·No text on this page.

·इब्रीयभाषातो व्याकृतः
सुन्नमना लिखितो हितोपदेशोय।
PROVERBS OF SOLOMON
IN SENSERIT.
CALCUTIAS
IPRITED AT THE AUTARE... - BOOKCIETYPRESH,
ANTARAT ITEMuslront,

·No text on this page.

·अथ हितोपदेशः।
प्रथमाऽध्यायः।
धाभाषा विद्यायास्तत्वज्ञानस्य वा कयनं । पापिला.
केभ्योऽवश्यं पृथगभवितव्यता २० विद्यायाः कथनं १५
विद्यमानवधनच।
..
१ विद्यां ग्राहयितुं खोकान् समुपादेष्टुमेव च।
प्रबोधकाग्विाक्यानि परिज्ञापयितुन्तथा।
२ बुद्धि धम्म विचारश्च न्यायं ग्राहयितुं जनाम्।
३ दातुं विवेकमज्ञाय यूने जानञ्च मन्त्रणाम्।
। इस्रायेलराजदायूद स्तनयेन सुलेमना।
अयं हितोपदेशानाम् अभिप्रायः प्रदीते।
। बोढुं हितोपदेशार्थं विदुषां वचनानि च ।
ज्ञातुं तेषाञ्च गूढार्थ बुद्धिमान् मानवस्तु यः।
। निधाय मानसं तब स तानि बहुधान्यसेत्।
ख सद्धिलोकच लभता इभमन्त्रणाम् ।।
तदेवारभते ज्ञानं यद्वयं परमेश्वरात्।
विद्याश्च सपदेशच तुच्छोकुर्वन्यबुद्धयः।

·८ हे मत्पुत्त्र खतातस्य सूपदेशं निशामय ।
तथा स्वमातुरादेशो न परित्यज्यतां त्वया।
६ यतस्तद्वचनं मूः प्रसादभूषण तव।
त किण्ठप्रदेशस्य मनोजहारवत् तव ॥
१०
पापिभिर्दर्शितं लाभ न सम्मन्यख मत्सुत
तथा तैरिति संप्रोके त्वमस्माभिः सहाव्रज।
तिष्ठाम गोपयन्तः खान र पातयितुं वयं।
अकारणञ्च निर्दोषान् धत्तुं तिष्ठाम गोपिता:
१२ ग्रसाम च वयं सर्वे जीवतस्तान् श्मशानवत
यथा च पतितान् खाते यमाम तान् व
१३ सर्वमूल्यीयवस्वनि तेन लस्यामहे व
द्रयैश्च लुठितैः सर्वैः पूरयिष्यामहे टहान्।
१४ श्रागच्छ च त्वमस्माकम् अंशग्राही जना भव।
अस्माकमेव सर्वेषाम् एको धननिधिर्भवेत्।
१५ हे मत्युत्त न तैः माई त्वं तेन वर्मना ब्रज।
तेषां मार्गात् त्वदीयौ हौ चरण परिवर्तय।
१६ तेषां पादाः कुकर्माणि कर्नु धावन्ति वै यतः
रक्तं पातयितुं वेगाद् धावमाना भवन्ति च ।
१७ मुधैव जालपातः स्यात् पक्षिणां दृष्टिगोचरे।
१- रक्त पातयितुं खोयं गुप्तास्तिष्ठन्ति ते जनाः ।
धत्तुं खकीयप्राणंस्ते खयं तिष्ठन्ति गापिताः ।

·१८ धनाधिकारिणं प्राणान् ये घन्ति धनलाभतः ।
तेषामेव मनुष्याणां जायते गतिरीदृशी॥
समायति विद्यैव वहिरेव ममास्थिता
सर्वराजपथे स्थित्वा प्रायः शब्दं करोति च।
२१ मुख्यम्थाने समज्यायाः समाइयति मा स्वयम्।
पुरम्य द्वारि मुक्के मा वाक्यान्येतानि वक्ति च ।
२२ प्रज्ञा यूयं कियकालम् त्रज्ञाने परिसंक्ष्यत ।
निन्दकाश्च कियत्कालं निन्दायां परितक्ष्यथ।
प्रज्ञा सर्वे कियकालं ज्ञानं समवमव्यथ।
व्याघोटयत चित्तानि मदीयपरिभर्तमनात्।
२३ ततो युभ समोपेऽहं वक्ष्यामि ममम: कथाः ।
युष्मान् संज्ञापयिष्यामि खकीयां सकलां कथाम्॥
२४ मयाहत न युभाभिस्त्तरं पर्यदीयत।
न यूयं मममन्यध्वं प्रसारितकर मयि ।
२५ किन्तु तुच्छाः क्रियन्ते स्म युभाभि मम मन्त्रणाः ।
मल्लतां भर्तमनां यूयं श्रोतुं नैव ममैच्छत।
२६ अतोहं प्रहमिव्याभि युमाकं विपदागमे ।
परिहामं करिष्यामि भये युमान उपस्थिते।
२७ श्रायास्थति यदा युभान् साध्वसं नाशको यथा।
समयति यदा युभान् झज्झापवनवद् विपद् ।
यदा दुःखञ्च कटञ्च युग्माकं महटिव्यतः ।

·हितोपदेशः।
२८ दिनबाई तदा सर्वे: किन्तु दास्ये नचे
पनि प्रभाते मां किन्तु द्रक्ष्यनि
बास मानवे ज्ञानं पर्यावामानि सर्वथ
माकार्युव मनोनीतं साध्वसं परमेश्वरा
मदीया मन्त्रणा नैव प्रत्यारात नै जनै.
मामक भासनावाक्यं तथा तुच्छमकुर्वत
९ अतस्ते परिभक्ष्यन्ने कलानि निजकर्मणा
खोयकुमन्त्रणायाश्च प्रास्यन्ति सकलं फलम
१२ अविज्ञानां विमार्गेण गमस्तान् प्रक्निक्ष्यति
उन्नति मूर्खलाकानां तानेव परिनंक्ष्यति।
२३ टणेति मे का यस्तु म वत्स्यति निरापदा
भयादमङ्गलानाञ्च स विश्राममवाप्स्यति॥
२ दितीयोऽध्यायः।
१ ज्ञानद्वारा रक्षणं१० पापियो निस्तरण २०
१ मन्युत्त प्रग्टलीया यदि त्वं वचनं मम।
नामकीनं निदेशच्च स्थापये यदि मानसे।
२ तथा त्वं यदि विद्यायां मनोयोग समाचरः।
तथा त्वया निबौद्धं चेत् मानसं संनिधीयते।
३ अपरं ज्ञानमेव त्वं यदि सम्यक् समाइयः।
यदि त्वया मनीषार्थ प्रोच्चैः शब्दः क्रियेत च।
४ तथा दुर्वर्णवत् त्वं चेत् तामव संगवेषयः।
3
+

·हितोपदेशः।
५
पथा गुप्तधनं तां त्वं मृगयेथास्तथा यदि।
तदा परेश्वराद् भोति त्वं बोटुं परिभक्ष्यमि।
तथा त्वमैश्वरं सम्यक् तत्त्वज्ञानमवापस्थमि ।
स्पत: परेश्वरेणैव तत्त्वज्ञानं प्रदीयते।
ज्ञानं बुद्धिश्च निर्गच्छेत् तदीयादेव वक्रतः ।
धार्मिकानां निमित्तं स तत्त्वज्ञानं निधापयेत्।
मरलाचारिलाकानां म एव फलको मतः ।
तथा न्यायस्य तेनैव पदवो परिरक्ष्यते।
स्वकीयपूतलोकानां पन्थाश्च प्रतिपाल्यते।
प्रतो धर्मस्य मार्ग त्वं विचारन्याययास्तथा।
मालस्य च सर्वस्य परिज्ञातुं प्रवक्ष्यसि ॥
त्वदीयहृदयं विद्या यत्काले संप्रवेक्ष्यति
ज्ञानं त्वदीयमाणानां तुष्टिश्च जनयिष्यति
११ परिणामप्रदर्शित्वं तदा त्वां पालयिष्यति।
तथैव धिषणा नित्यं त्वामेव पर्यविष्यति
१२ भवन्ति ये नरा दुष्टा अन्यथा भाषिणश्च ये।
परित्यजन्ति धर्मस्य पन्थानं ये च मानवाः ।
१३ तथान्धकारमार्गेण कुर्वन्ति गमनञ्च थे।
कत्तुं कुकर्म तुष्यन्ति दुष्टासत्कर्महर्षिणः ।
१४ के वर्मनि गन्तारस्तथा विपथगामिनः ।
१५ मार्गात् तेषां जनानां त्वां शेमुषी समविष्यति।

·१७
हितोपदेशः।
[ अध्य यः।
१६ या वेदार्थात् परा नारी मनोहरवची वदेत्
तथा यौवनकानीनं स्वीयं मित्रं विहाय या।
ईश्वरस्य स्वकीयम्य नियमं परिविमरेत्।
निवेशनं यदीयञ्च मृत्यु प्रस्थापयेन्द्रना।
१८ यदीया पदवी स्लाकं परलाकञ्च मनयंत।
गत्वा यम्याः समीपञ्च न कापि परिवर्त्तते
१६ तथा मंजीवनाध्वानं
पुनः
प्राप्नोति कापिन।
एतादृगयोषितः प्रज्ञा तबाद्धारं करिष्यति ॥
अतस्वं माधुलोकानां मार्गेण गमनं कुरु ।
त्वया धार्मिकलाकानां पदवी परिलाक्यतां।
२१ यता देश भिवत्मन्ति भरलारव मानवाः ।
तरवाधिकरिष्यन्ति तं ये म्यु: माधवो नराः ।
२२ किन्तु देशात् ममुच्छिन्नाः संभविष्यन्ति पापिनः ।
उन्मूनिता भविश्यन्ति दंशत: पिना जनाः ।।
०
३ तृतीयोऽध्यायः ।
१पाज्ञा पालयितुं विनयः । परमेश्वरे विश्वासितुं विनयः ।
रवर मनितुं विनयः । परस्त्र प्राति स्वीकार्नु विनयः
१९ जानेन तामः ९१ भानस्य फल २० नाने पदेशस।
सत्पत्त व्यवस्था मे त्वं कदापि न विस्मर।
तवान्तःकरणेगना मदीया परिपाच्यताम्।
२ दोधीयुधिग्ज़ोवित्वं शान्तिञ्च तेन लस्यसे ।

·अध्यायः।
हितोपदेशः।
५
एवं दया च सत्यत्वं यथा त्वां न परित्यजेत्।
३ एतदर्थमुभे ते त्वं निजकण्ठे प्रधारय ।
म्वकीयचित्तपत्रे च लिखित्वा स्थापयस्व ते।
8 ईश्वराच्च कृते तस्मिन् मानुषादपि मतः ।
अनुग्रहश्च सम्मानं त्वया मम्यगवाश्यते॥
मान्तःकरणैश्च त्वं विश्वसिहि परेश्वरे।
धिषणायां निजायां न विश्वासः क्रियतां त्वया।
६ गतिषु स्वासु मासु स्वोकर्त्तव्यः सरव ते।
तनैव तव पन्थानं मरल म करिष्यति॥
खं स्वयं नैव जानीहि ज्ञानवन्तं कदाचन।
परमेशाद् विभीहि त्वं पापाद् भव परामुखः ।
८ यतस्त्वदीयमांमानां तेन स्वास्थ्यं भविष्यति।
कोकमानाञ्च ते मजा तेनैव सम्भविष्यति।
६ स्वकीयेनैव वित्तेन ममय त्वमीश्वरम्।
जातवस्त्वादिजातेन फलेन च तमर्चय।
१. तेन ते धनसम्पूर्ण भाण्डागारं भविष्यति ।
उच्चलियति यन्त्र च नव्यद्राचारसस्तव ।।
११ परेशेन कृतां शास्तिं हे मत्युत्त न तुच्छय।
तेन संभसितः संस्खं नहि लाम्य कदाचन।
१२ यतः परेश्वरः प्रेम करोति यत्र मानवे।
तस्मै ददाति शास्तिञ्च पिता खप्रियपुत्रवत्॥

·हितोपदेशः।
[३ अध्यायः।
१३ विद्या ममळते येन म धन्या जाय।
धिषणा लभ्यते येन म च धन्यो भवेन्नरः ।
१४ यतो रूप्यस्य बाणिज्यात् तद बाणिज्य महोत्तम।
तथा मुवर्णनाभाञ्च तलाभः श्रेष्ठ उच्यते।
१५ मुकारनं यदस्तोह महामन्च्या ततोपि मा।
यश्च किञ्चित् त्वदीयेष्ठं न तत् किमपि तत्समं।
१६ नदीयदक्षिणे हस्ते दीर्घमायुः सुतिष्ठति
तस्य वामकर वि सम्मानमपि तिष्ठति।
१७ तदीयाः सकला मार्गा भवन्ति सुखदायकाः।
तस्था: मवेपि पन्यानो भवन्ति शान्निदायकाः ।
१प्तदाश्रितजनेभ्यः सा जीवनप्रदपादपः ।
तामाश्रयति योलोकः स धन्यो जायते नरः।
१८ अस्थापयन् महोंमूलं ज्ञानेन परमेश्वरः
आकाशमण्डलं तेन प्रजया परिनिर्मित।
२० कोलालमपि निर्गच्छेद् गम्भीरात् तस्य प्रज्ञया।
तथा कुज्झटिका दृष्टिगकाशमण्डलाद् भवेत् ॥
२१
हे वत्म सर्वमेतत् ते नेत्रयो गौचरीभवेत् ।
तत्त्वज्ञानञ्च रन त्वं परिणामप्रदर्शिताम्।
२२ मानसस्य त्वदीयस्य जीवनं तद् भविष्यति ।
कण्ठस्य च त्वदोयस्य भूषणं तद् भविष्यति
२१ तत् प्राप्य त्वं स्वमार्गेण भोतिहीनो गमिष्यमि।

·थायः।
हितोपदेशः।
है
न भविष्यति बाधा च गमने तव पादयोः।
२४ तथा शयनकाले ते नैव स्थास्थति माध्यम।
सुखेन भविता निद्रा अयनं बयि कुर्वति।
२५ चेद् विपद् जायतेऽकस्माद् दुष्टा नाशं व्रजन्ति छ ।
तथापि च कदापि त्वं शहां नैव गमिष्यमि।
२६ तव विश्वासपात्रं हि परमेशो भविष्यति।
चरणौ तावकोनी च म उन्माथादविष्यति ॥
अपरं यदि ते हस्ते दातुं तिष्ठति मम्भवः ।
यस्मै जनाय दातव्यं न तं कुर्या: परामुखं ।
२८ट्रव्ये तिष्ठति ते हस्ते समीपवासिनं तव ।
त्वं याहि पुनरायाहि श्वोदास्यामोति मा वद।
२८ वमेत् समीपवामी ने निभयेनेति कारणात् ।
तविरुद्धं त्वया नैवाहितं चिन्य कदाचन।
३० तावकीने शुभे येन केनापि म कते
विरोधो न त्वया कार्यस्तेन माईमकारणं।
अन्यायकारिलोकभ्यो मा त्वमार्य कदाचन ।
तस्य किञ्चन मार्ग त्वं मनोनीतश्चमा कुरु ।
१२ सतीयाभाजनं यस्माद् दुष्टलोक: परेगितुः ।
किन्तु धर्मिजनैः मार्द्धं तद्भुढवचनं भवेत्।
३३ ईश्वरस्थाभिशापोस्ति पापिन्चोकनिकेतने ।
किन्तु धार्भिकलोकानां वेश्मन्याशीः सतिष्ठति।
पुरा।

·7
१०
हितोपदेशः।
[४ अध्यायः ।
३. तुच्छकाग्जिनान् सर्वान् तुच्छानेव करोनि ।
किन्तु नम्रमनुष्येषु क्रियतेऽनुग्रहः मदा ।
२५ सम्मानमधिकुर्वन्ति ज्ञानवन्तस्तु मानवाः
किन्त्वज्ञानमनुष्याणाम् उन्नतिः स्यात् त्रयः ।।
४ चतुर्थोऽध्यायः।
पिभ्यः
१ सुन्नेमनो विनयवाक्यं १० सदाक्यस्य फलं
पृथग भवितुंपिमयः २० सावधानो भवितुं ।
१ उपदेशं पितु यं निशामयत बालकाः
विद्यां बोर्द्ध स्खकोयानि मानमानि निधत्त र
२ तेनैवाहं प्रदास्यामि युष्मभ्यम् उपदेशनं ।
युमाभि ने परित्याज्या व्यवस्था मम कहिचित
३ यताइमपि तातस्य स्वकीयस्यासमात्मजः ।
एकरवाहमामञ्च स्वमातु: प्रियदर्शनः ।
४ इत्युक्त्वाशिक्षयत् मां स मनमा रक्ष मे वचः ।
मदा ज्ञा पालयित्वा त्वं संधारय च जीवनम।
५ शोषी संलभस्व त्वं विद्याञ्च ममुपार्जय।
तां न विस्मर मा भू मैं वक्त्रवाक्यात् पराङ्मुखः ।
६ तन्त्र स्यज च तेन त्वं रक्षणं समवाश्यसि।
नवैव त्वं कुरु प्रेम तस्माद् रक्षाञ्च प्रास्यसि ।
७ मर्चस्मात् श्रेयमो विद्या नतो विद्यामुपाजय।
मळमादेव लाभात त्वं धिषणालभनं कुरु ।

·४ अध्यायः ।
हितोपदेशः ।
तामेव च प्रशंस त्वं प्राश्यस्युच्चपदं ततः।
तस्या श्रालिङ्गनं कुर्या: समानं तमे प्राथमि ।
६ मा त्वदीयोत्तमानाय श्रेष्ठं दास्यति भूषणं ।
सौन्दर्य्यस्य किरीटच्च मैव ते सम्प्रदास्यति ॥
१. हे मत्पुत्त्र टणु वं मे वचनग्रहणं कुरु ।
तेन तेऽनेकवर्षाणि परमायु भविष्यति।
११ ज्ञानस्य पदवी या तो वामहं परिमिक्षये।
तथा यथार्थमार्गेण मया त्वं मंप्रयाप्यम।
१२ तेन ने गमने पादौ सोचं न प्रयास्थतः ।
रभसा गमने नैव बाधाञ्च ममवाश्यतः।
१३ दृढं हितोपदेशं त्वं ग्टहाण न च यापय।
तं मरक्ष च यस्मात् म त्वदीयं जीवनं भवेत्॥
१० पदवी पापिलोकानां त्वया नैव प्रविश्यतां।
न त्वं दुष्टमनुष्याणां मार्गेण गमनं कुरु।
१५ तं परित्यज नो तस्य ममीपेन प्रयाहि च ।
तस्मात् त्वं विमुखोभ्य प्रगच्छेरन्यवर्मना।
१६ दुष्कर्मप्यकृते तेषां यतो निद्रा न जायते।
न भंमिते च कस्मिंश्चित् तेषां निद्रा न भन्यते।
१७ ते जना: पापभक्ष्याणां कुर्वन्ति परिभक्षणं ।
तथा पिवन्ति ते लोका दौरात्म्यगोस्तनीरस।
१८किन्तु भानो यथा भानुगमध्याहं प्रवर्द्धते।

