·No text on this page.

·!.मी:: भीमानामा जयपुरराजसभाप्रधानपण्डितेन वेदरहस्योद्घाटनप्रवणेन समीक्षाचक्र- पतिना महामहोपदेशक श्रीमधुसूदन विद्यावाचस्पतिना मैथिलेन प्रणीतम् शारीरक-विज्ञानम् द्वितीयो भागः। बादरायणकृतम्रह्मसूत्राणां शङ्कररामानुजवल्लभादि- मतविवेचनरूपोऽयं ग्रन्थः । लखनऊ विश्वविद्यालय संस्कृताध्यापफेन श्रीमना आधादत्त ठकुरेण सम्पाद्य पण्डित रामशङ्कर वाजपेयी प्रबन्धेन, लक्ष्मणपुरे स्टीम मिटिङ्ग मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । सन् १६३०ई०

·No text on this page.

·अथ तृतीये जीवलक्षणाध्याये प्रेत्यभाव-पादः १ प्रारभ्यते (३।१)। विद्यावाचस्पतिः श्रीमान् महायों मधुसूदनः । इदं शारीरविज्ञानोत्तराद्ध वक्तुमुद्यतः ॥ १॥ e तत्रादौ जीवस्य मृत्युजन्मावस्थाद्वयाधिकारे-आरोहोपक्रमाधिकरणम् ॥१॥ १-तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ व्यात्मकत्वातु भूयस्त्वात् ॥२॥ प्राणगतेश्च ॥३॥ अग्न्यादि गतिश्रुतेरितिचेन्न, भाक्तत्वात् ॥४॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न, ता एव ह्युपपत्तेः ॥५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतः॥६॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथाहि दर्शयति ॥७॥ *-अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति (पृ. आ ४।४) इत्येवमादेः “अन्यन्न- वतरं, कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्येवमन्तात् संसारप्रकरणस्थश्रुतिवाझ्यात्- जीवो मुख्यप्राणसचिवः सेन्द्रियः समनको विद्याकर्मपूर्वप्रशापरिग्रहः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं प्रतिपद्यते इति तावत् सिद्धम् । तत्र “स एतास्तेजोमात्राः समभ्या- ददान-(पृ.४।४) इति तेजोमात्राशन करणोपादानवद् भूतमात्रोपादानं न श्रूयते तेन भूतमात्रा अनुपादायैव जीचो गच्छतीति प्राप्ते उच्यते-देहान्तरप्रति- पत्तौ जीची गच्छति देहवीभूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्त इति ताण्ड्यश्रुती पञ्चाग्नि विद्यायामुहालकप्रवाहणप्रश्नोत्तराभ्यामवगम्यते । तथाहि-वेस्थ यथा पञ्चम्या- माहुतावापः पुरुपवचसो भवन्तीति + (छां ५। ३ वृ. ६।२) प्रश्ने धुपर्जन्य पृथ्वीपुरुषयोपित्सु पञ्चस्वग्निपु श्रद्धासोमवृष्ट्यन्नरेतोरूपाः पञ्चाहुतीदर्शपिया x “इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति (छां ५।६) निरूप्यते। तत्र यद्ययं भूतमानाभिरपरिप्वको गच्छेत् तर्हि नायवरोह.५ . *(था. ४।४॥) (+छां ५।३ ॥.६।२) (४ छां. ५१६ ·॥ ( २ ) धाहुल्यसंभवादपा पुरुषरूपता न स्यात् । तस्माद् भूतमात्रान्वितो यातीति लभ्यते ॥१॥ नन्वपां पुरुषाकारपरिणामप्रतीतर्गच्छता जीवेन तासामेच परिवङ्गः प्राप्नोति, न सर्वेषां भूतसूक्ष्माणामिति चेन्न । पुरुपदेहारम्भिकाणामपां ज्यात्मकत्वात् । तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणी (छां. ६।३) त्यपां त्रिवृत् करणश्रुतेः ॥ रश्यते च देहः सार्वभौतिकः । त्रयाणामपि तेजोऽवन्नानां देहे कार्योपलब्धेः ।। देहारम्भकद्रव्यस्य सार्वभौतिकत्वेऽपि तस्यापछब्देन व्यपदेशस्वपां भूयस्वा- दुपद्यते ॥ शुक्रशोणितलक्षणे देहवीजे द्रववाहुल्यदर्शनात् ।। उत्पन्ने च शरीरे इतरभूतापेक्षयाऽस्यपामेव वाहुल्यम् ॥ वाहुल्याच्चापशब्देन सर्वेषां भूतसूक्ष्माणा मुपादानम् ॥२॥ अपि च उत्कामति जीवे प्राणानां सहानुगतिः श्रूयते । “तमुकामन्तं प्राणोऽनूकामति, प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनूनामन्तीति । नहि ते प्राणा निराश्रयाः क्वचिद्गच्छन्ति तिष्ठन्ति वा । जीवतोऽदर्शनात् । तस्मात्तदा- श्रयभूतानां भूतसूक्ष्माणामपि गतिः संभाव्यते ॥३॥ ननु नैते प्राणा जीवन सह गच्छन्ति, अग्न्यादिगतिश्रुतेः । यत्रास्थ पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्य (वृ. ३।२।१३) मित्यादिना हि प्राणानामन्यनान्यत्र गतिः श्रूयते । इति चेन्न । ओपधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा इत्येवमनपियता- मपि लोमकेशानामप्ययानानात् तादृशश्रुत्या भाक्तत्वात् ॥ वागाद्यधिष्टातॄणां हि अन्यादिदेवतानामुपकारनिवृत्तिमात्रापेक्षया तथोपचारात् ॥ ४ ॥ ननु पञ्चाग्नि- विद्यायां प्रथमेऽग्नौ श्रद्धाहुतिश्रवणेऽप्यपामश्रवणान्न भूतसूक्ष्माणां जीवेन गच्छता परिवङ्गःप्राप्नोतीति चेन्न । ता एवापस्तत्र श्रद्धाशब्देनाभिप्रेयन्ते । अपां पुरुषवचस्व- प्रकारे पृष्टे तत्पतिवचनैकवाक्यतानुरोधाच्छद्धाशब्देनाप्यपामेव ग्रहणस्योपपत्तेः । प्रत्ययविशेषतया प्रसिद्धाया प्रसिद्धाया अपि श्रद्धाया अप्प्रयुक्ततया ताच्छन्योपपत्तेः । श्रूयते हि-"आपो हास्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे"-इति । अपः प्रणयति, श्रद्धा वा आपः"-इति च ॥५॥ नन्वाप एव श्रद्धादिक्रमेण पुरुषांकारं प्रति- पोरन् न तु तत्संपरिण्वक्ता जीवा रहेयुः । अश्रुतत्वात् ॥ नह्याप इव जीवास्तत्र श्रूयन्ते इति चेन्न । इष्टादिकारिणां प्रतीतेः।-“अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्यु- पासते ते धूममभिसंभवन्ति" इत्युपक्रम्य पितृयानेन यथा चन्द्रप्राप्तिं कथयति पितृलोकादाकाशम्, आकाशाच्चन्द्रमसमेषु सोमो राजा तहेवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति । तस्मिन् यावत्संपातमुषित्वा अथैनमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतम् इति । त एंवेहापि प्रतीयन्ते तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति" इति । श्रुतिसामान्यात् ॥ ६ ॥ ननु-"एष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति”--इति श्रुतेः । ते चन्द्रं प्राप्यानं भवन्ति । तास्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेतांस्तत्र भक्षयन्ति" इति श्रुतेश्च धूमप्रतीकेन वर्मना चन्द्रमसमधिरूढानामनभावश्रवणाद् देवैर्भक्ष्यमा मेषां जीवानां नोपभोगः संभवतीति चेद्-अत्रोच्यते । भाक्तमेषमन्नत्वं, अनशब्दस्योपभोगहेतुसामान्यादनन्नेऽप्युपचारदर्शनात् । यथा वित पशवोऽनं विशामिति ॥ तत्र राजोपजीविनां परिजनानामिव वर त्वं यथेच्छसुखविहरणादिसांधनत्वमेवैषामन्नत्वं न तु चर्वर्णा ·तदिहापेक्ष्यते ॥ न वै देवा अश्नन्ति न पियन्ति । एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति", इति श्रुत्या चवर्णादिलक्षणस्यानभावस्य निराकरणात् ॥ अनात्मवित्वाच्वेष्टादि. कारिणां देवोपभोग्यावमुपपद्यते ॥ तथा हि दर्शयति श्रुतिः-अथ योऽन्या देवता- मुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद । यथा पशुरेवं स देवानाम्"- इति अथवान्यथा व्याचक्ष्महे । इष्टादिकारिणो ह्येते केवलकमिणो न शान- समुच्चितकर्मकारिणः । तस्मादात्मविद्याराहित्यादेषां देवभोग्यत्वलक्षणमन्नत्वं भाक- मुपचयंते न तु सर्वथा भोग्यत्वमेवास्ति । भोक्तत्वस्यापि तेषां दर्शनात् । तथाहि दर्शयति भोक्तत्वमेषां श्रुतिः-स सोमलोके भूतिमनुभूय पुनरावती इति । “अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दा.-स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसंजयन्ते"-इति च ॥ ७ ॥ तथा चैपां जीवानामप्राप्टो- पात्तैभूतसूक्ष्मै प्राणैश्च सह संपरिप्वक्तानां गमनं सिद्धम् ॥१॥ इत्येवमारोहोपक्रमाधिकरणं शंकररामानुजादयो व्याने। शरीरारम्भमायादिन्यावृत्तस्वरूपस्यैष वयं तु ब्रूमः । पूर्वेणाध्यायद्वयेनात्मनः स्वरूपं नि । वरीय रम्भकभूतप्राणेन्द्रियादिविलक्षणं विशुद्धं किञ्चित् तवीत शितम् । तथा चैतस्यात्मनः शरीपहिर्गमने तस्य शुद्धतत्वस्य गमनमर्थप्राप्तं भवति । न देशाने। विशुदपस्या- स्मनो व्यापितया देहाद्वहिर्गमनायोगात् । अतो निमाह । तदन्तरपति तस्माइहाद्वहिर्योगप्रतिपत्तौ तस्यात्मनो वा वरियानतिरत्तो न बिमा मात्रणायमुत्क्रमते अपितु संपरिष्वको गन्दति शरीरत्यागेऽपि शरीर प्राणेन्द्रियादिभिः कैश्चिदर्थः परिवृत एवायं बहिर्भवति इत्युदन्डको प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां गम्यते । तत्र हि अपां पुरुषववस्कर जीवात्ममात्रं गच्छेत् स एव तर्हि प्रत्यावृत्तो जन्म गृहन् पुरुषः ९ पुरुषवचस्त्वारयानमनवक्तृप्तं स्यात् । तस्माद मूतमुन्नै पर तावत् सिद्धम् ॥ १॥ ननु तत्रापां श्रवणादिव उपरिक्ष भूतसूक्ष्मैरित्युच्यते इति चेत् । ध्यान प्रतीमः । नहि तेजोऽपन्नानां नावाने चिदवस्थानं दृष्टम् । तासां विन विश - सर्वत्र त्रयाणां संयुक्तानामेवोपन्च । न ताई यार पखात्रोपादानमिति चेद् भूयस्वाति मा केन्य पीणि भवन्ति तेजधापया चति। ल्या च इति तु त्यास्था विधभिरद्धि २॥ अब केकर मूत्राश्मयोगादेव ५२ ·आत्मा ( ४ ) श्वायं संपरिप्वक्तः प्रत्येतन्यः। मुख्यप्राणश्चन्द्रियप्राणाश्च सह गच्छन्तीत्यतस्तै- रप्ययं संपरिष्वक्तो गच्छति ॥३॥ ननु नेन्द्रियप्राणाः सह गच्छन्ति यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यमित्यादिश्रुत्या तेपामग्न्यादि- प्वभिगमनश्रवणादिति चेन तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः इत्यादि छान्दोग्य त्या हात्मिानुगतदेवभाक्तत्वादेषां वागादिप्राणानां शरीर- स्थितान्यान्यप्रदेशच्यापृतानां सुषुप्तिमृत्युकाले इन्द्रियस्थानेभ्यस्तेभ्य उपसंहारदा- हृदयस्थितम् विज्ञानात्मसंसक्तेषु स्वप्रकृतिभूतेषु तत्तदेवेष्वेवोपनिवेशोऽनया श्रुत्या प्रतिपाद्यते । अत एव भूतसूक्ष्मवत् प्राणवच्चैषां देवानामप्यात्मना सहैव गमनात्तदक्षरे प्रतिष्ठानं श्रूयते-विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सं- प्रतिष्टन्ति यत्र । तदक्षरं वेदयते यस्तु सौम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ च भूतैर्मुख्यप्राणेनेन्द्रियमाणैस्तदधिष्ठातृदेवैश्व संपरिश्वत गच्छतीति निष्कर्षः सिद्धः ॥ ४ ॥ अथभूतसूक्ष्मविषये काचिच्काव- शिष्यते ततस्तत्पुनः प्रत्यामृशति-प्रथमेऽश्रवणादिति । भूतसंपरिम्वङ्ग तोवत् प्रश्नप्रतिवचनश्रुतिः प्रमाणीक्रियते। किन्तु तया श्रुत्या भविष्यच्छरीरोपादान- त्वेनापां श्रवणमस्ति । नतु तावता प्रथमे शरीरे तासामपां संनिधानं श्रूयते । प्रथमशरीरात्वात्मनो पहियोगः संप्रति विवक्षित इति न तत्र प्रश्ननिरूपणाभ्या- मात्मनोऽद्भिः संपरिष्वङ्गः शक्यते प्रतिपत्तमिति चेन्न ॥ प्रथमशरीरतोऽपाम- नारोहणे सदसंपरिष्वक्तस्यैवात्मनः प्रत्यवरोहसंभवादपां पुरुषवचस्त्वाख्यान- मसंलग्नं स्यात् । तस्मात् ता आप एवाल्ह्य पुनः प्रत्यवरोहे पुरुषवचसो भवन्तीत्युपपद्यते । अपि च भविष्यच्छरीरोपादानत्वेनापां श्रवणात् प्रथमेऽपि शरीरे ता एवापः शरीरारम्भकत्वेन संभाव्यन्ते । आरोहावरोहयोः पर्यायतः प्रवृत्तयोः क्रमिकतया प्रथमस्यापि शरीरस्य ताभिरेवाद्भिपपत्तेः ॥ ५॥ ननु सत्य मुपपद्यते किन्तु श्रुत्या नापः श्रूयन्ते । अश्रुतत्वाच्च न भूतपरिष्वङ्गः प्रमाणमिति चेन्न । इष्टादिकारिणां प्रतीतेः “य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ती" त्युपक्रस्य-"अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तते यथेतम्" इति श्रुती यथेतमिति शम्झनावरोहणास्यारोहणप्रकारताम्येनोपदेशावरोहणे श्रुतानामपामारोहणेऽपि संनिधानं प्रतीयते ॥ ६॥ अपि वा भूतानि च प्राणाश्च देवाश्च पूर्वप्रज्ञा च विद्याकर्मणी चेत्येतत्सर्वमिदमस्य जीवस्य भक्तिसिद्ध प्रत्येतन्यं अनात्मवित्वात् । तथा हि दर्शयति श्रुतिरनात्मवित्प्रकरणे तेषां धर्माणामात्मभक्तित्वम्-"स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तद्यदेतदिदं- मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति । पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ॥ स विज्ञान- मेवान्ववकामति तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञावेति च । आत्मविदो हि विद्याप्रभावात् सर्वेऽप्येते धर्मा निवर्तन्ते । “सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते इति" ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः" इति च ·श्रुतेः ॥ तथाचायमात्मवित् । निरस्तसमस्तप्रपञ्चो निर्विशेषः सपद्यते न त्वेव. मनात्मवित्तैर्धमः कदाचित् परिहीयते ॥ तथा च भूतादीनामनात्मविदात्म- भक्तित्वात् तैभूतादिभिः संपरिप्वक्त एवात्मा गच्छतीति सिद्धम् ॥७॥ इत्यारोहोपक्रमाधिकरणम् । (२) अवरोहोपक्रमाधिकरणम् । २-कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च॥१॥ चरणादितिचेन्नोपलक्षणार्थेतिकाष्र्णाजिनिः ॥ २॥ आनर्थक्यमिति चेन्न, तदपेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु वादरिः॥४॥ 2 "तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वाऽयैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्ततन्ते यथैतमित्यादि- श्रुत्या इप्टादिकारिणां धूमादिमार्गतश्चन्द्रमण्डलमधिरूढानां भुक्तभोगानां ततः प्रत्यवरोह आज्ञायते ॥ तत्र यावत्संपातमित्युक्तः कृत्स्नस्य कर्माशयस्य तत्रैव भुक्ती निरनुशयानामवरोहः प्राप्नोति । तेषां यदा तत्पर्यवैतीति श्रुत्यन्तराच्च । यत्तु यावदमुमिन् लोके उपभोक्तव्यं कर्म तस्यैव कृत्स्नस्य तत्रोपभोगो नत्वनारब्ध. फलस्यापीति कश्चित्कल्पयेत् । तदसत् । "प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत् किञ्चह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे"-इति श्रुत्यन्तरे यत्किञ्चत्य- विशेषपरामर्शात् ॥ इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः चन्द्रमसि कृतकर्मभोगावसाने सानुशयाः पृथ्वीमवरोहन्तीति । हप्टो हि जन्मनैव प्रतिपाण्युच्चावचरूप उपभोगः प्रवि. भज्यमानः आस्मिकत्वासंभवादनुशयसद्भावं सूचयति । श्रुतिश्च प्रत्यक्षं दर्शयति- तद् य इह रमणीयचरणाः अभ्याशो ह यत्तै रमणीयां योनिमापोरन् । अथ य इह कपूयचरणाः-अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन् इति । पुण्यो वै पुण्ये- न कर्मणा भवति पापः पापेनेति वा स्मृतिरपि च वर्णा आश्रमाच स्व. कर्मनिष्ठाः प्रेत्यकर्मफलमनुभूय ततः शैपेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःश्रुत- वित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते विष्वश्चो विपरीता नश्यन्ति इति गौतनोपा "तथा ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिरूपं वर्षे वलं मेघां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रपद्यन्ते तच्चक्रवदुभयोलॉकयोः सुख एब व इत्यापत्तदीया च सानुशयानामेवारोहं दर्शयति । तस्माशमुनिकरते करते स्तुति शिष्टमैहिकफल कर्मान्तरजातमनुशयल इन्टेरोइन ते चावरोहन्तो यथैतमनेवं चाबरो हन्ति मामले निमाछाको रवरोह संकीर्तनाद् ‘आरोहणयाविक दर्जन ·दभाद्युपसंख्यानाच्च विपर्ययोऽपि प्रतीयते ॥ १॥ ननु तद् य इह रमणीयचरणा अथ य इह कपूयचरणा:-" इति च श्रुतिश्चरणतो योन्यापत्ति दर्शयति न त्वनु. शयतः। चरणं चारित्र्यमाचारः शीलमितिचाभिन्नोऽर्थः । अनुशयस्तु भुक्तफलात्कर्म- णोतिरिक्त कर्मत्यन्योऽर्थः॥ यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि तानि स्वयोपास्यानि नो इतराणि । इति चरणकर्मणोभेदेनोप- देशात् ॥ तत्कथमीदशश्रुतिरनुशयवतोऽवरोहं कल्पयिष्यतीतिचेन्न अनुशयोपलक्ष णार्था ह्येषा चरणश्रुतिद्रष्टव्या॥२॥ नन्वेवंत.हे चरणस्यानर्थक्यं प्रसज्येतिति चेन्न । तदपेक्षत्वात् । इष्टादि हि कर्मजातं चरणापेक्षम् । आचारहीनं न पुनन्ति वेदा इत्यादिस्मृतिभ्यः सदाचारहीनानां कर्मानधिकारात् तस्मात् कमैवाचारोपलक्षित- मनुशयभूतं योन्यापत्तौ कारणमिति कार्णाजिनिराचार्यो मन्यते ॥३॥ बादरिस्त्वाचार्यः सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देन प्रत्याय्यते इति मन्यते । चरणमनुष्ठानं कर्मेत्यनर्थान्तरम् भेदव्यपदेशस्तु कर्मचरणयोर्ब्राह्मणपरिव्राजक- न्यायेनोपपद्यते । तस्माद्रमणीयचरणाः प्रशस्तकर्माणः । कपूयचरणा निन्दितकर्माण इति निर्णयः ॥ ४॥ इति अवरोहोपक्रमाधिकरणम् ॥ २ ॥ PM अथ नरकारोहावरोहाधिकरणम् ॥ ३ ॥ ३--अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १ ॥ संयमनेत्वनुभूयेत- खामारोहावरोहौ तद्दतिदर्शनात् ॥ २ ॥ स्मरन्ति च ॥ ३ ॥ अपि च सप्त ॥४॥ तत्रापि च तद् व्यापारादविरोधः ॥५॥ इष्टादिकारिणश्चन्द्रमसं गच्छन्तीत्युक्तं तत्रोच्यते । नेष्टादिकारिण एव चन्द्रमसं गच्छन्तीति नियमः । अनिष्टादिकारिणामपि चैतच्चन्द्रमण्डल- गमनं श्रुतम् । “यै वैके चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति' कौषीतकिश्रुतेः ॥ प्रत्यवरोहे पुनर्जायमानानां देहारम्भोऽपि नान्तरण चन्द्रप्राप्तिमवकल्पते । पञ्चम्यामाहुतावित्याहुतिसंख्यानियमात् । तस्मात् सब एव चन्द्रमसमधिरोहन्तीत्यवधेयम् । इष्टादिकारिणामितरेषां च समाना गतिर- युक्तति . चेन्न । इतरेषां चन्द्रमण्डले भीगाभावात् ॥ ६ ॥ इतरेषां नारकिनां चन्द्रमण्डलं. प्रत्यारोहावरोहौ तु संयसने नाम यमालये स्वदुष्कृतानुरूपा या: मीर्यातना, अनूभूय पश्चाद् भवतः । “नसांपरायः प्रतिभाति वालं प्रसाद्यन्तं. वित्तमोहेन मूढम् ॥ अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापा- ते मे ॥ वैवस्वतं संगमनं जनानामित्यादि श्रुतिजातैः संयमने गतिदर्श- नात् ॥ २॥ स्मरन्ति च . मनुव्यासप्रभृतयो नाचिकेतोपाख्यानादिषु संयमने लोके A ·(७) कपूयंचारित्र्यवतां गमनम् ॥ ३॥ अपि च सप्त नरका रौरवप्रमुखाः स्मर्य्यन्ते ॥४॥ तत्रापि च यमस्यैव व्यापाराभ्युपगमात् संयमनानतिरिक्तत्वमेवास्तीत्यविधिः ॥ ५ ॥ तस्मात् सर्व एव चन्द्रमसं गच्छन्तीति नियमात् कपूयचरणानामपि संयमनी- गमनोत्तरं चन्द्रलोकोपस्थानात् ततोऽ-बरोह इति सिद्धम् ॥ ६॥ ॥ इति नरकारोहावरोहाधिकरणम् ॥ ॥ आरोहावरोहाभावस्थानाधिकरणम् ॥ ४ ॥ ४-विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १॥ न तृतीये तथोप- लब्धः॥२॥ स्मयं तेऽपि च लोके ॥ ३ ॥ दर्शनाच ।। ४ ।। तृतीयशब्दावरोधःसंशोकजस्य ॥५॥ इदं त्ववधेयम् ॥ सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्तीत्यत्र सर्वशब्दो विद्याकर्मणोरेवाधि- काराभिप्रायेण नेयो नत्वविशेषेण । तयोरेव देवयानपितृयाणाख्यमार्गद्वयमसने प्रकृतत्वात् । तस्माद् विद्यावशार देवयानमिष्टादिकर्मवशादितरकर्मवशाद्वा पितृयाणं पन्धानमारुह्यास्माल्लोकात् प्रयन्त एव सर्वे चन्द्रमसं गच्छत्तीति नियमः क्रियते ॥ १ ॥न तृतोये स्थाने सतामपि तथा चन्द्रगतिः प्रतिज्ञायते । "अर्थतयोःपथोर्न कतरेण च न । तानीमानि क्षुद्राण्यसकदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व नियस्वेत्येतत् तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते" इति हि विद्या कोभयव्यतिरेकेण क्षुद्गजन्तुलक्षणं तृतीय स्थानमाख्यायते । ततेषां विनैवारीहावरोही विनैव च पश्चाहुतिक्रमं पुनः पुनः शरीर- मुपलभ्यते ॥ इहैव च तेषामुपलम्वेश्चन्द्राधिरोहणं पञ्चाहुतिक्रमश्चैषां शरीरा- रम्भाय नास्ति ॥ २ ॥ अथ व्याख्यान्तरम् ॥ तद्य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते । अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्त दत्तमित्युपासते इति श्रुतिभ्यां विद्यापुण्यकर्मणोरेव तु देवयानपित्र्याणयोः पथोः प्रस्तत्वात् चन्द्रलोकप्रापकत्वमस्ति अतः केवलपापकर्मणा चन्द्रगमनं नास्ति । भूलोका- दूर्व प्रयता मार्गद्वयारूढानामेव हि चन्द्रलोकगमनस्य कौपीतकिश्रुति- सिद्धत्वात् । ननु चन्द्रलोकगमनं विना पञ्चाहुत्यसंभवादेहारम्भो न स्यात् इति वेन । तृतीये तथोपलब्धेः क्षुद्रजन्तुषु पञ्चाहुतिक्रम विनैव देहारम्भोपलब्धेः पापकर्मणा देहारम्भे पञ्चाहुत्यपेक्षा नास्ति ॥२॥ स्मय॑ते अपि च लोके पश्चाहुति- व्यतिरेफेणापि शरीरलाभः द्रोणधृष्टद्युम्नद्रौपदीसीतामभृतीनाम्योनिज- शरीरस्मरणात् ॥ तत्र द्रोणादीनां योपिद्विषयकाहुतिर्नास्ति वृष्टानादीनां तु योपित्पुरुषविषये ई अप्याहुती न ई अप्याहुती न स्तः । यथेहाहुतिसंरयानादरस्तथा- न्यत्रापिसंभवति ॥३॥ वलाफाप्यन्तरेणैवरेतःसेकं गर्भ धत्ते इति लोके रूदिः। ॥

·( ८ ) जीर्णदारुधुदुम्वरवदादिफलेषु च घुणादिकृमीणामयोनिजशरीराणि . दृश्यन्ते लोके । चतुर्विधे भूतग्रामे जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजलक्षणे च स्वेदजो- द्भिजयोत्तरेणैव ग्राम्यधर्मशरीरलाभादाहुतिसंख्यानादरो दृश्यते ॥ एव- मन्यत्रापीति तृतीयं स्थानं द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ “अण्डजं जीवजमुद्भिजमिति" इति त्रिविध एव भूतग्रामः श्रूयते न स्वसौ स्वेदजोपीति चेत् तत्रोच्यते । संशोकजस्यैतस्य स्वेदजस्य तृतीयेनोद्भिजशब्देन तत्रोपसंग्रहो द्रष्टव्यः। तस्योदकोझेदप्रभवतयोद्भिजत्वविचक्षणात् । स्थावरोझेदाद्विलक्षणो जङ्गमो- द्भेद इति दृष्ट्या त्वन्यत्र भेदवादः । तथा च विद्याकर्मानधिकारिक्षुद्रजन्तु- व्यतिरिक्तानां देवयानपितृयाणाभ्यामारोहतां सर्वेषां चन्द्रगमनं ततोऽवरोहणं चेति सिद्धम् ॥ ५ ॥ इत्यारोहावरोहाभावस्थानाधिकरणम् ॥ ४॥ अवरोहणमार्गक्रमाधिकरणम् ॥ ५॥ ५-साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः॥ १॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ २ ॥ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ ३ ॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥४॥ रेतः सिगयोगोऽथ ॥५॥ योनेः शरीरम्॥ ६॥ अथ चन्द्रात् प्रत्यवरोह प्राग व्रीह्यादि प्रतिपत्तरवरोहप्रकारः परीक्ष्यते अथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतम्-आकाशमाकाशाद् वायुं वायुभूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभंभवति, अभ्रभूत्वा मेघो भवति, मेघो भूत्वा प्रवर्षति" इत्य वरोहक्रमः श्रूयते । तत्र संशयः । किमाकाशादिस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते आकाशादि- साम्यं वेति । तत्रोच्यते । आकाशादिसाम्यापत्तिद्रष्टव्या । तथैवोपपत्तः। चन्द्रमण्डले यदम्मयं शरीरमुपभोगार्थमारब्धं तदुपभोगक्षये सति प्रविलीय- मानं सूक्ष्ममाकाशसमं भवति । ततो वायोर्वशमेति ततो धूमादिभिः संसृज्यते इति संभवति । आकाशादिस्वरूपप्रतिपत्तौ तु वाय्वांदिक्रमेणावरोहो नोपपद्यते ॥६॥ तत्र चाकाशावायुधूमानमेघवर्षभावेषु किं दीर्घ दीर्घ कालं पूर्वपूर्वसादृश्येनावस्थायोत्तरोत्तरसाश्यं गच्छन्ति उताल्पमल्पमिति संशये नियमयति । नातिचिरेणैव कालेनाकाशादिभावैः परिवर्तमानः सवर्षधाराभिः सहेमां सुवमापतन्ति न तु चिरं तत्तद्भावे उपतिष्ठन्ते । “अतो खलु दुनिष्प्रपतरम्" इति बीह्यादिभावे विशेषाख्यानात् । दुनिष्प्रपतरं दुनिष्क्रमतरम् । दुःखतरं ह्यस्माद् व्रीह्यादिभावान्निःसरणं भवतीत्येवं तद्भावा- वै

·निःसरणे दुःखं प्रदर्शयन् ततः पूर्वेष्वाकाशादिपु सुखनिःसरणं दर्शयति।
सुखदुःखताविशेपश्चायं निष्प्रपतनस्य कालाल्पत्त्वदीर्घत्वनिमित्तः ॥ तथा च
ग्रीह्यादिभावापत्तेः प्रागल्पेनैव कालेनावरोह इति सिद्धम् ॥२॥
अथैतस्मिन्नेवावरोह प्रवर्षणानन्तरं पठ्यते. "त इह, व्रीहियवा ओपधि-
वनस्पतयस्तिलमापा, इति जायन्ते" तत्र यथा मनुष्यादयो योनिविशेषाः
कर्मभोगानुकूलशरीरग्राहिणो भवन्ति । तथैते ब्रीह्यादयोपि योनिविशेपा इप्यन्ते
"योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथा
श्रुतम्" इति कश्रुतेः । “शरीरजै : कर्मदोर्याति स्थावरतां नर" इत्यादि स्मृतेश्च
तथावगमात् । तेन संशयः । किास्मिन्नेवावधी स्थावरसुखदुःखानुकूलकानु-
रोधादिमे नौह्यादिस्थावरजातावुत्पद्यन्ते अथवा क्षेत्रज्ञान्तराधिष्ठितेपु ब्रीह्यादि-
स्थावरशरीरेषु संश्लेपमात्रं गच्छन्तीति । तत्रस्थावरभावस्य श्रुतिस्मृत्योरुपभोगस्था-
नत्वसिद्धराद्यः पक्ष एवं प्रातोति । इप्टादिकर्मजातस्य पशुहिंसादियगोदनिष्ट-
फलत्वोपपत्तस्तत्फलभोगार्थ पूर्वमेषां नीहादियोनिसंस्रवस्य युक्तरवाच्च ।
यथा श्वयोनि वा शूकरयोनि वा चण्डालयोनि चेति मुख्यमेवानुशयिनां भ्वादिजन्म
तत्सुखदुःखान्वितं भवति तथैव बोह्यादिजन्मापीत्येवं प्राप्त उच्यते ॥ अन्यै वैरधि-
प्ठितेधु बीह्यादिषु संसर्गमात्रमनुशयिनः प्रतिपद्यन्ते न तु तत्सुखदुःखभाजो भवन्ति ।
पूर्ववत् । यथा वायुधूमादिभावोऽनुशयिनां तत्संश्लेपमा तथा बीयादिभावो
ऽपि जातिस्थावरैः संश्लेपमात्रम् ॥ वायुधूमादिपूर्ववदेवपां बीद्यादीनामपि रमणीय-
चरणाः कपूयचरणा इत्यादिरूपेण कर्मव्यापारपरामर्श विनवाभिलापात् ॥
तस्मादन्यजोवरुपभोगस्थानतयाधिष्ठितेषु घोह्यादिप्येपामनुशयिनां चन्द्रादवतरतां
संसर्गमात्रं भवतीति सिद्धम् ॥३॥
ननु पशुहिंसादियोगादाध्यरिकं कर्मजातमशुद्धमस्ति ततस्तत्संबन्धादवतरता
मार्ग व्रीह्यादिभावेनानिष्टफलानुपङ्गः संभाव्यते इति चेन्न । कर्मणः शुद्धत्वा-
शुद्धत्वयोर्विज्ञानस्य शब्दादेव विशेयत्वात् ॥ शब्दात्तु वेदशास्त्रात् पशुहिंसायुक्त-
मध्वरकर्मोपदिश्यते ततो विशुद्ध भवितुमर्हति । ननु मा हिंस्यात् सर्वा भूता-
नीति शास्त्रमेवैतां भूतविपयां हिंसामधर्म बोधयति इति चेत्सत्यम् । अयशियहिंसाया
एवैतेनोत्सर्गतः प्रतिषेधात् । तदपवादेन चाग्नीपोमीयं पशुमालभेतेति शास्त्रं
याशिकहिंसाया धर्मत्वं प्रत्याययति । येन सामान्य हिंसाया अधर्मत्वं प्रत्याय्यते
तेनैव यज्ञादिविशिष्टहिंसाया धर्मत्वमुच्यते । तबाधर्मत्वाख्याने तत्प्रमाणं धर्मत्वा.
ख्याने स्वप्रमाणामित्यर्द्वजरतीयमन्याय्यम् ॥ न हि हिंसामानमेकाकान्ततोऽशुद्धमे-
वास्तीत्यत्र किञ्चित्प्रमाणमस्ति । न हि वधदा ध्यान दण्डयन् राजा किल्विपी
भवति । तस्माद् व्यवस्थितविषये हिंसायाः शुद्धत्वाशुद्धत्वे शास्त्रप्रामाण्यादवतिष्ठते
इति शब्दाद् यज्ञहिंसाया नाशुद्धत्वम् ॥ तस्माच्चन्द्रस्थलात् स्खलितानामनुश-
यिनां ब्रीह्यादिसंश्लेपमानं तद्भाव इत्युपचर्यते न तु तत्रपां मुरयं जन्मैव
भवति ॥४॥

·(१०) अत एवैपामनन्तरमेव रेतःसिग योग आनायते । “यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भय एव भवतीति" ॥ तत्र रसासृगादिक्रमेण ब्रीह्यादिभुक्तानपरिणामे रेतसि तेपां संश्लेपमानं वक्तव्यम् रेतसो ब्रौद्यादिवद् भोगायतनत्वाभावात् ॥ ५ ॥ रेतः सिगयोगानन्तरं च योनौ निमिक्ते रेतसि योनेरधि तेषां शरीरं फल- भोगायोपपद्यते । शरीरं केवलमेपां कर्मफलभोगाधिष्ठानं भवति । ततः प्राक्तनास्पां बीयाद्यन्नरसरतोभावानुपष्टम्भकमात्रतया प्रत्येतव्याः ॥ ६ ॥ इत्यवरोहणमार्गक्रमाधिकरणम् ॥ ५ ॥ ॥१॥ इति जीवात्मनो मृत्युजन्मावस्था- लक्षणाधिकारः। (प्रेत्यभावपादः) इति जीवलक्षणाध्याये तृतीये मृत्युजन्मपादः प्रथमः पूर्णः १ .

·शारीरकस्य स्वप्नाद्यवस्थात्रयाधिकारः॥२॥ । । १-सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥२॥ मायामानं तु कास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ सूचकञ्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥४॥ पराभिध्याना- तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥५॥ देहयोगा- दासोऽपि ॥ ६॥ प्रथमे पादे जीवस्य मृत्युजन्मरूपे द्वे अवस्थे उक्त । अथ स्वमाद्यवस्थाभेदान दर्शयितु द्वितीयः पाद आरभ्यते--प्रवोधसंप्रसादयोः सन्धौ भवतीति सन्ध्यं तृतीयं स्वमस्थानम् ॥ तत्रपा सृष्टिः पारमार्थिको संभाव्यते । आह हि तथा श्रुतिः- "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति । अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' इति ॥१॥ अपि चैके शाखिनोऽस्मिन् सन्ध्ये स्थाने कामानां निर्मातारमात्मानमा- मनन्ति-“य एप सुप्तेषु जागर्ति कामं पुरुषो निर्मिमाणः" इति । पुत्रादयश्च तत्र कामा अभिप्रेयन्ते--"शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्वेति प्रकृत्यान्ते-कामा- नां त्वा कामभाजं करोमीत्येवं प्रकृतेषु पुत्रादिष्वेव कामशब्दस्य प्रयुक्तत्वात् ॥२॥ अथवा मायामाचं स्वप्नस्थानम् । सृष्टिश्चैपा स्वप्ने मायामयी न तु पारमार्थिकी कान्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ देशकालनिमित्तसंपत्तिरवाधश्च कारय॑म् । न च तत्स्व पश्यामः । न तावदिह रथादीनामुचितो देशः संभवति । संवृत्तेऽ- स्मिन् देहदेशे रथादीनामवकाशालाभात् । कालविसंवादोपि स्वप्ने भवति रजन्यां सुप्ता वासरं कदाचिन् मन्यते । मुहूर्त्तमात्रप्रवर्तिनि वा स्वप्ने कदाचिद्वहन वर्षः पूगानतिवाहयति । निमितान्यपि स्वप्ने ज्ञानाय कर्मणे वा नोचितानि विद्यन्ते । चक्षुरादिकरणानां तत्रोपसंहारात् । निमेषमात्रेण वा रथादिनिर्वतने स्वमद्रष्टुः पुंसो दारुणो वा सामर्थ्य नोपपद्यते । वाध्यन्ते चैते रथादयः स्वमस्टाः प्रबोधे । स्वम एव वा ते सुलभवाधा भवन्ति । रथोऽयमिति कदाचित्स्वप्ने निर्धारितः क्षणेन मनुप्यः संपद्यते । मनुष्योऽयमिति वा निर्धारितः क्षणेन वृक्षः । तस्मा मायामानं स्वमदर्शनम् ॥ ३॥ यत्तु फेचिदाहुः-"वहिः कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयते अमृतो यत्र कामम्"। इति श्रुतेः, स्थितिगतिप्रत्ययभेदानां शरीरादनिकान्ते ·( १२ ) देहान्निष्क्रान्तः स्वप्नं पश्यतीति । तन्न । सुप्तस्य जन्तोः क्षणमात्रेण योजनशतान्तरित- देशं पर्येतु विपर्यंतु वा सामार्थ्यासंभवात् । “कुरुष्वहं शय्यायां शयानो निद्रया- भिप्लुतः स्वप्ने पञ्चालानभिगतश्चास्मिन् प्रतिबुद्धश्चेति" श्रुतौ कुरुषु सुप्तस्य स्वप्ने पञ्चालगतस्य ततोऽप्रत्यावृत्तस्यैव कुरुष्वेवोद्वोधं दर्शयति । तस्मान्न स्वप्ने देहान्नि- क्रमणं देशान्तरधावनं वा संभाव्यते । श्रुतिश्चान्तरेव देहे स्वप्नं दर्शयति “स यत्रै- तत् स्वप्नया चरति"-इत्युपक्रम्य "स्वशरीरे यथाकामं परिवर्तते-॥ इति ॥ बहिः कुलायादमृत इति श्रुतिस्तु बहिरिव कुलायादित्येवमर्थपरतया नेया। बहि- रिव शरीरादेपां स्वामभावानां प्रतीतेः स्थितिगतिप्रत्ययभेदा अप्येते विप्रलम्भा एव स्युः । तस्मान्मायामात्रमेवैतत् स्वप्नदर्शनमिति निष्कर्षः ॥ ४॥ मायामात्रत्वेऽप्ययं स्वप्नो भविष्यतोः साध्वसाधुनोः सूचको भवति ।-“यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वशेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्न- निदर्शने" ॥ “पुरुवं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एतं हन्ति"-इत्यादि ध्रुतेः । आचक्षते च स्वप्नाध्यायविदः-कुञ्जरारोहणादीनि स्वप्ने धन्यानि खरयानादीन्य- धन्यानोति । मन्त्रदेवताद्रव्यविशेषनिमित्ताश्च केचित् स्वप्ना भविष्यतः सत्यार्थस्य सूचका भवन्ति । तत्र सूचितस्यार्थस्य सत्यत्वेऽपि सूचकस्य स्वामभावस्य माया- मात्रंत्वमद्यापि न प्रत्याहियते । तस्मादुपपन्नं स्वप्तस्य मायामात्रत्वम् ॥ यत्तु निर्मातारमामनन्ति तदपि निर्मातृत्वमिह जीवस्य द्रष्टव्यं न तु जाग्रदर्थनिर्मा- तुरीश्वरस्य । “स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति" इति जीवव्यापारश्रवणात् ॥ यद्यपि “तदन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य इति सूत्रे जाग्रदर्थानामपि स्वप्नवदेव मिथ्यात्वमाख्यातम् । तथापि जाग्रदर्थानामीश्वर- मायाक्लृप्तत्वं व्यवस्थितत्वं चास्ति स्वाप्नभावानां तु जीवमायालुतत्वमव्यवस्थितत्वं चेति विशेषः । ननु स्वाप्नसृष्टौ जीवस्वातन्ध्ये जीवभयाद्युत्पादकानिष्टस्वप्ना नो- पोरन् ॥ स्वानिष्टार्थ जीवसंकल्पासंभवादिति चेन्नैपा जीवसांकल्पिकी सृष्टिः । किन्तु पुण्यापुण्यकर्मसंयोगोपस्थापितसामग्रीसहकृतजीवव्यापारजन्यास्तीत्यतः शुभा- शुभसूचकाः कर्मोपस्थापिताः स्वप्ना जायन्ते। सर्वेश्वरत्वादीश्वरव्यापारो जीवव्यापारेऽपि समुच्चीयते इति चेदेवमपि जीवसृष्टीश्वरसृष्योः पार्थक्येन व्यपदेशो न विरुध्यते । साक्षात्परम्पराभ्यां भेदव्यवहारोपपत्तेरिति दिक। . रामानुजस्तु स्वातभावानामाश्चर्य्यमयतया जीवशुभाशुभसूचकतया चेश्वरसंकल्पजत्वमभ्युपेत्य जीवव्यापारजन्यत्वं निराचष्टे तच्छृतिविरुद्धम् । श्रुतौ प्रत्यक्षं जीवव्यापारश्रवणात् ॥ ४॥ ननु विस्फुलिङ्गोऽग्नेरिव जीवोयमीश्वरांश इति विस्फुलिङ्गान्योर्दहनप्रकाशनशक्ती ' इवैतयोर्जीवेश्वरयोनिश्वर्यशक्ती अपि समाने स्याताम् । ततश्च स्वाप्नसृष्टीवव्यापाराधीनाया अपीश्वराधीनजाग्रत्सृष्टे- रिव व्यवस्थितसत्ताकत्वं कुतो नास्तीति चेत् तत्रोच्यते । ईश्वरसमानधर्मत्वं जीवे सदपि तिरोहितमविद्याव्यवधानादस्ति ॥ परस्य परमेश्वरस्याभिध्यानात्तु तिरोहितं तत्कस्यचिदेवाविर्भवति । न स्वभावत एव सर्वेषां जन्तूनाम् । ततो ·नाप्राप्तः हि तिरोधानाविर्भावाभ्यामस्य जीवस्य वन्धमोक्षौ भवतः ॥ तथा च श्रूयते- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशेर्जन्ममृत्युप्रहाणिः ॥ तस्याभिध्यानात् तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वयं केवल आप्त कामः इति ॥ ५ ॥ सोपि जीवस्य शानश्वयंतिरोभावी देहयोगाद् भवति । देहयोगाद्धि ज्ञानकर्मेन्द्रियमनोवुद्धिविपयवेदनादियोगो यथाग्नदहनप्रकाशन- संपन्नस्याप्यरणिगतस्य भस्माच्छन्नस्य वा दहनप्रकाशने तिरोभवतः । एवम- विशद्युपाधियोगाजीवस्य शानैश्वर्यतिरोभावः । चा शब्दो जीवेश्वरयोरन्यत्त्वा- शङकाव्यावृत्यर्थः ॥६॥ रामानुजस्त्विमे सूत्रे अन्यथा व्याचपटे । पराभिध्यानादीश्वरसंकल्पादस्य जीवस्य स्वाभाविक रूपं तिरोहितम् । ततस्तत्संकल्पादेव ह्यस्य जोवस्य वन्धमोक्षी भवतः"-यदा होवैप एतस्मिन्नतश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति एप ह्येवानन्दयाति ॥ इति श्रुतेः ॥ ५॥ देहावस्थेनाचिद्वस्तुना योगाद्वा तिरोभावो द्रष्टव्यः ॥ चिदचिदीश्वरास्त्रितत्वम् ॥ अचितो योगाच्चितो जीवस्य कालुप्य- मुत्पद्यते ॥६॥ . इति स्वप्नावस्थाधिकरणम् ॥१॥ . सुपुत्यवस्थाधिकरणम् ॥ २ ॥ २-तदभावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि च ॥१॥ अतः प्रबोधोऽ- स्मात् ॥ २॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥३॥ अथ सुपुप्तावस्था परीक्ष्यते । तत्रैतस्य जीयस्य हि तासु नाडीप्वयस्थान कचिच्छुतो श्रूयते । “तद् यत्रतत्सुमः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति । , आसु तदा नाडोपु सृप्तो भवति" इति । क्वचितु श्रुतौ पुरोतत्यवस्थानं श्रूयते- "ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते-" इति । कचिहा ब्रह्मण्यवस्थानं श्रूयते-“य एपोन्तह. दये आकाशस्तस्मिन्छेते-" इति ॥ "सता सौम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति" इति च । तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वः न कञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवतीति" । अन्यवायतनमलब्धा माण- मेवोपश्रयते" इति च । ततो न निर्धार्यते कुत्रावस्थानं भवतीति तयोच्यते । तदभावो नाडीप्वात्मनि चेति । तदभावः स्वाभावः सुपुप्तम् । स च सुपुनिमायो नाड्यां पुरीततिब्रह्मणि च समुच्चयेन द्रष्टव्यः । तेषां त्रयाणामध्यविशेषेण श्रुतः। नगरे शेते प्रासादे शेने पर्य्यके शेते इत्यादिवत् संभवति समुच्चये विकल्पायोगात् । पुरी- तदिति हृदयपरिवेष्टनमुच्यते । तदन्तर्वर्तिनि हृदयाकाशे शयानः ...

·( १४ ) इति वक्तुम् । प्राकारपरिक्षिते पुरे वर्तमानः प्राकारे वर्तते इतिवत्॥ ताभिःप्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते इत्येकवाक्योपादानान्नाडीपुरीतत्समुच्चयोऽप्यवगम्यते ॥ एष्वपि त्रिषु ब्रह्मैव मुख्यं सुषुप्तिस्थानं द्रष्टव्यम् ॥ यत्तु सुषुप्तिकाले विषयानभिव्यक्ति- कारणमुक्तम् “अतस्तं न कश्चन 'अतस्तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति । तेजसा हि तदा संपन्नो भवतीति" तत्र तेजसा नाडीगतेन पित्ताख्येनाभिव्याप्तकरणो न वाह्यान् विषया- नीक्षते इति । तदेतद् ब्रह्मपक्षे पि घटते । “ब्रह्मव तेजः" इति तेजःशब्दस्य ब्रह्मणि प्रयुक्तत्वात् अपहतपाप्मा ह्यष ब्रह्मलोकः इति श्रुतेर्ब्रह्मसंपत्ति- रपि पाप्मस्पर्शाभावे हेतुरुपपद्यते ॥ जीवस्य तदानीं ब्रह्मणि संपन्नत्वात् ॥ ब्रह्मण- श्च सर्वपाप्मनिवर्तकत्वादशेषविशेषविज्ञानोपशमलक्षणं सुपुप्तं संपद्यते । तस्माद द्वारमात्रं नाड्यः पुरीतच्च । ब्रह्मैव स्वेकमनपायि सुप्तिस्थानम् ॥ १॥ अतएव कारणात् “कुत एतदागादिति प्रश्नप्रतिवचने “यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः इत्यादिनानित्य- मस्मादात्मन एव पुनः प्रबोधः स्वापाधिकारे शिष्यते ॥ तस्मादात्मैव सुप्तिस्थानम् ॥२॥ - नन्वेवं सुषुप्तिकाले परमात्मनैकत्वं प्राप्तोऽयं जीवात्मा यदा पुनः प्रतिबुध्यते तदानीं स प्राक्तन एव जीवोऽविकलं पुनः प्रत्यावर्तते आहोस्वित् ततोऽन्यः प्रादुर्भवतीति जिज्ञासा भवति । यथाहि जलराशौ प्रक्षिप्तो जलबिन्दुर्जलराशौ विलीयते ततः पुनरुद्धरणे स एव जलविन्दुर्वहिर्भवेदिति दुःसंपादम् । एवमिहापि सुप्तः परेणैकत्वमापन्नः संप्रसीदति न स एव पुनरुत्थातुमर्हति । ततोऽन्यः कश्चिदीश्वरभागो जोवरूपेण प्रतिवुध्यते इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः । स एव तूत्तिष्ठ- तीति कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यो विजानीमः ॥ पूर्वेधुरनुष्ठितस्य कर्मणोऽपरेयुः शेषानुष्ठानाय कृतपरिकरो भवति ॥ न चान्येन सामिकृतस्य कर्मणः शेषक्रियाया- मन्यः स्वकृतत्वाभिमानेन प्रवर्तेत ॥ अनुस्मरति चातीतेऽहनि दृष्टमर्थमुत्तरद्युः पूर्वानुभूतत्वेन । तच्चान्यस्योत्थाने नोपपद्यते । अन्यदृष्टस्यान्येनानुस्मर- णायोगात् । सोऽहमस्मीति चात्मानुस्मरणमातरोत्थाने नावकल्पते । शब्देभ्यश्च तस्यैवोत्थानमवगम्यते । तथाहि " पुनःप्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव "इमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दति" । "त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति “इत्येवमादयः शब्दाः स्वापप्रबोधाधिकारे पठिता नात्मान्त- रोत्थाने सामञ्जस्यमीयुः कर्म विद्या विधिश्चैवं गम्यते । अन्योत्थानपक्षे तु सुषुप्त- मात्रो मुच्यतेति कर्मविद्याविधयोऽनर्थकाः स्युः । तस्मात् स एवोत्तिष्ठति नान्यः ॥ यत्तु जलराशौ प्रक्षिप्तो जलविन्दुर्नोद्धर्तुं शक्यते इत्युक्तं, तच्च तत्र विवेककारणाभावायुज्यते ॥ इह तु विद्यते विवेककारणं कर्म च विद्या चेति भिन्नकर्मविद्योपाधिको जीवः सुषुप्तिकाले विषयवासनाराहित्याद्विशुद्धः सति संपन्नोऽप्युपाधेरनिर्मोकात् तदुपाधिकस्य तज्जीवत्वात् स एव जीवः प्रतिबुद्धयते इति सुषुप्त्यवस्था हि करणम् ॥ २॥ . ,

·मुग्धेऽर्द्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥ ३।।
मुग्धावस्था परीक्ष्यते । मुग्धो मूर्छितः । तिम्रस्तावदवस्था जोवस्य
प्रसिद्धाः जागरितं स्वमः सुपुप्तमिति । चतुर्थीयमन्या मूछावस्था । पञ्चमीयमन्या
शरीरादपसृप्तिः । पष्ठी मुक्तिः । तत्र मुग्धोऽयं जागरिते स्वप्ने सुपुप्तौ चा मृत्यौ
वाऽन्तर्भाव्य इति केचिदाक्षिपन्ति । यथाहीपुकारो जायदपीप्वासक्तमनस्तया
नान्यानं विषयानीक्षते एवं मुग्धो मुशलसंपातादिजनितदुःखानुभव-
व्यग्रमनस्तया जाग्रदपि नान्यान् विषयानीक्षते इति । तत्प्रत्याक्षेप्यम् । वैषम्यात् ।
चेतयमानस्येपुकारस्येप्पलब्धिवच्चेतनाविकलस्य मुग्धस्यान्धे तमसि प्रक्षिप्तस्य
विषयानुपलब्धेः । एकविषयासक्तचेतसोऽपि जाग्रतो देहो विधियते । मुग्धस्य
तु देहः क्षिती पतति । तस्मान्मुग्धो न जागतीति प्रतीमः । नाप्ययं स्वमान्
पश्यति, निःसंशत्वात् नापि सुपुप्तः । वैपस्यात् । सुपुतो हि प्रसन्न-
वदनस्तुल्यकालमुच्छ्वसिति, निमीलिते अस्य नेत्र भवतो, न चास्यदेहो बेपते।
मुग्धस्तु कदाचिच्चिरं नोच्छ्वसिति देहश्चास्य सवेपथुर्भवति । भयानकं च
वदनं, विस्फारिते नेत्रे ॥ अपि च पाणिपेपणमात्रेण सुपुप्तमुत्थापयन्ति न
तु मुग्धं मुद्रघातेनापि ॥ मुसलसंपातादिनिमित्तो मोहः, श्रमनिमित्तः स्वाप
इत्येवं निमित्तभेदश्च भवति मोहस्थापयोः । तस्मान्मुग्धं न सुपुप्तं प्रतीमः
नाप्ययं मृतः । प्राणोमणोर्भावात् याचता हृदयदेशालम्भनेन शरीरोष्माणं नासिका-
देशे च श्वासं प्रतिपद्यते ताचनायं मृत इत्यध्यवस्यन्ति । तस्मात् परिशेषादर्धसंपत्ति
मुग्धे भवतीत्यवगच्छामः । सुपुप्तौ तावत् प्राणोष्मणोापारो जानतीवात्युल्वणः
प्रतिभाति । मृत्यौ पुनः स नितरां परिहीयते । इह तु मुग्धे सविद्यमानोऽप्यति-
मान्छादनुल्वण इत्यर्द्धसंपत्तिः । अतएवेदमवस्थान्तरम् ॥ ३॥
तथा चार्य शारीरको जावात्मा जन्ममृत्यलक्षणः स्वप्नाद्यवस्थालक्षणश्व प्रतिपत्तभ्यः इति सिद्धम् ॥
॥ इति मुग्धावस्थाधिकरणम् ॥ ३ ॥
॥०॥ इति जीवात्मनः स्वप्नाद्यवस्थात्रयलक्षणाधिकारः ॥ २ ॥

·अथ जीव-पर-भेदाभेदलक्षणाधिकारः ३ परस्यात्मनः स्वप्नाद्यवस्थाभेदाभावः १ १-- स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥ १॥ न भेदा- दिति चेन्न प्रत्येकमतवचनात् ॥ २॥ अपिचैवमेके ॥३॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥४॥ इत्थं जीवस्य स्वानुषुप्तिमूविस्था निरूपिताः । अतः परं मुक्तयवस्था दर्शयितव्या । तत्र मुक्तो जीवस्य परेणैकीभावो भवतीति परस्वरूपमेवास्य जीवस्य स्वं रूपं संपद्यते । यद्यपि सुपुप्तावपि परेणैकीभावः पूर्व व्याख्यातस्तथापि तत्र यः स्वपिति स एव प्रतिबुध्यते इति दर्शनाद्-जोवे कर्मविद्ययोर्वासनाया मुक्तिर्ना- स्तीति गम्यते । अतएव तत्र न परेणास्य जीवस्य सर्वात्मनस्य भवति । इह तु मुक्तौ सर्वकपायविनिमुक्तया सर्वात्मना परेणैक्यं संपद्यते । तस्मात् तत्र परस्व- रूपमेवास्य जीवस्य रूपमस्तोत्यतस्तस्य परस्येदानी स्वरूपं परीक्ष्यते । अयं तावजीवात्मा त्रिलिङ्गो व्याख्यातः । तथाहि-कतम आत्मेति, योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः । स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति । ध्यायतीव लेलायतीच । स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिकामति मृत्यो रूपाणि । स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः पाद्मभिः संसृज्यते । स उत्क्रामन् म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति । तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोक- स्थानं च । संध्यं तृतीयं स्वास्थानम् । तस्मिन् संध्ये स्थाने तिष्ठनेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च । स यत्र प्रस्वपिति अस्यलोकस्य सर्वावतो मात्रा मपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिपा प्रस्वपिति । पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति । अथो खल्वाहुः-जागरित देश एवास्यैष इति । यानि ह्येव जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति । स वा एप एतस्मिन् संप्रसादेरत्वा चरित्वा द्रवति स्वप्नायैव । स यत्तत्र किञ्चित् पश्यति, अनन्वागतस्तेन भवति । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति । स वा एष एतस्मिन् स्वप्नरत्वा चरित्वा द्रवति वुद्धान्तायैव । स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्तेरत्वा चरित्वा द्रवति स्वप्नांतायैव । एतावुभावन्ताव- नु संचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च । तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षी सल्लयायैव ध्रियते एवमयं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति । सोऽस्य परमो लोकः । तद्वा अस्यैतदति छन्दा अपहतपाप्माऽभयं रूपम् । प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहां किञ्चन वेद नान्तरम् । तद्वा अस्यैतदातकाममात्मकामभकामं रूपं शोकान्तरम् । सलिल एको द्रष्टाऽद्वतो भवति एष ब्रह्मलोकः । एषास्य परमागतिः । एषास्य परमा संपत् ।

·(१७) एपोऽस्य परमो लोकः । एषोऽस्य परम आनन्दः-"इत्येवं श्रुतावस्य जीवात्मनस्त्री- णि स्थानान्युक्तानि । तत्र जागरितस्थाने सन्ध्यस्थाने चायं शरीरमभिसंपद्य- मानत्वात् पाप्मभिः संसृज्यते । पाप्मभिश्च संसर्गादयं सविशेष एव प्रतिपद्यते । तत्र जागरितस्थाने पञ्चज्योतिरयं पुरुषः पाप्मभिः संसर्गात् पुण्यं च पापंच तैज्योतिभिरनुपश्यति । संध्यस्थाने स्वयं ज्योतिरयं पाप्नभिः संसृष्टत्वात् पुण्यं च पापं च स्वेन ज्योतिषानुपश्यति । अथैप तृतीये तु संप्रसादस्थाने गतो जागरित- स्वयोविषयैरन्यागतः संग्रसन्नो निरञ्जनत्वानिर्विशेषः संपद्यते । स तदानी निर्विशेषेण परब्रह्मणा परमं साम्यमुपैति । अपहतपाप्मत्वाच्चायं प्रकाशमयो दृष्टा तदानी-दृश्यासंनिधानात् पश्यपि न किविपश्यति । तथा चेत्थं पञ्चज्योतिषा पुण्यपापद्रष्टत्वं जागरितलिङ्गं स्वयंज्योतिपा च पुण्यपापद्रष्यत्वं सन्ध्यलिङ्ग- मित्युभयविध जागरितस्थानीयसाध्यस्थानीयजीवपरिव्याप्तस्यास्य परात्मनस्तदुभयस्थानसंबन्धादपि नोपपद्यते तदुभयस्थानसम्बन्धादस्य शरीरिणो जीवात्मनो यथा पाप्मभिः संसर्गात् सविशेषत्वं जायते तथा जीवात्मनि. यस्य परस्य तदुभयस्थानतोपि सचिशेपत्वं नास्ति । शरीरानभिमानात् । जागरितस्थाने वा सन्ध्यस्थाने वा सुपुप्तस्थाने धा सर्वत्र हि परं निर्विशेपमेबैक- रसं प्रतिपत्तव्यम् । जीवस्योपाधियोगात् सविशेषत्वं तदुपाधिविगमे तु नैसर्गिक निर्विशेषत्वमित्येवं यथा द्वैविध्यं भवति न तथास्य द्वैविध्यं भवति । सर्वत्र हि निर्विशेषतयैवावस्थानात् ॥१॥ । ननु नेदं परं सर्वत्रैकरूपं संभवति । सोमो ब्रह्म । अग्निब्रह्म । वायुम । आदित्यो ब्रह्म । मनो ब्रह्म । प्राणो ब्रह्म । वाग् ब्रह्म-" इत्याद्यनेक: भेदसत्वादिति चेन्न । परब्रह्मणः सर्वत्र व्यासितया यथा जीवात्मनि संनिधानं तथा सोमाग्निवाय्वादित्यमनःप्राणवागादियु, संनिहितस्य घटाकाशकुड्याकाशा. दिवत् तत्तच्छन्दव्यपदेशेऽपि प्रत्येकमतद्वचनास विशेषवत्ता संक्रमते । जागरित- स्वमादिस्थानकृती वा सोमाग्निवाय्वादिस्वरूपातो वा भेदस्तच्छब्देन परामृश्यते । नास्मिन् परब्रह्मणि कदाचिजागरः कदाचित् स्वम इत्यवस्थाभेदः संभवति।अशरीर- त्वात् । अवस्थाभेदस्य च शरीरसम्बन्धनिबन्धनत्वात् । नाप्यत्र परब्रह्मणि सोमवा- नित्ववायुवादिकृतो भेदः संभवति । भेदाभ्युपगमे सोलो ब्रह्माग्निब्रह्मत्येवमेषां सर्वेपामविशेषेणैकेन ब्रह्मशब्देन व्यवहारविरोधापनः। तथा च व्यक्तिभदेऽप्यमिन्न- कजात्यनुगमवत् सोमान्यादिभेदेऽपि तदनुगतस्य परब्रह्मणो निर्विशेकरचीपपत्ति- द्रष्टव्या ॥२॥ अपि के आचार्य्याः स्पष्टमेवं भिन्नेष्वनुपविष्टमभिनमेकरूपं ब्रह्माहुः । "आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथग्भवेत् । तथात्मको हानेकस्थो जला. धारेष्विवांशुमान्-" इति । "यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्न बहुधैकोनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रप्वेवमजोऽयमाना-- इति च ॥ ननु विविधं हीदं परं ब्रह्म श्रूयते रुपवचारूपवच्च । तत्र द्वे ६ 4.

