·DUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Rs.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
DUE DTATE
SIGNATURE
No.

·राजकीय महा'वद्यालय
CHANDAŅSŪTRABHĀŞYAM
YĀDAVAPRAKASAKRTAM
पुस्तकालय

·BIBLIOTHECA INDICA--A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
Chandalısūtrabhāşyan Yūdavapralásakytam
Collated and Edited from
four extant Miss.
hy
HARIDAS SINHARAY
SR HILLUAMIONES
XDUY-MOOO
THE ASIATIC SOCIETY
1977

·l महाविद्यालय
BIBLIOTHECA INDICA-A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
छन्दःसूत्रभाष्यम् श्रीयादवप्रकाशकृतम्
हरिदास सिंहरायन परिशोधितं सम्पादितञ्च
पुर
SIR KUPAMJONES
CCXCN
दि एसियाटिक सोसाइटी
१६७७

·York Number 30$
© The Asiatre Society
Published in July, 1977
Published by
Prof. Dulu Caromes Ghose
General Secretary
The Asiatic Socisty
1 Park Street
Calcutta 16
Trinted by
Detras Nath
76 B. B. Ganguly Street
Calcutta 12
Price : Rs. 25 OJ
SOO
2.00

·TO THE MEMORY OF
PROFESSOR SIVAPRASAD BHATTACHARYYA
'मणौ बजसमुत्कोणे सूत्रस्येऽवास्ति मे गतिः॥'
पुस्तक

·माविद्यालय
सना
TABLE OF CONTENTS
Travel
Subjects
Foreword
IX
Preface
xii
The Text
...
अयं प्रयमोध्यायः
...
२
.."
१०
..
...
३४
पथ द्वितीयोध्यायः च्छन्दः
षय तृतीयोध्यायः पादः
अष चतुर्षोभ्यायः चतुरतमुस्कृतिः
अथ पञ्चमोध्याय' वृत्तम्
षय षष्ठोध्यायः यतिविन्दः
अष सप्तमोध्यायः तत्रातिजगत्याम् ..
अथाष्ठमोध्यायः अत्रासिद्धगाथा
.
८३
१००

·FOREWORD I feel much pleasure to introduce this precious volume of a hitherto unpublished work to the scholarly world. This is the Chandovicitibhāsya of Yadavaprakāśa-yatı, which is the second carliest commentary known so far on the Chandahsūtram of Pingalamuni, the first available commentary being the Mrtasanjorant of Halāyudha. Yådavaprakāśa, the author of this commentary is said to be the disciple of the erudite saint Yāmunācārya alias Yamunamun and is reputed for his scholarly attainments Rāmānuja, the great propounder of the Viśıştādvaita philosophy, was his pupıl and at Kāñci received instructions from him in the Vedic and philosophical lores (c. 11th century AD) Yadavaprakiśa's lexicographical work Vayavani is a popular work widely studied in the South and his Yuridharmasamuccaya is looked upon as an authoritative work for the guidance of the monks belonging to the Order of the Yatis His Chandovicibhāsja, however, did not receive much attention of the scholars though it is an important work on Sanskrit metrics bearing the stamp of erudition and talent of its author Possibly his fondness for archaism and disagreement with some generally accepted interpretations on some issues on the subject stood in the way of gaining popularity of his work In fact, the Chandovicitibhāşya is almost an indispensable book for the proper understanding of the views of the ancient school of Southern metricists, as no other work retains them so ably and faithfully To mention a few such instances, we may refer to his exposition of the very first rule of the Chandalistra where we find references to the three Vorāmas, namely, the Chandovargas, the ten Padārthas, viz, samjñā, gana, sampad, devatā, svara, gotra, varna, gurulaghu-vijñana, samārdhasamavişama and yatı, along with the six mitrās, ie., the six pratyayas In the order of the sutras also he follows the older tradition discarding the generally accepted views. Not only this, there are many other features also for which this commentary stands unique in the field. In this connection mention may be made to the reading of the rule VIII 1. which is at variance with the reading accepted by other commentators but is supported by such early writers as Jayadeva and Medhätithi. It is also interesting to note here that this is perhaps the carliest work to note the historical evolution of metrical patterns by showing ·through illustrations how the flexible metrical forms of the Vedic seers gradually reached the fired classic patterns in course of their development through the intermediary forms found in the Great Epics of India. It also goes to the credit of this work that points out for the first time the evolution of the Aryā metre from its Vedic forn which according to the common belief was a monopoly of Prākşta This work has a claim 10 anticipate the method of derivation of several metrical forms of different length from a particular metre which is the basic principle of the probferation of the Varņavſitas, subsequently elaborated by the writers on the Kaušikšā works. In the classification of metres also it has some ingenious ways. It speals of the two basic játis of the metres, namely, Varnajjti and Mátrājāti of which the latter is again dided into two classes, ie, Ganajāti and Nirganajāti The Ardhasama and Vişama also are divded under two heads, Maha and Vitana, by the application of division by dichotomy. Another remarkable feature of it is the consideration of the Samāni. Pramani and Vitāna as generic names. Its another valuable contribution is the addition of a number of important classical metres to Pingala's work indicated by api ca. We need not multiply the instances here 3s these matters are discussed in some details in the learned introducuon of this work. It will suffice to say here that the commentary is short, lucid and practical The most remarkable thing to note in it is that it presents notes in a manner that does not conducc to controversy, as in controversial matters it takes its stand on the considered opinions (siddhūnas) of ancient Ācāryas leaving no room for disagreement. The foregoing statements are convincing enough of the merits and importance of this commentary, but it is a matter of much regret that it was not available in print so long. The present editor, therefore, deserves commendations from the lovers of Sanskrit for taking up great pains to bring out a critical cdition of this commentary along with thc Sutras of Pingala as accepted by the commentator. I am firmly of the belief that this cdition will receive proper appreciation from the scholarly world that it rightfully deserves. GALRIVATI S STRI 7.7.77 ·PREFACE S;F The Chandahsūtra of Pingala comprises both edic and classical metres. The number of sūtras dealing with vedic portion is 108 out of a total of 288 sutras. Jayadeva and Halāyudha augment the number of sūtras to 300. Presumably in imitation of Panını Pingala distributes these sutras into eight chapters Yādava is accredited as a preceptor of Rāmānuja, whose creed he later accepted. The most popular but incomplete commentary of Pengala is that of Halāyudha, inasmuch as he totally ignores the gāthu-s, and the Chapter VIII of his commentary contains some spurious sutra-s instead, innovated by hım. A microfilm of the Sūtra-pathah of Pingala contained in a sūtrapājhah of all the six vedāngas, as is proved from some sutras of the Kalpa prcfixed to it, and two sālres of Jyotışa suffixed to it, preserved at the Sanskrit College library, Calcutta, the number of the MS being Chandah 6, does not contain these sutras and as such the authenticity of these is doubtful. The Prakrtapıngala has been so popular that most descriptive catalogues have entered it as Pirgalacchandah. For example M. Krisnamacariar in his History of the Classical Sanskrit Literature (1906) has made this mistake. (Madras 1906, p. 180), where however he names Vijayanti, a Kosa by Yadava Books on metrics other than those following Pingala-tradition, like the Chandomañjari by the Orissan poet Gangadāsa sometimes called Ganga. dhara, son of Gopāladāsa have been popularly read, and even today it is the most popular text book in our colleges all over India. All of these are on classical metres. Same is the case with the Vytlarainākurah of Kedirabbagjah. We must not forget, in this connection the Srutabodhah ascribed to Kalidāsa ably edited by Prof. Dr. Herambanath Chatterji of the Sanskrit College, Calcutta. Thus late medieval and modern scholars have eschewed vedic metres and have instructed their pupils through these only. Commentaries proper on the Pingalacchanduh are not more than ten as is surmised from the Catalogus Catalogorum (1891, reprint 1962, pp. 336- 337) of Theodore Aufrecht, and the Descriptive Catalogue of Sanskrit MISS by Schubring at Tubingen of these the commentary of Bhaskararāya ·preserved at the Asiatic Society, Calcutta, in MS form is one. It has been creditably edited, though not yet published, from this single MS by Dr. Kripamayı Kanjilal. Haliyudha's Tika has been published by the NSP, Bombay quite a long time ago Halāyudha is a later contemporary of Yadava. Yādava's work on metrics was first mentioned by Gustav Oppert in his edition of the lexicon l'aidianil as one of the three works by Yadava, the other being the Yardhammasamuccara, which still exists in MS form preserved at the Adayar Library, Madras The Tubingener Hds (MS at Tubingen) is the property of the Suftung der Preussische Kulturbesitz, to which I am grateful for giving me a microfilm of it, at the request of Prof. Alsdorf of the Hamburg University in 1965, and to Dr. H P Schmidt who personally handed it over to me. This was during my stay in the rederal Republic or Germany. This is the reason for so late publication of our worh, for the other three MSS viz. the one marked M, a compilation of three MSS in Telugu character, preserved at the Madras Oriental Library (D 706, a palm-leaf MS Folio Nos 79 in Telugu, D 905, un paper, incomplete, also in Telugu, and R 2833 in paper and complete, also in Telugu), the one maried A, the MS preserved at the Adayar Library, in Nagari script (the number-being D 15694 in paper pp. 120) and the one at the Government Sanskrit College, Calcutta (Nagari script, numbered Chandah 72, pp. 109) had been available to me as carly as December 1961, and collated and edited by August 1964. But the report of the existence of a fourth MS marked T, from Tubingen was brought to my notice by one of my colleagues at the Sanskrit College, Calcutta, Dr. Dilecp Kumar Kanjilal who has also cdited a critical verson of the Chandomailjarl. Thus I had to redact to a certain crtent, the preliminary ślokas and the reference to the Arscha Braliniana quotation, Which portion is not available in the other three MSS But the most crucial difficulty for mc has been the Bhāşya on the sūtra no. VIII.1-aträsiddhan gūthū, for all the four MSS are full of lacunac. which I haic had to cmend and construc arresh to hit at the correct reading of the illustrations of the various gūthū-s. From our notes which follow (to be published in the Indian Studies: Past and Present along with a translation of the Bhāsya ) the readers will find a justification of our stand, as regards the gūthū-s.

·xui Our view-point has been to take up the criterion of laksalah sandsamyoga in chapter Vilt which is otherwisc cschewed by Yadava in his carlicr seven chapters. With this gluding principle, we have virtually recast the bhäsya on p VIII.1 This is rather surprising, for as we have said, all the four extant MSS (A, M.S&T) arc full of lactinac in almost the same passages and make the affair of hitting at the correct reading more bafling than otherwisc. By the way, the page nos in bor-brackcis refer to the pages of the MS, Chandah 72 preserved at the Sanskrit College, Calcutta. Professor Sivaprasad Bhattacharyya who crcated a nucleus of Chandah' studies at the Post Graduate Department of Training and Rescarch at the Sanskrit College, Calcutta, had three pupils: Dr Arati Mitra has worked upon the History of Chandu-s-of Pengata and non-Pingala tradition, Ds Kripamayi Kinjilal, whom I have already mentioned, and myself. I am grateful to both of them for their help rendered me. In Bombay there was another such nucleus formed around Professor H. D. Vclankar. Both of these acāryās are, however, no more, and thus my uphill task has become all the morc difficult-viz. to present a connected account of the Chandah literature. I am grateful to my gurudeva De Gaurinath Sastri, who had the opportunity to study under his gurudeva, Acārya Sivaprasad, and who, in finc, enthused me and gave his paternal vigilance to my work. Thus the readers will find here a work of threc gcncrations of scholars. Dcing handicapped by illness I had to protract thc publication of this work by ten ycars (after my return from the FRG). For this I beg the pardon of the Asiatic Society, I am indebted to Sri Leena Chakravarti (ncc Dc) IAS, for preparing the press-copy of the book, and to Dr. Mahadevaprasad Saha of the Asiatic Society for his enthusiasm, without which thc work would not have been published. I need not cxpress here my gratitude to Academician Debiprasad Chattopadhyay, the then Publication Secretary of the Asiatic Society, who suggested to the Council to take up my work for publication in the BI Scrics. This commentary mentions in the colophon to cach chapter,- ili blagardlo Yadaraprakāšasya kolau Pingalonāgacchandovicitihhüşye. adhyāyah. At the end of his work he writes in versc-form the history of the propagation of the Pingalasūtra, which closcs with the following verse·xiv "Thus by a great potr, the honourable yan Yādavaprahāśa, the rules of Chandah have been extracted." The chief contribution of Yadava is the discussion on prastara, the process of which he elaborates to the minutest detail. The fact that he reads ma (SSS), JA (ISS), ra (SIS), sa (IIS), ta (SSI), J0 (ISI), blia (SII), and na (III) in such an order, instead of the popular order, ja, ra, la, bha, ja, sa, ma and na (vide the dictum: ādımadhyārasāncşı yaratā sānu lāgharam / bhajasti gaurdiam jānti manau tu gurulāghavam), is a pointer that he understood the innate principle of mathematical permutation, which is, in fact, the basis of alsaravrita-s following the laghu and guru pattern, as well as that of tāna-s in Indian classical music. This also vindicates the common authorship of the Vaidika and ljukiha portions of the work Another important innovation of Yadava is the emphasis on jati (caesura) which follows the cadence of the gurulughm nrāsa. Thus the place of yan in a pāda, when shifted, changes the name of the metre, the sin; cīsa remaining the same. The prologue authenticates to a degree the authorship of the Bhāşya The MS A mentions the name of Viraraghava, the preceptor of Rāmánuja, and thus, the Paramaguru of Yādava. The obeisance to Ramanuja who is elsewhere described as the pupil under Yadava's tutelage indicates Yüdavas belated conversion to the philosophical creed of his erstwhile pupil, and is thus an evidence of the history of the propagation of this MS A. The M, S and T do not have this opening line. At the beginning, Yadava follows the line of ancient commentators (Uvata, who, in all probability, was his contemporary, and at the end of his commentary on the l'ajasaneyl Sanılıtă achnowledges himself to be a contemporary of the great Bhoja) of the Vedāngas in showing the efficacy of Chandal in the perpetration of vedic sacrifices, and cites liturgical scripture (Brāhmana)to laud the propensities of the perfect vedic prosodist (arihias dīds). Not satisfied, he further brings in the sanction of the vedic manuals (Br. D. VIII. 136) to impress, apparently upon his pupils, the necessity and impor. tance of the chandu-s in the interpretation and potential efficacy of the perfect vedic prosodist. A question may be raised as regards the last sentence of Yadava's introduction with reference to P.2/1 and the Bhasyakira's comment thercon.

·आजका महामियालय XY Our answer is that the first chapter deals with the sanyñã and paribhāsa. These two having been explained, the sutra 2/1 is mentioned as the adhikājasūtra which specifies the field of application for these samjñā-s and panbhāşá-s. We have noted the variant readings in the illustrations only when these do not infringe upon the quality or quantity of syllables as prescribed in the definitions (sutra-s), otherwise we have passed over apparent errors in the MSS. All these predilections, we know, are out of tune in a preface, but an unwarranted and ageold convention of the Asiatic Society Calcutta, has left us no alternative but to incorporate textual and critical apparatus in this preface. Our intention was to append the late Professor Sivaprasad Bhattacharyya's article published in the Journal of the Society (Vol. IV, Nos 3 & 4, 1962, entitled Yūdaicprakāśd and his conimentary on the Chanduhstra of Pingala by way of an introduction But, as we have commented above, the rules of the Society forbid any reprint of an article in its further publications. Thus, our book, a publication of the Society, though in the Bibliotheca Indica Series, cannot include our Guruji's masterly dissertation. More is the ado HARIDAS SINHARAY 90 Golf Club Road Calcutta 700033 16.111, 76 (Dolyātrā) ·Varia T AUTRE TEEPE Abbreviations used in the text A. A ALA } Attareya Aranyaka Ai Br Ap MB Ār. B A. Śr A. V Br. Bind Up Aitareyabrahmand Mahabrahmana by Apastamba Arşeya Brahmana Śrautasaira by Asyatāyana Atharrasamhita Brhadbındārakopanışad Brhaddevată Sarvānukramani of Kātyayana Kathakasamhita Nidanasūtram Astadhyay't of Panini (Pingala, when obvious ) Br D Ki Anu KS N.S P Pan B P.B Paneaumsebrahmana Řkapráliśākhyam RP R. Pc R. V Ś. Bc SV T. A Rh samhita Satapalhabrāhmana Samasamhita Taittiriya Aranayaka Tandyamaltábrāhmaṇa Taittirtja Brāhmana Taittiriyasanthita Vajasanezi Samhita Tan, B Т. В T. S V.S ·Addenda and Errata Page Inc Read For 4 18 बन्ते प्राप्तयतिसंरक्षणार्थम् अन्त्ये प्राप्तयति संरक्षणार्थ 6 1-2 8 7 दम्यक्षरा 8 21 9 1 नात्यु गायत्र्यादयो भूत्वा प्राच गायत्र्यदयो मत्वा 9 14 10 5 उद तम् 10 7 10 21 9 11 20 13 23 न्यूछने विष्टम क्वचिमचारे पविराण णाम पादनिवृतो इत्यादिषु कृचिनिपाद्भवति कृचित्रि योनियु 14 13 पाने विष्टम नित्यभिचार विरागणाम पदनितो इस्मादिष रुचिदिपागवति कचित्तिमुन् योनिए A.Sr. भातम्यो 15 21 16 5 16 8 16 19 Ap. Sr. 16 26 अमान्यो 18 3 वह चा: 18 7 पिरोलिकमया पिपीलिकमच्या वहचा: पिपीलिकामभ्या पिपीलिकामध्या 18 8 18 20 24 26 M: अनुपस्पष्ट 24 27 A: अनुपम S: अनुष्टपप्पा वृहती M: धनुषस्रष्टाम दहती 19 12 19 19 20 दृहती Ix.110.80-12 अक्षरपत 20 22 IX.11080 21 अक्षरक्त ·Page Line Read For 23 24 24 4-5 बिमद विराट् स्यानामु पञ्चक्षरा: 24 8 24 16 विभेद विराट-स्थानामु पञ्चाक्षरा' बढ़ चा होतीति संत्र्याविक विषुवतः III 24 18 वचा जुहोतीति-संख्याविकर्षः विषवतः 24 22 25 5 3 25 6 III 3 28 8 10-3 100 28 20 31 14 31 15 31 19 34 12 34 20 मोदष्टम श्रुतो वायदेवता सप्तानांछन्दसा प्रकृति M & Sofa गत्यादयो टकर अधस्ताद तिमहति मत्युक्तमष्टाक्षर 4 35 10 35 11 38 16 38 मोद धम श्रुतौ वायुदेवता सप्तानां छन्दमा कृति A&T प्रकृति -गत्यादयो ಗೆ घधस्ताद तिमईति मत्युक्तमध्याक्षर IV Delete (109 Madds इति त्रिपदा वनजातयक्ता वदान्ने च अनुपमृष्ट मवेतन अनुषमष्टा [41] delete [41] Hba lita 18 38 21 39 6 39 28 40 15 इति त्रिपदा befere adds एक वजातयउक्ताः । वन्यन्ते च अनुष्टुपम्पृष्टमेवैतत् धनुष्टुपम्पृष्टम after afa +24 3 4 42 10 42 11 42 14 after देचमन् । 42 20 before हरः! 42 21 सहते सहने 42 30 add (1463) S: पाइसझावानुकाविति वचनम् after मादेषु । add (147a) M &T: जिताक्षरोऽपि after केचिन् । 42 30 ·Page Line Read For 45 3 45 5 45 12 14 45 45 14 45 20 45 28 45 28 45 30 46 9 46 46 14 46 19 46 29 46 29 प्रत्यार्यमाणे प्रस्तीर्यमाणे add 1719 after fa il add 1762 after all add 17sbafter वाचं add 176c after RIJAT add षोड़शम after चतुर्दशसु M&S प्रस्तीर्यमाणे for A: प्रस्तार्यमाणे add (171 a) M & T· भूत्वा॥ इति । after मुखार्या। add (176a) M&S• सुमहाविपुतासुमहा , (176b) MM पानि S&T वाणी (176c) M&S: फल्गु add 180a after fagat add 1813 after of add 1816 after faca fara add sscafter सार्क add (180 a) M & T drop for at after A drops thi sentence add (181a) A: दिनम् after अयनं । add (181 b) M: स्तात् । (1810) Madds च here. add , T: पूर्वधा after पूर्वाया यू add ma after लोकगईग्य जोवा सवितावप्युदोग्यपत्तिः सवितादयुदोच्यपतिः add (190 a) M & S: विपन्नोचिलोकगईमा after चतस add 1 after a add sma after छिन्नु add 20%b after 757 add cora after विहारः add (202 a) T: किंन । (202 b) M: सा नतस्य | after न | add (203a) M&S: स्तनमारविनमा IV.37 after पट चामिमायुनि 46 29 29 46 47 2 47 9 47 9 47 13 47 30 48 10 48 20 48 22 48 26 48 31 48 31 49 49 1 49 6 2012 alter geht ·Page Line Read for 49 6 49 15 49 21 20sa after प्रकार 206bafter स्यात् 207a after मुकृतं add IV 36 after सार्क delete the hyphen after for add (204a) A &T युक्। (206a) M&S: प्रकारा; (207a) A: अति तत दुष्टो मुकृतां 16 36 49 22 49 31 50° 3 50 4 210a after प्रकाराः 50 4 साध्या पत्रासिद्ध साध्याअभासिद्ध 50 14 मात्रा: मात्रा 50 14 50 28 51 9 स्याद add (210a) M drops the rest of the sentence. add anna after कविवामिरच add 3152 after foragare for add 315b nfter Aru 51 16 51 21 51 24 51 27 31 51 31 52 4 52 7 52 10 addausa after शिसमिह add; M पादाकुजकाद्यर्थम् after पादाकुलकामिशः add (2143) M: कविरामिरच ; T: कविरागमिरचा S: कविरारच A: कविरागीराः। (2151) A: नविगुणगए। (215b) M&T; नेकपामेव गुरूणां (214a) M: ददधमुस्फशिवमिद । add usa after माति add 220a after aliTAKEISET add pla alter स्युः add *215 after fiata add 223a after efractarai transfer (218) A & S: 57' to page 51 add (218a) M: माविमा ति add (2202) M: मात्रासमकादिमिः add (221a) A & T add मरमेकनिसन्मात्रा:स्यु (221b) M drops our farmara 52 12 52 21 52 29 52 29 52 30 52 30 ·xxii Page Linc Read For 52 31 54 10 add (223a) A: पृच्छत Pa after युग्मसंख्येमु 'b after parcº add (7a) M• युग्ममंग्येति। (7b) M&S: वाप्ने 54 11 54 30 55 5 मद्रा 55 12 56 13 56 15 तदानुष्टमानां तदानुष्टुमाना विषमवृत्त विपमवृत add sa after qezt add (23a) T drops anzi and has 47 instead यन्मध्यमाऽझुलिरेखा यन्मध्यमालि संज्ञाऽन्तरस्य शान्तरस्य 56 29 57 9 57 10 57 25 भूजी 33a 57 26 57 30 भजनताश्च मरनताश्च add (33a) All the Mss of our critical arraratus as well as Hatayudha and Bhaskarāya road ut, The सूत्रपाठ has also ग्रो 59 5 59 7 .. 60 4 60 4 60 12 60 30 : 61 1 17 61 62 गणरूपविन्यास गणपविन्यास करपादतले करपदतले पदचतुरून पदचतुरुवं संज्ञाऽन्तरम मंशान्तरम add ora after galdira add (67a) M&S:azit: and drop तृतीयस्य मृतीयमस यशोधर यसोदरं सम्पचन्ने सम्पद्यन्ते मंशाऽन्तरार्थ मंशान्तरार्थ add (92a) M&S: समुयन्ने मंशान्तरार्थम् मशान्तराधम ध्रो Add (Bhagavadgita I 2.) after वचनममवीन Add (Bhagavadgita II.) aller asi মালেখি মণবাধ: 15 62 21 30 63 18 19 63 66 13 67 3 18 67 ·xxui Poge Llue Reod For 68 23 69 13 69 29 70 71 10 71 19 72 20 74 19 74 19 शान्तिः Add 4sa after च Add (48a) A, M & S drop 7 चालि,- चालि:- Add a 1 after a fajt य यत यद्दष्टान्तं यदृष्टान्त छ ह Add Sakuntalam 1 31 after नीयमानस्य मास्त्रयो मास्त्रयो सकिरन्तीविकीर्य सकिरन्तीरिकोर्य अक्षरसख्ययैव अक्षरमान्ययैव V 5 श्रीरिन्द्रवशामिजनपि श्रोरिन्द्रवशामिजने.पि कुन्नर- कुलटा- रुचिरसहजवाचा रुचिरसजवाचा वैश्वदेवी वैश्वदेवी 75 2 75 7 77 4 77 9 77 23 78 9 78 17 81 7 81 14 वसर वसव. 81 15 चत्तारो.टो चन्वारोष्टी 82 3 बा-- वा- 83 12 83 16 शशितमसो पूर्वयन्यनुक:- लदनी.-- विमुक्ति राशिनममो पूर्वयत्यनुकप:- लेत्री:- विमूक्ति 84 1 3 84 . 84 9 धनागम. धनागमः 84 18 यतिम्यानम्- विरमडेगो 84 21 85 2 87 2 यतिम्थानम्- विरमदगो रचनगा निकर - पूर्वयन्यनुरुषः- उधना- मणिभूषणम् 87 रसलंगा निकर पूर्वयन्यनुक- दूधना. मनिष 10 87 13 88 2 ·Page Line Read For 91 3 पअभ्या 92 5 पञ्चभ्यो VII मोग्यस्य 93 9 मोग्दस्य 93 S 97 5 97 12 कौमाविष्ट गमयति दादरा च चेदमुपारा 98 2 98 6 নাম 103 4 103 7 104 17 पादेष मात्रासमकक्ती कृतमर्षसमनंगित्या पूर्वपूर्णमुत्तरत्र परापुननिवतेत 109 कोषाविष्ट गमति दादरा चेलुयारा नाम पादेषु मात्रासमकमती कृतमसममित्या पूर्वपूर्वानुमुत्तरत्र दरा । पुनर्निवत मित्या समाप्नेः विदयूनं निकृता एकट्यादिल दादशाक्षरेऽसौ स्तम्मापुरन्दवन 5 109 8 109 19 109 19 समीप्ने हिल्यनं 3 111 18 तिकृतो 112 3 एकवादिलघु दादासरोऽसौ 112 7 112 11 स्तस्मारिन्दवन ·ARMER प्रय श्रीयादवप्रकाशविरचितछन्दःमूत्रमाध्यपारम्मः । श्रीरस्तु निर्विघ्नमस्तु ॥ ॥ योगुस्भ्यो नमः ॥ हरिः ॥ मयरसतजमनलगसम्मि भ्रमति' वाडमयं जगति यस्य । स जयति पिङ्गलनागः शिवप्रसादाद्विशुद्धमतिः॥ १ ॥ त्रिगुरु विद्धि मकार लघ्वादिसमन्वितं यकाराख्यम् । लधुम यमस्तु रेफ सकारमन्ने गुरु निवद्धम् ॥ २ ॥ लध्वन्तं हि तकार जकारमुभयोलघु विजानीयात् । धादिगुरुश्च मकार नकारमिह पैङ्कले त्रिलघुम ॥ ३ ॥ दोघे संयोगपरं तया प्नुतं व्यञ्जनान्तमुष्मान्तम् । सानुस्वारश्च गुरु क्वचिदवसानेऽपि लघ्वन्त्यम् ॥ ४ ॥ (A reads thus : श्री श्रीमते रामानुजाय नम । श्रीमते बोरराघवाय महागुरवे नम । पिजनच्छन्दो- fafafurat Then A omits the verses and the text upto fn. 3 of the next page, (GOM: प्रभृति (0) M• न (6) 5: दोसयोगार (5) M AS read the Sutra यो श्री. स्त्रोम् here, ·अथ प्रथमोऽध्यायः - बोमित्यादिमन्माः । तन्निवन्दनानि प्रायेण वैदिकानि कर्माणि । ते च चन्दःसूत्रे निबद्धाः । छन्दांसि चाविदुषा न मन्त्राः' कर्ममु प्रयोक्तव्याः । तथा च माह्मणम् यो ह वाऽविदितायच्छन्दोदैवत माह्मणेन मन्त्रेण याजयति' वाऽध्या- पयति वा स स्थाणु वच्चति गर्न वा पद्यते" प्र वा मोयते" पापीयान मवति यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति। अथ यो मन्त्र मन्त्रे वेद सर्वमायुरेति येयान मवति अयातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति ॥ तस्माद्ध्येतानि" मन्त्र मन्त्रे विद्यात्" इति। [Ar. Br. I. 1.] स्मयते च- यविदित्वा भूपि छन्दो देवत योगमेव च । योऽध्यापयेज्जपेदापि पापीयाज्ञायते तु सः॥ इति [Br. D. VIII. 136.] सन पदमशेषदन्दोवृन्दसन्दीपन शास्त्रमधिनियते । (1) Momits this Chapter heading too. (2) M: मन्त्री (1) A: प्रायो (5) M: पर्मनि (6) Aपको निमन्धा: : दो सूत्र निषदा (7) M: सम्मान T begins the Ms. thus : भोगणेशाय नम । ता भगवान परमगर णि and then goes on to the quotation from Arseya Brāhmaga. (8) देवतविनियोगेग (9) A: यजति (10) Mdrops स (11): पति (12) A: प्रमीयते वा (18)N: धन्दाग मि (14) Madds मा (15)A: वेर मन्त्र मन्त्र': : मन्त्र वेद (16)A omits बस्य (1714 drops हि (18) A: विन्दात् (19) Aषोरयायो (20) M: सन्दीपित Ancr (18) Tadds : नयेतत् ज्ञानमृते श्रोतस्मातरमचमिचिरिति and then passes on to the quotation from BE DAnd then म दैवतं धन्दो निरुक्तमाहणाव ऋगौम् ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाष्यम् ३ ॥१n घी श्री स्त्री म ॥ १ ॥ म इति संज्ञा निदिश्यते । घी नी स्त्रीति गुरुवर्णत्रयं संझि। एतच्च सर्वगुरोवर्णत्रयस्योप- संग्रहणायो दाइरणम् । तेन धोरित्यादेवी च्यो [2] यों न गृह्यते प्रकृतानुपयोगाच्च । तेनेदमुक्त- सर्वगुरोस्त्रिकस्य वगणस्य 'म्' इति संज्ञा ॥१॥ वरा साय ॥ २ ॥ आदिलयो स्त्रिकस्य म्' इति संज्ञा ॥ ॥१॥ का गुहार ॥ ३ ॥ मध्यलपोस्त्रिकस्य 'र' इति संज्ञा ॥ ॥ १ ॥ वसुधा स् ॥४॥ अन्यगुरोस्त्रिकस्य 'म' इति मंशा ॥१॥ सा ते व त् ॥ ५ ॥ अन्त्यलयो स्त्रिकस्य 'द' इति संज्ञा ।। ॥ १ ॥ कदास ज् ॥६॥ मध्यपुरोस्त्रिकस्य 'इ' इति संज्ञा ॥ ॥ १॥ किंवदम् ॥ ७ ॥ आदिपुरोस्त्रिकम्य भ्' इति मंज्ञा : ॥१॥ न हम न् ॥८॥ "सलपोस्त्रिकस्य 'न' इति संज्ञा ।। '' इति इस्ववर्णमुपसंगृद्वाति । इम्बो वर्णो 'ल'-तिर्मशो मवति । यथा-'गृह' इत्यप -वर्ग:। अम्यवान्यः "हस्व लघु" [P I. 4. 10] इति लघुसंज्ञा बोता । (21) Aonly reads the Sutra here (23) All the iss drop म् (23) A: गुरव वर्ष (24) A& M: स्टो (25) A: अयस्योपसंग्रहाय (26) M ते कधीरित्यादै (27) A वाचनिसर्थो (28) A:रो (29) A: स (30) A: म {31) A adds here: त्रिपदमिदमुदाहरणम् (32) M: हस्यं भर्ग (33)M: इति संज्ञा (34) A: चोता ·पादकार चन्दोरिचितिमापन सैव संश सूनान्ने लिति बरेनोपाज्ञता । सेन इस्वो को परिवरि म्याकानि गरियो । एतेन वक्ष्यमाणस्व गुरसंहाव्यासाता।। । 1 ||१|| गन्ते ॥ १० ॥ रलोकस्य पादान्ते बन्ने वा क्रिसमायोइलो गतिसंहो म । तेनाने निहियो गुर स्नात कृतेन" कृतो मवति । ननु समुन्ने निषमाणा" पुस्तास" च कथं गोत्यादीनां सम्पन्ततमा विषादन ! दहि द" लघुसंशापोप्यते। ॥१॥ प्रादिपरः" ॥ ११ ॥ '' इत्यनुवर्तते ॥ इति च । इति संभोगो रखते। 'कादिन्देन नं विनीयो- अनुस्वारश्च। पाद:"3] परे स्मात् स धादिपरः । हरदो वर्गः संयोगारो नपरोऽनुवारपरो विसर्जनोसरच" 'ग' इति परिमापते। ततो विहितो गुररेवकिशन इवेनापि कृतेन" "क्दो भवति । यथा 'गृध' इति । बबल: संयोगर" परत्वा गुरः। मोतीपर वर्षा पञ्जनविसर्जनीयानुस्वारसरत्वाद् गुमा इकारादौ तु संयोगे परतः" क्वचित् पूर्वस्व गुरुवं क्वचिन्न गुरत्वमिति मले। स- सरा "स्त्ववपाया खलु कोर्तन्ति इति। वरचित रखने-सानो चोलाम" [N.S.I.] इति । तेन हब" विषमः । मदर पत्र दिवंचनेन सापत्ननोचारणं नास्ति, न दत्र गुरुत्वन । बजनपरस्य बुत्र गुरुत्वम् ! न ताइन्छ टोचस्प मझे। परसंमोगेनैव गुल्योपस्नेः । नापन 'गन्त' इत्पनेनैव सिदाबाद । उच्चवे:--गन्त' इति पस्न गुरसहा तरूप सोप्पत युदम् । तरस पानपरस्प तेनैव यदि गुरसंहा समापि स्वातदो गोलादीनामन्ते निव स्वात्। तन्मा- भूदिति बलैब गुम्सा विदिता। रनेन विसनीपरोऽपि मासातः॥ (35) : समान्तेन (06) Arrads the sentence: सैव संहा सैर संहाराजकत् पश्चिा (1A drops the portions after this due to haplolog. (35) Adrers the portion upto this (39)A:वि संशा (40) AT: पहिलो (41)मोन (45)A KAk: यम-किपमालो (पुरसंघjAtomsea (HASTRA (गन्न (45) A: 7:4 (19) Aद्वार (50,51) Ain mere order: M: अम्मारपरको:Sas मिनीचारणच (53) AT (51) M drops mदैन here and reads it after टेन (54,59) AT (56) धोपर (57)AT (5) MA5: संबोगरवाद (69) A omits: Sadisar (60) A:ों (61) M&S: सपोगरट (C)Atrops पुरावमिति: M नि पुरा रे (63) S&A drop un (64) A:गट'Mसा (65)हिर (60M:ोतवम् (67) A: सेन दर:M: नेन दोर (65) AST (69) M:मानोसारम:मारना मुरार (CO) Aमानेन परस्थ (OI-T) Mdreps (73) ARR (CETI) Atrops (75) Sadis 1 (16) M drops oft - ·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाष्यम ५ ॥१॥ हे ॥ १२ ॥ 'ग्'इत्यनुवर्तने, 'हा' च 'ध 'हे' इति दीर्घप्लुतस्य महणम्। तत्र 'हा' इति दीर्घस्य ग्रहणम् 3 'इ' इति प्लुतस्य । दीर्घप्लुतौ 'ग्' इति संजिनौ । यया 'गृहा' इत्यत्रावर्णः । अथ सम्पदुच्यते-- ॥१॥ लौ सः । १३ ॥ 'ग्' इति परिमापितो वर्ण: 'स' इति परामृश्यते । स मात्राच्छन्दः। स लौ लघू द्वौ हे मात्रे मवतः । स चेत् प्रयुज्यते दयोर्मात्रयो स्याने स्यात् । हस्वात्मके गुराको मात्रामारोपयत् प्लुतात्मकादेकां" मात्रां त्याजयद्गुरोह्निमात्रत्वम् ॥ ॥ १ ॥ ग्लो ॥ १४ ॥ अधिकारोऽयमित प्रारभ्या शास्त्रपरिसमाप्ते.। गुग्लघुवर्णावधिकृतौ वेदितव्यौ। यत्र विशेषो नोक्त- स्तत्रायमुपस्थास्यते । यथा वैदिके छन्द,मु"। तेन व्यञ्जनमात्र न इन्दःसंख्यां पूरयति नाप्यतिरे- चयति । नत्रा सम्यत् ॥ अय संख्या- । [4] ॥ १ ॥ अष्टौ वसव इति ॥ १५ ॥ छन्दसा सङ्केतसंज्ञोच्यते 'अष्टौ बसव' इति । वसव इत्युक्त अष्टौ ग्राह्याः । प्रदर्शनार्यञ्चे दम1०० । तेन 'रुबा' इत्युक्ते एकादरा, 'आदित्या इति द्वादरा, 'समुद्रा' इति चत्वारः। संख्येयग्रहणे 101 संख्या पाया। 'यो पो स्त्री म्' इति यदादिम सूत्र त्रिविरामं दरावर्ण स्वरय्यञ्जनभेदेन परमात्र त्रिमिरीकारैस्तद्वय- त्रिविरान तेन त्रोन छन्दोवर्गान् प्रतिपाद्यान सूचयति- ऋग्जातिवर्ग मानाजातिवर्ग वृत्तजातिवर्गञ्चेति । तद्यदशवर तेन दश पदार्यान-संज्ञाःगणान् सम्पदः देवताःस्वरान गोत्राणि वर्णान् गुरलथुविज्ञान दिपमार्ध- समसमसंज्ञो यतिञ्च । तद्यन् पङ् मात्र तेन प्रस्तारादीन पट्प्रत्ययानिति च । अत्र 'धौ श्री स्त्री म्' इत्या- दि भन्दाहरणैः संझिनो गणाः कथिताः। यया "त्रिगुरम' इति। तदिमान्येवोदाहरणानि लक्षितानि (13) A drops this sentence (79) A. ZI; M: < (80-81) A omits (82) M drops 7 (83) M & s drop हाम् (84) A: गृह गृहे : S गृहे (85) A: हावर्ण (86) A तौ (87) A: म इति ग......: M: गोनियरिमाषितो (85) A adds सर्बो (89) A drops स इति (90) A: स च तत्र प्रयुग्यो (91) A प्लुतात्मिकामेवा (92) M: त्याज्यति गुरो......: A: रयापयति । And then adds in the next line as a मत्र गुरोरेजान्य (93) Adrops आरभ्य (94) A drops बन्दास (95) Areads देन म पन्जनमात्र (96) Mछन्द मंज्ञा (97) AAS ormit this sentence (93)A omits the next Satra and reads instead संश सुरच्चन्दमा (99)A: स्य सइया महोच्यते (100) A मेन (101) A: संरग्यग्रहणेन (102) A omits the word जाति in all the three names, (103) M:संज्ञानम् (101) A:सममंग्या ·. यादवकाराकृत छन्दोबिचितिभाष्यम् श्लोकानामप्युदाहरणानि भवन्तीति सूचयितुम् ।105 तत्र क्वचित् पृथयपदकरण प्राप्तयति संरक्षणार्थम् । यथा- 'रक्मवतो भूमौ स्गो भूतेन्द्रियाणि (P VI. 10) इत्यस्योदाहरणम्। 'किंवदर्भ 'धीनोस्त्रीम, 'वसुधा स्' 'हे' इति च । अप 'समानो ग्लिति' (P.V.6) 'गृ गृभ गृम' इति । तथा109 'प्रमाणी लिगति' (P. V.7) 'गृहे गृहे गृहे इति ॥ इति मगवतो यादवप्रकाशस्य कृतो पिगलनागच्छन्दोविचितिभाष्ये प्रथमोऽध्यायः । (105) M&S: तमायो देशेदारणानि भविष्यन्ति इति मुपयितुम् । (100) A repeats ha and पाणि (107) M: थर परहणम् (108) A, MAS: प्रापयति (1000M:अप ।

·१६.. [5] अथ द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ छन्दः ॥१॥ अधिकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्तेः। छन्दोऽस्मिन् शास्त्रेऽधिक्रियते इति वेदितव्यम् । ॥ २॥ गायत्री ॥ २॥ षयमप्यधिकारः। गायत्रीत्यधिकृत वेदितव्यम् ।। ॥ २॥ दैव्येकम् एकमक्षरं देवी गायत्री नाम छन्दः॥ ॥ २॥ आसुरी पञ्चदश ॥ ४ ॥ पञ्चदशान्यक्षराणि भामुरी गायत्री। ॥ २ ॥ प्राजापत्याष्टो ॥५॥ अष्टावक्षराणि प्राजापत्या गायत्री ।। . ॥ २ ॥ यजुपां षट् ॥ ६॥ षडक्षराणि यजयां गायत्री ।। ॥ २॥ साम्नां द्विः ॥ ७ ॥ पहिचावतने । विष्कृतानि पउन्नराणि दादराक्षराणोति यावत् । साम्ना गायत्री॥ ॥२॥ ऋचा विः ॥८॥ पहित्येव । विकृतानि षडहराणि अष्टादशारापोति यावन् । ऋचा गायत्रो । ॥२॥ दो दो साम्नां वघेत ॥६॥ दौ दाविनि रियाविशेषणवादि: प्रयोग. 1 साम्नां गायत्र्याः मख्या'तु नौ दो वर्गों वत । धन्यानि छन्दांसि सम्मन्ने । (a) Aअनि CA: उजते () Momits माइन् । (PM: द्वितीया (5) Aocits संस्था (6) Arepeats अन्यानि ·यादवप्रकारकृतं बन्दोविचितिमापन ॥ २ ॥ त्रास्त्रीनचाम् ॥ १० ॥ चां गापयाः संख्या बौंस्त्रोन् वर्णान् वर्षेन । बन्यानि धन्दाति सनदन्ने । ॥ २॥ चतुरश्चतुरः प्राजापत्यायाः ॥ ११ ॥ प्राजापत्यापाः गापत्र्याः संख्या चतुरश्चतुरो वर्णान् वर्धेत । बन्दानि छन्दांसि सनदन्ते ।। ॥२॥ एकैकं शेपे ॥ १२ ॥ शेष दैवी गायत्री यजुषां गायत्री च । तः संख्या ।' देशोगासादेः संख्या उमिनादीनि नामानि मवन्ति । तेन दैव्युणिग् दम्पक्षरा दैश्यनुष्टुप् यक्षरा इत्येवैकोत्तरणानि देवानि छन्दांसि बैंक वर्धत । अन्सानि चन्दांसि सम्पन्ने । - ॥ २ ॥ जहादासुरी ॥ १३ ॥ एकैकमित्यनुबने। पातुरोगापत्रोसंख्यापा सैकमक्षरं जयात्। अन्यानि बन्दाति सम्पयन्ते ॥ [6] ॥ २ ॥ तान्युष्पिगनुष्टुव्यहतीपंक्तित्रिष्टुब्जगत्पः ॥ १४ ॥ तानि सलु सम्पदमानानि छन्दांसि उब्णिगादिनानानि भवन्ति ।" भाष्णिक चतु. दशाक्षराशुष्टुप त्रयोदशाक्षराः इत्येकोनानि आसुरभि चन्दांसि। प्राजापत्योगिन् बाराक्षरान पोशाक्षरेत्येवं चतुस्तराणि प्राजापत्यनि । यजुषानुणिक सप्नाक्षरानुम्बष्टाक्षरेत्कोत्तरो बजुषां वर्ग: साम्नामुणिक् चतुर्दशाक्षराऽनुष्टुप् पोशाक्षरेति" इयुत्तरः साम्नो वर्गः। ऋचामुधिगेकशिवराएर चतुरित्यक्षरेति शुधरो भूचा वर्गः ।। ॥२॥ विसस्तितः सनाम्न्य एकेका मादयः ॥ १५ ॥ तिरुस्तिस्रः। सनाम्न्य" एकनामानः। यथा गापश्यास्तिर उप्पिहस्लिसोनुष्टुभस्तिस्स हत्येका भूत्वा मान्यो भवनि। मानो गायत्रो मान्यपि माझ्यनुमुनिति । तदा। पशुपाचा सामना च गायच एकभूयं भूत्वा नामो गायत्री परिदक्षरा मति । तेषानेोणिह एसभूयं भूत्वा सामान जिम निचत्वारिंशदारा। तेपासवानुम रुभ्यं मन्बा वामनुदप्रचचारिरदरदेव पहुसरोकारो वर्गः। तिसस्टिस एकभूष मत्वा प्राप्तो माती"ति वचनात् संहनान्देव नियमिमानि इन्दोसि मन्ति । तेन यः पशिदक्षरो मन्त्रतस्वापानि" पाराणि पां गायत्रोति विक्षात् । तदनन्तराणि" माशातराणि सान्नां गापत्रोति । तदननराशासारामची गात्राति सर्वाणि समुदितानि (7-8) A omits this portion (9) A adds rati (10-11) Omitted by M (12-13) M oruts; S omits from YTTRI (14) A adds here ! परराणि (15)A OTHES निकादिम : t reads गायकादिनाम् in place ofसनाम्य (IOM:। (17)N&S प्राइयो भवन्ति (18)मानि (19)ACTS AT:S.दनन्तर (0)ATE ·है यादवप्रकाराकृतं बन्दोबिचिनिमाध्यम् माझी गायत्रोति विद्याम् । एवमुष्णिगादिष्वपि वेदितव्यम् । तेन यजुषां गायत्र्यदयो न पृथक् प्रयुज्यने । केचिदेपा संसासामान्यात् । यजुर्मन् पृथगिमानि छन्दाम्युपदिशन्ति ॥ (Ka. Sarvānukramant) [7] ॥ २॥ प्राग्यजुषामार्घ इति ॥ १६ ॥ 'तिमस्तिसः' 'सनान्यो- 'एकैका' इत्यनुवर्तन्ते । यजुमा छन्दोभ्यः प्राक् यानि छन्दांसि दैवान्या. मुराणि प्राजापत्यानि चोक्तानि तेषां गायत्र्यस्निनस्तिव एकभूयं भूत्वाऽपी गायत्री चतुर्विंशत्यक्षरा सन्नदने। तेषामेवोष्णिह एकभूयं भूबार्युष्णिगष्टाविंशत्यक्षरा । तेषामयानुष्टुम एकभूयम्भूत्वा- अयनुष्टुप् द्वात्रिंशदक्षरे"त्येवं चतुरुत्तर पार्षो वर्ग.1 एतेनाग वर्गन सर्वो वैदिको व्यवहारः (NS I.6 )। अस्यैव पादविधानम् । एतान्यपि पूर्ववत् महतान्ये व मवन्ति । तेन यरचतुर्विशन्यक्षरो मन्त्रः 'अग्निमोले पुरोहितम्' (RV. I. 1. 19) इति तस्याद्यमतरमेकं देवों गायत्रों विद्यात् । तदनन्तरापि पञ्चदरा भामुरो गायत्रोति। तदनन्तरायपध्याक्षराणि प्राजापत्या गायत्रीति सर्वाणि सनुदितान्यार्थी गायत्रोति विद्याद। एवमुशिगादिष्वपि वेदितव्यम् । तदत्रेमौ वैदिको रलोकौ भवतः (NS I. 6, lines 11-14) कारिच स्त्रियो दरक्षरमेकविंशतिः सन्न भत्वाऽनुमवन्ति कर्ममिः पञ्चाशत पञ्च नपुसकानां दे चाधिके विभ्रति चाज्ञराणाम् ॥ १ ॥ देवामुराणां छन्दोमिरात्मनश्च प्रजापतिः। सप्तवर्गधकारै कमृपोगां यशवोदवे ॥ २ ॥ इति मगरतो यादवकाशस्य कुतो पिङ्गलनागच्छन्दोविचितिमाये दितीयोऽध्यायः ॥ . (21) A: सान्या (MA: नान्य (23-24) A outs (25) M: रतेनंबार्शगि : s• एतेनैवर्षे C6) Madis अनि (PMA: च यदि विधानन् । (23)A: महितानि (29) Somits एकं (30) Sornuts झवा (31) A: पादहरनम् । :

