·MP4
प्रकाशकः
भि. प. काळे,
श्री शेषाचल प्रिंटिंग प्रेस् , आनंदवन,
HAL
HESA
SHES
18HS
PRESS
ANE
Printed by B. P. KALE, at the
Shri Sheshachal Printing Prese
ANANDVAN, Dt. Dharwar.

·श्राद्धमार्तण्डस्य विषयानुक्रमः T. पत्र १ अध्यविचार: मङ्गलमुपदाता १२५ अत्र प्रसः कांपदा विचारः१८ (१ श्रामपयुक्तविचाराः) २६ उपचारविचारः স্বল্প: १२७ विप्रभाजन मंडलं श्राद्धकाला: २८ भाजनपात्राणि । क्षयानिणयः २५ पंक्तिवारणं । मृततिथ्यजानेनिर्णयः ३० अग्नीकरण । श्रद्वारम्भकालः ४३१ हुनगंपदानं २३ ७ श्रादधिकारिणः ७३२ परिवेपणं . श्राद्ध पितरः ३ अन्नानि १ विश्वदेवाः ३४ शाकानि • श्रादविप्राः १३५ फलानि १ विप्रसंख्या १०३६ मूलानि २ विग्रनिमंत्रण ११३७ अन्येच विहितनिषिद्धाः ও শখঅলকানন্দ पढ़ाथी: २५ ४ प्रशप्रतिप्रश्न विचारः १९३८ भाजनकालनियमः . सम्गंधादयुचारः १३. अभिश्रवणीयमंत्राः ६ आचमनविचार: १५/४० भाक्नृब्राह्मणपरस्परस्पर्श वि२८ ७ भादिविचारः १५४१ विप्रवमने विचारः ८ पवित्रत्यागकालय १६/४२ विकिरदानं . श्राद्धमंत्रादा १६४३ पिंडदानम् । • सङ्कल्पविचारः १६.४ पिंडदाननिषेध वि० १ पाद्यमंडलं १६४५ आचांतेषु विप्रवक्षय्यो० ३३ २ आसनानि १६४६ स्वधवाचनीयान् ३३ ३ नीलीबन्धः १७४७ दक्षिणाविचारः २५ १ ३२ .

·[२] ० . ४८ श्राद्धे लबंदा तिलकनिषेधः३४७ सांकल्पिकथा ४९ सकृदाच्छिनानि ३४८ ब्रह्मार्पणविधिः ६० भोजपात्रचालन ३४ ९ पिंडप्रदानमात्र ५१ पिंडप्रतिपत्तिः ३६१० एकाविष्ट ५२ विकिरप्रतिपत्तिः ३६/११ सन्यासिनां ६३ वैश्वदेव निर्णयः ३६/१२ विधवा कतक, ५४ श्राद्धशेषभोजन ३६६१३ अनुपनीतादिकर्तृका ५५ श्राद्धांगतर्पणं ३७/१४महालय ८८ ५६ श्राद्धसम्पाते निर्णयः ३८/१४ नित्य ५७ श्राद्धविघ्ननिर्णयः ३९१३ अविधवानवमी १८ श्राद्धभोजनादौ प्रायश्चित्तं ४११७ भाद्रकृ. १२श्यां सन्या.महा.९६ १९ निमंत्रितविप्रत्यागे वि० ४२१८ १४श्यां शस्त्रादिह ९७ ६० श्रा०भोक्तुःकर्तुश्च नि.लो.प्रा.४२/१ आश्विन शु०१ मातामह ०.७ (२ श्राद्धभेदाः) २० यात्रारम्भ धृत १ प्रतिसांवत्सरिक श्राविधिः४३२१ तीर्थश्राद्धविधिः दर्शश्राद्ध ७.३ पण्णवतिश्राहानि मातृश्राद्धम् ७२२३ वृद्धिश्रा० ४ विपैकत्वे दर्भ ७४२४ ग्रंथोपसंहतिः ५ आमश्रा ७६२५ ग्रन्थसमाप्तिः ६ हिरण्यश्रा० ·॥श्री याज्ञवल्क्यगुरुभ्यो नमः॥ श्राद्धमार्तण्डः estor- १ अथ श्राद्धपरिभाषा । . श्रीगणेशं गिरं नत्वा मार्तण्डं कुलदैवतं । पितरौ श्रीस्वप्रकाशसद्गुरूनपि संततं ॥१॥ योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं कात्यायनमुनीनपि । मान्यान्कर्कमुखान्माष्यकारानपि पुरा तनान् ॥२॥ सूत्रं भाष्याणि मान्यानि कारिकाः परिशिष्टकं । धर्मशास्त्रनिबंधांश्च समालोक्य यथामति ॥३॥ काण्वस्त नोति मार्तडसोमयाजी समासतः । काण्वद्विजकृते काण्वश्राद्ध मार्तडमुत्तमं ॥४॥ अथात्र भगवता महर्षिणा कात्यायनाचार्येण परिशिष्टे सूत्रितानां श्राद्धनामन्येषां चावश्यकानां स्मृत्यंतरोक्तानां प्रयोगाः संगृह्यते । तत्रादाविह प्रयोगसौकर्याय प्राचीनानि स्मृतिवचनानि विविच्य तेभ्यः सारं संगृह्य संक्षेपतः परि भाषार्थे लिख्यते । अपरपक्षे श्राद्ध कुर्वीत । श्राद्धमिति कर्मणो नामधेयं । तत्र कमते पिंडदानस्यैव श्राद्धमिति नामधेयं । ततश्च पिंडदानाकरणेऽभ्यावृत्तिः । पिंडदान ·श्राद्धमार्तण्डः ब्राह्मणभोजनाग्नौकरणत्रयाणां कर्मणां समुदायस्येत्यन्ये । श्राद्धशब्दः स्फुटीकृतो ब्रह्मांडे “देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दानं श्राद्ध मुदाहृतम् ॥ इति ॥ धर्मप्रदीपे च " यजुषां पिंडदानं स्यात् बचां द्विजतर्पणम् । श्राद्धशब्दाभिधेयं स्यादुभयं साम दिनाम् इति ॥ नित्यनैमित्तिककाम्यवृद्धिश्राद्धसपिंडीकरण पार्वणगोष्ठीशुद्धिकर्मागदैविकयात्रांगपुष्ठीति भेदेन द्व दश विधानि श्राद्धनि । तत्र पितृत्रथमातामहत्रयेति पड्देवतात्मक दैवहीनं अहन्यहनि क्रियमाणं श्राद्ध नित्यश्राद्धं ॥ एका देशेन क्रियमाणं एफपिंडयुतं अदैवं यदेकोदिष्टश्राद्ध तन्नै मित्तिकम् ॥ २ ॥अभिप्रेतार्थसिद्धये यत् श्राद्धं कियते तत्का म्यम् ॥३॥ पुत्रजन्मविवाहादौ क्रियमाणं सदैवं नवदेवत्यं (श्री गदाधरदीक्षितादीनां मतेतु) षड्दैवत्य(अनंताचार्यादीनां मतेन) वा श्राद्धं वृद्धिश्राद्धं ॥४॥ मृतस्य द्वादशाहादि काले पिंडासयोजनादिरूपं पार्वणैकोद्दिष्टरूपं यत्क्रियते, तत्सपिंडीकरणं ॥ ५॥ पित्रादित्रयोद्देशेन सदैवं पिंडत्रययुतं आब्दिकादौ क्रियमाणं श्राद्धं पार्वणं । इदं पार्वणं एक पार्वणकद्विपार्वणकत्रिपार्वणकभेदात् त्रिविधं । तत्र पित्रादे मृततिथौ क्रियामाणं प्रतिसांवत्सरीकं एकपार्वणं ॥ महालया न्वष्टक्यादिभिन्नानि अमावास्यादिषु क्रियमाणानि षण्णवति ·३ ३ श्राद्धपरिभाषा श्राद्धांतर्गतानि श्राद्धानि द्विपार्वणकाणि । षण्णवतिश्राद्धानि, अमा द्वादश, युगादयश्चतस्रः, मन्वादयश्चतुर्दश, संक्रांतयो द्वादश, वैधृतयस्त्रयोदश, व्यतीपातास्त्रयोदश, महालया: षोडश पूर्वेदयुः श्राद्धानि चत्वारि, अष्टकाश्राद्धानि चत्वारि, अन्वष्टका श्राद्धानि चत्वार, एवं संवत्सरेण षण्णवतिः श्राद्धानि भवति । द्विपार्वणकश्राद्धेषु सपत्नीकपित्रादित्रयस्य सपत्नीकमातामहादेवयस्य चैवोद्देशः । अन्वष्टकादिश्राद्ध त्रिपविणकाअत्र पित्रादित्रयमात्रादित्रयमातामहादित्रयाणामु द्देशः ॥ महालय श्राद्धतीर्थश्राद्धयोः पार्वण श्राद्ध एवांतभावः।। एते पार्वणैकोद्दिष्टरूपे । पित्रादिपावणत्रयस्य पत्न्यायेको द्दिष्टगणस्य चोदेशात् ॥ अत्रपितरः पितृत्रयी, मातृत्रयी, सपत्नीकमातामहत्रयी, (शक्तौ मातामहीत्रय्यापे पृथक्कार्या) पत्नी, सुतः, सुता, पितृव्यः, मातुलः, भ्राता, (एते पितृव्या दयः सपत्नीकाः ससुता ग्राह्याः तत्र सपत्नीकः ससुत इत्यादि प्रयोगः) पितृष्वसा, मातृष्यसा, आत्मभगिनी, (एता अपि अपत्यभर्तृयुक्ताः, सभर्तृकाः ससुता इत्यादि प्रयोगः) श्वशुरः (श्वश्रूरपि ग्राह्येति स्मतिचं द्रकायां) गुरुः, शिष्याः, आप्ताः, (हितकता) इति । अत्र सति विभवे स्वामि ऋविक्पोषकाचार्यजामातृद्रव्यदाः सापत्नमातृपिताऽपीति श्राद्धमंजर्याम् ॥ ६ ॥ गोष्ठयां क्रियमाणं श्राद्धं गोष्ठी ·४ श्राद्धमार्तण्डः श्राद्धं ॥७॥ शुद्धये क्रियामाणं श्राद्धं शुद्धिश्राद्धं ॥८॥गर्भा धानपुंसवनसीमंतेषु आधाने सोमयागे च क्रियमाणं वृद्धि श्राद्धं कर्मागं ॥ ९॥ देवानुद्दिश्य क्रियमाणं श्राद्धं दैविक ॥१०॥ तीर्थयात्रादौ सर्पिषा क्रियमाणं श्राद्धं यात्रांग ॥११॥ शरीरोपचये अर्थोपचये वा क्रियमाणं श्राद्धं पुष्टिश्राद्धं॥१२॥ एतेषां लक्षणानि ग्रंथांतरेषु विस्तरेण प्रोक्तानि । पार्वणैको द्दिष्टवृद्धिसपिंडीकरणात्मकमिति चतुर्विधमेव मुख्यं तस्यै वायं प्रपंच इति । २ अथ श्राद्धदेशः। कुरुक्षेत्रप्रभासपुष्करप्रयागकाशी गंगायमुनानर्मदातीर नैमिषगंगाद्वारगयाशीर्षाक्षय्यवटादिषु श्राद्धकरणे महाफलं । तुलसीकाननछायाशालग्रामचक्रांकित सन्निधावपि कृतं श्राद्धमक्षय्यतां व्रजति । परकीयदेशांतरि- क्षादिनिषिद्धदेशे श्राद्धं न कार्य । परकीयगृहे प्रवासादिना श्राद्ध प्रसक्ती तद्गृहस्वामिने द्रव्यं दत्वा तदनुज्ञां वा संपाद्य कार्य । एवं प्रशस्तदेशे कृमिकेशास्थिश्लेष्मास्थिवीजतां रजस्वलादर्शनादिरहितां दक्षिणाप्रवणां भुवं गोमयेनोपलिप्य तत्र श्राद्धं कुर्यात् । श्राद्धदिने श्राद्धात्पूर्व बालेभ्यो भोजन दानं अतिथिभ्यो भिक्षादानं गृहेरंगमालाकरणं की कंठे मालाधारणं गंधाधलंकरणं च न कार्य। स्त्रियोऽपि मुक्तक स्वरोदनहसनाकारणभाषणादि न कुर्युः ।

·श्राद्धकालाः ३ अथ श्राद्धकालाः-तेच श्राद्धभेदविमर्शनावसरे संक्षे पतः प्रोक्ताः अथापि स्फुटबोधायात्र पुनः कथ्यते । अमा वास्यायुगांदिमन्वादिसंक्रांतिवैधृतिव्यतिपातमहालय पूर्वे युरष्टकान्वष्टकाः महातीर्थप्राप्तिः मृताहः ग्रहणद्वयं श्राद्धप्रतिरुचिः श्रोत्रियादिब्राह्मणसंपत्तिः अधीदयकपिला षष्ठयाघलभ्ययोगाः ग्रहपीडाः दुःस्वप्नदर्शनं नवान्नप्राप्तिः नवोदकप्राप्तिः गृहप्रच्छादननिमित्तमिति श्राद्धकालाः । पद्मकयोगादयोऽन्येपि कालविशेषाः ग्रंथांतरेषु दृश्यते। तेच तत एवावसेयाः। ४ क्षयाहनिर्णयः ॥ यस्मिन् मासपातिथिस्पृष्टेऽहनि यः म्रियते, प्रत्यब्दं तं क्षयाहं तस्यावगंतव्यं ॥ तच्चाधिमास मृतानां प्रथमाब्दिकं त्रयोदशे मासे कार्य। मध्ये यद्यधिमासो भवेत् तदा त्रयोदशे मासे कार्य । यद्यतेऽधिमासः तदा तस्मिन्नेवाधिमासे कार्य । द्वितीयादिवार्षिकं तु शुद्धमास एव।। अधिमासमृतानां तु यदा स एव मासोऽधिमामः स्यात्तदा तत्रैवाधिमासे कार्य ॥ ५ मृततिथ्यज्ञाने निर्णयः-प्रवासमरणादिना क्षयाह तिथेरज्ञाने तन्मासस्य कृष्णाष्टम्यां कृष्णैकादश्यां अमायां शुक्लैकादश्यां वा कार्य । यदि तिथितिा मासो न ज्ञातस्तदा मार्गशीर्षे माघे भाद्रपदे आषाढे वा तत्तिथौ कार्य । तिथि ·६ श्राद्धमार्तण्डः मासयोरविज्ञाने माघे मार्गे वा अमायां कार्यं । अथवा प्रस्थान दिवसमासौ ग्राह्यौ । तयोरपि तिथेरज्ञाने प्रस्थानमासे दर्शे कार्य । तिथे ने मासाज्ञाने तु मार्गशीर्षादौ । उभयस्याप्य विज्ञाने मृतवार्ताश्रवणकालिको तिथिमासौ ग्राह्यौ । तयोर- न्यातराज्ञाने प्रस्थानदिनमासवन्निर्णयः। एतयोरप्यविज्ञाने मार्गशीर्षे कार्य । ६ अथ श्राद्धारंभकालाः॥ अह्नः पंचदश मुहूर्ताः । तत्रा ष्टमो मुहूर्तः कुतुपसंज्ञकः । तत्रैव श्राद्धारंभः कार्यः। कुतु पादारभ्य मुहूर्तपंचकं श्राद्धकालाः । द्वादशो मुहूर्तों रौहिणः। तस्य लंघने महान् दोषः संभवति । नातस्तं लंघयेत् । एवं च उक्ते काले तिथेरसत्वेऽपि श्राद्धानुष्ठानं कायें । अत्र प्रसंगान्मनागिवतिथिद्वैधे विचारः । पार्वणश्राद्धं यस्यां तिथौ विहितं, मा चेद्दिनद्वयव्यापिनी तदा संपूर्णापराहणव्या पिनी ग्राह्या । अपराहणोनाम प्रातःसंगवमाध्याह्वापराह्नमा याह्नेतिपंचधाविभक्तस्य दिनस्य चतुर्थो भागः। यदि च दिन द्वयेऽपि संपूर्णापराह्वव्यापिनी तदा पूर्वा। दिनहयेऽपि अपग हलव्याप्त्यभावस्तदाऽस्तात् प्रात्रिमुहूर्ना चेत्पूर्वा।। तदभावे परैव। यदा दिनद्वयेऽपराणैकदेशव्यापिनी तदा यस्मि न्नहनि अधिकव्यापिनी सैव ग्राह्या ।। दिनद्वयेऽप्यपराङ्गक देशव्याप्तौ तिथिक्षये पूर्वा वृद्धौ साम्ये च परेति बहवः ।। तु ·श्राद्धऽधिकारिणः साम्ये पूर्वेति हेमाद्रिः ॥ अत्र क्षयवृद्धी उत्तरतिथिगते ग्राह्ये ॥ न ग्राह्ये तिथिगते ॥ पिंडपितृयज्ञदिने सायाह्नेऽपि पार्वणं कार्यम् ।। अनुज्ञातत्वात्। विध्नवशाद्दिने दर्शमासिक सांवत्सरीकश्राद्धं रात्रावपि प्रथमप्रहरपर्यंत कार्यम् । एको द्दिष्टे तु मध्याह्नव्यापिनी तिथिह्या । अत्र मध्यान्ह शब्देन मध्यान्हैकदेशः ॥ कुतुपरौहिणाख्यो मुहूर्तद्वयात्मकः कालो गृह्यते ॥ कुतुपपूर्वभाग एवारंभः ॥ अत्रापि तिथे विध्ये पार्वणतिथिवन्निर्णयः ॥ दिनद्वये तुल्यैकदेशव्याप्ती पूर्वैवेति कमलाकरः ॥ आमहेमश्राद्धयोस्तु पूर्वाह्णव्यापिनी तिथिह्या ॥ तिथिद्वैधे तु प्रागुक्त एव निर्णयः ।। ७ अथ श्राद्ध धिकारिणः । श्राद्ध साग्निकस्यैवाधि कारः॥ न निराग्निकस्येति कर्काचार्याः ॥ साग्निकनिरग्निक योर्नित्यं श्राद्धमिति गदाधरदीक्षितादयः । पित्रोः श्राद्धे औरसः पुत्रोऽधिकारी ॥ उपनीतपौत्रसत्वेऽ प्यनुपनीतपुत्रस्यैवाधिकारः पुत्रश्च न जन्मतोऽधिकारी ॥ किंतु वर्षोंत्तरम् ॥ पूर्ण त्रिवर्षस्याकृतचूडस्य स्वोच्चारण मात्रेऽधिकारः ॥ न वैदिकमंत्रोचारेण ॥ कृतचूडस्य वैदिक मंत्रोच्चारणेऽपि ॥ औरसानां पुत्राणां अनेकत्वे ज्येष्ठ एवा धिकारी । ज्येष्ठस्याभावे असन्निधाने पातित्यादिनानधि कारे वा ज्येष्ठानुजः । केचिन्तु ज्येष्ठासन्निधानादौ कनी तत्र माता- ·श्राद्धमार्तण्डः ष्ठोऽधिकारीति वदंति ॥ अत्र मूलं चिंत्यं ॥ पुत्राभावे पौत्रः।। तस्याभावे पौत्रः । तस्याभावे दत्तकः पुत्रः । स च औल दहिके उपनीतः ॥ अन्यत्र दर्शादावनुपनीतः ॥ तदभावे सपत्नीपुत्रः॥ तदभावे भर्तुः पत्नी॥ पत्न्याश्च भी। पल्या भावे अविभक्तस्य सोदरः । भ्रातृतत्पुत्रसत्वे कानष्ठश्च भ्रातैव। भ्रातुरभावे तत्तुत्रः । सहोदरभ्रातृतत्पुत्राभावे असोदरोभ्राता ॥ तदभावे असोदरभ्रातृपुत्रः । विभक्तस्य तु दुहिता ॥ तत्रोढा नूढसमवाये ऊढैव । दुहितुरभावे दौहित्रः । तत्र दौहित्र भ्रातृपुत्रसत्वे विभक्तस्य दौहित्रः । आवभक्तस्य भ्रातृपुत्रः॥ तदभावे पिता ॥ पितुरभावे माता ॥ मात्रभावे स्नुषा । तस्या अभावे स्वसा । तस्या अभावे भागिनेयः ॥ तस्या भावे पितृव्यतत्पुत्रादयः सपिंडाः । तेषामगावे सोदकाः । तेषामभावे सगोत्राः ॥ तेषामभावे मातामहमातुलतत्पुत्रा- दयो मातृसपिंडाः । तदभावे स्वपितृस्वसृपुत्राः । तदभावे स्वमातृस्वसृपुत्राः । तदभावे पितुः पितृस्वसृपुत्राः । तदभावे पितुर्मातृस्वसृपुत्राः । तदभावे पितुर्मातुलपुत्राः। तदभावे मातुः पितृष्वसपुत्राः । तदभावे मातुर्मातृष्वसपुत्राः ॥ तदभावे मातुर्मातुलपुत्राः ॥ तदमावे शिष्यः ॥ तदभावे ऋत्विक् ॥ तदभावे आचार्यः ॥ तदभावे जामाता ।। जामातुः श्वशुरः।। तदभावे सखा ।। तदभावे कश्चिद्धनहारी। स च विप्रो ·९ २] श्राद्ध पितरः विप्रस्य । तदभावे धर्मपुत्रः ॥ अत्राभावो नाम असन्निधि- न शो वा ॥ ८ अथ श्राद्धे पितरः । ते च श्राद्धभेदविमर्शनावसरे प्रपंचिता एव । मातृश्राद्धे विशेषः प्रोच्यते "क्षयाहं वर्ज यित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथकिया। केचिदिच्छंति नारीणां पृथक् श्राद्ध महर्षयः । अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह" । अपिच "स्वेन भत्रीसमं श्राद्धं नारी भुक्ते सुधासमं । पितामही च स्खेनैव तथैव प्रपितामही ॥ अत्र मातृशब्दो जनन्यामेव । तेन सापत्नमातृभ्यो न दद्यात् । एवं पिता महीशद्धन पितृजनन्यादय एवोच्यते ॥ तत्सपत्नीभ्यो न देयं ।। कारुण्येन महालयादौ देयं ।। ९ अथ विश्वेदेवाः--कांगे, ऋतुदक्ष संज्ञकाः। वृद्धि श्राद्धे सत्यवसू ॥ काम्य श्राद्धे महालये च धरिलोचनौ। नैमित्तिके (सपिंडीकरणे) नवान्नलंभनादौ अष्टकाश्राद्धे चकाम कालौ सर्वत्र पार्वण श्राद्धे विनावचनं पुरूरवावी ॥ १० अथ श्राद्ध विप्राः--तेच श्रुतशील वृत्तसंपन्ना ब्रह्म विदः सत्यभाषिण आहिताग्नयस्तत्सुता वा असमानगोत्रा अस मानप्रवरा असंबंधिनश्चोत्तमाः ॥ मातामहमातुलो भागिनेयो दौहित्रो जामाता गुरुः शिष्यो याज्यः श्वशुरः ऋत्विशालकः ·१० आमा: । पितृष्वसृपुत्रा मातुलपुत्रोऽतिथिः सगोत्रो मित्रमिति मध्यमाः।। दौहित्रजामातृस्वनीयादीनां विद्यादिगुणवतां श्राद्ध निमं- त्रणाभावे दोषः ॥ गुणराहित्ये दोषोन । षट्पुरुषेभ्यो- क्सिगोत्राः श्राद्ध न निमंत्रणीयाः । तत्परतोऽन्यावप्रा संभवे निमंत्रणायाः । ऋविजः सपिंडाः संबंधिनः शिष्याश्च वैश्वदेवे नियोज्या नतु पित्र्ये । अन्ऽपि विणा विप्रा देवस्थाने योज्याः। द्विषद्रोगिहीनाधिकांगकृतघ्नज्यातिप वैध वृत्तिराजभृत्यगायकवेदावनयिदेवलकदारताभियागिकाणां धबधिरमूकपंगुखल्वाटकुनखिनटकृष्णदंतपतितवात्यजारकम- निरतशूद्रयाजकायाज्ययाजकश्मश्रुहीनजटिलक्लीबकुष्टिकुब्ज वामनपुत्रहीनपरशाखापनौनवाधीपेकसर्वविक्रयचौरकर्मनिर- तादयो वाः । अत्र ग्राह्यवित्रत्वोक्तावेव तद्भिन्नानां वद्य त्वसिद्धौ पुनर्वावप्रलिखन वय॑भिन्नानां निर्गुणानामपि पिप्राणामसंभवे ग्राह्यत्वापेक्षया । श्रुतशीलादिगुणवत्वे कुष्ठि- त्वादिशरीरदोषाणां न दूत्व। गयादौ निर्गुणा अपि विप्रा सत्रत्या एव भाज्याः। एकास्मन् श्राद्ध द्वौ भ्रातरौ पितृपुत्रौ च नैव भाज्या ॥ ११ अथ विप्रसंख्या ॥ वैश्वदेवे समाः, पित्र्ये विधमाः, तेन वैश्वदेवे द्वौ, त्रयः पित्रे, इति पंच ॥ अथवा चत्वारो दैवे पिव्ये पित्रादीनां प्रत्येकं त्रयस्त्रय इति त्रयोदश ।।

·प्रिनिर्माण यद्वा पित्रादीनां प्रत्येकं पंच पंचेति एकोनविंशतिः ॥ एवं दर्शादौ पार्वणाधिक्ये विप्राधिक्यं ॥ एवं च वैश्वदेवे द्वौ चतुरो वोपवेश्य पित्रादिषु प्रत्येकं एकं त्रीन् पंच सप्त वाप वेशयोदति सारः ॥ अशक्तौ दैवे पितृपार्वणे चैकैक इति द्वौ विप्रौ !॥ द्वौ देवे पित्र्ये चैक इति पक्षो निर्मूलः । अशक्ती पविणद्वयेोको विप्रः । एक एव विप्रश्चेद्वैश्वदेवे शिवलिंग शालग्रामशिलां वा निधाय सर्व श्राद्धं समाचरेत् ॥ महा- लयादौ शक्ती देवे द्वौ पार्वणयार्थ प्रत्येकं त्रीनित्येवं नव पत्न्याधेकोद्दिष्टगण प्रतिदैवतमेकैकमिति विप्रान्नि मंत्रयेत् ॥ अशक्तो दैवे एक प्रतिपार्वणमेकैकमिति पार्वण वये त्रिन् सर्वेकोद्दिष्टगणे एकं इति विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ देवे विप्रद्वयसंभवे प्रतिपार्वणं त्रय एव विप्राः । नतु दैवे द्वौ प्रतिपार्वणं एक इति वा। प्रतिपार्वणं त्रीन् देवार्थमेक इति वैषम्यं न कार्य । देवे न्यूनवयस्काः । पित्रादिषु यथोत्तरं वृद्धवृद्धतरवृद्धतमाः । मातुः श्राद्धे सुवासिन्योऽपि भोजनीयाः ॥ १२ अथ विप्रनिमंत्रणं । तच्च श्राद्धदिनात्पूर्वेयुः सायंतनकृत्योत्तरं भुक्तवत्सु द्विजेषु कार्य । श्राद्धदिने वा प्रातराह्निकोत्तरं । श्राद्धार्थे समनुप्राप्तान्भूयो विप्रान्निमंत्रये दिति पृथ्वीचंद्रोदये नारदस्मरणात् श्राद्धार्थ निमंत्रितानां ·१२ श्राहमाण्डः विप्राणांगृहागमने चेति वारत्रयं विप्रनिमंत्रणं भवति । श्राद्ध यजमानस्य विप्राणां च नियमः । तेच मनोवाक्कम भिरहिंसा निमंत्रितब्राह्मणापारत्यागः तांबूलक्षुरकाभ्यंजनदंत धावनपरित्यागश्चेति यजमानस्य। निमंत्रणमभ्युगम्यानप क्रमणं अन्यत्रभोजनं एकत्र निमंत्रितस्यान्येषामन्नादेरण्यग्रहणं आहृतस्यकुतपकालाधनांतक्रमणं इति विप्राणां । निमंत्रणा दुपरि श्राद्धान्नव्यातरिक्त भोजनासत्यवादिताशीचमत्वरितन्त्र मृती स्वदारेष्वपि नियुक्तस्यपि मैथुनाकरणं । विशेषतः शूद्रायाः परिहरणं । श्रमस्वाध्यायक्रोधक्रौर्यकलहातभारो द्वहनप्रतिग्रहप्रमाइ मदमोहलोभाहंकारकापण्यस्तेयवर्जन मित्युभयेषां नियमाः ॥ दैवपूर्वकत्व विचारः । देवपूर्व श्राद्धमिति परि शिष्ट । मनुयाज्ञमल्क्यादिभिः निमंत्रणादिपदार्थजातंसर्व दैवपूर्वमित्युक्तं । विमर्जनं तु पितृपूर्वकमिति । सूत्रकार मते दैवपूर्वश्राद्धमिति सूत्रणान्निमंत्रणादिविसर्जनांतं पदार्थ जातमखिलं दैवपूर्वमिति । धर्मप्रदीपेऽपि । विसर्गश्चल कश्चाग्नौकरणं पंक्तिवारणं । करशुद्धिरपोशानं पितृपूर्वाणि पद सदा । इति। विसर्जनं प्रश्नः प्रदक्षिणा मुंक्त चाचमनमिति पितृपूर्वाणीति स्मृत्यंतरे । अन्यत्र हस्तोच्छिष्टापनयनं आह्वानं विसर्जनं दक्षिणां सौमनस्यं चेति पितृपूर्वाणीत्युक्तं।

