·-
VIDYALE
.
S.N............
अनुक्रमणिका। ARARY
१
३
६
१ प्रास्ताविकम् ।
१ कठोपनिपत्तात्पर्यम् ।
२ तैतिरीयोपनिषत्स्था नचिकेतस आख्यायिका ।
३ महामारतत्स्था नचिकेतस आल्यायिका ।
१ कठोपनिषदः प्रतीयमानानि तत्त्वानि ।
५ कठोपनिषत्स्थमन्त्राणामन्यथोपलब्धिः।
६ पाठभेदाः।
७ कठोपनिषदि सायमतस्यादर्शनम् ।
८ विमतस्थलविमर्शः।
९ शाङ्करमाप्यम्।
१. प्रकाशिका।
११ वालबोधिनी।
२ काठकोपनिषद्भाप्यद्वययुता।
३ व्याख्याद्वये बालबोधिनी ।
४ संक्षिाक्षराणामर्थः।
५ व्याल्याद्वयगतवनसां लब्धालब्धक्रमेण सूचिः।
८

·। अथ प्रास्ताविकं किंचित् । १ कठोपनिषत्तात्पर्यम् । ॐ भूधरभूनानिर्विजयते । वेदवेदान्तसम्बन्धादि सर्व वाङ्यविषयक केनोपनिषत्प्रस्तावनायामुदलखि । उपनिपच्छब्दार्थोऽपि तत्रैव विस्तरशो वर्णितः । अद्वैतविशिष्टाद्वैतयोः स्वरूपं तत्तारतम्यमपि तत्रैव विदुपां दृष्टि- पथमायास्यति । अत्र तु केवलं कठोपनिपत्तद्धाप्यादिविषयकं विचार्यते । इयमुपनिषत्सर्वासामुपनिपदा प्रशस्यतमा । मुमुक्षुननोपकारकत्वात् । यतोऽस्यां पुनरुक्तिमगणयित्वा भूयो भूयःसर्वेऽपि विषयाः श्रेयःप्रेयःसम्बन्धिनः सवि- स्तरं वर्णिताः । यानालोच्य समभ्यस्य च मुमुक्षवः कृतकार्या भवेयुः । इयमुपनिपत् कृष्णयजुर्वेदान्तर्गतकठशाखास्या । अस्या अव्यायद्वयं प्रत्यध्याय वल्लीत्रयम् । तत्र प्रथमवल्लयां शान्तिनन्तरं नचिकेतस आल्यायिका । सा चेत्यम्-यज्ञफलं कामयमानो वानश्रवस उद्दालको विश्वविद्यागेनेने । तेनो- त्तमा गाः पुत्रधनत्वेन संरक्ष्य स्वधनभूता गा यनविग्म्योऽदीयन्त । तद्- दृष्ट्वा वालस्यापि तत्सुतस्य नचिकेतस एवं बुद्धिरातीयवृद्धगवीनां प्रदानेन दाता दुःखमयांलोकानाप्नोति तत्वेतादृशं ऋतुवैगुण्यं मया निवारणीय स्वात्मप्रदानेनापीति । एवं चिन्तयन्स पितरमुवाच हे तात कं प्रति मां दास्यसीति तथैव द्वित्रिवारमुवाच । तेन क्रुद्धः पिता तमाह त्वां मृत्यवे दास्यामीति । तदानी वालेन चिन्तितं मम प्राप्त्या सर्ववैभवशालिनो यमस्य किं कार्य भवेत् । अस्तु यदि पिता ददाति तर्हि तेन धैर्येण स्वप्रतिज्ञानु- सारं वर्तितव्यं शोकाकुलेन न भवितव्यमिति बोधयितुं स पितरमाह यथा तव पितरोऽपरे साधवश्व प्रतिज्ञामवितथामकापुंस्तथैव त्वयापि वर्तितव्यं यतो ब्रीहियवादिवन्मत्योऽवश्यं विनश्यति पुन यते चेति ततः पित्रा प्रेपितो बालो यमगृहमयासीत् । परं यमस्तत्र नासीत् । तत्प्रवासे त्रिदिन- पर्यन्तं तत्रैवोपोषितस्तस्यौ । ततो देशान्तरादागतं यमं तन्मन्त्रिणः प्रावोचन् । अतिथिर्ववानरो भूत्वा गृहं प्रविशति । महान्तः पाद्यासनादिभिस्तच्छान्ति कुर्वन्ति यतो यथा शान्तिमलभमानोऽग्निर्गुहादि दहति तद्वदनभन्नतिथि: सर्वमिष्टापूर्तादिकं नाशयतीति । अयं त्वद्गृहमतिथित्वेनागतः । तदा यमो -- ·नचिकेतसमाह-हे ब्रह्मन् । मम गृहे त्वं तिलो रात्रीरनशनेनावात्सीयतस्ततो रानिसल्यानुसार प्रीन्वरान्वृणीष्वेति । तदानी ननियता आह-त्वतोरणया यदाह गृह प्राप्नुया तदा मम पिता मद्विपये सौमनम्यवान्यया मवेत्तया विधेहीति प्रथमो वरोऽस्तु ममेति । अथ यमेन तथास्त्वित्युचे नचिकेता आह-कर्मिणो येनाग्निना चितेनामरस्व रभन्ते तस्यागे स्वरूप बहीति द्वितीयो धर इति । तदा यमेन तादृश वर्गसाधनमूतमगि शृष्पित्युक्त्वा सोऽग्निस्तच्चयनसाधनभूता इष्टवाश्च नचिकेतसे यथावनिवेदिता । पुनश्च स यमोऽयाचितोऽपि वर ददौ यदयमग्निर्वाचित इति तब नाना प्रथितो मविप्यतीति । ततो नचिकेतास्तृतीय वर वये। तथाहि-प्राणिनि मृते सति देहादिस्यातव्यतिरिक्त आत्मास्तीत्येरे वदन्ति । स नास्तीति क्थयन्त्यन्ये । तर्हि स आत्मास्ति नवेति मम सशय चिन्धीति । तदा नचिरेतसोऽधिकार जिज्ञासमानेन यमेन प्रोत' अत्र विषये टेवा अपि मुह्यन्ति । अन्यस्विचि पृच्छ । एतद्विषय उपरोध मा कास्तितो भनिनेता आह-यूटि देवा अप्यन विषये मुद्यन्ति । तर्हि त्वादृशमन्य पत्तार क्यमहमुपलभेय तत स्त्वमिममेव सशय निवारय । ततो बहुभिर्दुर्लभै कामे प्रलोभितोऽपि नाच केता अचीक्थयद्विपया क्षणभङ्गुरास्तेषु को विद्वान् स्निोत्तम्मादतोऽतिरित्त वर नाह कामये । इममेव सशय छिन्धीति ॥ १ ॥ १ ॥ एव सर्वविषयविरक्त त योग्याधिकारिण वुद्धया श्रेय क्ययितुराम प्रेयोऽपेक्षया श्रेय एव विशेषतो प्राथमिति बोधयितु तयोर्भेद च क्ययित्वा विषयविरत्ततया विद्याभीप्सी त्व मसि नचिकेत इति त स्तुत्वा सफाम कर्मणा निषिद्धर्मणा च पर्तन निन्दति स्म । ततो मोक्षार्थिनी दौलम्य, वक्तृज्ञातृदौरीभ्य, तणात्मनोऽज्ञेयत्व कथयति म्म । अथ च तत्त्वज्ञानम्य समूरससारनिवर्तकत्व, आनन्दावाप्तिसाधनत्व चाह । तादृश तत्त्वज्ञान साधन विना न सेत्स्यत्तीति तत्साधनभूत द्विविधोकारोपासनमाह यम । ततस्तेन निरूपाधिस्मतिसूक्ष्म प्रवचनादिभिरसाध्यमात्मतत्त्वमुचम् ॥१॥२॥ अथ च पूर्वोक्तविद्याविद्ययो स्वरूपसाधनफलानि । विद्याविद्ययो निसौार्या रयरूपक्कल्पना । तत्रादौ गन्तृगन्तन्यविवेकार्थं तत्त्वपनार्थ भूतौ द्वावात्मानावाह । तत्र मोक्तु वस्य ससार मोक्ष वा गच्छतो चिनो रयादिवच्छरीरादीनि गतिसाधनानि दर्शयति स्म। तत्र ससारमोक्षरूपगति द्वैविध्य वक्तु सारथिद्वैविध्य ततो गमनस्य परमावधिभूत विष्णुपदम् । तम्य ·सर्वोत्कृष्टतां द्योतयितुं सापेलोत्कृष्टत्वपरम्परा चोक्ता | तत आत्मनो मानामानयोः कारणमुक्तम् । ततो बुध्धैकाय्यं विना सूक्ष्मतत्त्वस्य भाना- संभवात्तदैकाग्र्यप्रकारमाह । ततो योगाभ्यासेन चित्तस्यैकाग्रता संपाद्यात्म- ज्ञाने प्रयतितव्यमिति श्रुतिवाक्यम् । ततोऽशब्दमित्यादि ब्रह्मणः स्वरूपम् । वज्ञानान्मुक्तिः । अथ चास्योपाख्यानस्य पठनश्रवणयोः फलश्रुतिः॥१॥३॥ प्रथमाध्याये संक्षेपेणोक्तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य विस्तरशो निरूपणे द्वितीयोऽध्याय उपयुक्तः । तत्र प्रथममिन्द्रियाणां पराक्प्रवणत्वमात्मदर्शन- प्रतिबन्धकमुक्तम् । तत आत्मनश्चैतन्यस्वरूपं कथितम् । जीवेशभेदनिरा- करणम् । जीवैश्यप्रतिपादनम् । जीवानित्यत्वनिराकरणम् ॥ २॥ १ ॥ अत्र चोक्तमेव ब्रह्म पुनः प्रकारान्तरेण निर्धारयति स्म । तथाहि- लंपदार्थाभेदेन प्रकृतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिपुर्यमो देहादिसंघातादात्मतत्त्वं तस्यैवात्मनोऽस्तित्वकथनम् । तस्यात्मन एकत्वं स्वातन्त्र्यं नित्यत्वं च तद्दर्शिनां शाश्वतं सुखम् । ततस्तस्यात्मनः सुखमयत्वे विदुषामनुमवस्य प्रामाण्यं कार्थतम् । आत्मा न परप्रकाश्यः किंतु स्वयंप्रकाश इति च कथितम् ॥ २ ॥२॥ ततः संसारकारणत्वेन ब्रह्मस्वरूपायधारणाय कार्यवर्ग वृक्षस्य रूपक- मालम्ब्याह । ततः सर्वनियन्तृत्वरूपं ब्रह्मलिङ्गमुक्तम् । अस्मिन्नेव शरीरे ब्रह्मज्ञानं संपाटनीयं यतः पितृलोकादौ तत्संपादनं न संभवतीत्युक्तम् । तत आत्मज्ञानप्रतिवन्धकं चित्तस्यानेकाग्रतारूपं दोपं प्रतिकर्तु योगमाह एवं योगसाहाय्येन चित्तस्यैकाग्रतामवाप्य परमार्थदर्शिनो निवृत्तकामस्य जन्ममरणाभावलक्षणं फलमुक्तम् । एवं परमार्थतत्त्वं येन ज्ञायते तेनो- पासकेनोपासनया ब्रह्मलोकादिः प्राप्यते । अज्ञानिना कर्मणा संसार- गतिग्वाप्यत इत्युक्तिश्च । ततः सर्ववल्ल्यर्थभूतत्य ब्रह्मात्मैकत्वलक्षण- स्योपसंहारः । तत आख्यायिकोपसंहारः ॥२॥३॥ २ तैतिरीयवाह्मणस्था नचिकेतस आख्यायिका । इयमेय नचिकेतप्त आख्यायिका तैतिरीयब्राह्मणे तृतीयकाण्ड एकादशप्रपाठकेऽष्टमेऽनुवाक उपलम्यते । तत्तात्पर्यमित्यम्-अन्नदाना- प्रथितयशाः कश्चिद्गौतमगोत्रनो वाजश्रवा नाम मुनिर्बभूव । तस्य सुतो वानश्रवस उद्दालकाख्यो मुनिरासीत् । तेन कदाचिद्विश्वनियाग आमहे । तत्र च सर्वस्वमृत्विग्भ्यो ददे। तस्योपनयनयोग्यवयस्को नचिकेता नाम ·पुत्रो बभूव । ऋत्विाम्यो दक्षिणात्वेन धेनुषु दीयमानासु तस्य मनस्येक श्रद्धोदपद्यत यद्यथाशास्त्र दक्षिणा टेयेति । तत स विचारयामास यत्कर्म साद्गण्याथै पिना सर्वस्व दातव्यमह च पितु स्व तमादातन्योऽहमिति विचार्य पितर प्रत्येवमुवाच । हे पित । कम्मै मा दाम्यासे । ततोऽनुत्तर यन्त त पुन पुनरेव निवारमुवाच । एव प्रश्ननिर्वधातुपित सन्पितान वीत् । अह त्या मृत्यवे ददामीति । तदानीं काचिददृश्यमानशरीरा दैवी वाक्त नचिकेतस साग्रहमेवमवदत् । हे नचिकेत पिता त्वा यत्वोचत्तस्यायम भिप्रायो यत्त्व मृत्योर्गृह गच्छ । एवमभिप्राय विशदीकृत्य सा वाम्वता तम्मै बुद्धिं वक्ष्यमाणरूपा ददौ। यद्यमो यता कुनापि प्रवसेत्तदा त्व तद्ग्रह गच्छे । तत्र च निराधमनश्नन् निवास कुरु । ततस्तत्प्रभेऽह निरानमन न्यवसमिति बूया । अथ स त्वा यता पृच्छेत्त्व किं भक्षितवानसीति तदा त्व प्रथमरात्रौ तव प्रना , द्वितीयरानी पशून्, तृतीयरानी सुकृत भक्षितवा नस्मीति प्रतिवूया । (अनेनेद सूचित-अतिथिगृहे समागत्य भोननरहित एकदिने निवसति चेदगृहस्वामिन प्रनाक्षयो भवति । द्वितीयदिने पशुक्षय । तृतीयदिने पुण्यभय इति ) एव वाग्देवताशिक्षितो नचिकेतास्तथैवोत्तरया मास यमप्रश्नान् । तादृशानि प्रश्नोत्तराण्यधिगत्य शास्त्रतात्पर्यविदय कुमारो न मारणीय इति निश्चित्य त सत्कारपूर्वक्माह यम --हे भगवनचित । तुम्य नमो वर वृणीप्वेति । अह जीवनेव पितर गच्छेयमिति नचिोतसा वृतम । ततो द्वितीय वर वृणीप्वेति यमेनोत्ते नचिरेता आह 'यथा मनीय श्रौतस्मातसुकृतयो आयो न म्यात्तमुपाय बहीति । ततो यमस्तस्मै नचिरेतत एत पूर्वानुवावेप्वभिहित चेतव्यमुपासितव्य चेति द्विविध माचिकेतनामाकि तमग्निमुवाच । तेन नचिकेतस श्रौतस्मातसुकृते क्षाणे न भवत । एव विज्ञानपूर्वक यो नाचिकेतमग्निं चिनुते तस्यापि न श्रीतम्मातर्मक्षयो भवि प्यति । पुनश्च तृतीय वर वृणीप्वेति यमेनोक्ते मृत्युजयम्प वरमवृणोन चिता । एव वृणानाय तम्मै नचिकेतसे पुनर्मत्युनयहेतुत्वेन तमेव द्विविध नाचिकेताग्निमुवाच । (चयनोपासनयोर्मध्ये चयनस्य प्राधान्यमुपासनम्योप सर्जनत्व यस्य पुस सपद्यते तम्येष्टापूर्तयोरक्षयवमात्र चिर पुण्यश्लोक्मनु भूय पुनर्जन्मस्वीकार । यस्य तूपासन प्रधान चयनमुपसर्जन तस्य ब्रह्म लोक्प्राप्तिद्वारा मुक्तिरेव न जन्मान्तरम् । तस्मान्मृत्यु नयेत्य वरयोविभाग) तत प्रधानभूतादग्न्युपासनानचिकेता पुनर्मुत्यु नितवान् । एवमन्योऽपि ·विद्वानुपासकः पुनर्मृत्युं जयति । अतः परमस्मिन्ननुयाके प्रनापतिवृत्तान्त- मुखेन दक्षिणाप्रशंसास्ति । बामणोपनिपत्कथयोरिदं तारतम्यम्-दैवी वाक्- ब्राह्मणे वर्णिता । उपनिषदि तद्वर्णनं नास्ति । मरणानन्तरमात्मास्ति नास्तीति संदेहस्य निराकरणं प्रार्थितमुपनिपदि । वामणे तथा प्रार्थनं नास्ति । ब्राह्मणे य एव वराः। उपनिषदि प्रसन्नेन यमेन यातिरिक्तश्चतुर्थो वरोऽदायि। ३ महाभारतस्था नचिकेतस आख्यायिका। इयमाख्यायिका गोदानप्रशंसापरत्वेन श्रीमन्महामारतेऽनुशासनपणि पडधिकशतमेऽ (१०६) घ्यायेऽस्ति । तत्तापर्यमित्यम्-भीष्मवाक्य युधिष्ठिरं प्रति । गोदानविपय औद्दालकिनाचिकेतःसंवादरूपमितिहासं त्वां ब्रवीमि । औदालकिर्नाचिकेत मुतमब्रवीदीक्षितं मामुपचरेति । सोऽपि तदु- क्त्यनुसारमुपचरितवान् । ततः समासायां दीक्षायां तेन महर्पिणा पुत्र आक्षप्तो यन्मया स्नान कुर्वता स्वाध्यायवद्धचेतसा नदीजलसविधे दर्भपुष्पकलशादिकं विस्मृतं तदानयेति । सच नाचिकेतस्तत्र गत्वा नदीवेगापनीतं कलशादिकमदृष्ट्या पितरमेत्य तत्र किंचिदपि जलातिरिक्तं न दृश्यत इत्युवाच । ततः कुपितो मुनिस्तं यमं पश्येत्यशपत् । तदा क्षमस्वेति प्रार्थयमानस्यैव तस्य नाचिके- तस्य देहो गतसत्त्वो भूमौ न्यपप्तत् । पतितं सुतं दृष्ट्वा पितापि किं मयानु- प्ठितं पापेनेति ब्रुवन् भूमौ निपपात । ततो विलपतस्तस्यावशिष्टं दिनं शर्वरी च समाता । अथ च प्रातर्दिव्यरथेन पुनः प्रत्यागतः सुतः । तं दृष्ट्वा पिता प्राह-पुत्र । दिष्ट्या त्वं प्रत्यागतः । न दृश्यते मानुपं ते वपुः । तत्र त्यया दिव्यलोकाः प्रत्यक्षीकृताः स्युः । तथाच तत्र यद्वृत्तं तत्कथय । एवं पित्रा पृष्टो नाचिकेतः शृण्वतां महीणां पुर एवमुवाच । अहं यमलोकं गतवान् । तत्र यमेन वहवः शुभलोका दर्शिता यत्र गर्वा गोरसस्य च दातारो गच्छन्ति । तेच लोका मया प्रत्यक्षीकृताः । अतः, हे पितः। अहं गवां दानमनुष्ठास्ये । अत्रोपनिपन्महाभारताल्यायिकयोः केवलमुद्दालकादिनाम्न यज्ञस्य च सादृश्यमस्ति नान्यत्किंचित् । तत्रापि पुत्रस्य नामोपनिषदि नचि. केता इति । अत्र च नाचिकेत इति । तेनैतत्कयोपनिपन्मूलिका न स्यादिति प्रतीयते। केवलं कठोपनिषदाङ्लप्रस्तावनायामेतस्या निर्देशः हिरियण्णा- महामार्गः 1: कृतः । तद्विमर्श कृतवद्भिः अस्माभिरियं कथा सतारतम्य आदार्श ।।

·न प्रदर्श्यन्ते पूर्वोचदिशा सुधीभि स्वयमूहितु शक्यत्वात् । ३ द्वितीया ध्यायद्वितीयवल्ली ९-११ मन्त्रस्था विचारा परिणततत्त्वस्य वेदान्तम्य बोधका । ४ प्रथमाध्याये क्या सुसगता केवल तरत्या केचित्प्रतिष्ठा मागास्त्याज्या । 1 द्वितीयाध्याये 'एतद्वै तत्' इति द्वादशवारमुपलभ्यते । तच्च तत्त्वमसि' इति छान्दोग्यवाक्येन समानार्थक तेन द्वितीयाध्यायप्रयने छान्दोग्यानुकरणेच्छा प्रबलासीत् । ६ द्वितीयाध्याय ॐकारस्योपासना समाम्नायते । सा च पश्चातनी यतोऽथर्ववेदे अंधारोपासनाया विम्तरस्तेन द्वितीयोऽध्यायोऽथर्ववेदीय । वेवरमहाभागोऽप्येव वक्ति । यत् प्रथमा ध्यायात्मिकोपनिषद्यजुर्वेदम्या । प्रथम द्वितीयाध्यायात्मिका त्वथर्ववेदगता । मया पुस्तकद्वय रब्ध यनास्या उपनिषदोऽथर्ववेदगतत्व स्पष्ट निर्दिश्यते । तच पुस्ताद्वय ( India office ) इत्यत्र वर्तत इति । ७ प्रथमाध्याय द्वितीयवल्लीपञ्चममन्ने पण्डित मन्यमाना' इत्यादिरूपिणी निन्दा श्यिते । सा च प्रतिवादिपु जीवत्सु सभवति । यथा चार्वाकनिन्दा तत्समकालभाविनीषु भगवद्गीतासु दृश्यते । द्वितीयाध्याये तु तादृशी निन्दा नास्ति । तेन निन्दा प्रयोजन प्रतिवादिस्थितिरूप द्वितीयाध्यायग्रथनसमये नासीदिति प्रतीयते अत कारपार्थक्यबोधकप्रयोजनभेदादपि द्वितीयोऽध्याय पश्चात्तन । पण्डितमन्यमाना इत्यधिक्षेपवचनस्वारस्यादप्येव वक्तुं शक्यते यदस्य प्रथमा ध्यायस्य काल प्राचीन इति । ८ तद्विष्णो परम पदम् । स १।२।२२ २०१२१ इति वाक्यमृग्वेदस्थ प्रथमाध्याय उद्धृतमत मग्वेदसस्कारघटि तत्वात्प्रथमोऽध्याय प्राचीनतर इति । एव कारणमाला प्रदर्याम्या पण्डिताम्या द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्व स्थापितम् ।। परमेतन विचारसहम् । यत इय हि वैदिकी परिपाटी । यत्पूर्व कोऽप्यर्थ सामान्यतया वर्ण्यते तत स एव मन्दश्रोतृबोधायोपमानादिपूर्वक विस्तरेण बो यते। मुस्पष्ट चैतत् 'तत्त्वमसि' 'अह ब्रह्मास्मि' इति महा वाक्यवर्णनाटिपु । एव चालोपनिषदि प्रथमाध्याये सक्षेपत श्रेय प्रेयसी वर्णिते। ततो द्वितीयाध्याये विद्याविपयाङ्गोपाङ्गादिघटित ते एव श्रेय प्रेयसी विस्तरशो वर्णिते । तेन द्वितीयाध्यायस्य पश्चात्तनत्वकथन श्रुति परिपाट्यनभिज्ञताविलसितमित्येव सप्रति म । विप्रतिपन्नपण्डितदर्शि ताना कारणाना नि सारत्वमेवास्या विप्रतिपत्तेनि मारताद्योतनायालमिति प्रतीमध।

·१अषमाध्याय प्रायम्पम्। ९ शाकरभाष्यम् । श्रीमच्छङ्कराचार्यः प्रस्थानत्रये भाष्यं व्यरचि तैर्यन क्रमेणोपनिषदा- दयो व्याग्याता एतद्विपयामन्यत्राम्माभिर्निरन्धरूपेण प्रतन्यते । अत्र केवलं कठोपनिषदाप्यविषयकमपशो विप्रियते । इदं भाप्यमाचा- यकृतिरुमुममालिकायां प्रथमकुममभूतम् । यतोऽत्रादो गया. स्म मगलमम्ति। उपनिषच्छन्दव्युत्पत्तिश्चात्र प्रदश्यते । यद्यपि मुण्डकोपनिषदाप्यारम्भेऽपि सा दर्शिता तगापि तस्या अपीय- त्वम् । अनुबन्धनतुष्टयं म प्रदर्शिनम् । वृतिग्रन्थगत् मुलभः पदेसः प्रदश्यने । 'अल्पमन्या वृत्तिः' इत्यादि म्वयमे प्रतिज्ञायने च । आचार्गाः कृष्णयनुमा यागिनम्तेनापि कृष्णयजुर्वेदान्तर्गताया अभ्या उपनिषदो भा. प्यन्य प्रागागं युतिमहम् । उपनिषद्भाध्यान्तरयन मटूनामातारितध्रुति- स्मृतिगायानामभाशेऽम्य प्रागम्यमुपोइन्टयनि। भान्यायागं प्रथमः प्रसंग इति कृपा केनोपनिषदाम्यादिनाम्गा उपनिारः पूर्वारमन्यसंगतिर्न दर्शिता । कुत्रत्येति शागानि शोऽपि न गतः केलं 'भा पाठोपनिष- द्वातीनां मुगा प्रयोजनामपन्या गृत्तिगरम्यते' इत्युक्तम् । आचार्गाः सा पाटरमेण न्यायान्ति नान्नयामेण । अम्गामुपनिषदि २।३।६ मनो तुतः प्रमगुत्पयमानानामिति पदम्यागयफमेण ल्गाग्यानमारि तेना कल्प. यितु मुशा यत्रारतम्याम्य भागम्य प्रायम्यानासीद बदतरो नियम एत. माप्यारणममो अतस्ता यमाप्रतिभानं व्यानक्ष्यहे' इति ॥१॥ इत्य. प्राचार्याणामुक्ति. कालं निपयोतिरा न म्यायन्यतानुपलम्मादतोऽपि प्रा. गम्पमस्या आनागरलेरिति रदं प्रनीतिपरमारोहति । निणानित इति ॥१॥१७ कारिकायां शाङ्करभाष्ये प्रत्यक्षानुमा- नागमैरिति प्रमाणागौर ग्रहणं कृतं तत् पट्मु प्रमाणे प्रत्यक्षानुमाना. गमानां प्रामाण्यं धोनयितुं म्यात् । वस्तुनातु प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्गाप. स्मगुपद गागानि पपि प्रमाणानि नैमिनीयशाग्रादेवा- गार्याणां संमतानि मान तानो सपिामुपगम्भात् । वेद- विगारः। स्याप्रतिहतं प्रामाण्यं लेरिल सपरिपय इति तन्ममिनि लगा। १।३।९ इत्यत्र पिप्णोरित्यम्य व्याम्यां कुदिराचार्यः विष्णो. यापनशीलम्य भ्रमणः परमात्मनो वामुदेगरगम्य इत्युक्तं तेनागार्याणां वमुपपुरे सगुणपरमेभरे तापसमिति न मन्नत्यं तत्र यामुदेवपदम्य , २ माट- ·प्रदर्शिताः । यथासंभवं माधवाचार्यप्रणीतनैमिनीयन्यायमालास्था अधिकरण- श्लोकाश्च दर्शिताः । शावरमाप्यादिगृहीतविषयवाक्यानामाः मुलभपदैर्वि- वृताः। १११११९ इत्यत्रत्यप्रकाशिकायां शावरभाष्यानुसारमेव सर्वे पूर्वोत्तर- पक्षाः संगृहीतास्तेपो सुखावबोधार्य संपूर्ण तत्रत्यं शाबरमाप्यमेव निर्दिष्टम् । तथैव व्याकरणनिर्देशविषयेऽप्यादिप्रकाशनं कृतम् । किंच प्रकाशिकायां यत्र सायबौद्धादिमतं खण्डितं तत्र तत्तन्मतानि संक्षेपेण वाल्बोधिन्या प्रदर्शितानि तेन मतान्तरज्ञानं छात्रबुद्धौ पदं कुर्यात् । अत्र पुस्तके केनोपनिषद्वत् भिन्नमतस्य व्याख्याद्वयमेक्त्र मुद्रितमन्ते बालबोधिनी पत्रसंख्यानिर्देशपूर्वक प्रतिमन्त्रं न्यवेशि । ल्याल्याद्वयनिर्दिष्टवचसां च स्थलानि लब्धालब्ध- विभागेन प्रदर्शितानि । तस्यैतस्य पुस्तकस्य प्रणयनेऽयमेवासीत्प्रधानो हेतुर्यदिदं छात्रगणान्सम्यग्व्युत्पादयत्विति । स चायं हेतुः कियतांशेन सफल- तामयाकिंवा तत्र न्यून तदृष्टिपथमयादिति छात्रा यथाकालं ज्ञापयन्तु । अधुनैकं प्रधान कार्यमवशिष्यते यद्विना नायं लेखः समापयितुं पार्यते । तत्कार्यमेतदस्य पुस्तकस्य संसिद्धौ बहवो गन्या मयालोचितास्तत्कर्तृणामनु- ग्रहमरो मया वोदव्यस्तथा शार्मण्यादिभाषाविज्ञाना डॉ. श्रीपाद कृष्ण बेलवलकर एम् ए. इत्येतेषा, सरस्वतीभूपणेत्यन्वर्योपाधि धारयतां प्रमाण- शास्त्रप्रमाणितमतीनों किंजवडेकरोपाव्ह वामनशास्त्रिणां चानुग्रहभरस्योद्वह- नम् । एतत्कार्य मया महता प्रमोदेनानुष्ठीयते । तदेतत्पुस्तकमुपयुज्य विद्यार्थिनः कृतकार्या भवेयुर्विद्वांसश्च विमर्शशालिनो विमत्सराः कृपयोप- लम्यमानं मानुपशेमुपीसुलभं शास्त्राव्युत्पत्तिनन्यं का प्रमादं दर्शयेयुस्तेन कृतकृत्यतामानयिप्याम्यात्मानमिति मन्यमान:- पुण्यपनने अश्विनशुहप्रतिपत् । विद्वदर्शवदः पाठकोपाव्हस्त्र्यम्बक- १८४१ मिते शाके संवत्सरे तनूजनुः श्रीधरशर्मा। -- ·अथ कृष्णयजुर्वेदगतकठशाखोक्ता काठकोपनिपत् श्रीशंकराचार्यविरचितमाप्यश्रीरंगरामानुजविरचितप्रकाशिकाप्समेता । ॐ सह नाविति शान्तिः । ॐ उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥१॥ [ शांकरमाप्यम् । ॐ नमो भगवते वैवस्वताय मृत्यवे ब्रह्मविद्याचार्याय नचिकेतसे च । अथ काठकोपनिपहलीना सुखार्थप्रबोधनार्थमल्पग्रन्था वृत्ति- रारम्यते । सदेातोर्विशरणगत्यवसादनार्थम्योपनिपूर्वम्य किप्प्रत्ययान्तम्य रूपमुपनिपदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तु. विपया विद्योच्यते । केन पुनरर्थयोगेनोपनिपच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिपच्छन्दवाच्या वक्ष्य- माणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तनिष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेपामविद्यादेः संसारवीजस्य विशरणारिसनाद्विनाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिपदित्यु. च्यते । तथा च वक्ष्यत्ति-" निचाय्य ते मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " क. ३।१६ [प्रकाशिका ] अथ कठवल्लीव्याख्या । अतसीगुच्छसच्छायमश्चितोरःस्थलं श्रिया । अञ्जनाचलशृङ्गारमजालिमम गाहताम् ॥ १ ॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान्गुरुनपि । व्याख्यास्ये विदुषां प्रीत्यै कठवल्लीर्यथामति ॥ २ ॥ उशन्कामयमानः । वश कान्तावित्यस्माच्छत्तरि " ग्रहिज्या" पा. सू. ६ । १ । १६ इत्यादिना संप्रसारणम् । ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थो नि- १ तनिष्टतयेतिस्थांने तनिष्ठयेति पाठः । २ हिंसनादित्यस्य स्थाने विशस. नादिति पाउः। ३ खेमाए यः करुणया क्षितिनिर्जराणा भूमावजृम्भयत भाप्यसुधामुदारः । पामागमाध्वगवदावदलयातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मक्तिम् ॥१॥ ४३ ·काठकोपनिषत् २ [ शाकरमाप्यम् ] इति । पूर्वोचविशेषणान्मुमुक्षून्वा पर बम गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगाह्मविद्योपनिषत् । तथा च वश्यति" नल प्रायो विरजोऽभूद्विमृत्यु "क ६।१८इति । लोकादिर्ब्रह्ममनो योऽग्निम्तद्विपयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्राय॑मानाया स्वर्गलोक्फर प्राप्तिहेतुत्वेन गर्म वासजन्मजराग्रुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौन पुन्येन प्रवृत्तम्यावसादयितृत्वेन शैथिल्यापादनेन धात्वर्ययोगादग्निविद्याप्युपनिपदित्युच्यते । तथा वक्ष्यति-" स्वर्गलोका अमृतत्व भनन्ते " क १ । १३ इत्यादि । ननु चोपनिपच्छब्देना येतारों अन्यमप्यभिलपन्ति । उपनिषदमधीमहेऽध्यापयाम इति च । एव नैष दोष । अविद्यादिसमारहेतुविशरणादे मदिधात्वर्थस्य ग्रन्थमात्रेऽसभवाद्विद्याया च सभवाइन्थम्यापि तादथ्येन तच्छन्दत्वो पपते । आयुर्वे वृतमित्यादिवत् । तम्माद्विद्याया मुख्यया वृत्त्योपनिए च्छब्दो वर्तते ग्रन्थे तु मक्त्येति। एवमुपनिपनिर्वचनेनैव विशिष्टोऽधिकारी विद्यायामुक्त । विषयश्च विशिष्ट उत्को विद्याया पर नहा प्रत्यगात्म भूतम् । प्रयोजन चास्या उपनिषद आत्यन्तिकी ससारनिवृत्तिह्मप्राप्ति लक्षणा । सबन्धश्चैवभूतप्रयोननेनोक्त । अतो यथोक्ताधिकारिविषयप्रयो जनसबन्धाया विद्याया करतलन्यस्तामलक्वत्प्रकाशकत्वेन विशिष्टाधिका रिविषयप्रयोजनसबन्धा एता वल्लयो भवन्तीति । अतम्ता यथाप्रतिमान व्याचक्ष्महे । तनाख्यायिका विद्यास्तुत्यर्था । उशन्कामयमानो ह वा इति वृत्तार्थस्मरणार्थी निपातौ । वानमन्न तद्दानादिनिमित्त श्रवो यशो यम्य स वामश्रवा रुदितो वा तस्यापत्य वाजश्रवस किल विश्वजिता सर्वमेधेनेने तस्फल कामयमान । स तस्मिन्कनौ सर्ववेन्स सर्वम्व धन ददौ दत्तवान् । तस्य यजमानस्य ह नचिकेता नाम पुन क्लिास बभूव ॥ १ ॥ [प्रकाशिका ] पाती । फलमिति शेष । वाजभवत । वाजेनान्नेन दाना दिकर्मभूतेन श्रव कीर्तिर्यस्य स वाजश्रवास्तस्यापत्य वानश्रवस । रूदिर्वा वाश्रवप्त इति । स किलपिविश्वनिता सर्वस्वदक्षिणेन यनमानस्तस्मि तौ सर्ववेदस सर्वस्व ददौ दत्तवानित्यर्थ । उन्नित्यनेन कर्मण काम्यत्वाइ. क्षिणासाद्गुण्यमावश्यकमिति सूच्यते । आस बभूव। "छन्दस्युभयथा" पासू ३।४।११७ इति लिट सार्वधातुक्त्वात् " स्वस्तये तायम् " इत्यादि वदस्ते मावामाव ॥१॥ १ भक्त्यति स्याने भात इति पाठ 1 ·माष्यद्वयोपेता १२ तह कुमार सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाविवेश सोऽगन्यत ॥२॥ पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥३॥ [शांकरमाप्यम् ] तं हनचिकेतप्तं कुमारं प्रथमवयसं सन्तमप्राप्तप्रजननशक्ति बालमेव श्रद्धास्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामप्रयुक्ताविवेश प्रविष्टवती कस्मिन्काल इत्याह-ऋत्विाभ्यः सदस्येभ्यश्च दक्षिणामु नीयमानामु विमागेनोपनीय- मानासु दक्षिणार्थासु गोषु स आविष्टश्रद्धो नचिकेता अमन्यत ॥२॥ कथमित्युच्यते-पीतोदका इत्यादिना । दक्षिणार्या गावो विशे. प्यन्ते । पोतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः । नग्धं भक्षितं तृणं याभिस्ता नग्धतृणाः । दुग्धो दोहः क्षीराख्यो यातां . ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया [प्रकाशिका ] तं कुमारं सन्तं वालमेव सन्तमृत्विग्भ्यो दक्षिणामु गोषु नीय. मानामु सतीषु श्रद्धास्तिक्यबुद्धिः पितुर्हितकामप्रयुक्ताविवेशाविष्टवती । यद्यपि यदानतिकरं द्रव्यं तदक्षिणेत्युच्यत एका चासौ ऋतावानतिरिति । तदुपाधिको दक्षिणाशब्द एकवचनान्ततामेव लमते । अत एव भूनामकैका- हकतौ तस्य धेनुर्दक्षिणेत्यत्र कृत्स्नस्य गवाश्चादेः प्रकृतस्य दाक्षिण्यस्य निवृत्तिरिति । तस्य धेनुरिति गवाम् ' जै० १० । ३ । १४ । ५६ इति दाशमिकाधिकरणे स्थितं तथापि दक्षिणाशब्दोऽयं भृतिवचनः स च कर्मापेक्षगापि प्रवर्ततेऽस्मिन्कर्मणीयं भृतिरिति, कञपेक्षयापि प्रवर्ततेऽ- स्मिन्कर्मण्यस्य पुरुषस्येयं भृतिरिति । ततश्च ऋत्विग्बहुत्वापेक्षया दक्षिणा: बहुत्वसंभवाद्दक्षिगास्विति बहुवचनमुपपद्यते । अत एव ऋतपेये-औ- दुम्मरः सोमचमतो दक्षिणा " " प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः" इत्यत्रै. कवाक्यतापक्षे ब्रह्मभागमात्रेऽपि दक्षिणाशब्दस्याक्यलक्षणामन्तरेण मुख्य- स्वोपपत्तेस्तन्माननाध इत्युक्तं दशमे "यदितु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात्" जै. सू. १०।१९७२ इत्यधिकरणे । ततश्च ऋत्वपेक्षया दक्षिणेक्येऽपि ऋत्विगपक्षेया दक्षिणाभेदसंभवाद्दक्षिणास्विति बहुवचनस्य नानुपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥ १ अमन्यतेत्यस्मात्परमालोचितवानिति पाठः ।

·४ . काठकोपनिषद् स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं त होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥ ४॥ बहूनाममि प्रथमो वहूनामेमि मध्यमः । किवि- द्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाद्य फरिप्यति ॥५॥ [ शांकरमाप्यम् ] अप्रजननसमर्धा जीर्णा निष्फला गाव इत्यर्थः । यास्ता एवंमृता गा मात्विग्भ्यो दक्षिणाबुध्द्या ददत्प्रयच्छन्ननन्दा अनानन्दा असुखा नामेत्येतो ते लोकास्तान्स यजमानो गच्छति ॥ ३॥ तदेवं क्रत्वसंपत्तिनिमित्तं पितुरनिष्टं फलं मया पुत्रेण सता निवारणी- यमात्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्तिं कृत्वेत्येवं मत्वा पितरमुपगम्य स होवाच पितरं हे तत तात कस्मै, ऋत्विग्विशेषाय दक्षिणा मां दास्यसि प्रयच्छसीत्येतत् । एवमुक्तेन पित्रोपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीय तृतीयमप्युवाच कस्मै मां दास्यसि कस्मै मां दास्यसीति । नायं कुमारस्वभाव इति क्रुद्धः सन्पिता तं ह पुत्रं किलोवाच मृत्यवे वैवस्वताय त्वा त्वां ददामीति ॥ ४ ॥ स एवमुक्तः पुत्र एकान्ते परिदेवयांचकार । कथमित्युच्यते----बहूना [प्रकाशिका ] श्रद्धाप्रकारमेव दर्शयति । पीतमुदकं याभिस्ताः पीतोदकाः जग्धं भक्षितं तृणं याभिस्ता नग्धतृणाः । दुग्धो दोहः क्षीराख्यो याभिस्ता दुग्धदोहाः । निरिन्द्रिया अप्रजननसमर्था जीर्णा निष्फला इति यावत् । या एवंभूता गावस्ता ऋत्विग्म्यो दक्षिणावुद्ध्या ददत्प्रयच्छन् । अनन्दा असुखास्ते शास्त्रप्रसिद्धा लोकाः सन्ति नाम खलु । तत्र स यनमानो गच्छत्येवममन्यतेत्यर्थः ॥ ३ ॥ दीयमानदक्षिणावैगुण्यं मन्यमानो नचिकेताः स्वात्मदानेनापि पितु ऋतुसाद्गुण्यमिच्छन्नास्तिकाग्रेसरः पितरमुपगम्योवाच तात कम्मा ऋविजे दक्षिणार्थ मां दाम्यसीति । स एवमुक्तेनापि पित्रोपेक्ष्यमाणोऽपि द्वितीय तृतीयमपि पर्यायं कम्मै मा दास्यसीत्युवाच । एवं निर्विद्यमानः पिता कुपितम्तं पुत्रं मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तवान् । एवमुक्तोऽपि पुत्रो विगतसाध्व- सशोकः पितरमुवाच । सर्वेषां मृत्युसदनगन्तॄणां पुरतो मध्ये वा गच्छामि न तु मन्थरः पश्चात् । मृत्युसदनगमने न कोऽपि मम विचार इति भावः ॥४॥ किं तर्हि तत्राह-मृत्युर्मयाद्य यत्करिष्यति तत्तादृशं यमस्य कर्तव्यं ·भाष्यद्वयोपेता १।१६ अनुपश्य यथा पूर्व प्रतिपश्य तथापरे । सस्यपिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥ ६ ॥ वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिाह्मणो गृहान् । [ शांकरभाष्यम् ] शिष्याणां पुत्राणां वैमि गच्छामि प्रथमः सन्मुख्यया शिष्यादिवृत्येत्यर्थः। मध्यमानां च बहूनां मध्यमयैव वृत्त्यैमि। नाधमया कदाचि- दपि । तमेवं विशिष्टगुणमपि पुत्रं मा मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्तवान्पिता । स किंस्विद्यमस्यं कर्तव्य प्रयोजन मया प्रत्तेन करिष्यति यत्कर्तव्यमद्य । नूनं प्रयोजनमनपेक्ष्यैव क्रोधवशादुक्तवान्पिता । तथापि तत्पितुर्वचो मृपा मा भूदित्येवं मत्वा परिदेवनापूर्वकमाह पितरं शोकाविष्ट किं मयोक्कमिति ॥५॥ अनुपश्यालोचय निमालयानुक्रमेण यया येन प्रकारेण वृत्ताः पूर्वेऽति- कान्ताः पितृपितामहादयस्तव । तान्दृष्ट्वा च तेषां वृत्तमास्थातुमर्हसि वर्त- मानाभ्यापरे साधवो यथा वर्तन्ते तांश्च प्रतिपश्यालोचय तथा । न च तेषु मृपाकरणं वृत्तं वर्तमानं वास्ति । तद्विपरीतमसतां च वृत्तं पृपा करणम् । न च मृपा कृत्वा कश्चिदजरामरो भवति । यतः सस्यमिव मत्या मनुष्यः पच्यते नाणों म्रियते । मृत्वा च सम्यमिवानायत आविर्भवति पुनरेव- मनित्ये जीवलोके किं मृषाकरणेन । पालयात्मनः सत्यम् । प्रेषय मां यमायेत्यभिप्रायः ॥६॥ [ प्रकाशिका ] किं वा पूर्णकामस्य मृत्योमीदृशेन वालिशन किं प्रयोजन स्यायेन ऋत्विम्य इव तस्मै मदर्पणं सफलं स्यात् । अत एतदेवानुशोचा- मीति भावः ॥ ५॥ साध्वसरोपावेशहीनमीदृशं पुत्रवाक्यं श्रुत्वा क्रोधावेशान्मया मृत्यवे त्वा ददामीत्युक्त नेदृशं पुत्रं मृत्यवे दातुमुत्सह इति पश्चात्तप्तहृदयं पितरमालोक्योवाच । पूर्व पितामहादयो यथा मृपावादं विनच स्थिता यथा चापरे साधवोऽद्यापि तिष्ठन्ति तान्वीक्ष्य तथा वर्तितव्यमिति भावः । मर्त्यः सस्यमिवालपेनापि कालेन जीर्यति जीर्णश्चमृत्वा सस्यमिव पुनराजायते। एवमनित्ये जीवलोके किं मृपाकरणेन । पालय सत्यं मेषय मां मृत्यव इति भावः ॥ ६॥ १ पुत्राणां येत्यस्मासरं शिष्यादीनामिति पाठः। २ वर्तमानमित्यस्मात्पर भविष्यदिति पाठः । ३ मृत्वा चेत्यस्मात्परं तत एवेति पाठः ।

·६ ११११७ पाठकोपनिषत् तस्येतार शान्ति पुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ ७ ॥ आशाप्रतीक्षे सगत र मुनृता चेष्टापूर्ते पुनपशूश्च सर्वान् । एतक्ते पुरुपस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥८॥ [शाकरमाप्यम् ] स एवमुक्त पितात्मन सत्यतायै प्रेपयामास । स च यमभवन गत्वा तियो रानीरुवास यमे प्रोपिते । प्रोप्यागत यमममात्या भार्या वा ऊचुर्बोधयन्तो वैश्वानरोऽग्निरेव साक्षात्प्रविशत्यतिथि सन्ब्राह्मणो गृहान्दहन्निव तस्य दाह शमयन्त इवानरेता पाद्यासनादिटानरक्षणा शान्ति कुर्वन्ति सन्तोऽतिथैर्यतोऽतो हराहर हे वेवम्वतोदक नचिकेतसे पाद्यार्थम् । यतश्चाकरणे प्रत्यवाय श्रूयते ॥ ७ ॥ आशाप्रतीक्षे अनि तप्राप्येष्टार्थप्रार्थनाशा, नितिप्राप्यार्थप्रतीक्षण प्रतीक्षा ते आशाप्रतीक्षे । सगत तत्सयोगन फल सूनृता च सूनृता हि प्रिया वाक्तनिमित्त च । इष्टापूर्ते इष्ट यागंज पूर्तमारामानिक्रियान फलम् । पुत्रपशूश्च पुत्राश्च पशूश्च सर्वानेतत्सर्वं यथोक्त दृड्डू आवर्जयति विनाश यतीत्येतत् । पुरुषम्योल्पमेधसोऽल्पप्रज्ञम्य । यस्यान भन्नभुजानो ब्राह्मणो गृहे वसति । तस्मादनुपेक्षणीय सर्वावस्थाम्वप्यतिथिरित्यर्थ ॥८॥ [प्रकाशिका ] एवमुक्त्वा प्रेषित प्रोपितम्य मृत्योभरि तिस्रो रात्रीरन ननुवास । तत प्रोप्यागत यम द्वाम्या वृद्धा ऊचु । साक्षादग्निरेवा तिधि मण सन्गृहान्प्रविशति तस्यागेरेता पाद्यासनादिलक्षणा शान्ति कुर्वन्ति सन्तम्त दपचारेण दग्धा मा भूमेति । अतो हे वैवस्वत नचिकेतसे पाथार्थमुदक हराहरेत्यर्थ ॥ ७ ॥ अकरणे प्रत्यवाय च दर्शयन्ति म । यस्याल्पमेधसोऽरपप्रज्ञस्य पुरपस्य गृहेऽनश्नन्नभुजानोऽतिथिर्वसति तम्याशाप्रतीक्षे कामसकल्पौ । यद्वानुत्प ववस्तुविषयेच्छाशा । उत्पन्नवस्तुप्राप्तीच्छा प्रतीक्षा । सगत सत्सगम स्नृता सत्यप्रियवाचम् । इष्टापूर्ते इष्ट यागादि पूरै खातादि पुत्रान्पशूश्चे- तदनशनरूप पाप वृहत्ते वर्मयति नाशयतीत्यर्थ । वृनी वर्जने रुधादित्वा- नम् । वृनि वन इत्यस्मादिदितो नुमदादित्वाच्छपो लुवा ॥ ८ ॥ १ यागजमि यस्य स्थाने यागादि समिति पाठ ।

·भाप्यद्वयोपेता
१९
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीयूँदे मेऽनश्नन्ब्रह्मचतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ।।९।।
शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युौतमो माभि मृत्यो ।
स्वत्मसृष्टं माभिवदेलतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥
[शांकरमाप्यम् ] एवमुक्तो मृत्युरुवाच नचिकेतसमुपगम्य पूजापुरःसरम् ।
तिलो रात्रीर्यग्रस्मादयात्सीरुपितवानसि गृहे मे ममानश्नन्हे ब्रह्मन्नतिथिः
सन्नमस्यो नमस्कारार्हश्च तस्मान्नमस्ते तुभ्यमस्तु भवतु । हे ब्रह्मन्स्वस्ति
मद्रं मेऽस्तु तस्माद्भवतोऽनशनेन मद्गृहवासनिमित्ताहोपात्तत्प्राप्त्युपशमेन ।
यद्यपि भवदनुग्रहेण सर्वं मम स्वस्ति स्यात्तथापि त्वदधिकसंप्रसादनार्थमनश-
नेनोपोषितामेकैकां रात्रि प्रति घीन्वरान्वृणीप्याभिप्रेतार्थविशेपान्मार्थयस्व
मत्तः ॥९॥
नचिकेतास्त्वाह-यदि दित्सुर्वरान् शान्तसंकल्प उपशान्तः संकल्पो
यस्य मां प्रति यमं प्राप्य किंनु करिष्यति मम पुत्र इति स शान्तसंकल्पः
सुमनाः प्रसन्नमनाश्च यथा स्याद्वीतमन्युर्विगतरोषश्च गौतमो मम पिता
माभि मां प्रति हे मृत्यो किंच त्वत्प्रसृष्टं त्वया विनिर्मुक्तं प्रेषितं गृहं प्रति
मामभिवदेत्प्रतीतो लब्धस्मृतिः स एवाय पुत्रो ममागत इत्येवं प्रत्यभिजा-
नन्नित्यर्थः । एतत्प्रयोजनं त्रयाणां धराणा प्रथममायं वरं वृणे प्रार्थयेय
यत्पितुः परितोषणम् ॥ १० ॥
[प्रकाशिका ] एवं वृद्धरुक्तो मृत्युर्नचिकेतसमुवात्र । मे गृहे यस्माद्धेतो
ब्रह्मन्नमम्काराहीऽतिथिस्त्वं तिम्रो रात्रीरभुनान एवावासीरित्यर्थः । स्पष्टो-
ऽर्थः । तस्माद्धेतोर्मह्यं स्वस्ति यथा स्यादित्येवमर्थ त्रीन्वरान्प्रति तानुद्दिश्य
वृणीप्य प्रार्थय । तव लिप्साभावेऽपि मदनुग्रहार्थमनशनरात्रिसमसंख्याका-
स्त्रीन्वरान्वृणीष्वेति भावः ॥ ९॥
एवं प्रार्थितो नचिकेतास्त्वाह---हे मृत्यो मत्पुत्रो यमं प्राप्य कि करि-
प्यतीति मद्विपयचिन्तारहितः प्रसन्नमना मामि मां प्रति मम पिता गौतमो
वीतरोपश्च यथा स्यादित्यर्थः । किं च त्वया गृहाय प्रेपितं माभि मां प्रति
प्रतीतो यथापूर्वप्रीतः सन्वदेत् । यद्वाभिवदेदाशियं प्रयुज्यात् । " अभिवद-
तिनाभिवादये" इति स्मृतिप्पभिवदनम्याशीर्वादे प्रयोगात् । स्पष्टोऽर्थः ॥१०॥

·. उवाच- काउकोपनिषद् यथा पुरस्ताविता प्रतीत पालकिरारुणिर्मत्पराष्टः । सुखर रात्रीः शयिता बीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखा- त्ममुक्तम् ॥११॥ स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तव त्वं न जरया विभेति । उभे तीर्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१२॥ [शांकरभाष्यम् ] मृत्युरुवाच- यया बुद्धिस्त्वयि पुरस्तात्पूर्वमासीत्नेहसम- न्विता पितुस्तव भविता प्रीतिसमन्वितस्तव पिता तथैव प्रतीतः प्रतीतवान्स- नौद्दालकिः । उद्दालक एवौद्दालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणिद्वर्यामुष्यायणो वा मत्प्रसृष्टो मयानुज्ञातः सन्नितरा अपि रात्रीः सुखं प्रसन्नमनाः शयिता स्वप्ता वीतमन्यर्विगतमन्युश्च भविता स्यात्त्वां पुत्रं ददृशिवान्दृष्टवान्स मृत्युमुखान्मृत्युगोचरात्प्रमुक्तं सन्तम् ॥ ११ ॥ नचिकेता -स्वर्ग लोके रोगादिनिमितं भयं किंचन किंचि. दपि नास्ति । न च तत्र त्वं मृत्यो सहसा प्रभवस्यतो नरया युक्त इह लोकवत्त्वत्तो न बिभेति' कुतश्चित्तत्र । किंचोभे अशनायापिपासे तोवा- तिक्रम्य शोकमतीत्य गच्छतीति शोकातिगः सन्मानसेन दुःखेन वनितो मोदते हृष्यति स्वर्गलोके दिव्ये ॥ १२ ॥ [प्रकाशिका ] एवमुक्तो मृत्युः प्रत्युवाचयथापूर्व स्वयि हृष्टो भविता उद्दालक एवोद्दालकिः । अरुणस्यापत्यमारुणि_मुप्यायणो वा । उद्दालकस्यापत्य- मरुणस्य गोत्रापत्यमिति वार्थः । मत्मसृष्टो मदनुज्ञातो मदनुगृहीतः सन्मद- नुग्रहादित्यर्थः । त्वयि विगतमन्युः सन्नुत्तरा अपि रात्रीः सुखं शयिता। लुद्, सुखनिद्रां प्राप्स्यतीति यावत् । दर्शितवान्दृष्टवान्सन्नित्यर्थः । कसन्तोऽयं शब्दो " दृशेश्चेति वक्तव्यम् " वा. इति कसोरिटछान्दसो द्विर्वचनामावः । मत्मसृष्टमिति द्वितीयान्तपाठे मत्प्रेषितं त्वामिति योजना ॥ ११ ॥ नचिकेता द्वितीयं वरं प्रार्थयते स्वर्गे लोक इत्यादिना मन्त्रद्वयेन । अत्र स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो यया चैतत्तयोत्तरत्र वक्ष्यते । हे मृत्यो त्वं तत्र न प्रभवसि नरया युक्तः सन्न विमति जरातो न विभेति तत्र वर्तमानः पुरुष इति शेषः । अशनाया बुभुक्षा । अनापि स्वर्गशब्दो मोक्षस्थानपरो यया चैतत्तयोत्तरत्र वक्ष्यते ।। १२ ।। . १ विभतीत्यस्मात्परं कधिदिति पाठः।

·माप्यद्वयोपेता. १११।१३ स त्वमग्नि५ स्वर्ग्यमध्येपि मृत्यो प्रवृहि त्वर श्रदधानाय माम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतदद्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥ म ते ब्रवीमि तदु मे नियोध स्वर्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमयो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥१४|| [ शांकरभाष्यम् । एवंगुणविशिष्टस्य स्वर्गलोकस्य प्राप्तिसाधनभूतमसिं स्वयं स त्वं मृत्युरध्येपि स्मरसि जानासीत्यर्थः । हे मृत्यो यतस्त्वं महि कथय श्रद्दधानाय श्रद्धावते मह्यं स्वर्गार्थिने । येनामिना चितेन स्वर्गलोकाः स्वर्गो लोको येषां ते स्वर्गलोका यजमाना अमृतत्वममरणतां देवत्वं भजन्ते प्राप्नुवन्ति तदेतदग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृणे ॥ १३॥ मृत्योः प्रतिक्षेयम् । प्र ते तुम्यं प्रवीमि । यत्त्वया प्रार्थितं तद् मे मम वचसो निबोध बुध्यस्वैकाग्रमनाः सम्वार्य स्वर्गाय हितं म्वर्गसाधन- मनि हे नचिकेतः प्रजानन्विज्ञातवानहं सन्नित्यर्थः । प्रवीमि तन्निबोधेति च शिप्यबुद्धिसमाधानार्थ वचनम्। अधुनाग्निं स्तौति-अनन्तलोकाप्ति स्वर्ग- लोकफलप्राप्तिसाधनमित्येतत् । अयो अपि प्रतिष्ठामाश्रयं जगतो विरापेण तमेतमग्निं मयोच्यमानं विद्धि जानीहि त्वं निहितं स्थितं गुहायां विदुपां बुद्धौ निविष्टमित्यर्थः ॥ १४ ॥ [प्रकाशिका] स त्वमिति । पुराणादिप्रसिद्धसर्वज्ञन्त्वं स्वर्गप्रयोजनकमसिं जा- नासि | स्वर्गादिभ्यो यद्वक्तव्यः" वा. इति प्रयोजनमित्यर्थे यत् । स्थण्टिल. रूपानेः स्वर्गप्रयोजनकत्वं चोपासनाद्वारेत्युत्तरत्र स्फुटम् । श्रयानाय मोक्ष- श्रद्धावते । स्वर्गलोकेन तव किं सिध्यतीत्यत्राह स्वर्गों लोको येषां ते परं पदं प्राप्ता इत्यर्थः । “ परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " छा० ८।३।४ इति देशविशेषविशिष्टब्रह्मप्राप्तिपूर्वकत्वात्स्वरूपाविर्भावलक्ष- णमोक्षशब्दितामृतत्वस्येति भावः ॥ १३ ॥ एवमुक्तो मृत्युः प्राह त्वत्प्रार्थितं ते प्रवीमि । “व्यवहिताश्च"पा.सू , १४४२ इति व्यवहितःप्रयोगः। मे ममोपदेशाजानीहीत्यर्थः । ज्ञानस्य फलं दर्शयति । अनन्तस्य विष्णोर्लोकस्तत्प्राप्तिम् । "तद्विष्णोः परमं पदम्" क. १।३।९इत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात् । अयो तत्याप्त्यनन्तरं प्रनिष्ठामपुनरावृत्ति । च लमत इति शेषः । तज्ज्ञानम्येदृशं सामथ्र्य कयं संभवतीति मन्यमानं प्रत्याह का-२ ·१११११५ काठकोपनिषत् लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्मत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥१५॥ तमत्रवीत्सीयमाणो महात्मा वरं तवेहाय ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सूझां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥१६॥ [शांकरभाष्यम् ] इदं श्रुतेर्वचनम् । लोकादि लोकानामादि प्रथमशरीरित्वादग्निं तं प्रकृतं नचिकेतसा प्रार्थितमुवाचोक्तवान्मृत्युस्तस्मै नचिकेतसे किंच या इष्ट- काश्चेतव्याः स्वरूपेण । यावती संख्यया । यथा वा चीयतेऽनिर्येन प्रकारेण सर्वमेतदुक्तवानित्यर्थः । स चापि नचिकेतास्तन्मृत्युनोक्तं यथा- पत्प्रत्ययेनावदत्प्रत्युचारितवान् । अथ. तस्य प्रत्युच्चारणेन तुष्टः सन्मू- त्युः पुनरेवाह वरत्रयन्यतिरेकेणान्यं वरं दित्सुः ॥ १५ ॥ कथं तं नचिकेतसमबवीत्प्रीयमाणः शिप्ययोग्यतां पश्यन्प्रीयमाणः प्रीतिमनुभवन्महात्माक्षुबुद्धिर्वरं तव चतुर्थमिह प्रीतिनिमित्तमयेदानी ददामि भूयः पुनः प्रयच्छामि । तवैव नचिकेतसो नाम्नाभिधानेन प्रसिद्धो भविता मयोच्यमानोऽयमग्निः । किंच सृकां शब्दवती रत्नमयीं मालामि- मामनेकरूपां विचित्रां गृहाण स्वीकुरु । यद्वा सृङ्कामकुत्सितां गति कर्ममयीं [प्रकाशिका] विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् । ब्रह्मोपासनाङ्गतयैतज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वलक्षणमेतत्स्वरूपं गुहायां निहितमन्ये न जानन्ति त्वं नानीहीति भावः । यद्वा ज्ञानार्थस्य विदेर्लाभार्थकत्वसंभवादग्निं प्रजानस्त्वमनन्तलोकाहिं प्रतिष्ठा लभस्वेत्युक्त हेतुहेतुमदावः सिद्धो भवति । प्रजानन् "लक्षणहेत्वोः" पा. सू. ३।२।१२६ इति शतृप्रत्ययः ॥ १४ ॥ अनन्तरं' श्रुतिवाक्यम् । लोकस्यादि हेतुं स्वय॑मिति यावत् । तमशिमुवाच । यदक्षणा इष्टकाश्चेतव्या यत्संख्याका येन प्रकारेण चेतन्या. स्तत्सर्वमुक्तवानित्यर्थः । यावतीरिति पूर्वसवर्णश्छान्दसः । स च नचिके- तालच्छूतं सर्वं तथैवानूदितवानित्यर्थः । शिप्यस्य ग्रहणसामर्थ्यदर्शनेन संतुष्टः सन्मृत्युः पुनरप्युक्तवान् ॥१५॥ संतुष्यन्महामना मृत्यु चकेतसमवर्वात् पुनश्चतुर्थ वरं प्रयच्छामीति । किं तबाह मयोच्यमानोऽग्निस्तवैव नाना नाचिकेत इति प्रसिद्धो भविता । किंच विचित्रां सङ्को शब्दवती रत्नमालां स्वीकुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ पुनरपि कर्म स्तौति । त्रिणाचिकेतः "अयं पाव यः पवते' इत्याधनुवा- ·त्यर्थः ॥ १६॥ व्याख्याद्वयोपेता त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाश्चिनुते नाचिकेतम् । [ शांकरभाष्यम् ] गृहाण । अन्यदपि कर्मविज्ञानमनेकफलहेतुत्वात्स्वीकुर्वि- पुनरपि कर्मस्तुतिमेकाह त्रिणाचिकेवग्निःकृत्वो नाचिकेतोऽग्निधितो येन सत्रिणाचिकेतस्तद्विज्ञानस्तध्ययनस्तदनुष्ठानवान्वा त्रिभिर्मातृपित्राचार्यरत्य प्राप्य संधि संधान संबन्धं मात्राद्यनुशासनं यथावत्प्राप्येत्येतत् । तद्धि प्रामाण्यकारणं श्रुत्यन्तरादवगम्यते । यथा मातृमान्पितृमानित्यादेः । वेद- स्मृतिशिष्टैर्वा प्रत्यक्षानुमानागमैर्वा । तेभ्यो हि विशुद्धिः प्रत्यक्षा त्रिकर्म- कृदिज्याध्ययनदानानां कर्ता तरत्यतिक्रामति जन्ममृत्यू। किंच ब्रह्मनज्ञ ब्रह्मणो हिरण्यगर्माज्जातो ब्रह्मनः । ब्रह्मनश्चासौ ज्ञश्चेति ब्रह्मनज्ञः सर्वज्ञो ह्यसौ । तं देवं द्योतनाज्ञानादिगुणवन्तमीध्यं स्तुत्यं विदित्वा शास्त्रतो निनाय्य हवा चात्ममावेनेमां स्वबुद्धिप्रत्यक्षा शान्तिमुपरतिमत्यन्तमेत्य- तिशयेनैति । वैरानं पदं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुठानेन प्रामोतीत्यर्थः ॥१७॥ इदानीमनिविज्ञानचयनफलमुपसंहरति प्रकरणं च त्रिणाचिकेतस्वयं यथोक्तं या इष्टका यावतीर्वा यथा वेत्येतद्विदित्वावगम्य यश्चैवमात्मरूपेणाग्निं [प्रकाशिका ] कत्रयाध्यायी त्रिकर्मकृद्यननाध्ययनदानकृत्पाकयज्ञहविर्य- सोमयज्ञकद्वा निमिरग्निमिस्त्रिभिरनुष्ठितैरग्निभिः संधि परमात्मोपासनेन संबन्धमेत्य प्राप्य जन्ममृत्यू तरतीत्यर्थः । ५ करोति तद्येन पुनर्न जायते" इत्यनेनैकार्थ्यात् । एवमेव ह्ययं मन्त्रः " त्रयाणामेव चैवम्" ० सू० ११४१६ इति सूत्रे व्यासार्विवृतः । त्रिभिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टमङ्गभूतं परमात्मो- पासनमाहायं मन्त्रखण्डः " विशेषणाच्च " ब्र० स० १।२।१२ इति सूत्रभाष्ये ब्रह्मज्ञो जीवो ब्रह्मणो जातत्वाज्जत्वाच्च तं देवीऽयं विदित्वा नीवात्मानमुपासकं ब्रह्मात्मकत्वेनावगम्येत्यर्थ इति विवृतः । देवशब्दस्य परमात्मवाचितया जीवपरयोश्चैत्यासंभवादनत्यदेवशब्दत्य परमात्मत्व. पर्यन्तार्य इति भाष्याभिप्रायः । निचाय्य ब्रह्मात्मकं स्वात्मानं साक्षात्कृत त्येमां त्रिकर्मकृत्तरतीति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टां संसाररूपानर्थशान्तिमेतीत्यर्थः।१७। निणाचिकेत प्रक्तार्थः । त्रयमेतद्विदित्वा ब्रह्मजज्ञं देवमीब्यमिति ।

·। काठकोपनिषत् १२ स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोध शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥१८}} एप तेऽग्निचिकेतः स्वग्यों यमवृणीया द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीप्वा। शिांकरभाष्यम् ] विद्वांश्चिनुते निर्वर्तयति नाचिकेतमग्निं ऋतुं स मृत्युपा- शानधर्माज्ञानरागद्वेषादिलक्षणान्पुरतोऽयतः पूर्वमेव शरीरपातादित्यर्थः । प्रणोद्यापहाय शोकातिगो मानसर्दुःसैनित इत्येतत् । मोदते स्वर्गलोके वैराने विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्या ॥ १८ ॥ एप ते तुभ्यमग्निवरो हे नचिकेतः स्वर्यः स्वर्गसाधनो यमग्निं वर- मवृणीयाः प्रार्थितवानसि द्वितीयेन वरेण सोऽसिर्वरो दत्त इत्युत्तोपसंहारः। किंचैतमग्निं तवैव नाम्ना प्रवक्ष्यन्ति जनासो जना इत्येतदेष वरो दत्तो मया चतुर्यस्तुष्टेन । तृतीय वरं नचिकेतो वृर्णाप्त । तस्मिन्यदत्त ऋणवा- नहमित्यभिप्रायः ॥ १९॥ {प्रकाशिका ] मन्त्रनिर्दिष्टं ब्रह्मस्वरूपं तदात्मकस्वात्मस्वरूपं निभिरेत्य संधिमिति निर्दिष्टमशिस्वरूपं च विदिस्वा गुरूपदेशेन शावतो वा ज्ञात्वा । एतादृशार्थवयानुसंधानपूर्वकं नाचिकेतमनि यश्चिनुते । स मृत्युपाशानराग- द्वेषादिलक्षणान्पुरतः शरीरपातात्पूर्वमेव प्रणोद्य तिरस्कृत्य जीवदशायामेव रागादिरहितः सन्नित्यर्थः । पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥ १८ ॥ यो वाप्येतां ब्रह्ममज्ञात्मभूतां चितिं विदित्वा चिनुते नाचिकेतम् ॥ स एव भूत्वा ब्रह्मजज्ञात्मभूतः करोति तयेन पुनर्न जायते ॥ १ ॥ य एतां चितिं ब्रह्मनज्ञात्मभूतो विदित्वा ब्रह्मात्मकस्वस्वरूपतया- नुसंधाय नाचिकेतमा चिनुते स एव ब्रह्मात्मकम्वात्मानुसंधानशाली सन्नपुनर्भवहेतुभूतं यद्भगवदुपासनं तदनुतिष्ठति । ततश्चाझौ भगवदात्म- कस्वात्मत्वानुसंधानपूर्वकमेव चयनं " त्रिभिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्तति जन्ममृत्यू " क. ।। १ । १६ इति पूर्वमन्त्रे भगवदुपासनद्वारा मोक्ष- साधनतया निर्दिष्टं नान्यदिति भावः । अयं च मन्त्रः केचित्कोपेषु न दृष्टः कैश्चिदन्याकृतश्च { अथापि प्रत्ययितव्यतमैाप्तादिभिरेव व्याख्यातत्वान्न प्रक्षेपशङ्का कार्या ॥ उपदिष्ट इति शेपः । स्पष्टोऽर्थः । किंच जनास्तवैव नाम्नैतमान प्रवक्ष्यन्ती- - ·व्याख्याद्वयोपेता १।१।१९ [प्रकाशिका]त्यर्थः। स्पष्टोऽर्थः । न चैतत्प्रकरणगतानां स्वर्गशब्दानां मोक्षप- रत्वे किं प्रमाणमिति चेदुच्यते । भगवतैव भाष्यकृता स्वर्गामग्निमिति मन्त्रं प्रस्तुत्य स्वर्गशब्देनात्र परमपुरुषार्थलक्षणो मोसोऽभिधीयते । "स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते" क. १।१।१३ इति तत्रस्थस्य जननमरणामावश्रवणात् । "त्रिणाचिकेतनिभिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू " क. १।११६ इति च वचनात् । तृतीयवरप्रश्ने नचिकेतसा क्षयिफलानां निर्दिश्यमान- तया क्षयिफलमुखेन नचिकेतसा क्षयिष्णुस्वर्गफलमाधनस्य प्रार्थ्यमानत्यानु- पपत्तेः । स्वर्गशब्दस्य प्रकृष्टसुखवचनतया निरवधिकानन्दरूपमोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभवादिति करणतस्तात्पर्यतश्च प्रतिपादितत्वान्न शङ्काय- काशः । ननु " स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं जरया विमेति । उभे तीवाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके" क. १॥१॥१२॥ स त्वमग्नि५ स्वर्गमध्येपि मृत्यो प्रब्रूहि त५ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण" क. १।१।१३ इति द्वितीयवरप्रश्नमन्तद्वये चतुरभ्यस्तस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षपरत्वं किं मुख्यया वृत्त्योतामुख्यया । नाद्यः । "स्वर्गापवर्गमार्गाम्यां" " स्वर्गा- पवर्गयोरेक न स्वर्ग नापुनर्भवं " " स स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्" जै. सू . १।३।१५ इत्यादिप्रयोगेप्वपवर्गप्रतिद्वंद्विवाचितया लोकवेदप्रसिद्धस्य स्वर्गशब्दस्य मोक्षवाचित्वाभावात् । ध्रुवसूर्यान्तरं यत्तु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोऽत्र कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ।। इति पुराणवचनानुसारेण सूर्यध्रुवान्ततिलोकविशेपस्यैव स्वर्गशब्द- वाच्यतया तत्रैव लौकिकवैदिकव्यवहारदर्शनेन मोक्षस्थानस्यातथात्वात् । नाप्यमुख्ययेति द्वितीयः पक्षः। मुख्याथै वाधकामावात् । किमत्र प्रश्न- वाक्यगतं जरामरणराहित्यामृतत्वमात्त्वादिकं बाधकमुत प्रतिवचनगत- जरामृत्युतरणाद्युत क्षयिस्वर्गस्य सर्वकामविमुखनचिकेत पार्यमानत्यानुपप- तिर्वा । नाद्यः । स्वर्गलोकवासिनां जरामरणक्षुत्पिपासाशोकादिराहित्य- स्यामृतपानादमृतत्त्वप्राश्च युराणेषु स्वर्गस्वरूपकथनप्रकरणेषु दर्शनात् । आभूतसंप्टवस्थानममृतत्त्वं हि भाप्यते ' इति स्मरणात् । अव "अजी- यताममृतानामुपेत्य " क.१११।२८इति मृत्यावप्यमृतशब्दप्रयोगदर्शनाच । स्वर्गलोकना सिनामेव ब्रह्मोपासनद्वारा ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले " ·१।११९ काठकोपनिषत् [प्रकाशिका] मु० ३।२।६ इति श्रुत्युक्तरीत्यामृतत्त्वप्राः संभवेन " स्वर्ग- लोका अमृतत्वं भजन्ते" क. १११६१३ इत्यस्योपपत्तेश्वापेक्षितामृतत्वपर- तया लोकवेदनिरूढौपसंहारिकामृतशब्दानुसारेण प्रक्रमस्थानन्ययासिद्धवि- शेष्यवाचिस्वर्गशब्दस्यान्यथानयनासंभवात् । न हि देवदत्तोऽभिरूप इत्यु केऽभिरूपपदस्वारस्यानुसारेण देवदत्तपदस्यात्यन्ताभिरूपयज्ञदत्तपरत्वमानी- यते । न द्वितीयः । त्रिणाचिकेतनिभिरिति मन्त्रस्य स्वर्गसाधनस्यैवाग्नेस्त्रि- रम्यासेन जन्ममृत्युतरणहेतुभूतब्रह्मविद्याहेतुत्वमस्तीत्येतदर्थकतया स्वर्गशब्द- स्य मुख्यार्थपरत्वाबाधकत्वात् । अत एव तत्तुल्यार्थस्य " करोति तयेन पुनर्न जायते" इत्यस्यापि न स्वर्गशब्दमुख्यार्थवाधकत्वं नापि क्षयिष्णोः स्वर्गस्य फलान्तरविमुखनचिकेतःप्रार्थ्यमानत्वानुपपत्तिरिति तृतीयः पक्षः । स्वर्गसाधनाग्निप्रश्नं प्रति ब्रुवता हितैपिणा मृत्युनाऽपृष्टेपि मोक्षस्वस्त्रो " अनन्तलोकातिमथो प्रतिष्ठां त्रिणाचिकेतस्त्रिमिरेत्य संधि भिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू क. १।१।१७ इत्यादिनोपक्षिष्ठ उत्पन्ना मुमुक्षा “ अन्यं वरं नचिकेतो वृणीप्त " इति प्रतिषेधेन दृढीकृता। तस्यां च दशायां क्रियमाणक्षयिष्णुफलनिन्दा प्राचीनस्वर्गप्रार्थनायाः कथं वाधिका स्यात् । किंच । श्योमावा मर्त्यस्य " ११११२६ इत्यादी मर्त्य- मोगनिन्दाया एव दर्शनेन स्वर्गनिन्दाया अदर्शनात्स्वर्गशब्दस्य मोक्ष- परत्वे तस्य ज्ञानैकसाध्यतया तत्प्रयोजनकत्वस्याग्नावभावादुपक्रमो- पसंहारमध्याभ्यस्तस्वर्गशब्दपीडाप्रसङ्गाच । सन्तु वा प्रतिवचने बाधकान्यथाप्युपक्रमाधिकरणन्यायेन प्रश्नवाक्यस्थस्वर्ग- शब्दस्यैव प्रबलत्वात् । न वा भूयसां स्यात्सधर्मत्वम् ' ने. १२।२।१२२ इति न्यायाद्भूयोनुग्रहार्थेऽल्पस्योपक्रमस्य बाध्यत्वमस्त्विति वाच्यम् । " मुख्य वा” जै. १२।२।८।२३ इति सूत्र औपसंहारिकबहपेक्षयाऽपि मुख्यस्यैव प्राबल्योक्तेः । तस्मात्स्वर्गशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागे न किंचि- कारणमिति । अतोच्यते--स्वर्गशब्दस्य मुख्ययैव वृत्त्या मोक्षवाचिस्वं स्वर्गकामाधिकरणे नागृहीतविशेषणन्यायेन स्वर्गशब्दस्य प्रीतिवचनत्वमेव न प्रीतिविशिष्टद्रव्यवाचितेत्युक्तम् । ननु स्वर्गशब्दस्य नागृहीतविशेषणन्यायेन प्रीतिवचनत्वे सिद्धेऽपि देहान्तरदेशान्तरभोग्यप्रीतिवाचिंता न सिध्येत् । न च यस्मिन्नोणमित्यादिवाक्यशेषाद्विध्युद्देशस्थस्वर्गशब्दस्य प्रीतिविशेषवा- चितानिश्चय इति वाच्यम् । प्रीतिमात्रवाचित्वेन निर्णीतशक्तिकतया क० प्रयमस्य ·व्याख्याद्वयोपेता १।१११९ [प्रकाशिका ] संदेहाभावेन "संदिग्धेषु वाक्यशेपात् " जै. ११४।१९।२९ इति न्यायस्यानवतारादिति परिचोद्य यद्यपि लोक एव स्वर्गशब्दस्य निर्णीतार्थता तथाऽपि लोकायगतसातिशयसुखवाचकत्वे तत्साधनत्वं ज्योतिष्टोमादीनां स्यात् । तथा चाल्पधननरायाससाध्ये लौकिके तदुपायान्तरे संभवति न बहुधननराणां सुसाध्ये बहन्तराये ज्योतिष्टोमादी प्रेक्षावान्प्रव- संत इति प्रवर्तकत्वं ज्योतिष्टोमादिविधेन स्यात् । अतो वाक्यशेषावगते निरतिशयप्रीतिविशेपे स्वर्गशब्दस्य शक्तौ निश्चितायां वाक्यशेषाभावस्थ- लेऽपि यववराहादिष्विव स एवार्थः । लौकिके सातिशयप्रीतिभरिते गुणयोगादेव वृतरुपपत्तेर्न शात्यन्तरकल्पना । न च प्रीतिमात्रवचनस्यैव स्वर्गशब्दस्य वेदे निरतिशयप्रीतिवाचित्वमस्त्विति वाच्यम् । निरतिशयत्वां- शस्यान्यतोऽनवगतत्त्वेन तत्रापि शक्त्यवश्यंभावेन स्वर्गशब्दस्य लोकवेद- योरनेकार्थता स्यात् । यदा तु वैदिकप्रयोगावगतनिरतिशयप्रीतिवाचिता तदा सातिशये लौकिके प्रीतित्वसामान्ययोगाद्गीणी वृत्तिरिति मीमांप्सकै निरतिशयसुखवाचित्वस्यैव समर्थिततया मोक्षस्य स्वर्गशब्दवाच्यत्वे विवा- दायोगात् । पार्थशब्दस्यार्जुन इव तदितरपृथापुत्रेषु प्रचुरमयोगामावेऽपि पार्थशब्दमुख्यार्थत्वानपायवत्स्वर्गशब्दस्य सूर्यधुवान्तरवर्तिलोकगतसुख- विशेष इवान्यत्र प्रचुरप्रयोगाभाषेऽपि वाच्यतानपायात् । बर्हिराज्यादि- शब्दानामसंस्कृततृणवृतादिप्वायरप्रयुज्यमानानामप्यस्त्येव तद्वाचित्वं के- पांचिदप्रयोगमात्रस्य शरत्यभावासाधकत्वात् । अतस्तृणत्वादिनाति. वचना एवं बर्हिरादिशब्दा इति बर्हिराज्याधिकरणे स्थितत्वात् । तदुक्तं वार्तिके-- एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो नातिनिबन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ इति । ततश्च स्वर्गशब्दो मोक्षसाधारण एव । ननु बहिराज्यादिशब्देप्यसंस्कृत. तृणवृतादावार्यप्रयोगाभावेऽप्यनार्यप्रयोगसत्त्वादप्संस्कृतवाचितास्तु स्वर्गशब्दस्य सूर्यध्रुवान्तर्वतिलोकसुखविशेषातिरिक्तस्थले नियमेनाप्रयोगात्त- द्यावृत्यैय शक्तिरभ्युपगन्तव्या । अत एव प्रोद्गात्राधिकरण उन्नातृशब्दस्य ऋत्विग्विशेप इतरव्यावृत्तप्रयोगविशेषेण रूढत्वात्तस्य चोदातुरेकत्वेन प्रेतु होतुश्चमसः प्रोगातृणाम्' इति बहुवचनार्थवहुत्वासंमवात्तदन्वयार्थ रूदिपूर्वक लक्षणया 'अवसुब्रह्मण्यनामकस्तोत्रसंबंधिनां त्रयाणां का सुब्रह्मण्यानां चतुर्णी नाम।