·[8] अथ तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ पादः ॥१॥ उत्पन्नानि बन्दोसि । बदानी पामेव प्रपथ बारम्यते । पाद इत्यापिकारोडमा ।। ॥ ३ ॥ इयादिपूरपः ॥ २॥ सप पादो समानरक्षरः शास्त्री सम्मत्ति मनाप्नुवन्निादिभिः पूरलीयः, पत्र समिनिमित्तो यकारवकारयोः संयोगी भरति । पश-दिवस पिशाः पोज (=परियोज) उन सम् (RY. I. 47.274) इति । तथा-दन्नः (द्रुवन्नः) समिरातुतिः (RY. II. 7.64) इति । स्वचिखनिध- निमित्तोऽपि संयोगो पाते। यथा-प्रत्नो होता वरेण्यः (म्वरेणियः) (RY. II. 7.64) इति । तपा-दिवं गन्छ तः (-मुव:) पते (VS. NII.40) इति । तपाइन्मेऽपि ये दर्या स्वतोऽपि सम्मन्न. सन्मस्तानषि म्यूहेर। सदा-'उपेमुपपर्धनमासु गोषप पचताम् ।' (RY. VI. 2s Sar) 'NN सन् हम्पमहिपे बयानो धेहि भेप जम्' (TB II 4.1 9) इति । तरा-'इन्द्र वाजे! नोऽव' (RY. I. 7.40) 'न्द्र समायो बनु सरमभ्यम्' (RV..Y 103 6") इति । ॥ ३ ॥ गायन्या वसवः ॥३॥ 'पाद'त्यनुवर्तते । बसशेऽप्याक्षरादि गारमाःपाः ।। ॥३॥ जगला मादित्याः ॥४॥ बादशाक्षराणि अगत्याः पादः। 'तावेतो तो गापयोगगतो पादौ सासो' (R. Pr.XVIII. 61)1 लपुरत्तित्वं चोपोतमस्वाक्षरम्प' स्पुत्वम्-'अग्निमोले पुरोहितम्' (RY. I. 1.10) इति 'सुनने मन उत ने पिपः (RV. V. 81.1) इति म ।। ॥३॥ विराजो दिशः ॥५॥ दसराणि विराजः पादः॥ ॥ ३॥ विष्टुमो रुद्राः ॥ ६ ॥ एकादशाक्षरानि विष्टमः पादः। 'तातो राजनिष्ठमा पास गुगवी' (R. Pr. XVIII. 60)। गुरतति चोपोतमस्वारस्य गुरुत्वम् । पपारा सोनमिन्द मन्दतुस्वा' (RY. VII. 22.10ति (1)A: सादियानि एसोसि ॥२॥ CA adds for here. (0)ARS: सस्थाम् (DAMAS all corrupt reading (5) MAS: (6A: पितोपिन सम्पर। (SATो जागतगारो पदो सातो () M : समायाराम ·- । यादवप्रकाशकृत छन्दोदिचितिमाध्यम 'जीमूतस्येव मवति प्रतीकम्' (RV. VI. 75. 10) इति च । एष एव गुरलघुविन्यासो वैदिकेषु छन्द सु वृत्ति त्तमिति चामिधीयते ।' एष एव सन्देहे छन्दसा निर्णयहेतुः । पयापरं वृत्तिलक्षणम् । एकादशाक्षरद्वादशाक्षरयोः पादयोः षष्ठं नवर्म [9] चाक्षरं लम्वेव स्यात् । अष्टम दशमञ्च गुर्वेद स्यात् । तथाऽष्टाक्षरस्य पादस्य पञ्चमं सप्तमञ्चाक्षरं लध्वेव स्यात् । षष्ठं गुर्वेद स्यात्। (cf. RPr. XVIII. 6) राजस्य पादस्योपान्त्यौ दर्गों लघुगुरू स्याताम् । सर्वेषु च प्रथमाक्षरादूर्ध्व लघुद्यं न स्यादिति । एतयैव वृत्त्या दिमागमृग्यजुपोर्विद्यात् । पाचार्येण तु वृत्तिलक्षणं न कथितम् । न्यभिचारस्यापि क्वचिदर्शनात्, 'अश्वन त्वा वारवन्तम्' (RV. I. 27. 19) इत्यादिषु । इहापि चितमाचार्येण । 'गायत्र्या वसवः' (3/3) 'जगत्या धादित्याः' (3/4) इति संख्याक्रममुल्लया लघुवृत्त्योर्गुरुवृत्त्योरच पृथक्करणात् । सत्यपि क्वचिद्वयमिचारे प्रायिकत्वात् । स्वतस्तावल्लक्षणा मावे वृत्तिनिर्णयहेतुः। चक्षुरादय इव विषयाणाम् । एषामेव चतुर्णा छन्दसा पादै सर्वाणि छन्दांसि वर्तन्ते। नान्येषां पादाः सम्मवन्तीति" बचाः । तथा च लिङ्गभूयते । सप्तैतानि वा सर्वाणि छन्दांसि यान्येतानि विराट्चतुर्थानीति । तथा गायत्र्यत्रैष्टुम जागते रेव त्रिमि' पादैश्छन्दांसि वर्तन्ते लघुमिय वैराजेनेति इन्दोगाः । तत्रापि निदर्शनानि तयोपपन्नानि मन्ति । त्रीगि छन्दांसि त्रीपि सवनानीति 13 तथा गायत्र जागत त्रैष्टुमश्चानु- क्रमोक्तम् –'एत यज्ञमापद्य छन्दांस्युपेयानि इति। सम्यक् प्राप्ति समाप्तिरित्यर्थः । तया सर्वाणि छन्दांस्येतस्यामिष्टयामनूच्यानीत्युक्ता तान्येव श्रोणि छन्दासि सम्पादयति । तत्र-तत्र त्रैष्टुमजागतो पादौ पादशाक्षरताया प्रतिक्रामतः! भा पञ्चदशाक्षरताया ममिक्रामतः भा अष्टादशाक्षरतायाः (NS. I. 6) पति बह चाः। 'गायत्र या दशाक्षरताया अमिक्रामति। आ चतुरक्षरतायाः प्रतिक्रामति' (NS Pp.I 1, lines 5,7,8)। पञ्चाक्षरो गुरुकृत्तिवराजः पादः । अथ किमिदं विरागणाम छन्दः ? न तावद्गायत्र्यादिभ्योऽन्य- दस्ति। [10] अनुक्त त्वादप्रसिद्धत्वाच्च । तहि तेष्वेवैतद् यथायोगमन्तर्मावयामः1 या खलु त्रिपदा विराट् साऽनुष्टुमममिसम्पद्यते। संख्यासन्निकर्षात् । या चतुष्पदा सा पड क्तिः। या दिपकपदा मातारच पंक्तिरेव ।। कथं पुनविपदैकपदाः न्यूनसंख्या: पंक्तिममिसम्पद्ये रन ? पाद वर्चजातीय- स्वाइ।" पादुः। पाद जातोय का घेकादा पानव समा स्यात् । अर्धर्चजातीयका दिपदा अर्धन- (9) A:वृत्तिवृत्तमित्यभिधीयते। (10) MAS omit पाइयो (11)A&S omit पादस्य (12) A omits this sentence. (13) A: उपरि (14) M: मग्यजुषस्य (15) ARS drop संख्या (16) A: अपादाभाडे (17)A&S:सन्तोति (18) Mdrops this sentence : A reads तदा च etc.(19)A& Mdrop सप्त (20) A : वा एतानि . M: नामव , S : सप्तैतानि वामन (21)A & M : तथा (22) M&Sdrop तयोरपन्नानि भवन्ति (23) Mdrops this sentence.(24)A: नुपक्रम्योक्तम् (25)A: स्यानोति (26) All the iss drop सम्पर, (27) A drops पाद (23) A: दिम्योऽन्यदस्तीयुक्त (29) M: प्ररमा (30) M&S omit वा (31) A : पंतावत्र (32) A&S: हि न सरल्या (33) M& s: पाहा (34)A : जातीयवाद (05) All the Mss : पारजातीयका ·१२ यादवप्रकाशकृत इन्दोबिचितिमाध्यम् व समा स्यात् । 'पादजातीयकत्वादेवकपदानामध्यासवशाहशतय्या कपदा' (R.Pr. XVII. 42. and Uvata thereon) इति यास्क पाचार्यः। ययाध्यासः- वीहि स्वस्ति सुतिति दिवो नृन्द्रिपो बहोसि दुरिता तरेम ता तरेम तवावसा तरेम ॥ RV.VI 2 11.- 'वसु मर्नु सहसो जातवेदसं विप्रं न जातवेदसम्' (RV. I. 127 10) इत्यादयो यमकामासाः पादाः पूर्वस्या ऋचः पादा एव न पृयगृचः (R Pr. XVII. 43)। एवमेकपदा अपि-मद्रं नो अपि वान' (RV.X. 20. 14) इति । एक पदं विना स तु पृथगेवेति यास्को मन्यते (R. Pr. XVII. 43) अन्ये तु अभ्यासा बप्येकपदा इति प्राहुः (R Pr. XVII. 43)। तथा दिपदानामधर्चजातीयकन्दा. दर्धादिवरिपदा अपि मध्य धनवसाय" पठन्ति ।" पूर्वया चर्चाऽध्यासवदुपसमस्यानून्यन्ते। यन्ने" च द्विपदैकपदाः प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोः।। तस्मात् पादार्चजातीयकाः। तेन तेरेव समानमख्याः स्युन कृत्स्ना अर्थाः। एतेन गायच्यादोनों दिपकपदा व्याख्याताः ।। ॥ ३ ॥ एकदित्रिचदम्पादुक्तपादम् ॥७॥ गायत्र्यादीन्युक्तपादानि चत्वारि छन्दांसि स्वैः स्वैः पादैर्य थायोगमेकपाहि पातुपा424 चतुष्पादिति भवनि । तत्र गायत्र्यैकपदादिपदा त्रिपदा वाटा [11] धरैः पादैर्भवन्नि । न चतुष्पदा संख्याधिक्यात् । त्रिष्ट यजगत्यो एकपदे दिपदे चतुष्पदे च स्वैः स्वः पादैर्भवतः"। न त्रिपदे संख्याहीनत्वात् । न पचपदे संख्याधिक्यात् । विराट् चतुर्षाऽपि दशाक्षरैः पादः भवन्ति । तत्र गायध्यकपदा-'इन्द्रो विश्वस्य गोपतिः' (A. Sr. VIII. 2. 21) इति चतसः भूत्रे पठिताः। षय दिपदा-'पवस्व सोम मन्दयन्निन्द्राय मधुमद्रमः' (RV. IX.67. 16) इति तिसः । भय त्रिपदा-'अग्निमोले पुरोहितम्' (RV. I. 1. 1) एत्येवमादयः। सामपोनिषु च-'धग्न पायाहि' (SV. I. 10) 'उचा ने जातमन्नसः' (SV. I. 4679) इत्यादयः । तथा नगदकपदा-मदनि देवोरमृता तायः' (S. Br. III. 43. 22) इति । षय दिपदा-'सनो वाजेधविता पुरूवमुः पुरःस्याता मघवा वृत्रहा भुवन' (RV.VIII.46.13) इति । षय चतुष्पदा-'युनने मन उत युद्धने धियः (RV. V. 81. 14) इति । 'अमि प्रियानि पवने चनोहितः' (RV. IX. 75. 14) इत्यादपरच"। सामयोनिषु च "विश्वा पृतना' इत्यादयश्च ।" (36) A: पादा' (37) A: मध्ये न वा साय : : अनवमाता (38) M : सन्ति (39) A : यामभनुप- समस्याच्यते (40) M: शंम्यन्ते (41) A: प्रातरगुरासदी (42) M drops रोन: ते ५(424) All the Mss. drop fria (43-45) A drops due to haplology (44) M drops : (16) N: इत्यादि (46-47) M: omits.

·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाष्यम् षय विराहेकपदा-'असिकन्यां यजमानो न होता' (RV. IV. 17 15) इति, "सिपक्तु नः' (RV.V.41. 209) इति, 'उत देवाः (RV.X. 137. 14) इति च । षय द्विपदा-'प्रति न' स्तोमं न्वष्टा जुषेत। स्यादम्मे अरमतिर्वम् युः ।। (RV. VII. 34.21) इति विद्वेषासो नुहि वर्धयेलान (RV. VI 10 7१) इति, 'स्वायुधास इमिणः' (RV. VII. 56. 114) इतिचा अप त्रिपदा-"पिबा सोम-[12]-मिन्द्र मन्दतु स्वा' (RV. VIL 22 1) इति, 'प्रद्धे अग्ने दीदिहि पुरो नः' इति च। अय चतुष्पदा-'अयुज्यन्त इन्द्र विश्व कृष्टी.' (RV I 169. 24) इति, स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः' (RV. I. 89.64) इति च । अथ त्रिष्टुदेकपदा-'आ वा मुम्ने वरिमन सूरिमिः ष्याम्' (RV. VI. 63. 110) इति । श्रय द्विपदा-'महि राधो विश्वजन्यं दधानान । मरद्वाजान्न् साञ्ज यो अभ्ययष्ट' (RV.VI.47 25) इति, अग्ने मज मुपमिधा समिद्धः (RV. VII. 17 14) इति च मूक्तम् । अय चतुष्पदा-'जातवेदसे सुनवाम सोमम' (RV I 99 14) इत्यादयो दारातयीष सामयोनिषु च मूयिष्ठाश्चनुपदास्त्रिष्टमः। ॥३ । आद्य चतुष्पाहतुभिः ॥८॥ पाद्य इन्दो गायत्री चतुष्पाद्भवति अनुमिः पडक्षरैः पादः। तद्यया-'इन्द्रः शचीपतिः बलेन वौलितः । दुरच्यवनो वृषा समतमु सासहिः ॥' (R. Pr. XVI 17) इति, 'पेटिलालकन्ने पेटाविटकन्ते तत्र ककुदद्धस्नजन्धि परेहि ॥' (NS I p. 2, 11 21-22) इति । - - ॥३॥ क्वचित्रिपादृपिभिः ॥६॥ ॥ ३॥ सा पादनिवृत् ॥ १० ॥ क्वचिद्गायत्रो सताक्षरैः पादैः" त्रिपदा भवति। सा पादनिवृदित्युच्यते। 'युवाकु हि शचीनाम् (RV.I. 17.41) इति। काचिदाणमध्याक्षरे स्त्रिादाया गायच्या अनपवादाय। नानस्पत्वा । 'भूयायो हि पदनिवृतो मानि' (R Pr. XVL. 21)। तया हि-'इन्दः सहस्रदानाम' (RY. I. 17.54), 'अमो पुसः ससोनान' (RV IV. 31.39), 'भा शर्म पर्वतानाम् (RV. VIII. 18. 160), 'अस्माकं शिप्रिथीनाम्' (RV. I. 30119) 'इन्द्र इन्नो महानाम्' (RV. VIII. 92.39) 'य एकरचर्षणीनान' (RV. 1.7. 9) यो गर्भमोषधोनाम्' (RV. VII. 102.20) त्वं न इन्द्र वाजयुः (RV. VII 31 34) इत्यादयः पादनिवृतः॥ (43) M: निन: SSp निवृत (49) A &Sdrop पाई । (50) A: अन्ट(51) A पनवादनल्पवाद (52) A omits thus illustration (53) A omits the last four illustrations ; S omits the penultimate cge.

·१४ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमापन ॥ ३ ॥ पटकसप्तकयो मध्येऽष्टावतिपादनिवृत् ॥ ११ ॥ पाक्षरसप्ताक्षरयोर्मध्ये यशरादरः पादः स्यात् साऽतिपादनिन् । प्रेष्ठं वो अतिथि स्तुपे मित्रमिव पियन् । अग्निं रथं न वेद्यम् ।। (RY. VIII 84.1) इति, तथा- प्रेष्ठमु प्रियाणां स्तुधासावातिथिम् । परिनं पानी यमम् ॥ (RV. VIII. 103 10) इति च । सय किमिदं वचनगौरवम् 'षट्कसप्तकयोध्ने बध्यातिपादनिन्' इति । षट्कारकसप्तका अतिपाद निवृदित्युक्तेऽपि निशप्रमात बमः प्रतीयते। सत्यम्। [13] एवं तहि" सूचयति- अविवक्षितोऽत्र निर्देशकम इति। तथा वस्यामः 'तृतीय दिपाजागतगायमाभ्याम' (P. 3/16) इत्यादिप ।। ॥३॥ दो नवको पटकश्न नागी ॥ १२ ।। दौ नवाक्षरी पादौ एका पडक्षररच स्यात् सा नागी नाम गायत्री। ययोरिद विश्वमेजति तो विशेसा हवामहे वाम। बोतं सोम्यं मधु ॥ इति वार्षगयपानाम् ।' बस्मिन् सूत्रे उत्तरात्तरस्मिरच निशम्मो विवक्षितः 'विपीता वारा' (3/13) इत्यादिलिगाव ।। ॥३॥ विपरीता वाराही ॥ १३ ॥ परः प्रपमः भन्यो "नाको इति पूर्णविनरोता" वाराही नाम गायत्रो!" पथा-- वीतं स्तुके स्तुके युवमस्मासु नियन्दतम् । प्रयापति तिरतिम् ।। (TA III. 11.20) इति। "पर यशपति तिर' इति पाठे नोशारणम् ।। (54) A : सप्ताभ्योर्मध्ये (55) M बिनिश (56) : M; adds (1A: अपि रिमेय (55-59) Aomits. (60) Madas सा (61)AAS: बायंगपानि (62) MAS: अनयो (63) M : पूर्व विपरीतो (64) Momits गायत्री ·यथा-- यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ३॥ पटकसप्तकाप्टरश्च वर्धमाना ॥ १४ ॥ पमिदैवर्धमाना नाम गायत्री। शाना वार्याणां क्षयन्तोश्चर्षणीनाम् । अपो याचामि भेषजम् ॥ (RY.X95) इति । त्वमसि प्रशस्यो विदथेषु सहन्त्यः। भग्ने रपोरध्वराणाम् ॥ (RV. VIII. 11. 2) इति च । 'स्वमग्ने यज्ञशनाम' (RV. VI 16. 14) इति च बढ़ चानाम् ' ( R Pr. XVI. 24, 25) ।। ॥३॥ विपरीता प्रतिष्ठा ॥ १५ ॥ षकसप्तकपटका' इति पूर्वविपरीता प्रतिष्ठा नाम गायत्री। यथा-- भापः पृणोत भेषज बरूयं तन्वे मम । ज्योक् च सूर्य शे॥ (RV I. 23. 21) इति, 'त्वमग्ने बतपास' (RV. VIII. 1114) इति च । देवस्त्वा सविता मध प्रास्ता विश्वचर्षणीम्। स्पत्येव नश्वरः ॥ इति बालारशाखायाम् ।। ॥ ३ ॥ तृतीयं द्विपाज्जागतगायत्राभ्याम् ॥ १६ ॥ स्वचिदित्यनुवर्तते । 'तृतीयम्' इति गायत्र्या वसवः' (3/3) इति निर्देशापेक्षं विराट् छन्द [14] -सो ग्रहणम्। विराट् क्वचिहि पाद्भवति द्वादशाक्षराष्टाक्षराभ्याम् | यया- रायस्कामो बहस्त सुदक्षिणम् । पुत्रो न पितरं हुवे ॥ (RY. VII. 32 3) इति । 'ते" नो अन्तिो हवन तो हवम्' (VS.IX.174) इत्यध्वर्युशासायाम् । 'गावो न यूथमुप यन्ति वधूयः' (RV. VIII. 46. 300) इति, 'इन्दुरिन्द्राय तोशने नि तोते" (RV. IX. 109 224) इति च । 'भरेको विपुः (RV. VIII. 29. 16) इति च मूक्तम् । (65) A. सातपट्काक्षर बंधमाना (66) A omits this illustration (67) A&s omit मह चानाम् (68) M : षट्रच (69) AM :पूर्वविपरोतो (70) A&s drop this illustration (II) A adds पादाभ्याम् (72-73) A onuts (74) All the iss lease out नि तोशते (75) M& Squote the #bolerk ·1 साद सरकार कृवं चन्दोरिचितिमापन निर्देशकलाविवदितबाद्गायत्रजागतामामपि साइ। पश-नेवं नो अन्न (RI'. P. 24. 10) इति सूनान, 'आयाहि बनसा सह' (RV. . 172. 1) इति भूनन । “नुष्टुमा तृतोपम् (P. B. IV. S.9) इति निर्देशोरते। 'अनुष्टदेश लिदा पंजिरेव' (NS) टि इन्दोगा। स्वचित्तिष्ट्रगापत्राभ्याम् । पा-'इमा नु के भुगना सोपान (RY. .. 157. 14) इति । चित्तष्टमनवसामान। श-फितुर्न पु: मुमतो दुरोग' (RY. VII. 19. 27) इति । क्वचिन्नकचतुर्दशाभ्याम् जगतो विपदा । पश- पद कई सीरिणे (SV.I. 4410) इति कार योनिए । स्वचित्रमयोदशकामा जनादेव। पसा-'म व इन्भार बहन्तमाय (ST. V. 28) इति । परचिव पदकाम्यां गायत्री-'विश्वास प्रस्तोम' (SV. 1. 450.) इनि सासोनिक । वचिजागतबैराजाभ्यो जगतो वा चिराइ वा-'तिम्ममेको दिनदि हस्त कापुन (RY. VIII. 29.54) इति। चिौराजवैष्णुमायो बिराट् वा निमुदा-परच नस्तन्यश प्रजास' (RY. .Y 157. 20) इति । "मिया बो नाम हुये तुराणाम' (RY. VII. 56. 10) इति, या मा देवहित सनेम' (RY. VI. 17.1501 इति च । पपुनतिौरदा एलेषु चदुई बन्दन्नु न सुम्पन्ने, तच्छन्दोऽन्तरमेव । न च कृतस्नपाराचजालोरकम् । था 7-'नूनको स्व कप (RY, VIII. 46.15)ति । ॥ ३ ॥ त्रिपात्रैष्टुभैः ॥१७॥ नृतीपमित्यनुवतते बचिदिति च । मुभैः पादः चिदिरा पिपरा भवति । पश-'अग्नि नरो दोधितिभिररयोः' (RY. VII. 1. 10) इति । तथा पर पियो पर ओपी'TS.IN 7. 12. 24) इति," या-15-भिरहजगतः मतियान' (R. Sr. 1.2 14. TB. 1.2 1.40) रति च । अनुष्टुर बा.सौ"॥ ॥३॥ सजिग्गायत्री जागवश्च ॥१८॥ गायत्री को जागतरक उष्णिकदन्दो मजति। अत्र विशेष "- ॥३।। कम्मध्ये दन्तः ॥ १६ ॥ योन्दो जागतः पादः स गारदोई " का उन्नामोटिस: 11- तो अग्ने तोतिमि (RY. VIII. 19. 30°) इति। सामसोनिय चहिष्कार गात' (Sv.1. 1071) 'भातलो बना स्वम्' (SY. I. 399) तामा COM:जारभो नि दोयम MasasFERRIERS) NDJ सामना)AR (CROSories (81) A:07 (79-8?) Monits (83) A drops 57 (84) M drops ri(9) A Cathy sentence ($6) A&S drop this sentence (87) 1: aria fa:M:7 (85) M adds 6775 ·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यमे १७ ॥ ३॥ पुर उष्णिक पुरतः ॥ २० ॥ पुरतश्चेज्जागतः पादः सा पुर टणिस् । यया- अप्स्वन्तरमृतमन्नु भेषजम् अपामुत प्रशस्तये। देवा मक्त वाजिनः॥ (RV. I. 23 19.) इति ॥ ॥ ३ ॥ परोणिक परतः ॥ २१ ॥ परत उपरिष्टाच्चेजारातः पादः सा परोणिक् । यथा- 'अग्ने वाजस्य गोमतः' (RV. I. 79. 44.) इति, 193त्वामग्ने मनीपिणः' (RV. III. 10.10) इति 'श्रा मित्रे वरणे वयम्' (RV. V. 72. 10) इत्यादीनिश्च सूतानि ।' सामयोनिषु च–'पुरु त्वा दाश्वान् (दाशिवान्) वोचे' (SV. 1. 974.) इन्द्रमच्छ मुता इमें (SV I. 566° ) इत्यादयः ॥ ॥ ३ ॥ चतुष्पादृषिभिः ॥ २२ ॥ सप्तकैः पादः चतुष्पाणिग मवति । यथा-नदं व बोदतीनाम्' (RV. VII. 69. 24.99 इति, 'मधीमहि त्वा वयम् (RV.X. 26. 49.) इति च । कर्थ पुनः- प्र वस्त्रिष्टुपमिप' (Rv. VIII. 69. 14), 'अर्चत प्रार्चत' (VIII. 69. 84) 'यो व्यतोरफाणयत्' (VIII. 69. 134.) इति तृचामनुक्रम्य प्रशाताऽनुष्टुमः शंसति ? (AiBr. XVI. 47.) इति ब्राह्मणम् १ तेषु हि नदं व प्रो-[16] दतोनाम्' इति पठ्यते। पादसाध्यादर्य गुणवाद' । तया च रहस्यबादाणे दर्शितम्-'नदं व श्रोदतोनामिन्युष्णिगहरैर्भवेदनुष्टप्पादैः' (AiAr. I. 3.8) इति ॥ (vide R. Pr. XVI. 32.) ॥३॥ अनुष्टुय्गायत्रेः ॥ २३ ॥ चतुष्पादित्यनुवर्तते । अनुष्वष्टकै"श्चतुष्पदा मवति । यथा-'त्रियम्बकं यजामहे' (RY. VII. 59. 124.) इति, गायन्ति त्वा गायत्रिण' (RY. I. 10. 10.) इत्यादीनि च सूतानि । सामयोनिषु च-'विशो विशो वो अतिथिम्' (SV.I. 870.), 'पुरोजितो वो अन्धसः' (SV. I. 5454.) इत्यादय- स्वानुष्टमः ॥ (89) M adds स्याद (90) A quotes only the first pala (91) A adds इत्युच्यते (92) ALL the Miss quote here Talaqit as an extra illustration (93-4) A omits (94) M: वक्तानि (95) A : सप्तभि. (96) M quotes the second pāda too. (97) A मन्ततो (98) A drops अनुप and पारे: s drops पाद: M: अष्टाधरैः ·यादवप्रकारकृतं इन्दोविचितिमाध्यम ॥३॥ त्रिपात् क्वचिज्जागताभ्याच ॥ २४ ॥ जागताभ्यो पादाम्या, 'च'काराद्गायत्रेण चैकेन त्रिपदा चानुष्टुप् । यथा-'मा कस्मै धातमभ्य- मित्रिणे नः (RV. I. 120. S") हति। 'तामेता कृतिः' (R. Pr. XVI. 3S) इति बस चाः ।। ॥ ३॥ मध्येऽन्ते च ॥ २५ ॥ एतौ जागती पादौ मध्ये चान्ते च स्यातां गायत्रस्त्वादाविति त्रिपाद्भवति। किमर्थमिद प्राप्तमेव12 निशसमस्याविवक्षात् । सत्यम्। श्राद्यन्तयोगितौ मा भूतामिति नियमार्थोऽयं योगः। तथाचे तु पिपीलिकामध्या स्यादिति वन्यति । ननु चात्रोक्तस्यापि पिपीलिकामध्यत्वम विरुदम् । तस्य सर्ववर्णाच्दन्दोविषयत्वात् । तहीदमेव सूचकम् । न0 पूर्वोक्तार्धविषये. उत्तरयोग इति । तेनेह दयोस्तुल्यालयोर्लक्षणयोः प्राप्तयोः पूर्व बलवत् । यथा राहुमत्यादिपु० सूत्रोदाहरणम्॥०- यास्ते बग्ने सूर्य रुच उपतो दिवमातन्वन्ति रश्मिभिः । ताभिः सर्वाभी रचे जनाय नस्कृधि ॥ (Ts. IV. 2.9 4.) इति ।। ॥ ३ ॥ गृहती जागतस्त्रयश्च गायत्राः ॥ २६ ॥ जागत:पाद एकस्त्रयश्च गायत्रा पहती नाम" छन्दः। 'त्रयः [17] इति महलं पारपादा. रचत्वारो मा भुवन्निति तेऽपि हि गायत्रा मन्ति। गायत्रपादासरूपत्वात् ।। गायत्रपादा हि विकारमा, इति विकारपादानो सद्भावः मूचितो भवति ।15 सब विशेषः पथ्या पूर्वश्चेत्तृतीयः ॥ २७ ॥ योध्य पूर्वोक्तो" जागतस्मृतीयश्च पथ्या नाम पहतो"-'उर्ध्व ऊ पण ऊतये" (RY. I. 36. 134.) रति, 'कदा धन स्तरोरसि' (RY. VIII. 51. 70.) इति", 'अयं सेतु हर्यतः' (RV. III. 44. 10.) इति सूने। सामयोनिप च-'यहा या वो बग्नये (SV. 1. 354.) इति, 'मित्या शूर नोनुम.' (SV. 1. 2339.) इत्यादयश्च । स्वास प्राण प्रगापु पूर्ण भवति ।। (99) A omits सचिव (100) A adds भवति (101) A: अनये (102) A & N : प्राप्तमेन (103) A omits वर्ग (104) M : सूचितम् (105) A drops न (106) A: पूर्व मनुक्तानिय (107) A & ME 07447 (108) A drops arailag (109) A aeds g (110) A quotes only the first pilte (111) MAS drop नाम {I12) A & M add भवति (113) M adds दायितुम् (114-115) A drops this line (116) A: पूर्व निर्दिए (117) A reads : पागत पार सोऽयं पचा नाम बायोजि देदितम्या (118) Mdrops उत्तये (119-120) A drops. (120) M: सत्तानि (121)A: एक (122) M&S . पूर्व प्रगायेप : A : प्रगामे पूर्ण ·यादवप्रकाशकृतं धन्दोविचिनिमायन ॥३॥ न्यङ्कुसारिणी द्वितीयः ॥ २० ॥ स एव जागतो" द्वितोपरचेच न्यड्डुसारिगी नाम बृहती-- मनस्यसायि ते महः पात्रस्यव हरिवो मनुसरो मद.। वृक्षा ते वृष्ग इन्दुः वाजो सहरसातमः ।।28 (RV I. 175. 1) इति ।। ॥ ३ ॥ स्कन्धोग्रोवो कौटुकै ॥ २६ ॥ एषेत्र स्कन्धोग्रोवी कोष्टकेराचार्यस्य मतेन ॥ ॥ ३ ॥ उरोवृहती यास्क्स्य ॥ ३० ॥ एबोरोहतो याकस्याचार्यस्य मनेन ।। ॥ ३ ॥ उपरिष्टाद हत्यन्ते ॥ ३१ ॥ नागत एव पादोऽन्ने चेदुपरिष्टाहती यदर्जुन सारमेय दतः पिराज पन्छने। वीव म्राजन्त ऋष्टय उप स्क्वेषु वन्ततो नि षु स्वा(RV. VII.55. 2) इति, 'न तमहो न दुरितम्' (RV.X. 126. 10) इति च मूल त्रिष्टुरन्तम् ।। ॥ ३ ॥ पुरस्ताद हती पुरः ॥ ३२ ॥ [18] जागत एव पादः पुरनारचेच पुरस्ताद हती- महो यसतिः शवसो बताया महो नृन्नस्य तू नुजिः। मां वस्य घृश्योः पिता पुत्रवि प्रिपन ॥ (RV.X. 22.3.) इति ।। ॥ ३ ॥ क्वचिन्नवकाश्चत्वारः ॥ ३३ स्वचिन्नवानरचतुभिः पादैः बहनी मबति-उदनुपर्च नन्' (RY. VI. 28. 89.) इति । (13) Adds पार (125) Mt instead of नान वृहदी (126) A quotes only the first ridia (17)A:ोटुब M: stre (123) Asdis 76 77 (129) A quotes only the first päda. (130) A adus TTT (131) A quotes only the first pădu. (132) A&M EST ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमायन अनुष्टुडियमृगिति बह,चा: (hide R. Pr.XVIII. 21.)1 तं त्वा वयं पितो वचोमि' (RY. I. 187. 110) इति च, 'उमावग्नी उपस्तुगते' (TB. III. 7.4. 184) इति च ।। ॥३॥ वैराजो गायत्री च ॥ ३४ ॥ क्वचिदित्यनुवर्तते । वैराजो द्वौ पादौ गायत्रौ च द्वौ क्वचिढ़ हती मवति- द्यौस्ते पृष्ठ' पृथिवी सधस्थम वात्मान्तरिक्ष समुद्रो योनिः । विख्याय चक्षुषा त्वम् यमि तिष्ठ पृतन्यतः ।। (Vs. XI. 20.) इति वाजसनेयके । निर्देशनमस्याविवक्षितत्वात् पूर्वो" गायत्रौ परौ नु वैराजो 'या ते रद्र शिवा तनुः ॥ (TS. IV. 5. 1. 10) इति तेचरीयके। अय मध्ये" वैराजो अमिती गायत्री-'युवं यास्त महो रन्' (RV. I. 120. 70.) इति । इमां विष्टारहतीति बहसचाः (R. Pr XVI 49)। अथ मध्ये गायत्री अमितो वैराजो-'इन्द्रापोवाविषवा भूयासम् (TB. II. 7.5 107) इति । 134 ॥ ३ ॥ त्रिभिर्जागर्महावृहती ॥ ३५ ॥ त्रिमिर्जगतः पादैमहाबृहतो"- अजीजनो अमृत मत्येवां तस्य धर्मन्नमृतस्य चास्पः। सदासरो वाजमच्दा सनिष्यदत् ।। 10 (R V. IX. 110.4) दति, परारच तिसूः 'अम्ममि हि शूबसा' ( Rv. IX. 110.56) इनि, “दिवः पोयूपं यं यदुप्पन' (IX. 110.84) इति पञ्चश्च ॥ ॥ ।। ३॥ सवोव्हती ताण्डिनः॥ ॥ ३६॥ रौर मोहरतो तागिउन पाचार्यस्य मतेन। बातिमपि तवं सतो-19] बहस स्पेशवने (NS. I. 2. 1.41) इति छन्दोगाः। तथा च मानपर-'वयं यत्वा मनावन्त' (PB. XII. 4. 3.) इति सतोदाती ॥ (133) A: इयमानुष्टुमिति: M: अरविद गिति (134) M adds at (135) A & Mada पादौ (136) A drops y: M: परनिराशे (137) All the Mss. quote another word अघोरा (133) M drops अथ मध्ये (139) A omits the sentence: (140) A quotes only the first rdia, and omits the rest of the bhiya (141) M reads पक्ष after ſyft: S omits the last illustration. (142) A omits this süfra along with the Maya on it.

·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम ॥३॥ पंक्तिर्जागती गायत्रौ ॥ ३७॥ जागती पादौ गायत्री च पंक्तिच्छन्दः। तत्र विशेषः- ॥ ३ ॥ पूर्वी चेदयुजौ सत्तापंक्तिः ॥ ३८॥ पाविमौ पूर्वनिर्दिष्टौ145 जागती तावयुजौ प्रथमतृतीयौ चेव सत:पंक्तिनाम पंक्ति:116--'लोजिष्ट ते मध्यनो मेद उड़ तम्' (RV II. 21.54.) इति इरश्यन्नग्ने प्रथयस्व जन्तुमिः' (RV, X. 140, 44.) इति, 'य उतिया पप्या अन्तरश्मनः। (RV X. 108. 6.) इति च । एता: सतोबृहत्तीति बह चा: (R. Pr XVI. 5771 तथा च वालखिल्यानधिकृत्य ब्राह्मणम् (Ai.B.) 'ते हैके सह बृहत्यौ सद सतोवृहत्यौ व्याहरन्ति इति। 'एतो सिद्धविष्टारबृहतीति छन्दोगा: (NS. I.) एव प्रायेण प्रगाथानामुत्तरा मवति ।। ॥ ३ ॥ विपरीती150 च ॥ ३९ ॥ सतः पले विपरीता च पंक्तिर्भवति । तेन गायत्रावयुजौ जागतौ च युजो चेत् पंक्तिर्भवति । संशby विपरीनेत्येव। यथा- । - य ध्व: यावयत्सवा विश्वेत् स वेद जनिभा पुरष्टुत । तं विश्व मानुषा युगा इन्द्र हवन्ने तविष यतनुचः। (RV. VIII 46 12) इति ॥ ॥ ३ ॥ आस्तारपंक्तिः परतः ॥ ४० ॥ तात्र जागती पादौ परतः परस्तात् स्थानाम् याद्यो च गायत्रो घेदास्तारपंक्तिः । यथा-- विधानज्योतिषा स्व- रगच्छो रोचनं दिवः। येनेमा विश्वा भुवनान्याभूता विश्वकर्मणा विसदेव्यावता (RV_x. 170 4) इति, 'असो यस्तामोअरुण;" (TS. IV. 5.1.70.) इति, अग्निं न स्वक्तिमिः' (RV.X 21. 14.) इति च 119 सूक्तम् । 'इन्द्र सोममिम पिव' (RV.X.24 14.) इति च द्रे मूक्ते ॥ 151 (143) M adds (144) A & M omt 7 and have it instead. (143) A : qat fafest 1146) A adds भवति (147) M omits this illustration. (148) A: एता: M : एतौ (149) M:fazt framtifelata (150) A does not read it as a sūtra; A reads fastest (151) M&S: मरन्या (153) M: परस्तात् (153-154) A omits; s onies सूक्त ·१२ यादवप्रकाशकृत इन्दोदिचितिमाप्पन ॥ ३ ॥ प्रस्वारपंक्तिः पुरतः ॥४१॥ [20] पुरतश्चे जागतौ परतः गायत्री प्रस्तारपंक्तिः। क्या-'उच्छश्चस्व पपिवि मा निवार (RV.X. 18. 114.) इति, 'षा विद्युन्मद्भिः मस्तः स्वः (RV. I. 88. 10.) इत्यादयाच ॥ ॥३॥ विष्टार पक्तिरन्तः ॥ ४२ ॥ धन्तो मध्यश्चेन्जागतौ अमितो गायत्री विष्टारपंतिः। यथा-'अग्ने तव श्रवो वयः (RY.X.in 1)ति॥ ॥ ३ ॥ संस्तारपक्तिर्वहिः ॥ ४३ ॥ यदि बहिरादितोऽन्ततश्च जागतौ मध्ये गायत्री संस्तारपंक्तिः। यथा-' -'पितुभूतो न तन्तुनि मुदानवः' [RV.X. 172. 30(24)] इति । ॥३॥ अक्षरपंक्तिः पञ्चकाश्चत्वारः ||४|| पद्याक्षराः पादारचत्वारश्चेदक्षरपंक्तिः। यथा-'परि म धन्वेन्द्राय सोम' (RV. IX. 109.11) इति सूक्तम् । 'परवा न तायुं गुहा चतन्तम्' (RV. I. 65. Ian) इति षट् सूक्तानि । 'कई पता नरः सनीला' (RV. VII. 56. 100.) इति नवर्चः, 'प्र शुकै तु देवी मनीषा' (RV. VII. 34. 100.) इत्यत्रविशतिः। कथं पुनः 'प्र शुकैतु देवी मनौति बैरवदेव मित्युपगम्य ता उ विच्छन्दः सन्ति पिदा' (Tan. B. I. 2. 9.) इति माह्मणम् ! "दिपदा एवैते' (R. Pr.XVIII) इति बाचाः। तया घ-दिपदा व मध्येऽनवसाय पठन्ति चतुष्पदास्व दन्दोगाः पठन्ति माक्षणश (P. B. XIV. 5. 6)। 'प्र वाग्यक्षा' (SV. II. 5101) इत्यारपंक्तिरिति । 'एक्स्व सोम महान समाः (RY. IX. 109. 401) हत्यतरपक्तिरिति च ।। ॥३॥ दापप्यल्पराः ||५|| पदपकरेवालमल्म क्षोयमाणमस्पेन परिमाणेन दो पञ्चाक्षरी पादौ मदतः। "बल: बचनात त्रिपदाऽपि मवति। तत्र त्रिपदा- मगोन चित्रो अग्निहोनाम् । दधाति रत्नम् ।। (SV. I. 449.) इति । [21] अध (155) A adds प्रथमत (156) M : विस्तार° (157) A: प्रस्तार (158) A nds पत् (159-160) M omits. Somits from t.. (161) A: पंक्ति (162) AM:त्रिपदी भाति: शिवपि ·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाष्यम् २३ द्विपदा- एवाद्या एवा ह्यग्ने। एका हि वायो। एवा हीन्द्र। एवा हि पूषन् । एवा हि देवाः ॥ (TA. I. 20. 1.) इति । एवमन्यान्यपि बचाना पुरीषपदानि । पि' शब्दादेकपदापि भवति-अशुनै शोचि (Mahānāmnyah 5) इति, “ईशे हि शक्रः' IA IV. 8)163 इत्यादयश्च ॥ ॥ ३ ॥ पदपंक्तिः पञ्च ।। ४६ ॥ पञ्चाक्षरा पञ्चपदा पदपक्तिः। यथा- इन्द्र जुपस्व आयाहि शूर । पिबा सुतस्य मध्वश्चकान: चामंदाय ॥ (SV. II. 302.) तथा- इन्द्र जठर पृणस्व मधो. 1 अस्य मुतस्या उप त्वामदा: मुबाचो अस्थः ॥ (Ibtd 303) तथा- इन्दस्तुरापाट् जधान वृत्रम्। विभेद बलं 16 ससाहे शत्रन् मदे सोमस्य ॥ इति (Ibid 304) एवमेतत्त चमध्येषु त्रिपादे16 श्रीपि त्रीण्युपसर्गाक्षरापि, न तु स्वानि इति ब्राह्मणवादेभ्यः । तथा है-'चतुस्त्रिंशदत्तराः संस्तुनो167 मवति' (P. B. XII 13.24) इति स्वतश्चतुस्त्रि'शदवरत्वं163 नास्तीति सूचयति । 'कनीयासि वेदेषु दन्दास्यासन् इत्युपक्रम्यानुएमममिसम्पादयन्ति' इति प्रकृत्या 163) M adus an इति here (164-165) A leaves out the last tro feet of the melody (166) M: एवमेतत्तच आयेषु त्रिषु गिषु (167) A: सस्तुता; M ; संस्कृता; 5 सस्तुता (168) A: स्त्रिंश ·यादवप्रकाशकृतं छन्दोधिचितिमाष्यम् 16°नानुष्टुनिति दर्शयति। तथा-३ वा अक्षरे अतिरिच्यते षोड़शिनोऽनुष्टुममभिसम्पन्नस्य हति। तदेव सूचयति।10 अपि चायवर्णिका अनुष्टपस्पृष्टमेतत् मूक्तमधीयते । एतेनानुरूपस्तृचो व्याख्यातः ।। अस्यान्त्यामृच' बढ़ चा अपि अनुष्टुपस्पृष्टामधीयते ।। सामयोनिषु च संख्या प्रकर्षापौष्यते विराट, स्यानामु विरापासु च-'साधुन गृनुरस्त्येव शूरः' (RV. I. 70. 1100) इति! सार स्यादक्षरपंक्तिः ॥176 [22] || ३ ॥ चतुष्कपटको प्रयश्च ॥ ७ ॥ 'प17 इत्यनुवर्तते। चतुरक्षरपडक्षरश्चेति दौ पादौ त्रयरच पञ्चराः स्युः सा पदपंक्तिः । 'अपने तमद्यावं न स्तोमैः' (RV. IV. 10. lab.) इति तिस्रः1781 का प्रथमाया पाद्यास्त्रयः पशहा- श्चतुर्थश्चतुश्कः पञ्चमः पटक इति। बह चास्त्वाहुः 'आधारचावारः पञ्चका' पञ्चमपट्क इति भरिक पदपंक्तिर्भवति' (R. Pr. XVI. 19.) इति । तद्यथा-'अधा ह्यग्ने क्रतोभद्रस्य' (RV. IV. 10 240) पति तिस्रः,180 'पूत न पूतम्' (RV. IV 10.69) इति च । 'चतुष्कपट्को' इति योगविभागेन।" अक्षरपंक्तिष्वपि योज्यम् ।19 तथा हि-'वि यो वीरुत्सु रोधन महित्वा' (RV. 1 67. 901) इति । पदपंक्तिध्वपि अक्षरपंक्तिपवादो श्यने'-हतीरुष्णिहाः पंक्तिरक्षरपक्तिरिति । विरूपाणि छन्दांसीति पदपंक्तिप्रवादो श्यते । पदपंक्तिरूपदधातीति । 'पदपंक्तयो गायत्रीविशेषाः संख्या सन्निकर्षात्' इति बह चाः। पंक्ति विशेषा एव प्रामणवादेभ्य इत्याचार्याः। तथा च आक्षणवादः-'पह कयो याज्यान वाक्या भवन्ति पंक्तो याज्यानुवाक्ये मवतः । पञ्चामारा पंक्ति:-"बग्ने तमद्य (RY. IV. 10.11) इति।' पंक्तया155 जुहोतीति-संख्याविकर्पो'मोष्यते विराटस्यानामु विराहपामु च ॥ ॥ ३ ॥ पथ्या पञ्चभिर्गायत्रः || पञ्चमिर्गायत्रः पादैथ्या नाम पंक्ति | 'पदन्नमीमदन्त हि' (RV. I. 82. 24) पति, 'यच्चिशि सत्य सोमपाः' (RV. I. 29. 10) इत्यादि सूक्तश। सामयोनि घ-'स्वादोवित्या विषवतः' (SV. I. 409.), 'धा ते अग्न ऋचा हविः' (SV. II. 373°.) रति च ॥110 - ॥ ३ ॥ जगती पद्दभिः || ६ || गायत्ररित्यनुवतते। पमिर्गायत्रैः पादः जगतीच्छन्दो भवति। [23] 'द ढके अवत्रिका (RV.X.59.90.) इति, 'यसौ योजसति नीलपीको विलोहितः' (Vs.XVI. 78b.) इति च । (169) A : प्रात्यानुष्टनिति (170) A: सूचितम् (171) M : अनुगमरम् (172) A&M : अभिधीयते (173) M: ग्याप्य : 5: ग्यारस्य (174-75) M : अनुपमष्टामधीयते ; A: अनुस्मृटामधोयने (176) A reads as a sutra सा च पतुःपरवक्षरपंक्ति: (177) All the Mss.: पहा (118) A Omits तियः (179) A: वाये गय (180 M cites : आभिष्टे अति. and omits दिल (181) M• विभागेन::रिभागात, (182) M: युज्यते :योग । (183) A :मंस्था (184) A पपक्तिविशेश (185) M : पदपलो (186) M&S भेट (186-87) M omits (188) Antis भवति (189) M: इत्यादीनि मृत्तानि (190) M. हण्यादय (192) A : जगती नाम पठिा ..