·१३ सव्यापसमादिविचारः १३ सव्यापसव्यादिविचारः-दैवे यज्ञोपवीतिता, उदङ्- मुखता, दक्षिणजानुनिपातः. दैवतीर्थ, प्रदक्षिणता, उदग पवर्गता दर्भाणां प्रागग्रता चेत्यादयो धर्माः । पित्रेतु प्रार्थना वीतिता, दक्षिगाभिमुखना वानजानुनिपातः, पितृतीर्थ, अ प्रदक्षिणता,दक्षिणापवर्गता, दाणां दक्षिणापवर्गतेत्यादयाः। अत्र प्रसंगादेवपित्र्यादिविचारः संक्षेपतः । श्राद्ध कर्म ण्यास्मन् पित्र्यं दैवं उभयात्मकं लौकिकं चेति चतुर्विध कर्म । तत्र स्वधावाचनादि पित्र्यं, विश्वेदेवाः प्रीयंतामि त्यादि दैवं । संकल्पवाक्यं, नीवीबंधः, गायत्रीमधुवातादि जपः, शेषान्नविनियोगः, अनुवजनं, चैवमादीनि उभया त्मकानि । अन्नपरिवेषणं, अतिथिभोजनं, ब्राह्मणप्रदक्षिणी करणं, अद्यमे सफलं जन्मेत्यादि उच्छिष्टोद्वासनं चेत्येव मादीनि लौकिकानि पित्र्ये उभयात्मके च कर्मणि प्राचीना वीतिता, दैवे लौकिकेच यज्ञोपवीतिता । १४ प्रश्नप्रतिप्रश्नविचारः-प्रश्नेषु पंक्तिमूर्धन्यं पृच्छति मन्विा । आद्यपक्ष “यं प्रतिप्रश्नस्तस्यैव प्रतिवचनमिति नियमोक्तत्वात् पंक्तिमूर्धन्यस्यैव प्रतिप्रश्नः । द्वितीये तु सर्वेषां ॥ १५ संबधायुच्चारविचारः-उच्चारे, संबंधो नाम गोत्रं रूपमिति क्रमः । श्राद्धकाशिकादौ, गोत्रसंबंधनामानीति ·श्राद्धमातंण्डः भृगुव्यासयोगियाज्ञवल्क्याः । एवं च संबधायुच्चारे विकल्पः अनंतदेवपादास्तु योगियाज्ञवल्क्यस्य वाजसनेयित्वात तच्छाखाध्येतृणां गुरुत्वाच्च कातीयानां गोत्रादिक्रम एव साधीयान् इत्याहुः । एनमेव पक्षमंगीकृतवंतः श्रीरामवाजपे यिौंढुवैद्यनाथमिश्रगदाधादीक्षितप्रभृतयः । शर्मा नाम ब्राह्मणस्य ग्राह्यं इति बौधायनः । स्त्रीणांतु नाम दांतं ज्ञेयं।। यथा पार्वती दा इति । केचिद्देवि शब्दांतमाहुः । यथा पार्वती देवी इति । अन्येनु उभयांतमाहुः । यथा पवितीदेवीदा इति ॥ गोत्रशब्दोच्चारणं सकारेणसमन्वितं कार्यमिति काशिका | गोत्रस्यापरिज्ञाने काश्यप गोत्रं ग्राममितिनिधी। नाम्नामज्ञाने पितृपितामहप्रपितामहत्येव ब्यादित्याश्वला यनः ।। वसुरुद्रादित्यरूपेति रूपोचारे क्रमः इति काशिका। संकल्पो निमंत्रणं पाद्यं आसनं आवाहनं अर्घ्यदानं गंधाद्या च्छादनांतोपचारः अन्ननिवेदनं अवनेजनं पिंडदानं प्रत्यव नेजनं अक्षय्यं स्वधावाचनं चेति संबंधायुच्चारे स्थलानि तत्र विभाक्तिविचारः, संकल्पे आसने अक्षय्ये षष्ठिविभाक्तिः। आवाहने द्वितीया । अन्नदाने चतुर्थी । पिंडदाने संबुद्धिः, त्यागे चतुर्थी । शेषेषु संबुद्धिः । १६ आचमनविचार:-श्राद्धारभे द्विराचमनं, विप्रपादप्रक्षा लनांते स्वपादप्रक्षालनपूर्वकं द्विराचमनं, देवार्चनांने पिवर्च ·दामिविचारः नांते चैकैकमाचमनं विकिरदानांते द्विरकंवा आघ्राणांते सकृत् श्राद्धांते स्वपादप्रक्षलनपूर्वकं द्विः । केचित्तु, भस्ममर्यादांते करशुद्धचंते उच्छिष्टचालनांतेऽपि सकृत्सकृदित्याहुः । भो क्तुस्तु, मंडलादुत्तरतः पादशौचाते द्विः पाणिहोमांते सकृत् भोजनांते द्विरिति । आचमनामह स्मात ग्राह्यं इति श्राद्ध भजयाँ । पवित्रधारणोत्तरमेवाचमनम् ॥ १७ दर्भादिविचारः-समूलाः सकृदाच्छिन्नावा स्निग्धाः पुष्टा निर्दोषा दी ग्राह्याः। हरिता अतिप्रशस्ताः । तेच पित्र्ये द्विगुणाः । वैश्वदेवे ऋजवः । दैवे पित्र्येच पवित्रपाणिनासी नन देयाः। पवित्रपाणिरित्यत्र पवित्रं नाम ब्रह्मग्रंथिसम न्वितं दर्भयात्मकं दर्भचतुष्टयात्मकं वा । दर्भत्रयात्मक मिति केचित्तत्र मूलं मृग्यं ! ब्रह्मग्रंथिलक्षणं द्विगुणीकृतानां दर्भशिखानां पाशः प्रादक्षिण्येन समग्रवेष्टनं विधाय पुरो भागेन प्रवेश्यते चेद्ब्रह्मग्रंथिरिति हेमाद्रौ । अत्रकर्मणि हस्त द्रयेऽप्यनामिकयोः पवित्रधारणं कार्यमिति चंद्रिकायां। वामहस्ते दर्भधारणं नकार्यमिति संग्रहे ।। पवित्रत्यागकालाः-श्राद्धारंभे धृतान् दर्भान् पाद्यांते च विसर्जयेत् । ततो देवार्चनांते, पित्रर्चनांते, विकिरदानांते आघ्राणांते श्राद्धांते च पूर्वपूर्वधृतदर्भान् त्यजेत् । पित्रर्च नांत दर्भत्यागो न दृश्यते ।।

·१६ श्राद्धमान . , १९ श्राद्ध मंत्रादौ-प्रणवर्षिदेवताच्छंदोविनियोगानां स्मरणं नैव कार्यमिति प्रयोगपारिजाते । २० संकल्पविचारः-देशकालायुच्चारपूर्वकं संकल्पः। स. च विप्रोपवेशनांते कार्यः ॥ केचिदेतं द्विवारमिच्छति ॥ अस्मिन्पक्षे, निमंत्रणोत्तर प्रथमः, विप्रोपवेशनांते द्वितीयः।। अन्येतु विवारमाहुः ॥ अवपक्षे निमंत्रणात्पूर्व प्रथमः नि त्रणोत्तरं द्वितीयः विप्रापवेशनाते तृतीयः ॥ अत्र पक्षत्रयेऽपि विप्रोपवेशनांत शूयमाणः संकल्प एवं प्रधानः ।। २१ पाद्यमंडलं- तच्च गृहद्वारसमीपेंऽगणे गोमयगोमू- त्राभ्यां चतुरस्त्रं द्विहस्तं प्रादशमात्रं वोदक्प्लवं दैवे,तद्दक्षिणः षडंगुलांतरे च वर्तुलं चतुर्हस्तं वितस्तिमात्रं वा दक्षिणाप्लवं पित्र्ये इति धर्माधिसारे।।अरनिमात्रं देवानां हस्तमात्रं पितॄणां इति संस्कारगणपती श्राद्धकर्मणि बाहुमात्रं मंडलमिति हौंदु मिश्रपद्धतौ । पाद प्रक्षालनोदकाचमनोदकसंम! न कार्यः ।। २२ आसनानि--सौवर्णराजतताम्रदुकूलकंबलदारुज (श्रीपर्णीजबूकदवानबकुलशर्माश्लेष्मातकशालवृक्षज)तृणपर्णम यानिप्रशस्तानिआसनेषु आसनं दद्याद्वामे वा दक्षिणऽपिवा। पित्यकर्मणि वाम च देवे दद्यात्तु दक्षिणे इति ब्राह्मवचना सौवर्णाद्यासनोपार देवे प्रागग्रं दर्भद्वयं पित्र्य दक्षिणाग्रमे कंकं दर्भ स्थापयेत् । देवे चत्वारो दी इति अथांतरे ॥

·नोवि वैधः ३] दैविकविप्रानेकत्वे संज्ञकानां विश्वेषां देवानामिदमासन- मित्येकस्मै दत्वा पुनरन्यस्मा एवमेवदद्यात् ।। अग्रे सर्वत्रैवं प्रयोगः ॥ पित्र्ये आसने दीः पंच सप्त वेति कचित् ।। २३ नीवीबंधः-सच पिंडपितृयज्ञे विहितः । तथापि पिंडपितृयज्ञवदुपचार इति परिशिष्टे अतिदेशसूत्रणात्सांव- सरीकादौ सर्वत्र प्राप्तः। नीवीबन्धः पित्र्ये कर्मणि दक्षिण भागे कार्यः ॥ २४ अथापावचरिः-तत्रापात्राणि सौवर्णराजतताम्र- खड्गमणिमय(शंखशुक्तिस्फटिकसंभव) पात्राणि प्रशस्तानि । अलाभे चैतेषां पलाशादियज्ञीयवृक्षपत्र पुटानि ग्राह्याणि ।। दशांगुलं दैवपात्रं अष्टांगुलं पत्र्यमिति श्राद्धमंजयां ॥ वैश्व देवस्थाने विप्रस्यैकत्वे द्वित्वादौ वा एकमेवार्धपात्रमासाद्य तमेवार्धपात्रं सर्वेभ्यो दद्यात् ॥ इति सिंधौ कमलाकरः कर्काचार्याश्च । विप्रसंख्यया पात्राणि इति केचित् । चंद्रि- कादौ पात्रद्वयमित्युक्तं ॥ पित्र्ये पितृसंख्यया पात्राणि ॥ विप्रैकत्वे प्रतिदैवतमेकैकमर्धपात्रमासाद्य पृथक्पृथक्देवतो- द्देशेन सर्वानर्धान् दद्यात् ॥ एकैकस्यै कैकविप्रसंभवे एकै- कस्मै एकैकमर्धपात्रं दद्यात् ॥ पितुःस्थाने विप्रानेकत्वे तमेवार्थ मंत्रावृत्या प्रतिविप्रं दद्यात् ॥ एवं पैतामहादावपि। दैवार्षपात्रे दर्भद्वयात्मकं पवित्रं । पित्र्ये दर्भत्रयात्मकं ॥

·श्राद्धमार्तण्डः एकोद्दिष्टे एकपर्धपात्रं एकदर्भात्मकं पवित्रं च । अत्र देवावाहनोत्तरं यवाचकिरणं दैविकार्यपात्रे यवप्रक्षेपणंच सूत्रेऽनुपदेशातलार्य किंतु तिलावकिरणं तिलानामेवप्रक्षेपणं कार्यमिति की चायाः यवैरन्वकीर्येति याज्ञवल्क्यवचनाद्य- वावकिरणं यवप्रक्षेपंच बहवः कुर्वति । जलप्रक्षेपादौ प्रतिपात्रं मंत्रावृत्तिः कार्या ॥ अर्घदानं हस्तेनैव कार्य। अर्घदानेऽपि मंत्रावृत्तिः ॥ पात्रलग्नावशिष्टादकादिसंस्रवान् प्रपितामहपात्रगतं पितामहपात्रे, पितामहपात्रगतं पितृपात्रे, समवनीय तत्पात्रं पितृद्विजवामपार्श्वे पवित्रोपर्यधोमुखं स्थापयेत् ॥ दीदावपि प्रागुक्तकमेण पितपात्र एव सर्व- संस्रवसंग्रहः कार्यः । देवादिसर्वपात्राणां संस्रवप्रक्षेपः पितृपात्र इति श्राद्धकाशिका । पितृपात्रे संत्रवान् समवनीय पुत्रकामेन मुखाभ्यंजनं कार्यं । न्युजीकृतं पात्रं गंधतिल यवपुष्पैः संपूज्य तदुपार कुशवयं स्थापयेत् ।। केवलकुशत्रय स्यैव स्थापनमिति काशिकादिषु ॥ २५ अत्र प्रसंगान्मनागिव कांडानुसमयपदार्थानुसमय- योर्विचारः प्रदर्थतेः-तत्र निमंत्रणादिसर्वपूजाकांडं दैवं समाप्य पैतृकं निमंत्रणादि पूजाकांडं आरभेदिति कांडानु समयः ॥ तत्तनिमंत्रणं तत्तत्पाद्यमिति एकैकं पदार्थ सर्वेषां निर्वाह्य द्वितीयादिनिर्वाहः कार्य इति पदार्थानुसमयः गदा- ·प्रसंगान्मनागिव कांडानुसमयपदार्थानुसमययोर्विचारः धरादिभिः भाष्ये पदार्थानुसमय एव प्राशस्त्येन निर्णीतः ॥ यथा याज्ञवल्क्यस्मृतौ, आवाहनापरणानानां यद्यपि कांडानुसमयः प्रतीयते । तथापि पदार्थानुसमयो बोद्धव्यः ।। तुल्यसमवाये सामान्यपूर्वमानपुर्व्ययोगादिति परिभाषि- तत्वात् ॥ अस्यार्थः-तुल्यानां समानानां समवाये एक प्रयोगानुष्ठाने यत्साधारणं अंगजातं तत्सर्वेषां पूर्व भवति । तथा सत्यानुपूर्येण पदार्थाः कृताः भवति । यथा श्राद्धे पित्रादिषडयागाः एकत्र प्रयोगे क्रियते । तत्र निमंत्रणादयः सर्वेषां क्रमेण पदार्था अनुष्ठिता भवंति ।। अन्यथा एकैकस्य पित्रादेः सर्वयागस्य परिसमाप्तौ द्वितीयोपक्रमे प्रक्रमभंगः स्यात् ।। प्रथमस्य विसर्जने द्वितीयस्यामंत्रणमापद्येत ॥ तथा सत्यानुपूर्विभंगः प्रसज्येत । तच निषिद्धं ॥ तस्मादेकै पदार्थजातं सर्वेषामपि निर्वाह्य द्वितीयादिनिर्वाहः कार्यः ।। एवमपि बहुभिः पदार्थैर्व्यवधानं भवति । तच्च न दोषाय ॥ महि सजातीयैर्व्यवधानमिष्यते ॥ तस्मात्सर्वेषां निमंत्रण पाद्यादि ॥ एवमावाहनेऽपि आवाहनावकिरणजपसमुदाय रूपं ॥ जपेऽप्यायंतुन इति मंत्रलिंगात् । अत एव हि एको- द्दिष्टतीर्थश्राद्धनित्यश्राद्धसांकल्पिकश्राद्धषु आवाहनादिनि- वृत्तौ त्रयमपि निवर्तते कात्यायनस्य पदार्थानुसमय एवाभि- मतः । देवावाहनानंतरं पित्रावाहनोक्तेः ॥ एकैकस्मिन्नप ·श्राद्धमार्तण्डः आसिंचतीति सर्वपात्रेषु जलप्रक्षेपावगमात् । तदनंतरं एकै- कस्मिन् एव तिलानावपतीति विधानात् ॥ अत एकैकत्रा घपात्रे जलादिपुष्पांतं प्रक्षिप्याघदानांतं वा निर्वयं पात्रांतर- पूरणमिति मतं न युक्तं ॥ किंच पदार्थानां क्रमानुरोधादपि पदार्थानुसमय एवार्हति ॥ अतो निमंत्रणादावपि पदार्थानु समय एव । २६अथोपचारविचार:-चंदनागरुकस्तूरिकायक्षकर्दमकेशर कर्पूरादयो गंधाः प्रशस्ताः ॥ तुलसीभृगराजदूर्वायवांकुरादि पत्राणि॥ पद्मोत्पलमल्लिका यूथिकाशतपत्रचम्पकानि अन्यानि च गंधरूपसंपन्नानि श्वेतानि पुष्पाणि प्रशस्तानि ॥ श्रीख- डागरुकर्पूरदेवदार्वादिरमधूपः । घृतमधुसंयुक्तं गुग्गुलं प्रश स्ततरं ॥ धृतयुक्तस्तिलतैलयुक्तोबा दीपः ॥ शुक्लं शुद्धमहतं सदशं वस्त्रं कौशयं कासिं दुकूलं वा दद्यात् ।। अत्र यज्ञो पवीतदाने फलबाहुल्यं ॥ वस्त्राभावे तन्मूल्यं उत्तरीयं यज्ञो पवीतं वा देयमिति स्मृत्यर्थसारे ॥ दैवे देवतीर्थेनोपचार दानं द्विह्निः । गंधदान अनामिकया मध्यमया वा । पित्र्ये उपचाराणां त्रिनिनि पितृतीर्थेन । गंधदानं तर्जन्या। दैवे द्विर्दािनं पित्र्ये त्रिनिरिति नियमो गंधमाल्यादीनां दाने । नतु पाद्यादीनां । पाद्यादीनामपि सर्वेषामप्ययं नियम इति केचिद्वदंति । तदसमंजसमिति श्राद्धमंजयां । अत्र गंधादि ·विप्रभाजन मंडलं पूजनावसरे आद्यतयोरपो दद्यात् । २७ विप्रभोजने मंडलं-नैवारचूर्णेन गौरमृत्तिकया भस्मना गोमयेन वारिणा वा दैवे चतुरस्त्रं पित्र्ये वृत्तं मंडलं कुर्यादिति सिंधौ श्राद्धमंजयीं । दैवे पित्र्ये च चतुरस्र मेव मंडलमिति गदाधरवैद्यनाथरामकृष्णादयः ।। २८ भोजनपात्राणि-तानि सौवर्णराजतकांस्यमयानि प्रशस्तानि।तदलाभे पलाशपत्रमधूकपत्रनिर्मितानि । तेषामप्य लाभे कुटजोदंबरप्लक्षचूतपनसंजबूपुन्नागचंपकपत्रनिर्मितानि॥ कांस्यपात्रं निषिद्धमिति पृथ्वीचंद्रोदये। ग्राम्यकदलीपत्राणि निषिद्धानीति हेमाद्रौ ॥ प्रशस्तानीति स्मृतिसंग्रहे । उक्तानुक्त ग्रहणाद्विकल्प इति श्राद्धमंजयाँ । कदलीपत्रनिषेधेऽपि फला द्याहरणे न दोष इति श्राद्धकमलाकरः । घृतादिद्रवद्रव्याथ पात्राणि भोजनपात्राद्वहिः स्थापनीयानि । २९ पंक्तिवारणं--तच्च पित्र्ये पात्रं पारितो नैर्ऋतीमारभ्य नैतीपर्यंत अप्रदक्षिणं वेष्टनरूपम् ॥ दैवे ऐशानीमारभ्यै शानीपर्यंतं प्रदक्षिणं वेष्टनात्मकं । इदं करशुद्धेः पूर्व कार्य मिति मात्स्ये । इदंतु आश्वलायनानां विषयं । वाजसनेयि नां करशुहेरनंतरमेव पंक्तिवारणमिति ढौंदुमिश्रादिपद्धतिषु । पंक्तिवारणमावश्यकं । अन्यथा दोषस्मरणात् ॥ ३० अथानाकरण--अग्नौकरणहोमोऽयं साग्निनाऽऽवस ·२२ श्राद्धमार्तण्डः थ्येऽग्नौ कार्यः । अग्न्यभाव विप्रपाणी नतु लौकिकाग्नौ । अत्राग्न्यभावः, प्रागभावः प्रध्वंसाभावः सन्निधानाभावः अधिकाराभावः अत्यंताभावश्चेति भेदात्पश्चविधः तत्र विवा हात्पूर्व प्रागभावः ॥ तदूर्ध्वमाहिनस्याग्नः प्रमादादिना नाशे सति पुनराधानात्पूर्व प्रध्वंसाभावः ॥ देशभ्रंशादनव काशेऽरणिसमारोपणादौ कृते सन्निधानाभावः। अशुद्धिद्रव्या दिस्पृष्टेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विनाधिकाराभावः । नैष्ठिकब्रह्मचर्य त्यभावेन अत्यंताभावः । तत्राग्नेः प्राभावेऽयंताभावे चाग्न्यभावादग्नौ होमाभावः ॥ प्रध्वंसाभावाधिकाराभाव योश्चावश्यकविधौ सांकल्पिकमेव श्राद्धं । तत्र नाग्नौकरण।। सन्निधानामावे त्वावश्यक श्राद्धे साग्नेरपि द्विजहस्त एवा ग्नौकरणं ॥ आलस्येन नास्तिक्यादिना वा योऽग्नित्यजति तस्यैकोद्दिष्टपार्वण सपिंडीकरणादि सर्वश्राद्धेष्वनाधिकारोऽत स्संकल्प्य भोजयेत् ॥ तद्वयतिरिक्तस्य त्यक्ताग्नेरग्न्यसविधा नेऽपि सांगपिंडश्राद्धेऽधिकारः । ततश्च हस्तेऽग्नौकरणमिति संकल्पयेत् । एवञ्चाग्नौकर णहोमोऽयं न लौकिकाग्नौ भवति ॥ केचित्तु, विधुरादीनामग्नीकरणं इध्माधानाज्य भागपूर्वकं विहितमिति वदंति ॥ अत्राग्न्यभावे विप्रपाणाव ग्नौकरणमित्युक्त। तल्कि देव विप्रपाणावुन पित्र्यविप्रपाणी। उभयथा स्मृतिषु नैकवचनदर्शनात् । एवं विप्रतिपत्ती ·२३ हुतपदान केचित्तु दैवपित्र्यकरयोर्विकल्प इत्याहुः । अन्येतु साग्निः पितृकरे निरग्निर्दैवकरे इति व्यवस्थामाहुः । नैतद्वयमपि विचारसहम् । तत्र साग्नेरग्न्यसन्निधानादौ हस्तेऽग्नौकरणं विहितं अनुकल्पविधित्वेन पित्र्यद्विजहस्त एव विहितत्वात्। द्वितीयेतु श्राद्धविशेष्वेव हस्तेऽग्नौकरणस्य व्यवस्थितत्वा दसार्वत्रिकत्वाच । अपि च पिंडपितृयज्ञवदित्यतिदेशेन प्राची नावीतितादिधर्मप्राप्तौ तद्धर्मानुपपत्तेः॥तस्मत्साग्नीनां अग्न्य सन्निधानादौ काम्याभ्युदयाष्टमीसपिंडीकरणश्राद्धेषु पित्र्य विजहस्ते आन्वष्टक्यपूर्वयुदर्शपार्वण श्राद्धेषु अग्नाविति सिद्धं ॥ एवञ्च हिताग्नेः सर्वाधानपक्षे दक्षिणाग्नौ अर्धाधाने औपासने स्मातीग्नेः सत्यग्नौ तत्रैव ॥ निरग्नीनां पित्र्यद्विज हस्त एवेति निर्गतः सारः । मृतभार्यस्यापत्नीकस्य देवद्विज होम इति धर्माब्धिसारे । शाखांतरीयविषयमिति केचित् ।। अग्नौकरणहोमस्य पित्र्यधर्मेण विधानात् । दैवे तद्धर्मानुप पत्तेश्च । द्विजाभावे,अजकणे अश्वकर्णे गोष्टे शिवालये जले वा कार्य । जलेऽग्नौकरणं तीर्थ श्राद्धविषयं । अग्नौकरणहोमः अपसव्येनैव । पाणिहोमे अनुज्ञावचनेन स्त इति गदाधर दिक्षिताः । अनुज्ञावचनकरणपक्षे प्रश्नस्तु सव्येनैव भवति।। ३१ हुतशेषदान-नबानुल्लेखात्साधारण्याईवे पित्र्ये च देयमिति कर्काचार्याः । कल्पतरुहेमाद्रिमिताक्षराकाराणां ·श्राद्धमार्तण्डः मते पित्र्य एव । हुतशेषं पूर्व देवे दत्वा पश्चापित्रे दद्यात् । ३२ परिवेषणं-तच्च देवपूर्व घृताभिधारितेषु पात्रेषु स्वयं पत्नी वान्यो वा कुर्यात् अयं देवपूर्वपरिवेषणनियमः प्रथमपरिवेषण एव । ओदनं पायसं भक्ष्यं व्यंजनादि घृतं सूपमिति प्रथमपरिवेषणक्रमः । तत्र मध्ये अन्नं, दक्षिणे घृतपायसं, पुरतः शाकादि, वामे भक्ष्यभोज्यं इति । घृत परिवेषणे पितृपूर्वकत्वमिति कश्चित् । यावत्पर्वतमन्नमुष्णं भवेत् तावद्देयं । विप्राय प्रेताय करे वा यन्निषिद्धातिरिक्तं रोचते तद्देयं । लवणं साक्षानदेयं । अन्नादिसर्व दा पात्रेण च परिवेषणीयं । न तु हस्तेन । अपक्कं तैलपक्क च हस्तेनैव । भोजनपात्रे तिलानदेयाः । पंक्तौ विषमदानं न कार्य । ३३ अन्नानि-व्रीहियवमुद्गशामाकनीवारप्रियंगुमाष- तिलचणकयावनालवेणुयवगोधूमादिनिर्मितोदनपक्वान्नपर- मान्नभक्ष्यभोज्य पूरिकाकृसरपायसादीनि प्रशस्तानि तानि च तैलपक्वानि स्निग्धान्युष्णान्यतिप्रशस्तानि । अढक्य- राजमाष मसूराकोद्रव निष्पावमारिषगवेधुक्शतपुष्पाराजस- पवनमुद्रकुलित्यादीनि तिलमुद्माषातिरिक्तानि सर्वाणि कृष्ण धान्यानि च निषिद्धानि । यावनालचणकादीनि निषि द्धानि केचित् । विहितनिषिद्धानां विकल्प इति सिंधुः ।

·शाकानि ४] धानाः पृथुका लाजाश्च शर्करा क्षीरसंयुक्ताः प्रशस्ततराः । ३४ शाकानि-कालशाक तंडुलीय फल्गु वास्तुक पनस कोशातकी कंदल बृहतीफल दीर्घश्वेतमूलक कुतुंबरी शीत- कंदल्यादीनि फांजीचूकाधारण्यकानि च प्रशस्तानि । कूश्मांड शिग्रंवशाग्र कृष्णकर्कटी पारिभद्रच्छत्राकादीनि वानि। अलाबु पटोल पिंडालकादीनां विहितप्रतिषिद्धत्वा- द्विकल्पः। वृत्तालाबुनिषिद्धमेवेति सिंधौ । श्वेतवृनाकं निषिद्ध मिति हेमाद्रिः । तेन कृष्णस्यापि निषेध इति चंद्रिकामधवौ कृष्णस्यापि निषेध इति कमलाकरः । ३५ फलानि-कदलीफलामबदरपनसामलक दाडिम- खर्जूरद्राक्षाप्रियालबीजपूरबिल्वकपित्थनारिकेलादीनि प्रश- स्तानि । करीरविडङ्गजंबीरजंबूकरमर्दशेलतुंडीफलकलिंगा- दीनि लोमशानिच फलानि निषिद्धानि । बिल्वकपित्थनारि केलादीनि निषिद्धानीति केचित् । विहितनिषिद्धत्वाद्विकल्प इति मंजयाँ । रक्तं बिल्वं निषिद्धमिति तत्रैव । ३६ मूलानि-आर्द्रकदारु हरिद्रादीनि श्वेतमूलानि च प्रशस्तानि । गाजरादीनि रक्तमूलानि निषिद्धानि । कंदाः सूरणादयः प्रशस्ताः । पलांडुलशुनगंजनादयो निषिद्धाः । गूजनं पलांडुभेदइति सिंधौ । लशुन भेद इति ग्रंथांतरे । ३७ अन्ये च विहितनिषिद्धाः पदार्थाः-भरुंडकभंगा.