·खः काठकोपनिपत् [प्रकाशिका] वोद्गात्रादीनां छन्दोगानां ग्रह्णमित्येतष्टितध्येत । तथाऽहीनाधि- करणे तिल एव साहुस्योपसदो द्वादशाहीनस्येत्यत्राहीनशब्दस्य “अहः का. वा. इति व्याकरणस्मृत्या खप्रत्ययान्ततयाऽहर्गणसामान्य- वाचितया व्युत्पादितस्याप्यहीनशब्स्य नियमेन सत्रेऽप्रयोगादहर्गणविशेष रूढिमङ्गीकृत्य ज्योतिष्टोमस्याहर्गणविशेषत्वाभावादहीन इति योगस्य रूढि- पराहतत्वेन योगेन ज्योतिष्टोमे वृत्त्यसंभवाज्ज्योतिष्टोमप्रकरणाधीताया अपि द्वादशाहीनस्येति द्वादशोपसत्ताया अहर्गणविशेपोत्कर्ष इत्युक्तम् । तथा " पाय्यसान्नाम्यनिकाय्यघ्याय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु " पा. सू. २१११२९ इति. व्याकरणस्मृत्या सामिधेनीमात्रवाचितया व्युत्पादि- तस्यापि धाय्याशब्दस्यन सामिधेनीवचनवं नापि धीयमानत्वरूपयोगार्थवशेन वा धीयमानमात्रवचनत्वम् । स्तुतिशनार्थतया धीयमानासु ऋसु सामि- धेनीमात्रे च धाय्याशब्दप्रयोगादपि तु " पृथुपानवत्या धाय्ये मवतः " इत्यादिवैदिकप्रयोगविषयेषु पृथुपामक्त्यादिप्वेव धाय्याशब्दस्य शक्तिरिति "समिध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेण धाय्याः स्युः' जै. ५।३१३१४ इति पाञ्चमिकाधिकरणे स्थितमेवमादिकं सर्व विरुध्येत। स्वर्गशब्दे स्वदुक्तरीत्या प्रयोगाभावेऽपि शक्तिसंभव उद्गात्रादिशब्दानामृत्विविशेषा- दिषु रूढेरकल्पनीयत्वादिति चेत् । सत्यम् । यदि सर्वात्मना तदतिरिक्त स्वर्गशब्दप्रयोगो स्यात्तदा तद्व्यावृत्ता रूढिरम्युपगन्तव्या स्यात् । अस्ति हि तत्रापि प्रयोगः । “ तस्य हिरण्मयः कोशः म्वों लोको ज्योतिषावृत्तः, यो वैतां ब्रह्मणो वेद" "तेन धीरा अपि यन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ता " वृ० ४४८ " अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति के० ३४ इति तैत्तिरीयकबृह- दारण्यकतलवकारादिप्वध्यात्मशास्त्रेषु प्रयोगदर्शनात् पौराणिकपरिकल्पि. तस्वर्गशब्दरूदः, सांख्यपरिकासिताव्यकशब्दरूदिवदनादरणयित्वात्, अ- मिन्नेव प्रकरणे "त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वा५ श्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ क० १३११८ इति मन्ने कर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यवाचकतया श्रूयमाणम्य स्वर्गलोकशब्दस्य सूर्यध्रुवान्तर्वतिलोकव्यतिरिक्तवैराभपदवाचकतया परैरपि व्याख्यातत्वाच्च । ननु सूर्यलोकोवतिलोकत्वस्यैव प्रवृत्तिनिमित्ततया तम्य न वैराभपदेऽपि सत्त्वान्नामुख्यात्विमिति चेत्तर्हि भगवल्लोकेऽप्यू- न ·" माष्यद्वयोपेता १११११९ [प्रकाशिका] प्रवर्तित्वाविशेषेण मुख्यार्थत्वानपायात् । स्वर्गापयर्गमार्गाभ्या- मित्यादिव्यवहारस्य ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनोपपत्तेश्च । अस्तु वाऽमुख्यार्थ- त्वं मुख्यार्थे वाधकसत्त्वात् । किमत्र बाधकमिति चेच्छ्यतामवधानेन । स्वर्ग लोके न भयं किंचनास्ति" इति प्रथमे प्रश्नमन्त्रे न भयं किंचना- स्तीत्यपहतपाप्मत्वं प्रतिपाद्यते । स्वर्गेऽपि पातमीतम्येत्युक्तरीत्या केन पापेन कदा पतिप्यामीति भीत्यभावः प्रतिपाद्यते स ह्याहतपाप्मन एवं संभवति । " न तत्र त्वं जरया बिमेति " इत्यनेन विजरत्वविमृत्युत् प्रतिपाद्यते । " उभे तीवोऽशनागापिपासे” इत्यनेन विनिवत्सत्वापि- पासत्वे प्रतिपाद्यते । शोकातिगः " इति विशोकत्वम् | " मोदते म्वर्गलोके" इत्यनेन "स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवाम्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति ।" " तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते " छा० ८।२।१ इति श्रुतिसंदर्भप्रतिपाङ्ग्रे सत्यकामत्वसत्यसंकल्पत्ये प्रतिपाद्यते । ततश्चा- ध्यात्मशास्त्रसिद्धस्यापहतपाप्मत्वादिब्रह्मगुणाटकाविर्भावम्येह प्रतीयमानतया तस्यैवेह ग्रहणसंभवे पौराणिकस्वर्गलोकगतापेक्षिकनरामरणाद्यभावम्वीकार- स्यानुचितत्वात् । अत एव सप्तमे विष्यन्ताधिकरणेऽनुपदिष्टेतिकर्तव्यता- कासु सौर्यादिविकृतभावनास्वितिकर्तव्यताकाक्षायां वैतानिककर्माधिकार- प्रवृत्तत्रयीविहितत्वप्तामान्याद्वैदिक्येव दर्शपौर्णमासिकीतिकर्तव्यतोपतिष्ठते । उक्तं च शास्त्रदीपिकायाम्- वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठते। लौकिकी त्वसमानत्यान्नोपम्याम्यत्यपेक्षिता " ॥ इति । न च " यद्येकं यूपं स्पृशेदेष ते वायाविति घूयात् " इति विहितस्यैप ते वायाविति वचनस्य वैदिकत्यसामान्येन विहितवैदिकयूपस्पर्शनिमित्तक- त्वमेव स्यात् । न चेष्टापत्तिः । “लौकिके दोपसंयोगात्" जै० ९॥३॥ ३३९ इति नावमिकाधिकरणविरोधप्रसङ्गादिति वाच्यम् । ५ यक्षस्य दुरिष्टमामुञ्चते तस्मायूपो नोपस्पृश्यः " इति प्रतिषिध्य यद्येकं यूप स्पृशेदेष ते पायाविति ब्यादित्यनन्तरमेव विहितस्य प्रतिपिद्धप्रायश्चित्त- साकाङ्क्षलौकिकस्पर्शविषयत्वावश्यंभावेन वैदिकविषयत्वासंभवेऽप्यसति बाधके वैदिकविषयत्यस्य युक्तत्वात् । अत एव "यावतोऽश्वा प्रतिगृह्णीयात्ता- बतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निवपेत् ।। इति विहितेष्टिवैदिक एवाश्चदाने । न तु "न केसरिणो ददाति" इति निपिद्धे प्रायश्चित्तसापेक्षे मुहृदादिम्य स्नेहादिना यूपो वै क. नि.-३ ·११११२० काठकोपनिषत् येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येरे नायमस्तीति चो। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेप परस्तृतीयः ।। २० ।। [शाकरभाष्यम् ] एतावद्धचतिक्रान्तेन विधिमतिपेयायेन मन्त्रजामणेनावग तव्य यद्वरद्वयसूचित वस्तु नात्मतत्वविपययाथात्म्यविज्ञानम् । अतो विधि प्रतिपधार्थविषयम्यात्मनि क्रियाकारस्फग यारोपणलक्षणम्य स्वाभाविक स्याज्ञानम्य ससारवीजम्य निवृत्त्यर्थं तद्विपरीतनमात्मरत्वविज्ञान किया कारकफलाध्यारोपणलक्षणशून्यमात्यन्तिकनि श्रेयप्तप्रयोजन वक्त यमित्यु [प्रकाशिका) नियमाण इति निर्णीत तृतीये । तथा योगिन प्रति म्मर्यते स्माते चैते' व० सू० ४।२।२१ इति सूने मातम्य वेदान्तेन प्रत्य मिज्ञानमित्युक्त परै । ततश्च " स्वर्गे लोके" इति मन्नेऽध्यात्मशास्त्रसि द्धम्यापहतपाप्मत्वादिब्रह्मगुणाष्टकस्यैव ग्रहणमुचितम् । " म्वर्गलोका अमृ तत्व भनन्ते ” इति तृतीयप्रश्नमन्त्रेऽमृतत्वभाक्त्वश्रवणादमृतत्वशब्दम्या ध्यात्मशास्त्रे मोक्ष एव प्रयोगात् । अजीर्यताममृतानामित्यत्रामृतशम्यापि मुक्तपरत्वेनापेक्षिकामृतत्वपरत्वाभावात् । उत्तरत्र " ततो मया नाचि केतश्चितोऽग्निरनित्येव्यै प्राप्तवानस्मि नित्यम् " १।२।१० " अभय नितीर्पता पार नाचिकेत ५ शमहि क. १३२ इति परस्यैव ब्रह्मणो नाचिकेताग्निप्राप्यत्वक्थनेन म्वर्गशब्दस्य प्रसिद्धम्बर्गपर स्वासभवात् । “ नान्य तस्मानचिकेता वृणीते क० १११।२९ इति बलेतरविमुखतया प्रतिपादितस्य नचिकेतस क्षयिष्णुम्वर्गप्रार्थनानुपपत्तेश्च मुख्य वा पूर्वचोदनाल्लोक्वत् " जै०० १२।२।८।२३ इत्यत्र सम सख्याकयो परस्परविरोध एव मुख्यस्य प्राबल्यम् । न ह्यल्पवेगुण्ये सभवति बहुवैगुण्य प्रयोगवचन क्षमते । अतो यर जघन्याना भूयम्त्व तत्र भूयसा स्यात्सधर्मत्वम् " जै० सू. १२।२१७१२२ इति न्याय एवं प्रवर्तत इत्येव मीमास सिद्धान्तितत्वात् । प्रतर्दनविद्यायाम् ॥ एप वेव साधु कर्म कारयति । एष लोकाधिपतिरेप लोकपाल न्दोऽनरोऽमृत " कौ० ३८ इत्यौपसहारिकपरमात्मधर्मबाहुल्येन प्रक्रमश्रुतनीवलिङ्गबाधस्य प्राणस्तथाऽनुगमात् " ० सू० १११।२८ इत्यत्र प्रतिपादितत्वादित्यरमतिचर्चया । प्रकृतमनुसराम ॥ १९ ॥ 'अत्ता चराचरग्रहणात् ' २० स० १२९ इत्यधिकरण इम मत्र प्रत्युत्येत्य हि भगवता मान्यता, अत्र परमपुरु । " "" आन ननिकेता आह ·- भाप्यद्वयोपेता १.१२. [ शांकरभाष्यम् ] त्तरो ग्रन्थ आरम्यते । तमेतमर्थ द्वितीयवरप्राप्त्याप्य. कृतार्थत्वं तृतीयवरगोचरमात्मज्ञानमन्तरेणेत्याख्यायिकया प्रपञ्चयति- यतः पूर्वमात्कर्मगोचरात्साध्यसाधनलक्षणादनित्याद्विरक्तस्यात्मज्ञानेऽधि. कार इति तन्निन्दार्थ पुत्राद्युपन्यासेन प्रलोभनं क्रियते । नचिकेता उवाच तृतीयं वरं नचिकतो वृणीप्वेत्युक्तः सन् । येयं विचिकित्सा संशयः प्रेते मृते मनुष्येऽन्तीत्येकेऽस्ति शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरिक्तो देहान्तरसंबन्ध्या- त्मेत्येके नायमस्तीति चैके नायमेवंविधोऽस्तीति चैकेऽतश्चास्माकं न प्रत्य क्षेण नापि वानुमानेन निर्णयविज्ञानम् । एतद्विज्ञानाधीनो हि परः पुरुषार्थ इत्यत एतद्विद्या विजानीयामहमनुशिष्टो ज्ञापितस्त्वया । वराणामेप वर- स्तृतीयोऽवशिष्टः ॥ २० ॥ [प्रकाशिका ] पार्थरूपब्रह्मप्राप्तिलक्षणमोक्षयाथात्म्यविज्ञानाय तदुपायभूत- परमात्मोपासनपरावरात्मतत्वनिज्ञासयाऽयं प्रश्न. क्रियते । एवं च येयं प्रेत इति न शरीरमात्रवियोगाभिप्रायम् । अपि तु सर्वबन्धविनिर्मोक्षाभि प्रायम् । यथा : न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति ' वृ० ४।४।१२ । अयमर्थ:-- मोक्षाधिकृते मनुप्ये प्रेते सर्वबन्धविनिर्मुक्तितत्म्वरूपविपयवादिविप्रतिपत्ति- निमित्ताऽस्त्यात्मिका नाम्त्यात्मिका येयं विचिकित्सा तदपनोदाय तत्स्व- रूपयाथात्म्यं त्वयाऽनुशिष्टोऽहं विद्यां जानीयामिति । तथा हि विप्रति- पद्यन्ते केचिद्वित्तिमात्रस्यात्मनः स्वरूपोच्छित्तिलक्षणं मोक्षमाचक्षते । अन्ये वित्तिमात्रम्यैव सतोऽविद्यास्तमयम् । परे पापाणकल्पस्यात्मनो ज्ञानाबशेपवैशेषिकगुणोच्छेदलक्षणं कैवल्यरूपम् ।अपरेऽपहतपाप्मानं परमा- त्मानमभ्युपगच्छन्तम्तस्यैवोपाधिसंसर्गानमित्तनविभावस्यापाध्यपगमने तद्भा- वलक्षणं मोक्षमातिष्ठन्ते । त्रयन्तनिष्णातास्तु निखिलजगदेककारणम्याशेष. हेयप्रत्यनीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूपम्य स्वामाविकानवधिकातिशयासयेय- कल्याणगुणाकरस्य सकटेतरविलक्षणस्य सर्वात्ममूतस्य परम्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारभूतस्यानुकूलापरिच्छिन्नज्ञानस्वरूपस्य परमात्मानुभवकर- सस्य जीवम्यानादिकर्मरूपाविद्योच्छेदपूर्वकस्वाभाविकपरमात्मानुभवमेव मोक्ष- माचक्षते । तत्र मोक्षस्वरूपं तत्सायनं च त्वत्प्रसादाद्विद्यामिति नचिकेतसा पृष्टो मृत्युरिति भणितम् । तथा त्रयाणामेव चैवम् ' व्र० सू० ११४६ इति सूत्रे तृतीयेन परेण मोक्षस्वरूपप्रश्नद्वारेणोपेयस्वरूपमुपेतृस्वरूपमुपाय- भूनकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टमिति भापितम् । श्रुतप्रकाशिकायां ·११११२० काठकोपनिषद् [प्रकाशिका] च येयमित्यादिप्रश्नवाक्ये मोक्षम्वरूपप्रश्नः ३ण्ठोक्तः, प्रति- वचनप्रकारेणोपासनादिप्रश्नश्चाप्तिद्ध, । निर्विशेषतापत्तिमोक्षश्चेद्वाक्यार्थ- ज्ञानम्योपायता म्यात् । उभयलिङ्गकं प्राप्यं चेतयात्वेनोपासनमुपाय: स्यात् । अतो मोक्षम्वरूपज्ञानं तदनुबन्धिनानापेक्षमिति च वर्णितम् । अतो येय प्रेत इत्यस्य मुक्तम्वरूपप्रश्नपरत्वमेव न देहातिरिक्तपारलौकिककर्मानु- छानोपयोगिकर्तृभोक्त्रात्मकजीवम्वरूपमात्रपरत्वम् । अन्यथा तस्यार्थस्य दुरधिगमत्वप्रदर्शनविविधमोगवितरणप्रलोभनपरीक्षाया असंभवाटिति दृष्ट- व्यम् । नचिकेतसो ह्ययमभिप्राय.-हितैषिवचनादात्मा परित्यक्तचरमदेहा. विर्भूतापहत्तपाप्मत्यादिगुणाष्टको भवतीत्युपश्रुत्य म्वों लोके न भयं किंच. नास्तीत्यादिना मन्त्रद्वयेन मोक्षसाधनभूतानिमप्राक्षम् । अधुना तु वादिवि- प्रतिपत्त्या तद्विषये संदेहो जायते । अय स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ती- त्यादिना मयोपन्यस्तापहतपाप्मत्वादिविशिष्टरूप आत्मान्तीत्येके नास्ती- त्यपरे । त्वयोपादिष्ट एतज्जानीयामिति । अत एव प्रतिवचने "एतच्छुत्वा संपरिगृह्य मर्त्य प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीय हि लवा" क० १।२।१३ इत्येतत्प्रभानुगुण्यमेव दृश्यते । अतो यथोक्त एवार्थ । केचित्तु “ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो" प्र. सू० २१२।५ इति सूने तिरोहितमिति निष्ठान्तपद उपतनन- तया निर्दिष्टम्य तिरोधानस्य देहयोगाद्वा सोऽपि व० सू० ३।२६ इति तदुत्तरसूत्रे सोऽपि तिरोधानभायोऽपीति पुंलिङ्गतच्छब्देन परामर्श दर्शनात् । ' गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् । इत्यत्रापि प्रविष्टावित्युपसर्जनतया निर्दिष्टस्य प्रवेशस्य तदर्शनाटिति तच्छब्देन परामर्शदर्शनान् । “सर्वनाम्नानुसंधिवृत्तिच्छ. नम्य " इति वामनसूत्रे कृत्तद्धितादिवृत्तिन्यम्भूतम्यापि सर्वनाम्ना परामर्श म्याङ्गीकृतत्वात् । येय प्रेत इति निष्ठान्तप्रेतशब्द उपसर्जनतया निर्दिष्ट स्यापि प्रायणशब्दितमोक्षम्य “ देहयोगाना सोऽपि " ०० ३।२।६ इति वन्नायमस्तीति रेक इत्यनारंपदेन परामर्शोस्तु न चैद भुक्तवत्य- स्पिन्भोजनमस्ति वा न वेति वाक्यवन्मुक्तेऽम्मिन्मोोऽस्ति न देखि संदेह- कथनं व्याहतार्थक मिति यान्यम् । मोक्षसामान्यमभ्युपेत्य मोक्षविशेष मदेहस्योपपादयितुं शक्यत्वादयमित्यनेन विशेषपरामर्शसंभवात् । ननु न प्रायणशब्दम्य मोक्षवाचित्वं क्वचिदृष्टं शरीरवियोगवाचित्वात् । श्रुतप्रका- .

·१११।२१, . . " भाप्यद्वयोपेता दैवेरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुज्ञेयमणुरेप धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सजैनम् ॥ देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्य । - वक्ता चास्य त्यागन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् शतायुपः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमवान् । [ शांकरभाष्यम् ] किमयमेकान्ततो निःश्रेयससाधनात्मज्ञानार्हो न वेत्ये- तत्परीक्षणार्थमाह-देवैरप्यत्रैतस्मिन्वस्तुनि विचिकित्सितं संशयित पुरा पूर्व न हि सुज्ञेयं सुप्छु ज्ञेयं श्रुतमपि प्राकृत नैर्यतोऽणुः सूक्ष्म एप आत्माख्यो धर्मोऽतोऽन्यमसंदिग्धफलं वरं नचिकेतो वृणीप्प मा मां मोपरोत्सीरुपरोध मा कारिधमणमिवोत्तमर्णः । अतिसृग विमुञ्चेनं यर मा मां प्रति ॥२१॥ एवमुक्तो नचिकेता आइ देवैरवाप्येतस्मिन्वन्तुनि विचिकित्सित किलेति भक्त एव नः श्रुतम् । त्वं च मृत्यो यद्यस्मान्न सुज्ञेयमात्मतत्त्वमात्य कथ. यस्यतः पण्डितैरप्यवेदनीयत्वाद्वक्ता चाम्य धर्मस्य त्वादृक्त्वत्तुल्योऽन्यः पण्डितश्च न लम्योऽन्विप्यमाणोऽपि । अयं तु वरो निःश्रेयसप्राप्तिहेतुरतो नान्यो वरस्तुल्यः सदृशोऽम्त्येतस्य कश्चिदप्यनित्यफलत्वादन्यस्य सर्वस्यैवे- त्यभिप्रायः ॥ २२ ॥ [प्रकाशिका ] शिकायां शरीरवियोगवाचित्वमभ्युपेत्यैव चरमशरीरवियो- गपरतया शख्यातत्यादिति चेदस्त्येवम् । तथाप्ययमित्यनेन चरमशरीर- वियोगपरामर्शसंभवात्तद्विपविण्येव विकिचित्साऽस्तु। ननु तस्य निश्चितत्त्वात्त- द्विपयिणी विचिकित्सा नोपपद्यत इति चेत्सत्यम् । अय चरमशरीरवियोगो ब्रह्मरूपाविर्भावपूर्वभाषित्वेन रूपेणास्ति वेति विचिकित्साया: सूपपादत्वादिति वदन्ति ।। २० ॥ एवं मुक्तस्वरूपं पृष्टो मृत्युरुपदिश्यमानार्थस्यातिगहनतया पारं प्राप्तुम- प्रभवते मध्ये पतयालवे नोपदेष्टव्यमिति मत्वाह बहुदर्शिभिरपि देवर- :स्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे विधिकित्सितं मंशयितम् । आत्मतत्त्वं न मुज्ञानमिति सूक्ष्म एष धर्मः । सामान्यतो धर्म एव दुनिम्तत्राप्ययं दुर्ज्ञान इति भावः । स्पष्टोऽर्थः । मा मेति निषेधे । वीप्सायां द्विवचनम् । उपरोधं मा काः । एनं मां विसन मुश्च ।। २१ ॥ एवमुक्तो नचिकेनाः प्राहः-स्पष्टोऽर्थः । न सुज्ञेयमिति यदात्मस्वरूप- मुक्तवान् । त्वाहत्वादृश इत्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् ॥ २२ ॥ न र 1 ·. १३१२३ काठकोपनिषत् २२ भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यारादिच्छसि।॥२३॥ एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वर वृणीय वित्तं चिरजीविका च । । महाभूमौ नचिकेतस्त्वयि कामाना त्या कामभानं करोमि २४ ये ये कामा दुर्लभा मत्र्यलोके सर्वानामा५श्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा गमाः सरथाः सर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । [शाकरभाष्यम् ] एवमुक्तोऽपि पुन प्रलोभयन्नुवाच मृत्यु शतायुष शत वर्षाण्यापि येषां ताशतायुष पुत्रपौवावृणीप्व विंच गवादिलक्षणान्बहू पशुन् । हस्तिहिरण्य हस्ती च हिरण्य च हस्तिहिरण्यम् । अश्वाश्च । पिंच भूमे पृथिव्या महद्विस्तीर्णमायतनमाश्रय मण्डल राज्य वृणीव ! विच सर्व मप्येतत्नर्थक म्वय चेदल्पायरित्यत आह-स्वय च जीव त्व जीव धारय शरार समग्रेन्द्रियकलाप शरदो वर्षाणि यावदिच्छसि जीवितुम् ॥ २३ ॥ एतत्तुल्यमेतेन यथोपरिप्टेन सदृशमन्यमपि यदि मन्यसे वर तमपि वृणीप्य । विच वित्त प्रभूत हिरण्यरत्नादि चिरजीविका च मह वित्तेन वृणीवेत्येतत् । किंबहुना महत्या भूमो राजा नचिकेतस्त्वमेधि भा। विना यत्कामाना रिव्य ना मानुपाणा च त्वा त्वा कामभान रामभागिन कामा क्रोमि । सत्यसकल्पो यह देव ॥ २४ ॥ ये ये कामा प्रार्थनाया दुर्लभाश्च मर्त्यलोके सर्वास्ताकामारच्छन्दत इच्छात प्रार्थरम्य । विचेमा दिव्या ५८सरसो रमयत्ति पुरषानिति रामा मह [प्रकाशित एव नचिो तसोत्तो मृत्युर्विपयम्य दुरधिगमतया मध्ये नक्ष्य तीति निश्चित्य सत्यपि ग्रहणसामध्ये विषयान्तरासक्तचेतस एतादृश मुत्तात्म तत्त्व नोपदेशाहमिति मत्वा मुमुक्षाम्धेर्यानुवृत्त्यर्थ प्रलोभयन्नुवाच-शता युप पुत्रपोत्रान्मृणीप्व वहन्पश-हस्तिहिरण्यमवान् । स्पष्टोऽर्थ । पृथिव्या विस्तीर्णमायतन मण्डल राज्य वृणीप्व । अथ वा भूमे सबन्धि महदाय तन विचित्रशा राप्रासादादियुत्त गृह वृणीष्व { यावद्वर्षाणि जीवितुमिच्छसि तावजीवेत्यर्थ ॥ २३॥ उक्तेन वरेण महशमन्यमपि वर मन्यसे चेत्तदपि वृणीव प्रभू हि रण्यरत्नादिक चिर जीवन चेत्यर्थ । एधि भा राजेति शेष । अस्ते लोपमध्यमपुरपैश्वचनम् । कामाना कामनाविषय क्रोमीत्यर्थ ॥ २४ ॥ उन्दतो यथेच्छमित्यर्थ । रथवादित्रसहिता मया दीयमाना स्त्रियो मनुष्याणा दुभा इत्यर्थ । आभिर्मया दत्ताभि परिचारिकाभि पादस ।

·T भाध्यद्वयोपेता. ११११२५ आभिर्मत्पत्ताभिः परिचाग्यस्व नचिकेतो परणं मानुपाक्षी: २५ श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तर्कतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः । अपि सर्व जीवित्तमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥ २६ ॥ न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामद्दे वित्तमद्राक्ष्म चेत्वा । [ शाकरभाष्यम् ] रथैर्वर्तन्त इति सरथाः। सतृा. मवादिनाम्ताश्च न हि लम्भनीयाः प्रापणीया ईदृशा एवंविधा मनुष्यैर्मयैरस्मदादिप्रसादमन्तरेण । आभिर्मत्प्रतभिर्मया दत्ताभिः परिचारिणीभिः परिचारयम्बात्मानं पादप्रक्षा- लनादिशुभूपां कारयात्मन इत्यर्थः । नचिकेतो मरणं मरणसंबद्ध प्रश्नं प्रेते. ऽम्ति नास्तीति काकदन्तपरीक्षारूपं मानुप्राक्षीमव प्रष्टुमर्हसि ॥ २१ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता महाहदवदक्षोभ्य आह वो भविष्यन्ति न भविष्यन्ति वेति संदिह्यमान एव येषां भावो भवनं त्वयोपन्यस्तानां भोगाना ते श्वोभावाः । किंच मर्त्यस्य मनुष्यस्यान्तक हे मृत्यो यदेतत्सर्वे. न्द्रियाणां तेनम्तजरयन्त्यपक्षयन्त्यप्सर प्रभृतयो भोगा अनर्थायवैते । धर्म: पर्थिप्रक्षातेजोयशःप्रभृतीनां क्षपयितृत्वात् । यां चापि दीर्घजीविका त्वं दित्सासि तत्रापि शृणु । सर्व यद्ब्रह्मणोऽपि जीवितमायुरल्पमेय किमुतास्म- दादिदीर्घजीविका । अतस्तवैव तिष्ठन्तु वाहा रथादयस्तथा नृत्यगीते च।।२६॥ किंच न प्रभुतेन वित्तेन तर्पणीयो मनुष्य । न हि लोके वित्तलामः कम्यचित्तृप्तिकरो दृष्ट । यदि नामास्माक वित्ततृष्णा म्याल्लप्स्यामहे मा- प्स्यामह इत्येतद्वित्तमद्वाक्ष्म दृष्टवन्तो वयं चेत्त्वा त्वाम् । जीवितमपि [प्रकाशिका वाहनादिशुश्रूषां कारयेत्यर्थ. । मरणमनु मरणान्मुक्ते पश्चान्मु- क्तात्मस्वरूपमिति यावत् । मरणशब्दम्य देहवियोगसामान्यवाचिनोऽपि प्रकरणवशेन विशेषवावित्वं न दोपायेति द्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥ एवं प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता अक्षुभितहृदय आह-हे अन्तक त्वदु- पन्यम्ता ये मर्त्यस्य कामास्ते धोभावाःध अभावो येषां ते तथोक्ता दिन- द्वयस्थायिनो न भवन्तीत्यर्थः । सर्वेन्द्रियाणां यदेतत्तेजतत्क्षपयन्ति । अप्सरःप्रभृतिमोगा हि सर्वेन्द्रियदौर्बल्यावहा इति भावः । ब्रह्मणोऽपि जीवितं स्वल्पं किमुताम्मदादिनीवितम् । अतश्चिरजीविकापि न वरणा- हेति भाव. । वाहा रथादयस्तिष्ठन्विति शेपः ॥ २६ ॥ न हि वितेन लब्धेन कम्यचित्तमिष्टचरी । " न जातु कामः कामा- नामुपभोगेन शाम्यति "म. पा. ययातेराख्याने । इति न्यायादिति भावः । ।

·1 १।१।२७ काठकोपनिषत् २४ जीविप्यामो याग्दीशिष्यसि त्यं वरस्तु मे वरणीयः स एव ।। अनीयताममृतानामुपेत्य जीर्यन्पयः कधःस्थः प्रजानन् । अभियायवर्णरतिप्रमोदानतिदी जीविते को रमेत ॥२८॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सापराये महति नृहि नस्तत् [ शाररभाष्यम् ) तम्यैव जीवियामों यावद्याम्ये पटे त्वमीशिप्यसीशिप्यसे प्रभु स्या' । क्थ हि मर्त्यम्त्वया समेत्याल्पवनायुर्मरेत् । वरन्तु मे वरणीय स एव यदात्मविज्ञानम् ॥ २७ ॥ यतश्चानीयता पयोहानिमप्राप्नुवताममृताना साशमुपेत्योपगम्यात्मन उत्कृष्ट प्रयोजनान्तर प्राप्तव्य तेभ्य प्रमानन्नुपठभमान म्वय तु जीर्य मत्यो जरामरणवान्वध स्थ कु पृथियपश्चान्तरिक्षादिलोरापेक्षया तस्या तिष्ठतीति कध स्थ सन्मथमेवमविवेकिभि प्रार्थनीय पुरवित्तहिरण्याद्य स्थिर वृणीते । छ तदास्थ इति वा पाठान्तरम् । अस्मिन्पक्षे चाक्षरयोजना । तेषु पुगादिप्वाम्थास्थितिम्तात्पर्येण वर्तन यम्य म तदास्थम्ततोऽधिकतर पुरपार्थ दुष्प्रापमपि प्रापिपयिषु क तदास्थो भन्न कश्चित्तदमारज्ञम्तदुर्थी म्यादित्यर्थ । सो पर्युपयेव भूपत्ति लेक्म्तस्मान पुनवित्तादिलोभै प्रोभ्योऽहम् । विचाप्सर प्रमुखान्वर्णरतिप्रमोदाननवस्थितरूपतयाभिध्याय निरूपयन्यथावदतिदीरे जीविते को विवेकी रमेत ॥ २८ ॥ [प्राशिका] किंच-त्वा वय दृष्टव तश्चेद्वित्त प्राप्स्यामहे । त्वदर्शनमम्ति चेद्वि तलामे को भार इति भाव । तर्हि चिजीविका प्रार्थनीयेत्यत आह-याव (काल याम्ये पदे त्वमीश्वरतया वर्तते । व्यत्ययेन परम्मैपदम् । तावत्पर्य- न्तमम्मास्मपि जीवन सिद्धमेव । न हि त्वदाज्ञातिल्डरनेनास्मज्नीवि तान्तकर कश्चिदस्ति । वरलाभालाभयोरपि तावरेव जीवनमिति भाव । अतो येय प्रेत इति प्राक्प्रस्तुतो वर एव वरणीय इति भाव ॥ २७॥ जरामरणशून्याना मुक्ताना स्वरूप ज्ञात्वा । प्रनानन्विवेकी जरामरणो पप्लुतोऽय जनस्तदास्थो जरामरणायुएप्लुताप्सर प्रभृतिविषयविषयकास्था वान्क क्य भवेदित्यर्थ । तत्यान्वर्णरतिप्रमोदान् । वर्णा आदित्यवर्ण त्वादिरूपविशेषा । रतिप्रमोदा ब्रह्ममोगादिननितानन्दविशेपास्तान्सर्वान भिध्यायन्निपुणतया निरूपयन् । अत्यल्प ऐहिके नीविते क प्रीति मा.न्यादित्यर्थ २८॥ महति पारलौकि यस्मिन्मुक्तात्मस्वरूपे सशेरते तदेव मे वृहि ।

·भाग्यदयोपेता ११।२९ योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्य तस्मानचिकेता घृणीते ॥२९॥ काठकोपनिपदि प्रथमाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता। अन्यच्छ्योऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुप सिनीतः। तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्याध उ प्रेयो वृणीते ॥ १॥ [शांकरभाष्यम् ] अतो विहायानित्यैः कामैः प्रलोभनं यन्मया प्रार्थित यस्मिन् प्रेत इदं विचिकित्सनं विचिकित्सन्त्यस्ति नास्तीत्येवप्रकार हे मृत्यो सापराये परलोकविपये महति महत्प्रयोजनानिमित्त आत्मनो निर्णयविज्ञानं यत्तद्ब्रूहि कथय नोऽस्मभ्यम् । किं बहुना योऽयं प्रकृत आत्मविषयो वरो गूढं गहनं दुर्विवेचनं प्राप्तोऽनुप्रविष्टस्तस्माद्वरादन्यमविवेकिभिः प्रार्थनीयम- नित्यविषयं वरं नचिकेता न वृणीते मनसापीति श्रुतेर्वचनमिति ॥ २९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिपद्भाप्ये प्रथमाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ परीक्ष्य शिष्यं विद्यायोग्यतां चावगम्याह- अन्यत्पृथगेव श्रेयो निःश्रेयस तथान्यदुताप्येव प्रेयः प्रियतरमपि ते प्रेयःश्रेयसी उभे नानार्थे भिन्नप्रयो- मने सती पुरुषमधिकृतं वर्णाश्रमादिविशिष्टं सिनीतो वधीतस्ताभ्यामास्मक. तव्यतया प्रयुज्यते सर्वः पुरुषः । श्रेयःप्रेयसोझम्युदयामृतत्वार्थी पुरुषः प्रवर्तते । अतः श्रेयःप्रेयःप्रयोजनकर्तव्यतया ताभ्यां बद्ध इत्युच्यते सर्वः पुरुषः । ते यद्यप्येकैकपुरुषार्थसंबन्धिनी विद्याविद्यारूपत्याविरुद्धे इत्यन्यत. रापरित्यागेनैकेन पुरुषेण सहानुष्ठातुमशक्यत्वात्तयोहित्याविद्यारूपं प्रेयः श्रेय एवं केवलमाददानस्योपादानं कुर्वतः साधु शोभनं शिवं भवति । यस्त्वदूरदर्शी विमूढो हीयते पियुज्यतेऽस्मादर्थात्पुरुषार्यात्पारमार्थिकात्प्रयोजनाभित्यात्म- च्यवत इत्यर्थः । कोऽसौ य उ प्रेयो वृणीत उपादत्त इत्येतत् ॥ १॥ {प्रकाशिका ] गूढमात्मतत्त्वमनुप्रविष्टो योऽयं वरम्तस्मादन्यं नचिकेता न वृणीते स्मेति श्रुतेर्वचनम् ॥ २९ ।। इति प्रथमा वल्ली ।। १ ।। एवं शिष्यं पक्ष्यि तस्य मुमुक्षोः स्थैर्य निश्चित्य तस्योपदेशयोग्यता मन्वानो मुमुक्षा, स्तौति-अतिप्रशस्तं मोक्षवाप्यन्यत् । प्रियत्वास्पदं भोग- पाप्यन्यत् ते श्रेयःप्रेयसी परस्परविलक्षणप्रयोजने सती पुरुष सिनीतो क, नि.-४ .

·११२ . काठकोपनिषद् । श्रेयश्च मेयश्च मनुष्यमेतस्तो संपरीत्य विविनक्ति धीरः ।। |यो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते२ स त्वं प्रियान्मियरूपाय कामानमिध्यायनचिकेतोऽत्यसाक्षी। नैता सूहका वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मजन्ति बहवो मनुष्याः३ दूरमेते विपरीते विपूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । शिांकरमाप्यम् ] याभे अपि कर्तु स्वायत्ते पुरुषेण किमय प्रेय एवादत्ते माहुल्येन. लोक इत्युच्यते सत्यं स्वायत्ते तथापि साधनतः फलतश्च मन्दबुद्धीनां दुर्विवेकरूपे सती.व्यामिश्रीभूते इव मनुष्यमेतं पुरुपमा इतः प्राप्नुतः श्रेयश्च प्रेयश्च । अतो हंस इवाम्मसः पयस्तो श्रेयःप्रेय पदार्थों संपररीत्य सम्यकपरिगम्यं मनसा- लोच्य गुरुलाघवं विविनक्ति पृथकरोति धीरो घीमान् । विविच्य च श्रेयो हि श्रेय एवाभिवृणीते प्रेयसोऽभ्यर्हितत्वात् । कोऽसौ धीरः यस्तु मन्दोऽल्प- बुद्धिः स विवेकासामर्थ्यायोगक्षेमनिमित्तं शरीराद्यपचयरसगनिमित्तमित्येत- प्रेयः पशुपुत्रादिलक्षणं वृणीते ॥ २ ॥ स त्वं पुनः पुनर्मया अटोम्यमानोऽपि प्रियापुत्रादीन्प्रियरूपांश्चाप्सरः- प्रभृतिलक्षणान्कामानभिध्यायंश्चिन्तयंस्तेषामनित्यत्वासारत्वादिदोपान्हे नचि. केतोऽत्यसाक्षीरतिसृष्टवान्परित्यक्तवानस्यहो बुद्धिमत्ता तव नैतामवाप्तवा- नसि सृङ्का सतिं कुत्सिता मदननप्रवृत्तां वित्तमयी धनप्रायाम् । यस्या सृती मजन्ति सीदन्ति बहवोऽनेके मूदा मनुष्याः ॥ ३ ॥ तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीत इत्युक्तं प्रकाशिका] मध्नीतः। पुरुष स्ववशतामापादयत इत्यर्थः । तयोर्मध्ये श्रेय आददानस्य मोक्षाय प्रयत्तमानस्य साधु भद्रं भवति । य उ प्रेयो वृणीते स पुरुषार्थाद्रप्टो भवति । उ इत्यवधारणे ॥ १ ॥ श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यं प्राप्नुतः। तौ श्रेयःप्रेय पदार्थों सम्यगालोच्य नीरक्षीरें हंस इव पृथक्करोति प्रातः प्रेयोऽपेक्षयाऽभि अभ्यर्हित श्रेय एव वृणीते । मन्दमतिर्योगक्षेमाद्धतोः प्रेयो वृणीते । शरीरस्योपचयो योगः । -क्षेमः परिपालनम् ॥ २ ॥ तादृशस्त्वं स्वतो रूपतश्च प्रियान्काम्यमानान्त्रयादीनित्यर्थः । दुःखो. दकत्वदुःखमिश्रत्वादिदोपयुक्ततया निरूपयंस्त्यक्तवानसीत्यर्थः । वित्तमयीं धनमायां सङ्कां कुत्सितगति विमूढजनसेवितामेतां न माधवानसि ।स्पष्टोऽर्थः ३ १.यावियेति ज्ञाता कामकात्मिका या च विद्यति ज्ञाता वैराग्यतत्त्व ..

·२७ भाष्यद्वयोपेता AR. विद्याभीप्सिन नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः । दन्द्रम्यमाणाः परिगन्ति मूढा अन्धेनैवं नीयमाना यथान्धाः ५ न सांपराय: प्रतिभाति वालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । [शांकरभाष्यम् ] तत्कम्माद्यतो दूर दूरेण महतान्तरेणते विपरीते अन्योन्यन्या- वृत्तरूपे विवेकाविवेकात्मकत्वात्तमःप्रकाशाविव । विपूची विपूच्यो नानागती भिन्नाले संसारमोक्षहेतुत्वेनेत्येतत् । के ते इत्युच्यते-या चाविद्या प्रेयोविषया विद्येति च श्रेयोविपया ज्ञाता निर्मातावगता पण्डितैस्तत्र विद्याभीप्सिन विद्यार्थिनं नचिकेतसं त्वामहं मन्ये। कस्माद्यस्मादविद्ववुद्धिप्रलोभिनः कामा अप्सरःप्रभृतयो बहवोऽपि त्या त्वां नालोलुपन्त न · विच्छेदं कृतवन्तः श्रे- योमार्गादात्मोपभोगाभिवाञ्छासंपादनेन । अतो विद्यार्थिनं श्रेयोमानने मन्य इत्यभिप्रायः ॥ ४ ॥ ये तु संसारमांजोऽविद्यायामन्तरे मध्ये धनीभूत इव तमसि वर्तमाना वेष्टयमानाः पुत्रपश्चादितृप्णापाशशतैः स्वयं वयं धीराः प्रज्ञावन्तः पण्डिताः शास्त्रकुशलाश्चेति मन्यमानास्ते दन्द्रम्यमाणा अत्यथै कुटिलामनेकरूपां गति गच्छन्तो जरामरणरोगादिदुःखै परियन्ति परिगच्छन्ति मूढा अविवेकिनो. अन्धेनैव दृष्टिविहीनेनैव नीयमाना विषमे पथि यथा बहवोऽन्धा महान्त मनर्धमृच्छन्ति तद्वत् ॥ ५॥ अत एव मूढत्वान्न सांपरायः प्रतिभाति । संपरेयत इति • संपराय प्रकाशिका ] ज्ञानमयी एते दूरमत्यन्तविपूच्यौ भिन्नगती परस्परविरुद्ध न विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिन । विद्याभीप्सितमिति पाठ आहिताशित्वान्निष्ठातम्य परनिपातश्डान्दसत्वाद्वा । कामा बहवोऽपि त्वां नालोलुपन्त श्रेयोमार्गाद्वि- च्छेदं न कृतवन्तः । विषयवशगो न भवतीत्यर्थः । " लुपसद " पा सू. ३।१।२४इति यहन्तालड् । छान्दसो यलोपः । यड्लुगन्ताद्वा छान्दसमा- त्मनेपदमदमावश्च ॥ ४ ॥ अविद्या या च विद्येति ज्ञातेत्युपात्तमार्गद्वयेऽविद्यामागै निन्दति-- काम्यकर्मादिलक्षणायामविद्यायां मध्ये घनीभूत इव तमप्ति वर्तमानाः । म्वयमेव प्रज्ञाशालिनः शास्त्रकुशलाथेति मन्यमानाश्च । जरारोगादिदुःख पीडिता अविवेकिनः परिभ्रमन्ति । स्पष्टोऽर्थः । केचित्तु दन्द्रन्यमाणा इति पाठमाश्रित्य विषयकामाग्निना द्रुतचित्ता इत्यर्थं वर्णयन्ति ॥ ५ ॥ A ·.१२॥ काठकोपनिषत् २८ अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे॥६॥ श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाचर्या ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ७ शोकरभाष्यम् । परलोकस्तत्प्राप्तिप्रयोजनः साधनविशेषः शास्त्रीयः सांपराय सच बालमविवेकिनं प्रति न प्रतिभाति न प्रकाशते नोपतिष्ठत इत्येतत् । प्रमाद्यन्तं प्रमादं कुर्वन्तं पुत्रपश्वादिप्रयोजनेप्वासकमनसं तथा वित्तमोहेन वित्तनिमित्तनाविवेकेन मूह तमसाच्छन्नं सन्तमयमेव लोको योऽयं दृश्यमानः स्यन्नपानादिविशिष्टो नास्ति परोऽदृष्टो लोक इत्येवं मननशीलो मानी पुनः पुनर्भनित्वा वशं मधीनतामापद्यते मे मृत्योर्मम जननमरणादिलक्षणदुः- खप्रबन्धारूढ एव भवतीत्यर्थः । प्रायेण ह्येवंविध एव लोकः ॥ ६ ॥ यस्तु श्रेयोर्थी सहवेषु कश्चिदेवात्मविद्भवति त्वद्विधो यस्माच्छ्व' णायापि श्रवणार्थ श्रोतुमपि यो न लभ्य आत्मा बहुभिरनेकैः शृण्वन्तोऽपि बहवोऽनेकेऽन्ये यमात्मानं न विद्युत विदन्त्यमागिनोऽसंस्कृतात्मानो न विनानीयुः । किंचास्य वक्ताप्याश्चर्योऽद्भुतवदेवानकेषु कश्चिदेव भवति । तथा श्रुत्वाप्यस्यात्मनः कुशलो निपुण एवानेकेषु लब्धा कश्चिदेव भवति । यस्मादा- श्वर्यो ज्ञाता कश्चिदेव कुशलानुशिष्टः कुशलेन निपुणेनाचार्येणानुशिष्टः सन् ७ [प्रकाशिका] परलोकोऽविवेकिन प्रति न प्रकाशते। अनवहितमनस्कं विषया- शावशीकृतमनोरथम् । अयमेव लोकोऽस्ति परलोको नास्तीति मन्यमानः । मस्क्रियमाणयातनाविषयो भवतीत्यर्थः 1.व्यासाथैः " संयमने त्वनुभूय २० सू० २६१६१३ इति सूत्रेऽयं लोको नास्ति पर उत मानीति पाठानुसारेणायं च लोकः परश्च लोको नास्तीत्यर्थो वर्णितस्तत्र पक्षे तस्येति शेपः पूरणीयः । चशब्दोऽध्याहार्यः । मानीत्यस्य दुर्मानीत्यर्थः । शिष्टपरिग्रहाभावादयं लोको नास्तीत्यस्योपपत्तिष्टव्या । दुर्मानी पुनः पुन- शमापद्यत इत्युत्तरत्र संबध्यते ॥६॥ श्रवणलाभोऽपि महासुकृतफलमिति भावः । न हि श्रोतृणां सर्वेषां पर- मात्मप्रतिपत्तिः सुलभेति भावः । अस्य कुशलो वक्ता कुशलः प्राप्ता च दुर्लभ इत्यर्थः । कुशलेनाचार्येणानुशिष्टो ज्ञाताऽप्याश्चर्यः । मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ॥ यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः । भ.गी. ७३ इत्युक्तरिति मावः ॥७॥ 1.

·पारा कातकोपनिषत् यां त्वमापः सत्यधृतिर्यतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः मष्टा ९ जानाम्यह५ शेवधिरित्यनित्यं न ह्यधुवैः माप्यते हि धुवं तत् । ततो मया नानिकेतश्चितोऽग्निरनित्यै न्यः प्राप्तवानस्मि नित्यम् । कामस्याऽऽप्ति जगतः प्रतिष्टां क्रतोरनन्त्यमभयस्य पारम् । [शाकरभाष्यम् ] स्वबुद्ध्यम्यूहमात्रेणापनेया न प्रापणीयेत्यर्थः । नापनेतन्या वा न हातव्या । तार्किको हानागमज्ञः स्यबुद्धिपरिकल्पित यत्किचिदेव कथ. यति । अत एवच येयमागमप्रभूता मतिरन्येनैवागमाभिज्ञेनाचार्येणैव ताकि कात्प्रोक्ता सती सुज्ञानाय भवति है प्रेष्ठ प्रियतम । का पुनः सा तर्कागम्या मति- रित्युच्यते । यो त्वं मति मद्वरप्रदानेनापः प्राप्तवानसि । सत्यावितविषया धृतिर्यम्य तब स त्वं सत्यधृतिर्वतासीत्यनुकम्पयन्नाह मृत्युर्नचिकेतसं वक्ष्य- माणविज्ञानस्तुतये । त्वादृक्त्वत्तुल्यो नोऽस्मभ्यं भूयाद्भवताद्भवत्वन्यः पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा । कीदृग्यादृक्त्वं हे नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥ पुनरपि तुष्ट आह नानाम्यहं शेवधिनिधिः कर्मफललक्षणो निधिरिव प्रार्थत इति । असावनित्यमनित्य इति जानामि न हि यस्मादनित्यैरध्रुवै- नित्यं ध्रुवं तत्प्राप्यते । परमात्माख्यः शेवधिः । यस्त्वनित्यमुखात्मकः शेवधिः स एवानित्यैव्यैः प्राप्यते। हि यतस्ततस्तस्मान्मया जानतापि नित्यमनित्यसाधनैर्न प्राप्यत इति नाचिकेतश्चितोऽग्निरनिद्रव्यैः पश्वा- दिभिः स्वर्गमुखसाधनभूतोऽग्निर्निवर्तित इत्यर्थः । तेनाहमधिकारापन्नो नित्यं याम्यं स्थान स्वर्गाख्यं नित्यमापेक्षिकं प्राप्तवानस्मि ॥१०॥ त्वं तु कामस्याऽऽप्तिं समाप्तिम् । अत्रैवेहैव सर्वे कामाः परिसमाप्ताः । [प्रकाशिका] स्वयं ज्ञातुं न शक्येत्यर्थः । हे प्रेष्ठ प्रियतमान्येनैव गुरुणोप- दिष्टव मतिर्मोक्षसाधनज्ञानाय भवति । का पुनः सा मतिरित्यत्राह यो मति त्वमाप आठवानसि सिपाधयिपिततया निश्चितवानित्यर्थः । सत्यधृ.' तिरसि। सत्याऽप्रकम्प्या धृतिर्यस्य स तथोक्तः । यतेत्यनुकम्पायाम् । त्वादृशः शिष्योऽम्माकं भूयादित्यर्थः ॥ ९॥ पुनरपि तुष्ट आह-शेवधिनिधिः । कुबेराद्यैश्चर्यमेवनातीयक कर्मफल- लक्षणमनित्यमिति जानामि । आत्मतत्त्वमध्रुवैरनित्यफलसाधनभूतैरनित्यद्र- ज्यसाध्यैर्वा कर्मभिरित्यर्थः । एवं ज्ञातवता मया ब्रह्मप्राप्तिसाधनज्ञानोद्देशे नानिरिष्टकादिन्यैर्नाचिकेतोऽनिश्चितस्तस्माद्धेतोनित्यफलसाधनं ज्ञानं मांसवानस्मीत्यर्थः । अतो ब्रह्मप्राप्तेनैकसाध्यत्वम्य न विरोधः ॥ १० ॥ P 1 ·२१ माध्यद्वयोपेता १२।११ स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यसाक्षीः तं दुर्दर्श गूढमनुमविष्टं गुहाहितं गव्हरेष्ठं सुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति ॥१२॥ [शांकरमाप्यम्] जगत; साध्यात्माधिभूताधिदैवादेः प्रतिष्ठामाश्रयं सर्वा- स्मकत्वात् । क्रतो: फलं हैरण्यगर्भ पदमनन्त्यमानन्त्यम् । अभयस्य च पारं परां निष्ठाम् । स्तोमं स्तुत्य महदणिमाद्यैश्चर्यायनेकगुणसंहतं स्तोमं च तन्महच्च निरतिशयत्वात्स्तोममहत् । उरुगायं विस्तीर्णा गतिम् । प्रतिष्ठा स्थितिमात्मनोऽनुत्तमामपि दृष्ट्वा धृत्या धैर्येण धीरो धीमान्सन्नचिकेतोs- त्यखाक्षीः परमेवाकांक्षन्नतिसृष्टवानसि सर्वमेतत्संसारभोगजातम् । अहो बतानुत्तमगुणोऽसि ॥ ११ ॥ यं त्वं ज्ञातुमिच्छस्यात्मानं तं दुर्दशै दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शोऽति- सूक्ष्मत्वात् । गूढं गहनमनुप्रविष्टं प्राकृतविषयविकारविज्ञानः प्रच्छन्नमित्ये. तत् । गुहाहितं गुहायां बुद्धौ स्थितं तत्रोपलभ्यमानत्वात् । गहरे; गहरे विपमेऽनेकानर्थसंकटे तिष्ठतीति गहरेष्ठम् । यत एवं गृढमनुप्रविष्टो गुहा- हितश्चातो गहरेष्ठः । अतो दुर्दशः । तं पुराणं पुरातनमध्यात्मयोगाधिग- मेन विपयेम्यः प्रतिसंहृत्य चेतप्त आत्मनि समाधानमध्यात्मयोगस्तस्याधि- गमस्तेन मत्वा देवमात्मानं धीरो हर्षशोकावात्मन उत्कर्षापकर्पयोरभावा- : ज्नहाति ॥ १२ ॥ [प्रकाशिका] त्यादृड्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टेति पूर्वमन्त्रोक्तं नचिकेतसः श्रवणा- धिकारं विवृणोति-ऋतोः कर्मणः प्रतिष्ठां फलभूतां जगतः कामम्याप्ति 'चतुर्मुमुखस्थानपर्यन्तसर्वलोकसंबन्धिस्न्यादिविषयात्मककामप्राप्तिं च दृष्ट्वा मोक्षस्वरूपमाह-आनन्त्यमभयस्य पारमित्यादिना । अविनाशित्वमत्यन्तनि- र्भयत्वमपहतपाप्मत्वसत्यसंकल्पत्वादिमहागुणगणरूपस्तोममुरुकीर्तिःच स्थैर्य, च मोक्षगतं दृष्ट्वा लौकिकान्कामान्प्रज्ञाशाली त्वं त्यक्तवानसीत्यर्थः । यद्वा मोक्षरूपपरमात्मस्वरूप एव सर्वकामावाप्तिं तत्रैव सकलनगदाधारत्वं क्रतो- रनन्तफलरूपतां चेत्येवं सर्व परमात्मविषयतया योजनीयम् ॥ ११ ॥ तृतीय प्रश्नं प्रति वक्ति तं दुर्दर्शमित्यादिना मन्त्रद्वयेन-श्रय- णायापि बहुभियों न लभ्य इत्युक्तरीत्या द्रष्टुमशक्यं, गूदं तिरोधाय- ककर्मरूपाविद्यातिरोहितम् । सर्वभूतानुप्रविष्टं गुहाहितं हृदयगुहावर्तिनम् । १ स्थितमिति स्थान स्थितमाहित निहितामिति पाठः ।

·" २२१३ काठकोपनिषत् एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीया हि लब्ध्वा विवृतर सम नचिकेतसं मन्ये || किंचैतदात्मतत्त्वं यदहं वक्ष्यामि तच्छुत्वाचार्यप्रसादात्सम्यगात्ममावेन शांकरभाष्यम् परिगृह्योपादाय मया मरणधर्मा धर्मादनपेतं धर्म्य प्रवृह्योद्यम्य गृथक्कृत्य शरीरादेरणुं सूक्ष्ममेतमात्मानमाप्य प्राप्य स मत्या विद्वान्मोदते मो- दनीय हर्पणीयमात्मानं लब्ध्वा । तदेतदेवंविधं ब्रह्मसम नचिकेतसं त्वां प्रत्यपा- वृतद्वारं विवृतमभिमुखीभूतं मन्ये मोक्षाहै त्वां मन्य इत्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ (प्रकाशिका] गहरेष्ठमन्तर्यामिणम् । पुराणमनादिम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन । विषयेभ्यः प्रतिसंगृहीतचेतस आत्मनि समवधानमध्यात्मयोगः " यच्छेद्वात्म. नसी प्राज्ञः" क. ११३८।१३ " यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह क. २।३।१० इत्यादिना वक्ष्यमाणः । तेन योऽयमधिगमो जीवात्मज्ञान तेन हेतुना देवं परमात्मान मत्वेत्यर्थः । जीवात्मज्ञानस्य परमात्मज्ञानहेतुत्वादिति . मावः । हर्षशोको विषयलाभालाभप्रयुक्तहर्षशोको जहातीत्यर्थः ॥ १२ ॥ एतदात्मतत्तं श्रुत्वा संपरिगृह्य मननादिकं कृत्वेत्यर्थः । कर्मसाध्यं शरीरादि प्रवृह्य पृथक्कृत्य परित्यज्येत्यर्थः । एवं स्वात्मभूतं सूक्ष्मतया चक्षुरायगोचरं । अणीयान्ह्यप्रतय॑म् " क. ११२।८ इति निर्दिष्टं परमा- त्मानं देशविशेपे प्राप्य । स विद्वान्मोदनीय प्रीतिविषयमपहतपाप्मत्वादि- गुणाष्टकविशिष्टं स्वस्वरूपं लब्ध्वा मोदत आनन्दी भवतीत्यर्थः । “ एप संप्रप्तादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प- घते" छा० ३४"स तत्र पर्येति नक्षत्क्रीडनममाणः " छा०८।१२।३ इति श्रुत्यर्योऽत्रानुसन्धयः । एवं प्रश्नस्योत्तरमुक्त्वा नचिकेतसं मोक्षाह- त्वेन स्तौति-नचिकेतसं प्रति ब्रह्मरूपं सद्म धाम विवृतद्वारं प्रवेशाह मन्य इत्यर्थः । ॥ तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम मु०३।२।४ इति श्रुतेः । ननु ब्रह्मज्ञं देवमीड्यं विदित्वेति श्रुत्यैकार्थ्यायाध्यात्मयोगाधि- गमेन मत्येत्यत्रापि परमात्मात्मकीव एव प्रतिपाद्यताम् । ततश्च तं दुर्द- मिति पूर्वखण्डोऽपि जीवपर एवास्तु । ततश्च श्रवणायापि बहुभियों न सम्य इति पूर्वसंदर्भोऽपि परिशुद्धीवस्वरूपपर एवास्तु ततश्च- " आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शुणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ भ.गी.२।२९ इति परिशुद्धात्मविषयगीतावचनकार्यमप्युपपद्यत इति नेग्न ब्रह्मनज्ञ.

·. माप्यद्वयोपेता १।२।१४ अन्यत्र धर्मादन्यत्रावर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥ [शांकरभाष्यम् ] यद्यहं योग्यः प्रसन्नश्वासि भगवन्मां प्रत्यन्यत्र धर्माच्छा- स्त्रीयाद्धर्मानुष्ठानात्तत्फलात्तत्कारकेभ्यश्च पृथग्भूतमित्यर्थः । तथान्यत्राधर्मा- तथान्यत्रास्मात्कृताकृतात् । कृतं कार्यमकृतं कारणमस्मादन्यत्र । किंचान्यत्र भताच्चातिकान्तात्कालाव्याच्च भविष्यतश्च तथा वर्तमानात् । कालत्रयेण यन्न परिच्छिद्यत इत्यर्थः । यदीदृशं वस्तु सर्वव्यवहारगोचरातीतं पश्यसि जानासि तद्वद मह्यम् ॥ १४ ॥ [प्रकाशिका ] मिति मन्त्रे ब्रह्मनत्वरूपोपक्रमश्रुतजीवलिङ्गवलेन चरमश्रुत- देवशब्दस्य देवात्मकत्वरूपार्थप्रापणेऽपि तं दुर्दर्शमिति मन्त्रे तादृशनीव- लिङ्गाभावेन देवमित्यस्य देवात्मकमित्यर्थाश्रयणायोगात् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवता भाप्यकृता " गुहां प्रविष्टौ व० सू० १।२।११ इति सूत्रे परमात्मनस्तावत्तं दुर्दर्श गुढमनुप्रविष्टमिति गुहाप्रवेशो दृश्यत इत्युक्तम् । तथैवायं मन्त्रः परमात्मपरतया व्याप्तायैर्विवृतः । गह्वरेष्ठमिति पदेन तु परमात्मनो गह्वरशव्दितदुर्विज्ञेयपरिशुद्धात्मस्वरूपशरीरकत्वमप्युक्तम् । इयांस्तु विशेपः-ब्रह्मजज्ञमिति मन्त्र परमात्मात्मकपरिशुद्धजीयस्वरूपं प्रति- पाद्यते, तं दुर्दर्शमिति मन्त्रे तु जीवशरीरकपरमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यत इति न तयोरेकार्थ्यहानिः ॥ १३ ॥ " न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् " एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्र- वृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य स मोदने मोदनीय हि लब्ध्वा" " अध्यात्मयोगा- धिगमेन देवं मत्वा धारो हर्पशोकौ जहाति" इति प्रदेशेषु धर्मफलवि. लक्षणतया ध्यानसाध्यतया प्राप्यतया च निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य स्वरूपं चोः क्तप्रदेशेप्वेव धर्मविलक्षणतया मत्वेति प्रतिपन्नस्योपायस्य स्वरूपं च धीरो हर्पशोको नहातीत्यत्र धीर इति प्रतिपन्नस्य प्राप्तुश्च स्वरूपं शोधयितुं पृच्छत्यन्यत्र धर्मादित्यादिना-ननु भाप्ये देव मत्वेत्युपास्यतया निर्दि- एस्य प्राप्यभूतस्य देवस्याध्यात्मयोगाधिगमेनेति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तः प्रत्यगात्मनश्च मत्वा धारो हर्षशोको नहातीति निर्दिष्टस्य ब्रह्मो- पासनस्य च स्वरूपशोधनाय पुनः पप्रच्छ । अन्यत्र धर्मादित्युक्तेः । कथं तद्विरुद्धतया धीर इति निर्दिष्टस्य प्राप्तिरित्युच्यत इति चेन्मैवं वोचः । अध्यात्मयोगाधिगमेनेति येदितव्यतया निर्दिष्टमात्मशब्दवाच्यं प्रजापति- . क. नि.--५ ·नीपिण । " "प्रयाणाम् १२।१४ काठकोपनिषत् [प्रकाशिका] विद्याप्रतिपन्नमुपास्य प्राप्यभूत परिशुद्धस्वरूपमेव । अतस्तस्यापि प्राप्यनिर्देशकत्वमेवा वस्तुगत्या तस्य प्राप्तुरभिन्नत्वात्प्राप्तु प्रत्यगात्मनश्चेति भाष्य न विरोत्स्यते । अत एव प्रथम तावत्प्राप्तु प्रत्यगात्मन स्वरूप माह-न जायते म्रियते वा विपश्चिदिति । उत्तरभाष्यमप्युपपद्यते । न हि न जायते म्रियते वा विपश्चिदितिमन्त्रप्रतिपाद्यस्य विपश्चिच्छव्दितप रिशुद्धस्वरूपस्य प्राप्तृरूपतोपपत्ति । " आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोक्तेत्याहुर्म " विज्ञानसारथिर्यस्तु मन प्रग्रहवान्नर । क १३९ सोऽध्वन पारमामोति तद्विष्णो परम पदम्" क ११३९ इति मन्त्रप्रतिपाद्यम्यैव प्राप्तरूपत्वात् । तथैव "विशेषणाच" ब० सू०१।२।१२ इतिसूत्रमाप्ये प्रतिपादितत्वात् । अत प्राप्यप्राप्त्रैकाधिकरण्यनिर्देश परे गुहामन्त्रे छायातपावित्यत्राज्ञत्ववाचिना छायाशब्देन निर्देशो दृष्टो न तु विपश्चिच्छब्देन । अतो यथोक्त एवार्थ । अय मन्त्रो व्यासाय "१३४१६ इति सूत्रे विवृत । धर्म उपाय धर्मा दन्यत्र प्रसिद्धोपायविलक्षण इत्यर्थ । अधर्मो धर्मेतर उपेय । अधर्मा दन्यन प्रसिद्धसाध्यविलक्षण फलमित्यर्थ । अस्मादिति बुद्धिस्थस्तत्साधको विवक्षित । स एवोपेता स हि प्रसिद्धोपेतृविलक्षण साधकावस्थायामितर फलविरक्तत्वात्फलदशायामाविर्भूतगुणाटकविशिष्ट स्वरूपत्वाच्च । कृता कृतादिति धर्मादीना विशेषण कृताकृताद्धर्मादविलक्षणम् । अन्यत्र भूताच्च मन्याच्च धर्मादेविलक्षण यदित्यर्य । इत्येका व्याख्या कृत्वा तस्मिन्पक्षे तु कृताकृताद्भूताद्भव्याच्च धर्मादन्यत्र तादृशादधर्मादन्यन तादृशादस्मा चान्योत्यन्यत्रशब्दत्रयेणोपपत्तावन्यत्र भूताव्याच्चेत्यन्यत्रशब्दवैयर्थ्यम् । उपायस्य कालत्रयपरिच्छिन्नतया तन कालनयपरिच्छिन्नवैलक्षण्यानन्वय च पर्यालोच्य यद्वेत्यादिनाऽपरा व्याख्या कृता तदुच्यते । यद्वा धर्मादधर्मा च्चान्यत्रेत्युपासनप्रश्न । पुण्यपापरूपसाधनविलक्षणत्वादुपासनस्य कृता कृताताव्याच्चान्यत्र कालादिति यदिति कालापरिच्छिन्नमुपेय पृष्टम् । प्रश्न उपेतुरपि चेतनस्य नित्यत्वात्प्राप्यान्तर्भावाच्च । तत एव तम्यापि तन्त्रेण प्रश्नस्तदन्तर्गत च प्राप्तु स्वरूपमिति वक्ष्यते । तत्र यत्तच्छब्दो त्रितयपराविति मावयति । न च तस्मिन्नपि पक्षे प्रष्टव्यद्वयपरत्वाश्रयण मपि हिष्टमेवान्यन धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्रक्रमस्थान्यनशब्दद्वयप्तामाना धिकरण्यवत् , अन्यत्रास्मात्कृताकृतादन्यत्र भूतादित्युपरितनान्यत्रशब्दद्वय ॥

·" माप्यद्वयोपेता १२।१४ [प्रकाशिका]स्यापि सामानाधिकरण्यस्यैव प्रतीतेः। यदि तत्र धर्माधर्मविलक्षणं कालत्रयविलक्षणं यच्चेति चशब्दद्वयमश्रोप्यत तदाऽन्यत्रशब्दयुगद्वयस्य स्वरसतः प्रतीतं सामानाधिकरण्यं पर्यत्यक्षल । अतः प्रक्रमरीत्यनुसारि- प्रतीतसामानाधिकरण्यमझे कारणाभावादन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्ययम- प्यंशः प्राप्यव्रह्मपर एवास्तु । ननु " नायमात्मा प्रवचनेन लम्यो न मेधया " क० १।२।२३ इत्युपायविशेषप्रतिवचनदर्शनेनोपायविशेषप्रश्न- स्याप्यत्रैवान्तर्भाव्यतया चशब्दामावेऽप्यन्यत्रशब्दयुगद्वयस्य सामानाधि- करण्यं भञ्जनीयमिति चेन्न । प्रतिवचनेऽपि “ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यः" क० १।२।२३ इति प्रीतिरूपापन्नज्ञानैकलम्यत्वलक्षणप्राप्यधर्मविशेषोप- देशस्यैव दर्शनेनोपायप्रधानप्रतिवचनादर्शनात् । “ नाशान्तमानप्तो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् " क० १।२।२४ इति । " यस्त्वविज्ञानवान्भवत्य- मनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति क० ११३७ इति प्रति- वचनदर्शनादन्यधर्मादन्यत्रेति प्रसिद्धोपायविरोधिप्रश्न इत्यपि किं न स्यात्। प्राप्यस्य प्रीतिरूपापन्नज्ञानकोपायत्वकथनेनोपाये प्रीतिरूपापन्नत्वरूपवि. शेषः फलिप्यतीति चेत्फलतु नाम । नैतावतोपायस्य प्रश्नप्रतिवचनप्रधान- विषयत्वं वक्तव्यमित्यस्ति किं देवदत्तभवनमिति प्रश्नस्य वा बहुचम्पकालं- कृतनिष्कुटं द्वारोपान्तलिखितशड्सचक्रपद्मकं देवदत्तभवन मिति तत्प्रश्नपति- वचनस्य वा निप्कुटद्वारोपान्तप्रधानकत्वं कश्चिदम्युपैति । अतोऽन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादित्यप्यन्यत्रशब्दचतुष्टयतामानाधिकरण्यलिप्सया धर्माधर्म- साध्यविलक्षणब्रह्मविषय एवायमिति चेत् । अत्रोच्यते-असौ देवदत्तादु- स्पनो न भवत्यपि तु यज्ञदत्तादिति वाक्यं श्रुत्वा देवदत्तादन्यं यं पश्यसि तं मे बहीति प्रवृत्तस्य प्रतिवचनस्य देवदत्तान्ययज्ञदत्तपरत्ववलक्षणया देव- दत्तपुत्रान्यप्रश्नपरत्वस्याप्रतीतेः । तद्वत्कर्मसाध्यं न ब्रह्मापि तु ज्ञानसाध्य- मित्युपदेशानन्तरप्रवृत्तस्य धर्मादन्यतेति प्रश्नस्य धर्मविलक्षणज्ञानरूपोपाय- परत्वमेव युक्तं न तु धर्मशब्दलक्षणया धर्मसाध्यविलक्षणब्रह्मपरत्यम् । तथाऽधर्मादन्यत्रेत्यत्रापि सामानाधिकरण्येनोपायपरत्वमेव निश्चितम् । काल- प्रयपरिच्छिन्नविलक्षणयाचक उपरितनान्यत्रशब्दद्वये कालत्रयपरिच्छिन्नो- पायपरामर्शासंभवात्सामानाधिकरण्यभड्रेन प्राप्यपरत्वमेव युक्तम् । नीलो दीर्घो इस्वो रक्तः इत्युक्ते नीलदीर्घपदयोरविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । रक्तहस्वयोश्च परस्पराविरोधात्सामानाधिकरण्यं सिध्यति । न तु ·१।२।१५ काठकोपनिषत् सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपारसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पटसंग्रहेण नवीम्योमित्येतत् ।।१४ [शाक्रमाप्यम् ] इत्येव पृष्टवते मृत्युवाच पृष्ट वस्तु विशेषणान्तर च विवक्षन् सर्वे यत्पद पदनीय गमनीयमविभागेनामनन्ति प्रतिपादयन्ति तपास सर्वाणि च यद्वदन्ति यत्प्राप्त्यानीत्यर्थ । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य गुरुकुल वासलक्षणमन्यद्वा ब्रह्मप्राप्त्यर्थ चरन्ति तत्ते तुम्य पद यज्ज्ञातुमिच्छति सग्रहेण सोपतो ब्रवीमि । ओमित्येतत् । तदेतत्पद यबुभुत्सित त्वया यदेतदोमित्योंशब्दवाच्यमोंशब्दप्रतीक च ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका] चतुणी चशब्दाभावेऽपि सामानाधिकरण्य दृष्टमपितु पुरुषद्वयम नपरत्वमेव । एवमिहापि यच्छन्दान्वितचशब्दद्वयाभावेऽपि न तत्सामानाधि करण्यमवगम्यते । अस्तु वा भवदुत्तरीत्या सामानाधिकरण्यम् । अथापि प्रश्नप्रतिवचनयोतिीयव्याख्यायामुपेयप्रश्नमुपेत्रन्तर्भावादुपायम्याप्यन्तर्भूत त्वात् "प्रयाणामेव चैवमुपन्यास प्रश्नश्च ।" ०० ११४१६ इतिसूरनिर्दि टोपायोपेतृप्रश्नप्रतिवचनस्य सुघटिततया क्षतेरभावात् । " तत्ते पद सन हेण ब्रवीमि " क० १॥२॥१५ इति पदशब्दितप्राप्यस्यैव प्रतिवचनप्रति पाद्यत्वम्य स्पष्ट प्रतीतेरित्यल प्रतक्तानुप्रसक्त्या । प्रकृतमसराम ॥१४॥ एव पृष्टो मृत्यु " न जायते म्रियते” इत्यादिना विस्तरेण प्रतिपिपादयिपुरिदानीं श्रोतुरादरातिशयसिद्धयर्थं प्राप्यवैभव प्रकाश यन्सग्रहोक्ति प्रतिमानीते--पद्यते गम्यत इति व्युत्पत्त्या पदशब्द प्राप्यम्वरूपाची । यत्स्वरूप सर्वे वेदा साक्षात्परम्परया वा प्रतिपादय न्तीत्यर्थ । अनेनास्या उपनिषद प्रजापतिविद्यावत्परिशुद्धात्मस्वरूपविषय तैवास्तु " न जायते म्रियते वा विपश्चित् " के० १।२।१८ " हन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् " क० १२१९ इति मन्त्रद्वयस्य परिशुद्धात्म स्वरूपपरत्वस्य सप्रतिपनत्वात् । " अणोरणीयान् ” इति मन्त्रद्वयस्यापि "अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् । "भगी २०१७ ॥ निर्व्या- पारमनाख्येय व्याप्तिमात्रमनूपमम् ।" इति स्मृतिवचनाम्या सर्वान्त प्रवे शयोग्यातिसूक्ष्मत्तया व्यापक्तया च प्रतिपादिते प्रत्यगात्मन्युपपन्नत्वात् । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेय दूरस्थ चान्तिके च तत् ।” म गी १३।१५ इति गीतानुसारेण " आसीनो दूर बनति शयानो याति सर्वत " क० १।२।२१ इति मन्त्रस्यापि तत्रैव युक्तत्वात् । “प्रसिप्णु प्रभविष्णु च" ।

·क. भाष्यद्वयोपेता १।२।१५ [प्रकाशिका ] भ.गी.१३।१६इत्युपबृंहणानुसारात् , “यस्य ब्रह्म च क्षधंच" क० १।२।२५ इति मन्त्रस्यापि तत्र संगतार्थत्वात् । “द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं परं पदम् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्प- दम् ।" इति स्मृत्यनुसारेण 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्' क० १।३।९ इति मन्त्रस्यापि शुद्धात्मस्वरूपे संगतार्थत्वात् । “अन्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।" भ.गी.८।२१ इति स्मृत्यनुसारेण "सा काष्ठा सा परा गतिः” क. १॥३॥११ इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धात्मवि- पयत्वसंभवात् । “समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।” भ. गी.१३।२७ इतिस्मृत्यनुसारेण, " एषु सर्वेषु भूतेषु' " क. १।३।१२ इति मंत्र- स्यापि विशुद्धस्वरूपपरत्वोपपत्तेः " पराश्चि खानि " क० २।१।१ इति मन्चे परागर्थनिन्दाद्वारेण प्रत्यगर्थस्यैव प्रकरणप्रतिपाद्यत्वाविष्करणात् । " तिष्ठन्तं परमेश्वरम् " गी० १३।२७ इति गीतानुसारेण ईशानो मूतभन्यस्य क० २।११५ इति मन्त्रस्यापि तत्रैव शुद्धात्मस्वरूपे संग- तार्थत्वात् । भेदप्रसक्तिमिति प्रत्यगात्मस्वरूप एव " नेह नाना" २१११११ इति निषेधस्यापि संगतार्थत्वात् । अमेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमेश्वरः । इति स्मृतिप्रत्यभिज्ञापकस्य " वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टः " क. २१२।१० इति मन्त्रस्यापि परिशुद्धस्वरूपपरत्वसंमवात् । “सर्वतःपा- पिपादं तत् " गी० १३।१३ इति गीतामाप्ये ब्रह्मणा परमसाम्यमापन्ने शुद्धात्मस्वरूपे सर्वतःपाणिपादादिकार्यकर्तृत्वं संभवतीत्युपपादितत्वात् । " एक वीनं बहुधा यः करोति " ० ६।१२ इति मन्त्रस्यापि परिशु- द्वपरत्वेऽनुपपत्त्यभावात् " न तत्र सूर्यो भाति " क० २।२।१५ इति मन्त्रस्यापि न तद्भासयते सूर्यः" गी० १५१६ " ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते " गी० १३६१७ इति गीतावचनेन परिशु- द्वात्मस्वरूपपरत्वस्य युक्तत्वात् । तस्माच्छरीरात्प्रवृहेदित्यौपसंहारिकम- वस्य शुद्धात्मपरत्व एव स्वारस्यात् । कृत्स्नाया अप्युपनिषदः प्रजापति- वाक्यवत्प्रत्यगात्मस्वरूपमानपरत्वोपपत्ती प्रत्यगात्मपरमात्मस्वरूपप्राप्यद्वय- यस्त्वोशाश्रयणं यथेति शङ्का प्रत्युक्ता । सर्ववेदप्रतिपाद्यस्यैव तत्ते पद संग्रहेण ब्रवीमीति वक्तव्ये त्वेतत्प्रतिज्ञानात्परमात्मस्वरूपप्रतिपादकवेदभाग- प्रतिपाद्यस्य शुद्धस्वरूपे संभवाच्छुद्धस्वरूपस्याप्यन्तर्यामिणः परमात्मस्वरूप- त्य शुद्धरूपप्रतिपादकभागेनापि प्रतिपाद्यत्वसंमवादिति द्रष्टव्यम् । तपः- ·१।२।११ काठकोपनिषत् एतद्धेवाक्षरं ब्रह्म एतदचेवाक्षरं परम् । एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥ १६ ॥ एतदालम्पनर श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥१७॥ न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । [शाकरभाष्यम् ] अत एतद्धयेवाक्षर ब्रह्मापरमेतद्धयेवाक्षर पर च । तयोहि प्रतीकमेतदक्षरम् । एतद्धयेवाक्षर ज्ञात्वोपाम्य ब्रह्मेति यो यदिच्छति परमपर वा तस्य तद्भवति । पर चेज्ज्ञातव्यमपर चेत्माप्तव्यम् ॥ १६ ॥ यत एवमत एतदालम्बनमेतद्ब्रह्मप्राप्त्यालम्बनाना श्रेष्ठ प्रशस्यतमम् । एतदालम्बन परमपर च परापरब्रह्मविषयत्वात् । एतदालम्बन ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते । परस्मिन्ब्रह्मण्यपरस्मिंश्च ब्रह्ममूतो ब्रह्मवदुपास्यो भवतीत्यर्थ ॥१७॥ अन्यत्र धर्मादित्यादिना पृष्टस्यात्मनोऽशेषविशेषरहितस्यालम्बनत्वेन प्रतीकत्वेन चोंकारो निर्दिष्ट । अपरस्य च ब्रह्मणो मन्दमध्यमप्रतिपत्तन्प्रति । भयेदानीं तस्योंकारालम्बनस्यात्मन साक्षात्स्वरूपनिर्दिधारयिषयेदमुच्यते प्रकाशिका प्रधाना उपरितनभागा इति व्यासाघुर्याख्यातम्।ब्रह्मचर्य गुरुकु लवास स्त्रीसद्धराहित्यादिलक्षण यदिच्छन्तोऽनुतिष्ठन्ति । सगृह्यतेऽनेनेति सग्रह शब्द । प्राप्यवक्तव्यत्वप्रतिज्ञापदेऽसिन्मन्नेऽर्थात्मणवप्रशसाया लाभात्मणव प्रशम्येति भाप्यस्य च सवे वेदा इत्यादिपादत्रयोक्तब्रह्मप्रति पादकतया प्रशस्येत्यर्थ इति श्रुतप्रकाशिकावचनस्य नानुपपत्तिरिति द्रष्ट व्यम् । सोपेण तत्प्रतिपादक किमित्यत आह- "ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविध स्मृत ।" भ गी १७।२३ इति प्रणवस्य ब्रह्म वाचकत्वात्प्रणवावयवयोरकारमकारयो परजीववाचितयोपायोपेत्रोरप्युपदि एत्वमस्तीति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ एव वाचक प्रणव द्वाभ्या मन्त्राभ्या स्तौति-ओमित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीतेति ब्रह्मप्राप्तिसाधनध्यानालम्बनत्वादिदमेवाक्षर ब्रह्मप्रा मिसाधनत्वाद्ब्रह्म । जप्येषु ध्येयेषु च श्रेष्ठमित्यर्थ । एतदक्षरमुपासमानो ऽनेनोपासनेनेद फल मे भूयादिति यत्कामयते तस्य तद्भवतीत्यर्थ ॥१६॥ एतदोंकाररूपमालम्बन श्रेष्ठ ध्यानादेरिति शेष । अत एव एतदालम्ब नक ध्यानादि सर्वोत्कृष्टमित्यर्थ । स्पष्टोऽर्थ ॥१७॥ प्रथम तावत्प्रत्यगात्मस्वरूपमाह न जायते नियते वेत्यादिना मन्त्रद्वयेन ·.. ३९ भाष्यद्वयोपेता १०२।१८ अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे १८ इन्ता चेन्मन्यते हन्तुहतभेन्मन्यते हतम् ।। [शांकरभाष्यम् ] न जायते नोत्पद्यते म्रियते वा न म्रियते चोत्पत्तिमतो वस्तुनो- ऽनित्यस्यानेकविक्रियास्तासामाद्यन्ते जन्मावनाशलक्षणे विक्रिये इहात्मनि प्रतिपिध्येते प्रथम सर्वविक्रियाप्रतिषेधार्थ न जायते म्रियते वेति । विपश्चि- मेधावी । अविपरिलुप्तचैतन्यस्वभावात् । किंच नायमात्मा कुतश्चित्कार- णान्तराद्वभूव । स्वस्माचात्मनो न बभूव कश्चिदर्थान्तरभूतः । अतोऽयमा- त्माऽजो नित्यः । शाश्वतोऽपक्षयविवर्जितः । यो ह्यशाश्वतः सोऽपक्षीयते । अयं तु शाश्वतोऽत एव पुराणः पुराऽपि नव एवेति । यो हवयवोपचय- द्वारेणाभिनिर्वय॑ते स इदानीं नवो यया कुम्भादिस्तद्विपरीतस्त्वात्मा पुराणो वृद्धिविवर्जित इत्यर्थः । यत एवमतो न हन्यते न हिंस्यते हन्यमाने शस्त्रा- दिभिः शरीरे । तत्स्थोऽप्याकाशवदेव ॥ १८ ॥ एवंभूतमप्यात्मानं शरीरमात्रात्मदृष्टिहन्ता चेद्यदि मन्यते चिन्तयति हन्तुं हनिप्याम्येनमिति योऽप्यन्यो हतः सोऽपि चेन्मन्यते हतमात्मानं हतोऽहमित्युभावपि तौ न विजानीतः स्वमात्मानं यतो नायं हन्ति अवि. [प्रकाशिका ] इदं च प्रस्तुत्य व्यासारित्थमुक्तम् । इदं मन्त्रद्वयं ताव- देकविषयम् । " न हन्यते हन्यमाने शरीरे " इत्येतद्विवरणरूपत्वाद्वि- तीयमन्त्रस्य । हन्ता चेदिति मन्त्रश्च जीवविषय एव लोकस्य परमात्मनि हन्तृहन्तव्यमावप्रतिपत्त्यमावात् । परमात्मा हि प्रत्यक्षागोचरः कथं तस्मि- न्वध्यतादिप्रतिपत्तिः । अहमेवं हन्मि, अयं मां हन्तुमागच्छतीति वध्यघा- तकमावाभिमानो हि देहिना जीवविषय एव । ननु नास्य जस्यैतज्जीर्यती- तिवत्परमात्मनोऽपि हननप्रतिषेध उपपद्यते । सत्यम् । तत्र दहराकाशस्य देहान्तःस्थित्या शङ्कितविकारनिषेध उपपद्यत इह तु लोकसिद्धा भ्रांति- रन्द्य निरस्यते । न हि परमात्मनि वध्यघातकभावभ्रांतिः कस्याम्यस्ति । अतो न वादनिपेघावनुपपन्नौ । न जायत इति मंत्रश्च तेनैकार्थः । अतो मंत्रद्वयमपि जीवविषयकमेवेति । अक्षरार्थस्तु न जायते म्रियते वा विप- श्चित्-विपश्चित्त्वाोऽयमिदानीमपि जननमरणशून्य इत्यर्थः। नायं कुत- श्चित्-उत्पादकशून्यः । न वभूव कश्चित्-पूर्वमपि मनुष्यादिरूपेण जन- नशून्यः । न जायत इत्यत्र हेतुमाह-अज इति। न नियत इत्यत्र हेतु- माह-नित्य इति । न कुतश्चिदित्यत्र हेतुमाह-शाश्वत इति । पूर्व न बभ.