·२५ चोदेवप्रकाराकृतं छन्दोविचितिमायन 'एजतु दशमास्यो गो जरायुगा सई (VS. VIII. 28b) इति । 'उभे यदिन्द्र रोदसी' (RV.X. 134.14.) इनि च सून पत्यन्तम् । तत्र जगत्याम् 'बष्टको सप्तकः षट्को देशको नवकरच वा' (R. Pr.XVI. 76.) सन्ति पाराः। ते द्वे अपि महापंतिनाम जगनीति बह चाः ।। ॥ ३ ॥ एकेन बिटुव योनिम्मी ॥५०॥ भारमानास्तिन्नस्विष्मः । एकद्वित्रिचतुपादुक्तपादन (loc cit. 37) इत्यत्र एकपदा द्विपदा विरा चतुष्पदा चेति । तासां चतुष्पदा त्रिष्टविति परामयने । 'मध्ये ज्योतिर्मभ्यमेन' (P.3/53) इति वाक्यरोपलिताच्चतुष्पदा विष्टकन गात्रेण पादेन स्वैश्च15 विभिन्योतिष्मती नाम मनि ।। ॥३॥ तया जगती ॥१॥ दपा भगा चतुष्पदा गायत्रे थेकेनैव स्वैश्च त्रिमिन्योतिष्मती नाममवति । ॥ ३ ॥ पुरस्वाज्योतिः प्रथमेन ॥ ५२ ॥ प्रयनेन गापत्रे पोरैश्च स्वै::०० पुरस्ताग्न्योति नाम विटा तया जगती 10 तत्र निष्टुप्07 -'आते मा इन्द्रोऽत्युन' (RY. VIL. 25.14.), 'कीडन्नो राम आ मुव:04 (RV.V. 19.54.) इति च। अब जगती 5- शुतं शस्त्र प्रतिगर प्रदनिहामारित आवृद्धेन्वः। पन्नोमुंगाना चानुर ते हुवे सवाई समिष्टयजुराद॥ इति चेति (T.S.VII. 3. 11. 2)। (15) A drops नात जगली (194) M&S drop आपदा (195) A:बमोरिच (196) Areads : पनि पार ज्योतिपदी निनिति (197) A : जगापानति (195) A· ज्योहिम्मती जगढीति (199) ANS पादेन Co0) A reads: उनौ स्वकोपरच मिwि Col-2) Areads : ज्योतिस्पिटुन माति। दर चोगिता भादि । C03) A rends : दर परम्नानादिस्मिदाहरणम् : 5: अप FITF) M dites the entire rk (209A sites another si: Hapa Ti (RV. L 574) in toto.

·२० यादेवप्रकाशकृतं बन्दोविचितिमापन ॥ ३॥ मध्येज्योतिर्मध्यनेन ॥ ५३ ॥ मध्यमेन गापत्रेणाभितः स्वैः पादैम देयोतिमि त्रिष्टुप् ता जगतो, तब विषा- 'तत् त्पन्न योजनमचेति सस्वई यत्' (RV.I 85.5) इति। अब जगतो- तदखिना मिजारद्रवर्तनी सरस्वती वयति पेशो षन्तरम् । बस्थिमज्जान मासः कारोत्तरेण दधतो गयो त्वधि 0. IN 82) इति । या--'4मनवे संमिमिक्ष' (RV. VIII. 1024) इति । 'ताभिरामतं पणोप में हवम्' (RY. VIII. 22 120) इति च ॥ ॥ ३ ॥ परिपाज्योतिरन्त्येन ॥ ५४॥ पन्त्येन गायत्रेण पूर्वश्व स्वैपरिराग्योति म त्रिष्टुप् तश जगतो। तत्र तिष्टुप्-'तुम श्चोतन्त्यधिगो शची स्तोकासो अग्ने मेदसो प्रतस्य' (RY. III. 21. 4.) इति । स जगतो" - प्रतावानं महिष विश्वदर्शतम्' (Rv. X 140. 6.), 'बग्निनेन्द्रेण वस्शेन विष्णना' (RV. VIII. 35. 1.-.) इति सूक्तम्, 'अग्नेर्मन्ये प्रथमस्प प्रचेतसः' (AY. IV. 3.1) इति गनुरारुः । 'प्रायेम बिष्टर योनिम्मत दिरामा' (Urana on R. Pr. XVI. 69.) तपाः । तथा-'नवको दो राजनिष्टमी घ विराटस्याना ह नाम' (R. Pr. XVI. 67, adapted) इत्यत्रा त्रिरित्याः। यथा-'भो हरमिन्द्र मा रिपर' (RY. II. 11.10ति सून:- मोन्याया। एवमेतानि सान छन्दांसि पास्यातानि। एषामेवान्मपि कारा पचासम्बद्रप्रयाः। ता- जगतेनैन" चतुमिश्चाप्टकैः विप्"। ददा-'नमोगके प्रथिने यो नराः' (RY. VIII. 35. 23-.) हति। तो माइतीति : (cf. R. Pr. .XVI. 71.)। पमन्यपि एपम् ॥ (ROYA: मध्यमे : M : मध्येन CO7) A adds पदेन (Cos)A: मिप भाति । ती उगारपि। (209) Ad the MSS add another illustratioa ahich could not be traced, A : sfat काम न सितिमिति: M: माग्ने हयाकरमनहास्तरोत:S:ने या संतापन शासन Cr) Areads : हरिवना भिषा दर्शनी पादित गोपनियता । 11-12)A onlts (CIR) A omits the second plata, N quotes only half of the second pJL (214) None of the MSS has this sentence. QIS A drops 71 (16) A: 5741 GIN And BT (218)M adds भगति (19)Aमहतोति (220) A: एवमग्याषि ·२७ यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमापन ॥ ३ ॥ एकस्मिन् पञ्चकै छन्दः राड्डुमती ॥ ५५ ॥ [25] एकस्मिन पारे पञ्चाक्षरे सति सर्वहन्दः शकुन्तो नान । मति 12 सन्यपि इन्दोऽधिकारे पुनश्चन्दोग्दर प्रकृते विष्टजगतीव्यावनेन छन्दोमात्रपतिपत्त्यर्थम् । "पिनुनु स्तोत्रम्' (RV I 137. 14.) इचवायः पद्धकः। अन्ने त्रयोष्टकाः। एलोगिन विशेष संख्या सन्निकर्षान् । एउतरत्रापि संस्थावन्निकर्षान् स्वयमेव इन्दो विद्याद । रतामनुष्टुदगर्मा (Anu.V ?) ददि बचाः। पञ्चकचनुष्कसप्तकत्रैष्टभैश्च स्यात् । यया-'शिवा नः सख्या सन्तु भात्रा (RV. IV. 10.81 इनि। एकत्मिन्निति किन ? 'कृतं चिनिष्पा सनेनि द्वेष' (RV. IV. 10. 700 ) इन्येपा भूग,मा मुदिति । बाहि दो पञ्चको सम्नको नवकरच पादा।। पञ्चक हनि किन 'सनित: मननितन्द्र' (RV. VII. 46. 20-.) इत्येषा मा मूदिति। अत्र हि नबकाष्टकैकादशाष्टका' पादाः। वामेता विपनप (Anu. VII. 8.) इति बड़ चाः ।। ? ॥ ३ ॥ पटक ककुम्मती ॥ ५६ ॥ या- एकन्मिन् फादे पड़ारे सति सर्व चन्दः ककुमती नाम । तामै बन्यानां हरयां निनोरना। टतो नु कृत्यानां नृबादसा ।। इति। (RY. VIII. 25. 23.) पत्र हि षट कमप्त- कैकादगकाः पादा., तातामुष्णिग्गति (Anu. IV. 3.) बदचाः । तपा- 'तव स्वादिष्टाग्ने मंटिरिदा चिदगः (RY. IV. 10.5804) इत्यत्र पञ्च पञ्चकाः पट कर कः। तामतां महापद- पपिरिति (R. Pr.XVI. 18.) बहचाः । उनमाप्नौ पूर्वप्रावल्याच्चमन्यैव स्यानु, न ककुभनी । वि योजना निनोवम् अध्वन:स्कन्नोता काकां गच्छन। (T.S.L7.8.1.) इयत्र सनकपर कपशुकाः पादाः॥ (Cra s crit नान (Mades द्वन्दः (5) M: पुनहग (M:दब आर पाद: A:अपार (A: मत्था (C)M: समर (m) M & Sonit छन्दो (23) Aadis शानदी ) : एलिन (C) A rends: हमादिका अब इसन्दा ए मा भूदिति CAadis पति (3A: इस्पादिका (m) M &s drop इदि (A: एनडी; परमन (1) Aqeote orly the first pita (PM:का हिमपटकमक कारवाष्टका पदा (AM:पारमा (3) M:E:S:।

·२८ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम् [26] || ३ ॥ त्रिपादपिउमध्या पिपीलिकमध्या ॥ ५ ॥ यस्यास्त्रिपादाया मध्यमः पादोऽणिष्ठोगुतमा० सा पिपीलिकमध्या। सपा-हरी दस्य माया विनता वेरवन्तानुशेपा। उमा रजो न केशिना पतिर्दन ॥ (RV.X. 105. 2.) इति । भत्र पर्यो मध्यमोऽमित स्त्रिष्टुमौ। ननु च पूर्व प्रावस्यात् ककुमत्येवैपा" स्यात् । नैतदतुल्यबलत्वात् ।। गुरु होई सक्षयं विरादपि प्डमभ्येति चतुर्विशेषणत्वात् । कमतौलक्ष उयु 'एकस्मिन् षट्क' इति दिविशेषयत्वात् । लघुनश्च प्रहणे गुरुणि" उदाहरणानां बडूनामितरलक्षणानामविवक्षा स्यात् । तस्माद पिपीलिकमध्ये स्येपा । तपा-पयूष प्रधन्व वाजसातये' (RV. IX. 110. 100.) इति" तिसणामृचों मध्यमा" गायत्रा अमितो जागताः। 'पमि वो वोरमन्धसो मदेषु गाय गिरा महा विचेतसम्' (RY. VIII. 46 140d.) इत्यत्र मध्ये गायत्रोऽमितस्त्रयोदशाक्षरोहतीविशेषोऽयम् (cf. R. Pr. XVI. 52.)। विपादिति किम ! बवितासि सुन्वतः। (RV VIII. 36.10.) इत्येपा मा भूव । पर मध्यमो गायत्रोऽमितो दो दौ3 जागती। इठनो महणं किम द विष्णुविचक्रमे (RV. I. 22. 174.) इत्पेषा मा भूत । मध्यमाण' कि 'प्रया घोपे भूगवारो न शोभे' (RV.I 120. 54.) इत्येषा मा भूत् । अत्र नैष्णुमो दौ पट करच । कभुमत्येषा। तामेता सनुशिरा (RPr.XVI. 35.) इति बाद चाः।। ॥३॥ विपरीता यवमध्या ॥ ५८ ॥ पिपीलिकमभ्याया विपरीतायास्त्रिपादेव ० महिष्टमध्या सा यमध्या'। यथा-'स गन्वे में बसूनाम (RY. IX. 103. 130.) इत्या मध्यमोदराकोऽमितः सप्तको । विपादिति हिम! 'सम तपन्त्यमित.' (RV. I. 105.8.) इत्येपा मा भूत् । पा हि पञ्चपदा । बस्या मध्यमो मागतो.मित' गायत्राः। 'मोदष्टम शिवतम' (VS. XVI. 510) इति च । एते चौ विषममध्येति बापाः" [271 इष्ठनो मरणं किम् ! 'ता विज्ञासा हवामहे वाम' (RV.I. 120. 34.) सपा मा भत अत्र रिमध्यमो० जागतोऽमितो नवको। तामेता काविराट (RP.XVI. 40 ) रतिरापाः ।। (239) A & M: पिपीलिकामम्या (240) A : अगुतर' (241) Mdrors (r (242) AM: पतबाबाद (43 A omits f: (244) A drops गुरुषि (245) M reads : उदाहरणातानामेन तानानामरिक्षा Sreads; उदाहरणलक्षणानामवित्रदा (146) A drops पति (247) M adds (248) Madi पाता (49) A: मध्यम' पाद (250)A: योशारा; M : यो साक्षरी (251) Matcs 'अग्निमोले पुरोहितम् instead (252-54) Momits (253) A omits the second at (255)A: अषिष्ठमध्येति रिस 1 (256-57) Aomits (258) A reads पादौ instead ofौ (259)A: क्षिणा M: नुशिया (260yAreads : या गिपादेव सति (261)A: महिष्टमायमा; Madds :R सूरमममा (263) M drops सा यवमध्या (263)A adds पाओ (264)A : सन्तिमभ्येति माराM: रिरमा (265) APटन्तो (266) A adds पादो; AM : मध्यतो बागडो 267) A:को गिरानीति ·२६ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाष्यम् ॥ ३ ॥ ऊनाधिकनैकेन निवृद्ध रिजौ ॥ ५६ ॥ एकेनातरेण न्यूनेन निच विशेषणानि छन्दांसि मवन्ति । निवृद्गायत्री निघ दुणिगिति । एकेनाधिकेन भनिगविशेषगानि। भूरिग्गायत्री भुरिगुणिगिति। नैकाक्षरेण न्यूनेनाधिकेन वा छन्दोऽन्तर मवतीस्यमिप्रायः । तथा च ब्राक्षणम्-'न वा एकेनादरेण छन्दांसि वियन्ति न द्वाभ्यामिति । न घो कस्माददराद्वियन्तीति । च' (AiB. I. 6.)। यथा-'इदं विष्णुविचक्रमे' (RY. I. 22.170 ) इति निवृद्गायत्रो, 'विद्वांसाविद रः पृच्छेत्' (RV. I. 120 24 ) इति भूरिंग गायत्री। "पिनुनु स्तोषम् (RY. I. 187.14.) इति भूरिगुष्णिक । पूर्वमुदाहृतासु सर्वषु मन्ति निचद् रिज:३१ ।। ॥ ३ ॥ द्वाभ्याम् विराटस्वराजो ॥ ६ ॥ नाभ्यामूनाभ्यां विराविशेषणानि छन्दांसि मवन्ति । विराङ्गायत्री, विराटुष्णिगिति। द्वाभ्यामे- वाधिकाम्यां स्वराड् विशेषणानि भवन्ति । स्वराङ्गायत्री स्वराडुष्णिगिति । या:7 खल्वृचः पड्विश- त्यतरास्ताः स्वराद्गायत्र्यो भवन्ति विराष्ट्रष्णिहो वा। यथा-कृतं चिद्धि मा सनेमिका वेपः' (RV. IV. 10. 740.) इति । यास्त्रिंशदक्षरास्ता स्वराष्णिहो विराडनुष्टुमो पा। यथा-'ता विद्वांसा हवामहे चाम्' (RV. I. 120. 30) इति । एवमन्यत्रापि 277 द्वयोरछन्दसोर्मध्यगता ऋचः पूर्व वा छन्दः स्वराविशेषणम् 478 उत्तर' वा विराविशेषणमिति विद्यात् । ॥ ३ ॥ आदितः सन्दिग्धे ।। ६१ ॥ या480योमध्यगता282 ऋचः समा वृत्तपादाभ्यास्ताः किं स्वित् पूर्व बन्द माहो-[28] स्विदुतरमिति सन्देहे निर्णय उच्यते । ननु सन्देह एव नास्ति, द्वयो त्योः साधारययस्ता इत्युक्तम्-95 1 तथा च बामणम्-'माधारण दर्शयति मागतो या' (Ai. B.) इत्युक्तम् 288 । सत्यमेव । तथापि यत्रान्यतरन्नियतु शक्यने 27 छन्दम्तदेव तत्र प्रतिपत्तन्यम्:88 । यत्र विशेपहेतुर्नास्ति तत्र पूर्वोत्तर-39 विकल्पेनानुचिन्तनीयम । सत्राय निर्णय- हेतुम्तः40 1 पादित इति सूक्तेषु वाऽनुवाकेषु वा सामयोनिपु वा येन छन्दसोपक्रमः, यहा छन्दः प्राषिक मवति तदेव छन्द सन्देहेषु निश्चेतव्यम् । यथा-'यूएमस्का उत रे यूपकाहा" (RY. I. 162. 69.) (268) A : न्यूनाधिकेन (269) A omits वा:M reads न न्यूनाधिकाक्षरै। (270) A : विरोधयन्तीत्यर्ध' (271-72) A : पूर्व मुदाहता ॥ वायुप्मुरतो निवृतभुरिजी ।। (273) A & Madd अक्षराभ्याय : M drops न्यनाम्या (274) Aauids छन्दांसि (275) Madds another या (276-77 A omits (278) Sadds हस्पते (279) A· विशेषमिति (280) A omits या (281) Madds छन्दसौ (282) M मध्ये ता (283) M• समा वृत्तिपावास::S: समवृत्तपादाय।। (284) A adds च (285) M drops उक्तम् (286) Areads : साधारणत्व दर्शयति स जागतो भवति (287) M& S add तत् here (288) M: प्रतिवनग्यम् (289) A : पूर्व वोरनर वापि ; M adds वा (290) A: निर्णयो हेतुम्न (291) M: ..

·यादवकाराकृत इन्दोविचितिमाध्यम रति त्रिष्टुप्छन्दःसमुदाय पालिष्टदेव । 'ये वाजिन परिपश्यन्ति पक्वम्' (RY.I. 162. 1243) इति च । योनिवदुमयो तिः ।। ॥ ३॥ देवतादितश्च ॥ ६२ ।। देवतादितश्च छन्दो हेतुभ्यः सन्दिर नियंतव्यम् । पादिशब्देन वृत्तपादसख्यानां पूर्वोत्ताना ग्रहणम् । कथं पुनदेवता निर्णयहेतुः १ विविधो हि निर्णयहेतुः। अव्यभिचारी करिवल्लिता" धूम हवाग्नेः। व्यभिचार्यपि कश्चिद। प्रायिकत्वात् । अपवादामावे300 चक्षुरादय व विषयापा वृत्यादय व छन्दसाम। 1303 ताबवता नियमिवार लिङ्ग नापि प्रायिका। कमियां निर्ष यहेतुरिति बादम्। न देवता निर्णयहेतुरित्युच्यते। किन्तु सन्देहेषु विशिष्टदेवतादर्शने विशिष्टइन्दोऽनु- चिन्तनीयमित्यष्टायोऽयं विधिः। तत्र देवता [29] वक्ष्यते। वृत्तेस्तावन्निसय उच्यते । 'त्वमग्ने रद्रो अमरो महो दिवः' (RV. II. 1. 64.) इति जगतो। न त्रिष्टुप् । अथ पादैः- - यथा- भूपमोऽसि शाक्करः पृताचीना सनः। पियेन नाम्ना प्रिये सदसि सीद ॥ (TB. III. 7.6.10) इत्यत्र पृतिसंस्थाऽमावेऽपि:07 परोधिएह (cf. P. II. 20.) इव पादा भवन्ति । पार संख्यया ०१-'यो वाचा विवाचो मृधूवाचः' (Rv. X. 23. 50.), 'के ते नर इन्द्र ये त पे' (Rv. X 50. 30.) इति पदे। अत्र को बैराजी पादौ दो च भागतो"। ततो विराट अगत्योः साम्यात् सन्देहो संख्यया विष्णुरिति गम्यते । एताममिसारिणीम्॥ (RPr. XVI. 66.) प्रति वाचाः। सर्वेभ्यः संख्या गरीयसो (vide RPr. XVIII. 45) इति" बह पाः, वृत्तिगरीयसीति" छन्दोगाः, पूर्वप्रावल्यादादिगरोपसोगति पैसालाः । ॥ ३ ॥ अग्निः सविता सोमो वृहस्पतिर्मित्रावरणाविन्द्रो विश्वेदेवा देवताः ।। ६३ ।। गारयादीनां झमादग्न्यादयो देवताः। तथा च मन्त्रवर्ग:11-'अग्नेसियमयत सयुग बोणिया सविता सम्बभूष' (RY. X. 130. 4ab.) रति दे चौ। पत्र मित्रावरपी विराजो देवता प्राय (292) A: शिष्टुपमाय (293) A; योनित्रयोनि डायो जातिः :M: मोनिचरायोति: (294) M: देवदादिभ्यार (295) M drom घ (296) A drops याद (297) A: संस्थानt: Mreads: जादिशमो न विपारासाना (293)A: आभिवारिपारित (299) M: प्रायमरवात् (300)A: अवमयाभावे (301) A: रूपादीना (302) ANS: वृतादय (303) A drors न (304) A प्रायिकी (305) A• कय मित्र निर्भयहेतुरिति: M: क्या निर्णय इति हेतु विति। (306) M dropo ति (307) M: तिसरव्या भावेऽपि: A: मृत्तमरपार गाने पि (308) M: तपाइरसंस्थाया (30905: दौरागे पागतो दो (303-10) M omits (31) A: एते भिसारिण्याविति (012-13) M droys (114) A: पिइन' M: पूर्वप्रारम्यागिहरीयमी (315) A drops देरा (316) A adds भार (017)A: मन्त्रार्या भवन्ति (918) A: मवेति . Modds after सम्बभूव-मनुष्या ·। यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम् 'विराग मित्रावरुणयोः' (RV. X. 130 56.) इति वचनात् । विराट् चत्वारिंशदक्षरा पंक्त्यन्तभूता गृधने। 'मित्रावरणौ पंत्येन्द्रस्त्रिामा' (Ai B.) इति दाह्मणवचनात्। परिशिष्टाया:1 2. स्त्रिष्टुमरवेन्द्र एव देवता। वासी पंक्तिरिन्द्रस्य त्रिष्टुविति दर्शनात् (cf RPr. XVII. 8 )। तत्र या ऋचो गायत्री बोष्णिग् वेति सन्दिह्यन्ते ता यद्याग्नेय्यो गायत्र्य इत्यनुचिन्तनीया.। यथा- कृतं चिद्धि मा सनेमि द्वेष:15 (RY. IV. 10.70.) इति । यदि साविश्य उष्णिह रत्यनुचिन्त्याः । तद्यथा-'अनागसो अदितये देवस्य सवितु. सवे । विश्वा वामानि धीमहि।। (RV V. 82.6.) इति ऋ7। यास्ते सोम प्रजावत् सो)मि सोहं दुःस्वप्नहां दुरध्वह (TA. X 48.1) इत्यनुष्टुप् । 'यस्ते द्रप्सः स्कन्नो यस्ते अशुः (RV.X. 17. 134.) इति बृहती वृहस्सतिसम्बन्धात्19 1 'अव वेदि होत्रामिर्यजेत' (RV. VII. 60.9%) इति [30] द्वे विराजौ, 'एष स्तोमो वरण मित्र तुम्पम्' (RY. VII. 64. 54.) इति च मैत्रावरुणत्वात् ।330 'प्रदातार हवामहे इन्द्रमाह रिपा वयम्'331 (T. S. I 7. 13. 4ad.) इति पंक्तिरैन्द्रत्वाद । संक्रन्दनेनानिमिषेण जिष्णुना' (Rv. x 103. 24.) इति विष्टबैन्द्रत्वात् । 'शुभ्राः कन्या युवतयः सुपेश" (TB. III. 1. 2.44) इति जगती वैश्वदेवत्वादित्यादि द्रष्टव्यम् । अन्येषामपि छन्दसां अती दैवत व्याख्यातं तदप्यदृष्टार्थायानुचिन्तनीयम् । तद्यथा-'प्राजापन्या अतिच्छन्दसः विच्छन्दसो वायदेवता' पुग्यो द्विपदानां दैवतं वाय एकपदाः स्मृताः' (RPr XVII. 9-12, adapted) इति । विच्छन्दस इति पादैव त्या च विरूपाणि विषमाणि छन्दांसि । तथा च बाह्मणम्-'ता उ विच्छन्दः सन्ति विराजः' (AIB) इति । ॥ ३ ॥ स्वराः37 पड़ जादयः ॥ ६४ ॥ सप्तानांछन्दसा पजादयः सप्त स्वराश्चिन्तयितव्याः। पड्जमगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिपादाः स्वरा इत्यपर बाहु: ।। देवतावत्" स्वरा बपि छन्दोविशेषप्रतिपत्त्याः। गोत्राणि च तथा 13 (319) A: विराट् चार दशाक्षरपदा, M: विराट् त्रिंशदक्षरा; S: विराट् चात्र विदाक्षरा (320) M : दर्शनात् (321) A drops the word (322) M adds च (323) A : सतो (324)A सह्यन्ते ; M : सन्दिरयते (325-26) A drops (327) A: इत्युणिक सावित्रत्वाद (327-28)A drops. s drops the illustration (329) A : बाईसत्यत्वात् . M : बृहतीसम्बन्धाद.s: बाह स्पस्यात् (379-30) A omes (331) A omits the second pāda. (332) A: अरष्टयानुचिन्तनीयम् (333) A drops these two words (334) M: वृत्या (335) M . विश्वरूपाणि (336) A&M: विच्छन्दस (337) A runs on with the com. on the previous sūtra and drops षड्जादय (338) A: षड्जादयः instead of सप्त (339) A : वेदयितय्याः.s: अनुचिन्तनीयाः (340) M omits स्वरा' and reads : दा इति। अपर बाह (341) M& s: आह (342) A: देवता ( (343) A adds , ·३२ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम् देवतादितश्चेत्यत्रादिसम्देन संगृह्यन्ते । यसा यसो खल्वृचि" पड़जस्वरो बहुलो मवति ता ता" गायत्रीति विद्यात् । स्वरयोगाच्छन्दसां सामनिरन्धनः350 साम्नां सप्तस्वरत्वात् । अथवा- उच्चौ निपादगान्धारी नौचौ पमधदत्तौ। शेपास्तु स्वरिता शेयाः पड़ जमध्यमपञ्चमाः ।। गोश्योगस्तु मन्त्रशामृपोलो गोत्रयोगेनेति । पत्रादृष्टार्थ एव स्वराप पदेश इत्याचार्याः ।। ॥३॥ आग्निवेश्यकाश्यपगौतमाङ्गिरसभारद्वाजकौशिकवासिष्ठानि गोत्राणि ॥ ६५ ॥ [31] सप्ताना छन्दसा सोमानि गोत्राणि चिन्तयेत् । ॥३॥ सितसारङ्गपिसङ्गकृष्णनीललोहितमुवर्ण गोरा वर्णाः ॥६६ ॥ सप्तानां छन्दसामष्टावेते वर्णाः। तत्रोष्णिविशेषस्य ककुमस्तृतीयो वर्षः। तथा च अति--- शुक्लवर्णस्तु गायत्र्यः सारा रूपमुपिणहाम्3351 पिशन का रूप कृष्णां रूपमनुष्टुमाम50 ॥ बाहत लोहितं शेयं पाडक्त नौलमुदीरितम् । सुवर्ण त्रिष्टुमो रूपं358 गौरं जागतमुच्यते ॥ इति ।। ॥ ३॥ श्यावान्यतिच्छन्दांसि ॥ ६ ॥ ३००श्यावान्यन्यानि छन्दांसि । तथा च युतिः-पतो यान्यन्यछन्दासि"श्यावं तेपो ततः पुनः ।। इति तत्र विशेष उक्तः-'नकुलन्त्वेकपदानां पिदा गृहदुच्यते । सारशुक्लकृष्णरूपाणि ग्यजु. सामगाणानि ताः' इति। केचित्तु 'विछन्दसा गौरीमाः । भूरिज यूपली विराज परिन पजुषा साम्नाचा यामणस्य गायत्र्यादिकलादीनि' इति । ॥३॥ रोचनाभाः कृतयः || ६८॥ ३७ कृतयो वदयमाणा रोचनामाः ।। (341) M: देवतादिभ्याचेदिष्यत्रा (345) A & S : गृह्यन्ते (346) A: यरया (347) A: पलप (348) A has one ता (349) A: स्वरयोगवान्दगा;s: स्वरयोगच पदसा (350) A: मामनिवन्ध (351) A: बहर एव तु स्वरा उपदेश M: अत्र र etc. (352) A: अनुचिन्तयेत् (353) M omits गुवर्ण (354) M : एट वर्गा (355) M रूपैश शुका गापश्य : A: स्पं सार मणिहाम (356) A Pणमानुमं तत (357) A : Hोहित महतोनातु नीलं पाइत ततः पुन: (058) M: त्रिष्टुभः स्वर्ण वर्णाभा (359) A : श्यामा पनि (360-62) M omits (361) A: याम्ययानि इसम (363) M adds tति :s adds हति (364) A1 omits the rest of the sitra and Dhäsyo to the end of the chapter:

·- यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाष्यम् ॥ ३ ॥ अनुक्तानां कामतो वर्ष इति ॥६६॥ अनुक्तानां देवीगायत्र्यादीनां यथाकामं वर्णाः चिन्तनीया! देवताज्ञानं छन्दोनिर्णयार्थम् । अदृष्टार्थ वा स्वरादयोऽन्यवश्यं छन्दोवत् प्रतिपत्तव्याः। 365अथातो निर्वचनम् --गायत्री गायत्रेः स्तुतिकर्मण इत्यादिना तदपि यथा शून्ये विद्याद ।। इति भगवतो यादवप्रकाशस्य कृतौ पिङ्गलनागच्छन्दोविचितिमाध्ये तृतीयोऽध्यायः।। (365) A adds : तथा निर्वचनमपि श्रुतावतम् 5 ·अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ चतुःशतमुत कृतिः ॥१॥ अय चतुर्दश छन्दांसि ब्याख्यायन्ते। चतुरधिकं शतं चतुःसतम्। शतमराणि चत्वारि चोत् कृतिनीम इन्द। ॥४॥ चतुरश्चतुरस्त्यजेदुत्कृतेः ॥ २ ॥ उत्कृतेर्वर्णश्चतुरश्चतुरस्त्यजेदन्या नि हन्दासि सम्पदन्ते ।। ॥४॥ तान्यभिराभ्यामेभ्यः कृतिः ॥३॥ तानि छन्दांसि बभि सम् वि था प्र हत्येनेभ्य उपसर्गेभ्य. पर कृतिशन्दः। स पो" वाचकः। अभिकृतिः संकृति विकृतिराकृतिः प्रकृतिरिति । तत्रोत्रेश्चतुर्माना त्यागा- दमिकृतिः शतातरा।" मंकृतिः परणवत्यक्षरा। विकृतिदिनवत्यक्षरा।" प्राकृतिरष्टाशोत्यक्षरा"। प्रकृतिश्चतुरशीत्यक्षरा।। 1४॥ प्रकृत्या च प्रकृति शम्दोऽयं प्रकृत्या निरपसर्ग एव" परम्या" पन्दसो वाचकः । कृति रिति ।" कृतिरशोरय- [32] क्षरा| ता एताः सप्त कृतय एकोऽतिन्छन्दतां वर्ग:। अय सामान्यसप्तको वर्ग:- ॥ ४॥ धृत्वप्टिशक्करीजगलः ॥५॥ कृतिमधोधो धृत्यष्टिशकरोजगत्यः स्तुः॥ सत्र विशेषः (1) A: yra: M (2-3) M omits (+) A omits this sutra : Nf reads : TIT (5) S adds नेत (4-6) A drops (7) A म च तेt (8) M• adds अभिमति: () M• राति (10) A drops इति (II) A पनी जानी (12) A adds गम्मको (13) A drops the sentence (14) Mdrors the sentence (15) M&S इति (16) M• प्रति (17) A • निरुपमगरण एव M : निकामाच 5: निकामगारंग (18) A drops 9577 (19) A & S omit this sentence (20) A reads this as a sutra (21) A UN सप्त तय एकोऽपि पन्दमा वर्ग (M: अप (23) A · सामान्य सप्तमे (AJA लरथो या ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम ॥ ४ ॥ पृथक् पृथक् पूर्वत एतान्येवैपाम् ॥ ६ ॥ एतान्येव धृत्यादीनि नामान्येषामेव धृत्यादीनां पूर्वतः पुरस्ताद्भवन्ति । तानि च न सर्वेभ्यः पुरस्ता. वन्ति किन्तु मध्ये मनः एव पृथक् पृथगेकैकस्य पुरम्नादेकैकं माति-धृत्ति रष्टिः। शक्करी जगती इनि। ॥ ४ ॥ द्वितीयं द्वितीयमतितः ॥ ७ ॥ योप" पुरस्तादिनीयं द्वितीयं नाम कृतं तदतिशब्दात् परं मवति। अनिघृति तिरत्यष्टिरष्टिरति एका राककर्यतिजगतो जगतो । तत्रातिधृतिः पट्सप्तत्यदरा" । प्रतिसिप्नत्यक्षरा"। अत्यष्टिरष्ट- पश्यवरा। अष्टिश्चतुःषष्ट्यवरा। अतिशक्करी षट्यक्षरा। शकरी पटसञ्चाशदक्षरा। अनिजगतो विनश्चाशदक्षरा । जगती पूर्वमेवोना । नेपमनिच्छन्द । अति जगत्यर्थ पुनरिहोला। एताश्चतुर्दशातिन गन्यादयोऽनिच्छन्दसः। तत्रातिजगतो-'तमिन्दं जोहवीमि मघवान्मुगम्' (RV VIII 97. 130 ) इति । 'टपट परिस तो- रस' (VS. XIX. 79.6) इति च"। सस्करी वा। 'अयं सहस्रमानवः (Pain B. IV 9.10) इति शक्कय तिसकरी वा शाखान्तरे। 'प्र वो मझे मतयो यन्तु विनवे' (RV. V 8710) इति च अथ राक्रो-प्रो ध्वस्मै पुरोस्थम' (RV X. 133. 14) इति ।" 'तन्छ योरावृणीमहे' (TS. II. 6. 10.2) इति च । 'अवितासि मुन्वतो वृक्तवहिंप' (RV. VIII. 36. 14.) इति च मून महान्यन्नम्। तथानिशक्करी-या ते अग्ने यज्ञिया तनूम्त येहि (TS. III. 4.10 5) इति । अन्यया शाधान्नो 'मुगुमा [33] यानमद्रिभिः' (RY. I. 137.14.) इति च मुक्तम्। 'षध विधी मामभ्योनसा क्रिविम्' (RY. II. 22. 26) इसादयरच बचानाम् । 'अमि त्वं देव सवितारमोययोः' (SY. I. 4649.) इति छन्दोगानाम् । 'रेतो मूत्र विजहाति' (VS XIX. 76.) इति च 'ष्टा रूपे व्याक्रोन्' (VS.XIX.774) इति च । दे इमे बरी वा। 25 M drogas 67 (26) M drops pa (27) A drops one (29) A reads 39774 fa as 3 sitra (29-32) M adds the fa varieties too. (33) A reads this sitra as a continuation of the birya (4) M: यदेतदेवा (35) A · ततिपादाद : M• तदिति शादाद (06) A reads this is a sutra (II) A असप्तम्यरा (33) A दमदरपा (39)A: नेयमतिचन्द अद्विजगत्य'; M: नेयमविच्चन्दा अतिजगत्यर्थ (40) A aas दा (41) A dreps च and runs on (42) A अय ह समान :S: अयं सहप मानव (43) M drops r (1A reads here the inistration : हेदा यदेभ्या .. (45) reads: माटे बोय स्वमा हनुम्तये म्हनेन ·३६ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाप्पम अयाष्टिः-त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरम' (RV. II. 22. 14.) इति । 'त्वां बग्ने सदमिन समन्यवः' (RV. IV. 1. 14.) इति चात्यष्टिवा"। 'तव त्यं नर्य नृतोऽप इन्द्र प्रथमम्' (RY. II. 22. 44.) इत्यादि पतिसकरी वा" | 'षमि त्यं देवम्' (AV. VII. 14. 10 ) इति च । 'होता यतया होतारा भिपजाऽश्विना' (Vs. XXI.364.) इति इदै हविः प्रजननं मे अस्तु' (VS XIX. 480 ) इति च वाजसनेयिनाम । पथात्यष्टिः-'यांचा साम्ना यजुपति युवन्तमिन्द्रा पर्वता पुरोयुपा' (TB III. 7. 14. 1) पति, 'बया रुपा हरिपया पुनानः' (RV. IX. III 14 ) इति च सूक्तम् । 'बग्नि' होतार मन्ये दास्वन्तम्' (RV. I 127 14) इति पारच्चेपम्। 'पार्थिवान् ध्रुवं भ्रवेण हविषाऽव सोने नयामसि' (TS. III. 2. 8.60 ) इति च । 'इमं समुद्र शतधारमुत्सम (TS IV 2. 10 24.) रति, 'हमामूयु वरणस्य मायाम्' (TS. IV. 2 10. 30) इति, 'बजा ह्यग्नेरजनिष्ट गर्मात' (TS. IV. 2 10 40.) इति च। अथ धृतिः -'देवी ऊर्जातो दुधे सुदुघे पयसेन्द्रमवर्धताम (Vs. XxVIII. 16.) इति, 'सखे सखायमभ्या घवृत्स्वाशु न' (RV IV. 1. 30) इति. 'अवह इन्द्र दाहि शुधी न' (RY. I. 133.64.) इति, 'येन माल येन क्षत्रम्' (TB. III.7 14.29). इति च । अपातिभूति. -'सुपर्णोऽसि गस्त्मान्' इत्यादि 'मुवः पने' इत्यन्तम् (Vs XII. 4)। कृतिका शाखान्तरे। होता यक्षप रो दिशः कवयो न व्यचस्वतौरश्विभ्यां न दुरो दिरा इन्द्रो न रोदसी दुधे दु धेनुः सर:- स्वत्यरिवनेन्द्राय भेपन शुक' न ज्योतिरिन्द्रियं पयः सोमः परितुना र मधु व्य[34]न्त्वाग्यस्य होतयन (Vs. XXI. 34) इति । 'स हिशों न मारतं तुविष्वणिः' (RV. I. 127. 6.) इति । 'ब्यूहेन शकुन्तिका मेसर्व पपुष्ट धन्तिका' रति च शासान्तरे। 'देवा देवेषु परारमध्वम् (Ks.xxxVIII. 120) पति च। पप कृतिः- त्रियुद् धर्मो विमातु मे बामृत्या मनसा सहा विराना ज्योतिपा सहा यशेन पयसा सह क्षत्रेय यासा। (46) A drops पारयष्टि; and adds: ऐग्दरा ए पन परावत इति। (47) A drops अdिमारी का (48) A drops the illustration :होता याव्या.. (49) A drops y: M reads: पारमने पिता (50) A: प्रापण भ वेग एशियोक्सोममिति: M : प्रापैग भभुत हविति::प्रायं भगत sfat zrá foi (51) M reads these three illustrations as one, omitting the firs (52) M cites the whole yajus aith corrupt readings (53) A omits this illustration; M reads नामाइ in place of धेनु ·३७ - यादवप्रकाशकृतं इन्दोविचितिमाध्यम् सह सत्येन तपसा सह तस्य दोहमशीमहि सस्य मुम्नमशोमहि तस्य मध्यमशीमहि ॥ (A Sr.V 1366) इति । भए प्रकृतिः --'मगो अनुपयुड तामिन्द्रो एतु पुरोगवः' (AV. XII. 1 400 ) 'यस्यां सदो हविषाने यूपो यस्यां निमोयने ब्रह्माणो यस्यामचन्त्यगमिः साम्ना यजुर्विदः युध्यन्ते यस्यामृत्त्विजः सोममिन्द्राय पातवे' (AV. XII. 1.38.) 'सा नो भूमिदक्षिणायां मुशेवो' 'देवो" दधातु मुमनन्यमाना' । (AV. XII I. 444) इति पश्चावसानेति । अयाकृतिः-'तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुकमुञ्चरत। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं शृणवाम शरदः शत प्रशाम शरदः शतमजीताः स्याम शरदः शतं ज्योक् च सूर्य दशे ॥ (TA. IV. 42.32) इति । अय विकृतिः-'इमे सोमाः सुरामाणरधागः। न मेषेश पभैसुनाः शष्पैः । न तोक्मामा- जैर्महस्वन्तः । मदा मासरेण परिष्कृताः। शुका पयस्वन्तोऽमृताः प्रस्थिता। दो मधुश्चुतस्तानश्विना । सरस्वतीन्द्रः सुत्रामा इत्रहा । जुषन्ता सौम्य' मधु पिबन्तु। मदन्तु व्यन्तु होतर्यज' 19 (VS XXI. 420 02364) अत्र दशाक्षरा. पादा द्वा एकादशाक्षरौ।७० 'अग्निष्टे स्तमग्रमोद' (AP MB. II 3.30) इति च। षय संकृतिः–'देवो अग्निः स्विष्टक। देवान्यज्ञद्ययाययम् ! होताराविन्द्रमश्विना । वाचा वाचं सरस्वतीम् । पग्नि सोमं स्विकृत् । स्विष्ट इन्द्रः सुत्रामा। सविता वरणो मिपा । इष्टो देवो वनस्पतिः। स्विष्टा देवा भाज्यपाः। स्विष्टो अग्निरग्निना। होता होने [35] स्विष्टकृत ! यसो न दधदिन्द्रियम् । ऊर्जमपचिति स्वधाम् || (Vs. XxI 58) इति । अब प्रयोदश गायत्राः पादाः। उत्कृतिर्वाऽप्यूहेना टाक्षः पादैः। अयामिकृतिः-'अपूपवान् प्रतवानपूपांतदानपूपवान दौरवानपूपवान्दधिमानपूपवान मधुमान' (TA. VI. 8. 1.) इत्याद्यमिक्तयः। षषोत्कृतिः-'दागस्य हविष बातामा मध्यतो मैंद उद्भत पुरा देषोभ्यः पुरा पौरुपेय्या गमो घस्तां नून पामे अजाण यसप्रथमानां सुमत्क्षरापां शतरुद्रियाणामग्निध्वात्तानां पोवोपवसनाना पावतः योगितः शितामत उत्सादतोऽशादजादवचानां करत एवाश्विना जुत्ता हवि:' (Vs.XXI. 43) इति । एवं 'मुझेपनम् (TS. I. 8. 6. 14.) इति सूक्त सन्त्युत्कृतयः ॥ (rde R Pr. XVI. 88.) (54) A quotes only hatt of the first pada. (55) A: प्राभानो अनुप्रयुइत्तामिरयादि। जे धातु मुमनस्यमान (56) : युध्यन्ते । (57) M: यज्ञ। (58) A: उच्चभुर्देवहितमित्यादि सूशं दश यत: M: तच भुर्देवहित पुरस्तावमुच्चरति पश्येमेत्यादि.. ज्योक् च मूर्य' हो इति : : बच्चभुपरित मिति। (59) A & M: सोमम् in Place of होतर्यज। (60) A : दशारा पादा एको दशारा; M: अब दशाक्षरा पादा। एक एकादशाक्षर;s: अत्र नर दशारा पारा एकादशा- सर। (61) A: वा पहेन । (62) A adds : सस्तो वाये। (63) A & M : मुभेषजे । (64) AM&S: अपि। (65) A: वृतय ।