·( १८ ) रूपे मुत चामृत चेत्यादयो रूपश्रुतयः । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमित्यादयस्त्वरूप- श्रुतयः । तथा चैते सोमान्निवाचादित्यादयो विशेषवन्तोऽर्था अप्यस्यैव ब्रह्मणो रूपाणि स्युः । तेष्वनुगतं निर्विशेष चाप्यस्यैव स्यादरूपं रूपम् । इति चेत् तत्रापि ब्रूमः-अरूपवदेव हि तनिर्विशेषं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । अरूपस्यैव ब्रह्मणः प्रधानत्वात् "ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवा. पियन्ति ।" इत्यादिना तस्योत्तरतरत्वमितरेपां तु दुःखानुविधायित्वं दर्शयन्त्याः श्रुत्या नीरूपे निर्विशेषे ब्रह्मण्येव पक्षपातावगमात्॥अधिकं त्वत्र ब्रह्मविज्ञानेद्रष्टव्यम्। ॥ इति परस्यात्मनः स्वन्नाद्यवस्थाभेदाभावाधिकरणम् ॥ परल्यात्मनो धम्मिधर्म-रूपद्वैविध्यम् ॥ २ ॥ २-प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥ १ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ २ ॥ दर्श- यति चाथो अपि स्मयते ॥ ३ ॥ अतएव चोपमा सूर्यका- दिवत् ॥ ४॥ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ ५॥ वृद्धि हासभाकत्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ ६ ॥ दर्श नाच ॥७॥ पूर्वाधिकरणे परस्य ब्रह्मणोऽवस्थाभेदः प्रत्याख्यातः किन्तु तस्य धर्मरूपत्वं धमिरूपत्वं चेति द्वैविध्यं स्थापयितुमिदानीमधिकरणान्तरमारभ्यते । तत्रागन्तुक- धर्मप्रतिषेधात् सिद्धेऽपि निर्विशेपत्वे स्वमस्य परब्रह्मणः किं रूपमध्यवसेयमिति चिन्तायामुच्यते । “सदेव सौम्येदमग्र आसीदित्याद्यनेकश्रुत्या तावत् सत्ता- वदस्य रूपमध्यवसीयते किन्तु नैतावदेवेदं ब्रह्मास्ति अपि तु प्रकाशवच्चेदं प्रति- पत्तव्यम् ।यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः" इत्यादि ज्ञानज्योतिर्बोधकवाक्या- नामवैयर्थ्यात् । “उपलक्षणमेतत् । आनन्दवच्चेदं प्रतिपत्तव्यम् । नित्यविज्ञान- मानन्दं ब्रह्मेत्यादि वाक्यानामवैयर्थ्यात् । एभिश्च वाक्यैरस्य ब्रह्मणः सत्तावत्वं चेतनावत्वमानन्दवत्वं प्रतीयते । किन्तु श्रुतिराह च तन्मात्रं ब्रह्म । सत्तामात्रं चिन्मात्रमानन्दमात्रं चेति ॥ "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादि.. मत्परं ब्रह्म न सत् तन्नासदुच्यते-" इति सदसद्विलक्षणः सत्ताधनोवगम्यते । एवमन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीति विदिताविदितविलक्षणो विज्ञानघनोऽव- गम्यते । रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवतीति आनन्दधनो विवक्ष्यते । दर्शयति च श्रुतिरस्य प्रकाशवत्वं प्रकाशरूपत्वं च । “तमेव भान्तमनुभान्ति सर्वे तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति प्रकाशवत्वम् । परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते । तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृतम् । यदतः परोदिवो ज्योति- दीप्यते इत्यादि च प्रकाशमात्रत्वम् । अपि च दर्शयति द्वैविध्यम्-" अस्तीति ·( २० ) . । नेतीति। ब्रह्म नास्तीति नास्ति । अथवा इति शब्दः प्रथमो ब्रह्मपरो द्वितीयो निर्देशार्थः । न ब्रह्म नास्तीति । तनास्ति चद् ब्रह्म नास्तीति । अयमर्थः “न ो. तस्मादिति नत्यन्यत् परमस्ति । यत्किञ्चिदिहान्यदन्यदिव दृश्यते तत्सर्वम्-पत- स्माद ब्रह्मणो ब्रह्म नेत्येवं कृत्वा परं न ह्यस्ति ॥ परस्परतः सर्वमिदमन्यदन्यदिव प्रतीयात् किन्तु तद् ब्रहा नास्तीत्येवं ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वं तत्र न शक्यं वमित्याह । कारणं कायाद्भिद्यते कार्यनाशेऽपि कारणनाशात् । कायं तु कारणान्न भिद्यते । कारणनाशे कार्य्यस्यापि नाशदर्शनात् । अतः पाक्षिकं परत्वं स्थापयितुमिव ब्रह्म नेत्येवं परं नेति भणया परत्वं प्रत्याचष्टे । ब्रह्म तु जगन्नास्तीति जगत्परत्वं ब्रह्मणि न प्रत्याख्यायते॥ अन्यदेव तद्विदितादथो अवितादधीति" "न सत् तन्नासदुच्यते-" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यां शाताशातयोः सदसतो_लक्षण्येनापि ब्रह्मणो रूप- प्रतिज्ञानात् ॥ १ ॥ ननु यद्येवं भूतराशितद्वासनाराशिभ्यां ज्ञाताज्ञाताभ्यां सदसद्भयां च विलक्षणमपि रूप ब्रह्मणोऽस्ति चेत् तत्कस्मान गृह्यते । उच्यते । तदव्यक्तमनिन्द्रिय- ग्राह्ये प्रत्येतव्यम् । आह हि श्रुतिः-"न संदशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैतम् । "न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वा।" "स पप नेति नेत्यात्माऽगृह्यो नहि गृह्यते।" "यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम् ।" "यदा ह्येवैष एतस्मिन्नश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तंऽनिलयते"-इत्यादिः । स्मृतिरपि-"अव्यक्तोऽयम- चिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते-" इत्यादिः ॥२॥ पश्यन्त्यपि तमेनमात्मानं निरस्तसमस्तप्रपञ्चमव्यक्तं संराधने भक्तिध्यानप्रणि- धानाद्यनुष्ठाने इति श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते । श्रुतिर्यथा-"पराञ्चिखानि व्यतृणस्वयं भूस्तस्मात् पराङ पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुर- मृतत्वमिच्छन्, “ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान:-' इत्यादिः । स्मृतिरपि-"यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः संयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युआना तस्मै योगात्मने नमः "योगिनस्तं- प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्-" इत्यादिः॥ ध्यानगम्यं यदेतदव्यक्तं तावदाख्यातं तच्चेदमवैशेष्यं निरस्ताशेषविशेषरूपत्वं प्रकाशादिवत् प्रत्यैतव्यम् । प्रकाशश्चैतन्यं ज्ञानम् । आदिपदेन 'सत्ता विवक्षिता। यथा च प्रकाशः कर्मणि अभ्यासाद् भिद्यते । उपलक्षणमेतत् सत्तायाः । सत्तापि कर्मण्यभ्यासाद् भिद्यते। भेदेन प्रतीयमानं सर्वमिदं विषयजातं कर्मपदेनेह विवक्ष्यते। तत्राभ्यासः पौनःपुन्येन संनिधानम् । तानि च विषयजातानि एकयैव भात्या पुनः पुनर्ग्रहीतानि प्रतिभान्ति तनपा भेदप्रतीतिः कर्मभेदानुरोधान्न तु सा भातिभिद्यते। भात्या गृहीतानां भिन्नानां कर्मणा व्यतिरेकेणेयं भातिः स्वरूपेणाविशेषा निष्कृष्य- ते तदवैशेष्यं ज्ञानप्रसाइन विशुद्धसत्वः पश्यति" । एवं सत्ताप्येषा प्रत्यर्थ भिद्यते । तत्राप्येपा भेदप्रतीतिः कर्मभेदानुरोधादेवास्ति न तु सा सत्ता स्वरूपतो भिद्यते । सत्तया गृहीतानां कर्मणां व्यतिरेकेणेयं सत्तास्वरूपेणाविशेषा निष्कृष्यते तदवैशेष्यं ·( २१ ) विद्वान् पश्यति इत्यवधेयम् । इत्थं च सत्ताज्ञानयो नारूपाश्रयनूतयोरपि यद्वद- वेशेप्यनुपपद्यते । तदवतेषां मूर्तामूर्तादिलक्षणसर्वविधरूपाणामायभूतं किश्चिद- विशेष रूपं प्रपतव्यम् । तदेव चाविशेषरूपं मूर्तामूर्तादिसर्वविधरूपविशिष्टं संपद्यते । तथा च वैशेप्यादलक्षणत्वादव्यक्तं रूपमन्यत् । मूर्तामूर्तादिलक्षणं चास्य व्यक्त रूपमन्यत्-इत्यनिर्वचनीयव्यारतभेदाद् ब्रह्मणो रूपद्वैविध्यं सिद्धम् । तत्रेद- मव्यक्तीस्य रूपं व्यक्तमूर्तामूर्तादिलक्षणैः सर्वैरेव रूपैः संपन्नमवतिष्ठते । अतोऽन- तनाकाशेनेदं साम्यानिष्कृप्यते । यथा वाय्वादयः सर्प एवैते प्रतिभिन्न भावा इहैकस्मिन्नाकाशे प्रतितिष्ठाप्त स च सर्वः संश्लिएतमोऽप्यसंलिप्तमी निर्लिप्तः स्तुविशुद्ध एओऽवतिष्ठते तथायमारमा प्रत्यंतव्यः । तथा हि लिङ्गम्---आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य इति । अस्य लोकस्य का गतिरिति । आकाश इति होवाच । सर्वाणि ह वा इमानि भूतायाकाशादेव समुत्पद्यन्ते इत्याकाशं प्रत्यस्तं यत्ति । आकाशी होवेभ्यो ज्यायान् । आकाशः परायणम् ॥ इति । अपि च आकाशो ह वै नाम नाम- रूपयोर्निर्वहिता, ते यदन्तरा तद् ब्रह्म । तदमृतं स आत्मा" इति । सर्वस्य हि विकारजातस्य नारूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् ताभ्यामर्थान्तरभूतं तयोश्च निर्वाहक- माकाशस्वरूपमवेतद् ब्रह्म स आत्मेति सिद्धम् ॥ ॥ इति परात्मनो निरुक्तानिरुक्तिम्पदविध्याधिकरणाम् ॥ परस्यात्मनो निर्विशेषत्वं शंकरमते ॥४॥ ४ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥१॥न भेदा- दिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ २ ॥ अपि चैवमेले ॥३॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥४॥ प्रकाशवञ्चावैयात् ॥५॥ आह च तन्मात्रम् ॥ ६॥ दर्शयति चाथो अपि मर्यते॥७॥ अतएव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ ८ ॥ अम्बुददग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ ९ ॥ वृद्धिासभाक्त्वमन्तर्भावाहुभयसामन स्यादेवं दर्शनाच ॥ १०॥ अथ शंकरो न स्थानतोपीत्यारण्य दर्शनाललसाहिति मेकमित्येवमधिकरणद्वयं मन्यमान इत्यं यावर संवत्स मुक्तं तस्य ब्रह्मण इदानीं स्वरूप परीय-दिह निरल वा प्रपञ्चवदनेकाकारं वेति चिन्तासानुरूवार सविशेषत्वं चेत्युभयलिंग नास्त्येव चिनु स्युर-कचर ·( २२ ) भयलिंग संभवति । पृथिव्यादिपु सर्वत्र हि स्थानेपुतस्याविशेषेणावस्थानात् । अलक्त- काद्युपाधियांगायागयाः सर्वत्राविशेषण स्फटिकस्य स्वच्छत्ववत् ॥ १॥ ननु नाविशेषेण सर्वत्रावस्थान । "चतुष्पाद ब्रह्म पोडशकलं ब्रह्म वामनत्वा- दिलक्षणं ब्रहा । लाग्यशरीरवैश्वानरशब्दोदितं ब्रह्म'-इत्येवमनेकधाभेदश्रवणात् । इति चेत्र । सत्यपिभेदश्रवणे प्रतिभेदमभेदश्रवणात् । चतुष्पाद ब्रह्म भिन्नं, पोडश- कलं ब्रह्म तु भिन्नमित्येवमेषां भेदो न श्रूयते, प्रत्युत प्रत्युपाधिभेदाभेदः श्रूयते-"यश्चा- यमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव स योयमारमा इदममृतमिदं ब्रह्म इदं सर्वम् ॥२॥ अपिचैवं भेदमेव तन प्रतिपिध्याभेददर्शनमेके समामनन्ति-"मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति कियन ॥ मृत्योः स मृत्युमातोति य इह नानेव पश्यति"-इति । भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रति त्रिविधं ब्रह्म मेतत् । "इति लमस्तस्य भाग्यभोक्त- नियन्तलक्षणस्य प्रपञ्चस्य ब्रौकभावनामाचक्षते । तथा वा रूपवच्चेदं ब्रह्म श्रूयते अरूपवच्च"। "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" । इति” । “स वा अयममा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणभयाश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपो- मयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः' इत्यादि । "द्वे वाव ब्रह्मणे रूपे मूत चामूर्त चेत्यादि च रूपवत्वं ब्रह्मणः भावयति । “अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम्" । अशब्दस्पर्शम- रूपमव्ययम्" आकाशवै नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म" "दिव्यो ममूर्तः पुरुषः स वाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः' इत्येवमादि चारूपत्वं श्रावयति । उभयोश्च शास्त्रयोः प्रमाणत्वात् निर्विशेपं सविशेषं चोभयथापि ब्रह्मोपपद्यते । तथा च कथमविशेषमेवैकविधं ब्रह्म प्रतिज्ञायते । न कस्मात्सर्व रूपं तदाख्यायते इतिचेत् तत्र ब्रूमः- अरूपवदेव हि तद्ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । तत्प्रधानत्वात् श्रुतिवाक्यानाम् । तस्मान्निरस्ताशेषप्रपञ्च- मेकाकारं ब्रह्म न प्रपञ्चवदनेकाकारोपेतं नापि वा तत्र जाग्रसुधुप्त्याद्यवस्थाविभाग इति सिद्धम् ॥ ४॥ ननु यद्येवं प्राधान्यादरूपवति निर्विशेषे ब्रह्मण्येव श्रुतितात्पर्य गम्यते तर्हि रूपवोधिकाः श्रुतयो निरवलम्बाः स्युरिति बेदत्रोच्यते प्रकाशवच्चेदमुपाधिकल्पितं रूपाख्यानं द्रष्टव्यम् । यथा प्रकाशः सौरश्चान्द्रमसो वा वियद् व्याप्यावतिष्ठमानोगु- ल्याधुपाधिसंवन्धात्तेषु ऋजुवक्रादिभावापत्रषु तद्भाववद्भवति एवं ब्रह्मापि पृथिव्या- धुपाधिसंवन्धात्तदाकारमिघोपपद्यते तदालम्बनोऽयं ब्रह्मण आकारविशेषोपदेशः । स चोपासनार्थ इत्यवानाक्षेपस्थानं भवति ॥ आह च श्रुतिश्चेतनामात्रं निर्विशेष परब्रह्म ॥ “स यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो रसघन एव-एवं वा अरेग्य- मात्माऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नः प्रदान धन एवेति ॥ दर्शयति च श्रुतिरस्य परस्य रूपा- भावम् । अथात आदेशो नेति नेति इति । अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधीति । यंतो वचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहति चैवमादि। अथो स्मर्य्यते हि तथा । "शेयं- ।

·(२३) यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते इति ॥५॥ यतश्चैतस्य चैतन्यरूपप्रकाशत्वमस्ति अतएव चोपमा सूर्यकादिवदस्मिन्नुप- पद्यते-“यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपोभिन्ना यहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेवेवमजोऽमात्मा" इति ॥ एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ॥ एकधा बहुधा वैव एश्यत जलचन्द्रवत् ॥ इति च ॥६॥ अम्बुवदस्य ब्रह्मणस्वग्रहणान्न जलसूर्यादितुल्यत्वम् ॥ ७॥ इति चेत् कश्चित् ब्रूयात् तत्रोच्यते ॥ यथा जलस्य वृद्धिहासाभ्यां तदन्तभू. तस्य प्रतिविम्बस्य वृद्धिहासभाक्त्वम् एवास्य ब्रह्मणोपि देहपृथिव्यादिष्वन्तर्भावात्। वृद्रिहासभाकत्वमित्येवात्र दृष्टान्तेन विवक्षितम् । यथा चास्य निरुपाधिकस्य दिक्का- लाद्यनवच्छिन्नस्य वृद्धिवासाद्ययोगित्वं सोपाधिकस्य तूपाधिधर्मग्राहितया वृद्धि- हासभाकत्वमित्युभयं समंजसं भवति तस्मादेवमुपाधिवत् उपमाकल्पनं क्रियते ॥८॥ श्रुतिदर्शनाच्च परस्य ब्रह्मणो देहादिपूपाधिप्वन्तरनुप्रवेशोऽभ्युपगम्यते- " पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्"- "अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य" इति ॥ तस्मानिर्विकल्पकैकलिङ्गमेव ब्रह्म, नोभय लिङ्गं न विपरीतलिङ्ग चेति सिद्धम् ॥ ०॥ इति परब्रह्मणो निर्विशेषत्वाधिकरणम् शंकरमतेन ॥०॥०॥ निर्विशेषेकानने भेदवासनामिथ्यात्वं शंकरमते ॥५॥ ५-प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति। ततो ववाति च भूयः॥ १॥ तदव्यक्तमाह हि ॥ २॥ अपि संराधने प्रत्याक्षानुमाना- भ्याम् ॥ ३॥ प्रकाशादिवचावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्या- सात् ॥ ४॥ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् ॥ ५॥ द्वे धाव ब्रह्मणो रूपे-मूर्तं चैघामूर्तं च । मयं चैवामृतं च । स्थितं च यच्च सच्चासच्च ।। इत्येवं पञ्चमहाभूतानि द्वैराश्येन प्रविभव्य, तदुभयरसौ सूर्ये प्रदर्य, तत्रामूर्तरसस्य पुरुषस्य महारजनं पाण्ड्वाविकमिन्द्रगोपोऽग्न्यचिःपुण्डरीके सद्विद्युत्तमिति रूपाणि दर्शयित्वा, ततोऽन्ते पठ्यते-“अथात आदेशो नेति नेति । न होतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति-" इति ॥ तत्र, कोऽयं प्रतिपंधविपय इति जिज्ञा- स्यते । ब्रह्मणो रूपद्वयं वा रूपद्वयवद् ब्रह्म वा तत्र प्रकरणसंनिधानादुपतिष्ठते । ते- नायं प्रतिषेधो ब्रह्मणि रूपस्य वा, रूपोपलिक्षतब्रह्मणो वा, उभयोवति संशया भवति। तन रूपप्रपञ्चः प्रत्यक्षं पश्यमानत्वादप्रतियेभ्यः । ब्रह्म तु चाड मनस संभाव्यमानसत्ताकमतस्तस्यैवायं वीप्सया प्रतिषेधः स्यात् । अथयो ·( २४ ) द्विरुक्त या ब्रह्म च रूपद्वयं च प्रतिषेधविषयः-इत्येवं प्राते ब्रूमः । प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधतीति । प्रतं यदेतावत्त्वं परिच्छिवं सूतीसूर्तलक्षणं ब्रह्मणो रूपं तदेव शब्दो निराचष्टे । अमूर्तरसस्य पुरुपस्य चक्षुाह्यल्पयोगित्वानुपपत्तांहारजनादिरूप- योगित्वमप्यस्य प्रत्याख्यायते । नब्योपादानात् ॥१॥ यद्वा शूर्तामूर्ते द्वे अपि ,रूपे नवयं प्रतिषेधति-तथा च तत्र कल्पितरूप- प्रत्याख्यानेन ब्रह्मणः स्वं विशुद्ध रूपमावेदितं भवति ॥२॥ यद्रा भूतराशिर्वासनाराशिश्च नद्वयेन प्रतिपिध्यते ॥३॥ तदास्पदं वा समस्तं कार्य्यजातं नेति नेतीति प्रतिपिठ्यते ॥४॥ सर्वस्य कार्य-जातस्य वाचारम्भणशब्दादिभ्योऽसत्व निर्णधान्नति नेतीति प्रतिषेधार्हत्वात् । तथा च ब्रह्मणि कल्पितस्य प्रपशस्य प्रतिषेधात् परिशिप्यते ब्रह्मेति ब्रह्मावसानोऽयं प्रतिषेधो नाभावावसानः । ब्रह्मणोस्तिप्रतिपेये तु शून्यवादः प्रल- ज्येत् । ब्रवीति च भूयो ब्रह्मणोऽस्तित्वम् “नह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्तीति । नह्येतस्माद् ब्रह्मणो व्यतिरिक्तमस्ति । आयतः परमप्रतिपिद्धं ब्रह्मास्तीति । ब्रवीति च भूयोऽस्य नामधेयम् सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेपामेष सत्यमिति । अभावावसाने तु प्रतिषेधे कस्येदं नाम स्यात् । तस्माद् ब्रह्मावसान एवायं प्रतिषेधः ॥१॥ ननु यद्यस्मात् प्रतिपिद्धात् प्रपञ्चजातादन्यत् परं ब्रह्मास्ति तहिं तत्कस्मान गृह्यते । उच्यते । तदव्यक्तमनिन्द्रियग्राह्यं भवति । सर्वदृश्यलाक्षित्वात् । आह हि तथा श्रुतिः-"न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचेति । स एप नेति नेत्यात्मेति । यतद- दृश्यमग्राह्यमिति । स्मृतिरप्याह अव्यक्तोयमचित्योऽयमिति ॥२॥ अव्यक्तमरश्मप्येनमात्मानं पश्यन्त्यपि योगिनो भक्तिध्यानप्रणिधानाधनुष्ठान- काले इति श्रुतिस्मृतिभ्यां गम्यते । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदिति ततस्तु तं प्रपश्य- न्तीति स्मृतेश्च ॥३॥ ननु संराध्यसंराधकभावाभ्युपगमे परापरात्मनोण्यत्वं स्यादिति चेत् तत्रो- च्यते—प्रकाशादिवच्चावैशेयमिति । यथा प्रकाशाकाशसूर्यादयोऽङ्गलिकरकोद- कादिषु कर्मसूपाधिभूतेषु सविशेषा इवावभासन्ते न च स्वाभाविकीमविशेषतां जहति, एवमयमविद्योपाधिभेदादात्मभेदः, स्वतस्वैकात्म्यमेव । तथा हि जीवात्म- परात्मनोरभ्यासादभेदः श्रूयते। यतश्चानयोरभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वविद्या कृतोऽस्ति अतो जीवः परेणानन्तेनालनकतामायाति । तथाहि लिङ्गम् । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति इत्यादि ॥ ५ ॥ ॥ इति निर्विशेषैकब्रह्मणि भेदवासनामिथ्यात्वाधिकरणम् ॥ -- .

·-
पर्याय तत्तत्स्थानसंवन्धप्रयुकदोपसंसर्गस्थावचनात् । स आया
परस्यात्मनः सर्वददोपास्पृष्टानन्तकल्याणगुणा-
करत्वं रामानुजमते ६।
६-न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥ १॥ न भेदा-
दिति चेन्न प्रत्येकमतचनात् ॥ २॥ अपि चैवमेके ॥ ३ ॥
अरूपवदेव हितप्रधानत्वात्॥४॥प्रकाशवचावैयर्थ्यात् ॥५॥
आह च तन्मात्रम् ॥ ६॥ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते ॥७॥
सूर्यकादिवत् ॥ ८ ॥ अम्वुवदगृहणात्तु न तथात्वम् ॥९॥
वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥ १० ॥
दर्शनाच ॥ ११॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति । ततो ब्रवीति
च भूयः ॥ १२॥ तदव्यक्तमाह हि ॥ १३॥ अपि संराधने
प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ १४ ॥ प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रका-
शश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ १५ ॥ अतोऽनन्तेन तथाहि
लिङ्गम् ॥ १६॥
रामानुजः पुनरेतानि त्रीण्यधिकरणान्यैकाधिकरण्येन यावष्टं । तथा हि
जागरस्वमसुषुप्तिमुग्ध्युत्क्रान्तिपु स्थानेपुस्थानसंवन्धादुपपना जीवस्य दोपाजीवानु
प्रविष्टस्य परस्यात्मनोपि संभवन्ति नवेति विचारे प्रत्याह न स्थानतापि परस्य दोघा.
संभवन्ति । सर्वत्र हि तदुभयलिङ्गमास्यायते । अपहतपाना विजरी बिन्युविशो-
कोऽविजिघत्सोऽपिपास 'इत्यादि श्रुत्या निरस्तनिखिल्दीयत्वम्
सत्यसंकल्प" इत्यादि श्रुत्या ,च समस्तकल्याणगुणाकरवमिन्युभयलमाचार
परात्मनि स्थानविशेषता दोपविशेषाः संक्रमन्ते ॥ ॥ ननु अपहनपानवाया
लिङ्गस्यापि परस्य देवादिदेहयोगरूपावस्थामदाहोपोगः संभाग्य 1 अप
चाफ्यागतापहतपाप्मत्याधुभयलिङ्गस्यापि जीवत्यावस्थाभदाहोपयोग
चैन । प्रत्येकमतद्वचनात् । यः पृथिव्यां तिष्ठन् य आमनि निट मार
.
--
इत्यमृतत्ववचमाञ्च॥२॥

·( २६ )
अपि चैवमेके शाखिन एकस्मिन्नेव देहसंयोगे जीवस्य दोपसंवन्धं परस्य तु
तदभावं दर्शयन्ति । "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयो-
रन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अननन्योऽभिचाकशीति" इति ॥३॥
ननु अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुतेर्ब्रह्मण
एवजीवरूपेण प्रविष्टस्य देवमनुष्यादिरूपत्वं तन्नामभाकत्वं चायाति ॥ ततश्च
तस्यापि कर्मवश्यत्वं प्राप्नोतीति चेत् तत्रोच्यते-देवादिशरीरानुप्रवेशे तेन तेन
रूपेण युक्तमप्यरूपवदेवहि तद्बह्म द्रष्टव्यम् । निर्वाहकत्वेन प्रधानत्वात् । “आकाशो
ह वै नाम रूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म' इति । सर्वानुप्रवेशेऽपि नामरूप-
कार्यास्पर्शन तयोर्निर्वोढत्वमेव ब्रह्मणः प्रतिपादयति शास्त्र न तु रूपवत्वं कर्मवश्य-
त्वं वा । तस्मात्सर्वदोषरहितत्वं सर्वगुणाकरत्वं चेत्युभयलिङ्ग सिद्धम् ॥ ४॥
ननु सत्यं शानमनन्तं ब्रह्मेत्यादि श्रुत्या निरस्तनिखिलदोषनिर्विशेषप्रकाशै-
कस्वरूपं ब्रह्मावगम्यते । सर्वज्ञत्वसत्यसंकल्पत्वजगत्कारणत्वसन्तिरात्मत्वसत्यकाम-
त्वादयः कल्याणगुणास्तु सर्वेऽपि नेतिनेतीत्यादिभिरभ्यासात् प्रतिषिध्यन्ते तत्कथमु-
भयलिङ्गत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते इति चेत् तबाह-प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् । सत्यं ज्ञान-
मनन्तं ब्रह्मत्यादिवाक्यात् प्रकाशस्वरूपत्वं सत्यसंकल्पादिवाक्याच्च सर्वकल्याण-
गुणाकरत्वमित्युभयविधवाफ्यावैयादुभयलिङ्गमेव ब्रह्म ॥ ५ ॥
सत्यंशानमित्यादि वाक्यं ह्याह च प्रकाशस्वरूपतामात्र न तु सत्यसंकल्पत्वा-
दिकं वाक्यान्तरसिद्धमर्थ निषेधति ॥ ६॥
दर्शयति च कल्याणगुणाकरत्वं निरस्ताखिलदोषत्वं च यः सर्वज्ञः सर्वविद्
यस्य ज्ञानमयं तपः। निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवयं निरञ्जनमित्यादि । अथो
अपि स्मर्य्यते । “ईश्वरः सर्वकृत् सर्वशक्तिनिवलर्द्धिमान् । अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च
स्वाधीनोऽनादिमान् वशी॥ क्लमतन्द्रीभयक्रोधकामादिभिरसंयुतः । निरवद्यः पर-
प्राप्तैर्निरधिष्ठोऽक्षरक्रममित्यादि ॥ ७॥
यतश्च नैतस्य परस्य तत्तत्स्थानप्रयुक्तदोषभाकत्वम् । अतएव चोपमा क्रियते
जलदर्पणादिप्रतिबिम्बितसूर्यकादिवत्परमात्मेति। "आकाशमेकं हि यथा घटादिषु
पृथगभवेत् । तथात्मैको ह्यनेकस्थो जलाधारोग्विवांशुमान् ॥ इत्यादि ॥ ८ ॥
अम्बुदर्पणादिषु सूर्यमुखादिवत् पृथिव्यादिस्थानेषु परमात्मनोऽग्रहणात्तु न
दृष्टान्ततुल्यत्वमिति कश्चित् प्रत्यवतिष्ठते ॥६॥
तत्रोच्यते । पृथिव्यादिस्थानेष्वन्तर्भावात् परस्य ब्रह्मणः स्वरूपतो गुणतश्च
पृथिव्यादिस्थानगतवृद्धिहासादिदोषभाकृत्वमात्र सूर्यकादि दृष्टान्तेन निवय॑ते,
उभयदृष्टान्तसामञ्जस्याच्चैवं निश्चीयते । “आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथगभवेत्।
इत्याकाश एको दृष्टान्तः । जलाधारेष्विवांशुमानिति सूर्योऽपरो दृष्टान्तः । उभयोश्चा-
नयोः स्थानसंसर्गजदोषाग्रहणे तात्पर्ये सामञ्जस्यमुपपद्यते ॥ १० ॥

·एवं लोके दशनाच्च गम्यते । सिंहो माणवक इत्यादौ हि दृष्टान्त विवक्षितांश- साधर्म्य अश्यते न तु सर्वात्मना साधर्म्यम् ॥ ११ ॥ ननु वे ब्रह्मणो रूपे मूर्तचामूर्त चेत्यादिना ब्रह्मणो रूपविशेषान् प्रकृत्य सर्व एव ते विशेपा नेतिनेतीति प्रतिषिध्यन्ते । ततश्च सर्वविशेषाधिष्ठानं सन्मात्रमेव निर्विशेष ब्रह्मोपपद्यते इति कथमुभयलिङ्गत्वं ब्रह्मण. सिध्यतीति चेत् तत्राह-प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति नेतिनेतीति वाक्येन न तु ब्रह्मणः प्रकृतविशेषवत्वं नेति नेतीति प्रतिषिध्यते। ब्रह्मणो मूर्तामूर्तविशेषयोः प्रकृतत्वात् तद्वैशिष्टयेन प्रतीयमानाया इयत्ताया एच निषेधे तत्तात्पर्य्यावसायात् । ततो निषेधादुत्तरं ब्रवीति च भूयो गुणजातं ब्रह्मणः । “न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति । प्राणा वै सत्यं तेषामेव सत्यमिति" इति नेति नेति यद् ब्रह्माख्यातम् एतस्मादन्यद्वस्तु परं नास्ति । ब्रह्मतोऽन्यत् स्वरूपतो गुणतश्चो- स्कृष्ट नास्तीत्यर्थः । प्राणशब्देन तत्साहचर्याजीवाः परामृश्यन्ते ते तावत् सत्यम् अपरिणामित्वात् । तेपामेप परमात्मा सत्यम् । जीवानां कर्मानुगुण्येन ज्ञानसंकोच- विकाशसत्त्वेपि परमात्मनोऽपहतपाप्मत्वेन तारशदोपासंबन्धात् । अत उभयलिगमेव परब्रह्म ॥१२॥ ननु यदि प्रकृतैतावत्त्वप्रतिषेधान्मूर्तामूर्तसर्वविधविशेषा ब्रह्मणि विवक्ष्यन्ते तत्तर्हि मूर्तगुणयोगादिदं ब्रह्म प्रत्यक्षं दृश्येतेति चेत्र ब्रूमः-तच्च ब्रह्माव्यक्त नेन्द्रियैः शक्यं ग्रहीतुम् ॥ आह हि शास्त्रम् । “न संडशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कञ्चनैनम् । न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचेत्यादि ॥ १३ ॥ साक्षात्कारोऽप्यस्य समाराधने संभवति न त्वन्यत्रेति श्रुतिस्मृतिभ्यां गम्यते । "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्यस्ततस्तुतं पश्यति निष्कलं ध्यायमान" इतिश्रुतिः । भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुच परंतप-" ॥ इतिस्मृतिः ॥ १४ ॥ इतश्च प्रकृतेतावत्वं प्रतिपेधति न विशेषवत्वं यतो वामदेवादीनां दर्शने शाना- नन्दलक्षणप्रकाशादिवन्मूर्तामूर्तादिविशेषवत्ताया अप्यवशेष्यं दृश्यते । तदेतत् पश्यनृपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्य्यश्चेत्यादि । ब्रह्मस्वरूपभूतप्रकाशा- नन्दादिश्च तेषां संगधने कर्मण्यभ्यासादुपलभ्यते ॥ १५ ॥ अत उक्तहेतुभिर्ब्रह्मणोऽनन्तेन कल्याणगुणगणेन विशिष्टत्वं सिद्धम् । तथाहि सत्युभयलिङ्ग ब्रह्मोपपद्यत ॥ इति ॥१६॥ प्रकाशादीति सूत्रार्थ शंकरः साधु नेक्षते । रामानुजोऽप्यन्यथैव व्याचष्टे भक्तितत्परः । r ॥इति संवेदोपासासवंगुणाकरेश्वराधिकरणं पनादलीयम ·अथ निर्विशेषाभेदे भेदव्यवहारोपपादनं शङ्करमते७ ७-उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलरत् ॥ १॥ प्रकाशाश्रयवंदा तेजस्त्वात् ॥२॥ पूर्ववदा ॥३॥ प्रतिषेधाच ॥४॥ ॥ १॥ अथ निचिशेपैकब्रह्मणि प्रतिपन्ने जीवजडाधनेकभेदव्यवहाराणामुपपत्ति मता- न्तरेणाह- "ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः” । “परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" । “यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति" । इत्येवं वाक्यजातैः क्वचिमीव- ब्रह्मणोातृध्येयत्वेन द्रष्टदृश्यत्वेन, गन्तृगम्यत्वेन, नियन्तृनियम्यत्वेन च भेदो व्यप- दिश्यते । कचित्तु-“तत्त्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि," "एष त आत्मा सर्वान्तरः," "एष त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः" इत्येवं तयोरभेदो व्यपदिश्यते । उभयव्यपदेशात्तु भेदाभेदसमन्वयोऽभ्युपगन्तव्यः । स च. घोढा संभवति । संस्थानविशेषोपजनाद्वा, अङ्गाङ्गिभावाद्वा, अंशाशिभावाद्वा, उपाधियोगाद्वा, कार्यकारणभावाद्वा, कर्तृकर्मत्वो- पचारसामान्यावा । तद् यथा कुण्डलदण्डाद्याकारिते सपै कुण्डलदण्डादिवद् व्यपदेशा अपूर्वाः प्रवर्तन्ते सर्पव्यपदेशश्च नापैति । तत्र च कुण्डलत्वदण्डत्वादिशून्ये सर्प कुण्डलदण्डादिसंस्थानविशेषाः स्वत एवोपजायन्ते । अनित्यतया परिवर्तमा- नेष्वपि तेपु कुण्डलदण्डादिविशेषव्यपदेशेषु कदाचित्कुण्डलं कदाचिदण्ड इतिभेदाः सर्प इति चाभेदो भवति। एवमिहाप्यात्मनि संस्थाविशेषोपजनाद् देवभूतादयो जडधर्मा ज्ञानस्य ज्ञेयाकाराकारितत्वादुपजायन्ते । तथा च ज्ञानमित्यभेदव्यपदेशे शेयभेदाद भेदव्यपदेशाः स्युः । सोयं जीवात्मनि ज्ञानस्वरूपे जडधर्माणामक्षरे जीवानां निर्विशेषे परब्रह्मणि चाक्षरस्य भेदेन व्यपदेशो द्रष्टव्यः ॥ १॥ अथवा तेजस्त्वात् प्रकाशाश्रयवदेतद् द्रष्टव्यम् । यथा. प्रकाशः सौरस्तदाश्र- यश्च सूर्यः । तत्र यावान् प्रकाशस्तावान सूर्य इत्यभिन्नः सूर्येण प्रकाशः । अपि वा सूर्य्यस्य प्रकाश इति भिद्यते व्यवहारः । एवम् अचिर्दीपो दीपस्यार्चिरित्युभयथापि शक्यते वक्तुम् । सर्वेष्वेव तेजःस्वेवं द्विविधो व्यपदेशो दृश्यते ॥ इदं ब्रह्मापि तेन एव ॥ प्रकाशकत्वात् तेजो वै ब्रह्मोति श्रवणाच्च । तस्मादिहापि तद्वदङ्गाङ्गिरूपेण भेदाभेदव्यपदेशो युज्यते ॥२॥ पूर्ववद्धा द्रष्टव्यम् । पूर्वशब्दः पूर्वनिरूपितानां चतुर्विधविकल्पानां स्मरणे- नोपसंग्रहार्थः ॥ तथाहि-अंशोनाना व्यपदेशादिति (२।३।४२) सूत्रे भिन्नत्वेन प्रतीतयोर्जीवेश्वरयोरग्निस्फुलिङ्गवदंशांशिभावेनाभेदो निरूपितः । प्रकाशादिवत्तु नैवं परः (२।३।४१) इति सूत्रे, प्रकाशादिवच्चावैशेष्य (३।२।२५ ) मिति- सूत्रे चाभिन्नयोर्जीवेश्वरयोरोपाधिको भेदो निरूपितः । अथवा जन्माद्यस्य यतः प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् (१ । ४ । २३) इत्यादि सूत्रजाते ब्रह्मणः कारण- त्वमाख्यातम् । तत्र कारणं कार्योद्भिद्यते । कार्यनाशेपि कारणानाशात् । कार्य्य तु در هر ·कारणान्न भिद्यते । कारणनाशे कार्य्यस्यापि नाशात् । तदित्थं भेदाभेदसमन्वयो द्रष्टव्यः । अथवा-उक्तं पूर्व प्रकाशादिवच्चावैशेष्यमिति । य एव हि निर्विशेषः प्रकाशी धर्ममात्रं स एव प्रकाशको वस्तु धर्माणामिति भेदेनापि व्यपदिश्यते एवमिहापि विशुद्धवैतन्यमानं निर्विशेषमेव सविशेषवद् व्यपदिश्यते । मनोमयो भा:सत्य इति केवलभारूपत्वं प्रतिज्ञाय "तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति भासकत्वमप्यस्यैव प्रतिज्ञायते। तत्रावैशेष्यमेव तात्पर्यविपयः प्रति- भाति ॥ ३॥ प्रतिषेधाच्चायमर्थोऽवधार्यते । "तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमवाद्यमित्येवं निर्धर्मकत्वेन प्रतिज्ञातस्यैव "नान्योतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिना परप्रतिषेधेन द्रष्टत्वं स्था- पयति । तेन चिन्मात्रमेव चेतनं व्यपदिश्यते इति सिद्धान्तः॥ निर्धर्मकस्यैव तेजसो धमिव्यपदेशसंभवात् ॥ यद्यपि जीवब्रह्मणो दाभेदविवेचनं प्रागपि भूयसा कृतमेव तथाप्यत्र जडादिसाधारण्येनेदं पुनई ढीक्रियते ॥ ॥ इति निर्विशेषाभेदे भेदभ्यवहारोपपादनाधिकरणं शङ्करमतेन ॥ विशिष्टाभेदे विशेषणभेदाद् भेदव्यवहारो रामानुजमते ८ । 4-अथ रामानुजमते जडजीवेश्वरास्त्रितत्वं सिद्धान्तः तत्र पूर्वाधिकरणे सत्यस्य सत्यमित्युक्तथा नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामित्यादिश्रुत्या च जीवानां ब्रह्मस्वरूपत्वप्रकारश्चिन्तितः। अतः परम् अचिद्वस्तुनो ब्रह्मस्वरूपत्यप्रकारश्चि- स्यते । प्रकृतिश्च प्रतिक्षाष्टान्तानुपरोधात् (१।४।२३) तदनन्यत्वमाररम्भण- शब्दादिभ्य (२ । १ । १५ ) इत्यत्र सूक्ष्मचिदचिवस्तुविशिष्टाद् ब्रह्मणः स्थूलचिद- चिद्विशिष्टस्योत्पत्तिरनन्यावं चाख्यातम् । तत्र जडानां ब्रह्मणोऽनन्यत्वं त्वहिकुण्डल- वत् स्यादुभयव्यपदेशात् । “आरमैवेदं सर्व ब्रह्मैवेदं सर्वमिति तादात्म्यव्यपदेशो यथा दृश्यते तथा"-हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति भेदव्यपदेशश्च दृश्यते ॥ तस्माद् भेदाभेदव्यपदेशादहेः कुण्डलभाव- वद् ब्रह्मणः संस्थानविशेषा अचिद्वस्तूनि स्युः ॥१॥ अथवा नायं पक्षः साधीयान् । ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेणावस्थाने ब्रह्मणोऽपरि- णामित्ववादिन्यः श्रुतयो भेदश्रुतयश्च वाधिताः स्युः। तस्मात् प्रकाशाश्रयवदेतद् द्रष्टव्यम् । यथा प्रभातदाश्रययोभिन्नयोरपि तेजस्वादभेदः तथा जडप्रपञ्चस्य ब्रह्म- रूपत्वं स्यात् ॥२॥ अथवा नायमपि पक्षः साधीयान् । एकस्यैव द्रव्यस्यावस्थाविशेपयोगाभ्युपग- मेऽपिब्रह्मस्वरूपस्यैव जडस्वरूपत्वाभ्युपगमात् पूर्ववद्दोपतादवस्थ्यात् । प्रभावदा श्रययोस्तेजस्त्ववदीश्वरजीवजडेवनुवर्तमानं ब्रह्माघसामान्यं स्याद् ब्रह्म तदापि पूर्ववद्विरोधः स्यात् । तस्मादिह अंशो नानाव्यपदेशात् ।२ प्रकाशादिवत्तु नैवं परः।२।३४५ । क्दनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ।

·( ३० )
अधिक तु भेदनिर्देशाद् ।२।१।१२। इति पूर्वोक्तिवदेव विशिष्टाद्वैतवादो द्रष्टव्यः ।
तथा च चिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एकत्वादद्वैत श्रुतयो न विरुध्यन्ते । विशिष्टस्य
विशेषणानतिरिक्तत्वादभेदव्यपदेशो विशिष्टापेक्षया चैकदेशस्य स्वरूपस्वभावभेदाद्
भेदव्यपदेश इत्येवमुभयं समञ्जसं भवति ॥ ३॥
"स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरः । नास्य जरयैतनीय॑न्त"-इत्यादिभि-
ब्रह्मणो जडधर्मप्रतिषेधाच्च विशेषणविशेष्यत्वेनैवांशांशिभाव इति सिद्धम् ॥ ४॥
इति विशिष्टाभेदेविशेषणभेदाइ भेदव्यवहाराधिकरणं रामानुजीयम् ॥०॥
।। इति भेदाभेदलक्षणाधिकारः॥ १॥
॥ अथ सर्वप्रभवत्वाधिकारः॥२॥
आत्मातिरिक्ततत्वाभावः शंकरमते ॥ १॥
१-परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ १॥ सामा-
न्यात्तु ॥ २ ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ३ ॥ स्थानविशेषात् प्रकाशा-
दिवत् ॥ ४॥ उपपत्तेश्च ॥५॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥ ६॥ अनेन
सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥७॥
यदेतन्निरस्तसमस्तप्रपञ्चं निर्विशेषं ब्रह्म निर्धारितं ततोऽन्यदपि किश्चित्
तत्वमस्ति नास्ति वेति विचार्य्यते । तत्रादौ पूर्वपक्षः प्रदर्श्यते-अतो निर्विशेषाद्
ब्रह्मणः परमप्यस्ति किश्चित् तत्त्वमितिसेतुव्यपदेशाद्, उन्मानव्यपदेशात्, सम्बन्ध-
व्यपदेशाद् भेदव्यपदेशाच्च गस्यते । “तथा हि ॥ १ ॥
अथ य आत्मा सेतुर्विधृतिः-” इति ह्यात्मनो ब्रह्मणः सेतुत्वमाचष्टे । एतं
सेतुं तीर्वाऽन्धः सन्ननन्धो भवतीति तरति शब्दं चाह । सेतुशब्दश्चावारपार-
संयुक्त वस्तुनि रूढ इति यथालोके सेतु तीा जाङ्गलमसेतुं प्राप्नोति एवमिहाप्या-
मानं सेतुं तीर्वा अनात्मानमसेतु प्राप्नोतीत्यन्योऽप्यर्थः सिध्यति ॥२॥
उन्मानव्यपदेशश्च भवति । “तदेतद् ब्रह्म चतुष्पादष्टाशर्फ षोडशफलमित्या-
दिः । उन्मानेन च कार्षापणप्रस्थादिद्रव्येणान्यदुन्मितं भवतीति ब्रह्मणोऽप्युन्माना-
दुन्मितं किञ्चिदन्यद्भवेत् ॥ ३॥
संबन्धव्यपदेशश्च-"सता सौम्य तदा संपन्नो भवतीति, शारीर आत्मा प्रशे-
नात्मना संपरिष्वक्त" इति चानेकधा दृश्यते । तत्र जीवानां सुषुप्तौ ब्रह्मणा संवन्ध.
न्यपदेशादात्मनः परमन्यद्वस्तु सिद्धचति ॥४॥

·( ३१ )
एवमाधाराधेयादि भेदव्यपदेशोपि यथा “य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः
पुरुषो य एपोऽन्तरक्षणि पुरुपः” इत्यादित्याधारमीश्वरं व्यपदिश्य ततो भेदेनाक्ष्या-
धारमात्मानं व्यपदिशति ॥५॥
.
अतिदेशं चास्यामुना रूपादिपु करोति-"तस्यैतस्य तदेव रूपं यद प्यरूप-
मित्यादिना । सावधिक चेश्वरत्वमुभयोराह-ये चामुष्मात् पराञ्चो लोकास्तेपां
चेप्टे देवकामानां चेत्येकस्य । ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां
चेत्यपरस्य । तथा चैतेभ्यो हेतुभ्यो ब्रह्मणः परमस्ति ॥१॥
इति प्राप्ते घूमः । सेतुसामान्यात्तु सेतुशब्दोऽयमात्मनि प्रयुज्यते । विधारक्वं
हि मर्यादानां सेतुसामान्यमात्मनो दृष्टम् । यथा सेतुरवारं च पारंच युगपद्विधरति
एवमयमात्मा भुवं च दिवं च तथा त्रैलोक्यं च ततो वाह्यं च सर्वा मर्य्यादा युगपति-
धरति । सेतु तीत्वेति तरति शब्दश्च व्याकरणं तीर्ण इत्यादिवदिह माझ्यर्थों
द्रष्टव्यः॥२॥
न्य
उन्मानव्यपदेशश्च बुद्धयर्थः क्रियते । नाविकारेऽनन्ते भून्नि दिग्देशकालाद्य-
नवच्छिन्ने ब्रह्मणि केनापि शक्यते धुद्धिः कतुम् । वुद्धः परिच्छिन्नार्थवाहित्वस्वा-
भाव्यात् । न च बुद्धिस्थिति विना शक्योपासना कर्तुम् । तस्मादपरिच्छिन्नयो-
रपि ब्रह्ममतीकयोर्मनआकाशयोर्यथा वागादयोऽग्न्यादयश्च चत्वारश्चत्वारः पादा
आध्यानाय प्रकल्प्यन्ते तथैवान्योपि सर्वः परिच्छिन्नत्वव्यपदेश उपासकानां बुद्धिस्थै-
ार्थः प्रकल्पितो द्रष्टव्यः । अथवा यथा व्यवहारप्राचुर्याय कापणे पादविभागः
प्रकलप्यते एवमिहाप्यात्मनि व्यवहवुद्धिप्रवेशार्थः परिच्छिन्नत्वव्यपदेशः प्रक-
ल्यते ॥३॥
अथ संवन्धव्यपदेशो भेदव्यपदेशश्चैकस्याप्यर्थस्य स्थानविशेपादुपपद्यते ।
प्रकाशादिवत् । यथैकस्य प्रकाशस्य सौरस्य चान्द्रस्य वाङ्गल्याद्युपाधियोगादुपजात-
विशेपस्य भेदव्यपदेशोपि संभवति । उपाध्युपशमात्तु निविशेपेण संबन्धव्यप-
देशोपि । यथा वा घटाकाशस्य महाकाशाझेदव्यपदेश औपाधिकः संघटते । उपा.
धिविगमे त्वस्य घटाकाशस्य महाकाशतासंपत्तिरुपसंपद्यते एवनिहापि विविधो
व्यपदेश एकस्मिन्नर्थे न विरुध्यते ॥४॥
"योऽयं वहिर्धा पुरुपादाकाशो योऽयमन्तः पुरख राधा योऽयमन्तरे
आकाश:-" इत्येवमेकस्याकाशस्य स्थानविपन्न न्दत्योपपत्तश्च । -
चोपाधिभेदाद् भिशनामीहशानामुपाधिसतम्बावं “स्वनपीटी न्य
इत्येवं स्वरूपसंवन्धस्यैवोपपत्तश्च । तस्मादयन्द
वियायमन्बया
प्रकल्पिता भाव्यन्तं न तु या तानाताबादला म्ह्मांवर
कपना न्याय्या ॥५॥

·( ३२ ) तथाऽन्यप्रतिषेधात्॥ स यधायं पुरुपे यश्चासावादित्ये स एकः । “स एवा- धस्तादहमेवाधस्तादात्मैवाधस्तात् सर्व तं परादायोऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद । ब्रह्म वेदं सर्व नेह नानास्ति किञ्चन यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् तदेतद् ब्रह्मापूर्वमन- परमनन्तरवाह्यमित्यादिश्रुतिजातैब्रह्मव्यतिरिक्त वस्वन्तरमेकान्ततः प्रतिपिध्यते । सर्वान्तरश्रुतेश्च न परमात्मनोऽन्तरोऽन्य आत्मा कश्चिदुपपद्यते ॥ ६॥ अनेन सेत्त्वादिव्यपदेशपरितृप्तपरिच्छेदनिराकरणेन ब्रह्मान्यप्रतिपेधवाक्येन चास्यात्मनः सर्वगतत्वमपि सिद्धं भवति । आयामशब्दादिभ्यश्च सर्वगतत्वं सिद्धयति । आयामा व्याप्तिः । तथा च श्रूयते-"आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः" । "ज्यायान् दिवो ज्यायानाकाशात्" । इत्यादि । स्मर्य्यते च-नित्यः सर्वगतः स्थाणु. रचलोऽयं सनातनः" इत्यादि ॥ ७॥ ॥ इति आत्मातिरिक्ततत्वाभावाधिकरणं शंकरमते ॥०॥ ईश्वरातिरिक्त-परतत्त्वाभावो रामानुजमते। २-रामानुजस्त्वाह-जगत्परमकारणाच्चिदचिदेकाश्रयरूपात् परब्रह्मणः परमपि किञ्चिदस्तीति पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियते । अत उभयलिङ्गात् परतो ब्रह्मणोपि पर- मस्ति । “अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरिति परस्य सेतुत्वव्यपदेशात् । अस्य सेतु- त्वाच्चेतोऽन्यदनेन प्राप्यमस्तीति गम्यते । एतं सेतुं तीर्वाऽन्धः सन्ननद्धो भवतीति स्पष्टमन्यस्य प्राप्यस्याभिधानाच्च । चतुष्पाद् ब्रह्म पोडशकलमित्युन्मानव्यपदेशश्च सेतुना प्राप्यस्य परिच्छन्नत्वं द्योतयति ॥ अमृतस्य परं सेतु दग्धेन्धनमिवानलम् अमृतस्यैप सेतु"-रिति सेतुसेतुमतोः प्राप्यमापकत्वलक्षणसम्बन्धश्च व्यप- दिश्यते । “अक्षरात्परतः परः" "परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यं परात्परं यन्महतो महान्तम्" तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्व ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्-य एतद्विदुर- मृतास्ते भवन्ति अथेतरे दुःखमेवापियति ॥ इत्यादिभिः स्पष्टमेव च भेदेन परात्परं व्यपदिशन्ति । तस्मादस्ति किञ्चित्परतोऽपि परमिति प्राप्ते मः। न परब्रह्मणः परं किञ्चिदस्ति । “एपां लोकानामसंभेदाय" इति सर्वलोकासांकर्यप्रयोजकता- रूपसेतुसामान्यात्तु सेतुशब्दप्रयोगात् । सिनोति वनाति स्वस्मिन् सर्वं चिदचिद्व- स्तुजातमिति वा सेतुः । सेतु तीत्वैति तरतिः प्राप्त्यर्थः ॥१॥ यस्तु चतुष्पाद ब्रह्मपादोऽस्य विश्वा भूतानीत्यादिरुन्मानव्यपदेशः स वाक- प्राणादिपादव्यपदेशवद् बुद्धयर्थः । अन्यथोपासकानामत्रापरिमिते बुद्धयो न संचरेयुः ॥२॥ यत्तु कश्चिद् ब्रूयात् । उपासनार्थतायामप्यस्य स्वयमपरिमितस्य परिमाण- कल्पनं कथं संभाव्यतेति चेत् तत्रोच्यते। स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् तत्संभव- तीति । यथा विततस्य प्रकाशादेर्वातायनघटादिस्थानभेदैः परिच्छिद्यानुसन्धान- प्रतिपनवागादिस्थानविशेषरूपोपाधिभेदात् तत्सम्बन्धितयास्य परिच्छिद्यानुसंधानं संभाव्यते ॥३॥ - संभवः तथा ·C (३३) अथ यदुक्तममृतस्यैप सेतुरित्युक्तः प्रापकात्परं प्राप्यमन्यदस्तीति । तन्न, तत्याप्ते- रन्यद्वाराऽनुपपत्तेः स्वयमेवोपपत्तेश्च । “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूस्वाम्" इति हि तस्यानन्यलभ्यत्वं श्रावयति ॥४॥ यत्त क्तं "ततो यदुत्तरतरं परात्परमस्तीति तदपि न । तत्रैव ततोऽन्यस्य परस्य प्रतिषेधात्" । यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चिद् यस्मानाणीयो न ज्यायोस्ति किञ्चि- दिति । ततो यदुत्तरतरमित्यत्र तु तत इति नापादानपञ्चमी । किन्तु हेतुपञ्चमी। यदुत्तरतरमिदं परं ब्रह्म तदेवारूपमनामयं यतोऽस्ति ततस्तद्वेत्तारोऽमृता भवन्तीत्य- र्थात् ॥ ५॥ अनेन च ब्रह्मणा सर्वगतत्वं सर्वस्य जगतो व्याप्तत्वमायामशब्दादिभ्यो गम्यते। आयामः सर्वव्यामिः "तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । नित्यं विभु सर्वगतं सुसूक्ष्मं यद- तयोनि परिपश्यन्ति धीराः" "यच्च किञ्चिजगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपिवा । अन्त- पहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित" इत्यादि श्रवणात् सर्वव्यापकादस्मादन्यस्य नावकाशोऽस्ति । तस्मादिदं परब्रह्मैव सर्वस्माच्चिदचित् प्रपञ्चात् परंन ततोऽन्यत् परमस्तीति सिद्धम् ॥ ६॥ ॥ इति ईश्वरातिरिक्तपरतत्वाभावाधिकरणम् रामानुजीयम् ॥ 'ईश्वरस्यफलप्रयोजकत्वम्। फलमत उपपत्तेः श्रुतत्वाच ॥१॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥२॥ पूर्व तु बादरायणों हेतुव्यपदेशात् ॥ ३ ॥ इह हि लोके इष्टानिष्टव्यामिश्रलक्षणं त्रिविधं कर्मपलं असूनां इश्यते। . तत्कर्मवशादेवोपपद्यते, अथवा फलदातुर्राश्वरादिति क्विानुच्यते । पालमत ईश्वराभवति । उपपत्तेः ईश्वरो हि सर्वाध्यक्षोदेशमशवाइजन्जिांचल नुरूपं फलं ददातीत्युपपद्यते । कर्मणस्त्वनुक्षणविनारिका वरनाविफदावं नोपपद्यते । अभावाद् भावानुपपत्तेः ॥ श्रुतत्वाचा बत्दैव "स वा एप महानज आत्माऽन्नादो वसुदान" “सरसल्ट्रपति जैमिनिराचार्य्यस्त्वत एवोपपत्तेः शुन्य अन्नदार 4 स्वर्गकामो यजेत इति हि श्रुतिः नयापूर्वक कार्यपत्य गन्दा कर्मणो हि सूक्ष्मा काचिदुत्तपत्त अत्याचा सान्द श्रुतिप्रामाण्यादवगम्यते । जे गरे सपूर पर्यन्तमवस्थायित्वमस्तीपुरा शासनाच्या

·( ३४ )
फलदातृत्वं नोपपद्यते । अविचित्रस्य कारणस्य विचित्रका-नुपपत्तेः। वैषम्यनैपुण्य-
प्रसङ्गाच्च तदनुष्ठानवैयापत्तेश्च । तस्माद्धम्मदेिव फलं बोध्यम् ॥ २॥
चादरायणस्त्वाचाय्यः पूर्वोक्तमीश्वरमेव फलदातारं मन्यते न तु केवलात्कर्मणः
केलवादपूर्वाद्वा । अपि तु कम्मपिक्षादपूर्वापेक्षाद्वा तस्मादीश्वरात् फलामति
सिद्धान्तः । तस्यैव हेतुव्यपदेशात् । धर्माधर्मयोरपि कारयितृत्वनेश्वर एव हेतुर्व्य-
पदिश्यते । वायव्यं श्वेतमालभेद् भूति कामः। वायुवै क्षेपिष्टा देवता । वायुमेव
स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैतं भूतिं गमयतौति देवताया एव फलदातृत्व-
श्रवणात् । देवताश्च सर्वा वाय्वादयस्तस्येश्वरस्यैव विभूतयः श्रूयन्ते । तदेवाग्निस्त-
दादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः इति । अन्तर्यामिब्राह्मणे च “यो वायौ तिष्ठन् यस्य वायुः
शरीरमित्यादिनेश्वरस्यैव वायवाद्यभिमानित्वव्यपदेशात् । “एष ह्येव साधुकर्म
कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीषते । एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो
निनीषते । इति चेश्वरस्यैव कारयितृत्वमाचष्ठे। सर्ववेदान्तेषु चेश्वरहेतुका एव -
सृष्टयो व्यपदिश्यन्ते । एतदेव चेश्वरस्यफलहेतुत्वं यत् स्वकर्मानुरूपाः प्रजाः सृज-
तीति । विचित्रकार्यानुपपत्त्यादयोऽपि दोषाः कृतप्रयत्नापेक्षत्वादीश्वरस्य न
प्रसज्यन्ते"॥
इति फलप्रयोजकत्वाधिकरणम् ॥०॥
॥ इति सर्वप्रभवत्वाधिकारः॥२॥

·- . T अथ सगुणविद्यानिरूपणोऽयमुपासनापादः ३ न्यायावताराधिकारः। सर्ववेदान्तप्रत्ययं चौदनाद्यविशेषात् ॥ १ ॥ भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि ॥ २॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधि- काराच सववञ्च तन्नियमः ॥ ३ ॥ दर्शयति च ॥४॥ उपसंहारों- अर्थाभेदाविधिशेषवत्समाने च॥५॥ पूर्वप्रकरणे जीवस्य लक्षणं जीवप्रसङ्गाजीवाधिष्टितस्य परस्यापि लक्षणं परीक्षितम् । अथैतस्य जीवस्य यात्राप्रकारे दिदर्शयिपिते जीवयात्रायाः कर्मविद्यो- भयनिवन्धनवाट्यात्रानिरूपणात् प्राकृतनिमित्तभूते कर्मविद्ये निरूपणमर्हतः । तत्र शुद्धकर्मप्रकारः, कर्मविद्याः कर्माङ्गविद्याश्च पूर्वे तन्त्रे निरूपिताः । अथ कर्माला- श्रितविद्या सगुणब्रह्मविद्यारवादपरविद्याख्या, तथाशुद्धविद्या निर्गुणब्रह्म- विद्यात्वात् परविद्याख्या चावशिष्यते । तयोर्निरूपणायेदानी विद्यालक्षणं प्रकरण- मारभ्यते॥ यद्यपि प्रत्यगात्मनो जोवस्येव निरूपणायेदं प्रवृत्त शारीरकं शास्त्रं तथापि तद्भक्तिभूताः सर्वेऽप्यस्तित्प्रसङ्गानिरूपणमहन्तीति कृत्वा विद्यानिरूपणमपि स्थाने कृतं भवति ॥ तन ब्रह्मप्रतीकभूतानामुद्गीथादित्यमनोवैश्वानरादीनां ब्रह्मगुणतया तद्विज्ञानं सगुणविद्या भवति । सैव तावदेतत्पादार्थः ॥ उपासना वासनाराधना विज्ञान विद्या इत्यनर्थान्तराणि । किन्तुगिगुणोपासनायां विद्याशब्दः सगुणविद्यायां तूपासनाशब्द एव भूयसोपचयंते लोके ॥ तथा चायं तृतीय उपासनापादश्चतुर्थस्तु विद्यापाद इति विवक्तव्यम् ॥ * ॥ शाखाभेदादनेकविधाः श्रुतिग्रन्था रश्यन्ते तैत्तिरीयमैत्रायणीयवाजसनेयादयः । तेषु कर्मविशेषा विद्याविशेषाश्च समाननामरूपा विभिन्ननामरूपाश्वोपदिश्यन्ते । तननामरूपादिभेदे कर्मभेदो विद्याभेदश्च निर्विवाद एव किन्तु नामरूपायैक्ये सति शाखाभेदात् ज्योतिष्टोमादिकर्मणो वैश्वानरादिविद्यायाश्चैक्यं प्रतिपत्तव्यं भिन्नत्यं वेति सन्दिहाते । तत्र तावद् “एकं वा संयोगरूपचोदनास्याऽविशेपादित्येवं कर्म- मीमांसायां फलसंयोगकर्मरूपकर्मापदेशर्मनानामविशेष कम्मैक्यं सिद्धान्तितम् । तथैवेहापि ब्रह्ममीमांसायां फलसंयोगविणरूपविद्योपदेशविद्यानानामविशेये सति विद्यैक्यं द्रएव्यमिति सिद्धान्तयति । सर्ववेदान्तप्रत्ययमेकं विज्ञानं स्याच्चांदना- विशेषादिति । आदिशब्देन पूर्वशास्त्रोक्तानि संयोगरूपनामानि तथा च. लोपदेशविशेपे विद्यकत्वमितिन्यायः सिद्धः । उदीथुविद्या, शौण्डिल्यचिद्या, पुर- विया, प्राणसंपादविद्या, दहरविद्या, बैधानविद्या, मधुविद्या, संवर्गविद्या, परिमर- विद्या, पञ्चाग्निविद्या, उत्क्रान्तिपिश, उपकौशलविद्या, पोडशकलविद्या, स नामरूप . - ·. भूमविद्या, आनन्दमयविद्या, कोशविद्या, अक्षरविद्या, सप्तचिद्विद्या, यज्ञविद्या, प्राण- विद्या, ब्रह्मविद्या-इत्येवमादयो वढ्यो विद्या वेदान्तोपनिषद्विषयाः श्रूयन्ते । तत्र यथा “योह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद" इति वाजसनेयिनां छन्दोगानां च समाना चोदना दृश्यते । समानश्च फलसंयोगः-"ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानांभवतीति । समानं च ज्येष्ठश्रेष्ठादिगुणविशेषणान्वितं प्राणतत्वं तत्र विज्ञानस्य रूपं भवति । एवं नामापि समानं प्राणविद्येति । तस्मादेकमिदं विज्ञानं सर्ववेदान्तप्रत्ययसभ्युपगम्यते न तु भिन्नम् । एवं पञ्चानिविद्यावैश्वानरविधादिष्वप्यैकविद्यं द्रष्टव्यम् ॥ १॥ ननु यत्र गुणभेदः श्रूयते तत्र नैन्यं भवितुमर्हति । यथा छान्दोगाः-पञ्चाग्नि- विद्यायों पञ्च संख्ययैवोपसंहरन्ति-“अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन् वेदेति । वाज- सनेयिनस्तु षष्ठमप्यपरमग्निमामनन्ति तस्याग्निरेवानिर्भवतीति । न चैतद्गुणोपसंहारः शक्यते प्रत्येतुं छान्दोग्य-पञ्चसंख्याविरोधात् । तस्मात् षष्टाग्निगुणाया विद्यायाः पञ्चाग्निगुणया विद्ययैक्यं नोपपद्यते । तथा प्राणसंवादे श्रेष्ठादन्यांश्चतुरः प्राणान वाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि छन्दोगा आमनन्ति । वाजसनेयिनस्तु पञ्चममप्याहुः-रेतो वै प्रजापतिरित्यादि । तस्मादावापोद्वापभेदेन वेद्यभेदाद् विद्याभेद इति चेन्न । एक- स्यामपि विद्यायां गुणभेदोपपत्तेः। तथा च गुणोपदेशवैषम्येऽधिकस्यान्यत्रापि प्रतिपत्तिरिति न्यायोऽभ्युपेयते । तेन थुप्रभृतीनां पञ्चानामग्नीनामुभयत्र साम्येनोप- देशादैक्ये निश्चिते क्वचिद्गुणविशेषः श्रूयमाणोन्यत्राप्युपसंहियते । पठ्यते च षष्ठोऽग्नि- श्छन्दोगैरपि-तं प्रेतदिष्टमितोऽग्नय एव हरन्तीति पञ्चाग्निसंख्या तूपदिष्टा न. विरुध्यते । तस्याः संपादिकाग्न्यभिप्रायतया विधिसमवायित्वाभावात् । एवं प्राण- संवादादिष्वपि गुणस्याधिकस्यान्यनोपसंहारो दृष्टव्यः । रामानुजीयवल्लभीयादीनां तु भेदानेति चेदेकस्यामपीतिपाठः ॥ २॥ ननु रूपभेदाद् गुणभेदे मास्तु विद्याभेदः किन्तु धर्मभेदाद् गुणभेदे विद्या- भेदः स्यात् । तथा हि तेषामेचैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोवतं विधिवद् यैस्तु चीर्ण- भिति सुण्डशिरोवतवतामाथर्वणिकानामेव विद्योपदेशनियमः श्रूयते । तथा चैषां विद्या प्रति शिरोवताद्यपेक्षणादन्येषां च तदनपेक्षणाद्विद्याभेदः प्राप्नोति । तत् प्रत्युच्यते । स्वाध्यायस्यैष धर्मों न विद्यायाः । तथा हि मुण्डकोपनिषदध्ययनधर्मतयै- वायं शिरोबतोपदेशनियमः क्रियते । समाचाराख्ये वेदवतोपदेशपरे ग्रन्थे स्वाध्याय- धर्मत्वेनैव बतान्तराण्युपन्यस्य तेषामपि शिरोव्रतोक्तसर्वकर्मप्राप्तये "इदमपि वेदव्रतेन व्याख्यातम्" इत्येवं वेदव्रतापरपायशिरोवतसाधातिदेशात् ॥ नैतदचीर्णव्रतो. ऽधीते इतिचाध्ययनशब्दसंयोगाध्ययनाधिकाराच्च । अत्र तथात्वेनेति तृतीया- पाठे सप्तमीपाठो रामानुजादीनाम् । तथा चायमों भवति । स्वाध्यायस्य तथात्वे हि तन्नियमः । स्वाध्यायस्य स्वजन्यसंस्कारोत्पत्तिद्वारा स्वाध्यायत्वसिद्धयर्थे शिरोव्रतो- पदेशनियमो द्रष्टव्यः । नैतदचीर्णवतोऽधीयौतेति तस्याध्ययनसंयोगात् समाचारेधि- कारश्च ॥ समाचाराख्ये अन्थे इदमपि वेदव्रतेन व्याख्यातमित्यतिदेशात् ॥ सववच्च तनियमः । यथा आरोगोभ्राजः पटरः पतङ्गः स्वर्नरो ज्योतिषीमान विभास इति सप्त .

·(३७ ) सौर्योपक्रमाः शतौदनपर्यन्ताः सवहोमाः आथर्वणिकैकाग्निसंवाधादुक्ता इति तेपा. मेवैते नियम्यन्ते न तु वेदान्तरोदितत्रेताग्निपु ते क्रियन्ते ॥ तथायमपि धर्मो मुण्ड- कादिस्वाध्यायविशेषसंबन्धात् तत्रैव नियम्यत इतिसिद्धम् ॥ तस्माद्धर्मभेदेपि न विद्याभेदः ॥ स्वाध्यायविशेषकारणं धर्माणामुपदेष्टुभेदस्य च विद्याविशेषकत्वा- भाष इतिन्यायानुगमात् ॥ ३॥ दर्शयति च वेदोपि विद्यकत्वम् । "सर्वं वेदा यस्पदमामनन्ति" इति सर्व. वेदान्तेषु वेधैकत्वापदेशात् । “एतमेव वह चा महत्युक्थे मीमांसन्ते एतमनायध्वर्यच एतं महानते छन्दोगाः" इत्यादिभिरप्येकस्यैव सर्वन वेद्यत्वं प्रतिपाद्यते ॥ ४ ॥ तदित्थं वेदभेदादुपदेशभेदेऽपि विद्यैकत्वं न विहन्यते इत्यतः समाने विज्ञानेऽन्यवेदोक्तानां तद्विज्ञानसंवन्धिनामधिकगुणानामन्यवेदोक्तविशानेप्युपसंहारः शक्यः कर्तुमर्थाभेदात् । एका भयोर्वेदयोः संविधानार्थः । यथाग्निहोत्रादिकर्म क्वचिन्यूनगुणं क्वचिदधिकगुणं चान्यान्यशाखासूक्तं तत्राप्यर्थाभेदादधिकोक्तो विधि- शेपो न्यूनगुणेऽयुपसंहियते तद्वत् ॥ तथा च समाने नाम रूपफलोपदेशे विद्यैकत्व- प्रतिपत्तेन्यूनगुणेऽधिकगुणोपसंहारः स्यादिति न्यायोऽवसेयः । तेन छन्दोगाना- पञ्चाग्निविद्यायामनुक्तोपि पष्ठोऽग्निर्वाजसनेयानामुक्तचा समुच्चीयते । प्राणसंवादे च छान्दोग्योक्त प्राणचतुष्फे पञ्चमो रेतःमाणोपि वाजिनिर्दिष्टः संगृह्यते । एवं चोद- नाद्यविशेपाद्विद्यैकत्वमेकत्ये च गुणोपसंहारः कर्तव्य इत्युक्तम् । एतत्सूत्रार्थः सर्वा- भेदादित्यारभ्य पुनः प्रपञ्चयिप्यते ॥ ॥ * इति विद्यापोपसंहाराधिकरणम् * अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेपात् ॥ १॥ न वा प्रकरण- भेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ २॥ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ३॥ व्याप्तेश्व समञ्जसम् ॥४॥ अस्त्युद्गीथविद्या वाजिनां छन्दोगानां च । तत्र फनीयसा देवा ज्यायसा असुरा इत्युभये प्राजापत्या एपु लोकेप्वस्पर्धन्त । तत्र देवा यज्ञे उद्गीथेनासुरानत्यया. मेत्युक्त्वा चाकमाणचक्षुःश्रोत्रमनांस्यूचुः यूयं न उद्गायतेति । तेभ्यो वागादय उद- गायन । ये घागादिपु भोगास्तान देवेभ्य आगायन । यस्कल्याणं वदति, जिघ्रति, पश्यति, शृणोति, संकल्पयति वा तदात्मने । अथासुराविदुरैनैवे न उद्दातृभिरत्येप्य. न्तीति तानभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । यदेवेदमप्रतिरूपं वदति जिप्रति पश्यति ऋणोति संकल्पयति वा स एव स पाप्मा । एवं खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन। एवमेताः पाप्मनाऽविध्यन् । ततो देवा आसन्यं प्राणमुचुस्त्वं न उद्यायेति । तेन्य एप प्राण उदगायत् । तमप्यसुरा अभिदत्य पाप्मनाविध्यन् किन्तु ययाऽमानवा लोप्टो विध्वंसेत एवं ते विध्वंसमाना विप्वञ्चो विनेशुः ततो देवा अभवन् अनुपः पराभवन् । य एवं वेद सोऽप्यात्मना भवति द्विपन् नान्थ्योस्य परामवतीति हि वाजिनां विद्यारूपम् । . - ·(३८ ) छन्दोगानां तु " देवा तुरा उभय प्राजापत्याः संयेतिरे। तत्र देवा उद्गीथमा. हुश्नेनैनानमिभविष्याम इति । ते नासिक्यप्राणं वाचं चक्षुः श्रोत्रं मनश्चोदीथ- मुपासांचक्रिरे । तानसुराःपाप्मना विविधुः । तेन सुरभि च दुर्गन्धि चोभयं जिप्रति सत्यं चानृतं चोभयं वदति । दर्शनीयं चादर्शनीयं चोभयं पश्यति । भव्यं चा- शव्यं चोभयं शृणोति । संकल्प्यं चासंकल्प्यं चोभयं संकल्पयते । पाप्मना होतानि विद्धानि । ततो मुख्यप्राणमुद्रीथमुपासांचक्रिरे । तं हासुरा स्वा विध्वंसुर्यथा- श्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेत् एवं हैव स विध्वंसते य एवंचिदि पापं कामयते यश्चै न मभिदासति । स एपोऽश्माखणः । अपहतपाप्मा ोपः। तेन यदनाति यत्पिवति तेनेतरान् प्राणानवति । एतमेवान्ततोऽवित्वोत्कामति व्याददात्येव ह्यन्तत इति ॥ तमशिराश्च वृहस्पतिश्चायास्यश्नोद्वीथमुपासांचक्रिरे । इति विद्यारूपं भवति ॥ तत्रसंशय्यते-एकविद्यं वा नानाविधं वेति । तत्र विदिधात्वर्थगतचोदनायाः शत्रुपरिभवरूपफलसंयोगस्य. उद्गीथद्वारकदेवविजयासुरपराभवात्मकविद्यारूपस्य, उद्गीथविद्याना-जश्चाविशेषात् पूर्वाधिकारन्यायेनेकविद्यां प्राप्नोति । तदमाशययते- इह हि रूपाल्यथात्वं वा शब्दात् प्रतीयते वाजिनां तावत् त्वं न उगायेति तेभ्यः प्राण उदगायदित्येवं प्राणकशोदानादसुरे परामयः प्रोक्तः छन्दोगानां तु मुख्यप्राणमुद्गीथ- मुपासांचक्रिरे इतिप्राणकर्मकोपासनाधदिगुरपराभवः प्रोच्यते । तदित्थं श्रुति- शब्दादेवान्यथात्वं प्रामोति न तु ताप्यमिति चेन्न । एवमप्यविशेषान्न विद्यैकत्वं व्याहव्यते । अविशेषेण धुभयत्रोपक्रमे ॥ “अलुरान् यज्ञे उद्गीथेनात्ययामेति, अनेनैता- नभिभविष्याम इनि चोद्गीथेनैवासुरपराभव उपक्रान्तः । मुख्य प्राणपरिग्रहणादेव चा- सुरपराभवोऽन्ते निर्णीत इत्युपक्रमोपसंहारयोरविशेषादैकविद्यं प्रतिपद्यामहे । अथ सिद्धान्तमाह । नवा विद्यकत्वमत्रान्याय्यम् प्रकरणभेदात् । छान्दोग्ये तावत् ओमित्ये- तदक्षरमुद्गीथमुपालीतेत्येवमुद्गीथावयवत्योंकारस्योपासनामुपक्रम्य तद्विषयतयैव देवासुराख्यायिकाद्वारा तं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे इत्याह । तत्र प्राणमुद्गीथमिति सामानाधिकरण्योक्तावपि उपक्रमानुरोधावयवे ओंकारे प्राणाष्टिरुपदिश्यते । तेनैत- मुद्गीथावयवप्रणवोपासनं विज्ञायते । वाजसनेयके त्वत्यवग्रहणकारणाभावाद्वीथस्य सकलैव भक्तिः प्राणत्वेन निरूप्यते इतिकृत्स्नोद्गीथविषयमधीयते तस्मादेतत् प्रस्थाना- न्तरंभवति । प्राणमुद्गीथमिति उद्गौथलामालाधिकरण्यं तूगातृतयैव दिदर्शयिषितस्य प्राणस्य सर्वात्मत्वप्रतिपादनार्थमिति में ततो विद्यकत्वं सिध्यति । प्रकरणभेदाद विधेयभेदेन रूपभेदादू परोवरीयस्वादिवत् । यथा परमात्मत्यध्याससाम्येपि आकाशो होम्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः" ॥ इति परोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्टभुद्गीथोपासनाक्ष्यादित्यगतहिरण्यश्मश्रुत्वादि- गुणविशिष्टोद्गीथोपासनाद्भिद्यते । एवमिहाप्युपक्रमभेदाद् विद्याभेद इति सिद्धान्तः॥ ननूभयोरपि विद्ययोजदौथविद्यत्येका संज्ञा भवति । संज्ञकत्वाच्च विद्यै- कत्वं न्याय्यमिति चेत् तदुक्तं नानाविधं न वा प्रकरणभेदादिति" । प्रकरणभेदाच्च विद्याभेदे सिद्ध संज्ञातो विद्यक्यं नोपपद्यते अस्ति तु तदपि संकत्वं प्रसिद्धभेदे- - .

