·भरस्तु। श्रीहयग्रीवाय नमः। ॥ शास्त्रमुक्तावली ॥ तत्त्वचिन्तामणौ सामान्यनिरुक्तिः। अथ हेत्वाभासास्तत्वनिर्णयविजयप्रयोज- कत्वान्निरूप्यन्ते । [ दीधितिः ।। एतावता प्रब धेन सपरिकर हेतु निरूप्य तत्पसमात् तत्त्व निर्णयादिरूपतत्कार्यकारित्वाच्च तदाभासनिरूपण प्रतिजानीत अथे ति । गदाधरीयम् । हेत्वाभासनिरूपणे प्रसंगम्यापि सगतित्वं सम्भवति , व्याप्ति- पक्षधर्मताविशिष्टहेतुनिरुपणे सति व्यामिपक्षधर्मताविरोधितद्विरवतो दुष्टहेतो स्मरणात् , अतम्तदप्रदर्शनेन मूलम्य न्यूनता परिजिहीपु. प्रसास्यापि तन्निरूपणप्रयोजकत्वमाह-एतावत ति । परिकर -व्याप्ति ·२ . शास्त्रमुकावली। पक्षधर्मते । “निरूप्ये " सन्तमुक्तकमेण दुष्टहेतोः (मृतत्वस्य पस- अनिर्वाहकस्य लामाय । तत्मसंगादिति। सपरिकरहेतुनिलपितससा- तेरित्यथैः । तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः , अन्वयश्चास्य निरूपण मित्यनेन । यपि तत्त्वनिर्णयविजयमयोजकत्या दिति मूलम् हेला- 'भासनिष्ठतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयत्वार्थकतया शिष्यवृत्युपयोगि- निरूपणघटकज्ञानप्रयोजनपदर्शनपरम् , तथापि तन्मात्रपरत्वे संगत्य- 'मदर्शनेन मूलस्य न्यूनता स्यादिति तस्यैककार्यकारिस्वरूपसंगतिम- 'दर्शनपरत्वमपि सम्भवतीति स्फुटीकर्तुमाह-तत्त्वनिर्णयादी ति । ऑदिपदविजयपरिमहः । तत्कार्यकरित्वात् सपरिकरहेतुप्रयोज्यकार्य- प्रयोजकत्यात् । प्रयोजकत्वं च जनकतावच्छेदकादिसाधारणम् , अन खवि- "ययकज्ञानकार्य मति सस्य तथात्वमक्षतमेव । तत्त्वनिर्णय:-मि- तिकोटिनिश्चय. , तत्र व्यातिपक्षधर्मतापिशिष्टप्रकृतहेतुज्ञानमिव तद्वि- परीतकोटिसाभकाय हेत्वाभासत्वज्ञानमप्युपयुज्यते , प्रतिबन्धकीभूत- विपरीतकोटिव्याप्यवत्ताज्ञानेऽप्रामाण्यग्राहकवादित्युभयोतत्त्वनिर्णयप्रयो- जकत्वम् । अश्व वा, तत्त्वनिर्णय --साध्यरत्ताज्ञाने प्रमावनिश्चय. , तत्रा- नुमापकहेतोः व्याप्त्यादिविशिष्टत्वरूपसद्धेतुत्वज्ञानमिव तद्विप्रीतकोटि- साधकहेतोर्दुष्टत्वज्ञानमप्युपपुज्यते । प्रकृतसाध्यमहाप्रामाण्यप्राइकवि- परीतकोटिसाधकहेत्वदुष्टत्वमहापपटकत्वात् । विजयप्रयोजकत्वं च हेत्वाभासस्य खज्ञानाधीनपरोक्तहेतुदोपोदावनद्वारा , च्याप्त्यादिविशि- टोतोश्च स्वज्ञानाधानसन्यायप्रयोगद्वारा योध्यम् । मूलोक्तलक्षणाना दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोपेवतियातिः । यथार्थ- ज्ञाननिष्ठामितिप्रतिवन्धकतापच्छेदकविषयताश्रयत्वपर्यन्तस्य समूहाल- ·सामान्यनिरुक्ति । तत्रानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगिय- दी] अनुमिती ति । यथाश्रुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणम् ; तद्वत्त्वञ्च दुष्टहेतूनाम् । तदभिप्रायेणैव उपधेयसकरेऽपी म्हनज्ञानविषयताथयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विवक्षणीयतया नाधादिज्ञानप्रतिबन्धकतायां प्रायशो हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वात् तत्रत्यहेतावन्याप्तिश्च । यद्विपयकत्वेने त्यादिलक्षणे च तृतीयाया अवच्छेदफत्वार्थकतया मुतरां तथेत्यत आह-यथाश्रुत मिति । इदम्-एतत् लक्षणत्रयम् । ननु ' हेतुवदामासन्त ' इति व्युत्पत्या हेत्वाभासपदस्य दुष्टहेतु परत्वात् दुष्टहेतुनिरूपणस्यैव प्रतिज्ञातत्वातल्लक्षणमेवाकाक्षितम् , अतस्त दनुक्तौ मूलम्य न्यूनता । अन्यविधव्युत्पत्त्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपरत्व सम्भवेऽपि ने चे त्यादिना दुपहेतूनामेव विभजनात् दुष्टहेतुनिरूपणस्य अप्रतिज्ञातत्वे तदसगति । एव दुष्टहेतुनिरूपणम्याप्रकृतत्वे दुष्टहेतूना विभागानहत्या तेषां संकरण विभागल्यापातशफाया अनवतारात् ।। उपधेयसंकरेऽपि इत्यादिग्रन्थस्य साध्यसफरेण विभागोपपादनपरस्या सपति रित्यत आह-तद्वत्वधे ति । तादृशदोपवत्त्ववेत्यर्थ । दुष्टहेतूनां लक्षण मित्यनुपज्यते । स्फुटमिति शेप । तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्वेऽपि दोषलक्षणे कृते दुष्टहेतुलक्षणस्य म्फुटतया लाभेन गोक्तानुपपचिरिति भाव । तदभिमायणवेति । दुष्टहेतुलक्षणाभिप्रायेगेवेत्यर्थ । अनु- मितिपदम्यानुमितिमामान्यपरत्वे (ऽमम्भवात् यत्तिघिदनुमितिपरत्वे) ऽतिम- सगात् प्रकृतपक्षमा यहेतु कानुमितिपरत्वमावश्यकम् , तथाच त्यभि.

·४ शावरणावरी। थार्थज्ञानविषयत्वं, यद्विपयकत्वेन लिंगज्ञान- स्यानुमितिपूनिवन्धकत्वं, शायमानं सदनुमि- तिप्रतिवन्धकं यत् तच्चं वा हेत्वाभासत्यम । टी] त्यादि पश्यति । तगानुभितिएर अनुमिनिष्ठ कार्यतानिरूपर सम्नां धत्वेनानुमिात-तत्ररणजाना यतरम्परम् । साध्ययाप्यतुमान पक्ष सायवानत्यागारकानमिति पर या । - चाराटायच्यामिः, 'बहिधूमयभिचारी' इत्यादि अनाभावन पर्वतो धूमवा नित्यायनुमित्यजनावाद । लक्षाया तम्य ताहगानुमितिसरग गानमात्रपरले च बाथाढायव्याति খাখালিশ বক্ষণ यन्धकत्वात् , अतोऽनुमितिपदमजहरलाल भणया तदुभयपरतया व्याचष्टे तो ति । वारशलक्षणवाय इत्यर्थ । रक्षमाधटक्तापच्छेडक्मुभयसाधारण नुगतरफ म~ अनुमिनि निष्ठमातेति । अनुमितिपदस्य प्रस्तपथतान्छेदपिनो मन माध्यतावच्छेदरावच्छिन्नप्रकारमप्रकृततु योरपायाच्छानुमानु ने तिपरत्व स्वयमे दर्शविष्यति । अतो न वक्ष्यमाणातिप्रसाए । निरूपत्वचात्र यदि प्रतियोगिल तदा सस्य कतामतियोगिता भावादनुमित्यममद । अन सम्बन्धित सम्पधिपसाधारणम्य त साक्षासारननसाक्षासार विषयतात्मनिरूपरत्वस्य लभाय । पर्वतो पहिमान् दक्ष तथा' इत्याल्सियम बनानुनित्यादि विशेषिदनिएवरममावासिनाधादे पर्वतार धूमादिना पत्यादि साधने दोपतापसग , प्रहलानुमिति निष्ठातानिका सम्पधग्रहत्यम्य पम्यापि प्रतिवन्यतानरच्छेदयतया ल्याउनतिर यतानिपतप्रति अर - ·सामान्यनिरुक्तिः । बन्धकतानिदेशासम्भवात् । तथाविधग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिवेशे चानु- मित्यविरोधिनि व्यभिचारादौ परामर्शाविरोधिनि बाधादौ चाव्याप्तिः । उभयविरोधिपक्षाप्रसिद्धयाढावेव तादृशप्रतिवध्यतानिरूपकज्ञानविषयत्व- सत्त्वात् ; अत. कल्लान्तरमाह साभ्यव्याप्यति । प्रकृतपक्षतावच्छेदक- विशिष्टे प्रकृतमा यतावच्छेदकावच्छिन्न तयाप्तिविशिष्ट प्रकृत हेतुतायच्छेदकावच्छिन्नप्रसारकानुमितिमामान्यपरमित्यर्थ एवञ्च तादृशसमूहालम्बनानुमितेर्व्याप्त्यादिविषयकतया व्यभिचारादिज्ञानप्रति- चध्यत्वान्न व्यभिचाराद्यसंग्रह । दर्शितममूहालम्बनानुमितिप्रतिवन्धकतामादायातिप्रसास्य वारणाय सामान्यपदम् , तथाच तादृशानुमितित्वव्यापरुप्रतिवध्यतानिरूपितमति- वन्धकताशालियथार्थज्ञानविपयल्य पर्यवसितार्थ । अत्र च मान्यता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रकारमानुमितिमामान्यान्तर्गताया वाहेव्याप्यधूमवाश्च' इत्याद्यनुभिती 'हृदो न यहिमा ' नित्यादि- निश्चयम्याप्रतिबन्धकत्वात् नातिप्रसंग । बाधसत्प्रतिपक्षस्वरूपाभिया- श्रयासिद्धिपु अव्याप्तिवारणाय प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेप्यताक- त्वनिवेग । द्वन्यन्यादिना हृदादिविशेप्यकानुमिता तथाविधवाधनिश्च- यस्या प्रतिमधिकत्वात् तद्दोपतादवाथ्यम् , अत पक्षतावच्छेदका- वच्छिन्नत्योपादानम् । अवच्छेदकत्वञ्च तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वम् , तेन 'अतेजस्वी पर्वतो पहिमा' नित्यादी विशिष्टपर्वनन्यादिमति वयाद्यभाव- स्पयाधम्य । पाचनमय पर्वतो यहिमा' नित्यादी चाश्रयाभिद्धे, शुद्धपर्यनत्याचवच्छिन्नपक्षानुभित्यविरोधिन्येऽपि नाममह , पामोऽपि वायम् । माध्यतावच्छेदकावन्छिन्नमाध्यप्रकारकन्यानियो पगमाधिरोधि- तया नाधमत्प्रतिपक्षयोग्व्याप्ति । तत्र प्रलपाध्यतापच्छेदकारच्छिन- त्वम्यानुपाढानेऽपि तद्दोपतादरम्यम् ; यद्वित्वावच्छिन्नाभावादिनिश्चयम्प पर्वतो वहिमान् ·गावमुक्तावली थार्थज्ञानविषयत्वं, यद्विषयकत्वेन लिंगज्ञान- स्यानुमितिपूनिवन्धकत्वं, जायमानं सदनुमि- तिप्रतिवन्धकं यत् तचं वा हेत्वाभासत्वम् । ही] त्यादि वक्ष्यति । तत्रानुभितिपद अनुभिातनिष्टहार्यतानिरूपक सापत्येनानुमिति-तस्करणजाना यतरपरम् , নায্যমান पक्ष साध्ययानत्यागारमानामाते पर या । , नारादावव्याप्ति , बिमित्यभिचारी' इत्यादि नानाभावच 'पर्वतो धूमका ' नित्याधनुमित्यजनमत्त्वात् । लक्षणया तम्य तादृशानुमितिकारग गनमानपरत्वे च बाधादावव्याप्ति याधानिजानम्य परामशीन बन्धकत्वात् , अतोऽनुमितिपदमजहत्स्यार्थलक्षणया तदुभयपरतया व्याचष्टे तने ति । तादशलक्षणवाक्य इत्यर्थ । रक्षणपटपतावच्छेदक्मुभयसाधारमा नुगतरामा अनुमिाने निष्ठार्यते ति। अनुभितिपदस्य प्रनपस्तापच्छेदकवि शष्टे प्रहर साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकप्रकृततुतावच्छेदावाटनहेतुमानु तिपरत्व खयमेव दर्शविष्यति । अतो न वक्ष्यमाणातिप्रसग । निरूपत्वचार यदि प्रतियोगित्व रदा मार्यम्य कार्यताप्रतियोगित्वा भावादनुमित्यममद । अत यथा- पद सम्या घरायसाधारणम्य त साक्षालारजनासाक्षात्कार वषयतात्मनिरूपरत्यय लामाल ! अब 'पर्वती यहिमान् , हृदय तथा' इत्यादिमनुहारम्बनानुमित्यादि विरोपिट्दनिष्टरममावादिरुपमधारे पर्वतादो धूमारिना वयात साधने दोपताप्राग , प्रतामिति निष्ठवार्यतालिका सम्बन्धिमहत्वम्य स्यापि प्रतिभ्यतानवच्छेदयतया पच्छिन्नप्रतिष यतानिरतिप्रति WW ·सामान्यनिरक्ति । वन्धरतानिवेगासम्भवात् । तथाविधग्रहत्वयापकप्रतिपयतानिवेगे चानु मित्यविरोधिनि व्यभिचारादौ परामर्शाविरोधिनि बाधादौ चाव्याप्ति । उभयविरोधिपक्षाप्रसिद्धयादावेव तादृशप्रतिमध्यतानिरूपरजानविपयत्व सत्त्वात् , अत क्लान्तरमाह साभ्यव्याप्यति । प्रकृतपक्षतावच्छेदक विशिष्टे प्रतमाभ्यतावच्छेदकावच्छिन तव्याप्तिविशिष्ट प्रकृत हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारानुमितिसामान्यपरमित्यर्थ एवञ्च ताशसमूहालग्ननानुमिते र्याप्त्यादिविपयस्तया व्यभिचारादिज्ञानप्रति वध्यत्वान्न व्यभिचाराद्यसग्रह । दर्मितममूहालम्बनानुमितिप्रतिवन्धरतामादायातिप्रसङ्गम्य वारणाय सामान्यपदम् तयाच तादृशानुमितित्वयापरप्रतिबध्यतानियापितप्रति वन्धमताशालियथार्थज्ञानविषयत्व पर्यवसितार्थ । अत्र च साध्यता वच्छेदनावच्छिन्नभकारगनुमितिमामान्यान्तर्गताया पर्वतो वहिमान् वहिव्याप्यधूमयाश्च' इत्याद्यनुभितो 'हृदो न यहिमा' नित्यादि निश्चयम्याप्रतिनन्धरत्वात् नातिप्रमग । बाधस प्रतिपक्षस्वररूपाभिद्धया श्रयासिद्धिषु अन्याप्तियारणा प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेप्यताक त्वनिवेश । दयत्यादिना दादिविशेप्यानुमिता तथाविधनाधनिश्च यम्य प्रतिनधवार तदोपतादवम्थ्यम् परतावच्छेदशा वच्छिनत्योपादानम् । अवच्छेदात्वञ्च तत्पर्याप्त्यधिररणत्यम् , तेन 'अतेजस्वी परंतो वाहिमा नित्यादी विशिष्टपर्वत गदिमति ययाद्यभाव पाचनमय पर्वतो वहिमा नित्यादी चाश्रयाभिद्धे , शुद्धनित्यादच्छिनपक्षरानुभित्यविरोधिन्येऽपि नामह एपममेऽपि यो चम् । मान्यतावच्छेदसायन्टिनमाध्यप्रसारस्लानिवरे पगमशापिरोधि तया गाधमत्प्रतिलियोग्याति । तत्र प्रातमाध्यतावच्छेदसारच्छिन त्यम्पानुपाटानेऽपि तद्दोपतादयाथ्यम् , यहित्वावच्छिनाभावादिनिश्चयम्य अत रूपराधम्य ·शासमुक्तावली । न सत्। 'धूमजनकतेजस्वी यहिव्याप्यमवांश्च हृद' इत्यायनुमित्यप्रतिवन्ध- फत्वात् । यच साध्यामसिद्धयन्यासिकारणमयोजनकत्वं तदुपादानस्य इति-तत् 'बहिर्न काञ्चनमय' इत्यादिनिर्णयस्य पक्षे शुद्ध चहित्यादिना वयायमित्यविरोधित्वेऽपि. द्वितीयदले प्रकृतसाध्यता- पच्छेदकावच्छिन्नान्तभावसत्त्वाचस्य काञ्चनमययहिन्याप्यधूमवान् पर्वत. इत्यायनुमितिविरोधितया तत्र लक्षणसमन्वयात् । द्वितीयदलप्रवेशा- द्वयभिचारविरोधसाधनाप्रसिद्धिस्वरूपासिद्धिपु नान्याप्तिः । तत्रापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिविशिष्टत्वनिवेशाध्यभिचारविरोध- यो व्याप्तिः । पहिधूमव्यभिचारीत्यादि ज्ञानदशायामपि द्रव्यत्वादिना धूमादिनिरूपितव्याप्ते नसम्भवात् तद्दोपतादवस्थ्यम् ; अतो व्याप्ती सा- ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वनिवेशः अन्वयव्याप्तिव्यतिरेकच्याप्ती विशिष्योपादाय तदुभयविशिष्टहेतुमकारकत्वमेव निवेश्यम् । एकतर- मात्रो पादाने साधारण्यानुपसंहारित्वयोरेकतरासंग्रहप्रसंगात् इत्यो व्यक्तीभविष्यति । तादृशव्याप्तिद्वयप्रकारतानिरूपितहेतुपकारतायात- साध्यकतद्धतुकानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतात्वेनानुगमय्य निवेशनच न सम्भवति , साध्याभावववृत्तित्वज्ञानदशायां केवलव्यतिरेकव्याप्त्यादि- मकारकहेतुमस्वज्ञानोत्पत्त्या साधारण्यादेस्तादृशप्रकारताशाख्यनुमितिसामा- न्यविरोधित्वाभावात् । व्याप्तिविशिष्टविषयित्वमात्रम्य तद्विशिष्टंहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न विषयित्वमात्रस्य वा निवेशे स्वरूपासिद्धावव्याप्तिः, अतः पक्षाशे तादशव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वनिवेशः । पक्षाशे व्याप्तिविशिष्टप्रकारकत्वमात्रनिवेशेऽपि तदोपतादवस्थ्यम् । धूमा- भाववान् हृद' इत्यादिज्ञानस्य द्रव्यत्यादिना हेतुमताजानाविरोधि- 1 ·सामान्यनिरुक्ति । त्वात्। साधारण्यायव्याप्तिश्च वहित्वाचवच्छिन्ने धूमाभावववृत्चित्वादिग्रह स्य धूमादिव्याप्तिविशिष्टतद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रकारकमानाविरोधित्वात् । अतो हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेश । यक्षाशे साध्यादिप्रकारकस्य सस्कारादराहार्यजानादेच बाधादिज्ञानाप्रतियध्यत्वादसम्भव इत्यतस्ता इशानुमितिव्यापकतानिवेश । साध्यच्याप्यहेतुधर्मितावच्छेदक माध्यव स्वज्ञानस्यैव ‘साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्ष साध्यवा नित्याकारक तया तादृशाफारलिखनस्वरसाचादशहेतुविशिष्ट-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेप्यकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्वव्यापरप्रतिरध्यता निरूपितपतिबन्धकत्वस्य लक्षणघटकत्वोपगमे पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वयादे ध्यत्वे तत्सामानाधिकरण्येन साध्याभावादेरदोषत्वप्रसग , सामाना धिकरण्यमात्रावगाहियाधादिज्ञानस्य शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वयादिज्ञान प्रत्येव प्रतिबन्धक्तया धूमादिविशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिक्वयादि जानाप्रतिबन्धक्त्वादिति तदुपेक्षितम् । च विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमादेधिवस्य भानेऽपि शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नसयोगादेर्यत्र ससर्गता तत्र पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वयभावादिनानस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् , तादृशानुमितेरपि शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेन वयायवगाहित्वादिति वाच्यम् , धर्मितावच्छे दकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ धर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्माव च्छिन्नत्वमेव ससर्गाशे भासते न तु तदेकदेशावच्छिन्नत्वमपि, तद्धर्मावच्छिम विशेष्यतानिरूपित तदेवदेशब्यापकत्वावच्छिन्नससर्गताया अप्रामाणिकत्वात् । अध लिंगोपधानमते हेतो सर्वथैव धर्मितावच्छेदक्तया भानात्तादृशससर्गताभ्युपगम आवश्यक अन्यथा शुद्धपर्वतत्वाधवच्छे देन हेतुमत्त्वज्ञानस्सलेपि हेतुविशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नसयोदिसतर्गकानुमि तेरेवाभ्युपगमे पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रावगाहियाधादिग्रहकालेऽपि न ·2 शास्त्रमुक्तावली । दी) तेनैकत्र हेती व्यभिचारााग्रह प्य-यम्य परामर्शदनु मित्युत्पादेन न . तथाविधमाभ्यनिश्चयक्तोऽनुभित्यापत्ते मामानाधि करण्येन बाधसिद्धयो सत्योरनुमिति कश्चिदुपैति , तादृशाधादि- ग्रम्य पचिदप्यनुमितो प्रतिबन्धक्त्वासम्भव,त्तेपा हेत्वाभासताविलोपा पत्तेश्चेति चेत्, एवमपि लिंगानुपधानम्ते तादृगविषयताया मानाभाव एव । प्रकृतग्रन्थस्तु न लिंगोपधानमताभिपायक तन्मतेऽनुमिते सर्वश्रेय तदाकारतया तादृशाकारत्वम्याव्यावर्त्तम्तया अनुमितिपदन्य तादृशा- कारपरत्वेन वर्णानासगते । के चित्तु रिंगानुपधानमतेऽनुमितिपदम्य तदुभयपरत्व व्याख्या य यथाश्रुतार्थपरतानिर्वाहायलिकोपधानमतमेवाऽऽश्रयते साध्यव्याप्ये त्यादिना । इत्याहारकानुमितिपद अनुमितेरित्याकारतामताभिपाययमिति याचक्षते । ब्यारयापूयोजन स्फुटयति तेने ति । एकत्र-वहिवाकधर्मा- वच्छिन्ने । व्यभिचारादीत्यादिना स्वरूपासिद्धयादिपरिग्रह । अन्यस्यपरामर्शात् तद्वहित्वादिरूपापरधर्मविच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मता घवगाहिज्ञानात् । व्यभिचारादित्यस्या "नुमित्यजनक्त्वेऽपी" त्यनेन सम्बन्ध । यन्त्र यद्रपावच्छिन्ने व्यभिचारज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे कथञ्चित्तर- पावच्छिन्नटिंगस्परामर्श , तर क्षणरविलम्नानुमित्युपगमे व्यभिचारा सम्भवात् न तत्र व्यभिचारो दशित । ननु तद्धर्मावच्छिन्नलिंगकानुमितौ तद्धर्मावच्छिन्नभिरव्यभि- चारादिज्ञानाभावस्य हेतुत्वोपगमात् नोक्त व्यभिचार । सद्धर्माय च्छिन्नरिंगक्व च अयवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तद्रपावच्छिन्नर्मि- कव्याप्त्यादिज्ञान विशिष्टयम् , तादृगसम्बन्धेन व्यभिचारवानविशिष्ट यत् ·सामान्यनिरुक्ति । [टी] व्यभिचाराव्याप्त्यादिशनेना यथासिद्धत्वाच म्यभिचाराद अहाभावस्यानुमित्यजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । पर्वतो निर्वद्विधूमो वहेभिधेयत्व वा मेयत्वस्य व्यभिचारीत्यादिभ्रमाद प्यनामावप्रतिबन्धादाह यथार्थे त । - तदन्यत्वमेव वा जन्यतावच्छेदक वाच्यम् , तेन 'धूमव्याप्यवाह मानय' मित्याकारकशाब्दादिपरामर्शोत्पत्तिद्वितीयक्षणे यत्र रोकिक सन्निकर्षजन्यो 'घूमन्यभिचारी पहिधूमव्याप्येन्धनवान्' इत्याकार कसमूहालम्बनमहस्तन तज्जन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन वहित्वावच्छिन्नधर्मिक व्याप्त्यादिशानविशिष्टत्वेऽपि न क्षतिरित्यत आह-व्याप्त्यादी ति ! क्लप्तकारणताकव्याप्त्यादिशानसत्त्वे व्यभिचारशानायभावव्यतिरेकेणानु मितिव्यतिरेकस्यासिद्धत्वादिति भाव व्याप्तिज्ञानादेर्व्यभिचारज्ञानाभावेनाऽन्यथासिद्धत्वशका प्रागेव निराकृता । न क्षति -न व्यभिचारादावव्याप्ति । यत्रासद्धेतु विशेषे तादृशानुमितेरपसिद्धि स्तनत्यदोपेप्वव्याप्तेर्वक्ष्यमाणतया एता दृश यथाशुतव्याख्यायामनिर्भरसूचनाय वदन्तीत्युक्तम् । वहिमान् धूमा' दित्यादिसतिस्थले वाधादिश्रमविषयेऽतिव्याप्तिवा रफतया यथाश्रुने यथार्थपद सार्थकयति-पर्वतो निहिरिति । अत्र इति पदम्य स्थलत्रये प्रत्येक सम्बन्धात् भ्रमत्रयलाभ, प्रत्येकभ्रममादायैवाति पूसगसम्भवात् तादृशसमूहालम्बन (श्रमपर्यन्तानुधावने वैफल्यादिति) परत्वासनतरिति ध्येयम् । 'पर्वतो प्रथमनमोऽनुमितौ विरोधी, अन्त्यौ च तजनकनाने तथा, तयोरपि प्रथमेऽन्यत्र प्रसिद्धम्य साध्याभावववृतित्वस्य धूमावशे भ्रमत्यम् । अन्त्ये च प्रमेयत्वाभावपवृत्तित्यम्याप्रसिद्धया न तद्रमत्वम् , २ ·१० शास्त्रमुक्तावली। 'किन्तु आभावाशे अनुयोगिताविशेपसम्बन्धेन साध्यस्य भ्रमत्वमिति एतादृशविशेषमादृत्य शिष्यव्युत्पादनायानेकविधभ्रमप्रदर्शनम् । इदन्तु अवधेयम्-अभिधेयत्व प्रमेयत्वव्यभिचारीत्या सरूप- सम्पन्धावच्छिन्नप्रमेयत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वस्य- अमो वाच्य ; प्रतियोगिताशे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसाध्यता पच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वयो साध्याभावयदवृश्चित्वरूपव्याप्तिघटक- समा तो तदुभयावगाहिव्यभिधारनानस्थैव च्यातिनानविरोधित्यात् । एवध भेदादौ प्रमेयत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धावपि स- रूपसम्पन्धावच्छिमतादृशप्रतियोगितात्याप्रसिद्ध्या तादृशभ्रमानुपपरि । प्रतियोगिता सम्बन्धविशेपावच्छिन्नत्वन्य भ्रम इत्यपि न युक्तम् ।

