·INTRODUCTION. The present volume consists of six dramatical pieces from the peoplode and the same author. In the whole range of Sanskřfa literature, no author excepting the famous dramatist Bhasa, is to be found whose so many dramas, all of a diverse nature, are brought to light in this way. All the dramas are of different varieties-vyayoga, Bhara, Dima, thararga, Prahasata and Samavakara.. Vyayoga, Bhina and Prahasanà are types which are not Tare. But it will be noted that this collection publishes for the first time fhámrga, Dima and Samayakára, which are known to Sanskrta readers only through the definitions given in rhetorical and dramatical works. The themes of the dramas—The author has taken the plots of his dramas both from the Puragas and real life. The Kirátârjuniya Vyâyoga (a Military spectacle) consisting of one act, has the same theme as that of the famous Mahakávya of the same name by Bharavi i. e. the practice of penance by Arjuna, the combat of Arjuna and Siva in the garb of a mountaineer and the latter's giving to Arjuna the great weapon (Mahastra). Rukmintharana an tha- 1 These are defined as under:- एकाहचरितकाको गर्मामर्शविवर्जितः । अस्त्रीनिमित्तसनामो नियुद्धस्पर्धनोद्धतः ॥ स्वल्पयोपिन्जनः ख्यातपस्तुतिरसाश्रयः । अदिव्यभूपतिः स्वामी व्यायोगो नायकां विना !! विशेषः समवकारः स्यात् स्यातायों निर्विमर्पकः । उदात्तदेवदैत्येशो वीप्यङ्गी वीररीद्रयान् ॥ अन द्वादश नेवारः फलं वेषां पृथक् पृथक् । मात्रयस्त्रिशृङ्गारास्त्रिकपटास्त्रिविद्रवाः ॥ पड्युग्मैकमुहूर्ताः स्युनिष्ठितार्थाः स्वकार्यवः । महावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमादेकैकसन्धयः ॥ शृङ्गारनिविषो धर्मकामार्यफलहेतुकः । पश्यञ्चकदेवेभ्यः संभवी क्पटनिया ॥ जीवाजीवोमयस्यः स्याद्विद्रवधिरमीयु तु । प्रत्येकमक्के वे पधं च सम्परादिकम् ।। माणः प्रधानशृङ्गारवीरो मुखनिवाहवान् । एकाको दशलास्याङ्गः प्रायो लोकानुरक्षकः ॥ एको विटो या धूतों या वेश्यादेः स्वस्य या स्थितिम् । व्योमोच्या वर्णयदत्र वृत्तिः प्रायेण भारती ॥ वैमुख्यकार्य वीप्यति ख्यातकोलीनदं भवेत् । हास्याङ्गि माणसन्यवृत्ति प्रहसनं द्विधा ॥ निन्दा पापण्डिविमादेरलीपासम्यवर्जितम् । परिदासपचामाय मुरमेकत्र घेष्टितम् ।। अश्रान्तदास्यशृङ्गारविमर्शः ख्यातवस्तुकः । रौद्रमुख्यश्चतुरङ्गः सेन्द्रजालरणो डिमः ।। भोल्कापातनिर्याताश्चन्द्रसूर्योपरत्तयः । मुरासुरपिशावाद्याः प्रायः पोटश नायकाः ॥ ईहामाः सवीप्यतो दिव्येशो दृप्तमानवः । एकाइश्चतुरो या ख्यावाख्यादेतिवृत्तवान् । दिव्यत्रीहेनुसनामो निविश्वासः सविद्रवः । स्याहारभेददण्डमायो द्वादशनायकः ॥ व्याजेनाऽन रणामावो वघासने शारीरिणि । व्यायोगोता रसाः सन्धिवृत्तयोऽनुचिता रतिः ।। नाट्यदपणे ॥

·mga in four acts treats of the abduction of Rulmini by Kęshna and the defeat of Rulmi and ſistpala at the hands of Krishna The Tripuraddha is a Dima in four acts The plot is based on the Pauranic legend of the burning of the capital of Trpurasura by Siva with his bov The Samudramathana, a Sama vahara in three acts, relates the chuming of the ocean by gods and demons and the marriage of Vishnu with Larmi The cue to the Tnpuradaha and the Samudramathana seems to have been taken from the Bharatanatyasastra and from a remark in the Dasarūpa 1 Out of the remaining two pieces Karpûracharitra describes the revelry, gambling and love of a gambler with a courtezan The Hasyachodámania farce in one act-holds up to ridicule ar Âcharja of the Bhagavata School and his knowledge of Keral Vidyê with which he professes to trace lost articles and discover buned treasures The author and his style-The author of all these works is Vatsaraja, who calls himself a mipister of Parmaradıdera of Kalajara This Vatsaraja aced not be confounded with the son of Mabidhara and minister of Kittivar madeva, who crected a flight of steps in Samvat 1154 or with the grand father of Sallakshana, a minister of Paramardı, who erected a temple of Vishnu in Samiyat 1252 One verse? of Vatsaraja is quoted in Jaklana's Saltimultávalı but like Suktis of many well Laown poets quoted therein it is not to be found in any of the dramas collected bere The style of the author is easy, forcible and graceful It contains neither very long compounds nor jaw brealing words The plots too are well executed The dramas male very pleasant reading even in leisure hours The date of the author-The Kirátårjaniya was first represented on stage under the order of Ling Trailokyavarmadera and the other fise under the order 1 तया त्रिपुरदाच डिमसज्ञ प्रयोजित । Bharata Náty asastra इदं त्रिपुरदाहे तु स्वर्ण मझगोदितम् ॥ ततलिपुरदाहश्च हिमसंज्ञ प्रयोनिव । इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदादेतिहतस्य तुल्यत्वं दशिवम् ।। यदम्मोधिम यने । यथा समुद्रमयने वामुदेवादीना लम्यादिलामा ॥ Dasan paralola III आशापय विमो ! क्षिप्र का प्रयोग प्रयुज्यताम् ॥ १ ॥ ततोऽस्म्युत्तो भगवता योनयामृतम पनम् । एतदुत्साहनननं सर्वप्रीतिकरं तथा ॥ २॥ सोऽय समस्तकार्यस्य धर्मशामार्यसाधक । मया प्रापितो विद्वन्स प्रयोग प्रयुज्यताम् ॥ ३ ॥ Bharata Matrašastra मया समवकारस्तु योऽप सष्ट मुरोपम! । भवने दर्शने चास्य प्रसाद तुमईसि । 9 सत्कालीयपसमुद्रमध्ये न याहयामिनं च कालाट । वस्यादगाहेन तयारि चित्रं खलस द्वाप परमोऽम्युदेवि ।।

·vii of his father Paramardideva. The reign of Paramardideva extended from 1163 to 1203 A.D. While that of Trailokyavarmadeva seems to have lasted till about the end of the first half of the thirteenth century. Our author, therefore, should have flourished between the second half of the twelth and the first quarter of the thirteenth century A. D. Parmaradideva, the author's master-Paramaydideva was the immediate successor of Madanayarma, who was defeated by Siddharaja, king of Gujarat. 3 1 नीलकण्ठजत्तामहोसवसमागदेहि विअट्टसामाजिएहि परिअरिदो राआ परमड्डिएको अत्तणो अमञ्चेण कविणा बच्छराएण विरइदं हासचूडामणि नाम पइसणं अहिणेदुमादिसदि मवंतं । Hasyachadamani p. 118. वीररसैकवासनावासितोऽयं कालराधिपतित्रैलोक्यपर्मदेवः कविवत्सराजचरितं किरातार्जुनीयं नाम घ्यायोगमभिनेनुमादिशवे। Kiratarjuniyap. 1. अथ किल नीलकण्ठयानामहोत्सवसमागतेविदग्धसामाजिकैः कालझरपतेर्महाराजश्रीपरमर्दिदेवस्यामा- स्येन कविना वत्सराजेन...... Karparacharitra p. 23. 2I.A. Tol.XXXVII121-124. 3c.f. सभायां वैदेशिकेन मन मणितम्, अहो ! सिद्धनृपतेः समा मदनार्मण इव मनोविस्मयजन- नीति । राशा पृष्टः, कोसी मदनवर्मा नृपः १ | मरः प्राद, देव! पूर्वस्यां महोबकं नाम पतनं, वन राज श्रीमदनवर्मा प्राशस्त्यागी भोगी धर्मी नयी च । तस्य च राज्ञः पुरं सहस्रशो दृष्टमपि वर्णयितुं न शक्नोति कोऽपि । यदि मम बचोविश्वासो न स्यात्, तदा कोऽपि विदुरो मन्त्री प्रेष्यते, स च विलोक्य राजे विवपर्याप्त इति श्रुत्वा मन्त्रिणं प्राहिणोत् । सह भट्टेन पण्मासान् यावद्विलोस्य पश्चादायातेन मन्त्रिणा विश्तम् । श्रीसिद्ध- भूप ! वयमितः महितास्तन वसन्तोत्सवे प्राताः । स च वसन्तोत्सवे गीयन्ते वसन्तान्दोलकादिरागैगीतानि । भ्रमन्ति दिव्यगृङ्गारा नार्यः । मारय्वजभ्रान्तिकारिणो विलसन्ति लक्षशो युवानः । क्रियन्ते प्रविरयं घण्टन- फानि यक्षकर्दमैः । मासादे प्रासादे संगीतकानि । देवे देवे महापूजाः । प्रतिगृह सारा भोजनव्यापारा: । राश: सत्रागारे तु कूरावसायणानि मुत्कलानि न मुच्यन्ते, किन्तु गाया निक्षिप्यन्ते, यदि मुच्यन्ते तदा सघण्टो स्ती निमजाति । शऽश्वारा: पारितः पुरं प्रमन्तो पटिकानि ते लोकाय । कपूरचालिपपोत्सया। रात्री विपणीन वणिजो न संवृण्वन्ति, उद्घाटान्विमुश्चन्ति । प्रातरागत्योपविशन्ति । एवं नीतिः । व्यवसायोऽध्याचार- मात्रेणेव लोकानाम्, तं विनाऽपि प्रकारान्तरेरपि सिद्धार्थत्वात् । राजा तु मया न दृष्टः । इदं तु श्रुतम् । नारीकुञ्जरः स सभायां कदाऽपि नोपविशति केवलं इसितललितानि प्रत्यक्ष इन्द्र व दनोति । एवं मन्निवचः श्रुत्वा सिद्धराजोऽमितसैन्यमहोरकं प्रवि प्रतस्थे । तदासनकोशाष्टकप्रदेशे तस्यौ । क्षुभितो देशः । स्यानाच. लिवं महोबकपत्तनम् । प्रधानर्मदनवर्मा दिव्योद्यानस्यः चीसहससमावृतो विन्तः स्वामिन् ! गौर्जर: मिद्धराज उपनगरमायावोऽस्ति, स कयं निवर्तनीयः । मदनवर्मणा मित्या मणितम् । सिद्धराज: सोऽयं यो घरायां दाद- शवर्षाणि विमहायास्यात् । क्बाही राजा पाच्यः स भवद्भिर्यदि नो भुवं जिसि तदा युद्धं करिष्यामः, अयार्येन तृप्यसि तदाऽयं गृहाणेति । ततो पद्यावते स बराकस्तद्देयं भवद्भिः, न वयं घने इसे त्रुश्यामः ।

·VIII . Madaravarma appears to have been a very luxurious Ling Parmardi, too, according to the Prabandhachintamani led a luxurious life and daily killed one cook at the time of serving and consequently got the title of Kopakálánala 1 सोपि जीव चिर वित्तार्थ कृच्छ्राणि कर्माणि कुर्वाणोऽस्ति । राज्ञो वचो लात्वा मन्त्रि स्थानमगु । तावता सिद्धेशेन कयापितम् , दण्ड दत्य । मदनवर्मदयाय शापित भवदागमनम् । वेनास्मत्प्रभुणोकम, कदाडी राजा ऽथेन वपणीय । स सिद्धराजस्वल्हील्या विस्मित पण्णवती कोटी कनकस्यायाचीत् । दत्तास्ता प्रघाने सद्य । देश मुख तस्यौ । प्रधानर्माणितम् , क्य न प्रतिगच्छसि १ । सिद्धेशेन माणितम्, मनिपुरुहता स्त लीलानिधि भवत्प्रभु दिदृक्षे । वेऽपि मदनवर्मणमभणन् । अर्येन तोपित सक्लेशी राजा पर मणति, त राजेन्द्र द्रष्टुमीहे । सवो मदनेन भणितम्, एतु स । तत सैन्य तथास्य मुक्त्वा मितसैन्यस्तत्रोधाने आयात या महापाका रस्थे सौधे मदनवर्माऽस्ति । प्राकारादहियोधलशास्तिष्ठन्ति । प्रवोली यावदागत्य मध्येऽचीकथत् दास्यै । भागम्यता जनचतुष्केन सहेति राज्ञा ज्ञापितम् । आगतस्तया सिद्धराज यावत्पश्यति काञ्चनतोरणानि सप्त द्वाराणि । ददर्श रजतमहारजतमयीर्वापी , नानादेशमापापविचक्षणा नि सीमसौभाग्यधारिणी स्त्रीश्च, पणववे गुवीणामृदङ्गादिकलासक्त समग्रपरिजनम् । शुश्राव गीतानि । नन्दनाधिकमुद्यान, हससारसादीन् खगान् हेमान्युपकरणानि, क्दलीदलकोमलानि वसनानि, जनितानङ्गरागानगरागान् , उत्तुङ्गपुष्पकरण्डाच, एव पुर पुर पश्यन् भमत साचादिय मदन मधुरे वयसि वर्तमानम्, अमितरत्नमुक्ताफलामरण, सर्वाङ्गलक्षण, काञ्च- नप्रभ, मधुरस्वर, वामरसाई, तुङ्गघोणम् , उपचितगान, मदनवर्माणमपश्यत् । मदनोऽप्यम्येत्याश्लिष्य च हेमा सन दत्वा तमभाणीत् । सिद्धेन्द्र ! पुण्यमस्माकमद्य, येन त्वमतिथि सपन्न । सिद्धप प्राह हे राजन् । आव नावचनमिदं मिथ्या यत्तु मन्मिणामने कवाडीत्युक्त तत्सत्य । मदनो जहास । राजन् ! केन विज्ञप्तमेतत् ।। सिदेश माह, तव मन्तिमि । कोऽभिप्रायो मनिन्दने । मदनोऽप्याह । देव । कलिरय, स्वल्पमायु , मिता राज्य श्री तुच्छ मलम् । तत्रापि पुण्ये राज्य लम्यते । तदपि चेन्न भुयते, रुल्यते विदेशेषु, तत्कय न कटिर स्यम् ।। सत्यमेतदित्याह सिद्धेश , धन्यस्त्वं यस्येत्थ शमाणि, त्वयि दृष्टे सफल जीवितमस्माकम्, चिरं राज्य भुव इत्युक्त्वा तस्यौ । ततो मदनेनोत्याय निजे देवतावसरकोशादि दर्शितम् । प्रेमाधिक्यमन्योन्यं जातम् । विंशस्यधिकशत १२० पानाणि स्वाद्गसेवकानि दत्तानि । त सिद्धेश पत्तनमलञ्चकार विंशत्यधिक शत २० पारमध्याद मागें मृत मार्दवात्, शेष पत्तने प्रापत् । भव प्रोक्त कविभि महोदकपुराधीशाञ्जिता मदनवर्मण । कोटी पणवतीहेम्नां यस्तन्मानमियाददे ॥ Inumanlua's Kumarapalanrabandha 1 भय परमदिनामा नृपो जगत्युदाहरणीभूत परमेश्वर्यमनुभवन् निद्रावसरवन रात्रिदिवं निजोजसा विरित दुरिकाम्यासं विदधानोऽशनापसरे परिखेपणाकुल प्रतिदिनमेकैक सूपकारमहप पाणिकया निमन् पटपधिकरावण मक्काराणां वर्षे निषेध्यमाण कोषकारानल हति विरुदै यभार । भाकात! प्रसर प्रसांत दिशात्य पृथ्वि पृथ्वीमव प्रत्याशीस्वमादिराजयशसा युष्माभिस्थग्मितम् । प्रेयं परमहिपार्थिवगोराशविकादया- दोनोग्यासविदीदाडिमदर्श माझादमारोहति ॥ - ·ir He is well known as Paramila to the readers of the Charda Rása, (Maboba Samaya). The defeat of Paramardidera at the hands of Prthytrája is confirmed by the short inscriptions recorded by the order of Pithviraja at Madanapura in 1183 A. D. Later on he was attacked and defeated by Kutb-ud-din Ibak in 1203 A.D. Shortly after this defeat he died a natural death. Kalinjara seems to have been soon recovered by the Chandels as Trailokyavarma is also called, like his father, Kalinjaradhipati (lord of Kalinjara). Paramardideva was liberal. That he was a man of letters and a poet too is testified by his composition of a long Prašasti to śiva, avhich, however, seems to have been composed by Vatsarāja, as it contains the verse (FTERS) found in the Karpûracharitra. The Manuscript material--The present edition of Vatsaraja's dramas is based on two palm-leaf mss. of the works hitherto known. The first consisting of 183 leaves contains (1) Hasyachudamani 1-51, (2) Tripuradaha 52-103, (3) Kiratarjuniya 104-130, and (4) Samudramathana 131-183, while the other contains Karpuracharitra 1-18 and Rukmintharana 1-39. Both of these measure 14"x1}" and contain 3 to 4 lines containing about 50 letters each and are written in the same hand. These mss. bear इत्यादिमिः स्तुतिमिः स्तूयमानश्चिरं राज्यसुखमनुबभूव । स च सपादलक्षश्चितिपतिना श्रीपृथ्वीराजेन सद सञ्जातविग्रहः समराजिरमधिरूढः स्वसैन्ये पराजिते कान्दिशीकः कामपि दिशं गृहीत्वा पलायनपरः स्वरा- जधानीमाजगाम | अय तस्य पार्थिवस्यापमानितसर्वसेवको निर्विषयीकृतः पृथ्वीराजराजसमामुपेतः प्रणामान्ते कि देवतं पूज्यते परमदिपुरे विशेषात्मुकृतिभिरिति स्वामिनादिष्टस्तत्कालोचितं काव्यमिदमपाठीत् । मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसस्तृष्णा न कृष्णार्चने स्तन्धः शम्मुनिवम्विनीप्रणतिधु व्यग्रो विधातृग्रहः । नायो नः परमर्थनेन वदनन्यस्तेन संरश्चित: पृथ्वीराजनराधिपादिति तृणं तत्पत्तने पूज्यते । इति सुविपरितोषितेनानुजग्राह । प्रबन्धचिन्तामणि pp. 229-300 1 अनारतादानारमराभिनिवेदमायाति कदाचिदुर्वी । विमति तत्पूर्वमिव प्रहर्ष मुहःप्रदानः परमदिराजः ।। Tripuradaha I.4. युष्माभियोगपद्येन सर्वकामार्थसिद्धये । परमदिनरेन्द्रो का समुद्रो या निषेत्र्यताम् ॥ कविवत्सराजविरचितसमुद्रमयनसमवकाराभिनयेन नः परमर्दिदेव एव पूरिताशेषमनोरयः समुद्रो भविष्यति । Samudramathana P. 150. 2 J.A.S. B.rol. XVII p.318. of.also एष श्रीपरमाईदेवनृपतिनिःसीमविद्यानिधिन्नं वागधिदेवता भगवती पुम्भावमभ्यागता । Hasyachudamani I. 4. । 2 ·numerical figures on both the sides of the leaves and not letters on the right as in most of the palm-leaf mass. of Gujarat. They are not dated, but from the script, they appear to have been transcribed about the end of the thirteenth century 4, D. None of these contain the chhaya of the Pråbta passages occurring in the texts. The Deccan College paper ms. of Vatsaraja's Hasgachůdamaņi, appears to have been copied by a Jain Vati about 250 years ago, directly or indirectly from the present palm-leal ms. Our thanks are due to Sheth Gabharuchand Vastachand keeper of the Bhandar of palmleaf miss, in the Khetarvasi's Pada, Pattan for lending us these fare mss.

·CONTENTS.
v-r
...
...
...
Introduction
Text
१ किरातार्जुनीयन्यायोगः
२ कर्पूरचरितभाणः
३ रक्मिणी परिणय-ईहामृगः
४ निपुरदाहहिमः
५ हास्यचूडामणिप्रहसनम्
६ समुद्रमथनसमकार
२३-३६
३७---११
...
...
...
...
११८-१४८
...१४८-१९२
...

·ॐ अमात्यवत्सराजप्रणीतरूपकसङ्ग्रहे किरातार्जुनीयव्यायोगः - सा पातु वक्ष्यम्बकचुम्बितायाः कपोलपाली चिरमम्बिकायाः। प्रगल्भरोमाञ्चभरेण यस्याः पुष्पायुधोऽभूत्क्षणमडरास्त्रः ॥ १॥ (नान्यन्ते) सूत्रधार:-कः कोऽत्र भोः ?। (प्रविश्य) स्थापक: भाव किमुच्यते ? । माहेश्वरोऽसि, तदपि माहेशान्येव नान्दीपदानि वीररसानुविद्वान्यपराणि पठतु भावः । सूत्र--(विदस्य) मार्च ! किमेतत् ? । स्थापक:-पठतु तावद्भावः । सूत्र-येनोत्तम्भितदुर्मदान्धकननुच्छत्रस्य दण्डायितं यत्प्राप्यायुधमङ्गनाऽपि दनुजध्वंसं चकाराऽम्बिका। यदृष्ट्वैव घिडोजसो लिखितवद्दम्भोलिरासीत्कर चन्द्रा भरणस्य तङ्गगयतः शूलं शिवायास्तु वः ॥२॥ तदिदानी कथय किमेतत् ? । स्थापक:-भाव ! वीररसैकवासनावासितोऽयं कालराधिपति- लोक्यवर्मदेवः कवियत्सराजविरचितं किरातार्जुनीयं नाम व्यायोगमभिनेतुमा- दिशति । तेन मया वीररसात्मकान्यपराणि चत्वारि नान्दीपदानि पठितानि । सूत्र०-(सहर्षन् ) युज्यते। १ ·वत्सराजप्रणीतरूपकसहे श्यामा सदङ्गसुभगा करपङ्कजाग्रदुालना विहरमाणमनोज्ञकाम्या । त्रैलोक्यवर्मन्पतेर्मनसि प्रमोदमाविष्करोति करवाललता, न कान्ता ॥३॥ (विचिन्त्य सोल्लासम् ) कवेः कवित्वं पटुता नटानां भगर्गार्जुनीयं चरितं पवित्रम् । तदैहिकामुष्मिकसौख्यहेतुर्दत्तो नियोगोऽद्य नरेश्वरेण ॥४॥ मार्प ! का पुनरभिनयवेला निरूपिताऽस्ति । स्थापक: -भाव ! नन्वयमेव स्वभावाभिरामः श्यामारम्भसमयः । अत्र हि- चन्द्रोऽर्जुनः समधिकृत्य पुरन्दराशामासादयन्नुयहेतुमसौ गिरीशम् । उन्मुद्रयन्नचिरमेव जगत्प्रमोदमाविष्करिष्यति विपक्षतमःप्रणाशम् ॥५॥ (नेपथ्ये) साधु शैलूपशिरोमणे ! साधु । गृहीतेयं सदुपश्रुतिर्भवतु फलशालिनी । सूत्र--(समाकर्ण्य सहर्षम् ) मार्प! हिमवति तपस्यतोऽर्जुनस्प वैपायनो- पनीतोऽयमनुचरःसिद्धादेशोव्याहरति।तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयाव । (इति निष्क्रान्तौ ) प्रस्तावना। (ततः प्रविशत्यर्जुनः सिद्धादेशश्च ) सिद्धादेश:-आयुष्मन् ! किं पुनः समग्रसमीहितसिद्धिसामग्री- सम्भवेऽपि विमना इव विभाव्यसे । अर्जुनः- (सक्रोधाहङ्कारम् ) क मे वैमनस्योपशान्तिः !। अपार्थः पार्थोऽहं धनुरधिगुणं निर्गुणमिदं विसारा एतेऽपि प्रसरणपराः सम्प्रति शराः । न यावन्नो राजा समरभुवि कौरव्यवलव- त्कबन्धानां नृत्यैरनुभवति नेत्रोत्सवसुखम् ॥ ६॥ सिद्धा-आयुष्मन् ! किमेवं खिद्यते भवान् ? । इन्द्रजालपुरुषा इव है- श्यमाना अप्यविद्यमाना एव तव शत्रवः । इदानीमपि धर्मात्मज एव राजा। तथाहि- ·किरातार्जुनीयम्यायोगः ३ तद्वैरिणां यमसमागमहेतु राज्यं युप्माकमेव सुतरां प्रकटोपयोगम् । सत्क्षत्रियोचितदुरोदरसम्पदत्तं धर्मात्मजः किमुन पुष्यति तेन धर्मम् ॥७॥ अपिच । विशदकोदण्डवेदविद्याविदग्धस्य वासुदेव द्वितीयात्मनो भवतः कटु- तरतपालेशसहनसाहसमपि नोचितं मन्ये । अर्जुनः सखे सिद्धादेश ! गुरुनिदेशवशंवदोऽहं तपसि प्रवृत्तः । मां पुनरन्य एव मुनिजनसमाचारः समुत्कण्ठयति । आकर्णयतु भवान्- बूरारातिकृतावधिव्यतिकरयामावकाशे गते दोर्दण्डोदयशैलशालिनि महाशौर्यार्यमप्रोद्गमे । क्रोधाग्नि प्रतिबोध्य दुर्मभटस्तोमागवल्लीसमि- द्वोमप्रेमपरायणो मुनिरहं भूयासमित्यर्थये ॥८॥ अपि च- चेतः पराकममयं पटिमाऽऽयुधेषु प्रौढौ भुजौ भुजभृतामयमेव पन्थाः । अस्त्रप्रयोगपरिकर्मणि मन्त्रयोंगे ब्रीडाकरं तमपि कार्मणमेव मन्ये ॥९॥ सिद्धा-(पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ) महाभाग ! दिष्ट्या चर्द्धसे। फलितमेव तव तपः । पश्य पश्य- भानोर्विभां रुक्षतमा मनोः प्रत्यन्तरलैरवमानयन्ती। हिमाचलं काञ्चनशैलयन्ती त्वां व्योमतोऽभ्येति विमानमाला ।। १० ।। अर्जुनः-( सोपहासम् ) अहो रभसः मियवयस्यस्य । इत्थं किल समर- मनोरथपूरणोन्मुखेपु प्रत्यधिरथेपु लोचनपथावतीर्णेपु परं परितुप्यते । सिद्धा०-उपहसतु महाभागः । अहं पुनर्जाने दुश्चरतपश्चरणमेदुरित- पुण्यराशीनेव घृताचीरम्भातिलोत्तमोर्वशीप्रमुखसुराङ्गनाविमानान्युपसर्पन्ति । अर्जुनः-( सावॉ विहस्य ) किं मां लोभयति वयस्यः ? । मां वा रिपुं वा युधि दीर्घसुप्तमेताः सभेप्यन्ति यदा ग्रहीतुम् । विमानयानं सुरसुन्दरीणां दृष्ट्वा तदाऽहं भविता प्रहष्टः ॥ ११ ॥ (नेपथ्ये) लाअण्णलहरिपिदिदं अंगे तणुअत्तणं वहन्तस्स । जमणियमदूमिदस्सवि पिच्छह चंगत्तणं मुणिणों ॥ १२ ॥ १ लावण्यलहरीपिहितमले वनुत्वं वहतः । यमनियमदूनस्यापि पश्यत चङ्गत्वं मुनेः ॥ १२ ॥ - ·४ वत्सराजप्रणीवरूपफसङ्घहे अर्जुनः-(आकर्ण्य) कथं निकटावतरणानि व्योमतो विमानानि । (सखेदम् ) अहो मे संसोढवायरिपुपराभवस्य दुःसहशारीररिपोः कुसुमायु- धस्य सर्वङ्कपो दुष्पतीकारः पराभवः समुपस्थितोऽयम् । एताद्यप्सरसः कुसुमा- युधस्य महायुधम् । ( सवितर्कम् ) पृपत्कव्यापारः प्रभवति पुरन्ध्रीपु कतमः प्रयुक्तः शापाग्निः शयति तपःकोशनिचयम् । तदेताः प्रत्यग्रस्मररसमहानाटकनटी- निराकर्तुं शक्तो भवति क उपायः सुरवधूः ॥ १२ ॥ तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) सखे सिद्धादेश ! शशाङ्कशेखरप्रसादफलतपः- परायणस्य न युज्यते सुरसुन्दरीदर्शनम् । तदिहोपरिष्टादिपुपटलमयं वि- तानं वितनोमि ( इति तथा करोति) सिद्धा०-(समन्तादवलोक्य साश्चर्यम् ) महाभाग सव्यसाचिन् ! बहुशो- अनुभूतानि मया धनदसदने महानिधानानि । अननुभूतमिदं वहुनिधानं धनु- निधानं मया । नोकघनुपा द्विभुजेन परिमितशरेण धन्विना कमैतद्धि- घीयते। (नेपथ्ये किं पातालमगादिहगमपतिस्तत्रासवित्रासिताः प्रोत्सर्पन्ति सरीसृपाः परिलसन्निश्वासशब्दोर्मयः । स्वैरी किन्नु दिवापि नृत्यति शिवस्तन्मौलिगङ्गाजल- च्याविडस्य ललाटनेत्रशिखिनो धूमैः किमुजृम्भितम् ॥ १३ ॥ (पुनर्नेपथ्ये) आः कोऽयं कुतर्कः । ननु व्यक्तमेव लोलन्ति नाराचमालाः, व्यावतन्त विमानानि । मा कदाचन मायामयमहासुरसन्निपातोऽयं भविष्यति । तदिदा- नीमपथ्यमेव मुनिजनोपसर्पणमप्सरसाम् । पुरन्दरानुसरणमेव शरणम् । स एवैतदद्भुतानुरूपं यत्किञ्चित्करिष्यते। सिद्धा-(विभाव्य ) पार्थ ! निवतितान्येव विमानानि पाकशासन- सचिवैः।

·किरातार्जुनीयन्यायोगः अर्जुनः--(स्वगत सहर्षम् ) दिष्ट्या शराच्छादनविभीपिकयोपशान्तः प्रत्यूहभूतोऽप्सरसमागमः । तपःसाधनतपनबिम्बदर्शनाय धृतं च छिद्र- मेकम्। सिद्धा-(साश्चर्यम् ) अहो तव हस्तलाघवम् !। पश्य ! पश्य !-- अविरलशरजालैइछन्नमन्योन्यलग्न- दिनपरिवृद्धविन्धव्यक्तये कृप्तरन्ध्रम् । उपरि चतुरचौरर्दत्तसन्धिप्रकार सदनमिव विश्वमेतदिभाति ॥ १४॥ अर्जुनः सखे सिद्धादेश ! समादिश तौ निजकिरातौ यथेह न कश्चि- विज्ञातः समापतति। सिद्धा--(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) सखे शार्दूल ! सखे कण्ठीरव !। उभौ-(प्रविश्य ) आणवेदु महाभाओ। सिद्धा-भद्रौ। तिष्ठतमवहिती भवन्तौ परतः ।मा कश्चिदिहावि- दितः समापततु। किरातो-इंदो वि अ सासणेण समागमिस्सदि । (निष्पम्य पुनः प्रविश्य) अन ! महामुणी कोवि मुणिजुअलजुत्तो समेदि। अर्जुनः-(सादरम् ) समागच्छतु महर्षिः। किराती-जहा आणवेदि सामी । ( इति निष्कामतः) (ततः प्रविशति ययानिर्दिष्टो मुनिवेषो महेन्द्रः) महेन्द्रः--(अर्जुनमाजपया स्वातं सहाम्) दिदादा समासादिनमर्जुन- संदर्शनम् । (सानुतापम् ) वञ्चितानि परं मया वेपान्तरतिरोहितानीतरविलोच- नानि । (सकरुणम् ) अथवा साधु संवृत्तम् । सूनोवसरोजदर्शनसुधास्वादेन दरीकृत- रप्यक्षणां निचर्यममाद्य विजितं तैरेव गुप्तात्मभिः । १आशापयतु महामागः। २ इन्द्रोऽपि च शासनेन समागमिष्यति । आर्य ! महामुनिः कोऽपि मुनियुगलयुक्तः समेति । ३ यथा आज्ञापयति स्वामी।

·६
बमगजनीवरूपम्सहदे
यैरेवंविधमस्य दारुणदशादत्तोग्रदुःखोट्टमं
दृष्ट्वा निःसरदुष्णवाप्पसलिलैलभे न दाहोदयः ॥ १५ ॥
अर्जुनः-(मुनियेषं महेन्द्रमालोक्य सहर्षम् ) सखे सिद्धादेश ! अहो महानु-
भावता महामुनेः!
स्वीकरोति करुणामयमूतिर्मामयं सपदि कोऽपि मुनीन्द्रः ।
अप्यहो परिचयक्रमवाघे लियतीह पितरीव ममात्मा ॥ १६ ।।
तदेयम्युत्तिष्ठाय। (इति ययावदम्युत्याय ) यामपद्यगोनो मध्यमपाण्डयोs.
मियादयते भवन्तम् ।
महेन्द्रः-अभिलपिनमाजनं भूयाः ।
सिद्धा०-(आसनमुपनीय) अलदिपनामासनम् ।
(स ययोक्तिमुपविशन्ति)
महेन्द्रः-महाभाग ! त्यदेपदोलायिती न जाने कपाऽभ्युपपत्त्या भव-
न्तमुपचरामि । तथाहि-
अभ्यस्ताः श्रुतयो महास्मृतिपये क्षुण्णं मदीपं मनो
दृष्टास्तेऽपि महर्पपः परिमितास्ते ते परिव्राजकाः ।
माप्पालोकि पुरन्दरस्य परिपन्नादर्शिनायायिया
फोदण्टे पुधियल्पलाक्षवलपालकारमित्यं सपः ।। १७ ॥
सदिदं प्यादरामि-
पोतां धतुरन्युराशिपरिपामुयी पुसभुर्भयां-
स्तचापोऽयमुपास्पनां पशपमि प्राणं तपोभिर्मपा।
मुती मगिरपास्ति ते परिदर फरामिमां प्रक्रियां
मर्यय यिनिहमीटदरमं मन्येदि गुरं मनः ॥१८॥
अर्जुनः-(मोईज गनिःधमा ) अपिदिनकृत्तानस्तातो मामे
प्पाहरगि।
मुक्तिनगमपाले गृलमपटन: मंटला परिवर्ग:
राधा पाहोन पर कमिप अपने प्रानुग मुशिमोग्न्यन् ।
तन्मे हमरोदनपनि दर्ष मुनिमुराग्यो कमऽपि
प्रारम्मोन्य गुम्न पदहमिद तपामंपिपाने निपुणः ॥ १९॥

·किरातार्जुनीयव्यायोगः महेन्द्रः-(स्वगतं साशङ्कम् ) कथं मां तातेति वत्सो व्याजहार । न खल्व- नेन तपासमुद्भूलातीन्द्रियज्ञानेन विदितोऽस्मि । भवत्वहमपि सन्दिग्धेनैव व्याह- रामि । (प्रकाशम् )वत्स! किमद्यापिते मोहमलीमसं मानसम् । मुश्च मुञ्च दुरध्य- वसायम् । पश्य पश्य न खलु त्वदनाहतैरिभिर्न मर्तव्यम् । न च त्वया निहत- वैरिणा न मर्त्तव्यम् । नहि कवलितमूपिकण विडालेन न म्रियते। न च वन्चित- विडालकवलनापायपकर्न म्रियते । तदेवं साधारणकृतान्तव्यापदामुपहस- नीयोऽयं दुर्व्यापारः । तत्रभवते महोदय एव स्वदताम् । अर्जुनः-(सानुतापम् ) तात ! अननुभूतपराभवाभिपङ्गोऽसि । किमु- च्यते । तदनभवन्तं विज्ञपयामि । अनतिक्रमणीयवचनोऽसि । नैवं पुनः पुन- ाहर । उत्कृत्यायससायकेन समरे दर्पोक्तान्विदिप- स्तद्विम्वं दिवसेश्वरस्य सहसा भित्त्यात्मना पत्रिणा। मुक्तिर्या समवाप्यते भवतु नः सैव प्रमोदास्पदं । कर्मज्ञानसमुच्चयोपजनितां दृरे नमस्यामि ताम् ।। २० ।। महेन्द्रः--(स्वगतं सहर्षम् ) अहो! वीररसैकग्रहिलता वत्सस्य । अहो ! स्थिरवैरता । दिष्ट्या निष्पन्नमेव भुवो भारावतरणम् । तथाहि- मुरारिमारतस्फीतो धनतयधनञ्जयः । गुरूनपि द्विपदंशानशेपानेय वक्ष्यति ।। २१ ॥ तदहमिदानी प्रकटीभवामि समाश्वासनाय वत्सस्य । (इति तथा करोति) अर्जुनः-(विलोक्य साश्चर्य सहर्षम् ) कथमयं सहस्रनयनो नपनोत्सवाय संवृत्तः । तदिदानी सविशेष प्रणमामि । ( इत्युपसृत्य पदयोः पतति ) महेन्द्र:-(उत्याप्य शिरसि समाप्राय) वत्स ! असाक्षीचतुराननः स भगवान्यत्पूर्वमम्भः फ्रमा- देवो दानवसूदनः प्रतिकलं यस्पालयाश्चक्रियान् । तद्विश्वं सहसैव तौ च दलयन्कल्पान्तकालोद्धत- व्यापारः परमेश्वरः प्रहरतु प्रत्यर्थिनस्तायफान् || २२ ।।

·है वत्सरांजप्रणीतरूपसद्ध अर्जुनः--(समश्रयम् ) भगवन् ! गीर्वाणवर्गचक्रवर्तिनोऽभवतो भग- पति भगऽपि निदेश एवायं न पुनराशीः । महेन्द्रः-वत्स ! वत्स ! । मैवम् । यत्माप्तुं तरलीभवत्यथ मनो व्यावर्तते वीडया यस्योपायनिरूपणे नयविदां मन्दायते नैपुणम् । तेऽपि भ्रमजनार्दनप्रभृतयो न्यञ्चन्ति यत्माधिता- स्तान्नेवाञ्चललीलयैव घट्यत्येकः परं शङ्करः ॥ २३ ॥ सिद्धा-भगवन् सहस्राक्ष ! भवतः साक्षात्कारेणैव पूर्णमनोरथः पार्थः संवृत्तः । तथाहि- कथमन्धवलात्तेषां पाण्डवानां भवेद्भयम् । सहस्रनयनः पक्षे येपामुन्नागरः सदा ॥ २४ ॥ महेन्द्रः-अयि गुह्यकोत्तम ! मैवम् । ऐक्यं गतः श्रीपुरुपोत्तमेन कृत्वान्धकोद्दामवलप्रणाशम् । शिवप्रसादेन शिवानुभावः प्रथासुतोऽयं भविता सुशक्तिः ॥२५॥ तदापृच्छतु मां वत्सः। अर्जुनः-(सकरुणप्रश्रयम् ) तात पुरुहूत ! प्रेमानेत्रोत्पलकाननाढ्यं त्वत्कायकासारमिमं विमोक्तुम् । दुर्घत्तदायादनिदाघतप्तः समीहते मे न मनोमरालः ॥ २६ ॥ महेन्द्रः-वत्स ! वत्स ! मा विपीत । प्रसादितचन्द्रशेखर चन्द्रशेख- रास्त्रनिरस्ताशेपकौरव्यं पुनस्त्वामहं द्रक्ष्यामि । ( इति तिरोधत्ते ) अर्जुनः सखे सिद्धादेश ! एहि भगवती भागीरथीमुपास्य भग. वन्तं भर्गमुपास्महे । (नेपथ्ये) अत्याहितमत्याहितम् । कुर्वन्धर्षरमारयं पृथुरदो घोणां समुत्फुट्य- सहरसहमियोचकैस्तनुरुहस्तोमं यत्पीचरम् ।

·किरातार्जुनीयन्यायोगः गङ्गातीरतपस्विवैशसरसन्यासक्तचित्तो जवा- लोडोऽयं कलितः क्रुधा कलिरिव क्रूराशयो धावति ॥ २७ ॥ कुद्दालीयति सान्द्रकन्दपटले वादं कुठारीयति स्कन्धानेपु परश्वधीयति शिखाशाखासु सम्पातिनी । दंष्ट्रेयं विकटा किटेः प्रतिपदं मार्गदुमद्रोणिपु यूरक्रूरपराक्रमप्रणयिनी किं किं न सम्पद्यते ॥ २८ ॥ अर्जुनः-( ससम्भ्रम विवृत्यावलोक्य ) कथमयं कृतकर्णकापः कटुः कोलाहल एव श्रूयते ?। न कोऽपि लोचनपथमवतरति । सिद्धा To-~क पुनस्तौ किरातौ । न खलु व्यापादितौ । (प्रविश्य ) किरातो-महाभाआ ! परित्ताअध परित्ताअध । एसो खु पअंडतुंडा- भिविअलन्तविसालन्तजालनिवडन्तसवरवरवीरसरीरविसमीकअमग्गो रु- हिरोहपिंजरिददादाजुओ दारन्तोब्ध सअलभुअणाई घोरपुरुस्कारहिं भीसणो कोवि भूआरओ अवमिच्चू पविटो। अर्जुनः--(सावक्षं विहस्य ) भद्रौ ! न भेतव्यं न भेतव्यम् । सिद्धा -महाभाग गाण्डीवधन्वन् ! सन्नीभव सजीभच । अयमा- गत एव नेत्रपात्रतां पोत्री। अर्जुनः-( धीरं विलोक्य सायं सवितर्कम् ) विक्रान्तो बहिरम्भसस्तरलधीदंष्ट्रामिषादन्जिनी- कन्दच्छेदमुखः फिमेपसलिलस्तम्बेरमस्पार्भकः। संहारेऽपि निजप्रसक्तिपटुतां संदर्शयन्नुत्कटां साक्षादादिवराह एव किमयं प्रागुहृतक्ष्मातलः ॥ २९ ।। (नेपथ्ये) कष्टं कष्टं शिवसेवैकनाने तपसि प्रवृत्तोऽपि कथमयं विकटकटुकोटि- १ महाभागा! परित्रायध्वं परित्रायध्वम् । एष सलु प्रचण्डतुण्डाभिहतविगलद्वियत्राल- निपतच्छवरवरवीरशरीरविषमीकृतमार्गः रुधिरोपित्वरितदाढायुतः दारयन्निव सकलभुवनानि भरपुरुस्कारः भीषणः कोऽपि भूदाररूप, अपमृत्युः प्रविष्टः ।

·१० वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्घहै किटिदंष्ट्राभिघातमापद्यते मुनीन्द्रः। आः शङ्कर ! परित्रायस्व परित्रायस्व । किमुदासीनोऽसि, किमिति स्वेनैव स्वनाम प्रोञ्छसि । अर्जुनः-(श्रुत्वा सकरुणमाकाशे लक्ष्यं वदवा निःश्वस्य ) पार्थस्तपस्वितां लेभे दुर्दैव ! प्रीयतां भवान् । मुनयो हन्त शङ्कन्ते भूदारादारुणं मयि ॥ ३०॥ (पुनर्नेपथ्ये) अयि मुनीश्वर ! सेव्यः परं स भगवान्नवचन्द्रचूडस्तस्यापि दैववशतः करुणानुरोधः । अस्मिन्वने मुनिजनव्यसनोपशान्त्यै कोदण्डपाणिरयमेव हरा किरातः३२॥ तदयमेवाभ्पर्य मुनेरस्य प्राणत्राणाय नियुज्यताम् । अर्जुनः-( समाकर्ण्य ) अहह ! इदमन्यदतिदारुणतरमुपस्थितं यन्मां किरातः परिवायते। सिद्धा-पार्थ ! त्वमेव प्रथमं सपत्राकुरु पोत्रिणम् । अर्जुनः– (गाण्डीवमुद्दिश्य सकरुणं सास्त्रम् ) यत्ताण्डवव्यतिकरण रणे मुहूर्त ताइक्वन्धशतताण्डवकेलिरासीत् । गाण्डीय! तस्य भवतः किटिपाटनार्थमारोपयनपिगुणं व्यपरोपयामि ३२॥ (इति सन्नं करोति । निपडतो वाणाकर्षणमभिनयन् ) कथं न निर्गच्छन्ति वाणा: । क्रिममी चिरन्यासनगावलग्ना, उत लज्जन्ते अनुचितकर्मणि ? (कथंचिदाकृष्य निःश्वस्य) अयि वाणाः ! उपितं साधु युप्माभिर्निपङ्गायामबाबुखैः । इदानी हन्त ! सन्धत्ते पार्थो वः पोत्रिपातने ॥ ३३॥ (इति सन्धत्ते) ( नेपथ्ये) महाभाआ! इमाओ मा माअह मा भाअह । एसो खु अम्ह सामी एकवाणेण वारेदि दुभूआरं । उव्वरिदो महामुणी । १ महाभागाः! अस्मान्मा विभीत मा विभीत । एप सलु अस्माकं स्वामी एकवाणेन वारयति दुष्टभूदारम् । उदृत्तः महामुनिः ।

·किरातार्जुनीयश्यायोगः ११ अर्जुनः-(श्रुत्वा ससम्भ्रमम् ) कथमयं मत्तः किरातोऽग्रणीभविष्यति । ( इति कृतवेगो बाणमोतं नाटयति) सिद्धा०--(विमान्य साधर्यम्) महाभाग! पश्चातस्ते वाणः । पश्य! पश्य! स्पृष्टः कस्यापि दृष्टया नहि नहि विहरत्यन्तरे कुण्ठवेगो मर्मच्छेदप्रवृत्तैरनुमितपतनस्तारचीत्कारभारी। कस्याप्याकस्मिकोऽयं लयसमयमहामारुतस्येव पूरो नाराचः"द्रागतनुतनुकुटी चण्डशक्तिर्भनक्ति ॥ ३४॥ अर्जुनः-(सबैलक्ष्यम् ) कथं विजयिनोऽपि ममायमविजयिवाणतां वाणः प्रपेदे यत्किरातशरेणापातिते पोत्रिणि पपात ? । भवतु न यावदितरः कोऽपि लक्षयति, तावदात्मवाणमानयामि । ( इत्युपसृत्य भूदारं विभाव्य साश्चर्यम् ) अहह ! न मयापि कदापि एवंविधविशालकायः कोलोऽवलोकितस्तत्किमेप मायामयः कोऽपि कौरवानुग्रहग्रहिल, उताहो स्वैराहारविहारपुष्टो वराह एव । भवत्वाद- दामि तावन्निजवाणम् । (इति तया करोति ) सिद्धा--(निरूप्य ) महाभाग ! घातरन्ध्रमेवास्याने द्वितीयमवलोक- पामि । तत्कारणं तत्प्रत्यभिज्ञाय गृहाणात्मवाणम् । कदाचिमहारदायादुत्व णोभयपार्श्वकृतरन्धो भवद्वाण एव निर्गत्य कचिद्गतो भवेत् । अर्जुनः-सिहादेश ! अयमेव मे वाणो, न विकस्थनो मिथ्या व्याहरि- प्यामि। सिद्धा-वीप तर्हि किरातमात्रं, महानयं कोऽपि यस्य पत्री पातित- पोत्री कुत्र गत इति न ज्ञायते । अर्जुनः-( सवितर्कम् ) न खलु निजवाणं गृहीत्या किरातो गतो भवेत् । सिद्धा-प्रतिपालय तर्हि मुहर्तम् । किमिह कोऽप्याघावति। पुरुषः-(प्रविश्य पुरोऽवलोक्य) कैघ एस सो मुणी11(ससम्भ्रममुपमृत्य) अपि मुर्णिद! ण तुमं एदिणा दुइभुआरेण किरावाहिणीसवाणधाभवेअणामोहक- अझंपेण कहिपि पीडिदो। १ कयमेप स मुनिः । अयि मुनीन्द्र! न त्वमेलेन दुष्टमूदारेण रिरावाहिनीशवाणपाववेद- *नामोहचतझम्पेन पुत्रापि पीडितः। + ·१२ वत्सराजप्रणीतरूपफसवहे ( अर्जुनः सावशं सस्मितमवलोकते) कण्ठीरवः- (साक्षेपम् ) रे रे गोमाउआ ! कीस अणुचिदं मन्तेसि । णं मुर्णिदेणं येव सम्मुहमुपसप्पन्तो एस दुट्टकोलो वावादिदो। किण्ण पेक्खसि लोहिअलित्तं हत्थे सरं। गोमायुकः-(स्वगतम् ) अच्छरियं ! अच्छरियं ! । अउव्यो कोवि एस कोअंडमंडिदो मुणी । (प्रकाशं सप्रत्यभिज्ञमिव ) अयि वीरमुणिंद । सो अम्ह सामिणो सरो। अर्जुनः-सखे सिद्धादेश ! कष्टं कष्टम् । पत्री मदीयो विधिवैपरीत्यात्क्रूरं कलङ्कदयमद्य लेभे । व्यापारितो यत्किटिकीटचाते ममेति बच्चाह हहा ! किरातः ।। ३५ ॥ गोमा०-मुणिवीर! तणुलदाए तणुअत्तणमेत्तफलं तुअ तवं संयुत्तं, जं एवं अकअण्णुओसि, जं एवं परवत्युलोहिओसि । एसो खु मग्गणो तुह प- रित्ताणपराअणेण अम्ह सामिणा इमम्मि दुविसहवराहम्मि मुक्को । संपइ तुमं अवमिच्चुमुहादो उन्वरिदो । फुल्तगल्लो जंपेसु जं पडिहाअदि । ण हु अम्ह सामी तुमं णिअकित्तिक्खंभं भंजयिस्सदि । कण्ठीरवः-(साक्षेपम्) रे रे सर्लअ अम्हाणं एस कलंको जं अम्ह पुरदो गोमाउओ भ वग्गदि । गोमा-(सावनहासम् ) रे रे कंठीरव ! रे रे सडूलअ ! तुम्हाणं किं किं अगोअरो अम्ह वाहिणीसवाणाणं पसरों। (साबूतमिव ) अहह ण एस सूअरो १ रे रे गोमायुरु ! कथमनुचितं मन्त्रयसे ! ननु मुनीन्द्रेणैव सम्मुसमुपसर्पमाण एष दुष्ट- कोलो व्यापादितः । किं न प्रेक्षसे हस्ते लोहितलितं शरम् ? । २ आश्चर्यमाश्चर्यम् । अपूर्वः कोऽपि कोदण्डमण्डितो मुनिः । अयि वीरमुनीन्द्र ! स अस्माकं स्वामिनः शरः। ३ मुनिवीर ! तनुलतायास्तनुत्वमात्रफलं तव तपः संवृत्तं यदेवमकृतज्ञोऽसि, यदेवं परवस्तुलोभि- तोऽसि । एप सलु मार्गणस्तव परित्राणपरायणेन अस्माकं स्वामिना दुविपहवराहे मुक्तः । सम्प्रति त्वमपमृत्युमुसादुद्वृत्तः।फुल्लद्गल्लो जल्प यत्प्रतिभावि । नसलु अस्माकं स्लामी त्वया निजकीतिस्तम्भ भजयिष्यति । (४)रे रे शार्दूलक ! अस्माकमेप कलको यदस्माकं पुरतो गोमायुको भयं वल्गति । (५) रे रे कण्ठीरव! रे रे शार्दूलक! युष्माकं किं किमगोचरोऽस्मद्वाहिनीशवाणानां प्रसरः । .