·" १२।१९ काठकोपनिषद् उमौ तौ न विजानीतो नाय हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ [ शाकरमाप्यम् ] क्रियत्वादात्मनस्तथा न हन्यत आकाशवदविक्रियत्वा देव । अतोऽनात्मज्ञविषय एव धर्माधर्मादिलक्षण ससारो न ब्रह्मज्ञस्य । श्रुतिप्रामाण्यान्न्यायाच्च धर्माधर्माद्यनुपपत्ते ॥ १९ ॥ [प्रकाशिका ] वेत्यत्र हेतुमाह-पुराण इति । ननु कथमस्य नित्यत्व शरीरान्तर्वतिन शरीरविनाशानुविनाशित्वावश्यभावादित्याह-न हन्यते हन्यमाने शरीरे । स्पष्टोऽर्थ ॥१८॥ हन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् । अहमेन वधिप्यामीति देहात्मदृष्टया मन्यते चेदित्यर्थ । हतश्चेन्मयते हतम् । छिन्नदेहावयवो देहात्मदृष्ट्याऽऽत्मान हतोऽहमिति मन्यते चेदित्यर्थ ' । " उभौ तौ न विनानीत । आत्म स्वरूपमिति शेष । नाय हन्ति । आत्मानमिति शेष । न हन्यते आत्म स्वरूपमिति शेष । न च वेदान्तवेद्यपरिशुद्धात्मस्वरूपे कथ हननादिप्रस क्तितत्पूर्वकनिषेधाविति वाच्यम् , । तस्यैव क्षेत्रीभूततया तत्प्रयुक्ततत्सभवा दिति द्रष्टव्यम् । इमौ मन्त्री १८-१९ प्रस्तुत्य वियत्पादे चिन्तितम् ।तन हि वायुश्चान्तरिक्ष चैतदमृतम्' बृ०२।३।३ इति वाय्वन्तरिक्षयोनित्यत्वश्र वणेऽपि " आत्मन आकाश सभूत " " आकाशाद्वायु " तै० २११ इति तयोरुत्पत्तिश्रवणादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्ध्यर्थं सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मविकारत्वस्यावश्याश्रयणीयत्वाच्च यथोत्पत्तिरङ्गीक्रियते, एव जीवाना नित्यत्वश्रवणेऽपि तोयेन जीवान्विससर्न भूम्याम् " " प्रजापति प्रना असृजत " इति जीवानामपि सृष्टिश्रवणादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिध्द्यर्थ च जीवस्यापि सृष्टिरभ्युपगन्तव्येति पूर्वपक्षे प्राप्ते " नाऽऽत्माऽश्रुतेनित्य त्वाच्च ताम्य " ० सू० २६३।१७ इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् । आत्मा नोत्पद्यते न जायते म्रियते वा विपश्चिज्ज्ञाज्ञी द्वावनावित्युत्पत्ति निषेधश्रुते । ताभ्य एव श्रुतिभ्यो नित्यत्वावगमाच्च । न चोत्पत्तिश्रुते सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोघ शङ्कय स्वरूपस्य नित्यत्वे पि ज्ञानसोचवि काशलक्षणान्ययाभावरूपावस्थान्तरापत्तिसत्त्वेनोत्पत्तिश्रुते सर्वविज्ञानप्रति ज्ञायाश्योपपत्ते । उत्पत्तिनिषेधश्रुतेश्च स्वरूपान्यथाभावलक्षणोत्पत्त्यभावपर नयाऽविरोधात् । इयास्तु विशेष ---निविदायरामा लथामन्यस्यान्त रापत्तिलक्षणोत्पत्तिरूपो विकारोऽस्त्येव । तथाऽप्यचेतनाना स्वरूपान्यथामा वलक्षणोत्पत्ति । जीवाना तु सा नास्ति । अपि तु ज्ञानसकोचविकास ·ज.सू. व्र० सू० ४१ माप्यद्वयोपेता शरा१९ [प्रकाशिका] लक्षणस्वभावान्यथामावरूपोत्पत्तिः। ईश्वरस्य तु तन्नियन्तृत्वाद्य- वस्थासत्त्वेऽप्युक्तलक्षणानिष्टविकारद्वयाभावान्नित्यो नित्यानामिति परमात्मन इतरविलक्षणनित्यत्वोक्तिरिति द्रष्टव्यम् । वर्णितश्च सूत्रार्थः। ननु नायते नियत इति प्रतिपिद्धा जीवोत्पत्तिः, वासुदेवात्संकर्षणो नाम जीवो जायत इति प्रतिपादयतः पञ्चरात्रस्य कथं प्रामाण्यमिति चेत् । अस्याः शङ्का- यास्तपादे निराकृतत्यात् । तथा हि वासुदेवात्संकर्षणो नाम जीवो जायत इति जीवस्योत्पत्तिः प्रतिपाद्यते सा च जीवे न संभवति । तथा संकर्षणा- प्रद्युम्नसंज्ञं मनो जायत इति कर्तुर्जीवात्करणम्य मनस उत्पत्तिः श्रूयमा- णाऽपि न संभवति । कर्तुर्जीवात्करणोत्पत्तेरेतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वे- द्रियाणि चेति मनतो ब्रह्मोत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतिविरुद्धत्वादिति " उत्पत्त्य- संभवात् । न च कर्तुः करणम् ० २।२।४२१४३ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृत्वा “ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिपेध " २।२।४४ ॥ विप्रतिषेधाच्च" ७० सू० २।२।४५ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । वाशब्दः पूर्वपक्षव्योवृत्त्यर्थः । विज्ञानं च तदादि च विज्ञानादि । ननु च ' क्यन्तो घु: ' इत्यादिशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वा- त्कथमेतदिति चेत् । नायं घुरपि तु, अद भक्षण इत्यस्मादावश्यकार्थे विप्रत्यय आदीति रूपं सिध्यति । तेन च निखिलजगत्संहर्तृमुखेन कार- णत्वं प्रतिपाद्यत इति द्रष्टव्यम् । आदिविज्ञानं परमात्मेत्यर्थः । संकर्षणो नाम जीवो जायत इति श्रुतस्य जीवशब्दार्थस्य तदभिमानिपरमात्मभावे सति शास्त्रप्रामाण्यप्रतिषेधः सिध्यति । परमात्मनश्च जननं नाम स्वेच्छा- धीनशरीरपरिग्रहः । तस्मिन्नेव पाश्चराने स ह्यनादिरनन्तश्चेति जीवोत्पत्ते- विशेषेण प्रतिपिद्धतया तद्विरुद्धाभिधानासंभवात् । संकर्षणो नाम जीवो नायत इत्यनेन जीवाभिमानिसंकर्षणम्येच्छाधीनशरीरपरिग्रहरूपोत्पत्तिः प्रतिपायत इति न पाश्चरानाप्रामाण्यमिति सूत्रार्थः । ननु मांख्यपाशुपता- घधिकरणवदिदमप्यधिकरणं पाश्चरात्रप्रामाण्यप्रतिषेधकं किं न स्यादिति- चेत् । वेदोपबृंहगाय भारतसंहितां कुर्वता वादरायणेन- " इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आमथ्य मतिमन्यानं दृघ्नो घृतमिवोद्वतम् ॥ नवनीतं यथा दप्नो द्विपदा ब्राह्मणो यथा । आरण्य च वेदेश्य ओपधीम्यो यथाऽमृतम् ।। - का.-६ ·" १।२।१९ काठकोपनिषत् [प्रकाशिका ] इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । सांख्ययोगकृतान्तेन पाश्चरात्रानुशब्दितम् ॥ इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् । ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा भविष्यति प्रमाण वै एतदेवानुशासनम् । ब्राह्मणैः क्षत्रियैवैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ॥ अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः । सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः ॥ अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् । इत्यादिभिर्वचनैर्बहुषु स्थलेषु पाञ्चरात्रप्रामाण्यं प्रतिष्ठापितवता शारी- स्कशास्त्रे तत्प्रामाण्यं निराक्रियत इत्यस्यासङ्गतत्वात् न चैवं-' परं तत्त्वमिदं कृत्स्नं सांख्यानां विदितात्मनाम् । यदुक्तं यतिभिर्मुख्यैः कपिलादिभिरीश्वरैः यस्मिन्न विभ्रमाः केचिदृश्यन्ते मनुजर्षभ । गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोपहानिश्च केवला ॥ इति कापिलमतस्य भारते भ्रमादिदोपाभावप्रतिपादनात् । सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेप्वेतेषु दृश्यते ॥ यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः । इति सांख्ययोगपाशुपतादीनामपि नारायणनिष्ठत्वप्रतिपादनात् । तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीपिणः । इति तत्तच्छास्त्रकर्तृणामपि नारायणप्रतिपादकत्वस्य प्रतिपादनात् ।' साल्यं योगः पाश्चरात्रं घेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुमिः ॥ इति सर्वेषामप्यात्मप्रमाणत्वप्रतिपादनाच्च । सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्छास्त्रमुत्तमम् ॥ इति पाश्चरात्रदृष्टान्तेनेतरशास्त्राणामपि प्रामाण्यप्रतिपादनाच्च । तत्पाद सांख्यपाशुपताद्यागमानामपि प्रामाण्यं न निराक्रियत इति चेत् । सत्यम् भाविपतिप्रमादिरहित्यशालपीक परमसात्पर्य व मारायणएवेति समाम तथाऽप्यनहुश्रुततया तद्वक्तृणां हृदयमनानन्त आपातप्रतिपनमेवार्य तात्तिव मन्यमाना ये प्रत्यवतिष्ठन्ते तान्प्रति सांख्याद्यागमानामापातप्रतिपनार्थ ·४३ भाष्यद्वयोपेता १।२।२० अणोरणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥२०॥ [शांकरभाष्यम् ]कथं पुनरात्मानं जानातीत्युच्यते-अणोः सूक्ष्मादणीयाझ्या- माकादेरणुतरः महतो महत्परिमाणान्महीयान्महत्तरः पृथि. व्यादेः । अणु महद्वा यदस्ति लोके वस्तु तत्तेनैवात्मना नित्येनात्मव- संमवति । तदात्मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेवात्माणो- रणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवस्तूपाधिकत्वात् । स चात्मास्य नन्तोलादिस्तम्बपर्यन्तस्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्ममतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मानं दर्शनश्रवणमनन विज्ञानलिङ्गमक्रतुरकामो दृष्टा- दृष्टबाह्यविषयोपरतबुद्धिरित्यर्थः । यदा चैवं तदा मनआदीन करणानि धातवः शरीरस्य धारणात्मसीदन्तीत्येपां घातूना प्रसादादात्मनो महिमानं कर्मेनिमित्तवृद्धिक्षयरहितं पश्यत्ययमहमस्मीति साक्षाद्विजानाति । ततो वीतशोको भवति ॥ २० ॥ [प्रकाशिका ] मात्रपरत्वमन्वारुह्य सूत्रकृता तन्निरासः कृतः । पाञ्चरात्र- शास्त्रं तु परमतत्त्वहितपुरुषार्थानामेवोऽऽपाततोऽपि प्रतीतेर्वेदविरुद्धनिमि- तोपादानभेदाद्यप्रतीतेश्य कृत्स्नं प्रमाणमेवेति नैकदेशेऽप्यप्रामाण्यशङ्कावकाश इति दृष्टव्यम् । एवमेव व्यासायैरुक्तम् । प्रकृतमनुसरामः ॥१९॥ एवं मन्त्रद्वयेन प्रत्यगात्मस्वरूपं विशोध्य तदात्मभूतपरमात्मस्वरूपमाहाणो. रणीयानित्यादिना।अणोः सर्वाचेतनापेक्षया सूक्ष्माचेतनादणुतरस्ततोऽपि सूक्ष्म- स्तदन्तःप्रवेशयोग्य इत्यर्थः । महत आकाशादेरपि महत्तरःस्वाव्यातवस्तुरहित इत्यर्थः। अस्य जन्तोन जायते म्रियते वेति मन्त्रद्वयनिर्दिष्टस्य चेतनस्याऽऽत्मा- ऽन्तःप्रविश्य नियन्तेत्यर्थः । अतश्च पूर्वमन्त्रद्वयनिर्दिष्टात्प्रत्यगात्मस्वरूपा- दणोरणीयानितिमन्त्रसंदर्भप्रतिपाद्योऽन्य एवेति सिद्धम् । न चास्य जन्तो- रित्यस्य हृदयगुहायाचिना संवन्धसापेक्षेण गुहायामित्यनेनैवान्वितत्वेनाss- न्मेत्यनेन नान्वय इति शक्यम् । आत्मशद्वान्वितस्यैव काकाक्षिन्यायेनोमय- त्रान्वये दोपाभावात्। मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोतीत्यत्र शाखां मूलतः परिवास्य मूलत उपवेष करोतीति परिवासनान्वितस्यापि मूलत इत्यस्योपवेपं करोतीत्यनेनान्वयस्याप्यङ्गीकृतत्वात्, जीवहृदयगुहावर्तित्वप्रतिपादनेऽपि जीवमेदसिद्धेश्य । न हि नीवस्यैव जीवगुहावर्तित्वप्रतिपादने प्रयोजनमस्ति। ननु न जायत इत्युपन्यस्तस्याऽऽत्मनो जायमानवाचिनन्तुशब्देन परामर्श- ।

·१।२।२३ काउकोपनिषत् ४१ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूरस्वाम् २३ नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।। नाशान्तमानसो वापि मज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ २४ ॥ [शांकरमाप्यम् ] यद्यपि दुर्विज्ञेयोऽयमात्मा तथाप्युपायेन सुविज्ञेय एवेत्याह- नायमात्मा प्रवचनेनानेकवेदीकरणेन लम्यो ज्ञेयो नापि मेधया अन्यार्थधारणशक्त्या । बहुना श्रुतेन केवनेन । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते यमेव स्वात्मानमेष साधको वृणुते प्रार्थयते तेनैवात्मना वरित्रा स्वयमात्मा लम्यो ज्ञायत एवमित्येतत् निष्कामस्यात्मानमेव प्रार्थयत आत्मनैवात्मा लभ्यत इत्यर्थः । कथं लभ्यत इत्युच्यते-- --तस्यात्मकामस्यैप आत्मा विवृ. णुते प्रकाशयति पारमार्षिकी तनं स्वा स्वकीयां स्वयाथात्म्यमित्यर्थः ।२३ किंचान्यत्---न दुश्चरितान्प्रतिपिताछुतिस्मृत्यविहितात्पापकर्मणोऽवि- रतोऽनुपरतः । नापीन्द्रियलोल्यादशान्तोऽनुपरतः । नाप्यसमाहितोऽनेका- अमना विक्षिप्तचित्तः । समाहितचित्तोऽपि सन्समाधानफलार्थित्वान्नाप्यशा. न्तमानसो व्याप्तचित्त । प्रज्ञानेन ब्रह्मविज्ञानेनैवं प्रकृतमात्मानमाप्नुयात्। यस्तु दुश्चरिताद्विरत इन्द्रियलोल्याच्च समाहितचित्तः समाधानफलादप्यु- पशान्तमानसश्चाचार्यवान्प्रज्ञानेन यथोकमात्मानं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ प्रकाशिका] ईदृशात्मप्राप्त्युपायं दर्शयति--अत्र प्रवचनशब्देन प्रवचनसाधनं मननं लक्ष्यते । उत्तरत्र न मेधया न बहुना श्रुतेनेति वक्ष्यमाणध्यानश्रवणसम- भिन्याहारवलेन प्रवचनशब्देन मननस्यैव गृहीतुमुचितत्वात् । अध्यापन रूपस्य प्रवचनस्य हेतुत्वाप्रसक्तेश्च । तथैव व्यासायैर्विवृतत्वाच्च । एष आत्मा ये साधकं प्रार्थयते 'तेन लम्यः प्रार्थनीयसा लभ्य इत्यर्थः । तत्प्रार्थनीयत्वं च तत्प्रियतमस्यैव पुंस. । प्रियतमत्वं च तत्प्रीतिमत एव । ततश्च भगवद्विषयिण्युपासकस्य प्रीतिगवत उपासके प्रीतिमुत्पाद्य तत्मा- हितुर्भवतीत्यर्थः । तस्योपासकस्यैप आत्मा परमात्मा स्वरूपं प्रकाशयति स्वात्मानं प्रयच्छतीत्यर्थः । वृणुत इति पाठेऽपि स एवार्थः ॥ २३ ॥ परमात्ममाप्तिहेतूपासनानतया कांश्चिद्धर्मानुपदिशति-'नाविरतो दुश्चरि- तात् ' इत्यादि यस्तु परदारपरद्रव्यापहारादनिवृत्तः । अनुपशान्तकामकोप- गः, नानाविधव्यापारविक्षिप्ततयाऽनवहितचित्तः, अनिगृहतिमनाश्चैतं परमा- 'त्मानं प्रज्ञानेन नाप्नुयादित्यर्थः । पुरुषार्थस्यैवानृतवदननिषेधस्य दर्शपूर्ण- ·भायद्योपेता १।२।२६ यस्य ब्राह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः ॥२५॥ इति काठकोपनिपदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥२॥ यस्त्वनेवभूतो यस्यात्मनो ब्रह्मक्षत्रे सर्वधर्मविधारके अपि सर्वत्राणभूते उभे ओदनोऽशनं भवतः स्याताम् । सर्वहरोऽपि मृत्युर्यस्योपसेचनमेवौदन स्याशनत्वेऽप्यपर्याप्तस्तं प्राकृतबुद्धिर्ययोक्तसाधनरहितः सन्क इत्या इत्य- मेवं ययोक्तसाधनवानिवेत्यर्थः । वेद विजानाति यत्र स आत्मेति ॥२५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्री. ' मदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृती काठकोपनिषद्भाप्ये प्रथ. माध्याये द्वितीयवल्ली समाप्ता ॥२॥ [प्रकाशिका] मासप्रकरणे क्रत्वगतया नानृतं वदेदिति निषेधवत्पुरुषार्थस्यापि दुश्चरितविरत्यादेरुपासनाङ्गतया विधानमुपपद्यते । ततश्च यस्तु पुरुषार्थमपि दुश्चरितनिषेधमतिलड्व्य परमात्मोपासनमविगुणं चिकीर्पति तस्य दुश्चरित- निषेधरूपाद्वैगुण्यादुपासनासाद्गुण्यं न सिद्धयतीति भावः ।। २४ ॥ ब्रह्म च क्षत्रं च ब्रह्मक्षत्राख्यवर्णद्वयोपलक्षितकृत्स्नचराचरात्मकमिदं नगद्यस्यौदनो भवति यस्य विनाश्यो भवतीत्यर्थः । यस्य मृत्युः स्वयमद्य- मानत्वे सत्यन्यस्यादनहेतुर्भवति । स निखिलचराचरसंहर्ता परमात्मा यत्र यस्मिन्प्रकारे स्थितो यत्मकारविशिष्टस्तं प्रकारमित्यमिति को वेदेत्यर्थः । ननु ब्रह्मक्षत्रपदेन कृत्नचराचरग्रहणे किं वानमिति चेदुच्यते । ब्रह्म च क्षत्रं चौदन इत्युक्त ब्राह्मणसत्रियवर्णयोः कंचित्प्रत्योदनशब्दमुख्यार्थासं- भयादोदनशब्देन भोज्यत्वं वा मोग्यत्वं वा विनाश्यत्वं वा लक्षणीयम् । न हि ब्रह्मक्षत्रमानमोक्ता तन्मात्रसंहर्ता या कश्चिज्जीवो या परमात्मा पाऽस्ति । न चान्तरादित्यविद्यायां ये चामुष्मात्परायो लोकास्तेषां चेष्ट इति सर्वलोकेश्वरे परमात्मन्युपासनार्य लोकविशेपेशितृत्वश्रवणवत्सर्वसंहर्तर्यपि परमात्मनि ब्रह्मक्षत्रसंहरणमुपासनार्थमुपदिश्यतामिति वाच्यम् । तद्वदस्यो- पाप्तनाप्रकरणत्वासंभवात् । अतो ब्रह्मक्षत्रग्रहणस्य चराचरमानोपलक्षणत्वं युक्तम् । उक्तं च सूत्रकृता ।" अत्ता चराचराहणात् १।२।९ इति । नन्वेवमप्योदनशब्देन किमिति विनाश्यत्वं लक्ष्यते गौण- त्यमपि शब्दस्य साधारणगुणमपहायासाधारणगुणेनैव निर्वाह्यम् । न ह्याग्नि- मविणवक इत्यत्राग्निशब्देन पैहल्यादेरिव द्रव्यत्वादेरुपस्पितिरस्ति । अत व. सूक्ष ·३१ काठकोपनिषत् ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराः ।। शांकरभाष्यम् ] ऋतं पिबन्तावित्यस्या वल्ल्याः संबन्धः। विद्याविद्ये नानावि. रुद्धफले इत्युपन्यस्ते न तु सफले ते यथावनिर्णीते । तन्निर्णयार्था स्थरूपक कल्पना, तथा च प्रतिपत्तिसौकर्यम् । एवं च प्राप्तृप्राप्यगन्तृगन्तव्यविवेकार्थ द्वावात्मानावुपन्यस्येते-ऋतं सत्यमवश्यंभावित्वाकर्मफलं पिबन्तौ । एक- स्तत्र कर्मफलं पिबति भुक्ते नेतरस्तथापि पातृसंबन्धात्पिबन्तावित्युच्यते [प्रकाशिका] एक प्रैतु हौतुश्चमस प्रब्रह्मणःप्रोगातृणां प्रयनमानस्येत्यध्वर्युप्रेष उद्गातृशब्दस्य वहुवचनानुरोधेन बहुषु वृत्तौ वक्तव्याया पोडशत्विसाधार- णाकारं विहाय विशेषाकारेणोद्गातृगणमात्रलक्षणा पूर्वतन्त्रे वर्णिता । तद्वदिह ब्रह्मक्षत्रयोरोदनशब्दमुख्यार्थत्वासमवेऽपि भोज्यत्वमोग्यत्वरूपान्तरङ्गाकार- स्यैव लक्षणयाऽपि ग्रहणं युक्तम् । न त्वत्यन्तबहिरङ्गस्य विनाश्यत्वाका- रस्प येन निखिलचराचरसंहर्ता परमात्माऽत्र वाक्ये प्रतीयतेति चेदुच्यते । यद्यपि विनाश्यत्वं साधारणाकारस्तथाऽपि मृत्युर्यस्योपसेचनमिति वाक्य- शेषानुरोधात्साधारणोऽपि गौण्या वृत्त्या लक्षयितुमुचितः । ननु सेचनश- ब्दापेक्षयौदनशब्दस्य मुख्यत्वादोदनशब्दस्वारस्यानुरोधेन साधारणाका- ररूपमोग्यत्वे लक्षिते जघन्यमुपसेचनपदमबाधकत्वाभिप्रायेण कथंचिन्नी- यताम् । अतश्च यो ब्रह्मक्षत्रभोक्ता यस्य च मृत्युरबाधकः सोऽस्मिन्मन्ने प्रतिपाद्यते । मोक्तृत्वं च नीवस्यैवेति स एवास्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्यतामिति चेदुच्यते । उपसेचनत्वेन रूपितस्य मृत्योरोदनत्वरूपितेन ब्रह्मक्षत्रशब्दि. तेन दथ्यन्नवत्प्रतीतसंवन्धस्य सर्वात्मना बाधप्रसङ्गात् । न हि यस्य ब्रह्म सत्रं च भोग्यं यस्य च मृत्युरवाधक इत्युक्तेर्मृत्योर्ब्रह्मक्षत्रस्य च संबन्ध प्रतीयते । अत उपसेचनशब्दस्यौदनशब्दापेक्षया जघन्यत्वेऽप्यबाधक- स्वरूपसाधारणगुणं विहाय स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुस्वरूपासाधार- णाकार एवं ग्राह्यः । ततश्चैकवाक्यान्तर्गतचरमश्रुतोपसेचनपदानुसारेणी- दनशब्देनापि विनाश्यत्वमेव लक्षणीयम् । स्वबुध्धुपस्थापनीयविशेषाकार- रूपगुणमहणादप्येकवाक्यतापनपदान्तरोपस्थापितगुणग्रहणस्यैव बुद्धिलाघवे. नैकवाक्यतासामर्थ्यानुरोधेन च न्याय्यत्वादित्यस्यार्थस्यात्रधिकरणे निर्णी- तत्वादित्यलं पञ्चवितेन ॥ २५ ॥ द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ क इत्या वेद यत्र स इत्यस्य दुर्ज्ञानत्वेऽत्रेत्यमास्त इत्यस्यार्थस्य दु:- ·४९ । भाष्यद्वयोपेता १॥३।१ छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः १ [शांकरभाष्यम् ] छत्रिन्यायेन' । सुकृतस्य स्वयंकृतस्य कर्मण ऋतमिति पूर्वण संबन्धः । लोकेऽस्मिन्शरीरे। गुहां गुहायां वुद्धौ प्रविष्टौ । परमे वाह्यपुरुषाकाश- संस्थानापेक्षया परमम् । परस्य ब्रह्मणोऽध स्थान परार्धम् । तस्मिन्हि परं ब्रह्मोपलभ्यते । अतस्तस्मिन्परमे परार्धे हार्दाकाशे प्रविष्टावित्यर्थः । तो च च्छायातपाविव विलक्षणौ संसारित्वासंतारित्वेन ब्रह्मविदो वदन्ति कथयन्ति न केवलमकर्मिण एव वदन्ति । पञ्चाग्नयो गृहस्थाः । ये च निणाचिकेताः त्रिकृत्यो नाचिकेतोऽग्निश्चितो यैस्ते त्रिणाचिकेता ॥१॥ [प्रकाशिका] धत्वेन वयं तदुपासने शक्ता इति मन्यमानं प्रत्युपास्योपासकयो- रेकगुहानुप्रवेशेन परमात्मनः सूपास्यत्वाद्वयमप्युपासितुं शक्ता इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां दर्शयति ऋतं पिबन्तावित्यादिना। सत्यपदवाच्यवश्यंभाविकर्मफलम- नुमवन्तौ सुकृतसाध्ये लोके वर्तमानौ हृदयकुहरं प्रविष्टौ तत्रापि परमाकाशे पराध्य पराध संख्याया उत्तरांवधिस्तदहतीति पररायमुत्कृष्ट इत्यर्थः । तादृशे हार्दाकाशे वर्तमानौ । छायातपशब्दाभ्यां शाज्ञौ लभ्यते । अज्ञ- शब्देन जीवनिर्देशस्य चायमभिप्रायः । उपास्योपासकयोरेकगुहायतित्वे तयोरेव प्राप्यप्राप्तृताया वक्तव्यतया प्राप्यस्य च तत्प्राप्तिसाधनस्यत्वेन रूपिते शरीरेऽवस्थानं न युक्तम् । न हि रथेन प्राप्तव्यार्यों रथस्यो मवतीति शङ्का न कार्या । प्राप्यस्य परमात्मनस्तत्रावस्थितत्वेऽपि जीवम्य " पराभिध्यानात्तु तिरोहितम् " ७० सू० ३।२।९ इत्युक्तरीत्या परमा- त्मसंकल्पमूलकर्मरूपाविद्यावेष्टिततया तदनुभवलक्षणतत्प्राप्तरभावेन प्राप्तप्रा- प्ययोर्जीवपरयो रयत्वरूपितशरीरान्तवत्यैकगुहावर्तित्वकथने नानुपपत्तिरिति। पञ्चाग्गिशुश्रुषाशुद्धान्तःकरणास्त्रिणाचिकेताः । उत्तोऽर्थः । एवंभूना ब्रह्मविदो वदन्तीत्यर्थः । केवलपञ्चामित्रिणाचिकेतानामीशपरमात्मप्रतिपा- दनसामर्थ्याद्बह्मविदामेव पञ्चाशित्वत्रिणानिकेतत्वे विशेषणे । मन्त्रस्य जीवपरमात्मपरत्वं सूनितम् । “ गुहा प्रविष्टायात्मानौ हि तदर्श- नात् । " ३० सू० १।२।११ इति । ननु कर्मफलभोगशून्यपरमात्मनि मतं पिबन्ताविति निर्दिष्टकर्मफलमोक्तृत्वासंभवात्सुकृतसाध्यलोकवर्तित्वगु- १ छानन्यायेनेत्यस्मात्परं न हि केवलत्यात्मनो भोक्तृत्वमस्ति । बुख्याधुपा- धिकृतमेव भोक्तृत्वम् । एव च सति वश्यमारथकल्पनया वैष्णवस्यास्पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथेति पाठः । अस्य का-७ ·११३।१ पाठकोपनिषत् प्रकाशिका हावच्छिन्नत्वयो सर्वगते परम्मिन्ब्रह्मण्यतमवात् । छायातपनि दिष्टतम प्रकाशत्वयोरपि जीवपरमात्मपरत्वेऽसभवात् । वुद्धिजीवपरत्वे तु तम्य सर्वस्याप्युपपत्ते ।कर्मफरभोगकरणे कर्तृत्वोपचारेण पिबन्ताविति निर्देशस्या प्युपपत्ते । बुद्धिजीवपरत्वमेवास्य मन्नम्य युज्यत इति चेत् । एवमेव हि गुहा प्रविष्टाविति सूत्र आशय सख्याश्रवणे सत्येकम्मिन्सप्रतिपने द्विती याकाराया प्रतिपन्न जातिमुपजीव्य व्यक्ति विशेषपरिग्रहे बुद्धिलापवाद्विना तीयपरिग्रहे जातिव्यक्तियुशियापेक्षया गौरवात्सप्रतिपनजातीयपरिग्रहो युक्त । लोकेऽप्यम्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्यादिषु तथा दर्शनात् । तथा च मतपानलिङ्गावगतजीवस्य द्वितीयश्चेतनत्वेन तत्सजातीय परमात्मैव ग्राह्य । परमात्मन प्रयोजकर्तृतया पिबन्ताविति निर्देशस्यापि सभवात् , अन्त करणे म्वत नर्तृत्वप्रयोजकर्तृत्वयोरभावेन पिबन्ताविति निर्देशम्य सर्वथाऽप्यसभवात् , सर्वगते ब्रह्मणि मुकृतमाध्यलोक्वर्तित्वस्यापि सभवात्। अम्मिन्नेव प्रकरणे गुहाहित गहरेष्ठमिति परमात्मनो गुहाप्रवेशश्रवणेन गुहा प्रविष्टावित्यस्याप्युपपत्ते । छायातपशब्दाभ्या किंचित्सर्वज्ञयो प्रति पादनसभवानीवपरमात्मपर्यवसायिमन्त्र इति समर्थितत्वान्न त्वटुक्तशङ्का वकाश ।' तयोर य पिप्पल स्वाइत्ति " मु० ३११११ इति स त्वमिति पैङ्गिरहस्यब्राह्मणानुसारेण द्वा सुपणेति मन्त्रम्य बुद्धिजीवपरत्वात् । "इय दामननात् व्र० स० ३।३।३४ इत्यधिकरणे मत पिवन्ताविति मनस्य द्वा सुपणेति मन्त्रैकार्थम्य प्रतिपादितत्वादयमपि मन्त्रो बुद्धिजीव पर इत्यस्या शङ्काया सूत्रकृतैव निराकृतत्वान्नाम्माभि सनह्यते । किं च जीवे गुहाप्रवेशम्य बुद्ध्युपाधिस्तया म्वत प्रवेशक्त्या बुद्ध्या सह जीवस्य गुहा प्रविष्टाविति गुहाप्रवेशवर्णन न सगच्छते । उपष्टम्भकाधीनगुरुत्वशा लिनि सुवणे गुरुसुवर्णमिति व्यवहारसभवेऽप्युपएम्भकसुवणे गुरुणी इति व्यवहारस्यादर्शनात् । अत एव परपसे सूत्रानुसारेणास्य मन्त्रम्य पर मात्मपरतया कृत योजना तरमप्यनुपपन्नम् । । अनेन जीवनात्मनाऽनुप विश्य " छा० ६।३।२ इति अत्यनुसारेण परमात्मनो जीवभावेनानुप्रवे शेऽपि परमात्मरूपेणानुप्रवेशामावाज्नीवपरमात्मानौ गुहा प्रविष्टाविति निर्देशानपपत्ते । जीवभावेन ब्रह्मण ससारमभिप्रेत्य ब्रह्म ससरतीति व्यव हारसत्वेऽपि जीवब्रह्मणी ससरत इति व्यवहारसभवात् । " जीवेशावा भासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति" नृसिं० ता० १ ·५१ भाष्यद्वयोपेता शश२ यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम् ।। अभयं तितीर्पतां पारं नाचिकेत शकेमहि ॥२॥ आत्मान र रथिनं विद्धि शरीर५ रथमेव तु [शांकरमाप्यम् ] यः सेतुरिव सेतुरीनानानां यजमानानां कर्मिणां दुःखसंतरणा- र्थत्वान्नाचिकेतोऽशिस्तं वयंज्ञातुं चेतुं च शकेमहि शक्नुवन्तः। किंच यच्चाभयं भयशून्यं संसारपारं तितीर्पता तर्तुमिच्छतां ब्रह्मविदां यत्परमाश्रयमक्षर- मात्माख्यं ब्रह्म तच्च ज्ञातुं शकेमहि शक्नुवन्तः । परापरे ब्रमणी कर्मब्रह्म- विदाश्रये वेदितव्ये इति वाक्यार्थः । एतयोरेव ह्युपन्यासः कृत ऋतं. पिचन्ताविति ॥ २ ॥ तत्र य उपाधिकृतः संसारी विद्याविद्ययोरधिकृतो मोक्षगमनाय संसा- रगमनाय च तस्य तदुभयगमने साधनो रथ कल्प्यते । तत्र तमात्मान- मृतपं संसारिणं रथिनं रथस्वामिनं विद्धि जानीहि । शरीरं रथमेव तु रयबद्धहयस्थानीयैरिन्द्रियैराकृष्यमाणत्वाच्छरीरस्य । बुद्धि तु अभ्यवसाय- लक्षणां सारथिं विद्धि बुद्धिनेतृप्रधानत्वाच्छरीरस्य । सारथिनेतृप्रधान इव [प्रकाशिका] "कार्योपाधिरयंजीवः कारणोपाधिरीधरः।" इति वचनानुसारेण परिगृहीतेऽविद्याया अन्तःकरणस्य वा जीवोपाधिकत्वमिति पसहयेऽपि नावि- द्यान्तःकरणयोः प्रतिविम्योपायित्वं युज्यते । म्वन्छद्रव्यप्रतिहतपरावृत्तना- यनरश्मिगृह्यमाणम्यैव प्रतिबिम्बशब्दार्थतया चाक्षुपम्य चैतन्यम्य प्रतिबि- म्वत्वासंमयेनाविद्याप्रतिबिम्बोऽन्तःकरणप्रतिबिम्बों या जीय इत्याश्रयणायो- गादविद्यावच्छिन्नोऽन्तःकरणावच्छिन्नो वा जीव इति पक्षद्वयमेव परिशिप्यते । तत्र न हृदयगुहायामविद्यान्तःकरणान्यामवच्छिन्नत्वेनानवच्छिन्नपरमात्मनो गुहाप्रवेशवर्णनश्रुतेर्वाऽन्तर्यामिब्राह्मणस्य वा नाजम्यमित्यलमतिचर्नया । . प्रकृतमनुसरामः ॥ १ ॥ यज्वनां य आधारभूतः कर्मफलप्रद इत्यर्थः। ईजानानामिति कान. जन्तः शब्दः । यनिर्विकारं परं ब्रह्म । संसारसागरं तितीर्पता निर्भयं दृढ़ तीरम् । नाचिकेताग्निप्राप्यमुपासितुं शक्ताः स्मेत्यर्थः। शकेद्यत्ययेन शप् । नाचिकेतं शकेमहीत्यस्य मन्त्रखण्डस्य तथैव भाष्यकृता व्याख्या- तत्वात् । अतो दुरुपास्यत्वबुद्ध्या न भेतव्यमिति भावः ॥ २ ॥ आत्मानं रबिन विद्धीत्यादिना सोऽध्वनः पारमामोतीत्यन्तेन संसारा. ध्वपारभूतवैप्णयपरमपदप्राप्ती परिकरमुपदिशन्प्राप्तृस्वरूपमुपदिशति-शरी- ·५॥२॥३ काठकोपनिषत् बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविषयास्तेषु गोचरान् ! ..' आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीपिणः ॥ ४ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टापा इव सारथैः ॥५॥ [शांकरभाप्यम् ] रथः । सर्वे हि देहगतं कार्य बुद्धिकर्तव्यमेव प्रायेण । मनः संकल्पविकल्पादिलक्षणं प्रग्रहं रशनां विद्धि । मनसा हि प्रगृहीतानि श्रोत्रादीनि करणानि प्रवर्तन्ते रशनयेवाश्वाः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि हयानाहू रथकल्पनाकुशलाः शरीररथाकर्षण- सामान्यात् । तेप्वेवेन्द्रियेपु हयत्वेन परिकल्पितेषु गोचरान्मार्गावपादी- विपयान्विद्धि । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियमनोभिः सहित संयुक्त. मात्मानं भोत्तेति संसारीत्याहुर्मनीपिणो विवकिनः । न हि केवलस्यात्मनो भोक्तृत्वमस्ति बुद्धयाद्युपाधिकृतमेव तस्य भोक्तृत्वम् । तथा च श्रुत्यन्तरं केवलस्यामोक्तृत्वमेव दर्शयति-ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादि । एवं च सति वश्यमाणरथकल्पनया वैष्णवस्य पदस्यात्मतया प्रतिपत्तिरुपपद्यते नान्यथा स्वभावानतिक्रमात् ॥ ४ ॥ तत्रैवं सति यस्तु बुद्धयाख्यः सारथिरविज्ञानवाननिपुणोऽविवेकी प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च भवति यथेतरो रथचर्यायामयुक्तेनाप्रगृहीतेनास: माहितेन मनसा प्रग्रहस्थानीयेन सदा युक्तो भवति तस्याकुशलस्याबुद्धि- [प्रकाशिका] राधिष्ठातारं रथिनं विद्धि । स्पष्टोऽर्थः । बुद्धिशाब्दिताध्यव- सायाधीनत्वादेहप्रवृत्तेस्तस्याः सारथित्वमिति भावः । प्रग्रहो रशना ॥३॥ स्पष्टोऽर्थः । तेविन्द्रियेषु हयत्वेन निरूपितेषु गोचरान्मार्गाच्छन्दा- दिविषयान्विद्धीत्यर्थः । रथसारधिहयप्रग्रहत्वेन निरूपितानां शरीरेंद्रियम- नोबुद्धीनामभावे रथित्वेन रूपितस्योदासीनस्याऽऽत्मनो गमनरूपलौकिक वैदिकक्रियाकर्तृत्वमेव नास्तीत्येतत्सुप्रसिद्धत्वेन दर्शयति । आत्मशब्दो देहपरः । मन.शव्दम्तु तत्कार्यबुद्धेरप्युपलक्षकः । पूर्वमन्त्रे युद्धेरपि सार- थित्वेन निर्दिष्टत्वात् । भोक्ता कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमानित्यर्थः । न हि केव- लम्यात्मनः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं वाऽम्तीति भावः ॥ ४ ॥ शरीरादे रथत्वादिरूपणस्य प्रयोजनमाह-लोके हि समीचीनसागधि- प्रग्रहवतोऽया वशीकृता भवन्ति । एवं सारथिप्रग्रहत्वेन रूपितयोर्विज्ञान- ·. ६३ माध्यद्वयोपेता ११३१ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदया इच सारथेः ॥ ६॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदा शुचिः। न स तत्पदमामोति ससारं चाधिगच्छति ।। ७ ।। 11 । यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमामोति यस्माद्यो न जायते ।। ८॥. विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । [शांकरभाष्यम् ] सारथेरिन्द्रियाण्यश्वस्थानीयान्यवश्यान्यशक्यनिवारणानि, दुष्टाधा अदान्ताचा इवतरसारथैर्भवन्ति ।। ५ ।। यस्तु पुनः पूर्वोक्तविपरीतः सारयिर्मवति विज्ञानवान्प्रगृहीतमनाः समा- हितचित्तः सदा तस्याश्वस्थानीयानीन्द्रियाणि प्रवर्तयितुं निवर्तयितुं वा शक्यानि वश्यानि दान्ताः सदावा इवेतरसारथे ॥ ६ ॥ तस्य पूर्वोक्तस्याविज्ञानवतोऽवुद्धिप्सारथेरिदं फलमांह-यस्त्वविज्ञानवा- न्भवति । अमनस्कोऽप्रगृहीतमनस्कः स तत एवाशुचिः सदैव । न स रथी तत्पूर्वोक्तमक्षरं यत्परं पदमाप्नोति तेन सारधिना । न केवलं कैवल्यं नामोक्ति संसारं च जन्ममरणलक्षणमधिगच्छति ॥ ७ ॥ यस्तु द्वितीयो विज्ञानवान्विज्ञानयत्सारथ्युपेतो रथी विद्वानित्येतत् । युक्तमनाः समनस्कः स तत एव सदा शुचि. स तु तत्पदमामोति । यस्मा- दामात्पदादप्रच्युतः सन्भूयः पुनर्न जायते संसारे ॥८॥ किं तत्पदमित्याह-विज्ञानप्तारधिर्यस्तु यो विवेकबुद्धिसारथिः पूर्वोक्तो मनःप्रमहवान्प्रगृहीतमनाः समाहितचित्तः सशुचिर्नरो विद्वान्सोऽध्वनः संसारगतेः पारं परमेवाधिगन्तव्यमित्येतदानोति मुच्यते मर्मसंसारबन्धनैः । तद्विष्णोापनशीलस्य ब्रह्मणः परमात्मनो वासुदेवान्यस्य. परम [प्रकाशिका ] मनसोः सामीचीन्येऽश्वत्वेन रूपितानीन्द्रियाणि पश्यानि मयन्ति नान्यपेत्यर्थः ॥ ५ ॥ ६ ॥ यत्वेन रूपितानामिन्द्रियाणां वशीकरणतदभावयोः प्रयोजनं दर्शयति मन्नद्वयेन । अमनस्कोऽनिगृहीतमना अत एवाशुचिः सर्वदा विपरीतधि- ताप्रवणत्वादित्यर्थः । न केवलं निगमिपितमाप्त्यभावमा प्रत्युत गहनं संसारकान्तारमेव प्रापयतीत्यर्थः ॥ ७॥ ८ }} किं तत्पदमित्याकाक्षायां तत्पदं दर्शयन्नुपसंहरति समीचीनविज्ञानमन:- ·११३१९ काठकोपनिषत् . २४ . ler - सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ९॥ इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान्परः ॥१०॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। . पुरुषान्न पर किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ ११ ॥ [शांकरभाष्यम् ] प्रकृष्टं परं स्थानं सतत्त्वमित्येतद्यदसावाप्नोति विद्वान् ।।९। अधुना यत्पदं गन्तव्यं तस्येन्द्रियाणि - स्थूलान्यारम्य सूक्ष्मतारतम्यक मेण प्रत्यगात्मतयाधिगमः कर्तव्य इत्येवमर्थमिदमारभ्यते-स्थूलानि ताव दिन्द्रियाणि तानि येररात्मप्रकाशनायारब्धानि तेभ्य इन्द्रियेभ्यः स्वकार्ये भ्यस्ते परा ह्याः सूदमा महान्तश्च प्रत्यगात्मभूताश्च । तेम्योऽप्यर्थेभ्यश्च परं सूक्ष्मतरं महत्प्रत्यगात्मभूतं च मनः । मनःशब्दवाच्यं मनस आरम्भक- त्वान्मनसोऽपि परी सूक्ष्मतरा महत्तरा प्रत्यगात्मभूता च बुद्धिशब्दवाच्य- मध्यवसायाद्यारम्भकं भूतसूक्ष्मम् । बुद्धरात्मा सर्वप्राणिबुद्धीनां प्रत्यगात्म- भूतत्वादात्मा महान्सर्वमहत्त्वादव्यत्वाद्यत्प्रथमं जातं हैरण्यगर्भ तत्वं बोधा. बोधात्मकं महानात्मा बुद्धेः पर इत्युच्यते ॥ १० ॥ महतोऽपि परं सूक्ष्मतरं प्रत्यगात्मभूतं सर्वमहत्तरं चाव्यक्तं सर्वस्य जगतो वीजभूतमव्याकृतनामरूपसतत्त्वं सर्वकार्यकारणशक्तिसमाहाररूप- मव्यक्ताव्याकृताकाशादिनामवाच्यं परमात्मन्योतमोतमावेन समाश्रितं वट- कणिकायामिव वटवृक्षशक्तिः । तस्मादव्यक्तात्परः सूक्ष्मतरः सर्वकारण- कारणत्वात्प्रत्यगात्मत्वाच्च महाश्व, अत एव पुरुषः सर्वपूरणात् । ततोऽ: न्यस्य परस्य प्रसई निवारयन्नाह-पुरुषान परं किंचिदिति । यस्मानास्ति पुरुषाच्चिन्मानधनात्परं किंचिदपि वस्त्वन्तरं तस्मात्सूक्ष्मत्वमहत्त्वप्रत्य- 'गात्मत्वानां सा काठा निष्ठा पर्यवसानम् । अत्र हीन्द्रियेभ्य आरंम्य सूक्ष्म- स्वादिपरिसमाधिः । अत एव च गन्तॄणां सर्वगतिमतां संसारिणां परा प्रकृष्टा गतिः । यद्दत्वा न निवर्तन्ते भ. गी. ११।६इति स्मृतेः ॥११॥ [प्रकाशिका ] शाली संसाराध्वपारभूतं परमात्मस्वरूपं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥९॥ वंशीकार्यत्वाय रथादिरुपितेषु शरीरादिषु यानि येम्यो वशीकार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्ते । अस्य मन्त्रद्वयस्यार्थो भगवता भाप्यकृतानुमानि- काधिकरणे ७० सू० १।४।१ उक्तः । इत्यं हि तत्र भाप्यम् । तेषु स्थादिरूपितशरीरादिषु यानि येभ्यो वशीकार्यतायां प्रधानानि तान्युच्यन्त + ·भाष्यद्वयोपेता एप सर्वेषु भूतेषु गृढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वत्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥ [शांकरभाष्यम्ननु गतिश्चेदागत्यापि भवितव्यं कथं यस्माद्भूयो न जायत इति। नैप दोपः । सर्वस्य प्रत्यगात्मत्वादवगतिरेव गतिरित्युपचर्यते। प्रत्यगात्मत्वं च [प्रकाशिका] इन्द्रियेभ्यः परा इत्यादिना । तत्र हयत्वेन रूपितेम्य इन्द्रियेभ्यो गोचरत्वेन रूपिता विपया वशीकार्यत्वे परा; । वश्यन्द्रियस्यापि विषयसंनिधा- विन्द्रियाणां दुर्निग्रहत्वात् । तेभ्योऽपि परं परमहरूपितं मनः । मनसि विषय : प्रवणे विपयासंनिधानस्याप्यकिंचित्करत्वात् । तस्मादपि सारथित्वरूपिता : बुद्धिः परा । तस्या अपि रथित्वेन रूपित आत्मा कर्तृत्वेन प्राधान्यात्परः। सर्वस्यात्मेच्छायत्तत्वात् । आत्मैव महानिति च विशेप्यते । तस्मादपि रथरूपितं शरीरं परम् । तदायत्तत्वाज्जीवस्य सकलपुरुषार्थसाधनवृत्तीनाम् । तस्मादपि परः सर्वान्तरात्मभूतोऽन्तर्याम्यध्वनः पारभूतः परमपुरुषो यथो- तस्यात्मपर्यन्तस्य तत्संकल्पायत्तप्रवृत्तित्वात् । स खल्वन्तर्यामितयोपाप्तक- स्यापि प्रयोनकः । “परात्तु तच्छुतेः" ब्र० सू० २।३।४१ इति हि जीवा- त्मनः कर्तृत्वं परमपुरुषायत्तमिति वक्ष्यते । वशीकार्योपाप्सननिर्वृन्युपायकाठा- भूतः परमप्राप्यश्च स एव । तदिदमुच्यते " पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः" इति । तथा चान्तर्यामिब्राह्मणे " य आत्मनि तिछन् " वृ० माध्य० २१७।३० इत्यादिभिः सर्व साक्षात्कुर्वन्सर्व नियमयतीत्युक्त्वा नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेति नियन्वन्तरं निपिध्यते । भगवद्गीतासु च । "अधि. ठांने तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पश्चमम् ॥" म. गी. १८।१४ इति । दैवमत्र · पुरुषोत्तम एव "सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृति नमपोहनं च" भ. गी.१५/१५ इति वचनात् । तस्य च वशीकरणं तच्छरणागतिरेव । यथाऽऽह- ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया' म.गी. १८१६१ तमेव शरणं गच्छ भ. गी. १८१६२ इति । तदेवमात्मानं रथिनं विद्धीत्यादिना रथ्यादिरूपकविन्यस्ता इन्द्रियादय इन्द्रियेभ्यः परा पर्था इत्यत्र स्वशब्दैरेव प्रत्यभिज्ञायन्ते न रथरूपित शरीरमिति परिशेपात्तदव्यक्तशब्देनोच्यत इति भापितम् ॥ १० ॥११॥ सर्वेषु भूतेप्वात्मतया वर्तमानोऽसौ गुणत्रयमायातिरोहितत्वेनानितंबा- हान्तःकरणानां न यथावत्प्रकाशते। अग्र्ययकाम्ययुक्तया बाह्याभ्यन्तरव्यापार- + ·राश१३ काटकोपनिषद् यच्छेवाङ्मनसी प्राजस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि । शांकरभाष्यम् ] दर्शितमिन्द्रियमनोबुद्धिपरत्वेन । यो हि गन्ता सोऽगतमप्रत्य- ग्रूपं गच्छत्यनात्मभूतं न विपर्ययेण । तया च श्रुतिः-"अनध्वगा अध्वसु पारयि- प्णवः " इत्याद्या । तथा च दर्शयति प्रत्यगात्मत्वं सर्वस्य । एप पुरुषः सर्वेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु भूतेषु गृहः संवृतो दर्शनश्रवणादिकर्माविद्यामाया- छन्नोऽत एवात्मा न प्रकारात आत्मत्वेन कस्यचित् । अहो अतिगम्भीर दुरवगाह्या विचिता माया चेयं यदयं सदी जन्तुः परमार्थतः परमार्थसत- त्वोऽप्येवं बोध्यमानोऽहं परमात्मेति न गृह्णात्यनात्मानं देहन्द्रियादिसंघात- मात्मनो दृश्यमानमपि घटादिवदात्मत्वेनाहममुष्य पुत्र इत्यनुच्यमानोऽपि. गृह्णाति । नूनं परस्येव मायया मोमुद्यमानः सर्वो लोको बंभ्रमीति । तया च स्मरणम्--" नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ॥ " भ. गी ७।२५. इत्यादि । ननु विरुद्धमिदमुच्यते मत्वा धीरो न शोचति न प्रका- शत इति च नैतदेवम् । असंस्कृतबुद्धेरविजेयत्वान्न प्रकाशत इत्युक्तम् । दृश्यते तु संस्कृतयाय्ययाग्रमिवाग्र्या तयैकाग्रतयोपेतयेत्येतत्सूक्ष्मया सूक्ष्म- वस्तुनिरूपणपरया । कैः । मूक्ष्मदर्शिभिरिन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यादि- प्रकारेण सूक्ष्मतापारम्पर्यदर्शनेन परं सूक्ष्मं द्रष्टुं शीलं येषां ते सूक्ष्मदर्शि- नस्तैः सूक्ष्मदर्शिभिः पण्डितैरित्येतत् ॥ १२ ॥ तत्प्रतिपत्त्युपायमाह-यच्छेन्नियच्छेदुपसंहरेत्प्राज्ञो विवेकी । किम् । वाग्वाचम् । वागतोपलक्षणार्था सर्वेपामिन्द्रियाणाम् । क । मनसी मनसीति च्छान्दसं दैर्घ्यम् । तत्त्व मनो यच्छेज्ज्ञाने प्रकाशस्वरूपे बुद्धावात्मनि । बुद्धिर्हि मनआदिकरणान्याप्नोतीत्यात्मा प्रत्यक्तेपाम् । ज्ञानं बुद्धिमात्मनि प्रकाशिका रहितया सूक्ष्मार्थविवेचनशक्तया सूक्ष्मदर्शनशीलैश्यत इत्यर्थः१२ बाह्याभ्यन्तरकरणव्यापारराहित्यप्रकारमध्यात्मयोगाधिगमेनेति निर्दिष्ट- जीवस्वरूपज्ञानप्रकारं दर्शयति । यच्छेद्वाड्मनसी प्रान इत्यादिना । इमं मन्त्रं प्रस्त्युत्येत्थं हि भाप्यकृता यादिरूपितानामिन्द्रियादीनां वशी- करणप्रकारोऽयमुच्यते वाचं मनसि नियच्छेत् । वाक्पूर्वकाणि कर्मेन्द्रि- याणि ज्ञानेन्द्रियाणि च मनसि नियच्छेदित्यर्थः । वाक्शब्दे द्वितीयायाः "मुपां सुलु' पा. सू. ७१॥३९ इत्यादिना लुक् । मनसी इति सप्तम्या छान्दसो दीर्घः । तन्मनो बुद्धौ नियच्छेत् । ज्ञानशब्देनात्र पूर्वोक्ता बुद्धि- रभिधीयते । ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यौ आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने - ·। माप्युट्ठयोपेता १॥३॥१३ ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥ १३ ॥ (शांकरभाष्यम् ]महति प्रथमने नियच्छेत् । प्रथमजवत्स्वच्छम्वभावकमात्मनो विज्ञानमापादयेदित्यर्थः। तं च महान्तमात्मानं यच्छेच्छान्ते सर्वविशेषप्रत्य- स्तमितरूपेऽविक्रिये सर्वान्तरे सर्ववुद्धिप्रत्ययसाक्षिणि मुख्य आत्मनि ॥१३॥ [प्रकाशिका] नियच्छेदित्यर्थः । वुद्धिं कर्तरि महत्यात्मनि नियच्छेत् । इति तं कर्तारं परस्मिन्ब्रह्मणि सर्वान्तर्यामिणि नियच्छेत् । व्यत्ययेन तदिति नपुंसकलि- झंता । एवंभूतेन रथिना वैष्णवं पदं गन्तव्यमित्यर्थ इति भापितम् । विवृतं च श्रुतप्रकाशिकायाम् । वाचो मनसि नियमनं मनोऽननुगुणप्रवृत्ति- मुख्यापादनम् । मनसो बुद्धौ नियमनं व्यवसायानुगुणप्रवृत्तितापादनम् । बुद्धिश्चार्येषु हेयताध्यवसायरूपा तस्या बुद्धेरात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविपयत्वापादनम् । शान्ते स्वत ऊर्मि- पटकप्रतिभटे शान्त आत्मनि महत आत्मनो जीवस्य नियमनं नाम .तच्छे- पतामतिपत्तिरिति । आत्मशब्दस्य पुंलिङ्गतच्छब्देन निर्देष्टव्ये छान्दसत्वा- ल्लिङ्गव्यत्ययः । ननु भाप्ये ज्ञान आत्मनीति व्यधिकरणे सप्तम्यो । आत्मनि वर्तमाने ज्ञाने नियच्छेदित्यर्थ इत्युक्तिरयुक्ता । अव्यावर्तकत्वादात्मनि वर्त- माने इति विशेषणस्याऽऽत्मन्यवर्तमानज्ञानस्यैवाभावात् । न च तद्यच्छेज्ज्ञान इत्येतावत्युक्त आत्मरूपज्ञानभ्रान्तिः स्यात् अतो ज्ञान आत्मनीत्युक्तमिति वक्तुं शक्यम् । तथा सति तस्या एव भ्रान्तेः सामानाधिकरण्ययोजनया दृढ़ीकरणप्रसङ्गात् । न ह्यात्मनीत्यनेनात्मभ्रान्तियुदस्यते । न चात्मनि वर्तमान इति भाप्यस्यात्मनि विषयविपयिभावलक्षणसंबन्धेन वर्तमान इत्यर्थः । आत्मविषयकज्ञान इति यावत् । अतो व्यावर्तकतया न वैयर्थ्य- दोप इति वाच्यम् । तथा सति ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेदित्यस्य वैय- ापातात् । तदर्थस्यापि तेनैव सिद्धेरिति चेदुच्यते । अयमभिप्रायो माप्यकारस्य तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनीत्यत्रात्मनीति विषयसप्तमी तच्चा- त्मविषयकं ' ज्ञानमात्मोपादेयस्तदतिरिक्ता अर्था हेया इत्येवंरूपम् । तच्नार्थेषु हेयताध्यवसायरूपा वुद्धिरिति श्रुतप्रकाशिकायां व्यक्तम् । अस्य चामानात्मविषयकाहेपहेयताध्यवसायरूपस्य ज्ञानस्य महत्यात्मनि नियमनं नाम स एवोपादेयतया साक्षात्कार्य इत्येतदर्थविषयत्वापादन मिति तत्रैव श्रुतप्रकाशिकायामुक्तत्वात् । वाक्यद्वयन्यांपि सप्रयोनननया तदुक्त- वैयर्यशद्वानवकाश इति ॥ १३ ॥ का.-८ ·११।१४ काठोपनिपत् उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्नियोधत । क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्ग पयस्तत्कवयो वदन्ति ॥१४॥ अशब्दमम्पर्शमरूपमव्यय तथारस नित्यमगन्यवच यत् । अनाद्यनन्तं मरत परंध्रुवं निचाग्य तन्मृत्युमुखात्ममुन्यते ॥१५॥ [शाकरभाष्यम् एव पुरष आत्मनि सवै प्रविलाप्य नामरूपफर्मत्रय यन्मिथ्या ज्ञानविजृम्भित क्रियाकारकफललक्षण म्वात्मयाथात्म्यज्ञानेन मरीच्युदकरज्जु सर्पगगनमलानीव मरीचिरज्नुगगनम्वरूपदर्शनेनेव म्बम्ध प्रशान्तात्मा कृत कृत्यो मवति यतोऽतस्तद्दर्शनार्थमनायविद्यामसुप्ता उत्तिष्ठत हे जन्तव आत्म ज्ञानाभिमुखा भवत, जाग्रताज्ञाननिद्राया घोररूपाया सर्वानर्थवीजभूताया क्षय कुरुत । क्थम् । प्राप्योपगम्य वरान्प्रकृष्टानाचार्यास्तद्विदस्तदुपदिष्ट सर्वान्तरमात्मानममम्मीति निवोवतावगच्छत । न ह्युपेक्षितन्यमिति श्रुति रनुक्मयाह मातृवत् । अतिसूक्ष्मद्धिविषयत्वाज्ज्ञेयम्य रिमिव सूक्ष्मबुद्धि रित्युच्यते । सुरस्य धाराय निशिता तीक्ष्णीकृता दुरत्यया दु खैनात्ययो यम्या सा दुरत्यया । यथा सा पद्भ्या दुर्गमनीया तथा दुर्गे दु सपाद्य मित्येतत्पथ पन्थान तत्त्वज्ञानलक्षण मार्ग कवयो मेधाविनो वदन्ति । ज्ञेयस्यातिसूक्ष्मत्वात्तद्विपयम्य ज्ञानमार्गम्य दु सपाद्यत्वं वदन्तीत्यभिप्राय १४ तत्कथमतिसूक्ष्मत्व ज्ञेयम्येत्युच्यते । स्थूला तावदिय मेदिनी शब्द [ प्रकाशिका ] एव वशीकरणप्रकारमुपदिश्चाधिकारिपुस्पानभिमुखी करोति-आत्मज्ञानाभिमुखा भवताज्ञाननिद्राया क्षय कुरत । वरा श्रेष्ठा नाचार्यानुपसगम्यात्मतत्त्व निबोधत । यद्वे पासिताद्भगवतो नाविभ्यो वा देवतापारमा-१ च यथावद्वेत्म्यते भदानित्येवरूपान्वरान्प्राप्य ज्ञेयतात्मतत्व निबोधत नोटासितव्यमिति भाव ।ज्ञानिनस्तदात्मतत्त्व दुर्गम पन्थान वर्ण यन्ति तत्कस्य हेतो । यत आत्मतत्त्व क्षुरस्यायुधविशेषम्य धाराम निशिता तीक्ष्णा दुरत्ययाऽनतिक्रमणीया । तीक्ष्णभुराने सचरत पुसो यथा कियत्यप्यनवधान आत्मनाशो भवति । एवमिहात्मस्वरूपावगति दशाया स्वरूपेऽप्यनवधानापराध आत्मनाशो भवतीति भाव ॥१४॥ उपसहरति- अत्र नित्यमित्येतशब्दमित्यादौ प्रत्येक सबभ्यते । अशब्दत्वादिवशादेव काल्पव्ययम् । अथवापचयशूयमित्यर्थ । महत इत्यनेनात्मनि महति नियच्छेदिति पूर्वमन्ननिर्दिष्टौ जीवो गृह्यते । ध्रुव स्थिर निचाय्य दृष्ट्वा दर्शनसमानाकारोपासनेन विषयी कृत्येत्यर्थ ।

·1 ५९ भाष्यद्वयोपेता १।३।१६ नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युमोक्त सनातनम् । उक्त्वा श्रुत्वा च.मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥ १६ ॥ य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्रह्मभंसदि । मयतः श्राद्भकाले वा तदानन्त्याय कल्पते-तदानन्त्याय कल्लत इति ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया यल्ली समाप्ता ॥ ३ ॥ [शांकरभाष्यम् ] स्पर्शरूपरसगन्धोपचिता सर्वेन्द्रियविषयभूता तथा शरीरम् । तत्रेकैकगुणापकर्षण गन्धादीनां सूक्ष्मत्वमहत्त्वविशुद्धत्यनित्यत्वादितारतम्यं दृष्टमवादिपु यावदाकाशमिति ते गन्धादयः सर्व एव स्थूलत्वाद्विकाराः शब्दान्ता यत्र न सन्ति किमुतस्य सूक्ष्मत्यादिनिरतिशयत्वं वक्तव्यमित्येतदर्शयति श्रुति:- अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्यवच्च यत् । एतयाख्यातं ब्रह्माव्ययम् । यद्धि शब्दादिमत्तधेतीदं त्वशब्दादिमत्त्वाव्ययं न व्येति न क्षीयते । अत एव च नित्यं यद्धि न्येति तदनित्यमिदं तु न त्यतो नित्यम् । इतश्च नित्यमनाद्यविद्यमान आदिः कारणमम्य तदिदमनादि । ययादिमत्कार्यत्वादनित्यं कारणे प्रलीयते यथा पृथिव्यादि । इदं तु सर्व कारणत्वादकार्यमकार्यत्वान्नित्यं न तम्य कारणमस्ति यस्मिन्प्रलीयते । तथानन्तमविद्यमानोऽन्तः कार्यमस्य तदनन्तम् । यथा कदल्यादेः फलादि- कार्योत्पादनेनाप्यनित्यत्वं दृष्टं न च तथाप्यन्तवत्त्वं ब्रह्मणोऽतोऽपि नित्यम् । महतो महत्तत्त्वाचुद्ध्याख्यात्परं विलक्षणं नित्यविज्ञप्तिस्वरूप- स्वात्सर्वसाक्षि हि सर्वभूतात्मत्याद्ब्रह्म । उक्तं खेप सर्वेषु भूतेप्वित्यादि । ध्रुवं चं कूटस्थ नित्यं न पृथिव्यादिवदापेक्षिक नित्यत्वम् । तदेवंभूत ब्रह्मा- त्मानं निचाय्यावगम्य तमात्मानं मृत्युमुखान्मृत्युगोचरादविद्याकामकर्म- लक्षणात्प्रमुच्यते वियुज्यते ॥ १५ ॥ प्रस्तुतविज्ञानस्तुत्यर्थमाह श्रुतिः-नाचिकेतं ननिकेतसा प्राप्तं नाचि. केतं प्रोक्तं मृत्युप्रोक्तमिदमाख्यानमुपास्त्यानं वल्लीत्रयलक्षणं सना- तनं चिरंतनं वैदिकत्वादुक्त्वा ब्राह्मणेभ्यः श्रुत्वाचार्येभ्यो मेधावी ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तस्मिन्महीयत आत्मभूत उपास्यो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ यः कश्चिदिमं ग्रन्यं परमं प्रकृष्टं गुह्यं गोप्यं श्रावयेद्ग्रन्थतोऽर्थतश्च {प्रकाशिका] मृत्युमुखादिति भीषणात्संसारादित्यर्थः ॥१५॥ नचिकेतसा प्राप्त नाचिकेतम् । मृत्युप्रोक्तं मृत्योः प्रवक्तृत्वमेव न स्ततन्त्रव- मृत्युना ·२०११ १ काठकोपनिषद् पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षवात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छंन् ॥ १ ॥ [शांकरभाप्यम् ] ब्राह्मणानां संसदि ब्रह्मसंसदि प्रयतः शुचिर्भूत्वा श्राद्धकाले वा श्रावयेद्भुञ्जानानां तच्याद्धमस्यानन्त्यायानन्तफलाय कल्पते संपद्यते । द्विवचनमभ्यायपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ इति काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीयवल्लीमाप्यं समाप्तम् ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य- श्रीमदाचार्यश्रीशङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः समाः ॥१॥ एप सर्वेषु भुतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वत्र्यया बुद्धयेत्युक्तम्। कः पुनः प्रतिबन्धोऽध्याया बुद्धयेन तदभावादात्मा न दृश्यत इति तद्दर्शन- कारणप्रदर्शनार्था वल्ल्यारभ्यते । विज्ञाते हि श्रेयःप्रतिबन्धकारणे तदप- नयनाय यत्न आरव्युं शक्यते नान्योति-पराश्चि परागचन्ति गच्छन्तीति खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रांदीनीन्द्रियाणि खानीत्युच्यन्ते । तानि परा. च्येव शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते यस्मादेवंस्वभावकानि तानि व्यतृ- गद्विसितवान्हननं कृतवानित्यर्थः । कोऽसौ । स्वयंभू : परमेश्वरः स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात्पराड्पराग्रूपाननात्मभूता- शब्दादीपश्यत्युपुलभत उपधा नान्तरात्मन्नान्तरात्मानमित्यर्थः । एवं. स्वभावेऽपि सति ले कस्य कश्चिनद्याः प्रतियोतःप्रवर्तनमिव धीरो धीमा- विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्याचासावात्मा घेति प्रत्यगात्मा । प्रतीच्येवात्म- शब्दो रूतो लोके नान्यम्मिन् । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि तत्रैवात्मशब्दो वर्तते । [प्रकाशिका] क्तृत्वम् अत एव सनातनम् । अपौसेयत्वात्प्रवाहरूपेण नित्य मित्यर्थः । स्पष्टोऽर्थः । ब्रह्मसंसदि ब्राह्मणसमाने । प्रयतः शुद्धः ॥ १७॥ , तृतीया वल्ली समाठा ॥ उत्तिष्ठत मानतेति प्रोत्साहनेऽप्यात्मम्वरूपपिमुखा-पश्यन्शोचति । खानीन्द्रियाणि पराश्चि पराडचन्ति पराश्चि परप्रकाशकानि न त्वात्म- प्रकाशकानि । तत्र हेतुं वदन्शोचति । व्यतृणत्स्वयंभूः स्वतन्त्र ईभर इमानि सानि हिसितवान् । तृह हिंसायामिति धातुः । यद्वा धातूनामने कार्थत्वात् । परार्थप्रकाशकानीन्द्रियानि सृष्टवानित्यर्थः । पराक्पराच इति यात् । पराप्यूशननात्मभूतान्पश्यन्त्युपलभन्ते । अन्तरात्मानं नेत्यर्थः । ।