·३८ यादव काहतं चन्दोरिचितिमापन ॥ ४॥ उक्तं साति मध्य प्रतिष्ठा तुच ॥८॥ इमान्वन्यानि पञ्च बन्दोसि। उक्त' नामक छन्दः। उत्सव साति पतिशम्दसहितमबुद्ध मिति यात् । द्वितीयं बन्द। मध्य" नाम हतीयं चन्द । प्रतिष्शा नान चन। प्रतिष्ठा सुपर सहिता मुपतिष्टेति। तत् पञ्चमं छन्दः। क्व" पुनरिमानि चन्दासि प्रतिपक्तमानि । न ताबकृतिनुपर्युपरि। प्रतिरोनारम्न- विरोधाच । तश हि प्रातिलोम्पेनालिन्दन्दसामारम्म' कृतः। परस्ताव स्थिताल कृतिमार:- स्वस्थ बन्दस उत्सवात् । स चारम्म परस्लादिमानि छन्दांसि मा भुवन्निति सूचदितुम् । नारि तत्र त्रिष्टुरादोनामुक्तत्वात् । नापि गायत्रीमधोपः। तत्रापि संस्थानमि- जगतोमघोषः स्युः। कानाव। अत्राह"। ज्ञापत एव संख्या। तथा गायत्री चतुशिल्पक्षरोचा। तपारचाँ" त्यागाइविंशत्यक्षरमुत्तम् । तस्य चतुस्स्वागाइ पोशाक्षरमत्युउन । एवं साहारमटार' चतुरक्षरमिति। मैन द् युक्तम् । 136] यतोऽस्मिन् तन्त्र पूर्वापरपदामा मस्पानिमो नासोदते इति प्राप्यारे वक्ष्यते। ततो न गायशाः संख्यामपण " मुक्तम् । षमिकृत्पादोनो तु 'चतुररचनुरस्पन्दनेः' (74/2) इत्यस्मात् संभामहः। नोवकृतिसंख्यामाश।" न चैतानन विगदीन्यतिर गाया अपस्ताद तिमर्हति । तस्मादशातसल्यानोमानि छन्दांसोति । उच्यते । एवं तहि प्रश्नातिकमे कारणामावादादावेमानि" चन्दांसि स्। नेनोत्त चतुरपर- मयुगमष्टाक्षरं मयाक्षर प्रतिता पोशारा गुपतिमा विशन्यारेति।" नये सति" उक्तमेकाक्षरमत्युन दरसर मध्य र प्रतिष्ठा चतुरक्षरा मुटिया पक्षासोति" किन स्वाद उच्यते । 'पादरचतुर्मागः' (P.4/11) रति वदनमाया विरेपणादिमानि" इन्दांसि पारेष गापौरादेव" पहिरन्ने। पवचित्र 'मा ममा प्रतिमोपमा" संमा" (R Pr. XVII. 19.) (66) A drops पर 1 (67) M: मामम। (69) A: निराशनाच समरतो। (69) Adrops and (70)A: अमपत्तानि (HI):A drops न(2): प्रनिपनमानि शिरोधारा (03)A: aks: सारन् । (74)A: परताव पाम् । Os) &S: कमरम्भ। GOOM adds : m) M:ता। (78) A: पशिययुक्ता। (19)A adds SAIRA (TO-SE) Mtrore (81) Aadis यार। (83)A: यस्मिन ! (84) AM:मरमापदण (85)A: संभामहणने दाडि- गल्यामागे (66)A: प्रिभारियनिनाम) (57) M : पतिःS: बस्ति । (68) Androre (89) A: एतानि । (30) M: मम्पमं । (01) M: बिशायरा इति। (92)Adropsमति: नन्नमपि। (93) M• पक्ष माय। (93MadIs ए(95) M: समायामा हानीमानि: S: यामागविषारगदिमानि। (6M drops (97) A • सोमन्ने : M• मरिहो। (95) M• रम्मा। (99) Mas. ममा ·यादवकाराकृत छन्दोविचितिमाष्यम् इन्युक्तानि । काचिन् एवः वरिवः शम्भुः परिभूराच्चः10 (VS XV 4, adapted) इति। कैश्चित कृतिः प्रकृतिः संकृति रमिकृतिस्त्कृतिरित्युक्तानि । तत्रोक्तम्-'नूनमय' (RV. VIII. 46. 154 ) इत्येकपदेयम् । अयान्युक्तम् -' 'अग्निोतियोतिर- ग्निः' (TB. II. 1.9.2.) इति दिपदा 1102 'सूर्यो ज्योतिः ज्योति. सूर्यः (TB II 1. 9 2) इति, 'इन्दो ज्योतिः ज्योतिरिन्द्रः' (KS.XL. 6) इति च 100 अथ मध्यम्-'अग्निज्योतिः सूर्यो ज्योति. प्रजा ज्योतिः' (TB. II. 1. 2. 11.) इति त्रिपदा। अथ प्रतिपा-'अग्ने पत्नोरिहा वह देवानामुश्ती. रूप। त्वष्टार सोमपीतये10 (RV. 1. 22 9) इत्यत्र त्रिपात् ।105 अथ मुप्रतिष्ठा-'पुरुतगं पुरूणा म्नोत् णां विवाचि । दाने मिर्वाजयताम् ॥' (RY. VI 45 29 ) इति त्रिपदा1061 'य ऊर्मिहविष्य इन्दिरावान् मदिन्तमस्तं व भूयासम्' (Ks XXXV 3) इति, 'अग्ने हंसि न्यत्रिणम्' (RV.X 118.10.) हति च। एषामपि मध्यगतानि [37] दरक्षरप्रभृतीनि चतुरत्तराणि 'राद107 विराट स्वरागणामानि' (cr. RPr. XVII. 5. , NS. I 5) छन्दांसि मवन्ति। तथातिच्छन्दसामपि । तत्र यक्षर छन्दो बृदिल्ये कपदेयम् । मय पड़तरम् -'जुम्वकाय स्वाहा' (Vs XXV. 9") इति 1109 एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यानि । केचिद् नरादीनां चतुझत्तराणां द्विशताक्षारतापा मन्यगताना। छन्दसां 'हपीका, सर्षीका, मीका सर्वमाना॥ (of RPr. XVII 20) इत्यादीनि नामानि वर्ण यन्ति। तयाऽतिच्छन्दसामपि 'विकृतिः, सकरी, अष्टिः, हाना' (cf. NS 1 5) इत्यादोनि पृयड नामानि वदन्ति ॥1 ॥ ४ ॥ अथ लौकिकम् ॥६॥ एवं ताज्जगत्यतिनगतीशक्यं तिशयष्ट्यन्यष्टितिरतिधृति. कृतिः प्रकृतिराकृतिविकृतिः संकृतिरमिकृतिन तिरिति पञ्चदरा वैदिकानि15 छन्दांसि भवन्ति ।।16 अष्टाचत्वारिंशदक्षरादिया चन्तराणि चतु रातान्तानि उक्तानि। तथा उक्तमत्युक्तम्मध्य प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठेति च पञ्च घनुरक्षरादीनि चतुरुतरागि विशयक्षरान्तानि उक्तानि । एषु विशति छन्दःम लौकिकमपि रूपमस्ति। तच्च पशमाभ्यायादौ वक्ष्यने ।। (100) A· सनिदेवो परित्र सम्भादिति; M काचिदेवो वरिव शम्भ परिभ परिभगा दिति : 5 माचिद वो परिवशम्भरारनिति। (EOI) A drops प्रकृति ; M drops सकृति। (102) A adds तपा। (103) A & M drop a ! (TOR) A reads अग्ना ई पतीपास्मजोदेवेन वटा सेन पित्र . M reads ; अग्मायो पानो वाम्सदेवेन वटा सोमं पिया; s अग्ने परनौर हदबाना देवेग पदारसमपि वय । (105) इति विदा in all the MSS (106) A adds ए| (107) A drops रा। (108) A. हनी। (10mA adds निदेयम् । (110) A एवमन्यान्यात Ift(111) M reads in in place of minert (112) A omits the last two umes: : धनमात्रा। (113) Mdrops. (14) MAS वर्णमन्ति। (115) A+ तानि (116) A drops मान्टि। (117) ALS: भरारोनि । (118) A drops उत्तानि । M adds ।

·४० यादवकारारुतं धन्दोविचितिभासम् बा त्रैष्टुभात् यदार्पम् ॥१०॥ यानि चापि छन्दांसि चतुर्विशत्यक्षरादीनि चतुरतरारि चतुश्चत्वारिंतदक्षरान्तानि बाएमा- च्छन्दांस्युक्तानि गापष्णिगनुसहतीपातिनियुरिति. तेष्वपि पद्म लौरिकमरि रूपमस्ति। रत ऊर्जमपि सर्वत्र लौकिकमित्यधिक्रियते । [38] ॥ ४॥ पादश्चतुर्भागः ॥ ११ ॥ उक्तादिकृत्पन्नेषु पवितौ चन्द म वक्ष्यमाणेषु च मानादन्दः समाविमत घुचि चर्चा मागः पाद इति क्षेप । तेनोक्तस्यैकमहरं पादः गायत्रत पराए जागतस्य सादर उट्नेः पदिशति ।" पाएदोक्तादोनि एकाक्षरं सदर दताक्षरमिति मवहिदन्ते । प्रयोजनं चास्य स्वर मात्रासमकतनुमयादिषु। पादमात्रस्य लक्षणे कधितेषामपि ताप्लानो पादानां नामों महणम् ।। ॥ ४॥ यथावृत्तसमाप्ति ॥ १२ ॥ अथवा समप्रविमागासम्म न्यूनाधिकरपि पादेर्या वृत्तस्य चतुष्पाद एव समाप्ति सम्मति तत्र ताश एवं चतुर्थो भागः पारः। तेन चैतालीदादिप यो न्यूनाधिकयोः पादयोलक्षणे कदिने ताब्दी दावन्यावपि पादौ द्रष्टव्यो। पदचतूरूचे चतुर्व या चत्वार व पादाः। शनि खलु धन्दावि वर्ण जातको मात्राजानररेति । तत्रोक्तादय उत्कृप्यन्ता वजातय उता। वसन्ते च । मामाजातयः पुनराशेदय दानों पकिन्ने। तामु च काचिद वेदे पिसते। तथा बाणिकाः रलोकमार्याजातीपमाननन्नि-- तमिद पयसि निगई भूने भूते च पति विहानन । सततं मन्यदितम्ब मनसा मन्यानभूनेन ॥ (Br. Bind. Up. 20) इति । मात्रामातयोऽपि दसम्-गजातिनिर्गणमातिश्चेति । गणमातिमार्या प्रस्तोमन गणसंह पति- 139111४ । लः समुद्री गणः 'ल सघवः समुदारचधाररनतस्तो मात्रा पति यावत् । तागा मन्ति सच गयः पसभा प्रयोहम्म हत्यार- (119) भाच यथा । A drops the words between 120 & 121 (122) M. मानि भने । (123-124) A drops (125-126) A drops due to haplologs.(127)A: मनितम्र: M: सम्पयिताम् । (12}M मना मापानमन: A पास तेन (129) M: कहा।

·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ४ ॥ गौ गन्तमध्यादिलश्च ॥ १४ ॥ गौ गन्तो गम यो गादिलश्च । गौ गुरू द्वौ कदाचिद् गणोऽसौ मवति । गुर्वन्तो वा त्रिकः 'स'. गणः। गुरुम यो वा 'ज'-गणः। गुर्वादिर्वा “म'-गणः । चत्वारो0 लघवो वाऽसौ मवति । पञ्चधाऽपि चतुर्मात्र एव गुरोदिमानत्वात् । 'लौ स' इति द्वयोत्रियोः स्थाने एकस्य गुरोरक्तत्वात् । ननु 'लरच' इति पुनर्ग्रहणमनर्यकं 'लः समुद्रा गण' इत्युक्त्वात् । नानर्थकं तस्य मात्राविधानार्थत्वाव अस्य च लघुप्रयोगार्थत्वात् । एतेन पञ्चप्रकारेण31 गणेन आर्याः कर्तव्याः । पयार्यालक्षणमुच्यते । तत्र गाथानातयश्चत इति । तत्र गाथा तावत्- स्वरा अर्धश्चार्यार्धम् ॥ १५ ॥ 'गण' इति वर्तते । वचनं विपरिवतते । स्वराः सप्तगणा अर्थञ्च गणम्या श्लोकम्या स्यात् । सार्या नाम जातिभवति । 'गाथा' नामैपार्या शास्त्रान्तरेपूक्ता। गणानां सप्तानां प्रत्येकं पूर्वोक्तः पञ्चमिः प्रकारः प्रयोगे प्राप्ते इदमाह- ॥४॥ अत्रायुड, न ज ॥ १६ ॥ अवार्यायामयुक् अयुजो133 गणाः प्रथमस्तृतीयः पञ्चमः सप्तमश्च जो मध्ये गुग्न कर्तव्यः। ततश्चैते गणारचतुष्प्रकारा:136 शेषाश्च पञ्चप्रकारा:17 । [40] ॥ ४ ॥ पष्ठो ज ॥ १७ ॥ पाठो गयो 'जो' मध्ये गुरुरेव नियमेन मवति । प्राप्तस्य वचन नियमार्थम् । ॥४॥ न्लो वा ॥१८॥ नगस्त्रिलघु लघुश्चक इति चतुर्लघु1ि39 पष्ठो गणः ! ॥ ४॥ ग्लो चेत् पदं द्वितीयादि ॥ १६ ॥ षष्ठो गणो न्यो चेत् चतुर्लवुश्चेत् पदं द्वितीयाक्षरादि पृथक् प्रवर्तयेत्। पष्ठगणस्य द्वितीयमारं प्रथमच एकः शब्दो न स्यात् । द्वितीयमक्षरमन्यस्य शब्दस्यादिरेव स्यादित्यर्थः ।। सप्तमः प्रथमादि ॥ २० ॥ सम्नमो गणो न्लो चेत् प्रथमाक्षरादि प्रवर्तयेत् । प्रयमाक्षर शब्दस्यादिरेव स्यादित्यर्थः ।। {130) A drops चरवारो। (131) A drops पञ्च । (132) A कार्या। (133) M ताश्च : ताप M adds पञ्चतथ्य । (134) M &s: गाथागीतयश्चतम् । (135) A अयुग्मो। (136-37) A omits. (138) M&S ज। (139) A नौ। (140) A drops पृथक् । (141) Adrops अपस्य। (142) A adds चतुर्लधुश्चेत् पदं 6 ·यादवप्रकाशकृत इन्दोविचितिमाध्यम तद्यथा- ॥४॥ अन्त्ये पश्चमः ॥ २१ ॥ 'वर्धम्' इत्यनुवर्तते। विमतिविपरिवर्तते। अन्त्येः पञ्चमो गयो लौ चेत पदं प्रथमाक्षरादेव स्याद॥ ॥४॥ पष्ठश्च ल ॥ २२ ॥ चकारादन्त्य इत्यनुवर्तते । अन्त्येऽधे पष्ठो गणो लपुरेवैकः स्याव न चतुर्मात्रः। इत्य गापालदह- तम् । तत्रोदाहरणम्- वन्दे मातरमार्या दाणों वणीमिमानिनी देवीम्। यामेव विदुरुपास्या परामु गाथासु पथ्यात् ।। न्लो वा नौ चेत् पद दितीयादीत्युक्तम्"। निजमुखविपुलप्रतिविम्ववति तमिव हारतरलतारेपु""। [41] वीतितुमासोनोरसि मतु जगदखिलमवतु रमा । ॥४॥ त्रिषु गणेषु पादः पथ्याचे च ॥ २३ ॥ त्रिषु गणे पापे पुपाद नियते। पाये प्रथमेथे, चकारादन्त्ये च । सा गाया 'पध्या' नाम मवति। पूर्वमस्य लक्षण विधानात् पादसद्भावामावो नोक्ताविति वचनम् । तेनात्राप्याच एव श्लोक उदाहरणम् । ॥४॥ विपुलाऽन्या ॥ २४ ॥ अन्या गाथा 'विपुला' यस्याम्बिा गणेषु पादो न कियते । सा च 'पूर्वे मुग्यपूर्वेत्यादिना वयमाणन्यायेन मुग्वादिविशेपण त्रयस्यात्रापि सम्बन्धसद्भावात विधा विपुला। मुखविपुला, जपनविपुला, महाविपुला चेति ।" तत्र 'मुख विपुला' सा यस्था न पूर्षि पादयवस्था । यथा-निजमुख विपुल- प्रतिविम्वत्यादि (loc. cit) श्लोकः। यस्श नोतरा सा 'जघनविपुला'- सा जयति जयन विपुला गौरी यस्या जितस्मरोऽपि हरः। दिकसमतो मितीयात्वमपि न सप्नेऽस्तिीयायाः ।। यस्या नोमयोरर्थयोः सा 'महाविपुला'। यया- विमनन वेदांश्चतसः ककुम इवाम्यश्चतुरः स विजयते । यस्माल्लन्धरस्यैव जनस्यते । महाविपुलाः ।। चपला दितीयचों गमध्यो जौ ॥ २५ ॥ द्वितीय चतुर्थी गगो जी मध्यगुरू स्याताम् । तदा गाया 'चपला' नाम माति। तोच मध्ये गुरू गयो मभ्यो गुरोमभ्यगतो लः। ततरच प्रथमो गणो गुर्वन्त एव स्यात् । तृतीयो गुरव नि। पचमो गुरुदिरव। एस्पेर पुर्मिभ्यगतौ जो मदतः ।। (143) A. रयो । (144) Afrगदीश्या स्मM: सोशसम् । (115) A: प्रतिबिम्बानिनित (146) M• हारतरत भारे: 5: तारतरसभा । (147) A adis रिस् । (148) A संगो (149)M: एनस्यते।

·यादवप्रकाराकृतं हन्दोविचितिमाध्यम [42] ॥ ४॥ पूर्व मुखपूर्वा ॥ २६ ॥ पूर्ण चेदिदं चाहालक्षण तदा मुखशब्दपूर्वा चपला मति ! मुखचपतेति यावत् ॥ ॥ ४॥ जघनपूर्वेतरत्र ॥ २७ ॥ इतरत्र द्वितीया चैदिद चपलानक्षण तदा 'जघनपूर्वा' चपला मवति । जघनचपलेति यावत् ।। ॥ ४॥ उमयोमहाचपला ॥२८॥ उमयोरप्यर्धयोश्चेदिदं चपलालक्षणं तदा महाचपला। एतास्तिस्रोऽपि पथ्यया विपुला मिश्च सहैव मन्ति। ताइच प्रत्याः चतमिः सम्पचितुर्था चतुति द्वादशचपला.: केरलाचतस इति षोडशचालाः। तत्र पथ्यामुखचपला- देवाधिनाय नाथं हरि पुराण विनैव मगवन्तम् । या स्तोत्यन्य जन्मतः सा नष्टा सैद11 मुवचपला। भय मुखविपुला नघनचपला- मगवति मवव्याधिमिजि निष्ठी विनाऽस्ति का दयिताः । पदमी जना विना नामुपासते जघनचपलां स्त्री ।। परय जघनविपुला महाचपला- पास्ता विमुक्तिरेताः स्त्रियो.पि रक्ष्याः कय महाचपलाः। सेवां विना गिरीरस्य बालरामा व श्वश्रूम ।। एवमन्या बपि द्रष्टव्याः। इदानी गीतयोऽधित्रियन्ते। ॥ ४॥ बाथर्घसमा गोतिः ॥ २६ ॥ माझे नान समा यदि सर्वा स्यात् तदा गोतिः। पाये नाधेन साम्यं धार्याया बाये नाधेन अन्त्यस्य साम्यम्। भाद्या पठो गणो 'नो' वा 'तो' वा स्यादिस्युक्तम् । [43] अन्त्येऽधे षष्ठश्च 'ल' इति धुभाव विहायान्त्येऽपि पष्ठो 'जो' वा 'नलो' वा स्यात् सा गोतिः। 15 पञ्चमे च लघुशब्दस्य प्रयनादिनियमो न स्याद, सप्तमे सर्वलपुरच स्यात् 155 - ॥४॥ अन्त्येनोपगीतिः ॥ ३० ॥ पन्त्येनान यदस्य समः स्यात् । पाये प्य षष्ठो गणो लघुमात्र एव । पचमै च सर्वलयौ शब्दस्य अपमादित्वनिमम: स्यात् तदा उगोतिः॥ (10) A sdds च पम्यादय । (151) M: सा कटा सेव; A: सा टायैव । (152) A drops निष्टा N: विभरि नि। (153) A · मात्र उक्तः। सदि नघुमावसं विहाय (154-55) A drops ; Sdrors सप्टने सतरच स्माद । (156) A: प्रथमादि पर ।

·यादवकारात इन्दोविचितिमाध्यम ॥४॥ व्युत्क्रमेणोद्गीतिः ॥ ३१॥ अनामेण पूर्वाध पष्ठो गणो लशुमार उतराधे पठो 'जो' वा 'न्लो' वा स्यात् तदा सदगो तिः। एतास्तिसो गीतयोऽपि पध्यया विपुलादिभिश्च संयुज्यन्ते। ततः पोइरामिः सम्बन्धात् प्रदे पोइराधा इत्येता षष्टचत्वारिंशत् । गाथाश्च पोडशेति चतुःपरिरार्याः । तत्र 'पभ्यागोतिः- गायति गोतं काचित् कलकण्ठो वोणया समं सलयम् । एकाधिपतिर्थाच्या धोरो रामो बभूर राति ।। मुग्न विपुलोपगोतिः- अन्योपगोतिमाकार्य कृतेर्श गायति वयस्या। एकाधिपतिर्थाश्या दिवस कृष्णो बभूवेति ।। जधनविपुलोद्गीतिः- उद्गातर्युद्गीति कृतवति शस्त्रे सशस्ने" च । हुत्वा प्रइचमसान सदसि मक्षपन्तो.यन्ति हरिमार्याः ।। एवं चपला मिरपि गीतीनां योगःस्यात् । तत्र पम्यामुखचपलादिमिर्गौति. अन्ये सममम समय॑ दानेन तोपयन्ति हरिम् । मगवट्समचपला मुखचपला गीति वितन्वते पथ्याम ।। (जयन विपुला मुखचपला गोति.) अन्ये कुचमुखविपुलातु गोतिपुरालागु जघनचपलाम् । सक्ता हरावसक्तास्त्वधोमुग यान्ति दुर्गति भूदा ॥ (महाविपुला गोति.) अन्ये तु गोतिरम्याः विना महाचालजपनविपुला स्त्रीः। [44] भगवन्तमेव संसाररोगवैमनन्ति शरण मिव । (जधन विपुला महाचपला गोनिः) एवमन्या द्रष्टव्या:1 ॥४॥ अर्धे वसुगणा आर्यागीतिः ॥ १२ ॥ गाथायाः गौतीनां चा घागणे वसवोटो गणा यस्मिन् सा स्वार्यागो तिनांमार्या मवति। समापि गायादीनां पूर्वा अष्टगो मुपार्यागीतिः, उत्तरेऽधे अपनार्यागी तिः, स्योहार्यागी तिरिति देता। शास्तान्तरे पुनरासो पृषक संज्ञा उक्ताः"। उत्तया गोरया सहागोतिः सा महायर्यागोतिः। स च स्कन्धः। एपैद वा सह सा.वस्कन्धा उपगोरया सह सोपस्कन्धा योगीरा सह उम्कन्या। या मुखागोतयो अपना गोतयश्च, ताः सड़ी; ति। एवं गायादीना गापया (157) • साप (158) A drops गौतमः। (159) A अनुकी। 160) M: दीपाषा (161) M. सुशान्ते। (162) A: सभाग्य मानेन : S• सभाजयमाने। (163) A: स्मरानुरा। (164) MAS पारणमिम । (165) Aadis अपि । (166) A drops उता। (167) MAS drop the sentence.

·यादवप्रकाशकृतं धन्दोधिचितिमाध्यम मैश्चमध्य पूर्वापरोमपार्धमन सन्वया प्रत्येक विधा इति अष्टोनशनदयमार्यागोलिप्रकाराणाम् । मागमेदाररटिरिति दे शने पपशाशच्चामेशः। स्ने च महाभेश एतेषामेकैकस्मिन्नपि पम्नीयमाणे एकका कोटिः सम्पचते। तत्र पयागीतिहार्या गोति'- कुर्वन्नापांगीतिवदात्मनि सनातनं हरि मगवन्तम् । परद्दान्तः शान्तः क्षान्न उपरतः समाहिनो मूचेति॥ मुग्पविना मुखचपना गावामुवामांगीतिः मगवन्तमेव साधिपुवंशजस्तोश्यता पथि विपन्मा मत् । इति खल्वार्यागाति पुर्वन्ति मनोरथमापन्नाः॥ जमनारिपुना जवनचपलोद्गीतिः जयनार्यागोति:- एवढा गोति कुर्वन्तोव महामनोराज्ये । धर्मार्थकाममोनेषु वतिनी महिषीमन्यतस्मिन्निति ॥ महाविपुना महाचपनोद्गौतिनहायर्यागोनि-- बन्यामि नेन धर्मार्थकाममोक्षानि होदाहरणे। [45] वाचं ममोपचवन्नु पुत्रकस्यैव बलगमार्यागोतिम् ।। एनन्येऽपि प्रकारा द्रष्टव्याः। इत्यार्याजातिः। अप निर्गपातयोऽताधिक्रिपन्ने- }}४॥ वैतालीयं द्विः स्वरा अयुजो युग्वसवो गः ॥ ३३ ॥ 'न' इसनुतने 'पाद' इति च। दिः स्वराः विकृताः सम्नलघवः चतुर्दशमात्रा इति याचन् । प्रसादः प्रथमलनीयरच । युक्पादः द्वितीयरधनुर्यरच द्विवसत्रः षोडशमात्राः स्युः। सा बैतालीयं नान मानिः। पाव चतुर्दरामु च मात्रामु कञ्चिन्नियनमाइ । 'पन्त स्म' इति । अन्ने पादाना 'रलगा व नियमेन कार्याः। र गणो मध्यलघुः 7 पत्र ग्लावितधि- काराद्गुरको लगाव यथाक्रम मोक्तयाः। तत्रापि 'लौ स इत्युपतिष्ठते । तत्रापि योनांत्रयोः स्याने एको गुरुः स्यात्- মাৰি বৰি ঘৰণী ऽतिघन्या:सन्त्यनेसम्पदः। शुकाःपटास्थिपजरा वैतालीयतन विनन्वते ।। (163-67) A drops the lices. (170) A HATI (171) A:aft (172) M drops game (173) M: परिच। (174) AM&S: नो सदा । (175) A· कुन्ति न । (179A: मान्य. दन्तिदः M: मान्यतिन मुरिति • महिला मतस्थिरा। (m) A· उर्गश्च । (173.79) A drops the words.

·यादवकाशकृतं तन्दोविचितिमाशम् ॥ ४॥ गौपच्छन्दसिकम् ॥ ३४ ॥ पन्त इत्यनुवर्तते । एषामेव वैतालीयपादानामन्तेऽन्योऽपि गुग्रेको मरेत् सा चौपन्दन्दसिक नाम जाति परयत्नु परेषु मोलिताक्षाः निभृताङ्गारच रहस्यमोष्टचेष्टाः । चरित परिमोहन परेपा- मौपच्छन्दसिक खलाश्चरन्ति । ॥ ४॥ आपातलिका भो गौ ॥ ३५ ॥ पास्वेव चतुर्दशसु षोडशसु च मात्रासु पन्ते मो गुरू च नौ नियतौ स्युः। सा पापातलिका नाम जानि: अपना मतिनोदिवमेको यास्यति चरितगतिमन्यः । सम्पति भै चरतो दा. बापातलिका निष्कसितान्ता॥ आपातलिका स्थालौत्यर्थः।। [46] ॥ ४॥ शेपे परेण युड, न साकम् ॥ ३६ ॥ वैतालीयादीनां पादान्ते 'ग' इत्यादि नियमः कृतः। अयुपादस्यादौ पयाँ मात्रामा युपादस्य चाष्टानां नियमो न कृत इत्यारम्भः। शेषे पदादौ परेण लपुना परया मात्रया युगलपु हितीपरचतुर्थः पठश्च । न साकं न सहकीमवति । नैकेन गुरणा युग्मा मात्रा परया मात्रया युभयात्। सयोः स्थाने नैको गुरुः स्यादित्यर्थः। पूर्वया तु युज्यादेव। तया च-निपिन्नस्यन्त्यप नैक्यसम्पदः। इत्यादि कृत- ॥४॥ पट चामिश्रा युजि ॥ ३७ ॥ चकारो नेत्यनुकर्षणार्थः । युरपादे रिमोये चतुर्थे चादास्वष्टम मात्रामु पएमात्रा अमिना गुलकीभूता" न कर्तव्याः। निरन्तराः न पट् लघवो कर्तव्याः। अयुजि तु क्रियन्ते एव । तथा च 'माति तपास' इत्युचम्। ॥४॥ पञ्चमेन पूर्यः साकं प्राच्यवृत्तिः ॥ ३८ ॥ युभीत्यनुवर्तते। पञ्चमेन लघुना पूर्वो लघुरचतुर्यः सईकोमवेद। युजि पारे चतुश्चम्यो मात्रे एकेन गुग्णाऽधिक्रियेयाताम् । प्राच्यधिर्भवति । 'शो परेए युरु न साकम्' (IV.36) इत्वम्यापमपवादः॥ 1 (180) A omits the sentence. (181) M: अपन। (182) M: पूर्णया (183) A. पन्या समर -मनवमम्पद ( 184-85) Adrops the words ·यादव प्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम ॥४॥ अयुक् तृतीयेनोदीच्यवृत्तिः ॥ ३६ ॥ भजः पादस्य तृतीयेन लघुना पूर्वो द्वितीयः सहेकोमवेत् उदीच्यवृत्तिः ॥36 ॥ ४॥ बाभ्यां युगपत् प्रवृत्तकम् ॥ ४० ॥ बाम्या लक्षणाभ्यां युगपदेकत्र कृताभ्यां प्रवृत्क मवति । युजोः पादयोग्विद्ग्रहणमिति 183 लाम्यां प्रवृतमित्येनावद्वक्तव्यमिति। पुनयुगपग्रहणं [47] क्वचिद्युक्षादविलक्षगानां प्रवृत्ति सूचयितुम् । देन विपुजा आपांगीतिचारहासिन्यादि अयुवादविलक्षणप्रवृत्तिसिद्धिः। एतानि प्राच्योदीच्यवृत्तिप्रवृत्त- कानि वैतालीयादिमिः सईव मन्तिः तेन तानि नव वैतालीयावास्तिस10 इति द्वादश । तत्र वैतालोय- पाच्यवृत्तिः- न विपन्ने च लोकगईण्यप्राच्यत्तिमुपजीवता नृणाम् । विवादमगतां पितृपैनामहपरम्परागताम्॥ बोपन्छन्दसिकोदोच्यत्तिः उदोच्यविषयेषु मानवानामेनेनैव निरूप्यने प्रवृत्ति191 यश सविताऽयुदीच्यवृत्तिः मीनं पक्षो मृगञ्च भुते ॥ बापातलिकाप्रवृत्तकम् -- स हास्यमुपयास्यति लोके यो रमेत वनितामु तपस्वी। प्रवृत्तकमसबर्गयोन्यं चापलादिव चरन् पलिताइ.॥ आपात लिकामाच्यवृत्तिः जातहीकारदुरागां प्राच्यवृत्तिमनुचिन्य बुधा स्वाम् । बाल्ये यत् सरस्वबहे 193 ग्रान्यवागनुचितं च कुवृत्तिम् ।। कैश्चिदुपातलिकेन्यस्याः संज्ञोक्ता॥ ॥४॥ अमुक चारुहासिनी ॥ ४१ ॥ चैतालीयादीनामयुमादलक्षणं लोकस्य चतुर्वपि पादेषु स्यात्। सा चारहासिनो जाति । अयुजरच पादस्य लक्षगायनुकम्-मात्रादयस्यासन्तभमुदीच्यवृत्तिवञ्च। तद्यदि चत्वारोऽपि पादा न्यूनमात्रा वेदोमवृत्तिलक्षणा वा उभयान्मका वा स्युः चाम्हासिनी सा स्यात् । सा च वैताजीयादिः प्रत्येक विधा विति नवा स्यात् । वैतालोयादयश्च दादर्शकविंशति प्रकाराः। तत्र वैतालोयादिपादैन्यूनमा दराना तिचारहासिनी स्तनविनतवलाननन्यरा। विनन्तपसः मुरागना [43] तेनानुमिता फलोन्नतिः॥ (116) A AMIS पति ! (18) M: प्रवर्तक । (ISS) A प्राच्यत्तिनइणनिति । (189) A omits पिता। (150) M: पय (191) A; वृत्ति। (192) A. पुन्वन्ति हि या मुहुर(193) M&S • घरटे । (194) A: मान्यताम् । (95) A&S: तेनाननिदा ।

·४६ यादवप्रकाशस्तं चन्दोविचितिमाध्यम् एतामुत्तरान्तिकेति केचित् । थप सोदीच्यवृत्तिलक्षणैः- बभव जनकोऽपि यो ब● निरीक्षितुमनुदिशं चतुर्मुखम् । न साऽपि शशि चारहासिनी निरीक्ष्यते मुनिमिस्तपस्विमिः ।। दक्षिणान्तिकेत्येके। पयोमयात्मकः पादैः तपोविपरिणाम" एप यदनानि विपुलानि बान्धवाः । बधूपच मदचारहासिनी परञ्च बुराल विपश्चिताम् ॥ एवमौपच्छन्दसिकापातलिकयोर्द्रष्टव्यम् । अपापातलिकापादेन्यूनमात्रैः- हा सात हे प्रातः पुत्रावित्युक्तगिरां नरकेपु । स्मरत नराणामघमाजां चरत च धर्म दुरितारिम् ।। अवपातलिकेत्येके। चारहासिनो नाम युग्मलक्षणस्यात् युग्मेष्वपि पादेषु निरन्तराः पल्लघवः प्रायम् ॥ ॥ ४॥ युगपरान्तिका ॥ ४२ ॥ वैतालीयादीना युक्पादलक्षणं सर्वेषु पादेषु स्यात् । सा पापरान्तिका। युम्पादलक्षण विविधम्- मात्रादयस्याविषयं मान्यवृत्तित्वञ्चेति । तपदि मात्राधिका वा सा प्राच्यवृत्तिलक्षगा वोमयात्मिका वा पादाः, तदारान्तिका: एका पूर्ववन्न प्रति विशल्पकारा बैतालीयादीनाम्। २५ बैलालीयामfat- धिर्यया- न मुनिलोचनगोचरो वरो निताना मदलोलन नुपाग । भूत्वा ता हि-00 किलापरान्तिकाः तचित्त लपूकत्मीयते ॥२०॥ एपाऽपि दक्षिणान्तिकेत्येके। पथ सापाच्यवृतिलक्षणे:- न परिष्टजीवितत्तया नोपलम्पविमवापरान्तिका। कामुकीव: ६ष्टगर्हणा किन्तु मोहयति केवलं जनम् ।। पूर्वान्तिकेनि केचित् । अयोभयात्मकैः या परान्तिकासापरकान्ता सान तस्य तप एव रणदि। अपि तु कीर्तिमपमाधि मतिश्च प्राणमध्यवर पद कदाचित् ।। उत्पातलिकेति केचिदिति। [49] बप मात्राधिकः पादः- व मुनिर्मवनेष्वाप्तवास:30 क्व च वनितास्तनतारविहारः । जाहिदि वरारोहास्वनुषा यदि तपसे साहयेत्तव चित्तम् ।। नलिनमिति केचित् । शेपारच दृष्टम्पाः । - (196) A drops न सापि शशि (197) M• तयोबिपरिताम । (198) S• चाधिपा । (199) M: चिरता (200) M• तहिं । (201) M • ससुरु चित्तान्यपहनुमौरते। (202) A: मुरी स: M: भागे ना (203) A; सुनियनेषु प्रस्तरमास'. M• भइनेयास्टरमास ! (CONTA· पराधीषु ।

·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम अयामधार पाहेषु यथायोगे 'पद् चामिया युजी'ति द्रव्यम् । युग्मपादलक्षणत्वात् अपरान्तिका- नामपि च- स तपस्यति यस्य योषितां नयनो करोति कौतुकम् । अपि तापधना मुबला कुमुमश्रीरिव सुप्रबोधिता। हतीदमसमाधिकारे सुवति केचित् । अन्य तु प्रबोधितेति नामेति । अस्मिंस्तु शास्त्रे वैतालीय. प्रकार एवासमाधिकारः स्यात् मूत्राभावात् । तथा- अलका बहुका वराङ्गनानां वुहनालीनलमा मुविमुक्ता । विमना तिमेदुराः पुमांसः हृदयस्थास्तपसो निवर्तयन्ति ।। इदमपि तत्रैवासमं विमला निरिति नाम वृत्तमिति केचित् । अस्मिन् शास्त्र औपच्छन्दसिकमेव । ति बैतालीयजानिः॥ ॥४॥ गन्ता दिवसको मात्रासमकं लनवमः ।। ४३ ।। लः, पादः, शेषे परेण युड्नेति चानुवर्तते। गन्ना गुन्तिा निर्वसव द्विष्कृता अष्टौ लघवः षोडशमाता पति यावन् । ता एकपादे स्युर्मातासमकं नाम जानिः। तत्र नवमो लघुरेव। नवमी माता लघुनैव न गुरुणा। पत् तुल्या एव चन्वारोऽपि पादा. - तिष्ठतु नावदिषतां मुकृत' मुक्तकृत लघुचपर्स प्रेत्य : यशोऽप्यधुनाऽपि मुगुरुज्जलनः का वा मात्रासम कि का। यद्यपि 'गन्त' इति युग्मयोगुवन [50]-वं सिम्मेव, तथाप्ययुग्मयोन सिद्धा। उत्तम् । तेन चतुर्णी पादानामले योमत्रियोः स्थाने गुरुरेकोऽवरयं कर्नयः। अत्र गणैविधानामावेऽपि यतसमित्रिाभिरार्या- शामित्र गणमभ्युपगम्य विवेक उच्यते। 'शेधे परेण युद्ध न साक'मित्यधिकारात सर्वन नगयो म कर्तव्यः । नत्र पादानामाद्यो गएरचतुव भवति । दिगो गान्तो गादिश्चतुल पुरचेति। द्वितीयश्चेति चित्रा. नवमरचेति चतुर्नपुत्र संज्ञान्तरस्य बद्यमान तात् त्रिथैव भवति। नवमस्य लघुत्वनियमान गाना एव रनुढे गन्ता इन्युक्त चात् । “दिगो गान्तश्चेति ।। ॥४॥ द्वादशश्च वानवासिकाः ||४|| प्साक्षेत्र नियमानु दादरयपि मात्रा लघुरेव स्यात् । सा वानरासिका नाम- बायन एव स्वयमपि दूरा शनेन मही विक्रचारमनसाम । एवं यस्ता मुजि सुनाना क्याम्दत पब स्वयमपिनमः। (OsyABI यति । (206) MRS • अनौति धना। (207) A• रिला नीतिमा। (208) AL; नमरत (CO9) A माउरत नो । (CI0yA स्वयमसिद्धाभसमाप साम।।

·यादवप्रकाशकृतं धन्दोविचितिमाध्यम् बस्यास्मृतीयः सर्वलघुग्छ । केचित्तु गुरुमध्यमपोच्छन्ति। तथाऽपि विश्लोके गुरमध्य वितीयं विवाद वतीयञ्च । नैतदाचार्यस्य पिजतनागस्य मत, यतः शेषे परेए युङ न सामित्यनुवर्तते । सन्चातापुङ, न जित्यत्र (IV 36) ग्रहणेन सिद्धम् । तद्धि परस्तादनुवृत्ति वारयदितरेषामनुवृत्ति सूचति । तस्मादेते प्रकाराः यदि कथ शिव साध्यात्रासिद्ध गाति (VIII.1) द्रष्टव्यः ।। ॥ ४ ॥ विश्लोकः पञ्चमाष्टमी ॥ ५ ॥ 'ल' इत्यनुवर्तते। पञ्चम्यष्टमी च मात्रे लपुरेव स्याताम्। सा च जातिविश्लोको नाम । शेष यथाप्राप्नम्- सौषति न स भुवि नापि परतो न च यः [51] सुखयति न स मुखो वा स्यात् ।। विद्याधनबललक्ष्म्यादिमता स्तवने विजहति य विश्लोकम् ।। अत्र द्वितीयः सर्वलघुरेव तृतीयो त्रिधा दिगो गान्तो गादिश्चेति ।। ॥ ४ ॥ चित्रा नवमश्च ॥ ४६ ॥ नवमी पञ्चम्यष्टमी च मात्रा लधुरव म्यात् । साचित्रा नाम। श्या मात्राया लावे.पि चित्र स्यात् न वानवासिका, लक्षणगौरवान्- इन्दुमगिरिव मवतु तपसि रुचिः निमपि यशाद विमुजतु विशदाम् । अथ च स्फुट इव शशिनि कलदिनि चित्रा रचिरपि विडपच्छायः ।। भस्मा दितीय सर्वसपुरेव मृतौयो दिघा गन्तः सबलपुरनेति ॥ ॥४॥ परयुक्तेनोपचित्रा ॥७॥ नगनणाय न नबमोहरमोमात्र यो लेन गुजा पर जनता:- अमम मुर्म कुर्वलि बला: सन्तमसन्त युक्तमयुत्तमा दिया यरासा धर्मरताना- मुचित्रा व मितिकवां: धम्या दिनीय स्त्रिया--हिंगो गन्तो गादिश्च ! मलीयो धिा-गो गाश्चिति ॥ Cell)A: न माद मुबान न समुदभार । (22) AM Irrfan नाशि। (23) A • fry ब: M• पिसिबर्मा।

·यादवप्रकाराकृत छन्दोविचितिमाष्यम् । ॥४॥ एभिः पादावुलकम् ॥८॥ एमिन वाममकानां पामिलितैः पादाकुलकं नाम जातिः- अनि मोलितगुमदरादिकः। मुकृतो दोषोऽभ्युदितनमो घ्नन्। लोकं मुवि निजपादाकुलक नमयति रविरिख यरामोद्गच्छन् । मात्रासमवानवासिकारिलोकचित्रापादेरिदम् । गुरुमिलघुमिरचोदितल्यान साहस्रीमिः कविवामिश्च । मुकृती सुतैः कुन्ने श्लोकान विवि पादाजुलकाद्यर्घ म्॥ तत्रोपचित्राया गाद्यः पादः। अन्ये [52] मात्रासमकस्य । एवमन्यान्यपि द्रष्टव्यानि। रतानि विशतिश्च पादाकुलकानि ।। ॥४॥ गीत्यार्या लः ॥ ६ ॥ पता एव पोडशमात्रा लघव एव स्युः। न गुरुमिः क्रियेरन। गोत्यार्या नाम स्यात् । सुत इह सति मुवि पितृगुणगपति मृतमपि जनम मिदपति न मृत इति। यरासि च रामदमलधुनिततमिति च तदचलतिरिह तप उपचिनु पुरु ।। ननु त पा किमिति मात्रामिक्ष्यते । नियताक्षरसंख्यन्वादक्षरैरपि लक्षयितुं शक्यते। वृत्तप्रकरणे पठिनत्येति । सत्यन् । 'शिखा विपर्यस्ता' (IV.50) इत्यत्र घोडशमात्रास्थाने अष्टानामेव ग्रहण' यथा स्वादिनि। अन्यथा पोशाक्षरस्थाने षोड़शैव गुरवः स्युः ।। ॥ ४ ॥ शिखा विपर्यस्ताधी ॥ ५० ॥ गोत्यार्याया एवार्ड विपर्यस्येत । गुर्गमः करणं लघुमिविहिताया । सा शिखा नाम* पुनविशेषमार- ॥४॥ लः पूर्वश्वे ज्योतिः ॥ ५१ ॥ विपर्यासरख । पूवों मागः पूर्वमई सघन उत्तरम गुरवश्च । मा ज्योति म शिग- तृणमिव दहदपकर मुमशिखमिह दिशि दिशि ततया उपचितमपि । दीपज्योतिइस्ने कुर्या- न्नेतु लोकान प्रत्यनेऽपि । RIPA दर्गना; M: दशना: CIA · पादानभिज्ञ । RIO A: विपर्यासे च पूर्वो। (CITMA: रिदत रह। .