·० किरातार्जुनीयन्यायोगः पस, सो य्येव पसू जो एआरिसं पि किरादचक्कयहि विसिहलीलातिसायिद- मवलोकअन्तो ण अत्ताणं जाणेदि। अर्जुनः-( सावक्षम्) मांसं मुहुर्वनमहीपु गवेषयन्ति तज्जीवनकशरणाः शबराः किराताः । तेषां वराहमृगरोहिपखगर- न्यङ्कुच्छिदासु कतमोऽयमहो प्रकर्पः ॥३६ ॥ गोमा०-(सतम्भ्रमम् ) महाभाअ ! णिहुअं जपेसु । इहय्येव महावण- तिरोहिदो मा सुणा वाहिणीणाहों। अर्जुनः-(साक्षेपम् ) यदि श्रोप्यति तल्किम् ? । सिद्धा -आगमिप्यति। अर्जुनः-यद्यागमिष्यति तत्किम् ? । सिद्धा-पार्थ ! आगत्य त्वदीयशरशरव्यः परासुमा भूदिति गोमायुः स्वामिभक्तः शङ्कते। गोमा- खु तुम अहिदो मुर्णिदस्स जं एअं मन्तेसि । (अर्जुनः उच्चैःकार मांस मुहुर्वनमहीवित्यादि पठति) (नेपय्ये कलकलः) सिद्धा-(आकर्ण्य मयामिनयं कृत्वा ) । पार्थ ! त्वद्वचनश्रवणानुपदमेव प्रवृत्ता किरातानीकिनीति जाने । अहह ! ससंरम्भन्यासस्फुरदुरुरवैरंघिपतनैः कठोरज्यावल्लीपरुपतरटङ्कारपटलैः। प्रसर्पदोर्दपप्रवलगलगर्जापरिकरैः किराताः साशङ्ख सुरसदनमायाशु दधते ।। ३७ ।। (सातकमिव) तत्कथमधुना भविष्यति । महह नैप सूकरः पशु:, स एव पशुः य एतादृशमपिकिरातचम्वविनं विशिखलीलातिशायितमत्रलो. कयन् नात्मानं जानाति । १ महाभाग ! निमृतं जल । इहैव महावनतिरोहितो मा शृणोतु वाहिनीनायः । २ न सलु त्वमहितो मुनीन्द्रस्य यदेवं मन्त्रयसि ।

·१५ वत्सराजप्रणीतरूपरसव अर्जुनः-(सावझं सोपहासम् ) सखे सिद्धादेश ! भवेज्झम्पाटोपैयदि शलभकोलाहलभर- स्ततः स्यात्का शङ्का हुतभुजि शिखाचविपमे। क्षणादेवोदश्चत्यथ पृयुलदुर्गन्धशवल- स्तदमलोपोत्यश्वमिति निनदः किं न कलुपः ॥ ३८ ॥ गोमायुः-(ससम्भ्रमम् ) मुणिंद वारिदो मए। किं करेमि। आगदो दाणि साहसी सो किरादो। (अर्जुनस्तदिदानी पलाये इति विहस्याग्रतः पदानि ददाति) हरकिरातः-(प्रविश्य) गोमाउआ""सअन्मुदो जीओ।कहिं सो मुंणी।। गोमायुः-(सहासम् ) णाह ! एसो य्येव सो मुणीसरों। हरकिरातः-(स्वगतं निरूप्य ) अहो माहात्म्यं क्षात्रस्य तेजसः ।। तथाहि-एक करः कलयति स्फटिकाक्षमाला घोरं धनुस्तदितरश्च विभर्ति हस्तः । धर्मः कठोरकलिकालकदर्थ्यमानः सत्क्षत्रियस्य शरणं किमिवानुयातः ॥ ३९ ॥ अर्जुनः-(किरातमालोक्य स्वगतं साश्चर्यम् ) अये नैप किरातमात्रं, देवता- परिगृहीतमिवैनमवलोकयामि । ( सवितर्कम् ) अयमिह मुनिसङ्गादद्रिशृङ्गे किरातः कचिदपि किमु चक्रे चाक्षुपी त्र्यक्षसेवाम् । उपचयपरतन्त्रा विक्रमोत्साहशक्ति- नहि नहि महिमानं चान्द्रचूडं विना स्यात् ॥ ४०॥ किरातः-गोमाउआ ! एसोप्पेव अम्हाणं विषमुकरिसमसहन्तो आसि ? गोमायुः-अथ किम् । १ मुनीन्द्र ! वारितो मया । किं करोमि । आगत इदानीं साहसी स किरातः । २ गोमायुक! "कुत्र स मुनिः। ३ नाथ ! एप एव स मुनीश्वरः । ४ गोमायुक! एप एवास्माकं विक्रमोत्कर्पमसमान मासीत् ।

·किरातार्जुनीयन्यायोगः १५ हरकिरातः--(माक्षेप पार्यमुद्दिश्य) रे रे उअसप्प उअसप्पं । । जं दुल्हं दुकरदुक्करहिं तवेहिं वित्यारिदताणवेहिं । मुर्णिद तत्ते कअकम्मणासंवाणेण ! णिव्वाणमहं दहस्सं ॥४१॥ अर्जुनः -(सोपहासम्) आ प्रत्यूपप्रदोपं विपिनविहरणरामिपाहारकार: प्रालेयस्यन्दकल्पं परिपिबसि मुहुर्नेझरं स्वच्छमम्मः । धिक्त्वां धिक्त्यां किरात ! क्षिपसि किमु पद वर्मनि क्षत्रियाणां प्राणप्रेमानपेक्षो नहि नहि भवति त्वादृशामेप योग्यः ॥४२॥ हरकिरातः-(स्वगतं साशङ्का) अये ! एकः पार्थः, किरातानी. किनी । तत्प्रकारान्तरेणास्य करोमि जीवरक्षाम् । (प्रकाशम् ) अयि मुणिवीर! ण सुदाई मए तुह' भणिदाई किरादकलअलेण । ता वारेमि दाव एदे। रे रे चपला किरादा ! एसो किं वीरधम्मो जंतुम्हे गणणावाहिरा, एसो अएको मुणिवीरो। ता ओसध ओसकध। अर्जुनः-( सोल्लुप्ठम् ) अयि किरातवीर ! दत्तं तावत्त्वया वैरफलम् । यतः- तपःप्रसङ्गादतसङ्गराणामुपोषितानां मम सायकानाम् । किरातरकै" 'यमुपस्थिता किं क्रियते सुतुच्छा ॥ ४३ ॥ सिद्धा-(सप्तम्भ्रमम् ) पार्थ ! पार्थ । कथं वर्षन्त्येव त्वयि शरासार- मवधीरितनिजाधीशशासनाः किराताधमाः। (अर्जुनः बाणमोतं नाटयति) सिद्धा-(सहर्षाश्चर्यम् ) अयि वीरशिरोमणे! पश्य ! पश्य ! निजवाण- वेगवैभवस्य फलम् । साटोपं श्रवणान्त ये मुक्ता रिपुभिः प्रदीपितदिशः प्रारब्धघोरारवाः। १रेरे उपसर्प उपसर्प। यहुईभ दुष्करदुष्करैः तपोभिविस्तारिततानः । मुनीन्द्र ! तत्ते कृतर्मनाशं घाणेग निर्वाणमहं दास्ये ॥४१॥ २ अयि मुनिवीर ! न श्रुतानि मया तब भणितानि किरातकलरलेन, तद्वारयामि ताव- देवान् । रे रे चपला; किरावाः ! एप किं वीरधर्मः ययूयं गणनाबाह्या, एप च एकः मुनिवीरः । तदप- "कृष्य मौर्योलतां सरत अपसरता ·१६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्ग्रहे कृतैरर्द्धपथे त्वया रयवशायावृत्य सम्पातिभि- स्तैरेवार्धशरैः किरातपृतनावृन्देऽत्र वैरायितम् ॥४४॥ हरकिरातः-(विवृत्यावलोक्य स्वगतम् ) कथमतिक्रान्तं किरातः!। पार्थे. नैव कृता निजा रक्षा । (प्रकाशम् ) दिटिआ खु मुंकं चावलं किरादेहिं । उवरदो कोलाहलों। कण्ठीरवः-(सोपहासम् ) उवरदं दाव किरादेहिं येव । संपइ ताणं कल- अलोकअन्तणअरे वदि । (हरकिरातः ससम्भ्रममवलोकते) अर्जुनः-(सोपहासम् ) मा विभेतु महाभागो मया वाणपरम्परा इमा दूरीकृताः । हरकिरातः-मुणिवीर ! दिण्णा मए तुह पाणभिक्खा । करंदु भवं सरभसं मह णिअसराई अक्खदाई। अर्जुनः- (साक्षेपं सगर्वम् ) रे रे किरात ! शाकुन्तान्वयजा वयं नहि नहि व्यापारयामः शरा- सर्वत्रैव रणानभिज्ञमनसां वार्तव का त्वादृशाम् । त्वामावर्त्तयतेऽथ किं मम धनुर्विद्यादिदृक्षारस- स्तत्पश्याद्रिशिलाविपाटनकलां मा यातु ते जीवितम् ॥ ४५ ॥ विशेपतश्च द्रावयति मां मुनिभावाद्विगुणाविर्भावः करुणारसः । हरकिरातः-(सोपहामम् ) किं भण्णइ । दिढे येव तुअ कोअंडविज्ञामाहप्पं, जेण तुमं णियकजाइं साहिदुं अपहुप्पमाणो तवस्सीकओ। अर्जुनः-(सक्रोधम् ) सर्वतः कनिष्ठ मिथ्यागरिष्ट ! त्यामेकवाणव्ययहेलयैव किरात ! कर्तास्मि कृतान्तवश्यम् । हृदि स्थितस्यायधनुर्द्वरस्य पिनाकपाणेः परमस्ति लना ॥ ४६ ॥ १ दिया सलु मुक्तं चापल किरातैः । उपरत: कोलाहलः । २ उपरतं तावकिरातैरेव । सम्प्रति तेपा कलकल. कृतान्तनगरे वर्तते । ३ मुनिवीर ! दत्ता मया तव प्राणभिक्षा । करोतु भवान् सरमसं मयि निजशरानक्षतान् । ४ किं भव्यने । दृष्टमेन तर कोदण्डविद्यामाहात्म्य, येन त्वं निजमायोणि साधयितुमनभवन् तपस्वीकनः।

·किरातार्जुनीयन्यायोगः १७ हरकिरातः-(सोद्धासहासम) अहो मे कम्मलाहवं संवुत्तं, जं तुह हिअए वाणभिन्ने तुमं तुह गुरू अ चावादिदो भविस्सर्दि (इति वाणं क्षिपति )। कण्ठीरवः--(अन्तरे मृत्वा बागं पतन्तमादाय) रे रेण अत्ताणं मुणेसि, णेय मुणिदं मुणेसि । हरकिरातः-(सक्रोधम् ) रे रे सडुलअ! कयं तुम ण वारेसि कंठीरअं? णादिवराहपरम्मुहो हं । तेण अं घग्गीअदि, ता संपइ तं पि करिस्स। शार्दूलकण्ठीरवौ-( साक्षेपम) एहि पहि एवं"। हरकिरातः-(स्वगतम् ) कथं सावज्ञः पार्थो न प्रकाशयति मयि पौरु- पम् । । नचाविज्ञातपौरुपनिकपाय देयमिदं महास्त्रम् । तदहं दुर्योधनरूपमा- स्थाय परीक्षे पौरुपमस्य । ( इति दुर्योधनरूपं नाटयति ) सिद्धा--(विमाव्य साश्चर्यम् ) महाभाग पार्थ ! पश्य पश्य कोप्ययम- न्य एव संवृत्तः। अर्जुनः--(स्वगतं सक्रोधम ) आः कथमयं दुरात्मा कुरुवंशपांसनः।। किं कुतोऽपि राक्षसादेः शिक्षितमायाक्रमः किरातवेपच्छद्मना दुर्योधनो मां द्रष्टुमा यातः । तत्किमत्रोचितम् ! । अथवा तां महाराजकृतां मर्यादामप्पतिलहयिष्ये, नत्वेनं वधप्राप्तमिदानीमुपेक्षिप्ये। (प्रकाशं सोपहासम् ) रे रे कुरुकुलकलङ्क ! दुर्योधन ! भवानेव जानात्युचितमात्मनः । पत्पातकमयं रूपं कैरातमुररीकृतम् ॥ ४७ ॥ हरदुर्योधनः--(साक्षेपम् ) रे मध्यमपाण्डव ! के गतं तव गाण्टीवको- दण्डपाण्डित्यम् ? । सम्प्रति तपस्वित्तया राज्यमभिलपसे । अर्जुनः--(साक्षेपम्) रे रे दुर्मद कौरव!...क्षीण एकोऽस्म्याई तास्ताः सत्वरमानय क्षितिभृतामक्षौहिणी:महाः । १ अहो मे कमलाप संवृत्तं, यत्तव हृदये वाणभिन्ने त्वं तत्र गुमश्च व्यापादितो भविष्यति । २रेरे आत्मानं न जानासि, नैनं मुनीन्नं जानासि । ३रेरे! शार्दूलक! कथं त्वं न वारयसि कण्ठीरवम् । नादिवराहपरासोऽहम् । तेने वलयते, सम्प्रति तमपि करिष्ये। ३ ·१८ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्घहे भीष्मद्रोणकृपाङ्गराजशकुनिप्रायैः सहापैर्युतः कृत्वा मक.. विधेहि सुदृढ़ राज्यं विमार्गार्जितम् ॥ ४८ ॥ अथवा । अहमिहैकस्त्वमिहैकः । गृहाण वाणासनम् । एको गुरुः कुरुकुले खुरली न भिन्ना भिन्नं कुलं न च जन्मभूमिः। अद्य प्रकाशय शरासनवाहुसारं साम्येऽपि वीर! भवतो विजयं ददामि ॥४९॥ हरदुर्योधनः--(साक्षेपम् ) एता विसर्जय जटास्त्य' ..."क्षपत्रवलयं कुरु वीरमुद्राम् । दुर्योधनो नहि तपस्विकृते कदापि सनं करिष्यति धनुर्जगदेकवीरः ॥५०॥ अर्जुन:-(समोधम् )आः किरात! कथमेवं मां विचिकित्ससि ? । संहारकारो जगतां स एव त्रिशूलपाणिगिरिशस्तपस्वी । सद्रौद्रभावानुगृहीतवाहुर्दाहं करिष्याम्यह ॥५१॥ हरदुर्योधनः-रे रे द्रौपदीदयित ! दूरीकुरु दुराशामिमां मयि का- पुरुप ! । तदानी जनकार्जितं राज्यमपि न रक्षितवानसि । कथमिदानी विक- स्थनो नापत्र पसे। अयि हरिसुत ! धन्यास्तेऽपि तार्णाः पुमांस- स्तृणघटितपृथपत्केष्वासमुद्राभवन्तः । जनितटधुभवानां क्षे. मभिभवति कुरझानगरेग्वैव येपाम् ॥ ५२ ॥ अर्जुनः-(विहस्य सोल्लुप्ठम् ) अयि सुयोधन ! लज्जावहैवास्माकं विक- त्यनता त्वदने। येन त्वया कृताद"""त्कारेण पश्यताम् । अस्माकं राज्यमाच्छिद्य गृहीतम् हरदुर्योधनः-( सोधम् ) आ: फाल्गुन ! उपहससि माम् । तदानी दुरोद्रेणापकृतम्, अधुना समरसंमर्दन कुरु सजीवं निर्जीव गाण्टीवम् । (इति चापमास्फालयति) अर्जुनः अद्भुतमद्भुतम् । ......."जा- ·किरातार्जुनीयव्यायोगः प्रसवसमय एव क्रोप्नुवत्लोशनस्त्वं न' "हं व्यक्तिमेनामकाः। कथमधिगतधाष्टो भापसे युद्धहेतोरपरमिव विशङ्के त्वां न दुर्योधनोऽसि ॥५३॥ हरदुर्योधनः-(स्वगतम् ) आः ! खलु जातोऽस्मि । भवत्येचं तावत् । (प्रकाशं सावॉ विहस्य ) पार्थ ! पार्थ । तथ्यमेवैतत् । यौधिष्टिरे यन्निजवस्तुकोशे दुर्योधनोऽन्यः विहिताऽधिकारः । प्रवासयन्पाण्डुसुतान्वनान्ते दुर्योधनोऽहं पुनरन्य एव ॥५४॥ तदर्शय शरासारशौण्डत्वम् । अर्जुनः-(साधक्षम् ) अयि सुयोधन ! मस्णोऽमि धनुर्वेदविद्यायाम् , उडुरोऽसि गदाविद्यायाम् । तद्गृहाण गदावत्कृत्वा गदाभावे कोदण्डम् । अह- मपि तथा तथा करिष्ये । एहि विमईक्ष "" । (उभौ तया कुरुतः) कण्ठीरवः-(सकौतुकम) सहूल! पेच्छ पेच्छ घडिदा दुवे वि महावीरा कोअंदंडसंगरम्मि। शार्दूलः-(सार चमत्कारम् ) कैण्ठीरव ! पेच्छ पेच्छ दोन्ह वि हत्थला- घवं । अहो! पाअलाहवं, कोअंडणिम्मिदपंजरम्भंतरहिदब्य दुवेचि दीसन्ति । सिद्धा -आ:! पश्यत पश्यत । कौरव्यं धनुपा मौलौ मघोनः सुतः (साश्चर्य ससम्भ्रमम्) सम्प्राप्तावसरेऽत्र हन्त ! रुधिरे बालेन्दुरभ्युद्यतः । (सहर्पम् ) हो ! पश्यत पश्यतेशमुनयः साक्षायानीपति- र्भासां पूरमनन्धरं परिकिरन्सानन्दमुज्जृम्भते ॥ ५५ ॥ (सर्वे सहर्षाश्चर्यमालोकन्ते, अर्जुनः शङ्करमालोक्य ससम्भ्रमं नमस्ते नमस्ते इति साष्टाङ्ग- मबनौ निपतति) ........... १ शाईलक ! प्रेक्षस्व प्रेयस्य । घटिती द्वावपि महागीरौ कोदण्डदण्डसङ्गरे । २ कण्ठीरव ! प्रेक्षख प्रेक्षस्व द्वयोरपि हस्तलाघवम् । अहो ! पादलायनं यकोदण्डनिर्मितप- अराभ्यन्तरस्थिताविव द्वाबपि दृश्यते ।

·२० वत्सराजप्रणीतरूपसङ्घहे शङ्करः-(सहर्षोल्लासम् ) वत्स वत्स धनञ्जय ! उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । अर्जुनः-( सहसोत्याय शिरसि वद्धाजलिः) भगवन् पीयूपमयूखशेखर ! नमस्ते नमस्ते। भवसि सुकृतपाकैः स्तेनकस्यापि साक्षा- नहि नहि तव रूपाणानीशोऽस्ति कश्चित् । किमिति निकृतिमेनां नाथ ! कृत्वा विचित्रां क्षणमनुचितकारः सेवको वञ्चितोऽहम् ॥ ५६ ॥ शङ्करः-(सप्रमोद विहस्य ) वत्स पार्थ ! नाविज्ञातपौरुपनिकपाय महा- स्त्रमिदं प्रदेयमित्येप त्वविक्रमपरीक्षोपायः कृतः । सम्प्रति गृहाणैनन्महास्त्रम् । (इति महास्नं दत्त्वाऽर्जुनस्य मूर्ध्नि हस्तं ददाति) सिद्धा०-आश्चर्यमाश्चर्यम् । निर्गत्य नेत्रदुम्मित्रं ज्योतिः किमपि शङ्करात् । नीराजितककुचक्रमानामत्यार्जुनं वपुः ।। ५७ ।। अर्जुनः-(सहर्षम् ) देव देव त्रिजगद्गुरो ! किं ते गुरुदक्षिणां ददामि ?। त्वां विश्वनयसर्गपालनलयव्यापारलीलामय प्रीणीयां कतमेन भर्ग ! विधिना" सितं कामदम् । किंतु फररणप्रकर्पविदलत्सदीरमुण्डोत्कर- प्रालम्बप्रतिकर्मसम्भृतिमहं सम्पादयिष्ये मुहुः ॥५८ ॥ शङ्करः-(सहर्षम् ) फलितमस्माकं महास्नप्रदानेन, यदेवं तावदावि- भवसमलन्तरमेव वत्सः प्रकाममुत्महते । धन्यो धनंजय ! पिता तव देवराजो धर्मोऽग्रजः प्रियसुहृत्पुम्पोत्तमस्य । एतां भुवं मम तनुं गुरुभारमुग्नां लध्वीकरिष्यसि हतप्रवरप्रवीरः॥२९॥ अर्जुनः-(सप्रश्रयं विहस्य ) मम तनुं लघ्वीकरिष्यसीत्यनुचितमपि मयि करुणारसवशंवदाः समादिशन्ति पादास्तदेतत्प्रमाणम् । शङ्करः-(सारिवोपम् ) वत्स कपिध्वज ! कथय किं पुनस्तव प्रियमुप- करोमि।

·किरातार्जुनीयव्यायोगः अर्जुनः--(सप्रश्रयं सपरितोषम् ) भगवन् जगन्नाथ ! किमतः परं प्रार्थये भवन्तम्। अस्त्रज्योतिः "नाय! दत्तं त्वया मे यत्प्रद्योतः कुरुकुलतमा सस्तमचैव मन्ये । सम्पूर्णश्रीनिखिलभुवनं पूरयन्हर्षपुर- रबैवासीत्प्रक" 'सूनुर्दिनेशः ॥ ६॥ तथापीदमस्तु- पर्जन्यो वृष्टिमिष्टां वितरतु करुणावारिणा पूर्यमाणो न्यायोपायप्रवृत्ता अवनिमवनिपाः पालयन्तु प्रसक्ताः । मोहध्वान्तप्रणाशं मनसि च महतां शङ्करादैतमास्तां वापीयूपप्रपाभित्रिभुवनमनिशं मोदयन्तां कवीन्द्राः ।। ६१ ॥ इति श्रीकिरातार्जुनीयो नाम व्यायोगः कविवत्सराजविरचितः समाप्तः।

·महामात्यवत्सराजविरचितरूपकसङ्कहे कर्परचरितमाणः दास्येऽहं परिरम्भणानि कितव ! द्यूते जितानि त्वया मिथ्यौत्सुक्यमिदं यतः शतमहोरात्रास्तदीयाऽवधिः । इत्युक्तः शिवया निशादिवसकृज्योतिर्मयाक्षिद्वय- दागुन्मेपनिमेपकोरिघटनव्यग्रो हरः पातु वः ॥१॥ अपि च- स्मेराः काक्षशतैर्निवार्य निभृतं चातुर्यधुर्याः सखी: सारं सारयतो मृपा गणयतः स्थानान्यतिकामतः । कण्ठाशेपपणे दुरोदरविधौ चन्द्रार्द्धचूडामणे- देवों पञ्चयतो जयन्ति गहनच्छद्ममा केलयः ॥ २॥ (नान्द्यन्ते) सूत्रधारः--(सहर्षम्) अये! अद्य किल नीलकण्ठयात्रामहोत्सवसमागते. विदग्धसामाजिक कालमरपतेर्महाराजश्रीपरमदेिवस्यामात्येन कविना वत्स- राजेन विरचितं कारचरिताभिधानं भाणमभिनेतुमादिष्टोऽस्मि । यस्यैकपात्र- प्रयोज्यस्याभिनये सुशिक्षितो मे कनीयान् भ्राता । पूर्वरङ्गमङ्गलमात्र एव ममो. पयोगः । (दिशोऽवलोक्य सहर्षम् ) अये !माप्त एवायमभिनयोचितः स्वभावसुभगो विभत्तसमयसम्मति हि- दम्पत्योः स्मरसङ्गरव्यतिकरे प्रारब्धसाहायक- कीडाजागरणोत्सवेन रजनिप्रत्यन्तमासदुपः । सिञ्जान पवेश्मनिर्गतचलदाराहनानपुरैः प्रत्यूपेऽपि न दीयते रतिषतेनिंद्रावकाशो मनाक् ॥ ३॥ अपि आच्छिद्य सद्यः प्रतिनायकस्य चन्द्रस्य मन्दप्रतिभस्य लक्ष्मीम् ।

·२४ वत्सराजप्रणीतरूपरसव तां शम्भली रात्रिमपास्य दर घूत्तों रयिया गणिकामुपैति ॥४॥ (आगशे कर्ग दत्वा)माप । फिमात्य? आः किमेदं अणुचिदं मन्नीअदि। कहिं सुरासुरमणिप्यमाणपाअफसो भअयं सूरो। कहिं माआवंचिदसअल- मुअणो धुत्तजणो। (समयम् ) अलमलमुचःकारमालापेन । किं न श्रुतं त्वया- दिवा निरीश्य यक्तव्यं रानी नैव च नैव च। समरन्ति महायता वटे यररुचिर्या ॥५॥ फिमात्य । किं मं भापसि । णत्वि मे धुत्तादो भं। (नेपप्पे ) आः क्षुद्र मिथ्यागरिष्ठ ! तिष्ट तिष्ठ । उत्सने सिन्धुभर्तुर्वमनि मधुरिपुगाढमाश्लिष्य लक्ष्मी- मध्यास्ते वित्तनाथो निधिनियहमुपादाय फैलासगैलम् । शक्रः कन्पट्ठमादीकनाशिपरिणोऽधित्यकामु न्यघासी वृत्तभ्यस्त्रासमित्यं दधति दिविपदो मानयाः के यरामाः ॥ ६॥ सूत्र--(सुहा) अये ! कपूरको नाम धूत्तोऽयमितः पुरोऽभ्युपैति । तोह युज्यते स्थातुम् । (इनि निकान्तः) मस्तावना (तत ममिति परिक.) कर्पक:-(स्वोयम्) अपि च । रे मार्य ! मादलोरकामदुधां मागा. वियां पयतः कयं न विदीर्ण रमनया भवतः । पदय रे पदर ! कथमगृत रपूणामग्रणीतिभन्न फरमगमदहल्पाममितुल्यां विटीजाः । यलिदमनममापांगरपाणिः फर या न भयनि यदि मापा निप्पियानं पिधानम् ॥ ७ ॥ १ मा रिमेषितं मन्न। दुध मुगमुग्मानीपों मगन गाः । दुर मापारिनो भूगंमनः। मागे नास्ति में रिम् ।

·२५ कर्पूरचरितमाणः अथवा । अलं मे खलालापसमाधाननिर्बन्धेन । तहमिदानीमजितार्थ- तीर्थप्रतिपादनाय दुरोदरशालामेव व्रजामि । यत:- यूतक्रीडाविहीनस्य वेश्यासु विमुखस्य च । विद्यमानमपि व्यक्तं धनं स्वप्नधनोपमम् ॥ ८ ॥ (आकाशे) वयस्य चन्दनक! तिष्ठतिष्ठ। मामपि प्रतिपालय । किमात्य ? सत्तहवास- राइं दुरोद्रविरहिणो ण तुह मुहं पुलोईअदि । (सस्मितम्) अलं मे वित्तशन्यस्य दोपोद्भावनेन । वित्तशाट्यं हि क्रमातिक्रमे गर्हितम् । किं ब्रवीपि ? । विलास- बदीदिन्नहिजअस्स ण किंपि ते पडिहाअदि । (विहस्य) विदितोऽस्मि वय- स्येन । एवमेवैतत् । अहरहरनुभूता अप्यपूर्वायमाणा निरुपधिमधुरास्ताः सुभ्रवः प्रेमलीलाः । कृतनिविटसमाधिर्भावयन्नन्तरात्मा परिशिथिलितवृत्तिर्वर्ततेऽन्यक्रियासु ।।९।। (इति स्थित एव पठति) (आकाशे कर्ण दत्वा) एवं मे वयस्यो ब्रवीति । सुदुखु मे कोऊहलं ताओप्पेम्मलीलाओआअ- पिणतुं, जाहिं सबलभुअणमोहणो तुमंपि मोहिदो। (सीडस्मितम् ) कथयामि यदि न सुभगम्मन्यं मन्यते वयस्यः । एकदा मयि केलिकलहान्तरिते सुगुप्त सौषपृष्ठाचलग्ने अरतिभरनिरस्तनिद्रया तथा गाथा पठिता । सेयमुत्कीर्णेव मनसि वर्तते। अंग्वइ ण तत्व धुत्ते बावारो कोवि इअरदुईण । आणेसु सिविणए तं मा णिद्दे णिया होहि ॥ (इत्यासीनस्तथा तया अरति नाटयक्ति ) २ सप्ताष्टवासराणि दुरोदरविरहिणो न त मुसं प्रलोक्यते । २ विलासरतीदत्तहृदयस्य न किमपि ते प्रतिभाति । ३ मुटु रालु मे कुतूहलं ताः प्रेमलीला आकर्णयितुं, याभिः सालमुग्नमोहनस्त्वमपि मोहितः । अर्हति न तर धृत्तं व्यापारः कोऽपि इतरदूतीनाम् । ४ ·२६ वत्सराजप्रणीतरूपफसवहे (पुनराकाशे) किंवचीपि ? । फिमेतां वीणामुत्सङ्गे धारयसि ? | सततमियं तदङ्कदुर्ला- लिता सेयं मां प्रीणाति। एतया किल सा भगवती भवानीमुपवीणयति । विप- क्षपुरतोऽपिच्छलेन मद्गोबाई गेयमुपगायति ( इति वीणां दर्शयति) । किमात्य ?। तं व्येव गेअं अत्तणो गाए, । आकर्णयतु मे वयस्यः । रतिरमणप्रियमुहृदा शशाङ्कसुभगेन निवृतिकरण । कपूरेण वियोगो भगवति रुद्राणि ! मा भवतु ॥ १० ॥ (इति वीणया बहुविध गायति । ध्यानं नाटयित्वा सोरस्ताङ पाणिं विध्य ) किमात्थ ? । किं उण तुमं मउलाअन्तणेत्तो हिअअं ताडेसि, पाणिं धुणेसि । (सासं ) वयस्य ! सखीं कृत्वा युक्त्या स्फुदमदनुकारप्रणयिनी तया साद द्यूतव्यतिकरमथारभ्य सुतनुः । मुहुर्जित्वा जित्वा दृढतरसमालिङ्गनपणं प्रहृष्टा द्रष्टव्या पुनरपि मया गुप्तवपुपा ॥ ११ ॥ शान्तम् । अथवा मरणमेव तद्नुस्मरणम् । (क्षणं विचिन्त्य ऊर्ध्वगवलोक्य बाप्पं मुञ्चति) (आकाशे) किमात्य ? किं उण तुमं सहसचिअवाहच्छोहपक्खराविलमुहो संयुत्तो ?। वयस्य ! पश्यामीव पुरतस्तमद्य सौधशिखरं, यत्राहं मेमविग्रहानुताप- परवत्या चन्द्रातपोपढौकितया स्वयमेव तया प्रणयेन कृतार्थीकृतोऽस्मि । प्रथमं हि सा तत्र धनसारपरागपटलनिचुलितस्फटिकशिलाधिशायिनी सखी. जनाभिमुख्येन मां श्रावयन्ती चन्द्रं प्रतीत्यमुक्तवती- इहास्ति नूनं तुहिनांशुविम्वे कलङ्कधूमानुमितो हुताशः। आनय स्वप्ने तं मा निद्र निईया भव ।। १ तदेव गेयमात्मनो गाय। २ किं पुनः त्वं मुकुलायमाननेत्रो हृदयं वाडयसि पाणि धुनोपि ? । ३ किं पुनः सं सहसैव वाधक्षोभप्रक्षाविलमुसः संवृत्तः।

·२७ , कर्पूरचरितभाणः अस्यांगुपूरः कथमन्यथाऽसौ. ज्चालावलीडम्वरमातनोति ॥ १२॥ ततोऽहं तदन्तिक एवानाकर्णितकेन स्थितः स्वयमेव तया बिलुसबीड- मुत्थायावर्जितोऽस्मि। अन्योन्यं करताडनेन हसतु स्वच्छन्दमालीजन- स्त्यक्ता मानकथा कृताऽचलिरसावङ्गीकृतं लाघवम् । आगःशल्यपरम्पराः सुभग याश्चित्ते मम त्वत्कृताः सर्वास्ताः शशिविम्वचुम्बकशिलालोकेन दूरीकृताः ॥ १३ ॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य साशकमाकाशे ) किं पुनर्षिहसितमुखः प्रियवयस्यः । न खलु मामुपहसति भवान् । कि- मात्य ? । जइ एरिसो कअत्थीकअकुसुमशरो परोप्परमणुराअवन्धो, ता कीस तुमं तिस्सादृदीभविअगहिदपाहुडो पडिभुअंगं मंजीरअमणुसंघिk गदोसि त्ति हासेण फुटिदोम्हैि । वयस्य एवं मा हास्यो वैदेशिकः । कार्याचार्यकथासु किन्न श्रुतं त्वया- गर्वोर्मिभिरहार्याणां कार्यकौशलशालिनाम् । न्यकारोऽपि शुभोदः स्पृहणीयः कचिङ्गवेत् ॥ १४ ॥ तत्त्वां फलसम्पत्तिरेवाराधयिष्यति । (आकाशे कर्ण दत्वा ) किमात्य ? । सुव खु मे कोऊहही, ता कधेसु मे वित्यरेण णिअदृअत्तणं ।आकर्णयतु मे वयस्यः। गतोऽहं मदनोद्याने पानगोष्टीगतस्य मनोरकस्य पार्श्वम् । ( इति हासं नाटयित्वा) एवमाह भवान् । किं उण आरंभ एव हासेण चिलुठदि भव । वयस्य ! तदेपचेष्टानुस्मरणेन हासपर्याकुलोऽस्मि । किमात्य । ता मह पुरदो तं प्येव पअडेखें। किन कययामि ययस्याय?। वको जूटः खल इव सदा कर्णदेशाघलग्नः क्षीणः भट इव मुहुर्लन्धलोहमसङ्गः। १ यदि एतादृशः कृतार्थीकृतकुमुमशरः परस्परमनुरागन्धः तम्कि तस्या दूतीमय गृही- तप्रामृतः प्रतिमुनझं मचीरफमनुसन्धितुं गतोऽसीति हासेन स्फुटितोऽस्मि । २ सुष्ठ सल्लु मे कौतूहलं तत्कयय मे विस्तरेण निजदूतत्वम् । ३ किं पुन आरम्भ एव हासेन विलुण्ठति भवान् । ४ तन्मम पुरतः तमेव प्रकस्य ।

·२८ वत्सराजप्रणीतरूपसङ्घहे हस्ते शस्त्री भ्रमिशतकरी लासिकेव प्रगल्भा वाक्संरोधी गद् इव मुखे किञ्च ताम्बूलगोलः ॥ १५ ॥ अपि च- उच्चैर्गाथापठनमशुभं श्रोत्रयोरात्मगीतं हस्ताघातैरुरसि तरलैमौरजी वाद्यविद्या । भूयो भूयः कररुहपदोत्सङ्गिते दृष्टिरहे (इति तथा तथाऽमिनयं दयित्वा ) कतुं शक्तः क इय यदि वा तस्य दुश्चेष्टितानि ॥ १६ ॥ विज्ञप्तश्चासौ मया कतिचित्पार्श्वस्थलटकसहचरश्लाघाभिरुत्कन्धरः । (सप्रश्रयम् ) आउत्त मंजीरअ ! पेसिम्हि तुह सआसं अत्ताए कलाय- दीए। भणिदं च तीएं। पुत्र मञ्जीरक ! तावकीयं विलासवती, काहमस्याः कृपायाम्। किं नु त्वदियोगदहनेन विपन्नायामस्यां त्वमेको मे तनयः कलङ्ककलुपो भविष्यसीति वेपते मे हृदयम् । सम्पति हि- हरहिमकरलेखादुर्बला देहवल्ली श्वसिलपवनयात्रामात्र एवोद्यमोऽपि । तव सुभग ! वियोगे विक्लवामित्यमेता- मपि विरहविरोधी शोचते पञ्चवाणः ॥ १७ ॥ ततस्तेनोक्तम् । अस्त्येवमम्बाया हृदयं, विलासवत्यास्तु कीरकासक्त- चेतसः के वयम् । ततो मयाऽभिहितम् । णत्थि एवं णत्थि । ततः स मामभ्यधात् । भद्र ! नवागमनत्वादनभिज्ञो भवान् । अद्याम्वा कलहापिता सह मया कार्य मयाद्य व्रतं वाधन्तेऽद्य ममाङ्गकानि नृपतेनाव्ये नियोगोऽद्य मे। इत्यं मत्प्रतिपेघवद्धमनसस्तस्याः प्रभूताम्चेः स्फुत्तिः कापि विजृम्भते नवनवव्याजोक्तियुक्तिक्रमे ।। १८ ।। अपि च- मय्यारब्धकये सखीजनमभिप्रस्तौति वार्त्तान्तरं साकूतं फुरते मुहर्मम समस्याऽन्यस्य गर्हाग्रहम् । १ मार्यपुत्र मखीरक ! प्रेपिताऽस्मि वव समाशं अचया कलावत्या भणितं च क्या ।

·कपूरचरितमाणः मद्विज्ञानकलासु कृणितमुखी मौनं समालम्बते निद्रां नाटयते करोति च पुनर्व्यक्तिं पुराणागसाम् ॥ १९ ॥ किमाख्याते: ? | व्यक्तमेव किं नादर्शित्वया विलासवत्या केलिगृहे कर्पू- रकालेल्यं यत्रायमालिखित:लोकोऽस्ति- वाचालत्वं पदालग्नो मञ्जीरः कुरतां चिरात् । फीर एव सर्वाङ्गसङ्गसौभाग्यभाजनम् ॥ २० ॥ तन्नामसाम्यप्रीत्या च शिशिरेऽपि कर्पूरेण सर्वाङ्गानि च्छुरयति । (कर्ण दत्वा ) किमात्य ?। अहो दे धन्नत्तणं जं पडिवक्त्रमुहादो णिअसोहगं णिसुणिदं । (ब्रीडामभि- नीय) प्रियवयस्य ! समग्रं तावदाकर्णय । ततस्तदचनमाकर्ण्य कर्णी पिधाया- भ्यधायि मया। कलहाइदो आउत्तो एवं जपेदि। शिविणएविण एवं संभावीअदिा संपदं खु, सा राअभरिअहिअआ असरिसरूअस्स सअलसुअणम्मि । तुह विग्गहस्स विरदि अहिलसइ अणण्णवाचारी ॥ किमात्य ? । किं तेण विन्नाद विवरीदत्यं तुह पदं वअणं ? । ( विहत्य) कुदो विनादं ? । अनेनैव वचनोपन्यासेन परितुष्टेन गृहीतं ताम्बूलचन्दननवीनां शुकादिप्राभूतकम् । उक्तोस्मि च सपरितोपम् । भद्र निपुणक ! गच्छ गच्छ तेनास्मदगुलीयकाभिज्ञानेन ग्रहीप्यसि पारितोपिकमस्मगृहे दीनारसहस्रम् । वयमप्यागतमाया एव । ( नेपथ्याभिमुखमाकर्णनाभिनयं कृत्वा सपरितोपमाकाशे) चयस्य चन्दनक ! आकर्णय आकर्णय एवमिहोयुज्यते । एवंविधयुद्धे- रेवंविधमेव फलं युज्यते । यद्यनेन दग्धमञ्जीरकेण गणिकायाश्चन्द्रसेनायाः परि- मुपितं वस्तु तत्किमेप त्वदीयचीनांशुकटारितः सुव्यक्तं पर्यटति चत्वरेषु । तदिदानीमस्य राजकारागारकीलितस्य का प्रतीकार: 1 अर्थसञ्चयोऽप्यस्य केनापि छलकलिताङ्गुलीयकाभिमानेन सर्व एवापहृतः । किमात्थ ? । किं तए गणिआए चंदसेणाए परिमुसिऊण तं तए चीणंसुअं कवडपाहुडे मंजीरअस्स दिपणं ? । १ कलदायित आर्यपुत्र एवं जल्पति । स्वप्नेऽपि नैतत्सम्भाव्यते । सम्प्रति सलु सा रागभृतहृदया असदशरूपस्य समलमुजने । तव विग्रहस्य विरतिमभिलपत्यनन्यव्यापारा ।। २किं तेन विज्ञातं विवृतार्थ तवैतद्वचनम् । फुतः विज्ञातम् ? । ३ किं तस्या गणिकाया: चन्द्रसेनायाः परिमुष्य तत्त्वया चीनांशुकं कपटप्रामृते मसीर- कस्य दत्तम् । ।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे (सहर्षम् ) वयस्य ! अथ किम् ? । (पुनराकाशे ) एवमाह भवान् । साहु वअस्स साहु । पाविदं मए तुह मित्तीए अद्धं फलं जंतए चंदसेणाए परिमुसिदं सञ्चस्सं । अहं खु तीए हआसाए हारदत्तदिन्नहिअआए णिद्धणी. कदोन्हि । तइआ उण समग्गं फलं भणिव्वं जइआ हारदत्तो तए कहिंपि संकडे पाडिव्यो। वयस्य ! प्रतिपालय कियन्तमपि कालम् । तदपि फलितमायम् । (पुनराकाशे) एवमाह भवान् । परमं खु एदं पहरिसट्टाणं ता वित्थरेण णिवेदेहि । जहा तए चंदसेणा परिमुसिदति। आकर्णयतु मे वयस्यः । उपढौकितो मया हारदत्तहारस्तस्यै । उक्तं च । सामिणि दिट्ठिआ वड्डसि । जिदं जूअम्मि सामिणा हारदत्तेण सअलजूदअर- सव्वस्सं । अहं खु तुमं वडाविदुं पेसिदोम्हैि । ततश्च सा- किमयममृतवाप्यां स्नानकेलिप्रसङ्गो घटयति किमु वृष्टिं माकरन्दी वसन्तः। किमु समुपगताऽहं वैधवीं राजधानी- मिति हृदि हरिणाक्षी हारमामुच्य मेने ॥ २१ ॥ प्रवृत्तश्च तद्गृहे हारदत्तागमन इव हारमात्रागमनेऽपि महोत्सवः । उक्तश्चास्मि तदम्बया मायावत्या । वत्स ! वत्स ! अम्हाणं खु आज मइरापरा- हीणो परिअणो । एदं अम्ह सव्वस्सं तुह य्येव । तो अप्पमत्तेण भोव्वं । ततो मयाऽभ्यधायि। पत्थि एत्य संदेहो। अप्पमत्तोय्येव चिहामि । १ साधु वयस्य साधु । प्राप्तं मया तव मैत्र्या अर्द्ध फलं यत्त्वया चन्द्रसेनायाः परिमुषितं सर्व- स्वम् । अहं सल तया हताशया हारदत्तदत्तहृद्यया निर्धनीमतोऽस्ति । तदा पुनः समप्र फलं भणि- वन्यं यदा हारदत्तस्वया कुत्रापि संकटे पातितव्यः । २परमं सलु एतन् प्रहर्षस्थानं, तद्विस्तरेण निवेदय यथा तेन चन्द्रसेना परिमुपितेति । ३ स्वामिनि ! दिष्ट्या वर्धसे । जितं यूते स्वामिना हारदत्तेन सकलद्यूतकरसर्वस्वम् । मई खलु त्वां वर्धापयितुं प्रेपितोऽस्मि । ४ अस्माकं सलु अद्य मदिरापराधीनः परिजनः । एतदस्माकं सर्वस्वं तव । वदप्रमत्तेण भवितव्यम्। नास्त्यत्र सन्देह, अप्रमत्त एव तिष्ठामि ।

·कपूरचरितभाणः अथाहं तद्गहे मत्तसुसपरिजने अस्वामिक इव प्रकामं सर्वस्वमादायाप- क्रान्तोऽस्मि । (पुनराकाशे ) वयस्य चन्दनक ! किमेवं कुप्यति ? । कीस तए मह पडियस्खस्स हारदत्तस्स पेसणं करें। प्रसीद प्रसीद । नहि नहि मया तत्प्रेष्येणैतद्ध्यवसितम् । आकर्णय आकर्णय । (सोपहासम्) जानात्येव तदा भवान् । ग्रन्थिच्छटाविकटजीर्णपटेकवित्तः स्कन्धार्पितद्विगुणबाहुयुगोत्तरीयः । क्रोधोपभुक्तकठिनीधवलाधरश्री- गुंतप्रभोरहमभूवमतिप्रसादी ।। २२ ।। तादृग्विधचेष्टितश्चाहं गतो माणिभद्रस्यायतनम् । एवमात्य ? । किं तुह जूदअरस्स माणिभदेणे । वयस्य मैयम् । रूपान्तरं पुरारातः प्रत्यर्थिदलनोहुरः । विनिद्रयति भद्राणि माणिभद्रः सदैव नः ।। २३ ।। उपालब्धश्च मया दौर्गत्योपतसेन भगवान्माणिभद्रः । पूजोपहारविनियोगपरम्पराभि- रायासयन्ति च धनानि च संहरन्ति । आशामयं दृढमपि द्रढयन्ति पाशं विश्वप्रलम्भनपरा हि सदैव देवाः ।। २४ ।। तन्ममार्पय प्रागर्पितपूजोपहारान् । माणिभद्र ! दृष्टा त्वया मदीया भक्तिः । अभक्तिरपीदानी दृश्यताम् । इति परुपाक्षरमुदीर्य विश्रान्ते च मयि (इत्योंको दीर्घमुष्णं च निश्वस्य वैक्लव्यं नाटयति) (पुनराकाशे) वयस्य चन्दनक ! किमात्य ? । किं उणं तुमं य्येव एवं विहलोसि। १ कयं त्वया मम प्रतिपक्षस्य हारदत्तस्य प्रेपणं कृतम् ।। २ किं तब सूतकारस्य माणिभद्रेण । ३ किं पुनस्त्वमेव एवं विहलोऽसि ?