·माप्यद्वयोपेता,
२११२
पराचः कामाननुयन्ति बालास्तै मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अय धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमधुचैप्विहन प्रार्थयन्ते ॥२॥
[शांकरमाप्यम् ]" यच्चानोति यदादत्त यच्चाति विपयानिह ।
यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते " ॥
इत्यात्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावमैतदपश्य- ,
त्पश्यतीत्यर्थः । छन्दसि कालानियमात् कयं पश्यतीत्युच्यते-आवृत्तचक्षु-
रावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुः श्रोत्रादिकमिन्द्रियनातमशेषविपयाद्यस्य स आवृत्त
' चक्षुः स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति । न हि बाह्यविपयालोचन-
परत्वं प्रत्यगात्मेतणं चैकस्य संभवति । किमर्य पुनरित्यं महता प्रयासेन
स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यतीत्युच्यते--अमृतत्य-
ममरणधर्मत्वं नित्यस्वभावतामिच्छन्नात्मन इत्यर्थः ॥ १॥
यत्तावत्स्वाभाविकं परागेवानात्मदर्शनं तदात्मदर्शनम्य प्रतिवन्धकारण-
मविद्या तत्प्रतिकूलत्वाद्या च , परावेवाविद्योपप्रदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु मोगेपु
तृप्णा ताम्यामविद्यातृप्णाभ्यां प्रतिवद्धात्मदर्शनाः पराचो वहिर्गतानेव
कामान्काम्यान्विषयाननुयन्ति अनुगच्छन्ति वाला अल्पप्रज्ञाम्ते तेन कार-
णेन मृत्योरविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य
सर्वतो व्यासस्य पाशं पाश्यते वध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रियादिसंयोगवि.
योगलसणम् । अनवरतनन्ममरणजर रोगायनेकानर्थत्रात प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः ।
[ प्रकाशिका ] यद्वा पराड्पराङ्मुख नि मूत्वा विषयानेव पश्यन्तीत्यथः ।
पराद्पश्यतीति पाठे लोकाभिप्रायमेकवचनम् । इदृशेऽपि लोकम्वभावे नद्याः
प्रतिस्रोतःप्रवृत्त इव कश्चित्पुरुपौरेयः प्रत्यगात्मप्रवणोऽप्यस्तीत्याह-प्रत्यञ्च-
मात्मानं पश्यतीत्यर्थः । छान्दसं परस्मैपदम् । अत एव वर्तमानार्थे रड्ड-
पपत्तिश्च । चक्षुःशब्द इन्द्रियमात्रपरः स्वस्वविषयव्यावृत्तेन्द्रियो मुमुक्षुरि-
त्यर्थः ॥ १ ॥
अल्पप्रज्ञा वाद्यान्काम्यमानान्विषयानेवावगच्छन्ति विस्तीर्णस्य संसा-
रस्य बन्धनं यान्तीत्यर्थः । यद्वा विततस्यं सर्वत्राप्रतिहताज्ञस्य मृत्योर्य-
मत्य पाशं यान्तीत्यर्थः । अथशब्दः प्रकृतविपयार्थान्तरपरिग्रहे । धीमन्तः .
प्रत्यगात्मन्येव ध्रुवममृतत्वं विदित्वेह संसारमण्डले ध्रुवेषु पदार्थेषु कमपि
न मार्थयन्ते प्रत्यक्त्त्वज्ञस्य : सर्व निहासितव्यमिति भावः । परात्मनः
सर्वनीवगताहंतास्पदत्वेन मुख्याहमर्थत्वात्प्रत्यक्त्वमस्तीति द्रष्टव्यम् ॥२॥

·। काठकोपनिषत् येत रूपं र गन्धं शब्दान्स्पर्शाश्व मैथुनान् । एतेनैव विजानाति फिमत्र परिशिप्यते । एनटे. तत् ॥३॥ स्वमान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यति । [शांकरभाष्यम् ] यत एवमथ तस्माद्धीरा विवकिनः प्रत्यगात्मस्वरूपावस्था- नलक्षणममृतत्वं ध्रुवं विदित्वा । देवाद्यमृतत्वं ह्यध्रुवमिदं तु प्रत्यगात्मस्वरू- पावस्थानलक्षणं " न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् " वृ० ४।४।२३ इति ध्रुवम् । तदेवंभूतं कूटस्थमविचाल्यममृतत्वं विदित्वाध्रुवेषु सर्वपदार्थेप्वनित्येषु निर्धाय ब्राह्मणा इह संसारेऽनर्थप्राये न प्रार्थयन्ते किंचिदपि प्रत्यगात्मदर्श- नप्रतिकूलत्वात् पुत्रवित्तलोकैपणाम्यो व्युत्तिष्ठन्त्येवेत्यर्थः ॥ २ ॥ यद्वितानान्न किंचिदन्यत्प्रार्थयन्ते, ब्राह्मणाः कथं तदधिगम इति । उच्यते--येन विज्ञानस्वभावेनात्मना रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पीश्च मैयु. नान्मैथुननिमित्तान्सुखप्रत्ययान्विजानाति विस्पष्टं जानाति सर्वो लोकः । ननु नैवं प्रसिद्धिलॊकस्यात्मना देहादिविलक्षणेनाहं विनानामीति । देहादिसं- धातोऽहं विजानामीति तु सर्वो लोकोऽवगच्छति । न त्वेवम् । देहादि- संघातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषाद्विज्ञेयत्वविशेषाच न युक्तं विज्ञात- त्वम् । यदि हि देहादिसंघातो रूपाधात्मकः सनरूपादीन्विजानीयाहाह्या अपि रूपादयोऽन्योन्य स्वं स्वं रूपं च विजानीयुः । न चैतदस्ति । तस्मा- देहादिलक्षणाश्च रूपादीनेतेनैव देहादिव्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वभावेनात्मना विजानाति लोकः । यथा येन लोहो दहति सोऽग्निरिति तद्वत् । आत्मनोऽ- विज्ञेयं किमत्रास्मॅिल्लोके परिशिप्यते न किंचित्परिशिप्यते । सर्वमेव त्वा. मना विज्ञेयम् । यस्यात्मनोऽविज्ञेयं न किंचित्परिशिप्यते स आत्मा सर्वज्ञः । एतद्वै तत् । किं तद्यन्नचिकेतमा पृष्टं देवादिभिरपि विचिकित्सित धर्मादिभ्योऽन्यद्विष्णोः परमं पदं यस्मात्परं नास्ति तद्वा एतदधिगतमित्यर्थः। ३ 'अतिसूक्ष्मत्वादुर्विज्ञेयमिति मत्वैतमेवार्थ पुनः पुनराह-स्वप्नान्तं स्वप्न [प्रकाशिका ] मैथुनानिमथुननिमित्तकसुखविशेपानित्यर्थः । निःशेष येनैव साधनेन जानातीत्यर्थः । तदेवा-ज्योतिपा ज्योतिः" वृ० ४।४।१६ इति रूपादिप्रकाशकानामिन्द्रियाणां तदनुगृहीतानामेव कार्यमनकत्वादिति भावः। तत्पूर्व प्राप्यतया निर्दिष्ट्र विष्णोः परमं.. पद्गम् ।. प्रतः, एतदेतत्मात्त्रप्त तिपाद्यात्मस्वरूपमेवेत्यर्थः ॥ ३ ॥ सकलं स्वामप्रपञ्चं जाग्रत्प्रपञ्चं च मनआदीन्द्रियभावमापन्नेन येन परमा. ।

·माप्ययोपेता २॥१॥४ - महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ य इमं मध्वदं. वेद आत्मानं जीवमान्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ ५ ॥ । य: पूर्व तपसो जातमुद्यः पूर्वमजायत ।। [ शांकरभाष्यम् ] मध्यं स्वप्नविज्ञेयमित्यर्थः । तथा नागरितान्तं जाग- रितमध्यं जागरितविज्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनात्मनानुपश्यति लोक इति सर्वं पूर्ववत् । तं महान्तं विभुमात्मानं मत्वावगम्यात्ममावेन साक्षादहमस्मि परमात्मेति धीरो न शोचति ॥ ४ ॥ किंच-यः कश्चिदिम मध्वदं कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयि- तारमात्मानं वेद विज्ञानात्यन्तिकादन्ति के समीप ईशानमीशितारं भूतभव्य- स्य कालत्रयस्य ततस्तद्विज्ञानादूर्ध्वमात्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुमि- । च्छत्यमयप्राप्तत्वात् । यावाद्ध भयमध्यम्योऽनित्यमात्मानं मन्यते तावद्गो- पायितुमिच्छत्यात्मनः। यदा तु नित्यमद्वैतमात्मानं विनानाति तदा किं कः कुतो वा गोपायितुमिच्छेदेतद्वै तदिति पूर्ववत् ॥ ५ ॥ यः प्रत्यगात्मेश्वरमावेन निर्दिष्टः स सर्वात्मेत्येतद्दर्शयति- यः कश्चि- न्मुमुक्षुः पूर्व प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणाद्ब्रह्मण इत्येतज्जातमुत्पन्न हिरण्य- गर्मम् । किमपेक्ष्य पूर्वमित्याह-अभ्यः पूर्वमप्सहितेभ्यः पञ्चभूतेम्यो न केवलाम्योऽभ्य इत्यभिप्रायः । अनायतोत्पनो यस्तं प्रथमनं देवादि- [प्रकाशिका] त्मना लोकः पश्यतीत्यर्थः । तमिति शेषः । उक्तोऽर्थः ॥४॥ इदमिति लिङ्गव्यत्ययश्चान्दतः । इमं मध्वदमृतं पिबन्ताविति निर्दिष्टं कर्मफलभोक्तारं जीवात्मानं गुहां प्रविष्टावित्युक्तरीत्या तम्यान्तिके काल- घयवर्तिचिदचिदीश्वरं च यो वेद त दुष्कृतकारिणमपि न निन्देदित्यर्थः । " गुप्तिज्किदम्यः सन् " पा सू. २।१।६ इत्यत्र जुगुप्साशब्दो निन्दा- र्थक उक्तः । " जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम्" वा. इति। तत इति पञ्चमी । एतद्वै तदिति पूर्ववत् ॥५॥ अप एव सप्सर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवमिं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥" इति स्मृत्युक्तरीत्याम्य उपादानेभ्यो न्यप्टिसृष्टेः पूर्व योऽनायत तं तपसः संकल्पमात्रादेव पूर्व नातम् । “ यो देवानां प्रथम पुरस्तात् " “ विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः " श्वे० ३ ॥ ४ ॥ हिरण्यगर्भ पश्यत जाय. ।

·१. २११६ काठकोपनिषत् गुहाँ प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥६॥ या माणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभिर्व्यजायत । एतदै तत् ॥ ७ ॥ अरण्योनिहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । (शाकरभाष्यम् ] शरीराण्युत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकाशं प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीनुपलभमानं भूतेभिभूतैः कार्यकारणलक्षणैः सह तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत य. पश्यतीत्येतत् । य एवं पश्यति स एतदेव पश्यति यत्तत्प्रकृतं ब्रह्म ॥६॥ किंच-या सर्वदेवतामयी सर्वदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्माद्ब्रह्मणः संभवति शब्दादीनामदनाददितिस्ता पूर्ववद्गुहां प्रविश्य 'तिष्ठन्तीमदितिम् । तामेव विशिनष्टि-~-या भूतेभिर्भूतः समन्विता व्यना. यतोत्पन्नेत्येतत् ॥७॥ किंच---योऽधियज्ञ उत्तराधरारण्योर्निहितः स्थितो जातवेदा अग्निः पुनः सर्वहविषा भोक्ताध्यात्मं च योगिभिर्गर्भ इव गर्भिणीभिरन्तर्वनीमि. रगर्हितानपानमोजनादिमा यथा गर्भः मुभृतः सुप्ठु सम्यग्भृतो लोक इथेत्य- मेवविभियोगिभिश्च सुभृत इत्येतत् । फिंच दिवे दिवेऽहन्यहनीड्यः स्तुत्यो [प्रकाशिका]मानम्" श्वे.४११२ इति श्रुत्युक्तरीत्या प्रथमं नातं गुहा प्रदिश्य तिष्ठन्तं हृदयगुहा प्रविश्य वर्तमानं भूतेभिर्भूतैदेहन्द्रियान्तःकरणादिभिरुपेतं चतुर्मुखमयं स लजगत्स्रष्टा स्यादिति कटाक्षेणैक्षतेत्यर्थः । उक्तोऽर्थः ॥६॥ अयं च मन्त्रो "गुहां प्रविष्टौ" व्र. सू. १।२।११ इति सूत्रे भगवता भाष्यकृता व्याख्यात. । इत्थं हि भाप्यकृता कर्मफलान्यत्तीत्यदिति व उच्यते । प्राणेन संभवति प्राणेन सह वर्तते । देवतामयीन्द्रियाधीनभोगा। गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती हृदयपुण्डरीकाहरवर्तिनी । भूतेभिळनायत पृथि- व्यादिभिर्भूतैः सहिता देवादिरूपेण विविधा जायत इति भापितम् । तत्तदा- त्मकमित्यर्थः । अत्रैव प्रकरणे "ब्रह्मनज्ञ देवमीड्यं विदित्वा ".का. १११॥१७इत्यत्र देवमित्यस्य परमात्मकमिति व्याख्यातत्वात् , "क्षेत्रहं चापि मां विद्धि" भ. गी. १३१२ इत्येतदुपबृंहणगीतावचनेऽपि मां मदात्मकमिति भाष्यकृतैव व्याख्यातत्वात् , अपृथक्सिद्धविशेषणवाचिशब्दस्य विशेप्य इवाप्स्यक्सिद्भविशेष्यवाचिशब्दम्यापि विशेषणे निरूढत्वात्तदात्मकमित्यर्थों युक्त इति द्रष्टव्यम् ॥ ७॥ अरण्योरघरोत्तरारप्यो, स्थितोऽगिन। गर्भिणीभिः पानभोजनादिना । . .

·- मायद्योपेता २०१८ दिवे दिव ईड्यो जागृवाहिविप्मद्भिर्मनुप्येभिरग्निः । एतद्वै तत्॥ यतयोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।। तं देवाः सर्वे अर्पितास्तदु नात्योते कश्चन । एतद्वै तत् ।। ९ ।। यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्यु- मामोति य इह नानेव पश्यति ॥ १० ॥ [शाकरभाष्यम् ] वन्द्यश्च कर्मिभिर्योगिभिश्चाध्वरे हृदये च जागृयद्भिर्जा- गरणशीलवन्दिरप्रमत्तरित्येतद्धविमद्भिराज्यादिमद्भिर्ष्यानभावनावद्भिश्च म- नुष्येभिर्मनुप्यैरग्निरेतद्वै तत्तदेव प्रकृतं ब्रह्म ॥ ८ ॥ किंच---यतश्च यस्मात्प्राणादुदेत्युत्तिष्ठति सूर्योऽस्तं निम्लोचनं यत्र य- स्मिन्नेव च प्राणेऽहन्यहनि गच्छति तं प्राणमात्मानं देवा अग्न्यादयोऽ- धिदैवं वागादयश्चाध्यात्म सर्वे विश्वेऽरा इव रथनाभावर्षिता संप्रवेशिताः स्थितिकाले । सोऽपि ब्रह्मैव । तदेतत्सर्वात्मकं ब्रह्म । तदु नात्येति नातीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति कश्चन कश्चिदपि । एतद्वै तत् ॥ ९॥ यद्ब्रह्मादिस्थावरान्तेपु वर्तमानं तत्तनुपाधित्वादब्रह्मवदयमासमान सप्ता- न्यत्परस्माद्ब्रह्मण इति मा भूकम्यचिदाशङ्केतीदमाह--यदेवेह कार्यकारणो. पाधिसमन्वितं संसारधर्मवदवभासमानमविवेकिना तदेव स्वात्मस्थममुत्र नित्य- विज्ञानघनस्वभाव सर्वसंसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । यच्चामुत्रामुग्मिन्नात्मनि स्थितं तदेवेह नामरूपकार्यकारणोपाधिमनु विभाव्यमानं नान्यत् । तत्रैवं सत्युपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणयाविद्यया मोहितः सन्य इह ब्रह्मण्यनाना- [प्रकाशिका ] सुभृतो गर्भ इव निहित इति पूर्वेणान्वय. । उदित्यवधारणे । अहन्यहनि जागरणशीलैरप्रमत्तै. स्तुत्य । आज्यादिहविःप्रदानप्रवृत्ती- विग्भिः स्तुत्योऽग्निः । अग्रनेताऽरण्योर्निहित इति योजना । एतदग्निस्वरूपं तत्पूर्वोक्तब्रह्मात्मकमित्यर्थः ॥ ८॥ यस्माद्रमाणः सकाशात्सूर्य उदेति यत्र च लयमेति देवाः सर्व तस्मि- नात्मनि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः । तत्सर्वात्मकं ब्रह्म कोऽपि नातिकामति छायावदन्तर्यामिणो दुर्लक्षुत्वादिति भावः । उक्तोऽर्थः ॥ ९ ॥ ननु परमात्मनः सर्वात्मत्वंन संभवति । अहमित्यहन्ताश्रयत्वेनानुसं- धीयमानो ह्यात्मा स चाहमिहयाम्मीति देशान्तरव्यावृत्ततयाऽनुसंघीयते तम्य कथं पर्वदेशकालवर्तिसर्वपदार्धात्मभूततत्त्वमित्याशङ्कयाह--यदेव पर- मात्मतत्त्वमत्र लोकेऽहमित्यनुसंघीयमानतयात्मभूनं तदेव लोकान्तरस्थाना- का.-९ ·२।१।११ काठकोपनिषत् मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति चिन ।। मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेच पश्यति ॥ ११ ॥ अङ्गुष्ठमानः पुरुषो मय आत्मनि तिष्ठति।। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजगुप्सते । एतद्वे तत् ॥ १२ ॥ [शाररमाप्यम् भूते परस्मादन्योऽह मत्तोऽन्यत्पर ब्रह्मति नानव भिन्नमिव पश्यत्युपलभते स मृत्योर्मरणान्मृत्यु मरण पुन पुनर्जन्ममरणभावमाप्नोति प्रतिपद्यते । तस्मात्तथा न पश्येत् । विज्ञानैकरस नैरन्तर्येणाशक्त्परिपूर्ण ब्रह्मैवाहमस्मीति पश्येदिति वाक्यार्थ ॥१०॥ प्रागेकत्वविज्ञानादाचार्यागमसस्कृतेन मनसेद ब्रह्मैकरसमाप्तव्यमात्मेव नान्यदस्तीति । आसे च नानात्वप्रत्युपम्यापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वादिह ब्रह्मणि नाना नास्ति विचनाणुमानमपि । यस्तु पुनरविद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चति नानेव पश्यति स मृत्योर्मृत्यु गच्छत्येव स्वल्पमपि भेदमध्यारोपय नित्यर्थ ॥११॥ पुनरपि तदेव प्रकृत ब्रह्माह-अङ्गुष्ठमानोऽडगुष्ठपरिमाण अगुष्ठप रिमाण हृदयपुण्डरीक तच्छिद्रवर्त्यन्त करणोपाधिरड्गुष्ठमात्रवशपर्वमध्यव य॑म्बरवत् । पुरुष पूर्णमनेन सर्वमिति । म य आत्मनि शरीरे तिष्ठति यस्तमात्मानमीशान भूतभन्यस्य विदित्वा न तत इत्यादि पूर्ववत् ।। १२ । [प्राशिका ] मप्याध्यात्मभूतमित्यर्थ । ततश्चात्मभेदो नाम्तीत्यर्थ । अयमभिप्राय । किं परमात्मतत्त्वविदामहमिहैवेति प्रतीति सर्वदेशकाल्व तिपदार्थात्मकत्वबाधक्तयोपन्यस्यत उत तद्रहितानाम् । नाद्य । तेषामह मिहैवेत्यादिप्रतीतेरेवाभावात् । प्रत्युताहम् मनुरभव सूर्यश्चेति सर्ववस्तुव तितयैवानुभवात् । न द्वितीय । अतत्त्वविदामहप्रतीतेर्जीवमात्रविपयत्वेन तन देशान्तरव्यावृत्तत्वप्रतीतेन्तदानीमप्रतीतपरमात्मनि सर्वदेशवर्तिपदार्थात्मत्व विरोधित्वाभावादिति । इह परमात्मनि भेदमिव य पश्यति स तु ससारा ससार प्राप्नोतीत्यर्थ ॥१०॥ नन्वस्माक सर्वात्मभूत परमात्मतत्त्व कुतो नोपलभ्यत इत्यत्राह- इदमात्मस्वरूप विशुद्धमनोग्राह्यमित्यर्थ । उक्तमेवार्थ दृढीकरणायाम्य स्यति । स्पष्टोऽर्थ ॥११॥ कालवयवर्तिनिखिलचेतनाचेतनेश्वर पुरप उपासक्शरीरेऽङ्गुष्ठपरि माण सन्नाम्ते । ततो भूतभव्येश्वरत्वादेव वात्सल्यातिशयाईहगतानपि -- ·६७ माप्यद्वयोपेता २।१।१२ [प्रकाशिका दोषान्मोग्यतया पश्यतीत्यर्थः। ननु "प्राणाधिपः संचरति स्वकर्म- मि"वे.९।७ “अड्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूप: " श्वे.५।८ "अडग्ठमात्रं पुरुष निश्चकर्ष यमो बलात्।" म. भा.क. इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्वड्गुष्ठमानत्वेन प्रीतपा- दितस्य जीवस्यैवास्मिन्मन्त्रे प्रतिपादनं किं न स्यात् । न च न तस्य भूतभव्येशान. स्वादीति वाच्यम् । प्रथमश्रुतजीवलिङ्गानुरोधेन चरमश्रुतभुतमव्येशानत्व- स्यापेक्षिकतया योजयितुं शक्यत्वादिति चेन्न । " शब्दादेव प्रमितः " न. सू. १।३।२४ इत्यधिकरण एवमेव पूर्वपक्षं कृत्वा हृदयावच्छेदनि- बन्धनाद्गुष्ठपरिमाणस्य परमात्मन्यपि संभवात् ॥ अष्ठमानः पुरुषोऽ- गुष्ठं च समाश्रितः ॥ १६॥३ इति तैत्तिरीयो । “ अड्गुष्ठमात्रः पुरुषो- ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः" इति ३११३ श्वेताश्वतरे चाड्- गुष्ठमात्रत्वस्य परमात्मन्यपि श्रवणात् । असंकुचितभूतभव्येशितृत्वस्यानन्य- पासिद्धब्रह्मलित्वादयं मन्त्रः परमात्मपर एवेति सिद्धान्तितत्वात् । यत्त्वत्र कैश्चिदुच्यते--अगुष्ठमात्रत्वं जीवलिट्नमेव । अथाप्यङ्गुष्ठमात्र पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठतांति पूर्वार्धेन जीवमनूद्य, ईशानो भूतभव्यम्य इत्यनेन परमात्मभावो विधीयत इति । तदसमन्जसम् । तथाहि सति परमात्मन्य- गुष्ठमात्रत्वसंभावनाप्रदर्शकस्य " हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् " व. सू. ११३।२५ इति सूत्रस्यासंगतिप्रमङ्गात् । ननु नास्मिन्मन्त्रे जीवानु- वादेन ब्रह्मभावो विधीयते । आराममात्रतया प्रतिपन्नम्य जीवस्याङ्गुष्ठ- मात्रत्वे प्रमाणाभावादिति तटस्थशङ्कापरिहारार्थ जीवस्याङ्गुष्ठमानत्वसाध- नाय प्रवृत्तमिदं सूत्रमिति चेत् । तथाश्रयणस्य क्लिष्टत्वात् । नन्वीश्वरः शर्व ईशान इति निघण्टुपाठेनेशानशब्दस्य देवताविशेपे रूढत्वात् "श- ब्दादेव प्रमितः" व. सू. १।३।२४ इति सूत्र ईशानो भूतभव्यम्येति शब्दादेव न तु भूतभन्यस्य सर्वम्येशितृत्वं कर्मवश्यजीवस्योपपद्यत इति माप्यं व्याकुर्वद्धिासायरीशानशब्दस्यैव शब्दशब्देन विवक्षितत्वात् , नार लिङ्गान्निर्णयः किं त्वीश्वरवानिशब्दादेवेत्येवकाराभिप्राय इति व्याख्यातत्वात् , ईशानशब्दस्य श्रुतित्वाभ्युपगमात्, तथैव चेशानशब्द- श्रुत्या जीवव्यावृत्तिवदेव नारायणस्यापि व्यावर्तितत्वेन रुद्रपरत्वमेव स्यादिति चेन्न । योगरूदिमतः पदस्य संनिधाववयतार्थविशेपकपदान्तरसं- निवाने रूट्यनुन्मेपस्य । पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि प्रबोधयत्यूर्यमुखैर्म- युवैः । इत्यादिषु दर्शनात् । तत्र हि सरोरुहपदावयवार्थसरोविशेषकांग्रप- ·। २।१।१३ काठकोपनिषत् अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ॥ ईशानो भूतभन्यस्य स एवाबू स उधः । एतदै तत् ॥१३॥ यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।। ( एवं धर्मात्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति ।। १४ ।। यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । [शांकरभाष्यम्] किंच-अड्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकोऽधूमकमिति युक्तं ज्योतिप्परत्वात् । यस्त्वेवेलक्षितो योगिभिर्हदय ईशानो भूतभन्यस्य स नित्यः कूटस्थोऽधेदानी प्राणिपु वर्तमानः स उ श्वोऽपि वर्तिप्यते नान्य- म्तत्समोऽन्यश्च ननिप्यत इत्यर्थः । अनेन नायमस्तीति चैक इत्ययं पक्षो न्यायतोऽप्राप्तोऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रत्युक्तस्तथा क्षणभङ्गवादश्च ॥१३॥ पुनरपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह-यथोदकं दुर्गे दुर्गमे देश उच्छ्तेि वृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्वतवत्सु निम्नप्रदेशेषु विधावति विकीर्ण सद्वि- नश्यति एवं धर्मानात्मनो भिन्नागृथक्पश्यन्गृथगेव प्रतिशरीरं पश्यंस्तानेव शरीरभेदानुवर्तिनोऽनुविधावति । शरीरभेदमेव पृथकपुनः प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ यस्य पुनर्विद्यावतो विध्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविज्ञानघनकर- समयमात्मानं पश्यतो विज्ञानतो मुनेर्मननशीलस्यात्मस्वरूपं कथं संभवती- त्युच्यते--यथोदकं शुद्धे प्रमाने शुद्धं प्रसन्नमासिकं प्रक्षिप्तमेफरसमेव नान्यथा ताडगेव भक्त्यात्माप्येवमेव भवत्येकत्वं विनानतो मुनेर्मननशीलस्य हे गौतम । [प्रकाशिका दोरादानेन सरोरहपददिभङ्गस्य दर्शनात् । इतरथा पद्मानीति पदानुपादानत्वायत्तेः। अत ईशानशब्दस्य न श्रुतित्वम् । एतत्स्वरसादेव व्यासाथैरपि यथाश्रुतमायानुगुण्येन यद्वति पक्षान्तरस्याश्रितत्वादित्यलम- तिचर्चया । प्रकृतमनुसरामः । उक्तोऽर्थः ॥ १२ ॥ शुष्केन्धनानलवत्प्रकाशमान इत्यर्थः । अद्यतनपदार्थजातं श्वम्तनपदार्थ- नातं कालत्रयवर्तिपदार्थजातमपि तदात्मकमित्यर्थः । पूर्ववत् ।। १३ ।। पर्वतमूभि वृष्टं प्रत्यन्तपर्वतेषु नानाभूततया पतित्वा पतित्वा धावति । एवं परमात्मगतदेवान्तर्यामित्वमनुष्यान्तर्यामित्वादिधर्मान्मृगगधिकरणनिष्ठा. पश्यन्पर्वतनिर्झरपातमनुकृत्य संसारकुहरे पततीत्यर्थः ॥ १४ ॥ सर्वत्रैकात्मकत्वज्ञानस्य फलमाह-यथा शुद्धनले शुद्धजलं योजितं तन्म दृशमेव भवति न कथंचिद्विसहशमेवमित्थं विजानतो मननशीलस्यात्मा. पि परमात्मज्ञानेन विशुद्धः सन्विशुद्धेन परमात्मना समानो भवतीत्यर्थः । ।

·- - भाष्यद्वयोपेता २।१।१५ एवं मुर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ १५॥ इति काठकोपनिपदि द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली समाप्ता ॥२॥ (४) पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः। अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १ ॥ [शाकर ] तस्मात्कुतार्किकभेददृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं चोमित्या मातापितृसह- रोम्योऽपि हितैपिणा वेदेनोपदिष्टमात्मैकत्वदर्शनं शान्तदरादरणीयमित्यर्थः॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्य- श्रीमदाचार्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाप्ये द्वितीयाध्याये प्रथमवल्ली समाप्ता ॥ १ ॥ (४) पुनरपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणार्थोऽयमारम्भो दुर्विज्ञेयत्वा- ब्रह्मणः-पुरं पुरमिव पुरं द्वारपालाविष्ठात्राद्यनेकपुरोपकरणसंपत्तिदर्शना- च्छरीरं पुरम् । पुरं च सोपकर स्वात्मनासंहतस्वतन्त्रस्वाम्ययं दृष्टम् । तथेदं पुरसामान्यादनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनासंहतराजस्थानीयस्वा- म्यर्थ भवितुमर्हति । तच्चेदं शरीराख्यं पुरमेकादशद्वारमेकादश द्वाराण्यस्य सप्त शीर्षण्यानि नाम्या सहाञ्चि त्रीणि शिरस्येकं तैरेकादशद्वार पुरं कस्यानस्य जन्मादिविक्रियारहितम्यात्मनो राजस्थानीयस्य पुरधर्मविलक्ष- पस्य । अवकचेतसोऽवक्रमकुटिलमादित्यप्रकाशवन्नित्यमेवायस्थितमेकरूपं तो विज्ञानमस्येत्यवक्रचेतास्तस्यायक्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वर पुरस्वामिनमनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानु- ठानं सम्यग्विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वेपणाविनिर्मुक्तः सन्समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानादभयप्राप्तेः शोकावसराभावात्कुतो मयेक्षा। इहैयाविद्याकृतकामकर्मबन्धनैर्विमुक्तो भवति । विमुक्तश्च सन्विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः ॥ १॥ [प्रकाशिका ] गौतमेति प्राप्यवैभवं सूचयन्सहर्ष संबोधयति ॥ ११ ॥ समाता प्रथमा वल्ली। जननादिविक्रियारहितस्य ऋजुबुद्धेविवेकिन आत्मन एकादशेन्द्रियल क्षणबहिर्निर्गमद्वारोपेतं शरीराख्यं पुरं भवति । पुरस्वामिनो यथा पुरं वि विक्तं भवति तथा शरीरमपि स्वात्मनो विविच्य ज्ञातं भवति । अविवेकि नस्तु देह आत्मैव, भवतीति भावः । अनुष्ठाय न शोचति । विविच्य जानन्देहानुवन्धिभिःखैः कामादिभिश्च विमुक्तो भवतीत्यर्थः । विमुक्तश्च । ..

·काठकोपनिषत् ७० + २२ हसः शुचिपदसुरन्तरिक्षसदोवा वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृपदरसदृतसयोमसजा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतं वृहद शांकरभाष्यम् ] स तु नैकशरीरपुरवत्येवात्मा किं तर्हि सर्वपुरवर्ती । कथम्- हंसो हन्ति गच्छतीति । शुचिपच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति । वसुप्ति- यति सर्वामिति । वाय्वात्मनान्तरिक्ष सीदतीत्यन्तरिक्षसत् । होतातिः । '“अग्निर्वे होता" इति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्या सीदतीति वेदिपत् । "इयं वेदिः परोऽन्तः पृथिव्याः" इत्यादिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन्दुरोणे 'कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणोऽतिथिरूपेण वा दुरोणेपु गृहेषु सीदतीति । नृपन्नृषु मनुष्येषु सीदतीति नृपत् । वरसद्वरेषु देवेषु सीद- तीति । ऋतसदृतं सत्यं यज्ञो वा तस्पिन्सीदतीति । व्योमसद्वयोन्या- काशे सीदतीति व्योमसत् । अन्ना अप्सु शङ्खशुक्तिमकरादिरूपेण जायत 'इति । गोना गवि पृथिव्यां नोहियवादिरूपेण जायत इति । ऋतना यज्ञानरूपेण जायत इति । अद्रिनाः पर्यतेभ्यो नद्यादिरूपेण जायत इति । सर्वात्मापि सन्नृतमवितथस्वभाव एव । वृहन्महान्सर्वकारणत्वात् । यदाप्या- दित्य एव मन्त्रेणोच्यते तदाप्यस्यात्मस्वरूपत्वमादित्यस्येत्यङ्गीकृतत्वाद्रा- मगव्याख्यानेऽप्यविरोधः । सर्वव्याप्येक एवात्मा जगतो, नात्मभेद इति मन्त्रार्थः ॥ २ ॥ [प्रकाशिका] विमुच्यते । नीवदशायामाध्यात्मिकादिदुःखरागद्वेषादिविमुक्त एव सन् “भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते "व. सू० ४।१।१९ इति न्यायेन प्रारब्धकर्मावासानेऽचिरादिना विरजां प्राप्य प्रकृतिसंवन्धविमुक्तो भवतीत्यर्थः । एतन्मन्त्रप्रतिपाद्यमुक्तस्वरूपमपि परमात्मकमेवेत्यर्थः ।। १ ।। पुनरप्यस्य सर्वात्मतामेव प्रथयति-हसः सूर्यः । शुचौ ग्रीष्मर्ती सीदतीति शुचिपत्ते नस्वीति यावत् । वासयतीति वसुर्वायु. । अन्तरिक्षसत्, अन्तरि. सगतो वायुः । वेद्यन्तवर्तमान ऋत्विग्विशेषोऽग्निर्वा । दुरोणं गृहं गृहगतो ऽतिथिः । नृप्वात्मतया वर्तमानं, वरेषु देवेषु च तथा वर्तमानं, ऋते सत्य- लोके सीदतीति ऋतसत्, न्योम्नि परमपदे वर्तमानं च प्रत्यक्तत्त्वम् । अन्ना जलनाः । गोना भूजाः । ऋतना यक्षोत्पन्नाः कर्मफलभूताब्ध सर्गादय इति यावत् । यद्वा चिरकालम्यायितया झतशब्दिताकाशना इत्यर्थः । अद्रिनाः पर्वतमाः । एतत्सर्व वृहहतमपरिच्छिन्नसत्यरूपब्रह्मा- मामित्यर्थः ॥ २॥ । ।

·वाक्यार्थः ॥ ३ ॥ भाष्यद्वयोपेता २।२।३ ऊर्च प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ॥ मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥, अस्य विसंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।। देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतदै तत् ॥ ४॥ नभाणेन नापानेन माँ जीवति कश्चन ।। {शांकरभाष्यम् ] आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिगमुच्यते--उर्ध्व हृदयात्प्राणं प्राणवृत्तिं वायुमुन्नयत्यूर्य गमयति । तथापानं प्रत्यगघोऽस्यति लिपति य इति पाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीकाकाश आसीनं बुद्धावभिव्यक्तविज्ञान- प्रकाशन वामनं संमननीय सर्वे विश्वे देवाश्चक्षुरादय. प्राणा रूपादिविज्ञान बलिमुपाहरन्तो विश इव रानानमुपासते तादयेनानुपरतव्यापारा भवन्ती- त्यर्थः । यदर्था यत्प्रयुक्ताश्च सर्वे वायुकरमव्यापाराः सोऽन्यः सिद्ध इति किंच-अस्य शरीरस्थस्यात्मनो विख्रसमानत्यावस्रसमानस्य भ्रंशमा- नस्य देहिनो देहवतः । विस्रसनशब्दार्थमाह-देहाद्विमुच्यमानस्यति । किमत्र परिशिप्यते प्राणादिकलापे न किंचन परिशिप्यतेऽत्र देहे पुरम्वामि- विद्रवण इव पुरवासिना यस्यात्मनोऽपगमे क्षणमात्रात्कार्यकरणकलापरूप सर्वमिदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्ट भवति सोऽन्यः सिद्ध. ॥ ४ ॥ स्यान्मतं प्राणापानाद्यपगमादेवेदं विध्वम्तं भवति न तु तव्यतिरिक्ता- त्मापगमात्प्राणादिभिरेव हि मयो नीवतीति । नैतदस्ति-न प्राणेन नापा- [प्रकाशिका ] सर्वेषां हृदयगतः परमात्मा प्राणवायुमूर्ध्वमुखमुन्न यति अपानवायुमधोमुखं क्षिपति । हृदयपुण्डरीकमध्य आप्तीनं वामनं वमनीयं भजनीयम् । अथ वा हृदयपुण्डरीकपरिमिततया हस्वपरिमाणमित्यर्थः । तं सत्त्वप्रकृतयः सर्वेऽप्युपासत इत्यर्थः ॥ ३॥ एवं परमात्मानमुपासीनस्य " तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये " छा०६।१४।२ इति श्रुत्युक्तरीत्या शरीरपात एवान्तरायो न किं- चित्कर्तव्यं परिशिष्यत इत्याह---अस्योपासकस्य देहिनः शरीरस्थस्य शरीरप्रतिष्ठितस्य दृढशरीरस्येति यावत् । एवंभूतस्य वा वियंसमानस्य शिथिलीभवद्वात्रस्य वा देहाद्विमुच्यमानस्य म्रियमाणस्य या किमत्र परिशि- प्यते । कृतकृत्यत्वाकर्तव्यं किमपि नावशिष्यत इति भावः। पूर्ववत् ॥४॥ तस्य सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वरूपं महिमानमाह--स्पष्टोऽर्थः । केनेतरेण !

·14 । २१२।५ काठकोपनिषत् इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितो ।। ५ ॥ 'हन्त त इदं भवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ।।६।। योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथार्भ यथाश्रुतम् ॥ ७ ॥ [शांकरभाष्यम् ] नेन चक्षुरादिना वा मयों मनुष्यो देहवान्कश्चन जीवतिन कोऽपि जीवति । न ह्येषां परार्थाना संहत्यकारित्वान्जीवनहेतुत्वमुफ्पद्यते । स्वार्थेनासंहतेन परेण केनचिदप्रयुक्तं संहतानामवम्यानं न दृष्टं गृहादीनां लोके तथा प्राणादीनामपि संहतत्वादवितुमर्हति । अत इतरेणैव संहतप्राणादि- विलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । यस्मिन्सं- हतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्नेतौ प्राणापानौ चक्षुरादिभिः संहतावु- पाश्रितो यस्यासंहतस्यार्थे प्राणापानादिः स्वच्यापारं कुर्वन्वर्तते संहतः सन्स ततोऽन्य. सिद्ध इत्यभिप्रायः ॥६॥ हन्तेदानीं पुनरपि ते तुभ्यमिदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरंतनं प्रवक्ष्यामि । यद्विज्ञानात्सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाच्च यस्य मरणं प्राप्य यथात्मा भवति यथा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥ ६ ॥ योनि योनिद्वारं शुरुबीनसमन्विताः सन्तोऽन्ये केचिदविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणाथै देहिनो देहवन्तः, योनि प्रवि शन्तीत्यर्थः । स्थाणु वृक्षादिस्थावरभावमन्येऽत्यन्ताधमा मरणं प्राप्या नुसंयन्त्यनुगच्छन्ति । यथाकर्म यद्यस्य कर्म तद्यथाकर्म थैर्यादृशं कर्मेह जन्मनि कृतं तद्वशेनेत्येतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृश च विज्ञानमुपार्जितं तदनुरूपमेव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । यथाप्रहं हि संभवा: " इति श्रुत्यन्तरात् ।। ७ in [प्रकाशिका जीवन्तीत्यत्राह-यधीनं प्राणापानयोरपि जीवनं तदधीनमेव सर्वेषां जीवनमिति भावः ॥ ५ ॥ गुह्यमतिरहस्य सनातनं ब्रह्म ते पुनरपि प्रवक्ष्यामि । हलेति स्वग- तमाश्चर्ये । हे गौतम, आत्मा मरणं मोक्ष प्राप्य यथा यत्प्रकारविशिष्टो भवति तथा पुनरपि मुमुक्षवे रागाद्यनुपहतायोपदेशयोग्याय तुम्यं वक्ष्या- मीत्यर्थः ॥ ६॥ अधिकारिविशेषनिर्देशपरेण हन्त त इत्यनेन सूचितमर्थ विणोति- .

·७३ माष्यद्वयोपेता २।२७ य एप सुप्तेषु मागति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतदै तत् ॥ ८॥ अग्निर्यथैको भुवन प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । [शांकरभाष्यम्] यत्प्रतिज्ञातं गुह्यं ब्रह्म वक्ष्यामीति तदाह---य एप सुप्तेषु प्राणादिषु जागर्ति न स्वपिति । कथम् । कामं कामं तं तमभिप्रेत स्त्रयाद्य- र्थमविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयञ्जागर्ति पुरुषो यस्तदेव शुक्र शुभ्रं शुद्धं तद्ब्रह्म नान्यद्गुह्यं ब्रह्मास्ति । तदेवामृतमविनाश्युच्यते सर्वशास्त्रेषु । किंच गृथिव्यादयो लोकास्तस्मिन्नेव सर्वे ब्रह्मण्याश्रिताः सर्वलोककारणत्वात्तस्य । तदु नात्येति कश्चनेत्यादि पूर्ववदेव ॥ ८ ॥. अनेकतार्किककुबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नमप्यात्मैकत्व- विज्ञानमसकृदुच्यमानमप्यनुजुबुद्धीनां ब्राहाणानां चेतप्ति नाधीयत इति तत्प्रतिपादन आदरपती पुनः पुनराह श्रुतिः-अग्निर्यथैक एवं प्रकाशात्मा सन्मयनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भुवनमयं लोकस्तमिमं प्रविष्टोऽनुप्रविष्टः ।। रूसं रूपं प्रति दार्शदिदायभेदं प्रतीत्यर्थः। प्रतिरूपस्तत्र तत्र प्रतिरूपवान्दाह्य- भेदेन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा सर्वेपा' भूतानाम- [प्रकाशिका ] अन्ये परमात्मतत्त्वश्रवणविमुखास्त्वद्विसदृशाः शरीरपरिग्रहाय वासणादियोनि प्रतिपद्यन्ते । अन्य स्थावरभावमनुगच्छन्ति । स्वानुछितय- ज्ञादिकर्मोपासनानतिक्रमणेन "रमणीयचरणाः" छा०५।१०।७ तं विद्या- कर्मणी समन्यारभेते " वृ० ४।४।२ इत्यादिश्रुत्यनुरोधादिति भावः ॥ ७॥ एवं शिष्यं प्ररोचनयाभिमुखीकृत्य प्रकृतमनुसरति । सर्वेषु सुप्तेषु जी- वेषु । कामं कामं, णमुलन्तमिदं संकल्प्य संकल्प्येत्यर्थः । न तु सर्वान्का- मांश्छन्दतः प्रार्थयस्वेति प्रकृता. पुनादयः कामशब्देन निर्दिश्यन्ते । अयं चार्थः संध्याधिकरणे ७० सू० ३।३।१ भाग्यश्रुतप्रकाशिकयोः स्पष्टः । सं- कल्प्य मंकल्प्य स्वच्छन्दानुरोधेन निर्मिमाणः पुरुषो योऽस्तीत्यर्थः । तदेव प्रकाशकं तदेवानन्याधीनमतमुच्यत इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । नित्यमुक्ता- नाममृतत्वसत्त्वेऽपि निरुपाधिकामृतत्वाभावात्तदेवामृतमित्यवधारणस्य नानु- पपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तेनामृतान्तरनिपेधान्मुक्तपरमात्मनोरभेदप्रत्याशा प्रत्युक्ता । अत्रत्यामृतशब्दस्य निरुपाधिकामृतवाचित्वात् ॥ ८ ॥ एक एवात्मा सर्वेषामहमर्थतयास्त इत्यस्यार्थस्य दुर्बोधत्वात्तदृढी- । । का०-१० ·सन्विपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखेन । कुतः । बाह्यो रज्ज्वा- दिवदेव विपरीतबुद्धयध्यासचाह्यो हि स इति ॥ ११ ॥ [प्रकाशिका करणाय पुनरप्युपदिशति यथैकस्तेजोधातुस्त्रिवृत्करणकृतव्या- प्याण्डान्तर्गतलोके प्रविष्टः सन्रूपं रूपं रूपे रूपे भौतिकव्यक्तिषु वीप्सायां द्विवचनम् । प्रतिरूपं प्रत्युठं रूपं यस्य स तथोक्तः । सर्वासु भौतिकव्यक्ति तेजोधातोमिलितत्वेन प्रतिसंकान्तरूपत्वात्प्रतिरूपमस्तीति द्रष्टव्यम् । तथैव आत्मत्वाविशेषेऽपि जीवात्मवद्दोषाः परमात्मनि न भवन्तीत्येतत्मदृष्ट न्तमाह-" रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः "बृ. ११५।२ ॥ आदित्यश्वद् २२RI. काठकोपनिषत् एफस्तथा सर्वभूनान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बदिश्च ॥ ९ ॥ वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव ।। । एकस्तथा सर्वभूतान्तगन्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो पहिश्च ॥ १०॥ सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुपैर्वावटोपैः ।। एकस्तयां मर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाद्यः ११ [शांकरमाप्यम् ] भ्यन्तर आत्मातिसूक्ष्मत्वाद्दादिष्विव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात्प्रतिरूपो बभूव बहिश्च स्वेनाविकृतेन रूपेणाकाशवत् ॥ ९ ॥ तथान्यो दृष्टान्तः-वाधुर्यथैक इत्यादि । माणात्मना देहेप्वनुप्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेत्यादि समानम् ॥ १० ॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव तदिति प्राप्तमत इदमुच्यते- सूर्यो यथा चक्षुप आलोकेनोपकारं कुर्वन्मूत्रपुरीपाद्यशुचिप्रकाशनेन . तद्दर्शिनः सर्वलोकम्य चक्षुरपि सन्न लिप्यते चाक्षुपैरशुच्यादिदर्शननिमि- तैराध्यात्मिकैः पापदोपैविश्वाशुच्यादिसंसर्गदोपैः । एकः मंस्तथा सर्व. भूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाद्यः । लोको ह्यविद्यया म्वात्मन्य- ध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखमनुभवति । न तु सा परमार्थतः म्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोपरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति । संसर्गिणि विपरीतबुद्धय यासनिमित्तात्तदोषवद्वि- माध्यन्ते । न तदोपैस्तेषां लेपो विपरीतयुद्धयभ्यासबाह्या हि ते । तथा मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीत- मध्यस्य तन्निमित्तं जन्ममरणादिदुःखमनुभवति न त्वात्मा मर्वलोकात्मापि . एवं सम्परमात्मा प्रतिवन्तुसंक्रान्तान्तर्यामिविग्रहो बहिश्च त्यामातीत्यर्थः ·माप्ययोपेता २।२।१२ एको वशी. सर्वभूतान्तरात्मा एक रूपं बहुधा यः करोति ।। तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेपां सुखं शाश्वतं नेतरेपाम् १२ नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको यहना यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं. येऽर्नुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् (शांकरमाप्यम् ] किंच-स हि परमेश्वरःसर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समोऽभ्य- धिको वान्योऽस्ति । वशी सर्व धस्य जगदशे वर्तते । कुतः । सर्वभूतान्तरात्मा । यत एकमेव सदेकरसमात्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपाद्यशुद्धोपाधिभेद- वशेन बहुधानेकप्रकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वात् । तमात्मस्य स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तमित्येतत् । न हि शरीरस्याधारत्वमात्मनः । आकाशवदमूर्तत्वात् । आदर्शस्थं मुखमिति यद्वत् । तमेतमीश्वरमात्मानं ये निवृत्तवाह्यवृत्तयोऽनुपश्यन्ति आचार्यागमो- पदेशमनु साक्षादनुभवन्ति धीरा विवेकिनस्तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखमात्मानन्दलक्षणं भवति नेतरेपां वाह्यासक्तबुद्धीनामविवेकिनां . स्वात्मभूतमप्यविद्याव्यवधानात् ॥ १२ ॥ किंच-नित्योऽविनाश्यनित्यानां विनाशिनाम् । चेतनश्चेतनानां चेतार्यतॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनामग्निनिमित्तमिव दाहकत्वमनग्मीनामुदकादीनामात्मचैतन्य- [प्रकाशिका] भूत्वाक्षिणी प्राविशत् " ऐ. अ. १ ख.२ इतिश्रुत्यनुसारेण यथा सूर्यश्चक्षुरधिष्ठातृतया तदन्तर्गतोऽपि बहिनिर्गतश्चक्षुर्मलादिभिर्न स्पृश्यते तथा परमात्मा सर्वभूतेप्वात्मतया वर्तमानोऽपि तद्गतदेपिर्न स्पृश्यते । तस्य स्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ततया स्वेतरसमस्तबाह्यत्वात् । विलक्षण- एकः समाम्यधिकरहितः । वश इच्छा सोऽस्यास्तीति वशी जगद्वशे वर्तत इत्युक्तरीत्या वशवर्तिप्रपञ्चक इत्यर्थः । “इमौ स्म मुनिशार्दूल किंकरौ इत्युक्तरीत्या भक्तवश्य इति वार्थः । एक बीज तमः " परे देवे · मनस्येकी भवति प्र. ४१२ इति श्रुत्युक्तरीत्या स्वेनैकी- भूताविभागावस्थं तमोलक्षणं. वीज ‘महदादिबहुविधप्रपञ्चरूपेण यः करोति तं य आत्मनि तिष्ठन्नित्युक्तरीत्या स्वान्तर्यामिणं ये पश्यन्ति तेषामेव मुक्तिरित्यर्थः ॥ १२ ॥ नित्यश्चेतन एक एव सन्बहूनां नित्यानां चेतनानामपेक्षितानर्थाननाया. सेन प्रयच्छति । स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥ त्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥ समुपस्थितौ । + ·१२।१४ . काठकोपनिषत् तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं मुखम् ॥ कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ १४ ॥ न तत्र मर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्रिः तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति १५ इति काटकोपनिपदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वल्ली समाता ॥२॥(५) [शांकरभाप्यम् ] निमित्तमेव चेतयितृत्वमन्येषाम् । किंच स सर्वत: सर्वे. धरः कामिना संसारिणां कर्मानुरूपं कामान्कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्तांच कामान्य एको बहूनामनेकपामनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्येतत् । तमा. त्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिरुपरतिः शाश्वती नित्या म्वात्मभूतैव स्यान्नेतरेपामनेवंविधानाम् ॥ १३ ॥ यत्तदात्मविज्ञानं सुखमनिर्देश्य निर्देष्टुमशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरु- पवाड्मनसयोरगोचरमपि सन्निवृत्तपणा ये ब्राह्मणास्ते यत्तदेतत्प्रत्यक्षमेवेति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत्सुखमहं विजानीयाम् । इदमित्यात्मवुद्धिवि- पयमापादयेयं यथा निवृत्तपणा यतयः । किमु तद्भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तयतोऽमबुद्धिगोलरत्वेन विभाति विस्पष्टं दृश्यते किंवा नेति ॥ १४ ॥ अनोत्तरमिदं भाति च विभाति चेति । कथम्-न तत्र तस्मिन्म्यात्म- भूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो भाति तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमम्मदृष्टिगोचरोऽग्निः । किं बहुना यदिदमादित्यादिकं सर्व माति तत्तमेव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमा. नमनुभात्यनुदीप्यते । यथा गलोल्युमाद्यग्निसंयोगादग्निं दहन्तमनु दहति न स्वतस्तद्वत् । तस्यैव भासा दप्त्यिा सर्वमिदं सूर्यादि विभाति । यत एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य [प्रकाशिको ] एवमुक्ते शिप्य आह-तदलौकिक परमानन्दरूपं ब्रह्म करतलामलकवदपरोक्ष भवादृशा निप्पन्नयोगा मन्यन्ते । मवाडशाः साक्षात्कर्तुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । कथं रूपादिहीनब्रह्मग्रहणासमर्थमानसोऽहं विजानीयाम् । तत्कि दीप्तिमत्तया भासते तत्रापि विस्पष्टं प्रकाशते । उत तेनोऽन्तरसंवलनान्न विस्पष्टं प्रकाशत इति प्रश्नः ॥ १४ ॥ परभारम्भे, योगयुगालभाय ". आदित्यवर्ण तमप्तः परस्तात् " २२८ सदैकरूपरूपायेति प्रमाणप्रतिपन्नगुहाश्रयदिव्यमङ्गलविग्रहोऽस्ति तद्वि. शिष्टः परमात्मा विभाति सर्वातिशायिदीप्तिमानित्याह । अयं च मन्त्रः 1 ·७७ माप्यद्वयोपेता २।२।१५ [शांकरभाप्यम्] ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते । न हि म्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्यम् । घटादीनामन्यावभासकत्वादर्शनाद्भासनरूपाणां चादित्यादीनां तदर्शनात् ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिंप्यश्री- मदाचार्यश्रीशङ्करमगवतः कृतौ काटकोपनिषद्भाष्ये द्वितीया- ध्याये द्वितीया वल्ली समाप्ता ॥ २ ॥ (५) [प्रकाशिका ] " ज्योतिर्दर्शनात् " व्र. सू. ११३१४० इति सूत्रे सर्वतेभसा छादकं सर्वतेजसा कारणभूतमनुग्राहकं चागुष्टप्रमितस्य ज्योतिर्दृश्यत इति माप्येण विवृतः।इदं न भाष्यम् ।न तत्र सूर्य इत्यादिमन्त्रे पूर्वार्धस्यार्थमाह- सर्वतेजसां छादकमिति उत्तरार्धस्य पूर्वपादार्थमाह-सर्वतेजसां कारणभूत- मिति । अनुभानं पश्चाद्धानं तेन कार्यकारणभावः सिद्धः । पौर्वापर्यनि- यमो हि कार्यकारणभाव इति भावः । चतुर्थपादार्थमाह-अनुग्राहकमिति । " यस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति " इत्यादिश्रुतिश्चानुग्राहकत्वे प्रमाण- मिति व्यासार्विवृतम् । तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे तेजोऽन्तराणामभि- भूतत्वं प्रथमार्धार्थः । तेनोन्तरोत्पत्ती तनुपादानद्रव्यानुग्राहकत्वरूपं निमि- तत्वं तृतीयपादार्थः । नासुपरश्म्यनुग्राहकचन्द्रादेरियोत्पन्नस्यापि तेजसः स्वसंवन्धेन स्वकार्यकग्णसामर्थ्याधायकत्वलक्षणानुग्राहकत्वं • चतुर्थपादार्थ इत्यप्यर्थस्तत्रैव व व्यक्तः । अविष्ठानब्रह्मरूपभानव्यतिरिक्तभानशून्यत्वमध्य- स्तमपञ्चस्य तृतीयपादार्थ इति परेरच्यते तदयुक्तम् । तथा हि सति मान्तमिति कर्यशतृप्रत्ययस्य शिष्यज्ञान प्रकाशत इतिवदभेदेऽपि कथं. चिन्समवेऽप्यनुभातीत्यनुशब्दस्यायोगात्। नहि देवदत्तगमनक्रियान्यतिरिक्त- गमनक्रियाशून्य तिष्ठति यज्ञदत्ते गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञदत्तोऽनुगच्छतीति प्रयोगो दृष्टचरः । ननु वहिमेव दहन्तमयोऽनुदहतीति प्रयोगो दृष्टचर इति चेन्न । अयसः पृथग्दग्धृत्वाभाव निश्चितवतस्तत्मतिपिपादयिपया तादशमयोगम्य संप्रतिपन्नत्वाभावात् । ननु तदीयदीप्तिसाक्षात्कारसंभवे वेगोऽन्तराणाममिभूतत्वमिति भवदभिमतार्थोऽपि न युज्यते । तदीयदीप्ति- साक्षात्कारवतामपि मुक्तानां तेनोऽन्तर्दाक्षिसाक्षात्कारदर्शनेन सजातीयसंव- लनाधीनाग्रहणलक्षणाभिभवस्याभावादिति चेदुच्यते । बद्धविषयमेवैतत् । बद्धानां तत्साक्षात्काराप्रसत्तेरिदं कथमिति चेन्न । वद्धानामेवार्जुनादीनां तत्साक्षात्कारदर्शनात् । यद्वा कालिदासकवी परिगण्यमान इतरः कुकविर- .

·. । काठकोपनिषत् उर्वमूलोऽवाक्शाख एपोऽपत्यः सनातनः ।। - तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुन्यते ।। तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे नदु नात्यति कश्चन ।। एतद्वै तत् ॥१॥ [शाकरमाप्यम् ] तलावधारणेनैव मुलावधारणं वृक्षम्य क्रियते लोके यथैवं संसा- रकार्यपक्षावधारणेन तन्मूलम्य ब्रह्मण. स्वरूपावदिवारयिपयेयं पष्ठी वयार भ्यते-उर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूल यत्तद्विष्णोः परमं पदमम्येति सोऽयमन्यक्तादिम्याव- रान्तः संसारवृक्ष ऊर्चमूल । वृक्षश्च वचनात् । जन्मजरामरणशोकाद्यनेका- नात्मक. प्रतिक्षणमन्ययाम्वभावो मायामरीच्युदरुगन्धर्वनगरादिव ष्ट- नष्टम्वरूपत्वादपसाने च वृक्षवदभावात्मक कदलीस्तम्भवनि सारोऽनेकशन- पाग्वण्टबुद्धिविकल्पाम्पदस्तत्त्वविजिज्ञामुभिरनिर्धारितदेतत्त्वो वेदान्तनिर्धारि- तपरब्रह्ममूलमारोऽविद्या कामकान्यक्तीनप्रमोऽपरव्रमविज्ञानक्रियाशक्ति- द्वयात्मकहिरण्यगर्भाद्रः सर्वप्राणिलिङ्गभेदम्कन्धतृष्णाजलासेरोद्तो प्रकाशिका कविरितिवद्भाति । ब्रह्मणि परिगण्यमान सूर्यादितेनोऽन्तर न भाति । अतस्तदेव ब्रह्मातिभाम्वररूपशालोति. पूर्वार्थः । तदीयदीठिसा- क्षात्कारसंभवे तेजोऽन्तराणामभिभूतत्वमिति व्यासार्यवचनम्याध्ययमेवार्थः । अमुमेवामितरतेनमा स्वरूपोत्पत्तो फल ननने च परमात्मानुग्रहसापेक्षत्व- प्रदर्शकेन तमेव मान्तमित्युत्तरार्थेन प्रथयतीति न दोष इत्येतदवगन्तव्यम् । यद्वा पूर्वार्धस्य यथावत एवार्थः । नन्वतिभाम्वरम्पवति सूर्यादी प्रत्यक्षे. णानुभूयमाने न भातीति प्रत्यक्षविरद्धं कथमभिधीयत इत्यत्राह " तमेव भान्तमनुभाति" इति । इद च परिदृश्यमानमादित्यादीना भास्वररूपं न स्वाभाविकमपि तु परमात्मदत्तं तदीयमेव तेज गतिं च मगवत्ता--- " यदादित्यगतं तेनो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् " भ. गी. अ. १५॥१२ इति विवृत्तं चैतद्भगवता माप्य कृता-अखिलनगतो भासकमेतेषामादित्यादीना यत्तेनस्तन्मदीयं तेजस्तै- रारापितेन मया तेभ्यो दत्तमिति विद्धीति अतो याचितकमण्डितपुरुषतुल्या- नामेतेपा भास्वररूपशालिना न भातीति व्यपदेशो युज्यत इति भावः ॥१६॥ द्वितीया वल्ली समाप्ता। मन्त्रसण्ड ऊर्ध्वमूलमध शासमिति गीताच्यात्यानावसरे भगवता भाष्यकृता व्याख्यात । इत्यं हि तत्र भाप्यम्-ये संसाराख्यम श्वत्यमूर्ध्वमूलमधःशाखमव्ययमश्वत्यं प्राहु. श्रुतयः । ऊर्ध्वमूलोऽवा. अयं च ·" ८ Sur २।३।३ काठकोपनिषत् भयादस्यानिस्तपति भयानपति मूर्यः ।। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युपविति पञ्चमः ॥ ३ ॥ इह चेदशकदोर्बु पारशरीरस्य विवसः। ततः सर्गेपु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥४॥ [ शाकरमाप्यम् ] कथं तद्भयाज्जगद्वर्तत इत्याह-मयादीत्या परमे- श्वरम्याग्निम्नपनि भयात्तपति सूर्यो भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्यु पति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थाना सता नियन्ता चेद्वनोद्यतकरवन्न स्यात्स्वामिभयभीतानामिव भृत्याना नियता प्रवृत्तिम्पपद्यते ॥ ३ ॥ तच्चेह जीवन्नेव चेद्ययशकच्छमोति शक्त. सज्ञानात्येतद्भयकारणं ब्रह्म बोधुमवगन्तुं प्राक्पूर्व शरीरम्य विखमोऽवयंसनात्पतनात्संसारबन्ध- नाद्विमुच्यते । न चेदशकबोर्बु ततोऽनमो वात्सर्गेपु सृज्यन्ते येषु महन्याः प्राणिन इति सर्गा पृथिव्यादयो लोकारतेषु सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय [प्रकाशिका } कृता व्याख्यात । तत्रामु मन्त्र प्रस्तुत्य कृत्स्नस्य जगतोऽ. म्मिन्नड्गुष्ठमात्रे पुरुषे माणशब्दनिर्दिष्टे स्थिताना सर्वेपा ततो नि.सृताना तम्मा- संजातमहाभयनिमित्तमेननं कम्पनं श्रूयते तच्छासनातिवृत्तौ किं भविष्यतीति महतो मयाद्वजादिवोद्यतात्कृत्स्नं जगत्कम्पत इत्यर्थ । भयादम्यामिम्तपती- त्यादिनैकार्थ्यान्महद्भयं वज्रमुद्यतमिति पञ्चम्यर्थे प्रथमेति । विवृत्तं चैतच्छुत- प्रकाशिकायाम् । प्राण इति सप्तम्यन्तपदसामर्थ्यात् । स्थितानामित्यच्या. हारः । कुतो नि सतानामित्यपेक्षाया प्रकृतम्यैवोपाटानत्वमाह-तत इति । एजनं कम्पनमिति । एन कम्पन इति हि धातुः । प्रत्यवायभयात्स्वस्वकार्य- प्रवृत्ति कम्पनम् । उद्यतवज्रादिव परमपुरपात्संनातेन भयेन कृत्स्नं जग- कम्पत इत्यर्थ इति । अत्र महद्भयं वनमुद्यतमिति चत्वारि पदानि पञ्च- म्पर्थे प्रथमान्नानि । आद्यं पञ्चम्यर्थपदद्वयं भयवाचि । उत्तरं तु पदद्वयं तद्धेतुभूतप्राणशव्दितपरब्रह्मपरमिति द्रष्टव्यम् । केचित्तु विभेत्यम्मादिति मयं भयानकमित्यर्थ । महाभयानकोद्यतवज्रवत्म्बस्सान्नि सृतं सकलं जगत्माणशब्दित परमात्मा कम्पयति । एनतिर्ण्यर्थगर्भ इत्यमुमय वर्ण- यन्ति । स्पष्टोऽर्थः । " अत एव प्राण" ब्र. सू. १।१।२३ इत्यधिकरण- न्यायात्प्राणशब्दस्य परमात्मपरले न विवाद इति. प्रत्यम् ॥ २॥ धावतिशब्द इन्द्रादीना स्वम्वव्यापारप्रवृत्तिपर. । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३॥ शरीरस्य विखसो विलंसनात्यतनात्यागिह लोके ब्रह्म योद्धुमशकच्चेच्छ-

·.
८.
al
२॥
काठकोपनिषत्
पृथगुत्पद्यमानानी मत्वा धीरो न शोचति ॥ ६ ॥
इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।
सत्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ ७॥
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिन एव च ।।
[शांकरभाष्यम् ] कथमसौ बोद्धव्यः किं वा तवबोधे प्रयोजनमित्युच्यते-
इन्द्रियाणां श्रोत्रादीना स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्य आका-
शादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानामत्यन्तविशुद्धात्केवलाच्चिन्मात्रात्मस्वरूपात्पृथ-
म्भावं स्वभावविलक्षणात्मकतां तथा तेषामेवेन्द्रियाणामुदयास्तमयो चोत्पत्तिप्र-
लयौ जाग्रत्स्वापावस्थापेक्षया नात्मन इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धारो धीमान
शोचति । आत्मनो नित्यैकस्वभावस्याव्यभिचाराच्छोककारणत्वानुपपत्तेः ।
तया च श्रुत्यन्तरं "तरति शोकमात्मवित् " छा० ७१।३ इति ॥६॥
यस्मादात्मन इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नासौ वहिरधिगन्तव्यो यस्मा-
प्रत्यगात्मा स सर्वस्य तत्कथमित्युच्यते--इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्यादि ।
अर्थानामिहेन्द्रियसमानजातीयत्वादिन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववदन्यत् ।
सत्त्वशब्दाबुद्धिरिह ॥७॥
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापको व्यापकस्याप्याकाशादेः सर्वस्य कारण-
त्वात् । अलिङ्गो लिङ्गयते गम्यते येन तल्लिनं बुद्धयादि तदविद्यमान-
मस्येति सोऽयमलिन एव सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्येतत् । यं ज्ञात्वाचार्यतः
शास्त्रतश्च मुच्यते जन्तुरविद्यादिहृदयग्रन्थिभि
वन्नेव पतितेऽपि शरीरे-
[प्रकाशिका] पृथम्भूतानामुत्पद्यमानानामिन्द्रियाणाम् । इन्द्रियाणा-
मित्येतदेहादीनामप्युपलक्षणम् । उदयास्तमयौ च तत् । यदिति त्वच्ययं
यावित्यर्थे । यावुत्पादविनाशौ यश्च परस्परवैलक्षण्यलक्षणपथग्मावश्य
तान्सर्वानिन्द्रियादिगतान्मत्वा धीरो न शोचतत्यिर्थः । परस्परवैलक्षण्योत्पाद-
विनाशा ज्ञानकाकारे नित्य आत्मनिन सन्तीति ज्ञात्वा न शोचतीत्यर्थः ॥६॥
देहाविविक्तप्रत्यगात्मज्ञानेऽपिः भगवच्छरणागतिरेवोपाय इति पूर्वोक्ते
शरणवरणमेव प्रतिपादयति-इन्द्रियेभ्य इत्येतदर्थानामप्युपलक्षणं " इन्द्रि-
येभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः " का. ११३०१० इत्यनेनैका-
र्यात् । सत्त्वशब्दो बुद्धिपरः " मनसम्तु परा, बुद्धिः" का१५३३१०
इति पूर्वोक्तेः । अलिङ्गो लिड्गागम्यः । परत्वं च वीकार्यतायां विवक्षि.
तम् । परस्य च वशीकरणं शरणागतिरेव । शिष्टं स्पष्टम् ।। ७॥ ८ ॥

·( . -- माप्यद्वयोपेता २०३८ यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृत्वं च गच्छति ॥ ८॥ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् ॥ हृदा,मनीपा,मनसाऽभिक्लप्सो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥९॥ यदा पञ्चायतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । शांकरभाष्यम् ] मृतत्वं च गच्छति । सोऽलिङ्गः परोऽव्यक्तात्पुरुप इति पूर्वेणैव संवन्धः॥८॥ कथं तबलिदस्य दर्शनमुपपद्यत इत्युच्यते-न संदृशे संदर्शनविपये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनोऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण । चक्षुर्म. हणस्योपलक्षणार्थत्वात् । पश्यति नोपलभते कश्चन कश्चिदप्येनं प्रकृत- मात्मानम् । कयं तर्हि तं पश्येदित्युच्यते-हदा हत्स्थया बुध्या । मनीपा मनसः संकल्पादिरूपस्येष्टे नियन्तृत्वेनेति मनीट तया हृदा मनीपाविकल्प- यिव्या । मनसा मननरूपेण सम्यग्दर्शनेन । अभिक्लप्तोऽभिसमर्थितोऽमि- प्रकाशित इत्येतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्यत इति वाक्यशेषः । तमात्मानं नीतये विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ९ ॥ सा हृन्मनीट् कथं प्राप्यत इति तदर्थो योग उच्यते-यदा यस्मि- न्काले स्वविपयेम्यो निवर्तितान्यात्मन्येव पञ्च ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच्छो- [प्रकाशिका ] अस्य रूपं स्वररूपं विग्रहो वा व्यापकत्वादेव संदर्शनविषयेऽ- भिमुखतया न तिष्ठतीत्यर्थः । अथवा, दृश्यं नीलरूपादिकं नास्तीत्यर्थः। अत एव-(नेत्यादि) स्पष्टोऽर्थः । अयमंशः " सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् " १०० १।२।१ इत्यत्र व्यासार्थः, हृदेति भक्तिरुच्यते मनीपेति धृतिः । "न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम्।" इति पूर्वार्धमेकरूपं पठित्वा “मक्तया च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह ।" इति महामारत उक्तम् । अभिक्लयो ग्राम्य इति विवृतः । धृत्यां च समाहितात्मा मक्त्या पुरुषोत्तमं पश्यति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्यर्थः । "सक्त्या त्वनन्यया शक्यः " भ० गी० १११६४ इत्यनेनैकार्थ्यादिति वेदार्थसंग्रहे प्रतिपादितम् । स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥ ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ज्ञानानीन्द्रियाणीत्यर्थ ।“ संप्सगते. " ३० सू० २।४।६ इत्यधिकरणे व्यासायैस्तथा व्याख्यातत्वात् । अध्य- पसायोपेतं मन एवं बुद्धिशब्देनोच्यते । अत एव तत्र भाप्यम् । अध्य- वसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदान्मन एष बुद्ध्यहंकारचित्तशब्दैर्व्यपदिश्यत ·काठकोपनिषत् । ८४ . १।३।१० बुद्धिवं न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥ १० ॥ - तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् | 11, ‘अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ११ ॥ नैव वाचा न.मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुपा। [शांकरभाष्यम् ] त्रादीन्द्रियाणि ज्ञानान्युच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यदनुगतानि तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिश्याध्यवसायलक्षणा नविचेष्टति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते तामाहुः परमां गतिम् ॥१०॥ सामीदृशीं तदवस्था योगमिति मन्यन्ते वियोगमेव सन्तम् । सर्वानर्थसं- योगवियोगलक्षणा हीयमवस्था योगिनः। एतस्यां ह्यवस्थायामविद्याध्यारोपण- पर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ आस्मा स्थिरामिन्द्रियधारणां स्थिरामचलामिन्द्रिय- धारणां वाह्यान्तःकरणानां धारणमित्यर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समा- धानं प्रति नित्यं यत्नवांस्तदा तस्मिन्काले यदैव प्रवृत्तयोगी भवतीति सामर्थ्यादवगम्यते । न हि बुध्द्यादिचेंयाभावे प्रमादसंभवोऽस्ति । तस्मा. * प्रागेव बुध्द्यादिचेष्टोपरमादप्रमादो विधीयते । अथवा यदैवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा तदानीमेव निरङ्कुशमप्रमत्तत्वमित्यतोऽभिधीयतेऽप्रमत्तस्तदा भवतीति । कुतः । योगो हि यस्मात्प्रभवाप्ययावुपननापायधर्मक इत्यर्थोऽ. तोऽपायपरिहारायाप्रमादः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ बुद्धयादिचेष्टाविषयं चेब्रह्मेदं तदिति विशेषतो गृह्येत वुद्ध्याद्युपरमे च ग्रहण- कारणामावादनुपलम्यमानं नास्त्येव ब्रह्म । यद्धि करणगोचरं तदस्तीति प्रसिद्ध लोके विपरीत चासदित्यतश्चानर्थको योगोऽनुपलभ्यमानत्वाद्वा नास्ती 'त्युपलब्धव्यं ब्रह्मेत्येवं प्राप्ठ इदमुच्यते । सत्यम्-नैव वाचा न मनसा न [प्रकाशिका] इति । शरीरान्त संचरणं विहाय मोक्षार्थगमनं परमा गतिरिति तत्रैव स्पष्टम् ॥ १०॥ 1ता पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टा बाद्याभ्यन्तरकरणधारणां · परमां गति योगमिति मन्यन्ते । उक्तं च व्यासाथैः, परमा गतिर्योग इत्यर्थ इति । इन्द्रियाणा निर्व्यापारत्व एवावहितचित्तता, भवति । चित्तावधानं किमर्थमित्यत्राह योगस्य प्रतिक्षणापायशालितयावघानमपेक्षितमिति भावः । यद्वा इष्ट- प्रभवानिष्टाप्ययलक्षणसर्वपुरुषार्थसाधनत्वायोगस्य तमाममत्ततया भवितव्य मित्यर्थः ॥ ११ ॥ स्पष्टोऽर्थः । प्राणवादे " सुप्तगतेविशेषितत्वाच्च " ०० २।४६ ·23 . माप्यद्वयोपेता २।३।१२ ... अस्तीति त्रुवतोऽन्यत्र कयं तदुपलभ्यते ॥ १२॥ अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । शांकरभाष्यम् ] चक्षुपा नान्यैरपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्यर्थः । तथापि सर्व- विशेषरहितोऽपि जगतो मूलमित्यवगतत्वादस्त्येव कार्यप्रविलापनस्यास्ति- • त्वनिष्ठत्वात् तथा हीदं कार्य सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुगम्यमानं सद्बुद्धि- निष्ठामेवावगमयति । यदापि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस्तदापि सा सत्प्रत्ययगर्भेव विलीयते । बुद्धिहि नः प्रमाण सदसतोर्यायात्म्यावगमे । मूलं चेज्जगतो न स्यादसदन्वितमेवेदं कार्यमसदित्येवं गृह्येत न त्वेतदस्ति । सत्सदित्येव तु गृह्यते । यथा मृदादिकार्य घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माज्ज- । गतो मूलमात्मास्तीत्येवोपलब्धव्यः । कम्मात् । अस्तीति ब्रुवतोऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानादन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूल- मात्मा निरन्वयमेवेदं कार्यमभावान्तं विलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि कथं तद्ब्रह्म तत्त्वत उपलभ्यते न कथंचनोपलभ्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ । तस्मादपोह्यासद्वादिपक्षमासुरमस्तीत्येवात्मोपलव्धव्यः सत्कार्यो बुद्धयों धुपाधिः । यदा तु तद्रहितोऽविक्रिय आत्मा कार्य च कारणव्यतिरेकेण नास्ति " वानारम्भणं विकारो नामधेयं मृतिकेत्येव सत्यम्" छां.६।१।४इति श्रुतेस्तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिट्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्ववर्जितस्या- त्मनस्तत्त्वमावो भवति । तेन च रूपेणात्मोपलव्धन्य इत्यनुवर्तते । तत्रा- [प्रकाशिका ] इन्द्रियाणि सदैव " सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त" मु०२।१।८ इति सप्तानामेव परलोकगति- श्रवणात् । “यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश्च न विचेष्टते " इति योगदशायामिन्द्रियाणां परिगणितत्वाच्च सप्तवेति प्राप्त उच्यते । "हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैव"व० सू०२।४।६शरीरे स्थित आदानादिलक्षण- कार्योपयोगित्वाद्धस्तादयोऽपीन्द्रियाण्येव । अतो नैवम् । “दशेमे पुरुष प्राणा 'आत्मैकादशः ॥ वृ० ३।९।४ आत्मशब्देनं मनोऽभिधीयते । " इन्द्रियाणि दशैकं च " भः गी०१३ । १ "एकादशं मनश्चात्र इति श्रुतिस्मृतिभ्यां न्यूनसंख्यावादा उपकारविशेषाभिप्रायाः । अधिक- संख्यायादाश्च मनोवृत्तिभेदादिति स्थितम् । अमुमेपार्थमुपपादयति-अस्तीति बुंवतः शब्दादन्यत्रेत्यर्थः । तस्योपनिपदेकगम्यत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ तत्त्वं भावयतीति तत्त्वमावोऽन्तःकरणं तेन च परमात्मास्तीत्येवोप- ·२।३।१३ काठकोपनिषत् अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मोऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ १४ ॥ यदा सर्वे मभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्ययः ।.. [ शांकरमाप्यम् ] प्युभयोः सोपाधिकनिरुपाधिकयोरस्तित्वतत्त्वभावयोः । निर्धारणार्या षष्ठी । पूर्वमस्तीत्येवोपलब्धस्यात्मनः सत्कार्योपाधिकृतास्तित्व प्रत्ययेनोपलब्धम्येत्यर्थः । पश्चात्प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिरूप आत्मनस्तत्त्वमावो विदिताविदिताम्यामन्योऽद्वयस्वमावो " नेति नेतीत्यस्थूलमनण्वहः स्वमदृश्येऽनात्म्येऽनिलयने " वृ. ३२८८ इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टः प्रसीदत्य- मिमुखी भवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वमस्तीत्युपलब्धवत इत्येतत् ॥१३॥ एवं परमार्थदर्शिनो यदा यस्मिन्काले सर्वे कामाः ' कामयितव्यस्यान्य- स्याभावात्प्रमुच्यन्ते. विशीर्यन्ते येऽस्य प्राक्प्रतिबोधाद्विदुपो हृदि बुद्धौ श्रिता आश्रिताः । बुद्धिार्ह कामानामाश्रयो नात्मा । “ कामः संकल्पः" वृ.१।५।३ इत्यादिश्रुत्यन्तराच्च । अथ तदा मर्त्यः प्राक्प्रबोधादासीत्स प्रबोधोत्तरकालमविद्याकामकर्मलक्षणस्य. मृत्योर्विनाशादमृतो भवति, गमन. प्रयोजकस्य मृत्योर्विनाशाद्गमनानुपपत्तेरहैव प्रदीपनिर्वाणवत्सर्वबन्धनोप- शमाद्ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्युच्यते यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते [प्रकाशिका ] लब्धव्यः । वेदान्तवाक्यैरस्तीत्युपलब्धस्य मनसाप्यस्तीत्येवं मनननिदिध्यासने कर्तव्ये इत्यर्थः । उभयोर्हेत्वोरुभाभ्यां शब्दमनो. 'रूपाम्यामस्तीत्येवोपलब्धस्य ज्ञातवतो भुक्ता ब्राह्मणा इतिवदयं निर्देशः । तत्त्वभावः प्रसीदति मनःप्रसन्नं भवति शान्तरागादिदोष भवतीत्यर्थः॥१३॥ कामादेविषयविषयकमनोरथा हृद्ता यदा शान्ता भवन्ति तदानन्तर- मेवायमुपासकोऽमृतो भवति । विश्लिष्टाश्लिष्टपूर्वोत्तरदुरितभरो भवतीत्यर्थः। अत्रैव ब्रह्मोपासनवेलायां ब्रह्मानुभवतीत्यर्थः । समाना चामृत्युपक- मादमृतत्वं चानुपोप्य " ०० ४।२।७ इत्यत्र भाप्यम्-अनुपोप्य शरीरैन्द्रियादिसंबन्धमदग्ध्वैव यदमृतत्त्वमुत्तरपूर्वाधयोरलेपविनाशरूपं प्रा. प्यते तदुच्यते यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते' इत्यादिकया श्रुत्येत्यर्थः । अत्र ब्रह्म • समश्नुत इति चोपासनवेलायां यो ब्रह्मानुभवस्तद्विपयमित्यभिप्राय इति ॥१४॥ उक्तमेवार्थ सादरेणाभ्यसन्नुपदेष्टव्यांश एतावानेवेत्युपसंहरति-अन्थयो . .