·१२ दादासात इन्दोरिचिनिमाम्पस ॥ ४ ॥ गधेत सौम्या ।। ५२ ११ [53] पूर्वो मागो तुरव अपरो भागो लवरचे सौन्ला नाम रिश- कोसिस्वैपा सम्मेवार माति मारा सौम्चे सौम्या। मुखपति शशिविरबनतननाम परमतिहदिशपदवमपि दहति च ॥ यद्यपि धार्यादिषु सर्वत्र पारान्त एव पतिस्तदापि मात्रामसादिषु मात्राम्बष्टानु निमारपनि सामुचिवति । नदिदं दिखसब इति मचितम् । अन्यथा पोझोति बचान। इति मात्रामसादिजातिः ।। ॥ ४ ॥ चूलिका मेकोन त्रिशदन्ते ग अधकोन त्रिसन्माना यूलिस नाम स्मात् । पन्ते योमरियो म्याने को गुर: स्थान । गुरुत्वा नियमाप्तस्य पुनधनं परिसंसायम् । अन्न वैकस्मिन् गुरुवमन्त्र पुन्यकारणम् । अर्धस्स विधानाद नात्र पावस्था। तव एवैधाक्षलक्षदितु वदापि न बदिना। शरतको कि वृत्तषु पारव्यवस्था निरता। अनुक्तविशेषाणामास्कृतिबाद गौ तिमागीतिवेन गाति । केचिदेतामनिरचिरेति- फलमपि मुकृतिग्नममितनुगमममि- हयपति भूवि पृथुपरः। पुनरपि फलरु मगवति मधुमधि घटपति मुमतिमतिरचिरान॥ चित्रमातिनमिषा। मामेव द्विपदोपकारा। ॥४॥ सा म्पेन न समा लाग्न इति ॥ ५४ ।। अम यदि कश्चिादेदायां बैनालीपादिय बोदाय-अस्मिन् सोके कति गुरवः बालि लपब इति- स्थितान् वास्तेनैव मल्यापयेत् । ते यावन्तः संस्था कार्यादीनां गिरिताम्यो भागापोहोचते, तापनो गुरमः शिष्टा लपवः। तया बन्दे मातरमार्याद एपत्र पत्रि-1:4]- सन्ति। स्था. रवायांचा विहिताः सप्तराचारन्मात्राः। ताभ्य ने तोधितास्त्रको शिक्षा होनाः। सतायोरिति गुरदोऽत्र शिष्टा एकादश लक्ष्वः। तदाह सा ग गु: सहा गुरुणा सस्पेनि दाबद । कासोन टेन प्रमान न समाः। के ग्लः गुरशे लपवश्व । भोके पिता पर्याः। देषों न समाः ला मानानादिनी विहितामिमाताभिरित्यर्थः। गोपने चेतन गुम्न जानेनादिया। प्रति मगवतो यादवप्रसार नौ रिङ्गलनागन्दन्दोविनितिमा चनुशेदाः ।। (218) A&S T (19) The second half of the serse is comust in A, A1, T&S Jlepet the emendamon (20)MAS• गादि (21)A: सिमानोभानादि (2) drops the sentence. ) M drops the two senience ·[55] अथ पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।। वृत्तम् ।। १ ।। पथ घृतछन्दांस्यधिकियन्ते । यानित ऊर्ध्वमनुशिष्यामः शोकांस्ते वृत्तानोति वेदितव्याः। वृत्तशब्दोऽयं वर्णनियमेन लक्ष्येषु लोकेषु प्रसिद्धः । वर्णनियमश्च द्विधा--मख्या, गुग्नघुविन्यासति । पूर्व शेका. मात्रानियमेन लक्षि सन्रान्मात्राम्हन्दांसि । लक्षणश्च चहूनां गुरलघुविन्यासप्रकाराणां सामान्यन वृत्तमिति जातिन्छन्दा- सोन्युज्यन्ते।' 'यत्रानि वर्णविन्यास नियमः --यथा गोन्या-चलिकार्यादीनाञ्च प्रस्तारे क्रियमाणे एकैको विशेषस्तत्र वृत्तशब्दो मुख्योऽन्यत्र गौण एव। परे पुन. शोकाः वर्णविन्यासनियमन लक्षित वा वृत्तानि । इतोष्यपि यत्र लक्षणं सामान्येन प्रवृत्त', यथा पदचतुरुवं गायत्रीत्यादयश्च, तत्रापि जातिश दो युन, एव । यम्मादत्र वर्णसंच्या निधना, तत इह 'लः समुद्रा गण' इति नापीयने । ॥ ५ ॥ सममध समं विपमञ्च ॥ २ ॥ तत्र वृत्त सममसमं विषमञ्चेति त्रिधा मवति । यत्र शेके चत्वारोऽपि पादा वर्गमस्या गुरलधु- विन्यारेन च समानाः तत् ममं वृत्तम्। यत्रामधेन समं प्रथमतृतीयौ पादौ परस्परसमौ दितीयचतुर्थी परस्परसमौ तदर्धसमम्। आभ्यां विपरीनं विषमम् । निधा च विषमासमे मवतः, महाविषमं वितान- विपनं, महासमं दिनानासमञ्चेति । तत्र पादानामक्षरसंख्यया न्यूनाधिकमावान्महाविषममहाधसमे मवतः । समाइरसंख्यानां तु पादानां { 56 ] गुम्लघुमात्रवैषम्येन विन्यास -वितानविषमवितानार्धसभे । तत्र विनानामिप्रायेगाह- ॥ ५॥ समं तावत्कृत्वः कृतमधसमम् ॥ ३ ॥ समवृत्तानां संख्यां तावत्कृत्वः कुर्याद। समवृत्तसख्ययैव गुणयेत् सार्धसमवृत्तानां संख्या। नद्या-एकादरस्य छन्दस दे समवृत्ते इति स्थिनमष्टमेऽध्याये। द्वयोस्तावत् कृत्व करणाद चत्वारि भवन्ति । ॥ ५॥ विषमञ्च ॥ ४ ॥ पुनस्तान्यपि ताबकृत्यः कुर्यात्। तावन्नि विषमवृत्तानि । चत्वापि सावत्यः कृनानि चाधिनानि पोड़ा भवन्ति । {l) M omits this zutra and the following sentence of the Commentary. (2) A: 7771 (9) ARM चोच्चन्ते । (4) A&M रापि। (5) M • तम्माद । (6) वैषम्यमान।

·५४ यादवप्रकाशन बन्दोविचितिमाध्यम ॥ ५ ॥ राश्यनः ॥ ५ ॥ तावत्कृत्वः कृतश्च सर्व राशिना 'एकेन होनमेव संख्या मवति, न सर्वम् । तेन योनियरलाइ यानि चत्वारि तेभ्योऽधिक राशिमपनपेत् । दे भवशिष्यते। तेनैकाक्षरस्य इन्दसो देसमें । दरा चतुणी चतुष्करणाद् यानि षोडश तेभ्यश्चतुष्क राशिमानयेत् । ददशाबशिष्यन्ते। तेनैकारस्य विमान दादरा । एवमन्येष्वपि छन्दःमु समस्तानि। समवृत्तानि तावत्कृत्वः कृत्वैक रासिमपनवेत् । तामा समानि । अर्धसमवृत्तान्लेव तावत्कृत्वः कृत्वैक राशिमपनयेत् । तावन्ति विषमापि। यदा पुनः समानि तावत्कृत्वः कृचा राशिना नापनीयते तदा समासमानां सपो मिलिनानां संख्या । मौष पूसिर राशस्त्याग उत्तरस्य चात्यागे विषमासमाना संख्या ।' यथा पादाकुनकानाम् ।। [57] ॥ ५ ॥ ग्लिति समानी ॥ ६ ॥ इदानी समवृत्तान्युज्यन्ते। सर्वे छन्द मु युग्मसंख्येषु चतुरक्षरपकरप्रभृतिषु गुरलपुः पुनगं. पुनर्लपुरित्यादि छन्दसोऽक्षरसंख्याऽसमाप्नेरावृत्तौ समानौ नाम वृत्त' भवति। सा लपू गो रखापौखि केचित् । इतिशब्दः प्रकारावृत्त्यर्थः। 'पादश्चतुर्भग' इति न विस्मर्तव्यम् । तत्र गायत्री समानी--- सम्पदोऽत्र सन्ति सिं समान। धर्मकाममोक्षमियोऽयजा हि ॥ पत्र समानौति सामान्दारों सदार संशायां स्वचिदिशेषसंज्ञाऽभ्यस्ति। तपा-उणिहि समानो विभूतिः। जगत्या विभावरी बसन्तरवरी चामरी च । बतिमगत्या हयप्लुता, अतिशकर्या शुममित्येका। अभिकृती दीपमालिकेति ।। ॥ ५ ॥ ल्गिति प्रमाणी ॥ ७ ॥ लघुगुरु: पुनर्लषुः पुनर्मुरिति लपूपकमा चेदावृत्तिः प्रमाणो नाम पृतं भवति। अत्र गायत्रो ममायो' -गुणावरा च वा कुलप्रमाययसौ। क्रियेव साध्यते गुणा हि साधवः ।। अत्रापि स्वधित महान्तरम् । गमस्तिमालिकेति॥ ॥ ५॥ वितानमन्यत् ॥८॥ पान्यो समानोप्रमाणोभ्यामन्यत् सर्व वृत्तजातं बितानमं वेदितव्यम् । अन्यत्र महादिवमहासमभ्यो वितानमिति सामान्यायां सत्यामपि संज्ञायां. केपाचिदिशेषसंज्ञाप्यस्ति। तया सौवोक्त धन्दामु सम• वृतानि वितानोदाहरणान्युम्पन्ते। पत्रोक्त सौनामा' इत्तम्-या यौः। धास्ताव । पाल्न लो नामाच वृत्तपम वा-स्त्रीयो मुख्या। पमा पायात् ॥ द्वितीयं मुख-सदा रमा। कियाइ मनन । अय मध्ये बाधानि चत्वारि पृत्वानि कमा-{58 ]-नारी मदोपन्मृगौ प्रवरञ्च-का नारी सोमेस्ति । श्रोतुल्या रूपाचैः ॥ रमायाः प्रसादे। न स्यान्मदोयम् ॥ धीमंगो चला। पपने सद्गुणैः। कमलास्तवनाद। किमिहापवरम् ।। जननोति केचित् । अप प्रतिष्ठायामापानि सप्तवृत्तानि। कन्या प्रीडा समृदिः मुमति' भीमतिका जया मुमुसोक- नोनि हित्वा प्राप्ना लदमौः। काने मोग्या कम्यवान्यः॥ अपि मीका कुरतेऽपि। बिना नियामना COOM: सरन्यायाम् । (8) [ • अम। (O) Momits this sentence. (10) S. भिया।

·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिभाष्यम् हत्तीः॥ श्रीसमृद्धिः केरलादौ। कैरलब्धा नीतिमार्गाः॥ सततं श्रीरचला स्यात् । मुमतिश्चेत्त- दुपाये। श्रीमल्लिकामालां गले। यहां गुणैः कुर्यात् सदा॥ नयाच्छ्यिो जया मताः। नयाद क्रिया फजीचिनाः ॥ प्रभागयेषा प्रसङ्गादुक्ता । किंबहुना यस्य नयाः। तस्य सदा श्री. सुमुखो ।। अथ सुप्रतिष्ठायां त्रयोदश वृत्तम् । उदाहरणानि-वारेण भूगोः नन्दा सह चेन् । सर्वध्वपि सा कार्येषु प्रमा॥ तृतीय भौति:--सौम्यवारेण स्याद्यदा मद्रा। सर्वकार्येषु प्रोतिरेव स्यात् ॥ चतुर्थ घनपंक्ति. -जयया साधं कुजवारश्चेत् । प्रतिसौख्यानां धनपड क्तिः सा ॥ षष्ठ-सदा तु रिक्ता दिनेशमूनौ । निहन्ति दोषाननुक्रमेण ॥ सप्तमम्-या मलु पूर्णा स्याद गुरुबारे । सा फलपड ति कर्ममु सूते। दशमम् - अभिनिति पश्चरति शुमम् । शुमनियतिस्तदभिमुादी ॥ एकादशम्-एवमादिके मर्तण किया। यातना श्रियो बागुरेव सा॥ एवमुक्तादिषु समवृत्तानि । तान्येवेककोदाहरणानि च विशेषामिः संज्ञामि' सहोक्तानि। गायत्र्यादिषु वक्ष्यन्ते विषमार्धसमानि च । पत्राद्यद्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमादि प्रस्तारापेक्षया नष्टप्रत्ययेन बोद्धव्यम् । प्रयेदानी वितानमशानामेव केषाञ्चित्तदा-[59 ] नुष्टुमानां समविषमासमाना साधारणैर्लक्षण, साधारण्यः मंज्ञाः प्रक्रियन्ते। तानि च सङ्कीर्णान्युच्यन्ते ।। ॥ ५ ॥ पादस्यानुष्टुव्वतम् ॥६॥ पादस्येनि चानुष्टुविति च वक्त्रमिति चाधिकार.। तेन वक्ष्यमाणलक्षणं पादस्य । छन्दरचानुष्टुप् बका स्त्रमंज्ञक वेदितव्यम् ।। ॥ ५ ॥ न प्रथमात् स्नौ ॥ १० ॥ अम्मिन्ननुष्टुवधिकारे सर्वस्य पादस्य प्रथमातरार्ध्व स्लो गणो न कर्तव्यो । ॥ ५॥ वाऽन्यत् ॥ ११ ॥ स्नाभ्यामन्यन्मयरतजमादि। पझ प्रथमाक्षरादूर्व विकल्पेन मवतीति । किमर्थमिदम १ सिद्ध एव विकल्पः । अन्यम्याप्रतिषेधात् युगपत् प्रयोगम्यासम्मवाच्च । क्व तहि व्यवस्थया:यं विकल्पः स्यात् १ तपाहि यस्य पादस्य चतुर्थादक्षरार्ध्व यगणः कृत. तस्य प्रथमातरादूर्व पपि गणा भवन्ति । यस्य चतुर्यान्मगणस्तगणो वा तस्य प्रथमागण एव नान्ये । यस्य जगण"स्तस्य प्रथमाद्रगणो नियं न भवति । यम्य परिशिष्टाचत्वारः रसमनाः प्रथमात एव गणाः प्रयोक्तव्या । यश्चतुर्थमक्षरं गुरु स्यात् तैः सगणस्य निविदत्वात् मयरा एव । संष श्लोकः- मगणे नगणो न स्यानगो सर्वदा नर। यगणे पि शेयाः शिष्टयु मयरात्रय. ।। प्राक् परचतुरुवादयं न्याय सर्वत्रोन्नयः ॥ (11)M केरलाग।। (12) A omits प्रमादुक्का ! (13) A रिशेषाभिमाभि (14) A ' पादश्च । (15) Aadds ! (16) A जया (IDA जय। (18)M उपदिश।

·तत्र यादवप्रकारकृत इन्दोविचि निभायम् ॥ ५ ॥ यश्चतुर्थात् ॥ १२ ॥ वक्त्रमित्यनुवतते। पादस्य चनुदिक्षरावं यगण सतयः। तस [60] वत्रम् । समवृत्तम्-वस्त्र' प्रधानमङ्गानां ने प्रधानमत्यापि। सामुद्रवीक्षणे तस्मात् मुख्य मुगं च नेत्र। प्रयासमम्-विगम्भीर स्त्रिविस्तीर्स. सूदमः पञ्चमु घड्दोई। चतुर स्वो दशोदसेफो"रसरचारमु राजा स्यात्।। श्रय विपमवयम् -नाभि. स्वरश्च सत्वश गम्भीराणि यथायोगम । प्रशस्नच विशाल वक्त्रवक्षोलतादेषु ।। ॥ ५ ॥ पध्या युजो ज ॥ १३ ।। पादस्य दिनीयम्स नतुर्धस्य चनुदिक्षराजगएश्नेत् तदनुष्टुप् पया नाम मवनि । भमयोस्तु पादयोर विशेषादष्टायपि गणारचतुर्थाद्भवन्ति । नेपु मयरसाश्चत्वारो गुनास्तजभनाश्चत्वारो लम्जन्ताः। न ने युगपद युग्म योभवन्ति । तथाचे 'सर्वत मैतवस्य' (V.17) इति मंत्रान्तरस्य बत्यमणवान् । तेन यदि प्रपमे पालन कृतानहोये गुबन्ता. स्यु । था नृतो लाजन्ता. प्रथमे गुर्वनाः स्तु। गुस्तास्तु युगमदेव मात्र मन्ति। नव य-गगन नाइच्यने। तत्र शिपमतम्चासम्मवादसमा पया यथा-नवान्यन लिपाणि वादन्ता मूर्धजास्तथा। स्यं पञ्चशरोराको माप-याऽदायिनी॥ चतुमिगणे कृते षडाक्षरादि प्रयप कर्तव्यम् । त-गणे तु पचमारादि । वाभ्यां विषमा प-का --दीपि निशानासाक्षिानु"बाहुम्तनान्तरम् । हस्व विमान्य पृष्ठलित शिरोऽस्थि च ।। चतुर्थाद्रगणे भगणे वा ने पञ्चमारादि पृषपदं स्यात् । पाभ्यां विषमा यश-उन्नतानि पाण- बन्न गुह्यम से काटिका। यज्ञ कक्षौ जनम्बाः पादपर तपोदरम ।। ननुांगणे कृनापि पञ्चमाक्षरादि पृथप न स्यादपि [61] प्रथमागण. मृत.। नाषा- तनेषु तानुन्धधरे जिवायां मयनान्तयो. इति । चतुप सगणे कृते पर पम्ममारादि पंगेव स्यात्। नपा-पागयोस्नने पदयोरप गुपे घेरान्त रक्तताम् । इति च। सदेव सोकः पारादि मगरले कार्य पृथक पदम । मेरे पञ्चवर्गादि रिहाय नजयान गणान् ।। इनि। पः पृथपदकरणन्दायो विनाम्बपि चारदिनन्य । अयाच न्यायो 'पी: गोत्रीम' (1.1) यत्र धारिनि पृषाकरणादेश सिमः। तम्यान्यनोपयोगामाबाद । (19)A.0 मेधा (20) A. विरार:S मर (CIJA • नगार । (C) A drops मनात (23)M:-1 (24)M: । (25) Momsts भगोकर(6M adds :: Areads घR in place ofअपि।

·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ५॥ विपरीतकीयम् ॥ १४ ॥ विपरीतैव पथ्येन्यकीयं मतम् । तेन पूर्वोक्तमयुपादलक्षणं युजोरयुजोर्युपादलक्षण', संज्ञाऽपि विपरीतेति। अर्धसमं यया-अङ्ग रक्षममांसलं चिपिट वा शिरालं दा। यत्तद् ष्टमतस्तनुविपरीतोत्तरा पथ्या॥ पथ विषम-त्वकस्नेहे शयनं सुखं सौमान्य नयनस्नेहे। बसम्नेहे सुमोजन स्वर सौख्यं शिरस्नेहे ॥ ॥५॥ चपलाऽयुजो न् ॥ १५ ॥ प्रयुग्मयोः पादयोश्चतुन्निगण' स्यात् । चपला नाम वृत्तम् । अर्धसम यपा-बा"तपत्रशिविकायहस्तिसमा रेखाः । हस्त्याः श्रियं दृढ़तर चपलामपि व नन्ति । अय विष–मणिबन्धादुदयते यन्मध्यमा हुलिरेखा। न तं नहाति पुरुष स्त्रियं वा चपलाऽपि श्रीः ।। पत्र युनो युगपल्लवन्ता न कार्याः। तथात्वे 'सर्वतः सैतवस्य' (V.17) इति संशान्तरस्य वक्ष्यमाणन्वाद। [62 1 ॥ ५ ॥ विपुला युग लसप्तमः || १६ ।। युक्पादो लघुसप्तमश्चेत् विपुला नाम स्यात् । अयुक् तु वक्तस्यैव । अर्धसमं यथा-वस्वेदको मृदू सोष्णावू_रेखादिततलौ। पादौ नरस्य नार्या वा लक्ष्मी विधत्तो विपुलाम् ।। षय विषमं यथा-हस्त्याः पद्याश्च शस्त्रामाः रेखाः कुर्वन्ति घनिनम् । नारौं नर तु सेनान्यं मोनपुग्दनिमाः यतिम्॥ ॥५॥ सर्वतः सेतवस्य ॥ १७ ॥ सर्वेषु पादेषु सप्तमाक्षरं लघु मवति विपुलायाः सैतवस्याचार्यस्य मतेन । तत्र समं यथा-सतवस्य पदस्थली स्त्री च पूजितलक्षणा। गन्नृ"वर्गमिमं सदा रक्षतो विपुलापदः।। अर्धसन-यल्लक्षण' पुंसि शुभं प्रायशो योपिताञ्च तत्। यत्राकृतिस्तत्र गुणाः सन्ति दोपा दुराकृतो॥ अप विषम-रास्त गात्रमरोमशं नासु न स्यूलसक्यकम् । पोनौ वृत्तौ स्तनौ घनावुरू च सनितम्बको। लसप्तम इत्युक्तत्वात सर्वेऽपि लघ्वन्ताः सर्वेष्वपि त चतुर्याद्भवन्ति । ॥ ५॥ भो न्तौ च ॥१८॥ चतुर्यादित्येव । चकाराद 'सर्वत' इत्यनुकृष्यते। चतुर्थाद्रनताश्च गणाः सर्वेषु पादेषु मवन्ति विपुलायाः। यथागणञ्च संज्ञा-मश्चेद्रविपुला, रश्चंद्रविपुला, नरचेन्नविपुला, नश्चेत्तविपुला।" (27)A: मंन्या। (28) A : मध्यपा। (29) A omits अाक् तु वत्त स्यैक, and reads - युपध्यायामेत्र • ints place. (30)A: तनौ : M : करतो; S: वितौ। (31) A: गन्तु : M: गन्त्र । (32) M omits वृत्तौ। (33) M adds here भत्रिपुना । (34) Momits the last two names. 8 ·सावकाश दन्दोविचितिमापन तत्र भविपुना समा-प्रदक्षिणावर्तविला गभीरमभ्या विपुरा। सरोमराजो पिरलो बा नाभिः शुभदा॥ असम -उपैति मयं करमाइ या तर्जनीमध्यमयोः। महरन्यायुरसोरेपान्तमाल वि च यत् ।। 163] अथ विपर्न -अमने प्राता रेखा विवासनपान । दिशन्त्यणिधा दुहितः तोषां नायाग्न - पथ रविपुना समा- पश्युग्मे गूदगुल्फे करयुग्मे गूदसन्धौ। पनदी स्व? लिके विपुला मोहना स्पान्। बधासम-गनजन्या वाऽयता वा रेखा गुष्ठे पर्वजावा। धान्परासो मध्यमोग्यं स्त्रोसाम्या ददाति च। श्रय विपर्म-रोमेकैक यूपके देदे परिहतानाम। यदि निस्वा स्त्रीपुमोरच तथा सी- अथ नविपुला सश-रामा मुरपेन विपुला घोणेन किंचननता। स्निग्धन्धविश्च" वपुपा लावयपमान च सुमगा। अथासम-स्त्री याशोका कलाकृत पृथ्वी दो पुषिः। पनं स्वा हरनि सा कुम्माकारश्च - जटरम् ॥ अय विषम-लम्बः कुतिः श्वशुरदव ललाट देवरे रिपुः । स्त्रीमा स्फिजी पति रिप् दीर्घा स्त्रो मतरामदन ॥१ अथ तविपुला समा - उदमेधवानू?ठको यस्याः कचाः रक्षामकाः । सा वर्धयेन्नियं कलि स्यात्तस्रो स्थूलैः रदैः ।। पथासम-चलेऽक्षियो स्यादप्रभे दौःशीलमार पिझेऽपि च। बधूम्तथा स्थान् केकये के करे दुाधिका पप विषम-या स्त्री बने को हारता मागे कटेः संसक्तदक् । नसिका यानि त मयूरयोगमा सा॥ बस्मिन् सही प्रकरणे सर्वत्र ग्लावित्यनुवर्तते । तेन पादानामाचमन्यञ्चाक्षर गुरू या लघुपा पपाका स्मन्मध्ये तु यथानियम मिति सदो प्रकरणम् ।। [64] भय महाविषमानित-- (35) Mreads शिग in place of 'रिना। (36)M omits the following ilustrative in ciept for the last word, obviously due to haplology in the word Titi (37) M adds here रिपुना । (08) A: भार :M भर । (39) M : कार । (40)A: । (11) drops this sentence ·- । यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम ॥ ५ ॥ प्रतिपादञ्चतुर्व द्वया पदचद्रूयम् ॥ १६ ॥ अनुष्टु बिन्यनुवर्तते। प्रतिपादं चतुर्मिरक्षरैवृद्धया पदचतुरूवं नाम । बाधः पादोऽष्टाक्षर "श्चतुवृद्धया द्वितीयो द्वादशाक्षरस्तृतीयः पोशाक्षररचतुर्यो विंशत्यक्षर। पत्र विशेषवचनामावाद् ग्लावित्यधिकारेण गुरूलघुवर्णावपतिष्ठेने । तयोरच यथाकाम विन्यासः। केचित्तु पार्यायामिव गणम्पविन्यासमाहुः। अनुक्तविशेषाणामार्याप्रकृतिरनुत्तमख्यानां समाक्षरता, अनुक्तयतीनां पादान्ते यतिमध्ये च यथाशोममिति हि छन्दसोन्याय फरपदतलं पीनं मध्या नता पूर्वलिषु विषमा वा। छिन्ना ललाटरेखा छिन्नामा नासिका यदि वा यस्यासौ पदचनुरूवमपि न हित्वा चलन्यगम्यां स्त्रीम् ।। पत्र पादानां व्यन्यासो पोध्यते। तेनेदं चतुर्विशतिघा मवति। न्यासः-- बदपवि, अद्वषिष, अपवि, अपविद्ध, पविप, अविषद्व एवं पट्। दववि, अविप, पवि, पवित्र, द्रविम विषा एवं षट् । पदवि, पवित, पअवि पदविध पवित्रत पविद्वष, एवं पट् । विअद्वप, विअपन, विदअप विषम विषअन, विषद्अ एव पट्। एव चतुविशतिधा भेदोऽस्य॥ ॥ ५ ॥ गायन्त यापीडः ॥ २० ॥ पामेव पादानामन्ले गुरू द्वौ चेदापोड़ो नाम [65] वृत्त पदचतुरूवं मवति। गावन्त इति वचन- मन्येषां लघुवार्थ गावन्त एवेन्येतन् पदं व्याख्येयम्- उपपति परिमृश्यापर कुलयुवतिरपि वतसे। यदि हनुतलभुवि चुवुकवि विमलं प्रभवति वसननम यदि करतलमपि पोतम् ।। इदमपि चतुर्विशतिधा। ॥ ५ ॥ गावादी चेत् प्रत्यापीड़ः ॥ २१ ॥ बादौ चेन् पादानां गुरू द्वौ प्रत्यापीड़. बाष्ठमतिचरति तर्जन्यपि-(हित]-मिव यदि वत", ताः स्वस्त्रिर इव पतिजनम मिरमयिनुमापीड- मुगनिनि" युवनय उपपतिशिरसि ।। इदमपि चतुर्विशतिधा। (42) A adds सम्य। (43) AM : गुरुन वर्मा उपतिष्टन्ते। (4) M • यथाक्रम। (45) A . महाक्षरा। (46) A adds ततश्च before this ; M: भिन्ना। (47) M. वाचा:S: भिला। (48) A&s bord omit these permutations Ve have rearranged the order found in Mand T according to mathematical convention. (49) A: निमनं ; S: विमानं । (50) A : वासनम'; (31) A: facuna 11 (52) A : पदियति। (53) A : आरोक्नुपनिदधाति ।

·यादवप्रकाराकृत छन्दोविचितिमाध्यम् ॥५॥ प्रत्यापीड़ो गावादौ च ॥ २२ ॥ गावादावन्ने च यस तदाऽपि प्रत्यापोड़ एव-यासो न भुक्मनामा पपा साति न च पदकनिष्ठा । ताश्वानवरतमुपपतिजनमनु"प्रत्यापोई वरमुपनिदधाति युवतप उपचवन्या ॥ इदमपि सपा ।। पर पदचतुरुवपादव्यत्यासजानामेव वृत्तानो पृत्तत्रयस्य संशान्तरम- ॥ ५ ॥ प्रथमविपर्यासे मञ्जरीलवल्यमधाराः ॥ २३ ॥ प्रथमस्य पादस्प विपर्यासे धन्यैः पादः मजरी लवल्यमृतधारा पदचतुरूप भवति। मितीपेन ध्यत्यासे मारी। तृतीयेन म्पत्यासे लवली। चतुर्थेन व्यत्यासेऽमृतधारा- यदि पतिरतिजइम तिरिह रामा रम्पविदग्धा च। पल्लमकुलात सा स्त्री समच्चक्ने पर स्वम्माचदने तापनेकैदलिका मञ्जरोष कोदला ॥ पापोड़े--प्रकटयति रपतति मनुइसनदेतावपि फलततिमिह लवली या!भवति जगति सा स्त्री पपि परिमितजल सरिदिव बहुविट "जनलड्या।। मुखमनत "दानमतिकशाहनु हलमिव दोष यदि मवति कलह निरता स्त्री। पतिमतिचरति च वचनममृतधारा- सममपि न पोति इति पदचतुरूर्व -[663- प्रकरणम् ॥ ॥ ५ ॥ सदगतामेकतः सूजी स्लो नमो जगौ भनौ जलो ग स्नो स्नोग् ॥ २४ ॥ सजसा लपुरच नसजा गुनश्च कतः । एकतोमिदमय मनजा रघुश्य सजो दिको गुमरचा मित्पमतो विभन्योद्गता पडतोत्यन्वयः । षर्धशो विमागायुग्मयोः पादयोर विधम्यकत्येनैव द.सं पठितम्यम् । तत्र म्जी स्लावियाचः पादः। नसो जगाविति दितीयः। भूनी ज्लो गिति सतीयः पादः। सभी मनो गिति चतुर्षः पादः। लपोहोरव सूने पृथक्करणा पादसमाप्तिः। पन्यवाप्य मूवमध्ये लघुगुरदर्शने पादप्समाप्तिया। नवेकत्वेन ने पाठः किं पादम्यवस्थया! उच्यते-रेन शब्देन मा पादौ सन्धयिषतामिति। पतेनान्यत्र पादान्ने विषम्य पाठ उक्त- धनिना भवन्ति मुक्तानि धनविरहिता [67] सास्थिरा। मुक्तिरपि पनिगु कि सुना सकलं भनेन" किमु कीर्तिरद्गता।। (54) A: न भनभनामा । (55) A: आरत। (56) A : 'मनुस्। (57)A: पापो मुनिया। (58) A: जन। (59) A : बनिनाद । (60) A 'S: जाने। (61) A: माहिती। (62) A:सतिमनु। (63) A: 'मित्र:S मह । (61)A: सानीनया । (65) A: ना। (66) A : शिव। (67) A : मुखमनम । (68) A : ननु र एकान। (69) A • मार्ग instead of मा पास। COJA: हारगन :s: मरनश्नेन ।

·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ६१ ॥ ५॥ तृतीयस्त सौरभकं ! भूगो ॥ २५ ॥ उद्गताया एव तृतीयस्य पादस्य स्याने रनमगाः स्युः सौरमकं नाम वृत्तम्-पवना' किरन्ति सुमुमानि समयविकचानि शाखिनाम् । तन्वने च दिवि सौरमकं घनिनां यशांसि विविघाईगास्तथा । ॥ ॥ ५ ॥ ललितं नौ सौ ॥ २६ ॥ तृतीयस्यैव पादस्य स्थाने नौ सौ च स्युललित नाम वृत्तम्- ललितध्वनिः पिकरतेन मवमधुरसैनंगो मधु। सुरमिरपि सुरमिमि कुमुमैरलिमि"स्तथैव विधिनोपजीवति ॥15 ॥ ५ ॥ उपस्थितप्रचुपितं पृथगाद्य मुसौ जभी गौ स्नो जो ग नौ स् नौ नजौ य् ॥ २७ ॥ मसजमा गुरू च द्वौ प्रथमः पादः। सनजरा गुरुश्च द्वितीयः। नौ द्वौ सरच तृतीयः। स इति सूत्रे पृथक्करणात् पादसमाप्तिःस नास्तायो जयौ च चतुर्थः। ततदुपस्थितप्रचुपितं नाम घृत्तम् । अत्राद्य पाद पृथक् पठन्त्यन्यत् पादत्रय सहैव-- कामो यानु धनं व्यपैतु तिष्ठतु कौति. धनिनां धनमपि ते समेति भूय. । अयनि हि पुनरपि तत् प्रचुपितपदमुदकमुपस्थितपूर्वम् ।। 1 : . ॥ ५॥ वर्धमानां तृतीये नौ स्नो नमो ॥ २८॥ अस्यैव नृतीये पाढे नौ द्वौ सरच पुनः द्वौ सरच" वर्धमान नाम वृत्तम्। अन्यत् पूर्ववन्- उद्भूतं प्रथम यशोदुर 78 धनवीजात् वितनोति धनफलानि वर्षमानम् । धनमपि घटयति दौकितमबहु बहुधनं [68] गृहशकुनिरिव शकुनिमंघमगृह्यम् ॥ ॥ ५ ॥ शुद्धविराडपमं ततः ॥ २६ ॥ नृतीय एव पादे तजराः स्यु. शुद्धविरापमं नाम वृत्तम्- इष्टा त्यक्तधनमहरि मगवन्त तपसा ऋपममवाप्य वृत्तमग्यम् । (71) A: धनानि । (12) A : विश्वजना जनास्तथा: M &s विविधान्नाहार्यस्तया। (73) M: शिशुभिरपि। (74)A: घनिभि । (75) A रिचनोऽपि जीवति । (76) A omits this sentence. (17) A adds स्यु । (18) M उद्भत कियया पुराहुर : 5• रियादनादर । (19) M• नति मधननिचय । (SO) M वृषभ। (81) M & S अग्न् ।

·यादवकाशकृत इन्दोविनितिमाष्यम् तमुखविराटपदात् पर प्रगति पदमजममृतमुझितसम इति महाविषमभकरणम्', पयासमाल्यारभ्यन्ते- 83 ॥ ५ ॥ अधं ॥ ३ ॥ अधिकारोऽयमाश्यायपरिसमाप्ते.। वर्षे लक्षणमधिकृतं वेदितव्यम् । सत्र विधानात्तसम तदित् ।। ॥५॥ उपचित्रकं सो स्लो ग् भो भूगो ग ॥ ३१ ॥ सास्त्रयो लघुगुरू चायः पाद. मास्त्रयो गुरू च दारन्य. 16 तदेतदापमर्धम् ।" दितीयमप्यर्धमो. दृशमेव । तदेतदुपचित्रकं नाम वृत्तम्- चतुरन्तमहीपतिना पतिः नीतमना मृगयाव्यसनापा उपचित्रकमेत्य गिरेवन निन्तयति स्म नृप. किल कश्चिद ॥ एतौ श्रेष्टुभयोध्योः समवृत्तयोः पादौ महतावेकमसमवृत्तम् । अयं न्यायोज्यत्रापि स्यात् । नेनान्येऽपि भेष्टुमाना वाऽन्यवृत्तानां समाक्षरमंख्या पादा दो दारेकभूयं भू-वा बान्यर्धसमानि सम्पयन्ते । तेषा सम तावत्कृत्य कृतमसममिति सख्योक्ता। बधासमानि- ॥५॥ द्रुतमध्या भौ भगो ग नजो ज्यो ॥ ३२ ॥ मात्रयो गौ चावः पादः मो जो दो यश्चान्यः द्रुतमध्या- प्रान्तगतस्य विपक्षकदम्ब प्रतिपदमन्तल"जतो में। नितमियं हरति द्रुमराजी [69] विधुरिव पूर्णनदो द्रुतमा ।। नलिनञ्च । एषा सशान्तरार्थ पुनःपादानम् ।। ॥५॥ वेगवती गौ स्गो भौ भगो ग् ॥ ३३ ॥ सास्त्रयो गुरश्चाच. पाद:मास्त्रयो गो चारन्यः वेगवनो"- पपराध्यति किं नगरयोः मयमिनामियमप्यताम् । नियम विमिनति बनोगवतोव नही मृदमेतुम् ॥ बापातलिका पा॥ (82) M प। (83) M• परमजमात.. तमाह। (84)A omits the entence: M reass this after v. 30 (85) A मिानार्थ सम । (86) A । (87) M. मममम्य: s: तदेतत्समम् । अन्य (88) M• ताशमेव । (89) M• परम्समभीरनिगार: 5. स. महीपतिनिपात | (90) A तमनो। (91)A बमन् । (92)A अधिन। (92A • अथ महाविमा- समानि: M• अर्ध मममहासमानि। (94) AM प्रतिमातरूप। 195) A• धृतरामी। (96) M adds नाम। (97) M• नियमामिहिनस्ति: 5 नियम बिहिनस्ति ।

·१३ यादवपकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ५ ॥ भद्रविराट् जो गौ ममो जगौ ग् ॥ ३४ ॥ तजरा गुपचायः पादः मसना गौ च द्वावन्यो मद्रविराट- वेरमानि समानि नो गुहामिम्द्यानानि वनपत्यकानाम् ।" कस्तिषति खरेऽस्मिन्नो राजा मद्रविराट् कुलामिजान 1100 औपच्छन्दसिक वा ॥101 ॥ ५॥ केतुमती सूजी स्गो भ्रौ नगो ग ॥ ३५ ॥ सजसा गुरुश्चायो मरना गौ च दावन्यः केतुमती- धनुषां शतैर्मकरकेतोः संग्रथिता शिनोमुसनतानाम् । सटवी निरस्यति तिर्वा केतुमती चमूरिव मटस्य ।।०३ ॥ ५॥ आख्यानकी तौ जगौ ग जती जगी ग ॥ ३६ ॥ मध्यत्वात् तौ जो गौ च दाबायो जतजा गौ च दान्य पाख्यानको। व्यत्यस्तैवेयमाख्यानकी101- एषा मयूराबलिरुचकेका तत्तै 105 कलापैविपिनस्य लक्ष्मीम् । भास्यानको चाइपति प्रजन्तु निजेषु सर्वोऽपि हि पक्षपाती ।। ॥ ५ ॥ विपरीताख्यानकी जतौ जगो ग तो जगौ ग् ॥ ३७ ॥ जतना गौ च द्वावायस्तो जो गौ च दावन्यः विपरीताख्यानकी- बदत्यशेषन्न वदत्यपोषन कामप्रसङ्गेधु विकाममावा। सुवासिताऽपि प्रमहा विजानिराख्यानको सा03 विपरीतपूर्वा ॥ अनयोषितानसंज्ञयो109-170]- रुपचित्रकन्यायेन सिद्धयोरपि पुनर्वचनं संज्ञान्तरार्थम् ।। ॥५॥ हरिणप्लुता सौ म्लो ग नमो नो ॥ ३८ ॥ साम्बयो लसुचाद:10 नो मो रचान्यो हरिण नुता- इयनुन्नतिरत्र निवासिनामिह मवान् पुरि वा वसतु स्व्यम् ।। इति भूमिरसो वस्तीव मा खगम्नेन महादरिणप्लुता ।। (95) A: वर्माग : M• मदागि। (99) M नै रुपत्यकायाम् । (100) M omits कुलाभिवात । (101) M omits this name ; A reads in place of 11 (102) A FE 74 ; M. रामदम्य (103) A M• वारस्यानिकी (10) A cmits this entence (105) M एषा मपुरा- बतोरुनान्द (106) M• वाचति (107M * वैभवदन्यपिष्टम् (105) M reads : साम्मानकोयं (109) M: मंस्पयो (11) Areds अन्य in place of आर here. asalso in all other similar Flaces. (ul) Mपुरि बस्ययम् ·यादवप्रकारकृतं दन्दोविचितिमापन ॥ अपरवक्तुं नौ लौ गन्जो जो ॥ ३६ ॥ नौ दो रो सधुर्मुरुरचायः नो जौ द्रौ रश्चान्योपरबत्तम्- सततमकलकामसम्म परमचलं जन ते ममामिला। न पुनरपरवक्त मोक्षते फूलजवधूरिख राजकामया ॥ बैतालीयं वा॥ ॥ ५॥ पुष्पितामा नौ यो जो जोम् ॥ ४० ॥ नौ दो रयो चाद्यः पादः 1 मध्यस्थानीयत्वात् पादसमाप्तिः। नो जौ दौरो गुरश्चान्यः पुष्पितामा- कुमुमितशिरस समाप्रपन्ती धवमतिपल्लवधमक विमाति । अतुसमयगृहोतपुष्पवर्मा ततिरियं वनितव पुस्मितामा ।। औपच्छन्द सिर वा। अत्र पुष्पितामेत्येतावतैव लक्षणं सिध्यति, शेपस्यापरवक्तूलक्षणाधिकारादेव सिडे'। यथा 'गोपन्दन्दसिकमि'त्यत्र (IV 34) तपा-स्पतरविन्यासो नाधिनियत इति दयितु तथा न कृतम् । तेन शिखाया पूर्व विन्यासो नाधीयते ॥ ॥ ५॥ यवमतो जो जो जो जो ग ॥४१॥ रजो विकावाद्यः। मध्यस्थानत्वात् पादसमाप्तिः । जरोदिको गुरश्चान्यो" एवमती- श्री हिणः पुरेपु के नरा यथैव यवान्विताः फलान्विताश्य वादन । सन्तु वा पुरेषु सम्पदस्तपापि तपस्यया वनेषु सन्त्यमुत्र लोकाः ।। ॥ ५॥ शिखकान्नत्रिंशदेक" त्रिंशदन्ते ग् ॥ ४२ ॥ एकान्नत्रिंशदक्षरागयाधः पाद एकत्रिरदक्षरामयन्त्यः रिसा। पन्ते दयो :: स्यात् । गुरोरय नियमो नान्त्यस्य । किमनेन विमागेन । अस्यैव यदि समस्त स्यात् योऽन्त्यस्ता पुरेवेति। सदा पूर्वत्र लपुर्वा गुरुर्वा स्यात् । [71] म नियमः। यदा तु ग्लावित्यधिकाराद्गुरी च लपी च प्राप्ते यो गुगः सोऽन्त्य एवेति गुरोनियमः, तदा। पूर्व लपुरेव स्यात् । अन्त्यस्य नियमेऽत्र पादान्त भवत्वेऽ प्दन्ति वैयर्थ स्यात् । गन्त इत्येव सिद्धत्वात् । गुरोस्तु नियमः पादःप्यान्। तस्माद्गुरोरवं नियमः, अनुक्तविशेषाणामार्याप्रकृतित्वात् । गौतेरार्यागोतेरवान प्रयोग इति केचित्- (112) M drops the bhigy and the following suro (V. 40) (113) N.9 (114) A omits (II) Mनाधीमते। (11)MAS onut these words beginning from eति (117)Aomits sri (118)AAMदारा:S मे नरा:देनरा (19): सिरकोनविन (120) Mसमस्य:A. 'वयमस्य (121)M मदा (122) (123)Adrops the two succeeding sentences and reads, in its stead गन्ता दिवसको मात्रामममिया नरमादीना पुनर्तभावनियमादेतामेव नियम आरित ।

·नसहाय महाविद्यालय यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् इति किलनरपतिररुपमगिगण इव न मुवि तपसि म मतिमकरोद् अशमयदपि सुतयुवतिसपरिकरधनचयविनिहितखलमतिमखिलाम्। पुनरपि पुनरपि धनरुचिमतिशयमतिखलमतिममिवदति जन16 न तु जनमधिकगुणमुपचितशुभम मिमवति न दहति मदनदशिखा ।। ॥ ५ ॥ खजा महत्ययुजोति13 ॥ ४३ ॥ महत्येकत्रिंशत्के पादेऽयुजि प्रथमे तृतीये च कृते, एकान्नत्रिंशत्के च युजि खा नाम । एवं पूर्वशोक एव पादविपर्यासेनोदाहार्यः॥ इति मगवतो यादवप्रकारास्य कृतौ पिङ्गलनागच्छन्दोविचितिमाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥ TEFIm - (124) M drops गग (125) M. 'भूपरिकर धननिय नियत पतु मिरिमपिता (126) M धनरचिमति- सायनति भवति पुरषमुपनसं (127) A : अधिगुण (128) M reads the sutra in a different version in addition to the contentional one: सना विनियम्य यदि, and drops the bhina on it. १ ·अथ पष्ठोऽध्यायः तथा- - ॥ ६॥ यतिविच्छेदः ॥१॥ वितानमन्यदिति वृत्तानां संशोक्ता। लक्षाव मस्तारादि वक्ष्यते। किं पुनरिदानीमारम्दते ! सत्यामपि वितानमिति सामान्यायो' संज्ञायो वैशेषिकसंज्ञा यतिश्चेति । केपाशिवक्त प्रस्तारादिलहिता- नामपि पुनर्लक्षणमारभ्यते । प्रथम तावत् यतेलक्षणं रूपयति। यतिविच्छेद पति। विन्देदः पाठवेगस्य यतिः। पठतो'मध्येऽन्ने वा यो विलम्ब सा यतिः । अत्र यत्युपनिषदो नाम भवन्ति । यति पठनिलम्बो'ऽसौ त्यागो सन्धिपाठयोः । पादान्ते पादमध्ये वान त्याग, सन्धिपाठयोः ।। द्रुतं पठन यथाशास्त्र [72] म पेऽन्त्ये यद् विलम्बते । सा पतिः। स च विलम्बोन्तेि सन्धिपाठत्यागात्मकः । तेन पूर्वाधान्ते पाठसन्तानो विन्दतव्यो नान्यत्र । सहिता च न पूर्वार्थान्तस्य शब्दस्योत्तरान कार्ग। यथा-दशतु पारागनी गु दुर्योधनम्तदा। प्राचार्यमुपसाम्य राजा रघनमब्रवीत् ॥ इत्यत्र तदाऽचार्यमित्यनयोः संहिता न कार्या । तथाघरातोपचाहदोर्दण्डमण्डलासगडलाचिंता। अम्पारचयामुरहादिमुरहनुपडलमरिहता ।। इत्यत्राचिंताज्यादिस्यनयोः संहिता न कार्या। अन्यत्र कार्यव । व पादेस्य मागे च पन्ले चस्यापतिस्त्रि। विधा यतिश्च शम्दान्तसमासपदमध्यजा। अ अर्धान्ते पादे पादान्ते पादमागे च काचिन क्वचिति कचतुकादो यतिः । साध विरा- रान्तजा, समासमध्यजापादमध्यमा चेति । बाचे स्थान यतिश्चायो मध्यम त्वादमध्यमे । अन्ये तिसो या सन्धिः पादयो स्याउ परादिवत्"। धाने दाने र यतिः। ना एफेन शब्देन समासेन दा" सन्दभ्याइ । पादान्ते रमानना समासमध्यना स्यात् । माज्या। नैन रमेनौ सन्दया । (ISA: माधार या (2)A' पाउच सम्य गम्य च परम्मी (3) Aपालम्गे (): पारमिनार (6) omits this line, (6) M & S:T () A reads the last foor: fra ett (8) M omits art (9) A omits this verse of the Gird and the comments thercon 10) A : स्थानेर (11) A: शमा (12) M&S. Ter (13) A: ' (14) A: पराशिप 15YA: असमान्तर : M : ति दात " यति (16A omits समामेव ।

·यादवप्रकाशकृतं इन्दोविचितिमाष्यम् ६७ समासमयना यथा-नमो लोकतमोजालच्छिरे परमतेजसे इति । पादमागे तिस्रोऽपि यतय । पादान्त्यस्य शब्दस्योत्तरपादायेन" यणाडेशसन्धिः स्यात् । स च परस्य पादस्यादिः स्यात् । न पूर्व- स्यान्तः। तद्यया तथा शरीराणि विहाय जीर्यान्यन्यानि संयाति नवानि देही इति। नया-स पल्बलोचीवराहय्यान्यावासवृक्षोन्मुखबहिणानि' (Raghu. II 174b) इति । पादमध्येऽपि परादिरेव यथा-गाटोत्करलां गुरुपु दिवसे-[73]-ध्वेषु गच्छतुम वाला (feghadinta. II. 234) इति: यपादेशसदृशेऽपि क्वचिद्यति. परादित्वच। यया-माप्तमस्य व तमजलस्येव पृशाः कोलमिति। पूर्वान्तम्वन्यसन्धिः स्यात् माग एकाक्षरो न चेत् । अन्तस्तु सन्धिपादान्तशब्दस्योत्तर- पादाद्यो न मवति । पूर्वस्य पादस्यान्त्यः स्यान्नोत्तरस्यादि । सन्धिना च विमक्तस्य शब्दस्य परो माग एकाक्षरो न स्यात् । यथा-विनायकाय मातङ्गाननाय महने नमः। ब्रह्मादिकीटपर्यन्नं यत्प्रसादवशः क्रिया: इति। मागौ पूर्वापरान्तैकवर्णी चेत् पादमध्यजा यतिः। विभक्तम्य पूर्वापरौ मागौ नैकवर्णी चेत् पदमध्येऽपि यतिःस्यात्। यथा-पर्याप्तं तत्र पुत्रीयति महति जन इति । उपसर्गेऽपि कुर्वांत पादान्तार्धान्तयोर्यतिम् । यथाशोम यतिः कार्याः सर्ववृत्तेष्वपि स्वयम् ।। उपसर्गेऽपि पदमभ्येऽपि कियत एव यतिः। यथा-एवं तावद्विरोधादिदमपि तु परिच्छिद्यते देहमात्रम् । इति ॥ सर्वत्र यथाशोभं यतिः कर्तव्या। चित् स्वचिदुपदेशः शोभाप्रदर्शनार्थः। क्वचित् संशान्तरार्थः । यथा- मान नवको चेदिति । क्वचिदस्फुटत्वात्। यथा--भूपमगजविलसित इति । इति यत्युपनिषदः ।। पप गायत्र्यादीनां समवृत्तान्युज्यन्ते। उक्तादोनामप्रसिद्धत्वात् प्रस्तारादिमिश्च सिद्धत्वान्लोक्तानि । ॥ ६॥ तनुमध्या सौ ॥२॥ पदस्येत्यनुवत्तते । तयो गणो यदि क्रमात् पादम्यावयचौ तहत्त तनुमच्या" नाम ! अन्ये ताणत्रयः पादा द्रष्टव्या:- रामा तनुमध्यां गच्छेदनुवृत्ताम् । यो जो वितुमिन्द्रर्ता शतमायुः। (r M: पादानमेन (18)A; मगादेशहो' (19) A पूर्वारी नवों (20) A adds दामस्य (21) All the MSS 977* (22) A adds : 5031 fa tf (23) M reads the fourth foot : मात्र हमने तु ॥ (24) All the MSS : पाद (25) M• तनुमध्यान्यो (26) A : यदि (27) M: उन्नावमा (28) A : अनुराम (29) A reads the fourth foot • नो जातु विगलाम् ।