·श्रादूमातण्डः टकादीनि जलजानि इक्षुदंडः, शुंठी, पिप्पली, मरीचानि, सर्षपद्रवो, मधु, महिषीवृतं, सर्वे गोरसाः, हिंगुकर्पूरजीरक लवंगैलापत्रकादर्शनि, इक्षुविकाराः शर्करागुडादयः, सैंधर्व सामुद्रं च लवणं इति प्रशस्तानि ॥ कपिलाया गोरसः प्रशस्ततरः । महिपीक्षीरं, आविकं पयः, लोहितावृक्ष- निर्यासाः आसनारूढं पादोपहतं अमेध्यसंस्पृष्ठं शुष्कं पर्यु- षितं द्विःस्विन्नं परिदग्धं अनावलेहितं शर्कराकीटपाषाण केशायुपप्लुतं मार्जारमूष कोच्छिष्टं आघातञ्च निषिद्धं ॥ द्विःस्विनं यत्सकृत्पाकेन भक्ष्यमपि हिंगुजीरकादि संस्का- रार्थ पुनः पच्यते तदर्ज ॥ यत्तु तिक्तशाकान्नविकारादि द्विःपाकेनैव भक्षणा, तन्निषिद्धं । अग्रावलेहितं आस्वादित- पूर्व ॥ पर्युषितस्य सदा निषेधस्मरणात्पुनः कथनं स्नेह- पक्वस्य वटकादेः पर्युषितस्य ग्राह्यत्वेनोक्तस्यापि निषे धार्थ ॥ मरिचान्यााणि निषिद्धानि न शुष्काणीति हेमाद्रौ। पिप्पल्यपि निषिद्धति तत्रैव । कमलाकरस्तु पिप्पलमरीचादेः प्रत्यक्षस्य निषेधो नत्वन्यद्रव्यविमिश्रस्ये त्याह ॥ गोतृप्ति- करं प्रकृतिस्यं महीगतं जलं प्रशस्तं ॥ दुर्गधि फेनिले क्षारं पंकिलं पावलं नक्तमाहृतं सर्वार्थोत्सृष्टजलाशयजं अभोज्य- जलाशयजं पर्युषितं जलं निषिद्धं । जाह्नवीजले न पर्युषित दोषः ॥ पाकाथ सुवर्णादिधातुमयानि असंभवे नवान्यच्छि- ·भाजनकालनियमः म द्राणि मृन्मयानि पात्राणि प्रशस्तानि ।। आयसादिनिंदितानि पात्राणि न ग्राह्याणि ॥ फलशाकादिच्छेदनार्थ नायसशस्त्र- दोषः ॥ पक्वान्नस्थापनार्थं यज्ञियदारसंभवानि प्रशस्तानि ।। ३८ भोजनकालनियमः-पवित्रपाणथो मौनव्रतान्विताः परस्परोच्छिष्टसंस्पर्शरहिताः मुखशब्दचापल्यरहिताः सशेषं भुंजीरन् । दधिक्षीरघृतपायसानितु निःशेष । आपोशनं दक्षिणभागे कार्य । अत्र विप्रैवलिदानं नका केविदाज्ये- नेच्छंति तन्निर्मूलं ॥ पाय साज्यमाषानौबलिदाने निषेधस्मर- णात् ॥ विप्राश्च वामकरेणान्नं नस्पृशेयुः । न पदा भाजनं स्पृशेयुः ॥ अत्र मौनव्रता इत्यनेन अधिकं नवदेयुरित्यर्थः अपेक्षितंयाचितव्यं इति वक्ष्यमाणवचनविरोधात् ।एवं चान्ना दियाचन विनावाग्यमलोपे विष्णुस्मरणं कृत्वा पुनर्वानियम कृत्वा भुंजीरन् ॥ अपेक्षितं याचतव्यं श्रद्धार्थमुपकल्पितं ॥ न याचतेद्विजो मूढः स भवेपितृघातकः।। संपादितेषु वस्तुषु अपेक्षितं करादिनैव याचयेयुरिति धमाब्धिसारे।। नासंपादित मन्नं याचयेयुः ॥ अन्नगुणदोषान्नकीर्तयेयुः ॥ कर्ताच अनिषिद्धान्नं उष्णमुष्णं भोक्तुः पितुश्चात्मनश्च प्रियं प्रय- च्छन् तत्तदन्नमाधुर्यादिगुणकीर्तनेन प्ररोचयन् ददामीत्य वदन् याचितं यच्छन् मुंजानानपश्यन् हविर्गुणानुपृच्छन् दैन्याश्रुपातक्रोधादिकमकुर्वन् मधुरमधुरं जलं पाययन् शनै- ·श्राद्धमार्तण्डः विप्रान् भोजयेत् ॥ ३९ अभिश्रवणीय मंत्राः-अश्नत्सु जपेद्व्याहृतिपूर्वा गायत्री मप्रणवा सकृत्रिी राक्षोन्नीः पितृमंत्रान्पुरुषसूक्तम- प्रतिरथं अन्यानिपवित्राणीति । राक्षोनीः कृणुष्वपाजइत्याद्याः पश्चर्चः ॥ पितृमंत्रान् उदीरतामित्याद्यास्त्रयोदशर्चः । पुरुप सूक्तं सहस्रशीर्षत्यादिकाः षोडशर्चः । अप्रतिरथं आशुः शिशानइत्याद्यः सप्तदशः द्वादशक़वा ॥ अन्यानि च पवि- त्राणि रुद्रादीनि, अग्रयेकव्यवाहनायेत्यादीन् । उपनिष द्भागान् विष्णुब्रह्मरुद्राकादिस्तोत्रं च भोक्तृविप्रान् श्रावयेत्। ४० भोक्तृब्राह्मणपरस्पर स्पर्शादि विचारः-श्राद्धपंक्ती मुंजानानां द्विजाना-परस्परसंस्पर्शे पात्रस्थमन्नं सर्व भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतजपः॥ पात्रे विप्रांतरोच्छिष्टसंस्पर्शे तान्निरस्यहस्तं प्रक्षाल्य भुक्त्वा स्वात्वा द्विशतं जपेत्॥ उच्छिष्ठभोजने सहस्रं जपेत् । मुंजानानां विप्राणां प्रमादाद्गुदस्रावे पादकृच्छ्रे कृत्वाऽन्यवित्रं भोजयेत् । भोजनसमये उच्छिष्टपात्रमध्य- हतंचेत्तत्पात्रमुद्धत्य भुवं गोमयेनोपलिप्य पात्रांतरं पूर्ववदा साध तस्मिन्सवान्न पूर्ववक्षिप्त्वा विघं भोजयेत् ॥ मार्जर काकनकुलाखुगवादिभिरन्नाद्युच्छिष्टे कृतेऽप्येवमेव ॥ मक्षिकाकेशनखकीटपतंग पिपीलिकादिमिरल्पोहतौ तत्स- लग्नमन्नमुद्धृत्याप उपस्पृश्य शेषान्नानि भस्मना मृदाजले ·२९ विप्रवमनविचारः न वा संस्पृश्य भोजयेत् ॥ ४१ विप्रवभने विचारः-विप्रवमनानंतरं लौकिकाग्नि स्थापयित्वाऽऽज्यभागांतं स्थालीपाकतंत्रं विधायानौ नाम गोत्राद्युच्चारपूर्वकं पितृनावाह्य प्राणायस्वाहेत्यादिमंत्रपंचकेन प्रतिमंत्रं द्वात्रिंशचाहुतीर्तुत्वा स्विष्टकृदादिहोमशेष समाप्य वमितं विप्रं घृतं प्राशयेत् ।। तत्र वैश्वदेविकविप्रवमने होम एव न श्राद्धावृत्तिः ॥ पित्रादि विप्राणां पितृविषवमने तद्दिने तदानीमेव होमं कृत्वोपोष्य द्वितीयदिने पुनः श्राद्धं ॥ पितामहादिविप्रवमने तदानीमेव होमं कृत्वा पाकांतरेण पुनः श्राद्धं ॥ इदं पिंडदानात्वाग्वमने || पिंडदानोत्तरं वांतौ होम एव न श्राद्धावृत्तिः ॥ इदं प्रत्याब्दिकाश्रद्धादौ ॥ नित्य श्राद्धादिभोजनप्राधान्यश्राद्धादौ भोजनसमये वांतौ आवृत्तिरेव भोजनोत्तरं वमने होम एव । दर्शादौ वाता- वामेन तदैव श्राद्धं कुर्यात् । तीर्थमहालयादौ दर्शवत् आरब्धं श्राद्धं समापनीयं । ४२ विकिरदानं-भुक्तवतां विप्राणामग्रतः सर्वव्यंजन- सहितमन्नमुदकेनाप्लाव्य सतिलं विकिरेत् ॥ दध्योदनमेव विकिरेदिति कश्चित् ।। नैतयुक्तं ॥ यदन्नं पिंडदानेषु तदन्न विकरन्यमेदिति बृहयाज्ञवल्क्योक्तेः ॥ पंक्तिमूर्धन्य स्योत्तरतोऽरनिमात्रे विकिरदानमिति हेमाद्रिः ॥ उच्छिष्ट ·श्राद्धमार्तण्डः स्योत्तरतः षडंगुले विकिरदानमिति केचित् । देवपितृणामंतर इत्यन्ये ॥ भुक्तवतामग्रत इति योगीशः । तीर्थश्राद्ध न विकिरदानमिति गदावरः । प्रेतश्राद्ध गयाश्राद्ध माता महश्राद्ध च न विकिरदानमिति वसिष्टः । विकिरं पृथगेव निष्कास्य काकेभ्यः समुत्सृजेदिति काशिका । ४३ अथ पिंडदानं-तत्राचनोत्तरमित्यादयः षट्कालाः श्रूयते । तत्र कातीयानां विकिरोत्तरं विप्रेष्वाचांतेष्वनाचांने- षु वा पिंडदानस्य कालः । द्विजोच्छिष्टसमीपे व्याम (अरनि चतुष्टय) मात्रे संकटेऽरनिमात्रे वा प्रदेशे दाक्षिणावर्तकं चतुरस्र मंडलं विधाय कराभ्यां धृतेन स्पोन कुशमलेन वा प्रत्याब्दिक एकां रेखां दशै द्वे महालये तिस्रः चतस्रोवा प्रतिपार्वणमेकैकां सबैकोद्दिष्टवकृते एकांवा इति रेखां विलिख्य तदने उल्मुक निधाय रेखायां सकृदाच्छिन्नदर्भा नास्तीर्य तेषु अवनेजनं कृत्वा पिंडान् दद्यात् ॥ उल्मुक निधानमग्निमतामेति गदाधरः । साग्निनिरग्न्योर्नित्यामिति काशिका श्राद्धगणपतिश्च । आचारादिह व्यवस्था । सपिंजलाश्चहरिताः स्निग्धाः पुष्टाः समाहिताः । गोकर्ण दीर्घाश्चकुशाः सकृच्छिन्नाः समूलकाः । इति सकृदाच्छिन्न लक्षणं ब्राझे । मधुसर्पिस्तिलयुतान् पिंडान् कुर्यात् । पिंडे माषा निषिद्धा इति स्मृतिसारः । पिंडे सर्वांन्नग्रहणस्य ·३ अथ पिंडदान स्मरणादिदं निर्मूलमिति सिंधौ । भुक्तशेषान्नाभावे द्रव्यां- तरेण पिंडदानमिति धर्माब्धिसारे । एकोद्दिष्टे सपिंडे च ऋपित्थप्रमाणः पिंडोदेयः । प्रत्यब्दे मासिकेच नारिकेल प्रमाणः । तीर्थ दर्शे च कुक्कुटांडप्रमाणः पिंडः । महालये गयायाचा मलक ग्माणः। कपित्थविल्वकुक्कुटांडजामलकवद राणां मध्ये शक्तितोऽन्य तमप्रमाणेन पिंडमानमिति हेमाद्रा वंगिराः । पिंडबाहुल्ये बिल्वप्रमाणः पिंडैकत्वे खजूरोपम इत्याश्वलायनः । पार्वणपिंडेषु यथेतारपिंडमानाधिक्यं । महा लये गयाश्राद्ध प्रेतश्राद्धे च पिंडशब्दप्रयोगः ॥ अन्यत्र अन्नशब्दप्रयोगः । महालयादी पितृपार्वणात्पश्चिमतो मातृ- भ्यः पिंडदानं ॥ तत्पश्चिमे मातामहेभ्यः। तत्पश्चिमे माता महीभ्यः ॥ तत्पश्चिम एकोद्दिष्टदेवताम्यः । पिंडदाने केचन सूत्रकाराः “असावेतत्ते" इत्यस्यानंतरं "येचत्वाामनु" इति मंत्रशेपमामनंति । स च न वाजपनेयिनां विषयः । एष शतपथश्रुतौ निंदार्थवादपूर्वक "ददात्यसावेतत्त" इत्येव यजमानस्य पित्रे येचत्वामन्वित्यूहैक आहुः । तदुतथानु ब्रूयात् । स्वयं वैतेषां सह येषां सह तस्माद्ब्रूयात् असावे- तत्त इति यजमानस्य पित्रे असवेतत्त इति पितामयाहासा वेतत्त इति प्रपितामहायेति । ये चत्वामित्यस्य पारमार्थिक स्तावदयमर्थः । “त्वामनु" ये त्वदनुचरीभूय त्वया ·: श्राद्धमार्तण्डः सह ये वर्तते तेभ्यश्चैष पिंड इति निंदात्वेन, त्वां प्रमीत मनु पश्चाद्भावेन सह ये भवंति नेभ्योऽप्ययं पिंडोऽस्त्विति । तदैतदमंगल्यमनिधातं भवति । यथोऽयं पिंडदानकुर्वाणः पुत्रादिभिर्येचत्वामन्विति मंत्रेण येषां प्रमीतानां सहेत्याह तेषां पश्चाद्भूतः स्वयमेव भवति । अतश्चासौ स्वस्मा एव पिंडदानं करोतीति प्रतिभाति । तथा चैतदमंगल्यं । अत स्तथा न ब्रूयादित्यस्याः श्रुतेरर्थः । पिंडदानानंतरं प्रपितामहापिंडांतिके दर्भमूलेषु करावघर्षणं कार्यं ॥ तेन प्रपितामहादूर्ध्व ये लेपभागिनः पितरस्ते प्रणिति । एको द्दिष्टे लेपो नेति सुंमतुः ॥ महालये तीर्थश्राद्धे चाप्तपिंडस्य पुरस्ताच्चत्वारो धर्मपिंडा देयाः । एतद इंति त्रिगुणं सूत्रं प्रतिपिंड देयं ॥ ततः सव्येन अक्षतगंध पुष्पधूपदीप सर्व प्रकारक नैवेद्य तांबूलदक्षिणात्मकाष्टापचौरैः पिंडपूजनं । पिंडोपघातादौ प्रायश्चित्तं--श्वशृगालखरमार्जारमूषकचांडाल पतितादिभिः पिंडसंस्पर्शे प्रमादापिंडोपघात च प्राजापत्य- चरित्वा खात्वा पाकांतरेण तेनैव पाकेन वा पिंडदानमात्रं कार्यः ॥ न सर्वश्राद्धावृत्तिः । काकस्पर्शे न दोषः । ४४ पिंडदान निषेधविचारः-विवाहादूर्ध्वं वर्षपर्यंत उपनयनात्षण्मासपर्यंतं चूडायास्त्रिमासपर्यंतं पिंडदानं निषिद्धं । जीवपितृकस्य, गर्भिणीपतेश्च षण्मासाद्ध, ·३ ५] आचांतयुनिवझयादकमाने पिंडदानं निषिद्धं । महालये गयाश्राद्धे पित्रोः प्रत्याब्दिके कस्यापिमृतस्य सपिंडीकरणे मासिकेषु प्रेतकृत्येषु च कृत भंगलोऽपि पिंडदानं कुर्यात् ॥ अत्र गयाश्राद्ध इति शब्द- स्तीर्थान्युपलक्ष्यते इति श्राद्धगदाधरः । पिंडपितृयज्ञान्वष्ट- कादावपि न पिंडदाननिषेधः ॥ ४५ आचांतेपु विप्रेष्वक्षय्योदकदानं--आचांतष्वित्य- नेन भुक्तविप्राणां करशुद्धिपूर्वकमाचमनमुपलक्ष्यते । अक्षय्यो दकशब्देन दत्तान्नपानादेरानन्त्यप्रार्थनसंबंधिजलमाभिधी- यते । तच्च पितृव्राह्मणेम्य एवेति कर्मचार्याः ॥ सर्वेभ्य इति स्मृत्यर्थसारः॥ ४६ स्वाधावाचनीयसंज्ञकान् सपवित्रान् (सामान्)कुशा नादाय पिंडसमीपे भूमौ स्तृत्वा स्वधांवाचयिष्ये पंक्तिमू- धन्यं सर्वान्वा पृच्छेत् इति (गदाधरः॥ न्युजपात्रोपरि स्था पितानि पवित्राण्यघपवित्रैः सह समानीय पिंडानां पश्चिमतो दक्षिणापाणि निधाय स्वधांवाचयिष्ये इति पृच्छेदिति) हेमाद्रिः । सकुशानि पवित्राणि पिंडानामुपर्यास्तीर्य स्वधां- वाचयिष्ये इति पृच्छेदिति देवयाज्ञिककाशिकादयः ।। ४७ दक्षिणाविचारः-देवतानां हिरण्यं । पितृणां रजतं । दक्षिणादानं देवपूर्वकमिति गदाधरः पितृ पूर्वक सव्येनैवेति काशिका । पितृदेशेन दक्षिणादानेऽपमन्य ·श्राद्वमार्तण्डः विप्रोद्देशे तु सव्यमित्याचारेंदौ माधवः । विप्रगुणानुरोधेन न्यूनाधिकदाक्षिणादानं ॥ नात्रदोष इति मयूरादयः ॥ एतस्मिन्नवसरे सत्यां शक्तौ गोभूहिरण्यवासःशयनयान- दीपिकाधूपपायकंचुकोण पोदकमंडलुच्छरोपानदपणव्यज- ननांवूल चामरसुवर्णाद्यलंकारासनसुगंधहमतिकापगताहगंडूप पात्र भोजनपात्रतदाधारपात्रादीनि देयानि । अत्यशक्ती यज्ञोपवीतमात्रं वोभयत्र दक्षिणा ।। ४८ श्राद्धे सर्वत्र सर्वदा तिलकनिषेधः स्मयते-अथापि प्रयोगेष्वाशीः पार्थन.नंतरं तिलकविधानं दृश्यते । मूलंतु, "याचितारश्चनः संतु माच याचिष्म कंचन । ततस्तु तिलकं कुर्यात्" इति वृद्धयाज्ञवल्क्य इति काशिका । ४९ सकृदाच्छिन्नान्यादावनौ निक्षिप्य पश्चादुल्मुक- स्याग्नौ प्रक्षेप इति गदाधरवैद्यनाथादयः इदं साग्निकविपयं । निरग्निकानांतु दर्भसहितमेव पिंडोद्धारणं उल्मकस्य यथा देशत्यागं कुर्यात् । असंस्कृताग्नित्वात् इदं साम्राज्यभट्ट- कृष्णमिश्रादिभिनिर्णितं । हेमाद्रिस्तु पचनाग्नौ सकृदा च्छिन्नानि उल्मकं च प्रक्षिपेदिति श्राद्धगणपतौ। ५० स्वयं शिष्यादिनावा भोजनपात्राणि चालयि- स्वाऽऽचामेत् । स्त्रीहीनजातिरग्रजी वा भोजनपात्राणि नचालयेत् । अग्रजो नाम यजमानापेक्षयाऽधिकवयस्क ·डिप्रतित्तिः इति हेमाद्रिः ॥ भोजनपात्राणामुद्वासनं रवावस्तमिते कार्य ।। गृहांतरसत्व इदं इति कमलाकरः । गृहैकत्वे तु अनुव्रज्य विसर्जितेषु विप्रेषु उच्छिष्टोद्वासनमिति मनुः । द्विजभुक्ता- वशिष्टं सर्वमेकत्र संहृत्य शुचौ भूमौ निखन्याच्छादयेदिति जातूकर्ण्यः । उच्छिष्टोद्वासनोत्तरं सर्वमागारं गोमरेनोपलप- येदिति वाजपेययाजिनः । ५१ पिंडप्रतिपत्तिः-पिंडान् गोऽजविप्रेभ्यो वा दद्यात् ।। अग्नौ जले दक्षिणां दिशमीक्षन् क्षिपेदिति भगवान् याज्ञ वल्क्यः । अत्र गोशब्दो गतवीर्यवृषभपर इति काशिका । वायुपुराणे कामनाविशेषेण व्यवस्थितं । भोगार्थी पिंडानग्नौ- क्षिपेत् । प्रजार्थी मंत्रपूर्वक पन्यै दद्यात् । उत्तमां गति मिच्छन् गोभ्यः । आज्ञां प्रज्ञां यशः प्रेसुर्जले । दीर्घायु कामो वायसेभ्य इति कात्यायनः । दक्षिणाभिमुख आका शेवा आवत्त इति मध्यमं पत्नी प्राश्नाति पुत्र सामा आधत्त इति प्राशनमंत्रः अपांत्वोषधीनां इति दानमंत्रः पत्नीति पुत्रकामापस्त्रीमात्रोपलक्षणमित्येके । पुत्रकामा पतिव्रति काशिका । अनेक भार्यापक्षे मध्यमपिंडो विभज्य मीभ्यो देयः पारिजातेतु, षड्दैवन श्राद्धे पत्नीद्वित्वे एकैकमकैकस्यै दद्यात् बहुवे गुणवस्यै । वयतः कालनच समर्थाम्यां दद्यात् सर्वासां सामर्थे ऋतुकालानुमारेण एककस्मिन्श्राद्ध ·श्राद्धमार्तण्डः एकैकस्यैवा मध्यपिंडप्राशनं काम्य नतु नित्यमिति मयूखे । अप्राप्तरजस्का गुर्विणी वन्ध्या गतरक्ता रजस्वला जारिणी प्रसूतिकाच पिंडभक्षण कुर्यादिति न चंद्रिकायां ॥ मध्यम- पिंडस्य पल्याः प्राशने इतरयोः प्रतिपत्तिस्तु प्रागुक्तव ॥ ५२ विकिरप्रतिपत्तिः--केचित्तु तस्यास्पृस्यत्वादुच्छिष्ट- त्वादुच्छष्ट एव प्रतिपत्तिः अन्येनु उच्छिष्टपिंडत्वात्पिडे तस्य प्रतिपत्तिरिति वदंति ॥ ५३ वैश्वदेवनिर्णयः-कातीयानांतु श्रौतस्मार्ताग्निमतां आदावेव वैश्वदेवः ॥ अन्येषामते । वृद्धिश्राद्धेऽप्येष एव- नियमः ॥ 'वृद्धावादीक्षयेचांते' इति शांखायनपरिशिष्टोक्तं वचनं तच्छाखीयपरमिति कामदेवर्दीक्षिताः ॥ विधानपारि जाते संस्कारगणपतौच काण्वानां सर्वत्र श्राद्धषु साग्निरग्नि कयोरादावेव वैश्वदेव इत्युक्तं धर्मानुशासने 'श्राद्धकर्माण निर्वृत्य वैश्वदेवं विधायच । ततो गृहवलिः कार्यः कठ काण्वादिकान्विना' ॥ इति । रूपनारायणायेऽपि 'साग्नि- कास्त द्विहीनाश्च कठकाण्वादिकास्तु ये । श्राद्धात्प्रागेव कुर्युस्ते वैश्वदेवं यथाविधि' ॥ उभयार्थमेकपाक इति को चार्याः भिन्न इति श्राद्धगणपतौ ॥ ५४ श्राद्धशेषभोजनं-श्राद्धशेषमिष्टान्भोजयित्वा स्वयं- मुंजीत । श्राद्धशेषभोजनं दिवैव नत रात्रौ ।। उपवामप्राप्तौ ·श्राहांगतपणं यत्र कृष्ण कादश्यादावुपवासोनावश्यकस्तत्र वैधत्वाद्- भुंजीत । यत्र तु शिवराव्येकादश्यादावुपवास अवस्यकस्तत्र श्राद्धशेषान्नस्यावघ्राणमवेति कमलाकरः ॥ काम्योपवासे नक्तवते चाघ्रयमेव ग्रहणवेधे च मुंजीतेति कमलाकरः । हेमाद्रिस्तु यत्रोपवास आवश्यकस्तत्र एकभक्तमयाचितं वा कार्यमित्याह ॥ ज्ञातिसगोत्रसबंधिभिन्नानां श्राद्धशेषभोजने महादोषः । ब्रह्मचारियतिविधवानां च नियतं निषिद्धं शेषभाजन । सगोत्रसकुल्यज्ञातिनां न दोषः । गुरोर्योगिनो वा श्राद्धशेषभोजन गहिणो न दोषाय । शूद्र श्राद्धीयहवि गृहे न भोजयेत् । श्रा शेष च शूदेभ्यो न दद्यात् ॥ ५५ श्राद्धांगतपण- तच्च मन्वादि युगादि दर्शसंक्राति पौर्णमासीव्यतिपातवैधृतितीर्थश्राद्धेषु श्राद्धायपितृद्देशे श्राद्धा त्पूर्व कार्य । सांवत्सराके सकृत् महालय च परेयुः कार्य। अन्येषु महालयपक्षेषु अष्टकान्वष्टकापूर्वेयुः श्राद्धेषु अर्थो दयगजच्छायाकपिलाषष्ठीमघाभरणीश्राद्धेषु हिरण्यं श्राद्ध चानुव्रज्य कार्य । तर्पणमिदं तिलसहितं ।। यत्र श्राद्धात्पूर्व तणमुक्त, तत्र मध्याह्ने स्नात्वा माध्याह्नसंध्यां विधाय ब्रह्मयज्ञं कृत्वा नित्यतर्पणेन सह श्राद्धांगतर्पणस्य तंत्रेणानु ष्ठानं प्रसंगसिद्धिर्वा || अन्येतु नित्यतर्पणं मातृपितृवर्गयो भिन्नं दर्शादौ तु सपत्नीकस्य पितृवर्गस्येति देवताभेदात्तत्रे ·.. श्राद्धमातंग्डः णानुष्ठान नोचितमिति वदंति ।। अस्मिन् पक्षे श्राद्धांगं पतिलं तर्पणं नित्यतर्पणात्पृथग्विधाय श्राद्धारंभः कार्यः । यत्र श्राद्धांते तर्पणं विहितं तत्र विप्रानुव्रजनानंतरं तर्पणं कृत्वा भोजनं ॥ यत्र परेहनि तर्पण विहित तत्र स्नात्वा प्रातः संध्यामुपास्य श्राद्धांगतर्पण विधाथ पुनः स्नात्वा झोपमाजिक कुर्यात् ॥ एतत्तर्पणं येषां श्राद्ध क्रियते तेषामेव ॥ निपि- द्वेऽपिकाले तर्पणमिदं सतिलमेव । जीवपितृकैः श्राद्धांग तपणं शुक्लतिलैः केवलजलन वा कार्य ५६ श्राद्धसंपाते निणयः- एकस्यां तिथौ मात पित्री मरणे पूर्व पितुःप्रत्या.०६कं कृत्वा पश्चान्मातुरिति चंद्रिका यां॥ मरणक्रमेणेति हेमाद्रिः ॥ वर्गस्यस्य दर्शवतंत्रण श्राद्धं कुर्यादिति श्राद्धकमलाकरः ।। पौवीपर्याज्ञाने तु पिन पूर्वमेवेति हेमाद्रिः ॥ अनेकनिमित्तप्राप्तौ निमित्तक्रमण श्राद्धानि भरंति ॥ यथा दशैं पितृक्षयाहसंप्राप्तिश्चेत्याक् क्षयाहश्राद्धं कृत्वा दार्श कार्य । तदपि समाप्य ग्रहण चेत् तन्निमित्तकमपि कृत्वा पुत्रजन्म यदि तनिमित्तकमपि कुर्वीत । एवं दशैं प्रत्यादिकं महालय संपातेऽपि ॥ तत्रादी मध्याह्न एव सांवत्सरीकारंभ कृत्वा ब्राह्मणविस्तारवर्ज महा लयं कृत्वा पिंडपितृयज्ञं कृत्वा संकल्पविधिना दर्शश्राद्धं कुर्यात्।। अन्यथाऽपराण्हे कर्मचतुष्टयासंभवात् । सतिसंभवे ·शाद्वयन निर्णयः ३ यथोक्तं कर्तव्यं । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यं ॥ पित्रादि बहूनामे कस्यां तिथौ मरणे संबंधक्रमण मरणक्रमेण वा पृथक् पृथक् श्राद्धानि कार्याणि । पार्वणैकोद्दिष्टपोः संप्राप्ते प्रागेकोद्दिष्टं पश्चात्पार्वणं ॥ श्राद्धसंपाते यादृश श्रद्धानां प्रसंगस्तंत्रं वा तेषां तर्पणेऽपि तथैव ॥ श्राद्धावृतौ तु तर्पणस्यापि अवृत्ति रुक्तप्रकारेणादावंते चेति ॥ ५७ श्राद्धविघ्ने निर्णयः -तत्र श्राद्धारंभात्पूर्वमाशौच- प्राप्तौ प्रत्यादिकमाशौचांते कर्तव्यं । मासिकंतूतरेण सह । दर्शश्राद्धादीनां लोप एव । तत्राप्य शौचाते श्राद्धलोपप्राय- श्चित्तार्थ मुपवास इति कमलाकरः । श्राद्धारंभोत्तरं कर्तुरा शौचप्राप्तौ प्रारब्धं श्राद्धं समापनीयं । कर्मसमाप्ति पर्यंत नाशौचं कर्तुः । श्राद्धारंभस्तु पाकारंभ इति एके । पाक सिद्धिरित्यन्ये। पाकप्रोक्षणमिति केचित् । विप्रनिमंत्रणमित्य- परे । अत्राचाराव्यवस्था ।। भोक्तुर्दोष एवेति कमलाकरः । आशीचिनां गृहे श्राद्धभोजनं यावत्क राशौचं भोक्तुरपि आशौचं तावत् । आशौचांते भोक्तुः सांतपनं प्रायश्चित्त- मिति मार्कडयः ॥ मासमेकं व्रीति शंखः ॥ अज्ञानात्वेक रात्रमुपोष्य पंचगव्याशने शुद्धिरिति छागलेयः ॥ माधवा दयस्तु सर्वत्र या द्विगुणमिति । विप्रस्य त्वाशौचसंपात निमंत्रणात्तर नाशौचमि सिंधौ । इद्धिविवेकस्त्विदं आमश्रा ·श्राद्वमात पडः द्धापरत्वेन व्याचष्टे । अन्येत्वासनदानोत्तरं नाशौचमिति । अपरेत्वावाहनोलरमित्याहुः । युक्त चैतदेव ॥ अस्मिन्पक्षे आसनावाहनोत्तरं भोक्तुराशाचसपाते विसर्जनपयत नाशौ चं । आसनादर्वागाशीच संपाते तत्स्गनेऽन्यं विषं निमंत्र्य भोजयेत् ॥ विप्रस्य भोजनसयये दातुगहे तद्वांधवादिमर णादौ शेषमुच्छिष्टमन्नं त्यक्त्वा परकीयशुद्धजलेनाच मेत् ।। प्रारब्धे श्राद्धे नाशोचमिति केचित् । तत्र मूलं चिंत्य ॥कर्तु भीर्यारजोदर्शने दार्शिक युगादि मन्वादि संक्रांति वैधृति व्यतिपाताद्यावश्यकानि आमेन कायाणि । शुद्धपत्न्यंतर सत्वेऽन्नेनैव । पचमेऽहनि कार्याणीति कालादर्श । नैतद्यु क्तमिति चंद्रिका ॥ पित्रोराब्दिकं तु तद्दिन एवानेन सपिं डकं कार्य । मासिकेप्येवमेव ॥ केचिद्भायाँतरसत्वे तदिन एव ॥ एकमार्यस्तु पंचमेऽहनि कुर्यादिति वदति । इदं कमलाकरादीनां नाभिमतं । एक भायोऽपि तदिन एवं कुर्यादिति स वदति । महालय श्राद्धानि रजस्वलायामपि भायायामन्नेनैव भवंति । सकृन्महालय श्राद्धं स्नातायां पूर्वोक्तकालांतरे कार्य । काम्यानां लोप एव ।। नैमित्ति- कान्यावस्यकानि त्वामेन कार्याणि । अनावस्ट कानां लोपः। अपुत्रकस्य स्त्री श्राद्धकर्ती यदि रजस्वला । चमेऽहनि तदाब्दिकं कुर्यात् ॥ सकृन्महालयस्तु पूर्वोक्तकालांतर ।