·(३६ ) प्वपि परोवरीयस्त्वाद्युपासनेनीथविद्येति । तस्माद्रपसंज्ञयो रूपस्य प्रावल्यात्तदनु- रोधेन विद्याभेदे सिद्धे संकत्वममयोजक बोध्यम् । अत एच संवर्गविद्यापरिमर- विद्ययोः संज्ञाभेदेपि रूपैक्याद्विद्येवयमिच्छन्ति केचित् । रामानुजस्विदं सूत्रमिथिं व्याचष्टे । समानसंशातस्तद्विद्यत्यमुक्तं चेत् तदपि सपियं छान्दोग्ये प्रथमपाठको- कासु वहीपु मिनास्वपि विद्यासुद्गीथविद्यत्येवमस्ति किन्तु न ततस्ता विद्यै क्य. मध्यवसीयते तद्वदिहापि विद्याभेदो द्रष्टव्य इति॥ ॥ इत्थं विद्युस्यं विद्याभेदो वेति विरुद्ध मतद्वये व्याप्तिदर्शना देतोः समजसं च पश्यामः । तथाहि छान्दोग्ये तावत्-ओमित्येतदक्षरमुखीथमुपासीतेतिप्रणवोद्गीथोपासनविज्ञानं भिन्नभिना- सूद्रीयप्रसङ्गादभिव्यामोतीति दर्शयितुमादौ प्रणवोद्गीथोपासनं प्रस्तुत्य नानाविधा उद्गीथविद्यास्तत्र संगृह्य पट्यन्ते । तथा च तत्र प्रणवोद्गीथोपासनविद्याया एच प्रस्तुतत्वात् तस्याश्च पञ्चखण्डान् यावदभिव्यातस्तन्मध्यपतितया द्वितीयखण्डात्मिक थाल्पीयस्योद्गीथविद्यया नैन्यं संभवति। ततो विद्याभेदः संप्रतिपः । किन्तु "देवा- सुरा हवै यत्रेत्यारभ्य-यावतीयं द्वितीयखण्डात्मिकोगोथविद्या निर्दिश्यते तस्या वाजसनेयायुक्तयोगीयविद्यया भेदो नास्तीति विद्यक्यं संप्रतिपनम् । तस्मादुभयस- मअसम् ॥४॥ ॥ इति विद्यान्तर्गत विद्याया भेदाभेदसामञ्जस्याचिकरणम् ॥ रामानुजस्तु व्याप्तेश्च समासमिति सूत्रमन्यथा व्याचप्टें-तथाहि छान्दोन्चे प्रथमप्रपाठके उत्तरास्वप्युद्गीथविद्यासूदगीथावयवस्य प्रणवस्य प्रथमस्तुतस्य व्याप्तहेंतीस्तत्प्रकरणपठितस्य "वद्ध देघा उद्गीथमाजद्दरित्युद्गीथरायल मपव- विषयत्वमेव समक्षसं भवति ॥ अवयवे च समुदायशब्दस्य पटो दन्ध इत्यादिषु दर्शनादुद्गीथावयवेऽप्युद्गीथशब्दप्रयोगसंभवाच्छान्दोग्ये उद्गीथशन्देन गृहीत- प्रणव एव प्राणउपयोपास्यतया निदिश्यते । वाजसनेयके तु लोगोयवाद्गाar प्राणदटयोपास्य इति विद्यानानात्वंसिद्धम् ॥ ४॥ इति विपान्तर्गत विद्यायां रूपाक्येपि विणलानात्वाधिकरण मंडरानादीनान ॥०॥ शंकरस्त्वनेन सूत्रेण अधिकरणान्तरमपेक्षते। तथाहि-ओमिन्येतनामुगाय इति श्रुतावक्षरोद्गीथशब्दयोः सामानाधिकरण्यप्रयपात् तर चत्वारः पक्षाः भासन्ते अध्यासो वापवादो वैकत्वं चा विशेषणं वा । बुद्धिपूर्वकामदारीपाच्या तत्र हि द्वयोर्वस्तुनोः स्वस्ववुदावनिपतितायामेवान्यान्यवृद्धिग्नुवयं । ज्य चैनो मम हस्त इत्यत्र चैत्रे हस्तबुद्धिः क्रियते न तु हस्तबुद्धया ने दिदि पघमिहाप्यक्षरे उद्गीथ बुद्धिस्यस्यते उद्गाये यास्मादिख्येि पा अथ पाधोऽपवादः। तत्र हि मिथ्यावुद्धाज्यधामीन चितर पजातया यथार्थयुद्या पूर्वस्या मिथ्यार्नितिः प्रियते । यथा सन् तायां रजौ पश्चादुपजातया रज्जवुद्धया सर्पबुद्धिनिवृत्तिः ।, गीवुद्धिरपोद्यते उद्गीथवुद्धयाक्षरबुद्धियां इविद्वितीय पक्षा . - ·(४० ) अथैकत्वं वास्तवामदः। तत्र व्याः शब्दयोरनतिरिकार्थवृत्तित्वं विवक्ष्यते। यथा द्विजोत्तमो ब्राह्मणो भूमिदेव इति एवमिहाप्यक्षरोद्गीथशब्दयोरैकार्थ्यम् ॥ इति तृतीयपक्षः ॥३॥ अथ विशेषणं व्यावर्तकम् । तर हि समुदायहष्टस्य व्यापकार्थस्य विशेषणे- नेतरवारणभादया तदेकदेशे व्याप्ये उपरोधः क्रियते । यथा नीलमुत्पलमितिनील- पीतादि सर्ववर्णसाधारणोत्पलशब्दः पीतादिव्यावृत्त्या नीलमात्र विश्रास्यते-एव. मिहापि सर्ववेदव्यापिनः प्रणवस्योद्गात्रविषयमाने पर्यवसानं क्रियते-उद्गीथो य ओंकारस्तमुपासीतेति चतुर्थपक्षः ॥ ४॥ तदित्थं चतुर्वपि पक्षेप्वनिर्धारणप्राताविदं निर्धार्यते-व्याप्तेश्च समझसमि आमित्येतदक्षरस्य व्याः सर्ववेदव्यापकार्थत्वात् सर्वविधस्य ग्रहणप्रसङ्गे विव- क्षितस्यौगात्रविपयस्यैव ग्रहणार्थमुद्गीथमित्यंत विशेषणं समजतं भवति ।। अत्र बमः-जेदं शंकरव्याख्यानमतीव समअसं भवति । सूत्राक्षरस्वारस्येन तादृशार्थस्या- प्रतिपत्तेः विद्युक्यानैक्यविचारप्रसंगे ताइशार्थविचारस्याप्रासनिकत्वाच्च ॥ इत्युद्गीथाक्षरोपासनाधिकरणम् ॥ शङ्करमतेन ॥ सर्वाभेदादन्यत्र मे। छान्दोग्ये वाजसनेयके कौपीतकीये च प्राणसंवाद विद्या श्रूयते । तथाहि "प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च । वाग वसिष्ठा । चक्षुः प्रतिष्ठा । श्रोत्रं संपत् । मन आयतनम् । अथ ह प्राणा अहं श्रेयसि व्यूदिरेऽहं श्रेयानहं श्रेयानितिाते प्रजापतिं पितरमुचुः भगवन को नः श्रेष्ठ इति । स उवाच । यस्मिन् व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ततो वाचि तावदुत्कान्तायाम्-अवदन्तोऽपि तेऽकला अजीवन् । अविशेषतो वाक । अथ चक्षुषि श्रोत्रे मनसि च क्रमेणोत्कान्तेऽन्धा वधिरा वालाश्च तेऽजीवन् । ततस्ते पुनः प्रविविशुः । अथ प्राण उत्तान्तुमिच्छन् यथा सुहयः पइवीशशंकून संखिदेदेवमितरान् प्राणान् संववह। ततस्ते तस्मूचुः॥ त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोक्रमीरिति । या वाग वसिष्ठा त्वं तद्वसिष्ठोसि । यच्चक्षुः प्रतिष्ठा, त्वं तत्प्रतिष्ठासि । यच्छ्रोत्रं संपत् त्वं तत्संपदसि । यन्मन आयतनं त्वं तदायतनमसीति । वाक् चक्षुःश्रोत्रमना- स्यपि प्राणा इत्येवाचक्षते। प्राणी ह्येवैतानि सर्वाणि भवन्तीति छान्दोग्ये (५।१)॥ वाजसनेयकेऽप्येवं सर्व किन्तु रेतः प्रजापतिरष्यत्र षष्ठः प्राण आख्यातः । तस्मि- श्लोकान्ते क्लीवा अप्रजायमाना अजीवन्निति होवाच (६१) कौषीतकीये तु- अथातो निःश्रेयसादानम् । एता देवता अहंश्रेयसे विविदमाना अस्माच्छरीरादुच्च- क्रमुः। तदारुभूतं शिश्ये । अथैतद्वाक्चक्षुःश्रोत्रं मनश्च प्रविविशुः तद्वदत्पश्यच्छ- एवंद्ध्यायश्किश्य एव । अथैतत् प्राणः प्रविवेश तत् तत् समुत्तस्थौ । तहेवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव तत्प्रज्ञात्मानमभिसंस्तूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादु. चक्रमुः। ते वायुप्रतिष्ठाकाशात्मनः स्वर्ययुः (२।१४) । इत्येवमियं प्राणसंवाद- ·(४१) विद्यानायते । तथा च न्यूनाधिकभावेनास्यानात् रूपभेदात् संशयो भवति । किमियं विद्या भिद्यते न वेति । तत्रेदमुच्यते नात्र विद्याभेदः कल्प्यः । किन्तु सर्वा- भेदादन्यत्र इमेऽनुक्ता गुणा उपसंहा- इति । प्रतिज्ञातप्राणज्यैप्ट्यत्रैप्ठ्यौपपादन- प्रकारस्य सर्वस्य सर्वत्रैकरूप्यादेकविध प्रतिपन्ने सायन्यत्रोता इमेऽधिकगुणा अन्य- त्रापि नेयाः स्युः। तथा च छान्दोग्यपि रेतसः प्रजापतेः प्रवेशः कार्यः । कौपीतकी- येऽपि वसिष्टत्वादयो वागादिगुणा भाव्यास्ते प्राणे प्रत्यर्पणीयाश्च। तदित्यमेकमधान- संवद्धाधर्मा एकत्रैवोच्यमानाः सर्वत्राप्युपनेयाइति सिद्धम् ॥ इत्थं शङ्करादयः सूत्रमे- तद् व्याचक्षते । तन्न साधु प्रतीमः । एतद्व्याख्यानस्य-"उपसंहारोऽर्थाभेदादिति सूत्रेण गतार्थत्वादेतत्सूत्रस्य वैयर्थ्यापत्तः । न हि भगवान् कृतधीराचार्यः सूत्रद्वय- मेकार्थ वृथा ब्रूयात् । तस्माच्चिन्त्यमेतत् ॥ इति गुणोपसंहाराधिकरणम् शंकरादिमतेन ॥ ॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥१॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपच. यापचयौ हि भेदे ॥ २ ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥३॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ ४॥ आत्मशब्दाच ॥ ५॥ आत्मगृहीतिरि- तरवदुत्तरात् ॥ ६॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ ७॥ रामानुजानुसारेणादौ व्याख्यायते । सर्वाभेदादिति पूर्वसूत्रतोऽभेदादित्यनु- वर्तते प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मणः सर्वेपासनेवभिन्नत्वादानन्दादयो ब्रह्मस्वरूपणा एकत्रोपदिष्टा अन्यत्रापि सर्वासु विद्यासु ब्रह्मगुणतयोपसंहर्तव्याः । ननु तर्हि तस्या- नन्दस्य धर्माः प्रियशिरस्त्वादयोऽपि सर्वत्र ब्रह्मगुणतया प्रसज्येरन् इति चेन । प्रिय. शिरस्त्वादीनां ब्रह्मण्यप्राप्तिः, तेषां ब्रह्मणः पुरुपविधत्वरूपणमानान्तर्गतत्वेन ब्रह्मगुण- त्वाभावात् । अन्यथा शिरःपक्षपुच्छाद्यवयवभेदाद् ब्रह्मणोऽप्युपचयापचयौ प्रसज्ये. याताम् । यद्यपि भगवद्विग्रहविशेपो नित्योऽभ्युपगम्यते नित्यौ च परमन्योमनिलये. ऽस्मिन् भगवद्विग्रहे तदंशभूतव्यूहविभावादिविग्रहप्रवेशनिर्गमावभ्युपगम्यते । तदंश- भूतेषु च विग्रहेपु वाल्ययौवनवामनवमहीयस्वादिकं च सदयते क्यापि तस्य स्वेच्छायतत्वादविरोधः । ननु प्रियशिरस्त्वादीनाममातावपि मरुण्यगाम्भीय्यौदा- दियोऽनन्ता ब्रह्मगुणाः सर्वत्र प्रसज्येन्निति के इरे त्वानन्दायोऽर्थसामान्यात सर्वत्रानुवर्तन्ते । ते हि आनन्दसत्यज्ञानानन्तवान्लवादयो ब्रह्मगुणा अर्थप्रतीत बन्धित्वादर्थसमाना पच सन्तीत्युपास्यब्रह्मस्वरूपायनाय सर्वातु विद्यास्वनुक्क। ये तु निरूपितस्वरूपस्य ब्रह्मणः कल्यादो मुशहानेष्टतया प्रतिपदन्टेडेर थुतास्तत्रैच भाव्या न त्वन्यत्रोपहत्या । सोटान्नांनां पारा भावात् ॥

·(४२) मनु यदि प्रियशिरस्त्वादयो धर्मा ब्रह्मणः पुरुपविधत्वनिरूपणमात्रार्थाः कोश- गुणा न ब्रह्मगुणास्तर्हि तथात्वेन ब्रह्मनिरूपणं किमर्थ क्रियते तत्राह-आध्यानाय प्रयो- जनाभायात् । आध्यानमनुचिन्तनमुपासनम् । न चाध्यानं निर्गुणस्योपपद्यते । तस्मादन्नमयप्राणमयमनोमयक्रमेणास्मिन्नानन्दमये कोशेऽपि कल्पितावयये चित्तस्थे- र्यद्वारा तदन्तःप्रविष्टे निर्गुण ब्रह्मणि चित्तावस्थानसिदये कोशगुणोपन्यासो ब्रह्मणि क्रियते न त्वन्यप्रयोजनार्थम् । प्रयोजनान्तरानुपपत्तेः । आत्मशब्दाच्च । अथोऽन्तर आत्मानन्दमय इत्यात्मशब्देन प्रतिपन्नस्य शिरःपक्षपुच्छादिप्रयोजनं किमपि नास्तीत्यतस्ते आध्यानार्थी एव स्युरिति प्रतिपद्यामहे ॥ नन्वयमात्मशब्दोऽनमयप्राणमयादिप्वनात्मस्वपि पश्यते तथा च कथमात्म- विषयत्वंतस्याध्यवसेयमिति चेत् तत्राह-आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरादिति।आत्मग्रह- णमिहेतरे साम्ये तद्रष्टव्यम्-यथेतरत्र -"आत्मा वा इदमेक एवाग्रे आसीत्" इत्या- दिषु परमात्मनो ग्रहणं तथेहाप्यस्तीति गम्यते । “सोऽकामयद् बहु स्यां प्रजायेयेत्या- नन्दमयविपयादुत्तरवाक्यात् । पूर्ववान्नमयप्राणमयमनोमयादिपवनात्मस्वात्मशब्दान्व- यादिहात्मशब्दो नेतरवारमात्मवचनः स्यादिति चेत् तत्रोच्यते । स्यादेवायं परमा- त्मवचनोऽवधारणात् । पूर्वत्रापि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिना परमात्मैव वुद्ध्यावधारितः। स एवानमयादिण्वन्तरान्तरक्रमेणावतार्य- माणः सर्वान्तरेऽस्मिन्नानन्दमये तदन्तराभावाद्विश्रान्तः । उत्तरन च सोऽकाम- यतेत्यादिवाक्ये स एव प्रक्रान्तः परमात्मा परामृश्यते । तस्मात् परमात्मैवायमात्मा स्यात् । तस्याध्यानायैव च प्रियशिरस्त्वादिकल्पनाऽस्तीति वस्तुदृष्टया ब्रह्मणि तेषामप्राप्तिरभ्युपगम्यते । आनन्दत्वादयस्तु धस्तित्रोपपद्यन्त एवेति सिद्धम् ॥ इति समाजमतेन पञ्चकोशविद्यायामात्मस्वरूपवाश्रितधर्मयोरुपसंहारा- नुपसंहाराविवेकाधिकरणम् ॥ रामानुजाद्यानुसारेण सप्तभिः सूत्ररित्थमैकाधिकरण्यं व्याख्यातम् । शङ्कर. स्तत्र त्रिभिः सूत्रैरेकं पश्चाद् द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकमेकमित्यधिकरणत्रयमारचयति । तथा हि-आनन्दरूपत्वं विज्ञानघनत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्मकत्वमित्येवंजातीया ब्रह्मधर्मा भिन्नभिनासु श्रुतिषु कचित्केचिच्छ्यन्ते । ते यावन्तो यत्र श्रूयन्ते तावन्त एव तत्र भाव्या उत सर्व सर्वत्रेति सन्दियते तनोच्यते । आनन्दादयः प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्माः सर्वे सर्वत्र भाव्याः । सर्वाभेदाद्गुणोपसंहाराधिकरणन्यायात् । सर्वत्र हि गुणोपदेशे तदेवैकं प्रधानं विशिष्यं ब्रह्म न भिद्यते । नन्वेवं सत्यानन्दमयधर्मतयोक्ताः प्रियशिर- स्त्वादयोऽपि धर्माः सर्वत्र संकीर्खेरन् इति चेत्तत्राह-प्रियशिरस्त्वादोनां धर्माणां तैत्तिरीयकोक्तानामन्यत्र प्राप्तिर्नास्ति । प्रियमोदप्रमोदानन्दानां परस्परापेक्षया भोक्त- भेदापेक्षया वोपचितापचितरूपत्वात् भेदेऽप्युपचयापचयो संभवतो निर्भेदं तु ब्रह्म श्रूयते-एकमेवाद्वितीयमिति तस्मात् कोशधर्म एते प्रियशिरस्त्वादयो न ब्रह्मधर्मा इत्यानन्दमयोऽभ्यासादिति सूत्रे निरूपितम् ॥ उपचितापचितगुणत्वं हि सति भेद- व्यवहारे सगुणे ब्रह्मण्युपपद्यते । न निगुणे परस्मिन् ब्रह्मणि । अतएव सत्यकामत्व- ·(४३) संपद्धामस्वादिधर्माणामप्यस्मिनिर्गुणे निर्विशेपे परब्रह्मण्यप्राप्तिः प्रतिपत्तन्या ॥ ननु तर्हि निर्धर्मकत्वादस्मिन्नानन्दसत्यज्ञानादयः स्वरूपधर्मा अपि प्रतिषिद्धाः स्युरिति चेन । इतरे स्वानन्दादयो धर्माः प्रतिपत्तिमात्रप्रयोजनाअर्थस्य प्रतिपायब्रह्मणः सर्वत्र प्रतिपद्यन्ते न वापि प्रतिषिध्यन्ते ॥ इति शङ्करमतेन स्वरूपेतरधर्माणा परवत्तित्वप्रतिषेधाधिकरणम् ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावादात्मशब्दाच्च। इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मन इत्यारभ्य, पुरुपान परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिरिति काठके पठ्यते । तत्र सर्व इमेऽर्थादयस्ततस्ततः परत्वेनाख्या- यन्ते अथवा पुरुष एव सर्वेभ्यः पर इष्यते इति संशये ब्रूमः । पुरुपएवैभ्यः सर्वेभ्यः पर इप्यते न प्रत्येकमेपां परो विवक्ष्यते । प्रयोजनाभावात् । नहीतरेषां परत्वप्रति- पादने किश्चित् प्रयोजनं दृश्यते श्रूयते वा । पुरुषे विन्द्रियादिभ्यः परस्मिन् प्रतिपने मोक्षसिद्धिः प्रयोजनम् । श्रूयते हि-निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति । पुरु- पान परं किञ्चिदिति परप्रतिपेन काष्ठादिशब्देन च पुरुपविषयसादरं दर्शयन् पुरुषप्रतिपत्त्यथैव पूर्वापरप्रवाहोक्तिरिति दर्शयत्याध्यानायेति । सम्यग दर्शनार्थाया- ध्यानायेत्यर्थः आत्मशब्दाच्च पुरुषप्रतिपत्यथैवेयमिन्द्रियादिप्रवाहोक्तिर्गम्यते यतः "एप सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्रया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शि- भिरित्येवं हि तस्मिन्नेव पुरुषे आत्मशब्दं विधत्ते । अतश्वानात्मस्वामितरेषां विवक्षित- मिति गम्यते । तद्विज्ञानायैव च यच्छेहामनी प्राज्ञ:"-इत्याध्यानं विदधाति । व्याख्यातं चेदभानुमानिकमप्येकपामित्यत्र (१।४।१) अपि च । सोऽध्वनः पार- मामोति तद्विष्णोः परमं पदमित्युक्तं किं तद्ध्वनः पारमित्याकाक्षायां तत्परमपद- प्रतिपत्यर्थ एवायमायास इत्यवसीयते ॥ इति शङ्करमतन पुरुपपरत्वाधिकरणम् ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥१॥ अन्वयादिति चेत् स्याद- वधारणात् ॥२॥ वाजसनेयके “कतम आत्मेति । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हान्वज्योतिः पुरुष." इत्यात्मशब्देनोपक्रम्य स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो र (वृ०४।४) इत्येवं तस्य सर्वसङ्गविमुक्तब्रह्मात्मत्वमपधारयति ॥ छान्दारे "सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्"-इन्याम्सद विनवोपर "स आत्मा तत्त्वमसीत्यात्मशब्देनोपसंहरति । क्या चोरामानयोजन देकार्य नास्तीति प्राप्ते उच्यते । लामगृहीविजिवन दृष्ट्या । ले- मिति छन्दोगामानेऽपि “कतम आमा"-यापनानवदामन ·(४४) उत्तराद् "स आत्मा तत्त्वमसीत्युदर्कवास्येन तादात्म्योपदेशात् । ननूपक्रमस्यान्वया- दुपक्रम चात्मशब्दभवणाभावानात्मगृहीतिरिति चेत् तत्र त्रूमः स्यादवधारणात् । "येनाश्रुतं श्रुतं भवति, अमतं मतमविशातं विज्ञात"-मित्येकविज्ञानमवधार्यते । तन्न मुख्यादात्मनोऽन्यत्र संभवति अपि च । प्रागुत्पत्तरकत्वमवधार्यत, जीवस्य चारमशब्देन परामर्शः तस्माटुपक्रम आत्मशब्दासंकीर्तनेऽपि वाक्यशेपे आत्मत्वाव- धारणादुपक्रमऽप्यात्मन एव परिग्रहः स्यात् । तस्मादेवं जातीयकेपु वाक्येपु पति- पादनप्रकारभेदेऽपि प्रतिपद्यार्थाभेद इति सिद्धम् । आत्मशब्दनानुपक्रमेऽपि परि शेषावधारणाच्चात्मनो ग्रहण कार्यमिति न्यायानुगमात् ॥ इति सद्विद्याया श्रात्मविधात्वाधिकरणम् ॥ अत्रैवाधिकरणान्तरमप्युच्यतेः- ऐतरेयके श्रूयते-आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् नान्यत् किञ्चन मिपत् । स ऐक्षत लोकानु सृजा इति-स इमॉल्लोकानसृजत अम्भारीचीमरमाप इत्यादि। अत्रात्मशब्देनोपक्रमेऽपि तेन परमेश्वरोगृह्यते ईश्वरो वेत्यनिश्चये लोकायुत्तरकालिक- सृस्विचनाद विशेषवानीश्वर एवायमात्मा स्यादिति प्रामोत्यत उच्यते । आत्म- गृहीतिरितरवत् । इतरेषु सृष्टिभवणेपु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः" इत्येवमादिषु यथा तथैवेहाप्यात्मग्रहणं द्रष्टव्यम् । तत्र परमात्मनो प्रहणादिहापि परमात्मैव गृह्यते इति तात्पर्य्यम् । एतच्च "स ऐक्षत लोकानु सृजै स इमानसृजते". त्याधुत्तरवाक्याद गम्यते इतरसाधारण्येनेहापि स्वष्मृत्वाख्यानात् परमात्मनो ग्रहणात्॥१॥ ननु चास्ति पुरुषविधो नराकार आत्मा हिरण्यगर्भः प्रजापतिः । स चै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत" ॥ इति स्मृतेरात्मैवेदमन आसीत् पुरुषविधः (वृ० १।४)-(शत० १४।४।२) इति श्रुतेश्च । तत्रैवायमैतरेयवाक्यानामन्वयः संभाव्यते । “तस्याप्यात्मशब्दात् स्रष्टत्वाच्च । लोकानु सृजै" इत्यादिना चोत्तरवाक्येन लोकस्रष्टत्वमुच्यते तच्च प्रजापतावेवान्वेति न परमात्मनि । तस्य सर्वादौ महाभूतसृष्टिकर्तृत्वेऽपि तदुत्तर- भाविन्यां महाभूतसंनिवेशविशेषरूपाणां लोकानां सृष्टौ प्रजापतेरेवाधिकारात् । अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा इत्यादिनैतरेयिभिरपि पूर्वस्मिन् प्रकरणे प्रजापतिकर्तृकाया एव सृष्टेराख्यानाच्च । तस्मादम्भोमरीच्यादिलोकसष्टत्वं न परमात्मनः स्यादिति चेत् तत्रोच्यते । परमात्मन एवेह ग्रहणं स्यादवधारणात् । एक एवान आसीदिति हि सृष्टेः प्रागात्मैकत्वमवधार्यते । प्रजापतेस्तु प्रागेव परमात्म- कर्तृकमहाभूतादिसृष्टिसत्वादात्मैकत्वावधारणं व्याहन्येत । अपि च आत्मैवेदमन इत्युपक्रम्य “स एतमेव सीमानं विदार्य्यतया द्वारा प्रापद्यतेत्यादिना तस्यैवात्मनः शरीरे प्रवेशमुक्त्वा" "स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततमपश्यद्" इति ब्रह्मात्मत्व दर्शनमव- ·(४५) धारयति । अन्ते च एप ब्रह्मेष इन्द्रः सर्व तत् प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठित प्रज्ञानं ब्रह्म" इति ब्रह्मात्मत्वदर्शनमेवायधारयति । तस्मादिह भूयोऽवधारणादुपक्रमवाक्ये परमात्मन एव ग्रहणमिति सिद्वम् । आत्मसामान्योपादानेऽपि परिशेषादवधार- णाच्च परमात्मनो ग्रहण कार्यमिति न्यायानुगमात् ॥ इति परमेश्वरक कलोकसृष्टयविकरणम् ॥ सर्वाभेदादन्यत्रमे ॥१॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥२॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ ३ ॥ इतरे स्वर्थ- सामान्यात् ॥ ४॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ ५॥ शङ्करमतेनेस्थमधिकरणत्रयं व्याख्यातम् । वयं स्वत्राधिकरणद्वयं पश्यामः ॥ तथा हि-"सर्वाभेदादन्यत्रेमे आनन्दादयः प्रधानस्येत्यन्तमिदमेकं सूत्रम् ॥ इतः पूर्व विद्यैक्यानैक्यविचारपरिभाषा सामान्येन प्रदर्शिता । अतः परं गुणोल्लेखपूर्वक विशिष्य गुणविद्या विचार्य्यते । तत्र तावत् तैत्तिरीयकश्रुतौ अन्नमयं ब्रह्म प्राणमयं ब्रह्मत्यादिना पञ्चकोशविद्या निदर्श्यते । तत्रोता इमे आनन्दविज्ञानमनःप्राणानरूपाः पञ्चार्थाः प्रधानाद् ब्रह्मणोऽन्यत्र प्रतिपत्तन्याः । प्रधानस्य ब्रह्मणः सर्वाभेदात् । सर्वैरेवानन्दादिभिरस्याभेद आजायते आनन्दमयं ब्रह्म, विज्ञानमयं ब्रह्म, मनोमयं ब्रह्मेत्यादिना ॥ अयं भावः यद्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं मुख्यमुपदिष्टं स्यात् तर्हि विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वमुच्यमानसमजसं स्यात् । आनन्दमयत्वविज्ञानस्ययाः पार्थ- गर्थ्यात् । तस्माद् ब्रह्मस्वरूपतो निर्विशेषं निर्धर्मकं प्रतिपत्तन्यं तस्यैते पञ्च कोशाः स्युरानन्दमयादयः । पञ्चस्वपि तेषु कोशेपूत्तरोत्तरसंवरकेषु ब्रह्मेवमनुस्यूतं भवतीति सर्वेषां ब्रह्मशब्देन व्यपदेशः । अर्चिप एवं मुख्यदीपत्वेपि सवर्तिकस्य सतेलस्य सपात्रस्य साधारस्तम्भस्य च दीपसम्बन्धादीपत्वमनुवर्तते । शुद्धवाचिनः स्वार्थ- संवन्धात् सोपकरणेऽपि व्यपदेश इति न्यायात् । तथेहापि प्रधानस्य ब्रह्मणः संवन्धात्पञ्चकोशानां प्रत्येकस्य ब्रह्मत्वमुपचर्यले आनन्दादय आनन्दमयादि. कोशावच्छिन्नस्य ग्रह्मणो धर्माः संभवन्ति न तु प्रधानस्य ब्रह्मणो धर्मा इति सिद्धम् ॥ यतु तत्र आनन्दमयमात्मानं प्रक्रम्यानायते-तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दक्षिणा पक्षः प्रमोद उत्तरः पक्षः, आनन्द आत्मा ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ट्रेति । त इमे प्रियशिर. स्त्वादयो धर्माः कोशवद ब्रह्मनिष्ठाः शुद्ध ब्रह्मण्यपि संकीयेरन् इति चेत् तत्रो- च्यते । प्रियशिरस्त्वादीनां धर्माणां ब्रह्मणि प्राप्तिर्नास्ति । प्रियं मोदः प्रमोद आनन्द इत्येते परस्परतो भोक्तभेदाच्चोपचितापचितरूपाः स्युरित्यतो निभेदेऽस्मिन् ब्रह्मणि तेषां प्रसराभावः । उपचयापचयौ हि भेदे सति संभवतः । तस्मात् कोशी एते न ब्रह्मधर्माः। सति भेदे हि प्रतिपत्तव्याः परस्परविरुद्वधर्मा उपासनार्य कचित् कचिदुपदिष्टा अपि न शस्याः ब्रह्मण्युपनेनुम् । तेनात्रमयत्वप्राणमयल मनोमयत्यादयो धर्मा ग्रह्मण्युक्ता अपि न गृहन्तं “सो हरामनाः शुद्र" ·. ( ४६ ) प्रतिषिद्धत्वात् । अतएव चाग्निरहस्यश्रुतौ "अयं वाव यजुर्योऽयं पवते" इत्येव बायोर्यजुष्टवं प्रतिज्ञाय “तदेतज्ज्येष्ठं ब्रह्म तदेतद् ब्रह्मापूर्वमपरवत् तस्य वा एतस्य यजुषो रस एवोपनिषत् । तृप्तिरेवास्य गतिरानन्द एवास्य विज्ञानमात्मा । आनन्दा- मानो हैव सर्वे देवाः । सा हैयैव देवानामद्धा विद्या । सह स.न मनुष्यो य एवं वित् “देवानां हैव स एकः" इत्येवं ब्रह्मणि यजुष्ट्वं रसत्ववायुत्वभिन्नानेकदेव- रूपत्वादयो धर्मा उपासनार्थमुपदिश्यन्ते नैते ब्रह्मण्युपनीयन्ते निर्विशेषे ब्रह्मणि विशेषाणामेषामप्रसरात् ॥२॥ नन्वेवं तर्हि निर्धर्मके तस्मिन्ब्रह्मणि धर्ममात्रप्रत्याख्यानादानन्दत्वविज्ञान- धनत्वसर्वगतत्वादयोऽपि धर्माः प्रत्याख्याताः स्युरिति ..चेन्न । त्वर्थसामां- यादनुवर्तेरन् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प" इत्यादयो हि गुणा अर्थस्वरूपनिरूपणधर्मत्वेनार्थप्रतीत्यनुबन्धिनस्तेऽर्थस्वरूपवत् परब्रह्मण्य. नुवर्तन्ते। शंकरस्तु सत्यकामत्वसंपद्धामत्वादिधर्माणामप्यस्मिन्निगुणे' निर्विशेषे पर- ब्रह्मण्यप्राप्तिमाचष्टे । ननु अन्नमयत्वप्राणमयत्वमनोमयत्वादौनामितेषामानन्दं सत्य- ज्ञानादीनामप्युपासनार्थत्वमेव कस्मानाभ्युपगम्यते । “ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्व- स्ततस्तु तं पश्यति ध्यायमानः” इति श्रुतस्तादशानन्दादिरूपेण ध्यानादेव निष्कल- साक्षात्कारसंभवादिति चेन्न । आध्यानाय प्रयोजनाभावात् । उपासिंतुहि द्विविधा वस्था भवति। , साधनरूपा सिद्वरूपा च साधनावस्थायामुपासकोऽल्पगुणं प्रत्यगात्मानमधिकगुणं तूपास्यं परमात्मानं भेदेन पश्यन्नुपास्ते । तत्रैते. उपास्यस्य परमात्मनः सर्वे गुणा उपासनार्थी उपकुर्वन्त्युपासनधर्मम् । गुणमर्यादयैव गुणिनि बुद्धयुपपत्तः अथ स ध्यायमानो यदा ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वो निगुणं 'ब्रह्म पश्यति तदास्य सा सिद्धावस्था भवति न तदानीमाध्यानाय प्रयोजनमवशिष्यते उपास्योपासकभेदबुद्धिविलोपात् । अतो न तदानीमाध्यानाय गुणानामपि प्रयोजनं पश्यामः । आत्मशब्दाच्च । ब्रह्मविद् ब्रह्मव भवति । आत्मैवाभूद् विजानतः । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् ततः केन कं पश्येदित्यादिश्रुतिभिरुपास्योपासकयोरेकत्व- संपत्तावात्मशब्देनैवाविशेषमुभयोम्रहणात् तदानीं गुणिग्रहणाय गुणानपेक्षणात् । तस्मानानन्दादयो ब्रह्मणि द्रष्टव्या गुणा अपि त्वानन्द एव निर्धर्मकं ब्रह्मेति विद्यात् ॥ इत्यात्मस्वरूपधर्मविशेषकधर्मविवेकाधिकरणम् ॥ ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १॥ अन्वयादिति चेत्स्यादव- धारणात् ॥२॥ उपक्रमोपसंहाराभ्यां सर्वत्रार्थनिर्णयो.भवतीप्युपनिषत्प्रकरणेऽपि ताभ्यामेवा- मग्रहणं क्रियते । किन्तु यत्रोपकमे स आत्मशब्दो नोपादीयते तत्राप्यन्यत्रेवात्म- ·ग्रहणं कार्यम् । उपसंहारोपात्तेनात्मशब्देन तत्प्रतीतः । ननु येनार्थनोपक्रमस्ते- नेवार्थेनोपसंहारे तस्यार्थस्य तत्प्रकरणेऽनुगमो भवतीत्यत उपक्रमोपसंहाराभ्यामर्थ- निर्णयः कतुं पाय॑ते । उपक्रमे तदर्थानुपादाने तु तदन्वयप्रतिपत्त्यसंभवान केवले- नोपसंहारेणार्थनिर्णयः शक्यः कतु मिति चेत् सत्यम् । तथा सत्यवधारणादर्थ- निर्णयः स्यात् ॥ विनिगमकप्रतिज्ञाविशेषो वा तस्यार्थस्याभ्यासेनोपादानं वाऽव- धारणम् । आभ्यां स्वत एवार्थावधारणसंभवात् ॥१॥ तथा च उपक्रमोपसंहाराभ्यामर्थनिर्णयस्ताभ्यामप्रतिपत्ती ववधारणादर्थ- निर्णयः कार्य इति न्यायोऽनुगम्यते । तत् प्रदेशो यथा-सदेव सौम्येदमन आसी- दित्यात्मशब्दं विनवोपक्रम्य-स आत्मा तत्त्वमसीत्यात्मशब्देनोपसंहरति । तत्रोप- संहारादात्मनि प्रत्ययो भवति । अपि च येनाश्रुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमित्यात्मविनिगमकप्रतिज्ञाविशेषात् स आत्मा स आत्मेत्यभ्यासेनात्मोपादा- नाच्चात्मनः प्रकरणमवधार्यते । अथ यत्राप्यात्मशब्देनोपक्रम्यते तत्रापि जीवाक्षर- पराख्यानां त्रयाणामात्मनामन्यतमस्यानिर्णयेऽवधारणादेवात्मविशेपनिर्णयः कार्यः । कार्याख्यानादपूर्वम्। सर्व हि वाक्यं कार्याख्यानाय प्रवर्तते न कृतास्यानाय । तस्माद वाक्यविधेय. संदहे सति यदपूर्व तद्विधेयं कल्प्यम् । पूर्वप्राप्तस्य विधेयत्वानौचित्यात् । अपूर्वम- प्राप्तम् तथा च प्राप्ताप्राप्तविधाने सत्यप्राप्ते विधिपारिनिष्ठा इति न्यायोऽनुगम्यते । तथा हि छन्दोगा वाजिनश्च प्राणसंवादे श्वादिमर्यादं प्राणस्याममुक्त्वा तस्यापोवास आमनन्ति ततश्छन्दोगा: "तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताञ्चोपरियादभिः परि- दधतीत्याहुः (छा० ५। २।२)" वाजिनस्तु-"तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशि- प्यात आचामन्ति, अशित्वाचामन्ति,एतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते । तस्मादेवं- विशिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेत् । पतमेव तदनमनग्नं कुरुते"--इत्याहुः । (वृ०६।। (४) तत्रेदमपामाचमनं विधीयते वा प्राणानग्नताकरलक्षणमपां प्राण- वासस्वं चेति विचारे आचामेदिति विस्पष्टं विधिदर्शनादाचमनमेव विधीयते । अनातासंकीर्तनं त्वाचमनस्यैव स्तुत्यर्थमिति प्राप्त ब्रूमः। कार्यत्वेन स्मृत्या सिद्धस्यै. वाचमनस्यानुवादेनाख्यानान्नाचमनस्य विधिरिह युक्तः । किन्वाचमनीयास्वान्सु प्राणविद्यासंवन्धिावेनापूर्वप्राणानमताकरणमेवैतदुपदिश्यते इति भाव्यम् । न चाय. मनग्नतावाद आचमनस्तुत्यर्थ इति न्याय्यम् । आचमनस्याविधेयत्वात् ॥१॥ अपि च यदिदं किश्चाश्वभ्य आशकुनिभ्य इत्यादिना तावन्नस सर्वानाभ्यवहारः कर्तव्यतया विधीयते तस्य लोकरुचिप्राप्तत्वात् ॥ किन्तु सर्व प्राणस्यानमित्यानरटि. रेव सर्वोपपाधते अपूर्वत्वात् । एवं तत्साहचर्यादापो वास इत्यत्रापि नापामाच- मनं कर्तव्यतया विहितं स्यात् । अपि त्वप्सु परिधानरष्टिरेव संपाद्यते इति अर्द्धवैशसस्यानौचित्यात् ॥ २॥ 1 ·( ४८ ) यत्तु आचामेदिति विस्पटं विधिदर्शनादाचमनविधिरित्युक्त तदप्यनुवादेन पूर्ववत्वात् प्रत्युक्तम्। अत एव च काण्वास्तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते इत्यत्रैव पर्याव- स्यन्ति नामनन्ति तु तस्मादेवंविदित्याद्युत्तरपाठः । तस्मान्माध्यन्दिनानां पाठेप्याच- भनानुवादेन प्राणानसत्वविज्ञानमेवोपदिश्यते इति प्रतिपत्तव्यम् ॥ रामानुजस्त्विदं सूत्रमित्थं लापयति । कार्याख्यानात्-अप्राप्ताख्यानादप्राप्ता- ख्याने शास्त्रस्यार्थवत्त्वादिहापूर्वमप्राप्तमेवापां प्राणवासस्त्वं प्रतिपाद्यते न त्वाचमनम् तस्य स्मृत्या विहितत्वादपूर्वत्वाभावादिति ॥ इत्यपां प्राणवासस्त्वाधिकरणम् ॥ समान एवं चाभेदात् । यथा भिन्ने तन्त्रे पृथगानातयोविद्यासंदर्भयो रूपचोदनाद्यभेदादैकविद्यं गुणोपसं- हारश्च नियम्यते, एवं समाने च तन्त्रे प्रतिपाद्यस्यार्थस्याभेदादैकविद्यं गुणोपसंहा- रश्च स्यातामित्यर्थः। तथा च समानतन्त्रेऽपि रूपाद्यभेदाद् विद्यैकत्वं नेयमिति न्यायो- ऽनुगम्यते यथा छान्दोग्यवद् (३ । १४) वाजिनामग्निरहस्येऽ (१० । ४ । ६)-पि शा. ण्डिल्यविद्याख्यायते । “स आत्मानमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारूपम्" इत्यादिः किन्तु वाजिनां पुनवृहदारण्यके-(१४ । ६) । “मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मि- नन्तर्हृदये यथाव्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशानःसर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च" इति पठ्यते । तत्र यद्यपि विद्याशेषोपसंहाराधिकरणन्यायन छान्दोग्य- वृहदारण्यकानातयोगुणोपसंहारादेकविधं युज्यते तथापि बृहदारण्यके समानशा- खायामकस्या विद्याया द्विरानाने पौनरुक्त्यापत्तरिह गुणानुपसंहाराद्गुणातिरेकेण च रूपभेदादिमे भिन्ने द्वे विद्ये स्यातामत उच्यते समान एवं चाभेदादिति ॥ समानत- न्त्रेऽपि गुणोपसंहारेण रूपाद्यभेदादैकविद्यं प्रतिपत्तव्यम ॥ अग्निरहस्यानाने हि विद्याविधानार्थे केषांचिदनुक्तानां सर्वेशानत्वसर्वाधिपतित्वसर्वप्रशासकत्वगुणानां विधानार्थमिदं वृहदारण्यके पुनस्तद्विधाम्नानम् । तत्र तद्विद्याप्रत्यभिज्ञानार्थोयं पूर्वो- तकतिचिद्रूपानुवादः इति बोध्यम् ॥ केचित्तु सूत्रार्थमन्यथा लापयन्ति । मनो- मयत्वादिगुणके ब्रह्मण्युभयत्र समाने प्रतिपाद्ये सत्यस्तु क्वचिद्गुणातिरेकेण प्रतिपादनम्। एवमप्यभेदो न व्याहत्यते। वेद्यरूपाभेदे विद्याभेदस्याध्यवसातुमयोग्यत्वादिति । न च भिन्ने तन्त्र तथा संभवत्यपि समाने तन्त्रे तथा नावकल्पते पौनरुत्तयप्रसङ्गा- दिति वाच्यम् । तत्रापि अर्थविभागोपपत्तेरपौनरुक्त्यात् । एक ह्याम्नानं विद्याविधाना- थमपरं गुणविधानार्थमित्यर्थविभागानास्ति पौनरुक्त्यम् ॥ इति समानतन्त्रेऽपि गुणोपसंहारादविध कत्वाधिकरणम् ॥

·(४६ ) । 16 . संबन्धादेवमन्यत्रापि, ॥ १॥ न वा विशेषाद् ॥ २ ॥ दर्शयति च ॥३॥ यथा शाण्डिल्यविद्यायां विभागेनाप्यधोतायां गुणोपसहार उक्तः एवमन्यत्राप्येवं. जातीयके विषये भवितुमर्हति । एकविद्याभिसंबन्धात् । तथा च यत्र वृहदारण्यके "सत्यं ब्रह्म"-इत्युपक्रम्य “तद् यत् तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यचायं दक्षिणेऽझन् पुरुषः' इत्येवं तस्य सत्यस्याधिदैवतमध्यात्म चायतनविशेषमुपदिश्य द्वे उपनिषदावुपदिश्यते। तस्योपनिषदहरित्यधिदेवतम् । तस्योपनिषदहमित्यध्यात्मप् । तत्रापि सत्यैकविद्यासंबन्धाद् गुणोपसंहारौचित्यादुर्भ द्वे अप्युपनिषदावुभयत्र प्राप्नु त इति चेत् तत्र प्रतिविधीयते । न वोभयोरेतयोरुभयत्र प्राप्तिः । उपासनस्थानविशेषोपनियन्धात् । य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्यो- पनिपदहरित्यधिदैवतपुरुषसंवाधेन भिन्नामुपनिषदमाख्याय “योऽयं दक्षिणेऽक्षन -पुरुषस्तस्योपनिषदहमित्यध्यात्मपुरुषसंबन्धेन भिन्नामुपनिपदमाचष्ट । रहस्य ह्यु पनिषत् । तत्र तस्येति संनिहितालम्बनशब्दादायतनविशेषव्यपाश्रयेणैव भेदेनो- पनिषदोरुपदेशान्नोभयत्र प्राप्तियुज्यते वक्तुम् । नन्वेकस्यैव सत्यस्य ब्रह्मण आयतन- द्वयप्रतिपादनादधिदेवतमध्यात्मं चैकस्यैव पुरुषस्य सत्त्वादुभयोरुभयत्र प्राप्तिः स्यादिति चेन्न पकस्यापित्ववस्थाविशेपोपादानेनैवोपनिषद्विशेषोपदेशात् तदवस्थ- स्यैव तत्सिद्धः॥ दर्शयति चैवंजातीयकानां धर्माणां व्यवस्थालिङ्गम् "तस्यैतस्य तदेवरूपं यदमुप्य रूपम्, यावमुख्य गेष्णो यन्नाम तन्नामेति" इह हि अक्ष्यादित्यस्थान. भेदाधर्माणामन्योन्यस्मिन्नुपसंहारभावं पश्यन्नेवातिदेशेनादित्यपुरुषगतान रूपादीन- क्षिपुरुषे उपसंहरति । तस्मादत्रोपनिषदोरनुपसंहारात् तयोर्व्यवस्थैवेति सिद्धम् । सिदश्चात्र विद्यैक्येऽपि प्रतिज्ञाविशेषादांशिकभेदोऽनुगृह्यते इति न्यायानुगमः॥ इति विद्य क्येऽपि प्रतिज्ञानादाशिकमैदानप्रवेशाधिकरणम् ॥ संभृतिधुव्याप्त्यपि चातः॥१॥ अतश्चानुपसंहारकधर्मयोगेऽनुपसंहाराद्धतोःसंभृतिाव्यापयपि नोपसंहियते विशेषोपदेशस्यानुपसंहारकत्ववद्-अक्तपरिमाणायतनद्वयविरोधस्याप्यनुपसंहारक- सिंभृतानि, ब्रह्माने ज्येष्ठं दिवमाततान । • स्पाईतुंकः" इति तेत्तिरीयके राणायनीयानां खिलेषु च ब्रह्मणि ज्येष्ठानां वीर्याणां संभृतियुयाप्तिश्चेत्यादयां विभूतय आनायन्ते तेषामेव चोपनिषदि शाण्डिल्यविद्याप्रभृतयो ब्रह्मविद्याः पश्यन्ते । तासु प्रत्याविद्यासु ता ब्रह्मविभूतय उपसंहियन्ते न वेति विचारे ब्रह्मसंयन्धादुपसंहारपती बमः संभृति व्याप्यपि चानेनोपसंहार्यमिति । व्यकपरिमाणानां परस्पर विरुद्धायतनानामनुपसंहारकत्वसिद्धान्तात्-इह हि परस्पपिडा-५५. न्यायतनानि गृह्यन्ते । "एष आत्माऽन्तह दय-इतिहृदयायतन - ·(५० ) विद्यायाम् "दहरं पुण्डरीकं वेश्मदहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः" इति दहरायतनत्वं दहरविद्यायाम्। “य एपोऽक्षणि पुरुषो रश्यते"-इत्यक्ष्यायतनावमुपकोशलविद्यायाम् इत्थमाध्यात्मिकमायतनमासु विद्यासूपदिश्यते । आधिदैविक्यस्त्वेता विभूतयः संभृतिद्यव्याप्तिप्रभृतयोऽतिविस्तृतायतनसापेक्षाः । तस्मादाध्यात्मिकाधिदैविकयो- रायतनयोरक्तपरिमाणतया पूर्वाधिकरणन्यायेनानुपसंहारो न्याय्यः ॥ परस्पर- व्यावृत्तस्वरूपत्वमक्तपरिमाणत्वम् ॥ धुव्याप्तिस्तावदृदयाल्पस्थानीय स्वसामर्थ्या- देव व्यावृत्तलक्षणा भवतीत्यनुपसंहाय्यंता। ननु शाण्डिल्यविद्यादिष्वपि-"व्यायान दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः । एप एव भामनीः एप हि सर्वेषु भूतेषु भाति, यावान् वायमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हदये आकाशः, उभे अस्मिन् धावापृथिवी अन्तरेव समाहिते"-इत्यादिना हृदयाघल्पस्थानविरुद्धधर्मा आख्यायन्ते इति चेत् माहात्म्य- प्रतिपादनपरा एते आध्यात्मिकस्येत्यविरुद्धमेतत् । अल्पस्थानविशिष्टस्य औपाधिकाल्पत्ववतो ब्रह्मणस्तस्मिन्नेव स्थाने महास्थानविशिष्टनोपाधिकमहत्त्ववता ब्रह्मणा गुणोपसंहारत्वद्वारा साम्यप्रतिपादनं तु विरुद्धमित्यनुपसंहारोन्याय्यः ॥ इति विरुद्धधर्मोपदेशोऽनुपसंहाराधिकरणम् ॥ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात् ॥ १ ॥ बह्वयः समाननामानः पुरुषविद्या उपदिश्यन्ते । तत्रैकेषां पुरुषविद्यायामिवा. न्येषां पुरुषविद्यायां धर्माणामनानानाद् रूपादिभेदानुपसंहार इति विद्यानानात्व: सिद्धिः । नामरूपफलोपदेशानां विद्यैकत्वप्रयोजकानां मध्ये नामापेक्षया रूपादीनां बलवत्वाभ्युपगमात् ॥ तथा च नामैक्येपि रूपादिभेदे विद्यानानात्वमितिन्यायोऽवसी- यते ॥ तद् यथा-"पुरुषो वाव यज्ञः । तस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि तत् प्रातः सं- वनम्" इत्यादिना ताण्डिनां पैङ्गिनां च रहस्यब्राह्मणे पुरुषविद्यान्नायते । तत्र पुरुषों यज्ञः कल्पितः । तस्यायुस्त्रयं सवनत्रयम् । बुभुक्षापिपासोद्वेगा दीक्षा । अशनपान- रमणान्युपसदः । हसनमैथुनादीनि स्तुतशस्त्राणि ॥ तपोदानादिर्दक्षिणा । मृत्युरव- भृथः । प्राणानां यावदायुरनुसंतननमाशीः । षोडशशतवर्षजीवित्वं फलमित्युक्तम् । एवं तैत्तिरीयकेऽप्यन्या पुरुषविद्यानायते । “तस्यैवं विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरमिधमम् उरो वेदिः लोमानि बर्हिरित्यादि । तत्र संशयः । किं ता- ण्ड्योक्ता धर्मास्तैत्तिरीयकेऽप्युपसंहर्तव्या नवेति । पुरुषयज्ञत्वाविशेषादुपसंहारप्राप्ता- वुच्यते। ताण्डिनां पैङ्गिनां च पुरुषविद्यायामिवेतरेषां तैत्तिरीयकाणामनान्नानाविद्या- भेदेो विज्ञायते तस्मानोपसंहार इति । विलक्षणं हि तेषां यज्ञपरिकल्पनं दृश्यते । पत्नीयजमानवेदवेदिबर्हिपाज्यपश्वृत्विगाद्यनुक्रमणात् । सवनान्यपि छान्दोग्ये पुरुषस्यायू'षि कल्प्यन्ते, तैत्तिरीय तु सायंप्रातमध्यन्दिनानि । दीक्षोपसद्दक्षिणा- स्तुतशस्त्रादीनि च नेहोपकल्भ्यन्ते । तस्मादनयो रूपभेदं पश्यामः । अपि च तैत्तिरीयके पुरुषस्य यशत्वं न श्रूयते । आत्मा यजमान इति पुरुषस्य यजमानत्वश्रव- णात् विदुषो यो यशस्तस्यैति वैयधिकरण्यप्रतिपत्तः । सत्यां गतो. मुख्यस्यैवार्थस्य ·॥ ( ५१ ) , ग्रहणौचित्याच्च ॥ तस्मादनयोश्चोदनाभेदं पश्यामः । अपि च तेत्तिरीयके पूर्वानु- वाके-"ब्राह्मणात्वा महसे ओमित्यात्मानं युञ्जीतेति" ससंन्यासामात्मविद्यामभिधाय ब्रह्मणो महिमानमामोतीति च तत्फलमुक्तवा तस्यैवंविदुप इत्यादिनेयं- पुरुषविद्याना- यते । तथा च फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायात् पूर्वशेष एवैप आनायो न स्वतन्त्र इत्यतस्तेत्तिरीयपुरुषविद्यायाः पूर्वोक्तात्मविद्याङ्गत्वसिद्धौ ब्रह्ममहिमाप्ति- रूपस्यात्मविद्याफलस्यैवेहापिसंवन्धः सिद्धयति । ताण्ड्य पुरुषविद्यान्नायस्य वन- न्यशेषस्यायुरभिवृद्धिः फलमित्युभयोः फलसंयोगभेदं पश्यामः । संयागाद्यपेक्षया च नानी दौर्बल्यमित्यतो नामैक्येपि संयोगरूपचोदना वैशेष्याविद्याभेद इत्येकत्रानातानां पुरुषविद्याधर्माणामाशीमन्त्रादीनामन्यत्र तेत्तिरीयपुरुषविद्यायामनुपसंहार. ॥ रामा- नुजस्तु पुरुषविद्यायामपीत्येवमपि शब्दमिवस्थाने पठति ॥ ॥ ॥ इति नामेक्यपि रूपादिभदेऽनुपसंहाराधिकरणम् ॥ वेधाद्यर्थभेदात् ॥१॥ आथर्वणिका उपनिपदारम्भे-"सर्व प्रविध्य हृदयं प्रविध्य धमनीः प्रवृज्य- शिरोऽभिप्रवृज्य त्रिधा विपृक्त."---इत्यादि मन्त्रसमानायमधीयते । “देवसवितः प्रसुव यज्ञम्" इत्यादिन्ताण्डिनः । श्वेताश्वो हरितनीलोऽसीत्यादि शाट्यायनिनः । "शं नो मित्रः शं वरुण.' ." "सह नाववतु सह नाववतु सह नौ भुनक्तु" इत्यादि काठास्तेत्तिरीयकाश्च । देवा ह वै सत्रं निपेटुरित्यादि प्रवर्गाबाह्मणं वाजसनेयिनः ॥ इन्द्रो ह वै वृत्रं हत्वा महानभवद्" इत्यादिकं महावतबाह्मणमैतरेयिणः । प्रजापति संवत्सरस्तस्यैप आत्मा यन्महानतम्" इत्येवं तु महावतम्राह्मणकोपीत. किनः । ब्रह्मेवा अग्निष्टोमो ब्रह्मव तदहाँव ते ब्रह्मोपयन्ति तेऽमृतत्वमानुवन्ति य एतदहरुपसंयन्तीत्यग्निष्टोमब्राह्मणञ्च कोपीतकिनोऽधीयते । तत्र सर्व प्रविध्येत्यादि- मन्त्राणां प्रवादिकर्मणां च प्रधानपनिपग्रन्थारम्भे पाठात् संनिधिसमानान- सामर्थ्याद्विद्यागत्वप्रतीत्या विद्यासुपसंहारः प्रामोति इत्यत आह वैधायर्थभेदाभेषां विद्यासुपसंहारोऽस्तीति । तथा हि श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणस्थानसमारयानां पारदीर्वल्यमर्थविप्रकर्षात् स्यादिति पूर्वतन्त्रसिद्धान्ताच्चति लिगवाक्यः प्रवर्यादि- कर्मणा कर्मस्व विनियागो गम्यते । शुकं प्रविध्येत्यादि मन्त्राणां च वेधार्थसा- मादभिचारादिशेपत्वं गम्यते । तथा च कर्माहत्त्वे सिद्धे संनिधिपाठरूपप्रकरणस्य दौर्बल्यात् तद्वशेन विद्याइत्वं नोपपद्यते । ननु शं नो मिन. सहनाववतु ऋतं वदि- प्यामीत्यादिमन्त्राणां श्रुतिलिङ्गवाक्यैः कर्मविशेषे विनियोगो नावगम्यत इत्यत. प्रकरणाद्विद्याङ्गत्वं स्यादिति चेन्न । तेपामपि हि सामर्थ्यात् स्वाध्यायशेषत्वमेवोपप- द्यते न तु विद्याङ्गत्वम् । विद्याभिरनभिसंवद्धार्थानामेपामुपनिपदुक्तविद्याभिः संगन्तुं सामर्थ्यालाभात् ।। हृदयवेधादयश्चार्था उपनिषदर्थेभ्यो विद्यारूपेभ्यो भिन्नाः प्रतिभासन्ते ॥ तस्मान्नैषां विद्याइतया प्रवेशसामर्थ्यमस्तीति नोपसंहार. ॥ तथा चानभिसंबद्यार्थी विद्यायां नोपसंहियते इति न्यायः सिद्धः ॥ ॥ ॥ इत्यसंवदायांनुपसंहाराकिरन । । ॥

·- ( ५२ ) हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाछन्दस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् १॥ ब्रह्मविदां क्रममुक्तिवादे कौषीतकिनस्तावत्-“तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते, तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतम् इत्येवं पुण्यपापयोहानं सुहृदुह द्भयां दायादाभ्यां तदुपायनं चामनन्ति । ताण्डिनस्तु अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमुखात् प्रमुच्य, धूत्वा शरीरमझतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि इति । तथाऽथर्वणिकाः"-तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्य- मुपैति इति च केवलं हानमेवामनन्तस्तदुपायनं नामनन्ति । शाट्यायनिनः पुनः "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम्" इत्येवमुपायन- मेवामनन्तो हानि नामनन्ति । तत्र हानिरुपायनमुभयं वा विकल्प्यन्ते अथवा परस्परोपसंहारात् सजुच्चायन्ते इति विचारे विकल्पापेक्षयोपसंहारात् समुच्चयो न्याय्यः । तत्रात्यैरुपायने स्वस्मिस्तद्धानिन प्राप्तत्युपायनश्रवणो हानिरप्यर्थादेव समुच्चीयते । किन्तु हानिमात्रश्रवणे तदुपायनं नार्थतः सिद्धं भवति । तस्मा- त्तत्रोपायनं शास्त्रार्थो न घात चिन्तायामुच्यते । हानी केवलायां श्रूयमाणायां तु तच्छेषत्वादुपायनशब्दस्यापि तत्रोपसंहारो भाव्यः कौषीतकिरहस्ये ह्युपायनशब्दस्य हानी शेषत्वानुगमात् । अत्र हानावुपायनस्य शेषत्वादिति वक्तव्ये शब्दशब्दः स्तुत्यर्थमेव हानावुपायनानुवृत्ति प्रत्याययति । हानोपायनाभ्यां हि विद्या स्तूयते इत्युपायनद्वारकस्तुत्युपसंहारश्छन्दोगाथर्वणिकयोरपेक्ष्यते न तूपायनगुणोपसंहारो ऽप्यत्र विवक्ष्यते इति वाध्यम इत्थं चान शाखान्तरोक्तविशेषस्य शाखान्तरेऽप्युपसंहारे दृष्टान्तो भवति कुशाछन्दस्तुत्युपगानवदिति । कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा पातेति भाल्लविनां निगमे कशानां वनस्पतियोनित्वमविशेषाच्छ यते । तत्रानियमे प्राप्ते "औदुम्बराः कुशाः" इति शाट्यायनिनां विशेषवचनादौदुम्वर्यः कुशा आश्रीयन्ते देवासुरच्छन्दसामविशेषेण पौर्वापर्यप्रसङ्ग "देवच्छन्दांसि पूर्वाणि" इति पैङ्गयामानानियमोऽध्यवसीयते । अतिराने पोडशिनः स्तोत्रं कदा कार्यमितिकन्दो- गानोमाकांक्षायां "समयाध्युषिते सूर्ये इत्याचार्यश्रुतेः . कालविशेषनियमः । ऋत्विज उपगायन्तीत्यविशेषश्रुतौ नाध्वयु रुपगायन्तीति भाल्लविनां विशेषान्नाना- दध्वयु भिन्नानामेवोपगानम् इत्थं च यथैतेषु कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशेषान्वय- स्तथेहापिहानायुपायनान्वयो युक्तः अन्यथा श्रुत्यन्तरोक्तसामान्यार्थस्य श्रुत्यन्तरोक्त- विशेषार्थपर्यवसानेनैकवाक्यत्वानभ्युपगमे शास्त्रद्धयप्रामाण्याद्विकल्पः स्यात् स चान्याय्यः ॥ तदुक्त पूतन्त्रे "अपि तु वाक्यशेषत्वादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विधीनामेकदेशः स्याद... सति । तथा च यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादिति सामान्यशास्त्रार्थ दाक्षितो न जुहोतीति ज्योतिष्टोमीयशास्त्रोक्तविशेषातिरिक्तत्वेन संकोचाददौक्षितो यावज्जीवं जुहुयादित्येकवाक्यत्वं सिद्ध्यति न तु विकल्पस्तथेहा- पि शास्त्रान्तरार्थनियामकत्वं द्रष्टव्यम् ॥ विकल्पापेक्षयोपसंहारेणार्थसमुच्चयो न्याय्य इति न्यायानुगमात् ॥ संभवन्त्यामेकवाक्यतायां विकल्पो न न्याय्य इति न्यायानुगमाद्वा॥०॥ इति शाखान्तरप्रामाण्याद वाक्यशेषोपसंहाराधिकरणम् ॥

·॥ हानी तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशांछन्दस्तुत्युपगानवत् ॥ शंकरस्त्वनैधाधिकरणान्तरमप्यारचयति । "विधूय पापमिति ताण्डिनः पुण्यपापे विधूयेत्याथर्वणिकाः सुकृतदुष्कृते विधूनुते"-इति कौषीतकिनश्च पुण्यपापयोर्विधूननमामनन्ति । तत्र धू कम्पने इति स्मृतलोकप्रसिद्धेश्चेदं विधूननं कम्पनं चालनं वा स्यात् तच्च पुण्यपापयोः कश्चित्कालं फलपतिवन्धनात् संभवती- त्येवं प्राप्त ब्रूमः । हानौ तु विधूननशब्दो द्रष्टव्यो न कम्पने । उपायनशब्दशेषत्वात् ॥ न छतयोहानिमन्तरेण पररुपायनं संभवति । यद्यपीदमुपायनं विधूननसाहचर्येण कौषीतकिभिरेवानायते न स्वन्यैरपि । तथापि कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवदन्य- श्रुतिग्वपि विधूननसंनिधापनेतुं शक्यते । सामान्यविशेषरूपाणां शास्त्राणां विकल्पापेक्षया समुच्चयपक्षस्यैवौचित्यात् । तदुक्तं पूर्वतन्त्रे-"अपि तु वास्यशेष- वादितरपय्यु दासः स्यात् प्रतिषेधे विकल्पः स्यादिति" ॥धातूनामनेकार्थत्वाभ्युप- गमाच्च न पाणिनिस्पृतिविरोधः ॥ इति वाक्यर्थपादर्थनिर्णयाधिकरणम् ॥ सांपराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॥ १॥ छन्दत उभया- विरोधात् ॥ २॥ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ ३ ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलॊकवत् ॥ ४॥ यावदधिकारमवस्थि- .तिराधिकारिकाणाम् ॥५॥ सर्वासु विद्यासु कर्मणो हानमुपायनं चोकम् । तच्च हानं देहादुलान्तस्या- ध्वन्युपपद्यते वा देहावसानकाले एव वेति संशयः । उभयथा हि श्रूयते । कौषीतकि- नस्तावत्-स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकं गच्छतीत्युपक्रम्य-स आग- च्छति विरजां नदी तां मनसात्येति तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते" इत्येवमध्वनि हान- मामनन्ति । ताण्डिनस्तु-"अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतारमा ब्रह्मलोकमभिसंभवानीत्येवं देहावसानकाल एवाहुः । शाट्यायनिनोऽपि तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकत्याम्" इति ब्रुवाणाः पुत्रेषु दायसंक्रान्तिसमकालमेव कर्मणामुपायनादानमभिप्रयन्ति । तत्रोभयवाक्यप्रामाण्याद्विकल्पो वा स्यात् समुच्चयो वेतिसंशये उपसंहाराधिकरण- सिद्धान्तात् समुच्चयः प्राप्नोति । तथा चैकदेशो देहवियोगचले होयते । शेपल्व- ध्वनीति प्राप्ते उच्यते-साँपराये देहोकमणकाले एव विदुयः कर्मनिरवशे हीयते । देहवियोगात् पश्चात् विद्याफटभूतब्रह्मतिमदिरेष पुण्यपापानको कर्मभ्यां तरितन्यभोगाभावात् । तथान्ये तदादी मोजयतुखदुःखानापन धीयते-"अशरीरं वाय सन्तं प्रियापियन पास तात्माहतो. रात् समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य वन मालेमादय र यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" पति ।।

·( ५४ ) श्रुतेरर्थस्वभावस्य चोभयोरविरोधेनैव स्वाच्छन्द्यात् पदानामाः कार्या इत्य- तोऽर्थस्वाभाव्यानुरोधेनेह कौषीतकिवाक्ये "तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते"-इत्यंशः "स एतं देवयानं पन्थानमापद्येति प्रथमवाक्यात् प्राग नेयः ॥ तथा च न श्रुतिविरो- घो सवति ॥२॥ केचित्त्वाहुः । नैतदेवं कौषीतकिश्रुतौ वाक्यव्यत्यासो युज्यते । अर्थस्वाभाव्या- पेक्षया श्रुतेः प्रावल्यात् । श्रुत्यन्तरैकवाक्यत्वानुरोधेन तथा क्रियत इति चेन्न । उभयोः प्रामाण्याविशेषादेकानुरोधेनान्यत्रार्थव्यत्यासस्यान्याय्यत्वात् । तस्मादुभयप्रामाण्या- दुक्तरीत्या समुच्चयपक्ष एव साधीयान् प्रतीयते । तथा च कर्मकदेशस्य देहवियोग- काले हानिः शेषस्य पश्चादध्वनीत्येवमुभयथा कर्मक्षये प्रतिपन्ने देवयानगतेरप्यर्थवाव- मुपपद्यते ॥ अन्यथा भवदुक्तरीत्या देहवियोगकाल एव कात्स्न्यन कर्मक्षये प्रतिपन्ने सूक्ष्मशरीरस्यापि नाशापत्ती अशरीरस्यात्मनो गतिरुच्यमाना विरुध्यते । अशरी- रस्य गतेरनुपपन्नत्वात् ॥ अपि च विदुपां वसिष्ठापान्तरतमःप्रभृतीनां देहपातादूर्व देहान्तरसंगमः पुत्रजन्मविपत्यादिनिमित्तसुखदुःखानुभवश्च स्मर्य्यमाणो विरु- ध्यते । देहपातकाले एवैकहेलया कृत्स्नकर्मपरिक्षयाभ्युपगमे सुखदुःखानुभव. स्यानुपपनत्वात् इति चेत् तत्र ब्रूमः ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धः । “परं ज्योति- रुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि निप्पद्यते । स तत्र पय॑ति जक्षत् क्रीडन् रममाणः । स स्वराड भवति । तस्य सर्वेषु लोकेपुकामचारो भवति । स एकधा भवति त्रिधा भव. तीत्यादिपु देहसम्बन्धलक्षणस्यार्थस्योपलव्यः परिक्षीणनिःशेषकर्मणोऽप्युपपनस्ता वयं देवयानगतिसम्बन्धः सूक्ष्मशरीरयोगश्च । विद्यायाः सूक्ष्मशरीरानारम्भकत्वे. ऽपि विद्यामाहात्म्यात् सर्वेषु लोकेषु कामचारान्यथानुपपत्तेश्वोपपद्यते सूक्ष्मशरीर, योगो लोकवत् । यथा लोके समृद्धयर्थमारब्धे तडागादिके तद्धतुषु तडागेच्छादिषु विनष्टेष्वपि तडागादिकमविनाशयन्तस्ततो जलग्रहणादिकं कुर्वन्ति तद्वत् । एव: मुपपन्नो वसिष्ठादीनां देहपातादूर्ध्वमपि सुखदुःखानुभवः । न वयं ब्रूमः सर्वेषा विदुषामविशेषेण देहपातकाल एवाशेषकर्मपरिक्षयो भवतीति । किन्तु येषां विदुषां देहपातानन्तरमर्चिरादिगतिः प्राप्ता तेषां देहपातकाले कृत्स्नकर्मपरिक्षयो भवतीति ब्रूमः वसिष्ठादीनां त्वाधिकारिकाणां कर्मविशेषणाधिकारविशेषप्रारब्धकर्मणा भोगादेव क्षयोपरमाद् यावदधिकारमवस्थितेन देहपातानन्तरमेवाञ्चिरादिगति- प्राप्तिः । तस्मात्तेषामाधिकारिककर्मणोऽपरिक्षयादुपपद्यते तकृतः सुखदुःखानु भवः । अन्येषां तु विदुषां देहपातादूर्व सुखदुःखानुभवो नास्ति । मृत्युसमकाल परिक्षीणाशेषकर्मत्वादिति बोध्यम् ॥ ॥ ॥ इति भुक्तप्राररुधकर्मणामनाधिकारिकाणां विदुषां देहात्ययकालाशेषकर्मक्षयाधिकरणम् ॥ अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ उपकोशलविद्यापश्चाग्निविद्ययोरचिरादिगतिरामायते । सा संनिधानात् । तदुभयविद्योपासकानामेव स्यादविशेषेण सर्वब्रह्मविद्योपासकानां वेति 'संशये ·. (५५) उच्यते । अनियमः सर्वपामिति । सर्वोपासननिष्ठानां तयैवगत्या गमनात् तनिष्टाना- मेवेति नियमो नास्ति । अनियमाभ्युपगमाच्च श्रुतिस्मृतिभ्यामविरोधः । श्रुतौ ताव- च्छान्दोग्ये "तद् य इत्थं विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्वातप इत्युपासते तेऽर्चिपमभिसंभव. न्तीति वाजसनेयकेऽपि-“य एवमेतद्विदुयें चेमेऽरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेचिप- मभिसंभवन्तीति । उभयत्र पञ्चाग्निविद्यानिष्टान् श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मोपासिनश्चोद्दिश्याचिं- रादिगतिरुपदिश्यते । स्मृतावपि-अग्निोतिरहः शुक्लः पण्माला उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः।" इत्यविशेषेण सर्वपां ब्रहाविदामचिरा- दिगतिः स्मर्यते । तस्मात् सर्वविद्यासाधारणीयं गतिः॥ इति सर्वविद्यासाधारणदेवयानाधिकरणम् ॥ सांपराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ इत्थं पञ्चभिः सूत्रैरेकं पष्ठेन चैकमित्यधिकरणद्वयं रामानुजाद्यनुसारेणाख्या- तम् । शङ्करस्तु सांपराये इत्यादिना सूत्रपरकेनाधिकरणचतुष्टयं संपश्यति । तत्रादौ द्वाभ्यामधिकरणं प्राग्वद् द्रष्टव्यम् । तद्यथा स एतं देवयानं पन्थानमापद्या- ग्निलोकमागच्छतीत्युपक्रम्य-स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति, तत्सु- कृतदुप्फते विंधुनुते"इत्यादिना पर्यङ्कविद्यामामनन्ति कौषीतकिनः । तत्र श्रुति- प्रामाण्याद् यथा श्रुतिप्रतिपत्या देवयानमार्गेण पर्यङ्कस्थब्रह्माभिप्रस्थानानन्यरं व्यध्वनि पुण्यपापवियोगः प्रामीति तयुक्तिविरुद्ध शास्त्रान्तरविरुद्ध चेत्यतः प्रति जानीते-सांपरायै तर्तव्याभावादादावेव देहादपसर्पणकाले विद्यासामर्थ्यात् पुण्यपापे जहातीति । संपरायो देहादपसृप्तस्य लोकान्तरे गमनम् । न च विद्यावतः संपरेतस्य ब्रह्मावाप्तः पूर्व पापाभ्यां कश्चनमार्गभागस्तरणीयः संभाव्यते येन कति- चिक्षणानक्षीणे ते कल्प्येयाताम् । विद्याविरुद्धफलत्वातु विद्यासामयन तयोः क्षयो युज्यत इति यदेव साभिमुखी तत्क्षण एव भवितुमर्हति । न च निर्हेतुकः कालविल. म्यः सम्भवति । तस्मात् प्रागेव संपन्नोऽयं कर्मक्षयः पश्चात् पश्यते । तथा ह्यन्ये शाखिनस्ताण्डिनः शास्यायनिनश्च प्रागेव कर्मक्षयमामनन्ति-अश्च इव रोमाणि विधूय पापमिति । "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति । सुहृदः साधुकृत्यां द्विपातः पाप- कृत्याम्" इति च ॥१॥ कर्मक्षयार्थं यमनियमाभ्यासादि प्रयत्न कुर्वतां यदि तारशप्रयत्नामिनिप्पत्य- व्यवहितोत्तरमेव कर्मक्षयः स्यात् तदा छन्दतः सोऽनुष्टितः स्यात् । ताण्डिशाट्या- यनिश्रुत्योरविरोधश्च स्यात् । अन्यथा दहादपसृप्तस्य देवयानेन प्रस्थितस्या पथे कर्मक्षयो यद्यभ्युपगम्येत तदा तत्काले यमनियमादिप्रयत्नासंभवादाकस्मिकोऽयं निहतुकः कर्मक्षयः प्रतिपन्नः स्यात् । स च युक्तिविरुद्धः शास्त्रविरुद्धश्च स्यात् । तईि न कोपि कर्मक्षयार्थ छन्दतः प्रवर्तत कारणसत्त्वे कार्यापश्यंभावनियमात् सत्यपि छन्दतो यत्ने कर्मक्षयाभावेन यत्नानामकारणत्वप्रतिपत्तः॥२॥ इति विदुपां देहात्ययकालापकर्मक्षयाधिकरणम् ॥