·१२
हितोपदेशः।
[४ अध्यायः
पन्था धार्मिकलोकानां तेजस्वी जायते तथा ।
पदवी पापिलोकानां ध्वान्तस्य मदृशी भवेत्।
केन बाधां प्रगच्छन्ति नेति जानन्ति ते जनाः ।।
हे मदीयसुत त्वं मे वाक्ये चित्तं नियोजय
वचने मामकीने त्वं तव कर्ण निधेहि च
९ तदन्यत्र न संयायात् त्वदीयनेत्रगोचरात्।
तदेव मनमो मध्ये प्रयत्नादपि धारय।
र यत रतनु यैरेवे मानवैः परिलभ्यते।
तेषां स्यादखिलाङ्गानां स्वस्थता जीवनस्य च।
१जीवनस्य प्रवाहोयं यम्मादेव प्रजायते।
स्वीयस्थ मनमस्तस्य मर्वया रक्षणं कुरु।
स्वकीयादाननात् त्वञ्च दुक्यिान्यपमारय।
तथा स्वीयौष्ठयुग्मात् त्वं कुवाक्यानि विदूरय।
अये दृष्टिं प्रकुर्वाता तावकीने सुचचुषो।
सम्मुखे परिवोक्षतां चक्षुषोः पक्ष्मणी तव ।
खकीयपादयोः पन्था स्खया सम्यग् विविच्यता।
नेन स्थिरा भविष्यन्ति सकला गतयस्तव ।
दक्षिणश्चैव वामञ्च नैव त्वं परिगच्छ च।
अशभाद् बारितं भूयात् त्वदीयचरणदयं ।।

·हितोपदेशः ।
५ पञ्चमोऽध्यायः ।
१ सुन्नेमना
विनयकथनं ३ वयाया विकथनं १५
विवाहप्रशंसनश्च।
१
हे
३
मत्पुत्र मदोयायां विद्यायां धेहि मानमं।
मदीयधिषणायां वं श्रवमी ते निधेहि च।
२ परिणामप्रदर्शित्वं तेनैव त्वमविष्यमि
ज्ञानवाक्यं स्ववत्रण त्वमेव पालयिष्यमि ॥
मधु क्षरति वेश्याया अधरान मधुवामवत्।
तथैव काकुदं तम्या स्तैलाच्च स्नेहमयुतं।
किन्तु तिकं प्रजायेत चरमे नागदानवत ।
तदेव जायते तोनां विधारचन्द्रहामवत्।
५ एवं तदीयपादौ दो मृत्यु ममवगहतः ।
तदीयः पादविक्षेपः श्मशानमेव गच्छति ।
जोवनम्यायनं नैव तया सम्यग् विवियते।
श्राचारथञ्चनम्तम्या बोद्धं नैव च शक्यते ।
७ अतो हे बान्नका यूयं श्टणुत वचनं मम ।
महत्ववचनाद् यूयं मैवाभत पगावाः।
त्वं तम्या निजपन्थानम् अतिदूरे निधेहि च ।
भवनस्य तदोयम्ब ममीपमपि नो बजे।
नो चेत् त्वदीयमम्मानम् अन्यस्मै पग्दिास्यते।
त्वदीयं परमायुश्च निर्दयाय प्रदाम्यते ।

·[५ अध्यायः।
१०
हितोपदेशः।
५. परितुशा भविष्यन्ति त्वद्धनैरितरे जनाः।
सव अमफलैः पूर्णम् अन्यवेश्म भविष्यति।
१९तथा वदीयमांसेच शरोरेच क्षयं गते।
परिसद्य त्वया पश्चाद् वाक्यमेतद् वदिष्यते।
१२ हा हा हितोपदेशः म मया कस्मादृतोयितः ।
कुतश्च भर्तमनं तुच्छं मदीयमनमा कृतं
१३ कुतोहं गुरुल्लोकानां वाक्यानि श्रुतवान्न च ।
कुतस्तेषाञ्च शिक्षायां न्यधायि न मया मनः।
१४ श्राम मापदि प्रायः समाजसभयोरहम् ।
१५ निजजलाशयस्यैव पानीयं पीयतां त्वया।
खीयप्रस्रवणस्रोतः मलिलं परिपीयतां ।
१६ तव प्रस्रवणं कस्माद् वहि विस्तारयिष्यते।
कीलालस्य तव स्रोतस्तिष्ठेद् राजपथे कुतः।
१७ तथा तदीयपानीयं त्वदीयं केवलं भवेत्।
त्वया मार्द्धं यथान्यस्य जनस्य न च तद् भवत्।
१८ प्रसवणं त्वदीयं यत् धन्यं भूयात् तदेव ते।
युवत्यां निजभार्यायां तुष्यतां सर्वदा त्वया।
२८ मृगीव प्रेमिण सा स्थाद् वातमगोवरूपिणो।
तस्याः पयोधरण त्वं सर्वदाप्यायिती भव
तथा तदीयप्रेना च सर्वदा रम्यतां त्वया।
हे मत्पुत्र तव स्वान्तं वेश्यया हियते कुतः ।

·अथायः॥
पिनोपदेशः।
..
१५
२१ मा मार्गो
परकीयस्त्रिया वक्षः कुतः संस्खज्यते त्वया ।
मनुष्याणाम् ईशस्य गोचरो भवेत।
विचार्य्यते च तेनैव तदीया मकला गतिः।
२२ किल्विषेण स्वकोयेम धृतो भवति किल्विषो।
स्वकीयपापरवा च बद्धा भवति पातको।
२३ भ्रान्तिभि बहुलाभिः म पग्भ्रिाम्यति मानवः ।
उपदेश विना स्वीयान प्राणानपि परित्यजेत् ॥
६ षष्ठोऽध्यायः।
१ प्रतिभुत्वनिषेधः ६ थानस्यवि र दकथनं १२ दृशोक
विरुद्धकथनं १६ मत घणास्पदानि २० चाज्ञापालन फनं
* ५ परदारगमनात् क्षनिस्य।
१ हे मदीयसुत त्वं चेत् म्वबन्धाः प्रतिभू भवः।
अन्यम्य विषये त्वं चत् स्वीयहस्ता समर्पयः ।
२ तईि स्वकीयवाक्ये त्वं प्रोन्मार्थ पतितो भवः।
तथा स्वकीयवन्त्रम्य वचनस्त्वं धृतो भवः ।
३ अतो हे मम पुत्व त्वं निजबन्धी: करं गतः ।
इदानों त्वं निजप्राणान इत्थमेव ममुगुर ।
४ गत्वा च निजबन्धुं त्वं प्रणिपत्य प्रमादय ।
निद्राता वार्यतां नेत्रं त्वत् पक्ष्म च निमीलनात्।
५ व्याधान्माथाद् यथा पक्षी इग्णिश्च पलायते।
तथैव स्वयभात्मानं त्वं मम्यक् परिमाचय॥
पिपीलिकान्तिकं गत्वा तत्काणि विन्ताक्य च !

·हितोपदेशः
C
त्वं ज्ञानं पििमनया पालम्यशोन्लमानव ।
७ तम्या मिपति नास्ति तदध्यक्षो न विद्यते।
तथा तम्याः प्रभुः कोपि न तिष्ठति कदाचन।
मंग्टहातिम्बभत्यागि योग्भकाल तथापिमा
जाम्यकर्तनकाल्न च स्वाहा मञ्चिनातिमा
। कति कान्न चालायाम अन्नम म्याम्यते त्वय
उमामि च निद्रातमत्वं कदालसमानव ।
प्रयकान्न भन्निद्रा तथा तन्द्रा च जायते:
एवं कर स्वीय निद्रया जडित कृते।
११ दरिद्रता वदोया च यथा दम्बु स्तथैयति
उपन्यायतित दैन्यं मन्जितव वरूथिनो।
या नरः पात रक: म दुष्टमनुजो भवेत्
म मर्बदा म्वव वाग कटुवाक्यं प्रभाषते।
१३ प्राकाग्थति नत्रायां पादाभ्यां बोधयत्यपि।
अङ्गलोभिः कर मैयाभि: म शिक्षर्यात मालवान
१४ मचिन्तयति पित्तन निजन कुटिलन भः ।
म मानुषी विवाद म्य वीजं वपति तदा ।
१५ अतरच विरत् तम्य हठादेव भविष्यति।
प्रतीकारं विनाकम्मात् म मनुष्यो विनंत्यति ।
अनयबादिनी जिवा या च दृष्टिः मगर्विका :
दिवाली मनस्याणां शोणितपातिनौ कगै।

·है
अध्यायः
हितोपदेशः।
एवं कुमन्त्रणाकारि मततं यच मानमं।
तथा कुकर्म कर्तुञ्च चरणौ शीघ्रगामिनी
मृषामाक्षी च भूत्वा यो मृषावाक्यं वदेवरः।
तथैव भ्राटमध्ये यो विरोधं जनयन्त्ररः।
एते मप्त परेशस्य घण्या: षट् तु
विशेषतः
एतान् मान मनो मध्ये मततं स मृतीयते ।।
मत्पुत्र स्वतातस्य निदेशं परिपालय।
म्वोयमातु र्व्यवस्थाञ्च कदापि न परित्यजेः ।
ग्रथित्वा हदि तां धेहि कण्ठदेशे बधान च।
ततो गमनकाले मा त्वया मह गमिष्यति।
मा त्वां शयनकाले च मया ममविष्यति।
जाग्रकाले त्वया मार्दू मला मा करिष्यति ।
प्रियंवदा च या वभ्या या च स्याद् व्यभिचारिणी
ततो रक्षाविधानार्थम् बाजा प्रदीपवद् भवेत्।
दीप्तिवञ्च व्यवस्था म्याद हितोपदेशभर्तमनं ।
यथा जोवनदी मार्गस्तथैव भवति ध्रुवम्।।
त्वयान्तःकरणम्तस्याः भौन्दर्य नाभिलप्यताम्।
तदोयेन कटाक्षेण त्वं नैव च धृतो भवः।
अन्नाभावश्च लोकानां वेश्यातो जायते यतः।
ध्रियन्त व्यभिचारिण्या नृणां प्राणा महाधना: ।
यथा न वाममा मार्द्ध वहिना पग्धिक्ष्यते।

·१ स हितोपदेशः . तथा वमि पति का जन: म्यापयितुं क्षमः। २८ यथा पादतन नव वोतिहात्रेण धच्यते। तथा गन्नं ममर्थ: की ञ्चन्नद ङ्गारकोपरि। २६ ममोपवामिना जायां यो गच्छेत म तथा भवेत् । यस्ता पनि निर्देष: म च नैव भविष्यति ३० तुधाती रक्षितुं प्राणान् चचारयति दौर कः । तथापि तमदण्डाई नैव जानाति मानवः। ३. चारितम्य गुणा: मप्त दयाम्तेन तेन च । यदि म्यात सोयम तयापि देय व तत्। ३२ व्यभिचारी पुमानव विधिः परिचयत । यता व्यभिचंद यो नाम स्वप्राणान विनाशयत् । ३३ तथा दरिशिष्टः स्यात् ल नावानपि जाय। कदार तम्ब लीकम्य नापमानं विनश्यति। ३५ यतः सतुझया या मा पुमाम कापयेत दण्डका मनुष्य: म क्षमा नहि करिति, ३५ म पारितोषिकं नैव प्रग्रहोयति किञ्चन। प्राप्यानेकधनं नापि म सन्तापं गमिष्यति!! ७ मतमोऽध्यायः। , सुलेमना विनयकथनं ६ वेश्याया व्यवहार- वर्णनं २४ तस्या : स्वानन्तग्रस्यावश्यक त। च। मत्पुत्र मदीयं त्वं वचनं पग्विालय। १ MAKANHATAcuht..........

·ध्य यः ।।
हितोपदेशः।
१६.
पुग।
वंमदीयं निदेशच निजचेतमि धाग्य।
२ पालयिवा मदीयाज्ञां त्वञ्च धारय जोवनम।
पालय त्वं व्यवस्था मेतारे व स्वचनी ।
३ अडल्लीषु त्वदीयासु तामेव मंबधान च।
अन्तःकरणपत्रे च लिखित्वा त्वं निधहि ताम्।
४ या नागे वैरिणी याच प्रियवागव्यभिचारिणों।
ताभ्यां दाभ्यां मकाशा निजप्राणान् प्ररक्षितुं ।
५ त्वया विद्या प्रवकव्या मम त्वं भगिनी भवः ।।
तयोच्यतां मनीषा च वन्तु जाति भवे मम।
६ अई स्वकीयगेम्यातिष्ठं वातायने
वातायनम्य मार्ग म्मदर्शि मया यदा।
७ तदाज्ञानमनुय्येपु मया दृष्टषु कंषुचित ।
तेषां
युश्मनुष्याणाम एकोऽवधिो निरीक्षितः।
८ मन्ध्याकाले च गोधून्यां निशाया अन्धकारतः ।
तदानोञ्च निशीथिन्या: प्रारम्भा जायते यदा।
हम जनी व्यभिचारिण्या ग्राहकाणं प्रगत्य च।
भवनस्य तदीयम्य मार्गेण म पुमान् गतः ।
१. तयैव चतुरा काचित् खरिणी वेषधारिणी।
तदा भीमन्तिनी तेन पुरुषेण महामिन्नत
११ शठा भवति मा योषिद् भवेद दम्भवती च मा।
तस्याश्च चरणी गहे तिष्ठतो नैव कहिंचित ।

·हितापदे:
५ अध्याय
१२ हट्टम्याने कदाचिच्च पदव्याश्च कदाचन ।
कदाचिन्मार्गकोणे च तिष्ठती मा प्रतीनते।
१३ पश्चात् तं मानुषं धृत्वा मा नागे पर्याच वयत्।
तथा निर्लजवका मा तं पुमांममभाषत ।
१४ क्षमायाद्य वलिं दत्त्वा माधितं निजमानामा
माक्षात कर्त्तमहं त्वाञ्च वदनं ते निगेक्षितम ।
२५ एवं यनात त्वदीयञ्च वदनं परिवोनितुं।
अहं वहि: समागत्य वामानात पर्चवाप्नवम।
१६ अई विचित्रवत्रण मिम्रोयमन्मवाचतः।
वकोयां शामनां शय्यां त्वदर्थ पर्यमज्जय।
१७ अगागन्धदारभ्यां तया गन्धरमन च !
अभवत् प्रायनोयञ्च मदीयं परिवामितं।
१८ भाग प्रगे यावत प्रमाणाप्यायाव भृश
तथा स्वकोयप्रेमणैव मुखिनो संभवाव च ।
१८ यतः पति मदीया यः म नैव विद्यते ग्टहे .
अनेकदूरमार्गेण गमनं कृतवाना।
२. मद्राणाञ्च महस्राणि समादाय प्रतस्थिवान्।
एक पक्षे ममायातेस निजं ग्टइमेष्यति
२१ इत्यं मधुरवाक्यैः मा जहार तस्य मानमम् ।
श्रोष्ठया: कोमलत्वेन समाकर्षच तं जनम्।
२२ तदानी म पुमान तस्याः पश्चात् पर्यगमत् हठात्।

·हितोपदंश:
१४
मौभयो हतार्थञ्च ययैव पग्गिच्छति।
१३ जान्नं गचा च वाणन यदिदा यथा मृगः ।
अज्ञात्वा स्वतिं पक्षो यथान्मा प्रधावति ।।
अती ई बालका यूथं रणत वचनं मम ।
मदीयवक्रवाक्यञ्च युप्माभिः मम्प्रमान्यताम् ।
५ त्वदीयमान तम्या मार्गेण नैव गच्छतु ।
त्वं तदीयपदव्याञ्च भ्रमण पग्विर्गय।
४ यतम्तया क्षतोक्य बन्नाका निपातिता:।
तथैव बहवो नाका बन्न न्तलया हताः ।
१७ तदीयं भवनं यत् तत् परलोकपया भवत्।
म एवान्तर्ट मृत्या जनान प्रत्यवगहयेत् ।।
८ अरमाध्यायः।
..
१ विद्यायाः मुग्यातिः श्रेषता च १२ विद्यया पराकमा धनम
२२ विद्याया अनादित्वं १२ बिराचा मुखवीन
१ या विद्या मा ममाहानं प्राणिनां न करोति कि!
तथा या शेमुषी मा च प्रोः शब्दायते न किं ।
२ मा पार्थ वमनः प्रोचे म्याने च परितिष्ठति
पटङ्गाटकपदव्याञ्च समुत्तिष्ठति मा स्वयम्।
३ द्वारेऽर्थतो नगर्याश्च द्वारस्य मम्मुखे स्थिता
तथा द्वारे प्रवेशम्य तिष्ठन्ताति प्रभाषते।
४ हे मानवगणा: मर्चे युग्मान समाकये।

·हितोपदेश !
अध्यायः
C
मन्तानेषु मनुष्याणाम् अहमेतन् निादये।
५ हे अजा जानवा क्यन्नु भाभिः परिबुध्यतां ।
हे निधिाश्च युभाभि बुद्धिवाक्यं प्रबुध्यतां ।
६ निगामयत युमभ्यं मन्कयां कथयाम्यहम् ।
मदीयोष्ठदयम्बाहम् उपयुकं बचा ब्रुवे ।
७ मामकोनेन वक्रेण तयवाक्यं प्रभाष्यते।
मदीयोष्टटयञ्चैव दटतां ममृतीयते।
मामकोनस्थ वक्त्रस्य धया: म्यु: मकन्ला: कथा: ।
नामां मध्य न वक्रश्च विपरीतञ्च नो वचः ।
६ मकला: मगभानस्य शेमुषी यम्ब विद्यते।
तया मर्ने यथार्था: स्य यन्य ज्ञानच्च विद्यते।
मदीयमुपदेशं त्वं दवात मंग्टहाण च ।
सुवर्णादपि विज्ञानं त्वया सम्यक् प्रग्टह्यतां ।
मुक्रातापि यता विद्या मृत्तमा परिकीर्तिता।
इदं वस्त्वन्ति यत् किञ्चित् न तत् म तया ममं ॥
अह विवेचनामा विद्या वामं करोमि च ।
अहं विद्या लभ सम्यग धिषण धर्मभेदिकां।
अहं परश्वगद् भीत्वा सतीयित्वा च दुष्कृतम्।
गळदोर्मग्यदम्भित्वमृतोये कुपथन्तथा।
मन्त्रणा मामकोना स्यात् तत्त्वज्ञानच भामकम्।
तथा बुद्धि मंदोया स्यात् बलच्च मामक भवेत्।
८

·ध्यायः
हितोपदेशः
२३
राजत्वञ्च प्रकुर्वन्ति मत्तएव नराधिपाः ।
तथैव मन्त्रणा मत्ता मन्त्रिभिः सपदिश्यते।
अध्यक्षा ये च ते मर्च मत्तएव प्रशामति।
न्यायकर्माणि कुर्वन्ति भूपाश्च विचारकाः।
मयि कुर्वन्ति ये प्रेम करोमि प्रेम तेष्वहम्।
गवेषयन्ति ये मान्त शीघ्र प्राभ्यन्ति ते जनाः।
ऐश्वर्यमपि मम्मानम् अक्षया विभवम्तथा।
धर्मश्चैतानि माणि मदीयानि भवन्ति हि।
उत्तम मत्फलं स्वर्णात् सुवर्णादपि निर्मलात्।
तथा रूप्यान् मनोनीता सम्पत्ति मम शोभना
अहमेव स्वधर्मस्य
पदव्या
पग्यिापर्य।
विचारस्य च मार्गेण गमनं कारयाम्यहम् ।
कुर्वन्ति मयि ये प्रेम मैश्वय्यास्तान् करोम्यहम्
भाण्डागारं धनम्तेषां परिपूर्ण करोम्यहम्।।
कर्मणां परमेशस्य प्रारम्भ च तदादितः ।
कृतानां कर्मणां पूर्व प्राप्ताई तेन चाभवम् ।
अनादिकालतः पृष्ट्या मनस्य स्थापनादपि।
पूर्व तेनाभिषिका विद्ये श्रीपरमेथिता।
तथा मरित्पतीनाञ्च मर्वेषां सरितः पुरा।
तोयेन परिपूर्णनां प्रस्रवाणाञ्च पूर्णतः ।
पर्वतानाच सर्वषां स्थापनं नाभवद यदा ।