·सामान्यनिक्ति। ११ (दी] ननु प्रतिबन्धकजानविषयव्यभिचारार्दिघटकसाध्यादेराप प्रत्येकं हेत्वाभासतापतिः । अथ विशिष्टविषयकं ज्ञान प्रतिबन्धकम् , तद्धट- कन्च न विशिष्टमिति चेत्तर्हि 'यथार्थे ' ति व्यर्थम् , भ्रमविषय, विशिष्टस्या ऽसिद्धत्वादित्यनुशयेनाह-यदि ति । प्रतियोगितावच्छेदकत्वम्य भ्रमोऽभिमत., असमानपकारकज्ञानस्याविरो- धितया द्विविधव्यभिचारसंग्रहाय द्विविधव्याप्तिविषयकसमूहालम्बनतान- स्यैव लक्षणे निवेश्यत्वात् । न च ' हेतु साध्यस्य व्यभिचारी' इत्यतः साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य दुर्ल- भतया तदवगाहिज्ञानस्य 'अभिधेयत्व प्रमेयत्वम्य व्यभिचारी' त्याकारकता नोपपद्यते इति वाच्यम् ; यतोऽभावववृत्तित्वं समानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वं चेति द्वयमेव हेतु साध्यस्य व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थ । तत्र प्रथमव्यभिचारपदार्थैकदेशे अभावे अनुयो- गितारूपपप्ठ्यर्थस्य तत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदकवहित्वाद्यवच्छिन्ननिरूपित- त्यसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थम्यान्वय । मत्वर्थीयार्थश्च म्वरूपसम्बन्धमान् , तम्याभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्दय , द्वितीय तत्तदापरवाक्यम्य च सदेकदेगसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्थान्यितमयमार्थनिरपितत्वम्यान्यय । षष्ठीप्रकृतेस्तद्धर्मपरतया पप्ठ्यन्तार्थ य सान्यतावच्छेदकनिष्ठत्वम्य ताह- शान्वययललभ्यहेतुसमानाधिकरणाभावतियोगितावच्छेदक्त्वे च तद्धितार्थसम्बन्धिन एकदेशे घटपत्यरूपमम्बन्धे सम्बन्धिनश्याभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वय । एवञ्चोक्तयाक्यात् तत्र साध्यतावच्छेदके हेतु- समानाधिकग्णाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम्यापि लामात् तत्र तदवगाहि- अमम्य दर्शिताकारतासम्भवादित्यपि बदन्ति । तम्य भ्रमा दिति । पञ्चम्यथः प्रयुक्तत्यम्: तम्य प्रतिबन्धपदार्थेऽनुत्ता- देऽन्ययः । यथार्येती ति । यथार्थपददानेन सत्यधिकरणकारावच्छिन्ना ·शाम्बमुक्तावली। दी] केचितु-दुष्टानामेव हेतूनामेतानि लक्षणान , तर तृतीयमिव पूथममपि ज्ञायमानव्यभिचार/दे प्रतिबन्धात्यमभ्युपेत्य । तदर्थश्च तादृशाभावप्रतियोगिनो ये व्यभिचारादयस्तत्यूकारकययार्थज्ञान- विपयत्वम्, अग्रे च तत्त्व मित्यम्य तद्वत्त्वमित्यर्थ ! आद्यस्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणाभिमायकत्वमिति पाहुः । या या विषयता तत्तदनिरूपफत्वरूपम्य सर्वांशे प्रमात्वस्य विवक्षणीयतया दर्शितप्रमाणां किञ्चिदशे प्रमावेऽपि न तानादाय दोष इति भाव । अत्र यथार्थपदेन सद्धतुम्थलेऽनुमितिविरोधिप्रमविषयसाध्याभावादावति. वारणेऽपि असद्धेतुम्थले तादृशप्रमाविषयदोपघटकसाध्यादे प्रत्येकम् दोपत्यापत्तिारैवेति तदर्थ प्रकारान्तरानुसरणे च तत एव पूर्व- दोपम्यापि वारणसम्भवे यथार्थपद् व्यर्थमिति दोषम्य दुरुद्धरतया तम्यक यथार्थपदाघटितलक्षणान्तरानुसरणे वाजत्वमाह-नन्चि ति । एक- देशस्यापि विशिष्टघटस्तया हेत्वाभासपदार्थत्वस्य इष्टत्वादाह-वत्येक- मिति । प्रत्येकपदार्थपर्याप्तसाध्यतावच्छेदाधवच्छिन्नस्येत्यर्थ । हेत्वाभासतापत्ति हेत्वाभासपदार्थत्वापचि । यद्पावच्छिन्न- ज्ञानम्यानुमित्यविरोपिय तव्यावच्छिन्ने हेल्याभासल्यव्यवहारम्य तपा- वच्छिन्नमात्रज्ञानाद्धेतोर्दुष्टत्व व्यवहारस्यचानुदयेन अष्टापत्तिर्न सम्भव तीति भाव. । यादृशविशिष्ट विषयकत्व तादृशानुमितिविरोधितान तिरिक्तवृत्ति, तत्त्वमिति विवक्षया साध्याभावादो नातिव्याप्तिरित्याशये- नाशकते अथेति । विशिष्टावपयकम्-साध्याभावक्वृत्तित्वविशिष्टसाध- नादिविषयकमेव । तघटक च-ताशविशिष्टघटकपत्येकपदार्थवि- प्रयकवञ्च । न विशिष्टम्-न तादृशविशिष्टनिरुपितम् । तथा च प्रत्येकपदार्थविषयक्त्वम्य प्रतिबन्धातातिरिक्त मुक्त्यिात् नातिव्याधिरिति भाव ·. सामान्यनिरुक्ति । व्यर्थ मिति । यथार्थपदानुपादानेऽपि सहेतुस्थलेऽतिव्याप्तिवारण सम्भवात् । ननु तत्र भ्रमविषयप्रत्येकपदार्थस्योक्तरीत्या वारणेऽपि तद्विपयविशिष्टेऽतिव्याप्तिरत आह भ्रमविषये ति । अप्रसिद्धत्वादिति । तथा च पातिव्याप्तिरिति भाव । कोचवि ति। नन्वाय दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोपेप्वतिन्याति , तेपामप्यनुमितिविरोधियथार्थज्ञानविषयत्वात् । न च हृदादिपक्षकवयादिसाध्यकस्थले वयभाववद्धदादिरूपदोषाणामपि दुष्टहेतुत्वमिष्टमेवेति वाच्यम्, तद्रूपावच्छिन्नपक्षक्तद्रूपावच्छिन्नसाध्यक तद्रूपावच्छिन्नहेतुकस्थले तेन रूपेण दुष्टस्य लक्षण यदि तपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतु कानुमिति विरोधि यथार्थज्ञानविषयत्वमात्रम् , तदा हृदत्या वच्छिनपसमयहित्यावच्छिन्नसाध्यकधूमत्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिप्रतिबन्ध कप्रमाविषयवहयभाववद्धदादीना धूमत्वादिना दुष्टत्वाभावादति व्यासिरित्याशका परिजिहीर्पु तादृशाभावप्रतियोगिना यथार्थ ज्ञानमिति पछीसमासमाश्रित्य तादृशाभावप्रतियोगिप्रकारकयथार्थज्ञानविषयत्वमर्थो व्याख्यास्यते । तच्च ज्ञायमानदोपस्य प्रतिवन्धक्तामतएव सगच्छते, अतस्तुन्मतमवलम्बते तत्रेति । तेषु लक्षणेपु मध्ये इत्यर्थ । तृतीयलक्षणस्य सर्वमतएव ज्ञायमानदोपप्रतिय धक्नामताभिप्रायक तया दृशन्तत्वेनोपन्यास । तदर्थश्चेति । प्रथमलभणार्थश्चेत्यर्थ । प्रतियोम्यन्तेन दोपानादाय लपण सगमनीयमिति दर्शयित व्यभि चारादय इति । न तु तेन रूपेण लक्षणपटकत्वमित्यवधेयम् । एवञ्च थार्थपदादाने दुप्त्यभ्रममादाय प्रकृतहेतुनेऽतिप्रसग इति । यथार्थपदसार्थक्यम् । यद्यपि पर्वतत्याचवच्छिन्ने वह्नित्वाद्यच्छिन्न साधने धूमत्याचवच्छिन्नो दुप इत्यादे सद्धेतौ दुषत्वव्यवहारम्य तर तत्सान्यपपहेतुशनुमितिप्रतिनन्धरूपदोपप्रकारस ज्ञानविषयत्वस्ये प्रत्येतव्यत्वात्तादृशानुमिति प्रतिनन्यायाध याभि चारादेवाप्रसिद्धत्वात् । हदादो वयादिसाधनमादाय सर्वथैव दुष्टत्व नापत्ति , ·१४ शास्त्रमुक्तावली। व्यवहार इष्ट ; तथापि धूमसाधने वाहत्वेनाय दुष्ट इत्यादौ चहिलाधयच्चिन हेतुफधूमत्वाचवच्छिन्नसाध्यकानुमितिमतिपन्धकदोपमा- रकज्ञानविषयत्वस्यप्रत्ययात् वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्नतादृशानुमिति प्रति बन्धकधूमाभाववचित्वविशिष्टवत्यादिरूपमसिद्धदोपभकारताशारिभ्रम- मादाय रासभादितात्पर्येणापि तथा व्यवहार स्यात् । न च तत्र विशेप्ये तृतीयान्तार्थवहित्ववैशिष्यभानात् रास भावशे तसाधेन नायमतिपसग इति वाच्यम् , तथा सति दोषपदार्थ घटकानुमितौ वह्नित्वावच्छिन्नहेतुकत्वालाभात् तल्लाभानुरोधेन हेतु प्रकारकज्ञानजन्यानुमितिप्रतिरन्धररूपदोपपदार्थघटकहेतौ वह्नित्ववेशि प्ठ्यरूपस्य तृतीयान्तार्थम्य तत्पकारतायावाऽवच्छिन्नत्वार्थकतृतीयान्त लभ्यवनित्वाधवरिनत्वस्य अन्वय इत्येव उपग तव्यत्वात् । न च विशेष्ये यहिलादिधर्मवैशिष्ठ्योधपदसमभिव्याहारस्थले दोपार्थकातोरेय वहित्वावच्छिन्नहेतुकाऽनुमितिपूर्तिबन्धको ऽर्थ अथवा अनुमित्यर्थमाधनशब्दस्येव वहित्वाद्यवच्छिन्नहेतुकानुमिति रूपविशेपलासणिकत्व धात्वर्थेऽनुमित्यन्तर्भावे साधनपदार्थानन्वयपूसगात् ।। तथा च विशेष्य एवं तृतीयान्तार्थवैशिष्टयान्वयोपगमान्नोक्तालिपूसग इति वाच्यम् , एवमपि वहिना धूमसाधने 'रामभो दुष्ट' इत्यादि व्यवहारस्य भ्रममादायातिपसनात् यथार्थपदसार्थक्यम् , अथवा इतर भेदानुमापकमेवेद लक्षणम् , तथाच. पर्वतपक्षरधूमसाध्यकवहितुक- दुष्टरक्षणन्य तथाविधानुमितिविरोधिन्यभिचारादिभ्रममादाय सतो इतर व्यभिचारात् यथार्थपदसार्थक्यम् । ज्ञान च अन खजान विषयातहेतुतावच्छेदक्वत्त्वमम्बन्धावगाहि ग्राथम् । तेन प्रकृतहे- तुमिन्नम्याषि सम्बन्धान्तरेण दोषपमाविषयत्वेऽपि नातिपसङ्ग । अग्रेऽपि ईशसम्बन्धेनैव सदत्त्व वाच्यम् । ।

·सामान्यनिरुक्ति । १५ अथ ज्ञायमानपक्षनिष्ठसाध्याभावत्यादिना याधादिदोपाणा ति वन्धकता न सम्भवति, साध्या गायत्यादिना पदार्थान्तरम्येव यत्र ज्ञान तत्र दोषाणामज्ञायमानतया अविरोधित्वेन अनुम्त्यिापत्ते , कि तुजानी यपक्षतावच्छेदकायवच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्यामाचत्वाद्यवच्छिनाविषय तावत्त्वेन तादृशाविपयतया ज्ञानाविशिष्टत्वेन वा, तच्च रूप तादृश भ्रमविषयपदार्थान्तरसाधारणमेवेति तेषामेव तादृशनमदशाया विरोधि त्वामोक्तापत्ति । एवञ्च सद्धेतूनामपि प्रतिनधकतावच्छेदकनिरुक्क विषयताश्रयवयभावादिशमाविशेष्यत्वादतिव्यतिरिति चेन्न , यद्रूपाव च्छिन्नविपत्तासामान्य प्रकृतानुमिति प्रतिवन्धस्तावच्छेदक तद्रूपविशि टमकारकप्रमाविशेष्यत्वमेव विवभणीयम् । — हदो पहिमान् धृमा' ताहा रूप हृदविशिष्ट वयभावत्यादिकम् , 'हृदे बहिर्नास्ति' इत्यादिज्ञाननिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतामा मान्यस्यैव हृदत्वाचवच्छिन्न विषयतानिरूपितवयभावत्वाद्यवरितविपर तात्वेन दोपनिष्ठानुमितिप्रतिबन्धस्तायामवच्छेदस्त्यात् । सदेतुस्पले च तादृश रूप न केवलवड्यभावत्वादिकम् , तस्वच्छिन्नविषयता सामा यान्तर्गतधर्म्यविषयाज्ञान निरूपिततादृशविषयतानामनुमितिपतित्र न्धकतानवच्छेदत्वात् पर्वतविशिष्टवड्यभावत्वादिविशिष्ट च न निश्चि दरतु सिद्धमिति नातिप्रसत । दित्यादौ च - तृतीयमपि भणमनयेव रीत्या परिष्करणीयमिति । इद तु वो यम् यद्यपि अस्य दुष्टहेतुल्भणत्वे ज्ञायमानदोषविरन्धरतामतानाश्रयणे ऽपि यद्पावािपक्षसायहेतुषानुमितिपतियधापमाविपय त तुताव पस्वत्त्व तद्पावच्छिनपक्षसाध्यहेतुसरे तोव रूपेण दुष्टत्वामिल थे फतामुपगम्य यथार्थपदसार्धक्यमुपपादयितु शक्यते। तथापि दुषरक्षणम्य दोपपटितत्यानुरोधेन तन्मतमवरम्यय पष्ठीसमान आहत इति ।

·शास्त्रमुक्तावली। (दी] लिङ्गमविवक्षितम् । यद्विपयकत्वेन-याशविशिष्टविषयकत्वेन । तेनानुमितिप्रतिवन्धकपक्षविशेष्यकप्रमविषये साध्याभावादौ सद्धे. वादिनिठे नातिप्रसन. । ननु द्वितीयतृतीयलक्षणयोदापेष्यतिब्यामिरव्यामिश्च कचि देती यत्पदेन दोषम्यैवोपादेयत्या तत्वत्य तमाऋषिलादत आह-तत्व मित्यस्ये ति । प्रथममात्रम्य दुष्टलक्षत्वेनैवोपपतौ चरमयोपिलक्षणत्व- मेवोचितम्, तप्यनियम्य यथाश्रुतार्थकत्वानुरोधादतस्तथैवाह-मायावे- ति । ईदृशव्याख्याया निदपित्वात् प्राहुरियुक्तम् ।। ॥ इति प्रथमलक्षणम् ॥ लिंगज्ञानस्ये ति मूले लिंकांशनिवेशस्य अनातिप्रयोजनम्तया तत्याविवतितत्वमात्-लिंगमिति। " यविषयकत्वेन " इत्यत्र सृतीयार्थों बछेदकत्सा, तञ्चेदनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमिदानी निवेश्यते, तदाऽसम्भव', विशिष्टस्यानतिरिक्ततया ययभावविशिष्टददादिनपदोपविश्यम्त्यम्य शुद्धदत्वाद्यवच्छिन्नविषयकज्ञानेऽपि सत्येनानुमितिप्रतिबन्धक्तातिरि- कत्तित्वात् अत सरूपसम्बन्ध रूपमेव तद्वाच्यम्, तथार 'पर्वतो वलिमा' नित्यायनुमितिमतिरन्धकारमविषयवन्यभावादावतिन्यानि , तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिरन्धातावच्छेदकपटकत्वात् अमाभवभयेन चावच्दकतापर्याप्तिनिवेशनासम्भवात् । अतो यद्विषयकत्येनेति पदं च्याचष्टे यादृशावशिष्टविपयकत्वेने ति । याविशिष्टविषयसत्वेन-यपावच्छिन्नविषयतापत्वेन । एक्य तर मित्यम्य तद्पावच्छिलत्यमित्यर्थ । व्याख्याप्रयोजनं प्रकाश- यनि-तेने ति । यत्परत्वेन अनुमित्ति प्रतिबन्धल्यमित्युत्ती पक्ष- विशेषणपश्रममादाय यन्यभाषादी नातिप्रयङ्गमम्भवः । पर्यता- ·सामान्यनिरुक्ति । दावतिप्रस सम्भवेऽपि यत्सम्बन्धावच्छिन्नयन्निष्ठपकारताकत्वेनानुमित्ति प्रतिवन्धकत्व तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य दुष्टताव्यवहारनियामकत्वोपगमे पर्वतविशेषणकवन्यभावनानस्य विशेषणताविशेषावच्छिन्नाघेयता- ससर्गावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठप्रकारताकत्वेन प्रतिब धकत्वात् तेन सम्बन्धेन पर्वतादिमनाया पर्वतमहानसान्यतरत्वादिरूपसद्धेतौ सत्त्वेऽपि मसि द्धधूमादिरूपहेतावसत्त्वात्तत्र दुष्टताव्यवहारापचेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यके युक्तम् । प्रमपद निश्चयसामान्यपरम्, तेन सद्धेस्वादीत्यादिपदग्राह्यसाध्य शून्यपक्षकदुएहेती अनुमितिप्रतिबन्धकममाविषयसाध्यायावादेरेव सत्त्वेऽपि नासगति । नातिप्रसग इति । उक्तव्याख्यानेऽनतिरिक्तचित्तरूपमेवाव च्छेदकत्व विवक्षणीयम्, विशेषणीभूतवयभावाद्यविषयके शुद्धहदत्वादिना वयभावविशिष्टहदादिविषयकज्ञाने वयभावविशिष्टहदत्त्वाद्यवच्छिन्नविल क्षणविषयतानिरूपमत्वस्यासत्त्वनोक्तासम्भवानवकाशात् । केवलवड्यभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयताक्त्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वात् नातिप्रसग इत्यर्थ । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽयमेवातिप्रसगो दुर्वार । अप्रामाण्यज्ञानाभावादिविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयकनिश्चयत्व प्रतिनन्ध कतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणमित्येतादृशविवक्षया तादृशातिप्रसगया रणे पुनरसम्भव , वयभावत्वादिना पटाधवगाहिलो ययभाव वान् हृद' इत्यादिज्ञानस्यापि प्रतिबन्धक्तया तत्साधारण्यानुरोधेन चहित्याचवच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताऽभावत्वाचवच्छिन्न प्रकारतानिरूपितइद स्वाधवच्छिन्नविशेप्यताकनिधयत्वेनैव प्रतिवन्यकतापा चकव्यतया वयभावविशिष्टहदत्वाधाच्छिन्नविषयताया तारीप्रकारतानिरूपित हदत्यायपच्छिन्नविषयतात्वेनंयावच्छेदकत्वेऽपि अप्रामाप्यशागभावादि- - ·शास्त्रमुक्तावली 1 [दी] अवच्छेदकत्वन्चेहाऽनतिरिक्तवृतित्वम् ; विशिष्टवड्यभावविशिष्टहदत्त्वाद्यवच्छिन्नविषयताकनिश्चयत्वस्यावच्छेदकता- पर्याप्त्यनाधिकरणत्वादित्यतः तृतीयाया अनतिरिक्तवृतित्वरूपावच्छेदकता- र्थकत्वं स्फुटयति अवच्छेदकत्वं चेति । इह-एतल्लक्षणे । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । न च विशिष्टदोपविष- •यकत्वस्य संशयादौ सत्वात् पुनरसम्मव इति वाच्यम् , ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदमनाहार्यामामाण्यज्ञानानास्कन्दितनिश्चयपरम्, षष्ठयर्थश्च आधे- यत्वम्, तस्य यद्विपयकत्वेऽन्वयः, एवञ्च तादृशनिश्चयवृत्तियादृश 'विशिष्टविषयकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तातितादृशत्वस्यविवक्षणी- यतयाऽसम्भवानवकाशात् । अनतिरिक्तवृत्तित्वं च खव्यापकतत्कत्वम् । न तु तच्छ्न्यातित्वम् ; विशिष्टस्य विशेप्यास्तविशिष्टविपयित्वा- नतिरिक्ततया, तस्यातिप्रसक्तत्वे विशिष्टे तस्मिन्ननतिप्रसक्तत्वस्य दुर्घटत्वात् । यतु प्रतिवन्धकताशून्यतादृशनिश्चयाचित्वमेवानतिरिक्तचित्वम्, अत्तो नोक्तरीत्याऽसम्भव इति-तवसत् ; तथा सति मूलोपाचस्य ज्ञानस्यत्यस्य वैयर्थ्यप्रसंगात् । हृदत्वाचवच्छिन्ना या वयभावविशि- प्टहदत्वाद्यवच्छिन्नविषयफयत्किञ्चिन्ज्ञानीयविययता तन्निरूपकत्वस्य पति- बन्धकताशून्यतादृशनिश्चयावृत्तित्वेन शुद्धहृदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसगाच । अस्मन्मते अनुमितिप्रतिवन्धकतायाः तादृशनिश्चयवृत्तित्वविशिष्ट- हदत्वाद्यवच्छिन्नविषयिताकत्वत्वाद्यवच्छिन्नच्यापकताविरहेणातिप्रसंगानव- काशात् । 'जातिमान् अथैवमपि जातिवादिना हदत्वादिविषयकम्य नित्यादिज्ञानस्यापि वयभावविशिष्टदत्वाधवच्छिन्न ययभाश्या' ·११ सामान्यनिरुक्ति । [दी] तेन विशिष्टस्याऽसत्त्वेपि ऽसम्मव तादृश विषयस्तया तस्य च 'हृदो वहिमा' नित्यायनुमित्यविरोधितया । 'जलवान् वहिमा ' नित्यादिस्थलीयदोपासग्रहेण अवि शेषितधर्मावच्छिन्नपक्षादिस्थलीयस्यापि किञ्चिद्विशिष्टतद्घटित दोप स्यासग्रहेण च पक्षतावच्छेदकाद्यशे अन्याप्रकारत्वादिनिवेशस्याश क्यत्वात् । तादृशविशिष्टाघटकपदार्थाविषयकत्वस्य ज्ञाने विशेषणत्वो पगमे 'सर्वमाकाशव' दित्यादिस्थलीयवाधादौ तद्घटकाप्रसिद्धया अव्याप्ति । यद्यपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य तादृशविशिष्टघटकता तत्त पावच्छिन्नतत्तद्विपयताभिन्नकिञ्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यत्व जाने निवे श्यम् । जातित्वाद्यवच्छिन्नस्य च हृदत्वादेर्न वयभाववद्धदत्वाधवच्छि नात्मक्दोपघटकतेति जातित्वाद्यवच्छिन्नदत्वादिविषयता विषयताभित्रैव, तच्छून्यत्व च नोक्तज्ञानम्येति न दोष इत्यपि न सत्=तथा सति — हृदो जात्यभाववान्' इत्यादिस्थलीयवाधादे दुस्सग्रहत्वात् । जातित्वादिना ह्रदत्वादिरूपमितावच्छेदकायगा हिनो 'जातिमान् जातिमान् ' इत्यादिज्ञानस्य जातित्वाद्यच्छिन्न ह्दत्वादिनिर्धामतावच्छेदकतारूपविश्यताया निरुक्तविषयताभिन्नत्व विरहेण तादृशज्ञानस्य अनुमित्यप्रतिबन्धकस्य शू यत्वान्तेनावारणात्- मैवम् यद्रूपावच्छिन्नविषयतात्व तादृशविशिष्टविष यकत्वसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नविषयता शून्यत्त्वस्य ज्ञानविशेषणतया सामन्जस्यात् अप्रतिनन्धरज्ञानविषयता वच्छेदकजातित्वादिविशेपितहदत्वादिघटित तत्तद्रूपारच्छिन्न विषयतात्या वच्छिनाभावम्य दोपात्मविशिष्ट विषयितासमानाधिकरणत्वात् तन्ना नव्यावृत्तिरिति निपर्प । विशिष्टस्य-विशिष्टविषयस्त्वस्य । असत्त्वंपि-वड्यभारत्या ·शास्त्रमुक्तावली। दी] प्रमात् प्रतिबन्धेऽपि न क्षतिः । . दिना घटाधवगाहिनि भ्रमेऽसत्वेऽपि । तथा च विशिष्टविषय- फत्वेन प्रतिबन्धकता न सम्भवतीति भावः । भ्रमात् प्रतिबन्धेऽपि.. ताशप्रमत्यानुमित्यनुत्पादपयोजकत्वेऽपि । न क्षतिः-नोक्तयुक्तया पर्याप्तिनिवेशेऽसम्भवः , तदनिवेशे पूर्वातिमसंगो वा । ननु विशिष्टदोपघटकाभूततदेकदेशविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व- सत्त्वेऽपि विशिष्टविपयितासामान्यस्य तादृशावच्छेदकत्वविवक्षया- अतिप्रसंगवारणसम्भवात् तदेव कथं न विवक्षितमिति । न , सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया प्रतिबन्धकतावच्छेद- कतायां विशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वं प्रवेश्यम्, तदपेक्षया पतिवन्धक- तायां विशिष्ट विपयिताच्यापफत्वनिवेशनमेवोचितमिति याच्यम् ; यतो. ययभावविशिष्टहदादिनिरूपितविपयिताया अंनुमित्यपतिवन्धक-संशया- हार्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानसाधारणतया नानुमितिप्रतिबन्धकताया स्तद्व्यापकत्वमित्यनाहार्यापामाण्यज्ञानानास्कन्दितानश्चयवृचित्वविशिष्टय- पावच्छिन्नविपयिताज्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायां भवता विवक्षणीयम्; तदपेक्षया लाघवेन खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतायां वाधादिरूपदोष- विषयितात्वव्यापकत्वमेव विवक्षितुमुचितम् । तथा सति निश्चयत्वा- द्यनिवेशात् समानाकारकनानेषु विपयिताया भेदम्याऽप्रामाणिकतया संशयादिज्ञानविषयिताया अपि निश्चयत्वादिविशिष्टीयतया प्रतिबन्ध- फतावच्छेदकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया अवाधात् प्रतिवन्धकता- बच्छेदकतायां याधादिरूपदोपनिरूपितविपयितात्वन्यापकताया अक्षत. खात् । न च 'वहयभायवान् हदो वहिमा' नित्याहार्यज्ञानीयर इयभावविशिष्टहदादिविषयता नानाहाय॑ज्ञानसाधारणी, तादृशाहार्य- ·सामान्यनिरुक्तिः। शानसमानाकारकानाहाय॑ज्ञानाप्रसिद्धः । 