·( ५८ ) हितमस्नेहमच्छायमतमोऽवायवनाकाशमसमरसगम्धमचक्षु'कमश्रोत्रमवागमनोऽतेज- स्कमप्राणमसुखममात्रमनन्तरवाह्यं न तदभाति किञ्चन एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ॥ इति वाजसनेयश्रुतौ । तथाथर्वणे- ऽपि-अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते । यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रवर्णचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादमिति पठ्यते । तत्रैतदक्षरब्रह्मसंबन्धितया श्रुता अस्थूलत्वादयःप्रपञ्च- धर्मप्रतिषेधाः किं सर्वासु ब्रह्मविद्यासु नेया उत यत्र श्रूयन्ते तत्र व व्यवतिष्टन्ते इति संशय उच्यते । अक्षरधियां ववरोधः सामान्यतद्भावाभ्याम् । अयमर्थः । अक्षरब्रह्म- संवन्धिनीनां विशेषसंसर्गप्रतिपेधबुद्धीनां सर्वासु ब्रह्मविद्यासूपसंहारी युज्यते । सर्वत्र प्रतिपाद्यस्याक्षरब्रह्मणः समानत्वाद्, ब्रह्मप्रतिपादनप्रकारस्य चाशेषविशेष. निराकरणरूपस्य समानत्वाद्, अस्थूलत्वादीनां सर्वत्राप्यक्षरस्वरूपभावाच्च गुणानां हि प्रधानानुवर्तित्वमोपसदवद् दृश्यते । यथा जामदग्न्ये चतूरात्रेऽहीने पुरोडाशिनीपूपसत्सु विहितासु "अग्नहोत्र' वेरध्वरमित्यादीनामुद्गातृवेदपठितानां पुरोडाशप्रदानमन्त्राणामध्वर्युभिरभिसंवन्धा भवति पुरोडाशप्रदानकर्मणोऽध्वयु: फर्तृकत्वाद्।" "गुणभुण्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः" इतिपूर्वतन्त्रेऽहानां प्रधानतन्त्रतासिद्धान्तात् । तस्मादिहाप्यक्षरतन्त्रत्वात् तद्विशेषणानां यत्र कचि. दुक्तानामप्यक्षरेण सर्वत्राभिसंवन्धः ॥ नन्वेवं तर्हि सर्वासु ब्रह्मविद्यासु ब्रह्मण एव गुणित्वाद् गुणानां च प्रधानानुवर्तित्वात् “सर्वकर्मा सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्यादेगुण जातस्य प्रतिविद्यं व्यवस्थितस्याप्यव्यवस्था स्यादिति चेत् तत्राह-इय- दामननात् । येन गुणा जातेन विना ब्रह्मस्वरूपस्येतरव्यावृत्तस्यानुसंधानं न संभवति । तदेव सर्वत्रानुवर्तनीयम् । इयदेव च तदनुचिन्तनात् सिध्यति । यदस्थूलत्वादिविशेषितमानन्दादिकं नाम । इतरे तु सर्वकर्भवादयःप्रधानानुवर्ति- नोऽपि चिन्तनीयत्वेन प्रतिविद्यं व्यवस्थिता इति बोध्यम् ॥ इत्यक्षरब्रह्मणो निर्विशेषत्वाधिकरणम् ॥ . इयदामननात्॥ शङ्करस्त्वियदामननादिति सूत्रेऽधिकरणान्तरं पश्यति । "तथा हि द्वासुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्ष परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वोद्वत्ति अनननन्यो अभिचाकशीति" इत्याथर्वणिकाः श्वेताश्वतराश्चामनन्ति । कठाः पुनः "ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः' इत्याहुः । तत्रात्मनोत्विश्रुतिसामान्या- देकविध नेयम् । अथवा द्वासुपर्णेत्यत्रकस्य भोकृत्वमेकस्य चाभोकृत्वं श्राव्यते । ऋतं पिबन्तावित्यत्र तूभयोरपि भोक्तत्वमाख्यायते इति विशेषदर्शनाद् विद्यानाना- त्वं नेयमित्येवं - संशये उच्यते-उभयोरप्येतयोर्मन्त्रयोर्द्धित्वरूपेयत्तापरिच्छिन्न- वेद्यामननाद् विद्यैकत्वं प्रत्येतव्यम् । ननु रूपभेदस्य दर्शितत्वाद्विद्यानानात्वं प्राप्तो तीति चेन्न । उभावप्येतौ मन्त्री जीवद्वितीयमीश्वरमेव प्रतिपादयतो नार्थान्तरम्।

·(E) तत्रावश्यं जीव एव कृतकर्मभोक्तप्यते । अशनायातीतस्धन्य ईश्वरः स्यात् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमिति वाक्यशेषे तदुल्लेखात् । तं पिबन्तावित्यत्र तु पिवति जीवे तत्साहचर्याच्छत्रिन्यायेनेश्वरः पियतीत्युपचय॑ते । गुहां प्रविष्टौ चारमाना. वित्यत्र चैतत् प्रपञ्चितम् । अपिच “अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्युपक्रमाद्" यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परमिति वाक्यशेषाच्चैतेषु निष्वपि वेदान्तेषु परमात्मन एवेदं प्रकरणं गम्यते । तादात्म्यप्रतिपादनविवक्षया जीवोपादानेऽपि तद्विवक्षया तत्प्रकरणानवतारात् । तस्मादुभयकविद्यं सिद्धम् । सिद्धं च जीवस्य कर्मफलभोकृत्वमभोक्तृत्वन्त्वीश्वरस्य ॥ इतीश्वरस्य कर्मफ्लभोक्तवाधिकरणम् ॥ 2 अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा ॥ १ ॥ भेदानुपपत्ति- रिति चेन्नोपदेशवत् ॥२॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥३॥ सैव हि सत्यादयः॥४॥ अत्र रामानुजाद्यनुसारेणादौ व्याख्यायते-अन्तरोत्यारभ्य नोपदेशवदित्यन्तमेक सूत्रम् ॥ वाजसनेयश्रुतौ “यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तन्मे आचक्ष्व"-इत्येवसेकरूपेप्युपस्तिकहोडयोः प्रश्ने भिन्नभिन्नरूपेण तयोरुत्तरदर्शनात् संशयः किमनयोविद्यैकत्वं विद्यानानात्वं वेति । तत्र तावत् पूर्वपक्षमतमुच्यते-अन्त- राभूतग्रामवरस्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिरिति । अयमर्थः । “योऽशनायापि- पासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति, अतोऽन्यदातमित्येवं कहोडमनप्रतिवचनेऽशना- पिपासाधतीतत्त्वलक्षणाख्यानात् परमात्मनः सर्वान्तराख्याने प्रतिपन्नेऽपि । “य: प्राणेन प्राणिति योऽपानेनापानिति य उदानेनोदानिति स ते आत्मा सर्वान्तरः एप ते आत्मा सर्वान्तरः । न ढप्टेष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं शृणुया, न मतेन्तारं मन्वीथा, न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः,-एप ते आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यदा- तम्" इत्येवमुपस्तिप्रतिवचनेऽन्तरात्मत्वात्यानं भूतग्रामवतो भौतिकदेहविशिष्टस्य- स्वात्मनो जीवशब्दप्रतिपनस्य प्रत्यगात्मनो द्रष्टव्यं न परमात्मनो भौतिकरहितस्य । अन्यथाऽस्यापि प्रतिवचनस्य परमात्मविषयत्वाभ्युपगमेऽशनमाप्नोबलक्षणमय- योपस्तिप्रतिवचने प्रवेश्यफेनैव रूपेण प्रतिवक्तमौचित्याइमेन रवचनम्नुपपर्क स्यात् । तस्मादुपस्तिप्रतिवचनं प्रत्यगात्मविषय कहोडाजिक परमानविय मिति विद्याभेदः प्रामाति-इति चेत् तत्रसिद्धान्त उर-रदेशवदिति । न विद्याभेदः कल्प्यः । तथा सति साक्षादपकविले जालस्यान एe विषयतयैवोभयोरेकरूपेण प्रश्ने कस्मैचि सालय लडिन विषयतया पार्थक्येन प्रतिवचने प्रयापदादलाचे तस्मादिह प्रत्यगात्मनः प्राणनापाननादानी यमचारे का एव स्युरित्येकः परमामशाबासी मान्य ·( ६० ) मित्येवमुभयोरपि प्रतिवचनयोरेकस्यामुष्य परमात्मन एव तटस्थलक्षणस्वरूपलक्ष. णाभ्यां विवक्ष्यमाणत्वात् तादश रूपभेदस्य विद्याभेदप्रयोजकत्वं नास्ति । अपि च- "अतोऽन्यदातम्" इत्युभयत्राप्यविशेषेण वाक्यशेषनवणात् प्रत्यगात्मविद्यायां परमात्मनोऽप्यातत्वं परमात्मविद्यायां च प्रत्यगात्मनोऽप्यातत्वं प्रसज्येतेति स्ववचन- व्याघातः स्यात् । तस्मात् प्रश्नकरूप्यात् प्रतिवचनवाक्यशेयैकरूप्याच्च विद्यैकत्वमेव सिद्धं भवति । ननु विद्यैकत्वे एकत्रैव प्रतिवचने तयोरुभयोर्लक्षणयोः समावेशसंभ- वादानानभेदानुपपत्तिरिति चेत् तत्रोच्यते । उपदेशवदेतद् द्रष्टव्यम् ॥ यथा सद्वि- द्यायां छान्दोग्यश्रुतौ-स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इति नवकृत्वोऽप्युपदेशे विद्या- भेदो नास्ति । एकस्यैव सतो ब्रह्मणस्तत्तन्माहात्म्यविशेषाणां पार्थक्येन दिदर्शयिषया तथाऽवृत्त्या व्याख्यानात् । एवमिहाप्येकस्यैव सर्वान्तरस्य तत्तल्लक्षणपार्थक्यदिदर्श- यिषयानानभेदेऽपि विद्यैकत्वं न विहन्यते इति सिद्धम् ॥ नन्वेवमप्येकत्र प्राणापा- नाद्यध्यात्मलक्षणस्यान्यनाशनायाद्यतीतत्वरूपाध्यात्मविरुद्धलक्षणस्य च श्रवणदूप- भेदो विज्ञायते ॥ अत एव चैकत्र सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वेनोपासनम्-अन्यत्राशना- याद्यतीतत्वेनेत्युपासनस्य गुणभेदेनाध्यवसानाद्रूपभेदो भवति । रूपभेदात् प्रष्टभे- दाच्च विद्याभेदः प्राप्नोति चेत् तत्रोच्यते । व्यतिहार इति । यत्साक्षादपरोक्षादू ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर" इत्येवमेकरूपेण जिज्ञास्योपादानप्रश्नयोरेकविषयत्वं तावनि- (यंते । द्वितीयप्रश्ने यदेवेत्येवकारेण चोत्तरप्रश्नस्य पूर्वप्रश्नविषयताऽवधार्यते । प्रतिवचनं चोभयत्रापि-ल ते आत्मा सर्वान्तर" इत्येवमेकरूपेणोपसंहारादेक- विषयमेवेत्यवगम्यते ॥ इत्थं च प्रश्नप्रतिवचनयोः परमात्मैकविषयत्वेऽवधृते सत्ये. कस्मिन्नेव तस्मिन्नुपास्ये द्वयोरुषस्तकहोडयोरितरेतरवुद्धिव्यतिहारः कर्त्तव्यः । उप- स्तायोपदिष्टा सर्वप्राणिप्राणनादिहेतुत्वविषया बुद्धिः कहोडेनापि कार्या । कहोडा. योपदिष्टा चाशनायाद्यतीतत्वविषया बुद्धिरुषस्तेनापि कार्या इति सूच्यते । तथा च प्रत्यगात्मसंनियोगेन दृष्टानप्येतान् प्राणनादिव्यापारानशनायाद्यतीतपरमात्मैकमूल- कत्त्वेन व्यवस्थाप्य प्रत्यगात्ममूलकत्वं तेषां व्यावर्तयन्ति हीमानि प्रतिवचनाक्षराणि । इतरवत् । यथेतरत्र सद्विद्यायां भूयोभूयः प्रश्नाः प्रतिवचनानि च तदेवैकं सद्ब्रह्म व्यवच्छेदयन्ति नतु प्रश्नप्रतिवचनभेदात् प्रतिवचनं लक्ष्यं भेदेन विविचन्ति । तद्वदि- हाप्येकविषयत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ननु तत्रापि सद्विद्यायामेकमेव लक्ष्यं प्रतिवचनमस्तीति कुतो गम्यते इति चेत् तत्राह-सैव हि सत्यादयः इति । "सेयं देवतैक्षत तेजः परस्यां देवतायाम्" इति प्रकृता या सच्छब्दाभिहिता परा देवता सैव हि तत्र स. र्वेषु प्रतिवचनपोयेषूपपाद्यते । ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मेति प्रथमप. Uयोदिताः सत्यादय एव च सर्वेषु प्रतिवचनपव्येषु लक्ष्यत्त्वेन प्रतिपाद्यन्ते । तस्मादुपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यादेकविषयत्त्वं तत्र गम्यते । तदिहोषस्तकहोड प्रश्नप्रतिवचनयोरप्यकविषयत्वं चेति सिद्धम् ॥ इत्युषस्तकहोडप्रतिवचनयोः पर- मात्मैकविद्याधिकरणम् ॥ । आध्यात्मिकप्राणनादित्तीनां परमात्ममूलकत्वाधिकरणम् ॥

·अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ १॥ अन्यथा भेदानुप- पत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥ २ ॥ अथ शंकरानुसारेण व्याख्यायते । तत्र स्वात्मन इत्यन्तमेकं सूत्रम् ।अन्यथेत्या- रभ्य नोपदेशान्तरवदित्य यत् सूत्रम् । ताभ्यां चैकमधिकरणं विरच्यते । उपस्ति- कहोडयोः प्रश्ने विद्यैकत्वं विद्यानानात्वं वेति संशये द्विगन्नानसामर्थ्याद् विद्यानाना. त्वं प्रामोति । कर्मतन्त्रे यजत्यभ्यासात् प्रयाजादि कर्मभेदवत् । तत् प्रत्युच्यते । स्वा. मनोऽन्तयन्नानाविशेषाद्विद्यैकत्वमस्तीति ॥ सर्वान्तरी हि स्वात्मोभयत्राप्यविशिष्टः पृच्छ्यते प्रत्युच्यते च । नहि द्वावामानावेकदेह सर्वान्तरौ संभवतः । एकस्मिन् देहे एकस्य सर्वान्तरत्वे सिद्धेऽप्यनेकस्य सर्वान्तरत्वं भूतग्रामवनोपपपद्यते यथा पञ्चभूत- समूहे देहे पृथिव्या आपोऽन्तरा अभ्यश्च तेजोऽन्तरमित्यापेक्षिकान्तरत्वे सत्यपि नैयां सर्वान्तरत्वं संभवति । अथवा भूतग्रामवदिति श्रुत्यन्तरं निदर्शयति । “एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा"---इति श्रुतौ सर्वेषु भूतग्रामप्येक एव सीन्तरात्मानायते एवमिहाप्येक एवान्तरात्मा वेद्य इति विद्यैकत्वं भवति ॥ यत्तूक्तं विद्याभेदानभ्युपगमे आनानभेदानुपपत्तिरिति तन उपदेशान्तरवदुपपत्तेः यथा छान्दोग्ये सद्विद्यायां-"स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो" इति नवधोपदेशे सत्यानानभेदे विद्यैकत्वं न विहन्यते ॥ उपक्रमोपसंहाराभ्यामैकार्थ्यावगमात् । पवमिहापि प्रश्नरूपाभेदात्-"अतोऽन्यदार्तम्" इति परिसमाप्यविशेषाच्चैकवि- पयत्वमुपपद्यते तस्मादेकविध सिद्धम् ॥ इत्युपस्तिकहोडप्रश्नयारेकविद्याधि- करणम् ॥ ॥ प्रत्यगात्मप्राणनादीनापरमात्मनिबन्धनत्वाधिकरणम् ॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ आदित्यपुरुपं प्रकृत्यैतरेयिणः समामनन्ति-'तद्योऽहं सोऽसौ योऽसौ सोऽ. हम् इति । जावालाश्चाहुः त्वंवा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि"-इति । तत्र संशयः किमत्र जीवस्येश्वरात्मत्वमीश्वरस्य तु जीवात्मत्वमित्युभयथा बुद्धिर्विव. क्षिता। अथवा जीवस्येश्वरात्मत्वमा विवक्षितमिति । तत्रात्यपक्ष एव युक्तः ईश्वरस्यापि संसार्यात्मत्त्वे विवक्षिते उपास्यनिकपत्तेरिति चेत् तत् प्रत्युच्यते। व्यतिहारोऽयमाध्यानायाज्ञायते । इतरवत् । यथेतरे सर्वात्मत्वप्रभृतयो गुणा आध्या. नायानायन्ते तद्वत् । तथा हि विशिंपन्ति आनातारः "वमहमस्म्यहं च तत्वम- सीति । एतेन ह्युभयरूपमुपदि भवति । अन्यथा त्वहं त्वमसोत्येकमेवरूपमुपदिष्ट. स्यात् । यत्तूपास्यनिकर्षः स्यादित्युक्तं तन्न व्यतिहारेणैकाम्पत्यानुचिन्तनीयत्वात् ॥ ॥ इति जीवेश्वरतादात्म्याधिकरणन् । ॥ इतिश्यतिहारश्रुतेभयवृदययंताकिरहना ·( ६२ ) सैव हि सत्यादयः॥ सया हैतन्महद्यक्षं प्रथम वेद सत्यं ब्रह्म-इत्यादिना वाजसनेयके सनामाक्षरा सत्यविद्या विधीयते । अनतरमेव च "तद्यत् तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष तस्मि- मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः" इत्यानायते। तत्र संशयः। किमिमे छ सत्यविद्ये अथवा एकैवेति तत्र जयतीमान् लोकानिति पूर्वत्र, हन्ति पापमानं जहाति चत्युत्तरत्र फलश्रुतेर्भेदेनाख्यानाद् द्वे विद्ये कश्चित् प्रतीयादत आह । सैव ोकेयं सत्य- विद्येति । "तद्यत् तत्सत्यम्" इति प्रकृतस्यैवाकर्षणेनोत्तरत्राख्यानात् । यत्तु फलान्तर- श्रवणाद्विद्यान्तरमित्युक्तं तन । तस्योपनिषदहरहमिति चाङ्गान्तरोपदेशस्य स्तावकत्वेन फलान्तरश्रुतेरर्थवत्वात् । तस्मात् सैवेयमेका सत्यविद्या तेन तेन विशेषेणानायते इत्यतः सर्व एव सत्यादयो गुणा एकस्मिन् प्रयोगे उपसंहर्तव्याः ॥ केचित्तु-"तयत् तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुष' इति वाजसनेयके, छान्दोग्ये पुनः “अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते. ऽथ एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते"। इत्युभयत्राक्ष्यादित्यपुरुषविषया विद्यान्नायते । तकविद्यं वा विद्यानानात्वं वेति विचारे सैव ह्यका विद्योतिप्रतिज्ञायते। सत्यादयश्च तत्र तत्रोपदिष्टा गुणा इतरत्रोपसंहाऱ्या इत्याहुः ॥ इत्यक्ष्यादित्यपुरुषैकविद्याधि- करणम् ॥ इत्यत्यादित्यपुरुपातसत्यतैकविद्यात्वाधिकरणम् ॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥१॥ आदरादलोपः॥२॥ उपस्थितेऽतस्तचनात् ॥ ३॥ अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म, दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश- स्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्" इति छान्दोग्ये, वाजसनेयके तु “स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषोऽन्तहृदये आकाशस्तस्मिन्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः' इत्यादि श्रूयते तत्र विद्यैकत्वं विद्याभेदो वेति संशये उच्यते । कामायेव हि रूपमितरत्र तत्र च पश्यते तस्मादेकोभयत्र विद्यति प्रतीमः । कामशब्दः सत्यकामार्थः । आदिपदं सत्यगुणाष्टकस्य विज्ञानगुणाष्टकस्य चोपल. क्षणार्थम् । तद् यथा-सत्यकामः, सत्यसंकल्पः, अपहतपाप्मा, विजरः, वि. मृत्युः, विशोकः, अविजिघत्सः, अपिपासः इति सत्यगुणाष्टकं छान्दोग्ये श्रुतमितरत्र वाजसनेयकेऽप्युपसंहार्यम् । तथा महाजनत्वं, सर्ववशित्वं, सर्वेशानत्वं सर्वाधि- पतित्वं भूतपालवं सेतुत्वं विधरणत्वं निर्विकारत्वम्-इति विज्ञानगुणाष्टकं वाजस- नेयके श्रुतमितरत्र छान्दोग्येऽप्युपसंहार्यम् । अन्तहदयाकाशरूपायतनादिभ्योऽ- नन्यधर्मेभ्यस्तदन्तर्वतिनो वेद्यस्याभेदप्रतिपत्तेः । आयतनोपदेशसाम्येन चोदना- साम्यं दर्शयति । आदिपदेन कामादिगुणोपसंहाराद्रूपसाम्यं, दहरब्रह्मविद्यानाम- सास्यं फलसंयोगसाम्यं च । तत्र संयोगो यथा-परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- ·(६३ ) निष्पद्यते । अभयं वै ब्रह्म भवतीत्येवमेकविधो दृष्टः । तस्मादेकविध नेयम्॥ अत्र शं- करः सूत्रसिद्धमप्यैकविद्यं नामिति । तथाहि-"अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्यै- ताँश्च सत्यान् कामान्" इति छान्दोग्ये श्रुतावात्मवत् कामानामपि घेद्यत्वश्रवणात् तत्र सगुणब्रह्म विद्योपदेशः प्रतीयते । वाजसनेयके तु--"अत ऊर्व विमोक्षायैव ब्रह्मसङ्गो ह्ययं पुरुषः"-इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनसमन्वयात्, “स एप नेति नित्या. स्मा" इति निर्गुणब्रह्मणोपसंहाराच्च तन्न निर्गुणब्रह्मविद्यापदेश: सिद्धयति ॥ सूत्रे तु गुणोपसंहाराख्यानं विभूतिप्रदर्शनार्थं नोपासनार्थमित्याह ॥ रामानुजा- दयस्तु कामादिसूत्रेण कामादिगुणानामुपसंहारविधानात् सगुणब्रह्मविद्योपदेशपर- त्वमेवोभयोश्छान्दोग्यघाजसनेयशाखयोरभिप्रयन्ति तत्र च "मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति"--एकधैवानुद्रष्ट- व्य" "स एप नेति नत्यात्मा इत्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मणो निर्विशेषत्वश्रवणान् तद्विरोध. माशझ्य तदुद्वारायात्तरसूबभवतारयन्ति । आदरादलोप इति । सत्यकामत्वादि- गुणानां सर्ववशत्वादिगुणानां चास्मिन् ब्रह्मणि सादरमुपदेशादेपां ब्रह्मण्यलोपो द्रष्टव्यः । नित्या ह्येते ब्रह्मगुणा न कदाचिन सन्तीति नवेव निर्विशेषं तद् ब्रह्म कदा. चिदनुध्येयं भवति । अथ य इहात्मानमननुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेप्यकामचारी भवति" इति गुणविशिष्टा वेदननिन्दाश्रवणाद् गुणेवा- दरः प्रतीयते । तस्मात् सगुणमेव ब्रह्म न निर्गुणं तदुपास्यम् ॥ "ह नानास्ति किञ्चन, एकधैवानुद्रष्टव्यम् इति तु सर्वस्य ब्रह्मकार्यतया तदात्मकत्वादेकधाऽनुष्टिं विधत्ते । अब्रह्मात्मकत्वेन च नानात्वबुद्धि प्रत्याचष्टे न तु वा तता ब्रह्मण एव निगु: णत्वं प्रत्याय्यते । नेति नेतीत्यत्र चेति शब्देन प्रपञ्चाकारं परामृश्य सर्वसाधारणस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चविलक्षणत्वं प्रतिपाद्यते । “अग्राह्यो नगृह्यते अशोयों न शीर्यते असङ्गो न सज्यते अव्यथितो न व्यथते न रिप्यति "नास्थ जरयतजीयंति, न वेधेनास्य हन्यते ॥ एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समाहिताः" इत्यादयः श्रुतयोप्य- स्य ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिग्राह्यविशरणोयादिप्रपञ्चरूपवैसाठश्यमेवान्याचक्षते नत्वात्म- गुणानपि ताः प्रत्याचक्षते ॥ तस्मात् गुणविशिष्टमेवैतदेकं ब्रह्म न निगुणमिति सि. धम् ॥ ननु "तद् य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामास्तेषां सर्वेषु लोके. धु कामचारो भवति स यदि पितृलोककामो भवती" त्यादिना गुणविशिष्टविद्यायाः सांसारिकफलसंवन्धश्रवणान निगुणविद्यामन्तरेण मोक्षसिद्धिरिति चेत् तत्रोच्यते उपस्थितेऽतस्तवचनादिति । उपस्थानं ब्रह्मरूपेणाभिनिष्पत्तिः।स्वेन रूपेणामिनिप्पन्ने प्रत्यगात्मन्यतः स्वरूपोपसंपत्तेरेव हेतोः स सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ श्रुतौ तथैव तवचनात् ॥ तथा हि-परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनं स्मरनिदं शरीरं स स्वराड् भवति तस्य सर्वषु लोकेषु कामचारो भवतीति । तदित्थं मुक्तधनन्तरमेवेशः फलसंयोगः श्रान्यते इतिसर्वलोककामचारस्य मुक्तोपभोग्यफल- त्वावगमान्न मुक्तयर्थ निगुणब्रह्म विद्यापेक्ष्यते ॥ तदेतच्चतुर्थे निपुणतरमुपपाद- यिप्यते॥ ॥ इति सगुणप्रविशाया मुफिमलवाधिकरणम् ॥

·( ६४ ) आदरादलोपः । उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ इत्थं त्रिभिः सूत्ररेकमधिकरणं रामानुजाद्यनुसारेणाख्यातम् । शंकरस्तु कामादि- सूत्रेणकेन तावदेकं सत्यकामत्वादिगुणोपसंहराधिकरणं व्याख्यायोत्तरसूत्रबद्धयेना- धिकरणान्तरमारचयति ॥ छान्दोग्ये वैश्वानरविद्या प्रकृत्य-"तद्भक्तं प्रथममागच्छेत् तद्वोमीयं स प्रथमामाहुति जुहुयात् प्राणाय स्वाहेति"-इत्यादिना पञ्च प्राणाहुतयो विहिताः ॥ तासां चाग्निहोत्रतामभिप्रयन्नाह-'य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति इति" | "यथेह क्षुधितावाला मातरं पय्युपासते एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रमुपा. सते" इति च । तत्र भोजनेलोपे सत्यस्य प्राणग्निहोत्रस्य लोपोऽलोपो वेति चिन्ता- यां प्राणाग्निहोत्रस्य भक्तागमसंयोगात् तस्य च भोजनार्थत्वाद् भोजनलोपे लोपः संभाव्यते । किन्त्वत्र पूर्वपक्षी तावदाशंकते-आदरादलीप इति वैश्वानरविद्याया- मेव जावालानां श्रुतौ-"पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नीयात् । यथा बै स्वयमहुत्वाग्निहोत्रपरस्य जुहुयादेवं तद्-इत्यतिथिभोजनप्राथम्यं निन्दित्वा गृहिभोजनप्राथम्यविधानादा- दरः प्राणाग्निहोने दृश्यते । तस्मात् प्राणाग्निहोत्रस्य नित्यावश्यकत्वसिद्धौ हवनीय- भक्तादिगुणलोपेपि मुख्यस्य हवनस्य लोपो न कार्य इति स्थिते प्रतिनिधिन्याये- नाद्भिरन्येन वा द्रव्येणाविरुद्वेन तदनुष्ठान कार्यमेवेति लभ्यते ॥ इत्येवं प्राप्त सिद्धान न्ती प्रत्याह-उपस्थितेऽतस्तद्धचानादिति । उपस्थिते भोजने प्रथमोपनिपतिता- दतो भोजनद्रव्यादेवैतत् प्राणाग्निहोत्र संपाद्यम् । “तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्- तद्वोमीयम्”-इति सिद्धिवद् भक्तोपनिपातपरामर्शन तद्वचनात् । तथा च होमसाधनद्रव्यतया भक्तस्य विशिष्योपादानाद् भोजन-पक्ष एवैते मन्त्रद्रव्यदेवता संयोगात् पञ्च होमाः सिध्यन्ति न तु भोजनलोपे द्रव्यान्तरप्रतिनिधेयं सिध्यति। तस्मात् भोजन लोपे लोप एव प्राणाग्निहोत्रस्येति सिद्धम् ॥ ।। इति प्राणाग्निहोत्रानुगतवैश्वानरविद्याधि करणम् ।। कर्माङ्गतया तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टः पृथग्भ्यप्रतिबन्धः फलम् ॥ ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत-"इत्येवमादीनि विज्ञानानि श्रूयन्ते । तानि तत्तत्कर्मसु नित्यान्यनित्यानि वेति विचार्य्यते । ननु नोदीथो- पासनस्य कर्माङ्गत्वमुपपद्यते अनारभ्याधीतत्वात् । आपयिता ह वै कामानां भवति समयिता ह वै कामानां भवतीत्येव पृथकफलश्रवणाच्चेति चेन्न । यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं श्रृणोति"-इत्यादीनामपापश्लोकश्रवणफलानाम- प्रकरणपठितानामपि जुह्वादिद्वारा ऋतुप्रवेशात् कर्माङ्गत्वं नित्यत्वं च यथा- भ्युपेयते तथोद्वीथाद्युपासनानामपि स्यादित्येवं प्राप्ते चूमः । तनिरिणानियमः इति ॥ निर्धारण निश्चयेन मनोधारणं ध्यानमिति रामानुजः । कर्मसु तदुद्गीथो पास्त्यनियमो द्रष्टव्यः । नोदीथं तथोपास्यैवोद्गीथकर्म कुर्य्यादिति नियमोऽस्ति । अनुपास्यापि कृतमुद्गीथकर्मस्वरूपेण सिद्धयत्येवेति भावः । शंकरस्त्वाह ।

·. आतिः, समृद्धिः. मुख्यः । प्राण आदित्यः इत्येवमादीनामुद्रीथादिकर्म-गुण- याथात्म्यनिर्धारणानां नित्यवत् कर्मसु नियमो नास्ति । अनि र्यापि कृतानि कर्माणि सिध्यन्त्येवेति भावः । यदि कर्माङ्गविज्ञानमपि कर्माङ्ग स्यात् तहि तद- विदुपा कृतस्य कर्मणोऽनहीनत्वादसिद्धिः स्यात् । न चैतदस्ति तवष्टः। दर्शयति ह्येवंजातीयकानामनियतत्वं श्रुतिः तेनोभौ कुरुते यश्चेतदेवं वेद-इत्यधि- दुपोऽपि क्रियाभ्यनुज्ञा दृश्यते । प्रस्तोतुर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेद- विद्वान् प्रस्तोग्यसीत्यादिषु प्रस्तावाददेवताविज्ञानविहीनानामपि याजना- ध्यवसानः दृश्यते । तस्मात् कर्माविशेषाणां विज्ञानस्य काङ्गत्वं नास्ति । पृथग हि तत्कर्तव्यतया विधीयते । पृथगेव च तस्य फलमुपदिश्यतेऽप्रतिवन्धा नाम । तथा हि श्रूयते नाना तु विद्या चाविद्या च । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयो- पनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति" इति । वीर्यवत्तरत्वं कर्मफलस्याप्रतिवन्धः। तत्समृद्धिरतिविशेप. कश्चित् ॥ प्रतिवध्यते हि कर्मफलं प्रवलकर्मान्तरफलेन स्वभोगं यावत् । तदभावोऽप्रतिवन्धस्तत्फलं विद्यायाः । वीर्यवत्तरमिति तरप. प्रयोगाद्विद्याविहीनकर्मणो वीर्यवत्त्वं गम्यते । तच्च विद्याया अनित्यत्त्वे उपप- धेत । नित्यत्त्वे तु तद्विहीनस्याङ्गवैकल्यात् सर्वाङ्गानुपसंहारात् कर्मणः स्वरूप- सिद्धिरेव न स्यात् वीर्यवत्त्वं तु दूरे क्षिप्तम् । तस्मात् कर्मागविद्यापूर्वकं कर्मानुष्ठानं वीर्यवत्तरं निर्चिद्यस्य तु कर्मानुष्ठानं चीर्य्यवदित्येवं फलतारतम्य- दर्शनात् कर्मसु विद्याया नियमेन प्रवेशो नास्तीति सिद्धम् ।। ॥ इति विद्याया कनिस्वाधिकरणम् ॥ - -- - J प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ अन शंकरो व्याचष्टे । वाजसनेयके श्रेष्ठचविद्यायां "वदिष्याम्यवाहमिति वाग् इत्यध्यात्म वागादिपु प्राणस्याधिदैवत्वं त्वग्न्यादीनां वायोः श्रेष्ठय- मुकम् । छान्दोग्ये च संवर्गविद्यायां "प्राणो वाच संवों वायुाव संवर्गः इति वागादिपु प्राणस्यान्यादिषु च वायोः संवर्गत्वमुक्तम् । अग्निरहस्येच यजुर्विद्यायां पाय्याकाशयोरधिदैवतं प्राणाकाशयोश्चाध्यात्म यजुटवमाख्याय ज्येष्ठयमुक्तम् ॥ उपकोसलविद्यायां च कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति प्राणकाशयोक्येन प्राणत्वमास्याय ताग्नित्रैविध्यमुक्तम् । एषु सर्वतयोर्वायुप्राणदेवतयो श्रेष्ठ्येन चोपगमन- प्रयोगयोराधिदेविकत्वाध्यात्मिकत्वरूपावस्थयोर्विद्ययोश्चाभेदो भेदो वेति चतुर्धा संशये तावदेवतयोस्तत्वाभेदः प्राप्नोति । “य. प्राणः स वायु" रिति श्रुत्या विस्पष्टं तयोरेश्योपदेशात् । “अग्निर्वाग भूत्वा मुख प्राविशदित्यादिना, "अत एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः-"इत्यन्तेन च वाक्येनाध्यात्मिकानां प्राणानामाधिदेविकी विभूतिरात्मभूता दयते । वाजसनेयके प्राणाद्वा एप उदेति प्राणेऽस्तमेति" इत्येव. मेऊन प्राणेनैव श्रेष्ठ्योपदेशमुपसंहरति । "तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् । पान्याच्चेति चेकेनैव प्राणवतेनोपसंहरति । छान्दोग्येपि-"महात्मनश्चतुरो' ·कः स जगार"-इत्यग्निसूय्यांदकचन्द्राणां वाकचक्षुःश्रोत्रमनसां चैक पथ प्रजापतिः संवर्ग उक्तः । तेनैकस्यैव तत्वस्याध्यात्मिकत्वाधिदैविकत्वाभ्यामवस्था. भेदो गम्यते। अवस्थाभेदेनैव च तयोरापातता भेदो गम्यते । वस्तुतस्त्वेक मेव तत्त्वमधिकरणद्वये तिष्ठति नत्वधिकरणभेदात् तत्वभेद इति वायुप्राणयोरेक्ये स्थिते तयोरपार्थक्येनैवानुचिन्तनं प्राप्नोति । अवस्थाभेदस्योपगमनभेदप्रयोजकत्वा योगात् । इत्येवमुपगमनैक्ये प्राप्त तत् प्रत्युच्यते-प्रदानवत् पृथगेवोपगमनं कार्यमिति । यथा “इन्द्राय राई पुरोडाशमेकादशकपालमिन्द्राधिराजायेन्द्राय स्वाराझे" इत्यस्यां त्रिपुरोडाशिन्यामिष्ट्यामिन्द्रदेवतैक्यात् सह प्रदानाशङ्कायां विशेषणभेदनिवन्धनविशिष्टभेदन्यायात् राज्याधिराज्यस्वाराज्यगुणभेदेन देवतापू. थकत्वात् प्रदानपृथक्त्वं नियम्यते । एवमिहापि वायुप्राणयोरैक्यात् सहानु- चिन्तनाशङ्कायामाधिदेविकत्वाध्यात्मिकत्वगुणभेदेन देवतापृथकत्वादुपगमनपू. थकत्वं व्यवस्थापयामः । तदुक्तं संकर्षे नाम देवत्यकाण्डे-नाना वा देवता पृथग्शानाद्" इति दृष्टान्ते देवताभेदात् कर्मभेदोपि नियम्यते किन्त्वत्र प्रयोग- भेदमा स्यान्तसाम्यं विवक्षितं न तु देवताभेदाद्विद्याभेदेपि उपक्रमोपसंहारा- भ्यामध्यात्माधिदैवोपदेशेष्वेकविद्याविधानप्रतीतेः । विद्युक्येपि प्रवृत्तभेदो न व्याह- न्यते अग्निहोत्रकर्मेक्येपि सायं प्रातः कालभेदेन प्रयोगभेदस्य दृष्टत्वात् ॥ ॥ इत्यध्यात्माधिदैवविभागात् पृथगनुध्यानाधिकरणम् ॥ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ रामानुजादयस्त्वधिकरणान्तरमत्र पश्यन्ति । "तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्ये. तांश्च सत्यान् कामानिति दहरविद्यायां दहरात्मन उपासनमुक्त्वा गुणानामपि सत्य- कामानां पृथगुपासनं विधत्ते तत्र गुणोपासने गुणिनो दहरस्याप्यावर्तनादुपसंग्रहण- मस्ति नवेति चिन्तायामुच्यते । प्रदानवदेवेहाप्यावृत्त्योपसंग्रहणं न्याय्यम् । यथेन्द्राय राक्षे पुरोडाशमित्यष्टौ राज्याधिराज्यस्वाराज्यगुणसंवन्धेनेन्द्रस्यावृत्त्योप- संग्रहणं दृश्यते । स्वाराज्यविशिष्टायेन्द्राय पृथक प्रक्षेपः क्रियते एवमिहापि सत्य- कामविशिष्टं दहरात्मानं पृथगनुविद्य व्रजन्तीति श्रुत्यर्थों द्रष्टव्यः । स्वरूपमात्राद- हरादपहतपाप्मत्त्वादिगुणाष्टकविशिष्टस्य दहरस्य भिन्नत्वानिमनुवेदनं प्रदान- वदेव द्रष्टव्यम् । तदुक्तं सांकर्षणे-"नाना वा देवता पृथंकत्वादिति। ॥ इति गुणाध्यानस्य गुणिव्यासंजकत्वाधिकरणम् ॥ लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि। अत्रशङ्करी निम्बार्कादयश्च लिङ्गभूयस्त्वादित्यादि सूत्राष्टकेनैक सप्तचिवद्या- धिकरणं पश्यन्ति । रामानुजस्तु प्रथमेनकेन सूत्रेणैक नारायणोपास्यत्वाधिकरणं भिन्नं प्रकल्पयति । तदनुसारेणादौ पृथगधिकरणं व्याख्यायते । तैत्तिरीयके दहरविधा.

·(६७) है नन्तरम्"सहनशी देवं विश्वाक्ष विश्वसंभवम् । विश्व नारायणं देवमक्षरं परम प्रभुम्" । इत्यादिकमधीयते । तत्र संशयः । किमनेन पूर्वप्रकृतदहरविद्येक विद्या. त्वेन तदुपास्यशेपनिर्धारणमिति । तत्र-“दहरं विपाप्म परवेश्मभूतं यत्पुण्डरीकं परमध्यसंस्थम्" ॥ तत्रापि दहरं गमनं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम् ॥ इति पूर्वानुवाके दहरविद्यायाः प्रकरणं दृश्यते । उत्तरे चास्मिन्नारायणानुवाके-पा- कोशप्रतीकाशं हृदयं पुण्डरीकाभिधानमस्यानुवाकस्य दहरविद्योपास्यनिर्धारणार्थ- त्वमुपोद्वलयति । तत्र ब्रूमः-लिङ्गभूयस्त्वादिदं परविद्योपास्यनिर्धारणमस्तीति । भूयांसि हि लिङ्गानि तथात्वे दृश्यन्ते । परविद्यासु तत्र तत्र भूयसा निर्दिष्टानामक्षर शिवपरब्रह्मपरज्योति.परतत्वपरमात्मादिशब्दानामेव हि नारायणविशेषणवि. धयोपादानात् । तद्वि लिङ्गप्रकरणाद्वलीयः । तदप्युक्तं पूर्वकाण्डे-श्रुतिलिङ्गेत्या. दि । यत्तूतं पद्मकोशप्रतीकाशमिति वाक्यं दहरविद्याङ्गत्वोपोलकमिति तत्र । "अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः तस्याः शिखाया'मध्ये तु परमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्म स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराडिति" वाक्येन सर्व- व्यापकत्वावगमात् सर्वव्यापिनो दहऽप्यप्रतिरुद्वत्वादवस्थानोतिन विरुध्यते । तस्मानारायणोपास्यत्त्वं स्वतन्त्रं न तु दहरविद्याङ्गमिति सिद्धम् । इति विद्याविशेष. प्रकरणपठितानामपि लिङ्गविशेषात् स्वतन्त्रविद्यात्वाधिकरणम् ॥ ॥ इति नारायणस्य स्वतन्त्रीपास्यत्वाधिकरणम् ॥ , .. लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॥ पूर्व विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत् ॥ अतिदेशाच ॥ विद्यैव तु निर्धारणादर्शनाच ॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधः ॥ अनु- वन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्त्ववदृष्टश्च तदुक्तम् ॥ न सामा- न्यादप्युपलब्धेमृत्युवन्न हि लोकापत्तिः ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्ये भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः॥ अथ शङ्करादिमतेनोच्यते-वाजसनेयिनोऽग्निरहस्ये नैव वा इदमन सदासीत् (शत. ११४ । १) इत्यादिना मनोऽधिकृत्य “पत्रिंशत्सहस्राण्यपश्य- दात्मनोऽग्नीनन्मिनोमयान्मनश्चितः इत्यधीयते । तथैव वाचितः, प्राणचितः चक्षुश्चितः, श्रोत्रचितः कर्मचितोऽग्निचितः इति पृथगग्नीनामनन्ति । तत्र संशयः। किमेते मनश्चितादयोऽग्निचित्या कर्मप्रकरणपठितत्वात् तच्छेपभूताः सन्ति उत स्वतन्त्राः केवल विद्यात्मका इति । तत्र लिङ्गभूयस्त्वात् केवल विद्यात्मका इति प्रतिजानीमः । भूयांसि हि लिङ्गानि विद्यात्मकत्वोपोछलफानि मनि भूतानि मनसा संकल्पयन्ति याचा वदन्ति प्राणेन प्राणन्ति ·(६८.) स श्रोत्रण श्रृण्वन्ति कर्म कुर्वतेऽग्निमिाधते तेपामेव साकृतिरिति प्रकृत्या संभवतोऽर्थाः नेव तु विद्यत्वेनाक्षिपति । न तु कर्तव्यत्वेन विधत्ते । अपिच-तान हैतानेविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वायपि स्वपते "-इति विद्यानिकाधनां सिद्धिमन्या. ह। अपिच-ते हैते विद्याचित एव । विद्यया हैवैते एवं विश्चिता भवन्ति " इत्येवं विस्पष्टमेव विद्यात्मकत्वमाचष्टे । तद्धि लिङ्ग प्रकरणाद्वलीयः । तदप्युक्तं । पूर्वकाण्डे-श्रुतिलिङ्गवाक्य प्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदीर्वल्यमर्थ- विप्रकर्षात् स्यादिति । ननुविधिवाक्यस्थमेवलिङ्ग प्रकरणाद्वलीयो नार्थवाद- स्थं, तस्य .सांपादिकाग्निप्रशंसारूपतयाऽन्यार्थदर्शनत्वात् तेनेह प्रकरणवशादयं संकल्पमयत्वादि विकल्पविशेपोपदेशः क्रियामयाग्निविषय एव स्यान्न स्वतंत्रः । अतं एवैतेऽग्नयः क्रियानुप्रवेशिनः स्युनिसवत् । यथा द्वादशरात्रस्य दशमेऽ- हन्यविवाक्ये पृथिव्या पात्रेण समुद्रस्थसोमस्य प्रजापतये देवतायै गृह्यमाणस्य ग्रहणासादनहवनाहरणोपहानभक्षणानि मानसाल्येवान्नायन्ते मानसोपि ग्रहकल्पः क्रियाप्रकरणात् क्रियाशेष एवास्ति, तथायमप्यग्निकल्पः क्रियाशेषः स्यात् ॥ “पत्रिंशत्सहस्राण्यग्नयोऽर्कास्तेषामेकैक एव तावान् यावानसौ पूर्वः"- इत्यतिदेशाच्चैयामग्नीनां क्रियानुप्रवेशो गम्यते । पूर्वस्यैष्टकाचितस्याः क्रियानुप्र- वेशी गम्यते । पूर्वस्येष्टकाचितस्याग्नः क्रियानुप्रविष्टत्वात् । इति चेत् तत्र प्रत्यु च्यते । विद्यैव तु निर्धारणात् प्रतिपत्तव्या। "ते हैते विद्याचित एवाविद्यया हैवैते एवंविदश्चिता भवन्ति " इति हि निर्धारयति । तस्माद्विद्यालका एवैते स्वतन्त्रा मनश्चिदादयोऽग्नयः स्युन क्रियाशेषभूताः॥ पूर्व प्रदर्शितस्य विद्यात्त्वे लिङ्ग भूयस्त्वस्य दर्शनाच्चैतद् गम्यते ॥ ननुचोक्तं प्रकरणात् क्रियाशेषत्वमस्तीति तत्रो. च्यते श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च नैतस्य विद्यात्वबाधः शक्यः कर्तुम् । बलीयांसि हि प्रकरणात् श्रुतिलिङ्गवाक्यानि । श्रुतिस्तावत्-ते हैते विद्याचित एवेति सावधा- रणं विद्यात्वं प्रतिजानीते । लिङ्गमपि-"सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि स्व. पते" इति सातत्यदर्शनमेषां स्वातन्त्र्यं गमयति। क्रियानुप्रवेशे तु क्रियाप्रयोग- स्याल्पकालत्वात् सातत्यमसमअसं स्यात् । वाक्यमपि-विद्यया ह वैत एवंविद- श्चिता भवन्तीति पुरुषस्य संबंधमेवैषामाचक्षाणं ऋतुसंबन्धं वारयति । तस्मा- न्मनश्चिदादयोऽग्नयो विद्यात्मका एवेति प्रतीमः ॥ अपि च अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञा न्तरपृथक्त्ववदेषां क्रियातः पृथक्त्वं द्रष्टव्यम् ॥ "ते मनसैवाधीयन्त मनसैवाची- यन्त, मनसैव ग्रहा अगृह्यन्त मनसास्तुवन्. मनसाशंसन् ,यत्किञ्चिद् यज्ञे कर्म क्रियते यत्किश्चियज्ञीयं कर्म. मनसैव तेषु तन्मनोमयेषु मनश्चित्सु मनोमयमक्रियत"- इत्यादिना हि मनःप्रभृतिव्यापारेषु क्रियावयवाननुबध्नाति । क्रियात्मकरवे. तु प्रत्यक्षा एंव क्रियावयवाः स्युरिति मनः प्रभृतिष्वग्नित्वग्रहत्वाद्यनुबन्धोपकल्पनमन- र्थकं स्यात् ।। आदिशब्दः 'पूर्वमिर्दिष्टातिदेशादिहेत्न् समुच्चिनोति । तद्यथा प्रशान्तराणि शाण्डिल्यविद्यादीनि . स्वेन स्वेनानुबन्धेनानुवन्ध्यमानानि कर्मभ्यः प्रज्ञान्तरेभ्यश्च पृथगेव स्वतन्त्राण्युपगम्यन्ते तथेहाप्यनुबन्धादिभ्यः कर्मपृथक्त्वं नी- यते दृष्टश्चैवमुत्कर्षों उभयत्रापि । यथा क्षत्रियमानानुवन्धिनि राजसूयप्रकरणे पठिताया अनेष्टेर्वर्णत्रयकर्तव्यत्त्वानुबन्धादुत्कर्षः । प्रकरणात् प्राप्तायाः ऋत्त्वङ्गताया निरासेन ।

·. - } 1 - तत्क्रतुवाह्यत्वनिर्धारणमुत्कर्षः । यथा वर्णत्रयकर्तव्यतया विहितावेष्टिः क्षत्रिय. मात्रकर्तव्यस्य राजसूयस्याङ्गन संभवतीत्यनुवन्ध्यवशात् स्वतन्त्रैवेप्यते । एव मिहापि विद्यालिङ्गभूयस्त्वानुवन्धादिमेऽग्नयः कर्मप्रकरणपठिता अपि कर्मवाह्या इप्यन्ते । तदुक्तं पूर्वकाण्डे-कत्वर्थायामिति चेन्न वर्णत्रयसंयोगादिति ॥ ... अन्यस्तु व्यावहे अनुबन्धश्रुतिलिङ्गायनुरोधादिएकचितान्वयिनः क्रिया- मयानतोः पृथगेवायं विद्यामयः क्रतुः कल्प्य. । दहरविद्यादिप्रज्ञान्तरवत् । इश्चानुवादसरूपेषु कल्प्यमानो विधिः । तदुर्फ-वचनानि त्वपूर्वत्वादिति ॥ तस्य च कल्प्यमानस्य विद्यामयक्रतोः फलमपीटकचिताग्निफलवदेवोपपद्यते इति तेपामेफेक एव तावान् यावानसौ पूर्व इत्यतिदेशाद्गम्यते ॥ यत्तु कर्मप्रकरणे पठितवान्मानसस्यापि , ग्रहकल्पस्य क्रियाशेषत्वमिवैतस्याग्निकल्पस्य क्रियाशेपत्वं स्यादित्युक्तं तत्प्रत्युच्यते । न मानसग्रहसामान्यादपि मनश्चिदादीना क्रियाशेषत्वं नेयम् । उक्तरीत्या-वैशेपेस्याप्युपलब्धे । सत्यपि यथाकथंचित्सामान्ये स्वं वैपम्यं न निवर्तते । मृत्युवत् ॥ यथा-स वा एप एव मृत्यु र्य एप एतस्मि-मण्डले पुरुषः"--"इति । अग्निव मृत्युः" इति चान्यादित्ययोमृत्युशब्दलामान्येऽपि नात्य- तसाम्यं घटते । यथा वा “असौ वाव लोको गौतमाऽग्निरस्यादित्य एव समिद्"- इत्यत्रापि न समिदादिसामान्यादग्निलोकयोरैकभाव्यापत्तिः तवत् ॥ अन्यस्तु व्याचष्टे । अस्य विद्यालयकतोः क्रियामयेप्टकचिताग्नितुल्यवीर्य- त्वमतिदेशादुक्तं ततश्चास्यापि क्रियामयक्रतुत्वं स्यात् । तत्प्रत्युच्यते । नावश्यमति- देशादवान्तरव्यापारस्यापि तुल्यत्वं भाव्यते । यत्किञ्चित्सामान्यादप्यतिदेशो- पलब्धेः । उपलभ्यते हि स एप एव मृत्युर्य एतस्मिन्मण्डले पुरुपः । इत्यादिपु संहर्तृ- त्वादिसामान्यमानान्मृत्युत्वातिदेशः । नैतावता तत्रादित्यस्य मृत्युवत् तल्लोका. पत्तिरपि भवति । लोको देशः । तथा चेहापि फलसामान्यादेवेएकचिताम्यतिंदेशो न तु क्रियामयक्रतुसामान्यादप्यतिदेशः । अपिच पूर्वेण परेण च ब्राह्मणेन मध्यस्थ- स्यास्य ब्राह्मणस्यापि केवलविद्यात्मकत्वं लभ्यते । पुरस्तात् तावत्--यदेतन्मण्डलं तपतीत्यत्र ब्राह्मणे "सोऽमृतो भवति मृत्युर्यस्यामा भवतीत्येवं विद्याफलेनैवोपसं. हाराद् विद्याप्राधान्यं लक्ष्यते न कर्मप्राधान्यम् । परस्ताच्च-"अयं वाव लोक एपोऽ- ग्निश्चित" इति ब्राह्मणे-"विद्यया तदारोहत्ति यत्र कामाः परागताः।न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः । इति श्लोफेन कर्म निन्दन विद्यां च प्रशंसन् प्रकरणस्य विद्याविषयत्वं निगमयति । तत्सामान्यादिहापि तथात्वं द्रष्टव्यम् ॥ ननु तर्हि मनश्चि- दादयो ज्ञानप्रकरणे वृहदारण्यकेऽनुवन्धव्याः किमर्थमिह कर्मप्रकरणेऽग्निरहस्येनु- वध्यन्ते । तत्रोच्यते-भूयस्त्वात्वनुबन्ध इति ॥ मनश्चितादिविद्यायामण्यङ्गानां भूयस्त्वात्-तत्संनिधाविहानुबन्धः सौकर्याय कृतो नैतावता तन कङ्गित्व भ्रमः कार्यः॥ ॥ इति कर्मप्रकरणपठितानामपि विद्यालिङ्गानां विद्यात्मकत्वाधिकरणम् ॥ ॥ इति सप्तचिद्विद्याधिकरणम् ॥

·एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वा- नतूपलब्धिवत् ॥ अन शंकरस्तावदित्थं व्याचष्टे-अत्यस्मिन्देहे देहादिव्यतिरिक्तः कश्चिदात्मा लोकान्तरसंचारी. नारित वेति चिन्तायामेके तावदेहमात्रात्मवादिनो लोकायति- का आत्मनः शरीरे भावाहेतोः देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनः सत्तां न स्वीकुर्वते । प्राणचेष्टाचैतन्यस्मृत्यादय एव स्वात्मधर्मा . इप्याते । तेऽन्तरेव देहे उपलभ्यन्ते बहिश्च नोपलभ्यन्ते । तस्माद्देहधर्मा एवैते संभाव्याते न तु देहव्यतिरिक्तः कश्चिदन्य एषां धर्मी युज्यते कल्पयितु प्रमाणाभावोत् । पृथिव्यादिभूतेषु हि शरीराकार- परिणतेषु मदशक्तिवच्चैतन्यमुद्भूयते तत्संयोगवैषग्याच्च विनश्यतीति देह एवाय- मात्मा संभवति। न चात्मनो लोकान्तरे संचारः प्रमाणगम्यः । तस्मान्नात्मनो देहाद् व्यतिरेकोऽस्तीति प्राप्ते : तत्प्रत्युच्यते अस्ति. व्यतिरेको देहादात्मनः । शरीरभावेप्यभावित्वादात्मधर्माणाम् । प्राण चेष्टाचैतन्यस्मृत्यादयो हि धर्मा देहसत्वे ऽपि मृतावस्थायां भवन्ति । तस्मानत्वेवेदं शरीरमेवात्मा । उपलब्धिवत् । यथेयमुपलब्धिः शरीरे प्रतीयमानापि न शरीरमेवारित । तद्भावाभावित्वात् । शरीरसत्त्वेपि मृतावस्थायां तदसत्त्वात् । यदनुभवनं भूतभौतिकानां तच्चैतन्य- मेवोपलब्धिः। सा च भूतचतुष्टयान्यतमरूपा वा, भूतचतुष्टयसंयोगविशेषोपपन्न विकारविशेषरूपा वा, चतुर्योऽतिरिक्तभूतं वा, भूतातिरिक्ततत्वं वा । नाद्यः । प्रकाशरूपाया उपलब्धेः पृथिव्यादिभ्यो वैलक्षण्यात् । पृथिव्यादिषु संस्वप्यु- पलब्धेः सर्वत्रानुपलब्धेस्तस्याः पृथिव्यादित्वासंभवाच्च । भूतधर्माणामग्नितापवद् यावद्भूतभावित्यावश्यंभावात् । न द्वितीयः, विकारस्यास्य चतुर्वनाती. वादतिरिक्तभूतत्वं वा स्याभूतातिरिक्तत्वं वा । उभयथापि चतुभ्योतिरिक्तत्वाव- सायान शरीरमेवोपलब्धिः स्यात् । अपि च.मदं शक्तिवद्धि तदा तदाविर्भावं मन्यन्ते किन्तु नेयं तत्रापि शक्तिः स्वाधिकरणद्रव्यरूपैव स्याद् । द्रव्यस्योद्भूतत्वेऽपि मदशक्तरनुद्भूततया द्रव्ये वादाचित्कोत्पतियोगितया च ततो व्यतिरिक्तत्वा- वगमात् । तस्मादपलब्धिः शरीरे सती शरीराद् व्यतिरिच्यते । तद्वदयमात्मा शरीरे सन् शरीराद् व्यतिरिच्यते । अथवा उपलब्धिस्वरूप एव च न आत्मे- ति सिद्धमात्मनो देहाद व्यतिरिक्तत्वम् । ॥ इति देहव्यतिरिक्तात्माधिकरणम् । एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ अथ रामानुजादयोऽन्यथाधिकरणमाहुः-किमयं प्रत्यगात्मा जीवो साता कर्ता भोक्ता इहामुत्र संचारी अथवा प्रजापतिवाषयानुसारेणापहतपाप्मत्वादिरूप ·इति विचारे एके तावदस्यात्मनः शरीरे भावाद् ज्ञातृत्वाद्याकारमात्रतां मन्यन्ते । द्विविधा हि तस्यावस्था संभाव्यते । स्वर्गादिफलार्थिनः कर्मस्वधिकृतस्य देहा- वस्थानावस्था प्रथमा । कृतकृत्यस्य तत्कर्म फलानुभवाय लोकान्तरे परिणत- रूपस्य संपद्यमानावस्था द्वितीया । तत्र साधनानुष्ठानदशायामुपासकस्यात्मनः शरीरे भावान्न सिद्धयवस्थमपहतपाप्मत्वादि रूपं संभवति । उपासना. वस्थायामपि सिद्ध्यवस्थारूपे नित्यतया प्रतिपन्ने सति तदर्थमुपासना. नर्थक्यापत्तेः । ननु-"यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति"। इति विशेषवचनात् साधनावस्थायामप्यपहतपाप्मत्वाद्याकार एवाय- मनुसंधातव्योऽन्यथाऽमुत्रापि ताहशरूपं न स्यादिति चेन्न । "तं यथायथापासते"- इत्यादिना तस्योपास्यविषयत्वात् । यस्माज्ञातृत्वाद्याकार , एवायमनुसंधातव्य इति प्राप्ते तत् प्रत्युच्यते । अस्यात्मनःसंसारदशापेक्षया मोक्षदशायां व्यतिरेकोऽय- मपहतपाप्मत्वादिरूपोऽनुसंधेयः । अस्य मोक्षदशायां यादशं रूपं संपत्स्यते ताडप । एवायमुपासनकालेप्यनुसंधेय इति तात्पर्य्यम् । तद्भावभावित्वात् तद पापत्तेः । “यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति । तं यथा यथोपासते तथैव भवति । एवं ऋतुरिहामुत्र लोकं प्रत्याभिसँभवितास्मि"- इति श्रुत्योपासनारूपेणैवामुत्र रूपसंपत्तेः श्रुतत्वात् । न तूपास्चेश्वरस्वरूपमात्र- विषयमिदमिति वाच्यम् प्रत्यगात्मनोऽप्युपास्येश्वरशरीरतयोपास्यकोटि- प्रविष्टत्वात् । तस्मान्मुक्तिप्राप्याकारणेवायं प्रत्यगात्मानुसंधेयः । उपलब्धिवत् । यथा ब्रह्मोपलब्धिश्चिन्तनानुसारिणी संपद्यते-तथेयमात्मोपलब्धिरपीति स्थितम् । शंकरमते भावाभावित्वादिति सूत्रपाठः । अत्र तु भावभावित्वादिति पठ्यते । ॥ इतीश्वरस्वरूपवनीवानुसंधानाधिकरणम् ॥ अङ्गाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ मन्त्रादिवद्धाविरोधः॥ ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्युद्गीथावयवोंकारे प्राणरष्टिः । लोकेषु पञ्च- विधं सामोपासीत, पृथिवी हिंकारोग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्रीथमादित्यः प्रतिहारो द्यौनिर्धनमिति सानि लोकप्टिः । उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति तदिदमेवोक्य- मियमेव पृथिवीत्युक्याख्यशले पृथ्वीष्टिः। अयं वाव लोक एपोऽग्निश्चितः इतीष्टका- चितानौलोकष्टिः इत्येवंकङ्गिाश्रित्याउपासनादृश्यन्ते।ता यासुशाखासुधूयन्ते तास्वेव नियता उत सर्वासु शाखास्वविशेषणोद्रीयादिपु संवध्यन्त इति विचारे उच्यते । नैते काङ्गाश्रयाः प्रत्ययाः प्रतिवेदं स्वशाखास्टेव व्यवतिष्ठन्ते अपितु सर्वशाखास्वनुवर्तन्ते उद्गीथादिश्रुत्यविशेषात् ॥ अपि च मन्त्रादिवरियों द्रष्टव्यः ॥ मन्त्राणां कर्मणां गुणानां च शाखान्तयनातानामपि शाखामात्र विस्ति- गात् । येषामपि समिदादयः प्रयाजा नामावास्यामपि पुगी ·(७२ ) ऋतवो वै प्रयाजा इत्यादिः । तस्माद् यथा कङ्गिानामेषां सर्वत्रानुवृत्तिस्तथा कर्वा- झाश्रितानामपीत्यविरोधः॥ ॥ इति कामाश्रितोपासनानां सर्वशाखासाधारणत्वाधिकरणम् ॥ भूम्नः ऋतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ताण्ड्योपनिषदि "प्राचीनशाल औपमन्यव-- इत्यारभ्य वैश्वानरविद्याधीयते। तत्र-“एष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानर'' इत्यादिभिर्वाक्यैर्व्यस्तस्य वैश्वानरस्योपा- सनं श्रूयते । “तस्य ह. वा. एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्दैव सुतेजाचक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथगवर्मात्मा संदेहो बहुलो व्यस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादौ"-इत्यनेन च समस्तस्य तस्योपासनमुच्यते । तेनेहोभयथाप्युपासनं प्रतीतं स्यादतस्तत्र निर्धारण माह- भूतः ऋतुवज्ज्यायस्वमस्तीति । भूमशब्दः समस्ताभिप्रायः । समस्तस्यैव वैश्वानरस्योपासनमिह ज्यायः प्रतीमः । न प्रत्येकावयवस्यापि पार्थक्येन यथा क्र- तुषु दर्शपूर्णमासादिषु सामस्त्येन साङ्गप्रधानप्रयोग एवैको विवक्ष्यते न व्यस्ताना. मेव प्रयाजादीनां. तद्वत् । तथाहि भूनो ज्यायस्त्वमत्र श्रुतिरेव दर्शयति । तत्र हि द्यु प्रभृतीनामेकैकमृषीणामुपास्यं पृथक पृथग दर्शयित्वा "मूर्द्धा त्वेष आत्मनः, चक्षुटवे तदात्मनः, प्राणस्त्वेष. आत्मनः" इत्यादिवाक्यमूर्द्धादिभावं तेषां विधाय मूर्द्धा ते व्यपतिष्यत्' इत्यादि निन्दावचनात् तत्तद्वन्यस्तोपासनान्यपवदति-समस्तोपासनं च "सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति"-इत्येवं प्रशंसति । तस्मात् धुलोकादित्यवाय्वाकाशोदकपृथिव्यवयव एको वैश्वानर एवोपास्य इति सिद्धम् ॥ ॥ इति वैश्वानरोपासनाधिकरणम् ॥ . नाना शब्दादिभेदात् ॥ उपनिषत्सु खलु ब्रह्मविद्याप्राणविद्यासंवर्गविद्यापरिमरविद्यादयो नानाविद्याः श्रूयन्ते । तत्र ब्रह्मप्राप्तिफलेयं ब्रह्मविद्यापि सद्विद्याभूमविद्यादहरविद्योपकोसलविद्या: शाडिल्यविद्यावैश्वानरविद्याऽऽनन्दमयविद्याक्षरविद्यादिभेदादनेकधा विधीयते । वेद्यं हि विद्याया रूपमित्यतो वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वादासां सर्वासां ब्रह्मविद्यानामेकत्वं प्राप्नोति । तत्रेदं प्रत्युच्यते । नाना शब्दादिभेदात् प्रतिपत्तव्येति । शब्दः श्रुतिः आदि- शब्दादभ्याससंख्यागुणप्रक्रिया नामधेयानि गृह्यन्ते ॥ यथा शब्दान्तरे कर्मभेदः, कृतानुबन्धत्वादिति यजतिजुहोतिददात्यादिशब्दभेदात्कर्मभेदः पूर्वतन्त्रेऽधिगतस्तद्व- दिहापि “वेद उपासीत, स ऋतुं कुर्वीत-इत्यादयः शब्दा भिद्यमाना विद्याभेदं गमयन्ति । यद्यपि यजतिजुहोत्यादिवदिह वेदोपासीतेत्यादिवर्थभेदो नास्ति तथा- प्यनुबन्धभेदाद्विद्याभेदो गम्यते । एकस्याप्युपास्यस्य प्रतिप्रकरणं व्यावृत्ता गुणाः शिप्यन्ते ॥ तथा च गुणभेदाद्विशिष्टं वेद्यरूपं भिद्यते ततो विद्याभेद इति सिद्धम् ॥ ॥ इति शब्दादिभंदाद विद्यानानात्वाधिकरणम्॥

·( ७३ ) विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् । काम्यास्तु यथाकामं समुञ्चीयेरन् न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ यथा तावत्कर्मणामग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां भिन्नानामपि समुच्चयनियमो धुश्यते तथेहाप्यासा सर्वासां विद्यानां समुच्चयनियमः प्राप्तीतीत्यतस्तत्प्रत्युच्यते- विकल्पोऽविशिष्टफलत्यादिति । कर्मणां तावन्नित्यतातिः समुच्चयबीजं भवति । नैवं विद्यानां नित्यताश्रुतिरस्ति । सर्वासां च ब्रह्मविद्यानामविशेषेणैकं ब्रह्मप्राप्तिरेव फलं श्रूयते । तदन्यतमविद्यया कृतं भवतीति समुच्चयावश्यकत्वं नास्ति । तस्मात् पारिशेण्याद् विकल्पो न्याय्यः । अविशिष्टफलानां विद्यानां मध्यादन्यतमामेवादाय तत्परः स्थानतु तत्र तत्र विचिकित्सेत । “यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति श्रुत्या विचिकित्सायाश्चित्तविक्ष पहेतुतया ब्रह्मसाक्षात्कारसिद्धिप्रतिवन्धकत्त्व- बोधनात् ॥ १॥ अथ यत्र ब्रह्मसाक्षात्करणापेक्षा नास्ति किन्तु लौकिकविषयकामनयैव क्रियते यथा-"सय एतमेच वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति"--"स यो नाम ब्रह्मे- त्युपासते यावन्नानो गतं तवास्य कामचारो भवति" इत्येवमादयः तास्तु काम्या विद्याः क्रियावदनैव रूपेण स्वीयं फलं साधयन्तीत्यतो यथाकाम समुच्चीयेरन् न वा समुच्चीयेरन् । पूर्वहेत्वभावात् ॥ नानाविशिष्टफलत्वं विकल्पहेतुर्दश्यते ॥ तस्मादत्र याथाकाम्यं न्याय्यम् ॥ ॥ इति समफलवियाविकल्पाधिकरणम् ॥ - अङ्गेषु यथाश्रयभावः । शिप्टेश्च । समाहारात् । गुणसाधारण्य: श्रुतेश्च । न वा तत्सहभावाश्रुतेः । दर्शनाच ॥ उद्गीथादिपु क्रत्वङ्गेण्याश्रिता ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्यादिका विद्या उद्गीथादिवत् कवर्थतया कतुयु समुच्चीयन्ते उत पुरुषार्थतया यथाका भवन्तीति संशये केचित्तावदाहुः यथाश्रयभाव इति । यथैयामाश्रयाः स्तोत्रादयः संभूय भवन्ति एवं ते प्रत्यया अपि स्युः । प्रत्ययानामाश्रयतन्त्रत्वात् ॥ १॥ शिष्टश्च ॥ यथा चाश्रयाः स्तोत्रादयः शास्त्रणोपदिष्टा एवं तदाश्रिताः प्रत्यया अपि स्श्यन्ते ॥२॥ अपि च । ऋग्वेदिनां यः प्रणवः स सामदिनामुद्गीय इतिछान्दोग्ये प्रणयो- दगीथयोरैक्यशानं विधाय तत्फलार्थवादतयाह-"होतृपदनाचापि दुन्द्रीथमनुस- माहरति' इति प्रणवोद्गीथैकत्वविज्ञानमाहात्म्यादुद्गाता स्वकर्मण्यु कर्मणः प्रतिसमादधाति इत्यर्थः। तथा चेत्यमन्यत्रान्यतः सम

·( ७४ )
मुपासनानामन्यत्रविहितेपु कर्मस्वपि समुच्चयो न विरुद्ध इति प्रतिपद्यामहे ॥
रामानुजस्तु दुरुगीथं वेदनविहीनमुद्गीर्थ वेदनहानौ तस्यान्यतः समाहारात्
तस्य वेदनस्य नियमेनोपपादनं गम्यते इत्याह ॥ ३॥
उपासनगुणस्य प्रणवस्य-"तेनेयं त्रयी विद्या वर्तते-ओमित्याश्रावयति,
ओमिति शंसति, ऑमित्युद्गायति--इति साधारण्यश्रुतेश्वोपासनस्यापि साधारण्य
गम्यते । उपासनस्य प्रणवसहभावनियमादुद्वीथाद्युपासनामप्युद्गीथादिवनियमेनो-
पादानमवकल्पते । अथवा उद्गीथादयः कर्मगुणाः सर्व सर्वप्रयोगसाधारणाः श्रा-
व्यन्ते । ततश्चाश्रयसहभावात् तदुपासनसहभावोऽवकल्पते । अर्थतन्मतं प्रत्याख्या-
यसिद्धान्तमाह-न वा तत्सहभावाश्रुतेः । नैतदाश्रितानामुपासनानामुक्तरीत्या
यथाश्रयभावः संभवति ॥
उपासनानां सहभावस्याश्रुतत्वात् । "ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्र-
मुपाकरोति । स्तुतमनुशंसति । प्रस्तोतः सामगाय होतरेतद् यज" इत्यादिना यथा
स्तोत्रादीनामझानां सहभावः श्रूयते नैवमुपासनानां सहभावश्रुतिरस्ति । ननु प्रयोग-
वचनादेव सहभावः प्राप्तः स्यादिति चेन । प्रयोगवचनो हि त्वर्थानामुद्गीथादीनां
सहभावं प्रापयति नोद्गीथाद्युपासनानामपि । तेषां क्रत्वङ्गाश्रयत्वेऽपि गोदोहनादि-
वत्पुरुषार्थत्वादिति पृथगध्यप्रतिबन्धः फलमित्यत्रोक्तम् ॥ दर्शनाच्चैपां प्रत्ययानामस.
हभावं प्रतिपद्यामहे । “एवं विद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमान सर्वाश्च ऋत्विजोऽभिरक्षति".
इति विज्ञानवतेजेन ब्रह्मणेतरेषां परिपाल्यत्त्वं दृश्यते सर्वप्रत्ययोपसंहारात्तु सर्वे
सर्वविदः स्युरिति न तथाख्यायेत तस्माद् यथा काममुपासनानां समुच्चयो विक-
ल्पो वेति सिद्धम् ॥
।
:
॥ इति काङ्गाश्रितोपासनानां याथाकाम्याधिकरणम् ॥
इति तृतीतः सगुणोपासनापादः ॥ ३॥.
अथ चतुर्थो निर्गुणविद्यापादः ॥४॥
पुरुषार्थाऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ १॥ शेषत्वात् पुरु-
पार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥२॥ आचारदर्शनात् ॥३॥
तच्छु ते ॥४॥ समन्वारम्भणात् ॥५॥ तद्वतो विधानात् ॥६॥
नियमाच ॥७॥ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥८॥