·हितोपदेशः।
(८ र ध्यास
तितेः।
तथापपर्वतानाच जननादपि पूर्वतः ।
पृथ्वोत्रापग्स्यिस्व मुद्रणापि ना जनिः ।
यदा तत्कालतः पूर्व मदीया प्राभवजनिः ।
यदा व स्थापितं तेन तत्राई स्थिताम्तदा।
यदा म जनधर्मानं चक्रवत् कृतवान पुग!
तथा मंग्यापयामाम म ऊर्द्धम्यान बन्नाइकान्।
एवं मरित्पतीनाशप्रस्रवान बबन्ध मः।
उभडितुं न शक्राति यां मोमां जन्नधे जल्लं।
अथापयत मतां मीमां
मन्ननाम्यापयत्
तदा तम्य ममोपेऽहं कर्म कुर्वन ममाथितः ।
श्राममानन्दितम्तभ्य प्रत्यहं जनयन् मुदं ।
प्रमादं कृतवान पर्वम् अहं धणिमण्डले।
तथा मनुमन्नान: महानन्दं चकार च ॥
₹ मर्च बालका: यूयं निशामयत मदद्वचः ।
मदीयायां पदयां या बजेद् धन्यः म मानवः ।
इितापदंशमादा ज्ञानवान जायते नरः।
किन्तु यूयं न कुर्वी ध्वमश्रद्धां तब जातचित्।
। यो जागर्ति मम द्वारे मम वाक्यं णाति च ।
मम दाशिनायां यापेक्षते धन्यएव मः ।
यता मामेव मंप्राप्य प्राप्नोति जोक्नं।
तयैव परमेशस्य सम्प्रटमात्यनुग्रह।

·सध्यायः ।।
हितोपदेशः।
२५
यो मां प्रति चरेत पापं निजागान हिनम्ति मः।
ये जना मासतीयन्त प्रेम कुर्वन्ति ते मृतौ ।।
है नवमाऽध्यायः ।
१ तत्वज्ञानम्याहानं उपरेमकथनं १३मजानमाया: कथन
निज निकेतनं विद्या स्वयमेव विनिर्ममा
तथा तस्य तया मप्त स्तम्भा अपि मुनिभिता:
मारयित्वा पान स्वीयान भाज्यमामादयश्च मा।
ततश मिश्रयामाम मा मम्बग गोस्तनीग्मं।
नथा निमन्त्रण कान निजदामो: प्रहित्य मा।
उच्चस्थान नगी: मा पश्चिंगतत् प्रभापते
प्रत्रागच्छन्त तेलाका ये चिज जानवर्जिताः।
भ्य रतां कथां वच्मि निर्वाधा य च कंचन।
मागच्छत यूयं मे भोज्यं भूनीश्चमेव च ।
नया प्रमादितमं पिवेत गाम्तनीग्म।
वहायाजानमङ्गच जीवन परिरक्षत।
था ज्ञानम्य मार्गेण यूयं गच्छत मर्वदा ।।
नजां मरव प्राप्नुयान् निन्दकं भर्तमयेत यः।
र्जना भम्यते येन दुश्चिकं तेन प्राप्यते ।
तिस्त्वं निन्दकं नैव भमयेथाः कदाचन।
। चेत् म निन्दको लोक ऋतीयां ते करिष्यति

·हितोपदेशः।
[रायः
६ जानिन भतमयस्व त्वं तेन म त्वयि प्रेष्यते।
सम्माके शिक्षित तस्य ज्ञानवृद्धि भविष्यति
१. जानस्यारम्भकं तत् स्याद् यद्भयं परमेश्वरात् ।
एवं धर्मस्य यज्ज्ञानं तज्ज्ञानं परमं मतम्।
११ यतस्तवायुषो वृद्धि मत्तएव भविष्यति ।
तवायुवत्सराणाञ्च परिदृद्धि भविष्यति ।
१२ प्राप्ति मति त्वया ज्ञाने स्वयं तदपलक्ष्यसे ।
निन्दिते च त्वया तस्मिन् भाक्ष्यम स्वयमेव तत् ।
१३ अज्ञाना या भवेद् योधित् मा स्यात् कम्न मारिणों।
बुद्धिहीना च या नागे मा विवेकविवर्जिता।
१४ स्वकीयभवनद्वारे विस्ता मनमेव मा।
प्रोच्चस्थान नगा: मा वामने सूपविश्य च ।
१५ ये पान्था सजुमार्गेण कुर्वन्ति गमनं स्वयम् ।
तानेव पथिकालीकान् समाइयेति भाषते।
१६ त्रागच्छन् ते लाका ये कचिज ज्ञानजिता:
तेभ्य एतां कां वच्मि निर्बाधा ये च केचन ।
१७ चोरिताम्भा महामिष्टं सुखाद गुप्तचितम्।
किन्तु मन्तिष्ठते प्रेतो यत् तदीयनिकेतने।
१८यच पातालगम्भीरं प्रयान्ति तनिमन्त्रिताः।
तदेते निवै नै किञ्चित्तु प्रविवियते॥

·१. पथावः।]
हितोपदेशः
१
१० दशमोऽध्यायः ।
१ सम्मेम ना नानाविधहितोपदेशाः ।
श्रानन्दजनकः पुत्रो भवति ज्ञानवान् पितुः ।
किन्तु मूर्खसुतो मातु भीति केगकारकः ।
२ वित्ते दएतया प्राप्ते फन्न किञ्चिन् न विद्यते।
किन्तु धर्मात् परित्राणं मनुष्याणां प्रजायते।
३ दुधा व्याकुन्नयन नैव धार्मिकान परमेश्वरः।
किन्तु पापवतां लाभं करोति म तु निष्फलं ।
आलस्यात् कर्मकती य: म प्राप्नोति दरिद्रताम्।
नग्या कर्मकतारं करोति धनिनं करः।
५ मञ्चयेद् योमकाले यः मरव बुद्धिमान् सुतः।
संत्रपाजनकः पुत्तो निद्रावान् शम्यकर्त्तने।
६ आशीर्वाग् धर्मधुकानां मदा गिरमि तिष्ठति ।
किन्तु दौरात्म्यमच्छन्नं तिष्ठेद् वक्त्रं दुरात्मनाम्।
७ स्मर्यधार्मिकलोकानां नाम धन्य प्रजायते।
किन्तु यमनुव्याणां नामानि यान्ति लप्तताम्।
निदेशं परिग्टहाति जानवानेव मानवः ।
किन्त्वज्ञानश्च वाचालो मानव: पतितो भवेत्।
८ यो जनः मरलं गन्ता निर्भय म प्रगच्छति
वक्रगामो भवद् यस्तु म मनुष्यः प्रशिक्ष्यते।
१० दङ्गितयति नेत्राभ्यां यः म दुःखानि यच्छति।

·२८
हितोपदेशः।
[८ अध्यायः
किन्वज्ञानस वाचाली
मानुपः
पतिता भवेत्।
११ वत्र धार्मिकलाकानां भवेज जीवनप्रसवः ।
किन्तु दौगम्यच्छन्नं तिष्ठत् पापवतां मुखं।
१२ उपस्था 'यति यः एव विरोध।
किन्तु यत् प्रेम माणि पापान्याच्छादयेद्धि तत्।
१३ ज्ञानवान् मानवो यः स्यात् ज्ञानं तिष्ठति तन्मुखे।
किन्तु बालिशपृष्ठाय दण्डएव विराजते ।
१४ यो ज्ञानवान् मनुष्टः म ज्ञानं मच्चिनुयात् सदा।
किन्वज्ञानम्य वत्रण विनाश: परिजन्यते।
१५ भवेद् वित्तवतां वित्तं स्वकोयगाढपत्तनम्।
दुर्गतानां मनुष्याण दारिद्यं स्थाद् विनाशकम्।
१६ धाभिकानां य प्राचार तत् ग्यान्जीवनकारणम।
किन्तु पापवतां मम्पद् भवेत् कलुषकारणम्।
१७ हितोपदेशमन्ता यः स याति जोक्ने पथि।
किन्तु म मानवो भान्लो भर्तमनं यो न मन्यते।
१-द्वेष श्राछाद्यते येन मिथ्यावादी स मानुषः ।
यः करोत्यपवादं म उच्यते बालिशो जनः।
१८ उन्नेषु बड़वाक्येषु पापाभावो न विद्यते।
अत: म बुद्धिमान लाका यो निती निया
२० जिहा धार्मिकत्रकानां भवन निर्मलरूप्यवत् ।
किन्तु पातकिन्नाकानाम् अल्पमूल्यं मनो भवेत्।
-

·8 अध्यायः
हितोपदेशः।
२१
जिल्हा धार्मिकल्लाकानाम् अनेकान् परिभोजयेत् ।
किन्तु पातकिनो लोका ज्ञानाभावात् त्यजन्यशून्।
२२ श्राशी यी परमेशीया मा कुाद धनिनं नरं।
म तेन मह नो दुःखमुपस्यापति क्वचित् ।।
२३ अजाना मानुषो य: म दुष्कर्म ग्यभिनन्दति ।
विद्या भवति तस्यैव यो नंग बुद्धिमान भवंत।
२४ यस्माद् बिभेति पापात्मा घटने तत्तु तम्प्रति।
किन्तु धर्मवतां मानिनामा भिजायते।
२५ झन्मानिला यथा याति तथा पाप्यपि गच्छति।
किन्तु धर्मवतां पुंमां कुयमूलं चिरन्तनम्।
२६ यथैवाम्बरमो दन्ते यथा धूमश्च नेत्रयोः ।
तथालसजनः स्वस्य प्रेरकाय प्रजायते।
२७ परेशात् माध्वमं यत् स्यात् तदेवायुः प्रवर्द्धयेत्।
किन्तु पापिमनुष्याणां वर्ष न्यूनं करिष्यते।
२८ धार्मिकानां मनुष्याणाम् अपेक्षानन्ददायिका।
किन्तु पापिमनुष्याणां प्रत्याशा क्षयमाप्नुयात् ।
२६ यः पन्थाः परमेशस्य माधूनां दुर्गमेव तन्।
किन्तु दुष्कर्मिलोकानां विनाश उपजायते।
३० धार्मिको मानवो नैव कदापि विचलिम्बति ।
किन्तु पापिमनुष्या ये देश वयन्ति नैव ने।
३१ धार्मिकलोकवत्रभ्या ज्ञानमेव प्रजायते।

·हितोपदेशः।
[५ध्यायः ।
१
किन्तु मा विद्यते या स्वाद् रमना वक्रवादिनो।
३२ कतापकारमन्तारो भवन्ति धार्मिकाधराः।
किन्तु वक्रकथां वक्ति वदनं पापिनां नृणाम्॥
११ एकादशोऽध्यायः।
१ नानोपदेशकथनमा
अन्याय्या या तुला लोके मा घृण्या परमेशितुः ।
परिमाणन्तु यन्न्याय्यं स तत्र परितुष्यति ।
२ अहङ्कार ममायात ममायाति पापि च।
किन्तु ज्ञानं ममाप्नोति मानवो नम्रमानमः ।
३ तेषां मार्गम् सुजुं कुर्य्याद सुकृतं माधुचेतसाम्।
किन्तु पापो जनः स्वोये कलुषे पतितो भवेत्।
8 क्रोधम्य दिवमे वित्तं निष्फल मंप्रजायते ।
किन्तु मृत्युमकाशाच धर्मो रक्षति धार्मिकम् ।
५ करोति माधुता माधो: पदवी सरलां सदा।
किन्तु दुष्टजनस्तस्य दुष्टत्वेन निपात्यते।
धर्मः मरललोकानां समुद्धरति तान् सदा ।
किन्तु वकोयलाभेन प्रियन्ते लजिताज्ञकाः
• प्रत्याशा म्रियते तस्य मृते पापिनि मानुषे ।
एवं विनाशमाप्नोति प्रत्याशा बलिनां नृणाम्।
धार्मिको मानवा यः स्यात् स दुःखादुद्धृतो भवेत्।
किन्तु तस्य स्थले पापो जनः समुपतिष्ठति ।

·एअध्यायः
हितोपदेशः ।
११
६ स्वास्यदोषानिजं बन्धुं काल्पनिको विनाशयेत्।
किन्तु धार्मिकलाकम्तं ज्ञानेनैव ममुद्धरेत्।
१० धार्मिकानां शुभे जात अानन्दो जायते पुरे।
किन्तु पातकिलोकानां विनाश स्थाजजयश्चनिः ।
प्राशी क्याद् ऋजूनान्तु नगरम्यान्नति भवेत्।
किन्तु पापिजनम्यास्यात् तदधःपतनं भेवत्।
१२ तुच्छोकरोति निर्वाधः स्वकीयमपि बान्धवम् ।
किन्तु प्रज्ञाविशिष्टो यः म मानीभूय तिष्ठति
१३ पगधिकारचर्यो यो भ्रमन गुप्तं व्यनकि मः ।
किन्तु विश्वाम्यलाको यो गोपायति वचामि मः।
१४ मन्त्रणाहितम्याने मानवः पतितो भवेत्
किन्तु मन्त्रिबहुवेन लोकाना रक्षणं भवत्।
५ लग्नकाऽज्ञातलोकस्य यः म केशं समाप्नुयात
प्रतिभृत्वघृण्णवान् यः म विपद् हितो भवेत्।
६ स्वापतेयानि रक्ष्यन्ने पुंमा बलवता यथा।
तथैव सुन्दरी नारी सम्मान परिपतति ।
७ मङ्गलं स्वीयप्राणानां करोति कृपया युतः।
किन्तु देहस्य दुःखानि घटयेन निर्दयो नरः ।
स करीति वृथा कर्म य: स्यात् कलुषवान् नरः ।
किन्तु मत्यं फलं तस्य यो धर्मवीजवापकः
६ धर्मेण जीवनं यदन मानवः परिलभ्यते।

·हितोपदेशः
८ अध्यायः।
तहत कुकर्मणा लोकै मरणं प्रतिलभ्यत
२० म परमारणापावं यः स्यात् कुटिन्नमानमः ।
किन्न मन्तायागः मय वर्मजमार्गल गामिनः ।
२१ पुरूषानुक्रमं यावत् पापों दण्डान् न मोच्यते ।
किन्तु धाबिकिनाबाला वंश उदारयिष्यंत ।
२२ यथा करनामाय हाटकग्य विभूषणम।
अविवचनयकायां धौन्दर्य तथा स्त्रियाम।
२३ उत्तम पग्विाम्बन्ति कवलं धामिका नगः।
किन्त का प्रतीक्षन्त रदा किल्विर्षिणा जनाः ।
२४ मानवा: पग्विद्धन्त दानं कृवापि केचन ।
मनित्यान्यायनः केचित प्राप्नुवन्ति दरिद्रताम्।
२५ जन्मिनी दानकोला ये पग्लिा भवन्ति ते।
पानीयमेचको य: स्यात् म पानोयन मिच्यते।
२६ शम् बद्धा निधत्त यः पन्त तं जन जनाः।
किन्तु विक्रीयते यनाभिष: स्यु स्तस्य मृर्द्धनि ।
२७ मडलं चेकाते येनानुग्रहस्तेन प्राप्यते ।
यः परस्य क्षति वाच्छेत मा क्षतिम्सस्य जायते।
२८ यो विश्वमिति वित्त स्खे म जनः पतिता भवेत।
प्रफुनः स्थाद्
धर्ममवान यस्तु मानवः।
१६ किन्नाति पग्विागन यः मोधिकुर्यात प्रभचना
अजामो मानुषः कुर्याद दासतां धिषणावतः ।
म भाखेव

·हितोपदेश:
३० फनन्यसनरक्षस्य धार्मिकस्य फन्न मोत
आत्मा मंत्रायते चेन मएव ज्ञानवान् नरः।
वरखकर्मफलं भूम्यां धार्मिको यदि जम्यते।
तदा कनुपिभि ईः किं नैव पग्लिया ।।
१२ दादशोऽध्यायः।
१ प्रीयते स्हपदेश य: म ज्ञानेऽपि सुप्रीयंत
किन्तु म पाएवजोको भत्मनं
यते।
२ परंशः माधुलोकेषु कंगति मन्ततं कृपाम।
किन्तु कुन्सिनसन्धानं काति दाविण नरम् ।
३ स्थिर: म्यातुं न शनोति पापेन कापि मानवः।
किन्तु धाम्भिकाली कम्ध मूर्ण तिठेत् सुनिश्शनम्
४ नारी गुणवतो पत्यु: कि । मदृशी भवेत्।
किल्लु डोदायिनो योषित् तदस्यां क्लेदवद् भवेत्।
५ मन्या भवति मकला नाणां धर्मचारिणाम।
किन्त पातकि नाकानां वृषा भवति मन्त्रणा ।
६ पापिवर्ग: म्याने गुने हन्त वाक्य प्रभापते।
किन्तु भग्नचित्तानां जिला तान परिरक्षति ।
७ पतन्त्यधो दात्मानः बिग स्तिष्ठन्ति नैव ते
किन्तु धार्मिकलोकानामचनं वम तिष्ठति।
विज्ञानेन स्वकी येन विकाता मानवो भवेत्।
किन्तु तुच्चीकियो ते थे स्युः कुटिलमानमा: ।

·हितापदेशः।
[४ अध्यायः ।
। करीति निजदामत्वं यः माधारणमानुषः ।
म माघाकारिगा लाकाद् भच्यहीनाद वरो भवेत्।
१. स्वपंगारपि प्राणेषु कति धार्मिकः रुपाम् ।
किन्तु पापिमनुष्याणां स्नेही निष्ठुरता व्रजेत् ।
११ तिं गच्छति भक्ष्येण भूम्या: कृषकमानुषः ।
यत् कर्म निष्फलं तत्र निर्बोधः मम्प्रवर्तते।
१२ यद् दुर्गं दष्टन्लोकानां तत् प्रस्नुभति पातको।
किन्तु धार्मिकन्ने।कानां मूलम पादयेत् फलम्।
१३ स्वकीयाधरदोषेण पातकी पतिता भवेत्।
किन्तु यो धार्मिको लाक: म दुःखादुद्धता भवेत्
१४ स्ववलावाक्यत सप्तो मङ्गनेन भवन् नरः ।
खोयहस्तक्रियायाश्च फलं तं प्रति जायते।
१५ प्रजानन्य मनुष्यस्य
वर्म
तद् दृष्टितः शुभम्।
ग्णाति मन्त्रणां यन्तु मएव ज्ञानवान नरः।
१६ काधाऽज्ञानमनुष्यम्य व्यकोभवति मत्वरं ।
किन्तु विज्ञजनः स्वोयम् अपमानं प्रगोपयेत् ।
१७ प्रकाशति धर्म स य: मत्यं वकि मानवः ।
किन्तु प्रवञ्चनामेव मिथ्यामाक्षों प्रकाशयेत्।
१८ वाचालम्य मनुष्यम्य शस्त्राघातममं वचः ।
किन्तु ज्ञानवतो जिहा निरामयममा भवेत्।
१६ मत्यवादिमनुष्यम्याधरी म्यातां चिरन्तना।

·अध्याय
हिने पदेशः।
तणं मम्थायिनी जिहा जनम्यातथ्यभाषिणः ।
• कुचिन्ताकारिणं चित्ते मंतिष्ठति प्रतारणा।
किन्तु शान्तः परामर्श यो दद्यात मोऽभिनन्दति ।
१ धार्मिकस्य मनुष्यस्य विपत् कापि न जायते।
यो दुष्टोमानव स्तन्तु परिग्रमति दुर्गतिः ।
२ ऋतीयते परेशस्तो यो मृषावादकाधरी ।
किन्तु सत्यक्रियाकारी तम्य मन्ताषकारकः ।
३ परिणामप्रदर्श यो जानं मंवृणते महि ।
किन्त्वज्ञता प्रकाशन्त मनांस्यज्ञानिनां नणाम्।
प्राधिपत्यं प्रकुचाते कर्मशीलवतः करो।
किन्तु यः गीतको लोकः म ददाति मदा करं ।
५ क्लेशान् मानसिकादेव नतो भवति मानवः ।
किन्तु शान्तिप्रदं वाक्यं तं नरं परिहर्षयेत्।
६ ममीपवामिलाकेषु भवेद् धार्मिक उत्तमः।
किन्तु पापवतां मार्ग: स्यात् तेषां भ्रान्तिकारकः ।
७ अलमो न पचेद् वस्तु स्वहस्तेनापि संकृतम्।
किन्तु वित्तं महाघ स्यात् कर्मशीलजमस्य हि ।
धर्मस्य पदवीमध्ये जीवन परिलभ्यते।
तस्य मध्ये कदाचित्तु मरणं नहि विद्यते ॥