·. माष्यद्वयोपेता २. अथ मयोऽमृतो भवत्येतावद्धधनुशासनम् ॥ १५॥ 1 शत चैका चं हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका । तयोर्धमायन्नमृतत्वमेति विश्वङ्डन्या उत्कमणे भवन्ति ।। १६॥ [शाकरभाष्यम् ] भेदमुपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धरिह जीवत एव ग्रन्थयो अन्थिवद्द्ववन्धनरूपा अविद्याप्रत्यया इत्यर्थ । अहमिद शरीर ममेद धन सुखी दुखी चाहमित्येवमादिलक्षणास्तद्विपरीतब्रह्मात्मप्रत्ययोपजन- नाहौवाहमस्म्यससारीति विनष्टेप्वविद्याग्रन्थिपु, तन्निमित्ता कामा मूलतो विनश्यन्ति । अथ मोऽमृतो भवत्येतावद्धचेतावदेवैतावन्मात्र नाधिकमस्ती त्याशङ्का कर्तव्या । अनुशासनमनुशिष्टिरुपदेश । सर्ववेदान्तानामिति वाक्यशेष ॥ १५ ॥ निरस्ताशेपविशेषन्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्रन्थेजी वत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिर्विद्यत इत्युक्तमन ब्रह्म समश्नुत इत्यु- तत्वात् " न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति " वृ. ४४५६ इति श्रुत्यन्तराच्च । ये पुनर्मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरशौलिनश्च ब्रह्मलोकमानो ये च तद्विपरीता ससारमाजस्तेपामेप गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्टब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किंचान्यदग्निविद्या पृष्टा प्रत्युत्ता च । तस्याश्च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भ । तन-शत च शतस ख्याका एका च सुपुम्ना नाम पुरुषस्य हृयाद्विनि मृता नाड्य शिरा- स्तासा मध्ये मूर्धान भित्त्वाभिनि सृता निर्गता सुषुन्ना नाम । तयान्तकाले हृदय आत्मान वशीकृत्य योजयेत् । तया नाड्योर्ध्वमुपर्यायन्गच्छन्नादित्य । द्वारेणामृतत्वममरणधर्मत्वमापेक्षिकम् । आभूतसप्लव स्थानममृतत्व हिं माप्यते " इति स्मृते । ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यममृतत्वमेति मुक्त्वा भोगाननुपमान्ब्रह्मलोकगतान् । विष्वङ्नानाविधगतयोऽन्या नाज्य उत्क्रमणे निमित्त भवन्ति ससारप्रतिपत्त्यर्था एवं भवन्तीत्यर्थ ।। १६ ॥ [प्रकाशिका ] ग्रन्थिवदुर्गांचा रागद्वेषादयो यदैव प्रमुच्यन्त इत्यर्थ । एतावदनुशासनमनुशाप्तनीयमुपासकस्य कर्तव्यत्वेनोपदेष्टव्यमेतावदेव । वक्ष्यमाणम्र्धन्यनाडीनिष्क्रमणार्चिरादिगमनादिक न साधककृत्य किंतूपासन- भीतमगवत्कृत्यमिति भाव ॥ १९ ॥ विमुक्तश्च विमुच्यत इति पूर्वमुक्तम् । द्वितीया परममुक्तिमाह-हृदयस्य प्रधाननाय शत चैका च सन्ति । तासा मध्य एका सुषुम्णाख्या ब्रह्मनाडी । ।

·२।११७ 3 काठकोपनिषत् अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जननां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्महेन्मुजादिवेपीकां धैर्येण ।।.. तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विधाच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] इदानीं सर्ववल्लयर्थोपसंहारार्थमाह-अड्गुष्ठमात्रः । पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां संवन्धिनि हृदये संनिविष्टो यथाव्याख्यातस्तं स्वादात्मीयाच्छरीरात्प्रवृहेदुद्यच्छेनिकत्पृथक्कुर्यादित्यर्थः । किमिवेत्यु- च्यते-मुजादिवेपीकामन्तस्थां धैर्येणाप्रमादेन । तं शरीरान्निकृष्टं चिन्मानं विद्याद्विजानीयाच्छुक्रममृतं ययोकं ब्रह्मेति । द्विवचनमुपनिषत्परिसमाप्त्यर्थ- मितिशब्दश्च ॥ १७ ॥ [प्रकाशिका ] मूर्धानमभिनि मृता। तया नाड्यो ब्रह्मलोकं गच्छन्देशविशेप- विशिष्टब्रह्मप्राप्तिपूर्वकस्वस्वरूपाविर्मावलक्षणां मुक्ति प्राप्नोति। अन्यास्तु नाड्यो विष्वगुत्क्रमणे नानाविधसंसारमार्गोत्क्रमणायोपयुज्यन्ते । विष्वग्वितता ना- ब्योऽन्योत्क्रमण उपयुज्यन्त इति व्याप्सायाख्यातम् । इदं च वाक्यं भगवता बादरायणेनोत्क्रान्तिपादे चिन्तितम् । तथाहि-मूर्धन्यया शताधि- कया नाड्या विदुषो गमनमन्याभिरविदुष इति नियमो नोपपद्यते । नाडीनां भूयस्त्वादतिसूक्ष्मत्दाच्च दुर्विवेचतया पुरुषेणोपादातुमशक्यत्वात् । तयोर्ध्व- मायन्नमृतत्वमेति विप्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्तीति यादृच्छिकीमुत्का- न्तिमनुवदतीति युक्तमित्येवं पूर्वपक्षे प्राप्ते। " तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रका- शितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेपगत्युनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीत. शता- धिकया"ब्र०सू० ४।२।१७ इति सूत्रेण सिद्धान्तितं तस्य चायमर्ध. । तदोको जीवस्य स्थान हृदयमग्रेज्वलनं प्रकाशनं यस्य तदिदमग्रज्वलन तेनाग्रज्वलनेन प्रकाशितद्वारो भवति । तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्भो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । वृ० ४४ार इति श्रुते. । एतावद्विद्वदविद्वत्त्वसाधारणम् । विद्वांस्तु शताधि. कया मूर्धन्यथैव नाड्योत्कामति । न चास्या नाड्या विदुपो दुर्विवेचत्वम् । विद्वान्हि परमपुरुषाराधनभूतात्यर्थप्रियविद्यासामर्थ्याद्विद्याशेषभूततयात्म- नोऽत्यर्थप्रियगत्यनुस्मरणयोगाच्च प्रसन्नेन हार्दैन परमपुरुषेणानुगृहीतो भवति । ततस्तां नाडी विमानातीति तया विदुषो गतिरुपपद्यते । प्रकृत. मनुसरामः॥ १६॥ स्पष्टोऽर्थः । यया देवदत्तः स्वाच्छरीराद्विलक्षण इत्युक्ते यथा स्वशब्दः ·. ८९ भाष्यद्वयोपेता २।३।१८ मृत्युभोक्तां नाचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नम्। ब्रमप्राप्तो घिरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥१८॥ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्ग करवावहै ।। [शांकरभाप्यम् । विद्यास्तुत्यर्थोऽयमाख्यायिकार्योपसंहारोऽधुनोच्यते-मृत्यु प्रोक्तां यथोक्तामेतां ब्रह्मविद्या योगविधि च कृत्स्न समम्तं सोपकरणं सफल- मित्येतत् । नाचिकेतो वरप्रदानान्मृत्योर्लन्वा प्राप्येत्यर्थः । किम् । ब्रह्म- प्राप्तोऽमुन्मुक्तोऽभवदित्यर्थः । कथम्। विद्याप्राप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मो विमृत्युर्विगतकामाविद्यश्च सन्पूर्वमित्यर्थः । न केवलं नाचिकेत एवान्योऽपि नाचिकेतवदात्मविद्ध्यात्ममेव निरुपचरितं प्रत्यक्स्वरूपं प्राप्य तत्त्वमेवेत्यभि. प्रायः । नान्यद्रूपमप्रत्यग्रूपम् । तदेवमध्यात्ममेवमुक्तप्रकारेण वेद विनाना- तीत्येवंवित्सोऽपि विरजः सन्त्रमप्राप्त्या विमृत्युर्भवतीति वाक्यशेषः।।१८।। शिप्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन विद्याग्रहणप्रतिपादननिमित्तदोषप्रश- मनार्थेय शान्तिरुच्यते- 1--सह नावावामवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन। [प्रकाशिका ] समभिव्याहृतदेवदत्तसंवन्धिपरामर्शी, एवं पूर्वनिर्दिष्टान्तरा. त्मसंबन्धिपरामर्शी स्वशब्दः । ततश्चायमर्थः । तं जनानामन्तरात्मानं तच्छरीरभूताज्जनशब्दिताच्चेतनात्प्रवृहोद्वविच्य भानीयात् । " जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम् " श्वे० ४७ इति श्रुत्युक्तरीत्या धारकत्वनियन्तृत्वशे- पत्वादिना विलक्षणं जानीयादित्यर्थः । मुजात्तृणविशेपादिपीकां तन्मध्यव- तिस्थूलतृणविशेषमिव धैर्येण ज्ञानकौशलेनेति पूर्वेणान्वयः । उक्तोऽर्थः । द्विवचनमुपदेशसमाप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥ उपसंहरति-नचिकेतो मृत्युप्रोक्तामात्मविद्या यदा पश्चेत्यायुक्तं योग- विधिं च लब्ध्वा प्राप्य " पर ज्योतिरुपसंपय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" ३।४ इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्रह्म प्राप्याविर्भूतगुणाष्टकोऽभूदि- त्यर्थः । अध्यात्मविद्यां योऽन्योऽपि वेति सोऽप्येवमेव ननिकेता इव शिप्याचार्ययोः शास्त्रीयनियमातिलब्धनकृतदोपप्रशमनार्थ शान्तिरुच्यते । स विद्याप्रकाशितः परमात्मा । हशब्दः प्रसिद्धौ । नौ शिप्याचार्याववतु स्वस्वरूपप्रकाशेन रक्षतु । विद्यापचयद्वारावां सहैव परिपालयतु । यद्वा विश्लेषमन्तरेणावा सहितायेव यथा स्याव तथा पालयस्वित्यर्थः । सनि- यमविद्याप्रदानेन विद्यायाः सामध्ये निष्पादयावहै नियमामाने विद्या निर्या । । छा० भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ का.१२ ·२॥३॥१९ काठकोपनिषत् क० तेजस्वि नावधीतमस्तु [ शांकरमाप्यम् ] कः स एव परमेश्वर उपनिपत्प्रकाशितः। किंच सह नौ भुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु । सहेवावां विद्याकृतं वीर्य सामथ्र्य [प्रकाशिका भवतीति भावः । नावावयोर्यदधीतं तत्तेनम्न्यस्तुवीर्यवत्तरं भव- वित्यर्थः । "यश्चाधर्मेण विबूते यश्चाधर्मेण पृच्छति। तयोरेकतरः प्रैति विद्वेष चाधिगच्छति।" इतिस्मृत्युक्तरीत्याधर्माध्ययनाध्यापननिमित्तो द्वेष आवयोर्मा भूदित्यर्थः । निर्वचनं दोपशान्त्यर्थम् । इयं चोपनिषद्भगवत्परैवेति भगवता बादरायणेन समन्वयाध्याये त्रिभिरधिकरणैर्निर्णीतम् । तत्र "यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र सः १।२।२५ इतिवाक्ये ब्रह्मक्षत्रिययोरोदनत्वनिरूपणेन भोज्यत्वस्य वा भोग्य- त्वस्य वा प्रतीतेस्तत्प्रतिसंवन्धी यस्येति पाठचन्तयच्छन्दनिर्दिष्टो भोक्ता जीव एव स्यात्परमात्मनो भोक्तृत्वासंभवादिति पूर्वपक्ष कृत्वा " अत्ता चरा- चरग्रहणात्" "प्रकरणाचा गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्" "विशे- पणाच्च" व्र० स० १।।९।१०।११।१२ इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतम्तेषां चायमर्थः । उभे भवत ओदन इत्योदनप्रतिसंबन्धितया प्रतीय- मानोऽत्ता परमात्मैव, ब्रह्मक्षत्रशब्दगृहीतनिखिलचराचरसंहर्तृत्वस्यात्र मन्त्रे प्रतिपादनात् । अत्र ब्रह्मक्षत्रशब्दयोर्निखिलचराचरलक्षकत्वप्रकार ओदनश- ब्दस्य विनाश्यत्वलक्षकत्वप्रकारश्चैतन्मन्त्रव्याख्यानावसरे दर्शितस्तत्रैवानु- संधेयः । " महान्तं विभुमात्मानम् " क. १।२।२२ इति प्रस्तुतत्वेन तस्य ब्रह्मप्रकरणमध्यगतत्वाच्च । ननु ऋतं पिबन्तावित्युत्तरमन्ने कर्म- फलभोगान्वयिनोरेव प्रतिपादनात्परमात्मनश्च नीववत्कर्तृत्वेन वान्तःकरण- वत्करणत्वेन वान्वयासंभवात्परमात्मप्रकरणमध्यगतत्वं नास्तीत्याशड्- क्योक्तं गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनादिति । गुहां प्रविष्टौ जीवपर- मात्मानावेव । तयोरेवास्मिन्प्रकरणे गुहाप्रवेशदर्शनात् । “ तं दुर्दशै गूढ-- मनुप्रविष्टं गुहाहितम् " क. १।२।१२ इति परमात्मनो गुहाप्रवेशः श्रूयते " या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी। गुहां प्रविश्य" क. २।११७ इति जीवस्यापि गुहाप्रवेशो दृश्यते । अतो द्वयोरपि गुहाप्रवेशदर्शनात्तयो- रेव पिबदपिवतोश्उत्रिन्यायेन ऋतं पिबन्ताविति निर्देशस्य संभवात् । ऋतं पिबन्ताविति मन्त्रेण न परमात्मप्रकरणविच्छेदः शक्यशङ्कः । विशे- पांच । अस्मिन्प्रकरणे " ब्रह्मनज्ञं देवमीड्यं विदित्वा" क. १।१।१७ । , ·" म. माप्यद्वयोपेता २।३।१९ मा विद्विपावहै ॥ १९॥ [ शांकरमाप्यम् ] करवावहै निप्पादयावहै । किंचं ते स्वि नौ तेजस्विनो- रावयोर्यदधीतं तत्स्वधीतमस्तु । अथवा तेजस्वि नावावाभ्यां यदधीतं तदतीय [प्रकाशिका ] इति नीवपरयोरुपास्यत्वोपासकत्वादिना विशेषितत्वात्तयोरे- वोपासनसोकर्यायैकाधिकरणस्थत्वप्रतिपादनार्थत्वादृतं पिबन्ताविति मन्त्रस्य जीवपरप्रतिपादकत्वमेव । अतो यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चेति मन्त्रः परमात्मपर एवेति निर्णीतम् । तथा “ अगुष्ठमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते " क. २।१।१२ इति मन्त्रे- ऽङ्गुष्ठमात्रतया निर्दिश्यमानो जीव एव । अगुष्ठमात्रत्वस्य जीवधर्मतया " प्राणाधिपः संचरति स्वकर्मभिः " श्रे. ५/७ " अड्गुष्ठमात्रो रवितुल्य- रूपः " श्वे. ५।८ " अङ्गुष्ठमात्रं पुरुष निश्चकर्ष यमो बलात् | मा. इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वादिति पूर्वपतं कृत्वा " शब्दादेव प्रमितः" " हयपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् " व. स. १।३।२४।२५ " कम्प- नात् " " ज्योतिर्दर्शनात् " व. सू. १।३।३९/४ ० इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेपां चायमर्थः । अड्गुष्ठप्रमितः परमात्मा शब्दादेव, ईशानो भूतमव्यस्येतीश्वरत्ववाचकेशानशब्दादेव । ननु कथं तर्हि परमा- स्मनोऽङ्गुष्ठमात्रत्वमित्यत्राह-हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात् । हृदि हृदये परमात्मनो वर्तमानत्वात्तदपेक्षयाङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । न च खरतुर- गादीनामड्गुष्ठशून्यानां हृदयस्याद्गुष्टप्रमितत्वाभावात्तदन्तर्वर्तिनः परमा- त्मनः कथमगुष्ठमात्रत्वमिति वाच्यम् । उपासनाविधायिशास्त्रस्य मनुप्या- धिकारिकत्वात्तेषां चाइगुष्ठसंभवात्तदृदयवर्तिनः परमात्मनोऽगुष्ठसमपरि- माणस्य हृदयावच्छेदनिबन्धाङ्गुष्ठमितत्वे नानुपपतिः । “ कम्पनात् " व. सू. १।३।३९ यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एनति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतम् " क. २/२/२ इति समस्तप्राणिकम्पनहेतुभयहेतुत्वस्यास्मिन्न- इगुष्ठप्रमित आम्नानात् । तस्य च परमात्मधर्मत्वस्य भीपास्माद्वातः पवते" तै.२।८।१ इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नत्वादष्टिप्रमितः परमात्मा । “ ज्योतिर्दर्श- नात् । व्र. सू. १।३।४० ' न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्' क. २।२।१९ इत्यद्गुष्ठप्रमिते सकलतेजश्छादकज्योतिःसंवन्धप्रतिपादनात् , तादृशज्योतिःसंबन्धस्याथर्वणे ब्रह्मसंवन्धितया प्रतिपादितत्वाच्चाङ्गुष्पमितः परमात्मेत्यर्थः । तथा इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु ·२।३।१९ काठकोपनिषत् १२ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ [शांकरभाष्यम् तेजस्वि वीर्यवदस्त्वित्यर्थः । मा विद्विपावहै शिप्याचार्या- वन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययनाध्यापनदोपनिमित्तं द्वेष मा करवावहा इत्यर्थः। [प्रकाशिका] परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः" क. १३३।१०"महतः परम- व्यक्तमव्यतात्पुरुषः परः । पुरुपान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः क. ११३।११ इति वाक्ये सांख्यप्रक्रियामत्यभिज्ञानात्पञ्चविंशातिरिक्तपुर- पनिषेधाच्च सांख्याभिमतब्रह्मात्मकं प्रधानमेवाव्यक्तशब्देनाभिधीयत इति "अनुमानिकमप्येकपामिति चेत्” इति सूत्रखण्डेन पूर्वपतं कृत्वा “ शरीर- रूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च" व्र. स. १।४।१ “ सूक्ष्मं तु तदह- त्वात् " ब्र. सू. ११४.२ " तदधीनत्वादर्थवत् " व्र.मू. ११४३ " ज्ञेयत्वावचनाच " ब्र. सू. ११४१४ ॥ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकर- णात्" ब्र. सू. १।४।५ ॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच " ब्र. सू. १।४।६, “ महद्वच्छ " . सू. ११४१७ इति सप्तभिः सूत्रैः सिद्धान्तः कृतस्तेषां चायमर्थः । अनुमानिक नाव्यक्तशब्दामिलप्यम् । उपासनोपयो- गिवशीकरणाय "आस्मान रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च" क.११३३ इतिवाक्ये रथरथ्यादिभावेन रूपितेप्वात्मशरीरबुद्धिमनइन्द्रियविषयेषु रय. रूपकात्मना शरीरं रथमेव चेति विन्यस्तस्य शरीरस्थैवाव्यक्तशब्देन ग्रह. प्रासंभवात् । अस्मिंश्च प्रकरण इन्द्रियादिवशीकरणप्रकारस्यैव " यच्छेद्वान नसी प्राज्ञः"क० १।३।१३इत्यादौ दर्शनात्तदनुसारेणान्यक्तशब्देन शरीरमेव गृह्यते । ननु कथमव्यक्तशब्देन व्यक्तस्य शरीरस्याभिधानं तत्राह-सूक्ष्म तु तदर्हत्वात्। भूतसूक्ष्ममव्याकृतं ह्यवस्थाविशेपमापन्नं शरीरं भवति । ततश्च कारणवाचिनाव्यक्तशब्देन म्थूलं शरीरमेवोपचारादुच्यत इत्यर्थः । ननूक्त. शब्दस्य मुख्य एवार्थोऽस्तु । कुतः स्थूलशरीरे लक्षणाभ्युपगन्तव्येत्यत्रा- ह-तदर्हत्वादिति । स्थूलशरीरस्यैव कार्याहत्वात्तस्यैव वशीकार्यत्वाय प्रतिपादनस्यापेक्षितत्वाव्यक्तशब्देन कारणवाचिना स्थूलशरीरलक्षणोचि- तेति भावः । ननु गदि भूतसूक्ष्ममव्याकृतमभ्युपगम्यते कापिलतन्त्रसिद्धो. पादाने कः प्रद्वेषस्तत्राह तदधीनत्वादर्थवत् । अस्मन्मतेऽव्यक्तस्य पर- मात्माधीनतया तदधिष्ठितत्वेन प्रयोजनवत्त्वमस्ति सांख्यमते तदनभ्युपग- मात्तस्य निष्प्रयोजनस्वमिति भावः । ज्ञेयत्वावचनाच्च । यदि तन्त्रसिद्ध- मेवाविवक्षिप्यत्तदास्य ज्ञेयत्वमविवक्षिप्यत् । व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानान्मोक्ष

·२।३।१९
माप्यद्वयोपेता
इति काठकोपनिपदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली
समाप्ता ॥३॥(६)
[ शांकरभाष्यम् ] शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति निर्वचनं सर्वदोषोपशमना-
थमित्योमिति ॥ १९ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्य-
श्रीमदाचार्यश्रीशङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिपद्भाप्ये
द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥
[प्रकाशिका ] वदद्भिस्तान्त्रिकैम्तेषां सर्वेषां ज्ञेयत्वाभ्युपगमात् । न चास्य
ज्ञेयत्वमुच्यते । अतो न तन्त्रसिद्धस्येह ग्रहणम् । वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि
प्रकरणात् । “ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्न यत् ।
अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" क.२।३।१५
इत्युक्तस्य ज्ञेयत्वमनन्तरमेव श्रुतिर्वदतीति चेन्न । सोऽध्वनः परमाप्नोति
तद्विष्णोः परमं पदम् । क. राशर इति प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणात्स
एवाशब्दमस्पर्शमिति मन्ने ज्ञेयत्वेन निर्दिश्यते न तन्त्रसिद्धमव्यकम् ।
प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च । अस्मिन्प्रकरण उपायोपेयोपेतृणां त्रया-
णामेव ज्ञेयत्वोपन्यासः । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्रश्नच दृश्यते
नान्यक्तादेः । महद्वच्च । यथा “ बुद्धरात्मा महान्परः क. १॥३११०
इत्यत्रात्मशब्दसामानाधिकरण्यान्न तन्त्रसिद्धं महत्तत्वं गृह्यत एवमन्य-
कमप्यात्मनः परत्वेनामिधानान्न कापिलतन्त्रसिद्धं गृह्यत इति स्थितम् ।
अत इयमुपनिषत्सर्वापि परमात्मपरेति त्रिमिरधिकरणैर्निर्णीतम् ॥ १९ ॥
इति श्रीमगवद्रामानुनसिद्धान्तनिर्धारणतार्वभौमश्रीमद्रङ्गरामानुन-
मुनिवरविरचितकाठकोपनिपत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्याये
तृतीया पल्ली समाता ॥
इति कठवल्लीप्रकाशिका समाप्ता ।।
इति परिसमाप्तेयं भाष्यदयोपेता
काठकोपनिपत्.
१ क्षेमाय य: फरुणया शितिनिर्जराणां भूमायामयत भाष्यसुधामुदारः ।
बामागमायगवदायदतूलयातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ॥१॥

·॥ श्रीः ॥ अथ कठोपनिपव्याख्यादये वालबोधिनी । " प्रणम्य शङ्करं साम्ब कठव्याख्याद्वये मया । छात्राणां सुखवोधाय क्रियते वालबोधिनी ॥१॥ अथ प्रथमाध्यायप्रथमवल्ली ॥ १।१।१ [शाङ्करभाष्यम् ] अभूधरभूनानिर्विजयते । अथ भगवान् शङ्कराचार्यश्चि- कीर्पितस्य भाप्यस्य निर्निन्नपरिसमाप्तये यमनचिकेतोनमस्कारात्मकं मङ्गल. माचरति । तेन चाचार्यभक्तिर्विद्याप्राप्त्यङ्गमिति दर्शयति-नम इत्यादिना। ननु न यमो मृत्युनमस्कार्यों मारयतीति मृत्युरिति व्युत्पत्त्या सर्वप्राणिवि. घातकत्वेन दोपास्पदत्वात्तस्येत्याशड्कां वारयति-भगवत इति । " उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥१॥” इति स्मृतेर्यमस्य प्रत्यक्षीकृतब्रह्मत. त्त्वस्य " यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् न. सू. ३।२।३२ इति न्यायेन याम्ये पदे वर्तमानस्य नमस्कार्यता योग्यैव । चिकीर्पित प्रति- जानीते-अथेति । काठकोपनिपल्लीनामिति । अत्र हि संपरायविप- यको मृत्युनचिकेतःसंवादः । ननु " अत्ता चराचरग्रहणात् १।२।९ इत्यादिसूत्रैर्वादरायणेन विवृतोऽर्थ एतासां वल्लीनां तेनेदं भाष्य- मकिञ्चित्करमित्यत आह-सुखार्थप्रवोधनार्थमिति । सुखयतीति सुखोऽ- नायासेन ज्ञायमानो योऽर्थस्तबोधनार्थम् । सूत्रद्वारा प्रतिपादित एतदर्थो मन्दमतिभिर्दुरूहो भवतीत्यतः स्वातंत्र्येण वृत्तिर्माप्यरूपा क्रियते । ननु भर्तृप्रपंचादिभिः पूर्वैः कृतैव वृत्तिस्तयैव गतार्थतेत्यत आह-अल्पग्रन्येति। मर्तृप्रपंचादिपूर्ववृत्तिषु अन्यवाहुल्यमापत्वमत्र तु ग्रन्याल्पत्वमर्थबाहुल्य- मिति भावः । अधिकारिसम्बन्धविषयप्रयोजनानि धोतयितुमुपनिपच्छन्दा- र्थमाह-सदेर्धातोरिति । ' पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु', इति धातुपा- -ठात्पाणिनीयाद्विशरणगत्यवसादनेति व्यर्थकोऽयं धातुः । किप्प्रत्ययान्त- स्येति । किप्प्रत्ययश्च सर्वापहारी । सर्वेषां तदवयवानामित्संज्ञालोपा. व्र.सू.

·१।११ बालबोधिनी भ्यामपहारात् । केन पुनरिति । उपनिपच्छब्दस्य विद्येति योऽर्थ स किं समुदायशक्त्यावयवशक्त्या वेति प्रश्नार्थ । अर्थयोगेन-अर्थसम्बधेन । उच्यत इति । समाधानम् । अवयवशक्त्योपनिषच्छन्दम्य विद्याया वृत्ति रित्यर्थ । दृष्टानुश्रविक्रेत्यादि । दृष्टा प्रत्यक्षा इहलोपस्था खक्चन्दन वनितादय । आनुश्रविका " म्वर्गकामोऽग्निष्टोमेन यनेत " इत्यनुश्रवण वेदेन ज्ञायमाना पारलौक्किा । एव चोभयरोकनविषयेषु वितृष्णा क्षया तिशयादिदोपदर्शनात्तत्रासक्तिरहिता । उपसद्य-आचार्योपदेशाधब्ध्वा । शीलयन्तीति । साक्षात्कारपर्यन्त जीवपरमात्मैक्यासमावनाविपरीतभाव नादिक च निरस्यन्तीत्यर्थ । निचाय्येति । त-आत्मानम् । निचाय्य- सशोध्य । मृत्युमुखादिति । जन्ममृत्युरूपससारादित्यर्थ । [ पृ. २] विशरणरूपमर्थ प्रदय गतिरूपमर्थमाह--पूर्वोक्तेत्यादि । विरजोऽभू- दिति । अज्ञानरहित इत्यर्थ । अवसादनरूपमर्थ गृहीत्वोपनिषच्छब्दार्थ माह-लोकादिरिति । भूरादिलोकानामादि प्रथमन । ब्रह्मनन . ब्रह्मणो जातो ज्ञो ज्ञाता चेति विशेषणोभयपद कर्मधारय । वक्ष्यतीति। अस्यामेवोपनिषदि । स्वर्गलोका -यनमाना । अविद्यादीत्यादि । अविद्याकामकर्मादयो ये ससारहेतव । तद्विशरणादेरिति । आदिपदेन गत्यवसादयोर्ग्रहणम् । अन्थमात्रे-केवल्ग्रन्थे । तादथ्येनेति । सोऽर्थ प्रयोजन यस्य स तदर्थस्तस्य भावस्तादथ्य तज्जनकत्वेनेति यावत् । तच्छब्दोपपत्तेरिति । स शब्द उपनिषदिति यस्य स तच्छब्दस्तम्य भावस्तच्छब्दत्व तस्योपपत्ते सभवादित्यर्थ । आयुर्वं घृतमिति । तज्जनके तच्छन्दम्य प्रयोगो भवतीत्यर्थेऽय दृष्टान्तो वैदिक । यथायुर्न घृत आयुरिति प्रयोगस्तद्वदिति दृष्टान्तार्थ । भक्त्या--लक्षणया । उपनिपच्छन्दप्रयोग इति शेप । एवमर्थनिर्वचनेन सिद्ध ग्रन्थप्रवृत्तिसाध- मनुबन्धचतुष्टयमाह-एवमित्यादि । आत्यन्तिकी-मूलकारणनिवृत्तिप्- र्षक जायमाना । सम्बन्धश्चेति । ज्ञानादीनामिति शेष । एवभूतप्रयोग नेन--ससारनिवृत्त्यादिरूपप्रयोननेन । करतलेत्यादि । वृक्षे विद्यमानम्या मल्कीफलस्य तियगादिरेषाज्ञान न तादृश प्रकर भवति यथा करतले न्यन्तस्य तम्येति करतलन्यस्तेति दृष्टान्त उक्तम् । यथाप्रतिभानमिति । औद्धत्यनिरापरणार्थमियमुक्ति । विद्यास्तुत्पर्योते । अन्यच्छ्रेय इत्यार म्योच्यमानायामुपनिषद्विद्याया प्रवृत्तिहेतुत्वेनार्थवादरूपेयमाख्यायिका ततो ।

·. - काठकोपनिषद्भाप्यद्वये व्याख्यानमहतीति भावः । उशन्निति । वश् कान्तौ' इति धातोः शत्रन्तस्य रूपम् । वृत्तार्थस्मरणार्थी-भूतार्थस्य स्मारकौ । रूढितो वेति । अथवावयवार्थनिरपेक्ष रूढमेव वाजश्रवा इति नाम ग्राह्यमित्यर्थः । सर्व- मेधेन-सर्वस्वदक्षिणाकेन ॥ १ ॥ [प्रकाशिका ] अथ श्रीरङ्गरामानुजाचार्यः स्वकृतकठोपनिषद्द्व्याख्या विशिष्टाद्वैतमतस्य प्रतिपादयितृभ्यो रामानुजाचार्येभ्यो रोचतामिति तत्स्म- रणात्मकं श्लोकमारचयति-क्षेमायति । उदारो महामनस्को यो रामानु- नाचार्यः करुणया क्षितिनिर्नराणां भूदेवानां ब्राह्मणानां क्षेमाय कल्याणाय भाष्यसुधां श्रीभाष्यरूपममृतं भूमौ पृथ्वीतले व्यजृम्भयत विस्तारयामास । अमृतं स्वर्गे देवानां कल्याणं विदधाति । इदं श्रीमाप्यामृतं त्वधिकारिणा ब्राह्मणानां सन्मार्गप्रदर्शनेन भूमावपि कल्याणमारचयति । किंच यो वामागमा- ध्वगवदावदतूलवातः-वामाः कुटिलाश्च त आगमाः शास्त्रसिद्धान्ता अद्वै- तादयस्तद्रूपेणाध्वना मार्गेण ये गच्छन्ति तादृशा ये वदावदा वावद्का- स्तादृशान्वामान् शानविधुरानपि सिद्धान्तान्ये व्याख्यानपाटवेन प्रतिपाद- यन्ति तादृशवादिरूपो यस्तूलः कार्पासस्तद्भूननाय तत्कम्पनाय वातरूपः । तूलं धात इव दुर्वादव्याख्यानकौशलं यो धूनयति खण्डयति स रामानुजो मुनिर्मदुक्ति कठोपनिपढ्याख्यानरूपामाद्रियतां स्वीकरोतु । एतया व्याख्य- या स प्रसीदत्वित्यर्थः ॥ १ ॥ एवं रामानुजाचार्य स्मृत्वा स्वाराध्यं हनूमन्तं नमस्कर्तुमाह-अतसी- गुच्छसच्छायमिति । अतसीसंज्ञकपुष्पस्तवकसमानकान्तिम् । अञ्चितो- रस्थलं-भूपितोरस्कम् । अञ्जनाचलशृङ्गारमिति । अञ्जना हनूमज्ज- ननी तनिवासस्थानत्वात्तदाख्यया प्रथितस्याञ्जनागिरेः शृङ्गारं भूषणभूत हनूमन्तं ममाञ्जलिगोहतां तस्मै हनूमते नम इत्यर्थः ॥ २ ॥ अधुना व्यासादीन्नमस्कृत्य कठवल्लीव्याख्यानं प्रतिजानीते-व्यासमिति। लक्ष्मणयोगीन्द्र-रामानुजम् ॥ ३ ॥ पृ.२] काम्यत्वादिति। काम्यकर्मणि दक्षिणादिभिः सर्वैरङ्गैर्यपाशास्त्रं म- वितव्यम् । कामनाभाये कस्यचिदङ्गस्य न्यूनत्वेऽपि न क्षतिरित्यर्थः । दक्षि- णासाद्गुण्यामिति । सन्गुणो यस्य स सद्गुणः। तस्य भावः साद्गुण्यं दाक्षि- गया साद्गुण्यमिति विग्रहः । इत्यादिवदिति । स्वस्तये तायमित्यादि. वाक्ये यया लिडन्तस्यास्धातो मावो म्वादेशो न तयात्रापीत्यर्थः । यत .. - ।

·. १।१२ चालबोधिनी ९८ आर्धधातुकाधिकारे भूरूपादेशो विहितोऽत्र तु " छन्दस्युमयया " पा.स. ६॥४१५. इत्यनेन पैकल्पिकं सार्वधातुकल्यं तेनात्र भूरूपादेशेन बभूवेति रूपं न ॥ १ ॥ १।१।२ [शाङ्करभाष्यम्] [पृ.३]अमाप्तमजननशक्तिमिति । अप्राप्त प्रजनने प्रनो- त्पादने शक्तिर्येन तम् । हितकामप्रयुक्तेति । काम्यत इति कामः स्वर्गादिः हितो हितकृत्स चासौ कामश्चेति विशेषणोमयपदः कर्मधारयः । तेन प्रयुक्ता जनिता । जनकस्य स्वर्गादिप्राधिः कथं स्यादिति हितेच्छाप्रयुक्ता बुद्धिर्नचिकेतसः समुत्पन्नेत्यर्थः । उपनीयमानासु दीयमानासु ऋत्विक्स- दस्येभ्यो दक्षिणारूपेण गोषु दीयमानासु तं श्रद्धाविवेशेत्यन्वयः ॥२॥ [प्रकाशिका ] [T.,३] यद्यपीति । इयमन शङ्का-दक्षिणा नामानति- कर द्रव्यम् । आनतिर्नाम भृत्या वेतनदानेन परिक्रीय ऋत्विनां वशीकारः। एवं चानत्यर्थं द्रव्यं कियत्परिमाणमपि भवतु तदेकवचनान्तेनैव दक्षिणा- शब्देन वक्तव्यमानतिरूपोपाधेरेकत्वात् तत्रोपोडलकमत एवेत्यादिना प्रद- यते-भूनामकैकाक्रताविति । एकाहसाध्यः क्रतुरेकाहरुतुः । ' अथैप भूः' इति भूनामकमेकाहविशेषमुपक्रम्य ' तस्य धेनुर्दक्षिणा' इति श्रूयते । अत्र संशयः। सेयं धेनुर्गोमात्रं प्रकृतं वाधत उत गवाधादिमापपर्यन्तं सर्व दक्षिणारूपं बाधत इति । तत्र सर्व गवाश्चादिमाषान्तं दक्षिणासमूहं बाधत इति सिद्धान्तः कृतः। तत्र सिद्धान्तप्रदर्शनवेलायां जैमिनीयन्यायमालायां जैमिनिसूत्रशाबरमाप्यानुसारिभिर्माधवाचार्यरित्यमुच्यते । “इयं धेनुरखिलां दक्षिणां बाधते कुतो गवाश्चादीनां मापान्तानां सर्वेषामेव दाक्षिणारूपत्वात् 'दक्षि. णा' इत्येकवचनमिह प्रयुज्यते । गौश्चेत्यादयः समुच्चयवाधिनधशब्दा एकत्व एवोपपद्यन्ते, आनतिश्चैव सत्यत्यन्तसुलभा । यदि दक्षिणा भिधेरंस्तदैक- यैवानतिसिद्धेरितरासां वैयर्थ्य दुरिम् । तस्मानिखिलदक्षिणाबाधः ।" इति । एतच्चाधिकरणं त्रिसूत्रात्मकं तत्र प्रथमसूत्रं तस्य धेनुरित्यादि। गवादीनां माषान्तानां सर्वेषा दक्षिणेत्येकवचनान्तेनोक्तया सर्वत्रैकवचन- मेवापेक्ष्यतेऽत्र मन्त्रे दक्षिणास्विति बहुवचनान्तप्रयोगः कथमित्यर्थः । समा- पत्ते-तथापीति । भृतिशब्दो वेतनवाची स चास्मिन्कर्मणीयं भृतिरिति कर्मापेक्षया यथा प्रवर्तते तथास्मिन्कर्मण्येषां पुरुषाणामियं भृतिरिति तत्त कर्मकर्तृविषयतयापि प्रवर्तते ततश्च कर्मापेक्षया प्रवर्तमानाया भृतेरेकवच. - ·काटकोपनिपद्धाप्यद्वये ११११३ नान्तदक्षिणाशब्देन पूर्वोकन्यायेनोक्तावपि कर्मणः कर्तृणात्विना बहुत्वा- तदपेक्षया प्रवर्तमानस्य भूतिशब्दस्य — दक्षिणासु' इति बहुवचनान्ततया प्रयोगोऽपि नाप्संगतः । ऋत्विम्भेदापेक्षया दक्षिणाभेदो भवतीत्यत्रोपोहल- कमाह-अतएवेत्यादिना । " यदि ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् " मै. सू. १०।३।७।१ इति सूत्रघटितं पदमुन्नात्मकं यदधिकरणं तत्रिधा व्याख्यातं शवराचार्यः । तत्र द्वितीयं यद्याख्यानं तदेकतापक्षमालम्ब्यात उच्यते-एकवाक्यतापक्ष इति । अवयवलक्षणामन्तरेणेति । पोडशानाम- विजामन्यतमस्य ब्रह्मणो या दक्षिणेत्यवयवरूपलक्षणामकृत्वापि । ब्रह्म- मागे मुख्यवृत्यैव सिद्धेः । तन्मात्रयाध इति । ब्रह्मासंबद्धदक्षिणांशस्य निवृत्तिः । अन्येपाऋत्विजां विषये यद्यप्यवयवलक्षणा स्वीकृता तथापि ब्रह्माख्यस्य ऋत्विजः संबन्धिनि दक्षिणाशब्देऽवयवलक्षणामकृत्वाप्युपप- त्तिरिति भावः । एकवाक्यतापक्षात्मकमिदमधिकरणं माधवाचारित्यं मदर्शितं जैमिनीयन्यायमालायाम्-" पूर्वोक्तनिर्णयं पूर्वपक्षयित्वैकवाक्य- ताम् । भान्त्या कृत्वा दक्षिणांशं ब्रह्मभागं निवर्तयेत् ॥ श्यावाश्चाधिकरणे । रुक्मललाटो दक्षिणा' इत्यस्य स ब्रह्मणे देय इत्यस्य चान्तराले स ह्यनि- रुक्त इति वाक्यान्तरं पठितम् । तेन व्यवधानाद्विस्पष्टो वाक्यमेदः । इह त्वव्यवघानादेकं वाक्यमिवि भ्रान्तिः । एकवाक्यतायां सु चमसशब्दस्य दक्षिणाशब्देन ब्रह्मशब्देन च संबन्धे सति कृत्स्नदक्षिणायाः पुरुपान्तर- स्य च निवृत्तिः । तथा सति पूर्वोक्तसिद्धान्त एवान पूर्वपक्षीभवति । दाक्षिणामुद्दिश्य चमस एको विधेयः । तस्य ब्रम्हांवन्धोऽपरो विधेयः । ततोऽर्थभेदाद्वाक्यमेदो दुर्वारः । तस्मादक्षिणाशब्देन तदंशं लक्षयित्वा प्रहसंबद्धदक्षिणांशमनूध चमतमात्रविधानात्तद्भागस्यैव निवृत्तिः । अत्र सिद्धान्तप्रतिपादनेऽन्येषामृतिमा दक्षिणाया अबाधेन ब्रह्मदक्षिणाया एप नाघस्य बोधनाइविग्मेदादक्षिणाभेद इति सिद्धं भवति । सिद्धमाह-तत. . यति ॥ २॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] पीतमुदकमिति । पूर्वमेवोदकं माशितं ततः परमृ. त्विगृहगमनानन्तरं ता गावः कदापि जलं ने पास्यन्ति सामर्थ्याभावात् । एवमेव तृणभक्षणस्य दुग्धदानस्यापि च न सामर्थ्यम् । अप्रजननसामर्थ्या:- प्रजननं प्रसवस्तवासमाः [प्र.४] निष्फला इति । त्रिविधं हि गयां फलम् ।

·बालबोधिनी
,
दुग्धं प्रसूतिमियादिकं चेति । तत्र दोहनस्य प्रसूतेश्चामावः पूर्वमुक्तः ।
गोमयमपि कृशगवीनां नोपयोगाय तस्य द्रवीभूतत्वात् ॥ ३॥
१।१।।
[शाङ्करमाप्यम् ] कृत्वसम्पत्तिानिमित्तमिति । तोरसंपत्तिरसांगता
निमित्तं यस्य तत् क्रत्वसाङ्गतानिमित्तम् । अनिष्टमिति । नमो विरो-
धरूपोऽर्थः । इष्टं स्वर्गादि तद्विरुद्धं फलं स्यादित्यर्थः । पुत्रेण सतेति ।
पुन्नाम्नो नरकात्रायते पितरमिति हि पुत्रशब्दस्य योगनोऽर्थः । ततश्च
पितुर्नरकाद्रक्षणं कर्तव्यमिति हि पुत्रधर्मो मयावश्यमनुष्ठेय इत्यर्थः ।
आत्मप्रदानेनापीति । अपिशव्देन स्वशरीरातिरिक्तं द्रव्यं तत्समीपे ना-
सीतिकच द्रव्यान्तरे तस्य दानसामर्थ्यमपि नासीदिति बोध्यते मया पुत्रेण
सतात्मप्रदानेनापि ऋतुसंपत्तिं कृत्वा पितुरनिष्टं फलं निवारणीयमित्यन्वयः।
ततेति । तातेत्यर्थे छान्दसं रूपम् । द्वितीयं-द्वितीयवारम् । तृतीय-तृतीय-
वारम् । पुनःपुनस्तथैवोवाचेत्यर्थः । अयं-कस्मै मां दास्यसीति पुनः पुनः
प्रश्नकरणरूपः॥४॥
[प्रकाशिका [पृ.४] आस्तिकाग्रेसर इति । अस्ति दिष्टमिति मतिर्येषां
त आस्तिकास्तेपामग्रेसरः श्रेष्ठः स्वदेहं प्रत्यापि जनकस्य यज्ञफलसिद्धि
कामयतेऽत आस्तिकाग्रेसरत्वं तस्य । निर्विद्यमान इति । एवं पुनः पुनः
प्रश्नप्रबन्धेन खेदं प्राप्यमाण इत्यर्थः ॥ ४ ॥
१।१।।
[ शाङ्करमाध्यम् ] परिदेवयां चकारेति । दीर्घकालं चिन्तयामासे-
त्यर्थः । ४.५] गच्छामीति। मुख्यशिष्यवृत्त्या वर्त इत्यर्थः । त्रिविधा हि
शिष्यादीनां पत्तिः । मुख्यमध्यमाधमभेदात् । तत्र गुरोरिष्टं ज्ञात्वा तदाज्ञा
विना तदिष्टसाधने मुख्या प्रथमा वा वृत्तिः । गुरोराज्ञया तदिष्टसंपादने
प्रवृत्तिमध्यमा वृत्तिः । तदाज्ञयापि प्रवृत्तिरधमा वृत्तिः । विशिष्टगुणं
मुख्यमध्यमवृत्तिम्या प्रवर्तमानम् । स किंस्विदिति । स मे पिता मदान-
द्वारा यमस्य किं प्रयोननं संपादयिष्यति । ऋतौ यमोद्देशेन पुत्रदानस्या-
विधानाकिमपि तत्प्रयोजनं न दृश्यत इत्यर्थः । नून-नियतम् । तथापि
तपितुर्वचो मृषा मा भूदित्येवं परिदेवनपूर्वकं - किं मयोक्तं ' इति शोका.
विष्टं पितरमाहेत्यन्वयः । कि मयोक्तं-किमेतन्मृत्यवे त्या दास्यामीत्ययोग्य
सयोक्तमिति शोकाकुलम् ॥ ५॥

·8308 १०१ काठकोपनिपद्धाप्यद्वये १।१८ [प्रकाशिका ] [पृ.५]ऋत्विग्भ्य इति । पित्रा याजकान्प्रति मम समर्पणं क्रियेत चेद्यथा तेपां प्रेपणादिकार्यनिर्वाहाथ ममोपयोगः स्यात्तथा मया यमस्य किं कार्य निर्वाह्येत पूर्णकामत्वात्तस्येति चिन्ता नचिकेतसो मनसि पदं चका- रेत्यर्थः ॥ ५ ॥ [ शाङ्करमाप्यम् ] प्रेपणमनिच्छन्तं पितरं नचिकेता ब्रूते-पूर्वजवृत्तानु- सारं सत्यपालनं कुर्विति तदाह श्रुतिः-अनुपश्येत्यादिना । निमालय- दीर्घालोचनं कुरु । सस्यमिवेति । यथा सस्यं फलाधिगमानन्तरं रसवियुक्तं सन्नश्यति तथा मनुष्योऽपि वृद्धावस्थां प्राप्य म्रियत इत्यर्थः । न केवलं जरामरणे तस्य किन्तु जनिरपीत्याह-मृत्वा चेति । सस्यमिवेति । वर्षासु सृष्टिसिकं सस्यं यथा प्रादुर्भवति तथा संचितकर्माभिमुख्य मनुष्योऽपि देहान्तरं लभत इत्यर्थः । एवं पुनर्जन्म मरणं चातोऽसत्यकरणेन न किञ्चि- स्फलामति भावः । मां यमाय प्रेषय तदन्यात्मनः सत्यं पालयेत्यन्वयः॥६॥ १।१।७। [ शाङ्करमाप्यम् ] [ पृ.६ ] श्रुत्यानुक्तं पूर्वमाषणादिकं कथायामपेक्षित पूरयति स एवामिति । प्रोपिते ब्रह्मभवनं गते अमात्याः-अमा समीपे भवाः चिवादयः । यतः सन्तस्तस्याग्नेर्दाहं शमयन्त इवातिथेरेता पाद्यासनादि- क्षणां शान्ति कुर्वन्त्यत इत्यन्ययः । श्रूयत इति । यस्याग्निहोत्रमित्या- देश्रुती यतश्चेति चकारेण शिष्टाचारोऽप्यतिथिपूजायां धोत्यते ॥ ७ ॥ [प्रकाशिका ] द्वास्था इति । द्वार तिष्ठन्ति ते द्वारपाला यामिकाः । तदपचारेणेति । तस्याग्निरूपातिथेरपचारेण पूजनामावनिमित्तेनापराधेन ७ १।१।८। [शाङ्करमाप्यम् ] पूनाया अकरणेऽनिष्टप्राप्तिं वोधयन्ति मार्यादयः-- अनिर्मातेत्यादिना । अनि तोऽत्यन्तमज्ञातः प्राप्यः प्राप्तुं योग्यो हेमाच- लादिस्तस्य प्रार्थना हेमाचलो मे भूयादितीच्छा आशापदवाच्या। तथा नि- तिः प्रत्यक्षादिना नितरां ज्ञातः प्राप्योऽर्थो राज्यादिर्यस्याः सेच्छा प्रती- सापवाच्या। इष्टं च पूर्त च । पूर्वपदीर्घः । यागन-पितृलोकादि । तदुक्तं- वापीकूपतडागादिदेवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्वमाः प्रचक्षते। एकाग्निकर्म हवनं त्रेतायां यच यते । अन्तर्वद्यां च यदानमिष्टं तदभिधीयते ।

·. ११११११ बालबोधिनी इति । सर्वास्ववस्थासु-कष्टावस्थासु । अपिशब्दात्स्वस्थावस्थायां किमु वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायो घोत्यते ॥ ८॥ [प्रकाशिका] [४.६]रुधादित्वाच्छ्नमिति। अस्य धातोः परस्मैपदित्वाद्रुत इति रूपासिद्धिं मत्वा गत्यन्तरमाह-शनि वर्जन इति । अयमपि दीर्घा- कारत्संज्ञकस्तथापि केषांचिन्मतमादृत्येयमुक्तिः । शपो लुग्वेति । " अदिप्र- भृतिम्यः शपः" पा. सू. २ । ४ । ७२ इत्यनेन ॥ ८ ॥ १।१।९ [शाङ्करमाप्यम् ] [पृ.७]अनशनेनेति। अनशनपूर्वकमित्यर्थः। तत्माप्युश- मेनेति । दोपप्राप्तिनिरासद्वारेत्यर्थः । त्वदधिकसमसादनार्थमिति । यद्यपि त्वदनुग्रहेणैव सर्वं मम संपन्नं तथापि तवाधिकं प्रसादनं प्रसन्नता तदर्थम् । एकैकां रात्रि प्रतीति । निवासाधिकरणीमूतामेकैकां रात्रि प्रत्येकैको वर इति समुचित्य वरत्रयमित्यर्थः ॥९॥ [प्रकाशिका ] [१.७]लिप्साभावेऽपीति । लन्धुमिच्छा लिप्सा तदभा- वेऽपांत्यर्थः ॥ ९ ॥ १।१।१० [ शाङ्करभाष्यम् ] दित्सुः-दातुमिच्छुः । शांतसंकल्प इति । शान्तो यमं प्राप्य किं मम पुत्रो विधास्यतीति संकल्पो विचारो यस्य । यमालयं गत्वा किं मम पुत्रस्य स्यादिति चिन्तावानित्यर्थः । मृतो यमादागतोऽयं द्रष्टुमनह इति मत्वोपेक्षां यथा न कुर्यात्तथा वरं देहीत्याह-किंच त्वत्प्रसू. मिति । यत्पितुः परितोषणमित्यस्यैतत्प्रयोजनमित्यादिना संवन्धः । एतत्प्र- योजनमिति वहुव्रीहिः ॥ १० ॥ [प्रकाशिका ] अभीत्युपसर्गस्य वदधातुना साकं संबन्ध इति योत- यति- यवति । नन्वभिपूर्वकवदधातोराशीर्वादार्थे प्रयोगे किं मानमित्यत आह-अभिवदतिनेति । अभिवदतिना-अमिपूर्वकवदधातुना । ' इश्तिपी धातुनिर्देशे' का. वा. इत्यनेनायं श्तिपः प्रयोगः ॥ १०॥ ! । [शाङ्करमाप्यम्] [4.८] भवितेति । भविष्यतीत्यर्थः । प्रतीतवान्-प्रत्य- भिज्ञावान् । मामुप्यायणो वेति । उद्दालक एवौदालकिरित्यत्र स्वाधिक . इन्प्रत्ययो दर्शितः । अपत्यार्थेप्रत्ययं गृहीत्वेदं व्याख्यानम् । ननुहालक- स्यारुणस्य च कपमेकमपत्यमिति चेन्न । यामुप्यायणत्वेन तत्सिद्धेः ।

·काठकोपनिषद्भाप्यन्ये
१।१।१३
अभ्रातृका कन्या, पित्रास्यां जायमानः पुत्रो मम भवत्विति परिमापणेन
यदा नामाने दीयते तदा तस्यां जायमानः सुतः प्रतिगृहीतुर्दातुश्च कन्या-
पितुईयोरपि भवति स यामुप्यायण इत्यभिधीयते । इयमभ्रातृका कन्या
पुत्रिकेत्यभिधीयते । एवं चैतादृशपुत्रिकापुत्र उमयोरप्यपत्यं भवति तत-
श्योद्दालकारुणाम्यामुमाभ्यामपि शब्दाभ्यामपत्यार्थे प्रत्ययः साधुः ।
अनेनेदं सिद्धम् । यदुद्दालकभार्यायामरुणस्याभ्रातृककन्यायामुत्पन्नः , पुत्रो
गौतम आसीदिति । उद्दालकः प्रथमोक्तत्वात्पितैव भवितुमर्हति । अरुणश्च
मातामह इति ध्येयम् । दत्तकसंबन्धेन द्विगोत्रत्वादपि द्वचामुप्यायणत्वं
धर्मशास्त्रे प्रसिद्धम् । तेन जारमत्वशङ्का परास्ता । छान्दोग्योपनिषत्प्रथमा-
ध्यायद्वादशखण्डप्रथममन्तव्याख्यायामपि द्वयामुप्यायणो ह्यसौ द्विनामा
द्विगोत्र इत्यादि हि स्मृतिः, इति शंकराचार्यैरुक्तम् । तत्रानन्दज्ञानोक्तिरेवम्-
यतः सुतो जायते येन चायं धर्मतो गृह्यते तयोरुभयोरित्याह-उभयत
इति । उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ' इति स्मरन्तीत्यर्थः ।
मृत्युगोचरादिति । मृत्युविषयात्तदृहादित्यर्थः ॥११॥
[प्रकाशिका ] [पृ. ८] गोत्रापत्यमिति । अपत्यं पौत्रप्रभृति
गोत्रम् " पा. सू. ४ । १ । १६२ इति पाणिनिना परिमापितत्वात्पौत्रः
प्रपौत्रो वेत्यर्थः । एवं च गौतम उद्दालकस्य सुतोऽरुणस्य पौत्रादिः ।
द्विवचनामाव इति । शाङ्करभाष्यगृहीतपाठे तु द्वित्वं दृश्यते ॥ ११ ॥
१ । १ । १२
[ शाङ्करमाप्यम् ] स्वर्गसाधनमग्निज्ञान प्रष्टुकामः प्रथमं स्वर्ग स्तौति-
स्वर्गे लोक इति । रोगादिनिमित्तमिति । आदिपदेनाधिदैविकाधिभौ-
तिकपीडाग्रहणम् । न च तत्र तथापि मृत्योर्मोतिरित्याह-नचेति । इहलो.
कवदिति । अस्मिल्लोके यथा नरायुक्तः पुरुषस्त्वत्तो विभेति तथा तत्र
स्वर्ग न कोऽपि कस्मादपि विभेतीत्यर्थः । अतिक्रम्येति । उल्लडप्य
अप्राप्येत्यर्थः ॥ १२ ॥
[प्रकाशिका ] उत्तरत्र-ऊनविंशतिकारिकायाम् ॥ १२ ॥
.
[शाङ्करमाप्यम् ] [ पृ. ९ ] अध्येपीति । अधिपूर्वकेश्मरणे इत्य-
स्य धातो रूपम् । तदेतदिति । यस्मादग्निरमृतत्वसाधनं तस्मादेतद्विषयक
ज्ञानं वृण इत्यर्थः ॥ १३ ॥

·। ११११६ वालबोधिनी १०४ [प्रकाशिका ] [ पृ.९] इति भाव इति । छान्दोग्यवाक्यात्स्व. रूपाविर्मावलक्षणो यो मोसस्तेन शब्दितं तत्तात्पर्यभूतं यदमृतत्त्वं तद्विशिष्टदेशयुक्तब्रह्मप्राप्तिपूर्वकमस्ति । पूर्व देशविशिष्टं ब्रह्म प्राप्यते ततोऽमृतत्वलाम इति तात्पर्यम् ॥ १३ ॥ १।१ । १४ [शाङ्करमाप्यम् ] उरूपो निपातो यदित्यर्थे । शिष्यबुद्धिसमाधा नार्थमिति । समाधानं नामेतरविषयनिराकरणपूर्वकं चित्तस्यैकविषयत्वा- पादनम् । प्ररोचना प्रवृत्तिननिकेत्यभिप्रेत्याह-अधुनेति । विरारूपेणेति स त्रेधात्मानं व्यकुरुतेति श्रुतेरग्निवाय्वादित्यरूपेण समष्टिरूपो विराडेव व्यवस्थित इति तेन विराड्रूपेणाग्निर्जगतः प्रतिष्ठेत्युच्यते ॥ १४ ॥ {प्रकाशिका] [पृ.१०]एतत्स्वरूपमिति । एतन्याख्यायामेतदिति पाठो न त्वेतमिति । इदं ज्ञानं ब्रह्मोपासनद्वारा मोक्ष प्रति कारणं भवतीति वा. क्यार्थः । विद्ल लाभ इत्यस्य स्वीकारणाह-यद्वेति । हेतुहेतुमद्भावेति । ज्ञानं हेतुः प्रतिष्ठालामो हेतुमान् ॥ १४ ॥ १।१।१५ [ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. १० ] श्रुतेर्वचनमिति । सविस्तरमगिज्ञान चयनप्रकरणे द्रष्टव्यमिति श्रुतिर्बोधयति । लोकादिमिति । स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥१॥ इति स्मृत्या विराजोऽग्नेरादित्वं ज्ञेयम् । येन प्रकारेणेति-तत्तंदिष्टका- प्रकाशतत्तन्मंत्रोच्चारणेनेत्यर्थः । नचिकेतसो धारणाशक्तिमाह-यथा- वदिति । प्रत्युच्चारितवान्–यमोक्त्यनुसारमनूदितवान् ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका ] यावती:-यावत्यः । प्रथमावहुवचने पूर्वसवर्णदीर्घ- श्छान्दसः । लोके “ दीर्घाजसि च " पा. सू. ६ । १।१०५ इति तनिषेधस्य सत्त्वात् ॥ १५ ॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] शिप्ययोग्यता-उक्तार्थग्रहणधारणसामर्थ्यरूपाम् । अक्षुद्रधुद्धिारति । अयं शिप्यो मदुक्तं सर्व ग्रहीप्यति तेन मम माहात्म्यन्यू- नतेति प्राकृतगुरुवदस्य बुद्धिर्नेत्यर्थः । अथवा वस्त्रयमेवालमिति कार्पण्या-. पहता बुद्धिरविद्यमाना यस्य । शब्दवती-स्वनयुक्ताम् । वनकारणमाह- रत्नवतीमिति । विचित्रामिति । नीलादिनानाविधरत्नयुक्तत्वाद्विचि- ·१०५ काठकोपनिषद्भाप्यद्वये १।१।१७ अवर्णामित्यर्थः । मुन्धातोर्गत्यर्थमादायाह-यद्वेति । अकुत्सितामिति । धूमादिमार्गेणार्चिरादिमार्गेण च यत्फलं लभ्यते सा न कुत्सिता निन्दिता गतिः किन्तु तदितरा "अर्थतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसक- दावर्तीनि भूतानि" छां. ५ । १० । ८ इत्युक्ता कुत्सिता गतिः । त्वंतु पूर्वोक्तं फलद्वयमेव गृहाणेत्यर्थः । [पृ. ११ ] ननु कर्माकृत्वा केवलवर- प्रदानेन फललाभः कथं स्यादित्याह-अन्यदपीति । अनेकफलकारणीभूत शास्त्रसिद्धमन्यदपि कर्मविज्ञानं स्वीकुर्वित्यर्थः ॥ १६ ॥ [शाङ्करमाप्यम् ] त्रिणाचिकेत इति । निकृत्वो नाचिकेत इति विग्रहानुसारं त्रिर्णाचिकेत इत्यपेक्षते तत्र विसर्गलोपश्चान्दसः । यथावदिति। यथावत्-यथाकालम् । उपनयनपर्यन्तं मातृतः शिक्षण वेदाध्ययनपर्यन्तं पितृत आचार्यतश्च शिक्षा प्राप्येत्यर्थः । प्रामाण्यकारणमिति । धर्मज्ञान- स्येति शेपः । यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनोऽव- वीदिति श्रुत्यन्तरात्तन्मात्रायनुशासनं धर्मज्ञानस्य प्रामाण्यकारणमित्यर्थः । प्रत्यक्षानुमानागपैरिति। इदमवशिष्टप्रमाणत्रयस्योपलक्षणम्। मीमांसाद्वयेऽ- पि प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्त्यनुपलब्धीतिपण्णा प्रमाणाना ग्रहणात् । पत्सु त्रयागामेव प्राधान्य द्योतयितुं तथा निर्देश । विशुद्धिः-धर्मावगतिः । इज्याध्ययनदानानामिति । दान-बहिर्वेदि दीयमानम् । यज्ञानदानस्येज्या- यामन्तर्भावात् । यथा त्रिकर्मकृतस्तरणं तथा त्रिणाचिकेतस्यापीति फलमुक्त्वा फलान्तरमप्याह-किंचेति । सर्वज्ञो होति । हिरण्यगर्भनत्वात्सर्वज्ञत्वम्। दृष्ट्वा चात्मभावनेति । इदमत्र तात्पर्यम् । विंशत्यधिकानि सप्त शतानी- टंकाना संख्या संवत्सरस्य च प्रात सायंकालयोरनुष्ठीयमानान्याग्निहोत्राणि तावसंख्याकान्येव तैरिष्टकास्थानीयश्चितोऽग्निरहमित्यात्मभावेन ध्यात्वेति स्वबुद्धिः स्वेन कर्तव्या बुद्धिरुपासना तया साक्षात्कृतां शान्ति वैराज फ- लम् । ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानेनेति । ज्ञानमुपासनं नत्वभेदज्ञानमनुष्ठा- नेनेति पदस्वारस्यात् । कर्म---चयनाख्यम् । ॥ १७ ॥ [प्रकाशिका ] अनुवाकत्रयाभ्यायीति । त्रिणाचिकेत इत्यस्यार्थः शाङ्करभाष्ये विकृत्वो नाचिकेतोऽनिश्चितो येनेति कृतः । अत्र : अयं वाव ' इत्याद्यनुवाकत्रयाभ्यायोति कृतः । तत्र शाङ्करभाष्यार्थ एव संगतः पूर्वम्मिन्मंत्रे तवैव नाम्ना भवितायमग्निरिति श्रुतिवचनात् । [ पृ. ११ ] अ.

·- १११११९ वालबोधिनी ग्न्यनुष्ठानमेव परमात्मोपासनमिति बोधयति-परमात्मोपासनेनेति । एका- उत्-समानार्थकत्वात् ॥ १७ ॥ [शाङ्करमाप्यम् ] [ पृ. १२ ] अग्निशब्देन ध्यानमुच्यत इत्याह- ऋतुमिति ऋतुं संकल्प ध्यानमिति यावत् । मृत्युपाशानिति । पाशशब्दो बन्धवाची । अधर्माज्ञानादयो मृत्युबन्धाः । विराडात्मस्वरूपप्रतिपत्त्येति । विराडात्मस्वरूपं लब्ध्वा ॥१८॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. १२ ] नाचिकेतमिति । पूर्वमंत्राथै नाचिकेत- शब्दस्य भिन्नोऽर्थः । अत्र च भिन्नः ॥ १८ ॥ १।१।१९ [ शाङ्करभाष्यम् ] पुनरुक्ति परिहरति-उक्तोपसंहार इति । जनास इति । “आजसेसुक्' पा. सू. ७।१।५० इत्यसुगागमः । अदत्त इति। तृतीयवर इति शेपः ॥ १९ ॥ [प्रकाशिका ] अत्र प्रकाशिकाकृद्भिः शांकरपाठातिरिक्त एको मन्त्रो गृहीतः । स च प्रकाशिकायां मुद्रितः । तत्प्रकाशिकेदानी व्याख्यायते । अपुनर्भवहेतुभूतमिति। पुनर्भव:-पुनर्जन्म। कोपेपु---पुस्तकेषु । कैश्चित्- शंकराचार्यः । अन्याकृतः-अव्याख्यातः शंकराचार्यरेवायं मंत्रो न व्याख्यात इति न किन्तु मतान्तरानुयायिभिर्माध्वादिभिरपि न व्याख्यातस्तेन तत्संमतोऽपि नायं मंत्रपाठः [ पृ. १३ ] स्वर्गशब्देन मोक्षरूपोऽर्थो ग्राह्य इति साधयति-नचैतदित्यादिना । भाप्यकृता-श्रीमाप्यकृता श्री- रामानुजाचार्येण । प्रस्तुत्योति । 'त्रयाणामपि चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च । व० सं० १।४।६ इति सूत्रे । निर्दिश्यमानतयेति । श्वो भावा मर्त्य- स्य यदन्तकैतत्' इत्यादिना । क्षयिष्णुः- क्षयशीलः । मार्यमानत्वा- नुपपत्तेरिति । यः क्षयि फलं निन्दति स एव क्षयिष्णू स्वर्ग कथं प्रार्थ- येतेत्यर्थः । स्वर्गशब्दवाच्यत्वसंभवादिति । तेन स्वर्गशब्दस्य मोक्षरू- पार्थ लक्षणापि न कर्तव्या भवतीति भावः । करणतः–साधनद्वारा । तात्पर्यतः-सारार्थतया । चतुरभ्यस्तस्य-चतुर्वारं निर्दिष्टस्य । मुख्यया वृत्त्या--अभिधावृत्त्या । अमुख्यया-लक्षणया । स स्वर्ग इत्यादि । अस्य मैमिनीयसूत्रस्यायमर्थ:--पत्र विशेषतः फलं नोक्तं तेषां विश्वनिदादीनां कर्मणां स्वर्ग एघ फलम् । यतः सर्वजनान्प्रति स्वर्गस्य प्रीतेः समानत्वात्।

·काठकोपनिषद्धाप्यद्वये १११।१९ सर्वे हि स्वर्गमेव प्रीतिमेव कामयन्त इत्यर्थः । अस्मिन्सूत्रे स्वर्गशब्दः प्रीत्यर्थकत्वेन शवराचार्याख्यातः। अपवर्गप्रतिद्वन्द्विवाचितयेति । अपवर्गस्य नित्यस्य मोक्षस्य प्रतिद्वन्द्वी विरुद्धोऽनित्यत्वादिना स्वर्गस्तद्वा- चकत्वादित्यर्थः । लोकसंस्थानचिन्तकैरिति । लोकानां स्वरादिलोकानां यत्संस्थानं विशिष्टदेशस्थितिस्तद्विचारकैज्योतिर्विद्भिरित्यर्थः । अतथात्वात्- ध्रुवंसूर्यान्तर्वतिलोकत्वाभावात् । वाधकाभावादिति । शक्यार्थबाधे लक्ष- णेति साहित्यशास्त्रविदां मतम् । मुख्यार्थे बाधकं शङ्कते-किमत्रेति । भूतसंप्लवः -प्रलयः । [ पृ. १४ ] अपेक्षितामृतत्वपरतयेति । अपेक्षि. तमपेक्षायुक्तं सापेक्ष भूलोकस्थापेक्षया स्वर्गस्थस्याधिककालपर्यन्तं स्थितिम- वादमृतत्वं नतु पूर्णतयामृतत्वमित्यर्थः । निरूढः-रूढिपरिगृहीतः । औपसंहारिकः-उपसंहारे दृश्यमानः । उपसंहारस्यापि पड्विलिंगघटित. स्वात्तात्पर्यनिर्णायकत्वं प्रसिद्धम् । प्रक्रमस्थ:--उपक्रमस्थः । अनन्यथा- सिद्धः---अन्यथासिन्द्रिशून्यः । अन्यार्थरहित इति यावत् । विशेष्यवा- चीति । विशेषणं विशेष्यानुसार्यर्थकं भवति । विशेष्यं तु स्वतन्त्रत्वा- स्वार्थ न जहाति । अन्यथानयनासंभवादिति । विशेषणार्थानुसारेण विशेप्यस्यान्यार्थकरणासंभवात् । तद् दृष्टान्तेन साधयति-नहीति । अभिरूप:--सुन्दरः । प्रतिब्रुवता-उत्तरयता । उपक्षिप्ते-पुरो निहिते । कथित इति यावत् । प्रतिपेधेनेति । प्रतिपिद्धं वस्त्वत्यन्तापेक्षितं भवतीति भावः । उपक्रमोपसंहारमध्याभ्यस्तेत्यादि । उपक्रमोपसंहारयोरम्यास- स्य च तात्पर्यनिर्णायकत्वादित्यर्थः । उपक्रमाधिकरणन्यायेनेति । उप- क्रमस्यासंजातविरोधित्वेनोपसंहारापेक्षया प्रबलत्वात्प्रथमे प्रश्नवाक्ये विद्य- मानस्य स्वर्गशब्दस्य प्रबलत्वम् । उपक्रमाधिकरणन्यायो नामोपक्रमोपसं- हारयोविरोध उपक्रमस्यैव प्राबल्यमिति निर्णायको न्यायः । अयं च जैमि- निना तृतीयाध्याये तृतीयपादे । वेदो वा प्रायदर्शनात् ' इति द्वितीयसू. श्रेण दर्शितः । अस्य सूत्रस्यार्थ:--उच्चैत्रचेत्युपसंहारवाक्य ऋशब्देन ऋग्वेद एव ग्रायो नतु ऋमात्रम् । यतो वेदस्यैव प्रायदर्शनं प्राथम्यत उपक्रम उक्तिरस्ति । उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादो. पपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये' इत्यभियुक्तोक्ते उपक्रमोपसंहारौ तात्पर्य- निर्णायकावित्यवगतं तत्रोपक्रमो नामारम्भः । उपसंहारो नाम समाधिः । तन्मध्य उपक्रमस्य प्रथमपठितत्वेन पूर्ववाक्यर्विरोधो न संमवति । तेनासं- ·१११११९ बालयोधिनी भातविरोधित्वात्तस्य प्रावल्यम् । तद्वशेनोपसंहारो नेयः । अत्रेदमुदाहर- णम्-प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् । स तपोऽतप्यत । तस्मात्तपस्ते- पानात्त्रयो देवा अमृज्यन्त । अग्निर्वायुरादित्यः । ते तपोऽतप्यन्त । तेभ्यस्तेपानेभ्यस्त्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेग्वेदो वायोर्यजुर्वेदः । आदि- त्यात्सामवेदः । इत्येवमुपक्रम्य निगमने (उपसंहारे ) इदं श्रूयते । उच्च कंचा क्रियते । उच्चैः साना । उपाशु यजुषा----इति । अत्र ऋक्शब्दे- नोपक्रमानुसारमुपसंहारे ऋग्वेदो गृहीतो भवति । भूयोऽनुग्रहार्थमल्पीयानुप- क्रमो बाध्यतामिति शंकते-नैवेति । भूयसामिति । इदं संपूर्णसूत्रमेवम्- विप्रतिपिद्धधर्माणां समवाये भूयसां स्योत्सधर्मत्वम् ' जै. सू. १२।२ । २२ विवृतं चैतच्छवराचाथैः । विप्रतिपिद्धधर्माणामेतेपामाग्निष्टुतश्चैकाद- शानामन्हां सधर्मत्वं स्यात्तदीयो धर्मः कर्तव्यः । को हेतुः । भूयस्त्वमेव । बहुपु गुणसंपन्नेषु महत्फलं भवति । एकस्मिन्नल्पं फलं भवति । एप हि लोके दृष्टान्तः । एकादशसु प्रदीपेषु तैलवर्तिसंपन्नेप्वेकस्मिन्गृहे महान्प्र- काशो भवति विपर्ययेऽल्पः । किं पुनरिहोदाहरणम् । सुब्रह्मण्याग्निप्टुत्या. शेयी । इतरेवह स्वैन्दी कर्तव्या' इति । तस्माद्बहूनामनुग्रहस्य न्याय्य- त्वादुपक्रमस्थमल्पं वाध्यम् । समाधत्ते-मुख्यं देति । इदं संपूर्णसुत्रमि. त्यम् --- मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत् ' मैं. सू. १२।२।२३ एतद्घ- टितद्विसूत्रात्मकमधिकरणम् । तच्चेत्यं विवृतं माधवाचार्यैरधिकरणन्याय- मालाविस्तरे- अग्नावैष्णवसारस्वत्योरिच्छयाथ मुख्यगम् ! आयो निया- मकाभावादन्त्यः प्राथम्यतो भवेत् ॥ ' अगावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् । • सरस्वतीमाज्यस्य यजेत' इति श्रूयते तत्राग्नीवैष्णवस्यैन्द्रविकृतित्वेन सारस्वताज्यस्य चोपाशुविकृतित्वेनाज्यभागमंत्रविकल्पः । नियामकामावा- दिति चेन्मैवम् । अगावैष्णवस्य प्रथमपठितत्वेन मुख्यत्वात्तज्जमनुष्ठानं युक्तम् । एवं चानेनाधिकरगेन प्रथमपठितस्य मुख्यत्वबोधनादुपक्रमस्थस्यैव प्राबल्यं न भूयोऽनुग्रहो न्याय्यः । तदुक्तं-औपसंहारिकवपेक्षयेति । एवं पूर्वपक्षयित्वा समाधत्ते-अत्रोच्यत इति । स्वर्गकामाधिकरण इति। इदं हि जैमिनीये पष्ठाध्याये प्रथमपादे प्रथममधिकरणम् । इदं च स्वर्गा- दिफलसाधनताधिकरणमिति नाम्ना मीमासानन्थेवभिधीयते । अस्मिन्नधि- करणे । स्वर्गकामो यजेत ' इति वाक्ये स्वर्गशब्देन द्रव्यं गृह्यत उत प्रीतिरिति संशयः । द्रव्यमिति पूर्वपक्षः । प्रीतिरित्युत्तरपक्षः । नागृहीत- ·काठमोपनिपद्भाप्यद्वये १११११९ विशेषणन्यायेनेति । नागृहीतविशेपणा विशिष्टबुद्धिरिति हि न्यायम्वरू पम् । अस्यार्थ -विशेषणज्ञानाभावे विशिष्टबुद्धिोत्पद्यते । न ह्यप्रतीते विशेपणे विशिष्ट केचन प्रत्येतुमर्हन्तीत्यर्थ । यथा गोत्वरूपविशेषणज्ञानेन गोत्वविशिष्टगोव्यक्तेर्ज्ञानम् । प्रकृते स्वर्गसमाधिररणे म्वर्गकाम इति विशे पणज्ञान विना विशिष्टस्याविकारिणो ज्ञान न भोत् । तदर्थ स्वर्गशब्दस्य प्रीतिरूपोऽर्थ प्रदर्शित । अत्र प्रकाशिाकृद्भि शबरभाप्यमनुसृत्येव सर्वे पूर्वोत्तरपक्षा सगृहीता अतस्तदेव सूनत्रयगत शवरभाष्यमुद्धियते तेन प्रकाशिकास्थ सुसावनोध भवेत् । तथाहि-' यागादिवर्मणा स्वर्गफलसाधनताधिकरणम् । ६।१।१८ अधिकारन्याय । द्रव्याणा कर्म सयोगे गुणत्वेनाभिसबन्ध ६१ पूर्णपक्षसूनमिदम् । दर्शपूर्णमा साम्या स्वर्गकामो यजेत ' ' ज्योतिप्टोमेन स्वर्गकामो यनेत ' इत्येवमादि समाम्नायते तन सन्देह । कि म्वर्गो गुणत वर्म प्रधानत । उत कर्म गुणत स्वर्ग प्रधानत । इनि । कुन संशय । इह स्वर्गयामोऽपि निर्दि श्यते यनेतेत्यपि । अन स्वर्गकामयागयो सबन्धो गम्यते । तम्मिश्च सबन्धे किं याग साधनत्वेन सबध्यत उत साध्यत्वेन । इति भाति वि चारणा । तत्र यदि स्वर्गकामम्य पुरुपस्य याग कर्तव्यतया चोद्यते स्वर्ग कामेन याग कर्तव्य इति, स्वर्गेच्छाविशिष्टस्य स सि यतीति गम्यते । स्वच्छिा तन पुरपस्य याग प्रत्युपदिश्यते तेन तस्य स सि यति नान्य स्येति । य स्वर्गकाम स शक्नोति पुरपो याग साधयितुम् । अथ स्वर्ग कामस्य काम कर्तव्यतया चोद्यते ततो यागविशिष्टा कर्तव्यतेति याग साधकोऽभ्युपगम्यते । स नायमुभयोरप्र्य एतस्मादुच्चारिताद्वाक्यागम्यते। यागो वा कर्तव्य कामो वेति । न चेतद्योगपद्येन सभवति यदा कामो न तदा याग । यदा यागो न तदा काम् ।वचनव्यक्तिभेदादुपपन्न सशय । तयेदमपर सदिग्धम् । किं प्रीति स्वर्ग उत द्रव्यम् । इति । यदि द्रन्य स्वर्गस्तत प्रधान कर्म द्रव्य गुणभूतम् । अथ प्रति स्वर्गस्ततो यागो भूत स्वर्ग प्रधानम् । इति । कुत सशय । नास्त्यन वामस्य गुणत्वेन प्राधान्येन वा श्रुति । सबधमान त्वम्य यागेन गम्यते । द्रव्यस्य तु कर्मा यता स्वभावत । पुरुषप्रयत्नम्य च फलार्थता । किं तावत्प्राप्तम्-स्वर्गों गुणत कर्म प्रधानत इति । तर तावद्वर्णयन्ति द्रव्य स्वर्ग इति । कथमव गम्यते-सर्वेषामेव शन्नानामर्थज्ञाने लौकिक प्रयोगोऽभ्युपाय । तस्मिश्च गुण ·१।१।१९ बालबोधिनी लौकिके प्रयोगे द्रन्यवचन स्वर्गशब्दो लक्ष्यते-कौशिकानि सूक्ष्माणि वा सासि स्वर्ग । चन्दनानि स्वर्ग । दुष्टवर्पा स्त्रिय स्वर्ग इति । यद्य प्रीतिमद् द्रव्य तत्तत्स्वर्गशब्डेनोच्यते । तेन सामान धिकरण्यात् प्रीति मत् द्रन्य स्वर्ग ' इति मन्यामहे । उपमानाच्छब्दप्रवृत्तिरिति चेन्न हि कस्मिंश्चिदनुपमिते लोके प्रसिद्धो यस्यैतदुपमान स्यात्तत्मानोपमानम् । अतो द्रव्य स्वर्ग इति । नेत्याह । प्रीति म्वर्ग इति न द्रव्यम् । व्यभि चारात् । तदेव हि द्रव्य क्म्याचिदवस्थाया न स्वर्गशब्दोऽभिदधाति । प्रीति तु कस्याचिदवम्पाया न, नाभिदधाति । तम्मादन्व ययतिरेकाम्यामेतदवगम्यते-प्रीतौ स्वर्गशब्दो वर्तत इति। नैतदस्ति-- प्रीतेरभिधायक स्वर्गशब्द इति । कुत । विशेषणत्वात् । यद्विशेषण न तच्छब्देनोच्यते । तद्यथा-दण्डीति दण्डनिमित्त पुरुषवचन । दण्डोऽस्य निमित्त नाभिधेय । एवमेव प्रीतिवचन । प्रतिसाधनवचनस्त्वेष स्वर्ग शब्द इति । ननु स्वर्गशब्दो लोके प्रसिद्धो विशिष्ट देशे-'यम्मिन्नोप्ण न शीत न सुन्न तृष्णा नारतिर्न ग्लानि पुण्यकृत एव प्रेत्य तत्र गच्छन्ति नान्ये ।' अत्रोच्यते-यदि तन केचिदमृत्वा गच्छन्ति तत आगच्छन्त्य जनित्वा तर्हि स प्रत्यभो देश एवनातीयक । न त्वनुमानाद्गम्यते । ननु चान्ये सिद्धा केचिद् दृष्टवन्त । ते चारुयातवन्त इति चेत् । न तत्र प्रमाणमस्ति-सिद्धा एवनातीयका सन्ति ते च दृष्ट्वाचक्षीरनिति । तस्मादेवनातीयको देश एव नास्ति । ननु च लोकादाख्यानेभ्यो वेदाच्चा वगम्यते देश एवनातीयक स्वर्ग इति । तन्न। पुरुषाणामेवविधेन देशेनास बन्धादप्रमाण वच । आरयानमपि पुरुपप्रणीतत्वादनादरणीयम् । वैदिक मपि स्वर्गाख्यान विधिपर नास्त्येव । भवति तु विध्यन्तरेणैक्वाक्यभूत स्तुतिपरम् । यद्यपि केवलसुखश्रवणापत्त्या तादृशो देश स्यात्तथाप्यस्म पक्षस्याविरोध , प्रीतिसाधने स्वर्गशब्द इति । तेन, देशेन व्यवहाराभावा कुतम्तम्याभिधायक स्वर्गशब्दो भविष्यतीति । यदा प्रीतिमद् द्रव्य स्वर्ग स्तदा घूम ' द्रव्याणा मसयोगे गुणत्वेनाभिसबन्ध ' इति । यागोऽत्र कर्तव्य इति श्रूयते म्वर्गकामम्य, तत्रायश्य स्वर्गस्य यागस्य च सबन्ध । तत्र भूत द्रव्य भव्य कर्म । भूतम्य च भव्यार्थता न्याय्या दृष्टार्थत्वात् । नतु भव्यम्य भूतार्थता । तत्र दृष्ट उपकारस्त्यज्येत तत्कथ पुनरवगम्यते याग वर्तव्यतया चोद्यत इति । यदा कामम्यापि कर्तव्यतास्माद्वालयादवगम्यते ।