·३२ वत्सराजप्रणीतस्पफसवहे वयस्य स्मरणमपि सुदारुणं तादृग्दशायाः। तथाहि- निदानं रागाणामजनि रजनीपूर्वसमयो जजृम्भे सा हृद्या मधुरमदिरागन्धलहरिः। उदीर्णा सा यूनां सहजसुभगा गीतसरणि मैमासीदासन्नं यमनगरदौवारिकवचः ॥ २५ ॥ अथ पुरुषः सहर्ष कश्चिदभ्येत्य भगवन्तं माणिभद्रमभ्यधात्। भअवं माणिभद्द ! णमो दे। सअलोवि एस तुह पहावो जं मे सामी हारदत्तो जूअम्मि जअलच्छीवल्लहो । ता गेन्ह एदं पूओपहारं । अविअ । जइ मे कणि?- भादुओ णिउणओ देशान्तरपवासिदो आगमिस्सदि, ता एसो अहं चदुरओ सवस्सेण वि तुमं परितोसइस्स। इत्याकर्ण्य च मया भवितव्यमस्मादस्माकं कियताप्याधिसमाधानेनेति कृतनिश्चयेन स चतुरको निर्गच्छन्नुपयातः । अथ स चतुरकः परिमलाहृतरोलम्वचक्रवालककृतनीलतिरस्करणोवि. भ्रमं विवेश शौण्डिकागारम् । अथ तदनणाददूरतः स्थितेन प्रारंभे मया करुणस्वरं कपटशोकाभिनयः । यथा किल साहु भणिदं खु केण विसुभादु- अरसपणुएण एदें। देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च वान्धवाः। तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ॥२६॥ हदी हदी । अहो मे दुट्टजीविदस्स सुदिढत्तणं, जं तारिसस्स सुभा- दुअस्स चदुरअस्स वि विरहेण ण णीहरदि। अथ तेन मदालापसमुद्दीपितसमधिककरुणाहृदयेन ससम्भ्रममभ्येत्या- भिहितोऽस्मि। भद्द ण तुमं मह कणिहभादुओ णिणओ। १ भगवन् माणिभद्र ! नमस्ते । सरलोऽपि एप तर प्रभावो यन्मे स्वामी हारदत्तः ते जयल- क्ष्मीवल्लभः । तगृहाणेनं पूजोपहारम् । अपि च यदि मे कनिष्ठभ्राता निपुणको देशान्तरप्रवासित आगमिप्यति तदा एप अहं चतुरकः सर्वस्वेन त्वां परितोपयिष्यामि । २ साधु भणितं स केनापि सुभ्रातृकससकेन एतत् । ३ हा पिक् ! हा धिक् । अहो ! मे दुष्पजीवितस्य सुदृढतं, यत्तादृशस्य सुभ्रातुः चनु. रकस्यापि विरहेण न नि.सरति । ४ भद्र!न वं मम कनिष्ठभ्राता निपुणकः। .

·। कर्पूरचरितभाणः ३३ अब मया सात्रेण तृप्णीमेव स चरणयोहीतः । ततोऽहं तेन भ्रातृवि. योगबुम्वभरविजृम्भमाणताराक्रन्दितेन कण्ठे गृहीतोऽस्मि ।। अथ मयाऽभ्यधायि। मुंचदु मुंचदु मं अजो । अलिअभादुओ खु अहं । सइय्येव अजस्स दुक्खमुप्पादेमि (पुनराकाशे) एवं विहसति भवान् । अहो दे अलिअणिउणअस्स वि चंकवअणम्मि सचं णिउणत्तणं । वयस्य चन्दनक ! किं वचनेन? । पश्य मे कार्य एच नैपुणम्।शृणु तावद्ग्रतः । अथ स चतुरकेण समधिकारमहोत्सवेन शौण्डिकोऽभ्यघायि । तुमं खु मे धम्मपिदा । देहि मे अवरं महरं । माणइस्सं महसवं । मिलिदो मे चिरपवासिदो कणिभादुओ णिउणओएदं खु हारदत्तपेसिदं हारं समप्पि- अंजं चंदसेणाए सआसादो पाविस्सं तत्ते समप्पिस्सं । अथ मया जरदम्बरग्रन्धितः समुन्मोच्य समुपनीतं तस्य हिरण्यशक- लम् । उक्तं च मया- अय्य चदुरअ ! गेन्ह एवं । मए खु तुह पहावेणं य्येच बहुदरं अजिदं । किं उण चौरावहारादो एदं य्येव उच्चरिदं । अथ तेनोक्तम् । वत्स! अणुचिदं खु एदं, कणिटो तुमं । ततो मयाऽभ्यधायि । अय्य ! किं पदं वत्युदं । मए उण अजस्स पसाएण बहुदरं अनिव्वं ! अथ स तद्गृहीत्वा जग्राह भूयसी मदि- राम् । किमात्य ? उपातए अट्टाणे दविणवओ चकदो। वयस्य मा भैपी:- व्यभिचरति न दाहच्छेदकापक्रियाभि- जगदुपकृतिपानं जातरूपं तदन्यत् । १ मुञ्चतु मुञ्चतु मामार्यः । अलीरुभ्राता सत्यहम् । सदैव आर्यस्य दुःसमुत्पादयामि । २ अहो ते अटोनिपुणस्यापि यावदने सत्यं निपुणतम् । ३ त्वं सलु मे धर्मपिता । देहि मेऽपरां मदिराम् । मानयिध्ये मधूत्साम् । मिलितो में चिर- प्रवासितः कनिष्ठभ्राता निपुणकः । एष पलु हारदत्तपितोहारः समपित: यचन्द्रसेनायाः सका- शान प्राप्ये तत्ते सर्पयिष्ये। ४ आर्य चतुरफ ! गृहाणेवत् । मया सतुवा प्रभावगैर बहुतरमर्जितम् । कि चौराप- राधत: एतदेवाचरितम् । वत्म ! अनुचिनं सत्यतन् फनिष्टस्त्रम् । आर्य ! रिमवद्वानुभूतम् । मया पुनः मार्यस्य प्रसादेन यदुतरमविभ्यम् । किं पुनःतया अस्याने दरिगन्ययः प्रतः। पुनः ·३४ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे कनकमिदमनीदृग्विश्वविश्वासघात- प्रणयिगहनमायाजालजातात्मलाभम् ॥२७॥ अथ सचतुरक: निस्थामकरणग्रामः प्रकामं सीधुसेवया। निद्रया सान्द्रया ग्रस्तः सन्निपातादिवापतत् ॥ २८ ॥ अहं च चपकचुम्बनमात्रपरो मदिरयाऽनभिभूतस्तदुत्सद्तो हारमादाय निष्क्रान्तोऽस्मि । ( नेपथ्याभिमुखं कलकलाकर्णनामिनयं कृत्वा पुरोऽवलोक्य ससम्भ्रमम् ) ( आक्रोशे) विरोधक! किमुद्भान्तो धावसि? । आपत्प्रशान्तिपु परा तव बुद्धिसिद्धि- ने त्रासलेशमपि तत्त्वयि सम्प्रतीमः । कापि प्रमादपरवानसि चेत्तदेप तम्रास्ति मे रिपुकुलान्तकरः कृपाणः ॥ २९ ॥ ( आकर्णनाभिनयं कृत्वा ) किमात्य । त्यि मे किम्पि भणत्थि । अहं खुचंदणअंबडाविदुं पहाविदोम्हि । एसो खु एदस्स पटियक्खो हारदत्तो राअपुरिसेहिं णिगिहीदो णिव्यासीअदि। एअस्स किल भित्र्येण चदुरएण अलिअकणअदाणेण सोडिओ वंचिदो। अवरेण ज पिउणएण हाराहिएगाणदाणवंचिदाए चंदसेणाए सब्वस्सं परि- मुसि। तुज्झवि सा पडिवक्रवभूदा कुदृणी कलावदी दुहिदाए विलासवदीए गणिआगणस्स पुरदो कअसवृहणिबन्धं आजम्मं परिचत्ता। ( सहर्पम् ) वयस्य विरोधक ! दीर्घ जीव दीर्घ जीव । पीयूपसिन्धुरजनिष्ट विनष्टनमः मोच्छिन्नदुर्जनकथाजनि काव्यगोष्ठी । जाताद्य चन्दनलता भुजगीवियुक्ता यत्कुटनीविरहिता गणिका बभूव ॥ ३०॥ १ नास्ति किमपि भयं नास्ति । अहं सलु चन्दन वर्षापयितुं प्रधावितोऽस्मि । एप सलु एतस्य प्रतिपक्षो हारदत्तो राजपुरुपैनिगृहीतो निर्वास्यते । एतस्य क्लि भृत्येन चतुरकेण अलीककन- कदानेन शौण्डिको वञ्चितः । अपरेण च निपुणकेन हाराभिज्ञानदानवश्चिताया चन्द्रसेनायाः सर्वस्त्रं परिमुपितम् । तथापि सा प्रतिपक्षभूता एट्टिनी कलावती दुहित्रा विलासरत्या गणिकागणस्य पुरतः फवशपथनिबन्धमाजन्म परित्यक्ता।

·करचरितभाणः तत्कथय कथमिदं संवृत्तम्। (आकर्णनामिनयं कृत्वा) एवमात्य? । मैए खुपह- मं भणिदा सुणिहुदंसा कलावदी । एसा खु तुह दुहिदा जूदअरकप्पूरम्मि विलग्गहिअआ तुह सबस्सं उक्खणिअ तस्स समप्पिस्सदि । तो तए अप्पमत्ता- ए भोदव्यं । पुणो अमए विलासवदी एवं गहिदत्या कया। जहा किर एसा तुह अन्तिा कप्पूरअपक्ववादकारणेण विरत्ता तुह सव्यस्सं उक्खणिों क- हिंपि गमिस्सदि । ता अज्ज रमणीए णिक्विव्वा तए पसा । लदो जामिणीए पढमजामम्मि कलावदी दविणटाणमुक्खणन्ती विलासवदीए सकेसग्गहं कल- हाबिदा णिव्यासिदा अ। (सहर्षमाकाशे) वयस्य चन्दनक ! पश्य पक्ष्य भगवतो माणिभद्रस्य प्रसादमहिमानम् । वित्रैरेव दिनैः कृतकृत्याः स्मः। ( पुनराकाशे आकर्णनामिनयं कृत्वा साश्चर्यम्) एवमाकाशवाणी श्रूयते । वत्स कर्पूरक! न तथा त्वद्भक्त्या परितुष्टोऽस्मि यंया तहिने रोपगर्भपालम्भः। तत्किते भूयः मियमुपकरोमि । (साश्चर्यहर्षमाकाशे प्रणम्य ) भगवन्प्रसीद प्रसीद क्षमस्व दुनियम् । एप पुनः पुनः प्रणतोऽस्मि । विपत्पयोधौ निहिता विपक्षाः पूर्णाः प्रकामं कनकैनिकायाः । शान्तोऽन्तरायः प्रमदासुम्वानामभ्यर्थये तत्किमहं कृतार्थः ॥ ३१ ॥ तथापीदमस्तु- लोकः सदा नन्दतु पूर्णकामश्चन्द्राईचुहे निविडानुरागः। चर्पन्तु कामं सलिलं पयोदाः कृपार्द्रचित्ताः कनकं नरेन्द्राः ॥३२ ।। सपासोऽयं कपरचरिताभिधानो भाणः । कृतिरियं महाकववत्सरामस्य । १ मया पलु प्रयमं भणिता मुनिमृतं फलावती । एषा पटु ता दुहिता मृतकरकर्पूग्य विलपहृदया तर सर्वस्वमुत्साय तस्य समर्पयिन्यति । तया अरमचेन भवितव्यम् । पुनश्च मया वि- सासवती एवं गृहीतायां पना । यया रिल एग तब माता कपूरकपक्षपानकारग विरका ता सर्वस्वमुत्याय युवापि गमिष्यति । तदय रजन्यां निर्गनिनव्या त्वया एषा 1 नतो यामिन्याः प्रथमयाम कलावती द्रवियस्थानमुत्पनन्ती विकासरत्या सगाई रलदायिता नियमिना ।

·महामात्यवत्सराजविरचितरूपकसङ्ग्रहे रुक्मिणीहरण ईहामृगः। दरमुकुलितनेत्रा स्मेरवक्राम्युजश्री- रुपगिरिपतिपुत्रि प्राप्तसान्द्रप्रमोदा । मनमिजमयभावैर्भावितध्यानमुद्रा वितरतु मचितं वः शाम्भवी दम्भभङ्गिः ॥१॥ अपि च- उपलशकलकल्पः कौस्तुभो यामिको में हदि तव रमणीनां वार्यते केन यात्रा। त्वमसि कुवलयामस्तत्कटाक्षोपमई- भणितिभिरिति लक्ष्म्याः पातु मूको मुरारिः ॥२॥ (नान्यन्ते) सूत्रधारः-( सर्पम् ) दिष्टया मनोरथ इव द्रागुपगतः परितोपयति मामभिनयसमयः । अहं हि कालचरे चक्रस्वामियात्रासमागतविदग्धसामाजिक- रादिष्टोऽस्मि । यदद्य चन्द्रोदये देवस्य चक्रस्वामिनः पुरतो मक्मिणीहरणाद्वयः . कवियत्सराजविरचित ईहामृगोऽभिनेयः । (सौत्सुक्यम् ) किं पुनर्विश्रब्धायते मम रिजनः । स्थापका-(प्रविश्य ) भाव ! त्वर्यतां त्वर्यतां समतिकामत्यभिनयवेला । पश्यतु भावः। उदयगिरिकरगीरागपाशेन कृष्टः परिपततु कुरो मा ममायं विमूढः। हति दि कृनगडो नूनमेणाङ्क एप त्वरितपदमुपैति व्योमरगस्य मध्यम् ॥ ३ ॥ सूत्र--(विहम्य) अहो मे परिजनस्य निजदोपारोपणे परमईनि नैपु. णम् । भवन्त एव विश्रब्धा, भवन्त पय मां त्वरयन्ति । स्थापकः-(विम्य ) क्षाम्यतु क्षाम्यतु भावः । म तव प्रसादभूमिः ·३८ वत्सराजप्रणीतरूपफसवहे शीलो नाम शैल्पः कामपि कन्यां दुर्लभामन्यकामां समीहमानः सम्बोध्य सम्बोध्य निपिध्यमानो विलम्वमियन्तं कारितवान् । (नेपथ्ये) अयि यूथनाथ ! करिणी कामपि रमणी कुरुष्व रमणीयाम् । अभ्रमुसमागमाशाभ्रान्तिरियं दारुणा भवनः ॥४॥ (आकाशे) अयि भद्र ! गत्वा श्रावयैतां गायां तं दुःशीलं शैलूपं, तं च शिशुपालम् । (नेपथ्ये) श्रावय शैलूपं, मा शिशुपालम् । भवत्वेपोऽविमृश्यकारी विपदामास्पदम् । सूत्र०-मार्प अरोऽयं रुक्मिणीशिशुपालपरिणयासूत्रणाश्रयणाज्य- गिति प्रगल्भमाणरोपाड्डरोच्याहरति । तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयावा !! (इति निष्कान्तौ) प्रस्तावना (ततः प्रविशत्यरः) अक्रूरः--(सरोपाश्चर्यम् ) अहो ! वालिशत्वं शिशुपालस्य । यदयं मधुकैट- भारिप्रेमसरसीराजहंसी रुक्मिणी निजमनोमरुमण्डले वलेन वासयितुमभि- लपति । कथितं हि मे सुबुद्ध्या परिवाजिकया रुक्मिणीवृत्तान्तम् । पुलकोद्गमपीनाङ्गी कृष्णविवाहं निशम्य सा भवति । मनुते विवाहमन्यं स्वमविवाहं कुरङ्गाक्षी ॥५॥ रुक्मिणीघायिकया सुयत्सलयापीत्थं निवेदितम् । ते हि रुक्मिणी- प्रहिते देऽपि कृष्णं निरूपयितुं सुगुप्तमागते । सा च सुबुद्धिपरिवाजिका मक्मिण्या गौरीमन्त्रोपदेशगुरुरनुलड्मयनिदेशा } रुक्मिणीकृष्णविवाहाय च देऽपि ते कृतप्रतिज्ञे गते । दैवमग्रतः प्रमाणम् । अथवा वरयतु वरयतु शिशुपालो रुक्मिणीम् । अलं मे हावसरे वैमनस्येन। सोऽयं महानभ्युदयो यदूनां यदित्यमागांसि करोति चैद्यः । तद्रक्तवकसमो मुरारः मोधाग्निरुत्तिष्ठति नान्यथास्प ॥ ६ ॥ न चाद्यापि कपति को कृष्णस्य रुक्मिणीवरान्तरपरिग्रहवार्तादुर्वाता- ·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। वर्तः। अहो ! महद्वैमनस्यमायातं जनार्दनस्य | कथितं हि मे तदासन्नप- रिजनेन- किं कथ्यते श्रवणमात्रपरिग्रहेऽपि दत्तोत्सवा दनुजवैरिणि रुक्मिणी सा। आलोकितेच निकदान्निकटीकृतेव सोत्पासचाटुवचनैरनुमोदितेव ॥७॥ तदहं तमेव देवमुपसामि सन्धुक्षयामि रोपानलमस्य चेदीन्द्रदारुण- दुर्णयोदन्तदारुणा । (परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य ) अये ! प्राप्त एवाहं सभासौधम् । (निरूप्य सहर्षम् ) कथं द्वावपीह रामकृष्णौ । अहो ! जगद्विख्याता वन्धुप्रीति- रनयोः। तथाहि- एके रामं मरकतमया विभ्रते विम्बिताई कृष्णं चैके स्फटिकवदिता व्यक्तमेवोदहन्ति । तत्सौभ्रानं सहजसुभगं संविदानैमनोज्ञैः सौधस्तम्भैरपि किमनयोः कल्पितः संविभागः ॥ ८॥ कथं प्रतीहारमात्रपरिजनावेतौ !। किमेतत् ! । (कतिचित्पदानि दत्वा) किं पुनरिमौ क्रोधाविष्टाविव दृश्येते । तथाहि- कपोलौ स्वेदाम्भाकणकवचितौ दृष्टिरमणा वपुस्ताम्रच्छायाच्छुरितमघरी वेपथुमयौ । प्रलम्वनस्येत्थं भवति मदयोगेऽपि रचना विना क्रोधोत्सेधं न पुनरमरारातिजयिनः ॥९॥ तदुपसामि । ( इत्युपसर्पति) प्रती०-(सप्रश्रयम् ) अयि देवौ रामकृष्णौ ! प्रणमति युवामक्रूरः । ( अक्रूर प्रणमाति) कृष्णः-(सालस्यमिव ) आसनम् । (प्रतीहारः आसनमुपनयति) अक्रूरः-(सप्रश्रयं ससम्भ्रमम् ) किं पुनरन भवतोवैमनस्यमिय पश्यामि। कृष्णः-(सावनम् ) न किञ्चित् । रामः-(सरोपावेशम् ) अपि अक्रूर ! चीरकृष्ण एव कृष्णः । आकर्ण- यतु भवान् ।

·४० वत्सराजप्रणीनरूपासवह गोबर्द्धनमचलेन्द्रं तृणलवबुद्ध्यैव यः किलातुलयत् । वीरस्तृणाय कृष्णं तमेव वत मन्यते रुक्मी ॥१०॥ अक्रूरः-( साश्चर्यम् ) कमी शाङ्गपाणी गर्वायन इति न प्रत्येनि हृदयम् । कृष्णः-(सावलेपस्मितम् ) प्रतीहार ! निवेदय यथावृत्तम् । प्रती०-इह मया कृष्णदेवे समागच्छति विजयतां देव इत्युदीरितम् । ततः कश्चिदिह वहिःस्थितो वन्दी ससंरम्भं वभाये । आच्छाद्य देवभणितिं भुवि भव्यभोगान् रे भूभुजो भजत मुक्तमुधाभिमानाः । संरब्धरुक्मिशरगोचरतां गतानां युष्माकमस्तु सुरसद्मनि देवशब्दः ॥ ११॥ अपि च- दावाग्निमालिङ्गति कः प्रमत्तः । कृष्णाहिना क्रोडलि हेलया कः। प्राणाः प्रियाः कस्य न जीवलोके को रुक्मिणं रोपयते रणाय ॥ १२॥ अक्रूरः--( ससंरम्भम् ) ततः किमुक्तं रामेण ? । प्रती०--पश्चादिहायातं प्रलम्बारिणा कृष्णवीरेण किमनुक्तमासीत् । अक्रूरः-( सौत्सुक्यम् ) किमुक्तम् । प्रती०--एवमुक्तं समानय तं वीरं समराङ्गणम् । परमानन्दकृद्दानं युगपत्तथ रुक्मिणः । द्रविणेन कृपाणेन करिष्ये समराङ्गणे ॥१॥ अक्रूरः-साधूक्तं कृष्णदेवेन । अहं पुनर्न प्रत्येमि मुरारौ रुक्मी वैरा- यते। छागो मुहुर्वल्गति गाढगर्वश्छागेन साई प्रसरत्प्रमोदः । कण्ठीरवं वीक्ष्य सशब्दकण्ठं को वेत्ति वैक्लव्यमुपति कीहक् ॥ १४ ॥ पन्दिनस्तु वन्द्या एष। किन्नैते बदन्ति । अयि वीर शिरोमणे कृष्णदेव !

·४१ रुक्मिणीहरण ईहामृगः । त्वदीयनन्दकान्दोलमाम्तेनापि सद्रुमः । वैकुण्ठः कम्यतेऽत्यर्थ रुक्मिणः परमो गुरुः ॥ १५ ॥ आकर्णितो मया अविनयः शिशुपालस्य । न च विज्ञपयितुं युज्यते तत्र प्रहितप्रियंवदस्यानागमने। (नेपथ्ये ) कः कोऽत्र भोः । निवेदयत कीपिइनपुरादागतं प्रियंवदम् । (प्रतीहारः सहसोपसृत्य प्रियंवदेन सह प्रविशति) प्रियंवदः-(सहसोपमृत्य) एप प्रियंवदः प्रणमति । अक्रूरः-( उपविश्य ) निवेदयतु भवान् । (प्रियंवदः उपविश्य तिष्ठति) अक्रूरः- (स्वगतम्) मुखविकार एवं व्याकरोति प्रयोजनासिद्धिम् । तदपि पुनः पृच्छामि । (प्रकाशम् ) मियंवद ! विज्ञपय । (प्रियंवदः तथैव तूष्णीमास्ते) अक्रूरः--प्रियंवद ! किं न विज्ञपयसि ? । प्रियं०----जइ विष्णविउचिदं भोदि ता किन्न विनवेमि । को मह तहा विषणविद दुदीअंजीह दहस्सैदि। रामः-(ससंरम्भम् ) किन्न विज्ञपयसि यथावृत्तम् ?। फिमिह तवैव कि- मायागः। प्रियं०-(समयम् । तदवि अहं न विष्णविस्सं । लेहोय्येव एसो विष्ण- वेडे । (इति लेखमयति ) अक्रूरः--( वाचयति) यशोदायाः स्तन्यस्तव तनुरयासीदुपचयं यनान्तेपु भ्रान्तस्त्वमसि मद तेस्तर्णकगनः । १ यदि विशायितुमुधित मपति नटिक न विशपयामि । को मम तया विझने द्वितीयां जित दास्यति। २ तदपि मदं न विसयियामि । लेग एस विक्षस्यतु ।

·४२ वत्सराजप्रणीतरूपकसदहे यदि त्वादफश्चिद्वत नृपतिपुत्री वरपते तदानी का क्रोधः किमु न शशिनं वान्छति शिशुः ॥१६॥ प्रियं०-ऐस उण लेहो सिसुवालेण सप्पिणीकए पेसिदो । रुप्पिणावि एदं केसवस्स दंसयिस्ससित्ति भणि मह हत्ये समप्पिदो । (इति द्वितीयं लेखमर्पयति) अक्रूरः-(वाचयति) गतः पुष्टिं वाल्यात्मभृति चिरमाभीरभवने ततः स्वामिद्रोहव्यतिकरसमारूढमहिमा। सवैकुण्ठः सूरो यदि हृदि विलग्नोऽस्ति सुतरा- मकुण्ठोऽस्मत्खड्गस्तदयमपि गण्योऽस्तु भवताम् ॥ १७ ॥ शिशुपालस्य प्रकृतिःशीलस्य नेदमद्भुतम् । रुक्मिणः पुनः प्रकृतिवैप- रीत्यमिदम् । ( साश्चर्यम् ) प्रियंवद ! श्रुतो भूतावेशः किमु न भवता तस्य विषमः प्रियं०-(विदस्य ) ला कधं इअरकज्जे कुसलो ? । अक्रूरः-प्रदत्तोऽयं लेखः किमु न मदिरापानसमये । प्रियं०-ण हु ण हु। अक्रूरः र:- कृष्णस्तेनान्यो मनसि कलितो भ्रान्तिवशतः । प्रियं०-(सोपहासम् ) अवरोवि किं कन्हो बलभद्दभादुओ वसुदेवसुओ देवईनंदो। अक्रूरः--ध्रुर्व मुद्धः कालो विघटयति सद्बुद्धिमचिरात् ॥ १८॥ रामः-(ससंरम्भम् ) १ एप पुनलेंसः शिशुपालेन रुक्मिणीकृते प्रेपितः । रुक्मिणाऽपि एवं केशवस्य दर्शाय- ध्यसीति भणित्वा मम हरते समर्पितः । २ तत्कथमितरकायें फुशलः ? | ३न सलुन सलु। ४ अपरोऽपि कि कृष्णो वलभद्रभ्राता वसुदेवसुतो देवकीनन्दनः ?।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। ४३ नहि वहति नरेन्द्रे कापि सदीरमुद्रा- रभसरसदरिद्रे जाङ्गले लागलं में। उपचितमुखराशि चैद्यदेहं खनन्ती फलतु कृपिरिदानी साधु सङ्घर्पणस्य ॥ १९ ॥ कृष्णः-(स्वगतं सहपम् ) चित्त प्रसीद समुपैति मनोरथस्त्वां सा वल्लभाऽद्य सुलभाऽजनि दुर्लभापि । त्यक्ता गृहस्थपरिपाटिकना सा जातोऽधुना सपदि नन्दक एव दृतः ॥२०॥ रामः-(खट्मास्फालयन् सहर्षे ससंरम्भम् ) स्वच्छन्दं मधुपानकेलिपु मया स्वात्मा सुखं स्थापित: प्रीतस्तत्र कृतो निजः परिजनस्त्वं वञ्चितः केवलम् । हंहो खड्ग ! पिय प्रकाममधुना सम्बन्धिनो रुक्मिणः स्वादुस्फारमहाम्रपूरमदिरां लुम्पामि दोपं निजम् ॥ २१ ॥ अक्रूरः-(सहासं सरोपम् ) अयि वीरशिरोमणे राम ! शिशुपालरुक्मि- णीपरिणयेऽपि भवतां रुक्मी सम्वन्धी । रामः-(सरोषं ससंरम्भम् ) अयि अकूर ! याहगळूरो न भाषते ताहगु- क्तम्। कंसारिपरिणेप्यते परमयं तां भक्मिणी कन्यकां चेदीन्द्रो विहरिप्यते सुरवधूवर्गण साई चिरात् । यद्येतत्समराङ्गणे सफलयाम्युन्मुद्रदोर्विक्रमो नामोद्दामगुणं भविष्यति परं तत्कामपालेति मे ॥ २२ ।। अयि प्रतीहार ! दीयतां समरविजयप्रयाणदुन्दुभिः । प्रती०-यधादिशति स्वामी। कृष्णः-(प्रश्रयम् ) अयि रौहिणेय ! कल्पान्तद्धन्दापवादः कोऽय- मकाण्डे दारुणः संरम्भः । महदिदमनुचितम् । क्षतसमदगजानां कुम्भमुक्ताफलोवै- वितरति वनदेशे केसरी यश्चतुष्कम् ।

·वत्सराजमणीतरूपकसङ्घहे चपलचटकडिम्भे दातुमिच्छोश्चपेटं कथमिव वत लन्ना तस्य नैयोबिहीते ॥ २३ ॥ रामः-कृष्ण ! कृष्ण ! तिष्ठ नैप विलम्बावसरः। क्षुद्रक्षत्रियकीटकैरविदितक्षात्रवतः कल्पितं वाक्पारुष्यमपावनं कलयतोर्मकर्णयोर्दारुणम् । प्रायश्चित्तविधिर्भविष्यति दलत्तत्कीकसोल्लासिता तेषां कण्डननिःस्वनेन मुशलैयुद्धाङ्गणोदूखले ॥ २४ ॥ कृष्णः-(ससंरम्भम् ) आः ! किमकृष्णा पृथियो यदित्यमुत्ताम्यसि । मत्कारणेन गुरुणा मम दुर्मदारि- राक्षरश्रवणदुःखमसह्यतेदम् । कृष्णोऽस्मि चेदहह ! तत्परितोपयिष्ये कर्णौ तवोत्कटतदीयवधूविलासैः ॥ २५ ॥ रामः-(सवात्सल्यम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! मैवम् । शस्त्रास्त्रविद्यासु न बालिशोऽसि तथापि मे केशव ! बालिशोऽसि । त्वां रुक्मिणीपाणिनिपीडनाय वरं न योद्धारमहं करिष्ये ॥ २६ ॥ अक्रूरः-(सहर्षम् ) नन्दन्तु यादवाः, यदि डेपिनिप्पेपाय रामकृष्णा- वित्थं कृतप्रतिज्ञौ। रामः-(सावेगम् ) अक्रूर ! समाकर्णय वैरिवधविलम्बासहं मम दुष्कर नियमम् । दृसारातिक्षतजमदिरासत्रदातुः शिवाभ्यो यावन्नास्प प्रणमति पदो केशवो रुक्मिणी च। प्राणेभ्योऽपि प्रियतरगुणां सम्मदाद्वैतकत्री हालां हालाहलमिच हली मन्यतां तावदेपः ॥ २७ ॥ अकूर:--अहह ! दुष्करः कृतो रामेण नियमः। कृष्णः-आः! कष्टं कष्टम् । किमकाण्डे नः कष्टमङ्गीकृतमार्येण । अक्- र! तदिदानी प्रातरेवास्तु प्रयाणोत्सवः ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगा। अक्रूरः-एवमेवास्तु । सम्पति हि प्रतीचीप्रयाणोत्सुको वर्तते गभ- स्तिमाली। (नेपथ्ये) यामानिमान्कतिपयानपराम्युराशि- सौधस्थितो गमय मोलितरश्मिनेत्रः। सूर्य ! प्रसीद पुनरभ्युद्याधिरूढः महादयिष्यसि जगन्नवकान्तिकान्तः ।। २८ ॥ रामः-( श्रुत्वा सहर्पम् ) अहो ! सदुपश्रुतिः । कृष्णः--उपश्रुत्या प्रबोधितोऽस्मि । तदेहि भवने यामिनीमेतां समर गेलामतिवायावः ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे) प्रथमोऽङ्कः ·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति प्रियवदः) प्रियंवदः-(पुरोऽवलोक्य ) कधं एसो देवीए रेवदीए सोविदल्लो अय्य- दीवओ इदोमुहं परिफमदि । ता जाणेमि इमादो रेवदीरमणउत्तन्तं । (उपमृत्य) अय्य दीव ! एसो पियंवदो पणमदि। दीपकः-दैत्यारिमसाभाजनं भूयाः। प्रियं०-अय्यदीव । पडिबुद्धो बलदेवों ? । दीपक:-कदा प्रसुप्तो वलदेयः १ । प्रियं०-(ससम्भ्रम साश्चर्यम् ) अहो ! कोयसमावेसो महावीरस्स । ता किं समग्गं य्येव जामिणि जागरिदो। दीपक:- मत्तान्सजय कुञ्जरान्हरिवरान्पर्याणयोजागरा- न्शौर्यस्यावप्तरोऽद्य तिष्ठत भटाः कष्टं क नष्टा दिपः। उत्स्वमायितभनिभिर्मुखरितः राभिराभिर्मुहुः क्रोधोत्सेधमहान्तरायविरलां निद्रां सिपेवे वलः ॥ १ ॥ प्रियं०-कहिं पुण अय्यो पत्दिो ? । दीपकः-प्रेपितोऽस्मि प्रयाणारम्भाय बलदेवेन देवकीनन्दनसकाशम् । प्रियं०-अहं उण कामवालं आणेढुं कण्हेण पेसिदोम्हि । चिट्ठदि कन्हो उद्धवअकूरसचइसहिदो सहामंडवम्मि ।ता एदु अय्यो । सहिदय्येव वलभद्दभ- वणं गच्छम्हें । १ कथमेप देव्या रेवत्याः सौविदल आर्यदीपक इतोमुखं परिणामति । तन्नानामि अरमा- द्रेवतीरमणवृत्तान्तम् । आर्यदीपक एप प्रियपद' प्रणमति । २ आर्यदीपक । प्रतिसुद्धः वलदेव ।। ३ अहो कोपसमावेशो महावीरस्य । तकि समग्रामेव रात्रि जागरित ?। ४ कुत्र पुन' आर्य प्रस्थित ?" ५ अहं पुन कामपालमानेतु कृष्णेन प्रेपितोऽस्मि । विष्ठति कृष्ण उद्धवाक्रूरसात्यकि. सहित सभामण्डपे । तदेतु आर्यः । सहितावेर वलभद्रभवन गच्छाव ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। दीपक:-क्रोधनः प्रलम्बारिस्तदहं यथादिष्टं सम्पाद्यामि । त्वमपि निजनियोगं सम्पादय। (इति निष्कान्ती) विष्कम्भक (ततः प्रविशति समामण्डपे यथानिर्दिष्टः कृष्णः) कृष्णः-(स्वगतं सोल्कण्ठं सरोपम् ) अहह ! तरलयतः स्मररोपौ दुर्मदरिपुमदनकेलिरमणीयो। मां पाणिपीडनविधी रुक्मिण्या असिलतायाश्च ॥२॥ अपि च- अहो । मदनमभाववैभवम् । श्रुतिपरिचयमात्राचारनेत्रा मिया सा हृदयमपि गृहीत्वा किङ्करं मां करोति । यदयमद्ययुद्धोन्मर्दलीलारसोऽपि स्फुरति तदनुरोधादेव विटेपिपेपी ॥३॥ तदेवं तावत् । (प्रकाशं समोघम्) अयि सुमन्त्रिणः! किमुच्यते युप्मासु। दम्भोलिरुत्पलपलाशमृदुस्तदने यैरप्रिपन्त परमाणुचर्भवन्तः । तेईसवैरिपरुपाक्षरतीक्ष्णाट- येपामझारि दयेपु न कोऽप्युपाधिः ।। ४ ।। सात्यकिः-(सायज्ञम् ) अपि जनार्दन ! विज्ञपयामि। ये केचिन्मदवेगलुप्तमतयो ये यातयातृलिता ये गर्वग्रहलहिता विकृतिकटहास येभ्यो यमः । तेषां का पुम्पाक्षरेषु गणना हामः परं युज्यते दुर्वृत्तोचितपटपातनापियो कस्तेपु दोलायते ॥ ५ ॥ कृष्णः-(सहोम् ) तदिदानी किं विलम्वेन ?। उद्धवः-(सस्मितम् ) कृष्ण ! किमौत्तुक्येन ?। दपोत्कटाः प्रतिभटायपि सम्मुग्पीने यास्यन्ति फिनु परिहत्य रणोत्सवं ते ।

·४८ वत्सरानाणीतरूपस किं तेपु ते नयनगोचरतां गतेपु पन्ध्यो भविष्यति शरासन एप शाङ्गः॥६॥ अक्रूरः- (सप्रश्रयम् ) अपि देवकीनन्दन ! किं चेदिराजनगराय किमुत कौण्डिनपुराय दीयतां प्रयाणमिति संशयान्धकार भवतु देवस्य महोत्साह- विशेषः। (दीपकः प्रविश्य ) दीपकः-(सप्रगापं सप्रश्रयम ) देव ! प्रेपितोऽस्मि रामेण कौण्डिनपुराय प्रयाण कारयितुम् । (कृष्णः सस्मितमनूरमुखमीक्षते) अक्रूरः-भद्र दीपक ! विज्ञपय गत्वा वलदेवमिहागमनाय । सिद्धमे- वैतत् । कृष्णः-प्रेपित एव मया तत्र प्रियंवदः । प्रियं--(प्रविश्य ) देव! आगदो एस समररणरणअजागरेण कहकह- वि गमिदजामिणीसमओ रामवीरों'। (ततःप्रविशति रामः) कृष्णः--(ससम्झमम् ) आसनमासनमत्रभवते । ( प्रियंवद आसनमुपनयति । रामः सर्वान्यपोचितं सग्माव्योपविशति ) कृष्णः-(रामं विभाव्य स्वगतं सहर्पम् ) विध्वस्तस्त्रिपुरीपुरीपरिवृढः प्राप्सैव सा रुक्मिणी रश्मी सोपि निराकृतावभरः कैव्यैकपानं कृतः । इत्यंसिद्धमिवावगत्य रुचितं वादं मनः प्रीयते दृष्ट्वोत्साहविभूषणं वपुरिदं स्फारं प्रलम्बद्रुहः ॥७॥ उद्धवः-(सहांश्चर्य स्वगतम् ) अहो ! सर्वातिशायिता वीराणाम् । तथाहि-- दृष्टे वले वलीयसि सङ्कामति शौर्यमस्मदायेऽपि । गलहस्तित इव सहसा निष्कामत्युपशमो हृदयात् ॥ ७ ॥ १ देर! भागत एप समारणरणकनागरेण कयं कथमपि गमितयामिनीसमयो रामवीरः ।

·रक्मिणीहरण ईहामृगः।
रामः- (सरोपोपहासम्) अयि मन्त्रिणः। किमद्यापि मन्त्रयन्ते भवन्तः।
अथवा-
वेगादुचाटयन्ती सुचिरमुपचितं क्षात्रधर्मप्ररोह
किं स्तुत्या मन्त्रशक्तिः स्फुरति निरुपमा कापि सन्मन्त्रिणां वः ।
क्रोधाग्निस्तम्भिका या दनुजदमयितुर्मानसं मोयन्ती
दृप्तक्ष्मानायनारीनयनयुगजलस्तम्भमाविष्करोति ॥९॥
उद्धवः-(सावज्ञहासम् ) अयि राम ! वैरिवर्ग एव विजृम्भतां भवतः
प्रकोपः । इह सम्प्रधारितमेव प्रयाणम् । प्रियंवद ! आहृयन्तां मौहर्तिकाः ।
रामः--(सोपहासम् ) किमनेन मुधा विस्त
सर्वे ग्रहाः प्रसन्ना नन्दकमुष्टिग्रहानुकूल्येन ।
आयासो गणकानां मिथ्या ग्रहगणितविस्तारैः ॥ १० ॥
-
अपि च-
व्योन्नि प्रहित्य मुशलं ग्रहमण्डली ता-
मावर्त्य साधु घटयामि तथा यथाऽऽत्य ।
उच्चावचस्थितिविपर्ययतोऽनुकला
सम्पादयिष्यति समीहितसिद्धिमेव ।। ११ ॥
उद्धवः--(सप्रश्रयम् ) अयि प्रलम्बारे ! धर्मोडाराय कृनावतारा भवन्त-
स्तन्मैवम् ।
सिद्ध्यन्ति कामा बलिनांवलेन
लोकस्थितिः किन्तु न लड्डनीया ।
दृष्टयैव संह मलं गिरीशः
शत्रुच्छिदे सजयति त्रिशूलम् ॥ १२॥
रामः-(सोत्साहम् ) अपि आङ्गिरसशिप्य सर्वज्ञशिरोमणे ! अहमेव तव
मन्त्रगति सफलीकरोमि । आनय मौहर्तिकान्, परिनिष्टीयतां विवाहलग्नम् ।
आमुक्तकङ्कणभुजो मधुकैटभारि-
रत्रव तिष्ठतु विवाहदिनमतीक्षः।
वीरेण तेन सहसा सह मक्मिणैव
तां रुक्मिणीमहमिहैव समानयामि ॥ १३ ॥

·५० वत्सराजप्रणीतरूपकसह उद्धवः-अयि राम! मैवं मैवम् । वातान्दोलचलाचलध्वजपटश्रेणीमिलन्मण्डपे सिज्ञानोत्कटदुन्दुभिध्वनिमये सङ्कामलीलारणे । उदाहं विजयश्रियः क्षितिमुजामग्रे गुरूणां हरिः कृत्वा भीष्मकपुत्रिकापरिणयं पश्चात्करिष्यत्यसौ ॥१४॥ कृष्णः-(सतरम्भं सोपहाप्तम् ) युज्यत एव ज्येष्ठस्य बलदेयस्य । तथाहि- अरिष्टस्य ध्वंसः कपटयकेशिप्रमथनं स चाणूरच्छेदस्तपि मथुरानाथदलनम् । इति स्वल्पोद्योगे निकपितभुजं दारुणारे दयालुस्तालाङ्कः कथमिव रणे योजयति माम् ॥१५॥ रामः-(सहर्षहासम् ) अयि मन्त्रिणः ! मनाकुटीरे मधुकैटभारेरभ्युद्यतः क्रोघहुताशनोऽयम् । इहैव दुर्बुद्धिसमिद्भिरास्तां प्रयाणमाङ्गल्यविधानहोमः ॥ १६ ॥ अयि मधुकैटभारे तदुत्तिष्ठाभिवाद्य पितरौ विजयप्रयाणाय सन्नीभवावः। (ततः प्रविशति वसुदेवो देवकी प्रतिहारी च) प्रती०-इदो इदो एदु देवो, इदो इदो एदु देवी'। रामः-(विलोक्य सहयम् ) अयि कृष्ण ! कृष्ण ! पश्य पश्य स्मरणमा- वादेवोपस्थिती पितरौ । तद्नेन सुनिमित्तेन मनोरथसिद्धिमपि तव द्वागभि- मुखी विभावयामि । तदभ्युत्तिष्ठायहे तावत्पितरौ । ( इत्युत्थाय नाट्येन प्रगमतः) वसुदेवः-(उभौ शिरस्यात्राय) अयि रामकृष्णौ ! न जाने किमाशासे भवतोः । भूयास्तां समस्तमनोरथपात्रं भवन्तौ । देवकी-अजरा अजेआ अहो नु मह पुत्ता। (उद्धवाद्याः तपम्भ्रममुत्याय प्रणमन्ति । प्रतीहारी प्रियंवदा चासनान्युपनयतः । स यथो. चितमुपविशन्ति) कृष्णः-(स्वगतं सहपोकष्ठम् ) १इत इन एतु देवः, इव इतो एतु देवी। २ अजरी अजयग अहो नु मम पुत्रको ।

·रक्मिणीहरण ईहामृगः। ५१ एतां विलोक्य जननी सहजोनिहान- वात्सल्यमुद्धटयते कमपि प्रमोदम् । जन्मान्तरेस्पचितामिव तां यशोदा- स्नेहस्थिति ननु तदप्यवजेतुमीप्टे ॥ १७ ॥ रामः-(सप्रश्रयम् ) किमादिशन्ति गुरवः?। ( वसुदेवो देवकी मुलमीक्षते) देवकी-अयि राम ! कन्हविवाहत्यं गमिस्मघ कोण्डिनपुरम् । भोदु मह ननंदाए नंदणो विसमसराहिहाणं रत्तवरमंडिदो परमसुभाणं । रामः-(सामृतस्मितम् ) अयि कृप्पा प्रतीच्छ बोरादेशम् । कृष्णः-शिरसि बद्धाञ्जलि सिद्धमिममादेशं मन्यन्तां पादाः । उद्धवः--(अपवार्य ) अयि सात्यके ! अयि अफर ! अन्यौ वध्नन्तु भवन्तो देव्या देवक्या निदेगम् । अयि राम! कृष्णविवाहाय कौण्डिनपुरं गच्छत । भवतु मम तत्र ननान्दृनन्दनः-(इत्योक्तौ स्मितं नाटयति ) अङ्करसात्यकी-तिष्ठतु तिष्ठतु । अलं व्याख्यया। देवकी-(सहर्षम् ) अयि विजये ! गच्छ समाणेसु शिशुपालदुर्भ। प्रती-जं देवी आणवेदि । (इति निष्पन्य तेन सह प्रविशति) देवकी-(सहर्षम् ) अयि संधाणभ ! उअसप्प कन्हं सराम । सन्धानका-जयदु जयदु रामेण समं कण्हों। सुहलक्खणसंपुण्णं अणुरत्तं रअणसालिअं पदं । अनुहमवरेहिं गेन्ह तुर्म कण्ह ! नरवडणों ॥ १८ ॥ ( इति माणिक्यमालामुपनयति । कृष्णो नाटयेन गृहाति) १ मयि राम! कृष्णविवाहाथै गमिष्यथ कौण्डिनपुरम् । भवतु मम ननान्दनन्दनो विपन- राधिष्ठान रक्तानरमण्टित: परमसुसभाजनम् । २ अयि विजये ! गन्छ समानय शिशुपालदूतम् । ३ यद्देयाज्ञापयति। ४ अयि सन्धानक! उत्सर्प कृष्ण सरामम् । ५ जयतु जयतु रामण सम कृष्ण.। ६ शुभलक्षणसम्पूर्णामनुरक्ता ग्वशालितामेताम् । अतिदुर्लभामवरैः गृहाण लं कृष्ण ! नपते. ॥