·हितोपदेगः।
10 अध्यायः
१
३
५
१३ त्रयोदशोऽध्यायः
उपदेश पितुः पुत्त्रो ज्ञानवान् मंनिशामयत्।
किन्न या निन्दकः पुचा भर्तमनं न प्रणाति मः।
२ वदनम्ब गणात् लोक उत्तम वस्तु भवति।
किन्तु प्रवञ्चकप्राणा दौगल्यं पग्भुिनते।
या रक्षति निजं वक्त्रं म प्राणानपि रक्षति
यम्न विन्ताग्येदोष्ठौ म मनुष्यो विनश्यति ।
४ म इच्छन्नपि नाप्नोति यः ग्यादनममानुषः ।
कर्मयोलो मनुष्यो यः म मदानन्दमाप्नुयात् ।
ऋतीयत मृषावाक्यं धर्मवानेव मानवः ।
किन्तु लग्नापमाने वै जनयेत् पातकी नरः ।
६ धर्ममार्गेण गन्तारं नरं धोऽभिरक्षति
किन्तु पातकिनं लोकं पापमेव विनाशयेत्।
७ अकिञ्चनापि कुर्यात् खं धनिनं कोपि मानवः ।
धनवानपि कुर्यात् खं दरिद्रं कोपि मानुषः ।
- मंरक्षति निजप्राणान् धनेन धनवान् नरः ।
किन्तु दुर्गतम्लोको म भर्तमनं परिमन्यते।
धार्मिकस्य मनुष्यस्य दीतिरुञ्चलतां ब्रजेत्।
पापयुक्रमनुष्यस्य दोषो निर्वाणतामियात् ।
•विवादो जायते खाके केवलादभिमानतः।
किन्तु मंविद्यते ज्ञानं मन्त्रणाचाहि नृणाम्।

·अध्यायः
हितोपदेशः
--
३
निमेषादेव वित्तानि क्षीणतामुपयान्ति हि।
क्रमश: सञ्चयेद् यस्तु तदीयं धनमेधते
२ श्राशामिद्धे विलम्बन्नु मानमाधिममं भवेत्।
किन्तु वाञ्छितमंप्राप्तिः सुधाक्षममा भवेत् ।
अवाप्नोति विना म आज्ञा तुच्छोकरोति यः ।
किन्वाज्ञा मान्यते येन तेन शान्तिग्वाप्यते।
3 उन्माथान् मृत्युरूपाच ममुद्धरणकारणम्।
जानवतां व्यवस्था स्यात् पीयूषप्रस्रवोपमा ।
। अनुग्रहमवाप्नोति सुबोध स्व मानवः ।
किन्तु प्रवञ्चकानां हि पदवी कठिना भवेत्।
कर्माणि कुरुते विद्वान विविच्य मकलो नरः ।
किन्तु प्रकाशयेत् मूर्खा लोकः स्वकोयमूर्खताम्।
म एव दुष्टदूतः स्याद् विपद्ग्रस्तं करोति यः ।
यो दूतः सत्यवादी म श्रारोग्येन ममो भवेत्।
तुच्छयेदुपदेशं यो दरिद्राति च लज्जते ।
किन्तु भमनमन्ता य: म प्राप्ताति ममादरम्।
श्राशाया: परिपूर्णत्वं मनोमिटत्वबोधकम्।
किन्तु दोषं परित्यकुम् अत्रम्य जायते घृणा।
मानवो ज्ञानिना मनात ज्ञानवानेव जायते।
किन्तु वैधयबन्धुः सन् विनाशमुपगच्छति ।
१प्रापत् पातकिलोकानां पश्चात् पश्चात् प्रगच्छति।
D

·हितोपदेशः।
किन्तु धार्मिकलोकेभ्यो मङ्गलं परिदीयते।
२२ साधु लोकः सुतादिभ्यः स्वाधिकार प्रयच्छति।
धनं धाम्भिकलोकेभ्यः पापिभिः मञ्चितं भवेत्।
२३ दरिद्रकर्षणादेव बहु शस्वं प्रजायते।
किन्तु कस्यापि तद्धानि विचाराभावतो भवेत्।
२४ न्याय्यं दण्डं न कुर्याद् यः स पुत्रं समतोयते।
किन्तु यः प्रीयते पुत्त्रे मोऽविलम्ब प्रशास्ति तम्।
२५ धार्मिकास्तुप्तिपर्यन्तं प्रत्यहं परिभुञ्जते ।
किन्तु पापिमनुष्याणाम् उदरे तिष्ठति क्षुधा।
१४ चतुर्दशोऽध्यायः ।
नारी ज्ञानवती या मा नि ति सदनं निजम् ।
किन्त्वज्ञाना भवेद या मा स्वहस्ताभ्यां भनति तत्।
२ य आचरति मारल्वं परमेशाद् बिभेति सः ।
किन्तु तुच्छं प्रकुर्यात् तं यो विमार्गेण गच्छ ।
३ अज्ञानिनामहङ्काराद् दण्डस्तिष्ठति तन्मुखे ।
किन्तु ज्ञानवतामोठी स्वानेव परिरक्षतः ।
१ गवामभावतो गोष्ठं तिष्ठत्येव परिष्कृतम्।
किन्तु गवा बन्नाद् भूरिधनवृद्धिः प्रजायते।
५ य: माक्षो मत्यवादी म्यात् मोऽतथ्यं कथयन् नहि।
किन्तु योऽतथ्यवादो म्यात् मोऽतथ्यं कथयेद् ध्रुवं ।
६ चड़मानापि नानाति ज्ञानं निन्दकमानवः ।

·अध्यायः
~
हिनोपदेगः ।
किन्तु ये बुद्धिमन्तम्ते सतगं प्राप्नुवन्ति तत्।
ज्ञानयुकाधग यस्य लोकस्य नैव पश्यभि ।
यश्चाज्ञानम्तयोरेव ममोपाद् यादि दूरतः ।
ज्ञानन बुद्धिमामाकः स्वकीयं वर्त्म बुध्यते।
कित्त्वज्ञानतयाज्ञाना जमा: स्वान् धमयन्ति च !
पापन मह कुर्वन्ति कुतुकं पापिना जनाः ।
किन्तु धार्मिकलोकानां मध्ये तिष्ठ यनग्रहः ।
अन्तःकरणमात्मीयं तिकत्वं पग्बुिध्यते ।
अन्यः कैश्चित् सुखं तस्य भाकुं नैव प्रशक्यते ।
पापयुक्रमनुष्याणां भवनं पग्निश्यति
धार्मिकानां मनुष्याणां श्रीमद् भवति मन्दिरं।
कोपि मार्गी मनुष्येण शोभन: पग्विध्यते।
किन्तु तस्यैव जायेत चरमे मरणायनम् ।
कदाचिद्धर्षकालेपि मनादुःखं प्रजायते।
तस्यानन्दस्य शेषे हि विषमत्वं प्रजायते।
चित्ते विपथगः पूर्ण: स्वीयाचारफले भवेत्।
किन्तु स्वस्माद् भवेत् हप्त: माधुरेव हि मानवः ।
अविज्ञो मानवा य: स मर्चवाक्येषु प्रत्ययो।
किन्तु विज्ञजनः स्वीयम् श्राचारं संविचारयेत्।
जानिलाका भयं कृत्वा पातकार विमुखो भवेत्।
कन्वज्ञानोऽभिमानो स्थान निर्भयश्च प्रजायते।
है

·हितोपदेशः।
(१४ अध्यायः।
१७ अजानकर्म कुर्यात् म योऽकस्मात् परिकुष्यति ।
मृतीयाभाजनं म स्याद यः करोति कुमन्त्रणाम।
१८ प्रजानामविजे। य:माधिकारं ममाप्नुयात् ।
किन्त विज्ञा भवेज ज्ञानकिरीटेन विभूषितः ।
१८ निर्दीषद ममीप तु नम्रीभवति दोषवान् ।
किल्विषो धार्मिकद्वारि नम्रीभवति मानुषः ।
२० यो दारिद्रययुतो नाकः स्वबन्धारपि माऽप्रियः।
किन्नु वित्तविशिष्टस्य भवन्ति बहबन्धवः ।
२१ तुच्छोकरोति मित्रं यः कानुषाणि करोति मः ।
दरिद्रान् दयंत यस्तु कुशल तस्य जायते।
२२ ते किं भ्रान्ता न ये लोका रचयनित प्रवचनम्।
तेषां दया च सत्यत्वं ये जना मन्त्रयन्ति सत्।
२६
मविधश्रमाणाञ्च फलं हि परिविद्यते।
किन्तु वाचालतायां वै दारिद्र्यं परिविद्यते।
२४ सजानानां मनुष्याणां वित्तं मुकुटमुच्यते।
किन्तु वा निगालोकानां बालिशवेऽधिकारिता
१५ सत्यभाषी तु यः माक्षी निजप्राणान् म रति
किन्तु माती मृषाभाषी प्रब्रवीति मृषावचः ।
माहमा जायते तेषां ये बिभ्यति परेश्वरात
माश्रयो भोत् तेषां ससमन्तानगणस्य च ।
७यो
मृत्युरूप उन्माथ स्सस्मातरणकारणं।

·पद्यायः ।
रितोपदेशः।
परेश्वगद् भयं यत् स्यात् तद्धि जीवनप्रसवः।
प्रजानां मति बाहुन्ये सम्मान भूपते भरत ।
किन्तु राज्ञः प्रजाभावे हानिरेवाभिजायते।
यस्तु क्रोध भवेद् धोग महाज्ञानी म मानवः ।
किन्तु यश्चञ्चल: कोपे मोज्ञानित्वं प्रकाशयेत् ।
खम्थं मनः शरीरस्य जीवनेन समं भवत्।
कित्त्वीची तु मनुष्याणामस्थि केदममा भवेत्।
उपद्राबी दरिद्रस्य ततावहारं न मन्यते ।
किन्तु यो दयते दीनं तत्सम्मानं करोति मः ।
रोभवति पाऐन निजेन पातको नरः ।
केन्वस्ति धभिन्नाकम्य प्रत्याशा मरणेऽपि च ।
णां ज्ञानवतां विद्या हृदये परितिष्ठति।
केन्त्वज्ञानमनुष्याणां मध्ये गर्वः प्रकाशते।
म्भिी मानुषजातीनां प्रकरोति सुगौरवम्।
कन्वधा मनुष्याणाम् अपमानको भवेत् ।
प्निोति बुद्धिमान मृत्या
कन्तु लग्नाप्रदम्तस्य कोपस्य भाजनं भवेत्।।
१५ पञ्चदशोऽध्यायः ।
उत्तरं कोमलं नृणां क्रोधसंवारकं भवेत्।
कन्तु यत् कठिनं वाक्यं तत् क्रोधजनकं भवेत्।
मतो रसना ज्ञानम् उत्तम संप्रकाशयेत्।
उनुग्रहं पृथिवीपतेः।

·हितोपर्टशः।
[५ अध्यायः।
कित्वज्ञानम्य यद्वक्त्रं तदज्ञानं ममुद्रेत् ।
३ लाचन परमशीये म्याने मवत्र तिष्ठतः ।
अधमान् उत्तमां चैव मनुष्यान ते प्रपश्यतः ।
3 ममा पीयूषवृक्षण जिवा मेलनकारिणी ।
विनाशिका यथा झन्भा तथा जिहा विगधिनी।
५ उपदे पितुम्नुच्छं करोत्यज्ञानमानवः ।
किन्तु म बुद्धिमान् लोको भमनं येन मन्यते ।
६ बहुवित्तानि तिष्ठन्ति धार्मिकस्य निकेतने
किन्तु पापिनृणां क्लेश: मम्पत्ती परितिष्ठति
७ अधामिलाकानां ज्ञानमेव प्रकाश्यते ।
किक्वन्तःकरणं नित्यमजन्य चञ्चलं भवेत्
पापिना बलिदानानि परमेश कृतीयते
किन्तु सन्तोषिका तस्य प्रार्थना सरलात्मनाम्।
है पन्थान पापिल्लाकानां परमेश ऋतीयते ।
किन्तु धर्मानुरकि समिमन प्रेम करोति मः ।
भविता
दुःखदा
भास्ति नरं विपथगं प्रति।
मरिष्यति मनुष्यः म भर्तमनं य सतोयते।
११ नरकं परलोक चंदीगोचरीभवेत् ।
तर्हि किं ममनूनां मनो न गोचरीभवत् ।
१२ निन्दकः प्रोयते नैव नरे भन्मनकारिणि।
तथा ज्ञानिजमैः माई न करोति गमागमी।
.

·पध्यायः ]
हितोपदेशः
1:1
पफुम्नं वदनं कुर्यात् श्रानन्दमहितं मनः ।
किन्तु मानमःखात् स्याद् श्रात्मनः प्रविषमता।
यो बुद्धिमान् नरस्तस्य मनी ज्ञानं गवेषयेत्।
प्रज्ञानिनां नणामास्यैरज्ञता परिभुज्यते।
जायते दुःखिलोकानां दुःखदं मकलं दिनम् ।
किन्तु हृष्टं मनो नित्यं भाज्येन सदृशं भवेत्।
स्वापतेयात् प्रभूताच चिन्तया महितादपि।
ईश्वराद् यद् भयं तेन युक्रमन्यं धनं वरम् ।
न वरं यत्र विद्वेषः पुष्टगोरपि भोजनं।
विद्यते यत्र संप्रोति वरं शाकस्य भोजनं।
अमर्षेण समायुको विरोधं जनयेन् नरः ।
क्रोधे धीरो मनुष्यस्तु विरोधशान्तिकारकः ।
पन्था अलमलोकस्य कण्टकावृतमार्गवत् ।
किन्तु धार्मिकलोकस्य पन्था राजपथोपमः ।
ज्ञानवानेव पुत्रः स्यात् पितुरानन्दकारकः ।
किन्तु तुच्छोकरोति स्वां जननीमा पात्मजः ।
प्रज्ञानत्वे महानन्दं करोति मूढमानवः ।
सजुमार्गेण मंयाति शेमुषीमहितोनरः।
मनमन्त्रणामृते नैव कल्पना परिमियति ।
किन्त्वमात्यैरनेकैः मा सुमम्पन्ना प्रजायते।
प्रानन्दं लभते मर्त्यः स्वकोयवदनात्तरात्।

·88
हितोपदेशः।
[५ अध्यायः ।
काल ममुचिते कोदृग उत्तम योग्यमुत्तरम्।
२४ धिषणायुकम्तोकानां जीवनाचापरिस्थितः
अधः स्थिताय मंयान्ति नरकाय न ते जनाः ।
२५ गहं गवतां नृणां नाशयेत् परमेश्वरः ।
किन्नु मोमा स्थिग तेन विधवानां निधोयते।
२६ दयस्य कन्पना तम्य मन्त्रिधी स्याद् घृणास्पदं ।
किन्तु गद्धा कथा तम्य ममोपे स्यान् मनोहग।
२७ स्वकीयपग्विारांश्च किनाति नाभिमानवः ।
किन्तु जीवति लोकः म उत्कोचं य ऋतीयते ।
२८चिन्तयेत्तरं दातुं धार्मिकलाकमानसम् ।
किन्तु पातकिन्नाकाम्यं दरवाक्यं निसारयेत्।
२६ विदूरे पापिलाकेभ्यः मंतिष्ठेत् परमेश्वरः ।
किन्तु धार्मिकले कानां प्रार्थनां प्रश्टाति मः।
३. या स्यालोचनयो दन्ति: मानन्दयति मानमम्।
सुसंवादो मनुष्याणामन्थोनि परिपुष्यति।
२१ कर्णाभ्यां श्रूयते याभ्यां भर्तमनं जोवनप्रदम्।
तावेव ज्ञानिन्नाकानां मध्यस्थाने सुनिष्ठतः ।
१२ यः शास्तिं नैव ग्रहाति प्राणांनुच्छान करोति मः।
किन्नु बुद्धिं म थाप्नोति भर्तमनं मंटणेति यः ।
३५ ज्ञानोपदेशकं तस्यात् यद् भयं परमेश्वरात्।
एकमुन्नतितः पूर्व नवता जायते नृणाम्॥

·१४पध्यायः
हितोपदेशः।
84
१६ षोडशोऽध्यायः ।
१ मानमं यन् मनुष्याणां तद् भवेत् परमेश्वरात्।
उत्तरं यद् रमज्ञायाप्तच्च स्यात् परमेश्वगत् ।
सर्वे मार्गा मनुष्याणां स्वस्वदृष्टी परिष्कृताः ।
किन्त्वात्मनः परेशोहि करोति मगरीक्षणम्।
३ त्वं स्वकीयानि कार्याणि परम समर्पय।
तेनैव त्वदभिप्रायः वयं मिट्टी भविष्यति ।
8 स्वाभिप्रायमिहाथ परेश: सृष्टवान् जगत्।
सुतरां पापिनो लोकान् दर्दशाथै समर्ज मः।
५मृतीयते परंशस्य मानमं पापिनं जनम्।
केनापि च प्रकारेण न स दण्डाद्
विमोच्यते।
६ दयायाः सत्यतायाश्च पापस्य मोचनं भवेत्।
त्यजन्ति कुकियां लोका: परमेश्वरमाध्यमात्।
७ नृणां गतिः परेशस्य यदि म्यात् तोषकारिणी।
तदा तस्य ग्पूिन तेन मह ममेलयेत् महि।
अन्यायमहितं वित्तं प्रभृतञ्च वरं नाइ
यद्धनं धर्ममंयुकं तदनपञ्च वरं भवेत्।
८ मनुष्यस्य मनः स्वोयं पन्यानं परिचिन्तयत।
किन्तु निरूपयत्येव तद्गति परमेश्वरः ।
१. दिव्या वाणो मदा तिष्ठेदोष्ठयोः पृथिवीपतेः
विचारसमये तस्य व भान्ति न जायते।

·[११ चध्यायः।
हितोपदेशः।
११ न्यायं मानं तुला चैव परभंवरनिर्मित।
यानि मंपुटकम्थानि मानानि तत्कृतानि हि।
१२ मिहामनं स्थिरं तिष्ठेद् यतो धर्मण कम्मणा ।
दकर्माणि ततो राज्ञां घृणाहानि भवन्ति हि।
१३ गजान: परितुष्यन्ति धर्मयुकाधणाम् ।
सत्यं वदन्ति ये लाका: प्रीतिं कुर्वन्ति तेषु ते।
१४ मदृशो मदतेन स्यात् क्रोधः पृथिवीपतेः ।
किन्तु ज्ञानवता पुंमा तम्य शान्ति विधीयते।
१५ जीवनं जायते नृणां भूपते मुखदीप्तितः ।
मतीयाः शारदा मेघा दव स्थात् तदनग्रहः ।
१६ ज्ञानलाभः सुवर्णस्य लाभात् कोदृश उत्तमः ।
धोलामा रूप्यलाभाच्च श्रेष्ठो भवति कीदृशः ।
१७ मजूनां कुक्रियात्यागो राजमार्गः प्रकोर्त्तितः।
स्वगतिं पालयेद् यः सः स्वोयान् प्राणान् प्ररक्षति।
१८ नाशात् पूंचमहङ्कारो मनुष्याणां प्रजायते।
गर्वश्च पतनात् पूर्व मनुष्याणां प्रजायते।
१८ अहङ्कारिजन: मार्दू लोठितद्रव्यभागतः ।
मुजुभि मानवैः मार्दू मनम्रीभवनं वरम्।
२. क्रियायां पटुलोकन मङ्गलं ममवाप्यते।
यो विश्वमेत् परेशे म धन्यो भवति मानवः ।
२१ बुद्धिमानिनि विख्यातो जायते ज्ञानवान् नरः।