·15 यादवप्रकारचून बन्दोविचितिमाष्यम् अपि च ! शास्त्रान्तरेजन्यान्यपि वहूनि [72] वृत्तान्युक्षानि । तान्यसिद्धत्वात् प्रस्तारादिभिः सिन्दाचा"चाप नोत्तानि ।। तेषु कानिचिल्लहरोनोदाहरणेन च स्थाने स्थाने प्रदरपन्ने। तत्र सौ द्वौ रमगो नाम वृत्तम्- अनुरागवतो रमपोह कृता स्मितपूर्ववचो विकृतावयवैः॥ योदौ विचित्रम्- विचित्रश्च दृष्टया करोतीक्षित या । कटाक्ष क्षिपन्ती धूः सानुरक्ता । रमी मालिनी- तिष्ठते पत्ये या मालिनी सहस्त्रा। गायति च्छन्ना वा सानाऽतिम्नेहा"। अयोणिहि- ॥६॥ कुमारललिता जसो ग ॥३॥ जसौ गुरश्च कुपारललिता। मूत्रमेवोदाहरणम्। केचिद योः पञ्चमु यतिमाहुः। सदया-- भुनावपविभूषाः कुचाबपि च नामिम् । पती सहजरामा स्त्रियः प्रकटयन्ति।। अपि च । मसौ गरन मदलेखा-- भ्रक्षेपण ललाटे नोत्कम्पा मदलेरखाम् । या दृष्टपा" पुरूप यो पत्ते साम्यनुरका ।" रसो गरवोरता- गुरु विनमन्ती विक्रियाः सामति । उदगमापगमादीरत्ताप्यनुरता। रयोगश्च शान्ति या विमुम रेशान स्वान् सन्निधौ निरभ्नाति । याति शान्तिमुनीष शोधनेऽपि सा स्निग्या ।। 30) M drops (31) M adds 14: S:T (32) A: 4 (33) A seads the first hemistich : विरिवस्याभूय परोति स्तिोस। Mreadseटा रोदीक्षित (34)A: सान १ स्नेहा: M: सानाभि स्नेहा (15) M: भूजा विभूषा :s: भुपि विभूषा (36) A.M, T&S: ; M has a facuna mark after 4. A, T&S have none. (37) : दोवाटी (38) M: प्रा (39)M: पर स्त्रीयम्ने मा पुनरता।

·यादवकासकृतं छन्दोविचितिमाष्यम् मो गश्च कमला- या चरमस्वपना जागरिणी प्रथमम् । सा च धरे सरसा स्त्री कमलेव दरौ।। " यदि मगणास्त्रयो गुरुश्च पंकौ चित्रपदा नाम वृत्तम् । यदि माचवारोऽतिनगन्यामरुचियदि पशष्टया पद्ममुखी संगतावठयो" वा यदि पतिधृत्या कुसुमं यदि सप्ताकृन्या मदिराजुला वा। यद्यष्टौ मा गुरुचामिकृतौ वितानमेव। प्रयानुष्टुमि- [75] ॥ ६ ॥ माणवक्क्रीडितका भूतो लगो ॥४॥ मनलगा माणवककोडिन नाम वृत्तम्- माणवकको हितकं ग्राम्यवचो गीतमम् । शाध्यमिति स्त्री कुन्ने पुंसि न या रागवतो ॥ ॥ ६॥ चित्रपदा भौ गौ ॥ ५ ॥ मौ दो गौच चित्रपदा- एकतमाभ्यनुरक्त मुमति द सकुन स्त्री। बन्यजने यदि सना चित्रपदा विकृतिहि ।। तया च यदि षड् मगणा गुरू च द्वौ कृतौ सरोरुहनेवा, यदि सप्त विकृतौ मयूरगतिः, यद्यधावत्कृनौ प्रविरानितम् ॥ ॥ ६ ॥ विद्युन्माला मो गौ ॥ ६ ॥ मो द्वौ गौ च विद्य न्माला- शय्याद्वेषो गात्रम्फोटो अम्मा चोच्चैः कोपश्चाप्रे । यस्याः सान्तनि स्नेहा स्त्री दृश्या विद्युन्नालेवादया । स्पचित्रा च । इदमनुष्टुमि सर्वगुम्कम 15 एवं यद् गायत्र्यां तत् सावित्री, यदुष्पिाहि तद् गान्धी, पत्यां तद्रूपमाला" यदतिधृनौ तदैरावती। पानुमानां च चतु यतिः। अपि च-मनी गौ च दो ईसरुतम्- दृष्टा कम्पयति गावं दृष्टा वा श्वसिति चाग्रे। निस्नेहा बदति स्तं प्रोक्ता हंसम्तवाचा ॥ (40) A: च हीन स्वाना (41) M : मटा । (42) Momits एवं (43) A L M add स्मान् (44) A: मुरदाधMसरमावमथ (45) A: अतुलनामा (46) M मागवकाकीडितकं (47) A: प्राम' (43) M : गप्यनुमन् (49) Af. सत्यपि पत्यदुरई (50) Malds वृत्तव ; A adds एवं (51) 1 OCEANS यह हत्मा दद्रपमाना; Somats रूप (52) An the siSS. erceptT read a word माला here. (53) A adds • उमनात (54)A त्रिय ( M 1(56)A: स्वपिति ।

·यादवप्रकाशन बन्दोविचितिमाष्यम् यौ दो गौ च मनोरम्- विरकाभिमानोद्धता न यान्त रणदि पियम् । मनोश पत्ते मुख मुदा प्रोपिते मनरि॥ नौदोनो चालि:- अपमधु सुमनसमलिरिव पतिरपि । विरसयुवतिमयमफलम मिसरति ।। इदमेव हिगुणमष्टया लघुपर्द" नाम इत्तम् । षष बृहत्यां- ॥ ६ ॥ भुजगशिशुस्ता नो म् ॥ ७॥ नौ दो मश्च भुजगशिगुरुता - [76] युवतिरसुहरा" स्पर्श मुखचपलतया फरा। कुटिलगतिदुरावान्ति भुजगशिमुस्ता टेष्टि । ॥६॥ हलमुखी नौ स् ॥८॥ रनसाइलमुखी 16 पोषित स्पन इतरमा पाप्वनिमम नाम: घस्मरामति"कराहनु सूकरीमिव हसमुनीम ॥ लिमिः पमिश्च यतिः। बपि च । मो मौ च दाक्षि- बक्षिविरक्ष वाग"लक्ष्णा तेल वाटे स्पॉनिष्टः। वचितुमेवं न्यस्ता बुदिमुंसि कस्यां निःस्नेहायाम् ।। पञ्चम् च च यतिः। उपचित्रा च । सजसा" ललितम्- ललित बचो धन कुलमनिता च वपुषः । एकल बुधव विरसा सलनामवाप्य बिमुखीम् ॥ मोतीराचोदमुकम् योति पत्र नरो नुकोन्यति जोवितमप्यस।। उतमुकमेव विहाय तयाति पर विरसा नि ।। अपवतमाम- - (37) A यो दु (58) Adrops (59) A • तपः (60) Momits this entence :S: (61) A: पुवती सगवरी (62) A : मुखरनतया (63) A • मुधा कोलि (GAM drops the line. (65) MAS: पति (66) M: हरमार (60M drops पनि (63} A: अभिकरा (69) A: पर्षपनिमदी (70) MI) Mबान (CR) M• RE (3) A बापों (O): तिर (75) M drops the third foot and SGR (TO M. TERR. (77) Madis 17:S adus (28)S मस्तु ·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाभ्यम् ॥ ६ ॥ शुद्धविराण मसो जगौ ॥६॥ मसनगाः शुद्धविराट- यज्जेता कुमुमायुधोऽव्ययं कामः शुद्धविराट कुलान्यपि 180 तत् स्नेहेन दृदा वराङ्गनां तां कृत्वा न विरुक्षकास्त्रियम् ॥31 अपरान्तिका च । ॥ ६ ॥ रुक्मवती भूमौ स् गौ भूतेन्द्रियाणि ॥ १० ॥ ममसगा रूमवती। पञ्चवर्णान् पठित्वा यतिः स्मृना- यत् मुमगवं गर्वनिरासादन्यगुणोनया वाचति लोक तस्य विपाको रकमवती श्री: प्रेमवती वा स्त्रो न तु रक्षा। उपचित्रा च । पादान्ते प्राप्ता यतिः। पुनरुपदेशस्तु क्वचित् पादान्तेऽपि न यतिरिति मूचयितुम् तेन पदादुर्गायत्रस्याधस्तान्न पादान्ते नार्धान्ते यतिरिति, तत् सिद्धम् ।। ॥ ६॥ पणवो"नौ युगौ ॥ ११ ॥ [27] मनयगाः पण:- यतकामो भयपणव-मानं लोकेप त्रिपु तनुने तच्च । स्त्रीणां भ्रूयुगधनुषो वीर्य स्निग्धानां फिल न विरुक्षाणाम् ॥ पवन पञ्चसु यतिः। मात्रासमकञ्च ।। ॥ ६ ॥ मयूरसारिणी जो गौ ॥ १२ ॥ • रजरगा मयूरसारिणी- स्त्रोमयूरमारिणोमुखाः यत वर्जयन्ति लक्षणेरमव्यैः । तच्च ता विरक्तचेतसरचेन्नानुरक्तचेतसा निवेधः ॥ (19) A ये (80) A • कुनादपि (81) A म्नेहो (82) M विरनकस्त्रिय (83) A omits this sentence (84) M• गुणोक (85) M• तोक ; s झोक (86) M• विशाके (87) M - स्त्री (88) A चा (69) M रुपदिष्टवात् (90) MM • पटवा (91) A. 'कामा (92) A. वारली; M धन्य ; s पनि (93) A लोकेऽस्मिन : M• के (94) M : 'धनुरे (95) A नाच in place of frन (96) Mreads स्त्री मथासारिणौ यत् (97) A 'चानुरा' ·यादवर शकृतं चन्दा । ॥ ६ ॥ मत्ता म्मो स्गो समुद्ररसाः ॥ १३ ॥ ममसगा मदा। चत्वारः षट् च यतिस्थानम् १९ यदामत्वं युवतिषु मत्ता वृत्त वित्त जाति तनुश्च ।101 तत्तत् प्रेम प्रियमधुपानान्निस्नेहामि यति न सङ्गम् ॥ बानवासिका ॥ ६ ॥ उपस्थिता जो गौ ॥ १४ ॥ तो जौ नौ गुरश्चोपस्थिता- यदा दुरवारतपश्चयं हित्वा मुनयोऽम्पमवंश्चला.1107 स्निग्धों प्रसमनुपस्थिता दृष्या तपसोऽपि विरागिणः॥120 अपि च । सास्त्रयो गुरश्च मेघवितानन्।:- यदमो अभि मेघवितानं सरसा: समवेक्ष्य रमन्ते । तदपि प्रियया रसरत्या विरसा गृहसंघटना ।। बापातलिका च। र सौ गश्च मखिराग-1- यज्जनः कुरते मणिरागैरंशुकरच परिष्कृतिमझे । तद्धि वीक्ष्य रथूमनुरक्तां देहदोपदृशेव विरक्ताम् ।। मतयगारचमकमाला- यत्यजति स्व विरहन्लान1 चम्पकमालामाल देहन ।" तच्च सरामधमदाहतोस्तहिविरक्ता बनितात्यायाः पचमिः पञ्चभिश्च यति त्रासमकश । मरयगास्तडिन्माला [78]- यह टान्त विद प्रोत्यामेव पन्या न मोतशास्त्रेषु । सोऽपि स्नेहे सरागरामाणां मानोभायां पुनस्तडिन्माला ॥ प्रय त्रिष्टुमि- (99M पर पर पष्ठिरवा यतिस्थाने ; s चनुर पर पटिरमा यतिम्मान (99) A मारा:M. महामाय (100) A • पत्रि मगायतम् (101) A तनुतष (102) A larana: S: उत् (103) AAM मियमधुपाना (104) M• निस्माभिः (105) A तु (106) M• बानरास m) . हला (hos) A प्यमातुस्थिता: उमासनस्पतं (109) A तामे:M हममो (110) A वरमाग: M• विरागिनी (111) Aadis आदि: M&S • गुरापाधि (12) A. मेर विवामि : M• मैनितानम् ; 5. मेतितानम् (113) A जादिने : M• अपि (1) 'वितानन :M मे तितानम (115) A रिमा गृहसाटनाये Mरिसाहामबरनार (116Madas: रसोझो गुरूरव मनिराम (117) M: साभिनास (ILS)A · विरहातानि:M रिएताग (119)M: कपाला मामा भम् (120)A: 'स्तु: : : मि (121) A : टान्त : M: पर (122) A • जितुरडा: M: विजय (123) A. परमाद . M : पायाम ; S• परयाम् (1) M: मापि स्नेहे रािगिराnt ·यादवप्रकारारत इन्दोविचितिमाभ्यम् ॥ ६॥ एकरूपं सो जगौ ग् ॥ १५ ॥ मसमा गौच दावेकल्पम्- भूबापा घन पदमराजिसज्याद् यस्त्रस्यन्यवलाकटाक्षकाण्डात् ।" नासौ श्रुट्यति130 नैकरूपमास्ने चित्रं हेलनयाऽन्यमेति भावम् ।। दक्षिणान्तिका च ॥ ॥ ६॥ इन्द्रवजा तो जगो म् ॥ १६ ॥ तो दो जो गौ च दाविन्द्रवजा13 यस्येन्द्रवजाधिक गोत्रगर्यो विद्यार्थदशैर्यदि चास्य घायम् । नश्यन्यदो। मन्मथमन्यराणां स्त्रीया कटामितस्य 10 दास्यम् ।। ॥ ६॥ उपेन्द्रवजा जतौ गो ग् ॥ १७ ॥ जतजा गौ चोपन्द्रवजा- तदेव सिद्धो विजयो बना धवेचनशास्त्रजनूरिकापाम।"" यदा विलामंगमिताजनानामुपन्द्रवजायुधयोरपि श्री ॥ -- ॥ ६ ॥ आद्यन्तावुपजातयः ॥ १८ ॥ इह प्रसङ्गादिसमवृत्तानीन्द्रबजोपेन्द्रवज्योः पादसकरेणोव्यन्ने। एतयो.17 पादावस्यादिन्तिो यदि स्यातामेकस्मिन्नेव श्लोके तवजातयो150 नाम वृनानि । बाम्यानुपजातय इति वक्तव्ये पायन्नामजानया इति भुवन्नाधार्य12 इमा विपरीताख्यान- माख्यानक्या पावत्तं यति । यदि होन्द्रवजापाद उमयोरधयोरादिरेव स्यादुपेन्द्रवजापादोऽन्त्य भाग्यानको । अयोपेन्द्रवजापाद भादिरितरोन्त्यो विपरीताख्यानको । पाद एव .. 125) M भग्वारना (126) A : 'भून M पन' (125A पमराजिसत्या ; M : पराजि सज्जा (128) A: पशा: M: 3; S. धात्र (129) M . मना कसायाम् (130) A घोटयति ; M: कुरुति (131) A मितमिया; M : हेतम्या (132) A : मेटि (133) A इन्द्रवजो (134) A: अग्नुि': अपित' (135)M गाव (136) A विन्यर्थव शश्च यदस्य (13) M धाय॑म् (135) A मान्यतयो:M नरबदारपदो: नश्यत्ययो (139) M मन्मध्वमन्धरागी (140) A नमियन्य:S: कमिसम्य (141) A addsai (142) A तदेष (143) M सिद्ध (12) A. समा- रिकतार :M - स्न....:5: दुरिणाम (145) A पथा (146) A विज्ञामा निहाइनाना : M पिनानाम हाइनाना (14m A adds बनयो , M reads यदा पूर्वोत्तयोस्तयोः (145) A आदि- गिटार (149) स्वाना"कस्मिले (150)A · देवोरजातमो; M तोपजातयो (151) A dors पर तय (152) dreps आचार्य (153) M इमे विपरोताबान नया रम्यानच्या र तय R:A: वायति:S: वरीपति (154) पासधान्त अज्यानको स्यात् 10 ·यादवप्रकाशकृतं बन्दोविचितिमाष्पम पूर्वार्धस्य परस्य वाऽऽदिरन्तश्च स्यात् । पूर्वस्यादिः परस्यान्त इति वा परस्पादिः पूर्वस्यान्त इति वा पूर्वादिः परादिरितिका पूर्वानः परान्त इति वा। [79] तयोपेन्द्रवजापादोऽपि-- यद्वापराधोत्र न कामिनीनां ताश्चापि पुसो नयनः स्खलन्ति । स्त्रियः पुमांसश्च तथैव सृष्टा यथा मियो यान्तुऽपजाता योऽपि ।। लमा गता क्वापि च सज्जितेका सुतं क्वचिच्चोत्रपुटे निलोनन । कुलाभिमानो मुनिनैव मुक्तो मुक्त बधूभिनयनाशुपाशे ॥16॥ तिष्ठन्तु कामाकुल दृष्टिपाता मावाश्च नेपामुपजातिभेदाः । एकाऽपि वाणी स्मितमजुरासा करोति पुंसामपरामवस्थाम् ।।105 दादशोपजातयः। अयश्च न्यायोऽन्यत्रापि स्यात् । तेन श्रेष्टुमानामन्येषां वा वृत्तानां पादा' समाक्षरसंख्या दो दावेकभ्य भूत्वा दादर, त्रयस्त्रय एकभूयं भूत्वाष्टादश, चत्वारश्चत्वार एकभूर्य भून्चा चतुर्विशतिरिति विषमवृत्तानि ।"3 एपा विषमाक्षराणा रास्यूनमिति" (V5) संख्योना । यत् पुन क्वचित - एहो हि फुललाम्बजपभनेत्र नमोऽस्तु ते देव पराप्रमेय । प्रसन मा पालय लोकनाथ रखेह मां भूतशरगपसा ।।" इत्यादिषु प्रथमस्य नृतोयम्य च पादस्य लघ्वन्तत्व दृश्यते, तदप्येष्वेचा विषमेषु लप्यन्त गुर्वन्न का द्रष्टव्यम् । नेन्द्रवजोपेन्द्रवजापादकरजम् । तयोर्गुवनत्वात् । ततश्च यदेके । १० वर्गन्ति- गन्त इत्यत्र पादान्नेऽपि लघोपुरमंशा विधीयत इति. तदपि प्रत्युत्तम ! विषमेव तदुपपत्ते 113 एवं तान्नेऽपि तथैवास्तु (15 नैतत् । आर्यादीनामर्धस्य लघ्वन्तत्वासम्मवाद । दृश्यने च" मातम चीनांशकमिव केतो. प्रतिवात नीयमानस्य यादिषु । सदधम्गवरयंका गुरमहा विधेया । भन्यथा मात्रासंख्यापकाचदेव प्रयोगक्षेमन्वादन्येषामपि गृपते ॥1 पाद -170 - (155) M• पारस्य in place of परम्प बा (156) Mreads the sentence पूनि परस्यादिरिति पनि पूर्वान्त रतिया। (157) A : पु मो (158) A:रा. स्पृटो (159) M : या उपजात(160) A गाति (161) A: घनन्ति ते वा (162)S कुनाभिमानी (163) M• मुनिरव (164) A रानी S: 'पाश (165) A. तामाकुन (166) M. भारर (167) M: मि मजुरामा. मिमन रागो (168) Mपुसामिव एवरयाम् (169} Androps अपि (170) A adds सम्म (17) Medis माश विषमवृत्तानि भरन्ति (172) All the iss. read पत्रिंशत् (173) A adis भगतिM drops एकभूयं भूषा (174) A• विनाधरागि कुनमिति : M विषम रानमिति (175) M. रथो मा (176) A. cites here Kumāra I 3. (ITI) M: तस्ये (178) A 'मरर M• मषन्तपूर्णम्त रासकरमा (179) M: बजोगेन्दरमागदारमतो दुतावान (180) M drops या (181) A& Mहम्मस्य (182) A drops पि (183)M: पु. परत. (184) M & strop अपि (185)A: तर मानु(186) AM: नमारसम्भगादास्यते । (187) M: तार्ध मेगावा . A : तालाnis: स्यबाराय (188) A drops संस्था (IN) M: BAP (190) A· योगमावार: : प्रयोगधमापार (191) M&S • हो।

·यादवप्रकाशकृतं चन्दोविचितिमाष्यम् ॥ ६ ॥ दोधका भौ भगौ ग् ॥ १६ ॥ मास्त्रयो गौ च द्वौ दोधकम्- यू तदधादिभिरर्थसमोहा देह विपन्फलसाहस-[80]-कर्म 119 दोधकवृत्तमिनोह मजन्ने धृष्टविदग्धबधूजनवश्या. 11195 ॥ ६ ॥ शालिनी मतो त्गो ग समुद्रपिभिः ॥ २० ॥ मः तौ17 गौ च शालिनी। चत्वारः सप्त च यतिस्थानम- नौवीमने 19 स्रसयित्वा११ वसानाः केशानने मंकिरन्तीविकीर्य । लौता लीला-शालिनीर्दशयन्तीन प्रेक्षन्ले 01 पगिडता जेतुकामा || ॥ ६॥ वातोमी मुभौ त्गौ गश्च ॥ २१ ॥ ममता गौ च दो वातोमी। चकारात् पूर्वयतिरनुकृष्यने 20:--- धन्ये ताभिर्विन्निा203 वाणिनीमिभूयो भूयो हृदि चिन्ताविलामैः ।। त्यक्ता लज्जा कुलधमाश्च नीत्या 205 संस्वन्ने धूतवा तोमिधर्मम् 11297 ॥ ६॥ भ्रमरविलसितं ममौ नलौ गश्च ॥ २२ ॥ ममनलगा भ्रमरविलसितम्। चकाराद्यत्याकर्ष 208.-- दृष्टा क्वापि भ्रमरविलसितान्210 देशांश्चान्या वनगिरिसरितः।। कान्तां कामी हृदि ननु कुम्ने धन्यम्न्वन्य 215 शुभमृपिचरितम् ।।216 पानवासिका च ॥ ॥ ६ ॥ रथोद्धता नौ लौ ग् ॥ २३ ॥ रनरा लगौ च रथोद्धता- यत्र केवलमनोरथोद्धता नापिताऽपि विकरोति मानसम् । नत्र सन्निहितवाहिनीजने प्रदधीत विजयाय कः पुमान् ॥ अपरान्तिका च ॥ (192) M: तोयकं (193) AT : यू तत्रदादिभिरर्धसमोहा (194) M देहविकनीफनसाहसकान्तम् (195) M : मानिन्यता दनौ दो ग। समुद्भयः (196) 5 : वैश्याः (197) A adds द्वौ (198) M अग्रे (199) M : संमयित्वा (200) A : दीना (201) M : प्रश्यन्ते (202) आकृष्यते (203) M : निर्जिना (204) M : हदि चित्ता : A · हतचित्ता (205) A : नित्यं ; s : रीत्या (206) A धृत'. M भूत' (207) A : 'धर्माः (208) A: यतिराध्यते (209) A दृष्टा वाऽपि M दृष्ट्रावपि (210) A & M अमरबिन मिना (211) A : देशाश्चान्या; M : देशांश्चान्यान (212) A गिरिवनमलिलाम: 5: fiरिवनम रिता (213) A: कामी वान्ता (214)A: न तु M• वर्तु; s : बत (215) A : बन्यः अन्य (216) A : शुभ ऋषिचरितम् : M : अन्यशुभषिचरितम् (217) M omits the riti and illustration on this rutra and runs on to the next sitra. (218)S: नापिता पि (219)S 'भामिनीजने :

·दादवकार हन्दोविचितिमापन ॥ ६ ॥ स्वागता नौ भगौ ग् ॥ २४ ॥ रनमा गौचदौ स्वागता- पूर्वमेव महिलामधुमत्तः तामिरेव हदय हतशेषन् । पहिरपति विरहेण स्वागतानि कुलानि सतम्य ।। पापातलिका ॥ ६ ॥ वृत्ता नौ स्गो म् ॥ २५ ॥ नौ दो सो गौ च वृत्ता। वृन्नेति पाठान्तरम्- तरपति मनसिराये" म्वाङ्ग-30 रमपति युवतिजने वित्तम् ।। निपतति विपरिषतो वृत्तात् फल मिव विपरितं वृन्तात् ॥" [81] ॥६॥ श्येनी जौ लौ ग् ॥ २६ ॥ रगरा लगौ श्वनी- श्वेन्यमपु कामिनीषु यत्-म्मिने दन्त तिरायता बिलान्तरा।। पेन्यसौ स्वयं नरम्प रागिण चित्तनोनहारिणो कि स्त्रिय ।। ॥ ६ ॥ प्रत्यवबोधो भूतो न्गो ग् ॥ २७ ॥" मतना गौच प्रत्यवदोष यद्रस दिग्पान्। युवतिकलापादोक्षणवाणान" रतिपतिरस्पन् । प्रत्यवबोध हरति नराणां तेन स बाम्ते रबरकुलेऽपि ॥3 कुमलदन्ती भो।" पञ्चम पटस च यतिः।। वानवासिका च। सत्र" नवम्यो पदि खल सगणस्तान्तु जगत्यां विदधति ललनाम। वानवासिका च ।।" नयमा गौ० चेदनसिता- यदपि बधूनां नेत्रासापादनव सिनेपोजिमबाणान् । हृदयममिन्या मुधति चित्त वसतिः ततो.य पन्वि" कामः। 220) M• महिमामधुर CIA: इतष (22) A अस्म (233) A: पति COM: विक्रेग :S:बिरहे १ (225) M• उत्पासिका (26Madesi2MASU काम (223) A सम्पयति (29) A: मनसि मो (230) A: स्वारस्य:S: स्थान (231) MAS. वित्तम् (232) M रिपरिणतं 833) M: नन्दाद (234) M: तावच :: वृत्ताव (235) A मा (16) A • पापडपनान्तरा (TA: रनयसो::सो ) A drops राय: (239) A:मिनी रिजि: M• तिमीन हरियो (240) A does not recogrise this as . separate sitra. (241) M मदरसाद (42) A • भावाला C3) A इले: पानि (644) A drops श्री; Mस मनादि यो (45) A • सप्तम माइ (246) ARGHT) M: T: (43) M drone fpufo (349) A adds after prat: drony TITUI: : सतना मानवामिग (250) Adrops (251) पेशानवामिय:S: नगमिता (25)A: धाना (253) M: अनासितेच (5A: भररसति (255) A:ोCि6) रोपनि ।

·यादवप्रकाशकृतं हन्दोविचितिमाध्यम् षट्स पञ्चसु257 यतिस्पचित्रा च ॥ अध जगत्याम्- ॥ ६ ॥ जगती ।। २८ ।। अधिकारोऽयमाञ्च्यायपरिसमाप्ने । ननु:58 किमर्थोऽयम् १अ क्षरसंख्ययैव 5 गायश्यादिवज्जगतोति गम्यते । उच्यते-तोटकं स इत्यादिध्वनुक्तसंख्येषु द्वादशानामेवाक्षराणां ग्रहणं स्यादिति। तथापि 60 वृथैव।। पुद्रुतविलम्वितादीनां द्वादशाक्षराणां मध्ये पाठादेव तदसिद्ध 1263 एवं तह, पूर्वापरपदार्थवशात् संख्याऽस्मिन् तन्त्र नाश्रीयत इति सूचयितुम्। तथा चोक्तादीनां पूर्वस्मात् मल्यानियमो265 नाश्रितः 1266 समानीप्रमाणोवितानानां पादस्यानुष्टुव्वक्त्रमि (5/9)त्यस्मात् परस्मादष्टाक्षरत्वं नालीयने267 | स्वरूपेणोपात्ता सख्याऽधीयत29 एव270 यजुषां पट् साम्नां द्विरित्या दिषु। अत एवात्रा संख्या क्वचित् स्वरूपेणोपनीयन 73 क्वचितस्वादिसंकेत ।। [ 82] ॥ ६॥ बंशस्थं जतौ जो ॥ २६ ॥ जनजरा वंशस्यम्- रमैः सृजन्ती मदरागविभ्रमा74 निषेव्य हालामिव वारवारणीम् ।275 पतन्त्यमीका वरवारदाणिनो277- मपि स्ववंशस्थजनोचितक्रियाः ।।278 ॥ ६ ॥ इन्द्रवंशा तो जो ॥ ३० ॥ तो दो जरौ चेन्द्रवंशा- अर्थमन्तीषु न हादसस्तवै280- यो । वारमुख्याम रतोऽतुलास्वपि ।282 तस्मिन्न283 जातु क्षतकीर्तितेजसि284 श्रीरिन्द्रवंशामिजनेऽपि तिष्ठति ।। (257) M : गजुसु घट्मु (258) A adds च (259) A · मध्यायैव (260) M अयापि , S तत्रापि (261) A व्यर्थ भव (262) A : वृत' (263) M • पाठादेतत्प्रसिद्ध (264) A • तत्र (265) A drops मरण्यानियमो (266) M: नाश्रीयते प्रित (267) A drops पर... श्रीयते ; M : adds उत्तादीनान्तु न पूर्वस्मात् मख्यानियमो (268) A रूपेण रूपात्तत् (269) M मख्यापूर्वा समाश्रीयते (270) A ends the sentence here. (271) Madds I (272) A संख्याया (273) A: स्वरूपे नोपनीयते (274) M. मदिरा गविधमा (275)A · वारवाणीम् (276)A · पतत्य (277) NA • वरवाणि (278) M प्रियाम् (279) A पोन्नमन्तोषु (280) A • सहाईवास्तव : S• महा मंस्तर (281) M: या ; s ये 1282) A 'सि.. 1"मी for 1 ·७६ यादवप्रकाशकृतं दन्दोविचितिमाष्यम् ॥ ६ ॥ द्रुतविलम्बित नभो भो ॥ ३१ ॥ नो मो द्वौ ररव द्रुतविलम्बितम्- नवरसस्य परम्य विकारिका स्वपरसास्व तिरपगुणासु च। विफलं गतिकामु मुपान्ना द्रुतविलम्बितमग्निशिरवास्तिव । १६ ॥ ६ ॥ तोटकं सः सवारचाकारतोटकम्- विरवीरजनस्य गृहा: कुलरा- स्वजना अपराशरा::87 पुरुषाः युतमस्य महासमरस्य कथा अपि तोटकगन्धक नाटकवान् ।। "तोटकमेव सगणा षट् चंद्धृतोः ललित नाम वृत्तम् ।।" ॥ ६ ॥ पुटो नौ म्पो वसुसमुद्राः ॥ ३३ ॥ नौ दो मयो च पुटः। अष्टो चत्वारश्च यतिस्थानम्- रिटजनसहवासा सुपपनारी" रुचिरसजदाचा सद्भिरायः । अगुकमपि मगन्ते" मुस्वभावाः कुसुमाना पुरायगन्धाः॥ पुरमिव (285) A. फल (286) M: 'शिवामिा (Cs7) M: स्वस्नानपराभरा (289) Mपरषा:S पापा (239) A बहत्' (290)A टक गर्भ (291) A ards refore this: नाचे मरम्भमाया पार (292) M drops सगना (293) A • अतिधो (294) Madds हयात् (225)A गिजन' 296)* लग नारी; धुनना (221) Aधनमहरामा : Mdron tचिर:093) M• आसमान :: अगुवर्मगि (299) A • भान्ति (300) AM: पुननिय (301) Ne commits laptology here and drops the following lines including the nut sitra and its allustration (first hall): A ·७ यादवप्रकाशकृतं चन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ६ ॥ प्रमुदितवदना नौ गै ॥ ३४ ॥ नौ दो रौ च दौ प्रमुदितवदना । चञ्चलाक्षी नौ राविति केचित् पठन्ति--- न मदनमृगचञ्चलाक्षी' व्रजेत् प्रमुदितवदनाञ्च बेश्याङ्गनाम् । त्यजति Eि303 धनलोलुपां ता30 स्मरो न सुरमिरिति05 शालमजी मिव 11305 ॥ ६ ॥ जलोद्धतगतिः जसो जमो रमतवः ॥ ३५ ॥ असौ द्विको जलोद्धतगतिः। पडूसाः पद्धृतवो'7 यतिम्थानम्- गुणोदतगतिः कुलोत्तरवधू:08 धनोद्धतगतिः सुमाननवधू 0 तनद्वतगतिः पणोचितनवृ.10 यथा तनुनदी जलोद्धतगतिः ।। [ 83 ] ॥ ६ ॥ भुजङ्गप्रयातं यः ॥ ३६ ॥ यरचत्वारो भुजङ्गप्रयातम्- गलत्कशुकान्तै हिः स्नेह कान्ता। परेमासनन्तो रमं प्राणमूल्यम् । भुजङ्गप्रया पटं घृध्यमाना। भुजङ्गोव वने 318 न वेश्या निषेच्या 11327 अरें यनिरिति केचित् । एवं याः षट्चेद्ध तावास्यायनो नाम वृत्तम् ।। 10 (302) A मजनु मदनमृग्य चञ्चलाशी : M: न तु वनमगचञ्चनाही , 5 • उनु (203) A drops हि (304) A: मनोनवान्ता, 5:वद तोलुपान्ता (305)A M&S: सुरतिरिति (306)A. सानभञ्जीमित्र , M. सानभङ्गमित्र (307) A: पद पर (308) M: कुतोत्तरवधु , S. कुत्तो नरवधू (309) A : सुमध्यमवधू (310) M • पोचित- मर (011) M: यथैव जनता : S. ययातुनना (312) Momits the name. (313) M: काय : (314) M & S: स्नेहकार (315) A: परेवानपन्ती (316) A रम प्राणपूज्याम् , M • रसप्राण त्यम् (017) M : पदाघि समाना; 5 : वदन्तीप्यमाना (318) A : वक्त 1 (319) M: विवरया (320)A& M निवेश्या (321) A पर पेद अताप्यायनो: • पट् चोरनी मायायनी ·to यादवप्रकाशकृतं वन्दोविनितिमाशम् ॥६॥ सम्बिनी र ॥ ३७ ।। राश्चत्वार. सग्विनी-- चन्द्रकान्तप्रभा चन्द्रशाला शुभा मत्त वेश्याजना मण्डिता विनो। यत्र तत्र स्मरोऽनङ्ग एवानवान् । स्यादिति प्रायश पिद्गमसत्कया । अत्राप्य यतिरिति केचित् ।। ॥ ६ ॥ हिमविकरा न्यो न्यो ॥ ३८ ॥ नयी दिको हिमविकरा- नयगुणयुग्मं रसयुगयत्या दिम विकरास्याद्गाललित वा 1331 कुमुम"विचित्रेत्यपरमतेऽसौ मदनविकारेत्यपरमतेऽपि ॥33 वानवासिका च ॥ ॥ ६ ॥ शशप्लुतात्यो त्यो ॥ ३६ ।। तयो द्विको राशप्लुना- स्मृत्वाऽप्यधिपाई मझोरक शिक्षा करें 7 गुग्याशी हस्ते वलयानि । कण्ठे मणिमाला वेशेषु पूना कामप्रहपीडाको नाम सहेत"॥ अ यतिः मरिमानेन्यन्ये । (122) A निशा; S• निभा (323) M. मर (3)M म* (325)A स्वरो (326) A. मई एबामन: M• 'नगगनगन् , S.मा वाइवान् (327) AM: स्यति (323) स्पामगात्मा (329) A: हिमरमबया (330) M हिमाबिकरा (331) गतिविता (332)A frefa:S रिसम' (333) A. मन विचारे यपरमते च : M; मानविकारे प्यपरमपि {334) M शानो (331) A omits the first four letters (336) M: Agfagt (337) MAS 73] (338) M Tirt (339) MAY (340) Mवामगृहपीड़ा (341) M हम्ने . S• महने (142YA NdIs परन्तोतिष । तो एक मगिमातेति मेरि पठन्ति ।

·८१ यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् ॥ ६॥ प्रमिताक्षरा सुजौ सौ ॥ ४० ॥ सजौ सौ च द्वौ प्रमिताक्षरा- प्रमितातरेण वचनेन हित 13 कथयामि ते शृणु च तद कुरु च । गणिकाश्रितामपि पुरों सततं भुजगाश्रितामि। तरों"जहिहि ।। ॥ ६॥ वैश्वदेवी मौ याविन्द्रियर्षयः ॥ ११ ॥ मौ द्वौ यो च द्वौ वैश्वदेवी। पञ्च सप्त च यति ।- पूर्वाषाढाणाचापमावेसहायाम नित्यभ्रष्टानां35) मूलसस्थानवृत्तेः । अग्रे कुम्भम्य स्थायुका चन्द्रकान्ता रूपाजीवा स्यादैश्वदेवीव तारा।। चन्द्रकानेत्यन्ये॥ [84] ॥ ६ ॥ कान्तोत्पीडाम्मो म्मो समुद्रवमयः ॥ ४२ ॥ ममममा. कान्तोनुपीड़ा। चत्वारोऽष्टी च यतिस्थानम्- कुर्वन्त्येषा कुलभवकान्तोत्पीड़ा विपञ्च56 घिरकुलमयादानाम् । भ्ररयवस्नेहा क्षण मिव नोलीरागा दोश्या जलधरमालातुल्या जलधरमालेत्यन्ये ।।351 ॥ ६ ॥ नवमालिनी न जो भ्याविति ॥ ४३ ॥ नजमया नवमालिनी- परजनदूषणामु सहवासातू००० परपरिधान कृष्नवसनाम् । (43) A: चैत (3HYA adds नु (345)M. भुजगान्विज्ञामित्र (346)A drops the word. S पुरों (347Mreads नन्द्रकान्तेत्यन्ये here in a similar manner as in the rrttion VI. 40 (348)A प्रभावे (049 AM : सभायां (350)M तिर्वक दृष्टाना, तियभृष्टानां (351)M: चम्पकान्ता (352) A: वैरवदेशी च (853) A adds. परन्तीति शेष । वैश्वदेवी चन्द्रकान्तेति केचित् पठन्ति॥ (354) M mentions the alternative name here. (355) M कुनभवशान्ता पौड़ा (356) A· विभेच (157) A तस्मात् स्नेहात् ; 5 तस्य नहात् (358) A adds कान्ठत्पौडो जनधरनानेति केचित पाति॥ (359) Monits इति (350) A · पर जनता समजामाद : M: वरजन दूरगौच सहवामा 11 ·८२ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमापन अमिनदमालिनीष परमाल्यैः पततु मनो न वारवनिता ॥ बपिच-नो जो यश्न सामरस ललितपदं वा- सुकुटिकरामविलास विकारः कृतविकृतैर्गणिकावदनस्प। कथमिव तामरसं तुलना भू- स्तलितपदं यदवाम्य 16 न लौनम् ।। नभनया दुतपद मुखरं वा कलहंसा वा- द्रुतपर" मुखरनपुरमेपा नजति मग्नकल इसरुतश्रीः । इति गृणाति गपिका परधर्म- न परिपरपति" पुगान् यदि तस्याः ।। नमजरा मत्तकोकिलं प्रियंवदान- सकलचितमतिमत्तकोकिल- ध्वनिरिय मुसयति प्रियंवदा । इति च शंसति खलो मनाचिन कलरवैरपनता पणस्त्रियम् ॥ मे अपरान्तिके च। मरराललिता बानि सङ्गललितानिमाविमा चित्र विचित्ररचनाच वागिति । एनानि वेत्ति गनिकासु कामुको जानानि साऽपि मदने न साताम्॥ इति भगवनो यादवप्रकाशर य कृतो पिरनागन्दन्दोविनितिमाध्ये पछोऽध्यायः॥ (361) M• परमाय (162) MAS: पति (363) M नास (364)M: मगर (06.). नतिनम् : S• म तीनम् (166) ARS. दतपदा (367) A मामा (368) A 'दपुरमेश (16) N. पर पश्यति. 5; च न पायति (370) A गुणन्मदि। गुरद (371) A. मति: M सम्नति मति (372YM drops (373) नामनाम् :M पनदिन (374) AF...मानत1 (075) AAS• पारित्रयम् (376) A drops मे (377)M मह हरितानि (378) A vिमा nि: ५. भिमातिा (379) A सिविरमा (380) M• पति (381) • मदनरय:S मरनेर (382) A: माधुरा:M समझा ·अथ सप्तमोऽध्यायः [ 85 ] इदानीमतिजगत्यादयश्छन्दसः क्रियन्ते । तत्रात्तिजगत्यामः- ॥ ७ ॥ हर्पिणी म्नौ जो ग त्रिकदशको ॥१॥ मनजरा गुरुश्च प्रहषिणो । त्रिकं दशक यतिस्थानम्--- छिन्वा युवतिजने च समपाशा- नाध्याय त्रिभुवननाथनाथमोशम् । कुर्वायो यमनियमादिकाइयोगान' मोक्षायां व्रजत्ति दशा प्रहर्पिणी ताम् ।। ॥ ७ ॥ रुचिरा जभी स्जौ ग् समुद्रनवको ॥ २ ॥ जमसजगाः रुचिरा!' चत्दारो नवकरच यतिस्थानम्- विमावरीमिहरचिराममीप्सलो:12 परस्परं शशितमसोजिंगीपत्तो। पुनः पुनः क्षयमुदयञ्च पश्यतां नृणां श्रि कलहकया कर्थ मवेत् ॥ ॥ ७ ॥ मत्तमयूर मतो यमौ ग् च ॥ ३ ॥ मतयसगा मत्तमयूरम्। चकारान् पूर्वयत्यनुकर्षः- धान्दै वन्यैर्वतितुकाम.1 फलमूलैः ग्लानि स्वाना न स्मरतीत्यत्र न चित्रम्"1 कगठारलेशविजनेनापि विनासा- वश्रेष" मत्तमयूर वनमेति ॥ (1) M begins the Chapter with the sutra 7/1.:S begins with तत्रातिजगत्याम् (2) Heretofore A writes il n instead of the chapter number at the begianing of each sutra (3) M. विदशको (4) M : भिवा (5) A • 'नध्याय (6) M. य तिष्ठन :S• के वान (7) A • योग (8) A: प्रहर्षणोताम् ; M• प्रहर्षिणीनाम् (७) A adds here समुद्रनवको (10) M नवञ्च (11) A: विभावरी मुहु (12) M : अभौच्छतो (13) M श्रियै (14) A • धन्ये (15) A • वर्त......काम : वधितुकाम (16) A · तानाना (17) A स्मरभोटोत्यत्र न पित्रम् . M स्मरतीत्यत्र विचित्रम् (18) A वाण्टारलेपश्चासोजनेनापि, M क्ठ इलेश (19) A: विनाशावभ्राधे M विना मा व भ्र यन S• बिना वेष 3B ·८४ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिभाष्यम् अपि च तमसजगालक्ष्मो:- लक्ष्मीवता पुरषवरेण साध्यते धर्मो विमूक्तिर परमप्यभीप्सिताम् । लन्मीवतैव कुपुरुषेण होयते सर्व त्वतरच न चपलस्य सा शुभा ॥ सजौ दिको गश्च जया, सुमजला वा सुनन्दिनी वा- चरित यांसि विजयाद सुमङ्गला रमणीच लोकरमणीं सुनन्दिनीम्। सरुल' करोति विमलं धनागमः पदवीच" मोक्षपदनिर्मलीमसाम् ।। सजौ सौ गश्च भ्रमरः- कलया चिराय चिनुते निकरेभ्यो धनमेक एप मधुना अमरौध। अपरः पुनस्तदपहर्तुमुपायो स्तनुते सदा मतिमतामभियुक्त। য যযাম্ ॥ ७ ॥ असंबाधा मतो नसो गाविन्द्रियनको ॥ ४ ॥ मतनसा गौ च द्वावराधा", पञ्च नव च यतिस्थानम्- भाशिष्यालोला: सुरभिसमनसः कान्ता- स्वेदिव्यायामकमरतमुक्तिनाता:"। [86] एपस्त्वधिभ्यो धनवनविरमगो पातोळ्याचष्टे" बन वक्षतिमसंबाधाम् ।। (20) M drops the first-half of the serse: S: प्यभावितम्। (21) A & at ततथ(22) A नगपरस्पा M न च फलस्म (23) A: मुभि (24) A: सजी गिगाच सुमाली रसुनहरा । सजो दिलो च विजयममशाला।। मुनन्दिनी बा॥S : सजसा जगौ प विजया समाना। सुनन्दिनीया।। (25) पतित: पक्ति(26)A विजया सुमाता (27) Areads the second pala. ......अनिमा (28) M: विमन नंगम (29) M • परसौन्तु (20) A • "निर्मतधाम ,M: निमतीमगम् । निर्मन मम (01) adds wrongly • दो (32) A एव (33) M मधुरार (34) Ma S• अमरधिम (35) A' पुनस्तापहर्नुमुपास्त.. ते (36) A • मभिमपारमकौमुक्त M : मतिमतामठिमुल 15 मतिमया भौतियुक्त (97) M: बंतनसा गौपदी अमंचधा (33) M: पक्षनव (39) A जाशियामोतिM: जाग्निच्या सोला (40) M: स्युर भिसुमनस (41) A. स्वेदिग्यायामभुतरमपषितमात : M. स्वेरिया माय मतरतु प्रपितात . 5 : स्वेदिरायागधृतरसाणमात (42) A · एतापियो। • एकाताभियो। s' एपायिभ्यो (43) A • घनबस (44) M • परे (45) A drops बन ।