·वत्सराजप्रणीवरूपफसङ्घहे देवकी-विजये आसणं संधाणअस्स। सात्यकिः--( अपवार्य) मन्त्रिशिरोमणे उद्धव ! अक्रूर ! जाने अनेन वचनोपन्यासेन रत्नमालासमानयनेन च हस्तगता हरेः संवृत्ता रुक्मिणी । उद्धवारी-( सहर्षोल्लासम्) साधु साधु ! एवमेवैतत् । (नेपथ्ये) आसूनितामहह ! कृष्णकृते किमेतां त्वं मालती स्पृशसि पाणितलेन मोहात् । घिग्धिक्प्रमाद्यसि मुधैव विपत्प्रवेश- दारं जना अनुचिताचरणं वदन्ति ॥ १९ ॥ उद्धवः-(सहर्षम् ) अये ! बोधयति सदुपश्रुतिरियं शिशुपालदूतं, यदि परं जानीते। रामः-(सरोपमिव ) प्रियंवद ! ज्ञायतां कोऽयं कस्य मालतीमालामप- जिहीर्पति । प्रियंवदः-(निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य मालतीमालां कृष्णायोपदोकयन्) कन्हएव ! गेन्ह गेन्ह । एसा खु मालईमाला तुह कए मालाआरेण उअणिय्यमाणा केणवि गहिदुमीहिता । पुणो सो मालाआरचंडवअणाहिक्खिविदो पलाइदो । (रामः साकूतं विहस्य उद्धवादीनालोको) कृष्णः-(स्वगतं सहर्षम् ) सर्वस्वं कुसुमेपोः कामप्यानन्दसम्पदं दधती। सा रुक्मिणीयमागान्मम करकमलं न मालतीमाला ॥२०॥ उद्धवः-( सहर्षम् ) अयि कृष्णदेव ! विवाहयात्रारम्भसमयसमाग- तेय मालतीमाला सुनिमित्तसृचिका । परिधीयतां दागियमव्यया। (कृष्णः सह तया करोति) वसुदेवः-अयि सन्धानक ! कदा पुनर्विवाहोत्सयः ?। १ विजये ! आसनं सन्धानकस्य । २ कृष्णदेव ! गृहाण गृहाण । एका यलु मालनीमाला तव ने मालाकारेण उपनीयमाना फेनापि गृहीतुमीहिता । पुनः स मालाकारचण्टवचनापिक्षिमः पलायितः ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः
सन्धानकः-इहय्येव माहवे विवाहो भविस्सदित्ति भगामि ।
उद्धवः-(साकृतम् ) सत्यमाख्याति सन्धानकः ।
रामः--(साकृतस्मितम् ) अयि कृष्ण ! किमद्यापि विलम्वते । वैशाख
एव रुक्मिणीविवाहः।
कृष्ण:-अयि सन्धानक ! निवेदय चेदीश्वराय । आगता एव वयं
विवाहप्रत्यासत्तौ कौण्डिनपुरम् ।
अक्रूरः-कोशाध्यक्षान्समादिश्य दत्तपारितोषिकं प्रेपय सन्धानकम् ।
सन्धानकः--अयि देव कन्ह ! कह णु देवि देवई परिचइभ गदो
तत्थ उच्चरामि ।
देवकी-संधाण ! रामकन्हा वरपत्तिमा आअण्णिा पिउच्छाए
भविस्सदि परिओसो। किंमएँ।
सन्धा०~-ता इहय्येव वह तुह पाअवंदणथं आगमिस्सदि।
सात्यकी-कोऽत्र विप्रतिपद्यते । एतदेव वधूगृहम् ।
वसुदेवः वयमेव सन्धानकं दत्तपारितोपिकं विसर्जयामः । भवन्तः
सज्जीभवन्तु प्रातःप्रयाणाय । विजये ! आदिश पन्थानम् ।
प्रती०-इदो इदो देवो, इदी इदो देवी।
(इति निष्कामतः)
(नेपथ्ये)
उदयति मदलक्ष्मीर्दन्तिनोऽमुप्य सद्यः
समिति पिशुनयन्ती वैरिवर्गस्य भङ्गम ।
मधुरिपुवरयात्रासत्वरः सीरपाणिः
कथमिव फलमस्याः प्राप्स्यति व्यग्रचेताः ।। २१ ।।
१ इहैव माधव विवाहो भविष्यतीति भणामि ।
२ मयि देव कृष्ण! कथं नु देवी देवकी परित्यक्त्वा गतस्तत्रोपरामि ।
३ सन्धानक! रामकृष्णौ वरपत्नीको आकर्ण्य पितृश्वमुः भविष्यति परितोपः। किं मया।
४ तदिदेव वधूम्तव पादयन्दनार्थमागमिष्यति ।
५ इत इतो देवः, इन इतो देवी।

·पत्सराजप्रणीतरूपसङ्घहे रामः-(समाकर्ण्य सहर्षमुच्चैः) यि हस्तिपक ! साधु साधु दिष्टया वृत्ता मम दन्तिनो मदनीः । मा विपीद । भविष्यति फलमस्याः । नहि नहि वरयात्रा केवलं कोमलेयं रणभुवि भवितारोऽमुत्र रोमाञ्चकाराः । समरिपुनरेन्द्रस्थूलवक्षःस्थलास्थि- क्रथनकटुरवास्ते दन्तिदन्तमहाराः ॥ २२ ॥ अयि कृष्ण! तद्वयं सर्वेऽपि निजनिजभवनं गत्वा प्रयाणाय सज्जी- भवामः। ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे) द्वितीयोऽङ्कः ·तृतीयोऽङ्कः- (ततः प्रविशति सूबुद्धिः) सुबुद्धिः---(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य) अहह ! सुकष्टः कन्यकाभावः। तथाहि- हृदयं मदनायत्तं वपुरायत्तं च गुरुजनस्यैव । मरणं देवायसं कथं न सीदन्तु कुलकन्याः॥ १ ॥ अहो ! मे सुघुदेवुद्धित्वं, यदहं स्वात्मारामस्वैरविहारहरिणी कश्मल- मनुष्यप्रेमाकुरलालसा स्वयमेव मोहपाशे आत्मानं पातितवती । तदिदानी रुक्मिणीमाणात्यये सकलडूं मे जीवितम् । सकलङ्का भवानीमन्त्रोपदेशशक्तिः । इयमेव चार्गला रुक्मिणीप्राणानां या वरयात्राव्यपदेशेनापि कृष्णागमनम् । शारद इवैप दिवसः सुखयति गोपपति रुक्मिणीमनिशम् । कृष्णधनागमशिशिरः शिशुपालखरातपः क्रूरः ॥२॥ (दिशो विभाव्य। स्थित्वा चमत्कृत्य)आ ! क नु प्रस्थितास्मि। ( सवैलक्ष्यम् ) कथं रुक्मिणीमन्दिराय प्रस्थिताया मम पदान्यन्यतःप्रवृत्तानि ! (निरूप्य ) भवत्व- नेनैव पथा बजामि । अयमेव हि धात्रेयिकायाः सुबत्सलाया रुक्मिणीभवनग- मनाय पन्थास्तदिह मा कदाचिद्दुःखसंविभागाय सापि मे मिलति । (ततः प्रविशति सुवत्सला) सुवत्सला-भअवदि सुबुद्धिए ! कहिं उण तुरिदपदं परिकामसि । पडिवालेसु में। सुबुद्धिः--(परिसृत्यावलोक्य) कथं पृष्ठतः समेति सुवत्सला ! (स्थित्वा ) एहि वत्से ! एहि । सुव०-मिलिम्हि। चलदु चलदु इदाणिं भवदी।कहिं उण गम्मइ ?। सुबुद्धिः-(दीय निःश्वस्य ) कुत्रान्यत्र? सुव०~~-रुप्पिणीए भवणं पत्थिदा भअवदी ? । (सास्त्रम् ) भअवदि । तुह सुबुद्धित्तणं मह सुवच्छलत्तणं पि विसंवदितं । रुप्पिणीए दोलाधिरूढब्द दोलइ जीविदासा। १ भगति सुवुद्धिक ! कुत्र पुनः बरितपदं परिनामसि ? 1 प्रतिपालय माम् । २ मिलितास्मि । चलतु चलतु इदानी भगवती । कुन पुनः गम्यते । ३ रुक्मिण्या भवनं प्रस्थिता मावती 1 भारति ! तर मुबुद्धिवं मम मुवत्सलात्वमपि विसंव. दितम् । रुक्मिण्या दोराधिरुदेव दोलते जीविताशा ।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसह सुबुद्धिः-अनुमरणेऽपि विसंवदितं मम सुबुद्धित्वं, न तु तव सुवत्स- लात्वम्। सुव०-भअवदि ! जंतुह वियुद्धिविहओ मन्तसत्तीवि विसंवदइ तं रुपिणीए दुदैवं अवरज्झदि । कन्हो उण रुप्पिणि परिहविस्सदित्तिण मह हिअ पत्तिआअदि । भअवदीए वि तत्य कन्हपरिअणादो एदं विदिदं येव- जापच्चिा हरिहिआए रुप्पिणिणामति अक्खरो मन्तो। संचरिओ तावच्चिअ उव्वसिअं इअरदइआहिं ॥३॥ ता नंदअसहाअत्तणेणवि सहला भविस्सदि भअवदीए मन्तसत्ती ।। सुबुद्धिः-सुवत्सले ! एहि तावदाश्वासयामो वत्साम्। सुवत्सला-भअवदि ! तीए आसासणत्यं पेसिदं मह मअरंदिआहत्थे कन्हस्स आलेक्खं । ता एदु भअवदी । कन्हसिविरं गदुअ अलक्खिदा सब्वं जाणि तुरिदमुवसप्पम्ह रुप्पिणि । सुबुद्धिः-सुवत्सले ! अद्यापि यदि त्वमित्थं सोत्साहासि, तट्टहाण लक्मिणीसनाथमालेख्यं । येन कृष्णो विलोभ्यते । सुवत्सला-ता इमिणा मग्गेण सुरेहं चित्तरं आलेखसणाहं -न्हिअ गमिस्सामो। ( इति निष्क्रान्ते) विष्कम्भकः १ भगवति ! यत्तव बुद्धिविमवो मन्त्रशक्त्यपि विसवति तत् रुक्मिण्या ढुंदैवमपराध्यति । कृष्णः पुनः रुक्मिणी परिभविष्यतीति न मम हृदयं प्रत्ययते । भगवत्या अपि तत्र कृष्णपरिजना- देवद्विदितमेन । यावदेव हरिहृदये रुक्मिणीनामेति अक्षरो मन्त्रः । सञ्चरितः तावदेव द्वसितमितरदयितामिः ॥ ३॥ २ तन्नन्दकसहायत्वेनापि सकला भविष्यति भगवत्या मन्त्रशक्तिः। ३ भगवति ! तस्या आश्वासनार्थ प्रेपितं मम ममन्दिकाया हस्ते कृष्णस्यालेरयम् । वदेतु भगवती । कृष्णशिविरं गत्वा अलक्षिता सर्व ज्ञात्वा खरितमुपसाव रुक्मिणीम। ४ तदमुना मार्गेण मुलेसं चित्रकारमालेख्यसनाचं गृहीत्या गमिध्यानः ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृग. (तत प्रविशति कृष्णास्यव्यग्रहस्ता रुक्मिणी मकरन्दिका च) रुक्मिणी-(सानुतापं नि वस्य) णं मए जम्मन्तरे चंदसेहरस्स पडिपियं येव आराहिद, जं एअस्स सुहअस्स आलेक्खमेत्तेणं येव मं हअविही विप्पा- रेदि। सहि मअरंदिए! चुका भअवदी सुबुद्धी सुवच्छला अ, जं ताहिं ण कावि तत्व सोलहसहस्समज्झे गोवी ताई भागाइं अन्भत्विदा जेहि कन्हस्स पिअत्तणं पावीअदि । (निश्वम्य ) अहवा देवहदाए मह दीणतणमिणं । गहु भग्गाई दिण्णाई होन्ति । ता एदं येव आलेक्वं अविअन्हं विहावेमि ( इति दया करोति) मकरन्दिका-(स्वगतं साशङ्कम् ) सुदृ उत्तम्मदि भहिदारिआ।ता कहि विलंविदा सा णिक्करुणा भअवदी सुबुद्धिआ सुवच्छला अं। (तत. प्रविशति सुबुद्धिः सुवत्सला च) सुबुद्धिः-(रुक्मिणी विमाव्य अपवार्य) अयि सुचत्सले कृष्णालेख्यलीन- मानसा रुक्मिणी न पश्यत्यावाम् । तदेहि मकरन्दिका सन्जया निवार्य निभृ- तमस्याः पृष्ठे भवावः। (इति तया तिष्ठत.) (विभाय साश्चर्यम् ) अहो ! अभिनिवेशनिविडता रुक्मिपयाः। तथाहि- मुहुनि:श्वासानां परिमलतरतेपु तरलं मुहुर्लीलाम्भोजे श्रवपाकमले चार्पितपदम् । न लोलाक्षी वेत्ति भ्रमरमविरामध्वनिभरं मुरारेरालेप्ये लयमयममा निर्भरमियम् ॥ ४॥ रुक्मिणी-(आलेख्यमवलोकयन्ती सोत्कण्ठम्) धपणाओ ताओ गोवीओ जाओ मअणुम्हाकरम्बिदाओ एअस्स सुहअस्स इमसिं लाअपणदीहिआ- अम्मि विहरन्ति । (निरूप्य दीर्घमुष्ण च निधम्य ) कुदो एस एआरिसो अम्हा रिसिहिं-(इत्यक्तौ सानं सगढ़दम् ) १ मून मया जन्मान्तरे चन्द्रशेखरस्य प्रतिविम्वमेवारावित, यदेतस्य सुमगस्यालेप्यमानेणेव मा हतविधिविग्रतारयतिसिसिमकरन्दिरे विस्मृता भगवती सुमुद्धिः मुवत्सला च, यत्ताभ्या न कापि वन पोडशसहस्रमध्ये गोपी वानि भाग्यानि अभ्यर्थिता, यै. कृष्णस्य प्रियत्व प्राप्यते । अथवा देव- हताया मम दीनत्वमिदम् । नसलु भाग्यानि दत्तानि भवन्ति । तदेतदेवालेख्यमवितृष्ण विभावयामि । २ मुटु उत्ताम्यति मदारिका । कुन विलम्बिता सा निष्करणा भगरती सुबुद्धिका ३ धन्यास्ता गोप्य. या मदनोमररम्विता एतस्य सुभास्य अस्या लावण्यदीपिकाया बिह- रन्ति । अत एप एतादृश अस्मादृशीना-- सुवत्सला च। ८ ·वत्सराजप्रणीतरूपकसदहे अइ हिअअ ! पसिअ विरमसु दुल्लहपेम्मेण किं नु विनडेसि । वणहरिणीए हसिज्जइ मअंकहरिणम्मि अणुराओ ॥५॥ सुबुद्धिः-(ससम्भ्रममुत्याय रुक्मिण्याश्चिबुकमुन्नमय्य) वत्से रुक्मिणि ! किम- पर्यासस्ते गुरुजनो यदित्यमुत्ताम्यसि । रुक्मिणी-(स्वगतं सवैलक्ष्यम् ) कथमिहेवासीद्भगवती!। (प्रकाशम् ) भभ- वदि ! तुमं वजिअ गुरुअणो य्येव मे दुजणो'। सुबुद्धिः-(सोत्साहम् ) भवतु यः कोपि यथा तथा । गृहीतैघ च तेन शाहपाणिना पाणिना । वत्से सुवत्सले ! किन्न निवेदयसि वत्सायाः । सुवत्सला-(पुरतो भूत्वा) वच्छे रुप्पिणि ! किं कआविभअवदी अलि- आलाविणी । माणिदं सुमुहत्तं । गहिदासि आलेक्खगदा हरिणा पाणिना । संपइ णिअपाणिगहिदोचिदं हरी णिव्वाहइस्सदि। रुक्मिणी-(स्वगतं सहर्षम्) हिअअ ! समस्सस समस्सस । संमुहं व तुह दीसदि दिव्य । सुबुद्धिः-(सोह्याप्तम् ) किं न प्रत्येति यत्सा, तदनेनैवालेख्यगतेन गृही- तासि पाणिना शौरिणा । ( इति कृष्णचित्रपटकेन पाणि ग्राहयति) (नेपथ्ये दुन्दुमिरुदञ्चति ) सुवत्सलामकरन्दिके (सर्प) अहो ! सुणिमित्तं सुणिमित्त । सुबुद्धिः :-नखलु सुनिमित्तमात्रम्। इदानी स एवानेन सौधतलवमना पुरप्रवेशं गोविन्दः करिष्यति । तेऽपि शिशुपालादयः । दृष्टोऽस्माभिरभ्युत्था- नायोपसर्पन्महाराजो भीष्मको महाकुमाररुक्मिप्रमुखान्वितः । अयि हृदय ! प्रसीद विरमस्व सुदुर्लभप्रेम्णा किं नु विगुप्यसि । वनहरिण्या हस्यते मृगाहरिणेऽनुरागः ॥५॥ २ भगवति ! त्वां वर्जयित्वा गुरुजन एव मे दुर्जनः । ३ वत्से रुक्मिणि ! किं कदापि भगवती अलीकालापिनी । मानितं सुमुहूर्त्तम् । गृहीतासि आलेल्यगवा हरिणा पाणिना । सम्प्रति निनपाणिगृहीतोचितं हरिनिर्वाहयिष्यति । .४ हृदय ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सम्मुसमिव वव दृश्यते देवम् । ५ अहो सुनिमित्तं सुनिमित्तम् ।

·रुक्मिणीहरण ईहामाः। (नेपथ्ये) अयि पौराः! 'पौरकन्यकाः ! समादिशति वो महाराजः मज्जीभवत मङ्गलकौतुकेषु । प्रविशन्ति नगरं गरीयांसो राजानः । मकरन्दिका-(सौत्सुक्यम् ) भअवदि सुवुद्धि ! इह तए इमिणा कन्ह- स्स आलेक्खेण पाणिग्गहणं कारिदं ।तत्य उणभहिदारिआए आलेक्खेण दुवेवि एदे एकठाणगदे पेक्खिदं मे कोऊहल्लं । ता एत्य चित्तवडे कन्हसमीवम्मि भहिदारिअं आलिहिस्स। सुबुद्धिः-(विहस्य) कस्तव कुतृहलिनस्तरलत्वं वारयति । मनोरथो ऽयं पुनः साक्षात्कारेणापिप्रत्यासन्न एव । (मकरन्दिका नाटयेनालिख्य चित्रपट करे करोति) (नेपथ्ये कलकल.) सुव०-भअवदि । पच्चासन्ना पुरप्पवेससम्मुहा महीणाहा, जं एस नि- अडदो दुंदुभिझुणी सुणीअदि। मकर--( सौत्सुक्यम् ) भष्टिदारिए ! ता एध उअरितलं सौहसिहर आरुहिअ गवक्खन्तरे पेच्छामो। रुक्मिणी-(स्वगतं सहर्षम्) साहु मअरंदिए ! साहु । (प्रकाशं साहित्यम ) यहा भअवदी भणदि। सुबुद्धिः-क्रियतामिदम् । (इत्युत्थाय सर्वास्तथा कुर्वन्ति ) मकर--- -(गवाक्षमालान्तरेण विलोक्य) पेच्छध पेच्छध पविसन्ति णरवइणों। (सर्वा विलोकयन्ति) मकर--(विलोक्य सहपाश्चर्यम् ) १ भगवति सुनुद्धि । इह खया अमुना कृष्णस्यालेल्येन पाणिग्रहणं कारितम् । तन पुन- भर्तृदारिकाया आरेरयेन । द्वावपि एतौ एकस्थानगते प्रेक्षितुं मै कुतूहलम् । तदन चित्रपटै कृष्णस- मीपे भतृदारिकामालिसिये। २ भगवति ! प्रत्यासना पुरप्रवेशसम्मुसा महीनाथा', यदेप निकटतो दुन्दुभिध्वनि श्रूयते। ३ भन्दारिके ! उदा उपरितलं सौधशिखरमारुह्य गवाक्षान्तरे प्रेक्षावहे । ४ साधु मकरन्दिके ! साधु । यथा भगवती भणति । ५ प्रेक्षध्वं प्रेमध्वं प्रविशन्ति नरपतयः । ! , ·६० वत्सराजमणीवरूपकसाइदे पिअसहि ! कस्स सरीरं रेहइ घोलन्तचामरं एअं। कंदोहकाणणं पिच मरालमालाहिं संवलिअं॥६॥ सुव०-(निरुप्य ) पेच्छघ पेच्छध । एसो सो गोवीसहस्समणमोहणो महुमहणो रहाढो समेदि। रुक्मिणी-(सौमुक्यमालोक्य) अयि लोअणा!जस्स सुहगस्स गुणगणा- मअंघोहन्तेसु सवणेसु ईसालुआणम्य तुम्हाणं दसणतन्हा पवहिदा अविअन्द इदाणिं यदिच्छं पेच्छह । मुटुत्तमेत्तम्मि गेन्हद दाव जम्मफलं । को जाणदि कीस करिस्सदि अग्गदो भयवं पआई। (ततः प्रविशति सोधतले स्थारूढः कृष्णः प्रियंवदश्य) मकर-सौरमुत्यम् ) दिट्टिा गवक्खंतरपलम्बियहुअपुब्वमाआ पेच्छामि । ( सप्रत्यभितम् ) एसो सो पिअंबदो जो तइआ इत्य आगदुअअकम- फन्जो गदो। सुव०-(रुक्मिणी विभान्य स्वगतम्) ण हुणहु पहुप्पइ इध संकम्मि गय- कम्यन्तरे कन्हालोअणतन्हा । ता एवं दाव । (प्रकाशम् ) अइ मअरंदिए ! इअरगवग्वन्तरे पेच्छ तुमं । पेच्छदु इध वच्छा जहिच्छ रुप्पिणी। मकर-एवं भोदु । (मकरन्दिकाया गराक्षादपकामन्याः करतलाचित्रपटः पतति । प्रिय०-कन्हएय! गेन्ह पदं तुह करकमले कमलसणाहे किंपिणियडिद। १ प्रियससि! फस्य शरीरं रामति घूर्णमानचामरमेवन् । उत्पलकाननमिर मगलमालाभिःसंपलिवम् ।। २प्रेमपंप्रेशष्यं । एप स गोपीमहसमनोमोहनः मधुमयनो रयास्टः समेति । ३ अपि लोचने यम्य मुभगस्य गुणगगामृतं पियन्मु प्राणे यांनामिव युग्माकं दर्शन- गृष्मा प्राप्तिा, सदावतृष्णमिदानी यथेच्छ प्रेोयाम् । मुहूर्नमा गृहीत सावनन्मालम् । को मानीने कि फरिष्यति समतो भगवान् प्रमापतिः । ४ दिया गगनान्तरप्रसम्बिायपूराया प्रेक्षे । एप स प्रियंवदो यः बदानीमयागत्य मानकापों गतः। ५ न स न गट प्रमाति मात्र सटे गगशान्तर गरिमगोम्याटोग्नगा । वर सारा। मयि मन्दि ! इतरगमशान्तरे प्रेमरतन् । प्रेशनामत्र यन्सा यमं मस्निगी । ६एवंमस्तु हजर! गावत् र परम्म कमाना मिरि निरतिवम् ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। कृष्णः-(गृहीत्वा विमाव्य) कथं रुक्मिणीरूपकसनार्थ मदीयरूपकाले- ख्यमिदम् । प्रियंवद ! पश्य पश्य । प्रियं०---(चित्रपट निरूप्य ) देव! तुह आलेक्खसमीवे रुप्पिणी एसा आलिहिदा। किं विहरसि हरिहत्थे मह करकमलस्स अवसरो एत्य । इअ तुअ पाणि पत्ता एसा कमलं वधाडेहे ॥७॥ (सौधमालोक्य प्रत्यभिज्ञाय सहर्षे शासन ) कन्दएव ! रुप्पिणीए एदं सोहं । पूण- मिण रुप्पिणीहत्वादो पन्भट्ट। कृष्णः-(सोत्कण्ठमूर्य सौधामप्रहितलोंचनो रुक्मिणी गवाक्षलम्बिनमुखी विलोक्य प्रत्यभिज्ञाय सहर्षोत्कष्टम् ) नूनं मक्मिणीयं, संवत्यालेख्यम् । (निर्वर्थ) उपरचितकलहूं कुन्तलैलम्बमानः कनकरुचिकपोलं कौडमीभिः प्रभामिः । उदयगिरिदीत: प्रोल्लसद्विम्वमिन्दो- रनुहरति सुदत्याः पीनलावण्यमास्यम् ॥ ८॥ (रक्मिणी सनीडमास्यमाकुश्चयति) कृष्णः---(सानुता दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य) उपोषितः शारदचन्द्रविम्वे चक्षुश्चकोर प्रजिघाय तूर्णम् । कष्टं विधिनिष्करणस्वभावः पिधानमुत्पादयते घनेन ॥१॥ सक्मिणी--(सगतं सानुतापम् ) हसलज्जे अम्द गुरुप्रणादो अहिअं तुमं णिकरुणा, जंतए दसणमेत्तम्मि पिअस्स सुहास्स विग्छिदं । सुबुद्धिः यत्से रुक्मिणि ! किं पुनरपस्तासि । १ देव ! तबाटेख्यसमीपे रुक्मिणी एपा आलिरिता । किं विहासि हरिहस्ते मम फरफमटस्य अवसरः अत्र। इति वर पाणि प्राप्ता एपा फ्मलमिव निस्सार यति ।। फुरणदेव ! रुक्मिण्या एतन् सोयम् । नूनमेतद् रुक्मिणीहस्तान् प्रभ्रष्टम् । २हतलन्ने अस्माकं गुरुजनादधिकं वं निकरुणा, यत्वया दर्शनमाने प्रियस्य मुमगस्य विनितम्।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे रुक्मिणी-( सोडस्मितम् ) मअरदिआइत्यादो चित्तवर्ड णिवडिदं गहिऊण (सगद्गदम् ) केणवि उडमुहं पुलोइदं । सुबुद्धिः-(सस्मितं गवाक्षे वीक्ष्य अपसृत्य साशङ्कम् ) सम्प्रति सर्वासामन- वसरः संवृत्तः । आयातो महाराजभीष्मकः कृष्णपुरतः । (ततः प्रविशति रथारूढो भीष्मकः) भीष्मक:-(कृष्णं निरूप्य स्वगतं सानुतापम् ) इदं रूपमिदं शौर्यमिदं शीलमिदं वयः । रुक्मी कृष्णमनुक्रामनुक्मिणी हतवान्हठात् ॥ १० ॥ (नेपथ्ये सोपदासम्) वाल: कुमारोऽयमहो मराली पारावतायार्पयति प्रसह्य । एपा पुनर्मन्मथमन्थराष्ट्री मरालमेवाश्रयते जवेन ॥ ११ ॥ भीष्मकः-(स्वगतम् ) अये ! केनापि कुमारक्रीडामुपहसता सदुपश्रुति- रियं व्याहृता सम्बोधयति माम् । क पुनरेतदर्थस्थ सम्भवः । अथवा दुर्विज्ञेया दैवगतिः। (नेपथ्ये) अयि वन्दिनः ! पठत पठत राज्ञां कृते मङ्गलाशिपः । वन्दी-(सगर्वहर्षम् ) विभ्रदोस्तम्भदैय दिपद्वनिभुजां खर्वयन्गर्वमुद्रा हस्तन्यस्तोप्रशाईश्चरणकमलयोः क्षिप्तदृप्तप्रवीरः । उन्मीलचक्रधारः सततविघटितामर्त्यकान्ताश्रुधारो राजा वां पातु युष्मान्दलदलितमहादैत्यवृन्दो मुकुन्दः ॥ १२ ॥ अपि च- जयति घटितस्तैईम्भोलेहरिः परमाणुभि- विनयविमुखक्षोणीनाधप्रमायविधित्सया । निविडनिविडं लावण्यौधै तो विधिनाऽथवा सजलजलदश्यामः श्यामामनोहरणक्षमः ॥ १३ ॥ सुबुद्धिः-(श्रुत्वावगतम् )अल मनःशब्देन । श्यामाहरणक्षम एव भवतु । १ मकरन्दिकाहस्वाचित्रपटं निपतितं गृहीत्वा केनापि झर्ध्वमुसं प्रलोकितम् ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। भीष्मका-(स्वगत साशङ्कम् ) अये ! किमपि साभिप्राय इव वन्दी पठति। किंचिदगुरितक्रोधा राजानः । तद्नत एव नीत्वा कृष्णमावासयामि तावत् । (प्रकाशम् ) अयि कृष्णदेव ! इमां रथ्यां कृतार्थयता भवता समलकियतां शिविरसन्निवेशः । अयि सारथे ! प्रवर्तय रथम् । अहमनुचरो भवामि । कृष्णः-( सप्रश्रयम् ) यथा रोचतेऽनभवते । दारुक ! प्रवर्त्तय स्थम् । (इति निष्कामति) भीष्मकः-(स्थित्वा ) कथं सुमन्धरः शिशुपालरथः । कथमयमायात्येव शिशुपालाग्रतो रुक्मी। तदहं कृष्णमेवानुयामि । ( इति निक्रान्तः) (ततः प्रविशति शिशुपालो रुतमी च ) रुक्मी-(सहपोल्लास पार्धमवलोक्य ) अयि वन्दिन् ! किं न पठसि महीम- हेन्द्रं चेदीन्द्रम् । वन्दी-( सगर्वमुच्चैःकारम् ) विचित्रामुत्पन्नां विकृतिमिव तां जन्मसमये विहायास्ते यद्यप्यपरनरतुल्योऽयमधुना। विरूपाक्षो युद्धे तदपि बहुबाहुः स्मरहरी नरेन्द्रराराध्यो जयति दमघोपस्य तनयः ॥ १४ ॥ सुबुद्धिः-(श्रुत्या सौमुत्यम्) सर्वाःसमेतादृश्यतां गवाक्षेण शिशुपालः। (इति तथा कुर्वन्ति) सुक्त्सला-भअवदि ! का उण एदस्स जम्मसमम्मि विइदी आसि । सुबुद्धिः-एवमनुश्रूयते । चतुर्बाहुत्रिनेत्रोऽयमुत्पन्नः । कृष्णस्यास्य क्रोडे प्रविष्टो दिवाढिनेत्रो बभूव । कृष्णः किलास्यान्तको भविष्यतीति तदा दैवविद्भिरादिष्टम् । सक्मिणी--(समयम्) भअवदि ! किं एस रक्खसो कोवि। सुबुद्धिः-एवमेव । १ भगवति ! का पुनरेतस्य जन्मसमये विकृतिः आसीत् । २ भगवति ! किमेष राक्षस: कोपि ?।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसवहे रुक्मिणी-भअवदि वेवदि मह हिअअं, ता ण इघ चिहिस्स। (इति वेश्माना अपसरति) सुबुद्धिः-सपारसल्यम् ) वत्से रुक्मिणी! किमेवमुद्विग्ना वेपसे । कुतो भयं मधुकैटभारिवल्लभायाः ?। रुक्मिणी-(सास्रम् ) अपि भअवदि ! सुद्द भोम्मि । ण जाणे किं किं इध भविस्सदि । कह मह हआसाए णिव्वहणं भविस्सदि। सुबुद्धिः-(रुक्मिण्याश्वियुकगुन्नमय्य ) वत्से !समाश्वसिहि समान्वसिहि । निर्वहणोन्मुखस्तव मनोरथः । किमहं दाम्भिका, किमसत्या ? । शीघ्रा मन्त्रसि- द्धिः। किं त्वयि मन्दानुरागो मुकुन्दो मन्दशक्तिर्वा ? । एतावत्यपि कष्टसङ्कटे दुर्विनीतेन भ्रात्रा रुक्मिणा पातितासि । शिशुपालः-(स्वगत सोत्कण्ठ सानुतापं समन्ततोऽवलोक्य) अहह वृधाय वभूयास्माकं नगरविहारकुतूहलेन । तथाहि- इह नगरमृगाक्ष्यो वीक्षिता एव वह्वयः कचिदपि न स दृष्टो रुक्मिणीवक्रचन्द्रः। धवलभवनमालामिन्दुशन्यामिव यां परिहरति चकोरस्येव चक्षुर्ममार्तम् ॥१५ ।। अहह ! समरोपमर्दमर्दितानेकरिपुमवीरं मामपि फिङ्करीकरोति कुसुमा युधः । अथवा- सौन्दर्यसारैव न रुक्मिणी सा शौर्येऽपि तस्याः परमः प्रकपः । वलेन यस्याः कुसुमायुधो मां चेदीन्द्रमुन्मथ्य वशीकरोति ॥ १६ ॥ (नेपथ्ये) भवति सुबुद्धिके ! आदिष्टोऽस्मि देव्या यथा फिल भवता भगवती सुबुद्धि विज्ञप्य विवाहपूर्वकालाचारप्राप्तेन्द्राणीपूजार्थं यत्सा रुक्मिणी त्वरित देवायतनं प्रापयितव्या। तदनभगवती रुक्मिणीमादाय समेतु । १ भगवति ! बेपते मे हृदय, तन्नान स्थास्यामि। २ अयि भगवति ! सुष्टु भीवारिम । न जाने किं किमन भविष्यति । कथं मम हताशाया निर्वहण भविष्यति ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। सुवुद्धिः-( श्रुत्या ) वत्से रुक्मिणि ! एोहि साघयामः । रुक्मिणी-(साम्नम् ) भअयदि ! अणुमण्णसु मम मरणमहसंच तुह प- हावेण लद्धसग्गगई तहिं य्येवं इंदाणि अचइस्स। सुबुद्धिः--इन्द्रावरजजाया युक्तमेव । यातरमिन्द्राणीमिह स्थिता नित्यमर्चयिष्यति। रुक्मी-(स्वगतम् ) कथमम्बायाः कन्चुकी रुक्मिणीमिन्द्राणीपूजार्थ- माह्वयते । तदहं शिशुपालं त्वरितपदमेव शिविरं प्रापयामि । (प्रकाशम्) चेदी- न्द्र! त्वर्यतां त्वर्यतां पुनर्विवाहवेला समासन्ना भविष्यति। शिशुपाल:-(सहपौत्मुक्यम् ) सारथे । त्वरय त्वरय स्थम् । (सारयि तथा करोति) शिशुपालः-(पामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा स्वगतं सविपादम् ) आः! किमेतत् ! (आकाशे लक्ष्य पदा) प्रासे प्रसादसमये स मतोऽय कामो चामं दहा! स्फुरति किन्नु विलोचनं मे । जातोऽस्मि या निविडतल्लयवासितोऽहं सा रुक्मिणी भवतु तत्सुनिमित्तमेतत् ॥ १७ ॥ रुक्मी-सारधे ! त्यर्यतां त्वर्यताम् । (इति निष्कान्तः) रुक्मिणी-(निःश्वस्य ) वारेदु मुहृत्तमेत्तं भअवदी वच्चलदाण मह जी- वंणीहरंत'। सुयुद्धिः-चत्ते कृष्णवहभे ! निवारितासि कृष्णाजया मा पुनरमगलं व्याहर । पूर्णमनोरथा एहि तावत् । ( इति निधान्ताः सर्वे) तृतीयोऽक्षा १ भगति ! मनुमन्यस्व मम मरणमहोत्सवम् । तत्र प्रभावेग टम्यस्वगंगतिः वयेन्द्राणीमर्च- थिये। २ वारयनु मुहूर्तमान भगरती वन्मटवया मम जीवं निरसरन्तम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः । (ततः प्रविशति रथारूढ. सात्यकि सारविश्व) सात्यकिः-(सोश्वयम् ) अहह ! रुक्मिण्यास्तदानीमवस्थासङ्करः तथाहि सा- सरभसमनाः कृष्णं लब्ध्वा चिराभिकासितं प्रसभहरणव्यापारण प्रसृत्वरसाध्वसा । ककुभि ककुभि भ्राम्यन्नेत्रा सुबुद्धिसुवत्सला- व्यतिकरनिरातङ्का भूयः सुखं रथमभ्यगात् ॥१॥ मयाऽपि साधु कृतं, यत्कृष्णदेवः समरसंमदवडग्रहः सप्रणाममभ्यर्य पुरतः प्रस्थापितः । कुसुमसुकुमारमना हि रुक्मिणी वन्धुवर्गकदनकष्टसाक्षिणी न जाने कथं भवेत् । अत्र च- कन्यान्तःपुरचारिणो नृपजनास्ते खर्वकुल्जादयो विप्रास्ते च पुलोमजार्चनविधौ सोल्लासमभ्यागताः । मिथ्यासत्रितविक्रमाः परिहताः स्मरेण दूरं मया स्तोकस्तोकभटप्रमाणविधिना तृप्तः कृपाणो न मे ॥२॥ तदहमिदानी रुक्मिशिशुपालप्रमुम्बसरोपधाविताऽरिवर्गविनिवारणव्य- ग्रान्बलदेवादीनुपसर्पामि । सारथे ! त्वरय त्वरय रथम् । सारथिः-( तथा कुर्वन्पुरोऽवलोक्य ) आयुष्मन् युयुधान ! कथमयं बलदेवः सबलो व्यावृत्त इतोऽभिमुख एव दृश्यते। सात्यकिः-(विभाव्य साशङ्कम् ) आः! किमेतत् । किमयं रुक्मिशिशुपा- लादीव्यापाद्य पुरोन्माथाय धावितस्तदुपसृत्य निवारयामि । (तत. प्रविशति बलदेव) सात्यकिः-(सप्रणामम् ) अयि वीराधिराज राम ! किमेतदारभ्यते । च्यापादितेपु शिशुपालादिपु अलमिदानीमनपराधिनो भीष्मकस्य पुरममाथेन । बलभद्रः-सात्यके ! केन ते व्यापादिताः कस्य लोचनगोचरतां गताः ?। सात्यकिः-(सवितर्कम् ) वलदेव ! न ते वीराभिमानिनः पलायन्ते । नूनं ·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। ६७ बद्धक्रोधाः कृष्णमनुधाविताः। तदलं विलम्वेन । एहीमां कृष्णानुगतामाशामुप- सामः। (इति तथा कुर्वन्ति) बलदेवः-(पुरोवलोक्य सहर्षम् ) सात्यके ! फलितस्तव तर्कः । दृष्टास्ते दुष्टाः। सात्यकिः-(ससम्मम् ) ये बलदेवेन दृष्टाः कालेन ते दृष्टाः । बलदेवः-(सानुतारम् ) अहह ! प्रत्यासन्ना एव किन्तु परामुग्वाः । कथ. मिमान्सपनाकरोमि ! सात्यकिः--तिष्ठ! तिष्ठ! अहमिमान्संमुखीकरोमि । ( साक्षपमु.) रे रे रुक्मिन्धमयपलवयते किं कृतान्तः केनाख्यातं तव रणपरित्यागतो दीर्घमायुः। तं सदीरं स्मरसि न यदि क्लीववंशं स्वकीयं क्षत्राराध्यं करतलगतं वीक्षसे किं न खड्गम् ॥ ३ ॥ बलभद्रः--(सरोपाक्षेपम्) रे रे शिशुपाल वालिश! पलायनपरः किमि- ति भयव्याकुलो विमलक्षबकुलाचारमतिकामसि ? । पश्य रे पश्य- शौर्य "दृढपदस्तिष्ठ विकातरत्वं जित्वा शत्रून्भज भवसुखं भिन्धि वा भानुबिम्बम् । तिष्ठन्नने प्रणमितशिरा: पापचापस्त्वदीयः पाणिं रुन्धन्भुवमिति महावंशजो याचति त्वाम् ॥ ४॥ अपि च- रे रुक्मियान्यवनृपाः परमः क्रमो वः सम्बन्धिनो वयममी भवतोऽभ्युपेताः। अस्माभिरैक्यमधिगम्य रणोत्सवेऽस्मि- नासन्यतां विशदवादुमदोपयोगः ॥५॥ सात्यकिः-(पुरोऽवलोक्य सहर्षोल्लासम्) बलदेव ! दिष्ट्या वर्धसे । त्वद्ध- चनपाशाकृष्टौ व्यावृत्ती रश्मिशिशुपाली। (ततः प्रविशतो रुस्मिशिशुपाली) शिशुपाल:-(सगढेपहासम्) अयि बलदेव ! किमुच्यते भवतः सौभ्रात्रं, यत्कृष्णाय धावितमपमृत्युमाहूपात्मनि पातयसि।

·वत्सराजप्रणीवरूपासवहे रुक्मीः-(सगर्वम् ) अयि चेदीन्द्र ! मैवम् । अस्माकमेव बलमरणमनु- कृष्णमरणमित्ययं क्रममृत्युलक्षणः सौराज्यधर्मो पालयितव्य एव । बलभद्रः-(सनोधम् ) अयि शिशुपाल ! क मे सौम्रात्रम् ।। प्रतापप्रावन्द्योदयिनि रणदुर्भिक्षसमये भवान्भक्ष्यः प्राप्तो मधुमथनखड्गस्य परमः। स्ववाणानांभोक्तुं तमपि वितराम्याशु यदहं फलं बन्धुपीतेस्तदुचितमहो किन्नु विदितम् ॥ ६॥ रुक्मी-(बलमद्रं विमाव्य स्वगतम्) अये ! हलमस्य महायुधम् । तदेवं तावत् । (प्रकाश सावज्ञहासम् ) अयि बलभद्र ! वालिशोऽसि । किमस्मिन्दुःस. श्वर सीरवमनि प्रवर्तसे। नदीं मृदी कष्टुं प्रभवसि परं सूर्यतनयां प्रलम्वं विच्छेत्तुं त्वमसि तृणमुच्छृङ्खलवलः। समिभूमिः सेयं विपमविपमा लोकठिना कृतेऽप्यत्रायासे हलधरहलं निष्फलमिदम् ॥ ७॥ अपिच- वलभद्र ! चलीवर्दो लाङ्गलं चालयन्भवान् । यशः कतममस्माभिर्लभ्यते तद्विपादनात् ॥८॥ शिशुपाल:-रुक्मिन् ! भद्रं भद्रमायातमस्मासु।आकर्णय दुन्दुभिम् । अस्मदीयसमरदुन्दुभिश्रवणानन्तरमेव व्यावृत्तः कृष्णः । रुल्मी-(कृष्णदुन्दुभिवनं प्रत्यभिज्ञाय सहपम् ) प्रियं प्रियं नः । पूर्यतां पूर्य- तामिदानीं कियत्यपि सङ्करप्रत्याशास्माकम् । वलभद्रः-सात्यके ! किं कृतमिदं कृष्णेन । सात्यकिः-समरदुन्दुभिमाकर्ण्य कथन्नु तिष्ठेत्कृष्णः ? । नहि नहि केसरी कुतरारावमाकर्ण्य विलम्बते । (ततः प्रविशति कृष्णो रामणी सुबुद्धिः मुवत्सला च) कृष्णः-(साक्षेपम् ) अयि दारुक ! अतिकातरोऽसि मिव्याहितोऽसि यत्तव कृपणपाणितोऽपि निष्ठुरमुष्टिग्रही रथाश्वरदिमपु पाणेः।

·रुक्मिणीहरण ईहा. सार्पणं मा ग्लपयस्व गात्रं विपक्षवाणैस्त्वरयास्मश्वान् । कृष्णस्य सांसिद्धिककृष्णकान्ते. मां दुर्यशाकायॆमुदतु घृण्यम् ॥ ९ ॥ दारुका सभयं सप्रश्रयम् ) एप मुञ्चामि रथरश्मीन् । पश्यतु देवः साम्प्रतम्- अभ्येति समरभूमिः प्रत्यासत्तिं क्षणेन देवस्य । सम्मुखमुपसर्पन्त्या बद्धस्पर्डेव जयलक्ष्म्याः ॥१०॥ · · रुक्मिणीः-(सविषादमपवार्य) भअवदि ! दिवा मए अणुग्गहसिडीए तुह मंतसत्ती । ता संपइ विग्रहसिद्धीए दंसेसु । उचिदं खु मह बंधुवग्गाव- साणकारणेण मरणेण णिग्गहणं'। सुबुद्धिः-वत्से रुक्मिणि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । न मे अत्र कापि मन्त्रशक्तिः। तवैव रूपसौभाग्यसम्पदेषा विजृम्भते । मा विपीदानया भावि सर्व निर्वहणं शुभम् ॥ ११ ॥ दारुकः-देव ! प्रासो रथस्तव प्रत्यर्थिरथान् । सज्जय शाहम् । कृष्णः-(सारङ्गं गृह्णन् रुक्मिणीमवलोक्य ) प्रिये ! किमाकुलासि ? । भवि- प्यसि वन्धुमती कल्याणपरम्परापात्रम्। एप शमयाम्यनिष्टम्। (रुक्मणी समाश्वस्य सबीडमधोमुखी तिष्ठति ) कृष्णः-(पुरोऽवलोक्य) कथमयं शिशुपालो वलदेवस्यन्दनमनुधावति?। (साक्षेपम् ) आः तिष्ठ तिष्ठ। मा मूढ ! झम्पां कुरु वाडवाग्नौ चेदीन्द्र ! मा रोपय रौहिणेयम् । अस्मिन्मनागप्यधिरूढरोपे कालस्य पुर्या परमस्ति वासः ॥१२॥ १ भावति ! दृष्टा मया अनुग्रहसिद्धधा तव मन्त्रशक्तिः । तत्सम्प्रति विप्रहसिद्धषा दर्शयतु । उचितं सलुं मम बन्धुवर्गावसानकारणेन मरणेण निग्रहणम् ।

·७० वत्सराजप्रणीतरूपकसद्धहे ! शिशुपालः–(परावर्त्य सक्रोधम् ) रे रे कृष्ण ! परतः परतो भव । न भवानस्मदिधसदीरोद्योगयोग्यः । तथाहि- इन्द्राणीचरणार्चनापरिकरव्यापारितां कन्यका विश्वासोपगतां हरे! यदहरस्त्वं जन्ययात्रागतः। धर्मः किं चरितस्तदेप भवता क्षत्रव्रतं किंनु वा किं वा बन्धुजनोचिता व्ययतृतिर्लोकस्थितिः कापि वा ॥१३॥ कृष्णः-(सवाक्ष विहस्य) युज्यते युज्यते। चैतन्यात्मभृति प्रवृत्तपरमप्रेमोदयां सुन्दरी संधां देहविसर्जने कृतवती मदिप्रयोगे दृढाम् । कन्यां खड्गवलोदयेन कलयन्नार्हामि गर्हामहं श्लाघ्यस्त्वं शिशुपाल! निस्त्रपमुपालम्भानिमान्न्याहरन् ॥१४॥ शिशुपालः-(सावतोपहासम् ) कृष्णवीर ! एवमेवैतत् । उपालम्भदान- मात्रोद्योगा वयमपर्याप्ताः । त्वमेकः शौर्यशालिपु धुर्यः । तथाहि- व्यालं निर्जितवान्वरं दलितवानुक्षाणमाजनिवा- नश्वं खण्डितवानिति व्यवसितिश्रेप्यैव धन्यो भवान् । एतदिकमयुग्मतमतमं कः स्तोतुमीशोऽस्ति ते यत्कंसः प्रभुराहतो यदपि च व्यापादिता पूतना॥१५॥ सात्यकिः-कृष्ण ! कृष्ण ! व्याहरतु व्याहरतु चेदीन्द्रः। सोढव्य- मस्यागाशतम् । शिशुपालः-( सनोधम् ) अरेरे ! आगाशतावरक्षितोऽहम् । पश्यत पश्यत। आगःशतं किमिव तद्विधेऽद्य घोर- मागासहस्रशतजित्वरमेकमागः । यत्कृष्णमन्यवनिताकपटापहार- वीरं विपाट्य वितरामि रणे शिवाभ्यः ॥१६॥ वलभद्रः-(सक्रोधम् ) अयि शिशुपाल ! सङ्गरकर्मकुणे पश्यद्न्धदुर- क्षरोदाहरणचतुरं मुखमेव तवावयवेपु प्रगल्भम् ।

·रुक्मिणीहरण ईहामृगः। यहाहुद्वितयं तदाविकलितं चक्षुर्यदस्तं गतं तेपामस्ति न दुर्यशःपरिचयः स्तोकोऽपि पुण्यात्मनाम् । दोषी ते दमघोपपांसनमहादोपाविमौ साम्प्रतं नेत्रद्वन्द्वमिदं च सगरजयालादो न यैर्लभ्यते ।। १७ ।। तद्ल निमन्त्रितायातनिरपराधिनरेन्द्रधन्दकदनकौर्यवाहुल्येन आगच्छतं युवां शिशुपालरुक्मिणौ समरोपमईक्षमा मेदिनीम् । रुक्मी-(अपवार्य ) अयि चेदीन्द्र ! प्रकटसमरकेलिनुःशिक्षितावेतौ वलदेवगोविन्दौ । तदेवं तावत् । (कर्णे एवमेव प्रकाश सक्रोधम् ) आ! किमेकेन रामेण । आगच्छतं रामकृष्णौ । यावावां समरभूमिम् । ( इति तथा कुरुतः ) (नेपथ्ये) आश्चर्ययत्यहह ! काचिदकर्तृकैव नाराघवृष्टिरियमम्बरतः पतन्ती। तारुण्य एव तरणेरयमप्युदश्चन् कान्तिकासरगलच्छविरन्धकारः ॥ १८ ॥ (पुनर्नेपथ्ये) पश्यत स्यन्दनौ शुन्यौ तौ गतौ मुखरौ कचित् । अधिकं युध्यते चित्रं सैन्यमेतदनायकम् ॥ १९ ॥ कृष्णः-(श्रुत्वा स्वगतम् ) नूनमम्बरगतौ रुक्मिशिशुपालौ मायायुद्धवै- दग्ध्यं दारुणं विस्तारयतस्तदहं पन्नगाशनस्यन्दनमारूदो वियतस्तौ पातयामि । (प्रकाशम् ) भगवति सुबुद्धे ! भद्रे सुवत्सले ! लालनीया तावद्भवतीभ्यां गक्मिणी यावदहमिममनर्थ निवारयामि । (रुक्मिणी समीड सविपादमधोमुखी तिष्ठति ) 'सुबुद्धिसुवत्सले--विजयतां वीरः । (कृष्णो ध्यानं नाटयति) अक्रूरः-(ऊर्ध्वमवलोक्य साश्चर्यम् ) किं शातकुम्भगिरिरप गृहीतपक्षः किं पावकः प्रसरदुअशिखाजदालः । देवः स एव किमयं महसामधीशः संहर्तुमेति तिमिराण्यतिमेदुराणि ।। २० ॥