·हितोपदेशः :
re
ज्ञानबृद्धिञ्च कुळते तदीयमधुगधगै।
२ भवेज ज्ञानवतो जानं जोवनप्रवीपमम।
किन्वज्ञानवमात्र
म्याद् अज्ञानामुपदेशनम् ।
३ हृदयं जानिन: स्वीयं वदनं परिशिक्षयेत् ।
तदोयाधरविद्याञ्च बर्द्धयेदत्तरोत्तरम्।
8 मधुचक्रममं मि, मनोहरवचा भवेत्।
तदेव कोकमानां हि यथा मज्जा तथा भवेत्।
१५ कोपि मार्गो मनुष्यम्य दृश्या मम्यक् प्रबुध्यते
किन्तु तन्य मनुष्यस्य चरमे मरणं भवेत्।
२६ कर्मकारी नर: स्वार्थ प्रकगति परिश्रमम्।
यत स्तदोयवलंन क्रियते तस्य प्रार्थनम्।
२७ खनित्वा मानवी दृष्ट उत्थापयति कुक्रियाम।
तिष्ठन्ति ज्वलदङ्गाग स्तदोयाधर युग्मके।
२८ विमार्गगो मनुष्याणां विरोधजनको भवेत्।
विभेदयति मित्राणि परीवादकरी नरः।
२६ स्वमित्रस्य नर: क्रोधी भ्रान्तिभंजनको भवत्।
तथा मएव स्वं मित्रं कुत्सितां पदवों नयेत्।
३. कर्नु कुत्सितचिन्तां म निमोलयति चक्षुषो।
चालयित्वाधरौ स्वीयौ सम्पादयति कुकियां ।
३१
पलिता यस्य
ये केशान्तिष्ठता धर्मवनि।
तएव तस्य लोकस्य सुशोभन्ते किरीटवत्।

·हितोपदेशः।
[१ अध्यायः ।
३२ धीरो भवति यः क्रोधे बलिनापि म उत्तमः।
यो जेता निजचित्तम्य परजेतु: म उत्तमः ।
२३ भाजनेषु मनुष्येण गुटिका विनिपात्यते।
नन्त्रिक पाणकार्यन्तु केवलम्य पर्गशितुः ॥
१७ मप्तदशोऽध्यायः।
१ विरोधयुकभोज्यस्य परिपूर्णाद ग्टहादपि ।
शुष्कः शान्या समायुको ग्रामैकोपि वगे भवेत।
२ पुत्वं लज्जाप्रदं मत्यः प्रभवियति बुद्धिमान्।
प्रवाश्यत्यधिकागंश भाभिः महित: महि।
३ मूषा परीक्षते रूण्य हसन्ती हाटकं तथा ।
किन्तु यः परमेश: म मानभं सुपरीक्षते।
8 माद्योटा यानि श्रूयन्ते पापिभि नरै।
मृषावागदष्टजिह्वाया वाचि चित्तञ्च धोयते ।
५ दोनं परिहमेद् यस्तु तत्मष्टारं म निन्दति।
यः परापदि मन्देत म न दण्डाद विमुच्यते।
६ पौत्रादि लोकम्य किरीटमदृश भवेत् ।
तथा बाम्नकलोकानां पितरो गौरवं भवेत्।
• यथा मूर्खमुखे वाक्यं विदुषां नैव भोभते
मिथ्यावाद्यधगराज स्तथा शोभा न गच्छतः ।
दानं ग्राहकलोकेन मणिवत परिदृश्यते ।
तद् यत्र याति तत्रैव सकलं मफलं भवेत्।

·१० अध्यायः ।
हितोपदेशः।
88
दोषमाच्छादयेद यस्तु म नरः प्रेम चीत ।
कथयत् श्रुतवाक्यं यः म तु मित्त्राणि भेदयेत्।
१० लगति ज्ञानवत्पुंसि यथैकमपि भर्तमनं
अजे जने प्रहागणां शतच न तथा लंगत।
११ श्राज्ञालनकम्माकाशमं विन्दति केवल ।
तविरुद्धं कठोरम दूत: मंप्रेषितो भवेत
१२ हृतवत्सम्य भल्लम्य माक्षात्काग वरं भवत ।
न त्वज्ञाननिमग्नम्य माताकाग भवद वरं।
१३ प्राप्नोपकारको माध्यपकार कंगति यः ।
तदीयं भवनं क्वापि नापकारः परित्यजत
१७ यथावगणिनिर्यानं विवादारम्भनं तया ।
अतः क्राधजनः पृचं विवादं मंपरित्यज
१५ दृपयेत् पापिनं नो या धार्मिकं यश्च दृषयेत।
एतावुभौ नगै लोक परमेश सतोयत।
१६ ज्ञानं प्राप्तुं करेऽज्ञस्य मन्तिष्ठति धनं कुतः ।
यत्कारणात् न तस्यात्र मानमं पििवद्यते ।
१७ करोति मर्वदा प्रेम यो बन्धुर्मानवी भवेत् ।
उपक विपत्काले भाता च जायंत ध्रुवं ।
१८ बुद्धिहीनो नरो यः म करे तालों ददाति च।
निजबन्धी: समझ म परस्य प्रतिभ भवन ।
१८ विरोध प्रोयते यः मोऽपराधपिच प्रावत।

·हितोपदेशः।
[१७ अध्यायः
करोत्युचं निजं दारं यः स नाशाय चेटते
२. यानो विपथं गच्छेत सौभाग्यं तेन नाप्यते
यस्थ जिहा वदेद् वक्र स एवापदि संपतेत् ।
२१ यो मूर्ख जनयेत् पुत्त्रं स्वदुःखं तेन जन्यते ।
एवमज्ञानपुत्त्रस्य पिता नैवाभिनन्दति ।
२२ यथौषधं तथा स्वस्थं करोत्युलासयुमनः ।
किन्तु भग्नं मनः कुर्यात् शुष्कं यावच्च कोकम :
२३ वक्र कत्तुं विचारस्य मार्ग पातकिमानुषः ।
उत्काचं प्रतिग्टह्णाति जनस्य कटिंदेशतः ।
२४ प्रज्ञाक्तो मनुष्यस्य विद्या तिष्ठति मम्मुखे
किन्तु मूर्खस्य संदृष्टिः पृथिव्यन्तं प्रगच्छति।
मूर्खपुत्त्र: स्वतातम्य मनस्तापकरी भवेत्।
तथा स्वीयजनन्या: स दुःखस्य जनको भवेत् ।
२६ धार्मिकम्ध मनुष्यस्य दण्डनं नोचितं भवेत
न्यायं प्राप्तुं प्रहारश्च भूपतीनां न शोभनः ।
२७ योऽधिकां न वदेद् वाण स एव ज्ञानवान नरः।
विद्यते स्थिर आत्मा च जनस्य धिषणावतः ।
२८मूर्खापि ज्ञानवांस्तावद् यावद् किञ्चिन् न भाषते।
अधरी मुद्रिती कुर्याद् यः स धीमान् प्रगण्यते ॥
२५
.

·हितोपदेशः।
१
१८ अष्टादशोऽध्यायः।
प्रचेते स्वकीय विभिन्नोभूय मानवः ।
मावस्या अपि विद्याया अभ्याम च प्रवर्तत।
२ वैधयों मनुजी यः म जानन नहि तुष्यति ।
द्यातयितुं मनोवाक म नरः परितुष्यति ।
३ अवज्ञापि ममायाति पापिन्नाके ममागत।
अपमानन माई हि निन्दनञ्च प्रजायत ।
४ श्राम्यवाणो मनुष्यस्य गम्भीरताय शिवत् ।
यथा प्रसवणा वाही विद्यापि जायते तथा।
५ विचार धार्मिक नाकं मम्पकत्तुं पगजितं ।
एक्षपाती न कर्त्तयः किन्विधकाग्णिांनणां ।
६ प्रवर्त्तयत ओष्ठौ तम् अज्ञानस्य विगधक ।
प्रहनुमादिशत्येव तदीयं वदनं हठात् ।
७ अज्ञानम्ब मुखं स्वम्य विनाशजनकं भवेत् ।
निजात्मन स्तदोयाष्ठावुन्माथमदृशा स्मृती।
८ कर्णजपम्य वाक्यानि भवन्ति मिटमध्यवत् ।
प्रविन्ति मनुष्याणां तान्येव हृदयान्तरं ।
६ पाल्नस्य निजकार्येषु मनुजः प्रकरति यः ।
क्रियतेऽपया येन तस्य म म्यात् महोदरः ।
१० परमेशम्य यन्नाम गाढ दुर्गेण तत् ममं ।
धार्मिकास्तत पलायित्वा भवन्ति परिरचिताः ।

·५२
हितोपदेश
[१८ अध्यायः
११ यद्धनं निन्नाकम्य तदेव नगरं दृढम् ।
उच्चप्राचीरतुन्यञ्च तेन तत् परिबुधते।
१२ विनाशघटनात् पूर्वं मानमं गर्वितं भवेत्।
मम्मानघटनात पूवं नम्रत्वञ्च प्रजायते।
१३ अश्रुने वादिनो वाक्ये यत् प्रत्युत्तरमुच्यते ।
अज्ञानम्य त्रपायाश्च जायते हि तदास्पदं।
१४ मानुषस्य मनस्तस्य व्यथां माटुं क्षमं भवेत् ।
किन्तु मानमभनत्वं को वा मोदं क्षमा भवेत् ।
१५ मज़दापार्जयेज् जानं मानभं धिषणावतः ।
तथा ज्ञानवतः श्रोत्रे रणुतो ज्ञानजं वचः ।
१६ म्यानं पूर्व समामाद्य नराणामुपाकनं ।
महतां मानवानां तं ममीपं मनयेत् ततः ।
१७
विचार प्रथमं लोकं धर्मिठ इति बुध्यते ।
किन्तु त्वदीयप्रत्यर्थो पश्चात् तं सुपरीतते।
१८विराधम्य सुनिष्पत्ति गुटिकापाननाद् भवेत्।
तथा बन्लवतां मध्ये जायते तेन निश्चयः ।
१६ विरको यो भवेद् भ्राता म गाढनगराद् दृढः ।
तया तेषां विरोधः स्याद् दर्गीयार्गलसन्निभः ।
२० मनुष्यजठरं हप्तं तदास्यफलता भवेत् ।
स्वकोयोष्टफलेनापि तिं समुपगच्छति ।
२१ निघ्नं भवति जिताया मरणं जीवन तथा ।

·१९ध्यायः ।
हितोपदेशः।
५.३
तत्र प्रोति प्रकुवाणा भुनन्ते तत्फलं तया।
२२ लभते या जनो भाय्या परं वस्तु म थाप्नुयात् ।
तथा म परमेशस्य मंप्राप्नयादनुग्राम।
२३ दरिद्री मानवा यःम विनयं वकि केवल।
किन्तु यो धनमम्पन्नः म वकि कठिनोत्तरं ।
२४ बन्धुरपि मनुष्यस्य क्वापि क्षतिकगे भवेत्।
भ्रातापि नृणां बन्धुः प्रेमामका भवदिइ ।
१८ ऊनविंशोऽध्यायः।
१ मनुष्या दुर्मुखो मूर्ख धनवानपिना वर्ग।
यो भवेत् मरलाचागे म दोनापि नगे वरं।
विवेचनविहीना या प्रवृत्ति नत्र मा भा।
या हठाद विक्षिपेत् पादं म कुर्थात् पातकं नरः।
३ अज्ञानिता करीत्यव नरं विषयमामिनम्।
तन्मन: परमेशस्थ विरुद्धं परिकुष्यति ।
धनेन पग्लिभ्यन्त जनन बहुबन्धवः ।
दूरोकती भवत्येव दरिद्रा निजबन्धभिः ।
५ मृधामातो न निदीषः कदापि परिगण्यते।
यो मनुष्यो मृषाभाषी म दण्डान् न विमुच्यते ।
६ भूपस्यानुग्रहा लोकै बहुभिः परिमृग्यते।
एवं दातु र्जनस्येह भवन्ति बहबन्धवः ।
७ यो दरिद्रा नरः स्यात् तम् स्तोयन्त सहादगः
.

·हितोपदेशः।
१९ अध्याय ।
बन्धवापि दरिद्रस्य तस्मात् तिष्ठन्ति दूरतः ।
अनकै वचनैस्तेषु स करोति निवेदन।
किन्तु ते प्रतिटहन्ति नापि तस्य निवेद ..
यो जनः प्राप्नुयाज्ज्ञानं प्राणेषु तेन प्रीयते।
धिषणा रक्ष्यते येन सौभाग्यं तेन प्राप्यते ।
मृषामाक्षी मनुष्यो य: म हि दण्डं समईति।
अतथ्यवाक्यवादी यः स मनुव्यो विनश्यति।
१० अज्ञानस्य मनुष्यस्य यथा मौख्यं न शोभते।
तथा राजनि दामम्याधिपत्यं नैव शोभते।
११ स्वयं संवरति क्रोधं मानवः सविवेचनैः ।
शान्तदाषस्य लोकस्य गौरवं मंप्रकाशते।
१२ तथा क्राधी भवेद् राज्ञा यथा सिंहस्य गर्जनम्
अनुग्रहस्तु तम्य स्यात् हणम्यशिशिरोपमः
*१३ मूर्खः पुत्वः स्वतातस्य दुःखस्य
विन्दुविन्दुजन्नसावैः सदृश: कलहः स्त्रिया:।
१४ पितु: मकाशतो गेहं मंप्राप्यन्त धनानि च ।
किन्तु ज्ञानवती नारी प्राप्यते परमेश्वरात्।
१५ धोरां निट्रां मनुष्याणाम् बालस्यं जनयेद् ध्रुवं ।
तथा शीतकलोकोहि
नुधया परिपोद्यते।
१६ श्राज्ञां पालयते यो ना प्राणान् स्वीयान् म राति।
खं मागं योऽवजानाति स एव म्रियते नरः।
जनको भवेत्।

·अध्यायः
६ता५५. ।
*
७ ऋणदः स्यात् परेशाय दरिद्रेषु दयाकरः ।
अवश्यं परमेशेन तदृणं परिशास्यते।
आशायां मंस्थितायां त्वं प्रशाधि तनयं निजम्।
ततस्तव मनस्तस्य मरणं नाभिकाङ्गिता
१६ अतीवक्रोधनो य: स्यात् म शास्तिं प्राप्नुयान नरः।
यतः म परिमुक्तोपि पुनीषं समाचरेत् ।
२० उपदशं ग्टहाण त्वं मन्त्रणाञ्च निशामय ।
येन त्वं चरमे काले परं ज्ञानमवास्यमि ।
२१ मानुषो मनमा म्वन बहूनि परिकन्यते
थिग परशम्य मन्त्रणैव भविष्यति ।
२२ दाढत्वेन मनुष्यो हि प्रियपात्रं भविष्यति
मिथ्यावादिमनुष्याच्च दरिद्रो मानवो वरः ।
२३ परमेशाद् भयं यत् स्यात् तदेव जीवनप्रदम् ।
तद् यम्याम्ति म हप्तः स्वाद् विपद् नेति तदन्तिकम्।
२४ भाज्यपात्र करं दत्त्वा जन पालन्यमंयुतः।
पुनस्तं वदने दातुं नोद्यम विदधाति मः।
२५ निन्दके प्रहते मूी जन: मावहितो भवेत्।
धोमति भलिते स स्याद् बुद्धिमान् उत्तरोत्तरं।
२६ तातस्यापचयो यः स्यात् मातु र्दूरयिता च यः ।
जनकः मोपमानस्य पुत्त्री लजाकरच मः।
२७ हे मत्युत्तोपदेशो यो भ्रमयेज् ज्ञानवाक्यतः ।

·दिन पदेशः ।
[२० अध्यायः ।
त्वं तस्य श्रवणादव निवृत्तो भव मर्चया
२८ नोवद्यमानी य: म न्यायं परिनिन्दति ।
वदनं पापिन्नाकम्याधर्मम्य ग्रामकं भवत्।
२६ निन्दकानां कृते दरोडा विद्यत मुनिरूपितः ।
पृष्ठाय मूर्खन्नाकानां प्रहारश्चापि विद्यते ।
२.fiय.।
१ मा प्रकोपयेन मयं द्राक्षः च परिहामयेत् ।
तन भ्राम्यति यः कश्चित् म नहि ज्ञानवान नरः ।
२ राजा भयानकत्वं यत् तत् मिहगर्जनाएमम्।
तत्कोपजनकः पापं कुर्यात् प्राणविगंधकम्।
३ विवादती निवृत्तस्य नरन्च जायते याः।
किन्तु मूखी मनुष्या
यते भवन्ति प्रकोपका:।
४ अनमः शीतकाले नो हलवाहनर्मिति
तस्मात् शाम्यस्य काले म भितिचापि लभेत न !
५ मनसो मन्त्रणा नृणां गम्भीरजन्लवद् भवेत्।
किन्तु यो बुद्धिमानोकः मम्यगुत्तोलयेत् म ताम् ।
६ प्रकाशयन्ति दाटत्वं स्खकोयं बहवो जनाः।
किन्तु विश्वास्यताको मनुष्यः कुत्र लभ्यते ।
सृजुत्वेन स्वकोयेन धार्मिको ना प्रवर्त्तते।
तत्पश्चात् तस्य सन्तानाः सबै धन्या भवन्ति च ।
विचारस्यासने मम्यगामीनः पृथिवीपतिः।

·२० अध्यायः
हितोपदेशः।
अन्यायान् विकिरेत् मान विलोक्य निजरितः ।
६ मया परिष्कृतं स्वान्तं पापं प्रक्षालितं मया।
एवंविधां कथां वक्तं को वा शक्रोति मानुषः ।
१. नानामानानि मन्तीह मन्ति नानातुनाश्च याः ।
निश्चितं तानि माणि परमेश ऋतीयते
११ बालकेन कृतं कर्म पवित्रं मगन्नञ्च वा
तत् तदोयेन कार्याण परिजायत नान्यथा ।
१२ यातुं यत् श्रवण चैव द्रष्टुं नेत्रे तथैव च ।
उभया: मृष्टिकती म्यात परमेशा नचेतरः।
१३ निद्रायां त्वं न प्रीयस्व नो चेत् ते म्याद् दरिद्रता।
ने उन्मोल तेन त्वं भक्ष्येण परितयेमि ।
१४ नैव मम्य नैव मम्यक् कंता वाक्यमिदं वदेत् ।
किन्तु दूरं परिव्रज्य तदेव वाघते म हि।
१५ स्वर्णानि मन्यनेकानि रत्नानि मन्यनकमः ।
किन्न मज्ञानकोष्ठौ यो ते रत्ने बहुमून्यके।
१६ परम्य लगको यः म्याद् आदीयेत तदम्बरम्।
विदेशिनः कृते यः स्यात् तदीयाधिः प्रग्टह्यताम्।
१७ भक्ष्यं प्रतारणं वक्रेऽनुभवेत् मधुरं नरः ।
किन्तु पोषे मुखं तस्य धर्कगभिः प्रपर्यते
१८ सुविविध कृता या मा म्यानुर्भवति मन्त्रणा।
उत्तमा मन्त्रणां कृत्वा क्रियतां माम्पायकम् ।

·हितोपदेश:
[२० अध्यायः
१८ भ्रमन् प्रकाशयेद् गाय पराधिकार चर्चकः
वाष्ठाभ्यां स्ताति यमन व्यवहार परित्यज।
२० स्वतातं शपत यो वा प्रापत निजमातरम् ।
तम्यान्वतमम दीपा निर्माणत्वं प्रगछति ।
२१ योऽधिकार: पुराङ्गाय मानवैः परिलम्यते ।
तदीयचग्मे किश्चिन् मङ्गलं नैव विद्यत ।
२२ दुष्यं प्रतिफन्न दाम्ये नोच्यतेदं वचस्त्वया ।
प्रतीक्ष्यतां परेश: म रक्षण ते करिष्यति।
२३ नानाविधानि मानानि विद्यन्ते यानि तानि च ।
परमेशस्य घृण्यामि तुल्नापि विषमाभा।
२४ मनुय्यपादविनेप: स्याम्नुः स्यात् परमेश्वगत् ।
खकोयपदवी बोद्धं कथं शक्नोति मानवः ।
२५ निवेद्यवमनो भोग उद्दिष्टम्य विचारणम्।
एते उभे मनुष्याणां स्यातामुन्नाथकोपमे।
२६ विकिरेद् भूपति विज्ञः सकलान पापिना जनान।
तेषामुपरि चक्रम्य गतिञ्च कारयेन् नृपः ।
२७ अन्त: स्यान् मकलान् भावान् परेशी यो विचारयेत्।
तस्यैव यः प्रदीपः स भवत्यात्मा नणामिह ।
२८ मन्य ३६.1 या स्याद् भूपतेः परिरक्षणम् ।
तथानुकम्पया तस्य भवेत् सिंहासनं स्थिरम।
२६ बलमेव मनुष्याणां यूनां कीर्तिकरं भवेत्।

·२२ अध्यायः
हिनापदेश:
५४
पककेशाम्तु वृद्धानां मम्मानं वर्द्धयन्ति हि।
३० पूनिर्गमनं यत् क्षतानामौषधं भवेत
तबदन्तःस्थभावानां प्रहार औषधं भवेत् ॥
२१ एकविंशोऽध्यायः।
१ राज्ञो मनः परेशस्य निघ्नं तिष्ठति म था।
तोयधागं यथा तत् म स्वच्छया परिवर्तयेत्।
२ म्बस्वदृश्या मनुष्याणां सर्वं कर्म सुबुध्यते।
किन्तु परीक्षते तस्य मानमं परमेश्वरः ।
३ मार्चषां बलिदानानां सकाशादपि मर्चथा।
न्यायकर्म च धर्मश्च ग्टहाति परमेश्वरः।
४ माहवाग च या दृष्टि यन्मना गर्वमंयुतं ।
शाभा च पापिलाकानां त्रितयं पापकारक।
५ कर्मक्षमस्य चिन्तात: केवलं लभ्यते धनम्।
किन्तु लभ्येत दारिद्र्यं महमाकानिचिन्ननान् ।
६ मृषावागजिव्हया येन क्रियते धनमञ्चयः ।
म विन्दति नगऽतथ्य
७ पापिभि नोठितं द्रव्यं माध्वमं तान् प्रदर्शयत्।
तथापि न जनै न्यायं कर्नु स्वीक्रियते नहि।
दयानां हि मनुष्याणां पदवी वक्रगामिनी।
किन्तु मध्या मनुष्या: स्यु जवा निजकर्मणि|
६ माईकलहकारिण्या रम्यहम निवासतः।
मृत्यूनमाथञ्च विन्दति ।

·६०
हितोपदेशः।
[२१ अध्यायः।
गृहपृष्ठम्य कोणेऽपि निवामी वरमुच्यते।
१. मानमं पापिलोकस्य पापकर्मव वाञ्छति।
तम्य दृट्या न लभ्येतानुग्रहो बन्धुभि जनैः ।
११ निन्दके दण्डिते ज्ञानं लभते बालिशो नरः।
ममवाप्तोपदेशज्ञ स्ततोपि ज्ञानवान भवेत्।
१२ धार्मिकः पापिलोकानां निवेशनचिक;
यतो ये पापिनो लोका श्रापत्सु प्रपतन्ति ते।
१३ श्रात्त स्वत्सु दीनेषु स्वीयश्रोत्रे रुनद्धि यः ।
रविता स्वयमातः म किन्तु श्रीति कोपि न।
१४ गुप्तदानं मनुष्याणाम् अमर्षपरिशान्तिकृत्
वक्षःस्थले कृतं दानं प्रचण्डकोपशान्तिकृत्।
१५ श्रानन्दो धमिलोकस्य विद्यते न्याय्यकर्मणि
किन्तु तवैव विद्यताधर्मकाग्नृिणां भयम् ।
२६ विहाय ज्ञानमार्ग यः करोति भ्रमणं नमः।
सम्मृतानां मनुष्याणां ममज्यायां निवस्यति।
१७ समामजति यः मौख्ये म दरिद्रो भविष्यति ।
द्राक्षारसे च तैले च सजन वित्तं न लस्यते।
१८पापी धार्मिकलोकानां मुक्के मूंचं भविष्यति
प्रतारक ऋजूनाञ्च मुक्त मूल्यं भविष्यति।
१६ कोपवत्या विरोधिन्या योषिता मह वासतः।
मनुष्याणं महारण्य निवामो वरमुच्यते ।

·२१ अथ यः ।।
हितोपदेशः
।
२० मुवित्तञ्च सुतैलञ्च मञ्चितं ज्ञानिनां रहे।
किन्तु तान्यपचिन्वन्ति यथाजाता भवन्ति ये।
२१ अनुग्रहञ्च धर्मञ्च यः कश्चिदनुगच्छति ।
म मानवी यो धर्म जीवाचापि विन्दति
२२ यो ज्ञानी मानव: स्यात् म प्रविणेत मुदृढं पुरम्।
तदीयगाढदर्गञ्च निपातयति माऽप्यधः ।
२३ स्वमुखं निजजिवाञ्च यः कश्चित् परिरक्षति ।
दावतो निजप्राणान् म मनव्यः परिरक्षति।
२४ वाभिमानप्रचण्डत्वात् कर्माणि कुर्सत नरः।
भाभिमानीति विख्याति दाम्भिका निन्दकम्तथा ।
२५ अवता मानवी यःम विनाशतिरयः।
पतनस्य कली की कई नैवभिन्नवतः
२६ कंगति बहुधा लोभम् अलमा निखिन्नं दिनम्।
किन्तु दद्यात् धनं धी न तम्माद विनिवर्तते।
१७ पापिना बलिदानन्तु भवत्येव घृणा पदम ।
तोधिकं भवेत् किं नो पानोतं क्वभिमन्विना ।
समृषा भाति यःमाची त्वरितम विनम्यति ।
किन्तु टोति यो लोकः म व्याहरति सर्वदा
हम्बकीयं कठिन हुण्ड करोति पातकी जनः ।
किन्नु विनकि वम खं सरलाचारिमानवः ।
विरुद्धं परमेशस्य ज्ञानं धो युकिरेव च ।

·हितोपदेशः।
[२२ शाय
स येतानि लोकानां सार्थकानि भवन्ति नो।
११ मजयेद् वाजिनं लोकः संपामदिवसं प्रति ।
किन्तु भवेजयो नृणां केवलात् परमेश्वरात्॥
२२ द्वाविंशोऽध्यायः।
१ सुख्यातिः श्रेयसी नृणणं प्रभूतविभवादपि।
तथा रूप्यात् सुवर्णाच भविकः स्यादनुग्रहः ।
२ धनवान धनहीनश्च साक्षात् कुर्यात् परस्परम् ।
किन्तु सटा तयारेको विद्यते परमेश्वरः ।
र विपत्तिं वीक्ष्य गोपायेद् श्रात्मानं परिणामदृक् ।
किन्वज्ञा अपतो गत्वा परिविन्दन्ति शासनम् ।
8 यद् भयं परमेशात् स्यात् तस्मात् नम्रतयापि च।
धनश्च जीवनञ्चव कीर्तिश्च परिजायते।
५ तिष्ठतः कण्टकान्माया मार्गे विपथगामिनाम् ।
अतो रिरक्षिषु योऽपान तेभ्यो दूरे स तिष्ठतु :
६ घोऽध्दा बालस्य गन्तव्य स्तं तं त्वं परिमिक्षय।
तेन वापि तस्मात् म विमुखो न भविष्यति
दरिद्रेषु मनुष्येषु प्रभुत्वं कुरुते धनों।
उत्तममनुष्यस्वाधर्ण: किङ्करोपमः।
अधर्मवीजवप्ता ना शस्यं शन्तति दुर्गतिम्।
स्खकोयकोपदण्डेन म विनश्यति मानवः ।
८ दृष्टि यस्य वदान्या म्यात् प्राषिं सोभिविन्दति ।

·९यायः
पिनोपदेशः।
६३
पतस्तेन मनुष्येन दीनायानं दोयते ।
१.निन्द के तु वहि ते विवादापि वहित ।
निवर्तिते विरोधे चापमानच निवर्तते
९१ मनमो निर्मलत्वे यो मानवः परिमीयते।
तम्याधरस्थ वकृत्वाद् राजापि बन्धुतामियात्।
१२ जानरक्षां प्रकुति परमेशम्य लाचने।
वाक्यं प्रवञ्चकानाच मोऽन्यया विदधाति हि।
१३ अलम: कदित्यं विद्यते कारोवहि
अवश्यमेव तनाई घानिध्य गाजवमनि।
१४ वेश्याया वदनं ननं वृहत्खातममं भवेत्।
परेशधण्यलोका ये तनमध्ये निपतन्ति ।
१५ अजवं बालक वान्त बद्धं तिष्ठति निश्चितम् ।
किन्तु शामनदाडेन तस्माद् दूर प्रयाति तत्।
२६ धनं वर्द्धयितुं धन प्रापद्यत दर्गतः।
ददाति धनिने यश तथा दैन्यं भविष्यति।
१७ ज्ञानस्व वचनानि त्वं सावधानो निशामय।
ममोपदेशवाक्ये च निधहि निजमानमम्।
१८यतस्त्वदन्तरे स्थित्वा तत्ते भौख्यं प्रदास्थति।
त्वदीयानधनतेन काग्धिते च शोभनी।
१८ परेशे तब विश्वाम: स्थिर: स्वादिति कारणात्।
एतानि मवाक्यानि त्वामद्य ज्ञापयाम्यहम्।

·हिते. पदेशः।
[२२ अध्यायः ।
२० मत्यवाक्यम्य मत्वावं तया त्वां ज्ञापयाम्यहम्।
यथा त्वत प्रेरकेभ्यस्वं दातुं मत्योत्तरं नमः ।
२१ रतलारणतयाई त्वां ममुद्दिश्य केवल।
जानन च
सुयुक्तवा
किं नालिखं वच उत्तम।
२२ दरिद्रत्वाद् दरिद्रस्य ट्रव्यं त्वं मैव चोग्य ।
उपद्रुता विचारेगा नोपद्रव्या जना स्वया ।
२३
यतो विचारयिष्यन्त परमेशनले जनाः।
तानुपद्रवतः प्राणानुपदयानि म प्रभुः।
२४ नहि कोपिजनैः माई क्रियतां बन्धुता त्वया ।
क्रीधनश्श जनः मार्द्धन गन्तव्यं त्वया पथि।
२५ न चेत् तदा तोयं त्वं मतं मंपरिशिक्ष्यसि।
एवं प्राणान स्वकीयान् त्वम् उन्नमाथे पातयिष्यमि।
२६ हस्ते ददति हम्त ते धमर्णलग्नका अपि।
मध्ये तेषां जनानां त्वं नैव कापि भविष्यमि।
२७ यदि ते पनि शोधार्थ मन्यानं नास्ति किञ्चन।
तदा त्वनीचतः शव्या लदीया नेव्हते कथं।
२८ त्वत् पूर्वपुत्र भूने र्थन प्रमाणमदीयत।
नदेव परिमाणं त्वं कदापि नैव दूरय।
२६ उद्योगिनं निजे कार्य वं प्रपश्यमि कश्चन ।
नीचमाधान न तिष्ठन् स म्याता माक्षान महीभृताम् ।।

·२३यायः
हितोपदेशः
१
२३ त्रयोविंशोऽध्यायः ।
महाधिपतिना भीकुम उपविश्य त्वमामने।
त्वदग्रतः किमस्तीति त्वया सम्यग् विविधताम्।
२ स्वादरम्भरिताकारी यदि त्वं मानवो भवः
तदा स्वकीयकण्ठे हि कर्तिका दीयते त्वया ।
९ तदीयमुत्तमं भक्ष्यं मा ग्यधस्वं कदाचन।
यतस्ततखाद्यवस्तुनि मंभ्रान्तिजनकानिहि।
४ मञ्चतुं बहुवित्तानि मातियत्नं ममाचर।
तथा स्वकीयया बुद्ध्या प्रवृत्तिं त्वं परित्यज।
५ मा धन प्रतिका नम्व तन्त्र तिष्ठति किञ्चन।
माकमुखीय निर्याति पक्षवत्कुरो यथा ॥
६ कुदृष्टीनां मनुष्याणां न भक्ष्य भुज्यतां त्वया।
तथा तस्यात्तम खाद्ये लालसं त्वं परित्यज!
० यतः म मनमा यद् भावयेत् तादृशोम्ति मः ।
पिव भुंचति वकि त्वां किन्तु नास्ति मनम् स्वयि ।
८ यस्तु ग्रामस्व या भुक स्तं त्वं परिवमिष्यामि ।
म्वकोयमिटवाक्यस्यापचयश्चापि भोम्यम ।
६ कुइरेऽजानकर्णस्य कथा मा कथ्यतां त्वया।
यत स्वदीयप्रज्ञाया वाचं तुच्छोकरिष्यति।
१.नामाग्य मुनस्वं मानचिहं पुगतनं ।
पिटहीनन्य क्षेत्रश्च त्वया नैव प्रवियतां।

·६८
हितोपदशः।
[२३ अध्यायः।
१५
११ यतो मुक्क्रिप्रदस्तेषामेक श्रास्ते महाबली।
स त्वदिपनतस्तेषां सुविचारं करिष्यति।
१२ त्वदीयं मानमं यत् तदुपदेशे निधीयतां ।
शब्दग्रही त्वदीयौ त्वं ज्ञानवाक्ये नियो
१३ बालस्य शासनं कत्तु मा निवर्त्तख कु बाँचत्।
दण्डन प्रहती बाला न कदापि मरिष्यति
१४ दण्डमादाय तेनैव त्वया स परितायतां ।
तथा कृत्वा तदीयान परलोकादविष्यसि ।।
हे मदीय सुत स्वान्ते त्वदीये ज्ञानितां गते।
मामकीनं मनो
यत्तद् अानन्दं परिगच्छति।
१६ यथार्थवादिनौ स्यातां तावकीनाधरौ यदा।
श्राहादतामवाप्नोति मदीयं मानसं तदा।
१७ भानि पापिलोकानां न देष्ट तव मानसं ।
किन्तु कृत्स्नं दिनं तिष्ठ परमेश्वरभीतितः ।
१० अवश्यमेव मन्तव्यं परकालो हि विद्यते।
तेन त्वदीयप्रत्याशा नहि व्यर्था भविष्यति।
समाकर्णय
मतपुत्त्र ज्ञानवान् भव सबथा)
त्वदीयं मानमञ्चैव मत्पर्य परिणीयता।
२० मत्ता भवन्ति ये लोका गोस्तनौरसपानतः ।
मांसाशिनश्च ये लोकास्तेषां सङ्ग परित्यज।
२१ यतो दरिद्रतामेति मत्तः कुक्षिभरिस्तथा ।
१६

·२१ अध्यायः
हितोपदेशः।
निद्रानुत्वं नरं खण्डं वमनं परिधापयेत्।
२२ त्वजन्मदाटतातस्य वचनं त्वं निशामय।
त्वदीयजननी सुद्धा मा तुच्छोकिया वया।
२३ कोणीहि मत्यतां किन्तु विक्रोणहि न तां कचित्।
विद्यापदेशबुद्धीनां क्रयणं क्रियतां त्वया।
२४ धार्मिकस्य पिता य: म हर्षतां परिगच्छति।
म अानन्दमवाप्नोति यश्च कोविदजन्मदः ।
२५ तावकीनः पिता नन्देत् त्वदीया जननी तथा।
त्वदर्भधारिणी या सा सर्वदा परिनन्दतु।
२६ हे मत्युत्त तव म्वान्तं त्वया मह्यं प्रदीयतां ।
लोचनाभ्यां त्वदीयाभ्यां मम वन निगच्यता।
२७ भवेद् वाराङ्गना तुच्या पुष्करिण्या गभोरया ।
सदृशी क्षुद्रकृपेन स्थान नारो व्यभिचारिणी।
२ यथा दम्युम्तथात्मानं गोपायन्ती सुतिष्ठति
प्रवञ्चकजनानां मा वृन्दश्च परिवईयत्।
२६ केषां भवति मन्ताप: केषां वा मानसज्वरः।
केषां भवेद् विरोधच केषां चिन्ता प्रजायते।
केषामकारणाघात: कंषां वा रकलाचने
३. तिष्ठन्ति सुचिरं कालं ये द्राक्षारममन्त्रिधी।
ये चान्वेणुं सुरां यान्ति तेषामेव नृणां भवेत्।
११ यदा द्राचारसो रकम्तेजम्वी भाजने चलेत्।

·(
हितोपदेशः।
[२४ अध्यायः।
।
तदानीं नैव तं द्राक्षारमं प्रति निरीक्ष
३२ यतः म चरमे काले दंश्यति त्वां भुजङ्गवत्।
कास्लाविषधरस्वां म मंदंच्यति तथा पुनः।
२३ नयने तावकोने दे द्रक्ष्यतः स्वैरिण स्त्रियं ।
त्वदीयं मानमञ्चैव दुष्टां वाचं वदिष्यति।
३९ अधिमध्ये शयानस्य पति वा कूपकोपरि।
शयानस्य मनुष्यस्य सदृशस्त्वं भविष्यसि
३५
रहं ताडित: पोडां लब्धवान्नेति वक्ष्यसि ।
तैरहं प्रतः सत्यं किन्तु तन्नैव बुद्धवान्।
कदाई जागरिष्यामि चष्टिये मदिरां पुनः ।।
२४ चमो.याय.।
१ इभं दुष्टमनुष्याणां नैव विदिष्यतां त्वया।
स्थातुश्च ते जनः माई न त्वया परिवाञ्यतां ।
२ यत स्तेषां नृणां चित्तं प्रकल्पत उपद्रवम्।
कथ्यते च कथा तेषामधरैः क्लेशदायिनी।
३ परिनिर्मायते ला विद्यया सुनिकेतनं।
तथा धिषणया तच्च स्थिरतामुपनीयते।
8 ज्ञानेनैव तदोयानि कोष्ठानि सकलानि च ।
उत्तमैश्च महामूल्यैः पूर्यन्ते तानि वस्तुभिः ।
५ विचिमानवो य: म जायते बलसंयुतः ।
पराक्रमविशिश्च भवति ज्ञानवान नरः ।

·२४ अध्यायः
हितोपदेशः।
६ विविच्य बहुधा बुद्ध्या क्रियतां माम्परायणं ।
मन्त्रणाभिः प्रभूताभिर्जयः मंजायते यतः ।
विद्या लाकाद् यथाजाताद् अतोवोच्चतग भवेत्।
म विचार न शक्नोति व्यादातुं वदनं निजम् ।
येनैव हि मनुष्येण प्रक्रियेत कुकल्पना ।
कुमन्त्रीति प्रविख्याता मानव: म भविष्यति।
६ अज्ञानस्य मनुष्यम्य कन्यनं कलुषं भवेत्।
यो निन्दको
मनुष्यः
म घृण्यते मकन्नै जनः
१. विपदः ममये त्वं चेत् जायमे होनमाइमः ।
भविष्यति तदापीयान तावकोनः पराक्रमः।
१२
ममर्पिता बधार्थ ये वायन्तां ते मरा स्वया ।
भवन्ति ये जना बध्या मानवां स्तान् ममुद्धर।
१२ न तद् वयं विजानीमम्त्वमित्थं यदि भाषमे
तदा विचारयेद् योऽन्तः म किं तवहि भास्यति ।
यो रक्षति तव प्राणान् म किं तद् वेत्तुमक्षमः ।
स्वस्वकर्मफलं किं म नैकैकाय प्रदास्यति।
१३ पीते मधुनि हे पुत्त्र यथा मिटं प्रबुध्यमे ।
चुषिते मधुचक्रे च यथा सुम्वाद बुध्यमे ।
१४ विद्याया बोधमाप्यापि तादृशं भास्यते त्वया ।
अवश्यं पर कान्नान्नि नाशा व्यथा भविष्यति।
१५ न गुप्तस्तिष्ठ पापिष्ठ प्रवेष्टं धर्मिणा ग्टई।

·हितोपदेशः।
[२४ अध्यायः।
२०
तदीयमाश्रयञ्चैव नैव त्वं परिनाशय।
१६ यतिठेत् पतित्वापि सप्तकृत्व: सुधार्मिक :
किन्न पापिमनुष्या यः स श्रापदि निम
१७ ववैरिणि विपद्ग्रस्ते न त्वया मम्प्रहाम्।
तस्मिंश्च स्खलिते नैव मनमा तव नन्द्यताम्।
१८नो चेत् दृष्ट्वा परेश स्तत् न मन्तुष्टो भविष्यति ।
तथा तस्मानिज कोपं स परावर्त्तयिष्यति।
१८ दृष्ट्वा पातकिनं लोकं व्याकुलस्वं न वा भवः
दुराचारं नरं दृष्ट्वा त्वं मासयंत्र नो कुरु ।
यता
दुष्टस्य
लोकस्य मङ्गलं न भविष्यति।
पापोयसां मनुष्याणां दोपो निर्वगतामियात।
२१ हे मतपुत्त परेशात् त्वं अपतेश्च भरं कुरु ।
तथा चञ्चलचित्तानां महान क्रियतां त्वया ।
२२ यतस्तेषां मनुष्याणां विनाशः संघटिष्यते।
कथं घटिव्यते नाशो वेत्तुं शक्नोति को नरः ।।
२३ मानवा ज्ञानयुका ये तेषां वाक्यान्यमूनि हि।
उपरोधी न कर्त्तव्यो विचारमस्ये नरैः।
२४ यो दुष्टं धार्मिकं वक्ति शपन्ते तं जनं जनाः ।
सतोयन्ते च तं लोकं देशस्याः सकला नराः।
२५ तद्भमनकृतां नृणां महानन्दः प्रजायते।
आयोबीक परमा तेषां मानवानां प्रजायते।

·पध्यायः1]
हितोपदेशः।
C
६ ये मनुष्या भवन्तीह यथार्थोत्तरवादिनः।
तेषां दशनवासांसि परिचुम्बन्ति मानवाः ।
७ त्वदीयं मकलं कार्य बहिरेव विधीयताम्।
तस्मिन् क्षेत्रे कृते पश्चाद् ग्टई निर्मीयतां तव ।
कारणं न साक्षी स्था स्वदीयामन्त्रवामिनः ।
त्वदीयाधरयुग्मेन मा कार्पोखं प्रतारण।
हम माम्प्रति यथाकार्षीत् कुयी तम्प्रत्यहं तथा।
तत्कर्ममदृशं दास्ये फलमेवं नचोच्यताम्॥
अलसस्य मनुष्यस्य क्षेत्रेण गतवानहम्।
अज्ञानस्यापि द्राक्षाया क्षेत्रण गतवानक्षम्।
१ पश्य तस्याखिलं व्याप्तं दृश्चिकपत्रकण्ठकैः
तस्य पाषाणप्राचीरं सर्वतो भग्नतां गतम।
२ तनिरीक्ष्य मया किञ्चित् चित्तेन मयविद्यत
उपदेशो मया प्रापि तदेव परिवीक्ष्य च।
३ किञ्चिन् निद्राञ्च तन्द्राञ्च विश्रामं कर्तुमेव च ।
वया मोचित किञ्चित् स्वकोये तु करदये।
8 आगमिष्यति दारिद्र्यं त्वदीयं पथिको यथा।
उपस्थाम्यति दैन्यञ्च मज्जित वरूथिनी।

·७२
१
हितोपदेशः।
[२५ अध्यायः।
२५ पञ्चविंशोऽध्यायः।
१ राजगोषु कथनं ८ कम्न हकथनं नानाविधकथनश्च ।
यिकदादेशस्य हिषकियनामकराजस्य प्रजाः सुले-
मना हितोपदेशानेतान् मंजरः।
कथायां परिगुप्तायां भवतीश्वरगौरवम्।
किन्तु मम्यग् विचारात् तद् भूपते ौरवं भवेत्।
३ विहायमा यथोचव धरिया नोचता यथा।
तथान्त: करणं राजा बोधगम्यं न जायते।
४ त्वं दवर्णम्य मध्यम्थं मन्नं सर्वं वहिष्कुम् ।
तेनैव निर्मलं पात्रं भविष्यति परिष्कृतः ।
५ दुष्टान दृग्य सव्वीस्त्वं भूपतेः सन्निकर्षतः
तेन मिहामनं धर्मात् सम्थिरं मंभविष्यति। .
६ भूपते: सख स्वस्य सम्मानं क्रियतां नहि।
तया मुख्यमनुय्यम्य पद न म्योयतां त्वया।
• अमम्मानं न भद्रं ते भूपतेः मम्मुखे भवेत्।
म चेद् वदेत् इहागच्छ ताई तन्मङ्गलं तव ।।
हठाद् विवदितुं मैव गच्छे र्गच्छमि चित्तदा
किं करिष्याम शेप त्वं लज्जितः प्रतिवामिना।
कु- विवादनियत्ति महितः प्रतिवामिना
गोपनीया कयां नैव कम्मैचित् त्वं प्रकाशय।
१०
प्रकाशिता
ग्रुता
येन म हिलां त्रपयिष्यति।

·अध्यायः।
हितेपदेश
अपकीत्तिस्त्वदीया मा नैव लोपं प्रयाम्यति
१५ रुप्यपात्र मवर्णस्य फलं भवति यादृशम् ।
भाषितं योग्यकाने पिवचनं तादृशं भवेत।
१२ यया नामाग्रभूषा च निम्मन्न स्वर्णभूषणं ।
तयानावर्तिकाभ्यां ज्ञानवान भर्तमनाकरः ।
१३ विश्वाम्य: प्रेरकं दुतः म्याद गोहिमा तवत्।
म म्वकीयप्रभा: प्राणान करीत्यायाचितान यतः।
१४ यो जना दानमुद्दिश्य मिथ्यादर्पयो वदंत ।
निग्न्वमेघनोकाशी गन्धवाहापमय मः ।
१५ सदीर्घमहनादेव मम्मति भपतंगपि।
कामना रमना या मा भंक काति की कम।
१६ मधु प्राप्य त्वया पेयं यया परिमितंभांना
नो चेदतीव टप्तस्त्वं वमनं प्रकग्न्यिमि।
१७ मनीपवामिनो गेहं यानी पादौ पन: एनः ।
त्वं निवर्तय ना चेत म विग्कस्त्वाम् अतीयिता
१८ममोपवामिनः माच्यम् अतथ्यं चन दोयत।
मम: स्यात् तीनवाणेन गदाखडापमय मः ।
१८ यादृशो भनदन्न: स्यात् ग्वचादव यादृशः।
दुःखकाले च विश्वाम: प्रवञ्चकना तथा।
२. दःखिमः मन्त्रिधी गानं शीते वरचहगेपमं ।
शिखरिण्या यवक्षारे निक्षेपमञ्च तत्।

·हितोपदेशः।
[२४ यायः।
रिपुर्यदि तुधातस्ते तर्हि तं त्वं प्रभोजय।
पथा यदि षातः स्यात् तर्हि तं परिपायय।
न त्वं मम्तके तस्य ज्वलदग्निं निधाम्यमि।
तदोयञ्च फलं तुभ्यं परमेश: प्रदास्यति ।
यथा पवन श्रौदीच्यः मन्वा वृष्टिं निवारयेत्।
जिहा मुचकन्नाकस्य क्रोधमुतपादयेत् तथा ।
कलहिन्या स्त्रिया माद्धं वामाद उत्तमोग्मनि ।
ग्रहपृष्टय कोणेपि निवामो वरमुच्यते।
पिपामा य नाकाच यथा स्यात् गोतलं जलं ।
दूरदेशात् ममायाता मवानीपि भवेत् तथा।
तथा म्याद् धामिका लोकः पतित: पापिमम्मखे।
ययाविला जननावशालाडितजलाकरः।
बहुनो मधुन: पानं भद्रं भवति नो यथा ।
तथैव गौग्न म्यात गौरवगवेषण
- स्वकीयं सानमं येन मनुष्येण न दराते।
भित्तिहोनेन भनेन पुरण म जन: ममः ।।
२६ षड्विंशोऽध्यायः।
सूखेषु कथा १३ चन्नमेषु कथा १७ कम्न हत्म कथा च ।
मोमकाले हिमं यत् हिश्च शन्यकर्त्तने।
तयैवाज्ञानलोकस्य मम्मानं स्यादसम्भवं।
२ चाम्यन पक्षीव चाशेना पक्षीव मासवर्तिका।
१

·यः।
हितोपदेशः।
कारणं ममायाति नाभिशापि मानवः।
पा यथा तुरङ्गाय खलिनं गईभाय च।
या मूठमनुष्याणां पृष्ठाय लगुडो भवेत्।
भूखतानुमारात् त्वं मूर्ख नैवात्तरं वद ।
दिते त्वञ्च तस्यैव मदृश: मम्भविष्यसि ।
न्मूर्खतानमारात् त्वं मूर्ख प्रत्युत्तरं वद ।
। चेत् म जानिनंमन्यो भविष्यति स्वदृशितः।
थाजातमनुव्येण वाती यः प्रेषयेन् नरः ।
। जनः क्षतिमानाति विनत्ति च निज पदं।
नस्य चरण यद्दद् अतीव दुर्श्वना भवेत्।
प्रज्ञस्य वदने तदद् उपदेशवचो भवेत्।
मणे: प्रक्षेपणणे यहत शिलानां मध्यता भवेत
दद् बालिान्नाकेषु भवत मम्मानमर्पित।
यथा मत्तमनुष्यस्य हस्ते भवति कण्टकम।
तथा हितोपदेशोपि वैधेयवदनं भवेत।
एतत् सर्वजगद् येन प्रभुणा मसुजे पुग।
अज्ञाजालजकाभ्यां म ददाति कर्मणः फन।
कुकुरी निजवान्ताय यथैव पग्वित।
अज्ञतायै तथाज्ञानी मानुषः
परिवर्तते।
स्वदृश्या ज्ञानिनमन्यो यो जना दृश्यते त्वया ।
तस्माजनाजने मूढे प्रत्याया करणं बरं॥

·हितोपदेशः।
[२६ अध्यायः।
अन्नमा मानुषो ब्रूते केशरी पथि विद्यते।
महाबला मगेन्द्रश्च राजवर्मनि वर्तते।
कबाट मयन्त्रण यथा मपरिवर्तते ।
तथालमनर: स्वस्यां शय्यायां परिवर्तते।
अल्लमा मानुषो यः म निधाय भाजने करम्।
पुन निजमुखे दातुं क्रेशमेव म बुध्यते।
मन्मन्त्रणा विशिष्ठभ्यः मप्तलोकभ्यएव च ।
अन्नमा मानुषो यः म जानिनं मन्यते स्वयं ॥
पथि गच्छन् परेषां यो विवादऽभिरतो भवत्।
म कुकुर यंबोधषु भानुषस्य समो भवेत।
अङ्गारं
मृत्युकारञ्च शरं या मानवः क्षिपेत।
ममोपवामिनं लोकं प्रतार्य वक्ति यो नरः ।
: सम्प्रति क्रियते ह्येतत मया किमुत खेलनं।
एतावुभौ मनुष्यों तु स्वातामुन्मत्तकापमा।
यथामिरिधनाभावात् निर्माणत्वं प्रगति ।
तथैव मचकाभावाद विगंधा नैव तिष्ठति।
१ यथा चलन्तमगार प्रत्यारोऽनय ममित।
विगधाभूय तदन्द् विरोधी मानुषो भवेत् ।
२ अनौवम्वादतायुक खलस्य वचनं भवंत ।
तथा मानचिकानां प्रविशत्यन्तगन्नम्।
३ दयान्तःकरणालोकः नुतिकागऽधरम्तथा।
.

·'यिः॥
हितोपदेशः
स्य रूप्यपत्रेण मण्डितस्य ममा भवेत्।
सोयाकारकश्चित्ते प्रविधाय प्रतारण।
राभ्यां स्वकीयाभ्यां कापत्यवचनं वदेत्।
यानुग्रहवाक्यपि नैव प्रत्याश्यतां त्वया।
गोऽन्तःकरणं तस्य प्रपणे घृण्यवस्तुभिः ।
तोया यम्य लोकस्य कापव्येन ममावृता।
वाशितो भवत्येव तस्य दोषः मभान्तरे।
तिं संखायते येन तन्मध्ये म नर: पतेत् ।
पाणी लागते येन म तन्मे परिवर्त्तते।
किनाति मृषा जिहा तमेव ममृतीयते
र्म कुर्याद् विनाशस्य वदनं स्तवकारकम् ॥
२७ मप्रतिशोऽध्याय:।
। चात्मश्लाघा कधिया: कथनं ५ मत्यप्रेम्नः कथनं ।। पिघ्रा-
भावस्य कथनं २३ ग्रहकर्मणाः कथन।
:
माहङ्कारकथा श्वार्थ त्वया नैवाभिकथ्यताम।
दिकदिनमध्ये यद् भविष्यति न वेत्मि तत्।
शस्वस्व त्वमन्येन किन्तु स्वास्येन न त्वया।
तुख्यायेथा स्वमन्येन किन्तु स्वाष्ठेन न त्वया।
गुरु भवति पाषाणे गुर्बो च मिकता भवत्।
किन्तु बालिशलोकस्य कोपस्ताभ्यां गुरु र्भवेत् ।
दुरन्तो जायते क्रोधः कोपः प्रलयकृद् भवेत् ।

·॥
५
हितोपदेशः।
[२० अध्यायः ।
किन्तु कः शक्नुयात् स्थातुं योषिद्धतुकुधोऽन्तिके।
गुप्तप्रेग्नो वरं मा स्याद् भमना या प्रकाशिता
६ विश्वास्या जायते लोके प्रहारो बन्धुना कृतः ।
किन्तु प्रतारणाकारि चुम्बितञ्चापि वैरिणा ।
७ ऋतीयते सुदृप्तो यो मधुचक्र म मानवः ।
किन्तु तिकस्य मिटत्वं जिघत्सं प्रति जायते।
स्वस्थानं यः परित्यज्य करोति भ्रमणं नरः।
र मरी नोडतो भ्राम्यद विहङ्गमममो भवेत् ।
६ तैलं सुगन्धि धूपश्च सुगन्धि स्तुष्टिकद् यया ।
मनभो मन्त्रणान् मिष्टं प्रेम मित्रस्य तादृशं ।
१० म्वस्व तातम्य वा मित्रं न त्वया परिहोयताम।
दुःखस्य ममये नैव स्वधातु भवनं बजेः।
यतो धातु विदुरम्थात् मित्रञ्च मविधं वरम्।।
१२ ज्ञानवान् भव म पुल
मानमं मम नन्दय।
प्रतिवक्तुं प्रत्यामि तेनापमानदं जन
१२ विपदं वोच्च गुप्त: स्यात् परिणामप्रदृग जनः ।
वैधेयमानुषो गच्छन् दण्डे संपतितो भवेत्।
१३ परस्य प्रतिभू य: स्यात मंग्टहाण तदंशकम्।
विदेशिन ऋष्णस्वार्थ ग्रहाण तस्य बन्धकम्।
१.४ प्रगे प्रभाषते प्रो बन्धुं प्रति य श्राभिषं ।
भापत्वेन तदीयं तद वचनं गणयिष्यते।

·२७ अध्यायः
हितोपदेशः।
७६.
कस्मिन् काले महादृश्या तोयपातो यथा भवेत् ।
तथा भवति नारी च मदा कलहकारिणी।
१६ यस्तां गोपायितुं शत: म दक्षिणकरस्थितं।
तैलं सुगन्धि वायुच्च भवेद् गोपायितुं क्षमः ।
१७ लाही लोई मतेजस्कं प्रकरोति यया तथा ।
नरः स्वमित्रवत्रञ्च मतजस्कं करोति हि।
१८ रक्षत्यु डुम्वरं वृक्षं यः म तत्फलमश्नुते ।
स्वस्वामी मेव्यते येन प्राप्नोति म जनी यशः ।
१६ प्रतिविम्बं यथा तोये स्ववत्रसदृशं भवेत् ।
तथान्तःकरणं चैकं अन्यान्त:करणोपमम।
२० यथा न जायते हप्तिः श्मशानपरलोकयोः ।
तया नयनयोस्तप्ति र्मानुषस्य न जायते।
२१ यथा मूषा च दुर्वर्णं हमन्ती च सुवर्णकं ।
मानवायि प्रशंमाञ्च तथैव मुपरीक्षते
२२ गोधुमेन महाज्ञं चेत् चूर्णोकाददृखन्ने।
तथापि मूर्खता तस्य कदापि नापगच्छति॥
२३
वकीयमेषयूथस्य तत्त्वं मंज्ञायतां त्वया।
निधीयतां निजस्वान्तं त्वया निजपणबजे।
२४ यतो हि द्रविणं नैव चिरकालं मुतिष्ठति।
न तिष्ठति किरीटच्च पुरुषात पुरुषान्तरं।
२५ द्योतिष्यते तणं तेन द्रक्ष्यते च नवं टणं ।

·हितोपदेशः।
(२८ अध्यायः।
१
-
ग्रहोष्यति हणं मर्च पर्वतोपग्मिंम्यिते।
२६ मेषवत्मा भविष्यन्ति त्वदीयवस्त्रकारणं ।
त्वदीयक्षेत्रमूल्यार्थं छागएव भविश्थति।
२७ त्वदीयपरिवाराणं युवतीनां तवापि च ।
भोजनाय प्रदास्यन्ति छाग्यस्ते बहुलं पयः ॥
२८ अष्टाविंशोऽध्यायः।
१ धमाधर्मायो नानोपदेशकथनं ।
नताडितोपि केनापि पापी लोकः पलायते
किन्तु तिष्ठन्ति निर्भीताः सिंहवद् धार्मिका नराः।
२ प्रजानां दोषतो नित्यं राजा भवति नूतनः
किन्नु बुद्धिमता राज्यं ज्ञानिना च स्थिरं भवे
३ उपद्रवति यो निःखो मानुषो दुर्विधं नरं।
म सर्वशस्यसनंष्ट्रा सलाविषयमा समः ।
* व्यवस्था जलाकेन पापी लोकः प्रगम्यते ।
पालयन्ति व्यवस्था ये तैस्तैः माई विरुध्यते ।
५ नहि न्यायं विजानन्ति ते ये कनुषिणो नराः ।
परेशाग्वेषिण ये तु ते विजानन्ति मशः ।
६ मरस्लो मानवो यः स दुर्विधोपि वरो भवेत्।
विमार्गगामिलोकस्तु बहुवित्तीपि नो वरः ।
७व्यवस्था मान्यते येन सरव ज्ञानवान मुतः।
योऽपव्ययकृतो मित्रं करोति मत्रपां पितुः ।

·सध्यायः
हितोपदेशः।
..
१
८ अन्यायतश्च कौषीद्याद् यो जनो बर्द्धयेद् धनम् ।
म तत् मंचिनुयान् निःम्वे कारुण्यकारिणः प्रति
६ शास्त्रमंश्रवणात् का निवर्त्तयति यो जनः ।
प्रार्थनापि तदीया या मा भवंदर्तनास्पद ।
१० यो नयेत कुपथं माधु म स्वखाने पतेन् नरः ।
किन्तु या मानव: माधुरधिन म उत्तमं ।
११ ज्ञानवान् जायते लाक: ममद्धा निजदृष्टितः ।
किन्तु धीमान दरिद्रो यः म तलाक परीक्षते।
१२ भवंद गौरवमत्यन्तम अानन्दे मति धर्मिणाम् ।
पापिनामुत्रतौ मत्यां गुप्तास्तिष्ठन्ति मानवाः ।
१३ गापार्यात स्वपापयः म न विन्दति मान।
किन्तु स्वीकृत्य तनह्याद् यः स कारुण्यमाप्नुयात् ।
१४ धन्यः मरव लोकेषु मर्वदा मंबिभेति यः।
कठोरं यो मनः कुर्यात् श्रापदं म प्रगच्छति ।
१५ मंगर्जन् केशरी यद्दद् दुष्ट ऋक्षश्च यादृशः ।
तथा भवति दत्तः शान्तापि दधिं प्रति ।
१६ मोतीवोपद्रवं कुर्याद् यो नृपो बानि भनत् ।
किन्तुन्नाभार्गको यः म्याद दीर्घायुष्टं म विन्दति।
१७ शरीरिणं निहन्तुं यो मनुथ्यो व्याकुन्नी भवत्।
अन्य धरणभोत्या म खातं प्रति पन्नायत ।
१८ सजुमार्गेण यो गच्छेत् म नगे रचिता भवेत ।

·८२
हितोपदेशः
२८ अध्यायः
किन्त्वकम्मात् पंतत् मर्त्यः म यो विषथंगा भवेत्।
१८ स्वभूमिः कृष्यते येन म भोज्यं बहु विन्दति।
अन्नमानुगतो लोको य: स दैन्यमवाप्नुयात्।
२० विश्वास्थ मानवः प्राज्यमाशिषं ममवाप्रमात् ।
पोनं धनो भवामीति वदन न दोषवर्जितः ।
२१ विचारे पक्षपातं न कन्तु ममुचितं भवेत्।
यता ना पूपनाथ महादोपं वारिस्थति।
२२ दुभ्यो भवितुमुद्योगी कुदृष्टिः सत्वरं भात् ।
किन्तु दैन्यं तमागच्छत् न तत् तेन विविच्यते।
२३ जिकया स्तुति काराद् यो भामनाकारिमानवः ।
अनुग्रहं परं पशात् मरव समवाप्नुयात् ।
२४ चारयिवा धनं पित्रार्य इत्थं परिभाषते।
कलुषं विद्या नात्र म मित्रं नाशकारिणः ।
२५ अभिमानिमनुष्योग विरोधः परिजन्यते।
मरवाप्यायते लोका विश्वमेद् यः परश्वरे।
२६ विश्वन या निजे स्वान्ते यथाजातः म मानुषः ।
किन्तु रक्षां म त्रासोति यो विविध प्रवर्तते।
२७ ददाति थी दरिद्राय दारिद्यं तम्ब नो भवेत्।
स शाप लभते नेत्रे यो निमोलति तान् प्रति ।
२८ पापिनामुन्नतो मत्यां गुणास्तिष्ठन्ति मानुषाः ।
किन्तु नषु विनष्टेषु बर्द्धन्ते धार्मिका जनाः ॥

·२
९यायः
हितोपदेशः।
४
५
२८ ऊनत्रिंशोऽध्यायः।
१ अमर भर्मिती यो नो भवेत मनतकन्धरः।
म उच्छिन्ना भवेत तम्य प्रतीकारो न विद्यते।
२ अानन्दा जायते नाके प्रोन्नते माधुमानवे।
किन्तु दयाधिपत्ये हि भवन्ति दुःखिता जनाः ।
विद्यायामनुगको यः म पितु नन्द को भवेत
किन्तु यः पान्नयेद वंग्यां धनान्यपव्ययेत मः।
कंगति मथि राज्य सुविचारेण भूपतिः
किन्ततकोचं य श्रादत्ते म राज्य परिवर्तयेत्।
यो मानव: परियति स्वममोपनिवामिनम।
तदोयपादबन्धाय जान्नं मंध्रम्तणाति मः ।
६ दृष्टः स्वकोयदधिण धृता भवति मानुषैः ।
किन्तु यो धार्मिको लोकः म मानन्दः मगायति ।
७ धार्मिका दोननाकानां विचार प्रकगति हि
किन्तु पाणे न तद वाद्धं निधत्ते तत्र मान ।
नगरे निन्दके नीकै चन्चित हव्यवाहनः ।
किन्तु जानविशिष्टन ततो मर्यो निवार्यत
जानीनजना राय द्वाभ्यामपि विचारिता
कोपो भवतु हास्य वा तेन शान्ति न जायत
१. भूतीयन्ते नरं माधुं मानुषा वधकारिणः ।
किन्नु तत्प्राणरक्षायै चेष्टते सरलो जनः ।

·8
हितोपदशः।
[२९ अध्यायः।
११ सर्च मनोगतं
मूढः
प्रकाशयति तत्क्षणात्।
किन्तु जानविशिष्टस्तत् कियत्कालं प्रगापयेत् ।
१२ अतथ्यग्राहिणणे येच भवन्ति भूमिधालकाः।
पापनिष्ठा: प्रजायन्ते तदीया: सयसेवकाः ।
१३ नि:स्वोपद्रविणो माक्षात् प्रकुति परस्परं ।
परभेशो योरेव लोचनानि प्रदोषयेत्।
१४ सुविचारो दरिद्रस्य क्रियते येन भूभृता।
चिरकालं सुभम्याथि तस्य मिहामनं भवेत्।
१५ दण्डश्च भर्तमना चोभी ज्ञानं जनयता नृणां ?
किन्त्वशामितसन्ताना मातु लजाकरी भवत् ।
१६ पापिन्नाके गत वद्धि बहुदोषा भवन्ति हि।
किन्तु तेषामधः पातो धार्मिकैरेव दृश्यते ।
१७ त्वं म्बकीयाय पुत्त्राय शास्तिं मंप्रददामि चेत् ।
तदा मते परां शान्ति मनोनन्दञ्च दास्यति
१८ मत्यं शारवं परित्यज्य मनुष्यो दुष्टतामियात्।
किन्तु म म्यान्बो धन्या व्यवस्था यः प्रपालयेत्।
१८ वचाभिरेव मृत्यम्य दमनं नहि जायते।
यतः म पग्बुिद्धापि न ददाति तदुत्तरं ।
२. प्रपश्यामि वचोभि स्वं मनुष्यं किं हठात्कृतं ।
विद्यतेऽधिकप्रत्याशा ततोपि मूढमानुषे।
२१ पावास्याद् येन मयेन मृत्यः सुप्रतिपाल्यते ।

·रिमोपदशः।
शेषे मरद तं दाम मम पुत्त्रेण बुध्यते ।
२ यः कोपनो मनुव्यः म विरोधजनको भवेत् ।
क्रोधनी मानुषो यस्तु म भवेत् बहुपापकृत् ।
३ अहङ्कारी मनष्यम्य तमेवाधा निपातयंत ।
किन्नु नम्रमना लोको लाके मम्मानमाणुयात्।
४ चाग्तिांग्रहा लाका निजप्राणान मृतोयते।
रणति शापथं वाक्यं किन्तु म न प्रकाशयेत् ।
। भयं नगत् ममद्भुतम् उन्मार्थ पातयन् नम्।
किन्तु स्यात् माऽवितो मा विश्वमद यः परे ।
१ प्रार्थ्यते बहुभिन्नीकै लोकशाम्तुरनुग्रहः
किन्तु लोकविचार: म्चात केवन्नात परमेश्वगत।
७ धार्मिकस्य मनुष्यम्य पापो याद नामद
तथा दुष्टमनुष्याणाम अर्तनीय ऋजुर्जनः ।।
३० त्रिंशत्तमोऽध्यायः ।
१ चा गरो धर्मकथनं ७ तस्य प्रार्थनं १० नामापदं न च ।
याः
पुत्र श्रागुर
दथीयेलम् उकलश्च यदाक्य
मुक्रवान् यदुपदिष्टवांश्च नदेवैतत् ।
मूढोहं मवलोकभ्यो धी में नास्ति मनुष्यवत् ।
न चाभ्यस्ता मया विद्या धर्मज्ञानं न बुध्यते ।
को जन: स्वर्गमारोह को वावरूढवांस्ततः ।
मुष्टिना केन खोकेन संग्टहोतः प्रभचनः ।

·हितोपदेशः।
[३० वयायः
४ वस्त्रेण मानवः को वा जलराभिं निबद्धवान्।
पृथिव्या: मकलां मामा को नरो वा न्यरूपयत्।
तदीयं नामधेयं किं किं ततपुत्त्रस्य नाम च ।
यदि त्वं परिजानासि तहि मे कथ्यतां त्वया।
५ साण श्वरवाक्यानि निर्मलानि भवन्ति हि।
मविश्वमन्ति ये तेषु तानि तत्फलकाव।
६ तस्य वाक्यैः सह त्वं नाऽन्यत् किञ्चित् मम्प्रयोजय।
नो चंद् भयिता त्वां म मृषावाग भवितामि च ।।
अहं वरदयं त्वत्तःप्रार्थये हे परेश्वर।
यावनो जीवनं तावत् तद् दातुं खोकुरुष्व च ।
- अलोकत्वं सुषावाक्यं मत्तस्त्वं सुविदूरय ।
अदत्त्वा दैन्यवित्त मांयोग्यभाज्येन भोजय।
६ नो चेत् हप्तो वदिष्यामि को भवेत् परमेश्वरः ।
नि:स्वो वा चोरयिष्यामि वक्ष्ये नामैश्वरं मधा।
प्रभारग्रेन मृत्यस्य निवादं त्वं समाचरः।
नो चेत् त्वं तेन संशप्त श्रागोयुको भविष्यसि
११ शपते पितरं खोयं शुभं मातु ननाथते।
एतादृशोपि मन्तानो विद्यते पृथिवीतले।
१२ स्वीयान् मलाद् अनिर्निक्र: स्वदृष्ट्या निर्मलो भवेत् ।
एतादृशापि सन्तानो विद्यते धरणीतले।
१३ दृपद्मणी च दृश्चि प्रोवोकृत्य सतिष्ठति।

·--
५
३. अध्यायः ।
हितोपदेशः ।
एतादृशोपि मन्तानो विद्यते चौणिमण्डले
१४ विद्यन्ते ये दरिद्रास्तान् प्राथयां परिभक्षितुम्।
नरेषु मन्ति ये दीनास्तान जनानपि भनितुम्।
तेषां दन्ताः हनूदन्ताश्चामिकतरिकाममाः ।
एतादृशाश्च मन्नाना विद्यन्ते पृथिवीतल्ल
दे कन्ये प्रतिविद्यते जलमध्ये जलौकमः ।
देहि देहोति वाक्यं ते प्रभाषेते दिवानिशं ।
त्रिवस्तुनि न हप्यन्ति चत्वारि च कदाचन।
भूयिष्ठमभवञ्चेति वाक्यं जातु वदन्ति ना।
६ बन्ध्यागर्मः श्मशानञ्च पृथ्वो प्यति नो जन्नै:
प्रभूतमिति वाक्यं ना वोतिहोत्र: प्रकाशयेत्।
७ स्वकीयजनका येन नेत्रण परिहस्यते।
स्वोयमातु निर्देशं यत् चक्षुस्तुचोकगेति च।
काकैरुपत्यकायां तद् ध्रुवं ममवकर्व्यते ।
उत्क्रोशाव्यविहङ्गस्या के भविष्यते च तत्।
-त्रितयं मम बोधस्यागम्यं ममभिजायते।
तथा चतुष्टयच्चाहं नहि शक्नोमि वेदितुं।
६ उत्क्रोशगमनं नाके मृदाको: पर्वतं गतिः।
पोतस्य गमनं सिन्धा घुमश्च युवती गतिः ।
• तस्याश्च
गमनं
तबद्
योषा व्यभिचारिणी।
भुक्का संमृज्य वनं मा तेऽघं न कृतं मया।
या

·CC
हितोपदेशः ।
[.. अध्यायः
२१ वस्तुच्यात ममुदिनं जायते क्षौणिमण्डलं ।
नहि चत्वारि मवोढुं नमते सौणिमण्डलं ।
२२ अर्थाद् येन प्रभुत्वं वै क्रियते दासमेव तम ।
यो भक्ष्यैः परिहप्तः स्यात् तचापि बालिशं जनम्।
२३ या हि
व्यूढा भवेत्रारी ताञ्च याप्यर्त्तनोचिता
म्बस्वामिनीधनानां याधिपत्यं कुरुते च तां ।
२४ निती वस्तुनि चत्वारि तोदियानि भवन्ति च ।
किन्तु तान्येव चत्वारि ज्ञानवन्ति भवन्ति च ।
२५ अर्थतो याश्च विद्यन्ते शक्तिहीना: पिपीलिकाः
ताश्च मंचिनुयु भक्ष्यं ग्रीष्मकाल उपस्थिते।
२६ अपि स्वल्पबला ये म्युः शाफनो जन्तवः क्षिती
ते मध्य प्रनिनिन्ति ग्टहान पाषाणपर्वत।
२७ भानान्तु मषां भूपति नहि विद्यते।
तथापि ते प्रगच्छन्ति सुसज्जेव वरूथिनी!
२८ मूषलो इस्तपादाभ्यां भित्तिं धृत्वा अगच्छति ।
गज अट्टालिकायाञ्च निवासं कुरुते स्वयं ।
२६ अपरं त्रितयं वस्तु शोभनं प्रति गच्छति
तथा चतुष्टयचापि सुन्दरं परिगच्छति
कस्यापि वदनं दृष्टा
घोटते न कदाचन।
एतादृशा मगेन्द्रोस्ति बलवान् सर्वजन्तुषु
३१ तथा रणहय छागो भूपतिश्च बहुप्रजः ।
.

·'ध्यायः ।
हितोपदेशः ।
९
पद्यज्ञानस्य कर्माणि कृतानि गर्वतस्त्वया।
एश्चिन्ता वा कृता काचित् तदास्ये स्वकर क्षिप ।
यतो दुग्धं ममालोडात नवनीतं यथा भवेत्।
मामंपोडनाथापि वहिर्गच्छति शोणितं।
कोधस्यालोचनादेव विरोधी जायते तथा ॥
३१ एकत्रिंशोऽध्यायः।
१ लिमूनराजस्य मातुरूपदेशकथनं समस्त्री वनच
लिमयेन्नाजस्य माता तं यदुपादिशत् तस्य कथा ।
किं वदिष्यामि हे पुत्र किं वक्ष्ये गर्भसम्भव ।
किमई ते वदिष्यामि हे वरप्राप्त में सुत ।
लिमयेल् नोचिता राज्ञां स्याद् द्राक्षारमसकता
नचामति: सुरापाने भुपानामुचिता भवेत्।
ते तां पीत्वा व्यवस्थायाः समुपेयन्ति विस्मति
अन्यायं ते करिष्यन्ति मर्वदुःखिजनान् प्रति ।
मृतकल्पमनुष्याय मदिग दीयतां त्वया।
तिक्रमानमलोकाय देयो द्राक्षारमस्त्वया।
तं पीत्वा स नरः स्वीयं दोनत्वं परिविस्मरेत्।
खोयदुःखं पुनस्तम्य
मानस नहि संस्मरेत्।
मूकस्यार्थ स्वकीयं त्वं व्यादेहि वदनं स्वयं ।
व्यादेहि च निजं वक्त्रं दीनलोकविचारणे।
यांदाय वदनं स्वीयं धर्मातस्त्वं विचारय।

·हितोपदेमः।
1-
.
१
दरिद्रान् दुःखिलाकांश्च धर्मतस्वं विचारय॥
या मतो जायते नारी कस्ता प्राप्तुं क्षमो भवेत्।
पद्मगगमणेयापि तन्मूल्यमधिकं भवेत्।
तत्पति मनसा मार्द्धं तस्यामेव सुविश्वमेत्।
तस्या स्त्रिया न विद्यत लाभाभावः कदाचन ।
यावज्जोवं शुभं पत्युः मा करोति दिने दिन ।
अमङ्गलं रुकीयस्य स्वामिनी नाचरेश सा।
२ मा नारी निजकार्याणि खेच्छया प्रकरोति हि।
अन्विच्छति च मैवोर्णाम् अतमीञ्च गवेषयेत् ।
३ यथा बाणिज्यपातेन दूरादानीयते धनं।
तथैव स्वीयखाद्यानि दूगदानयते हि मा।
खाद्यं परिजनाय मा।
निरूपितानि कर्माणि खदामीभ्या ददाति च।
५
क्षेत्राणि सुविविकेच तानि क्रीणति च स्वयं।
फलेन निजइस्तस्य द्राक्षाक्षेत्रञ्च रोपयेत्।
करिदेशं निबनाति स्वकीयेन बलेन मा।
बलवन्तौ भुजी स्वीया मा योषित् प्रकरोति च ।
१७ बाणिज्यस्य स्वकीयस्थ परि के फलानि मा।
क्षणदायां न तस्याश्च दीपो निर्वाणतामियात्।
१८ कार्याणि स्वीयहस्तेन तओना विदधाति सा।
पच्चीश्च प्रतिग्टहाति खकीयेन करण मा।
.४ राविशेषे ममुत्थाय

·मान
यति होला हारेका
जयपरिवारेषु घोतका विति।
तस्तै दिगुणीकुत्य वसनं परिधीयते ।
या निर्मीयते स्वार्थ विचित्राच्छादनांशकं ।
कूलं रक्तवर्णश्च वस्त्रं परिदधाति मा )
स्वकीयदेशसंस्थाश्च प्राचीना ये हिमानवाः।
ते सर्व परिचिन्वन्ति सभायां तत्पतिं सदा ।
विक्रोणाति च वस्त्रं माऽतमीतन्तुविनिर्मितं।
विक्रीणते बणिगभ्यश्च निर्माय कटिबन्धनं ।
मम्मानञ्च बलं तस्या वस्वरूपं प्रजायते।
कुरुतेमा महानन्दं भविष्यतसमयानधि।
। व्यादाय वदनं स्वीयं ज्ञानवाक्यानि वकि मा।
अनुग्रहव्यवस्था च तजिवायेऽवतिष्ठति।
६ स्वकीयपरिवाराणाम् आचारान्
विविनक्कि मा।
श्रालस्यजातखाद्यानि सा कदापि न खादति ।
७ तत्मन्तानाः समुत्थाय तां सुधन्यां वदन्ति च ।
तस्या: पतिश्च तामित्थं सर्वदा सुप्रशंमति ।
कुर्वन्ति कन्यका बया भद्रकाणि यद्यपि ।
तथापि मर्चनारीणां मध्ये त्वं श्रेयसी परा।
६ लावण्यं वचनोत्पादि सौन्दर्यश्चानृतं भवेत्।

·हितोपदेशः। हन्न भोता घर शाद या ततप्रशंमा भविष्यति। म्यायव प्रदोयत तम्याः करकृतं फलं। विचारमा मसज्या यां किया तस्याः प्रशस्यताम। हितोपदेगाऽयं ममानः। Marum-o-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.