'हृदो वयभाववा' नित्यनाहार्यज्ञानीय-वह्यभावविशिष्ट-हदादिविषयितायाश्च वयादि- प्रकारतानिरूपिततादृशाहार्यशानीयविशिष्टहृदादिविपयिताया भिन्नत्वात् । तथा चानाहाय॑ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टविपयिताया एव प्रतिबन्धकतावच्छेदक- तया न दर्शिताहार्यज्ञानीयविपयितासाधारणविशिष्टविपयितात्वव्याप- फत्वमिति वाच्यम् ; एवं सति आनाहार्यज्ञानीयविशिष्टविषयिता- स्वव्यापकताया एवं विवक्षणीयत्वात् । तावतापि संशयान्यत्वापा- माण्यज्ञानानास्कन्दितत्वयोरप्रवेशन लाघवानपायात् । मैवम् । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमवेशे पाषाणमयत्वाद्य- यच्छेदेन यड्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टस्य पापाणमयत्वादिविशिष्ट पक्षा- देओनस्य वह्याद्यनुमितिप्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकविषयिताकपाषा- णमयत्वादिविशिष्टपक्षादापतिव्याप्ते । अनतिरिक्तवृतित्वरूपावच्छेदक- त्वनिवेशमते तादृशविशिष्टविपयितायाः पापाणमयत्वाद्यवच्छेदेन वय भाववत्तानिश्चयाविशिष्टज्ञानसाधारणतया अनुमितिपतिवन्धकतातिरिक्त- यूतित्वेनातिपसंगानवकाशात् । न चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्यानवेशपक्षेऽपि जलाधवच्छे- देन वयभाववत्तायटितस्य वयमाववज्जलादिमवृत्तिजलादिविशिष्टस्य हदादिरूपपतम्य 'जलवान् घट्यभाववान्' इत्यादिज्ञानसहितस्य जलवाश्च हृद' इत्यादिनानस्य तादृशमानविशिष्टसाहशजानत्वेनैय प्रतिबन्धपतया तादृशमतिबन्धकताशून्यज्ञानाविषयस्य सत्यतिपक्षाद्य- नात्मकस्य वारणाय ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकतायाम- यश्यं निवेशनीयतया मन्मतेऽपि तत्र नातिप्रसंग इति वाच्यम् । ज्ञानवैशिट्यानवच्छिन्न त्वस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे प्रतिहेतुन्यापक- साध्याभावसमानाधिकरणतद्धतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षाव्याप्तेः साध्याभा- याशे तयापकतामहविशिष्टतद्वृत्ताज्ञानत्वेन स्वतन्त्रसाध्याभावधर्मिकत- ~ ·२२ शावमुक्तावली। व्यापकतामहविशिष्ट-तद्वत्ताशनसाधारण्यानुरोधेनावश्यक्लप्तप्रतिबन्धमतयै- वोपपत्तेः ताहशविशिष्टज्ञानस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्ध- कतान्तरे मानाभावादुक्तविशिष्टेऽतिप्रसंगस्तु विवक्षणीयविशिष्ट्यन्तरा- घटितत्वाविशेषणेनैव वारणीयः । न च ज्ञानद्वयसाधारणपतिबन्धकतायाः प्रत्येकज्ञानविषयविशिष्ट- विषयकत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतावत्, तथा च दर्शित- विशिष्टघटकस्य प्रत्येकज्ञानविषयस्य. न निरुक्तविशिष्टान्तरात्मक- तेति निरुक्तविशिष्टान्तराघटितत्वमुक्तविशिष्टस्याक्षतमेवेति वाच्यम् , वक्ष्यमाणविशिष्टान्तराघटितत्वस्यैव यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्ट- यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतानितिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्यापि निवेशनीयतया उक्तविशिष्टवारणसम्भ- वात् । न चैवमुक्तसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः, तस्य प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्ट- साध्याभावप्रतिहेतुविशिष्टपक्षात्मकनिरुक्तविशिष्टद्वयघाटतत्वादिति च्यम् : सत्प्रतिपक्ष-घटकदल (ताशविशिष्ट ) द्वयविषयिता भिन्न- निरुक्तविशिष्टद्वयविपयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य विशिष्द्वयाघटितत्वार्थ- त्वात् । यत्र सत्पतिपक्षाप्रसिद्धिस्तत्र भिन्नान्तमनुपादेयमेव, साध्यादि- भेदेने लक्षणभेदात् , प्रमात्मकजानीयविषयितासाधारणरूपेणैव वा प्रतिहेतुल्यापकताविशिष्टसाध्याभावादिविषयतोपादेया। न च दर्शितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षरूपता न स्वीक्रियते, अपि तु हेतुतावच्छेदकापटितसाध्याभावाभाववदवृत्तिमत्पक्षात्मकविशिष्टस्यैवः व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पक्षस्य उक्तरीत्या संग्रह तद्धर्मज्यापकसाध्याभावकालीनतद्धर्मविशिष्टपक्षादिव्यावृत्तिरपि अशक्या स्यादिति अविशेषेण व्यापकताघटितविशिष्टमात्रस्य अलक्ष्यताया एव युक्तत्वात् । तथा चोक्तपयासमपेक्ष्य ज्ञानवैशिष्ट्यानयच्छिन्न प्रतिबन्धक- तानिवेशनमेवोचितमिति वाच्यम् । एवमपि प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकी. बा- ·सामान्यनिरुक्ति । २३ तेन [दी] विशेपणीयञ्च तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेन; अमेयत्वादिविशिष्टे व्यभिचारादौ नातिपस. 1 भूताभावप्रतियोगित्वघटितस्य मतभेदेनासाधारण्यविरोधरूपस्य विषय- ताया पक्षधर्मिकप्रकृतहेतुमत्ताज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामेवा- बच्छेदकत्वात् प्रतिबन्धकताया ज्ञानवैशिप्ट्यानवच्छिन्न त्वनिवेशासम्भवात्। दर्शितातिप्रसनवारणाय च निरुक्तविशिष्टद्वयापटितत्वस्यैव निवेशनीयत्वात्। न च पक्षवृत्तित्वविशेषित प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापीभूताभाव- प्रतियोगित्वमेवासाधारण्यादिरूप वाच्यम् , पक्षवृत्तित्वविशिष्टविषय- ताया अप्रतिबन्धकज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात् । तादृशस्स चासाधारण्यादे पक्षवृत्तित्वविशिष्टप्रकृतहेतुसाध्यव्यापका- भावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतुरूपनिरुक्तविशिष्टद्वयघटिततया निरुक्त विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशोऽपि न सम्भवतीति वाच्यम् , पक्षवृत्तित्वा- घटितविशिष्टस्यैवासाधारण्यरूपताया विरोधोऽपि फलत प्रतिरोध एव, तदन्यत्वेन वा विरोधि विशेषणीयमिति पङ्क्तिव्याख्यानावसरे सम्पादनीयत्वात् । नवनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशे व्यभिचारादिघटित- ‘पदार्थान्तरेऽतिव्याप्ति , सद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति- त्वात् , अत आह विशेषणीयश्चे ति । 'तादृशलक्षण' मिति शेष । ताशविशिष्टे ति । अनुमितिप्रतिबन्धक्ताया यद्रूपावच्छिन्नविषयक- त्वमवच्छेदक तद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थ । व्यभिचारत्यायवच्छिन्नस्य व्यभि- चारत्वादिरूपतादृशरूपावच्छिन्नघटितत्वादसम्भव इत्यतो ऽन्तरे ति । खावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकावच्छिन्नार्थम् , अत ·शास्त्रमुक्तावली। शुद्धव्यभिचारादेयत्वविशिष्टव्यभिचाराधभिन्नत्वेऽपि न क्षति तदघटितत्वञ्च तदविषयकप्रतीतिविषयत्वम् । एव चानुमितिप्रतिबन्धकताया यादृशरूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदक तादृश यत् सावच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक तदवच्छिन्नाविषयकपूर्तीतिविषयता- वच्छेदक यत् व तदवच्छिन्नत्व समुदितार्थ । यद्रूपावच्छिन्ने लक्षण सामनीय तदेव स्वपदार्थ । भवति हि व्यभिचारत्वाद्यच्छिन्नाविषयकपूतीतिविषयतावच्छेदकीभूता ये बाध- त्वादयस्तदवच्छिन्नाविपयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक व्यभिचारत्वादीति तदवच्छिन्ने लक्षणसमन्वय । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादे खाव च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयकप्र- तीतिविषयतावच्छेदक्त्वाभावाम तदवच्छितेऽतिप्रसर । प्रमेयत्व. विशिष्टव्यभिचारादेरपि प्रमेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषयत्वात् तद्दोष स्यात् , अतस्तादृशरूपाश्रयधर्मिण तद- यच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयत्वेनाऽविशेष्य समेव तादृशविषयतावच्छे दकत्वेन विशेषितम् । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्याश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयक्तीतौ दुर्घटत्वात् तदोपतादयस्थ्यम् , अत स्वाश्रयाविपयकत्वमुपेक्ष्य सावच्छिन्नाविषयक्त्यनिवेश । स्वा- वच्छिन्नाविषयकमतीतिविषयवृत्चित्वम्य तादृशधर्मविशेषणत्वे व्यभिचार- त्वादेरपि मेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नाविषयकमतीतिविपये व्यभिचारादौ वर्तमानत्वादसम्भव इत्यतस्तादृशविषयितावच्छेदकत्वेन धर्मो विशेपित । 'प्रमेय गगनवत् वाच्यत्वा' दित्यादौ व्यभिचारत्वाधवच्छिना विपयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यद्गगगनाभावरन्मयत्यादि, तदाश्रया विषयकप्रतीत्यप्रसिद्धया व्यभिचारादौ ताशातीतिविषयत्वस्य दुरप ·सामान्यनिरुक्तिः। ર पादतयाऽव्याप्ति , अत स्तदवच्छिन्नाविषयवस्व निवेश । अत्र च तादृशविशिष्टान्तराविषयकप्रतीतिविपयतावच्छेदकत्वस्य दोपताचच्छेदक- धर्मे विशेषणतापेक्षया ज्ञानस्ये त्यत्र ज्ञानपदार्थे तादृशविशिष्टान्तरा- विषयकत्वनिवेश एवोचित । एवञ्च निष्कृष्टवक्ष्यमाणकसे याद- पयकनिश्चयस्ये त्यत्र निश्चय एव तन्निवेश्य लाघवादित्यवधेयम् । अथ 'धूमव्यभिचारिवाहिमान् धूमवान् वढे' रित्यादौ बाधा- देर्व्यभिचारादिघटिततया तवाव्याप्ति । न च यम्पावच्छिन्नविषयकत्वं खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धातासामान्यावच्छेदक तादृश- रूपान्तरावच्छिनावटितत्वत्य विवक्षितत्वान्न दोष , व्यभिचारस्योक्तबाध- विषयकत्वान्यूनवृत्तिव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धातावच्छेदकविषयताकत्वेऽपि ताह शपतिबन्धकतासामान्यातगतानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकवियिताकत्व- विरहेण तद्घटितत्पस्याविञ्चित्करत्वादिति यान्यम् , व्यभिचारत्यादि- रूपखावच्छिन्नविपयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविपयि-- तानिरूपातावच्छेदकस्य तदवच्छिन्नाविषयकातीतिविषयतावच्छेदकस्या- प्रसिद्धयाऽसम्भवात् , प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेरेव तथाविधविषय तानिरूपकतावच्छेदकत्वात् तस्य च व्यभिचारस्वाद्यवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविपयतापच्छेदकत्वाभावात् । न च खावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिनप्रतिवन्धकतासामान्याव- च्छेदफविपयतानिर पकतावच्छेदक कश्चित् खावच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषयसापच्छेदको यस्य • एवम्भूत यद्यत् ख प्रमेयत्वविशि- व्यभिचारत्यादि तवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविपयतावच्छेदक्त्पत्य विवक्षणीयतया न दोप इति वाच्यम् । तथा सति 'धूम- व्यभिचारिवधिमान् धूमवान् बहे' रित्यादौ वाधत्वाद्यवच्छिन्न- घटव्यतावच्छेदकम्य धूमव्यभिचारियमित्वादे. सावच्छिन्नाविषयक- ·२६ शास्त्रमुक्तावली 1 प्रतीतिविषयतावच्छेदकीभूतस्यावच्छिन्नविषयक्त्वावच्छिन्नप्रतिवन्धक्ता सामान्यावच्छेदेविषयतानिरूपातावच्छेदक-व्यभिचारत्वक्त्यात्अव्याप्ते दुर्वारत्वात् । त्वात् , न च स्वावच्छिन्नविपयत्त्वावन्निप्रतिरन्धातासामान्याव छे. दकीमूतयत्किञ्चिद्विपयित्व यादृशयादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितम् , तादृशतादृशधर्मावच्छिन्ना ऽ विपयकप्रतीतिविपयतावच्छेदक यत् स्वम् तद्रूपायच्छिन्नत्यमेव समुदितलक्षणार्थ । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारवा द्यवच्छिन्नविषयमत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धातासामान्यावच्छेदर्याभूताया शुद्ध व्यभिचारत्वाद्याच्छिन्ननिरुपितरिपयिताया प्रमेयत्वरिशिष्टव्यभिचारत्वा द्यवच्छिन्नानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविपयतावच्छेदक्त्वम्य स्वस्मिन्नसत्त्वेन प्रमेयत्वविशिष्ट यभिचारत्वादे सपनोपादातुमशक्य व्यभिचारत्वादिविशिष्ट विषयक्त्वावच्छिनप्रतिधिरतासामान्या वच्छेदिकाया यस्या अपि विषयताया व्यभिचारत्वादिविशिष्टा निरूपितत्वासम्भवात् ताशविषयताया याशधर्मविशिष्टानि रूपितत्व घटत्वपमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेरेव तादृशत्त्वात् तद वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतारच्छेदकतया व्यभिचारत्वादे स्वप देनोपादातु शक्यत्वाञ्च न कश्चिद्दोप । अथ वा यद्धर्मावच्छिन्नवि पयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धातासामान्यावच्छेदकीभूतविपयितात्य यद्ध विच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्य तद्धर्मवत्वमेव समुदितार्थ इति वाच्यम्, वाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्चिनेऽतिप्रसगात् , तादृशधर्मावच्छिन्नविषयक त्वावच्छिन्नमाधज्ञानप्रतिबन्धाताया देवरव्याभिचागविषयतायास्तादृश व्यभिचारशालतिरधरताया केवलराधावपयिताया अनर दकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवछिन्नविययताया एव तथावि नप्रतिनधातासामान्यारच्छेदकत्वम् तस्यास्तादृशधर्मविशिष्टघटस्ता ·- सामान्यनिरक्ति । २७ वच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितत्वस्यावश्यकत्यात् , प्रथमकल्पे स्वपदेन चरमकल्पे यत्पदेन तस्योपादानसम्भवात् । अथ वयभावादिधर्मितावच्छेदककवह्यादिप्रकारकबुद्धेरिव धूम- व्यभिचारविशिष्टवन्यादिधर्मितावच्छेदककस्य धूमन्याप्यतया वहन्यादि- प्रकारकग्रहस्यानाहार्य्यस्यासम्मवेन तादृशपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्ष- कसमूहालम्वनानुमितेरप्रसिद्धया तादृशानुमितिप्रतिवन्धकतापरितयथा- श्रुतलक्षणस्य तद्रूपावच्छिन्नपक्षकवन्यादिहेतुकदोषाव्याप्ति स्वयमेव वक्ष्यती ति तद्वारणा ऽऽयासोय वृथेति चेत् , भवतु सावदेवम् , तथापि 'विशेषगुणवद्भिन्नो घटो गुणसामान्यवद्भिन्न' इत्यादौ दर्शित समूहालम्बनानुमितिप्रसिद्धया विशेषगुणवद्घटादिरूपाश्रयासिद्धेर्गुणव- घटादिरूपबाधघटिताया सपह आवश्यक । यदि च तत्र घटत्वा बच्छेदेन गुणवत्त्वगेव बाध , आश्रयासिद्धिस्तु तत्र घटत्वसामा- नाधिकरण्येन घटत्वावच्छेदेन वा विशेषगुणवत्त्वम् , तस्याश्च गुण- त्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नघटत्वव्यापकताघटितोक्तबाधस्य न प्रवेश । विशपगुणत्वेन घटत्वव्यापकतायास्तत्र प्रवेशेऽपि सामान्यरूपेण व्यापकतायास्तदनन्तर्भावादिति न ताशाश्रयासिद्धयसग्रह इत्युच्यते । तदा विशेषगुणाभाववान् द्वितीयादिक्षणावच्छिन्नो घटो गुणसामा- न्याभाववानित्यादौ द्वितीयादिक्षणावच्छिन्ने घटे विशेषगुणवत्त्वरूपा- श्रयासिद्धौ तदवच्छिन्ने घटे गुणवत्त्वरूपाधप्रवेशस्यावश्यकत्वात् , यथाश्रुतलक्षणे च तत्सग्रहस्यावश्यकतया उक्तविशेषणदानानु- पपत्ति । वस्तुतस्तु , अत्र वदन्ती-त्यादिनिकृष्टकल्पेऽपि प्रमेयत्ववि- शिष्टव्यभिचारादिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य निवेशनीयतया तन्मते दर्शितबाधाद्यसग्रहो दोष एव । एतेन वायच्छिन्ननिरूपित- ·२८ शास्त्रमुक्तारली। विषयफत्वावच्छिन्नलिश्चित्प्रतिबन्धातावच्छदेशाविषयितापविशिष्टनिक पित-विषयितात्वव्यापफ-सावच्छिननिरूप्यताम धर्मवत्त्व समुदितरक्ष णार्थ । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्यादिक नैतादृश खम् , सदवच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयिताकशुद्धव्यभिचारादि विपयित्तात्वस्य तदवच्छिन्ननिस्तित्वान्याप्यत्वात् , उक्तसले विशेष गुणविशिष्ट घटादिव्याश्रयासिद्धयादिविषयकत्वावच्छिन्न विशिष्पक्ष महादिनिरूपित-यस्किश्चित्पतिनन्धकतावच्छेदकविपयिताफविशिष्टनिरूपि तविपयितात्वस तादृशाश्रयासिद्धयादिनिरूपितत्वव्याप्यत्वात् तत्र लक्षणसमन्वय । प्रतिवन्धकताया यावत्त्वानिशानोत्तरीत्या बाध विशिष्टव्यभिचारादावतिप्रसर सावच्छिन्नानिरूपितविशिष्टविप यित्वानवाच्छन्त्यत्किञ्चित्प्रतिबन्धातावच्छेदकरसावच्छिन्नविपयिताको यो धर्मस्तद्वत्त्व वा समुदितलपणार्य । प्रमेयत्वविशिष्टच्यभिचारत्वादिक नैतादृश खम् , तदच्छिन्नानिरूपितशुद्धन्यभिचारत्त्याचवच्छिन्नविषाये तावच्छिन्नायामेवप्रतिबन्धकताया तदवच्छिन्नविषयताया अवच्छेदक त्वात् । उक्तसल चाश्यासिद्धिविपयकत्वस्य तदनिरूपिताधादि विपयित्वानवच्छिना या विशिष्ट पक्षमहप्रतिबन्धाता, तबच्छेदक खात् लक्षणसमन्वय इति परास्तम् । "यद्विषयफनिश्चयस्य विरोधिदिपायनापयुक्त' इत्याटिनिष्कृएक्ले ऽनुमितिपतियाताया अपटकत्वात् प्रतिबन्धकताया विशिष्टान्तर विपयकत्वानच्छिन्नविशेषणदानस्यासम्भवेन यत्पदाथस्येव तादृशपदा यन्तिराऽपटितत्वेन विशेषणीयतया उक्तबाधाव्यामेरशस्यपरिहारत्यात् । अत्र कंचित्-खसत्रातीयविशिष्टान्तराघटितत्वमेव यत्पदार्थे विशेषण देयम्, सानायश हेत्यागासविभातफरूपेण, तच्च रुप पावतच्याभ चारत्वादि, तेन रूपेण व्यभिचारादेर्न वाधादिसानात्यम् इति ज्यभिचारादिपाटेतमागादौ नायाप्ति । 1 , ·सामान्यनिरुक्ति । २९ न चैव यद्विपयकानिश्चयस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभावतत्त्व- मित्यत्र विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदलस्य वैयर्यम् , घटादेस्तादशरूपेण सजातीयप्रसिद्धचैव नातिप्रसन्न इति वाच्यम्, खसजातीयविशि- शान्तरघटितं यत् स्व तदविपयकप्रतीतिविपयत्वस विवक्षणेन अनु- थोगिनि सत्वानन्तर्भावण पदार्थान्तरेप्वतिप्रसञ्चारकतया तद्दलसार्थ- क्यात् । न च व्यभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादेहेत्वाभासत्वविरहाद्धेत्वाभास- विभाजकरूपेण सजातीयापसिद्ध्या तम्य म्बपदेनोपादातुमशक्यतया प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकमेव स्वपदेनोपादेयम् , तस्य शुद्धव्यभि- चाराधभिन्नतया व्यभिचारस्वादिरूपहेत्वाभासविभाजकरूपेण तत्सजा- तीयप्रसिद्धिरिति तदविषयापतीतिविपयत्वस्य व्यभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादौ सत्त्वात्तत्रातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितस्य विशिष्ट साध्यसाधनग्रहाविरोधिज्ञाननिष्ठविपयितासम्बन्धेन च्यातिग्रह- प्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वादिरूपस्य व्यभिचारादिविभाजकस्यात्र नि- वेशात् , तादृशरूपस्य च लयभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादिसाधारणत्वादि- त्याहु- तन्न-, व्यभिचारादिघटितपाधादावपि विशिष्टान्तराघटितत्वा- घटित यभिचारत्वादे सत्त्वेन तद्घटकव्यभिचारादेर्व्यभिचारत्वादिना तत्सजातीयतया तत्समहानुपपत्ते । न च स्वत्तियावद्धत्वाभासविभाजकरूपेण माजात्य विवक्षणीयम् , तथा च वाधादिघटाव्यभिचारादौ वाधत्वाद्यसत्त्यान्न तत्र ताहा- चाधादिसजातीयत्वम् , अतस्तत्सग्रहसम्भव इति वाच्यम् , एवं सति चाधविशिष्टन्यमिचारादी म्वत्तिनाधत्वन्यभिचारत्वादियावद्धर्मेण स- जातीयविशिष्टान्तरस्य व्यभिचारविशिष्टवाधादे प्रसिद्धायपि तद्धटि- तत्वासत्त्वेनातिव्याप्ते , तस्मादयभिचारादिघटितपापादे समारोऽग्रे .