·वत्सराजप्रणीतरूपासनहे वलभद्रः-ससम्भ्रमम् ) नूनमयं दुर्वृत्तविदिपां प्रपञ्चस्तदेनमन्तरिक्ष एव निकृन्तामि निशितेषुणा । ( इति चापमारोपयति ) कृष्ण:---( समन्धमम् ) आर्यबलदेव ! तिष्ठ तिष्ठ ताक्ष्योऽयं मयाऽनुस्मृतः समायाति । एनमारुह्य व्योमचरौ निगृह्णामि परिपन्थिनौ । (ततः प्रविशति तायः) तायः-(सप्रगापम् ) अनुगृह्णातु मामादेशदानेन देवकीनन्दनः । पक्षानिलैः प्रसभमम्बुनिधीन्धुनोमि त्वं चेयोभुवनजिष्णुतयोत्सुकोऽसि । उत्कण्ठितोऽसि यदि तेषु तदानयामि तानिन्दुशेखरविरिश्चिपुरन्दरादीन् ॥ २१ ॥ कृष्णः-(सहर्ष सस्मितम् ) एहि तावत्त्वया"न तावम्बरसमराङ्गणचारिणी मायामहारथौ विचिनोमि तो प्रत्यर्थिनौ । तायः कुरु यधाकामम् । ( इति कृष्णं पृष्ठमारोप्य गगनारोहणं नाटयति ) (सर्वेसाश्चर्यमालोकयन्ते) अक्रूरः-अहह ! पश्यत पश्यत । एप प्रतीच्छनिशितेपुधाराः स्वर्णातपत्रीयति पक्षिराजः । अस्योपरिष्टात्स्फुरदिन्द्रनील- कुम्भायतेऽसौ मधुकैटभारिः ॥ २२ ॥ बलभद्रः-(विलोक्य ससम्भ्रमम् ) आः ! किं पुनरारूढविष्णुर्विष्णुरथोऽयं दागवतरति । किं दुष्पवेशमम्बरं शरासारैः । (साट्टहास विहस्य ) किमलसं मुशलं बलदेवस्य गगनामारोहणे? (इति मुशलमास्फालयति) सात्यकिः-अलदेव ! आकर्णय आकर्णय तावत् । किमपि श्रूयत एव। (सर्वे आकर्णनाभिनयं नाट्यन्ति) (नेपथ्ये) मा मुच मा पीडय गाहभनया त्वं तार्क्ष्य ! दाक्ष्यात्सुतवगृहीत्या ।

·रुक्मिणीहरण हामृग अभट्दमेवामिमौ वहन्ती स्ववर्गवीरेषु समर्प्य गच्छ ॥ २३ ॥ बलभद्रः-कथं मुक्तौ दुर्वृत्ती मुरारिणा। अक्रूरः-राम ! समरविजयादेप समधिको विजयः । सात्यकिः-आकर्णयत पुनः किमपि श्रूयते । (सर्वे आवर्णनाभिनय कुर्वन्ति) (नेपथ्ये) रुसम्यसौ रुक्मिणीभ्राता चेदीन्द्र त्वं च मामकः। अपि दुर्णयाशीली लालनीयौ युवां मम ॥ २४ ॥ सुबुद्धिः-( श्रुत्वा सहर्पम् ) वत्से रुक्मिणि ! द्विगुणमिदानी दिष्ट्या व- ईसे, यत्त्वया द्यदयितो दैत्यारिरासादितः । यच्च करुणारसपूराप्लावनिर्वा- परोपानलेन न तेन त्वद्धाता दग्धः । (रुक्मिणी सहर्षमास्ते) बलभद्रः--(पुरोऽश्लोस्य सहर्पम् ) कथमयं वैरिविसर्जनाय चैनतेयं समा- दिश्य पदातिरेव दामोदरोऽभ्युपैति!। प्रमुदितसुरवृन्दोन्मुक्तमन्दारमाला- मिलितमधुपवन्दिश्रेणिभिः स्तूयमानः । अधिगतजयलक्ष्मीरप्रवृत्तोऽरिनाशे जयति जयति शौरिः शौर्यकारुण्यमूर्तिः ॥ २५ ॥ (तत प्रविशति यथानिर्दिष्टो वासुदेव ) वासुदेवः-(सातस्मितम् ) आर्यराम ! असह्यसमरोपम तौ वीरौ सन्धाय मया प्रहिती। बलभद्रः-(साकृतं विहस्य) एवमेव वलीयसा सह युज्यते । तदिदानी निव्यूढानि समीहितानि । समारोत्तु भवान्दारकोपगमनाय स्यन्दनम् । (कृष्ण उपसृत्य रथावरोहण नाटयति) दारुका--(सप्रगामम् ) विजयतां विजयतां देवः । सुबुद्धिः-अयि कृष्णवीर ! न तावदाशीभिः पर्याप्यते यावत्वया नियूद्धम् । तत्त्वयि प्रणाम एव श्रेयान् । कृष्णः---(सप्रश्वयम्) भगवति । त्वदनुग्रहोऽयं विजृम्भते ।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसद्धहे अति मृ" सुवत्सला-जअदु जअदु देवों । (रुक्मिणीविनम्रमुखी तिष्ठति) कृष्णः--(सोत्कण्ठं सानुतापम्) आयुष्यमिन्दुमुखि ! वैरिनरेश्वराणा- मद्यापि कि वहसि भामिनि धैमनस्यम्। यत्कातरेण तरलाक्षि! मया प्रियोऽपि मुक्तः प्रिये समरकेलिरसोपभोगः ॥२६॥ (रुक्मिणी सहर्षोत्कण्ठं सबीडमधोमुखी तिष्ठति) सुबुद्धिः-(साश्चर्यम् ) कृष्णदेव ! पश्य पश्य- मिहिरमहसां न राणामियं रमणीयता नहि नहि तडित्पूरोऽपीहन्भवेत्क्षणभङ्गरः। "कयमीदृशा नभसि निकटे ज्योतिः किंचिदिचित्रमुदीयते ॥ २७ ॥ कृष्णः-(विलोक्य साश्चर्य सवितर्कम् ) कोऽपि किमयं माया' "भते। (नेपथ्ये) यत्से सुबुद्धे ! शीघ्राऽहम् । शीघ्रं सफलीकृता मया तव शिष्याया निजा- राधना । त्वं च कृष्ण ! मत्मियस्य नीलकण्ठस्य" "मिव परमं प्रेमपात्रम् । तत्किं तव मयोपकर्त्तव्यम् ? हि । तथापि किं ते भूयः प्रिय- तरमस्तु । (सर्वे सहर्षाश्चर्य प्रणमन्ति) कृष्णः- देव्या एव प्रसादोऽयं साध्यः सुकृतकोटिभिः। सिद्धेन तेन किं साध्यं ततोऽप्यधिकमस्ति मे ॥२८॥ तथापीदमस्तु-चर्पन्तु पारि रुचि (ताभ्यधिकं पयोदाः) वर्पन्तु सूक्तममृताभ्यधिकं कवीन्द्राः। वर्षन्तु हव्यभुजि साधुहवापि विमा वर्षन्तु चार्थिषु धनान्यमितानि भूपाः ॥ २९॥ इति श्रीरुक्मिणीहरणे चतुर्थोऽङ्कः । इति महाकविश्रीवत्सराजविरचित्त ईहामृगः समाप्तः ।। - १ जयतु जयतु देवः ।

·महामात्यवत्सराजविरचितरूपकसङ्ग्रहे त्रिपुरदाहो डिमः परिकरितमिन्दुमौलेर्जयति शिरः स्वर्गवाहिनीसलिलैः। यस्मिन्नुप्तं सद्यः कुसुमं कल्पगुमीभवति ॥ १॥ पिङ्गः कुर्वन्कुजमयमिव व्योम तुः स्फुलिङ्ग- विभ्रडूमान्सुरपतिभियोडीयमानानिवादीन् । मन्दाकिन्याः कथनमुखरं नर्तयन्वारिपूर वाणस्पानि स जपति पुरप्लोपकारः पुरारेः ॥२॥ धूमामलयन्मुखानि नयनान्याप्लावयन्नश्रुभिः सन्तापार्तिपराभवं पृथुशिखाचक्रेण विस्तारयन् । हर्षोत्कर्षसमागमेऽपि दिविषदर्गस्प शोकोचित- व्यापारम्रिपुरं दहन्विजयते भर्गस्य वाणानलः ॥ ३॥ ( नान्द्यन्ते) सूत्र०-( समन्तादवलोक्य) पारिपार्थक सूत्र०-मार्प ! कि मामुपहससि। स एव देवोऽत्रापराध्यति। तथाहि- अनारता दानपरम्पराभि- निवेदमायाति कदाचिदुर्वी। विभर्ति तत्पूर्वमिव प्रह मुहुःप्रदानः परमहिराजः ॥४॥ पारि०-लभतां लभताम् । नाहमोर्ध्याकालुष्यपात्रम् । किन्तु वैभवो- चितं यन्न दानमारभते भवांस्तदहमुपतप्ये । तथाहि- पुष्टापि रक्षितापि प्रयत्नतो दानविरहिता लक्ष्मीः । गौरिव बन्ध्या भूता भवति परं कष्टदा गृहिणः ॥ ५॥ सूत्र--( सगर्वम् ) मार्प ! प्रतीक्षस्व सूर्यचन्द्रोपरागादिपर्व । मूर्ख ! पश्यसि मे महादानानि । 1. One palm leaf slter this is wanting in the mos. "यते भवान् । - ·वत्सराजप्रणीतरूपसङ्घहे पारि०-भाव ! को विलम्बः शंसत्युपरागाणां त्रिपुरवलगर्विते दैत्य- वर्ग। तथाहि- दैत्यास्ते कैटभीयाः नयनमभिलपन्त्यधिमध्येऽपि गौरे- वारंवारं हिनस्ति द्युमणिशशधरौ बाहुहीनः स राहुः । रुग्णे गीर्वाणवर्गे त्रिपुरपरिभवैः सोऽपि पातालमूला- जाने कैरप्यहोभिर्वलिरिह वलवानेष्यति ध्वस्तवन्धः ॥६॥ (नेपथ्ये सोपहासम्) युज्यते युज्यते तयैतत् । चारणा हि दुरुदाहरणदोहदैविरोधविषवल्ली वर्द्धयन्तो दुर्वलान्यलिष्टैर्यातयन्ति । पारि०--(समयम् ) भाव ! कोऽयमकारणं कुप्यति । सूत्र--(स्वरप्रत्यभितामपिनयन् ) एप विरश्चिनन्दनो महामुनि रदः । पारि०--(सोपहासम्) अहो ! मुनेरुपशमशीलता। सूत्र--(विहस्य) स्वभाव एवायमस्य । किन्न जानाति भवान् ? । तथाहि- नवीणा प्रीणाति श्रुतिपुटसुखग्रामघटना स्वराभोगः साम्नामपि च न तथा पुष्यति सुखम् । मिथाङ्करकोघनधित्तपम्पालापबहला कलि प्रहादाय प्रभवति यथा नारदमुनेः ॥७॥ तदयं कलहावलोकनकुतूहली स्वयं च क्रोधनो दूरत एव नमस्यः। एह्या- वा निजनियोगमनन्तरकरणीयं सम्पादयावः । (इति निक्रान्तौं) प्रस्तावना (ततः प्रविशति नारदः) नारदः-(समरम्भं समन्तादवलोक्य ) कथं न कोऽध्यत्र । अहो घाटये मिश्योक्तिवाचाटस्य नटस्य! । तथाहि- त्रिशूललीलायितमन्धकार- ायत्सु चक्राकमणं मुरारेः।

·त्रिपुरदाहो डिमः भयज्वराटोपपचेलिमे दैत्येषु शौर्यस्य लकः कदासीत् ॥८॥ अथवा नटोयं किमुपालभ्यते, यो राहुमपि वीरगणनायां गणयति । (नेपथ्ये) आः ! ब्राह्मणोऽप्ति । किं करोमि । निरङ्कुशरसनो व्याहर पथा यथा रोचते। कनकशिखरिदुर्ग वज्रपाणिर्न मुञ्च- त्युद्धिसलिलदुर्ग वितो दानवारिः । स च पितृवनदुर्ग चन्द्रचूडोऽधिशेते सुभटभणितिशोभा युज्यते निर्जराणाम् ॥ ९॥ नारदः-(स्वरानुसारेण ऊर्थ्यमवलोक्य स्वगतम् ) कथमयं राहुाहरति ?। भवतु । कोऽयं वराकः। (ततः प्रविशति व्योमयानेन राहुः । राड्ड कनकशिखरीत्यादि पदति) नारदः-(सोपहासम्) अयि राहुधीर ! उपहसनीयैव सुभटभणितिर्दे- वानाम् । तथाहि- जम्भस्तम्भितविक्रमः सुरपतिर्मन्दोऽहदनो रविः सोऽऽप्यास्ते गजकृत्तिगुप्तजघनो देवस्त्रिशूलायुधः । कृष्णः सोऽपि कर्थितो मधुमुरप्रायैर्मुहुर्दानवैः शौर्याशौर्यपरिस्थिति सहृद्यो जानाति राहुभवान् ।। १० ।। (राहु. साशङ्कमिव मूर्द्धकम्पेन वारयति) नारदः-(सहासम् ) अयि सैहिकेय ! हस्तसंज्ञया वारय । सहुः-(कोयम् ) विहस्तितां नारद ! मामकीयां गतत्रपः किं हससि प्रहृष्टः। करान्खरांशोहसितुं सहस्रं न तेऽस्ति वक्त्रं मदुपद्रुतस्य ।। १२ ।। तदाकर्णय मे हितैपिणो वाणीम् । मन्दं नारद ! जल्प मुञ्चसि न किं विमोचितं चापलं, मिथ्याहङ्कतिजल्पितैस्तव हहा ! कुप्यन्तु मा दानवाः ।। -- ·वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्कहे देवेष्वस्तमुपागतेपु सहसा तत्कोषलीलापित- रेपाऽन्योन्यविरोधिनी क नु मुने! विद्या प्रयोज्या त्वया ॥१२॥ नारदः-(सहासम् ) सैंहिकेय ! अहमप्यत एव न देवानाऽऽकोप्य दानवानिर्मूलमुन्मूलयामि । तथाहि- निर्मूलमुन्मूलितदानवेषु देवेषु निरसुखप्रियेपु। सङ्कामसंमईभरावलोक कुतूहलं स्यात्क नु नारदस्य ॥१३॥ राहुः-(सोपहासम्) अहो ! महाहवकुतूहलित्वं महामुनेः । तदहं प्रति- ग्रहान्तरनिरीहस्य पूरयामि भवतः समरावलोकनसमीहाम् । वराको राकायां मम कवलतामेत्यऽशरण- स्तथा दर्शेप्याश्रयमुपगतः शीतकिरणः । तद्यैव घरमसमरकर केवलम, करिष्यामि ग्रासं दिनपरिघृढं पश्यतु भवान् ॥ १४ ॥ (इति सक्रोध निष्क्रान्तः) नारदः-(साश्चर्यम् ) अहो चण्डिमा दानवखण्डस्य । तदहं भगवती भागीरथीमुपास्य खण्डपरशुमुपवीणयितुमनुसरामि । तमेव देवं दानवेभ्यः कोधयिष्यामि । ( नमोऽवलोक्य) सुरसमूहोऽपीदानी शिवं सेवमानो भविष्यति । (इति निष्क्रान्तः) विष्कम्भकः (ततः प्रविशति सुरसमूहोपास्यमानो महेशः) महेश:-(स्वगतं साशङ्कम् ) आः! किं पुनर्विध्वंसितानिय पश्याम्यमृता- न्धसः ? । भवतु पृच्छामि । (प्रकाशम्) अयि सुरगुरो! किमेतत् ? । शाकं चक्षुःसहस्रं परिवहति हिमक्लीयराजीवमुद्रां पाश: प्राचेतसोऽयं पिशुनयति सुखध्वंसमालस्यवश्यः । मुसोत्साहो हुताशः कलयति सुमनःकालिमानं द्वितीयं क्रूरां कष्टस्य काष्ठां स्फुटमभिद्धति व्याकुला लोकपालाः ॥१५ बृहस्पतिः-(सोल्लुण्डम् ) किं पुनर्भगवान्सर्वज्ञो नारदवदस्मान्कन्दलाय मुखरीकर्तुमिच्छति ? । स्वयमेव वेत्तु देवः ।

·निपुरदाहो डिमः ७९ (प्रविश्य सम्भ्रान्त इव) नारदः नेने मीलय चन्द्रसूर्यमयनस्वर्भानुरायात्ययं प्रच्छन्नं क्रियतां गजाजिनमिदं वैरस्य संस्तारकम् । शूलं निक्षिप दूरतः कचिदिदं युद्धापराधात्मकम् शम्भो ! तापस एव जीवतु भवान् घोरा रणे दानवाः ॥१६॥ महेशः-(सोधम् ) समिति परिचितोऽहं सर्वदा सर्वदेत्यः कथय कथय कोऽयं नारद ! द्राअमूर्षुः । विरचयतु विशद नाकलोकं पिनाका प्रलयजलदनादस्पर्द्धिमौर्वीरवर्डिः ॥२७॥ इन्द्रः-(स्वगतं सहर्पम् ) दिष्टया रौद्ररसवासितमानसो हरः संवृत्तः। साधु नारद ! साधु । पार- दोसि विपत्पारावारस्य। नारदः-(पार्श्वमवलोक्य ) अयि कुण्ठकुलिश सहस्राक्ष ! किन्न विज्ञ- पयति भवान् । इन्द्रः-(सखेदं निश्वत्य) अयि महामुने! किमहमुपहसनीयो विज्ञप- यामि । तथाहि- काठिन्य कुलिशादपेत्य हृदये सत्रासमावासित सद्यो यन्न विदीर्यते विधुरितं दुर्दैत्यदर्पोदयैः । एकोप्यस्ति न मे विलोचनलवश्चक्षुःसहस्रं तनौ नूनं चित्रमिदं हृतं मम यशो यत्पश्यतः शनुभिः ॥१८॥ महेशः--( सोत्साहम् ) अपि जम्भशासन ! किमेवमुत्ताम्यसि ? किय- न्मात्राणि तव दम्भोलिदावानलस्य दानवकुलतृणानि ?। इन्द्रः-(सप्रश्रयम् ) किं गर्वगर्भभणितिव्यसनेन शस्तो दम्भोलिरेप न तु देव ! तव प्रभावः। औदास्यसुस्थमनसि त्वयि दानवानां दोर्दण्डखण्डनविधौ कतमोऽस्ति शौण्डः ॥ १९ ॥ .

·८० वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्घहे महेशः-(सखेदम् ) अहहं पुरुहूत ! किमिदं ध्याहृतम् ! । स्वमेऽपि दिविषत्कार्यपु न स्यादुदासीन ईशानः । शूलं शिरःशूलकरं न कस्य विपाककृत्कस्य न वा पिनाकम् । ममेन्द्रसन्देशवशंवदस्य कं या न कुर्यात्परशुः परामुम् ।। २० ।। यमः-( ससरम्भम् ) आः! किं मृतममरैयईत्यसमरसम्मकेलिर्भगवन्त- मुग्रं व्यग्रीकरिष्यति ?। अयि देवदेव ! त्वदरप्रदानवलमाशङ्कमानास्तत्र वयं क्लीवाः संवृत्ताः स्मः । तदिदानीम्- मोदन्तां करपङ्कजेपु गिरिश ! स्वस्थानि शस्त्राणि ते सङ्कामश्रमकातरो नहि नहि प्रेष्योऽस्ति ते कश्चन । स्वैरं मे समराङ्गणे विहरतां दण्डोऽयमत्युत्कट- त्रुट्यत्कीकसवावदूकदनुजप्रत्यङ्गभङ्गोयमः ॥ २१ ॥ हुताश:-(सक्रोधमाकाशे लक्ष्य बद्धा) अयि ज्वालाः सर्वाः प्रलयसमयाटोपविषमाः प्रगल्भध्वं यूयं मयि झगिति सङ्कामरसिके । मया लुप्टे तस्मिन्प्रथममसुरानीकविपिने सुराणामन्येपां भवतु कुपितं भस्मनि हुतम् ॥ २२ ॥ नारदः-(सहर्षे विहस्य ) अयि घायो ! पश्य पश्य निजमित्रस्य शौर्यो- त्साहम् । वायु:-सखे नारद ! निर्मूलमुन्मूलयिताहमेव प्रभञ्जनः प्रागसुरद्रुमौघान् । दहत्वथैतान्मृतमारकार- स्तनूनपात्तापयतां रविवा ॥ २३ ॥ नारदः-(सहर्षम् ) दिष्ट्या वर्द्धतां वर्द्धतां धर्मः । एवमुखतकोधेपु देवेषु दानवानामम्भसि मनानामपि क जीवितम् । वरुणः--(सगबै सप्रश्रयम् ) ·त्रिपुरदाहो डिमः ८१ कण्ठन्यस्तकठोरपाशविवशान्देवदुहो दुईमान् (आत्मानं निर्दिश्य ) नेष्यत्येप निरडशो जलपति: पातालमूलं बलात् । तलक्ष्यजुपो विना रणरसं भग्नप्रतिज्ञाः सुरा न ऋध्यन्ति यथा तथा कुरु मुने ! त्वामित्यमभ्यर्थये ॥२४॥ नारदः--सखे कुवेर ! धनदोऽसि, तदिदानी निधनदो भव विहिपाम् । कुवेरः-सखे नारद ! महोस्तम्भविजृम्भितैत्रिनयनप्रेमानुरोधेन वा साई नैव मया मिलन्ति समरश्रद्धालवो दानवाः । तन्मे भूरिदिनानि सगरमहादुर्भिक्षदनात्मनः सम्प्रत्येप रणोत्सवः प्रभविता हर्याय शम्भोः पुरः ।। २५ ॥ नारदः-(सहर्षम् ) अहह ! दिष्ट्या कृतकृत्योऽस्मि संवृत्तस्तदिदानी नेतरस्य कस्याप्यपेक्षा । नैर्ऋत्यः--(सनो स्वगतम्) कथं सामान्यगणनयापि न मां गणपत्ययं बटुः तदेवं तावत्-(प्रकाशम् ) देवद्रोहिविपाटनव्यतिकर चीरोऽहमेकः पर तादृड्ने त्वदनादरण गरिमा किं नारद ! क्षीयते । आस्ते कौतुकमात्रमेव कलहक्रीडासु ते चापलं भीरुः शूर इति स्थिति कथमहोजानाति विप्रो भवान् ॥२६॥ नारदः-(स्वगतं सहर्षम् ) दिष्टया असावप्यस्मत्पक्ष एव तावत्संवृत्तः। क्रुध्यतु क्रुध्यतु । सुतरां प्रियं प्रियं मे । (प्रकाशं सप्रश्रयम् ) धुरीणो वीराणां रजनिचर ! कोऽन्योऽस्ति भवतः प्रधानं शस्त्राणां तव परमसिः क्रीडति करें। त्वमभ्यर्यो योद्धु किमिव दिविपत्कार्यपरया- विधिः केनादिष्टो घटयति मुहुर्विष्टपमिदम् ॥ २७ ॥ नन्दी-सस्यहम् ) अयि सुराचार्य ! सुष्टु मामेवंविधदानवविशेष-. शुश्रूषा मुखरीकरोति । तथाहि- ·वत्सराजप्रणीवरूपसहदे अस्तोदयस्थितिरियं किमु लड्डुनीया केनापि किछु पुरुषमवरः यत्कातरा बहुतराः सहसा समेत्य तबेशसव्यतिकरं मुहुरारभन्ते ॥ २८ ॥ तत्कयय कोऽयं वीरशिरोमणिः । बृहस्पतिः-~-अयि शिलादसूनो ! कथितः किमेप विज्ञेयः अन्तरिक्ष- चरत्रिपुराभिधानो धूमकेतुरिय त्रैलोक्यस्य ? | दुष्पेक्षाः प्रसरत्मभूतहुतभुग्ज्यालोधनीराजित- व्योमानो मुखरस्फुलिङ्गपटलाच्छादिताशामुखाः । गङ्गाम्भाकवचे शियस्थ शिरसि प्रेडन्ति तन्मार्गणा- स्थाङ्कारान्न पुनः शृणोति दिविपहुर्दैवतस्तत्कृतान् ॥ २९ ॥ न चायमन्तरिक्षचरोऽन्तरिक्षमेव क्षिणोति । क्षितिरपि सुतरामनेनैवो. ताप्यते । सोऽपि रसातलनायको भुजङ्गराजो भग्न एवानेन । (ततः प्रविशति पृथिवी) पृथिवी-(सोद्वेगमाकाशे लक्ष्यं बध्या ) भअयं कमलुम्भव ! किं तुमं उआ- लभेमि? | अहो दे दुन्विलसिदं ! साधारणा अट्ट कुलाजला गं ते दिग्गआ सो अ मुअंगराओ । मं धारिऊणं इस वित्थरेण भंजेसि किं दारुणदाणवेहिं ॥ ३० ॥ ताण तुर्म उपसप्पिस्सं । तं व्येव चंदसेहरं सरणं गमिस्सं, जो तुमं पि जिम्मेदि । (परिक्रामन्ती स्खलनमभिनीय सवैजश्यम्) अहह ! सुटु अवलम्हि संजादा । ता को मह आलंबणं । दूरे सो भुअंगराओ । १ भगवन् कमलोद्भव ! कि त्वामुपालमे । अहो ! ते दुर्विलसितम् । साधारणा मष्ट कुलाचला ननु ते दिगानाः स च मुनहराजः । मां धृत्वा इति विस्तरण भक्षयसि कि दारुणदानवैः ।। तन्न त्वामुपसर्पिये । तमेव चन्द्रशेखर शरणं गमिष्यामि यहवामपि निर्माति । अहह ! सुष्ट अबलास्मि सञाता । तत्को ममालम्पनम् । दूरे स भुजङ्गराजः ।

·त्रिपुरदाहो टिमः (प्रविश्य पुरुपवेपः शेषः) शेपः-भगवति भूतधात्रि! मामवलम्बस्व । पृथ्वी-(विलोक्य ) कधं णापराओ संपत्तो! । अइ णाअराम ! लज्जा. मि वजमइआ इयवि तुम अवलंयंती । किं विसुमरिद मे दुव्यिसहदाणवसरा. सारधुम्मन्ति मं उच्चहन्तस्स तुह दुबहदुप्फडणिम्मोअपर्ट फणाचक । शेपः--भगवति ! भाग्यवानस्मि यदेवं सर्वाधारभूता धरादेवी सम्भा- वयति । तदवलम्वस्व । निकट एवायं भगवान्भवानीपतिः पुरन्दरप्रमुग्वदि. विपत्परिपदुपास्यमान आस्ते । तदेहपसीवः । (उमायुपसर्पतः) पृथ्वी-भअर्व भग्ग सअललोअसग्गसंहारपरित्ताणकारण 1 णमो दे णमो दे। शेपः-(सप्रश्रयम् ) अष्टननुसंविभागाभ्युपगतनिखिलभुवनकार्यवृष- ध्वज ! नमस्ते नमस्ते। महेश:-(ससम्भ्रमम् ) आः किमेतत् ! । बाप्पाकुलास्या विकलं चलन्ती विशालनि:श्वासविलोलवेणिः । उपस्थिता मूर्तिमती त्वमाधि- रस्मन्मनो मेदिनि ! सादयन्ती ॥ ३१॥ तत्कथय किमेतत् । भगवति महि ! सकललोकमहनीये महदेत- दत्याहितम् । कादम्बिनी काचिदपूर्वरूपा त्वमुर्वरे ! भूरिरसोपगूढा। उर्ध्वस्थलोकानपि हव्यकव्य- प्रवर्पणः प्रीणयसे तलस्था || ३२ ।। पृथ्वी--(सप्रश्रयम् ) भगवन् ! केयमात्मविकत्यनता। ननु त्वन्मूर्तिरह- मस्मि । १ कयं नागराजः सम्प्रातः! मयि नागराज ! लल्ले वनमयी अत्र वामलवमाना। कि विस्मृतं मया दुर्विषहदानवशरासारपूर्णमानां मामुद्बहतस्तव दुर्वहृदुप्पटनिमोकपट्टपणाचवम् । २ भगवन् भर्ग सकललोकसर्गसंहारपरित्राणकारण ! नमस्ते । .

·वत्सराभप्रणीवरूपकसह हे महेश:-(शेषमालोक्य) चलाचलघरोत्कृत्तफणावणगणातुरः । अदशन्नपि नागेन्द्र ! त्वं नो दशसि मानसम् ॥ ३३ ॥ शेषः-(समरम्भम् ) अपि देवदेव ! त्वदादेशवशंवदोऽस्मि न पुनरह- अपर्याप्तः । सहस्रणास्थानां प्रसरदुगनि:श्वासमम्ना पृथुज्वालाजालं किमु वियति यामि न विषम् । यदीयलोपेन त्रिपुरदनुजोन्मूलनविधी न मन्त्रस्तन्त्रो या प्रभवति समाधानकरणे ॥ ३४ ॥ नारदः-(सहपीचर्यम् ) साधु साधु न खलु माभारोबहने एय समर- भारोमहनेऽपि धुरीण एवं भुजगराजः । (शिशिरवाधामभिनीय ) आः ! कि पुनरंचविघदुःखोप्मसंवाऽपि शिशिरवैधुर्यमुज्जृम्भते । (पुरोलोम्य) कथ- मयं पर्वतराजः प्राप्तः! । (सहर्षम् ) पधेहि शैलराज! हरश्वशुर ! शिशिरथ निपुरपरिमयोत्तप्तं सुरसमूहम् । (प्रविश्य) हिमवान्-(सपश्चात्तापं इम्तं विधुन्वन् ) अयि मुनीन्द्र ! अहह ! किमिद कुर्मा नायकस्पामराणां कुलिशदलिनपक्षा: पलवो यत्कृताः स्मः । असमरयमराठ्याः स्वरमुट्टीयमानाः किमु न दनुजसायं रोचरं चूर्णयामः ॥ ३५ ॥ तदिदानी स्थायरोऽपि कामरूपो विरूपाक्षापेक्षा पूरयिष्ये । नारदः--(सप्रश्रयम् ) अयि दुर्लभ्य यक्ष!क इदानींप्रतीभ्यते। त्रिपुरोप- महे देवयाने मर्यानन्द्रमसी परमिट नागना। नन्दी-(दिशोऽरोग्य समभमम् ) आः! फिमेतत् । रात्रिर्गनेव विहरन्नि न पारिवाहा. स्तारण्य एव तरणिः परिणाममेति । आः ! कोऽपमतमयः समयलनोनि दिपयक्रमममिटनिमिरमरोदम् ॥ ३६ ॥ (म मसारमाटोपले)

·त्रिपुरदाहो डिमः
(नेपध्ये)
दैत्यान्तकारिहरिचऋपराक्रमस्य
यो हीनतां पिशुनयत्यविनष्टमौलिः ।
सोल्कपरोपभरभीषणनि:पिधान-
दंष्ट्रः स एप विनिहन्ति विधुन्तुदोऽर्कम् ॥ ३७॥
तत्परित्रायतां यः कश्चिदिह शूरतरः सुरोऽस्ति ।
महेश:--(ससंरम्भम् ) नन्दिन्नुपनय मेचापम्। द्रागस्तु निःशोकः सूर्यलोकः।
नन्दी-आः! कोऽयमसद्हो विगतविग्रहं निगृहीतं राहुग्रहं ग्रहीतुम् ।
निपुरदाह पवारभ्यताम् , येनोपरुहदेवयानपितृयानेन धर्मपथनिर्मूलमुन्मूल्यते।
(नेपथ्ये)
(सकोधम् ) आः ! क एप धर्ममुन्मूलयति ।
धर्मः सदैव बलवान्विजयकहेतुः
धर्मोऽभिरक्षनि परं स्मरणप्रयत्नात् ।
ते जम्भकैटभगजान्धकतारकाद्या
धर्मद्रुहः कथय केऽभ्युदयं प्रपेदुः ।। ३८ ।।
नारदः-(सहर्षम् ) कथमागतएव मम ज्येष्टो भ्राता ब्रह्मनन्दनो धर्मः।।
धर्म:--(प्रविश्य )भगवन्नशेप जगदाधार ! एप त्वां धर्मः प्रणमति ।
महेश:--अयि धर्म ! किमेवमुच्यते ? । अस्माकमपि वृपभरूपधार-
स्स्वमाधारः । इहोपसीदतु भवान् ।
धर्मः-महेश ! त्रिपुरोपरुद्धे जगति इहैव मे स्थानम् । ( इत्युपविशति )
नारदः---(सहसोपसृत्य सप्रश्रयम् ) भगवन् धर्म ! एप त्वां कनिष्ठा नार-
दोऽभिवादयते । (इति प्रणमति )
धर्म:-( सहर्पम् ) वत्स कलिप्रिय !
सुधान्यसां पक्षपरिग्रहेण
विनिग्रहेणोन्मदानवानाम् ।
निप्पादयिष्यामि कलिं कठोरं
त्वत्प्रीतये चात्मविवृद्धये च ॥ ३९ ॥

·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे नारदः-(सहर्षम् ) भगवन् ! त्वयि सपक्षे देवानां भविष्यति भगवा- नारायणः सेनानीरतः को विजयसंशयः । यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः । कार्तिकेयः-(सक्रोधं स्वगतम् ) कथं मां सेनान्यं निरस्य नारायणः सुराणां सेनानीभविष्यति । (प्रकाशं ससंरम्भम् ) अपि नारद ! हित्वा पौरुपवासनां न महिलाभावं गमिष्याम्यहं याञ्चोत्सारितगौरवो नहि मुने! हस्वो भविष्यामि वा । कूर्मकोडझपादिरूपविगति वानुभाव्या मया सेनानीः पुरुपोत्तमो दिविषदां योग्यो न माइग्जनः ॥ ४०॥ नारदः-(सहर्षम् ) दिष्टया वईते दिविषदर्गः । ययं संरब्धः शम्भु- नन्दनः । (सहसोपसृत्य कार्तिकेयं शिरस्याघ्राय) अबालविक्रमो वालः शूलिनो मोदतामयम् । अस्य प्रसादतो देया निर्जरा यान्तु वृद्धताम् ॥ ४॥ महेश:-अयि कार्तिकेय! किमनभिज्ञः प्रलपसि।महन्धुर्मधुकैटभारिः पितृव्यस्ते भवति। कार्तिकेयः--(सप्रश्रयम् ) यदि पितृव्यस्तत्किं मयि स्थिते पिता पितृव्यः पितामहो वा रणायासमनुभविष्यति । महेशः-( सस्मितम् ) अयि नारद ! गच्छ । समानय पितामहकृष्णौ । मा कदाचन तदरमदानगर्वितास्त्रिपुरासुरा भविष्यन्ति । तत्तदनुमतेनैव तान्निदहामि । नारदः-यथाऽऽदिशति देवः । ( इति निष्क्रामति) महेशः-अयि महेन्द्रादयो देवाः! सर्व सज्जीभवत निजनिजदियु- खेषु । एप निष्पन्न एव त्रिपुरदाहः । रक्षणीयः परमिह मायाप्रपञ्चो दुर्लक्षो दानवानाम्। इन्द्राद्याः-(सप्रश्रयं सहर्पम् ) यथाऽऽज्ञापयति देवः। (इति सर्ने निष्क्रान्ताः) प्रथमोऽङ्कः ·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशत्यलीकः) अलीक:-(पुरोऽवलोक्य ) कथं एसो मह पिअवअस्सो विचरीदो गच्छदि ! । अच्चरिअं अच्छरिअं जड़ एसो अन्धो ता कयं तुरिदपदं परिका- मदि । जदि ण अन्धो ता कधं ण में पेस्वदि । भोटु सदामि। अयि विवरीद विवरीद ! कहिं पत्थिदोसि । विपरीतः--(सहसाऽवलोक्य सहर्ष ) पिअवअस्स अलिअ ! दिडिआ ता वाहरिदोन्हि । अण्णहा तुमं अपेच्छिी गदो तुम अन्नेसअन्तो खिन्न- न्तोन्हि। अलीक:--किं उण तुमं मं ण पेक्वमि ? । विपक-अस्स ! गम्झरनकन्नभागव्यहणवावडहिएण ण मए तुमं पेकिग्वदोर्सि। अलीक:-(साशङ्कम् ) यअस्स ! केरिसं रजकर्ज। विप-तिउरणाहपरिभूदेहिं देवेहिं मिलिअ मंतिऊषा हरिविरिचि- पासं पेसिदो नारदोत्ति चरहिं दाणवणाहस्स यिनत्तं । अलीकः-(सायनम्) दिग्गअदूसणथं ससाणं एस मेलओ, जं तिउरणाणिम्महत्यं अ- मराणं मेलओ। १ कथमैप मम प्रियवयस्यो विपरीतो गच्छति ! । आश्चर्यमाश्चर्य यदिएपोऽन्धस्तत्कयं वरितपदं परिकामति । यदि नान्धस्तत्कथं न मां प्रेक्षते । भवतु गन्दापयामि । मयि ! विपरीत विपरीत ! कुन प्रस्थितोऽसि । २ प्रियवयस्य अलीक ! दिष्ट्या त्वया व्याहृतोऽस्मि । अन्यया स्यामप्रेक्ष्य गतस्त्वामन्विन्यन् खिचनरिम। ३ किं पुनस्त्वं मान प्रेक्षसे । ४ वयस्य ! गुरुराज्यकार्यभारोहनव्यातहृदयेन न मया व प्रेशितोऽसि । ५ श्यस्य ! कोटश राज्यकार्यम् । ६ त्रिपुरनाथपरिभूतैः देवः मिलिया मन्त्रायत्रा हरिविरचिपा प्रेषितो नारद इति चरैः दानवनायस्य विज्ञतम् । ७ दिशाजदूषणार्थ शमशानामेप मेलम्ःअत्रिपुग्नायनिर्मपनार्थममराणानां मेलकः ।

·८८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे विप०-(सकोधम् ) अपि अलिअ ! शैशवादो पहृदि राअउलपटिदो खु तुम णअसअणिउणो कहं एवं मन्तेसि । णं परमाणुमेत्ते वि वैरिए अप्प- मत्तेण भोदव्यं। अलीकः-ता कधेसु किं संदिट्ट तिउरणाहेण । (विपरीतः कर्णे एवमेव) अलीकः-(सहप॑म् ) साधु साधु सुमंतिदं एदें। विप०-(सगर्वम् ) वअस्स ! एदस्सि कम्मे तए मए वि भणिदव्यं विपरीदो असुराणं विजओ, अलिआ देवाणं खओ। ता गच्छ तुमं विप्पयारसु विरिचं । नारओ विन्दुसआसे चिट्टदि । अहंपि हरं विप्पआरिअ पुरंदरपहुदि- देवे विप्पआरेमि (इति निष्कान्तौ) ( विष्कम्मकः) (ततः प्रविशति नारायणो नारदश्च ) नारायणः-(साशङ्कम् ) किं पुनरद्य नारदः शारदाम्बुद इय नीरसो 'विच्छायकायः स्थितः ? । इयमपि वीणा स्कन्धावलम्विनी भारायते.। नारदः-(सखेदं निःश्वस्य ) अयि वैकुण्ठ ! करुणरुदितनादब्यक्तिमासत्रयन्ती प्रकटमभिद्धाना मूर्च्छनां निर्जराणाम् । तनुरियमसुरारे ! वादिता दुःखवीणा नहि मम सुखयेत्त्वां तेन मूकः स्थितोऽस्मि ॥१॥ नारायणः-~(ससम्भ्रमम्) अत्याहितमत्याहितम् । अयि नारद ! सकल- भुवनवृत्तान्तविशारदोऽसि ।तदावेदय कस्यायं सुचिरमस्ताय क्षणिकोऽभ्युदयः । १ अयि अलीक! शैशात्ममृति राजकुलप्रवर्धितः सलु त्वं नयशवनिपुणः कथमेव मन्त्रयसि !! ननु परमाणुमात्रेपि वैरिणि अप्रमत्तेण भवितव्यम् । २ वत्कथय किं सन्दिष्टं त्रिपुरनाथेन । ३ साधु साधु सुमन्त्रितमेवन् । ४ वयस्य ! एतस्मिन् कर्मणि वया मयाऽपि भणितव्यं विपरीतोऽसुराणां विजयः, अली- को देवानां क्षयः । तद्गच्छ वं विप्रतारय विरश्चिम् । नारदो विगुसकाशे तिष्ठति । अहमपि हरं विश्वार्य पुरन्दरप्रभृतिदेवानपि विप्रतारयामि ।

·त्रिपुरताहो डिमः ८९ नारदः-अहो ! शुभदशा दानवानां यदिग्धव्यापिना त्वया तदर्थमन्यः पर्यनुयुज्यते । तदहं किं न विज्ञपयामि। भुवनत्रयमिदमखिलं त्रिपुरप्रभुपरिभवानलज्वलितम् । क्षणमपि न समं लभते त्रिभुवनभर्तुः पुरो भवतः ॥ २॥ अपिच- आकाशे नावकाशः क्षणमपि भवति स्वर्वधूनां विहत्तुं योगे वा संयुगे वा विघटिततनवो नार्कसम्पर्कभाजः । संरुद्ध देवयाने प्रसरदुरुमत्रैपुरानीकचन- रप्यग्निष्टोमयाजी प्रभवति न पुरी पौरुहूतीमुपैतुम् ॥ ३ ॥ नारायण:-अपि नारद ! भवानप्येवमाह । किन्न पश्यति भवान् उग्रतपोभिरुपमाराध्य दानवा उग्रा भवन्ति । किमहं परवान् करवै ? । गदा सदा दानवदारयित्री सौदर्शनं दर्शनमेव घोरम् । न मन्दशक्तिर्मम नन्दकोऽयं निदेशमेवैशमहं समोहे ॥ ४॥ नारदः--( सोपहासम) अहो ! प्रभावोऽसुरसुकृतानां, यैः सर्वज्ञा अप्य- ज्ञता प्रापिताः । शम्भुरेवं जानीते, जनार्दनदत्तवरात्रिपुरासुराः । न च भवान् हरवराशङ्की प्रतिकूलेष्वपि तेषु प्रातिकूल्यमवलम्बते । एवमाह मां भगवा- न्भर्गः । द्वितीयः किल ममात्मा मुरारिरह्यङ्गहरस्तत्कदाचित्तद्दत्तवरमसुरं प्रहरते 'मह्यं स कुप्येत्, तत्त्वं गत्वा निरूपय नारायणः-(सप्रश्रयम् ) अपि नारद ! देहार्द्धसम्बन्धघरमदानः स्वयं स मां लालयतु प्रसन्नः । सझामसेवावसरेषु शम्भो- मदग्रतः स्यादधिको न नन्दी ॥५॥ (ततः प्रविशति नन्दी) नन्दी-अहो! देवानामभाग्यसम्पत् , यद्देवानामियमितरेतरकलहबल्ली पल्लविता । (समन्तादवलोक्य) कथं प्राप्त एवास्मि विष्णुलोकम् । तदिह क नारा- यणः? (पुरोऽवलोक्य) कथमयं नारायणोनारदेन सह विश्रब्ध मन्त्रयमाणोऽस्ति।

·९० वत्सराजप्रणीतरूपकसद्धहे (साश्चर्यम् ) आः! किमेतयं हि रुदितोच्छूननयनः कैटभारिपरिभवं भवान- तोऽभिधाय सोरेगमपक्रान्तः । तत्कथमंत्रा..." "ऽवलोक्यते ? । अथवा दुरधिगमगति रदस्य । भवतूपसामि । (उपमृत्य) अयि पुरुषोत्तम ! तथा महेशमुपहस्य किमेवं स्थीयते ? । अपि च- त्वपार्चितो यो नयनाम्बुजेन चकार यः सर्वजगत्प्रभु त्वाम् । गौरीव येनाईतनौ घृतस्त्वं स्थाणुः स शौरे ! हसनीय एव ॥ ६ ॥ नारदः-(सक्रोधम् ) आः मृपावादिन् ! किमेवमतिनिन्दितमकस्मा- याहरसि । नन्दी-(सक्रोधम् ) अयि नारद ! सत्यं कलहप्रियोऽसि । किन्त्येवं हरि- हरयोः कलहकारिणा न त्वया भवितव्यम्। भवनैवेति भयोऽभिहितः कैटभारिः किल मां साधिक्षेपमित्थमाह । 'किमहं स्थाणोस्तस्य निदेशकारः । स्वैरमहं दानवानुन्नमयामि नमामि वा। नारदः--(साश्चर्य ससम्भ्रमम्) आ! कदाहं व्यावृत्य जगदीशसकाशंगतः। नारायणः-(ध्यानं नादयित्वा सस्मितम् ) अयि शिलादसूनो !अयिनारद! आस्तामास्तां वाफलहः । केनापि मायाविना दानवेन नारदरूपचतुरेण नूने हरो चिपलब्धः । तदचिरेण भगवन्तं चन्द्रचूडं सम्भावयतु नन्दी, यावन्न किमप्यत्याहितमापतति । अहमपि भगवन्तं विरिश्चिमादायागतोऽस्मि । नन्दी-(सबीडम् ) यथाऽऽदिशति हपीकेशः । ( इति निष्क्रान्तः ) नारा०- -गच्छ नारद ! समानय भगवन्तं कमलासनम् । (ततः प्रविशति कपटनारदेनानुगम्यमानो विरिञ्चिः ) विरिञ्चिः-(सकोधम् ) तात नारद ! स त्वं मम पुत्रो नारद एव न भ- चसि यदेवंविधं परिभवं चक्रिणः सोढवानसि । कपटनारदः (स्वगतं साशङ्कम् ) किं मुणिदोम्हि ? । आदु कुविदो एस एवं वाहरदि । तह वि एयं दाये । (प्रकाशम् ) अयि तात! भगवति भर्गे गोविन्दे चत्वयोवाहं विनयेन वर्ते। १ किक्षातोऽस्मि ? । अथवा कुपित एष एवं व्याहरति । तथापि एतत् तावन् ।

·त्रिपुरदाहो डिमः विरिञ्चिः-~साधु साधु । (सर्वतो विभाज्य) अपे। समागत एवास्मि विष्णु- लोकम् । तत्कथं करोमि!!(स्वगतम् ) युद्धदुर्मदो मुरारिर्वरं शापोदकेनैव तं शम- यामि । (प्रकाशम् ) अयि नारद ! न सहे समरविस्तरेण कालक्षेपं, तदहं शापे- नैव केशवं शवीकरोमि। कपटनारदः-(तूष्णी तिष्ठन्स्वगतं सहपम् ) दिडिआ कअकय्यो भविस्स। विरिञ्चिः-(सोधमुच्चै,) सोऽन्यः सिन्धुपतियुगान्तविलसदेलासमुल्लइने यस्मिन्कृष्ण ! भवान्वटदुमशिखाशाखाश्रयेणोद्धृतः। शापाम्भोजलधिः प्रकोपवडवावैश्वानरोत्सङ्गितो ब्राह्मः कोऽप्ययमद्भुतोऽभ्युदयते यस्ते निवापाञ्जलिः ॥७॥ कृष्णः--(श्रुत्वा समयम् ) आः ! किमेतत् किमेतत् । (इत्युत्तिष्ठति ) नारदः--( ससम्भ्रमं वेगादुपेत्य) तात ! धिक्त्वां धिक्त्वाम् । किमनुचिते प्रवर्तसे ? । एप त्वां हरिरभ्युद्गच्छति । (कफ्टनारदस्तिरोधत्ते) विरिधिः-(नारदं दृष्ट्वा) कथमयं नारदः । (पार्श्वमवलोक्य कपटनारदमदृष्ट्वा साश्चर्यमधोमुखस्तिधति)। नारायणः-(सस्मितं सप्रश्रयम् ) आर्यपितामह ! मुञ्च मुच वैलक्ष्यम् । ध्यक्षोऽपि देवस्त्वमिव केनापि दानवेन नारदरूपधारिणा हरिस्त्वामुपहसतीति साटोपकोपः कृतो मदधिक्षेपाय प्रजिघायान शिलादसूनुम् । (ततः प्रविशति नन्दिनानुगन्यमानो महेश.) महेश:-(सानुतापम् ) अविमृश्यकारितेयं क्रूरा कालोरगी हहा! कापि । यद्दष्टमनिशमन्तः सशल्यमिव तप्यते हृदयम् ॥८॥ अयि नन्दिन् ! कथय कथय त्वदुदीरितदुरुदाहरणकन्दलितकोपः कथं बभूक, किमाह कृपणः । नन्दी-(सप्रश्रयम् ) अपि चतुर्दशजगन्नायक ! किमेवमनुलप्यते सर्व- १ दिल्या कृतकायों भविष्यामि ।