·४१ श्राद्धभौजनार्दा प्रायश्चित्तम् दर्शादीनां लोप एवेति संक्षेपः । ५८ श्राद्धभोजनादौ प्रायश्चित्तम्-प्रथमाब्दिके द्वितीयाब्द . के तृतीयाब्दिक च पादोनकायं। अनापदि चांदं । चतुर्थाब्दि कादौ षट्प्राणायामाः । नक्तं वा ॥ दर्शे षट्प्राणायामाः । अनुक्ती पार्वणश्राद्धे दर्शातिदेशात् षट्प्राणायामाः । सर्वेषु श्राद्धेषु दशकृत्वो गायत्र्या अभिमंत्रिता अपः पीत्वा संध्योपासनहोमादि यन्नित्यकर्म तत्कुर्यात् । एतदनुक्तप्राय- श्चित्तपरमिति विज्ञानेश्वरः । काम्यनैमित्तिकश्राद्धेषु दोषा- ल्पत्वे दर्शवत्पदनाणायामाः । पतितचांडालदुर्मरणादिमृतानां श्राद्धेषु द्विगुणं प्रायश्चित्तं । गुरुद्रव्यार्थं श्राद्धभोजने प्रायः श्चित्ता । जपशीलस्य निस्पृहस्य च तदर्धं । क्षत्रियादि श्राद्धेषु द्वित्रिचतुर्गुणानि प्रायश्चित्तानि । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणं । आमहेमसंकल्पश्राद्धेषु तत्तदर्धानि प्रायश्चित्तानि । वृधौ प्राणायात्रयं कृच्छा वा । सीमंतनामकरणजातकमर्मचूडा- कर्मागवृद्धिश्राद्धे सांतपनं । सांतपने धेनुद्वयदानं प्रत्याम्नायः । अनापदि चांद्रं अन्यकर्मागवृद्धिश्राद्धेषूपवासः । अनापदि त्रिरात्रमुपवासः । यतिव्रती ब्रह्मचारी चोक्तप्रायश्चित्तं कृत्वा त्रीनुपवासाँस्त्रीन् प्राणायामान् वृतप्राशनंचाधिकं कृत्वा व्रतशेष समापयेत् अनापदि द्विगुणं प्राश्चित्तं । द्वादश प्राणा- यामाः पंचगव्याशनं चेति संक्षेपः ।।

·श्राद्धमार्तण्डः ५९ निमंत्रितविप्रत्यागे विचार:-निमंत्रितविप्रस्य प्रमादा- त्यागे तं प्रयत्नेन प्रसाद्य बुद्धिपूर्वकल्यागे चांद्रायणं प्राय श्चित्तं निमंत्रितो विप्रो प्रमादादन्यत्र यदिभोक्तुं गच्छेत् तदा त्रिरात्रमुपवासः । प्रमादाभावे प्राजापत्यं । भोजन समये शूद्रांत्यजादिदर्शने भोजनोत्तरमाचमनपूर्वकं प्राणा यामत्रयं कार्य ॥ ६० श्राद्धभोक्तुः कर्तुश्च नियमलोपे प्राश्चित्तं-दंत- धावने शतकृत्वो गायत्र्याऽभिमंत्रितजलपानं । ऋतौ भार्या- गमने उपवासः । अनृतौ प्राजापत्यं । वाग्लोपे विष्णुस्मरणं । नियमांतरलोपे प्रायश्चित्तं निर्णयसिंध्वादि ग्रंथांतरादवसेयं । अनादेशे शतगायत्रीजप इति ॥

·१ ॥प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धपद्धतिः ॥ यजमानः श्राद्धदिनात्पूर्वेयुः प्रदोषांते भुक्तवत्सु द्विजेषु श्राद्धादिने प्रातवीं ब्राह्मणगृहं गत्वा ब्राह्मणनिमंत्रणं कार्य ॥ पवित्रपाणिराचम्य प्राणानायम्य यज्ञोपवीती उद- मुखः प्राङ्मुखस्य द्विजस्य दक्षिणं जानुमुपस्पृश्य अस्मत् पितृपितामहप्रपितामहसंवधिना पुरूरवावसंज्ञकानां विश्वे- पां देवानां कृत्ये श्वः अधवा करिष्यामाणप्रतिसांवत्सरीक श्राद्धे भवान् मया निमंत्रितः ॥ इति तांबूलेन कुशेन वा वित्रं निमंत्रयेत् ॥ आमंत्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनं ॥ अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः । भवितव्यं भवद्भिश्च मयाच श्राद्धकारिणा ॥ इति नियमान् श्रावयेत् ॥ [विप्रबहूत्वे प्रतिषिप्रं निमंत्रणमेवं कार्य] ततः प्राचीना वीती दक्षिणाभिमुखः उदङ्मुखस्य द्विजस्य सव्यं जानुमुप- स्पृस्य अमुकसगोत्राणां अस्मत् पितृपितामहप्रपितामहानां अमुकामुकर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां कृत्ये श्वः अद्यवा करिष्यमाणप्रतिसांवत्सरीकश्राद्धे भवान् मया निमंत्रितः ॥ इति तांबूलेन कुशेन वा विप्र निमंत्रयेत् आमंत्रितोऽस्मि इति प्रतिवचनं ॥ अक्रोधनैः शौचपरै० ॥ इति नियमानू

·श्राद्धमार्तण्डः
श्रावयेत् एवं दर्शमहालयादौ मातामहादि द्विजनिमंत्रणं
कार्य ॥ प्रत्येकमेकैकद्विजपक्षे अ० गोत्रस्य अस्मत्पितुः
अ० शर्मणः वसुरूपस्य कृत्ये श्वोद्यवत्यादि ० ॥ एवं पिता-
महादिविप्राणां निमंत्रणं पृथक् पृथक् कार्य । अग्रे उप-
चारनिवेदनादावप्येवमेव ॥] ततः कर्ता श्राद्धदिने पाक
सिद्धिंकारयित्वा निमंत्रितान्विप्रानाहृय प्रत्युत्त्थानस्वागत
वचनादिना सत्कृत्यमाध्याह्निकं कृत्वा नद्यादौ स्नात्वाऽप-
राहणे पवित्रस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव उत्पुनामि ॥
अच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ १ ॥ इति पवित्रं
धृत्वा द्विराचम्य त्रिःप्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा पुण्य
तिथौ ॥ अपसव्यं अ० गोत्राणां अस्मपितृपितामहप्रपिता
महानां अ० शर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां प्रतिसांव-
त्सरीक श्राद्धं गुरूरवावसंज्ञकानां विश्वेदेवपूर्वक सपिंडं
पार्वणन अन्नेन हविषा सद्यः करिष्ये ॥ कुरुष्येति प्रति
वचनं । सव्यं ॥ ततो यजमानो ब्रह्मदंडं (कुश तिलसहितं
हिरण्यं) गृहीत्वा ब्राह्मणान् प्रदक्षिणत्रयं कुर्यात् ॥ तत्र
मंत्राः समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः।।
अपारसंसारसमुद्रसेतवःपुनंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः ॥ १ ॥
आपद्धनध्वांतसहस्रभानवः समीहितार्थापणकामधेनवः ॥
समस्ततीर्थाबुपवित्रमूर्तयो रक्षतु मां ब्राह्मणपादपांसवः॥२॥

·४५ प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः विप्रौवदर्शनाक्षिप्रं क्षीयंते पापराशयः ॥ वंदनान्मंगला- वाप्तिरर्चनादच्युतं पदं ॥ ३ ॥ इति ततः । आधिव्याधि हरं नृणां मृत्युदारिद्रयनाशनं ॥ श्रीपुष्टिकीर्तिदं वंदे विष श्रीपादपंकजं ॥ इति नत्वा तिलदर्भोदकानि गृहीत्वा अपवित्रः० शुचिः ॥ शुद्ध वालः सर्व शुद्धवालो मणिवा- लस्त आश्विनाः ॥ श्येतश्येता क्षौणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामाः ।। इति स्थलं प्रोक्षेत् ।। ततः प्रतिसांवत्सरीक श्राद्ध शरीरशुद्धिद्वारा अधिकारसंपत्यर्थं पावनमंत्रपठणमहं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य सहस्रशीर्षा ० देवाः ।। पुनंतुमा पतरस्सोम्पासःपुनन्तुमा पितामहाः पुतन्तु प्रपितामहाः ॥ पवित्रेणशतायुषा ।। १॥ पुनन्तुमा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः ॥ पवित्रेण शतायुषा विश्वमायुष्यश्नवै ॥२॥ अग्न आयू पि पवम आसुवोजमिषञ्चनः ॥ आरेवोधस्वदु- छुनाम् ॥ ३ ॥ पुनंन्तुमा देवजानाः पुनन्तु मनसाधियः ।। पनन्तुविश्वा भूतानि जातवेदः पुनीहिमा ॥ ४ ॥ पवित्रेण पुनीहिमा शुक्रेणदेवदीद्यत् ।। अग्ने क्रत्वा ऋतूनु ॥५॥ यस्तै पवित्रमर्चिष्यग्नेविर्ततमन्तरा ॥ ब्रह्मतेने पुनातुमा ॥६॥ पर्वमानस्सो अद्यनः पवितेण विचर्षणिः ॥ यःमोता सपुना- तुमा ॥ ७॥ उभाभ्यान्देव सवितः पवित्रेण सवेनच ॥ मारपुनीहि विश्वतः ॥ ८॥ वैश्वदेवी पुनती देव्यागाद्य- ·४६ ॥ श्राद्धमार्तण्डः स्यामिमा वयस्त॒न्वौवीतपृष्ठाः ॥ तया मदन्तस्सधमादेपु वय स्याम पतयोरयीणाम् ॥९॥ चित्पतिमापुनात्वच्छिद्रेण पवित्रैण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य॑ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुनेतच्छेकेयं ।। १ ॥ वाक्प तिर्मा पुना त्वच्छि द्रेण ॥ तस्यते पवित्रपते० ॥ २ ॥ देवोमासविता पुनात्व च्छिद्रेण० तस्य॑ते पवित्रपते० ॥ पुनातु भूःपुनातु भुवः पुनातु स्वःपुनातु भूर्भुवःस्वःपुनातु । तत्सवितुः प्रचोद- यात् ॥१॥ इतिजपेत् । ततो यजमानो यज्ञोपवीती दक्षिणक्षान्वाच्योदङमुखः प्राङमुखस्य द्विजस्य दक्षिणं जानुं दक्षिहस्तेन स्पृष्ट्वा । अस्मत्पित्रादित्रयसंबं० विश्वेषां देवानां कृत्ये प्रतिसांवत्सरीक श्राद्धे भवान् मया निमंत्रितः इति तांबूलेन कुशेन वा निमंत्रयेत् ।। आमंत्रितोऽस्मीति प्रतिवचन | अक्रोधनैः०कारिणा । इति नियमान् श्राव- यित्वा भवद्भिः प्रति सांवत्सरीक श्राद्धीयदेवकार्य नः संपाद्य, प्रसीदंतु भवतः । इति प्रार्थयेत् ॥ प्रमन्नाः स्मः इतिप्रति० ॥ ततः कर्ता प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः पतिनवामजानुः उदङमुखस्य द्विजस्य सव्यंजानुं दक्षिण हस्तेन स्पृष्ट्वा असगोत्राणां अस्मपितृपिता• वसुरुद्रा दित्यस्वरूपाणां कृत्ये प्रतिसांवस्तरीकश्राद्धे भवान्मया निमंत्रितः इति तांबूलेन कुशेनवा निमंत्रयेत् । आमंत्रितो ·४७ प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः स्मीति प्रति०॥ अक्रोधनै० कारणा ॥ इति नियमान्श्राव यित्वा भवद्भिः प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धीयपितृकार्यं नः संपाद्य प्रसीदतु भवंत इति प्रार्थयेत् । प्रसन्नाः स्म इति प्रति० ।। सव्यं । ततः कुशोपरि स्थिात्वा द्विजान्खागतमिति पृच्छेत्।। सुस्वागतमिति प्रति० ॥ ततः श्राद्धदेशात्पुरतोऽङ्गणे गोमय गोमूत्राभ्यां चतुरस्रं द्विहस्तं प्रादेशमात्रं वोदक्प्लवं देव मंडलं विधाय ।। अपसव्यं ।। दक्षिणतः षडंगुलं त्यक्वा चतुर्हस्तं वितस्तिमानं वा दक्षिणाप्लवं वर्तुलं पित्र्यमंडलं कुर्यात् ॥ सव्यं ॥ ततो देवमंडलस्योपरि पूर्वाग्रकुशव्यं स्थापयित्वा तदुपरि यवान् स्थापयेत् ॥ अपसव्यं ॥ पितृ मंडलस्योपरि दाक्षिणायकुशत्रयं स्थापयित्वा तदुपरि तिलान् स्थापयेत् ।। सव्यं ॥ ततो देवमंडलपूजन।। देवमंडलस्थाने अत्रं नमः. गंधं नमः, यवान् नमः, पूर्वाग्रद्विदर्भ पत्रपुष्पं नमः ॥इति।।अपसव्यं।पितृमंडलपूजनं । पितृमंडलस्थाने अत्रन्नमः, गंधं नमः, तिलानमः, दक्षिणाग्रत्रिदर्भपत्रपुष्पं नमः । इति कुयात् ॥ सव्यं । ततो देवमंडलात्पश्चिमतो देवब्राह्मणं प्रा मखमुपवेश्य स्वयम्प्रत्यङ्मुख उपविश्य विप्रपादौ मंडले निधाय--अस्मत्पित्रादित्रयसंबंधिनः पुरूरवावसंज्ञका विश्वेदेवाः प्रतिसांवत्सकिश्राद्धे इदं वः पाद्यं ॥ इति पाद योर्यवोदकं दत्वा अस्तु पाद्यमिति प्रति० ॥ शन्नो देवीरभि ·mer-ms- श्राद्धमार्तण्डः ष्ट्रय आपो भवन्तु पीतये । इँय्योरभिस्रवन्तुनः ॥१॥ इति शुद्धजलेन पादौ प्रक्षाल्य देवपादयोः अत्रं नमः गंधं नमः यवानमः, पूर्वाग्रद्विदर्भपत्रपुष्पं नमः ॥ अस्मत्पित्रादि० विश्वेदेवाः प्रतिसांवत्सकिश्राद्धे एप वः पादविः । इति पूजयेत् । अस्तु पादार्घ इति प्रति० ॥ ततः-सहस्रशीपी० गुलं ॥१॥ इति विप्रपादादियुग्मक्रमण पादजान्वंसशिरःसु गंधादिभिः पूजयत् । अपसव्यं । ततः पित्र्यमंडलाइक्षिणतः पित्र्यब्राह्मणमुदङ्मुखमुपवश्य स्वयंदक्षिणाभिमुख उपविश्य विप्रपादौ मंडल निधाय-अमुकसगोत्राः अस्मापितृपितामह प्रपितामहाः अमुकामुकशमीणः वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः प्रति सांवत्सरीकश्राद्ध इदं वः पाद्यं इति पादयोः तिलोदकं दद्यात्।। अस्तुपाद्यमिति प्रतिव० ॥ शंनोदेवी स्त्रवंतुनः ।१। इति शुद्ध जलेन पादौ प्रक्षाल्य-पितृपादयोः अत्रं नमः, गंधं नमः तिलान् नमः, दक्षिणाग्रत्रिदर्भपत्रपुष्पं नमः ॥ अ० गोत्राः अस्म पितृपिता० अ शर्माणः वसुरुद्रादित्य स्वरूपाः प्रतिसांवत्स रीकश्राद्धे एषवः पादार्पः॥ इति पूजयेत् ॥ अस्तुपादा इति प्रतिव०॥ पितृभ्यस्स्वधायिभ्यस्स्वधा नमः पितामहेभ्यस्स्वधा यिभ्यस्स्वधानमः ॥प्रपितामहेभ्यस्स्वधायिभ्यस्स्वधानमः ।। इतिविप्रवामांगादिषु युग्मक्रमेण शिरोंसजानुपादेषुगंधादिभिः पूजयेत् । ततो मंडलादुत्तरतो ब्राह्मणानाचाम्य स्वयं पवित्रं ·७]] प्रलिसापरीकश्राद्धपद्धति त्यक्त्वा यज्ञोपवीती पादी प्रक्षाल्य पादप्रक्षालनपूर्वदशे द्विराचम्य पवित्रं धृत्वाचम्य ब्राह्मणपूर्वकं गृहं व्रजेत् । ततो देवब्राह्मणोपवेशनाथ प्रागग्रकुशद्वयसाहित मासनं स्थपयित्वा तदुपार यवान्निक्षिप्य ब्राह्मण दक्षिणहस्तं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्तनासनं स्पृशन्-अस्मत्पित्रादि • विश्वेषां देवानां प्रतिसांवस्तरीक श्राद्ध मुर्भुवः स्वः इदमासनं, अत्रा स्यतां ॥ इत्यासने देवब्राह्मणमुपवेशयेत् ॥ आसीनाः स्मः।। इति प्रतिव० । अपसव्यं । पितब्राह्मणोपवेशनार्थ दक्षिणाम कुशत्रयसहितमासनं स्थपायेत्वा तदुपारी तिलान् निक्षिप्य ब्राह्मणदक्षिणहस्तं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा वामहस्तेनासनं पृशन्-अ० गोत्राणां अस्मपितृपितामहप्रपितामहानां वसु रुद्रादित्य स्वरूपाणां प्रतिसांबस्तरिक श्राद्धे भूर्भुवः स्वः इदमासनं, अत्रास्यतां इति पितृब्राह्मणमासने उपवेशयेत् । आसीनाः स्मः इति प्रतिव० । सव्यं । प्रतिद्विजं दीपस्थाप नं कुर्यात् । अपसव्यं ॥ तिलास्तु रक्षत्वसुरान् दर्भा रक्षंतु राक्षसान् । पंक्तिं वै श्रोत्रियो रक्षेदतिथिः सर्वरक्षकः । इति द्वारदेशे तिलकुशान् प्रक्षिपेत् ॥ सव्यं । अग्निष्वात्ताः पितृ गणाः प्राची रक्षतु मे दिशं । तथा बर्हिपद. पांमु याम्यां ये पितरस्तथा ॥ प्रतीचीमाज्यपा स्तद्वदुदीचामपि सोमपाः ॥ ऊर्ध्वतस्त्वर्यमा रक्षेलाव्यवाउनलोप्यधः ।। रक्षोभूतपिशाचे ·श्राद्धमार्तण्डः भ्यस्तथैवासुरदोषतः । सर्वतश्चधिपस्तेषां यमो रक्षां करोतु मे ॥ इति यवतिलान् यथालिंगं दिक्षु विकिरेत् ॥ ततस्ताम्रपात्रमुदकेनापूर्य तत्र कुशत्रयतिलगंधपुष्पादि निक्षिप्य--यदेवा देव हेळनन्देवा सश्चकृमा वयम् ॥ अग्नि मतिस्मा देनसोविश्वान्मुञ्चत्व हसः ॥ १॥ यदि दिवा यदि नक्तमेना सिकृमा वयम् ।। वायुमातस्मा देने ॥ २ ॥ यदि जाग्रदिस्वप्न एना सिचकृमात्रम् ॥ सूर्यो मातस्मा देन० ॥ ३॥ इति कूष्मांडमंत्रैरभिमंत्र्य-दुष्टदृष्टिनिपातनादि दोपदूपितः पाकः पूतो भवतु । इत्युच्चार्य तजलेन सर्व पाकं प्रोक्ष्य श्राद्धदेशे स्थपितान्श्राद्धोपयोगिपदार्थानपि प्रोक्षेत् । ततः-श्राद्धभूमौ गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवं गदाधरं ॥वस्वा दीश्च पितृन् ध्यात्वा ततः श्राद्ध प्रवर्तये । प्रवर्तय इति प्रतिव० ॥ अपसव्यं ॥ सोमस्य नीविरसि विष्णो शासि शर्म यजमानस्य ।। इंद्रस्य यानिरमि सुसस्याः कृषीस्कृधि ॥१॥ इति कुशवयं सतिलं मुहीत्वा-निहन्मि सर्व यदमे ध्यमत्र निहन्मि सर्वानपि दानवासुरान् ॥ यक्षाश्च रक्षांसि पिशाचगुह्य का हता मया यातुधानाश्च सर्वे । इति कुशत्रय तिलयुतानां परिधानपुरःस्थितदशानां दक्षिणकटिसल्लग्नवस्त्र बहिर्भागे संवेष्टय गोपनरूपनीवीबंधनं कुर्यात् ॥ सव्यं । आचम्य प्राणामायम्य देशकालौ संकीर्त्य पुण्यतिथौ ॥ अप- ॥