·(७) तुल्यं तु दर्शनम् ॥९॥ असार्वत्रिकी ॥१०॥ विभागः शतवत ॥११॥ अध्यययनमात्रवतः ॥१२॥ नाविशेषात् ॥१३॥ स्तुत- येऽनुमतिर्वा ॥१४॥ कामकारेण चैके॥१५॥ उपमई च ॥१६॥ ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥१७॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चाप- वदति हि ॥१८॥ अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥१९॥ विधि- वा धारणवत् ॥ २०॥ ब्रह्मगुणानामादित्यमनोवैश्वानरादीनां कर्मरूपतया तदाश्रितविद्याः सगुणो- पासनायाः कर्मसमुचितत्वात् संभवति कर्मण्यनुप्रवेशः। तत्र कर्मणैव पुरुषार्थ- सिद्धिरित्यपि शक्यते वकुम् ॥ अर्थातः ॥ औपनिषदमात्मज्ञानमधिकारिद्वारेण कर्मण्येवानुप्रविशति । किं वा स्वतन्त्र पुरुषार्थसाधनमिति मीमांसायामुच्यते॥ अत औपनिषदादात्मज्ञानात् पुरुषार्थी भवतीति वादरायण आचार्यों मन्यते । शब्दप्रत्ययात् । तथा हि श्रूयते । “तरति शोकमान्मषित्-स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । ब्रह्मविदामोति परम् । आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिर यावन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्यै। स सर्वांश्च लोकानामोति सर्वांश्च कामान् यस्तमात्मा- नमनुविद्य विजानाति" । इत्येवंजातीयका श्रुतिर्विद्यायाः पुरुषार्थत्वं भावयति ॥१॥ अथान मतान्तरं जैमिनिराचार्यों मन्यते कर्तृत्वेनात्मनः कर्मशेषत्वात् ॥ तद्विज्ञानमपि ब्रोहिप्रोक्षणादिवद् विषयद्वारेण क्रत्वर्थमेव । न तु पुरुषार्थम् । आत्म- शाने फलश्रुतिस्तु पुरुरार्थवादो यथान्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु । यस्य पर्णमयी जुहूर्भ- वति न स पापं श्लोकंगोति । यदङके चक्षुरेवं भ्रातृव्यस्य वृक्ते । इत्यादिपु कर्माजद्रव्यसंस्कारस्य यथाफलश्रुतिरर्थवादस्तद्वत् ॥ उक्तंच-"द्रव्यगुणसंस्कार- कर्मसु पयर्थत्वात् फलश्रुतिर्थवादः स्यादिति ॥२॥ विदुषामपि यज्ञादिकर्मप्रवृत्तावाचारदर्शनाच्वैतदेवं गम्यते । “जनको छ वैदेहो वहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे"। "यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोहमस्मीत्यश्वपतिः कैकेयः प्रोचे । एवमादयो हि ब्रह्मविदामाचारा विद्यायाः क्रत्वर्थत्वं गमयन्ति यदि केवला- दात्मज्ञानात् पुरुषार्थसिद्धिः स्यातदि तेपी जनकाश्वपत्युदाल कादीनामात्मज्ञानवता कर्मतु प्रवृत्तिनं स्यात् ॥ तस्माद्विद्या कङ्गिम् ॥ तच्छुतेः । “यदेव विद्यया करोति श्रद्वयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति विद्यायाः कम्मोपकारत्वं श्रूयते। "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति विद्याकर्मणोः फलारम्भे साहित्याच्च विद्यायाः स्वातन्त्र्यं नास्तीति गम्यते।अपि च "आचार्यकुलादमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्थाध्यायमधीयानः"-इत्यादि श्रुत्या समस्तवेदार्थविज्ञानवतः कर्माधिकारविधानाद् विज्ञानस्य स्वातव्येण फलहेतुत्वं नास्तीति प्रतीयते "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं ·( ७७ ) यदपि तच्छुतेरित्युक्तं तत्प्रत्युच्यते । यदेव विद्यया करोतीत्येपाथतिरुद्गीथांव. द्याभिसंबन्धादसार्वत्रिकी न सर्वविद्याविषयास्ति ॥६॥ यदपि--"न विद्याकर्मणो समन्वारभेते इत्युक्तं तत्र चूमः ॥ यथा शतमाभ्यां दीयतामित्युक्ते पञ्चाशदेकस्मै पञ्चाशदपरस्मै दीयते तददिहापि विभागो द्रष्टव्यः- विद्यान्यं पुरुषं स्वफलाय समन्वारभते कान्यं स्वफलायेति॥७॥ यञ्चोक्तं तद्वतो विधानादिति तच्छब्दाध्ययनमात्र तो द्रष्टव्यम् वान । यमध्य- यनविधिववोधपर्यन्तं प्रवर्तयति । तदर्थविचारे च पुरुपः स्वयमेव प्रवर्तते । तथा च कर्मार्थी कर्मज्ञाने मोक्षार्थी तु ग्रामज्ञाने प्रवर्तते । तत्र कम्विवोधनं भवतु कर्माधिकारे कारणम् ॥ औपनिषदमात्मज्ञानं तु स्वातन्त्र्येणैव संभाव्य ते पुरुषार्थ इति मः ॥ अथवाध्ययनविधिरस्त्वर्थावबोधस्यापि प्रवर्तकः । तथापि न वाच्य- वाचकमावसंघन्धज्ञानमात्रं विद्या स्यात् । प्रत्यगात्मपरमात्मयाथार्थ्यज्ञानस्पेह 'विद्यात्वेन विवक्षणात् । तच नाध्ययनमानवतः संभवति । मनननिदिध्यासनाभ्यां पश्चादुपपाद्यत्वात् । तथा च शब्दार्थज्ञानस्याङ्गत्वोपपादनेऽपि न विद्याया अगावं संभवतीति पुरुषार्थत्वं सिद्धम् ॥ ८ ॥ एवं नियमादित्यपि विदुपो नास्ति नियमः । कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यविशेषण नियमविधानात् तस्याविद्वाद्वपयत्वात् ॥ अथवा विद्वद्विषयतायामपि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानमेतइष्टव्यम् । यावजीवं कर्म कुर्वत्यपि विदुपि विद्यासामर्थ्यान्न कर्म लिप्यते नरे इत्युक्तर्विद्यास्तुत्यवगमात् ॥ ६ ॥ अपि च-"एत व स्म वै तत्पूर्व विद्वांसः प्रजा न कामयन्ते कि प्रजया करिष्याम येषां नोयमारमा लोकः" इत्येवं प्रत्यक्षीकृतविद्याफला एके विद्वांसो विद्यया कामकारण प्रजादीनां गार्हस्थ्यधर्माणां परित्यागं परामृशन्ति ॥ १०॥ अपि च "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् इष्टे परावरे" । यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तम्केन के पश्येत् । केन जित्। इत्यादिना समस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य कर्माधिकारहेतोः प्रपञ्चस्य विद्या- 'सामर्थ्यादुपमर्दमामनन्ति । तथा च कम्मोच्छित्तिहेतीविद्यायाः कङ्गित्वं नैव संभवतीति स्वातन्त्र्यं विद्यायाः सिद्धम् ॥ ११ ॥ अपि च ऊर्ध्वरेतःसु विद्याश्रूयते । न च तेषामग्निहोत्रादीनि कर्माणि सन्तीति .कर्माभावात् तत्र विद्यायाः काङ्गत्वं नोपपद्यते । यत्तद्धरेतसामाश्रमा नैव सन्ति यावलीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिना कर्मणां यावजीयाधिकारश्रवणात् कर्मत्याग- लक्षणस्याश्रमस्यासंभाव्यमानत्वादिति कश्चिद् ब्रूयात्-तन्न । शब्दे हि "त्रयो धर्मस्क- न्धा" "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते" तपश्रद्धे ये ह्युपचसन्त्यरण्ये"-एतमेव प्रयाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति' "ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद" इत्यादिपु तच्छयणात् । यावशीयमग्निहोत्रमिति श्रुतिस्त्वविरक्तविषया द्रएव्या । जैमिनिस्तु प्रयो धर्मस्कन्धा

·सिद्धान्तः ॥३॥
.
कर्मणो निवृत्तानां केवलायां विद्यायां प्रवृत्ति श्रावयति । "एतावदरे खल्ववृतत्त्वमि-
(७६ )
त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरें"। एतद्वै जरामयं सत्रं यदग्निहोत्र
जरचा वा ह्येवास्मान्मुच्यते मृत्युना वा"---इत्येवंजातीयकानियमादपि कर्मशेपर
विद्याया गम्यते तस्माद् विद्या पूर्वकं कर्मव पुरुषार्थी विद्या तु क्रत्वा इति मिने
बादरायणस्य मते तु न शेपत्वात् पुरुषार्थवादो युक्तः ॥ अधिकोपदेशात् ।
यदि संसायंवायं शारीर आत्मा कर्ता भोक्ता चेहोपनिपत्सु शरीगत् पृथकत्वेनोप.
दिष्टः स्यात् तहि कतुरात्मनः क्रियाङ्गत्यात्तज्ज्ञानस्य परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः
स्यात् । अधिकं तु शरीरादात्मनोऽसंसारीश्वरः कतृत्वादसंसारधर्मरहितोऽप-
हतपाप्मत्वादिलक्षणः परमात्मा वेद्यत्वेनोपदिश्यते"--इति । "नेतरोऽनुपपत्तेः भेद-
व्यपदेशाच्च, अनुपपत्तस्तु न शारीरः, । इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासंभवात्,
अधिकं तु भेददेशानिर्देशाद्" इत्येतेषु सूत्रेपु प्रागेयोपपादितम् । न स कर्तृत्वेन
यज्ञाधिकारिपुरुपत्त्वेन च क्रियास्वनुप्रविशतीत्यतस्तद्विज्ञानं न क्रियाशेपः । वेद्य-
स्यात्मन एवंविधस्यैव श्रुत्या दर्शनात् ॥ अपहतपात विजरो विमृत्युः' । “यः
सर्वज्ञः सर्ववित्" । "भीपास्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्य्यः । एतस्य वा अक्षरस्य
प्रशासने गार्गिः सूर्याचन्द्रमसौ विधृतो तिष्ठतः द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः ।
तदक्षत चहु स्यां प्रजायेय तत्तेजोऽसृजत" इत्यादिश्रुतिभिःपरमात्मैवेह वेद्यत्वेन
विधीयते । तद्विज्ञानमक्रियाङ्गत्वात् स्वतन्त्र पुरुषार्थः संभवति ॥ ननु "आत्मनस्तु
कामाय सर्व प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । यः प्राणेन प्राणिति स ते आत्मा
सर्वान्तरो य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते" "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि"। इति
संसारिणः प्रत्यगात्मन एव वेद्यतयाऽनुकर्षणान्न जीवात्मनोऽतिरेकेणाधिक किश्चिद्वे-
द्या स्ति-इति चेन्न । “अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् योऽशनायापिपासे
शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः
पुरुषः” इत्यादिवाक्यशेः पारमेश्वरमेव हि शारीरस्य पारमार्थिक रूपं शारीरत्वं
तूपाधिकृतमित्यावेदयतुं यत्र तत्र प्रत्यगात्मनिरूपणेऽपि मुख्यतया परमात्मनिरूपणा-
यैव शास्त्रस्य प्रवर्तमानत्वात् ॥ ४ ॥
यदुक्तं विद्यायाः कर्मशेषत्वे आचारदर्शनं हेतुरिति, तत्र ब्रूमः । आचारदर्शन
तु तुल्यमकर्मशेपत्वेपि विद्यायाः । तथा हि-"एतद स्म वैतद्विद्वांस आहुपयः
कावषेयाः-किमर्था वयमध्येषामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे-एतद्व स्न वै तत्पूर्व
विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रिरे'। एतं वैतमात्मानं विदित्वा ब्राहाणाः पुत्रैषणा
.याश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचा चरन्ति" । इत्यादिश्रुतिः
ति होक्तवा याज्ञवल्क्यः प्रवव्राज,, इत्यादिश्रुत्या च ब्रह्मविदां याज्ञवल्क्यादीनाम-
कर्मनिष्ठत्वं दृश्यते । “यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहमस्मीति हि लिङ्गदर्शनं वैश्वानर
विद्याविषयम् । तत्र ब्रह्मविद्यायाः लोपाधिकायाः कर्मसाहित्यदर्शनेऽपि नैकान्ततः
सर्वासां ब्रह्मविद्यानां कर्माङ्गत्वं संभवति ॥ ५ ॥

·( ७७ ) यदपि तच्छुतेरित्युक्तं तत्प्रत्युच्यते । यदेव विद्यया करोतोयेपा तिरुद्गीथाच - 'धाभिसंबन्धादसार्वत्रिकी न सर्वविद्याविषयास्ति ॥६॥ यदपि-"न विद्याकर्मणी समन्वारमेते इत्युक्त तत्र मः॥ यथा शंताभ्यां दीयतामित्युक्ते पञ्चाशदेकस्मै पञ्चाशदपरस्मै दीयते तददिहापि विभागा द्रष्टव्यः । विद्यान्यं पुरुपं स्वफलाय समन्वारभते कम्ान्यं स्वफलायेति ॥ ७॥ यच्चोक्तं तद्वतो विधानादिति तच्छब्दाध्ययनमात्र तो द्रष्टव्यम् वान । यमध्य- यनविधिवियोधपर्यन्तं प्रवर्तयति । तदर्थविचारै च पुरुपः स्वयमेव प्रवर्तते । तथा च कर्मार्थी कर्मशाने मोक्षार्थी तु ब्राह्मज्ञाने प्रवर्तते । तत्र कर्मावबोधनं भवतु कर्माधिकारे कारणम् ॥ औपनिपदमात्मज्ञानं तु स्यातन्त्र्येणैव संभाव्य ने पुरुषार्थ ‘इति ब्रूमः ॥ अथवाध्ययनविधिरस्त्वर्थावबोधस्यापि प्रवर्तकः। तथापि न वाच्य- वाचकभावसंवन्धज्ञानमात्रं विद्या स्यात् । प्रत्यगात्मपरमात्मयाथार्थ्यज्ञानस्येद 'विद्यात्वेन विवक्षणात् । तच नाध्ययनमात्रवतः संभवति । मनननिदिध्यासनाभ्यां पश्चादुपपाद्यत्वात् । तथा च शब्दार्थशानस्याङ्गत्वोपपादनेऽपि न विद्याया अङ्गत्वं संभवतीति पुरुषार्थत्वं सिद्वम् ॥ ८ ॥ एवं नियमादित्यपि विदुषो नास्ति नियमः । कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यविशेषण 'नियमविधानात् तस्याविद्वादपयत्वात् ॥ अथवा विद्विपयतायामपि विद्यास्तुतये कर्मानुज्ञानमेतद्दष्टव्यम् । यावञ्जीवं फर्म कुर्वत्यपि विदुपि विद्यासामर्थ्यान्न कर्म लिप्यते नरे इत्युक्तर्विद्यास्तुत्यवगमात् ॥ ६ ॥ अपि च-"एत स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते कि प्रजया करिष्याम: येषां नोयमात्मा लोकः" इत्येवं प्रत्यक्षीकृतविद्याफला एके विद्वांसो विद्यया कामकारेण प्रजादीनां गार्हस्थ्यधर्माणां परित्यागंपराशन्ति ॥१०॥ अपि च "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् एप्ले परावरे"। यत्रत्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तम्केन कं पश्येत् । केन कं जित्। इत्यादिना समस्तस्य क्रियाकारकफललक्षणस्य कर्माधिकारहेतोः प्रपञ्चस्य विद्या. ‘सामर्थ्यादुपमर्दभामनन्ति । तथा च कर्मोच्छित्तिहेतीविद्यायाः कर्माङ्गत्वं नैव संभवतीति स्वातन्त्र्यं विद्यायाः सिद्धम् ॥ ११ ॥ अपि च ऊर्ध्वरेतःसु विद्या श्रूयते । न च तेषामग्निहोत्रादीनि कर्माणि सन्तीति कर्माभावात् तत्र विद्यायाः कर्माङ्गत्वं नोपपद्यते । यत्तूर्ध्वरेतसामाश्रमा नैव सन्ति यायजीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिना कर्मणां यावजीवाधिकारश्रवणात् कर्मत्याग- लक्षणस्याश्रमस्यासंभाव्यमानत्वादिति कश्चिद् ब्रूयात्-तन्नाशब्दे हि "त्रयो धर्मस्क- न्धा" "ये चेमेऽरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते" तपाश्रद्धे ये ह्युपचसन्त्यरण्ये"-एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति' "ब्रह्मचर्यादेव मजेद्" इत्यादिषु तच्छवणाद । यावलीवमग्निहोत्रमिति श्रुतिस्त्वविरक्तविपया द्रष्टव्या । जैमिनिस्तु यो धर्मम्कन्धा .

·( ७८ ) इत्यादिषु शब्देवाश्रमान्तराणां परामर्श मन्यते न तु विधानम् । यतस्तत्र लिङ्गादीना- मन्यतमश्चोदनाशब्दो नास्ति । रामानुजीय स्वनुचोदनादिति पञ्चमीपाठादविधाना दित्यर्थः । तस्मान्नैते आश्रमाः श्रुत्या विधीयन्ते किन्तु ब्रह्मसंस्थताया आत्यन्तिक- फलत्वं स्तोतुस्मृत्याचाराभ्यां प्रसिद्धानामल्पफलानां तेषां त्रयाणां पुण्यलोकाना- मिहानुवादः क्रियते "सर्व एते पुण्यलोकाभवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति"-अपिचाप- वदति हि प्रत्यक्षा श्रुतिराश्रमान्तरम् ।” वीरहा वा एष देवानां योऽग्निसुद्वासयते" । "आचार्यायप्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुमा व्यवच्छेत्ली:""नापुत्रस्य लोकोऽस्तीति" "तत्सर्वे पशवो विदुः"-इत्येवमाया। एतद्वै जरामयं सत्रं यदग्निहोत्रं जरया वाह्य वास्मान्मुच्यते मृत्युना वेति श्रुत्त्या यावजीवनं नित्यत्वेनाग्निहोत्रादि कर्मणां विधा. नात् कर्मप्रतिषेधलक्षणस्याश्रमस्य प्रतिषेधावगमाञ्च ॥ एव स्थिते "ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदिति जाबालानां श्रुतिरेकदेशिनीति चेद-अत्राह भगवान् बादरायणः। अनुष्ठेय- माश्रमान्तरं प्रतीयात् । सास्यश्रुतेः । सामाना हि गार्हस्थ्येनाश्रमान्तरस्य परामर्श- श्रुतिश्यते "त्रयो धर्मस्काधा" इत्यादिः। अत्र हि स्कन्धत्रित्वं प्रतिज्ञायते। न चाश्रम- यसम्बन्धादन्यत्र यज्ञादीनानुत्पत्तिभिन्नानांभूयसांधर्माणांत्रित्वेऽन्तर्भावोऽवकल्पते। उपपद्यतेहि यज्ञादिलिङ्गो गृहाश्रम एको धर्मस्कन्धः। ब्रह्मचारीति स्पष्टं निर्दिष्ट एवाश्रमो द्वितीय स्कन्धः । ये चेमेऽरण्ये इत्यरण्यलिङ्गाच्छद्धातपोभ्यां पञ्चाग्निविद्यया तृतीयो वानप्रस्थाश्रमः स्कन्धः ॥ अथैभ्यस्त्रिभ्यो विशिष्टफलस्तुरीयो ब्रह्मसंस्थता- रूपः पारिव्रज्याश्रमः प्रतिपाद्यते । एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति इति इत्थं च तुरीयाश्रमत्य फलाधिकत्वं दर्शयितुमितरेषां त्रयाणां परामर्शतोऽपी- दमाश्रमान्तरमनुष्ठ यं प्रतिपद्यामहे । अपि वा नेदं परामर्शमात्रं किन्तु विधिरेवा- यमाश्रमान्तरस्य शक्यतेऽभ्युपगन्तुम् । “अधस्तात् समिधं धारयन्ननुद्रवेद-उपरि हि देवेभ्यो धारयति" इति । धारणवत् । अत्र यथा सत्यामप्यधो धारणेनैकवाक्य- ताप्रतीतो धारणस्याल्यत्र विधानाभावाद् पूर्वत्वादुपरिधारणस्य विधिः कल्प्यते एवमिहापि पुण्यलोकफलास्त्रयो धर्मस्कन्धाः ब्रह्मसंस्था त्वमृतफलेति त्रयाणां परामर्शनकवाक्यताप्रतीतावपि विध्यन्तरस्यादर्शनादपूर्वत्वाद्विधिरेवाभ्युपगम्यते । उक्तं च शेषलक्षणे-"विधिस्तु धारणोऽपूर्वत्वात्" इति । तस्माद् ब्रह्मचारिगृह- मेधिवैखानसभिक्षुलक्षणाश्चत्वार आश्रमा एवानया श्रुत्या साम्येन श्रूयन्ते-इति सिद्धम् । अपि वा प्रत्यक्षमेवान्यत्र चत्वारोऽप्याश्रमाः श्रूयन्ते यथामनन्ति जावाला:- ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् । गृही. भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा-ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् । गृहाद्वा वनाद्वा यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रव्रजेत्" इति । “अथ पुनरेव व्रती वाऽवती वा स्नातको वाऽस्नातको वा उत्सन्ना- ग्निरनग्निको वा परिव्रजेत्”-अथ परिवाइविवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिर- द्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति" इत्यादिषु । तस्मात् सिता ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः सिद्धं चोर्ध्वरेतः कर्मनिष्ठेष्वपि विद्याया विधानात्तस्याः स्वातन्त्र्यम् ॥ ॥ इति विगविशेषस्य कमाइत्वाभावाधिकरणम् ॥

·( ७६ ) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् भावशब्दाच । "स एप रसानां रसतमः परमः पराहोऽष्टमो यदुद्गीथः" । इयमेवर्गग्निः साम । अयं वाव लोक एपोऽग्निश्चितः" तदिदमेचोक्यमियमेव पृथ्वी"-इत्येवमादि- श्रुतय उद्गीथादिस्तुत्यर्थाः सन्त्युपासनविध्यर्था वैति संशये केचित्तावदाहु:-कर्मा- झानामुद्गीथादीनामुपादानात् स्तुतिमात्रं मन्यामहे इति । यथा “इयमेवपृथ्वी जुहुरादित्यः कूर्मः स्वीक आहवनीयः" इत्यादयो जुहादिस्तुतयस्तद्वत्त्ववय- वभूतोदीथादिस्तुतिमात्रमिदं स्यादिति चेन । अपूर्वत्वात् । अप्राप्तार्थविधानादु- पासनविधिरयं भवति । इयमेव जुहूरित्यादि तु विधिसंनिधाउपादानाद्विधि. शब्दस्य चास्यशेषत्वमापद्यते इति विधिनास्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति न्यायेन संभवति स्तुतिः । प्रकृते तु प्रदेशान्तरपठितानामुद्रीथादीनां प्रदे- शान्तरपठिता एताः श्रुतयो न वाक्यशेषत्वाय कल्पन्ले इति न स्तुति. ॥ भाव- शब्दाच्च । “उद्गीथमुपासीत् सामोपासीत् अहमुकथमस्मीति विद्यात्-इत्यादयश्च विस्पर्ट विधिशब्दाः श्रूयन्ते । प्रतिप्रकरणंफलानि च श्रूयन्ते-"आपयिता हवैकामानां भवति कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्वाश्च वृत्ताश्चेत्यादीनि । तस्मादुद्गीथादिश्रुतय उपासनविधानार्थाः सन्तीति सिद्धम् ॥ ॥ इति विद्याप्रकरण पठितानां काङ्गस्तुतीनां कांगत्वाभावाधिकरणम् ॥ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् तथा चैकवाक्यतोप- वन्धात्! कर्मप्रकरणे तावद् अश्वमेधे यशे पुत्रामात्यपरिवृताय राज्ञे पारिलयमावलीत आख्यानानि शंसन्तीत्यादिश्रु त्या नानाविधाख्यानकथनं विहितम्-प्रथमेऽहनि "मनुर्वैवस्वतो राजा-इत्यादि-द्वितीयेऽहनि “यभो वैवस्वत" इत्यादि । तृतीये- ऽहनि धरुण आदित्य इत्यादि । एवमिहापि विद्याप्रकरणे उपनिषत्तु-श्वेतकेतु- हरुिणेय आस । जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाय सास" इत्यादीन्याख्यानानि यहूनि दृश्यन्ते तेपामप्याख्यानसामान्यार पारिनवप्र- योगार्थत्वं संभाव्यते इति चेन्न । केपांचिदेवाख्यानविशेष परिगणय्य तत्र पारिप्लवशब्देन विशेपितत्वात् तेषामेव पारिश्वार्थ नवनत्वविशेषणवयव्य स्यात् । तस्मादुपनिषत्स्वाख्यानश्रुतयो न पारिसुवार्थाः चिन्तु विद्याविशेषर तिपत्त्यर्थाः स्युः । तथाचैकवाक्यतोपवन्धात् । पारिशवानम्युपगने सत्येपर माख्यानानां संनिहिताभिर्विद्याभिरैकवाक्यतयोपनियोजयते। यया यी ब्राह्मणे आत्मा या अरे द्रष्टव्य इति विद्यया प्रावईनर्षि भानोत्लि प्राड विद्ययकवाक्यता संदर्भः ॥ तस्माद्विद्याविध्ययंता सिति न पारिसावा इत्युपनिपत्पठितानामाख्यानानां वाइलमान ·- ( ८० ) अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा॥४॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादि श्रुते- रश्ववत् ॥ शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तढङ्गतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ विद्यायाः स्वातःध्येण पुरुषार्थहेतुत्वादेव च विद्यया स्वार्थ सिद्धौगृहाश्रमक- मणामग्नीधनादीनामपेक्षा नास्ति । विद्यावन्तो रार्धरेतस आश्रमिणः सन्तीति तदाश्रमेऽग्याधानपूर्वकाखिलयज्ञकर्मानपेक्षणात् केवलयां विद्ययैवामृतत्वप्राप्तिः फल- मुपपद्यते॥ इत्यूवरेतसांकृतविशानां विद्यायां यज्ञादिकर्मापेक्षानास्ति इति प्रथमः प्रस्तावः ॥१॥ विद्यायां कर्मानपेक्षा दर्शिता तत्प्रत्युच्यते । अस्ति विणयां सर्वाश्रमकर्मा- पेक्षा दर्शिता तत्प्रत्युच्यते । अस्ति विद्यायां सर्वाश्रमकर्मापेक्षा । तमेतं वेदानुवच- नेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन"-इति यज्ञादीनांविद्या- साधनत्वश्रुतेः। "अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते । ब्रह्मचर्यमेव तत्" इत्यत्र विद्या. साधनस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञादिभिः संस्तवात्तेषां विद्यासाधनत्वावगतेश्च । "कपायपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कपाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते"-इति स्मृतिरपि ज्ञानोदये कर्मणां हेतुत्वमुपपादयति । नत्वेवं सति पूर्वाधि- करणविरोधः स्यादिति चेन्न । अश्वविद्याया योग्यतावशेन व्यवस्थानात् । यथाश्वो योग्यतानुरोधाद्रथचर्यायां युज्यते न लागलाकर्षणे । एवमियं विद्या स्वोत्पत्ती सर्वाण्याश्रमकाण्यपेक्षते उत्पन्नया तु तया स्वफलोत्पादने स्वातन्त्र्यात् तानि नापेक्ष्यम्ते इति शङ्करः । तथा चोर्ध्वरेतसां चिदुपां विद्यायज्ञादिपूर्वाश्रमसर्वकर्म- निरपेक्षा भवति उत्पन्नत्वात् । गृहस्थानां तु कमिणां विविदिषावतां विधायज्ञादि- सर्वकर्मसापेक्षा भवति उत्पाद्यत्वात्-इति रामानुजोऽधिकरणद्वयं समर्थयति । शंकरस्तु विद्याया यशादिकर्मसापेक्षत्वे निवृत्तकर्मणां परिबाजामपि विद्यानधि कारः स्यादतो गृहस्थपरिवाडादिसर्वसाधारण्येन विद्यायां यज्ञादिनिरपेक्षवं पूर्वसूत्रेण पूर्वपक्षीकृतम् । तदपचादेन चेदानीमुत्तरसूत्रेण गृहिणां परिबाजी च तन्निवृत्तिरूपयोर्गार्हस्थ्यपारिवाजयोभैदाव्यवस्था क्रियते-तथा च परिव्राजकेषु विद्यायामनपेक्षितस्य यज्ञादिकर्मणो गृहस्थेवपेक्षा युज्यते इति सूत्रद्वयमेकाधिकरण माहुः। इति विद्योत्पत्तौ यज्ञादिकर्मापक्षा विद्यते इति द्वितीयः प्रस्तावः ॥२॥ घद्यपि यज्ञादिश्रुतेर्यज्ञादीनां कर्मणां विद्यासाधनत्वमाख्यातं . तथापि तु विद्यासिद्धयर्थ शमदमाधुपेतः स्यात् । “तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षा समाहिती भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति" इति विद्यासाधनत्वेन तेषां विधानात् । विद्याङ्गतया च तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् । अयमर्थः। न केवलं यज्ञादिभिरेवेयं विद्या ·स्योत् अपि तु सत्यपि यशाद्याचरणे शमदमादिमिरवैपा विद्या संपद्यते । एवं. विदिति विद्यासंयोगाच्छमादीनि तावत् प्रत्याससानि विद्यासाधनानि । यज्ञादीनि तु विविदिपासंयोगाद्वहिरङ्गसाधनानि । न च करणब्यापारतद्विपर्ययरूपत्वेन कर्मणां शमादीनां च परस्परविरोधः शङ्कयः। विहितत्वान्नित्यानुष्ठेयानां यज्ञादिक- र्मणामत्यागेन अविहितानामविहिताप्रतिपिद्धानां भोजनादिव्यतिरिक्तानां काम्य- कर्मणां चोपरामेन च कर्मणां शमादीनां च भिन्नविषयत्वादविरोधात् । अत्र शंकर- स्तु यज्ञादिमिरेवैतां विद्यामवातुमिच्छतीति विद्यास्तुतिपराया यज्ञेनविविदिपन्तीति श्रुतेर्यज्ञादिविधायकत्वाभावादविहितत्वाद्विद्यायां यज्ञाद्यपेक्षा नास्ति । तथापि तु शमादीनां विद्याइतया विधानाद' विहितानां चावश्यानुष्ठ यत्वाद्विद्यानिवृत्त्यर्थं शादमाद्युपेतःस्यात्-"इत्येवमिदं सूत्र पूर्वाधिकरणेऽन्तर्भाव्य त्रिभिः सूत्ररैकाधि- करण्यमभिप्रेति ॥ इति विद्यासिद्धौ शमदमादिकर्मविशेषापेक्षा विद्यते इति तृतीयः प्रस्तावः॥३॥ ॥ इति कर्मविशेषाणा विद्याङ्गत्वाधिकरण ४॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ अबाधाच । अपि च स्मय॑ते । शब्दश्चातोऽकामकारे॥ प्राणसंधादविद्यायाम्-न वा पचंथिदि किञ्चनाननं भवतीति छन्दोगा आम- नन्ति । "न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतमिति वाजसनेयिनश्च । तत्रेदं सर्वानानुज्ञानं शमादिवद्विद्याई विसीयते अथवा स्तुत्यर्थ संकीर्यते इति चिन्तायां केचिदाहु:-"न कांचन परिहर तब्रतमिति चामदेव्यविद्याविषयेण सर्वस्थ्यपरित्यागवचनेन सामान्यविषयं गम्यागम्यविभागशास्त्रं यथा वाध्यते तथे. हापि प्राणविद्याविपयेण सर्वान्नभक्षणवचनेन भक्ष्याभक्ष्यविभागशास्त्रं पाध्यते । तथा वेयं प्राणविवागतया भक्ष्याभक्ष्यनियमनिवृत्तिर्विधीयते इति। तत्रेदं प्रत्युच्यते । नेदं सर्वानानुशानं विधीयते विधिशन्दाभावात् । किन्तु माणात्यये सति परस्या- मापदि सर्वमन्नमदनीयत्वेनाभ्यनुज्ञायते । प्राणात्यये तद्दर्शनात् । मटचीहतेषु कुरु- पु चामायणा ऋपिरापद्त इभ्यग्रामे वसन् सामिखादितान् कुल्मापांश्चखादानु- पानं च्छिष्टदोपात् प्रत्याचक्षे । न वा अजीविष्यमिमानखादन कामो म उदपान- मिति च ब्रुवन् प्राणात्यये प्रसंगे आपद्धर्मतया प्राणसंधारणायाभक्ष्यभक्षणमयमनु- मन्यतेस्म । तस्मान स्वस्थावस्थायामभक्ष्यभक्षणमनुज्ञायते । अनुपानप्रत्याख्यानेन तथावगमात् । एवं सत्याहारशुद्धि विधायकशास्त्राणामवाधाच्च । अन्यथा भक्ष्या- भक्ष्यव्यवस्थाया अभावे-"आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिरित्यादि शास्त्राणां वाधः स्यात् ।। स्मर्य्यतेऽपि चापदि सन्निभक्षणमविशेषेण-"जीवितात्ययमापनो योऽन्नमत्ति यत- स्ततः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रभिवाम्भसा ॥ इति ॥ अनापदि चानन्नवर्जन स्मय्यते मह नित्यं ब्राह्मणो वर्जयेत् । सुरापस्य ब्राह्मणस्योपणामासिञ्चयुः सुरामा- स्थे । सुरापाः क्रिमयो भवन्यभक्ष्यमक्षपादि.यदि शब्दश्वातोऽननमतिवेधकोऽकाम- ·( ८२ ) कारनिमित्ते श्रूयते । यथा कठानां संहितायां-"तस्माद् ब्राह्मणः सुरां न पिवेत्" पाप्मना नोत्सृजा इति । तस्मादनशभक्षणानुमतिरापद्विपया स्यादर्थवादरूपैवेति बोध्यम् ॥ ॥ इति सर्वानादनस्य यापद्धर्मस्य विद्याङ्गत्वाभावाधिकरणम् ॥ विहितत्वाचाश्रमकापि । सहकारित्वेन च । सर्वथापि त एवो- भयलिङ्गात् । अनभिभवं च दर्शयति ॥ यज्ञादीनां गृहस्थाश्रमकर्मणां विद्यासाधनत्वमाख्यातं कित्त्वाश्रममात्रनिष्ठै, तीच्छाराहित्याद्विद्यामकामयमानस्तानि कर्माण्यनुष्ठेयानि नवेति चिन्तायामुच्यते । यावजीवमग्निहोत्रं जुहतीति नित्यविहितत्वाच्चेदमाश्रमकर्म यज्ञादिकं विद्यामका. मयमानैरपि कर्तव्यमेव । नन्वेषां नित्यत्वेन कर्तव्यताप्राप्तौ विद्यासाधनत्वं न स्या- दिति चेन्न । विद्यासहकारित्वेन चैपामभ्युपगमात् । सहकारित्वं चोपकारकत्वम् । तच्च विद्योत्पत्तौ द्रष्टव्यं न तु विद्याजन्यफलोत्पत्तौ । विद्याफलस्यासाध्यत्वात् । नन्वेवं तर्हि यज्ञादीनामाश्रमधर्मत्वेन नित्यत्वे तेपामकामेनापि कर्तव्यताप्राप्तौ विद्या- कामेन विद्योत्पादने सहकारितयाऽन्यानि यज्ञादीनि कार्याणि स्युरथवा नित्यैरेव तैः कृतैः कर्मभिर्विद्यापि संपद्यते इति चिन्तायामुच्यते । सर्वथापि त एवोभयलि- झात् इति । आश्रमधर्मत्वेन सहकारित्वेन चैकविधा एव धर्मा अनुष्ठ या न तु नित्य- यज्ञानुष्ठानानन्तरं विद्याकामनया पुनर्द्वितीयानुष्टानमवकल्पते । यथा कुण्डपायिना- मयने मासमग्निहोत्रं जुह्वतीति यावजीवकर्तव्यानित्याग्निहोत्रापृथगेव मासकर्त- व्याग्निहोत्रं विधीयते नैवमिह कर्मभेदो विधीयते । एकषामेव कर्मणामुभय- लिङ्गात् नित्यकृतकर्मभिरेवंविद्योत्पत्तेरपि संभवात् । उभयलिङ्गत्वमुभयनिर्वाह कत्वम् । अथवा श्रुतिस्मृती लिंगे स्तः । श्रुतिलिङ्गं तावत्-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीति सिद्धवदुत्पन्नरूपाणि यज्ञादीनि विविदिषायां विनियुक्ते न तु सामाग्निहोत्रं जुबतीत्याविदटूर्व रूपमुत्पादयति । स्मृतिलिङ्गं यथा-अना. श्रितः कर्मफलं कायं कर्म करोति यः । इति विद्योत्पादक कर्म दर्शयति ॥ अनभि- भवं च दर्शयति श्रुतिर्ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नस्य रागादिभिः क्लेशैः । “एष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्य्यणानुविन्दते इत्यादिना। इति शंकरः । अहरहरनुष्ठीयमानैयशा- दिभिर्विशुद्धऽन्तःकरणे प्रत्यहं प्रकृष्यमाणा विद्या भवति न तु कर्मणा विद्याया अभिभवं दर्शयतीति रामानुजः । तस्माद्यज्ञादिकर्माण्याश्रमधर्मतया नित्यानुष्ठ यानि सन्ति विद्यासहकारीणि चेति सिद्धम् । ॥ इति अकामकृत्तानामपि नित्यानां यज्ञादिकर्मणां विद्याङ्गत्वाधिकरणम् ॥ ।

·( ३ ) अन्तरा चापि तु तदृष्टेः । अपि च समाप्यते। विशेषानुग्रहश्च । अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच। द्रव्यसंपत्त्यभावादाश्रमधर्माशानाहा ये कमपि नाश्रमधर्म पालयन्ति तेऽन्तराल- वर्तिनो विधुराः । तेपांविद्यायामधिकारोऽस्ति न वेति, चिन्तायांविद्या प्रत्याश्रमकर्मणां हेतुत्वाद्विधुराणां चानामित्वान्नास्ति विद्याधिकारति प्राप्ते ब्रूमः । अन्तरा चापि तु तदृष्टः। अन्तयलवर्तिनामप्यस्ति विद्याधिकारो रैकवाचकवीप्रभृतीनां विधुराणामपि ब्रह्मवित्वदर्शनात् । अपि च सपर्यते ना प्रचर्यादियोगादनपेक्षिताश्रम- कर्मणां संवर्तप्रभृतीनां महायोगिनां ब्रह्मवित्वम्। विशेषानुग्रहश्च दृश्यते स्मर्य्यते च । "तपसा ब्रह्मचर्येण श्रदया विद्ययात्मानमन्विति श्रुत्या यज्ञेन दानेन तपसाऽनशने- नेति श्रुत्या च तपःश्रद्धादिधर्मविशेषैर्विद्यानुग्रहावर्शनात् । “जप्येनैव तु संसिद्धेद् ब्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्री वा पण उच्यते"-इत्यादिस्त्या च जपोपवासदेवताराधनादिभिर्धर्मविशेषैर्विद्यानुग्रहस्मरणाच । अनेकजन्मसंसिद्ध- स्ततो याति परां गतिमिति स्मृत्या जन्मान्तरसंचिर' जानां सस्कारविशेषाणामपि विद्यानुग्राहकत्वस्मरणाच । संभवत्येवमन्तरालवति। मानपि विद्यानुग्रहः किन्तु अतोऽनामित्वादितरदाश्रमनिष्ठत्वं ज्यायो विद्यासा, धनं मन्ये"। तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश्चेति श्रुतिलिङ्गात् । अनाश्रमी न तिष्ठत्तु दिनमेकमपि द्विजः। संवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा कृच्छमेकं चरेदिति स्मृतितिहाच्च । ॥ इत्यनाश्रमिणां यज्ञादिकर्मविधुराणामपि विद्या धेकाराधिकरणम् ॥ तद्रूतस्य तु नातद्वावो जैमिनेरपि नियमातद्रपाभावेभ्यः । न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात् । उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत् तदुक्तम् । पहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच। पूर्वाधिकरणे विधुराणामगृहीताश्रमधर्माणां विद्याधिकार आख्यातः । अथेदानी भ्रष्टाश्रमाणां विद्यायामधिकारोस्ति न वेति चिन्त्यते । तत्र तावदाश्रमाद् भ्रंशः शास्त्रेण नानुशायते इत्युच्यते । नैष्ठिकवैखानसपरि वाजकास्त्रयोऽमी ऊर्ध्वरेतस आश्रमाः प्रसिध्यन्ति । तद्भूतस्योद्ध्वरेतोभावं प्रातस्य पुनरतद्भावो नायकल्पते । अतथाभावोऽतदायः । परिवाजको भूत्वा केनापि हेतुना पारिवाज्यं परित्यज्य पुनर्यदि पौर्वि के वैखानसाश्रमं गृहीतुमिच्छेत बैखानसो वा पुनर्गार्हस्थ्यं ग्रहीतु- मिच्छेत् नैष्ठिको चोपकुर्वाणतयाऽवस्थातुमिच्छेत् । अ थवा आश्रमी भूत्वा स्वाच्छ- न्यादाथमधर्म परिपालयन्ननाश्रमी भवितु' प्रक्रमेत । तनावकल्पते । पूर्वाश्रमा- दुत्तराश्रमं यथाऽऽरोहति न तोत्तरानमात् पूर्वाधर्म पुनः प्रत्यवरोढुं शक्नोति । नियमादतद्रूपादतगावाच्च । आयन्तमामानमाचार्य लेऽवसादयनिति नैष्ठिकस्य, अरण्यमियान्न पुनरेयादित्युपनिषदिति वैखानसस्य, न्यस्यानि ·( ८४ ) परिवाड भिक्षी:-आचार्येणाभ्यनुक्षातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् । आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि"-इत्येवमाश्रममानस्य नियमः प्रच्युत्यभावं दर्शयति । ब्रह्म- चयं समाप्य गृहीभवेद् ब्रह्मचदिव प्रव्रजे"-इत्यादीन्यारोहरूपाणि यथा श्रूयन्ते न तथा प्रत्यवरोहरूपाणि कचिदानायन्ते । न शिष्टाचारश्च तथाभूतो दृश्यते। तस्मादुत्तराश्रमं प्राप्तस्य ततः प्रच्युतिनास्ति । रामानुजस्तु नियमादिति. पृथकपदं पठति तेषां नैष्ठिकादीनां रूपाणि वेषा धर्मा आचारा वा तेषामभावास्ततो निवृत्तयः । तथा च तद्रपाभावेभ्यः शास्त्रकतानियमादित्यर्थः । नैष्ठिकाद्याश्रमं प्रविष्टानां स्वा. श्रमधर्मनिवृत्तिभ्यो नियच्छन्ति हि शास्त्राणि पूर्वोक्तानि । तस्मान्नैष्ठिकादीनामाश्रम- धर्मपरित्यागपूर्वकमनाशमित्वेनावस्थानं नास्ति । जैमिनेरपीत्यपिशब्देन जैमिनि- बादरायणयोरत्र संप्रतिपत्तिर्दयते । ननु नैष्ठिकादीनां ब्रह्मचर्याचाश्रमधर्मात् प्रच्युतानां प्रायश्चित्तेन छुनः शुद्धिः संभवतीति चेत् तदसत् । “ब्रह्मचार्यवकीर्णी नै तंगईभमालमेत" इत्यधिकारलक्षणोकमपि प्रायश्चित्तं नैष्ठिकानां नैष्ठिकधर्माद भ्रष्टानां नास्ति । "आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धयत् स आत्महा" इत्यप्रतिसमाधेयपतनस्मरणात् प्रायश्चित्तायोगात् । पूर्वोतमाधिकारिकं प्रायश्चित्तं तूपकुर्वाणविषयं नेयम् । तेषां तारक पतनस्मृत्य- भावात् । अपि त्वेके आचार्याः नैष्टिकस्य गुरुदारादिभ्योऽन्यन ब्रह्मचर्य्य चेद्वि- शीर्यते तर्हि तदुपपालकमेवेति मन्यन्ते । महापातकेवपरिगणनात् । अतो यथा ब्रह्मचारिणो मधुमालाशने व्रतलोपस्तत्प्रायश्चित्तसंस्कारश्चान्नायते तद्वदुप. कुर्वाणस्य नैष्ठिकस्याप्यविशेषणात् प्रायश्चित्तभावमाः। तदुक्तं प्रमाणलक्षणे यव- वराहाधिकरणे समा विप्रतिपत्तिः स्यात् । शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वादिति। प्रियङ्गः दीर्घशूकयोर्यवशब्दस्य, कृष्णशकुनिशूकरयोर्वराहशब्दस्य प्रसिद्धावपि यवमयश्चरु. वाराहि उपानहावित्यत्र शास्त्रस्वारस्याहीर्घशूकशूकरयोरेव ग्रहणं भवति किन्तु प्रकृते महापातकवदुपपातके तथा प्रायश्चित्ताभावशास्त्रं नास्तीत्युपकुर्वाणनैष्ठिकयोः प्रायश्चित्तं साम्येनोपपद्यते । यत्तु नैष्ठिकस्य प्रायश्चित्ताभावशास्त्रं प्रागुपदर्शित तद्यनगौरवातिशयद्योतनार्थ बोध्यम् । एवं वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छ हादशरात्रं चरित्वा महाकक्षं वर्धयेत् । भिक्षुर्वानप्रस्थवत् सोमवल्लिवर्ज स्वशास्त्रसंस्कारश्चेति भिक्षुवानप्रस्थयोरपि प्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम्-इति शंकरो व्याचष्ट । रामानुजस्तु तदुक्त- मिति पदमन्यथा व्याचष्ट तथाहि तदुक्तं स्मृतिकारैः उत्तरेषां चैतदविरोधीति । ब्रह्मचारिणो यदुक्तं तत् स्वाश्रमाविरुव चंदुत्तरेषामप्याश्रमिणां दृष्टव्यम् । तथा च वैखानसपरिव्राजोरपि ब्रह्मचर्यादिस्वधर्मप्रच्यवने प्रायश्चित्तसंभवाच्छुद्धिरस्तीति गम्यते । इति परेषां मतं भवति। तन्निराकृत्येदानीं सिद्धान्तं ब्रूमः । ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमप्रच्युतेरुपपातकत्वे वोभयथाऽप्येते बहिष्कार्या एव । नैषां विद्याधिकारो- ऽस्तीति प्रतिपद्यामहे । आलढपतितं विप्र मण्डलाच विनिःसृतम् । उद्वद्धं कृमिदष्टं च स्पृष्ट्वा चान्द्रायणं चरेदिति निन्दात्मरणात् । आरूढो नैष्ठिक धर्ममिति प्रायश्रित्ता भावस्मरणान्छ । तेषासपरिग्रहानुकूलशिष्टाचाराच । ॥ इत्याश्रमच्युताना विद्यानधिकाराधिकरणम् ॥

·( ८५ ) वामिनः फलश्रु तेरित्यात्रेयः । आर्खियमित्यौडलोमि- स्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ श्रुतेश्च ॥ . यानि कर्मालाश्रितानि उद्गीथाद्युपासनानि तानि यजमानस्य कर्माणि ऋत्विजां वेति संशये स्वामिनो यजमानस्यैव तानि कर्माणीत्यानेयो मन्यते । "वर्षति हास्मै य उपास्ते"-इत्यादिपु फलश्रवणात् फलस्य च स्वामिगामित्वसिद्धान्तात् । देहराधु पासनेषु फलोपासनयोरेकाश्रयत्वदर्शनाच । न च गोदोहनादिष्वङ्गकर्मसु यजमानक करयादर्शनात् तन्न्यायादवाश्रितानामुपासनामपि तत्कनुकत्वं न स्या- दिति वाच्यम् । गोदोहनादिष्वध्वर्यु कर्तृकाणनाश्रयदोहनस्यायेनाशक्यत्वात् तथात्वेपि प्रकृते तूगातृकत कोद्गीथे तस्य रसतमत्वानुसंधानं यजमानेनैव शक्यते कर्तुमतः कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरेकाश्रयताया एव न्याय्यत्वात् । अधौडलोमित्यात्वियंमे- वैतदुपासनं मन्यते । यतः तस्मै साङ्गाय कर्मणे कतु मृविक परिक्रीयते । तस्माद्यथा कायिकानि गोदोहनाद्यङ्गकर्माणि ऋत्विग्भिः क्रियन्ते एवं मानसान्युद्गीथाद्युपासना. भ्यपि प्रयोगान्तःपातीन्यधिकृताधिकाररवारत्विभिरेव कार्याणि । अत एव-"तंह वकोदाल्भ्यो विदांचकार सह नैमिशानीयामुद्गाता बभूवे"-त्युदातृकर्तृकं विज्ञानं श्रूयते । “यां वै काञ्चन यज्ञ ऋत्विज आशिपमाशासते यजमानायैव तामाशासते इति होवाच । तस्मादेवंविदुद्गाता ब्रूयात् कं ते काममागायानी" तिश्रुत्या ऋत्विकर्तृविज्ञानगामिफलश्रुतेश्च । तस्मादडोपासनानामृत्विकर्मत्वसिधिः । श्रुतेश्चति सूत्रं रामानुजीया नाधीयते। ॥ इति फाडकर्मवत्कर्माङ्गविज्ञानानामपि ऋत्विकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ सहकार्य्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् । कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः मौनवदितरेपामायुपदेशात् । अना- विष्कुर्वन्नन्वयात् । "तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य वाल्येन तिष्टासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः, अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्रामणः-इति वाजसनेयकश्रुती मौनपदेन वाकसंन्यासलक्षणपारिवाज्यं विधीयते । अथवा मननलक्षणशानार्थक- स्वात् पाडित्यमेवानेनानूयते इति संशयः । तत्र मौनं तावत् पाण्डित्यमेव । तस्येहानुवादमानं न विधिः । अमौनं मौनं निर्विद्य ब्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणस्य प्रागेव प्राप्तत्यादविधित्वादस्यापि मौनस्य तत्समाननिर्देशत्वादिति कश्चिन्मन्यते । तत्र घूमः । सहकार्यान्तरविधिरति । विद्यासहकारिणो मौनरय चाल्यपांडित्या. भ्यामतिरिक्तस्येह विधिः क्रियते । अपूर्वत्वात् । सानातिशयार्थयात् प्रशान्तलक्षणं हीदं मुनित्वं पण्डित्यादतिरिच्यते ।"गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं वानप्रस्थ" मित्यादावत्त. माश्रमे मुनिशब्दप्रयोगात् सधचनोऽयं शब्द इति तु न h ·MA ८६ ) निधाने पारिशेण्यादुत्तमाश्रमस्य च ज्ञानप्रधानत्वात्तत्र तथार्थलाभेऽपि वाल्मीकि मुंनिपुङ्गव इत्यादौ व्यभिचारादस्य शब्दस्य तदर्थकत्वाभावनिर्णयात् ॥ तस्माद्वाल्यपा- ण्डित्यापेक्षया तृतीयमिदं मौनं ज्ञानातिशयरूपं तद्वतो विद्यावतः संन्यासिनः पक्षण विधीयते । “आत्मानं विदित्वा पुत्राधेषणाभ्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचय" चरन्ती त्यधिकारादर्थसिद्धः संन्यासी विद्यावान् यद्यपि स्वत एव भौनेन युज्यते तथापि यस्मिन् पक्षे भेददर्शनप्राबल्यान्मौनं न प्राप्तं तेन पक्षेष विधिद्दष्टव्यः। विध्यादिवत् । विधेरादिमुख्यो दर्शपूर्णमासविधिः । तत्र यथा अग्न्याधानादिकमजातं सह- कारितया विधीयते । तथेह विद्यावाक्ये भौनविधिरिति शङ्करः ॥ रामानुजस्त्वाह- विध्यादिवदिति । विधिर्यज्ञादिः सर्वाश्रमधर्मः शमदमादयश्च । आदिशब्दाच्छ्रवण- मनने ।"यथा तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा" इत्या- दिना च सहकारी यज्ञादिः शमदमादिश्च विधीयते, यथा वा श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिना श्रवणमनने विद्यासहकारित्वेन गृह्णते तथैवेह "तस्माद् ब्राह्मणः" इत्या- दिश्रुत्या पाण्डित्यं वायं मौनमिति त्रितयं विद्याः सहकार्यान्तरं विधीयते इति बोध्यम् ॥ नन्वेवं बाल्यादेवारभ्य कैवल्याश्रमे श्रुतिसिद्ध कथं छान्दोग्ये "अभिसमा- कृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे इत्यारभ्य स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते" इति यावदायुषं गार्हस्थ्यधर्मणोपसंहारः इति चेत् तत्रोच्यते- कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहार इति । करस्नेवाश्रमिषु विद्यायाः सद्भावात् गृहिणोऽप्य- स्ति विद्या । अहिंसेन्द्रियसंयमादीनां विद्याधर्माणां गृहिण्वप्यौचित्यात् बहुलायासा. नि च बहून्याश्रमकर्माणि यज्ञादीनि गृहस्थकर्तव्यतयोपदिश्यन्ते । तस्मात् सर्वा- श्रमधर्मप्रदर्शनार्थोऽयं गृहिणोपसंहारः॥ न केवलं "सर्वेषणाविनिमुक्तस्य भिक्षा चरणपूर्वकं मौनोपदेश एवेह शास्त्रार्थः । किन्तु मौनवदितरेषामप्याश्रमधर्माणामु- पदेशाच्चत्वारोऽप्याश्रमाः परिपाल्याः। तथाहि श्रूयते-त्रयो धर्मस्कन्धाः । यज्ञोध्य- यनं दानमिति प्रथमः । तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्याकुलवासी तृतीयोऽत्यन्त. मात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसंस्थोऽमृताव. मेतीति । तत्र यज्ञादित्रयं गार्हस्थ्यधर्मः। तपो वानप्रस्थधर्मः । आचार्यकुलवासो नैष्ठिकधर्मः । ब्रह्मसंस्थता पारिवाइधर्मः प्रत्येकमेत वृत्तिभेदात्पुनश्चतुर्धा स्मर्य्यन्ते- गायत्रो ब्राह्मः प्राजापत्यो वृहन्निति ब्रह्मचारी चतुर्धा । वार्तावृत्तिः शालीनवृत्तिः यायावरः घोरसंन्यासीति गृही चतुर्धा । वैखानसोदुम्बरबालखिल्यफेनपप्रभेदा- द्वानप्रस्थश्चतुर्धा । कुटीचकवहूदकहलपरमहंसभेदात्परिव्राडपिचतुर्धा तदित्थं पो. डशप्रभेदा आश्रमधर्माः । सर्वेषामुपदेशाविशेषात् । तुल्यवद्विकल्पसमुच्चयाभ्यां- प्रतिपत्तिः ॥ इति चतुर्थाश्रमधर्मस्य विद्यासहकारितयाविहितस्य मौनस्य स्वरूपमाख्यातम् । अथ विद्यासहकारितया विहितस्यैवान्यस्य चतुर्थाश्रमधर्मस्य वाल्यस्वेदानी स्वरूपं निरूप्यते॥ तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्टासत् "इत्यत्र विटुपो वास्य. पनष्ठेयमुच्यतेलस्य भावः कर्म वाल्यं स्यात् । तत्र चालभावस्य वयोऽवस्थाविरों ·) ( ८७ पस्याशक्यत्वात् कम्मव ग्राह्यं स्यात् । तथा चाविशेषात् कामचारवादभक्षता, दुम्भदर्पनरूढेन्द्रियत्वादिराहित्यलक्षणाभावविशुद्धिर्वा ग्राहोति संशये प्रवृत्ते ग्राह्यं बालस्वभावं निर्णयति । ज्ञानाध्ययनधार्मिकत्वादिभिरात्मानमनाविष्कुर्वन् वर्तेत विद्वान् । ईशस्यैव वाल्यस्य विदुप्यन्वयसंभवात् । इतरेषां तुकामचारवा- दक्षतादीनामिहान्वयो न संभवति "नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वापि विज्ञानेनैनमाप्नुयात्" आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिरित्यादिना तेषां विद्याविरोधित्वश्रवणात् ॥ इति चतुर्थाश्रमधर्माणां मौनयाल्यादीनां विद्या- सहकारित्वाधिकरणम् ॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेः ।। विद्याकामैरिह जन्मनि प्रस्तुतेभ्यो विद्यासाधनेभ्यस्तद्विद्यासिद्धिरिहैव जन्म न्युपपद्यते, अमुत्र जन्मान्तरे वेति संशये निर्णयमाह ॥ ऐहिकमेव विद्याजन्म प्रतिप- त्तव्यं यदि कश्चिद्वलवान प्रतिवन्धो न प्रस्तुतः स्यात् , यदा विह जन्मनि विद्योदय. संपत्तौ कश्चित् प्रतिवन्ध उपतिष्ठते तदामुन जन्मान्तरे सा विद्याविर्भवति । तदर्श- नात् । श्यते हि प्रचलेन विरोधिना कर्मान्तरेण कर्मफलप्रतिवन्धे जन्मान्तरे तत्फलोपसंपत्तिः। गर्भस्थस्यैव वामदेवस्य ब्रह्मभावप्रतिपत्तिश्रवणात् । न हि गर्भ- स्थस्यैहिक किश्चिद्विद्यासाधनं संभाव्यते । "तत्र त बुद्धिसंयोग लभते पौर्वदेहिकम् । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमित्यादिस्मरणाच्च ॥ तस्मादसति प्रति- वन्धके विद्यासाधनसंपत्ताविहेव जन्मनि विद्यां लभते । प्रतिवन्धकसत्त्वे तु जन्मा- न्तरे इति सिद्धम् ॥ अथ विद्याफलभूतमुक्तिसिद्धाचप्येवं द्रष्टव्यम् ॥ यथा कर्मसाध्यायां विद्याया उपसंपत्तौ प्रतिवन्धकसद्भावाभावाभ्यां कालानियमो व्याख्यातः एवं विद्यासा. ध्यायामुक्तरप्पुपसंपत्तो कालानियमो द्रष्टव्यः। मुक्तिसंपत्ययस्थायाः विद्यासंपत्त्यै. पायधारणात् । यथा प्रतिबन्धकासत्वं वा प्रतिवन्धकनाशो वा विद्यासंपत्तिकाल: एवं तदुभयमेव मुक्तिसंपत्तिकालः स्यात् । इति रामानुजः । ब्रह्मावाति है विद्या नाम । सा विद्यैव च मुक्तिर्नाम | "ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवतीति ब्रह्मभावरूपाया मुक्त विद्यात्मकत्वश्रवणात् । तथा च ब्रह्मैव हि मुकयवस्येति ब्रह्मग एव मुकयवस्या- वेनावधारणात् तस्य च ब्रह्मणो निर्विशेबैकरसत्वश्रवणान्न मुक्तिफले कश्चिद्विशेष- प्रतिनियमः शक्यतेऽध्यवसातुम् इति शङ्करः ॥ अपि वा विद्येयं द्विविधा भवति सगुणा निगुणा च तत्र "मनोमयः प्राणशरीर"-इत्याद्यासु सगुणविद्यासु गुणा. वापोदापयशाद भेदोपपत्ती सत्यामुपपद्यते यथास्वं फलमेदनियमः कर्मफलबत् । "तं यथायथोपासते तदेव भवति" इति लिहात् निर्गुणायांनु मुकिसाधनमूतायां विद्ययां गुणाभावात् कर्मयतेंदो नोपपयते । विद्यामेदामावाच . मई भावः । न हि विद्यायामुक्तिरूपे फले तारतम्यरूपः कवन भेटी ·( १८ ) गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्"-इति स्मरणात् ॥ इति प्रकारान्तरेणापि शंकरी व्याचष्टे ॥ विद्याफलानियमेनैवायं मुक्तिफलानियमो व्याख्या- तः । विद्यालक्षणाया एव तु मुक्तयवस्थाया अवधारणादित्यन्ये ॥ ॥ इति कर्मसाध्यविद्याया विद्यासाध्यमुक्तश्च संपत्तौ कालानियमाधिकरणम् ॥ ॥ इति निर्गुणविद्यानिरूपणात्मकश्चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ [निगुणविद्यापादः] जीवं परं च विद्यां सगुणामगुणां च दर्शयद्भिरयम् ॥ पादैः पूर्णोऽध्यायस्तृतीय एषोऽस्ति कामयात्रार्थः ॥ १ ॥ ॥ इति तृतीयोऽध्यायः संपूर्णः॥३॥ , ·(६६) शारीरकसूत्रव्याख्याने चतुर्थाध्याय आरभ्यते। : प्रथमः पादः। निगुणोपासनास्वरूपाधिकारः। प्रथमे तावत् कर्मकाण्डे प्रयाजादिसद्विधानं सक्ष्यते न कियावृत्तिः श्रूयते । तथा च समानतन्त्रवादिह ज्ञानकाण्डेऽपि-"तमेवधीरोविज्ञायप्रशां कुर्वीत।सोऽन्ये. एव्यः स विजिशासितव्य"-इत्याद्यादेशे सत् प्रत्ययो विहितः स्थानतु प्रत्यया. वृत्तिः मापति, इप्यते तु प्रत्ययावृत्तिरत आह-- आवृत्तिरसदुपदेशात् लिझाच ॥ १ ॥ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मात्तन्यो निदिध्यासितव्य"-इत्येवमसकटुप- देशात् प्रत्ययावृत्तिर्विधेयतया प्रतीयते । अपि च निदिध्यासन निध्यागमुपासनन्। तश्चान्ताँतावृत्तिगुणैव क्रियाभिधीयते । उपास्ते ध्यायतीत्युक्त धारावाहिक निरन्तरस्मरणो ध्येयं प्रति सोरकण्ठ इति प्रतीतेः । उपासनमेव च वेइनन् । विद्युपास्त्योः सांकर्येण प्रयोगात् । तथा हि-"यस्तद्वेद, यत् स वेद समयान- इत्यत्र विदिनोपक्रम्य-अनु म एतां भगवो देवतां शावि यां देवतामुपादन पास्तिनोपसंहरति । मनो ब्रह्मत्युपालीत"-इयुपास्तिनोपशम्य भाति हता च य एवं वेद-इति चिदिनोपसंहरति । अपि च ब्रमविदानोति पचमी दर्शनमुक्तं तद्वदेव""ततस्तु तं पश्यति निवलं. ध्यायमानः" इति मे - मुच्यते । तस्माद्ध्यानवेदनोपासनानामेकाग्रचित्तवृत्तिनैरन्तव्य ARAT तथा चासकदर्थस्य नैरन्तर्यस्य वेदनोपासनभ्यानेश्यन्तनविन ब्रह्मसाक्षाकारो न स्यात् तावदागृत्तिः कार्यति शंकरः । गमन नपर्यायेण चेदनशब्देनोपदेशादसकदावृत्तिः कार्यत्वे आरमा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादिवाक्यं माला पूर्वकं दर्शनं विधत्ते। प्रकरणतापविरोधात् । विषयाणामर्थानामात्मत्वं विपते। आत्मनि रहे। मित्युपसंहारेण तधावगमा किश्चित । वा तत्सर्वमात्मैव प्रयते ते मन्यते । दितं भवतीति वापण्याच्या च इति पुनः पुनः को- इत्येवासविल अ युकिमिमा लिहाय ।

·No text on this page.