·९२ वत्सराजप्रणीवरूपसङ्घहे ज्ञः । कृष्णो निश्चितदुर्दैत्यदुर्चिलसितो देवदेवसम्योधनाय प्रागेय मां कृतस्मितः प्रजिघाय । महेश:-(सौत्सुक्यम् ) अयि नन्दिन् ! कदा मे कृष्णमेघसंदर्शनेन मनो- मयूरः परिमुक्तपरितापो भविष्यति । नन्दी-सस्मितम् ) विमना देवो न जानीते । ननु वयमागता एव विष्णुलोकम् । किन पश्यति देवः पुरतोऽभ्युत्थिती विरिञ्चिनारायणी सनारदौ । महेशः-(सहर्ष सोत्कण्ठमुपसृत्य सपरिहासम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! आवयोः समरद्रष्टा स्रष्टाप्ययमुपेत एव । तदेहि युध्यते । (इति समालिङ्गति ) कृष्णः-(सप्रश्रयम् ) अयि देवदेव ! किन्नु प्रश्रयेण मम भक्तिमन्तर- यसि । ( इति प्रणमति) महेशः-भगवन्पितामह ! एप त्वां महेशोऽभिवादयते । (पितामहः सलज्ज तूष्णीमास्ते) नारदः-अलतियन्तामासनानीमानि भवद्भिः। महेशः-उपविशतु पुरो भगवान् विरिचिः । विरिञ्चिः-(सनिःश्वास सप्रश्रयम् ) अयि देवदेव ! दानवाघमविमलब्धो नाहमेवंविधमादरमहर्हामि । महेश:-अपि पितामह ! समान एयायमावयोरपकर्पस्तदुपविश्यताम्। (सर्वे यथाययमुपविशन्ति) महेशः-(सस्मितम् ) अपि पितामह ! कथं पुनर्भवान्दानवाघमेन विन- विरिचिः-( सवैलक्ष्यम् ) अयि जगन्नाथ ! किं कथयामि । केनापिघाप्पा- म्वुपूरकारिणा नारदरूपधारिणा साक्रन्दमुक्तोऽस्मि । अधिक्षिप्तोऽस्मि केश- वेनाहं त्वत्पितुर्वरदानेन दृप्तास्त्रिपुरासुराः परिभवन्ति भुवनत्रयम् । तत्तेनैव सह तानुन्मूलयामि । ततोऽहं क्रुद्धो विष्णुलोकं समागतवान् । (निःश्वस्य) किम- प्यनुचितमारब्धवान् । रक्षितोऽस्मि सर्वज्ञेन क्षमिणां वरेण दामोदरेण ।

·त्रिपुरदाहो डिमः -- महेश:-(सस्मितम् ) अहमप्यपरनारदेन गत्वा योधितोऽस्मि 'किन्ते- न मे स्थाणुनेति त्वां हरिरूपहसति । ततोऽहं केशवान्तिकमागतेन नन्दिना गल्या सम्बोधितोऽस्मि । शमिलक्रोधोऽत्र समायातोऽस्मि । कृष्णः--(सपरिहासम् ) अहो ! कलिनियस्य कलहावलोकनकारणेन काय- व्यूहकारिता। नारदः-(सक्रोधमिव आकाशे लक्ष्य बद्धा ) साधु दानवाः ! साधु । पुनः पुनर्विडम्बयत तातं कमलासनम् । दास्यति चरान्युप्मभ्यम् । विरिचिः-अयि नारद ! किमविज्ञाय कुप्यसि ?। तपः संसेवन्ते दुरधिगमकामार्थमसुरा- स्ततः प्रीतात्मानो ति च वरं युक्तममराः। त्रिलोकीसंहारप्रणिहितधियः पापनिधयो न वध्यन्ते दैत्या गदितुमिति कस्यास्ति रसना ॥९॥ सोपधिश्च घरो मत्तस्तैगृहीतो यथा किल प्रयोऽपि वयमेकशरविड़ा एवं वध्याः। नारदः :-अत एव ते योजनशतान्तरण सञ्चरन्ते । तदित्थमवध्या एच ते संवृत्ताः । कैवंविधं धनुः, कैवंविधः शरः, कैवंविधो धन्वी, येनैकशरण - योऽपि विध्यन्ते। कृष्णः-(सकोधम् ) अयि नारद ! मैवम्- स कोदण्डचण्डः कठिनकठिनः किन्न भविता पृपत्का सायामः किमु न भविता योजनशतम् । अविज्ञेयो धन्वी किमु न भविता कोऽपि विपमो विधी क्रुद्ध मृत्युः किमु न निकटः सोऽपि भविता ॥१०॥ नारदः-(सहर्षम् ) अपि कृष्ण ! त्वयि कुद्धे क्रुद्धो विधिः, क्रुद्धः पर- मेश्वरः। नन्दी-सहर्षे साश्चर्यमूर्वपवलोकयन् ) अहो ! कृष्णवचनमनुवर्तन्ते दुष्ट- दानवविनाशपिशुनानि दुनिमित्तानि । पश्यत पश्यत- ·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घई पुच्छेऽग्रे च विशालभीमशिरसः सायामकायक्रमाः पौरस्फोटितभाण्डनादजनितद्वैगुण्यशब्दोर्मयः । बडोत्कालपृथुस्फुलिङ्गपटलैराग्नेयदिग्विभ्रमं विभ्राणाः सकलासु दिक्षु निपतन्त्युल्काः पुरे खेचरे ॥ ११ ॥ नारदः-(तदनुसारेणोर्द्धमवलोक्य सहर्षम् ) सत्यं सत्यम् । व्योन्नि प्रकटयन्त्येता उल्काः दीसशिखाः पुरीम् । दीपिका इव कालस्य दुष्टदैत्यान्विचिन्वतः ॥ १२॥ (नेपथ्ये) अयि चंचला दाणवा ! चिट्ठध चिट्ठध। को एस तुम्हाणं अलिओप्पाभ- असंखोहो । Yणं एदाओ पलाअन्तस्स पावअस्स करालाओ जालाओ णिवडि- दाओ । मए खुणारअवेसेण महेसं वंचिअवंचिदा महेन्दपमुहा लोअवाला।प- रिदेविदं खु ताणं पुरदो मए । 'हा ताद कमलासण! हा महेस ! हा केशव ! कह तुम्हेहिं तिउरासुरणिब्वासिदेहिं पाआलमूले वसिव्वं । तुम्हेवि महेन्दप- मुहा सव्वे सुरा तहिं गच्छध गच्छध कुणह परोप्परमुहावलोएण तहिं काल- क्खेवं । तदो महेंदपमुहेहिं अमरहिं अविआरिअ झत्तिय वकंतं । ता सई झत्ति संभावेदु देओ सुबताओ अ जहिच्छं सुरिंदरापहाणि । (पुनर्नेपथ्ये) साधु विपरीत! साधु । शिरोमणिस्त्वमसिमद्धृत्यानाम् । सफलीकृतं भव- ता विपरीतेति नाम, यदसुराः स्वर्गसदः कृताः, पातालमूलं प्रापिता अमराः । नारदः-(सावेगं समयं च ) अयि श्रुतं भवद्भिः । नन्दी-किं श्रोतव्यम् । १ अयि चञ्चला दानवाः ! तिष्ठत विष्ठत । क एष युस्माकं अलीकोत्पातभयसकोमः । नून- मेताः पलायमानस्य पावकस्य कराला जाला निपतिताः । मया सलु नारदवेषेण महेशं वश्वयित्वा वञ्चिता महेन्द्रप्रमुसा लोकपालाः । परिदेवितं सलु तेषां पुरतो मया हा तात कमलासन ! हा महेश ! हा केशव ! कथं युस्माभिः त्रिपुरासुरनिर्वासितैः पातालमूले वसितव्यम् । यूयमपि महेन्द्र- प्रमुसाः सर्वे सुराः तत्र गच्छत गच्छत, बुरुत परस्परमुखावलोकेन वत्र कालक्षेपम् । ततो महेन्द्र- प्रमुसैरमररविचार्य झटित्येव अपक्रान्तम् । तत्सम्प्रति झटिति सम्भावयनु देवो यथेच्छं सुरेन्द्र- राजधानीम् ।

·त्रिपुरदाहो डिमः ९५ नारदः-पश्यत पश्यत । विपरीतवचनसमाकर्णनानन्तरमेव हर्षोत्कर्षविशृङ्खलासुरचमूसान्द्रध्वजप्रेणिभिः कुर्वन्नम्बरडम्बर हयमहाहेपोर्मियाचालितम् । तन्वन्दिग्वलयं नवाम्बुदमयं दानान्यदन्तावलै- रंप प्रस्थित एव दानवपतिः पौरन्दरं पत्तनम् ॥ १३ ॥ (सखेदं निश्वस्य ) कोदण्डे जगवे कदा गुणलता टकारमापत्स्यते ? मोच्या हन्त कदा गदाऽध भविता ब्राह्यं तदा कदा ? | याता एव यतस्ततो दिविपदस्ते ते महेन्द्रायो घिधिग्वश्चिरजीवितं यदसुरैः स्वर्गो हहा ! गृह्यते ॥१४॥ कृष्ण:-(सोत्साहम्) अपि नारद! किमेवमाफुलोऽसि?। स्वर्गनामसमा- कर्णनेपि बधिरा एवं दानवाः । ( इति चिन्तां नाटयति ) नन्दी-(उर्ध्वमवलोकयन् साश्चर्य स्वगतम्) आः कोऽयमाकस्मिको महान्य- कारः सहसा विजृम्भते । नूनमियं कृष्णप्रयुक्तेन्द्रजालमाया भविष्यति, यदत्यवरुथिनीमेवोपसर्पति । (प्रकाशम् ) आश्चर्यमाश्चर्यम् ! अन्योन्यं घटनादुपातकलहाः क्षुभ्यन्त्यहो कुम्भिनो जायन्ते स्वयमेव दन्तिदशनाघातस्य लक्ष्यं ह्याः । दूरे शक्रपुरी निजालयपरावर्तोऽप्यभूलभः सद्यः पश्यत पश्यतासुरवले ध्वान्तः कृतान्तायितम् ॥ १५ ॥ नारदः--(सहर्पम् ) अयि दानवारे । नमस्ते नमस्ते । नामापि न भवि- प्यति त्वयि क्रुद्ध दानवानाम् । नैतस्य द्विरदा मदाकुलकदा नोदनवेगा या योदारो न निशातशस्त्रनिधयो नोग्रममाया रथाः । नायं वल्गति नईति प्रहरति प्रस्फोटयत्युस्कटो मोहेनैव निहन्ति दानवकुलं वीरोऽन्धकारोष्टुतः ॥१६॥ (नेपथ्ये) अयि दानववीराः ! किमेवमाकृलीभवन्ति भवन्तः । नूनमयं पाता.

·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे
लोपगतैरमरैरिह प्रहितोऽन्धकारस्तत्केऽपि दैत्यभटाः पातालमुपेत्य देवानुन्मू-
लयन्तु रुन्धन्तु चान्धकारम् । अयं चान्धकारः कौमुदीमायया मया नियम्यते।
नारदः-(सावेगम् ) अयि तात! अयि देवदेव ! अयि कृष्ण ! भवन्त.
स्तावद्मरावतीमशून्यां कुरुत यावदहं भवत्प्रसादादविहतगतिर्विज्ञापितमाया-
प्रपञ्चान्देवान्दिवमानयामि ।
ब्रह्माद्याः-साधु साधु ।
(इति निष्कान्ताः सर्वे)
दितीयोऽङ्कः

·तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति विशदाशयः) विशदाशयः-(पुरोऽवलोक्य) कथमयं स्फुटाक्षर झ्यावलोक्यते । (निपुर्ण निरुप्य ) मयाप्युदासीन एपः । किं पुनरसौ ससंरम्भ इव द्रुतपदैविभाव्यते । (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः स्फुटाक्षरः) स्फुटाक्षर:-~-कधं अय्यो विसदासओ! तापणमामिणं। (सप्रश्रयमुपसृत्य) अय्य विसदासय ! सव्यसंदेहविसोवसमकारणे वह्मणोत्ति तुमं पणमामिण उण रायसविवत्तणाणुरोहेणं । ( इति प्रगमति) विशदा०-(सस्मितम् ) स्फुटाक्षर ! आयुष्मान्भव । किं पुनर्भवान्सं- रब्ध इव विभाव्यते । स्फुटा० -~-अय्य विसदासय ! को संरंभो । धुत्तेहिं मोहिदाणं अग्धन्ति ण सञ्चवघणरयणाओ। अणहिन्नाण पहणं अलियालावेसु रत्ताण ।। १ ।। अहं खुदाणवनाहेण सव्वतावणेण पाआलमूलमुवगदाणं देवाणं वुत्तन्तं णिरुविद् पेसिदोम्हि । तदो मए आगदुअ विष्णत्तं जहा किर नारयमहेसिणा विवरीददाणवविरइदमायापवंचंणिवेदिअ पिवहिदा सब्वेवि देवा कअन्तभाव- मुवगद्व्व कुन्दा तुम्हाणं पुराइं अहिद्दवन्ति । ता किजदु पडिविहाणं । तदो पहु- णा सब्बतावणेण गव्बुम्हाविलीनहिदाहिदणाणेण साहिक्खेवं अवहत्यि- दोम्हि । ता उब्विग्गो जामि णिअभवणं । अयं पि अन्ज उविग्गं पिव पे- क्खामि । ता कि नेदं । १ कथमार्यो विशदाशयः । तत्प्रणमामि ननु | आर्य विशदाशय ! सर्वसन्देहविपोपशमकारणं ब्राह्मण इति त्वां प्रणमामि । न पुनः राजसचिवत्वानुरोधेन । २ आर्य विशदाशय ! कः संरम्भः। धूत: मोहितानां नाईन्ति सत्यवचनरत्नानि । अनभिज्ञानां प्रभूणामलीकालापेषु रक्तानाम् ।। अहं सलु दानवनाथन सर्वतापनेन पातालमूलमुपगतानां देवानां वृत्तान्तं निरूपयितुं प्रेषि- तोऽस्मि । ततो मया उपगत्य विज्ञातं यथा फिल नारदमहेगिना विपरीतदानवविरचितमायाप्रपञ्च १३-१४ ·९८ वत्सराजमणीतरूपफसवहे . 0- विश०--(सखेदं निःश्वस्य ) अयि स्फुटाक्षर ! परवानस्मि गुरोभगवतो भृगुनन्दनस्य । किं करोमि १ । नामन्यथैवंविधं कुलविरुद्धं विद्याविरुद्धं नाम- विरुद्धं च मायामयं पुण्यमपुण्यं कर्म कुर्याम् । स्फुटा०--(ससम्भ्रमम् । किं उण एआरिसं अचाहिदं अय्येण चवसिदं येण एवं अणुतप्पदि अग्यो। विश०-अयि स्फुटाक्षर ! एवमन्ययार्थितोऽस्मि सर्वतापनेन । या किल भगवन्विशदाशय! दुराधर्षां मदर्याणां भगंगोविन्दविरिञ्चिसमधिष्ठिता पौरन्दरी पुरी । तत्तत्र भवता यत्किमपि मायेन्द्रजालमासूश्यतां येन ते निद- शानां समूलनाशमाशङ्कय निराशाः स्वयमेव तां परिहरन्ति । स्फुटा०-तदा किं को अय्येण । विश -कृतमपि विपरीतफलनेव तेपु तादृशेपु मायेन्द्रजालादिकम् । स्फुटा०-(समयम् ) भअयंत ! ताणं कए किंपि कीरदु अवरं सन्ति- कम्मादि। विश०-(सोद्वैगम् ) अयि स्फुटाक्षर ! किमलीककर्मक्लेशेन । उपद्रवाः क्षुद्रमुरासुराणां शक्यन्त एव प्रतिकतमन्ये । क्रुद्धेऽन्धकध्वंसिनि शूलपाणी कः प्रक्रमः शान्तिकपौष्टिकानाम् ।। २ ।। जानामि चैकं शान्तिकम् । व्यसनज्वलनेऽमुष्मिन्नविनयपवनप्रसारणोत्फुल्ले। हरचरणयुगलसेवा सुरसिन्धुः सापरं शरणम् ॥ ३ ॥ निवेद्य निवर्तिता सर्वेऽपि देवाः कृतान्तभावमुपगताः क्रुद्धा युष्माकं पुराण्यभिद्रवन्ति । तत्कियता प्रति- विधानम् । ततः प्रभुणा सर्वतापनेन गोष्मविलीनहिताहितज्ञानेन साधिोपमवइस्तितोऽस्मि । तदुद्विमो यामि निजमवनम् । आर्यमपि उद्विममिव प्रेक्षे । तकिन्धिदम् ? १किं पुनः एतादृशमत्याहितमार्येण व्यवसितं, येन एवं अनुतप्यते मार्यः। २ तदा किं कृवमार्येण । ३ भगवन् तेपां ने किमपि करोतु अपरं शान्विकर्मादिकम् ।

·त्रिपुरदाहो डिमः ९९ स्फुटाउण एदं अगुसरिस्सदि अलियगव्युत्तासिदो सन्वताओ। विश०-~-अयि स्फुटाक्षर ! दानवगुरुणामस्य साचिव्ये पौरोहित्ये च नियुक्तोऽस्मि तन्नेह मे समुचितमौदास्यम् । त्यमप्यस्य क्रमापातो हितः । त- दास्तामपमानक्लेशः । एहि यथा सम्भवमस्य हितमारभ्यते । (इत्युमा परिक्रामतः) स्फुटा--(पुरोऽवलोक्य) परवसोम्हि अय्यस्स। विहावेदु अय्यो एसदा- गवणाहो गोपरिसरे हत्यिपीह समारदो चिट्ठदि । एसावि दाणयवीरवाहिणी सुग्गहणा सन्यपाआरपरिसरे समन्तदो विहावीअदि। विश-(पुरोऽवलोक्य सावज्ञं पिंहस्य ) अपि स्फुटाक्षर ! स्फुरदुरुयनुर्वल्लिश्यामं कठोरशरोत्करं वियमसमरकोडासिंहीविजृम्भितभीषणम् । दितिसुतभुजारण्यं सावचकास्तु निरत्ययं हरहुतमुजामोवज्याला न पावदिहापतेत् ॥ ४ ॥ स्फुटा-अय्य विसदासय पचासनो दाणवणाहो। उअसप्पीअदु दावे। (ततः प्रविशति यया निर्दिष्टः सर्वतारः) सर्वतापः कथमायात एव विशदाशयः ? । आर्य ! अभिवादयेत्रभ- वन्तम्। विश०--विरतविग्रहः परमानन्दभाजनं भूयादानवेश्वरः। सर्व०-आसनमलङ्करोतु भवान् । विश०---(परिजनोपनीतमासनमुपविश्य स्वगतं सानुनापम्) आः ! केयं मदीय- मुखमुखराहरुदाहृतिः कालोरगी विनिर्गता । भवत्वविदितैय यातु कृतोऽपीप म् । (प्रकाशम् ) अपि दानवेश ! स्फुटाक्षरोऽयं स्कुराक्षरः । परमहितो दानवे- शस्य प्रसाद वाहिति। १न पुनः एतदनुसरिष्यति अलीकगोपासितः सर्वतापः। २ परवशोऽस्मि आर्यस्य । विभावयतु आर्यः एष दानवनायः गोपुरपरिसर हस्तिपीठसमारूदः लिष्टति । पपापि दानववीरवाहिनी सुप्रहणा सर्वप्राकारपरिसरे समन्ततो विभाव्यते । ३ आर्य विशदाशय ! प्रत्यासन्नो दानवनायः । उपसर्यतां तावत् ।

·वत्सराजप्रणीतरूपकससहे सर्वतापः-( सह विहस्य ) क्रोधनः स्फुटाक्षरः । किं क्रियते । (स्फुटाक्षरः प्रणम्योपविशति ) सर्वतापः-(सोत्कण्ठम् ) आर्य विशदाशय ! अप्पनुष्टितं तदार्पण विश०-अनादिष्टमप्यभीष्टं देवस्य क्रियते । किं पुनरादिष्टम् । सर्व०-(सौत्मुक्यम् ) कथयतु कथयतु आर्यः । किं कृतम् ? । विश०--माहेन्द्री त्वगनेकलोचनपदः कीर्णा पताका कृता पानाम्बुपतेदं निगडिता कान्तिदण्डाग्रतः । कौमारस्य शिग्वण्डिनः कृतरुचिर्यहण गुप्तात्मना न्यस्ता कल्पमहीरहे तव यशास्तोत्रं मया कुर्वता ॥५॥ प्रस्तावितश्च तत इतो दृश्यविपुलवलजलधिकोलाहलो मायामयः। ततस्तै- स्तत्रस्थितैर्देवविपरीतनिर्मितमायावृत्तान्तप्रसूतितः सुज्ञैर्महानुपहासः कृतः । शम्भुना च कृतसंरम्भेण त्वदीयनगरोद्योगाय नियुक्तः क्रौञ्चदारणः । सर्व०-(सक्रोधम् ) अयि विशदाशय ! कुलाचार इति कारितेयं मया माया साक्षादेव पितामहादीनाम् । उत्कृत्य तानुन्मदलोकपाला- स्तकृत्तिभिः केतनवैजयन्तीः । निर्माय भूयो बलसंयुतोऽहं यास्यामि वज्रायुधराजधानीम् ॥ ६॥ विश०--(स्वगतं सविपादम् ) अहो ! दर्पान्धता दानवाधमस्य निगूढवै- शसं च । अत एव नैनं भृगुनन्दनोऽपि प्रत्यवेक्षते। (नेपथ्ये सगर्वमुञ्चकारम् ) ज्वालामालाभिरग्नेर्लयसमयमरुत्प्रेरणोल्लासिताभि- भानोस्तैर्भानुसाथैः कथितमरुणितं पत्तनं लौहमेनत् । रेरे! गीर्वाणवीरा इपुधिशरशिरोबाणटबैरयत्ना- त्सद्यो वन्धूकपुप्पावचयरचनया म्वण्डशः पाटयध्वम् ॥७॥ सर्व-(श्रुत्वा सकोधम् ) आः कथमयं वराकः सूर्यः सूर्यतापपुरं पावक- सहायः प्लोपति । तिष्ट रे तिष्ट। .

·त्रिपुरदाहो डि. अन्यः स सूर्य ! समरः क्षणमात्रमेव यस्मिन्विषध विपदं पुनरभ्युदेषि । ध्वान्तापनोदमधिकृत्य निजप्रभाभि- रद्यैव लोकमपसर्यमहं करिष्ये ॥ ८॥ ( इत्युत्यातुमीहते) विश०--अयि दैत्यराज महावीर ! तिष्ठ तिष्ठ । पावकसहायस्य लब्धा- वकाशस्य मूर्यस्य मिथ्यागर्योक्तिरियम् । कोऽयमेतावानिह संरम्भः । (सर्वतापः तथैव तिष्ठति) विश०-(स्वगतं साशङ्कम् ) ताप्यत एव तावत्सूर्यतापः । चन्द्रतापः कथ- मास्त इति नज्ञायते !(प्रकाशम्)अयि स्फुटाक्षर! गच्छ क्रियतामप्रमत्तश्चन्द्रतापः। स्फुटा०-(सप्रश्रयम् ) यथाऽऽज्ञापयत्यार्यः । (इति निष्क्रान्तः) (पुनर्नेपथ्ये सारुणम् ) आने वह्नौ विकिरति रुपा रश्मिमालाः शिखाली: लौद्देऽमुस्मिन्नसुरनगरे भ्राष्ट्रवद्दयमाने । लावा दावानल इव हहा निर्गमोहडझम्पा भूयो भूयः स्फुरदरतयो दैत्यवीराः पतन्ति ॥९॥ सर्व०---(सको सातरम्भम् ) आ! कथं दह्यत एव मे भ्रातुः सूर्यतापस्य ता- दृशं दुर्मदंदैत्यवतम्।तदलमनेन मृपा भुजभारधारणायासेन। (इति संरम्भनाटयति) विश०-अयि दैत्यराज ! न युज्यते निकटतो भवितम् । दरस्थानां भवतां दूरतो मृत्युः। (सर्वतापनः तथैव तिष्ठति) विश०--(सौछासम्) अयि दैत्यनाथ ! पश्य पश्य प्लोपप्रकारसमासा- दितसिन्दूरपूराडम्बरं त्वदातुरिदं लौह पुरं वियदद्गणमनुधावति ।। सर्व-(विमान्य सोद्धासम्) सूर्यास्पदं किमु जिघृक्षरयं दिघक्षुः किं या पराणि मुघनान्युपरिस्थितानि । -

·१०२
वत्सराजप्रणीवरुपकसाहे
आकाशकोटिमधिरोहति दैत्यनाथः
पायोधिमुत्थित इवौर्वशिखी विशोप्य ॥१०॥
(पुनर्नेपथ्ये)
कोषाध्मातदिनाधिनायकिरणः स्फारीकृताभिर्बला-
देतल्लोहपुरं तथा हुतभुजो ज्यालाभिरुत्ताप्यते ।
पौराणां ज्वलतां यथा चटचटाकोलाहलोन्मिश्रितो
दुर्गन्धोऽयमुदञ्चति श्रुतिपयघाणेन्द्रियद्रोहकृत् ॥ ११ ॥
सर्व०--(श्रुत्वा सक्रोधम् ) अये ! लब्धावकाशाः खेचरा इमे प्रगल्भन्ते ।
(सावनं विहस्य) अयि मूर्खाः ! क एप विपादावसरे प्रहर्षः ।
तपनदहनदाहः खादिरागाररूपं
पुरमिदमभवद्यन्मृत्युशङ्काविमुक्तम् ।
इमभिमतमासीद्युदखेद विनय
ज्वलयतु तदिदानी पर्शमात्रेण शत्रून् ।। १२ ।।
विश०-(सहर्पम् ) अयि दानवनाथ ! दिष्टया बर्द्धसे । विभावय ताव-
दूर्ध्वम् ।
द्घत्कृष्णां छायां स्खलदरुणकान्तिव्यतिकरं
स्फुरद्भिन्छाङ्कारैर्मुग्वरितककुप्चकमुरुभिः ।
लसमस्तोमर्जनितयमुनासहसुभगै-
वियद्गापूरे पुरमिदमहो ! मन्नतितराम् ॥ १३ ॥
तदस्य प्रशान्त एव दाहपरिभवः । दीर्घायुपोऽमी दानवाः संवृत्ताः ।
सर्व-(सहर्षम् ) अहो! भ्रातुः सूर्यतापस्य शौर्य, यदिमां दाहविपदं
विषय मन्दाकिनीजलावगाहेन लोहमयं नगरमनपायतांनीतम्। तदिदानी चन्द्र-
तापस्यापायशङ्का परं मां बाधते ।
(नेपथ्ये)
यस्मिन्नासीत्प्रकम्पः कुसुमशरकृतो यत्र मुग्धाङ्गनाना-
मने संकोचभङ्गिः सुरतपरिकरे यत्र सीत्कारशन्दः ।
तोपारं वर्षमुग्रं किरति हिमकरे शैलराजे च रोपा.
त्तस्मिंस्तास्ताः सचेष्टाः कथमहह! पुरे चान्द्रतापेऽप्यम्वन् ॥१४॥

·त्रिपुरदाहो डिमः सर्व-(श्रुत्वा सक्रोधम् ) अयि पापाः किमेवं भवद्भिरघुप्यते। तथाहि- सोऽयं पतझादहनस्य भङ्गो दावानलादेप समुद्रशोपः। गरत्मतो राजिलतः क्षयोऽयं यचन्द्रतः सीदति चन्द्रतायः ॥ १५ ॥ (पुनर्नेपथ्ये सगर्वम्) निवसति वडवाग्निर्यत्र सायामधामा विहरति च महोप्मा यत्र हालाहलीयः । मयि शशिनि सरोपे मद्गुरोस्तस्य वा: कुरु शरणगतस्त्वं चन्द्रतापात्मरक्षाम् ॥ १६॥ सर्व०-विशदाशय ! मम ज्ञातेविंधुन्तुदस्य भक्ष्योऽयं, तदेनं भक्षयतो मम न दोपोऽस्ति । कवलयाम्येनम् । विश०-(सप्रश्रयम् ) अयि दानवेश! भवानेनं कवलयतु । भवनिदेशेन राहुरेव था बाढमपुनर्भवाय कवलयतु । किंतु चन्द्रतापसमीपं प्रहितः प्रतीक्ष्यतां स्फुटाक्षरः। (ततः प्रविशति स्फुटाक्षरः) स्फुटा०-(सखेदम् ) अहह ! विहिविवरीददाए वैभवपि विवरीदफलं भोदि । तय्येव चंदतावनअरस्स झप्यमयं पाआरं रुपमआई सोहाई एस्सि तुसारअरसमरन्मि अइतुसारदाए अणत्यहलं संवृत्त । सर्व०--(स्फुटासरं दृष्ट्वा सप्तम्भ्रमम्) अयि दौवारिकाः ! प्रेतः कोऽप्ययं माम. भ्युपैति। स्फुटा---(सावेगम्) अपि णाह ! गहु णहु अहं पेदो भूओ वेआलो वा। अहं फुडक्खरो देवस्स चरो चंदताववुत्तन्तं णिरूविदं गदोम्हि । तं उण मह अपत्याए य्येव विनतं" 'ए सिसिरेण समरो दिहो। ण कआचि भए ए. आरिसो तुसारसंभयो अणुभूदो । ता किंपि परित्ताणं करेदु दाणवणाही।' १ अहह ! विधिविपरीततया वैमरमपि विपरीतफलं भवति । तदेव चन्द्रतापनगरस्य रूप्यमयः प्राकारः रूप्यमयानि सौधानि एतस्मिन् तुपारकरसमरे तुपारतया अनर्थफलं संवृत्तम् । २ मयि नाथ! न खलु न खलु अहं प्रेतो भृतो येतालो वा । अहं सुटायरो देवस्य चरश्चन्द्र- तापस्तान्तं निस्पयितुं गतोऽस्मि । तन् पुनः मम अवाययैव विज्ञानम्....."शिशिरेण समरो दृष्टः । न कदापि मया एताइदाः तुपारसम्भवोऽनुभूतः । तस्किमपि परित्राणं करोतु दानवनाथः ।

·१०४ वत्सराजमणीतरूपकसङ्घहे सर्व०-(सकोषम् ) एप निहामि हिमदीधिति हिमाचलं च । (इति संरम्भ नाटयति) विश०--(सत्रश्रयम् ) अयि दानवेश्वर ! कृतं कृतं संरम्भेण । 'क्षयी हिमांशुहिमपर्वतोऽपि निविष्टपाधीश्वरलूनपक्षः। युद्धाय सनद्यसि यत्तयोस्त्वं मन्दाक्षभारः कथमेप सत्यः ? ॥१७॥ सर्व०-तदिहस्थ एव दहनास्त्रं प्रयुक्षे । (इति तया करोति) (नेपथ्ये) प्रशमितहिमसेदं पावकारेण येन क्षणमिव पुरमासीत्सुस्थितं चान्द्रतापम् । अह ! निविडदादावितदारसौधं प्रबलरजतपझैस्तद्दहत्याशु दैत्यान् ॥ १८ ॥ सर्व-(श्रुत्वा समोधम् ) उपसंहराम्येष आग्नेयास्त्रम्। (इति तथा करोति) विश०--अहह ! सुमहानयं सङ्कटः। आग्नेयास्त्रप्रयोगे वियोगेन शिशि- राभिभवः । आग्नेयास्त्रं च राजतं विलालयति । तद्गच्छ स्फुटाक्षर ! ब्रूहि च- न्द्रतापं राजतपुरमनर्थनिमित्तं परिहृत्य बहिः स्थीयतां वहिर्युध्यताम् । स्फुटा०-यदाऽऽदिशति आर्यः। (इति निष्कामति) विश०--(वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा) अहह ! किमेतदाचष्टे स्पन्दमानं मे वाम वलिोचनम्।अस्तु सर्वाभ्युदयभाजनं सर्वतापः । अस्तु चाप्रतिहततेजा दैत्यगुमः। (नेपथ्ये) तारदस्त्रिपुरासुराः! प्रस्मरं त्रैलोक्यजिवैभवं स्यूतः पङ्कजसम्भवेन निविडस्तावदरः कङ्कटः। तत्कन्दपमहेन्धनं त्रिभुवनप्लोपप्रगल्भं क्षये यावनोद्धटते मनागपि रुपा व्यक्षस्य भालेक्षणम् ॥ १९॥ विश०-(नमोऽवलोक्य ससम्भ्रमम् ) कथमयं कुमारो नन्दिसनाथविपुल- वलपरीवारः समापतति!! तथाहि- ·' त्रिपुरदाहो डिमः तडिद्वद्भिर्मपरिव चिलमत्तालरसनै- विशालै.तालवियति पृथुकोलाहलमयः । मुदा केकाशब्दैगुमसुभटनादेऽप्यपिहिते- मयूरः कौमारो मुखरयति दिक्चक्रमनिशम् ॥ २० ॥ अयि दानवेश! एप कुमारस्त्वां सवामपितुमभ्युपैति । गृहाण कार्मुकम् । (ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टः कुमारः) सर्व-(सावक्षम् ) आः ! यालको विशाखः सर्वतापं योधयिष्यति ? (आकाशे लक्ष्य बवा) धन्यो धन्या पिनाकः कटुपटुगतयो हेतयः शुलमुख्या- श्वपडास्ते पाहुदण्डाः प्रवणशिखिशिखाभीपणं भालचक्षुः । वालं दुलालनीयं किमिति पशुपते ! प्राहिणोः सङ्गरार्थ (सोपहासम् ) वीराणां युद्धकेलिव्यतिकरमरणे कः नमोऽतिक्रमो वा ॥ २१ ॥ कुमारः-(सोपहासम् ) अये तातेन साई युद्धश्रद्धालुनवाघमः । अयि वीर! किं त्वां भस्मीकरोमि स्मरमिव सहसा किं नु ते बाहुदण्ड- स्तम्भं जम्भस्य शत्रोरिव युधि विवचे क्ष्वेडवकि गिलामि । छन्त्राभं शक्तिदण्डग्रथितमय करोम्यन्यकस्येव तेऽङ्गं कीहक्ते तात ! युद्धं सुखयति दनुजश्रेष्ठ ! तादृग्विद्ध्याम् ॥२२॥ सर्व०-~-अयि कुमार ! वालकोऽसि । त्वामनुकम्पे। यदि सत्यं सगरे निष्कम्पोऽसि तदाविष्कुरु कार्मुककर्मठत्वम् । त्वां न क्षिणोमि शिखिवाहनमन्दशक्ति युडाम्बुधौ सुगहने नहि तारकोऽहम् । तस्मिस्तदा शरवणे जननिस्तवासी- दस्मिन्युधः शरवणे मरणं भजस्व ॥ २३ ॥ कुमार:-(ससम्भ्रमम्) शक्तिर्गतैव तव दानव ! शक्तियोगः शक्त्या भविष्यति मया हृदि मुक्तया ते।

·१०६ वत्सराजप्रणीतरूपकसचहे त्वदिग्रहग्रहिलता न भविष्यतीयं बार्मिमाशु भवितासि परासुरेव ॥ २४ ॥ (इति वाणवर्प नाटयति) सर्व०-(सावज्ञं विहस्य) अपि विशाख! सुखयति मां कुतूहलिनं तव या- लस्य धाष्य, तन्नाहं त्वयि धनुः सन्नं करिष्ये। खेलतु भवान्यथाकामं मम सैन्ये। नन्दी-(अपवार्य ) कुमार ! विरिश्चिवरदानेन केवला अमरा एव त्रिपु- रासुरास्तदलमनेन साई मुधा युद्धायासेन । यलमेयास्य विदलय वाणवः । (कुमारः तथा करोति) नन्दी-(सहर्ष सोल्लासम्) विजयतां कुमारः। इतस्त्वया वाणगणैर्वेतालै- व विदलिता एव दानवाः । कुमारः-अयि शिलादसूनो ! कथं य एव दानवा निहतास्त एव प्रति- जीविता उदायुधाः समायान्ति ? । तत्किमेतत् ? । विश-रे रे दैत्यवीराः ! समरोपरतान्यीरानमृतकुण्डे मज्जयत यया प्रत्युज्जीविताः समधिकवलं युध्यन्ते । (नेपथ्ये) क्रियत एवैतत् । किन्न पश्यत्यमात्यस्तथैव बलमक्षयम् । कुमारः-(सोल्लासम् ) अयि सर्वताप ! सततममृतकुण्डं पढनां वर्द्धता ते समरनिहतवीरा येन जीवन्ति भूयः। विरतमरणशङ्कस्त्वयुध्यमान- भवति मम यतोऽयं युद्धकामः कृतार्थः ॥ २५ ॥ . नन्दी-(अपवार्य ) अयि कुमार! आग्नेययाणल्नैः स्वर्णमाकारखण्डैः पूरयामृतकुण्डम् । नान्यथा क्षीयन्ते दानवाक्षोहिण्यः । (कुमारः तथा करोति) (नेपथ्ये) स्वर्णप्राकारखण्डः शिखिचिशिखशिखाखण्ड्यमानैः सुतप्तः पूर्ण पीयूपकुण्डं छमिति मुखरितैः पीतपीयुपपूरैः ।

·निपुरदादो डिम:
१०७
कटं कष्टं विनष्टेः कथमिव समरे दानवैर्जीवितव्यं
सत्पूर्वोऽयं प्रविष्टः प्रसभमपचयः सर्वतापस्य सैन्ये ॥ २६ ॥
विशo----(समर्थम् ) अयि कातराः! केयमाकुलता। नन्दति भृगुनन्दने
क दानवानामपचयः १ । अपि दानवेश सर्वताप ! चिन्तय भार्गवं भगवन्तम् ।
महमपि चिन्तयामि।
(उभौ चिन्ता नाटयतः)
(ततः प्रविशति भार्गवः)
भार्गव:-(सगर्वम्)
अशोष्योऽहमपेयोऽहमहार्योऽहमनश्वरः।
मायामृते च दैत्यानां मृत्योरभिभवः कुतः ॥ २७ ॥
तां प्रतिजीविता दानवाः क्षपयन्तु देववाहिनी, रक्षणीयः परमयं मम
माता कुमारः । अहं हि भगवता भर्गेण पुनः परिकल्पितोऽस्मि ।
नन्दी--(सखेदम् ) अये भार्गवः सम्प्राप्तः । अनेन हि देवदेवादेव मृत-
संजीवनी विद्या समासादिता । तदिदानीमायासैकफलो दनुजैः सह समर-
संमः । न च मे महेशनिदेशमन्तरेण युज्यते समरादपावर्तयितुं कुमारः।
(ततः प्रविशति नारदः)
नारदः--(सहर्षम् ) अहो जगत्प्रभोः शम्भोर्मयि परिहासो, यदमयि
कलिप्रिय ! यारय कुमारसर्वतापयोः समरसम्मईमिति विहस्य प्रेपितो-
ऽस्मि । ममापि न तागिदानी कलहावलोकनकुतूहुलित्वम् । यदहं लोहपुर-
समरसम्मदंसंदर्शनेनार्द्धतृप्तो राजतपुरकदनाचलोकनेन सुतरां सुतृप्तः संवृत्तः।
अहह ! किमुच्यतेलोहपुरप्लोपणेन पवनपावकयोः शौर्य हिमांशोहिमयतश्च नीहा-
रमारेण राजतपुरपूरणम् ।उभयत्रापि निर्गत्यरासुरसार्थवन्यने पाशपाणेलघु-
हस्तता । तावतामपि जीविनापहरणे किं वर्णयामि समरसामर्य्यम् । तदिदानी
त्वरितमपवर्तयामि समरतः कार्तिकेयम् । ( पुरोऽवलोक्य सहर्षाश्चर्यम् ) कयमयं
कार्तिकेयो विष्णुपदमभिवपति शरासारम् । अहह-
नायं मुखेनैव पितुर्महेशा-
त्परामामेणाप्यधिक: पडास्यः ।
यः पूज्यते विस्मृतशम्भुशौर्य-
मन्दारदामप्रकरण सिहै ॥२८॥

·वत्सराजप्रणीतरूपम्सव (तदुपसृत्य वारयामि । उपसृत्य ) अयि कुमार ! अयि शिलादसूनो ! समादि. शति वो भगवान्भर्गः । अयं हि भार्गवो मया पुत्रत्वेन सम्भावितस्तत्किमेत- त्परिगृहीतं सर्वनापं दानवमभितापयन्मां न्हेपयसि । नन्दी-(स्वगतम्) अस्मभिमनमेवोपक्रान्तमेतेन । (प्रकाशम् ) यथाऽऽ- 'दिशति देवदेवः । (कार्तिकेयं प्रति) आयुप्मन्ननुलक्षयः पितृनिदेशस्तदास्तां ताव- धुदम्। कुमारः-(स्वगतं सखेदम्) अहो मे मन्दभाग्यता, यदेतस्य चिरादासा- दितस्याहवमहोत्सवस्य प्रत्यूहः समापतितः । (प्रकाशम् ) ( निःश्वस्य) यथाऽऽदि- शन्ति तातपादाः । ( इति सपरिवारा निष्क्रामन्ति) शुक्रः-(सहर्ष स्वगतम्) अहो ! दानवेषु क्रुद्धस्यापि भगवतो वृषभध्व- जस्य मयि नवं नवं सन्मानम् (प्रकाशम् ) अपि दानवेश ! सर्वताप ! अयि वत्स विशदाशय ! इत आगम्यतां सम्भावयामः समरपीडितानसुरान । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) तृतीयोऽङ्कः ·चतुर्थोऽङ्कः (नेपथ्ये) प्रस्मरमयूरविशिखः सूर्यः संहरति वैरितिमिरोधम् । नहि यस्य स्थरया दरमदरं किमप्यस्ति ॥१॥ विश०--(श्रुत्वा प्रतिबुध्य ) कथमायात प्रभातम् । आः! केनमां प्रातरव दुपश्रुति श्रावितोऽस्मि । अथवा स्तवमुखः कोपि दे" तत् । तदहं गत्वा गुरोभंगवतो भार्गवस्य पादारविन्दवन्दनां विदधे । (परिक्रम्य पुरोऽवलोक्य ) अयमस्ति भगवान्भार्गवः "रेनमन्तरपद- व्यदुराभाकरम्वितं स्फटिकमिव कश्मलमवलोकयामि (सहसोपमृत्य) भगवन्मा- र्गव! एप त्वां" "ऽभिवादयते। शुक्रः-सौम्य ! चिराय जीव । विश०-~(सप्रश्रयम् ) किं पुनरद्य भगवन्तमन्यादृशमिव विभावयामि । शुक्रः-(सखेदम् ) अयि विशदाशय ! दुःस्वमदर्शनोपनीनवैमनस्येन मलिनीकृतोऽस्मि । तदहमिदानी किमपि शान्तिकमनुष्ठातुं यतिष्ये । (नेपथ्ये) अस्मत्पुण्यप्रकण पांडशाप्येकतां गताः । अधुना सद्य एवामी यो यास्यन्ति पञ्चताम् ॥२॥ विश०-( आकर्ण्य) केयमाकाशसरस्वत्या प्रहेलिकेचोदाहता। शुक्रः- क्षणमिव ध्यानं नाटयित्वा ) वत्स विशदाशय ! नेयमाकाशसर- स्वती ब्याहरति । चित्रशिग्वण्डिनोऽमी त्रिपुरासुरोत्तापितास्तदिनाशायोल्म- हन्ते । विवेचितं मया महेशप्रमुग्वा दिगिशा हरिविरिञ्चिक्रोश्चारिनगेन्द्रनागेन्द्र चन्द्रसूर्यधर्माः पोडशापि त्रिपुरासुरवधाय बद्धकक्षाः संवृत्ता ऐक्यं गनाः । विश०--(सखेदम्) अह ! अत्याहितमत्याहितम् । :--वत्स विशदाशय ! अकथनं दुःस्वमानां श्रेयलदिदानी मुनि- वचनेन मुम्बरीकृतोऽस्मि । आकर्णयतु भवान् ।

·वत्सराजप्रणीवरूपकसकहे सर्वामान्यधारः शिरसि विनिहतोत्तालबन्धूकमाल- स्तिष्ठन्नुष्ट्रे वसानो वसनमनुकृतप्लक्षवालमवालम् । विनदैवाहिकश्रीपरिकरमखिलं मङ्गलोत्तालतूर्य दृष्टो गच्छन्नवाची रजनिपरिणतौ सर्वतापो मयाय ॥३॥ तद्यायदहं शान्तिकं वैरिवञ्चनाप्रकारं च (कर्णे एवमेव) समाप्यागच्छामि तावदिह भवताऽवहितेन स्थातव्यम् । उत्साहभङ्गशङ्कया सर्वतापस्याप्प- निवेद्य यास्यामि । नचैते दूरस्थाः कालस्य गोचराः । अतो न त्वया भेतव्यम् । विश०-(सखेदं निःश्वस्य) चरन्तु दूरतः स्वैरं मृत्योरेते न दूरतः। येपु पातकपकेपु सरोपो घृपभध्वजः ॥ ४ ॥ शुक्र:-अपि मा विपीद। यद्यद्भवति विधेयं यदा यदा तद्विधेहि सहृद्धया । भगवानचिन्त्यचरितो वत्प्त ! विवेयो विधिः कस्य ॥५॥ भगवन्तमपि वरदातारं धातारं नारदेनोद्दीघमानक्रोधानलं पश्यामि ध्यानमयेन नयनेन । तद्गच्छायहितो भव । अहमपि समीहितं साधयामि । (इति निष्क्रान्ती) विष्कम्भकः (ततः प्रविशति विरिञ्चिरिदश्च ) विरिधिः-(सनिर्वेदम् ) वत्स नारद ! किं मां कदर्थयसि। मदाणीसारणी या स्फुरदमृतवरा दैत्यवृक्षानपुष्णात् सद्यः सैवोग्रदायानललहरिरिव ज्वालयेत्तान्कथं नु । ऐवयं यस्य लोकत्रितयकरुणया विद्यमव्याहताझं देवो रौद्रः स रौदलपतु दनुजानिग्रहैः कालपकान ।। ६ ।। नारदः- :-तात ! अलं कम्पेन । माननीयस्य लव शासनस्यैप प्रभावा, यदनी त्रिपुरासुरकोटका इयती कोटिमारुतास्तद्धं दुर्विवेपं भगवान्भर्ग एवाङ्गीयते । तदलमिदानीमलीकपरामर्शमन्थरतया । पश्यन्तु तातपादाः । देवस्य प्रमथाधिपस्य रथिनः पृथ्वी रथः स्यात्परं तात! त्यामपहाय तत्र कतमः सारथ्यकर्मक्षमः ।