·१० शास्त्रमुक्तावली। दी] एवन्ध पसतावच्छेदकादिविरह विशिष्ट पक्ष पक्षनिष्ठ तद्विरहो वा साध्याभाववत्तिसाधन साधनववृत्तिसाध्याभावो वा हेतुदोष , येन केनापि सम्बन्धेन तद्वाश्च प्रवृतो हेतुर्दुष्ट , यादृशर्मिणि यादृशधर्मवतानान अनुमितिप्रतिबन्धक तस्य धर्मिणस्तादृशधर्मवत्व हेतुटोप इत्यपि कश्चित् । प्रदर्शनीय एवादरणाय । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ तादृश व्यभिचारत्वायवच्छिन्ने । नातिमसगः, न दोपव्यनहारमसा अत्र मेयत्वविशिष्ठन्यभिचारो दोप इत्यादिव्यवहाराभावान्नेष्टापति सम्भवति । न च विशिष्टच्यभिचारादे शुद्धव्यभिचारस्वादिना दोपत्वस्या क्षततया उक्तविशेषणदानेऽपि तादृशव्यवहारापतिर्दुवीरेवेति तत्रेप्टापत्तो च व्यर्थं विशेषणमिति वाच्यम् , दोपादिपदस्य निरुक्तविशेपणावच्छिन्ना- नुमितिप्रतिपन्यतावच्छेदक-स्वावच्छिन्ननिरूपित-विपयतास्त्वेनान्वयि तावच्छेदकधर्मबोधकताया व्युत्पत्तया प्रकृते च प्रमेयत्वविशिष्ट- व्यभिचारत्वादिरूपस्यान्वयितावच्छेदकस्योक्तविशेषणविरहेणातिसमभ- नादिति हृदयम् । नवाश्रयासिद्धयादिन्यले पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षस्त्यादिक्मेय दोष तस्यैव हेतुनिष्ठतया हेतौ दुष्टत्वव्यवहारनिर्वाहकत्वात् तादृश- धर्मम्य तादृशाभाववत्पक्षादिरूपतादृशविशिष्टान्तरपटिततया ऽज्यासिरित्यत आह एवञ्चे ति । तादृशविशेषणदाने चेत्यर्थ । पक्षता वच्छेदकादी ति | आदिपदात्साध्यतावच्छेदयादिपरिग्रह । पर्वतादि- धर्मिक कान्चनमयत्वादिविशिष्टबुद्धो पर्वत काञ्चनमयत्वाभाववानित्या दिधर्मिविशेप्यानिश्चयम्येव पर्वते वान्चनम्यत्व नास्तीत्यादिधामविशेषण कनिश्चयस्यापि विरोधित्वमानुभविषम् , अतस्तद्विपयस्यापि दोपत्वमाह- ·सामान्यनिरुक्ति । पक्षनिष्टे ति । आधैयतासम्बन्धेन पक्षविशिष्टइत्यर्थ । वा कार -समु चये। एवमपि । साधनववृत्तिसाध्याभाव इति । साधन धर्मिकसाध्याभावववृत्तित्वप्रारकज्ञान साधनधर्मिकव्याप्तिज्ञाने प्रतिन- स्वाम् , ' साधनवति साध्याभाव' इति जानेऽपि साधने साध्याभाव बत्त्वि तुल्यवित्तिवेद्यतया नियमतो भासत इत्यभिप्रायेण साधनववि साध्याभाव इति ज्ञानन्यासमानविशेप्यास्य ( मणिमन्त्रादिन्यायेन ) प्रतिबन्धात्वमिति प्राचीनमताभिप्रायेणेववेदम् । दोप इति । न तु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वादिरिति शेष । तथा चाऽलक्ष्यत्वान्न तत्राव्याप्तिरिति भाव । ननु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादीना हेत्ववृत्तित्वात् कथ हेतौ दुएलव्यवहार इत्यत आह येन केनापि इति । एकज्ञानविषय त्वादिनेत्यादि । तद्वान् तदवच्छिन्न । दुष्टः दुष्टपदप्रतिपाद्य । तथा च हेतोस्तादृशदोपानधिकरणत्वेऽपि न क्षति । दुष्ट इत्यादौ सामान्यत सम्बन्धिन एवं निष्ठार्थकत्वात् , एवञ्च एकज्ञानविषयत्वा दिना वड्यभाववद्धदादिरूपदोपस्य धूमादो सत्त्वेन पर्वतादो वढ्या दिसाधने तस्य दुष्टत्वव्यवहारविषयताया स्तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्य हेतुवाचकपदसमभिव्याहारस्थले दुष्टपदस्य तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतु कानुमितिमतिबन्धकतावच्छेदक्खावच्छिन्ननिरूपितविपयिताकधर्मावच्छि नसम्बन्धि बोधक्त्व व्युत्पत्त्या पूर्ववद्वारणेऽपि पूर्ववदेव यहिना धूमसाधने 'रासभो दुष्ट' इत्यादिन्यवहारो निरुक्तदोपमात्रस्य दुष्टताव्यवहारविषयतापच्छेदक्त्वे दुर्वार इति प्रकृतो हेतुतावच्छेदक विशिष्टसम्बयो निष्ठार्थतावच्छेदको वाच्य । एतस्माभायेव प्रकृतो हेतु रित्युक्तम् । हदे रहे साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र हृदत्वावच्छिन्तपक्षकचहि चावच्छिन्नसाभ्याघूमत्वायच्छिनटेरानुमितिप्रतिनन्धकतावच्छेदक्खाव ·चान्वयः ताहशा- ३२ शाबमुक्तावली। च्छिन्नविपयिताकधर्मावच्छिन्नसम्बन्धी धूम इत्यन्वय बोध. । तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकसावच्छिन्नविषयताकधर्मविशिष्ट एवं दुष- घातोरर्थः । साधनपदं लक्षणया घूमत्वावच्छिन्नहेतुकानुमितिपरम् । तत्र 'हृद' इति सप्तम्यन्तार्थह्दत्वावच्छिन्नपसकत्वस्य बहेरिते- पाठ्यन्तार्थस्य यहित्वावच्छिन्न साध्यकत्वस्य नुमित्यन्वितसप्तम्यर्थनिरूपितत्वस्य दुपधात्वरदेशे प्रतिबन्धस्न्ये- इन्वयः । एवञ्च पर्वते वह साधने धूमो दुष्ट इत्यत्र पर्वतल्या- वच्छिन्नपक्षक-बहित्वावच्छिन्नसाध्यक-धूमत्वाच्छिन्नहेतुफानुमितिप्रति- चन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्ननिरूपितविपयिताकधर्मविशिष्टसम्बन्धी धूम इत्येव प्रतीयते , तादृशधर्मश्चापसिद्ध एवेति न तथा व्यवहार । पक्षविशेपादिकमनन्तर्भाव्य धूमो दुष्ट इत्यादिव्यवहारन्तु इप्यत एवेति दिक् । साधननिष्ठसाध्याभावववृत्तित्वादेरेव व्यभिचारतया प्रसिद्धिर्न तु तद्विशिष्टसाधनादे., अतो न तस्य दोपत्वमिति कश्चिदाह ; व्याचप्लेऽपि लक्षणमन्यथैर, अन्यथातिप्रसङ्गात् ; तादृशव्याख्यामुपन्य- स्यति-यादृशे ति । यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थ । ज्ञानम्-मानत्वावच्छिन्नम् । तस्य धर्मिण-तद्धर्मावच्छिनम्य । तेन सम्बन्धेनेति शेष. । तादृशधर्मवत्वम्-तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वम् । साधनादिविशेषणफसाध्याभाव- ववृत्तित्वादिविशेप्याज्ञानम्य व्याप्त्यादिज्ञानप्रतिवन्धकत्वेजप साध्या- भावववृत्तित्वादेराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्यादिक न दोप, साधनादेः साध्याभावववृत्तित्वधर्मताविरहात् । अापि अवच्छेदकत्वं पूर्ववत् , न तु स्वरूपसम्बन्धविशेष , परतायच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठकेवलाभाव- त्यावच्छिन्नवत्त्वादावतियाप्तिप्रसवात् , तदयच्छिन्नमिकतघ्पावच्छि- नवचाजानत्वम्यापि प्रतिरन्धकतावन्छेदककोटि प्रविष्टत्वात् । अवच्छेद- कतापर्याप्तिविपक्षणे च हृदत्वाद्यवच्छिन्ननिष्ठवड्वभावत्वाधवच्छिन्नवत्त्वे- प + ·सामान्यनिरुक्ति । दी] अथ पर्वतत्वेन पक्षत्वे वह्नित्वेन साध्यत्त्वे विशिष्टधूमत्वेन च उव्याप्ति , यतो वद्वित्वादिना घटाधवगाहिनोऽपि हलो न यहिमानि त्यादिनिश्चयम्य हृदो वहिमानित्याद्यनुमितिप्रतिमन्धकतया दत्वावच्छि नविशेष्यफवास्तववयभावत्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वेन न प्रति व धरता, अपि तु हृदविशेष्यकपहिल्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिताभावत्वा वच्छिनप्रकारताकनिश्चयत्वेनैव, अतस्तादृशमेव रूप प्रतिबन्धकता वच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणम् , न तु हात्वावच्छिन्नधर्मिक-वड्यभाव त्याचवच्छिन्नमकारकनिश्चयत्वमिति , यद्रूपपदेन वहयभावत्वाद्युपादान न सम्भवतीति । 'पर्वतो वहयभाववान्' इत्यादो पर्वतत्वावच्छिन्ननिष्ठ पहिरवावच्छि नयत्त्वरूपमाधादेरसग्रभयेन यद्रूपापच्छिने धर्मिणि यट्पावच्छिन्नप्रका रतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नपकारताकनिश्चयत्वेन , प्रतिरन्धाता तद्रूप विशिष्टे तद्रूपावच्छिन्नविशेपिततपावच्छिन्नमत्त्व दोष इति विव क्षाया असम्भवात् । अत्र साधननिठमाभ्याभाववचित्वादेखि साध्याभावपत्तिसाधनादेरपि दोषत्वे सतिविरहात् एतावानायासो ऽनर्थक इत्यस्वरस कश्चिदित्युक्त्या सूचित । यथागारयातलक्षणम्य यथाश्रुताथे 'निर्वति पर्वतो बहिमा । नित्यादौ प्रतपातावच्छेदरविशिष्टविशेष्यप्रवृतमा यतायच्छेदकाव च्छिन्नप्रकारकानुमितेरपमिद्धयाऽयाप्ति दर्शयिप्यते । तर विशि प्य पक्षतावच्छेदकायमवेशेनाप्रसिद्धि , अतस्तनिवेशनप्रयोजनमाह अथे ति। पर्वतादेः काशनगयत्वविरह इत्यादौ सर्वर न दोष इति सम्बध्यते । तथाच पक्षतावच्छेदकामवेशे पूर्वोत्तयुक्त्या असम्भर अत यलिचिद्धर्मावच्छिन्नपक्षमा यहेतुशनुमितिमामान्यप्रतिबन्धात्यमेव - ·३४ 'शास्त्रमुक्तावरी। दी] हेतुत्वे पर्वतादे कान्चनमयत्वविरहो हदस्य वनिघूमशून्यत्वं पर्वतस्य महानसीयवहानिधूमविरहित्त्व प्रमेयत्वस्य केवलधूमस्य वा वह्निव्यभिचारो विशिष्टस्य धुमस्य वा , निवेश्यमिति पर्वतो वहिमानित्यादौ पर्वतनिष्ठकाश्चनमयत्वाभावादाव- तिप्रसा, तस्यापि काश्चनमयत्वादिसहितपर्वतत्वादिरूपयत्किश्चिद्धर्माव- च्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमितिसामान्यप्रतिवन्धकज्ञानविषयत्वादिति भाव । आदिपद वस्त्वन्तरसग्राहम् । प्रकृतानुमित्यविषयपदार्थाभावेऽतित्र्याप्ति सूचयित्वा तद्विषयसा ध्याभावे ता सूचयति-हृदस्ये ति । हृदनिष्ठवहिशून्यत्व धूमशून्यत्व चेत्यर्थ । हृदनिष्ठसाध्याभावेऽतिव्याप्तिसूचनञ्च प्रतपक्षतावच्छेद कावच्छिन्नतपक्षमत्वरूपसमुदायदलस्यैवानिवेशे बोध्यम् । महा- नसीये ति । महानसीयवाभावो महानसीयधूमाभावश्चेत्यर्थ । अगातिव्याप्तिसूचनच्च, प्रकृतसाध्यतावच्छेदक प्रनहेतुतावच्छेदकयोर निवेशे बोध्यम् । इदमुपलक्षणम् , साध्यहेत्वोरनिवेशेऽपि बलला भावादावतिव्याप्तिलोध्या । प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुक्त्वानि वेशे पक्षधर्मताज्ञनप्रतिनन्धक्तामादायातिप्रसा सूचयित्वा व्याविना नप्रतिबन्धक्तामादायातिप्रसन सूचयति-अमेयत्वस्ये वि । पति व्यभिचार इत्यनेनान्वय । अनातिव्याप्सिस्ताशसमुदायदत्स्यैवा ऽनिवेशे बोध्या । प्रकृतहेतुकत्व निवेश्यापि एतद्दोपस्य शक्यवारणतया हेतुताव च्छेदकानवेशाय आह-केवलधूमस्ये ति । पहिशून्यदेशान्तरकृति धूमव्यक्तिव्यावर्चकविशेषणानवच्छिन्नस्येत्यर्थ । साध्यतावच्छेदका निवेशे पूर्व साध्यवत्ताज्ञानविराधिन्यतिव्याप्ति दर्शिता , इदानी ·. सामान्यनिरुक्ति । ३५ दी] पर्वतीयवडिव्यभिचारो न दोष । न वा तत्सम्बन्धेन तत्र तस्य हेतोर्दुष्टत्वम् , अतस्तद्धर्मावच्छिन्नतत्पक्षकतद्धर्मा वच्छिन्नतत्साध्यकतद्धर्मावच्छिन्नतद्धेतुकानुमितिप्रतिबन्धकत्व वा च्यम् । तथा च निर्वनि पर्वतो वह्निमान् पर्वतावृत्तिवनिमान् वा व्याप्तिज्ञानविरोधिन्यतिव्याप्तिं दर्शयति-विशिष्टधूमस्य वा पर्वती- यवहिव्यभिचार इति । दोषलक्षण इव दुष्टलक्षणेऽपि पक्षताव च्छेदकादिनिवेशस्य आवश्यकता दर्शयति-न वा तत्सम्बन्धेने ति। तत्र-पर्वतत्वावच्छिन्ने वहित्वावच्छिन्नसाधने । तस्य-विशि एघूमत्वावच्छिन्नस्य । पक्षादौ पक्षतावच्छेदकादेर्यादृशसम्बन्धेन विशेषणत्व यत्राभिमतम् , तत्र तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्नत्व निवेश्य मिति सूचयितु तत्पक्षके युक्तम् । पक्षतावच्छेदकादिनिवेशे पक्षादिनिवेशस्याप्रयोजकत्वात् । वाच्यम्-तद्रूपावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतु कदोपलक्षणे निवेशनीयम् । तथाचे ति । 'निर्वहि पर्वतो वह्निमा' नित्यत्र च पक्षतावच्छेदकनिहित्वविशिष्टपर्वते वहिवैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितेर्न सम्भवति , स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रकारकानाहार्यज्ञानस्यान भ्युपगमात् । 'पर्वत पर्वतावृत्तिवहिमा' नित्या पवतात्तित्वरूपसा ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकत्वमनुमितेर्न सम्भवति , स्वस्मिन्. स्वावृत्तित्वावच्छिन्नप्रकारकानाहार्यज्ञानस्याननुमाविकत्वात् । एवं 'पर्व तो वहिमान, वहिव्यभिचारिण' इत्यत्र वहिव्यभिचारित्वरूपहेतु सावच्छेदकावच्छिन्ने वहिव्याप्यत्ववैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितौ न सम्भ पति , पूर्वोक्तयुक्त , पर्वतो वहिमान् पर्वतावृत्ते' रित्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तित्वरूपहेतुतावच्छेदकायच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्व नानुमिते सम्मवति , उक्तयुक्तेरिति । यथा विवक्षितानुमित्यप्रसिद्धिप्रयोज कभेदेन नानास्थलेऽन्याप्तिकथनम् ।

·शास्त्रमुक्तावली । (दी] तब्यमिचारिण पर्वतावृत्तेर्वा धर्मादित्यादौ न कोऽपि हेत्वाभास स्यात् ताहतानुमितेरपति इत्यादिति । अब वदन्ति , यद्विपयर- निधयस्य विगंधिविषयतापयुक्तस्तदुत्तरमनुमितावनाहार्यमानसज्ञाने वा पक्षतावच्छेदकविशिष्टयक्षे याध्यतावच्छदेकानिधिसाध्यवशिया चगाहित्वस्य साध्यतारच्छेदकविशिष्टसाध्यनिर पितयासिविशिष्ट- हेतुतावच्छेदकविशिष्टतुमत्त्वावगाहित्यस्य च द्वयोर्व्यतिरेक तत्त्व हेतुदोपत्वम् ॥ न कोऽपि हेत्वाभासस्स्या दिति । सथा चाऽपार्थकरुप- निग्रहस्थानसत्त्वेन तथा प्रयोक्तुनिग्रहोपपत्तावपि नित्वेन पर्वते वहे साधने धूमो दुष्प इत्यादिव्यवहारों दुम्पपाद इति भाव । तादृशानुमिते -तथाविधविपक्षितानुमिते । अमसिद्धत्वा दिति । आहायपरोक्षज्ञानानुष्गमादिति भाव । यद्विपररुनिश्चयस्येति । यदुपावच्छिन्नविषयनिश्चम येत्यर्थ. । उत्तरपागोचर का नायकतया तदुर मिति यातूरस्थाप्यान तिरूपतियाविशेषणम् , अतो द्वि तीया । अभिमकल्पे ताशनानरूणक्रियाविशेषणम् , अत एव ज्ञान पदमपि सार्थकम् , तत्पद च साशनिश्यपरामर्शरम् , उत्तरपद च अव्यवहितोतरार्थकम् । “ कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे इत्यनेन द्वि तीया । अधिकरणे उचरपदम्योत्तरकालपरत्वादिति तु न गुक्तम् . व्यापरत्वात्मकस्यात्यन्तसयोगत्य प्रतेऽविवक्षितत्वात् । अनुमिती अनुमितिसामान्ये । द्वयोर्व्यतिरेक इति मन्न्ध तत्वम् तद्रूपा यधिनत्यम् । आप तन्नानानन्तरामनितादोश्यामारे उतनवाया प विरोधिविपरितामा प्रयोतरत्याविरोधिविरयितया तानिध श्रीयत्वस्थन स्वरूपसर्जिनमत्रम् , न तु लमणपटाम् तथा च य- ·सामान्यनिरुक्ति । पारच्छिन्नविषयकनिश्चया यवहितोत्तरानुमितिसामान्यस्य विरोधिविष यिताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्व तादृशरूपावच्छिन्नल दोपत्वमिति समुदि तार्थ । वयभावविशिष्टइदत्वावच्छितविषयकनिश्चयानन्तर ह्दो वहिमान् वहियाप्यधूमवाश्चे' त्यामारकानुमिते कदाप्यनुत्पत्त्या घटाद्यनुमितय एव तादृशनिश्चयाव्यवरितोचरानुमितिसामान्यान्तर्गता , सासु च दत्वादिविशिष्टे यक्षित्वादिशिष्टवेशिष्ट्यावगाहित्यम् वहित्याचवच्छिन्ननिरूपित याप्ति विशिष्ट्रघूमत्वाद्यवमिवशिग्यावगाहित्य ञ्च तदुभयाभाववत्वमनतमेव । ता तादृशनिश्चयीयविधिविषयि- ताप्रयुक्त यमपि , स्वनिष्ठपतिवन्धनादकधर्म-य स्वानन्तरोत्पन्न ज्ञाननिष्ठतिबध्यतावन्छेदकधमा नाव योनत्वात् । हृदयविशिष्ट विशेप्यकत्वावच्छिनवतित्वविशिष्ट पकारितापटितधर्मावच्छिन प्रतिमध्य- तानिरूपितप्रतिबन्धातावच्छेदकीभूताया हृदत्वावच्छिन्नविशेष्यकत्वा वच्छिन्नवमित्यावच्छिन्नाभावीयप्रकारितायास्तारशरहित्यविशिष्ट कारक स्वघटितोभयाभावे तथाल्वात् । न च तादृश वशिष्ट प्रकारकत्वमात्र न विपरीतनिश्चयप्रतिम यतावच्छेदकम् अपि तु सावशेपितानाहार्य जानत्वम् , तत्कय तपवारसत्याभावस्य तथाविधविरोधिविपरित्तापयुक्त त्वमिति वाच्यम् , विशिष्टाभावायोजकस्य विशेष्यनिष्ठविशेषगागा वप्रयोजस्त्यात अनाहार्यज्ञानत्यायाश्रयानुमित्यादिनिष्ठतादृशविशिष्टम कारकत्वाभावस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्त याक्षनेरिति ‘हदो वहिमान् धूमा' दित्यादौ वन्यभावादिविशिष्टहृदत्वावच्छिन्ने लक्षणसमन्वय । 'निर्वहि पर्वतो वहिमा' नित्यादौ तादृशानुमितेरभसिद्धावपि चह्निमपर्वतादिरूपाश्रयासिद्धयादिविषयफनिश्चयानन्तरप्रसिद्धवटाद्यनुमि तिपु अन्यत्र प्रसिद्धाक्षतापच्चेदा विशिष्टविषयकत्वावच्छिन्न साध्यता वच्छेदकविशिष्ट प्रकारकत्वघटितोभयाभावयत्वमक्षतमेवेत्ति ता रक्षण समन्वय । न चारार्यजागनाने प्रसिद्धस्य निलपर्वतत्वावछिन्न -- ।