·( १ ) मत्वेन परं ब्रह्मापास्यमिति तात्पर्य्यम् । जाबालाघभेदोपासनातीनामपि तय तात्पर्य्यात् । ॥ इति ईश्वरप्रत्यगात्मकत्वन जीवभावनाधिकरणम् ।। न प्रतीके न हि सः । ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् आदित्यादिमतय- श्वाङ्ग उपपत्तेः ॥ ३॥ ब्रह्मणो व्यापकत्वादशेपेऽस्मिन् जगति व्यासज्यवृत्त्या ब्रह्मत्वमिष्यते किन्तु अवयवापर्याप्तस्य समुदायपर्याप्त्यसंभवात् समुदाय दृष्टाः शब्दा अवयोऽपि चर्तन्ते इति न्यायादर्थभेदेन प्रत्येकपातमपीदं ब्रह्मत्वं शक्यं वक्तमित्यत एव तत्र तत्र श्रूयते-आदित्यो ब्रह्मत्यादेश: मनो ब्रह्मेत्युपासीत आकाशो ब्रह्म स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते इत्यादि । प्रतीकोपासनान्येतानि । प्रतीकोऽवयवः खण्ड एकदेशः । यथा गुरुपादसेवया गुरुसेवा संपद्यते एवं प्रतीकोपासनया ब्रह्मोपासना संपद्यते । तथाच प्रत्येकस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वाविशेषात् पूर्वाधिकरणरीत्या तेवप्यारमेति भावनाविधानं प्राप्नोति तत् प्रतिविध्यते न प्रतीकेन्वात्ममति बनीयात् । आदित्य पवाहं मन एवाहमाकाश एवाहमित्येवमादित्यादितादात्म्येनात्मानं न भावयेत् । न हि स आत्मा प्रतीको न हि स प्रतीक आरमा। पर्यायवाविशेषात् । कटक- कुण्डलरुचकस्वस्तिकादीनां पर्यायाणां प्रत्येकस्य सुवर्णतादात्म्येपि न कटका. दीनां कुण्डलादिभिस्तादात्म्यं शक्यं वक्तुम् । कटकस्य कुण्डलवाभावात् । एवमयं प्रत्यगात्मापि आदित्याकाशादिवत् पर्यायभूत इति आदित्याकाशादिवत् प्रत्यगा. मतः परतीकात्म्येऽपि नादित्यनैकात्म्यं युज्यते । इसटिस्तु प्रत्यगात्मनि आदि. त्यानाशादिप्रतीकेषु च शक्यते कर्तुमुत्कर्षात् । उत्कृष्टं हि प्रत्यगात्मन आदित्यादि. भिधेदं ब्रह्म कारणत्वात् । व्यापकभावापन्नयोः कार्यकारणयोस्तादात्म्यमुपपद्यते न तु कार्यपाणां परस्परम् । नन्वादित्यादिषु ब्रह्मरप्टी सत्यामादित्यादिमतयो नितान्तमुत्सनाः स्युः आदित्याकाशविद्युन्मनःप्राणाद्यनेकव्यस्तरूपाणां परस्परतो भिनानामेकैकस्य ब्रह्मतादात्म्यानुपपत्तिश्वेति चेन्न । आदित्यादिमयश्चाग उपपत्तेः ब्राह्माहत्वाद् ब्रह्मशब्दस्तेषूपपद्यते । यथा हस्ताङ्गल्यां पादाहुल्यां शिरसि फट्यां वा गृहीतायां देवदत्तो गृहोत इत्यभिमानः । अनि उत्कर्यात्तेष्वङ्ग वरिष्टयुपपत्तः न तु देवदत्ते हस्तादिष्टः क्रियते नापि हस्तपादशिराकट्यादीनानन्योन्याभेदरष्टिः संभाव्यते पनिहाप वाध्यम् । इत्थ च फाय्यपर्यायान्योन्यतादात्म्यप्रतिपेयसिद्वा- न्तात् प्रत्यगात्मनोऽस्यादित्यादिभित्र मातोकैरेक्यभावना प्रतिपदा भवति । जीवा. मनीव प्रती केवपि परनामावयवत्वात् परमात्मत्योपपत्तावपि जीवात्मनि प्रतीका. नतिरिकत्वभावना प्रतिपिध्यते। ॥ इति प्रतीकप्रत्यगास्मैश्यभावनाप्रतिपधाधिकारगर ·(१२) ईश्वरजीवजगतां भेदवादी रामानुजस्त्वाह । प्रतीकेष्वात्मत्वानुसंधानं न कार्यम् न युपासितुरात्मा प्रतीकः । प्रतीकोपासनेषु प्रतीक एवोपास्यो न ब्रह्म । ब्रह्म तु तत्र ष्टिविशेषणमात्रम् । प्रतीकोपासनं हि अब्रह्मणि ब्रह्मदृष्ट्यानुसंधानम् । ननु आदित्यादीनामचेतनानामल्पशक्तीनामुपास्यत्वं नोपपद्यते । अत आदित्यादि- एष्ट्या ब्रह्मेवोपास्यमिति चेन्न । ब्रह्मष्टिरुत्कर्षात् । आदित्यादीनामेव ब्रह्मदृष्टयो- पासनं कार्यम् न तु ब्रह्मण आदित्यादिष्टयोपासनं युक्त.म् । ब्रह्मण आदित्यादिभ्य उत्कर्षात् । उत्कृष्टे हि राजनि भृत्यष्टिः प्रत्यवायाय । भृत्ये तु राजदृष्टिरभ्युदयाय तथा च प्रतीजेपु परमात्महष्टयोपासनासत्वेपि तेवत्वाभिमान: प्रतिषिध्यते। । ॥ इति प्रतोकेप्वहत्वभावनाप्रतिषेधाधिकरणम् ।। शंकरस्वत्र सूत्राभ्यामधिकरणद्वयं निरूपयति । तथाहि प्रतीकोपासनेषु उपा- सफो न प्रतीकानि यस्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् । प्रत्यगात्मन ईश्वरेणाभेदेऽपि प्रती- कैरभेवाभावात् । यत्तु प्रतीकानां ब्रह्मविकारतवा ब्रह्मत्वाद् ब्रह्मणा च प्रत्यगात्मनोऽ. स्याभवादभेदः शक्यं वक्तुमिति कश्चिद्रूयात् तदसत् । प्रतीकस्य विकारस्वरूपो- पमद्देन ब्रह्मत्वे स्थितेन हि स प्रतीक इदानीमवशिष्यते येन तत्रात्मवुद्धिः स्यात् । ब्रह्म तु तदानीं तत्संपन्नस् । ब्रह्मणि त्वामहः पूर्वाधिकरणे सिद्धान्तित एवेत्यः विशेषः । प्रतीकस्य तु यावता प्रतीकावं नोपैति तावदनात्मग्रहः प्रतिषिध्यते । ॥ इति प्रतीकप्रत्यगात्मैक्यभावनाप्रतिषेधाधिकरणम् ॥ अथ प्रतीपत्रेधाधिकरणान्तरमुच्यते । आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः प्राणो. ब्रह्म विधुद् ब्रह्म इत्यादिपु किमादित्यादिष्टयो ब्रह्मण्यध्यसितव्या उत वा ब्रह्मटिरादि- स्यादिग्वितिसंशये नियम्यते । ब्राष्टिरेवादित्यादिषु कार्या । उत्कृष्टाध्यासादा- दित्यादयोऽप्युत्कर्षण एष्टाः स्युः । उचिता च लोकप्रत्ययादुत्कृष्टष्टिनिकृष्टे । तस्मा- मादित्यादिष्टयो ब्रह्मणि शास्त्रार्थः । न विष्णो प्रतिमाबुद्धिरुपासना स्यादपि तु प्रतिमायां विष्णुवुद्धिकरणात् प्रतिमोपासनया विष्णूपासना कृता भवति। ॥ इति प्रतीकोपासनाधिकरणम् ॥ - आदित्यादीति सूत्रे व शंकररामानुजादयोऽधिकरणान्तरंपश्यन्ति । य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत (छा० १ ॥ २) लोकेषु पंचविध सामोपासीत (छा०२१२) पाच सहविध सामोपासीत (छा०२।८) इयसेवनिः साम (छा०६।१) हत्यादिवशावरुद्वोपासनेषु किमादित्यादिवृद्धीथादि दृष्टयो विधीयन्तेऽथवोद्गीथा- दिवादित्यादिष्टय इतिसंशयातनियमे प्राप्त नियम्यते-आदित्यादिसतय एवाङ्गः- श्रीथादिषु प्रतिक्षिप्येरन् । तथैव कर्मलद्धरुपपत्तेः । उदीयोपासनाप्रकरणे तर. व लोकसागादि बुद्धयोपालनाविधानोपपत्तेः । आदित्यादिदेवताराधनद्वारा कर्मणां फलसाधनवादादित्यादीनामेवोत्कृष्टतया निकृष्ट तटुत्कृष्टरष्टरेचौचित्योप- तपरत्याः । वस्तुततु उनीथादिष्यादित्यादिष्टिविधानं शंकरादीनां साहस- ·मात्रम् । तस्य सगुणोपासनारूपतया पूर्वपादोपनिवेशयोग्यत्वेऽप्यत्र निगुणोपास. नाप्रकरणे तत्संनिवेशस्यामाकरणिकत्वात् । श्रत्यक्षरस्वारस्यविरोधाश्चासारविचा- स्वाच्वेत्युपेक्ष्यते। ॥ इत्युदीधादिप्रतीक्षेप्यादित्यादिप्रतीकटयोपासनाधिकरणम् ॥ ॥ इति निर्गुणोपासनात्मकविद्यास्वम्पाधिकारः॥१॥ ॥ अथ उपासनोपचाराधिकारः॥ आसीनः स भवात्। ध्यानाच्च । अचलत्वं चापेक्ष्य। स्मरन्ति च । यत्रैकाग्रता तत्राविशेपात् । आमायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ।। ४ ।। न सम्यग्दर्शने तावदासनाद्यपेक्ष्यते । ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वात् । नापि कर्माहो- पासनेषु । कर्मतन्त्रत्वात् । तथापि इतरेप्पासनेषु तिष्ठन्नासीनः शयानो वेत्यनियमे प्राप्त नियममाह-आसीत एवोपासीत। समानप्रत्ययप्रवाहरूपस्योपासनस्यासीने. नैव संभवात् । गतिनिद्रादीनां चित्तविक्षेपकत्वात् । अपि च संततस्मृतिरूपं हीदमुपासनं ध्यानं नाम । तच प्रशिथिलाङ्गचेष्टेषु प्रतिष्ठितष्टिप्वेकविषयाक्षिप्त- चित्तेपूपचर्यते । तच्चासीने समअसम् । अचलत्वं चापेक्ष्य ध्यानव्यपदेशो दश्यते- "ध्यायतीच पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीय द्योायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वताः" इत्यादौ । अचलस्वं चासीनस्योपपद्यने । स्मरन्ति चासीनस्यैव ध्यानम् "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमागनः ॥ नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिन- कुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युज्याद. योगमात्मविशुद्धये" इति ॥ दिग्देशफालानां तु नास्ति नियमः । यत्रैवास्य दिशि देशेकाले वा मनसः सौफयेणैकाग्रता भवति तत्रैवोपासीत । "समे शुचौ शर्करा वहिवालुकाविधर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः । मनोऽनुफूले न तु चक्षुःपीडने गुहानि- घाताश्रयणे प्रयोजयेत्" इति श्रुतौ देशादिनियमो मनोऽनुकलविशेषणादेकायतो- पायाभिप्राय एवेति बोध्यम् ॥ एतच्चोपासनमामरणादनुवर्तनीयम् । तत्रापि हि मरणकाले संततस्कृतिरूपप्रत्ययानुवर्तनं सुपन् । स यावत् ऋतुरस्माल्लोकात् प्रेति"--इत्यादौ ।स निशानो भवति। स विज्ञानमेवान्धवक्रामति यश्चित्तस्तेनैप प्राणमायाति प्रापास्तेजसा युक्तः समात्मना यथासंकल्पितं लोफ नयति" इत्यादी च । अपि चामायणमुपासनं लिहितं सो~र राल्वेवं यावदायुपं वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते"-इति । ॥इति पासगोपचाराधिकारे श्रासमध्याननिरचनावैराग्रत्ययासनीवनफत यस्याधिकरणम ॥

·६७ ) २ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् । सूक्ष्म प्रमाणतय तथोपलब्धेः ॥ नोपमर्दैनातः । अस्यैव चोपपत्तरेप ऊष्मा। ३ । प्रतिपेधादिति चेन्न, शारीरात् । स्पष्टो टेकेपाम् । स्मयते च । ४ । तानि परे तथा ह्याह ॥ अविभागो वचनात् ॥ ५॥ (१६)॥ शरीरादात्मनो बहिर्भाव उत्क्रान्तिः । उत्कान्तस्यात्मनो यहिः प्रदेशान्तरे गन्तु मार्गविशेपाश्रयणं गतिः । एतदुभयं प्रायणमुच्यते । तत्रादाबुत्क्रान्तिकमो व्याख्यायते । प्राणोत्क्रमणकाले वागिन्द्रियं तावन्मनसि संपद्यते । विजानतोपि भापणसामोपक्ष- यदर्शनात् । वागिन्द्रियोपरामेऽपि मनःप्रवृत्तिदर्शनान् “अस्य सौम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ मनसि संपद्यते । मनः प्राणे । प्राणस्तेजसि । संजः परस्यां देवतायाम्"-इति श्रुतिवाक्याच । अत्र वागवृत्तिर्मनसि लीयते न तु वृत्तिमत्या वाचःस्वरूपं । यथा गाय॑मरीचयोऽस्यास्तं गच्छतःसर्वा एतस्मिस्तेजामण्डले एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रवरन्ति, एवं ह वैतत्सर्व परे देवे मनस्येकीभवति तेन तडंप पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिनति न रसयत न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितोत्याचक्षते । प्राणामय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । अत्रैप देवः स्व महिमानभनुभवति । स यदा तेजलाभिभूता भवति अप देवःस्वमान पश्यति तदैतस्मिन्रोरे एतत्सुखं भवति । स यथा वांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते एवं हवै- तत्सर्व पर आत्मनि संप्रतिष्ठते । एप विज्ञानात्मा पुरुषः स परक्षरे आत्मनि संप्रतिष्ठते परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते । इति श्रुता निद्रावस्थायां वृत्तिलोप एवाभिप्रेयते एवमिहापि श्रुतौ सूत्रे च वाक् शब्दस्य वागत्यभिप्रायत्वादिति शंकरो व्याचप्रें। रामानुजस्त्वाह । याकछब्दस्य वागवृत्तिपरत्वमन्याय्यम् । श्रुतिसूत्राक्षरस्वारस्य- विरोधात् । तस्मादागिन्द्रियस्यैवोपसंहारो न्याय्यः । अत एव च वागिन्द्रियोप- संहारात क्रमेण सर्वाण्येवेन्द्रियाणि वाचमेवानुगच्छन्ति मनसः सर्वेन्द्रियार्द्धदरत्वात् सर्वाण्यवेन्द्रियाणि मनसि संपद्यन्ते इत्यर्थः । तदानीं श्रात्रत्वकचर्रसनाघ्राणा- दीन्यपि सर्वाण्युपरमन्ते । केवलमस्मीत्यन्ताधमानमवशिष्यते । अर्थतन्मेनोपि पश्चात् प्राणे पञ्चवृत्तिके निश्वासोछ्वासमात्रे संपद्यते । मनः प्राणो इत्युत्तराच्छु ति- वाक्यात् । स पुनः प्राणोऽध्यक्षेऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञोपाधिके देहेन्द्रियपअराध्यक्ष विशानारमन्यवतिष्ठते । प्राणवृत्तेस्तत्प्रधानत्वात् । ननु श्रुतौ तायन्मनः प्राणे प्राण- स्तेजसीत्येवं क्रमोश्यते । तत्कथमस्य प्राणस्य तेजसि संवन्धमनुक्तवाऽध्यक्षे संबन्ध- माहेति चेत् । तदुपगमादिभ्य इति घूमः । "एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्व प्राणा अभिसमायन्ति यत्रैतदूध्वोच्छ्यासी भवति"-इति श्रुत्यन्तरे सर्वेषां प्राणानामध्यक्षोप- गामित्वं श्रूयते । अपि च-"स यत्रायमात्माऽवल्यं नेत्य संमोहमिवन्येति-अर्थन मेते प्राणा अभिसमायन्ति स एतास्तेजा मानाः समभ्याददानी हृदयमेवान्वयकामति । स यत्रैप चाक्षुपः पुरुषः पराङ् पर्यावर्ततऽथारूपो भवति-पकीभवति न पश्यती. त्याहुः । एकीभवति न जिन्नतीत्याहुः । एकीभवति न रसयत इत्याहुः । एकीभवति ·( १८ ) न चदतीत्याहुः । एकीभवति न शृणोतीत्याहुः । एकीभवति न मनुत इत्याहुः। एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः । एकीभवति न विजानातीत्याहुः । तस्य हैतस्य हृद- यस्यायं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मू वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूलामति प्राणमनूकामन्तं सर्व प्राणा अनूका- मन्ति स विज्ञानो भवति । स विज्ञानमेवान्धवक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रशा च" इति श्रुतौ स विज्ञानो भवतीति वदन्नध्यक्षप्राणस्यान्तर्विज्ञानत्वं दर्श- यति । तमुलामन्तमित्यादि चाचक्षाणः प्राणस्य पञ्चवृत्तेस्तदध्यक्षानुगामितां तदनु- वृत्तितां चेतरेपामिन्द्रियप्राणानामुपदर्शयति । तस्माच्छ्र त्यन्तरप्रामाण्यात् प्राणोऽध्य. क्षेऽध्यक्षस्तेजसीत्येवमत्र श्रुतावधिकावापस्यौचित्यात् तेजोऽनुप्रवेशतः प्राक् प्राणस्याध्यक्षेऽनुप्रवेशोऽभ्युपगम्यते । तस्य च तेजस्यनुप्रवेशो द्रष्टव्यः न केवलं तेजस्येव किन्तु प्राणस्तेजसीत्यत एव श्रुतेः तेजःसहचरितेषु देहवीजरूपेषु सर्वेष्वेव सूक्ष्मभूतेप्वनुप्रवेशोऽभिप्रेयते । तेजःशब्दस्य भूतोपलक्षकत्वात् । ननु एतास्तेजो- मानाः समभ्याददान' इति श्रुत्यन्तरेऽपि तेजस एवाख्यानादिहापि श्रुतौ तेजस्पे- वैकस्मिन् प्रवेशोऽभ्युपगन्तव्य इति चेन्नैतदस्ति। नैकस्मिन् तेजस्येवानुप्रवेशो मन्तव्यः। शरीरस्यानेकात्मकत्वदर्शनादेकेनैव तेजसा शरीरान्तरारम्भासंभवात् । दर्शयतश्चै. तमर्थमुद्दालकजैवलीये प्रश्नप्रतिवचने । “आपः पुरुषवचस"-इत्यत्रापां भूतमात्रो. पलक्षकत्वस्य "आत्मकत्वातु भूयस्त्वाद्" इति सूत्रे व्याख्यातत्वात् । श्रुतिस्मृती चैतमर्थ दर्शयतः । “स वा अयमात्मा पृथ्वीमय आपोमयो वायुमय आकाशमय- स्तेजोमयोऽतेजोमय इत्यादिश्रुतेः । “अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः । ताभि सामिदं सर्व संभवत्यनुपूर्वशः ( मनु १ । २७) इति स्मृतेश्च । तथा च प्राणान् प्राणं भूतमात्राश्च समभ्याददान आत्मा हृदयायप्रद्योतेन शरीरा- दुकामतीत्युत्क्रान्तिक्रमः सिद्धः। ॥ इतीन्द्रियमनःप्राणभृतमात्रासंकलितविज्ञानोत्क्रमणाधिकरणम् ॥१॥ समाना चैपोत्क्रान्तिर्विदुपश्चाविदुषश्वासृत्युपक्रमाद् भवति सृत्युपक्रमो नाडी- विशेषानुप्रवेशरूपं मार्गानुसरणम् ॥ तत्र विदुषामूद्धर्वनाड्या शुक्लमार्गेण चावि- दुषामधोनाडीभिः कृष्णमार्गेण च गमनस्य व्यवस्थानात् तत्रोभयो देऽपि ततः प्रागुत्क्रान्तिक्रमे विद्वदविदुषोभैदा नास्ति । अविशेषश्रवणात् ॥ ननु विदुषा ताव- दमृतत्वं मोक्षापरनामकं प्राप्तव्यं न च तद्देशान्तरायत्तमिति विदुषो नास्त्येव मृत्युपनमो न वोकान्तिरपि प्रतिपद्यते । “न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति श्रुतेरितिचेत् सत्यम् । द्विविधं ह्येतदमृतत्वम् । आत्यन्तिकं चापेक्षिकं च । तत्र निर्गुणविद्याया- मात्यन्तिकं भवतीति मृत्युपक्रमश्चोकान्तिश्च तत्र नापेक्ष्येते । “न तस्य प्राणा उत्का- मन्तीति श्रुत्या समवलये गत्युत्क्रान्त्योरुभयोः प्रत्याख्यानात् । सगुणविद्यायां त्ववि.. द्यादयः क्लेशा नात्यन्तं निवर्तन्ते इति विद्यासमुचितकर्मणा देवयानं पन्थानमासा- द्य देवलोकानारुह्य तत्र भोगान् भुक्त्वा क्रममुक्तिं गच्छन्ति पुनर्वा निवर्तन्ते इति हि द्विविधा स्थितिर्भवति तथा च तत्र देवलोकेषु भोगान् भुक्त्वैवामृतत्वं लभते इति देवलोकेषु गत्यर्थमुकान्तिः सृत्युपक्रमश्चापेक्ष्यते । अभोग उपवासोऽनुपधासस्तु ·भोगः। रामानुजस्तु अनुपोष्येत्यस्य शरीरेन्द्रियादिसंवन्धमदग्ध्या उत्तरपूर्वाधयो. रश्लेपविनाशरूपममृतत्वं प्राप्यते इत्यर्थमाह ॥ यदा सर्व प्रमुच्यते कामा येऽस्य हदि- स्थिताः । अथ मोऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समभुते " इति श्रुतेरुपासनवेलायां ब्रह्मानुभवरूपस्यामृतत्वस्य तदभिप्रेतत्वात् । शंकर स्त्वनुपोष्येत्यस्य फ्लेशानविद्या- दीनत्यन्तमदग्ध्वैवापरविद्यासामर्थ्यादापेक्षिकममृतत्वं प्रेप्स्यते इत्यर्थमाह । सर्वथापि तत्रोकान्तिः मृत्युपक्रमो भूताश्रयत्वं चोपपद्यन्ते इति सिद्वम् ।। इति विद्वदविद्वत्सा- धारणोकमाधिकरणम् ॥२॥ तदित्थं साध्यक्षं सप्राणं सकरणग्रामं भूतान्तरसहितं चेदं तेजः परस्यां संप- द्यते। इत्युत्क्रान्तस्य गत्युपसंहारः । सर्वस्य हि जन्यस्य वस्तुजातस्य प्रकृतिः परा देवतेति प्रतिठापनादस्य तेजसश्चान्द्रे सौरे वैद्युते परब्रह्मणि च वा तेजसि एकीभाव इत्युक्तं भवति । अत्रेदं बोध्यम् । परदेवतासंपत्तिरेवैतदारोहणे गत्युपसंहारः । किन्तु तत्रायं विशेषः श्रूयते श्रद्वया केवलया युक्तेन कर्मणा चन्द्रे, श्रद्धाविद्योपनि- पद्भियुक्तेन कर्मणा सूयें, ताभिश्च शमदभादिसंपत्तिभिचोपसंपन्नेन कर्मणा वैद्युते तेजस्युपसंक्रमो भवति । तथा च श्रद्धालोरपि-अविदुपस्तावदिष्टापूर्तादिकर्मा- स्मनस्तेजसश्चान्द्रे संपद्यते न सूर्ये । स चन्द्रात् परावृत्य संसारं भजते । अथ श्रद्धालोर्विदुपोपि च शमदमादिविधुरस्य विदुपा यक्षतपोदानकर्मात्मनस्तेजसच. न्द्रादूर्ध्व सौरे तेजसि देवलोकेषु संपद्यते। "आदित्यं गच्छति । एतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषामिति श्रुतेः" । स ततः परावृत्य संसार भजते । नत्वेष सूर्य्यादुर्च वैद्युते तेजस्यनुप्रविशति । शमदमादिसंपत्तिविधुरत्वात् । अथ धाजसनेयके त्वेकत्र यशतपोदानादिभिरपि पितृयाणमार्गेण चन्द्रगतस्य तत एव प्रत्यावृत्तिः श्राव्यते । तच्छमादिविकलस्याविदुषः संवन्धेनाभ्युपगन्तव्यम् । इत्थ- मनयोः प्रत्यवरोहात् पुनः संसारव्यपदेशः । अथ विद्यासमुच्चितैर्यशतपोदाना- दिभिः कर्मिणामुपासकानां शमदमादिपटसंपत्तिमतां सूर्यादूर्ध्व पैयुते समावेशः । तस्यैवोर्ध्वं ब्रह्माप्ययान्मुक्तिसिद्धिः । न से पुनः संसारी भवति । तदित्थं संसारि- मुक्तात्मभेदेन वैविध्ये सिद्धे तयोः पार्थस्येन साध्यक्षसप्राणकरणमामभूतग्रामाणां व्यवस्था वक्तव्येत्यादौ संसारिपुं निरूप्यते। तदिदं सर्व परतेजसि संपद्यमानं तत्रैव तिष्ठते । अप्ययपर्यन्तं संसारव्यपदेशात् । अप्ययो निगुणविद्याप्रभावाद ब्रह्मणि लयः । ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवतीति श्रुत्या ब्रह्मणैकोभाव पवापीति म । सापी- तिर्यावन्न संभवति तावदमुष्य जीवस्यात्मनः संसारव्यपदेशो श्यते । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथा कर्म यथा श्रुतमिति स्मृतेः । संसारान्यथानुपपत्या चेदं सर्व जीवत्वापादकमुपकरणजातं तनात्मनि तिष्ठत्येवेति चूमः । प्राणकरणभूतग्रामनिवृत्तौ तु लेशकर्मविपाकाशयानामुच्छेदाद विज्ञानमयस्याध्यक्षस्य ब्रह्मस्वरूपाविशेषतासंपत्तो परमात्मनेकीभावानीवात्मत्यन्यप- देशो निवर्तते, अत एव च संसारव्यपदेशोपि निवर्तते । यायता संसारव्यपदेशो न निवर्तते तावदमुप्य प्रत्यगात्मनो जीवत्वसमर्पकं तदखिलं दिकमर्थजातं धीजमावावशेष तिष्ठत्येवेति विद्यात् । तच्च 'प्राणि- ·। (१००) नामिदानीभिव उश्यमानं स्थूलशरीरस्वरूपनधिकमात्र वा भवति । किन्तु स्वरू- पतो मात्रातश्चेदं सर्व सूक्ष्म प्रतिपत्तव्याम् । नाडीनिष्क्रमणश्रुत्या तथोपलव्धेः । नाड्यां हि तनुत्वात् संचार: स्वच्छत्वाच्वाप्रतिघात उपपद्यते। सौदस्यादेव च इहानिर्गच्छनासा पार्श्वस्थन श्यते । अत एव च सौदल्यान्तस्य स्थूलशरीरस्योप- मदनेदं सूक्ष्मशरीरभुपमृद्यते इति शंकरः । रामानुजस्तु निर्गच्छत आत्मनः सूक्ष्म- शरीरमस्ति । कौपीतकादिश्रुतिप्रमाणतस्तथोपलव्धेः । तत्र हि देवयानेन पथा गच्छता विदुपश्चन्द्रमसा संवादः श्रूयते न च सूक्ष्मशरीरमन्तरेण तत्संभवति । तस्मात् सूक्ष्मशरीरवानयं जीवो गच्छतीत्यत एवास्य वन्धो न निर्दग्ध इत्यपि ज्ञायते। अत एव च सूक्ष्मशरीरसद्भावादस्यात्मनो बन्धोपमर्दैनामृतत्वमुच्यते इत्येवं व्याचष्टे । अस्यैव च सूक्ष्मशरीरस्यैप ऊष्मा यो जीवतः शरीरे संस्पर्शन विज्ञायते । मरणोत्तरं स्थूलशरीरसदावेऽपि तत्रोष्मणोऽनुपलबध्या तस्योमणः सूक्ष्मशरीरव्यपाश्रयतयैवोपपत्तेः । "उष्णr एव जीविष्यन् शीतो भरिष्यन्" इति श्रुतिरपि मरणोत्तरं शैव्यं ब्रुवन्ती तदुषणतायाः सूक्ष्मशरीरानुगतवं दर्शयति । तथा चास्य सूक्ष्म शरीरस्य ब्रह्माप्ययं यावदनिवृत्या तेनैव सूक्ष्मशरीरेण विदु. पोऽप्यविदुप इवास्ति सभानैवोत्कान्तिरित्युक्तं भवति । ॥ इति यामुक्ति सूक्ष्मशरीरानुपक्षयाधिकरणम् ॥ अथ मुक्तात्मसु प्राणकरणभूतग्रामाणां व्यवस्था वक्तुमुपक्रममाण आदौ तावत् प्राणविषयं निरूपयति । तत्र वादी तावदाशङ्कते । “अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्तामन्ति ब्रह्म व सन् ब्रह्माप्येति" इति श्रुत्या प्रत्यक्ष प्रतिषेधान्न परब्रह्मविदो विदुषो देहात् प्राणानामुत्क्रान्तिः शक्यते प्रतिपत्तुम् इति चेत् तत्रोच्यते । नैतदेवमाशङ्कितव्यम् । तया श्रुत्या शारीरादात्मनः प्राणोत्क्रान्तिः प्रतिविध्यते इति शरीरत: प्राणोत्क्रान्तेरप्रतिषेधात् ॥ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति श्रुतौ तस्येति पञ्चम्यर्थे पष्ठी । स्पष्टो ोकेषां शाखिनां माध्यान्दिनानां श्रृंती शारीरो जीव एव प्राणोत्क्रान्त्यपादानत्वेन निर्दिश्यते। "न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्तीति पञ्चम्याः श्रूयमाणत्वात् । तेन जीवात् प्राणा नोनामन्ति । उत्क्रमण- वेलायामपि जीवन सहैव प्राणास्तिष्ठन्ति । इति हि श्रुतितात्पर्य्यमवगम्यते ॥ इत्थं च शारीरपुरुषात् प्राणानामनुत्क्रान्तिर्विदुपश्चाविटुवश्चाविशेषादेवेष्यते । "तस्य तावदेव चिरं यावन विभोये" इति श्रुतेर्विदुषः प्रारब्धकर्महेतुकचरमशरीर- वियोगकाले ब्रासंपत्तिवचनेन शरीरवत् प्राणानामपि वियोगोऽर्थतः प्रामोती- त्यतस्तत्परिहारार्थमिदमुच्यते । न तस्मात् प्राणा उत्तामन्तीति। तेन विदुषो- ऽपि देहपातोत्तरं देवयानेन पथा सूर्यादूर्व सभारूढस्य ब्रह्मामृतत्वं प्राप्यते इति- ब्रह्मप्राप्तः प्रागमुष्माद्विदुषोऽपि जीवात् प्राणा न विश्लिष्यन्ते इत्येवात्र श्रुति. तात्पर्यसिद्धोऽर्थः ॥ “अथ यतदस्माच्छरीगदुल्लामति--अथैतैरेव रश्मिभि- रूप्रमाक्रमते स ओमिति वाह-उद्वामीयते । स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छति एतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् । तदेष श्लोकः-शतं- ·. चैका. च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानममिनिःसृतेका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व- मेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति" इति ताण्ड्यनुत्यादिभिर्चिदुपोऽपि सूर्य प्राप्यनन्तरममृतत्वप्रारभ्युपगन्तव्यत्वात् । स्मय्यते चायमर्थः "ऊर्ध्वमेकः स्थित- स्तेपां यो भित्या सूर्यमण्डलम् । ब्रह्मलाकमतिक्रम्य तेन याति परां गतिम्"- इति ॥ इति रामानुजः । एतन्मते प्राणकरणभूतग्रामसहितस्य जीवात्मनो मूर्धन्य- नाडोत्क्रान्तस्य देवयानमार्गेण सूर्यमारूढस्येव मुक्तिरिति सिद्धान्तादनुत्क्रान्ति- मुक्तिर्नास्तीति सिद्धं भवति ॥ इति रामानुजमतेनानुत्क्रान्तिमुक्त्यभावात् सूर्यमण्डलभेदितालक्षणामुक्तयधिकरणम् ॥ ४ ॥ शंकरस्तु "प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरादिति सूत्रनिर्दिष्टस्य जीवापादानक- प्राणोत्क्रान्तिप्रतिषेधवादस्य प्रतिपक्षितया "स्पष्टो ह्येकपा स्मर्य्यते चेति सूत्रद्वयं व्याचष्टे । तथाहि-देहापादान एवोकान्तिप्रतिषेध एकेषां समानाये स्पष्ट उपल- भ्यते । यत्रायं पुरुपो नियते तदस्मात् प्राणा उत्तामन्याहोस्विनेत्यार्तभाग- प्रश्ने नेति होवाच याशवलमयः । अत्रैव समवलीयन्ते स उच्छ्वयत्याध्मायति, आध्मातो मृतः शेते"--इत्येव मुस्कान्यवधेरैवोच्छ्वयनादीन्याह । तानि च देह- स्यैव न देहिन इति कृत्वा देहादेवोत्क्रान्तिप्रतिवेधो गम्यते । यद्यन्यत्र विद्वदविदुषो- रप्रसङ्गात् सर्वसाधारण्येनानुत्क्रान्ति: प्राप्नोति । तथापि श्रुत्यन्तरे-"चक्षुष्टो वा मूनो वाऽन्येभ्यो का शरोरदेशेभ्यस्तमुक्कामन्तं प्राणोऽनूकामति प्राणमनूकामन्तं सव प्राणा अनूकामन्ति स विज्ञानो भवति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते"। इत्यादिना तावदविदुपामुत्क्रान्ति संसारगति च दर्शयित्वा-इति नु कामय- मानोऽथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।। अथ मर्योऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते" यथा हि निलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत-एवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीराऽमृतः प्राणा ब्रह्म व तेज एव इत्येवं विद्वांसमधिकृत्य तद्विपयतयैवाऽनुत्क्रान्तिं व्यवस्थापयति । प्राणस्य चानुकान्त- स्यात्रैव ब्रह्मभावाख्यानान देवयानादिमार्गानुसरणमस्यास्तीति प्रतीयते । पतच्छ तिवाक्यतया च पूर्वस्या अपि आर्तभागप्रश्नोत्तरवतेविद्वद्धिपयत्वं निश्ची- यते । तथा च परब्रह्म विदुपां गत्युत्कान्स्योरभाव एवास्तीति श्रुतितात्पर्य्या- वसीयते । स्मर्य्यते च महाभारते विदुषां गत्युत्क्रान्त्योरभावः । "सर्वभूतात्म. भूतस्य सम्याभूतानि पश्यतः । देवा अपि मार्गे मुह्यन्त्यपदस्य पदैषिणः" इति । पदैपिणो देवा अप्यस्य प्राप्यपदरहितस्य मार्ग मुह्यन्ति मार्ग न जानन्ति मार्गा- भावादित्यर्थः॥ इति घरमते विधानिदंग्यफम्र्मणां देहपातकासानुल्लान्तिमुकिविपयाधिकरणम ·( १०२ ) ननु विदुषां गत्युत्क्रान्स्योरभावे-"अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनु. वित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित ऊर्व विमुक्ताः'- इति गतिश्रुतिः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्य इत्यादिरूपा मूर्द्धन्यनाड्योत्नान्ति- श्रुतिश्च विरुध्येते इतिचेत् तत्रोच्यते । द्विविधा हीयं विद्या भवति निगुणत्वात् परा सगुणत्वादपरा चेति । तत्र यो निगुणिया परविद्यया विद्वानिदेव जन्मनि काम- कर्मक्लेशाद्यविद्याधर्मः परिहीयते स जीवन्मुक्तः प्रारब्धकर्मणा जीवनपि देहपातो- त्तरं कन्तिराभावाद्देवयानादिना तर्तव्याभावात् सद्योमुक्तिं लभते न तस्य प्राणा उत्कामन्तीति गत्युत्क्रान्त्यभावश्रुतिस्तद्विषयतया नेया । यस्तु सगुणविद्यया विद्वा- नुपासकः स मूर्धन्यनाड्योकान्तो देवयानेन पथा सूर्यमुपगम्य कामं भोगान् भुत्वा विशुद्धो विद्युत्पुरुषमासाद्य पुण्यपापे विधूय विरजा ब्रह्माप्येतीति सा क्रममुक्ति- गत्युत्क्रान्तिविधायिन्याः श्रुतेविषयं इत्यविराधः ॥ तत्र विद्युत्पुरुषप्राप्त्यनन्तरं पुण्य- पापविधूननाद्विरजस्त्वे तान्यपि सर्वाणि सप्राणानीन्द्रियाणि भूतानि च परब्रह्म- विदस्तस्मिन्नेव परस्मिन्नात्मनि प्रलीयन्ते । तथा ह्याह पिप्पलादश्रुतिः-स परेऽक्षरे आत्मनि संप्रतिष्ठते परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते । स यो ह वैतदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते स सर्वज्ञः सर्वोभवति । तदेष श्लोकः। विज्ञानात्मा सहदेवश्च सर्वैः प्राणभूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र । तदक्षरं वेदयते यस्तु सौम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवावि- वेश-इति । एवमेवास्य परिद्रधुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति इति च । स च कलाप्रलयो ब्रह्मणि तत्वलयादविभागलक्षणो भवति न तु सुषुप्तिप्रलयवद् वृत्तिमात्रनिरोधाद्वीजभावावशेषरूपः ॥ "भिद्यते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवतीत्येवं श्रुतौ नाम परित्याग- वचनात् ॥ यत्तु “गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा-देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्मा, णि विज्ञानमयश्च आत्मा परोऽव्यये सर्व एकीभवन्ति इति बिद्वद्विषययैवापरया मुण्डकश्रुत्या पार्थिवादीनां कलानां स्वस्वप्रकृतिषु पृथिव्यादिण्वप्ययो निरूप्यते तद् व्यवहारापेक्षमितिशंकरः समाधत्ते । एतच्च नात्यन्तं युक्तम् । विदुषां व्यवस्थाया व्यावहारिकत्वाभावात् । वस्तुतस्तु मुक्तिद्वैधा-क्षीणोदर्का भूमोदर्का च । संन्यासिनामाद्या । तत्र कलानां विज्ञानतः पृथग्भवातीनां स्वस्वप्रतिष्ठानुगमो भवति। सर्वैकात्स्यविज्ञानिनां तु द्वितीया । तत्र कलानामशेषाणां परमात्मन्येव लयो भव- तीति न विरोधः। विस्तरतश्चैतद् व्याख्यातं ब्रह्मविज्ञाने शुक्लनिसत्यादौ । - ॥ इति विद्वत्सूक्ष्मशरीरविलयनात परेण सर्वात्मनकीभावलक्षणक्रममुक्तयधिकरणम् ॥ ५॥ अथ निगुणविद्यां जीवब्रह्मक्यभावं चानभ्युपगच्छन् रामानुजः सगुणो. पासनया ब्रह्मणि जीवस्य सहावस्थानरूपाविभागलक्षणं मुक्ति दर्शयितुमिदं सूत्रद्वथमन्यथा व्याचष्टे-वाङ्मनसि मनः प्राणे, प्राणस्तेजसीत्येवमुत्तरोत्तर- क्रमेण संधीयमानानि तानीन्द्रियप्राणभूतजातानि अन्ततः परस्मिन्नात्मनि संप- धन्ते । तथा ह्याह श्रुति:-तेजः परस्यां देवतायामिति । सुषुप्तिप्रलययोर्यथा परमात्मसंपत्या सुखदुःखोपभोगायासविश्रामस्तवदिहापि वोध्यः । सेयं परमा- ·( १०३ ) मनि संपत्तिर्न प्राकृतलयवत् कारणापत्तिरूपा किन्तु वाङ भनसीत्यादिवदविभाग- रूपैव । पृथग व्यवहारानहसंसगोऽयमविभागः । तेजः परस्यां देवतायामित्यत्रापि वाङ मनसि संपद्यते इति वचनस्यानुपशाच्चैतदेचं विज्ञायते । इति बोध्यम् ।। ॥ इति रामानुजमतेन विद्वत्तत्मशरीरविलयनाभावात् परेणाविभक्तसहावस्थानलक्षण- क्रममुक्तयविकरणम्॥ ५॥ ॥ इति विद्वदुत्क्रान्तिक्रमविवेकाधिकारः ॥ तदोकोऽय ज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेप- गत्यनुस्मृतियोगाच हार्दाऽनुगृहीतः शताधिकया । १ । रश्म्य- नुसारी । २। निशि नेति चेन संबन्धस्य यावदेहभावित्वाद दर्शयति च । ३ । अतश्यायनेऽपि दक्षिणे । ४ । योगिनः प्रति च स्मयते स्मार्ते चैते । ५। अथ सृत्युपक्रमः प्रदश्यते । उत्क्रान्तिवत् सृत्युपक्रमोपि यथाविद्यं यथाकर्म चोपपद्यते । तत्र विद्याविषयं वक्ष्यामः । विद्या चापरा सगुणोपासनारूपा द्रएन्या। निर्गुणविद्यायामुत्क्रान्तिकृत्युपक्रमयोः प्रतिपिद्वत्वात् ॥ उपसंहृतवागादिकलापोऽयं विज्ञानामा यदोकममाणो भवति तदा तदोकसस्तदायतनस्य हृदयस्याग्रभागः प्रज्वलिति । “स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्वयकामति"-इति कौपीतकश्रुतेः। तस्य हैतस्य हृदयस्यानं प्रद्योततेातेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति- चक्षुष्टो वा मूद्ध नोवाऽन्येभ्यो वाशरीरदेशेभ्यः इति वाजसनेयश्रु तेश्च। तेन द्योतेनाय- मात्मा प्रकाशितद्वारो भवति । यया नाडीद्वारा तेन गन्तव्यं तद्द्वारं तस्य प्रकाशते । हृदयस्थानादेकशतनाडीपु विततास्वप्ययं विज्ञानात्मा विद्याप्रभावाद् विद्याशेपभूत- मूर्धन्यनाडीगतिशीलनाभ्यासवशाच्च शतादतिरिक्तया एकशततम्या नाड्या निका. मति । इतराभिरितरे मन्दविद्याः । "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानम- भिनिःसृतका। तयोर्द्धमायनमृतत्वमेति विवङया उत्कमणे भवन्ति" इति ताण्ड्यश्रुतेः ॥ निष्कामाणश्चैप हानुगृहीतो निष्कामति । हाही हृदय- स्थानोऽटगुणः शरीराध्यक्षो विज्ञानात्मा प्राणः ॥ "यदिदमस्मिन् ब्रामपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म, दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश: तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम् । किं तदा विद्यते यद वेष्टव्यम् । यावान् वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तईदये आकाशः । उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते । उभावग्निश्च वायुध सूर्याचन्द्रम- सावुभी। विद्युम्नक्षत्राणि यथास्येहास्ति यच नास्ति -९ ·। " अथ या एता ( १०४ ) तं चेद् युरस्मिंश्चदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समापितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा:- यदैनजरामानोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यते इति । स ब्रूयानास्य जरयै- तजीयंति न वधेनास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम् । अस्मिन् कामाः समाहिताः। एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः-तद्यथेह, कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते । तद्य इहात्मानमननुविद्य ब्रजन्ति एतांश्च सत्यान् कामान् । तेषां सर्वेषु लोकेश्वकामचारो भवति । अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्ति एतांश्च सत्यान् कामान् । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ इति श्रुतेः ॥ एतं हाईमात्मा- नमनुविद्य गच्छन् विद्वान् प्रज्ञानात्मा जीवो हार्दानुगृहीत एव गच्छतीति हाईस्य रम्येनुसारितया सोपि रश्म्यनुसारी गच्छति हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिन्नस्तिष्ठन्ति । असो वा आदित्यः पिङ्गला। अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुनामति अथैतैरेव रश्मिभिरुद्धमाक्रमते ॥ इति श्रुतेः ॥ ननु आदित्यसूर्य्यरश्मीनामहन्येव संभवान्निशि रश्म्यनुसारिगमनं न संभव- तीति चेन । नाडौरश्मिसंवन्धस्य यावदेहभावित्वात् ॥ जन्मकाले संभूतशिरा. किरण संपर्को यावदेहमहोरात्रं शश्वदनुवर्तते न निशि विच्छिद्यते । दर्शयति चैतमर्थ श्रुतिः । "अमुष्मादादित्यात्-प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते ता अमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः” इति । न च दिनाभिप्रायैव सा श्रुतिः स्यादिति वाच्यम् । अविशेषश्रवणात् । दर्शयति च श्रतिरमुष्मिन् हार्देऽहो- रात्रवैशेष्याभावोऽविच्छिन्नप्रभावत्वं च । 'नैनं सेतुमहोरात्रे तरतः सकृद्विभातो येवैष इति तस्मादिवेव रात्रावप्यविशेषेण नाडीसंवद्धरश्मिभिरेवायमूर्व गच्छति तनुप्रयाणेऽहोरात्रादिकालविशेषो मार्गविशेषे निमित्तं भवति । अतएव चाहनि मृतस्य दक्षिणेऽप्ययने गमनं संभवति । अन्यथाऽहनि प्रेतस्य शुक्लपक्ष- द्वारोत्तरायणे गमनादक्षिणायने गमनं न स्यात् । अथवेदमन्यथा व्याख्येयम् । निशि कृष्णपक्षे दक्षिणायने वा, प्रेतानां शुक्लमार्गो नोपपद्यते इति विदुषामपि मुक्तिमार्गारोहो न स्यात् । “यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ"-इत्यादिनाऽहःशुक्लपक्षोत्तरायणानामेवा- नावृत्तिनियामकत्वस्मरणाभीष्मादीनां विदुषामप्युत्तरायणकालप्रतीक्षाकरणाचति केचिदाहुः । तत्रदं प्रत्युच्यते । यतस्तावदात्मनो हानुगृहीतस्य रात्रावपि रश्म्यनुसारिगमनं संभवति अतश्चायनेऽपि दक्षिणे संभाव्यते । अर्चिरहःशुक्लपक्षोत्तरायणादीनां धूमरात्रिकृष्णपक्षदक्षिणायनादीनां चातिवाहिकत्वाभ्युपगमात् । प्रयाणकालोपलक्षकत्वानपेक्षणात् । ननु तं कालं वक्ष्यामीति स्मृतौ कालप्रतिज्ञानात् तद्विरोध इति चेन्न । योगिनः प्रति चाय महरादिकालविनियोगोऽनावृत्तये. स्मर्यते । दविरोधः । स्मार्ते चैते योगसांख्ये न श्रौते। तस्मान्न श्रोतेषु विज्ञानेषु विरोधावतारः। तद्वच्छुक्लमार्गारोहः न विदुषःप्रतीत्यधिकारिभेदा- - ॥ इति सृत्युपक्रमाधिकरणं शंकरस्य ।

·( १०५ )
रामानुजस्तु निशि नेत्यादिसूत्रत्रयमन्यथा व्याचष्टे-यद्यपि निशायामपि
सूर्य्यरश्मिसंभवात् तत्रापि रश्म्यनुसारेण गतिः संभाव्यते तथापि-"दिवा च
शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च । मुमूर्पता प्रशस्तानि विपरीतं तु गहितम्"।
इति दिवा मरणस्योत्तमगतिहेतुत्वं निशामरणस्य चाधमगतिहेतुत्वं प्राप्नोतीति
विदुपोपि निशि मृतस्य ब्रह्ममाप्तिलक्षगगतिर्न स्यादिति चेन्न । विदुषः कर्मसं.
वन्धस्य यावद्देहभाविवाददोपात् । तथाहि-अधोगतिहेतुभूतानां कर्मणा-
भनारब्धकार्याणां विद्यया नष्टत्वादुत्तरेषां चाश्लेपादस्य जीवन्मुक्तस्य केवलं
प्रारब्धकर्मवशाच्चरमदेहपातपर्यन्तं जीवनमवशिष्यते । तदेहपाते तु वन्ध-
हेतुकर्मानवशेषात् दिवा वा निशि वा निर्विशेषं ब्रह्मप्राप्तिरुपपद्यते। दर्शयति
च श्रुति:-"तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये"-इति । दिवा च
शुक्लपक्षश्चेत्यादि कालवचनं त्वविद्वद्विपयं नेयम् । निशि प्रेतस्य विदुपो ब्रह्म-
प्राप्तौ यो हेतुरत एव हेतोदक्षिणेऽप्ययने मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिः सिद्धा। “अथ यो
दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्तीति थुत्याः
यदा तत् पर्यवैति अथैतमेवाध्यानं पुनर्निवर्त्तन्ते' इति पुनरावृत्तिश्रुत्याश्चा-
विद्वद्विपयत्वं पूर्ववन्नेयम् । विदुपस्तु "तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमामोतीति वाक्य.
शेपश्रवणात् दक्षिणायनमृतस्य चन्द्रप्राप्तिब्रह्मप्रपित्सतो विश्राममा गम्यते ।
"ननु “यत्र कालेत्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि
भरतर्षभ ॥ १॥ अग्निज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता
गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २॥ धूमोरात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासादक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसंज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते । ३ । शुक्लाणे गती ह्येते जगतः शाश्वते
मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्यया वर्तते पुनरिति ॥४॥ अनावृत्तिपुनरावृत्तिहेतुत्वेन
कालविशेपो नियम्यते । स च विद्याकर्मणोरनुल्लेखाद् विद्वदविद्वत्साधारण:
संभाव्यते इति चेत्र । अब हि तन्मार्गद्वयं योगिनः प्रत्येव योगाङ्गतयाऽनुदिनं समर्नु
स्मयंते । नेते सृती पार्थ जानन योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो
भवार्जुन "इत्युपसंहारात् ॥ स्मार्ते चैते देवयानपितृयाणे न श्रोते । स्मार्तयोः काल-
विशेषनियततया श्रौतयोश्च विद्याकर्मनियततया भेदात् ॥
॥इति मृत्युपक्रमाधिकरणम् रामानुजस्य ॥
इति उत्क्रान्तिपादो द्वितीयः ॥ २ ॥
अथ गतिपादः प्रारभ्यते ३
देवयानगतिक्रमाधिकारः॥१॥
अर्चिरादिना तत्प्रथितेः । वायुमव्दादविशेप विशेषाभ्याम् ।
तडितोऽधि वरुणः संबन्धात् ॥ १॥

·( १०६ ) उभयव्यामोहात् तत्सिद्धेः । वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः ॥२॥ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः विशेषितत्वाच । सामीप्यात्तु तव्यपदेशः । कार्यात्त्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् । स्मृतेश्च ॥ ३ ॥ परं जैमिनिमुख्यत्वात् दर्शनाञ्च । न च कार्ये प्रतिपत्त्यभि- सन्धिः॥ ४ ॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा- ऽदोषात् तत्क्रतुश्च । विशेषं च दर्शयति ॥ ५॥ दर्शितः पूर्वमुत्क्रान्तिक्रमो दर्शितश्च सृत्युपक्रमः । सृतिक्रमस्विदानी प्रदर्श्यते । तत्र तावद् वढ्यो विप्रतिपत्तयः श्रूयन्ते अथैतैरेव रश्मिभिरूल आक्रमते स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छतीति श्रुतौ तावन्मार्गपर्वानपेक्षमति:प्रेणादित्याभि- प्राप्तिं दर्शयति ॥ १॥ अन्यत्र तु देवयानपितयाणाख्यौ द्वौमार्गभेदी व्याख्याय तयोः पृथक पृथक् पर्वाण्युपदिशति-"तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यषिोऽहरह्न आपूर्यमाण- पक्षमापूर्यमाणपक्षाद् यान षडुदङति भासांस्तान् । मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरा- दादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोमानवः। स एतान् ब्रह्म गमयति एष देवयानःपन्था ॥ इत्यादिना । कचि च्चन्द्रमसमनाख्याय वैद्युतं ब्रह्मलोकं चाह । क्वचिद् विद्युतमनाख्याय चन्द्रमसं ब्रह्मलोकं चाह ॥ क्वचित्तु " स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकमित्यादिना स देवयानोऽग्निलोकन वायुलोकादिपर्वाख्यायते नाचिरादिपर्वा । इतरत्राग्निलोकमनुक्त्वा वायुलोका- देवेमं भार्गमुपक्रमते । यदा वै पुरुषो ऽस्माल्लोकात् प्रति स वायुमागच्छतीति ॥४॥ अपरत्र सूर्य्यादुपक्रमते-"ये सूर्य्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्तीति ॥ ५॥ एकत्र पुनश्चन्द्रादुपक्रमते ये वैके चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वेगच्छन्तीति ॥६॥ तदिथमप्रतिपत्तौ ब्रूमः अचिरादिना तत् प्रथितेरिह सामञ्जस्यं द्रष्टव्यमिति । पूर्वाधिकरणे सृत्युपक्रमे मून्यनाड्या- तदितरनाडीभिर्वोत्क्रान्तस्य यै रश्मिभिः रूर्ध्वगमनमाख्यातं तेषामेव रश्मीनामचिरादिना पर्वविशेषेण प्रथनं निरूप्यते । सामान्येनोक्तानां रश्मीनामचिरादिपर्वाख्यानाद्विस्तारः प्रदर्शितो भवति । तत्रा. चिरहःशुक्लपक्षोत्तरायणसंवत्सररश्म्यवयवविशेषा द्रष्टव्याः ॥ स एतावानयमग्नि- लोकः । रश्मिरूपस्य संवत्सरस्याग्नित्वेनाख्यानात् ॥ १॥ संवत्सरादूर्ध्व वायुगच्छतीति ब्रूमः। अग्निवाय्वादित्यानां त्रैलोक्याधिष्ठातृतया वायुमगत्वा साक्षादग्नितआदित्यसंबन्धायोगात् ॥ श्रुतौ वायु ख्यायते इति तु न भ्रमितव्यम् । अविशेषतो विशेषतश्च वायोराख्यातत्वात् । तथाहि । मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमितिछान्दोग्य संवत्सरः पठ्यतेन देवलोकः ॥मालेभ्यो देवलोकं देव- लोकादादित्यमिति वाजसनेयके देवलोकः पठ्यते न संवत्सरः । तदुभयैकवाक्यतया संवत्सर एव देवलोक इति गम्यते । यत्तुशंकरस्तयोमेंदं मन्यमानोमासेभ्यः संवत्सरः ·. ( १०७ ) ततो देवलोकः ततो वायुः तत आदित्य इत्येवमावपति तदशानात् । संवत्सरःखलुवै देवाना पूरिति श्रुतेः, देवचक्र वा एतत् परिनुवं यत्संवत्सरः । संवत्सरमेव तन्यज- मानाः समारोहन्तीति (को० वा० २०११ ) कौपीतकिश्रुतेः । "मध्येह संवत्सरस्य स्वर्गों लोकः (शत०६७ अ०४ ब्रा) इति । संवत्सरो वै देवानां जन्म ( शत० ८७ अ० १३ वा० ) इति श्रुतेश्व संवत्सरस्यैव देवलोकत्वाभ्युपगमात् ॥ तथा च देवत्वा- विशेषाद वायुरपि तत्रोक्तप्राय एव । योऽयं पवते एप देवानां गृहा:"-इति श्रुतेः "अग्निः सर्वा देवता वायुः सर्वा देवताः" इति श्रुतेश्च संवत्सराग्निवद् वायोरपि देवलोकत्वाविशेषाद् देवलोकशब्देनैव वायोरपि संग्रहणात् ॥ येषां तु शंकरा- दीनां मते संवत्सरादूर्घ देवलोकः पृथक् पट्यते तेषां च तच्छब्देन वायुरेवायं द्रष्टव्यः। अथ विशेषतश्च स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति । स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलीकम्" इति कोपी- तकथुतावग्निलोकं वरुणाद्यादित्यलोकं चान्तरा वायुराख्यायते ॥ २॥ तथा चाशि:सर्वा देवता मयुःसर्वा देवता" इति श्रुतेः संवत्सरशब्दोक्तानग्निम- यान सर्वान् पूर्वगत्वा वायुमयान्देवानन्तरिक्षमाजोगच्छति। ततोयदा वै पुरुषोऽस्मा- ल्लोकात् प्रेति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं, तेन स ऊर्चाकमते स चन्द्रमसमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते। यथालम्बरस्य खं, तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते यथा-दुन्दुभेः खम् । तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते सलोकमागच्छत्यशोकमहिमम् । तस्मिनवसति शाश्वतीः समाः" इतिवाजसनेयश्रुतेः, पूर्वोक्तकोपोतकश्रुतेश्च; वरुणेन्द्राभ्यां द्वेधा विभक्त- मादित्यं गच्छतीति प्राप्तौ तत्र विशेष घूमः-तडितोऽधि वरुणो द्रष्टव्य इति ॥ संवत्सरादूर्व वायु गत्वा तत आन्तरीक्ष्यत्वसामान्याचन्द्र विद्युतं च प्रथमं गच्छति ततो वरुणमिन्द्रं चेति क्रमोनेयः । “यदादि विशाला विद्युतस्तीवस्तनितनि?पाजी. मूतोदरेपु प्रनृत्यन्ति अथापः प्रपतन्ति । विद्योतते स्तनयति वर्पियति वेति ब्राह्मण- श्रुत्या विद्युतरुणयोः सम्बन्धावगमात् ।। नन्वेवं तर्हि संवत्सरादादित्यमादित्या. च्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं स ब्रह्म गमयतीति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधः स्यादिति चेन्न । तत्रादित्यशब्दश्य संवत्सरप्रवर्तकतदात्माभिप्रायकत्वात् तस्याग्निलोक एवान्त- र्भावात् । ततो पायुचन्द्रविद्युद्भिर्वायुलोकः । ततो वरुणेन्द्राभ्यां द्युलोकः। ततः प्रजापतिर्ब्रह्म चेत्युभयमशोकमहिमं दिवः परस्तात् परोरजो धाम ॥ तत्रापि प्रजाप- तिरपरं कार्यव्रह्म । ततः परं मुख्यं ब्रह्म । सा परागतिः । प्रजापतिरेव चा परागति- रितिमार्गपर्याणि । सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्तीत्यत्र सूर्यशब्दो वरुणेन्द्रपरः । इन्द्रोयं हिरण्मयः कोशः तमिन्द्रं गत्वा विरजसो भवन्तो विरजो ब्रह्मैव संपद्यते । "हिरण्मये परे फोशे विरजं ब्रह्म निफलम्। तच्छुनं ज्योतिषां ज्योतिरायुहोपा- सतेऽमृतम्" इति श्रुतेः ॥ ३ ॥ अथवा विद्युदेवायमिन्द्रो य एष हिरण्मयकोश रहेप्यते । न तु यरुणादुत्तरः । यदा वै पुरुषोऽस्मालोकादिति वाजसनेयभ्रत्येकवाक्य. तानुरोधेन "स पतं देवयानं पन्थानमिति कोपीतकश्रुतो वरुणस्यादित्यतया इन्द्रस्य च चन्द्रपरतया व्याख्येयत्वात् । वरुणपर्यन्तानामग्निवाय्यादित्यानाम- ·( ११० ) कार्य गौणी । संभवति मुख्यग्रहणे गौणग्रहणमन्याय्यम्। तयोध्वमायनमृतत्व- मेतीति दर्शनाच परावसाना गतिाय्या । कर्मणा मृत्युमृषयो निवेदुरिति श्रुतेः कार्यस्य मृत्युमयत्वात् । अपि च कठवल्लीषु दृश्यते । “अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मा- दन्यत्रास्मात् कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वति परब्रह्म- विषयके नाचिकेतप्रश्ने प्रतिवक्ष्यमाणो यम-"अव्यक्तांन्तु परः पुरुषो व्यापको. ऽलिङ्ग एवच । यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति । महतः परमव्यक्त- मव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परागतिरित्यादिना तस्यैव परब्रह्मणः परगतित्वं व्याचष्टेति ॥ प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये इत्यादीनां प्रजापतिविषयकवाक्यानामपि न च कार्ये ब्रह्मणि प्रतिपत्तिमभिसंदध्मः ॥ नाम- रूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्मेति-कार्यविलक्षणस्य परस्यैव ब्रह्मणस्तत्रापि प्रकृतत्वात् ॥०॥ ॥हति जैमिनिमतेन परब्रह्मावसानगत्यधिकरणम् ॥ अंथ गन्तव्यं निर्धार्य गन्तृन्निर्धारयति। तत्र निगुणिया विद्यया विद्यावतां देवयान- गतिर्नास्ति । निर्गुणं निर्विशेष परब्रह्मोपासमानानामशेषाविधाविनिवृत्या स्वस्यैव ब्रह्मभावेन संपत्तौ तत्र गत्यपेक्षाभावात् । सगुणाभिस्तु सर्वविधाभि- विद्याभिदेवयानगतिः संभवति । कार्य ब्रह्मोपासमानानामचिराधातिवाहिकै- ब्रह्मलोकेषु नीयमानत्वादिति तृतीयाध्याये तृतीयपादे गतेरर्थवत्वमुभयथेत्यादि- सूत्रत्रये पूर्व निरूपितम् । तत्र सगुणास्वपि कासुचिद्विद्यासु देवयानगति- नास्तीत्येवं विशेष दर्शयितुमिदानीमधिकरणान्तरमुच्यते--अप्रतीकालम्वनान्न- यतीति वादरायणः प्रतिजानीते। नामवाङ्मनः प्रतिजानीते। नामवाङ्मनःसंकल्पचित्तध्यानविज्ञानवला- नापतेजोव्योमस्मराशाप्राणानां ब्रह्मभावनानि प्रतीकोपासनानि । तेषु देवपथा- ख्येन देवयानेन विद्युत्पर्य्यन्तं सत्यपि गमने तत ऊर्ध्वं स वैद्युतः पुरुषस्तान् प्रतीकोपासकान , ब्रह्म प्रापयति । गतेरर्थवत्वमुभयथेत्यत्र सूत्रे यथा गति- सत्त्वासत्त्वोभयथात्वं निगुणसगुणविद्याभेदाद् व्याख्यातं, तथेह सगुणचिद्याया- मपि प्रतीकाप्रतीकोपासनभेदादू गतिसत्त्वासत्त्वोभयथात्वाभ्युपगमे कश्चिद्दोषो नास्ति । तत्क्रतुर्हि ब्रह्मप्राप्ती हेतुः । यथा ऋतुरस्मिन लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति तं यथा यथोपासते तदेव भवन्तीति श्रुत्या ब्रह्मक्रतोरेव ब्रह्म- संपद्योग्यत्वात् । नन्वब्रह्मक्रतुमानपि ब्रह्म गच्छतीति पञ्चाग्निविद्याफलश्रच- णाद् गम्यते इति चेत् सत्यम् । तत्र विशिष्य विधानात् तथा सिद्धावप्यन्यत्री. त्सर्गिकेण तत्क्रतुन्यायेन ब्रह्मऋतूनामेव ब्रह्मप्राप्त्यभ्युपगमात् । नामादिषु तु ध्येयेषु ब्रह्मणो गुणत्वान ब्रह्मध्यायित्वमतस्तत्र नामादिप्राप्तिरेव सिद्ध्यति । विशेषं च दर्शयति । यावन्नास्नो गतं तत्रास्थ यथाकामचारो भवति यावद्वाचीगतमित्यादिना पूर्वस्मात् पूर्वस्मात् फलविशेषमुत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्नुपासने दर्शयति । स चार्य फलविशेषः प्रतीकतारतम्याटुपपद्यते । ब्रह्मोपपत्तौ तु तस्या विशिष्टत्वादीशः फले विशेषो न स्यात् । तस्मान्न प्रतीकालम्बनानां ब्रह्मसंपत्तिरिति सिद्धम् ।। इति वादरायण मतेन प्रतीकोपासकानां विदुषामपि भुत्तयभावाधिकरणम् ॥

·रामानुजस्तु गन्तव्यविषयमेवाधिकरणत्रयेण निर्धारयितु कायँ पादरित्यादि- सूत्रकलापमन्यथा व्याचष्टे । अचिरादिविद्युदन्तोऽयमातिवाहिको गणः कार्य- ब्रह्मोपासीनं नयति परब्रह्मोपासीनं वेति संशये वादरिस्तावदाह- कार्ये हिरण्य. गर्भमुपासीनमेव नयति अस्यैव गत्युपपत्तेः । नहि परिपूर्ण सर्वशं सर्व- गतं सर्वात्मभूतं परब्रह्मोपासितुस्तत्प्राप्तये देशान्तरगतिरुपपद्यते । नित्यप्राप्त- परब्रह्मविपयाविद्यानिवृत्ती परविद्यया जातायां प्राप्तस्यैव ब्रह्मणः स्वयं प्रकाश- मानत्वत् । कार्यस्य तु हिरण्यगर्भस्यापरिच्छिन्नत्वात् तत्प्राप्तये गतिरुपपद्यते। पुरुषोऽमानवः स एत्य ब्रह्मलोकान् गमयतीति वहुवचनेन विशेपितरवाच्च । ननु हिरण्यगर्भस्य गम्यत्वे स एतान ब्रह्माणं गमयतीति निर्देष्टन्यं स्याद् ब्रह्म गमयती- त्येवं कथमुच्यते इति चेत्-सामीप्यात्तु तद्वयपदेशो द्रष्टव्यः । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमिति श्रुत्या हिरण्यगर्भस्य प्रथमजत्वेन ब्रह्मसामीप्यात्तच्छन्देन व्यपदेश उपपद्यते । ननु एप देवपथो ब्रह्मपथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावर्तः ते इत्यपुनरावृत्तिश्रवणं .हिरण्यगर्भप्राती विरुद्धयते । हिरण्यगर्भस्य कार्य्यभूतस्य द्विपरार्द्धकालमात्रावसायित्वात् । आवह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽजुनति वच नाच्च हिरण्यगर्भप्राप्तस्य पुनरावर्तनीयत्वादिति चेन्न । कार्यात्यये तदध्यक्षण सहातः परमभिधानात् । कार्यस्य ब्रह्मलोकस्यात्यये ब्रह्मलोकाध्यक्षेण हिरण्य- गर्भेण सह स्वयमधिगतविद्योऽयं जीव आरमा कार्यादतः परं ब्रह्म प्राप्नोति । अपुनरावृत्त्यभिधानात् । ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्व इत्यभिधानाच्च । ब्रह्मणा सह ते सर्वे-इत्यादिस्मृतेश्च ।। तस्मात् कार्य- मुपासीनमेवातिवाहिको गणो नयतोति सिद्धम् ॥ इति रामानुजमतेन वादरिमतीयं कार्यब्रह्मोपासनैकहतुकदेवयानगत्यधिकरणम् । जैमिनिस्त्वाचार्यों मन्यते-परं ब्रह्मोपासीनमेवातिवाहिको नयतीति विद्मः परस्मिन्नेव ब्रह्मणि ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वात् । न च गत्यनुपपत्तिरस्ति । निःशेपा. विद्यानिवृत्तिलक्षणामृतत्यप्राप्तर्विशिष्टदेशगतिसापेक्षत्वात् । पप संप्रसादोऽस्मा. च्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेनरूपेणाभिनिप्पद्यते इत्यादि शास्त्र- दर्शनाच्च । नन्वचिरादिनागतस्य प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये इत्यादिना काय प्रत्यभिसन्धिदृश्यते इति चेत्तत्र चूमः । न चायं कार्य हिरण्यगर्भ प्रत्यभिसन्धिः अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृता. रमा ब्रह्मलोकमभिसंभवानीत्यभिसंभाव्यस्य ब्रह्मलोकस्यारतत्वश्रवणात् सर्व- वन्धविनिर्माश्रयणाच्च । तस्मात् परं ब्रह्मोपासीनमेवातिवाहिको गणो नय. तीति विद्यात् ॥ ॥ इति रामानुजमतेन जैमिनिमतीय परब्रनोपासनैकहेतुमदेवयानगत्यधिकरणम् ।। अनयोर्मतयोथिरुद्धत्वात् तत्र सिद्धान्तं भगवान् पा५ ·( ११२ ) व्यम् । कार्यमुपासीनानेव नयतीति वादरिमताभ्युपगमे-"अस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्येत्यादिकाः श्रुतयः प्रकुप्येयुः । परसुपासीनानेव नयतीति जैमिनिमताभ्युपगमेऽपि "तद्य इत्थं विदुयें चेमेऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते तेऽर्चिषममिसंभवन्तीति पञ्चाग्निविदां श्रद्धाधुपासकानामपि ब्रह्मपथोपदेशिका श्रुतिाकुप्येत् । तस्मादुभयथापि दोषदर्शनात् सर्वोऽपि तत्क्रतुः सन् ब्रह्म प्राप्नोति मन्यामहे । तत्क्रतुस्तथोपासीनस्तथा प्राप्नोतीति कृत्वा कार्यव्रह्मोपासीनान कार्यब्रह्मव, परब्रह्मोपासीनांस्तु परब्रह्मैव नयतीति सिद्धान्तः । नामैव ब्रह्म वागेव ब्रह्मत्येवं प्रतीकोपासकांस्तु न ब्रह्म नयति। नामादिक्रतुत्वान्नामादिप्राप्तरेव तेषां न्यायप्राप्तत्वात् । श्रुतिरेव च तमिमं विशेष दर्शयति-यावन्नानो गतं तत्रास्य यथा- कामचारो भवतीत्यादिना ॥ ।। इति रामानुजमतेन वादण्यणमतीयमुभयविधब्रह्मोपासनहेतुकदेवयानगत्यधिकरणम् ॥ ॥ इति गतिविवेकाधिकारः ।। ॥ इति गतिपादस्तृतीयः ॥ ३॥ अथ मुक्तिपादः प्रारभ्यते ४ ॥ कैवल्यमुक्त्यधिकारः ॥ २॥ संपाद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् । मुक्तः प्रतिज्ञानात् । आत्मप्रकरणात् ॥१॥ एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परंज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते"-इति मुक्तिश्रुतावभिनिष्पत्तिशब्देन देवलोकायुपभोगस्थानेष्वि- वागन्तुकस्य कस्यचिद्विशेषस्यात्मनि सिद्धिर्वक्तव्या, नतु यथाश्रुतं स्वरूपावस्थान- मात्रम् । नित्यप्राप्तस्य तस्यापुरुषार्थत्वादित्येवं प्राप्ते मः-संपाद्याविर्भावोऽस्ती- ति ॥ ज्योतीरूपस्यात्मनो ज्योतिरावरकधर्माणां निःशेषविमोकादात्मस्वरूपेण संपाद्य केवलस्य विशुद्धज्योतिष आविर्भाव एवाभिनिष्पत्तिः। न तु धर्मान्तर- संश्लेषस्तत्र विवक्ष्यते । स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्येवं स्वेनशब्दात् । यद्यत्र धर्मा- न्तरोत्पत्तिः स्यात् तर्हि तेन धर्मविशेषेणाभिनिष्पद्यते इति ब्रूयात् । यत्तु स्वरूपस्य नित्यप्राप्तत्वादपुरुषार्थत्वमुक्तं तन्न । आत्मज्योतिरावरकाणां बन्धहेतूनां धर्माणां निवर्तनस्यैव पुरुषार्थत्वात् ॥ तस्मात् सर्वधर्मपरित्यागात् नित्यनिरतिशयस्वरूपा- विर्भावोऽभिनिष्पत्तिरितिबोध्यम् । ननु स्वरूपस्य नित्यप्राप्तत्वादुपसंपद्याभि- निष्पद्यते इति वचनमनर्थकमिति चेत् । तत्रोच्यते । मुक्तः प्रविज्ञानात् । नित्यप्राप्त.

·स्यापि स्वरूपस्य कर्मरूपाविद्यातिरोहितस्य तिरोधाननिवृत्या कर्मसंवन्धतत्कृत-
देहादिमुक्तो भवतीत्येवात्र संपद्याभिनिष्पत्तिः ॥ तथा चायमात्मा पूर्वबन्धप्रयोजकः
सधैरेव धर्मेः पूर्व मुक्तो गासीत् स इदानीं तैमुक्तो भवति॥ “अशरीरं वाव सन्तं न
प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति प्रतिज्ञानात् । यथा न क्रियते ज्योत्स्नामलप्रक्षालनान्मणेः।
दोपहाणान ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा॥शायथोदपानकरणात् क्रियते न जलाम्वरम्।
सदेव नीयते व्यक्किमसतः संभवः कुतः ॥ २॥ तथा हेयगुणध्वंसादेव बोधादयो
गुणा । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥३॥ इतिशौनकादिप्रतिक्षा-
नाच्च ॥ ननु परं ज्योतिरुपसंपद्येत्यादिना ज्योतिः स्वरूपोपसंपत्त्याख्यानानायमेका.
न्ततो विकारविषयातिवृत्तो भवतीति चेन्न । प्रकरणानुरोधादात्मैव तत्र ज्यो-
तिरिति कृत्वा वैकारिकज्योतियोऽनुपग्रहणात् ॥ तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरित्यादि
थुत्याऽत्मन्यपि ज्योतिःशब्दस्य वृत्तः। व्याख्यातं चैतज्ज्योतिदर्शनादिति सूत्रे।
तथा च सर्वधर्मविमोकादामनः स्वरूपमात्रपर्यवसायिता मुक्तिरिति सिद्धम् ॥
तत्र चेन्द्रियविषयादिद्वितीयासंनिधानात् सुषुप्तिबदसंवोधः प्रशान्तानन्दरूपत्वं
चेति वोध्यम् ॥
॥ इति ज्योतिरावरकापायात्यन्तविनिया ज्योतिराविर्भावस्य कैवल्यमुक्तयधिकरणम् ॥
अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ १॥
वैकारिकैमरपरिग्यको विशुद्धज्योतिःस्वरूपः परमात्मा । वैकारिकधर्मः
परिष्वक्तस्तु ज्योतिःस्वरूपः प्रत्यगात्मा । स यदानीं तैर्धर्मरत्यन्तविनिर्मुक्तो
भवति तदानीमविशेषात् परमात्मना सादृश्यमेति । इत्येवं स्थित जिज्ञासा भवति
किमयं तदानी परमात्मनः पृथगेवावतिष्ठतेऽथवा तदधिभागेनैकीभवतीति । तदं
निर्धायं घूते-अविभागेन स्टत्वादिति । अविभक्त एव परेणात्मना मुक्तोऽवतिष्ठते ।
"तत्वमसि । अहं ब्रह्मास्मि । यत्र नान्यत् पश्यति। न तु तद् द्वितीयमस्ति । ततो-
ऽन्यद्विभक्तं यत् पश्येद् । यथोदकं शुद्ध शुदमासिकं ताडगेव भवति एवं मुनेर्वि-
जानत आत्मा भवति गौतम" इत्यादिभिर्वाक्यजातः परमात्माविभक्तस्यैव तस्य
- दर्शनात् ॥ ननु- यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं- पुरुपं ब्रह्मयोनिम् । तदा
विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति"--इति श्रुतौ साम्योपदेशात् ।
"सोऽभने सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता"-इतिश्रुती साहित्योपदेशात् ।
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च"।
इति स्मृती साधम्योपदेशाच्चास्य मुक्तात्मनः परमात्मपार्थक्यं लभ्यते इति चेन ।
देवादिप्राशतरूपप्रहाणेन ब्रह्मसमानशुद्धिं, परस्परैकीभावे साहित्य, धर्मतोऽनति.
रेकं च पर्नु तथा व्यवहापत् ॥ तथा च मुक्तात्मनः परमात्मना सर्वथैकीभायो
भवतीति सिद्धम् ॥
॥ इति शंकरमतेन फैवल्यमुको जीवात्मनः परमात्मना सबंधफोभावस्य मुधिस्वाधिफरणम् ॥२॥

·( १२४ )
रामानुजस्तु जीवेश्वरयोर्भदवादितया यदापश्यः पश्यते रुमवर्णमित्यादि
श्रुतिस्मृत्यनुरोधान्मुक्तस्य परमात्मस्वरूपैक्याममन्यमानः सूत्रमिदमन्यथा व्याचष्टे।
तथाहि मुक्तात्मा परस्माद्ब्रह्मणः स्वात्मानमविभागेनानुभवति । परं ब्रह्मोप-
संपद्य याथातथ्येन निवृत्ताविधातिरोधानस्य स्वात्मनो इष्टत्वात् ॥ यथा शरीरमिदं
जीवात्मना सात्मक प्रतिपद्यते तथायं जीवात्मावि परमात्मना सात्मकः प्रतीयते।
शरीरप्रत्यगात्मनोरविभागवत् प्रत्यगात्मपरमात्मनोरयविभागं तदानीमनुभवति ।
अहंब्रह्मास्मीत्याद्यभेदश्रुतीनामन तात्पर्य्यात् ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ।
अधिकं तु भेदनिर्देश्यादधिकोपदेशादित्यादिसूनजातं चानार्थे विमृश्यम् ।।
॥ इति रामानुजमतेन कैवल्यमुक्तो जीवात्मनः परमात्मना सात्मकत्वानुभवन्य मुक्तित्वाधिकरणम् ॥
ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः । चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वा-
दित्यौडुलोमिः ॥ एवमप्युपन्यासात्
एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोध बाद-
रायणः ॥३॥
मुक्तावस्थायां प्रत्यगात्मा वाह्यधर्मविमोक्षणात् स्वेन रूपेणाविर्भवतीत्युक्तम् ।
तत्र कीडशेन स्वरूपेणेति जिज्ञासायां जैमिनिस्तावदाह-ब्राह्मण रूपेणाविर्भव-
तीत्युपन्यासादिभ्यो गम्यते । एप आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोकोऽवि-
जिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्प इत्युपन्यस्य, स तत्र पति नक्षत्
कीडन रममाणः तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति, सर्वज्ञः सर्वेश्वर इति
चाख्यानादपहतपाप्मत्वादेरेवास्य ब्रह्मणः स्वीयरूपत्वात् ॥ अथौडुलोमिस्त्या.
चार्यो मन्यते । चितितन्मात्रेण रूपेण मुक्तात्मनोऽवस्थानमस्ति । स यथा सैन्धव-
धनोऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नो रसघन एव, एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवायः कृत्स्नः
प्रशानधन एव विज्ञानघन एवेत्यवधारणादस्यात्मनो विज्ञानमात्रात्मकत्वात् ॥
यद्यप्यपहतपाप्मत्वादयो भेदेनैव धर्मा निश्यिन्ते तथापि विकारसुखदुःखाद्यविद्या-
मकधर्मव्यावृत्तिमानं तत्र गम्यते न तु तावता केनचिद्धर्मेण धमित्वमुपपद्यते ।
सत्यकामत्वादयो धर्मा यद्यपि वस्तुस्वरूपेणोच्यन्ते। तथापि न स्थानतोऽपि परस्यो-
भयलिङ्गमिति सूत्रेऽस्यात्मनोऽनेकाकारत्वप्रतिषेधान कामसंकल्पादीनां चैतन्य-
वदात्मस्वरूपत्वं संभाव्यते । अत एव जक्षनक्रीडनरमणान्यपि दुःखाभावमात्राभि-
प्रायाणि स्तुत्यर्थान्येव नतु मुख्यानि । तेषां द्वितीयविषयत्वानिरस्ताशेषप्रपञ्चेऽस्मि-
नेषामयोगात् तस्माद्विशुद्धज्ञानमात्रं स आत्मा न त्वयं तदानीं ज्ञानवान् सर्वज्ञ
इति प्रतिपत्तव्यम् ॥ अथ वादरायणस्तु विरुद्वयोरप्यनयोर्जेमिन्यौडुलोमिमतयो-
रविरोधमेव पश्यति । एवमुक्तरीत्या पारमार्थिकचैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमेपि
"एष आत्मापहतपाप्मेत्याधुपन्यासात् सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्वसर्वज्ञत्वादि-
रूपस्य जैमिन्युक्तपूर्वभावस्याऽपि संभवात् ॥ प्रकाशस्य प्रकाशकत्ववज्ज्ञानस्य
ज्ञानवत्त्वं नानुपपन्नम् । तत एव च सत्यकामत्वसत्यसंकल्पस्वादयोऽप्यविरुद्वाः॥
॥ इति स्वातन्त्र्येणात्मनः संकल्पोपनतसर्वकामाधिकरणम ॥ ४॥

·( ११५ )
रामानुजस्त्याह-न ज्ञानमात्रमेवास्यात्मनः स्वं रूपमिति श्रुतिसिद्धोऽर्थः ।
किन्तु यथा रसवत्स्वाम्रालादिपु स्वगादिभेदन रसभेदोऽवकल्पते, न तथा
सैन्धवचने । तत्र हि सर्वत्रैकरलोऽस्ति। एवमस्यात्मनः सर्वत्र विज्ञानस्वरूपत्वं
स्वप्रकाशस्वरूपत्वमिति कृत्वा कृत्स्नोऽव्यात्मा जडव्यावृतः स्वप्रकाशोस्ति ।
नान्यायत्तप्रकाश: स्वल्पोऽप्यस्य प्रदेशोऽस्तीत्यत्रैव श्रुतितात्पर्य्यम् । तथा च
यथा सैन्धवघनस्य कृत्स्नस्य रसघनत्वे रसनेन्द्रियावगते चक्षुराद्यवगता
रूपकाठिन्यादयो धर्मा न विरुध्यन्ते तथेह कृत्स्नस्य विज्ञानघनत्वेऽपि अपहत-
पामत्वसत्यसंकल्पत्वादिधर्मसम्बन्धः श्रुत्यन्तरसिद्धो न विरुध्यते ।
!! इति रामानुजमते कैवल्यमुक्ती निर्दोषगुणवच्चेतनात्मरूपाभिसंपत्यधिकरणम् ॥शा
॥ इति फैवल्यमुक्तिविचाराधिकारः पूर्णः॥
अथ निःश्रेयसमुक्तिविचाराधिकारः।
सङ्कल्पादेव तु तच्छुतेः । अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ४॥
सत्यकामस्वसत्यसंकल्पत्वादिरूपेणाय मुक्तात्माविर्भवतीत्युक्तम् । तस्य च
संकल्पसिक्षा व्यवहाराः श्रूयन्ते “स तब पय्येति जक्षत् फोडन् रममाण
इत्यादयः ।
तत्रता यथाकामं स्त्रीयानज्ञात्यादिप्राप्तयः . संकल्पपूर्षिकाः
प्रयत्नान्तरसापेक्षा उत्पद्यन्ते अथवा प्रयत्नान्तरनिरपेक्षं संकल्पमात्रादेवोप.
पद्यन्ते इति संशये लोके संकल्पितकार्यसिद्धौ प्रयत्नान्तरसापेक्षत्वदर्शनाद-
बाप्यपेक्षा स्यादिति प्राप्त निरूपयति संकल्पमात्रादेवास्य सर्व कामाः संसिध्यन्ति
न निमितान्तरमपेक्षन्ते इति तच्छ्तेरवगम्यते। “स यदि पितृलोककामो भवति
संकल्पादेचास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" इत्येवमादिश्रुतिजातं निमित्तान्तरनिरपेक्षं
संकल्पस्यार्थीद्भावकत्वं दर्शयति । निमित्तान्तरमपि वापेक्ष्यमाणं संकल्प-
मात्रापपाद्यं स्यात् । अतः संकल्पस्येव सर्वार्थसाधकत्वात् स मुक्तात्मा सत्य-
संकल्प उपपद्यते । अत एव चावन्ध्यसंकल्पत्वादयमनन्याधिपतिर्भवति । नास्य
तदानीमन्योऽधिपतिरवतिष्ठते । परतन्त्रत्वे हि परसंकल्पाधीनतया फदाचिद्
व्याहतसंकल्पः स्यात् । सत्यसंकल्पस्तु धूयते । तस्मादयमारमा मुकः स्वतन्त्रों
भवतीत्यवधेयम्।
॥ इति स्वातनयेणात्मनः संकल्पोपनतसर्वकामाधिकरणम ॥४॥
अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १॥ भावं जैमिनिर्विकल्पा-
मननात् ॥ २॥ द्वादशाहवदुभयविधं वादरायणोऽतः ॥ ३ ॥
तन्यभावे सन्ध्यवदुपपद्यते ॥ ४ ॥ भावे जाग्रदत ॥ ५॥