·त्रिपुरदाहो डिमः कोदण्डो गिरिराज एव भुजगप्रष्ठस्तदीयो गुण: स्थादौचित्यवती त्रिविक्रमतनोस्तस्यैव तद्वाणता ॥७॥ (नेपथ्ये) भ्रातारद ! त्वरय त्वरय तातपादान् । आरूढ एवाऽयं भगवान्धन्धि. धुर्यों धूर्जटिः पृथ्वीरथम् । नारदः-(महोत्सुक्यम् ) अयि तात ! ज्येष्ठस्तवसुतो धर्मोऽयं व्याह- रति। पश्य- देवेनान्धकसूदनेन रथिना सोत्साहमध्यासितः प्राप्तोऽयं पृथिवीरथोऽद्भुततमः सतानिलाश्वैश्चलन् । चक्रीभूतसुधाकराककिरणस्तोमेन विस्तारिणा स्वर्गङ्गासरसीरुहेपु युगपन्निद्राप्रयोधौ धन् ॥८॥ एते च महेन्द्रप्रभृतयोऽदितिजा अनुधावन्ति । ब्रह्मा--(विलोक्य सौत्सुक्यम् ) तात नारद ! एह्येहि । ( उमानुपसृत्य रयाधि- रोहणं नाटयतः) ब्रह्मा-( महेशमालोक्य सप्रश्रयम् ) आयुष्मान-(इत्यक्तिी सनीडस्मितम् ) भगवन्भर्ग ! एप त्वां तव सारथिः मणमति । महेश:-(सूत इत्य|क्तौ सलजम्) शान्तं पापम् । प्रपामामि पितामहम् । कुरु सारथ्यम् । (ब्रह्मा नाट्येन सारथ्यमध्यास्ते) नारदः-(समभ्रमम् ) धनुर्धनुर्डर लक्ष्यं यो मुक्तोऽपि न मुञ्चति । सोऽयं निर्याणकृहाणस्तात ! विष्णुः प्रणम्यताम् ॥९॥ ब्रह्मा--(ससम्भ्रमं प्रणम्य) वत्स नारद ! अनेनाविद्धमेवास्ति विष्णुवाणेन विष्टपम् । अस्येच्छया सपक्षस्य जीवति नियतेऽथवा ॥ १० ॥ वासुदेवः-(सम्भ्रमम् ) अभिवादयतेऽत्र भगवन्तमाचार्यम् । (सर्वे यथोचितमुपविशन्ति) ·११२ वत्सराजप्रणीनरूपकसाहे महेश:-(पुरोऽवलोक्य साश्चर्यम् ) आः पश्यत पश्यत । सौवर्ण पुरमभ्युपैति निकटं यस्योत्कटैरंशुभिः संवीतं वियदङ्गणं तुलयति स्वर्णाचलोपत्यकाः । विष्णुः-(साश्चर्यम्) गगाडम्बरकारि कान्तिपटलं तत्पृष्ठतो राजतं ब्रह्मा--(साश्चर्यम्) प्रत्यग्राम्बुदवृन्दविनमकरं लौहं तदीयान्तिके ॥ ११ ॥ महेशः-अहो दानवानां शौर्यममोहितानांडिविपर्ययो यदमी स्वय- मेवैकशरश तां प्रतिपद्यन्ते। विष्णुः-(सवितर्कम्) कथं नु ते शुक्रसचिवा एवं विमुह्यन्ति। नूनमन्यै- वसा कचिदस्ति सत्या पुरत्रयी। इयं पुनरन्यैव । (ततः प्रविशति सौवर्णेन पुरेण विहरन्सपरिवार. सर्वतापः) सर्वतापः-(सगर्वरोपम् ) आर्य विशदाशय ! पश्य पश्य देवानां दुवि- नयं यदियमस्मत्प्रतियोगिनी अपरा पुरत्रयी निर्मिता । गच्छ रे स्फुटाक्षर ! गच्छ । आनय सूर्यतापचन्द्रतापौ सपुरौ । दह्यतामियं देवनिर्मिना पुरत्रयो । स्फुटा०—(पुरोऽवलोक्य) कधं आगय्येव सुन्नतावचंदतावा।पेक्खनु देवो'। सर्व०--( दृष्टा सहर्षम् ) साधु साधु एताभ्यामपि दृष्टैव मायामयी त्रिपुरी। विश०-(साकृतं विहस्य) दैत्यनाथ ! किमाकुलोसि? निवर्तय पुरत्रयम् । सर्व०-(सक्रोधम् ) अहो भवतः साचिव्यम् । द्वितीया पुरत्रयी योदुम- भ्येति । त्वं च विहससि। (विशदाशयः सौत्सुक्यमुत्याय कर्णे एवमेवेति) सर्व०-(सोधम् ) आः ! किमनेन मृपा कर्णजापेन । को विश्वसिति भवतां देवतानुगतमुनिकुलोत्पन्नानां द्विजन्मनाम् । यद्येवं किमिति मामसम्भा- ध्यैव शुक्रो गतः । एवंकृते किमस्मानपकृतं, प्रत्युतापकृतमेव । तथाहि- पुरनयं दाहयिता शिवेन निर्माय मायामयि चेत्स शुक्रः । १ कथमागतावेव सूर्यतापचन्द्रतापौ । प्रेक्षतां देवः ।

·त्रिपुरादाहो डिमः
११३
-
कृतो हरेण त्रिपुरस्य दाह-
स्तदेष रूढः परमोऽपवादः ॥ १२॥
तदार्य ! यथेच्छं गम्यतां तावत् । यदस्मासु भावि तद्भविष्यति।
विश०-(सरोपं स्वगतम् ) नूनं प्रत्यामन्नमशुभमस्य । विपर्यस्ता बुद्धिस्त-
देवमेवास्तु । (प्रकाशम् ) एप यामि गुरोः सकाशम् । (इति निजामति)
महेशः-(सत्यपुरत्रयीमालोक्य साश्चर्यम्) फलितं त्रिविक्रमवितर्केण ।
आगता पुरत्रयीयमपरा।
ब्रह्मा-का पुनरनयोः सत्या का मायामयीति न ज्ञायते ।
नारदः--(सौत्सुक्यम् ) किमनेन परामर्शप्रसारेण । वाणगोवर तां गता
इयमपि वध्यताम् ।
कृष्णः-(सपरिहासम् ) रोचते कलिप्रियाय । किन्तु क्षगं प्रतीक्ष्यताम् ।
सर्व--( सगर्वरोपम्) अपि सूर्यताप ! अयि चन्द्रताप ! त्वर्यतां त्वतां
हन्यतां हन्यतामियं देवनिर्मिता पुरत्रयो । (इति वाणव नाट्यन्ति )
महेश:-(साश्चर्यमालोक्य ) अहह ! दृश्यतां दृश्यताम् । (सवितम्)
अयमरजनिजन्मा किन्नु कोऽप्यन्धकारः
किमयमनलबाह्यः कोऽपि धूम्यावितानः ।
अयमशुभसमुत्थः शालभः किं समूहः
किमयमसुरसैन्यान्निर्गतो बाणपूरः ॥ १३ ॥
कृष्णः-(साचर्यम) कथमपगतैव प्रथमोगता पुरत्रयी। अहो महीयानयं
मोहो यदियं दैत्यपक्षपातिनी वितीया त्रिपुरी । तत्किमिति सर्वतापादिभिर्दा-
विता । नूनमेपा सुगुप्तं शुक्रनिर्मिता भविष्यत्यनभिज्ञैरेभिरुच्छिद्यते।
भवत्वभिमतमेव नः।
सर्व०-(विभाज्य सगर्वम् ) कथमपसृतैव देवसृष्टा कपटत्रिपुरी। (सबोधमा-
काशे लक्ष्यं बवा)
रेरे! सुराः समरकर्मणि निर्विकारे
लोषाः किमित्यहह ! कैतवमारमध्यम् ।
किन्ते वयं दितिसुताः कपटप्रधान
स्तैस्तैर्भवहिलसितैः प्रलयं ययुयें ॥ १४ ॥

·वत्सराजमणीतरूपास नारदः-(सौत्सुक्यम्)किमिदानी प्रतीक्ष्यते।प्रत्यासन्ना एवहन्यन्ताममी। महेशः-अयि नारद ! कोऽयमवसरः पराक्रमस्य । स्वेनैवेपुपथे भवन्ति यदमी दर्पज्यरोन्मोहिताः पाणिं कस्य धनुर्ग्रहीप्यति हहा ! हन्तुं तदेतानपि । तुच्छे कर्मणि भूरिडम्बरघरं धिग्धन्विनं घिरधनु- धिंग्वाणं धिगमुं रणव्यतिकरं धिक्सारथिं विप्रथम् ॥ १५ ॥ कृष्णः-(सोत्प्राप्तम् ) अयि कलिप्रिय ! साधूक्तं परमेश्वरेण । प्रतीक्षतां, भवन्तु तावदमी भूयोऽपि तथैव दुर्द्धाः । दुराधर्षे हि विदिपि विक्रमः प्रकर्ष- मभ्युपपद्यते। स्फुटा०--(सप्रश्रयम्) नाह सव्वताव! जिद्दलिदो दाव एस वैरीण पंच- णापवंचो । ता संपइ तहतहचेअ णिअट्ठाणेसु संचरन्तु मुज्जतावचंदातयो । ण एआरिसी णीदी भोदि, जं एकठाणे चिट्ठीअदि। सर्व०-(सोत्पासम् ) स्फुटाक्षर ! क्रोधनोऽसि । कस्ते वचनमुल्लयितुं पर्याप्तः ? । कारय यथोचितम् । स्फुटा०-- -जं आणवेदि सामी-(इति निष्क्रम्य तथा तथा कारयति) कृष्णः--( ससम्भ्रममवलोक्य ) अयि महेश ! दृश्यतां दृश्यताम् । इदानी- ममी सुष्टु समधिकान्तराले संवृत्ता न जाने घातगोचरे भविष्यन्ति न वेति । महेशः--(सहर्षोल्लास सहसात्याय ) हता एवामी । क इदानीं सन्देहः । वायतु भगवान्विरिश्चिर्वेगेन रयम् (विरिच्चिस्तथा करोति) नारदः--(व्याकुलतामभिनयन्ससम्भ्रमम् ) आः! कथमात्मानमपि नानेन रथ- रयेण जानामि । कमे दर्शनश्रवणशक्ती । अयि परमेश ! तदहं कुतूहलावलो. कनतरलमुनिमण्डलमध्ये कैलासारुढो द्रक्ष्यामि । ( इत्यन्तरिक्षगत्या तथा करोति) नारदः--(पुरोऽवलोक्य साश्चर्यम्) वाणो हरिविजयतेऽन्धकसूदनस्य वाग्गोचरा भवति यस्य न वेगलक्ष्मीः। १ नाथ सर्वदाप! निर्दलितस्तावदेष वैरिणां वञ्चनाप्रपञ्चः। तत्सम्प्रति तथा स्यैव निजस्थानेषु सञ्चरतां सूर्यतापचन्द्रवापौ । नैतादृशी नीतिर्भवति यदेवस्थाने स्थीयते ।

·त्रिपुरादाहों टिम
{ लक्ष्यं किमप्यभवदन्यदिवाभिगम्यं
मार्गायितं पुनरमुष्य पुरत्रयेण ॥ १६ ॥
आर्य धर्म ! पश्य पश्य । कृतार्थय चक्षुषी । युगपदेव ज्वलतीयं पुरत्रयी
शहरशरानलेन।
धर्म:-(सपरितोपमालोक्य) साधु साधु ।
प्राग्यागविघ्नप्रथितोरुवर-
स्वेतानलोऽयं कलितावकाशः।
बलेन शम्भोस्त्रितयं पुराणां
ज्वालाकरालः कवलीकरोति ॥ १७ ॥
(नेपथ्ये)
अस्पृश्यस्पर्शकारः प्रसभमपनयन्वर्णभेदव्यवस्था
लोकं निःसीमशोकं रुदितमयदृशं कल्पयन्कान्दिशीकम् ।
कुर्वन्सन्मार्गरोघं शिशुयुवतिगुरुध्वंसकर्मण्यशङ्कर
कुस्वामीवैष वह्निः प्रलयमुपनपत्याशु हा ! धिक्पुराणि ॥१८॥
अपि च-
शय्यां श्रान्त इवाभ्युपैति नृपवद्भद्रासनं सेवते
गर्भागारमुपैति कामुक इच द्रोहीव रुन्चे दिशः ।
स्वैरं वीर इवाश्वहस्तिनिवहान्ममाति वयात्मकः
कोऽयं कोऽयमहो पुरत्रयकृते धिग्देव ! सृष्टस्त्वया ॥ १९ ॥
मुनयः-(श्रुत्वा सहप॑म् ) दिष्ट्या श्रुतं तावदय श्रोतव्यम् ।
नारदः-(नमोऽवलोक्य स्वगतम् ) आर्याः । व्याकुलोऽस्मि । न पश्यामि
देवान् ।
मुनयः--(साशङ्कम् ) तात नारद ! निरूपय निरूपय ।
नारदः--(हाबाधामभिनयन्) आर्याः! किं निरूपयामि ।
कवचितककुमोऽमी इमामला घूमकृटाः
कनकशिखरिशृङ्गमांगुरचिाप्रपश्चः ।
तरुणतरुपगुसापुत्रपिट्टा स्कुलिङ्गाः
किमपि नभसि नान्यत्तुर्यमालोक्यामि ॥ २० ॥

·वत्सराजप्रणीतरूपकसवहे मुनयः-(पुरोऽवलोग्य सहर्षम् ) अहह! हर्षव्याकुलोऽसि । किन्न पश्पसि निखिलमुरपरिवार रथारूढमायान्तं त्रिपुरान्तकम् । (ततः प्रविशति ययानिदियो महेशः) महेश:-भगवन्सुरज्येष्ठ ! स्थापय रथम् । स्थीयतामिहैव कापि मुनि- नारदसनाथे कैलासैकदेशे। (बझा तथा करोति । नारदाद्याः सपश्रयमुपसृत्य प्रणमन्ति) महेश:-अयि देवाः सर्वे रथावतीर्य यथायथमुपविशत । उपविशन्तु चानमवन्तो मुनयः। (सर्वे तया कुर्वन्ति ऋषयः । सहर महेशः सबीडमास्ते) नारदः-(सहर्षम्) अयि जगन्नाथ ! किं ते देवा उचित पारितोषिक- मिहारते कर्मणि कुर्वन्तु ? उत्कृत्य मौलिकमलैनेवचन्द्रचूड ! त्वं पूज्यसे यदि किमप्युचितं तथा स्यात् । तुभ्यं तदप्यहह ! न स्वदते शिवाय त्रैलोक्यरक्षणपराय किमत्र कुर्मः ॥ २१ ॥ महेशः---( सनीडस्मितम् ) अयि नारद ! वैकुण्ठः पद्मजन्मा त्रिदशपरिवृदः पावकः प्रेतनायो रक्षो वारामधीशः पवनधनपती सूर्यचन्द्रौ कुमारः। धर्मः शेषाद्रिराजायहमपि तरल पोडशः कौतुकार्थी मामेवैक किमित्यं त्रिपुरयधविधौ श्लाघसे नारद ! त्वम् ॥२२॥ इन्द्रः--(सप्रश्रयम्) व्याप्रियन्ते त्वया स्वैरं निजा अवयवाः सुराः। त्वमेकः पूरुषः स्तुत्यः पृथगणनपात्र किम् ॥ २३ ॥ महेश:---(स्वगतम् ) अये सड्रोचयति मामियं ब्रीडा । तदिसर्जयामि निर्जरान् । (प्रकाशम् ) अयि भगवन्तो गीर्वाणाः स्थीयतां यथायथं यथासुखं, समादिशत च किमिदानी करोमि । इन्द्रः-(सपश्यन) ·त्रिपुरादाहो डिमः प्रयोऽप्येते त्वया दैत्या दोषा इव निराकृताः । अक्षयाणि जगन्त्यासमाय॑ते किमिवाधुना ॥ २४ ॥ तथापीदमस्तु- चूडाचन्द्रावदातेन स्फुरद्धालाक्षिरोचिपा। निरस्तमोहतिमिरं त्वयाऽस्तु हृदयं सताम् ॥ २५ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) चतुर्थोऽङ्कः इति महाकविवत्सराजविरचितत्रिपुरदाहाभिधानो हिमः समाप्तः।

·महामात्यवत्सराजविरंचितरूपकसङ्ग्रहे हास्यचूडामणिः प्रहसनम् कल्याणं वितरन्तु वः पृथुजटाजूटाग्रविस्तारिण- स्ते चूडाशशिनः शिरससुरधुनीघारानुकाराः कराः । यानुत्मेक्ष्य मदोप्मभारविधुरे शुण्डारदण्डं मृषा हेरम्बे घटयत्यनारतमभूदुल्लासिहासो हरः ॥१॥ अपि च- भूयिष्ठाः परिरम्भकेलिपु भुजाः सोत्कण्ठमालोकने नेत्राणि प्रचुराणि चुम्बनविधौ भूयांसि धक्त्राणि ते । इत्थं भूरिवधूविलासघटनासजस्य काऽहं तव प्रोक्तः क्रोधविरुद्धयेति शिवया स्मेरो हरः पातु वः ।।२।। (नान्यन्ते) सूत्रधारः-(नभोऽवलोक्य) अये विभातैव शर्वरी । (प्रतीचीमवलोक्य ) महह ! समय एव सर्वं शोभते । तथाहि- नवविचकिलमालामांसलैयैस्तदानी मदनमयमशेषं विश्वमेतद्व्यघायि । चरमशिखरिशीर्ये सन्निविष्टास्त एते दधति पलितभङ्गिं भानवः श्वेतभानोः॥३॥ अये! तन्ममापि जरापराधीनस्य हास्यकर एवायं नाट्याभियोगः । (प्रविश्य) पारिपार्श्वक:-भाव ! हासोम्येव अन रमणिनो जं एस नीलकंठ- जत्तामहसवसमागदेहिं विअड्डसामाजिएहिं परिअरिदो राआ परमडिएको अत्तणो अमक्षेण कविणा बच्छराएण विरइदं हासचूडामणि णाम पहसणं अहिणेदुमादिसदि भवंतं । १ भाव ! हास एवाद्य रमणीयो यदेष नीलकण्ठयात्रामहोत्सवसमागतेः विदग्धसामा- जिकैः परिचरितो राजा परमर्दिदेव आरमनः कविना वत्सराजेन विरचितं हास्यचूडामगि नाम प्रह- सनमभिनेतुमादिशति भवन्तम् ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् ११९ सूत्र--(सहर्षम् ) आः ! सम्यगनुगृहीतोऽस्मि । अयमेव देवो रूपक- निरूपणानैपुणेकपात्रम् । (साश्चर्यमाधूय शिरः ) गेहेपु प्रसभं सदैव विदुपां सापल्यवरग्रहा- हासीकर्तुमनारतं वितरणक्रीडाभिरब्धः सुताम् । एप श्रीपरमर्दिदेवन्पतिर्निस्सीमविद्यानिधि- नूनं वागघिदेवता भगवती पुम्भावमभ्यागता ॥४॥ माप ! तद्गच्छ सन्नीक्रियन्तां कुशीलवाः । पूर्णाःसम्प्रति मे मनोरथाः । पतः- परिपदियमुदारज्ञानसौजन्यधन्या रसपरवशवाणीवत्सलो वत्सराजः । अयमपि नरवर्गो नाट्यमुद्रापटिष्ठः फलति सुकृतराशिः प्राक्तनः कोऽप्ययं मे ॥५॥ (नेपथ्ये गीयते) पहुं णिअसंपत्ति परिमुसि विसमतिमिरचोरेण । एसा अंवरलच्छी भअवन्तं सूरमणुसरदि ॥६॥ सूत्र--(श्रुत्वा सहर्षम् ) मार्प ! सजा एव कुशीलवाः, यदियं कपट- केलिकुहन्याः प्रावेशिकी ध्रुवा गीयते । तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयावः । (इति निष्कान्ती) (प्रस्तावना) (ततः प्रविशति मुप्तोत्थिता कपटकलि.) कपटकेलिः-(विभाब्य ) अहो पचूहो संयुत्तो । संचरिदा दाब गवक्ख. जालन्तरं पुराणसीधुधारासोअरा सरस्स बालकरा । कधं मह महरापाणभराल- साए एकणिद्दापय्येव रअणी चोलीणा । (स्मृतिममिनीय सहपोत्कण्ठम् ) अए पओससमअमइराए महुरत्तणं । ता संपइन्लेव तं आणइस्सं । ण हु अगिहीद- मुन्वरदि रमणीयं यत्यु। १ प्राप्नु निजसम्पत्ति परिमुपितं विषमतिमिरचोरेण । एषाऽभ्वरलक्ष्मीभगवन्तं सूरमनुसरति । २ अहो प्रत्यूषः संवृत्त । सञ्चरिता तावद्दमाशजालान्तरे पुराणसीधुवारासोदरा. सूर्यस्य वा- लफराः । कयं मम मदिरापानमरालसाया एकनिद्रापदे एर रजनी व्युत्कान्ता । अये प्रदोपसमय- मदिराया मधुरत्वम् । प्रत्येव तामानेष्ये । न सलु अगृहीतमुद्रति रमणीयं वस्तु ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १२१ भुअंगे अणुरबदि । पदाए चोरिआए एसम्हघरे कलहो विपत्याविदो। (प्रकाशम् ) कुसुमिए ! ता कस्स विनाणिणो मुहेण एदं पयासहस्सं । अत्वि इत्य जिण्णुज्जाणमढम्मि केवलीनाणनिउणो नाणरासी नाम भअवो । ता पुच्छिदुं गमिस्सं । जग्गधेसु मुग्गरअं जहा एसोवि अणुअरो भोदि । कुसु०-मुग्गर ! मुग्गर ! जग्गेसु जग्गेसु । (चेटस्तथैव शेते ) वाई खु दह्रो एस जिद्दोरईए । नीलकंठो जइ इमं जग्गावेदि। कपट०-अहं जाणेमि एदस्स कए कण्णजावं । मोग्गरअ ! मोग्गर! जग्गेसु जग्गेस्छ । आणेसु तं सुचक्खिदं कडय महा। चेटः-कुसुमिए ! गेन्ह गेन्ह भाअणाई। कपट -यच्छ मुग्गरअ ! अहं तुमं पि दाव गच्छम्ह याव कुसुमि- आ भाअणाई पक्खालिअ आणेदि । (इति परिकामतः) चेटः-अत्ता किं उण अपणदो कुदोवि चलिदार्सि। कपट०--(सविषादम् ) मुग्गरअ ! ण सुदं तए अज अत्तणो घरबुत्तन्तं। तं खु चिरआलसंचिदसवस्सं अन्न चोरेहिं मुसिदं । ता उजाणमढवासिणं केवलीनाणणिउणं भअवन्तं नाणरासिं पुच्छिदं गमिस्सं । चेटः-(स्वगवं सहर्षन) जीवध रे चोरआ!जीवघ ।सुहपरिणामोभो- दु तुम्हाणं एस बावारो।ण हु एसा हआसा मुहुत्तमेत्तंपि उवरमदि अम्हारिस. मुजङ्गे मनुरज्यते । एतया चौरिकया एपोऽस्मट्टई फलहो विप्रस्तावितः । कुसुमिके ! तत्कस्यापि शानिनो मुखेनैतत् प्रकाशयिष्ये । अस्ति अा जीर्णोद्यानमठे केवलीशाननिपुणो ज्ञानराशि म भगवान् । तत्प्रष्टुं गमिष्यामि । जागरय मुद्रकं यथा सोऽपि मनुचरो भवति । १मुद्रक । मुद्ररक ! जागरण जागरण । याढ स एष दृष्टो निद्रोरग्या । नीलकण्ठो यदीम जागरयति। २ अहं जानामि एतस्य कृते कर्णजापम् । मुद्रक ! मुहरक ! जागृहि जागृहि । मानय वां स्वास्वादितां कृत्वा मदिराम् । ३ घुमुमिफे ! गृहाण गृहाण माजनानि । ४ वत्स मुदरक ! अहं त्वमपि तावदच्छाव, यावत्युमुमिका माजनानि प्रक्षाल्य मानयति । ५ अम्ब ! किं पुनरन्यतः कुनोऽपि चलितासि। ६ मुद्गरक !न श्रुतं त्वया मद्य आत्मनो गृहकृत्तान्तम् । तत्स चिरकालसञ्चितसर्वस्वमद्य चौ: मुषितम् । तदुद्यानमठवासिनं केवलीज्ञाननिपुणं मगरन्दं ज्ञानराशि प्रष्टुं गमिष्यामि । ७ जीवत रे चौरसा जीवत ! गुमपरिणामो भपतु युधमाफमेष व्यापारः । न सलु एपा ·१२२ वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्घहे . स्स घरअणस्स अणत्यपरंपराओ पत्यावअन्ती । (प्रकाशं सखेदमिव ) हदी हद्धी अत्ता किं एवं संवुत्तं । ण तहा मं बाधेदि अत्थणासो जहा अज्जुआ वि मुसिदत्ति पराहवो । ण हु अग्गी केणवि दधो सुणीअदि । अहवा दिव्वाहीणा घणहाणी । णत्थि पराहवो । तहा अ- जाणताण समक्खं णाअरलोआण मुसइ सव्वस्सं । हेलाए अम्ह अत्ता कह चोरो अत्तिआसरिसो॥८॥ कपट०--मोग्गरअ ! सब्वस्स पणासे को एस वक्खरकालो । पदि- आरो दाव कीरदु। मुद्गरकः-पदिआरं करेमि । (आकाशे लक्ष्य बद्धा ) हहो लोअवाला ण भविस्सघ ण भविस्सघ जं अत्ताए धम्मपराए परिमुसिदं वत्यु उपेक्खघ । कपट०-चेडा चेडा ! किं असंबद्धं मन्तेसि । चेटः-संबद्ध मन्तेमि । दिद्विआ एसा माआवंचिदसअलभुअणा अत्ता चोरेहिं परिमुसिः। कपट०-(सकोधम् ) मोग्गरअ! ण संवरसि अत्तणो मिचुदुआरं मुहूँ । (इति चपेटेन ताडयति) चेटः-(सवैलक्ष्यमपसृत्य ) अत्ता संवद्धे असंवद्धे वि कुप्पसि । ण तए सद्द गमिस्सं। हताशा मुहूर्तमात्रमपि उपरमति अरमादृगः गृहजनस्य मनर्थपरम्पराः प्रस्तावयन्ती । हा धिकहा भिक अम्ब ! किमेतत् संत्तम् । न तथा मां बाधते अर्थनाशो यथा आर्याऽपि मुपिता इति पराभवः । न खलु ममिः फेनापि दुग्धः श्रूयते । अयना देवाधीना धनहानिः। नास्ति पराभव । तथा च- जानता समक्षं नागरलोकानां मुष्णाति सर्वस्वम् । हेलया अस्माकमम्वा कयय चौरः अम्बासहशः ।। १ मुदरक ! सर्वस्य प्रणाशे क एप वक्राक्षरकालः । प्रतीकारः क्रियताम् । २ प्रतिकारं करोमि । हो लोकपाला न भविष्यत न भविष्यत यदम्बाया धर्मपराया वस्तु परिमुपितमुपेक्षध्वम् । ३ चेट चेट! किमसंनद्धं मन्त्रयसि । ४ संबद्ध मन्त्रयामि । दिष्ट्या एपा मायावञ्चितसमलमुवना अम्बा चौरः परिमुषिता । ५ मुद्रक ! न संवरसि आत्मनो मृत्युद्वारं मुरम् । ६ अम्ब ! सम्बद्ध असम्बद्धेऽपि कुप्यसि । न त्वया सह गमिष्यामि ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १२३ कपट--(सानुकम्पमिव ) मोग्गर! मोग्गर! एहि एहि दाव पाविदे सञ्चस्से मूयिट्ट महरामहसवो माणहव्यो' । (इति इस्तै गृहीत्वा परिकामति ) चेटः-(समन्तादवलोक्य ) अहो वसन्तावमारमंडिदस्स ससिरीअत्तणं उज्जाणस्स । अत्ता पेच्छघ पेच्छय। 'मत्तो भुअंगोव्व समक्खमेसोज छप्पओ चुंबइ एकमेक। तेणब्व एदाओ हसन्ति वल्लीबिलासिणीओ कुसुमुकरहिं ॥९॥ अवि अ- मत्ताओ रोलंबविलासिणीओ गाअन्ति गेअं मअरद्धअस्स । तं चेअ चित्ताणिलचालिदाओ णचन्ति वल्लीओ लअकमेण । कपट०-(निश्वस्य ) मुग्गरअ ! ण मे दुक्खत्तहिअआए पडिहाइ वसन्तो। चेटः- केवलं तुज्झ , (अगुल्या निर्दिशन् ) एदाए नि । सहा अ- एसा रोलंबसुण्णदाए तुन्हिका कुसुमभूसणुम्मुक्का । लक्खिजइ कुंदला मुसिअव्व वसन्तचोरेण ॥१०॥ कपट०-मुग्गरअ ! गच्छ दाव णिस्वेहि इमम्मि मढम्मि किं कुणन्तो सो भअओ चिट्ठदि । अहं उण इहण्येव चिटिस्सं । १ मुद्रक मुद्रक ! एहि एहि तावयापिते सर्वम्ये भूयिष्ठ मदिरामहोत्सवो मानयितव्यः । २ अहो वसन्तावतारमण्डितस्य सश्रीमत्वमुद्यानस्य । अम्ब ! प्रेक्षत्र प्रेक्षस्व । मत्तो मुजग इव समझमेष यत् पट्रपदश्चुम्यति एकमेकम् । तेनेव एता हसन्ति वहीविलासिन्य. कुमुमोत्करैः ।।९।। ३ अपि च- मत्ता रोरम्पविलासिन्य, गायन्ति गेयं मकरध्वजस्य । बच्चेर चित्रानिलचालिया नृत्यन्ति बल्लयः व्यत्रमेण ॥ ४ मुद्रक ! न मे दुरगदयाया प्रतिमादि वसन्त । ५ न केवलं तर, अस्या अपि । -- तया च- एपा रोलम्वशून्यतया तृष्णीका कुसुमभूपणोन्मुक्ता । लक्ष्यते कुन्दलवा मुपितेव वसन्तचौरेण ।। ६ मुद्ररक! गच्छ तावनिरूपय अस्मिन्मठे किं कुर्वन् स भगवान् विष्टति। अहं पुनरिहवस्थाये।

·वत्सराजप्रणीतरूपासवहे (चेटस्तथा कृत्वोपगम्य) चेट :-अत्ता दुवे केवि इध मुंडिदमुंडा वाआकलहं कुणन्ति । एको भणदि तं अवरोवि तस्स कए पडिभणदि । कपट०--मुग्गर ! सो भयवो सिस्स अज्झावअन्तो चिहदि । ता इहय्येव चिट्ठम्ह याव से अज्झमणं समप्पदि । (इति तथा कुरुतः) (ततः प्रविशति शिष्यमध्यापयन्भगवान्कौण्डिन्यः) ज्ञानराशिः-अयि ! कंठगतौ श्लोको तवेमौ सवृत्तौ ? । शिष्यः-नाणरासे ! उअरगदाविमे संवुत्ता । ज्ञानराशिः-(सकोयम् ) मूर्ख ! नामग्रहणेन मां व्याहरसि । शिष्यः-किं तुह नामग्गहणेण पावं भोदि । ज्ञान -धिमूर्ख ! न गृह्यते गुरूणां नाम । शिष्यः :-ता कधं सेलाणं णाम गेन्हइ । ज्ञान -विद्यादानादिना गुरवो नतु प्रथीयांसः। उपाध्यायपादा इत्ये- वाहं त्वया व्याहार्यः। शिष्यः --उअम्झाअ ! उअरगदाविमे संयुत्ता ते दुवेवि सिलोआ। ०- .- सुणादु भयं। आलोक्य सर्वगात्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं तु निष्पन्नं ध्येयो नारीजनः सदा ॥ ११ ॥ ज्ञान--(सक्रोधम् ) घिर्ख ! वणविपययेण विप्लावितवानसि । १ अम्ब ! द्वौ कावपि मन मुण्डितमुण्डौ वाचाकलहं फुर्वतः । यदेको भणवि तदपरोऽपि तस्य कृते प्रतिभणति। २ मुद्गरफ! स एव भगवान् शिष्यमध्यापयन् तिष्ठति । तदिदेव विष्ठाव. यावत्सोऽध्ययनं समर्पयति । ३ ज्ञानराशे ! उदरगताविमौ संवृत्तौ । ४ किं तब नाममहणेन पापं भवति ? ५ तत्कयं शैलानां नाम गृह्यते ।। ६ सपाध्याय ! उदरगताविमो संवृत्तौ तौ द्वावपि श्लोको।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १२५ शिष्यः-उअञ्झा ! कीस कुप्पसि । जारिसो तए पंड्डुरवण्णो सिलोओ लिहिदो तारिसो मए पढिदों। (वृपीतलं दर्शयति) ज्ञान--(विदस्य ) मूर्ख ! अक्षरान्यथात्वं कृतं तत्तायद्वितीयं पट । शिष्यः- नमस्ते पाण्डुरैकाक्ष ! नमस्ते विश्वतापन !! नमस्तेऽस्तु मृपाकोश महापुरुषकृर्चक ! ॥ १२ ॥ ज्ञान-(सोयम्) आः क्षुद्र ! पुप्पपाण्डराक्षं मामुपहससि !। (इति हन्तुमुपरमते) शिष्यः--( ससम्भ्रममपमृत्य) कीस मं ताडेसि । एदे खु हआसा उअ- ज्झामा ण सहन्ति अत्तणो समहिअमेहाविसेसं सीसं । ता गमिस्सं दावे। ज्ञान--(स्वगतम्) मर्मजोऽयम् । सङ्ग्रह एवास्य श्रेयान् । (प्रकाशम् ) वत्स कौण्डिन्य ! एधेहि। शिष्यः-(सोद्वैगम् ) ण आगमिस्सं । चंडसीलो खु तुम। ज्ञान-कौण्डिन्य ! अलमुडेगेनास्पचण्डशीलतायाः । पश्य- नृपतिरखिललोकान्पालयत्यात्तदण्डः सुखयति जगदर्कः स्वीकृतोपास्वरूपः । गुरुरपि कटुचेष्टः शास्ति शास्त्राणि शिष्यं परिणतिहितमाजां भगिरेवंविधैव ॥ १३ ॥ तदेहि पुनस्त्वां शुद्धमध्यापयामि । ( इति समाश्वास्य पाठयति ) आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं तु निप्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥ १४ ॥ नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ! नमस्ते विश्वभावन !। नमस्तेऽस्तु हृपीकेश ! महापुरुषपूर्वज!॥ १५ ॥ (शिष्यम्तथैव पदि) ज्ञान०--(सत्रोधम् ) मूर्ख ! एवं पठ । उपाध्याय कि कुप्यसियान्गावया पाण्टुरवों लोको लिखितस्वादश मया पठितः। २कि मा ताडयसि । एते एलु हताशा उपाध्याया न सहन्त आरमन' समधिकमेधावि- झंप शिष्यम् । नानिमामि तावत् । ३न आगमिध्यामि । चन्द सलु त्वम् ।

·१२६ वत्सराजप्रणीतरुपयसङ्घहे शिष्यः-(पुनरशुद्धं पठति सनिवेदम् ) उअज्झा ! सुट्टे कटुअक्खरं तुह एवं अज्झअणं । ण अ एदिणा किंपि पाचीअदि । तामं केवलीविजं अज्झायेंस, जहा मे जणस्स घणाई साहीणाई होन्ति । ज्ञान०-(सजुगुप्सम्) मूर्ख ! धिक् त्वां धिक् त्वाम् । भोगाकाइया वाध्यसे। अहो मोहः ! मृगः पाशान्प्रायः परिहरति यत्लेन मृगयोः प्रमादाद्यानद्दो भवति सहसा शोकविकलः । अये मुग्धो लोकः प्रकृतिविषमान्दन्त विपया- स्वयं कण्ठे पाशान्घटयतितरां हृष्यतितराम् ॥ १६ ॥ शिष्यः -अलहन्तो एवं मन्तेसि । ण अतुमं जाणासि केवलीविजा। ज्ञान-भूख ! अहमेव केवलीं जाने किन्तु न शुभावहेत्यवधीरिता। तथाहि- दिव्ये शुडिकृता व्यलीफकथनाचौरेण तातो हतो भ्राता मे विननाश कालफणिना दटो निधानं खनन । युद्धज्ञानविपर्ययानृपतिना हन्तुं समाकासितो जातोऽहं भगवानियं कुलरिपुर्विद्या हि नः केवली ॥१७॥ शिष्यः-(विहस्य) जाणिदं दाव तिपौरुसं तुम्हाणं नाणमाहप्पं । ता जाणावेसु मं तं अत्तणो संवलभूदं रहस्स। ज्ञान-(सस्मितम् ) मूर्ख ! मुखरोऽसि । नाईसि केवलीशिष्यत्वम् । शिष्यः--(साफूतं विहस्य ) उअज्झा! किं किं मुहरत्तणेण मए तुह पासिंद। ज्ञान-कौण्डिन्य! त्यमस्माकमात्मैवासि । तदाकर्णय केवलीविदा प्रथमाचारम्। १ उपाध्याय ! मुष्ठु फटभरं ततध्ययनम् । न च एतेन किमपि प्राप्यते । दन्मां फेवली विद्यामध्यापय, यया मे जनस्य धनानि साधीनानि भवन्ति । २ अलभमानः एवं मन्त्रयसि न च वं जानासि फेवलीविद्याम् । ३ शातं तावत् विपीरुपं युष्माकं ज्ञानमाहात्यम् । नशापय मां तदात्मनो शम्बलभूत रहस्यम्। ४ टपाध्याय! किं किं मुसरतेन मया तव प्रकाशितन् ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १२७ किं घाग्भिनिकपो हि नः फलमिति स्याद्गुढगर्वग्रहः प्रश्नेप्याविलमुत्तरं विरचयेन व्यारेनिर्णयम् । सिद्ध कार्यमवेक्ष्य निश्चितमिदं पूर्व मयासीदिति स्फार फारमुदीरयेद्पचरेत्कश्चिन्मृपा साक्षिणम् ॥ १८ ॥ अपि च- ०- चिन्ताचुम्बितचेतसा न रचितः प्रश्नः प्रशस्तस्त्वया नूनं सम्यगुपश्रुतिर्न भवता ज्ञाता ग्रहीतुं तदा । त्वदोषेण फले नमोऽयमभवदिद्या हि नः केवली कल्पान्तेऽपिन कम्पते जनमिति प्रत्याययेदन्चितम् ।। १९ ।। शिष्यः-उअज्झा ! फुडं किंपि भोदि। ज्ञान०-(नेपथ्याभिमुरमवलोक्य साशङ्कम् ) मूर्ख! तिष्ठ तिष्ठ एकपुरषा- नुचरा महिला काचिदितोऽभिवर्तते । (ततः प्रविशति कपटकैलिमुद्ररकश्च ) मुद्गरका-अत्ता! सुदुखु पाणगोहीजोगं ठाणं । कपट (सकोधम् ) एहि दाव तुन्हिको । ज्ञान--(स्वगतं साशवम् ) न खलु श्रुतमेताभ्यामस्मदीयं वचोरहस्यम् । भवतु प्रगल्मामहे तावत् । (प्रकाशम् ) कौण्डिन्य ! ब्रह्मवाहं मरणमधया जीवितं वेभि जन्तोः स्वामीवाहं परहतधनं मातलादुद्धरामि । लोकस्याहं सकलचरितान्यन्तरात्मेव जाने चौरल स्वयमिव घृतं वस्त्वहं प्रापयामि ।। २० ॥ कपट०--(श्रुत्वा महर्षम् ) मुग्गर! आअण्णअ आअण्णा मअवदो यमणामयं । पहि तुरिदम् । (इन्युपसर्पतः) कपट०-भअयं ! पणमामि । १ उपाध्याय ! स्फुटं किमपि भवति । २ अम्ब ! मुनु सट पानगोष्ठीयोग्यं स्थानम् । ३ एहि तावत्तूष्णीकः। ४ मुद्ररफ ! मुद्रक ! मार्गय भगवतो वचनामृतम् । मटि सरितम् । ५ भगवन् प्रणमामि । - ·१२८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहै मुद्गरका-अहंपि पणमामि । ज्ञान०-उभयोर्भद्रमस्तु । आस्यताम् । (उभावुपविशतः) कपट -(सप्रश्रयम् ) भअवं ! अन्न मे रअणीए मुसिदं सबस्सं अ- प्पावेदु भवं। शिष्यः-(ससम्भ्रमम् ) आ! किं मन्तीअदि।अन्न रयणीए मढं मोत्तूण ण कहिंपि गदो उअज्झाओ । कपट०-(कर्णी पिधाय ससम्भ्रमम् ) सन्तं पावं। णाणसत्तीए चोरं मुणि ऊण अप्पावेदुत्ति मए मंतिदें। ज्ञान-(सस्मितम् ) कौण्डिन्य ! तिष्ठ तिष्ठ। (कपटकेलिं प्रति) भद्रे ! अनुचितेयमस्माकमेवंविधा विद्या । कपट०-(सप्रश्रयम् ) भअवं करुगारससाअरे तुम्हे मोत्तूण को अन्नो अम्हारिसस्स अत्थीअणस्स सरणं । पत्तो अ सो अत्थसंचओ तुम्हाणं य्येव साहीणो भविस्सदि। ज्ञानराशिः-(स्वगतं सहर्षम् ) स्वीकृतस्तावदस्माकमनया मनोरथः । त. थापि निरीहतामेवाभिनयामि। न जानामि न गृह्णामि मम किं चिन्तयाऽनया । अनङ्गीकार एवाऽयं दाम्भिकानां महाफलः ॥ २१ ॥ (प्रकाशम् ) कल्याणि ! त्वभीष्टेनैव कृतकृत्या वयम्। कौण्डिन्य ! अर्पय केवलीपुस्तकं, करोमि लाभालाभविनिश्चयम् । शिष्यः-(पुस्वकमुपनीय) कीरदु दाव केवलीपुत्थअपूआ । १ अहमपि प्रणमामि। २ भगवन् । अद्य मे रजन्यां मुपितं सर्वस्वमार्पयतु भवान् । ३ आ.कि मन्यते! मग रजन मठ मुक्वा न कुत्रापि गत उपाध्यायः । ४ शान्त पापम् । ज्ञानशक्त्या चोरं हा आग्यतु इति मया मन्वितम् । ५ भगवन ! करुणारसमागरान युग्मान कवा कोऽन्य अस्मादृशस्य अर्थिजनस्य शरणम् । प्राप्तय सोऽसञ्चयो युष्माकमेव स्वाधीनो भवियति । ६ प्रियता तावत्येवलीयुग्तकपूजा ।

·हास्यचूडामणिः महसनम् १२९ मुद्रका-(सहसोत्थाय ) आणेमि कुसुमाई। शिष्यः-भद्द ! सुवण्णेहिं रअणेहि वा केवलीपुत्थअपूआ भोदि । (कपटकेलिः ज्ञानराशेर्मुखमीक्षते) ज्ञान--(स्वगतं सपरितोषम् ) अर्हति केवलीरहस्यशिष्यत्वं कौण्डिन्यः। (प्रकाशम् ) भद्रे ! एवमेवैतत् । श्रद्धालुरात्मनः कुर्याल्लाभाल्लाभनिरूपणम् । अभ्यर्च्य स्वर्णरत्नाभां केवली मनुरब्रवीत् ॥ २२ ॥ अभावे कुसुमानि भवन्तु। कपट०---अय्य! मुक्तपक्खो य्येव कीरहुँ। (इत्यङ्गुलीयकेन पुस्तकं पूजयति) ज्ञान:-कौण्डिन्य ! गृहाण । दास्यसि विभज्य भिक्षुभ्यः । शिष्यः-(स्वगतम् ) हआस ! जाणेमितुमं । अहरेहिं भगसि, ण हि- अएण। (प्रकाशम् ) जं उअन्झाओ आणवेदि । (इत्यङ्गुलीयकं गृहाति) ज्ञान०-(पुस्तकमद्वाश्य)अये ग्रहकुण्डलीतावदालिखामि । (लिपनाभि- नयं कृत्वा) . यदि पश्यति रचिसूनुर्विशस्थानस्थितं व्यतीपातम् । यदि राहुः शकटभेदी स भवति केतुश्च मेपस्थः ॥ २३ ॥ रविरङ्गारकलग्ने भवति यदा पापधीक्ष्यमाणश्च । अर्थशरीराभावं प्रश्ने ब्रूयात्तदा नियतम् ॥ २४ ॥ न चायमिह योगः । तदस्ति तावल्लाभो नष्टस्य वस्तुमः । कपट०-(सहर्पम् ) अय्यस्स पसाएगें। शिष्यः-(सचमत्कारम् ) अहो ! उअज्झाअस्स विजामाहप्पं सअलाओ वि सालिहोत्तगाहाओ कंठे किदाओं। १ आनयामि कुमुमानि । २ भद्र! सुवर्णं रस्ते. वा केवलीपुस्तकपूजा भवति । ३ मार्य! मुख्यपक्ष एवं क्रियताम् । ४ हताश ! जानामि त्वामधेरैभणसि न हृदयेन । यदुपाध्याय माज्ञापयति । ५ आर्यस्य प्रसादेन । ६ अहो उपाध्यायस्य विद्यामाहात्म्यम् । सकला अपि शालिहोनगायाः कण्ठे कृताः ।

·१३०
वत्सराजप्रणीतरूपकसदहे
.
ज्ञान-कौण्डिन्य ! इतश्वेतो गत्वा त्यमुपश्रुतिमानय।
शिष्यः-(निष्कम्य पुनः प्रविश्य ) खअंजाहि रे चेडा खयं जाहि ।
मुद्गरकः-(ससंरम्भमुत्थाय) आः! कीस रेखमणआ ! मं अकोससि ।
चिट्ट चिट्ठ तुहय्येव मुंडेण केवलीपुत्थअपूअं करेमि ।
शिष्यः-(सभयम् ) अब्बह्मण्णं अव्वह्मणं । उवस्सुदी खु मए एसा
आणीदा । ण हु ण हु तुमं अक्कोसेमि ।
कपट०-मुग्गरआ ! ण संवरसि अत्तणो मिच्चुदुआरं मुह ।
ज्ञान०-सौम्य ! तिष्ठ तिष्ठ नायमाकोशः। उपश्रुतिरियम् । तत्त्वमेये-
दानीमुपश्रुतिं गृहीत्वा समागच्छ ।
मुद्गरकः--चंचेसि रे पंचेसि ।
ज्ञान०-(साशङ्कमिव ) आः! किं प्रलपसि ।
मुद्गरका -अय्य ! एवं मएँ आअण्णिदं ।
ज्ञान०-(लिखनाभिनयं कृत्वा ) कौण्डिन्य ! कवर्गीयोऽयं यकारः ।
शिष्यः-अहं उण सवग्गीयं जाणेमि ।
ज्ञान-तदस्य कति मात्राः ।
शिष्यः :-पश्च।
ज्ञान-अनुस्वारस्य कति भवन्तु ।
शिष्य०-जेत्तीओ लिहिदुं पारेर्सि।
१ अयं याहि रे चेट! क्षयं याहि ।
२ था किरे क्षमणक !मामाकोशसि तिष्ठ तिष्ठ तवैव मुण्डेन केवलीपुस्तकपूजां करोमि।
१ अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । उपश्रुविः सलु मया एपा आनीता । न सलु न सलु वामा.
फ्रोशामि।
४ मुद्रक । न संवरसि आत्मनो मृत्युद्वारं मुखम् ।
५वचयसि रे वचयसि।
६ मार्य ! एवं मयाऽऽकर्णिवम् ।
७ अहं पुनः सवर्गीयं जानामि ।
८ यावत्यः लिखितुं पारयसि।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् ज्ञान-त्रयोदश तावत् । अथ त्रयोदशभिः पञ्चभिश्च द्वाविंशतिः। शिष्यः यहि णहि विंसदी मोदि । कपट०-णं अट्ठारह होन्ति । विहावे अय्यो। ज्ञानः-(स्वग विमान्य ) अये गणितदुर्विद्ग्वेयं, तद्यथा तथा तावत्स- मापयामि । (प्रकाशम् ) भद्रे ! अन्य एवायमस्मदीयो गणनासम्प्रदायः, तदावेदप तायद्गृहजननामानि । (मुद्रकः कण्टफेलिमदनसुन्दरीमुद्ररककोकिलपाराववकुमुमिका इत्यादि नामानि लेसयति) ज्ञान-(लिसित्वा स्वगतम् ) कपदकैलिः सुष्टु चौर्येण शङ्कनीयेति प्रथम- मेवोदाहृता । तदेनरमेव कश्यामि । ( गणिवाभिनयं कृत्वा प्रकाशम् ) कपटकेलि- स्तावत्कृतचौर्या प्रतिभासते। - . मुद्गरकः-(उचैर्विहस्य सहर्षम् ) साहु अय्येण जाणिदं । सई व्येव एसा मुसदि अम्ह घरें। (कपटकेलिः सस्मितं फाक्षेण वारयति) ज्ञान--(विभाव्य स्वगतं सबैलक्ष्यम् ) अनेनान्योन्यहासानुभावेन इय. मेव कपटकेलिरिति निश्चीयते । तन्न भद्रमापतितम् । (विमृश्य स्मृतिमभिनीय )एत- स्याः किल सुता गणिका मदनसुन्दरी कलाकरण्डकैकाग्रहृदया । ताविमौ तट्ट- त्यौ चौर्यातकारिणी कोकिलपारापतौ । तदेवं तावत् । (प्रकाशं कपटकेलिमाहूयाप- वार्य ) भद्रे! निश्चितश्चौरस्त्वन्नामधेयं च संवरणार्थमुदाहृतम् । प्रयातु भवनं भवती । सुनिभृतमेव याचनीयौ कोकिलपारावतौ । कपट०-(प्रकाशं सहर्पम् ) अणुमण्णदु मं अय्यो ! ज्ञान०-भद्रे ! साधयतु भवती । यतश्च वस्तुलब्धव्यं, न तस्मै रोपा- यितव्यं । (फपटकैलिमुद्ररकेण सह निष्क्रान्ता) शिष्यः-(अङ्गुलीयकमुपनीय) अलंकरेदु अन्नो एदिणा अत्ताणयं । १ नहि नहि विशतिर्भवति । २ ननु अष्टादश भवन्ति । विभावयतु आर्यः । ३ साधु आर्येण झातम् । स्वयमेव एपा मुष्णानि अस्माकं गृहम् । ४ अनुमन्यतां मामार्यः । ५ अलङ्करोतु आर्यः एतेनारमानम् ।