·A यादवप्रकाशकृतं इन्दोविचितिभाष्यम् 1॥ ७ ॥ अपराजिता नौ सौ लौ स्वरऋषयः ॥ ५ ॥ नौ द्वौ श्चलगा"लापरामिता। सप्त सप्त च यतिस्थानम् - भसवमुरमयो निलोनमधुरता स्तरण किसलया वत्रिय माराताम् । इयमपि वनजा लता पुरवास्तिनां हरति कुसुमिता मनांस्यपराजिता ।। ॥ ७ ॥ प्रहरणकालका नौ भुनो ल्गौ च ॥ ६ ॥ नौ द्वौ मनतगारच प्रहरणकलिका । चकारात् पूर्वयत्यनुकप:5- पिकस्तहृषिता परिगत पवना तरुगरनयना" मधुरसरसिका मृगमदमुदिता वन इद्द जनता प्रचलति मदनप्रहरपालिका।। बानयासिका च ॥ ॥ ७ ॥ वसन्ततिलका तभी जो गो ॥ ७ ॥ स्मो जो दो गौ च वसन्ततिलका ।। ॥ ७॥ सिंहोन्नता काश्यपस्य ॥ ८ ॥ एषैव सिंहोल्ननेति काश्यपस्यानार्यस्य मतेन ॥ ॥७॥ सद्ध पिणी सैतवस्य ॥६॥ रव उद्धषिणीति सैतवस्याचार्यम्य मतेन- विहोना समयाप्तपयोधरग्री- मन्तहेमकमला शादभ्रवासा । रपिणी शुचिगुणैः शिशिरालकान्ता कान्ता वसन्ततिलका च गिरि मुमुक्षोः । (45) A • ग्लो: Mता (47) A रसगला. (43) M drops च (49) M &s omit स्थानम् (50) Bf प्रमन' (51] A: सिनिममध्रुवता (527A- स्तरुण तरण (53) A वरनिय (54) A drops चामाम् (55) AM - पूर्वत्यार्य (55) A : पिस्त पितपरिगृत* (57) A: 'पवनान्तरागनयना (58) M : मधुररसिका;s: मधुकररामिका (59)A : चलठिन;s: प्रचरति (60) Momits this SAira (61) M adds बा (62) M : उद्भपिणी (63) M: सिहोन्नताक' (64) A & M: हेमन्त- हेममना (65) A : दाभदावाम ; s : शरभद्रवामा 166) M : शिशुगुणे (67) M : का ता (68) A omits गिरि;s: न गिरे ·८ यादवकासकृत इन्दोविनितिमाप्पा मपि च-जरी"द्विको लगौ मुकेसरम् - हदि यदम्बुजस्य मुकुस मुसरं दहति तत्र यो हरिमनन्नमलपम् । स"खलु नित्यमर्जपति होमन धन नरदिशामाग्यधनमारमहन्।। मजसना गौच दौम्पलिनकान्ति:- भागबहुपनोपशारच भुवि भूत्वा देवरचितापदि पुनश्चरति भैक्षम् । जीवति कथं पुनरसौ सलिनकान्ति: भाप्तयरसां हि मरणं वामको:"। इन्दवदना" लघुपान्त्य यदा ॥ पधातिशपर्याम्- [871 ॥७॥ चन्द्रावर्ता नो नो स् ॥ १० ॥ नाराबारः सरव चन्द्रावर्ता। शशिकलेत्यन्ये - मुरसदमि हरिरमजत सरसिनो विपमराररिपुरतिकशशिकलाम् । विषमुरगकुलममृनममरगम कुटिलतरविधिचरितमिद"मसमम् ।। सप्तस्वष्टम यति॥ ॥ ७ ॥ माल नवको चेत् ॥ ११ ॥ ए पगणव च यतिवन्माला- राजमिव किल परशिरवि विनिहिता शिवमपि दमिदधति परगताम् । पपिक्निसियमिव परवनिता परतनुमिद निजतनुमपि मुधिय | (69) Momits अपि प and starts : मनो (70) M : सुरेनुमाता : 5 : मुशरम् (1A : (7) ALS: मुकेशर (73) A:न (74)A: नियमाजति ::: तापमापनीति::निान प पति (75) A : नबनु (76) M :मात्र (7)A: भजनमा (18) M: सानिमाला () A ....ना (SOYA: दुबिन (61)A: रचरितादि (62)Adroys जोमति (83) M: परमपोरन 184) A & Mदना (85) A. शामिनिष्पत्ये । एतारमानिति न्।ि M:ला शशिकलिनेति सावत् । (56) M• हरिमभात (87) M : चिनिन (ESY M: समाज (59) A यतिस्थान (90)A: प्रिर्यामर (91) M: मपि दर्शत ::राभिरनु (92)A: मा. मिपमिर:M: परपरिरिलसिरमिव : परउनहितमिरमित (91):पररर ·29 यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाघ्यम् ॥ ७॥ मणिगुणनिकरो वस्वृषयश्चेत् ॥ १२ ॥ चन्द्रावतैवाष्टम सप्तसु यतिश्चेभन्मणिगुण निकर:- परजनयुवतिषु कृतरणरणक: कुलमपसदयति तिरयति सुयश:1001 स्थगयति गुरुमपि गुणगणमखिलं कुमुमजरुचिमिव0 मणिगुणनिकर:10 || 10 इदमनिशकमिन्नेगुरकं वृत्तम् । ईशं गायत्र्यां वृत्तम मिजिदुणिहि सरलं धृतौ विमलमतिधृनौ105 शुकपदं कृतौ कनकलताऽमिकृतौ समकम् ।। 11 ॥ ७ ॥ मालिनी नौ म्यौ यश्च ॥ १३ ॥ नौ दो मो यौ च द्वौ मालिनी। चकारात पूर्वयत्यनुकर्षः- परकपटमयानामर्थवतमु स्थिताना107. मदृढगुणरातानाम-वगैः सङ्गतानाम् । न हि गुणलयनीत्यामतुल्यमन्यदूधूना- मितिविदपि वृणीते 10 पण्डितो मालिनीस्ता 110 नान्दीमुखीति मरतः। एव शकर्या करिमकरभुजा13 स्यादन्तिम ग विना" । अपि च । नो जौ द्वौ मरौ। चारविन्दम्- मवतु मुखं युवते सपक्ष्म सकणिका भ्रमरनिरान-[88]-पदं सदा118 विकचं श्रिया11 न तदरविन्दसमं तथाऽपि मतं यतो 20 जलदृदसंगपदं सनालदश सदा ।। (94) M : गिगग निको (95) A ormats चैत्(96) A अष्ट सप्त च यतिस्थानञ्चत् ; M adds च (97) M drops गुण (98) M• कृतरणरणिक 1 (99) M 'दशयति ,s 'शदयति (1007 A सुश्त्रयश (101) A : कुसुमजचिरिव , M : कुसुमितरुचिमित्र (102) A . मणिगुणनिक्स ; M मणि पनिकरम् (103) M&S add a name here - चित्रा च । (10+ A omts : गायत्या वृत्तम् (105) A : चिमनमति.। अतिधृतौ 1106) M प्रकृती (107) M : मरकपटमप्यूना पूर्व तमुस्थिताना (108) A : गुगलयनोत्यस्लुन्य' M : गणनयनीवस्तुन्य', गुगलयनोचाम्नुल्य (109) M : इमप- गते :S: इति वदति वृणीत (110) A पण्डिता मण्डिताs पण्डनमालिन्दन्या (111) A: नान्दिमुखीभि"; M : नदीमुखमिति (113) M : एवेर (113) A . हरिमारविना (14) A drops after स्यात् : M : स्याइत्तमग विना:S • स्गदलिम गं विना (115) A नौ दो भरो (116) M: भवति (117)A: मदमक णिक (118) A & M drop सदा (119) A: प्रिया (120) व्यापि मतमतये : M: तथा विस्तयनो , 5. तयाऽभिमत यतो (121) A . जतगपना तानाश: : जदयमापन सत्रानरा ·८८ यादवप्रकाशकृत इन्दोविचितिमाध्यम इदमेव तृतीयचतुर्थयोव्यत्यासाद" प्रमद्रकम् । रणी भौ च दो रश्च मुन्दरं वा रमपांशुकाः। वा मणिभूषणम् वा- मुन्दरं वदति धारयते रमणांशुक दर्शनाय च करोति निज मणिभूषणम् ।। एवमादि विधिना बनिता नयते। दर्श सत्र पण्डितजनो न विमुद्यति नापरः ।। भधाष्टो- ॥ ७॥ ऋपभगजविलसितं भ्रौ नौ नगो स्वरनवको ॥ १४ ॥ मरो नास्त्रयो गुरश्च अपमगजविलसितम्। सप्त नव च यति:130- विझलनागशास्त्र मिव गहनमृपिगत। धीर्मम मोक्षवम कथमनु जिगमिपति । युज्यता एव वा तदनुविशति हि हरिणी। फाननमुद्धतागमृपमगविलसितम् ।।115 बपिच। नो जाम्त्रयो रगौच वागिनी- यदभिमतः10 स्वयमेव विनश्यति स्मरोऽयं विषय सुखानुमवेन निरिन्धनो यथाऽग्निः । न तदुचित पुनरेव नहि18 वाणिनीना- मभिसरण :13 प्रभवत्यय मिन्धनैरिवाग्नि.10 इयमेव" सप्तमाष्टमयोलघुगुवाय॑त्यासाव केषाश्चित् वाणिनीति॥ बचात्यष्टी- ॥ ७ ॥ हरिणी नसो म्रो स्लो मससमुद्रर्पयः ॥ १५ ॥ नसमरसलगा" हरिलो। पर चत्वारः सप्त च यतिः-- विचरतु बने वन्य जीवन्नरो हरिणीसख: मयतु यदि वा नाना सस्यैव हरिणी भुवः। (122)M : तृतीयवतुर्थगयो (123) प्रवचनम् : प्रभन्दकम् (124) M drops च (125)A : गभरमा शु (126) M drops मणि' (127) M : वगिता यते (128) M : मतिश्नो (139)A: न मुक्ति (130) A : यतिस्थानम् (131) A : 'तं (132)A : धिर्मम मोशम ; M : धीमंम पामबाग (133)M. गुज्यते (134) A . तनुविशति हरिगि: 5:त निविशति हरिगी (135) AN • काननमुनतामृषभाज ग्निसिनम् :S: काननरागमृषभगजचिन सितम् (136)A : गाभिमत : M : यर मत (137) M: सानसभानुभवन ,S: विश्नमुवानुभवेन (138)S: नरच: A : नये (139)A: *महिमरगं : (110) M onuits the second half of the serxe (141) M: स्मेर (142) A : मारिणीति :मारको (143)A : नसमरननगा (IN) A : यतिस्मानम् (145) • हरिगोमुत्रम् (146)A : हरिणी र ; M• हरिणीभुव ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम मदनहरिमोस्तन्वङ्गीवा147 करोतु सखी:48 स्त्रियः सततमथ वा मुक्ति याचे महाहरिणी हरे:149 ।। इह यदि लघवः पर पूर्व स्युस्तदा ललितं धृतौ। यदि च दशकाद्गोऽन्योऽपि सा धृती हरिगोपदम् ॥३॥ ॥ ७ ॥ पृथी जसो जसौ यलो यमुनवको ॥ १६ ॥ जसौ द्विको यलगाश्च पृथ्वी। अष्टौ नव च यति:13- नृपोऽपि शयने क्वचित् [89] स्वपिति तण्डुलप्रस्थमुक् परोऽपि लभते सदा फलमिदं क्यचिज्जनः। वृथैव15 मनुने नृपः सहजलाशयैः सप्तभिः वधमिव कुलोद्भवामनुमवामि पृथ्वीमिति ।। : ॥७॥ वंशपत्रपतितं भ्रो भो नलौ गदिशपयः ॥ १७ ॥ मरनमनलगा वंशपत्रपतितम् । दश सप्त च यति:156- सदभु सतत्त्वबुद्धिरुदिता मन उपशमनी नुदनदादिकपु17 यदि सा बहु मुखरयति । जात्यमणिध्वविक्रियमियं 15 जगदपि विशति दमाचित 10वंशनपतितं कृतमपि151 नदति16 || ॥ ७ ॥ मन्दाक्रान्ता म्भो न्तो त्गौ ग् समुद्रतुस्वराः ॥ १८ ॥ ममनास्तौ च16 द्वौ गौ च मन्द्राकान्ता। चत्वारः पट् सप्त च यति:165- अत्याकामेत सुजनशतकं वल्लमा स्वामिव स्त्री166 मन्दाक्रान्ता न हि रसकरी शोमनाऽपोनुष्टिः। 11473A: 'स्तो (143) A : सरग; M&S - दुरी (149yM सतरमा मोर या महाहरिपो हरे;S: सततमय पमन्य याचे महाहरिवो हरे (150) : सा (151) A यदिह दशकागोऽन्यो हि स्या तदा धृतो हरिणापदम् । हरिण हरितवर्ग । M : यदि च दर्शनात् गोन्योपि सा धृतो हरि त्रिपदम् । S:यदि च दशमाइगोन्यो धृतौ हरिणीपद नाम वृत्तम । (152) A : 'मुनवकम् (153) A . अष्टौ नत्र च यतिस्थानम् ; M : अन्टनकी च यतिस्थानम् (154) A वृधेत्र (155) A : कुनोद्भवामि (haplology) (156) A & M : पतिस्थानम् (157) A : जुन टिटिके (158) A : बहुप वरयति (159) M : "मगीरिक्रमिदं A: मणितिक्रियामद (150)M: चित्रित (161) M• भृशमपि; 5 वृषमापि (162) A • न दहनि (163) A omits च (164) M : चत्वार सप्त घट् च (165) A &M : यतिस्थानम् (166) A: अरपाका सुजन शतवल्लभा स्थमिक स्त्री, M: जरमकामेपुरन सदश लभ सानियस्त्रम् ; : अत्याक्रामेत् झुग्नमुद बलभ स्वामस्या 12 ·यादवकाशकृतं इन्दोधिचितिमा पम् नैराकामेत् खलपरि बारनुस्वामिन नों मन्दाकान्ताऽम्पुरगवनिता युगाव मोत्यै ॥ बामेषा मदनललिता दसौशिका । माराकान्ता मति दादासगणो गुरु च दुति"। पटू चेल्लघर र तदा स्वातौ चन्द्रलेग्ग । ॥ १६ ॥ ॥ ७ ॥ शिरिणी यमौ नसो भलो गृहस्ट्राः यमनसमलगाः शिखरिणी। पोकास पति- अपत्ये या मम्ब द्रविणमात्रापचित अधूळ चापो यदि वसतु गैरेऽपि पुरषः। न चेत् सर्व हित्वा ब्रज बनमुपाय तपसे कथं मुड ते नाय न दधि न च गुष्टो शिखरिपोम् ।। धृतौ तु कोडेयं यदि तसगणी दो वादशात् । अपि च । नजमा जौ दो लगो च" नहुंदकम् ॥ निवसतु [90] नाम वेरमनि कपशिदय पुरषो यदि रतिमूनपौवनवनी' वनिताऽस्ति गृहे । अथ तु न सा न तद्गृहमोहि गृहाइप न खलु मुब मुग्यायपर मलन टकम् ॥ यतिरिह सप्त पट् जलधिमा यदि कोफिलकम्"। अप तो- ॥ ७ ॥ मुसुमितलतावेल्लिता तो न्यो याविन्द्रियर्तुस्वराः ॥ २ ॥ मनना याच यः कुमिनलताबेल्लिता । पच पट् सप्त ध यति: - एपा पार तावत्" कुमुमितलनावेल्लिता परी रस्पो मातमाः पुनरपि कटात यन्स्यैव भान्": (167) A: स्यात् नो: M: नमो (168) A. सामान्य जगणो गुरु नुयात् : : मामी पुरुर्यातामासा. (169) M: परपसारा (170)AR M: तिरथानम् (171) सब बगु : 5. सबनमो (172)A: पाई (173)A: हेनु पुरम :M; हे बिपुरष (12A: सना (175) M: रितु बगा (176) A:एम नमन धिमा निरणी : (17)A: नारे:M: परी (178) M drops aप (179) A drops (180) M: परम् (181) A: पुनपोरी (182)A: अतुन माम महा:M: नहरलारम- रेति गृहशिनर:S: अतुन मान तु गृहम गुशाय' (183) AM: नमसम् (154) Arrads: समे मतनु वएस वर्ष यता कोरियम् : M: कोरिरम् () Ndrors • (IF6) A AM: यजिस्यानम् (187) M: एमाद (Iss)A:सनगन भाव Mitt Link समान।पावसार भवान् ·१ यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम् एता18 गन्धाथें दिशि दिशि भृशं लोलयन्ति प्रवाता130 नूनं मन्यत्वं चपलमनसां सन्निधौ दुःखहेतुः ॥ इहान्योऽप्यादौ चेल्लपरतिधृतौ मेघविस्फूजितं 93 स्याद्रम्मा वा सुवृत्ता वा । पट् चेत् पञ्चभ्या उघब इह तदा पुष्पदामातिधृत्याम्। प्रकारौ द्रावेतौ यदि युगपदमु13 विद्धि शोमा कृतिस्याम् । अपि च । नसौ7 मौ द्वौ यो चानङ्गलेखा- जहाजन हृदि प्रागेवासयां हारिमिर्मावभेदै- रिचरपरिचिता न्यस्यत्येपोामङ्गनाऽनङ्गले राम् । पुनरपि च तां निष्पोतां कृत्वा मन्म, वर्णपन्त-202 कठिनहृदया:203 कानेने लोकान् काव्यकारा20 व्रजन्ति ।। षट् पञ्च सप्त च यति:2011 अथातिधृतौ००- ॥७॥ शाद लविक्रीड़ित म्सौ जसौ तौ गादित्यर्पयः ॥ २१ ॥ मसजसाः सौ दो गश्म शार्दूलविक्रीडितम् । दादरा सप्त च यनि-207- मन्ये धन्यजनस्य कौशलमिदं यद्धर्ममध्वंसयन०० कृत्वा स्निग्धविदग्पविभ्रमरसशघ्याः0 सखीषिनी:210 दग्ध्यं मकरध्वजस्या मनते हर्म्यस्थलेनं लिहे शैले वा मृगशील मिच्छति विना शार्दूलविक्रीडितम् ॥ इदमेव कृतौ। यदि लोऽन्यो। बीतगो17 मुखतो लघुरच मुखजो मत्तेमविक्रीड़ितम् | [91] अपि च । जसौ त्रिशो-20 गरच रतिलीला- यदा खलननो गदोद्यतकर निशामयत्ति मृत्यु गतश्च मरकं विकर्मजफल225 विपत्तिशतशाली226, (189) M : एतान् (190) A· प्रवाat M• पुरा ता (191) A: चपलजनतासन्निधौ : पपलमन' सन्निधौ (192) M• drops बन्यो (193) A • मेघविस्फूर्जता; M मेघविस्फाजितं (194) M • प्रकरणाद वेतौ (195) A · पदममु. M • युगपदिमा, S : यद्यमु (196) A• शौना (197) M: नौ (198) M: जलु' (199) M: प्रागेचा सन्ध्या (200) A: शिरदिरखाता न्यभ्यैत्येषोमिन्जनानङ्गलेखाम् : M: "रिचरपरिचिता न्यस्यत्यैषोभेमङ्गना लेग्वाम् (201) A: निष्पताकं तु : M• निष्यत्राया। S: निष्पलाकृत्या (202) A &S: वर्धयन्त (203) A कठिणहरया (204) A : सकापतिका ;M: लोकान् काव्यकारान्(205) A & N यतिस्थान (206)M : अयातिधृत्याम् (207) A & M • यतिस्थान (208) M: वृद्धापविघसि मदः : सद्भाघमध्यसयव (209) A प्राण्या; M• स्नाध्या (210) A. सरवी पाणिन (211) M : मकरध्वजाय (212) M• भवते :S : भवति (213) M : शेते (214) A: मृगशीलमिच्यातिना (215)A : इदमबकृती (216)A: विनोन्या : M: तोऽन्यो (217) A drops the word; M :नितो. विलगो (218) M निश्च: S• लवरच (219) A : मत्तेभविक्रीतम् (220) M• अपि पामो न ती;s. अपि च । जसो तृगौ (221) A: पश्चातिलीला: M: गवरती तीला :S: गपते सीता (222) A. खनुजनो (223) AM • गदोद्यभार (224) M : विनोक्यति (225)A: परच नरके पि कर्मजक्त : M: गतं च न के विर्मक्सज (226) A· विपत्तिशतशारिख ·६२ यादवकाशकृत छन्दोविचितिभाष्यम् तदाशनमपि त्यजेदतिमयाजनः किमुत हेयां। परस्य महतो जनस्य वनितास्वमित्यरतिलीलाम् ।। अप तो- ॥ ७ ॥ कृतिः ॥ २२ ॥ कृतिरित्यधिक्रियते 30"कृतिग्रहणमुत्तरार्थम् । पक्ष्यते ग्लिति वृत्तमिति (7/24) तत्र विंश- तेरक्षायां ग्रहणार्थम् । अत्र पूर्वापरपादावशाल संख्या नियमो नानीयत इत्युक्तम् ।। ॥ ७॥ सुवदना म्रो भ्नो भौ ल्गो स्वरपिरसाः ॥ २३ ॥ मरमनयमलगाः मुददना। दो सप्तको पटकश्च यति:35- न्यस्तापूत्तमा धीगुरपु लघुपु वा तिष्ठत्यनलसा" तिष्ठन्त्येवाप्रपा शिरसि च लसिताभ्यस्ता सुमनस'। शक्यं वा दुष्कर वा तनुरपि पुरते कार्य गुणवतो स्वामित्व प्रेष्यता वाजति वरवधूभर्तुः सुवदना ।। ग्लिति वृत्तम् ॥ २४ ॥ गुरलपुर्णरुलपुरित्यावृत्त्या वृत्त' नाम धृतम्- मुन्नल्पशिल्पतल्परम्पहर्नामावसायः।। नन्यगव्यशालिशालिमक्तमुक्तिमाचराय वा तपस्य। कामकालकान्तकार्यकारिकामिनी मजाय वा तपस्य:50 वित्तमपमत्तमुत्तम 51 समाजयाप बाऽयवृत्तमेव ।। दा तपस्प (227) M: पदपि भगानक (228) A • किमव्यं । M: रिमु रहे या (229) M reads sutrar 22 & 23 together as a single sutra. (230) A drops this sentence. M adds after this the vti on sumadand and then continues the bhazya onArih (231) A ndds a here. (232) A &S: बपति (233) M• ग्रहणार्थ: (234) A: मायशाद। Sपिशात् (235) A & M: यतिस्थानम् (236) A • यस्ता पृत्तमाशे',M : दानापन्तमाधि (237) M : तिष्टयानहरमा । S: सियतमया (233) M विपन्तवाभवादे (239) A : इपिता : M: सपिता:S:सभिता (240) A & M:यरता (2411 तदनु नाउरते5: तनुरधिपुरते (242) AKM : गुणवत (243) M. प्राधान्ये S : स्वाधय (244) A drops वा (245) A परवधू ।। M • पररधुदत्त । परमदानु' (246) Aपावत्या | Madds प्रत्यार तो (247) A: 'मारमार:M: 'मारमाय (249) A मध्यगम्य- पातिभक्तमुक्तिमाचरा M:माराध (249) M: बारा वार्यशार (250)A: प्रा परताय । M: मनालयमा तपस्य (251) M: रित्तमप्रमात उत्तम (252) M: समा जयाप: 5: समानयेत - ·३ यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिभाष्यम् अपि च । नो भो दौमः सौ गौ चोज्ज्वल मुद्रावा- प्रकृतपस्विगुणा 55 महदायाः सप्त तया गुएसंहति- विकृतयोऽपि च पोरा तासां चेतयिता दृशिरज्ज्वल:58 । विकृतयोऽवयवाश्च यदीया. सर्व इमे तमिम हरि' विदुरिति श्रुतिनिर्णय-1 [92 ]-मुझावश्रयसंकथिन पदम् ॥ एकादश नव व यति:26 अथ प्रकृती- स्रग्धराम्रो भ्नो यो यस्मिसप्तकाः ॥ २५ ॥ मरमना याश्च या सन्धरा। वयः सप्तका यति:65- पश्यन्तीमे बधूनां कृशतरमुर तामु मोग्यस्य कार्य:67 ब्यूई 263 पश्यन्ति तासां स्तनघननधनं देवदुःख वृद्धम् । भूमझापादृष्टिस्मितमुजविकृतीविभ्रमानाहुरासां27० न स्वप्नावाप्तल दमो तरलतरवधान धरावस्त्रमोगान् । सप्तभ्यः पञ्चवर्णी लघव इह चेच्चित्रमाला कृतौ स्यात् । प्रयमादन्योर लघुश्च प्रथम र महा. स्रग्धरेत्याकृतौ स्यात् । लघुयुग्मं वा न्यद्यदि स्यात् प्रथम इह तदा स्यात् पताका विकृयाम् | अपि च । नजमा जास्त्रयो ररच सिद्धिका वा चित्रलता वा शशिवदना पारुचिरावा- सफलयुना० पुरी मयतिन वटयो282 सुफलासिदिका283 स्त्रियमपि निन्द्य-पुष्पबहुला न तु चित्रलतां सुपुस्मिताम् । राशिवदना धूरिति च यन्मनुने तदपीध्यने गुधा यत उरुचन्द्रकान्तमुखरागिशुमा ३० रुचिरा बनस्थली।। (253) M adds: दो (254) M तगोस्व (255) A प्रातं यस्त्रिगुणा (256) A drops तथा (257) A drops च (258) A ते दयिता दृशौरुज्जल : M चेतधि तादशिरग्ज्वल , S • चेतदिता रशिलावन (259) M• विकृतात्रयवश्च तदीमा (260) M तदिम (261) M तिनीरस (262) A: मुद्राकथित : M मुद्राप मंग्रथितं; s : मुद्राविम्मयमवरित (263) A : मद्रिस्थानम् : M reads . एकादशम सत्रमुच मतिः (264) Aयो य (265) A : यतिस्थानानि (266) A नाशुभोगस्य (267) M: कार्य 1263) M: वृद्ध 5 : (269) M नेह दुखत्य वृद्धिम् (270) M भूभङ्गापाइदृष्टि- स्मिभुजविकृतिविभ्रमाना हरसाम् (271-72) M. स्वपनवनिता (273) M 'भोगाS: भोगाते (274) M drops the les following this, due to haplology and begins after in. 277 (275) A: प्रारम्भ्यो (276) A दाम्यन्यदि;s वाणिस्यापि (218) A : अश्याम्। बभिश्याम् (279) A drops वा (250) M• वफलता; 5: अफलपती (281) M : परिप्रपति (232) A • बरसी: M दलों (283) A · मुकता सिद्धि (284) M & 5: निरम (285) A: सपिका (286)M 'मुग्नसुभा, मुग्वरागशोभा M ·पादवकार इन्दोविचिदिमापन कत्रैव तृशोदरमस्य पठस्य च विषयाते बनमारो।। हर पदि लपुरन्तिमोर जल्गारचोद- कृनौ "सुधाकलरः । चतुर्दश द्वादश च पतिः ।। कपाकृती:- ॥ ७॥ मद्रकं भी नो नो नगो दिगादित्याः ॥ २६ ॥ मरी नरौ हिजो नगौ च मद्रसम्॥, सदाच यति:- पषभूमयमुमिनहाई तटिमरिच वसत" चन्दनमराहना स्तनुम्हाः सजः मुश्सनानि चारच। माणसमा समन्वितगुणा समारचिरा बभूरच रतये। स्याचदि किन्नु मद्रस्मय पुमान् वहति किन्नु चलमिइन् ।। मद्रक शन्दो गोतिविशेषे हमें च। अपि च । मौ र साश्चत्वारो गुरश्चगति स्वप्नगतेन ॥ जनेन साधितरामफलं न फलं दृढत्वा- देवमिहापि मुख 30 शुभं न {93] मने सियेषु मा क्षपिसत्वाइ । यच्च जनः स्थिरमेव किसन वस्तु मुख मनुने मतिमन्द- स्तस्य च विन्यतिरस्ति नैव विमाव्दत भूक्षगतिदिवि याद ।। पप विकृती- ॥ ७॥ अश्वललितं नजो मजो मजो भ्लो मुद्रादित्याः ॥ २७ ॥ ननौ मजो सिको मलगाश्चाश्वललितन्। एकादश द्वादश च यतिः।-- नव दरा1 वा.ष्ट वाऽपि शुभदा अजानु दरानान सप्तदरनाः सवणयुगं मलम्बि शुमदं गलरच" मणिल"न्ति चागले । गुममणिकललामरुचिरं परावललितक्रमश गमन तत इह लक्षयं पर च" स्थितं न ट ते चम्केचन गुणाः ।। 303 (28) A drops cgस्म CSS) A जनगार यथामृत उत्पती: खलु ::रदरमदानी CS) M: रिपर्यासन मनरी (890) A&M: भार (291) Aप मुद::मद (292) Mdroin (C93) Aयतिस्थानम् (694) A : पाम : M• परम (C95)M: मार्ग 606)ATE बसतये : M: पातं बम्दमेव : 5: उमर (297)A: चन्दमाना: Mटदरहमादा (69) A: अमगाय मज' मुस्व. नानि : भिम एघमज सुरसनानि (299) A सम् से (300) A स्थानि भिन्न :M: स्थाति सिन्लि (301) M: म (302)A: मोतिभेदे:: गोतिबेदे (303) AT" नति: M: गति :5• गोति (30) A:स्वन्ने गोन (305)A: माधिवरायानं फन (106) A:; S.5*(307) A 19' (308) M :gfertain without the c-chockel(309) A. जनास्पिरमेव M: जन स्थिरमेर (310) A&M: पिन (31) A: दि (313) A. मतिम्धानम् : M:Vादमा (313) Mनवरा WO4) Aना (01)ATR: S. परार (016) M&S : मनन (817) As: M: पति 2018) A: तुभमटि (01) A तलाम रुपिर (320) A: रन (321) M & Sdrope (IMM:तेन :S.दारक (21) M: पचन (331) M: पुष्प ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाष्यम् ॥७॥ मत्ताक्रीड़ा मौ लो25 नौ326 न्लो27 बसुपञ्चदशको ॥ २८ ॥ मौदा तो नाश्चत्वारो लगौ मत्ताकौड़ा! अष्टौ पञ्चदश:30 च यति:31, अष्टावष्ट332 सप्त चेत्यन्ये 33- तन्तीमिश्र गीतं रामा विदधति निशि निशि कतिपयसमयं 334 मृत्यत्यन्या 5 तन्वी वल्गन्मणिततितहिदिवा कतिपयसमयम् । अन्या मत्ता कीड़ाददारमयति रतिरिव कतिपयसमय धन्यः कोस्मादित्यौत्तुक्यं विपयिा विजहिहि विषमिव विषयान् ॥ अपि च । तो जाः पट् लघुगुरुश्च राह यद्यप्यमरोst"मृतपानवशादुपयाति तथाऽपि पुमान् मरणं यद्यप्यबला मुरलोकमवा कुशरीरमथाऽपि विनिन्द्यतमम् । यद्यभ्यरुजा मनुजाश्च निता: परलोकमुखाय तथाऽपि न ते शक्षोऽपि निधिर्यदि नाम वशे मवति क्षुदथाऽपि315 नृणां समये ।। एकादागु च यतिः। पुर इह नो यदि हंसगतिस्तरमोदयितरच महत्यपरम् ।। अथ संकृतौ330- ॥ ७ ॥ तन्वी भूतो नसो भो न्यो द्विरादित्याः ॥ २६ ॥ [94] मतनसा मौ द्वौ नयौ च तन्वो। दो द्वादशकौ यतिस्थानम् । पञ्च सप्त द्विपट्केत्यन्ये 35... सद्धितवाणी विदुरतिभधुरा स्वादुरसामिव रसगुणयोगात् सा5 शुममयं निवहति बहुल श्रोरिव वारिधि पयसि विशाला। वर्णविशेषैः कृतशुभरचना चित्रवधूरिव समभुवि तन्वी क्वापि च तत्त्वं विमृशति यदि सा सर्वजनैरपि भवत्ति निषेव्या ।। (325) M सौ (326) M drops मौ (327) M : म्लौ (328) A तौ, M • लाश (329) M adds च; Sadds तु (330) A • पददशक (331) A & M : यतिस्थानम् (332) A अष्टावष्टौ , M : अष्टको दौ (333) A: सप्त चेति वा, M: समकवान्ये (334) A : तन्त्रीमिग्रं मीनं कामी विधति शिमिशि कतिप यदिवस; M : प्राध्य गीतं वाला रामा · ... ;s : तन्तु मिश्रं गीतं वामा विहरति निशि दिशि ... (335) M: नृत्यन्त्यन्या (336) A : तद्धि : तहि (337) A बगमणिततरिद्गव; S : वगमणितततदिनित्र (338) ॥ अन्या मत्ता क्षा (339) M : विमान (340) M : यद्यमरों (341) M : विनिन्धमतम् (342) M मनुजाश्च मिका (343) M - परलोक्शुभाय न ते ; s परलोक्शुभाय भवति न ते (344) M : वगो (345) Aधापि ; AM - क्षुत्तथापि (346) A : एकादा द्वादश च यतिस्थानम् (347) A : हेस... · ति (348) M : दधित (349) A: समत्वपरम् ; M ; समचार ; महं तपरम् (350) M • सवृती (351) M drops च (352) A : षट् चेत्यन्ये (353) A: सदिदिवाशी; s सद्विनराणी (354) A:विताति मधुरा (355) M drops सा; S: चागुभमर्थ (356) A नारी यतो यदि (357) A: तो तद्धि ·यादवकार कृतं बन्दोविचितिापन अनि च। ममौ गणौ चतुझौ मणिमाला- भुवनतोरपणसुददा नेहवनितम्यां प्राप्य भुनिष्टा. मान्न भुवनन्तः साधु विदधानो योगतरुङ्गा प्राय रस्पोन: मानबलगुळ निलविजनवां संपमितहिन उमणिमाला तत्त्वमिनि नादी भानपरिहायोपितम्नापीः मानपरिश"। पद् पटमु यतिः । कपामिनौ- ।। ७ ।। क्रोधादा मौ सभी नौ नौ ग्भूतेन्द्रियपत्कृषयः ॥ ३० ॥ मनसभा नाश्चत्वारो गुपच कौरपदा। पञ्चसौदाटसः सप्तरपतिः पुरापनदौना सैकतभूमिपनतर विगलितपरिमलगुनमा पुरविचित्रा स्वादुफलाट्या विचरितारसिदलजलाना। योजनगन्याऽभ्यंगनितष्टा सुतरसनबमधुरवनतहरूला सौरदादा इंसगणास्या पनि स्थमित्र विरहिएमपिन् । अपि च। रसौ जा षड् गुरश्च बुनती- परवलोक' विनर्ययं ददरटरचाबुदपत्यविस रिहतमाहले बधने " नितराम जलधि विरहो तु जनो नितरां परिरपति। तापममरीचिम विज्हाति जनो विरही तु पुनः परितप्पने चिन्तयाविराातुरा जनता परिवनि हसति सा तु" सुस्ती" षधोत्कृतौ--- . (358) A. मसाला M: परसाशा sपोरयानवी (353) A: नितंबकार: M: नितम्बान्त:S: नितम्ब पार (360) M: मार (361) A: विदाहिना (363) M: योगासाहो (353) A: माननयोग M: मानमोग (361)A: मानलगुते (365) M: सा यति मनमो: 5: संशतिन हिदी (366) A & M: टमारमाना (367) M: तावरण (365) M• मानणिमा:S• भार परिहा (359) A drops the last word of the neve:s: परिनता (370) A सतिस्थानम (371) A: यतिस्तनय (373) M: पुच्चनको' (073)S: मुम परिमना (374) A: रागदा (375) A: पानिष्टाः शोपिगन्धा समित:5: योजि न गन्धा (376) A. मुरमनरम्परिनाम: M: हरमनसमारनररग (377) A: कोशा:M: मोहाका (376)A: गण (373)A: ददाति (IKOYA: बि. मंभिरम: 5: रिहि भिम (381) AM भी (35) A: र (353) M: : (384)ARY (385)A: 'रब (356) MAS- वने (357) M: निरामिर (35) M: s जादि (352)A: बिहारको : M: रिभिरभिरनो::बिरहो मनो (390) N: परिकार (391) A: तमाम :: हरेक (392) A drepse (393):चिमा ) MTI (395).APाति :: परिमावि (325A: माध: MeremATIL ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमाध्यम् ।। ७ ॥ मुजङ्गविजृम्भितं मौ लौ नौ सौ ल्गो३४ वसुरुद्रर्पयः ॥ ३१ ॥ मौ दो तो नास्त्रयो रसलगाश्च 399 मुजङ्ग विजृम्भितम् । अष्टावेकादश सप्त च यति:100 1951 जनादने 01 कोव्याधि व्यसनदुरितशतशरणं402 शरीरविशोपणं 03 कृत्याकृन्यज्ञानास्थान निरवधि परिभवविधिना कृतार्थमहनिशम् । दूरे जह्यात् क्रोधाविष्ट' 05 कुटि कुटिल विकृत मुखं विलोहित लोचनं जह्याद्रोपश्वासपोप प्रकटितपृथुफणिफणक 11 भुजङ्ग विजृम्मितम् ।। 419 ॥ ७ ॥ अपवाह नौ नौ नौ नसौ गौ नवर्तुरसेन्द्रियाणि ॥ ३२ ॥ मो नाः पट् सो गौ च द्वावपवाहम्। नव षट्को द्वौ पञ्च च यतिः15- कान्तारेषु तटमुवि विटपिपुर रिपुषु पटुषु सखिपु कनके 18 लोष्ट्रे" निन्दायां स्तवनवच सि मुख उदयति 20 बहुविपदि च समदृष्टिः सन् । मात्मानं परममजनमजरममरममयमगुणममिसन्ध्याय23- निर्वाणं व्रजति परममय गमयति 26 मवजलनिधिमपवाहश्च ।। मपि च । ना अष्टौ गौ च द्वौ बनलतिका428 | अष्टको द्रौ429 दशकश्च यति-450- इति किल वृषविधियनविधिरति विधिमवनिरसन - विघयोऽमी कमश दह जगति बहुविधमखशतमलमुपशमयितुमुक्ताः । क्षणमपि यदि जन इह कृतमतिरयमथ मवति फलवती415: वाम् निलयनपदमुरु वनगनतरुरिव बहुफलवनल तिकानाम् ॥ (398) A does not read the गणs (lacuna); M मौ मतौ' (399) M: रनलगाम (400) A : यति. स्थानम् (401)S जन्यादने (402) A: व्यसने; M: किलकरमधशत; S• वलनकरिणशतशारणं (403) A: विनवणं; M : विशेषण (404) A : कृत्याकृत्याज्ञानस्थान, M: कृत्याकृरयज्ञान- स्थान (405) A· परवध (406) M : भृकुटि (407) A• 'कुटिल (408) M : "विक्ट; s. "विकर (409)A : विरुक्ष (410)A रोष तु स्वामेनैव प्रोषत् , M द्रोषश्वासप्रोष..."; S : रोषश्वासन पोपत् 611) A पृथुपणफलकं 412YA &M सौ (433) A अपवाहक । नवक् . M अपवाहक नत्र (414) A: पञ्चकरच (415) A• यतिस्थानानि (416) A भुवि : M कठभुवि ; s • कटभुवि (617) A&M पट्टष :S • विपटुप (418) A · कनक : 1 जनके (419) A - लौष्ट , M लोष्टे (420) A. सवनवच सितमुदयति (421) M drop3 च (422) A निमनिमजरममरमभयमगुणम् : M&s ननगरमभयमगणम् (423) S : मभिसन्धान (424) A जति (425) M परमथ:S परमध (425) M : गगयति (42) A भुव' (428) A द्वारगलतिका; M द्वौ वनतिलका (429) A अष्टौ मग गुरु द्रो (430) A• यविस्थानानि (431) A repeats धनविधि thrnce; M• "रिति (432) A&S भवति रसन' (433) M reads अतं after उपशमयितु (434) M तरति (435) A फवदति ; M: फतपक्षी (436) M4.S• सहिदकानाम् 13 ·२८ यादवरकाशकृत छन्दोविचितिमासम दमुक्ती दिगुदन्त' वृत्तन्। एवं शक्कयी दिगुवन्तनुपचित्रकमन्पो मालास्तरम् । पशको दो सप्त च यतिर त्वरित पश दादरा च चेदभारा। सकृतौ दुपापः । एवं गापयादिजातर उत्ताः, सम्पति दण्डको नाम जाति:- ॥ ७॥ दण्डको नौ ॥३३॥ नौ दो राष" दण्डकाः। रगपाश्च सप्नावराः स्युः। भन्दधातिरपकर्यादिषन्तावाद । तथा हि नौ द्वौ रारच"प्रय हत्यतिरक्कयो वितानमेव" । चरवारश्रेस्तौ निशा नाम वृत तारका दा। पच रारचेत् [96 ] प्रकृतौ लोला" नाम । षट् पेव संकृनौ भनाज नोलालक मेघमारा था। एतस्मात् सप्त राः काःि। ते च यथाकाम दर्धनीयाः। निश्चासासारामदत्याचापाः । पिकस्य तु गणस्य वृद्धौ सहरसाक्षरत्वं नोपपद्यत इत्येकोनसहसासरास्ते। - ॥ ७॥ प्रथमश्चण्डप्टिमपातः ॥३४॥ एषो रगणा प्राप्तानां दण्डकाना प्रथमः सप्त मिश्व रैः कृतघरहष्टित:- उपनिषदपि नेति नेतीति र दागनीत बदत्यन्यधर्मान परादुर्वती॥ मुषनगुग्गुरु विदुर्य पुमासो जगदष्टिकोपसंहारोतु परम् । भपति विहितदराडकस्त विमु सर्वभूतान्तरात्मानमोश चतुर्दर्गः न हि किमपि फलं विना तत्प्रसादान्न रास्यं नवं पहाप्रिपा बिना"। ॥७॥ अन्यत्र रातमाण्डव्याभ्याम् ॥ ३५ ॥ रातमारा डब्याभ्यामा चापीभ्या विनान्देपामाचापीया मतेन प्रथमरचराष्टिपात: । तयोम्नु दरहक एव। (437) Mdrops the lines upto परितपई (438) A 'कमियटौ (439) A. सहकार (440) A 'यतिस्थानानि (441) M• पशम (442) A : इगुप्ता (443) A adds एयते :: जातो (444)A: रगणारच (425) A&S: दण्डा The lines between 446 & 431 are absent in A (447) At adis स्यात् (445) AL• तो पो (449) M• नीलाम :: नीता (450) M : मेश्मानं (452) A• बर्धनया (453) A: 'सागरा (454) A • स्मार्थी (455) A: सहपाभरापता : Mas सपाक्षारताः (456) A does not recognis it as an Independent : AM: पटिमातः (457) A adds द(455) M:टिसातः (459YAL S• यो : M. या (460) • बागगदित (461) AM: सागयययमो ममा वर्णित: S: बरयरधमारान्ति (463) M• भुवनगुरु': 5 विभुनगुरु' (463) A. M &S: मार्म (464) A: 'सो' (465) M हेतु (466) MAS: भयो (467) A: निहितमारत : M: निहिसागस्त (468) A : मारमोश : M• मानमैनं ; 5 : सर्गभ्रतारतरामानमोर (469) M drom फर (470)A: सह्म (471) M• 'प्रया (472) Mdreps बिना (473) A:समायरामार (474) A drop बापाभ्याम् (475M:प्रया' ·यादवप्रकाराकृत छन्दोविचितिमाष्यम् ॥ ७ ॥ शेषः प्रचित इति ॥ ३६ ॥ चण्डवृष्टिपातादन्यः सर्वोऽपि दाहकरोषः। प्रचित संशः। एषु केचित् क्रमाद- शादिशा निवेशयन्ति ! प्रचित इति मुनेमतो दाहकः। चयवृष्टिप्रपाताधिकारोश्य वृथा कृतः । तर संशाः क्रमादपिताः कश्चिदविव्यालजोमूतलीलाकरोदामरावादयः ।। इति मगवतो यादवप्रकाशस्य कृतौ पिङ्गलनागच्छन्दोविचितिमाये सप्तमोऽध्यायः॥ (476) M: 'प्रयावादन्यः (4)A दण्डक शेष दण्डका शेषः (478) M प्रचितक' (479) M & Sdrop अर्ग (430) M: "प्रयावादकोरस्य:S "प्रगदाधिकारस्य (481) A: वृघ्या; M' रस्सा मा ·अथाष्टमोऽध्यायः [97] ॥८॥ बत्रासिद्ध गाथा ॥१॥ सिर इन्दोलज्ञणन् । यइपुनर'स्मिन् तन्त्र पूर्वः सबै समारा प्रत्ययैरसि तद्गार वेदितव्यम् । प्रयः खलु इन्दोवर्गा वर्णिताः। योऽभनिनन्तरोत्तो वृत्तवर्गो'. पचदुर्मायो दाविश्नों परच अजातिवर्ग स्तेषां प्रयाणां शेषजातको गापासंशा गृहन्ते। बहत्वादमावस्त्याच बिहिन्द नोक्ताः। तत्र वृत्तवर्गविधा शेपजाति: । दरहकशेषजातिवितान रोपजातिहाविषमरेपटिरति। मावावर्गशेषजातिश्चावैितालीयादि भेदेन भिन्ना। अवशेषजातिस्तु" दा ऋचः पूर्वानुक लक्षणा उनेरधिका द्रष्टव्या"। तत्र दरडकशेषजातिः। आवृद्गरदन्दो ग्वाभ्यां बाऽपिकवकृतेः । तारटकरितानान्यो यदेपा" रगणं विना ॥ मनाम्यां नष्पते" दसडकः। रगदेन तु शेषनातिनपते। पूर्वमेवोतरयात् । शिष्टैर्यादिभिः पञ्चमिर्गः पदवृद्धोपनमा शेपजातिएटका मन्ति। केचिदत्र प्रचित "संह निवे. तत्र तादद प्रथम मिह मदुगं स्यात्। ततो पेन वा सेन वा तेन वा जेन वा भेनरा शेषगतो मवेदक", नैवमेवापि तेनापि दा स्वाइण्ड कोऽयम् । एवं पेनादिका" द्रष्टाः । पदमे यगणदयार्क केचिच्चयडवेग इत्याः। (1) A: TITE; there is no indication of the beginning of Chapter VIII in 2) A&S omit the sentence o) A omits यवपुनः (4) A:सूत्र. (5)A: पनुन (G) M: साम ( MA: सरोक्तवृत्तवर्ग (8) Aomiss यातुर्मागे जादिवर्गो (0)A:......गान्दिवर्गः (10) A: जातीया; M: विपनायो (II) M: प्रो (12)M: विवि (13) AM पिट: दगारपति (14) Momits-lacuns-mak (15) Mdrops रेष (16) M: मात्रादिराशि S: भागशेजारि (IT) M: जावितातोगादिषु (15) M : मेरभिन्ना (19) M: विशेषगरिस्तु 5 कोपटिस्तु (CO) A'मनुगमणाः: 5 दिनुत्तर प्रशाः (CA droys the rortion between 20 & 21. (22) M: ST and omits between 23 & 25 and reads from भवन्ति : Somats ketreen3426 (4) A:सदा (5)A: मना ....." पकमा: 5: प.पोपत्रमा (9) हरिद्रह (30)A & Mada मन (1)AR (33) M omita तेना (13) M; 404) M&S: रक्षाको (3)A: रमेनानि : नगरे मास्ति: 5: नरमैनाति (36) A बास्मिन् :M: तेनानिवास्थान (07) A & M: परम 5. एपमेनापि (35) Mdrops :