·-- शास्त्रमुक्तावली। विशेप्यस्वहिपकारकजानत्वस्य विरोधिविपयाजानप्रतिवध्यतानवच्छेदक तया तादृशधर्मावच्छिने वयादिप्रकारक्त्यम्याभावे विरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वमप्रामाणिकमिति वाच्यम् , तादृशज्ञानत्वम्य प्रतिवध्यतानव च्छेदकत्वेऽपि तव्यापरस्य पर्वतत्वावच्छिन्ने वहित्यावच्छिन्नाभावप्रकारक जानत्वम्यैव वहिविशिष्टपर्वतविषयकज्ञानप्रतिवध्यतावच्छेदकतया ल्या पफाभावप्रयोजरस्य सुतरा व्यायभावप्रयोजकतया तादृशविशिष्ट विशेष्यकत्वावच्छिन्नवत्यादिप्रपरकत्याभायम्य तादृशदोपविययितायुक्त सास्यावश्यक्त्वात् । न च विरोधिज्ञानासत्त्वेऽपि निहि पर्वतो वहिमा' निति ज्ञानस्यानाहार्यस्यानुत्पत्त्या इच्छाघटिततादृशाहार्यज्ञानसामन्यभावस्यैव निर्वहित्यादिविशिष्टे ब्रह्मयादिवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावायोनकत्व न तु विरोधिविषयकत्वम्य , कचिदप्यक्लप्तत्वादिति वाच्यम् , अभावाधि करणतायामेव विरोधिविपयिताप्रयुक्तत्वम्य निवेश्यतया अधिकरणता नाश्चाभावाभेदेऽप्यधिकरणभेदेन भिन्नतया विरोधियानानन्तरोत्पनजाने तादृशवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणताया विनिगमनाविरहेण पूर्व ज्ञानीयविरोधिविषयिताया अपि प्रयोनकत्वात् । यद्विषयिताप्रयुक्त तादृशोभयाभावस्तत्त्वमिति एतावन्माने कृते, 'हदो वयभाववा' नित्यादिज्ञानीयवहरभावादिविशिष्टहदादिविषयताया इव तदन्त पातिवड्यभावत्वादिविशिष्टविषयताया अपि प्रतिबधकतावच्छेदककोटौ प्रविष्टतया प्रतिबन्यतावच्छेदकस्य ह्दत्वादिविशिष्टे वयादिवशिष्ग्या वगाहित्वस्य विरहप्रयोनकतया वाघाघेरदेशे वयभावादिरूपविशिष्टे ऽतिन्याप्तिरिति यद्विपयानिश्चयाव्यवहितोचरानुमितिसामान्यस्य विरो धिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्व निवेशितम् । च यादृशविशिष्टविपयितासामान्यभयुक्तम्तादृशोभयाभाव न ·सामान्यनिरुक्ति । सत्त्वमित्येव सम्यक् , दत्वादिविशिष्टविषयतासामान्यान्तर्गतायां हृद' इत्यादिज्ञानीय विषयतायामुभयाभावप्रयोजकत्वासत्त्वादति- व्याप्तेरनवकाशादिति वाच्यम् । 'पाषाणमयो न पहिमा' नित्या- दिनानविशिष्टस्य पर्वत पापाणमय' इति ज्ञानस्य पर्वतो वहि मानितिज्ञानप्रतिबन्धकतया ज्ञानभेदेन विषयिताभेदाभावात्सापाणमयत्व- विशिष्टपर्वतादिविपयितासामान्यस्ययोभयाभावप्रयोजकत्वात् पाषाण मयत्वविशिष्टपर्वतादावतिब्याक्षेर्दु रत्वात् । - हदो वन्यभाववानित्यादि हदादिविषयक निश्चयोत्तरोत्पन्न घटा- धनुमिती विरोधिविषयताप्रयुक्तोभयाभावसत्वात् केवलहदावाबति- ख्याति अत सामान्यपद पूरितम् । तथा सति वन्यभावाद्य- विषयकनिश्चयानन्तरोत्पन्नानुमितिसामान्या-तर्गताया हद इत्यादिनिश्चया- न तरजात-'दो पहिमान् वह्निन्याप्यधूमवाश्चे' त्याद्यनुमितौ विरो- धिविषयताप्रयुक्ततादृशोभयाभावासत्त्वान्नातिव्याप्ति । केवलदत्यादिना वन्यभावविशिष्टपद्मदादिविषयकनिश्चयानन्तरमुक्तसमूहालम्बनानुमित्यु- सत्या तादृशविशिष्टस्यापि दोषत्वानुपपत्ति , अतो यत्पद यद्- पावच्छिन्नपरतयोपवर्णितम् । वन्यभावविशिष्टहदादि विषयकस्य 'हृदो वह्निमान्नवे' त्यादि ज्ञानस्यानन्तर तादृशसमूहालम्बनानु- मित्युत्पत्त्या तदोपतादवस्यम् , अतो निश्चय इति । अनाहा- र्यापामाण्यज्ञानानास्कन्दितसंशयान्यज्ञानपरम्, तेनाहायर्याप्रामाण्यज्ञानास्क- न्दितज्ञानानन्तर तादृशानुमित्युत्पत्तावपि न क्षति । दोषविषयक निश्चयनाशे सति तदनुमितेरुत्पत्त्या तद्दोषापति , अतोऽव्यवधान- . निवेश । एवं दोपचिपयकलोकिकनिश्चयाव्यवहितपूर्वमनुमित्युत्सतावपि सदोष , अत उत्तरे ति । तत्मामानाधिकरण्यमनुमिती निवेश्यम् , ·शालमुक्तावली 1 अत एकम्य बाधनिश्चयानन्तरमन्यस्यानुमित्युत्पत्तावपि न क्षति । बाधा- दिनिश्चयानन्तर पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्याठिप्रकाररुस्याहार्यस्य लौकिक प्रत्यक्षस्यचोत्पत्त्या ताशज्ञान- सामान्यमुपेक्ष्यानुमितिसामान्यनिवेश. । यत्र यत्पक्षकयत्साध्यकयद्धे- तुकयाशदोषविषयकनिश्चयानन्तरं कस्याप्यनुमितिर्न जाता तत्र तादृशानुमितेरप्रसिद्धयाऽव्याप्ति अतोऽनुमितिम्थलेऽनाहार्यदोपवि शेपाजन्यज्ञानं निवेश्य कल्पान्तरमाह-अनाहार्ये ति । तथा च तादृशानुमित्यपमिद्धिर्यन सत्र तथाविधमानसोपनीतभानादिक मादायैव लक्षण सामनीयमिति भाव वाधादिनिश्चयानन्तरमाहार्यसाध्यादि प्रकारकप्रत्यक्षोत्पत्त्याऽसम्भ वोऽव्याप्तिर्वेत्यतो ऽनाहार्ये ति । 'शो न पीत ' इत्यादिनिश्च- यानन्तर शमादौ पीतत्यादिप्रकारक्स्य दोपविशेपजन्य चाक्षुपादेर- शसः पीत शङ्घत्वा ' दित्यादिस्थलीयमाधादावन्याप्ति अतो मानसे ति । मानसपद दोपविशेपाजन्यज्ञानपरम् , तेन गौर' इत्यादिनिश्चयानन्तर मिथ्याशनजन्यवासनादिरूप दोपविशेषजन्यस्याऽऽत्मपिरोया-गौरत्यादिप्रकारक मानसम्योततावपि- अह गौर आत्मत्वा' दित्यादिसर्गयमाधा। नाव्याप्ति । एतेन यादृशपक्षसाध्यहेतुक्स्सले योपविषयफनिश्चयानन्तर विरो- घिसामप्रयादिवशेन मानसज्ञान कदापि न जातं तवाव्याप्ति- रित्यपि निरस्तम् । तत्राप्यनुमिति गाब्दयोवादिक्मादाय लक्षण- गमनसम्भवात् । पक्षतावच्छेदक्त्यादिदद्वयनिवेशयावृत्ति पूर्वरीत्या योध्या । विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिरेगन प्रयोजन खयमेवाने वक्ष्यति । यन विपयविशेष समूहालम्बनजान न स्यापि जात तत्र पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्यविशिष्टसाध्यव्या- प्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्यभावरूपविशिष्टाभावाप्रसिद्धि अतो विशि- पत्त्या , नाह -- ·सामान्यनिरक्ति । साभावमुपेक्ष्य उभयाभावनिवेश कृत 1 तादृशोभयाभावप्रयोजकवि रोथिविषयतावत्त्व यद्रूपविशिष्टविषयिताव्यापक तद्रूपावच्छिन्नत्व दोपत्व मित्यस्य सम्यक्त्वेऽपि यथासनिवेशे न वैयय॑म् । [ अधिक बाचित्तश्च पाठ ।। [मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिवारणाय ययावतविशिष्टान्तराघटितत्व निवेशे उपदर्शित व्यभिचार घटित वाघायव्याप्तिरिति विशिष्टान्तर विपयित्वामयोज्य खाधिपयत्ताप्रयोज्य तादृशोभगाभावभयोजनामापा धिकरणतारत्तररूप तादृशविशेषण निवेश्यम् , मेयत्वविशिधव्यमि चारादिप्रयोज्याया उत्तोनगाभावप्रयोजायाप्त्याद्यपगाहित्त्वाभावत्ताया शुद्ध यभिचारादिविपयताप्रयोज्यत्वनियमेन मेयत्वविशिष्ट यभिचागदौ न विशिष्टान्तरविषयत्वाप्रयोज्य स्वविषयताप्रयोज्यनिरुतोभयाभाव प्रयोजकाभायाधिरणताकत्वमिति नातिप्रसन । उपशितव्यभि चाराविघटितवाधादिविषयताप्रयोज्याया पभे गाना यदगाहिल्या भागाधिकरणतायाखयटक व्यभिगारादि विषयित्वाप्रयो चतया मह च मिशिष्टपक्षे विशिष्सा यवतमप्रतिवन्धक- तावच्छेदिकायाम्ताशयाधादिविपरितान्त पाति यभिचारादिविषयितागा अपि ताहगनाधादेिविपयितापयोज्याया विशिष्टपई विशिष्टसाध्य रे- गिन्यावगाहिलामागाधिरणताया प्रयोना तया तादृशाधादिर्दै सिमह इति वाच्यम् । यलिविद्विशिष्टान्तरविपयिनात्य सापक रूपावच्छिनाप्रयोज्यतानिवेशेन तलग्रह मम्भवात् । व्यभिचाराति वियिताया बापाविपयितान्त पाति पयितमानतिरूपेणैव उप दरीित साध्यवत्तानानप्रतिपयस्तावच्छेदस्तया तेनेव रूपेण ताहामा 'यावाहितापिरत्वत्त्वप्रयोजस्त्यात् , तादृशन्य च यायादिविषयितानन्त पातिव्यभिधारादिविषयितामाधारण व्यभिचागदिम्पगिरीष्टान्तरावधायिता. तस । न ६ ·शासमुक्तावली । त्याव्यायकत्वात् तव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्य उक्तनाधादिविषयिता प्रयोज्य-उक्तसाध्याद्यवगाहित्वाभाववत्तायामक्षतत्वात् । मेयत्वविशिष्ट- ज्यभिचारादिविषयिताया येन रूपेण व्याप्यादिग्रहप्रतिबन्धाता वच्छेदकत्व तद्रूपेण निरुतविषयितात्पन्यापन मेयत्वविशिष्टन्यामि चारादिविपयितान्त पातिव्यभिचारादिविषयिताया मेयत्वविशिष्टच्याम चारादिविपयिताप्रयोज्य व्याप्त्यावरगाहित्वाभाववया नियमत प्रयोजस्त्वान्नातिप्रसझावराश । पाथसत्पतिपक्षादिविषयपज्ञानस नाना विधनाधादिविपयाजानत्य वा अनन्तर जानाया घटानुमितो या पाया दिविषयिताप्रयोज्याभावाधिररणता तस्या विशिष्टान्तरविषयताप्रयोज्यत्वे ऽपि वपूर्ववर्तिनानीयविषधिताया एव सनिष्टप्रतिष यतावच्छेदपा भाषाधिकरणताप्रयोजात्यार एकताविषयाधादिमानानन्तरजातनाने या तत्तद्वाधादिविषयताप्रयोज्याभावादितरणता तस्या विशिष्टान्तरविधि त्वाप्रयोज्यतया याधानी रणसमन्वय । व्यभिचारादिरितमामादि विषयिताप्रयोज्याया दीधितिकोमयाभाषाधिकरणतामा व्याप्त्याय वगारिताविरटपयोज्यत्वेन यतिविद्विमिष्टान्तविपथितार यापासा. वच्छिन ताराराधादिविपयितानन्त पातिव्यभिचारविपरितासाधारण व्यभिचारादिम्पियितात्यायपिउन प्रयोज्यत्तनियमान् तलमाय नाही भयाभावप्रयोगाभायाधिकरणलापर्यन्न विग । तथा गति उप মুহিবা নেশাৰাধনা प्रयोज्यत्वनियमेऽरे ताराधिनताप्रयोगर साभ्यादिमत्वावगाया নাৰাখিবনা বগামিনিন্যানিখদায়ান ताइवानाधारे समा इति दिर ।] पनी वानियत् ५१ दियादी पक्ष या दावि गरिमा विधिपणे दिन ·सामान्यनिरुक्ति । टी] पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यादिञ्च वैज्ञानिकम् , न तु वास्ता ग्राह्यम् । . शिष्ट्यावगाहित्वाप्रसिद्धिरित्याश्रयासिद्धयादापयाप्तिरित्यत आह पक्ष- तावच्छेदके ति । आदिपदात् साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यादिपरि- ग्रह । वैज्ञानिक मिति । तत्प्रकारेण जायमानत्वरूपमित्यर्थ तथा च पर्वतादे काञ्चनमयत्वादिवैशिष्ट्यस्य वातविक्स्य विरहे ऽपि तेन रूपेण ज्ञायमानत्वमादाय लक्षणसमन्वय इति भाव । न च 'हृदो वड्यभाववा' नित्यादिनिश्चयानन्तर जायमाने हदो द्रव्य जलमयो वह्निमान् वह्निव्याप्यधूमवाश्च ' इत्याद्या कारक्समूहालम्बने हदत्यादिना ज्ञायमाने वन्यादिवैशिष्ट्यावगाहि त्यसत्त्वादसम्भव इति वाच्यम् , पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना या पक्षनिष्ठविशेष्यता तन्निरूपिता या साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साभ्य प्रकारता , या च साध्यतावच्छेदकापच्छिन्नसाव्यप्रकारतानिरूपित व्याप्यत्वप्रकारतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुप्रकारता तत्पति योगित्वयोरयगाहितान्तद्वयेन विवक्षणात् , विशिष्टविषयाप्रसिद्धा वपि पर्वताचशे काञ्चनमयत्वाद्यवगाहिभ्रमविषयिताया व्यधिकरणका श्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नाया प्रसिद्धया लक्षणसमन्वयात् । व्याप्ति- पारतास्थाने च निरूप्यनिरूपकगावापन्नव्याप्तियटकतत्तत्पदार्थप्रका रता निवेशनीया , तेन 'धूमवान् वने' रित्यादौ वनि व्यापमधूमसामानाधिकरण्यादिरूपव्याप्तेरपसिद्धावपि न क्षति । न वत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तिधेद्विवक्ष्यते । तदा व्यतिरेक व्याप्तिज्ञानविरोधिनि साध्यादिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्यादिम्पानुपसहारित्वे न्याप्ति तादृशज्ञानम्यान्चयव्याप्तिज्ञानाविरोधित्वात् । व्यतिरेक न्याप्ति .

·मालगुतायी।
[दी] व्यासिब-जन्वयनो व्यतिरेक्तश्च वाच्या , नाशाचगाहित्व
प्रमिद्धि आहार्यजान पाइन्युतिया , अनन्यगतिमत्तात् ।
ण्यय यन्तुम्मानिधयानन्तर निधि यादिविशिष्टयग्ग्रहेपि न
क्षति , तम्य गिध्यविपयकता ।
तजनानन्य
वियपणे च हेतुनिष्टगा याभारतिवमा यतावन्दनानिष्टनुस
मानाधिकरणाभावप्रतियोगितापच्छेदस्वादावव्याप्ति
प्राशाभावाद्यनवगाहितया व्यतिरेक यातिज्ञानविरोधिये मानाभावात् , जन
आह-व्याप्तश्च ति । अन्ययत.-जन्वयनि-पिता, प्रतरेतु
निष्ठा प्रातसाध्यानरूपतात यावत् । सा चात्य ताभावान्यो या ।
यभेदेन भिन्ना अव्यभिचारतच्यापरमामानाधरण्यरूपा नानावधव
अतोऽत्यन्तामादिगमव्याप्तताने न्योन्याभावादगर्भ
व्यभिचान्नानम्य ब्यापरतानाने सायाभारयवृत्तिरेत्यादिनानम्य
च ग्राखाभावानवगाहितया विरोधिन्वेऽपि न यति । व्यनिरसन
व्यतिरेमनिरूपिता, सा च माध्याभा पव्यापाभनाभावपतियोगित्वर पा ।
वाच्या च्यातिपदेन विवक्षणीया । तथा च तत्तद्वाप्तिप्रमातानि
रूपितहेतुनाव छेदनापच्चिन मारा नियोति ठाभार
निवेशनीय इति भाव
ननु
'निर्वहि पर्वतो व निमा' नित्य दा पक्षतावच्छे
दकविशिष्टे पक्षे मान्यतावच्छेदा विशिष्टनेमिप्यापगारित्वम्वाप्रसिद्धमिति
ल्क्षणममन्मय त्यत आह-वाहशारगाहित्वप्रामद्धि
गिति । आहार्यज्ञान एवेति । तिनित्वविशिष्टपर्वते वनिमत्यक्ष
जायतामित्याद्याकारच्छानन्यप्रत्या एव इत्यर्थ ।
विरोधिविपरिता प्रयुत पनिवेगन प्रयोनन माह-एवजे ति ।
वि
M
दथ

·सामान्यनिरुक्ति। दी] एव साध्यनिश्चयोत्तर सन्याऽननुमिलायपि, मानस ज्ञाना- पिरोधित्वाच्च । - च इत्यर्थ विरोधिविपायतामयुक्त वनिप्रेगने न क्षति -- न 'निर्वनि पर्वतो कनिमा ' नित्यादा घटादा अतिन्यामि । तस्य-घटादिनिश्चयन्य । शिरोध्यविपय त्यात-सानन्तरानुमिति सामान्यनिष्ठतादृशोभयाभावप्रयोजरविरोधिविपयतास्त्वविरहात् । व निमत्पर्यतादिविषयरममूहारम्बनात्मस्पटादि निश्चयान तरजातवान निष्टतागोभयानाववत्त्यस्य सन्तानीयविरोधिविपगिताप्रयुक्तत्वेऽपि घटादिनिधयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यान्तर्गत समूहालम्बनानात्म संघयादिनिश्चयाव्यवहितोचरानुमिती विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाव पत्त्यावरहानातिव्याप्तिरिति मात्र ·शास्त्रमुत्तावरी । देऽपि पक्षाने माध्याने वा अधिरावगाहिन्या अनुमिते साध्यधर्मिता- वच्छेदकमान्यविधेयकानुमिते. साध्यावच्छिनपक्षविधेयकानुमितेश्रोत्स- त्या तनोभयामावासत्त्वादपि नातिप्रसगप्रसक्तिरिति पाच्यम् , या विपयविशेषे मिपाधायपालात्मिद युत्तर तादृशानुमिति कदाचिदपि न जाता तत्रैवातिव्याप्ते सम्भवात् । द्वितीयारूपे विषयितामात्र निवेश्यम् , न तु विरोधिविपयितापर्यन्तमित्याशयेनाह-मानसझाने ति।सायनिश्चयस्येत्यादि । उभयाभावघटितलक्षणे प्रमेयत्वविशिष्टव्यभि चारादिवारणाय यथाश्रुतविशिष्टान्तरापाटतत्वनिवेशे उपदर्शित यभिचार घटितबाधादावव्याप्त्या विशिष्टान्तरविपयित्वाप्रयोज्यन्यविपयिताप्रयोज्य तादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वरूप ताशविशेषण निवे श्यम् , प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्याया उत्तोभयाभाव- प्रयोजकव्याप्त्याधवगाहित्वाभाववत्ताया उशुद्धन्यभिचारादि विषयि- ताप्रयोज्यत्वनियमेन न प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ विशिष्टान्तर विषयित्वाप्रयोज्यसविषयताप्रयोज्यनिरत्तोभयाभावपयोतकाभावाधिकर- णताफत्वमिति नातिप्रसग । उपदर्शित यभिचारादिघटितनाधादि विषयिताप्रयोज्याया पक्षे साध्यायगाहित्याभावाधिकरणताया सद्घ टकव्यभिचारादिविपयित्वाप्रयोज्यत्वेन तन्सग्रह. न च विशिष्टपक्षे विशिष्टसाभ्यरत्ताग्रहप्रतिवन्यस्तावच्छेदि काया स्तादृशवाधादिविषयतान्त पाति यभिचारदिविपयिताया अपि तादृशाधादिविपयिताप्रयोज्याया विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्या वगाहित्वाधभावाधिकरणताया प्रयोजकतया तादृशमाधाद्यसग्रह इति वाच्यम् , यविञ्चिद्विशिष्टान्तरविपयितालव्यापररूपावच्छिन्नाप्रयोज्य पनिवेशेन तत्समहसम्भवात व्यभिचारादि विपयिताया बाधादि वियितान्त पाति विपयितामात्रवृत्तिरूपणेवोपदार्शतसाध्यवत्ताग्रहप्रति बन्धक्तावच्छेदकतया तेनैव रूपेण तादृशसा यावगाहिताविग्वत्ता ·सामान्यनिरक्ति । प्रयोजत्वात् तादृशम्य च मन्य बाधादिविपयितानन्त पातिव्यभि- चारादिविषयितासाधारणत्र्यभिचारादिरूपविशिष्टविषयितात्वान्यापकत्वात् तयापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्पोक्तभावादिविषयिताप्रयोज्योक्तसाध्याय- वगाहित्वाभाववत्तायामक्षतल्यात् प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयता- या येन रूपेण त्याप्त्यादिग्रहप्रतिरन्धक्तावच्छेदस्ता तद्रूपेण निरक्तविपयितात्वव्यापन प्रमेयस्वविशिषव्यभिचारादिविषयतान्त. पातिव्यभिचारादिविषमताका प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयितामयो ज्यव्याप्त्याद्यवगाहित्वाभाववत्ताया नियमत भयोजकत्यातातिभसमावकाश । वापसत्प्रतिपक्षादिविपयकज्ञानस्य नानाविधमाधादिविषयकज्ञानस ना नन्तर जायमानायां घटायनुमितौ बाधादिविषयिताप्रयोज्या या अभावधिकरणता तस्या विशिष्टान्तरविपयिताप्रयोज्यत्वेपि खपूर्वत्तिज्ञानीयविरोभविषयिताया एव खनिष्ठप्रतिमध्यतावच्छेदकधर्माभावाधिकरणतामयोजकत्वात् एकैकषि- पयवाधादिमात्रज्ञानानन्तरजातज्ञाने या तवद्वाधादिविषयितामयोज्या- चगाहित्वाभावाधिकरणता तस्या विशिष्टान्तरविपरित्याप्रयोज्यतया पावादी लक्षणसमन्वय व्यभिचारादिपटितपागादिविषयिताप्रयोज्याया दीधितिकारोक्तोभयाभायाधिकरणताया व्याप्त्यायपगाहिताविरहगोज्य- त्येन यत्किधिहिशिष्टान्तरविषयितात्वज्गापफरूपायरिछसताशबाधादिवि- पायेत्तान्त पातिव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्यत्वनियमा पा सत्सम हाय ताहशोभयाभावप्रयोजकानायाधिकरणतापर्यन्तनिवेश ॥ तथा सति दर्शितोभयाभायाधिकरणतागा उतारूपावच्छितव्याभिनारादि- विपयिताप्रयोज्यत्वनियमे ऽपि सारसोगयाभावाधिकरणतामयोजकसा- ध्यादिमत्तावाहित्वाभाषाधिकरमतागा उफरापापच्छितव्याभिचारादि- विषयित्वाप्रयोज्यत्वेन तारापादे रामहः ॥ याचादिविषयिता- प्रयोज्यस्य साध्यादिमायगाविसतिपिरहस्य सत्प्रतिपक्षादिरूपविशि- शान्ताविपयितामयोऽमलनिगमा दसम्भव ा दिति उगयाभार- ॥