·- - काठकोपनिषद्धाप्यद्वये १११११९ उच्यते । कामस्य कर्तव्यता वाक्यात् , यज्यर्थस्य कर्तव्यता श्रुतेः । श्रुति- श्य याक्यावलीयप्ती । तस्मादयमर्थः । स्वर्गकामो यागं कुर्यात् इति स्वर्ग- कामस्य यागः कर्तव्य इति । कर्तव्यश्च सुखवान् । अकर्तव्यो दुःखवान् । कर्तव्य इति चैनं ब्रूते । तस्मात्सुखफलो यागो भविष्यति । स तु यस्थे- च्छा तस्य सिध्यति नान्यस्येति गम्यते । तेन स्वर्गेच्छा यागम्य गुणभूता सर्वस्यापि कर्मणो द्रव्येच्छा भवति गुणभूता तया द्रव्यमानेतुं यतते दृष्टेनैव द्वारेण । इहतु स्वर्गसंजकद्रव्येच्छैव नियन्यते यथैव सा गुणभूता प्राप्ता । तथैव सती नियम्यते दृष्टेनैव द्वारेण, नादृष्टेनोपकारेण । तेन स्वर्गेच्छया गुणमूतया स्वर्गद्रव्यं प्रति यतिप्यते यागं साधयितुम् । अथाप्यदृष्टेन तयापि न दोपः । । असाधकं तु तादात् ' ६॥१॥१॥२ (सिद्धान्तसु- त्रम् ) तुशब्देन पक्षो व्यावयते । तत एतावत्तावद्वर्णयन्ति-प्रीतिः स्वर्ग इति । कुत एवमुक्तं भवता प्रीतिविशिष्टे द्रव्ये स्वर्गशब्दो वर्तत यद्येवं पूर्व तर्हि प्रीतौ वर्तितुमर्हति तां हि स न व्यभिचरति । व्यभिचरति पुनद्रव्यं यस्यैव प्रीतिसाधनस्य द्रव्यरय वक्ता स्वर्गशब्दस्तदेव यदा न प्रीतिसाधनं भवति तदा न स्वर्गशब्देनाभिधीयते । तस्मात्प्रीतिवचनोऽयम्। यत्तूक्तं दण्डिशब्दवदिति । सोऽपि प्रतीते शब्दादण्डे, दण्डिनि प्रत्ययमा- दधाति । अन्तर्गतस्तत्र दण्डशब्दः स दण्डस्य वानकः । इह पुनः स्वर्ग- शब्द एव प्रीतेरभिधाता । प्रीतिवचनश्चद्यागो गुणभूतः प्रीतिः प्रधानम् । कुतः । तादर्थ्यात्पुरुपप्रयत्नस्य । प्रत्यर्थ हि पुरुषो यतते तेन न प्रीति- ोगसाधनमिति विज्ञायते । द्रव्यं हि यागसाधनं न ऋते द्रव्याधागो भवति । यस्माद्रव्यदेवताक्रिये यजतिशब्दो वर्तते । असत्यामपि प्रीत्या भवति यागः । यदि च यागो न प्रीत्यर्थो भवेत् असाधकं कर्म भवेत् । असाधयितारं नाधिगच्छेत् । यो हि प्रीत्यर्थः स साध्यते नान्यः। ननु कर्तन्यतया यागः श्रूयते । उच्यते-सत्यं कर्तव्यतया श्रूयते कामोऽपि क- तैव्यतयावगम्यते । आह-श्रुत्या यागस्य वाक्येन कामस्य । न चोभयो- क्यिभेदः प्रसंगात् । उच्यते । यद्यपि यागः कर्तव्यः श्रूयते तथापि न कर्तव्यः 1 सुखदः कर्तव्यो भवति दुःखदो यागः । तस्मात्प्रत्यक्षेणाकर्तव्यः प्रत्यक्षेण च दुःखदः । कर्तव्यतावचनादनुमानेन 'सुखदो भवति-इति । उच्यते । अनुमानं च प्रत्यक्षविरोधान्न प्रमाणम् । तस्मादकर्तन्यो यागः । यदि न प्रीत्यर्थः । अथान्येन फलवचनेन संमंत्स्यत इति । उच्यते-सं- ।

·१।१।११ बालयोधिनी मस्त लोकप्रसिन्द्र एवार्थी ग्राह्यम्तथाच के स्वगो नाम निरतिशयप्रीति रिति तु न सिद्धमतस्तस्य तथार्थ स्वीकारे रोपानवगतार्थकरण दोप । किंच वेटे भिन्नोऽर्थी लोके भिन्नोऽर्थस्तेन च शक्तचन्तरक्ल्पनामित्यपि दोप' म्यात्तदाह निरतिशयत्वाशस्येत्यादिना । अत्रार्थे मीमासासमतिमाह-- यदेति । मीमासकैरिति । शवरादिभिर्माप्य एतम्यार्थस्य म्पष्टीकृतत्वात् । तच्च भाप्य पूर्वमेव निर्दिष्टम् । पार्थशब्स्येति । यद्यपि : पार्थ एव धनु धर ' इत्यादिवाक्येषु पार्यशब्दस्यार्जुनरूप एवार्थ प्राचुयेण गृहीतो न धर्मभीमरूपस्तथापि प्रयापुतत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तैक्याधिष्वपि धर्ममीमार्जुनेषु तम्य मुख्योऽर्थो न विहन्यते तद्वदनापि यद्यपि सूर्यध्रुवान्तरवर्तिलोक्गतमुग्व विशेष प्रचुरप्रयोग । अन्यत्र प्रनुरप्रयोगो नास्ति तथापि मुखवाचित्वरू पार्थस्याविनाशान्मोक्षार्थकोऽपि वर्गशब्दो न विरुभ्यत इत्यर्थ । अन म काशिकाया तदितरपृथापुनेविति बहुवचनमुक्त तन्न सगच्छते । अर्जुनभिन्न यो योरेव धर्ममीमयो पुत्रयो सत्त्वात् । नमुलमहदेवयोमादीमतत्वाच्च । ननु प्रचुरप्रयोगाभाव शक्त्यभावस्य साधरस्तेन न स्वर्गशब्दो मोक्षवाचीत्या- शवा निरस्यति-चर्हिराज्यादिशब्दानामिति । वर्हिरादिशब्दाना जाति- वाचिताधिकरण नाम प्रथमाध्याये चतुर्थपादेऽष्टममधिकरणम् । तच्चेत्य विषियने जैमिनीयन्यायमालायाम्-दर्शपूर्णमासयो श्रूयते 'बर्हिर्जुनाति' आज्य विरापयति' : पुरोडाश पर्यगिकरोति ' इति । अत्र बहिरादिश ब्दाना शास्त्रे सर्वन सस्कृतेषु तृणादिपु प्रयोगात् पील्वादिशळेपु शास्त्रीयरुटि प्राबल्यस्योक्तत्वात् यूपाहवयादिशब्दवत्सम्बारवाचिनो वहिरादिशब्दा इति चेन्मैवम् । अन्वयव्यतिरेकाम्या जातिवाचित्वात् । यत्र यन बहिरा दिशब्दप्रयोगस्तन तत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेलोंके वेदे च नास्ति व्यभिचार संम्कारप्राप्तेौकिके प्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते । क्वचिद्देशविशेपे लौकिक य वहारो जातिमात्रमुपजीव्य विना सस्कार ते शब्दा प्रयुज्यन्ते । वर्हिरादाय गावोगता इति। नय्यमाज्यामिति । पुरोडाशेन मे माता प्रहेरक ददाति इति च तस्माज्जातिवाचिन प्रयोजन तु चर्हिपा यूपराक्टमवस्तृणाति इत्यत्र विना संस्कार स्तरणसिन्द्रि ॥इति।।पहेलक नाम क्रीडनकम् । यूपावटो नाम यपबिलम्। एक्देशेऽपीते । आर्यप्रयोगाभावेऽप्येकदेशेऽपि जातिनिमित्ता दृष्टा शब्दा सर्वत्र जातिनिमित्ता भवितुमर्हन्तीत्यर्थ । सिद्धमाह-ततश्चेति। यद्यपि बर्हिराज्यादिशळेवार्यप्रसिद्धिर्नास्ति तथाप्यनार्यप्रसिद्धिरस्ति ·. काठकोपनिषद्भाष्यद्धये १११।१९ तेन प्रसिद्धेरभावो वत्तुं न शक्यते न तथा स्वर्गशब्दे प्रत्युत स्वर्गशब्दस्य निरतिशयसुखे नियमेनाप्रवृत्तिरेवेत्याशंकते-नन्विति । तद्वयावृत्यति। सूर्यध्रुवान्तर्वतिलोकगतसुखविशेपभिन्नं मोक्षरूपार्थ परिहायवेत्यर्थः । एवं व्यावृत्तशक्तरुपगमं विरोधत्रयेणोपोद्वलयति-अत एवेत्यादिना । अत एवं भिन्नाथै व्यावृत्य शक्तेरम्युपगमादेव । मोगाधिकरण इति । इदं मीमां- साग्रन्थेषु तृतीयेऽध्याये पञ्चमपादेऽष्टममधिकरणम् ' उद्दातॄणां सह सुत्र- ह्मण्येन भक्षाधिकरणम् । इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतदेवं व्याख्यायते जैमिनीयन्यायमालायां माधवाचार्यः । ज्योतिष्टोमे श्रूयते-प्रेतु होतुश्चमसः प्रब्रह्मणः, प्रोद्गातृणां, प्रयजमानस्य प्रयन्तु सदस्यानाम् " ( अस्य विषय वाक्यस्यैवमर्थः-होतुश्चमसः सोमभक्षणपात्रं तं प्रति गच्छतु । एवमेवान्यत्र) इतिवाक्ये प्रोद्भातृणामित्यत्रैकस्यैव भक्षः । उद्गीथशब्याभिधेयायाः साम- भक्तरुद्रातर्युगातृप्रातिपदिकस्य रूढत्वादित्येकः पूर्वपक्षः । उदातृणामि- त्यस्य बहुत्वस्यैकस्मिन्नसंभवादुद्गात्रोपलक्षिताः पोडशविजः सर्वेऽपि भक्ष- येयुरिति द्वितीयः। उद्गीथप्रस्तावप्रतिहारान् सामभागानुद्गातृप्रस्तोतृप्रतिहारः प्रयोगकाले गायन्ति । उदुत्कर्षेण गायन्तीति योगेनोद्गातारत्रयो भक्षयेयु. रिति तृतीयः पक्ष: । रूढियोगमपहरतीति न्यायादेक एवोद्गाता । तेन च बहुवचनोपपत्तये प्रत्यासन्ना उपलक्ष्यन्ते । प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृप्रतिहों- खि सुब्रह्मण्यस्याप्यस्ति । सामवेदाध्यायित्वेन सुब्रह्मण्याव्हानरूपे तदीय. कर्मण्यप्यौगात्रसमाख्यायाः सत्त्वात् । तस्मात्- सुब्रह्मण्येन सहिताश्चत्वारः सामगा भक्षयेयुः' इत्ययमन्त्यः पक्षो भाष्यकारस्याभिमतः । वार्तिफकारस्तु- सदसो भक्षणस्थानत्वात्सुब्रह्मण्यस्य सदस्यप्रवेशात्तेन विरहिता अय- शिष्टाः सामगा भक्षयन्ति इति तृतीय पक्षमङ्गीनकार ॥ इति ॥ एकत्वे. नेति । तेनैकवचनमपेक्ष्यत इत्यर्थः । बहुवचनार्थबहुत्त्वासंभवादिति । बहुवचनान्यथानुपपत्त्या पोडशस्वृत्विक्षु लक्षणा कृता । स्तोलसंवान्धिना- मिति । गीतिविशिष्टं गुणवदेवतासंवन्धिगुणानां कथनं स्तोत्रम् । त्रया- णामिति । अयं वार्तिककृत्पक्ष: । त्रयाणां-उद्दातृप्रस्तोताप्रतिहर्तृणाम् । अस्मिन्पक्षे सुब्रह्मण्यस्य व्यावृत्तिः । चतुर्णामिति । अयं भाप्यकृत्पक्षः । चतुर्णाम् उदातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तासुब्रह्मण्यानाम् । अस्मिन्पक्षे पोडशानाम- लिनां व्यावृत्तिः । [पृ. १६ द्वितीयं विरोधमाह-तथेति । अहीना- धिकरण इति । इदं जैमिनीये तृतीयाध्याये तृतीयपादे प्रयोदशमधिकरणं ·शश१९ बालबोधिनी द्वादशोपसत्ताया अहीनाङ्गताधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतदेवं विप्रियते माधवाचायनमिनीयन्यायमालाविस्तरें-ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते 'तिस्र एव सान्हस्योपसदो द्वादशाहीनस्य' इति । एकेनान्हा निप्पा- द्यत्वात्सान्हो ज्योतिष्टोमः। दीक्षादिवसाय सोमाभिपवदिवसात्पूर्व कर्तव्या होमा उपसदः । तासां द्वादशत्वं प्रकरणवलाज्योतिष्टोमे निविशते । अहीनशब्दश्च तस्मिन्नेव कल्पते । ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृ. तित्वेन सर्वेपामङ्गानां तत्रोपदेशे सति तदुपदेशविकलविकृतीनामिव हीनत्या- भावात् । अतो द्वादशत्वत्रित्वयोर्षिकल्प इति प्रासे चूमः । आवृत्तसोमयाग- रूपो द्विरात्रविरात्रादिरहर्गणः । तस्मिन्नहीनशब्दो रूढः । यौगिकत्वे तु न हीन इति विगृह्य समासे कृते सत्ययज्ञादिशब्दवदायुदात्तः स्यात् । मध्यो- दात्तस्त्वाम्नायते । रूढिश्च विग्रहनिरपेक्षत्वाच्छीघ्रबुद्धिहेतुः । अतो ज्यो- तिष्टोमवाचिनसान्हशब्दाद्भिन्नेयमहीनसंज्ञा ज्योतिष्टोमाद्भिन्नमहर्गणमभि- धत्ते । तस्मिन्नहर्गणे षष्ठीश्रुत्या तदुक्तं द्वादशत्वं निवेश्यते । तत्सिद्धये प्रकरणादिदमपनतव्यम् ॥ इति । व्याकरणस्मृत्यति । कात्यायनवार्तिकेन । अस्य वार्तिकस्यायमर्थः-ऋतौ वाच्ये समूह इत्यर्थेऽहन्शब्दात्खप्रत्ययो भवति । ततः खप्रत्ययस्य स्थाने आयनेयोनीयियः फदखया प्रत्ययादी- नाम् ' पा. स. ७ । १ । २ इत्यनेनेनादेशः । ततश्चाहीनशब्दस्याहर्ग- णसाध्यसुत्याकः क्रतुरित्यर्थः । सत्र इति । सत्रं यजमानविग्भिः संभूय बहुमिरहोमिरनुष्ठीयमानं कर्म । सर्वे होतारः सर्वे यजमाना इति सने यज्ञान्तराद्विशेषः । योगस्येति । न हीनोऽहीन इति व्युत्पत्तरित्यर्थः । रूढिपराहत्वेनेति। रूढियोगमपहरतीति न्यायादित्यर्थः । द्वादशोपसत्ताया इति । उपसदो नाम दीक्षादिवसाव॑ सोमामिपदिवसापूर्व कर्तव्या होमाः। अहर्गणविशेपोत्कर्प इति । अहर्गणविशेपे कतौ ज्योतिष्टोमप्रकर- णादुत्कर्ष इत्यर्थः । तृतीयं विरोधमाह-तथेति । व्याकरणस्मृत्येति । पाय्येत्यादियानिनिसूत्रम् । अस्याः-माने वाच्ये पाय्यमिति रूपं निपा. त्यते । तथा हविपि वाच्ये सान्नाय्य, निवासे वाच्ये निकाय्यः । सामिधेन्या वाच्यायां घाय्येति च रूपं निपात्यते । सामिधेनीमात्रवाचितयेति । समिध्यते प्रदीप्यतेऽग्निरनयेति सामिधेनी ऋक् । धाय्याशब्दस्योति । ऋक्सामिषेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने' इत्यमरः । धीयमानत्व- रूपयोगार्थवशेनेति । धीयतेऽनया धाय्येति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । स्तुति- ।

·अग्ने अहूतः काठकोपनिषद्भाप्यये ११११९ शखार्थनयोति । स्तुतिः---गीतिविशिष्टं गुणवदेवतासंबन्धिगुणाभिधानम् । स्तोत्रं स्तुतिरिति पर्यायौ । शस्त्रं-गुणवदेवतासंबन्धिगुणाभिधानम् । शंसनं शस्त्रमिति पर्यायौ। स्तोत्रं सामवेदसाध्यम् । शस्त्रमृग्वेदसाध्यम् । अपि विति । अत्र 'तु' इति निरर्थकं वाक्यालंकारे या । पृथुपाजवत्याविति । अस्य वाक्यस्यायमर्थः- पृथुपाजा' ऋ. मं. ३ अ. २ सू. २७ मं. ५ 'तं सबाघो ' ऋ. मं. ३ अ. २ सू. २६ मं. १ इति मन्द्वयं धाय्ये भवतः। समिध्यमानवतीमित्यादि । अस्य वाक्यस्यायमर्थः-समिध्यमान- शब्दघटिता ऋक् समिध्यमानवती समिध्यमानो अध्वरे ' ऋ. मं.३अ. २ सू.२७ मं.४ इत्यादिरूपा समिद्धशब्दघटिता ऋक् समिद्धवती · समिद्धो ऋ. मं. ५ अ. २ सू. २८ मं. ५ इत्यादिरूपा । एतयो ऋचोरन्तरेण मध्ये घाय्याः कर्तव्याः। पाश्चमिकाधिकरण इति । इदं जैमिनीये पञ्चमाध्याये तृतीयपादे तृतीयमधिकरणं ' सामिधेनीप्वागन्तुनामन्ते निवे- शाधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । एतच्चैवं विवियते जैमिनीयन्या- यमालाविस्तरे-दर्शपूर्णमासयोः सामिधेन षु श्रूयते--एकविंशतिमनुबू- यात्प्रतिष्ठाकामस्येति । तत्र पठिताः सामिधेन्य ऋच एकादशैव । निः प्रथमामन्वाह, त्रिरुत्तमाम् ' इति विधानादावृत्त्या पञ्चदश संपद्यन्ते । अवशिष्टानां पण्णामृचा दशतयीपटितानामागमेन संख्यापूरणं वक्ष्यते तस्य चागन्तोर्मन्त्रस्य सामिधेनीनां श्रूयमाणानां मध्ये निवेशो युक्तः । कुतः । घाय्याशब्दोदितानामागन्तूनां मंत्राणां मध्ये निवेशदर्शनात् । इति चेन्म- वम् । धाय्यानां मध्यदेशस्य विहितत्वात् । ' इयं वै समिध्यमानवती, असौ समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्या' इति श्रूयते । पठितास्वेकादशसु सामिधेनीषु : समिध्यमानो अध्वरे ' इत्यमावृगष्टमी, · समिद्धो अन आ- हुतः । इत्यसा नवमी । तयोर्मध्यं धाय्यानां स्थानम् । घाय्यात्वं च न सर्वेषामागन्तुमंत्राणाम् । किंतु केषांचिदेव । 'पृथुपानवत्यौ धाय्ये' इत्यादिविशेषविधानात् । ' पृथुपाना अमर्त्यः ' इत्यादि ऋग्द्वयमित्यर्थः । न च धाय्यानामिवेतरेपामागन्तूनां मंत्राणां पठितसामिधनीकमविच्छेदेन मध्ये निवेशनाय किंचित्प्रमाणमस्ति । तस्मादागन्तुनामन्ते निवेशः ॥ इति ॥ रुहेरकल्पनीयत्वादिति । अस्य सर्व विरुध्येतेत्यनेन संबन्धः । इति चेदित्यन्तं पूर्वपक्षः । सत्यमित्यादिना समाधानम् । सत्यमित्यर्धाङ्गी- कारे । खण्डयितुं योग्या शंकेत्यर्थः । फर्मज्ञानसमुच्चयेत्यादि । । अन्न ·१।१।१९ वालबोधिनी च + ज्ञानपदेनोपासना ग्राह्या । यतः शंकराचार्यामिप्रायं द्योतयितुमियं पंक्ति. लिखिता । तन्मते ब्रह्मज्ञानस्य कर्मणश्च समुचयो न संभवति । परेरिति । शंकराचारित्यर्थः।[पृ.१७]ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनेति । ब्राह्मणा भोज- यितव्याः परिव्राजकाश्चेत्यादिवास्येषु परिवानकानां ब्राह्मणान्तर्गत्वेन भोज- यितव्यत्वे सिद्धेऽप्यावश्यकताद्योतनार्थ यथा पुनः परिव्राजकग्रहणं तदा स्वर्गापवर्गमार्गाम्यामित्यत्र स्वर्गपदेनापवर्गग्रहणे सिद्धेऽप्यावश्यकता- द्योतनाथै पुनस्तद्ग्रहणम् । अयमेव न्यायो ब्राह्मणवसिष्ठन्यायो गोवलीवर्दन्याय इति व्यवन्हियते । विजियत्सत्वे. ति । अत्तुमिच्छा निघत्सा विगता निघत्सा यस्य तद्भावम्तत्त्वम् । श्रुति- सन्दर्भेति । श्रुतिगतप्रकरणप्रतिपाद्य इत्यर्थः । ब्रह्मगुणाष्टकेत्यादि । अपहतपाप्मत्वाविनरत्वविमृत्युत्वविनियत्सत्वापिपासत्वविशोकत्वसत्यकाम- त्वसत्यसंकल्पत्वेत्यष्टौ बसगुणाः । अत एवेति । वैदिकप्रसिध्द्यैव निर्वाहे पौराणिकप्रसिद्धिस्वीकारस्यानुचितत्वादेवेत्यर्थः । विध्यन्ताधिकरण इति । इदं जैमिनीये सप्तमाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयाधिकरणं । सौर्ये चरौ वैदिके- तिकर्तव्यताधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्धम् । तच्चैवं वित्रियते जैमिनी- यन्यायमालाविस्तरे-तत्र सौर्ये चरावपेक्षितः प्रधानविधेः शेषोऽङ्गकलापः स्थालीपाकादिगतो लौकिको ग्रहीतव्यः । कुतः । अनिबद्धत्वात् । वैदि- कस्तु प्रकरणेन कमीवशेपे निबद्धः सन्न ततो वियोजयितुं शक्य इति चेन्मैवम् । वैदिके करणे वैदिकविध्यन्तस्य बुद्धिसंनिकर्षात् । यथा प्रक- रणेन क्वचिन्निवद्धः । तथा चोदकेनान्यत्रापि निवव्यताम् । किंच प्रयाने प्रयाने कृष्णलं जुहोति ' इति सौर्ययागविशेषे कृष्णलहोमविधानाय सिद्ध- वत्प्रयाजोऽनद्यते । तच्च वैदिकेतिकर्तव्यतायां लिंगम् । तस्माद्वैदिको ग्रायः ॥ इति ॥ विध्यन्तः-अंगकलापः । अनुपदिऐतिकर्तव्यताका- स्विति । यत्रेतिकर्तव्यतानाम कर्तव्यताप्रकारो विहितस्ता दर्शपूर्णमासेष्टय उपदिष्टेतिकर्तव्यताकाः । तद्भिन्नास्तद्विकृतिरूपाः सौर्याप्रभृतयोऽनुपदिष्टेति. कर्तव्यताकाः । ता सैर्याप्रभृतयः कथं कर्तव्या इतीतिकर्तव्यताकांक्षा तत्र भवति । वैतानिकेत्यादि । वितानो नामाग्नीनां विस्तरः । ते चारायः- गार्हपत्यदाक्षिमाग्न्याहवनीयसम्यावसथ्याख्यास्तत्र भवं वैतानिक कर्म । अथवा वितानो यज्ञः । वितान एव वैतानिकम् । विनयादित्वात्स्वार्थ ठर । यज्ञकर्मेत्यर्थः । तच्च प्रय्या वेदत्रयेण विहितम् । उपतिष्ठत इति ।

·काठकोपनिषद्भायद्वये ११११९ प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येति न्यायात् । सर्वासां हीटीनां दर्शपूर्णमासौ प्रकृ. तिः । शासदीपिकायामिति । अयं पार्थसारथिमिश्रकृतो मीमांसाशास्त्र. विषयको ग्रन्थः । वैदिकीति । पूर्वोक्ताधिकरण इयं कारिकोपलभ्यते । वैदिकस्य तु कर्मणः कथंभावापेक्षायां वैदिक एवेत्थंभावः शीघ्रमुपतिष्ठते । तदतिक्रमणानुपस्थितलौकिकग्रहणमयुक्तमित्यर्थः । सर्वत्र वैदिकप्रसिद्धिस्वी- कारे दोपं शङ्कते-न चेत्यादिना। पूर्वपक्षिणो घयमाशयः- यदि लौकिकस्य वैदिके कदापि नैव प्रवेशस्तर्हि लौकिकयूपस्पर्श कथं । यद्येक यूपम् ' इत्यादिना वैदिकमंत्रेण प्रायश्चित्तं विवीयते । वैदिके प्रायश्चित्ते स्वदुक्तरीत्या वैदिकयूपस्यैवापेक्ष्यमाणत्वात् । तत्रापि वैदिको यूपो ग्राह्य इति वक्तुं न शक्यते लौकिके दोपसंयोगादित्यादिना लौकिकयूपग्रहणस्यैव सिद्धान्तितत्वात् । यद्येनं यूपमिति मन्त्रस्यायमर्थः----एक लौकिक यूपं पृशेच्चेत्कश्चित्तेन । एप ते वायो' इति मंत्रो जप्यः । नावमिकाधि- करण इति । इदं मैमिनीये नवमाध्याये तृतीयपादे चतुर्थमधिकरणं • अग्निषोमीयपशौ लौकिक्यूपस्पर्शप्रायश्चित्ताधिकरणम् ' इति नाम्ना प्रसि- दम् । तदेवं वित्रियते जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे-ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमी. यपशुप्रकरणे यूपस्पर्शस्य प्रायश्चित्तमाम्नातम् । ' यद्येकं यूपं दृशेत् , 'एष ते वायो ' इति ब्रूयात् इति । तदिदमुच्छ्यणाजनादिकालीने वैदिकस्पर्शे भवति । कुनः । तत्प्रकरणादिति चेन्मैवम् । यूपो वै यक्षस्य दुरिष्टमामुं- चते । ययूपमुपस्पृशेद्यज्ञस्य दुरिष्टमामुंचेत् । तस्मापो नोपस्टशः।' इति प्रनिपिन्य पश्चात्प्रायश्चित्तानानात् । प्रतिषेधश्च लौकिकस्पर्शविषयः । वदिकस्य विहितत्वात् । तस्मालौकिके स्पर्शे प्रायश्चित्तम् ॥ इति ॥ यूपो वै यज्ञस्येति । अतः परं समाधानम् । यूपो वै यज्ञस्येत्यादेरयमर्थः । यूपो यज्ञस्य पापमात्मनि स्थापयति तस्माद्यूपस्पर्शो न कर्तव्यः । प्रतिपि- मायश्चित्तेत्यादि । अयमर्थः-प्रतिपिद्धस्य स्पर्शस्य निमित्तेन जाय. मानस्य पापस्य परिहारार्थ प्रायश्चित्तं तच्च साकांक्षं विषयमाकांक्षते सच विपयो लौकिकयूपस्पर्शः । एवंच तनानायत्या लौकिकयूपग्रहणं कर्तव्यं भाति वैदिकविषयत्वाभावात् । तथापि यत्र वैदिकविषयस्य संभवो वाध प नास्ति तनावश्यं वैदिकप्रसिद्धिरेव ग्राह्या । अत एव पूर्वोक्तविषये वैदि. कप्रतिधिस्वीकारादेव ।। पृ. १८ ] निर्णीतामिति । इदं नैमिनीये तृती. याध्याये चतुर्थपादे चतुर्दशेऽधिकरणे वैदिकाश्चप्रतिग्रह इष्टिकर्तव्यताधि- .

·१११११९ बालबोधिनी १२० करणम् ' इति नाम्ना प्रसिद्ध निर्णीतम् । तच्चैव वित्रियते नैमिनीयन्याय. मालाविस्तरे । इदमाम्नायते । यावतोऽश्वान्प्रतिगृण्हीयात्तावतो वारुणांश्चतु- कपालान्निर्वपेत् । इति । तत्र प्रतिग्रहशब्दो दानपरः ' इत्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तत्र विशेषाश्रवणाल्लौकिकवैदिकदानयोरुभयोरप्यसाविष्टिरित्येकः पक्षः । न केसरिणो ददाति' इति स्मृत्या मित्रदायादादिभ्यः प्रीत्या क्रियमाणं लौकिकमश्चदानं निषिद्धम् । तदनुष्ठाने प्रायश्चित्तरूपेयमिष्टिः । इति द्वितीयः पक्षः । ' वारुणो वा एतां गृहाति योऽश्वं प्रतिगृहाति' इत्यश्वदाने जलोदरव्याधिरूपो दृष्टदोषो वरणग्रहवाक्येनोच्यते । नच लो- किकस्याश्चदानस्य तद्धेतुत्वं प्रमितम् । वैदिकस्य तु जन्मान्तरविपयं दोप- श्रवणम् । अतो वैदिकदाने सेप्टिः प्रायश्चित्तम् । अस्ति हि वैदिकमश्वदा. नम् । वडवा दक्षिणा' इत्यादिश्रवणात् ॥ इति ॥ सूत्र इति । अस्य सूत्रस्यायमर्थः-अग्निज्योतिरित्यादिना प्रतिपादितोऽहरादिकालविनियोगोऽ- नावृत्तये स्मयते । स्माते चैते योगसांख्ये न श्रौते । स्मातस्य वेदान्ते- नेति । स्मृत्युक्तपदार्थों वेदान्तेन प्रत्यभिज्ञातः शंकराचार्यरिति प्रकाशि- कादभिप्रायः । वस्तुतस्त्वस्मिन्सूत्रे शंकराचार्यास्तथा न प्रतिपादयन्ति प्रत्युत विपरीतम् । तत्प्रतिपादनं स्मृतौ वेदान्तोक्तकालस्य प्रत्यभिज्ञान- मिति । स्पष्टं चैतदग्रिममाप्यनिर्देशात् । तथाहि-अतो विषयभेदात्ममाण- विशेषाच्च नास्य स्मार्तस्य कालविनियोगस्य श्रौतेषु विज्ञानेप्ववतारः । ननु । अमिज्योतिरहः शुलः पण्मासा उत्तरायणम् ।' 'धूमो रात्रिस्तया कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । भ. गी. ८।२४।२५ इति च श्रौतावेती देवयानपितृयाणौ प्रत्यभिज्ञायते स्मृतावपीति । उच्यते । तं कालं वक्ष्या- मि' भ, गी. ८।२३ इति स्मृतौ कालप्रतिज्ञानाद्विरोधमाशंक्य परिहार उक्त. । इति । मुख्यं वेत्यादिना प्रतिपादितस्याधिकरणस्य प्रवृत्तिस्थलं दर्शयति-मुख्यं वेत्यादिना । अधिकरणार्थः पूर्वमस्मिन्नेव प्रयट्टक उक्तः। नहीति । अल्पवैगुण्येऽल्पदोषे संभवति सति प्रयोगवचनं प्रयोगानुष्ठापकं शास्त्रं बहुवैगुण्यं दोपबाहुल्यं न सहत इत्यर्थः । जघन्यानां-दोषाणाम् । भूयसां स्यात्सधर्मत्वमिति । एतत्संपूर्णसूत्रमित्यम्-विप्रतिषिद्धध- माणां समवाये भूयसा म्यात्सधर्मस्वम्' एतत्सूत्रात्मकं जैमिनीय द्वादशाध्या- ये द्वितीयपादे सप्तममधिकरणम् 'प्रधानाना धर्मविरोथे वहूनां धर्मानुष्ठाना- धिकरणमिति नाना प्रसिद्धम् । तच्नेत्यं विश्यिते जैमिनीयन्यायमाला- ·+ काठकोपनिपद्धाज्यद्वये १।१।१९ विस्तरे । तथाहि-पंचदशरावस्यामिष्टुत्प्रथममहः । तस्यैकाहरूपोऽमिष्टु- प्रकृतिः । तत्रोपसत्कालीनसुब्रह्मण्याव्हानार्थमियमाग्नेयी विहिता । तदे- तद्विकृतिरूपे प्रथमेऽहनि चोदकतः प्राप्नोति । इतरेषु चतुर्दशस्वहःसु स्व- स्वप्रकृत्यनुसारेणैन्द्री प्राप्ता । उपसत्कालीनायाश्च सुब्रह्मण्याया अहर्गणेषु तंत्रं निर्णीतम् । तथा सत्यत्रोपसत्कालीनसुब्रह्मण्यायामासेय्यैन्योः कलह- प्राप्तावसनातविरोधितया प्रबलस्य प्रथमस्यान्ह आनुगुण्येनाग्नेयी कार्या । इति प्राप्ते ब्रूमः । वहूनामन्हामनुग्रहायैन्द्री कार्या । त्यजेदेकं कुलस्यायें इति न्यायेन बहुत्वमपि प्रावल्यकारणम् । इति । शबराचार्यरीत्या पूर्वमुक्तम् । प्रतर्दनविद्यायामिति । कौपीतक्युपनिषदीय विद्या । प्रक्रमः-प्रारंभः । माणस्तथानुगमादिति । अस्य सूत्रस्यायमर्थः-अयमिन्द्रप्राणशब्दनि- र्दिष्टो न जीवमात्रम् । अपि तु जीवादर्थान्तरभूतं परं ब्रह्म । “स एप प्राण एव प्रज्ञात्मानंदोऽजरोऽमृतः" कौ.३।८ इतीन्द्रप्राणशब्दाम्यां प्रस्तुतस्यान- न्दाजरामृतशब्दसामानाधिकरण्येनानुगमो हि तथा सत्येवोपपद्यते ॥१९॥ १।१।२० [ शाङ्करमाप्यम् ] (पृ.१८ ) पितृसौमनस्यादिस्वर्गलोकपर्यंतं यद्वरद्व- यसूचित कर्मकाण्डप्रतिपाद्यमात्मन्यारोपितं संसाररूपमेव । अधुना तन्निवर्त- कमात्मज्ञानं बोध्यत एवमध्यारोपापवादात्मकः पूर्वोत्तरग्रन्थसम्बन्ध इत्याह- एतावद्धीति । एतावदेवेत्यर्थः । विधिप्रतिधार्थन--प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थ- केन । मन्त्रव्राह्मणेनेति । उपनिषद्वयतिरिक्तेनेति शेपः । अत इति । यतो निवृत्तियोधकता कर्मकाण्डस्य नास्त्यतः । विधिप्रतिषेधार्थविपय- स्यति । अहरहः सन्ध्यामुपासीत ' इति विधिः । ' न कलङ्गं भक्षयेत्' इति प्रतिषेधः । यागात्मिका क्रिया । ऋत्विग्धविरादि कारकम् । स्वर्गादि फलम् । क्रियाकारकफलादीत्यादिशब्देन प्रमातृप्रमेयादीनां ग्रहणम् । आ- त्यन्तिकनिःश्रेयसमयोजनमिति । बहुव्रीहिः । तद्विपरीतब्रह्मात्मैकत्वविज्ञा- नमित्यस्य विशेषणम् । आत्यन्तिकनिःश्रेयस सवासनाविद्यानिवृत्तिपूर्वका- नन्दावाप्तिरूपो मोक्षः प्रयोजनं यस्य । (पृ. १९) अकृतार्थत्व-अकृत- कार्यत्वम् । पूर्वस्मात्-पूर्वकाण्डोक्तात् । कर्मगोचरात्-कर्मसाध्यात् । तन्निन्दार्थ-कर्मनिन्दार्थम् । निन्दाया उपयोगः कर्मनिवृत्तौ । मनुष्य इति । इदं सर्वप्राणिनामुपलक्षणम् । संशय इति । मनुप्ये मृत आत्मास्ति न वेति प्रथमा विप्रतिपत्तिः । शरीरव्यतिरिक्त इन्द्रियव्यतिरिक्तो मनोन्यति- का...१६ ·मत १३१२० वालबोधिनी रिक्तो बुद्धिव्यतिरिक्तो वात्मास्ति नवेति तदनतरस्था विप्रतिपत्तय । स आत्मा कर्तृत्वभोक्तत्ववानस्ति नवेति विप्रतिपत्तिरपि ज्ञेया। अन्यत्र ध मादित्याद्युक्ते ।देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मन प्रत्यक्षवाभावान्न प्रत्यक्षेण निर्णय । तथा परलोक्सवन्ध्यात्मदर्शकलिङ्गाभावान्नानुमितिरपीत्याह-न प्रत्यक्षे- णेत्यादि । एतत्-आत्मास्तित्वम् । तृतीय इति । पाठकमापेक्षयेत्यर्थ २० [ प्रकाशिका ] [१९] याथात्म्य-स्वरूपम् । विनिर्मुक्ति मोक्ष । अम्त्यात्मिका-आस्त मनुष्ये प्रेत आत्मेति स्वरूपिणी । नास्त्यात्मिका--नास्ति तदात्मेति स्वरूपिणी । केचिदिति । विज्ञानवा- दिमतमेतत् । वित्तिमात्रस्य-विज्ञानस्वरूपस्य । विज्ञानवादिमत विवेकवि- लास एवमभ्यधायि । बौद्धाना सुगतो देवो विश्व च क्षणभङ्गुरम् । आ- र्यसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिद कमात् ॥ दुखमायतन चैव तत समुदयो । मार्गश्चत्यस्य च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामत ॥ दुख ससारिण स्वधास्ते च पञ्च प्रकीर्तिता । विज्ञान वेदना सज्ञा सम्कारो रूपमेव च ॥ पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषया पञ्च मानसम् । धर्मायतनमेतानि द्वादशाय तनानि तु ॥ रागादीना गणोऽय स्यात्समुदेति नृणा हृदि । आत्मात्मीय स्वभावाख्य स स्यात्समुदय पुन । क्षणिका सर्वसस्कारा इति या वास- ना स्थिरा । स मार्ग इति विज्ञेय सच मोक्षोऽभिधीयते ॥ प्रत्यक्षमनुमान च प्रमाणद्वितय तथा । चतुप्रास्थानिका बौद्धा ख्याता वैभाषिकादय । अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते । सूत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्यो न बहिर्मत ॥ आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य समता । केवला सविद स्वम्या मन्यन्ते मध्यमा पुन || रामादिज्ञानसन्तानवासनोच्छेदसभवा । चतुर्णामपि बौद्धाना मुक्तिरेपा प्रकीर्तिता ।। इति। आर्हतमतमाह-अन्य इति। तन्मते हि सम्यग्दशनेनाविद्यास्तमयो मोक्षमार्ग । एतन्मत च सर्वदर्शन सग्रह इत्यमम्यधायि । रत्नत्रयपदवेदनीयतया प्रसिद्ध सम्यग्दर्शनादिनितय- महत्प्रवचनसमहपरे परमागमसारे निरूपित-सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इति । विवृत च योगदेवेन येन रूपेण जीवाद्यों व्यवस्थितस्तेन रूपेणार्हता प्रतिपादिते तत्त्वार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वाधपरपर्याय श्रद्धान सम्यग्दर्शन तथाच तत्त्वार्थसूत्र-तत्वार्थ श्रद्धान, सम्यग्दर्शन मिति । भन्यदपि । रुचिनिनोचतत्त्वेषु सम्यक्श्रद्धानमुच्यते । जायते तनिसर्गेण गुरोरधिगमेन पा ॥ इति ॥ परोपदेशनिरपेक्षमात्मस्वरूप निसर्ग । व्याख्या ।

·१२३ काठकोपनिषद्धाप्यद्धये श११२० नादिरूपपरोपदेशननितं ज्ञानमधिगमः । येन स्वभावेन जीवादयः पदार्था व्यवस्थितास्तेन स्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्यग्ज्ञानम् । यथो- तम्-यथावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा। योऽवबोधस्तमत्राहुः सम्य- रज्ञान मनीषिणः ॥ इति ॥ तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायके. क्लभेदेनेति ॥ सांख्यमतमाह-पर इति । एतन्मतं संक्षेपेणेत्यम् । सत्त्वरज- स्तमोगुणानां साम्यावस्था, अव्यक्ताख्या प्रधानाख्या वा सर्वस्य जगतो मूलप्रकृतिः । सा चैकैव। पुरुषास्तु बहवस्तेच कूटस्था नित्या अपरिणामिना नित्यचैतन्यस्वभावाः । ते च पङ्गवः अपरिणामित्वात् । प्रकृतिस्त्वन्धा जडत्वात् । यदा विषयभोगेच्छा प्रकृतिपुरुषभेददिदृक्षा च प्रकृतेर्भवति तदा सा पुरुषोपरागवशात्परिणामं लभते । तस्याश्चाद्यः परिणामो बुद्धि- रन्तःकरणविशेषः । सैव महत्तत्त्वम् । साच दर्पणवत्स्वच्छा । तस्याश्च बहिरिन्द्रियद्वारा विषयाकारो यः परिणामविशेषो घट इति पट इत्या- कारस्तज्ज्ञानं वृत्तिरिति नारुयायते । स्वच्छायां बुद्धौ वर्तमानेन झानेन चैतन्यस्य पुरुषस्य भेदाग्रहादहं जानामीति योऽभिमानविशेषः सैवोपलब्धिः। स्रक्चन्दनादिविषयसंनिकादिन्द्रियद्वारैव सुखदुःखाद्याकारो बुद्धेरेव यः परिणामविशेषः स प्रत्ययः । अत एव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कार- धर्माधर्माः सर्व एव बुद्धेः परिणामविशेषाः सूक्ष्मांशेन प्रकृतावेव वर्तमाना अवस्थाभेदादाविर्भवन्ति तिरोभवन्ति च । पुरुपस्तु पुष्करपलाशवनिर्लेप- स्तथापि बुद्धौ प्रतिबिम्बते । तत्त्वानि तु पञ्चविंशतिः । मूलप्रकृतिरविकृति- महदाद्या प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ।। इति सांख्यकारिकोक्तानि । अद्वैतवादिमतमाह-अपर इति । तभावलक्षणं-जीवस्य परमात्मभावलक्षणम् । विशिष्टाद्वैताभिधं स्वमतमाह- अय्यन्तनिष्णाता इति । त्रयी ऋगादिवेदत्रयी तदन्ता उपनिषदो वेदान्त- पदवाच्यास्तत्र निष्णाताः। एतेनास्य मतस्य ग्राह्यता प्रदर्यते । अशेपाः संपूर्णा ये हेयास्त्याज्यगुणास्तत्प्रत्यनीका विरुद्धा अनन्तज्ञानानन्दादयो गुणास्तदेकस्वरूपस्य । प्रकारभूतस्य-विशेषणभूतस्य गौणस्येति यावत् । उपेय-प्राप्यम् । उपेता प्राप्ता । श्रुतप्रकाशिकायां-एतन्नामकश्रीभाष्यटी- कायाम् [पृ. २० ] कण्ठोक्त:-प्रत्यक्षमुच्चारितः । अर्थसिद्धः-अर्थाज्क्षा- यमानः । तदनुवन्धिज्ञानापेक्ष-उपासनज्ञानापेक्षम् । अन्यथा-जीवस्वरूप. मायपरत्वे । असंभवादिति । जीवज्ञानस्य सुलभत्वात्तदर्थ प्रलोमनादीना- ·१२० बालबोधिनी रिक्तो बुद्धिव्यतिरिक्तो यात्मास्ति नवेति तदनंतरस्था विप्रतिपत्तयः । स आत्मा कर्तृत्वभोक्तृत्ववानस्ति नवेति विप्रतिपत्तिरपि ज्ञेया। अन्यत्र ध- मादित्याद्युक्तेः।देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनः प्रत्यक्षवाभावान्न प्रत्यक्षेण निर्णयः। तथा परलोकसंबन्ध्यात्मदर्शकलिङ्गाभावान्नानुमितिरपीत्याहन प्रत्यक्षे- णेत्यादि । एतत्-आत्मास्तित्वम् । तृतीय इति । पाठक्रमापेक्षयेत्यर्थ:२० [प्रकाशिका] [पृ. १९ ] याथात्म्यं-स्वरूपम् । विनिर्मुक्ति:- मोक्षः । अस्त्यात्मिका-आस्ति मनुष्ये प्रेत आत्मेति स्वरूपिणी । नास्त्यात्मिका-नास्ति तदात्मेति स्वरूपिणी । केचिदिति । विज्ञानवा- दिमतमेतत् । वित्तिमात्रस्य-विज्ञानस्वरूपस्य । विज्ञानवादिमतं विवेकवि. लास एवमभ्यधायि । बौद्धानां सुगतो देवो विश्वं च क्षणभङ्गुरम् । आ- र्यसत्त्वाख्यया तत्त्वचतुष्टयमिदं क्रमात् ॥ दुःखमायतनं चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्चेत्यस्य च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामतः ॥ दुःखं संसारिणः स्कंधास्ते च पञ्च प्रकीर्तिताः । विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च ।। पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मानसम् । धर्मायतनमेतानि द्वादशाय. तनानि तु || रागादीनां गणोऽयं स्यात्समुदेति नृणां हृदि । आत्मात्मीय. स्वभावाख्यः स स्यात्समुदयः पुनः। क्षणिकाः सर्वसंस्कारा इति या वास. ना स्थिरा । स मार्ग इति विज्ञेयः सच मोक्षोऽभिधीयते ॥ प्रत्यक्षमनुमान च प्रमाणद्वितयं तथा । चतुष्प्रास्थानिका बौद्धाः ख्याता वैभाषिकादयः । अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते । सूत्रान्तिकेन प्रत्यक्षमाह्योऽर्यो न बहिर्मतः ॥ आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य संमता। केवलां संविदं स्वस्था मन्यन्ते मध्यमाः पुनः ॥ रागादिज्ञानसन्तानवासनोच्छेदसंभवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेषा प्रकीर्तिता ॥ इति। आईतमतमाह-अन्य इति। तन्मते हि सम्यग्दर्शनेनाविद्यास्तमयो मोक्षमार्गः । एतन्मतं च सर्वदर्शन- संग्रह इत्थमभ्यधायि । रत्नत्रयपदवेदनीयतया प्रसिद्धं सम्यग्दर्शनादित्रितय- महत्प्रवचनसंग्रहपरे परमागमसारे निरूपितं---सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इति । विवृतं च योगदेवेन येन रूपेण जीवाद्यर्थो व्यवस्थितस्तेन रूपेणार्हता प्रतिपादिते तत्त्वार्थे विपरीताभिनिवेशरहितत्वाद्यपरपर्याय श्रंद्धानं सम्यग्दर्शनं तथाच तत्त्वार्यसूत्र-तत्त्वार्थ श्रद्धानं सम्यग्दर्शनमिति । भन्यदपि । रुचिनिनोक्ततत्त्वेषु सम्यश्रद्धानमुच्यते । जायते तनिसर्गेण गुरोरधिगमेन वा ॥ इति । परोपदेशनिरपेक्षमात्मस्वरूपं निसर्गः । व्याख्या- ·यमानः । तदनुवन्धिज्ञानापेक्ष-उपासनज्ञानापेक्षम् । अन्यथा-जीवस्वरूप- काठकोपनिषद्धाप्यद्वये १।१।२० नादिरूपपरोपदेशननितं ज्ञानमधिगमः । येन स्वभावेन जीवादयः पदार्था व्यवस्थितास्तेन स्वभावेन मोहसंशयरहितत्वेनावगमः सम्यग्ज्ञानम् । ययो- क्तम्--ययावस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा । योऽवबोधस्तमत्राहुः सम्य- रज्ञानं मनीषिणः ॥ इति ॥ तज्ज्ञानं पञ्चविधं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायके- क्लभेदेनेति ॥ सांख्यमतमाह--पर इति । एतन्मतं संक्षेपणेत्यम् । सत्त्वरन- स्तमोगुणानां साम्यावस्था, अव्यक्ताख्या प्रधानाख्या वा सर्वस्य जगतो मूलप्रकृतिः । सा चैकैव । पुरुषास्तु बहवस्तेच कूटस्था नित्या अपरिणामिना नित्यचैतन्यस्वभावाः । ते च पङ्गवः अपरिणामित्वात् । प्रकृतिस्त्वन्धा जडत्वात् । यदा विषयभोगेच्छा प्रकृतिपुरुषमेददिक्षा च प्रकृतेर्भवति तदा सा पुरुषोपरागवशात्परिणामं लभते । तस्याश्चाधः परिणामो बुद्धि- रन्तःकरणविशेषः । सैव महत्तत्त्वम् । साच दर्पणवत्स्वच्छा । तस्याश्च बहिरिन्द्रियद्वारा विषयाकारो यः परिणामविशेपो घट इति पट इत्या- कारस्तज्ज्ञानं वृत्तिरिति चाख्यायते । स्वच्छायां बुद्धौ वर्तमानेन ज्ञानेन चैतन्यस्य पुरुषस्य भेदाग्रहादहं जानामीति योऽभिमानविशेषः सैवोपलब्धिः। सक्चन्दनादिविषयसंनिकादिन्द्रियद्वारैय सुखदुःखाद्याकारो बुद्धेरेव यः परिणामविशेषः स प्रत्ययः । अत एव ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नसंस्कार- धर्माधर्माः सर्व एव वुद्धेः परिणामविशेपाः सूक्ष्मांशेन प्रकृतावेव वर्तमाना अवस्थाभेदादाविर्भवन्ति तिरोभवन्ति च । पुरुषस्तु पुष्करपलाशवन्निलेप- स्तथापि बुद्धौ प्रतिविम्यते । तत्त्वानि तु पञ्चविंशतिः । मूलप्रकृतिरविकृति- महदाद्या प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इति सांख्यकारिकोक्तानि । अद्वैतवादिमतमाह-अपर इति । तद्भावलक्षणं-जीवरय परमात्मभावलक्षणम् । विशिष्टाद्वैताभिधं स्वमतमाह- अय्यन्तनिष्णाता इति । त्रयी ऋगादिवेदत्रयी तदन्ता उपनिषदो वेदान्त- पदवाच्यास्तत्र निष्णाताः । एतेनास्य मतस्य ग्राह्यता प्रदर्यते । अशेपाः संपूर्णा ये हेयास्त्याज्यगुणास्तत्मत्यनीका विरुद्धा अनन्तज्ञानानन्दादयो गुणास्तदेकस्वरूपस्य । प्रकारभूतस्य-विशेषणभूतस्य गौणस्येति यावत् । उपेयं-प्राप्यम् । उपेता--प्राता । श्रुतप्रकाशिकायां-एतन्नामकनीभाष्यटी कायाम् [पृ. २० ] कण्ठोकः-प्रत्यक्षमुच्चारितः । अर्थसिद्धः-अर्थाना- मावपरत्वे । असंभवादिति । जीवज्ञानस्य सुलभत्वात्तदर्थं प्रलोमनादीना.

·१।१२० बाल्बोधिनी १२४ मनपेक्षेति भाव । स्वयूथ्यमतमनुवदति-वेचित्त्विति पराभिध्यानात्तु तिरोहित ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो' ब सू २१३१९इति ब्रह्मसूत्रस्यतिरोहितमित्यस्य तिरो- धान प्राप्तमित्यर्थ । उपसर्जनतया-गौणत्वेन । तदेव तिरोधान 'देहयोगाद्वा सोऽपि इत्यग्रिमसूत्रे सोऽपीति पुरिङ्गघटिततच्छब्देन परामृश्यते । अन्यत्रापि गुणीभूतस्य परामर्शो दृश्यत इत्याह-गुहा प्रविष्टावित्यादि । गुणीभूतस्य परामर्शे प्रमाणमाह-सर्वनाम्नेत्यादि । अयपदेन-नायमस्ती त्ययपदेन । व्याहतार्थ -मम जननी कध्येतिवघ्याधातयुक्तम् । [२१] चरमशरीरवियोग इति । अय चरमशरीरवियोगो ब्रह्मरूपाविर्भाव पूर्व मस्ति नवेति सशयस्य सुखेन प्रतिपादयितु शक्यत्वादित्यर्थ ॥ २० ॥ १।१।२१ [शाकरभाष्यम् ] [पृ २१] देवैरनापि विचिकित्सितमित्यादिक प्रभानह मुत्तर तदाह-किमयामिति । एकान्तत --निश्चयेन । अपिशब्दो भिन्नक्रम इति द्योतयति-देवैरपीति । पुरा सृष्टिकाले । ननु “न णुरतद्भुते ब्र सू २।३।२१ इति सूत्रेणात्मनोऽणुत्व निषिध्यते तत्स्थमणुत्वमत आह सूक्ष्म इति । दुर्जेय इत्येवाणुशब्दम्यार्थ । अतोऽन्य----आत्मनो भिन्नम्। अधमणे-धनस्य प्रतिनिवर्त्यमानस्य प्रतिग्रहीतारम् । उत्तमर्ण --पूर्वोक्त- धनस्य दाता । उत्तम हि दातुण यतस्तद्या सहित प्राप्यते । पूर्वम्य त्वधम यतो न्यून गृहीत्वाधिक देय तेन ॥ २१ ॥ [प्रकाशिका] [२१]पतयालय इति । पतयालु पतनशील । म य एव भ्रष्टबुद्धये ज्ञान नोपदेष्टव्यम् ॥ २१ ॥ १।१।२२ [शाकरभाष्यम् ] अन्विष्यमाणोऽपीति । यद्यपि यमादन्ये ब्रह्मविद स्युरस्मिल्लोके तथापि विनायासेन लब्ध यम मुक्त्वा विमित्य-यन गमना यास इत्यपि बोध्यम् ॥ २२ ॥ १।१।२३ [शावरभाष्यम्] [२२]प्ररोभयान्निति । अय लोभवशश्वेनाधिकारीति बुध्द्या । हस्ती हिरण्यं चेति । जात्येक्त्वादेववचनम् । इन्द्रियपाटवाभावे जीवनस्य नैरर्थक्यमित्यत आह समप्रेन्द्रियालापमिति । यावदिन्छसीति । यद्यपि पुरुपायुष शतसवत्सरात्मक श्रुतिनिर्दिष्ट तथापि मदरसामर्थ्यात्व यावदिच्छ जीवन लमस्व ॥ २३ ॥ ।

·काठकोपनिपद्भाप्यद्वये
१॥१॥२३
[प्रकाशिका ] [ पृ. २२ ] दुरधिगमतया-दुर्जेयत्वात् । नक्ष्यतीति।
आत्मज्ञानाद् भ्रष्टो भवेदित्यर्थ ॥ २३ ॥
१।१।२४
[ शाकरमाप्यम् ] एधीति । अस्भुवीतियातोलोमध्यमपुरुपैस्यचनम् ।
तत्कर्तृपदमाह-राजेति । दिव्यानामिति । रमोर्वशीकल्पवृक्षकामधेन्वादयो
दिव्यामा । खरनन्दनवनितादयो मानुपामा । कामभागिनमिति ।
काम्यन्त इति कामा विषयाम्तद्भागिन तदुपभोगसमर्थमित्यर्थ । विषयसत्वेऽपि
शरीरादिसामाभावात्तटुपभोगसामय वहूना न दृष्टम् । ननु प्रारब्धकर्माभावे
मोगदाने कुतस्तव सामर्थ्यमत आह-सत्यसंकल्प इति । तदपि सत्य
सक्ल्पत्य कुत इत्याह देव इति । देवत्वमप्रतिहततेजोर्यिबलसपन्नत्वम् २४
१।१।२५
[ शाकरभाप्यम् ] [ पृ २३ ] वादिन-हम्तवाद्यम् । काकदन्तपरी
क्षारूपमिति । कारस्य कति वा दन्ता पस्याण्ड क्यिापलम् । गर्दभे कति
रोमाणीत्येपा मुर्खविचारणेत्युक्तेविफला कामदन्तपरीक्षा तदेतादृशप्रश्नोऽपि
निरर्थक इत्यर्थ ॥ २५ ॥
[प्रकाशिका ] [ पृ २३ ] ननु मरणशब्दम्य मुक्तिवाचकप क्य
मित्यत आह-~-मरणशब्दरयति । येय प्रेते विनिमित्सेत्यादिनोचात्वान्नेद
प्रकरण मरणस्य किन्तु मुक्तेस्तदनुरोधात्तादृशार्थकरण न दोपावहमिति
भाव ॥ २५ ॥
।
[ शाफरभाष्यम्] महा हा -अगाध हट । अक्षोभ्य इति। विपयेरन
तिक्रमणीयचेता इत्यर्थ । वेराग्यमपन्न इति यावत् । श्वोभावा इति अनि
त्या इत्यर्थ । विचानित्या अपि ते विषया म्वम्पितिदशाया पुरुष नोप
कुर्वन्ति । किन्तु इन्द्रियतेन क्षयद्वारा तदनपकारिण एवेत्याह--चेति ।
धर्म –इष्टापूर्तादि । वीर्य-मलम् । प्रज्ञा-शास्त्रार्थालोडनशक्ति । तेन
गल्भ्य स्वागतकान्नि । क्षपयितृत्वादिति । विनाशस्त्यादित्यर्थ । चापीति
समुच्चये । ब्रस गोऽपि-हिरण्यगर्भम्यापि । हिरण्यगर्भायुणि सर्वायुपामन्त
भावात् । टीमीविका-दीर्घनीवनम् ॥ २६ ॥
[प्रकाशिका ] त्वदुपन्यम्ता -त्वया निर्दिष्टा । सर्वन्द्रियदोबल्यावहा
सन्द्रियकार्यकारिण ॥ २६ ॥

·१।१।२७
बालबोधिनी
१२६
।
१।१।२७
[ शाकरभाष्यम् ] दृष्टान्त इति । त्वदर्शनस्यैव फल वित्तप्राधि ।
मया तु तव सगति पणमपि चाधिगत तेन वित्तप्राप्ति स्यादिति किं व-
क्तव्य [ पृ २४ ] याम्ये पद इति । स्थित्वेति शेष । ईशिष्यतीति पर-
स्मैपदमार्पम् । यमलोके स्थित्वा पुण्यपापनियामक स्या इत्यर्थ । कर्य
हीति। हिशब्द प्रसिद्धार्पफ । तथाच देवदर्शनादिना समीहितप्राप्तिरिति
श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम् ॥ २७ ॥
[प्रकाशिका ] दृष्टचरीति पूर्व दृष्टा भूतपूर्व चरट् । जातु-क्दा
चित् । न्यायादितीति । इति भारतोक्तश्लोकोरीत्येत्यर्थ । हविषा कृष्णव
मेव भूय एवाभिवर्धते । इत्युत्तरार्धमम्य श्लोयम्य [ पृ २४ ] मया दीर्घ
जीवितरूपवरस्याप्रदाने कथ त्व जीविष्यसीत्यत आह-न हीति ॥ २७ ॥
१।१।२८
[शाकरमाप्यम् ] उत्कृष्टपुरुषार्थलाभे सभवति निकृष्ट प्रार्थयमानोऽह
विचारमूढ स्यामतोऽपि स एव मे वर इत्याह-यतश्चेति । तात्पर्येण-न-
दासक्ततया। ततोऽधिकतर दुष्पापमपि पुरुषार्थ प्रापिपायषु व तटाम्यो
भवेदित्य वय । प्रापिपयिषु -प्रापयितुमिच्छु । तात्पर्यार्थमाह न कश्चिदिति ।
बुभूपति-भवितुमिच्छति । उच्चै पदाकाक्षी सर्वो जन इत्यर्थ । तस्मा-
दिति । यस्मादह विवेकी तस्मादित्यर्थ । वर्ण गीति । रति --क्रीडा ।
प्रमोद तदुभयनन्य सुखम् । निरूपयन्-उत्पत्तिस्थितिनाशवन्तस्ते वर्णादय
इति विचारयन् ॥ २८ ॥
[प्रकाशिका ] एतद्भाप्यमूले ' अनतिदीर्घ जीविते को रमेत ' इति
पाठ । स एवैतद्वाप्यकृत्समत । अत्यल्प ऐहिके जीवित इति व्याख्या
नात् ॥ २८॥
१।१।२९
[शाकरभाष्यम् ] [ २५] श्रुतेर्वचन मिति । एत परलोकविपय वर
हित्वा नाचिकेता नान्य वर वृणीत इति श्रुते कथनम् । अत्र मन्ने यम
नचिकेत सवादो नास्तीति भाव अत्र ' ननिकेतस विषयीकृत्यान्यस्याप्य.
धिकारनिर्णयार्थ सवादरहित श्रुतेचिनमित्यादि यद्गोपालयतीन्द्रैलिखित
तत्तु चिन्त्यम् ॥ २९॥