·: ५१ प्रतिसांवत्सरीकाद्धपद्धतिः सब्यं ॥अमुकसगोत्राणां अस्मपितृपितामहप्रपितामहानां अमुकामुकशर्मणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां प्रतिसांवस्तरीक श्राद्धं पुरूरवावसंज्ञकविश्वेदेवपूर्वकं सपिंडकं युष्मदनुज्ञ या पार्वणेन विधिना अन्नन हविषा करिष्ये ॥ कुरुष्व इति प्रतिव० ॥ सव्यं ॥ सव्याहृतिकां गायत्री जप्त्वा देवना ह्मणहस्ते उदकं दत्वा पुरूरवावसं • देवानामिदमासनं ॥ इत्यासने दक्षिणतः सयवान् प्रागग्रान् दीन् दद्यात् ॥ स्वासनं इति प्रतिव० ॥ अपसव्यं ॥ अ० गोत्राणां पितृ पितामहप्र० स्वरूपाणां प्रतिसांवस्तरीकश्राद्धे इदमासनं ॥ इत्यासने वामतः सतिलान् दक्षिणाग्रान् दर्भान् दत्वाऽपो दद्यात् ॥ सव्यं ॥ यवानादाय अस्मत्पित्रादित्रयसंबंधिनः पुरूरवायसंज्ञकान् विश्वेदेवान् भवत्सु आवाहयिष्ये ॥ आवाहय प्रतिव० ॥ ततो विप्रदक्षिणजानुमालम्भ विश्वेदे वास आर्गतः शृणुतामइम हवे । एदम्बर्हिनियादत ॥ १ ॥ इति जप्त्वा । विप्रस्य पुरतः प्रादक्षिण्येन यवानवकीर्य विश्वेदेवाः शृणुतेम हम्मेये अन्तरिक्षेय उपद्यविष्ठ ॥ ये अग्निजिह्वा उतवायजत्रा आसयास्मिन्व॒र्हिषि मादयध्वम्। इति जपेत् ॥ अपसव्यं तिलानादाय अमुकसगोत्रान् अस्मपितृपितामहापितमाहान् अमुकामुकर्मणः वसुरुद्रा दित्यस्वरूपान् भवत्सु आवाहायध्ये ॥ आवाहय इति ·श्राद्धमात: प्रतिव० ॥ ततो विप्रवामजानुमालभ्य उशन्तस्त्वा निधीम युशन्तसभिधीमहि ।उशन्नु न आवह पितॄन्हविपे अत्तवे ॥१॥ इति जप्त्वा विप्रस्याग्रतोऽप्रादक्षिण्यनतिलान्विकीय॥ आयन्तुनः पितरस्मोम्यासोऽशिष्यानाः पथिभिर्देवयानः ।। अस्मिन्य॒ज्ञे स्वधया मदन्तीवि ब्रुवन्तुतेऽवन्त्व॒स्मान् ॥ १॥ इति जपेत् ततो वैश्वदेविकमपंपात्रद्वयं देवाग्रभृमा पलिप्य दर्भेषु प्रागप्रेषूतानं निभाय पवित्रांतहित एकैकस्मिन् शंनो देवरि० इत्यप आसिच्य--यवोसि धान्यराजोवा वारुणामधु संयुतः ॥ निर्णोदः सर्वपात्राणां पवित्रभृषिभिःस्मृतः ॥ इति यवान् प्रक्षिप्य गंधं पुष्पं चतूष्णीं दद्यात् ॥ अपसव्यं पित्रा भूमावुपलिप्य दक्षिणाप्रदर्भपु खङ्गादिपात्रत्रयमुत्तानं निधाय दर्भत्रयान्विते एकैकस्मिन्-शनोदेवीर० ॥ इति पितृतीर्थे- नाप आसिच्य ॥ तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवा देवनिर्मितः!! प्रत्नमद्भिःपृक्तः स्वधया पितुन लोकान् प्रिणाहि नः स्वाहा।। इतितिलान् प्रक्षिप्य गंधं पुष्पंच तूष्णीं दद्यात् ॥ सव्यं ।। देवब्राह्मणदक्षिणहस्ते उदकं दत्वा अध्धपात्रस्थपवित्रे दत्वाऽर्घपात्रादर्धं गृहीत्वा यादिव्या आपः पयसा संबभू बुर्या आंतरिक्षा उतपार्थवीर्याः ॥ हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शस्योनाः सुहवा भवंतु ॥ अस्मत्पित्रादित्रय संबंधिनः पुरूरवावसंज्ञका विश्वेदेवा एषवोऽर्घः ॥ इति ॥

·॥ प्रतिवत्सरीत्राहमतिः दद्यात् ।। अस्त्वर्ष इति प्रतिव ॥ अपसव्यं ॥ पितृव्राह्मण- हस्ते उदकं दत्वा पवित्रं दत्वा अर्धपात्रात्सशेषमर्वमादाय यादिब्या आपः० ॥ अमुकसगोत्र अस्मत्पितः अमुकशर्मन् वसुरूप एषतेऽर्घः ॥ इति दद्यात् ॥ अत्स्वर्ष इति प्रतिव०॥ पुनरपो दत्वा पवित्रं दत्वा द्वितीयापात्रात्सशेषमघमादाय यादिब्या आपः० ॥ अमुकसगोत्र अस्मत्पितामह अमुकश मन् रुद्ररूप एषतेऽयं ।। इति दद्यात् ॥ अस्त्वर्घ इति प्रतिव० ॥ पुनरपो दत्वा पवित्रं दत्वा तृतीयाघपात्रात्सशेष मर्वमादाय--यादिव्या आपः० ॥ अमुकसगोत्र अस्मत्पपि- तामह अमुकशर्मन् आदित्यरूप एपतेऽर्घः इति दद्यात् ।। अस्त्वर्व इति प्रतिवचनं ॥ ततः प्रथमे पितृपात्रे सर्वपित्र्यहस्तस्थितकुशान् निधाय सर्वपात्रस्थ स सवान् समवनीय ॥ पितृभ्यः स्थानमसि ।। इति देवपित्रोमध्यभागे न्युब्ज पात्रं निधाय तदुपरि स्वधा- वाचनीयान् बीन् कुशान्निदध्यात् । सव्यं ततोदेवद्विजहस्ते उदकंदत्वा एपते गंधइति गंधः, सुगंधिरिति प्रतिवचनन् । इमेयवा इति यवान्,संतुयवाः ॥ श्रीतुलसी गराजशतपत्र- पुष्पाणि, इति तुलस्यादि,सुपुष्पाणि ॥ धारणार्थे इमे यज्ञो- पवीते इति यज्ञोपवीतद्वयं, सूपवीते ॥ फलाथै पूगफलं इति फुलं, सुफलं । आच्छादनार्थे किञ्चिव्यावहारिकद्रव्यं, इति ·श्राद्धमार्तण्डः द्रव्यं, स्वाच्छादनं ॥ सर्वार्थ इमौ कुशी, अस्तु पवित्रं ।। अस्मत्पित्रादित्रयसंबंधिभ्यः पुरूरवादवसंज्ञकभ्यो विश्वे- देवेभ्यः प्रतिपांवत्सरीकाद्धे इदं गंधाधर्चनं स्वाहानमः।। अपसव्यं ॥ पितृद्विजहस्ते उदक दत्वा एषत गंधः,सुगंधिः ।। इमे तिलाः संतु तिलाः ॥ श्रीतुलसीझंगराजशतपत्रपुष्पाणि, सुपुष्पाणि ॥ धारणार्थे इमे यज्ञोपवीते सूपवीते ॥ फलार्थे पूगफलं, सुफल || आच्छादनार्थे किश्चिव्यावहारिकद्रव्यं, स्वाच्छादनं ॥ सर्वार्थे इमे कुशाः अस्तु पवित्रं ।। अ०गोत्रे- भ्यः अस्मपितृपितामहप्रपितामहेभ्यः अशर्मभ्यः वसुरुद्रा दित्यस्वरूपेभ्यः प्रतिसांवत्सरीकश्राद्ध इदं गंधाद्यर्चन स्वधानमः । सव्यं । [अत्रावसरे द्विजानां तिलकधारण] तत आचम्य द्विजाग्रपतितकुशादीन्निरस्य दैविकद्विजानभूमौ नैवारचूर्णेन गौरमृत्तिकया भस्मना गोमयेन वारिणा वा चतुरस्रमंडलं प्रदक्षिण कृत्वा । अपसव्यं । पैतृकम्जिाग्रभूमौ चतुरस्रमंडलमप्रदक्षिणं कृत्वा कदळीपात्रं विना पलाशमधू- कादिनिर्मितपवित्रपात्रवलीमंडलोपरि स्थापयित्वा ॥ सव्यं देवद्विजकरशुद्धिं कृत्वा ॥ अपसव्यं पितृद्विजकरशुद्धिं कृत्वा भस्मना जलेन वा पंक्तिभेदार्थ सव्येनेशानीमारभ्यशानी पर्यंतं दैवपत्रावलीः ॥ यथा चक्रधरो विष्णुस्त्रैलोक्यं परि- राक्षति ॥ एवं मंडलभस्मैतत्सर्वभूतानि रक्षतु ।। सर्वेषां ·प्रतिमांवमरीकादपद्धतिः पापदृष्टीनां चक्षुर्वन्नाति केशवः ॥ भस्मना मंडलं कुर्या- पंक्तिदोपो न विद्यते ॥ इति वेष्टयेत् ॥ अपसव्यं यथा चक० ॥ इति नैऋतीमारस्य नैऋतीपर्यंतं पित्र्यपत्रावली भ्रष्टयेत् ततोवृताक्तमन्नमादाय तृिद्विजसमीप उपविश्य आचम्य प्राणानायम्प देशकालौ स्मत्वा पुण्यतिथौ ॥ अपसव्यं ।। अगोत्राणां अस्मपितृपितामहप्रपि०स्वरूपाणां प्रतिसांवत्सरीकश्राद्ध पितृपंक्तिमूर्धन्यब्राह्मणहस्ते अनौकरणं करिष्ये ।। कुरुष्व इति प्रतिव० ॥ अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इदमग्नये काव्यवाहनाय नमम ।। सोमाय पितृमते स्वाहा इद सोमाय पितृमते नमम ॥ इत्याहुतिद्वयं पित्र्य- पंक्तिमूर्धन्यविप्रपाणी जुहुयात् ॥ विप्रः स्वपाणिस्थमन्नं स्वपाने निधाय करशुद्धिं कृत्वाचमनं कुर्यात् ॥ सव्यं मुर्धान दिवाअतिम्पृथिव्यावैश्वानरमृत आजातमग्निम् । कवि सम्राजमतिथिञ्जनानामासन्नापात्रञ्जनयन्तदेवाः ॥ इति देवपात्राभिधारणं कृत्वा ॥ अपसव्यं ॥ मूर्धानं दिवो० इति पितृपात्राभिधारणं कुर्यात् ॥ सव्यं ॥ देवपात्रे हुतशेष दत्वा । अपसव्यं ॥ पिये हुतशेषं दद्यात् ॥ सव्यं । तत उपरिस्थितेन न्यङ्मुखेन दक्षिपाणिनाऽधःस्थितेनोत्तानेन सव्यपाणिना स्वस्तिकाकृतिना दैवपात्रमालभ्य-पृथ्विाते पात्रं चौरपिधान ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतञ्जुहोमि स्वाहा ·श्राद्धमार्तण्डः इति जपेत् ॥ अपसव्यं ॥ अधः स्थितेनोत्तानेन दक्षिण- पाणिनोपरिस्थितेन न्यङ्मुखेन सव्यपाणिना स्वस्तिकाकृ. तिना पित्र्यपात्रमालभ्य-पृथ्वीतेपात्रं जुहोमि स्वधा ॥ इति जपेत् ॥ सव्यं ॥ ततो न्युजेन स्वदक्षिणपाणिना देवद्विज- दक्षिणहस्तांगुष्ठमन्नेऽवगाह्य-इविष्णुर्विचक्रमे वेधानि देधे पदम् । समूहळमस्थपा सो ॥१॥ इति जापत्वा । अपहताअसुगरक्षा सिवेढिपदः । इति यवान् विकीर्य ॥ अपसव्यं ॥ न्युब्जेन स्वदक्षिणपाणिना पितृद्विजदक्षिण- हम्तांगुष्ठमनेऽवगाह्य इदंविष्णु० सुरे ॥१॥ इति जप्त्वा ।। अपहता० षदः ॥ इति तिलान्विकिरेत् ॥ उदकोपस्पर्शः ततोऽनानि देवपूर्व उष्णानि स्विष्टानि परिवेष्टय ॥ सव्यं ।। गायत्र्या देवपात्रस्थमन्नं प्रोक्ष्य तूष्णी परिषिच्य सव्येन पाणिना पात्रमालभ्य दक्षिणेन एवान् जलंचादाय-इदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं च अस्मत्पित्रादि विश्वेदेवेभ्यः प्रतिसांवतीकश्राद्धे अस्य ब्राह्मणस्य आतप्तिभोजनपर्याप्त- ममृतरूपेण संपद्यतां स्वाहा हव्यं नमम ।। इति जपन् पात्रवामभागे भूमौ क्षिपेत् ॥ पितृपात्रस्थमन्नं गायत्र्या प्रोक्ष्य तूष्णीं परिषिच्य अपसव्यं ॥ सव्येन पाणिना पात्र मालम्य दक्षिणेन तिलान् जलंचादाय-इदमन्नं परिविष्ट परिवेक्ष्यमाणञ्च अ० गोत्रेभ्यः अस्मपितृ० महेभ्यः वसुरु० ·८] प्रलिसांत्सरीकान्हपद्धति स्वरूपेभ्यः प्रति० श्राद्धे अस्य ब्रह्मणस्य आतृप्तिभो० स्वधा कन्यं नमम ॥ इति जपन्पात्रदक्षिणभागे भूमौ क्षिपेत् उदको पस्पर्शः। तत उदङ्मुखास्तष्ठन्-ईशान विष्णुकमलासनकार्तिकेय वह्नित्रयार्करजनीशगणेश्वराणां । क्रौञ्चामरेंद्रकलशोद्भव कश्य- पानां पादान्नामामि सततं पितृमुक्तिहेतून् ।। गयायै नमः, गदाधराय०, काशिविश्वेश्वराय०, बिंदुमाधवाय०॥ इति नत्वा श्राद्धभूमि-गयेयं गयेयं गयेयं इति ध्यात्वा ॥ सव्यं ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणाहुतं ॥ ब्रह्मैव तेन गंतव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु || अपस० एको विष्णुः०व्ययः ॥ अनेन पितृणां प्रतिसां० श्राद्धीयब्राह्मण- भोजनकर्मणा भगवान्पितृस्वरूपी श्रीजनार्दनवासुदेवः प्रीयतां ॥ नममेति संकल्प्य आपोशनार्थमुदकं देवद्विजहस्ते दत्वा सव्येन, पितृद्विजहस्ते अपसव्येन दद्यात् । विप्रा नित्य भोजनवत्परिषेचनं कृत्वा बलिदानवज अमृतोपस्तरणमसि इ- त्यापोशनं कृत्वा प्राणाहुतीPायुः ॥ कीच-प्राणाय स्वाहा, अपानाय, ब्यानाय०, उदानाय, समानाय°, ब्रह्मणे स्वाहा ।। इति प्राणाहुतिमंत्रान्पठेत् ॥ विप्रा वानियमायुक्त- नियमयुक्ता भुञ्जीरन् ॥ ततः कर्तापसव्यसव्याभ्यां पितृ- पूर्वकं हस्तादकं दत्वा दशवारङ्गायत्री जप्त्वा प्रार्थयेत् ।।

·.
श्राद्धमार्तण्डः
अपेक्षितं याचितव्यं त्याज्यं चैवानपेक्षित । उपविश्य सुखे-
नैव भोक्तव्यं स्वस्थमानसः ॥ विद्यमानशाकपाकपदार्थेषु
यद्रोचते तद्ग्राह्यं यन्नरोचते तत्याज्यं यथासुखं जुषध्वं ।
जुषामहै इति प्रति
ततोऽनत्सु ब्राह्मणेषु सव्याहृतिकां सप्रणवां गायत्री
सकृत्रिर्वा, राक्षोनीः [कृणुष्व पाजः प्रसितिन्न पृथ्वीय्याहि
राजेवाम वाइभेन ॥ तृष्वीमनु प्रसितिद्ानोऽस्तासिविध्य
रक्षसस्तपिष्ठैः ॥ १॥ तवभ्रमास आशु यापैतन्त्यनु स्पृश-
धृषता शोशुचानः । तप॑ ष्यने जुह्वा पतङ्गानसन्दितो विसृज
विष्वगुल्काः ॥२॥ प्रतिस्पशोविासजतूर्णि तमो भवा
पायुर्विशो अस्या अदब्धः ॥ योनौ दुरे अधर्श सोयो
अन्त्यग्ने माविष्ट व्यथिरादधर्षीत् ॥ ३॥ उर्दने तिष्ठ
प्रत्यातनुष्वन्यमित्री ओषतात्तिग्महेते ॥ योनोअरोति समि
धानचक्रेनीचा तन्धक्ष्यत सन्नशुष्कम् ॥ ४ ॥ अवों
भव प्रतिविध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दैव्यान्यग्ने ॥ अवस्थिरा
तनुहि यातुजूनाजामिमजामिम्प्रमृण. हे शत्रून् ॥ ५॥ ]
पिच्यमंत्रान् [ अग्नयकव्यवाहनायस्वाहा सोमाय पितृमते
स्वाहा । अपहता असुरा रक्षा सिवेदिषदः ॥ १॥
येरूपाणिप्रतिमुञ्चमानाअसुरासन्तस्वयाचरन्ति ॥ पुरा
पुरोनिपुरोवमरन्त्यग्निष्टांल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात् ॥ २ ॥