·शास्त्रमुक्तावली । प्रयोजमाभावे विगिष्टान्तरविपयित्वाप्रयोज्यत्व मनिवेश्य तादृशालावा. धिकरणताया तनिवेश , तथा मति अधिकरणताया अधिरणभेदेन भिन्नतया पूर्वत्तिखनिष्ठप्रतिरन्धकतावच्छेदकधर्मस्यैव तदुत्तरोत्पन- निष्ठप्रतिबन्यतावच्छेदकधर्माभायाधिकरणतामयोजकत्येनैव पाधादिनिश्च यानन्तरोत्पन्नानुमितिनिष्ठसाध्यादिमत्तावगाहित्याभावाधिक गताया स- प्रतिपक्षान्यादृशाधादिविषयिताया अप्रयोज्यत्वेन सामञ्जस्यात् । अथैतादृशोमयाभावघटितलक्षमस्रणेऽपि केवलनिहित्यादिपक्षता- यच्छेदककवयादिसाध्यासल यनिर्वहिनिष्ठवड्यभावादिस्प बाधादिदोपे ऽव्याप्ति , तादृशबाधादिज्ञानस्याप्रतिवन्यस्तया तदीयविरोधिविपयिताया तथाविधोभयाभायाप्रयोजकत्वात् , तस्य दोपत्वानुपगमे तत्र हेतो दुष्टत्वव्यवहारानुपपत्ते । तत्रेप्टापतौ च निर्वहि पर्वतो यहिमा नित्यादापि तत्सम्भवेनैतादृशप्रयामवफल्यात् । न च तत्राभाववान् चलिमानित्यनाहार्यज्ञानस्य पसिद्धया तलतिबन्धकीभूतम्याभावयास चझिरित्यादिज्ञानम्य विषय एवं दोष इति वाच्यम् ? अभाव- यत्त्वसामानाधिकरण्येन निर्वरित्यग्रहस्य ताशयतिमत्त्वमहाविरोधिलात् । अभाववत्त्वावछेदेन वयादिमत्ताग्रहविरोधित्वेऽपि तादृशययादि- मचायगाहित्वस्य ययभावादिमस्याप परतावसविशिष्टे मा य. वैशिष्ट्यायगाहिलान्यापक्तया तदवच्छिनप्रतिबन्धस्तावच्छेदरवियि तायास्तथाविधोभयानाचाफ्योजत्त्वात् तद्विपयम्य दोपत्वानुपपत्ते । अभा. यवत्यावच्छेटेन निहित्यप्रय भ्रमरूपतया तद्विपयविशिष्टयेयाप्रसिद्धे । एव वहिमान् निक्षिरित्यादिखत्रीयदोपे नितरामच्याप्ति , यस्मिनिष्ठवलिम- वादेरेव तत्र दोपत्वसम्भवात् तद्विषयज्ञानम्यवचिदपि प्रतिनन्धरत्यायो- गात् । एवं या निर्वाहि पर्वतो यदिमानित्यादो पर्वतत्वादिसामानाधिकर- ण्येन ययभावादिमत्वम्य प.सतावच्छेदस्यटकला तर पर्वतल्या दिसामानाधिकरण्येन बयादिगत्त्व न दोष , विशिष्टपमहायवि ·स्वच . सामान्यनिरक्ति । ४९ रोधित्वेनाप्रयासिद्धयादिरूपतानुपपत्तेहतरीत्येतलक्षणानाक्रान्तत्वाच । पर्व तत्वावच्छेदेन वयादिमत्त्वमप्रसिद्धम् , वहिशून्यपर्वतादेरपि सत्त्वात् । नापि पर्वतत्त्वादिसामानाधिकरण्येन निर्वहिपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वा वय भावादिमत्त्वरूपनाधादिर्दोष , तज्ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साभ्यवैशिष्ट्यावगाहित्त्वव्यापरुविषयिताघटितधर्मावच्छिन्नापतिबन्धकतया तत्र लभणगमनायोगात् । नापि पर्यतत्वापच्छेदैन वहयमावादिमत्त्वम् , अप्रसिद्धत्वादिति तत्र न कोऽपि दोष स्यात् । यत्तु-प्रयुक्तत्व व्यापरत्वम् , यद्विपयकनिश्चयनिष्ठपिरोधिविषयिताया उभयाभाव याप्य खाश्यतादृशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वसम्बन्धेन , साइश सम्बन्धलाभायैव तदुत्तरमनुमितावित्युक्तम् , एवञ्च विरोधिविषयक यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकतादृशोभयाभाव इति प र्यवसितम् । एवञ्च निर्वहिर्वहिमानित्यादिस्थलीयबाधादिविपयिताया खरूपसम्ब धरूपोभयाभावषयोजकत्वासम्भवैऽपि निरुक्तोमयाभावप्रतियो गितावच्छेदककोटी यद्पावच्छिन्नविशेष्यायपावच्छिन्नप्रकारत्व नि विष्ट तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपायच्छिन्नामावतद्वाप्यान्यतरप्रकारक त्वस्येव विरोधिविपयरुत्वार्थकतया तत्र एतल्लक्षण सुसमन्वयकमेव तादृशप्रयोजकत्वस्यानिवेशात् । न चेन तत्र वस्तुमात्रेऽतिव्यासिारेव तादृशोभयाभावम्य विरोधिविषयकसमूहालम्बनरूपघटादिविषयनिश्चयाव्यवहितोपरानुमिति त्वव्यापकताया अक्षतत्वादिति वाच्यम् , विरोधिविपयितानतिरिक्तवृत्तिय- द्विपयिताशालिनिश्चयस्य निश्चयान्तेन यियक्षमात् घटादिविषयिताया स्तर निरक्तविरोधिविषयितानतिरिक्त वृत्तित्यविरहात् । न चैव विरोधि विपयितानतिरिक्तवृत्तिर्यदीयविपयिता तत्त्वमित्येतायतैत्र सामान्ये शेपयर्यमिति वाच्यम् , या पर्वतत्रादिमामानाधिकरप्येन ययादे तत्र पर्वतत्वादिसानाधिरप्येन वयनावादिमत्त्वम्य साध्यता ·शास्त्रमुक्तावली । विषयिताया निरुक्तविरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्तितया तत्रातिव्याप्तेर्वार- कतया शेपसार्थक्यात् । तदुपादाने तादृशवयमायादिमत्त्वविषयक निश्चयानन्तरं पर्वतत्यादिसामानाधिकरण्येन बयाधनुमित्युत्पत्त्या ताहशानुमितौ तथाविधोमयसत्त्वेनातिव्याप्त्यनवकाशादिति--तत्तुच्छम् । - 'निर्वहि पर्वतो वहिमा' नित्यादौ यत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वड्यभावादे. पक्षतावच्छेदकघटकता तत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वयादिमत्त्वम्य विशिष्टपक्षमहाविरोधित्वेनाश्रयासिद्धयनात्मकम्य हेत्वा- भासान्तरताभयेनासम्भवद्दोपलक्षण ( लक्ष्य ) भावस्य निरुक्तविरोधि- विषयितानतिरिक्त त्तिविपयिताकतया अतिव्याप्तेस्तादृशोभयाभावप्रति- योगितावच्छेदकगर्ने यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्न- वैशिष्ट्यावगाहित्व निवेश्यते तद्पावच्छिन्नविगेप्यकतत्संसर्गक तद्रूपा- चच्छिन्नप्रकारकानुमितित्वावच्छिन्न निधिनप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व रूपविरेधित्वम्य विपथिताया निवेशे तु शेपवैयर्यम् , उक्तरीत्या 'निर्वहिर्वहिमा ' नित्यादिस्थलीयदोपेऽव्याप्तिश्च । यत्तु-पक्षतावच्छेदकविशिष्टे निरुक्तसाध्यहेतुवैशिष्ट्याचगाहि- निश्चयावृतिविपयितैव विरोधिविपयितापदार्थ , तथा च यनिरूपित- तादृशविपयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्यापकोभयाभाव तत्त्वमिति समुदितार्थः । निश्चयत्वञ्च विशेषणविशेष्यतावच्छेदभावानापन्न- विरोधिकोटिद्वयमकारकैधर्मिविशेयकज्ञानान्यज्ञानत्यम्,कोटिद्वये विशेषण विगेप्यतापच्छेदकभावानापनन्यनिवेशात्-'निहि पर्वतो वह्निमा नित्यादौ पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यादिवैशिष्ट्यग्रहग्य एकर विरोधि. द्वयप्रकारकत्वनियमेऽपि न तादृशनैशिष्ठ्यावगाहिनिश्चयामसिद्धिः । यदीयविपयिता तादृगनिश्चयात्ति, तत्त्वमित्येतावति कृते ' दो वलि- व्याप्यधूमवान् । ' इत्यादौ ददादिनिष्ठवन्यभावादिमत्त्वेऽतिव्याप्ति , वन्यादिव्याप्यवत्वानिश्चयम्यापि वह यादिनिश्चयवत् कार्यमहभावेन " ·सामान्यनिरुक्ति । वन्यभावादिग्रहविरोधित्वात् वन्यभावादिमत्त्ववियितायास्तादृशनि श्चयावृत्तित्वादिति न शेपवेयर्यमिति , तदपि न, वहिव्याप्यवान् वहिव्याप्यव्याप्यवाश्च हृदो वयभाववान्' इत्येतादृशाहार्यज्ञानोपगमेन वह्यभावादिमत्त्वविप यिताया वहिन्याप्यादिमत्त्वनिश्चयवृत्तितया उत्तातिव्याप्त्यनवकाशेन शेपसार्थक्यानुपपत्ते । ' वहिमान् वहिव्याप्यवाश्च हदो वयमा ववान्' इत्येतादृशाहार्यसाध्यादिवेशिट्यनिश्चये हदो वहिमा ' नित्यादिस्थलीयबाधादिविययितासत्त्वेनासम्भवप्रसगाश्च । वयादिरूप धर्मितावच्छेदकानवच्छिन्नययभावादिविशेषित हृदादिनिरूपितविपयि ताया साभ्यादिनिश्चयावृत्तित्वेऽपि घटादिनिरूपिताया अपि दोष विपयित्वावच्छिन्नाया विपयिताया साध्यादिनिश्चयावृतितया घटा दावुदासीनेऽतिव्याप्तेरिणाय यादृशविशिष्टविषयितासामान्य तादृश निश्चयात्ति , तागविशिष्टनिरूपितविपयिताया एव निगेधिविपयि तेत्यनेन विपक्षणीयतयाऽप्रतीकारात् । भ्रमान्यवृत्तियदीयविषयता सामान्य ताशनिश्चयावृत्ति तदीयविषयिताया विवधणेन निर्वाहेऽपि विरोधियद्विषयताशारिनिश्चयोत्तरानुमितिमामान्ये द्वयोर्व्यतिरेक इत्यन भिधाय यद्विपयानिश्चयम्येत्यादिवकाभिधानम्य ग्रन्थकारीतविरुद्ध सादिति । एतेन विषयताया उभयाभावप्रयोजकत्व तादृशोभयाभाव प्रतियोगितावच्छेदक यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यदपावच्छिन्न वेशिष्यावगाहित्वपाटत तद्रूपागच्छन्नविशेष्यत्तत्मसर्गस्तपावच्छि नप्रफारस्त्वविशेषितेनानुमितित्वेना ऽनाहायलोकिकसन्निकर्षानन्यज्ञा नत्वेन वा अपच्छिन्ना या प्रतिर यता तनिरूपितप्रतिबन्धक्ताव च्छेदक्त्वम् , एवश्च यादृशविशिष्टविषयिता निरक्कतथाविधोभयाभाव- ·५२ शास्त्रमुक्तावली। प्रयोजकताश्रयस्तादृशत्वमेव लक्षणम् , विपयित्वादौ विरोधित्वादिक- थनन्तु सस्पाग्यानमामिति प्ररपितगप्यनादेयमेव । निधि हिमान् । इत्यादिम्बलीयदोपरय उक्तयुक्त्या दुस्मग्रवादिति . चेत् । अत्र केचित्-काश्चिदित्यग्रिमकल्प इवानापि कल्ये न दीधितिकृतां निर्भर , 'निर्वहिर्वह्निमान् ' इत्यादिस्थलीयदोपा संग्रहेणाऽस्वरसस्याग्रिमकल्पे कश्चि दित्यनेनेवानापि कल्पे वदन्ती त्यनेन सूचितत्वात् । निर्भरस्तु केचित्त्वि त्यादिकल्प एवं , अत एव तत्र प्रकर्षबोधनाय प्राहु रित्युक्तमित्याहु । परे तु-घटाभावादिधर्मितावच्छेदकावयादिज्ञानप्रति तद्धर्मिता वच्छेदकस्वयभावादिमत्त्वज्ञानस्य प्रतिनन्धकल्वे कल्पनीये धर्मिताव च्छेदकभेदेन तदकल्पनाप्रयुक्तलाघवानुरोधेन धर्मितावच्छेदकधर्माननि- श्यानाहार्यवयादिविशिष्टवुद्धित्ववक्ष्यमावादिनिश्चयत्वाभ्या समानध- मितावच्छेदकत्वमत्यासत्त्यैव प्रतिबध्यप्रतिनन्धरुभाव कल्पयते एवञ्च तद्देशनिष्ठस्य पूर्ववृत्तिपतिबन्धकनिरुपितप्रतिबन्धातावच्छेदक- सम्बन्धस्य उत्तरवृत्तिनिष्ठ प्रतिनध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्देशासम्ब- धित्व प्रति प्रयोजकतया वयभावादिनिष्ठवलयभावादिप्रकारकज्ञा- नीयधर्मितावच्छेदकतारय विषयितायास्तदुत्तरोत्पन्नानाहार्यवहयादिप्रका रकज्ञानस्य वहयभाषादिधर्मितावच्छेदककत्यविरहप्रयोजक्त्वात् यहब- मावादिविशिष्टे वहयादिवैशिष्ट्यावगाहित्वरिरहस्य वयभावादिधर्मि- तावच्छेदकमवयभावादिप्रकारकनिश्चयविपयिताप्रयुक्तत्वमक्षतमेवेति ता- दृशनिश्चयाधिपयस्य दोपत्वमन्याहतमेव । न च धर्मितावच्छेद- कनिष्ठप्रत्यासत्त्या पिपरीतज्ञानस्य प्रतिबन्धात्वे 'निर्वातिविशेष्यका हिंज्ञान आयता मित्यागारकेच्छाजन्यम्य निर्वहिहिमान् , - ·सामान्यनिरक्ति । [दी] तादृशपक्षे तादृशसाध्यवशिष्ट्यस्य तादृशसाध्यनिरूपित 'यातिविशिष्टता शहेतुवेशियस्य चाागाहिनो जानम्य यद्विप यक सान विरोधिविषया तत्त्वम् , तादृशतानविरोधित्व वा हेतुदोपत्वम् । , घटाभाववाश्च यहिमा ' नित्याद्याविहार्यज्ञानस्य विपरीतनिश्चय प्रतिवध्यतावच्छेदकानामान्ततया घटाभावान् वहयभाववा नित्यादिनिश्चयकाले तथाविधेच्छासत्त्वे 'घटाभावविशिष्टविशेष्यक वहिज्ञान जायता ' मित्याकारकेच्छा विनेव तादृशज्ञानापत्तिरिति वाच्यम् , यत सामान्यतो वहथादिज्ञानेच्छाविशिष्टान्यत्वरूपमना हार्यत्व न प्रतिवध्यतावच्छेदक्कोदो निवेशनीयम् किन्वाहार्यज्ञा नोपपत्त्यर्थं विशेप्यतानिष्ठ यत् खविपयतापच्छेदकत्व तदवच्छेद कतावच्छेदस्त्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवादिज्ञानेच्छाविरहस्य या खाव्यवहितप्रारक्षणावछिन्नाधिकरणता तद्विशिण्धमितावच्छेदक ताया एव प्रतिबभ्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वमुपेयते ताशेच्छाविरहस्य प्रतिवन्धकविशेषणत्वमेव वा विशेषगता विशेषधामतावच्छेदकता सम्बन्ध घटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेनोपगन्तव्यम् उक्तस्थले च घटाभावादो तादृशेच्छाविरहस सत्त्वानोक्तापत्ति अधिकमन्यत्रानु सन्धेयमिति वदन्ति । निर्वति पर्वतो पहिमा' नित्यादिसलीयदापसाधारण्याय प्रकारान्तरेण रक्षण व्याचक्षाणाना केपाश्चिन्मतमात्-ताशपक्ष इति । पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्ष इत्यथ । तादृशसाध्ये ति । साध्यतावच्छेद्कविशिष्टसाध्ये त्यर्थ । तादृशत्ति ति । हेतु तावच्छेदाविशिष्टहेवियर्थ ज्ञानस्य विरोधिविपया यद्विप- यक ज्ञानमिति योजना । ज्ञानम्-ज्ञानसामान्यम् , तेन घटादि ·शास्त्रमुक्ताव [दी] ज्ञानविरोधित्वञ्च तद्विपयविषयकग्रहविरोधिग्रहस्पियत्तम् । एवविधैव रीतिरतरत्र सर सत्यभिचारलक्षणादावनुमत येत्यपि कश्चित् । . विषयास्य कस्यचित् समूहालम्बनस्य तादृगजानविरोधिनराधादिविषयक त्वेऽपि नातिप्रसङ्ग । सावच्छिन्नविपयकत्वन्यापकतादृशज्ञानविरोधि विपयिताकधर्मवत्त्वमिति फलितोर्थ । अन च विषयितानिष्ठ स्वरूपमम्बन्धपतादृशज्ञानविषयविषयक- अप्रतिबन्धकतावच्छेदकतात्मकनादृशज्ञानविरोधित्वमेव निरोशनीयम , न तु विषयनिष्ठ निर्माच्य तादृशज्ञाननिरोधित्वम् , तम्यैर स्क्षणत्य- सम्भवेन शपयर्थ्यप्रमात् । विपयनिष्ठस्य निर्वाच्यतादृशजानविरोधि- स्वस्यैव तदपेक्षया रघुतया तदेवाह तादृशज्ञानविरोधिल वेति । तादशज्ञानविरोधित्व यदि ताहगनानप्रतिबन्धकतावच्छेदक खावच्छिन्नविषयिताऊधर्मवत्त्व, तदा पूर्वनिरत यथाश्रुतमूलार्थ एव पर्यवसानात् 'निर्वहि पर्वतो वनिमार्ने ' इत्यादिम्परीयोपा याप्ति तादवस्थ्यमिति तनिक्ति-शानविरोपलनेति । तद्विपथविषयके ति। तथा च 'निर्वहि पर्वतो वहिमा' नित्यादौ तादृशज्ञान विरोधिज्ञानाप्रसिद्वायपि तद्विषयविपय कम्य 'निर्वनि पर्वत' इत्यादि ज्ञानस्य प्रतिबन्धा यद्वनिमान् पर्वत इत्यादिज्ञान तद्विपयतामादाथैव वनिमत्सर्वतादिरूपतत्स्थरीयाश्रयासिदवादो लक्षणसमन्वय । अथ घटयद्भूतलादिरूपोदासीनपदार्थविषयकसम्हालम्पनात्मक पक्षतारच्छेदसवच्छिनावशे यामाध्यताप्यहेतुप्रमशास्त्रागाविषयकप- स्वतलादिनानातिनन्धकज्ञानविषयघटाभायपद्भूतलादावतियाप्ति । सच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकमा यतावच्छेद-विशिष्टमाध्यत 1 ·सामान्यनिरुक्ति । ५५ बन्नरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकतावच्छिन्नहेतुप्रकारकमहत्वव्यापक विपयिताघटितधर्मावच्छिन्नप्रतिमभ्यतानिरूपितप्रतिबन्धातावच्छेदकस्खा चच्छिन्नविषयताकधर्मवत्त्वनिवेशान्न दोप , घटवद्भूतलाादविपयिताया- स्तादृशमहत्वाच्यापफन्वादिति वाच्यम् , यत पर्वताचशे वहिमत्त्वाद्या नवगाहिनो 'निर्वहि पर्वत' इत्यादिज्ञानस्य या पहिप्रकारकत्वाद्य निरूपिता निहित्वादिप्रकारकतानिरूपितपर्वतादिविपयिता सैव अनाहार्यत्वविशिष्टतया । वाहमान् पर्वत' इत्यादिज्ञानप्रतिवध्यता वच्छेदिका, तस्याश्च ‘निर्वहि पर्वतो वहिमा' नित्याद्याकारका हार्यज्ञानसाधारण्ये मानाभावात् आहार्यज्ञानसामग्यास्तादृशावपयिता प्रयोनकत्वासिद्धे विपरीतज्ञानाभाववटितायास्ताहशविपयिताप्रयोजका नाहार्यज्ञानसामग्याचाहार्यज्ञानाननकत्वात् तादृशमहत्वव्यापिका बहि मत्त्वादिप्रकारतानिरूपिततादृशपर्वतादिविपयिता सा च न प्रति घध्यतावचोदिका-इति निर्वहित्वादिप्रसारतानिरूपितपर्वतादिविषयिता त्वेन 'निर्वहि पर्वत' इत्यादिजानीयविपयितापि तथाविधमहत्व व्यापिरेति चेत् , तर्हि विषयितात्यादिना घटवद्धतलादिविषयितानामपि तद्यापतिया उदासीनपदार्थशारणमशक्यमिति चेत् , मैवम्-यपावच्छिन्ने यद्पावच्छिन्नप्रकारकत्यत्वावच्छिन्न तादृश प्रहत्वव्यापक तद्रूपावच्छिन्नविशेष्यकतद्रूपावच्छिन्न प्रकारकग्रहत्त्वावच्छिन्न प्रतिपयतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकखावच्छिन्ननिरूपितविषयिताक धर्मवत्त्वस्य विवक्षणीयतया सर्वसामञ्जस्यादिति दिक् । अत्र चाऽखरसमूचनाय कश्चि दिति । स चोक्तयुक्त्या ‘निर्वहित हिमा' नित्यादिस्थलीयदोपासग्रहेण । न च धर्मितावच्छेदकत्व प्रत्यासत्या वह्निप्रकारकज्ञान प्रति वह्नयभावप्रकारकज्ञानम्य प्रति पन्धकतामते 'निर्वनिर्वनिमा' नित्येतादृशज्ञानसमानविषयकाना- ·शाखमुक्तावली । [दी] केचित्तु-यादृशपक्षश्याशसाध्यश्यादृशहेती याव-तो दोषा सम्भवन्ति तापदन्यान्यस्त्वम् । एकमात्रदोपस्थले च तत्त्व मेव हेत्वाभासत्वम् । स च अतिरिक्त एवाऽन्योन्याभाव इति न यर्यम् । पञ्चविधभेदोक्तिन्तु तत्सम्भास्थलाभिमायण, व्यभिचारादे साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात् , शब्दाभेदमात्रम्य च अकिन्धित्वरत्वादिति प्राहु । । हार्य वह्निमा ' नित्याफारम्नानप्रतिनन्धरतामादाय रक्षसमन्वय (अत्रापि ) सम्भवतीति वाच्यम् , तादृशमताश्रयणे 'पर्वतो वह्निमा नित्यादौ वन्यभाववद्धदादेपिताप्रसदात् । यादृशे ति । सर्वत्र यद्रूपावच्छिन्नार्थकम् । तापदन्यान्यत्व मिति । यत्र यादृशपक्षसाभ्यहेतुकस्थले यादृशदोपज्ञानस्य प्रति बध्यज्ञान प्रसिद्धयति, यथा 'निर्वहनि पर्वतो वह्निमान् धूमा' दित्यादो गतिविशिष्टपर्यतादिरूपाश्रयासिद्धि धूमाभावरिशिष्टनिर्वानि पर्वतादिस्पखरूपासियादीना ज्ञानस्य, तादृशदोपाणा ग्राह्याभावतव्याप्यरूपपटकभेदेन विशेषण विशेप्यभावभेदेन च वि भिन्नानामनुगतेन विशिष्टयक्षे विशिष्टसाधनवेशिष्यग्रहविरोधिस्वरूपा सिद्धित्वादिनैव तावदन्यान्यत्वपटकभेदप्रतियोगिविधया निवेश , तु वहिविशिष्टपर्वतत्वनिर्धमत्वविशिष्टनिरित्वादिना , प्रयोजनविरहान् । यस्थरीययादृशदोषविपयरज्ञानस्य प्रतिमभ्यज्ञानमप्रसिद्धम् , यथा 'निर्वदितिमा' नित्यादिस्यीयस्य च वाधादे नस्य , तत्स्यीय दोपाणामनायत्या वढ्यभावविशिष्टनिहित्य वयभावव्याप्यविशिष्टनिर्व हित्व निर्वहिनिष्ठवहनभावत निहिनिष्ठवन्यभावयाप्यत्वादिना च अननुगतरूपणैन निवेश । अन च विशिष्टभिनभिनत्यम्य शुद्ध (विशेष्य) विशिष्टसाधा ·. - सामान्यनिरुक्तिः। (रणतया सर्वमाकाशव' दित्यादी आकाशाभावादिविशिष्टसर्वादिरूप- . बाधादिभिन्नत्वस्याप्रसिद्धतया च तत्तद्विशिष्टनिरूपितविषयितान्यतम- विषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्त्वमेवाभिमतम् । अ- यञ्च प्रकारो यादृशपक्षसाध्यहेतुकस्थले उक्तसमूहालम्बनानुमितेरप्रसिद्धि- स्तत्रैवादरणीयः । यत्र तु तत्प्रसिद्धिस्तत्र लाघवात् यथाश्रुतमूललभ्य लक्षणमेव साधीयः , शब्दाभेदस्याकिञ्चित्करतायाः खयमेव वक्ष्यमा- : णत्वादित्यवधेयम् । यत्र चाश्रयासिद्धयादिरेकविध एवं दोपः , प्रतिबध्यज्ञानश्च प्रसिद्धम् 'महानसत्ववान् पर्वतो वहिमान् धूमा' दित्यादौ, तत्र .विशिष्ठपक्षमहविरोधित्वादिरूपाश्रयासिद्धित्वादेरेव दोषसामान्यलक्षण- त्वमुचितम् , न तु महानसत्वाधभावविशिष्टपर्वतत्वाधवच्छिन्नतादृशा- भावव्याप्यविशिष्ट पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नादिभिन्नभिन्नत्वस्य निरुक्त समू- हालम्बनानुमितिविरोधित्वस्य च गौरवादित्याशयेनाह-एकमावदोष- स्थळ इति । एकविध एव यत्र दोषस्तत्र तद्विषयकज्ञानप्रतिवध्य- जानश्च प्रसिद्धम् , तादृशदोपस्थल इत्यर्थः । तेन प्राधाभावत- व्याप्यभेदेन विशेषणविशेष्यभावभेदेन च सर्वत्र दोषाणां नानात्व- सम्भवात् एकमात्रदोषस्थलस्याप्रसिद्धत्वेऽपि (' पर्वतान्यः पर्वतो वह्नि मान् धूमा' दित्यादावेकमात्रदोषस्थले ग्राह्याभावतद्व्याप्यरूपघटका. दिभेदेन विभिन्नाश्रयासिद्धयादीनामनुगमकरूपाभावात्तावदन्यान्यत्वस्य लक्षणताया आवश्यकत्वेऽपि च ) न क्षतिः । तत्त्वम्-तादृशत्वम् । निरुक्ताश्रयासिद्धित्वादिकमिति यावत् । इदमुपलक्षणम् यत्र परामर्शविरोधिनो व्यभिचारविरोधासिद्ध- यस्त्रयो दोषा न तु बाधप्रतिरोधौ ‘पर्वतो वानिमान् हृदत्वा' दित्यादौ , तत्र तादृशपरामर्शविरोधित्वमेव सामान्यलक्षणम् ; यत्र च ८ ·4 शास्त्रमुक्तावली। याधप्रतिरोधाश्रयासिद्धपादयो दोपा न तु व्यभिचारविरोधी 'इदो पहिमान् धूमात्, इद' काञ्चनमयवडिमान् घमात्, फाचनमय हृदो पहिमान् धूमात् , हदो बाहिमान् काञ्चनमय धूमात्' इत्यादौ , तत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधनयोशिप्या. 