·प्रदीपपदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ ६॥ स्वाप्ययसम्पत्योरन्य- तरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥७॥ संकल्पादस्य सर्व कामाः सिध्यन्तीत्युक्तवान्मनस्तावत्संकल्पसाधनं सिद्धम् । किन्तु शरीरेन्द्रियाणि. मुक्तात्मनः सन्ति न सातीति विचार: प्रक्रम्यते । तत्र मुक्तावस्थायामात्मनः शरीरस्येन्द्रियाणां चामावं वादरिमन्यते । एवं ह्याह श्रुतिः "न ह वै सशरीरस्य लतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं वाव सन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः" । इति सशरीरस्य सुखदुःखयोगाव्यतिरेक- मुक्त्वा "अस्माच्छरीरात् समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति भुक्तस्या- शरीरत्वं दर्शयति । “ल वा एष दिव्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलाके इति च शरीरमनपेक्ष्यैव केवलेन मनसा सिद्धिमाप । तस्मान सन्त्येव देहेन्द्रियाणि मुक्तात्मन इति बोध्यम् । मुक्तस्याशरीरत्वात् स्वमवदस्य सांकल्पिकाः सर्व कामाः स्युरिति प्राकाम्यं सर्वैश्वर्य सर्वज्ञत्वं चास्य भाव्यम् इत्येकः पक्षः ॥ १॥ जैमिनिस्वाचार्यों मनोवच्छरीरस्यन्द्रियाणां च भावं मन्यते । “स एकधा भवति त्रिधा भवति" इत्यादिनाऽनेकधामावविकल्पामन- नात्। शरीराभावपरम् । तस्मात् सन्त्येव नित्यं देहेन्द्रियाणि मुक्तस्यापीति वोध्यम् । सशरीरत्वाच्च मुक्तस्यापि जाग्रहास्तविकाः सर्वे कामाः स्युरिति प्राकाम्यसर्वेश्वर्ये सर्वज्ञत्वं चास्य भाव्यम् । इत्यपरः पक्षः ॥ २॥ अथ वादरा- यणो मन्यते । अत एवोभयलिङ्गश्रुतिदर्शनादुभयविधं द्वादशाहवत् प्रतिपत्तव्यमिति । यथा द्वादशाहयागोऽहीनेषु पाठादहीनः सत्त्रेषु पाठात् सत्रञ्च भवति । एवमयं मुक्तारमा उभयथा श्रुतत्वात् सशरीरश्वाशरीरश्च संभाव्यते । अपि चातः संकल्पा- देतदुभयविधं द्रष्टव्यम् । यदा सशरीरतां संकल्पयति तदा सशरीरो भवति अशरीरतासंकल्पे त्वशरीर एवेति । सत्यसंकल्पत्वात् संकल्पवैचित्र्याच्चेति सिद्धान्तपक्षः॥३॥ तत्राशरीरत्वपक्षे स्वप्नवन्मोक्षेपि उपलब्धिमात्राः सर्वे कामाः संकल्पादुपपद्यन्ते । सशरीरत्वपक्षे तु जानवदेव सर्वे कामाः स्युः। ननु संकल्पमात्रादयमनेकशरीराणि निम्माति चेत् तेवेकस्यैव सात्मक- वाच्चेतनत्वं स्यादितरेषामनात्मकत्वाद्दारुयन्त्रवजडत्वं संभाव्यते । प्रत्यगात्मनोऽणु- परिमाणत्वादेकत्रैव कचित् शरीरे तवस्थानादन्यशरीरेषु तदप्रवेशादिति चेत् तत्रोच्यते--प्रदीपवदावेशो द्रष्टव्य इति । यथैकदेशे वर्तमानस्यैकदीपस्य स्वच्छेप्च- नेकवस्तुषु स्वप्रभयाव्यातया नानाप्रदीपाभासप्रवर्तकत्वम् । एवमेकस्याप्यात्मनो मुक्तावस्थायामसंकुचितैश्वर्यतया प्रतिशरीरं स्वचैतन्यव्याप्तया नानाभावोपपत्तिः संभवति ॥ एकमनोऽनुवृत्तीनि समनस्कान्येवापराणि शरीराणि सत्यसंकल्पत्वात् सृजति । तेषु च सृष्टेषूपाधिभेदादात्मनोपि भेदेनाधिष्टातृत्वं भवति । वालाग्रशतभा- गस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञयः स वानन्त्याय कल्पते" इति श्रुतेरणुपरिमाणस्यापि जीवस्यैश्वर्ययोगादनेकधात्वोपपत्तेः ॥ ननु नेदमनेकशरीरा- ·( १९७ ) वेशादिलक्षणमैश्वर्ये मुक्तरय संभवति । "तत् केन कंचितानीयान्न तु तद् द्वितीय- मस्ति ततोऽन्यद्विभक यद्विजानीयादेको द्रष्टाद्वैतो भवती" यादिश्रुतिभिरंकातितो निर्विशेषप्रतिपादनाद् द्वितीयप्रत्याख्यानाच्चेति चेत् तत्रोच्यते ॥ स्वाप्ययसंपत्योर- म्यतरापेक्षं हि तदाविष्कृतम् । स्वाप्ययः सुषुप्तिः संपत्तिः कैवल्यम् । तयोरेवान्यतरा. वस्थामपेक्ष्यतत्संज्ञामाववचनं प्रत्येतव्यम् । “यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वपश्यति" इति । नायं खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानाति । अयमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवती" ति सुपुप्तौ निधित्वाविष्करणात् "एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येचानु विनश्यति न प्राय संज्ञास्तीति कैव- ल्येऽप्यसंवोधावाविष्करणात् । न स्वेतदिह सगुणविद्यापाकस्थानं भाव्यते। तत्र स्वर्गाद्यैश्वर्यसुखोपभागस्य श्रूयमाणत्वादिति शंकरः । रामानुजस्वन्यथा च्याचष्टे । "प्राश्नात्मना संपरिप्रवक्ता न वाह्यं किंचन वेद नान्तरमितिश्रुतिः परब्रह्मप्राप्तस्यान्तरवाह्यज्ञानलोपः प्राप्नोतीति कथमस्यामनो मुक्तावस्थायां सर्वशत्व- मुच्यते इति चेत् तमाह । सुषुप्तिमरणयारेवावस्थयोनिःसंवोधत्वमात्मनः प्रतिज्ञायते । मुक्तस्य तु सर्वज्ञत्वमेवास्ति । आविष्कृतं हि तथैव श्रुत्या "स वा एप दिव्येन चक्षुपा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलाके" इति । "सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः" इति च । ॥ इति निःश्रेयसाल्यापरमुत्तया मुक्तात्मनः शरीरत्वाशरीरत्वस्यवस्थाधिकरणम् ॥५॥ जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसंनिहितत्वाच ॥ १॥ प्रत्यक्षोप- देशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥ २ ॥ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ ३ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ ४ ॥ भागमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ ५॥ अनावृत्तिः शब्दात् ॥ ६॥ सगुणब्रह्मोपासनात् सहैव मनसा ये जीवा ईश्वरसायुज्यं लभन्ते ते सर्वात्मनेश्वरसाम्यमायान्तीति निरङ्कशमेपामैश्वर्या संभाव्यते "आमोति स्या- राज्यं “सर्वेऽस्मै देवा वलिमावहन्ति" "तपां सर्वपु लोकेषु कामचारी भवति" इत्यादि श्रुतिभ्यस्तथावगमात् । तथाचंश्वरवदयं मुकात्मापि जगदुत्पत्तिस्थिति- संहारान् करोतीति कश्चित् प्रतीयात् तं प्रायाह । जगद्व्यापारवर्जमेवैतस्य सर्वमैश्वर्य संपद्यते । नावयमपि जगदुत्पादयति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यादि श्रुया प्रयतामेपां मुच्यमाना नामभिसंवंशस्थानस्य जीवात्मविजिज्ञास्यस्य जगदीश्वरस्यैवास्मिन् जगजन्म. स्थितिभङ्गकर्म प्रकरणात् । यतो वा इमानोत्यादिश्रुत्या च जगदुत्पत्ति- स्थितिलयहतुत्वं प्रयतां निवासस्य जिज्ञास्यस्येश्वरस्यासाधारणं लक्षण मुच्यते । यदि मुक्तात्मनामपि जगत्कर्तृत्वं स्यात् तर्हि तस्येश्वरलक्षणत्वं न स्या- दतिन्याप्तत्वात् । तस्मादीश्वरप्रकरणानगव्यापारस्य मुक्तात्मसु न प्राप्तिः । असंनिहितत्वाच्च अस्य हि मु ·( ११८ ) स्थितिकाले पश्चात् संभाव्यमानतया जगदुत्पत्तिकाले तस्य संनिधानमे नास्तीति जगत्कतृत्वं तस्य लोपपद्यते । ननु आप्नोति स्वाराज्यामित्यादि प्रत्यक्ष पदेशात् संभाव्यते तस्य तथाविधमपि सामर्थ्यमिति चेन । आधिकारिका थे सरि तृमण्डलादिषु विशेषायतनेषु व्यवस्थिता हिरण्यगर्भादय ईश्वरास्तेषां लोकर धु भोगेष्वेवैतस्या कर्मवश्यस्य मुक्तात्मनः स्वाराज्यं भवतीति तस्य सर्वेषु लोकेर कामचारो भवतीत्यादि श्रुत्योच्यते । तथा चायं मुलामा ब्रह्मविभूतिभूतान विकारलोकानेचैतान् सर्वानासाद्य तद्वतान् बैकारिकानेव सर्वान् भोगाननुभूय यथाकामं तृप्यतीति सिध्यत्यर्थः । अस्ति च विकारावयपि नित्यमुक्तं पारमेश्वर- मन्यद्रूपम् । तथाहि तस्य परमेश्वरस्य द्विरूपां स्थितिमाह श्रुतिः। तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादास्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" इति । तत्र नेतरालम्वनास्तनिर्विकारं रूपमाकलयितुं शक्नुवन्ति तेषामतत्कतुत्वात् । तस्माद् द्विरूपेऽस्मिन् परमेश्वरे निगुणरूपमनवाप्य सगुण एवैतद्रूपे सजा- यन्त 'सगुणविद्यया मुक्ताः । एवमन सगुणेऽपि ते जगत्कर्तृत्वादिसाधारण निरवग्रहमेश्वर्यभनवाप्य लावग्रहे सर्वविधभोगलक्षणेश्वर्य एवावतिष्ठन्ते इति सिद्धम् । इति शंकरः । रामानुजस्वाह । ननु यद्ययं मुक्तात्मा ब्रह्मविभूति- भूतान् विकारलोकान् वैकारिकांश्च तांस्तान् भोगानेवोपलभते । तहिं विका- रान्तति भोगमात्रलामे वद्धस्येव मुक्तस्याप्यत्र बह्वल्पमात्रभोग्यभोक्तृत्वापत्ति- रिति चेत् तत्रोच्यते । अस्ति च विकारावळपि किञ्चिनितिनिखिलविकार- मनन्तकल्याणकतानं निरतिशयानन्दं परब्रह्म । तदप्ययमनुभवति मुक्तात्मा । तथाहि निर्विकारे तस्मिन् परब्रह्मणि परमानन्हे मुक्तस्यानुभवितृत्वेन स्थितिमाह "यदा ह्येवैध एतस्मिन्नतश्येऽनात्मयेऽनिरुतोऽनिलयतेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवति । रसोवै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्या- ऽनन्दी भवतीति । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चनेति च । अतः स- विभूतिकं सर्वविकारातीतं ब्रह्मानन्दमनुभवन् विकारान्तर्वर्तिनोऽप्याधिकारिक- मण्डलस्थान भोगानयं मुक्तात्मा भुक्ते इति सर्वेषु लोकेषु कामचार इत्यस्यार्थः इत्थं च शंकरमते चैकारिकानन्दमात्रं रामानुजमते वैकारिक विकारातीतं चानन्दभोगं भुानस्यतस्य मुक्तात्मनस्तावदेव स्वाराज्यमैश्वर्य चोपपद्यते न विस्य जगत्कर्तृत्व- लक्षणमप्यैश्वर्यमस्ति । तस्य नित्यमुक्तपरमेश्वरमानधर्मत्वात् । एवं हि दर्शयतः प्रत्यक्षानुमाने । प्रत्यक्षं श्रुतिस्तावत्-भीषास्माद्वातः पवते भीषादेति सूर्यः । भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने सूर्याचन्द्र- मसौ विकृतौ तिष्ठतः' इत्यादि । अनुमानं स्मृतिः-भयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते स- चराचरम् । हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ इति ॥ अथवा मुक्तस्य सर्वविधा. नन्देभोगोऽपि परमेश्वर एव हेतुरित्येवं श्रुतिस्मृती दर्शयतः । एव ह्येवानन्दयाति । मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते इति रामानुजः । शंकरस्तु न तत्र सूर्यो भाति इत्यादि श्रुतिः । नतद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक इत्यादि स्मृतिश्च परमेश्वरस्यविकारावर्ति च रूपं दर्शयत इत्याह । वस्तुतस्तु तथाहि स्थितिमाहेति पूर्वसूत्रेण गतार्थत्वादिह शंकरस्थार्थो न साधी- ·( ११६ ) यान् ॥ युक्तं तु श्रुतिस्मृती सगुणविद्यावतां मुक्तानां विकारालम्वनवाजगत्कर्तृत्वा- दिसाधारणं निरङ्कुशमैश्वर्य नास्तात दशयत इत्यर्थ सूत्रलापनम् । भोगमानसाम्य लिङ्गाच्वत्युत्तरसूत्र चकारस्य तदानुगुण्यात् ।। सवपु लाकेषु कामचार मुक्तानां सवविधखभाममा कवलीचरण साम्यमित्यत्रैव लिङ्ग भवति । "तमाह-- आपा वै खलु मोयन्त लोकाऽसौ इति । स यथतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्ति एवं हविदं सवाणि भूतान्यवन्ति तनो एतस्यै देवताय सायुज्यं सलोकतां जयति"- इत्यादिपु भेदेन व्यपदशात् ॥ तस्मादीश्वरंणेपा भोगमा साम्यं न जगद्व्यापारेऽ. पीति सिद्धम् । नन्वेवं तहि मुक्तानामैश्वर्यस्य सातिशयत्वादन्तवत्वं स्यात् तथा च पुनरावृत्तिपि कदाचित् प्रसन्तति चत् तत्रोच्यते अनावृत्तिः शब्दात्ायद्याप चन्द्र- लोकादिवदस्य ब्रह्मलोकस्यापि संस्थानविशेषः श्रूयते कौपीतकादिश्रुतिषु । अस्ति हि तृतीयस्यामितो दिवि ब्रह्मलाक द्वावर्णवी, ऐरंमदीयं सरः, अश्वत्थः सोमस- वनः, ब्रह्मणोऽपराजिता पूः । प्रभुविमित हिरण्मयं वेश्म" ।-इत्यादिः । तथापि तं ते प्राप्य न चन्द्रलाकादिवद् भुक्तभागा आवर्तन्ते-"तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति, तेपां न पुनरावृत्तिः एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावतन्ते," ब्रह्मलोकमभिसंप- द्यते न च पुनरावर्तत"-इत्यादि शब्दैरनावृत्तः प्रतिज्ञानात् ॥ दर्शितं चैतत् प्रागपि "कार्यात्यये तध्यक्षेण सहातः परमिति सूत्रे । तथा च यथा निगुणविद्यायां सम्यग दर्शनविध्वस्ततमसामनावृत्तिस्तथा सगुणविद्यायामप्यपरब्रह्मलोकं प्रा. तानापां मुक्तानामस्यनावृत्तिरिति सिद्धम् ॥ इतिमुक्ताना जगद्व्यापारातिरिकसर्वश्वर्यसंपत्यधिकरणम् ॥ ६॥ ॥ इति मुक्तिपादश्चतुर्थः संपूर्णः ॥ १ इति सन्ति यत्र विद्योलान्तिगतिक्रमविमुक्तिभिः पादाः । अध्यायः स चतुर्थी विद्वद्यावानिरूपकः पूर्णः ॥ १॥ श्रीमन्माधवसिंहभूपत्तिकरच्छायाश्रयात् सर्वतो । निर्धूताखिल तापसंततिरयं निर्व्यग्रचित्तः सुधीः ॥ सर्वेश्वर्यसुखं निरन्तरमलं भुअनिम वैक्रमे । वर्ष गोनगगोमहीपरिमिते ग्रन्थं व्यधादुत्तमम् ॥२॥ (१९७६) राजीवनन्दतनयो विवुधाव्यगाढाग्रामोद्भवः सकलशास्त्ररहस्यवेत्ता । मत्स्येशमाधवकृपावशलब्धशान्तिर्गन्धं व्यधादनुपमं मधुसूदनोऽयम् ॥ ३ ॥ शारीरकविज्ञानं भूपयति ब्रह्मविज्ञानम् । ताभ्यां भूपितहृदयो विद्योतं वेदलोकयोर्लभते ॥ ४॥०॥ ॥ इति मधुसूदन विद्यावाचस्पतिप्रणीतं शारीरकविज्ञानशास्त्रम् सम्पूर्णम् ॥

·( १२० ) शारीरसून व्याख्यानं वनभमतानुसारेण । ३ अध्याय १ पादः (१) तदन्तर प्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणा- भ्याम् ॥१॥-त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वारः ॥२॥ प्राणगतेश्च ॥३॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥४॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न, ता एवं ह्युपपत्तेः ॥५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नादिकारिणां प्रतीतेः ॥६॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्वात् तथाहि दर्शयति ॥७॥ ॥ अथ वल्लभानुगामिनां व्याख्या ॥ जीवात्मनामारोहणप्रत्यवरोहणचक्रकै पञ्चाग्निविद्या श्रूयते । तत्र धुलोकेऽग्नौ श्रद्धाहुत्या सोमसंभवः । पर्जन्येऽग्नौ सोमाहुत्या वृष्टिसंभवः । पृथिव्यग्नौ वृष्टया- हुत्या अनोत्पत्तिः । पुरुषानो अन्नाहुत्या रेतःसंभवः । योषाली रेत आहुत्या गर्भ संभवः इति पञ्च्वाहुतिभिरपां पुरुषभाव उच्यते । स पुरुषः पुनरेव शरीरं परित्य- ज्योर्द्धवं गच्छन् धुलोकेऽग्नौ श्रद्धया हूयमानः सोमभावं प्रतिपद्यते । सेयं प्रथमाहुति- स्तावद्विचार्यते॥ सप्तसून प्रथमाधिकरणम्॥ब्रह्मज्ञानौपयिकजन्मार्थमस्मोच्छरीराजीवात्मा संस्कृत- भूतैः साहितो गच्छति । पञ्चभूतानां संस्कृतत्वं तु पश्चाहुतिफलभूतत्वमिति प्रथमार्थः ॥१॥ (१) तमुकामन्तं प्राणोऽनूकामतीति प्राणगतेः श्रवणाच्च प्राणेन गच्छता सममपां गमनं सिद्धं भवति आपोमयः प्राण इति श्रुतेरपां प्राणपोषकत्वात् ॥ इति तृतीयार्थः ॥३॥ - यत्रास्य पुरुषस्येत्यादिश्रुत्या अग्निवाय्वाधप्ययबोधिकाया मुक्तविषयत्वा- दुत्क्रमणश्रुतेरमुक्तविषयतया भाक्तत्वान्मुख्यश्रुत्या गौणश्रुतेरवाधइति चतुर्थार्थः॥ ४ ॥ अथ सर्वे जीवाः संस्कृतभूतयुक्ता गच्छन्ति अथवा ज्ञानाधिकारिण एवेति विचारे पञ्चाग्निविद्यायामधिकारिणामश्रुतत्वादविशेषात् सर्वेषामेव जीवानां पञ्चा- हुतिप्रकारेण जन्मेति प्राप्नोतीति चेन्न । इष्टादिकारिणो हि धूमादिमार्गेण गच्छन्तः

·( १२१ )
सोमवं लभन्ते । सोमभावाच्चायं पञ्चाहुतिप्रकार: संभवतीत्यत इष्टादिकारिण
एवेत्थं संपरिष्वक्ता गच्छन्ति न सर्व जीवा इति सिद्धम् इतिपठार्थः ॥ ६ ॥
अन्यत्र न विशेषः ॥ अस्मिन्मते न सर्वजीवानां भूतसूक्ष्मैरन्यैश्च प्राणादिभिः
सहारोहः किन्तु इयादिकारिणामेवेत्येको विशेषः । अग्निवाय्याधप्ययश्च मुक्तिदशा-
यामेव न सर्वदेत्यन्यो विशेषः । एतदुभयं चिन्त्यम् ॥
॥ इति पञ्चाग्निविद्यायां प्रथमाहुतिविचाराधिकरणं वल्लभीयानाम् ॥
- २ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ १ ॥
चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥२॥ आनर्थक्यु-
मिति चेन्न, तदपेक्षत्वात् ॥३॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु वादरिः ॥४॥
३ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ५॥ सयमने त्वनुभूयेतर-
पामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ॥ ६॥ स्मरन्ति च ॥ ७॥ अपि
च सप्त ॥८॥ तत्रापि च तव्यापाराद् विरोधः ॥९॥ ४ विद्या-
कर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥१०॥ न तृतीये तथोपलब्धः ॥११॥
स्मयंतेऽपि च लोके ॥१२॥ दर्शनाच ॥१३॥
वल्लभीयानां मते कृतात्यये इत्यारभ्य त्रयोदशसूयं द्वितीयाहुतिविचाराधि-
करणम् । इष्टादिकारिणां चन्द्रारूढानों सोमत्य क्रियते । कृतसोमत्वनाशेऽवान्तर-
फलसाधकसुकृतफललेशसहित एवावरोहति स महात्मा धन्यो जीवो न तु सुस्त-
फलरहितः । इष्ट हि लोके भोगसाधनमूलधननाशेपि वाशवस्रोपकरणादिसहित
'एव तत्स्थानादपगच्छति । तथैवापि सानुशयोऽवरोहति । स्मृतिश्च यद्यत्र ने
.
.
Suisijuns::
नापेक्ष्यते इति चेन्न । चरणश्रुतौ या योनिपi aai winensistani
लक्षणार्थत्वेऽप्यत्रजन्मनि साधुवृत्ति नियामकत्वं नास्ति । तस्मादिह जन्मनि शानो-
दयसिध्यर्थमनुशयोपेक्ष्य -
श्रुतेरानर्थक्यं स्यादिति ।।
प्राप्तवाद् दुष्टयोनिरपि सनात Anuuuuuistani
सार्थकत्वात् । साधुयोनिप्रापकधूमादिमार्गस्य तच्छृत्यपेक्षत्यादितिनघमदशमाः
सुकतफललेशोऽनुशयः प्रागुतः । तत्र
इति वादरिमन्यते इत्येकादंशार्थः ॥ ११ ॥

·॥ ( १२२ ) ननु “ये वैकेचास्माल्लाकात् प्रयन्तीति कौषीतकिश्रुतौ सर्वपदोक्तरनिष्टादि- कारिणामपि सोमभावप्रापणं श्रुतम् । तस्मात् सर्वेषां सोमभावानन्तरं सानुशयमव- तरता प्राप्नोतीत्यतः परिहति । इतरेषामिष्टादिकर्तृभिन्नानां संयमने नाम यमलोके सुखदुःखे अनुभवतामारोहावरोही भवतः । “वैवस्वते विचिच्यन्ते" इति श्रुतौ तेषां विलक्षणगतिदर्शनात् । व्यासादयोपि “यमेन पृष्टस्तत्राहमित्यादिना" यमगति स्म- रन्ति ॥ - ॥ येपि सप्त रोरवादयो नरकास्तत्रापि यमव्यापाराद् यमगतित्वमेव ॥ ननु पञ्चाग्निविद्यायामचिरादि मार्गविद्यायां च गत्यन्तरस्यानुक्तस्वानास्त्येषा यमगतिरि- ति चेत् तत्रोच्यते । विद्यया देवयानकर्मणा सोमभाव इति श्रुत्या विद्याकर्मणोरेव गतिकारणत्वेन तत्र प्रकृतत्वान्न यममार्ग उक्तः यमगतौ विद्याकर्मणोरहेतुत्वात् । नैतावता तदभावः कल्प्यः । श्रुत्यन्तरसिद्धत्वात् ॥ ननु जायस्व नियस्वेत्यादिश्रुत्या सिद्ध तृतीये सर्वजीवसाधारणे प्रवाहमार्गे यममार्गस्याप्यन्तर्भावः क्रियतां किमर्थ पृथङ मार्गः कल्प्यते इति चेत् तत्रोच्यते । न प्रवाहमार्गेऽन्तर्भावः शक्यः । तथा यम लोकवत् तत्र सुखदुःखोपलव्ध्यत्वात् । अतथोपलव्धेरिति सूत्रपाठः । इयं च यमग- तिलोंकेपि स्मर्य्यते । मुर्छादिषु यमलोकगमनसंभाषणादीनां क्वचित्संभवात्। दर्शनाच यमपुरुषाणामजामिलप्रभृतिभिर्यमगतिः प्रतिपद्यते । तस्मादनिष्टादिकारिणां भिन्नैव यमगतिर्वोध्या न तु तेषां पितृयाणगत्या चन्द्रारूढानां सोमभावो नापि तेषामुत्तम- शरीरार्थ चन्द्रात् प्रत्यवरोहः । ॥ इति. पञ्चाग्निविधायां द्वितीयाहुतिविचाराधिकरणम् । तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ १॥ साभाव्यापत्ति- रुपपत्तेः ॥२॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥३॥ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ ४॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ ५॥ तृतीयेत्यारभ्य पञ्चसूत्रेण तृतीयाधिकरणेन तृतीयाहुतिर्विचार्यते । वृष्टेरन- मित्युक्तम् । किन्तु लोके बीजं विना केवलवृष्टरनोत्पत्तिर्नास्तीत्यत आहुस्तुतीय- 'शब्दावरोधः संशोकजस्येति । तस्माद् यत्रं कच शोचति स्वेदते वा पुरुपः तेजस एव तद्वापो जायन्ते” इति श्रुतेः संशोकजस्य जलस्य तृतीयाहुतौ वृष्टिशब्देन ग्रहणम् । “तस्माद् यत्र कच वर्षति तदेव भूमिष्ठमन्नं भवतीति श्रुते/जान्तर- निरपेक्षाभ्योऽप्यद्भयोऽन्नं भवति ॥१॥ ननु. कथं वृष्टेरन्नस्य तृतीयाहुतित्वमुच्यते। यावता "अथैतमेवाध्वानं पुनर्नि- वर्तन्ते" इत्युपक्रम्य, आकाशमाकाशाद्वायु वायुभूत्विाऽभ्रं भवत्य- भूत्वा १. मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति" इत्येवमाकाशवाय्वभ्रमेघवृष्टिक्रमेण कार्यभा- वोत्तरमन्नभाव आम्नायते । तथा चाकाशवाय्वादीनामाहुत्यामनन्तर्भावान्यूनतेति चेत्रोच्यते । साभाव्यापत्तिरुपपत्तेरिति । सा हि वाय्वादिरूपापत्तिराभाच्यापत्ति-

·-
.
ईष्टव्या । वाय्वादिवदाभानमेव भवति न तु मुख्यं, चायवादित्वम् । आकाशवाय्वोः
सोमादतिरिक्ततया सर्वथा ताद्भाव्यासंभवादाभानस्यैवोपपत्तः ॥२॥
वृष्टरनरूपता च नातिचिरेण संभवति । "अतो वै खलु दुनिष्पपतरमिति
वक्ष्यमाणश्रुत्याऽनभावापत्युत्तरमेव विलम्बनवणात् । ततः पूर्वावस्थाया विशेषा-
वगमात् ॥३॥
ननु "संसर्गजैः कर्मदोर्याति स्थावरतां नर" इत्युक्तवाद्यादिभाचोऽस्य
भोगार्थः स्यादिति चेन्न । अन्यैीवैः स्वकर्मभोगार्थ नीहादिभावापन्नर धिष्ठि.
तेऽस्मिन् व्रीह्यादिशरीरेतावद् पूर्ववत् संघृतस्यास्य प्रत्यवरोहतोऽन्यजीवस्यतास्थ्या-
ताद्भाव्यमितिन्यायेन वीहियवादिशब्दैरमिलापात् ॥ ४॥
ननु पापकर्मवशादुःखभोगोपयोगिस्थावरशरीरापन्नस्यव्रीह्यादिशरीराधि-
छातजीवस्य तच्छरीरमशुद्धमस्तीत्यतस्तत्संपृक्तस्यास्य प्रत्यवरोहतो जीव.
स्याप्यशुद्धिः स्यात् । तथा च ज्ञानाधिकारयोग्यउत्तमशरीरवान् पुरुषस्तता
वोत्पद्यतेति चेन्न । देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः संभवतीति शब्दप्रामाण्या-
देवानाशुद्धः स्थावरमावरूपायास्तत्र रेतस्यसङ्कमणावगमात् ॥ ५ ॥
॥ इति तृतीयाहुतिविचाराधिकरणम् ॥
रेतःसिग्योगोऽथ ॥१॥
अन्नस्य रेतोभावो वाल्ये वाक्ये क्लीपत्वे च व्यभिचरति इत्यतः समाधत्ते ।
रेत.सिग्योगोऽथेति वालवृद्ध क्लोवादयो रेतःसिचो न सन्ति । रेतासिचां त्वत्र योगो
विपक्षितः । अथ शब्दो रेतः सिगयोगेऽवरोहणमार्गानुक्रमसमाप्तिसूचनार्थः । रेतः
सिगयोगादनन्तरमेवाहुतिकमफलरूपोऽपां पुरुषभावः सिध्यति । जोत्तरतः पुनराहु-
त्यन्तरमपेक्ष्यते ॥१॥
. ॥ इति चतुर्थाहुतिविचाराधिकरणम् ॥४॥
योनेः शरीरम् ॥१॥
१.
तस्या आहुतेर्गर्भः संभवतीति फलरूपां पंचमीमाहुतिमाह । योने शरीर.
मिति । न तावदर्भाशये, गर्मसंभवमानमाहुतिफलं भवति किन्तु योनेहिनिर्गत
शरीरं गर्भशब्देनाभियते अग्नेत्थितस्य फलत्वप्रतिपत्तेः ।
॥ इतिपञ्चमाहुतिविचाराधिकरणम् ॥ ५ ॥
इति पंचामिविद्यानिरूपणपादः प्रथमः पूर्णः ॥ १ ॥

·- पञ्चाग्निविद्यायामचिरादि मार्गविद्यायां च गायनास्त्येषा यमगतिरि- ( १२२ ) ननु “ये वैकेचास्माल्लोकात् प्रयन्तीति कौषीतकिश्रुतौ सर्वपदोक्तरनिष्टादि- कारिणामपि सोमभावप्रापणं श्रुतम् । तस्मात् सर्वेषां सोमभावानन्तरं सानुशयमव- तरता प्राप्नोतीत्यतः परिहति । इतरेषामिष्टादिकर्तृभिन्नानां संयमने नाम यमलोके सुखदुःखे अनुभवतामारोहावरोहौ भवतः । “वैवस्वते विविच्यन्ते" इति श्रुतौ तेषां विलक्षणगतिदर्शनात् । ब्यासादयोपि “यमेन पृष्टस्तत्राहमित्यादिना" यमगति स्म- रन्ति ॥ - ॥ येपि सप्त रोरवादयो नरकास्तत्रापि यमव्यापाराद् यमगतित्वमेव ॥ ननु ति चेत् तत्रोच्यते । विद्यया देवयानकर्मणा सोमभाव इति श्रुत्या विद्याकर्मणोरेव गतिकारणत्वेन तत्र प्रकृतत्वान्न यममार्ग उक्तः यमगतौ विद्याकर्मणोरहेतुत्वात् । नैतावता तदभावः कल्प्यः । श्रुत्यन्तरसिद्धत्वात् ॥ ननु जायस्व नियस्वेत्यादिश्रुत्या सिद्ध तृतीये सर्वजीवसाधारणे प्रवाहमार्गे यममार्गस्याप्यन्तर्भावः क्रियतां किमर्थ पृथङ मार्गः कल्प्यते इति चेत् तत्रोच्यते । न प्रवाहमार्गेऽन्तर्भावः शक्यः । तथा यम लोकवत् तत्र सुखदुःखोपलब्ध्यत्वात् । अतथोपलब्धेरिति सूत्रपाठः । इयं च यमग- तिलोकपि स्मय॑ते । मूर्खादिषु यमलोकगमनसंभाषणादीनां क्वचित्संभवात्।दर्शनाच यमपुरुषाणामजामिलप्रभृतिभिर्यमगतिः प्रतिपद्यते । तस्मादनिष्टादिकारिणां भिन्नैव यमगतिर्योध्या न तु तेषां पितृयाणगत्या चन्द्रारूढानां सोमभावो नापि तेषामुत्तम- शरीरार्थं चन्द्रात् प्रत्यवरोहः । ॥ इति पञ्चाग्निविद्यायां द्वितीयाहुतिविचाराधिकरणंम् । तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ १॥ साभाव्यापत्ति- रुपपत्तेः ॥२॥ नातिचिरेण . विशेषात् ॥३॥ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥४॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ ५॥ तृतीयेत्यारभ्य पञ्चसूत्रेण तृतीयाधिकरणेन तृतीयाहुतिर्विचार्यते । वृष्टेरन्न- मित्युक्तम्। किन्तु लोके वीज विना केवलवृष्टरनोत्पत्तिास्तीत्यत आहुस्तृतीय- शब्दावरोधः संशोकजस्येति । तस्माद् यत्रं क्वच शोचति स्वेदते वा पुरुषः तेजस एव तद्वापों जायन्ते” इति श्रुतेः संशोकजस्य जलस्य तृतीयाहुतौ वृष्टिशब्देन ग्रहपाम् । “तस्माद् यत्र क्वच वर्षति तदेव भूमिष्ठमन्नं भवतीति श्रुतेजिान्तर- निरपेक्षाभ्योऽप्यद्भयोऽन्नं भवति ॥ ५॥ वर्तन्ते' ... इत्युपक्रम्य, ननुः कथं वृष्टेरन्नस्य तृतीयाहुतित्वमुच्यते। यावता "अथैतमेवाध्वानं पुनर्नि. आकाशमाकाशाद्वायु वायुभू वायुभूत्विाऽभ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति" इत्येवमाकाशवाय्वभ्रमेघवृष्टिक्रमेण कार्यमा- वोत्तरमन्नभाव आम्नायते । तथा चाकाशवाय्वादीनामाहुत्यामनन्तर्भावान्यूनतेति चेदनोच्यते । साभाव्यापत्तिरुपपत्तेरिति । सा हि वायवादिरूपापत्तिराभान्यापत्ति.

·( १२३.) ईष्टव्या । वाय्वादिवदाभानमेव भवति न तु मुख्यं वाय्वादित्वम् । आकाशवाय्वोः सोमादतिरिक्ततया सर्वथा ताद्भाव्यासंभवादाभानस्यैवोपपत्तेः॥२॥ वृष्टरनरूपता च नातिचिरेण संभवति । "अतो वै खलु दुनिष्पतरमिति वक्ष्यमाणश्रुत्याऽनभावापत्युत्तरमेव विलम्बश्रवणात् । ततः पूर्वावस्थाया विशेषार वगमात् ॥३॥ ननु “संसर्गजैः कर्मदोपैति स्थावरतां नर" इत्युक्त/ह्यादिभावोऽस्य भोगार्थः स्यादिति चेन्न । अन्य वैः स्वकर्मभोगार्थ मीह्यादिभावापनरधिष्ठि- तेऽस्मिन् ब्रीह्यादिशरीरेतावद् पूर्ववत् संपृक्तस्यास्य प्रत्यवरोहतोऽन्यजीवस्यतास्थ्या- त्ताद्भाव्यमितिन्यायेन व्रीहियवादिशब्दैरमिलापात् ॥ ४॥ ननु पापकर्मवशाहुःखभोगोपयोगिस्थावरशरीरापन्नस्यनीह्यादिशरोपाय- प्यातजीवस्य तच्छरीरमशुद्धमस्तीत्यतस्तत्संपृक्तस्यास्य प्रत्यवरोहतो जांच- स्याप्यशुद्धिः स्यात् । तथा च ज्ञानाधिकारयोग्यउत्तमशरीरवान् पुरुरवा वोत्पद्यतेति चेन्न । देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेत: संभवतीति शब्दवानापः- देवानाशुद्धः स्थावरभावरूपायास्तत्र रेतस्यसङ्कमणावगमात् ॥ ५ ॥ ॥ इति तृतीयाहुलिविचाराधिकरणम् ॥ रेतःसिग्योगोऽथ ॥१॥ अन्नस्य रेतोभावो बाल्ये वा ईक्ये क्लोरवे च व्यनित इन्टर रेतासिग्योगोऽथेति बालवृद्ध क्लोवादयो रेतःसिचीन मन्ति दानिक विवक्षितः । अथ शब्दो रेतः सिगयोगेऽवरोहणमागांनुक्रममा सिगयोगादनन्तरमेवाहुतिक्रमफलरूपोऽपां पुरुषमावः नियनि- त्यन्तरमपेक्ष्यते ॥१॥ ॥ इति चतुर्थाहुतिविचापछि.. योनेः शरीरम् ॥2॥ तस्या.आहुतेर्गर्भः संभवतांति का प्रवनन्दः . मिति । न तावद्गर्भाशये, गर्मनिवासन देना शरीरं गर्भशब्देनाभिप्रेयते । अग्नमय दान ॥ इतिपादिमित्राकान... इति पंचाग्निविधानिया.

·No text on this page.

·( १२५ )
स्वामसृष्टिः परीक्षिता । सुपुप्तौ सृष्टिरस्ति नास्ति वेति चिन्त्यते । तत्राह।
नाडीषु वा परात्मनि वा जीवात्मसत्वे स्वप्नाभावे इति द्विविधा सुपुप्तिर्भवति ।
"ता वा अस्यैता हिता नाज्यः इति । तद्वा अस्यैतदात्मकाममिति च वैविध्येन सुपु-
तिश्रुतेः ।। अथवा व्याख्यान्तरम् । पुरीतन्नाडीपु परात्मनि च जीवात्मावस्थान-
श्रुतस्तत्र सुपुप्तौ सृष्ट्यभावः ॥७॥
अथ जानदवस्था चिन्त्यते। द्विविधा सुपुतिरुका । तत्र नाडोषु सुपुप्तौ
नाडीभ्य एवं प्रबोधः । परात्मनि सुपुतौ हृदयदेशे परात्मनः सत्वात् तत एवं
प्रबोधः । यत्र स्थितस्तत एवास्य प्रवोधी युक्तः। प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायै-
'वेति श्रुतेः ।।८॥
ननु सुपुप्तद्वैविध्ये सति यदा परात्मनि सुषुप्तिर्भवति तदायं जीयः प्राशनात्मना
संपरिष्वक्तः सुपुप्तौ परमानन्दमनुभवतीति स जीवो मुक्त एवाभूत् । अतस्तस्य
'जीवस्य पुनरुत्थानासंभवात् प्रवोधे कश्चिदन्य एवागन्तुको जीवः परमात्मेच्छया
'देवनिर्वाहार्थ देहे संसृष्टः स्यादिति चेत् तत् प्रत्याचटं। परात्मनः सकाशात्
प्रबोधेपि नाडीप्रवोधवत् स एव तु जीवः पुनरुत्तिष्ठते । इति कर्मादिप्रत्यभि.
'शानाद्विजानीमः ॥६॥
ननु यत्र कर्मानुस्मृत्यादिहेतवो न संभवन्ति मुग्धादिपु तत्र नियामकामावा-
दन्यो जीवः स्याद् अत आह मुग्धभावत्वर्द्धसंपत्तिः। मुग्धोऽत्यन्तमूखों विवेकशून्यो
जडवद्धर्मा स हि परिशेषात् स एव वान्यो वेति निश्चयप्रमाणाभावात् सन्देहोऽव.
'शिष्यते ।। यत्तु मुग्धो मूर्छित इति कैश्चिदुक्तं तदसत् । जीवावस्थानामेव विचार्य-
'स्वात् प्राणायनविघातकृताया मूळचा विचारायोग्यत्वात् ॥ मुग्धस्तु मूढत्वात्
कर्मानुस्मृत्यादिवैकल्यात् सन्दिह्यते ॥ तदिन्थं स्वप्नादिदोषाणामप्रतिवन्धकत्वात्
पञ्चाग्निसाधितदेहस्योपपद्यते ज्ञानाधिकार इति सिद्धम् ॥
॥ इति ज्ञानाधिकारे, स्वमादिजीयावस्थापरीक्षाधिकरणम् ॥१॥
न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्रहि ।। ११ ॥ न भेदा-
'दिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ।। १२ ।। अपि चैवमेके ।। १३ ।।
अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥१४॥ प्रकाशवचावैयात् ॥१५॥
आह च तन्मात्रम् ॥ १६ ॥ दर्शयति चाथो अपि स्मयंते॥१७॥
'अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ १८ ॥अम्बुवदग्रहणात्तु न तथा-
त्वम्॥१९॥ वृद्धिवासभाक्त्वमन्तावादुभयसामञ्जस्यादेवम्॥२०॥

·( १२६ )
दश नाच ॥ २१ ॥प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च
भूयः॥ २२ ॥
परात्मनो धर्मा द्वेधा-स्वगताश्च जडजीवानुगताश्च । तत्र स्वगतधर्मास्तृती-
यपादे वक्ष्यन्ते । जडजीवधर्मत्वेन प्रतीतास्त्वत्र विचार्यन्ते। तनोपनिषत्सु ब्रह्म
धर्माणामाख्याने भूयोऽसामञ्जस्यं दृश्यते । "अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा-
स्य जन्तोर्निहितोगुहायान् । एप मे आत्मान्तहदयेऽणीयान् ब्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा
श्यामाकतन्दुलाद्वा । एप मे आत्माऽन्तहदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानातरिक्षा-
ज्यायान् दिवो ल्यायानेभ्यो लोकेभ्यः" इत्यादि वाक्यैः परस्परविरुद्धानामणुत्व-
महत्वादीनामेकब्रह्मधर्मितयाख्यानं पश्यते तनोपपद्यते इत्येकाऽनुपपत्तिर्भवति ॥
अपि च "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्त ॥ इति सर्वध.
मंपिपन्नत्वं ब्रह्मणः क्वचिदुच्यते । क्वचिद्वा पुनः-अन्यत्र धर्मादन्यत्रास्मात् कृता-
कृतात् । अन्यत्रभूताच भव्याच्च"-इत्येवं सर्वधर्मविनिमुक्तत्वमुच्यते । इत्यपरा-
ऽनुपपत्तिर्भवति । ताभ्यां व्याहतवाक्यत्वाच्च श्रुतीनामप्रामाण्यं प्राप्नोति । तत्राणुत्व-
महत्त्वादिविरुद्धभावद्वयसामञ्जस्याय भावाभावोभयविरोधसामजस्याय, च
केचित्तावदित्थमाहुः । सर्वत्र व्यापकस्य परस्य विभिन्नपरिच्छेदकतत्तत्स्थानाणु-
स्वमहत्त्वाद्युपाधिसंवन्धाद्विरुद्धोभयभावलिङ्ग संभवति । सर्वधर्मविशिष्ट ब्रह्म
भिन्नं सर्वधर्मविनिमुक्तिं तु ब्रह्म भिन्नमिति ब्रह्मणो भेदाच्च भावाभावोभयसामा-
स्यमुपपद्यते इति । तदेतन्मतं प्रत्याख्यातुं सूत्रद्वयमाह-न स्थानतोपि परस्य
विरुद्धोभयलिङ्गं समजसं भवति । अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनहेवा आमुवनपूर्व-
मर्पत् । तद्वावतोऽन्यानत्येतितिष्ठत् तस्मिन्तयो मातरिश्वा दधाति ॥ तदेजति तन्नै-
जति तरेतद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदुसर्वस्यास्य वाह्यतः"-इत्यादिषु सर्वत्र
हि स्थाननैरपेक्ष्येणैव ब्रह्मणस्ताहशविरुद्वरूपाख्यानात् ॥ १॥
अपि च न ब्रह्मणो भेदकल्पनाद् भावाभावोभयविरोधोस्तीति चेत् तदपि न ।
मधुब्राह्मणो अयमेव स योऽयमित्यादिना प्रत्येकमभेदवचनाद् भेदकल्पनस्या-
युक्तत्वात् ॥२॥
अपि चैवमेके शाखिनो भेदं प्रत्याचक्षते । नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स
मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पक्ष्यतीति । तस्मादित्थं युत्तयाभासाभ्यांविरोधापरिहारा-
दुपनिषद्वाक्येषु परस्परविरोधः प्राप्नोत्यैव ॥ ३॥
।'
अथान्ये केचिदित्थं पञ्चभिः सूत्रः परिहारमाहुः-जगदेवेदं रूपवदस्ति ।
ब्रह्मस्वरूपवस्ति । जगद्विलक्षणत्वात् । तथा चोपनिषद्वाक्यानान्तद्ब्रह्मनिरूपण-
प्रधानत्वात् तत्रोपनिषत्स्वरूपवदेवास्ति प्रतिपाद्यं न तु रूपवदपि । सर्वकर्मा-
यस्तु जगद्धर्मा उपचारादुच्यन्ते । तेन निर्धर्मकत्व एव शास्त्रतात्पर्य धर्मोपपादनं
त्वौपचारिकं द्रष्टव्यम् ॥४॥

·- ननु ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे तस्य सर्वव्यवहारयोग्यत्वाद् ब्रह्मणस्तदाराधनस्य तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य च वैयर्थ्य स्यादिति चेत् तबाह । प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् तद्वयवहारा उपपद्यन्ते । यथा मौरः प्रकाशो जीवैर्यथेच्छं स्थापयितु विधातु चाशक्यत्वादव्यवहार्योपि प्रकृत्या सूर्योदये मेघाद्यावरणाभावे च व्यवहार्यो भवति तथेदं ब्रह्मापि, आसीनो दूरं ब्रजति, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता इत्यादि वाक्यैः सर्वधर्मरहितेप्यलौकिकसामर्थ्यवद्पत्याज्जीवाद्यनुग्राहकत्वसंभवादीदवरकृपयैव व्य- .वहार्य संभवति । तस्माच्छास्त्रादिवैयर्थ्यं नास्ति ॥ ५ ॥ ननु अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः सशृणोत्यकर्ण इति श्रुतेरलौकि- कसर्वेन्द्रियत्वं ब्रह्मणः सिद्धयतीति निर्धर्मकरवपक्षो व्याहत्यते इति चेन्न । आह व तन्मानं श्रुतिः--"यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽचाह्य इत्यादिना । तथा च प्रशान- धनस्वरूपातिरिक्तन्द्रियाभावात् सर्वक्रियाणां तत एवोत्थानान्न निर्धर्मकरव- व्याघातः॥६॥ ननु ब्रह्मण एवेदं जगदुत्पन्नमिति चेदान्ता आहुः। सर्वविधरूपवति चास्मिन् जगति कामादिधर्मा रक्ष्यन्ते । तथा च कारणधर्माणामेव कार्ये दर्शनाजगतो धर्मरेच कारण ब्रह्मणि सर्वधर्मवत्वं संभाव्यत इति चेत् तत्राह-दर्शयति श्रुतिरेव "अथात आदेशो नेति नेतीत्यादिना" ब्रह्मणि जडजीवधर्माणां सर्वेपामभावम् । अथो स्मर्य्यतेपि तथा-अनादिमत्परं ब्रह्मत्यादि । अतः प्रपञ्चधर्माणां ब्रह्मणि कथनमौपचारिकमेव सिद्धम् ॥७॥ अत एव च निर्णयात्-~"समः पिणा समो नागेन समो मशकेन सम एभि. त्रिमिलौकरित्यादिना निरुपमस्याप्यस्योपमा कियते । अन्यथा स्वतो ब्रह्मणो विभिन्न- . चत्वाधर्मसंभवात् जडजीवादिसम्बन्धव्यतिरेकेण तारशविभिन्नधर्मव्यवहारोनुप- पन्नः स्यात् ॥ उपाधियोगाचाशव्यवहारे इष्टान्तमाह-सूर्यकादिवत् इति । .सूर्यसहितं जलं सूर्यकम् । “यथा ह्ययं ज्योतिरामा विवस्वान्, एकधा बहुधा चैव सश्यते जलचन्द्रवदित्यन प्रतिविम्वो जलादिनिष्ठो जलाद्युपाधिभेदाद्भिन्नवत् प्रतीयते तथा च ब्रह्मणि सर्वधर्म प्रतिपंधे एवैषां शास्त्राणां मुख्य तात्पर्य्यम् । सर्वकर्मादयो जडजीवधर्मास्तु तत्रौपचारिका एवेति मतमेकदेशिनां सिद्धम् ॥ ८ ॥ अथ सिद्धान्ती तावदेतन्मतं प्रत्याचष्टे- अम्वुपदग्रहणात्तु न तधात्वम् ।, यथाम्बु प्रतिविम्वं गृह्णाति न तथैते धर्मा ब्रह्म ग्रहीतु शक्नुवन्ति । आधेयानां धर्मा. णामाधारत्वायोगाद्, ब्रह्मण एव सर्वाधारत्वप्रतिपत्तश्च, ब्रह्मणोनीरूपनिःसङ्गतया "प्रतिविम्ववजडजीवधर्मेषु ब्रह्मणोऽनुपङ्गेन भानासंभवाच्च । तस्मात्सर्वकामादयो : ब्रह्मधर्मा एष स्वाभाचिका न तूपाधि संवन्धादौपचारिकाः इति मन्तव्यम् ॥ ६ ॥ ननु तर्हि तेप्पनिषद्वाक्येयु विरोधः कथं परिहर्तव्य इति चेदन सिद्धान्ती परिहारमाह वृद्धिहासभाकत्वमन्तर्भावादिति । यथैकस्याकाशस्य फरकादिप्वाता- याद् वृद्धिासभाकत्वम् एयमिहापि द्रव्यम् । यथा जपाकुसुगलौहित्यं स्फटिफ- . . .

·( १२८ ) धर्माभावेपि स्फटिके संक्रान्तं प्रतिभाति एवमेते विरुद्वाविरुद्वाः सर्वे ब्रह्मण एव धर्मा अन्यनान्यत्र जडजीवेषु प्रतिभासन्ते नतु जडजीवधर्मा ब्रह्मणि संसृज्यन्ते। एवमेवोभयसामंजस्यात् । विरुद्धाविरुद्ध सर्वधर्मोपपत्रस्यास्य नानाविधिविभि- नपरिच्छेदवत्सु जडजीवेष्वन्तर्भावात् तत्र तत्राणुपु महत्सु च ते ते धर्माः ब्रह्म- संवन्धात् प्रतिपद्यन्ते इति विरुद्वोभयलिंगं समंजसं भवति ॥ १०॥ एकत्र ब्रह्मणि विरुद्धोभयदर्शनाच्च तथा प्रतिपत्तु युक्तम् । यथैकत्रैव शरी. रेवाल्यकिशोरादिविरुद्वधर्माणां यथा वैकत्रैव रथचक्र विरुद्धयोरवयवगतिसमुदाय- गत्योश्च सामंजस्यं दर्शनादेवोपपद्यते एवमिहापि स्यात् । यद्यत्र यथा श्यते तत्तत्र तथाभ्युपेयते नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम किञ्चिदस्ति । तस्मात् सर्व विरुद्धधर्माश्रयत्वेन ब्रह्मप्रतीतेन कश्चिद्विरोधः ॥ ११ ॥ ननु ब्रह्मणो विरुद्वाविरुद्धसर्वविधधर्मोपपनत्वमाख्यातं तन्नोपपद्यते । श्रुति- विरोधात् श्रुतिर्हि "अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम् अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययमित्या- दिना सर्व धर्मसंवन्धं प्रतिपेधति इति चेत् तत्रोच्यते । प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति शास्त्रम् । जगति हि प्रत्यर्थमेतावत्त्वं प्रकृतं दृश्यते यत्तावत् स्थूलं तन्नाणु द्रव्यमस्ति । यच्चाणु द्रव्यं तन स्थूलमस्तीत्युभयोर्नियतमेतावत्वं प्रकृतं भवति । अतएवाणुत्व- स्थूलत्वयोर्विरोधं प्रतिपद्यन्ते लोकाः। यत्परिमाणकं यद् द्रव्यं तद्व्यं तदानीमेव तदन्यपरिमाणकं न संभवति लोके । एतावत्वस्य सर्वत्र जगति प्रकृतत्वात् । तदेव जगतः प्रकृतमेतावत्त्वं ब्रह्मणि प्रतिषेधति शास्त्रम् । तत्र हि सर्वलोकवैलक्षण्येन युग- पत् सर्वेषां धर्माणामणुत्वस्थूलत्वादीनामभ्युपगन्तव्यस्वात् तथाहि यदिदानी ब्रह्मणि परिमाणमुक्तम् अणोरणीयानिति, ततो ब्रवीति च भूयोऽन्यपरिमाणं महतो महीयानिति । एवं यदेकत्रोक्तमग्निब्रह्मति, ततो ब्रवीति च भूयः सोमो ब्रह्मेति । अग्निरयमग्निरेव न सोमः। एवं सोमो नाग्निरिति सर्वतावत्त्वं प्रकृतं दृश्यते । ब्रह्मणि तु नेदमेतावत्त्वम् । तद्दयग्निश्च भवति सोमश्च । तस्माद्धम्झैतावत्त्वप्रतिषेधात् सर्वधर्मवत्त्वं ब्रह्मणि सिद्धम् । अस्थूलादिवाक्यैर्ब्रह्मणो जगद्वैलक्षण्यमेवोच्यते तत्र स्थूलत्वादिपरिच्छेदनियमप्रतिषेधे एव तात्पर्य्यात् स्थूलत्वादिधर्मसंवन्धा न प्रतिषिध्यन्ते । तथा च जगद्धर्मा ब्रह्मणि नोपसृज्यन्ते । ब्रह्मधर्मा एव तु जगति सर्वत्रानुवर्तन्ते । ब्रह्मणि धमैतावत्त्वप्रतिषेधः। सर्वधर्मोपपत्तिः । जगति परस्पर- विरुद्धानां धर्माणां ब्रह्मणि सामंजस्यं चेत्येतेषामर्थानां संग्राहकब्रह्मणि अलौकिक- धर्मस्थापने न लौकिकधर्मविरोधपरिहाराधिकरणमिदं बल्लभीयं द्रष्टव्यम् । तदव्यक्तमाह हि॥२३॥ अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥२४॥ पूर्व द्विविधाऽनुपपत्तिरुपक्रान्ता विरुद्धभावद्वयनिवन्धना च। तत्राद्यायाः समाधानं कृतम् । द्वितीयेदानी विचार्य्यते । यद्यपि पूर्वाधिकरणे एव प्रकृतैतावत्त्व- प्रतिषेधवादेन निर्धर्मकत्वपक्षो निरस्तः । तथापि तेनास्पर्शमगन्धमरसं, सर्वरूपः सर्वगन्धः सर्व रस इत्यादीनामेव विरुद्धवाक्यानां समन्वयः कृतो भवति । अवशि- 4 ·( १२६ ) प्यतेवन्यो विरोधः। तथाहिल्यत्तदद्रश्यमग्राह्यम् । नचक्षुषा गृह्यतेनापिवाचा"- इत्येकत्र चक्षुर्वांगादीनामविषयत्वं ब्रह्मण्याख्यायते । तेन ब्रह्मणो निराकारत्वं सिध्यति । अन्यत्र पुनः तद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः, कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिना चक्षुर्वागादिविपयत्वं प्रतिज्ञायते । तेन ब्रह्मणः साकारत्वं सिध्यति । तथा चावश्यमेकस्य यथार्थवादित्वात् प्रामाण्यमन्यस्य त्वीप. चारिकार्थवादित्वाद् गौणत्वं वक्तव्यमित्युत्तरपक्षनिर्धारणे कर्तव्ये केचित् तायदाहुः । तव्यक्तमेवास्तीति चक्षुर्वागाद्यविपयत्वमेव ब्रह्मणो युक्तम् । आह हि श्रुति हु- शोऽव्यक्तत्वम् यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणोरूपं मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् । संविदन्ति न यं वेदा विष्णुर्वेद न वैविधिः। यतोवाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेत्यादिः ॥ तस्मादिन्द्रियादिविपयतावादो ब्रह्मणः स्यादौपचारिक एवेति प्राप्ते सिद्धान्त उच्यते । अपिसंराधने दृश्यं भवत्यैश्वरं रूपमिति प्रत्यक्षानुमाना. भ्यां गम्यते । प्रत्यक्षं तावदुपासकानां स्वानुभवः । अनुमान तु धू वादीनां प्रत्यक्षो. पाख्यानाद्भवति । श्रुति स्मृतिभ्यां च । ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः, नाय- मात्मा प्रवचनेन लभ्यो यमेवैप घृणुते तेन लभ्य इत्यादि श्रुतेः । भक्तथा त्वनन्यया लभ्यः, ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेनेत्यादि स्मृतेश्च ॥ न चाकारमन्तरेण साक्षात्कारः संभ. वति । तस्मात् साकोरमनन्तगुणपूर्ण चेदं ब्रह्मति सिद्धम् ॥ इति ब्रह्मणि साकार- स्वस्थापनेन साकारनिराकारविरोधपरिहाराधिकरणं बल्लभीयम् ॥ २॥ प्रकाशादिवचावैशेष्यं प्रकाराश्च काण्यभ्यासात् ॥ २५॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ उभयव्यपदेशात्त्वहि- कुण्डलवत् ।। २७॥ पुनरभ्यः प्रत्यवतिष्ठते । प्रकाशादियग्निर्विशेपमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यं न तु सव- धर्मवत् । यथा प्रकाशः सूर्यचन्द्राग्निमणिप्रभृतीनां भिन्नभिन्नरूपो दृश्यते । जलं. वा गङ्गायमुनाकूपादीनां भिन्नवद्भवति । सुवर्ण चाटजातीयं फटककुण्डलादिः, भेदाश्चानेकरूपं क्रियते तथापि तेषां प्रकाशत्वेन जलत्वेन सुवर्णत्वेन चैकरूप्यं प्रति- पद्यन्ते एवं ब्राह्मणोपि निर्विशेषत्वं स्यात् । यत्तु नानारूपेश्वरसाक्षात्कारान्यथानुप- पत्त्या नानारूपवत्वं ब्रह्मणः कल्प्यते इति फश्चिद चूयात् तत्तुच्छम् । ईश्वरस्य साक्षा- कारो नाम प्रकाशस्तु तपःप्रणिधानादिकमणि भक्तच्छानुरोधेनेवाभ्यासाद्वहुचार- मनेफरूपेण च प्रकटीमयतीते तारशानेकरूपदर्शनस्य पस्तुनिर्णायकत्वा. संभवात् ॥ १॥ अत एव चाभ्यासादनन्तेन रूपेणाविर्भावः संपद्यते। यदि फेनचिद्धर्मधिशेपेण धर्मे तदुरुपयत् स्यात्तर्हि तद्धर्मा स तेनैकरूपेणैवाविभवेत् । न ह्यफ वस्तु स्वतो.. ऽनेकविधं भवति । तथाहि विग्रहधारणमेव तप लिन स्वरूपमिति झापा निर्ध- मकमेव ब्रह्म सिध्यतीति प्राप्त ॥२॥ सिद्धान्तमाइ ·( १३० ) ब्रह्मस्वरूपनिर्णयो हि शास्त्रकामाणसाध्यो न युक्तिलाध्यः। शास्त्रे च निगुण- त्वेनानन्तगुणत्वात् सर्वविरुद्वधर्माश्रयत्वेन चोभयथा व्यपदेशो दृश्यते । तस्मादुभ- यरूपं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् । तदुभयमपि वास्तविक नित्यम्। विरोधस्तु नास्ति । गुणा-. नामपितदात्मकत्वेन तदभेदानिर्गुणत्वस्यैवमाश्रयायिभावेन गुणानां स्फुरणात् गुणवत्त्वस्य च संभवादुभयोपपत्तेः । एकस्यानेकवाभानमपि न विरुद्धम् । अहिकु- ण्डलवत् संभवात् । यथा सर्प ऋजुशरीरः कुण्डलश्चत्यनेकधा भवति तथा निगुण निराकारं ब्रह्माप्यचिन्त्यशक्त्या नानागुणं नानाकारं स्फुरतीति संभवति । तस्माविरुद्वाविरुद्ध सर्वधर्मवदेकं ब्रह्मास्ति इति सिद्धान्तः । इत्यप्रत्याधेियसर्व- धर्मवद ब्रह्माधिकरणं वल्लभीयम् ॥ ३॥ प्रकाशाश्रयदा तेजस्त्वात् ॥ २८ ॥ पूर्ववद्धा ॥ २९ ॥ प्रतिषेधाच ॥ ३०॥ ननु ब्रह्मणः सर्वधर्मोपपनत्वं सिद्धान्तितं तत्रेदं जिज्ञास्यते-धर्मा इमे ब्रह्मणो भिन्ना वा ब्रह्मैव सन्तीति। भिन्नत्वे एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति ब्रह्माद्वैतश्रुति- विरोधः स्यात् । ब्रह्मत्वे तु ब्रह्मणः सर्वधर्मोपपन्नं व्याहन्यते । स्वेनाश्रयाश्रयिभावा- नुपपत्तेरिति चेदन द्वेधा समाधीयते प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वादित्येकम् । पूर्ववद्वा प्रतिषेधाच्येत्यपरम् । तेजसां तावत् सूर्यान्यादीनां विम्वप्रकाशभेदावविध्यं दृश्यते । तत्र प्रकाशाश्रयो विम्व एव यदि सूर्योध्यवसीयते तदा सूर्यस्य प्रकाश इति सूर्यसंवन्धितया प्रकाशः पृथग व्यवहियते । यदि तु प्रकाशावच्छिन्नं सर्व मेव मण्डलं सूर्य इष्यते तदानीमद्वैतमुपपद्यते। तेजस इत्थंभूतरूपत्वात् सर्वत्रैवं भेदाभेदव्यपदेशः शक्यं कर्तुम् । वस्तुधर्मस्यानाक्षेप्यत्वात् । एवमेव ब्रह्मण्यपि प्रतिपत्तव्यम् । तस्यापि चिद्रूपस्य तेजस्त्वात् । सूर्यस्याङ्गिनोऽङ्गभूतप्रकाशवद्धर्मिणो ब्रह्मणः सर्वे धर्मा अङ्गभूतास्तदतिरिक्तानतिरिक्तरूपाः सन्तीत्यतिरिक्तत्वविवक्षायां सर्वधर्मोपपन्नत्वं ब्रूमः । अनतिरिक्तत्वविवक्षायां तु शुद्धब्रह्माद्वैतं प्रतिजानीमः । एकस्मिन्नेवार्थे प्रतिपत्तिद्वैधेऽपि वस्तुद्वेधाभावादविरोधः । इत्युपपत्तिविचार, पक्ष एव सिद्धान्तमतेनोपनीयते ॥१॥ अथोत्पत्तिविचारपक्षणाप्यन्ये समादधते । पूर्व तावदरूपवदेव हीत्यादिपञ्च- सूच्या यः सिद्धान्त उक्तः सोऽभ्युपगन्तव्यः । तत्र निर्धर्मकमेव पूर्व ब्रह्मासीत् । ततश्च एकोऽहं वहुः स्यामिति सृष्टीच्या क्रियारूपेण प्रपञ्चरूपेण च सर्वेऽप्येते धर्मा ब्रह्मकार्यभूता उत्पन्नाः । तत्र च कारणं कार्याद्भिद्यते कार्य्यनाशेऽपि कारणाना- शात् । तथा च कार्यकारणयोरभेदश्च व्यपदिश्यतेभेदश्च । यथा कटककुण्डलरुचक- स्वस्तिकादयः स्वर्णाद्भिद्यन्ते परस्परतश्च भिद्यन्ते तथैते जगच्छद्वा ब्रह्मधर्मा ब्रह्मणो भिद्यन्ते परस्परतश्च भिद्यन्ते इति सर्वधोपपनत्वं ब्रह्मणः शक्यं वक्तुम् । यथा वा- सानि स्वर्णाभरणनि स्वर्णमेव सन्ति। वाचारम्भणं विकारो नामधेय. स्वर्णमित्येव

·( १३१ )
सत्यं तथैतानि जगन्त्यपि ब्रह्मकार्य्यभूतानि ब्रह्मैव सन्ति । तस्मादेकविज्ञानेन सर्व
विज्ञानप्रतिशासिद्धिः सद्विद्यायाम् । तस्मादेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मोति शुद्धब्रह्माद्वैत-
यादश्वोपपन्नः। एकमेवाद्वितीयमिति श्रुतौ एवकारेणान्यनिपेधप्राप्तौ पुनरद्वितीय-
मिति प्रतिषेधाच्च धर्मप्रतिषेधोपि गम्यते । धर्मधर्मिभावप्रतिपेधाद्विशुद्रालिद्ध-
मकान ब्रह्मणः पश्चाद्धर्माणामभिव्यक्तिरित्युभयं ब्रह्मणि समंजसं भवति । इत्थं च.
प्रकारद्वये निदर्शिते सूत्रकृत्संमतिरुभयत्र सश्यते । वल्लभीयानां तूपपत्तिः विचारपक्ष
एवेति सिद्धान्तः।
1
:, . ॥ इति सर्वधर्मापपन्नब्रह्मणि शुद्धाद्वैतवादाधिकरणं वल्लभीयानाम् ॥ ४॥
परमतः सेतून्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशेभ्यः ॥३१॥ सामा-
न्यात्तु ॥३२॥ बुद्धचर्थः पादवत् ॥३३॥ स्थानविशेपात्प्रकाशा-
दिवत् ॥३४॥ उपपत्तेः ॥३५॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥३६॥ अनेन
सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥३७॥
एवं ब्रह्मणो धामणः स्वधर्मसापेक्षां द्वैताशको परिहत्य धर्म्यन्तरसापेक्षा
द्वैताशकां परिहरति पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम् । तत्र पूर्वपक्ष तावदाह-परमतः सेतून्मा-
नसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः । अतो ब्रह्मणः परमपि किश्चिदुत्कृष्टमस्ति इति सेत्त्वादि-
हेतुभ्यो ज्ञायते । अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरिति ब्रह्मणः सेतुन्यपदेशात् तर.
णानन्तरं पारे प्राप्यमन्यदस्तीत्यवगम्यते ॥ १॥
यावान् वायमाकाशस्तावानेपोऽन्तह दये. आकाश इत्युन्मानव्यपदेशेन परि.
निस्वादन्यसत्तापि संभाव्यते ॥२॥
उभावस्मिन् द्यावापृथिवी अत्तरे व समाहिते इत्याधाराधेयसंबन्धः॥३॥
य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः, य एपोऽन्तरक्षणि पुरुप:-इत्येवं द्वयोः
पुरुषयोरन्योन्यधर्मातिदेशो धर्मिभेदनिकाधनो दृश्यते ॥४॥ .
प
-
तथा चास्य ब्रह्मणः परिच्छिन्नयोक्तया परिच्छेदरहितं किञ्चिदन्यतत्वमस्ति
इति लभ्यते इति प्राते उच्यते । सामान्यात्तु ते व्यपदेशाः क्रियन्ते इति । ब्रह्मणि
संसारसागरोत्तरणोपायत्वसामान्यात् सेतुव्यपदेशः । निलेपन्वसामान्यादाफाश-
व्यपदेशः । कामादिदोहाय चतुप्पात्त्यपरिच्छेदः । अमृतत्वाय पोडशमलवपरि-
च्छेदः । अदुर्लभन्याय सम्बन्धोक्तिः । अक्षिस्थितपुरुषे दिव्यत्वज्ञापनायादिन्य
धर्मातिदेशः । अतो ब्रह्मणि गुणविशेपाख्यानाय सेतुत्यादिवचनं
स्वरूपापकर्षे तात्पर्यम् ॥१॥