·प्रतिबनरीकश्रापद्धतिः अत्रपितरोमादायध्वय्यथाभागमावृषायध्वम् ॥ अमीमदन्त पितरोयथाभागमावृषायिषत ॥३॥ नमोवःपितरश्शुष्माय नमौवःपितरस्तपसे ॥ नमोवःपितरोयज्जीवन्तस्मै नमोवः पितरोरसाय ॥ नमोवःपितरोधोरायमन्यस्वधायैवापितरो नमः ॥ तद्वःपितगेवासागृहान्नःपितरोदत्त ॥ ४॥ उदायुषा स्वायुपोर र्जन्यस्यधामाभिः ॥ उदस्थाममनाँऽअनु।५।। आध तपितरोगभङकुमारम्पुष्करस्रजम् ॥ यथेहपुरुषोऽसत् ॥ ३॥ ऊँजबन्तीमत घृतम्पयःकी लालम्परिनुतम् ॥ स्वधार्थ तर्पयतमेपितॄन् ॥ ७॥ ॥ सुरावन्तम्बहिषद सृवी- यज्ञ हिन्वन्ति महिषा नमोभिः ॥ दधानास्पोमन्दिवि देवतासु ममेन्द्य्यजमानास्वर्काः ॥ १ ॥ यस्ते रसस्स- भृत ओषधीषु सोमस्य शुष्मस्सुरयासुतस्य ॥ तेन जिन्व यजमानम्मदैन सरस्वतीमश्विना इन्द्रमग्निम् ॥ २॥ यम श्विना नमुचेरासुरादधि सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियार्य ॥ इमन्त* शुक्रम्मधुमन्नमिन्दु सोम गजानमिह भक्षयमि ॥ ३ ॥ यदप्ति र सिनस्सुतस्य॒यदिन्द्रो अपिवच्छचीभिः ॥ अह न्तदस्य मनसा शिवेनसोम राजानमिह भक्षयामि ॥४॥ पितृभ्य स्वधानमः ॥ ५ ॥ अक्षपितरोऽमीमदन्त पितरो तातृपन्त पितरः ॥ पितरश्शुन्धध्वम् ॥ ६ ॥ पुनन्तुमा० युपा ॥ ७ ॥ पुनन्तुमा० व्यश्नवै ॥ ८ ॥ अग्नआयू षि० ·श्राहमार्तण्डः दुच्छनाम् ॥ ९ ॥ पुनन्तुमादे ० पुनीहिमां ॥ १० ॥ पृवि त्रैण० रनु ॥ ११॥ यतै • पुनातुमा ॥ १२ ॥ पर्व मानस्सो ० सपुनातुमा ॥१६॥ उभाभ्यो • विश्वतः ॥१४॥ वैश्वदेवी ० रयीणाम् ॥ १५ ॥ येसमानास्समैनसःपितरो यमराज्ये ॥ तेषाल्लोकस्स्वधानमौ य॒ज्ञो देवेषु कल्पतामू।१६। येसमानास्सम नसो जीवा जीवेष मामकाः ॥ तेषा श्रीमयि कल्पतामस्मिल्लोके शत समाः ॥१७॥ द्वेसृती अभृणवम्पि तृणामहन्देवानामृतमत्यानाम् ॥ ताभ्यामिविश्वमेजरसमेत यदन्तरा पितरम्मातरैच ॥१८॥ इद हविः प्रजननम्मेअस्तु दशवार * सर्वगण * स्वस्तये ।। आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्य भयसनि ॥ आग्निःप्रजाम्ब हुलाम्मे करोत्वन्नम्पयो रेतो अस्मासुधत्त॥१९॥ ॥उदारतामवर उत्परोस उन्मध्यमाः पितरस्सोम्यासः । असुय्य ईयुरेबुकाऋतज्ञास्ते नौऽवंतु पितरो हथेषु ॥१॥ त सौम प्रचिकितो मनीषा त्व रजिष्ठमनोपंथाम् ।। तवप्रणीती पितरौ न इंदोदेवेषु रत्नमभजतधीराः ॥२॥ त्वया हिनः पितरस्सोम पूर्व कर्माणि चक्रुः पवमानधीराः ॥ बन्वन्नवातःपरिधी, राणु वीरेभिर वैर्मघवा भवानः ॥३।। त्व सौम पितृभिस्सँविदानोऽनुद्यावा पृथिवी आततंथ ॥ तस्मतंइदो हविषा विधेम व्यस्थाम पतयोरयीणाम् ॥४॥ बर्हिपदापितर ऊत्यागिमा वोहव्या ·९] प्रविसांत्सराकश्राद्धपद्धतिः चकृमाजपव॑म् ॥ तागता वसा शेतमनार्था नशयोरर पो दधात ॥५।। उपहृताः पितरस्सोम्यासौ बहिष्यषु निधिषु प्रियेषु ॥ तआगमतुत इह श्रृंधत्व ब्रुिव नुतेऽवत्वस्मान् ।६। आहम्पितन्त्सु विदाअवित्सिन पातञ्च विक्रमणंच विष्णोः।। बर्हिपदो ये स्वधयां गुतस्त्र भजैत पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥ ७॥ अग्निप्वात्ताःपिताहगच्छत सदस्सदस्सदत सुप्र- णीतयः ।। अत्ताहवी पि प्रयतानि चर्हि या रयि सर्ववीर- न्दधातन ॥ ८ ॥ आयतु०स्मान् ॥ ९॥ येअग्निवाला येअनग्निष्वत्ता मध्ये दिवस्स्वधया मादयन्ते। तेभ्य॑स्स्वराळ- सुनीतिमेतत्यथा तिन्वंकल्पयाति ॥ १० ॥ अग्गिध्वाला नृतमतो हवामहे नाराण सेसे।म पीयआशुः ॥ तेनो वित्रीसस्सुहवा भवंतु वयस्याम पतयोरयीणाम् || ११ ॥ आच्या जानु दक्षिणतो निषोमँयज्ञमभिग्रणीतविश्व ॥ माहिसिष्ट पितरः केन चिन्नो आगः ॥ १२ ॥ आसीनासो अरुणीना मुपस्थ रयिंधत्त दाशुषे मयीय ॥ पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य॒ वम्वः प्रयच्छतत इहोर्ज दधात ॥ १३ ॥ यमग्ने कव्यवाह नत्वंचिन्मन्यसेरयिम् ॥ तन्नो गीर्भिः श्रवान्देवत्रा पनया युजम् ॥ १४ ॥ योअ- ग्निः कव्यवाहनः पितृन्यक्ष तावृधः ।। प्रदुहव्यानि वोच- ति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥२५॥ त्वम॑ग्न ईळितो जातवेदो यद्द पुरुषता कराम ·श्राद्धमार्तण्डः वाड् ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी ॥ प्रादाः पितृभ्यस्स्वधया ते अक्षनद्धि वंदेव प्रयता हवीषि ॥ १६ ॥ इदम्पितृभ्यो नमी अस्त्वद्यये पूर्वासो य उपरासईयुः।। ये पार्थिवे रजस्या निषतायेवा नून सुजनासुविक्षु ॥ १७ ॥ येचेहपितरो येचनेहया वझियाँउंचनप्रविझ ॥ त्ववेत्ययतितेजावेद- स्स्वधाभिर्यज्ञ सुकृतजुषस्व ॥ १८ ॥ अधायानःपितरः परासःपुनासोअग्नऋतमाशुपाणाः॥ शुचीदयंदीधितिमुक्थशा साक्षामाभिदंतौअरुणीरपंवन् ॥ १९ ॥ उशंत०अत्तवे ॥२०॥ अपाम्फनैननमुश्शिरइंद्रोदवर्तयः। विश्वायदयस्पृधः।२१ पुरुषसूक्तं [सहस्र १६] अप्रतिरथं [थाशुःशिशानोवृष भोनभीमोधनाधनःक्षोभणश्चर्षणीनाम् । संक्रंदनोऽनिमिष एक वीरश्शत सेना अजयत्साकामद्रः ॥१॥ संक्रंदनेनानि मिषेण जिष्णुनी युत्कारेण दुश्चयत्रनेन धृष्णुना ॥ तदिंद्रेण जयत तत्सहध्वयुधोनरइपुहस्तेन वृष्णां ॥२॥ सइषु हस्तैस्सनिगि मिर्धशीस स्रष्टा सयुधइंद्रागणेन । स मृष्टजित्सोमपा बाहु शर्युग्रधन्वा प्रतिहिताभिरस्ता ॥ ३ ॥ बृहस्पतेपरिदीयारथै नरक्षोहा मित्रोअपवार्धमानः ॥ प्रभञ्जन्त्सेनाः प्रमृणो युधाज- यनस्माकमेध्यवितारथानाम् ॥ ४॥ बलविजायस्थविरः प्रवीरस्सहस्वान्यजीसहमानग्रः ॥ अमिवीरोअभिसत्वास- होजा जैत्रमिंद्ररथमातिष्ठगोवित् ॥ ५ ॥ गोत्राभिदंगोविदवज्र ·६३ ६ प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः बाहुञ्जयतमज्मप्रमृणतमोजसाइम सजाताअनुवीरयध्यमिंद्र सखायो अनुस भध्वम् ।६। अभिगोत्राणिसहसागाहमानोऽ दयो वीरःशतमन्युरिंद्रः। दुश्चयवनःपृतनापाळयुध्योऽस्माक: सेनाअवतुप्रयुत्सु । ७ । इंद्रासनेिताबृहस्पतिर्दक्षिणा य॒ज्ञः पुरएनुसोम । देवसेना नामभि भजनीनांजयतीनाम्म॒रुतोयंत्व अम् ।८। इंद्रस्यवृष्णावरुणस्यराज आदित्यानाम्मस्ता शर्ष उग्रम्॥महामनसाम्भुवनच्यवानांधाषौ देवानांजयतामुदस्थात् ।९। उद्धर्षयमघवन्नायुधान्युत्सत्वनाम्मा मकानाम्मना सि ।। उदृत्रहन्वाजिना वाजिनान्युद्रयानाजयताँथन्तुघोपाः ॥१०॥ अस्माकमिस्समृतेषु ध्वजेष्व॒स्माकँयाइषवस्ताजयंतु !। अस्मा कॅवीराउत्तरे भवत्वस्माउंदेवाअवताहवेषु ॥११॥ अमीषा ञ्चित्तम्प्रतिलोभयंती गृहाणामान्यप्वपरैहि ॥ अभिप्रेहिनिर्द हहृत्सुशोकरघेना मित्रास्तमसासचंताम् ॥१२॥ अवसृष्टापरी पतशरव्यब्रह्मस शिते ॥ गच्छामित्रान्प्रपद्यस्वमामीषाकञ्च नोच्छिपः ॥१३॥ प्रेताजयंतानर इंद्रविश्शर्मयच्छतु । उग्रावस्स तुबाहवोऽनाधृष्यायथासथ ॥१४॥ असौयासेनामरुतःपरेपा भन्यतिनओजसास्पर्धमाना ॥ ताङ्ग्रहततमसाप॑व्रतेनुयथ। मीअन्योअन्यन्नजानन् ॥१५॥ यत्रबाणास्सम्पततिकुमारा वि शिखाईव ॥ तन्नइंदोबृहस्पतिरदितिश्शमैयच्छतुविश्वाहाशमै यच्छतु॥१६॥ माणितेवमणाच्छादयामिसोमस्त्वाराजामृतेना ·श्राद्धमार्तण्डः नुवस्ताम् ॥ उरोवरीयोवरुणस्तेकृणोतुज यन्त्वानुदेवाम दंतु ॥१७॥] अन्यानि पवित्राणि रुद्राध्यायादीनि (देवता भ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एवच ॥ नमः स्वाहायै स्वाधा यै नित्यमेव नमोनमः ॥१॥ सप्तब्याधा दशाणेपु मृगाः कालाञ्जने गिरौ ॥ चक्रवाकाः शरद्वीप हंसाःसरसि मानसे ॥२॥ तेऽपि जाताःकुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ प्रस्थिता दीपमध्वानं यूयं तेभ्योऽव (किमव) सीदथ ॥३॥ अमूर्तीना ञ्च मूर्तीनां पितॄणां दीप्ततेजसां।। नमस्यामि सदा तेषां ध्यायि नां योगचक्षुषां ॥४॥ चतुर्भिश्च चतुभिश्च द्वाभ्यां पंचभिरे वच ॥ हूयते च पुनीभ्यां समे विष्णुःप्रसीदतु ॥५॥ पंच कोशं गयाक्षेत्र क्रोशमेकं गयाशिरः ॥ यत्र यत्र स्मरेन्नित्यं पितॄणां दत्तमक्षयं ॥७॥ ईशानः पितृरूपेण महादेवो महे श्वरः ।। प्रीयतां भगवानीशः परमात्मा सदाशि: ॥६॥ इत्यादीनपि श्रावयेत् ।) ततो यथासुखं भुक्तेषु विग्रेषु तृप्तान्ज्ञात्वा पितृदेवपात्र मध्ये ।। अपसव्यं । गोमयेनोलिप्य तत्र दक्षिणाग्रदर्भत्रयं निधाय सर्वमन्नमुदकेनाप्लाव्य गृहीत्वा-अग्निदग्धाश्च येजीवा येप्यदग्धाः कुलेमम ॥ भूमौ दत्तेन चान्नेन तृप्ता यांतु परां गति ॥ अग्निदग्धेभ्योऽनग्निदग्धभ्याऽस्मत्कुलप्रसूतभ्य इदं विकिरमन्नं दीयते । इति दत्वा तदुपरि तिलोदकं निपिच्य ·प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः हस्ती प्रक्षाल्य पवित्र त्यक्त्वा ॥ सव्यं । आचम्य ॥ पवित्रे धृत्वा पुनराचम्य ॥ सव्यापसव्याभ्यां सकृत्सकृदपोदत्वा सप्र णवां सव्याहृतिकां गायत्री जप्त्वा-मधुवाता ऋतायते०भवं तुनः॥३॥मधु मधु मधु ।। इति जप्त्वा अस्मत्पित्रादित्रय० विश्वेदेवाः प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धे तृप्ताःस्थातृप्ताःस्म इतिप्रति वचनं । अपसव्यं ।। अ०गो अस्मत्पितृपितामह० स्वरूपाः प्रतिसांवरीकश्राद्धे तृप्ताःस्थातृप्ताःस्मः। इतिष शेषमनं किंकि यतां। पिंडाथमुपयुज्यतां । इतिप्र०॥ विप्रा अमृतापिधानमसि इत्युत्तरापोशनं कुर्युः ॥ ततः कर्ताः (व्याममात्रां अरात्रिमात्रां वा भुवमुत्सृज्य) द्विजोन्छिष्टसमीपे दक्षिणाभिमुख उपविश्य सव्यं जान्वाच्य दक्षिाणाप्रवण भूभागं गोमयेनोपलिप्य तत्र कुशमूलेन अपहता० पदः ॥ इतिदक्षिणानां रेखामुल्लिख्या- पउपस्पृश्य रेखाग्रे उल्मुकं यरूपाणिस्मात् ॥१॥ इति निधाय जलंस्पृवा उदपात्रेण दक्षिणसंस्थे रेखायां पितृतीर्थे नावनेजनं कुर्यात् अत्र अस्मत्पितः....शर्मन् ...वसुरूप पिंडस्थाने अवनेनिक्ष्व । सगोत्र अस्मपितामह ....शमन्.... रुद्ररूप पिंडस्था छ । सगोत्र अस्मत्प्रपितामह ....शर्मन्.... आदित्यरूप पिंडस्था० इति । ततः सकृदाच्छिन्नान्दर्भात्रे खायां दक्षिणाग्रमास्तीर्य तदुपरि कपित्थप्रमाणं वर्तुलं सुदृढं मधुसपिस्तिलयुतपिंडवयं एकत उद्धतेनानेन विधाय तेष्वेकै ·श्राद्धमार्तण्डः गृहीत्वा पितृतीर्थन दद्यात् । स०त्र अस्मत्पितः....शर्मन् .... वसुरूप एतत्तेऽन्न स्वधानमोनमम ॥ गयायां विष्णुपदे दत्त मक्षय्यमस्तु तेन गयागदाधरःप्रीताभवतु ॥ अत्र अस्म पितामह ....शर्मन् ....रुद्र० एत० नमम ॥ गयायां०भवतु।। अत्र अप्रपितामह ....शर्मन् ....आदित्य • एत० नमम । गयायां भवतु ॥ इति, ततः पिंडाग्रभागे लेपभागिनःप्रीयता मिति दर्भाग्रे हस्तलेपं निमज्यात्॥सव्यं अपितरो व्यध्वम्।। इति सव्यावर्तनमुदङ्मुखःश्वासधारणं कृत्वा तथैवावृत्य दक्षि णाभिमुखः श्वासविसर्जन-अमिमदत०षत इतिकुर्यात्।। अप सव्यं सगोत्र अस्मत्पितः....शमन्....व० पिंडस्योपरि प्रत्य वनेनिश्व।।अत्र अ० पितामह ....शर्मन्....रुद्र पिंडस्यो अत्र अत्रपितामह ....शर्मन् आदित्य पिंडस्यो। इतिपूर्व वदवनेजनं कृत्वा नीवी विस्र स्य पिंडमूले निधाय षडंजली न्कुर्यात् ।। नमोवः०८माय । नमोवः० पसे । नमोवः०तस्मै । नौवः सोय । नौवः न्यवे । स्वधायै नमः ।। इति, ततः एतःपितरोवासः ॥ इति त्रिणित्रीणि सूत्राणि प्रतिपिंड दद्यात् ॥ सव्यं गृहान्नःपितरोदत्त ॥ इतिजप्त्वा अपसव्यं उदायुषा अनु इत्युत्तिष्ठेत् ॥ उपविश्य सव्य देशकाला सं- कीर्त्य अस्मत्कुलाभिवृध्धर्थ पिंडपूजां करिष्ये ।। पिंडसंस्थाः पितरः गधं स्वधा ।। पिंडसं०यवाक्षततिलाशतान्स्वधा पिंड ·६७ प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः श्रीतुलसीभृङ्गराजशतपत्रपुष्पाणि ॥ पिंडं० धूपं० ॥ पिंडं० दीपं ॥ पिंड ० अपूपनैवेद्यं ।। पिंड० पूगीफलतांबूलं | पिंड० रजतदक्षिणां स्वधा । एतस्य गंधाक्षतपुष्पधूपदीपनैवेद्य तांबूलदाक्षणारूपाटार्चन विधेःसंपूर्णतास्तु ॥ अष्टार्चनविधेः संपूर्णतास्तु इति प्रति०॥ अत्र विप्राःकरशुध्धादि विधायाचमनं कुर्युः ॥ ततः कर्ता देवाग्रभूमौ जलेन सुप्रोक्षितमस्त्वित्यासिच्य देवद्विज हस्ते-शिवा आपःमंतु इतिजलं,संतु शिवा आपः । सौमनस्य मस्तु इतिगंधपुष्पाणि, अस्तुसौमनस्यं । यवाः पातु, पांतु यवाः । दीः पातु, पांतुदर्भाः ।। अपसव्यं उदकेन पित्रग्र भूमौ सुप्रीक्षितमस्त्वित्यागिन्य पितृद्विजहस्ते--शिवाआपः संतु संतुशिवाआपः । सौमनस्य । तिलाः०दर्भा॥पुनरपो दत्वा अ० वणां अस्पपितृ पाणां प्रतिसां० श्राद्धे दत्तमंन मुदकञ्चाक्षय्यमस्तु ॥ अस्त्वक्षय्यं । सव्यं अघोराःपितरः संतु, संत्वघोराःपितरः । गोत्रनोवर्धतां, वर्धतांवोगोत्रं । दातारोनोऽभिवर्धतां, अभिवर्धतांवोदातारः । वेदाश्चनोऽभि वधतां, अभि० वोवेदाः । संततिर्नोऽभिवर्धतां, अभिवः संततिः । श्रद्धाचनोमाव्यगमत् , माव्यगमदःश्रद्धा । बहु- दे० नोस्तु, अस्तुवोबहुदेयं ॥ सत्या एता आशिषःसंतु ॥ गोत्रंगोत्रस्याभिवृद्धिरस्तु ।। समस्तपितृणां प्रसादोऽस्तु इति ·श्राद्धमार्तण्डः प्रार्थयेत् ॥ अपसव्यं स्वधावाचनीयान्त्सपवित्रान्कुशापिंड पश्चिमता दक्षिणाग्रान्भूमावास्तीय-स्वधां वाचयिष्ये वाच्य ताभिति प्रत्युक्ते अस्मपितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वधोच्यतां, अस्तुस्वधत्युच्यमाने स्वधावाचनीदर्भेष प्रति पिंडं-ऊर्जवती पितृन ॥१॥ इतिमंत्रावृत्याजलनिपिञ्चेत् । ततो न्युजं पात्रमत्तानं कृत्वा यथाशक्तिदक्षिणां दद्याद्राम णभ्यः ॥ सव्यं अस्मात्पत्रादि विश्वेदेवेभ्यः प्रति श्राद्धप्रति ष्ठासिध्यर्थमिमां सुवर्णप्रतिनिधिभूतां दक्षिणां यथाविभवं संप्रददे नमम||अपसव्यं अत्रेभ्यः अस्मपितृ हेभ्यः वसु पेभ्यः प्रति र्थमिमां रजतप्रतिनिधिनमम ॥ सव्यं विश्व देवाः प्रीयंतां, प्रीयंतां वोविश्वेदेवाः ।। शांतिदाः पुष्टिदास्तु ष्टिदावरदाभवंतु, भवतु ।। अंनंचनोबहुभवेत्, बहुभुयात् ।। अनिथाँश्चलभेमहि, लमध्वं ॥ याचितारश्चनःसंतु, संतुवोया चितारः ॥ मायाचिष्मकश्चन, मायाचेथाः ।। सत्याएताआशि षःसंतु ॥ गोत्रगोत्रस्याभिवृद्धिरस्तु । समस्तपितॄणांप्रसा० ॥ ततः-नित्यानुष्ठानसिध्यर्थं सर्वदाप्यात्मशुद्धये ॥ पितृमातृ परःसंताः संत्वस्मत्कुलजा नराः। इतिललाटे चंदनादिना तिल कंकृत्वा स्त्रीपुत्रादिभिःपिंडनमस्कारंकारयित्वा स्वयंचपिंडान्न मस्कृत्य ॥ अपसव्यं [उखां] अवघ्राय पिंडोत्थानं कृत्वा उखायामेव निदध्यात् ।। तत्रमंत्राः ।। श्रीन्समद्रान्त्समसूप ·१०] प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः स्वर्गानुप.म्पातिवृषभइष्टकानां ।। पुरीवानस्सुकृतस्यलोके तत्रगळ्यपूर्वपरताः । १॥ अयोध्यामथुरामायाकाशीकाची अवंतिका । पुरीद्वारावतीचैवसप्तैतामोक्षदायकाः इति तत- उल्मुकं सकृदाच्छिन्नदीश्च अग्नौ प्रक्षिप्य पिंडस्थाने शांति रस्तु, पुष्टिरस्तु, तुष्टिरस्तु इति प्रतिमंत्रं जलं प्रक्षिप्य भोजन- पात्राणि पितृपूर्वकं चालयित्वा सव्यं वाजवाजेवतवाजिनोनो धनेषुविप्राअमृताऋतज्ञाः ॥ अस्यमयः पिबतमादयध्वन्तृप्ता योतथिभिर्देवयानः॥१॥ इति कुशमूलेन पितृद्विजं पश्चात्ते नैवमंत्रण देवद्विजंच उत्तिष्ठतुपितरः सव्येनविश्वेदेवैःसह इति विसृजेत् । ततोगच्छतो विप्रान्पादप्रक्षालनमंडलपर्यंतं-आमा वाजस्यप्रसवोजगम्यादमेद्यावापृथिवी विश्वरूपे । आमागन्नां म्पितरामातरायुवमामासोमोअम त्वायगम्यात् ॥१॥ इत्यनु व्रज्य कर्मपात्रावशिष्टजलधारां पातयन्प्रदाक्षणीकृत्य पवित्रं त्यक्त्वाचम्य विप्रहस्तेष्वक्षतपुष्पादि दत्वा नियतो वाग्यतो दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठेत् द्विजा आशीर्मत्रान्पठेयुः। द्वेसूती सुंधत्त ॥२॥आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानिच ॥ प्रयच्छतु तथाराज्यं प्रीतानृण। पितामहाः ॥ सत्या एता आशिषःसंतु गोत्रोत्रस्याभिवृद्धिरस्तु समस्तापि०स्तु ॥ इति द्विजैराशा मंत्रपठनपूर्वकं दत्तमक्षतपुष्पादि शिरसि धृत्वा विप्रान्पादा- भ्यङ्गादिभिः प्रियोक्तिभिश्च प्रतोष्य प्रार्थयेत् ॥ अद्य मे सफ·tan श्राद्धमानन्दः लञ्जम भवत्पादाब्जवंदनात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता वोऽनुग्रहादिकं ॥ पत्रशाकादिदानेन क्लोशिता यूयमादृशाः ।। तत्क्लेशजाताश्चत्तात्तु विस्मृत्य क्षेतुमर्हथ इति ॥ विस्मृत्य क्ष मामह इतिप्र०॥ वसिष्ठसदृशा विप्राःसूर्यपर्वसमा तिथिः। पितृ णांतु श्राद्धकर्म यदद्य विहितं मया ॥ सत्कारेष्वभवन्न्यूनमास नादिषु तत्र यत् । विप्राणां वचनादस्तु संपूर्ण सकलं हि तत्॥ सर्व संपूर्णमस्त्वितिप्र० । आमन्द्रौरन्द्वहारंभिर्याहिमयूरोम भिः । मायाकेचिनियमन्विन्नपाशिनोतिधन्वेवताँइहि ॥१॥ वेदिवृषणयबा वसिष्ठासोअभ्यर्चन्त्युः । सनस्तुतो वीरवद्धातुगोमयूयम्पातस्यस्तिभिस्सदानः ॥२॥ शेषमन किं०तां इष्टःसहभुज्यतां इतिप्र० । गृहमुपेत्य पिंडानप्सु प्रक्षिपेत् गामजवा प्राशयत् यस्यस्मृत्या० अनेन प्रति० श्राद्धकर्मणा भग० पितस्वरूपी श्रीमजनार्दनवासुदेवः प्रीयतां ॥ तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु इविष्णुः । ऋचवाचम्प्रा।२४ तच्छंयोरावृणीमहे ॥१॥ शांतिः । ३। ततो यज्ञोपवीती पूर्व प्रतिद्विजं स्थापितान्दीपानिर्वास्य पवित्रादीनि विसृज्य पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य विप्रोच्छिष्टानि भूमौ शुचौदेशेऽवटं खात्वा तत्र निक्षिप्याच्छादयेत् । गृहांतरसत्वे रवेरस्तादनंतर मुच्छिष्टप्रतिपत्तिः ॥ ततो गृहं गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेषे- पेष्टैः सह जीत ॥ ततः परेऽहनि प्रातः स्नात्वा संध्यां समु- ·दशभाई पास्य श्राद्धांगतर्पण विधाय पुनः स्नात्वा शेषमाह्निक कुर्यात् ॥ इति प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धपद्धतिः २ दर्शश्राद्धम्, .- चतुर्दश्यां सायं होमानन्तरं सद्यः पक्षे अमायां प्रातहीं मानंतर दर्शश्राद्धार्थं वैश्वदेविके द्वौ, पिव्ये त्रीन् , मातामहे बीन्, एवमष्टौ सर्वार्थमेकैमिति त्रीन्वा विप्रान्निमंत्र्य पाक सित्ध्युत्तरं तान् समाहूय प्रत्युत्थानस्वागतवचनसत्कारा- दिना सत्कृत्य च. तैः स्नानकारयित्वा स्वयं स्नातः दर्शश्राद्धा- ङ्गतर्पणकृत्वा धृतपावित्रो द्विराचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा पुण्यतिथौ अपसव्यं सगोत्राणां अस्मपितृ हानां ... शर्मणां....वसु० स्वरूपाणां सपत्नीकानां, अ. गो. णां अस्म न्मातामहमातुः पितामहमातुःप्रपितामहानां....व ० पाणां सप बीकानां दर्शश्राद्धं पुरू० संज्ञक विश्वेदेवपूर्वकं पपिंडं अन्नेन हविषा पार्वणविधिना सद्यःकरिष्ये । कुरुष्वोति । ततो यजमानो ब्रह्मदण्डमित्यादिशिष्टं सर्व श्राद्धतंत्र प्रतिसां० श्राद्धवदविकृतं कुर्यात् ॥ विशेषस्तु, दर्शपदेनोहः प्रतिसां० पदस्थले । सपत्नीकपितृत्रय सपत्नीकमातामहत्र गस्य चोद्देशः ॥इति दर्शश्राद्धं ॥ .

·श्राद्धमातण्ड: ३ मातृश्राद्धम्. निमंत्रणादि पूर्ववत् ॥ देशकालकीर्तनांते अमुकसगोत्रा णांअस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनां अमुकदानां वसुरुद्रा दित्यस्वरूपाणां प्रतिसांवस्तरीकवत् ॥ निमंत्रणादिषु मात्रा दानामुल्लेखः|आवाहनाादि मंत्रेषु साधारणपितृशदस्यनोहः इति श्राद्धमंजाँ॥अत्र मातृश्राद्धेऽपि पितृनित्येव पाठो नमा तृहो मंत्रपठितत्वादिति केचित् ॥ यत्रतु ऊहप्रसक्तिस्तत्प्रद श्यते, आवाहने,-गोत्राः अस्मन्मातृपितामहिप्रपितामहीः, दाः, रूपाः भवत्स्वावाहयिष्ये इति॥ अर्घ्यदाने,- गोत्रे मातः दे, रूपे एषतेऽर्घः. गोत्रे, पितामहि, दे, रूपे एष० गोत्रे, प्रापतामहि, दे, रूपे एष इति ।। अर्धपात्रासादने, मातृभ्यः स्थानमसीति । अर्चने,-गोत्राभ्यः अस्मन् मातृपीतामही प्रपितामहीभ्यः, दाभ्यः, रूपाभ्यः इदं गंधाधर्चन मिति॥सध वायाः मातुम॑तायाः स्थाने विप्रपंक्तौ सुवासिनीमाप सति संभव उपवेश्य गोत्रायाः अस्मन्मातुः दायाः रूपाया इद मासनं दत्वा गंधहरिद्राकुंकुमार्सधूरादि दत्वा पुष्पधूपदीपा न् समर्प्य आच्छादनार्थे स्त्रीपरिधानयोग्यं नवं श्वेतं सदशं वस्त्रं कुंचुकीसहितं दद्यात् ॥ मातृश्राद्धेऽपि ब्राह्मणेभ्यो यज्ञोपवीतानि दद्यादिति हेमाद्रिः ॥ गोत्रायै अस्मन्मात्रे दायै रूपायै इदमित्यादि ॥ अननिवेदने पात्रालंभादि कृत्वाऽ ·७३ मातृश्राद्ध चनवञ्चतुोल्लेखो मातृणां ॥ सुवासिनीपात्रस्थमन्नस्यापि निवेदनं ॥ मात्रादिद्वयोः सुवासिन्यौ मृतौ द्वे सुवासिन्यौ भोजयेत् ॥ तिमृणां तथात्वे तिस्रः ॥ अशक्तौ सर्वासां स्थान एकां वा सुवासिनी भोजयेत् ।। अनेन मम मात्रादीनां श्राद्ध ब्राह्मणसुवासिनीभोजनेन मातृस्वरूपी जनार्दन वासुदेवः प्रीयताम् ॥ इति संकल्पः ॥ तृप्तिप्रश्ने, गोत्राः मातृपितामही प्रपितामह्यः, दाः, रूपाः तृप्ताः स्थ ॥ इति ॥ अवनेजने, गोत्रे, मातः, दे, रूपे, पिंडस्थाने अवननिक्ष्व । गोत्रे, पिता महि, दे, रूपे० गोत्रे, प्रपितामहि,दे, रूपे०पिंडदाने, गोत्रे, अस्मन्मातः दे रूपे एतत्तेऽन्न स्वधा गयायां। अ० गोत्रा 2. अस्मात्पतामझै दाय, अस्मत्प्रपितामो,दाय, प्रत्यवने जनेऽवनेजनवत् ॥ नमो वः पितर इत्यादिषु यथाश्रुतमेव पाठः ॥ पिंडसंस्थाः पितर इत्यत्र पिंडसंस्था मातर इत्यूहः॥ अक्षय्ये संकल्पवत् षष्ठ्योहः ॥ अघोरा पितर इत्यत्र अघोरा मातर इति ॥ विप्रेभ्यो दक्षिणादानांते सुवासिन्यै दक्षिणां दत्वा सति संभवे कंठसूत्रादि नानालंकारान् दद्यात् ॥उत्ति ठंतु मातरो विश्वेदेवैः सह । अनेन मातुः श्राद्धेन भगवान् मातृस्वरूपी जनार्दन० शिष्टमविकृतं पार्वणवत् ॥ सधवाया मातुतायाः श्राद्ध जीवत्पितृकेणापि सपिंडकं कार्य ॥ साप नमातुरपि तथैवैवमेवापुत्रायाः सापत्नमातः श्राद्धप्रयोगः ।।

·७४ प्रामात तर्पणं तिलरहितं शुक्लतिलयुतंवा कार्य । सापत्नमातृश्राद्धे सापत्नमातृशब्देनोल्लेखः । एवं पितामहादि श्राद्धेऽपि ॥ पत्नी श्राद्धेतु, अस्मत्पत्नीमातृपितामाहीलागुञ्चारणमिति ४ विप्रैकत्वे दर्भवटौ च श्राद्धविधिः आस्मन्पक्षे पीठादौ शालग्रामशिलां शिवलिङ्गं वा तदुभयं वा प्राङ्मुख संस्थाप्य तदक्षिणतउदङ्मुखं पित्र्यविप्रमुपवेश्य सर्वमविकृत श्राद्धतंत्र कुर्यात्।वैश्वदेविकविप्रनिमंत्रणादिलोपः परिवेषणकाले सर्वस्मादनात्पुरुाषाहारपरिमितमन्नं पात्रांतरे कृत्वादेवसमीपे निधायान्ननिवेदनकाले तदन्नं गायच्याभ्युक्ष्य परिषिच्य पात्रमालभ्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो इदमनममतरूपं परिविष्ट स्वाहा हव्यंनमोनममेति विश्वदेवोद्देशेन देवाय निवेद्य पित्र्यपात्रस्थाननिवेदनादिकृत्वा देवनिवेदितमन्नं ब्रह्म चारिण दद्यात् ।। ब्रह्मचारिणोऽसंभवेऽग्नौ दहदिति चंद्रिका कारः । सर्वथा विप्रालाभेच तत्प्रतिनिधित्वेनासनेपु दर्भब टून् निधाय तानेव विप्रान् ध्यायन सर्वमविकृतं श्राद्धतंत्रं कुर्यात् ॥ ब्राह्मणसंबंधिमंत्रप्रतिवचनानि सर्व स्वयमेव वदत् ।। दर्भबटुनीम दर्भसमूहः दर्भसमूहे संख्यानियमोनेति कात्यायनः ॥ अग्नौकरणमिह दीदौ गृह्याग्निमतां गृया ·ग्ती ॥ तदभावे लौकिकेऽपि ॥ अन्ननिवेदनादौ तु यथा श्रुतंभव निर्देशः ।। दक्षिणा मन्यस्मै दद्यादिति सिन्धौ ।। संकल्पितान्नप्रतिपतिस्तु अग्नौ ॥ गां वा प्राशयेत् ।। अप्सुवा प्रक्षिपेत् ।। आमहेमपक्षयोऽस्तु श्राद्धं निवर्त्य तद्रव्यं कालां तरे ब्राह्मणाय ब्राह्मणभ्यो वा दद्यात् ॥ इति ।। ५ आलभाछम् . आवा आपत्ती प्रवास तीर्थ अननौ भायीरजसि इत्येवमदि निमित्तेपु पूर्ववद्धिप्रनिमंत्रणादिनियमश्रावणरहितं विधाय पूर्वा ह्ण एव की देशकालौ संकीर्त्य ॥ अपसव्यं ॥ षष्ठ्यंतान् पितृनुचार्य अमुकश्राद्धं सदैवं सपिंडं पावणेन विधिनाऽऽ मान्नेन हविषा सघः कारष्ये ॥ कुरुष्वेति प्रतिवचनं ।। शिष्टं सर्व प्रतिसांवत्सरवदविकृतं कार्य । विशेषस्तु, हनमंत्रे उशंतस्त्वा० हविप स्त्रीकर्तवे इति ॥ घृताक्तेनामे- नाग्नौकरणं ॥ साग्नेरप्यग्नौकरणामह पित्र्यद्विजपाणावेव ।। नांगुष्ठनिवेशनं ॥ पात्रे अन्नाचतुर्गुणं द्विगुणं समम् वा आमं परिवेषणीयं ॥ इदमाम परिविष्टं अस्मदित्यादि० अस्य ब्राह्म णस्य अमृतरूपेणसं० इत्यन्ननिवेदनं ।। ब्रह्मार्पणादि० अने- नामान्नदानेन भगवान् ॥ नापोशनदानं ॥ अशनाभावाच्च ·श्राद्धमार्तण्डः नाश्नत्सुजपः ॥ आमेनैव विकिरदानं ॥ नोत्तरापोशनं ।। गाय त्रीजपः ॥ मधुमतीः श्रावयित्वा ॥ तृप्तिप्रश्नशेषान्नानुज्ञा- पनयोर्लोपः ॥ पिंडदाने, एतत्ते आम स्वधा इति ॥ आमे नैवपिंडदानं ॥ गृहसिद्धानेन सक्तुभिः पायसेन वा यथालाभं तिलैः सह पिंडदानमिति निर्णयकमलाकरः ॥ विसर्जनमंत्रे, वाजवाजे० देवयानैः इति ॥ श्राद्धांगतर्पण तत्तछ्राद्धधर्मेण।। इदमामश्राद्धं मासिकसांवत्सरिकसपिंडीकरणगयाश्राद्धमहा- लयान्वष्टकापूर्वेयुःश्राद्धभिनेषु दर्शवृद्धिश्राद्धग्रहणश्राद्धादि- षु न भवति- --- ६ हिरण्यश्राद्धम् . तत्र निमित्तानि विधिधर्मःकालः प्रयोगश्चामश्राद्धवत्॥ विशेषस्तु प्रपंच्यते आमान्नेन हविषेत्यत्र हिरण्येनेत्युल्लेखः।। आमपदस्थाने हिरण्येनोल्लेखः ।। अग्नौकरणं हिरण्येन ॥ पात्रे चतुर्गुणस्य द्विगुणस्य समस्य वा हेनः वितरणं । इदं हिर ण्यमिति निवेदनं ॥ हिरण्यदानेनेतिसंकल्पः ॥ हिरण्येन विकिरः । पिंडदानं हिरण्येन । एतत्तेहिरण्य स्वधेति तत्रोहः। अत्रापि पिंडदाने गृहसिद्धान्नादोर्विकल्पः।। श्राद्धोत्तरं तत्काल एव श्राद्धांगतर्पणं इति । पुत्रजन्मानिमिते पक्कामयोरन्नयोः सत्वेजप हेनैव श्राद्धमिति हेमाद्रिः इति- ·१५] साङ्कल्पिक श्राद्धम् ७ साङ्कल्पिकश्राद्धम्. प्राग्वनिमत्रंणादि कृत्वाऽपराह्न देशकालौ संकीर्त्य अप.. सव्यं षष्ठ्यंतान्पितॄनुत्कीर्त्य अमुकश्राद्धं सदैवं सांकल्पिक विधिनाऽन्नेनामेन वा हविषा हिरण्येन वा सद्यःकरिष्ये । इति सं० प्राग्वद्यजमानो ब्रह्मदंडंगृहीत्वेत्यादि विप्रपादप्रक्षालनांते पूर्ववदुपवेश्यावाहनार्ध्यवर्जमासनाद्याच्छादनांतैरुपचारैःपूज- येत् ॥ तूष्णीं वाऽवाहनमिह ॥ ततोऽग्नौकरणवर्जमापोशनदा.. नांतं कुर्यात् ।। विप्रा बलिदानवर्जविधिना भुञ्जीयुः ।! भोज- नांते तृप्तान्ज्ञात्वान्नविकिरणं । तद्वज वा मधुमताः श्रावयित्वा तृप्तिप्रश्नं कृत्वा शेषमनं किंक्रियतामित्यादि० इष्टैःसह भुज्यता मितिप्रति । तत आचांतेषु विप्रेषु विप्रहस्ते शिवा आपः संतु इति जलादि दत्वा अघोराः पितरः संवित्यादिकुर्यात्।। अक्षय्यवाचनपक्षे तत्कृत्वा तांबूलदाक्षिणे दत्वा विश्वेदेवाः प्रीयतामित्यादि ॥ ततः कर्मसमर्पणांते विप्रान्प्रति वदेत् ॥ कृतस्यामुकश्राद्धस्य संकल्पासिद्धिरस्त्विति भवतो ब्रुवतु।। विप्रास्तथाऽस्त्विति वदेयुः ॥ श्राद्धांगतर्पणम् तत्तच्छ्राद्ध- धर्मेण ॥ इति सांकाल्पक श्राद्धम् ।।