'वगाहि यत् ज्ञान तद्विरोधित्वमेव तथा : एव यत्र व्यभिचारा- सिनी एव दोषी काचनमय पर्वतो धूमवान् बहने ' रित्यादी , तत्र विशिष्टपक्षविषयकव्याप्तिविशिष्टहेतुमहविरोधित्यादिक तथेत्याप बोध्यम् । ननु तचद्धर्मावच्छिन्न भिन्न भिन्नत्वरूपलक्षण घटक तवद्धर्माया मा- गासिद्धतया हेत्वामाससामान्ये इतरभेदाननुमापकत्वेऽपि व्यभिचारावा. रकतया तदितराशवयर्थ्य मित्यत आह-स चेति । स घ अन्योन्यामावोऽतिरिक्त एवेति योजना | सच-तत्तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटावच्छिनप्रतियोगिताकश्च । अतिरिक्त-तत्तद्ध भौतिरिक्त । तथा च धर्मिभेदान्न वैयय॑म् , तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रति योगिताकभेदमात्रावच्छिन्नपतियोगिताकान्योन्याभावस्य स्वप्रतियोगिता- बच्छेदकीभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदक तत्तद्धर्मस्वरूपत्वेऽपि तादृशभेद- कूटावच्छिन्नमतियोगिताकमेदत्वस्य नानाधर्मेषु 'कल्पनापेक्षया तद्वि- शिष्टस्यैकस्यैव भेदस्य लाघवेन कल्पयितु युक्तवादित्यभिप्रायः । एतच्च यथाश्रुतानिप्रायेण । तत्तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितविपयितान्यतम विपयितानिरूपकतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्य लक्षणत्वे त्वधिकरणविकासकतया (अधिकविरासकतया) विशेषणसार्थक्यमित्यवधेयम् । ननु साध्यादिभेदेन रक्षणभेदे 'हदो वनिमान् धूमा' दिल्या दिस्थलीयलक्षणस्य पञ्चहेत्वाभाससाधारण्यासम्भवात् तादशलक्षणा क्रान्ताना पञ्चविधत्वोक्त्यसअतिरित्यत आह-पञ्चायधभेदोक्तिस्त्वि ·। - सामान्यनिरुक्तिः ति । पञ्चविधत्वोक्तिरित्यर्थः । तत्सम्भवस्थले ति । यत्र पञ्चा- नामेव हेत्वाभासानां सम्भवः, ‘गौरवो घटत्वा' दित्यादौ, तत्स्थली- यलक्षणाक्रान्तस्य पञ्चविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः । ननु एवं लक्षणाननुगमादितरमेदानुमाने भागासिद्धिरित्यत आह- व्यभिचारादे रिति । साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात्-साध्यादि- भेदचियन्त्रितलक्ष्यतावच्छेदकत्वात् । तथा च लक्षणस्येव लक्ष्यता- वच्छेदकस्याप्यननुगमान्न भागासिद्धिरिति भावः । ननु एवमप्यनुगतोक्त्यसम्भवात् नायं प्रकारः साधीयानित्यत आह-शब्दाभेदस्ये ति । इदं पुनरिहाधेवयम् । तावदन्यान्यत्वमितर- भेदानुमापकमेव न तु दोपपदप्रवृत्तिनिमित्तम् ; तथा सति निर्वहित्वविशिष्टे वहेः साधने धूमो दुट इत्यादौ दुष्टपदस्य ययभावविशिष्टनिर्वहि- स्वावच्छिन्नान्यतमवदर्थकतया “निर्वहित्वादिविशिष्टे बहिसाधने" इत्यादेरनन्वितार्थकत्यप्रसनात् , अप्रसिद्ध्या तस्य हेत्वन्यायनिर्वहित्व- विशिष्टविशेष्यकवयनुमितिप्रयोजकत्वार्थकत्वासम्भवात् ; किन्तु अ. भावप्रयोजक मान्यवृत्तिविपयतानिरूपकत्वादिकमेव तथा स्थले च प्रकारता प्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वाध- वच्छिन्नप्रकारता च उभयमेव साधनपदार्थ । प्रकारतारूपतदर्थे- ऽपरतदर्थैकदेशव्याप्तिप्रकारतानिरूपकप्रकारतायाञ्च पप्ठचन्तवहिपद- याच्यस्य यहिनिष्ठत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन साधनपदार्थप्रकारताद्वये च सप्तम्यन्तार्थ निहित्वादिविशिष्टविशेष्यतायाश्च निरूपितत्वसम्बन्धे. नान्वयः । साधनपदोत्तरसप्तम्या निरूपकत्वं द्वित्वञ्चार्थः । निरूपकत्वे च निरुक्तसाधनपदार्थयोः पृथगन्वयः, तदन्वितनिरूपकत्वे द्वित्वा- न्वयः । द्वित्यान्वयितादृशनिरूपकत्वयोः दोपपदार्थघटकाभावे अन्वयः । तथा च निहित्वविशिष्टविशेष्यतानिरूपितवहिनिष्ठप्रकारतानिरूपक- उक्त- ·६० शास्त्रमुक्तावली त्वस्य तादृशविशेष्यतानिरूपिता या वहिप्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रका- रतानिरूपितधूमत्वाद्यवच्छिन्नमकारता तन्निरूपकत्वस्य च द्वयोरभाव- प्रयोजकममान्यवृत्तिविपयितानिरूपकवानित्यवान्वयवोध. । प्रतिबन्धकी- मूतममविषयितानिरूपकीभूताभावमादाय पर्वते वहिसाधने धूमो दुष्ट इत्यादि प्रयोगवारणाय विपयिताया भ्रमान्यवृत्तित्व निवेशितम् । दोषघटककेवलसाध्यादौ दोपळ्यवहाराभावात् , अत्राय दोष इत्यादी सविषयकनिश्चयाव्यवाहतोचरानुमिति निष्ठतादृशोभयाभावाधिकरणता- त्वव्यापकविरोधिविपयिताप्रयोज्यताकधर्मवानेव दोषपदार्थ इति दिक् ।। * इति हेत्वाभाससामान्यनिरुक्तौ द्वितीयलक्षणम् ॥ * ·7 सामान्यनिरुकि दशाविशेषे हेत्वोरेवा साधारणसत्प्र- तिपक्षयोराभासत्वात् तबुद्धेरप्यनु- मितिप्रतिवन्धकत्वम् । [दी] स्यादेतत् ; ' शब्दोऽनित्यश्शब्दत्वा' दित्यत्राऽसाधारण्ये ऽव्याप्ति; सर्वसाध्यवध्यावृत्तेस्तत्राऽसत्वात् । ॥ अथ दशाविशेषः॥ असाधारण्यस्य पक्षवृत्तित्वे सति साध्यव्यापीभूताभावपति- योगितात्मकस्य सत्प्रतिपक्षस्य च पक्षनिष्ठसाध्याभावव्याप्यवत्त्वरूपस्य बुद्धविरोधिविषयकतया साध्यवत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकत्वं निर्विवादमेव । एवञ्च तज्ज्ञानदशायां हेतोरनुमित्यजनकत्वात् तद्बुद्धेः प्रतिबन्धक त्वमावश्यकमित्येतादृशयथावतार्थपरस्य दशाविशेप इत्यादिमूलस्या- ऽनुत्थितिः । अन्यथा साधारण्यादिज्ञानप्रतिबन्धकताया आप व्यवस्थाप- यितुमुचितत्वात् , अतस्तादृशमूलमन्यथा व्याख्यातुमवतरणिकरमाह- स्यादेत दिति । इत्यत्र असाधारण्ये-एतत्स्थलीयासाधरण्यरूपदोप- प्रकारक हेतुविशेष्यकप्रमविषये सर्वसाध्यवध्यावृत्तत्वात्मके । अव्याप्ति- रिति । तद्विषयकत्वस्य निरुक्तानुमित्यप्रतिबन्धकहेत्वविषयकज्ञानसाधा- रणतया तादृशप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भावः । मनु केवलं सर्वसाध्यवद्यावृत्तत्वं न दोषः , अपि तु साधन सित्वविशिष्टम् , ताशविशिष्टविषयकत्वं तु न प्रतिबन्धकस्यातिरि- ·शास्त्रमुक्तावली। दी] एवम् 'शब्दोऽनित्यः कृतकस्वा' दित्यत्र सत्पति पक्षे नित्यत्वब्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादायपि पक्षस्य तद्वत्त्वविरहा- दित्याशा- तयोरलक्ष्यत्वेन निराकुरुते-दशाविशेष इति ।। हेत्वोः सद्धत्वोः । असाधारणः पक्षमाप्रतिः ॥ सन् प्रति- पक्षो विरोधिपरामर्शो यस्य स तथा । तयोः दशाविशेपे हेती सर्वसाध्यवय्यावृत्तत्वस्य , पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्त्वस्य च अमदशायाम् । आमासत्वात्, अनुमित्यजनकत्वात् । तद्बुद्धेः- हेत्वादौ साध्यवथ्यावृत्त्वादिबुद्धः । . तवृत्यित आइ-सर्वे ति । तत्र-हेतौ । असत्त्वात्-असे:- साध्यवति पक्षे हेतोईचेरिति शेषः । तथा च तादविशिष्ट- स्याप्रसिदपा तस्य दोपत्तासम्मवेन प्रसिद्धस्याविशिष्टसाध्यवद्यापूर- वस्यैव तत्र दोपताया आवश्यकत्वादिति भावः । अद्रव्यद्रव्यत्वादा विति । असमवेतदव्यत्वादावित्यर्थः । असमवेतवस्य ध्यंससाधारणतया नित्यत्वव्याप्यत्वासम्भवाद्विशेष्यां- शनिवेशः । अप्यनन्तरमन्याप्तिरित्यनुपज्यते । तद्विपयकत्वस्य पक्षाविषयकज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भाव। ननु केवलं नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादिकम् न तत्र दोषः, अपि तु पक्षनिष्ठतद्वत्वमेव । तादृशविशिष्टविषयकत्वन्तु प्रतिवन्धक- तानतिरिक्तवृत्त्येवेत्यत आह-पक्षस्ये ति । तथा च पक्षघटित- विशिष्टस्याप्रसिद्धतया पक्षाघटितस्यैव दोपत्वमावश्यकमिति भावः । तयो:-ताशस्थलीययोर्दोपत्वेनाभिमतयोर्धर्मयोः । 'शब्दोऽनित्यः शब्दत्वा' दित्यादौ शब्दत्वादिविशेष्यकनित्यन्यावृत्तत्वादिज्ञानवि- षये अन्याते. शङ्कानास्पदत्वात् । अलक्ष्यत्वाभ्युपगमेन तत्परिहारस्य ·सामान्यनिरुक्तिः । दी] प्रतिबन्धकत्वं पर मायाति , म तु तद्विषयस्य दोषत्वम् , असत्त्वात् । अन्यथा आधभ्रमेण अनुमित्यनुदयात् तस्यापि दोपत्वं स्यात् । को हि साध्याभावतद्याप्यवत्ताश्रमयो रन- मितिविरोधिले विशेषः ! नियुक्तिक स्तु प्रवादो ऽश्रदेयः । चात्यन्तासम्भवदुक्तिकत्वाद्धेतुपदं सद्धेतुपरतया व्याचठे-हत्त्वो रिति । सद्धेत्वोः साध्यवद्यावृत्तत्वरूपासाधारण्यसाध्याभावव्याप्यवत्प- क्षकत्वरूपसत्प्रतिपक्षत्वासम्भवात् असाधारणसत्प्रतिपक्षपदे अन्यया च्याचष्टे--असाधारण इति । सथा-प्रकृते सत्प्रतिपक्षपदार्थः । सद्धेल्योर्दुष्टत्वरूपाभासत्याऽयोगादाभासपदमन्यथा व्याचप्टे-आभा. सस्वा दिति । तद्बुद्धे रित्यत्र तत्पदस्य हेतुमात्रपरत्वं न सम्भवति , सत्प्रतिपक्षस्थले प्रतिबन्धकज्ञानस्य हेतुविषयकरवानियं- मात् , हेतुविषयकत्वकथनस्यामयोजकत्वाद्बुद्धिपदस्यापि बुद्धिसामा- न्यपरत्वं न सम्भवति । हेत्वादिमात्रविषयकज्ञानस्याप्रतिब-धकत्वात् , भतस्तत्पदस्य हेतुपक्षोभयपरतया बुद्धिपदस्य साध्यपद्यावृत्तत्व- साध्यामावव्याध्यवत्त्वावगाहिबुद्धिपरतया सद्बुद्धिपदं हेतुविषयक साध्यवद्यावृत्तत्वरूपासाधारण्य बुद्धिपक्षविषयफसाध्यामावन्याप्यवधा- बुद्धिपरत्वेन ज्याचष्टे तबुदे रिति । तयोरलक्ष्यसालामाय हेत्वो रित्यनन्तरश्रुत एवकारः " प्रतिबन्धकत्व " मित्यस्यानन्तरं योजनी- यः । तदर्थमन्तव्य व्याचष्टे-मतिबन्धकत्वं परमायाती ति । परम्-केवलम् । एवफारव्यवच्छेद्यं स्पष्टयति-नवि ति । तद्विपयस्य-ताश बुद्धिविषयस्य । दोपत्वम्-दोपलक्षणलक्ष्यत्वम् । असत्त्वात्-लक्ष्यताम- योजकरूपस्यासत्त्वात् । प्रतिबन्धकीभूतज्ञानप्रमात्वस्यैय तद्विषयस्य लक्ष्य तामयोजकत्वादिति भावः । असत्त्वात्-विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वादिति ·शाखमुक्तावली । . दी) यतु ज्ञानस्य यदनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकम् तद्वत्वम् , तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वं च लक्षणार्थः । तच द्विविधम् । विषयरूपं साधारण्यादि; बाधे च प्रमितसाध्यामाववान् पक्षः । तद्विपयकत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिपतिबन्धकारयात्.1 अविपयरूपं न विरोधिसामग्रीकालीनत्यादिकम् । तद्वत्वं च ज्ञानस्यैव चद्विपयस्य हेचोरपीति- तु नार्थः । एकदेश एवाऽव्याप्तेराशद्विततया विशिराप्रसिद्धस्तदलक्ष्यता- निर्वाहकखविरहेणानुपयोगात् । अन्यथा-पतिबन्धकीभूतमर्मविषयस्यापि दोपत्वे । बाधभ्रमेण- पक्षे साध्याभावप्रमेण । तस्य-तद्विपयसाध्याभावादेः । नन्वेवमुक्त- स्थले प्राची दशाविशेषे हेतो?ष्टत्वपवादो नोपपद्यते इत्यत आह नियुक्तिकरित्व ति । ये तु उपदर्शितस्थलेऽपि दशाविशेषे हेतो ईटतामनीकुर्वन्तस्तत्साधारण्याय लक्षणमन्यथा ब्याचक्षते तेषां म- तमुपन्यस्यति यत्त्वि ति । शानस्ये ति । पप्ठ्यन्तार्थस्य यत्य- दार्थे ऽन्वयः । तथा च ज्ञानसम्बन्धित्वविशिष्टं यदूपावच्छिन्नं यत्कि चित्सन्बन्धेनानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकमित्यर्थः । अत्रापि अव- च्छेदकत्यमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् , उक्तयुक्तेः तत्पदमुमयत्र तपावच्छिन्नपरम् । लक्षणार्यः-व्युत्क्रमेण लक्षणयोरर्थः । ननु एतावतैव कथं दर्शितसत्प्रतिपक्षादौ लक्षणसमन्वयः ! तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकीमतविशिष्टविषयफत्वस्याप्रसिद्धः, कथं वा व्य- भिचारादिकमादाय सव्यभिचारादौ लक्षणसंगमनम् ! न्यभिचाराांदै- विषयकत्यस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया व्यभिचारादेरतथात्वादिस्यत आह-बच्चे ति । तादृशप्रतिबन्धातावच्छेदकञ्चेत्यर्थः । भ्रमा- ..

·सामान्यनिरुक्तिः । दी] तन्न ; तद्वत्त्वं हि हेतो र्नाभेदेन, वाधे तदभावात् । अत एव नाश्रयतया, पहिव्यभिचारिद्रव्यत्वादिमति धूमेऽतिप्रसङ्गाच u मकवाधप्रतिबन्धकतामादाय आपादितायाः सद्धेतोर्दुष्टताया असम्भवं स्पष्टीकर्तुमाह-बाधेचे ति । बाधज्ञाननिष्ठप्रतिबन्धकतायाश्चेत्यर्थः । अवच्छेदक इति शेषः । पक्षस्य वास्तवं साध्याभाववत्त्वं निविशते न तु वैज्ञानिकमिति सूचयितुं प्रमिते ति । विषयस्यावच्छेदकत्वे युक्तिमाह-तद्विषयकत्वेने ति । तथा च विषयविषयकत्वस्येव विषयस्यापि विषयतया अवच्छेदकत्वमक्षतमेवेति भावः । विरोधि- सामग्रीकालीनवादी ति । विरोधिकोट्यनुमितिसामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादेः प्रतिबन्धकत्वमित्यभिमान । तथा च तदादायैव सत्पति- पक्षिते असाधारणे च सद्धेतौ दशाविशेषे दुष्ठत्वमिति भावः । ननु ज्ञाननिष्ठं विरोधिसामग्रीकालनित्वमादाय कथं हेतोर्दुष्टत्वम् ? तस्य ज्ञान एव सत्त्वात् इत्याशङ्कां परिहरति तद्वत्त्वाचे ति । तद्विपयहेतोरपी ति । तत्कालनिरूपिताधेयतात्मकस्य तत्कालीन- स्वस्याधेयभेदेन भेदानभ्युपगमात् , अभ्युपगमे वा आधेयतासम्बन्धेन तत्कालस्याप्यवच्छेदकतया तमादायैव लक्षणसमन्वयादिति भावः । नाभेदेने ति । विवक्षितुं शक्यमिति शेषः । वचित्वादिविशिष्टसाधनादिरूपदोपस्याभेदसम्बन्धेन हेतौ सत्त्वादे- तादृश सम्बन्धेन तद्वत्त्वविवक्षायां न व्यभिचारादिप्रसक्तिः, अतो वाघे तदभावा दिति । वन्यभायवद्धदादिरूपमाघे धूमादिहेत्व- भेदासत्त्वादित्यर्थः । तथा च तत्राव्यातिरिति भावः । अवएव. बाधिते अन्याप्तेरेव । नाश्रयतया-तद्वत्त्व विवक्षाहमिति शेषः । धूमादेन्यभाववद्धदानाश्रयत्वादेकज्ञानविषयत्वादिरूपसम्बन्धस्य चा- साध्याभाव- ·शास्त्रमुहावली, [दी] साध्याभाववत्पक्षस्येव साध्याभावववृत्ति हेतोञ्जनस्य प्रतिबन्धक त्वात् , साधारण्यादिविषयकत्वस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिवन्धकतावच्छे- दकत्वात् सत्तादिसाध्यके ज्ञानेऽतिप्रसङ्गाच्च, यथाकथञ्चित्तद्वत्त्वस्ये चातिप्रसञ्जकत्वात् । . ऽऽधारत्यानिर्वाहकत्वादिति भावः । अव्याप्तिमुक्त्वा अतिव्यातिमाह चनिव्यभिचारी ति । ननु साध्याभावववृत्तित्वादिरूपविषय एव प्रतिबन्धकता- चच्छेदक, न तु तत्तद्विशिष्टद्रव्यत्वादिः तदाश्रयश्च न धूमादिरित्या- शङ्कां निराकरोति-साध्याभाववदि ति । साध्याभावववृत्ति- हेतोर्ज्ञानस्ये ति । तादृशहेतुविषयकज्ञानस्येत्यर्थः । तथा च वन्य- भावववृत्तिद्रव्यत्वादिकमपि विषयतया अवच्छेदकमेवेति भावः । ननु धूमादेस्तादृशधर्मवत्त्वेऽपि वह्नौ साध्ये धूमो दुष्ट इति व्यवहारस्य नापत्तिसम्भवः । उक्तयुक्त्या तद्धेतुकानुमिति विरोधि- रूपवत्त्वस्यैव तत्र दुष्टताव्यवहारनियामकत्वात् , अन्यथा तवाप्य. प्रतीकरात् इत्यतोऽन्यत्रातिप्रसङ्गमाह-साधारण्यादिविषयकत्वस्यचे ति। ज्ञाननिष्ठस्य-ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टस्य । सत्तादी ति । सत्तावान् ज्ञाना' दित्यादौ ज्ञानहेतुकसत्त्वाद्यनुमितिप्रतिवन्धकतापच्छेदलं, ज्ञा- नांशे सत्ताद्यभावरवृत्तित्त्वावगाहित्यमादाय सत्त्वे साध्ये ज्ञानं दुष्ट- मिति व्यवहारापरित्यर्थः । येन केनापि सम्बन्धेन तद्वत्त्वं विवक्षणीयमित्यपि दूपयति- यथाकथञ्चि दिति । अतिमसञ्जफत्वा दिति । उक्तधर्ममादाय सत्त्वादिसाध्यके ज्ञाने धूमावशे यद्वन्यभावववृत्चित्यारगाहित्वं एकज्ञान विषयत्वादिसम्बन्धेन तद्वत्त्वमादाय वयादिसाध्यके धूमादावपि ·सामान्यनिरुक्ति। २७७ [दी] विरोधिसामग्रीसमवहितोऽपि च लिङ्गपरामर्शो न खसाध्या नुमिते प्रतिनन्धक , मणिसमवहितो वहिरिव दाहस्य । अथ यद्धर्मविशिष्टज्ञाने सत्यवश्यमनुमितिप्रतिबन्ध , दुष्टत्वव्यवहारापत्तेरित्यर्थ । सत्प्रतिपक्षादिम्थले विरोधिसामग्रीकालीनत्वेन प्रतिव धकतामादाय यत् लक्षणसत्त्वमुपपादितम् , तत् दूषयति विरो धिसामग्री ति । न स्वसाध्यानुमिते प्रतिवन्धक इति । न स्वजन्या नुमिते प्रतिबन्धक इत्यर्थ । कारणत्वप्रतिबन्धकत्वयारेकेत्रानभ्युप-- गमादिति हृदयम् । विभिनरूपेण तदुभयस्यैस्त्रोपगमे प्रतिबन्दिसूचनायाह मणीति । "न प्रतिबन्धक " इत्यनुपज्यते । तथा च विरोधिकोट्यनुमि तिसामग्रीकालीनत्वेन परामर्शादीनामनुमितिप्रतिबन्धकत्वे मणिसमवहि सत्वेन वयादीनामपि दाप्रतिबन्धकत्वापत्ति । मणिसमवहितत्वा पेक्षया लाघवेन मणित्वेनैव प्रतिबन्धकता क्ल्पयते इति चेत्तर्हि विरोधिसामग्रीकालीनत्वापेक्षया लाघवात् तादृशसामग्रीत्वेन विरोधि परामर्शत्वेनैव वा प्रतिबन्धकत्वम् प्रकृते करुपयितुमुचितमिति कथ विरोधिसामग्रीकालनित्वमादाय लक्षण सङ्गमनीयम् । तस्य प्रतिब न्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादिति भाव । कार्यानुत्पत्तिव्याप्यतावच्छेदकत्वरूप प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमेव अत्र विवक्षितम् , न तु कारणीभूताभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपम् , तच्च विरोधिसामग्रीकालीनत्वेऽप्यक्षत मेवेत्याह अये त्यादिना । यद्धमें ति । यादृशधर्मविशिष्टनिश्चयाव्यवहितोचरक्षणत्व- व्यापकीभूत अनुमित्यनुत्पादस्तादृशरूपमेवे स्यर्थ । निश्चयत्वनिवेशात् बाधादिविषयासशयसस्काराछत्र्यवहितोचरक्षणे कदाचिदनुमित्युत्पादे ·६८ शाखमुक्तावली [दी] तदेवाऽत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकमुक्तम् । भवति च प्रतिबन्धकी - भूतविरोधिसामग्रीकालीनत्वादिविशिष्टे परामर्श तथेति चेत् ? न वै कालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री कापि प्रतियन्धिका ; विशेषतस्त्वत्र तत्सत्त्वे कार्योत्पादस्य दुरित्वात् । किन्तु विरो- धिपरामर्शस्तथा । ऽपि न क्षतिः । अत्र-एतलक्षणे । प्रतिवन्धकतावच्छेदकमुक्तम्- प्रतिवन्धकतावच्छेदकपदेन विवक्षितम् । भवति चे ति । विरोधि- कोट्यनुमितिसामप्रयाः प्रतिबन्धफत्वकथनं प्रतिबन्धकसमवहितोचरक्षणे कार्यानुत्पादस्यावश्यकतया विरोधिसामग्रीकालीनत्वस्य निरुक्तमतिबन्ध- कतावच्छेदकताया आवश्यकत्वप्रदर्शनाय । तथा-अवश्यमनुमित्य- नुत्सादः । विरोधिसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वं यदुक्तं तदेवादी दूपयति न वै इति । न हीत्यर्थः । कालादी ति । घटितान्तं हेतुग- भविशेषणम् । तथा च कारणसमुदायः सामग्री, सा च क- विदपि न प्रतिन्धिका , कालादिसाधारणकारणानामपि तदन्तनि- विष्टत्वासेपाश्च प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ निवेशस्य निष्फलत्वात् प्रतिबध्यकार्येऽपि सेपामनुगुणत्वादित्यर्थः । सत्पतिपक्षस्थले विरोधिकोट्यनुमितिसामप्रयास्तकोट्यनुमितिपति- बन्धकत्वमत्यन्तासम्भवदुक्तिकमेव , तत्र फलानुत्पादेन सामग्रया एवा- इसत्त्वात् इत्याह विशेषतस्त्वि त्यादिना । अत्र-सत्मतिपक्षस्थले । 