·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाश्यम् एतरेर पञ्चमिर्गणैः रगणेन च प्रथमौ नगणौ विना षड्दण्डकप्रकाराः। तत्र संज्ञाश्चैता: क्रमेण मवन्ति । यगयेन सिंहलीलः। गणेन मत्तमात सगणेन कुमुदास्तरणं तगणेन कामबाणो जगणेन मौक्तिकदाम मगणेन मुजङ्गविलासः। एतैरेव पञ्चलोपक्रमैः षड्दण्डकप्रकारा: तत्र यगणेन सिंहविक्रान्तो रगणेन चण्डयालः । शेषस्तु गाथैव । [98 ] पत्र लघ्वन्तर्गणेये दण्डकास्तेषामन्ते" गुरुमेकं द्वौ वा कुर्यात् । अथ यदि समान्युत्कृतिमति -वता सावशोकमन्जरी नाम दण्डकः प्रमागो चेदनङ्गशेखर इति!" अथ वितानशेषजातिलक्ष्यलक्षणात्मकैः पादैरभिधीयते । तानि च सहस्राक्षरान्तानि । उत्कृतेरधिक छन्दो दण्डकैरच पहिष्कृतम् । रोपजातिविज्ञानानां मालावृत्तापरामियम्। मालावृत्त' शेपगातावुदन्वन्नगनवन- गयति मस्ता स्त्रयो नौ त्रयो"याः। विषमशरसरगुणितनगणरजराः5 पुनश्च जो गुरुश्च चेत् सरस्वतो। म्नौ प्रथममिह गणावथ सप्त यदा जगणाश्च लगौ च तदा कथिता विमला। दिस्युस्तमौ च मजौ सरच सावलघुद्वितयतिविरति यदि तललितं वृत्तम् । नगुरको यदि कृतौ चतुरथो पुनरपि द्वयमिदं चरितोयम पराजितवती, त्रि'स्युस्तमौ लघु च सौ मो नगौ गुरु च शैलद्वयग्रहशरनगह यतिः स्यादियमपि सुमद्रा। द्विःस्युस्तमौ लघु च तारच त्रयो नव च नाः सो गुरू' रत्नमाला विरतिमपि मुनिशिखर वमुविषयशरविषयशर' विषयशिखरिपुर विध्यात् । अत्रैव'" यधे कोनविंशमक्षरं लघु स्यादन्यच्च तदनन्तरं लघ्वेक क्रियेत कुलिशधरा" नाम वृत्त पञ्चपञ्चाशदक्षरम् । एषामेव परम्पर' योगात् विषमासमानि द्रष्टव्यानि । एष्वपित टन्दःमु प्रस्तारादयः प्रत्ययाः प्रक्रमन्ते एव । तथापि गायत्र्यादिष्वपाठान साधुत्वं न सिद्ध मिति गायेति संगृह्यताम, समवृत्तान्यनन्तानि शेपजाताविति स्थिते: । भानन्त्यमपि को वक्त विश्मासमेष्वलम् ॥ इति वितानशेषजातिमाला। (39) A & M add भवन्ति (40) M&S add च लगौ च (41) M• सिंहलुलार; Sसिंह (42) AI the Mss read मत्तमातङ्गलीलार (43) M: मुद्रास्तरणं;s कुमृमास्तरणं (44) A & M• मौक्ति- क्दामा (45) Aadds षभिर्गण (46) A पञ्चनवपक्रमै : M : पञ्चनक्रमे (47) A & M add भवन्ति (48) A: चण्डबाल (49) M: मन्ये (50) A: समानि उत्कृतिमती वर्तते (51) A सा शोकमारी M: "तासौ वरतोकमञ्जरी (52) A & M add स्यात् (53) A प्रमाणे (54) A adds दण्डक :M adds दण्डका (55) M जातिलक्षणात्म (56) M drops मस्ता;s यस्ता (57) A' लयो (58) A adds यो; M adds मयो (59) M नाणा जरा (60) M मो (61) A स्वाभ्नौ, M भेन, सभी (62) A drops च; M commits haplology and reads later अथ सप्त यदा जगणास्तदा etc. (63) A सगुरू : नुगुरच (64)A: सत्रि बलवृद्धि M&S दि स्थुस्तभौ (then haplology) सन्निजसल- युझि (65) A &M add च (66) M: पुनरपि द्वियदे (67) A यमपरजितबदी, M• यमपरा (68) M-haplology and drops the letters (69) A लघु च तसा; M स्वभा लघु च नगीs: लघु च सभो नगो (70) A : हद्धारागै हयति ; M : 'गृहदारागैरिह यति :S • गृहशरनगैरिह यति (71) A & M• गुरुरत्नमाला; S: गुरनमाना (72) M : वमपि (after haplology on अपरां) (73) M : गिरि- शिवरी (74) Aadds विष (15)M विग्यसि शिखनि;s:विषमशरविषविषमशर....(76) A: अत्र (M) M&S: कुतिम्घारा (78) A : एषामपि ;S: अथापि (79) A drops the word ;s: धन्दमा (30) A प्रक्रमन्ते व ; M : मन्त एव (81)A :मंग..... ताम: M : गृहीताः (82) M: स्थितिः (83) A: 'डादि मालाब चानि:S जातिमालावृत्ता' ·१०२ यादवप्रकारकृत छन्दोविचितिमाष्टम अप महाविषमशेषजातिः", पादानामहराणां वा यत्रोनाधिकता काचिन् । तो [99] महाविपना शेषजाति मन्येत तथपा ! -- समेति वंशस्यमुपेन्द्रवज्या यदि क्वचित् सा सल शेपजातिः । स्यादिन्द्रवंशा च तथैव युक्ता तत्तदोः सातिरिन्द्रवज्या ॥ एषां चतुर्णा वृत्तानामन्चोन्सइराच्चतुर्विशतिश्च दादश च" महाविषममहासमानि सम्मपन्ते । दिपकपदो काचित् त्रिपदी चापि दृश्यते । गापा दण्डकपादस्तु पट्पदी चाप्यनुष्टुमि"। षट्पदा अनुष्टुदन्ता या जातिगायेति सा मता" ॥ एष" श्लोक उदाहरणम् । जातिगापायाः सर्वत्र यथायोगमसमान्यपि द्रष्टव्यानि। अथ शास्त्रानरोक्तानि कानिचिदर्धसमान्युमने-सयुगा नगी चा विश्रायुभि चांशुमान् । नपुगसधुगगुरवो विषमे मो मगणारच समे मुमनः कलिका। जसै निको मनोरमाऽसमे पदेनरी तगौसमे पादेऽपि च। नौ मलाविति पदे "युजि च""युग्मे स्तवक- वती नौयुगगयुता। मः सौदी मगुरू गुरम्भाचे पादे स्यालोकप्रीतिर्मचम्यूर पदमन्यत्" मौ तलघू च गुरश्चाप्यसमे नमनया युजि विलसितलोला"॥ इति महाविपमशेषजातिः । अथ मात्राच्छन्दसा। शेपजातिः । तत्रार्यामु तावद-गोतेर्गणेषु तोपो यदि पञ्चमात्र । च सदा॥ ललिता। सप्तम एवंलो गीतिगये यदि वदन्ति रिपु चन्द:"। यस्या गोतेर्लक्षणस्तियामिदं मवति मस्त्रिका च" सा स्पा । प्रयमेध गीते" स्यान्चे दिन- - (64) A drops जाति: M drops दोषः (85) AM reads भस्त्रिकारम्पपमानामभराणा (66) A&S: Hd (87) M drops t4, and has a lacuna mark after afar (83) A 7 (89) M: तत्तयो': : तस्तियो' (90) M: च ते में पारिवाच पते धनुशिच; (91) Mdrorse (92)A drops the sentence (93) M:काs: चाप (94)A पट्पदी स्यानुष्टभिः परपरी बापानुष्टुभि (95) A षट्पदानुष्ट । जाति : N : षट्परतुभि पर्यन्ता : 5 पपानुरगाताना (96) M• जातियक्ति (97) A : सम्मता (99) M adds एच (99) M&S add जातिगायोसाइरन (100)A • स; M सो (101)A & M drop 4 (102) A M&S ada • मदि पादे (103)A देहायता: M: भाय: Sभनयरा (101) A. 'सयुगनुर.....:S सनुगमरने (105) A: रिमेय (106). भयो : M : भो भगुरु :: भौगभगो (107) A & M: सुमन (103) M drope जरो (109) A मनो रमौ: M• मनो रमे (110) A • पारे (111) A • रिता गुरु: M: परतो गुरु (112) AAN: पो (113)A. नो भगो निति पदे M• नौ भनी गठिपदे ::नौ भगानिति परे (114) A: युनिपरे युति: Mdrops y: Srin place of प (115) AAM: नग्ममयुक्ता:S:नमगमगता (110) A drops मगुरू (117) M•तो (118) A: मत्तमपुरा परमनये : M• मत्तमरीति मन्सम्ममः S• मसमयूरो परमम्मे (119) M• नौरम् (120) M&S omit this sentence (121) A : महारखाना सो (122) M:रिषजाति (123) ARM:7:(124) A : पत्रमागमिहा :Mपधमाग महा तरा (125) Mसतितं (126) हिम ; M: तमा (127) A:पति पतिरि' (123) A: रिपु. समान : M• रिप्मुराबन्दमाम :S: रिपुरधम्तः (129)A&S:यस्य (130) M :नितीय (131) A drors . M: भररसी::भार (132) AM & S omit tAR (133)s: प्रपमाएँ (134) A.

·१०३ यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाष्यम् येन भवति गाया.सावपि । दावन्यौ। चाऽसावुपपदमाता गावयाधिक 38 ,दैरुदगुदोऽयं श्लोकः। अय वैतालीयादिषु- पादेष चतुर्ष सलघुगा जगुरू10 वाऽन्तगता यदा तदा। मागधिका [ 1001 स्याप जोयो-11 मात्रासमकमतीत्यसौ मवेत् ।। या माधिका पदैः । कृना विषमैः सा पश्चिमान्तिका, मागधिकासमपादसमपदैर्भवति चनुमि रिहोपहासिनो"। परमात्रः पञ्चमात्रो बा त्रिमात्रो वा गण क्वचित् । यत्र स्पाच्छषनातिः सा मात्रावर्गस्य तद्यथा ॥ गलितं शीर्षक सराई द्विपदोत्यादिजातयः । शास्त्रान्तरेषु बोदव्या बहुत्या -दिह नोदिताः ॥ इति गायाप्रकरणम् । अय150 बितानमन्यदिति 51 सूचित समवृत्तादीनामवगमनाय पदप्रत्यग प्रक्रमन्ते । तदेप श्लोक:155- प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टपेकस्यादिलगकिया । मंख्या चैवाध्वयोगश्च षटेते प्रत्ययाः स्मृताः15।। इति तत्रोक्तादीनां छन्दसां कृतनानि समवृत्तानि15 दिदृक्षमाणाय लिखित्वा प्रस्तार:३०० प्रस्तूयते- ॥८॥ द्विको ग्लो ॥ २ ॥ पत्र गुरु वक्र लिखेत् । शृजमघुम्। ग्लावियेकाक्षास्य छन्दसः प्रस्तारमनुवदति पहारस्या विधातुम् । तथा हि ग्लौ द्विको सवत इति वदन् गुरुलधू तावदनुवदति, ग्लाविति महाधिकारे सत्यपि पुनर्ग्रहणं ब्रमनियमार्यम् । गुरुरूपरि लघुरघाति स चैकाक्षरस्य प्रस्तारः। दिकौ दे भावृत्ती (135) M• गावस्सोपि (133-135) A या तो गणो यदि दो दो गाध मोऽपि (136) A: पर; M: दन्म (131A समुपोपदामाल :M: सो मुपो वदो भाला (138) A गयाधिक: : M&S: गाथा- fr; A drops the lines between 138 & 143 : Somits the lipes between 139 and the end of the verse (140) M: जगुरु (141) M स्याम् युजी यो (142) Mर्ग शामिकमाती (144) A&M • पाई (145) A : सचिव ; M. कृत्य (146) A समपादसमपा . M• सपाइस- मराद (147) A: रहापहासिनी (148) A&s drop वा (149) A स्याव (150) M drops अध (151) A: 'नमन्यत्र (152) MAS: चितम् (153) A समवृत्तवगमनाय:S समय त्तावगमाय (154) M: efa (159) A&M add waft (156) Mrsads the verse To 7 sfer एक. .दिलगकिया। संन्या सम.. वियोगश्च परेते प्रायया इष्ट्रि॥ (157) 5 : तत्रोक्यादौना (158) M: समानि वृत्तानि (159) Madds sg., Sadds AT (150) A: प्रस्तर : M drops the words between 161 & 162162) A drops रसो (164) Marति (165) A : गुरुरुपविलिस्वरम ·१०४ यादवकाशकृतं दन्दोविचितिमाध्यम प्रमाणमनयोरिति । द्विको दिगुणाविति यावत् । ग्लौ गुरलपू दिकौ कम्यो प्रस्तार विभो । स्वयमेवोपयकं गुरमपस्ताच्च लिखित्वा तो दिको पुदि । तयोरः" पुनझे गुरल्यू लिखेदित्यर्थः। ॥ ८॥ मिमी च ॥३॥ एषामेव पावें मित्रौ गुग्लघुदिको लिखे। मिशब्दः संयुक्तवचनः । तच्च सापेक्ष गुरूदौ चौलिसेदिति द्वपक्षरस्य प्रस्वारः। एतेनैवं न्यायेन सर्वेषां इन्दसौ सिद्ध एव प्रस्तारः।। বাৰি ঘৰ সদাইযবানাঃ- संयुक्तौ लयू च [101] ॥८॥ पृथग्ला। मिश्राः ॥ ४ ॥ द्विको ग्लाविति न्यायेन यक्षरस्य प्रस्तारं दिगुणोकुर्याद । तस्य पावें ग्ला18 गुग्लघवः पृथमिमाः कार्याः। रक्षरस्य प्रस्नार दिगुणोकृत्य तदुपरि स्थितमष्टापर्वाणमींकृत्य १० तस्योपर्यस्या पारवें चतुरो गुरूनघोऽस्या पार चतुरो लघून लिखेत् । समक्षरस्य प्रस्तार. ॥ तत्रोदाहरपमाह- ।। ८॥ वसवस्त्रिकाः ॥ ५ ॥105 एनेऽष्टो18 त्रिका भोभोस्त्रीमित्यादयः शास्त्रादावुताः। सोऽय नक्षरस्य प्रस्तार। एवं चतुरक्षर प्रस्तुणन् यक्षरस्य मस्तार दिकं कृत्वा तस्य पाऽप्टशः पृथड मित्रान18 गुस्न्" लपूरच लिये। एवमुत्तरेष्वपि इन्दामु द्रष्टव्यम् । यास्त्रिका स्त्र्यक्षरस्य प्रस्तारेटी तिराचीनाः पड़ सयस्ता" एकै कस्य वृत्स्य पादा.। तथान्येऽपि पादास्तादृशस्त्रयस्त्रयः15 द्रष्टमाः। एषामेवान्योन्यसांकर्याद" -समानि विषमाणि च भवन्ति, यानि 'समें तावदकृत्वः कृतार्थसममित्यादिनोसानि। इति प्रस्तार:12॥ तदेव श्लोकः पूर्व पूर्वारिक-00 कुर्यात् प्रस्तारं प्रस्तृणन् परम् । तस्य पाका उपर्य| गुरुन् दुल्लिघूनधः ।। M drops the words between 1666167:Sdrops यावद (168) Momits च (169) M&S: तयोरप्ययः (170) : पुनरपि दो (171) A · तेषामेव (172) A&S: रितिवेद (173) A: स्वापे M: स्वापेक्ष्य (174) M पृथग्लो (175) A abruptly marks this sutra as 22 for the first time. (176) A: 7: (177) A: fryoitto; omits the portion beraren 178 4.179 (180) A : बटपणमधिष्य (181) A&S: पूर्वस्व (182)A: पार्धस्य :: परार्धस्य (183) A drops पाचें (184) M• कुर्याद (185) A marks the sitra as 23 (186) A drops at (187) M:मिगोकृष्य (188) A: निमा (169) M drops गुरुव (190) MAS: विलित (191) A: पास्टा (192) A&s: यसरप्रतारे (193) A drops बटौ (14) Adrops ताः (195) A: ताराश्यस्त्रयः; M: पादास्पयवादशा (196) A: एकामियान्योन्मेका महराद': S.एसामग्योन्यसंकरा' (197) A drops 4 (198) M: ममं तावद पवा' M&S drop अर्धसमम् (199) Mdrops the sentence (200) A: पूरित : M: पूर्व किं (201) A: पारमुप (202) M: गतस्तथा ..

·यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचितिमाध्यम इष्टान् कुर्याल्लिखित्वे विपरीतमपो लिखेत् । आद्य':04 गुर्वन्तमर्वन्तु सममिष्टाक्षरैलिखेत् ॥ इति । अपना मिश्रौ चेत्येतद सूत्र मात्राच्छन्दोविषयम्। मात्राच्छन्दसामपि वर्गच्छन्दसामिव प्रस्तारादयः कार्याः। इयान विशेषः। सर्वत्र लघुस्थानेषु नौ दो न्यू मित्रौ कुर्याद्गुरस्थानेषु गुरुरेक एव । दिमात्रत्वात्। स्वत एव मिश्रन्वसिद्धः। 'पृथग्ला मिया' इति पूर्ववत् । अथवा 'पृथग्ला मिश्रा' इत्यामु पूर्वप्रस्तारस्य पुनः पुनरभ्यासेन द्वितीयादिगणास्थाने जगपादीनां न्यास:08 दर्शयति। [1021 जगणेषु लघूनां गुरुत्यपेतानां पृथगमावाल्लघुदयत्वादन मिश्रचसिद्धेस्तेन 'पृथक् ला' 210 इति पदच्छेदः। न तु ग्ला इति । भय यदि कश्चिज्जिज्ञामेत–अस्य इन्दस एतावतिय वृत्त कीदृशमिति तस्मै नष्ट' नाम प्रत्ययमाह- ॥८॥ लधै ॥ ६ ॥ यावलियं वृत्त जिज्ञासने तस्याः संख्याया अर्धमपनयेत् । अर्ध अपनीते17 लघुग्रीह्यः। पुनस्तदप्य218- धमर्धशोऽपनीय लघु गृहोयात्। तद्यथा---त्र्यक्षरस्याष्टमं वृत्त' कीदृगिति जिशासमानोऽष्टरव- संख्याया ममपनीय लयु लिखेत्।। चत्यार्यवशिष्यन्ते । तेषाचार्धादेक लघुम् । दे अवशिष्येते 23 । तयोरचादिक मिति त्रिलघुवृत्तमष्टमम् । तथा चोक्त' 'न हसन्निति । यदा तु द्वितोयं जिज्ञासते तदा द्वित्वसंख्याया अधीदे १० लघु लिखेत् एकमवशिष्यते । तचापीकर्तुं न शक्यत इत्यत आह - ॥ ८॥ सेके ग ॥ ७ ॥ यदेक विषमसंख्यात्वाद न ददाति तस्मिन्नेक प्रक्षिप्यायेत् । सके तस्मिन्नधींकृते गुराधः। धनरचावशिष्टमेकमेकेन । संयुज्यायित्वैक गुरु द्वीयात् । इत्यादावेको रघु । परौ223 गुरू द्वाविति 203) M&S: कुर्वन (204) A · आइन्त' : M आद्य' कुर्व (205) S "1 (206) A & M add गुरसे here. (207) M: गुण (208) M&S न्याय (209) A: पृथग् भावाग्लधुद्वयादव ; M. पृथग्लाबा लघु दपर्दवाइया:पृथग्भावा लघुत्वादत्र (210)A &M . पृथरता ; M drops the words between 211 & 212(213)A: अथवा (214) M तस्य (215) A: एताव (216) A marks as24 (217) M: जागते ; S पाहते (218) A drops अपि (219) A & M ::कीदृशमिति (220) M&S असख्याया' (21) M: वितिर (22) A : पतारो निशिश्यन्ते ; : पवारो प्रशिध्यन्ते (223) A &M : दाव. for (224) M:7; M omits the words between 225 & 225 due to haplology, s orits from an lo faired (haplology between 391 and 977) (227) M drops fede (25A: Kr:: तवार्षीकृत कर्तृ (223A marks thrs sitra as 25 (230) A : स (231) M: तस्मिन्नेकस्मिनिक्षिप्य (232) A & S "शिटमेटम नमन (233) A परे ·साइप्रकारात इन्दोविचितिमापर महरस्व रिलीय वृतम् । तथा चोत' 'बरा ताप इति । एवं सब समसल्पासादलने पर माया सेकासा दलने गुरुरिति नष्टोदार चाइ। तदेव लोकः- नर' पावतिर्थ वृत्त तसंस्था दररेद समाम। लघुलिखेद्गुन सका विमोदनन् लिम् ॥ इति।। भय यदि कश्चिन्नुपमाग. इच्छदेवदाहदं वृत कतिथमिति" स उदिऐन प्रतिपदा ॥८॥ प्रतिलोमगुणं दिलीयम् ॥ ८ ॥ स महत्त' पच्छेतस्य लधूनामनत्यं वाऽक्षरमादि कृत्वा प्रतियोमं । 1031 गुएन । एपरचा. सतो गुण यितुमराव यन्चात प्रथमातिकमे २" कारणामाबादेश्वर स्वामेव गुपन् । लम्बादि एन. मेस्वसंख्यामन्यलपुस्थाने" कृत्वा ततो.बांचीने भरे पुनर्दिगुगत"। ततोऽजांचीने पुनरिति सर्ववृत 50 परिवम्यादा संख्यामश्नुवोत तावतिय तात्त याद। तदान हसन नि" अक्षरम्य वृतम् । समय लषो सकारस्य स्थाने मिनाहावसंख्या हकारस्य स्थाने गुण येत्। चत्वारि भवन्ति। पुनर्नकारस्प" स्याने गुणयेत् । परी समपन्ते। तेन तयार वृत्तम्। यदा तु 'सा ते कब द' इत्यत्र जिदास्पते, तदा वेपत्रविणतामेकत्वमया स इत्यत्र मिर्गुगत चवारि भवन्ति । तत्र फशिदिशेपमाह- ॥८॥ ततोऽप्येक जह्यात् ॥६॥" ततः संख्यापिण्डादेक' जहा। गुरस्थाने हिगुपोकाक हाद। चतुई एकत्यागात्री- एपेवावशिष्पन्न । पुन सत्याप । पइ मन्ति। षस्य एकत्यागार पारिपन्ने । (234) Mdrops य (215) Aads लने here. (236)MAS रिमसंस्थामा (237) ALS: नोट (238)S omits देष रनोस C39) M: समं 640) A• रिश्मा CIAS omitscA onuts en:A,MaS:मिलि (4Y Amxks thises asst as 26 CUyAnsts: मनामन रमेव......रमाEि C45) A : गणमैत्:M : प्रतिलोम गुपयेत् (646 Aomits eC7) A: पर खरमार जम्मा स्थाने CASYA • चीने .... (549) AAS: . -कोने मरे (250) A • सई (251) A: प्रतिकम्यM• परिमामन् (CEO): HEEnt मनुषोत (253) MAS omit er (4) M न मे C55) A पुराने PAads मोः before 647. : S drops ATITE (237) A drops Fa: Madis RSS) M: R99) A: नरो रस्म: SAR.COM omts तेन (261)A:सा सेवारितिहार: Sdrosar (262) ME C6)S: तिरे मिलवेद (64M: पहिचरम (CHM: - (6) A marks this as 3). (267) A 1335 There (365) A drops 57; 1:1) यिन्ते (269) A : सीयर (270ALM: पिर ·१०७ ॥८॥ रूप शून्यम् ॥ ११ ॥305 यादवप्रकाशकृत छन्दोधिचितिमाध्यम् तेन पञ्चमं तात्त सा ते स्व तिति । 72 एवमन्यत्रापि लघुपु द्वैगुण्येन गुरुपु द्विगुणादेकत्यागेन चोदिष्ट विविच्यात् । तदेव श्लोक:- विविञ्चन् वृत्तमुद्दिष्टमादिं कृत्वाऽन्त्यमक्षरम् 158 गुणदि.वृतं लादौ गुरावेक त्यजेदपि ।। इति । अयास्मिन् छन्दसि76 कति लघुशून्यानि वृत्तानिया कन्येकलघूनिस कत्ति दिलघुनि कति त्रिलथूनि कति वा गुरुशून्यानि कनि-80 वैकगुरूणि कति दिगुरूणि 81 कति त्रिगुरू गोति वा83 मीमांसमानायान्यं प्रत्ययमाह- ॥ ८॥ द्विर) ॥ १० ॥285 [ 1041 यस्मिन इन्दसि निज्ञासेत तसंख्याया अपनोते? या संख्या वशिष्यते, तावन्ति कोष्ठानि कुर्यात् । याद्रपक्षरस्य द्वित्वसंख्याया अर्धत्यागादेकमवशिष्यते। तत एक कोष्ठं कुर्यात् । इदमर्धकोष्ठं नाम ! स्वेच्छयाऽन्यदप्येक कोष्ठ कुर्यात् । तबून्यकोष्ठ' नाम। एवमन्येष्वपि छन्दःसु कोष्ठकल्पना। विषमसंख्येषु अक्षरपञ्चाक्षादिकं त्यक्तार्धयेत् । त्र्यक्षरस्याप्यर्ध-11 कोष्ठमेकमेव । शून्यकोष्उञ्च सर्वत्राप्येकमेव । शून्यकोष्ठञ्च प्रथम लिखेत्ततोऽर्धकोष्ठानि । अपक्षरे तावन्यने-95--यच्छून्यकोष्ठ 296 तत्रैकाङ्क न्यसेत् । प्रथमातिक्रमे 7 कारणामावाद । एवं स्थिते 93 सूत्रमिदमुपतिष्ठते "दिर" इति। वर्षे अर्धकोष्ठे निन्यसेत् । न्यस्तव्यस्यानुत्तरमाद सुप्नातिक्रमे च कारणामावान पूर्वस्य शून्यकोष्ठस्याइमेवाधे निष्कृत्वा 01 न्यसेत् । ते302 = मवतः । एवं सर्वत्र कोठेषु पूर्वपूर्वाकमेवोपर्युपरि न्यसेत् । इदानों न्यस्तस्याङ्कस्य विनियोगमाह... .. स्परन्द एकवचन । यत् प्रथमे कोष्ठे एक तस्मिन् रूपे लघुश्न्यं गुरुशुन्यं 307 वा वृत्त'308 मवतीति प्रनिपत्तव्यम् । प्रदर्शनार्थञ्च दम् । तेनैतत् सिद्धा-प्रथमे 303 लघुशून्य द्वितीये एकलपूनि तृतीये दिल धनोत्यादि प्रतिपत्तत्र्यम। (271) A drops Tz; M : F&*A drops the words between 271 & 272 (272) M : ata वैति (273) A : लघुद्ध गुणमैन ; M : घुस्थानेषु द्वगुण्येन (274) A : स्वोद्दिष्ट ; s • नोद्दिष्ट (275) M : मदित्वान्त ...हर (276) M: अथास्य छन्दस A drops the words between 276 & 277. (278) A& Sadd वृत्तानि : A drops the words betwcen 279 & 282 ; s drops the words between 281 &282. (283) Mdrops वा (284) A • मोमांसमानायां सप्रत्ययमाह (285) A marks as 23 (286) A : जिज्ञासते (287) अपनीता (283) A : सन्यायादर्धत्यागाद ; S :: सरयमायागाद (289) M • विमानररांस्पेषु , A drops the portion between 290 & 291;S drors the whole sentence. (292) Mdrope this sentence (293) S drops प्रथम (294) A adds a here (295) A: यक्षरेण (296) Mयवान्धको (297) M drops* अमे (298) Aadds सति (299) A : यो पो (300) A &s क्यादिक्रमेर (301) M: (302) M: हैन (303) A drops सरि and reads विन्धमेद with s(30) A : नियोगमाह (109) A reads the sitra twice:ला शुन्यम् (1) रूपे धन्यम् and marks it as 29. (30) M : शून्यराद (907) M drops and (308) M&S add a (309) A 147 (310) A & S add (311) A: f** ·१०८ - यादवकार दन्दोविचितिमापन ततो सक्षरस प्रथमे कोठे। देकं तदेकं लपून्यं सर्वगुरकं वृत्तरितोये दर ते एकटानी वृत्रे, पुननिवृत्य" अन्यकोष्ठे गृहीयान् । ददेव प्रथमको एक तदेकं गुरशून्य। दिल मिति लघुशानन्। एतेनैव गुरज्ञानमपि । 1105] यत् पम एकं तदेशे गुरुन्दर सर्व लघुकम् ।। सहि तोये हुयं ते ३ एकाग्यो। पुनर्निवतेन। यदेव प्रपम एकं तदेक लान्य दिगुरुकमिति । एतेनैव न्यायेनान्गामपि इन्दकामेर.पाद 'टकियोता। क्यं पुनरेकाहरस्योचा। तस्य हि यन्यकोष्टमेव । तक लघुशन्दे गुस्मन्यं का स्वादिसत बाह ॥ ८॥ द्विः शून्ये ॥ १२ ॥ यद्यपुन्यकोठे स्पितं तत्तरिग होया"। नेक लघुगन्यमेकं गुस्शून्यमिति"पारदर्श नार्थवेद सूत्रम् । तेनेता सिसमा देपो" विषमसंख्यानाक विपञ्चाहरादीना" इन्दको कोष्ठाम"कर्षाव सर्वाणि वृत्तानि न दृश्यन्ने, तेषां तदर्थमेकम्मिन कोच्छे द्विहिन् । तच्च कोष्ठमन्तिम एवं, इतरेपो गनपन्यागताभ्यो विग्रहणस सिद्धत्वा" तपाहि असरस्थापि दे एव कोष्ठे इत्युक्तम् । कृप्नाति "क्रमे कारणामावात् । तदेव यक्षर- न्यामं प्रपनं " कृत्वा दिर इति वचनादवें दितीयन्याकुर्वन पूर्ण तम्मिल्यते। तानि कोथि सम्मपन्ते । यत् प्रयममेऊ तदेके लघुशून्यं धोमो स्त्रो म' इति। यदिनोये त्रयं तानि भीषदेकरपूनि- 'वरा साय', गुहार', 'सा ते कब त् इति । तान्देव श्रीनि" पुनरेकवार गृहोपाइ। ततो दिलपून्यपि श्रोणि-'वसुधा स्.' 'कदा सज', 'कि पद भ्' इति । पुननिबनेंत। यदेव प्रथम एक तदेके गुग्गून्य 'न हसन्' इति । चतुरक्षरस्य प्रोपिकोठानि। भन्योरेवकोष्ठयोरन्त" एक कोष्ठ बुदि। तस्मिन्ननन्तर- कोष्ठगतं अयं न्यमेव । स प्रथमो न्यासः। द्वितीयं दुर्वन् पूर्वपूर्वानुत्तरत्र न्यमेत् । दव प्रथम एक तदेक। - - (312) A:प्रपमेनो (13) M : सर्व मुरत (314) M : दिव (015ys drops at: A dropy the words heturen 314 316 (817) M : ये (18) M: प्रपने कोडे (319) M&S: यदे (320) A drops पुरयन्य: M : तदेरपुरगन्वं (21) M : सर्वलघु समिति (022) M: तदेवगुरुपयम (33) M drops मनाम : A drops the rotion between 3246325 (326) A drops पति (327) Mdrops ए (128) M: मेरमारादि (339) M: परमेर मेर: चम्मकोष्टमात्र (330) A marks as 30 (3310 A: पान्योछे : M: स्नातक (332) A • तदिगडीयात् (333) A : नैक (334) M: अन्यमिति (935) M: सामान चरम (336) M&S drop मूत्रम् (337) M: एषा (338) M&S ममायाम् (339) RSपारादौना (1) (340) M: वाटा (341) A..........एमन्तिमे शश: M: दररोटरमेव (342) A: निसानामे : S: निर्गतामt (343) A:हिनामिनावात् (344) M: पता (345) Sdrops (346) : मायाम (347A:अदितीयमाम : M• दितीय म्याम (348) A:विमेन (49) Mdrorse M M omits the portion between 350 & 351 ; Somits the last sentence (352) A: नियममिति ससपन 053) A: इनयोर (354) A: कोमोरन्टर (357 Mdore ·१०६ यादवप्रकाशकृतं छन्दोविचिनिमाष्यम् बशून्यम्। यदि तीये धतुष्कं दानि चत्वार्यकलयूनि। यत्गृतीय पट्क तानि पद् हिसधूनि । पुनर्निवतेत । यदेव द्वितीये 59 चतुष्पं तानि36 चत्वारि त्रिनधूनि । यत् प्रथम एकं तदेकं गुग्शून्य चतुर्लघुकमिति। पञ्चाक्षरस्यापि चौगयेव कोष्ठानि ! एतमेव चतुरक्षरन्यास २० प्रथम 35 कृत्वा द्वितीयं कुर्वन् [ 1061 पूर्वपूर्वाहमुतररायसेन। यद प्रथम एकं तदेक लघुशून्यम् । यदितीय-06 पञ्चकं तानि पश्यै कलपूनि । यत्तृतीये दशक तानि दश दिलपूनि । तान्येव दश पुनरम्येकवारं गृहीयात् । समन्येष्वपि विषमाक्षरसंज्येषु सघनाक्षरनवाक्षरप्रभृतिष्वन्या कोष्ठ73 Eिहीयात् । ततस्त्रा बघून्यपि दश पुनर्नियात।।। यदेव डिलीय पञ्चकं तानि पञ्च चतुर्लधनि। यत् प्रथम एक तदेक पच- समिति एवमन्येन पि चन्दास समाक्षरेषु पूर्वच्छन्दोन्यासं प्रथम कृत्वा द्वितीयं कुर्वन् पूर्वपूर्वाभुतरमा ३० न्यसेत् । विaxy मारेषु च एक कोष्ठमन्ते लिनिवत्वा तस्मिन्ननन्तर कोष्ठा न्यसेत् । स प्रथमो न्यासः। द्वितीयं कुर्वन् पूर्वपूर्वानुत्तरे न्यसेव384 ! सर्वत्र च निवृत्यापि गृवीयात् । इत्येकद्वयादि- चपुगुरशानः । तदेतोमर रलोकौ388- 'सकृत् परेषु० वि पूर्वपूर्वगतं क्षिपेत् । पूर्वच्छन्दोऽइ माद्यः स्न्यासेन्यच्छन्दसो विधौ । ल पुशून्यकलम्बादि क्रमादूयं निवर्य च ॥ छन्दः स्वयुग्मसंख्येषु ग्राह्य कोठे विरन्तिमे । इति अय वृत्तसंख्याधिक्रियते 971 यस्य छन्दसः मख्या जिज्ञासेत तदक्षरसंख्याया अर्धमपनौया नाम निह कुर्यात् । पुनरपि शिष्ट 100 संख्याया वर्धापनयनादचिद्र' 1 पुनरपानधनादचिह्न वित्या समाप्ते 403 पाय 489 - (356) A: चदुई ; M: चतुष्कृतानि (357) A• षट्कृतानि (358) M: निवर्तते (359) A drops एन (350) M: पनुष्ठानि (361) M: दिin place of चश्वारि (362) M&S drop गुरुभ्य (163) S drops पति (364) A: चतुरभरस्य न्यास ; M चतुरपर न्यास (165) Mudds a स (066M: 'पूर्वा- म. ...तर (367) A drops तदेकं (368) A यदितीयं (369) M. पञ्चकानि (370) M पञ्चरतपूनि (371) A : यत्त तीयर .... (172) A . प्रभूतिध अन्ये ; M अन्रये (373) A कोष्टो ; M : को (974) A drops दिद: (075) A • ततस्ततः (31) MS • निवर्तते (377) M : तदेकपातधुक- मिति ; S ormits इति (378) A, M &s; विमाक्षरेषु (379) M drops प्रथम (380) A & M : उत्तरेषु ; M drops the words between 331 & 18 (382) A सभापरेषु ; S. रामापरे (383) A; एके (385) A drops , (386) M : इस्पेक्लम्बादि गुरुतहानम् (387) A : यो : S: दिमौ (388) M adds भवत: (189) A. अन्ये (390) M पदेषु (391) A: पौः (392) M : आयस्य न्यासः (393ys drops त्यासे (394) A : इन्परान्दसि (39595 drops उहा' (396) M : नित्य (397) A :वृत्ततव्या क्रियते (393) A . दस.साल्या : धन सख्या ; s : धन्दसि सस्या (399) M:जिज्ञास्यते (400) Mdrops पुनरपि and reads अपशिष्ट : पुनरम्या (401) A : वर्धापनयाचिx, and drops the words between 401 4402 due to haplology. (403) A: इस्यसमाति: Mः इत्यासमाप्त ·- यादवप्रकाशकृत इन्दोविचितिभाध्यम कुर्यात् । या पुनविषमसंख्याधीकर्तुं न शक्यते,605 तामेकेन शून्यां कुर्यात् । तत्रैक शून्य नाम चि. कुर्यात् भवशिष्टसंख्या पूर्ववर्षी कुर्यात् । तपथा-षडक्षरस्य1०8 जिज्ञासायां पराणाममपनीयैरम- चि' कुर्यात् । शेययवशिष्पन्ने । त्रयाणाम/कर्तुमशक्यत्वादेकैन शून्यतां कृत्वा शून्यचिद' पुर्यात् । । अवशिष्यते । तयोरपिनयनाचिर' कुर्यात् । एकमवशिष्यते । तदयपनीय शून्यचिई उर्यात् । इत्येवं स्थिते भूत्रमिदमुपतिष्ठने- - 1 ॥८॥ तावदधे सद्गुणितम् ॥ १३ ॥ मित शून्यत्यनुवर्तते । अन्ते शून्यस्थाने" द्विष्फुर्यात्। श्रमावस्य कर्तुमशक्यत्वाव [ 1071 प्रथमातिकमे च कारणामावा देकत्वसंख्यारव विकुर्याद । २ मवतः। तावदर्षे तद्गुणित मिति"। यत्तच्डून्यकोष्ठे18 स्थित दयं तत्तदनन्तरेऽस्थाने20 तावत्कृत्वो"गुणयेत् । चत्वारि भवन्ति । पुनश्च द्विशून्य इति न्यायेनानन्तरे शून्यकोठे दिः कुर्याद । अष्टौ सम्पद्यन्ते । पुनस्नावदथे तद्गुपित. मिति न्यायेनानन्तरे तावत्कृत्वः कुर्याद । तानोमान्यष्टावष्टकानि नतु परिः सम्मपन्ते। तेन तावन्ति पडसरस्य वृथानि। एवं सर्वेष्वपि छन्द सु द्रष्टव्यम् । एवञ्च यक्षरस्याप्टौ सम्पयन्ते । तथा चोक्त- घसवत्रिका इति। तदेव संख्योक्ता। तदेव श्लोकः- शून्ये 100 कृितकाङ्कः तावत् कृत्वकृतोऽर्धके । पुनः शून्ये पुनश्चार्षे पुन संख्या प्रकल्पते ॥ इति । भन्माऽपि व्याख्या सावद! तद्गुणितमिति सूास्य। यच्छन्दो जिज्ञासते तदार" सम्मे छन्दसि या वृत्तसंख्या तो तावत्कृत्वो गुपयेत् । सा1० जिशासितस्य संख्या। तद्यथा-पोडाक्षर- छन्दः सञ्चायो.स्टाक्षरस्य छन्दसः संस्यां" तावत्कृत्वः कुर्याद । सा पोशाक्षरस्य संख्या । 1 (404) A : पुनर्विषममरणार्थीकतु" : M• या पुनर्विषमर्मर पापि कतु (405) A : दास्या (406) A : स्याय (407) M: अधं कुर्याद : दर्थीकुर्यात् (408) M: पसरजिज्ञासायो (409)A: रीपनमाव अर्धति (410) A & S drop अपि (411) AKS (sitrapatha):गणितम् (412) M :दि ग्यामित्य' (413) A drops this sentence. (414) A adds here fr hafa (415) A & M drop (416) M reads a here (417) M drops इति (418) A : यत्तच्छ : : यसरायकोष्टेषु (419)A: स्पिताय (420) A तदनन्तरार्धस्तानि :M : तदनन्तरे पुनरर्ध स्थाने (421) AKS : द्वाय परवा (422) M : न्यायेना सरे (BA : येशुन्यकोष्टेषु (424) A : शावतात :: वाद- वर्त (425) M: सानोमा पटकानि (426) M : ठाति (427) M adds वृत्तानि (128) बमस्त्रि (429)A:मल्योती (430) A: एन्यमये (431)A: ताबद रवा ....: Mतारत- पवः सोधक (432) M : पुनधाय (433) M&S : मल्या (434) M : प्रकल्पिते::प्राप्यते (435) A omits अपि (436) A & S add अस्य (437)A: पामरये (433) M: यावतः संस्था (439) A: तावका:M:स्वासयो (440A drops सा (41) A: गरम्या (2)A: वापारा -- ·यादवप्रकाशकृत छन्दोविचितिमा पम् चतुरतरत्या तावत्कृत्वः करणेऽ । ऽटाक्षरस्य संख्या। पारस्य दया करणे चतुरक्षास्पति सर्वोन्नेयम - ॥८॥ द्विदयुनं तदन्तानाम् ॥ १४ ॥49 वृत्तसंख्या दिकृत्वा द्वाभ्यामू [ 108 नां कुर्याद। सा तदन्तानो बन्दसी वृत्तसंख्या । तालि ध्यक्षरस वृत्तान्यो । तानि द्विष्कृतानि ० रा नानि चतुर्दशा। ततश्चतुर्दश 52 वृत्तानि मिलितारि55 तदन्तानां यक्षरान्तानामेकाक्षरत्यक्षरत्र्यक्षराणाम् । एवमन्यत्राप्येवम् । यत्य छस्पचिन्महतरचन्दसः संख्या दिल्या परम कस्यचिल्पस्य इन्दसन संख्या तशापनयेत्६४) यस्य संख्यामनीयते तशदोनामितरान्तानां हन्दसि वृत्तसंख्या । अथास्य छन्दसः प्रस्तार एतावत्यां160 भूमौ समाप्यत इति ज्ञापनायाध्वयोगमाह - ॥ ८॥ एकोनाऽध्वा ॥ १५ ॥ वृत्तसंख्यामेव 63 द्विष्कृतामेकोनां कुर्यात् । अध्वा प्रस्तारभूमिभवति । यथा- त्र्यदरस्प छन्दसोऽष्टौ वृत्तानि दिष्कृतान्येकोनानि पञ्चदश। ततः पञ्चदशस्वगुलियुग त्र्यक्षरं मस्तार्यते । अg"मिर्ग, तैरालियोऽधिष्ठीयन्नेऽVETVलैरय1० सप्नेति। पडनाध्यायिनः प्रायेण "एकोने" इति वदन्ति। सः प्रमादपाठ:473, इत्य वयोगः। तदेष श्लोकः-- अध्या स्यात्त संख्येव द्विगुणैकेन वजिता । सोपोऽयं 75 प्रत्ययानां विस्तार स्तूतरे कृतः ॥ इति । ॥ ८॥ परे पूर्ण परे पूर्णमिति ॥ १६ ॥ पुनः संख्यामेवानुवर्नयतिगा। पूर्वस्य इन्दसौं संख्यां दिः कृतां पूर्ण स्थापयेत् । न द्वाभ्या- मेकेन वा होनां कुर्यात् । परे छन्दसि जिशासिते सा परस्य संख्या ०६ तद्यथा-एकाक्षरस्य द्वे वृत्त । (443) M adds वृत्तमख्या (444) A : तावत्करवा करणे : M • सावत्कृत्व कुर्याद (445) M: बनसंख्या S: हरस्थापि सरन्या (446) A drops तया3 M• तथा यक्षरस्य तावत्कृत्व करणे (447) A drops अनुरकर (18) 4 सर्वतोऽन्वयम् (9) A marks this as 32. (450) Mdrops दिक्वानि (451) M: तुर्दशक, then drops the words till 452. (453) M : मिनितानों (454) A drops एव': s:(455) A: हिष्कृया (456) M• यस्यचिदम्पस्य (457) A omuts छन्दस. (458) M & S omit तत्र' (459) Momits छन्दसि (460) A: एतावत्या (461) M: सम्पाद्यते (462) A.को नेघा (463) M: दिवसंख्यामेष (464) M:दिष्कृत्य तामैकेनोनाS दिष्कृत्यैकोना (465) A adis एव (466) M adds तानि (467) M पञ्चसाङ्गुलिघु (468) M : अष्टाभि. (469) M : अधि- दुपन्त (470) A : अन्तरारंभ M:अन्तराले (471) M:ये कोने (472) A: वेति: M: ति; S: पति (473)A: माइपाठ' S : सापादपाठ' (474) M : अध्यास्य (475) A; प्रक्षेपो :: प्रोमो (176) M : विस्तर (471 M : वर्तयन्ति (478) M drops पूर्णा (479) M 'नाभ्यामको न (430) M: परमत्या ..

·११३ यादवप्रकारकृतं इन्दोविचितिमाध्यम दिगुणाक्षरस्य संख्या। दपक्षरस्य द्विगुणोकृते अक्षरस्त्येवमुश्कृतिपर्यन्तमुन्नेपन्"। मूत्रा- मासस्तु शास्त्रापरिसमाप्तियोतनार्थः । अथवा ! 1091 सूत्रस्यावृत्त्या निषिप्रस्तारं प्रासाद -प्रसार सूचयति । एकादि-लघुगुरज्ञानार्थ परे पूणिमिति परे कोडे पूर्वकोटा पूर्ण कृतम्न। निवेशयेदियः। इतिशब्दः प्रकारायः। लपकाराः प्रत्यया उन्नया इति तथाहि मस्ताराचा: पादेषु चतुर्ष कृताः समासमरिमाविषयः स्ः। चन्दसि चतुर्गणयेत्। दिगुणे दन्दहिये प्रत्यया मन्ति पाद टन्यात च ते पादचतुष्का र या:, तपा-पडक्षरे यः स्तारध्यक्षरस्य सो स्यात् । यो दारोमो कृतस्नस्य यक्षरस्य स्यात् । मस्तारेऽक्षरमेस्ला इन्दोऽक्षरमितवृत्तमल्या स्यात् । गुस्तपूसस्यानो मामा- संख्या तु स्यादर्या ॥ छन्दोज्ञानमिद भवागवतो लेभे सुराणां गुरु- स्तस्माद च्यवनस्ततोऽसुरगुरायडव्यनामा तत'! मायहव्यापि सैतवस्तत शपिर्यास्क स्ततः पिङ्गल- स्तत्वेदं यशसा गुरोभुवि धृतं प्राध्यामदाय: नमात् ॥ इति । इति साधुना यतिवरायतीनामिद यादवकाशेन । कवियिताना पिलगाभादृत्तविधिरज पनि मगवतो यादवप्रकाशल्य कृतौ पिझलनागच्छन्दोविचितिमा ये अष्टमोऽध्यायः ।। ॥ नहालचाल नारी .. (431) A ormits दिगुणात् (ASON दिगुणोकर 18RT: 'मुग्नेयः (SA) Ak omits तु (485) A:स्तिीमयावरया : 5. भूगोयावरया (456) M • प्रसार (487) ARS omit परे पूर्णमिति (485) M: पूर्व कौडोक्त (489) M:T (490) M drops इति (491) A drops चाहि: 5:4 (493) A: प्रस्तारान्या ; M adds : पादे समाविधेयर्थे समाविषये ; s adds पादेषु (493) M adds अर्थः (494) M : विपमे विधयः (495) M drops the sentence (496) A drops सि (427) A: t in place of d:5• दिगुणे पदमि में (493) M adds पदसि (499) A adds here मन्दगि (500) M : परे (501) M adds स. (503)A : साधे (503)A: स: in rlace of मो (504)A : गुरनामोना माना सरन्या तु माध्पर्धा :M : गुग्नमस्मार्थोरा मारा संग तु साम्पा ; 5:गुस्न मस्ययोर्माशसरल्या तु सा @ : M trops the words between sos & 506 (507) None of the Miss all Nigart has a cortest reading; A:hty fotel 4* ATTIMET कवितपिताना पिनासविलियो N : इति साधु सा ति तासा नमामिन पाणबारेन। रविशयिताला etc.;s: सानापि यादवाशेन । परियिताना पितविधिः शास्त्रानुशमहार।