·१२७ काठकोपनिषद्भाष्यद्वये १२।१ अय कठोपनिपदि प्रथमाध्याये द्वितीया वल्ली । १।२।१ [शांकरभाष्यम् श्रेयःप्रेयोविभागं विद्याविद्याविभागं च प्रदर्याविद्यां हित्वा केवलविद्याभीप्सिनं शिष्यं प्रथम स्तोतीत्याह-परीक्ष्यति । अवगम्येति । तस्मिन्निति शेषः । पृथगेवेति। प्रेयसः श्रेयो भिन्नमेवेत्यर्थः । निःश्रेयसं-मोक्षः। अत्राघुबै घृतमितिवल्लक्षणया निःश्रेयसपदेन तत्साधनभूतं ज्ञानं ग्राह्यम् । प्रेय उताप्यन्यदेवत्यन्वयः। प्रियतरमपीति । पूर्ववक्षणयाम्युदयसाधन ज्यो- तिष्टोमादि ग्राह्यम् । भिन्न योजने इति । बहुव्रीहिसमासः । भिन्ने स्वर्ग- मोक्षरूपे प्रयोजने फले ययोस्ते इत्यर्थः । वर्णाश्रमादिविशिष्टमिति । इमधिकृतमित्यस्य विशेषणम् । ब्राह्मणो वृहस्पतिसवेन यजेतेति शास्त्रा. द्वर्णविशिष्टस्याधिकारः । गृहस्थः सदृशी भार्यामुपेयादित्यानमविशिष्टस्या- धिकारः । आदिपदेन वयोऽवस्थादिग्रहणम् । जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादधी- तेति वयोविशिष्टस्याधिकारः । अविचिकित्सितव्याधेरपा प्रवेशो वेत्यवस्था- विशिष्टस्याधिकारः । वध्नीत इति । · पिञ् बन्धने ' इति धातुः । ताभ्यां सर्वः पुरुप आत्मकर्तव्यतया प्रयुज्यत इत्यन्वयः । आत्मकर्तव्यत- येति । आत्मनि विद्याविषयोः कर्तव्यता कृतिमाध्यता तया । विद्या हि साधनचतुष्टयसंपन्नं पुरुपं स्वविपये प्रेरयति अविद्या च वर्णाश्रमादिविशिष्टं तं तथा प्रेरयतीत्यर्थः । श्रेयःप्रेयसोरिति । वैपरीत्येनान्वयो न यथा- संख्यतया । अभ्युदयार्थी प्रेयसि प्रवर्तते । अमृतत्वार्थी श्रेयसि प्रवर्तत इत्यर्थः । ताम्यां-विद्याविद्याभ्याम् । यद्यपीति । विद्याविद्ये भिन्न पुरुषार्था. नुष्ठेयत्वादविरुद्ध अपि स्वरूपविरोधादेव विरुद्ध ते । सहानुष्ठानुमिति । तेनैव पुरुषेण भिन्नकाले ते विद्याविद्ये अनुष्ठातुं शक्यते इत्यर्थः । अदूरदर्शीति । एतस्यैव व्याख्यानं विमूढ इति विचारविकल इत्यर्थः । उपादत्ते-अनु- तिष्ठति ॥ १॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. २९ ] मुमुक्षा-मोक्तुमिच्छाम् । परस्परविलक्ष. णप्रयोनने अन्योन्यविरुद्धफले । पुरुषार्थात्-मोक्षरूपात् ॥ १ ॥ १।२१२ [ शांकरमाप्यम् ] [ पृ. २६ ] श्रेयःप्रेयसोः पुरुषायत्तयोः किमिति पुरुषा बाहुल्येन प्रेयसि प्रवर्तन्त इत्याशङ्कामवतरणिकया दर्शयान्ति-ययुभे इत्यादिरूपया । दुर्विवेकरूपे इति । इदं श्रेयःसाधनं ज्ञानरूपमिदं ·RI बालबोधिनी १२८ प्रेय साधनं यज्ञादिरूपं, इदं श्रेय फलं मोसरूपं नित्यमिदं प्रेय.फलं स्वर्गरूपमनित्यमेतादृशं विवेचनं मन्दबुद्धीना दुपरम् । व्या मिश्रीभूते इवेति । व्यामिश्रतिलतन्दुलवत् । समिश्रजल्दुग्धयो? हंसो यथा पृथकरो- ति तथा धीरपुरप, श्रेय प्रेयसो विविनाक्त । एतादृशधीरपुस्पः कश्चिदेवेह तेन बहूना प्रेयस्येव प्रवृत्तिरित्याह-अतो इंस इवेति । गुरुलायामिति । यज्ञादिकर्मानुष्ठाने महानायास फल चानित्यं दु खपटित ज्ञानाधिगमे त्व. नायासो दु खनिवृत्तिरानन्दावाप्तिश्चेति तारतम्यमिति भाव । धीरः-संकृत- बुद्धिः । होत्यत्ययमवधारणे तदाह-श्रेय एपेति । मूलेऽभीत्यपसर्गम्य वृणीत इति तिउन्तस्य च मध्ये प्रेयत इति प्रयोगो 'व्यवहिताश्च' पा. सू. १।४ । ८२ इति पाणिनिमूत्रात्साधु । अभ्यर्दितत्वादिति । अज्ञाननाम्यर्हितत्व तत्र । योगक्षेमादिति । अप्राप्तम्य प्रापणं योगः। प्रा- सस्य पाररक्षण क्षेमम् । योगश्च क्षेमश्चानयो समाहार इति समाहारद्वन्द्वः २ [प्रकाशिका ] [पृ. २६ ] अभीत्यस्यार्थमाह-अभ्यर्हितमिति । उप- चय – वृद्धि ॥२॥ १।२१३ [ शाकरभाष्यम्] बुद्धिमत्ता-विवेचनशीलता । सृति–मार्गम्। मूढजन- प्रवृत्तामिति । मूढननेषु प्रसृतामित्यर्थ । धनप्राया-द्रविणप्रचुराम् ॥ ३ ॥ [प्रकाशिका ] दु खोदत्व-दुःखावसानत्वम् ॥ ३ ॥ १।२।४ [शाकरभाप्यम् ] [ पृ. २७ ] महतान्तरेणेति । भूवियतोरिव महद- न्तर श्रेय प्रेयसोरित्यर्थ । परस्परव्यावृत्तरूपत्वे हेतुमाह-विकाविवे- कात्मकत्वादिति । विपूची ति द्विवचनोपश्च्छान्दसस्तदाह विपूच्याविति । या चेति । अविया कर्मकाण्डे प्रसिद्धा । अविद्वबुद्धिप्रलोमिन -ज्ञमनोव- शीकरणसमर्था । विच्छेदमिति । तवेति शेष ॥ ४ ॥ [प्राशिका ] [ पृ. २७ ] आहिताग्न्यादिगणे विद्याभीप्सितशब्दस्य पाठाभाव मत्वाह-छान्दसत्वावति । यड्लुगन्तस्य परस्मैपदित्वादाह- छान्दसमात्मनेपदामिति ॥ ४ ॥ ११२५ [शाकरभाष्यम् ] विद्याया प्रवृत्तिसिध्यर्थमविद्याधिकारिणोऽधिक्षेपपूर्वक दर्शयति-ये त्विति । ससारभाज -ससाराहा. । संसारभाजना इति पाठो ·१२९ काठकोपनिषद्धाप्यद्वये शरा लेखकप्रमादात् । भाजनशब्दस्यानहल्लिङ्गत्वात् । अन्तरे-मध्यदेशे। वेष्ट्य- माना:--वध्यमानाः । पुत्रेत्यादि । पुत्रपश्चादिविपयिण्यस्तृष्णास्ता एव पाशशतानि । धीराः-लौकिकशास्त्रीयप्रज्ञावंतः। एतदेवाह-प्रज्ञावन्त इत्या- दिना । नित्यं कौटिल्ये गतौ ' पा. सू. ३।१।२३ इत्यनेन गत्यर्थकस्य धातोः कौटिल्यरूपार्थ एव यड्लुगन्तः प्रयोगस्तदेतन्मत्वाह---कुटिलामि. त्यादि । अनकरूपां-उत्तरायणादिरूपाम् । गति-मार्गम् । रोगः घातुवैषम्यम्। रोगादीत्यादिशब्देन मनःपीडादिग्रहणम् । विषमे-कण्टकगादिसहिते । अन-कण्टकतोदनगर्तपतनादिरूपम् ॥ ५ ॥ [प्रकाशिका ] निन्दतीति । विद्यायां प्रवेश एवाविद्यानिन्दायाः प्रयो- जनम् । वर्णयन्तीति । अयमों धात्वर्थदृष्टया न संगत इत्यस्दरसं बोध- यति-केचित्त्वितिपदेन ॥५॥ १।२।६ [ शांकरभाष्यम् ] अत एवं पूर्वोक्तपण्डितम्मन्यत्वादिकारणवशात् । संपराय इति । परा परे काले देहपतनानन्तरं सम्यगीयते गम्यत इत्यर्थः । [पृ. २८ ] तत्माप्तिपयोजन इति । तस्य परलोकस्य प्राप्तिः प्रयोजन फल यस्येत्यर्थः । सांपराय इत्यस्य विशेषणम् । साधनविशेषः-ॐकारध्या- नादिरूपः । शास्त्रीयः-वेदोक्तः । अविवेकिनमिति। पुत्रपश्वादिप्वासक्तमन- स्त्यादविवेकः । वित्तमोहेनेति । वित्तनिमित्तो मोहो वित्तमोह इति शाकपा- र्थिवादित्वात्समासः । मूढमिति वित्तार्जनादौ संसक्तचेतस्त्वेनाविवेकिनमित्यर्थः। एकदा जायमानस्य पुनः पुनर्यमवश्यतानुपपन्नेत्याह-पुनःपुनर्जनित्वेति । प्रबन्धः-प्रवाहः । मायेणेति । केचिदेवोपनिपज्ज्ञाने प्रवर्तन्त इति भावः ६ [प्रकाशिका ] [पृ. २८] विपयाशावशीकृतमनोरयमिति । सर्वेऽपि तस्य मनोरथा विषयविषयका एवेत्यर्थः । मत्क्रियमाणेति । मया प्रेर्यमाणा या यातनेत्यर्थः । उपपत्तिएन्येति । एतन्मते जगतः सत्य. त्वादयं लोको नास्तीति कथामिति चेत्सत्यम् । अस्य लोकस्य मिथ्यात्वा. मावेऽपि शिष्टैरपरिग्रहात्तयोक्तिः ॥ ६ ॥ १। २।७ [ शांकरभाष्यम् ] वहुजन्मानितसुकृतासादितशुद्धबुद्धिर्वैराग्यादिसंपन्नो यो नचिकेतःसदृशो ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन जानाति स पुरुषः सहस्रप्वपि कश्चिदेव भवतीत्याह-यस्त्विति । अभागिन इति । असंस्कृतबुद्धिमत्त्व- का.१७ ·. २१७ बालबोधिनी मेवामाग्यवत्त्वम् । असंस्कृतात्मानः-नित्यनैमित्तिकांदिभिरननुष्ठितरसंस्कृत- बुद्धयः । न विजानीयुरिति । एवं चात्मा श्रोतुं ज्ञातुं च न लभ्यत इति भावः । अद्भुतवदिति । चिन्तामण्याद्याश्चर्यद्धस्तुप्तदशोऽस्य वक्ता कदाचिदपि लभ्येत न वा लम्येतेति भावः । अनुशिष्ट:--उपदिष्टः ॥७॥ [प्रकाशिका ] इत्युक्तरिति । भगवद्गीतासु । भगवद्वचनमेतत् ॥ ७॥ ११२।८ [शाकरभाष्यम् ] [पृ. २९ ] अवरेण प्रोक्त इति । श्रुत्यन्तरे श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमित्याचार्यस्य ब्रह्मनिष्ठत्वेन वर्णनाच्छात्रव्युत्पत्तिरेव वक्तुर्न पर्याप्त किन्तु ब्रह्मनिष्ठताप्यपेक्षते। प्राकृतयुद्धिनेति । प्राकृतेषु पुत्रपश्वादिषु बुद्धिर्ममत्वाभिमानबुद्धिर्यस्येत्यर्थः । वादिभिरिति । शून्यवादिव्य- तिरिक्तः सांख्यादिभिरात्मास्तीति चिन्त्यते । शन्यवादिभिश्च स नारतीति । कर्ता अशुद्ध इति सांख्यभिन्नैर्वादिमिश्चिन्त्यते । वेदान्तिभिः सोऽकर्ता शुद्धो ब्रह्माभिन्नश्चेति निन्त्यते । अनन्यप्रोक्त इति । अनन्यो ब्रह्मणः सकाशादभिन्न आचार्यस्तेन प्रोक्ते । अपृथग्दर्शिना-अभेदर्शिना । प्रति- पायब्रह्मात्मभूतेनेति । बोध्यब्रह्मस्वरूपेण जीवन्मुक्केनेत्यर्थः । सर्ववि- कल्पेत्यादि । सर्वे च ते विकल्पाश्च सर्वविकल्पास्तद्विषया गतयश्चिन्ताः प्रत्यस्तमिता लीना यस्मिस्तस्य भाषस्तत्त्वं तस्मात् । आचार्यपदमध्या- हत्यानन्यप्रोक्त इत्यस्यान्तरमाह-अथवेति । अवगतिः-ज्ञानम् । परा नि. छेति । अतः परं ज्ञातव्यं नावशिष्यत इति भावः । नान्तरीयकत्वादिति। अत्यावश्यकत्वादित्यर्थः । अगतिरिति पदच्छेदेनाचार्यपदाध्याहारेण च पक्षान्तरमाह-अथवोति । तदस्म्यहामिति । यथाचार्यस्य प्रतिपाद्य ब्रह्माहमेवेति बुद्धिम्तथैव शिष्यम्य सा भवर्तात्यर्थः। आगमानुमारमेवा- चार्यजापि बोधनीयं न स्वातंत्र्येणेति बोधयितुमागमवतेति पदम् । इतरथा- भेददर्शिनाचार्येण प्रोक्ते सति । अणीयानित्युपक्रमगतपदानुसारमतळमि. स्यस्य पुंलिमत्वेन विपरिणामः कर्तव्य इति द्योतयति-अतर्य इत्यनेन । स्वयुद्ध्याभ्यहनेति । गुर्वागुपदेशरूपसंस्काररहिता या केवला स्वबुद्धिस्त- याभ्यूह आरोपस्तेन तर्केणेत्यर्थः। ननु आत्मा धारे द्रष्टव्यः श्रोतन्यो मन्तव्य इति श्रुती मननस्य समानानात्कथं तर्कोऽपोधत इत्यत आह केवलेनेति । श्रुतिसाहाय्यरहितेनेत्यर्थः । केनचित्-तार्किकेण । कुतर्कस्य निष्ठति । • कुत्सिततर्कः कुतर्क उत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनस्तस्य निष्ठा कस्मिंश्चिदपि विपये ·काठकोपनिषदाणहये ११२८ परिसमातिन कदाचिदपि विद्यत इत्यर्थः । सविस्तरमुपपादितं चैतद्भगव- स्पूज्यपादैः श्रीशंकराचार्यैः । तर्काप्रतिष्ठानात् ' ३. सू. २१११११ इत्यस्य स्याख्यानावसरे ॥ ८॥ (प्रकाशिका ) पाण्डित्यमाप्रेत्यादि । केवलं पाण्डित्यमेव तद्वारा समाजयादि च प्रयोजनं यस्यैतादृशं वेदान्तश्रवणं यस्य पुरुषस्य तेन । येन केवलं सभानयादिनिमित्तमेव वेदान्तश्रवणमनुष्ठितमित्यर्थः । तदेकान्ति- नेति । एकान्तो निश्चयस्त निश्चयवतेत्यर्थः । तर्कागोचरमिति । केवल- तर्कागम्यं श्रुतिसाहाय्येनैव स गम्यत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ ११२१९ [शांकरमाप्यम् ] अत इति । यतस्तर्कानधीनातः । आत्ममतिः आत्मवि. पयिणी बुद्धिः । ५.३०] आपनेयेत्याप्लधातो रखप न संभवत्याथ्धातोरनी- यरि प्रत्यये आपनीयेति भवितव्यमतोऽर्थान्तरमाह-नापनेतव्येति । अपोपसर्ग पूर्वकस्य णिञ् प्रापणे' इति धातो रूपम् । केवलतर्कस्यैव प्रतिषेधो नागमघटितस्येति बोधयति-तार्किको सानागमन इति । पत्किचिदेवेति। परमेश्वरस्य निमित्तत्वमेव नोपादानत्वमिति । अन्येनेति । तार्किकादन्येनेति संबन्धः । सुशानाय-साक्षात्काराय । आप इति । आप्ल- धातोलडन्तस्य रूपम् । वरदानोत्तरक्षण एव लप्स्यत इत्यर्थः । अवितथ. विपयेति । अवितथ आत्मा विषयो यस्याः। यतेत्यनुकम्पायाम् । अनुकम्प- यन् नचिकेतसि दयां कुर्वन् । त्यागित्यादि । हे नचिकेतो यादृक्त्वं प्रष्टा तादृशः पुनर्मत्पुत्रः शिष्यो वा प्रष्टा भवतु । ईदृक्प्रश्नो मत्यं रोचत इति भावः ॥९॥ [प्रकाशिका } [पृ.३० ] सिपाधयिपिततयेति-साधयितुमिष्टतये- स्यर्थः । अप्रकम्प्या-लोमनीयवस्तुभिरविचाल्या ॥ ९ ॥ ।।२।१० [ शांकरमाप्यम् ] कर्मफलस्यानित्यता जाननप्यहं बहुविधं कर्म कृतवान्। त्वं तु मया दीयमानं तत्फलमपि न गृहास्यतो मदपेक्षयाधिक- बुद्धिमानसीति स्तोतीत्याह-पुनरपीति । निधिरिवेति । कामनाविषयत्व. गुणयोगाच्छेवधिशब्दः कर्मफलवाचक इत्यर्थः । ध्रुवशब्दार्थमाह-परमात्मा- रूप इति । सेनेति । तेन चितेनामिना धर्माधर्मफलप्रदानेन प्राणिनां निया. मकत्वस्याधिकारी मया लब्धः । आपेक्षिकामति । यद्यपि तयह कर्म. - ·-२२।१० बालनोधिनी चितो लोकः क्षीयत इत्यादिश्रुत्यास्यापि फलस्यानित्यत्वं तथापि यज्ञान्तर- दृष्ट्या सापेक्षमस्य नित्यत्वम् । यज्ञान्तरफलमल्पकालस्थायि । अस्य फलं तु तदपेक्षया किंचिदधिककालस्थायि । नतु चिरन्तनमिति भावः ॥१०॥ [ शांकरभाष्यम् ] हिरण्यगर्भपदपर्यन्तं विरक्तस्य ब्रह्मविद्यायाम- धिकार इति दर्शयितुं नचिकेतसं स्तौति-त्वं त्विति 1 [2.३१ ] क्रतो:-- हिरण्यगर्भोपासनायाः ॥ ११ ॥ [ प्रकाशिका] [पृ. ३१] कामस्याप्तिमित्यादि सर्वे परमात्मनि योज्य- मिति मत्वा पक्षान्तरमाह-यद्वेति ॥ ११ ॥ १।२ । १२ [ शाङ्करमाप्यम् ] य आत्मा देहव्यतिरिक्ततया त्वया पृष्टः तस्यैव ज्ञानं संसारनिवृत्तिपूर्वकं परमानन्दावाप्तिसाधनं भवति नातः परं श्रेय साधन- मिति पृष्टवस्तुप्रशंसाद्वारा प्रष्टारं स्तौति-यं त्वमिति । अतिमूक्ष्मत्वा- दिति । परमसूक्ष्ममाकाशं तस्यापि कारणत्वादतिसूक्ष्मत्वमस्य । माकृते- त्यादि । प्राकृतविषयाः शब्दादयस्तद्विकारविज्ञानः । ननु महीयस आत्मनो बुद्धौ स्थितिः कथमत आह-तत्रोपलभ्यमानत्वादिति । अधि- गमेन-प्राप्त्या । समाधानमिति। विषयप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा सम्यक्स्थापन- मित्यर्थः । उत्कर्पापकर्पयोरभावादिति । हर्पः स्वोत्कर्षेण परापकर्षण च भवति तथा शोकः स्वापकर्पण परोत्कर्षेण च भवति । ज्ञानिनधोत्क- पोपको न संभवतोऽनस्तस्य हर्षशोकावपि न स्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ [प्रकाशिका ] तिरोधायक-आच्छादकम् । लाभालाभौ-प्राप्त्य- प्रासी ॥ १२ ॥ १।२।१३ [ शाङ्करभाष्यम् ] [ पृ. ३२ ] आचार्यप्रसादादिति । आचार्यवा- न्पुरुषो वेदेति श्रुत्यनुसारमाचार्यादेव विद्याग्रहणं कर्तव्यं न स्वतंत्रतयेत्यर्थः। आत्मभावेन परिगृहोति । श्रुतब्रह्मणो मननेन दृढता संपाद्येत्यर्थः । मर्प इति । प्रायेण मनुप्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येति मर्त्यग्रहणम् । पृथक्- कृत्येति । निदिध्यासनद्वारा । प्राप्य-साक्षाल्लब्ध्वा । ब्रह्मसमेति ब्रह्मैव सन न तु ब्रह्मणः समेति विग्रहः ॥ १३ ॥ {प्रकाशिका ] [१. ३२] देशविशेषे-बुद्धौ । संघसाद इति । संप्रसी- ·काटकोपनिपद्भाष्यद्वये १।२।१३ दत्यस्मिन्निति संप्रसादः स्वापस्तदुपलक्षितो जीवः । नक्षत्-मक्षयन् । ब्रह्मननमित्यादिश्रुत्यैकवाक्यतापनत्वाय जीवपरत्वं व्याख्यायतामिति पूर्व- पक्षमाह-नन्विति । ब्रह्मज्ञामिति मंत्रेऽसंजातविरोधित्वेनोपक्रमानुसार- मुपसंहारस्य लापनीयत्वात् देवशब्दस्य देवात्मकमित्यर्थो गृहीतः परंतु तं दुर्दर्शमिति मंने जीवलिंगस्योपक्रमेऽमावाद्देवशब्दस्य देवात्मक इत्यर्थग्रहण. मशक्यमिति मत्वोत्तरमाह-नेत्यादिना [ पृ. ३३ ] गव्हरेष्ठमिति पदे- नेति । यथा गव्हरान्तस्य वस्तु दुर्विज्ञेयं तथा परमात्मवस्त्यित्यर्थः । ननु तर्दुमयमंत्रयोरेकवाक्यता कयं स्यात्तत्राह-इयांस्तु विशेष इति । जीव- शरीरकेति । जीवः शरीरं यस्येति बहुचीहिः ॥ १३ ॥ १।२ । १४ [ शाङ्करमाप्यम् ] यदि देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानमेव श्रेयःसाधनं तर्हि तदेव बृहीत्याह--यग्रहमिति । अत एव वरदानव्यतिरेकेणायमपूर्वः प्रश्न इति नाशंकनीय, यतो येयं प्रेत इत्यादिना पृष्टस्येव देहव्यतिरिकस्यात्मनो याथात्म्य, ॐकारोपासनादिरूपं ज्ञानप्ताधनं च वक्तुं स एव प्रश्नः । शास्त्री- यादिति । चैत्यवन्दनादौ धर्म्यप्रसिद्धिस्तां वारयितुमिदम् । धर्मपदं तत्फल- तत्कारकादीनामुपलक्षणमित्याह-तत्फलादित्यादि ॥ १४ ॥ [प्रकाशिका ] श्रीमाप्यगतपूर्वापरवाक्यविरोधं परिहरत्यनुषादपूर्वकं- नन्विति । [पृ. ३४ ] उपेयः-प्राप्यः । विवक्षित इति । साधका- दन्यत्रेत्यर्थः । अन्यत्रशब्दवैयर्थ्यमिति । चतुर्थस्यान्यवशब्दस्य वैयर्य: मित्यर्थः । फालत्रयपरिच्छिन्नतयति । कालत्रय एवोपायः संपादयितुं शक्यत इति भावः । तन्त्रेण-एकत्वविवक्षया । अन्तर्भावश्चति । सोऽपि प्रश्नोऽत्रैवान्तर्भापयितुं शक्यत इत्यर्थः। (४.३५] अन्यत्रशब्दयुगद्वयस्येति। अन्यत्रेतिशब्दयोर्युगं युगलं तादृशयुगयोर्द्वय द्वे युगे । एवं चान्यतशब्दच- तुष्टयमित्यर्थः । प्रतिवचनादर्शनादिति । उपायात्मकोत्तरादर्शनात् । विशेष्यप्रश्ने पृष्टे तदुत्तरे विशेपणगतं विशेषं दृष्ट्वा न कोऽपि प्रश्नगतं उत्तरगतं वा विशेष्यं सविशेष मनुत इति दृष्टान्तपूर्वकं प्रतिपादयति-अस्ति किमित्यादिना । चम्पकालंकृतनिष्फुटमिति । निष्कुट-बहिरिम् । निफुटद्वारोपान्तप्रधानकत्सामिति । निष्कुटं द्वारं तथा द्वारोपान्तप्रदे- रास्तन्मुख्यत्वं तत्प्रश्ने न कश्चिदम्युपैति । अविरोध एव सामानाधिकरण्य. स्य मूलमिति सदृष्टान्तं प्रदर्शयति--नीलो दीर्घ इत्यादिना [ पृ. ३९] ·१२।१४ बालबोधिनी प्रसक्तानुमसक्त्येति । प्रसक्तं प्रकृतोपनिषद्याख्यानं तदनुप्रसक्तिरेतदुपनि- पद्गतमंत्रार्यघटितश्रीमाप्यपूर्वापरोक्तिविरोधपरिहारादिकम् ॥ १४ ॥ [शांकरमाप्यम् ] वेदा इति । वेदैकदेशा उपनिषद इत्यर्थः । प्रति- पादयन्तीति । तं स्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छमीति श्रुत्योपनिषदः साक्षात्सा- धनमात्मप्राप्त तपआदिकर्माणि चित्तशुद्धिद्वारा । [पृ. ३९ ] गुरुकुल. वासलक्षणमिति । नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ ' इत्यादि- याज्ञवल्क्यस्मृत्याऽऽमरणं गुरुकुलवासो ब्रह्मविद्यांगभूत इन्द्रादिवद्वा निय- मितकालपर्यन्तम् । विचारासमर्थस्य मन्दाधिकारिणो ज्ञानसाधनं संक्षेपणाह- संग्रहेणेति । ॐशब्दवाच्यमोशन्दमतीकं चेति । यच्छब्दोच्चारणेन यन्मनसि स्फुरति तत्तस्य वाच्यं प्रसिद्धं समाहितचित्तस्योंकारोच्चारणे विषयानुपरक्तं संवेदनं चेतसि फुरति तदाकारमवलम्ब्य तद्वाच्यं ब्रह्मास्मीति ध्यायेत्तत्राप्यसमर्थ ॐ शब्द एव ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका ] प्राप्यवैभव-लप्स्यमानैश्वर्यम् । अनुपममिति । दीर्घ- श्छान्दसः । निरुपममित्यर्थः । [ पृ. ३७ ] उपबृंहणानुसारादिति । श्रु- त्युक्तोपबृंहकगीतावाक्यानुरोधात् । गीतावाक्यस्योपग्रहकत्वं च भारतरूपति- हासगतत्वात् । इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपबृहयेदित्युक्तेः । संगतार्थ- स्वादिति । एकार्थत्वादित्यर्थः । परागर्थः-प्रत्यगात्मभिन्नार्थः । भेदप्रस. क्तिमाति-द्वैतप्राप्तियुक्ते । स्मृतिप्रत्यभिज्ञापकस्येति । अभेदव्यापिन इत्या- दिस्मृत्या स एवार्थो बोध्यत इति प्रत्यभिज्ञया ज्ञापयितुः । अनुपपत्त्यभा- वादिति । कथमपि तस्याप्युपपत्तिः कर्तुं शक्यत इति भावः । उपरितन- भागाः-उपासनाकाण्डात्मका वेदभागाः । [ पृ. ३८ ] स्वीसंगराहित्या- दीति । दर्शनं स्पर्शनं केलिरित्याद्यष्टविधमैथुनाभाव आदिपदेन ग्राह्यः । शब्द इति । संग्रह्यतेऽर्थोऽनेनेति व्युपत्त्यायमर्थों लभ्यते । एवंच शब्दद्वारा तत्पदं अवीमीत्यर्थः । प्रणवं प्रशस्येति श्रीभाष्यं तट्टीका श्रुतप्रकाशिका च नानुपपन्नेति द्योतयति तद्वाक्यनिर्देशपूर्वकं प्राप्येत्यादिना । स्मृत इति । मगवद्गीतावाक्यमेतत् ॥ १५ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] [पृ.३८] फलवचनं व्याचष्टे-एतद्ध्येवाक्षरमिति। एतदुपास्यमक्षरं परमपरं वेति ज्ञात्वोपास्य योऽधिकारी यत्परमपरं वेच्छति ·स . । काठकोपनिषद्धाप्यद्वये १।२।१६ तद्रूपो भवतीत्यर्थः । परं चेदिति । यदा परं ब्रह्मालम्बनत्वेन स्थित तदा तज्ज्ञातव्यमेव केवलं ज्ञानविषयमेव तत् । तस्य प्राप्तेः कर्तुमशक्य- त्वात् । अपरब्रह्मणः प्राप्तिः संभवतीत्यत आह-अपरं चत्माप्तव्यमिति१६ [प्रकाशिका ] स्तौतीति-फलबोधनद्वारेति शेषः । ब्रह्ममाप्तिसाधन- न्यादिति । आयुर्वं घृतमितिवद्ब्रह्मप्राप्तिसाधन ॐकारे ब्रह्मणो लक्षणे. त्यर्थः । जम्थेपु-जपनीयेषु मायन्यादिमन्त्रेषु । यत्कामयत इत्यादि । ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहमिति भगवद्गीतास्थन्यायात् १६ १।२।१७ [शांकरमाप्यम् ] ब्रह्मप्राप्त्यालंबनानां गायत्र्यादीनाम् । परशब्देना. परस्याप्युपलक्षणमित्याह--परमपरं चेति । ब्रह्मलोक इति । ब्रहौव लोको ब्रह्मलोक इति विग्रहो नतु ब्रह्मणो लोकः । द्वैतापत्तः । ब्रह्मभूत इति । नतु ब्रह्मीभूत इत्यभूततद्भावाच्च्यिघटितप्रयोगः साधुः । तथा सति पुत्रीकृत इत्या दिवन्न ब्रह्म, अब्रह्म, अब्रह्म ब्रह्मेव संपद्यमान इत्यादिनयटितो विग्रहः कर्तव्यो भवेतच्चाद्वैतमते न घटते । एतन्मते सर्वदैव जीवस्य ब्रह्मरूपत्वात् कदाचिदप्यब्रह्मरूपत्वेनास्थितेः ॥ १७ ॥ [प्रकाशिका ] ध्यानादिसर्वोत्कृप्यामिति । ध्यानादिभ्यः सर्वेभ्य उत्कृष्टम् ॥ १७ ॥ १।२।१८ [ शांकरभाप्यम् ] मन्दमध्यमप्रतिपत्तृनिति । मन्दमध्यमश्रेणीस्थोपा- सकान् । तादृशाधिकारिण इत्यर्थः। अथ-साधनोपदेशानन्तरम् । सा- क्षात्-उपाध्यनन्तर्भावेन । निर्दिधारयिपा-निर्धारयितुं निश्चापितुमिच्छा। [१. ३९ ] अनेकविक्रया इति । यास्कोक्ता आस्ति, नायते, विपरिण- मते, वर्धते, अपक्षीयते, विनश्यतीति पड़ भावविकाराः । मेधावीति । धी- र्धारणावती मेधेति कोशाद्धारणाशक्तिमान् । मेधावीत्यनेन गुणगुणिभाव: स्यादित्यत आह-अविपरिलुप्तेति । न्यतिरेकमुखेन शाश्वतत्वं व्युत्पाद- यति-यो हीति । ननु शरीरविनाशे तत्संश्लिष्ट आत्मापि विनश्येदत आह-तत्स्थोऽपीति । यथा शस्त्रादिभिहतोऽपि महाकाशो निःसंगस्वभाव. त्यान्न हन्यते तद्वच्छरीरे शस्त्रादिभिर्हतेऽपि तत्स्थ आत्मा संश्लिष्टत्या- भावात् न विनश्यतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ [प्रकाशिका ] मन्त्रद्वयमयन्याख्यायते तद्वीनं प्रदर्शयितुमाह-प्रथम- ·शश बालबोधिनी मित्यादि । [पृ. ३९ ] एवमपृथगव्याख्याने व्याससमतिमाह-इदं चे- त्यादिना । विवरणरूपत्वादिति । व्याख्यातृव्याख्येयमावरूपसंबन्धेनै- क्यमुमयमंत्रयोरित्यर्थः । अतः-जीवगतवध्ययातुकभावस्वीकारात् । वादनि- पेधाविति । वध्यत्वकथनं तन्निषेधश्च । विपश्चित्त्वाई इति । ज्ञानप्राप्त्य- नन्तरं ज्ञानित्वस्य लामादिदानी तद्योग्यतावान् । उत्पादकशून्य इति । अस्य कोऽप्युत्पादको नास्ति । [ पृ. ४० ] शरीरान्तर्वर्तिन इत्यादि । शरीरांतर्वर्ती शरीरविनाशमन्ववश्यं विनश्यदित्यर्थः । हननादिप्रसक्ती- त्यादि । हननादिप्रसक्तिः-हननादिप्राप्तिः । तादृशप्रसक्तिपूर्वको निषेधः । अमावज्ञान प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् निपेधं प्रति निषेध्यस्यावश्य- कतास्ति । अत उक्तं-इननादिप्रसक्तिपूर्वकनिषेधाविति । वियत्पाद इति। बृहदारण्यकोपनिषदि । उत्पत्तिश्रुतिसर्वविज्ञानप्रतिज्ञाश्रुत्योर्विरोधमा- शंक्य समाधत्ते-नचेत्यादिना। उत्पत्तिश्रुतेरिति । स्वरूपस्य नित्यत्वेऽप्य. वस्थान्तरापत्तिरूपोत्पत्तिर्भवतीत्येवंरूपेणोत्पत्तिश्रुतिः संगच्छते । ज्ञानसंकोच. विकाशेत्यादिरीत्या जीवस्योत्पत्तिः प्रदर्यते तदनेवित्रियते ग्रन्यकृतास्वयमेव. इयांस्तु विशेष इत्यादिना । तेन न तयोविरोधः । अधुनोत्पत्तिनिषेधकश्रु- तेर्न जायते म्रियते वेत्याद्याया अविरोधं दर्शयति-उत्पत्तिनिपेघश्रुते- वेति । न जायते' इत्यादिना योत्पत्तिर्निपिध्यते तस्या अयमर्यो यदव- स्थान्तरप्राधिर्नामोत्पत्तिनीवस्य संभवति । स्वरूपान्यथाभावलक्षणोत्पत्तिस्तु न संभवतीत्यर्थः। विकारोऽस्त्येवेति । तादृशविकारे स्वीकृतेऽपि न नित्यत्व- हानिरित्यर्थः । सा-स्वरूपान्यथाभावलक्षणा । एवं नडानां स्वरूपा- न्यथाभावरूपोत्पत्तिरस्ति । जीवानां तु न स्वरूणन्यथामावरूपो- त्पत्तिः किन्तु स्वभावान्यथाभावरूपोत्पत्तिः । ईश्वरस्य तु निया- मकत्वाद्यवस्थासत्वेऽपि पूर्वोक्तोमयविकारामावः । [पृ. ४१] पंचरा- अस्य श्रुत्या सह विरोधं शंकते-नन्विति । क्यन्तो धुरिति । दाधा प्वदाप् " पा. सू. १॥ १।२० इति पाणिनिसूत्रेण दारूपा धारूपाश्च घा. तको धुसंज्ञाः स्यारत्यर्थकेन दाधातोर्चुसंज्ञा क्रियते । तस्मादापूर्वकाद्दाधातोः ' उपसर्गे धोः किः' पा. सू. ३।३।९२ इति किप्रत्यये कृते तदन्तस्य पुंलिंगत्वमावश्यकं ततश्च कथं विज्ञानं च तदादि चेत्युक्तमिति शंकावा- क्यार्थः । समाधत्ते-नायं घुरिति। नायं दाधातोराड्र्वस्य प्रयोगः किन्तु वि. प्रत्ययान्तस्याद्धातोरितिसमाधानार्थः ।अवश्यमत्तीत्यादीत्यर्थस्तदोह-निखि- ·काठकोपनिषद्भाप्यद्वये १३२११८ लजगत्संदर्तृमुखेनेति । स्वेच्छाधीनशरीरपरिग्रह इति। नतु पुण्यपापकर्माधीन- शरीरपरिग्रह इति भावः। किन स्यादिति।प्रवाहपतितन्यायादित्यर्थः। द्विपदां- नराणाम्।आरण्यक-उपनिपद्भागः। [पृ.४२]कृतान्तः-सिद्धान्तः।कृतलक्षणैः- सुलक्षणैः । प्रतिष्ठापितवतेति । इदं वादरायणेनेत्यस्य विशेषणम् । यथा- गमं-यथाशास्त्रं, यथान्यायं-युक्तिपूर्वकम् । हेतुभिरिति । कल्पितहेतुघटि- तानुमानादि प्रदर्य कपिलादिशास्त्रखंडनं न कर्तव्यमित्यर्थः । एतच्छास्त्र- पाचरात्रम् । तत्पादे-शारीरमीमासाया द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे तर्काख्ये । न निराक्रियत इति । तुल्यन्यायादिति भावः । विप्रलिप्सा--विप्रलब्धु- मिच्छा वञ्चनम् । समानमिति । सर्वेषां कपिलादिमतानां परमरहस्यं य- नारायण एव परमात्मेति तत्सर्वत्र समानं पांचरात्रेणातो बादरायणसंमतमेव तन्न तत्खण्डनार्थ बादरायणस्य प्रयास. किन्तु येऽप्रज्ञाः कपिलादिशास्त्रं शैवाद्यागमं च पठन्ति तेपा तत्तदागमप्रणेतृरहस्यानभिज्ञत्वादापातप्रतिपन्ने सहसैव बुद्धिमाख्ढे शिवादितत्त्वे श्रद्धा जायते तत्तेपामापातगृहीतार्थानुया- यित्वं निराकत बादरायणस्य प्रयास इति भावः । [ पृ. ४३ ] एवं च कपिलाद्यागमैकदेशार्थ आपातप्रतिपन्नोऽसंगतः । पाचरात्रस्य तु स तथा प्र. तिपन्नोऽपि प्रामाणिक एवेत्याह-पंचरात्रशास्त्रं त्वित्यादिना । वेदवि- रुद्धति । परमेश्वर एव निमित्तमुपादानं चोभयविधं कारणं नैयायिकोक्तो निमित्तोपादानकारणभेदस्तु वेदविरुद्धः ॥ १८ ॥ १९ ॥ १।२। १९ [ शांकरमाप्यम् ] शरीरमात्रात्मदृष्टिरिति । शरीरमेवात्मेति दृष्टि- यस्य नतु सत्यात्मदृष्टिरित्यर्थः । [पृ. ४ ० ] श्रुतिमामाण्यादिति । इति नु कामयमान इति श्रुतिरनात्मज्ञस्य संसारं बोधयति । तथा · अथा- कामयमान" इति श्रुतिरात्मज्ञस्य तदभावं च बोधयति । न्यायादिति । यदज्ञानाद्या प्रवृत्तिः सा तज्ज्ञानान्न भवतीति लौकिकन्यायात् । तदुक्तं विवेकी सर्वदा मुक्तः कुर्वतो नास्ति कर्तृता । अलेपवादमाश्रित्य श्रीकृष्ण- मनको यथा ॥ १९॥ १।२।२० [शांकरभाप्यम् ] [ पृ. १३ ] कामवर्नितत्वादिसाधनविधानार्थ- मुत्तरवाक्यमवतारयति-कथमिति । एकस्यैव वस्तुनः परस्परविरुद्धे अणी. यस्त्वमहत्त्वे कथमिति तन्युत्पादयति-अणुत्वाद्यध्यासाधिष्ठानत्वादणुत्वादि. का.-१८ ·१।२।२० वालबोधिनी १३८ व्यवहारो न वस्तुत इत्यर्थः । अणु महद्वा यदस्तीत्यादिना । तस्मात्- निखिलस्य वस्तुमातस्यात्मनेव सत्त्वसंभवात् । नामरूपवस्तूपाधिकत्वा- दिति । अत्र वस्तुशब्देन कर्मोच्यते । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्येति । ब्रह्मा हिरण्यगर्भः । स्तम्वः तृणमातिविशेषः । यदक्षणेन गना मोदन्ते । अत एव तेषां स्तम्भेरमा इति संज्ञा । दर्शनश्रवणेत्यादि । आत्मदर्श- नोद्देशेन 'आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इत्यादिश्रुत्या विहितं यच्छ्वणं मननं विज्ञान निदिध्यासनं तदात्मकं लिङ्गं साधनं यस्यास्ति । श्रवणादि- साधनसहित इत्यर्थः । इहामुत्रार्थफलभोगविरागरूपां साधनसंपत्ति दर्श- यति-दृष्टादृष्टेत्यादिना । दृष्टा ऐहिकाः । अदृष्टाः पारलौकिकाः । यदा चैवमिति । अकामत्वे सतीत्यर्थः । धातुशब्दस्य रूढार्थ परित्यज्य यौगि- कार्थ ग्राहयति-शरीरस्य धारणादिति । कनिमित्तेति । कर्मनिमित्तौ वृद्धिक्षयौ शरीरस्य नात्मनः ॥ २० ॥ [प्रकाशिका] प्रत्यगात्मस्वरूपम्--जीवम्वरूपम् । स्वाव्याप्तवस्तुरहित इति । स्वेनाव्या यद्वस्तु तद्रहितः । सर्ववस्तुव्यापक इत्यर्थः । काकाक्षिन्या- यैनेति । काकास्यासिगोलक एक एव । तत्तत्पार्श्वगतवस्तुदर्शनसमये तत्त- दक्षिस्थानसंनिहितो भवति । तद्वदेक एवात्मशब्द उभयत्र संवध्यते । एकस्यान्वितस्य शब्दस्योभयत्रसंबन्धे दृष्टान्तमाह-मूलत इति । जैमिनीय चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे तृतीयाधिकरणे छेदनस्य शाखाप्रयुक्ततासंज्ञके शावरभाष्ये । शाखायां तत्प्रधानत्वादुपवेषेण विभागः स्याद्वपम्यं तत्' ८: श्रुत्यपायाच्च ९ इति ' सूत्रद्वयव्याख्यान एतद्विषयवाक्यमुक्त-दर्श- 'पूर्णमासयोः सामाम्नायते । मूलतः शाखा परिवास्योपवेषं करोति ' इति । तत्र संशयपूर्वपक्षादिप्रदर्शनसमयेऽस्य वाक्यस्यैवमर्थः कृतः, - वत्सापाकर- णार्थ मूलतः शाखा छेदनीया ततः कपालोपधानार्थ छिन्नायाः शाखाया मूल एवोपवेषः कर्तव्योऽर्थाच्छिन्नस्य तस्य भागस्य पुनः प्रादेशपरिमित मूलभागं छित्वोपवेषः कर्तव्यः । एवं च द्विवारं छेदन, एतावतेदं सिद्ध यन्मूलत इति पदं पूर्व परिवासनेन साकं संबध्यते ततस्तदेव परिवासन- संबद्धं पुनर्मूलभाग उपवेषः कर्तव्य इति द्योतनार्थमुपवेषेण संबध्यते । विषयवाक्ये परिवारयेत्यस्य छित्त्वेत्यर्थः । उपवेपो नाम वत्सापकरणार्थ छिन्नायाः शाखायाः प्रादेशपरिमित. काष्ठमागः । परिवासनान्वितस्य-छेद- नान्वितस्य । यथा दृष्टान्ते परिवासनान्वितम्य मूलत इति पदम्योपवेषं

·.
काठकोपनिषद्भाप्यद्वये
१।१।२०
करोतीस्यनेनान्वयस्तथा दार्शन्तिकेऽप्यात्मशब्देनान्वितस्यास्य जन्तोरि-
त्यस्य गुहायामित्यनेनाप्यन्वयः । उभयत्रान्वये इति । अस्य जन्तोरि-
त्यस्यात्मेत्यनेन गुहायामित्यनेन चान्वये । [ पृ. ४४ ] अनुपपन्नतयेति ।
न जायत इति जन्तुरिति च विरोधादनुपपत्तिः । प्रत्यक्षादिसंनिधापि-
तेति । इदमस्तु संनिकृष्टे समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदप्सस्तु विप्र-
कृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयादित्युक्तेरस्येत्यस्य प्रत्यक्षादिसनिघापित-
देहपरत्वम् । उत्तरपक्षं शङ्कते-न चेति । उत्तरसन्दर्भप्रतिपाद्य-उत्तरग्रन्थ-
प्रतिपाद्यम् । चेतनपर्यायतयेति । प्राणी तु चेतन इत्यादिपूर्वोक्तकोश-
वाक्यप्रामाण्याज्जन्तुशब्दश्चेतनवाची । पररीत्येति । अद्वैतवादिमतपदि.
त्यर्थः। अक्रतुरित्यत्र ऋतुपदेन संकल्पवाचिना संकल्पयुक्तमत्कामनायुक्तं
कर्म लक्ष्यते तदाह-काम्यकर्मादिरहित इति । अस्मिन्नर्थे श्रीमाप्यकृतां
रामानुजाचार्याणां संमतिमाह-शुभ्वायधिकरण इति । [४.४५ ] द्विती-
यान्तपाठे : अक्रतुं' इतीशमित्यस्य विशेषणं तदनुकूलमर्थमाह-कर्म-
कृतोत्कर्पापकर्परहितमिति। जीववदीश्वरे कर्मकृतोत्कर्षापकी नेत्यर्थः २०
१।२।२१
[ शांकरमाप्यम् ] [पृ. ४५ ] कामराहित्यस्यान्वयन्यतिरेकाम्या
हेतुत्वं साधयति-अन्यथेत्यादि । अन्यथा-कामनाराहित्याभावे । दुर्वि-
ज्ञेयत्वे विरुद्धधर्मवत्त्वमेव हेतुरित्याह-यस्मादिति । अचल इति । जाग्र.
स्वमसाक्षित्त्वेन कूटस्थः । दूरं बजतीति । मन आदीन्द्रियेषु विषयदेश
गच्छत्स्वयमपि प्रतिबिम्वरूपेण दूरं गच्छतीत्यर्थः । शयान इति । उपर-
तेविन्द्रियेषु विशेषविज्ञानाभाव एव शयनम् । विज्ञप्तिसामान्यरूपेण
स्थितिरेव सर्वतो गमनं च । विश्वरूप इति । विश्वरूपो मणिर्षया द्रष्ट.
भेदान्नानारूपोऽवभासते तद्वदात्मा । चिन्तामणिवदिति । चिन्तामणिश्चि-
न्तितानुसारं नानाविधो भासते न स्वरूपतस्तथात्माप्युपाधिवशास्थितिग-
तिवत्परस्परविरूद्धधर्मतया भासते न स्वरूपत इत्यर्थः। अतः-उपाध्य-
विवेकात् । इहैव-देह एव ।। २१ ॥
[प्रकाशिका ] इतरत्र लौकिकपदार्थेषु । मदामदमिति । मदो हर्षः ।
अमदोऽमर्पः । तादृशविरुद्धधर्मयुक्तं, अर्श आद्यच् । अध्यासद्वारा तयुक्त-
स्वमित्याह-हापर्परूपविरुद्धधर्माध्यस्तमिति ॥ २१ ॥

·१।२।२२ बालबोधिनी V १।२१ २२ [ शांकरमाप्यम् ] विज्ञानफलमाह--नहीति । शोकोपपत्तिरिति । द्वैतामावादित्यर्थः ॥ २२॥ १।२।२३ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ४६ ] नायमात्मेति मूलमंत्र उत्तरार्धप्रयम- वाक्यस्यार्थद्वयम् । १ एप साधको यमेव स्वात्मानं श्रवणमननादिभि- वृणुते-श्रवणादिकालेऽपि सोऽहमित्यभेदेनैवानुसंधत्ते तेनैवात्मना लक्षणया तदनुग्रहेण पूर्वोक्तानुसंधानवता यथानुसंधानं स्वयं प्रत्यगात्मतयात्मा लभ्यते । २अथवा एप प्रकरणप्रतिपाद्य आत्मान्तर्यामिरूपेणाचार्यरूपेण वा व्यवस्थितो यमेव साधकं वृणुतेऽनुगृण्हाति तेन परमेश्वरानुग्रहलन्धमत्य- ब्रह्मैक्यानुसंधानवता मुमुक्षुणा लम्यः । केवलेनेति । गुरूपदेशरहितेने- त्यर्थः । अधिकारिणा परमं तत्वमीश्वरानुग्रहाल्लम्यत इति पिण्डितोऽर्थः॥२३॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ४६ ] लक्ष्यत इति । आयुर्वं धृतमितिवरसा- धने लक्षणां कृत्वेत्यर्थः । प्रवचनमध्यापनं तदर्य पूर्व प्रवचनकारिभि- मननं क्रियत इति तत्साधनं मननम् । समभिन्याहारः-समीपोच्चारणम् । हेतुत्वामसक्तेश्चेति । श्रवणादिवदध्यापनस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन कुत्रा. प्यनुतत्वात् ॥ २३ ॥ १।२।२४ [शांकरभाष्यम् ] दुश्चरितं-कायिकं पापम् । इन्द्रियलौल्य-विषयप्रव. णता । विपयेभ्य इन्द्रियाणां प्रत्याहारे पुण्यलोकादि फलं श्रूयते ततोऽपि समाहितचेतस्त्वमपेक्ष्यते तदाह-समाहितचित्त इति ॥ २४ ॥ [प्रकाशिका ] नाविरतो दुश्चरितादित्यादिना दुश्चरितविरामादिक- मुपासनाया अङ्गं विधीयते । अङ्गानुष्ठानेन विनागिन्या उपासनाया न सिद्धिः । अङ्गापूर्वनननपूर्वकमेवाङ्गिनोऽपूर्वमुत्पद्यत इति प्रसिद्धम् । ननु दुश्चरिताविरत्यादयः पुरुषार्था एव नोपासनायतया तदङ्गभूता इति चेन्न । यतः पूर्वतन्ने तृतीयाध्यायचतुर्थपादगते अकर्म १।४।१२ इत्यादिद्वादशे सुत्रे शोवरमाप्ये दर्शपर्णमासयोरानायते 'नानृतं वदेत्' इति विषयवाक्यमादृत्य पूर्वपक्षादिविचारं कृत्वैवं निर्णीतं यदनृतमाषणनिषेधो यद्यपि पुरुषार्थ- स्तथापि दर्शपूर्णमासक्रत्वङ्गः । एवं च पुरुषार्थनिषेधमुल्लड्व्य यदि कश्चिद- नृतं भाषेत तर्हि तस्य दर्शपूर्णमाप्तऋतुर्विकलो भवेत्तद्वदेव पुरुषार्थमपि ·। काठकोपनिषद्भाप्यद्वये १।२।२४ दुश्चरिताचरणनिषेधमुलंध्य यदि कश्चिन्ममोपासना सर्वाङ्गभूता भवत्वि- त्याशंसत्तहिं तदसंगतं स्याद्यतस्तस्य सोपासना निरझैव भवेन्दुश्चरित- विरत्यभावात् । पुरुषार्थकत्वर्थयोरय भेदः । पुरुषार्थनियमोलसने पुरुषस्य प्रत्यवायः क्रतोर्न वैगुण्यम् । अवर्थस्याननुष्ठाने ऋतुवैगुण्यं पुरुषस्य तु न प्रत्यवाय इति । तदेतदाह--पुरुषार्थस्यैवेत्यादि । [7. ४७ ] उपा- सनासाहुण्यामिति । सन्तश्च ते गुणाश्चांगानि । ते सन्ति यस्यां सा सद्ध. गोपासना 1 अर्श आवच् । ततो भावे प्यम् । साद्गुण्यं सद्गुणविशिष्टत्वम्। एवं चोपासनायाः सर्वाङ्गविशिष्टत्वमित्यर्थः ॥ २४ ।।२।२५ :{ शांकरभाष्यम् ] [T. ४७] अपर्याप्त इति । यस्य मृत्युरन्नत्वेऽप्यप- चिोऽनं भवितुमसमर्थः सन्केवलशाकादिरूपः ॥ २५ ॥ [प्रकाशिका | प्रम सत्रमिति सर्वस्य जगत उपलक्षणमित्याह-ब्रह्म. साताख्येत्यादि । स्वयमद्यमानत्वे सतीति । शाकाद्युपसेचन स्वयमय- मानमप्यन्यस्याद्यमानत्वे सहायं भवति तद्वन्मृत्युः स्वयमद्यमानोऽपि परमे- श्वरकृतस्थिरचरादिभक्षणसहायो भवति । असक्षत्रपदयोश्चराचरोपलसकत्वं न्युत्पादयति-नन्विति । मोदनस्य मुख्योऽयों मक्ष्यमिति । तादृशमक्ष्यस्य मक्षयिता न कोऽपि प्रसिद्धः । अतः सर्वचराचरग्रहणमवश्यं कार्यम् । तथाविधभक्षकत्वस्य परमेश्वरे प्रसिद्धत्वात् । अन्तरादित्यविधायां-बृहदा- रण्यकोक्तान्तर्याम्यपासनायाम् । उपासनाप्रकरणत्वासंभवादिति । अत्र मंत्र यस्मिन् मकार सर्वसंहर्ता स्थितस्तं प्रकारमित्यमिति को वेदेति प्रका- वेदनासंभवस्य कथितत्त्वानेदमुपासनाप्रकरणम् । अत्रेदं ध्येयम् । पूर्वमन्त्र उपासनासाद्गुण्यमित्यादिब्रुवावदाप्यकृतास्य प्रकरणस्योपासनात्मकत्वमंगी- कृतमत्र तु तादृशोपासनाप्रकरणत्वं न स्वीक्रियते तदेतद्विरुखमिवाभाति । अयोदनशब्देन ब्रह्माक्षत्रगतो विशेषगुण एव कश्चिलक्ष्यतां फिमिति सामा- न्येन विनाश्यत्वगुण इत्याशक्यते-नन्येवमपति । अग्निर्माणवक इत्यत्रा. निशब्देन तद्गतर्पङ्गल्यमेव माणके लक्ष्यते नाग्निगतसामान्यधर्मो द्रव्यत्व- मित्याह-नहीति । [ पृ. ४८ 3 पूर्वतन्ने वर्णितति । जैमिनीये तृतीया- ध्यायपंचमपादे षष्ठससमाधिकरणयोः सोगमक्षणार्थमध्वर्युमपैश्चमसनयनमुद्दि- श्यास्ति । तस्य चाय नपत्रः । प्रैनु होतुश्चमसः प्रब्रह्मणः प्रोगाणां प्रय- नमानस्पति । अस्यार्थः । भोधमसाध्यर्यवः । होतुर्ब्रह्मण उद्रातृणां यन- 1

·१।१२५
बालवोधिनी
१४२
मानस्य च चमसः प्रैतु गच्छतु । यत्र ते होत्रादयो भक्षयितारः स्थितास्तत्र
चमसं सोमभक्षणपात्रविशेपं नयतेत्यर्थः । अत्रोद्गातृणामित्यनेन बहुवचना-
नुरोधात्सामान्यतः सर्वस्विनःप्रति चमसनयनं प्राप्तं परंतु विशेषविवक्षयोद्गा-
तन्प्रत्येव नीयते चमतस्तद्ववापि । पोडीत्वक्साधारणाकारमिति ।
अत्रेदं ध्येयम् । सामान्यतः पोडशानामृत्विनां प्राप्तमिति यत्र बोध्यते
तन्न घटते । प्रेतु होतुरित्यादिमंत्रे होतृब्रह्मादीनां वचनादेव प्राप्तेः षोडशेति
कथनस्यासांगत्यापत्तेः । समाधत्ते-यद्यपीति। गौण्या लक्षणयेति । गुणा-
दागता गौणी । मृत्योर्यो विनाशकत्वरूपो गुणस्तन्निमित्तेत्यर्थः । जघन्य-
गौणम् । अवाधकत्वाभिमायेणेति । उपसेचनं, ओदनस्य न वाधकं
किंतु संस्कारकमित्यर्थः । रुपितस्यति । रूपकालङ्कारबोधितस्येत्यर्थः ।
ध्यन्नवदिति । दधिमिश्रितमंन्न ध्यन्नमत्र यथा दन्न उपसेचनस्य गौण.
त्वेन भानमन्नस्यैव मुख्यतया यद्वदिति भावः । अन्यादनहेतुत्वेत्यादि ।
उपसेचनं दध्यादि हि स्वयमद्यमानं सदन्यस्यौदनादेर्भक्षणे विलक्षणरुच्यु-
त्पत्तिद्वारा साधकं भवति । केवलौदनापेक्षया दधिमिश्रितोदने रुचिविशेषो
लोकप्रसिद्धः । चरमश्रुतं-अन्ते पठितम् । वुद्धिलाघवेनेति । कल्पना-
लाघवादिति भावः । एवंच ब्रह्मक्षत्रमिति पदाभ्यां विशेषार्थ व्यावृत्य
सामान्यतश्चराचररूपोऽर्थो यश्च स्वीकृतः स एव न्याय्य इति तात्पर्यम्२५
अथ काठकोपनिषदि प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ।
[ शांकरभाष्यम् ] [५. ४८] नानाविरुद्ध फले इति । नाना
गृथग्भूतानि तथा विरुद्धफलानि ययोस्ते । प्रतिपत्तिसौकर्य-ज्ञानसौकर्यम् ।
द्वावृतपानस्य कर्तारौ किमर्थ निरूप्येते तदाह-एवं चेति । प्राप्ता जीवः
प्राप्यं ब्रह्म तथैव गन्तृगन्तव्ये । रूपके रथी प्राप्ता प्राप्यं पदम् । पातृ-
सम्बन्धादिति । पाता जीवस्तत्सम्बन्धात् । छत्रिन्यायेनेति । यथा
मार्गगामिषु पुरुषेषु केचिदेव छत्रिषु छत्रिणो गच्छन्तीति प्रयोगो भवति
तद्वदत्रापि कर्मफलपाय्यपायिसमुदाये पिबन्ताविति प्रयोगः । वाह्यपुरुषाका-
शसंस्थानं-देहाश्रय आकाशप्रदेशः । अकर्मिणः-ज्ञानिनः । पञ्चामय
इति । गार्हपत्यो दक्षिगाग्निराहवनीयः सम्य आवसथ्यश्चेत्येते पञ्चासयो
येपो ते । धुपर्मन्यपृथिवीपुरुषयोपित्स्वग्निदृष्टिं ये कुर्वन्ति तेऽग्निहोत्रादि-
कारिणो वा पञ्चाग्नय इत्यर्थः ॥ १॥

·काठकोपनिपभाष्यद्वये प्रकाशिका] पूर्वापर संगतिं वल्ल्योराह-क इत्या चेदेत्यादिना। पृ.४९] संख्याया उत्तरावधिरिति । एक दश शतं सहस्त्रमिति संख्याया दश- कृत्यो गणनेऽन्तिमं स्थानं परार्धमिति । ततः परं लौकिकगणनायां संख्याया उपयोगो न क्रियते तेन तदवधिरवसानमित्यर्थः । अयं मन्त्रो जीवपरमात्मपरो गृह्यते तन्न समीचीनं परमात्मनि कर्मफलभोक्तृत्वासंभव- स्तथा गुहावच्छिन्नत्वस्य सर्वव्यापके ब्रह्मण्यसंभव इत्यादिकारणकलापाद- नेन मन्त्रेण बुद्धिनीकावेव ग्रायौ ततश्च कर्मफलोपभोगसाधनभूतायां बुद्धी करणे कर्तृत्वलक्षणया पिबन्ताविति निर्देशः कथमप्युपपतेत्याह-नन्विति । [पृ. ५० ] समाधत्ते~-एवमिति ! प्रतिपन्नजातिमुपनीन्य-अङ्गीकृत- जात्यनुरोधात् । अङ्गीकृतजातीयव्यक्तिस्वीकारे केवलव्यक्तिज्ञानमेवापेक्ष्यते भिन्ननातीयव्यक्तिग्रहणे तु जातिव्यक्तीत्युभयज्ञानमपेक्ष्यते । एवं च प्रति- पन्नजातीयस्य ग्रहणे ज्ञानलाचयं भवति । तथा दर्शनादिति । अस्य गोद्धितीयेनार्थ इत्युक्ते गौरेवानीयते नायो न गर्दभो लोके । एवं च पूर्व- प्रतिपन्नगोत्वजातिविशिष्टव्यक्तेरेव ग्रहणं भवति लोके तद्वदनापीत्याह- तथा चति । भीवपरमात्मनोश्चेतनत्वेन सनातीयत्वम् । बुद्धस्त्वचेतनत्वा- द्विनातीयत्वम् । सर्वथाप्यसंभवादिति । तेन च लक्षणास्वीकारेऽपि न निर्वाहः । छायातपशब्दाम्यो न तमप्रकाशयोर्योधनं किन्तु किंचिज्ज्ञत्व- सर्वज्ञत्वयोरतोऽयं जीवपरमात्मपरी मंत्र इत्याह-छायातपशब्दाभ्या- मिति । संनद्यते-~~-प्रयत्यते । किंचति । उपष्टम्मकं पार्थिवद्रव्यं तद्गत- गुरुत्ववति तैनसे सुवर्णे गुरु सुवर्णमिति यद्यपि व्यवहारस्तथाप्युपष्टम्भ- कपार्थिवद्रव्यं सुवर्ण चेत्युभे गुरुणी इति व्यवहारो न तद्वबुध्युपाधिकवेऽपि नीवप्रवेशस्य बुद्धिजीवी गुहां प्रविष्टाविति व्यवहारो न भवतीत्यर्थः । प्रसङ्गाद्वैतिपक्ष खण्डयति-अत एवेति [पृ. ९१] युज्यत इति । अविद्यान्तःकरणयोः प्रतिबिम्बोपाधित्वं न संगच्छते । यतः प्रतिबिम्ब कुछ संभवति तदाह-स्वच्छद्रव्येत्यादि । लोके देवदत्तात्य प्रतिबिम्बः कदोप- लम्यते । यदा दर्पणादिस्वच्छद्रव्यप्रतिघातात्परावृत्ता देवदत्तस्य चाक्षुप- किरणास्तमेव पुनरुपलभन्ते तदा । एवं चाक्षुपद्रव्य एवं प्रतिबिम्बसंभवः । चेतन्यं तु न चाक्षुपमतो न तत्र प्रतिबिम्बसंभवः । एवं च प्रतिविम्ववादा- संभवादवच्छिन्नवाद एकापशिष्टः। सोऽप्यनवच्छिन्ने परमात्मनि न संगच्छत इत्यर्थः । आजस्य-सारल्यम् । अवच्छिन्नप्रतिविम्वाभाप्तवादानां स्वन- ·१।३।१ बालबोधिनी १४४ पप्रतिपत्यर्थ किंचिद्विवियते। तयाचाद्वैतामोदे । जीवेश्वरस्वरूपविषये चावच्छे- वाद आभासवादः प्रतिबिम्बवादश्चेति पक्षाः संभवन्ति । तद्यथा-वाचस्पते- रवच्छिन्न आमासो वार्तिकस्य च । संक्षेपशारीरकृतः प्रतिबिम्ब तथेप्यते । इति । अवच्छेदोऽन्तःप्रवेशः । तद्युक्तोऽवच्छिन्नः । यथा जलेऽन्तःप्रविष्ट- माकाशं जलावच्छिन्नमित्युच्यते । अन्यसबन्धेनान्यत्र भासमानोऽर्थ आभासः । यथा जपाकुसुमसानिध्यात्स्फटिके भासमानो रक्तिमा । अय- मेवोपहित इत्युच्यते । प्रतिविम्ब प्रसिद्धम् । अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमि- श्राणां मतेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः। आभासवादिनां वार्तिककाराणां मतेऽज्ञानोपहितमज्ञानतादात्म्यापन्नं चैत- न्यमीश्वरः । अविद्याकार्यभूतबुद्ध्युपहित बुद्धितादात्म्यापन्नं चैतन्यं जीवः । केचित्त्वामासवादमेव स्वीकृत्याज्ञानसमष्टयुपहितं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञान- व्यष्टयुपहितं चैतन्यं जीवः । अज्ञानं च स्वरूपत एव नानाभूतामित्याहुः । प्रतिविम्बवादिनां संक्षेपशारीरककाराणा मतेऽज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्यमीश्वरः। बुद्धिप्रतिविम्बितं चैतन्यं नीवः । विवरणकारास्त्वीश्वरविषये आभासवाद जीवविषये च प्रतिविम्ववादं मन्वाना अज्ञानोपहितं विम्पचैतन्यमांश्वरः । अन्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्य जीव इत्याहुः ॥१॥ १।३।२ [शाङ्करमाप्यम्] [पृ.९१] परापरेब्रह्मणी इति। यथासंख्येन नान्वयः । कर्मविदाश्रयोऽपरं ब्रह्म । ब्रह्मविदाश्रयः परं ब्रह्मेति । एतयोरेव हीति । कर्मविदाश्रयस्यापरब्रह्मशो ब्रह्मविदाश्रयस्य परब्रह्मणश्चेत्युभयो=तं पिचन्ता- वित्यत्रोपन्यासो यस्मात्कृतस्तम्मानान्यत्वाशङ्केत्यर्थः ॥ २॥ [प्रकाशिका ] कानजन्तः शब्द इति । ' लिटः कानज्वा .३ । २ । १०६ इति सूत्रविहितकानच्प्रत्ययान्तः । व्यत्ययेन शविति। वयं शक्नुयामत्यर्थः । अत्र शधातोः स्वादिगणान्तर्गतत्वाच्छन् व्यत्ययेन। तपात्मनेपदमपि व्यत्ययेन ॥२॥ १ । ३।३ [शाङ्करमाप्यम् ] तत्र-जीवात्मपरमात्मनोः । उपाधिकृतः उपाधि- परिच्छितः । रथस्वामिनमिति । रथतादात्म्याभिमानिनमित्यर्थः । अन्तः- करणैक्येऽपि वृत्तिभेदकल्पनया बुद्धिमनसोः सारधिपमहत्वकल्पनेत्याह- ·काउकोपनिषद्धाप्यद्वये १॥३॥३ बुद्धिं त्विति । अव्यवसायलक्षणां निश्चयस्वरूपाम् । [ पृ. ५२] रशनया अवाकर्पकरज्ज्वा ॥ ३॥ १।३ । ४ [ शाङ्करमाप्यम् ] गोचरानिति । गाव इन्द्रियाणि चरन्ति यत्रेति ते गोचरा विषयाः । औपाधिककर्तृत्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमि- त्याह-- नदि केवलस्यति । केवलस्य-उपाध्यपरिच्छिन्नस्य । एवं च सतीति । औपाधिककर्तृत्वे सतीत्यर्थः । नान्यथेति । यदि संसारित्वं स्व- भाव एव स्यात्तर्हि स्वाभाविकस्य तस्यानतिक्रमणीयत्वेन त्यागाभावादसं- सारिवैष्णवपदप्राप्तिर्नेत्यर्थः ॥ ४ ॥ । [ शाङ्करभाप्यम् ] अविज्ञानवानिति । अत्राविज्ञानपदेन न ज्ञानसा- मान्याभावो गृह्यते किन्तु बुद्धिगतोऽविवेकरूपोऽतिशयः । अबुद्धिसारथे:- अविवेकसारथेः ॥ ५॥ १।३।६ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ५३ ] समाहितचित्त इति । विषयस्मृति युक्तचित्तनिग्रहे विषयविकल्पात्मकं मनो निगृहीतं भवतीति भावः । शक्यानीति । कर्तव्याकर्तव्ययोगिते शेपः ॥ ६ ॥ १। ३ । ७ [ शाकरभाष्यम् ] पदमामोतीति । चेतन इति शेष । कैवल्यामति । राजपुरप्रवेशस्थानीयमित्यर्थः । जन्ममरणादिलक्षणं कण्टकपापाणाद्युपप्लुत- देशतुल्यम् ॥ ७ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ५३ ] विपरीतचिन्ताप्रवणत्वादिति । शास्त्र- विरुद्धविषयतत्परत्वादित्यर्थः । अविज्ञानवता न केवलं श्रेयोहानिरेव लम्य- तेऽपितु तस्य गहनसंसारप्राप्तिरित्याह-न केवलमिति ॥ ७ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] न जायत इति ।' यद्गत्वा न निवर्तन्ते' इति भगवदुक्तेः ॥ ८ ॥ [ शाकरभाप्यम् ] आत्मस्वरूपस्य नित्याप्तत्वादाप्नोतीति कथमित्याह- मुच्यत इति । प्रत्यक्परमात्मावरकाज्ञाननिवृत्तिरेवाप्नोतिपदेन लक्षणया का. १९ ·१।११ बालबोधिनी १४४ पप्रतिपत्यर्थ किंचिद्विवियते। तयाचाद्वैतामोदे । जीवेश्वरस्वरूपविषये चावच्छे- दवाद आभासवादः प्रतिविम्बवादश्चेति पक्षाः संभवन्ति । तद्यथा-वाचस्पते- वच्छिन्न आमासो वार्तिकस्य च । संक्षेपशारीरकृतः प्रतिबिम्ब तयेप्यते । इति । अवच्छेदोऽन्तःप्रवेशः । तद्युक्तोऽवच्छिन्नः । यथा जलेऽन्त.प्रविष्ट- माकाशं भलावच्छिन्नमित्युच्यते । अन्यसबन्धेनान्यत्र मासमानोऽर्थ आभासः । यथा जपाकुसुमसानिध्यात्स्फटिके भासमानो रतिमा । अय- मेवोपहित इत्युच्यते । प्रनिविम्ब प्रसिद्धम् । अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमि- श्राणां मतेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः। आभासवादिनां पार्तिककाराणां मतेऽज्ञानोपहितमज्ञानतादात्म्यापन्नं चैत- न्यमीश्वरः । अविद्याकार्यभूतबुद्ध्युपहित बुद्धितादात्म्यापन्नं चैतन्य जीवः । केचित्त्वाभासवादमेव स्वीकृत्याज्ञानसमष्टयुपहितं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञान- व्यष्टयुपहित चैतन्यं जीवः । अज्ञानं च स्वरूपत एव नानाभूतमित्याहुः । प्रतिबिम्बवादिनां संक्षेपशारीरककाराणां मतेऽज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्यमीश्वरः। बुद्धिप्रतिविम्बितं चैतन्य जीवः । विवरणकारास्त्वश्विरविषये आभासवादं जीवविषये च प्रतिविम्ववाद मन्वाना अज्ञानोपहितं बिम्पचैतन्यमीश्वरः । अन्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्रतिविम्बितं चैतन्य जीव इत्याहुः ॥१॥ १1३ । २ [शाङ्करमाप्यम्] [१.५१] परापरेब्रह्मणी इति। यथासंख्येन नान्वयः । कर्मविदाश्रयोऽपरं ब्रह्म । ब्रह्मविदाश्रयः परं ब्रह्मेति । एतयोरेव हीति । कर्मविदाश्रयस्यापरब्रह्मणो ब्रह्मविदाश्रयस्य परब्रह्मणश्चेत्युभयोतं पिवन्ता- वित्यत्रोपन्यासो यस्मात्कृतस्तस्मान्नान्यत्वाशङ्केत्यर्थः ॥ २ ॥ [प्रकाशिका ] कानजन्तः शब्द इति । 'लिटः कानज्वा ' पा. सू. ३ । २ । १०६ इति सूत्रविहितकानच्प्रत्ययान्तः। व्यत्ययेन शविति । वयं शक्नुयामत्यर्थः । अने शक्धातोः स्वादिगणान्तर्गतत्वाच्छन् व्यत्ययेन । तथात्मनेपदमपि व्यत्ययेन ॥ २ ॥ [ शाङ्करभाष्यम् ] तन-जीवात्मपरमात्मनोः। उपाधिकृतः उपाधि- परिच्छिन्नः । रथस्वामिनमिति । रथतादात्म्याभिमानिनमित्यर्थः । अन्तः- करणैक्येऽपि वृत्तिभेदकल्पनया बुद्धिमनसो. सारधिप्रग्रहत्वकल्पनेत्याह.

·काठकोपनिषद्धाप्यद्वये राश३ बुद्धि स्विति । अव्यवप्तायलक्षणां निश्चयस्वरूपाम् । [ पृ. ९२] रशनया अश्वाकर्षकरज्ज्वा ॥३॥ १।३।४ [ शाङ्करभाष्यम् ] गोचरानिति । गाव इन्द्रियाणि चरन्ति यनेति ते गोचरा विषयाः । औपाधिकर्तृत्वेऽन्वयव्यतिरेको शास्त्रं च प्रमाणमि- त्याह- नहि केवलस्यति । केवलस्य-उपाध्यपरिच्छिन्नस्य । एवं च सतीति । औपाविककर्तृत्वे सतीत्यर्थः । नान्यथेति । यदि संसारित्वं स्व- भाव एव स्यात्तर्हि स्वाभाविकस्य तस्यानतिक्रमणीयत्वेन त्यागाभावादसं- सारिवैष्णवपदप्राप्तिनेत्यर्थः ॥ ४ ॥ १।३ । ५ [ शाङ्करभाप्यम् ] अविज्ञानवानिति । अत्राविज्ञानपदेन न ज्ञानसा- मान्याभावो गृह्यते किन्तु बुद्धिगतोऽविवेकरूपोऽतिशयः । अबुद्धिसारथेः- अविवेकसारथेः ॥ ५॥ १ देशतुल्यम् ॥ ७ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ५३ ] ममाहितचित्त इति । विपयस्मृति- युक्तचित्तनिग्रहे विषयविकल्पात्मकं मनो निगृहीतं भवतीति भावः । शक्यानीति । कर्तव्याकर्तव्ययोरिते शेपः ॥ ६ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] पदमामोतीति । चेतन इति शेपः । कैवल्यमिति । राजपुरप्रवेशस्थानीयमित्यर्थः । जन्ममरणादिलक्षणं कण्टकपापाणाद्युपप्लुत- [प्रकाशिका ] [ पृ. ५३ ] विपरीतचिन्तामवणत्वादिति । शास्त्र- विरुद्धविपयतत्परत्वादित्यर्थः । अविज्ञानवता न केवलं श्रेयोहानिरेव लभ्य- तेऽपितु तस्य गहनसंसारप्राप्तिरित्याह-न केवलमिति ।। ७ ॥ १।३।८ [शांकरमाप्यम् ] न जायत इति ।। यद्गत्वा न निवर्तन्ते' इति भगवढुक्तेः ॥ ८॥ १।३।९ [ शांकरभाष्यम् ] आत्मस्वरूपस्य नित्याप्तत्वादामोतीति कथमित्याह- मुच्यत इति । प्रत्यक्परमात्मावरकाज्ञाननिवृत्तिरेवाप्नोतिपदेन लक्षणया । का. १९ ·११२।१३ बालबोधिनी गर्ने बुद्धौ व्यष्टिबुद्धेः प्रविलापनमित्याशङ्कय तदुत्तरपर्याये शान्त आत्मेति विशेषणात्प्रत्यस्तमितसर्वविशेषणवत्येतस्य लयप्रतिपादनात्तस्य ग्रहणं न विरुध्यते । नच व्यष्टिबुद्धेः समष्टै लयश्चेत्तस्याः परमकारणे लयो वाच्य- स्तदन्तरेण निर्विशेपो लयः कथमिति वाच्यम्। आत्ममहच्छब्दाम्यां सका- रणसूत्रहैरण्यगर्भवुद्धेहान्न दोप इति भावः । मुख्य आत्मनीति । तं यच्छेदित्यन्वयः ॥ १३ ॥ [प्रकाशिका ] बुद्ध्यात्मनोः सामानाधिकरण्यासंभवं मत्वाह-व्यधि- फरणे इति । [पृ. १७ ] तदितिपदस्य तं कर्तारमित्यर्थो न संभवेदि- त्याह-व्यत्ययेनेति । भापितमिति । भाप्यकृतेत्यनेन संबन्धः । ऊर्मयः पट् । शोकमोही जरामृत्यू क्षुत्पिपासे पडूमय इत्युक्ताः ॥ १३ ॥ । [शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ५८ ] एवं विषयदोपदर्शनेनाम्यासेन च बाह्यान्तःकरणब्यापारप्रविलापनेन प्रविलापयितुर्यत्फलं तदाह-एवमित्या- दिना । नामरूपकर्मत्रयम्-~-शब्दार्थक्रियात्रिकम् । मिथ्याज्ञानविजृम्भि- तमिति । मिथ्याच तदज्ञानं च तेन विजृमितं विलसितम् । मरीच्युदका- दीति । यथा लौकिकः पुरुषो मरीच्यादिदर्शनेन तदुदकादि प्रविलाप्य स्वस्थो भवति तथा सर्वबाह्येन्द्रियव्यापाररहितः कर्तव्याभावात्प्रशान्तान्तः- करणः सन् कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । आत्मज्ञानाभिमुखा इति । श्रवणा- दितत्परा इत्यर्थः। घोररूपायाः-संसाररूपायाः । तीक्ष्णीकृतेति । पापा. णादाविति शेषः ॥ १४ ॥ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ५९] तत्रैकैकगुणापकणेति । पृथिव्यां गन्धादयः पञ्च गुणाः । जले गन्धरहिताश्चत्वारः । तेजसि गन्धरसरहिता- स्त्रयः । वायो गन्धरसरूपरहितौ द्वौ । आकाशे च गन्धरसरूपस्पर्शरहित एकः शब्द एव । एवंच कारणे जलादौ पृथिव्यादिकार्यापेक्षया गुणन्यू- नता । तथैव क्रमेणाकाशादेः कारणभूते परे ब्रह्मणि सूक्ष्मत्वविशुद्धत्वनि त्यत्वादिकं ज्ञेयमिति भावः। याचदाकाशमिति । आकाशमभिव्याप्ये- त्यर्थः । व्यक्ति विकार प्रालि । कार्यद्वारा नाश दृष्टान्तलाह-यथा कद- ल्यादेरिति । फलच्छेदात्माकदलीवृक्षं छिन्दन्ति । छिन्नफला काली न दृष्टव्येति सांप्रदायः । एवं फलोद्गमः कदलीविनाशनयोनक इत्यर्थः ।

·१४९ काठकोपनिषद्धाप्यद्वये १३.१५ आपेक्षिकं नित्यत्वामति । घटापेक्षया महाप्रलयपर्यन्तं स्थायित्वेन यथा पृथिवी नित्या तथापेक्षिकं नित्यत्वं ब्रह्मणो न । तस्य महाप्रलयेऽपि विद्यमानत्वात् ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ५८] कालवदिति । कालो न व्यतीत्य. मिमानः । वस्तुतः कालोऽपि व्ययी । अपचयशून्यं-क्षयशून्यम् ॥१५॥ [ शांकरभाप्यम् ] ब्रह्मलोक इत्यत्र न पष्ठीसमासो द्वैतापत्तेः । किन्त्व- वधारणापूर्वपदः कर्मधारयस्तदाह-ब्रह्मैव लोक इति ॥ १६ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥ अथ काठकोपनिपदि द्वितीयाध्याये प्रथमा वल्ली । २।१।१ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ६० ] अनाद्यविद्यारूप: प्रतिवन्धः पूर्वमुक्तो- धुनागन्तुकप्रतिबन्धः प्रदर्यत इति पूर्वोत्तरग्रन्थयोः सम्बन्धमाह-एप सर्ववित्यादिना । इत्युक्तमिति । अनेन वाक्येनानाद्यविद्याप्रतिबन्ध उक्तः । यस्मादिति । स्वयम्भुवा थोत्रादीनामिन्द्रियाणां यो बहिर्दर्शनरूपः स्वभावो निरमायि तदेव तेषां हिंसनम् । अयं भावः । यदीन्द्रियाणि मया- न्तर्मुखतयान्तर्दर्शनशीलानि क्रियेरंस्तर्हि तान्यात्मनिष्ठानि भवेयुस्ततश्चामृत- स्वरूपाणि मवेयुरिति चिन्तयित्वा स्वयंभुवन्द्रियाणि बहिर्दर्शनशीलानि कृतान्येतदेवेन्द्रियाणां हिंसनम् । नान्तरात्मन्निति । अत्र द्वितीयाविभक्ति- लोपश्चान्दसः । कश्चिन्नदीतरणनिपुणो नदीरयविमुखं स्वकौशलक्शात्तरति तद्वत्कोऽपि धीरः प्रत्यगात्मनि रूढ इत्याह-प्रतीच्येवेति । व्युत्पत्तिपक्षे. ऽपीति । रुटमय परित्यज्याप्ल. व्याप्ताविति धार्मिन्प्रत्ययदृष्टयात्मश. ब्दा क्रियमाणेऽपीत्यर्थः [ पृ. ६१ ] यचामोतीति । अत्र सर्वत्र यत्प. देन यस्मादित्यर्थो ग्राह्यः । यस्मादयं सर्वान्पदार्थानाप्नोति यस्मात्सर्वविष. यान् गृहाति यस्माद्भुङ्क्ते यस्मादस्य संततः प्रवाहरूपेण विद्यमानो भाव. स्तस्मादयमात्मेति कोयते । सर्वविपयानादत्त आत्मन्येव संहरति तेनाय. मात्मा जगत उपादानमिति लभ्यते । तथा विपयानत्तीत्यनेनात्मनि स्वचै. तन्याभासेनोपलब्धृत्वं लभ्यते । यस्मादस्य संततो भायो घटपटादेः कलि. तवस्तुनस्त्वस्यैव सत्तामनु सत्ता । अधिष्ठानसत्ताव्यतिरेकेण कल्पितवस्तुनः ·२।११ बालबोधिनी सत्ताया अभावात्। आवृत्तचक्षुरिति । सर्वविषयेभ्यो व्यावृत्तेन्द्रिय इत्यर्थः। अनेन वैराग्यादिसंपत्तिाध्यते ॥ १ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ६१ ] लोकाभिप्रायमिति । लोकशब्दमध्याह- त्य पराडिति तस्य विशेषणं कर्तव्यम् । वहिर्दर्शनशीलो लोक आत्मानं न पश्यतीत्यर्थः । पूर्वस्मिन्पक्षेतु पराडिति छान्दसैकवचनघटितमिन्द्रियाणी- त्यस्य विशेषणम् । पराञ्चीन्द्रियाण्यात्मानं न पश्यन्तीत्यर्थः । आद्यपक्षेतु परागिति पराचो विषयानित्यर्थे । तेनेन्द्रियाणि पराचो विषयान्पश्यन्ति न त्वन्तरात्मानमित्यर्थः । पुरुषधौरेयः-पुरुषश्रेष्ठः ॥ १ ॥ २।१ । २ [ शांकरभाष्यम् ] स्वाभाविकमिति । स्वयमेव जायमानं शास्त्रगुर्वाद्य- नपेक्षमित्यर्थः । देहेन्द्रियादीति । देहेन्द्रियादीनां संयोगस्य यो वियोगः स लक्षणं स्वरूपं यस्येत्यर्थः । अनवरतः-निरन्तरः [ पृ. ६२] अध्रुव- मिति । पारमितकालपर्यन्तं स्थायित्वादनित्यम् । ब्राह्मणा इति । ब्राह्मण- पदेन ब्रह्मविदो बोध्यन्ते । जन्मना जायते शूद्रः संस्कारैर्द्विन उच्यते । वेदाभ्यासाद्भवेद्विप्रो ब्रह्म जानाति ब्राह्मण इत्युक्तः ॥ २ ॥ [प्रकाशिका ] यवेति । अस्मिन्पक्षे त इति बाला इत्यस्य विशेषणम् अथशब्द इति । अथशब्देन प्रकृतो योऽर्थोऽज्ञानिविषयकस्तादिन्नो ज्ञानि. विषयकोऽर्थों ग्राह्य इत्याह-प्रकृतविपयेत्यादि । द्रष्टव्यमिति । परमा- स्मैव प्रत्यक्तत्त्वं सर्वनीवस्थाया अहन्तायाः स्थानत्वेन मुख्याहमर्थत्वादि- त्यर्थः ।। २ ॥ [शांकरभाष्यम् ] कथं तदधिगम इति । किं वैदिकज्ञानद्वारा परोक्ष- तयात्मनोऽधिगमोऽथवा घटपटादिवत्मत्यक्षत्वेनेति प्रश्नार्थः । येनेति । मूढ. दृष्ट्या रूपरसादिविज्ञानं यद्यपि शरीराभेदेन प्रसिद्धं तथापि सूज्ञानां तद्दे. हव्यतिरिक्तेनैव केनचिद्भवतीति प्रसिद्धमतोऽत्र प्रसिद्धपरामर्शकेन सर्व- नाम्नोक्तिः। मैथुनानिति । मिथुनं द्वन्द्वं तदेव मैथुनं तन्निमित्तान् । आयुर्व घृतमित्यादौ यथायुःसाधने घृत आयुरित्युक्तिस्तद्वन्मिथुननिमित्तसुखादि- प्रत्ययेषु मैथुनानित्युक्तिलाक्षणिकी । न त्वेवमिति । देहादिविलक्षणेनाहं जानामीति कोऽपि न मनुते इति पूर्वपक्षो न युक्त इत्यर्थः । देहादिसंघा- तस्येति । गुणगुणिनोरभेद इति न्यायेन देहादिसंघातस्य शब्दादिस्वरूप- ·काठकोपनिषद्धाप्यद्वये २।१।३ त्व ज्ञेयन् । न युक्तं विज्ञातृत्वमिति । देहसम्बन्धिन शब्दादय स्वात्मा- न स्तव्यतिरिक्त च न जानीयु शब्दादित्वाद् दृश्यत्वाच । वाह्यशब्दा- दिवत् । यथा वाह्या शब्दादय स्वस्वरूपत्वेनात्मान दृश्यत्वेन च स्वव्य तिरिक्त द्रष्टार न जानन्ति तद्वदैहिका अपि शब्दादयो न नानन्तीत्यर्थ ) विपक्षे बाधकमाह-यदि हीति । येन लोहो दहतीति। लोहपिण्डो दहतीति प्रतीतो लोहस्य दाहकत्व येन वा प्राप्त सोग्निरित्यर्थ ॥ ३ ॥ २।११४ [ शाकरभाप्यम् ] आहेति । प्रमारान्तरेणेति शेष । [१६२] पूर्व- पदिति । यच्छब्दाक्षेपसमाधानादि सर्वं पूर्वमनभाप्यवदित्यर्थ । विभुमिति। महच्छब्देन व्यापकरूपार्थस्य बोधनाद्विभुमित्यस्येवमर्थ कर्तव्य । विशेषेण भवत्यस्मादिति विभुस्त सर्वकल्पनाधिष्ठानभूतमित्यर्थ । आत्मभावेनेति । एतदादि परमात्मेत्यन्त मत्वेत्यस्य कर्म । धीर -साक्षात्काररूपधैर्यवान्॥४॥ २०१५ [ शारभाप्यम् ] य साधक कर्मफ्रभोक्तृत्वोपलक्षितमात्मान त्वप दलक्ष्य कालत्रयेशित्वोपलक्षिततत्पदलक्ष्य साक्षात्करोति तत स आत्मान नरकादिभयाद्रक्षितु नेच्छतीति प्रकारान्तरेणाह-किंचेति । मध्यदमिति । मधु कर्मफलम् । सामीप्य चानाभेद । तेनाभेदेन वेदेत्यर्थ । इद वर्तमान- कालस्याप्युपलक्षणमत आह-कालत्रयस्येति । आत्मन इति । कर्मणि पष्ठी । आत्मानमित्यर्थ । पूर्ववदिति । एतद्वै तदित्यस्य तृतीयमने योऽ र्थ कृत स एवान ग्राह्य इत्यर्थ ॥३॥ [प्रकाशिका ] [पृ.६३] निन्दार्थक उक्त इति । ' गुपेनिन्दायाम् । इति वातिमात् ॥ ५ ॥ २।१।६ [शाकरमाप्यम् ] य कश्चित्पूर्व तपसो जात पश्यति स प्रकृत ब्रह्मैव पश्यतीत्यर्थ , [६४] शब्दादीनुपलभमानमिति । यद्यपि हिरण्यगर्भस्य प्रतिदेह भोगाभावाच्छन्टादीनुपलभमानमिति वक्तु न शक्यते तथापि हिर- ण्यगर्भोऽन्त करणाशेन जीयोपाधिरतो जीवतादात्म्यविवक्षया तथोक्ति । यदिति । यथा लोरे सुवर्णाजायमान कुण्डलादि सुवर्णमेव भवति तद्वत् ब्रह्मणो नातो हिरण्यगों ब्रह्मैवेति ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ , ·आराम २१११२ बालबोधिनी व्यस्तदनुरोधेनान्येषां तदनुसारिवाक्यानामर्थः वर्तव्यस्तथा चात्रोपक्रमे जीव- वाक्यं तदनुसारं भूतभन्यशित्वं लापनीयमर्थाजीवेन येषां नियामकत्वं संभ- वति तादृशा एव पदार्था भूतमव्यपदेन ग्राह्याः । एवंच भूतभव्येशानत्वस्य जीधानुकूलं संकोचः कर्तव्य इति मावः । उत्तरपक्षी खण्डयति-न शब्दादे- वेत्यादि । असंकुचितेत्यादि । असंकुचितं जीवपरत्वेन संकोचं न प्रा. पितं यद्भूतभव्येशितृत्वं तद्ब्रह्मणो लिङ्गं चिन्हं, इदहि चिन्हमनन्यथासिद्ध- मादन्ययासिद्धिरहितम् । अयं भावः । अगुष्ठमात्रपदेन श्वेताश्वतराद्यु- क्त्या ब्रह्मणो ग्रहणे भूतभव्येशितृत्वं तत्रैव संगच्छते । जीवादिपरतया 'तन्नैव संगच्छेतेत्यर्थः । उपक्रमस्यासनातविरोधित्वेन जीवसाधकत्वमित्यपि न । तैतिरीयकश्वेताश्चरायुक्त्या तस्याङ्गुष्ठमात्र इतिपदस्थ परमात्मपरत्वात्। शांकरमाप्योक्तार्थ दूषयति-यत्त्विति । आराममात्रतयति । मात्रो हावरोऽपि दृष्टः' इति श्रुतेः । व्यासायैरिति । 'शब्दादेवं प्रमित' व. सू. १।३।२४ इति सूत्रस्थस्य श्रीमाप्यस्य व्याख्याने व्याप्तार्यपण्डितेन 'ईश्वरः शर्व ईशानः' इति निघण्टुपाठाद्देवता विशेषवाचको हीशानशब्दः शब्दादेवेति शब्दपदेनादृतः । तेन जीवस्य व्यावृत्तिः कृता यतो जीवे कर्मवशे सर्वेशितृत्वं न संभवतीति । अत्रैवं शंका-निघण्टुपाठे देवताविशेषे रूदोऽयमीशानशब्द इति पठितं तेन यथा जीवव्यावृत्तिस्तथा नारायणस्या- पि व्यावृत्तिः स्यायतो नारायणवाचकत्वमीशानशब्दस्य नियण्टौ नास्ति । तेन नारायणस्यैव सर्वेशितृत्वं न रुद्रादेरिति वैष्णवाभिमतं मतं विहन्येते. ति। एतां शङ्का स्वमतेन निराकरोति-न योगरूढिमत इति । अयं भावः । योगरूदं पदं पङ्कनादि तत्रावयवार्थ गौणं कृत्वा रूब्यर्थभूतं कम- लादिरूपं मुख्यं स्वीकुर्वते । परं त्वेतादृशेऽपि पदे योगरूदेराधिक्य नाङ्गी. कार्य. यदि तत्संनिधावक्यवार्थद्योतिपदान्तरं स्यात् । अत्र दृष्टान्तः । पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणत्यिादि । अत्र सरोरुहपदं योगरूदं सरसि रोह- तीति योगस्यान संभवात् । तथा सरोरुहपदस्य कमले रूढिश्च । परमत्र रूदिर्ग्रहीतुं न शक्यते । अत्र ' अप्रसरोरुहाणि '-इति पदं, सरोरुहपदेन रूढिप्राधान्यात्कमलार्थस्वीकारेऽय इत्यस्यार्थो न संभवेदतोऽयमर्थः । अग्रे पुरोभागे यानि सरांसि सरोवराणि तत्र रोहन्ति प्रादुर्भवन्तीत्यवयवार्य एवं पाह्यः । किंच रूढार्थपरिग्रहे पद्मानीति पुनरुक्तं स्यात् । एवं चात्रोदाह- रणे रुदार्थस्य त्यागः । एवं दार्शन्तिके ईशानो भूतमव्यस्य' इति .