·श्राद्धमार्तण्डः ८ ब्रह्मार्पणविधिः- पूर्ववद्विप्रनिमंत्रणादि कृत्वा संकल्पे-पितॄन्षष्ठ्यंतानुच्चार्य अमुकश्राद्धं सदैवं ब्रह्मार्पणेन विधिना सद्यःकरिष्ये ॥ इत्यु क्त्वा विप्राणां पादप्रक्षालनं विधाय पीठेघूपवेश्यावाहनाय- वर्ज देवपितृपूजां विधायाऽन्नं पात्रेषु परिविष्य सावित्र्या प्रोक्ष्य विश्वभ्यो देवेभ्य इदमनं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणश्चास्य ब्राह्मणस्यातृप्तिभाजनपर्याप्तममृतरूपेणसंपद्यतां स्वाहा हव्यं नमोनममेत्येवं तत्तन्नामागुच्चारपूर्वकं निवेदयेत् ॥ कव्यं नमो नममति पिव्ये विशेषः । ततः ब्रह्मार्पणं ब्रह्महवि० धिना ॥ इत्यादि पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयताम् ॥ इति संकल्पवाक्यमुच्चार्य भुक्तवभ्यो यथाशक्ति तांबूलं दक्षिणां दत्वा, गोविंदं पुंडरीकाक्षं गङ्गां काशीं गयां ततः।। गदाधरं स्मरेद्भक्त्या श्राद्धसाद्गुण्यहेतवे ॥ इति श्लोकं पठित्वा संकल्पासिद्धिरस्त्विति भवंतो ब्रुवंतु इति वाचयित्वा कमें- श्वरार्पणं कृत्वा भुंजीत ॥ इति ९ पिंडदानमात्रश्राद्धम् . देवलस्तु, द्रव्याविप्रयोरभावे पिंडमानं प्रदातव्यमित्याह॥ तत्र विधिः ॥ आदौ षष्ठ्यंतान् पितॄनुच्चार्य अमुकश्राद्धं पिंड प्रदानविधिना करिष्ये इति संकल्पः ॥ ततः प्रायश्चित्तमंत्र- ·॥ एकाद्दिष्टश्राद्वम् पठनं ॥ ततो नीवीबन्धनम् ॥ ततः कर्ता भुवं गोमयेनोप- लिप्य तत्र कुशमूलेन अपहता इति रेखोल्लेखनादि पिंडपूज नांत सर्वमविकृतं कृत्वा चंदनादिना ललाटे तिलकं कृत्वा स्त्रीपुत्रादिभिः पिंडनमस्कार कारयित्वा स्वयं च पिंडानत्वा प्राचीनावीती उखावजिघ्रणादिपिंडस्थाने शांतिरस्त्वित्यादि जलप्रक्षेपांते पिंडानप्सु प्रक्षिपेत् ॥ गामज वा प्राशयेत् ॥ ततो विष्णुस्मरणपूर्वकं कर्मेश्वरार्पण कृत्वा मुंजीत ॥ इति पिंडप्रदानमात्रश्राद्धम् ॥ १० एकोदिष्टश्राद्धम् .. विप्रान्वितं वा निमंत्र्य पाकसिद्धयुत्तरमाहूय सत्कृत्य मध्याह्नएव स्नानं कारयित्वा स्वयं स्नात आचम्य पवित्रं धृत्वा द्विराचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा अपसव्यं गोत्रस्य अस्मपितृव्यस्यामुकर्मणो वसु० स्य प्रतिसां० श्राद्धं संपिंड मेकोद्दिष्टविधिनाऽनेन हविषा सद्यःकरिष्ये ॥ कुरुष्वेतिप्र०॥ सव्यं ततो यजमानो ब्रह्मदंडं गृहीत्वेत्याद्यपात्रासादनात्या- क्तनं सर्वकर्म देवरहितं आवाहनविकिरणवज प्रतिसां. वत्कृत्वा एकमधपात्रं संस्थाप्यैकदर्भपवित्रांतर्हिते अप आसि येत्याधर्षदानांतं कृत्वा तत्पात्रं शुचौ देशे पितृभ्यःस्थान मसीति सँस्रवदानन्युजीकरणवर्ज निधायाचनाद्यग्नीकरण ·- श्राद्धमार्तण्डः वर्ज ब्राह्मणभोजनांते तृप्तिप्रश्नं स्वदितमिति कृत्वा सुस्वदित- मिति प्राशेपानस्यानुज्ञापनादिपिंडपूजांते पूर्ववत् ॥ एकः पिंडोऽत्र देयः । ततः सुप्रोक्षिताद्यक्षतदानं अक्षय्योदकदानं उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने ॥ प्रार्थनाादकासेकांतं दक्षिणा दान॥ न विश्वेदेवाः प्रीयतामिति प्रैपः,प्रार्थनापि न,तिलकं, पिंडोत्थानादि विसर्जनांतं, अभिरम्यतामिति विसर्जनं । अभिरताः स्मः इति प्रत्युक्तिः ॥ अनुगमनादिशिष्टमविकृतं ॥ इत्येकोद्दिष्टम्- ११ सन्यासिनां श्राद्धम् देशकालौ संकीर्त्य गोत्राणां अस्मद्ब्रह्मीभृतपितृपितामह- प्रपितामहानां शर्भणां रूपाणां प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धं सदैवं सापिंड पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्ये । इति संकल्प्य सर्व पार्वणवदविकृतं कुर्यात् ॥ मंत्रव्यतिरिक्तस्थले सर्वत्र नामोचारे ब्रह्मीभूतपदोच्चारणं विशेषः ॥ मंत्रेषु पुनरभि- ध्यानमात्रं ॥ एवं श्राद्धं विधाय तदानीमेवाऽपरेदयुर्वा गुरो राराधनं कुर्यात् ॥ तत्र प्रयोगः । प्रातःकाल्यं विधि समाप्य ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने गुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः ।। ब्राह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने परमगुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः ॥ ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने परात्परगुर्वर्थे ·संन्यासिनी श्राद्वम् भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः ॥ ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने परमेष्ठिगुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः ॥ इति विप्रचतुष्टयं निमंत्र्य [यद्वा ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने विश्वरूपधरा- चार्यगुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । ततो गुरुत्रयमिति वा चतुरो ब्राह्मणान्निमंत्र्य] शुक्लपक्षे, सिद्धिंगतस्य ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने केशवार्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । एवं सर्वत्र नारायणाथै० माधवार्थे० गोविंदार्थे० विष्ण्वथै०मधुसूद- नार्थे० त्रिविक्रमार्थे० वामनार्थे० श्रीधरार्थे० हृषीकेशार्थे० पद्मनाभार्थेदामोदरार्थे० कृष्णपक्षे-संकर्षणार्थ वासुदेवार्थे । प्रद्युम्नार्थे० अनिरुद्धार्थे० पुरुषोत्तमार्थे० अधोक्षजाथें। नारसिंहार्थे० अच्युतार्थे० जनार्दनार्थे० उपेंद्रार्थे० हर्यर्थे । कृष्णार्थे० इति द्वादशविप्रान्निमंत्र्य षोडशयतीन्वा मिश्रि तान्वा निमंत्र्य माध्याह्ने तानाहूय तेषां स्नानादि विधाय स्वयं स्नातः शुचिराचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्त्य ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधनकरिष्ये इति संकल्प्य गंधाक्षततुलसीकर्पूरमिश्रितजलेन विप्राणां पादप्रक्षालनं कृत्वा तानाचाम्य स्वयं चाचम्य विप्रान्प्राङ्मुखानुद- मुखान्वोपवेश्य पादप्रक्षालनोदकं पात्रांतरे गृहीत्वा तत्पात्रं गंधादिभिरलंकृत्य देवसन्निधौ स्थापयेत् ॥ ततो विप्राणां प्रत्येकं गंधपुष्पतुलसीदलैः पादावभ्यर्च "आनंदमानंदकर ·श्राद्धमार्तण्डः प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजबोधरूपं ॥ योगींद्रमीड्यं भवरोग- वैद्यं श्रीमद्गुरुं नित्यमहं नमामि ॥” इति नमस्कुर्यात् ।। यद्वा, कुशासने प्राङ्मुखानुद मुखान्वोपवेश्य पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं ॐ नमो नारायणाय, इति मंत्रमुक्त्वा विप्रान् कांडानुसमयन पदार्थानुसमयेन वा पूजयेत् ॥ अथवा गंधपुष्प धूपदीपाच्छादनैः पंचोपचारैरर्चयेत्।ॐ इदंविष्णुः । गुरुभ्योनमः ॥ केशवादिभ्यो नमः आसनाद्यत्र गंधपुष्प- धूपदीपाच्छादानांताः सर्वे उपचाराः परिपूर्णा भवंतुअर्चन- विधौ न्यूनातिरिक्ते परिपूर्णताऽस्तु ॥ ततश्चतुःस्राणि मंड- लानिकृत्वा तेषु पात्राण्यासाद्याभिघार्य सर्वेपु पात्रेप पाय- सादीवशिष्टद्रव्यं साज्यं व्यञ्जनसहितं च पारविष्य गायत्र्या प्रोक्ष्य गुरवे इदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चातृतः स्वाहा हव्यं नमम ॥ एवं सर्वत्र । परमगुरवे० परात्पर गुरवे० पर- मेष्ठिगुरवे० केशवाय नारायणाय० माधवाय० गोविंदा- य० विष्णवे० मधुसूदनाय त्रिविक्रमाय • वामनाय० श्री- धराय हृषीकेशाय० पद्मनाभाय० दामोदराय० । कृष्ण- पक्षे, केशवादिस्थाने, संकर्षणाय • वासुदेवाय ० प्रद्युम्ना- य० अनिरुद्धाय ० पुरुषोत्तमाय ॐ अधोक्षजाय नारसिंहा- य० अच्युताय ० जनार्दनाय० उपेंद्राय • हरये० कृष्णायक इति अन्ननिवेदनं कृत्वा ।। ॐ तद्वायुः ॐ , तद्ब्रह्म ॐ ·-women-- संन्यासिनां श्राद्धम् तदात्मा ॐ तत्सत्यं ॐ तत्सर्वं ॐ तत्पुरोनमः ॥ अतं- श्वरति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु ॥ त्वंयज्ञस्त्वं वषट्कार स्त्वमिंद्रस्त्व रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं प्रजापतिः ॥ त्वं तदाप आपोज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्ममूभुवः स्वरों । इत्यनुवाकं जापित्वा ब्रह्मार्पणं० इति च पठित्वा अनेन ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधनेन ब्राह्मण णभोजनेन भगवान्नारायणः प्रीयतां । ॐ तत्सद्ब्रह्मापणमस्तु । यथासुखं जुपछ । अमृतं भुजीत । अमृतोपस्तरणमसि । ॐ प्राणायस्वाहा इत्यादि ॥ अपेक्षितंयाचितव्यं० भुञ्जा- नानुपनिषिद्भागान् श्रावयेत् ॥ तृप्तेषु ॐ तद्ब्रह्मेत्यनुवाकं पठित्वा विप्रैरुत्तरापोशनादिशुत्थ्याचमनांतकारयित्वा पुनरासनेषूपवेश्य तांबूलदक्षिणावस्त्रालंकारादिभिः प्रतोष्य तीर्थपूजां कुर्यात् ॥ यथा गुर्वाराधनांगभूतं तीर्थपूजन करिष्ये इतिसं-चतुरस्रमंडलगोमयेनोपलिप्य परितो रंग वल्यादिनालंकृत्य मंडले धान्यराशिंकृत्वा तदुपरि पूर्वस्था- पितपादोदककलशं संस्थाप्य तत्र-गङ्गादिसर्वतीर्थानि भाव- यित्वा पुरुषसूक्तेन प्रत्युचं तीर्थराजायनम इत्युक्त्वा षोडशोप चारैरभ्यर्च्य तत्पात्रं शिरसि धृत्वा ॐ लोकःसरस्वत्यायांत्येषवै देवयानः पंथास्तमेवान्वारोहंत्या कोशंतो यांत्यवर्तिमेवान्य- स्मिन्प्रतिषज्य प्रतिष्ठांगच्छंति यदा दशशतं कुर्वत्यथैकमुत्था-

·श्राद्धमातण्डः
न शतायुःपुरुषः शतेंद्रिय आयुष्येवेंद्रिये प्रतितिष्ठंति यदा-
शत सहस्रं कुर्वत्यथैकमुत्थानः सहस्रसमितोवा असौ
लोकोऽमुमेव लोकमभिजयंति यदैषां अभियेत यदा वाजी-
येरेनथैकमुत्थानं तद्धि तीर्थ ॥१॥ भीषास्माद्वातःपवते ॥
भाषोदेति सूर्यः । भाषास्मादग्निश्चंद्रश्च । मृत्युधावति पञ्चम
इति ॥ सैषानन्दस्य मीमापाभवति । युवास्यात्साधुयुवा-
ध्यायकः । आशिष्ठो द्रतिष्ठा बलिष्ठः । तस्येयम्पृथिवी सर्वा
वित्तस्य पूर्णास्यात् । सएकोमानुषआनन्दः । ते ये
यदातमानुपा
आनन्दाः । सएकोमनुष्यगन्धर्वाणामानंदः । श्रोत्रियस्य चा
कामहतस्य ॥ तेयेशतम्मनुष्यगन्धर्वाणामानंदाः ॥ सएको-
देवगन्धर्वाणामानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य । तेयेशतन्देवगंधर्वा-
णामानदाः ॥ सएकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानंदः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ तेयेशतं पितॄणां चिरलोकलोका
नामानंदाः ॥ सएक आजानजानांदेवानामानंदः॥२॥ श्रोत्रि
यस्य चाकामहतस्य ॥ तेयेशतमाजानजानान्देवानामानंदाः।
सएकःकर्मदेवानां देवानामानंदः । येकर्मणादेवानपियन्ति ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। तेयेशतंकर्मदेवानांदेवानामानंदाः।
सएको देवानामानंदः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । तेये
शतंदेवानामानंदाः । सएक इंद्रस्यानंदः ॥३॥ श्रोत्रियस्य चा
कामहतस्य । तेयेशतमिद्रस्यानंदाः । सएको बृहस्पतेरानंदः।

·सोयासिनी श्राद्धन्
ओत्रियस्य चाकामहतस्य । तेषेशतंबृहस्पतरानंदाः । सएकः
प्रजापतेरानंदः श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । तेयेशतंप्रजापतेरा-
नंदाः । सएको ब्रह्मणआनदंः । श्रोत्रियस्य चाकामयतस्य ।४।
सयश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । सएकः सय एवं वित् ।
अस्माल्लोकात्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामाति । एतं
प्राणमयमात्मानमुपसंत्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुप-
संजामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति। एतमा-
नंदमयमात्मानमुपसंकामति । तदप्येपश्लोको भवति
यतोवाचोनिवर्तते । अप्राप्यमन पालह ॥ ५ ॥ आनंद
ब्रह्मणोविद्वान् । नविभति कुतश्चनेति । एत बावनतपति ।
किमह साधुनाकरवं । किमहंपापमकरवमिति । सएवं
विद्वानेते आत्मान स्पृणुते । उभेोवैष एते आत्मान-
स्पृणुते । यएवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६ ॥ इति जप्त्वा
हरिकीर्तनपुरःसरं सहपं नवं कृत्वा तत्पात्रं पुनमंडले
संस्थाप्य चंदनाक्षतपुष्पाणि पूजावशिष्टानि बंधुभिः सह
स्वयं धृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य आनंदमानंदक०
गुरुब्रह्मा० इति मंत्राभ्यां विधान् तीर्थराजं च नमस्कृत्य
गुर्वर्थविप्रहस्ते पादोदकपात्रं दत्वा तदाज्ञयां तत्तीर्थ मंत्रण
गृह्णीयात् । तत्रमंत्रः । अविद्यामूलशमनं सर्वपापप्रणा-
शनम् । गुरुपादोदकंतीर्थ संसार हुमनाशनम् ॥ १ ॥

·श्रममा (पुत्रादिकामनायांतु, शोषण अपंकस्य दीपनं ज्ञानतेजसः । गुरुपादोदकंतीर्थ पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥ १ ॥ ) ततो ,विप्रान् प्रणम्य तानन्याँ दक्षिणालंकारादिभिः प्रतोय सम्मानपुरः- सरं ताननुव्रज्य कर्मवणवा सुहृद्युलो भुञ्जीत । इत्यं विस्तरेणाराधनाकरणाशको बजाशक्ति ब्रह्मणानाहूय पादप्रक्षालनपूर्वकाधादिखिरष्टाक्षरमंत्रेणान्यच्च ब्रह्मीभूत- गुरूद्देशेन भोजयेत् ॥ सकृसन्महालय श्राद्धांतरमप्येवमेवा- राधनम् इति श्राद्धमंजरीं । यतिसामान्यमिदमाराधनन् । शिष्यः कःचेत् आत्मारात्मपरमात्मन उद्दिश्य साधुरुरु- संज्ञकदेवयुतम् सव्येन देवधर्मकर नांदीश्राद्धवदाब्दिकादि पार्वणश्राद्धकुर्यात् । इति सन्यासिनः श्राद्धम् ॥ १५ विधवाकर्तृकश्राद्धम् . श्राद्धकी श्राद्धदिनासनादन एव वा विनिमंत्रणादि श्राद्धीय पित्रायुद्देशेन यथासंभवं विधाय श्राद्धदिने देश- कालो संकीर्कोतरीयवन्त्रेण प्राचीनावीतं कृत्वा अमुकसगोत्रा- णां अस्मद् भर्तृतपितृतपितृणां अमुकशर्मणां वसुरुद्रादित्य- स्वरूपाणां प्रतिसांवत्सरीकश्राद्धम् सदैवं सपिंडकं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविपासवः करिष्ये इति स्वयं संकल्पं कृत्वा कांचद्राह्मणं ऋत्विक्त्वे परिकल्प्प तं ब्रूयात् । ममाज्ञया ·লিগন্যাল इदं प्रतिसांवत्सरिकनार का काम कुरु इति ॥ कर्ता करिष्याणीति उत्त्या सर्व मित्रम् श्राद्धविधिं कुर्यात्॥ तत्र विशेषः अनुज्ञा की भरित्यादि तत्तद्वियत्यूहने प्रयोगः ॥ ऋत्विकभकाले तापवीतत्वेऽजुज्ञाकापि यज्ञोपवीतिता कर्तव्या । प्राचीनावतित्वे तयाऽपि प्राची- नाबीतिता कार्या ॥ तपणं विधवातृकमेव श्राद्धधर्मेण । श्राद्धकर्तुनियमाः ऋत्विजोऽनुज्ञायाश्च समानाः ॥ विध- वा वा स्वयमेव वैदिकमंत्री सर्व श्राद्धविधि कुर्यात् ।। मंत्रसाध्यं कर्मापि तुष्णी कामेव । वहवस्तु ब्राह्मणद्वारा श्राद्धानुष्ठानेऽपि मंत्ररहितः प्रयोग एवेति । दर्शादौतु ॥ भर्तृत्रयोहानंतर स्वपितृत्रयोलेखः संकल्पादौ ॥ तीर्थमहा लयादौतु, आदौ स्वभर्तृत्रयम् , ततः स्वपितृत्रयम् , ततः स्वमातृत्रयम् , ततः स्वसपत्नीकमातामहत्रयम् । इति चतुः पार्वणात्मकं श्राद्धम् । पट्पावणपक्षे भर्तृपार्वणानंतरं गोत्राणां अस्मत् श्वश्रूतच्छ्वश्रूतच्छ्वश्रूणापमुकादानां मित्यादि स्वश्व- श्रूत्रयपार्वणं । ततः स्वपितृत्रयं स्वमातृत्रयं स्वमातामहत्रयं ततः स्वमातामहीत्रयं । इति । सपत्नीसत्वे तस्या अप्यूह एको- द्दिष्टेन । शक्ती सत्यां स्वपितृव्यादीनामध्येकोद्दिष्टानि कार्या- णीति मयूखादौ । विधवा नित्यतर्पणमाप कुर्यात् । यदि विधवा पूर्तादौ वृद्धिश्राद्धं करोति तदा स्वर्भतृत्रयाणां स्वमा- ·श्राद्वमार्तण्डः त्रादितिमृणां स्वपित्रादिवशणां स्वमातामहादित्रयाणां सप- त्नीकानां वृद्धिश्राद्धं स्वयं प्रतिनिधिद्वारा वा कुर्यात् । विप्राः षड्विंशतिर्दश वा । अन्यदाकरादवसेयः । इति विधवा कर्तृकं श्राद्धम् ॥ १३ अनुपनीतादिकर्तृकश्राद्धम् . पित्रोदर्शाब्दिकादौ पुत्रांतराभावे कृत चूडोऽकृतचूडो वा पुत्रोऽनुपनीतोऽपि श्राद्धं कुर्यात्। तत्र विधिः प्रयोगश्च विधवा कर्तृकश्राद्धवत् । अनुज्ञाकर्तुः पितुरियादिविशेषः । अकृत- चूडश्चेत् संकल्पमात्रं कृत्वा सर्व ब्राह्मणद्वारा कारयेत् ।। अत्र मंत्रश्राद्धप्रयोग एक बहुसंमतः । कन्यायाः स्वपितृ- श्राद्धप्रसक्तावप्यप एव विधिः ।। १४ महालयश्राद्धम् भाद्रपदकृष्णदक्षे प्रतिपदादिदर्शातम्पञ्चम्यादिदशम्यादि वाऽहरहमहालयश्राद्धं कार्य । अत्राशक्ती पितृमृताहे सकृन्महालय श्राद्धकार्य । तत्र प्रयोगः । विप्रनिमंत्रणादि प्रथमेऽहनि श्राद्धीयाहनि वा प्राग्वच्छ्राद्धोयपित्रादयुद्देशेन यथासंभवं विधाय श्राद्धदिनेऽपराणे देशकालौ स्मृत्वा प्राचीनावीती गोत्राणां अस्मात्पतृ० महानां....शर्मणां....

·पालमा हस्
वसुरुद्रादित्यम्वरूपाणां,गात्राणां मातृपितामहीप्रपितामहीनां
....दानां व०स्वरूपाणां, गात्रायाः सापत्नमातुः दायाः
वसुरूपायाः, गोत्राणां अस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुः
प्रपितामहानां शर्मणां रूपाणां, गोत्राणां अस्मन्मातामही-
मातुःपिनामहीमातुःप्रपितामहीनां दानां रूपाणां, गोत्राया
अस्मत्पत्न्याः दायाः वयाः, गोत्रस्य अ० पुत्रस्य शर्मणः
सपत्नीकस्य समुतस्य व• स्य, गोत्रायाः अ०दुहितुः
दायाः सभर्तृकायाः समुतायाः व० याः, गो०स्य अ० पितृ-
व्यस्य शर्मणः सप समु० व० स्य, गो०स्य अ० मातुलस्य
श० सप० ससु० व• स्य, गो०स्य अ० भ्रातुः श० सप०
ससु०व स्य, गो याः अपितृभगिन्या दायाः सभ ससु
व० या, गोः०याः अ० मातृभगिन्याः दायाः सभ० ससु०
व याः,गोव्याः अत्मभगिन्याः दायाः सभ० ससुव०याः,
गो०स्य श्वशुरस्य शर्म०सप० ससु ०व० स्य, गो०स्य गुरोः
श० सप• ससुव०स्थ, गो स्य अ० आप्तस्य श० सप०
ससु० व० स्य सकृन्महालयापरपाक्षिकश्राद्धं सदैवं सपिंड
पावणैकोद्दिष्टविधिनाऽनेन हविषा सद्यः कारष्ये इतिसंकल्प्य
सर्वश्राद्धतंत्रं कुर्यात् । तत्र विशेषः पाद्यनिवेदने-गोत्रा
अस्मपितृ०महाः शर्माणः रूपा इदंवः पायं इति तिलोदक
दानम् ॥ अस्तु पाद्यमितिप्रति० ॥ शन्नोदेवी०॥ १॥ इति
0

·९०
श्राहमाण्डः
शुद्धजलेन पादौ प्रक्षाल्य पितृपादयोस्त्रन्वयः इत्यादि
पूजनम् । गोत्राः अ० पितृषिता मलाः शर्माण: रूपाः
सकृन्महालयापरपाक्षिकश्राद्धे पावः पादाः ।। अस्तुवः
पादार्घ इतिप्र० ॥ एवंसर्वत्र ॥ गोत्राः अ० मातृपितामही-
प्रपितामह्यः,दाः,रूपाः ।। गोत्रे अ०सापनमातः,३,बागोत्राः
अ०मातामहमातुः पित महमातुःप्रपितामहाः, मणिः, पाः ॥
गोत्रा मातामहीमातुःपितामहीमातुःप्रपितामह्यः,दाः,पाः।।
गोत्रे अ० पत्नि, दे,व || गोत्र अपुत्र,शर्मन,सपत्नीक ससुत
व० प ॥ गोत्रे अ० दुहितः, दे,सभर्तृके,ससुते, व ॥ गोत्र
अ० पितृव्य,सप,ससु,व ॥ गोत्र अ० मालुल, . सप,ससु,
व ॥ गोत्र अ भ्रातः,न्,सप,ससु,व ।। गोत्रे अ०पितृभगिनि
दे,सभर्तृके,सते, व० पे ॥ गोत्रे अमातृभगिनि दे, सभ,
ससु,व ॥ गोत्रे, अ०आत्मभगिनि, दे,सम,ससु,व-पगोत्र
अ० श्वशुर,न्,स० क,स० त,व ) गात्र अपुरा, न , सप,
ससु,व । गोत्र अ०आप्त,न , सप, समु, व इति | आवाहने
गोत्रान् अपितपितामहप्रापितामहान् शर्मणः रूपान् भवत्सु
आवाहयिष्ये इत्यादि || गोत्राः मातृपितामहीप्रपितामहीः
दाः रूपः ॥ गो० न् अ० मतामहमातुःपितामहमातुःप्रपि-
तामहान् ,णः,पान् ॥ गोत्राः अ. मातामहीमातुःपितामही-
मातुःप्रपितामहीः दाः पाः ॥ इति पित्रादिपार्वण चतुष्टयस्यै-
॥
.