·( १३२ ) इत्थमन्यसमानत्वेन व्यपदेशस्तु वुद्रयर्थः क्रियते पादवत् । यथा भूतादीनां पादत्वे विज्ञानमुपास्यर्थ तथेदमप्युपासनार्थ भविष्यति । इत्थं बुद्धचोपासना का- येति ॥ यथा सूर्यचन्द्राग्निप्रकाशादीनां सूर्खादिस्थानभेदात् समानधर्मत्वं ना. स्ति तथादित्याक्षिपुरुषयोरपि अक्ष्यादिस्थानविशेषात् समानधर्मवत्वं न स्यादत- स्तयोर्धातिदेशः क्रियते इति नैतेन पुरुषद्वैविध्यम् ॥ ० ॥ उपपत्तेश्च सर्वोपनिपद्वा- क्यानामेकं ब्रह्मवाद्वितीयतत्वं सिध्यति ॥ न तत्समश्चास्यधिकश्च दृश्यते इतिश्रुत्या ततोऽन्यप्रतिषेधाद् ब्रह्मातिरिक्तमितत्वकल्पनं नावकल्पते ॥**॥ तस्मादनेन ब्रह्मणोऽन्यस्य प्रतिषेधवास्येनायामशब्दादिभ्योऽवगतं सर्वगतत्वमप्यस्यैव ब्रह्मणो ज्ञेयम् ॥ आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः । ज्यायान् दिवो ज्यायानाकाशात् । तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् । सर्वतः पाणिपादं तदित्यादयो व्यापकाभिधायिन्यः श्रुत. य आयामशब्दाः । आदिशब्दो युक्त यभिप्रायः॥ तथा च ब्रह्मवेदं विशुद्वमद्वैतं सर्व- धोपपनं तत्वमिति सिद्धम् ॥ इति ब्रह्मातिरिक्ततत्वप्रतिषेधाधिकरण वल्लभीयानाम् ॥ ५॥ अथ ब्रह्मणो महिमानमाह । अमीपां जोवादीनां सर्वमेवैहिकं पारत्रिक वा फलमत ईश्वरादेवोपपद्यते । सर्वस्य वशी सर्वस्वेशान इत्यादि श्रुतिभिस्तस्यैव वस्तुमात्रशासकत्वोक्तया सर्वविधनिग्रहानुग्रहादिफलदातृत्वोपपत्तेः ॥ ३८ ॥ “स वा एष महानज आत्माऽन्नादो वसुदान" इत्यादि श्रुतिभिस्तथा श्रुत- त्वाच्च । “भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग विधाः" इति स्मरणाच्च ॥ ३६ ।। कर्मवादी जैमिनिस्त्वाचाय्योऽतएव हेतोधर्म फलदातारं मन्यते । तथाहि ईश्वरस्य जीवादिकर्मनिरपेक्ष स्वातन्त्र्येण फलदातृत्वाभ्युपगमे तस्य वैषम्यनैघृण्ये प्रसज्येते, कर्मविधयश्च व्यर्थाः स्युः । कर्मसापेक्षत्वे तु कर्मण एवान्ततः फलदात. स्वमुपपद्यते । दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिविधिश्रुतिभिः कर्मणां फलप्रयोजकतायाः श्रुतत्वाच्च ॥ ईश्वरस्य फलदातृत्ववचनान्यर्थवादतया नेयानि ॥ ४० ॥ इत्थं जैमिनिमतमुपन्यस्य तत्प्रत्याचक्षाणः सिद्धान्तमाह-पूर्व तु वादराय- णो हेतुव्यपदेशात् इति । वादरायणस्त्वाचार्यः पूर्वमेव मतमभिप्रेति ॥ "एष ह्येव साधुकर्म कारयति"-इत्यादिश्रुत्या कर्मविधानेपीश्वरस्यैव हेतुव्यपदेशात् ॥ वैषम्य- नेण्यदोषस्त्वात्मसृष्टया परिहरणीयः । स्वतन्त्रस्येश्वरस्य फलोत्पत्तये कर्भणो द्वारीकरणं किमर्थमिति च-कृतप्रयत्नापेक्षास्त्विति सूत्रे पूर्व विचारितमित्या- स्ताम् ॥४१॥ अतः फलार्थिभिर्भगवानेव सेव्यो नान्य इति सिद्धम् ॥ ॥ इतीश्वरस्य फलदातृत्वाधिकरणम् ( वल्ल.) ६ ॥ इति जगद्धर्मविचारपादो द्वितीयः ॥ २ ॥ (औपाधिकधर्मपादः) ·॥ अथ प्रातिस्विकधर्मविचारपादः ॥३॥ तत्रादौ उपास्यरूपनिर्णयाधिकरणम् ॥ १॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १॥ भेदान्नेति चेदे- कस्यामपि ॥ २॥ स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच सववञ्च तनियमः ॥ ३॥ दर्शयति च ॥४॥ उपस हारोऽर्था- भेदादिधिशेषवत्समाने च ॥ ५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्ना- विशेषात् ॥ ६॥ न वा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ७ ॥ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥ व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥९॥ सर्वाभेदादन्यत्रमे ॥ १० ॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ इतरे त्वर्थ- सामान्यात् ॥ १३ ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ आत्मशब्दाच ॥ १५॥ आत्मगृहोतिरितस्वदुत्तरात् ॥ १६॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ कार्याख्यानाद- पूर्वम् ।। १८॥ समान एवं चाभेदात् ॥ १९॥ सम्बन्धादेव- मन्यत्रापि ॥२०॥ न वा विशेपात् ।। २१ ।। दर्शयति च ॥ २२ ॥ सम्भृतिधुव्यात्प्यपि चातः ।। २३ ॥ पुरुपविद्यायामपि चेतरेपा- मनानानात् ।। २४ ।। ब्रह्मैव सर्ववेदान्तमत्ययं चोध्यम् । सर्वैरपि चेदान्तवाफ्यैरेकमिदं ब्रह्मव प्रत्या- य्यते । विधायकवाक्यादीनामेकरूपेण तत्र प्रतिपत्तेः ॥ १॥ अथ शाखाभेदेन वेदान्तानां भेदात्, प्रतिवेदान्तं चान्यान्यधर्मापदेशात् । प्रतिपाद्यविषयस्य धर्मभेदादेकत्वं नास्तीति चेद् ब्रूयात् तत्रचूमः । एकस्यामपि धर्मि- व्यक्ती मितानेकधर्माः संभवन्तीति न धर्मभेदार्मिभेदः शक्यः ।। अन्ये तु सूत्र. मित्थं व्याचक्षते । भिन्नैर्धमर्मिनशाखायां भिन्नोपनिपदि-प्रमोपदिश्यते तस्मा. तत्र तत्र श्रुती प्रतिपायं ब्रह्म भिद्यते इति चेन्नैतदेयं शस्यम् । एकस्यामपि शाखाया- मेकस्यामप्युपनिषद्यकस्यामपि श्रुतौ मिन्नधमर्यहुमिनझोपदिश्यते ।

·रसमश्यमग्राह्यमिति निरूपितम् । भक्तिप्रकरणे तु ध्यानोपयोगार्थमनेकविधा
धर्मा उपासकरूचिसापेक्षा भिन्नभिन्नप्रकारेणाथर्वणोपनिषदि निरूप्यन्ते । तथा
च प्रकरणभेदात् स्वरूपस्यान्यथात्वं नास्तीति वोध्यम् ॥७॥
ननु निर्गुणब्रह्मोपासका ज्ञानिन उच्यन्ते । सगुणब्रह्मोपासकास्तु भक्ताः
स्युः । किन्तु एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मोति श्रुत्या ब्रह्मातिरिक्तस्यासत्वाद् गुणानामपि सर्वेषां
ब्रह्मत्वमेवावगम्यते। तथा च यथैकस्य धर्मिणो ब्रह्मत्वं तथैवामीपां धर्माणा-
मपि सर्वेषां ब्रह्मत्वमिति धर्मणिोरभेदाध्यवसायात् सर्वधर्मोपपन्नमपीदं ब्रह्म
निर्धर्मकत्वेनैवाध्यवसीयते शुद्धाद्वैतवादिभिर्वल्लभीयैरिति सिद्धान्तितं प्राक। एवं
स्थिते निगुणोपासकानां भक्तानां चाविशेषाद् ब्रह्मोपासक्तया संदेकत्वं सिध्यति ।
संकत्वाच्च प्रकरणभेदो नास्तीति शब्दादन्यथावंतदयस्थमेव । अत आह । संशात-
श्वेत् प्रकरणैक्यं चूयात् तदसत् । उक्तं तत्पूर्वन या प्रकरणभेदादिति। तदपि त्वस्येव
प्रकरणभिन्नत्वम् । तथा हि एकान्तभक्तस्य तत्स्वरूपैकनिष्टत्वेन तत्स्वरूपवहिभूत-
धर्माणामनुपसंहारः । अनेकान्तभक्तस्य तु ब्रह्मत्वसामान्येन सर्वकज्ञानात् सर्व-
धर्मोपसंहारे वाधकाभावः । इत्थं च संक्षेकावेऽप्यातरनिटाभेदस्य नाप्राप्तत्वादु.
भयोरुपासनाप्रकरणं भिद्यते । प्रकरणभेदाच्चीपसहारानुपसंहारौ भेदेन
द्रव्यो॥८॥
नन्कान्तभकानां परिच्छिन्नाकारवद्र्पोपासक्तया परमेश्वरोपासकत्वं न
स्यात् । परिच्छिन्नरूपस्यार्थस्य दिगदेशकालानवच्छिन्नपरमेश्वरतो भिन्नत्वादिति
चेत् तत्र ब्रूमः । व्याप्तेश्च समंससमिति । सर्वतः पाणिपादं तदित्यादिश्रुतः साका.
रस्यापि तस्य व्यापकत्वाभ्युपगमानिधर्मक्ब्रह्मवत्सामंजस्यानानुपपत्तिः सर्वरस
इति श्रुत्या च भक्तानुग्रहविग्रहस्य भिन्नभिन्नरसप्रादुर्भावाय मिनमितरूपेण प्राफ-
व्यपि सर्वधयुपसंहारेण व्यापकताया उपपन्नत्वात् ॥ ६ ॥
ननु सर्गलीलाविसर्गलीलादीनामीश्वरलीलात्वेन नित्ययात् सर्गलीलासम्य-
धिजीवानां विसर्गलीलासंवन्धिावं न स्यात् । तथात्याभ्युपगमे लीलाया अनित्याय-
प्रसोरति चेत् तत्राह ४ सर्वाभेदादन्यमे इति । लीलासम्बन्धिसर्वार्थाना-
मीश्वरेण सहाभेदादन्यत्रानिमलीलायामपि इमे एव जीवाः संभवन्ति । जीवाना-
मीश्वरांशत्वादीचरस्य चैकत्वाद् व्यापकत्वाच्च ॥ १० ॥
मनु लोलास्थितजीचानामीश्वरामिन्नत्वेन व्यापकत्वाभ्युपगमे साधफजीचाना.
मपि पूर्णानन्दादिधर्मवत्वं स्यात् । ईश्वरधर्मस्य सर्वस्यापि तत्रौचित्यादिति प्रेस
तत्र घूमः आनन्दादयः प्रधानस्यैवेश्वरस्य धर्माः स्युनं तु जीवस्यापि । माधका-
जीवानामीश्वरादभेदा यावन स्फुरति तावत् पूर्णानन्दादीवरधर्माणां तत्रानिर्मा
पामावात् तत्र दुःखस्फूर्तेः। अभेदस्फूर्ती तु जीवत्वन्यपायादीपयरेणानतिरपार
पूर्णानन्दादयो धर्मास्तमाप्याविर्भवन्त्येव ॥ १२ ॥

·श्रुतौ प्रतिपाद्यं भेदेनाभिप्रेयते तद्वद्भिन्नशाखायामपि नैतत् प्रतिपाद्यं ब्रह्म भिन्नं स्यादिति ॥ २॥ ननु तर्हि तत्तच्छाखायां भेदेनोक्तानामुपासनाप्रकाराणामन्यान्यशाखाया. मप्युपसंहारापत्तौ सर्वशाखिनां समुच्चयेनैक एवोपासनाप्रकारः स्याद् वेद्यैकत्वात्। उपासनाप्रकाराणां शाखाभेदेन भेदाभ्युपगमे तु वेद्यैकत्वं न स्यादिति चेत् तनो- च्यते-तत्तच्छाखिनां स्वस्वशाखोक्तप्रकारेणैव कर्मकरणेऽधिकाराच हेतोः स्वा. ध्यायस्य वेदस्य लोमयागाद्यात्मके समाचारे तथात्वेन तच्छाखोक्तप्रकारेणैव तेषां कर्तव्यतानियमः क्रियते लववत् । यथा सवा नाम होसविशेषा आथर्वणिकानामेव कार्यत्वेन नियस्यन्ते नान्येषाम् तथान्यत्रापि वोध्यम् ॥ ३ ॥ एवमपि वेद्यैकत्वं न विहन्यते । उपासनारूपभेदेपि सर्वै रूपैरेकस्यैवोपास्य- त्वेन विज्ञातव्यत्वात् । दर्शयति च शाखाभेदेपि वेयैकत्वं-“सर्वे वेदा यत्पमा. मनन्तीत्यादिना ॥४॥ अथवा व्यवस्थां वक्ष्यामः । द्विविधा धुपालका इप्यन्ते-एकान्तभक्ता अने- कान्तभक्ताश्च । ये निगुणं ब्रह्मोपालतेऽथवा सर्वैर्धमैरेकमेव शुधं ब्रह्मोपासते ते सामान्योपासका अनेकान्तसक्ता उच्यते । ये पुनर्विष्णु वा शिवं वा सूर्य वा केन- चिद्विशेषरूपेणानियम्योपास्यं गुणविशेषविशिष्टं ब्रह्मोपासते ते विशेषोपासका एका- न्तभक्ताः स्युः । तत्रानेकान्तभक्तानां सर्वेष्वपि धर्मेश्वर्थस्योपास्यस्याभेदाद्विरो- धमानासंभवात् सर्वधर्माणां सर्वत्रोपसंहारः स्यात् । ये विष्णुगुणाः ये वा शिव: गुणा थे वा सूर्यगुणाः सर्वैरपि तैगुणैरविशेष स एक एवोपास्यः संस्तूयते "त्वं विष्णुरुवं शिवः सूर्य इति । अथ विष्णुशिवादिरूपविशेबैकान्तभक्तानान्तु ये विष्णु. शिवादिपरस्परविरुद्वा गुणाः कृष्णशुक्लादयस्तेषां समुच्चयायोग्यत्वात् परस्परं नोप- संहार: स्यात् । समाने चाविरुखे धर्मे दयालुत्वानन्दमयत्वसर्वाभीष्टफलदातृत्वदुःख- हन्तृत्वादिरूपे विरोधाभावात् समुच्चयलंभवाद् विधिशेषवदुपसंहारः स्यादेव । शाखान्तरीयविध्युक्तधर्माणां शाखान्तरीयविधेः शेषवत् कृप्तिः शक्यते कर्तुम् । तत्रानुक्काविरुद्धधर्मान्तरसमुच्चयेन तद्विधिरूपं कल्प्यमितिभावः ॥ ५ ॥ ननु व्यवस्थायामप्यनेकान्तभक्तानामविशेषात् सर्वैरपिगुणैरुपासमानानां सर्वशाखोकसर्वधर्मोपसंहाराभ्युपगमे धर्माणां परस्परविरुद्धानामनेकरसत्वात् तदभिन्नत्वेन विवक्षितस्य ब्रह्मणो वेदोक्लमेकरसत्वं व्याहन्येत। तथा चैकरसत्वं प्रतिपादकाच्छन्दादन्यथात्वमने करसत्वं प्रसज्येतेति चेन्न । अविशेषात् । यथेदमेक- रसत्वं ब्रह्मणः शन्दतो निर्णीतं तथेदं विरुद्वोनेकधर्मवत्वमपि ब्रह्मणः शब्दत एव निर्णीयते इति न शब्दादन्यथात्वं शक्यमाक्षेतुम् ॥ ६ ॥ अथवा नैष दोपः प्रसज्यते । परोवरीयस्त्वादिवत् प्रकरणभेददर्शनात् । परोवरीयस्त्वं नाम व्रतविशेषो दीक्षाप्रकरणे पठ्यते ततो दीक्षासहितस्यैव व्रतस्य परोवरीयस्त्वं नान्य एवमिहाप्युत्तरतापिन्यां ज्ञानप्रकरणे ज्ञानिनं प्रत्येव ब्रह्मदमेक-

·( १३५ )
रसमश्यमग्राह्यमिति निरूपितम् । भक्तिप्रकरणे तु ध्यानोपयोगार्थमनेकविधा
धर्मा उपासकरुचिसापेक्षा भिन्नभिन्नप्रकारेणाथर्वणोपनिपदि निरूप्यन्ते । तथा
च प्रकरणभेदात् स्वरूपस्यान्यथात्वं नास्तीति वोध्यम् ॥ ७ ॥
ननु निगुणब्रह्मोपासका ज्ञानिन उच्यन्ते । सगुणब्रह्मोपासकास्तु भक्काः
स्युः । किन्तु एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मोति श्रुत्या ब्रह्मातिरिक्तस्यासत्वाद् गुणानामपि सर्वेषां
ब्राह्मत्वमेवावगम्यते। तथा च यथैकस्य धर्मिणो ब्रह्मत्वं तथैवामीयां धर्माणा-
मपि सबंपां ब्रह्मत्वमिति धर्मधर्मिणोरभेदाध्यवसायात् सर्वधर्मोपपन्नमपीदं ब्रह्म
निर्धर्मकत्वेनैवाध्यवसीयते शुद्धाद्वैतवादिभिर्वलभीयैरिति सिद्धान्तितं प्राक् । पर्व
स्थिते निगुणोपासकानां भक्तानां चाविशेषाद् ब्रह्मोपासक्तया संदेकत्वं सिध्यति ।
संकित्वाच्च प्रकरणभेदो नास्तीति शब्दादन्यथावंतवस्थमेव । अत आह । संज्ञात-
श्वेत् प्रकरणैक्यं ब्रूयात् तदसत् । उक्त तत्पूर्व न वा प्रकरणभेदादिति । तदपि स्वस्त्येव
प्रकरणभिन्नत्वम् । तथा हि एकान्तभक्तस्य तत्स्वरूपैकनिष्ठत्वेन तत्स्वरूपवहिभूत-
धर्माणामनुपसंहारः। अनेकान्तभक्तस्य तु ब्रह्मत्वसामान्येन सर्वत्रैकज्ञानात् सर्व
धर्मोपसंहारे वाधकाभावः । इत्थं च संकरवेऽप्या-तरनिष्टाभेदस्य नाप्राप्तस्वादु.
भयोरुपासनाप्रकरणं भिद्यते । प्रकरणभेदाच्चौपसहारानुपसंहारौ भेदेन
द्रष्टव्यो॥८॥
नन्वेकान्तभक्तानां परिच्छिन्नाकारवद्र्पोपासक्तया परमेश्वरोपासकरवं न
स्यात् । परिच्छिन्नरूपस्यार्थस्य दिगदेशकालानवच्छिन्नपरमेश्वरको भिन्नत्वादिति
चेत् तत्र वूमः । व्याप्तश्च समंजसमिति । सर्वतः पाणिपादं तदित्यादिश्रुतेः साका.
रत्यापि तस्य व्यापकत्वाभ्युपगमानिधर्मकब्रह्मवासामंजस्यानानुपपत्तिः सर्वरस
इति श्रुया च भन्नानुग्रहविग्रहस्य भिन्न भिन्नरसप्रादुर्भावाय भिन्नमिनरूपेण प्राक
व्येपि सर्वधयुपसंहारेण व्यापकताया उपपन्नत्वात् ॥६॥
--
ननु सर्गलीलाविसर्गलीलादीनामीदवरलीलात्वेन नित्याचात् सर्गलीलासम्ब.
न्धिजीवानां विसर्गलीलासंवन्धिावं न स्यात् । तथात्वाभ्युपगमे लीलाया अनित्यत्व.
प्रसोरति चेत् तबाह - सर्वाभेदादन्यनेमे इति । लीलासम्बन्धिसर्वार्थाना-
मीश्वरेण सहाभेदादन्यत्रानिमलीलायामपि इमे एव जीवाः संभवन्ति । जीवाना-
मीश्वरांशत्वादीश्वरस्य चैकरवाद व्यापकत्वाच्च ॥ १० ॥
मनु लोलास्थितजीयानामीश्वराभिन्नत्वेन व्यापकत्वाभ्युपगमे साधकजीवाना.
- मपि पूर्णानन्दादिधर्मवत्वं स्यात् । ईश्वरधर्मस्य सर्वस्यापि तत्रौचित्यादिति चेन्
तत्र घूमः आनन्दादयः प्रधानस्यैवेश्वरस्य धर्माः स्युन तु जीवस्यापि । साधक
जीवानामीश्वरादभेदो याचन्न स्फुरति तावत् पूर्णानन्दादीश्वरधर्माणां समाविर्मा.
पाभावात् तत्र दुःखस्फूर्तेः। अभेदस्फूतौ तु जीयत्वव्यपायादीश्वरेणानतिर काद
पूर्णानन्दादयो धर्मास्तनाप्याविर्भवन्त्येव ॥ ११ ॥

·( १३६ ) ननु प्रधानस्येश्वरस्यानन्दमयत्वे प्रियशिरस्वादिधर्माणामपि प्रधानधर्म- त्वाविशेषात् तेपामप्यनेश्वरे तदीश्वरतादात्म्यापन्ने मुक्तजीवे वेदोपसंहारः स्यादत आह प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरीश्वरे मुक्तजीवे चेप्यते । ईश्वरस्य निर्भदाखण्डैकरसा- नन्दत्वेन प्रतिपन्नत्वात् । भेदे हि सति प्रियमोदाद्युपचयापचयो संभवतः । अन्तःकर- णशुद्धरप-तत्वे तत्तारतम्यानुरोधेनानन्दे प्रियत्वमोदत्वादयो विशेपा उपचया- पचयभेदेन भासन्ते । यस्य त्वन्तःकरणशुद्धिः पर्याप्ताभूत् तस्य विशुद्धाभेदज्ञा- निनः पूर्णानन्दरूपत्वात् तत्रैतेषां तारतम्यधर्माणामनवसरत्वान्न प्रियशिरस्स्वाद्युप संहारप्रप्तिः संभवति ॥ १२॥ ननु विष्णुशिवसूर्यादिपु सगुणब्रह्मसु परस्परविरुद्वगुणानां पूर्वोक्त- रीत्यानुपसंहारे सर्वगुणत्वाभावात् तेषां सर्वपामपीश्वरत्वं न स्याद् । अनीश्वर- त्वाच्चानुपास्यत्वं प्रसज्येतेति चेत् तत्रोच्यते इतरे वर्थसामान्यात् इति । इतरे विरुद्धधर्मा विष्णुशिवसूर्यादयो ह्यर्थस्य ब्रह्मणः सामान्याद् धर्मिरूपेणोपसंहा- नतु धर्मरूपेण । परस्मिन् तत्तद्धर्भानुपसंहारेण परस्परतो भेदेऽपि ब्रह्मणा सह सर्वेषामस्त्यभेद इति सर्वतत्तद्धम्मिसमुच्चयेनैकं ब्रह्म व शुद्धमुपास्यं सिद्धं भवति । यथा पुरुषे शृङ्गपुच्छादीनां जीवविशेपधर्माणामनुपसंहारेऽपि पुरुषाणां पशूनां च जीवसामान्यादेकवर्ग उपसंहारः तथेहापि प्रतिपत्तव्यः ॥ १३॥ आध्यानाय हि गुणोपसंहारः क्रियते तस्माद् यावता ध्यानसिद्धिस्तावता- मेव गुण नामुपसंहारः कार्यः । अन्येषां तु प्रयोजनाभावानोपसंहारः । तेन शुद्वाखण्डैकरसोनन्दमयस्वरूपमात्रेण ध्यानसिद्धर्न मोदप्रमोदादिपक्षादीनामुप- संहारः ॥ १४ ॥ पञ्चकोशविद्यायाम् आनन्द आत्मेत्यानन्देऽस्मिन् आत्मशब्दान्मोदप्रमोदा. दीनामाननन्दरूपतया तेपामप्यात्मस्वरूपेणैवोपसंहारः कार्यों न तु पक्षपुच्छादि. रूपेण नवोपचयापचयरूपेण नवाभेदेन ॥ १५॥ ननु तत्रैव पञ्चकोशश्रुतौ तस्यैष एवशारीर आत्मेत्युक्तरन्यस्य शरीराभिमानिनो जीवस्य तदानन्दमयं प्रत्यारसत्वेनोपदेशात् । जीवात्मधर्मोऽयमानन्दमयः प्रतीयते नत्वात्मा तथाचात्मशब्दादित्युक्तिर्न साध्वीति चेदत्रोच्यते । आत्मगृहीतिरितर- वदुत्तरात् इति । तस्यैष एव शरीर आत्मेति यदितरवदन्नमयादिष्वात्मग्रहणं तदुत्त- रात् सर्वान्त्यादानन्दमयाद्धतोरेव क्रियते । आनन्दमय एव हि शरीर आत्मा तस्यै- व तु विज्ञानमयाद्यन्नमयपर्यन्तेष्वनुस्रव इण्यते । तस्य परमकाष्ठापनत्वेन तदतिरिक्त- ब्रह्मणोऽभावात् ॥ १६ ॥ ननु पञ्चमतस्यैतस्यानन्दमयस्य व्यापकत्वेन सर्वत्रान्वयाद्भवतु नामान- मयादिवप्यनुस्रवः किन्तु तावता पूर्वण्वन्नमयादिषु पृथक् पृथक् श्रुतः शारीर आत्मा जीवः कथं प्रत्याख्यातः स्यादिति चेदुच्यते । स्यादवेधारणादिति । एष हो.

·(१३७ ) वेत्येवकारेण निर्धारणादानन्दमय एवायमन्नमयादिशरीराभिमान्यपि स्थान तु भिन्नो जीवः॥ १७॥ । - । ननु पञ्चकोशविद्यायामन्नमयादीनां पुरुपविधतामाख्याय तत्पुरुषविधता. मन्वयं पुरुषविध इति प्रतिज्ञायते। तथा चान्त्यस्यानन्दमयस्य पुरुषत्वे तस्यैव सर्वात्म्यात् कोयमन्यः पुरुषविधोऽवशिष्यते इति चेत् तत्र ब्रूमः । द्विविधो छत्र पुरुषो विवक्षितः बाह्यारमा चान्तरात्मा च तत्र तैत्तिरीयके "तस्माद्वा एतस्मादादित्या- दाकाशादिमहाभूतसृष्टिमुक्तवा तत ओपधीभ्योऽन्नमन्नात् पुरुपः । स वा एप पुरुषो. निरसमय इत्यन्नरसमयत्वात् कार्यात्मा यः पुरुषः तस्यैव वाहात्मन इहेदंशब्द- नाख्यानात् तदन्तरपूर्वमानन्दमयादिलक्षणं बाहान्तरात्मनेप्यते । कार्यपुरुषा- पेक्षयेदमपूर्व पुरुषलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् ॥ १८ ॥ अथवाऽन्यथा व्याख्यास्यामः ॥ शरीरादतिरिक्तोऽन्तरात्माप्यत्र द्विविधः- जीवात्मा परमात्मा च । तथा च यत्र वृहदारण्यके आत्मेत्येवोपासीतेत्युपक्रम्य तस्य सर्वेभ्यः प्रियमुक्तचा ईश्वरो हि तथा स्थादात्मानमेव प्रियमुपासीतेत्युक्तम् ॥ तत्रात्मपदेन जीवात्मनः परमात्मनो वोपासनं विधीयते इति संशये उच्यते । कार्याख्यानादपूर्वमिति । प्राणन्नेव प्राणो भवतीत्यादि पूर्वश्रुती जीवात्मनः सर्वे- न्द्रियकार्येराख्यानादपूर्वं जीवभिन्नं ब्रह्मैवोपास्यं द्रष्टव्यम् ॥ ईश्वरो हीतीश्वर- पदस्वारस्यात् सर्वस्मादन्तरमिति अन्तरात्मापेक्षयाप्यातरात्मानारयानाच्च ॥ ननु ब्रह्म दमुपास्यं शुद्धा तमेकरसं व्याख्यातम् । चक्षुःधोत्रहस्तपादा- दीनीन्द्रियाणि च परस्परविलक्षणानि भवन्तीति तेषां परमात्मविग्रहे सत्वाभ्यु- पगमे तस्यैकरसत्वं व्याहन्येत । अनभ्युपगमे तु तस्य सर्वेन्द्रियकार्यकर्तृत्वन स्यात् इति चेत् तत्रोच्यते । समान एवं चाभेदादिति। चक्षुःश्रोत्रादीनां सत्वेऽप्येषां चक्षुरादीनां ब्रह्मत्वेन परस्परमभेदात् समानः स एकरस एवोपपद्यते । आनन्द- मयस्य तस्य स्वेच्छयाउनेकविरुद्धाविरुद्धभावाभ्युपगमेऽपि तेषां भावानां ब्रह्मभिन्न स्वाभावादेकरसत्वाव्याघातात् ॥१६॥ अथ यत्र कार्य जीवविशेपे ईश्वरावेशः, तस्येश्वराविष्टजीवविशेषस्योपास. नार्थ तस्मिन् जीवे सर्वेपामीश्वरधर्माणामुपसंहारः कार्यो नवेति जिज्ञासायां छै- विध्यं वक्त तावत् प्रथमं पक्षमाह संवन्धादेवमन्यत्रापि इति । अन्यत्रेश्वराविष्ट- जीचेऽपि एवमीश्वरसर्वधर्मोपसंहारणेश्वरवदेवोपासनं कार्यम् । अयोगोलके घडेरिव तत्र जीचे परमात्मसंबन्धात् ॥ २० ॥ अथवा पक्षान्तरं द्रष्टव्यम् । न वाऽविशेषादिति।न घोपसंहारकार्यः । तस्य जोवस्यापीश्वरेणाविशेषात् । ईश्वरावेशादेव तत्र सर्वेश्वरधर्मसत्वात् ॥२१॥ दर्शयति च तत्रेभ्वरः स्वत एव सर्वानात्मधर्मान् इति नोपसंहारोऽपेक्ष्यते। उपसंहारोहितमानु- पलभ्यमानानां धर्माणां तत्र भावनम् । तथा चौपलभ्यमाने तश्वरधर्म नोपसंहार .

·( १३८ ) कर्तव्योभवति ॥ २२॥ ननु इतरधर्माणामनुपसंहारेऽपि धुलोकव्याप्त्यादयो धर्मास्तत्र जीवेउपसंहर्त्तव्याः स्युरिति चेदुच्यते ॥ संभृतिद्युब्याप्त्यपि चात इति । अतः पूर्वोक्ता दविशेषादेव हेतोः सकलवीर्यसंभरणधुव्याप्त्यादयोपि धर्मा नोपसंहा-ः ॥ २३ ॥ ननु सहस्रशोर्या पुरुष-इत्यादिना पुरुषविद्या श्रूयते । ब्रह्मप्रपाठके च स वाएष पुरुषो- ऽन्नरसमय इत्युच्यते । पञ्चकोशविद्यायो चान्नमयादीनी पुरुषविधत्वमाख्यायते । तथा चान्नमयादीनां पुरुषविधत्वोपदेशात् पुरुषविद्योपात्तानां सहस्रशीर्षत्वादीनामत्रोप.. संहारः स्यादत उच्यते। पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानादिति । इतरेषामन्न- मयादीनां भौतिकानां पुरुषविद्यायामिव साकारब्यापकाधिदैविकब्रह्मस्वरूप- स्य सहस्रशीर्षादिलक्षणस्याम्नानं नास्तीत्यतस्तत्र सहस्रशीर्षवत्वाद्युपसंहारो नास्ति ॥२४॥ भगवद्भक्ति माहात्म्यम् ॥२॥ वेद्याद्यर्थभेदात् ॥ २५॥ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशा- च्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ साम्पराये तर्त्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥२७॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥२८॥ गतेरर्थवत्वमुभयथाऽ- न्यथा हि विरोधः ॥२९॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत्॥३०॥ अनियमः सर्वेपामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥३१॥ यावदधिका- रमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥३२॥ अक्षरधियां त्ववरोधः सामा- न्यतनावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥३३॥ इयदामननात् ॥३४॥ अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनोन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशा- न्तरवत् ॥ ३५॥ व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् ॥३६॥ सैव हि सत्यादयः॥३७॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥३८॥ आदरादलोपः ॥ ३९॥ उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ४०॥ तन्नि- रिणानियमस्तदृष्टेः पृथग्व्यप्रतिबन्धः फलम् ॥४१॥ प्रदानव- देव तदुक्तम् ॥४२॥लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥४३॥ पूर्व- विकल्पः प्रकरणात्स्याक्रियामानसवत्॥४४॥ अतिदेशाच ॥४५॥ विद्यैव तु निर्धारणात् दर्शनाच ॥४६॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न. बाधः ॥४७॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्-

·( १३६ )
दृष्टश्च तदुक्तम् ॥४८॥नसामान्यादप्युपलब्धेमृत्युवन्न हि लोका-
पत्तिः ॥४९॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः॥५०॥
एक आत्मनः शरीर भावात् ॥५१॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न
तूपलब्धिवत् ।। ५२ ॥ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवे-
दम् ॥ ५३॥ मन्त्रादिवदाऽविरोधः ॥ ५४॥ भूम्नः नुवज्-
ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥५५॥ नाना शब्दादिभेदात् ॥५६॥
विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५७ ॥
उद्गीथविद्यायां धागादिप्राणेपनानेऽसुरकृतः पापवेधो देवपराजयश्चाभूत् तत्र
हेतुमाह वेधाद्यर्थभेदादिति । अर्थस्यैश्वरलक्षणस्य भेदात् संवन्धाभावादेषु प्राणेषु
वेधाद्यभूत् । आसन्ये तु प्राणे भगवत्संयन्धात् स दोपो नाभूदिति बोध्यम् ॥ २५ ॥
ईश्वरसंबन्धाभावे गुणहानिश्च भवतीत्याह हानौ तूपायनशब्दशेषत्वादिति
जीवस्य हानाधीश्वरतो विभागे ये जीवनिष्टा आनन्दांशैश्वर्यादयो धर्मास्तिरोहि-
तास्ते भगवत्संबन्धे सति पुनराविर्भवन्ति । परमं साम्यमुपैतीति श्रुतेः ।
नतु सर्वथा - भगव धर्मवत्वं किन्तु यावन्तस्तिरोहितास्तावन्त एवाविर्भवन्ति
नान्ये धर्माः, उपायनशद्वेन कथनात् । उपायनं प्राप्तिः। सा च स्वधर्माणा-
मेव नान्येपाम् । नन्वानन्दादिभिः साम्ये ब्रह्माभेद एवस्यादिति चेनेत्याह कुशाच्छन्दः
स्तुत्युपगानवत् । कुशा औदुम्बर्यः समिधः । तत्संवन्धिच्छन्दःस्तुत्युपगानमभित्वा
सूर नोनुम इत्येतस्यामृचि अच एवोपसंहृत्य भकारेण क्रियते । नैतावताभकाराणामृगा-
स्मकत्वं संभवति तथानापि घोध्यम् । ननु तत्त्वमस्थादिवाक्यैरस्तु जीवेभगवदभेद
एवेति चेत् तदभेदयोधनश्रुतितात्पर्य पूर्वमुरुमिति नैतच्छुत्या तदभेदः
सम्यकपरस्य पुरुषोत्तमस्यायो ज्ञानं येन स संपरायोभगवद्भक्तिमार्गः । तस्मिन्
प्राप्तध्ये तर्तव्यस्य पापस्याभावान भक्त्या पापनाशः साध्यते । भक्तिमार्ग प्रवेशात्
पूर्वमेव पापानां नटत्वात् । ननु सर्व पाप्मानं तरन्तीतिश्रुत्या भक्त्या पापनाशः फुतो
नाहीक्रियते तबाह तथा धन्ये इति । तस्याः श्रुतेनिमार्गायविषयत्वात् । तथा हि
भकिमायेभ्योऽन्ये पापवन्तो ज्ञानान्तरं पाप्मानं तरन्तीत्यर्थः ॥ २७॥
ननु तर्हि भरतस्य भकस्य भक्तयुत्तरं मृगदेवारम्भकपापस्थित्यसंमय इत्या.
शङ्कयाह-छन्दत उभयाविरोधादिति ॥ भक्तिमार्ग विशिष्टफलदानायेभ्यरेच्छाती
भक्तरल्तरमपि पापनाशो भवतीति मन्तव्यम् ॥ तथा च नराणां क्षीणपापानामिति
पापनाशतो भक्त युदयवोधवाक्यस्य मृगदेहारस्मफभरतप्रारब्धकर्मयोधकयाश्यम्य
चेन्युभयोरेवाविरोधो भवति ॥ २८ ॥

·( १४० ) मर्यादापुष्टिभेदेनोभयथापि गतेनिस्य फलजनकत्वं मन्तव्यम् अन्यथा तु "ज्ञानेनैव हि कैवल्यमिति, यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः" इति वाक्ययोर्विरोधः स्यात् ॥२६॥ मुमुक्षोरपेक्षया रहस्यभजनकर्तवोपपन्नो मन्तव्यः । भगवक्षलणपुरुषार्थस्य स्वाधीनत्वेनोपलब्धेः । लोके यथा स्वाधीनपतिका स्वामिनं स्वाधीनं मनुते तद्वत् ॥ ३०॥ भगवतो धारणरसनभजनध्यानादीनां समुदितानामेव सतां फल साधकत्व- मिति नास्ति नियमः । सर्वासामेव धारणादिभक्तीनां प्रत्येकस्यापि फलजनने विरोधाभावात् । एतच्च "चिन्तयश्चेतसा कृष्णमिति श्रुतेः, केवलेन हि भावेनेति स्मृतेश्च गम्यते ॥ ३१॥ कार्यविशेपसाधनार्थ कचिजीवे भगवता ये स्वकीयधर्माः स्थापितास्ते आधिकारिकाः स्युः । तेषां यावत्कार्याधिकारमेवावस्थानं भवति । काय संपन्ने तान् धर्मान् स्वस्मिन्नाकर्पति भगवान् न तु तजीवस्य जीवनपर्यन्तं स्थापयति ॥ ३२॥ विविधोऽयमात्माभवति-जीवो अक्षरपरश्चेति । तत्र परस्य पुरुषोत्तमस्य प्राप्तिरेव मुख्या मुक्तिः ॥ सा च भक्तानामेवाक्षरप्राप्त्यनन्तरं परप्राप्त्या संपद्यते । तत्राक्षरज्ञानस्य परम्परासाधनत्वम् । अक्षरज्ञानेन ब्रह्मोभावोत्तरं भगवद्भावात् । अथ अक्षरज्ञानिनां तु परमात्मसंवन्धाभावादक्षरप्राप्तिरूपा सामान्यमुक्तिरेवोप- पद्यते । तत्राक्षरज्ञानस्य साक्षात्साधनत्त्वम् । एवं मोक्षद्वयेऽप्यक्षरज्ञानानां सामान्य- मुक्तिपरभावमुक्तिभ्यां साधनत्वमुपपद्यते । नत्वेवमक्षरज्ञानवतां क्वचिदक्षरे लयात् सामान्यमुक्तिः क्वचित्पुनः परभक्तिभावोदयान्मुख्या मुक्तिरिति द्वैविध्यं कुतः संभव- तीति चेद् औपसद्वद्रष्टव्यम् उपसदाख्ये कर्मणि यजमानः सर्वेषु ऋत्विक्षु यं का- मयेत यज्ञयशसमृच्छेत् तं प्रथमं तानूनपत्राख्यमाज्यं स्पर्शयेत् । तत्र यथा यजमाने- च्छा नियामिका तथाऽत्र भगवदिच्छा हेतुरिति वोध्यम् । ननु भगवत्संवन्धिश्रवणा- दीनां यथा भगवत्प्रापकत्वं तथाऽक्षरज्ञानस्य कुतो नेत्यत्राह तदुक्तमिति । “यद- क्षरं वेदविदो वदन्तीत्यारभ्य स याति परमां गतिमित्यन्तेनाक्षरज्ञानेनाक्षरस्यैव प्राप्तिन्तु परस्य इति गीतायामुक्तम् ॥ ३३॥ अथ तैत्तिरीयकानन्दमीमांसायां मानुषानन्दमारभ्यैकादश्यामुत्तरकक्षायाँ ब्रह्मानन्दः परकाष्ठायामाख्यातः । सोऽयं ब्रह्मानन्दोऽक्षरानन्द एव प्रतिपत्तव्यः इयदामननात् । उत्तरोत्तरवृद्धिक्रमेण परिच्छिद्याख्यानात् । आनन्दानुभवयोग्यलय. पूर्वदशापेक्षयैवानन्दतारतम्यस्य वक्तुं शक्यतया तत्राक्षरानन्दस्यैव चरमसीमापन्न- त्वात् । निर्धर्मके तु परब्रह्मणि लये भोक्तुरभावादानन्दानुभवासंवात् गणनासाधक- संख्याधभावाच्च नानन्दतारतम्यं संभवति । तस्माज्ञानिनामक्षरानुगामिनाम पेक्षि.

·(१४१)
कात्यन्तिकानन्दप्राप्तावपि परिच्छेदसत्वादल्पत्वमेव । भक्तानां तु पूर्णपुरुषोत्तमानु-
गामिनामगणितानन्तानन्दावाप्तिरिति बोध्यम् ॥ ३४ ॥
भगवता भक्तिमार्ग स्वीयत्वेनाङ्गीकृत आत्मा स्वात्मा स्वात्मत्वेन भगवज्ञानं
भजनेऽन्तरायमिति कृत्वा भगवानोत्पादयति ताशभक्तविग्रहस्यालौकिकत्वात् तेपु
यथाभूतग्रामो लौकिको नास्ति तद्वदिदं ज्ञानमपि तेषु नास्ति ॥ ३५ ॥
ननु चान्यथा भगवदभेदज्ञानस्य भजनान्तरायस्वाभ्युपगमे एकादशस्कन्धे
भक्तपूद्धवादिष्यभेदज्ञानेनोपदेशानुपपत्तिरिति चेन्न । उपदेशान्तरवत् । यथा
गायच्युपदेशेन संस्कृतं ब्राह्मणशरीरं वैदिककोपयोगि भवति तथेशज्ञानोप-
देशसंस्कृतो भक्तो भक्तिरसानुभवयोग्यो भवतीत्येतदर्थमुपदेशो नत्वभेदशाना-
र्थम् ॥ ३६॥
अहं कृष्णः कृष्णोऽहमित्येचं यद्विशिंपन्ति भक्ताः सव्यतिहार: सोऽपीतरव-
ज्ज्ञेयः । विप्रयोगोद्रेकेऽश्रुप्रलापादिवदेवायं व्यतिहारोपि द्रष्टव्यः नैतावताऽभेदशा-
नस्य भक्तिफ्लत्वम् ॥ ३७॥
सत्यशमदमादयोपि भक्तानां सा भक्तिरेव हि भवति । सत्यादीनां शान-
मार्गीयसाधनानां प्रयत्नविशेषानपेक्षं स्वत एव भक्तपूत्पत्तः ॥ ३८ ॥
विहितभक्तरितरत्र तु कामाद्यौपाधिकभगवद्भाचे फामायेव तन्मुक्तिसाधनम् ।
तत्र च गृहादिभ्योपि मुक्तिसिद्धिः । भगवत्सेवासाधनत्वात् ॥ ३६ ॥
वर्णाश्रमधर्माणां भगवतुर्माणां च युगपत्करणे प्रसक्त भगवद्धर्मेप्वादरश्रवणात्
तेषां कर्मभिरलोपः॥४०॥
तथा च फर्मयधर्मयोयुगपत्करणे उपस्थितेऽत आदरादलोपवचनाद् भग-
वद्धर्म एव कार्य्यः ॥४१॥
अस्माकं कर्मकरणेऽकरणे वा भगवदिच्छास्ति नास्ति वेति निर्धारणानियम
आधुनिकानाम् । अतस्तैर्निष्कामतया तत्कर्तन्यमेव । भगवदिच्छाविपयकज्ञान-
घतोऽम्बरीपोषयुधिष्ठिरादेस्तु जीवकृतकर्मफलात् पृथगीश्वरकृतकर्मफलं सन्मार्ग-
रक्षालोकसंग्रहादिरूपं भवति । पूर्वोकस्य निष्कामकतुस्तु स्वकर्मजफलोत्पत्ति-
प्रतिबन्धाभाषः फलम् ॥ ४२ ॥
तस्मात्त्यमुद्धोत्सृजेत्यनेनोद्धचं प्रति भगवता कृप्तः सर्वात्मभावोपदेशस्तु
प्रकर्पण कृपायशादानवदेवासीत् । नतु साधनसाध्यासः। तदुक्तं श्रुत्या
मात्मा प्रयवनेन लभ्य इति ॥ ४३ ॥

·यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इति श्रुत्या भगवत्कर्तृकं भक्तवरणं प्रसिद्धम् । तस्य लिझं सर्वात्मभावः । तस्य भूयस्वात् सर्वतोऽधिकत्वाद्धेतोस्तद्धि वरणं कालकर्मादि- भ्यो बलीयोस्ति । यदि भगवान् वरीतुमिच्छति तदास्य भक्तस्य कालदुरदृष्टादयो न प्रतिवन्धकाः संभवन्ति भगवदिच्छायाः सर्वतो क्लवत्तरत्वात् । ननु भार्गीय- शानेन प्रतिवन्धः स्यादिति चेत् तदप्युक्तमन्तराभूतग्रामवदिति सूत्रे ॥ ४४ ॥ भक्तिमार्गफलं सर्वात्मभावः । ज्ञानमार्गफलमात्मज्ञानम् । तयोश्च सर्वात्म- भावस्य बलीयस्त्वे हेतुभूयस्त्वं तच्च छान्दोग्ये नारदसनत्कुमारसंवादे नोक्त- मिति तत्र पूर्वपक्षः क्रियते सूत्रद्वयेन । पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्थादिति । ताण्ड्यो- पनिपदि पष्टाध्याये श्वेतकेतूपाख्याने नात्मज्ञानसुक्तम् । ततः सप्तमेध्याये नारदो- पाख्याने यदिदं भूम्नो निरूपणं तदपि पूर्वाध्यायोक्तात्मज्ञानस्यैव विकल्पनं स्यात् । उभयत्रात्मन,एव प्रकरणात् । यथा क्रिया वाह्यपूजा मानसं कर्मान्तरपूजा । तयोर्भदेपि प्रकरणात् पूजात्वाविशेषः। तथैतयोः प्रकारभेदेऽपि प्रकरणात् ज्ञानत्वाविशेषः स्यात् ॥४५॥ नामैवैतन्नामोपास्वेत्यादिना तत्रैव नासब्रह्मातिदेशाच्चायं , ज्ञानप्रकार- विशेष एव स्यान तु भगवद्भावस्य भूयस्त्वं तत्रोक्तं सिद्धं भवतीति प्राप्ते ॥ ४६॥ सिद्वान्तमाह विद्यैव तु निर्धारणात् इति । भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजि- ज्ञासितव्य इत्यानन्दात्मकपुरुषोत्तमस्यैव जिज्ञास्यत्वेन निर्धारणादिह विद्यैव नि- रूप्यते । विद्या हि सर्वात्मभावो न स्वात्मज्ञानम् । तस्मात् सर्वात्मभावस्यैव भूय- स्त्वम् ॥४७॥ सर्वात्मभावंवतां व्रजभक्तानां भगवत्पर्शादिना सविस्मृतेर्दर्शनाच्च । चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेप्वित्यादिवचनात् । तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मनः प्राणा" इति श्रुतिदर्शनाच्च सर्वात्मभाव एव तत्रा- तो गम्यते ॥४८॥ . ननु तरति शोकमात्मविदित्युपक्रमाज्ज्ञानमेवात्र प्रतिपाद्यं न सर्वात्मभाव इति चेत् तत्र ब्रूमः । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न चाधेति । उपक्रमवाक्यानुरोधाज्ञान- विषयता प्राप्नोति । श्रुतिलिङ्गाभ्यां तु सर्वात्मभावः सिध्यति ॥ तत्र च श्रुतिलिङ्ग- वाक्यप्रकरणेति न्यायाद्वाक्यापेक्षया श्रुतिलिङ्गयोलीयस्त्वात् सर्वात्मभावलिङ्ग. भूयस्त्वस्य वाधो नास्ति इति वोध्यम् ॥ ४६॥ नन्वेवमपि तत्र श्रुतौ सर्वात्मभावः प्रतिपाद्यो नास्ति भूमा कुत्र प्रतिष्ठित इति प्रश्ने स्वे महिन्नि प्रतिष्ठित इति ब्रह्मणः स्वाधारत्वाख्यानादिति चेत् तत्रोच्यते ॥ अनुवन्धादिभ्य इति । स वा एवं पश्यन्नित्यनेनतच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वाद् भूमाधिकरणसर्वात्मभावादिभ्यो हेतुभ्यः सर्वात्मभाव एवात्र प्रतिपाद्यो न ब्रह्मणः ·स्वाधारत्वम् ।नन्धात्मशानवत् सर्वात्मभावस्यापि मुक्तिरेव फेलमित्युभयोशेप्याभाव इति चेन्न । सर्वात्मभाववद्भक्तप्रज्ञातो भिन्नाया मुमुक्षुप्रज्ञायाः भगवल्लोलासाध. कत्वमेव न तु स्वकामनासाधकत्वम् । अत एव नास्यां मुक्तिसाधकत्वम् ॥ दृष्टश्व ब्रजभक्तादौ स्वरूपानुभावातिरिक्तफलाभावः। तदुक्तं भगवता-अहं भक्तपरा. धीन इत्यारभ्य, वशे कुर्वन्ति मां भक्तया इत्यादिना ॥ ५० ॥ ननु सर्वात्मभावनिरूपकनारदसनत्कुमारसंवादप्रपाठके तस्य सर्वपु लोकेषु कामचारो भवतीत्युक्त्या सर्वात्मभाववद्भक्तस्याप्यन्यकामना गम्यते इति चेत् तत्रोच्यते-नेति। नात्र कामचारोक्तिभक्तस्य नानाकामनासद्भाव प्रतिपादयति । सामान्यादप्युपलब्धेः तत्समानधर्मसंवन्धादपि श्रुतौ तत्प्रयोगो बहुश उपलभ्यते । प्रकृतेऽपि भगवत्संवन्धिसर्वसुखान्येच लोकास्तेपु कामचारत्वाभिप्रायेण तथोक्तिः। नन्वस्तु प्रसिद्धषु लोकेष्वेव सर्वेषु'कामचारः किमिति भगवत्सुखानां लोकत्वमिह कल्प्यते इति चेत् तत्र ब्रूमः । मृत्युवन्नहि लोकापत्तिरिति । न पश्यो मृत्यु पश्यतीति ताशभाववतो यथा मृत्युनिषेधः क्रियते तथा भगवत्स्वरूपातिरिक्तलोकान्तर. संवन्धोपि संभवतीति भाव्यम् ॥५१॥ तत्र हेत्वन्तरमुच्यते-परेण च शब्दस्य ताद्विध्यमिति ॥ शब्दस्य, आत्मन ए. वेदं सर्वमिति श्रुतिवाक्यस्य परण, "सर्वमाप्नोति सर्वश" इति वाक्येन ताद्विध्य- मेकरूपत्वमस्तीत्यतो न लोकान्तरसंवन्धो वक्तुं शक्यः । नन्वात्मन एवेदमित्युक्ते पुनः सर्वमामोतीति किमर्थमुच्यते तत्राह-भूयस्त्वात्वनुवन्ध इति । हेतूनां पाहुल्ये दाढय भवतीति कृत्वा पुनरनुबन्धो द्रष्टव्यः ।। ५२ ।। अत एवैके शाखिन आत्मनो भगवतो भक्तशरीरे आविर्भावात् तेन सह कामो. पभोग श्रावयन्ति-"सोऽभुते सर्वान् कामानिति श्रुत्या ।। ५३ ।। भगवता कृतस्य वरणस्याभावेन भगवद्भावस्याभावात्तु शानिनांहदये परमव्यो- माविर्भावस्य व्यतिरेको द्रष्टव्यः । ननु भगवतो ज्ञानविषयत्वपदाविर्भावोऽप्यस्तु । तबाह । न तूपलब्धियत् । उपलब्धिर्शानं तद्यथा साधनेन साध्यते न तथा भगवदा. विर्भावः साध्यते । तस्य भगवत्कृतवरणं विना फेनाप्युपायेनाशक्यत्वात् । "यमे. वैप वृणुते तेन लभ्य इति श्रुतेः॥ ५४॥ तत्र निदर्शनमुच्यते प्रतिवेदं नियतानां हौत्रीद्वानाधकर्मणां करणार्थ यजमान- गृता ऋत्विजो यथा सर्वशाखीयकर्मफरणसमर्था अपि फर्मविशेषावपद्धत्यादन्य- प्राधिकाराभावान्न सर्यशाखासु प्रभवन्ति तथा भगवतरणाभावाशानिनां हृदये भगवद्भावाविर्भावो नास्ति ॥ ५५ ॥ ननु फेचिरकर्ममाननिष्ठा अपि भक्तिमार्ग भगवता वैषम्यमत आह-मन्नादिवद्वाऽविरोध इति । यथैक एव

·( १४४ )
वशाककर्मसु विनियुज्यते, कश्चिद् द्वयोः, कश्चिदेकत्रैव । तथेह भगवदिच्छाव-
शाजीवोपि कश्चित्कर्मनिष्ठां प्राप्य वरणेन भक्तिनिष्ठां प्राप्नोति, कश्चिज्ज्ञाननिष्ठां
प्राप्य । कश्चित्तु प्रथमत एव भक्तौ वियत इत्यविरोधः ॥५६ ॥
ननु भक्तिफलस्य सर्वात्मभावस्य लिङ्गभूयस्त्वादिति सूत्रे सर्वोत्कृष्टत्वमुक्त
तन्मयुक्तम् ॥ श्यामा श्यामा जेगति सकले इत्यादिषु लौकिकनायकस्यापि सर्वत्रनायि-
काभानदर्शनात् तस्य लौकिकरसतुल्यत्वादिति चेत् तत्रोच्यते । भून्नः ऋतुवज्ज्या-
यस्त्वमिति। यथा दर्शपूर्णमासादिक्रतुषु दोहनाधिश्रयणादिकर्मणां लौकिककर्म-
तुल्यत्त्वेपि न लौकिकत्वमलौकिकप्रमाणैकगम्यत्वात् तथैवेह भूनः सर्वात्मभाव-
स्य सर्वोत्कृष्टत्वं नेयम् । तथा हि-आत्मनः प्राणा इत्यादिश्रुतिर्भक्तानां सर्व भग-
वत एवेति दर्शयति । भक्तयादीनां लौकिकक्रियासाम्येपि भगवद्विषयत्वात् सर्वो-
कृष्टत्वं भाव्यम् ॥ ५७॥
॥ इति भगवद्भक्तिफलभूतसर्वात्मभावस्वरूपविचारः ॥
। इति भगवद्भक्तिमाहात्याधिकरणम् ॥
(३) अथोपासनानिर्णयः ॥
काम्यास्तु यथा कामं समुच्चीयेरन्नवा पूर्व हेत्वभावात् ॥५८ ॥
अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ५९॥ शिष्टेश्च ॥ ६० ॥ समाहा-
रात् ॥ ६१ ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६२ ॥ न वा तत्सह-
भावोऽश्रुतेः ॥ ६३ ॥ दर्शनाच ॥ ६४ ॥
ईश्वरावताराणां व्यक्तिचरित्रादिभेदादुपासनापि तेषां भेदेनैव कार्या न तु
सर्वावतारविशिष्टस्यैकस्य ब्रह्मणः । तत्तस्वरूपवोधकशब्दानां तदाकाराणां चरि-
त्राणां च भेदादैकरूप्येणोपासनाया अयुक्तत्वात् ॥५८ ॥
पार्थक्येन कर्तव्यानां चोपासनानां विकल्पो न त्वग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवत्
समुच्चयः । प्रत्येकावतारोपासनानां भिन्नानामपि सर्वेषामविशिष्टफलत्वात् ।
अन्यतमोपासनेन फलसिद्धौ समुच्चयवैयर्थ्यात् ॥ ५६ ॥
यास्तु काम्योपासना भिन्नफलास्ता यथा कामं समुच्चीयेरन् । फलगतविशेष-
सत्वाद्विकल्पानौचित्यात् । अथवा काम्यास्वपि यत्रैकस्या एवानेकफलसाधक-
त्वमुपपद्यते तत्र तयैकयैव कार्यसिद्धौ भिन्नफलत्वरूपपूर्वोक्तहेत्वभावात् समुच्चयो
नास्ति ॥६॥

·एकफलसाधकानामुपासनां भिन्नभिन्नस्थलेप्यानातानां भिन्नायुक्ताना. मङ्गषु यथाश्रयभावो नेयः । यदङ्गं यत्रानातं तत्र तदनविशिष्टं देयोपासनं कार्यम् । न त्वन्यत्रानातानामायनोपसंहारः कार्यः॥ ६१ ॥ शिष्टेः । तदङ्गानां तत्रैव शासनादन्यत्रोपनयने प्रमाणाभावात् ॥ ६२ ॥ ज्ञानमार्ग तु सर्वावतारधर्माणामेकस्मिन् ब्रह्मण्येव समाहारात सर्वधर्म- विशिष्टेकब्रह्मोपासनं क्रियते ॥६३॥ ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वावतारेषु साधारण्येन श्रवणाच्चैकस्मिन्नवतारे सर्वावतारधर्मापसंहारणोपासनमयुक्तम् ॥ ६४ ॥ अथवा नैतद्युक्तम् । तेषां रूपाणां नियततया तत्सहभावनवणाभावात् ।। ६५ ।। दर्शनाच्च । दर्शनं धुपासनस्य फलम् तच्च स्वधर्मविशिष्टैकावतारस्यैव संभ- वति नतु सर्वावतारधर्मविशिष्टस्य । तस्माद् भक्तिमार्गीयस्य स्वधर्मविशिष्ट- कावतारोपासनमेव युक्तमिति सिद्धम् ।। ६६ ।। ॥ इति प्रातिस्विकधर्मविचारपादस्तृतीयः वल्लभीयानाम् ॥३॥ (प्रातिस्विक धर्मपादः-मुख्यधर्मपाद:) शुभमस्तु

·No text on this page.

·* शुद्धा-शुद्ध पत्र अशुद्ध पाठा: शुद्धपाः ७ दुपथते यथा २७ | मेषु ३२ क्षीयस्त्वे ३४ मेपमन्नत्वं ३० भूयसीरद्भिः ६ / संहारदा ३५ प्रशान्येति १ सपद्यते १० निवर्ततन्ते १९ | आस्मिक दुपपद्यते पथा मेप क्षीयस्वे मेपामनत्वं भूयसीभिरतिः संहाराद् प्रशान्वेति संपद्यते निवर्तन्ते आकस्मिक ५ २३ | श्रुत श्रुतवृत्त प्रतिपद्यन्ते चावरोहन्ति सर्व ५ w ७ २६ प्रपद्यते २६ / चावरो हन्ति २४ सव २२ ॥६॥ २३ ] कर्मणा २७ / कर्मणा ४ "अण्डजं ७ विचक्षणात् २५॥६॥ २८ उपतिष्ठन्ते ६ कर्म भोगा ३० | मित्यर्द्ध ६ | भावानुपष्टम्भक कर्नणां कर्मणां ननु"अण्डजं विवक्षणात 11 द ऽवतिष्ठन्ते फर्मफलमोगा मित्यर्ध भावान्प्रमुपष्टम्भक १० ·( २ ) - पृष्ठे । पढौ अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः ११ १३ / काम कामं काम ११ १८ पश्यामः पश्यामः १२ २५ तरमा साया १३ २५ / स्वन १७ / ऽनिलयते २० २४ / तस्मै २० तस्मान्माया स्वप्न ऽनिलयने स्तस्मै कर्मणां निर्विशेषत्वं योगायोगयोः सर्वत्राविशेषण नामरूपयोर्निर्वहिता निर्विशेष कस्मात्सर्व २१ २२ ૨૨ २ નર ३१ / कर्मणा २८ निविशेपत्वं २ योगा योगयाः, सर्वत्रा विशेषण १८ | नामरूपयो निर्वहिता २१ निर्विशेष २२ कस्मात्सर्व २८ मानोगु ३१ इत्यवै र्थ्या ३५ / वचो १ मश्रुते अन्तर्भावात् २२ ૨૨ मानोङ्ग, २२ २२ ૨૨ . २३ ૨૩ ६ यथा २३ २३ इत्यवैया वाचो मश्नुते अन्तर्भावाद् तथा विपरीतलिङ्ग निर्विशेषेकानन्ते ब्रवीति तदेष ब्रह्मणोऽपि ज्येत तर्हि यत्तद १६ विपरीतलिङ्ग १८ निर्विशेषेकानन्ने १६ / वाति २ तदेव ११ ब्रह्मणोस्ति १२ / ज्येत् १७ / तहिं २३ २३ २४ २४ २४ १६ । यतद ·पृष्ठे | पट्टी •अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः २१ वृश्म २२ प्रपश्य २३ | तोति पश्यति निष्कलं त्यापमान को च श्रुतेः॥ योगिनस्तार भगवन्तं सनातदन ति ब्रह्मव इति-परिच्छेमिट- नन्तावाविरमा ३१ । ब्रह्मव ३० रमतेन २५ | सर्वदापा ७/ सूर्यकादिवत् सईदौरः अत बै २५ २४ २५ २६ २६ । ७. अम्वुपदग्रहणात्तु प्रत्याह १८ विमृत्युचिशी- नाम रूप १० उभय लिङ्ग १ दशनाच ३रूपविशेषान् तेपामेव २४ तद्वैतत् ११ धार्मिम व्यप १८माररम्मत २० ब्रह्मणे २७/ मित्रयो १ अवित २७ २७ २६ २६ ५.३५ ३० ३० १२111 ·( ४ ) . पृष्टे पको अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः ३० १ पूर्वोक्ति जीर्य्यन्त ३० ५ ३० ३१ पूर्वोक्त जीयंत प्राशे भेदस्योपपत्तश्च तिरोभावे सति বিভিন্ন दुःखमेवापियन्ति ३१ ३२ ३२ ब्रह्म पादो ૨૨ व्याप्यत्व सर्वगतम् । उपपत्तः। ३३ 33 ३३ २६ प्रज्ञ २८ मेदस्योपपत्तश्च २६ / तिरोभावे १८ / परिच्छनत्वं २२ दुःखमेवापियनत २७ / ब्रह्मपादो ३३ १०व्यातत्व ११ / सर्वगतं ३३ २२ / उपपत्ते २६ / एवानन्दयति ३० फलयोग- ६ / श्वेतमालभेद् ३५ १० शुद्धकर्मप्रकारः १२ विद्यालक्षणं प्रकरण- १६ । वासनाराधना ८ छान्दोगा पञ्च संख्य छन्दर १३ / श्रत्रमनांसि १५ / वैषम्पा शि। व्रताद्य पेक्षणा २८ व्रतान्तराणु पय स्य २६ / शिराबत ३१ रानानुजादीनाम् ३५ ३५ एवानन्दयाति फलभोग- श्वेतमालभेत शुद्धक कर्मप्रकाराः विद्यालक्षणप्रकरण- वासना भावनाराधना छन्दोगा पञ्चसंख्य छान्दोग्ये श्रोत्रमनांसि वैषम्ये शिरोव्रताद्यपेक्षणा r है ३६ ३६ ३६ ३६ ३६ ३६ २५ ३६ - व्रतान्तराण्युपन्यस्य शिरोव्रत रामानुजादीनाम् ३६ -- ·पृष्ठे पङ्को अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः ३७ ३८ काराश्च विशेषकाणां विद्येकत्वम् वेद्यैकत्वोपदेशात् कानीयसा ऐकविद्यु रूपान्यथात्वं विद्यान्यथात्व नादसुर मत्र न्याय्यम् नुरोधादुद्गीथावयवे दुद्गीथा दर्शनाद्धतोः सूदगीथविद्यासुद्गीथ तस्मादुमयं गृहीतः मुद्गीथमुपासीत यथा उद्गीथवुद्धया ३८ ३४] कारश्व ४ विशेषकारणं ६ विद्यकत्वम् ७ वेद्यकत्वापदेशात् २३ | कनीयसा ११ / एकविद्यु १४ | रूपान्यथात्वं १५ | नादसुरे २१ मत्रान्याय्यम् २४ नुरोधावयवे २५ मुद्गीथा ७ दर्शनादेतोः ६ सूद्गीथ १४ तस्मादुभय २२ गृहीत- २५ मुद्गीथ २८ अथ ३४ उद्गीथवुद्धया ३ तृतीयपक्ष ८ | चतुर्थ पक्षः २० | अधिशेपतो २२ सुहयः ३३ | काशात्मनः ४| मनोमय ७ | अथोऽन्तर ११ मिहेतरेसाम्ये १२ | सोऽकामयद् ३६ ३६ ३६ ३६ तृतीयः पक्षः चतुर्थः पक्षा ४० प्रविवेश ततो ४० सुहयः सैन्धयः ४२ કર ४२ ४२ काशात्मानः मनोमयविज्ञानमय अन्योऽन्तर मिदेवरमायेन सोऽकामयत ·पृष्ठे पको अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः ४२ २२ उपसहारा उपसंहार ४२ २४ स्तत्र स्त्वत्र आनन्दादयःप्रधानस्य ॥१॥ प्रियशिरस्त्वाद्याप्तिरु- पचयापचयो हि भेदे ॥२॥ इतरे त्वर्थसामान्यात्।३। धर्माः सन्तीत्यतः विशेष्य पुरुषविषयमादरं ग्रहणमस्ति प्रतिहित ४३ २७/ धर्माः २६ विशिष्य १३ पुरुषविषयसादर ३१ | ग्रहमस्ति १ प्रतिष्ठित ५ सृष्टय १७ / मानसमअसं १७ / विज्ञानत्त्वयोः २३ / आनन्दादय १४ सष्ट्य मानमसमञ्जसं विज्ञानमयत्वयो तथाचैते आनन्दादय ४७ ४७ १७ / बिधिपारिनिष्ठा २१ / अशित्त्वाचामन्ति २३ । नग्नताकालक्षण १ | विधिरित्युक्त ४७ ४८ इत्यवधारणादर्थ निर्णया- धिकरणम् ॥ विधिपरिनिष्ठा अशित्वा चाचामन्ति नग्नताकारणलक्षण विधिरित्युक्तं पाठम् गष्णो तो गेष्णौ विलक्षणं पत्नीय तस्मादनयो प्रधानो ३ पाठः ४८ १८ / गणौ x २६ बिलक्षण ३० । वत्तीय १ तस्मादनया ५१ ५१ २२ / प्रधान - ·पृष्ठे अपुद्ध पाठः शुद्ध पाठः २७/ सामर्था ११ | श्रवण २२ | पौर्वापर्य प्रसङ्ग ६ प्राप्त सामर्थ्या श्रवणे पौर्वापय्पर्यस प्राप्त सर्वेपामिति प्रयत गन्धामाप्यादि केरी अशनाया १ सर्वपामिति २८ | प्रयत्र १२ | गधापाप्यादि २५ केश १८ | अशना १२ | श्रवण १७ द्वितीयप्रश्न ३३ | बचनयोरप्यक १० अग्दया, १ सया २४ | विधत ६ | विद्यापदेशः २ सूत्ररेकमधिकरणं ३ संहराधिकरण ८] प्राणाग्निहोत्रस्य १६ | भाजने २८ श्रुणोति २६ माणकाशयारक्येन १ परम १ धोत्रण १ श्रृण्वन्ति ३३ हेत्न ११ मनश्चिदादीना श्रवणा द्वितीयप्रभे बचनयोरप्येक अभ्यश्च स यो विधत विद्योपदेशः सूत्रैरेफमधिकरणं संहाराधिकरणं प्राणाग्निहोत्रस्य भोजने शृणोति प्राणाकाशयोरपयेण परम श्रीण शुण्यन्ति ६४ ६४ ६५ ६ मनधिदादीनां ·( ८ ) पृष्ठे । पढौ अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः ६६ अग्नि भृत्युः ७० ७१ ७१ लोकान्तरासंचारी कादाचित् लोकान्तरे यथोपासते कम्र्मा मुद्गीथं चिरं 2 १४ अग्नि व मृत्युः ४ लाकान्तरसंचारी २४ वादाचित् ३ लाकान्तरे ६ / यथायासते कबा २ मुद्गीर्थ १३ चिर १० | अनुपपत्तस्तु गार्गिः १५ | विधृता ७२ १ ७४ ७५ C E ७६ ७६ ७६ १५ अनुपपत्तस्तु गागि बिधृतो इत्युक्त विभागो ३ इत्युक्त ७७ नत्व ७७ ७७ ४ बिभागा ६ । नत्व १६ तस्याविद्वाद्विषयत्वात् १० एव ૨૨ सामाना १४ ऊर्ध्वाश्ववृत्ता तस्याविद्वद्विषयत्वात एवं समाना ७८ ७६ २६ / घद्यपि २५ चाकायण ८१ ८१ ८१ ३३ मद्द अश्विावृत्त यद्यपि चाक्रायणी मद्य सिञ्चयुः दित्यादि अनुष्ठीयमानैर्यज्ञान विद्यां ब्रह्मवित्त्वम् विधिरिति ८१. ३३ | सिञ्चयुः ३४ दित्यदि २६ / अनुष्ठीयमानयज्ञा ४ विद्या ८ | ब्रह्मवित्वम ८२ ५३ ५३ २६ / विधिरति ·पृष्ठे | पङ्को अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः पाण्डित्यादति शब्दान्छवण गृह्येते विद्यायाः कम्मैव ८७ तत्रतं ८ 10 10 ८५ ३१ / पण्डित्यादति शब्दाच्छूवण १२ | गृहेते १३ विद्याः ८७ १ कम्भव १७ | तन्नत ६० ब्रह्मभावना पौनःपुन्यं १० १४ हनयन्ति २६ | भेदव्यवहारा ३१ स्वय ६१ ३) ईश्वरप्रत्यगात्मकत्वन ६१ ७ अवयेऽपि १० । त्मतः २२ | कार्य्यपर्वाणां ६१ २८ | एवमिहाप ६१ २८ काय्य ६ | प्रतोके २७ याच ३३ त्तपेइत्याःहु ६३ १८ कुशात्तरम् ६४ २ तव्य देशात् ४ तत्काय्यायैव ६ वरिदित्या ६५ १ | सपने १ | भोगानारम्मा १६ तहिं १७ माननाश्यत्याख्यान ब्रह्मभावनापौनःपुन्यं ग्राहयन्ति भेदव्यवहारो स्वयं ईश्वरप्रत्यगात्मकत्वेन अवयवेऽपि त्मनः कार्यपायाणां एवमिहापि कार्य प्रतीके वाचि पत्तेरित्याहुः कुशोत्तरम् तवयपदेशात् तत्कायायैव तेविदित्या संपद्यते मोगानाराम ताई ·( १० ) पृष्ठे । पढौ अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः १६ ६७ ७ . १७ फलभूता क्षपयित्वा वागवृत्त्य स्वति एतास्तेजोमात्राः आत्मकत्वात्तु ताभिः ब्रह्मलोकमतिक्रम्य मुंईन्य सर्वे ६८ १८ १०१ १०१ १०२ १०३ १०४ १०४ १०५ १०५ ११ | फलभूत। २२ | क्षायित्वा १६ | बागवृत्य ३१ | त्येति ३२ / एतास्तेजोमात्राः १७ आत्मकत्वातु २० / तामि ४ | ब्रह्मलोक भतिक्रम्य ५. मूर्द्धन्य १८ सव १८ तत्त्व ८ गत्यनुस्मात २३ तयोर्द्ध २ / मानाति १५ / महोरात्र ३ | गहिंतम् २३ स्म २ | देवाना २६ / शब्दश्य ३ स्वतन्त्रा १ कार्य १ निर्धारयितु ७मानत्वत् १३ | रूपेणाय १४ | सकल्प १६ / निमितान्तर १० ब्रह्मलाके १०७ तत्व गत्यनुस्मृति तयोर्ध्व माप्नोति महोरात्र गर्हितम् स्म देवानां शब्दस्य स्वतन्त्राः काय निर्धारयितु मानत्वात् रूपेणार्य संकल्प निमित्तान्तर ब्रह्मलोके m १०६ ११० ११५ ११५ ११५ ११६ १ १ ·पृष्ठे पको अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः २१८ ५ २१ / निलयतेऽभयं २६ | भीपादेति ३ सवपु ४ | सवविधसुख भागमत्रे केवलभीश्वरण आपा वै लोकाऽसौ ६ | सवाणि ८ तहि २५ भुअत्रिम १० स्वनुभूयेतर २६ / ननूपपलक्षणार्थ २ | पैके चास्मा ल्लाकात् २६ भवत्यभ्र १४ रेतस्यसङ्क ४ बम्धविपर्य्य यो २० किमर्थ ३ सामं आस्यात् समं असं सामंजस्यं २८ | सामंजस्य २१ सव ५ समं असं १३ धामणः २ मुपास्यथं २४ । कृप्तिः १६ | समंजसमिति ऽनिलयनेऽभयं भीषोदेति सर्वेषु सर्वविधसुखभोगमा केलचमीश्वरेण आपोचे लोकोऽसौ सर्वाणि तहि भुजत्रिम स्वनुभूयेतर ननुपलक्षणार्थ वैके चास्माल्लोकात् भवत्यनं रेतस्यसक बन्धविपर्ययो किमर्थ सामजस्यात् समास सामअस्यं सामञ्जस्य सर्व समजसं धर्मिणः १२२ ૨૨૨ १२४ १२४ ५ १२८ १२६ १३१ १३२ मुपास्त्य तृप्तिः समजसमिति ·(१५) पृष्टे । पढौ अशुद्ध पाठः शुद्ध पाठः १३६ १३६ १३६ १३६ १३६ १३६ १४० १४० १४२ ८ संहार प्राप्तिः १८ गुण नामुपसंहारः २२ दीनामाननन्दरूपतया २८ मयातोरेव ३२ पूर्ववन्नमयादिपु ३ शरीर १७ ब्रह्मोभावोत्तरं ३३ गामिनाम पेक्षि ३ बलीया स्ति संहारप्राप्तिः गुणानामुपसंहारः दीनामानन्दरूपतया मयाद्धेतोरेव पूर्वेष्वन्नमयादिषु शरीर ब्रह्मभावात्तर गामिनामापेक्षि वलीयोस्ति 4

·No text on this page.