·काठकोपनिषद्भाप्यद्वये २२२१२ वाक्ये ईशानपदं योगरूदं तद्रूट्या रुद्रस्य बोचकं, योगेन यस्य कस्यचिदी- शितुर्बोधकम् । समीपस्थं पदं भूतमन्यस्येति । तत्र भूतमन्यस्येशनकारित्वं वैष्णवमतेन रुद्रे न संभवत्यतः समीपस्थेन भूतभव्येतिपदेनेशानशब्दस्य रुद्र- रूपो रूढोऽर्थस्त्याज्यते । यौगिक ईशनकर्तृत्वरूपो ग्राह्यते चेति [पृ.६८] न श्रुतित्वमिति । अतः केवलेशानशब्दो न परमेश्वरग्राहकः किन्तु भूत- मल्यस्येतिपदघटितेशानशब्द इत्यर्थः । समाधानान्तराश्रयणात्पूर्वसमाधान न वरमिति व्यासार्यमतेऽपि सिध्यतीत्याह-यद्वति । अतिचयति । स्वकृतोपनिषद्व्याख्यानसमये सूत्रमाप्यन्याख्यानस्य व्यासार्यकृतस्य युक्तायु- त्वविचारणारूपा चर्चातिचर्चेति भावः । स्वविषयमतिक्रम्य चर्चातिचर्चेति पदार्थः ॥ १२ ॥ । २। १ । १३ [ शांकरभाष्यम् ] [पृ. ६८ ] नायमस्तीति चैक इति द्वितीयपक्षस्यो- त्तरसूतमिदं वाक्यमाह-किंचेति । ज्योतिप्परत्वादिति । ज्योतिःशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वेन तद्विशेषणत्वादिदमधूमकमित्यपेक्ष्यत इति भावः । कूटस्थ इति। कुटं गिरिशृंगं तदिव तिष्ठतीति चिरं वर्षातपयोविद्यमानं गिरिशृंगं विकारं न लभ्यते न वा क्षीयते यथा तथा ब्रह्मेत्यर्थः । न्यायत इति । कृतहा- नाकृताम्यागमप्रसंगरूपन्यायात् । क्षणभंगवादश्चेति । बौद्धसंमतोऽयं वादः ॥ १३ ॥ २।१।१२ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ६९ ] कुतार्किकेत्यादि । कुतार्किका आ- त्मभेदं बोधयति । आत्मा द्विविधः । जीवात्मा परमात्मा चेति । परमात्मा त्वेक एव । जीवात्मानस्त्वनंता इति तार्किकमतम् । ततस्तदनुसरणाद्विपरीत- मावना । नास्तिकाश्चार्वाकादयो नास्त्यात्मेति बोधयंति ततोऽसंभावना । एवमुभे असंभावनाविपरीतमावने वेदेन निराक्रियमाणे नानुसतव्ये इति भावः ।। १५॥ अथ कठोपनिषदि द्वितीयाध्याये द्वितीया वली ॥ २।२।१ [ शांकरभाष्यम् ] प्रकारान्तरेणेति । उपायान्तरेण तदेव ब्रह्मतत्त्व बोध्यते । उपायभेदेऽपि प्राप्यवस्तुनो न भेदः किन्त्वेकत्वमेवेति मावः । असंहतराजेत्यादि । पुरेणासंहतो यो रानादिः स्वामी तदर्थं यथा तत्त- .

·.९।२।१ वालबोधिनी था शरीरेणासहतस्तत्स्वामीत्यर्थः। पुरस्योपचयापचययोः स्वामिन उपचयाप. चयामावात् स्वामिनः पुरेणासंहतत्वम् । शीर्पण्यानीति । शिरसि भवानि नेत्रर्णमुतनासिकारूपाणि । अर्वाञ्चीति । अधोभागस्थानीत्यर्थः । जन्मा- दीति । आस्ति, जायते, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति चेति पड्भावविकारहितस्य ॥ १ ॥ [प्रकाशिका] [४.७०] भोगेनत्यादि । अस्य सूत्रस्थायमर्थः । इतरे आर- ब्धकार्ये पुण्यपापे स्वारब्धफलभोगेन क्षपयित्वा तत्फलभोगसमाप्त्यनन्तरं ब्रह्म संपद्यते । विरजामिति । मुक्तविषय एवमुक्तं यतीन्द्रमतदीपिकायाम्- मुक्तो नामोपायपरिग्रहानंतर नित्यनैमित्तिफभगवदाज्ञाकैर्यरूपाणि स्वयंप्रयोजनतया कुर्वन् भगवद्भागवतापराधांश्च वर्जयन्देहावसानकाले सुकृत- दुष्कृते मिलामित्रयोनिक्षिपन् वाड्मनसीत्यादिप्रकारेण हार्दपरमात्मनि दि- श्रम्य ब्रह्मरंध्रानिष्क्रम्य हार्दन सार्क सूर्यकिरणद्वाराग्निलोकं गत्वा दिनपूर्व- पक्षोत्तरायणसंवत्सराभिमानदेवताभिर्वायुना च पथि सत्कृतः सूर्यमण्डलं भित्ता नभोरंध्रद्वारा सूर्यलोकं गत्वानन्तरं चंद्रविद्युबरुणेन्द्रप्रजापतिभिर्मार्ग- दर्शिभिरातिवाहिकगणैः सोपचारैः सह तत्तल्लोकानतीत्य प्रकृतिवैकुंठसीमाप- रिच्छेदिकां विरजां तीर्खा सूक्ष्मं शरीरं विहायामानवकरस्पर्शादप्राकृतदिव्य- विग्रहयुक्तश्चतुर्भुनो ब्रह्मालंकारेणालंकृत , इंद्रप्रनापतिसंज्ञकनगरद्वारपालका- भ्यनुज्ञया श्रीवैकुठाख्यं दिव्यनगरं प्रविश्य गरुडानन्तयुक्तपताकालंकृतदीर्घ- प्राकारसहितगोपुरमतीत्य ऐरंमदाख्यामृतसरःसोमसवनाख्याश्चत्यं च दृष्ट्वा -सतमालाहस्तेत्युक्तपञ्चशतदिव्याप्सरोगणैरुपचरितो ब्रह्मगन्धादिभिरलंकृत- स्तत्रत्यानन्तगरुडविष्वक्सेनादीन्प्रणम्य , तैहुमतो महामणिमण्डपमासाद्य पर्यकसमीपे स्वाचार्यान् प्रणम्य पर्यकसमीपं गत्वा धर्मादिपीठोपरि कमलेs- नन्ते विमलादिभिश्चामरहस्ताभिः सेव्यमानं श्रीभूनीलादिसमेतं शंखच- क्रादिदिव्यायुधोपेतं जाज्वल्यमानकिरीटमकरकुण्डलप्रैवेयकहारकेयूरकटक श्रीवत्सकौस्तुभमुक्कादामोदरबन्धनपीताम्बरकांचीगुणनूपुराद्यपरिमितदिव्य- भूपणे पितमपरिमितोदारकल्याणगुणसागरं भगवन्तं दृष्ट्वा तत्पादारविन्दयु. गलं शिरसा प्रणम्य पादेन पर्यकमारुह्य तेन स्वांके स्थापितः कोऽसीति पृष्टः ब्रह्मपकारोऽस्मीत्युत्त्वा तेन कटाक्षितस्तदनुभवभनितहर्षप्रकर्षात्सर्वदेश- कालसर्वावस्थोचितसर्वकर्यरतिराविर्भूतगुणाष्टक उत्तरावधिरहितब्रह्मानुभ- ववान्यः स मुक्त इत्युच्यते ॥१॥ .

·काटकोपनिषद्रायद्वये
२।२।२
२।२।२
[शारमाप्यम् ] [ ७० J ननु वेदशिन चतुरगुरसाता भूमि
रच्यते श्रीनादी । अत्र वेदाशब्देन ती गृपते तत्ययमत आह-ज्य-
मिति । या यो प्रसिद्धा येटि सा पिया परोऽन्त परम्वमाव इति
बंद्या पृथिवीमावरसायनायिनी पेटिशब्दाच्या भवतीत्यर्थ । ननु
बामणोपिरामिद याम्यान तर असो वा आदित्यो हस । उनि
न्यायातम् । नाणं च श्रुने मानीना व्या या तदनुसारमेय श्रुनेरर्य
पर्त य इत्यार यदापीति । ' मूर्य आत्मा जगतम्नम्थुपश्च । इनि मन्त्रा
मण्डलोपरक्षितविद्धातोरियत एवं सामरमिया ॥२॥
,
{शाारसाप्यम् ] [ ७१] गदा इत्यादि । नौ प्राणारण गा
पाराशेतनास्तित्प्रयुत्ताश्च भवितुमर्हन्ति ना यापारत्वाद्रयादियापारसन ३
२।२।४
[ शांकरमान्यम् ] शरीर तनाग सद्विगमे भोगानह याद्रानपुरमा
स्याह-कि चेति । विद्राण-पलायनम् । पुरम्पामिनो निर्गमे यगा पारा
अन्यन गच्छन्ति तहदित्यर्थ । तलमिति । ननारुप सातग बल
तन्यम् ॥ ४॥
२।२।६
{ शाकरभाष्यम् ] स्यान्मतमिति । एव यदि तय मन ग्यानित्यम् ।
(T ७२ जीव प्राणपारणे' इति घायर्यानुसार शरीरम्ग जापन
नाम माणधारण माणसयोग प्राण शरण गुण्डे विधारणात्तत्र ग
प्राणगा हेतुप मयोगायल्वास्थमुन्यते जीरनहेतुर प्रागादीनान
सभातीति मेत्तवाह-मार्थनासंहतेनेति । इमामन्ययासिद्धि परिहारि-
नैततिति । संहत्यकारित्वादिति । लरेय नियम से सगतेन
राय गन्ति ते परप्रयुत्ता पराधि भान्ति यथा मासिकार्यराणिो
बहो भूत्या । अनेतनता द्योतपितु गृहादाना या दान्तो मारा।
अन्य सिद्ध इति । प्राणापानादे प्रयोगा योऽप्यतिरिक सिद्ध
इत्यर्ग ॥५॥

·રા बालबोधिनी २।२।६ [ शांकरमाप्यम् ] परलोकविपये य आसीत्संशयस्तन्निवृत्त्यर्थमुच्यते- हन्तेदानीमिति ॥ ६॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ७२ ] स्वगतामिति । अहो अहं त्वां गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामीति यमस्याश्चर्यम् ॥ ६ ॥ २।२ । ७ [ शांकरभाप्यम् ] विज्ञानं उपासनं नग्नस्त्रीदर्शनादि च । संभवाः- प्रजाः ॥ ७॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ७३ ] णमुलन्तमिति । कमित्वा कमित्वेति त्त्वाप्रत्ययान्तस्याथै काम काममिति । छन्दत. इच्छातः । प्रत्युक्ता-ख- ण्डिता । अतिमते मुक्तपरमात्मनोरभेदस्त निराकर्तुमेतद्वाक्यं विशिष्टा- द्वैतमते कदापि मुक्तपरमात्मनोरभेदो न भवति ॥ ८ ॥ २।२।९ [शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ७३] तार्किका हि जन्ममरणकारणानां प्रति- प्राणिनियमायुगपत्तेपामप्रवृत्तेश्च पुरुषबहुत्वं सत्त्वरजस्तमोगुणविपर्ययाच्च नानात्मानो व्यवस्थिता नतु पुरुपैकत्वमिति प्रतिपादयन्ति तन्निरासार्थमस्य मंत्रस्यावतार इत्याह-अनेकतार्किकेति । अनृजुबुद्धीनामिति । कुटिलचे- तसामित्यर्थः । वेदान्तमतानुसारित्वं सरलबुद्धित्वं तद्विरुद्धमतानुसारित्वं कुटिलबुद्धित्वमिति भावः । दादिदाह्यभेदमिति । काष्ठादिदाह्यपदार्था- नित्यर्थः । [पृ.७४] प्रतिरूप इति । उपाध्यनुसारमित्यर्थः । चतुष्को- णत्वादिधर्मके दारुणि वन्हिरपि तथैव लक्ष्यत इत्यर्थः ॥ ९ ॥ [प्रकाशिका] [पृ. ७४] त्रिवृत्करणकृत्तव्याप्त्योति । छान्दोग्योप- निपदि तेत्तेजोऽसृजत' इत्यादिना तेजोऽपन्नानां तेनोजलपृथिन्यपरपर्यायाणां सृष्टिमुक्त्वा तदेकीकरणं पंचीकरणप्रकारानुसारमेवान्नात तासां त्रिवृतं निवृतमेकका करवाणीत्युक्त्या । ततश्च तेन एव सर्वपदार्थेषु व्या तस्यैव पर्यायवाचकोऽनिशब्दोऽत्र गृहीतः। प्रत्युप्तमिति। 'टुवप् बीजसन्ताने' इति धातोः क्तान्तस्य रूपम् । प्रतिसंक्रान्त-प्रतिविम्वितम् ॥ १॥ २।२।११ [शांकरभाष्यम् ] सर्वात्मत्व इति। दुःखिना जीवेन साकमक्येऽस्यापि

·काठकोपनिषद्भाष्यद्वये २।२।११
दुःखित्वमिति भावः । अविद्यायां प्रतिविम्वितश्चिद्धातुरनो भ्रान्तो भवति।
भ्रान्तश्च कामादिदोपमयुक्तः कर्म कुरुते तन्निमित्तं च दुःखं स्वात्मन्यध्यस्यति
परमात्मा त्वविधारहितत्वाद्दुःखसाधनशून्यत्वान्न दुःखी ततो दुःरत्यभेदरूपो
हेतुर्न पूर्वोक्तानुमानप्रयोजक इत्याह-लोको होति । चैतन्यस्योपाधिस्व-
रूपेणाध्यासाश्रयत्वेऽपि निरुपाधिकबिम्बकल्पवसरूपेणाध्यासानाश्रयत्वान्न
दुःखित्वप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ११॥
प्रकाशिका ] [ पृ. ७५ 1 स्वेतरेत्यादि । स्वमात्मा तदितरे ये
समस्ताः पदार्थास्तवहिर्भूतत्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥
२।२११२
[शांकरभाष्यम् ] [ पृ.७९ स्वापेक्षया परस्योत्कर्पदर्शनं पारतंत्र्यं तथाच
स्वस्य हीनत्वं दुःखकारण लोके प्रसिद्धं तदुभयाभावान परमात्मनो दुःखित्वं
ततोऽदुःखिपरमात्मप्राप्तिः परमपुरुषार्थो भविष्यतीत्याह-किंचति ।
नहीति । शरीरमात्मन आधारो नेत्यर्थः । आदर्शस्थमिति । आदर्शो
मुखस्यापारो न किन्तु मुखप्रतिनिम्बमादर्श दृश्यते तथाप्यादर्शस्थं मुखमिति
लोके व्यवहारस्तद्वच्छरीरस्य आत्मेति व्यवहारः ॥ १२ ॥
[प्रकाशिका ? समाभ्यधिकरहित इति । न कोऽपीश्वरण तुल्यो न
वा तदधिकः । वशवर्तिमपंचक इति । बहुव्रीहिः ॥ १२ ॥
[ शांकरभाप्यम् ] परमात्मन्युपपत्तयः प्रदी-ते--नित्य इति ।
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । इति श्रुतेरकृताम्यागमकृत-
विप्रणाशप्रसंगपरिहाराच्च कल्पान्तरीयपदार्थानां प्रलये लीयमानानां कल्पा-
न्तरे सजातीयरूपेणोत्सत्तिः स्वीक्रियते। सा चोत्पत्तिविनाशिंपदार्थानां शक्ति-
शेपानीकारं विना न संभवति । यतो यदि तत्तत्पदार्थशक्तिशेषः स्यात्तदैव
तस्मात्पदार्थशक्तिशेपात्कल्पान्तरे पूर्वसनातीयाः पदार्याः संभवेयुरिति ।
एवंन शक्तिशेपोऽवश्यमंगीकार्यः । तस्य चाधारं विना प्रलयेऽसंभवात-
दाधारभूतः परमात्मावश्यं स्वीकार्यः । चेतनानामिति । प्रमादिशब्द-
वाच्यानां संघातानां वा चेतपितृत्वं यन्निमित्त सोऽस्ति परमात्मेत्यर्थः ।
सेवाफलवकर्मफलं यल्लम्यते तदपि कर्मफलनिरीक्षकमीश्वरं गमयतीत्याह-
किंचति ॥ १३॥

·२।२।१४ पालबोधिनी १६० २।२।१४ [ शाक्रमाप्यम् ] [पृ.७६ ] परमानन्दे विद्वदनुभवोऽपि प्रमाणमि त्याह-यत्तदात्मविज्ञानमिति । विद्वत्प्रत्यक्षत्वादसभावनयात्मदर्शन न जिहासितव्य किंतु श्रद्दधानतया विचारयितव्यमित्याह-कथं न्विति १४ २।२।१५ [ शाकरमाप्यम् ] जलोल्मुकादीति । जल, तप्तनल, उस्मुक-अलात, आदिपदेनाय पिण्डादयो गृह्यन्ते ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका] [७६योगयुगालम्बनायेति । योगयुनो योगिनम्तेषा माश्रयनिमित्तम् । प्रमाणप्रतिपन्नेत्यादि । प्रमाणेन प्रतिपन्नो घरितोयोगुहा श्रयो हृदयगुहाश्रयो दिव्यमगरविग्रह । अयमर्थ । आदित्यवर्ण तमस पर स्तात् । परमेश्वररूपमिति श्वेताश्वतरोपनिपत्प्रमाणेन सदैकरूपम्पायेति वाक्ये सदैकरूप समान रूप यस्येति कथनरूपप्रमाणाच्च परमात्मनो योगिननाश्रय निमित्त हृदपगुहाश्रयीभूत कश्चन दिव्यो मगलावहश्च देहो वर्तते तद्वान् स सर्वातिशायितेनोवानिति ।[पृ ७७ ] पौर्वापर्यनियम इति । अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता । कारणत्व भवेत्तस्य' इति भाषा परिच्छेदोक्त्यनुसार पूर्व कारण, अपर-कार्य तद्भाव -कार्यकारणभाव । पौर्वापर्येत्यत्र कार्यकारणेत्यन वारपाच्तरत्वात्पूर्वनिपात यथासख्यमन्वये त्व धवैपरीत्य स्यात् । भामुपयुज्यति । यस्य परमात्मनो भामुपयुज्य प्रकाशस्यो पयोग कृत्वादित्यो भातीत्यर्थ । अमितत्वमिति। तस्याधिरप्रकाशत्वादि- त्यर्थ । तेजोऽन्तरोत्पत्ताविति । अन्यतेजस्तेनोऽन्तर चक्षुरादितेनोऽनुमा हक चन्द्ररूप तेजोऽन्तर तदुपादानद्रव्य सूर्यरूप तेजस्तदनुग्राहकत्व परमात्म भासि परमात्मप्रकाशे । तृतीयपादार्थ इति । तमेव भान्तमित्यादिरूपस्तृ तीयपाद । चाक्षुपेत्यादि । चाक्षुपकिरणानुग्राहक्चन्द्रादिवदुत्पन्नमपि स्वकार्यकरणे चक्षुरादीना घटादिप्राशने सामर्थ्य भवत्विति तदाधाय कत्व तस्थापकत्वरूपो योऽनुग्रहस्तत्कारित्व तस्य भासेत्यादिचतुर्थपाद स्यार्थ । अय भाव । परमात्मा चक्षुरादि चन्द्रसूर्यादि वा तेज उत्पादय ति तस्मिन् घटपटादिप्रकाशक्त्वरूप सामर्थ्य च निदधाति । इदानीमद्वैति मत खण्ड्यते-अधिष्टानेत्यादिना । तमेव मान्तमनुभातीति तृतीयपादे यच्छाकरमाप्य तरतु नैवमर्थ । अन्यन कस्यचिदुक्ति स्यात्सा मृग्या । अध्यस्तप्रपचे यद्धि भान तदधिष्ठानभूतब्रह्ममानमूल न तद्व्यतिरिक्तमिति ·१६१ काठकोपनिषद्भाप्यद्वये १५ पराभिप्रायः । तदयुक्तमिति । अनुभातीतिपदस्थानुपदस्यास्वारस्यात् । तदेव विवृणोति--तथाहीति । मान्तमित्यत्र भाषातोरेव शतृप्रत्ययः कर्व- र्थकः । मातीत्यत्रापि कर्वक एव तिप्प्रत्ययः । तयोश्च शिप्यज्ञानं प्रका. शत इति दृष्टान्तवदभेदेऽपि संभवः । तथाहि शिष्यज्ञान प्रकाशत इत्युदा- हरणे गुरुणा शिप्यायोपदिष्टं यज्ज्ञानं तत्प्रकाशत इत्यर्थः । गुरुज्ञानानन्तरं जायमानं शिप्यज्ञान प्रकाशते । एवंच गुरुशिप्यज्ञानप्रकाशयोथा न भेद: किन्त्यमेदस्तथा दान्तिकेऽप्यात्ममाननिमित्तं सूर्यादीनां भानं तेनात्मसूर्य- योर्भानस्याभेदेऽप्यनुभातीतिपदस्थानुशब्दो न घटते । दृष्टान्तेतु प्रकाशत इत्येव पदं न त्वनुप्रकाशत इति । अधिष्ठानब्रह्मभानव्यतिरिक्तं सूर्यादेनं नास्तीति स्वीकारे यानुपपत्तिस्तामाह दृष्टान्तपूर्वकं-नहीति । यत्र देवदत्तस्य गमनमेव यज्ञदत्तस्य गमनं स्वयं तु यज्ञदत्तो न गच्छति केवलं तिष्ठत्येव तत्र गच्छन्तं देवदत्तं यज्ञदत्तोऽनुगच्छतीति वाक्यप्रयोगो न दृष्ट इत्यर्थः । पचर इत्यत्र पूर्व दृष्टो दृप्टनर इति भूतपूर्वे चरट्। अनुपपत्तिभेदं शंकते दृष्टान्तान्तरेण- मन्विति । यहि दाहकमनु लोहं दहतीति प्रयोग उपलभ्यते:तत्र पन्हिद- हनक्रियाव्यतिरिक्तदहनक्रियाशून्यं लोहं तद्वदत्राप्यधिष्ठानब्रह्मरूपमानव्य- तिरिकमानशून्यत्वमादित्यादीनामनुशब्दप्रयोगेऽपि संगच्छेतेति शङ्कार्थः । समाधत्ते-नेत्यादिना । लोहस्य पन्ह्यपेक्षया पृथग् दाधृत्वं नास्तीति यस्य निश्चितं ज्ञानं तेन पुरुषेणेशप्रयोगस्यासंप्रतिपन्नत्वादनङ्गीकृतत्वात् । अयं मावः । वन्हि दहन्तमयोऽनुदहतीति प्रयोगो येन कृतः सोऽयसो दम्वृत्वा- पायं न निश्चिनोति तन्मतेऽयसोऽपि दधृत्वस्य सत्वात् । यश्चायसो दाधृ- त्वं नास्ति किन्तु कन्हेरेवेति निश्चितज्ञानवान्स ताशमतिपादनेच्छया पहि दहन्तमयोऽनुदहतीति प्रयोग नैवाङ्गीकुरुते । अतश्चार्य प्रयोगोऽनिश्चित- ज्ञानवतस्तेन न दोगः । प्रकृतश्रुतिस्तु सिद्धान्तभूता तत्र दृष्टान्तपदनिश्चित- जानवत्त्वं वर्नाङ्गीकर्तुं शक्यते तेनानुशब्दस्यानुपपत्तिरेव । स्वाभिमतार्थ शङ्कते-नान्विति । मुक्तानां ब्रह्मतेजसः सूर्यादितेजसश्चेत्युभयविषस्य प्रत्यक्ष भवति तोकस्याभिमवो न वक्तुं शक्यते । अभिभवन नाम सनातीयम्य तेजसः संमिश्रणेन तस्य तदितरस्य चाग्रहणं यथा चन्द्रतेजसः सूर्यतेन:- संक्लनादग्रहणं प्रकृतेतु ब्रह्मतेजसो विजातीयत्वात्सवलनाभाव इति शङ्का- थः । समाधते-पद्धविषयमचैतदिति । मुकविपये तथात्येऽपि बद्धविपयेs- मिभवनं स्यादित्यर्थः । ननु बद्धानां साक्षात्कारो न स्यादिति कयमिदं समा.

·. २।२।१५' बालबोधिनी धानमिति चेदर्जुनादीनां बद्धानामेव कृष्णादिसाक्षात्कार इत्याह पूर्वोत्तर- पक्षाभ्यां-बद्धानामित्यादिना । वस्तुतस्त्वर्जुनादीनां बद्धानां साक्षात्कारः शास्त्रविरुद्ध इति मत्वाह-यवति । कालिदासकवेरधिककवित्वगुणवत्वादि- तरकबेः कुकवित्वमकवित्वं तदभाव इतरोऽपि कविरेव । 'उदिते तु सहस्रां- शौ न शशाङ्को, न तारकाः इतिवत्। [१.७८ ] उत्तरार्धस्यार्थान्तरमाह- यद्वेति । अतो याचितकेत्यादि । लौकिका हि विवाहादिप्रसङ्गेऽन्येभ्यो भूषणादिकमादाय स्वशरीरं भूपयन्ति तद्यथा भूषणभूषितशरीरं न भात्यन्य- स्वामिकभूपणभूपितत्वात्तद्वत्सूर्यादीनां तेजो न माति ब्रह्मस्वामिकत्वात्तत्ते- जसः । याचितकं याचनयानीतं ' याञ्चयाळं याचितकम् ' इत्यमरप्रामाण्या- त् । तेन मण्डिता भूपिता ये पुरुषास्तैस्तुल्या आदित्यादय इति भावः॥१५॥ अथ काठकोपनिपदि द्वितीयाऽध्यायम्य तृतीया वल्ली । २।३११ [ शांकरभाप्यम् ] [ पृ. ७८ ] तूलावधारणेनैवति । शाल्मल्यादि- तुलावधारणेन यथा तन्मूलावधारणं क्रियते तथात्र संसाररूपवृक्षावधारणेन तन्मूलं ब्रह्म ज्ञायत इत्यर्थः । वाचस्पत्ये तूलशब्दस्यैवमथै प्रदय गुणोऽ- पि दर्शितः । तथाहि-तूलशब्दोऽश्वत्थाकारे तूलवृक्षे ( पार्श्वपिप्पल इति ख्याते ) भावप्रकाशे--तूल पक्कं गुरु स्तंभि हिम पित्तानिलापहम् । तदे- वाम सुमधुरं संशोपि रक्तपित्तहत् ॥ एवंच तूलशब्दः शाल्मल्यादिका- र्यवाचकः । कार्पासो यथा फलनिर्गतत्वासकार्य तद्वत्संसाररूपं कार्य ब्रह्म- मूलम्य । ततश्च कार्ययोतकस्तूलशब्दः । मूलाविद्याप्रतियोगिभूतेन तूलाविद्या- शब्देन कार्यस्यैवाभियुक्तग्रन्थे द्योतितत्वात् । लौकिकवृक्षतो वैलक्षण्यामाह- ऊर्ध्वमूल इति । प्रश्चनादिति । ओवधू छेदन ' इति धातोवृक्ष इति रूपम् । दात्रेण लौकिवृक्ष इवायं ज्ञानेन छेद्य इत्यर्थः । जन्मजरेत्यादि । जन्मादयो येऽनेकेऽनस्तदेवात्मा स्वरूपं यस्येत्यर्थः । जन्माद्यनतिरीक्तं संसारस्य स्वरूपमेव नेत्यर्थः । अन्यथास्वभावः-विपरीतस्वभावः । एतेन चंचलत्वं द्योतितम् । मायेत्यादि । माया-ऐन्द्रनालिकविया । मरीच्युदकं. मृगनलम् । यतः सूर्यकिरणसंबन्धाद्वालुकादि जलवद्भासतेऽतस्तन्मरीचिन- लमुच्यते । गन्धर्वनगरमितिपदेन सायेकाले चंचलस्वभावा य आकाशे मे. धादिसनिवेशा दृश्यन्ते तेषां ग्रहणम् । दृष्टनष्टस्वरूपादिति । आदौ दृष्टं पश्चान्नष्टं स्वरूप यस्येति । दर्शनसमय एव प्रतीयमानमित्यर्थः । अवसान ·काठकोपनिषद्भायद्वये २।३१ इति । ज्ञानप्राप्त्या संसारसमाप्तौ। कदलीस्तंभवदिति । यथाम्रनिम्बादिवृक्षे कर्तिते सारभागो दृश्यते रक्तादिवर्णयुतस्तथा कदलीस्तम्भे सारभागो न दृश्यते । अनेकशतेति । अनेकशतसंख्याका ये पाखण्डाः श्रुतिश्रद्धावि- धुराश्चार्वाकादयस्तबुद्धिविकल्पनामास्पदं स्थानभूतः । यथा लौकिकवृक्षे स्या- गुर्वा पुरुषो वेति विकल्पा एवं संसारवृक्षेपि वेदवहिर्भूतानां । अयं संघातो वा परिणामो वारब्धो या नवेत्यादयोऽनेकसंशयाः समुत्पद्यन्त इत्यर्थः । अनिर्धारितदंतत्व इति । तत्त्वनिक्षासुभिरधिकारिभिस्तत्त्वदृष्टया विचा- र्यमाणेऽस्य संसारस्येदं तत्वमिदं स्वरूपमिति ब्रह्मणः पृथक्तया न ज्ञायते ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वस्य विवर्तभूतत्वात् । वेदान्तेत्यादि । वेदान्तेषूपनिषत्सु निश्चितं यत्परब्रह्मरूपं मूलं तदेव सारमागः स्थिरांशो यत्रेति । ब्रमातिरिक्त संसारे सर्वमसारमित्यर्थः। अविद्याकामेति । अविद्याध्यासः कामकर्मा- ज्यव्यक्तमनातचैतन्यमेतानि वीनं तस्मात्प्रभव उत्पत्तिर्यस्य । अपरब्रह्मोति । अपरब्रह्मणोऽव्यक्त बैतन्यस्य विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मको हिरण्यगर्भः प्र- थमावस्थाभेदोऽड्कुरोऽस्येति। सर्वप्राणीति। सर्वप्राणिनां लिंगशरीरविशेपास्त एव स्कंधाः शाखाभूलानि यस्य । तृष्णासलिलेति । तृष्णा विषयतृप्णव सलिलं तेन सेकः सैचनं तेनोद्भूतो दो गर्व उच्छायो यस्य । तत्तत्तुष्णेति पाठे विविधविषयजन्यतृप्णेति भावः । [ पृ. ७९ ] बुद्धीन्द्रियति । बुद्धी- न्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणां ये विपयाः शब्दस्पर्शादयस्ते प्रवालाः नवपत्राणि किसलयान्यकुरा निशिताग्रभागाः प्ररोहाश्च यस्येति केम्यश्चिवृक्षेम्पः किसलयोद्भवः केन्यश्चित्प्ररोहोद्भवः । अतो माप्यकृद्धि प्रवालाकुरेति पदद्वयमुपात्तम् । पूर्वटीकाकृतां प्रवालाकुरा इत्यस्य समुच्चयेन किसलय- रूपार्थस्तु न विद्वन्मनोरमः पुनरुक्तिदोपसंभवात् । श्रुतीति । श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः' इति निलया श्रुतिस्मृतिपदाम्यां वेदो मन्वादिस्मृतयश्च गृह्यन्ते । न्यायविद्या-गौतमोक्तन्यायशास्त्रं पोटश- पदार्थात्मकम् । तदुपदेश एव पलाशानि पत्राणि यस्येति । यज्ञेति । य- शादिक्रियारूपसुपुष्पयुतः । सुखेति वेदना-ज्ञान, सुखदुःखज्ञानरूपा अनेके रसा यत्र । लौकिकवृक्षेतु यथासंभवं मधुरकटादिरेक एव रसः । प्राण्युप- जीव्येति । प्राणिमिरुपनीन्यान्यनन्तानि : पुसपश्चादिरूपाणि फलानि यस्येति । तत्तृप्णेति । तत्तत्कलतृष्णेय सलिलावसेकस्तेन पदानि कर्मवासनादीनि जीकृतानि-सात्त्विकादिमावेन मिश्रीकृतानि ·मित्यर्थः ॥ २॥ काठकोपनिषद्धाप्यद्वये २।३।१ हिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सन्सासर्वत्यागमार्गे मोक्षतीर एतस्मिन्महार्णवे प्रापतन्पतितवत्यः । इति ॥ १ ॥ २।३।२ [ शांकरभाष्यम् ] ननु सप्तारकार्यस्य शून्यतापर्यन्तः नाशादसपूर्णफ- मेव जन्म तेन च मूलरहितोऽयं स्यादिति शङ्कते-यद्विजानादिति । तन्नोति । मृगजलादेरसदस्तुनः समुत्पत्त्यदर्शनात्कार्यस्य सत्पूर्वकत्वप्रसिद्धे. श्वास्ति संसाररूपकार्यम्य सदात्मक वस्तु मूलं तच्च प्राणपदन्द्रक्ष्यमित्युत्त- रार्थः । प्राणपदवाच्यं तु तन्न भवति प्राणवृत्तेरपि हेतुत्वात् । स्वात्मे- त्यादि । आत्मपदेनान्तःकरणम् । स्वसंबन्ध्यन्तःकरणप्रवृत्तीनां साक्षिभूत- [प्रकाशिका ] [2.६ ०] सप्तम्यन्तपदसामर्थ्यादिति । स्थितानामिति पदाध्याहारं विना प्राण इति सप्तम्या अनुपपत्तिरित्यर्थः । शांकरभाष्येतु प्राणे सति प्राणलक्ष्ये ब्रह्मणि विद्यमाने सतीत्यर्थः कृतः । स एव विवर्त- वादिगते साधुः । रामानुनीयमते वस्तूनां स्थितत्वं जगतः सत्यत्वात्संग- च्छते। विवर्तवादिमते तेषामसत्यत्वात्तथाध्याहारकारणमसंगतं स्यात् । कॅनित्त्यित्यनेन शांकरमाप्यवृतोऽर्थः प्रदश्यते ॥ २ ॥ २। ३ ।। [प्रकाशिका ] [पृ. ८१ ) विकरणव्यत्ययश्छान्दस इति । इह शरीरपतनात्प्राग्योढुं शक्नुयाचेद्विमुक्तो भवेदिति संबन्धः । एवं च शवनु. यादित्यस्य स्थानेऽशकदिति प्रयोगः । तत्र लकारख्यत्ययश्छान्दस इत्य- पेक्ष्यते । लिड: स्थाने लुङ्लकारश्चान्दसः । “ हेतुहेतुमतोर्लिट् । पा. सू. ३।३।११६इति सूत्रेण कृष्णं नमेचेत्सुखं गायादितियत् लिडो विधानात् । शक्नुवानित्यपपाटः । जन्मजरेत्यादि । जन्मजरादियुक्तत्वमेव पिशीर्य- माणत्वमित्यर्थः ॥ ४ ॥ [प्रकाशिका ] चन्द्रिकाया इति । आदर्शमालिन्ये प्रकाशामावादि- त्यर्थः । प्रकाशविशिष्ट एयादर्शी गृखेत वेन स्पष्टानययप्रतिपत्तिः स्यादिति मत्वार्यान्तरमाह-यद्वेति । पूर्वाभिमुसस्य द्रष्टुर्मुसप्रतिविम्यमादर्श पश्चिमा- भिमुखं भवति । एवं चादर्शस्य प्रतिविम्ब कसितार्थघटितं भवति न तदनवरुद्धमघटितमित्यर्थः ! सुलभमितीति । मुनादिपीकोद्धरणभिवाना- ·२।३।१ पालबोधिनी स्मन आत्मनो विवेचनस्य दुष्करत्वाद्ब्रह्मलोकस्थानामप्यात्मतत्वं न सुलम- मिति भावः ॥ ५॥ [शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ८२] स्वस्वविपयेति । शब्दादिविषयाणां ग्रहणमेव प्रयोजनं तेन सहेत्यर्थः । पृथगुत्पद्यमानानामिति । अत्रान्व यक्रमेण व्याख्यानमन्यत्र सर्वत्र शांकरभाष्यग्रन्थेषु पाठक्रमेणैव व्याख्यानं भवति । शोककारणत्वानुपपवेरिति । आत्मव्यभिचारो नाम द्वैतदर्शनं तदेव शोककारणं द्वितीया भयं भवति ' इति श्रुतेरिति भावः ॥ ६॥ २।३।८ [ शाकरभाष्यम् ] अलिंग एवेति । वैशिपिकैर्बुध्द्यादयश्चतुर्दशात्मनो गुणा इत्यंगीक्रियते । तदर्थं च तैरेवमनुमानं प्रदर्श्यते । बुध्द्यादयः साश्रया गुणत्वापवदिति । परमेतदनुमानमसत् । गुणानां साश्रयत्वस्या- न्यथासिद्धत्वेन सिद्धसाधनत्वात् । किंन बुध्द्याद्याश्रयभूत आत्मेति यत्तै कल्प्यते तच्छुतिविरुद्धं श्रुतौ यात्मनो निर्गुणत्वमुच्यते । ही(मीः 'सर्व मन एव' इति श्रुत्या मनसो बुध्द्यादिगुणवत्त्वमुच्यते च । हीपी- रित्यादिश्रुतौ वृत्तिवृत्तिमतोरभेदान्मन एवेत्यनेन मनसो वृत्तय इति बोध्यते। मुच्यतेऽमृतत्वं च गच्छतीति वाक्ययोः पुनरुक्तिर्न किन्तु मुच्यत इत्यनेन जीवत्यपि शरीरे मुक्तिबोध्यते । इयमेव जीवन्मुक्तिः । अमृतत्वं च गच्छ- तात्यनेन विदेहमुक्तिश्च बोध्यते तदेतदाह-यं ज्ञात्वेत्यादिना । एवमर्था- करणेऽमृतत्वं वेति नकारस्य वैयथ्य स्यादित्यपि बोध्यम् ॥ ८ ॥ '२।३।९ [ शाकरमाप्यम् ] [४. ८३ ] कथं दर्शनमुपपद्यत इति प्रष्टुः कोऽ. भिप्रायः किं विषयतया दर्शनमुताविपयतयैव दर्शनोपायो वाच्यः । तत्र प्रथमपक्ष आह-न संदृश इति । रूपादियुक्त रूपादिविशेपणं च वस्तु दर्शनयोग्यं भवत्यत तु तदभावान दर्शनविपयतेत्यर्थः । द्वितीयपक्ष आह- कथं तहीति । बाह्येन्द्रियोपरमेऽपि यदा मनो विषयान् संकल्पयते तदा मुमुक्षोर्बुद्धिस्तम्य मनप्तो नियामिका भवति । पृच्छति च तत् । हे मनः किमर्थ त्वं पिशाचवत्प्रधावति । न तावत्स्वप्रयोजननिमिचम् । तव जडत्वेन प्रयोजनानन्धासंपवात् । विषयप्रयोजनानिमित्तमिति चेत्तदपि न संभवति तेषां क्षयिष्णुत्यादिदोषवत्वेन संबन्धेन प्रयोजनानुपपत्तेः । चेतनप्रयोजन- ·. काठकोपनिषदाप्यद्वये २१३९ निमित्तमिति चेत्तदपि न । तस्यासंगत्वेन परमानन्दस्वभाववत्वादिति निय- तृत्वेन बुद्धिर्मनीडित्युच्यते । अविकल्पयित्र्येति सर्वविकल्पशून्यया केवलं ब्रह्मास्मीत्याविपयतयैव ब्रह्ममावच्यंजिकया महावाक्योत्थबुद्धिवृत्या ज्ञातुं शक्यत इति संबन्धः अभिमकाशित इति । मया दृश्यमनं घटादि यथाहं न भवामि तथा शरीरेन्द्रियसंघाते यद्यदृश्यं तत्तदहं न भवामि किंतु योऽत्र ज्ञोऽशः सोऽस्मि सर्वशरीरेप्वेकलक्षणलक्षितत्वादेक एवेति विचा- रेण प्रथम संमावित इत्यर्थः ॥९॥ २।३।१० [शांकरभाष्यम्] बहुशः श्रुतवेदान्ता अपि केचिद् ब्रह्मास्मीति स्थिरबुद्धि- मन्तो न भवन्तीति किंचित्प्रतिवन्धकान्तरं भवेत्तदपाकरणार्यसुपायो वक्तव्य इत्याह-सा हदिति। योग इति श्रवणमननाम्याससंभावनादोपस्यनिरासेऽपि चित्तानेकाग्रतादोपरूपः प्रतिबन्धकः संभवति तदर्थ योगश्चित्तवृत्तिनिरोधरूपः कथ्यते । (पृ. ८४ ] अवतिष्ठन्ते-निवृत्तव्यापाराणि भवन्ति ॥ १० ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ८३ ] व्युत्पत्त्यति । ज्ञायते घटादिरनेनेति कर- णव्युत्पत्त्या ज्ञानशब्दस्यन्द्रियवाचकत्वं तदाह-इन्द्रियाणीति । व्यपदि- श्यत इति । अध्यवसायादिवृत्तिभेदान्मन एव बुद्ध्यादिशब्दमाक् । अन्यव- सायात्मिका बुद्धिः । अभिमानात्मकोऽहंकारः । चिन्तात्मकं चित्तम् । संकल्पविकल्पात्मकं मनः ॥ १० ॥ २।३।११ [ शांकरभाप्यम् ] तां योगमिति मूले योगशब्दस्यानहल्लिङ्गत्वात्पुंलि. गेनापि सामानाधिकरण्यम् । इतिशब्देन कर्मणोऽभिधानात्तां योग इति मन्यन्त इति प्रथमान्तपाठ आवश्यक छान्दसत्वाद्वितीयान्तः कथमपि साधुः । वस्तुतो वियोगमपि विरुद्धलक्षणया तं योग मन्यन्त इत्युक्तं तद्विश- दयति-सर्वान!ति । सर्वानर्यसंयोगेत्यत्राघुना संयोगेति पाठो दृश्यते सच पूर्वव्याख्याभ्यां नाद्रियते । अतोऽसाधुः । अनर्थसंयोगपूर्वको वियोग इति मध्यमपदलोपिसमासेनानर्थसंयोगेम्यो वियोग इति पंचमीसमासेन वा कथम- पि स्थितस्य गतिश्चिन्तनीया। एतस्यामवस्थायामिति । लयविक्षेपक- पायरसास्वादवनितायामवस्थायामित्यर्थः । एते लयादयश्चत्वारो निर्विकल्प- कसमाधेर्विघ्नमूताः । तदक्षणानि । लयो नाम-अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निदा । विक्षेपो नाम-अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेरन्यालम्ब- ·२।३।११ वालबोधिनी" नम् । कपायो नाम-लयविक्षेपाभावेऽपि चित्तवृत्ते रागादिवासनया स्तब्धी- भावादखण्डवस्त्वनवलम्बनम् । रसास्वादो नाम-अखण्डवस्त्वनवलम्बनेऽपि चित्तवृत्तेः सविकल्पानन्दास्वादनम् । समाध्यारंभसमये सविकल्पानन्दास्वा- दनं वा । अनेन विनचतुष्टयेन विरहितं चित्तं निर्वातदीपवदचलं सदखण्ड- चैतन्यमानमवतिष्ठते यदा तदा निर्विकल्पः समाधिरित्युच्यते । तदुक्तं गौडपादाचार्य:-"लये संबोधयेञ्चित्तं विक्षिप्ठं शमयेत्पुनः। सकपायं विजानी- याच्छमप्राप्त न चालयेत् ॥ नास्वादयेद्सं तत्र निःसंगः प्रज्ञया भवेत् । मां. का. ३१४४-४५ " यथा दीपो निवातस्थो नेते सोपमा स्मृता" भ. गी. ६१९ इति च । संभवोऽस्तीति । प्रमादो हि बुद्ध्यादिनन्यः । योगारंभकाले प्रमादवर्जनं विधेयतया व्याख्यायानुवादपरतया व्याख्याति- अथवेति ॥ ११ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ८४ ] बाह्याभ्यन्तरेति । चक्षुरादीनि बाह्यकर- णानि मनोऽन्तरिन्द्रियं तेर्पा धारणा नाम स्वस्वविषयेभ्य आकर्षणम् । अवहितचित्तता-समाधिः । प्रतिक्षणापायेति । चित्तवृत्तिनिरोधात्मको योगः । चित्तस्य चंचलस्वभावत्वाद्योगस्य प्रतिक्षणं विनाशसंभावना । तेन तत्र सावधानता द्योत्यते । अथवा योग एवेष्टोत्पत्तिरूपस्यानिष्टनाशरूपस्य च पुरुषार्थस्य मुख्य साधनमतस्तत्र सावधानता द्योत्यते ॥ ११ ॥ २।३।१२ [ शांकरभाष्यम् ] [ पृ. ८५ ] कार्यविलापनस्य-कार्यलयस्य । अ- स्तित्वनिष्ठत्वादिति । घटोऽस्तीत्यस्तित्वेन प्रतिपन्नस्य घटस्य मुद्रादिना नाशे घटाकारस्यैव विनाशो न त्वस्तित्वांशस्य यतस्तस्यास्तित्वांशस्य क- पालोऽस्तीत्यादिना प्रतीतिः । एवंच कार्यप्रविलापनस्य कारणास्तित्वांशनि. छत्वान्न शून्यतापर्यवसायी लय इति स्पष्टयति-तथाहीति । सूक्ष्मतारत. म्येत्यादि । स्थूलस्य घटकार्यस्य लये ततः सूक्ष्म कपालरूपं कारणमव- शिष्यते । तस्यापि लये सूक्ष्मतरं । कपालिकापरमाणुपर्यन्तमवशिष्यते । एवं सूक्ष्मतापारम्पर्येण सर्वमूर्तानां लयेऽमूर्तमस्तित्वबुद्धिरूपमवशिष्यते यावद्द- र्शनम् । ननु यद् दृश्यं तदसधया स्वप्नदर्शनमित्यनुमानाङ्गीकारे सद्बुद्धि- रपि नास्तीत्याशडक्याह-पदापीति । सद्बुद्धिर्नास्तीति प्रत्ययोऽपि सबुद्धिरस्तीत्येव बोधयति । अभावज्ञानं प्रति प्रतियोगितानस्य कारणा- स्वान्निषेधेनास्तित्त्वबुद्धेरे द्योतनात् । बुद्धिरिति। घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्यत्र ·काठकोपनिपद्भाप्यद्वय २।२।११ विपयाणां घटादीनां व्यभिचारेऽपि सद्बुद्धेरव्यभिचारदर्शनाद्बुद्धेश्च स्वतः प्रामाण्यात्सन्मानं वस्त्वम्युपगन्तव्यम् ॥ १२ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ८५ ] न्यूनसंख्यावादा इति । श्रुतिस्मृतिप्रा- माण्यात्पश्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चेत्येकादशैवेन्द्रियाणि । यत्र वाक्येऽतो न्यूनेन्द्रियसंख्या तबैतान्येवैकादशसु विशेषोपकारकारीणी- त्यों ज्ञेयः । यत्रैकादशम्योऽधिकानीन्द्रियाणि प्रोच्यन्ते तत्र मनोवृत्ति- भेदेनाधिकसंख्या लापनीया । अयमर्थः । अन्यान्यधिकानीन्द्रियाणि मनोवृत्तिभेदजन्यत्वान्मनस एव भेदरूपाणि तेन मनसि तेपामन्तर्भावः । उपनिपदेकगम्यत्वादिति। । औपनिषदं पुरुपं पृच्छामि ' इति श्रुतेः । उपनिपदि दृष्ट औपनिषदः ॥ १२ ॥ २।३।१३ [ शांकरभाष्यम् ] सोपाधिकस्यात्मनो ज्ञानान्मुक्तिर्न संभवतीत्यतो निरुपाधिकज्ञानाय प्रयतितव्यमित्याह-यदा त्विति । बुद्ध्याद्युपाधिक आत्म- नि प्रथमं स्थिरीभूतस्य चेतसस्तद्वारेण लक्ष्यपदार्थापगमे सति क्रमेण वा. क्यार्थज्ञानं संभवतीत्याह-तत्रापीति । [ पृ. ८६ ] सत्कार्योपाधिक- तास्तित्वप्रत्ययेनेति । सदुपलम्यमानं कार्यमुपाधिर्यस्य कारणत्वस्य तत्कृ. तो योऽस्तित्वात्ययः कारणत्वादस्ति पर आत्मेति तेनोपलव्धस्य ॥ १३॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ८६ ] भुक्ता ब्राह्मणा इतिवदिति । मुक्तम- स्ति येपामिति मत्वर्थीयोऽच् । अर्शआदित्वादच्प्रत्ययः । तद्वदुपलब्धस्ये- त्यत्रोपलव्धमस्त्यस्येत्युपलब्धवत इत्यर्थः । विवृतं चैतत्सिद्धान्तकौमुद्याम् । यथासंख्यं संबन्धः । विश्लिाश्लिष्रेत्यादि। पूर्वदुरितं संचितरूपं विश्लिष्ट, उत्तरदुरितं क्रियमाणरूपमश्लिष्टं यस्य । संचितक्रियमाणदुरितरहित इत्य- र्थः । अनुपोप्यति । उप दाहे' इत्यस्योपोपसर्गपूर्वकस्य रूपं तदाह- अदग्ध्वैवेति । इत्यभिमाय इति । अस्मिन्मते नीवन्मुक्तेरस्वीकारादेवममि- प्रायकथनम् । श्रीमाप्ये समन्वयाधिकरणे जीवन्मुक्तिः खण्ज्यते । का चेयं नीवन्मुक्तिरित्यादिना ॥ १३ ॥ २।३११५ शांकरभाष्यम् ] [५.८७] उपदेश इति । उपदिश्यत इति व्युत्पत्त्या प्रत्यगभिन्नः परमात्मोपदेशः ॥ १५ ॥ [प्रकाशिका ] उपसंहरतीति । श्रुतिरिति शेष: [ पृ. ८७ ] साध- का०२२

·२।३।१६
बालबोधिनी
ककृत्यमिति । मूर्धन्यनाडीनिष्फमणाचिरादिगमनं साधकेन स्वयं कर्तुमश-
क्यं भगवानुपासनेन प्रीतः संस्तस्मिस्तादृशं सामर्थ्यमुत्पादयेत् ॥ १५ ॥
२। ३ । १६
[ शांकरभाष्यम् ] शतं चैकेति मंत्रः प्रकरणविच्छेदेनोक्तो यतो ब्रह्म-
वित्प्रकरणं प्रचलति । तत्र गतेः संभवो नास्ति । अत्र च शतं चैकेत्या-
दिना गतिरुच्यते । अतोऽत्र प्रकरणभेदः कर्तव्यः । अतः प्रारब्रह्मप्रकरण-
मस्मान्मंत्रादारभ्य मन्दब्रह्मवित्प्रकरणम् । अन्न भास्कराचार्यः प्रकरणाद्ब्रह्म-
विद्विषयैवेयं गतिरित्यंगीकरोति तच्चिन्त्यम् । गतिश्रवणालिंगान्मुख्यब्रह्म-
विदो गतेश्वश्रुतौ निपेचात् । लिंगापेक्षया प्रकरणस्य दौर्बल्यं श्रुतिलिंगप्रकरण.
'स्थानसमाख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकत्'ि नै. सू. ३ ॥ ३॥ ८॥ १४ इति
सूत्रेण सिद्धं मनसिकृत्याह-ये पुनर्मन्दब्रह्माविद् इति ॥ १६ ॥
[प्रकाशिका ] [ पृ. ८८] देशविशेपविशिष्टेत्यादि । मूर्धन्यनाडी-
गत्या प्राप्यमाणो यो विशिष्टो वैकुण्ठादिदेशस्तत्स्थब्रह्मदर्शनपूर्वकं स्वस्वरू-
पाविर्भाव एवेयं मुक्तिः । सुषुम्नाभिन्न नाडीभिरुत्क्रमणे नानाविधा मनुप्यप-
धादिरूपयोनिप्राप्तिरूपा गतिस्तदाह-अन्यास्त्वित्यादिना ।दुर्विवेचतयेति!
इयमेव सुषुम्ना नान्येति मरणकाले पृथकर्तुमशक्यतयेत्यर्थः । यादृच्छिकी-
मिति । घुणाक्षरकाकतालीयवस्केनचित्सुपुन्ना गतिः प्राप्येत तदभिप्रायेणा-
यमनुवाद इत्यर्थः। विद्वदविद्वत्त्वसाधारणमिति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात्त्वप्र-
त्ययस्य : तस्य भावस्त्वतलौ' पा सू. ५ । १ । ११९ इति विहितस्य
माववाचकस्योभयत्र संबन्धः । तेन विद्वत्त्वाविद्वत्त्वसाधारणमिति लब्धम् ।
ततश्यायमर्थः । हृदयाग्रप्रद्योतनमारभ्य मूर्धादिशरीरावयवनिष्क्रमणपर्यंत
विदुषोऽविदुपश्च गमनं समानम् । ततो विदुषो यद्वैलक्षण्यं तदाह-विा.
स्त्विति । परमपुरुपेत्यादि । भगवदाराधनरूपा यात्यन्तं प्रियोपासना तब-
लेन विद्वान् विद्याङ्गत्वेनात्यन्तप्रियगति स्मरति ततः परमपुरुपस्य भगवतोऽ.
नुपहः । ततोऽन्यैर्दुर्विवेचनीयापि सुषुम्नाख्यनाडी तेनोपासकेन लभ्यते
ततश्च तस्योक्ता गतिः ॥ १६ ॥
२।३१७
[शांकरभाप्यम् ] [पृ. ८८] मुजादिवेति । मुख्यतृणमध्यस्थेपी-
का ततृणगतयष्टिस्तत्पत्रेणातीवाविविक्ता भवतिः तत्पृथकरणमतीवैकामतया
साध्यं तथैव शरीरादात्मनः पृथकरणम् ॥ १७ ॥

·काठकोपनिषद्भायद्वये २।।१७ १७१ . [प्रकाशिका ] [ पृ. ८९ ] समाभिव्याहृतति । समभिन्याहृतः- समीपोच्चारितः । अयमर्थः । देवदत्तः स्वाच्छरीराद्विलक्षण इति वाक्ये स्वपदेन समीपोधारितस्य देवदत्तस्य संबन्धि यच्छरीरं तद्ब्रहणं तद्वत् तं स्वाच्छरीरादिति मंने स्वशब्देनान्तरात्मसंवन्धि जनवाचकं चेतन शरीर गृह्यते । धारकत्वेत्यादि । अन्तरात्मा जनशब्दितस्य चेतनस्य धारको नियन्ता । तच्च जनशब्दितमस्य शेपभूतमयं चान्तरात्मा तच्छेपीति वैलक्ष- ण्यं क्षेयमित्यर्थः ॥ १७ ॥ २।३।१८ [ शांकरभाप्यम् ] [ पृ. ८९ ] अध्यात्ममेवेति । आत्मनि देह इत्यध्यात्मम् । अव्ययं विभक्ति' पा. सू. २।१।६ इत्यादिसूत्रेण विम- क्त्यर्थेऽन्ययीमावः । प्रत्यक्स्वरूपं ब्रह्म प्राप्येत्यर्थः । अर्थिरादिमार्गगम्यं रूपं प्राप्य तु न विमृत्युता संयोगस्य वियोगावासनत्वात् ॥ १८ ॥ २ । ३ | १९ [ शांकरभाष्यम् ] प्रमादकृतान्यायेति । यथायथमध्ययनाकरणमाल- स्यादिति शिप्यापराधः । तथैवान्यायाध्यापनं गुरोरपराधः। [ पृ. ९१] तेजस्विनावित्यस्य तेजस्विनोरिति पष्टचन्तेन विपरिणामः स्वधीतमित्यस्या- ध्याहारश्चेत्युभयं शिष्टमतो व्याख्यानान्तरमाह-अथवेति [पृ ९२ ] उपमिति । अनेन सम्यड् नाधीतमनेन च सम्यड् नाध्यापितमिति मत्वा वेषः । [ पृ. ९३ ] सर्वदोपोपशमनार्थमिति । आध्यात्मिकाधिभौतिका- धिदैविकदोपत्रयप्रशमनार्थ निर्वचनम् । ॐकारश्चाथशब्दश्च द्वावेती ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं मित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥१॥' इत्युक्त्या ॐशब्दो मङ्गलार्थक इतिशब्दो भाप्यसमाप्तिद्योतकः ॥ १९ ॥ [प्रकाशिका ] सहैव परिपालयस्विति । सहेति त्रिवारमस्मिन्मंत्र उपलभ्यते । तत्र प्रकाशिकायां । स, ह' इति पदद्वयमेकत्र स्पलेऽसी. कृतमन्यत्र स्थलद्वये सहेत्येकं पदं तन संगच्छतेऽर्धनरतीयदोषापत्तेः । शांकरभाष्ये तु सर्वत्रैवैकमेव पदमादृतम् । सनियमेति । असूयकायानुजये विद्या देयेति नियमः · विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ' इत्यादिश्रुत्या प्रद- शितः । [१.९० ] विब्रूते--पाठयति । पृच्छतीति । नापृष्टं कस्य- चिढ्यान्न पान्यायेन पृच्छत इतिस्मृतेः। दोपशान्त्यर्थमिति । आध्या- त्मिकादित्रिविधदोपप्रशमनार्थ त्रिवार शान्तिरिति पदम् । प्रतिसंबन्धी- .

·२।३।१९ बालबोधिनी, प्रतियोगी। मोत्तेत्यर्थः । छत्रिन्यायेनोति । छत्रिणो यान्तीत्यत्राछत्रि- णोऽपि छत्रिपदेन गृह्यन्ते तद्वदपिवन्नपि परमात्मा पिवत्पदेन गृह्यते । शक्यशङ्क इति । प्रकरणविच्छेदविषये शंका कर्तुं न शक्यत इत्यर्थः। [पृ.९१ ] उपासनाविधायिशाखस्येति । खरतुगादीनां हृदयं यद्य- प्याटप्रमाणाधिकं तथापि येऽनोपासनायामधिकारिणो यदर्थ चोपासना विहिता तेषां मनुष्याणां हृदयमद्गुष्ठपरिमितं ततस्तदुपाधिद्वारा परमात्मनो गुष्ठमात्रत्वे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थः । हृदयावच्छेदनिबन्धन-हृदयावच्छे- दमूलकं यदंगुष्ठप्रमितत्वं तत्र [ पृ. ९२ ] उपचारादिति । आयुर्वं घृत- मितिवल्लक्षणयेत्यर्थः । मुख्यार्थवाधे लक्षणाया अङ्गीकार्यत्वामुख्यार्थवाध- माह-स्थूलशरीरस्यैवेत्यादिना । कापिलतन्त्रसिद्धोपादान इति । कापिल- तन्ने सोख्यशास्त्रे सिद्धमझीकृतं यदव्यकं तद्रहणं कुतो न क्रियत इत्यर्थः । तदनभ्युपगमादिति। परमात्माधीनतया तदनधिष्ठितत्वेन प्रयोननवत्त्वस्या- नंगीकारात् । कापिलतंत्रोक्ताव्यक्ताग्रहणे हेत्वन्तरमाह-ज्ञेयत्वावचना- च्चति ।। पृ. ९३ ] उपायोपेयोपेतृणामिति । उपायः साधनम् । उपेयः साध्यः । उपेता-साधकः । इति स्थितमिति । अयं सिद्धान्त इत्यर्थः ॥ १९॥ इति पाठकोपाव्हश्रीधरशास्त्रिकृता कठोपनिपच्छांकरभाप्यप्रकाशिका व्याख्या पालबोधिनी समासा॥ इति काठकोपनिपव्याख्याद्वयवालवोधिनी समाप्ता ।

·श्रीः
भाष्यदयवाक्योदाहतानां संक्षिप्तचिहाना
स्पष्टीकरणम्.
ऐ-ऐतरेयोपनिषद्,
क. का.-कठोपनिषद
का. वा.-कात्यायनवार्तिकम् .
के.-केनोपनिषद्.
म. गी.गी.--भगवद्गीता.
छां.-छान्दोग्योपनिषद्.
अ. सू. नमिनीयसूत्रम् .
तै. तैत्तिरीयोपनिषद्.
नृ. ता.-नृसिंहतापनीयोपनिपद्
पा. सू.-पाणिनीयसूत्रम्.
प्र.-प्रश्नोपनिषद्.
-वृहदारण्याम.
३. माध्य. वृहदारण्यकमाध्यन्दिनशाखायाः
व. सू. ब्रह्मसूत्रम्.
म. मा.---महाभारतम् .
मु.-मुण्डकोपनिषद्,
धे. वेताश्वतरीयोपनिषद.

·यद्गत्वा न निवर्तन्ते शाकरभाष्ये लब्धस्थलानि वचांसि । पृष्ठ कामसकल्पः। बृ १।१।१ ८९ तरति शोकमात्मवित् छा ७/१३ ८२ म कर्मणा वर्धते नो कनीयान् १४।४।२३ नाह प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृत भगी ७२५ ११ निचाय्य त मृत्युमुखात् प्रमुच्यते क ३ । १५ १ नेति नेतीत्यस्थूलमनवहस्यमदृश्येऽनात्म्येऽनिलयने । वृ २८८ ६ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्माप्येति । वृ४४ ब्रह्म प्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्यु क ९१८ २ भ गी १५६ ६४ वाचारम्भण विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम् छा १४ म्वर्गलोका अमृतत्व भजते । क १४१३ शाकरभाप्येऽलब्धस्थलानि वासि. अग्नि होता श्रुति अनध्वगा अध्वसु पारयिष्णव आभूतमसप स्थानममृतत्व हि मान्यते । स्मृति इय वैदि परोऽन्त प्रथिव्या । यच्चानोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सततो भावस्तस्मादात्मेति कार्यते ॥ १ ॥ यथायथ हि सम्भवा । श्रुति । मकाशिकायां लब्धस्थलानि वचसि । अणीयान् वप्रतम् । क । अभय तितीर्यता पार नाचिकेत शकेमहि । क १॥३१२ १८ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् । भगी २०१७ अनन्तलोवाप्तिमयो प्रतिष्ठा त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरत्य सधिं त्रिर्मझत्तरति जन्ममृत्य । क ११११७ अनीर्यताममृतानामुपेत्य क १११।२८ अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति । के ३४ अन्यत्तोऽसर इत्युक्तस्तमाहु परमां गतिम् । म गी ॥२१ अगुष्ठमा पुरुषोऽतरात्मा सदा ननाना हृदये श्रुति ·१७५ श्रे.१३ छां. १२ वे, ५८ दृष्ट. संनिविष्टः। अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य । ५० मन्य वरं नचिकेतो वृणीष्व । क. १२१ १४ अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक् चेष्टा देव चैवान्न पञ्चमम् ।। म गी. १८११४ ५५ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तयारस नित्यमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्त महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमु- खात्प्रमुच्यते । क. २।३।१५ अड्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभन्यस्य न ततो विजुगुप्तते । क. २।१११२ ९१ अगुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः अगुष्ठमात्रं पुरुष निश्चकर्ष यमो बलात् म. भारत. ६७९१ अड्गुष्ठमात्रः पुरपोऽङ्गुष्ठं च समाश्रितः । आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदनमाचर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।। आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ भ.गी. २/२९ ३२ आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशत् ॥ ऐ. ११२ आत्मान: रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च । क. १।३।३ ९२ आत्मन आकाशः सम्भूतः आकाशाद्वायुः ।। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः । क. १३१४ आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ।। श्वे. ३१८ आतीनो दरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः ॥ क. १२२१ ३६ इदं शतप्तहलादि । इति सार्थश्लोकपटकम् ॥ म. मारत. ४१-४२ इन्द्रियाणि दशैकं च । भ.गी. १३१५ इन्द्रियेभ्यः परा पर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनप्तस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरामा महान्परः ॥ क.१।३।१० ८२-९१-९२ ईशानो भूतभव्यस्य। क. २०१५ एक वीज बहुधा यः करोति । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्न्सर्वभूतानि तै. २११ ४० धे. ६।१२ ·पृष्ठ. यंत्रारूढानि मायया ॥ भ. गी. १८१६१ एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृष धर्म्यमणुमेतमाप्य । । स मोदते मोदनीयर हि लब्ध्वा । क.१।२।१३ २०-३३ एप संप्रप्तादोऽस्माच्छरी रात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यते. छां. ३१४ ३२ एप सर्वेषु भूतेपु. क. १।३।१२ एप आत्मान्तर्हदयेऽणीयान् बीहेर्वा यवाद्वा सर्पपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वैप म आत्मान्तर्हदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः छां. ३।१४।३ ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणनिविधः स्मृतः भ. गी. १७१२३ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि. भ. गी. १३२ प्रसिष्णु प्रभविष्णु च. भ. गी. १३॥१६ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्. ४४१८९ ज्योतिपामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते. गी. १३११७ जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति. नृ. ता. ९ तमेव भान्तमनुभाति. मु. २।२।१० तते पदं संग्रहेण व्रवीमि. क. १।२।१५ तद्देवा ज्योतिपा ज्योतिः वृ. ४१४।१६ ६२ तस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधाम. मु. ३)२।४ ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले. मु. ३।२।६ १३ तमेव शासकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः भारतम्. तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति. मु. ३।११ ५२ तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्ये, तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित सर्व दिमुक्ताः वृ.४४ १६ तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते. निणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य संधि त्रिकर्मकृत्तरति श्वे. ४७ छां. ६.१४२ ·१७७ ३. ३१९४४ जन्ममृत्यू. क. १११११६ १२११३११६ तद्विष्णोः परमं पदम्. से दुर्दशै गूटमनुभविष्टं गुहाहितम्. क. १२/१२ तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतनैप आत्मा निष्कामति चक्षुषो वा मूर्नो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः वृ. ४६४२ तमेव शरणं गच्छ. भ.गी. १८६२ ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम्. क. २।२।१० १८ तिष्ठन्तं परमेश्वरम्. गी. १३१२७ दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशः न जायते म्रियते वा विपश्चित. १२।१८ ३६ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति. म.भा. न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम. क. २।२।१५ ३७४९१ न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति. इ. ४४४१२ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम्. का. २।३।९ ८३ नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते. क. ११११२९ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया. क. १।२।२३ नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्, क. १।२।२४ क. २११११ न तद् भासयते सूर्यः ३७ न त्यध्रुवेः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्. ३३ परे देवे मनस्येकी भवति. परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिानिप्पद्यते. ९ पराचे स्वानि. २११११ ८९-३७ प्राणाधिपः सञ्चरति स्ववार्मभिः श्वे. ५७ ६७९१ तत्त्वमिदं कृत्स्नं सांख्यानां विदितात्मनाम् । यदुक्त यतिभिर्मुख्यैः कपिलादिमिरीश्वरैः ।। नेह नाना. गी. ११६ छां. ८॥३१४ ·यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मनुजपम | पृष्ठ. ' गुणाश्च यस्मिन्त्रहको दोपहानिश्च केवला ॥ भारतम् १ पुरुषान्न परं किंचित् सा काठा सा परा गतिः पृ. माध्य २१३१३० ब्रह्मननं देवाज्यं विदित्वा. क. १११।१७ १४९० बुद्धेरात्मा महान्परः क. १।३।१० भक्त्या त्वनन्यया शक्यः म.गी. १११५४ भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह महाभारतम् ८२ मीपास्माद्वातः पवते. ते. २।८।१ ९१ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ म. गी. ७१३ मनसस्तु परा बुद्धिः का. १३.१० ८२ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काछा सा परा गतिः।। क. १।३।११ ९२ महान्तं विभुमात्मानम् क. १।२।२२ यच्छेद्वाड्म-सी प्राज्ञः क. ११३८॥१३ यदादित्यगतं तेनो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यञ्चाग्नौ तत्तेनो विद्धि मामकम्॥ म.गी. ११।१२ यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह क. २।३।१० यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमामोति क.११३७ यच्छेवाङमनसी प्राज्ञः क. १।३।१३ ९२ यदिदं फिंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वजमुद्यतम् क. २।३।२ ९१ 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेननं क इत्या वेद यत्र सः॥ क. ११२।२५ ३७१९० या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य क. २०१७ रमणीयचरणाः छां. १९०७ रश्मिभिरेपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः १. ५.५२ वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टः क. २।२।१० ·१७९ श्वे. ३४ पृष्ठ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः क, १२९ ३४ विवाधिको रुद्रो महर्षिः श्वोभावा मर्त्यस्य क. १।१।२६ स तत्र पर्येति नक्षत्क्रीडन्नममाणः छां. ८।१२।३ ३२ स त्वमग्नि ५ स्वर्गमध्येपि मृत्यो प्रवृहि त ५ श्रद्धधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण, क. १।१।१३ १३ समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् म. गी. १३३२७ सा काठा सा परा गतिः क. ११३०११ सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त. मुं. २०१८ स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति । तेन पितृलोकेन सङ्कल्पो महीयते. छां. ८१२।१ सर्वतः पाणिपादन्तत्. गी. १११३ सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च म. गी. १५१५ सांख्यं यागं पाश्चतन्त्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ भारतम्. ४२ सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेप्वेतेषु दृश्यते । यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुः ॥ भारतम् सर्वे प्रमाणं हि तथा यथैतच्छास्त्रमुत्तमम् भारतम् स्वर्गलोका अमृतत्वं मनन्ते क. १११।१३ १४।१३ म्वर्ग लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं जरया विमेति । उमे तीवाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके. क. ११४१२ भ.गी. १३११५ सूक्ष्मत्यात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके घ तत् सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् क. १॥३९ क. १।२।१९ ३९ हन्ता चेन्मन्यते हन्तुम् श्वे. ४।१२ १३४९४ हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् ३४ ·२० पृष्ठ. ज्ञेयत्वावचनाच्च। व. सू. ११४१४ ९२ तदधीनत्वादर्थवत् । न. स. ११४१३ ९२ तदोकोऽप्रज्वलनं तत्मकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेश्गत्यनुस्मृति- योगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया । व्र. सू. ४१।१७ ८८ प्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च । व्र.सू.१।४।१ ११।१९।३४।३६।९२ देहयोगाद्वा सोऽपि । व.मू. ३।। घुम्वाद्यधिकरणे। व. सू. १।३।१ न च कर्तुः करणम् । व. स. २०४३ नात्मा श्रुनित्यत्वाच्च ताभ्यः । व्र. सू २।३।१७ नेतरोऽनुपपतेः । न. सू. १।१।११ परात्तु तच्छ्रुतेः। व. सू. २१३१४१ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य नन्धविपर्ययौ । . सू.१।२।५ १९ प्रकरणाच्च। व्र. सू. १०२०१० प्राणस्तथानुगमात् । व्र. सू. १।१।२८ भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते । ३. सू. १११११९ महद्वञ्च । व्र. सू. ११४७ ९२ योगिनः प्रति स्मयते स्माते चैते व. सू. ४।२।२१ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् । व. सू. ११४१५ ९२ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः। ब. स. २।२।४४ विप्रतिषेधाच्च । व. स. २।२।४५ विशेषणाच्च । न.:सू. १।२।१२ १११३४९० शब्दादेव प्रमितः । व्र. सू. १।२।२४ १७९१ सागतेविशेषितत्वाच्च । २०४१५ ८३१८४ समामा चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य । न. स. ४।२।७ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । न. सू. ११२।१ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् । व. सू. ११४२ संध्याधिकरणम् । न. सू. ३३३१ संयमने त्वनुभय। न सू. ३।।१३ २८ ७० ·पृष्ठ. हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् । व्र. सू. २१४९ ८५ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् । न.सू. १॥३१२५ १७९१ प्रकाशिकास्थाः पूर्वमीमांसानिर्देशाः । एकदेशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिबंधनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरगामिता ॥ श्लोकवार्तिकम् १५ तस्य धेनुरिति गवाम् । #. १०।३।१४।१६ भूयसां स्यात् सधर्मत्वम् । जै, १२।२।७।२२ १४११८ मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत् । जे. १२।२।८।२३ १४११८ यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्यात् । जै. १०११९७२ लौकिके दोषसंयोगात् । नै. ९।३।३९ १७ वैदिकी वैदिकत्वेन सामान्येनोपतिष्ठति । लौकिकी त्वसमानत्वानोपस्थास्यत्यपेक्षिता ॥ शास्त्रदीपिका समिध्यमानयती समिद्धवती चान्तरेण धाय्याः स्युः ५।३।३।४ १६ संदिग्धेषु वाक्यशेपात् । #. १।४।१९।२९ १६ सः स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् । अ. १।३।१५ प्रकाशिकास्था व्याकरणनिर्देशाः अहः स्वः तौ। का. वा. १६ पा. सू. ३२१९ अहिज्या० पा. सू. ६।१।१९ उंदस्युभयया। पा. सू. ३।४।१७ जुगुप्साविरामप्रमादार्थानाम् । बार्तिकम् ८ पाय्यसांनारयनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु । पा. सू. ३।१।१२९ १६ पा. सू. ३१॥२४ २७ लुपसद। व्यवहिताश्च । पा. सू. ११४१८२ सपा सुलुक् । पा.स.७१२३९ ५९ वार्तिक स्वर्गादिग्यो यद्तव्यः, गुधिज्किभ्यः सन् । १ वा० शेश्थेति वक्तव्यम् । ९

·VIDER
,08
ARATIYA
BHAVAIT
S ...
LIBRART: