·.... .... ... ... .... ७० ४५ वर्णमेरुः .... .... " .... .... .... " .... .... 0 .... .... ..00 .... .... .... .... .... " .... " .... .... .... " .... .... .... मातृकाविलासस्य- क्रमावा: विषयाः पृष्टाङ्काः क्रमावाः विपयाः दृष्टाहार ४२ मात्रापताका... ५६ ६९ छिन्नामन्त्रोद्धारः ४३ वर्णमस्तारविधिः ७. तुरीमन्त्रोद्धारः ४४ अथ नष्टम् १ दक्षिणाकालीमन्त्रोद्धारः ७२ श्याममन्त्रः.... ४६ वर्णपताका ७३ कालरात्र्या मन्त्रोद्धारः ४७ चतुरक्षरमस्तारः ७४ अन्नपूर्णामन्त्रोद्धारः ४८ एकाक्षरवर्णमेरुः ७५ कुलवागीश्वरीमन्त्रोद्धारः ४९ अटकलपताका ७६ कुमारमन्त्रास्तत्र गणेशमन्त्रो- ५० चतुर्वर्णपताका द्धारः ७१ ५१ अन्यररीत्या पताकारचना ७७ कुमारमन्त्राः ५२ पञ्चवर्णपताकाचक्रम्.... ७८ कार्तवीर्यार्जुनस्य मन्त्रः ५३ वर्णमर्करविधिः ७९ हनुमन्मन्त्रः ५४ वर्णसूचीविधिः ८० भैरवमन्त्रः ५५ अष्टाक्षरसूचीमदर्शनम् ८१ महामृत्युभयमन्त्रः ५६ संख्यानम् . ५७ गणस्वरूपदेवताफलमिनादि- ८२ अथ नवग्रहमन्त्रास्तत्रादी सू- यमन्त्रः भावनकम् ८३ शुक्रमन्त्रः ५८ दक्षिणामूर्तिविरचितबीनको- ८४ वृहस्पतिमन्त्रः शसार.... ६४ ८५ चन्द्रमन्त्रः ५९ तहत्तान्येव कानिचिदस्योदाह- रणानि तत्र त्रिपुरामन्त्रोदारः ६७ ८६ त्रिग्रहमन्त्रोद्धारः ८७ शनेश्वरमन्त्रः ६० टक्ष्मीमन्त्रोदारः ८८ राहुमन्त्रः ६१ सरस्वतीमन्त्रोद्धारः १२ तारामन्त्रोद्धारः ८९ फेतुमन्त्रः ६३ थथ मानद्याः ९० मातृकाफमतो बीमानि ६४ शारिकामन्त्रोदारः ९१ मातृकाया भेट्दयफपनम्.... ७७ ६५ राशीमन्त्रोदारः ९२ अन्तमातृकायारउन्दपिदेयता- ६९ दिकपनम् ६७ बाटामुपीमन् शरः ९६ करन्यासः ६८ त्रिपुरारसीना मन्त्रीद्वार:...." ९४ प्यानम् .... ७२ .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... " .... .... ... " .... .... ... .... ... ... Desa .... .... ७४ ६६ महामन्त्र .. ... .40 .... ...७८ .. ....

·... .... ..- .... ... " ... ... .... " .... .... .... .... .... . .... .00 .... .... .... ... .... ... ९४ .... .... ... .... अनुक्रमणिका। ३ विषयाः पृष्ठावाममाशा विषयाः पठा ९५ अप बहिर्मातका .... ७८ १२० णकारपढ़ेः ९६ पहिमातृकायापसन्दादयः ७९/१२१ तपः ९७ वहितिकात्यास:.... ॥१२२ यथारपदे: ९८ ध्यानम् ९९ पिलोममात्या ८० (१२४ धकारपदे १०० अनुलोममातृकायाः स्वरूपम् ॥ १२५ नपढ़ेः १०१ मतियोममादफायाः स्वरूपम् ॥ १३६ पफारपदे: १०२ मातृकापालिङ्गसंख्यावत्वेना (१२७ फपदे.... " पि योजनाफथनम् ८१ १२८ रफारपट्टे १०६ अफारादिपोडशस्वराणां न. १२९ भपढ़ेः मादिवाचकले सौभरिमुनि (१३० मकारपद्धेः भणीतोपरः (१६१ यप..... १०४ अप फादिक्षान्तवर्णानो यो- (१३२ रयारपडे मना.... (१३३ पड़े १०५ वर्णोत्पनिमः (१३४ वकारपढ़ेः १०६ कादिदादशातर्यर्य:.... १०७ सादिवानाक्ष:... (१३६ षकारपट्टे ८८ १०८ गपहरयः (१३७ सपा ९६ (१३८ हकारपडे २०९ पफारपः ११० स्कारपदे (१३९ क्षपद... १५० फमातृकार्ययोजना.... ९७ १११ चपट्टे ८९.१४१ संयुक्तवर्णार्धाः ११२ छमारपदैः १४२ वर्णसमामायादेदाविर्भावफा- धनम....... ११४ शफारपतः १५३ अक्षरसमामापत एक आ- ११५ अपहे..... न्वीक्षिायापाशीवद्याना- ११६ टफारपः সামাখন ११७ टप १४४ चत्वारि धर्मप्रस्थानानि ११८ हमारपडे ९१/१४५ तेषो संक्षेपेण सरकपनम् १०८ .१९ टप १/१४६ चतुर्णा वैदानी प्रयोगनम् ...१११ .... .... .... .... .... .... .... " (१३५ शप " .... .... .... ... .... .... ... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .. ... .... a.r. .... " .... .... ..." ...१०७ .... ... ... ... M ....

·.... . .40- .. ... ... .... ... . .... .... .... .. .... .... .... "१७८ लक्ष्यम् ... ... " .... .... .... ...... " ..- मातृकाविलासस्य- :ममाङ्काः विषयाः पृष्ठाझाक्रमाद्वाः विषयाः ११४७ वेदाङ्गानां मयोननं तत्र शि- | १६९ गुणलक्षणानि... क्षाया: ...११२/१७० शररक्षणानि.... .१२१ १४८ व्याकरणमयोनन तस्वरू १७१ फररक्षणम् •पञ्च.... "१७२ फळपायनम् १४९ निरुक्तमयोननं तत्स्वरूपश्च ॥ १७३ नाराचनालीको .१२२ “१५०.निघण्टुस्वरूपम् ...११६/१७४ स्थानमुटयार्पणलक्षणानि. १५१ छन्दःस्वरूपं तत्मयाननम् .. " १७५ गुणमुष्टयः १५२ ज्योतिषस्वरूपं तत्मयोननम् ॥ १७६ धनुर्मुटिसंधानम् .१२३ "१५३ कल्पस्वरूपं तत्मयोजनञ्च ....११४|१७७ व्यायाः '१५४ पुराणोपपुराणनामानि '१५५ न्यायस्वरूपम् १७९ अनध्यायाः ...१२४ १५६ वैशेषिकस्वरूपम् | १८० श्रमाक्रिया '१५७ पूर्वमीमांसास्वरूपं तत्मयो १८१ टक्ष्यस्सलनविधिः १२५ ...जनश्च | १८२ दृढभेदिता -११५८ उत्तरमीमांसास्वरूपं तत्मयो- १८३ हीनगतयः जनश्च ....११५/१८४ बाणानां लक्ष्यस्खलनगतयः १२६ "१५९ धर्मशास्त्रस्वरूपभयोजनक- (१८५ शुद्धगतयः ...थनम्.. ....११६/१८६ दृढचतुष्कम्.... १६०. चत्वार उपवेदास्तत्रायुर्वेद- १८७ चित्रविधिः स्वरूपम् १८८ धावल्लक्ष्यम् ....१२७ :१६१ आयुवेदान्तर्गतकामशासनि- १८९ शब्दवधित्वम् ..रूपणम् १९० अस्रविधिः १६२-आयुर्वेदस्य प्रयोननम् ...११७६१९१ स्कान्दोक्तकतिचिदत्रस्वरू- १६३ धनुर्वेदस्वरूपतास्थविषया- पाणि णां निरूपणम् ॥ २९२ तत्र ब्रह्माखमयोगोपसं- धनुर्धरमशंसा हारी.... ....११८/१९३ ब्रह्मदण्डभयोगोपसंहारी तत्र मन्त्राः १९४ ब्रह्मशिरःमयोगोपसंहारी ...१२९ देवभकारः ....११९ /१९५ पाशुपतमयोगोपसंहारी .... |१९६ वायव्यमयोगोपसंहारों " .... .... .. " .... 11 .... .... " .... .... .... . .... .... .... " .... .... ... " ... .... .... 11 ....

·.... .... .... .... " .... .... " .... .... .... ... .... ... ... .... ... .... .... ... .... .... .... .... .... " अनुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठामाशः विषयाः पृष्ठाडा: १९७ भामेपम्पोगोपसंहारी ....१२९ २३० शुद्धसूदनामानि १९८ मारसिंहमयोगोपसंहारी ॥ २३१ रूपकम् १९९ शसवारणम्.... .१३०२३२ गमकम् २०० संग्रामविधिः.... "/२६३ मत्यन्तरम् २०१तत्र रक्षामन्त्रः ॥२३४ स्वरादिकथनम् २०२ भयानसमयेस्मरणीपनामानि१३१२३५ पत्रिशत्मवर्त करागी ..१४२ २०३ अक्षौहिणी स्या २३६ भैरवादिरागाणां पल्या २०४ महासोहिणीसंख्या -१३२२५७ रागविशेष कालविशेषः ....१४६ २०५ व्यूहविधिः (२३८ भैरवादिरागाणां तत्पत्नीनां २०६ युद्धविधिः च वर्णनीयरूपाणि तत्र भे- २०७ गान्धर्ववेदमयोननम् रखतत्पनीनाम् २०८ गेयस्य परवार:प्रकारा: .१३४ '२३९ माटफौशिकस्य .०९ पता, वायम् २४० हिन्दोटनाम्नः २१० नृत्यसंग्रहः २४१ दीपकस्य .१४५ .११ अप गान्पर्ववेदमफिया तत्र २४२ पाठान्तरम् गान्धर्धरक्षणम् "२४३ मेपनादस्प .१२ गीतमशंसा ....१६५/२४४ श्रीरागस्य .१३ सुगीतरक्षणम् २४५ रागमशंसा .१५ वागुपकारस्प गुणा..... २४६ अथ गणाः ... ११५ वागुपकाररक्षणानि |२४७ वर्णमस्तारः.... .१६ शिष्यफारः.. २१८ गुरुटपुटतद्रुतरक्षणानि .१७ गायनरक्षणानि २४९ तालमस्तारः .१८ गायनदोषा:.... २५० अयोषधानि. .१९ साटसगृतः ...१३६ २५१ अप रसशास्त्रमयोननं दल- .२० धृवकटक्षणं तदेवाय रूपश्च २१ षोडश भुवाणां नामानि ....१३७/२५२ सृड्डारादयो नपरमा: २२ तेषां स्वरूपम् २५३ तत्र शृगारभेदी दन्कार .२३ मण्ठकारक्षणम् ....१३८२५४ हास्यस्वरूपन १२४ मतिमण्टटक्षणम् .१३९/२५५ फरणस्वस्त २५ निःसारुकरक्षणम् २५६ रोदम्बका .२६ पटूताररक्षणम् २५७ वीरतान २७ रासफलक्षणानि ...१४० २५८ भपारसनाम २८ एकतालीरक्षणम् २९ अष्टो भुवाः "२६० न्हानान .... .... .... 4 .. .... . .... " " Dea ... . 11 .... .0- " म .. .... .. - " ... .... .04 .... .... . .. .... .... .. - .... " ... .... " .... ...

·.... .... .... ... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... ... ... .... .... 11 ... .... .... .... " " .... .... 11 मातृकाविलासस्य- क्रमाद्दाः विषयाः पृष्ठाडाः कमाझ विषयाः पृष्ठाझा २६१ शान्तस्वरूपम् ....१५४२९३ लिङ्गश्लेषः २६२ रसाना विरोधाविरोधी २९४ भाषाश्लेषः ...१६४ २६३ स्थायिनो भावाः .१५३ २९५ मकृतिश्लेषः २६४ स्थायिलक्षणम् ॥ २९६ मत्ययश्लेषः २६५ तस्यैव विशेषटक्षणम् , २९७ विभक्तिश्लेषः २६६ विभावस्वरूपम् २९८ प्रहेलिकास्वरूपं तदेदाश्च ...१६५ २६७ मनुभावलक्षणम् २९९ अलंकारशेसरमतेन प्रहेलि- २६८ सात्विकलक्षणम् फालक्षणं तद्भेदाच.... २६९ व्यभिचारिणो हेतवः.. ....१५४ ३०० बिन्दुच्युतकम् २७. तियोरीतयः ॥३०१ व्यञ्जनच्युतकम् ....१६७ २७१ गोहीस्वरूपम् "|३०२ च्युतदत्ताक्षराः २७२ वेद स्वरूपम् ३०३ स्थानच्युतकम् २७३ मापनीस्वरूपम् "३०४ अक्षरमुष्टिः २७४ जयदेवमते गतरसोरीतयः...,३०५ बिन्दुमती.... २७५ तास नरूपाणि स्थलानि च १५५ ३०६ प्रश्नोत्तरम्.... २७६ मपुरादयः पच वृत्तयस्तम ३०७ यमफरक्षणम् १६९ मधुरारनरूपम् "३०८ यमफस्य विंशतिमंदा: -१७० २७० सौगम्मरूपम् " ३०९ अर्थालं फारभेदाः .१७४ २७८ पासावरून ॥ ३१० वपमोपमानोपमेयरक्षणानि २७९ सरिताभदयोः बापम ३१२ उपमाया दशभेदास्तदुदाहर- ०८. मनोशारणानि... पानि.... २८१ धपाउंदाराम्नाटकारम्य २१२ रूपकरक्षण तदेदोदाहरणा- নান্মগ २८२.रित्रादावर कागः ॥३१५ तरक्षारक्षणं तदाहरणानि१७७ २८३ मित्ररक्षण निवदाम ३१४ ममामोनिस्तदुदाहरणानि ९७८ २८५मान्दामना ...१५७१३.५ अपहतिरक्षणं तदुदाहरणानि ग २८. पदमराजरत्ययो रगना १५८३१६ समादितम् । २८६ मनोमहापना -~१५९३१० नभावाचारः २८. मदिरा तदाहरणच ॥३१८शिरोषः। भयमेर विरोषा- २८८ अनुसार नाकारणच ॥ भाम: २८९ रस्ता नाम ...१६. ११९माराकार:... २९. शारीदिदा १९३ ३२० दरका नाम " ३२१ मायनसम्... • ३०३ मा .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .. +-- .- " .... ... .... ... " .... -- -- 04 - 4..

·... .... " .... .... .... 11 1 .... .... .... 11 .... 1 " .00 ... .... .... . ... .... " .... ... .... .... .... " अनुक्रमणिका। ७ विषयाः पृष्ठाहा माझा विषयाः पृष्ठाहाः ३२३ भन्यदेशलम् .१७९३५३ भय उदया..... ...२०२ २२४ विशेषोतिः १५४ उपापचतुष्टयम् ३२५ विभावना ३५५ सेनाङ्गचतुष्टयम् ३२६ व्यतिरेकाकारः ....१८०३५६ राज्ञो रक्ष्मीमाप्तिकराणि ३२७ आक्षेपः २५७ सन्माणेच गन्तव्यम्.........२०३ ३२८ फाल्पमकासरीत्या व्यञ्चना- ३५८ देवतानां देवतात्वे हेतवः... वृत्तिसाधनम् (३५९ वाङ्माधुयें गुणः २९ लक्षणायननयोर्भेदकान्त- (३६० उद्योगमशंसा .०१८२/३६१ हीनताकराणि २०४ ३३० संक्षेपतः समस्यापूरणविधिः१८६ ३६२ हास्यनिषेधः.... ५३१ नीतिशासं तदेदाम ....१९२३६३ पनमाप्ती वाणिज्यप्रशंसा ३३२ संक्षेपतो राजनीतिकपनम् । ३६४ समयोक्तवाणीमशंसा ३३३ मन्त्रगुप्तिमकारस्तत्राख्यायि ३६५ पूर्यमाणान्यपि अपूर्णानि सप्त काफपनम् वस्तूनि ३३४ धुमंन्दिरागस्यानिष्टफलम् ...१९८/३६६ बुद्धिमता अमकाश्यानि ३३५ राजो दुर्गस्यात्यन्तावश्यकता ३६७ त्यागाईवस्तूनि ३३६ राजगुणाः ॥ ३६८ वासानई स्थलानि ....२०६ ३३७ रामचिहानि.... ....१९९३६९ बाललक्षणम्.... ३३८ पुरानटक्षणम् ॥ ३७० श्रोत्रियटक्षणम् ३३९ स्वीयराज्यादाना पाखण्डिनो ३७१ मैत्रीभद्स्य हेतवः निष्कासनीयाः ॥३७२ पड़ रपुताहेतवः १४. पृथग्ननदोपाः "३७३ मित्रमशंसा.... .४१ पञ्चमीवन्मृताः ३७४ मैत्रीकरणयोग्यटक्षणम् ३४२ फेवलनृपस्य निषेधः ....२००३७५ जीवन्मृतकथनम् . ४३ सभायां गमने फलम् 1३७६ अन्यरतोनातलक्षणम् ४४ मुद्दे भरणमर्शता 1३७७ शीलमशंसा.... ४५ पानादिवर्णपदार्थाः ३७८ अधमाधमाधमोत्तममध्यलक्षणम् । १६ ज्ञातिभिः सह कार्याणि ....२०१४३७९ पितृसमाः ४७ संहतिसामर्यम् ॥३८० सामान्यस्त्रीस्वभावः ....२०८ १४८ देशकालादिचिन्तनम् ..२०२३८१ भार्यादिलक्षणम् ४९ धनव्ययस्थाननि ॥३८२. शयनविनारः ५० राज्यटक्षणम् .... ॥ ३८३ आश्रिते दाननिषेधः.... :५१ भूपानां षद्गुणाः ३८४ ब्राह्मणावमानकरणनिषेधः...२०९ ५२ शक्तित्रयम्.... ,३८५ भनिषेधः .... .... .00 .... .... .... .... .... . .... . ... .... .... 17 ... .... 11 .00 .... .... 11 .... ... .. " ..00 ..00 ... .... 1 .... . .... .... " ·.44 म .. 4WI 84 . -- .4 Dom .. कपनम .604 " । ..- नियनम... .... ....१५ .... .... .... " .. मावकारितामस्य-मनुकमागिता गि TIFIE: HT: ३८६ नोनितपरिणामः ....... Amitiirmirat ३८७ पारमानित मा मन... ३८८ पेमुपनिषः ७ मांग TA ३८५ याथानिय ३९. निपानि ३९१ मिनोपायः कार मनम 1. भागमा ता. १९२. नास्निफनानिमः ३९५ पुन्मापमाननीय "मेगान मामा मामा ३९४ नयादीनानामनिपेगः ....२१० गम्मोजन्मे Taimar ॥ ३९५ भभिमारेरणानिए... म पारिपनन- ३९६ निःपुस्मरणगिरिः " ४२२ मारकाया पामगर ३९७ नगर मार्ग संदेहरगानम् ।। १९८ नरादतनः ४२ प प्रमाणीगार:.... ३९९ गत्वारि मस्तकानि n५ मूपिनियकारकगनम् .....१६ ५०० रिफरा गुणाः 1:४२: भगरता तगायोगरमगामा- ४०१ अपण्डितलक्षणम् परतारान् ला मानुकान ४०२ निरर्थफत्रयम् एन सनरीदशामाण्यारिभा- ४०३ त्यागाहों ४.४ पंण्डि लक्षणम् ४२६ मातृकामाहात्म्यकपनम् ४०५ पुरुपदयफयनम् ५२७ मन्योपसंहारः.... ४०६ सुभाषितसंग्रहा १२/४२८ तत्रोसमःसिद्धमित्येनदर्भक- "४०७ अभशास्त्रादिकथनम् . पनम्.... ....२१८ ४०८ संक्षेपण सांस्यशास्त्र पति ४२९.सर्वत्र नारायण पर ध्येयो वे- पादनम् द्यशेति प्रमाणपूर्वककयनम् । ४०९ योगशास्त्रसारकपनम् ४३० सर्व त्यात्वा ब्रह्मण्येव रतिः '४१० पाशुपंत शास्त्रसारकथनम् ....२१३ "४११ वैष्णवपञ्चरात्रसारकथनम् . 1/४३१ समाप्तिपद्यम्... ४१२ वैष्णवमंन्त्रशासविचारफथनम् ॥ ४३२ राधाकृष्णमोतिविषयकः ४१६ वामागमशास्त्रविचारः स्वकृतहारबन्धः ४१४ प्रस्थानभेदविचारः ४३३ ग्रंथकर्तुर्वासस्थानादिनिदेशः २२० इति मातृकाविलासानुक्रमणिका समाप्ता॥ .04. .... .... ...२११ नितानीति कपनम् । .... .... .... 11 .... .... " ... कार्यति कथनम् .... .... . .... " .... ....

·श्रीः। अथ मातृकाविलासःप्रारभ्यते। ॐ श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णं राधिकानाथं वृन्दावननिकुंजगम् ॥ बल्लवीगणसंवीतमाश्रये सर्वकारणम् ॥ १ ॥ ऑस्वस्तिश्रीगणेशायनमइत्यस्यव्याकृतिम् ॥ श्रीवंशीधरशर्माहं करोमि विदुपां मुदे ॥२॥ अथ सर्वशास्त्रारंभ इयमेव दशाक्षरीविद्या स्मर्यते तत्कथमन्येपां गीमहाविष्ण्वादीनां स्मरणस्यापि 'मंगलानाञ्च मङ्गलम्' इत्यादि- वाक्येमंगलस्यापि मंगलवात्तत्कथन स्मर्यत इति चेदनेदमवधेयम्। अस्यामेव दशाक्षया स्मृतायां सर्वदेवस्मरणसंभवादियमेव स्मा। किंचास्या दशाक्षाः सर्वदेवतानां मूलमंत्रत्वादप्यादो जपो न्या- य्यः। मूलमंत्रलक्षणस्य गरुडोक्तस्यात्र सत्त्वात् । तथाहि प्रणवा- दिनमातंच चतुर्थ्यतं च सत्तम ॥ देवतायाः स्वकं नाम मूलमंत्र: प्रकीर्तितः' इति । देवपूजायां जपरूपपूजाया एव श्रेष्ठयं 'यज्ञानां उपयज्ञोस्मि' इति । श्रीमुखोक्तेः कथमत्र सर्वदेवतास्मरणमिति चे. तदर्शयतीह । तथाहि ' कार्यारंभे गणेशश्च पूजनीयःप्रयत्नतः' रति स्मृतेस्तस्येवादिपूज्यत्वं विघ्ननाथत्वेन विनवारकत्वात् । गणेशाय नमः । नमआदियोगे चतुर्थी सर्वत्र बोध्या। गण्यते दुःखप्रदत्वेनेति गणा विनाः ‘समूहे भगणे विघ्ने प्रमथेंद्रिय- दवते ॥ यमसैन्ये स्तनापु पापदे च गणः स्मृतः' इत्यनेकार्थ- ध्वनिवाग्विलासे । गण संख्याने धातोः कर्मण्यप्रत्ययः । ईऐ उपद्रवनाशकत्वेन द्योतत इतीशः ईश ऐश्वर्येऽतः कर्तरीगुपधात कः। ईशः स्वामिनि शंकरे' इति वामनः । गणानां वि- - AM ·(१) मातृकाविलासः। [मङ्गलाचरणम् ] महाकविप्रयागोच्च तत्संगच्छत एवेति । श्रीविष्णोः सर्वदेवा- धिपत्वेनोत्कृष्टत्वात्तत्पक्षेऽन्योप्यर्थः । ॐ ज्ञानं तदेव स्वं धनं येपां ते अस्वा योगिनः 'ज्ञानं हि योगिनां धनम्'इत्युक्तेः। महेशे ब्रह्मणि विष्णौ त्रिगुण्यां प्रणवेपि च ॥ ओंकारः शब्धते शुद्धी ज्ञाने त्रय्यां च कोविदेः' इत्यनेकार्थध्वनिवाग्विलासोक्तः । 'स्वः स्वीयात्मधनेपुच' इति हलायुधः । ओस्वा ज्ञानयोगिनस्तेः स्ती- यंते ध्यायत इति स्वस्तिर्विष्णुःस्तृभाच्छादन इत्यस्मादोणादि- को डिप्रत्ययस्ततष्टिलोपे रूपसिद्धेः धातूनामनेकार्थत्वाध्याता. र्थतापि स्तृणातेयुक्तव । 'धातवश्चोपसर्गाश्च निपाताश्चेति ते त्रयः।। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेपां निदर्शनम्' इति वैयाकरणराधा- तात्।अत एवोक्तं योगिभिर्ध्यानगम्यम्"ध्यायांत यं योगिन'इति च। श्रिया सर्वोत्कृष्टकीा गण्यते संख्यायते स्तूयते वेति श्रीगणः 'सर्वोत्कृष्टा यस्य कीर्तिस्स श्रीगण उदाहृतः' इति निरुक्तेः । नहि विष्णोरधिका कस्यचिदपि कीर्तिरस्ति न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः' इति श्रीगीतास्वर्जुनोक्तेः। स चासावीशः सर्वनियंता चेति श्रीगणेशः । 'सर्वस्येशानः सर्वस्य वशी च' इति श्रुतेः । पुनरोंस्वस्तिशब्देन कर्मधारयः । ओस्वस्तिश्चासौ श्रीगणेशश्चेति तथा। कोर्थः, विष्णवे नम: विष्णुव परं ब्रह्म' इति स्कांदोक्तेः। परब्रह्मज्ञानस्य परमानंदहेतुत्वात्पुनर्विष्णुपक्ष एव व्याख्यायते । 'यदुवंशेवतीर्णस्य विष्णोर्वीयर्याणि शंस नः' इति श्रीदशमोक्ते- विष्णुशब्दः श्रीकृष्ण एव मुख्यया वृच्या वर्तते।अत एवामरसिंहेन जनेन प्रतीपक्षीभूतेनापि विष्णुनामकथनोत्तरं वसुदेवोस्य जनक' इत्युक्त्वा तस्यैव विष्णुत्वं व्याख्यातम् । अतएव श्रीव्यासदेवेनाप्यु- तम् 'ते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्वयम् ' इति ॥ ॐ विष्णुशब्दवाच्यः कृष्णस्तेन स्वस्ति कल्याणं यस्य तदोस्वस्ति

·No text on this page.

·(६) मातृकाविलासः। [मङ्गलाचरणम् ] एप साक्षात्पुरुपः पुराणः इति पार्वती प्रति स्वयं शिवेनायमस्कंधे मोहिन्युपास्यान उक्तत्वात् । 'तव वरद वरांघावाशिपहाखिलायें यदि रचितधियं माविद्यलोकोपविद्धम् इति दक्षोपाख्याने च। अतो महेशोपि विहाय भेदबुद्धि सदा सेवत एव विष्णुम्' इति विद्वन्मोद- तरंगिण्यां चिरंजीवभट्टोक्तेश्चागणाः प्रमथास्तेपामीशो गणेशः'गणः संपे च प्रमथे'इत्यभिधानात् । स्वस्तिश्रीश्चासो गणेशश्चेति तथा शिवाय नमः इत्यर्थःनिन्वयमपि पक्षो विष्णोरेव स्वीस्त श्रयती- त्यनया निरुत्या विष्णोः प्राधान्यस्य शिवस्य च सेवकत्वस्योक्त- सादायस्य पक्षो यत्र वर्ण्यते तत्र तस्यैव महत्त्वं वर्ण्यतेऽतो मृडम- हत्त्वमूचकोऽपरःपक्षोत्र विरच्यताओमा शुद्धया स्वस्ति कल्याण ये- पति अस्वस्तयःविप्राः शुद्ध्या ब्राह्मणतावृद्धिरशुद्धया शुद्रता भवे. तु'इत्यादिपुराणातातेः श्रीयते सेव्यत इति स्वस्तिश्रीमहादेवातं हि भगवन्देवेपु ब्राह्मणोहंमनुप्येपु ब्राह्मणः ब्राह्मणो हिब्राह्मणमुपधा पनि' इति जाबालोपनिपदुक्तः, 'शिवो विप्रो हरिः क्षत्री' इत्यादि. परागरपुराणोते धेशस्य 'बाह्मणदेवत्वाद्राह्मणसेव्यत्यमस्तीति ।ई लक्ष्मी गच्छतीतीगो विष्णुः ‘लक्ष्मीरीकार उच्यते' इत्येकाक्ष. गत् । इंगन नम्यत इतीगणः शिवः । निपातनानस्य ण-प्रत्य यथाव दः । स चासावीशश्चेतिगणेशः । यद्वा ॐ ज्ञान- मुते इति अमूबंदः । वेदो वै ज्ञानकारणम् ' इत्युक्तेः । * मुवा वेदम्याम्तिरातिभावो यस्मात्स अस्तिमहादेवः त्व पदयोनिजगदादिगत्मा' इति ' सांख्यात्मनः शाम्रकृतस्तरक्षा इति नामाकंथे महादेव पनि लोकपालोक्तेः' शास्त्रयानित्वात' रति मृबाद। श्रियं गणपति भायात्वेनेति श्रीगणो विष्णुस्तस्ये- सा:श्रीमाः मृदाई दांकर से। वैकुटेझॉपि भी मुगः' इति पा. इन् । ओस्वास्नयागा श्रीगणेशभनि सस्तिश्रीगणेशस्तस्मै .

·[महन्याचरणम् ] मातृकाविलासः। याशिवाय नम इत्यर्थः॥ आरोग्य भास्करादिच्छेत् ' इति मोनोरोपतात श्रीसूर्य प्रणमति । ओशब्देन ब्रह्म- बोधो भवति । अकारो वासुदेवः स्यादुकारः शंभु- पत. मकारो विधिवाचकः' इत्येकाक्षरात् । स्वर स्वगें तप्यते Mirgeपति स्वस्तिरिन्द्रः । स्वरव्ययोपपदात्तपऐश्वर्येऽस्माद- डिप्रत्यय औणादिकः । श्रिया धनसंपत्त्या गण्यत विश्रीगणः कुबेर कुवर श्रीगणःश्रीदः शिवामित्रोधनाधिपः'इत्य- मान५ । स्वस्तिश्च श्रीगणश्चेति स्वस्तिश्रीगणो इंद्रकुवेरोमिओमा गुरुवल सहितौ स्वस्तिश्रीगणो ओस्वस्तिश्रीगणौतयोरीश त्तिनम तपातिदुक्तं भविप्योक्तादित्यहृदये ब्री- ॥ पादत सनः सदा यच्छतु मंगलं रविः' इति । ईश एव पते नवनीश सब्रह्मादिदेव सूर्यो वंद्यतेऽतः स एव तेपामीश ति भावः तथा च सूर्याय नमः अस्त्वित्यध्याहाय॑मानहि किया- निमुक वाक्यं भवतीत्युक्त्वा ‘कर्तृकर्मक्रियादीनां यदि स्थान लभ्यते ॥ अध्याहारं तदा कुर्यान्मुख्यार्थप्रतिपत्तये' इत्यभि- inापात. पाहार इति सूर्यपक्षः ॥ चंद्रस्य 'सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा' इति सर्ववेदाधिकरणब्राह्मण- मारमनुकूलपा शुभं भवति 'कुर्या- - सर्वम् ' इति ज्योतिःशास्त्रोक्तेश्च प्रथमं तं नमति । थिया विशिष्टा गणा भगणास्तेपामीशः श्रीगणेशः । यद्वा प्रिया या विशिष्टो गणः श्रीगणो ब्राह्मणसमूहस्तस्येशस्तस्मै। .. श्रीगणेशाय भोम्।कोर्थःब्रह्मरूपिणा नक्षत्राणामहं शशी' गमुखोक्तः। पुनःस्वस्ति कल्याणकारिणे पितृदेवमनुष्याणां निशाकरः' इत्यादिपुराणात् । इह स्वस्तिपदं स्व- र लाक्षणिकम् । लक्षणा हि मुख्यावाधे गोणार्थकल्प. કાપી ·(८) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम् ] नम्। सा चानेकविधा, मंचाः क्रोशंति, शोणोधावतीत्याधुदाहरणे. रुदाहृता ग्रंथेषु । यह मंचपद मंचस्थे, शोणपदे रक्तवर्णवत्यश्वा- दौलाक्षणिकंतयात्रापि स्वस्तीति स्वस्तिकतरालक्षणावीजवन्व- यानुपपत्तिः कचित्वचिच्च तात्पर्यानुपपत्तिरिह च तात्पर्यानुपप- त्तिवेत्यलमतिप्रसंगेन इति चंद्रपक्षः॥अथोंकारस्य ओंकारोवै सर्वा वाम्'इत्यादिश्रुतेः सर्ववाग्रूपत्वात्तध्यानस्य च'कामदं मोक्षदेचैव' इत्युक्तेः सर्वाभीष्टहेतुत्वाचादौ तदेवाह । ओं स्वस्ति श्रीगणे शा- य नमः। अत्र पटू पदच्छेदाः कार्याः। हे श, कोर्थः, हे वरेण्य, शश्च शोभावरेण्ययोः' इति वामनः । ननु हेशब्दः संवृद्धिद्यो- तको भवत्यत्र तदभावात्कथं हे शेत्युक्तम् । तत्रोच्यते । 'हे. शब्देन विनापि स्यात्वचिदंतेऽपि हेपदम्' ॥ यथा राम प्रसीद त्वं राम हे त्वां भजाम्यहम् , इति प्रबोधचंद्रिको तेहेंशब्देन विनापि संवृद्धिर्न विरुद्धति । अथ प्रकृतम्, त्वमोम् कोर्थः ॐकारमक्षरं ब्रह्मस्वरूपमय ध्याय । अय गतावित्यस्य धा- तुनामनेकार्थत्वादयानार्थतापि । 'अनुक्तमप्यूहति पंडितो जनः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् ' अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमानित्यम्' इति बहुधा प्रपञ्चितं शाब्दिकरतोऽयतेः परस्मैपदप्रयोगोपि न विरुद्ध इति । नन्वोंकारस्य ध्यानं न कोपि करोतीति चेत्तवाह। ॐकार बिन्दुसंयुक्तं नित्यं ध्यायति योगिनः ॥ कामदं मोक्षदश्चैव ॐकाराय नमोनमः। इति मंत्रात्तव्यानं तु योगिनोपि कुर्वत्यन्ये- पांतु का कथेति भावः । किंभूतम् ॐनमः । सर्वोत्कृष्टत्वेन नम- स्काराहम् । गम् प्रहत्वे इत्यस्मादोणादिकोऽसुप्रत्ययः। सर्वोत्कृ- एत्तश्च प्रणवस्य ब्रह्मविद्योपनिपदि व्याख्यातम अमत्येकास- रं ग्रन यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामिस्थान का रयं तथा ।। तत्र देवाश्रयः प्रोक्ता टोका वेदानयोग्रयः । तिम्रो ·[मनन्टाचरणम] मातृकाविलासः। (९) जनार्द्धमानाश्च अक्षरस्य शिवस्य चौऋग्वेदो गार्हपत्यश्च पृथिवी राम एव च । अकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः॥ य. वेदोंतरिक्षञ्च दक्षिणानिस्तथैव च । विष्णुश्च भगवान्देव उकारः परिकीर्तितः॥ सामवेदस्तथा घोश्वाहवनीयस्तथैवच । ईश्वरःप- मो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥ सूर्यमंडलमाभाति अकारः खमध्यगः । उकारश्चंद्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ कारश्चानिसकागो विधूमो विद्युतोपमः । तिम्रो मात्रास्तथा ज्ञेयाः सोमसूर्याग्मितेजसः । शिखाच दीपसंकाशा यस्मिस्तुप रिवर्तते । नईमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरिस्थिता॥ पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा खाया दृश्यते परा॥ सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्य भित्त्वा तथा प- म् ॥ द्वासप्ततिसहस्राणि सूर्य भित्त्वां तु मृर्द्धनि । वरदः सर्वभू- नां सर्व व्याप्यैव तिष्ठति ॥ कांस्यघंटानिनादस्तु यथा ली- ति शांतये ॥ ओंकारस्तु तथा योज्यः शांतये सर्वमि- छता ॥ यस्मिन्सलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । ध्रुवं चिंतयेद्ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते॥'इति । कस्मे, स्वस्ति । कोड , स्वस्तये मोक्षाय अत्र चतुर्थी त्वव्ययत्वादेव न ।' कल्याणे विने मोशे स्वस्तीत्युक्तस्तथा हरो' इत्यभिधानात् । यद्वा कि- तमों, स्वस्ति मंगलरूपम् । 'सर्वेषां मंगलानां च वीज प्रणय व हि' इत्यादिसंहितोक्तश्च। पुनः श्रीगणे कामाप्ती, श्रीयंते स्पृ- यालुभिरिति श्रियः कामाः, गण्यते प्राप्यत इति गणनं गणनं गण् आपणमित्यर्थः । धातूनामनेकार्थत्वादाप्त्यर्थाद्गणे वे किपि रूप- । श्रियां गण श्रीगण तस्मै तथातथाच कारं विन्दुसंयुक्तम् ति मंत्रार्थोऽत्र ध्वनित इत्योंकारपक्षः ॥ अथ च शास्त्रज्ञानस्य । रुमृलमिदं सर्व शास्त्रज्ञानं सुरेश्वरि' इति शंभुवाक्यात्, यस्य वे परा भक्तियथा देवे तथा गुरो । तस्यते कथिता बर्थाः ·(१२) मातृकाविलासः। [मङ्गलाचरणम् ] माना रगरिका । त एव सद्यः संभूता गणाः शतसहस्रशः' इत्युक्ते. गंणा निधासोद्भुतास्तेपामीशा तस्यै नमः। अस्यापत्वादान्याडा- गमायभावेन पुंस्त्वम् । ऋपिरत्र वेदः वैदिकत्वं चास्य सर्ववाङ्म- यादित्तेनापौरुषेयत्वादिति। अपौरुषेयं वाक्यं वेदः इति पूर्वमीमांसा या वेदलक्षणोक्तः। नहि केनचित्पुरुपेणेतद्रचितमनादित इत्यमेवेयं दगावरी विद्योति प्रसिद्धरिति दुर्गापक्षः॥ अथवावधीनमिदं जग- तडत्यादिपुराणात्सर्वचेप्टाहेतुत्वाद्वायुमप्यच नमस्करोति। ओम्भिः सनरनस्लमोभिः मुष्टुअस्ति भवनं स्थित्युत्पत्तिसंहतिरूपं यस्य नयांदमोन्नस्ति तस्य श्री कल्याण येन सास्वस्तिश्रीर्वायुः'तं माशे मांगमांडलस्तिकृत्याणदःसदा । त्वदधीनमिदं सर्व जगत- मारतभी॥ अतीर कमलो देहस्त्वत्संयोगात्परः शुचिः । गायकम्त परिगोपिरिप्रदेवोऽगनिमीत ॥ पवित्राणां पवित्रस्त मंगलानां च मंगलम' इत्यादिगंहिताक्तः। गण्यन नानकोपकाक संतान पनाडियागि तपामीगः प्रवृत्तिहेतुलात्स्वामी गणेशः। मानिा किमान कीमद्रियगणनं शक्यते तेषां तदान सात प्रदिपगंगदापि भूयते साधे । तथादि इंद्रियरक वयं गयाकानिमार्गमन वयमिनि परम्पर विवदित्वा ननिर्णयाप जामतामगांत गंगानगन्य पृथक पृथक प्रोगः पुनः दाकिसतान, यमदेवान शगग्मुत्तिष्टत नदेव महादति श्रुता मायानिमियानि आगो चटापिनागता । पुनमगा गाणं मी मर्दिमानव मनिष्ट्र दागा दारिमत्यिनमभुत्तता ब्रह्मणी. रसाद दागदाः म योमहानगपा भवतां नामानिनिया- २ नमानपत प्रजामंद डागां परिगृयामापनि' रजा दाप दान गटती होप मृतकापाव्यने यथा' प्रायदा व ानमदनगमः श्रीमानश्री ..

·[मगलाचरणम् ] मातृकाविलासः। (१३) सो गणेशश्चेति तथा तस्मै प्राणरूपाय वायवे नमइति युपक्षः । 'ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्' इति मृतेः, "आनिमोळे पुरोहितम् "इति श्रुतेश्च । पुरोऽग्रेऽग्निमहमीळे । किंभूतं हितं सर्वहितकरम् ' अग्नी प्रास्ता हुतिः म्यगादित्यमुपतिष्टते । आदित्याजायते वृष्पिवृष्टेरन्नं ततः जा' इति । यथा च पूर्वमग्निरेव हितेच्छुभिः सेव्योऽतोड पक्षेपि दशाक्षरौं योजयति । ओमा ज्ञानेन स्वस्ति ल्याणं येपां ते अस्वस्तयो जीवाः 'ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः' इति तेकपायपक्तिः कर्माणि ततो ज्ञानं प्रवत्तंते । ज्ञानान्मोक्षमवा- ति'इति स्मृतेश्चातानीवान् श्रयत्याश्रयतीत्यास्वस्तिश्रो संसार- तस्य गणो लोभादयान विद्यते ते ग्रहणानुबंधः कुतो नु त तव तत्कृताः ॥ लोभादयो येऽचुधलिंगभावाः' इति गोवर्द्ध- पारणं प्रतींद्रोक्तः। अग्रहणानुबंधः संसारस्तहेतवःसंमृतिहेतव- त्कृिता अज्ञानकृता इत्यर्थः । अत्र संसारस्य लोभादीनां चा- नकार्यत्वेन समानत्वाद्गणगाणभावो ध्येयः। तस्य संसारगण लोभादेरीशो निवर्तकः । अत्रायमाशयः। अग्नेर्यज्ञादिकर्मणा ख्यसाधनत्वात्तत्साध्या चांत:करणशुद्धिः सा च लोभादिनिवृ- रूपैव ततः शुद्धतःकरणे ज्ञानमुदति । अत एवोक्तं । 'कर्मणा नमातनोति ज्ञानेनामृतीभवति । अथामृतानि कमाणि' इति त्या कर्मणानिसाध्येन यागादिनेत्यर्थः। तथा चाग्नये नम इत्यानि । श्रीधर्मराजस्य सर्वरोगाधिपत्वाद्धाविवेचकत्वेन सर्वलोक- ताय प्रवृत्तत्वाच्च शाखादी वनध्येतॄणां रोगादिभयापनुत्तये यत्वान्नमस्कगेति । अविष्णुः स च गदाधरो गयाक्षेत्राधी- कुपोत्र ग्राह्यस्तेन स्वस्तिमुक्तिर्येषां ते अस्वस्तयापितरः। धरो गयाक्षेत्रे पितॄणां मोक्षदायकः' इति बृहन्नारदीयोक्ते- 4 . ।

·(११) मातृकाविलासः। [ मङ्गलाचरणम्] स्तैः श्रीयते सेव्यते इत्यास्वस्तिश्रीधर्मराजः।' यस्यामग्निप्वा- त्तादयः पितृगणाः' इत्यादिपंचमस्कंधोक्तेः । गणा निजसनि- कास्तेपामोशो गणेशः। यमसैन्ये स्तुत्यनरे 'इति कोशात् । पुनरों- स्वस्तिश्रीश्चासी गणेशश्चति तथा तस्मे । यद्वा ओमा ज्ञाने- नार्थात्तत्सदृशेन गयापिंडप्रदानेन स्वस्तियेपांत स्वस्तयः पि- तरः श्रिया पितृलोकलक्ष्म्या विशिष्टाये गणा एकत्रिंशत्संख्याकाः 'विश्वो विश्वभुगाराध्य' इत्यादिना मार्कडेयोक्ताः श्रीगणाः । ॐ स्वस्तीनां पितॄणां श्रीगणास्वस्तिश्रीगणास्तेपामीशः स्वामी धर्मराजस्तस्मै नमः वाराणस्यांच यो वासो हरिभक्तिस्तथैवच॥ गयापिडप्रदानं च ब्रह्मज्ञानं च तत्समम्' इति वृहन्नारदीयादिति धर्मराजपक्षः । अथ च कुबेरस्य सर्वधनाधिपत्वात्तदाप्तये सोऽपि नमस्कार्य इति उगा शंकरेण स्वस्ति कल्याणं यस्य सॐ स्वस्तिः कुबेरस्तस्य शिवसखत्वप्रसिद्धः । सखाहि सख्युः कल्या- पंकरोत्योति भावः। श्रीणां धनानां रक्षका गणाः श्रीगणा य- धान्लेपामाइश्रीगणेशः । अस्वस्तिश्वासी श्रीगणेशश्चेति तथा तस्मै कुवेराय नमः इत्यर्थः । इति कुबेरपक्षः । वरुणस्य जलाधि- पतेन जलभीनिवृत्तये तमपि नमस्करोति । ॐ ज्ञानं तदेव स्व. मॉन तम्तृपत्याच्छादयंत्योस्वस्तीनि रवानि मुक्ताहीरकादी- नि । 'नयन्यो जुपती ज्योप्यान्युदिनंशो रजोगुणः । श्रीमदादभि- जान्यादियंचनी चूतमासवः' इति दशमे नारदोतः। अथ स्तृणा- नार्डः । नश्श्रीयंन्य स अवस्तिथीर्यमणः । 'मुक्तावेद पंडारकः । अलंकृतार्गराय यरुणाय नतोस्म्यहम्' इति मंत्रात । मनानां यादोगमानामाशो गोगः। 'यादोगणानामृपभं प्रचेतसम्' इति नतीयायोकः। अनम्तिभागी गणेवा अवस्तिश्रीगणेश- मनाम दानाय नम इत्यर्थः । इति वरूणपनः । अथ यागाधिष्टा.

·[ मङ्गलाचरणम् [ मातृकाविलासः। (१५) तृदेवीमप्रतिवद्धवाग्व्यापाराय नमति । ओं ज्ञानं सूत इत्योंसूःसर- बती 'बुद्धिप्रदां शारदाम् 'इत्युक्तः अस्ति धीरनयेत्यस्तिश्री। धनं शोभां सर्वमानं लभते वाक्प्रसादतः' इत्यादिपुराणात् । ऑसूश्चासावस्तिश्रीरित्यास्वस्तिथीः, गणानां छात्रादिसमूहाना- शोऽनयति गणेशा, ऑस्वस्तिश्रीश्चासौ गणेशा ओस्वस्तिश्री. णेशा तस्यै तथा । यथा पुंस्त्वमत्र तथा व्याख्यातमधस्तात् । रस्वत्यै नम इत्यर्थः । ग्रंथविस्तरभियात्र बहु वक्तव्यमप्युज्झित- मति।।ओस्वस्तिश्रीगणेशाय नमः ॥ गणेशं पार्वतीशञ्च स्कन्दं धापति हरिम्॥गुरुवर्य नमस्कृत्ये कुर्वे व्याख्यां सुबोधिनीम्॥१॥ तृकायाः परं रम्यां यज्ज्ञात्वासुखमति ना । मातृका पाठिता न पितरं ते महामतिम् ॥२॥ मातृकार्थी विना मातृकृपया व बुध्यते । तां सारस्वततेजोभा सदा पालनतत्पराम् ॥ ३॥ तो वंदे प्रथमतो गिरं शब्दार्थवोधिनीम् ॥ मातृत्वात्सर्वशास्त्रा- । मातृकेति निगद्यते ॥४॥ आदिक्षान्ताक्षरमयी ज्ञेया सावु- इमत्तरः ॥ उत्तमा मध्यमा चाथावरा सा त्रिविधा मता ॥६॥ धिकारिभिदा नाद्या कल्पादौ ब्रह्मणा तता । ततः प्रादुरभू- सर्व शास्त्रं वेदपुरस्सरम् ॥ ६॥ अथ तत्प्रादुर्भावं यथाशास्त्रं गयिप्यामः ॥ मातृका विविधा स्थूला सूक्ष्मा सूक्ष्मतरापि च ॥ रूपदेशतो ज्ञेया नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ।। १॥ तथा च पर- त्मपूजा भवति । तत्र प्रथमोधिकारी स्थूलया मातृकयार्च. इ, मध्यमः सूक्ष्मया, सूक्ष्मतरया चोत्तम इति विभागः । स्थूला. रूपत्रयं चैवमवगन्तव्यम् । नियतकालपरिपाकानां हि प्राणि- मणां मध्ये परिपकानामुपभोगेन प्रत्ययात् । इतरेपाञ्चापरिप- नां भोगाभावेन तदर्थायाः सृष्टेरनुपयोगात् । प्राकृतप्रलये तसमस्तप्रपञ्चा माया स्वप्रतिष्ठे निष्कले परशिवाख्ये ब्रह्माण H ·(१६) मातृकाविलासः। [मङ्गलाचरणंम्] विलीना यावदवशिष्टकर्मपरिपाकं वर्त्तते । उक्तं हि 'प्रलये च्या प्यते तस्याश्चराचरमिदं जगत्' इति, तथा 'जगत्प्रतिष्टा देव पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापःप्रलीयंने तेजो वायो प्रलीयते ॥ वायुः प्रलीयते व्योमि तदव्यक्ते प्रलीयते । अव्यक्त पुरुपं ब्रह्म निष्कले संप्रलीयते ॥' इति । अव्यक्त माया, तस्याश्च सम्यक प्रलयो नाम मुक्ताविव नात्यन्तिको विनाशः; किन्तु सुप्तौ सती मायागोचरवृत्तीनामप्यभावात् । स्वप्रतिष्टपरमात्मप्रकाशस्या- प्यत्यन्तनिर्विकल्पकतया तलाद्भासमानाया अप्यप्रतिभा तप्रायत्वं न पुनरनवभानमेव, प्रतिभासमाजशरीरस्य हि मि- थ्यावस्तुनोऽनवभाने सत्यभाव एव स्यादिति नचा- भार एवास्तु उत्तरसर्गानुपपत्तिप्रसंगादिति । अवशिष्टः प्रापिरमभिध तस्यां मायायां विलीयव क्रमेण प्राप्तपरिपाकः मफलपदानाय परमेश्वरस्य सिसृक्षात्मिका मायावृत्तिन- न्यत मेगा मायावस्था इक्षणकामतपोविचिकीपादिशन्दरभिधीय ने । 'नदान बहु म्यां प्रनायेय'इतिांदोग्ये 'सऐशत लोकानु मृत 'इन्यनगये सोकामयन बहुम्यां प्रनायेय ' इति तैत्तिरीय नपणाचीयन ' इति मुंडके 'विचिकीपुंपनाभूता कनिभ्ये नि हिन्दुनाम' इनि अपक्षमारे । अपरिपककमाभदादनीभागस्त. दव्यापाश्चिकीमा पम्पिककमांकारपरिणतमायाविशिष्टं सिन्दुः म्नदिदमविभागातस्थमव्यन मुच्यतन एव तस्योत्पतिः म्मथ्य- ते नरमायनामुपानं विगुणं दिनमत्तम ' इति भारतादी। मा बगदादुगकागच्यापचापागदानाभिव्यन्यमानकुंडल्या. दिशादरच्यते । यथाः 'शानिः कुटटिनीति विचनननन्यापार बद्रीयद्वान्देन्यं न पुनगिन्ति जननीग गर्भफल नगः !ि कुटनी मांथा नेया मुपमा तु गर्नेग मा' पनि . . - .

·- [मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलासः। (१७) चेन्दोः कालक्रमेणाचिच्चिदचिच्चिदंशविभागावैविध्यं तत्रैवोक्तम् कालेन भिद्यमानस्तु स विन्दुर्भवति विधा । स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन तस्य विध्यामिप्यते । स विन्दुनादवीजत्वभेदेन च निगद्यते' ति । अचिदंशः स्थूलो वीजं चिदचिन्मिश्रः सूक्ष्मो नादः स एव पुरुपश्चिदंशः परो विदुः स एवेश्वरस्तस्य च विधाविभा- समये शब्दब्रह्मापरनामधेयस्य परस्योत्पत्तिरुक्ता 'विंदोस्त- माद्भिद्यमानाद्रवो व्यक्तात्मकोभवेत् । स वः श्रुतिसंपन्नः ब्दिब्रह्मेति गीयते ' इति । स एव ब्रह्मात्मको खो जगदुपा- हरानं विन्दुतादात्म्येन संगतोऽपि प्राणिनां मूलाधारे व्यज्यत त्युक्तम् । स तु सर्वत्र संस्यूतो जाते भूतांकुरे पुनः। आषि- भवति देहेपु प्राणिनामर्थविस्तृते ॥ इति। देहेप्विति मूलाधारे प्रदे- स्तिस्यानुस्यूतस्य खस्य संस्कृतपवनवलेनाभिव्यक्तिराविर्भा- स्तत्र हि पवनोत्पत्तिरुक्ता ' देहेऽपि मूलाधारेऽस्मिन्समुद्यति उमीरणः' इति । ज्ञातमर्थ विवक्षोः पुरुपस्येच्छया जातेन प्रय- न मूलाधारस्थः पवनः संस्कृतस्तेन पवनेन सर्वत्र स्थितं रह्म तत्राभिव्यज्यते तदभिव्यक्तं शब्दब्रह्म कारणं पिन्द्वात्मकं त्वप्रतिष्ठया निप्पंदं सत्परा वागित्युच्यते तदेव नाभिपर्यंत- पागच्छता तेन पवनेनाभिव्यक्तं विमर्शरूपेण मनसा युक्तं सा. न्यस्पंदप्रकाशरूपिणीकार्य बिन्दुतत्त्वात्मिकाधिदेवमीश्वररूपा पश्यंती वागित्युच्यते; तदेव ब्रह्म तेनैव वायुना हृदयपर्यंत- मभिव्ययमानं निश्चयात्मिकया बुद्ध्या युक्तं विशेपस्पंदरूप- नादबिन्दुमयी अधिदेवतहिरण्यगर्भरूपा मध्यमा वागित्युच्यते तदेवास्यपय॑तं तेनैव वायुना कंठादिस्थानप्वभिव्यज्यमानक- कारादिक्षकारान्तवर्ण मालारूपं परश्रोत्रग्रहणयोग्यं वीजात्मकमधि- देवतं विरारूपं वेसरी वागित्युच्यते । तदुक्तमाचार्यः 'मूलाधारा- ·(१८) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] त्पथममुदितो यस्तु भावः परास्यः पश्चात्पश्यत्यथ हृदयगो बुद्धियुङ्मध्यमास्यः॥ वक्के वैख>थ रुरुदिपोरस्य जंतोः सुपुमा वद्धस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसंज्ञः' इति। तत्र वैखरी स्थूल मातृका सा प्रथमाधिकारिणः पूजोपकरणम् , मध्यमा सूक्ष्मा मातृका मध्यमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, कारणकार्यविन्द्वात्मि- का परा, पश्यंतीरूपा सूक्ष्मतरा मातृका तूत्तमाधिकारिणः पूजोपकरणम्, मातृकात्रैविध्यं सर्वमंत्रोपलक्षणम् । अतः सो मंत्रा उक्तरीत्या स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतररूपाः प्रथममध्यमोत्तमा धिकारिविपया इत्यर्थः । बहुवक्तव्यश्चायमर्थ उपदेशमंतरेण शालेढुंरधिगमत्वात्फलातिशयवत्त्वाचेति । अयमेवार्थः श्रीभग यता पाणिनिनापि शिक्षायां भंग्यंतरेण स्फुटीकृतः 'अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि' इत्यादिना शिक्षाप्रयोजनं सम्यग्वर्णोचारणं तब व्याकरणेनेव सिद्ध किमनयेति । सत्यम् । व्याकरणे तु शब्दानु शासनमेव चित्यते 'अथ शब्दानुशासनम् ' इति कौस्तुभोक्तः । किच व्याकरण एतचित्यते गोशब्दः सानादिमत्यर्थे साधुरिह । गोशब्दो जिह्वामूलेनोचारयितव्य इति भेदः। तदुक्तं तत्रैव प्रसि. दमपि हान्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः । पुनव्यक्तीकरिष्यामि पाच उशारणे विधिम् ॥ इति । अस्यार्थश्च नन्वकारादयो वर्णाः स्व. म्यान वोचायते परस्थाननिराकांशत्वात्किमोऽस्या आरंभस्त: बाद । प्रमिद्धमिनि । बुद्धिहीनेः प्रसिद्धमपि शब्दार्थमपिज्ञात सर्व पुनः पश्चारफुटीकारप्यामि वाचो गिर उचारणे उदिरणे विधिमा ननु विधिरत्यंतममाती' इति भाईःस्मय्यंते न पानात्यंतममानित उन चापानात ' अकागदयो याः सस्वस्थानेनवोगा- देत । उच्यते । यद्यपि सस्थानस्थिता पोचार्यते तथा पकानोसा कथनीयोऽनुप्रदानादिरेतदयों विधिशब्दः । यागुयारण ·मातृकापादुपिः] मातृकाविलासः। (१९) पणः क्रियते कति ते वर्णा इत्यत आह 'विपटिश्चतुःपहिवा f: संभवतो मताः। प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोकाः स्व- ला' इति संभवतःसंभूतः सकाशान्मता ज्ञाताः । वर्णो वृणोतेः। 'यथोक्तं लोकवेदयोः' इत्युक्तं तत्र किं लोके संस्कृतविपया वर्णा उत सर्वभाषाविपया इत्यत आह । प्राकृते संस्कृते प'इति । अपिशब्दादपभ्रंशादिप्वपि ये वर्णाः संभूतेर्वा जाताः स्तेऽपि स्वयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा' इति । ब्रह्मणा स्वयमेवादरेण पेंणोच्चारिता इति । कथं ते निपष्टिः कथं वा चतुःपष्टिरित्याशं. ह। 'स्वरा विशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च ता ह्यष्टो चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥ अनुस्वारो विसर्गश्च पो चापि पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयो लकारः प्लुत एव ति । अथ व्याख्या।स्वरा विशतिरेकश्चेति स्मृता इति। स्व श- पतापयोः । स्वय॑ते शब्द्यतेऽनेन व्यंजनमिति करणेऽन् । ते एकविंशतिरतः प्रथमतश्चतुरो यथास्मृति विवृणोति । उन एते चत्वारो द्वस्वदीर्घप्लुतभेदेन द्वादश 'लकारस्य दीर्घा- नि सन्ति इति स्मरणात् ह्रस्व एवोपदिश्यते ते एते त्रयोदश ओओ संध्यक्षराणि 'संध्यक्षराणामपि द्वस्वा न संति' इति स्म- त् दीर्घाः प्लुता एवं गृह्यते ॥ त एतेऽटो। पूर्वत्रयोदशभिः कविंशतिः। स्पर्शानां पञ्चविंशतिःकादयो मावसानाः स्पर्शाः। हामृलतालुमूर्द्धदंतोप्टादिभिः परस्परं स्पर्शरभिनिप्पन्ना आ- स्वन्तीति स्पर्शाः पूर्वयकविंशत्या सह पट्चत्वारिंशत् । या- व स्मृता यष्टाविति । यकारादयश्चाप्टो यरलवशपसहा इति । पाश्चत्वारोऽन्तस्थसंज्ञाः । उपरितना उप्माणः । पूर्वः पट्च- रिंशद्भिः सह चतुःपंचाशत् । 'चत्वारश्च यमाः स्मृताः' इति । पन्तीति यमाः स्वयमेवोपरमेरन् । के ते यमा लोके । कागय् ·(२०) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः इति अनन्त्यानन्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वगुणः इत्योदवनि तथा च नारदः 'अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्त्यश्च परतो यदि । त मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवणः पूर्ववर्णयोः ॥ वर्गान्त्यान् शपसेः सा मंतस्थैर्वाऽपि संयुतानादृष्ट्वा यमा निवर्तते आदेशिकमिवाध्वगाः। इति । नारदौदवज्योर्मतेन यमो वर्णागम इति विधीयते । अस्म च्छास्त्रात् 'चत्वारश्च यमाः स्मृता' इति वीतरत्वेन पदेशा संयोगशास्त्रात् । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणमिति प्रकृत अग्निरिति यमौ गकारो द्वौ नकार इकारश्च । अन्ये तु यमं व यति मन्यते । तथा च शौनकः 'स्पर्शा यमानननुनासिकान्स्वा रेषु स्पर्शेप्वननुनासिकेपु'इति। पूर्वश्चतुःपंचाशद्भिः सहाएपंचा त् ॥ ४॥ अनुस्वारो विसर्गश्चेति । स्वरमनुभवतीत्यनुस्वारः न्वकारानुगमेनानुस्वारः इति । वक्ष्यति च 'दत्यमूलः स्वरानुग इति । विसर्ग इति । विविध सृज्यते क्षिप्यत इति विसर्गः। क' चापि पराश्रयो । परी ककारपकारावाश्रयः स्थानं ययोस्ती पर श्रयो । तथा च वक्ष्यति 'अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभानि नः' इति । 'कपाविपि परो स्मृती' इति 'प्कप्पो चापि कप श्रयो' इति च पाठः। परावनुस्वारविसर्गयोः परावित्यर्थः। कक रपकाराश्रयो तत्स्थानकावित्यर्थः। चशब्दादनुस्वारविसर्जनीय विति पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति । ईपत्स्पृष्टो वर्णधर्मो न वर्ण तरम् । वक्ष्यति च 'अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपत्' इत्यादि । तर चोदवानः 'स्पृष्टकरणं स्पर्शानां दुःस्पृष्टमन्तस्थानाम् ' इति । प्रभक्तिञ्च यकारोऽभिधत्तेऽतो लकारो दुःस्पृटधर्मा । चशब्द हकारश्च इतिशब्दः पूरणार्थः । लकार इति लवर्णात्कारप्रत्ययः पति भीजोकोमपमतम ·मातृकामादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२१) न्यस्तं स्वमतमाहोलकारः प्लुत एव चेति त्रिमावश्वशब्दाद्भस्वः। नु वर्णानां प्रयत्न उपरिधावर्णयिष्यत्येव किमर्थमप्रस्तुतःप्रयत्नः थ्यते । उच्यते । प्लुतविधानार्थ तावत् लकार उच्चारयितव्य परिते चलकारेलाघवार्थमप्रस्तुतोऽपि प्रयत्न उच्चारितः ।दुःस्पृ- श्चेति । अनुस्वारादयः प्लुतांताः पंच । पूरष्टपंचाशद्भिः सह पष्टिः । चतु-पष्टिः कथम् अनुस्वारो विसर्गश्चेति पागं- रात् । कथं पुनरनुस्वारद्वयं ह्रस्वदीर्घभेदेनेति ब्रूमः । तथा गोदबाजः ' अनुस्वारावंआइत्यनुस्वारौ ह्रस्वदीर्घादाद्भिस्वो णः' इति । अत एव चतुःपष्टिः ॥ ५ ॥ अथ वर्णसंख्याप- रज्ञानोत्तरज्ञानं चिंत्यते । क एपामुच्चरयिता कथं चोच्चार- ति केन क्रमेण चेत्याह ।' आत्मा बुद्धया समर्थ्यार्थान्मनो ते विवक्षया । मनः कायानिमाहंति स प्रेरयति मारुतम् ॥६॥ मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगन्तं छ- गायत्रमाश्रितम् ॥७॥ कंठे माध्यदिनयुगं मध्यमं त्रैष्टु- भानुगम् । तारं तातीयसवनं शीर्पस्थं जागतानुगम् ॥ ८॥सो- हीीमून्यभिहतो वक्रमापद्यमारुतः। वर्णाचनयते तेपां विभागः पञ्चधा स्मृतः॥९॥'अथ व्याख्या। आत्मेति । शरीरोंद्रियमनोवु- दिव्यतिरिक्त आत्मा । कथं पुनरेव तवगम्यते यथा शरीरोंद्रिय- व्यतिरिक्त आत्मा। उच्यते । द्रष्टत्वात् द्रष्टा हि दृश्याव्यतिरिक्तो भवति प्रयोजकत्वात् । वुद्धयादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् कुठारवदिति न्यायात्, श्रुतेश्च । न्यायस्तावत् 'भग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति । स्वर्गादिफलसाधनानि कर्माणि श्रूयंते स्वर्गश्च नवशरीरोपभोग्यस्तव्यतिरिक्त आत्मा । शरीरादेःश्रुतेश्च 'तस्य हैतस्य हृदयस्यायं प्रद्योतते, तेन प्रद्यातेन आत्मा निष्कामति चक्षुपो वा मृों वाग्भ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' इति शरीरापक्रमणाब -- 1 ·(२०) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] इति अनन्त्यानन्त्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वगुणः इत्योदवजिः। तथा च नारदः 'अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो हन्त्यश्च परतो यदि । तत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवणः पूर्ववर्णयोः ॥ वर्गान्त्यान् शपसेः साई- मंतस्थैर्वाऽपि संयुतानादृष्ट्वा यमा निवर्तते आदेशिकमिवाध्वगाः।।' इति । नारदौदव्रज्योर्मतेन यमो वर्णागम इति विधीयते। अस्मा- च्छास्त्रात् 'चत्वारश्च यमाः स्मृता' इति वीतरत्वेनो- पदेशा संयोगशास्त्रात् । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणमिति प्रकृत्य भग्निरिति यमौ गकारो द्वौ नकार इकारश्च । अन्ये तु यमं वर्णा यति मन्यते । तथा च शौनकः 'स्पर्शायमानननुनासिकान्स्वार- रेषु स्पर्शप्वननुनासिकेपु'इति । पूर्वश्चतुःपंचाशद्भिः सहाएपंचाश त्॥४॥ अनुस्वारो विसर्गश्चेति । स्वरमनुभवतीत्यनुस्वारः भ- न्वकारानुगमेनानुस्वारः इति । वक्ष्यति च 'दैत्यमूलः स्वरानुगः' इति । विसर्ग इति । विविधं सृज्यते क्षिप्यत इति विसर्गः । कम्पो चापि पराश्रयो । परौ ककारपकारावाश्रयः स्थानं ययोस्तौ परा- श्रयो । तथा च वक्ष्यति 'अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभाजित नः' इति । 'कपाविपि परो स्मृतो' इति 'प्कप्पो चापि कपा- श्रयो' इति च पाठः परावनुस्वारविसर्गयोः परावित्यर्थः। कका रपकाराश्रयो तत्स्थानकावित्यर्थः । चशब्दादनुस्वारविसर्जनीया विति पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति । ईपत्स्पृष्टो वर्णधर्मो न वर्णी- तरम् । वक्ष्यति च 'अचोऽस्पृष्टा यणस्वीपत् ' इत्यादि । तथा चौदवाजः 'स्पृष्टकरणं स्पर्शानां दुःस्पृष्टमन्तस्थानाम् ' इति । य- भक्तिञ्च यकारोऽभिधत्तेऽतो लकारो दुःस्पृष्टधर्मा । चशब्दा हकारश्च इतिशब्दः पूरणार्थः । लकार इति लवर्णात्कारप्रत्ययः। प्लुव एव चेति । लकारस्य दीपांदयो नसंतीत्यधस्तात्परमतमु

·No text on this page.

·(२०) मातृकाविलासः। [मातृकापादनावः] इति अनन्त्यानन्यसंयोगे मध्ये यमः पूर्वगुणः इत्योदनिः तथा च नारदः 'अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्त्यश्च परतो यदि । त मध्ये यमस्तिष्ठेत्सवर्णः पूर्ववर्णयोः ।। वर्गान्त्यान शपस साद मंतस्थैर्वाऽपि संयुतानादृष्ट्वा यमा निवर्तते आदेशिकमिवावगाः। इति । नारदोदवग्योमंतेन यमो वर्णागम इति विधीयते । अस्मा च्छास्त्रात् 'चत्वारश्च यमाः स्मृता' इति वीतरत्वेनो पदेशा संयोगशास्त्रात् । अथ चतुरक्षराणामुदाहरणमिति प्रकर भग्निरिति यमो गकारो दो नकार इकारश्च । अन्ये तु यमं वा यति मन्यते । तथा च शोनकः 'स्पर्शा यमानननुनासिकान्स्वाद रेपु स्पर्शप्वननुनासिकेपु'इति । पूर्वश्चतुःपंचाशद्भिः सहाएपंचा- त् ॥ ४॥ अनुस्वारो विसर्गश्चेति । स्वरमनुभवतीत्यनुस्वारः ने न्वकारानुगमेनानुस्वारः इति । वक्ष्यति च 'दंत्यमूलः स्वरानुगः इति । विसर्ग इति । विविधं सृज्यते क्षिप्यत इति विसर्गः1 कप चापि पराश्रयो । परी ककारपकारावाश्रयः स्थानं ययोस्तों पर- श्रयो । तथा च वक्ष्यति 'अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभाजि- नः' इति । 'कपाविपि परौ स्मृती' इति 'प्कप्पो चापि कपा श्रृंयो' इति च पाठः । परावनुस्वारविसर्गयोः परावित्यर्थः। कका रपकाराश्रयो तत्स्थानकावित्यर्थः । चशब्दादनुस्वारविसर्जनीया विति पराश्रयो । दुःस्पृष्टश्चेति । ईपत्स्प्रष्टो वर्णधों न वर्णा तरम् । वक्ष्यति च 'अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपत् ' इत्यादि । तथा चौदवनिः स्पृष्टकरणं स्पर्शानां दुःस्पृष्टमन्तस्थानाम् ' इति । भक्तिञ्च यकारोऽभिधत्तेऽतो लकारो दुःस्पृष्टधर्मा । चशब्दा हकारश्च इतिशब्दः पूरणार्थः । लकार इति लवर्णात्कारप्रत्ययः प्लुत एव चेति । लकारस्य दीर्घादयो नत्यपरता ·मातृकाप्रादुर्भावः] मातृकाविलास (२१) स्तं स्वमतमाहालकारः प्लुत एव चेति त्रिमात्रश्वशब्दादस्वर तु वर्णानां प्रयत्न उपरियाद्वर्णयिप्यत्येव किमर्थमप्रस्तुतः प्रयत्नः यते । उच्यते । प्लुतविधानार्थ तावत् लकार उच्चारयितव्य चारितेच लकारेलापवार्थमप्रस्तुतोऽपि प्रयत्न उच्चारितः ।दुःस्पृ- श्वेति । अनुस्वारादयः प्लुतांताः पंच । पूर्वरएपंचाशद्भिः सह टिः । चनुःपष्टिः कथम् अनुस्वारो विसर्गश्चेति पाठां- त् । कथं पुनरनुस्वारद्वयं हस्वदीर्घभेदेनेति ब्रूमः । तथा दिवजिः ' अनुस्वारावंआइत्यनुस्वारी हस्वदीपौदार्याधस्वो ":' इति । अत एव चतुःपष्टिः ॥ ५ ॥ अथ वर्णसंख्याप- नोत्तरज्ञानं चित्यते । क एपामुच्चरयिता कथं चोचार- केन क्रमेण चेत्याह । 'आत्मा बुद्धया समान्मनो ते विवक्षया। मनः कायानिमाहंति स प्रेरयति मारुतम् ॥६॥ तस्तूरसि चरन्मन्द्र जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगन्तं छ- श्रतम् ॥७॥ कंठे माध्यदिनयुगं मध्यम श्रेष्ट- । तारं तातीयसवनं शार्पस्थं जागतानुगम् ॥ ८॥सो. गोमून्यभिहतो वक्रमापद्यमारुतः । वर्णाजनयते तेपा विभागः श्वधा स्मृतः॥९॥'अथ व्याख्या। आत्मेति । शरीरेंद्विपमनोबु- दिव्यतिरिक्त आत्मा । कथं पुनरेव तदवगम्यते यथा शरीरांद्रिय- व्यतिरिक्त आत्मा। उच्यते। त्वात् दृष्टा हि दृश्याव्यतिरिक्तो भवति प्रयोजकत्वात् । बुद्धयादीनि कर्तृप्रयोज्यानि करणत्वात् कुठारवदिति न्यायात्, श्रुतेश्च । न्यायस्तावत् 'अमिहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः' इति । स्वर्गादिफलसाधनानि कर्माणि श्रूयंते स्वर्गश्च नवशरीरोपभोग्यस्तद्यतिरिक्त आत्मा। शरीरादेःश्रुतेश्च तस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते, तेन प्रद्यातेन आत्मा निजामति चक्षुपो वा मूनों वाग्भ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' इति शरीरापक्रमणाब ·(२२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] शरीरादिव्यतिरिक्त आत्मा। छांदोग्यश्रुतेश्च 'एवमेवैप संप्रसादोऽ स्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतीरूपं संपद्य स्वेन रूपेणाभिनि: प्पद्यते' इति । क एपामुच्चारयितेति पृटे तस्योत्तरं दत्तमात्मेति । कथमुच्चारयति केन क्रमेणोचारयतीतिप्रश्रद्वयस्योत्तरं दीयते । स आत्मा बुद्धया सहान्विाह्यान्समर्थ्य सम्यगवगम्यार्थप्रत्यायनाय यदि शब्दा उच्चार्यन्ते तदा मनो युक्ते । वक्तुमिच्छया तच्च मनो नियुक्त आत्मा। मनः कायानिमाहन्तीति।तच मनो नियुक्तं सत्का- यानि शरीराग्निमाभिमुख्येन हन्ति तेनातिसंवर्प प्राप्नोति सोग्निर- भिहतः सन्मारुतं वायु प्रयुक्त प्रेरयति । मारुतो वायुरुरसि वक्षसि चरन्मंद्र गंभीर स्वरमुत्पादयति मंद्रस्तु गंभीरे' इत्यमरः । प्रातः सवनेन सह योगोऽस्यति प्रातस्सवनयोगस्तम् । तथा च मुयज्ञः 'मंद्रया वाचा प्रातःसवनम्' इति । गायत्रं छन्दोऽस्याश्रयः॥ पतेन गायत्रीछंदोपि तत एव जातमिति ध्वनितम् । कंठ इति । अत्र मारुतः सवनं छदस्स्वरं चरन्नित्यनुवर्तते । कंठे चरन् वायुमध्यम स्वरं जनयति मध्यंदिन युनाति माध्यंदिनं सवनभाज विष्टप्छंदोनुगामिनम् । तारमिति । तृतीयसवनभाज तारं स्परं मूनि चरन्यायुर्जनयति जागतं छंदोनुगच्छतीति जागता- नुगस्तम् । शीप छंदसीति । शिर शन्दस्य शीपादेशस्तत्र भवं झोपण्यम् । स वायुरुदीर्ण उर्द्धगतो मूर्धानं यावदुपारतनां गति- मलभमानः शिरकपालेनावष्टम्यत्वात्पुनः प्रत्यावृत्य वक्रमेवाप- द्य यांन जनयत्युत्पादयति । पुनारुतग्रहणं स्पार्थम् । नेपां वर्णानां जन्यमानानां विभागो विवेकः पञ्चधा पंचप्रकारः स्मृतः। कतुभिः पञ्चषा तबाह । स्वरत इत्यादि । स्वरस्था- नेतन्यारत्यास्यामः । यज्ञातारः पूर्व मुनय इत्येवं प्राहुस्त बनानां पचया विवेक निपुर्ण स्फुटमुच्यमानं हे श्रोतारः यूयं ·- [मातृकामादुर्भावः] मातृकाविलासः। (२३) नियोधत शृणुत । अत्र किञ्चिदुच्यते वालव्युत्पत्त्यर्थम् । ननु सर्वमेवेतदनुपपन्नम् । कथम् । आत्मा बुद्ध्या सहार्थान्समर्थ्य मनो युत्ते इति व्याख्यातम् । आत्मनश्च विनियोजकभावो नोपपद्यते अकर्तृत्वात्तस्य । तथा च श्रुतिः 'असंगो ह्ययं पुरुपः' इति, 'अस्थूलमनण्यतस्वम्' इत्यादिका च । भगवता चैवमात्मस्वरूपं व्याख्यातम् । आत्मनश्च नियोजकभावे शरीरेंद्रियमनोबुद्धिव्य- तिरिक्त इति शरीरादिव्यतिरिक्त भात्मा मनो युक्त इत्येतदनु- पपन्नम् । उच्यते । अयमात्मा समर्थ्यार्थान्मनो युंक्ते इत्येतत् क्षे- ज्ञाभिप्रायं क्षेत्रज्ञस्येतदेव स्वरूपं यनियोजकत्वम् । तथा च मनुः 'योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते॥ यः करोतीति कर्मा- णि स भूतात्मेत्युच्यते बुधैः ॥ जीवसंज्ञोन्तरात्मान्यः सहजः सर्वदेहिनाम् । येन वेदयते सर्व सुखं दुःखं च कर्मसु । तावुभी भू- तसंपृक्तौ महाक्षेत्रज्ञ एव च ॥ उच्चावचेपु भूतेषु स्थितं संव्याप्य तिष्टति ॥' इति संव्याप्येति परमात्मानमाहुः । तथा च व्यासः- 'द्वाविमो पुरुपो लोके क्षरश्चाक्षर एव च ॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कू- टस्थोक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य पिभयव्यय ईश्वरः ॥ ननु यद्यात्मा धु- या समर्थ्यानित्युदाहृतो यो नित्य क्षेत्रज्ञ एवात्रात्माभिप्रेतो भवेत्ततः क्षेत्रज्ञ एवात्मशब्दस्य चरितार्थत्वात् शरीरेंद्रियम- नोबुद्धिव्यतिरिक्तत्वं कतरस्माच्छन्दात्त्वया वणितं किमर्थं च । उच्यते । आत्मा बुद्धयेत्यत्र द्वावप्यात्मानौ तो क्षेत्रज्ञपरमात्माभि- धेयरूपावभिप्रेती तंत्रेणोच्चारितो। तंत्रेणोच्चारणं सूत्राणामलंकारः। एवं चेत्किमर्थ परमात्मनो वर्णनिमित्तत्वं यदुक्तं तत्रोच्यते । अ- पवर्गसाधनोपायत्वाच्छिक्षायाः अपवर्गस्य चायमेवोपायः शरी- रादिव्यतिरिक्तस्य परमात्मनो घोषः। अनवयोधस्य तु युट्या- ·(२४) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] दिभिरैक्यं भवति किं तदपवर्गसाधनं यस्य शिक्षोपकारे वर्तते। उच्यते । वेदाश्च यज्ञाश्च । तथा च श्रुतिः। तमेतं वेदानुवच- नेन विविदिपति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन च' इति । वेदानुवचनं यज्ञगतमंत्रांगत्वात्सम्यग्वोच्चारणेन य- स्मान्मोक्षमवाप्नोति । वक्ष्यति च 'सुखमतुलं च' अतुलं सुखं मोक्ष एव भवति । 'स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुनिर्णयं तं निबोधत ॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरित- श्व स्वरात्रयः।' इति। अलमतिप्रसंगेन प्रकृतमनुसरामः। उदात्त- श्चेति । स्वरतः कालत इत्येतौ दो हेतू श्लोके विवृणोति । स्वर उदात्तादिः कालो मात्राप्रभृतित्रिमात्रपर्यंत उदात्त इत्युपरिष्टात्परि- गृहीतः।अनुदात्तस्तद्विपरीतः।अधस्ताद्गृहीतइत्यर्थः।स्वरितइति न स्वरांतरं स्वरतांतिस्वारत आक्षेपनिप्पाद्योय उदात्तानुदात्तविका तथा च नारदः । 'उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा । स्वर्य स्वरसंज्ञायां किं स्थानं स्वर उच्यते ॥ उच्चनीचस्थयोमध्ये साधारण इति श्रुतिः । तं स्वरं स्वरसंज्ञायां प्रतिजानंति शै- क्षिकाः ॥' स्वरात्रय इति । य एव ऋग्यजुपियाः। पञ्च सप्त च सामसु । ह्रस्व एकमात्रो दीयों दिमात्रःप्लुतस्त्रिमात्रः । 'निमे- पकाला मात्रा स्यात्'इत्योदवजिः। तथा च नारदः। 'निमेपकाला मात्रा स्यादिद्युत्का ति चापरा' इतिशब्दः प्रकारार्थः। भनेन प्रकारेण कालतो हेतोः स्वरतश्च विपयविभागनियमः। तथा च नारदः स्वर रचःस्वरो नीचःस्वरःस्वारत एव चा व्यंजनान्यनु- वर्तते यत्र तिष्टानि स स्तर इति। द्वस्वो दीपः पात इति कालतो नियमा भनि ॥११॥ व्याख्यानमेतत उदात्ते निपादगांधारावनु- दात्त उपभवतो । मारतप्रभवा घेते पट्नमध्यमपञ्चमाः ।।१२।। मटो स्यानानि दणांनामुरकण्ठशिरस्तथा । निहामूलञ्च दन्ता- ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मातकाविलासः। (२५) नासिकोष्ठौ च तालु च ।। १३ ॥ ओभावश्चविवृत्तिश्च शपसा फ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरएविधोप्मणः॥१४॥ द्योभावप्रसन्धानमुकारादि परं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्य- न्यब्यक्तमूप्मणः ॥१५॥छकारं पञ्चमयुक्तमंतस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तं विजानीयात्कण्ट्यमाहुरसंयुतम् ॥ १६॥ स्पष्टार्थाः॥ ण्यावहाविचुयशास्तालच्या ओष्टजावुपू । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुर- [ दन्त्या लतुलसाः स्मृताः॥ १७॥ जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो त्योप्टयो वः स्मृतो बुधैः । ए ऐ तु कण्यतालव्या ओभौ क- गोष्टजी स्मृती ॥ १८॥ अईमात्रातु कण्ठ्यस्य ऐकारीकारयोर्भ- । । ओकारोकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम् ॥ १९॥ संवृतं विकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोपा वा संवृताः सर्वे अघोपा ताःस्मृताः॥२०॥स्वराणामूप्मणां चैव विवृत्तं कारणं स्मृतम् । भ्योऽपि विवृतावेडी ताभ्यामची तथैव च ॥ अनुस्वारयमानां नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभा- नः॥२२॥ स्थानत इति यदुक्तं तदाह । कण्व्याविति । स्थानं आदि । अहावकारहकारोकियो कण्ठतो जाती।इच्चितिइकार- चवर्गश्च यकारशकारौ च एते तालव्यास्तालुतो जाताः । इत्युकारानुवंधो वगै ज्ञापयति वर्गादावन्यत्रापि कु चुटु तु पु इ- वमादिषु । तथा च पाणिनिः । 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः' ।। औदब्रजिरपि । 'स्पर्शवर्गस्य स्पर्शग्रहणे च ज्ञेयं वर्गस्य ण स्थानप्वित्यधिकारः इति । उकारः पवर्गश्च ओष्टाभ्यां जा- ऋकारः टवर्गश्च रेफपकारी च मूर्द्धन्या मूर्द्धजा भवेयुः । कारस्तवर्गश्च लकारसकारी च दन्त्या दन्तोद्भवाः॥ १७ ॥ र्गिस्तु जिह्वामूले जातः । प्रोक्तो विज्ञः । वकारो दन्तेभ्य टाभ्याच जातः । एकार ऐकारश्च कंठतस्तालुतश्च जाती। Gyan ·(२६) मातृकाविलासः। [ मातृकापादु दः] ओकार ओकारश्च कंठोटाभ्यां जाती ।। १८ ॥ एकारस्य मोका रस्य च सवर्णग्राहकत्वादेकारस्य आकारस्य चेतेपां चतुनी संध्यक्षराणां सम्बन्धिनी अर्द्धमात्रा कण्ठ्या कंटजा भवतीत्यर्थ अध्यास्ताल्पोष्टस्थाना इति ॥ १९॥ स्पष्टाथा ॥२०॥२१॥ अयोगेति । अनुस्वारो विसर्गश्च क पा च इति चत्वारो ऽयोगवाहाः। तथा चोदवजिः । 'अयोगवाहा अः इति विसर्जनीय *क इति जिह्वामूलीयः प फइत्युपध्मानीयः अंइत्यनुत्ता रः नासिक्यः । न विद्यते योगः संयोगो वर्णातरेण येपां ते योगवाहास्ते चाश्रयस्य ककारादेः स्थानं भाजितुं शीलं येष त आश्रयस्थानभाजिनः। अन्ये तु यमानप्ययोगवाहान्मन्यते तेषा मतेऽयोगवाहशब्दः अश्वसमितावयवो रूढिशब्दोऽश्ववर्णवद्वेदित व्याअनुस्वारस्वरूपमाहा' अनुस्वारप्रकृतिस्तु पाणिनिनेव कथित 'मोनुस्वारः' इति ॥२२॥ मूलम्।। अलावुवीणानिघोंपो दंतमूल्य स्वरानुगः । अनुस्वारस्तु कर्तव्यो नित्यं होःशपसेषु च ॥२३॥ अलावुःतुंवी अलावुयुक्तवीणायानियोंप इव शब्दोयस्य सोऽलायुवी- णानिर्वोपःस्थानं दन्तमूलं तत्रभवो दन्तमूल्यः स्वरानकारादीननु- गच्छत्यनुभवतीति स्वरानुगःहकाररेफयोःशपसेषु च सदा भवति। तथा च नारदः ।' आपद्यते मकारो रेफोप्मसु प्रत्ययेप्व- नुस्वारम् । यवलेषु परसवर्ण स्पर्शपु चोत्तमायतिम्' इति । 'अष्टो स्थानानि वर्णानामुरः कंठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च' इतीम श्लोकमनुवादरूपं केचित्पठति ॥२३॥ अनुस्वारे विवृत्यां तु विरामे चाक्षरद्वये । द्विरोष्ठो तु विग्रहीयाद्यत्रोकारवकारयोः ॥ २४ ॥ व्याघी यथा हरेत्पुत्रान्द- ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वान्प्रयोजये- व ॥२५॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्राँ इत्याभिभापते । एवं रंगाः ·[ मातृकाप्रादुर्भावः] मालकाविलासः। (२७) योक्तव्याः खे भरॉ इव खेदया ॥२६॥ रंगवर्णान्प्रयुजीरनोग्रसे- पूर्वमक्षरम् । दीर्घस्वरं प्रयुंजीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥ २७॥ 'दये कमावस्तु अईमानस्तु मूनि । नासिकायां तथाई च गस्येवं द्विमानता ।। २८॥ हृदयादुत्करे तिष्ठन्कांस्येन समनु. वरम् । मार्दवं च द्विमानं च धन्वाँ इति निदर्शनम् ॥ २९ ॥ ध्ये तु कंपयेत्कम्पमुभो पाश्चों समो भवेत् । सरंग कंपयेत्कंपं थीवेति निदर्शनम् ॥३०॥ एवं वर्णाःप्रयोक्तच्या नाव्यक्ता न पीडिताः। सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥३१॥ गीती त्रिी शिर कंपी तथा लिसितपाठकः। अनर्थतोऽल्पकण्ठश्च प. ते पाठकाधमाः॥ ३२ ॥ माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सु. परः। धेर्य लयसमर्थश्च पडेते पाठका गुणाः ॥ ३३ ॥ शंकितं तिमुद्धष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरं शिरसिगं तथास्थानपि- जंतम् ॥३४॥उपांशु दष्टुं त्वरितं निरस्तं विलंबितं गद्गदित तिम् । निप्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन दीनं न तु सानुना- पम् ॥ ३५ ॥ प्रातः पठेन्नित्यमुर स्थितेन स्वरेण शार्दूलरुतो- न । माध्यदिने कण्ठगतेन चैव चकाहसंकृजितसनिभेन ॥३६।। रंतु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच सदा प्रयोग्यम् । मयूर- नाम्बुभृतस्वराणां तुल्येन नादेन शिरस्थितेन ॥ ३७ ।। चोऽस्पृष्टा यणस्त्वोपन्नेमस्पृष्टाः शरः स्मृताः । शेपाः स्पृष्टा : प्रोक्ता निवोधानुप्रदानतः ॥ ३८ ॥ अस्यार्थः । स्वरतः लतः स्थानतो वर्णानां भेदः कथितः । अधुना प्रयवतो भेदः यते । प्रकण यलो वर्णोच्चारणं प्रत्यस्पृशदिभिस्स प्रयत्नः । ति प्रत्यादारग्रहणम् । अउलएऐनोभाएतेऽस्पृष्टाः। यसो लवा एते इंपत्स्पृष्टाः । गरिति प्रत्याहारमहणम् । शपत एते स्पृष्टा अर्दस्पृष्टा इत्यर्थः । शेपा रटः । हवं प्रत्याहारः

·.
(२८) मातृकाविलासः। [ मातृकापावः]
इकारादारभ्यालकरात् । उक्तादन्यः शेपः । अनुप्रदानं स्वस्था-
नादिकं पोपादि अनु प्रकपण दीयते इत्यनुप्रदानम् 'द्वो नादा-
नुप्रदानी' इत्यादब्रजिः॥३८॥ नमोऽनुनासिकानही नादिनोंह झपः
स्मृताः । ईपत्रादा यण्जसः श्वासिनश्च खफादयः ॥ ३९॥ अनु-
प्रदानता हतोवर्णानां भेदं शृणु । भमिति प्रत्याहारः भमणनम् ।
अनुनासिका इति स्वस्थानरधिकाराःअनुपाठाता नासिकामनुभव-
तीत्यनुनासिकम् । भमङणनमोऽनुनासिकानिमान् जानीयात् ।
तथा च पाणिनिः । 'मुखनासिकापचनोऽनुनासिकः' । अहाविति ।
अकारो रेफश्च हकारो झभवढयप् एते अनुनासिका अमावपि
संतो रेफहकारो नेति व्याख्यातं पाठद्वयाताअह्रादयो नादोऽस्त्येपा
नादिनःस्मृताः क्वचिदमोऽनुनासिकानह्रावितिपाठातबाम्प्रत्याहरः
अइउणु ऋलक एओ ऐऔच हयवरटू लणु यमङणनम् एते ।
अमां हकाररेफवजितानां विकल्पेनानुनासिकत्वं नमान्तु नित्यम् ।
तथा च शौनकः । 'सचादयो या विहिता विवृत्तयः प्लुतोपधांता
अनुनासिकोपधा' इत्ति। तथा|उकाश्चेति करणे युक्तः पृक्तो द्राषितः
शाकलेनेति । अकाररेफयोः प्रथमे पाठे नादित्वं द्वितीयपाठे हकार-
रेफयोरनुनासिकत्वप्रतिपेधः । ईपन्नादा मनागनादा यणः कथिता
जशोजबगडदशु एते चेतिखफादयःसफछठयाएते श्वासोऽस्त्येपा-
मिति श्वासिनः श्वासो घोपाणां तृतीयात् प्रथमानामयोपाश्चतुर्था-
नां युग्मासोप्मणामित्यौदबाजः । ईपच्छासांश्चरो विद्यागोधाम-
तत्प्रचक्षते। दासीपुत्रपाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि । चरः चटत-
वू,कपयू, शपशर एतनामकानीपच्छासान्नानीयात् गोर्वाचो धाम
४..
....... शास्त्रानुपूर्व्यमितिय उक्ताः अथ
सुगमा पनाह । 'अल्पप्राणो विचारश्च वासोऽधोपस्त-
आद्यानां वर्गवर्णानां प्रयत्नः समुदाहृतः ॥ १ ॥

·[ मातृकापामावः मातकावलासः। (२९ द्वितीयवर्णास्युक पाभ्यां सविसर्गकाः । श्वासापोप- वाराज्यमहाप्राणप्रयनकाः ॥ २ ॥ घोपसंवारनादाल्पप्राणा तृतीयकाः ॥ घोपसंवारनादाख्यमहाप्राणप्रयत्नकाः॥३॥ नुस्वारचतुर्धास्तु वा चर्गेपु कीर्तिताः ॥ महापाणं ना प्रोक्ता अल्पप्राणाधिकास्तथा ॥ ४ ॥ वर्णपंचमवर्णास्तु पसंवारनादकाः ॥ यमयोवावसानास्तु वर्णाः प्रोक्ता चक्षणः॥५॥ घोपसंवारनादाल्पप्राणकाः सुगमोक्तिभिः ॥ सा: सान्तमादाय महाप्राणाधिकास्तथा ॥६॥ विवाराघोपश्वासा- प्रयत्नाः परिकीर्तिताः ॥ घोपसंवारनादाख्यमहाप्राणास्तथैव ॥७॥ हकारस्य तु विज्ञेयाः प्रयत्नाः शब्दवित्तमैः॥ यंत्रचतु- रचटठनपपपपतासायमाः ककगहचजनटहणतदनपषमएतत्सदृशपमाः मसाएते चापाघोपपिपाराः परलया एते २९ पमाणाः पिद अन्नदणदधनयभमपतत्सहाय सपढयधफभएतरसहशयमाभनुस्वार यगरपाः १ पोषसंघारानादाः विउर्ग:कर पशपसहाः२८एतेमहामाणाः पियाराधा- सघारनादापाल्पमाणाः संवारनाद घियाराचामपो. उदातानुदानस्वरिताः घोषामहा । पमहामाणाः गजांदय अहम राणि पचनप पाठयफ. शपस मन लूएयरल, पहाधम भ्यंतर ईपद्धि- संघृतः यि ईप स्पृष्टः इस्वः तः स्पृष्टः स्थः दृवा चाय लेख्यम् । छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्ती कल्पोय पयते । तिपामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ ११॥ शिक्षा प्राणं वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्सांगमर्धात्या ब्रह्मलोके यते ॥१२॥ उदात्तमाख्याति वृपोंगुलीनां प्रदेशिनीमूल- विष्टमूर्धा । टपांत्यमध्ये त्वरितं द्रुतं च कनिष्टिकायामनुदार व ॥ ४३॥ उदात्तं प्रदेशिनी विद्यायचयं । मय- पवासाल्प- माणाः प्राणा: आओ घ ।

·(३०) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] निहतं तु कनिष्टिक्यां स्वरितोपकनिष्टिकाम् ॥ ४॥ अनुदात्तो हदि ज्ञेयो मूर्युदात्त उदाहृतः। स्वरितः कर्णमूले तु नासाने प्रच- यः स्मृतः॥ उदात्तं भुवि पातव्यं प्रचं नासाग्रमेवच । हत्प्रदेशेऽ- नुदात्तं तु तिर्यग्जात्यादिसरितः॥अधोरक्तोऽनुदात्तः स्यादुदात्तोड- ताम्र ईरितः। उपरिरक्तस्तिरोरक्कोवा स्वरितश्व कीर्तितः॥स्वरि- तपरा अताम्राः प्रचयाः परिकीर्तिताः । एकपदे नीचपूर्वोऽपूर्वी वाच्यवान्यतरयुक्तो जात्या जात्ये तु पितृदानवद्धस्तम् । अंतोदा- त्तमायुदात्तमुदात्तमनुदात्तनीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्वक्षुदात्तं युदात्तमितिनवपदशय्या ॥४६॥ अग्निः सोमः प्रवो वीर्य हविपास्ववृहस्पतिरंद्राबृहस्पती अमिरित्यंतोदात्तं सोम इत्यायु- दात्तं प्रेत्युदात्तं वइत्यनुदात्तं वीर्य नीचस्वरितं हविषां मध्योदात्तं स्वरितिस्वरितं वृहस्पतिरिति द्वयुदात्तमिद्राबृहस्पतिव्युदात्तम्। अनुदात्तो हदि ज्ञेयोमूर्युदात्त उदाहृतः॥ स्वरितः कर्णमूलीयः सर्वास्ये प्रचयः स्मृतः ॥ ४६॥ चापस्तु वदते मात्रां द्विमात्रञ्चैव वायसः॥ शिखी रोतिं विमानं तु नकुलस्त्वईमात्रकम् ॥ ४७ ॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्ण च भक्षितम्॥ न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहौरव किल्विपात् ॥१८॥ सुतीर्थादागतंव्यक्तंसानायंमुव्यय- स्थितम् ॥ मुस्वरेणमुक्केण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥ १७ ॥ मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतोवामिथ्याप्रयुक्तो नतमर्थमाहास वाग्वत्रोय. जमानं दिनस्तियद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ।।२०।। अवक्षरम- नायुप्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् ।। अक्षताः शस्त्ररूपेण यन पतति मस्तके ॥५१॥ हस्तहानं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् ॥ ऋग्यजुःसामभिदंग्यो वियोनिमधिगच्छति ॥५२॥ हस्तेन घे. दं योऽधीते म्वरमार्थसंयुतम् ॥ ऋग्यजुःसामाभिः पूतो ब्रह्म- रोके महीयते ॥ ५३॥ शंकरः शांकरींप्रादादानीपुत्राय धीमते ॥

·मातृकापागायः] मातृकाविलासः। (३१) हिमयेभ्यः समाहत्य देवी चाचमिति स्थितिः॥ ५४॥ येना- रिसमामायमधिगम्य महेश्वरात् ॥ कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्त त- मे पाणिनये नमः॥२५ ॥ येन धोता गिरः पुंसां विमलेः शब्द- गरिभिः ॥ तमश्चाज्ञान भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥५६॥ नयनमुखनिःसृतामिमां य इह पठेत्प्रयतः सदा द्विजः ॥स वति धनधान्यर्कात्तिमान्सुखमतुलं च समश्नुते दिवीति दिवीति' ति पाणिनीयशिक्षा । शंकरः शिवः शांकरी सुखकरी विद्यां दाक्षी निी ऋपिकन्या तस्याः पुत्राय बुद्धिमते । नन्वप्रकृतं पाणिनि- मस्करणं किमर्थम् । उच्यते । अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीपदित्या- ना प्रत्याहाराः शिक्षाग्रथिताः प्रत्याहाराश्च पाणिनिना शंकरा- विगम्य व्याकरणं शिप्योपकाराय प्रोक्तं स्वप्रत्याहाराल्लोके प्र- तितास्तदर्था स्तुतिः ॥ १॥ त्रिनयनमुखानिस्सृता यथा गुहा- T: सिंहस्तेन नेयं कृतेत्यर्थः। सदातनत्वात् । अतुलं मोक्षाख्यं खं स्वादः सुखस्य परिमितकालत्वेन तुलितत्वादित्यर्थः अत्र समानाये श्रीनन्दिकेशेन सर्वविश्वोत्पत्तिस्थितिसंहतिकारण- त्त्वानामुद्भवः पशितिकारिका रूपेणपतंजलिव्याघ्रपादव प्टादिभ्यः प्रतिपादितो यथा तथोच्यतेऽधुना । तथा हि इह लु सकललोकेशनायकः परमशिवः सनकसनंदनसनातनसन- कुमारनंदिकेशपतंजलिव्याप्रपादवसिष्टादीचोद्धषुकामोढकानिना व्याजेन चतुर्दशसूत्रात्मकं तत्त्वमुपदिदेश तदनु ते सर्वे मु- न्द्रिवय्यां ऊचुः। चिरमुपास्ति कृतवतामस्माकं श्रीशिवश्चतु शसूत्रात्मकं तत्वमुपदिदेशैतत्सूत्रजालस्य तत्त्वार्थ श्रीशिवप- नुग्रहेण श्रीनंदिकेश एव ज्ञातुं समर्थोऽत एनमेव वयं पृच्छाम ते । एवं परामृश्य श्रीनंदकेशं प्रणिपत्य ते तत्तत्वं पप्रच्छुः । चपद्रविशतिकारिकाभिस्तेभ्य उपदेष्टुकाम इदमाचष्ट नृत्या- ·(३२) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] वसाने नटराजराजो ननाद ढका नवपञ्चवारम् ।। उद्धत्तुकामः स. नकादिसिद्धानेतद्विमर्श शिवमुत्रजालम् ॥१॥' नटराजराजः वि. श्वरूपविलासवेचित्र्यचमत्कारप्रवीणत्वस्य वागायगोचरत्वेन तत्य- काशकत्वानटराजराजः तांडवादिविलासवेचिच्यचमत्कारप्रवाण- त्वस्य त्वन्यत्र नटादावपि सत्त्वात् । स स्वात्मज्ञापनाय कानि- नादव्याजेन सनकादीनुद्ध कामोऽयं नवपञ्चवारं स्वांतर्गतात्मततं प्रकटयितुं तदवसाने ढका ननाद । अहं तदेतद्विततनिनादो- मृतवर्णाद्यात्मकमाद्यमतिरहस्यं मातृकारूपेण सनातनमपि शब्दशास्त्रप्रवृत्तये किंचिद्वैलक्षण्येन श्रीशिवेनोक्तं शिवसूत्रजालं शिवसंबंधिसूत्रसमूह कल्याणरूपसूत्रसमूह वा विमृशे विचार्य स्फुटीकरोमि विमर्शे इति छांदसप्रयोगः ॥ १॥ अनुबन्धाः पाणिन्यायुद्देश्यका एवेत्याह । 'अत्र सर्वत्र सूत्रेपु ह्य- त्यवर्णचतुर्दशम् ॥ धात्वथै समुपादिष्टं पाणिन्यादीष्टसिद्धयो॥२॥ अत्रएपु सर्वत्र सर्वेषु अंत्यं वर्ण'इत्यपि पाठः। उभयथापि बहु- व्रीहिकर्दवमन्यपदार्थः समासांतः । धात्वर्थ धातुमूलकशब्द- शास्त्रप्रवृत्त्यर्थम् तथा चोक्तमिद्रेणा अंत्यवर्णसमद्भूता धातवः पार- कीर्तिताः' इति ॥३॥ तत्राद्येन सूत्रेण सर्ववर्णानां समस्तभुव- नानां च समुद्भवरूपं स्वात्मतत्वमुपदिष्टमित्याहा अकारो ब्रह्मरूपः स्यानिर्गुणः सर्ववस्तुपु ॥ चित्कलाभि समाश्रित्य जगदपी उणी- श्वरः॥३०॥ अनेन अः परमेश्वरो निर्गुणः इ मायामाश्रित्य उर्ध्या पकः सगुणः ण ईश्वरः आसीदिति सूत्रार्थः सूचितः। सर्ववस्तु- पु परापश्यतिमध्यमावखदिए चित्कलामाश्रित्येत्यत्र गायत्री- मी पद्मानीमीतिवदीकारो योध्यः । तत्र सूत्रे ईकारस्नु त्रिनेत्रेण नोदितः ठकारण प्रकटीक्रियते 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः' इतिमू- वस्थेनेति।अनप्रमाणम् 'असद्वा इदमग्रमासीत्, ततो वे सदजायत' इति श्रुतिरेख । असदव्याकृतरूपं ब्रह्म वै निश्चितम सृष्टेःप्रागिद- ·. [मातृकामादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३३) काररूपाक्षरात्मकमासीत् । ततोक्षरादसतो वे सत्सगुणमजायत सातमिति तदर्थः । श्रीगीतोपनिपत्स्वपि 'अक्षराणामकारोस्मि' ति ॥ ३ ॥ अतएवाह । 'अकारः सर्ववर्णाय्यः प्रकाशः रमेश्वरः ॥ आद्यमंत्येन संयोगादहमित्येव जायते ॥ ४॥' आदिरंत्येन सहेता' इत्यादिप्रत्याहारसूत्राद्यप्यनेनाऽसूचि । आ- रकारः अंत्यो हकारः अकारादिसकारांताः सर्वे वर्णाः परमात्म- एव भवंतीत्यर्थः ॥४॥सर्व परात्मक पूर्व ज्ञप्तिमात्रमिदं गत् ॥ज्ञप्तेर्वभूव पश्यंती मध्यमा वार ततः स्मृता॥५॥ के विशुद्धिचक्राख्ये वैखरी सा मता ततः ।। सृष्टयाविर्भावमा- यात्म मध्यमा वाक्समायुतम् ॥६॥ ईश्वर एवानादिनीयोपाध्या- अतकर्मप्रेरितप्राणव्यापारान्तरं नाभी पराख्यं मायया परिणाम- पेत्य हदि पश्यंत्याख्यमुपेत्य विशुद्धिचके मध्यमाख्यमुपेत्य श्वादक्के वेखाख्यमवाप्य वेदादिरूपो भवतीत्यर्थः। श्रुतिर- वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे' इति सूक्ष्मा वागेव विश्वाकारेण वर्तते परिणमते ते तदर्थः । श्रुत्यंतरमपि 'वाचव विश्वं बहु- पनिबद्धं तदेतदेकं विभज्योपभुङ्क्ते' इति । अतात्विकोऽन्यथा- वो विवर्ती रज्जुभुजंगवत् । तात्विकोऽन्यथाभावो हि परिणामो टकनककुंडलादिवत् । उभयरूपेण कथनं तु वेदांतसा- यरूपमतद्वयाभिप्रायेण । सांख्यस्य पक्षः परिणामवादो वेदांतप- स्तु विवत्तवाद इति संक्षेपशारीरिकोतः। अत्र सर्ववर्णसंभवका- 'अइउसल' इति वर्णपंचकमेव सर्वेपामेकोनपंचाशदक्षराणां तपञ्चकानां पञ्चवर्गाणां कमेण योनिः । तच हस्वदीर्घभेदाद्वि- धिम्। प्लुतस्य पाश्चात्त्यादनादित्वं नास्तीति । एतत्सर्व मावका- पाख्याने श्रीभगवदुद्धवसंवादादिना विशदीकरिप्याम इति ॥६॥ वकारस्य स्वातंत्र्यमाद द्वाभ्याम् । नकार सविधीकृत्य जगanum ·(३४) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः ] तां कारणवतः। इकारः सर्ववर्णनां शक्तित्वात्कारणं मतम् ॥७॥ जगत्स्रष्टुमभूद्वाभ्छा यदा ह्यस्य तदाभवत् ॥ कामवीजमिति प्रा- हुर्मुनयो वेदपारगाः॥ ८॥ अक्षरार्थः स्पष्ट एव कामवीनस्वरूपं तंत्रांतरे । 'स्वप्रकाशपरमात्मवस्तुनो दृश्यमानजगतः सिसृक्षया ।। कामतः परशिवप्रवेशन कामवीजमिदमेव निश्चितम्' इति।वीज वि. दुद्रयारूढं साई योनिस्वरूपकम् ॥ महाकामकलारूपमात्मानं चितयेत्मिये' इति श्रीरुदेणोमां प्रत्युक्तम् ॥ ८॥ उक्तमेव द्रढयाते 'भकारो ज्ञप्तिमात्रः स्यादिकारश्च कला मता । उकारो विष्णुरि- त्पाहुयापकतान्महेश्वरः॥ ९॥' उकार इति उापकत्वनेश्वर भासीदित्यर्थक उणीश्वर इत्यत्रोत भावःनिनु सर्ववेदान्तेषु परमेश्वर- एक इति निमितत्वात् मायामांचित्कलामाश्रित्य जगद्पोऽभूदि- पुनरदेतदानि स्यादित्याशंक्याह । 'कलक्सर्वेश्वरो मायां मनो वृत्तिमदर्शयत् ।। तामेव वृत्तिमाश्रित्य जगद्रुपमजीजनत् ॥१०॥ सामेबस्टमायाख्यां मनोवृत्तिमदर्शयत् तामेवानित्य स्वेच्छया भगवनयामासेत्यर्थः ।ऋपरमेश्वरइत्यत्र 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सुसंकृष्णपिंगलम्' इति श्रुतिः प्रमाणम् । ऋतमिह तपर इदुदि. निवन् । कन्पदार्थमेव परं ब्रह्मेत्यर्थः 'सोऽकामयत यहु स्यां प्रना येय' निश्रुत्यन्तग्म श्रीलंकेपि मम चाभूनमनोरूपं लकारः परमे वर्ग' इति ऋलवों पया नादात्म्यमापनो संध्यादिकार्य फुगतः म्नया मापेमापि नगरकार्य कुरुत इति भावः ॥ १० ॥ तादा. रम्यवाद 'निवृत्तिमतोपत्र भेदलेशो म विद्यने । नंदचदिकपोपंद्र दया वागर्थयारित ॥ ११ ॥' होद पादपूरणे । अन प्रह ने भेटको वास्ता इत्यर्थः॥११॥ खेच्या स्वाय विच्छतोषि. पामीरपन्यमा ॥ बनानां मध्यम जीवमलानंद दिः मोदामामा पंच्या साविधिविच्छको निदाभा.

·[मातृकामादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३५) (मायायां निमित्तभूतायां विश्वं जनयति । मम तस्मिन्नगर्भ दधाम्यहम् इति श्रीमुखोक्ताको यः ॥ १२॥ ननु जन्यजनकभावेऽ देतहानिः स्या- यां 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इति श्रुतिमाश्रित्याह । एभोह मायेश्वरात्मेक्यविज्ञानं सर्ववस्तुपु ॥ साक्षित्वात्सर्व- स एक इति निश्चितम् ॥ १३ ॥ जन्यजनक स्वत्येष तत्तद्रूपेण विवर्तनादितिनादेतहानिः । अकारो यां निप्पन्नप्रणवरूपेणोंकारेण सगुणनिर्गुणयारेक्ये घिते तेनैव दृएतिन सर्वत्रेश्यबुद्धी देतनाशो वनितः । सम- भेदेन पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य नद्युततृतीयस्य च समन्वययो- सूत्रम् । अकारात्मकः ईमायायुक्तः सन् य एरूपः स मोइ अनुज्ञानरूपः प्रज्ञानात्मना सर्ववस्तूनामेकत्तादद्रेतोपप नानात्वम् । जन्यमनकत्वं च स्वयं प्रविश्य तत्तद्रूपेण पत्तेत वटवीजन्यायेन च पूर्वसूत्रद्वयजनितं वर्णपञ्चकमेव स- जगत्कारणमिति प्रायुक्तमुत्तरसूत्राणामापे तस्मादेव संभवः . भेदेषु पूर्ववर्णयुतद्वितीयस्य तद्युततृतीयस्य च सं- नकमिदं सूत्रं समन्वयवोपकमप्येकत्वनोक्तं सर्ववेदसंमत । तथा हि सनकदक्षिणामूत्तिसंवादे महावाक्यविवरणे 'शृणुत्व चतुर्णामपि साम्यता । देवानाच महाभाग चतु- च्यते ॥ ब्रह्मशब्देन यद्वस्तु तत्प्रज्ञानमिदोच्यते । ब्राह्म यस्मादि तस्माद्ब्रह्माऽस्म्यहं ततः ॥ यतो जीवोऽपि ततस्तत्त्वमसीति । अन्यस्य पारणार्थाय उपमात्मेत्यधर्व ॥ इति ॥ १३॥ ननु स्यात्ममृत्तस्य परमेश्वरस्य कथं तबाह 'ऐऔर ब्रह्मस्वरूपः सभगत्स्वांतर्गतं ॥ इच्छया विस्तरं कर्तुमारिरासन्मिहामुनिः ॥ १॥ ततः - ·(३६) .. मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] ईक्षणानंतरं स्वांतर्गतं स्वस्मिन्सूक्ष्मरूपेण स्थितं जगद्विस्ता- रयितुमिच्छुः ऐआदिशक्तियुतः भकाराक्षरः पूर्वगताकारकारे दीर्पयोगस्येव ऐकारत्वमेकत्वं च सम्यग्ज्ञानस्वरूपः परमेश्वरो यः पूर्वसत्रगतः स एव अकारदीर्घोकारदीर्घस्येव योगे औकारतं यः प्रज्ञानात्मा मायाशवलितः स ओकारःय आऊ इति॥१॥एवं शिवादिप्रकृत्यंतानां चतुर्दशतत्वानामुद्भवं वर्णयित्वा पंचभूता. घुद्रवमग्रिमसूत्रस्य वर्णराह । 'भूतपंचकमेतस्माद्धयवरमदेश्वरात्।। व्योमवाय्वम्युपत्याख्यभूतान्यासीत्स एव हि ।।१५|| 'हयवररूपा- न्मइवरात् सएवपरमेश्वरएव।।१५।। 'हकाराधोमसंज्ञश्चयकाराद्वायु- रुच्यते ॥ रकाराद्विस्तोयं तु वकारादिति शेववार ॥ १६॥" तस्मादाएतस्मादात्मन आकाशःसंभूतः आकाशादायुयोरमिर- मेरापः' इतिश्रुतेरेतस्मात्परमेश्वराद्भूतपंचकमाकाशादिप्रपंचकारण- मामीदिति।।१३॥नलस्मिन्सूने भूतपंचकमासीदित्युक्ताकाशादि चतुष्टपमेशोतं न पृणीति तबाह । 'आधारभूतं भूतानामन्नादीनां च कारणम् ।। अन्नाइतस्ततो जीवः कारणत्वाच्छणीरितम् ।। १७ ॥'भू- तानामुद्रिनम्वेदनजगोडगानां प्रधानकारणत्वादाधारभूतं. जानि रनितिदादेनोच्यते ॥ १७॥ पुनस्तन्मानोत्पत्तिक्रममाह 'दादम्पसार परमगंधाचनम इणनम् ॥ व्योमादीनां गुणा पते जानीयालदस्तुयु ||१८'पञ्चागवनिमवणां गुणास्ते न पांच- भौदिदस्तुमा गनीति भावः ॥ १८ ॥ दाभ्यां कमेंद्रियोत्पति- माद। दासानीचभनामीडिराम्पचिदात्मनः ॥ सतुपु विशेष म्पतगदी न विद्यते ॥ १९॥ यगांगा तुम्नां ये एन्द्रियगनोदि ते ॥ पाप मभनानां पादपायुदपरयकाः' १२' मुंध्यमादयंदा मन्परपटम् ॥१९॥२०॥ मानेंद्रिः पसभामाद सदनपनप्रागनिहापद्रियाचकम् ॥ गोपा. - ·- [मातृकामादुर्भावः] मातृकाविलासः। (३७) पि जंतूनामीरितं जयगडदशू ॥ २१॥ वर्गाणां मध्यमा वर्णा नेंद्रियगणः स्मृतः' इति मंत्रशास्त्रात् एतेभ्य एव सर्वेषां ज्ञानें- यगणोद्भव इति ज्ञेयमेवं पूर्वत्रापि ॥ २१॥ प्राणादिपंचको वमाह । 'प्राणादिपंचकं चैव मनो बुद्धिरहंकृतिः ॥ बभूव का- णत्वेन खफछठवचटतम् ॥ २२ ॥ वर्गद्वितीयवर्णोत्याः प्राणायाः च वायपः ।। मध्यवर्गत्रयाजाता अन्तःकरणवृत्तयः ॥ २३ ॥ पप्टार्थद्वयमेतत् । अथ सर्वप्राणिकारणत्वेनावन्तवर्गद्वयाक्षर- हणेन संपुटीभावं प्रकृतिपुरुपाभ्यां संभावयति । आयतद्वय- भूतो पुरुपः प्रकृतिहा ॥ प्रकृतिः पुरुपश्चैव सर्वेपामेष कार- म् । तत्संभूतिस्तु विज्ञेया कपाभ्यामिति निश्चितम् ॥२४॥ कारपकारौ प्रकृतिपुरुपाविति ॥ २४ ॥ ततोवस्थात्रयमाह। सत्वं रजस्तम इति गुणानां त्रितयं पुरा । समाश्रित्य महादेवः पसर कीडति प्रभुः॥ २५ ॥ सृष्टेः प्राक् शपसरवर्णसंभूतान त्वरजस्तमोगुणानाश्रित्य पर शिवः क्रीडति सर्ववेत्यर्थः॥२६॥ सकारावासं रूपं पकारात्तामसोद्भवः॥सकारात्सत्वसंभृतिरिति गुणसंभवः॥२६॥'स्पष्टम् । 'तत्वातीतः परः साक्षी सर्वानुग्रह- प्रहः ॥ अहमात्मापरो इल्स्यादिति शंभुस्तिरोदधे ॥ २८ ॥' तत्त्वजनकः स्वयं तत्वातीतः सर्वलोकहितार्थ प्रकटितदेह सर्व- क्षी परः परमेशो हल्स्यादिति टकानिनादव्याजेन सपा मुनीनां त्वमुपदिशस्तिरोदघेतद्धानमापेत्यर्थः । हकारः शिववर्णस्यादि- शेवागमात्॥इत्युपमन्पुव्याख्यातनंदिकेशकाशिकादिसूत्रप्रका- काअर्थतज्ञापकं चक्रमपि एतदोलसामः अयमेवार्थः श्रीकृष्ण द्रेण निजभक्तशिरोमणय उद्धवाय ‘स एप जीवो विवरप्रसूतिः यत्र भङ्गचतरेणोक्तः। तथाहिसि एप जीयो विवरप्रसूति-प्राणेन पेण गुदो प्रतिष्ठः ॥ मनोमये सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ष स्थविष्टः॥ इति । स एपः अपरोक्षः जीवयतीति जीवः । , ·। नामनाममात्र ferme Hanा मापानिनामाभिर पामयी भाग Pा पाय सगण चिः भरतकापामाद "ARE Ti रागानिमाभिय भरायरमजीतननिनिमतोदेताभावेन चंद्रचंद्रिकयोरिवैश्यमानथा च वर्णः पृथगेव न दैतम् ५ कामगंगारेगारः स प मापादित ईश्वरः सचैक एप sirimानिपत मारनिर्गुणयात सगुणनन चारोग दृष्टतिन जन्यजनकभापदैतशंकापास्ता घटधीजन्यायेनादेतासमर्थनश्च यांतर्गजगदितारपितुमिच्गदिशक्तियुन ईश्वर आकारदीर्यकारयोगात्तसिद्धेः मेयाग्भिार भावि तजगदिस्तारपितुमयुक्तः ततः परमेश्वरात उदानहति . भाल धिषीण पादौ माणः थप्राणपंचकक पुरुषः मासीत् न गधःश्वसन पायु पप्रकृतिः द । जम्मा स्पाः टपस्य माणं बुद्धिः पाणीचि श्रोधमनफ जिव्हेति भ दामनोवि- ज मंद्रियपंचकः द मानद्रिय ट अहंकृतिःष मागीद पंचकमा गायन परमारमोमावातीत:मनमाक्षी पुरुपोनेन कापरणय सायमादलवाचावंतपोयम्प पीनारपरम् मन खरपत्र सौष Arrearrinatरबनभांगरमी भिनन भजनीति निबन्द - य प स द ग फ अपानः च मनः झ ध छ समानः ट -- अनिः 6 रूपम् ध्यानः त ·ܕ ·(४०) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] यि । मातृकावर्णानां पौर्वापर्य परित्यज्येतिध्येयम् । तदुक्तं । म- हादेवो मुनींद्रेभ्यो मातृकामेव संजगौ। पोवापर्यपरित्यज्य प्रत्याहा- रप्रवृत्तये ॥ सर्वथा सापि नो त्यक्ता चो कुरित्यादिदर्शनात् ।' कि चस्पर्शातस्थोप्मसंज्ञादिक्रमत्यागेन संभवेत्' इतिसनातनक्रमस्तु श्रीशौनककृतवेदविभागप्रश्नोत्तरत्वेनश्रीसूतेनवेदाविर्भावार्थ प्रक- टीकृतः । श्रीमद्भागवतद्वादशस्कंधे तथाहि । 'शौनक उवाच । पै- लादिभिर्व्यासशिप्यैर्वेदाचार्यमहात्मभिः । वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत्सौम्याभिधेहि नः॥ सूत उवाच । समाहितात्मनो ब्रमन्त्र- झणः परमेष्टिनः । हृदाकाशाभून्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ य- दुपासनया ब्रह्मन्योगिनो मलमात्मनः । द्रव्यक्रियाकारकास्यं धूत्वा यांत्यपुनर्भवम् ॥ ततोभूत्रिवृदोकारो योऽव्यक्तप्रभवः स्व- राट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः॥ शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तथोत्रे च शून्यहक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्ति- राकाश आत्मनः । स्वधानो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचकः परमात्मनः। स सर्वमंत्रोपनिपहेदवीजं सनातनम् ॥ तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अ. काराद्या भृगूदह । धार्यन्ते येस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तयः ॥ते. नाक्षरसमानायमसृजद्भगवानजः ॥ अंतस्थोष्ठस्वरस्पद्वस्वदी- धादिलक्षणम् । तेनासौ चतुरो वेदश्चितुर्भिवंदनैर्विभुः॥ सव्याह तिकान्सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया।' इति ॥ व्याख्यातं चैतच्छ्रीस्वा- मिचरणः । ब्रह्मणो हदि य आकाशस्तस्मानादोऽभूत् यः कर्ण- पुटपिधाने श्रोत्रनिरोधादस्पदादिप्यपि विभाव्यते वितर्यते य- स्यानाहनामापि योगशास्त्रेकथ्यते ॥ ॥ यस्य नादस्योपास- नयाऽऽत्मनोंतःकरणस्य मलं धूत्वापोह्य किंभूतं मलं द्रव्यमधि- भूतं कियाऽध्यात्म कारकमधिदेवतमेवं विधाख्या यस्य तथाभूत- म् । नत्र नादोपासनतो यया मोक्षः सोपि यणितस्तदुत्पत्तिपु.

·मातृकाप्रादुर्भापः] मातृकाविलासः। (११) सरयोगशास्त्रे तथाहि । ' गुदध्वजांतरे कंदमुत्सेधाइयडुलं दुः। तस्मादिगुणविस्तारवृत्तरूपेण शोभितम् ॥ विदुविविंदुः सपस्थाने मपं कुर्याच्छंदोभंगं नकारयेत् ' इति कविसंप्रदाया- दुशब्दोविंदुपरो ज्ञेयः ॥' नाड्यस्तन समुद्भूता मुख्या- तस्रः समर्थिताः । इडा वामे स्थिता नाडी पिंगला दक्षिणा । तयोर्मध्यगता नाडी सुपुमा वंशमास्थिता ॥' वंशं पृष्ठवं- ख्यम् । पादांगुष्टद्वयं याता शिफाभ्यां शिरसा पुनः । ब्रह्म- नं समापन्ना सूर्यसोमानिरूपिणी ॥' शिफाभ्यां जटाभ्याम् । स्या मध्यगता नाडी चित्राख्या योगिवल्लभा । ब्रह्मरंधं विदु- स्यां पद्मसूत्रनिभं परम् ॥ आधारश्चि विदुस्तत्रमतभेदादने- सा॥ दिव्यमार्गमिदं प्राहुरमृतानंदकारणम् । आधारकन्दमध्य- त्रिकोणमतिसुंदरम् । तत्र विद्युल्लताकारा कुंडली परदेव- । सुप्ताहिभोगसहशाकृतिजविसमाश्रिता । हंसः प्राणाश्रयो यं प्राणो नाडीपथाश्रयः । आधारादुद्गतो वायुर्यथावत्सर्व- नाम् ॥ देहं संव्याप्य नाडीभिः प्रयाणं कुरुते वहिः ॥ अंगु- न्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां विलोचने । नासारंधे मध्यमाभ्याम- भिर्वदनं दृढम् ॥ वद्धात्मप्राणमनसामेकत्वं समनुस्मरन् । येन्मारुतं सम्यग्योगोऽयं योगिवल्लभः ॥ नादः संजायते तस्य दिभ्यसतः शनैः। मत्तमृगांगनागीतसदृश प्रथमो ध्वनिः ॥ वं- कास्यानिलापूर्णः वंशध्वनिसमोऽपरः ॥ घंटारवसमः पश्चा- नघसमोऽपरः ॥ एवमभ्यसती पुंसां संसारध्यांतनाशनम् ॥ मुत्पद्यते पूर्व हंसलक्षणमव्ययम् ।। पुंप्रकृत्यात्मको प्रोक्ता वि- गौ मनापिभिः । ताभ्यां कमात्समुद्भुतो विन्दुसर्गावसानको। | तो पुंप्रकृत्याख्यो हंपुमान्प्रकृतिस्तुसः। अजया कथिता यां जीवोऽयमुपतिष्टते ॥ पुरुपं स्वाश्रयं मत्वाप्रकृतिनित्य- 10.

·(११) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] जितस्पर्शत्वरोप्मांतस्यभूपिताम् ॥ ४॥ विचित्रभापाविता छन्दोभिश्चतुरुत्तरः अनन्तपारांवृहती सृजत्याक्षिपतेस्वयम्॥५॥ गायत्र्युप्णिगनुष्टुप्चबृहतीपंक्तिरेव च । त्रिष्टुञ्जगत्यतिच्छंदो हत्य- ध्यतिनगद्विराट् ॥ ६॥' इति । पूर्व वेदस्य निकांडविपयस्य ब्रह्मपरत्वमापादितं 'वेदाब्रह्मात्मविषयात्रिकांडविपया इमे' इत्या. दिना तदाकोंदवनाशंकितं भगवमिन्यादिभिस्तथा कथं न प्रतिपादितम् तत्र श्रीभगवतोत्तरितम् देउव शब्दब्रह्मसरूपतोऽ- यंत दुर्तिजयमेवातच सूक्ष्म स्थूलं चेति द्विविधम्।तत्र सूक्ष्म ताव- त्तरपतोपि दुईयामेत्याह । प्राणेंद्रियमनोमयं प्रथम प्राणमय पगरपं ततो मनोमयं पश्यंत्याख्यं तत इंद्रियगम्य गप्पमाल्यं तस्य वाग्व्यंगकत्येन यागिद्रियप्रधानतात् । किमानानपारं समटिमाणादिमयस्य निर्षिशेपस्य च तस्य का- टना दगतचापरिच्छेदात । गर्थतोऽपि दुर्जेयतमाह । गंभीर नि. स्टार्थना पत्र दुरिंगामु मतिप्रवेशानदंम् ॥ तथा च श्रुतिः । च. लावारिमिता पदानि तानि विदुर्गाह्मणा ये मनीषिणः । गुदा नि निहना नेल्यन्ति तुरीयं वानी मनुप्या नदनि ।' इति। पाल्पानदोयं युतिः । नत्र मनीषिभिग्न मेयं मूक्ष्म रूप दर्श पनि । ति । मतियामिणोपदिनमधिष्टितम् । अनस्थोऽ परिच्छेदमाइ । मन्नान । अधिष्ठातृतोऽप्यविकारिलमाद । प्रा । अहिकतन्यापि नियंतृत पटयति । अनन्नदागिनेति । ने मांगा पोपपेन नादम्पंग लक्ष्यते मनीपिभिः । पन्नमर्दन दर्शने दर्शनः । विमानां नलाग्नेति ॥२॥ भी देवराया दृहत्या दान पनिका गहष्टानमार । दाद महामासात उदमन पनि पाटपनि । से दांपते सति । प्रानातदुपविण्य ·[मारकामादुर्भावः] मावकाविलासः। भरूपः प्रभुभंगवान् ॥ ३॥ तेन रूपेण छन्दोमयो वेदमूर्तिः । क्तस्त्वमृतमयः घोषवान् नादोपादानवान् मनसा निमित्तभू- नानिमित्तितामेव दर्शयति । स्पोदीन्वर्णान रूपयति संकल्प- तीति स्पर्शरूपी तेन स्पर्शग्रहणमुपलक्षणं दृदयाकाशादहती तृतीयेनान्वयः । बृहतीशब्दार्थव्याख्यानाय विशेपणा- । सहस्रपदवी बहुमार्गाम् । तदेवाह । ओंकारात् उर कंगदिसं- "न व्यजितेः स्पादिभिभूपिताम् । ओंकारश्चान हृद्गतः सू- मोऽभिप्रेतो न सकारादिवर्णरूपस्तस्य व्यंग्यकोटिपविष्ट- त्।स्पर्शादयो व्याख्यातचराः ॥ ४॥ विचित्राभिवेदिकलौकि- । यथोतरं चत्वारि चत्वार्यक्षराण्युत्तरा- 'येपा तैरुपलक्षितामेवमनंतपारां सृजति स्वयमेवाक्षिपते ति च ॥५॥ तेषु कतिविच्छंदांसि नामतो निर्दिश्य दर्श- ति । गायत्रीति।तत्र चतुर्विशत्यारा गायत्री ततश्चतुरक्षरवृद्धयो- देछंदांसि । अत्याटिः भतिजगती अतिविरादित्यर्थः । अथ प्रसंगादेषां स्वरूपज्ञानार्थमेषां लक्षणसंज्ञादिकमपि विज्ञमो- पलिखामः । तदर्थ गुरुसंज्ञामाह । संयुक्ताय दीप सानुस्वार "मिश्रम् । विज्ञेयमक्षरं गुरु पादातस्य विकल्पेन ॥ वछंदांसितावद्विविधानि मात्राछंदांसि वर्णच्छंदांसि च । छिंदांस्यायर्यादीनि । तवार्यास्वरूपं' यस्याः प्रथमे पा- द्वादशमानास्तथा तृतीयपि । भादश द्वितीये चतुर्धके पञ्चद- सार्या ॥ १ ॥' भस्या एव भेदाः पथ्यादयोपि । तसिद्धिस्तु रेव तेषां त्वरूपम् 'आदिमध्यान्त्यगुरखो भजसाः सर्वगुश्च । भादिमध्यान्तलपवो यरतास्सर्वलच नः ॥ पक्रो लेख्यो रुविज्ञः सरलो हि लघुस्तथा ॥' अयं गणभेदो वर्णच्छंदसामेव । बाउंदसां गणस्तु 'ज्ञेयाः सौतमध्यादिगुरखोत्र चतुप्फलाः ।

·(१६) मातृकाविलासः। [ मातृकाप्रादुर्भावः] गणाश्चतुर्लवूपेताः पञ्चायांदिपु संस्थिताः ॥१॥' यथा सर्वगुरुः 55 अंत्यगुरुः ।।७२ मध्यगुरुः।।३ आदिगुरुः॥ ४ चतुर्लधुः । यत्र गणत्रयमुल्लंघ्य यतिर्दलयोश्च सैव पथ्या स्यात् ॥ २ ॥ उल्लंघ्य गणत्रयमादिमंशकलयोईयोर्भवति पादः ॥ यस्यास्तां पिंगलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ ३॥ उभया- ईयो कारो द्वितीयतुर्यों गमध्यगी यस्याः ॥ चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥४॥ आयं दलं समस्तं भजेत लक्ष्म चपलागतं यस्याः ॥ शेपे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपला सोदिता मुनिना ॥५॥प्राक्प्रतिपादितमद्धे प्रथमे प्रथमेतरे तु चपला- याः॥ लक्ष्माश्रयेत सोका विशुद्धधीभिर्जपनचपला॥ ६ ॥ आ- यांप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः ॥ दलयोः कृ- तयतिशोभा तां गीति गीतवद्धजंगेशः ॥ ७ ॥ मायाँद्विती- यकेदं यदितं लक्षणं तत्स्यात् ।। यद्युभयोराप दलयोरुपगीति तां मुनिमते ॥ ८॥' इत्यादीनि पहनि मात्राछंदांसि संति तानि च पिंगलादिभ्योअसेयानि । यतिविच्छेदसंज्ञक इति दलशकला. पदंपर्यायो । लक्ष्म लक्षणम् । वर्णच्छंदसां च पइिंशतिनांतयः सति तदुक्तं वृत्तरत्राकरे । 'आरभ्यकाक्षरात्पादाकैकाक्षरव- दिनः । पृथक्छंदो भवेत्पादेयांवत्पइिंशतिं गतः ॥ तदूर्द्ध च वृष्टयादिदंटकाः परिकीर्तिताः । शेपं गाथामिभिः पहभिःचरण- योपलहिताः ॥ टमात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या मुपूर्षिका । मायव्युनिगनुष्टुप्पवृदनी पंक्तिग्य चाधिष्टप्ननगती व तपाति- अपनी मना । मकरी मानिएतां स्यादृष्टयत्यष्टी तथा स्मृते ॥ एनिमातिनिश्चैव कृतिः प्रानिगतिः । विकृतिस्राकृतिभा नातिहतिरकृतिः॥' इति ॥ अय क्रमादामुकतिनिच्छदामि नाममतीप्याद । उनायोगः श्रीः भत्युकायां गो ग्री। म.

·[माफामादुर्भावः] मालकाविलासः । (४७) पायाम् मो नारी प्रतिष्टायां म्गौ चेत्कन्या सुप्रतिष्टायां म्गोरिति क्तिः गायन्यांत्योत्स्तस्तनुमध्या शशिवदनान्यो विद्युल्ले- मोमः तत्सो चेद्वसुमती । उप्णिहिम्सोगः स्यान्मदलेखा अ- ष्टभि भोगिति चित्रपदागः। मो मो गो गो विद्यन्माला|प्रमाणिका रौ रगौवृहत्याम् रानसाविह हलमुखी।पंक्तो१०म्सौ ज्यो शुद्धवि- डिदं मतम् । विभिास्यादिंद्रवज्रा यदि तो नगोगः। उपेंद्रवत्रा तजास्ततो गौ । कनकमंजरी नश्चरो लगो । चेदिंद्रवज्राचरणानि स्यामुपेंद्रवज्राचरणानि च स्युः। तदोपजातिः कथिता कवींद्रे:- । भवन्तीह चतुर्दशास्याः॥ दोधकमिच्छति भत्रितयाही। स्वाग- । रनभगगुरुणा म्तो गो चेच्छालिनी वेदलोकेः नजयगगा दि वार्ताहारी सनयागुरुयुगलं सौपानिः । मोनो गाविह भवति मात्रा स्यादनुकूलाभतननगाश्चेत् । उक्ता सा मयदामसनलगाः पदमिह यदि नौ सोगो उपचित्रमिदं सससंलगो।जगत्याम् १२ त्वारोमावेदेवेदविद्याधारः भवति च तामरसं नजजयः । दुतपर्द भजयः कालतं स्यात् । भवतीहसजयैः परितोया उक्ता सुवनमा- का तसजसाः कीर्तितेवाचतूरेफिका स्रग्विणी भवति नजावय लती जरो धारैरभाणि ललिता तभोजरौ । नभजरैश्च कथितः यंवदः सगणोभी रगणो यदि राधिका स्यादिंद्रवंशा तयुगंयदा रौ। जतो तु वंशस्थमुदीरितं जरो । द्रुतविलंबितमाह नभी रौ। ननभररचिताकथितोज्ज्वला प्रमिताक्षरा सजससंकथिता सौनसयुतो जलोद्धतगतिः चंद्रवर्त्मनि गदंति रनभसैः वीरणमा- [भवति भतनसाः इह तोटकऽमधिसकारकृतम् जकारचतुष्ट- 'मौक्तिकदाम मोदकमत्रभकारचतुष्टय भर्पितमदना भसनयम- अतिजगत्याम् चत्वारोभागाश्चेद्यत्र स्यात्सा सव्याली रसागैर्य- सिमाभित्रपतिःप्रसंगाचतुभिर्यगणेगुरुणाच दर्पमालाच्छन्दस्पादित्यपः।

·(१८) मातृकाविलासः। [मातृकाप्रादुर्भावः] कारेणुरुदेर्पमालास्यात् यदि सो जरगाजगत्समानिकास्यात् । तो रो जगो यदा स्पुस्तदा पृपद्धती । उक्ता कनककेतकी तसजाजगी चेत् भसजसगा मयूससरणिः स्यात् । उक्ता पंकजधारिणी मसजसा गः यदि सो जसगाः कुबेरकुटिका । उक्ता प्रमोदतिलका तभजा जगी प्रज्ञामूलं मभनयगणगाश्चेत्स्युः यमो रो विख्याता चञ्चरीकावलीगः । व्याशाभिर्मनजरगाः प्रहपिणीह। वेदैरंधों यसगा मत्तमयूरः । सचतुष्टयगाविह तारकवृत्तम् । सजसाः सगोच कथितः कलहंसःसमसाजगो च यदिमंजुभापिणी। मंजुमालिनीयदि रसो सजोगुरुनगणयुगलमत्र रोगः प्रमोदाकर्मठ माइभकारचतुष्टयगोः उक्तायदातभसजगाः प्रभावतीअशोकनामा तरंप्रभावत्याः च नयुगलरजगुचेदशोकपुप्पम् । अखंडमंडनं जो रजोग्यगरसे जलधि नगुरुयदि हरियनिता शक-म् चत्वारो मागो चेत्स्युःस स्यात्संकल्पासार उक्ता वसंततिलका तभजा जगोगः। दिरातच्छिदटोलाम्भो गो यदि चेत्स्युः भोजसनकारगगईदुवदना नयुगरसटगः स्वरैरपराजिता। रोतकारी गुरू चेत्स्युर्यदा पभूल- क्ष्मीः। प्रनिभादर्शनमुक्तं स भतनगागः। सभसानोगुरुयुगलंचयंश मुटम् । नासाभरणं तोयोभतलागश्चयदा । चूडापाडं मभनयगग- मात्र तोनीनपगुयुगमिद पारावारः । सगणो भगणो गो पदि मन्मयनामा तोयोभगणी गोद्यति सा रतिरेसा । अतिशक- य्यांन । काडिनकटका यदि भः सो मो नषदः । मो भो मो यदि चाटकं स्यादिग्भिवणिःनो मो यो चेदयेतां सप्ताकर्म टेगा। निधानामच्छंदःप्रोन वयो मा यकारी । ननमपपगु- देवं मालिनी भोगिलोकैः । इद पंचसकारकता भ्रमरापलिका भाति । दनौ भनो रमदिती प्रभद्रकम् । गुगनिधनमनु११ लपु. पनिकलापत्र म्युमंतनायगणाः कुमारलीला नागरयः।

·उन्दापचितिः] मातृकाविलासः। (४९) भूपा ममतनमा यत्र दीपकवृत्तं भवति भतो नस्तयकारों लाचंद्रं नागेरश्चर्यदि चेन्मो तयसाः मदनमालिका भवति तो रो यदा ॥ अष्टयाम् १६ विद्युन्मालापादो यत्र स्यात्तवृत्त .पोडम् । नजभजेरेर्यदा भपति पाणिनी गयुक्त जलधिन- गु शिशुभरणं स्यात् । आरभटी युगभगणनभा यगणो । कलधौतपदं सगणापदि पंचगुरुः स्यात् । उक्त माला- मिदं चेन्मभसभसागः भोगावलिरियमिह यदि तो नो य- श्वेत् । सगणद्वयभोयों च गुरु प्रतापवल्ली स्यात् । द्विगुण- । अत्यश्याम् १७ मंदाक्रांताधि- भनी तो गयुग्मम् । नसमरसा गः पवेदेश्यहार- मता । जसो जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः॥ भाराकांता गुरुः श्रुतिपयैः । इह यदि चेनजी भजजला नदंटकम् । रसे रुद्रेश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी । वशयनयतितं भरनभनलगेः यदि पाणाः स तयान्भी विधुरपिरहिता मो रो भो नस्तगो गो भपति यदि चेत्का- चिद्भसमसया रगो भवति बालविक्रीडितम् । ननरनर- यदा भयति धीरविश्रामः धृत्याम् १८ मत्तकोफिटवृत्तमेतद- रः सजन भरो स्याद्भुतत्ववेः कुसुमितलतापल्लितात्मो नयों रेफसदितेः शिवदयेनंदनम् । मात्सो जो भरसं- फरिवाणकेहरिणभुतम् । मः सोजः सतसा दिनेशभिः । हीरकहारपरं भवतीह २ पड्भगमा पदि सो यः स्युश्चयदि मंजीग फणिपेन प्रोक्ता वसुपद - भपति पत्र नजी भजो जरो । सतिभृत्यां९रसर्व- न्सिो रयुगगयुतो मेपपिस्तजिता स्यात् । मोगो नी तो गौ फुल्छदामप्रसिद्धम् । सूपश्चिमसमस्तताः सगुरवः शा.

·(५०) मातृकापिलासः। [छन्दनितिः] दूलविक्रीडितम् । भवेच्छायावृत्तं यमनसतयुग्मं चेयदा गस्तदा यत्र स्यान्मननससजगुरुकल्पलता पताकिनी । नयुगगुरुलघुनि- रंतरं यदा प्रपंचचामरम् । अश्वेरविभिर्यदा तो जती भनसगु कि- रणकीर्तिः । कृत्याम् २० ज्ञेया सप्ताश्वपश्मिरभनयभलाश्चेत्सुवद- मा । रसाश्चागर्यो मो नयुगतयुगगा गस्तदा नाम शोभा । अंगा- श्वागेमो मो नयुगतयुगमा गस्तदा भूरिशोभा । सभरा नो मयला गुरुश्च । कथितं मत्तेभविक्रीडितम् । सौरभशोभासारः स्यागमतनसनला गुरु यदि चेत् । पडूभगणाश्च गुरू यदि वीरविमानमिदं खलु वृत्तम् । प्रकृत्याम् २१ मन्मयांना त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । रोनरौ नरनरा भवति खलु यशसा कनकमालिका । इह सप्तसकारकृता फागि पप्रथिता भवति प्रतिमा सप्तभकारविनिर्मितकायमिदं तडिदंबर- मत्र हि यकारा भवेयुर्यदा सप्तसा स्यात्फणीशोदिता विद्युदाली। अप्राकृत्याम् २२ मौगो नाश्चत्वारो गो गो पसुभुवनयतिरिद भवति हंसी । वनवासिनी सजज भरौ नसला यदा दशरविपतिश्च। चतुर्भिर्यकारेस्त्रिभिश्चापि रेफैरिनीराजना गैकयुक्तैः । यदि सं ति चतुःसगणा नयभा गुरु भवति स्वर्णाभरणम् । यत्र भवेयुर्भतन- तना मः सगणगुरू चेदर्भकमाला । विकृत्याम् २३ नजभ जभा जभी लघुगुरूवुधैस्तु गदितेयमद्वितनया। गोत्रगरीयो भवति यदा चेद्भगणस्तो नतनयनजा लगुरू सप्तभकारगला यदि संति सदा भवति ह चकोरकनाम । सप्तभकारगुरुद्वयनिर्मितकायम हि च मत्तगजेंद्रम् । भः सभसजा भो गुरुयुग्ममिह विलासवासना- मकवृत्तम्।सुनिमितनगणा लघुगुरूविरचिततनुरमरचमरी कृत्याम् २४ भूतमुनीनयतिरिह भतनाःस्मोमनयाश्चयदिभवति तन्वी। 1. पादयं पक्ति सोधिराजः। अष्टभ- ·- छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। रविनिर्मितमेव हि मेदुरदंतमिमं परिभावय द्रुतविलंवितवृत्तपद- वदति शम्बरवृत्तमिदं फणी। अप्टरफा भवेयुर्यदा तर्हि वृत्तं फ- शोदितं नाम गंगोदकम् । वेल्लितवेलमिदं फणिगीतं यत्र चभत्र- सनयुगलसाः। भद्रयसद्वयमिह नो च समौ फणिपतिभणित- धोरेयम् । रो जरो मकारको जरो मश्चेत्सा भोगोंद्रेण वंशलो- निर्दिष्टा। अतिकृत्याम२४भोनजयभननसा गुरुरेकोभास्क- दमिति । यदि च भवेयुः ननससभतनसगा इह चेत्स्युर्भवती- दिरसिकरसाला । अप्रेफा भवेयुर्गुरुश्चापि चेत्तमेतत्तदा हैयंगवीनम् । चित्तचिंतामणिः स्यानवाटयसुभिरत्र रेफचयनो तिौच गुाचेवदारनचतुष्टयं गुरुरपिस्फुटंभवति भाविनाविला- म्। उत्कृत्याम् ॥२६॥ यत्राप्टौ मास्स्युश्चेद्गी च स्यातां तध्वानं नूनं नागाधीशोबूते तद्वत्तम्। चेद्भगणाटकमंत्यगुरुद्ध- यदा भवति प्रियजीवितवृत्तम् । सगणाटकमंत्यलघुद्वयमे हि वशंवदनामकमेव हि । नयुगसमनजरणा गौ चेचारुग- यं तदेति वक्ति सर्पराजः । भवति विरामवाटिका यदि चे. सना जरौनलो गुरू च तदा वृत्तं स्पादिह सूरसूचकमिदम् । जाः सगणत्रयं चेचकारी लगौ पाणेत्रिस्वरेश्वेद्विरामो यदा मो रोच तो गौ विश्वविश्वासवृत्तम् । इति समवृत्तेकदेशदर्श- ॥ अर्थात् समवृत्तविपमवृत्तान्यपि कतिचित्र दर्शयामः । यो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दःशास्त्रतत्त्व- समं वृत्तं प्रचक्षते। प्रथमानिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । यस्तुर्यवद्वृत्तंतदर्द्धसममुच्यते ॥ यस्य पादचतुप्केपि लक्ष्म- परस्परम् । तदाहुर्विपमं वृत्तं छन्दःशास्त्रपिशारदाः' इति । | सस गुरू समे चेत्सभरा यश्च पसन्तमाटिकास्यात् ॥ १॥ विपरीतपटिता प्रमालिका सौरभसंचितञ्च ॥२॥ यदि ·(५२) मातृकाविलासः। [छन्दः चिनिः] सो सलगा विपमे दले भत्रितयं युनि गायुपचित्रा ॥ ३ ॥ वि. लोमे पहिता ॥ ४ ॥ विपमे प्रथमाक्षरहीनं दोधकमेवहि वेगवनी स्यात् ॥ ५॥ विलोमे वर्गवती ॥ ६॥ अयुजोयदि सो सगी युजोः सभराल्गो ननु सुंदरी मता ॥७॥कोरकिता विपमे भगणा गो भवति समे चेत्कुसुमविचित्रा ॥८॥ विलोमे पाटलिका ॥ ९॥ पादे विपमे तजो रगो दन्यस्मिन्मनजरगाः शुकावली स्याद ॥१०॥ विलोमे किंशुकावली ॥ ११॥ आख्यानकी तो जगुरुग मोजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ।। १२ ॥जतो जगो गो विपमे समे स्यात्तौ ज्यो ग एपा विपरीतपूर्वा ॥ १३ ॥ तोजोविपमे रगौ यदा चेत्सभराजश्च गुरू समे विलासवापी ॥ १४॥ स्यादयुग्मके रजोरजी समे च जरी जरौ गुरुयंदामरावतीयम् ॥ इत्यर्द्धसम- तैकदेशः। प्रथमे सजी यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यनंतरम् । य- द्यथ भनभगास्स्युरथो सजसा जगो च भवतीयमुद्गता ॥३॥ नयुग सकारयुगलंच भवति यदि चेत्तृतीयके अहिपतिभणितमिदं ललित यदि शेपमस्य सकलं यथोद्गता ॥ २॥ त्रयमुद्गतासदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा जायते रनभगैथितं कथयति सौरभमिदं मनीपिणः॥३॥नगसगणाश्चेत्प्रथमेजतौभगौच द्वितीयपदोभोमस- कारो चापि ततःस्तोजोरगगंवरार्थिनी तुयें॥॥आदौ चेन्मनभला गुरुयदा नगणयकारौ जभौ ततो गुरुयुग्मम् । तो नो रनगणगास्तु- तीयचरणेनेदिष्ठा मनजनया भवति च चतु॥५॥इति विपमवृत्तक देशः॥ पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । पष्ठं गुरु यथावस्थ- मयं श्लोकः प्रकीर्तित इति । अस्य भेदाः पिंगलादितोक्सेयाः अथ दंडकाः । नगुणयुगलमत्र चेत्सप्त रेफास्तदा दण्डकश्चण्ड: वृष्टिप्रयातो भवेत् ॥ १ ॥ प्रचितकसमभिधः स्याद्यदा नद्यं सप्त याः स्युस्तदा दंडकोऽसो विशेपः ॥ २॥ चेदशोकपुष्पमं- ·उन्दमपितिः मालकाविलासः। (६३) रजोरजो रजो रजो रसंयुतो यदा तदा भवेत् ॥ ३॥ नवभिः णिः परिवक्ति फणावदधीश इदं नियतं कुसुमस्तवकम् ॥४॥ संख्यैश्च रेफैः फणाभृत्पतिमोदितो मत्तमातंगलीलाकरो दं- ॥६॥ यदि च निजेच्छया विरचितलघुगुरुयथायतिभवत्य- शेखरः॥ ६॥ शेपप्रोक्तं स्वेटप्रोतं कुसुमितकार्य मितकार्य प्र- ममायं यंत्रितस्वकार्य गणसमुदायं कृतयतिदायं द्विमतनतानां नानां रभसानां समसानां भसभानां सभतानां यसभानां तय- नां दधदपि भननगगानाम् ॥ ७॥ अन्यथापि कवीच्छातो यथा चितर्व्यस्तैगाभवंति दंडका भव्या गुच्छकाद्यर्थनामका-इति।। गद्यानि । स जयति जगतां विधाता समस्तं येन पालितं नंतस्मै नमोऽस्तु सततम् ॥ एतन्मुक्तकनाम गद्यम् । अथ नंदनजननाकर्णनजातानंदसंदोहशवलमानसाः सकलतद्देशवा- तः किल बभूवुः सर्वाः सरूपा अपि निरुपमरूपाश्च श्रुतिरूपा यः स्नेहाकूपारश्वनव्यापारपरवशांतःकरणाः स्वर्णमणिगणभूप- लांजनप्रभृतिभूपितविग्रहा गृहात्परिगृहीतमांगल्यसाहित्याः साहिततद्दर्शनाभिलापा मंगलं प्रबन्ध गायंत्यस्तानंद नंदस- मभिसयुः । एतचर्णकनामकम् । जयतु भुवननाथः प्रार्थ्यमानः पिरवनतांसलांसः प्रकृतमनुविधेयतत्कर्मप्रयुक्तमानसेः स्वप- सणदातामनुविचित्य स्वार्थार्थवाहपरिचारकत्वमवगम्य कृपा- कनिधिरधिभवनमनिशम् । एतवृत्तगंधिनामकम् । अथ वनगमनमनुभूय सायमसौ भगवान्कृष्णः सकलवनविहारवि- पलविज़ुभितकुतूहलिनामहापलिना बलदेवेन सहासादितगोष्ठां- परस्तद्गुणवर्णानुरूपामात्मजां दातुमिव भाविजामातुः सुप- मानुमंवरतलं विहायागतेन भगवता भासांनिधिनाऽहस्करे- मणिगणप्रचुरेण चलत्कांतिचामीकरनीराजनपात्रेणोपदीकर्तु नीतेन निजरत्नसमुदायेनेव दीपांकुरसमुच्चये मद्विगुणितते.

·(५४) मातृकाविलासः। [छन्द प्रचितिः जोविशेपेण तेन तेजसद्वयेन हृद्गतदिवसीवरहभरतापं सूचयंत्या प्रवृद्धप्रेमप्रपूरप्रपंचप्रसंगेन पयोधरद्वयादिव नेत्रपयोजद्वयाद पि पयःपूरं परित्यजत्याऽत्युत्पुलकाङ्गया मात्रा यशोदया कृतः नीराजनो ब्रजजनतामोददः स्वस्वस्थानविनिवेशितगोधनस्तन- न्मसमयपयोदानुपंगेण प्राप्तं कालिमानं दुग्धेन परिहत समागतेन धृतशांतवेपेण शेषेणेव दोष्णा कृतधेनुसेवनो वनावनो बन्धुत्त्वेन कनकेंद्रपदासनावस्थिततपनविम्बे स्वस्मिानिवनिजोत्पत्तिकार गजातं शीतलिमानं विधातुं विहितप्रयासस्य सुंदरपयोभवयुग्म, स्य शंकामुद्भावयन्नूरुयुगलमध्यवर्तितपनीयदोहनपात्र आरब्धदो- हनस्त्रिलोकीमोहनः पाततलदोहधारापातरवमिश्रितगोपीगृहीत सलेहनचलद्धीवाघण्टाभरणरणितसहवर्तिमहाककुत्कलितपृष्ठदे शहढमहोक्षपरिवृढगजितनिरंतरितकाप्टावकाशोब्रजयुवतिधृताशो विरजस्कीकृतांगो जननीसमर्पितसपायसरसस्वन्नैरवसायितसायं तनाशनकृत्यो व्रजे स्वल्पशशिकल्पतल्पप्रसूनपरिमलपरिमलि- तनिकुंजसदने विहारं विरचय्य सुखेन सह सावकाशं तस्थौ इत्यादि रचनाविशिष्टागद्यविशेपाउत्कलिकामायनामकाःसन्तीत्यलम्।अब वर्णमात्राप्रस्तारयोरादौमात्राप्रस्तारमाहाआदौ विलेख्या गुरवःमः स्तार्यास्ता:समायदि।आदोलघुरथान्ये च गुरुवो विपमायदि॥१॥ प्रथमगुरोरधरे लघु दत्त्वा शेपं समानमितरण ॥ उदृत्तं गुरुलघुवा द्विकलस्य विकलस्य चतुष्कलस्य पंचकलस्याष्टोमेदाः८ S २] पटुकलस्य त्रयोदशभेदाः S ३. :

·उन्द मचितिः] मातृकाविलासः। स्तारःसर्वलघुविवातद्यथा।एककलस्य प्रस्तारोन भवति ततो कलस्य प्रस्तारः विकलस्य चतुष्कलस्य पञ्चकलस्याप्ट- पट्कलस्य त्रयोदश भेदा एवमपि । अथमानोदियविधिः । वा पूर्वयुगांकं गुरु शीपाकं विलुप्य शेपाङ्के । अंकैरितोवशिष्टेः ऐरुद्दिष्टं मात्रोदिष्टम् ॥१॥ तद्यथा। पट्कलप्रस्तारे एको गुरुद्वी चू एको गुरुः ॥5 एवमाकारो भेदः कुबास्तीतिप्रश्न कृते पूर्व गलांकान लिखेत् १३ ६८ द्विमानस्य गुरोरूद्ध पूर्व पश्चादधो खेदागुरुशीपाकं शेपांकरशेपांक १३ विलुप्योरितम्तथा च पट्कलप्रस्तारे चतुर्थस्थाने ये भेद इति वाच्यम् । एवं .कलप्रस्तारोपे। अयं भेदः कथित इति पृष्टंकान्विलिख्य ।। रुशीपीके ३अन्त्येकटलुप्ते शिष्टम् ५ पञ्चमो भेद इति वाच्यम्। या चतुष्कलप्रस्तारे 15। अयं भेदः छ स्थाने इति पृष्टंकान्सं- पाप्य गुरुशीपी २ त्यांके ५ लुप्ते शिष्टं तृतीयोयं भेद इति च्यम् । अथ मात्रानष्टविधिःानप्टे कृत्वा कलाः सर्वाः पूर्वयुग्मां- योजिताः ॥ पृष्टांकहीनशेपांक येन येनैव पूर्यते ॥१॥ परां लामुपादाय तत्र तत्र गुरुर्भवेत् । मात्राया नष्टमेतत्तु फणिराजेन पितम् ॥२॥ यथा पडलप्रस्तारे द्वितीयस्थाने कीदृशो गण ते पटूकलाः स्थापनीयाः। तदुपरि पूर्वयुगलसदृशाअंका देयाः। परि पूर्वयुगलसदृशा अंका देयाः शेपांक १३ पृष्टांकर पे सत्यविशिष्टांकाः ११ भवन्ति तत्र ११ अव्यवहिताटलो- ऽवशिष्टश्मटांकस्थानीयकलापरकलया गुरुत्वं याति शेषांकाव३ ञ्चाङ्कलोपस्याशक्यत्वात् व्यंको लुप्यतेऽवशिष्टम् तृतीयामात्रा- रामुपादाय गुरुः शिष्टांकात शून्यात्किञ्चिल्लोपयितुं न शक्यते ति प्रथमं कलाद्वयं लघुरूपमेवातथा च ॥ द्वितीयस्थाने ईदृशो ण इति संपन्नम् । एवं त्रयोदशस्थाने कीदृशोगण इति पृष्टे शेषां- ·१ १ २ १ ३ १ ३ ४ ६ १ १ . १ ३०१५ १ ५।२०२१ ८ (५६) मातृकाविलासः। [छन्दःपचितिः] इतः १३ पृष्टांक १३ लोपे शिष्टं ततोऽपरांकलोपाभावात्स लघव एवे ।।त्यवसीयते।चतुर्दशादिप्रश्ने चांकलोपाभावादस त्यवादित्वमधिकप्रस्ताराभावादिति सर्व शेषांकसमागणा भवति एवं पट्टले दश भेदः कीदृगिति प्रश्ने पृप्टें १० के शेपत १३ लुप्ते शिष्टं ३ ततस्तृतीयांक ए लुप्यते तत्रैव गुरुताजायते ॥5॥ इदं जा तम् । एवमन्यदपिज्ञेयम्॥अथ मात्रामेरु 'द्वयं यं समं कोप्टं कृत्वांत्यैस्त्वेकम येत् ॥ एकद्वेकत्र्येकचतुःक्रमेण प्रथम प्वपि ॥ १ ॥ शीपीकात्परांकाभ्य शेपकोष्टान्प्रपूरयेत् ॥ मात्रामेरुरयं ज्ञेयः सर्वेपामपि दु मः ॥ २ ॥ अस्मिन्मानाप्रस्तारे एकगुरवो द्विगुरव एक लघवो द्विलपवः क इत्यादिप्रश्ने कति वा प्रस्तारसंख्ये इति प्रश्ने च मेरुणा देयमुत्तरं देहे कोठे समे विलिख्यात्यकोष्ठेप्वेकमक लिखेत् । आदिकोप्टेषु चैकान्तरमेकांकं लिखेत् । मध्ये शुन्यको च पूरणीये। एपा प्रक्रिया पूरणीयकोष्ठं शिरकोष्टांकपरकोष्ठस्थ कावेकीकृत्य मध्यकोप्टेंऽको देयः। एवं सर्वत्र यावदिच्छं कोटका विरच्य मात्रामेरुः कर्त्तव्य इति क्रमो गुरुमुखाज्ज्ञेयः । तथा चप इले सर्वत्र गुरुः एकगुरवः६ द्विगुरवः पट् ६सर्वलघुः७ सप्तकः- सर्वलघुः १ एकगुरुवः ६ द्विगुरवः १० विगुरवः विपमकले सर्व गुरुभेदो नास्त्येव । एवमग्रेऽपि वोध्यम् । प्रस्तारतो विश्वासः मेरु रयमेककलातो नवकलांतानां लिसितो ज्ञेयः॥अथ मावापताका। सुद्दिष्टसदृशा अंकाः स्थापनीयाः कलोपरि ॥ सर्वातिमांकात्पू- वाकं वामावर्तेन लोपयेत् ॥ १॥ एकलोप एकगुरुं दिलोपे द्विगुरु ·[छन्दापचितिः] मातृकाविलासः। (१७) था विलोपे त्रिगुरुं विद्यादिति पिंगलभापितम् ॥२॥ एकत्र पखितं प्राज्ञः पुनरन्यत्र नो लिखेत् । तत्र पङ्कलपताकोदाहरणम्। दिष्टसदृशांकाः स्थाप्याः १२३५८१३ अंतिमांकात् १३ वामावर्तेना- पंचायेककांकलोपे शेपांका १८/१०1११।१२ इयमेकगुरुस्थान ख्या।एवं द्वयोयोलोंपे द्विगुरुस्थानं यथा पंचाटलोपत्रयोदशशु से संभवति शून्यशेपत्वावध्यप्टलोपे शेपं रयएलोपे३एकाटलो त्रिपंचलोपोन कार्यः तच्छेपस्य पंचांकरूपस्य प्रागागतत्वात् । पंचलोपेक्ष्एकपंचलोपे७ एकत्रिलोपे ९एतावन्ति२।३।४।६७९ गुरुस्थानानि । एवं त्रिलोपे त्रिगुरुस्थानं यथा त्रिपंचाट १६ लो न संभवति भागाभावात् । दित्रिपंच १० लोपो वृत्त एव पंच- पो वृत्त एव पंचयेकलोपोपि वृत्त एव तथैकद्वित्रिलोपोऽपि वृत्त १३५१७ रूपाणां शेषांकानां प्रागागतत्वात् । एकन्यष्टलोपे शि- म् १ सर्वगुरुस्थानम् ॥ अथ वर्णप्रस्तारविधिः॥ पादे सर्वगुरावा- (ल्धु न्यस्य गुरोरधनायथोपरि तथा शेपं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ने दद्यादरुनैव यावत् सर्वलघुर्भवेत्।।प्रस्तारोऽयं समाख्यात- न्दोविच्छत्तिवेदिभिः॥२॥यथोद्दिष्टमाउदिऐवर्णोपरि दत्त्वा क्रमे कम्।एक लघुवीके दत्त्वोदिष्टं विजानीयात् ॥१॥अथ नष्टम्। पेतु कल्पयेद्धार्ग समभागे लघुर्भवेत् ॥ दत्त्वैकं विपमे भागः यस्तव गुरुभवेत् ॥१॥ अथ वर्णमेरुः । कोष्ठमक्षरसंख्यातम धोरेकचिह्नितमाशीपकोटद्वयांकन शून्यं कोप्ठं प्रपूरयेत्॥अथव- पताका ॥अंकमुद्दिष्टवद्दत्त्वा शेपे पूर्वान्नयं लिखेत्।एकैरेकगुरु ज्ञेये पंद्वाभ्यां विभिनयम् । एपा वर्णपताका कीर्तिपताकाहिराजस्य ॥ चतुरक्षरच्छन्दसः कति भेदा भवतीति प्रश्ने प्रस्तारः । ननु रक्षरप्रस्तारे sis कतमोऽयं भेद इति पृष्टे उद्दिष्टेनोत्तरं २४८ Sss लघुस्यांकः ४ सैकः ६ तथाच पञ्चमोऽयं भेदः ।

·(२८)
मातृकाविलासः।
[उन्दभचितिः]
.
.
..
तर:
R
एकाक्षरवर्णमेरुः
420
11 करण
तारः
SIR
॥
FIR
HALISA
1515
11३/१५/१।
प्रा५
१२१/५/५/11 11
जात्रा
१२.५०/५५१२८] - 1||
प्रा.
110
W
प्रा५
-
ब्द सारे मदः कादमिति पत्र ननांगरम
इनोसर या महाविभाग२४३
ना नविन दा टाः सुगमा पारिभागा

·[छन्दःप्रचितिः] मातृकाविलासः। (५९) रुः॥ तथा च Isis अयं पष्ठो भेद इति वाच्यम् । नन्वेकाक्षरा- पहिशत्यक्षरपर्यन्तं स्वस्वप्रस्तारे कति सर्वगुरवः कति चेक- दिगुरवः कति सर्वलपवःकावा प्रस्तारसंख्योति प्रश्ने मेरुणोत्तरं यमातथाहि चतुरक्षरप्रस्तारे सर्वगुरुमेरुः १एकगुरवः द्विगुरवः ६ गुरवः४सर्वलघुरेका एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । सर्वसंकलने प्रस्तारसंख्या ६ लभ्यते । ननु चतुरक्षरप्रस्तारे पोडशभेदभिन्ने १ सर्वगुरुः त्वारः४ एकगुरवः पद६द्विगुरवश्चत्वारश्च ४ त्रिगुरव एकः १ सर्व रिति मेरो लब्धे ते कतमकतमस्थाने भवंतीति प्रश्न पताक- त्तरम् । तथा हि । उद्दिष्टवदंकाःस्थाप्याः १२।८१६ अंति- चतुर्वर्णपताफा। मांकात १६ पूर्वाकानामकब्यादिलोपेऽवशिष्टं २२१-२६ स्थान लभ्यते यांत्यांकात् १६ वामावर्तेन ८1191 एकैकांकलोपे शिष्टम् । १२।१४। ९.२०१५ १४। इयमेकगुरुस्थानपंक्तिः पुनर्विकलोपे द्विगुरुस्थानं यथाटचतुलौंपे शिष्टम् ४ । अष्ट लोपे ६ अप्टेकलोपे ७ चतुर्द्विलोपे १० चतुरेकलोपे ११ कलोपे १३ जाता द्विगुरुस्थानपंक्तिः ४।६।७।१०।११११३ वंत्रियंकलोपे त्रिगुरुस्थानं यथाटचतुर्दियोपे २ अपचतुरे लोपे ३ अपव्येकलोपे ५ चतुब्येकलोपे ९ जाता त्रिगुरुस्थानपं- २३१५.९ आद्योंकः १ सर्वगुरुस्थानमंत्योंकः १६ सर्व- घुस्थानमिति संप्रदायः केचित्पताकामन्यथा रचयंति। तद्यथा । द्दिष्टसदृशानंकान्कृत्वा पूर्वः परान् ।। परान यावत्प्रस्तारसंख्यानं ताका रचयेद्धः॥१॥ एको दावथ चत्वारस्ततोष्टाविति वर्द्ध- म् ।। पूर्व परेण संयोज्य तदधो विलिखेत्क्रमात् ॥२०॥ मंति फावधि नेव लंपयेदन कुंवचित् । पूर्व समागतं चांक पुनरन्यत्र ३/६/१२/ ११॥ Rainfrim' ·१३२२. (६०) मातृकाविलासः। [छन्दःपचितिः] पंचवर्णपताका। नो लिसेत् ॥३॥ अत्र ११२।१।८ उद्दि १.२४ १८१६३२ एसहशांकाः स्थापिताःएपु प्रथमादेकांक- ३६१२२३ ५७.१४२० पूर्वीकासंभवाद्वितीयांकमारभ्यपंक्तिः पूर्य- ते । एकद्रियोगे ३ एकचतुर्योगे ५ एका- एयोगे ९ ततः पंक्तिपरित्यागो मेरो त्रिगु- रूणां चतुःसंख्यादर्शनात् । ततो द्विचतुर्यो- गे६ त्रिचतुर्योगे ७ पंचचतुर्योग ९ पूर्वा गतत्वात्त्यज्यते । पुनधष्ट योगे १० ज्यएयोगे ११ पंचाप्टयोगे १३ ततः पंक्तात्यागः ततोधस्ता- स्ताच्चतुरपयोगे १२ पडटयोगे १४ सप्ताएयोगे १५ दशाएयोगेतु १८ प्रस्ताराधिकत्वान्न संचार्य्यते । एवं पताकापातः ॥ अय वर्णमर्कटीवधिः ॥ वृत्तभेदकलावर्णलघुधीसुखसिद्धये ।। मर्कटी कथिता प्राज्ञैस्तत्प्रकारो निरूप्यते ॥१॥ पट्पंक्तिविलिखेत्पूर्वमू- २.८२३ १९२६ २५२२ १ . [१/४ (१२/३२ ८० | १९२१४८,१०२४ लघवः प्रस्तारलयकः २०२४ 1१/४/१२/३२ ८. ११९१ ! ४४८१०२४ गुरवः। प्रस्तारगुवः २०२४ धिोधःक्रमाद्धः । तिर्यपंक्तीविरचयेत्तासु स्वेष्टानुसारतः ॥२॥ प्रथमाल्पाँल्लिखेदंकानेकन्यादिकमात्सुधीः॥ द्वितीयस्यां ब्यादिकां- कान द्विगुणानुत्तरोत्तरम् ॥३॥ प्रथमालीगतानकान् द्वितीया- लीगतांककः । गुणयित्वा क्रमापतो तुरीयायां लिखेत्कविः॥३॥ अकृत्य तुरीयांकॉल्टिसत्पंचमपष्टयो। तृतीयायां लिखेदकान्मि- ·[उन्दापचितिः]] मातृकाविलासः। (६१) तापंचमतुर्ययोः ॥ ५ ॥ अंत्यकोष्ठगतांकेभ्यो वृत्तादीनां निर्णयः॥ कर्तव्यः प्रत्ययश्चास्य प्रस्तारादुपलभ्यते ॥६॥ अथ सूचीविधिः ।। आदिगुर्वतगुर्वादिलघ्वतलघुबुद्धये ॥ आयंतगु- कायतलघुबोधाय सूचिका ॥१॥कोप्टेषु वर्णसंख्येपु याद्य- गन् द्विगुणान्न्यसेत् ॥ मर्कच्याया द्वितीयाली सैव सूची निग- पते ॥ २॥ उपान्त्यकोष्ठगा ज्ञेया संख्यादिगुर्वादिकात् ॥ तत्पूर्व- गेष्टगायतगुरुसंख्या तथा लपो॥३॥ अयमर्थः । अष्टाक्षरप्रस्तारे दाः २५६ तेप्वादिगुरवः १२८ अंतगुरवोपि १२८ अंतलघवः २८ आदिलघवोपि १२८ आयन्तगुरवः ६४ आचंतलपवोपि २८ सर्वत्रेयमेव गीतेः । अष्टाक्षरसूचीप्रदर्शनम् । वृत्तरवाकरे ||२४|१६|३२१ ६४ १२८,२५६ | पटू प्रत्यया वर्णिताः । प्रस्तारो नए उद्दिष्ट एकब्यादिलगकि- संख्यानमध्वयोगश्च पडेते प्रत्यया मता इति । एषु प्रस्ताराद- त्रयो दर्शितचरा एव । एकद्वयादिगुरुलघुभेदादयोपि मेदिना शिता अपि पुनरेकड्यादिगलप्रत्ययेनाप्याह । वर्णान्वृत्तभवा सेकानोत्तराधर्यतस्थितान् । एकादिकमतश्चैतानुपर्युपरि वन्यसेत् ॥ उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः । उपा- पादरोरेवमेकद्वयादिगलक्रिया ॥१०॥ अत्रोद्धाके सर्वगुरोः संख्या तीयांके एकगुरोस्तृतीयांक द्विगुरोश्चतुर्थाके त्रिगुरोः पञ्चमांके चतुरक्षरमस्तारम्यैयादिटगकियेयम् ॥ सर्वलपोरित्येवं सर्ववृत्तेपु वोघ्यः । चतुर- क्षरप्रस्तारे एकगुरवश्चत्वारः द्विगुरवः पट्ट मक ६त्रिगुरवश्चत्वारः ४ चतुर्गुरुश्च भेद एक ।

·(६२) मातृकाविलासः। [छन्दःप्रचितिः] इति लभ्यते। एवं लवोरापे चत्वार एकलववो दिलघवः६ लिप- वः ४ सर्वलघुरेक इत्येकद्वयादिलगक्रिया ॥ ॥अथ संख्यानम् । लगक्रियांकानाम् १।४।१ इत्येवरूपाणां मिश्रणे पोडशसंख्या लभ्यते।तथा च चतुरतरप्रस्तारस्य कियन्तो भेदा इति पृटे पोड. शेति वदेत् । यद्वा ।। उद्दिष्टांकसमूहे १५ सेकेपि पोडशत्वमेव लभ्यते ॥ अर्थावानमाह ॥ ननु चतुरक्षरप्रस्तारे कियति भूतले प्रस्तार्यते इति पृष्टे प्रस्तारसंख्या १६ द्विगुणिता ३२ एको ना ३१ जाता । तथा चैकत्रिंशदंगुलिमितभूभागे स लि. स्यत इति वक्तव्यम् ॥ ॥ अथ गणस्वरूपदेवताफलमि- बादिभावं चकेणाह । पुनर्मित्रमिवादिफलं च । अन्यदप्यत्र बहुवक्तव्यमत उपरम्यते । किञ्च छन्दसामाविर्भावः। 'तल्लो- कपड़ स उ एव विष्णुःप्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन्स्वयं येदमयो विधाता स्वयंभुवं यं प्रयदति सोभूत्'इतिभूतिमत्रेयोक्तस्सा- वाद्विष्णुरूपस्वयंभुवोपि सर्ववेदोपवेदेतिहासपुराणोपपुराणवार्ता दंडनीत्याक्षिक्यादिभिः सह श्रुतः। तथादि। ऋग्यजुःसामाथ- स्यान्वेदादोन्मुसतोऽमृजत् । शस्त्रमियां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं भारम्परमात्रा मरगयं प्रानागदम्य एन मिश्रमियासिरितालमा । प्रया रमन पिन् । मित्र म तिमि भय भूय माना मित्र पासमी मित्रे पत्या समात्र मादजय महाममा HTM) भगमग मिश: 13 सभा सीहो. हमनमान्य मायाम हम re-

·No text on this page.

·(६४) मातृकाविलासः। [छन्दापचितिः] चोभयाभ्यां याहि संगता। मातृका बीजरूपा सा मंत्रज्ञः समुदा- हता' इंतियामलोक्तकानि वीजानि किं कर्मकराणि चोति पार्वत्या पृष्टः शंभुरुषाचा कदाचिन्मेरुशिरसि देवीणां समाजको मंत्रवीजन- संगेन देवाः पृथा मुनीश्वरः॥ वीजत्वं कथमर्णानां प्रोच्यते मंत्र- वित्तमः। रमावणि धरावीनं मायावीजं तथा परम् ॥ व्यवहारः कथमयं वक्तव्यं दयया च नः। यतो जातंतुयद्रीजं तन्नामेव तदुच्या ते । वीजाद्ययांकुरोत्पत्तिः सेचनेन प्रजायते । वर्णवीजादपि तथा देवः साक्षानपाद्भवेत् ।। इति साम्येन पीजत्वमर्णानामपि विद्यते । कल्पादों या यतो वर्णादाविर्भूतस्ततोऽमरः ।। सवर्णों वीजतामाप तन्नामेव मुनीश्वराः ॥'रमाया बीजं कारणं रमाबीज, रमेव वीज कारणं यस्य तद्वारमात्रीजम् । हेतुर्ना कारणं चीजम् इत्यमरः। इत्येवं सर्वत्र ज्ञेयम् तानि वीजानि कतिचिद्रक्ष्यामो वो हिताय वे। यथा त्रिपुरसुंदा दक्षिणामूर्तये पुरा ॥ उक्तानि प्रीतया भत्त्या तेनोक्तानि समासतः । स्वशिप्येभ्यश्च कृपया बीजानि प्राक्तनानि वातया हि । 'पद्मा लक्ष्मीहरिणामी सरोरुहनिवासिनी । कमला रुक्मिणी चव नारायणप्रियाऽपि चालक्ष्मीरीजानि सप्तव कृत्रिमा प्यपरागितु । श्रीम् ।। १॥ पराभूतिस्तथा लना मायापि सकला कृमा । समस्तापि तया क्षामा कृत्रिमाण्यपराणि तु । ह्रीम् ॥२॥ कामः पधेपुरेवं च मदनो मन्मथस्तथा । मारः प्रद्युम्नकंदपावन तान्यारामित्कीम् ।।३॥ वाग्भवं मूर्दयीनं च चारणं चंडके परः। चंद्रोपि चमंवसनं वासनापि तथैवच ।। चावग्यपि च चमां- पनसत्पान्यागनि तु ॥ ऐम् ॥2॥शक्तिः शमांऽपि विज्ञेयं शर. च्छंके तव च । शक्विीनानि चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि ।। सः ॥६॥ तथा तारं व्यसंतामापि त्र्यंपका पासतारख एता. निवानि अवस्य न ।। ओम ॥६॥ नमो विधतया स्तंभमी. .

·चीनसंग्रहः] मातृकाविलास 'चाश्मरी तथा । अन्यानि कृत्रिम : ॥ ७॥ स्कन्दं व्योपं च डियं = चीजोदारमेतद्धि ततोऽन्यदनृतं वदेत्। च प्रियापि परमापिचलिभागि पराणि तु ॥ स्त्रीम् ॥९॥आपो वनंत । जलवीजानि पंचव ह्यसत्यान्यपराणि पुरं तुरंग चान्यदसत्यं तु सुरेश्वरिसाय हनुर्वालं विदुयुधाः । वीजान्येता ण तुमिंधीजे द्वे मंत्रः फट् च ॥ १२ रसना तथाकोपीजानि तता ॥१३॥वायुरा वायुपूज्यापि चांतदास्य कृत्रिमाण्यपराणि वे ।प्रीम् ॥१ । चतुएयं तु ॥ चावंगीपीजे दे छी ऐं च ॥ १५॥ 'तथा।।ठकारे पंचवीजानि सत्यान 'समंवर व्योम आज च चतुष्टयम द्रयामले ॥ हम् आम् द्वे ॥१७॥ कल अपरं त्वनृतं ज्ञेयममृतेश्व- शश्च ॥ १८ ॥ अमी रेफच वा जोदारणं वैव कृत्रिम चापरं मतम् घोणा हस्तच द्विरदं तथा । हां पपराणि तु ॥ हाम् ॥२०॥ भद्रका BET IP 911 .

·(६६) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः]] स्त्वपरो मतः॥ लम् ॥ २३ ॥ चंद्रः शीतांशुरिन्दुश्च शर्वरीपतिरे व च । ताराधिपः सुधारश्मिः कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ चंद्रबीजे द्वे ऐं द्रां च ॥ २४ ॥ जमिवाचिस्तरंगश्च चीजोदार इष्यते । वम् ॥ २५ ॥ स्तनवीनं कुचं चैवमुरोजो हब मेव च । जंबीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ जम्॥२६॥ शिवाज शंभुवीज शर्वः शंकर एव च । गंवीजानि च चत्वारि कृत्रिमाण्यपराणि तु ॥ गम् ॥ २६ ॥ इच्छापीजं स्पृहा कांक्षा लिप्सावीज चतुर्थकम् । झंवीजान्येव ज्ञेयानि कृ०॥ झम् ॥२७ ।। नर्तकीवीजमत्युग्रं वेश्यापि गणिकापि च । पण्यत्री पंच वीजानि खमिति तत्स्फुटं त्विह ॥ खम् ॥२८॥ छक्विीन कांतिवीजं शोभापि सुपमा तथा । हावीजान्येव चत्वारि कृ०॥हाम् ॥२९॥ शुक्रवीजं तथा काव्यो भार्गवः कविवर्याजकम् । दैत्या मात्यो महेशानि सुरासुरनमस्कृते ॥ बोंबीजपंचकं चैव कृत्रि० ॥ शुक्रवीजे द्वे त्रों लुञ्च ॥ ३०॥अभ्रवीजं च जीमूतमंबुदं जलद धनम् । वीरीजानि च पंचैव कृ०॥वीम् ॥३१॥ अधिवानं तथा सिंधुः सांघरं सागरस्तथा। 5वीजानि च पंचैव कृ०॥रुम् ॥ रंकाररुंकारयो देन रममिवीज रुमन्धिवीनं च ॥३२॥ कल्पवीज च संवत्त प्रलयं क्षयवीजकम् । क्षामिकं क्षुरक क्षौद्रं तथा कल्पा- तबीजकम् ॥ध्रुम् ।। ३३ ॥ शतघ्नी श्यालिका श्याला शादला शुष्कला तथा । नींवीजानि च पंचैव कृ०॥ भीम् ।। ३४ ॥ अंबरं वनवीनं च शुन्यं शक्तिरिति द्वयम् । हरितं हरिणीचीज हरिद्रा- वीजमेव च ॥हाँबीजानि च पडू देवि कृ०॥ अंबरवीजे भाम् हो च ॥ ३५ ॥ स्कंदः कुमारवीजं च शरजन्मा पडाननः। शांभवः शालिगीपीजं तथा पण्मुसवीजकम् ॥ टंबीजानि च सप्तेष कृ०॥ टम्॥३६॥ नास्यवीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीजकम् । जानि च ·वीजसंग्रहः] मालकाविलासः। (६७) नारि कृ०॥चम् ॥ ३७॥ वेधोनीनं विधिझा स्वयंभूवीजमेव 1 केबीजानि च चत्वारि कृ०॥कम् ॥ ३८॥ गर्जितं स्वन- 'च स्तनितं रसितं तथा। ठंबीजानि च चत्वारि कृ०॥ठम् ३९ ॥ वृष्टिबीजं च करकं वोपलस्तु वार्षिकः। बीजानि च म. कृ०॥ कम् ॥ ४०॥ मृद्दीनं चैव हीवी मृत्सा मृत्त्रा मृत्तिकावीम् ॥११॥प्रस्थवीज सानुबीजं शिखरं पुष्कर म्लोपीजोद्धार एपेवेतदन्यः कृत्रिमः स्फुटः॥ म्लोम् ॥४२॥ दक्षिणामृत्तिविरचितबीजकोशसारः ॥ अथास्योदाहरणा- पितल्लिखितान्येव कानिचिल्लेखामः ॥ तत्रादौ त्रिपुरामंत्रोद्धारः। भूतिः कामं वाग्भवमेव च । शक्तिः प्रणवलपि शत्त्यादिकं ततः ।। विपरीततया प्रोक्ता विद्याथीः पो- । त्रिकूटा सकलाभद्रे विद्येयं पोडशाक्षरी ॥ इत्युडाम- रुद्रयामलेऽपि । हरिणाक्षी तथा माया कामं चेवाय वास- । शरत्यक्ष तथा क्षामा लक्ष्मीः शक्त्यादिकं ततः॥ विपरी- प्रोक्ता विद्याश्रीः पोडशाक्षरी ॥ वामकेश्वरेऽपि । लक्ष्मीः मदनवाग्भवशक्तियुक्ता तारं च भूतिकमला कथितापि वि. । शत्यादिकं तु विपरीततया च प्रोक्तं श्रीपोडशाक्षरविधिः पूर्णः ॥ इति ॥ कूटवयमत्रापि न ग्राह्यं तंत्रांतरसंमतेर- पोडशत्वं न स्यात् । कूटत्रयं वाग्भवकूटकामराजकृटशक्ति- । ककारएकारईकारलकारमहामाया इति वाग्भवकूटम्। सकार.inमहा कामराजकूटम् शक्तिकूटामति भेदत्रयम् ॥ ॥ कएईलही हसकलहों सकलह्रीं श्रीं- a. ओह्रीश्रीसी ऐकाहीश्रीम् ।। अथ लक्ष्मीमंत्री- १ फूटं समूहस्तस्यैकरवादकत्यमेव पचानो पण्णो चतुर्णा च वर्णानां ग- पोइशवव्यापातापः । . । २. गरमहामा fired ·(६८) मातृकाविलासः। [वीजसंग्रहः] द्वारः॥ तदुक्तं रुद्रयामले । हरिणाशी परा व्यक्ष लक्ष्मीवीज- त्रयं त्विदम्।विपरीततया प्रोक्तं सत्वरं फलदायकम्।क्षामाशंकानि नीरंच तदंते द्विजसत्तम॥अथेतत्स्वरूपम् ॥ ओहीश्रीलक्ष्मिमहा लक्ष्मिसर्वकामप्रदेसर्वसौभाग्यदायिनि अभिमतंप्रयच्छसर्वेसर्वगर्ने सुरूपे सर्वदुर्जयविमोचिनिाहींस स्वाहा ॥ अथ सरस्वतीमंत्रोदार शारदापटले । तारं लजा वाग्भवञ्च परा प्रणव एव च । वीज वशिरो ज्ञेयमंते ज्ञेयं नम इति ॥ अथ स्वरूपम् ॥ मोहीही वाग्देव्यै नमः॥ अथ तारामंत्रोदारो भैरवसर्वस्वे ॥ तारं व्योपं तय कांदा माया वाग्भवमेव च । कूर्च चैव महेशानि ह्यन्ते फटूठ तथा ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रास्त्रीही,हूंउग्रतारेफट्स्वाहा ॥ ततो भुवनेश्वरीमंत्रोद्धारः कुब्जिकासर्वस्वे । प्रणवश्च तथा माया कमल मन्मथस्तथा। अंते विश्वं नाम मध्ये प्रोक्तं तुभ्यं महेश्वरि ॥प्रोक्तो- यं भुवनेश्वर्या मनुस्तुर्याक्षराभिधः ॥ अथ स्वरूपम् ॥ ओह्रीं श्रीं भुवनेश्वर्यै नमः॥ अथ मातंग्याः कुलसिद्धसंताने । तोमा काली तथा लक्ष्मीर्वागुराव्यमेव च । चारुकं चयर्वाजानि ह्यादौ प्रोक्तानि शंभुना॥अन्त्ये जिह्वातथा पद्मं लज्जा नीरजमेव च । वासना पङ्कज चैव वनं प्रोक्तं तु शूलिना।।अस्य स्वरूपम् ॥ ओंकोंश्रींप्रीपीछीउ- च्छिएचांडालिनि देवि महापिशाचिनि मातगि देवि क्रीठः ह्रींठ- ह्रींठः स्वाहा॥अथ शारिकामंत्रोद्धारस्त्रिपुरशिरोमणौ ॥ तारं माया श्रिया कृचे सिंधुरं शून्यमेव च । कल्याणं शारिकादेव्या बीग सताक्षरं स्मृतम् । अन्त्ये स्तंभं च विज्ञेयं शारिकामंत्रमुत्तमम् । अस्य व्यक्तिमाहीश्रीहहां मशंशारिकायनमः॥अथ राज्ञीमंत्रो द्वारः। तारं लजा श्रियमग्निः कामः शक्तिः पडक्षरः।बीजं च पट्ट शिरो ज्ञेयं ततः पल्लवमुद्धरेत् ॥ भगवत्यै तथा राय धते माया उद्भयम् । एभिः सह मनुः प्रोक्तो राज्ञः पंचदशाक्षरः ॥ स्वरूप ·बीजसंग्रहः] मालकाविलासः। (६९) होओहोश्रीरांकासोन्भगवत्यैराश्यै ह्रीस्वाहेति श्यामातंत्रे॥भे- वस्तु कुलचूडामणो॥प्रणवश्व विभूतिश्च हकारान्ता तथैव चावि- छत्त्यग्निवीजानि संयोज्य वाग्भवं तथामिदनं च तथा शंकाबीज साक्षरं वदेत् । ठद्वयेन समायुक्तः प्रोक्तो विशाक्षरो मनुः॥ स्वरू- ।। ओह्रीश्रीस्रऍकींसो भेडाभगवति हंसरूपिणि स्वाहा ॥ अथ लामुखीमंत्रोद्धारः शारदाटीकायाम् । तारं लजां श्रियं चैवमन्ते पुरं पयःवीजंच अक्षरं देव्या ज्वालामुख्याःसुरेश्वरि ॥ स्वरू- ॥ ओह्रींज्वालामुखिममशत्रून्भक्षय २ हूंफट्स्वाहा । एते दश विद्यामंत्रा एपां फलानि । मुक्ति ददाति त्रिपुरा लक्ष्मी- मी ददाति च । विद्यां ददाति वाग्देवी प्रत्यकें जन्म निश्चला ॥ तारयति केशाद्राज्यं तु भुवनेश्वरी।मातंगी राक्षसी सातुभीति ते नित्यशः॥ शारिका शं ददात्येव संतति लोकपूजिताम् ॥ ती राज्ये राजवश्यं भेडा भयविनाशिनी ॥ धनं ज्वालामुखी भिक्तेभ्यश्च प्रयच्छति । एता देव्य इष्टदान्यो जपहोमार्चना- भेगाअथ त्रिपुरासखीनां मंत्रोद्धारः। तत्रादौभद्रकाल्याःकाली- कूर्चयुग्मंलनायुग्मंचभद्रिका ॥ भद्रकालिपदंबूयाद्रीजानि प्र. गेमतः॥ ठद्वयेन समायुक्तो भद्रकालीमहामनुः॥इति श्यामा- । अस्य व्यक्तिः । क्रोंकीकोहूंहूंहीहीमें भद्रकाले ह्रीह्रीहूंहूं कींकीस्वाहा।।अथ च्छिन्नामंत्रोद्धारश्छिन्नाशिरोमणौ । व्यंवकः ला पद्मा चारुकं च सुरेश्वरी । अन्त उच्छूनजिं च फड्दयेन युतम्॥प्रकाशमाह । ओह्रीं श्रीछीछिन्नमस्तकेफट् स्वाहा।।अथ मंत्रोद्धारस्तुति प्रणवस्तारका ज्योतिस्तारा यंते नम इति। मूलमिदं प्रोक्तं स्वतंत्रे शंभुना स्फुटम्॥ स्वरूपम्।ओजुत्रांवों तुय्यनमः ॥ द्विभेदात्मके त्वागमलहाम् । लक्ष्मी लजां । मायां मावां द्वादशकामथ । वरोचनीये हे माये फदस्वा- -

·मावकाबिलासः। [पीजसप्रहः]
हया युते ॥तरूपम् । श्रीहाहावंबरोचनीयहींह्रींफट्स्वाहा।।
भय दक्षिणाकालीमंत्रोदारः श्यामारहस्ये। कुंतीवयं तीरयुग्म
ज्ञानयुग्मं ततोभिवाम् । दक्षिणाकालिकेत्येवमते कालीचर्य पुनः।।
इयुग्मं परायुग्मं पपमा सुरेश्वरि । दक्षिणाकालिकायाशहनुद्रा
शिकाहरूपम् । काकाकीहूंहूदीहीदक्षिणकालिकेकीही
मिनाहा मग यामामयः श्यामात । हरिणाशी तथा
दि कालनिनानापमानसः सुधारसे इशामे कृष्णशापविमो-
Capiयागमा सामागंवउदारतः॥ उदाहरणम् ॥
गुमाश्यामकृष्णशापतिमोगयारांसा
HTRA गया उदारम्सकला। प्रणयोगासना मागा
का मानना पत्र पशिगे शेपे ततः पागुरत् ।।
भीमामा नि मांश कुरु । नीर देभिगुगना
मनानागणपणे तथा गतिशयम
भोपत्रीजी कालेधरि मांगनम
गगनगांगनाशगिनिदलिनिगायी
पुरासर गांवभिनयर प्यानि
मरमर मानायगगणमुगाटय २ मां
मायापिकापिनिगगनमः । -
अनापकिमया मानसतना
+2 नत पुन || अब्राम
स्वराय । श्रीश्रीमागमा
₹टानबागमनमान्दापामा
करावयान दिनरातन
टारर दर माना।
.
.

·बीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७१) सुरेश्वरि । कुलवागीश्वरीदेव्याश्चतुविशारो मनुः॥ अथास्य केकीहीश्रीहूंझपहस्तेकुलवागीश्वरिऐंठ: खंठः सीठास्वा ॥ अथ पंचवालकमंत्राः । हेवशरजन्मानौ कार्तवीर्यार्जुनस्त- हनुमान भैरवश्चैव कथिताः पंच वालकाः॥ इति भैरवीतंत्रे॥ केश्वर तु । हेवशरजन्मानौ महामृत्युंजयस्तथा । कार्तवीर्या- श्चैव हनुम रवी तथा।।कुमाराः पट्य संप्रोक्ताः।इति । रुद्रया- तु । गणेशो वटुकश्चैव स्कंदो मृत्युञ्जयस्तथा । कार्तवीर्या- श्चैव सुग्रीवो हनुमांस्तथा ॥ कुमाराः सप्त विख्याता इत्युक्तमि- ॥ तबादी गणेशमंत्रोद्धारो रुद्रयामले । प्रणवं कमलं लनां पै मठवीजकम् । शंकरं पद्दछिरोमंत्रं ततः पच्छवमुद्धरेत् ॥गण- ततः पश्चादरवरदमेवच । सर्व जनं ततः पश्चान्मे वशमानये ॥अन्त्येऽपि ठद्वयं ज्ञेयमष्टविशाक्षरो मनुः ॥ स्वरूपम् ।। गाह्रींकोंग्लोंगंगणपतेवरवरदसर्वजनमेवशमानयस्वाहा ॥ अथ रस्य कुलचूडामणो । प्रणवं छविवीजश्च मंत्रञ्च द्विशिरः स्मृ- ॥ मध्ये कुमाराय नमः अन्ते नीरमुदाहृतम् ॥ उदाहरणम् । कुमारायनमः स्वाहा ।। अथ कार्तवीर्यार्जुनस्य डामरतंत्रे । वायुपूज्यां च चारुकं मन्मथस्तथा । शुकबीजं तथा शून्यं शं रसनां तथा ॥ चंद्रं डिवं च कूलं च तुरगं च सुरेश्वरि । तनाम विज्ञयं कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ अन्ते पयो मनुः प्रोक्त वंशाक्षरः शिवे ॥ व्यक्तिरस्य । ओपीटीशीनों मांत्रीका ऐहांह कार्तवीर्यार्जुनायस्वाहा ॥ अथ हनुमतः कुलचूडामणो । प्रणवं बीजं च विभूतिस्तदनंतरम् । हनूमते ततः पश्चाद्रामदूताय मः ॥ लंकाविध्वंसनायवमंजनीगर्भसं ततः । भूताय शाकि- च डाकिनी तदनंतरम् ॥ विध्वंसनाय किलिद्वो बुधुकारण नः। विभीपणाय हनुमद्देवाय तदनंतरम् ॥ध्यक्ष माया दार- ·(७०) मातृकाविलासः। [चीनसंग्रहः] हया युते ।। स्वरूपम् । श्रीहीहाऐवजयरोचनायेही फट् स्वाहा।। अथ दक्षिणाकालीमंत्रोद्धारः श्यामारहस्ये। कुंतीवयं तीरयुग्मं क्षामयुग्मं ततोभिधाम् । दक्षिणाकालिकेत्येवमंते कालीत्रयं पुनः॥ कूर्चयुग्मं परायुग्मं पयश्चैव सुरेश्वरि । दक्षिणाकालिकायाश्च हनुद्वा- विशकार्णकः ।। स्वरूपम् । क्रीक्रीकांहूंहींहीदक्षिणकालिकेकीकों कीहूंहूंहीहीस्वाहा॥अथ श्यामामंत्रः श्यामातंत्रे । हरिणाक्षी तथा जिहां कालीजिह्वाचतुष्टयम्।ततः सुधारसे श्यामे कृष्णशापविमो- चय ॥ अमृतं स्रावय स्वाहा श्यामामंत्र उदाहृतः॥ उदाहरणम् ॥ श्रीह्रींकांक्रीकोक्रःसुधारसेश्यामकृष्णशापविमोचयामृतंत्राव- यस्वाहा॥ अथ कालराच्या उद्धारस्तकल्पे। प्रणवोवासना माया मन्मथः कमला तथा । वीजं पञ्चशिरो ज्ञेयं ततः पल्लवमुद्धरेत् ।। ततो मध्येऽभिधां त्यक्त्वा मुते सर्ववशं कुरु । नीरं देहियुगं चैव मध्ये त्यत्त्वाभिधां ततः॥ गणेश्वयें तथा चांते विश्वं च समु- दाहृतम् ॥ अस्य व्यक्तिः । ओह्रींकी श्रीकालेश्वार सर्वजनम- नोहारिणिसर्वमुखस्तंभनिसर्वराजवशंकरिसर्वदुष्पनिर्दलिनिसर्वस्त्री- पुरुपाकर्पिणिवंदीशृंखलास्त्रोटयर सर्वशत्रून्भंजय२ द्वेप्यानिर्द- लयर सर्वान्स्तंभयर मोहनास्त्रेणद्वेपिणमुच्चाटय २ सर्व वशंकुरुस्वाहा देहि २ सर्वकालरात्रिकामिनिगणेश्वर्यनमः ।। अथा- नपूर्णामंत्रोद्धारः कामेश्वरीतंत्र । तारं परापि कमला मीनकेतन एवं चाविश्वी ततो भगवति माहेश्वरि ततः पुनः ॥ अन्नपूर्णे ठव्यं च म- नुर्विशाक्षरः स्मृतः । व्यक्तिरस्य । ओह्रश्रिीछीनमाभगवातमा- हेश्वरि अन्नपूर्णस्वाहा॥अथ कुलवागीश्वरीमंत्रोदारो मुंडमालायाम्। प्रणवं मदन चैव स्कंदं नारायणप्रियाम् । तट तथेच्छातीजे चं ततः पल्टवमुद्धरेत् ॥ झपहस्ते ततः पश्चात्कुलवाश्विार तथा। अते च वासनाचीज पद्म कांक्षापि नीरजम्।।नर्तकीवीजमंभोज पय-

·No text on this page.

·(७२) मालकाविलासः। [चीनसंग्रहः] णाक्षीव्योपः स्कंदं तथैव चापुरमापस्तयांतेच सतपथ्यक्षरोमनुः।। उदाहरणम् । ओह्रीहनुमतेरामदूतायलंकाविध्वंसनायांजनींग- भसंभूतायशाकिनीडाकिनीविध्वंसनायकिलिवुवुकारेणविभीषणाय हनुमद्देवायओह्रीं श्रीह्रोहांफटस्वाहा ।। अथ भैरवस्य रुद्रयामले। प्रणव मन्मथं चैवमभ्रवीजसमन्वितम् । अधिवीजं कल्पणि शतघ्रीवोजसंयुतम् ॥ मायां मध्येऽपि षटुकभैरवायाइमरी तथा । अन्ते यो भैरवस्यायं मनुरष्टादशाक्षरः।।उदाहतिः। ऑकी वीरुधुंनीहीबटुकभैरवायनमःस्वाहा ।। अथ महामृत्युंजयस्यागम लहाम् ।त्यक्षं हजं शक्तिशोभेऽपि शंका मा तस्माद्धे पालयद्धे तथैव । तस्माच्छक्तिः सं शरद्धृजनासी मंत्रोद्धार देवमृत्युंजयस्य।। ओंजूंस-हंसः मांपालयपालय सोहंसः जूं मोम् ।। अथ सुग्रीवस्या- गमशिरोमणौ । तारं माया वाग्भवं मन्मथं च शक्तिमध्ये नाम त्यत्वा तथांते। कालीपद्मो कूर्चपद्मो समस्तापभो नीर ह्येप सुग्री- वमंत्रः॥ स्वरूपमाह । ओहोऐं क्वींसः सुग्रीवदेवताय कोठः हूंठ: स्वाहा ॥ अथ नवग्रहमंत्राः । आदित्येंदुजशुक्राश्च गुर्विदू परमेश्वरि । एते पञ्च महेशानि पञ्चेपोणिदेवताः।(भौमार्किराहव- श्चैव त्रय एते मुनीश्वराः । देवस्य खंडपरशोर्लोचनत्रयदेवताः॥ केतुश्च परमेशानि भूमेर्दैवः प्रकीर्तितः। एते नवग्रहाः प्रोक्ताःशंभुना रुद्रयामले ।। तत्रादौ पञ्चस्वादित्यस्य विश्वनाथसारोद्धारे । प्रणव चांवरं लक्ष्मीोमवीजं तथैव च । बीजं तुर्यशिरो ज्ञेयं मनुर्धटा- क्षरः स्मृतः ॥ ओह्नौ श्रींआंग्रहाधिराजायादित्याय स्वाहा ।। अथ बुधस्य स्वतंत्रप्रणवं च तथा स्कंदं रसज्ञा च पडाननामध्ये- ऽपि ग्रहनाथाय बुधाय च ततः परम्।।नीरञ्च सोमपुत्रस्य मनुश्चतुर्द- शाक्षरःस्विरूपमाहांकीटं ग्रहनाथायबुधायस्वाहा ॥ अथ शुक्र- स्यागमशिरोमणी॥प्रणव मूवीजं चस्तनवीजसमन्वितम्।शिवाज ·वीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७३) तो मध्ये ग्रहेश्वराय वे पुनः॥शुक्रायांतेश्मरी चैव बालश्चतुर्दशा- ॥ उदाहतिः । जंगंग्रहेश्वरायशुकायनमः ॥ अथ वृहस्प- स्त्रिपुरातिलके । त्र्यक्षं मायापि सौभाग्या सुरासुरनमस्कृते । तरं- इये संयोज्य चावीगी हिंगुवीजकम् ॥ उर्दू च पट् शिरोपीज तः पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो ग्रहाधिपतये वृहस्पतय एव च ॥ ततो रिवहश्चैव पद्म लक्ष्मी तु नीरजम् । वासना पंकजं चैवमते प्रोक्तं नः शिवे ॥अथोदाहरणम् । ह्रीं श्रीखीऐं ग्लौंग्रहाधिपतये वृह- रतयेवींठः श्रीउः ऐंठः स्वाहा ॥ अथ चंद्रस्य कालीपटले । त्र्य- च हरिणाशीच कुंतीवीजसमन्वितम्।हरोतिशब्द संयोज्य शून्या- स्वारसंयुतम् ॥ नाद्यपीजं ततो मध्ये चंद्रायतिइमरी स्मृता ।। रूपम् । ॐश्रीकांहासोंचं चंद्राय नमः॥अथ विग्रहमंत्रोद्धारस्त- दो भौमस्य।चारणं हरिणीवीजं रुक्मिणी शर्वरीपतिःविधोपीज तोमध्ये ग्रहाधिपति वे ततः॥ भोमायांते पयः प्रोक्तो मनुः पञ्चद- शिरः ॥ शारदाटोकायाम् ॥ अथोद्धार ॥ ऐंडोश्रींद्रकिन- धिपतिभौमायस्वाहा ॥ अथ शनेश्वरस्यागमलहयाम् । रं टनां श्रियं चैव वीज विशिर ऊर्द्धतः । ग्रहचक्रवर्ति- पि शनैश्चराय ये ततः । मदनं वासना शक्तिरते नीरमुदाह- म् । शनेश्वरस्य देवेशि मनुर्विशाक्षरः स्मृतः।स्वरूपम् । ॐ ह्रीं- ग्रहचक्रवर्तिनेशनेश्वरायकीप्स: स्वाहा ॥अथ राहोरागमटहर्या- । प्रणवं रसनायुग्मं तटयुग्मं च गर्जितम् । ततएंकधारिणे च हवे हव्यवाहनः।। लना लक्ष्मीस्तथा भीमा यते धनमुदाहृतम्। होविशाक्षरो पालो यथाभीष्टफलमदः॥ स्वरूपम् । अत्रीको टेकधारिणेराहवरहीं श्री स्वाहा ॥ अथ केतोस्तंत्रमुक्तापटी। विं साधको वृष्टिस्ततोऽपि ररूपिणे । केतवेऽपि ततः पश्चा- दशंकापयस्तथा ॥ केतोरय महामंत्रो देवि पंचदशातरः ॥

·(७२) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] गाशीव्योपः स्कंदं तथैव चापुरमापस्तांतेच सप्तपश्चक्षरोमनुः।। उदाहरणम् । ओऍह्रीहनुमतेरामदूतायलंकाविधंसनायांजनीग- भंसंभूतायशाकिनीडाकिनीविध्वंसनायकिलिवुबुकारेणविभीपणाय हनुमद्देवायओहोश्रीह्रोहांफट्स्वाहा ॥अथ भैरवस्य रुद्रयामले । प्रणवं मन्मथं चैवमभ्रवीजसमन्वितम् । अधिवीज कल्पांज शतघ्नीबीजसंयुतम् ॥ मायां मध्येऽपि बटुकभैरवायाश्मरी तथा । अन्ते यो भैरवस्यायं मनुरटादशाक्षरः।उदाहृतिः। ऑक्की वीरुधुंनीहीबटुकभैरवायनमःस्वाहा ॥ अथ महामृत्युंजयस्यागम लहाम् । व्यक्षं हज शक्तिशोभेऽपि शंकां मा तस्माद्वै पालयद्धे तथैव । तस्माच्छक्तिः ख शरद्धजत्रासौ मंत्रोद्धारं देवमृत्युंजयस्य। ओंजूंसः हंसः मांपालयपालय सोहंसः जूं ओम् ॥ अथ सुग्रीवस्या- गमशिरोमणौ । तारं माया वाग्भवं मन्मथं च शक्तिमध्ये नाम त्यक्त्वा तथांत। कालीपद्मो कूर्चपद्मौ समस्तापभो नीरं ह्येप सुग्री- वमंत्रः॥स्वरूपमाह । ओहोऐं क्लींसः सुग्रीवदेवताय कोटः हूंठः स्वाहा ॥ अथ नवग्रहमंत्राः । आदित्येंदुजशुक्राश्च गुर्विदू परमेश्वरि । एते पञ्च महेशानि पञ्चेपोणिदेवताः।।भीमाकिराहव- श्चैव त्रय एते मुनीश्वराः । देवस्य खंडपरशोलोचनत्रयदेवताः॥ केतुश्च परमेशानि भूमेदेवः प्रकीर्तितः। एते नवग्रहाः प्रोक्ताः शंभुना रुद्रयामले ।। तत्रादौ पञ्चस्वादित्यस्य विश्वनाथसारोद्धारे । प्रणवं चांवर लक्ष्मीयोमधीजं तथैव च । बीजं तुर्यशिरो ज्ञेयं मनुर्धष्टा- क्षरः स्मृतः ॥ ओौथींआंग्रहाधिराजायादित्याय स्वाहा ।। अथ वुधस्य स्वतंत्रपणवं च तथा स्कंदं रसज्ञा च पडाननामध्ये- ऽपि ग्रहनाथाय बुधाय च ततः परम्।।नीरञ्च सोमपुत्रस्य मनुश्चतुर्द- शाक्षरास्वरूपम्।ओह्रांकीटं ग्रहनाथायबुधायस्वाहा ॥ अथ शुक्र स्यागमशिरोमणोप्रणवं मूवीजं चस्तनीजसमन्वितम्ाशिवानं ·वीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। मध्ये ग्रहेश्वराय वै पुनः॥ शुक्रायांतेश्मरी चैव वालश्चतुर्द ॥ उदाहतिः । एजंगंग्रहेश्वरायशुक्रायनमः ॥ अथ वृह व्यक्ष मायापि सौभाग्या सुरासुरनमस्कृते । संयोज्य चावांगी हिंगुषीजकम् ॥ ऊर्दू च पट् शिगे : पल्लवमुद्धरेत् ॥ ततो ग्रहाधिपतये वृहस्पतय एव च ॥ श्व पद्मं लक्ष्मी तु नीरजम् । वासना पंकज चैवमते शिवे ॥ अयोदाहरणम् । ॐ ह्रीं श्रींखाऐं ग्लौंग्रहाधिपतये वीठः श्रीठः ऐंठः स्वाहा ।। अथ चंद्रस्य कालीपटले । च हरिणाशीच कुंतीवीजसमन्वितम्।हतिशब्दं संयोज्य श तम् ॥ नाद्यवीज ततो मध्ये चंद्रायतिइमरी स्मृत । श्रीकीहांझाचं चंद्राय नमःगअथ त्रिग्रहमंत्रोद्धार भौमस्या चारणं हरिणीपीज रुक्मिणी शर्वरीपतिःधो मध्ये ग्रहाधिपति वै ततः॥ भीमायाँते पयःप्रोक्तो मनुः पर ॥ शारदाटीकायाम् ।। अथोद्धार ॥ ऍटोश्रीदार धिपतिभौमायस्वाहा ॥ अथ शनैश्चरस्यागमलहोम लजां श्रियं चैव वीज बिशिर ऊर्द्धतः । ग्रहचकट शनैश्चराय वे ततः । मदनं वासना शक्तिरते नीरमुद । शनैश्चरस्य देवेशि मनुर्विशाक्षरः स्मृतमास्तरूपम् । ग्रहचक्रवतिनेशनैश्चरायझाऐंसः स्वाहा ॥अथ राहोरागमला । प्रणव रसनायुग्मं तटयुग्मं च गर्जितम् । ततटंकधारिणे १ हव्यवाहनः ॥ रजा लक्ष्मीस्तथा भीमा यते वनमुदाह विशाक्षरो पालो यथाभीएफरपदः ।। स्वरूपम् । कधारिणराहवरहीश्रामस्वादा । अथ केतोस्तंत्रमुक्ताव साधको वृष्टिस्ततोऽपि फररूपिणे । फेतवेपि ततः प ॥ केतोरय महामंत्रो देषि पंचदशातर-

·(७४)
मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः]
ॐ क्रंकूररूपणकेतवेऐंसीः - स्वाहा ॥ अथ पार्वत्या पृष्टो रुद्रो
मातृकाक्रमतो बीजान्याह । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मंत्रकोश सुवि-
स्तरम् । मुनीनां सूचितो यश्च दक्षिणामूर्तिना पुरा।।ईश्वर उवाच ॥
आत्मवीजमकारं च स्वान्तहद्वीजमेव च । मानसं च मनोबीजं
पैतामहमिति स्मृतम्।।अपरमनृतं ज्ञेयमकारस्य सुरेश्वरि ॥॥१॥
शुन्य खमंवरं व्योम वैष्णवं चोत भापितम् । आकारस्यानृतम-
न्यदुक्तं भैरवतंत्रके ॥ आ॥२॥ इंद्रवीज तथा जिष्णुमरुत्वान्म-
घवा हरिः। शैवं चेकारवर्णस्य कृत्रिमं त्वपरं वदेत् ॥ इ॥३॥
बुद्धिवीजं तथा मेधा धीमीजं च मतिस्तथा । ऐंद्रं तथैव विज्ञेयमी-
कारस्यानृतं परम्॥ई॥॥रुतिवीज तथा नंदा वामनंवा तुपी-
जकम् । सौर्यमुकारबीजानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥॥६॥कचवी
जं तथा केशं मूर्द्धजं च शिरोरुहम् । ऐंदवं त्वनृतं चान्यदूकारस्य
सुरेश्वरिताऊ॥६॥पाप्मवीजं तथा पापंकिल्विपंकल्मपं तथाकिंकरी
वीजमेतञ्च मंगलं त्वनृतं परम् ॥ ऋकारस्य रहस्येऽस्मिन्काल्याः
प्रोक्तं सुरेश्वरि ॥७॥ कृपापी दयावीजं करुणाकार्पिकं तथा।
ऋकारस्यानृतं चान्यद्भापितं विश्वयामले॥३॥८॥विश्ववीजदयं ज्ञेयं
लकारं च नम इति।व्यक्तबीजं जगदीजंगावै प्रोक्तं मयाशिवालका-
रस्यानृतं वान्यत्तदुक्तं रुद्रयामले ॥ ल॥ ९॥ गंगारीजं स्वर्द्धनी
च नाकवापी च स्वर्णदी। शक्रमन्यदसत्यं च लकारस्य मयोदि.
तम् ॥ ॥ १०॥ एकादशी मातृका च लतापी तथैव च ।
वल्लीबीजं च वाराको तदन्यदनृतं मतम् ॥ अपरञ्च मया ख्यातमे-
कारस्य सुरेश्वार । कुलचूडामणी ग्रंथे रचिते मांत्रिकोत्तमैः
॥ए।।११।। वाग्भवमृद्धवीजं च चारणं चंडिकेश्वरः । चंद्रोऽपि
चर्मवसनं वासनाऽपि तथैव च ॥ चावग्यपि च चर्माणं मात्रां द्वाद-
काम . रोहं ख्यातं मया देवि ऐकारस्यानृतं परम् ॥ ॥१२॥

·(पांगमंपरः] मादकापिटासः। (७२) नवं च तथा तार व्यक्ष तोमापि व्यषिका । बासस्ताव ईशानि तर पमपा स्मृतम् ॥ ॥ १३॥ मोक्षबीज तथा मुनिन्नान पापाजकम् । नागस्त्यं च मयाख्यातं ये भरवतंत्रके ।। भों वीज वृक्षवनिंच पादपंच परारुहम् । भूरुहश्च मयाख्या- मनृतं स्वपरं पदेवानम्।।१॥नागचीज भूपरश्च भाग्यवीच भा- पम् । प्राय ख्यातं मया देवि भःशब्दस्यानृतं परम् ॥ अः १६॥ ककारं च शिरोपनि मृद्धवीनं च वारुणम् । वेपोशी- विधिमा स्वयंभूवीजमेव च ॥ ककारस्य मयाख्यातमनृतं परं वदेत् ॥ कम् ।। १७॥ नभोवीज पुष्करं च द्योपनिं चक्रवा- कम् । पेप्टरप्रवसं चेव प्रोक्तं विपुरया स्वयम् ॥ सम् ॥ १८ ॥ विपीनं शंभुवीज शर्वश्वशंकरस्तथा। गकारस्यानृतं चान्यद्भापि- हि मया प्रिये ॥ गम् ॥ १९॥ जिनवीनं पडभिज्ञं च मारजि- जिमेव च । मायात्मनोऽकंपंधुश्च गौतमं त्वनृतं परम् ॥ पका- त्य मयाख्यातं ग्रंथे पे रुद्रयामले ॥ पम् ॥ २० ॥ पडाननः रजन्मा स्कंदः कुमारवीजकम् । शांभवः शालिगीजिं त्वनृतं पिरं मतम् ॥ डम् ॥२१॥ नायबीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीज- मा चकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे भैरवतंत्रके ॥ चम् ॥२२ ।। नियोजमर्कजं च पंगुवीज तथैव च । कालं च सोरखीजं च सूति- दरखीजकम् ॥ छम्बीज च.मया प्रोक्तं ग्रंथे कामेश्वरे शिवे । छम् २३॥ शनि जे दे छ ए। स्तनयी कुचं चैवमुरोजो हनमेव च।। कारस्य मयाख्यातमतोन्यदनृतं स्मृतम् । जम् ॥२४॥ इच्छा- जिंस्पृहा कांक्षा लिप्सा वीजचतुष्टयम् । झकारस्यमयाख्यातम- त्यमपरं स्मृतम् ॥ शम् ॥ २५ ॥ यमपी कालवीजं कृतान्तं मवर्तिकम् ॥ कानाशं मृत्युषीनं चभकारस्य मयोदितम् ॥ नम् २६ गर्जितं त्वनवीजं च स्तनितं रसितं तथा ॥ टकारस्य मया-

·(७२)
मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः ]
अहहिंधरापणकेतवेऎसोः स्वाहा ।। अथ पार्वत्या पृटो रुद्रो
मातृकाक्रमतो बीजान्याह । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मंत्रकोश सुवि-
स्तरम् । मुनीनां सूचितो यश्च दक्षिणामूर्तिना पुरा॥ईश्वर उवाच ॥
आत्मबीजमकारं च स्वान्तहृद्धीजमेव च । मानसं च मनोपीगं
पतामहमिति स्मृतम्।।अपरमनृतं ज्ञेयमकारस्य सुरेश्वरि ॥१॥३॥
शून्यं समंबरं व्योम वेप्णवं चौते भापितम् । आकारस्यान्तम-
न्यदुक्तं भैरवतंत्रके ।। भा॥२॥ इंवीजं तथा जिष्णुमरुत्वान्म-
पवादरिकाश नेकारवर्णस्य कृत्रिमं स्वपरं वदेत् ॥ इ॥३॥
सुदिनीनं तया मेगा पीनं च मतिस्तथा। ऐंद्रं तथैव विज्ञेयमी-
गारस्पानं परम्॥६॥ ॥ रुतिवीनं तथा नंदा वामनं वा तु पी-
नाम । मापंमुफारसीगानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥॥ ५॥कची
तमा फेटा मुदं च शिरोरुहम् । ऐदयं त्वनृतं चान्यद्वकारस्य
मुगिजापाप्मवीनं तथा पापं किल्लिपंकल्मपं तथाकिंकरी
मिता मंगलं लनृतं परम् ।। ऋकारस्य रहस्येऽस्मिन्काल्याः
मोठं अगिाना कृपाची दयावीनं करुणाकापिंक तथा
सरयानं नान्यदायिनं विश्वयामलाविश्ववीजद्वयंप
दाचनमर्शताव्यकलानं जगदीनं गार्य मोमयाशियलका-
रस्पानुनं वान्यनदुनं मदयामठे ॥ ८॥ १॥ गंगाची सदुनी
न नावातीचमदी। दशकमन्पदसत्य चदकारस्य मयादि
दना ॥ एकादशी मातृकाच नावान तथा ।
बकरच दागी नदन्यदन्तं मनम् ॥ अपरश्च मया स्यातमे
सम्म मुबार । कुलगामी मंथ विते माविकोगमः
KEEN नामामृद्धवीन व चार चाटकथाः जिद्रोऽपि
रन बनायतवन । नादायपि न मार्ग मात्रा द्वाद
हयग्यानं मया देविदाम्यानं परम् ॥ ६॥१२॥

·[पीजसंग्रहः] मातृकाविलासः। (७२) णवं च तथा तारं व्यक्ष तोमापि व्यंविका । वासस्तारव ईशानि तवं च मया स्मृतम् ।।ओं ॥ १३॥ मोक्षवीजं तथा मुक्तिर्ज्ञानं याणवीजकम् । आगस्त्यं च मयाख्यातं ग्रंथेभैरवतंत्रके ।। भों १४॥अंबीजवृक्षवजिंच पादपंच धरारुहम् । भूरुहश्च मयाख्या- मनृतं वपरंवदेवाअम्।।१॥नागवीज भूधरञ्चभाग्यवीच भा. वम् । धौष ख्यातं मया देवि मशब्दस्यानृतं परम् ॥ अः १६॥ ककारं च शिरोवजि मूवीजं च वारुणम् । वेधोगी. विधिब्रह्मा स्वयंभूवीजमेव च ॥ ककारस्य मयाख्यातमनृतं पिरं वदेत् ॥ कम् ।। १७॥ नभोगीज पुष्करं च द्योबजि चक्रवा- कम् । वेप्टरश्रवसं चैव प्रोक्तं त्रिपुरया स्वयम् ।। खम् ॥ १८॥ विवीशंभुवीज शर्वश्वशंकरस्तथा। गकारस्यानृतं चान्यदापि हि मया प्रिये ॥ गम् ॥ १९॥ जिनवीज पडभिज्ञं च मारजि- जिमेव च । मायात्मजोऽकबंधुश्च गोतमं त्वनृतं परम् ॥ पका- न्य मयाख्यातं ग्रंथे वे रुद्रयामले ॥ घम् ॥ २० ॥ पडाननः रजन्मा स्कंदः कुमारवीजकम् । शांभवः शालिगीवनिं त्वनृतं पिरं मतम् ॥ ङम् ॥२१॥ नायवीजं च नटनं तांडवं नृत्तवीज- म् । चकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे भैरवतंत्रके ॥ चम् ॥ २२ ॥ निवोजमर्कजं च पंगुवीजं तथैव च । कालं च सौरवीजं च सूति- रखीजकम् ।। छम्बीजं च मया प्रोक्तं ग्रंथे कामेश्वरे शिवे । छम् २३॥ शनिजि द्वेछ एस्तनवी कुचं चैवमुरोजो हजमेव च।। कारस्य मयाख्यातमतोन्यदनृतं स्मृतम् ॥ जम् ॥ २४॥ इच्छा- जिं स्पृहा कांक्षा लिप्सा वीजचतुष्टयम् । झकारस्यमयाख्यातम- त्यमपरं स्मृतम् ॥झम् ॥२५ ॥ यमवीज कालवीजं कृतान्तं मवार्तिकम् ॥ कीनाशं मृत्युवीजं च भकारस्य मयोदितम् ॥ नम् २६ गर्जितं स्वनवीजं च स्तनितं रसितं तथा ॥ टकारस्य मया-

·(७४)
मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः]
हाकंकररूपणकेतवेऐसौः स्वाहा ।। अथ पार्वत्या पृष्टो रुद्रो
मातृकाक्रमतो बीजान्याह । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मंत्रकोश सुवि-
स्तरम् । मुनीनां सूचितो यश्च दक्षिणामूर्तिना पुरा॥ईश्वर उवाच ॥
आत्मचीजमकारं च स्वान्तहद्धीजमव च । मानसं च मनोचीज
पैतामहमिति स्मृतम्॥अपरमनृतं ज्ञेयमकारस्य सुरेश्वरि ॥॥१॥
शुन्यं समंवरं व्योम वैष्णवं चोत भापितम् । आकारस्यानृतम-
न्यदुक्तं भैरवतंत्रके ॥ आ॥२॥ इंद्रवीजं तथा जिष्णुमरुत्वान्म-
घवा हरिः। शेवं चेकारवर्णस्य कृत्रिमं स्वपरं वदेत् ।। इ॥३॥
बुद्धिवीनं तयां मेधा धोवीजं च मतिस्तथा। ऐद्रं तथैव विज्ञेयमी-
कारस्यानृतं परम्॥ ॥।॥ रुतिवीज तथा नंदा वामनं वा तु बी.
लकम् । सार्यमुकारवीजानि कृत्रिमाण्यपराणि तु॥॥५॥कचबी
जं तथा केशं मृद्धजं च शिरोरुहम् । ऐंदवं त्वनृतं चान्यदूकारस्य
सुरेया। जापाप्मवीज तथा पापं किल्लिपंकल्मपं तथा किंकरी
बीजमेतच मंगलं त्वनृतं परम् ॥ ऋकारस्य रहस्येऽस्मिन्काल्याः
प्रोक्तं सुरेश्वािका कृपाचीज दयावीनं करुणाकापिकं तथा।।
ऋकारस्यानृतं चान्यदापितं विश्वयामले||८|विश्ववानद्वयं ज्ञेयं
कारं चनम इति व्यक्तबीज जगदीजंगा प्रोकमया शिवलिका-
रस्यानृतं वान्यत्तदुक्तं रुद्रयामले ॥ ल॥ ॥ गंगाचीनं स्वर्द्धनी
च नाकापी च स्वर्णदी। शकमन्यदसत्यं च कारस्य मयोंदि.
तम् ॥ ॥ १०॥ एकादशी मातृका च उताची तथैव च ।
वल्लीतीनं च वाराको तदन्यदनृतं मतम् ।। अपरश्च मया ख्यातम
कारस्य मुरंबार । कुलगूडामणी ग्रंथे ररिते मात्रिकोत्तमः
॥ ५॥१॥ वाग्भवमृद्धंवानं च चारणं चंडिकेश्वरः । चंद्रोऽपि
चवन्नं वामनाप्रप तथैव च ॥ चावग्यपि च चमांगं मात्रां द्वाद
इ.कामय । रोई ख्यानं मया देवि कारस्यानृतं परम् ॥ ॥१२॥

·अंतर्मावकान्यासाः] मातृकाविलासः। (७७) कोपीजे मकारस्य मयाख्यातं सुरेश्वार ॥ मम् ॥४४॥ वायुवीज दावाग्मि वाचालं पश्ययोजकम् । वीरवीज तथा वापी यकारस्य गोदितम्यम्॥४॥अग्नी रेफश्च पतिश्च हुतभुग्पव्यवाहनारका- य मयाख्यातं श्यामातंत्रे सुरेश्वरि ।। रम् ॥ १३ ॥ तमोवीनं ध्वांत मोह तिमिरमेव च । लकारस्य मया प्रोक्तं स्वतंत्र मु- निर्मिते ॥ लम् ॥ १४ ॥ भूयोनं धरणीवीज वकारं ब्रह्मणोदित- । अभवीजं च जीमूतमंबुभृदंबुदंपनम् ॥ वकारस्य मया प्रोक्तं [हि वामकेश्वरे । वम् ॥ १५॥ कल्याणं चेव शर्मापि शंशुभं चतुष्टयम् । शकारस्य मयाख्यातं तंत्रे भैरवंसंज्ञके॥शम्॥४६॥ पापीजं तडिदीजं विद्युच्छतहदा तथा । हादिनीवीजकं पस्य प्रोक्तं स्वयामले ॥ पम् ॥ १७॥ शक्तिः शापि विज्ञेयं श- 'के तथैव च । सकारस्य मयाख्यातं ग्रंथे छिन्नशिरोमणी ।। ॥१८॥ छविवीज कांतिवीज शोभापि सुपमा तथा । आ- च हकारस्य सिद्धसारस्वतोदितम् ॥ हम् ।। ४९ ॥ देववीज रंच विदिशं त्रिदिवेशकम् । सुरवीजं च गीर्वाणं लैखममर- कम् । क्षकारस्य मया प्रोक्तं कुलचूडामणो प्रिये । वर्णानां वेशि कोशः प्रोक्तो मयाशुभे ॥ नानामंत्रयुतो देवि सर्वाग- निश्चितः । दक्षिणामूत्तिमुनिना वर्णितोयं पुरातन इति ॥ च सर्वा नानामंत्ररूपाऽपि मातृकेकमंत्ररूपत्वेनापि ते मंत्रशास्त्रे साचांतर्मातृकावहितकारूपेण द्विधा । तथा अस्यांतातृकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मा ऋपिगायत्री छंदोंत- का सरस्वती देवता हलो वीजानि स्वराः शक्तयोऽव्यक्तं कील- तमातृकान्यासे विनियोगः। ब्रह्मऋपये नमः शिरसि । गाय- दसे नमः कंटे । अंतर्मातृकादेवतायै नमो हृदये । हाजे- नमो गुह्ये । स्वरशक्तिभ्यो नमः पादयोः। भव्यक्तकीलकाय ·(७६) मातृकाविलासः। [बीजसंग्रहः] ख्यातं स्वतंत्र देववंदिते ॥ टम् ॥२७॥ पयोज पंकज पद्मं नीरज चाम्बुजं तथा ॥ ठवीजानीह पंचेव कृत्रिमाण्यपराणि वे। ठम् ॥२८॥ सिंहिका सरसीवी रेणुकाबीजमेव च । अंजनीची जकं ख्यातं डकारस्य मया शिवे ॥डम् ॥२९॥ वायुवीजं चानि लंच मरुद्धीज समीरणम् । समीरञ्चाशुगं ज्ञेयं वातं श्वसनबीज कम्।।टकारस्य मयाख्यातमसत्यं यदतः परम् ॥ ढम्॥३०॥ भैरवतंत्रे यमपि वायुवीजमुक्तम् ॥ आशुगीजे द्वेणं ढंच ॥ मार्ग वाणवीजं च पविणं चाशुगं तथा । णकारस्यानृतं चान्यत्प्रोक्तं- भैरवतंत्रके ॥णम् ॥३१ ॥रात्रिवीजं तमोचीजं तामसीवीजमेव च । क्षपा च क्षणदाबीजमसत्यं यदतः परम् ॥ कुन्जासर्वस्वके ग्रंथे तकारस्य स्मृतं शिवे ॥ तम् ॥ ३२ ॥ विलबीजं च विवर सुपिरं नागलोककम् । थकारस्य मयाख्यातं तंत्रे वे कुन्जिकार्णवे॥ थम् ॥३३॥ चकिवीजं व्यालबीजं सर्पः काकोदरोरगौ। भोगि- वीज भुजंग च भुजंगममिति स्मृतम् ॥ दकारस्याप्टबीजानि ह्य- नृतान्यपराणि तु ॥ दम् ॥ ३४ ॥ पुष्पवीज प्रसूनं च प्रसूति- सुप्रजास्तथा ॥ धकारस्थानृतं चान्यत्रिपुरातिलके स्मृतम् ।। धम् ॥३॥क्षारवीजं चलवणं सेंधवं सकर तथा।।वाराहञ्चनकारस्य शि- रोमोमयोदितम्।।नम्॥३६॥मत्स्यबीजमीनवाज शफरीवीजमेव च । झपवीजं मयाख्यातं यस्य च्छिन्नाशिरोमणी॥पम् ॥३७॥ कूम बीजञ्च कमठं कर्कटोऽपि कुलीरकम्।कच्छपं च फकारस्य शारदा पटलोदितम्।।फम्।।३८ार्मिींचिस्तरंगश्च वकारस्य त्रयं मतम् । वीजमन्यदतोऽसत्यं मया प्रोक्तं सुरेश्वरि । वम् ॥३९॥ भद्रिका भास्वती भीमा भकारस्थानृतं परमातंत्रेहि मुंडमालाख्ये मयाप्रो- क्तं महेश्वरि । भम् ॥४०॥डुलीवीजं शिलीवीज मंडूक दर्दुरंतया १ विपुराशिरोमणी।

·Amrice [पहिमातृकान्यासः] मातृकाविलासः। (७९) णि क्रमाजिह्वामूलमुग्रविन्दुरपिच ग्रीवां विसर्गीश्वरः ॥ १ ॥ दिदक्षिणतो भुजस्तदितरो वर्गस्तु वामो भुजप्यादिस्तादिरनु- मेण चरणो कुक्षिद्वयं ते पफोरवंशः पृष्ठभवोऽथ नाभिहृदये वा- त्रयं धातवोयाद्याः सप्त समीरणश्च सपरःक्ष क्रोध इत्यधिक ॥२॥ धो ब्रह्मरंध्रम् ॥ अस्य श्रीवहिर्मातृकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मान- गायत्री छंदो पहिर्मातका सरस्वती देवता हलो वीजानि स्वराः क्तयो व्यक्त कीलकं बहिर्मातृकान्यासे विनियोगः । ब्रह्मनपये पः शिरसि । गायत्रीछंदसे नमो मुखे । बहिर्मातकासरस्वतीदेव- यै नमो हृदये । हल्लीजेभ्यो नमो गुह्ये । स्वरशक्तिभ्यो नमः योः। अव्यक्तकीलकाय नमः सर्वांगे॥ करादिहृदयादिन्यासः वित् ।। अथ ध्यानम् ॥ संपूर्णेन्दुप्रभातां सकललिपिमयी लोक- त्रिनेत्रां शुक्कालंकारभूपांशशिमुकुटजटाजूटयुक्तां प्रसन्नाम् ।। तस्रक्पूर्णकुंभान्वरमपि दधतीं शुक्रपादां वराभ्यां वाग्देवी पद्म- शं कुचभरनमितां चितयेत्साधकेन्द्रः॥ ५॥ध्यात्वा मानसो- तारैः संपूज्य अनमो ललाटेनामिकाभ्याम् । अनमो मुखे । मो दक्षिणनेने अनामिकातर्जनीभ्याम् । इनमो वामनेत्रे । नमो दक्षिणकर्णे। ऊनमो वामकणे । नमो दक्षनासापुटे नमो वामनासापुटे कनिष्टांगुष्ठाभ्यां । लॅनमो दक्षगंडे । नमोवामगंडे मध्यमाभ्याम्।एनम उद्धष्ठि मध्यमाभ्याम् । ऐनमोऽ- ऑनम ऊर्द्धदन्तपंक्तो अनामिकाभ्याम्। मोनमः अधोदन्तपंक्तो नामिकाभ्याम्।अनमो जिह्वायाम् अनमः कंठे। कं नमो दक्षराहु- उखनमो दक्षकूर्परे गनमो दक्षमणिबंधे नमो दक्षांगलिमूले .मो दशांगुल्यग्रे चनमो घामबाहुमूले छंनमो वामकूपरे जनमो ममणिबंधे झनमो वामांगलिमूले भनमो वामांगुल्यग्रे टनमो सोरुमूले टनमो दक्षजानुनि डंनमो दक्षगुल्फे टनमो दशांगलि

·(७८) मातृकाविलासः। [बहिमातृकान्यास
नमः सांगे ॥ अथकरन्यासः। ऑअंकसंगपंड आंअंगुष्ट
नमः। ऑइंचछजझंभ ईतर्जनीभ्यां नमः। ओउंटठंडढणे ॐ
माभ्यांनमः। ओएतथंधनं ऐभनामिकाभ्यां नमः। ऑभी
भन आकनिष्ठिकाभ्यां नमः । ओभयरटवशंपंसंहं :-
टकरपृष्टाभ्यां नमः॥एवं हदि शिरसि शिसायां कवचयोर्ने।
शमशाननःस्वाहा गपद ढुंवोपटूफट् इति कमेण न्यासांतेर
माअपमानम् । हुंकारे धनुरगपंकगमुसे श्रीपक्रयशस्थल
लिमनागनगने डिपिडोदरे ॥ इंदूलाणपनु या
प्रमाण मोहिनी सारापूर्णमुरारी भने शिनकरीमंतमहामा
र - मानसोपचाररतयेत् । ते च पृथिव्या
है। पामि । कनिष्ठिकाभ्यो मुद्रा प्रादयं, हमार
Kirtगमाभ्यां यहाणामाः धूप रागन्यंगम
दिपाकर दीप मध्यमांगुणाभ्यो, यमगृतात्मक
संगणयान्म तांबुलं योनिमुद्रया रा
माना गमुद्रदिनाये छत्रं नामरं पातुके दपं
भराया जननांतकादेवनाय नमः पीयना गा भागार
मददये नादगले ललाटे गये पोडदार हिद
टाने दें दकानागांत पाटमध्ये फाटगतिक
दाई नायक गफलदलगर्न नगरपनमामि॥
नमःगमीटी, कर्म यद, नाभी. पण तथ:
पर निगन टटको भाग
नमः भटनामिका या योगनाई
कालदहात्यामः ॥ अथ दानमांदरनगया
मी ने मकर मागासगट
पररा लदाय दिलाममा

·[पहिमातृकान्यासः ] मालकाविलासः। (७९ राणि कमाजिह्वामूलमुग्रविन्दुरपिच ग्रीवां विसर्गीश्वरः ॥ १ कादिर्दक्षिणतो भुजस्तदितरो वर्गस्तु पामो भुजधादिस्तादिर क्रमेण चरणो कुतिद्वयं ते पफो।वंशः पृष्ठभवोऽथ नाभिहृदये व दिवयं धातवोयाद्याः सप्त समीरणश्च सपरःक्षक्रोध इत्यंविके॥२ कोधो ब्रह्मरंध्रम् ॥ अस्य श्रीवहिर्माहकासरस्वतीमंत्रस्य ब्रह्मान पिर्गायत्री छंदो बहिर्मातका सरस्वती देवता हलो बीजानि स्वर शक्तयो व्यक्तं कीलकं बहिर्मातृकान्यासे विनियोगः । ब्रह्मऋप नमः शिरसि । गायवीछंदसे नमो मुखे । बहिर्मातकासरस्वतीदे ताये नमो हृदये । हल्वीजेभ्यो नमो गुह्ये । स्वरशक्तिभ्यो ना पादयोः। अव्यक्तकीलकाय नमः सर्वांगे॥ करादिहृदयादिन्यार पूर्ववत् ॥ अथ ध्यानम् ॥ संपूर्णेन्दुप्रभातां सकललिपिमयों लोग वनां त्रिनेत्रां शुशालंकारभूपांशशिमुकुटजटाजूटयुक्तां प्रसन्नाम् पुस्तस्रक्पूर्णकुंभान्वरमाप दधती शुक्लपादां वराभ्यां वाग्देवी पर वक्रां कुचभरनमितां चिंतयेत्साधकेन्द्रः ॥ १ ॥ध्यात्वा मानस पचारः संपूज्य अनमो ललाटेनामिकाभ्याम् । आनमो मुखे इंनमो दक्षिणनेने अनामिकातर्जनीभ्याम् । ईनमो वामनेत्रे उनमो दक्षिणकरें। ऊनमो वामकणे । नमो दक्षनासापु अंदनमो वामनासापुटे कनिष्टांगुष्ठाभ्यां । लॅनमो दक्षगडे लूंनमोवामगंडे मध्यमाभ्याम्।एनम उद्धष्ठेि मध्यमाभ्याम् ।ऍनमो धरोओनम ऊर्द्धदन्तपंको अनामिकाभ्याम्। ओनमः अधोदन्तपंत अनामिकाभ्याम्।अनमोजिह्वायाम् अनमः कंठे। कं नमो दक्षवाः मुले खनमो दक्षकृपरे गनमो दक्षमणिबंधे घनमो दशांगुलिम डन्नमो दशांगुल्यग्रे चंनमो वामवाहुमूले छनमो वामकूपरे जन वाममणिबंधे झनमो वामांगुलिमूले भनमो वामांगुल्यग्रे टंन दक्षोरुमूले टनमो दक्षजानुनि डंनमो दक्षगुल्फे ढंनमो दशांगु

·(८०) मातृकाविलासः। [विलोमानुलोममातृका
मूले णनमो दशांगुल्यने निमो वामोरुमूले थं० वामज
वामगुल्फे धं० वामांगलिमूले नै० वामांगुल्यग्रे पं० दक्ष
वामकुक्षी पृष्ठे ० नाभौ मं० उदरे यं० हृदये रं०
दक्षवाहुमूले ५० वामबाहुमूले शं. हृदयादिदक्षकरायांत'
यादिवामकराग्रांत सं० हृदयमारभ्य दक्षपादपर्यत है. ह
भ्य वामपादपर्यंत ळं. पादादिशिरम्पय्यतं, क्ष० शि
पादान्तम् ॥ इतिबहिर्मातृकान्यासः ॥ अथ विलोममातृ
क्षेळहंसपशवरयमभंवफंपनधंदयंतणंदंडंठटनझंजछंचंड
अ अंओंओएललंईइंआंआइतिविलोममातृकाः
लोमाया आदौ विलोमाया अंते चैकैकमालाजपात्साश्रुमश
मंत्रोझटिति सिध्यतीत्युक्त मंत्रशास्त्रेकिञ्चभुवनेश्वरीस्तवे
टकारोन गृहीतस्तत्रास्या बीजांतरसंकलनजपात् सार
द्विरच्युक्ताआदीवाग्भवमिदुविंदुमधुरंभांते च कामात्मकं
कपयोस्तृतीयमिति ते बीजत्रयं ध्यायता । साई मातृकया
विपमं संधाय पंधच्छिदा पाचां सर्गतया महेश्वरि मया मा
जप्यते ॥ १ ॥ अस्यार्थः॥ हे महेश्वरि मयांतर्गतया
मानाशतं जप्यते । किंभूतन इत्यमुना प्रकारेण तत्तव व
विलोमविपमं यथा स्यात्तथा मातृकया सह संघाया
ध्यायता । इतीति किम् आदो अकारादो इंदुदुमधुरम् ई
फटा विदुरनुस्वारस्ताभ्यां मधुरं मनोहरं वाग्भवं वाग्बी
त्यर्थः । च पुनः भाते नकारांते कामात्मकं कौंकारं तदनु
योयोगांत क्षकारांते तृतीयं शक्तिपीजं सोः इति । तद्यथा
आईईईरलंद एऐऑऑभः कंसंगपंडंचंछनझनकी
टंगतदेधनपभमयरंटमंशंपंसंहासप्रतिलोमतो यथा।
ईमपंवलायमभयपनंदयंतगंटइंटटका झंजछंचंपंग

·No text on this page.

·(८०) मातृकाविलासः । [विलोमानुलोममात्र
मूले णनमो दक्षांगुल्यने तनमो वामोरुमूले थे० वाम
वामगुल्फे धं० वामांगुलिमूले नं० वामांगुल्यने पं० दद
वामकुक्षौ वं पृष्ठे भनाभौ मं० उदरे यं० हृदये रं
दक्षवाहुमूले व० वामवाहुमूले शं० हृदयादिदक्षकराया
यादिवामकरायांत सं० हृदयमारभ्य दक्षपादपर्यंत हं.
भ्य वामपादपर्यंत के. पादादिशिरम्पय्यतं, २०
पादान्तम् ॥ इतिवहिर्मातृकान्यासः ॥ अथ विलोमम
क्षेळंहंसपेशवलायमभंवफंपनधंदयंतणंठंडंटटभंझंजछंचं
अअंओंओएल्लंनऊईईआइतिविलोममात्रक
लोमाया आदौ विलोमाया अंते फैकमालाजपात्साद्धम
मंत्रोझटिति सिध्यतीत्युक्त मंत्रशास्त्रकिञ्चभुवनेश्वरीस्तं
लकारोन गृहीतस्तत्रास्या बीजांतरसंकलनजपात् स
दिरच्युक्ताआदी वाग्भवमिदुपिंदुमधुरं भांते च कामात्म
कपयोस्तृतीयमिति तेवीजत्रयं ध्यायता । साई मातुकर
विपमं संधाय बंधच्छिदा वाचां सर्गतया महेश्वरि मया
जप्यते ॥ १॥ अस्याः॥ हे महेश्वरि मयांतर्गत
मावाशतं जप्यते । किंभूतन इत्यमुना प्रकारेण तत्त
विलोमविपमं यथा स्यात्तथा मातृकया सह संध.
ध्यायता । इतीति किम् आदी अकारादो इंदुपिंदुमधुरम
फला बिंदुरनुस्वारस्ताभ्यां मधुरं मनोहरं वाग्गवं पा
त्यर्थः। च पुनः मति अकारांते कामात्मकं कौंकारं तद
योर्योगांत क्षकारांत तृतीयं शक्तिपीजं सोः इति । तद्यथ
नाईटेललाओंअंमः कसंगपंडचंछजझन्
टतयं दधनपभमयरटनशेपंसंदेसीप्रतिलोमतोय
इंसपदविटीयमभंवपनदर्थतपंटडंठगी झनछंचंड

·[मातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः। (८१) अओंऑपएललऊईईआभएँ इति ॥ पुनः किंभूतेन मया बंधस्संसारस्तं छिनत्तीति वंधच्छित्तेन तथा । किञ्च । तत्सारस्वतसार्वभौमपदयी सद्यो मम द्योततां यत्राज्ञाविहितमहा- कविशतेः स्फीतां गिर चुम्वताम् ॥चत्रोन्मीलितकेलिकोकिलकुहू- कारावतारांचितश्चापासिञ्चितपञ्चमश्रुतिसमाहारोपिभारोपमा अस्याः तत्तस्माजपात्सद्यस्तत्कालंमम सरस्वती विदंतातिसा रस्वताः विद्वांसस्तेपुसार्वभौमपदवी चक्रवर्तितं द्योततां प्रकाश- ताम् । यत्र यस्यां सारस्वतसावभीमपदव्यां गिरं चुंबतां वाणी शृ. ण्वतां पुरुपाणांचवोपलक्षिते वसंते उन्मीलितकेलयः प्रकाशितको डाये कोकिलाःपिकास्तेपांये कुहूकारावताराः कुहूकुहू इति ध्वन यस्तैरंचिता प्राप्ता या ापा स्तुतिस्तया सिंचितो वाईतो य पंचमस्तस्येतनामकस्वरस्य श्रुतिसमाहारः श्रवणसमूहः सोपि भा- ररूपो दुःसहो भवति । किंभूतां गिरं महाकवीनां शतेः स्फीता प्रौढीकृताम् । किंभूतमहाकविशतैः महाप्रबंधे आदिच्छंदसि यत्र गुरुर्विलोक्यते तत्र गुरुरेव यत्र लघुविलोक्यते तब लघुवैति या ज्ञा तया विहिताः प्रेरितास्तेः एतेन कोकिलादिस्वरतोऽप्यधिक लोकरंजकत्वं महाकविश्शाध्यकवित्वश्च मे सद्यो देदीति भावः । किं. बहुना मंत्रशास्त्रे मातृकाप्रभावो बहुधा वर्णितोस्ति विस्तराभियेह न प्रपंच्यते ॥ अथ च या लिंगसंख्याविनिर्मुक्ता मातृका प्रतीयते तस्याः किंचन योजनामा लिंगसंख्यावत्त्वेनापि क्रियते । तथाहि अआइईउऊऋतृदएऐओओअंअः । अशब्दवाच्या ब्रह्मसोमादयस्तथा माशब्दवाच्या भान ठानलपसंतादयस्तथा इशब्दवाच्याः कामवरुणादयो वृक्षाद- यश्च ईशब्दवाच्या ईश्वरराष्टमित्रादयश्च उशब्दवाच्याः शंकरसेवा दयो नारदादयश्च उशन्दाास्तवावादयस्तथा मशब्दायां वा 4 ·- (८२) मातृकाविलासः। [दादशाक्षर्ययोः] सुकिश्यालनित्यादयश्च प्रकारायां इस्त्यादयश्च लवाच्या मत्स्यवीतरागादयोल्वाच्या देहांगवालादय एकाराः कुमारोद्ध- वादयश्च ऐवाच्या धरणीनाथकुलालवानरादयश्च तथा ओकारार्थी धुवागस्त्यादयस्तथाओवाच्या नरनारीस्थूलमूक्ष्मादयश्च तथा अं- पाच्याः सुखदुःसादयश्च एते सर्वे अएव वासुदेवस्वरूपा एव' सर्ववा- क्यं सावधारणम् इतिन्यायादवकारोज्ञेयः।"पुरुप एवेद सर्वम्' इतिश्रुते, सर्व सल्लिदं ब्रह्म" इति श्रुतेश्च"सकलमिदमहं च वासु- देवः” इति वृद्धानुशासनाच । वासुदेवात्परो ब्रह्मन चान्योयोस्ति तत्त्वतः' इति श्रीभागवतद्वितीयस्कंधोक्तेश्च'अकारो वासुदेवः इत्ये. काक्षरात् ॥ अथाकारादिपोडशस्वराणां ब्रह्मादिवाचकत्ते सोभरिमुनि- वर्यप्रणीतश्लोका लिख्यते । तथाहि । अः कृष्णः शंकरो ब्रह्मा शक्रासोमोऽनिलोनलः ॥ सूर्यः प्राणो जनः कालो वसन्तः प्रणतः सुखी ॥ १ ॥ आः स्वयभूरिभो वानी खेदः शंकरवासयौ । पारिजातः समः प्राज्ञो नवासश्चणकः सुतारकामः स्यारि- द्रोऽर्को वरुणः पादपो द्विपः शुचिः श्रीमानन्जवाली विरिञ्चिःकृति- कासुतः॥३॥ ईरीश्वरो भवेच्छन्नुः पुरुपः करुणरुणः ॥ अपना सुप्रजाः शंभुर्मुकुरो नकुलोऽकुलः॥४॥ उौरीपतिरुःकालः सेतु नाथः परायणानारदोऽकोऽनिलः पाशी मार्कण्डेयोऽथरावणः ॥५॥ ऊः परेतोज उस्त्वष्टा विवस्वानमिसारथिः॥वहिनिशाकरः पूषों दरिद्री सरमाधिपः ॥६॥ ऋनितिनलो नाथः खग एवाय वासुकिः ॥ झ्यालः पितृप्वसुः पुत्रोऽदितिदितिरुमा रमा ॥ ७ ॥ अत्र ऋइत्यापत्वात्सोराकाराभावः ऋनिषेधो भवः पूपा करुणोऽ- मरंराडजः॥ करी तरुर्नरः पाप्मा विद्वानथ रमापतिः ॥८॥ लमत्स्योऽरुणवर्णः स्यात्कीवः पापी पराजितः ॥ वीतरागोऽप्य पाखंडी कमलं मरणं च ल ॥ ९ ॥ इदमपि पूर्ववत् । लमहात्मा ·[द्वादशाक्षर्याः] मातृकाविलासः। (८३) सुरो वालो भूपः स्तोमः कथानकः॥ मूर्सः शिश्नो गुदः कक्षा केशः पापरतोऽमरः ॥१०॥ ए. कुमारोऽसुरोऽरातिर्जातीयो हित उद्धवः॥ आत्मा शेपो विवस्वांश्च कृतार्थो मध्वरी शरः ॥११॥ऐक्रूरो धरणीनाथः पूरोमारोऽमरोऽसुरः।कुलालोनाधरःप्राज्ञोऽस्वेदः पुत्रो- ऽथ वानरः॥१२॥ओवेंधा ज्ञो ध्रुवोऽगस्त्यो गरुडो गौः क्षयोऽसुरः।। आसुः काणोऽथ मार्जारः साधुः संगः पराशरः ॥ १३ ॥ ओःश्वा युवा नरो नारी भावः सूक्ष्मः प्रजापतिः ॥ स्थूलो जारः कलावांश्च सुखी दुर्गा रतिः कविः ॥११॥ अं सुखं कश्मलं दुःखं पूर्ण दुःखां- तरं वरम् ॥ अः प्रागुक्तो जिनायेषु विष्णुनित्यो नयः सुतः ॥१६॥ इति सौभरिणा स्वकृतमातृकानाममालायामुक्तम् ॥ कख गयडच उजझपाट टडदाण तथदध न पफयभमयरहवाशप सदा अथ कादिक्षांतवर्णानां योजनाकस गूअपच छजझम् अट उड अण तथदधन पफवभमेअरला उ अशप सह क्ष इति छेदः । गू इतिकीवं द्वितीयकवचनं छजझञ्च तथा ठडच । हे अयं पाप- मङति प्राप्नोतीति अपङ् यद्वाऽयमङितुं शीलमस्येत्यप हे पाप- शील नर अङ्ग अभ् अण् अन् अम् अय् अट फर एतेऽन्येऽप्येता- दृशा गत्या अत्र घोघ्याःएपां धानुपाठ उपलब्धिरास्त कस्यचिद्- -नुपलाधिस्त्वानंत्यादेव । तदुक्तमनुभूतिना सारस्वते 'पातूनाम- प्यनन्तत्वानानार्थत्वाच सर्वथा । अभिधातुमशक्यत्वादलमाख्या- तचिंतया ॥ इति अतो रार्थवशात्कल्प्यो धातुः सन्नेव मन्यते' इत्यभियुक्तोक्तश्च कल्पितोप्यर्थवशाद्धातुस्सत्य एव मंतव्योऽन्य- थाऽनंतत्त्वव्याहते। तथा चावागतावतः किप शकंवादित्वात्प- ररूपञ्च । पायति शोपयति सुसमायुवेति यःकालः पिशोपणेऽनो डस्तस्य फवनं फयो गतिः । फर गतो ततो मदादित्वादप्रत्ययः। । यदा फिभ्रमण इति धातोरस्वरांतत्वादप्रत्ययः । पफलस्तस्मा ·, (८५) मातृकाविलासः। [दादशानः] भयं मीनाति हिनस्तति पफयभमः । अब मानात.प्रत्ययः । भो भद्रेच भयेऽपि च' इति कोशात सचहरि मत्यो मृत्युव्यालभीतः पलायँल्लोकान्सन्निभयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाम्जं प्राप्य यहच्छ- याऽद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपति' ॥ इति श्रीदेवीदेव्युक्तेः तस्मिन्पफवभमे श्रीहरौ । उ वितर्के। अं सुखंरातीत्यरो भक्तियोगः 'न मे भक्तः प्रणश्यत्ति' इति श्रीमुखोक्तः । ते लाति ददातीति अरला हरिकथा तया तथा । आतो लोपः। गोपावत् । 'कैवल्य- संमतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निवृतो हरिकथासु रति न कुर्यात् इति द्वितीयस्कंधोक्तेः । ग् प्रीतिमट प्राप्नुहि । 'गः प्रीतो' इति सौभर्युक्तेः । अत्र डकारेऽकारः प्रश्शेप्यः । स च 'अमानोनाः प्रतिषेधे' इत्युक्तत्वान्निषेधार्थको ज्ञेयः कोर्थः मा कस गर्व कुरु कखे हसने हसनं हासो गर्वश्च धनपरिजनादिगर्व त्यजेत्यर्थः।चोत्र पुनरथेच पुनस्तथ यथार्थभापणं कुरु तथे यथार्थ- भापणे धातुरेदिताच पुनःश्चजश्वझश्चैपांसमाहारश्छजझंतचा निरूपमिति छजझम्कीवत्वं चात्रातथा चाछछले जोऽपवादे च झोझकटे जोऽग्निरूपेच इति कोशादेकदेशोच्चारणन्यायाच एतेपाम- निरूपत्वादेतानि च न दध मा कदापि कुर्विति भावः। दध धारणे परस्मैपद्यप्यस्ति धातुपाठे । छलादेराचरणानरकामिदाहस्यावश्य भावित्वात् । ठो मध्वििति कोशाद्विष्णु?ऽर्ध्यः पूज्यो येपांता न्ढते प्रामोतीति ठडढ् सत्संगिकुलं तचाण प्रामुहि एतदपि कोषम्। सत्संगी भवेति भावान विद्यते शं येषां तेऽशाः पापिनस्तैः पो रणी युद्धं यस्य सोशपस्तत्संबुद्धी तथा । पापिसंगरहितो भवेति भावः क्षयति नश्यतीति क्षस्तत्संबुद्धो हे विनाशशील यद्वाहे क्षांत त पफचभमे सह तृप्तो भवासह तृप्तौ दिवादिगणकार्यस्यानित्यत्वाव यता एव ते सर्वमभिलपितं सेत्स्यतीति भावः । 'पो रणे' इति ·विसत्तिकमः] मातृकापिलासः। (८५) सौभयुक्तक्षःक्षान्त इति चागतेन परमेश्वरभक्तिगवत्यागकुसंगत्या- गच्छलादित्यागसत्संगस्वीकारक्षमावत्त्वेऽस्याकारादिक्षांतवर्णसमू- हस्य तात्पर्य ध्वनितमेतदेव सर्ववेदपुराणोतिहासधर्मशास्त्रादीनाञ्च तात्पर्यमस्येव व्याख्यारूपत्वात सर्वशास्त्रस्येतिाएपांवर्णानां यन्नं- दिकेश्वरण व्याख्यान भंग्यंतरेण कृतं तदेव निरवद्यमस्तिाएतत्त के वलं विदुपां मोदायैव कृतमिति ॥ अथ चानेन क्रमेणवते वर्णाः पर- मात्नन उताः 'आदिक्षान्ता इमे वर्णाः संभूताः परमात्मनः॥द्वारी- कृत्य प्रणवक त्रिमा सर्वकारणम् ॥ अकारात्स्वरसंभूतिस्पर्श- मष्टिरुकारताअंतस्थोप्मक्षकाराणांमकारात्संभवोऽभवत् ॥स्वराः पोडश विज्ञेया स्पर्शास्तु पञ्चविंशतिगाअंतस्थाश्वतथोप्माणो वेद- वेदमिताः स्मृताः॥क्षकारो वर्णसंयोग उपलक्षणमीरितः॥ह्वस्वदीर्घा- भी भेदावनायो हि प्रकीर्तितो॥ प्लत उत्पत्तिकालीनो नपाश्चा- त्योऽश्नुतेस्तदेति वर्णसहितोक्तेः॥एतत्क्रमानंगीकारे हि स्पर्शेपु य- पोडशमेकविशम्' इति मुनींद्रोक्तसंख्याऽनिप्पत्तिदोपः स्यावाकि- च'भकारात्पञ्चमो वर्णस्तमाहुःपंचकमहम् ॥ उकारस्तव विख्यातो नान्यो भवितमइति ॥ इति भर्तृकारिकान्याकोपोऽपि स्याद किञ्च “पञ्चाशत्तमकाद्वर्णात्पूर्वोऽणों मात्रयायुतः।। पञ्चम्या वर्मपजि स्या- मात्रापंचदशीशिरा इति बीजाणवाक्तवर्णमात्रासंख्याप्येतत्क्रमतो वोत्पत्तावेव संपत्स्यतेऽन्यथा न कथमपीति ॥ अल्यार्थस्तु । प- ञ्चाशत्तम एव पञ्चाशत्तमकस्तस्माद्वर्णात् क्षकाराव पूर्वोऽर्णःप्रथमो वर्णो हकारःस पञ्चम्या अकारात्पञ्चम्या मात्रयोकाररूपयायुतोवर्म- चीजमेतत्संज्ञवीजं भवेताकिंभूतोऽर्णः मात्रा चासी पंचदशीचति मा. वापंचदशी मात्रापंचदशीशिरसि यस्य समानापंचदशीशिरावत्यु- तस्यासार्वत्रिकत्वात्पुंवद्भावाभावस्तथैव समासांताभावश्चापंचदशी मानाचाकारमारभ्य गणनया अमित्यनुस्वाररूपा समायाति । तथा ·गाः॥२॥ कुः पृखी कुः कुचः कृलं कृः कृत्या भूरपि (८६) मातृकाविलासः। [दादशाक्षर्याः] चहुमिति वर्मवीजं प्रसिद्धमत एवांगन्यासे कवचाय हुमिति पत्र्यते। एवमन्यत्रापि बहुधोक्तं विस्तरभियैवेह न प्रपन्च्यते । भक्तपुलाक- न्याय एवान सूचितः। अत एव श्रीलजीवगोस्वामिचरणैरापि वैष्ण- वव्याकरणे हरिनामामृताख्ये नारायणादुद्भूतोऽयं वर्णक्रम इत्यु- तवा अकारमारभ्य क्षान्ताः पञ्चाशद्वर्णा लिखिताः। किञ्च सृष्टि- क्रमतः संहारक्रमो हि प्रतिलोमो भवति स च सप्तमस्कंधे श्रीभा- गवते श्रीनारदेन दर्शितः वाचं वर्णसमावाये तमोंकारे स्वरे न्यसे- त् । ओंकारं विंदौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम्' इति । किंच केरलशास्त्रप्ययमेव वर्णोत्पत्तिक्रमोंगृहीतः। तथा हि । कायापाया नव नव पायाः पञ्च प्रकीर्तिताः। यादयोऽटो नभो पूर्णे केवलाश्च स्वरा आपि।। इति । इहापि ककारमारभ्य झकारान्तास्तथाटकार मारभ्य धकारांता नव नव ग्राह्याः। यकारमारभ्य हकारांता अष्टी ग्राह्याः। नकारभकारयोः स्थाने पूर्णशब्देन विदायस्तथा वर्णीत- रामिलितस्वरस्थानेऽपि विदुरेव ग्राह्य इति । ककारादिकमानंगी- कृतावियमपि संख्या विप्लुता स्यादित्यलं प्रपंचेन । प्रकृतमनुसरा- मः । ककारादय ऋकारादि मानाचतुकं विहाय परिशिष्टद्वादशा- कारादिमात्रासंय्योगेन द्वादशधा भवति तांश्च मुनिवर्य्यसोभरिप्र- गीतार्थयुतानधुना वर्णयामः ॥ तथा हि। ककाकिकीकुकूकेकैकोकोकंकः॥१॥ को ब्रह्मा का महादुगा, किः सुग्रीवो रमापतिः॥ माखंडलोऽय सूर्योऽग्निव्याधः कर्षक इत्यपि ॥१॥कीगंजस्तुरगोव्यालो जारोजीयः पिपीलिका। धरारमाच विरुद्धः पुरुपः पाटला प्रदिः ॥ कैः प्राणोऽर्को मदः सारः सीपः कैः प्रणतः शुचिः॥३॥ को कुमरो जनः झ्यावः पानशोको च कोपः ॥ के शिरः के ·[द्वादशाक्षर्याः] मातृकाविलासः। सुख तोयं पयो दुःख विपं भयम् ॥ १॥कः प्रायुक्तोऽपि हिंसायां गमने सांत इप्यते।।इह कःशब्दो रामकृष्णवत्।का च रमागंगावत्। किहरिरविवत् । कीर्वातप्रमीलक्ष्मीनदीवच । कुर्भानुमनुवत् । कू- वैधूवत् । केशब्दस्यतु के कयो कय इत्यादि स्वरादो, हलादो च केभ्यामित्यादि रूपं च ज्ञेयम्।संयुद्धो तु हे के इति । एदोतश्चापि धेोपविधानात् । कैस्तु कैः कायो कायः केभ्यां कैपु हे केः। कोशब्दस्य तु कौः कावो कावः काम् कावो काः कोभ्यामने गो- शब्दवत् । कोस्तु ग्लोवत्साध्यः।कम् के कानीत्यादि।केचित्तु मनु- स्वारं मरूपं मत्वाकम् कमो कंभ्यां कंसुहे कमित्थं रूपाणि मन्यन्ते, कश्शशब्दमाप विसर्गान्तत्वेन सांतं मन्यन्ते चातथाच काकसो को- भ्यां कस्सुहेक इत्येवं रूपाणि ज्ञेयानि इत्थमव खादिक्षान्तानांरूपा णि ज्ञेयानिीकादिपंक्तरर्थस्तु। कोब्रह्मा तस्य का मही उत्पत्तिस्थान कमलं तस्यकिः कर्पको कीनाश इवनाशको हिमर्तस्तस्य कीदिद वाहिस्तस्य कुरुत्पत्तिस्थानं वायुः।'वायोरग्निः' इति श्रुतेगतस्मात्तूरु द्रयोयस्य भीमसेनस्य हनुमतोवा तस्य केलं तेन कैः प्रातःकात- रपुरुपस्तस्य को शोकस्तस्य कोपः वर्पयिता वीरस्तस्यकं सुख येन स जयस्तस्य को गमनं यत्र स विष्णुः। ककाकिकीकुकूकेके कोकोकंकानोऽवत्विति शेपः।यद्वा को ब्रह्मा का दुर्गा किरनिको. जीवो गुरुः कुर्भूः कः प्रहिः शेपः केऽर्कः कः शुचिः संतुष्टविप्रः 'संतोपी ब्राह्मणः शुचिः' इति चाणक्यात् । कोःश्यावस्तधुल- त्वात्सूर्यः 'आकृष्णेन रजसा' इतिश्रुतेः कोयपो धर्मः के तोयं तच्च गांगमेव तस्य गमनं यस्मिन्यस्माद्वा स विष्णुश्शंकरो वा एप समूहो नोऽवत्विति पूर्वपद । एवमन्यवर्णपंक्तरप्पथकल्पना पति कौशब्दात्कारित्यस्य भेदज्ञापनायोत्वन्नकृतमापंवादेति सर्वत्र ध्येयम् ॥ अथ साधर्थमाह। ..

·(८८) मालकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः] खसाखिखासुखूखखैखोखौखंखः ॥ २ ॥ सासूर्यो विवरोधश्च सोमा क्षमा कमला च गीः॥२॥ सि. का. मः सामुदो धाता सुर्वह्निः सूवृहस्पतिः ॥ सेः प्राणः सर्भवो भ्राता पुत्रः सोसन इप्यते ॥६॥ सोः सुरेशोऽगिरीशोऽर्कः सं व्योम च समिद्रियम् ।। सः प्रागुकोऽपि खनने खंडनेऽतीतकालके ॥७॥ अय गपढ़ेः। गगागिगीगुगूगेगेगोगीगंगः ॥ ३ ॥ गो गगेशे तथा प्रीतो भवः श्रीपतिरुत्तमः ॥गामा गा चरमा गिनीः श्रीमानयंधिः पुमान् ॥ ८ ॥ गीर्वाणी गीः सुरा पत्नी गुगरा गुःमाण आसवः ॥ गुः कांतिमंदनो भीरुगूध सेतुः ससा र गुरुः पुरीपं गृः वादो गेः पापी जनयंचकमागः पलाशो- यसोकोनः मयों गोद्विपदः करी ॥ १०॥ गौवनं गौः प्रभा भूमिमांगी तोर्य वितिष्टपम् ॥ धेनुयंत्सो वृपो दिग्गार्ने सना म मा ।।११। इंदिप श्रीम्मा गंचवादिनं शरणं परम् ॥ गः मनाशी गहने गमने गर्ग तथा ॥ १२॥ अथ पकारपः। वघाविधीयुषयोधीपंधः ॥ ४॥ पः मृनुषा पटो मेयो वद्भिः पूपानृपो गनः। पारम्यान शनी दुर्ग भनिविनयमको ॥ १३॥ धीः कुमागेमाचार्योपुटी कमानी | मिम्मुगधीश गुदा संकणोऽगलः ॥ ११ ॥ गः पुत्राः काठी पः मुय्यः गरमागतः ॥ पापांपो पी. सादामः पापाय परपंटयोः ॥ १२॥ यः प्रागुकीपि पटने परमी पाने । भय कारपदः। डादिडाइडेड डोडोडंडः ॥ ५ ॥ १. मामी नगी कालो दागमा || १६॥दि. .

·द्विादशाक्षर्यर्थाः] मातृकाविलासः। (८९)
बीभत्सुमंगः सूक्ष्मो डीभूपः कृकलाशयः ॥ कु:सूकरोऽथ
दृयामो ङ सुतो . पराशरः ॥ १७ ॥ ङोश्चसिंहोऽय डोः
शूर्पोऽरुणोवह्निमुखो रविः ॥ ऊँपटावरुणस्तोयं शब्दानुकरणं
तथा ॥ १८॥ उः प्रागुतोऽपिहरणेहनने च निपेधने ।
चचाचिचीचुचूचेचैचोचीचंचः ॥ ६ ॥
अथ चकारपंक्त्यर्थमाह । चश्चौरे वासवे चंद्रे चंदने चलनेऽ-
पि च ॥ १९ ॥ चा करदितिः कन्या चिः पूपामाप एवच ॥
चीपिदन्तिपत्नी स्याथुः कीलालं पविः शरः॥२०॥ भीरुधर्मार्ग-
गोपे स्यात्पक्षी भूमिजराइविः ॥ चेः कृष्णोऽर्कस्तुरापाट्च चैः
सोमो विनतासुतः॥२१॥ चोः पाखंडी च चौधेनुरनदानामेरुद्धवः॥
चं चरित्रं सुखं दुःखं कश्मलं कमलं पयः ॥ चः प्रागुक्तोऽपि
चपलश्चटकश्चतुराननः ॥२२॥
छछाछिछीछछूछेछछोछौछंछः ॥७॥
अथ छादेछिस्सोमश्छलिकश्छन्नश्छा रुद्रश्छिःकुलालकाछी-
विष्णुश्छुः शुकदर्भूइछे पाशी छैः सुरालयः॥२३॥ छोः पूणोंऽलं-
कृतो वायुश्छौः समीरस्तरुर्नगः॥ छमचिर्भूतलं स्वः स्यात्कूलं कूट
सुखं कुलम् ॥२४॥ छः प्रागुक्तोऽपि च्छदनश्छटाकारश्छविर्युतः॥
जजाजिजीजुजूजेजैजोजोजंजः॥८॥
अथ जादेः।जो जनो जनको राजा जा योनिर्जिः सदाशिवः॥२५॥
जॉर्जिष्णुः करुणो यूका जुर्विष्णुर्जुःकुलालकःनिःशुनी जोऽथ जैः
पूपा वह्निोंः कमलासनः॥२६॥जीजारजो युवाजं च जातं रजतमेव
च ।। जयागुक्तोऽपि जल्पाको जपनिष्टो जयेच्छुकः ॥२७॥
झझझिझीझुझूझेझैझोझोझंझः॥९॥

·(९०) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षर्याः]
अथ झादेझो हस्तो झकटो झल्लो झा योनिझिः कला कपिः।।
झीः करी झु गुर्भूश्च ध्रुवः संयोऽमरोरगी ॥ २८ ॥ झेश्चर्मकृद्भवः
सोमो रोमरामोऽथ झगुरुः ॥ झोः कर्णो झोः स्मृतो नाको झं
मैथुनमिति स्मृतम् ॥ २९ ॥ झःप्रागुक्तोऽपि शीघ्रार्थे झंझावाते
च दुर्दिने ॥
अनाजिनी[भूजेञोजौऑञः॥१०॥
अथभादेःभस्तु नासिकया भापी वह्निरूपोभयानकः ॥३०॥
स्वरभेदकरोगश्च ना जरा राशिरेव च ॥भिः सम्राडूज्ञानवृद्धोऽ
निःपाखंडी सुराप्रियः ॥३॥भुः सुनेत्रो भूः सुवासा मे कार्त-
स्वरसन्निभनाभैः कृष्णा भोः पलाशः स्यानोगाः पाखंडवाकू करी
॥३२॥ पूर्वो धुवा च भं सर्पिः परं ब्रह्म निगद्यते । भाप्रागुक्तोऽपि
सुभगो बालको मृदुभापकः ॥३३॥
टटाटिटीटूटेटैटोटौटंटः ॥११॥
अथ टकारपंक्तः । टटंकष्टंकणं प्लीहा मूत्रकृच्छ्रोऽथ पिप्पलः ।
टा शूर्पष्टिः करेणुर्भूः सरमा टीधराधरः ॥ ३४॥ दुः कंकणोऽय
चूडः स्याएननांदा स्वसा च भीः ॥ टेकाणोडिन्धः स्याद्वैः
प्रेतो नभसी हयः ॥ ३५ ॥ टोः परेतो गुरुः शिप्यष्टोविनीतो वो
वृपः॥ टं ने श्रवणं पात्रं भ्रमणं मरणं तथा ॥३६॥ टःप्रागुक्तो-
पि दुःशन्दो घंटाशब्दश्च धन्यते॥
टठाठिठी ठेठेठोठोठंठः॥ १२ ॥
अथ ठादेः। ठो ध्वंसो नंदनश्चैव ज्ञानी मध्वरिवच ॥३७ ॥
वाचालः शुन्य आसारष्ठा शून्या मासिकेत्यपि ॥ ठिः कुमारो-
ऽमरारातिटीकुटुंन्यथ पुत्रवान् ॥ ३८॥ टुःकदयो यमस्त्वष्टा :
अनाधृतिरेव चाठिःसमासोऽपिटव्यांसप्टोः समष्टोव गीतमः॥३९॥

·[द्वादशाक्षार्थः] मालकाविलासः। (९१) ठं ज्ञानं विवरं शून्यममृतं शारदं पयः ॥ ठः प्रागुक्तोऽपि गोप्यो ननरग्निशस्त्रध्वनिस्तथा ॥१०॥ डडाडिडीडुडूडेंडेडोडीडंडः।। १३॥ अथ डादेड-पूज्यो बहुमूल्योऽर्थो डाक्ष्माच सरमा रमा।डिगोरी डीः शिवा धात्री दुश्चंद्रोहः कलापवान्॥४॥डेर्दमो डैर्वृपः कर्णों डोः पापी पुरुपादकः। डोधेनुश्च करो जारो डं च नेत्रं पयस्तथा ॥४२॥डःप्रागुक्तोऽपि डयने भये चैव भयानके ।। ढढाटिटी टैटेढोढोटंढः ॥ १४ ॥ अथ ढादेः । ढो ढका रासभश्चैव श्वादमारिकुफराः ॥ १३ ॥ ढा नाभिटिंगुंदो मेट्रो टीवूमो वह्निरुत्कटः॥ दुः कूर्मः सूकरो व्या- लो दूः कुचे टेकुरंगजः ॥ १४॥ तुमारो ढोः सुसी वो दोभूमिर्ट पयाँवरम् ॥ टः प्रागुक्तोऽपि गमनीरमणी रमणोत्सुकः ॥ १५॥ णणाणिणीणुणूणेणेणोणोणंणः ॥ १५॥ अथ णादेः। णो मत्स्यो बहुविस्तारोणो निपेधावपिविधिः॥ णो नको णा सदाव्याधिर्णा नाभिर्णिकोदरः ॥ ४६॥ णीः स्वर्गों णुः फरेणुर्भूः कालिन्दी जराजरा ॥णेमार्जारो विडंगश्च पैः शृगाली हरीतकी ॥४७॥णोःसर्पपोऽय णोर्माया गं दर्शनमित्तीरि- तम् ॥णः प्रागुक्तोऽपि संशोपी नमस्कारोनमस्कृतः ॥१८॥ ततातितीतुतूततेतीतीतंतः॥ १६ ॥ अथ तादेः । तःसुवेशोऽथ तामारी तिर्मपः कपिटोरणः॥ तीज्ञानी तस्करस्तेले तृष्णा च तुरमेश्वरः ।।१९।। तूम्टेंच्चस्तः फरी नकस्तेः कृष्णाभीरय प्रमुः। तोः सूयों विमकृत्स्वामी तो स्वर्गों भूस्तथागरः॥५०॥भापायों यजमानश तं नृणं जटमेव च॥तः प्रागुतोपि तधारस्तनुदेहस्तमालकः॥५॥ in ·(९२) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्यर्थाः] थथाथिथीथुथूथेथैथोथीथंथः॥ १७॥ भय थादेः । थ स्थायी ठकरः सूर्यो गणेशो विनतासुतः ।। था धरित्री प्रभा गंगा थिर्गोदा यमुना तथा ॥५२॥ थीः समुद्रो अणोरेवा थुःसाक्षी थूः पराशरा थेसिस्थैः शुकः प्रोक्तस्थोधमों गाधिपुत्रकः ॥५३॥ यौः शंखस्थं विपं कर्म बहुल सूक्ष्ममेवच ।। यः प्रागुक्तोऽपि स्तंभः स्यात्स्थाणुदेवस्तदाश्रयः ॥५४॥ ददादिदीदुदूदेदेदोदोदंदः॥१८॥ भय दादेः । दः पाता संडिता दाता दा दात्री धारणी शुभा ॥ दिदीनो दी सुपानाथो दुर्दरिद्री करो वरः॥६॥दूदुःखी दुःस्ता जाया देमंत्स्यो वामनपभः ॥ दोर्हस्तभरणः शिश्नो दोः संगः प्राण आत्मनः॥५६॥दं दानं शरणं कर्म भव्यं न्यून मफिलिपम्दः प्रायुक्तोऽपि दध्यान्यो दमी दानी दयापरः॥५॥ धधाधिधीधुधंधेफ्धोधौधंधः ॥ १९ ॥ अप पादः । धो भी धनगान्धन्यो धाता विष्णुविनायका पा पत्रिी ग्मा गारी घिमी धाकोऽमुरः ॥ ५८ ॥धु: मनुः कगे भागे घशी धेशरावणः ।। धीः पापी कृपणः पूपा पाथमः पृथिवी मिग ॥ ५९ ॥ धं धनं धृननं दानं पारणं कर मुमन ! यः प्रागुकोज्य पम्मिले पंधो पर्वतरिगः॥६॥ ननानिनानुननेननोनीननः ॥ २० ॥ अथ नांदः । ना नादयतो नमो नमो भाषा नल्या नर्गतकः ।। नग्न निजी ना मात्र गरिमा नया ॥६१ ॥ निर्द देनी नमो नम्ना दः कलमान ॥ नः गमानः नारंगी माता मनः ॥ ६॥ नोतिषः पाटो भमिनीनरिः ·[द्वादशाक्षर्थाः मातृकाविलासः। (९३) पुरुपोमरः ।। नं नेत्रमंजनं श्रोत्रं करणं कारणं सुखम् ॥६३॥ नः प्रागुक्तोऽथ नो नोचो नरवेपधरोऽपरः॥ पपापिपीपुप्पैपैपोपीपंपः ॥२१॥ अथ पादेः। पः पापीपालको गंता पूपा वृपण आत्मजः॥६॥ पाऽपर्णा पिः पवित्रोऽग्निःपी स्मृतार्थे पिपीलिका | पुः पुत्रः पूः पुरं देहः पेः पेशी पेश्च गालवः ॥६६॥ पोः पोत्रः पीः पुमान्भूमिः पं प्रमाणमृणं पयः॥ पः प्रायुक्तोऽपि पो विष्णुर्नृपो माता पिता गुरुः॥६६॥ फफाफिफीफुफूफैफैफोफौफंफः॥२२॥ अथ फादेः । फाफणी फलदो वृक्षो फल्गुः फोमाघ ईरितः॥फा फालिकाच फाजालं फा फूत्कारवती विपा ।। ६७॥ फिःशब्दो विबुधे प्रोक्तः फीर्वायुःकरणोऽनलम्फुः कार्तिकोऽथ फूः सपों वासवः शरणागतः॥१८॥ फेः फाल्गुनोऽथ फैः शंखः फोः कालः फोः फणीश्वरनगर्गो द्रोणो रणःप्राणः फं फल्गु चारु वा स्मृतम्॥१९॥ फः प्रायुक्तो भाप्यकर्ता- ववाविवीयुबूवेवैवोचौवंवः॥ २३॥ अथ वादेः। वो बियो वा च नर्मदा ॥ विपूर्णो वीर्षहुः पादो बुर्भयं शरणं हारः ॥ ७० ॥ चूः केशः कपिला धेनुर्वेः साक्षी वैः कणो रणः॥ यो प्राणो वोःसरिद्रंगा यमुना वं बलं स्मृतम् ॥७॥ वःप्रायुक्तोऽपि बलवान्वलिदैत्येश्वरो वटः॥ भभाभिभीभुभूभैभैभोभाभंभः ॥२४॥ अथ भादेःभो भयानक इएमो भटः सोमोभयातुरः॥७२॥भा दीप्तिः प्रतिभा वाणी कान्तिश्शाला समुद्रजा ॥ भिः पक्षी भीश्च ·(९४) मातृकाविलासः। [ द्वादशाक्षाः] भौतित्स्यादुर्भुजंगोऽय भूमही॥ ७३ ॥ जाताजातश्च भेः कांति - ब्रह्मा वरुणो यमः ॥ भेः प्रहारोऽय भीरुः स्याद्भोः कंसो भौ रमापतिः॥ ७४ ॥भं नक्षत्रं भयं ब्रह्म भरणं धरणं यमः॥ भः प्रागुक्तो भराकांतो भवभीतो भवानुगः॥ ७२ ॥ ममामिमीमुमूमेमैमोमोममः ॥२५॥ अय मादेः।मो मदेशोऽयमः स्तोमः सोमो रामो रणो गनः॥ मा नालंभी व्यथा लक्ष्मीर्माता मा मास ईरितः ॥ ७६ ॥ मिः कनों मीमहारादुर्मुमीता मूर्महाबलः ॥ मेः सारंगोऽथ मेः पूपा सायिः प्रगतोरः ॥७७॥ मोः पत्नी मोः सुरापासो मंगलं म. दिन पटम् ।। मः प्रागुतोपि मतिमान्मणिवेधकरः पुमान् ।।७८ ययायियीयुयूयेयेयोयोयंयः॥ २६ ।। अप यादेः। यो यात्रा यस्तोपं शुदेवीमनुरीश्वरः॥ या योनि- दिवा मानो योर्गनः सारविद्धमः॥७९॥युः रायूिः स्मृता का ये मर्यादा वामतः॥ यापांदो पोः कणः स्वर्गों यं यतः करणं मधु १८ ॥ यःमागकोप यमराइ यमी यमलगः पुमार ॥ गारगमरररोरीररः ॥२७॥ अयगंदगोपाध्यकापो बनिःमयोऽय नोयधि11८|| गनानीगः मदिःम्यादिः कांगे महेश्वराकामी नृगपत्नी गिरनापतिः ।। ८२ ॥ मंदी मीनदारे कृष्णी दादच्यने । गोगा गर्भतः म्यगों गवने धनम् ।। ८३॥ बाराविनायो ग्वनीपतिदम॥ दलालिटीदललेटलालादलः ॥ २८॥ अगटानालांग: माकोदाममान1८२॥

·[बादशाक्षः] मातृकाविलासः। (९५) टा शोभा सा च टलना दारी रात्री वसुंधरा ।। लिः सों ली धरा लुभलं रुद्रो गरुडोऽरुणः॥ ८५ ॥ लेलेंटो लैः कुशोरामो लोमै त्यो ली प्रजापतिः ॥ लक्षणं सुखं नाम रक्षः श्रोत्रं वचो विपम् ॥ ८६ ॥ यः प्रागुक्तोऽपि लगुडो ललामायश्च लोलुपः॥ ववाविवीवेवेवोवीवंवः॥२९॥ अथ वादेः । वो ग्रामो वातकी वालो वारुणीपानतत्परः॥८७॥ पनसेव्यय का पंगुर्वा ससी विदशप्रमः ॥ विपक्षी गरुडः सूर्यो जलधिः सोम उच्यते ॥ ८८ ॥ वीविष्णुवुःपदातिः स्याः संयोगज उच्यते ॥ वेः पारिजातो वेः सारो वोः कालो वोः सुखावहः ॥ ८९ ॥ सुरं वसनं रक्तं वपुर्वचनमासुरम् ॥ प्रायुक्तोऽपि वपिरो पणिकपुंजो वनालयः ॥ ९ ॥ शशाशिशीशुशूशेशेशोशौशंशः ॥३०॥ अधशादेः । शःशरण्यश्शवः शंभुः शा गोरी कमलालया।शिः पक्षी शीश्च सौभाग्यं शिशुःशुःशीकरो बलः॥९१॥ शुः शुद्धः शेः शिरीपोऽगःशः स्मृतो धुंधुहा नृपः ॥ शोदोपः शौः शिशुः शंख: शं सुखं शरणं वपुः॥ ९ ॥शःप्रागुक्तोऽपि शमकः शमी शांत- जनालयः॥ पपापिपीपुपूपेपैपोपीपंपः॥३१॥ अथ पादेः । पो वालः पादहीनो ना वह्निः सूर्यो रणः कणः ॥ ९३ ॥ परिसा पा सरी पा वा पिः शंखो वर्तुल: स्मृतः॥ पीः पुत्रः पुः सुरः प्रोक्तः पूः सोमो म्लेच्छ एव च॥९॥ पेःसार्थः पैः स्वरः पारः पोदेंहो मलिनो जनः ॥ पोः सहा धरणी बुद्धिः पं सस्यं मधु धारणम् ॥ ९५ ॥ पः प्रायुक्तोऽपि स्वापोऽथ गतिशीलो गवीश्वरः॥

·(९६) मातृकाविलासः। [द्वादशाक्षर्याः]
ससासिसीसुसूसेसैसोसौसंसः॥३२॥
अथ सादेः । सस्सर्वजनपाता च सर्वज्ञः सुलभो रविः ॥
॥९६॥ सा साक्षिणी च साटी च सा सीता सिस्सखामरः ॥
सी सुखी सुः कुठारोऽर्कः सूर्धरा गर्भिणी तरी ॥ ९७ ॥ से करः
सैः शुकः श्वादः सोः सोमः सौः सहोदरः॥ सं सुखं चरणोपति
मुख्यं श्रेष्ठं समेतरम् ।। ९८॥ सः प्रायुक्तोऽपि संतानी सर्वमान्यः
सहोदरः॥
हहाहिहीहुहूहेहैहोहोहंहः ॥ ३३ ॥
अथ हादेः।हो हरिहरिणो हों हिरण्याक्षोऽथ तस्करः ॥१९॥
हा गंधर्वश्च हिः सर्पो हीरो हर्पवान्मृगः ॥ हुः स्मृतो नहुपो राजा
हर्विप्रो हेः प्रसादकृत् ॥ २ ॥ हैर्हासो होश्च संवृद्धौ होर्विर-
ञ्चिः पडाननः॥ हं चौर्य हरणं पूर्ण भासुरं भरणं भरम् ॥१॥हः
प्रागुक्तोऽथ पंचास्यो हनुमानगदस्तथा ॥लं तु ज्ञेयं परं ब्रह्म वाद-
नोगोचरं सुखम् ॥२॥
क्षक्षाक्षिक्षीक्षक्षक्षेक्षेमोक्षीक्षक्षः ॥ ३४ ॥
भय क्षादेः। क्षःशांतः क्षा मही सीता क्षियोंतिः क्षीहुंता-
शनः॥क्षुःक्षुद्रो वासवो वार्कः क्षुः पापिष्टः प्रणाशनः॥३॥क्षेः कपुं.
कोय क्षमूसों जारः क्षोः क्षुरको व्रणः ॥ क्षोः संजो धरणीधता
सं क्षेत्रं क्षं पयो मधु ॥ ४ ॥ क्षः प्रागुतोऽपि क्षत्रेशःक्षमी क्षयहरो
हारः ॥५॥
मालेयं मातृकावणः कृता सोभरिणा पुरा । विस्तृतागिरसा
भूमो विद्वचनःप्रसादनी ॥ अनेकार्थप्रदा पुंसां काव्योत्साहयता
सदा ॥८॥

·[कमातृकार्ययोजना] मातृकाविलासः। (९७) अन्न लस्य द्विःकथनं मतांतरेणेव ज्ञेयम् । यद्यपि क्षकारस्य ब्यक्षरादिप्रकरणे कथनमुचितं तथापि क्षकारेतरब्यक्षराणां मातृ- कानन्तर्भावबोधनायेहैव न्याय्यमिति ध्येयं मनीपिभिरितिकिञ्च- पां कादिशब्दानां क्रियायोगेन प्रत्येक कारकत्वमप्यत्रानुसंध्येयम्। तथाहि । कस्तिष्ठति को हरिं पश्यतः। का गच्छति वृंदावनम् ॥ के पश्य कोवा कान्या हेरामेति श्रीरलदेवं प्रति श्रीकृष्णोक्तिः केन काभ्यां केर्वा धनुभिन्नम् । काय काभ्यां केभ्योवा कन्या देया । कात्काभ्यां केभ्यो वा धनं नेयम्।कस्य कयोः कानां वेदं सरपके कयोः केपुवा सद्धिः कार्योति॥१॥एवं का गच्छति के तिष्ठतः कान मंतीति टावन्तवद्रूपं सर्व नेयम् । तथा किरायाति श्रीराम नेतुमेत- दूपाणि हरिवद्धयेयानि कीर्गच्छति । क्यो स्थितोक्यः सुंदराकी पश्य । बहुत्वे कीन्पश्य । क्या सहाश्वो गच्छति । क्ये काभ्यां कीभ्यो वा माला देहोति।क्यः कीभ्यां वा मृणि गृहाण । क्यः क्योः कीनां वा स्थानमिदम् । की क्योः कीपु वा महामानस्तिष्ठति। कु वराहेणोद्दधे। कुशोभने स्तः। कवो ब्रजस्था रम्यास्संतीति भानु- वद्रूपम् ॥ कूश्चक्रेण वारिता को को वा । चतुर्थी के पंचम्यां काः पष्ठयां का कोः कूनां वा फलं हरिभक्त सुधा कामिति डो तत्र न भयं हरिसेविनामिति । एवं केरुंदयते कयो कयो वाप- श्य कया केभ्यां केभिस्तमांसि हतानिाकये केभ्यो वाऽषों देयः। कयः काभ्यां केभ्यो वा तिमिरनाशो दृष्टः । कयः कयोः कयां वा तेजोदुःसहम्।कयि केपु रोगनतावित्रंभो विदुपाम् । एवं कैः शुचि- विप्रस्तिष्टति कायो कायो वा कार्य कायौ कायो वाऽऽनमत । काया कैभ्यां कैभिरिदं पावितम् । काये धनं देहि । कायः शास्त्रं पठेत् । कायः कायोः कायां वाऽवहेलनं न कार्यम् । कायि कैपु वा सत्यमस्ति । एवं कोः शोको विदुपा न कार्यः। कर्व १ सुमीयः। २ गजः। ३ भूः। ४ कृत्यांवरीपस्प । ५राः।

·मातृकाविलासः। [संयुक्तवर्याः] कवो वा कवं कवी कवो वा त्यजाकवा कोभ्यां कोभिर्वा न किन्धि त्साहाय्यं कर्तुं शक्यते विनांगकाश्यम् । कवे कोभ्यो वा स्वत्वा मादेहिकियो धैर्य मात्यजाकवः कयोःकवां वा स्वभाव एवधीमंदी- करणम् । कवि कोषु वा विवेकी न तिष्ठति । को वृप आयाति का वो कावो वा कावं पश्य कावा कौभ्यां कोभिर्वा मही धाय्यते। कावि कौपु नाराहेणं कार्यम् । एवं कंजलं पिवति कमी काम का द्वितीयायां पश्यतीति योज्यम् । कमा कंभ्यां कंभिरूप्मा ह्रियते कमे पुष्पं देहि गच्छ । कमः कमोः कमां वोप्णतापाकरणमेव स्वभावः। कमि कंसु वा निजांगमलंमाक्षिप । अकारांतत्वपक्ष स्तु कुलशब्दवन्नेयः। एवं का हिंसकः कंसः भागिनेयान्मारयामास कसौ कसो वा । द्वित्वबहत्वप्रयोगः कल्पांतरीयतदभिप्रायको वो- ध्यः। कसं कृष्णो जघान कसौ कसो वेति पूर्ववज्ञेयम् । कसा कोभ्यां कोभिर्वा कारायां देवकी नीयते । कसे कोभ्यो वा नारदो बोधितवान् । कसो मा विभीहि मातरिति जन्मकालीनश्रीकृष्णो क्तिर्देवकी प्रति । कसः कसोः कसां वा केशान्कृष्ण आदत्त । कसि कस्सु धर्मो नास्तीति रीतिःखादिक्षान्तेषु वर्णेपुवोध्येति । अथव्य क्षरादिसंयोगवतामप्येषां सौभयुक्तिमनुलक्षीकृत्यैव व्याख्यानं कुर्म- स्तत्रादौ पुंस्त्वादिचिह्निताँल्लकाराद्यान्यवर्णान्ककारादीन्द्वादशक्रम विनिर्मुक्तानाह । कः कणः का धरा किःः पुत्रः कर्हताशनः॥ कोः कलापी स्मृतः कुंतु वृत्तं साधुसमीरितम् ॥ १॥: सितो वरुणोपि काका दुर्गा मातृका गिरा । किः सूर्यःक्कीः स्मृतो वह्निः सः सूनुः सोम एव च ॥ २ ॥ कौलक्ष्मी के वरं ज्योतिः सिंहो हरिणो गजः॥ लोः ससी सरमा दुर्गा छिः कृष्णो वरुणो वरः॥३॥ कोः शिवः सः सुतः सातः शंसो गरुडो नरः ॥ - ·[ संयुक्तवर्णााः] मातृकाविलासः। नं दुःखं को देन्यं कर्ण उत्सवः ॥क्ता रमोमा मही भित्तिःक्तिः सूकर उरुक्रमः॥५॥ः शिवोऽर्कोऽत्रुधिः शूद्रोऽमरः क्तूः पति- रात्महा ॥ तं श्रोत्रं करणं क्लीं क्यं कामः कमलाहितः॥ ६॥ क्या रतिः कामपत्नीस्यात्क्यिः कामी क्यी रतीशवान् ॥ क्युवर्चः क्यूः स्वभूः शंखः सूकरः क्योः कजालया ॥७ ॥ क्यं कर्म क्यः पलाशानिरकः क्यो रेणुरुच्यते ॥ स्यः सरोऽग्निः खरी ख्या स्यात् द्गयो मार्गः कमलासनः॥८॥ ग्याऽधोनिष्टस्वनो घूको ध्या पत्नी धरणी स्मृताच्यश्चयश्चातुरी च्या स्याच्छयो रागश्छ्या च भार- ती॥९॥ज्यो जयो यजमानश्च ज्या जया सिंजिनी रमा॥इयो नदोग्धा नदी प्रोक्ता झ्या कुवृष्पिर्धरासुता ॥१०॥ व्यो नारदोऽ- नलोया योयों दाडिमतरुः करः ।। व्या रमा नर्मदा गंगा व्य आव्यः शिशुरुत्करः ॥ ११ ॥ व्या मही ण्यः स्मृतोऽग्रण्यः शरण्यो ण्या नदी गिरा ॥ त्योऽत्यजः कमलानाथो गुरुस्त्या धरणी नदी ॥ १२ ॥ यो नाथः स्यात्कथा द्योऽन्धिी दया घोस्त्रिविष्ट- पम् ।। ध्योऽधे ध्याने ध्यश्च क्षुधा न्योनयोऽर्णव उज्ज्वलः ॥ १३ ॥ न्या नीतिनतिरुपाणी प्यः पयः प्या कृपा रुचिःफ्यः फेनः फ्या फणाच्योकोभ्याइभ्योभ्योभयः पुमान्॥१४ाम्योमयो यमईशानो म्या रमा सरमा क्षमा।य्यो जय्यो विबुधाधीशोय्या शय्या ल्योऽनु- पद्रुतः॥ १५ ॥ ल्याऽहल्या नलिनी ज्योतिर्वयः पक्षी च कूवरः ।। व्यो वायुाल ईशानो व्या भव्या वडवा सुधा ॥ १६ ॥श्यः शय आशयो नारी श्या वश्या कृपिरित्यपि॥प्यःप्रेप्यः प्या सुरा शुद्धा स्यः प्रशस्योऽमराधिपः ॥ १७ ॥स्या कृपिदैवतं च यो हयोह्या चतुरंगमी।क्ष्या सर्वा जगदंवा च सर्वेशानी सुरेश्वरी।।१८॥ क्यं कार्यञ्च ख्यमाकाशं ग्यंगमं ध्यं तुरंगमः॥च्यं तोयं च्यं स्मृतं याच्यं शौच्यं पेशाच्यमेव च ॥ १९ ॥ छ्यं ष्टीव्यं ज्यं स्मृ" ·(१००) मातृकाविलासः। [संयुक्तवार्थाः] याज्यं स्मृतं इयं झपनाशनम् ॥ यं स्फीतं व्यं स्मृतं शाव्यं यं जाडयं व्यं धनं वनम्॥२०॥ण्यं नाय्यं त्यं स्मृतं नित्यं यं तथ्यं धं सुखं चिरम् ॥ निंद्यं ध्यं त्वांध्यमित्युक्तं न्यं मान्यं नयनं वरम् ॥२१॥ प्यं कुप्यं पात्रमित्युक्तं फ्यं पयो मरणं रजः॥ व्यं सुख भ्यं भयं रुद्रं म्यं नाम्यं याम्यरम्यकम् ॥२२॥ य्यं कृतं न्याय्यमा धार ल्यं प्रोक्तं निलयं बुधैः ॥ व्यं वियद्वनवस्त्रं स्याच्छयं स्वापे वश्य इत्यपि ॥ २३ ॥ प्यं मुप्यं शिप्यमित्याहुः प्यं वृष्यमृप्यमि त्यपि ।। स्यं सत्यं कांस्यमित्याहुय हस्तिवदनं गृहम् ।। २४ ॥ क्ष्यं स्मरं क्षेत्रमुत्सारं क्ष्या पृथ्वी जगदीश्वरी ॥ कः कविः का व्यतातः स्यात्वा भूरिति निगद्यते ॥ २५॥ कं काव्यं कमलं कंस्यादु ग्योगोगरुड उच्यते ॥ ग्वाधेनुस्मृतं गुह्यं वो पोपो ध्या रणिः स्मृता॥२६॥ यं घुष्टं पर्पणं घासं छागइश्शा छ- विः स्मृता॥ स्वच्छपुच्छं गोमूत्रं ज्यो ययो ज्या च चंचला ॥२७॥ ज्वं जुष्टं झः समुद्रः स्याझ्या वसिष्ठवधूः स्मृता ।। दुग्धं दधि च प्रोक्तं योऽत्री रामपिता मनुः ॥२८॥ हा सहा ई स्मृ तं पुष्टं दो वसिष्टोय विहलः ॥ दा चित्रामधुराई तु पुष्कर चातमुच्यते ॥२९॥ दोभरद्वाजपुत्रः स्याद् आपटाई महोदरम् ।। हो टेटो' हा मनक्षोभ्या पयो दपि चौदनम् ॥ ३० ॥ यो नाथो जमदग्निः स्यान्ण्वा नाप्युनायनी प्रभा । वं रुपमणु मा प्रोन वस्तुरंगो महेश्वरः ॥ ३१॥ ला स्वपली न गोरी त्व तुल्यं मरन नथा ॥ चोदाक्षारोऽरणम्या ग्रीनं तु मधुनगु. च्यते ॥ ३२॥ वो दापो द्वा पुरी गंगा दं दून दर्शन यत ॥ भो पहोमियो वाऽला पग धाग यवृत्तमा ।। ३३ ॥ धन्यं ; ननं वनं नादिभी धनी म्मृतः ॥ भा धन्या मातुली साभी ·[संयुक्तवार्थाः] मातृकाविलासः। (१०१) भं धनं साधनं वनम् ॥ ३४ ॥ वो वायुः प्या स्मृता धूली प्वं पु- ण्यं पठनं शिरः॥ पवः फणी पवा फालिका स्यात्पवं फूत्का- रेण चालनम् ॥३५॥ यो ब्रह्मा गीप्पतिाभ्याँ व्वं वाक्यं मधु- विधिपः ॥ भ्वो भयो भरतो ब्रह्मा भ्वा गोरी भ्वं निवेशनम्॥३६॥ म्बो वृक्षो म्या धरावं खं ब्रह्म पुस्तकमुच्यते ॥ यो यवो यवनो यज्ञो वा योपिजवनोत्तमः॥३७॥ यतनं यमनं वं तु रोदनं म- दनं जगत् ॥वोऽर्वा तु पवनो ऽश्वी वैख पर्व चर्वणम् ॥३८॥ लो लयो रामपुवस्तु ला लव्या वं तु सूदनम् ॥ वो वायुर्बा मही प्रोक्ता व्वं पलं वनितागृहम् ॥ ३९ ॥ शल्यं श्वं शरणं पत्र में- थुनं गगनं गमम् ॥ श्वं प्रोक्तं शयने श्वः स्याच्यः प्रातरशनो हयः ॥१०॥श्वा श्वा तु चंद्रमःपनी वो विडालोऽथ मारिपः ॥ प्वं परिप्वंजनं स्वप्नं गमनं परिवर्तनम् ॥४१॥ मीलनं मेलनं चाथ स्वः स्वर्गः सुहृदित्यपि ॥ स्वो निजो भगवान्विष्णुभक्तो भासुर इत्य- पि ॥२॥स्वा स्वकीया च योपिच गौरी शक्तिः परेश्वरी॥ स्वं गृह धनमायुप्यं पुण्यं पाप्मा पतिः सुखम् ॥ ४३ ॥ ह्वःप्रहःशतजिह्वः स्याद् द्वा जिह्वा तरुणी सरित् ॥ हूं वाहं गमनं वेडावः क्षोदः क्ष्वा सरिद्वरा ॥४४॥वं क्षो क्षरणं क्षीरं पालनं तारणं पितुः।। स्त्रः सारः स्ना प्रथा श्रेष्ठा नं स्नानं मधु वारणम् ॥ ४५ ॥ नो घनो नाशको माधौ नं जलं निरिडं च यत् ॥ नो मानो मा मरुत्तारा भं मनो मरणं मधु ॥४६॥ः कलः का कला कुं तु कलंकलन- मुत्तमम् ॥स्कः शुष्कः स्कंधशूरः स्यात्स्का स्कंदजननी सुरा।। ॥४७ ॥स्कं शुक्र शरणं वित्तं वादिनं गदनं सुखम् ॥ श्वः शल: शलभः शुक्रः श्वा शलाका शिला तथा ॥ श्लं शुक्र चूर्णमाधारं ग- मनं शूटभृच्छिरः ॥ १८ ॥लः शोकः धुद्रवदनःक्ष्ली क्षोण्य- क्षौहिणी तया ॥क्ष्लं क्षुद्रं वस्तु मरणं भवनं शरणं बलम् ॥ १९॥ .

·(१०२) मातृकाविलासः। [संयुक्तवर्णायाः] लं लक्ष्म ल्ला स्मृता गोरी लो लोकस्तक इत्यपि ॥ स्टः खलः ख्ला सरा क्षुद्रा योपिकमललोचना ॥ ५० ॥ ग्लः शनीन्दुगुड़ा ग्ला वा ग्लं गलं गलनं सरित् ॥ ब्लोऽश्वो घ्ला जपनं प्लं तु र सारथिपातनम् ॥५१॥ लश्छलःशलकृच्छ्लोर्दा पुरीला तु दिश वालयम् ॥प्पः लवंगः प्लवःशुरःप्पा पाटी परमेश्वरी ॥ १२ ॥ प्लं मांसं प्लवनं मध्ये पूरणं धरणीतलम् ॥ फ्लः फणीशः स्मृता फ्लाच फलिनी फलधारिणी ॥ १३ ॥ फलं फलं ।। च वदनं सकलं वपुः ॥ ब्लं वलं ब्ला स्मृता रक्ता वरटी कंगु रित्यपि ॥ १४ ॥ ब्लो वालोऽवामुरः कंसो ज्ञोऽध्या मारो न लो यमः ।। ब्लं माल्यं मधुरं ब्ला माही देवेशोऽमरावती॥१६॥ हः कल्पः कमलानाथो गरुडो हंससारथिः ॥ क्रः कर- शरभो व्याघ्रो नाथः का सुरभिर्मही ॥६६॥ खमिद्रियामित्यु- तं खो खौ रासभेखले ॥ खा पूतना शूर्पणखा ताडका कैकया क्षितिः॥२७॥ खू खङ्गं दुपहृदयं मैथुनं मरणं तथा ॥ यो गरा गुद आसारो या राज्ञी बनयोपितोः ॥ १८ ॥ गृहं ग्रहचत्र खमाधारः शुक्रमेव च ॥ यो घोपो मदनचतो भगो ज्ञो यामिनी- पतिः॥५९॥प्रा घृणा सरमापुत्री ग्रं गृहं वदनं निजम् ॥ नरोऽशरणः शूरो ड्रा मारणमिति स्मृतम् ॥६॥ डूं गृहं रोदन नासा मता हानिश्च कथ्यते ॥ चश्चरमथः स्मरः श्लोकश्चतश्चारण इत्यपि ॥ ६॥त्रा चंचूश्च चमूश्चाटु – मैथुनकमप्रजम् ॥ द्वेपी छुरिका सशस्तरुरंगणमार्गणः ॥ १२ ॥ छा विष्ठा शुनक वेश्या ; नवं गमनं गृहम् ॥ जो वृद्धो गमनेच्छोऽग्निब्रह्मोमेश रमापतिः॥ ६३ ॥ जटायुश्च जरायुश्च जमदग्निजिनीपतिः जा च जरो जैसा जारवत्सली पट्पदी घृणी॥ ६४ ॥ नं यज्ञान १ भक्षणशीला।

·[ संयुक्तवर्णााः] मातृकाविलास। (१०३) । मजलं वा रजस्वलमुखं रजगाझो नदो जरठोदरौ झा जरा हानिरी- श्वरी ॥६५॥ अ॒ जुएं भ्रमरपुंएं पुष्टं सुष्ठ गृहं कजम् ॥ भूश्चोरो । भ्रा स्मृता नीतिगतिनै भगवन्मुखम् ॥६६॥ः पीठष्ट्रा स्मृता ; पूपा , घोटकमुख सरः॥ठो मिष्टान्नं फलरसट्रा टिट्टी भ्रमरी सुरा ॥६७ ॥ ह्र सुखं वायजनितं पलितं हरितं जगत् ॥ ड्रो दंडो डम- : रुर्दशो दुरगो दुः सुरोदकम् ॥ ६८॥ ड्रा टिट्टी मत्स्यगंधा स्या- - ज्झपपत्नी महोदरी ॥ई मद्यं मधुरं पुप्पं नर्मदाजलमंबुजम्।।६९॥ । ट्रः स्यादृष्टद्युमजातो विदुरोनर्मदाझपः॥ द्रा गांधारी सती स्वाहा स्वधाज्ञा सरयूरपि ।। ७० ॥ ई फल्गुमरणं भ्रष्टं शुभ्रास्यं स्पं. दिनीक्षमम् ॥ णो नहुपोचरं भीरुः कणों वीभत्सुरुद्धवः ॥ ७१॥ णा नर्मदा च गोर्गोदा गंगा द्रुपदजांबुजा ॥ नाम ससुधं पात्रं वाक्यं नारदभापितम् ।। ७२ ॥ त्रिनेत्रोऽजजः पाता गरुत्मा- न्मघवानपि ॥त्रा गोरी नर्मदा पानी तारणी सरमा तरी॥ ७३॥ नं स्मृतं त्रुटितं घुष्टं जुएं पुष्टं परं पदम् ॥ गांधारीवदनं कर्णवचनं द्रोपदीरितम् ॥७४ । प्रस्तीर्थवासकृत्पूतो जारः पुरोऽविका- त्मजः॥श्रा स्थिताथ रमा राज्ञी रजनी रजकात्मजा ॥७॥ तीर्थसुखमायुक्तं मरणं मध्वरेर्मुसम्द्रोद्रोणो द्रोणसूनुःस्याकाकः काकसमो नरः॥७३॥ भयकृद्भरतो राजा रंतिदेवो रमापतिः॥ द्रा दरी सरमा क्षुद्रा द्रोणसूर्विदुरात्मजा ॥ ७७ ॥ है भयं गमनं क्षुद्रं क्षोदनं सरमा सुखम् । सुतोदं सुखदं साम स्मरणं शरणं गुरुः ।। ७८॥ध्रो भूत्रों धारकः साक्षी धृष्टद्युम्नो धरात्मनः ॥ वृकोदरो गदापाणिगणात्माभ्रातृवत्सलः॥७९॥ध्री धरा कुप्रजाकूलमाप- गा पथिकांबुगा ॥ | ध्रुवं धरणं धारा धरस्थानं च कूव- रम् ॥ ८०॥ वा नारी नर्मदा दुप्टा नखामनरकोद्भवा ॥ पृथा पुष्टा परेशानी परमानंददायिनी।।८१॥नोनरो नरको गारो नर्मदा नार्म- ·(१०२) मातृकाविलासः। [संयुक्तवार्थाः]] ल्लं लक्ष्म ल्ला स्मृता गौरी ल्लो लोकस्तर्क इत्यापि ॥ स्लः खलः ख्ला सरा क्षुद्रा योपित्कमललोचना ॥ ५० ॥ ग्लः शनीन्दुगुडा ग्ला वा ग्लं गलं गलनं सरित् ॥ घ्लोऽश्वो ध्ला जपनं घ्लं तु वृक्ष्म सारथिपातनम् ॥५१॥ लश्छलः झलकृच्छ्लोर्दा पुरी मला तु शि वालयम् ॥षः प्लवंगः प्लवः शूरः प्ला पाटी परमेश्वरी ॥ १२ ॥ प्लं मांस प्लवनं मध्ये पूरणं धरणीतलम् ॥ फ्लः फणीशः स्मृता फ्ला च फलिनी फलधारिणी ॥ ६३ ॥ पलं फलं वागपूर च वदनं सकलं वपुः ॥ ब्लं बलं ब्ला स्मृता रक्ता वरटी कंग- रित्यपि ॥ ५४॥ ब्लो पालोऽपामरः कंसो ज्ञोऽध्या मारो न लो यमः॥ ब्लं माल्यं मधुरं ब्ला माही देवेशोऽमरावती॥२५॥ 5: कल्पः कमलानाथो गरुडो हंससारथिः ॥ कः कर शरभो व्यायो नाथः का सुरभिमंही ॥६६॥ के सामंद्रियमित्युः संमोखो रासभेसले ॥मा पूतना शूर्पणखा ताडका कैकयी क्षितिः॥ ५७॥ सनं दुष्टहृदयं मैथुनं मरणं तथा ॥ यो गरे गुद आसारो मा राजी बनयोपितोः ॥ २८ ॥ यं गृहं ग्रह समाधारः शुक्रमेव च ॥ नो घोपो मदनभतो भगो ज्ञो यामिनी- पतिः॥५९॥ वा घृणा सरमापुत्री में गृहं पदनं निनम् ॥ हो नरोऽधारणः शुरोडामारणमिति स्मृतम् ॥६०॥ डूं गृह रोदने नामा मना हानिश्च कथ्यते ॥ श्वरमशः स्मरःोकमतभारत इत्यपि ॥ ६१ ॥ ना चंश्च चमृवाद में मेथुनकमप्रनम् ॥ द्वेषी झुरिका गद्गम्तमरंगणमार्गणः ।। ६२ । छालिष्ठा शुनही देड्या नवं गमनं गृहम् ॥ श्री वृद्धों गमनेच्छोऽपियनामझी रमापतिः॥ ६३ ॥ जटायुय जरायुध जमदामिमिनीपतिः । जाद नगगा जाग्दराठी पदपदी पृणी॥ ६॥ पान ·[ संयुक्तवर्णाः] मातृकाविलास । (१०३) मजस्रं वा रजस्वलमुख रजगाझो नदो जरठोदरो झा जरा हानिरी- श्वरी ॥६५॥ झं जुष्टं भ्रमरपुष्टं पुष्टं सुष्ट गृहं कजम् ॥ भूश्चोरो भा स्मृता नोतिर्गतिनं भगवन्मुखम् ॥६६॥ दूः पीठष्ट्रा स्मृता पूपा, घोटकमुख सरः॥ठो मिष्टानं फलरसप्ट्रा टिट्टी भ्रमरी सुरा ॥६७॥ ; सुखं वाद्यजनितं पलितं हरितं जगत् । ड्रो दंडो डम- रुदेवो दुरगो द्रः सुरोदकम् ॥ ६८॥ ड्रा टिट्टी मत्स्यगंधा स्या- ज्झपपत्री महोदरी ॥; मयं मधुरं पुष्पं नर्मदाजलमंबुजम्॥६९॥ ट्रः स्यादृष्टद्युम्नजातो विदुरोनर्मदाझपः॥ द्रा गांधारी सती स्वाहा स्वधाज्ञा सरयूरपि ॥७० ॥ ढूं फल्गुमरणं भ्रष्टं शुभ्रास्यं स्पं- दिनीक्षमम् ।। णो नहुपोंवरं भीरुः कर्णो वीभत्सुरुद्धवः ॥ ७१ ॥ णा नर्मदा च गोर्गोदा गंगा द्रुपदजांबुजा ॥ पं नाम ससुधं पात्रं वाक्यं नारदभापितम् ॥ ७२ ॥ त्रस्त्रिनेत्रोऽन्जजः पाता गरुत्मा- न्मघवानपि ॥ वा गोरी नर्मदा पाची तारणी सरमा तरी ॥ ७३ ॥ स्मृतं त्रुटितं घुष्टं जुष्टं पुष्टं परं पदम् ।। गांधारीवदनं कर्णवचनं द्रोपदीरितम् ॥७४ । अस्तीर्थवासकृत्पूतो जारः पुष्टोंऽपिका- त्मजः ॥धा स्थिताथ रमा राज्ञी रजनी रजकात्मजा ।। ७५ ॥ श्रं तीर्थसुखमायुक्तं मरणं मध्वरेच्खम्।।द्रो द्रोणो द्रोणसूनुःस्यात्काका काकसमो नरः॥ ७६॥ भयकृद्भरतो राजा रंतिदेवो रमापतिः॥ दादरी सरमा क्षुद्रा द्रोणमूर्विदुरात्मजा ॥ ७७ ॥ तूं भयं गमनं क्षुद्रं क्षोदनं सरमा सुखम् ॥ सुतोढं सुखदं साम स्मरणं शरणं गुरुः ॥७८ ॥ध्रो भूों धारकः साक्षी धृष्टद्युम्नो धरात्मजः ॥ वृकोदरो गदापाणिर्गणात्मा भ्रातृवत्सलः ।।७९ ॥धी धरा कुप्रजाकुलमाप- गा पथिकांबुगा ॥ धं ध्रुवं धरणं धारा धरस्थानं च कूध- रम् ॥ ८० ॥ वा नारी नर्मदा दुष्टा नसाग्रनरकोद्भवा ॥ पृथा पुष्टा परेशानी परमानंददायिनी॥८॥ोनरो नरकोंऽगारो नर्मदा नार्म- Aank ·[ संयुक्तवार्याः] (१०१) मातृकाविलास। दाह्रदः॥नं गृहं नारकं गारंगरुडांगं गरोद्भवम्।।८२||मा प्रकृष्टाम- हादेवी महालक्ष्मी रजोद्भवा ॥ मधुरा मर्मसारो वा क्षमा क्षमाक्षाम- नासिका ॥ ८३॥ प्रः प्रकृष्टोऽधकारातिर्मुरारातिः कजोद्भवः॥ का मारातिध्रुवोगस्त्योऽरुणोऽरुणपितामहः ॥ ८॥ ब्रह्मगमने भूरि भ्रमरांगंधरातलम् ॥ गंगातीरं पयःपेयं पाथः परसरं सरः॥८॥ फूत्कारः स्वनः फेनः स्फुरन्स्पष्टांवरेचरः ॥ फा वीरपत्नी कमला खरी क्षारनदी सुरा ॥ ८६ ॥ फंस्फुरद्वसनं जुष्टं पलं स्फुटनमुछ- तम् ॥ प्राकृतं गमनं ध्वस्तं धृतं धरणमुच्यते ॥ ८७॥ ब्रो बृहस्स- तिराचार्यों वटुर्वृद्धो वरावृतः॥ बाप्कलो बहुदो वाजी बहुव्रीहिन बुदुदः ॥८॥ बालो वाणोऽवलो बद्धोंबष्टोऽन्दो बधिरः स्मृतः॥त्रा वाला बधिरांनष्ठा बढीबद्धांवरेश्वरी ॥ ८९ ॥ ब्रह्मबलमुच्छ्रष्ट बधिरांगं तथा वरम्॥बहुलं बहुसारं च बधिरास्यं वटोमुखम्॥२०॥ भ्रो ब्रह्मा प्रकटो भारो भ्रमरो धूसरो धरः॥ भ्रामको भासुरो भ्रट भीमसेनोऽभयः स्मृतः ॥ ९१ ॥ भासुर तथाऽभं तु भ्रामक भरणं भयम् ।। भ्रा भ्रष्टा ब्राह्मणी भावा हिडंवा धरिणी तथा।।९२॥ म्रो मरो मृत्युकृन्मयों मैथुनी माधवी वलः॥ भ्रमरी भानवी मार- मानिनी यामिनी शुनी।। ९३ ॥ ग्रं मैथुनं मृतांगं च मरणं मस्त मधु ॥ यो यादवोऽर्जुनो जारो या जराज्वरवाजरा ।।९४ ॥ यं जुट भोजनभ्राजं जायमानं नरोद्भवम् ॥यिः कामिनी प्रिया जुष्टा परम पारगांबुधेः ॥ ९५ ॥ रकारद्वययोगाभावः शास्त्राः॥लो लंड लालितोऽल्मांगो लरा साना लालितांबुना ॥ ९६॥ लालितं वितं लं सं लालितं ललनासुसम्॥ वो वाराहो वरो वास्त्रो वाडा वासरोंऽबुधिः ॥९७॥ ब्रा श्रेप्टा गिरिजा लक्ष्मी रनाकरगता तथा तुटायोमुसं भीमं भासुरं रेष्टमुच्यते ॥९८॥श्रः शरश्शार सारः शरण्यः सारथिः शिवः ॥श्रा गारी सरमा रामा रनाकरकृ ..

·[संयुक्तवार्थाः] मावकाविलासः। लया ॥ ९९ ॥धे शरण्यं सतूणञ्च तारुण्यं तादृशं शिवम् ॥पः सुरेशो दितीशोऽकोऽरुणोऽर्णव उरुक्रमः॥१००॥षा गोरी सारवत्प- त्री पारणा परमामरी प्रकृष्टारुणं काष्ठं कोमलेतरमुज्ज्वलम् ॥१॥ सः सरः सरमाभर्ता भक्तो भासुरभासुरः ॥ सा शिवा भवपत्नी च भक्ता ब्रह्मसुता तथा ॥२॥वं श्रेष्ठं सारदं वस्तु वचनं वरुणा- सनम् ।। हो हरो हरिणो हारो हरिाहा हुहूहयः ॥ ३॥ हो हैं- सोऽहरुद्धपो हासो हस्ती च नाहुपः॥ हा गोरी करिणी हंसी ह- स्तयुक्ता च हसिनो ॥ ४॥ देवयानी च शर्मिष्ठा हूं तु चौर्यचरो गरम्॥क्षःक्षरःक्षरणःक्षारा क्षामा भाच क्षराऽक्षरा॥२॥क्ष्मा लक्ष्मीः झं क्षयि क्षारं क्षोदनं क्षरणं वरम् ॥स्तः पुनः स्तिः सुरः शंखः सुता सारसयोपिता ॥६॥स्ता प्रशस्ता शदा पतिपत्नी पाटलगोः स्मृता । स्तुः सारः स्तूस्थाचार्यो लक्ष्यस्तूणोरणः स्मृतः॥७॥ स्तं शस्त्रं शरणं राजगृहं गगनमुदतम् । ट्रोभ्रष्टः शकटो नात्यो विप्रो वरुण आसवः॥८॥टुः सुष्टु शरणं स्वेष्टं भास्वरं भक्तमेव च।। प्रियटिविटिराविष्टिरावृत्तिरुणांगना ॥९॥टी यष्टी सरमा भ्रष्टा भ्रामिका भ्रमिरासुरी ॥ या दुष्टा गृहिणी गाली सूर्यपत्नी जलाल- या ॥१०॥एं श्रेष्ठमरणं साधुगदनं मदनं मधु ॥ एः पंटो मु- सरोंऽगारोऽयासुरोऽसुरसत्तमः॥११॥ गोविंदो गरुडो गंडोथारो- गः संगरोऽमरः॥ यः संघातस्तथास्त्यश्च क्ष्मो विष्णुःक्ष्मा धरा रमा॥१२॥क्ष्या हानिःक्ष्यो हरो विष्णुः प्णः कृष्णः प्णा कलिंदजा।। प्ण्यो दाता प्ण्या रमा प्ण्यं च गृहं तारापतिर्मुखम्।।१३॥श्यःशिवो ध्यो धराधीशः क्ल्यः कल्योध्यो धनी हरिः ॥१४॥ पूर्वोक्ताक्षरसं योगे द्वित्रिवेदेषु रूपके ।। पूर्वक्तिनैव विपिना कल्प्योथों विदुपां वरैः ।। १५ ।। आदावते तथा मध्ये यो वणों यस्य नामनि ॥ तेन १ तीक्ष्णा।

·(१०६) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] तन्नाम विज्ञेयमित्येतत्सौभरेर्मतम् ॥ १६॥ यथा प्रशस्तमिति नामनि त्रयः पादयो वर्णाः सति तैर्नामकल्पना च ॥ प्रशस्तं झं प्रशस्तं स्तं प्रशस्तमितीरितम् ॥ एवं सर्वत्र बोद्धव्यमिति सोभरि- णोदितम् ॥ १७ ॥ इत्येवं ग्रथिता मालाक्षरी सोभारणा पुरायः पठेच्छृणुयाचेमां स शब्दार्णवपारगः ॥ ११८ ॥ यां चकार मह- पशिः सौभरिनितोयधिः ॥ अंगिरास्तत आश्रुत्य तां चकार त्रि- लोकगाम् ॥ १९॥ वंशीधरो गुरूणां च सौभयंगिरसोस्तथा ॥ मोदाय विदुपां राधाकृष्णानुग्रहतोलिखत् ॥ १२०॥ अस्य पाठा- च्छुतेश्वाथ सर्वशास्त्रश्रुतेः फलम् । एतन्मयं यतः सर्व प्राप्नुयान्नान संशयः॥२१॥ यो नित्यं मातृकामाला कंठस्थां कुरुते द्विजः॥ तस्य कंठगता देवी सरस्वती वसेत्सदा ॥ १२२ ॥ अथ चैतस्मा- यथा श्रीभगवतो वर्णसमामायावेदाविर्भावो ब्रह्मादिद्वाराऽभूत्तं व- र्णयामः । वेदाविर्भावस्तु पूर्व श्रीमद्भागवतीयतृतीयैकादशद्वादश- स्कंधोक्तरीत्या वर्णितोऽपि पुनरपि तं स्वरूपलक्षणतःस्मारयामः।। तथाहि । 'यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति त- स्मै' इत्यादिश्रुतेनित्यसिद्धानेव वेदास्तस्मै प्राहिणोत्प्रेपयामा स स्वांतःस्थितान्वेदान्परमात्मा निजाचिन्त्यशक्त्या ब्रह्ममनसि प्रणवमातृकारूपेण सूक्ष्मानपि तन्मुखेभ्य ऋगादिस्थूलरूपेणैवोचा- रयामासेति । अतएवोक्तम् 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्ट स्वयंभुवा । आदो वेदमयी दिव्या यतः सर्वाःप्रवृत्तयः' इति स्मृतेः। 'वाचा विरूपनित्यया' इति श्रुतेश्च वेदस्य नित्यत्वम् । यच्चोक्तम् 'ऋचः सामानि जज्ञिरे' इति।तत्राप्याविर्भाव एव वोध्यो जनःप्रा. दुर्भावार्थकत्वात् । ननु शास्त्रयोनित्वात्' इति सूत्रस्य का गतिर ति चेत्तत्र योनिशब्दः प्रमाणार्थक एव 'तं त्वोपनिपदं पृच्छामि इत्युपनिपदेवत्वमेव तदर्थ इति । किञ्च तस्येतस्य महतो भू- .

·[विद्याविपिः] मातृकाविलासः। (१०७) तस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदःसामवेद'इत्यादिश्रुतिरपि वे- दस्योत्पत्ति निराकरोति श्वासप्रश्वासादिवल्लोलयाविर्भावितवानि- तिाननु लीलयाविर्भावकर्तृत्वेऽपि ब्रह्मोपादानता तस्य जतिव तथा- त्वे तस्य पौरुषेयत्वं कथं न भविष्यति। नच ब्रह्मकार्यत्वेऽपितस्य- पोरुपेयत्वं पुरुपमानजन्यत्वेऽपि पौरुषेयत्वे वर्णानां नित्यत्वेप्या नुपूर्वीविशेपस्य पुरुपजन्यत्वान्मीमांसकंमन्यस्यापि वेदाप्रामाण्य- प्रसंगः । वर्णनित्यत्वमात्रेणेवापौरुपयत्वव्यवस्थापने लौकिकवा- क्यस्यापि तत्प्रसंगः । तस्मान्मानांतरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वं पी. रुपेयत्वं सापेक्षत्वलक्षणाप्रामाण्यप्रयोजक । तच्च न वेदे वेदार्थस्य मानांतरागोचरत्वात् । इदमेव श्रुत्या निःश्वासदृष्टांतेन दर्शि- तम् । तथाहि निःश्वासः पुरुपाजायमानोऽपि न पुरुपचिकी- जन्यस्सुपुप्तावपि तदर्शनात्। एवं वेदो ब्रह्मणो जायमानोऽपि न . झचिकीजिन्यो वेदार्थस्य वेदातिरिक्तमानाविपयत्वादित्यलम् । अस्यार्थस्य जन्माघस्येत्यायश्रीभागवतीयपद्यव्याख्याने बहुधा प्रपञ्चितत्वात् । अथाक्षरसमामायत एव सर्वा आन्वीक्षिक्यादयोऽ- टादश विद्या आप ब्रह्मद्वारा संभूतास्तदधस्ताद्विदुरं प्रति मैत्रेयो- तरीत्या सूचिताअप्यधुना विशदीकुर्मः । तत्रयजुःसामाथर्वभेदेन वेदाश्चत्वारः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिपां गणम् । छंदसां लक्षणं चैव पडंगो वेद उच्यते इति । पट् पुराणानिन्याय- मीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति चत्वार्युपांगानि । अत्रैवोपपुराणानाम- तर्भावः विशीपकस्य न्यायनये वेदान्तस्य मीमांसायां महाभारत- रामायणयोः सांख्यपातंजलपाशुपतवेष्णवादीनाञ्च धर्मशास्त्रे च मि लित्वा चतुर्दश विद्याः। तथोक्तं 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रां- गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश' इति । एता एव चतुर्भिरुपवेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवति । आयुर्वेदो ·(१०६) मातृकाविलासः। [वियाविर्नाकः] तन्नाम विज्ञेयमित्येतत्सोभरेर्मतम् ॥ १६॥ यथा प्रशस्तमिति नामनि त्रयः प्रादयो वर्णाः सांत तैर्नामकल्पना च ॥ प्रशस्त से प्रशस्तं स्तं प्रशस्तमितीरितम् ॥ एवं सर्वत्र बोद्धव्यमिति सौभरि- णोदितम् ॥ १७ ॥ इत्येवं ग्रथिता मालाक्षरी सौभारणा पुरायः पठेच्छृणुयाचेमां स शब्दार्णवपारगः ॥ ११८ ॥ यां चकार मह पीशः सौभरिनितोयाधिः ॥ अंगिरास्तत आश्रुत्य तां चकार त्रि- लोकगाम् ॥ १९॥ वंशीधरो गुरूणां च सौभय्येगिरसोस्तथा ॥ मोदाय विदुपां राधाकृष्णानुग्रहतोलिसत् ॥ १२० ॥ अस्य पाठा- छुतेश्वाथ सर्वशास्त्रश्रुतेः फलम् । एतन्मयं यतः सर्व प्राप्नुयान्नात्र संशयः॥२१॥ यो नित्यं मातृकामालां कंठस्थां कुरुते द्विजः॥ तस्य कंठगता देवी सरस्वती वसेत्सदा ॥ १२२ ॥ अथ चैतस्मा- यथा श्रीभगवतो वर्णसमानायाद्वेदाविर्भावो ब्रह्मादिद्वाराऽभूत्तं व यामः । वेदाविर्भावस्तु पूर्व श्रीमद्भागवतीयतृतीयैकादशद्वादश स्कंधोक्तरीत्या वर्णितोऽपि पुनरपि तं स्वरूपलक्षणतःस्मारयामः।। तथाहि । 'यो वे ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति त- स्मै' इत्यादिश्रुतेनित्यसिद्धानेव वेदास्तस्मै प्राहिणोत्प्रेपयामा स स्वांत:स्थितान्वेदान्परमात्मा निजाचिन्त्यशल्या ब्रह्ममनसि प्रणवमातृकारूपेण सूक्ष्मानपि तन्मुखेभ्य ऋगादिस्थूलरूपेणैवोचा- रयामासेति । अतएवोक्तम् 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृटा स्वयंभुवा । आदो पैदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः' इति स्मृतेः। 'वाचा विरूपनित्यया' इति श्रुतेश्च वेदस्य नित्यत्वम् । यचोक्तम् 'ऋचः सामानि जज्ञिरे' इति।तत्राप्याविर्भाव एव योध्यो जनेः प्रा. दुभावार्थकत्वात् । ननुशास्त्रयोनित्वात्' इति सुत्रस्य कागतिी ति चेत्तन योनिशब्दः प्रमाणार्थक एव 'तं त्योपनिपदं पृच्छामि इत्युपनिपढ़ेद्यत्वमेव तदर्थ इति । किश्च तस्यैतस्य महतो भू. r- ·[पियापितापः] मातृकाविलासः। (१०७) तस्य निःश्वसितमेतद्यग्वेदो यजुर्वेदःसामवेद'इत्यादिश्रुतिरपि वे- इस्योत्पत्ति निराकरोति श्वासप्रश्वासादिवल्लीलयाविर्भावितयानि- ताननु लीलयाविर्भावकत्वेऽपि ब्रह्मोपादानता तस्य जातैव तथा- वे तस्य पोरुपेयत्वं कथं न भविष्यति। नच ब्रह्मकार्यत्वेऽपि तस्य- पौरुषेयत्वं पुरुपमानजन्यत्वेऽपि पोरुपयत्वे वर्णानां नित्यत्वेप्या नुपूर्वी विशेपस्य पुरुपजन्यत्वान्मीमांसकंमन्यस्यापि वेदाप्रामाण्य- प्रसंगः । वर्णनित्यत्वमात्रेणेवापारुपयत्वव्यवस्थापने लोकिकवा- क्यस्यापि तत्प्रसंगः । तस्मान्मानांतरेणार्थमुपलभ्य रचितत्वं पो. रुपेयत्वं सापेक्षत्वलक्षणाप्रामाण्यप्रयोजकं । तच न वेदे वेदार्थस्य मानांतरागोचरत्वात् । इदमेव श्रुत्या निःश्वासदृष्टांतेन दर्शि- तम् । तथाहि निःश्वासः पुरुपाजायमानोअप न पुरुपचिकीर्पा- जन्यस्सुपुप्तापपि तद्दर्शनात्। एवं वेदोब्रह्मणो जायमानोऽपि न ब. मचिकीजिन्यो वेदार्थस्य वेदातिरिक्तमानाविषयत्वादित्यलम् । अस्यास्य जन्माद्यस्येत्याद्यश्रीभागवतीयपद्यव्याख्याने बहुधा प्रपञ्चितत्वात् । अथाक्षरसमानायत एव सर्वा आन्वीक्षिक्यादयोऽ- प्टादश विद्या भाप ब्रह्मद्वारा संभूतास्तदधस्ताद्विदुरं प्रति मत्रेयो- तरीत्या सूचिताअप्यधुना विशदीकुर्मः। तत्रयंजुःसामाथवभेदेन वेदाश्चत्वारः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषां गणम् । छदसां लक्षणं चैव पडंगो वेद उच्यते इति । पट् पुराणानि न्याय- मीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति चत्वार्युपांगानि । अत्रेवोपपुराणानाम- तर्भावः विशीपकस्य न्यायनये वेदान्तस्य मीमांसायां महाभारत रामायणयोःसांख्यपातंजलपाशुपतवैष्णवादीनाञ्च धर्मशास्त्रे च मि लित्वा चतुर्दश विद्याः। तथोक्त 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रां- गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्यच चतुर्दश' इति । एता एव चतुर्भिरुपवेदैः सहिता अष्टादश विद्या भवति । आयुर्वेदो ·(१०८) मावकाविलासः। [वियाविर्नाकः] धनुवेदो गांधर्ववेदोर्थशास्त्रं च सर्वेपामास्तिकानामेतावन्ति हि धर्मप्रस्थानानि अन्येपामप्येकदेशिनामप्वेवांतर्भावाद । ननु ना- स्तिकानामपि प्रस्थानानि संति तान्येप्वनंतर्भावात्पृथग्गणाय- तुमुचितानि । तथाहि शुन्यवादेनेक प्रस्थानं माध्यमिकानां क्षणि- कविज्ञानवादेनापरं योगाचाराणां ज्ञानाकारानुमेयज्ञणिकवायार्य- वादेनापरं सोत्रांतिकानां प्रत्यक्षणिकवाद्यार्थवादेनापरं वैभाषि- काणामिति सौगतानां प्रस्थानचतुष्टयम् । तथा देहात्मवादेनेकं प्रस्थानं चार्वाकाणामेवं देहातिरिक्तदेहप्रमाणात्मवादेन द्वितीय प्रस्थानं दिगंबराणामेवं मिलित्वा पट् प्रस्थानानि कस्मानोच्यते। सत्यावेदवायत्वात्तेपांम्लेच्छादिप्रस्थानवत्परंपरयापि पुरुपायर्यानुप योगादुपेक्षणीयत्त्वमेवाइहच साक्षात्परंपरयावा ।परमार्थोपयोगिनां वेदोपकरणानामेव प्रस्थानानां भेदो दर्शितः । अय संक्षेपेणेपां प्रस्थानानां स्वरूपभेदहेतुः प्रयोजनभेद उच्यते बालानां व्युत्पत्तये। तत्र धर्मप्रतिपादकमपोरुपेय वाक्यं वेदः सच मंत्रत्राम पात्मकः। मंत्रब्राह्मणयोवेद नामधेयम्'इति तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्त। तत्र मंत्रा अनुष्टानकारकभूतद्रव्यदेवताप्रकाशकास्तपि विवि- पा ऋग्यजुःसामभेदेन । तत्र पादवद्धगायत्र्यादिच्छंदोविशिष्टां ऋचः' भग्निमाळे पुरोहितम् ' इत्यादिकास्ता एक गीतिवि- . सामानि । तदुभयविटाणानि यपि अग्निदानी- त्वत्यादिसंबोयनरपाणिनिगदमंत्रा अपि यजुरंतर्गता एवं तदेवं निरूपिता मंत्राः । मंत्रव्याख्यानरूपं ब्राह्मणम् । वागमपि विविध विषिरूपमर्थवादरूपंतदुभयविलक्षण चातत्र शान्दी भावना विपिरिति भाडानियोगोविधिरिति प्राभाकराइटसापनता विधि- रिनि तार्किकारादिविरपिचतुर्विष रत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगभे- दानातव कमसमाप्रतिपादको विधिमत्सतिविधि आयोड- ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१०९) शाकपालो भवति' इत्यादि सेतिकर्तव्यताकस्य करणस्य यागादेः फलसंबंधवोधको विधिरधिकारविधिः 'दर्शपोर्णमासाभ्यां स्वर्गका- मो यजेत्' इत्यादि अंगसंबंधयोधको विधिविनियोगविधिः 'नीहि- भिर्यजेत् समिधो यजति' इत्यादिः । सांगप्रधानकर्मप्रयोगक्य- बोधकः पूर्वोक्तविधिवयमेलनरूपः प्रयोगविधिः स च ौत इत्ये. के, कल्प इत्यपरे । कर्मस्वरूपञ्च द्विविधं गुणकर्मार्थकर्मभेदात् । तत्र कतुकारकाण्याश्रित्य विहितं गुणकमीतदपि चतुर्विधम् उत्प- त्याप्तिविकृतिसंस्कृतिभेदात् । तत्र वसंते 'ब्राह्मणोऽनीनादधीत यूपं तक्षति' इत्यादावाधानतक्षणादिना संस्कारविशेपविशिष्याग्नि- यूपादेरुत्पत्तिः। स्वाध्यायोध्येतव्यः, गां पयो दोग्धि'इत्यादावध्यय- नदोहादिना विद्यमानस्यैव स्वाध्यायपयःप्रभृतेः प्राप्तिः। सोमम- भिपुणोति'नीहीनवहंति,आज्यं विलापयाते'इत्यादावभिपवावपात- विलापनेः सोमादीनां विकारः। वीहीन्प्रोक्षति, प्रत्यवेक्षते' इत्यादी प्रोक्षणावेक्षणादिभित्रीह्यादिद्रव्याणां संस्कार एच । एतचतुष्टय चांगमेव । तथा कतुकारकाण्यनाश्रित्य विहितमर्थकम। तच द्विवि- धमंग प्रधानं च । तवान्यार्थमंगमनन्यार्थ प्रधानम् । अंगमाप द्विविधं सन्निपत्योपकारकमारादुपकारकंच । तत्र प्रधानस्वरुप- निवाहक प्रथमं फलोपकारकं द्वितीयमेवं संपूर्णागसंपादकोविधिः प्रकृतिर्विकलाङ्गसंपादको विधिविकृतिस्तदुभयविधविलक्षणो विधिदेवीहोमः एवमन्यदप्यूह्यम् । अत्रबहुवक्तव्यमस्ति ग्रंथविस्तर- भियोपरम्यते । तदेवंनिरूपितो विधिभागः प्राशस्त्यनिदान्यतर- लक्षणया विधिशेपभूतं वाक्यमर्थवादः स च विविधो गुणवादो- ऽनुवादो भूतार्थवादश्च । तत्र प्रमाणांतरविरुद्धार्थबोधको गुपवादः 'आदित्यो यूपः' इत्यादिः। प्रमाणांतरप्राप्तार्यवोधकोऽनुवादः'भ- मिहिमस्यभेपनम् इत्यादि प्रमाणांतरवायतत्प्रातिरहितार्यवोधको ·(११०) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः] भूतार्थवादः 'इंद्रो वृनाय वज्रमुदयच्छत्' इत्यादिः। तदुक्तं विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तदानादर्थवादस्त्रि- धा मतः' इति । तत्र त्रिविधानामर्थवादानां विधिस्तुतिपरत्वे समा- नेऽपि भूतार्थवादानां स्वार्थेऽपि प्रमाण्यम् देवताधिकरणन्या- याताअबाधिताज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम्। तच्च वापितविपयत्ता व ज्ञातज्ञापकत्वाच नगुणवादानुवादयोः । भूतार्थवादस्य तु स्वार्थतात्पर्यरहितस्याप्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यं न विहन्यते । तदेवं निरूपितोऽर्थवादभागः । विध्यर्थवादोभयविलक्षणं तु वेदांतवा- क्यम् । तच्चाज्ञातज्ञापकत्वेऽप्यनुप्टानाप्रतिपादकत्वान्न विधिः स्व- तः पुरुषार्थपरमानंदज्ञानात्मके ब्रह्माणि स्वार्थे चोपक्रमोपसंहारा- दिपविधतात्पर्यलिंगवत्तया स्वतःप्रमाणभूतं सर्वानपि विधीनंतः- करणशुद्धिद्वारा स्वशेपतामापादयन्परशेपत्वाभावाच नार्थवाद. स्तस्मादुभयविलक्षणमेव वेदांतवाक्यम् । तच्च कचिदज्ञातज्ञाप- कत्वेन विधिरिति व्यपदिश्यते । विधिपदरहितप्रमाणवाक्यत्वे कचिद्भुतार्थवाद इति व्यवह्रियते इति न दोपः। पहिधलिंगानि च 'टपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽ पूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिंग तात्पर्यनिर्णये' इतिउपक्रमोपसंहारावेकलिंगम् । अद्वितीया त्मप्रतिपादकत्वात् । सृष्टेः पूर्व नामरूपरहितं सत्तामात्रमिदं जगदिति छांदोग्ये पप्टे प्रपाठके सदेव सौम्येदमय आसीत्' इति श्रुत्या प्रतिपादनमुपक्रमः। प्रतीयमानं सर्व जगदिदं पूर्वोक्तसत्स्व. रूपमेव नान्यदिति। ऐतदात्मामदं सर्वम्' इति श्रुत्यांते प्रतिपादन मुपसंहारः ॥ १॥ प्रकरणप्रतिपाद्यस्य पुनःपुनः प्रतिपादनमभ्या- सायया तत्रैव तत्त्वमसीति नवकृत्वोऽभ्यासः । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये तत्त्वमसीत नवसंख्याकोपदेशेन प्रतिपादनमभ्यासः॥२॥ प्रमाणानां मध्ये टक्षणया 'तं त्वोपनिपदं पुरुपं पृच्छामि' इत्यु.

·[पियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१११) पनिपत्प्रमाणेन गम्य आत्मा नेतरणेति विवेकोऽपूर्वता ॥३॥ प्रारब्धक्षयपर्यंत देहद्रियादी मिथ्याप्रतीतिः । प्रारम्धस्य निःशेप- नाशे प्राप्ते तदप्रतीतिपूर्वकमद्वितीयात्मस्वरूपणावस्थानस्य 'आ- चार्यवान्पुरुपो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्यथ संपत्स्ये' इत्यादिभुत्या प्रतिपादनं फलम् ॥ ४॥ प्रकरणप्रतिपाद्यस्य 'उत तमादेशमप्रामो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमाविज्ञातं विज्ञात- म्' इत्यादिश्रुत्या प्रशंसनमर्थवादःस्वार्थे तात्पर्याभावात् ॥५॥ यथा मृजन्यपटशरावादीनांमृदभिन्नत्वं स्वर्णजन्यकटककुंडला- दीनां स्वर्णभिन्नत्वं तथा कारणजन्यजगतः कारणाभिन्नत्वमिति 'वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादिता युक्तिरुपपत्तिरिति ॥ ६॥ निरूपितं त्रिविधं ब्राह्मणम्। यत्त मंत्रास्त्वनेकपा संति ब्राह्मणं त्वष्टधा मतम्' इति तस्याए- विधस्यापि यथाकथंचित्रिप्वैप्वंतर्भावो ध्येयः । अष्टधा ब्राह्मणं तु वृहदारण्यकश्रुत्योक्तम् ‘इतिहासः पुराणं विद्या उपनिपदः श्लोकाः सूत्राणि व्याख्यानान्यनुव्याख्यानान्यस्यैव निःश्वसितानि इति । कथाप्रतिपादक इतिहासः । विश्वस्य पूर्वावस्थानिरूपक पुराणम् । उपासनात्मविद्यापतिपादका विद्याः । या चोपास्य- देवरहस्यप्रतिपादका सोपनिपत् । ये मंत्राःश्लोकवत्पठ्यते ते शोकाः । संक्षिप्तार्थप्रतिपादकं सूत्रम् । विस्तृतार्थप्रतिपादकं व्याख्यानम्।व्याख्यानस्यापि स्फुटतापादकमनुव्याख्यानम्।एता. न्यत्राह्मणानि। शिक्षाकल्परहस्यादीनां च वेदसांगतापादकत्वमेव मंत्राह्मणयोर्व्याख्येयव्याख्यानताभावोस्ति तच 'मांत्रवर्णिकम्' इति सूत्रव्याख्याने प्रतिपादितं वृत्तिकारः । अथप्रकृतमनुसरामः । एवं च कर्मकांडगुणकांडब्रह्मकांडात्मको वेदोधर्मार्थकाममोक्षहेतुः। स च प्रयोगत्रयेण निर्वाहार्थमृग्यजुःसामभेदेन भिन्नः। तत्र होत्रanket ·(११२) मातृकाविलासः। [विपाविविः] प्रयोग ऋग्वेदेनाध्वर्यवप्रयोगो यजुर्वेदेनोद्गायप्रयोगः सामवेदेन ब्रह्मयजमानप्रयोगो तत्रांतर्भूतो । अथर्ववेदस्तु यज्ञानुपयुक्तरसा. न्तिकपोष्टिकाभिचारिकादिकर्मप्रतिपादकत्वेनात्यंतविलक्षण एव । प्राचनभेदात्प्रतिवेदं भिन्ना भूयस्यः शासाः संदि । तज्ज्ञानं चरण व्यूहदिकग्रंथाद्भवति । एवं च कर्मकांडे व्यापारभेदे ऽपि सर्वासा वेदशासानामेकरूपत्वमेव ब्रह्मकांड इत्यादिश्चतुणी वेदानां प्रयो. गभेदेन प्रयोजनभेद उक्तः॥ अयांगानामुच्यते । तत्र शिक्षाया उदात्तानुदात्तस्तरितहसदीर्घमुतादिविशिष्टस्वरव्यंगनात्मकवर्णी भारणीशेषज्ञान प्रयोजनं तदभावे मंत्राणामनर्थफटत्वात् । तथा जोन मंत्रो हीनः स्वरतोवर्णतो यामिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह। स पागनी परमाने हिनस्ति ययेंद्रशस्तरतोऽ पराधात् ।' नियमांदसाधारणी शिश। अथ शिक्षा प्राश्यामि' इति पन. गंगापिका माझिता। प्रनिवेदशा भिवाः प्रातिशाएयारोलिका भयान गुनिभिः प्रदर्शिताः । एवेदिकपदसाधुत्तज्ञानेनानादिक टमारनयोजनं निम वृद्धिगदेच'इत्यायष्टाध्याप्यात्मक महेयर प्रमादन पाणिनिता प्रकाशितमातम कात्यायनेन गुनिना पाणि. नयवेदानिक गिनतम तद्वानकोपनि भगाता पतंजलिना पानामागचतमा नदेषिमुनिव्याकरण वेदांग मदिशामित्या ग्यायी। कोपागदिव्याकरणानि नुन पदांगानि । किन्नु लोरिक लावायांनत्यनगंतव्यम् । पर्व शिक्षाव्याकरणाभ्यां यांना के परमानंद दाने मवपदार्थजातपिशायर्या तदर्थ भगाना पारेन ममामायः समाधानी व्याख्यानव्य' इत्यादिमादमा दाय निरकमानितम निबननामायाननितातोपगर्भ अंदन व पदमान निकण दैदिक पदानामर्थः प्रदान याप्रकाशानदार कागवानदा माताजीनामा ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (११३) वाक्यार्थज्ञानस्य मंत्रस्थपदार्थज्ञानाय निरुक्तमप्यपेक्षणीयमप्य. थानुष्ठानासंभवात्सूल्पेन 'जर्जरीजुर्फरीना' इत्यादीनां दुरूहत्वा- सकारांतरणार्थज्ञानस्यासंभावनीयत्वाच्च । एवं निघंटुकोशा वैदिकद्रव्यदेवतात्मकपदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुक्तांतर्भूता एव । तत्रापि निघंटुसंज्ञकः पञ्चाध्यायात्मको ग्रंथो भगवता यास्केनैव कृतः । अन्येप्यमरहेमचन्द्रादिप्रणीताः कोशा निघंटरूपत्वेन निरुक्तांतर्भूता एव द्रष्टव्याः । एवमृइमंत्रा- णां पादयद्यानुष्टुप्छन्दोविशेपविशिष्टत्वात् । तदज्ञानेच निंदाश्रव णे छंदोविशिष्टानुष्ठानविशेपविधानाचाछंदोज्ञानाकांक्षायां तत्पका- शनायधीश्रीस्त्रीम्' इत्याद्यध्यायाएकात्मिका छंदोविचितिभंगवता पिंगलेनेवरचितातित्राप्यलोकिकमित्यतेनाध्यायत्रयेण गायत्र्युष्णि- गनुष्टुब्धृहतीपंक्तित्रिष्टुन्जगतीछंदांसि सप्तावांतरभेदानि निरूपिता- निअथ लोकिकमित्यारभ्पाध्यायपंचकेन पुराणेतिहासादायुपयोगी निलौकिकानि छंदांसि निरूपितानिाव्याकरणे लोकिकपदनिरूपण वताएवं वैदिककर्मदशादिकालज्ञानाय ज्योतिपं भगवतादित्येन ग- गदिभिश्चप्रणीतं बहुविधं गणितहोरासंहितादिरूपस्कंधत्रपात्मक- मिति।तत्र गणितं च मूलचीजरखापाव्यादिभेदतोनेकविधम्होराशा खं तुजन्मपत्रप्रकाशकम् ।होराशब्दस्तु पूर्वापरवर्णलोपेनाहोरावश- ब्दानिप्पन्नःपृपोदरादित्वा दित्युक्तं वृहजातकोतेन काटोपटक्षणा- न्मुहूर्तरोधकवर्षपोषकप्रश्नयोधकशास्त्रमप्यत्रयांतर्भूतज्ञेयम्।संदिता शास्त्रं सर्वप्रकाशकत्वात्सर्वमयमेवागणितोपकासूर्यसिद्धांतादयो अटादश संसिाहोरायोधका-शुकजातकयवनजातकादयो मुहृतमात- डादया प्रश्नादर्शादयोहिल्लाजादयभवदव सतिसिंहितामपि गर्गसंहि- तारुद्रसदिताभृगुसंहितायाभनेकाःसंतीतिाएवं शासांतरीययुगोपस ·(११४) मातृकाविलासः। [विद्याविभाव हारेणेवोदकानुष्ठानक्रमविशेपविज्ञापनाय कल्पमूत्राणिातानित्र गत्रयभेदात्रिविधानि। तत्र होत्रप्रयोगप्रतिपादकान्याश्वलायनसांग यनादिप्रणातानि । आध्ययंवप्रयोगप्रतिपादकानि वाचायनापर कात्यायनादिप्रणीतानिाओद्वारप्रयोगप्रतिपादकानि शाइयायन स्यारुण्यादिप्रणीतानि एवं निरूपितःपण्णामंगानां प्रयोगनभेद चतुर्णामुपांगानामधुनोच्यते । तत्र सर्गप्रतिसगमन्वंतरवंशवंशान रितप्रतिपादकानि भगवता पादरायणेन निरूपितानिापुराणानि निच ब्राह्म पानं वैष्णवं शेवंभागवतं नारदीयं मार्कण्डेयमानयंभ प्यं ब्रह्मवैवर्त लैंगं वाराहं स्कांद वामनं कोर्म मात्स्यं गारुडं ब्रह्म चत्यष्टादशाएवमुपपुराणान्यपि गणेशकालिकासांचपराशरादीन नेकानि द्रष्टव्यानिन्याय आन्वीक्षिकी पञ्चाध्यायी गोतमेन प्रणीता प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टांतसिद्धांतावयवतर्कविपर्ययवादज वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानांपोडशपदार्थानामुद्दे शलक्षणपरीक्षाभिस्तत्वज्ञानं तस्याप्रयोजनमेवं दशाध्यायवैशेषि के शास्त्रं कणादेन प्रणीतम्।दव्यगुणकर्मसामान्यसमवायानां पण भावपदार्थानामभावसप्तमानां साधर्म्यवैधाभ्यां व्युत्पादनं त प्रयोजनं तदपि न्यायपदेनोक्तम्।एवं मीमांसाऽपि द्विविधाधर्ममीम सा शारीरिकमीमांसा च । तत्र द्वादशाध्यायी धर्ममीमांसा अथात धर्माजज्ञासा' इत्यारभ्य 'अन्वाहाय्यं च दर्शनात्' इत्यंता भगवा जैमिनिना प्रणीतातित्र धर्मप्रमाणं धर्मभेदःशेपशेपिभाषश्च क्रत्व पुरुपार्थभेदेन प्रयुक्तिविशेषः श्रुत्यर्थपठनादिभेद क्रमभेदोधिकार विशेपः सामान्यातिदेशो विशेपातिदेश ऊहो बाधस्तंत्रमसंगचों क्रमेण द्वादशानामध्यायानामर्थः। तथा संकर्षणकांडमध्यायचतु एयात्मकं जैमिनिना प्रणीतम्।तच्च ! म. कर्मकांटांततिगत तशा तर गत I ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (११) शारीरिकमीमांसा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिः अनावृत्तिःशब्दा- त्' इत्यंता जीवनोकत्वसाक्षात्कारहेतुश्रवणाख्यविचारप्रतिपाद- कान्यायानुपदर्शयंती भगवता बादरायणेन कृता । तत्र सर्वेपामेव वेदांतवाक्यानां साक्षात्परंपरया वा प्रत्यगभिन्नाद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति समन्वयः प्रथमाध्यायेन दशितः । तत्र प्रथमपादे स्पष्टवझलिंगयुक्तानि वाक्यानि विचारितानि। द्वितीयपादे त्वस्प- ब्रह्मलिंगयुक्तान्युपास्यब्रह्मविपयाणि । तृतीयपादे स्पटब्रह्मलिं- गानि ज्ञेयब्रह्मविपयाणि । एवं पादत्रयेण वाक्यविचारः समापितः। चतुर्थपादे तु प्रधानविपयत्वेन संदिह्यमानान्यव्यक्तादिपदानि चितितानि । एवं वेदांतानामद्ये ब्रह्मणि सिद्धे समन्वये तत्र संभा- वितस्मृतितर्कादिविरोधमाशंक्य तत्परिहारः क्रियते इति । अवि- रोधो द्वितीयाध्यायेन दर्शितः । तत्राद्यपादे सांख्ययोगकणादस्मृ- तिभिः सांख्यादिप्रयुक्तश्च तकविरोधो वेदांतसमन्वयस्य परि- हतः । द्वितीयपादे सख्यिादिमतानां दुष्टत्वं प्रतिपादितम् । स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिराकरणरूपपर्वद्वयात्मकत्वाद्विचारस्य ।तृ- तीयपादे महाभूतसृष्टचादिश्रुतीनां परस्परविरोधः पूर्वभागेन परिहत उत्तरभागन तु जीवविपयाणाम् । चतुर्थपादेनेंद्रियविपयश्रु- तीनां विरोधपरिहारः ॥ तृतीयाध्याये साधननिरूपणम् । तत्र प्रथमपादे जीवस्य परलोकगमनागमनेन वैराग्यं निरूपितमाद्विती- यपादे पूर्वभागेन त्वंपदार्थों निरूपित उत्तरभागेन तत्पदार्थः । तृतीये पादे निर्गुणे ब्रह्मणि नानाशाखापठित एव गुणोपसंहारः कृतः। प्रसंगात्सगुणविद्यासु शासांतरीयगुणोपसंहारो निरूपितः। चतुर्थपादे निर्गुणब्रह्मविद्याया बहिरंगसाधनान्याश्रमयज्ञादीन्यंतरं- गसाधनानि शमदमनिदिध्यासादीनिनिरूपितानि।चतुर्याध्याये सय णनिर्गुण ·(११६) मातृकाविलासः। [ विद्याविनावः] निर्गुणं ब्रह्म उपासनावृत्त्या सगुणं वा ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवत -पुण्यपापालेपलक्षणा जीवन्मुक्तिरभिहिता । द्वितीयपादे म्रिया माणस्योत्क्रांतिप्रकारश्चितितः । तृतीयपादेसगुणब्रह्मविदे मृतस्योत्तरमागोंभिहितः । चतुर्थपादे पूर्वभागेन निर्गुणब्रह्मविद विदेहकवल्यप्राप्तिरुक्ता । उत्तरभागेन सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलो कगमनस्थितिरुक्ता । इदमेव सर्वशास्त्राणां मूईन्यं शास्त्रांतरं सर्वम- स्येव शेपभूतमितिाइदमेव मुमुक्षुभिरादरणीय श्रीशंकरमध्यादिमु- निदर्शितमार्गेण यथारुचीति रहस्यम्।।एवं धर्मशास्त्राणि मनुयाज्ञ- वल्क्यविष्णुयमांगिरोवसिष्टदक्षशातातपपराशरगोतमशंखलिखित हारीतापस्तंबोशनोव्यासकात्यायनबृहस्पतिदेवलनारदपैठीनसिप्र- भृतिभिः कृतानि वर्णाश्रमधर्मविशेपाणां विभागेन प्रतिपादकानि। एवं व्यासकृतं महाभारतं वाल्मीकिकृतं रामायणं च धर्मशास्त्र एवांतर्भूतमितिहासत्वेन प्रसिद्धम् । एवं सर्वदेवसाधारणमंत्रशास्त्र श्रीमहादेवब्रह्मोतमादिप्रणीतं धर्मशास्त्र एवान्तर्भूतत्वेऽपीह स्वश- ब्दैनैवोपादानात्पृथगेव संगतिर्वाच्या ॥अथ वेदचतुष्टयस्य क्रमेण . चत्वार उपवेदातवायुर्वेदस्याटौ स्थानानि भवति । सत्र शारीरमें- द्रियं चिकित्सा निदानं विमानंकल्पं प्रसिद्धिश्च । 'कायवालग्रहोद्धी गशल्यददाजरावृपान् । अष्टावंगानि तस्याहुश्चिकित्सायेपुसंश्रिताः' इति । तस्यायुर्वेदस्य कायचिकित्सा, बालचिकित्सा, ग्रहो भूतप्रेतादिः, अर्दोग शिरोनेत्रादि शल्यंशनधातादि, दंष्ट्रा स्थाव- रजंगमात्मक विपं तेषां चिकित्सा,जरा रसायनादिना जराया दूरी- करणं, वृपो वाजीकरणतंत्रमित्यष्टांगानीति ब्रह्मप्रजापत्यश्विधन्वंत- सदभारद्वाजायामिवेशादिभिरुपदिष्टश्चरकेन संक्षिप्तश्च । तत्रैव सुश्रुतेन पंचप्रस्थात्मकं प्रस्थानांतरं कृतम् । एवं वाग्भटादिभिर- पिबहधनि न शास्त्रभेदः॥कामशास्त्रमप्यायवेदांतर्गतमेन सुश्रुते- ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (११७) न वाजीकरणाख्यकामशास्त्राभिधानात् । तत्र वात्स्यायनेन पञ्चा- ध्यायात्मक कामशास्त्रं प्रतिम । तस्य विपयवैराग्यमेव प्रयोजन शास्त्रोद्दीपितमार्गेणापि विपयभोगे दुःखपर्यवसानात् । चिकित्सा- शास्त्रस्य च रोगतत्साधनरोगनिवृत्तितत्साधनज्ञान प्रयोजनम् । तच्च मोक्षसाधनीभूतशरीरारोग्यसंपादकत्वेन मोक्षोपयोग्येव । एवं धनु- वैदः पादचतुष्टयात्मको विश्वामित्रप्रणीतः। तत्र प्रथमपादोदीक्षा- त्मको द्वितीयः संग्रहपादस्तृतीयस्सिद्धपादश्चतुर्थः प्रयोगपाद तत्र प्रथमे पादे धनुर्लक्षणमधिकारिनिरूपणञ्च कृतम्।तत्र धनुःशब्दश्वा- पेनिरूढोऽपि चतुर्विधेप्वायुधेपु वर्त्तते । यथा चक्रशब्दोऽरो निरू- ढोऽपिगदायामपि वर्त्तते'जुगोपकुकिंगत आत्तचक्र इत्यत्र तथादर्श- नादन्यथामत्रतेजः स्वगदया विधमन्तमित्युक्तिव्याकोपः स्यादि- तितिच्चतुर्विधमायुधमुक्तममुक्तं मुक्तामुक्तं मंत्रमुक्तं चातत्र मुक्तं च- कादि,अमुक्तं सगादि,मुक्तामुक्तं शल्यावांतरभेदादि,मंत्रमुक्तं शरा- दितित्र मुक्तमत्रमुच्यते तदमुक्तं शस्त्रमित्युच्यते । तदपि ब्राह्मवै- प्णवप्राजापत्याग्नेयादिभेदादनेकविधम् । एतद्भेदज्ञापनाय किञ्चि- द्वक्ष्यामोऽग्रे। एवं साधिदेवतेषु समंत्रेषु चतुर्विधायुधेषु येपामधि- कारः क्षत्रियकुमाराणां तदनुयायिनां च ते सर्वे चतुर्विधाः पदा- तिरथतुरगगजारूढा इति दीक्षाभिपेकसन्नाहनमंगलकरणादिकञ्च. सर्वमपि प्रथमे पादे निश्चितम् । सर्वेपां शस्त्रविशेपाणामाचार्यस्य च लक्षणपूर्वकसंग्रहप्रकारो दर्शितो द्वितीयपादे । गुरुसंप्रदायसि- झानां शस्त्रविशेपाणां पुनः पुनरभ्यासो मंत्रदेवतासिद्धिकरणमपि निरूपितं तृतीयपादे । एवं देवतार्चनाभ्यासादिभिस्सिद्धानामन- विशेपाणां प्रयोगश्चतुर्थपादे निरूपितः । क्षत्रियाणां स्वधर्माचर- गं युद्धं दुपदस्युचौरादिभ्यः प्रजापालनं च धनुर्वेदस्य प्रयोजन- म् ॥ अथ किश्चिद्धनुवेदोद्धतं शार्ङ्गधरोक्तरीत्याप्यधुनोच्यते । एको. F ·(११८) मातृकाविलासः। [विद्याविनाः पि यत्र नगरे प्रसिद्धः स्यादनुर्द्धरः ॥ ततो यान्त्यस्यो दूरान्मृगाः सिंहगृहादिव ॥१॥ अथ धनुनविधिः । आचार्येण धनुर्देयं ब्राह्मणे सुपरीक्षिते ॥ लुब्धे धूर्ते कृतने च मंदबुद्धो न दापयेत् ॥२॥ ब्राह्मणाय धनुर्देयं खङ्गं वै क्षत्रियाय च ॥ वैश्याय दापये- कुन्तं गदां शूद्राय दापयेत् ॥ ३॥ धनुश्चक्रञ्च कुन्तञ्च सङ्गं च क्षुरिका गदा ॥ सप्तमं वाहुयुद्धं स्यादेवं युद्धानि सप्तधा ॥ ४ ॥ अथाचार्यलक्षणम् । आचार्यः सप्तयुद्धः स्याचतुर्भिर्भार्गवः स्मृतः। द्वाभ्याञ्चैव भवेद्योध एकेन गणको भवेत् ॥६॥ हस्तः पुनर्वसुः पुष्यो रोहिणी चोत्तरात्रयम् ॥ अनुराधाश्विनी चैव रेवती दशमी तथा॥ ६॥ जन्मस्थे च तृतीये च पष्टे वै सप्तमेतथा॥दशमैकाद- शे चंद्रे सर्वकायाणि कारयेत् ॥ ७॥ तृतीया पंचमी चैव सप्तमी दशमी तथा ॥ त्रयोदशी द्वादशीच तिथयस्तु शुभा मताः॥८॥ रविवारः शुक्रवारो गुरुवारस्तथैवच ॥ एतद्वारत्रयं धन्यं प्रारंभे शस्त्रकर्मणाम् ॥ ९॥ एभिर्दिनस्तु शिप्याय गुरुः शस्त्राणि दाप- येत् ॥ संतमे दानहोमाभ्यां सुरान्स्वाहाविधानतः ॥१०॥ ब्राह्मणा- भोजयेत्तम कुमारीश्चाप्यनेकशः ॥ तापसानचयेद्भक्त्या ये चान्ये शिवयोगिनः॥ ११ ॥ अन्नपानादिभिश्चैव वस्त्रालंकारभूपणैः॥ गंघमाल्यैर्विचित्रैश्च गुरुं तत्र प्रपूजयेत्॥१२॥कृतोपवासः शिप्यस्तु धृताजिनपरिग्रहः ॥ यद्धांजलिपुटस्तत्र याचयेद्गुरुतो धनुः ॥१३॥ , अंगन्यासं ततः कार्य शिवोक्तं सिद्धिमिच्छता ॥ आचार्येण च शिप्यस्य पापघ्नं विघ्ननाशनम् ॥ १४ ॥ शिसास्थानेन्यसेदीश वाहुयुग्मे च केशवम् ॥ ब्रह्माणं नाभिमध्येतु जंघयोश्च गणाधि- पम् ॥ १९ ॥ प्रतिमंत्रम् । ओं ह्रीं शिखास्थाने शंकराय नमः । माही बाह्रोः केशवाय नमः । ओं ह्रीं नाभिमध्ये ब्रह्मणे नमः । ओहीं जघयोगणपतये नमः । ईदृशं कारयन्न्यासं ये.

·विपाविर्मायः] मालकाविलासः। (११९) श्रेयो भविप्याते।अन्येऽपि दुष्टमंत्रेण न हिंसंति कदाचन ॥१६॥ शप्याय मानुपं चापं धनुमत्राभिमंत्रितम् ॥ काण्डात्काण्डाभिमं- वेण दद्यादेदविधानतः॥ १७॥ प्रथमं पुष्पवेधञ्च फलहीनेन प- त्रिणा ॥ ततः फलयुतेनैव मत्स्यवेधं च कारयेत् ॥ १८॥ मांस- वेधं ततः कुर्य्यादेवं वेधो भवेत्रिधा ॥ एते.धैः कृतः पुंसां शराः स्युः सर्वसाधकाः॥ १९॥ वेधने चैव मांसस्य शरपातो यदाभ- वेत् ॥ पूर्वदिग्भागमाश्रित्य तदा स्याद्विजयी सुखी ॥ २०॥ द- क्षिणे कलहो पोरो विदेशगमनं पुनः॥ पश्चिमे धनधान्यं च सर्व चैवोत्तरे शुभम् ॥२१॥ ऐशान्यां पवनं दुष्टं विदिशोऽन्याश्च शोभनाः ॥ हांपुष्टिकराश्चैव सिद्धिदाः सर्वकर्मणि ।। २२॥ एवं वेधत्रयं कुर्याच्छंखदुंदुभिनिस्वनैः । ततः प्रणम्य गुरवे धनुर्वा- णानिवेदयेत् ॥ २३ ॥ इति धनुनविधिः ॥ अथ चाप- प्रमाणम् । प्रथमं योगिकं चापं युद्धचापं द्वितीयकम् ॥ निजवा- हुवलोन्मानात्किञ्चिदूनं शुभं धनुः ॥ २४ ॥ वरं प्राणाधिको धन्वी न तु प्राणाधिकं धनुः ॥ धनुपा पीड्यमानस्तु धन्वी लक्ष्यं न पश्यति ॥२५॥ अतो निजरलोन्मानं चापं स्याच्छुभकारकम् ॥ देवानामुत्तमं चापं ततो न्यूनच मानवम् ॥२६॥ अर्द्धपञ्चमहस्त- न्तु श्रेष्टं चापं प्रकीर्तितम् ॥ तद्विज्ञेयं धनुर्दिव्यं शंकरण धृतं पुरा ॥२॥ तस्मात्परशुरामेण ततो द्रोणेन धारितम् ॥ द्रोणाव- हीतं पार्थेन ततः सात्यकिना धृतम् ॥२८॥ कृते युगे महादेवस्त्रे- तायां चापि राघवःद्वापरे द्रोणविप्रश्च देवं चापमधारयत् ॥२९॥ चतुर्विशांगुलो हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् ॥ तद्भवेन्मानवं चाप सर्वरक्षणसंयुतम् ॥३०॥ विपर्व पञ्चपर्व वा सप्तपर्व प्रकीर्तितम् ॥ नवपर्व च कोदंडं चतुर्दा शुभकारकम् ॥३१॥ चतुष्पर्वञ्च पदपर्वमष्टपर्व विवर्जयेत् ॥ केपाञ्चिच्च भवेचापं वितस्तिनवसमि- ·(१२०) मातृकाविलासः। [वियाविभावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपक्वञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ।। दुग्ध छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३॥गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो- पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपक्कं भंगमायाति पतिजीणे तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिपृष्टं तु सोद्धे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् । वाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥ ३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आक्रांते तु पुनः कापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्दोपैविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमो कस्यचित्करे । तदनुर्वशमायाति मुक्त्वैक पुरुपोत्तमम् ॥४०॥ पौरुषेयं तु यच्छाङ्ग बहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपडिनिर्मितं चार्थसा. धनम्॥४१॥प्रायो योज्यं धनुश्शाङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां च पदातीनां वांशं चापंप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनि- प्टामानसमितः ॥१३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः ॥ वर्तितः स्याद्गुणः लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४ ॥ अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राह्याः स्रायवो महिपीभवाः॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निर्लोमतंतुमत्रेण कुर्याद्वा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पकवंशत्वचः कार्यों गुणस्तु स्थावरो दृढः॥ पट्टसूत्रेण सन्नद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥ १७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुणः कार्यो नवित्रः स्थावरो दृढः ॥ १८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[वियापियः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः ॥ तदृत्तं निगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः॥४९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि झराणां लक्षणं शुभम् ।। स्थूलं न चातिसूक्ष्म च न पई न कुभूमिजम् ॥ ५० ॥ होनग्रंथि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णग्रंथि सुपकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृह्णीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वौच हस्ती मुष्टिहीनो देध्ये स्थौल्ये कनि- ठिका॥५२॥विधेया शरमानेपुयंत्रेष्वाकर्पयेत्ततः॥ काफहंसशशा- दानां मत्स्यादकोंचके किनाम्॥५३॥गृध्राणां कुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभना॥५॥एकेकस्य शरस्यैव चतुप्पक्षान्नियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥५५॥ दशांगुलिमितं पक्षं शाहूचापस्य मार्गणे ।। योज्या दृढाश्चतुःसंख्याः सन्नदाः स्नायुतंतु- भिः॥५६॥शराश्च त्रिविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥१७॥ समं नपुंसक ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- दम् ॥ ५८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेदवलेपन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ. रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६॥ कर्णिक काकतुण्डं च तथान्यान्य.. प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं ह्यदचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेयं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहश्च काकतुण्डेन लक्ष्य गो- पुच्छकेन च ॥ ६३ ॥ अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टायनि- मितम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विदं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६४ ॥ अप फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनेः॥ येन दुर्भ- ·(१२०) मातृकाविलासः। [वियाविनावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपञ्च ज्ञातिवृष्टं तथैव च ।। दग्धं छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३॥गुणहीनं गुणाकांत कांडदो. पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपवं भंगमायाति हतिजीणं तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिवृष्टं तु सोटे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ।। वाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आकांते तु पुनः वापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्दोपविनिमुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८ ॥ शाङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मित विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमो कस्यचित्करे ॥ तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्वेकं पुरुपोत्तमम् ॥४०॥ पोरुपेयं तु यच्छा! बहुवत्सरशोभितम्।।वितस्तिभिःसाईपनिनिर्मितं चार्थसा. धनम्॥४१॥प्रायो योज्यं धनुश्शाङ्गगजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां चपदातीनांवांशं चापंप्रकीर्तितम्।।४।।अय गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनि- घामानसमितः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः॥ वर्तितः स्याद्गणः लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४॥ अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राह्या स्नायवो महिपीभवाः॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निलोंमतंतसूत्रेण कुर्याद्वा गुणमुत्तमम् ॥ ४६॥ पक्कवंशत्वचः कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥४७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुणः कार्यो नविनः स्थावरो दृढः ॥ १८॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां .

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः । तद्वृत्तं विगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः॥ १९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूल न चातिसूक्ष्मं च न पक्कं न कुभूमिजम् ॥५०॥ होनाथ विदीर्णं च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णग्रंथि सुपकं च पांडुरं समयाहतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृहीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वोच हस्तौ मुष्टिहीनों देये स्थौल्ये कनि- प्टिका॥५२॥विधेया शरमानेषु यंत्रेप्वाकर्पयेत्ततः॥ काकहंसशशा- दानां मत्स्यादकौंचकेकिनाम्।।२३।।गृध्राणांकुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभना-राएकैकस्य शरस्येव चतुप्पशानियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥ ५५॥ दशांगुलिमितं पक्षं शाङ्चापस्य मार्गणे ॥ योज्यादृढाश्चतुःसंख्याः सन्नद्धाः स्नायुतंतु- भिः॥५६॥ शराश्च विविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥ २७ ॥ समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥ ५८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेदवलेपेन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ- रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य- प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६ ॥ आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं ह्यदचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेयं द्विभन्छेन गुणः शराः ॥ लोहश्च काकतुण्डेन लक्ष्य गो- पुच्छकेन च ॥६३ ॥ अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाप्टविनि- मितम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विद्धं व्यंगुलसम्मितम् ।। ६४ ॥अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनैः॥ येन दुर्भ- ·. (१२०) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपकञ्च ज्ञातिवृष्टं तथैव च ॥ दग्धं छिद्र न कर्तव्यं बाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३||गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपकं भंगमायाति पतिजीणे तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिवृष्टं तु सोटे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ॥ बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥३६॥ होने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आकांते तु पुनः कापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ।। ३७ ।। गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकरं धनुः ॥ एभियॊपेविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमो कस्यचित्करे ॥ तदनुर्वशमायाति मुत्येक पुरुषोत्तमम् ॥४०॥ पौरुपेयं तु यच्याङ्गबहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपडिनिर्मितं चार्थसा- धनम्।।29॥पायो योज्यं धनुश्शाङ्गगजारोहाश्वसादिनाम् ।। रथिना च पदातीनांवांशं चापप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनि सामानसमितः ॥१३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धम्रिगुणतं. तृभिः॥ पतितः स्याद्वणः शुक्ष्णः सर्वकर्मसदो युधि ॥ ४ ॥ भभावे पहमूत्रस्य हरिणीम्राथरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्रायाः वायवो मदिपीभवाः ॥४२॥ तत्कालहतगोकर्णनमंणा छागलेनवा निटमितंतृमृग कुय्यांडा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पक्रवंशत्वरः कायों गुगन्नु स्यावरो दृढः ।। पहरण रानदः सर्वकमसहो गुपि ॥29॥ याने भाइपदे मामि लगकम्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुगः काय्या नवित्रः म्यानरो दृढः ॥ १८ ॥ वृत्तामृत्रतंतूना .

·[वियाविर्भायः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः ॥ तदृत्तं त्रिगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः॥ १९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न बातिसूक्ष्मं च न पकं न कुभूमिजम् ॥५०॥ होनग्रंथि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णग्रंथि सुपकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृहीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वोच हस्ती मुष्टिहीनो देध्ये स्थौल्ये कान- प्टिका।।५२||विधेया शरमानेपु यंत्रेष्वाकर्पयेत्ततः ।। काकहंसशशा- दानां मत्स्यादकोंचकेकिनाम्॥५३॥गृध्राणां कुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभनाः॥५॥एकेकस्य शरस्येव चतुप्पक्षानियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥६५॥ दशांगुलिमितं पक्ष शाचापस्य मार्गणे ॥ योज्यादृढाश्चतुः संख्या सनद्धाः स्नायुतंतु- भिः ।।५६ ॥ शराश्च विविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेत्रारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥५७ ॥ समं नपुंसक ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥५८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेवलेपेन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ- रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६०॥ कर्णिक काकतुण्डं च तथान्यान्य- प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ आरामुखेन वै चर्म .क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं ह्यदचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेयं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहश्च काफतुण्डेन लक्ष्य गो- पुच्छकेन च ॥ ६३ ॥ अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टविनि- मितम् । मुखे च लोहकंटेन विदं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६॥ अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनैः।। येन दुर्भ- ·मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] तम् ॥ ३२ ॥ अतिजीर्णमपकञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ॥ दग्धं छिद्रं न कर्तव्यं बाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३॥गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो- पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपकं भंगमायाति यतिजीणं तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिघृष्टं तु सोटे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ॥ वाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥ ३६॥ होने तु संधिते पाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आक्रांते तु पुनः कापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ।। ३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिपिविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाई पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥न स्वर्गेन च पाताले न भ्रमो कस्यचित्करे ॥ तदनुर्वशमायाति मुत्येकं पुरुपोत्तमम् ॥४०॥ पौरुपेयं तु पच्छा पहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपडिनिर्मितं चार्थसा- धनम्।।2।।प्रायोयोग्यं धनुश्शाङ्गगनारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिना च पदातीनां वांशं चापप्रकीर्तितम्॥४२॥अय गुणलक्षणानिागुणानां टक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेदणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कनि- टामानसमितः ॥१३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणत. तुभिः॥ वर्तितः स्यादणः यक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४ ॥ सभाने पट्टमूत्रस्य हरिणीग्रारिप्यते ॥ गुणाथमपि च ग्रायाः नायो महिपीभवाः ॥२६॥ तत्कालहतगोकणंचमणा छागले नया निटॉमनंतुम्वेण कुय्यांदा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पकवंशत्वरः कार्यों गुणस्नु स्यावर्ग दृढः ।। पमन्त्रेण सन्नदः सर्वकर्मसदो गुपि ॥29॥माने भाद्रपदे मामि त्वगकंस्य प्रास्यते ॥ तम्यास्तत्र गुगः काया नवित्रः म्यानरो दृढः ॥ १८॥ वृत्तामुत्रांना ·(१२०) मातृकाविलासः। [वियाविनांवः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपक्कञ्च ज्ञातिवृष्टं तथैव च ।। दग्धं छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम्॥३३॥गुणहीनं गुणाकांत कांडदो. पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३॥ अपकं भंगमायाति पतिजीण तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिघृष्टं तु सोटे- गं कलहो वांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ।। वाझे लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥ आक्रांते तु पुनः कापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकरं धनुः ॥ एभिर्दोपैविनिर्मुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाङ्क पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मित विश्वकर्मणा ॥३९॥न स्वर्गे न च पाताले न भूमो कस्यचित्करे ॥ तद्धनुर्वशमायाति मुक्त्वैकं पुरुषोत्तमम् ॥ ४० ॥ पौरुपेयं तु यच्छाङ्ग बहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपनिनिर्मितं चार्थसा- धनम्॥४१॥प्रायोयोज्यं धनुश्शाङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् ।। रथिनां च पदातीनां वांशं चापंप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्दणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कान- प्यामानसंमित्तः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः॥ वर्तितः स्याद्गुणः लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ।। ४४ ॥ । अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राह्याः सायदो महिपीभवाः॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निलोंमतंतसूत्रेण कुर्यादा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पकवंशत्वचः कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नदः सर्वकर्मसहो युधि ॥४७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तन गुणः कार्यो नवित्रः स्थावरो दृढः ॥ १८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[वियाविर्घायः] मातृकाविलासः। (१२१) स्तास्त्वष्टादश स्मृताः । तदृत्तं त्रिगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे वृतः॥ १९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां क्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पक्कं न कुभूमिजम् २०॥ हीनधि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णगाथ पकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्डं होयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वोच हस्तो मुष्टिहीनो दैये स्थौल्ये कनि- का॥५२॥विधेया शरमानेपु यंत्रेप्वाकर्पयेत्ततः॥ काकहंसशशा- नां मत्स्यादकोंचकेकिनाम्॥५३॥गृध्राणांकुरराणाञ्च पक्षा एतेषु भनाइएककस्य शरस्येव चतुप्पक्षान्नियोजयेत् ॥ पडंगु- प्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥५५॥ दशांगुलिमितं पक्ष टंचापस्य मार्गणे ॥ योज्या दृढाश्चतुःसंख्याः सन्नद्धाःस्रायुतंतु- ॥५६॥ शराश्च त्रिविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे यूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥५७ ॥ समं नपुंसकं यं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ।। दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- म् ॥ ५८ ॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधारं क्ष्णमक्षतम् ॥योजयेद्वज्रलेपेन शरे पक्षानुमानतः ॥ ५९॥ आ. मुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लश्च सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य- नेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ रामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुसेन वचं ह्यदचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेद्य भिल्लेन गुणः शराः ॥ लोहञ्च काकतुण्डेन लक्ष्य गो- च्छकेन च ॥६३॥ अन्यगोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टावनि- तम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विद्ध व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६ ॥ अथ लपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनैः॥ येन दु:- ·(१२०) मातृकाविलासः। [विद्याविनांवः] तम् ॥३२॥ अतिजीर्णमपकञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ।। दग्ध छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम् ॥३३॥गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो. पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथिं न कर्त्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपवं भंगमायाति पतिजीण तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिघृष्टं तु सोटे- गं कलहो वांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् । बाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥३६॥ हीने तु संधिते वाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥आक्रांते तु पुनः कापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्योपैर्विनिमुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८॥ शाङ्ग पुनर्धनुर्दिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मित विश्वकर्मणा ॥३९॥न स्वर्गे न च पाताले न भूमौ कस्यचित्करे ॥ तदनुर्वशमायाति मुत्त्वेकं पुरुषोत्तमम् ॥४०॥ पौरुपेयं तु यच्छाङ्गबहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपहिनिर्मितं चार्थसा- धनम्।।४।।प्रायोयोज्यं धनुश्शाङ्ग गजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां च पदातीनां वांशं चापप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कान- प्टामानसंमितः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणतं- तुभिः॥ वर्तितः स्याद्गुणः शुक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४ ॥ अभावे पट्टसूत्रस्य हरिणीस्नायुरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राला नायवो महिपीभवाः॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा. मिलोमतंतुसूचेण कुर्यादा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पक्कवंशत्वचा कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नदः सर्वकर्मसहो युधि ॥४७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुणः काय्यों नवित्रः स्थावरो दृढः ॥ १८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः । तदृत्तं त्रिगुणं कार्य प्रमाणोयं गुणे स्मृतः ॥ १९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न चातिसूक्ष्मं च न पकं न कुभूमिजम् ॥५०॥ होनग्रंथि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णा सुपकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृहीयात्सुप्रदेशजम् ॥ दो च हस्ती मुष्टिहीनो देय स्थौल्ये कनि- ष्ठिका॥५२॥विधेया शरमानेषु यंत्रेप्वाकर्पयेत्ततः॥ काकहंसशशा- दानां मत्स्यादकोंचककिनाम्॥५३॥गृध्राणांकुरराणाञ्च पक्षा एतेषु शोभनागराएकैकस्य शरस्येव चतुप्पक्षानियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ।। ६५॥ दशांगुलिमितं पक्ष शाझ्चापस्य मार्गणे ॥ योज्या दृढाश्चतुःसंख्याः सन्नद्धाः स्नायुतंतु- भिः॥५६॥ शराश्च विविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेत्रारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥१७॥ समं नपुंसकं ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥ २८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेदवलेपेन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ. रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥ ६०॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य-' प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६ ॥ आरामुखेन वै चर्म . क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं ह्यईचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेद्यं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहञ्च काकतुण्डेन लक्ष्यं गो- पुच्छकेन च ॥ ६३ ॥ अन्यगोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टविनि- मितम् ॥ मुखे च लोहकंटेन विद्धं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६॥ अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपधिविलेपनैः॥ येन दु:- .

·(१२०) मातृकाविलासः। [वियाविनावः] तम् ॥ ३२ ॥ अतिजीर्णमपकञ्च ज्ञातिघृष्टं तथैव च ॥ दग्धं छिद्र न कर्तव्यं वाह्याभ्यंतरहस्तकम्॥३३॥गुणहीनं गुणाक्रांत कांडदो- पसमन्वितम् ॥ गलग्रंथि न कर्तव्यं तलमध्ये तथैव च ॥३४॥ अपर्क भंगमायाति पतिजीणे तु कर्कशम् ॥ ज्ञातिपृष्टं तु सोरे- गं कलहो बांधवैः सह ॥ ३५ ॥ दग्धेन दह्यते वेश्म छिद्रं युद्धवि. नाशनम् ।। वाह्ये लक्ष्यं न लभ्येत तथैवाभ्यंतरेऽपि च ॥ ३६॥ हीने तु संधिते बाणे संग्रामे भंगकारकम् ॥आक्रांते तु पुनः क्वापि लक्ष्यं न प्राप्यते दृढम् ॥ ३७॥ गलग्रंथि तलग्रंथि धनहानिकर धनुः ॥ एभिर्दोपविनिमुक्तं सर्वकार्यकरं स्मृतम् ॥ ३८ ॥ शाङ्गं पुनर्धनदिव्यं विष्णोः परममायुधम् ॥ वितस्तिसप्तमं मानं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥३९॥ न स्वर्गे न च पाताले न भूमौ कस्यचित्करे ॥ तदनुर्वशमायाति मुक्त्वैकं पुरुषोत्तमम् ॥४०॥ पोरुपेयं तु यच्छाङ्ग बहुवत्सरशोभितम्॥वितस्तिभिःसाईपडिनिर्मितं चार्थसा- धनम्॥४१॥प्रायो योज्यं धनुश्शाङ्गगजारोहाश्वसादिनाम् ॥ रथिनां च पदातीनां वांशं चापप्रकीर्तितम्॥४२॥अथ गुणलक्षणानिागुणानां लक्षणं वक्ष्ये यादृशं कारयेद्गुणम् ॥ पट्टसूत्रो गुणः कार्यः कान- सामानसमितः ॥४३॥ धनुःप्रमाणो निःसन्धिः शुद्धस्त्रिगुणत- तुभिः ॥ वर्तितः स्याद्गुणः श्लक्ष्णः सर्वकर्मसहो युधि ॥ ४४ ॥ अभावे पट्टसुत्रस्य हरिणीस्नायुरिप्यते ॥ गुणार्थमपि च ग्राह्याः स्रायवो महिपीभवाः ॥४५॥ तत्कालहतगोकर्णचर्मणा छागलेनवा।। निलोमतंतसूत्रेण कुर्यादा गुणमुत्तमम् ॥ १६ ॥ पकवंशत्वचः कार्यो गुणस्तु स्थावरो दृढः ॥ पट्टसूत्रेण सन्नद्धः सर्वकर्मसहो युधि ॥१७॥ प्राप्ते भाद्रपदे मासि त्वगर्कस्य प्रशस्यते ॥ तस्यास्तत्र गुणः कार्यो नवित्रः स्थावरो दृढः ॥ १८ ॥ वृत्तार्कसूत्रतंतूनां ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२१) हस्तास्त्वष्टादश स्मृताः। तदृत्तं त्रिगुणं काय प्रमाणोयं गुणे स्मृतः॥ १९॥ अथ शरलक्षणानि । अतःपरं प्रवक्ष्यामि शराणां लक्षणं शुभम् ॥ स्थूलं न चातिसूक्ष्म च न पकं न कुभूमिजम् ॥ ५० ॥ हीनधि विदीर्ण च वर्जयेदीदृशं शरम् ॥ पूर्णगाथ सुपकं च पांडुरं समयाहृतम् ॥५१॥ कठिनं वर्तुलं काण्ड गृहीयात्सुप्रदेशजम् ॥ द्वोच हस्ती मुष्टिहीनो दैये स्थौल्ये कनि- प्टिका॥५२॥विधेया शरमानेषु यंत्रेप्वाकर्पयेत्ततः॥ काकहंसशशा- दानां मत्स्यादकोंचककिनाम्॥५३॥गृध्राणां कुरराणाञ्च पक्षा एतेपु शोभनाः॥५॥एकैकस्य शरस्यैव चतुप्पक्षानियोजयेत् ॥ पडंगु- लप्रमाणेन पक्षच्छेदं च कारयेत् ॥५५॥ दशांगुलिमितं पक्ष शार्ङ्गचापस्य मार्गणे ।। योज्यादृढाश्चतुः संख्याः सन्नद्धाः सायुतंतु- भिः॥५६॥ शराश्च त्रिविधा ज्ञेयास्त्री पुमांश्च नपुंसकः॥ अग्रे स्थूला भवेन्नारी पश्चात्स्थूलो भवेत्पुमान् ॥१७॥ समं नपुंसक ज्ञेयं तल्लक्ष्यार्थ नियोजयेत् ॥ दूरं पातं युक्त्या च पुरुपो भेदयेह- ढम् ॥ २८॥ अथ फललक्षणम् । फलं तु शुद्धलोहस्य सुधार तीक्ष्णमक्षतम् ॥योजयेद्ववलेपेन शरे पक्षानुमानतः॥ ५९॥ आ- रामुखं क्षुरपञ्च गोपुच्छं चाईचंद्रकम् ॥ सूचीमुखञ्च भल्लञ्च वत्सदन्तं द्विभल्लकम् ॥६०॥ कर्णिकं काकतुण्डं च तथान्यान्य-. प्यनेकशः ॥ फलानि देशदेशेषु भवंति बहुरूपतः ॥ ६१ ॥ आरामुखेन वै चर्म क्षुरप्रेण च कार्मुकम् ॥ सूचीमुखेन कवचं झईचंद्रेण मस्तकम् ॥ ६२ ॥ भल्लेन हृदयं भेयं द्विभल्लेन गुणः शराः ॥ लोहच काकतुण्डेन लक्ष्यं गो- पुच्छकेन च ॥ ६३॥ अन्यद्गोपुच्छकं ज्ञेयं शुद्धकाष्टावनि- मितम् ।। मुखे च लोहकंटेन विद्धं व्यंगुलसम्मितम् ॥ ६४॥ अथ फलपायनम्।।फलस्य पायनं वक्ष्ये दिव्योपपिविलेपनेः । येन दुर्भ- ·(१२२) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः]] द्यवाणि भेदयेत्तरुपर्णवत् ॥ ६६ ॥ पिप्पलीसेंधवं कुठं गोमूत्रे तु सुपेपयेत् । अनेन लेपयेच्छस्त्रं लिप्तञ्चाग्नौ प्रतापयेत् ॥६६॥ शिखिग्रीवानुवर्णाभं तप्तपीतं तथोपधम् ॥ ततस्तु विमलं तोय पाययेच्छनमुत्तमम् ॥६॥अथ नाराचनालीको । सर्वलोहास्तु ये वाणानाराचास्ते प्रकीर्तिताः॥पञ्चभिः पृथुले पर्युक्ताः सिध्यन्ति कस्यचित् ॥६८नालीका लघवोवाणा नलयंत्रेण नोदिताः।।अत्यु चदूरपातेपु दुर्गयुद्धेषु ते मताः॥६९॥ अथ स्थानमुष्टयाक पेणलक्षणानि । स्थानान्यष्टौ विधेयानि योजने भिन्नकर्मणाम्।। एयः पञ्च समास्याता व्यायाः पञ्च प्रकीर्तिताः॥७० ॥ अग्रतो वामपादञ्च दक्षिणं चानुकुंचितम् ॥आलीढं तु प्रकर्त्तव्यं हस्तदप- सविस्तरम् ।। ७१ ॥ प्रत्यालीठे तु कर्त्तव्यं सव्यञ्चेवानुकुञ्चितम्।। दक्षिणं तु पुरस्तादा दूरसाते विशिष्यते ॥ ७२ ।। पादी सविस्तरो कायों समौ दस्तप्रमाणतः ॥ विशासस्थानकं ज्ञेयं कूटलक्ष्यस्य वेधने ॥ ७३ ॥ समपादे समो पादौ निष्कम्पो च सुसंगती॥ असमे पुरो वामे हस्तमात्रे नतं वपुः ॥ ७० ॥ आकुंचितोरू द्वी यत्र जानुभ्यां धरणीं गतौ ॥ दर्दुरक्रममित्याहुः स्थानकं दृढभेद ने॥७२॥ सन्यं जानुगतं भूमो दक्षिणश्च सकुश्चितम् ॥ अग्रतो यवतव्यं तं विद्याहरुडक्रमम् ।। ७६ ॥ पद्मासनं प्रसिदनु धुसरि यथाक्रममावन्चिना तत्तु विज्ञेयं स्थानकं शुभलक्षणम् । ति स्मरणा" अब गुणमुष्टयः ॥ पताका पबमुहिम ॥४५सरी चियोनीया यथाकमम् लोपत्र ॥ पताकामा ध्यमामध्यमगुष्टो क्षणे ॥८॥ सिवनत 1 दांचा पालका र ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२३) यो दृढलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८१ ॥ अंगुष्ठनसमूळे तु तर्जन्यग्रंच संस्थितम् ॥ मत्सरी सा च विज्ञेया चित्रलक्ष्यस्य वेधने ॥ ८२॥ अंगुष्ठाने तु तर्जन्या मुखं यत्र निवेशितम् ॥ काफतुंडी च सा ज्ञेया सूक्ष्मलक्ष्येषु योजिता ॥८॥अथ धनुर्मुष्टिसंधानम्।।संधानं त्रिविधं प्रोक्तमध ऊर्व समं सदा ॥ योजयेत्रिप्रकारं हि कार्यप्वपि यथा- क्रमम् ॥ ८४ ॥ अपश्च दूरपातित्वे समे लक्ष्ये सुनिश्चले ॥ दृटा- स्फोटप्रकुर्वीत उर्व संधानयोगतः॥ ८५ ॥ अथ व्यायाः। कशि- का केशमूले ये शरःशृंगे च सात्विकः॥श्रवणे वत्सकर्णश्च ग्रीवायां भरतो भवेत् ॥ ८६।। अंसके स्कंधनामा च व्यायाः पञ्च प्रकीति- ताः। केशिकाश्चित्रयुद्धेपु | टक्ष्येषु सात्विकमाविन्सकपः सदा शेयो भरतो दृढभेदन|दृढभेदे च दूरेचस्कंधनामानमुदिशेत 11८८॥ अथ लक्ष्यम् ॥ लक्ष्यं चतुर्विध यं स्थिरं चर चलं तथा। चलाचलं द्वयनलं वेधनीयं क्रमेण तु ॥८९॥ आत्मानं मुस्थिरं कृत्वा लक्ष्यश्चैव स्थिरं चुपः ॥ वेधयेरिप्रकारं तु स्थिरषेधी स उच्यते ॥ ९०॥ चलं तु वेधयेद्यस्तु आत्मस्थाने सुसंस्थितः॥ चलं लक्ष्यं तु तत्रोक्तमाचार्येण सुधीमता ॥ ९१ ॥ पन्नी तु चटते यन्त्र स्थिरतक्ष्ये समाहितः ॥ चटाचलं भवेत्तञ्च सप्रमेयम- चितितम् ।। ९२ ॥ उभावेव चलो यत्र टक्ष्यं चापि पनुदंर ।। तदिनयं द्वयचठं अमेण यहु साध्यते ॥९३॥ श्रमेणास्तटित टक्ष्य दूरं च पहुभेदनम् ॥ अमेणास्सरिता कृष्टिः शीप्रसंपानमाप्यते ।। ॥९॥श्रमेण चित्रयोपित्त प्रमेण प्राप्यते जपः ॥ तस्मादरुस- मक्ष दि प्रमः कायोंविनानता ॥९५ ॥ प्रथम वानदस्तेन पर अमं कुरुते नरः ॥ तस्य चापकियासिदिरनिरादेव जापते ॥९॥ वामदस्ते सुसंसिद्धे पधादक्षिणमारभेत् ।। उभाभ्यां च भने पुष्पा नाराचैध शरैस्तथा।। ९७ ॥ पामेनैव यम कुत्सिसिदे दति ·(१२४) मातृकाविलासः। [वियावि वः] करे ॥ विशाखेनासमेनैव स्थी व्याये च कैशिके ॥९८॥ उदिते भास्करे लक्ष्यं पश्चिमायां निवेशयेत् ॥ अपराहे च कर्त्तव्यं लक्ष्यं पूर्वदिगाश्रितम् ॥ ९९ ॥ उत्तरेण सदा कार्यमवश्यमवधिकम् ॥ संग्रामेण विना कार्य न लक्ष्य दक्षिणामुखम् ॥१०॥ पप्टिधन्वंतरे लक्ष्यं ज्येष्ठं लक्ष्य प्रकीर्तितम् ॥ चत्वारिंशन्मध्यमं च विंशतिम कनिष्ठकम् ॥३॥शराणां कथितं ह्येतनाराचानामथोच्योाचत्वारि- शन विंशच पोडशेव भवेत्ततः॥२॥ चतुःशतेश्च कांडानां यो हि टक्ष्यं विसर्जयेत् ॥ सूर्योदये चास्तमने स ज्येष्ठो धन्विनां भवेत्॥ ॥३॥ विशतमध्यमश्चैव द्विशताभ्यां कनिष्ठकः ॥ लक्ष्यं च पुर- पोन्मानं कु-चंद्रकसंयुतम् ॥ ४ ॥ ऊर्यवेधी भवेज्येष्ठो नाभि- पेथी च मध्यमः॥पादवेधी तु लक्ष्यस्य स कनिष्ठो मतो बुधैः॥२॥ अधानभ्यायाः।। अष्टमीच ममावास्या पर्जनीया चतुर्दशी । पूर्णि- माददिन यानिपिदं सर्वकर्मसु ॥६॥ अकाले गजिते देवे दुर्दिन चाया भीत् ॥ पूर्वकांडहतं लक्ष्यमनध्यायं प्रचक्षते ॥७॥ भनु पसंमाग्भ्य पोडश दिवाकरः ॥ यावचरति तं कालमकालं दि पाने ॥ ८॥ यद्वा । अरुणोदयवेलायां वारिदो यदि गगंति ।। तदिने म्यादनध्यायस्तमकालं प्रचक्षते ॥९॥ धर्म च कुर्वत स्तन भुगो दृश्यते यदि ॥ अथवा भन्यते चापं यदेव अगा- मंनि ॥ १०॥ यते वा गुणो यत्र प्रथम वाणमोक्षणे ।। अमन नत्र न कुषांत दाने मतिमतां वरः॥११॥ अथ धमकिया॥ किया कयामानश्यामि श्रममायाचिष्मताम ॥ येषां विज्ञानमाग निद्रवति नान्यथा ॥ १२॥ प्रथम चापमारोप्य गलिको वधये तनःस्लिानकं नु नतः कृता बागोपरि को न्यसेत् ॥ १३ ॥ तुटने पनुपा कतंत्र्यं वामपाणिना ॥ आदानं च नतः कृता मुंघानध नतः परम् ।। 18| मदानापन भूमित ने पार ·[विपाविनापः] मातृकाविलासः। (१२५) येत् ।। नमस्कुर्याच्छिवं विनराज गुरुधनुःशरान् ॥ १५॥ याचि- तच्या गुरोराज्ञा वाणस्याकर्पणं प्रति ॥ प्राणवायु प्रयत्नेन प्राणेन सह पूरयेत् ॥ १६॥ कुंभकेन स्थिरं कृत्वा हुंकारेण विजयेत् ॥ इत्याभ्यासक्रिया कार्या धन्विना सिद्धिमिच्छता ॥१७॥ पण्मासा- त्सिध्यते मुष्टिः शराः संवत्सरेण तु नाराचास्तस्य सिद्धयति यस्य तुष्टो महेश्वरः ।।१८। पुप्पवद्धारयेद्वाणं सर्पवत्पीडयेइनुः ।। धनव- चिंतयेल्लक्ष्यं यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः॥१९॥क्रियामिच्छन्ति चाचार्या दूरमिच्छन्ति भार्गवाः ।। राजानोमिच्छन्ति लक्ष्यमिच्छन्ति चे- तराः॥१२०॥जनानां रंजनं येन लक्ष्यपातात्मजायते।हानेनापीपुणा तस्मात्प्रशस्तं लक्ष्यवधनम्।।२॥अथ लक्ष्यास्खलनविधिःविशा- सस्थानकं हित्वा समसंधानमाचरेत् ॥ गोपुच्छमुखवामन सिंह- कर्णेन मुष्टिना ॥२२॥आककोशिकव्याये नशिखाचालयेत्ततः।। पूर्वापरो समं कार्यों समांसो निश्चलौ करो ॥ २३ ॥ चक्षुपी स्पं- दयेनैव दृष्टि लक्ष्ये नियोजयेत्।।मुष्टिनाच्छादितं लक्ष्यं शरस्या- ग्रेनियोजयेत् ॥२॥ मनोहागतं ज्ञात्वा ततः कांडं विसर्जयेत्।। स्सलत्येव कदाचिन्न लक्ष्ये योधो जितश्रमः ॥ २५ ॥ अथ शीमसंधानम् ।।आदानं चैव तूणीरात्संधानं करणं तथा॥क्षेपणं च त्तरायुक्तो वाणस्य कुरुते तु यः ॥२६॥नित्याभ्यासवशात्तस्य शी- प्रसंधानता भवेत् ।। अथ दूरपातित्वम् ॥ मुटया पताकया वाणं स्त्रीचिह दूरपातनम् ॥२७॥ अथ दृढभेदिता।प्रत्याटोटे कृते स्थाने राधासंधानमाचरेत्।।दरस्थानमास्थाय सूर्द्धधारणमाचरेत॥२८॥ स्कंधव्यायेन वनस्य मुराचा घुमार्गणेन च ॥ अत्यंतसोधवा वा- होर्जायते दृढभेदिता।२९॥अथ हीनगतयः । सूचीमुखा मीनपुच्छा भ्रमरी च तृतीयका ॥शराणां गतयस्तिस्रःप्रशस्ताः कविता बुधैः ॥१३०॥ सूचीमुखा गतिस्तस्य सायकस्य प्रजायते।। पत्रं दिलो- ·(१२६) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावा] कितं यस्य हाथवा हीनपत्रकम्॥३॥ कर्करोतं तु चापेन यः कृष्ट हीनमुष्टिनामित्स्यपुच्छा गतिस्तस्य सायकस्य प्रकीर्तिता ॥३२॥ भ्रमरी कथिता झेपा सद्भिस्तु श्रमकर्मणि ॥ ऋजुत्वेन दिन याति क्ष्येप्यमाणस्तु सायकः॥३३॥ अथ वाणानां लक्ष्यस्सल नगतयः ।। वामगा दक्षिणा चैव अर्द्धगाधोगमा तथा॥चतस्रो गत यः प्रोक्ता वाणस्खलनहेतवः ॥ ३४ ॥ कंपते गुणमुएिस्तु मार्गप- स्य तु पृष्ठतः॥ संमुखी स्यादनुमुष्टिस्तदा वामे गतिर्भवेत्॥३५॥ ग्रहणं शिथिलं यस्य ऋजुत्वेन विवर्जितम् ।। पावे तु दक्षिणं याति सायकस्य न संशयः॥३६॥ऊर्द्ध भवेचापमुष्टिगुणमुष्टिरपो भवेत्।।स मुक्तो मागंणोलक्ष्यार्द्ध याति नसंशयः ॥३७॥ मोक्षणे चैव वाणस्य चापमुटिरपो भवेत्।।गुणमुष्टिर्भवेदूद्ध तदाऽधोगामिनी गतिः॥३८॥ अथ शुद्धगतयः। लक्ष्यमाणाग्रदृष्टीनां संगतिस्तु यदा भवेत् तदा नों मुंचितो वाणो लक्ष्यान्न स्सलति ध्रुवम् ॥ ३९॥ निदीप साम्दहीनध सममुटिद्वयोन्झितः॥ भिनत्ति दृढवेध्यानि सापको नास्ति संशयः।।१३०॥स्वाकृष्टस्तजितो यश्च सुशुद्धो गाउमुष्टितः। नरनागाधकायेपुन तिष्ठति स मार्गणः॥११॥ यस्य तृपसमा बाना यस्येपनसमं धनुः ।। यस्य प्राणसमा मोवी स धन्वी धनि नां वरः ॥ १२॥ अथ दृढचतुष्कम् ।। अयश्चमं घटव मृत्पिडम चतुष्टयम् ।। यो भिनत्ति न तस्येपुत्रेणाऽपि पिदार्यते ॥ १३ ॥ सादांगुलप्रमाणेन लोहपत्राणि कारयेत् ।। तानि मिलेकयानहरा पानी भवेन्नरः।। चतुर्विदातिचागि यो भिनतीपुमा नरःतस्स पानी गजेंद्रस्य कार्य निर्भिय गच्छतियानाम्याले पटीन थो मृत्तिण्डक तथानमंतं वेश्येयो दिदभेदी स उच्यते॥१६॥ अपत्त कारतुंडन चमं नारामुसेन हि ॥ मुत्पिण्डम पट्या हिध्याम्नानुसेन हि ॥ १७॥ भवभिषिः पागभंगhi ·[पियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१२७) काठच्छेदनमेव च ॥ विन्दुकं गोलकयुगं यो वेत्ति स जयी भवेद ॥४८॥ लक्ष्यस्थाने धृतं काण्ड संमुखं छेदयेत्ततः ॥ किञ्चि न्मुष्टिं विधाय स्वां तिय्यंग्दिफलकेषुणा ॥ १९ ॥ संमुख वाणमा- यांतं तिर्यग्माण न संचरेत् ॥ शरं शरेण यज्यिादाणच्छेदी स जायते ॥५०॥ काप्टेऽश्वकेशं संयम्य तत्र पद्धा वराटिकाम् ॥ हस्तेन भ्राम्यमाणां च यो इंति स धनुर्द्धरः॥५१॥ लक्ष्यस्थाने न्यसेत्काष्ठं साई गोपुच्छसंनिभम् ॥ यश्छिन्यात्तत्क्षुरप्रेण काठच्छेदीस जायते ॥५२॥ लक्ष्ये विदुं न्यसेच्छु, शुभ्रवंधूक- पुप्पवत् ॥ हन्ति तं विंदुकं यस्तु चित्रयोधी स उच्यते ॥५३॥ काष्ठगोलयुगं क्षिप्तं दूरमूर्द्ध पुरास्थितैः । असंप्राप्तं शरं पृष्ठे तद्वोपु. च्छमुसेन हि॥५४॥ यो इति शरयुग्मेन शीप्रसंधानयोगतः ।। स स्यादनुभृतां श्रेष्ठः पूजितः सर्वपार्थिवः ॥ ५५॥ अथ पापच्छश्यम्।। रथस्थेन गजस्थेन हयस्थेन च पत्तिना ॥ धावता में श्रमः कार्यो लक्ष्य हेतु सुनिश्चितम् ॥५६॥ अथ शन्दोधित्वम्।। लक्ष्यस्थाने न्यसेत्कांस्यपावं इस्तयांतरे ।। ताडपेच्छकगभि- स्तच्छन्दः संजायते यदा॥२७॥यत्र वोयते शब्दस्त सम्यहतर चिंतयेत् ॥ कोद्रयमनोयोगाक्ष्य निब्धयता नयेत् ॥२८॥ पुनः शर्करया तच ताडयेच्छन्ददेतवे । पुनर्निश्चयता नेयं शब्द- स्थानानुसारतः।।५९॥ ततः किश्चित्कृर्त दूरे नित्यं नित्यं विधानतः। लक्ष्यं समभ्यरोद्धाते शब्दपेपनहेतवे॥६०॥ततो पाणेन हन्यातदव- धानेन तीक्ष्णधीः ॥ एतच दुष्करं कर्म भाग्ये कस्यापि निम्न ॥६१॥ अधानविपिना एवं श्रमविपि कुर्यायावसिादः प्रजायते ।। अमे सिद्ध च पाम नैव प्रारं पनुप्फरे ।। ६२ ॥ हांभ्यासत्य शस्त्राणामविस्मरणहेतवे । मासदयं अमं कुन्यांततिवर्ष सर- हत ॥६३जाते पाऽऽधयुजे मासे नवनीदेववादिने। पूजपेदार ·(१३०) मातृकाविलासः [विद्याविकः] स्त्वेपां धनुर्वेदे ह्यनंताः परिकीर्तिताः ॥ ९८ ॥ इति केदारखंड श्रीशिवेन द्रोणं प्रति प्रोक्तम् ॥ अथ शस्त्रवारणम् । हस्तार्के लांग लीकन्दो गृहीतस्तस्य लेपतः॥ शरस्य चरणे पुंसो दर्प हरति कातरः॥ ९९ ॥ गृहीत्वा योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् ॥ लेप मात्रेण वाराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥२००॥ अधःपुष्पी शंख पुष्पी लज्जालुगिरिकार्णका ॥ नलिनी सहदेवी च पुत्रमार्जारिक तथा ॥१॥ विष्णुकांता च सर्वासां जटा ग्राह्या वेर्दिने।वद्धा भु विलेपारा काये शखापवारकाः॥२॥सर्पव्याघ्रादिसत्वानां भूता दीनां न जायते ॥ भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोऽटो शरी रके ॥३॥ गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्ण छुच्छंदरीभवम् ॥ तत्प्रभावादन पुंसः संमुखनैति निश्चितम् ॥४॥च्छुचुंदरीश्रीफलपुष्पचूर्गरालित गावस्य नरस्य दूरात् ॥ आघ्राय गंधं द्विरदोऽतिमत्तो मदंत्यने केसरिणो यथोग्रम्।।दशाश्वेतादिकर्णिकामूलं पाणिस्य वारयेद्नम्। श्वेतकंटारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ ६ ॥पुण्यार्कोत्पाटि मुले पाठाया मुखसंस्थिते ॥ देहं स्फुटति नो तीक्ष्णमंडला र नृणाम् ।।७॥गंधाऱ्या उत्तरं मूलं मुखस्य संमुखागतम् ॥ शस्त्रो वारयेत्तत्र पुप्या विधिनोद्धृतम् ॥ ८॥विधिरुपवासः॥ शुभाया शरपुंखाया जटा नीलीजटाऽथवा ॥ भुने शिरसि वक्त्रे वा स्थित शस्त्रनिवारिका । भूपाहिचोरभीशिनी गृहीता पुप्यभास्करे ॥ अथ संग्रामविधिः। प्रथमं क्रियते नान शुरूवनावृतो भवेत् ॥ मंग ल्यगीतसंयुको देवविप्रांश्च पूजयेत् ॥ २१० ॥ क्षेत्रपालस्य नाम च वलिं दद्यादिशो दश ।। शस्त्राणि चापि संपूज्य रक्षामंत्रं स्मरे त्ततः।।१॥मंत्रश्च ।। ओमूलेन पाहि नो दरि पाहि सङ्गेन चाधिके । पंटास्वनेन नः पादि चापग्यानिस्तनेन च ॥१२॥ प्राच्या रक्ष प्रती च्यांच चंडिके रक्ष दक्षिणे ॥ भ्रामणेनात्मशुलस्य चोत्तरस्यात ra .

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३१) श्वरि ।।१३।। सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरंति ते ॥ यानि चात्यंतघोराणि ते रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥१४॥ सङ्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेम्बकाकरपल्लवसंगीनि रस्मानक्ष सर्वतः॥१६॥ इतिरक्षामंत्रः ॥ दिव्योपधीनां लेपञ्च रक्षाबंधं च कारयेत् ॥ किञ्चिद्भुक्त्वा च पीत्वा च ततः सन्नाहमाचरेत् ।। १६ ।। सेनापति गजारोहांस्तांस्तांश्च सुभटांस्तथा ॥ मुख्यानन्यानपि धनर्वस्त्रेश्व परितोपयेत् ।। १७॥ पूर्व सारथिमारोप्य रथे सने ततः स्वयम् ।। योजयेद्वाजिनः शुद्धान्सुसंतुष्टानितश्रमान् ॥ १८ ॥ रथेच धारयेन्द्र कार्मुकाणां चतुष्टयम् ॥ चतुःशतानि वाणानां तूगी- राणि प्रपूरयेत् ॥ १९॥ सङ्गं चर्म गदां शक्ति परिपं मुद्गरं तथा ।। नाराचान्परशुं कुंतं पट्टिशादीश्च धारयेत् ॥ २२० ॥ न रथा न गजा यस्य सोऽश्वमेव समारुहेत् ॥ कटिबद्धकतूणीरः सनशक्ति- धनुर्युतः ॥ २१ ॥ ततोऽर्जुनस्य नामानि विष्णुस्मरणपूर्व- कम् ॥ जपेत्ततः प्रतिष्टेत चतुरंगवलैर्युतः ॥ २२ ॥ लाभस्तेषां जयस्तेपां कुतस्तेषां पराजयः ।। येपा हदिस्थो भगवान्मंगलाय- तनं हरिः॥२३॥ अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः ।। वीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ २४ ॥ इन्दसूनुः कर्णहंता शिवशिप्यः कपिधनः ॥ नामान्येतानि युद्धादी स्मृत्वा विजयमश्रुते ॥ २५ ॥ अथाक्षोहिणीसंख्या ॥ सयं स्वरवस्विन्दुन।रक्षौहिणी मता ॥ २१८७०. ॥ अनादिण्यां प्रदिष्टानां स्थानां वर्मधारिणाम् ॥ २६ ॥ संख्या गणितत- त्वज्ञः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ उपर्यटो शतान्याहुस्तथा भूयश्च सप्ततिः २१८७० ॥ २७ ।। गजानां तु परीमाणमेतदेव प्रकी- तितम् ॥ज्ञेयं लक्ष पदातीनां सहस्राणि तथा नव ॥ २८॥ शतानि चीणि पंचाशराणां शस्त्रधारिणाम् ॥ पञ्चपष्टिसहस्राणि 7 ·(१३२) मातृकाविलासः। [विद्याविनः] तथाश्वानां शतानि च॥२९॥दशोत्तराणि पट् प्राहुः संख्यातत्वविदो जनाः।।२३०॥अथ महाशौहिणी ।। सयंनिधिवेदाक्षिचंद्रात्यनिहि मांशुभिः ।। १३१२१२४९'०० ॥ महाक्षौहिणिका प्रोक्ता संख्या- गणितकोविदः॥३१ ॥ कोट्यस्त्रयोदश प्रोक्ता लक्षाणामकार्व- शतिः॥ चतुर्विशसहस्राणि तथा नव शतानिच ॥ ३२ ॥ महासो हिणिकां प्राहुस्संख्यातत्वविदो जनाः ॥३३॥ महाक्षौहिणिकायां तु स्थाःकोटिमिताः स्मृताः ॥ अश्वाश्चतुःकोटिमिता लक्षाण्ये- कादशैव च ॥ ३४ ॥प्रोक्तानि नवतिस्तदेवमेव गज़ा मताः ॥ गजाश्चतुःकोटिमिता लक्षाण्येकादशैव च॥३५॥ सप्तविंशसहस्राणि तथा नव शतानि च।कोचत्तु। महाक्षोहिणिकां प्राहरिमां तत्त्वविदो जनाः॥३६॥ महाक्षौहिणिकायां तु स्थाः कोटिमिताः स्मृताः॥ सप्तत्रिशच लक्षाणि गीयते तत्त्ववेदिभिः ॥३७॥ द्वादशैव सहस्राणि चत्वार्येव शतानि च ॥ प्राक्तानि नवतिस्तद्वदेवमेव गजाः स्मृताः।। ॥३८॥अश्वाश्चतुप्कोटिमिता लक्षाण्येकादशेव च।।सप्तत्रिंशत्सहस्रा- णि तथा शतचतुष्टयम् ॥३९॥ सप्ततिश्चैव संख्याताःप्रोच्यते पत्तयस्ततः॥पट्कोव्योशीतिलक्षाणि पंचाधिकामितानि च॥२४०॥ द्विपटिश्च सहस्राणिं तथा शतचतुष्टयम् ॥ पंचाशदिति संख्याता महाक्षोहिणिका बुधैः॥ १३ ॥ अथ व्यूहविधिः । मुखे स्था गजाः पृष्ठे तत्पृष्टे च पदातयः ॥ पार्थयोश्चयाः कार्या व्यूहल्यायं विधिः स्मृतः ॥१२॥ अर्द्धचंद्रञ्च चकञ्च शकटं मक रं तथा ॥ कमलश्रेणिका गुल्मं व्यूहान्येवं प्रकल्पयेत् ॥ ४३ ॥ अथ युद्धविधिः॥ ये राजपुत्राः सामन्ता आताः सेवकनातयः ।। तान्सर्वानात्मनः पाश्चे रक्षाय स्थापयेन्नृपः ।।४ा यस्मिन्कुले या पुरुषः प्रधानः स सर्वयत्नेन च रक्षणीयः॥ तस्मिन्विनष्टेफिल सारः भूते न नाभिभंगे अरका वहति ॥ १५॥ क्षत्रं सारभृतां शूरं शत्रः ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३३) ज्ञमनुरागि चेत् ॥ अपि स्वल्पं श्रिये सैन्यं वृथेय मुंडमंडली ॥ ४६॥ अपि पञ्चशताः शूरा मृरति महती चमूम् ।। अथ वा यंच पट् सप्त विजयंतेऽ निवर्तिनः ॥ १७॥ धनु संगतिसंशुद्धावा- जिनो मुखदुर्वलाआकर्णपतिता योधाः संग्रामे जयनादिनः॥४८॥ परस्परानुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्द्धराः ॥ युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयंति रणे रिपून् ।। ४९ ॥ एकः कापुरुपो दीणों दारयेन्महती चमूम् ॥ तद्दर्णिमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥२५० ।। दुनि- वारतरा चेवप्रभया महती चमूः॥ अपामिव महावेगवस्ता मृगग- णा इव ॥५१॥ यस्तु भग्नेषु सेन्येपु विद्रुतेपु निवर्तते ॥ पढ़े- पदेऽश्वमेधस्य लभते फलमव्ययम् ॥१२॥ द्वाविमो पुरुपो लोके सूर्यमंडलभेदिनी।परिवाइयोगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः॥५३॥ यवयत्र हतः शूरः शउभिः परिवेएितः ॥ अक्षयं लभते लोकं यदि को न भापते ॥५४॥ मूच्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोपि- नम् ।। पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ ५५ ॥ भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो वलीयसा ॥ कदाचिच्छूरतां याति स रणे कृतनिश्चयः॥५६॥ संभृत्य संहतों सेनां चतुरंगां महीपतिः।। व्यूहयित्वाऽग्रतः शूरान्स्थापयेजयलिप्सया।।५७॥अल्पायां वा म- इत्यां वा सेनायामिति निश्चयः॥ सर्वयोगणस्य को जपटक्षण उच्यते ॥१८॥ पृष्ठेन वायवो वांति पृष्ठे भानुर्वयांसि च ॥ अनु- पवन्ते मेपाश्च यस्य तस्य रणे जयः।।१९।। अपूर्णेनैव मत्र्तव्यं संपू- नेव जीवनम्॥ तस्मादेय्य विधातव्यं तव्या परवाहिनी॥२६॥ जिते लक्ष्मीमते स्वर्गः कीर्तिश्च परणीतले ॥ तस्मादेय विधातव्यं हंतव्या परवाहिनी ॥६१ ॥ इति धनुर्वेदोद्धृतधनुर्वेदसारः ।। एवं गांधर्वशास्त्रं भरतेन प्रणीतं तब नृत्यगीतवाद्यभेदेन पदवियोऽर्थः प्रपंचितः । देवताराधननिर्विकल्पकसमाध्यादिसिदिश्व गांधर्व- ·(१३४) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः] वेदस्य प्रयोजनम् । गीतं गानशिक्षागीतनिर्माणमास्वरजातिरामभे दास्तालमात्रादिरचनाप्रकाराः । साधकबाधकस्वरादिमेलनपरि- ज्ञानञ्च स्वरगं पदगं चैव तथा लयगमेव चाचतोवधानगं चैव गेसे वयुश्चतुर्विधम् ॥' स्वरादिभेदा अनंता रागाश्च भैरवीरागादिभे- देन पोढाऽप्यवांतरभेदैरनन्ता एव । तालश्च क्रियामानं क्रियया वापनिष्क्रमादिकया मानं परिच्छेदः। लयश्च गीतवाद्यपादादिन्या- सानां क्रियाकालयोः साम्यम् । वायं घनं तथानदं ततं सुपिरमेष च। कांस्यपुष्करतंत्रीभिवेणुना च यथाक्रमम् ॥ एतदेवामरेणाप्यु- कं 'ततं वीणादिकं वाद्यमानदं मुरजादिकम् । वंशादिकं तु सुपिर कांस्यतालादिकं धनम् ॥ चतुर्विधमिदं वाद्यम्'इति।दन नृत्यं कृ. तानुकरणं नाट्यं तु नर्तकाश्रयम् । करणान्यंगहाराश्च विभावो भा- व एव च।।अनुभावो रसाचेति संक्षेपान्नृत्यसंग्रहः॥ इति । करणानि साधनानि ॥ अंगहारोऽगविक्षेपः। विशेपेण भावयत्युत्पादयतिरस मिति विभावाः । स्त्रीवसंतोयानादयः रसकारणानि । अनुभूयते . क्ष्यरत एभिरित्यनुभावा।कंपस्वेदादीनि रसकार्याणि भावाः साति- कास्तंभादयो व्यभिचारिणश्चधृतिस्मृत्यादय पतैरुत्कर्षमारोप्य- मागोत्र व्यनितः स्थायीभावो रत्यादिः शृंगाररसरूपो भवतीति तत्त्वम् ॥ अथ च किश्चिाधर्ववेदप्रकियामाप घूमः । प्रणाम सदंदवेयं शिवं ब्रह्मादिकांस्ततः ॥ गांधांशास्त्रसंक्षेपः सारतो झं मयोच्यते ॥ १ ॥ यदुक्तं ब्रह्मणः स्थान प्रमषिय यो मनः ॥ तन्मध्ये संस्थितः प्रागः प्राणादिसमुदतः ॥ २॥ वद्विमानसंयोगाबादः समुपजायते ॥न नादेन रिना भीत में नादेन विना सरः ॥३॥ न नादन विना वार्य नाथ नाई तिमा नदिन नदिन गिना नृत्यं तस्मानादात्मक जगत् ॥2॥ - नाना नादी नादतः सम्भवः ॥ स्वरानियन गगन ·[वियाविरः] मातृकाविलासः। (१३५) स रागो जनरंजकः॥२॥ पदस्थस्वरसंपातस्तालेनानुमितस्तथा।। प्रयुक्तश्वावधानेन गांधर्वमभिधीयते ॥६॥ तदेतत्रारदादिभ्यो दत्त- मादी स्वयंभुवा ॥ विधिवनारदेनादः पृथिव्यामवधारितम्।।७ामृगो यतिशिशुत्ति वेत्ति गीतरसे फणीयत्ते गाते विलीनाः स्युः सर्वथा चित्तवृत्तिभिः॥ ८ ॥ अपि ब्रह्मपदानंदादिदमेवाधिक ध्रुवम् ॥ जदार नारदादीनां चेतांस्यन्यस्य का कथा॥९॥ इति गीतप्रशंसा।। अप सुगीतलक्षणम् ॥ सुस्वरं सरसं चैव सरागं मधुराक्षरम् ॥ सालंकारप्रमाणञ्च पविध गीतटक्षणम् ॥ १०॥ स्वरेण पदसंयुक्तं छंदसा च सुसंयुतम् । सुमारुतं सुतालं च सुगीतं तेन भण्यते ॥१॥ इति सुगीतम् ॥ वाङ्मातुरुच्यते गेयं धातुरित्यभिधीयते।। वाचा च गेयं कुरुते यः स वागुपकारकः ॥ १२ ॥ शब्दानुशास- नज्ञानमभिधानप्रवीणता ॥ गणच्छंदोरुवेदित्वमलंकारेषु कौश- लम् ॥ १३॥ तोर्यत्रितयचातुय्य हव्यशारिपालितम् ॥ लयता- टकलाज्ञानं विवेकानेककाकुपु ॥ १४ ॥ देशीरागेषु विज्ञत्वं वाक्पटुत्वं सभाजयः ॥ इति वागुपकारस्य गुणाः प्रतिनिरूपिताः ॥१६॥अधमोमातुकारश्च धातुकारश्च मध्यमःधातुमातकियाकार उत्तमः परिकीर्तितः ॥ १६ ॥ अधमो लक्षणेन स्यान्मध्यमो लक्ष्यमाचरन् ॥ स लक्षणेन संयुक्त उत्तमः परिकीर्तितः ॥१७॥ इति वायुपकारलक्षणानि ॥ अथ शिप्यकारः ॥ त्वरितः शिष्यको यस्तु सकंठो मधुरस्वरः ॥रागतालसमोपेतः शिप्यकारः स उच्य- ते ॥ १८॥ अथ गायनलक्षणम् ॥ प्रबंधमात्रनिष्णातो विविधा- लापकारकः ॥ रागरागांगभापांगक्रियागेयांगकोविदः ॥ गायनो गीतशास्त्रज्ञ ण्यते सर्वसंमतः ॥ १९ ॥ अथ गायनदोपाः ।। कंपितं भीतमुघुटमव्यक्तमनुनासिकम् ॥काकस्वरं शिरःस्थं च तथा स्था. नविवर्जितम् ॥ २० ॥ विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विपमाहतम् ।।

·(१३६) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] व्याकुलं तालहीनञ्च गातुर्दोपाश्चतुर्दश ॥२१॥ अथ सालगसूठः ॥ हिमवत्कन्यकाप्रीत्यै देवदेवेन शंभुना ॥ शुद्धरागाद्विनिप्पीड सरसं सालगं कृतम् ॥२२॥ शुद्धरागसमुत्पन छायालगमनोहरम्।। अबलाबालगोपालक्षितिपाले सगीयते ॥२३॥ आयो ध्रुवस्ततो मंठा प्रतिमंठो निशारुकः ॥ अडतालस्ततो रास एकताली र संमता ॥ २४ ॥ अथेषु ध्रुवकलक्षणम् ॥ न विवेक विना ज्ञान घ्यानं नात्मरसं विना ॥ श्रद्धया न विना दानं गानं न ध्रुवक विना ॥२५॥ उत्तमः पट्पदेः प्रोक्तो मध्यमः पंचभिस्तथा । कनिष्ठस्तु चतुभिः स्यादेवं स्युर्बुवकात्रिधा ॥ २६ ॥ एकपातुद्विसंडः स्याच्छनोद्वाहस्ततः परम् ॥ तृतीयं किञ्चितुर्व स्यात्संडं गमकशोभनम् ॥२७॥ ततो दिसंड आभोगस्तृतीयं त. स्प संडकम् ॥ वचं गमकयुक्तं वा नवा स्वाम्यंकितं च तत्॥२८॥ उद्वादम्यायसंडे च न्यासः स ध्रुवको मतःएवं हि पदपदः प्रोक्त उत्तमो ध्रुवको बुधः ॥२९॥ पंचपादस्य तद्वाहे पदगुग्म प्रशस्त दे। नृतीयं चोचमंड स्याधिरभ्यस्तमिदं त्रयम् ॥३ ॥ आभोग अंकमंडः म्याडिनायं चोचसंडकम् ॥ तुल्यनामांकित प्रेतदिति मामला iiiiiiiiiTERLEN *ativitiजनुनामानित अनम॥३३॥पण्णां पदानां वा वनियमो वा दोभानपदया। नियनी ध्रुवागां हि दिया गनिः ॥ ३३ ॥ पदप यहागणीन यसःक्रियते दुः॥ नदा पदानि नाम्यानि भनि नियम का *३२॥ एकाद्मशागतादादककातरतादिनः । संदिगा पाड. मन्युः पवित्याराहरिः॥ ३६॥ रमतालादिमाग सुमन पोट गमानं मई मोपादित कथ्य ॥३॥जय ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१३७) पोडशभुवाणां नामानि ॥ जयन्तः शेखरोत्साहो ततो मधुरनिर्म- लो॥ कुंतलः कमलाचारो नंदनश्चंद्रशेखरः ॥ ३८॥ कामदो विजयाक्षश्च कंदर्पजयमंगलो ॥ तिलको ललितश्चैव ध्रुवाः पोडश कीर्तिताः॥३९||आदितालो जयन्तः स्याच्छंगाररससंयुतः ॥ रुद्र- संख्याक्षरपदेरायुर्वृद्धिकरः परः॥४०॥ एक एव लघुयस्मिन्नादि- तालः स कथ्यते ॥ सयथाisssssssssss) इति । द्वादशाक्षरपादो- न्यो भागेकफलकृत्प्रभोः॥ ११॥ हंसके च रसे वीरे गीयते शे- खराह्वयः ॥ लघुर्गुरुलधुर्यत्र स तालो हंसकः स्मृतः ॥ १२॥ स यथा (ISI) इतिउत्साहः स्याद्रसे साम्ये ताले कंदुकसंज्ञकोविंशा- भिवृद्धिकृत्पादत्रयोदशमिताक्षरः ॥४३॥ लघुद्वयं विरामान्ते ताले कंदुकसंज्ञकास यथा (1) गार्यतालेन गायेत कारुण्ये मधुरो ध्रुवः ॥४४॥ अप्रिदिसप्तभिर्वर्णरानंदफलदः सदा ॥ चतुर्दुतो विरामां- तस्तालोऽयं गाय॑संज्ञकः||१६||स यथा(०००) कोडाताले भुवः स स्यातिथिवाप्रिनिर्मलः ॥ शृंगाररससंयुकः श्रोनुस्तेजोविपईनः ॥४६॥ एक एव द्रुतो यस्मिन् कोडातालः स कथ्यते ।।स यथा(०)वर्णः पोडशभिः पादः कुंतलो लघुशेखरे ॥४७॥ इटार्थ- दःशोर्यदः स्यादद्भुताख्यरसान्वितःलघुगुरुर्भवेद्यत्र स भवेल्लपुशे- सरमास पथा (15) वर्णेश्च सप्तदशकरनिःशृंगारके रसेकमटो मलयाख्ये वे स्वायुद्धिकरः परः॥४९॥मलयाख्ये भवेत्ताले गुरुल- पुरतो गुरुः ॥स यथा (sis) चारोटादशवर्णप्रियंशोहर्पप्रदोभुवः ।। फणिभापायुतो धीरे रसे कंदुकताटके॥५॥लपुद्वयं विरामति ताले कंदुकसंज्ञकास यथा(ssssssssssssssss) नंददयेन्दुवांपिनंदनः सर्वसिद्धिदः॥५१॥पूर्णशृंगारवीराभ्यां कंदुकेच विधीयते ॥ रघुद्धयं विरामांततालः कंदुकसंज्ञकः॥५२॥स यथा(SSSSSSSSSSSSSSSSI) कल्याणदोभवेद्वारेभुवकचंद्रशेसरमादिग्निवर्णपदं यत्र विपुटतिकि- ·(१३८) मातृकाविलासः। [वियाविनः] धीयते॥५३॥द्रुतद्वयं लघुद्वंद्वंताले त्रिपुटसंज्ञकास यथा(००)एक विशतिवर्णानिर्भवेच्छंगारके रसे॥५॥कामदोभीष्टदः पुंसांतालके तुरलीलके।।द्रुतद्वयंलघु चांते ताल स्यात्तालकेतुकः॥स यथा(००) विजयाक्षो ध्रुवः स स्याहाविशत्यक्षरांधिकः ॥५६॥ सन्निपातेन संयुक्तः शृंगारेऽभीष्टदो रसे ॥ एक एव गुरुयंत्र सनिपातः स कथ्यते॥५६॥स यथा (65) त्रयोविंशतिवर्णाधिर्भुवः कंदर्पसंज्ञकः वीरे वा करुणे वा स्यात्खंडताले विधीयते ॥३७॥ दूतमेकं भवेशन तालोऽयं खंडसंज्ञकः॥सयथा (0) निद्वादशवर्णानिस्तालो वा खंडके भवेत् ॥२८॥ वीरशृंगाररसयोर्जयकृजयमंगलः॥ द्रुतद्वं विरामांतं लघुनैकेन रूपकः॥१९॥ स यथा (००) पंचविंशाशरैः पादो यस्यासौ ललिताह्वयः ॥ ताले वाचपुटे गेयो वीरेवाप्यद्भुते- ऽपि वा ॥ ६ ॥ तालं वाचपुटं ज्ञेयं गुरुर्लघुयुगं गुरुः ॥ स यथा (505) यः पविशतिवर्णीनिः स स्यात्सर्वार्थसिद्धिदः ॥६१ ॥ ललितश्चपुटाख्ये च ताले शृंगारपोपकः । ताले च चपुटे ज्ञेयं गुरुद्वंद्व लघुस्ततः ॥ १२॥ स यथा (51) इति पोडश ध्रुवाः ॥ अथ मंठकलक्षणम् ।। उदाहो ध्रुपदश्च स्यादाभो- गस्तदनंतरम् ॥ नियमस्त्रिविधो ज्ञेयो मंठकस्य विचक्षणः ॥६३ ॥ जयप्रियः कलापश्च कमलस्सुंदरस्तथा ॥ वल्लभो मंगलश्चेति षड़े. ते मंठका मताः॥६४॥ लघुर्गुरुलधुर्यत्र स तालो इसकः स्मृतः।। तालचायं रसे वीरे कर्तव्यो जयमंठके ॥ ६६ ॥ हंसताल: (15) रंगताले तु विज्ञयो लघुश्चेको गुरुदयम् ॥ कलापो मंठकस्तेन रसे रोमाभिधानके ॥६६॥ रंगतालः (15) लघुद्वयं गुरुश्चैकस्तालोऽ- यं दर्पणः स्मृतः॥ अस्मिस्ताले रसे शांते कमलो मंठको भवेव ॥६७ ॥ दर्पणतालः (15) गुरुद्वयं लघुद्वंद्व ताले विपुटसंज्ञके ॥ सुंदरो गीयते तेन वीरे वाप्यद्भुते रसे ॥६८॥ निपुटतालः (sil) ·[पिपाविःि] मारकाविलासः। (१३९) मलयावे भवेत्ताले गुरुम्पुरतो गुरुः ॥ वल्लभो मंठको गेयस्ताले- स्मिन्करुणे रसे ॥६९॥ मठयतालः (SIS) गुरुठघुद्वयं यत्र भंग- तालः स कथ्यते । मंगलो मंठको ज्ञेयो रसे चाद्भुतसंज्ञके ॥ ७० ॥ भुंगतालः (SU) इति पमंठकाः ॥ अथ प्रतिमंठकलक्षणम् ।। तालधाप्यमरश्चैव विचारः कुंदसंज्ञकः ॥ चत्वारः कथिताश्चति प्रतिमंटास्तु शंभुना ॥ ७१॥लिरामांतं द्रुतद्वंद्व गुरुश्चैकस्ततः परम् ॥ सुरंगताले गातव्यस्तालश्च प्रतिमंठकः॥७२॥सुरंगताला (0.5) गुरुरेको भवेद्यत्र सनिपातः स कथ्यते ।। अमरमतिमंठोड- सो विद्वद्भिस्तेन गीयते ॥ ७३ ॥ सन्निपातः (5) लघुद्वंद्धं विरा- मांते ताले कंदुकसंज्ञके ॥विरागो गीयते तेन विलंघश्च लयो भवेत् ॥ ७४ ॥ कंदुकताल:(००) द्रुतमेकंभवेयर स तालः खंडसं- ज्ञकः ॥ दुतंटयेन गातव्यः कुंदश्च प्रतिमंठकः ।। ७६ ॥ खंडतालः ) अथ निःसारुकलक्षणम् ॥ कांतारः समराख्यश्च वैकुंठो वांच्छितस्तथा ॥ विशालश्च तथानंदः पोटा निःसारुको भवेत् ॥ ७६ ॥ लघुद्यं विरामांते ताले कंदुकसंज्ञको। द्रुतं लयेन गातव्यः कांतारो भवति स्फुटः॥१७॥कंदुक(6) लघु- द्वयं विरामांते ताले कंदुकनामान।।समरो गीयते तेन मध्यमश्च ल. यो भवेत् ॥७८॥ द्रुतद्वंदं गुरुवंद भवेत्ताले मुकुंदके ।। अनेन गेयो वैकुंठो हृद्योनिःसारुकः सदा॥७९॥मुकुंद:(००)लघुत्रयं द्रुतद्वंद ताले सरभठोलके|अयं निःसारुकोज्ञेयो वांछितोवांछितप्रदः ८०॥ विशालोप्येतादृश एव।।शुतमेकं भवेद्यन क्रीडातालः स कथ्यते ॥ अनेन गीयते नंदो नित्यं निस्सारुकोत्तमः ॥ ८॥ कीडातालः। अथपदताललक्षणम्॥शकः कीलश्च विजयश्वारो निःशंक एव च। मकरंदः परो ज्ञेयस्त्वइतालश्चैव पइविधः॥८२॥लघुगुरुश्च भवति लघुशेखरतालके। शको हमरतालब्ध गीयते तेन कोषिदेना॥ .

·(१४०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लघुशेखरः (15) दूतद्वयं विरामांतं लघुनकेन संयुतम् । जयतालो भवेत्तेन गेयः शांते बुधोत्तमः ॥ ८ ॥ विन- यतालः ( ००1) उमातिलकताले तु द्रुतो लघुगुरू स्मृतो ॥ चाराख्यस्त्वइतालः स्याद्विद्वद्भिस्तेन गीयते॥ ८५॥ चाराख्या इतालः ( ००15) प्लुतमेकं द्रुतौ द्वौ च वनमालिनि तालके । निःसंगस्त्वड्तालः स्यादुधैस्तेनैव गीयते ॥८६॥ वनमाली (5००) राजतालाभिधाने तु लघुदुतौ लघुः स्मृतः ॥ अनेन तु समायुक्तो मकरंदस्त्वतालकः॥८॥राजतालः (101) अथ रासकलक्षणा नि ॥ चतुर्दा रासकाः प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदः॥ विनोदो वरदो नंदः कंबुजश्चेति कीर्तितः॥ ८८॥ एक एव लघुर्यत्र ह्यादितालः स कथ्यते ॥ विनोदो रासकस्तेन गातृश्रोतृसुखावहः ॥ ८९॥ आदितालः (1) लघुद्रुतौ गुरुयंत्र तालोयं गजलीलकः॥परदो रासको गेयः श्रोतृणां च सुखावहः ॥९०॥गजलीलकः (105) तश्च गुरुरेकत्र तालो विद्याधरः स्मृतः। यत्रासौरासको नंदो गीय- तेऽभ्युदये शुभः॥ ९१ ॥ विद्याधरः (5) राजविनोदे ताले स्पा गुरुद्वंद्वमथ छुतः॥रासकः कंबुजस्तेन गीयते गीतिकोविदः॥१२॥ राजविनोदः (55) अर्थकतालीलक्षणम् ॥ एकताली विधा प्रोक्ता गीतवाद्यविशारदेः॥रामाच चंद्रिका तद्धिपुलेत्यथ लक्षणम्।।१३।। द्रुतमेकं भवेद्यत्र तालोऽयं खंडसंज्ञितः ॥ रामा तनैकताले तु गीयते गायकोत्तमैः॥ ९४ ॥ खंडतालः (०) गुरुद्वयं भवेद्यत्र तालो ललितसंज्ञितःचंद्रिका चैकताली स्यात्तेन सौभाग्यदायिनी॥९५॥ ललितः (s) कोकिलाप्रियताले वे द्वतत्रयमुदाहृतम् ॥ विपुला चैकताली स्यात्तेन गीतज्ञसंयता॥९६॥कोकिलाप्रियः (०००)। अथाप्टो ध्रुवाः॥ जयंतश्च तथोत्साहो नंदनचंद्रशेखरनाकामदो ति- - जयाख्यश्च कंदर्पजयमंगलौ ॥९॥ अयोध्रुवाः समाख्याता राजयो- ·PHES", ' .. [वियाविर्तावः] मातृकाविलासः। (१४१) ग्याः सदा बुधैः ॥९८॥ इति तालगरुडः॥अथ शुद्धसूटनामानि । एलाकरणडेकीभिवतिन्यामडेनचलभरासेकतालीभिः शुद्धसू- दोप्टभिः स्मृतः॥ ९९ ॥ शुद्धसूढोन्यदेशेषु गीयते विरलैः कचि- त् । अतो न विस्तरो लोके दक्षिणेषु च गीयते ॥१००॥ अथ रूप- कम् ॥ उद्वाहश्चान्यधातुःस्याधुवकश्चान्यधातुकः।। मेलापकोन्य- धातुः स्यादाभोगश्चान्यधातुकः ॥ चतुर्दातुकमेतद्धि रूपकं की- त्यंते बुधैः ॥१॥ अधगमकम् ॥ स्फुरितं कंपितं लीन स्तिमितां. दोलितावपि ॥आहतं विकभिन्नं च गमकं सप्तधा स्मृतम् ॥२॥ अथ प्रत्यंतरम् ।। उदिएं वस्तुरागादो किञ्चिदाधिक्यचितितम् ॥ तदातुमातुनिप्पन्नं प्रत्यंतरमितीरितम् ॥३॥ पूर्वरूपकसंसिद्ध छायासंस्कृतरूपकम् ॥ तत्स्थानं प्रोचनीचं च सलोत्तारं प्रकीति- तम् ॥ ४ ॥ अथ स्वरादिकथनम् ॥ सामवेदात्स्वरा जाताः स्वरेभ्यो ग्रामसंभवः ॥ ग्रामेभ्यो जातयो जाता जातिभ्यो रागसंभवः ॥५॥ देशीरागाः स्वरा वेते विख्याता देशरुटि- तः॥ग्रामरागोद्भवा भापा भापाभ्यश्च विभापिकाः॥६॥ विभा. पाभ्योऽपि संजातास्तथैवांतरभापिकाः । सप्त स्वरानयो मामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतिः ॥७॥ द्वाविंशतिश्च श्रुतय एतेभ्यो रागसं- भवः ॥ पक्षपभकगांधारमध्यपथमधेपताः॥ निपादश्वेत्पमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः ॥८॥ पादयः स्वराः सप्त मामों च पङ्गमध्यमौ ॥ केचिदगांधारमप्याहुस्स तु नेहास्ति भूतले ॥९॥ चतुर्दशेव श्रुतयस्तावन्मानाश्च मूचनाः॥ गीयन्ते मानवे मार- न्यास्तु विदशालये ॥१०॥स्वयंयो राजते नादः स सर पार. कात्तितास्वरश्च निसिल च्याप्तं तद्वियं पृथक्षर ॥१३॥ उ- निपादगांधारों नीपभपैयतो। शेपास्तु सरिता ज्ञयाः पम- प्यमपंचमाः ।। १२ ।। पड़े पदेन्नयूरो हि कप चातको वदेव।।

·(१४२) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] : अजा वदति गांधार कोंचो वदति मध्यमम् ॥ १३॥ पुष्पसाधार• णे काले कोकिलः पञ्चमं वदेत् ॥ दर्दुरो धैवतं चैव निषादव वदेगनः॥१४॥ हास्यशृंगारयोः कार्यों स्वरो पंचममध्यमौ ।। पापभो तथा ज्ञेयो वीररोद्राद्भुते रसे।।१५||गांधारश्च निपादश्चक त्र्तव्यो करुणारसे ॥ धैवतश्चैव कर्त्तव्यो वीभत्से च भयानके||१६॥ चतुःश्रुतित्रिभुतिश्च द्विश्रुतिश्च चतुःश्रुतिः ॥ चतुःश्रुतित्रि- तिश्च द्विश्रुतिश्चेति ते स्वराः॥ १७॥ अथ पत्रिंशत्प्रवर्तकरागी- उच्यते ॥ भैरवः पञ्चमो नाटो मल्हारो गोडमालवः ॥ देशाप ति पडू रागाः प्रोच्यते लोकविश्रुताः ॥ १८॥ वंगपालो गुण. कारी मध्यमादिवसंतकः ॥धन्याश्रीश्चेति पंचते रागा भैससं- पिता॥१९॥ललिता गुर्जरी देशी विराटी रामकृत्तथा।मता रागा- पो रागाः पते पंचमाश्रयाः ॥ १२० ॥ नटनारायणः पूर्व गांधा रः सालगम्तथा ॥ तथा कर्णाटकेदारो पञ्चैते नाटसंश्रयाना॥ मेपमहारिका माठकोशिकः प्रतिमंजरी ॥ आसावरी च पंरते रागा मद्धारमंश्रयाः ॥ २२ ॥ हिंदोलम्रिगुणा पाली गोडी को लाइनान्तथा ॥ पंचेते गोडनामानं रागमाश्रित्य संस्थिताः ॥२३॥ भूपाली दारंपालभ कामोदी धोरणस्तथा ॥ वेलााली च पंचते गगा झापसंस्थिताः ॥ २४ ॥ अन्येऽपि बहवो रागा माता देशविशेषतः॥मान्ममृतयो टोके ते च भनेशिकाः स्मृताः॥२३॥ श्रीभादिपुगगनु । भेखो मुख्यरागध द्वितीया मालकी. सिक हिंदोलकस्तृतीयस्तु चतुर्थी दीपकः स्मृतः ॥ २६ ॥ नमो मेयनाय श्रीगगः पष्ट उच्यतापतेषां पंच पंच स्थापल्यः ल्या मुद्यामनाः ॥२७॥ पूर्व भखारन्यस्तु परेनाः गृणु नारद । माती नटनानी च नया मालागस मतापिटाची स्या जिला पंदनीनता २८॥ मालगानिस्पतीनां नामानीमानि मग ·[विद्याविर्तावः] मातृकाविलासः। (१४३) णु ॥ विचित्रा भाविनी चैव तथा मारवणी मता ॥२९॥ रामागेरी गुर्जरी च हिंदोलस्याथ वल्लभागविरावली पराटोडी देशाख्याचण- वारिका ॥ १३०॥ माधवी पंचमी प्रोक्ता दीपकस्यापराः स्त्रियः॥ धनासिरी वसंता च कर्णाटी तृतीया मता ॥ ३३ ॥ वैराटी च चतुर्थी स्यात्तथा मधुकरी स्फुटम् ॥ मेघनादस्त्रियः पञ्च तासां नामानि मे शृणु ॥३२॥ कलाटिका तथा गोरी ककुभा च विभा- वरी ॥ वंगाली पंचमी प्रोक्ता श्रीरागस्य स्त्रियः स्मृताः ॥३३॥ माघफाल्गुनयोर्गेयो दीपकाख्योऽतिशोभनः ॥ मेघनादः परो गेयो मधुमाधवयोरपि ॥ ३१॥ ज्येष्ठापाठकयोगेयः श्रीरागः सर्वसंमतः॥ मालकौशिकरागश्च वर्पावेव संमतः ॥३५॥ भेरवश्वापरो गेयः शारदती निरन्तरम् ॥ हिंदोलगानकालश्च मासयोगिपोपयोः ॥३६॥ अथैपामेव रूपाणि वर्णनीयानि वर्णये ॥ नीलांबरो गौर- तनुः सपुप्पो भैरवःशुभः ॥ ३७॥ तत्पनीनाम् ॥ सरोवरस्थस्फ- टिकस्य मंडपे सरोरुहेः श्रीहरिमर्चयंती ॥ तालप्रयोगैः प्रतिवद्धंगी- ता गौरी मृदुनारद भैरवीयम् ॥३८॥ तुरंगमस्कन्धनिपदरागा स्वर्णप्रभा शोणितशोणगावा ॥ संग्रामभूमो चरति धृतास्त्री नटे- यमुक्ता किल कश्यपेन ॥३९॥ नीलं निचोलं वपुपा वहन्ती विमो- क्तमार्गा कृतभक्तिरेपातमालनीले तिमिरं वहन्तीप्रियानुगा माल- सिरी प्रदिष्टा ॥ १४० ॥ वियोगिनी कांतविशीर्णपुप्पसंपं वहन्ती वपुपातिशुष्कम् ॥ आश्वास्यमाना प्रियया च सख्या विधूसरांगी पटमारीयम् ॥११॥स्वकांतसंगाभिनिवेशतश्व समुत्थिता पह- जकेसरारुणे ।। नेत्रे दधाना पटुकंठमाण्डता प्रातः प्रयुका टाल- ताभिधेया॥४२॥ अनन्तशृङ्गारपरा विनोदिनी सुहारचासीकरगाव- वही ।। कर्पूरसोगंप्यसुनागवल्ली कोटाम्पिका चैव मुसे दधाना ॥४३॥ अथ मालकोशिकः॥मेपागमत्यंतविवर्णनेवः फटार- ·(१४४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] लांगो मदनापहारी।विचित्रमुख्या वनिताप्रियोऽसौ विराजते माल- सुकोशिकश्च ॥४४॥ सानंदमालंबितपुष्पचापा प्रियाङ्गसङ्गा- मृतसाधुतृप्ता। पर्यकमध्ये सुकृतोपवेशा विभाति निद्रास्थितचित्र- गौरा ॥ ४५ ॥ वासोवसाना शरदभ्रशुभ्रं विरिञ्चिदेवोपमकर्म- शक्का॥ कुन्दावदाता चतुराननस्य संभावनी लन्धसमृद्धसेवा ॥१६॥ अनेकलावण्यनिदानशाला प्रियांकमध्ये नितरां वसंती।। चाटूक्तिरम्यैर्वचनैर्हसन्ती विलजिता मारवणी प्रदिष्टा ॥४७॥ स्वर्णप्रभा भासुरभूपणा च नीलं निचोलं सुतनो वहन्ती । कान्ते पदोपान्तमधिश्रितेऽपि मानोन्नता रामगिरीप्रदिया ॥ १८॥ श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लवतत्प्रयाता ॥ श्रुतीः स्वराणां दधती विभागं तंत्रीमुखादक्षिणगुर्जरीयम्॥१९॥ शंखावदातं पलितं दधाना प्रलंचकर्णा कुसुमेन्दुवर्णा ॥ विचित्रवासाः स्वविहारचारिणी मल्लारिकेयं शुचिशांतमूर्तिः।।१५०॥अथ हिन्दोलः ॥ नितम्बिनीमंद तरंगितासु हेलासुदोपासु कला दधानः॥शुकः कपोतद्युतिकर्बुराङ्गो हिंदोलरागः कथितो मुनीन्द्रः॥५१॥ संकेतशय्यां दायतस्य द- त्वा वितन्वती मण्डनमंगयट्याम् ॥ हृदा स्मरंती स्मरमिएदेखें वेरावली नीलसराजकांतिः ॥५२॥ उन्निद्रपंकेरुहचारुवका कुर- अमातंगकृतीवरेण ॥ संभावयंती विपिनोपकंठे टोडीमुखेंदीवरदा- मरम्या ॥ ५३ ॥ आस्फोटनाविप्कृतरोमहांनियुद्धसंयुक्तविशा- ट्याहुः ॥प्रांशुमचंडद्युतिरिन्दुगोरा देशाख्यरागिण्यय मल्लराज्ञी ॥२॥ अनेकवस्त्राभरणाकुलांगी पद्माग्रहस्ता नयनांगनेन।मनो दरंती मदनांगयष्टिगांधाररागिण्यथ वामचेष्टा ॥५५॥ विस्पष्टक- प्मानिनमध्यवर्ती कांता पवित्रा स्थविरा विशुद्धारागायती नार: दतुंबुरुभ्यां श्रीमाधानाम कथां विचित्राम् ॥ १६॥ सौभाग्यसंग १ बिचावासोगाराचेतिचित्रगौरा पुंगमापः पूर्वपदे । २ त रमेतिपाता।

·[विधाविर्भारः] मातृकाविलासः। (१४५) वितगीरदेदा मनोभवल्या शिटीमुखानि।।मुञ्चती विश्वस्य विमोद- नाय सांभाग्यसंक्षेति विशालनेवा ॥५७ ॥ अथ दोपकः॥वि- शाटनेत्रो नयनाभिरामः कलाविदग्धः कलकंठगीतः॥ मारांगक- श्रातिविमोदनोऽ सो स्त्रीणां पटुदीपकरागराजः ।। ५८॥ वांदल- श्यामतनुमनोज्ञा कांतं लिखती स्वकरण पाठेघालाचला लोचन- गूढभावर्धनासिरी नाम मुने प्रदिष्टा ॥२९॥ भनेकपुप्पाकरपत्रव- ल्ली विमोदरूपामदनाधिभूपा ॥ वसंतरागिण्यथ कामका- ता मनो हरंती विपिने निविष्टा ॥६॥ पाठांतरम्। शिखंडियों- च्यवद्धनूडा पुणत्याप प्रांतमतांतराणि ॥ भ्रमंत्यथावासमनं. गमूर्तिमंतात्वनंगस्य वसतसंज्ञा ॥ ६१॥ अतिप्रमत्ता वलभावयु- का गौरांगयाटिः कनकांगभूपा ॥ वीणांदधानातिसुकंठगानकी च कांटिककाप्रसिद्धा ।। ६२ ॥ विराटदेशे सुभगा सुगोरी ह्य- नेकगानाकाटताकुलांगी ॥ मृदंगहस्ता नवयौवनाव्या वैरा- टिकेयं चमराभियुक्ता ॥ ६३।। पाठांतरम् ॥ विनोदयंती दयित च गौरी स्वलंकृता चामरचालनन ॥ करे दधाना सुरवृक्षपुप्पं वरांग- नेयं कथिता विराटी॥६॥मुखानंतं मधुचास्नुवंतीस्वकांतकेली: प्रचुरं प्रयाता ॥ उच्चैःस्वरेणातिजगी पदानि मानोत्रता माधुकरी प्रसिद्धा ॥ ६९ ॥ दीनानना मंगलयानकाले लाजांजलीन्वि- दधती गटदश्रुधारा ॥ हेमद्युतिदैतनखांशुमुद्रा श्रीसोरठी मानयु- तापसिद्धा॥ ६६ ॥ अथ मेघनादः ॥ तमालनीलांगमनोज्ञवेपो विचित्रवाचा परिवक्ति भार्याम् ॥ आताम्रनेत्रांतविलासशील श्रीमेघनादः कथितोमुनोंद्रेः ॥ ६॥ आकर्णनेत्रा तु मनो हरन्ती. शचिस्मिताऽ सौ कलगानकृत्या ॥ आशृण्वतां पद्मदलाप्रहस्ता कटालिकाकोलकरातिपट्टी ॥ ६८ ॥ सानंदमालवितपुप्पचापा प्रियाधरस्वादुसुधाभितृप्ता ॥ पर्यकमध्येसुकृतोपदेशा

·(12) मारकाविलासः। पा!ि
साललनाचा सिरिता च गोडो ।। ६९ ॥ नीले सानास
नं मोसादने रुदंती पिकनादातीयती काभो भो
का मुनिः प्रदिशा ककुभाययेयम् ।।७०॥ प्रातः समुत्था
कमलेनानिहाकलितानिमित्ता। सालस्पनेता प्रतियो-
पंती रानादुपस्यामाभासनामी ॥७॥मनोशमांनी
दोना माना परगीमदस्य॥ ना कुमारी कमनीमुनिक
मागान मुरुगा ॥७२॥ समारंगारतिरभE HIM
को रारालापप्रेमारा भी
दाय ३॥ोरागः ॥धार माना।
4- समसामयिक मानालमानाधितो
मास 931 मामासान
inf|| मनानामाकरता
tu.पा ला गाना |
strift ItHE पिशामिना ।। ७.६ ॥
५.in-HITIE || It |
:
FinitiATIOffiti ki
MARATHRAM
irri Hits 41
Eff-list माना{14t
६. Ayutffiलागि ritis
firrift.tti

·+5. [वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१४९) क्षणे इष्टप्राप्ती रतिरेव संभोगः॥ तदुक्तम्। अनुरक्ती निपेवेतां यत्रा- न्योन्यं विलासिनी ॥ दर्शनस्पर्शनादीनि संभोगोऽयमुदाहृतः॥ तब नायिकाश्रयसंभोगो यथा । शून्यं वासगृहं विलोक्य शयना- दुत्थाय किञ्चिच्छनैनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मु- खम् ॥ विसन्धं परिचुंब्य जातपुलकामालोक्य गंडस्थली लजान- प्रमुखी प्रियेण सहसा बालाचिरं चुंविता ॥ आलोक्य नम्रमुखीति योज्यम्।नायिका चतुर्दा अनूठाचस्तकीया च परकीया वरांगना।। विवणिनः स्वकीया स्यादन्या केवलकामिनः॥ तत्रानुरक्ताऽनुरक्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् ॥ साऽनूटेति यथा राज्ञो दुप्यन्तस्य शकुंतला ॥ देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका ॥ परकी- याऽप्यनूडेव विशेपस्तु स्फुटस्तयोः ॥ सामान्यवनिता वेश्या भने- कपटपंडिता । नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं नायकं विना ।। अस्याः प्रकाशोऽन्यासांप्रच्छन्नो रस इति विशेषगाताश्चाप्टपाखंडि- तोत्कंठितागोप्यत्पतिका चाभिसारिका । कलहांतरिता वासासल- जाविपलब्धिका स्वाधीनभर्चका चान्या चतस्रोऽप्यटधामताल- क्षणान्यासांसोदाहरणानि रसमंजर्यादिभ्योऽनसेयानीहविस्तरभिया नोक्तानि नायकाश्रयो यथात्वं मुग्धाक्षि विनव कंचुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकां संस्पृशि। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानंदितो निर्यातः शनकैर- लीकवचनोपन्यासमाली जनः॥ रूपयौवनसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा।।अनुद्धतस्सूनृतवाङ् नायकाप्रीतये स्त्रियाअयं बहुप्रकारोऽ- पि संक्षेपेण चतुर्विधः । अनुकूलो दक्षिणश्च शठधृष्टौ च ते यथा ॥ लीनरागोऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः ॥दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतःखियाम्॥प्रियं वक्त्यप्रियं तस्याः कुर्वन्नपि कृतीशठः। धृष्टो ज्ञातापराधोऽपि न विलक्षोमानिताविप्रलंभस्तुाभावो यदा ·(१४८) मातृकाविलासः। [ विद्यावि वः] भवेत् ॥ ९६ ॥ किंच । गीते वाद्ये च नृत्ये च शक्तिः साधारणो गुणः ॥ सा चेदेतत्किमन्येन दूपणेन गुणेन च ॥ ९७ ॥ अथोष धानि ॥ गुडूच्यपामार्गविडंगशंखिनीवचाभयाकुष्ठशतावरीसमा ॥ वृतेन लीढा प्रकरोति पुंसां विभिदिनीतसहस्रधारणम् ॥ ९८॥ देवदारुदलोद्भूतरसो मधुघृतान्वितः॥ पीतः पथ्याशिनः कुर्याद्वीते मुखरतां भृशम् ।। ९९॥ वासा ब्राह्मी वचा कुष्टं पिप्पली मधुसं- युता ॥ सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैः सह गीयते॥२०० ॥ वृद्धदार कमूलं हि यो लिह्यान्मधुसर्पिपा ॥ सप्ताहक्षीरयूपाशी किन्नरैः सह गीयते ॥१॥वीजपूरफलं जातीपत्रं जंबीरज तथा ॥ एनीधान्य कलायाश्च पिप्पल्या सह चूर्णयेत्॥२॥मधुना चावलीढं तु कंठं सु- स्वरतां नयेत्॥इति गांधर्ववेदीद्धतसारः॥ ॥अथ रसशास्त्रं च बहु- विधं भरतेनैव प्रणीतम् । तच्च रसरीतिशब्दालंकारार्थालंकारनायः कनायिकादिवर्णनरूपम् ॥ तथा हि । साधुपाकेप्यनास्वायं भोज्य निलंवणं तथा ॥ तथैव नीरसं काव्यं न स्यानसिकतुष्टये इति ।। तत्र रसत्वमंगांगिभावापन्नसकलविभावादिसाक्षात्कारकत्वम् ॥ विशेपणं विभावानुभावसंचारिभावस्थायीभावा इत्येवमाकारकस मूहालम्बनवारणाय। रसत्वं च जातिरिति ॥ केचित्तु-कारणेनाथ कार्येण सहकारिभिरेव च ॥ व्यक्तत्वं नीयमानस्तु स्थायीभावो रसः स्मृतः॥ कारणमङ्गनानवयोवनादि । कार्याणि । स्तंभः . दोऽय रोमांचः स्वरभंगोऽथ वेपथुः ॥ वैवर्ण्यमथुप्रलपावित्यष्टो सात्विका मतासहकारिणः उद्यानादयः ग्लान्यादयश्च ।। यदाहु, विभावरनुभावश्च सात्विकर्त्यभिचारिभिः ।। आरोप्यमाण उत्कर्ष स्थायीभावो रसः स्मृतः।तं विभजते । शृंगारहास्यकरुणरोद्रवीर- भयानकाः॥ बीभत्साद्भुतशांताश्च काव्ये नव रसाःस्मृताः॥ तत्र संभागो विप्रलंभश्च शृंगारो द्विविधः स्मृत इति । तत्र स्त्रीपुंसल ·नावः] मातृकाविलासः। (१४९) क्षणे इष्टप्राप्तो रतिरेव संभोगः ॥ तदुक्तम्। अनुरक्तौ निपेवेतां यत्रा- न्योन्यं विलासिनो ॥ दर्शनस्पर्शनादीनि संभोगोऽयमुदाहृतः॥ तब नायिकाश्रयसंभोगो यथा । शुन्य वासगृहं विलोक्य शयना- दुत्थाय किञ्चिच्छनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युमु- . खम् ॥ विसन्धं परिचय जातपुलकामालोक्य गंडस्थली लबान- । प्रमुखी प्रियेण सहसा यालाचिरं चुंचिता ॥आलोक्य नम्रमुखाति योज्यम्।।नायिका चतुर्दाअनूढाचस्वकीया च परकीयावरांगना।। विवर्णिनः स्वकीया स्यादन्या केवलकामिनः ॥ तत्रानुरक्ताऽनुरक्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत् ।। साऽनूटेति यथा राज्ञो दुप्यन्तस्य शकुंतला ।। देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनायिका । परकी- न्याऽप्यनूढेव विशेपस्तु स्फुटस्तयोः ॥ सामान्यवनिता वेश्या भने- कपटपंडिता । नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं नायकं विना ।। तस्याः प्रकाशोऽन्यासांप्रच्छन्नो रस इति विशेपः।ताश्चाप्टपासंडि- त्किंठितामोप्यत्पतिकाचाभिसारिका । कलहांतरितावासासल- विप्रलब्धिका स्वाधीनभर्तृका चान्याचतस्रोऽप्यष्टधामताल- गन्यासांसोदाहरणानि रसमंजर्यादिभ्योऽजसेयानीहविस्तरभिया जानिानायकाश्रयो यथात्वं मुग्धानि विनव कंचुलिकया पत्ते झारिणी टक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिका संस्कृति॥ पान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानंदितो निर्यातः शनदर- वचनोपन्यासमाटी जनः॥ रूपयौवनसंपन्नः कुलीनः कुमाटो अनुदतस्सुनृतवाहनायकः प्रतिये स्त्रियाअयं बहुपकारोड- पण चतुर्विधः ॥ अनुकूलो दक्षिणश्च शम्भृष्टी व ते यया ॥ नोनुकूल स्यादनन्यरमणीरतः ॥दक्षिनवान्पत्रित्तोप यः फत खियाम्॥प्रियं वत्यप्रियं तस्या कुर्मनीतीश तापरापोऽपि न विटज्ञोप्रमानित मिटभत्ताभावो ·(१५०) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः] रति म प्रकर्पमधिगच्छति ॥ नाभिगच्छति चाभीष्टं विप्रलंभः स उच्यते।।अभीष्टं स्त्रीपुंसलक्षणमेवास चापूर्वानुरागो मानात्मा प्रवास करुणात्मकः ॥ विप्रलंभश्चतुर्दा स्यात्पूर्वपूर्वो झयं गुरुः॥ तत्र स्त्रीपुंसयोर्नवालोकादेवोल्लसितरागयोः ॥ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽयमला- भादतिकामयोः ॥ यथा। प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयाबाद- रागोदयास्तास्ता मुग्धशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि ।। यास्वं- तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापरिकल्पितास्वापि भवत्यानंदसांद्रोलयः॥ अथान्यावनितासक्तमवगम्यस्ववल्लभम् ।। ईर्ष्यावशेन वैमुख्यमप मान उदाहृतः॥ यथा । सा पत्युःप्रणया- पराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमांगवलनावक्रो- क्तिसंसूचनम्।।स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैःपर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः॥प्रवासः परदेशस्थे द्विती- यो विरहोद्भवः॥ यथा । त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायामात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ॥ अस्ता- वन्मुहुरुपचितैष्टिरालुप्यते मे फ्रस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नो कृतान्त इति ॥ स्यादेकतरपंचत्वे दंपत्योरनुरक्तयोः ॥ शृंगार करुणाख्योऽयमजस्येव रतेरिख ॥१॥ ननु शृंगारस्य रतिप्रकृति- त्वात्तस्याश्च सुखसंवेदनरूपत्वात्तस्य च विप्रलंभेऽभावात्स कथ शृंगारभेद इति चेन्नाधन्योहमस्याः कृते दशामिमामनुभवामि इति। तत्रापि तदभिधानात् । श्रीपादस्तु । रतिर्भवति देवादो मुनी पुत्र नृपे गुरौ॥ शृंगारस्तु भवेत्सव पाकातविपया रतिः ॥ तत्र देवे यथा|कंटकोणविनिविष्टमांशते कालकूटमाप मे महामृतम् ॥ अप्यु पात्तममृतं भवद्रपुभेंदवृत्ति यदि में न रोचते । मुनो यथा। हरत्यप संप्रति हेतुरेप्यतः शुभस्य पूर्वाचरितः कृतं शुभैः ॥ शरीरभाजा भवदीयदर्शन व्यक्ति कालचितयेऽपि योग्यताम् ॥ पुत्रे यथा।

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५१) एोहि वत्स रघुनंदन पूर्णचंद्र चुंवामि मूर्ध्नि सुचिरं च परिप्वजे त्वाम् ॥ आरोप्य वा हदि दिवानिशमुहामि वंदेऽथ वा चरण- पुष्करकद्वयं ते॥नृपे यथा। ते कोपीनधनास्त एव हि परंधावीफलं भुंजतेतेपांद्वारे नदीतवाक्षिनिवहास्तरेव लब्धा शितिः॥ तेरेतत्स. कलंकृतं निजकुलं किम्बाबहुमहे ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुऐन वा।।गुरो यथादा तात विश्वजनवत्सल मामकीन जीवापधं यु- मणिवंशवतंसभूतास्यां चेद्भवत्कुलजसद्मनि चेटकःस्यां यद्वा भव- चरणपंकजरेणुरेव ।।इति॥३॥हासमूलः समाख्यातो हास्यनामारसो बुधैः। चेष्टांगवेपर्वकृत्याद्वाच्यो हासस्य संभवः॥ कपोलाक्षिकतो- ल्लासो भिन्नोष्ठः स महात्मनाम् । विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमानां सशब्दकः ॥ यथा । नपुंसकमिति ज्ञात्वा प्रियाये प्रेपितं मनः। तच तत्रैव रमते हताः पाणिनिना वयम्॥२॥शोकोत्था करुणो शेय. स्तत्र भूयस्त्वरोदनम् । वैवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलयाणिवर्णयेत्।यथा। मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्वस्टा तपस्विनी । गतिस्त- योरेप जनस्तमर्दयन्नहो विधे त्वां करुणारुणदि नो। इति॥शको- धात्मको भवेद्रोद्रः क्रोधः प्रोन्या च वैरिणः । भीष्मवृत्तिरसामान्यो भवेदुग्रक्रियाश्रयः। स्वासपातस्वयंशत्रोत्क्षेपभुकुटयस्तथा ।अवा- रातिजनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यते ॥ यथा । कृतमनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिनिर्मर्यादैर्भवद्भिदायुपैः । नरकार- पुणा साई तेपां सभीमकिरीटिनामयमहममृङ्मेदोमांसः करोनि दिशां बलिम्।।४॥उत्साहात्मा भवेद्वारोवलशनाश्रयश्च सः। नाप- कोव भवेत्सर्वेः शाध्यैरभिमतो गुणैः ॥ तथा । क्षुद्राः संशतमेते विजहत हरयो मिनशकेभकुंभा युप्मद्गापुलना दधाते परममी सायका निप्पतन्तः। सौमित्र तिष्ठ पात्र लमसि न हि रुपां नन्पदं मेपनादकिञ्चिद्धभङ्गलीलानियमितजलधिराममन्पयामि।।५॥भ- ·(१९२) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] यानको भवेन्द्रीतिप्रकृतिघोरवस्तुनःसच प्रायेण वनितानीचयालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्गदसंभ्रमाः ॥ स्तंभवेवर्ण्यमो. हाश्च वयते विबुधैरिह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्पंदने दत्तदृष्टिः पश्चार्दैन प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्।। शप्पेरावलीः अमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवमा यस्योदग्रसुत. त्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति॥६॥धीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादव सहतां नच॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथत्सेधभयांसि मांसान्यं- सस्फिक्पृष्टपिंडाद्यवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्ध्वा अत्तिः पर्यस्त- नेवः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छ्यणादापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र विकारः स्यात्पुलकः स्वेद एव च ॥ निष्पन्दनवता साधुसाधुवा. दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शरदिन्दुस्तत्र सजनद्रित यम्।।तत्र च मनोजधनुपी तदुपरि गाठान्धकाराणिसम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्पृहनायकमारागद्वेपपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्प चोद्भवः ॥ पथात्तापः शरीरादियावद्वस्तुविडंबनम् । विवेकचित स्थैयादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे वा कुसुम दापने वाहपदि ना मणो पालोटे वा बलयति रिपोपा सुहादिया। तृणे वा बेणे वा मम समद्दशो यांतु दिवसाः क्वचित्पुण्यारण्ये शिशिनशिवेति प्रपतः॥९॥णं म्रोसमूहः। अवानिखि हारो इयो न तु दाखदाहरप्युपादेय इति बोदव्यम्।भित्र सर्वत्र तत्तदासः त्वमा उदाहरणमिति स्मतन्यमनिया रसाना विरोधाविरोपासात शृंगारदास्यो कमनवीभत्सा बाररोहको ॥ भयानकादतो मित्रे मिथः दांतो न कस्यचित् ॥ शनि कसभसीन मिनिष्ट ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५३) चाद्भुतः॥ शृंगारे शांतकरुणो हासस्य करुणो रिपुः । अत्र करुण- वीभत्सयोमंत्री विशेपाभिप्रायेण स्मर्तव्या ॥ स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासश्च शोकश्चक्रोधोत्साहो भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयो भावा निवेदः स्थायिनो नव ।। स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः ॥ ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः।। स्थायिलक्षणं तु।विरुद्धरविरुदैर्वा भावविच्छिद्यते न यः॥स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायी भावस्स उच्यते॥ यथा लवणाकरो विरुद्ध- र्जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभियों न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगकोडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इप्टनाशादिजनितचित्तवैकव्यं शोकप्रतिकूलेपु तेक्ष्ण्यप्ररोहः क्रोधः। कार्यारंभे स्थिरसरंभ उत्साहः । व्यापादि। दर्शनादिजनितं मनःक्कैव्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगईणे जुगुप्सा- लोकसीमातिकांतपदार्थविपयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दीदिभिः स्वावमाननं निर्वेदः ॥ एते च सर्वभावेषु मुख्याः। यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेपु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिराटंचनः।। योगादपि रसत्वादिकमनुभाववादिकमस्मन्मते जातिरेख नदि वैशेपिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥ अनुभावलक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसंसुचनात्मकः तत्र । हेटाविच्छित्तिवि- वोककिटकिञ्चित्पिविभ्रमाः॥ लीलाविलासो हविश्व विपेक्षा वि- कृतो मदः। मोदायितं कुमितं मौग्ध्यञ्च तपनं तथा ॥ टटितथे- त्यमी हावाश्चेष्टाः शृंगारभावनाः ॥ एतचास्माभिरेख प्राधित श्रीभागवताद्यपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् ॥ सात्विकटाणं तु । विशेपे- ·(१५२) मातृकाविलासः [विद्याविर्नावः] यानको भवेन्द्रीतिप्रकृतिपोवस्तुनः॥सच प्रायेण वनितानीचबालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्दसंभ्रमाः ॥ स्तंभवैवर्ण्यमो:: हाश्च वय॑ते विबुधैरह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुगतति स्पंदने दत्तदृष्टिः पश्चाईन प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्।। शप्परावलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवां यस्योदयस्त- त्वादियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति।।दाबीभत्सः स्याज्जुगुप्सात सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादन सहतां नन। यया । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्य: सस्फिक्पृष्टपिंडाद्यवयवसुलभान्युनगंधीनि जग्ध्या अत्तिः पयंस्त- नेवः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाया- स्तुनः॥ दर्शनाच्छुवणादापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेव- रिकारः स्यात्पुलकःस्वेद एव च ॥ निष्पन्दनवता साधुसाधु दास्नयामताः ॥ चित्रं कनकलतायो शादिन्दुस्तन सननहित यनिय च मनोनधनुपी तदुपरि गाठान्धकाराणिाटसम्यग्ज्ञान समुत्थानः शांतो निस्पृहनायकारागपिपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य नोदतः ।। पश्चात्तापः शरीरादियानद्वस्तुनियनम् ॥ विरोकारित स्थयांदियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे पाकुसुमः अपने वाहपाद ना मगो वा लोटे वा पटवति रिपो वा मुहादिया। तृपे वा वो वा मम गमशो यांतु दिवसाः कचित्पुण्यार शिवशिशिति पलातः ॥२॥ गं ग्रीसमूहः । अनामिलि दाग देयो न तु दासदारिपादय इति योदश्यम्भन सांत्र सत्तम तनावे दादाणमिति स्मर्तव्यमानिया याना विरोधाविरोधात मारहाम्या करावीभत्मा नाररोडको ॥ भयानमाइलो भित्र सियादातो न कम्पचित ॥ शनि काभलीन निट ·[वियाविर्नाः] मातृकाविलासः। (१५३) चाद्भुतः॥ शृंगारे शांतकरुणो हासस्य करुणो रिपुः॥ अत्र करुण- वीभत्सयोमैत्री विशेपाभिप्रायेण स्मर्त्तव्या॥ स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासश्च शोकश्चक्रोधोत्साहो भयं तथा।। जुगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः॥ ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः।। स्थायिलक्षणं तु । विरुद्धरविरुद्धर्वा भावर्विच्छिद्यते न यः॥स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायीभावस्स उच्यते॥ यथा लवणाकरो विरुद्ध जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभियों न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगक्रीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इएनाशादिजनितचित्तवैकव्यं शोकाप्रतिकूठेपु तेण्यप्ररोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसंरंभ उत्साहः । व्यापादि। दर्शनादिजनितं मन कैन्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगई जुगुप्सा- लोकसीमातिक्रांतपदार्थविषयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दीदिभिः स्वावमाननं निर्वेदः ॥ एते च सर्वसावेपु मुख्याः। यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्नेषु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिटवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरावनः ।। योगादपि रसत्वादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मत्ते जातिरेव नहि वैशेपिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥अनुभावलक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः तत्र । हेटाविच्छित्तिवि- बोककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः॥ लीलाविलासो हविश्व विपेसो वि- कृती मदः। मोदायितं कुट्टमित माग्थ्यञ्च तपनं तथा ॥ टटितञ्चे- त्यमी हावाश्याः शृंगारभावजाः ॥ एतचास्माभिरेष प्रचितं श्रीभागवतायपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् ॥ सात्विकलक्षणं तु । विशेपे- ·(१५२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] यानको भवेद्भीतिप्रकृतिवारवस्तुनःसच प्रायेण वनितानीचयालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्गदसंभ्रमाः॥ स्तंभवेवर्ण्यमो- हाश्च वय॑ते विवुधैरिह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्पंदने दत्तदृष्टिः पश्चार्दैन प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्।। शष्परावलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवमा यस्योदयात- त्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्या प्रयाति॥॥धीभत्सःस्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादव सहतां नच॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथुत्सेधभूयांसि मांसान्य- सस्फिक्पृष्ठपिंडाद्यवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्ध्या अत्तिः पर्यस्त- नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छ्रवणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र- विकारः स्यात्पुलकः स्वेद एव च ॥ निष्पन्दनत्रता साधुसाधुवा- दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शरदिन्दुस्तत्र खननद्वित- यम्।।तत्र च मनोजधनुपी तदुपरि गाढान्धकाराणि||सम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्स्पृहनायकगारागद्वेपपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥ पश्चात्तापः शरीरादियावद्वस्तुविडंवनम् ।। विवेकचित्त स्थैयादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे वा कुसुम शयने वा हपदि वा मणौ वा लोप्टे वा बलवति रिपो वा सुहृदिया। तृणे वा नेणे वा मम समदृशो यांतु दिवसाः क्वचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥९॥ स्त्रेणं स्त्रीसमूहः । अबाहिरिव हारो हेयो न तु हारवदहिरप्युपादेय इति योद्धव्यम्॥अन सर्वत्र तत्तदस- त्वमाचे उदाहरणमिति स्मर्तव्यमाअथ रसानां विरोधाविरोधावाहा शृंगारदास्यो करुणवीभत्सो वीररोडको ॥ भयानकाद्भुतो मित्रे मियः शांतो न कस्यचित् ॥ शांत करणवीभत्सोन किविद्वेष्टि ·[विपाविर्भायः] मातृकाविलासः। (१५३) चाद्भुतः॥ शृंगारेशांतकरुणो हासस्य करुणो रिपुः ॥ अत्र करुण- यीभत्सयोमची विशेपाभिप्रायेण स्मर्तव्या। स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत्त आह । रतिहासश्च शोकश्चक्रोधोत्साहो भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः॥ ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः॥ स्थायिलक्षणं तु । विरुद्धरविरुदैर्वा भावविच्छिद्यते न यः॥स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायी भावस्स उच्यते॥ यथा लवणाकरो विरुदै- र्जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभियों न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगकीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इएनाशादिजानितचित्तवैकुव्यं शोक प्रतिकूलेषु तेक्ष्ण्यप्ररोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसरंभ उत्साहः । व्यापादि। दर्शनादिजनितं मन छैन्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगर्हणं जुगुप्सा- लोकसीमातिकांतपदार्थविपयश्चित्तविकारो विस्मयः। तत्त्वज्ञाना- दीप्यादिभिःस्वावमाननं निर्वेदः ॥ एते च सर्वभावेषु मुख्याः। यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिप्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेषु भावेपु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरालंधनः ।। योगादपि रसत्वादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मते जातिरेव नहि वैशेषिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥ अनुभावलक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः। तत्र । हेलाविच्छित्तिवि- बोककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः॥ लीलाविलासो हविश्च विपेक्षा वि- कृतो मदः। मोदायितं कुदृमितं मौग्ध्यञ्च तपनं तथा । ललितश्चे- त्यमी हावाश्चेष्टाः शृंगारभावजाः ॥ एतचास्माभिरेव प्रपञ्चित्तं श्रीभागवताद्यपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् ।। सात्विकलक्षणंतु । विशेपे.

·(१५२) मातृकाविलासः।। [वियाविर्भावः] यानको भवेद्भीतिप्रकृतिौरवस्तुनःसच प्रायेण वनितानीचयालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्गदसंभ्रमाः ॥ स्तंभवैवर्ण्यमो- हाश्च वय॑ते विबुधैरिह ॥ यथा ।। ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्पंदने दत्तदृष्टिः पश्चार्दैन प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्॥ शप्पैरावलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा यस्योदयात- त्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति।।६॥वीभत्सःस्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्ठीवनास्यभंगादि स्यादन्न सहतां नच॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथत्सेधभूयांसि मांसान्य- सस्फिक्पृष्टपिंडाद्यवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्या ॥अत्तिः पर्यस्त- नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्मातो ज्ञेयः स चासंभाग्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छ्वणाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र विकारः स्यात्पुलकःस्वेद एव च ॥ निप्पन्दनत्रता साधुसाधुवा- दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शादिन्दुस्तत्र खानद्वित- यम्।।तत्र च मनोजधनुपी तदुपरि गाठान्धकाराणि||सम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्स्पृहनायकगारागद्वेपपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोदवः ॥ पश्चात्तापः शरीरादियावद्वस्तुविडंबनम् ।। विवेकचित्त स्पैयांदियोगाद्यास्तस्य टक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे वा कुमुमः शायने वा हपदि वा मणो वा लोटे वा पलपति रिपो वा सुहृदिया। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यांतु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥९॥ प्रेणं त्रीसमूहः। अवाहिरिख दारो हेयो न तु हारवदहिरप्युपादेय इति बोदव्यमभित्र सर्वत्र तत्तद्रस समावे उदाहरणमिति स्मर्तव्यमाथि रसाना विरोधाविरोधापार शृंगारदास्यों करुणीभत्सो वीररोधको ॥ भयानकाद्वता मित्र मिथः शांती न कस्यचित् ॥ शांत करणवीभत्सो न हिचिदृष्टि ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। चाद्भुतः॥ शृंगारेशांतकरुणो हासस्य करुणो रिपुः॥ अत्र करुण- वीभत्सयोमैत्री विशेपाभिप्रायेण स्मर्त्तव्या। स्थायी भावो रसो मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासश्च शोकश्चक्रोधोत्साहो भयंतथा।। जुगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः । ननु निर्वेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- दिति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः।। स्थायिलक्षणं तु विरुद्धविरुद्धा भावविच्छिद्यते न यः॥स्वात्म- भावं नयत्यन्यान्स्थायीभावस्स उच्यते।। यथा लवणाकरो विरुद्ध- र्जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभियों न विच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगक्रीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इएनाशादिजनितचित्तवैकुव्यं शोकः प्रतिकूलेपु तेक्ष्ण्यप्ररोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसरंभ उत्साहः । व्यापादि। दर्शनादिजनितं मनःक्वेन्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगर्हणं जुगुप्सा- लोकसीमातिकांतपदार्थविपयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दीर्यादिभिः स्वावमाननं निर्वेदः ॥ एते च सर्वभावेषु मुख्याः । यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेपु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् । विभावो द्विविधः । उद्दीपना- लंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरालंबनः॥ योगादपि रसत्वादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मते जातिरेव नदि वैशेपिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥ अनुभावटक्षणं तु । अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः। तत्र । हेलाविच्छित्तिवि- बोककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः॥ लोलाविलासो हविश्व विपेतो वि- कृतो मदः। मोदायितं कुट्टमितं माग्भ्यश्च तपनं तथा ॥राटितथे- त्यमी हावाश्चेष्टाः शृंगारभावजाः ॥ एतचास्माभिरेव प्रपञ्चितं श्रीभागवतायपशव्याख्याशत्युत्तरम् ।। सालिकलक्षणंतु विशेपे.

·मिथः शांतो न कस्यचित् ॥ शांते करुणवीभत्सौ न किंचिद्देटि (१५२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्नावः]] यानको भवेद्रीतिप्रकृतिरवस्तुनः।।सच प्रायेण वनितानीचवालेषु दृश्यते ॥ दिगालोकास्यशोपांगकंपगद्गदसंभ्रमाः॥ स्तंभवैवर्ण्यमो- हाश्च वय॑ते विबुधैरिह ॥ यथा ॥ ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्पंदने दत्तदृष्टिः पश्चार्द्धन प्रविष्टःशरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्।। शपैरवलीढ़ेः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा यस्योदप्रशुत- त्वाद्वियति बहुतरंस्तोकमुया प्रयातिापीभत्सःस्याज्जुगुप्सातः सोऽहद्यश्रवणक्षणात् ॥ निष्टीवनास्यभंगादि स्यादन सहतां नच॥ यथा । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसान्य- सस्फिक्पृष्ठपिंडाद्यवयवसुलभान्युग्रगंधीनि जग्ध्या अत्तिः पर्यस्त- नेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंकादंकस्थादस्थिसंस्थापुटकगत- मपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥७॥विस्मयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यव- स्तुनः॥ दर्शनाच्छ्रवणादापि प्राणिनामुपजायते ॥ तत्र । नेत्रनेत्र- विकारः स्यात्पुलका स्वेद एव च ॥ निप्पन्दनेत्रता साधुसाधुवा- दास्तथामताः ॥ चित्रं कनकलतायां शरदिन्दुस्तत्र खानद्वित- यम्।।तत्र च मनोजधनुपी तदुपरि गाठान्धकाराणिसम्यग्ज्ञान- समुत्थानः शांतो निस्पृहनायकारागद्धेपपरित्यागे सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥ पश्चात्तापः शरीरादियावद्वस्तुविडंबनम् । विवेकचित्त- स्थैर्यादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम् ॥ यथा । अहो वा हारे वा कुसुम शयने वा हपदि वा मणौ वा लोप्टे वा बलवति रिपौवा सुहृदिया। तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यांतु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥९॥णं स्त्रीसमूहः। अत्राहिरिव हारो हेयो न तु हावदहिरप्युपादेय इति बोदव्यम्।।अत्र सर्वत्र तत्तद्रस त्वमाचे उदाहरणमिति स्मर्तव्यम्॥अथ रसानां विरोधाविरोधावाहा शृंगारहास्यो करुणवीभत्सो वाररौद्धको ॥ भयानकाद्भुतो मित्रे ·. (१५३ [विपाविर्भावः] मातृकाविलासः। चाद्भुतः ॥ शृंगारे शांतकरुणो हासस्य करुणो रिपुः॥ अत्र करुप चोभत्सयोमयी विशेषाभिप्रायेण स्मर्त्तव्या॥ स्थायी भावो रस मत इत्युक्तमत आह । रतिर्हासन्ध शोकश्चक्रोधोत्साहो भयं तथा।। जुगुप्सा विस्मयो भावा निवेदः स्थायिनो नव ॥ स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः ॥ ननु निवेदस्य कथं शांतरसस्थायिता व्यभिचारित्वा- देति चेन्न । अधिकरणभेदेनोभयाविरोधादित्यन्यत्र विस्तरः॥ यायिलक्षणं तु विरुद्धेविरुद्धेर्वा भावेविच्छिद्यते न यः॥स्वात्म- [वं नयत्यन्यान्स्थायीभावस्स उच्यते॥ यथा लवणाकरो विरुद्ध- जुगुप्सादिभिरविरुद्धरत्यादिभिर्यो नविच्छिद्यत इत्यर्थः। विशेपल- क्षणं तु मनोनुकूलविषयसुखात्मकं संवेदनं रतिः अंगक्रीडादिभिश्चे- तोविकारो हासः । इष्टनाशादिजनितचित्तवैकुव्यं शोकः प्रतिकूलेषु तेक्ष्ण्यमरोहः क्रोधः । कार्यारंभे स्थिरसरंभ उत्साहः । व्याघ्रादि। दर्शनादिजनितं मनक्कैन्यं भयम्। दोपदर्शनात्पदार्थगर्हणं जुगुप्सा- लोकसौमातिकांतपदार्थविषयश्चित्तविकारो विस्मयः । तत्त्वज्ञाना- दीप्यादिभिः स्वावमाननं निवेदः ॥ एते च सर्वमावेषु मुख्याः । यथाह । यथा नराणां नृपतिः शिप्याणां च यथा गुरुः॥ तथा सर्वेषु भावेषु स्थायिभावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधः । उद्दीपना ठंबनभेदात् । तत्र कोकिलवसंतादिरुद्दीपनो नायकादिरालंबनः॥ गादपि रसत्वादिकमनुभावत्वादिकमस्मन्मते जातिरेव नहि शपिकादिवदस्माकं प्रक्रियेत्यालंकारिकाः॥ अनुभावलक्षणं तु । नुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः तत्र । हेलाविच्छित्तिवि- ककिलकिञ्चित्पिविभ्रमाः ॥ लीलाविलासो हविश्व विपेक्षो वि- ने मदः। मोदायितं कुट्टमितं मौग्ध्यञ्च तपनंतथा । ललितञ्चे- । हावाश्चेष्टाः शृंगारभावजाः ॥ एतचास्माभिरेव प्रपञ्चितं गवताद्यपक्षव्याख्याशत्युत्तरम् ॥ सात्विकलक्षणं तु । विशेपे- ·(१५४) मातृकाविलासः। [विधाविभावः गाभितः काये स्थायिनं भावयति ये । अनुभूतादिहेवंस्तान्नदति व्यभिचारिणः॥ आदिपदात्स्सेदादिपरिग्रहः । ते च । निर्वदाला- निशंकाख्यास्तथासूयामदश्रमाआलस्यश्चैव देन्यञ्च चिन्ता मोहन स्मृतिधृतिः ॥ ब्रीडा चपलताहर्पश्चानेगो जडता तथा ॥ गवं विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च । सुप्तं विरोधोमपंचाप्यवाहि- त्यमथोग्रता । मतिव्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। बास- श्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥ अमी च प्रत्येक भाव्यते कचित्सर्वभावतापि ॥ यथा। काकार्य शशलक्ष्मण इत्यादी काका- यमिति वितर्कः ॥ भूयोपि दृश्येत सत्योत्सुक्यं दोपाणामिति मतिः । कोपेपीति स्मृतिः किंवक्ष्यंतीतिशंकास्वप्नेपि सा दुईभे- त्ति दैन्यम् । चेतः स्वास्थ्यमुपेहीति धृतिः। कःखल्लित्यादिविते. तीत्यत्र बहुवक्तव्यमस्तीह तु रेखामात्रमेव दर्शितमिति । तत्र रीती- राह । तत्तद्रसोपकारिण्यस्तत्तद्देशसमुद्भवाःपियेषु रीतयो गोडीवे- दर्भी मागधी तथा ॥ गोडी समासभूयस्त्वाद्वैदी च तदल्पतः ॥ अनयोः संकरोयस्तु मागधी सातिविस्तरा।गौडीयः प्रथमा मध्या वैदर्भमैथिलैस्तथा ॥ अन्यैस्तु चरमा रीतिः स्वभावादेव सेव्यते ॥ तत्र गौड़ी यथा । उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्याधूतचूतांकुरक्रीड कोकिलंकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः॥ नीयते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वास- राः ॥ वैदर्भीयथा । मनीपिताः सति गृहेषु देवतास्तपः क्व वत्से च तावकं वपुः॥ पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीपपुष्पं न पुनः पतषिणः॥मागधी यथा|पाणी पद्मधिया मधूककुसुमभ्रांत्या पु. नगडयोलेंदीवरशंकया नयनयोधूकबुद्धयाधरे ॥ लीयते क- वरीपु बांधवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियंति तरु- णिस्थानानि रक्षिप्यसि ॥ जयदेवस्तु पञ्चाली किञ्चलाटीया गौडी- ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५५) या च यथारसम् ॥ वैदर्भी च यथासंख्यं चतस्रो रोतयः स्मृता इ. त्याहातत्र पंचपट्सप्तपदः पञ्चाली अष्टादिपाटीया समासबहुला गौडीया सर्वथा समासाभावे वैदर्भीति सादि रसानुकूलाकार्या । यथाशृंगारे वैदर्भीरोदवीरयोगोडीयाऽन्यत्र पांचाली लाटीया चेत्य- थः। तथा पञ्च वृत्तयोपितेनैवोक्ता मधुरापोटापरुपाललिताभद्रा- भेदात् । मधुरायां समाकान्ता वर्गस्थाः पञ्चनिजेः॥ठकारश्च ट- संयुक्तो ह्रस्वव्यवहितो रणो॥१॥ निजेः पञ्चमेर्यथाकाद्याश्चत्वारो डकारेण चाद्या भकारेण टाद्या णकारण ताद्या नकारेण समाकांता निजपञ्चमयुक्तशिरसः संति । ठश्च लकारेण युक्तस्तथा रणो कारणकारी ह्रस्वेन व्यवदिती च स्यातां मधुरायां वृत्तापित्यर्थः।। प्रौढामाहारिफाक्रान्ता वर्ययणाष्टवर्गात्पञ्चमाहते॥कयाकांतस्तप ःस्यात्योटायां तः कमूर्द्धजः ॥२॥ कादयो वर्गवर्णा यकारणका रोच रेफाकान्ताः संति तत्र वर्गे पइवर्गः पञ्चमो डकारादिन रेफा- क्रांतः टवर्गस्य णकारवर्जस्य निषेधो णकारस्य यणापित्युक्तरुपा- देयत्वात् । तवर्गः ककारपकाराभ्यामाकांतः स्यात् । तदपोवर्ती तकारश्च ककारस्य मूनि स्यात्मोदायामित्यर्थः ।। परुपामाद । सर्वेरूईः सकारस्य सर्वे रेफस्य सर्वधा ॥ रहोद्वेषा तु संयोगः परुपायां शपो स्वतः ॥ ३ ॥ सकारस्योपरि फकारादयः सर्व सर्वेपामुपर्यधश्च रेफर रहो रकारहकारयोधा द्विपा तु पुनस्सं- योगः उपर्यधश्चकनोभयत्र च संयोगस्तथा शकारपकारी फेवटी संयुक्तो च कार्यापिति ॥ स्वतः स्वतंत्रावित्यर्थः । परुपायां वृत्ता- विति ॥३॥अथ ललिताभद्रे चाह । कारोऽन्येरसंयुको टपलो पभपारसाः॥४॥ ..... । रेफसकाराध nि writri rani antr तराप्रयुक्ताः पकारादयः संयुक्ता असंयुक्ता वा पार्या इत्यर्थः। . । .

·(१५६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] क्रमेणोदाहरणम् । अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् ॥ तर्कचातुर्यपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कर्षधियां वृथा ॥ वीप्सोत्सर्पन्मुखापाई वहीं जह्वे कृशस्तृपम् ॥ ललना रभसं धत्ते घनाटोपे विहायसि ॥२॥ तर्कशास्त्रस्य चातुर्येण कोशलेन पूर्णा या उक्तयस्ताभिः प्राप्तोत्कर्पा धीर्यपां तेपास्मरस्य कामस्य तोरणं भूपणम् धोरणमि- ति पाठे वाहनमपि वृथा नानंदाय किन्तु परिशोलितसाहित्याना- मेव सोपयुज्यत इति भावः । किंभूता । अंगानां भंगैरचनादिभि- रुल्लसन्ती लीला यस्यास्सा तथा । हावादिनिपुणेत्यर्थः॥ वीप्स- या मुहुर्मुहुरुत्सर्पद्यन्मुखाग्रं तस्याई यथा स्यात्तथा । वहीं मयूरः कृश आतुरःतृपंतृप्णांजढे पाचके।तथाललनास्त्रीरभसं पतिसं- गेच्छावेगंधत्ताक सति । धनानां मेघानामाटोपस्संभ्रमो यस्मिस्ता- दृशि विहायस्याकाशे सतीत्यर्थः । तोरणमित्यंत मधुरा । वृथे. त्यंत प्रोटा । पमित्यंत परुपा । घनत्यंत ललिता । शेपा भद्रति ध्येयं मनीपिभिरिति वृत्तयः॥ अथालंकाराः । तत्र चमत्कारविशे- पकारित्वमलंकारत्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ शब्दार्थनिष्ठत्वे सति चमत्कारकारित्वमिति विशेपलक्षणम् । परंपरया रसोपकारित्व- मलंकारत्वमित्यन्यो ते च शब्दालंकारभेदेन द्विधा । तत्र प्रयमा नाह । चित्रक्रोक्त्यनुप्रासगूढलेपप्रहेलिकाः ॥ प्रश्नोत्तरश्च यमकमप्यालंकृतयो ध्यनो ॥ तत्र कोतुकविशेपकारित्वं चित्रत्वम् । तच खड्गचक्रपद्मादिभेदेनानन्तम् । यदाह । सर्वतोभद्धेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च ॥ गतप्रत्यागताद्याइश्चित्रः कान्यं मुनीश्वरामकिश्चातचित्रं यत्र वर्णानां सद्भाधाकृतिहेतुतति।। गनिवेशतिशेपेण यत्र न्यस्ता वर्णाः सनमुरनाद्याकारमुलासयंति काव्यम् ॥ कष्ट काव्यमेतदिति दिङ्मान प्रदश्यते ॥ तत्र ·[विद्याविर्तावः] मातृकाविलासः। (१५७) खगवंधाकारमाह द्वाभ्याम्॥ मारारिशकरामेभमुखेरासाररंहसा ॥ सारारब्धस्तवानित्यंततिहरणक्षमा।||मातानतानांसंघट्टश्चियां बाधितसंभ्रमा ।। मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमाऽऽदिमा।। ॥२॥ व्याख्या। मारारिश्शिवः शक इंद्रःरामो भार्गवः इभमुखो गणेशः तैरासाराःधारासंपातास्तद्वद्रंहसा वेगेन सारः श्रेष्ट आरम्ध- स्स्तवो यस्याः सा नित्यं तेपामातिः पीडा तस्या नाशेक्षमा समर्था । नतानां नम्राणां माता जननी श्रियां संपदा संघट्टः संगम- स्थानम् । यद्वा संघट्टे युद्धे श्रीपां युद्धरसिकानां बाधितसंभ्रमा निरस्तभया रामाणां स्त्रीणां सीमा मर्यादा आदिमा आदिभवाउमा मेशंसुखं दिश्यादद्यादित्यर्थः ।। रचना त्वेवम् । रामाणांश दृ.घसनाताना A ARMERA IND AGAN THARE दुग्यादिम मा प्रसंधिवाात्रि १ माशन लिखिरवा तपक्षिणे स्वधामे दोषंगर्यक्रमण रादिहबारातोपतुसमां- हिरोदिशेफा पापा सेवि श्लिष्ट तदधो पाममा मामेण रादिक्षांसाधनुषा रोदिस्यन्या धाय । माद भातर्भूतः पुनस्तमेप माशम्ममादाप तरक्षिण पथ में साहित्यंता पर्णा विलोमाः बदाम स्वदक्षिण श्रीफायविधाता सम वां दिलो- मामायमस्वाय एष समापुनस्तमेव मासम्ममादाय वषो न्यायवासिषय. प्रयं वयो माइति पिटिरुप वरक्षिण पदिशमिरवायादारो वर्षा अनुरोका काम दिस्यादुपाणारी विजोमाः । माशः स एव दिसमस्वदधो मासमस एति परधरपनाम ·(१५६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] क्रमेणोदाहरणम् । अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् ॥ तर्कचातुर्यपूर्णोक्तिप्राप्तोत्कपंधियां वृथा ॥ वीप्सोत्सपन्मुखाबाई वहीं जह्वे कृशस्तृपम् ॥ ललना रभसं धत्ते वनाटोपे विहायसि ॥२॥ तर्कशास्त्रस्य चातुर्येण कोशलेन पूर्णा या उक्तयस्ताभिः प्राप्तोत्कर्षा धीर्यपां तेपास्मरस्य कामस्य तोरणं भूपणम् धोरणाम- ति पाठे वाहनमपि वृथा नानंदाय किन्तु परिशोलितसाहित्याना- मेव सोपयुज्यत इति भावः । किंभूता । अंगानां भंगेरचनादिभि- रुल्लसन्ती लीला यस्यास्सा तथा। हावादिनिपुणेत्यर्थः॥ वीप्स- या मुहुर्मुहुरुत्सर्पयन्मुखाग्रं तस्याई यथा स्यात्तथा । वहीं मयूरः कृश आतुरःतृपंतृष्णां जह्वेऽपाचक्रे तथा ललना स्त्रीरभसंपतिसं. गेच्छावेगं धत्ताक सति । बनानां मेघानामाटोपस्संभ्रमो यस्मिस्ता- दृशि विहायस्याकाशे सतीत्यर्थः । तोरणमित्यंत मधुरा । वृथे. त्यंत प्रौटा । पमित्यंत परुपा। घनत्यंत ललिता । शेपा भद्रेति ध्येयं मनीपिभिरिति वृत्तयः॥ अथालंकाराः। तत्र चमत्कारविशे- पकारित्वमलंकारत्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ शब्दार्थनिष्ठत्वे सति चमत्कारकारित्वमिति विशेपलक्षणम् । परंपरया रसोपकारित्व- मलंकारत्वमित्यन्यो ते च शब्दालंकारभेदेन द्विधा । तत्र प्रथमा नाह । चित्रपक्रोक्त्यनुप्रासगूढश्पग्रहेलिकाः ॥ प्रश्नोत्तरश्च यमकमष्टालंकृतयो ध्वनी ॥ तत्र कौतुकविशेपकारित्वं चित्रत्वम् । तच्च खगचक्रपद्मादिभेदेनानन्तम् । यदाह । सर्वतोभद्धेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च ॥ गतप्रत्यागताद्याहुश्चित्र काव्यं मुनीश्वराकिञ्चातचित्रं यत्र वर्णानां सङ्कायाकृतिहेतुतति।। सन्निवेशविशेपेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमरजाद्याकारमुल्लासयंति चित्रं काव्यम् ॥ कष्टं काव्यमेतदिति दिमात्र प्रदश्यते । तत्र ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१९७) खड्गबंधाकारमाह द्वाभ्याम्॥ मोरारिशकरामेभमुखरासाररंदसा ॥ सारारब्धस्तवानित्यंतदत्तिहरणक्षमा।||मातानतानांसंपट्टश्श्रियां बाधितसंभ्रमा॥ मान्यायसीमा रामाणां शं मे दिल्यादुमाऽदिमा।। ॥२॥ व्याख्या। मारारिश्शिवः शक इंद्रःरामो भार्गवः इभमुसो गणेशः तरासारा धारासंपातास्तद्वद्रंहसा वेगेन सारः श्रेष्ट आरब्ध- स्स्तवो यस्याः सा नित्यं तेपामात्तिः पीडा तस्या नाशे क्षमा समर्था । नतानां नम्राणां माता जननी श्रियां संपदा संपट्टः संगम- स्थानम् । यद्वा संघट्टे युद्धे श्रीपां युद्धरसिकानां वाधितसंभ्रमा निरस्तभया रामाणां स्त्रीणां सीमा मर्यादा आदिमा आदिभवा उमा मे शंसुखं दिश्याद्दद्यादित्यर्थः ॥ रचना त्वेवम् । (रामाणांश हनावानता H ARE HERaciaagram AANNRNA ARREra दुरपादिम प्रसंवधिमाथि १माश लिविया बक्षिण स्वषामे वीर्षकमेण राविकाराताशपणां. दिवविरका धाय सभि संविशिष्ट वयो यामाया ममेण गदिक्षांतचितुवाया. वंदिपन्या पापा माशाद भायवर्भूतः पुनस्वमेव माशयमादाप तरसि बयाने ताविहायता पर्णा विधामाः दाम स्वदक्षिण श्रीयाराविधकाराताः सम विलो. माः।मायमस्वाप एष तो पुनस्वमेव माशादमादापती न्यायातिएपं. भयं वदयो माइविधिलिण्य रक्षिण पदिशमियतायावा वो भनुहोगा काम दिपा भावापे पिलोमा: । माशमः स एव विशदस्तादो मारामः स एति खारधरना ·(१५६) मातृकाविलासः। [वियाविनावः] क्रमेणोदाहरणम् । अङ्गभङ्गोठसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् ॥ तर्कचातुर्यपूर्णाक्तिप्राप्तोत्कपधियां वृथा । वीप्सोत्सर्पन्मुसायाद वहीं जले कृशस्तृपम् ॥ ललना रभसं धत्ते घनाटोपे विहायसि ॥२॥ तर्कशास्त्रस्य चातुर्येण कोशलेन पूर्णा या उक्तयस्ताभिः प्राप्तोत्कर्पा धीर्यपां तेपास्मरस्यकामस्य तोरणं भूपणम् धोरणमि- ति पाठे वाहनमपि वृथा नानंदाय किन्तु परिशोलितसाहित्याना- मेव सोपयुज्यत इति भावः । किंभूता । अंगानां भंगेरचनादिभि- रुल्लसन्ती लीला यस्यास्सा तथा । हावादिनिपुणेत्यर्थः ॥ वीप्स- या मुहुर्मुहुरुत्सर्पद्यन्मुखाग्रं तस्याई यथा स्यात्तथा । वहीं मयूरः कृश आतुरःतृपंतृष्णां जह्वेऽपाचके । तथाललना स्त्रीरभसं पतिसं. गेच्छावेगंधत्ताक सति । वनानां मेवानामाटोपस्संभ्रमो यस्मिस्ता- हशि विहायस्याकाशे सतीत्यर्थः । तोरणमित्यंत मधुरा । वृषे. त्यंत प्रौटा । पमित्यंत परुपा। घनेत्यंतं ललिता । शेपा भद्रति ध्येयं मनीषिभिरिति वृत्तयः॥ अथालंकाराः । तत्र चमत्कारविशे- पकारित्वमलंकारत्वमिति सामान्यलक्षणम् ॥ शब्दार्थनिष्ठत्वे सति चमत्कारकारित्वमिति विशेपलक्षणम् । परंपरया रसोपकारित्व- मलंकारत्वमित्यन्य। ते च शब्दालंकारभेदेन द्विधा । तत्र प्रयमा नाह । चित्रकोत्त्यनुप्रासगूढश्लेपग्रहेलिकाः ॥ प्रश्नोत्तरच यमकमप्यालंकृतयो ध्वनौ ॥ तब कोतुकविशेपकारित चित्रत्वम् । तच्च खड्गचक्रपद्मादिभेदेनानन्तम् । यदाह । सर्वतोभद्धेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च ॥ गतप्रत्यागताद्याहुश्चिनः काव्यं मुनीश्वरामकिश्चातचित्रं यत्र वर्णानां खड़ाद्याकृतिहेतुतति। सग्निवेशविशेपेण यत्र न्यस्ता वर्णाः सङ्गमुरजायाकारमुल्लासयंति तचिनं काव्यम् ॥ कष्टं काव्यमेतदिति दिङ्मानं प्रदश्यते ॥ तत्र ·[विद्याविर्भावः] मातृकाविलासः। (१५९) यया सा । वादे शुभादेवाभा देवतुल्या।अस्योद्धारः। अथ सर्वतो- सर्वतोभद्रमः। भद्रमाहाहे रसासार भूश्रेष्टा सारसं जलजं पक्षिभेदो वा, सा य ता | | | ता | य | सा| तद्विशालनेत्रा । सातं न- तवा ता | सा टम् अवाप्तमज्ञातं यस्य । वा गतावित्यस्य ज्ञानार्थ- र सासार सासार साताका त र क्षत स्त्विस्वत क्ष र रसासाररसा सारसायताक्षक्षतायसा ॥ सातावाततवातासारक्षतस्वस्त्वतक्षर ॥१॥ त्वात् । तक्षस्तनूकरणं राति प्राप्नोतीति तक्षरः स न इत्य- । तक्षरः । अतनु अनल्पं राति ददातीत्यतक्षर इति वा तत्संबुद्धो हेतृप रक्षतस्तव तु पुनःरिसा भूमिरस्तु।यद्वाातव भूरीहशी अस्तु। कीदृशी क्षतायसा क्षतोऽयः शुभावहो विधिर्यपां तानस्यति निर- स्यति सा । यद्वा क्षतमायसं शस्त्रं यस्यां युद्धाभावात् । न विद्यते तासमुपक्षयो यस्याः साऽतासा । तसु उपक्षये धातुः । अयं प्रतिलोमानुलोमपादोऽपि चतुणी पादानामाद्यरत्येश्चाद्यः पादः ॥१॥ द्वितीयरुपांत्यैश्च द्वितीयः॥२॥ तृतीयः पप्ठेश्च तृतीयः ॥३॥ तुयः पंचमैश्चतुर्थः ॥ ४॥ताद्विपर्ययो वेति सर्वतोभद्रः।। चक्रगोमूत्रिकादयोऽन्येपि वंधभेदाबहवः संति ते च किरातार्जुनीय शिशुपालवधादो वर्णिता इह दिङ्मात्रमेवादर्शि ॥अथ वक्रोक्तिमा- हाअन्याभिप्रायेणोक्तं वाक्यमन्येनान्यार्थकतया यद्योज्यते सा व- कोक्तिः । एतदेव वाकोवाक्यमुच्यते । यथा । कोऽयं द्वारि हरिः प्रयायुपवनं शाखामृगेणार कि कृष्णोऽहं दयिते विभमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् ॥ मुग्धेऽहं मधुसूदनो ब्रज लतां तामेव पुप्पा- वितामित्थं निर्वचनीकृतो दयितया मुग्धो हरिः पातु वः ॥ अथानुप्रासः॥ वर्णसाम्यमनुप्रासः स च लाटानुप्रासच्छेकानुप्रासभे- दाद्विधा । तत्रासकृदावृतवर्णो लाटानुप्रासः॥ यथा।अनङ्गमङ्ग- ·(१६०) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः] लगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितेः ॥ आलिङ्गितः स तन्वया कृतार्थ यतु मानसम् ॥ अनेकस्य व्यंजनस्य सकृत्साम्य छेकानुप्रासः नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन ॥ चकार स मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोक्षमनो ॥ पदमेकं हृदा कृता तदनुप्रासकाम्यया ॥ आदिक्षांतलिपी कादिक्षांतशब्दं विचिंतये- दिति रहस्यम् ॥ गूढं कियागुप्तादि। क्रियादिकं स्थितं यत्र पदसंधानकौशलात् ॥ स्फुटं न लक्ष्यते तत्स्यात्कियागुप्तादिकं- यथा ॥ राजन्नव घनश्यामनिस्त्रिंशाकर्पदुर्जय ॥ आकल्पवसुधामे- नां विद्विपोद्य रणे बहून् । अव द्यति द्वे क्रियापदे ॥ यथा । पुस्को- किलकुलस्यैतेनितांतमधुरास्वैः॥ सहकारादुमारम्यावसंते कामपि श्रियम् ॥ अधुरत्र गुप्तमस्ति।इदञ्च नाना यदाहुः । क्रियाकारकसं- बंधगुप्तान्यामंत्रितस्य च ॥ गुप्तं यथा समासस्य लिंगस्य वचनस्य च ॥१॥ क्रियागुप्तं तूक्तम् ॥ नकरोतु नास रोपं न वदतु परुषं न इत्वथो शत्रून् ॥ रक्षयति महीमखिलां तथापि वीरस्य धी- रस्य शरदिन्दुकुंद्धवलं कृतनगनिलयं कृतनगनिलयं मनो हर देवम् . ॥ यः सुकृतं कृतमनिशं तेपामेव प्रसादयति ॥ ॥२॥क्रमेण धीर्मनश्चेति कर्तृगुप्तम् ॥ सीकराकरसंवाही सरोजवन- मारुतः ॥ प्रक्षोभयति पान्थः स्त्रीनिःश्वासैरिख मांसलः॥१॥ सुभग तवाननपङ्कजदर्शनसंजातनिर्भरप्रीतेः ॥ शमयति कुर्व- न्दिवसः पुण्यवतः कस्य रमणीयः ॥२॥ इह क्रमेण सरः शञ्चे- ति गुप्तं कर्म । अयतिर्विवक्षावशतः परस्मैपद्यप्यस्ति, उदयति यदि भानुरित्यादिप्रयोगात् ॥ पूतिपकमयेऽत्यर्थ कासारे दुःखि- ता अमी॥ दुर्वारा मानसं इंसा गमिप्यति धनागमे ।।१॥ अई' महानसा यातः कल्पितो नृकरस्तव ॥ मया मांसादिक भुक्त (जानीहि मां वक ॥२॥ अन क्रमेण दुारा दुष्टांबुना महा: ॥

·[विपाविविः] मातृकाविलासः। (१६) नसा महता शकटनति करणद्वयं गुप्तम् ॥ प्रसत्त्यायुक्तमार्गस्थ तब समानिता श्रिताः ॥ स्पृहयन्ति न के नाम गुणरत्नाकर प्रभो ॥ १॥ अंभोरुहमये सात्वा वापीपयसि भामिनी ॥ ददाति भक्तिसंपन्ना पुप्पं सोभाग्यकाम्यया ॥२॥ इह कमेण प्रसत्त्य अ ये चेति संप्रदानद्वयकं गुप्तम् ।। शिलीमुखेस्त्वया वीर दुरिनि- जितो रिपुः ॥ विभेत्यत्यन्तमलिनो वनेऽपि कुसुमाकरे ॥१॥ अलियाणो शिलीमुखावित्यमरादलिनो भ्रमरस्यापि भौहेतृत्वम् ॥ सरसीतोयमुद्धृत्य जनः कंदर्पकारकम् ।। पिवत्यंभोजसुरभिस्व- च्छमेकान्तशीतलम् ॥२॥ इहसरसीत इाते गुप्तमपादानम् ॥ या कटाक्षच्छदापातेः पविषयात मानवम् । एकान्ते रोपितप्रीतिरस्ति सा कमलाठया ॥१॥ विपद्यमानता सिद्धा सर्वस्यैव निरूप्म- पः ॥ तथा हि भस्म पादाभ्यां निर्वाणं हन्त्ययं जनः ॥२३॥ इह क्रमेण एकारपदवाच्ये विष्णाविति विपदि विपत्ता- विति गुप्तमधिकरणद्वयम् ॥ निर्वाणं शीतं भस्माऽयं जनः पादा- भ्यां हतीति योजना । निरूप्मणो निस्तेजसः ॥ तूणीव मधुमा- सेऽस्मित्रसालदुममंजरी । इयमुन्दिनमुकुलभांति न्यस्तशिलीमु- खा॥१॥ अस्यापत्यमिस्तस्य ए: कामस्य तूणीव विकसित- कुनला परिभ्रमद्भमराऽऽसवल्लरिः शोभते ॥ प्राप्तमदो मधुमासः प्रबलरुक्मियतमोऽपि दूरस्थः ॥ असतीये सन्निहिता हा हत- शीला सखी नित्यम् ॥ २॥ चैत्रमासस्येदमतिप्रकृष्टतेजः प्राप्त मिति योज्यामह क्रमेण एपधुमास इति गुप्तसंबंधद्वयकम् ॥ सर्व- ज्ञेन त्वया वीर नास्त्यविज्ञातमीदृशम् ॥ इहेनेतिगुप्तमामंत्रितम्।। कमले कमले नित्यं मधूनि पिवतस्तव ॥ भविष्यति न संदेहः कर दोषाकरोदये ॥ १॥ हे अले कमले नित्यं मधूनि पिवतस्त- व के सुखमस्ति तथापि चंद्रोदये कष्टं भविष्यत्तिकमलसंकोचात् ॥ १ १३ ·(१६२) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः बटवृक्षो महानत्र मार्गमावृत्य तिष्ठति ॥ तावत्त्वया न गंतन यावन्मार्गे. स तिष्ठति ॥ इहापि क्रमेणाऽले बटो इति संवृदिगुत कतीच गुप्तोऽस्ति॥२॥रामनाम सुधाधाम पवित्रं रस ना रसम्॥ कर्ता कर्म किश्चात्र के च संबोधनक्रिये ॥ इह हे नः त्वं रामनामर आस्वादय । किंभूतं सुधाधामामृतस्थानं पुनः पवित्रं रसरूपञ्च अत्र कर्तृकर्मसंबुद्धिक्रियाश्च गुप्ताः ॥ विपादी भक्ष्यमनाति सद रोगं न मुंचति ॥ क्रुद्धनापि त्वया वीरशंभुनारिः समः कृ- ॥१॥ इह विपाश्चतसो भंगः सोऽस्यास्तीति विपादी विषम त्तीति वा सदारोग शश्वव्याधि सभार्यः अगं हिमादिम् इ- विपादी सदारइति च समासयोपेप्तिः ॥ नित्यमाराधिता देवैः कंस स्य द्विपतस्तनुः ॥ मंडलायं गदां शंखं चक्रं जयति विभ्रत ॥२॥ इहापि नित्यं मा श्रीर्यस्यांसेति समासो गुप्तः मंडला यं कौक्षेयकं खड्गमिति यादवः । इतिसमासगुप्तम् ॥ नितांत स्वच्छहृदयं सखिप्रेयान्समागतः ॥ त्वां चिरादर्शनप्रीत्य यः समालिंग्यरंस्यते ॥ १ ॥ इह स्वच्छहृदयमिति विशेषण क्रियानांत्याऽयमिति पुंल्लिङ्गमस्पष्टम् ।। कलिकालमियं तावदग स्त्यस्य मुनेरपि ॥ मानसं खंडयत्यत्र शशिखंडानुकारिणी॥२। • इयं लोपामुद्रा वनशीलतयाल्हादकतया च शशिखंडानुकारिण अगस्त्यस्यापि मुनेश्वेत कलिना प्रणयकलहेन काल मलिनता मापनं खंडयति तथाऽगस्त्यस्य तरोरियं कलिका मुकुलं शाश- खंडवत्कुटिला मुनेरपि मनःखंडयत्युद्दीपनविभावत्वाव अन कलिकेति स्त्रीलिंगं गूढम् ॥ इति लिंगगुप्तम् ॥ प्रमोद जनयत्येव सदारागृहमेधिनः ॥ यदि धर्मश्च कामश्च भवेतां संग- ताविमो ॥१॥ इह रा इति सुवचनं गुप्तम् ॥ कस्मात्त्वं दुर्वलासी- ति सख्यस्ता परिपृच्छति।त्वयि सन्निहित तास दद्याकि शुथयोत ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६३) रम् ॥२॥ इह पारपृच्छताति यङ्लुकि लट्प्रथमपुरुपवचनं गूढ- मस्तीतिअतिशयेन पुनःपुनः पृच्छंतीत्यर्थः ॥ इति तिवचन- गुप्तम् ॥ एकोचारणापतिभेदत्वं श्लेपत्वम् । स चारधा वर्णपद- लिंगभापाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदात्। क्रमेणोदाहरणम्।। अलंकारः शंकाकरनरकपालं परिजनो विशीणांगो भृङ्गी वसुच वृप एको बहुवयाः ॥ अवस्थेयं स्थाणापि भवति सर्वामरगुरोविधी वके मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥१॥ इह विधी चंद्रे देवे च वके कुटिले विरुद्ध च मूर्ध्नि शिरसि सर्वोपरि च अन विधु- विधिशब्दयोरोकारांतं रूपं सप्तम्यां समानं तेन इउवर्णयोःश्वेपो- ऽयम् ॥ १ ॥ पदश्लेपमाह ॥ पृथु कार्तस्वरपाचं भूपितनि शेप- परिजनं देव ॥ विलसत्करणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥२॥ पृथूनि कार्तस्वरस्य हेमः पात्राणि यत्र तत् पक्षे पृथु- कानां वालानामार्तस्वरस्थानम् । भूपिता अलंकृता निःशेपा- सर्वे परिजनाः सम्बंधिनो यत्र पक्षे भुवि उपिताः शयिता इ- ति पूर्ववत् । विलेपु सन्तो पिलसत्काः। स्वार्थिकाकः। मूपिकास्ते- पारेणुना गहनंदुःप्रवेशम् पक्षे विलसंतः प्रकाशंतो ये करेणवोह- स्तिनस्तर्गहनमिति॥२॥लिंगश्वपमाहाभक्तिप्रहविलोकनप्रणायिनी नीलोत्पलस्पदिनी ध्यानालम्बनता समाधिनिरतैनीतहितप्राप्तये॥ लावण्यकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीहशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वोहरेः ॥ ३॥ हरेस्तनुर्ने। च युप्माकं संसृतिक्लेशहानि कुरुताम् । भक्तिनम्रविलोकने प्रणयः नेहो यस्या ययोर्वा तथा।पुनर्नीलोत्पलं स्पदितुं शीलं यस्या ययोर्वा पुनः समा- धिनिष्टानविपयता नीता नीते वा ।. तनुपक्षे । ईहितस्याभी- एस्य प्राप्तये । पसे हितस्य शोभनस्य । पुनः सौंदर्यकस्थान पुनर्टक्ष्मीनेत्रयोरानंदवत्तां वर्दयती । अत्र नेत्रतन्वोर्नपुंसकत्रीलिं- ·(१६४) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः गरूपसाम्याल्लिंगयोः श्वेपः एकवचन द्विवचनयोः शन्दसाम्यवचन रोपोऽपीत्यर्थः॥३॥अथ प्राकृतसंस्कृतभापयोः श्लेपमाहामहदेसुर धम्मेतमवसमासंगमागमाहरणे।।हरवहुसरणं तंचित्तमोहमवसर उसे सहसा ॥ ४॥ मह्यं दद स्वरसं धर्मे तमोवशामाशांगमागमात्संसार रूपात हर नः हे हरवधुशरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु सहसा मे इति प्राकृतेऽर्थः। संस्कृते तु महदे उत्सवदानि उमे मे आगमाहरण वेदोपादाने तं सुरसंधं देवेषु संधानं भक्तिमवरक्ष समासंगमासक्ति हर अपनय बहु सरणं प्रसरणं यस्य तं चित्तमोहमवसरे समये उमे सहसा हरेत्यावृत्त्या योज्यम् ॥ ४॥ प्रकृतिश्चेपमाह । अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति ॥ सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः॥६॥अयं सर्वाणि शास्त्राणि हदि वहिप्यति ज्ञेषु विज्ञपु जनेषु वदिष्यति । वहिवच्योलटि वक्ष्यतीति समं रूपम् । अमित्राणां सामथ्र्य कुंततीति मित्राणां सामर्थ्य करातति । इंततिकरोत्योः किम् । तेन प्रकृत्योः श्वेपः ॥६॥ प्रत्ययश्लेपमाह। रजनिरमण मोलेः पादपद्मावलोकक्षणसमयपराप्तापूर्वसंपत्सहनम्।। प्रमथनिपदमध्ये जातुचित्तप्रसादादहमुचितरुचिः स्यानन्दि वा सा तथा मे ॥६॥ चंद्रमौलेः पादपद्मावलोकेक्षण उत्सवस्त. समये परातं प्राप्तं यदपूर्वमगोचरं संपदा सहनं यत्र तथा स्यात्तथा जानुचित्कदाचित्तस्य चंद्रमालेः प्रसादात् प्रमथारूप गणमध्ये वाचता योग्या माचः प्रीतिदीप्तियां यस्य तादृशो नंदिता नंदकांस्यां भवेयं तथा सति सा नंदिता नंदिनो गणस्य भारो नंदिता ने मम स्यादित्यर्थः । अब स्यां स्यादित्युत्तमप्रथमपु रुपयोनीदतेति तृच्तलोः प्रत्यपयोग शेपः ॥ ६॥ अथ मुनि भनयोः अंगनाद । सदर सस्य वं भवच्छंदतत्परः ॥ नयो कारनामुल्यमायामि तनुत्तनम् ॥७॥ भो दर त्वं सांस्य रासस

·No text on this page.

·(१६६) मातृकाविलास। [विद्याविधावः] सा च पोमच्युताक्षरा।। दत्ताक्षरोभयाक्षराक्षरमुष्टिबिन्दुभत्यर्थवती- भेदात्।।सुशीलः स्वर्णगौराभः स्वर्णचंद्रनिभाननः।।सुगतः कस्य न प्रीति तनोति हदि संस्थितः॥ १॥ इह सुगतम् इत्यत्र मध्ये गकारभ्रंशात्सुत इति सिध्यति इति च्युताक्षरा । इहाक्षरशब्देन मानाविसर्गविन्दुव्यंजनान्यपि ग्राह्याणि ॥ अन्योप्यर्थः स्फुटो यत्र मानादिच्युतकेप्वपि ॥ प्रतीयते विदुस्तज्ज्ञास्तन्मानाच्युत- कादिकम् ॥ १ ॥ महाशयमतिस्वच्छं नीरं संतापशांतये॥ खलावासादतिश्रान्ताः समाश्रयत हे जनाः॥१॥ अत्र नकार- स्येकारमात्रायाच्यावने नरोऽपि भवति । तथा च नरनारयोः कर्मणोः समाश्रयतेति क्रिययान्वयः। महान् आशयश्चित्तमायो वा यस्य तम्।अतिस्वच्छमकुटिलं निर्मलं च । संतापः आधिा- धिश्च । खलो दुर्जनो धान्यमर्दनभूश्च ॥ तुपारधवलः स्फूर्जन्महा मणिधरोनघः ॥ नागराजो जयत्येकः पृथिवीधरणक्षमः ॥२॥ इह नकारे आकारच्यावनानगराजो हिमादिर्नागराजः शेपः॥ इह यद्यपि । धूमे शंखे मणी मांसे नेले भोज्ये गृहे पथि । गुरुमन- नवैद्येपु संज्ञायां ब्राह्मणे तथाअधीलार्थाभिधायित्वान्महच्छन्दं न दापयेदिति वचनान्महामणिशब्दो उजाकरस्तथापि क्रीडाकाव्येषु न दोपो महामणिपु जातं मन्यसे त्वं महत्त्वमित्त्यादिप्रयोग दर्शनात् ॥ मावाच्युतकमिति । सुश्यामा चंदनवती कांता तिल कभूपिता ॥ कस्येपानंगभूः प्रीति भुजंगस्य करोति न ॥ १॥ अनानंगभूरित्यत्र बिंदुच्युत्या नगभूभवति सा चौचित्यान्मल्याने या।सुष्ठश्यामलाऽजातरजाश्चाचंदनद्रुमवती चंदनांगरागवती च | कांता कमनीया वछभा च । तिलकेवृक्षः पुंड्रेण च भूपिता। भुजंगः सपो विटश्चा।काले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधकांतः सर्वगुणों पेतो पालेंदुःखे न लभ्यते॥१॥इदापि बालेंदुरिइपिंदुच्युतो हेवाले ·[विपाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६७) वर्पता कांतो भर्ता दुःखेन लभ्यत इत्यर्थः॥इति विन्दुच्युतकम्।।मही- रुहा विहंगानां मधुरेककलापिनाम् ॥ विरुतेर्नीरवाहाय स्वागता- नीव कुर्वते ॥ १ ॥ मधुरेककलापिनामिह विसर्गच्युत्या मधु रोबरु तेश्शब्दःमधुरमेवैककं टपितुं शीलं येपां तेऽत्रैकशब्दः स्वा- धिककांतो ज्ञेयः।पक्षे केन सुखेन युक्तः कलापःपुच्छभागो येपा तेपांमयूराणां मधुरविरुतरिति ॥ अगस्त्यस्य मुनेः शापाद्ब्रह्मस्प- दनमाश्रितः॥ महासुखात्परिभ्रप्टो नहुपः सर्पतां गतः॥२॥ इहापि महासुमहाप्राणः खादाकाशाद्धष्टो नहुपो विप्ररथस्थः सर्पतां गतः । पक्षे वृहत्सुखादिति विसर्गच्युतकम् ॥ भिक्षवो रुचिराः सर्वे सुरसाश्च जनप्रियाः ॥ क्षमायामपि संपन्ना दृश्यते मगधे परम् ॥ १॥ भकारच्युताविक्षवः स्युः । इक्षुपक्षे स्पष्टोर्थः । भिक्षु- पक्षे रुचिरा वपुर्वपयुक्त्युक्तिभिदीप्ताः शृंगारादिरसाभिनायकत्वा- त्सुरसाः क्षमायां शांतावपि संपन्नाः परं केवलं मगधदेशे दृश्यते । पक्ष क्षमायां भूमौ । इति व्यंजनच्युतकम् ॥ स्फोटयित्वाक्षर किञ्चित्पुनरन्यस्य दानतः ॥ यत्रापरो भवेदर्थव्युतदत्ताक्षरं हि तत् ॥१॥ सदागतिहतोच्छ्रायस्तमसोवश्यतां गतः ॥ अस्तम- प्यात दीनो यं विधुरेकः शिवस्थितः॥ १॥ अयमेको विधुश्चंद्रः शिवस्थितो हरस्थो दीनः क्षीणः सदागत्या गमनेन हतोच्छ्रायो गतवृद्धिः। एकत्रावस्थित्या कुब्जीभूतांग इत्यर्थः । तमसो राहो- खश्यतामग्रसनीयतां गतोऽस्तमेप्यति । काका नेप्यतीत्यर्थः । तथाऽयं दीपः सदागतिना वायुना हतोच्छ्रायःप्रास्तशिखः तमसों- धकारस्य वश्यतां गतोऽस्तमेप्यति विध्वस्तो भविष्यति यतो विधुरे विपदिकः शिवो निरुपद्रवः स्थितः । अब दीन इति नकार स्फोटयित्वा पकारो दत्तः ॥१॥ पूर्णचंद्रमुखी रम्या कामिनी निर्मलांवरा ॥ करोति कस्य न स्वांतमेकांतमदनातुरम् ।। अवापि ·(१६८) मातृकाविलासः। [विद्याविनः] 'कामिनीह ककारं निष्कास्य यकारदाने यामिनी रात्रिरिति । अंदर व्योनि वाससी'त्यमर स्वांतं मनःपूर्वस्यालंबनविभावत्वादपरल्यो- द्दीपनविभावत्वाचेति च्युतदत्ताक्षराप्रसंगात्स्थानच्युतकमप्याद। तनोतुते यस्य फणी गरुत्मान्पाणी मुरारिदीयता च शय्यानाभ्यां स्फुरन्भद्रमशुभ्रदेहः पद्मा गतिश्चक्रमसो विरिञ्चिः॥१॥असौ मुरारि- विष्णुस्ते तव भद्रं शुभं तनोतु । यस्य फणी शेपः शय्यागरुत्मान गतिर्वाहनम् । पाणी चक्र दयिता श्रीः नाभ्यां विरिञ्चिः स्फुरन्दी- प्यमानः। अशुभ्रदेहः श्यामांगः। अत्र व्युत्क्रमयोजनया स्थान- च्युतकत्वम् ॥ अथाक्षरमुष्टिमाह ॥ बहूनां यत्र वस्तूनामुक्तिराधा- क्षरेण हि । प्रोच्यतेक्षरमुष्टिस्सा साहित्यनयकोविदः ॥ अकचटत- पयशा यथा वर्गाष्टवोधकाःआचंकुराजीशबुकेशुनवग्रहवोधकाः ।। एवम् । आभाकासितपक्षेपु मैत्रश्रवणरेवती । संगमे नहि भोक्तव्यं द्वादश्यांद्वादशक्षयादित्युक्तेरन्यथापिबोध्याक्षरमुष्टिास्वरेषु विन्दु- युक्तेपु हलांयदववोधनम् । तद्विंदुमदितिमाहुः केचिद्विंदुमतीमिति॥ fး ၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀: बिनयनचूडारत्नं मित्रं सिंधोः कुमुद्रती दयितः ॥ अयमुदयति घुसणारुणतरुणिमवदनोपमश्चन्द्रः॥ १॥ पुसृणा कुंकुमम् । अर्थ- वती तु तरुण्यालिंगित इत्यादिना प्रागुक्तैव ॥ प्रश्नोत्तरं क्रमप्राप्त माह ॥ बहिरंत दात्प्रश्नोत्तरं द्विधा । तत्र बहिः प्रश्नोत्तरं यथा । प्रायः कायें नियुज्यंते जनाः सर्वत्र कौशानाधेत्ययं भवेच्छन्दो नौवाची वद कीदृशः ॥ १ ॥ सावधानाः अविकलेंद्रियाः । भोकारेग सहितः सो अधाना इति शब्देन रहितो नापा इति शब्दो नोरिति भवेत् । यदा सो अधानाः सौ सहोकारणेति सौ तथा कृते नापाश्शन्दोनाधोर्जायतेऽधानाः न विद्यतेऽधोयत्र सोधः न विद्यते १ सावधाना इत्युत्तरम् ।

·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (१६९) आआकारो यत्रसोऽना अधश्चानात्यधानाधलोपे आलोपेच नका- रोकारयोर्योगे नोरिति सिद्ध्यति ॥१॥ अंतःप्रश्नोत्तरं यथा। पृथ्वी- संबोधन कीहक्कविना परिकथ्यते ॥ केनेदं मोहितं विश्वमत्रवास्ति न बुध्यसे ॥१॥को इति पृथिवीसंबोधनम् । इना कामेनेदं मोहि- तमिति ॥ अथ यमकलक्षणम् ।। अतुल्यार्थत्वे सत्यानुपूविशेप- विशिष्टनियतव्यंजनसमुदायो यमकम् । यथा। नवपलाशपलाश- .वनं पुरः स्फुटपरागपरागतपंकजम् ।। मृदुलतां तलतां तमलोक- यत्ससुराभिं सुरभि सुमनोभरेः॥१॥ सुरभिवसंतः । तच्चेदं संक्षे- पेण सप्ताशीतिप्रकारमित्यलंकारशेखरः । काव्यप्रकाशे तु 'अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ।।समरसमरसोऽयमित्यादावेकेपामर्थवत्त्वेऽन्येपाम- नर्थवत्त्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वकुमित्यर्थे सतीत्युक्तं सेति .सरोरस इत्यादिवेलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थितानां पादेति प्रथमो द्वितीयादो द्वितीयस्तृतीयादौ तृतीयश्चतुर्थे प्रथमस्त्रिप्वपीति सप्त। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे इति प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीपश्च इति । तदेवं पादजं नवभेदम् ॥ अर्धावृत्तिश्योकावृत्तिश्चेति दे। द्विधा विभक्ते पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववत् । द्वितीयतृतीयादि- पादादिभागेप्वंतभागोंतभागप्विति विशतिभेदाः । शोकान्तरे नासो भागावृत्तिः। विसंडे त्रिशचतुप्संडे चत्वारिंशत् । प्रथम- पादादिगतान्त्यादिभागो द्वितीयपादादिगते ॥ अद्यादादिभागे .यम्यत इत्याद्यन्वर्थतानुसरणेनानेकभेदमन्तादिकमायतिकं त. समुच्चयः मध्यादिकमादिमध्यमन्तमप्यं मध्यांतिक तेपो समुच्चयः तस्मिन्नेव पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेपनियतेजस्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदं तदेतत्काव्यान्तर्गतमिति ना. १ फपिना इसुपरम् ।

·(१७०) मातृकापिलासः। [विद्याविनः स्य भेदटक्षणं कृतं दिवावमुदाहियते । अयास्य व्याख्या। अर्थ सतीति । अर्थभिनानां भिन्नार्यानां वाहिताग्न्यादिप्विति पूर्व निपातः। तेनेकार्थे लाटानुप्रासेन प्रसंगः। एवं त्वयंशून्यानां पुनः श्रुतो यमकं न स्यादत आह । अर्थे सतीति । सा भिन्नक्रमा - र्णानां पुनःश्रुतिर्यमकमित्यर्थः । अव वर्णयमकभेदेऽपि श्रुतिसा- म्ये यमकं भवत्येव । यथा मावे । भुजलतां जडतामवलाजन इति डलयोः साम्ये ॥ तदुक्तं डलयोरलयोश्चैव डरयोश्च समा अतिरि- ति । नन्वर्थे सतीति व्यर्थमत आह । समरेति । समरे युद्धे समो रसो यस्य सः। अव द्वितीयसमरपदेऽभावान यमकं स्यादतोऽर्थे सत्युक्तम् । मूले सेति पदं व्यर्थमत आह । तेन तुल्यार्थशून्यानेक- वर्णपुनःश्रुतिर्यमकं तच्च भिन्नार्थत्वेऽर्थाभावे च तुल्यं विशिष्टा- भावस्य द्वेधासंभवादिति तत्त्वम्॥ मूले सेति पदं व्यर्थमत आहे । सर इति । सरसस्तडागस्य रस इत्यत्र वर्णाभेदेऽपि क्रमभेदान्न य- मकमित्यर्थः । अस्य विंशतिभेदानाह । पादे यमकं द्वेधा पादवृत्ति- स्तद्भागवृत्तिश्च । आद्यमेकादशधा प्रथमः पादो द्वितीयादौ द्वितीये तृतीये चतुर्थे च विकल्पेन यम्यत इत्यग्रेतनेन संबंधः। एवं साम्ये मुखम् १ संदेहः२ आवृतिश्चेति त्रयो भेदाः। द्वितीयः पा. दस्तृतीये चतुर्थे च सम इति गर्भसंदेशो द्वौ तृतीयश्चतुर्थे इत्येक पुच्छाख्यः प्रथमः पादलिप्वपि सम इति पत्याख्यः । यथा । विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा इति । अन मुखयोगे युग्मकम्।गर्भा- वृत्त्यायोगे परिवृत्तिः । अात्तिः समुद्कं श्लोकावृत्तिर्महायमक- मेवं सप्तभेदाः। पादयमकस्येत्यर्थः प्रथम। इति । आद्ययोरत्ययो- श्च पादयोः साम्ये एकः । आचंतयोद्धितीयतृतीययोश्च साम्येऽन्य इति द्वौ तेन नवभेदाः। पादयमके इत्यर्थः । अश्लोकयोः पादर पत्वात्पादावृत्तावंतर्भावः। तद्भागेति मूलं व्यावहै । द्विधति । यो

·No text on this page.

·(१७२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्तावः] हिमव्याप्तीवश्वा वेधा न वेद याम् ॥ या च मातेव भजते प्रपते- मानवे दयाम्॥यदानतोऽयदानतो नयात्ययं नयात्ययम् ॥ शिवेहि तां शिव हितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ समुच्चययमकम् । सर स्वति प्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति ॥ सरस्वति कुरु क्षेत्रंकुरुक्षे सरस्वति ॥ ससार साकं दर्पणकंदर्पण ससारसा ॥ शरनवानादि भ्राणा नाविभ्राणा झरनवा ॥ मधुपराजिपराजितमानिनीजनमनः' सुमनःसुरभिश्रियम् । अमृतवारिजवारिजविप्लवं स्फुटितताम्रतता प्रवणं जगत्॥एवं वैचित्र्यसहस्रः स्थितमन्यदुन्नेयम्॥अथ व्याख्या।। आद्यतृतीयपादसाम्ये आह । सन्नारीति । सन्ना नया अरीणामिभा गजा यशो रणो यस्य स त्वं सतीनारीविभति पुष्णाति यो मा गौरी तां याति यस्तं विधुशेखरं शिवम् । अमायमकपटं यथा तथाराध्य ततो हेतोः पृथिवीं जयेत्यर्थः । पादावृत्तो युग्मक- माह । विनेति । यमरूपेण विना पक्षिणाऽयं महाजनः सजन ए- नोऽपराधं विना यतमानानां प्रयत्नवतामपि सादं दुःखं रातिं ददा तीति सादरं यथा तथा । यद्वा । यतो दीपों मानो येषां तेषु सादरं यथातथा। मानसाचित्तात्सरसञ्चारमत्यर्थमदीयत अखंब्यत अमा- यंतेत्यर्थः । कीदृशेन यमेन नयता स्वस्थानं प्रापयताऽसून्प्राणा- न्सादतीति खादी तेन । उनयता हानि कुर्वता सुखादि उनयता नाशयता अयना पुमान् अखंज्यतोत संबंधः । महमुत्सकमजति क्षिपताति महाजः खलस्तं नुदतीति महाजनो ना पुरुषः । यद्वाऽयं शुभविधि विना एनः पापं . नयता जनयता महा- तमजं छागं नुदति ददातीति नोदी 'महोशं वा महानं वा श्रोत्रिया योपकल्पयेत्' इत्युक्तेः। शोकावृत्तिमाह । स त्येति ॥ स तु भरतो राजाजश्यं निश्चितमवलंबितमाश्रितं तारवं तरुसमूहो येन तदार मरिसमूहं सदाऽनिशं रणमानेपीतापलसं यथाऽवान् न च श्वसन्। .

·[विपावि वः] मातृकाविलासः। (१७३) अन प्राणने । अवान निपेधे । त्वरावानित्यर्थः । अगच्छनिति वा। वा गती। अस्थित स्यति क्षिपतीत्यस्थितः। अधातोरित्यु- तेर्धातुत्वानोपधादीर्घः । अर्थव्यत्ययेन क्रमेण वा पुनः पाठेऽयं शोकस्तदायमर्थः । सर्व दारयति नाशयतीति सर्वदारणः तं मानमिच्छतीति दावानलो दवाग्निस्तेन समं तुल्यं स्थितं यस्य सः सत्वेन गुणेन सामयेन वारंभेन कार्यारंभे रतः । अवलं सैन्यहीनं विततो विस्तीर्ण आरवश्शब्दो यस्य तं वश्यमनपीदिति शेपः । यद्वाऽलसं मदम् आवान् गच्छन् ओ विष्णुस्तत्र स्थितः॥ द्विसंडे पादे भागात्संदष्टमाद । अनंतेति द्वाभ्याम् । वेधा ब्रह्माऽपि यांन वेद अनंतमहिमा व्याप्तं विश्वं यया याच प्रणते मानवे मातेव दयां भजते तां स्मरामात्यग्रेऽन्वयः ॥ एकपादे आद्यन्तयमकमाद। यदानत इति । यस्यामानतोऽयं जनोऽयस्य शुभविषेदनितो इतान- यस्य नतिरत्ययं नाशं न गच्छति। शिवेन रुद्रेणहिता शिव कल्या- णे हितां स्मरेण कामेनामितां व्याप्तां गोरी स्मरामति द्वयोरन्वयः। पादभेदे आद्यतयोः समुच्चयमाह । सरस्वतीति । क्षेत्रं शरीरं कुरुक्षेत्र तीर्थ तत्र सरस्वति नदीरूपे वाग्देवि मे चित्तमेव सरस्ला- न्समुद्रः । सरस्वान्सागरोऽर्णव इत्यमरः । तत्र स्वति मुष्ठ सर गच्छ। स्थिति प्रतादं च कुार्वत्यर्थः ॥ द्वयोरर्थयोरायंतयोः समु. उपमाह । ससारोत । ससारसा सारसपक्षिसदिता । सरति भने सारसं पद्म वा शरदृतु कंदर्पण साकं सह । यदा कं ब्रह्माणं दर्पयनि नाशयतीति कंदर्पः तेन दर्पण कृत्वा ससार प्रवृत्तेत्यर्थः । किंभूता नवा नूतना शरं कांड विधाणा नवानां यूनामनः प्रापस्तहपा वीनां पक्षिणां प्राणः शन्दो विभाणः नास्ति विभाणो यस्पाता. विधाणा सा नेति नापिधाणानिदयात्सशस्दा शरत्यत्तेपर्यः॥ चतुपांडे दितीयस्य तृतीये यमकमाद । मधुपति । जगत्लाई न.

·विपाविना (१७४) मातृकाविलासः। पानां राज्या पंच्या पराजितं मानिनीजनमनो याभिस्ताः सुमनसः पुष्पाणि यत्र । स्त्रियः सुमनसः पुष्पमित्यमरः। स चासो सुरभि संतस्तस्य श्रियम् । यद्वातासां सुमनसां पुप्पाणां सुरभिः सुगन्ध स्तस्य लक्ष्मीमभृत दधार । वारिनानि पद्मानि वारीणि च तमो विप्लवो विह्वलता यत्र । यदा वीनां पक्षिणां वो गतियंत्र स्फुटित विकसितं ताम्र रक्तं ततं विस्तृतमाम्रवणं या तत्तयेति । विझे पतो यमकोदाहरणानि तु नलोदयकाव्ये कालिदासनप्रदर्शितान्य पेक्षा चेत्तन द्रष्टव्यानीत्युपरम्यत इति शब्दालंकारदिग्दर्शनम् ॥ अधार्यालंकारान्विभजते॥उपमारूपकोत्प्रेक्षा समासोक्तिरपतिः। समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपको ॥ सहोक्तिरन्यदेशत विशेपोक्तिविभावने । एवं स्युरर्थालंकाराश्चतुर्दशन चापरे ॥अत्या सालंकृतय एप्पेयांतर्भवति होति । तत्र भेदे सति साधम्यंमुपमा अधिकगुणात्तया संभाव्यमानमुपमान निकृष्टगुणवत्तया संकाय मानमुपमेयम् । ता विभगते ॥ वाक्यार्थातिशयोपनिन्दा पर्ययाः । संशयो नियमः स्वश्च विक्रियेत्युपमा दश ॥ तम परियार वनर वास्यार्थी यत्रोपमीयते सा वाक्यापिमा । सा चमणी प्रत्येकमायानपेक्षा तत्सापेशा च ।आया यथा । कामिनी नानलपकात्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसपनांतर शारी कंदमुत्सननि मानलतायाः।जनोपमानस्य वराहादेमंचलादता दनादिभिलपमेयरसाहश्यलेन न्यूनत्वात् यथालिदाननमधीरा मानिदंदानदीपिनि । भ्रमद्भगमिवाटक्ष्य केशरं भाति पानम्॥२॥ रहोपमेयत्याननम्योपमानेन पंकोन प्रत्येक सादृश्यात् पनाति सपथपिन्यामः मातिायोपमा । यया । कल्पगुमान नानाति न ददाति दृामानिः । अयं च जगनीनानिसानानि च ददाति दापोनिसनमाम्यं पोपमा पथा । समापनाभरणा ·"- [विद्याविनीतः] मातृकाविलासः। (१७२) राजते विलसद्वयाः । बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी । अत्र तमालपत्राण्याभरणानि यस्याः सा तथा। तमालपत्राणि पुंड्रविशेपाणि पक्षे तापिच्छपत्राणि । विलसद्धयो यौवनं यस्याः। पक्षे विलास्सद्वयसो युवानो यस्यां सा । अलके सहिता चासावान- नेन मुखेन शोभिनी पक्षे सालकाननेः सालवृक्षविशेपैः शोभिनीति । सर्वत्र पदश्लेपः॥ यत्रोपमानस्य निन्दया प्रतिक्षेपस्सा निदोपमा। यथा।नागेन्द्रहस्तास्त्वंचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात्कदलीविशेपाः। लब्ध्वाऽपि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदुर्वोरुपमानवाह्याः।।अत्री- पमानयोरिभशुंडाकदलीस्तंभयोस्त्वकार्कश्यकान्तशैन्याभ्यां नि- दया प्रतिक्षेपः ॥ यत्रासंसृष्टज्ञानेन संसर्गमारोप्य साम्यप्रसननं साऽभूतोपमा । यथा। उभो यदि व्योनि पृथक्प्रवाहावाकाशगंगाप- यसः पतेताम् । तदोपमायेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ अत्र धुगंगासंसर्गमज्ञात्वेव तत्संसर्गारोपेण समुक्ताहारवक्षसः साम्यतारोप्यते ।। यत्रोपमानस्यैवोपमेयता सा विपर्ययोपमा । य- था। अतिसुललितयोपिझूलताचारुशाङ्ग रतिवटयपदक चाप मासज्य कंठे । सहचरमधुहस्तन्यस्तनूतांकुरानः शतमरा• मुपतस्थे प्रांजलिः पुष्पधन्वा ॥ इहोपमानस्य शाईस्यैवोपमे. यता॥यत्रोपमानोपमेययोःसंशयकोटिता सा संशयोपमा । यथा । किमिदुः किं पद्मं किमु मुकुरविम्बं किमु मुसं किमब्जे कि मानो किमु मदनवाणो किमु दृशौ । सगो वा गुच्छो वा कनककार- शो वा किमु फुचो तडिदा तारा वा कनकटतिका वा कि- मपटास्पायर तपाव्यावृत्त्या साम्यटाभस्सा नियमोपमा।। --- ·(१७६) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः यथा। आपूणितं पक्ष्मलमलियुग्मं प्रांतद्युतिश्चैत्यजितामृतांशुः॥ स्याइवास्याश्चलदिन्द्रनीलगोलामलश्यामलतारतारम् ॥अभेदार मानवदिह भेदोद्रष्टव्यः॥ यत्रोपमेयमुपमानविकारतयोच्यते सादि क्रियोपमा।यथा।हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राचाआडर कांतिसारं विधिरसृजत्सुचवो दृष्टिम् ॥ श्रीपादस्तु समभिव्याहार पमाप्यस्तीत्याह । सायथा। प्रकृत्येव मनोहारि वदनं हारणीहशः चन्द्रेद्वादकताकस्मात्पमा केन परिष्कृतःअत्र सर्वत्रान्यूनाधिकत शंका चेद्विभागेषु तदिप्यताम् ।। किंचिद्विशेपमादाय भेदोभेदश्वक श्चन ॥ काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामानान्वयापरा ॥ विशेषणान्य या काचिदुपमा कापितत्परा। अब च । न्यूनता साम्यमाधिक्यं यः धदेवाभिधीयते ।। अहो वाक्यस्यमाहात्म्यं समतैव प्रतीयते तदाह राजशेखरः। समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च ।। सकुल्यं सो दरं कुल्यमित्याद्याः साम्यवाचकाः ॥ अलंकारशिरोरत्नं सर्वस्व काव्यसंपदाम् ॥ उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम॥ इत्युपमा । अतिसाम्यादपद्भुतभेदयोरुपमानोपमेययोरभेदप्रत्ययो रूपकम् ॥ यदाहातद्रूपकमभेदोय उपमानोपमेययोरितिदिंडी चालपमेव विरो- भूतभेदारूपकमिष्यते।इतितद्विभजतेविरुद्धञ्च समस्तंचव्यस्त- रूपकरूपकम् । विष्टञ्च रूपकं तस्मात्संक्षेपात्पंचधा स्मृतम्तयो- पमानविरुद्धोर्थस्तद्विरुद्धम् । यथा दिवान परिभूयतेनच मनागाप क्षीयते न वा चरमवारिधेः पयसि लुप्तिमाविंदति । न च त्रिदश- सुध्रुवां वदनकांतिभिजायते यशस्तुहिनदीधितिजयति कोपिभूमी- पतेः ॥ अनोपमानश्चन्द्र उपमेयं यशस्तच चंद्राद्विरुध्यत्वेन वर्णि- तम् ॥ समस्तं यथा । तस्या बाहुलता पाणिपद्मं चरणपल्लवम् । मुसेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ अन वाहुरेख लता वाहु टतेत्यादीनि पदानि समस्तानि ॥ व्यस्तं यथा । भुजो मृणाले

·No text on this page.

·(१७८) मातृकाविलासः। [विद्या विविः] इत्युत्प्रेक्षा ॥ अन्यदभिप्रेत्यान्याभिधानं समासोक्ति सैव चान्या पदेश उच्यते यथात्वं पीयूपदिवोपि भूपणमसि द्राक्षे परीक्षेत के माधुर्य तव विश्वतोपि विदिता माध्वीकसाधी कथा ॥ एतत्तिर तवाप्यरुंतुदमिव बूमो न चेत्कुप्यसे यः कांताधरपल्लवे माधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥ इह कान्ताधराभिप्रायेणामृतादिकथनात्समा- सोक्तिः ॥ किञ्चिदपकुत्य यदन्यार्थप्रदर्शन सापतिः॥ यथाशी- कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाञ्चम् ॥ नागरिकः किमु मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः अन नागरिकमपात्य हेमन पवनप्रदर्शनादपतिः ॥ आरब्धानुकूलाकस्मिकसहकारिलाभः समाहितम् ॥ मानापनोदनविधी मदिरेक्षणाया यावनमामि चरणा- वथ तावदेव । नीपस्सटनवसमीरपुरस्सराणि प्रादुर्वभूवरचिरावन गनितानि । सुरभिवातपनगर्जनादेरुद्दीपनविभावत्वेन सहकारित्ने न समाहितत्वमति ॥ यस्य वस्तुनो यत्स्वभावता तदात्याने स्वभायः स एव जातिरुच्यते यथा । चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वाचं कथंचिदालीनाम् ॥ आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालमा म तनुः॥ स्पष्टार्थः॥ विरोधो द्विविधः तवाद्यः पारमार्थिकाविरोध प्योचित्येन विरोधिता प्रतीयते यत्र सः यथा । मनोपिताः सन्ति र हेपु देव इत्यादौ । द्वितीयस्तु यथा । श्रुते विरोधसंधानपि या भियतमासाद्याविरोधः अयमेव विरोधाभास उच्यते । यथा। भक्तानां कामदा यस्तु रुपा कामं दहन्नपि ॥ अपिज्ञान मयस्यायंस्नमीशं स्तुनीमहि ॥ स्पष्टम् ॥ उत्तरोतर १ व मागेकपः मुमारः। यथा। विपयेषु तावदपटास्तापि गोमा सभावमृदुवानः । मध्ये नामामपि सा नस्या भाप मानिन किमपि ॥ मा सपा । गमस्नवास्योपकारफलं दीपावन । नयभित्रं नित न नत्तकारकरियादिभदादनन्तम् ॥ भति

·No text on this page.

·(१८०) मातृकाविलासः। [विद्याविविः] नांगेपु रत्राभरणानि संति निश्वासहाव्ण्यपिनांशुकानि। तथा ‘सा संपति सारसाक्षी दिने दिने कामपि कान्तिमेति ॥ निश्वासहा याण्यतीव मृदुमूक्ष्माणि । केचित्तु अन्यदेशत्वमेव विशेपोक्तिवि भावनेअधिकरणद्वयमादाय । अन्ये तु अनयोरेकेनापरस्याऽन्यथा- सिद्धिय॑तिरेकमादायेति । गोवईनस्त्वन्यथा सिझ्याऽन्यदेशत्वमेव निराचकार । व्यतिरेकालंकारस्वतिरिच्यत इत्येके । स च यथा । 'कादाचित्की युतिं धत्ते कलंकीक्षीयतेऽन्वहम् । दोपाकरः कथंकार त्वदाननसमः प्रिये ॥ एकेनाप्रस्तुतस्य सिद्धिराक्षेपः । सोऽपि पृथगित्यपरे ।-यथा'। इंद्रेण किं स यदि कर्णनरेंद्रसुनुरैरावतेन किमसौ यदि तद्दिपेन्द्रः । दंभोलिनाऽप्यलमये यदि तत्प्रतापः 'स्वर्गप्ययं ननु मुधा यदि तत्पुरीयम्॥ आनंत्यादेवालंकाराणामिह 'दिङमात्रमेवादर्शिाविशेपापेक्षा त्वलंकारसर्वस्वादिपरिशीलनत एवं 'शाम्यतीति ॥ अथालंकारिकाभिमतव्यंजनावृत्तिाह ताकिका- दिभिनाङ्गीक्रियतेऽधुनाकाव्यप्रकाशोक्तवर्मना तां साधयामः ।। 'गतोस्तमर्क इत्यादौ नानार्थप्रतीतिसिद्धिार्ह व्यंजनामंतरा न संभ- वतीति वदन्तं प्रत्याह । रामोऽस्मि सर्वसह इह दुःखसहिष्णुत्वम् । "रामेण प्रियजीवितेन तु कृते प्रेम्णः प्रियेनोचितमिह निःनेदत्वम् । रामोसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि परामित्यत्रोत्कृष्ट त्वं च । तेन लक्षणीयार्थोपि नानात्वं भजते विशेपव्यपदेशहेतुश्च भवति । तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चेति कोयं नूतनःप्रतीयमानो नाम । अस्यार्थः। विशेपव्यपदेशोतिरसंक्राम- तवाच्यत्वादिस्तहेतुस्तद्विपयस्तदक्गमो लक्ष्यावगमः लक्षणायाः शब्दवृत्तित्त्वात्तदायत्तत्वं शक्यसम्बन्धापेक्षणाचार्थायत्तत्वम् । प्रक तस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वात्तात्सर्यानुपपत्तेश्च लक्षणामू- दित्ययः । नूतनो व्यंग्यनानात्वादिधोई व्यंग्यसिदिस्तपाल .

·भां] मात्रकार्विन (१८१) मिया ने येपि सतानि तव व्यंग्यस्यांतभांबोस्त्विति भाभलमा उच्पतालक्षणीयाधम्य नानात्वेप्यनेकाचंश- मानिनियमत्वमेव न सामु पुरुपनार्धनानियतसंबंधो रक्षाये- तुं शवपन । पीयमानस्तु प्रकरणादिविशेपरटेन नियतसंबंधोऽ नियनमधामपंधमधात्यतानच अत्ता एत्मणि मन इ एत्य ६ दियसम्पलोपहिमा पहिरतिपसिनापमह निमनिहिसि इत्यादी विवक्षितान्यपरवाच्ये पनों मुख्याधयायः । तत्कथमन उक्षणा क्षणायामपिजकमपश्यमाश्रपितव्यमिति प्रतिपादि- तनपारस्पारित्तरमादाउपने पतिान दिनानात्वालयले नाना- यौन प्रसारित्यधनियतत्व सर्वपुरुपगम्यतं प्रतीयमानो व्यंग्यः। गतोऽस्नमदत्यादी नियतानियतपरंपरासंपंपगम्यार्थप्रातरित्य- यामुल्याशापाभागादपि न लक्षणेत्याह । न चेति । धभूरब निम सनि भबाद दिबस रिलोकायेमा पधिक राज्यपशय्यायां मम निमध्यास निमजति दत्तात्रस्पदं शेते ॥ ननु न मुख्यार्याधो खगायी फितु तात्पम्पानुपपत्तिः सा चात्ता एत्येत्यवास्त्वेवात आद । उक्षणायामपति । अयं भावः । पावनत्वादिप्रतीतेरावश्य- कन्चात्तत्र च वृत्त्यंतराभापादवइयं व्यंजनांगीकार्या । न च त- बापि रक्षणा सा हितानल्टा प्रसिद्धयभागात् । न प्रयोजनवती प्रयोजनस्य विपपत्लाभापादित्युक्तं द्वितीयोटासे ॥ किंच व्यंग्य लक्षणा न पदवृत्तिः । वाच्यस्यापि व्यंजकत्वात् । पदेकदेशाणांदो तत्वाचं नवापे पदत्वं तदेकदेशा- न च शन्दवृत्तिरथस्य व्यंजकत्वादित्या- दियम्य मुख्यायापाभावेऽपि तात्पर्यनाने विनापि वयो- इत्यादिसदकारण यान्यापीः सा व्यंजनां साधयतीति । मूलम् यथा च समयमध्यपेक्षाभिषा तथा मुख्यार्थवाधादिषयसमयस- दो मुत्यात !

·(१८०) मातृकाविलासः। [विद्याविर्मा 'नांगेपु रनाभरणानि संति निःश्वासहाव्ण्यपिनांशुकानि॥ सा संप्रति सारसाक्षी दिने दिने कामपिकान्तिमेति ॥ निश्व याण्यतीव मृदुसूक्ष्माणि । केचित्तु अन्यदेशत्वमेव विशेपो भावनेअधिकरणद्वयमादाय । अन्ये तु अनयोरेकेनापरस्याऽन सिद्धियतिरकमादायेति । गोवर्धनस्त्वन्यथा सिध्याऽन्यदेश निराचकार । व्यतिरेकालंकारस्वतिरिच्यत इत्येके । स च य कादाचित्की युति धत्ते कलंकीसीयतेऽन्वहम् । दोपाकरः कथं त्वदाननसमः प्रिये ॥ एकनाग्रस्तुतस्य सिद्धिराक्षेपः । सो पृथगित्यपरे ॥ यथा । 'इंद्रेण किं स यदि कर्णनरेंद्रसूनुरराव किमसौ यदि तद्दिपेन्द्रः । दंभोलिनाऽप्यलमयं यदि तत्पत 'स्वर्गप्ययं ननु सुधा यदि तत्पुरीयम्॥आनंत्यादेवालंकाराणा 'दिङ्गमात्रमेवादशिविशेषापेक्षा त्वलंकारसर्वस्वादिपरिशीलनता शाम्यतीति ॥ अथालंकारिकाभिमतव्यंजनावृत्तिाह ताकिंव दिमिनाङ्गीक्रियतेऽधुनाकाव्यप्रकाशोक्तवत्मना तां साधयामः गतोस्तमर्क इत्यादौ नानार्थप्रतीतिसिद्धिार्ह व्यंजनामंतरा न संग 'वतीति वदन्तं प्रत्याह । रामोऽस्मि सर्वसह इह दुःखसहिष्णुत्वम् "रामेण प्रियजीवितेन तु कृते प्रेम्णः प्रियेनोचितमिह निःहत्वम् रामोसौ भुवनेषु विक्रमगुणः प्राप्तः प्रसिद्धि परामित्यत्रोत्कृष्ट 'त्वं च । तेन लक्षणीयार्थोपि नानात्वं भजते विशेपव्यपदेशहेतु भवति । तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चति कोरे नूतनः प्रतीयमानो नाम । अस्यायः । विशेपव्यपदेशोतरसंक्राम- तवाच्यत्वादिस्तहेतुस्तद्विपयस्तदवगमो लक्ष्यावगमः लक्षणाया शब्दवृत्तित्वात्तदायत्तत्वं शक्यसम्बन्धापेक्षणाचार्थायत्तत्वम् ।प्रक- रणादीति । तस्येव तात्पर्य ग्राहकत्वात्तात्पर्यानुपपत्तेश्च लक्षणामू- उत्पादित्यर्थः । नूतनो व्यंग्यनानात्वादिधर्मोह व्यंग्यसिद्धिस्तवा-

·No text on this page.

·. (१८२) मातृकाविलासः। [विद्याविजावः व्यपेक्षालक्षणाऽत्त एवाभिधा पुच्छमित्याहुः। न च लक्षणात्म मेव ध्वननं तदननुगमनेन तस्य दर्शनात् । न च तदनुगतमे अभिधावलंघनेनापि तस्यभावात् । न चोभयानुसार्येव अवाचन "वर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टीनच शब्दानुसायैव अशब्दात्मकने विभागावलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धरित्यभिधातात्पर्यम लक्षणात्मकव्यापारानुवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारो नापह्नवनी एव ।। व्याख्या। किञ्चाभिधावल्लक्षणापि संकेतापेक्षा । न च व्यंग तदस्तीत्याह । यथा चेति । समयः संकेतः। यद्यपि तद्रूपत्वा भिधानतत्सापेक्षा तथापि संबंधाभिप्रायः समयशब्दः। यदा धानजन्यं ज्ञानं संकेतापेक्षा ज्ञानापेक्षेत्यर्थः । मुख्यार्थवाधस्तद्योग प्रयोजनं चेति त्रयमित्यर्थः । ननु तमुभिधातो भेदो न स्यादर आह । अत एवति । यतः संकेतापेक्षाऽतस्तत्सापेक्षा च लक्षणा शक्यसंबंधात्तस्याः । अतः परम्परया लक्षणापि संकेतापेक्षेत्य भिधा तत्पुच्छभूतेत्यर्थः। लक्षणाव्यंजनयोभैदकांतरमाह । न चौत। तस्य ध्वननस्य असिद्धिं निरस्यति । नचेति ।। अभिधेति । ना नार्थव्यंजनाया भद्रात्मन इत्यादावित्यर्थः । उभयं लक्षणाभिधा अवाचति । अयोधकवां गतोस्तमर्क इत्यादावित्यर्थः॥ वस्तु तस्तु एक्कदूपणेनेवोभयपणादसादरपूर्वत्वेन तत्र शक्तिमहाभा- वाच्छक्यसंचाग्रहणाचति । तत्त्वं नेत्रविभागः कटाक्षः। आदिप- दादभिनयादितात्पर्य वाक्यस्य तदर्थे । मूलम्।तत्र च अत्तारात्थे- त्यादी नियतसंबंधः। कस्सवणेत्यादापनियतसंबंधः । विपरीयरए उच्छी बंदंड दुप पादिफमलत्यं । हरिणो दादिगणणं रसाउला जति टकई ॥ इत्यादी संबंधसंपदः अत्र दि हरिपंदन दक्षिणनयन स्य भ्यात्मता व्यन्यत । तत्रिमीटने सूर्यास्तमयस्तन पको चन तेन च दमः स्यानंतरच सात गोव्यांगस्यादर्शनऽनियंव ·[वियाविर्भावः] १. मातृकाविलासः। (१८३) • सितम्जसं पा५ एव वाच्यार्थों वा- वाचकमिति येऽप्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितेः पदपदार्थकल्स फायतितत्तक्षेप्यवश्यमुक्तोदाहरणादो विध्यादिव्यग्य एव । ७ वाच्यादसंवदं तावन्न प्रतीयतायतः कुतश्चिद्यस्य कस्यचिदर्थ- प्रतीतिप्रसंगात् ॥ व्याख्या । अत्ता एत्येति नियतत्वं वाच्यव्यं- द्वयोः पांथनिष्ठत्वात् । कस्सवणेत्यादा- नियत सखीकांताद्यनेकनिष्ठत्वात् ॥ विपरीयेति । विपरीतरते दिन दृष्ट्वा नाभिकमठस्थ हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटि- " स्थगयति संबंधसंवदं विवृणोति ॥ अत्रहीति। ततस्तेन संको- ॥ तत्र चोत । स्थगने सतीत्यर्थः ॥अनियंत्रणं निर्लज ससुरतमत्र परंपरया व्यंग्यधीरित्यर्थः ॥ असंडवाक्यस्य शक्तिाव व्यंग्योप शक्तिरिति वेदांतिमतं शंकते । असं- vin । एकमेवाद्वितीयंब्रह्मेत्यादिश्रुतयः शक्यं वाधयन्ति । व्यंग्यापि वाच्य इत्यर्थः ॥ तदुक्तम्।अनवयवमेव वाक्यमना- भागमस्या निमित्तमिति अस्या अविशिष्टमर्यादयानेकशब्दप्रकाशितम् ॥ एक वे- पानातम प्रदिर इति तेरपति तत्त्वतश्चेदास्यम- "कस्य वाचकत्वम्।अविद्यादशायांतु व्यवहारेभहनयां- पदपदाविभागोंगीकार्य एव अन्यथा न स्यात् । न स्याच वास्ये तत्तत्पदार्थतत्तत्सं. सात चोदि यामिपावसंमपासि व्यंजनेति भावः। निश्शेपेत्यादौ तदतिकं गतासीति विपिरित्यर्थः। अनुमा- त व्याक्तविवेककारमादिमभमतशंकते । नानात। र व्यंजनावादिनोऽदि तुल्यमिति सचितम् ।। भूटम् । एवं संबंधादयंग्यव्यंजकभावो भवाते प्रतिपेजदयं न भवता- - ·(१८१) मातृकाविलासः। [वियाविविः] तिच्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन च विरूपाल्लिंगाल्लिगिज्ञानमनुमा- नं यत्तद्रूपः पर्यवस्यति॥ तथाहि । भमधम्मिअवीसत्यो सो मुणहो अब ओमाईदेण गोलाणईकत्थकुंडंगवासिणा दरीयप्सीडेण ।। अत्र गृहेश्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलधेरभमणानु- मापयति व्याख्यासंबन्धसामान्येऽप्यतिप्रसंगस्तुल्योज आदापति पंधेति प्रतिबंधोव्याप्तिापक्षधर्मतामाह दिंदान्ते श्रुतस्यत्तशम्दस्य प्रत्येकमन्वयानियतलेन धमिनितोन चेत्यर्थः ॥ पक्षासत्तेन सपासत्तेन नेताः। अत परोक्त निरूपादिति । पक्षमतसपास. सोपनासत्तर्मयगुतादित्यर्थः ॥ अबाधिवतस्य सांपमान- साधारयादगत्पतिपक्षलस्य स्वानुमानेनुमानाब नाभिधान- मामानुगानपई भागुत्पत्यानुमितिपरता इति । गणि- स्पान्मको व्यंग्यत्यंगाभारा इति पूर्वणानायः ॥ भमयम्मीति । अमनमामि सायनसाय मारितस्तेन गोहानदी nus. नाना हमानिन पुष्णानयार्थ स्वसंकेतस्पल गोशानिकी गनीमकार प्रति कस्याभिदियमुक्तिः । गोहातारे ही सीतमयोती मनाइह पतनिष्ट मागा इति नाम: पानमसामानः । यति । प्रमगमत्रमणमनुमाणपतीपत. या पानामगं गोदानारे न मगाभागमनमानुदिप नानपार व्यानिमायालेनदमुक बनिारयार विषप्रा नव कलातोलनाव्यानियोलमा नानदानासमिति । मानिसमा रामन याना दाती नीलमणयोग भयान मसाला या ना या नहानामा पावरदयामाहा ·तं प्रतारकवाक्यस्यापि दर्शनात् । अतः संदिग्पासिदिरपीत्यर्थः। विशविनायः] मारकाविलासः। भत्रोच्यते । भीरुपि गुरोः प्रभोवों निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेनुना सत्याप भयकारणे भ्रमतीत्यनेकांतिको हेतुः । शुनो रिभ्यदाप चीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि गोदावरी- तारे सिहसद्भाव प्रत्यक्षादनुमानाद्वान निश्चितोऽपितु वचनातान च वचनमामाण्यमस्ति। अनाप्रतिबंधादित्यसिद्धश्च तत्कथमेवंविधा- देतो. साध्यसिद्धिः। तथा निःशेपच्युतेत्यादो गमकतया यानि चंदनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कारणांतरतोऽपि संभवतीति । अतवाव नानकार्यकारित्वेनोक्तानीति नोपभोग एवं प्रतिवद्धा- नीत्यनेकान्तिाले व्यक्तिवादिनाधमपदसहायानामेव व्यंजकत्वमु- कंन चानाधम प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमान तत्कथमेवं- विषाद देवविधोऽर्थ उपपत्त्यनपेक्षितते सति प्रकाशत इति व्यक्तिवादिनः पुनरदूपणम् ॥व्याख्या । व्याप्ति दशयितुमाहायद्य- दिति । व्यापकविरुद्धति । भीरुभ्रमणस्य व्यापिकाभयकारिका- रणाभावोपलब्धिस्तविरुद्ध भयकारणं तदुपलब्धिरित्यर्थः । तेन व्यतिरेकव्याप्तिमुक्तां दुपयति । उच्यते इति । एवं हि परस्य व्या- तिरभिमता यत्र भीरुभ्रमणायोग्यत्वाभावः किं तु भीरभ्रमणयो ग्यत्वं तत्रं भयकारणाभाव इति सा चायुक्तावलात्मभुनिदेशादिना भीरुभ्रमणस्य भयकारणेऽपि दर्शनेन व्यभिचारादिति भावः। अन्येन निधिलाभादिनेत्यर्थः। शुनो विभ्यदिति स्पर्शदोपा- द्विभ्यादित्यर्थः । यदि धार्मिकः शूरोऽभिप्रेतस्तत्र गोदातीरं शुरभ- मणायोग्य भयहेतुमत्त्वात्सिहवत्त्वादेत्युच्येत तदा साध्याभावव्याप्त- खाविरुद्धत्तेति भावः । यदि तु भयकारणवत्त्वं सिंहवत्त्वं वा पुंश्च- ल्या प्रयुज्यते तदा स्वरूपासिद्धिदरपीत्याह । गोदावरीत अथै- नति अप्रतिधादव्याप्तत्वात् । न हि सर्व वाक्यमर्थसत्याव्या- ·(१८६) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः] स्थलांतरेऽपि व्यभिचारादनुमानं निरस्यति।तथेति।कारणं संभोग भिन्नं स्नानादि तस्मादित्यर्थः प्रतिवद्धान व्याप्तानि तर्हि व्यभिचा व्यंजनापि कथं तत्राह । व्यक्तीत ॥ व्यक्तिव्यंजना । अस्तु ममा प्यधमपदसहकारेणानुमानमत आह । न चेति ॥ ततश्च पूर्ववत्स वित्सिद्विरिति भावः।ननु व्यंजनापक्षेऽप्यपदोपोऽत आहाएवमिाते तत्र व्याप्तेरनंगत्वेन संभावनामात्रादेव तत्मतीतेनं चातिप्रसंगः वनादिवैशिष्टयस्य नियामकत्वात् । यस्त्वर्थसंदेहे व्यंग्यधार्नेति तत्स्ववासनया प्रतीतिकलहे एव विधाम्यतीति तत्त्वमिति व्यंज- नावृत्तिसाधनम् ॥ अथ संक्षेपतो वक्ष्ये समस्यापूरणे विधिम् । अनादी विशदाः पंच प्रोच्यते कारिका यथा ॥ कल्पादिसिंधुल- घुभिरुता युगान्तदूरावलोकगुरुभिलघुता विधेया । विष्णोरधो- मुखतया प्रतिक्वितश्च स्याटेपरीत्यमुदकादिपु जन्मता च ॥ अय- मर्थः । कल्पस्यादिः कल्पादिः सृष्टिसमयः । सिंधुः समुद्रः । लपुर क्षुद्रुपदार्थः । एतेईतुभूतर्वस्तुनो गुरुता विधेया कल्पनीया । सृप्टो हिस्रया महावयवानेव निर्मिमीते स्म पदार्थान् । कालक- मेण सर्व दुवंला अभूवन् । सामुद्रिकद्रव्येषु शायतिक- एवातिरेकः । लघ्वपेक्षया ततोऽधिकस्यापि महिमा नियो- ज्यः । युगान्तादिहेतुभिलंघुता कल्पनीया । युगान्तसमये हि सर्व टपु भवति । दूरे दृश्यमानाः पदाथां अतिशोदीपांस इस भासते । गुपेक्षयाऽप्येवमाकलनीयम् ॥ उदाहरणानि यथा । कल्पादिकाले गुरुदेवदेझ्या पिपीलिका राजति शेटतुल्या। तदा टपीयानपि गंडोला श्रीसंडझेलस्य तुलां तनाति।सिंधुना यथा । अहो पयोगशिनिवासियादा पिपीटिका राजति दाटतुल्या । सदा जनानां मदतां हि संगो पत्ते लपूनामपि गोरखानिमाहात्म्यं तस्य पारयातुं दापयते कथम् । सपियंत्र विभात्यभः काटिया

·No text on this page.

·(१८८) मातृकाविलासः [विद्याविनाकः] न्तर्जातार्कप्रतिबियतः।शक्यते शत्रुकांताभिःकिमुदेति विद्वयम्।। चंद्रधिकाररविकीतिकुकीतिसंध्यारागाभिसंगकृतवर्णविपर्ययेणः । दृष्टांतवद्धयदिशब्दतया पुराणवात्सल्यशोकमधुघातवियोगमादी। स्वप्नेंद्रजालकमतिभ्रमचित्रमायामंत्रीपधीमाणितपःपदभंगभावात् । शोर्यस्त्रवांछितमनोगतिपुण्यदेवप्रश्नोत्तरक्षयसमासविभिन्नसाध्यात्। श्रीहाटकेश्वरजगत्प्रलयग्रहास्तपाथोधिमंथसमयप्रतिस्विभावसंग्रा मलक्ष्यपुरचंदनशस्त्रपातैश्चंडीशपद्मगुरुताभिरथोपमानः ॥ यदुर्घटे भवति तत्प्रकटं पटीयानौचित्यचिंतितपदं परिदुर्य्य कुर्यात्॥पूर्वो- तपद्यगदितैरुपदेशभावरेतैरितिः स्म कविकल्पलताकृदाह ॥ अथोदाहरणानि ॥ रक्तकृष्णादयो वर्णाश्चंद्रेण श्वेताः क्रियते । य- था। उल्लसत्तुहिनज्योतिर्युतिविद्योतितोऽभितः। कैलासशेलसंका- शः कासते विध्यभूधरः ॥ जपापुष्पं जातिसमं सुवर्ण रजतप्रभम्।। सुधाकरकरस्पर्शाद्भाति चंदनवन्मसी॥ अंधकारेण यथा कैलासो विध्यसंकाशः कर्पूरः कजलप्रभः । जपा तापिच्छगुच्छश्रीस्तमसा! भाति लिम्पता॥ कृष्णश्वेतादयो वर्णा बालार्केण प्रथमं रक्तास्तद्- नु पीताः क्रियन्ते । यथा । कजलं कुंकुमच्छायं जातीपुष्पं जपा-- समम् । सुवर्ण पद्मरागधि प्रभातार्कप्रभावृतम् ॥ इत्थमन्यत्रापि वर्णविपर्ययः कार्यः॥ यदा पुनश्चंद्रादीनामेव वर्णविपर्ययश्चिकी- पितस्तदा कादिभिरेव तेपामपि वर्णविपर्ययः कार्यः । स्वधु- नीसलिलसंनिभस्फुरत्तावकानपनकीर्तिमंडलैः । विस्तृतैत्रिजगति' क्षमापते शीतरश्मिारव लक्ष्यते रविः ॥ अन्यवस्तूनां यथा । मे दिनीदयित तापकर्यशसञ्चयैरुपचितैः समंततः । क्षीरनीरनिधि- सोमकोमलेनायते रजतकांतिकमलम् ॥ हिमाद्विसदृशो मेरुभांति कुंकुमरिंदुवत्।भूमीधर भवत्कीर्त्या शुभितेभुवनत्रये ॥ कुकीाय- F. भवदीयविद्विपन्मेदिनीपतिकुकीर्तिपंक्तिभिः पावृपः .

·No text on this page.

·(१९०) मातृकाविलासः। [विद्याविभरिः] अहर्पतिमहःशुप्कात्सागरालिरुत्थिता ॥ अतुच्छवत्सवात्सल्य- पिच्छलीभूतचेतसाजनन्या मन्यतेऽत्यर्थव्याः सोम्यवपुःशमी। शोकेन मधुनाघाते न वियोगे न मादने ॥ नवा समस्या पूर्यते शोकादिभियाप्तचेता हि विपरीतमाचरात । शोकव्याप्तितचेता वा आत्मानं मन्यते मृतम्।मद्यपा मदिरामव गंगां वदति मानवः । शस्त्राघातयुतो भूमिमाकाशमिव मन्यते ॥ वियोगातौ जनः स्या- पुं मानुपत्वेन पश्यति । मत्तो नग्नोऽप्यनग्नमात्मानं मन्यते भू- शम् ॥ इति स्वप्नघटमानमपि घटते भोज्याभिषेककलाकुश. टस्वप्ने दृष्टमिदं त्वं विचारयेत्यादि कल्पनीयम् । इंदनालेन मति- भ्रमेण चित्रेण चाद्रुतमपि भौश्चिचकर इंग्दृष्टं चित्रं लिरोति वास्यं । रचनीयं माययापि विसदृशं भाव्यं मणिमंत्रमहोपधानाच प्रभाग सर्वसाध्यं यस्मादचित्यो हि महिमा मणिमंत्रमदोपधीना तपसापि सर्व साध्यते यतः। सर्व हि तपसा साध्यं तपश्च दुरति- कमम् पदभंगेन यथा। मृगात्सिहः पलायते॥मृगमतीति निशेषणे पटाय मांसाय ते तव अयं मृगः समायातिमृगासिंहः पलायन । तता वेगात्सलायस्व त्वरितस्त्वरितः पदेनाशायण स्लेन नाछिन मनोगत्या पुण्येन दुर्घटमपि पटते देवप्रसादेनासाध्यमपि साध्या ते॥ यथा ॥ निःश्रीकोऽपि विभो निभातसमये पश्यत्याश्य पुः मान्यत्ने पद्मसमानमाननमसो स्यादिन्दिरामन्दिरम् । गोलागि किमु स्तमम्तव पदं यस्य प्रसादाननो मुको गल्पनि गोलि बधिरः पंगुनरानृत्यने ।। १॥ प्रश्नोत्तरेण यथा । कस्तूरी नापते अलावा इंनि कारमा कुटम्। कि कुर्यात्कातरी पंद्र ममामिद रसायने । ममस्यायां यामाध्यं पदं तत्सयममारोन मिin. स्ने गुनासम्म अयः अयममागस्तन ममा नियमित पित न्य यथा । परम्यवादमाग पनि

·No text on this page.

·(१९२) मातृकाविलासः। [विद्याविविः] भियाबहु नोदायते इत्यलम्।।। अथ च नीतिशास्त्रमपि मन्वादि- भिंः मंत्रितं कामंदकादिभिः प्रणीतं तत्संधिविग्रहादिभेदैरनेकधा । संधिञ्च विग्रहं चैव यानमासतमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च पडणा- श्चित्तयेत्सदेति श्रीमानवोक्तेः तत्रोभयानुग्रहार्थ.हस्त्यश्वरथहिरण्या- दिनिबंधनेनावाभ्यामन्योन्यस्योपकर्तव्यमिति नियमबंधः संधिः। विग्रहं वरम्।यान:शप्रति गमनम्।तदुपक्षणमासनम्। स्वार्थसिद्धये स्ववलस्य द्विधाकरणं द्वैधीभावः। शत्रुपीडितस्य.-प्रबलतरराजां- तराश्रयणं संश्रयः । गुणानुपकारकान्सदा चितयेत् । यदणाश्रय णे सत्यात्मन उपचयः परस्यापचयस्तं गुणमाश्रयेदिति भावः। ए. पां भेदास्तु श्रीमनुना - सप्तमाध्याये प्रपंचितास्ते चान विस्तर- भिया नोक्ताः॥ अथ लेशेन राजनीतिमपि वदामगाधार्मिकं पालन- परं सम्यक्परपुरंजयम् ॥ राजानमभिमन्यते प्रजापतिमिव प्रजाः ॥१॥पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः॥ विकले पीह प- जन्ये जीव्यते न तु भूपतो॥२॥ प्रजां संरक्षति नृपः सापद्धयति पार्थिवम् ।। वर्दनादक्षणं श्रेयस्तनाशेन सदप्यसत्॥३॥आत्मानं प्र. धर्म राजा विनयेनोपपादयेत् ॥ ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्ततः पुत्रांस्ततः प्रजाः ॥ १॥ रानि धमिणि धर्मिष्टाः पापे पापा: समे समाः ॥ लोकास्तदनुवर्तते यथा राजा तथा प्रजाः ॥५॥ नृपागां च नराणां च उभयोस्तुल्यमूर्तिता। आधिक्यं तु क्षमाय माज्ञा दानं पराक्रमः॥६॥ सदानुरताकृतिश्च प्रजापालनतत्परः।। बिनीतात्मा हि नृपतिर्भूयसी श्रियमझते ॥ ७ ॥ प्रणा न रंजयेयस्तु राना रक्षादिभिगुगः ॥ अनागलस्तनस्या तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ ८॥ अनामिव मनां हन्यायो मोहात्यू . पिवीपतिः ।। तस्येव जायते तृतिद्वितीयस्य कथचन ॥ ९॥ मनापीडनमंतापात्समुदतो हुताशनः रामः कुठं प्रियं प्रागाना ·[विपाविनावः] मातृकाविलासः। (१९३) हावा विनिवर्तते ॥१०॥ यथा बीजांकुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिवद्धि- तः॥ फलप्रदो भवेत्काले तल्लोकः सुरक्षितः ॥११॥ हिरण्यधा- परबानि स्त्रियश्च गजवाजिनः ॥ तथान्यदपि यत्किञ्चित्मनाभ्यः स्यान्महीपतेः ॥ १२॥ उत्सातान्प्रतिरोपयन्कुसुमितांश्चिन्छ- घून्नईयनत्यच्चान्नमयन्पृVश्चलघयन्विश्लेपयन्संहितान् ॥ क्षुद्रान्क- टकिनो बहिनियमयन्स्वानोपितान्पालयन्मालाकार इव प्रयोगनि- पुणो राजा चिरं तिष्ठति ॥ १३ ॥अकृत्वा निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीपते ॥ स नृपः परिधानेनावृतमोलिः पुमानिव ॥ १४ ॥ अनंतरमरि विद्यादरिसेविनमेव च ॥ अरेरनंतरं मित्रमुदासीनं वयोः परम् ॥ १५ ॥ विजिगीपोर्नृपस्यानन्तरितं चतुर्दिशमप्यार- प्रकृति जानीयात्तथा तत्सेविनमप्यारमेव विद्यात् । अरेरनन्तरं विजिगीपोर्नृपस्यैकानन्तरं मित्रप्रकृति विद्यात्तयोररिमित्रयोः परं विजिगीपोरुदासीनं प्रकृति विद्यादित्यर्थः।तान्सर्वानभिसंदध्यात्सा- मादिभिरुपक्रमाव्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुपेण नयेन च ॥१६॥ निर्विपोऽपि यथा सर्प फटाटोपो भयंकरः ॥ तधाडंवरखाराजान परेरभिभूयते ॥ १७॥ पुष्पेरपि न योद्धव्यं किं पुननिशितैः शेरेः। नये भवति संदेहः प्रधानपुरुपक्षयः॥१८॥ भूमिर्मित्रं हिर- यं वा विग्रहस्य फलवयम् ॥ नास्त्येकमपि यद्यपां न तत्कुर्या: कथंचन ॥ १९॥ सामेव हि प्रयोक्तव्यमादो कार्य विजानता ॥ साना सिद्धानि कार्याणि विकियां यांति न कचित् ॥ २०॥ विश्वसेदमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् ॥ विश्वासाद्भयमुत्पन्न मूलान्यपि निकृतति ॥२१॥ शपयः संधितत्यापि न विश्वास बजे- दिपोः। राज्यलोभोद्यतो नः शकेण शपथैर्हतः ॥२२॥ उपकार- गृहीतेन शत्रुणा शवमुद्धरेत् ॥ पादलग्नं करस्थेन कंटकेनेव कंट- कम् ॥ २३॥ नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिरामयोऽरिवज्ञया।वह्निरल्पोऽ- ·(१९४) मातृकाविलासः। ॥ विद्याविकः] पि संवृद्धः कुरुते भस्मसादनम् ॥ २४॥ कौम संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्पयेत्।।कालेकाले चमतिमानुतिष्ठेत्कृष्णसर्पवत्र२५॥ तावद्भयाद्विभेतव्यं यावद्भयमनागतम् ॥ आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रह- र्तव्यमभीतवत् ॥ २६ ॥ परोऽपि हितवान्बंधुर्वधुरप्यहितः परः। अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमोपधम् ॥२७॥ यच्छक्यं ग्रसित प्रासं ग्रसितं परिणमेच यत् ।। हितं च परिणामे स्यात्तदायं भूति- मिच्छता ॥२८॥ मातात साहसं कापीविभवगर्वमागतास्वगात्रा. ज्यापभारायभवति हि विपर्यय॥२९॥मा त्वं तात बले स्थित्वा वधि- ठा दुर्वलं जनम्।।न हि दुर्वलदग्धानां कुले किंचित्प्ररोहति ॥३०॥ यानि मिथ्याभिभूतानां पतंत्यभूणि रोदताम् ।। तानि संतापकान्म- न्तिसपुत्रपशुबांधवान्॥३१॥त्राह्मणेपुच येशुराः स्त्रीषु जातिधु गोषु च ॥ वृन्तादिव फलं पकं धृतराष्ट्र पतंति ते ॥३२॥ देवब्रह्मस्वपु- पानि सन्यानि पृथिवीपतेः॥ युद्धकाले विशीयन्ते सेकतास्सेतवो यथा॥३३॥प्रणीतचाप्रणीतश्च ययानिर्दवतं महत् ॥ एवं विद्वानपि- द्वांच ब्राह्मणो देवतं महत् ॥३४॥ अदवं देवतं कुयुदैवतं चाप्य देवतम्।। ब्राह्मणालोकपालांच सृजेयुश्चातिकोपिताः॥३५॥युगे युगे च ये धम्मांस्तेषु धर्मपुये दिनाः॥तेपां निंदा न कर्तव्या युगरूपा हि वै द्विजाः ॥ ३६ ॥ आक्रम्य ब्राह्मणेभुक्त परिक्षीणेच या पर्वः ॥ गोभिच नृपशार्दूल रानमूयाद्विशिष्यते ॥ ३७ ।। मात्रीगणकान्दष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतभीग गताः युथ ब्राह्मणान्दष्टि भारत ॥ ३८॥ बुद्धा कलुपभुताया रिकारे प्र. त्युपस्थिते । अनयोनयसंकायो हृदयानापसपंति ।। ३९ ॥ न काटः सद्गमुद्यस्य शिरः कृतति कस्यचित् ।। कालस्यपटमेतार. द्विपरीतादानम् ॥ ३० ॥ जाननापि नरो देवात्यारोनिगिदि. नन् । न क कम्पपिडाक गदिन रोचते कृतम् ॥21॥मानात

·No text on this page.

·(१९६) मातृकाविलासः। [विद्याविभवः काणाः कुब्जाश्च पण्डाश्च तथा वृद्धाश्च पंगवः ॥. एते स्वांतःपुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्षमाभृता ॥ ५८ ॥ सिद्धानमिव राजेंद्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः ॥ परोक्षे च समक्षेच रक्षितव्याः प्रयत्नतः॥१९॥ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसंगेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या हि सर्वदा।। द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ६० ॥ धर्मशास्त्रार्थ- कुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । समाः शत्रौ च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः ।।६१॥न सा सभा यत्र न संति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदंति धर्मम् ॥ नासौ धर्मों यत्र नैवास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ ६२ ॥ सभाः वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं नासमंजसम् ॥ अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरः किल्विपम भुते ॥ ६३॥ तस्मात्सभ्यः सभा गत्वा रागपिविवर्जितः ॥ वचस्तथाविधं याद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ ६॥ पिता माता गुरुभ्राताभार्या पुत्रः पुरोहितः ॥ नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति स्वधर्मे यो न तिष्ठति ॥६५॥ अवध्यो ब्राह्मणो वालः स्त्री तपस्वी च रोगवान् ।। क्रियन्ते व्यंगिता येते ततो दोपैन लिप्यते ॥६६॥ न तु हन्यान्महीपालो दूतं कस्यांचिदापदि ॥ दूतान्हत्वा तु नरक- माविशेत्सचिवैः सह ॥ ६७॥ विशोधयेन्महीपालो मंत्रशालामशे- पतः ॥ अयुक्तो नाहति स्थातुमस्यां मंत्ररहस्यवित् ॥ ६८ ॥ मंत्रतंत्राप्तिप्रीतिर्देशकालोचितस्थितिः ॥ यश्च राशि भवेद्रतः सोऽमात्यः पृथिवीपतेः ॥ ६९ ।। अन्तःसारेरकुटिलेः सुस्निग्धैः सुपरीक्षकैः ।। मंत्रिभिर्धार्यते राज्यं सुस्तंभरिव मंदिरम्।।७०॥ नर- पतिहितकर्ता द्वेप्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता मुच्यते पार्थि- वेन्द्र।इति महति विवादे वर्तमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकत्ता॥७॥पदो भिद्यते मंत्रचतुष्कर्णःस्थिरो भवेत्॥द्विक- स्य तु मंत्रस्य ब्रह्माऽप्यंत न गच्छति॥७२॥पदणेपु नकर्तव्यो न

·No text on this page.

·(१९८) मातृकाविलासः। [वियाविनावः चटक ममद्देति शिष्टाः ॥ अथ प्रकृतमनुसरामः ॥ हन्यादे- न वा हन्यादिधुर्मुक्तो धनुष्मता ॥ बुर्बुिद्धिमता क्षिप्ता ही राज्यं सनायकम् ॥ ७४ ॥ न तद्रथैर्न नागेन्द्रेन हयेन च पत्ति भिः॥ कार्य संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्धया प्रसाधितम् ॥ ७५ दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मत्री प्रलयं गतः॥राज्यमेकं चकारोच्चैस्सुम त्री चंद्रगुप्तकः ॥७६॥ अशृण्वन्नापियोद्धव्यो मंत्रिभिः प्रथिवीपतिः तथा स्वदोपनाशाय विदुरेणांविकासुतः॥७७॥ पृष्टो बूते मि ब्रूते परिणामे सुखावहम् ॥ मंत्री चेत्प्रियवक्ता स्यात्केवलं सरि पुः स्मृतः॥७८॥ सुलभाः पुरुपा राजन्सततं प्रियवादिनः ॥ प्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता सुदुर्लभः ।। ७९ ॥ दुर्गाणि रा ज्ञा कार्याणि सजलामिहढानि च ॥ द्रव्यमन्नं च तेष्वेव स्थापनीय प्रयत्नतः॥८०॥ दुर्ग बहुविध ज्ञयं पर्वतस्य जनस्य चाणाकारस्य वनस्यापि भूमेरापि भवेत्कचित् ॥८॥ न गजानां सहस्त्रेण न ल. क्षेणैव वाजिनाम्॥तथा सिध्यन्ति कार्याणि यथादुर्गप्रभावतः।।२।। विपहीनो यथा सो मदहीनो यथा गजः॥ सर्वेषां वश्यतां याति दुर्गहीनस्तथा नृपः॥८३॥ शतमेको वशं धत्ते दुर्गस्थो हि धनुर्ध- रः॥ तस्मादुर्ग प्रशंसंति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥८४॥ एक श- तं योधयते प्राकारस्थो धनुर्द्धरः ।। शतं सहस्राणि तथा सहवं - क्षमेव च ॥ ८॥ निविधाः पुरुपा राजनुत्तमाधममध्यमाः ॥ नियो- जयेत्तथैवैतांत्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥८६॥ तुल्याथ तुल्यसामर्थ्य म: मज्ञं व्यवसायिनम्॥अर्द्धराज्यहरंभृत्यं यो नहन्यात्स हन्यते॥८॥ निर्विशेपं यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति ॥ तत्रोद्यमसमानामु- त्साह परिहीयते ॥ ८॥ प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधो यस्य नि- रथंकः ॥ पतं भत्तारगिच्छति वृद्धं पतिमिवावलाः ॥८९ । त्यो स्वामिनमत्ययमत्युग्रात्कृपणं त्यजेत् ॥ कृपणादविशेषज्ञ तस्मा

·No text on this page.

·(२००) मातृकाविलासः। [वियाविर्भावः]]
रोऽपि सेव्यः स्यादंसाकारैः सभासदैः॥ ईसाकारोऽपि संत्यान्यो
गृध्राकारः सभासदैः ॥ १०७॥ चक्र सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः
केवलो नृपः ॥ यस्य चक्रस्य माहात्म्यं मृत्पिडः पावतां गतः ॥
॥१०८॥ गंतव्या राजसंभा द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः ॥ यय-
पि न भवत्यस्तिथाप्यनों विनश्यति ॥ १०९ ॥ अत्यासन्ना
विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः ॥ मध्यभावेन सेव्यते रागा वहिगुरु
स्त्रियः।।११०॥आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुली-
नमसंगतं वा।प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्थतो भवति
तं परिवेष्टयंति ॥११॥ यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवाः ।।
कुलीनो वाऽकुलीनो वा स श्रियो भाननं भवेत् ॥ ११२ ॥
पलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः ॥ सदा मत्ताश्च मातंगाः
प्रसन्ने सति भूपती ।। ११३ ॥ राजमातरि देव्यां च कुमारे मुख्य
मंत्रिणि ॥ पुरोहिते प्रतीहारे समं वर्तेत रामवत् ॥ ११३ !! पना
होणु युद्धयंते साम्यर्थमपराइमुसाः ॥ विकटेरायोति में
साग योगिनो यथा ॥ ११५ ॥ पदानि कतुभिस्तुल्यान्याहोप
नित्तिनाम् ॥ राना सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥१६॥
तबाई वादिनं सो निहीत परसंगतम् ॥ न हन्यादिनिता गुने
प्रसीनतां गतम् ।। १30 दिना अपि न गच्छति या गाना
योगिनः॥स्ताम्यय मंत्यनन्त्राणांस्तां गति गांति 2011
राना नुटो हि भृत्यानां मानमात्र प्रयच्छति ॥ तपि गंगानमा.
पप्रायः मन्युपत ॥ १९॥ सागसारपनेता स्वामी मृत्य-
स्य दुर्लभः ॥ अनुकूलः शुचिदशा मानभृत्यापि दवंगः॥२०॥
भनिननस्यार नृपः पानासको न मापयत्ययांना समापदा
नमको दायिःविधिमा नमाम्ना नागां गया
देरे मात पुनया मान प्रगी यवदाकार ॥ १२२ ॥

·[विधाविविः] मातृकाविलासः। (२० नृपः कामासक्तो गणयति न कार्य न च हितं यथेष्ट स्प दश्वराति फिल मत्तो गज इव ॥ ततो मानामातः पतति यदा शोकगहने तदामात्ये दोपान् क्षिपति न निजं वेत्त्यविन ।।१२।।गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधार्या यत्न पंडितेन ॥ अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्तेभवति हृदयदा शल्यतुल्यो विपाकः ॥ १२४ ॥ आयाचतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रद तयेत् ।। प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ १२५ ॥ अ नामजनं काय वईनं रक्षणं तथा ॥ भक्ष्यमाणो निरायैश्च सुमे- रुरपि हीयते ।। १२६ ॥पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ धर्माय यशसेऽर्थाय आत्मने स्वजनाय चेति ।। १२७ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुपा च चतुर्विधम् ॥ प्रसादयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ १२८ ॥ संभोजनं संकथनं संप्रश्नो- ऽथ समागमः ॥ ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ १२९ ॥ संहतिः श्रेयसी राजन्विगुणेप्वाप बंधुपु ॥ तुपेणापि परित्यक्ता न प्ररोहंति तंडुलाः ॥ १३० ॥ मृदोः परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः ॥ उत्सृज्य तद्दयं तस्मान्मध्यां वृत्ति समा- अयेत् ॥ १३१॥ अबुद्धिमाश्रितानांच शंतव्यमपराधिनाम् ॥ न दि सर्वत्र पांडित्यं सुलभं पुरुपे कचित् ॥ १३२ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिकर्कशमाचरेत् ॥ अतिनिर्मथनादग्निश्चंदनादपि जा- यते ।। १३३॥ किमप्यसाध्यं महतां सिद्धिमेति लपीयसा ।। प्रदीपो भूमिगेहान्ततिं इति न भानुमान् ॥ १३ ॥ अरावप्यु- चत कार्यमातिथ्यं गृहमागते ॥छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते मः ॥ १३५ ॥ हंतुमेवोपसरात मृगेंद्रः संकुचन्नपि ॥ युधिमन्तः इंते च निधाय हृदि किंचन ।। १३६ ॥ वनन्ति ते मूढधियः भर्व भवंति मायाविपु ये न मायिनः॥ प्रविश्य हि मंति

·(२०२) मातृकाविलासः। [विद्याविर्भावः]
स्तथाविधा न संवृतांगानिशिता इवेपवः ॥ १३७॥ कोऽहं को
देशकाली समविपमगुणाः केऽरयः के सहायाः का शक्तिः कोऽ-
भ्युपायः फलमिह च कियत्कीहशी देवसंपत ॥ संपत्तौ को
निबंधः प्रविदितवचनस्योत्तरं किं नु मे स्यादित्येवं कार्यसिद्धाव-
वहितमनसां सम्पदो हस्तसंस्थाः॥ १३८॥ धर्मः प्रागेव चित्यः
सचिवगतमती सर्वदालोचनीये प्रच्छायो रागरोपी मृदुकठि-
नरसौ योजनीयौ च काले ॥ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वरचरनयनर्मण्डलं
वीक्षणीयमात्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरास पुनः सोपि नापेक्षणीयः
॥ १३९ ॥ ऋतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्र
संग्रहे ।। प्रियासु नारीप्वधनेषु बंधुपु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः
॥ १४० ॥ स्वाम्यमात्यश्व राज्यञ्च कोशंदुर्गवलं सुहृत् ॥ एताव-
दुच्यते राज्यं सत्वबुद्धिच्यपाश्रयम् ॥ १४१ ॥ संधिविग्रहयानानि
संस्थितिः संश्रयस्तथा ॥ द्वैधीभावश्च भूपानां पडणाः परिकी-
तिताः।। १४२ ॥ उत्साहस्य प्रभोमैत्रस्येवं शक्तित्रयं जगुः ।।
आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयात्रयः ॥ १४३॥ सामदानभेद
दंडा इत्युपायचतुष्टयम् ॥ हस्त्यश्वरथपादाताः सेनांगं स्याचतुष्ट-
यम् ॥१४४॥ दुष्टाविनीतशत्रूणां भयकृबंधुसनिभम् ॥ शस्त्रधार
पौजस्यं रक्षोविद्युद्हापहम् ॥ १४५ ॥ वांनिटरजोधर्महिमा-
दीनां निवारणम् ॥ राज्यटक्ष्मीगृहं वय चक्षुप्यं छनधारणम्
॥११६॥ चामरं श्रीकरं दिव्यं राज्यशोभाकरं परम् ॥ सिंहासनं
सुखश्वर्यकरं लोकानुरंजनम् ।। १४७ ॥ सुमनोरररवानां पारणं
दिव्यरूपकृत् ॥ पापालक्ष्मीप्रशमनं चंदनाद्यनुलेपनम् ।। १३८॥
मानं नाम मनःप्रसादजननं दुःस्वप्नविध्वंसनं शोचस्यायतनं
न संवदनं तेजसाम्॥रूपोद्योतकर मदनशमनं कामस्य
यापन नागणां च मनोहरं श्रमहरं माने दर्शते गुणाः॥११॥

·[विपाविधिः] मातृकाविलासः। (२०३) तांबूलं मुखरोगनाशनिपुणं संवर्द्धनं तेजसो नित्यं जाठरवानिवृद्धि- जननं दुर्गपदोपापहम् ॥ पक्रालंकरणं प्रहर्पजननं वृद्धन्न- पायेरणे कामस्यायतनं समुद्भवकरं लक्ष्म्याः सुखस्यास्प- दम् ॥ १५० ॥ देवतातिथिविप्राणां पूजनं पापनाशनम् ।। लोकद्वयेऽपि सुखकृद्दानधर्मयशस्करम् ॥ १५१॥ सुतभृत्यसुहृद्ध रिस्वामिसद्गुरुदेवते ॥ एकैकोत्तरतो वृद्ध्या श्रीशब्दायत्र मूर्द्धनि ॥१५२॥ अनुगंतुं सतां वर्त्म कृत्स्नं यदि न शक्यते ॥ स्वल्पमप्य- नुगंतव्यं मार्गस्थो नावसीदति ॥ १५३ ॥ प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्च- रितमात्मनः ॥ किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुपेरिति॥१५॥ सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत संगतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीच ना- सद्भिः किंचिदाचरेत् ।।१५६॥ न द्विपंति न याचंते परनिंदा न कु- र्वते । अनाहूता न गच्छति तेनाश्मानो हि देवताः ॥ १५६॥पठ- तो नास्ति मुर्खत्वं जपतो नास्ति पातकम्।।मोनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः॥ १५७॥ गतेऽपि वयास ग्राह्या विद्या सर्वा- त्मना बुधैायद्यपि स्यान फलदा सुलभा साऽन्यजन्मनि ॥१५॥ यदीच्छसि वशीकत्तु जगदेकेन कर्मणा ॥ परापवादसस्येभ्यो गां चरंती निवारय ।।१५९॥ वामाधुर्यायाति लोके प्रियत्वं वाक्पा- रुप्याद्याति लोकेऽप्रियत्वम् । कि तद्रव्यं कोकिलेनोपनातं को वा लोके गर्दभस्यापराधः ॥ १६० ॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेत्तस्य कुर्यात्सदा प्रियम् ॥ व्याधा मृगवधं क गीतं गायंति सुस्वरम् ॥१६१ ॥ प्रहरिप्यन्प्रियं ब्रूयात्महत्यापि प्रियोत्तरम् ॥ अपि चा- स्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेत्तथापि च ॥ १६२ ॥ नालसाः प्राप्नु- वन्त्यर्थान्न शठा न च मायिनः॥ न च लोकरवाद्रीता न च शश्व- प्रतीक्षिणः ॥१६३॥ उद्योगिनं पुरुपसिंहमुपति लक्ष्मीदेवं प्रमाण- मिति कापुरुपा वदन्ति ।। देवं निहत्य कुरु पौरुपमात्मयोगं यत्ने ·(२०१) मातृकाविलासः। [विपाविभावः कृतेऽपि न हि सिध्यति कोन दोपः ॥ १६॥ उद्यमेनेव सिध्यति कायांणि न मनोरथैः॥ न हि मुप्तस्य सिंहस्य प्रविशति मुरो मृगाः ।। १६६ ।। उत्याय हदि लीयंते झुलसानां मनोरथाः ॥वा. टवेषव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा झ॥ १६६ ॥ नोदवानर्थिता मेति न चांभाऽपि प्रपूर्यते ॥ आत्मा तु पात्रतां नेयः पात्रमायाति संपदः ॥ १६७॥ विद्यते न स हि कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोप- फरो यः॥ सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बनुनल्पः ॥ १६८॥ कारुतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् ॥ करोति मनगंटरमीत्तदस्यास्त्रीतचापलम् ॥ १६९॥ यो यमर्थ प्रार्थ- गते सायं पटते च यःभाश्यं तदशामोति न नेच्छान्तो नियतले ॥ १७ ॥ मिनलगनयन्धूनां युद्धधयस्य चात्मनः ॥ आपतिक पापा नरो नानाति सारताम् ।। १७१ ॥ दुःस्थैरपि निगरे। मानं सोभने सिलम् ॥ मीणापरेणापि वृतं हटे काप्पटमदति !! १३२॥ चिंतनीया हि विपदामादार प्रतिक्रिया । न गमनन पुपाने पहिना गृहे ॥ १३ ॥ वरं दाग्यिमन्यायप्रभार. मा मनाभिमना देहे पानता न तु शोफतः ।। १५३ ॥ सो दूग्मनाम हिरण्यं लालिप्सया ॥ ना नियनि रूपेन नारामा गनमेवया ॥ १५॥ अतिदानादलिदो नही माना करना। शिनो गवना टोत्यादतिमांव नयन।। ५३॥ 1. यादमा नादात्यनेन नाम्पाः ॥ हाम्वन गाणी ना सम्बादाम्ब समेत् ॥ 11|| पनमस्तीय पानिय विकीन ॥ माया दिना नितारा ने। जिन्दादिलो हति निधनाननगमः ॥ ! इन्दिमयर दुनः !! 12 tim समान मानमनिता ·[विपाविविः] मातृकाविलासः। (२०५) नाः॥ १८॥ सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविध फलम् ।। प- वहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसंस्थो निरीक्षते ॥ १८१ ।। सपक्षोल. भते लक्ष्य गुणमुक्तोऽपि मागणः ॥ न लक्ष्य हि विपक्षभेदणे- रापूर्यते यदि ॥ १८२ ॥ युक्तियुक्तं प्रगृहीयादालादपि विय- क्षणः ॥ रखेरविपये वस्तु किन दीपः प्रकाशयेत् ।। १८३ ।। काटनं वा मधुर वा प्रस्तुतवचने मनोहार । वामे गर्दभनादश्चित्तग्रीन्ये प्रयाणेपु ॥ १८४॥ समयमोक्का वाणी गुणगणराहिताऽपि शोभने पुंसाम् ॥ रतिसमये रमणीनां भूपादानिस्तु भूपर्ण भरति ॥ १८५॥ वृथा वृष्टिं समुद्रपु वृथा तृप्तस्य भोगनम् ॥ यथा दाने धनादयस्य वृथा पेढे पिभूपणम् ॥ १८६ ॥ अनागु. मृपिमा प्रभाते मेपर्डवरम् ॥ दंपत्यो कटदाव परिणाम न किंचन ॥ १८७॥ सप्तेनानि न पूर्यते पूर्यमाणान्यपि करित। ब्राह्मणोऽग्निर्यमो राजा सगुदगुदरं पदम् ॥ १८८ ॥ पत्र गोप पहुशीरां जलपात्रमुपानहो । जोपर्व पीजमादार सेवाणीन या. यात् ॥ १८९ ॥ अर्धनाशं मनस्तापं पड़े दुर्भाग्नानि ॥ मान चापमान मतिमान प्रकाशयेत् ॥ १९ ॥ मगांव त्यजेद्देश पृत्ति सोपा त्यजेत् ॥ त्यजेन्माणाधिन नि पर्न प्राणहर त्यत् ॥ १९१ ॥ सोहदेन परित्यक्त निस्सल इत्यर्गत् ।। सोदर मातरमपि फिमुतान्ये पावनम् ॥ १९ ॥५. . . . स्मानमार- तने पजेत् ॥ १९५ ॥ न गणस्यामतो गति मरे सभ फलम् ॥ परि फाहियति स्यान्मुसगस्तारको १९॥

·(२०६) मातृकाविलासः। [विद्याविविः। पंच यत्र न विद्यते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पंचमः ॥ १९७ ॥ अनायके न वस्तव्यं न बसेद्रहुनायके ॥ आत्मनः शांतिमन्विच्छन्न वसेदालनायके ॥ १९८ ॥ गुरुलापवमर्थानां प्रारंभे कर्मणां फलम् ॥ यथावद्यो न जानाति स बालः प्रोच्यते बुधैः ॥ १९९ ॥ जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयःसंस्काराच द्विजो भवेत् ॥ वेदाभ्यासाच विमः स्यात्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥२०॥ सर्वे यत्र विनेतारः सवे पंडितमानिनः ।। सर्वे महत्त्वमिच्छंति तद्वंदमवसीदति ॥२०१॥ नहीदृशं च सवलं निपु लोकेषु विद्यते ॥दया मैत्री च भूतेषु दानं चमधुराच वाक्॥२०२।विवादो धनसंबंधो याचनं स्त्रीपु संगतिः ॥ आदानमग्रतः स्थानं मैगीभंगस्य हेतवः॥२०३ ॥ बालससित्व- मकारणहात्यं स्त्रीषु विवादमसजनसंगम् ॥गर्दभयानमसंस्कृतता विनाहि पडेतॉलघुताहेतून् ॥२०॥ दर्शितानि कलवाणि गृहे सु. तमशंकितम्।।कषितानि रहस्यानि सोहदं किमतः परम् ॥२०॥ न मातार न दायादे न सौदर्यपु बंधुपु ॥ विश्रंभस्तादृशः पुंसां याहाचे निरंतरम् ॥ २०६ ॥ शोकदुःसारातिनाणं ग्रीतिविधभभाननम् ॥ केन रत्नमिदं सृष्टं मिनमित्यक्षर इयम् ॥ २०७ ।। दुःसेन चिप्यते भिन्नं लिटं दुःसेन भियते ॥ निवशिटा तु या प्रीतिः सा दुःसैकपदायिनी ॥ २०८ ॥ न्ययोरेव ममं वित्तं ययोरेख समं कुलम् ।। तयोमंत्री विवाहय न नु पुष्टविटयोः ॥२०९॥ चिबुके यस्य रोमाणि नासिन यो । नेन मी न कत्तंच्या यदि निमांनुपं नगद ॥२१॥ पारयोः मुविमख्यमुदाइतं तरलयोपंटनेव न जायते ।। यदि भ. नर मादेन वान चिरति धनुःशस्योति ॥ २१॥ दाने साने सायन यापन प्रथिनं यशः ॥ विद्यायामपंदाने या ·[वियाविर्भावः] मातृकाविलासः। (२०७) स्य जन्म निरर्थकम् ॥२१२॥ परोपकारशून्यस्य पिङ्मनुष्यस्य जीवितम् ।। जीवंति पशवो येपां चाप्युपकरिप्याति ॥ २१३ ।। यनीव्यते क्षणमपिप्रथितैर्मनुष्यविज्ञानविक्रमयशोभिरभनमानम्॥ तन्नामजीवनफलं प्रवदंति संतः काकोऽपि जीवति चिरं बलि- मेव भुक्ते ॥२१॥अधिकारपदं प्राप्य नोपकारं करोति यः॥ अकारस्तन लुप्येत कस्य द्वित्वं प्रजायते ॥२१५ ॥ किं तेन जातु जातेन मातुर्योवनहारिणा॥आरोहति न यःस्वस्य वंशस्या- यं ध्वजो यथा ॥२१६ ॥ अजातमृतमूढेभ्यो मृतोऽनातः सुतो वरम् ॥ यतस्तो स्वल्पदुःखाय यावनी जडो दहेत् ॥ २१७ ।। न पुत्रः पितरं द्वेष्टि स्वभावात्स्वस्य रेतसः॥ब्राह्मणानां हि विद्वे- पी जायतेऽन्यस्य रेतसः ॥२१८॥ यस्सुतः पितरं दोटि तं वि- द्यादन्यरेतसः॥ यस्तु नारायणं देटि त विद्यादन्यरेतसः ॥२१९॥ किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् ॥ कृमयः किं न जायते कुसुमेपु सुगंधिषु ॥ २२० ॥न पुत्रत्वेन पूज्यंते गुणेरासाद्यते प- दम् ॥ खेापारमादत्ते प्रदीपो न पुनःशशी ।। २२१ ॥ अधमा मातुलेः ख्याताः श्वशुराचाधमाधमाः ॥ उत्तमा आत्मना ख्याताः पित्रा ख्यातास्तु मध्यमाः॥२२२॥ ज्येष्ठो भ्राता पित- समो मृते पितरि सर्वदा ॥ सर्वेषां वृत्तिदाता स्यात्स होतान्परि- पाठयेत् ॥ २२३ ॥ कनिष्ठास्तं नमस्वरन्सवे छेदानुवर्तिनः॥तमे- व पुत्रा जीव्येरन्यथैव पितरं तथा ॥ २२४ ॥ विभागे च समाना- स्ते पितुव्यस्य केवलम् ॥ लपोः पूर्वतरो यस्तु गुरुः स हि निग- द्यते ॥ २२५ ॥ ऋणशेपश्चाग्निशेपः शत्रशेपस्तथैव च ॥ पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेप न रक्षयेत् ॥२२६॥ कुभोज्येन दिन नष्टं कुकलयेण शर्वरी ।। कुपुत्रेण कुलं नटं तन्नटं यत्रदीयते ॥ २२७ ॥ चतुरःसृजताः पूर्वमुपास्तेन वेधसान सृष्टः पंचमः कोऽपि गृह्य-

·(२०८) मातृकाविलासः। [वियाविर्भाव
ते येन योपितः ॥२२८॥ स्त्रियस्तु यः कामयते सन्निकर्प च गच्छ-
ति ॥ ईपत्प्रकुरुते सेवां तं तमिच्छति योपितः ॥ २२९ ॥ यदेव
भर्ता जानीयान्मंत्रमूलपरां स्त्रियम् ॥ उद्विजेत तदेवास्याः सटे-
इमगतादिव ॥२३० ॥ जल्पंति सार्द्धमन्येन पश्यत्यन्यं सविभ्रम-
म् ॥ हृदये चिंतयन्त्यन्यं न स्त्रीणामेकतो रतिः॥२३१ ॥ नानि.
स्तृप्यति काप्टानां नापगानां महोदधिः॥ नांतकः सर्वभूतानां न
पुंसां वामलोचना ॥२३२॥स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति
प्रार्थयिता नरः॥ तेन नारद नारीणां सतीत्वमुपजायते ॥ २३३॥
सुवेपं पुरुपं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् ॥ योनिः विद्यात नारीणां
सत्यं सत्यं हि नारद ॥२३॥ सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र
निवृतिः॥ तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीविका ॥२३९ ॥
लक्ष्म्या परिपूर्णाहं न भयं ते मोहनिद्रपा । परिपूर्णस्येवेंदोर्भवति
भयं सिंहिकासुनोः॥२३६॥अतिपरिचयादवज्ञासंततममनादनाद-
रो भवति ॥ लोकः प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ मलये
भिल्लपुरंभिश्चंदनतरुमिंधनं कुरुते ॥ २३७ ॥ इति वा । सन्निकों
मनुष्याणामनादरणकारणम् ॥ गांगं हित्वा यथान्यांभस्तनत्यो
याति शुद्धये ॥ २३८॥ वनत्यधःप्रयात्युच्च र स्वैरेव चेष्टितः ।
अधः कूपस्य खनक उध प्रासादकारकः॥ २३९ ॥ बाझे मुहूर्त
पुरुपत्त्यनेनिद्रामतंद्रितः॥ नरं प्रातः प्रबुद्धं हि अयाति श्रीगुंणाश्रया
॥२२॥नोत्तरस्यांप्रतीच्याच कुति शयने शिरशय्याविपर्यया
द्वमादितः शक्रेण दारितः॥२४१॥ न कुर्यात्परदारेच्छां निवास
स्त्रीपुवयेत्॥डतोदशास्यः सीतार्थे दतः पल्या विदूरथः॥२४२॥
नमयन्यमनक्षीयः कुर्यादात्तादिविधतम् ॥ वृष्णयो हि ययुः शीवा-
स्तृगप्रदरगःश्यम्।।२३३॥ दानं न लाविते दद्यान पचात्ताप,
पान्मोद गरिनानापितो वो दानोपस्य शुद्धये ॥ २४ ॥

·No text on this page.

·(२१०) मातृकाविलासः। [विद्याविनावः] नदीनां च नखीनांच शृंगिणां शत्रपाणिनाम् ।। विश्वासो नैव कर्त- व्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ २६२ ॥ न कुर्यादभिचारेच्छां वश्या- दिकुहकक्रियाम् ॥ लक्ष्मणेनेंद्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥२६३ ॥ व्याकुलेऽपि महोत्पातः स्मरेद्विष्णुं सदा हदि । शरत- ल्पगतो भीष्मः सस्मार गरुडध्वजम् ॥ २६४॥ संदेहोवैष्णवे मा- गें न कार्योऽन्येः कुदर्शनः ॥ रामप्रभावमद्यापि पायोधो पश्य से- तुताम् ॥ २६५॥ अध्वा जरा मनुष्याणामनध्वा वाजिनां जरा ॥ असंभोगो जरा स्त्रीणां मालिन्य वसनज्वरा ॥ २६६ ॥ अविधेयो भृत्यजनः शगनि चित्राण्यदायकः स्वामी अविनयवती च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ २६७ ॥ दौमत्र्यानृपतिर्विनश्य- ति यतिः संगात्सुतो लाउनादिप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनया- च्छीलं खलोपासनात् ॥ मैत्री चाप्रणयात्समृदिरनयात्नेहः प्रमा- साश्रयाद्धीधर्माद्यनवेक्षणादपि कृपिस्त्यागात्प्रमादादनम् ॥२६८।। कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो विपयिणः कस्यापदोस्तंगताः स्त्रीभिः कस्य न खंडितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः ॥ कः कालस्य न गोचरांतरगतः कोर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण जातः पुमान् ॥ २६९ ॥ क्लीवे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिंता सर्प क्षांतिः स्त्रीपु कामोपशांतिः॥काके शोचं द्यूतकारे च सत्यं राजा मित्रं केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ २७० ।। मांसं मृगाणां दशनं गजानां मृगद्विपां चर्म फलं द्वमाणाम् ॥ स्त्रीणां हि रूपञ्च नृणां हिरण्यमेते गुणा वैरिकरा भवन्ति ॥ २७१ ॥ स्तब्धस्य नश्यति यशो वि. पमस्य मैत्री नएक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः ॥ विद्यापलं व्यस- निनः कृपणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य॥२७२।। शाठयेन मिनं कपटेन धर्मः परोपतापन समृद्धिभावम् ।। सुखे सु विद्यां पुरुपेण नारी वांछति ये व्यक्तमपंडितास्ते ॥ २७३ ॥ धातु ·हरिपारिः] मालकाविलासः। (२११) पाते च वित्ताशा मोक्षाशा कोटिके मते ॥ जामातरि च पुत्राशा जयमेवनिरर्थकम् ॥ २७४ ।। राजा घृणी ब्राह्मणः सर्वभक्षी स्त्री चापश्या दुष्टबुद्धिः सहायः॥ प्रेप्यः प्रतीपोऽधिकृतः प्रमादी त्या- ज्या इमे यश्च कृतं न वेत्ति ॥ २७५ ॥ वयं पानरतं नरं कुपठित स्वाध्यायहीनं द्विज युद्ध कापुरुप हयं गतरयं मूस परिव्राजकम् ॥ राग्यं वालनृपं च मंत्ररहितं मित्रं छलान्वेपि यदा यौवनगवितां पररतां मुञ्चति ये पंडिताः ॥ २७६ ॥ वृक्ष क्षीणफलं त्यजति विहगाः शुष्क सरः सारसा निद्रव्यं पुरुषं त्यजति गणिका भ्रष्टं नृपं मंत्रिणः॥ पुष्पं पथुपितं त्यजति मधुपा दग्धं वनातं मृगाः सर्व कार्यवशाजनोऽभिरमते कः कस्य वा वल्लभः ॥ २७७ ।। त्यजति भयमकृतपापं मित्रं च शठः प्रमादिन विद्यापही कामि- नमलसं श्रीरं श्री दुर्जने लोकः ॥ २७८ ॥ द्वाविमो पुरुपी टोके सुखिनो न कदाचन ॥ यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनी- श्वरः ॥२७९ ॥ द्वाविमो पुरुपो लोके स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ॥ प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रतापवान् ॥ २८० ॥ द्वाविमो पु- रुपा लोके न भूतो न भविप्यतः । प्राधितो यश्च कुरुते यश्च नार्थयते नरम् ॥ २८१ ॥ द्वाविमो पुरुपो ठोके शिरःशुलकरी परो।गृहस्थो यो निरारंभो यत्तिश्च सपरिग्रहः ।। २८२॥ द्वाविमा- भसि क्षेप्यो गाढं बद्धा गले शिलाम् ॥ धनिनं चाप्रदातारं दरिद्र चातपस्विनः- ... कूटेन किं दातार पा५ ५.९१. ५५.1 तृणैः ॥ कि कर्पूरशलाकया यदि दृशोः पंथानमति प्रियः संसारे- ऽपि सतींद्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ।। २८४ ॥ लोभ- चेदगुणेन किं पिशुनता यद्यस्ति किम्पातकैः सत्यं चेत्तपसाऽपि कि शुचिमनो यद्यस्ति तीन. किम् ॥ सोजन्य यदि कि गुणेः ·(२१२) मातृकाविलासः [वियाविनावः] स्वमहिमा यद्यस्ति किं मंडनैः सद्विद्या यदि किं धनैरपयशो यद्य- स्ति कि मृत्युना ।। २८५ ।। मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयवलेलब्ध धनरीश्वरं कार्येण द्विजमादरेण युवती प्रेम्णाऽतितोत्रं स्तवेः ॥ वंधु क्षांततया गुरुं प्रणतिभिर्मूख कथाभिव॒धं विद्याभी रसिके रसेन सकलं शीलेन कुर्याद्वशम् ॥२८६ ॥ वाजी चारुगातः शशांकध- वलं छवं प्रियाः पृष्ठतः प्रोत्तुंगस्तनमंडला विजयिनो भृत्याः पुरः पंचपाः ॥ तांबूलं प्रचुर सखा स चतुरः संपद्यते चेत्पथि प्राहुस्त- कटकप्रयाणमितरत्प्राणप्रयाण बुधाः ॥२८७॥ जवो हि सप्तेः परमं विभूपर्ण त्रपांगनायाः कृशता तपस्विनः॥द्विजस्य विद्या नृ- पतेरपि क्षमा पराक्रमः शस्त्रवलोपजीविनाम् ॥२८८ ॥ वासःशुभ- मृतुर्वसंतसमयः पुप्पं शरन्मालती धानुप्कः कुसुमायुधः परिमलः कास्तूरिकोऽत्रं धनुः॥ वाणी तकरसोज्ज्वला प्रियतमा श्यामा बयो नूतनं मार्गः शांभव एव पञ्चमलया गीतिः कपिवितणः ॥२८९||शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्रमप्यहो।उभयोर्दुःखदायित्व को भेदः शमित्रयोरित्यलम् ॥ एवमश्वशानं गजशानं शिल्पि- शास्त्रं मूपकरणशास्त्रं चतुःपटिकलाशानं चेतिनानाशास्त्रं शोलिहा वादि नानामुनिभिः प्रणीतं तस्य च सर्वस्य लौकिकतत्तत्प्रयोजन- भेदो इष्टव्यः । एवमहादश विद्यालयीशब्देनोक्तास्तथा सांस्यशा- लं भगवता कपिलेन प्रणीतम् ॥ अथ विविधदुःखात्यंतनिवृत्तिरi.hirin ध्याये विरक्तानां पिंगलाकुररादीनामाख्यायिका। पंचमे परपक्ष. नियपि मनापसंक्षेपः प्रकृतिपुरुपरिवेकशानं सांख्यशाघ्रप्रयो जनम तथा योगदााग्रं भगवना पतंजलिना प्रपंचितमथ यांगानु. शासनमित्यादिपादचतुष्टयात्मकम् ॥ तम प्रथम पादे चित्तवृत्ति ·रियापि यः] मातृकाविलासः। (२१३) निरोधात्मकः समाधिरभ्यासवेराग्यरूपञ्च तत्साधनं निरूपितम्।द्वि- तीयेपादे विक्षिप्तचित्तस्य समाधिसिद्धयर्थ यमनियमासनप्राणाया- ममत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टांगानि निरूपितानि।तृतीयपादे योगविभूतयश्चतुर्थपादे कैवल्यमिति विजातीयप्रत्ययस्यैव निरोध- द्वारेण निदिध्यासनसिद्धिःप्रयोजनम् ।तथा पाशुपतं शास्त्रं भगवता पशुपतिना पशुपाशविमोक्षणायाथातः पाशुपत योगविधि व्याख्या- स्यामइत्यादिपंचाध्यायविवचितम्।।तबाध्यायपंचकेनापि कार्यरूपो जीवः पशुः कारणं पशुपतिरीश्वरो योगः पशुपतौ चित्तसमाधानं वि- पिस्मना निपवणनानादिनिरूपितो दुःखांतसंज्ञको मोक्षश्च प्रयो- जनम् ॥ एत एव कार्यकारणयोगविधिदुःखांता इत्याख्यायंते ॥ एवं वैष्णवं नारदादिभिः कृतं पंचरात्रम् ॥ तब वासुदेवसं- कर्पणप्रद्युमानिरुद्धाश्चत्वारः पदार्था निरूपिताः ॥ भगवान्वा- सुदेवः परमेश्वरः सर्वकारणं तस्मादुत्पद्यते संकर्पणाख्यो जीवस्तस्मान्मन प्रद्युम्नस्तस्मादनिरुद्धोऽहंकारः सर्वे चैते भगवतो वासुदेवस्यांशभूतास्तदभिन्ना एवेति भगवतो वासुदेवस्य मनोवाकायवृत्तिभिरभिघ्यानं कृत्वा कृतकृत्यो भवतीति निरूपि- तम् ॥ एवं वैष्णव मंत्रशास्त्रमखिलमपि पञ्चरानांतर्गतमेव ॥वामा- गमन्तु शास्त्रबाह्यमेव ।। तदेवं दर्शितःप्रस्थानगेदः सर्वेषां संक्षेपण विविध एव प्रस्थानभेदस्तवारंभवाद एकः परिणामवादो द्वितीयः विवर्त्तवादस्तृतीयः पार्थिवाप्यतेजसवायवीयाश्चतुर्विधाः परमा- णवो घणुकादिक्रमेण ब्रह्मांडपर्यंत जगदारभतेऽसदेवकार्य कारण- व्यापारादुत्पद्यते इति तार्किकाणां प्रथमः । मीमांसकानांच सत्वर- जस्तमोगुणात्मकंप्रधानमेव महदादिक्रमेण जगदाकारेण परिणमते। पूर्वमपि सूक्ष्मरूपेण सदेव कार्य कारणव्यापारेणाभिव्यज्यते इति द्वितीयः पक्षः । सांख्ययोगपाशुपतानां ब्रह्मणः परिणामो जगदिति ·(२११) मातृकाविलासः। [विद्याविर्तावः] वैष्णवाः । स्वप्रकाशपरमानंदाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मिध्येच जगदाकारेण कल्पते इति तृतीयपक्षो ब्रह्मवादिनां सर्वेषां प्रस्थान- कर्तृणांच । विवर्तवादेच पर्यवसानेनाद्वितीये परमेश्वर एव वेदान्तप्र- तिपाये तात्पर्य न हि ते मुनयो भ्रान्ताः सर्वज्ञत्वात्तेपां किन्तु बहिर्विपय एव प्रवणानामापाततः परमपुरुषार्थे प्रवेशो न संभव- तीति नास्तिक्यनिवारणाय ते प्रस्थानभेदा दर्शितास्तत्र तेषां तात्पर्यमबुद्धा वेदविरुद्धेऽप्यर्थे तेषांतात्पर्यमुत्प्रेक्षमाणास्तत्तन्मत- मेवोपादेयत्वेन गृह्णन्तो जना ऋजुकुटिलपथजुषो भवंतीति न सर्वेपामृजमार्ग एवं प्रवेशो न वा पर्यवसानेऽपि परमेश्वरप्राप्तिरंत:- करणशुद्धिवशेन पश्चाजुमार्गाश्रयणादेव तत्प्राप्तिः। ऋजुमार्गस्तु भागवतधर्माश्रयणमेव सधीचीनो ह्ययं पंथा इति श्रीशुकोके। एप एवहि लोकानां शिवः पंथाः सनातनः ॥ यं पूर्वे चानुसंतस्थुर्यच देवो जनार्दन इति भागवतोक्तेश्चयानास्थाय नरो राजन्नस्सलेन्न पतेदिति योगेश्वरोक्तेश्चातथाच सर्वेपांमार्गाणां साक्षात्परंपरयावा परमात्मेव यथा ऋजुकुटिलपथजुपां सरितां समुद्र एव गम्य इति । यया ऋजुपथजुपां गंगानमंदादीनांसाक्षादेव समुद्रो गम्यः कुटिलप घजपा यमुनासरवादीनां गंगाद्वारा समुद्र एव गम्य इति । एवं वेदांतवाक्यश्रवणादिनिष्टानां साक्षात्वंगम्योऽन्येपां तु सांख्यानुपा. यिनां ताकिकाणांचतुर्विशतितत्त्वद्रव्यादिसप्तपदार्थविविक्तात्मज्ञा- नेन मीमांसाधर्मशास्त्रेतिहासपुराणानुयायिनां तत्तच्छायोदितक- मानुष्टायिनामन्तःकरणादिद्वारा कामशास्त्रानुयायिनां तु विप यानुभवविरतानां वैराग्यद्वाराऽऽयुर्वेदस्य तु तपोयज्ञाचनादिप्वा गम्पस्यैव योग्यत्वेन तत्संपादनद्वारा धनुदस्य निवधर्मलाक्ष रियामामंतःकरमादिद्वारा शिल्पनीत्यादिनियानुपायिनामपि यथास्यचिदंतःशुदिवाल शाकसारगाणपतादीनां तु तेऽपि मामे.

·Airist *, 老 ·(२१६) मातृकाविलासः। [विद्याविविः] श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः। प्रत्यक्ष श्रुतिरनपेक्षत्वात् । अनुमान स्म- तिरनुमीयमानश्रुतिसापेक्षत्वात् । तथा च श्रुतिः । एत इति वै प्र. जापतिर्दैवानसृजतासृामिति मनुष्यानिंदव इति पितॄस्तिरः पवित्र मिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमिति अतिसौभगेत्य- न्याः प्रजा इति तथा समनसा वाचं मिथुनं समभवदितिाअस्यार्थः। एते असृग्रमिंदवास्तिरः पवित्रमाशवः विश्वान्यभिसौभगेत्येतन्मंत्र स्थपदैर्देवादीन्स्मृत्वा ब्रह्मा ससर्ज तत्रैतच्छन्द इंद्रियाधिष्ठातृदेव स्मारकः अमृग्रशब्द असृक्शब्दवाच्यरुधिरप्रधानदेहरमणमनुप्य- स्मारकः । इंदुमंडलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दुशन्दः । पवित्रं सोमं स्वमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयतां ग्रहाणां तिरम्पवित्रशब्दः स्मारकः। ऋचोऽशुवतां स्तोत्राणां गानस्वनरूपाणामाशवः शब्दः स्मारकः विश्वदेवशंसनशस्त्राणां विश्वशब्दः स्मारकः। अभिसौभगतिशब्दो निरतिशयसौभाग्यवाचकः॥प्रजानां स्मारक इति सप्रजापतिर्मनसा सह वाचं मिथुनभावं समभवत्समभावयत् । तत्प्रकाशितां सृष्टिं मनसालोचितवानिति यावत् । स्मृतिस्तु सर्वेपां तु सनामानीत्या- दिका मन्वादिप्रणीतेव पृथक्संस्थाश्चेति लौकिकीश्चव्यवस्थाः ।। कुलाटस्य पदनिर्माणं कुविदस्य पटनिर्माणमित्यादिका विभागेन निर्मितवानित्यर्थः। चमत्कारचंद्रिकायां तु पंचभूतग्रहादिसृष्टिपि मातृकात एवोक्ता पद्यनिर्माणप्रकरणोतवाहिावांनामुद्भवः पश्चाद्य क्ति: संख्या ततः परम् । भूतबीनविचारश्च ततो वर्गग्रहा अपीत्या रभ्य एतत्सर्वमविज्ञाय यदि पयंवदेत्कविः॥ केतकारूटकपिपद्भवे. Hi1 Hummimirmitiirit शिपयाक्रमानापंचवस्वाःपंचदीपांपिंदन्तासंघयस्तथागतयस्तरे भ्यानुयायं करगंभ्यस्तुलोदितः चनगंप्रभयाकान्याटागांइपसंभवः।।

·No text on this page.

·(२१८) मातृकाविलासः। [यन्योपसंहारः प्रोक्तं गुरूणां किंचिदेव हि । वंशीधरेण विदुपा सर्डपत्तनवासिना गोडकोशिकगोत्रेण शास्त्रतत्त्वविदां मुदे । यवत्र स्खलित किरि धीमांद्यादा प्रमादतः । मय्यल्पज्ञे कृपां कृत्वा विद्वांसः पूरयन तत ।। किं चा|मातृकापाठनादो हि पाठयति क्वचिदुधाः । ओनम सिद्धमित्येतत्तदर्थस्त्वेप ईर्यते । ओंकोर्थः । ब्रह्मणे सगुणनिर्गुण मूर्तये नमो नतिरस्तु। अब इतिपदमध्याहृत्य सिद्धपदेन योज्यम्. इह नम इत्युपलक्षणमर्चनादेरपि । अवायं भावः । यदिह लोके सगुणपदवाच्या ये भगवतो गुणावतारलीलावतारादयस्तथा निर्मू- णपदवाच्यं यत्सच्चिदानंदाद्वितीयं ब्रह्म तेषां तस्य च यथासंभव नत्यादयो विचारश्च नृभिः क्रियते चैतदेव सिद्ध सर्वशास्त्रपरिशी- लनेनैतदेव सिद्धांतत्वेन निश्चितमिति । तदुक्तम् । वेदे रामायणे चैव पुराणोपपुराणयोः । भारते धर्मशास्त्रे च पांचरात्रादिषु क्रमात् ॥ वर्ण्यते सर्वशास्त्रज्ञेयेयो नारायणः सदेति ॥ तथा । यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदहणम् । लोक- स्य सद्यो विधुनोति किल्विपं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥ इति श्रीमुनींद्रोक्तः । सर्वे वेदा यत्पदमामनंतीति श्रुत्याऽपि सर्व वेदसिद्धांतत्वेनैतदेव निर्णीतं स्वयं भगवताऽपि वेदेश्च सरहमेव वेद्य इति वर्णितम् । तथा पृथुचरित्रेऽपि । शाखेप्वियानेव सुनि- श्चितो नृणां क्षेमस्य सध्या विमृशेषु हेतुः । असंगमात्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिब्रह्मणि निर्गुणे च या।।इति सर्व त्यक्त्वा ब्रह्मण्येव रतिः कार्यति विहितम् । श्रीकपिलदेवेनाप्युक्तम् । एतावानेव लो- केऽस्मिन्पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीवेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पित स्थिरमिति । भक्त्यंगेप्वपि प्रणतर्देहिकामुप्मिकफलदत्वेन मुख्य त्वम् । तदुक्तं भारते.। एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमे- पावभृयेन तुल्पः ॥ दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवायति । किञ्च । ओमिति ब्रह्मण्यर्थेऽव्ययं तत्त्वाच चतुर्थ्या ·(२ तं रा: ताह रि १३ [अन्धोपसंहारः] मातृकाविलासः। लुक चतुर्थी नु 'नमआदियोगे' इति । 'कर्तृकर्मक्रियादीना स्थानं न लभ्यते । अध्याहारं तदा कुर्यान्मुख्यार्थप्रतिपत्तये इत्यनुशासनादित्यलं प्रपञ्चेन ॥ इति श्रीकौशिकगोरगोडव धरसंगृहीतो मातृकाविलासाख्यो निवन्धः समाप्तिं पफाण श्रीकृप कृपया । श्रीमातृकाविलासाख्या वाक्पुप्पस्रक्समर्पिता । कृपत कण्ठे स गृहातु श्रीवंशीधरशमणा ।। गोश्रुतिनन्दचंद्राब्दे शुचि प्णे ज्ञवासरे। समाप्तः सुनिवंधोयं पञ्चम्यां गुर्वनुग्रहात् ॥ श्रीः भय प्रन्यान्ते स्मरणपथमागता स्वफ़ाते तापत्रय निषेदयामः । हारपंधोयम् मूलश्लोकमाम्। पद्मानृतेः परनृतं हरिराततारी रम्यैः परोरस- तरमा पतिनहिरति यो हिनिद्रावशानिरवतं रसवी- सरासं यः संशयंयवशशंकरणेशरीरम् ॥३॥ टीका-एकस्मिन्नवसरे श्रीनारद इंद्रसदास स्थितं काममिदमाह हे र काम 'रश्चकामे नले वज्र' इति कोशात् । यो हरिः श्रीकृष्णः पद्मायाः श्रीराधाया नृतेर्नर्तनः समं तुल्यं परेपांगोपीजनानांनृतम् अंति कोर्थन आतत अमस्त । इहांति निषेधेऽव्ययम् । तनुधातुश्च ज्ञाने] योध्या धातवचोपसर्गाश्चनिपाताश्चेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठास्तेपां निदर्शनाम्।।'इत्युक्तेमकुंठे यारमा सैव राधा वृंदावने स्मृता' इत्यादिपुराणात् श्रीरापा- पद्मयोरभेद एव । लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा' इत्यमरः यादृशं नर्तनं श्रीकृष्णस्य राधायाः प्रियं नान्यासां तादृशं प्रियमिति भावः ॥ रा र ति३ यो न शा निर र स२ रा स। प घ ठा ण रमर ·(२२०) मातृकाविलासः। [ग्रन्थोपसंहारः] किंभूतेः पद्मानृते रम्यमनोहरेः । किविशिष्टो हरिः नहिः ना पध्यंते वाकतंत्या सर्वे येन स नहिः। णह बंधने कमणि किरोग दिकः। तस्य वाक्तती' इत्यादिश्रुतेः । पुनः परः पिपत्ति पालय ति लोकान्कामः पूरयति वेति परः। पृ पालनपूरणयोरतोऽन् । पुन रसस्य शृंगारादेः पतिर्नाथः पुनः आसमंतादियीत्यारिः सर्वगतः। ऋगतावतो धातोरिरोणादिकः। च पुनः यो रसस्य शृंगारस्य वासो यास्मस्तं रासं रासमंडलमाततव्यस्तारीत् । अब चेति शेपः तनुधातुविस्तार एव। किंभूतं परनृतं निद्रावशेन आ इंपत् निरखसे सदोपमप्रियमित्यर्थः । यश्च हरिः यवान शीलंते धारयंतीति यवशा मुनयस्तदर्थ शरीरमातत धृतवान्।अब तनुर्धारणे ज्ञेयः। सप्तमी तु निमित्तीयवोपपदाच्छीलेंडः प्रत्ययः मुनीनां कल्याणार्थमेव श्रीफ जरूपं धृतवानिति भावः। किंभूतं शरीरं सम्यक्रु शेरते प्रलयेसों सोका पस्मिस्तत् संशयम् । शेतेरव ॥ यस्मिथ प्रलयं यांति' रतिस्मृतेः ॥ १॥ अस्य ग्रंथस्य संपाठात्सर्वशाम्रस्य निश्चितम् ॥ मनापामेन नायेत ततो शेयः प्रयत्नतः॥१॥ अस्य ज्ञानं विना कथं वाच्यो विज्ञीयमिति। मातृकायापरिज्ञानान मान भतेतराम् ॥ इति विजाय कुलवानिमं वंशीधरः कृती ॥२॥ नाभिकनाभिधपुर गोन्द्रनिशान्तक ।। गये बोन्द्रस्य पीतये गोपिकापतेः ॥ ३ ॥ समानामा गुस्न मिना दिन- संमगत श्रीवदागा •भीरना" पाम:41-(म.)

·." जाहिरात। श्रीमहाभारत सटीक मोटे अक्षरका । महर्पि श्रीवेदव्यास प्रणांत और पंचमवेद संज्ञा होनेसे विशेष प्रशंसा करना निरर्थक है ये वही पुस्तक गणपतकृष्णाजीके छापेकी है जो पूर्वकालमें ८०।६० रुपयेको मिलताथा उसीको हमने सब लेकर ४० रुपयेमें देते हैं. टपाल महसूल ५० अलग है; परंतु अब थोड़ी पुस्तकें रहगई हैं, महाभारतके प्रेमीलोगोंको शीघ्र लेना चाहिये कुछ कालके पीछे मूल्य अधिक होजायगा. ऐसा ग्रंथ उत्तम छपनेकी आशा कमी है-लीजिये. ट० खर्चा सहित मूल्य पेंतालीस ही ४५ रुपये हैं. मिताक्षरा(धर्मशास्त्र)पदयोजना तात्पर्य्यार्थभापाटीका। इस असारसंसारमें मर्यादा स्थितीके हेतु अनेक प्राचीन आ- चायोंका मत लेकर "आचार" "व्यवहार" प्रायश्चित्त" नामक तीनभागोंमें महर्पि याज्ञवल्क्यजीने भारतवर्पके चतुर्वर्णोके नीति- पूर्वक स्वधर्ममें तत्पर रहनेके हेतु रचनाकी.आचाराध्यायमें गर्भाधा- नसे लेकर मरण पर्यन्तके समस्त संस्कार, सबजातियोंकी उत्पत्ति, ब्राह्मणादि चतुर्वणों के धर्माचरण, आठ प्रकारके विवाहोंके लक्षण, भक्ष्याभक्ष्य पदार्थोंका विवेक, दानलेनेदेनेकी विधि, श्राद्ध तथा नवग्रहोकी शान्ति, राजाओंके धर्माचरण वर्णित हैं। शुकसागर अात् श्रीमद्भागवत भाषा। इसमें शंका समाधान और ननेकानेक दृष्टांत इतिहास उपा उत्तमोचम दोहा चौपाई भजन फपिच मिश्रित मुंदर पार्मिक प्राकृत भाषामें बड़े २ नक्षरोंमें छपी है. आजपर्यंत ऐसी उत्तम पुस्तक नन्यत्र कहीं नहीं छपी. कीमत हाक मसूड सहित ११६ १. ना• है. प्रतीकके लिये शोकांकभी गडेगये हैं।

·जाहिराता
तानिकनीलकंठी भापाटीका।
karniti Nik५१
Pr: Arti rate that it tal
7. Art at 11 titatialitient
1414

·श्री। व्याकरणग्रंथोंकी सूचना। व्याकरणमहाभाप्यम् केय्यटकृतभाप्यप्रदीपसहित और बाल- शास्त्रिकृतटिप्पणीसमेत किंमत १२ रुपये. कारकसमासतद्धित- दिक क्रियाकलापःआख्यातचन्द्रिकाधातुरूपभेदः शोकयोजनि को- पायः की०६आना समासकुवलयाकर नियमोंके साथ उदाहरण की०४ आना सारस्वतसीक प्रसादटीका की. १२ आना सारस्वतमूल पूर्वाईनिल्द टाईपका की० ८आना सारस्वत तीनों- वृत्ति की० १२ आना सारस्वतचंद्रकीतिटीकासह परमोत्तन .. 15० कारकवादाशब्दयोध व्याकरणन्याय फि० २ आना. सिद्धांतकौमुदी अष्टाध्यायी, गणपा० धातुपा० लिंगानुशासन मा० और सूत्रसूचीस० अक्षर मोठा की० ४० सिद्धांतकोमुदी तिउत्तम और बारीक टेपमें छप रहीद की० २. अशाप्पा- मे, गणपाठ, धातुपाठ, लिंगानुशासन की० ११० टपुसिद्धांत मुदी टिप्पण सहित जिल्द मोठे अक्षर की० १२ आ. दांतकोमुदी टिप्पणस • ग्लेन छोटा कि० ४ आ. पुस्तक मिटनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास. "श्रीवेंकटेश्वर" सापासाना-वंबई.

·जाहिरात. भक्तमाला रामरसिकावली। उपरोक्त ग्रंथ में सतयुग से कठिगुग पर्यन्त चारों युगों भगवदतों के जीवनचरित्र रोचक सरठ दोहा चौपाई कविता छन्दों में श्रीमदाराना साहब रीवांधिपति श्रीरपुरानसिंहदेव बहादुर जी ने रचे हैं, काव्य की रोचकता से जांचतेही उदय भार उत्पन्न होनाती है । ग्रंथ पृष्ठ ११५८ में पूर्ती के गिल सोहै। मूल्य का. मात्र । महाभारत सबलसिंह १८ पर्व। दशाहो मानता यह अमुल्य मंथ नाँ तक छपापान्त पानी भारतम्याभिलाषियोंका भीरपद न लागाए २सत नई परिश्रमसे संपूर्ण (१८) कोपर- विमानापूक गुन्दर अशरोम मुक्ति की लापनी मच्छी मिल्द गिरि मूल्य काल ३॥ मार से मनावादी मुमनतालिंग गार भागकर मु. पप र नीमराना नातामाकी मानीन नगन गुस्तो 1ि2511- TH

·No text on this page.