·सालयश्राहम् ॥ वावाहनम् ।। नैकोद्दिष्टवर्गस्य । अर्घ्यदाने,-पित्रादीनामग्र उपलिप्तायां भुवि दक्षिणायदषु पितृवर्गीथ पात्रत्रयं मात- वार्थ पात्रत्रयञ्च दभत्रयात्मकपवित्रयुतं निधाय सापत्न- मात्रथ एकदात्मकपवित्रयुलमेकमर्घपात्रं निधाय मातामह- वर्गाथं मातामहीवर्थच प्रत्यकम्पात्रत्रयं दर्भत्रयात्मकपवि- त्रयुक्तं निधाय पल्ल्याद्यर्थ प्रत्येकमकैकमेकदर्भमयपवित्र युक्तं स्थापयेत् ॥ तेषु क्रमेणैकैकस्मिन् शन्नोदेवीरिति मंत्रा- वृत्या अप आसिच्य तिलोऽसीति मंत्रावृत्या तिलांनिक्षिप्य गंधपुष्पंच तूष्णीं दत्वा देवादाननन्तरमपसव्यम् || पितृ- ब्राह्मणहस्ते उदकन्दत्वा पवित्रन्दत्वा अर्धपात्रात्सशेषम मादाय-यादिव्या आपः० गोत्र अस्मत्पितः शर्मन् वसुरूप एषतेऽवः इति दद्यात् ।। अस्त्वर्षइतिप्र०पुनरपो दत्वा पवि- बन्दवेत्यादि तत्तद्विभक्त्यूहेनार्यदान कृत्वा प्रथमे पितृपात्रे सर्वपात्रस्थानपःसँस्रवान् समवनीयत्यादि ॥ अंनदानादौ विभनयूहः,गोत्रेभ्यः,अ० पितापतामहप्रापितामहेभ्यः, शर्मभ्यः रूपेभ्यः।। गोत्राभ्यः, मातृपिताम०महीभ्यः, दाभ्यः,पाभ्यः।। गोत्रायै, सापत्नमाले,दाय,पायै।। गोत्रेभ्यः, मातामहमातुः:१० हेभ्यः, शर्मभ्यः, पेभ्यः गोत्राभ्यः, मातामहीमातुःपि हीभ्यः, दाभ्यः, पाभ्यः ॥ गोत्रायै, पत्न्य, दायै व व्यै, ॥ गोत्राय पुत्राय. शर्मणे, सपत्नीकाय, ससुताय, वसुरूपाय ॥ गोत्रायै , - ·श्राहमानण्ठः १ - दुहित्रे, दाय, सभर्तृकाय, सत्तायै वसुरूपायै, ॥ गोत्राय पितृव्याय, मणे, सप, ससु. बसु ॥ गोत्राय मातुलाय, मणे सप, ससु, वसु ।। गोत्राय भ्रात्रे, भणे, सप, ससु, वसु ॥ गोत्राय पितृभागन्य , दायै,सभ, ससु.बसु गोत्राय मातृभगिन्यै दायै,सम,ससु,वसु।गोत्राथै आत्मभागन्यै, दायै, सभ, सनु, वसु।। गोत्राय श्वशुराय, मणे, सप, ससु, वसुः गोत्राय गुरवे, णे, सप,ससु,वसु।।गोत्राय आप्ताय, मणे, सप.ससु.बसु इति॥ पिंडदाने-पितृवगार्थ रेखां कृत्वा तत्पश्चान्मातृवार्थ तप. श्वान्मातामहबर्थ तत्पश्चान्मातामहीवर्गार्थ तत्पश्चात्सर्वेको- द्दिष्टार्थ विरेखामालिखेत् ।। प्रत्येकोहिष्टमकैका रेखा पंक्या कारेण कार्येति केचित् ।। प्रतिरेखाम्बहिरास्तरणं ॥ ततस्त तन्नामायुचारपूर्वकं पिंडान् दत्वा आशपिंडस्य पुरस्तात् चतुर्भिभौमत्रलिंगोक्तान् पितृन्नुद्दिश्य चतुरः पिंडान् दद्यात् । तेच मंत्राः ॥ आब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः ॥ वंशद्वयेऽस्मिन् मम दास भूता भृत्यास्तथै- वाश्रितसेवकाश्च ॥ मित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा दृष्टाश्च स्पृष्टाश्च कृतोपकाराः । जन्मांतरे ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिंडमहं ददामि ॥ १ ॥ पितृवंशे मृता येच मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां येचान्ये बांधवाः स्मृताः । ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः ।। क्रियालोपगताश्चैव ·अथ निन्यश्राद्धम् जासंधाः पंगवस्तथा । विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताऽज्ञाताः कुले सम ॥ धर्मपिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्टतु ॥ २ ॥ उच्छिन्नकुलवंशानां येषां दाता कुले न हि ॥ धर्मपिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्टतु ॥३॥ असिपत्रवने घोरे कुंभीपाके च ये गताः । तेषामुद्धरणाीय इमं पिंडं ददाम्यहं इति ॥४॥ परेट्युस्तिलतर्पणं । अत्र सापत्नमातृपत्न्यादिएकोदिगणस्य द्विलादी तत्तत्संख्यया तत्तन्मंत्राद्यावृत्तिः ॥ इति ॥ १५अथ नित्यश्राद्धम्. स्वागतवचसा पट्वाह्मणान् द्वावेकं वा पादयोः प्रक्षाल्या चन्य गृहं प्रविश्य कुशांतहितेषु पीठेषु उदङ्मुखमुपवेश्य स्वयं प्राङ्मुख उपविश्य प्राणायामं कृत्वा देशकालौ स्मृत्वा प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य गोत्राणां अस्म- पितृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां सपत्नीकानां रूपाणां, गोत्राणां अस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःत्रपितामहानां शर्मणां सपत्नीकानां रूपाणां, नित्यश्राद्धं करिष्ये इति संकल्प्यासनं दत्वा गंधपुष्पादिभिः संपूज्य पूर्णता वाचयित्वा वर्तुलमंडले भोजनपात्राण्यासाद्य सोपस्कारमन्नं परिविष्य गायत्र्या प्रोक्ष्य गोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहेभ्यः शर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः रूपेभ्यः, गोत्रेभ्यः अस्मन्माता ·श्राद्धमार्तण्डा महमातुः पितामहमातुःप्रपितामहेभ्यः, शर्मभ्यः, सपत्नी- केभ्यः, रूपेभ्यश्च इदमन्नं परिविष्टं परिवेष्यमाणं चातृप्तेः स्वधासंपद्यतां कव्यं नममेत्युत्सृज्य ब्रह्मार्पणं० प्राचीना- वीती एकोविष्णुः अनेन नित्यश्राद्धेन भगवान् पितृस्वरूपी जनादनवासुदेवः प्रीयताम् ॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मणान् भोज- यित्वा नमस्कारेण तान् विसर्जयेत् । विभवे सति दक्षि- णादानं । नात्र तर्पणं । नित्यश्राद्धमिदं कातीयानां कृता- कृतं सूत्रभाष्ययोरर्दशनात्पित्र्यवालिनैव तत्सिद्धश्चेति कण्व- कंठाभरणे । इति नित्यश्राद्धम् ।। १६ अविधवानवमीश्राद्धम् . जीवत्पिता उक्तापराणे आचम्य पवित्रपाणिः प्राणाना- यम्य देशकालौ स्मृत्वा धूरिलोचनसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां (आप्रकोष्ठात्प्राचीनावीतंकृत्वा) गोत्राणां अम्मन्मातृपितामही प्रपितामहीनां दानां रूपाणां अविधवानवमाश्राद्धं सदैव सपिंडं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः कारष्ये इति संकल्प्य पूर्वोक्तमातृश्राद्धवत् सर्वमविकृतं कुर्यात् ॥ यस्य- श्राद्धस्य नित्यत्वात्सुरूरवार्द्रवावेवात्र विश्वेदेवी, श्राद्धोत्तरं तदहरेव शुक्लतिलैस्तर्पणं विधाय बंधुभिर्भुजीतेति श्राद्धर्म- जयाँ । सापत्नमात्रेकत्वेऽनेकत्वे वा विनिमंत्रणे वैश्वदेवा- ·अविधवानवमी श्राद्धम् थ द्वावकं वा विप्रं निमंत्र्य मातृवर्गाथं त्रीनेक वा सापत्न मात्रर्थ प्रत्येकमेकैकं एकमेववा निमंत्रयेत् । संकल्पेच मातृपावणोहानंतरं सर्वासां क्रमेण षष्ठ्यंतमूहं कृत्वा पार्व- णौकोद्दिष्टविधिना श्राद्धं करिष्ये इति संकल्प्य सकृन्महा- लयोक्तप्रकारेण प्रयोगं कुर्यात् । प्रत्येकमेकैकां सर्वार्थमेकां वा सुवासिनी भोजयेत् ॥ अथवा मात्रासहैव सर्वासां सापत्नमातृणामूहेन पार्वणे निवेशः । विधिस्तु पार्वण वत् । विप्रनिमंत्रणे सर्वासां मातॄणां स्थाने एकं, पितामहीप्रपिता- मह्यो रेकैकं । तत्र विभक्तिविषये उच्चारः, संकल्पादौ सापत्नमात्रेकत्वे, गोत्रयोः, अस्मन्मात्रोः दयोः, वसुरूप- योः, सापत्नमातृणां अनेकत्वे, गोत्राणां मातृणां दानां वसुरूपाणां, गोत्रयाः पितामह्याः दायाः रुद्ररूपायाः, गोत्रायाः प्रपितामह्याः दायाः आदित्यरूपायाः । इत्यु- लेखः ॥ आपिवा? गोत्राणां अस्मन्मातृतत्सपत्नीपितामही- प्रापतामहीनां गंगा यमुना-सरस्वती-कृष्णादानां अनेक त्वेऽपि सपत्नीस्थाने यावन्त्यः सापत्नमातरः तावतीनां सर्वा- सामूहः कार्यः ॥ संबोधनविभक्तौ सापत्नमात्रैकत्वे, गोत्रे अस्मन्मातरौ दे वसुरूपे इत्यादि ॥ अनेकत्वे, गोत्राः अस्मन्मातरः दाः वसुरूपा इत्यादि ॥ द्वितीयाविभक्तो एकत्वे, गोत्रे अस्मन्मातरौ दे वसुरूपे इत्यादि अनेकत्वे, ·श्राद्धमार्तण्डः गोत्राः अस्मन्मातः दाः वसुरूपाः इत्यादि ॥ चतुर्थीविभक्ती एकत्वे, गोत्राभ्यां अस्मन्मातृभ्यां दाभ्यां वसुरूवाभ्यां इत्यादि ॥ अनेकत्वे गोत्राभ्यः अस्मन्मातृभ्यः दाभ्यः वसू रूपाभ्य इत्यादि । अयंदाने-मात्रथमेकपात्रं सापत्नमात्रथ प्रत्येकमेकैकं पात्रं पितामह्यर्थ एक पात्रं प्रपितामह्यर्थ एकं पात्रं इति पात्राण्यासाद्य अस्मन्मातः एषतेऽर्घः अस्मत्सा- पत्नमातः एपतेऽर्घः इति पृथक् पृथक् अर्घ्यदानम् । पिंड- दाने, मात्रर्थ सापत्नमात्रर्थं च सी उल्लिख्य एकमेव पिंडं दद्यात्।। केचित्तु सापत्नमात्र, पृथक् पिंडं दद्यादिति वदंति॥ पितमरणोत्तरं नेदं श्राद्धं भवति ॥ मृतपत्नीकेनापीदं पत्न्याः कार्य । अत्र सुवासिनीभोजनमावश्यकं ॥ महालयवद- स्याप याववृश्चिकदर्शनं गौणकालः ॥ विशेषस्त्वाकरा- दवसेयः ॥ इत्यविधवानवमीश्राद्धम् ।। १७ भाद्रपदकृष्णद्वादश्यां संन्यासनां महालयः देशकालौ संकीर्त्य गोत्राणां अस्मब्रह्मीभूतपितृपितामह- प्रपितामहानां शर्मणां इत्यादि महालय श्राद्धं पार्वणैको- द्दिष्टविधिनेत्यादि सर्वं सकृन्महालयवत्कुर्यात् ॥ तिथ्यंतरे मृतस्यापि दाहश्यामेव कार्य ॥ . man ·मचाया शस्त्राशिसमा श्राद्धम् १८ भाद्र कृ०१४ इयां शस्त्रादिहतस्य श्राद्धं. माध्याह्ने देशकालौ स्मृत्वा गोत्रस्य अस्मपितु शर्मणः वसुरूपस्य शस्त्रादिहतस्य भाद्रपदापरपक्षचतुर्दशीश्राद्धं सदैवं सपिंड एकोद्दिष्टेन विधिनाऽनेन हविषा सद्यः कारिष्ये इति संकल्प्य प्रागुक्तकोद्दिष्टविधिना सर्व कार्य ॥ तर्पण तदहरेव । पित्रादित्रयाणां शस्त्रहतत्वे पार्वणपक्षेऽपराह्न- कार्य । सकृन्महालयस्तु सर्वपितृद्दशेनामावास्यायां अन्य- स्मिन्या दिने कार्यः ॥ एकोद्दिष्टे दैवनिषेधेऽपि श्राद्धमिदं सदैवमेव कार्य । पुरूरवाईवात्रदेवौ नित्यत्वात्कामकाला- विति मयूखे । पित्रादिद्वयोः शस्त्रादिहते एकोद्दिष्टद्वयं ॥ पित्रादित्रयाणामपि शस्त्रादिहते एकोद्दिष्टत्रयं ।। पार्वणं वा कार्य । इदं विष-जला-नि-शृङ्गि-दष्ट्रि-सर्प-श्वापद-पशु- व्याघ्रादिदुर्मरणैर्मृतानां अत्मत्यागिनां उपसर्गमृतानां उद्वधं- नादिमृतानाञ्च कार्य ॥ असाध्यव्याध्यभिभूतानां विधि- पूर्वकं भृग्वग्न्यंबुमृतानां नैवात्र कार्य ॥ स्त्रीणामपि शस्त्र- हतत्वे कार्यमेव । सहगमने वैधत्वान कार्यं ॥ इति- १९ आश्विनशुक्लप्रतिपदि मातामहश्राद्धम्. देशकालौ स्मृत्वा गोत्राणां अस्मन्मातामहमातुःपिता महानां शर्मणां रूपाणां सपत्नीकानां आश्विन शुक्ल प्रतिप ·श्राद्धमार्तण्डा च्छ्राद्धं सदैवं साङ्कल्पिकविधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः करिष्ये इति संकल्पः ॥ शिष्टं सर्व प्रागुक्तसांकल्पिकविधिना कार्य।। अत्र पुरूरवावौ देवौ । तदहरेव श्चाद्धांते सपत्नीकस्य तद्वर्ग- मात्रस्यैव शुक्लतिलैस्तपणकार्य । अनूपनीतस्याप्यत्राधिकार इति बहवः। मंपिंडकमिदं कार्यमिति चंद्रिका। पिंडरहितमिति कमलाकरः । इदमेव युक्ततरम् ॥ जीवत्पितृकस्य पिंडदान- निषेधस्मरणात्।। इदजीवत्पितृकेण पञ्चधाविभक्तस्य दिनस्य द्वितीयभागे सड्गवकाले कार्यमिति शिष्टाः । मृतपितृकेणापि अपराह्नकार्यमिति केचित् । पार्वणविधानाजीवपितृकेणा- प्यपराणे कार्यमिति कौस्तुभ ।। इति- २० यात्रारम्भे घृतश्राद्धम् यात्राञ्चिकीर्षुयोतिःशास्त्रोक्तप्रकारेण प्रस्थानदिनं नि- श्चित्य तत्पूर्वगुरुपोष्य श्वोभूतेऽपराणे देशकालौ सकीर्त्य महालयवत्सान्पितृनुच्चार्य अमुकयात्रां कर्तुं तदंगत्वेन विहितं समस्तपितृनुद्दिश्य घृतश्राद्धंकरिष्ये इति सं० ॥ पुरूरवावसंज्ञकविश्वेदेवार्थ द्वावेकं वा ब्राह्मणं निमंत्र्य पित्राद्यर्थं सकृन्महालयवनिमंत्र्याावाहनवर्ज परिवेषणांतं कुर्यात् ॥ अग्नौकरणं कृताकृतं । करणे घृतेनैव ॥ अन्ननिवे- दने-इदमन्नमित्यत्र इदं घृतमिति प्रयोगः ॥ अन्यत्सर्व ·तीर्थश्राद्धविधिः वक्ष्यमाणतीर्थश्राद्धवत् । भुक्त्वा देशकालौ संकीर्त्य श्री परमेश्वरप्रीत्यर्थ-ममुकयात्रां करिष्ये इति संकल्प्य गणेशं कुलदेवतादीन् ब्राह्मणान् वृद्धान् साधूश्च संपूज्य नत्वा पितॄश्च नमस्कृत्य विप्राज्ञया सुमुहूर्ते सुमुखश्चेत्यादि मंत्रान् पठित्वा शुभशकुनदर्शनपूर्वकं प्रस्थाय ग्रामं प्रदक्षिणी- कुर्वन् गच्छेत् तदिने क्रोशादर्वाग्ग्रामांतरं गत्वा तत्रैव वसेत् । धृतश्राद्धदिने श्राद्धानन्तरं सुमुहूर्तालाभे श्राद्धो- त्तरदिने प्रस्थानं कुर्यात् ।। ततो मार्गे प्रतिदिनं प्रातःलाला प्रातःसंध्यां नित्यक्रियांच कृत्वोपोषितः शुचिर्ब्रह्मचर्यादि- नियमवान्प्रतिग्रहवर्जितश्चांडालादिस्पर्शादिरहितः सन्निवास- स्थलं गत्वा तत्र माध्याह्निकस्नानसंध्याभोजनादिकं विधाय काले संध्यां कृत्वा ततैव वसेत् । एवम्प्रतिदिनंगछेदिति- - २१ तीर्थश्राद्धविधिः तीर्थप्राप्तिदिनापूर्वेऽहनि प्राप्तदिनेवोपोष्य कर्पटीवेष विधाय पादुकायानादिपरित्यज्य पादचारी तीर्थ दृष्ट्वा साष्टांगम्प्रणम्य तीर्थसमीपमेत्याक्षतगंधपुष्पफलतांबूलहिर- ण्यादियुक्तमञ्जलिं 'अमुकतीर्थायनमः' इति दत्वा तत्रस्था- न्दूिजाँश्च साष्टांगत्वेन प्रणम्य तदनुज्ञया शरीरमलापकर्षण- स्नानं तूष्णींकृत्वाऽऽर्द्रवासा ब्रह्मदंडाथ यथाशक्तिहिरण्यं ·श्राद्वमातण्डः ब्राह्मणानामग्रे निधाय समस्तसम्पदिति श्लोकचतुष्टयम्पट न्ब्राह्मणान्प्रादक्षिणीकृत्य साष्टांगं प्रणमेत् । ततः सर्वे धर्व- विवेत्तारः०' इति सार्थश्लोकद्वयेन सम्प्राी मामनुगृह्णतु भवंत इति वदन्विप्रानुमत्या यथाशक्ति प्रायश्चित्तं संकल्पना यथाशक्ति विधाय देशकालौ स्मृत्वा मग समस्तपापक्षार्थ अस्मिन्नमुकतीर्थे वपनं कारयिष्ये इति सं० 'आत्मनः शुद्धि कामस्य पितॄणां तृप्तिहेतवे । वपनं कारयाम्यद्य हेगो [तिर्थ] [सिंघो] तव संनिधौं' ॥ यानि कानिच पापानि ब्रह्महत्यासमानिच । केशानाश्रित्य तिष्ठति तस्मात्केशान्व- पाम्यहं ।। इतिमंत्रमुक्त्वा प्रामुख उदङ्मुखो वा कक्षोपस्थ- वर्ज श्मश्रुकेशलोमनखानि वापयेत् इदं कशवापनं शिखा- मारभ्याधःस्थात्कार्य । एवं वयनं विधाय शुत्ध्यर्थं तूष्णीं स्नात्वा 'आयुर्वलं यशोवर्चः इति प्रार्थितेन द्वादशांगुलेनापा- मार्गादिदंतधावनकाष्ठेन' 'मुखदुर्गंधिनाशाय० इति दंतान्वि- शोध्य द्वादशगडूषान्कृत्वाचम्य प्राणानायम्य देशकालौस्मृत्वा महासंकल्पपूर्वकं स्वसूत्रोक्तविधिना स्नात्वा देवर्षिपितृतर्पण कुर्यात् । ततो यथोक्तकाले देशकालोत्कीर्तनांते प्राचीनावीती पित्राद्याप्तांतान् पितॄन् सकृन्महालयवदुच्चार्य तीर्थश्राद्धं सदैवं सपिंडं पार्वणैकोद्दिष्टविधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिष्ये इति संकल्पः। अावाहनविप्रागुष्ठानवेशन तृप्तिप्रश्न विकिरवि- ·१०] तीर्थयाविधिः सर्जनवज सकृन्महालयवत्प्रयोगः ॥ महालयपदस्थाने तीर्थ- पदोच्चारण ॥ महालयवत् क्षेत्रवासितां अन्येषां च विप्राणां निमंत्रण पत्र ।धूरीलोचनौ धुरूरवाईवो बात्र देवौ। पिंडा- नां प्रक्षेपस्तार्थजल एव । तीर्थश्राद्धांगतर्पणं श्राद्धदिने श्राद्धात्प्रागेव । तीर्थ श्रादानंतर यथाविभवं तीर्थपूजां विधाय तदुद्देशेन यथाशक्ति बाहामासुहानीश्च भोजयित्वा दीना- नाथान्परितोष्य स्वयं सुहृद्युतः श्राद्धशेष भुञ्जीत ॥ तदिने उपवासपक्षे श्राद्धशमवानिवत् । ततो द्वितीयादि- दिने नित्यवत्तानतर्पणतीक्षिपूजनत्रालणभोजनादि यथाशक्ति कुर्यात् ॥ एवं यात्रां कृत्वा प्रत्यागत्य सुमुहूर्ते गृहं प्रविश्य पूर्वोक्तवृतश्राद्धवत् धृतश्राद्धं कुर्यात् ॥ संकप्पे-सीपितृ- नुद्दिश्य अमुकतीथात्प्रत्यागमननिमित्तं घृतश्राद्धं करिष्ये इति विशेषः ॥ अन्यत्समान अत्र केचिदना श्राद्धमिच्छति।। तत्पक्षे संकल्पादौ घृतपदस्थान दधिपदस्योहः ॥ अत्र प्राधान्यं दध्न एव ॥ अन्यदपि व्यसनत्वेन देयं इति तीर्थश्राद्धम् ॥

·200 शाद्धमार्तण्डा २२ अथ पण्णवतिश्राद्धानि. अमाः प्रतिमासं सर्वाः कृष्णपक्षांतिमास्तिथयो द्वादश ॥ १२ ॥ इदममाश्राद्धं सपिंडकं ।। अपराणःकालः ॥ इदञ्च मलमासे कार्य । विधिस्तु प्रागुक्तः । अमादशी अनर्थांतरौ। युगादयश्चतस्रः, १ माघकृष्णामा २ भाद्रपदकृष्णत्रयोदशी३ वैशाखशुक्लतृतीया ४ कार्तिक शुक्लनवमी ॥ इदं श्राद्ध- मपिंडकम् । सांकल्पिकविधिः ॥ शुक्लपक्षे पूर्वाण्हः कालः॥ असंभवेपराण्हः ।। पूर्वाणोनाम द्वेधा विभक्तादिनपूर्वभागः॥ कृष्णपक्षगानामपराण्ह इदम्मलमासेऽपि कार्यम् ॥ मन्मा- दयश्चतुर्दश, १ चैत्रशुक्लतृतीया २ चैत्रशुक्लपार्णिमा ३ ज्जेष्ठशुद्धपूर्णिमा ४ आषाढशुक्लकादशी ५ आपाढशुद्ध पूर्णिमा ६ श्रावणकृष्णाष्टमी भाद्रपदशुक्लतृतीया८आश्विन- शुद्धनवमी ९ कार्तिक शुद्धद्वादशी १० कार्तिकशुद्धपूर्णिमा११ पौषशुक्लैकादशी १२ माघकृ०सप्तमी १३ फाल्गुनशुक्ल- पौर्णिमा १४ फाल्गुनकृष्णामा इति ॥ अत्र सर्वनिर्णयो युगादिवत् ।। इदग्मलमासेऽपि भवति ॥ संक्रांतयो द्वादश मेषादयः । अत्रापि युगादिवदेव सर्वनिर्णयः ॥श्राद्धकाल- निर्णयस्तु, संक्रांतिनिर्णयोक्त एव ।। मलमासे संक्रांत्यसंभवा- काद्धस्याप्यसंभवः ॥ वैधृतयस्त्रयोदश, व्यतीपातास्त्रयोदश। अत्राापि निर्णयो युगादिवदेव ॥ श्राद्धकालः कुतपः ॥ महा- ·१०३ वृद्धिश्रश्राद्धम् लयाः भाद्रपदापरपक्षगताः पञ्चदशतिथयः प्रौष्ठपदीच आश्विनशुक्लपतिपत् तिथिवृद्धिति षोडश || अत्र विहित- निर्णयः प्राक्प्रपञ्चित एव ॥ अपराण्हःकालः ॥ मलमासे तु न भवति । अष्टकाश्चतस्रः, १ मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी २ पौषकृष्णाष्टमी ३ माघकृष्णाष्टमी ४ भाद्रपदकृष्णाष्टमी इति॥ इदं श्राद्धं सपिंडकम् ॥ अपराणःकालः ॥ मलमासे न भवति।। अन्वष्टकाश्चतस्रः,१मागशीर्षकृष्णनवमी २पौषकृष्ण नवमी ३ माघकृष्णनवमी ४ भाद्रपदकृष्णनवमी इति ।। इदं श्राद्धं सपिंडकम् ॥ अष्टम्यनुरोधेन श्राद्धकालः । मल- मासे न भवति । पूर्वेयुःश्राद्धानि, १ मार्गशीर्षकृष्णसप्तमी २ पौषकृष्णसप्तमी ३ माघकृष्णसप्तमी४ भाद्रपद कृष्णसप्तमी इति चत्वारि ॥ अत्र विहितनिर्णयोऽन्वष्टकावत् ।। इति षण्णवतिश्राद्धानि ॥ - २३ वृद्धिधाई तञ्चास्माभिः संस्कारमार्तण्डे प्रपंचितः ॥ श्राद्धान्तराणि च ग्रन्थान्तरादवसेयानि ॥

·श्रामातड:
२४ ग्रन्थोपसहृतिः
योऽनेन विधिना श्रास्य कुति, शांतमानसः। ज्याप तबल्यापी निन्य प्राति नामदन पुनः
म संति पितरश्चतिमा मनाविना नरः । सान: ninili
तस्मामा भर पाशकिरपि यथामिथि। हातिमा : infertil.in :
स्मातेन निधिना भाकामा बिमानमारपरीणामा
माधात्परतरं नान्मध्यमारगुमाए । तामार मापान: ',
२५ ग्रन्थसमाप्तिः.
वेणुग्रामपुरप्रांत काटिविये मारा । मुरगी शानिमः । प्राय :: ५
तत्स्थः श्री श्राद्धामात मनं श्रीवत्सगोवनः । माणनीतिक मायो firfare:
कुलदयानंददश्रीकृष्णांबागर्भसम्भाः । कण्वशाग्नी तु
मामाजी ।
विविच्या सूत्रभाज्यादिमूल ग्रन्याननेकशः । स्मु प्रयोग जयसंपत्य अथामतिर
नमूल किनिदपि अन्येऽस्मिन् लिखिरी मया । अनेन प्रीयतावनी भगवानिदशर
श्री सर्वमालाधीशकृपया जीयतामसी । विजनमनः रानि मुनि
इति श्री मार्तडसामयाबिधिरचितः । श्राहमान::समायः ।।
॥ श्रीमच्चिदानन्धपणमस्तु ।।

·HalpeNNEERINRedirecANSERVAHINSAINAHAYARI-RINTrmaNEERINISTERSNESemestarPRADERBSKKARIOUparany -------- श्री अवाचलमुद्रणालये विक्रेयनत्यपुस्तकानि. --- १ शुक्लयजु०काण्वसंहिता (संपूर्णा) स्थूलाल पनवनेत्रिद्वद्भिः परिशोध्य मुदिता . २ संस्कारमार्तडः श्रीमातण्डलामयाजिविरचितः साधेशताधिकविषयपरिहितः मयमाक्षरविकणतमपत्रेषु मुस्पष्टम् मुद्रितः मूल्यम् ६ रु. ३ रुद्राभिषेकः (लधुन्यसपुतः) समंत्रक विस्तृतटिमभिरकृतम् मूल्यम् ६ ा. ४ शांतिमानण्डः श्री मातण्डसोमयाजिविरचितो भागद्रयात्मकः, अस्मिन् विस्तृतोपयुक्त विचामलंकृताः दातशा विषयाः संति. प्रयोग पद्धति भातीय सुरसमा. अत एव वैदिकरवायं संग्रात्योऽयं । प्रथरमागस्य प्राप्तिस्थनम्:---- भि. प. काळे, पो. आनंदवन जि. धारवाड ता. हारि ------ स्व amavashemauneeyeon