'सामग्री न प्रतिबन्धिके' त्यनुपज्यते । तत्सत्त्वे-सामग्रीसत्त्वे । कार्योत्पादस्य दुर्यारत्वात्-सामप्रयाः कार्योत्पत्तिनियतत्वात् , . ननु तर्हि तत्र परामर्शादिरूपानुमितिहेतुसत्त्वादनुमितिः कथं नोत्पद्यते इत्यत आह किन्ति ति । विरोधिपरामर्शः-साध्या ·सामान्यनिरक्ति । [दो] यदि च तत्सत्त्वेऽपि तत्साध्यबाधावतारे नानुमितिप्रतिबन्ध प्रामाणिक ? नदा आमाण्यग्रहाभावस्येव तदभावस्यापि वैशिष्ट्य तत्र निवेश्यताम् । यदा च भ्रमप्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्त्वे नानुमितिस्तदा तथाविधनाधादिग्रहेपीत्यतिप्रसङ्ग । त्यनन्तर " भावव्याप्यवत्तानिश्चय । तथा-अनुमितिप्रतिबन्धक । ननु यत्र वयभावव्याप्यवत्तापरामर्शो बह्मभावाभाववान् पक्ष इति बाधनिश्च- योपि च वर्तते तत्र वहिव्याप्यवत्ताज्ञानेन वयनुमितिर्जान्यते इत्यनु- भवसिद्धम् । विशोधिपरामर्शमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वे च तन्नोपपद्यते इत्यत आह यदि चे ति । तत्सत्त्वेऽपि-विरोधिपरामर्शसस्खे ऽपि । तत्साध्यबाधावतारे-तादृशपरामर्शानुमेयविरोधिकोटे पक्ष ऽभावनिश्चयदशायाम् । नानुमितिमतियन्ध -न प्रकृतसाध्यानुमित्य- नुत्पाद । अप्रामाण्यप्रहाभावस्ये" वैशिष्ट्य " मित्यनुपज्यते । तदभावस्य-विरुद्धकोटिविरहनिश्चयामावस्य । तत्र-विरोधिपरामर्शप्रतिबन्धकतावच्छेदकगर्ने । निवेश्यता मिति । अत्र विपरीतकोटिव्याप्यवत्तापरामर्शदशाया तत्कोरिविरहनिश्चयसत्त्वे- तत्परामर्शे नमत्वग्रहानन्तरमेवानुमिति खीक्रियते नत्वन्यथेति भ्रमत्वमहा- भाववैशिष्टयनिवेशेनैव उपपत्तौ तादृशबाधग्रहाभाववैशिष्ट्यनिवेशो व्यर्थ इत्यनिर्भरसूचनाय यदिचे त्युक्तम् । अप्रामाण्यमहाभावस्य दृष्टान्त विषया प्रतिरन्धकतावच्छेदकत्व च दर्शितम् । ननु अस्तु अनुमितो विरोधिपरामर्शमात्र प्रतिबन्धकम् , तथापि तद्घाटितविरोधिसामग्रीकालीनज्ञानस्य फलानुत्पादनियतत्वाचाशसाम- मीकालीनत्वस्य निरुक्तप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व दुरुपपामेव । तथाविधविरोधिपरामर्शकालीनत्वमादायापि च ·शास्त्रमुक्तावली । [दी] न चातीतादो लिङ्गे विरोधिपरामर्शकालीनत्वमपि । यदपि- यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं तद्वत्त्वमेव वाच्यम् , सत्य- तिपक्षे च विरोधिव्याप्त्यादिकमेव तथा; तद्वत्त्वमपि हेतोस्त- ज्ञानरूपसम्बन्धेन , तस्य समूहालम्चनरूपतया हेतुद्वयविषयत्वा- , दिति । विशेपे सत्मतिपक्षितस्य हेतोर्दुष्टत्वमुत्पद्यत एव इत्यतो विरोधि- परामर्शादिकालीनत्वसमशीलवाधादिभ्रमकालीनत्वमादाय सदेतावति- प्रसङ्गमाह यदा चे ति। तथाविधे ति । भ्रमप्रमासाधारणेत्यर्थः । ' अपी' त्यनन्तरं नानुमिति रित्यनुषज्यते ; तथा च तादृशं बाधादिग्रहकालीनत्वमपि निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्ववद्वत्येवेति भावः । इति-इत्यतः । अतिप्रसंग इति । बाधादेरनित्यदोपतायाः केनाप्यनभ्युपगमेन इष्टा- पत्त्यनवकाशादिति भावः । विरोधिपरामर्शादिकालीनत्वमादाय सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते दुष्टत्वं नोपपादयितुं शक्यत इत्याह-न चे ति । न हीत्यर्थः । अतीतादा विति । तथा चातीतादिसद्धती विरोधि- परामर्शदशायां भवन्मतसिद्धं सत्प्रतिपक्षितत्वं नोपपद्यते इति भावः । सत्मतिपक्षिते सद्धेतौ विरोधिव्याप्यवत्पक्षापासदावपि प्रतिबन्धकी- भूतभ्रमविषयप्रसिद्धविरोधिन्याप्त्यादिरेव दोष इति मतं दूषयति- यदपी त्यादिना । यद्विषयकवेने ति । तृतीयार्थः स्वरूपसम्बन्ध- रूपावच्छेदकत्वम्, न तु अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् ; तथा सति विरोधि- व्यप्त्यादेर्दोषत्वानुपपते., प्रतिबन्धकतायां ज्ञाननिष्ठत्वविशेषणं कामिनी- जिज्ञासादिनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतधर्मेऽतिप्रसनवारणाय । ननु विरोधिकोटिव्याप्यत्वस्य 'पर्वतो वहिमान् धूमान् , बयभाववान् जलवा ! दिस्यादौ प्रतिबन्धकीभूतज्ञानविषयसमवाया. पर्वती ।

·सामान्यनिरुक्ति। दी] तदपि तुच्छम् , साध्याभाववत्पक्षविषयकत्वेन साध्याभा- चवत्पक्षज्ञानप्रमात्वविषयत्वेन वा ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वम् , तस्य च साध्यवत्यपि पक्षे सम्भवादतिव्याप्ते । विशिष्टविषयक- त्वेन प्रतिवन्धकत्वं , विशिष्टं च तत्राप्रसिद्धमिति चेत् । " दिसम्बन्धावच्छिन्नपक्षधर्मतायाश्च प्रकृतहेतावभावात् कथं तस्य दुष्टत्वम् ? मत आह-तद्वत्वमपी ति । विरोधिन्याप्त्यादिमत्त्वम- पीत्यर्थः । तज्ज्ञानरूपे ति । स्वविषयकज्ञानविषयतात्मकेत्यर्थः । सम्बन्धविशेषस्याविवक्षितत्वादिति भाव. । तादृशसम्बन्धवत्तां प्रकृत- हेतौ उपपादयति-तस्ये ति । विरोधिव्याप्त्यादिज्ञानस्येत्यर्थः । समूहालम्बनरूपतये ति। न च एव क्रमिकपरामर्शद्वयस्थले सत्पति- पक्षत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्रापि तादृशव्याप्त्यादिप्रकारकप्रकृत- हेतुविषयकेश्वरज्ञानादिकमादाय तद्वत्त्वोपपत्ते । पक्षाव. पक्षस्य साध्याभाववत्पक्षविषयकत्वेन-साध्याभावप्रकारेण गाहित्वेन । साध्याभाववत्पक्षशाने ति । साध्याभावप्रकारकपक्ष- ज्ञानाशे प्रमात्वविषयकत्वेनेत्यर्थ । मतभेदेन विकल्पः । तस्य-तादृश- ज्ञानस्य । साध्यवत्पपि पो-पक्षे साध्यवत्यपि सति साध्यवत्त्वे सत्यपि इति यावत् । अतिव्याप्ते रिति । 'पर्वतो पहिमान् धूमा 'दित्यादौ बाधनमनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयता- निरूपकवयभावादे स्वविषयकज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेन वैशिष्ट्यस्य हेतौ सत्त्वादिति भाव । इदमुपलक्षणम् ; वह्निमान् धूमादित्यादी विरोधिपरामर्शशून्यकालेऽपि सद्विषयविरोधिव्याप्त्यादिङमादायापि हे- तोर्दुष्टत्वप्रसङ्गो बोध्य.; तदापि पक्षाशे तद्विशिष्टविशेषणकसमूहा- लम्बनज्ञानसम्बन्धेन हेतौ तद्वैशिष्ट्यसम्भवात् ।

·७२. शास्वमुक्तावली। दी] तर्हि किं सर्वत्र सत्पतिपक्षे साध्याभाववान् पन्नः प्रसिद्धः । यथाकथञ्चित्सम्बन्धेन तद्वत्त्वं चाऽतिप्रसक्तम् , धूमादेरपि ज्ञानरूपेण तदाश्रयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धन व्यभिचारादिमत्त्वात् । , अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेयावच्छेदकत्वं विवक्षणीयमित्यभिप्रायेण पापभ्रमप्रतिबन्धकतामादाय अतिप्रसङ्गस्योद्वारमाशते-विशिष्टे ति । साध्यामावविशिष्टपक्षविपयकत्वमेव प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति, न तु साध्याभावविषयकत्वमानमित्यर्थः । विशिष्ट साध्यामावविशिष्टपक्षश्च । तत्र-बाधस्थले । सत्पति- पक्षस्थले सर्वत्र तादृशविशिष्टं प्रसिद्धमेवेत्यभिमानः । भ्रमं निराकरोति- तरिक मिति । पक्षावृत्तिसाध्यकसत्प्रतिपक्षे साध्यामावव्याप्यविशिष्टपक्षस्य प्रसिद्धत्वात् सर्वगे ति । सत्यतिपक्षे-सत्प्रतिपक्षतया भवन्मतसिद्धे । प्रसिद्ध इति । तथा चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपमवच्छेदकत्वं विवक्षितुम- शक्यमिति दर्शितातिव्याप्तिारैवेति भावः । तद्वत्त्वघटकसम्बन्ध वितोपि दूषयति-यथाकथञ्चि दिति । अतिमसक्तम्-सद्धेतु- साधारणम् । तथा च पर्वतादेवहयादिमत्त्वे साध्ये धूमादौ दुष्टता- व्यवहारापतिरिति भावः । तादृशमम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य धूमादिरूप- सहेतुसाधारणत्वं स्फुटयति-धूमादे रिति । ज्ञानरूपेण संविषयक जानविषयत्वेन । तदाश्रयाश्रयत्वादिना-साश्रयद्रव्यत्वाश्रयत्वादि. नेत्यर्थः। आदिना एककालीनत्वपरिग्रहः । व्यचिारादिमत्त्वात्- वयभावववृत्तित्वादिसत्त्वात् । ननु यादृशसम्बन्धावच्छिन्नयत्प्रकारतानिरूपितयद्धर्मिविशेष्यता- शालित्वेन ज्ञानस्य प्रतिबधकत्वं तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वमेव दुष्टत्वमिति चाच्यम् । एवञ्च वरूपादिसम्बन्धावच्छिन्न साध्याभावववृत्चित्वादि- ·तामायागर। , - दी] यादृशसम्बन्धावगाहित्लेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वम् । तेन तद्वत्त्वञ्च न सर्वत्र सत्प्रतिपक्षिते हेतौ , अस्ति च कचित्सद्धेताविति कृतं पल्लवितेन । प्रकारतानिरूपितहेतुविशेष्यताशालिवेनैव व्यभिचारादिज्ञानस्य प्रति- वन्धकता, तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य च हेतोरभावात् न तत्राति व्याप्तिरित्याशकां निराकुरुते यादृशे ति । सर्वत्र सत्मतिपक्षिते इति । 'हदो वहिमान् धूमवत' इत्यादिस्यले धूमवदादिरूपहेतौ व्याप्यताघटकसम्बन्धेन वदयाधभावव्याप्यवत्ताया असत्त्वादिति भाव । " हृदो वद्धिमान् धूमा' दित्यादौ धूमादिरूपहेतौ व्याप्यतापटक समवायादिसम्बन्धेन वयाघभावव्याप्यधमत्वादेस्सत्त्वात् सर्वत्रे त्युक्तम् । क्वचित्सदेता विति । सदेतादशायामपि कचिदित्यर्थ । पर्वतो वहिमान् धूमा ' दित्यादौ विरोधिपरामर्शासमवधानदशायामपि प्रतिबन्धक- तावच्छेदकप्रकारताश्रयवहयाद्यभाववहिमदन्यत्व तव्याप्यादे तादृश- प्रकारतावच्छेदकस्वरूपादिसम्बन्धेन धूमादिवृत्तित्वादिति भाव । यत्तु ज्ञानसम्बन्धेन तद्वत्त्वमेव दुष्टत्वम् , ज्ञानञ्च विशिष्टव्यवहा- राधनुरोधात् ; क्वचिदेव कदाचिदेव कस्यचित् सम्बन्ध विरोधिव्याप्त्यादेखन विरोधिपरामर्शदशायामेव प्रकृते हेतौ तत्सम्बन्ध. दुष्टताव्यवहारात् ; साध्याभावादेभ्रमात्मकज्ञान. तु तत्र न कदाचिदपि तथा परमेश्वरादिसाधारण , साध्याभावविशिष्टपसा- दे नन्तु तत्र सर्वदेवेति तत्तु हासास्पदमेव , सकलाभियुक्तपुरुष- साधारणस्य नियतव्यवहारस्यासिद्धत्वात् , वासनाविशेषवता तादृश- व्यवहारस्य विपरीतस्यापि सम्भवात् , तज्ज्ञानस्य अनियतसम्बन्धवा- ऽसापकत्वादिति । बाधसत्प्रतिपक्षज्ञानयो प्रत्यक्षशादज्ञानप्रति प्रतिव- न्धकत्वमभिधाय बाधसत्प्रतिपक्षयोर्लङ्गज्ञानजन्यज्ञानमात्रवृविधर्मावाच्छ- नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताप्रयाभावप्रतियोगिज्ञानविषयत्वरूप लिङ्गा- एवञ्च , तदैव तत्र ·शलिमुतायला यद्यपि वाधसत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्षशाब्द- ज्ञानपूतिवन्धकत्वान्न लिंगाभासत्वम् ; तथापि ज्ञायमानस्याऽभासस्याज्वलक्षणम्। (दी] यद्यपी ति । स्थाणुत्वाभावस्य तद्याप्यकरादेश्च निश्चये स्थाणुत्वप्रत्यक्षशाब्दयोरनुदयात् । न चैवम् " नरशिरः कपाले शुचि प्राण्यङ्गत्वा" दित्यादिनाऽप्यागमविरोध स्स्यात् । तत्रा ऽनुकूलतर्काभावेन वलवतरागमविरोधेन च व्यातिनिश्चयस्या ऽनुमितेश्वाऽनुत्पतेरिति भावः । साधारणदोपत्वं न भवतीति आक्षिप्तं मणिकृता , तादृशप्रतिवन्ध कतायाश्च युक्तिोंक्तेति न्यूनतापरिहाराय तत्र युक्तिमाह-स्थाणुत्वा- भारत्ये ति । स्थाणुत्वमत्यक्षशाब्दयो रिति । समानधर्मिता- वच्छेदकफस्य स्थाणुत्वपकारकस्य लौकिकसन्निकर्पायजन्यस्य प्रत्यक्षस्य शाब्दस्य चेत्यर्थः । एवम्-शाब्दबुद्धौ बाधतदभावव्याप्यवत्ताज्ञानयोः प्रतिबन्धात्वे । नरशिरः कपाल मिति । नरशिरःकपाले शुचित्वाधनु- मापकेन तद्धर्मिकमाण्यङ्गत्यपरामर्शन खत्त. फलद्वारा या आग- मजन्याशौचबोधप्रतिरोधः स्यादित्यर्थः । स चानुभवविरुद्ध. , तर प्राण्यङ्गत्वज्ञानदशायामपि शाब्दाशौचज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वादिति भावः । समाधत्ते तत्रे ति । तादृशाशौचज्ञानपाकाल इत्यर्थः । अनुकू- लतर्काभावेन व्याप्तिनिश्चयस्य बलवत्तरागमविरोधेना ऽनुमितेश्चाऽनुत्प. तेरिति योजना । एवञ्च वास्तवव्याप्यधर्मस्य येन केनापि रूपेण ज्ञानमेव न विरोधि , अपि तु व्याप्यत्वरूपेण । पाण्यात्वम्य झानेऽपि व्याप्तिाहकतर्कविरहेण व्यभिचारशकयाशौचच्याप्यत्वेन अत्र च ·सामान्यानात यहा बाधेन प्रत्यक्षादौन ज्ञानं प्रतिबध्यते, किन्तु उत्पन्नज्ञाने अप्रामाण्यं ज्ञाप्यते।अ- नुमितौ तु उत्पत्तिरेव पतिवध्यते तेच सव्यभिचार विरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धवा- धिताः पञ्च । ।। इति तत्त्वचिन्तामणौ सामान्यनिरक्ति । [दी] " यद्वे" त्यादि अभ्युच्चयमात्रम्, प्रत्यक्ष प्रति मानि- स्वाधनिश्चयस्याऽप्रतिवन्धकत्वेऽपि शाब्द प्रति प्रतिबन्धकत्वात् । योग्यताज्ञानेन अन्यथासिद्धत्वात् तदभावो न तत्र हेतुरिति चेत् । एवमप्युपनीतभानविशेष प्रति तत्त्वेन हेतुताया दुरित्वात् । इति श्रीमद्रघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणिविरचिताया तत्त्वचिन्तामणिध्या- स्यायाम् दीधियपराख्यायाम् हेत्वाभाससामान्यनिरुक्ति समाप्ता ॥ तज्ज्ञानं न संम्भवति , कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशङ्काविर- हस्तत्र कथञ्चित् व्यातिमहेऽपि गृहीतप्रामाण्यकागमत्तात्पविषय विपरीतविपयफत्वेन तत्राप्रामाण्य गृह्यते । तथा च ताशप्राण्यङ्गत्वज्ञान न शौचानुमितिजनने शाब्दाशौचज्ञानप्रतिबन्धे वा प्रभवतीति स- मुदायार्थ । आगमे पामाण्यग्रहश्च शिष्टपरिग्रहादिनैव भवति । यावच तादृशपरामर्शनाप्रामाण्य गृह्यते तायन्न भवत्येवागमप्रवृत्ति- शित भाव । परे त्यादिनन्थेन बाधादिज्ञानस्यानुमित्यतिरिक्तज्ञानाप्रतिबन्ध व्यवस्थाप्य बाधादेलिनासाधारणदोपत्वमेवोपपादितम् , तन्न ·बला यद्यपि वाधसत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्षशाब्द- ज्ञानपूतिबन्धकत्वान्न लिंगाभासत्वम् ; तथापि ज्ञायमानस्याभासस्थावलक्षणम्। [दी] यद्यपी ति । स्थाणुत्वाभावस्य तथ्याप्यकादेश्च निश्चये स्थाणुत्वप्रत्यक्षशाब्दयोरनुदयात् । न चैवम् “ नरशिर पाल शुचि प्राण्यङ्गत्वा" दित्यादिनाऽध्यागमविरोध स्स्यात् । तत्रा ऽनुकूलसर्काभावेन बलवत्तरागमविरोधेन च व्यातिनिश्चयम्या ऽनुमितेश्याऽनुत्पवेरिति भाव । साधारणदोपत्व न भवतीति आक्षिप्त मणिकृता , ताशपतिवन्ध कतायाश्च युक्तिोंक्तेति न्यूनतापरिहाराय तत्र युक्तिमाह-स्थाशुत्वा भावस्ये ति । स्थाणुत्रप्रत्यक्षशाब्दयो रिति । समानधर्मिता वच्छेदककस साणुत्यप्रकारकस रोकिरसनिकांद्यजन्यस्य प्रत्यक्षस्य शाब्दस्य चेत्यर्थ । एवम्-शाब्दयुद्धौ याधतदभावच्याप्यवधाज्ञानयो प्रतिबन्धात्वे । नरशिर कपाल मिति । नरशिर कपाले शुचित्वायनु मापकेन तद्धर्मिस्पाण्यत्यपरामर्शन स्वत फरद्वारा वा आग मजन्याशौचबोधप्रतिरोध स्यादित्यर्थ । स चानुभवविरुद्ध , क्षेत्र प्राण्यङ्गत्वज्ञानदशायामपि शाब्दाशौचज्ञानस्यानुभवसिद्धत्यादिति भाव । समापते तत्रे ति । तादृशाशौचज्ञानप्राकार इत्यर्थ । अनुह स्तकाभावेन न्याप्तिनिश्चयस्य यलवत्तरागमविरोधेना अनुमितेश्वाऽनुत्प तेरिति योजना) एवञ्च वास्तवयाप्यधर्मस्य येन केनापि रूपेण शानमेव न विरोधि , अपि तु च्याप्यत्वरूपेण । ज्ञानेऽपि व्याप्तिप्राहकतर्कविरहेण व्यभिचारशङ्कयाशेचन्याप्यत्वेन , अन च प्राण्यात्वस्य - ·सामान्यानाकः। - यहा वाधेन प्रत्यक्षादौन ज्ञानं प्रतिवध्यते, किन्तु उत्पन्नज्ञाने अप्रामाण्यं ज्ञाप्यते।अ- नुमितौ तु उत्पत्तिरेव पूतिवध्यते ते च सव्यभिचार विरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धवा- धिताः पञ्च । ।। इति तत्त्वचिन्तामणी सामान्यनिरुक्ति । [दी] " यद्वे" त्यादि अभ्युच्चयमात्रम्, प्रत्यक्ष प्रति आनुमानि- फबापनिश्चयस्या प्रतिबन्धकत्येऽपि शाब्द प्रति प्रतिवन्धकत्वात् । योग्यताज्ञानेन अन्यथासिद्धत्वात् तदभावो न तत्र हेतुरिति चेत् । एवमप्युपनीतभानविशेष प्रति तत्त्वेन हेतुताया दुर्वास्त्वात् । इति श्रीमद्रघुनाथभट्टाचार्यशिरोमणिविरचिताया तत्त्वचिन्तामणिव्या- स्यायाम् दीधित्यपराख्यायाम् हेत्वाभाससामान्यनिरुक्ति समाप्ता ॥ तज्ज्ञानं न सम्भवति , कारणान्तरविरहेण यत्र व्यभिचारशकाविर- हस्तत्र कश्चित् व्याप्तिग्रहेऽपि गृहीतप्रामाण्यकागमतात्पर्याविषय- विपरीतविषयकत्वेन तत्राप्रामाण्य गृह्यते । तथा च तादृशपाण्यङ्गत्वज्ञानं न शौचानुमितिजनने शाब्दाशौचज्ञानप्रतिबन्धे या प्रभवतीति स- गुदायार्थ । आगमे प्रामाण्यग्रहश्च शिष्टपरिग्रहादिनैव भवति । यावच तादृशपरामर्शेनाप्रामाण्य गृह्यते वायन्न भवत्येवागमप्रवृत्ति शित भाव पढे त्यादिग्रन्थेन बाधादिज्ञानस्यानुमित्यतिरिक्तज्ञानाप्रतिरन्ध- फत्वं व्यवस्थाप्य वापादेलिशासाधारणदोपत्वमेवोपपादितम् ; तन्न