·१३२ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे - ज्ञान०-(सोद्वेगमिव ) कौण्डिन्य ! कस्लवायं मोहः । पश्यं रे पश्य- जरामृत्युन्याधिव्यसनघटनैकाग्रहृदयो विपर्यासं यस्याः प्रगुणयति कालः प्रतिकलम् । तनौ तस्यामस्यामलमलमलकारघटनं ज्यलदही गेहे रचयति चतुकानि कनमः ॥ २५॥ शिष्यः-(विहस्य) उअज्झाम ! नुहय्येव अहं सिस्सो । किं मं पचा- एसि । गेन्ह दाव। (ज्ञानराशिरगुलीयकं परिदधाति) शिष्यः-(सात दिहस्य अस्खलिं बंदी ) भअयं अंगुलीय ! णमो दे । पिरो होहि इहय्येव उअज्झाअहत्यम्मि। ज्ञान:-(सकोधमिव ) आः पाप ! असत्पलापवाचाल ! विस्मृतान्येव मे व्यसनानि । (स्मृतिमभिनीय सचमत्कारम् ) कौण्डिन्य! स्मारितोऽस्मि त्वदचनेन कलाफरण्डकातकारप्रार्थनाम् । स हि धूते विध्वस्तसर्वस्यो मदीयमन्त्रप्रभावा. मिजपमाकाइति । अस्ति तस्यास्मासु बहुधा प्रत्ययः । तदेहि मन्त्रजपयोग्यं विजनं प्रदेशमाश्रयावः । दुर्वारगणिकाविपचारमिदमुद्यानम् । शिष्यः-ता इदो इदो पद उअशाओ'। (इति निम्मान्वी) प्रथमोऽ (ततः प्रविशति मन्त्रजपारायणो शानराशिः निप्यच) शिष्यः-अम्झाम ! बहुलो तए कदो मंतजामो । जाणे जिदंप्येव कलाकरंडभजूदअरेण। ण टु दे विलंविदपहाओ मन्तो । ता पहि उम्झाणं ध्येय गच्छम्ह । टज्झन्ति मे मज्झन्हचण घंटसुतेएण अंगाई। ज्ञान०-(अपं विहाय ) एवमेवैतत् । १ उपाध्याय ! पवार शिष्यः । किं मां प्रत्यायसि । गृहाग ताया। २ मगर अगदीय ! नमतं । स्पिरो मर इहै। एसप्यायहते। २ सदित व एनु उपप्यायः । ४ गप्याप ! पाटस्त्रया तो मन्त्रमाः । माने मिवमेव फलाउरण्डारेजा न राउ सेलिभिप्रभागो मन्त्रः । देहि सुधानमेव गमारः। सन्ति में मध्याहन पां- समया अनानि ।

·. हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १३३ मैहिरोऽयं महापूरः क्रूरः खल इवोत्करः। प्रतिक परं शक्यः सुस्निग्धैः शाखिसजनैः॥१॥ तदेहि गच्छावः। (इति निष्कामतः) शिष्यः-एदं उवाणं । पविसद भवं'। (प्रवेशं नाटयतः) शिष्यः-(कतिचित्पदानि दत्वाऽमतोऽवलोक्य ) उअन्झा ! पेच्छ पेच्छ । इध माधवीमंडवे अभुदा काधि इथिआ उअज्झाउव्व झाणपराअणा चिट्टदि । अवरावि एदाए पासम्मि देवआपूअत्थं चन्दणकुसुमाई उव्वहन्ती चिदि। ज्ञान-कौण्डिन्य! तदिहैव रक्ताशोकनले उपविशावः । किं माधवी- मण्डपेन । (इत्युपविशत.) शिष्यः-(विभाव्य स्वगतं साधोपहासम् ) अहो! उअज्झाओ अहो! उअ- ज्झाओ । सुद्द खु एसा इहहिदेण पुलोईअदि । (ततः प्रविशति ययानिर्दिष्टा मदनसुन्दरी चेटी च) ज्ञान०-(विलोक्य स्वगतम्) अहो ! रूपसम्पदस्याः। तथाहि- लावण्यवीचिनिचयैस्तरलायताक्षी प्रक्षाल्य निष्ठुरविवेकगुरक्षराणि । कन्दर्पदैवतमियं सहसोपदेश- माविष्करोति हृदि संयमिनो ममापि ॥२॥ चेटी-भहिणि ! ऐदं खु तुह अंगपसंगमलहन्तं पिच पञ्चाभइ सिप्पि- आसमप्पिदं हरिअंदणं । एसा उण चिरसमागावि तए असंभाविज्जमाणा उआलंभदिव्व तुमं । परिमलमिलन्तरोलंवणिउलंयमुहलिदा णोमालिआ। एदं १ एतदुद्यानं प्रविशतु मनान् । २ उपाध्याय ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व । अत्र माधवीमण्डपे अद्भुता कापि खी उपाध्याय र ध्यानप. रायणाविष्यति । अपराऽपि एतस्या पार्श्वे देवतापूजार्थं च चन्दनकुसुमानि दहन्ती तिष्ठति । ३ अहो उपाध्याय अहो उपाध्यायः । सुष्टु सलु एपा इहस्थितेन प्रलोभ्यते । ४ भट्टिनि! एतत्पनु तपाङ्गप्रसङ्गमलभमानमिव प्रतीयते शुक्तिकासमर्पित हरिचन्दनम् । एपा पुनश्चिरसमागताउमि त्वया असम्भाव्यमाना उपालभव इस त्वां परिमलमिलद्रोलम्बनिरम्यमुसरि- ·१३४ वत्सराजप्रणीतरूपकसंग्रहे पि करकमलकलिदं वअणपरिउवणाविलं च णीसह पिव किलम्मदि तंबोलं । ता को एस वसंतावआरपहरिसावसरम्मि दे हिअअखेओ। मदनसुन्दरी-(अनाकर्णितकेन दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य संस्कृवमाश्रित्य) भुजानाः सहकारकोरकवि प्राणन्ति पुष्पन्धयाः कण्ठः कोकिलयोषितां नभद्दशन्दाग्निना दह्यते। श्रीखण्डानिलकालकूटपवनैमूर्च्छन्ति नैता लता घिकृत्योरसमर्थतां स्मरशरैविडाऽपि जीवाम्यहम् ॥३॥ ज्ञान-कौण्डिन्य! किमस्माकमिह निस्सगानाम् ? । तदेहि गच्छावः । कौण्डिन्यः--अज्झा ! चिट्ट चिट्ठ । तुह दुरज्झअणदूमिदा सीअला. अन्ति कण्णा एदाणं महुरालावेहि । ज्ञान०-(स्वगतम् ) ममापि । (प्रकाशम् ) कौण्डिन्य ! चित्रकरवेश्या- लापलालसो यद्ध्ययनादुदिजसे । (चेटी महिनीत्यादि पुनः पठति । मदनसुन्दरी तथैव चिन्तां नाटयति) चेटी-(हस्ते गृहीत्या ) भहिणि मअणसुंदरि! किं उण तुमं अमंगलं वाहरसि पडिच्छसि वच्छलच्छि ? । किं एआरिसय्येव कलाकरंडअं पेच्छिहिर्सि। मदन०-(चमस्कृत्य सहर्षम् ) सहि ! कहिं सो जूदअरो। चेटी-मधिणि ! सो खु णिजिदसमलजूदअरविणो मयणुजाणे तए सह पाणगोहीमहसवं माणइस्सदि । सोवि तए पेसिदो आहरणकरंडओ वारि- सोप्येव अत्ताए कबडकेलीए पासं पेसिदोत्ति मह मअणुजाणवालेण साहिदं । ता नवमलिका । एतदपि फरफमलफलितं वदनपरिचुम्पनाविलमिव निःसहमिव छाम्यति ताम्बूलम्। वक एप वसन्तावतारमहर्यावसरे ते हृदयशोमः? १ उपाध्याय ! विष्ठ विष्ठ । व दुरध्ययनदुनौ शीतलायतः कर्णों एतयोः मधुरालापैः। २ भट्टिनि मदनसुन्दरि ! किं पुनस्त्वमङ्गलं व्याहरसि ?, न प्रतीच्छसि नेपथ्यलक्ष्मीम् । किमेताटश्येव फलाफरण्ड प्रेक्षिष्यसे । ३ ससि! कुन स नकरः । ४ भट्टिनि ! स स निर्मितसम्लगतकविगो मदनोद्याने त्वया सह पानगोष्ठीमहोत्स मानयिन्यति । सोऽपि सपा प्रेषित आमरणरण्डका अन्यायाः कपटपस्याः पार्थ प्रेपित इति मन मदनोचानपालेन थाविवम् ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् मदन--(सोत्कण्ठमुत्याय ) पिअसहि ! एहि एहि आलिंगसु में। (इति चेटी समालिङ्गति) शिष्यः-उअन्झामा डझउ एस अम्हाणं तओ। पेच्छ पेच्छ एदाए धण्णत्तणं जा मअणसुंदरीए समालिंगिजदि । ज्ञान--(स्वगतं सोत्कण्ठम्) सम्यगाह कौण्डिन्यः । (प्रकाशं सक्रोधमिव) रे किं प्रलपसि । आः पाप! शापोदकेन निर्वापयामि त्वदुर्विनयपावकम् । (इति कमण्टरदकमादातुमिच्छति) शिष्यः-कि अआरणं कमंडलुजलं पवाहेसि। किलम्मिहसि मज्झण्ह- तण्हाए । जाणेमि तुह पहावं। ज्ञान-मूर्ख । कपटकेलिघनप्रत्यावृत्ति युद्धापि न प्रत्येपि । शिष्यः-कबहकेलीए चोरिदत्ति तए पदमय्येव पचाइदोन्हेिं । मदन--(सौत्सुक्यम् ) ता एहि तहिं य्येव गट्टा पडिवालेम्ह जूदू- अरं। (इत्युत्थाय चेटी हप्ते गृहीत्वा परिमामति) शिष्यः-मुंच दाव वाआकलहं । पेच्छ पेच्छ गच्छदि एसा । ज्ञान--(विलोक्य स्वगतं सोत्कण्ठं सानुतापम् ) कथमपक्रामत्येव! । उन्मुच्य दूरमपयाति यथा यधेयं छायेय मन्मथतरोस्तरलायताक्षी। अङ्गानि मे प्रसभमेप तथा तथैव क्रोडीफरोत्यहह ! दुर्विपहः प्रतापः ॥ ४॥ १ प्रियससि! एहि पहि आलिङ्गमाम् । २ उपाध्याय ! दहातु एतदस्माकं तपः । प्रेमस्व प्रेक्षस्व एतस्सा धन्यत्वं यन्मदनसुन्दा समा- लिङ्गयते । ३ किमकारणं कमण्डलुजलं प्रवाहयसि । मिष्यसि मध्याहतृष्णया, जानामि वर प्रभावम् । ४ कपट केल्या पोरितमिति लया प्रथममेव प्रत्यायितोऽस्मि । ५ तदेहि तत्रैव गत्वा प्रतिपालयाम द्यूतकारम् । ६ मुश्च तावद्वाचाकलहम् । प्रेक्षय प्रेझव गच्छति एपा।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे शिष्यः-अज्झा ! तुम व दुब्बिसहतिब्बतेओ दिणणाहो। ता एहि एदं य्येव माहवीमंडवं पविसम्ह । इहय्येव झाणघारणादिअं भविस्सदि। ज्ञान०-(स्वगत सहपोलण्ठम् ) चिरं जीवतु मे वत्सः। कौण्डिन्येन हृद्ग- तमभिहितम् । (प्रकाशम् ) यथा रोचते वत्साय । ( उभी प्रवेशं नाटयतः)। (स्वगतं सोत्कण्ठं विभाव्य ) अये इयं सा वेदिका मदनसुन्दरीपरिरम्भस- म्भाविता। तदेतामधिशये तावत् । (इति विनामं नाटयति) शिष्यः-इह जहिच्छं कुणटु उअज्झाओ झाणधारणादि। ज्ञान०-(सान्तस्तापः स्वगतम् ) कुतो ममैतदिदानीम् । तथाहि- समेघन्ते श्वासाः क नु पवनसंरोधनविधे- चस्तन्नामैव स्पृशति सततं कास्ति स जपः । तया ग्रस्तं चित्तं कचिदपि ययौ कैटभरिपु- दौ दीक्षामन्यां मम कुसुमचापोऽद्य भगवान् ॥५॥ प्रगल्भते च ममायं सर्वाङ्गीणः सन्तापस्तदेनामेव शीतला वेदिकां वि- लुण्ठनैः सम्भावयामि (इति दया करोति) शिष्यः-(ससम्भ्रममिव ) किं उण उअज्झाओ एवं पलोदि । ज्ञान०-(ससंवरणम् ) वत्स! कौण्डिन्य! वाधन्ते ममाङ्गानि धोरण ज्वरेण । शिष्यः-(स्पर्शमभिनीय ) अहो दे दारुणो जरो । णं जाणसिय्येव जर- विआरणमन्तं । ता कीस किलिम्मर्सि ? ज्ञान०-(स्वगतं विमृश्य ) अये मदनसुन्दरीविरहज्वरातुरस्य तदशी- करणमन्त्रप्रयोग एव मे शरणम् । मुखरशिप्यराक्षसाघातस्य क मे दूत्यादेरभ्यु- पायस्तदेवं तावत् । (प्रकाशम्) वत्स कौण्डिन्य! । सम्यगनुस्मारितोऽस्मि । तदानय लिखनोपकरणानि, यथा ज्यरजित्वरं मन्ययोजं विरचयामि। १ उपाध्याय ! त्वमिव दुर्विपहतीव्रतेजाः दिननाथः । तदेहि एनमेव माधवीमण्डपं प्रति- शावः । इहैव ध्यानधारणादिकं भविष्यति । २ इह ययेच्छं करोतु उपाध्यायः ध्यानधारणादिकम् । ३ किं पुन उपाध्याय एव प्रलुठति । ४ अहो ते दारुगो ज्वरः । ननु जानास्येव ज्वरविवारणमन्त्रम् । तत्कथं शाम्यसि ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् शिष्या-(निष्कम्य पुनः प्रविश्य ) एदाई उवभरणाई । आलिहदु उअ- ज्झाओ। ज्ञान--(भूर्जत्वचमादाय वशीकरणमन्त्रमालिख्य संमृत्य) वत्स कौण्डिन्य ! चन्दनपङ्कगोलेन यीजवत्कृत्वैनमानय यथा परिघाय विज्वरो भवामि । शिष्यः-(लिखितमादाय परिक्रम्य ) अये पेच्छामि दाव किं इध आलि- हित्ति । (उन्मोन्य वाचयित्वा सस्मितम् ) अये मन्ताणन्तरं मदनसुंदरी मे वशीभ- वत्विति लिहिदं । ताण इदं सहिस्सं । अहंपि मअणसुंदरीसमागमासाए जीविदं धारेमि । ता एवं दाव । (उन्मृत्य कपटकेलिमें वशीभवविति समालिख्य तथैव संवृत्य चन्दन- पर्न वीजवत्कृत्वा पुनः प्रविश्य ) घारेदु एदं उअज्झाओ। (ज्ञानराशि वीजमादाय नाट्येन परिदधाति) शिष्यः-(सहांश्चर्यमित्र ) कर्घ मुहत्तमेत्तेय्येव जरविमुक्को व्य उअज्झा- ओ लक्खीअदि। ज्ञान-(स्वगतम् ) बढुधानुभूतसद्यस्कफलोऽयं मन्नः । प्रत्यासन्नश्वायं विपविपमशीलः शिष्यः । तदेवं तावत् । (प्रकाशम) वत्स कौण्डिन्य ! कृतो मन्त्रप्रयोगः । तदिदानी ज्वरविजयिनी भगवतोऽभ्यर्चनां चिकीपामि । तदा नीयन्तां विविधवर्णसौरभ्यवैभवानि कुसुमानि । शिष्यः-जं उअज्झाओ आणवेदि । ( इति निष्कम्य स्वगतम्) जाणिदो ध्येच मये उअज्झाओ ता किं मे कुसुमेहिं । एदं प्येव चलदलतरुसिहरं आरु- हिमणिरूपमि सब। ( इति तथा करोति ) ज्ञान--(पुरोऽवलोक्य सहर्षम् ) अहह ! फलितं मन्त्रप्रभायेन यदियं गृहीतकुसुमताम्बूलादिमाभृतका कपटकेलिर्मदनसुन्दरीदूत्येन समागच्छति । १ एतानि उपकरणानि आलिखतु उपाध्यायः। २ मये प्रेक्षे तावकिमत्रालिसितमिति । अये ! मन्यानन्तरं मदनसुन्दरी में वशीभवविति लिखितम् । तन्नेदं सहिन्ये । ममपि मदनमुन्दरीसमागमाशया जीवितं धारयामि । तदेवं तावत् । धारयतु एतदुपाध्याय.. ३ कयं मुहूर्तमाने एव वरविमुक इन उपाध्यायो लक्ष्यते । ४ यदुपाभ्याय आज्ञापयति । ज्ञात एक मया उपाध्यायः । तत्कि मे घुमुम.। एनदेव पलरल- तरुशिखरमारुह्य निरूपयामि सर्वम् । - ·१३८ वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्घहै (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा कपटकैलिः । कपटकेलि: ज्ञानराशेरग्रतः प्रामृत. कमुपनीय साकूतं विहत्य सत्रीडमुपविशति) ज्ञान०-(सगर्वहर्षम् ) अयि भद्रे ! अधिगतं तदस्तु ? । कपट०-(सोकण्ठम् ) सुहअ ! तं लड़ गदं वत्यु । हिअअं उण मह तए हरिदं ता तुमं य्येव मह सरणं'। ज्ञान०-(स्वगतम्) आः किमेतत् ! । किमियं मदिरारसोनिद्रितस्मर- विकारातिशया ?। तत्किमत्रोत्तरं भवति ? अभिमतेन तावद्विनियोजयामि । (प्रकाशम् ) भद्रे ! अपि कल्याणिनी तव सुता मदनसुन्दरी । कपट०-(सेय॑म् ) ण हुण हु सुदा मे, बहिणिआ खु सा । अहं उण तुम्हारिसविलासिजणपसाएण सुहिदा पिहुलत्तणं पत्ता कणिहा वि अण्णा- रिसी मुणिन्जामि। ज्ञान-(स्वगतं सोपहासम् ) अहो ! घाट्यं वृद्धायाः । अथवा युज्यत एवैतत् । वातोकुलतया नयन्ति समतां निम्नौ कपोलौ मुहु- स्तुगत्वाभिनयं वहन्ति कुचयोर्वक्षःस्थलोल्लासनैः। पुत्रीभ्योऽपि कनिष्ठतां प्रकटयन्त्याच्छाद्य केशान् सिता. स्तारुण्याभिनयग्रहः परिणतौ कोप्येप दुर्योपिताम् ॥ ६॥ कपट०-(सोत्कण्ठम् ) सुह! मुञ्चसु कसाअंघरं । अलंकरमि हरि- अंदणेण अङ्गाई। ज्ञान-(स्वगतम् ) अहो ! विकारातिशयो वृद्धायाः। अथवा- सोत्कण्ठं सेवितोऽत्यर्थं तारुण्यसमये पुरा । जहाति जरती: कामो न दाक्षिण्यवशादिव ॥७॥ (प्रकाशम् ) विरम विरम। विविधरसविलासोल्लासिनिःसीमपङ्क- प्रचयनियतपातं दूरतस्तं नमामि । १ सुभग ! तलब्ध गवं वस्तु, हृदयं पुनर्मम त्वया हृतं, तत्त्वमेव मे शरणम् । २ न सलु न सलु सुता में भगिनिका सलु सा । अहं पुनस्वादशविलासिगणप्रसादेन मुसिता पृथुलत्वं प्राप्ता कनिष्ठाऽपि अन्याशी ज्ञाये। ३ सुभग ! मुञ्च कपायाम्बरम् । मलङ्करोमि हरिचन्दनेनाङ्गानि ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् अहमिह सुखमम्ब ! त्यक्तविनंशशङ्कः पथि नियमपराणां नीरसे सञ्चरामि ॥८॥ कपट०-(सोपहासम्) सुहअ ! णाअरोसि जाणसि परिहसिढुं, ज में अन्वेत्ति बाहरसि । ण उण जाणसि भाअवदाणं रहस्सं । ण सुदो तए स सिलोओ भगवान कुरुते नित्यं यः कन्दर्पनिपेवणम् । सुतरां प्रीयते तस्य कन्दर्पजनको हरिः ॥९॥ ण उण अहं जापो केत्तीआओ भाअवदाणं विसीओ णिअसुरअसत्य- रोसीसअम्मि मये दिपणाओ। ज्ञान-(सकोषम् ) आः पापे ! पतिप्यसि भागवतदर्शनदृपणपङ्केन । कपट०--(विहस्य ) सुहअ ! ण णिवडिस्सं । एसो मे आलम्यणमस्थि तुह दंडो'। (इति दण्डं स्पृशति) ज्ञान ---आपातफिनि !मा स्पृशमा स्पृश । त्वयि यमदण्डोऽयं दण्टः। (इति दण्डमाच्छिद्य हन्तुमुपक्रमते ) कपट०-( सत्वरमपमृत्य) रेरे गट्ठभअव । ण मे एत्थ कोकिलपारावदा तेण मं अणाई व ताडेसि । (तत. प्रविशतः संरब्धौ कोक्लिपारावता) पारावतः-कोकिला! कहिपि इघ उजाणे सो गहभअवओ पुलो. ईअदि, जो अम्ह चोरिआकलहमुप्पादेदि । ज्ञान-(पुरोऽवलोक्य सभयम् ) अन्य ! त्वमेवात्र शरणं मे । कपट०--(सक्रोधम् ) अन्नवि मं अंवित्ति बाहरसिं १ । १ सुभग ! नागरोऽसि जानासि परिसितुं यन्मामम्येति व्याहरमि । न पुनवं जानामि मागमतानां रहस्यम् ।न ग्रुतस्त्वयास श्लोकः। न पुनरहं जाने कियत्यः भागवतानां विंशत्यो निजमु. रतनस्तरोच्छीर्षके मया दत्ता। २ सुमग! न निपतिष्यामि । एप मे आलम्बनमस्ति तव दण्डः । ३रे नष्टभगवन् ! न मे मा कोक्लिपारावतो येन मामनाथामिव ताडयसि । ४ कोकिलक ! स फुत्रापि इहोद्याने नष्टभगवान् प्रलोस्यते योऽस्माकं चौरिकाफलहमुत्पादयति । ५ भद्यापि मामम्बेदि व्याहरसि ।

·१४० वत्सराजप्रणीतरूपसङ्कहे ज्ञान-(सप्रश्रयम् ) सुन्दरि करिष्यसि मे प्राणरक्षा, त्वदायत्तोऽहम् । कपट०-ता समाहिदंभेण चिट्छ भअवं'। (ज्ञानराशिः तथा करोति) कोकिलः-(पुरो निरूप्य सहर्षम् ) पारावा! पेच्छ पेच्छ एसो सो भवओ पासहिदाए अत्ताए उआसिजमाणो चिट्ठदि । ता एहि उअसप्पन्हें । उभौ-(उपसृत्य ससंरम्ममुच्चैःकारम् ) अत्ते ! किं इघ तुम । कपट०-(सनिभृतस्वरं हस्तसंज्ञया-वारयन्ती) कोकिलआ णिहु चिट्ठध । मा भोदु समाहिभंगो भअवदों। कोकिला-अत्ते! एसो खु मे तिव्वमहरावेअविलोव्व पडिहाअदि जं णिमीलिअच्छो घुम्मदि । (पारावतं काक्षेण वीक्ष्य ) तुम वा कधं मन्नेसि। पारावतः-कोकिलआ! एवं पणेदं । ता एहि एसो दीहिआजलम्मि मनीअर्दि (इति तथोपक्रमेते ) कपट०-(ससम्भ्रमम् ) आः किं एदं ! चिट्ठध चिट्ठघरे चिघ । मा जलणम्मि झंपर्धे। कोकिल:-अत्ते ! जइ एसो जलणो ता किन्न पदं णिचं चिअ उच्छंग- अन्ती डज्झसि तुम । (इति प्रसभं धारयतः) (ज्ञानराशिः सहुकारं शिरो वलयवि) पारावतः-कोकिलआ ! पिच्छिलवालो ण एस घरिदुं पारीअदि। १ तत्समाधिदम्मेन तिष्ठतु भगवान् । २ पारावत ! प्रेक्षस्व प्रेझस्व एप स भगवान् पार्श्वस्थितया अम्बया उपास्यमानस्तिष्ठति । तदे. हि उपसर्पावः। ३ अन्य ! किमन वम् । ४ कोकिलक! निमृतं तिष्ठत । मा भवतु समाधिमङ्गः भगवतः । ५ अम्ब ! एप सलु मे मदिरावेगविह्वल इव प्रतिमावि यनिमीलिताको पूर्णते । त्वं वा कर्य मन्यसे । ६ कोकिलक ! एवं विदम् । तदेहि एप दीपिकाजले मन्यते । ७ आ:! क्रिमेतन् ? । विष्टत तिष्ठव रे विष्ठत । मा चरने झम्पत । ८ अम्ब ! यदि एष ज्वरनस्ततिक नैतं नित्यमेवोत्सनयन्ती दासे त्वम् ? ९ कोग्लिक ! पिच्छिलवालो न एष धर्नु पार्यते । - ।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४१ कोकिला-पारावा ! तुम हत्येसु अहं पाएसु घारेमि । (इति तया कुरुतः) पारावतः-(बाहुतो वीजं छित्वा हस्ते गृहन्नडलीय प्रत्यभिज्ञाय ) कोकिलआ! पञ्चभिजाणेसु अंगुलीअभं एवं अत्ताए मअणसत्यसिक्खादक्षिणाए एअस्स विइपण। कोकिला-(सोपहासम् ) साहु अत्ते ! साहु । सव्वस्सं एअस्स समप्पे- दि। चोरिआकलंक उण अम्ह मत्थे आरोवेदि। (उभौ चालयत:) ज्ञान 0--(साक्रन्दम् ) कौण्डिन्य ! कौण्डिन्य ! कासि ? कासि । एप वामपहाय वैष्णवं लोकमभिपये। कोकिला-पाआलमूलति भणे । पारावतः--कोकिलआ! एसो भअवओ पदस्सिं य्येव पचास विन्दु- देवदे चलदलतमम्मि अवलंबीअदि । अणुभवद् मुहुत्तं खेभरसिद्धि। (कोकिलः ऊर्व शासामवलोक्ते) कौण्डिन्यः-(स्वगतं सभयम् ) एसो सो पलिजमाणो डरन्तो अवरंपि पजालेदि । ता एवं दाव (प्रकाशम् ) जीवध जीवघ । घारेघ धारेघ एदं दंभता- पसं याच अहं अवदामि । सो खु मे सअलुवाणे कुसुमाई णिच्चंचिअगे- न्हह । अहं इहट्टिदो णिस्वेमिण उण पेक्खामि (इत्यवतरणं नादथित्या हन्तुमुपरमते ) ज्ञान-अहो गुरौ भत्तयतिशयः । भवतु । जीयतु तावदराकः । १ पारावत! त्वं हस्तयोः अहं पादयोरियामि । २ कोकिलक ! प्रत्यभिजानीहि महुलीयकमेतदम्बया मदनशास्त्रशिक्षादक्षिणया एतस्य वितीर्णम् । ३ साधु अम्ब ! साधु सर्वस्वमेतस्य समर्पयति । चौरिकाकल पुनरस्माकं मस्तके आरो- पयति । ४ पातालमूले इति मण। ५ कोकिटक! एष भगवान् एतस्मिन्नेर प्रत्यासने विष्णुदेवने पदलतरो अग्लम्यते । अनुभवतु मुहूर्त खेचरसिद्धिम् । ६ एप स प्रचात्यमानो रिभ्यन् अपरमपि प्रनालयति । तदेवं चावन् । जीवत जीरत धारयत धारयत एनं दम्भवापसं यावदहमवतगमि । एष स मे सकलोद्याने धुसुमानि नित्यमेव गृहाति। महामिहस्पिटो निरूपयामि म पुन: प्रेझे।

·१४२ (फपटकैलिः विदस्य ज्ञानराशमुसमीक्षते) पारावतः--अरेरे तुम उज्झाणवालो। कौण्डिन्यः- -अघई। कोकिला-पारावा! जं अत्ता णिहभइसिऊण भअवदो मुहं पेक्ष- दि, तां एसोय्येव सो एदस्स दुदीओ कोंडिपणो । (इति सहसोपसृत्य वमपि धारयति ) पारावतः-एसो वि एदस्स भअवओ। इघ ता समअं चिअ दोन्हवि भोदु सिदी। (इति योगाभ्यां योरपि कप्ठी संदानयतः) कौण्डिन्यः-(सामन्दं दीर्घ निःश्वस्य) गिअणिअट्ठाणेसु चिट्ठन्तु णिहा- णाई । फिलिम्मद दालिहमिओ लोओ। चरमदि नाणरासी। कोकिला--(सस्टम् ) रेर जाणादि तुह उअज्झाओ णिहाणाई । कौण्डिन्यः–को न पत्य एदिणा कात्यीकदों ?। कोकिला-(सहसोपमृत्य ) भअवं नाणरासे ! अनुगेन्दसु अन्हें । ज्ञान-(स्वगतम् ) साधु कौण्डिन्य ! साधु ! तदेवं तावत् । (प्रकाशम्) यत्स ! आतॊऽयं मलपति । क्रियतामस्मासु समीहितम् । (कोमिटपारायदी योगपट्टी विहाय पदयोः प्रगिपत्य) उभौ-पसीदद पसीव अय्यो। फरसु अम्हे अदलिई'। ज्ञान०-यत्सी ! क्षान्तं मया । क्षमाधना हि मादृशाः । परोपकार प.

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४३ यास्माकं परमकारुणिकानां परमो धर्मः । अवश्यमनुग्रहीतव्यौ वत्सी। तदुत्ति- प्ठताम्। उभौ-( उत्याय ) जीवदु जीवदुः अनो'। ज्ञान--(सगम्) मद्भनिसमादिष्टा कुम्भदासीच भूरियम् । निधानकुम्भसम्भारं गेहे कस्य न ढोकयेत् ॥ १० ॥ कौण्डिन्य !'समानय लागलीरसम् । कौण्डिन्यः-किं तेण। ज्ञान०-किं न श्रुतं त्वया ?- रसेन लागलीयेन समन्त्रेणातितेक्षणः । निधनं या निधानं या धीरः समधिगच्छति ॥ ११॥ कोकिल:-भअवं ! णिहाणदो कि णिहणं गरु ।। ज्ञान०-मात्राहीनमपि सर्वदुःखप्रशमनं निधानानिधनं श्रेयः । कोकिलः-ता अम्हाणं तय्येव भोई। ज्ञान 0-अप कि? । त्वरय कौण्डिन्य ! त्यरय । कौण्डिन्यः-जंआणवेदि भवं । (इति निष्फम्य पुनः प्रविश्य ) एवं तं गेन्दु उअज्झाओ। ज्ञान--(भादाय ) कस्पाक्ष्णोः प्रथमं दीयतामसनम् । कोकिला-मह दाव। पारावतः उपमृत्य) मह दावें। १ जीवतु जीतु मार्यः । २ कि तेन । ३ भगवन् ! निधानतः किं निधनं गुर। ४ तदस्माकं तदेव भवनु । ५ यदासापयति मवान् । एतत्तवातु उपाध्यायः । ६ मम तावन् । ७ मम वारा।

·१४४
वत्सराजप्रणीवरूपकसम
कपट०-भअवं! एसोवि तए अणुअंपणिनो इत्योअणों।
ज्ञान -आः ! किमौत्सुक्येन ? । सर्वेपामेवासन्नं निधनम् ।
पारा०---तत्कोकिलस्य तावत्कुरु ।
ज्ञान--(वथा फूला) वत्स! एतस्मिन्वृक्षमृले दृशं निधेहि ।
(कोकिला तथा फरोदि)
पारा०-कोकिलआ! पेच्छसि किंपि।
कोकिलः–ण किम्पि।
ज्ञान०-( अपवार्य ) वत्स पारावत!सत्येयं जनोक्तिः " अर्थातुराणां न
सुहन्न वन्धुः" यदयं पश्यन्नपि न कथयति । सर्वत्र पदे पदे निघानानीति
किमुन्मत्तजल्पितम् ? । तत्तवान्यदेव दर्शयामि।
(इवि पारारताक्षिणी दया करोति)
कपट०-मअयं ! ममावि (शानराशिस्नया फरोति )
कोकिल:-(अपचार्य) पारावआ ! पेच्छसि किम्पि? ।
पारा 0-ण किमि।
कोकिलः-अत्ते ! तुम पेच्छसि किंपि।
कपट०--गहि णहि फुटन्ति णारि लोअर्णा ।
कोकिला--(अपराय) पारावा! अत्ताण पेच्छदि ।तुम ण पेच्छसि।
अहं ण पेच्छामि ।ता कि प्रत्यकाअव्वं । (अपरायं मन्यायित्या) ता एवं दाय
(प्रा)।
१ भगवन ! एरोऽपि त्वया मनुएम्पनीयः सीमनः ।
२फोपिटर से किमपि?
३न रिमपि।
४ मगन् ! ममारि।
५ पारावत! रिमपि।
६न हिमपि।
७ मापासे म्मिपि।
८ महिनदिएटरः। नर घोपन।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४५ उअज्झा ! थोअंखु अंजणं । ता अवरेण रसेण तुमं मह कणिटो उण पारा- वअस्स अंजदु लोअणे जहा समअंचिअ णिहाणे पेच्छम्हें । (उभौ तथा कुरुतः। कोकिलपारावती गाउँ निपीड्योभयोरप्यक्षिणी निजाशिभ्यां सान्द्रं विमईयतः) ज्ञानराशिकौण्डिन्यौ-(पीडाममिनीय) कृष्ण कृष्ण स्फुटतो विलोचने । कोकिलपारावतौ-हआसा ! गेन्हध गेन्ध णिहणं । ज्ञान -आः कौण्डिन्य! उपविपंकिमप्येतदानीतं त्वया!। अन्य एवं स नेत्राचनः। कौण्डिन्यः-उअज्झा ! किं मं मारेमिच्छसि । एवं व्येव फुलो- अणो मुदोह। पारा--(पीडाविशयमभिनीय) हद्धी हद्धी अहाणे मुदोन्हेिं । कोकिलः-पारावा! किं सोएसि । तहा अपीअपुवं किमु किंपि मन्नं विवालिदा कि महिला ण कावि । जूअण सुपणो दिअहो गदो किं को अन्ह सोआवसरोजजम्मि ॥१२॥ ज्ञान०-(स्वगतं सोपहासम् ) सत्यमेतत् । कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिम् । (प्रकाराम ) वत्सौ कोकिलपारावती ! अस्ति फापीह प्रत्यासन्नो जला- शयः । नयनप्रक्षालनमात्रेणेव प्रशाम्यत्येपोऽपमृत्युः । १ पारावत ! अम्बा न प्रेझते । नप्रेझसे । अहं न पेशे । वकिमत्र कंतव्यम् । तदेयं वावन् । उपाध्याय ! स्तोकं खलु असनम् । तदपरण रसेन त्वं मम कनिष्ठः पुनः पारावतस्य म. जन लोचने, यया सममेव निघाने प्रेक्षामहे । २हतामा ! गृहीत गृहीत निघानम् । ३ पाध्याय ! किं मां मारयितुमिच्छसि । एवमेव स्फुटितलोचनो मृवोऽहम् । ४ हा विक हा विक् अस्याने मृतोऽस्मि । ५ पारावत किंशोपसे ? | याच अपीवपूर्व किम किमपि मयं विद्याटिवा कि महिला न कापि। सोन शून्यः दिवमो नताकि कोस्मा शोकावसरः भगति ।।

·१४६ वत्सराजप्रणीतरूपसङ्घहे कोकिल:-अत्यि एत्य पचासनं मअणुजाणं, जहिं सामी कलाकरंड- ओ पाणगोट्ठीविलासं करदि। पारा० -ता कधं मग्गं पुलोभम्ह। कोकिला-एघ दाव रिंगन्ता विगच्छम्है। (सवें शनैः परिकामन्ति । कौण्डिन्यः कोकिलोपरि पतनं नाटयति) कोकिल:-(सको, चरणेन प्रेर्य) हआस! किं इध णिहाणं ? कोइलो खु अहं । ता परदो गच्छ । कपट०-(पतनं नाटयन्ती) वच्छ कोकिलआ!अवलंवसु अवलंबसुम। कोकिला-अत्ते! णिबटिदग्येव चिट्ट । को तुम उद्धरिद्रं पारदि । हत्यिपटणं तुद संयुत्त । (कपटपेलिः कश्चिदुत्याय पुनः पुनः पतनं नाटयति) पारा०-(सोपहासम् ) पावेदु दाव अनआ पए पए णिहाणाई। कोकिलः-(पीडातिरायं नाटयन् ) हही हवी एसो गयरि अणुसओजण पाघिदो मरणसमम्मि पाअफंसो पहुणो कलाकरंटअर्स । कपट०-(मानन्दं सोरस्ताडमाकागे लक्ष्यं यदा) पुत्ति मअणसुंदरि! कहिंसि कहिसि ?। देहि मे पहिवअणं । एसासु अणाहा अहतुहमुहअंदा वियनामि । (ततः प्रविशति सपरिवारा सम्भ्रान्ता मदनमुन्दरी फलाफरण्डया) १ मस्ति मन प्रत्यासग्नं मदनोपानं, या स्वामी पलारण्फ पानगोष्टीविलास फरोति । २न कयं मार्ग प्रलोभ्यामः। ३ प्न वायद्रिनन्दापि गधारः। ४ तास ! किमत्र निनानम् ? । कोपिलः मन्यहं, तपरतो गच्छ। ५ यस कोरिलर ! अक्टम्यस्व मालम्पर माम् । ६ भर ! निरविवादिष्ट । पस्चामुद्धत पारपति ? हस्तिनं हा मंचन् । ७ मानोतु नातायां पर निशानानि । ८हा रिहा रिए पर नरमनुसयों पर मान मरणसम पाद: प्रमोः पढा. पाण्रपा ९ पुषि मदनमुन्दरि मुगामि गसि? ६दि में प्रतिश्पनन | R 3 मनाया जाए। mगुगपना रिन्।

·हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४७ मदनसुन्दरी-अत्ते! किं नेदं । (कपटकलिः कण्ठं गृहीला रोदिति) कलाकरण्डकः-(विलोक्य ससम्भ्रममुपसृत्य) भगवन् जानराशे ! किम- तत् । ज्ञान०-(स्वरेण झावा) वत्स कलाकरण्डक ! दुर्दैवहतोऽहं, किं कथ- यामि। कोकिलपारावतो--(सक्रोघम् ) शाह कलाकरंट! । एदं माआवंचिद- सअल अणं संभावेसु गहुँ । कलाकरण्डकः-(ससम्ध्रमम् ) आः पापी ! अलमलं चापलेन । (ज्ञान- राशि प्रति ) भगवन् ! कथय किमेतत् । सन्नोऽयं त्वत्सेप्यो जनः । ज्ञान-वत्स ! तापदम्भः समानीय प्रक्षाल्यन्तां सर्वेपामक्षीणि । कलाकरण्डका-कुसुमिके ! मुद्गरक ! ननु प्रत्यासन्नैव दीर्घिका, तदानी- यतां पानीयम् । उभौ-जं सामी समादिसदि। (इति निझम्य पुनः प्रविश्य ) उवणीदंजलं । कलाकरण्डकः-प्रक्षाल्यन्तां सर्वपामक्षीणि । (इति वया कुरुतः) ज्ञान०---(मुखं प्रक्षाल्य उन्मील्य चक्षुरी) यत्स कलाकरण्डक ! दिष्ट्या दृष्टोऽसि दिष्ट्या प्रशान्तमापदा । कपट०-(सहर्पम् ) दिद्विआ दिट्टो मा तुह मुहससी । (इति मदनसुन्दरी चुम्मति)। कोकिलपारावतौ-(काकरण्डकं पद्योगृहीत्वा ) दिष्ट्या जीवतोनी नय- नातिथिर्जातोऽसि। कलाकरण्डका-वत्सी ! प्रणम्यतां तावदयं जगद्गुरुभगवान् । अन्य ! किन्विदम् ?1 २ नाय क्लाफरण्टक! पनं मायागश्चितमपलमुग्नं संभावय नष्टम् । ३ यत्स्वामी समादिशति । उपनीत जलम् । ४ दिष्ट्या दृष्टो मया तर मुसाशी।

·१४८ चन्मराजप्रणीतरूपरसव (उमा तथा कुरुत.) ज्ञान०-सह कलाकरण्डकेन प्रमोदन्तां प्रमोदन्तां भवन्तः सर्वेऽपि । वत्स कलाकरण्टक ! न कश्चिदिहापराध्यति । अनयोर्निधानदर्शनोत्सुकयोरर्थे यन्नयनाञ्जनं समानीतं तदमेणान्यदेव तीनं किमपि संवृत्तम् । कलाकरण्डकः-(सप्रश्रयम् ) किमुच्यते । न म्वल प्रमादतोऽपि परि- भवन्ति विपदो जगद्गुरुम् । ज्ञान०-वत्स कलाकरण्डक ! अपि निर्जिता घूतकाराः। पूर्णास्ते मनो. रथाः। कलाकरण्डकः-(सहर्प सप्रश्रयम् ) भगवन् ! किमुच्यते? नास्त्यसाध्य किमपि मे भुवने भवदनुकम्पासनाथस्य । मुद्गरक:-( सहपत्सुिम्यम्) णाह कलाकरण्ट ! एसा दे अत्ता एस दे गुरू एस दे परिअणो जं णिरावदो जाओ। ता एघ महसवं माणेन्हें । ज्ञान-वत्स! कलाकरण्टक! हि किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि । कलाकरण्डकः-(सहर्प सप्रश्रयम् ) अजय्यास्ते प्ते सफलफितवाः किन्न विजिता: प्रिया प्राणप्रापा किमु न घटिता चन्द्रवदना । विपढा: पारं किमु मम न यातः परिजनः कृताधं कृत्वा मां किमसि भगवन् ! दित्सुरपरम् ॥ १३ ॥ तथापीदमस्तु- अवनिमयनिपालाः पालयन्तु प्रशाम वियतु शुभवृष्टिं दत्तमोदाः पपोदाः । भवतु भयतु लोक शोमवैदेशिकात्मा रजनिरमणलेपाशेपरध्यानधन्यः ॥ १४ ॥ ऋतिरियं महारानीपरमर्दिदेवस्यामात्पम्य महारः श्रीवन्मरानस्य । हास्पचूडामणिनामक मरमनं समाप्तम् । नाप फारणा ते जया एरले गुरः एष ते पशिगनी दमिरातो माटात महोत्मा मानपार ·अमात्यवत्सराजविरचितरूपक्रसङ्ग्रहे समुद्रमथनाभिधानः समवकारः गङ्गाधरो रुचिरशीतकराभिरामो भालाक्षिवहिनिभसम्भृतवाडवाग्निः । विभ्रदिपं सुविपमं गुणरत्नरम्यो औः समुद्र इव पर्दयतु श्रियं वः ॥१॥ अपि च। ताः पान्तु वः शिखरदन्तुरमन्दराद्रि- व्यालोडनव्यतिकराद्भमयोऽम्वुराशेः । यद्वेगविक्लवनया गलितापवाद श्रीनिरं मधुरिपोः परिरम्भमाप ॥२॥ (नान्द्यन्ते सूत्रधारः) सूत्रधारः-(प्राचीमवलोक्य सहर्षम् ) अये प्रागल्भ्यमाससाद प्रत्यूपसमयः। तथाहि- अभ्युत्थिता परिलसत्कमलाकराब्वे- लक्ष्मीः सहस्रकरमण्डलमन्युपैति । तन्मध्यवर्त्तिनुरवैरिमुखारविन्द- सन्दर्शनोत्सवसमुत्सुकतां गतेव ॥ ३ ॥ ब्राह्म एव मुहत्तै चाहं विबुद्धः। न च मया किश्चिदात्महितं विचिन्तितम् । श्रूयते हि स्मार्तेभ्यो " ब्राझे मुहर्ते उत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम्” इति । तदिदानीमपि चिन्तयामि । (नेपथ्यामिमुसमवलोक्य ) क इहास्मदीयः ?। (प्रविश्य) स्थापकः-(सप्रश्रयम् ) अहमस्मि । समादिशतु मां भावः। सूत्र०—(सहपम् ) दिष्ट्या सम्प्राप्तोऽसि । त्वमेव नः परमो हितस्तदि- भृश्यतां, द्वादशापि मातरः कथमिव वयं युगपत्कृतकृत्या भवामः । स्थापक:-(सहर्ष शिरोऽवधूय ) अहो भावस्य सौमात्रम् । दुष्प्रापश्चैप मनोरथो भावस्य भाग्यसम्पदेव समासाद्यते । आदित्या अपि द्वादश पर्या- ·वत्सराजप्रणीतरूपरसद्धहे यत एव द्वादशमासेपु परमैश्वर्यभाजनं भवन्ति । तद्विमृश्य विज्ञपयामि (क्षणं विचिन्त्य सहर्रम) युप्माभियोगपद्येन सर्वकामार्थसिद्धये । परमर्दिनरेन्द्रो या समुद्रो वा निपेव्यताम् ॥ ४॥ सूत्र--(सहर्षम् ) साधु दृष्टं साधु स्मारितम् । कविवत्सराजविरचित. समुद्रमयनसमवकाराभिनयेन नः परमद्दिदेव एव पूरिताशेपमनोरथः समुद्रो भविष्यति। (नेपथ्ये) एवन्नेदं । समुद्दादो ग्येच सब्चे मणोरहा णिव्वहन्ति । सूत्र--(स्वरप्रत्यभिज्ञानमभिनीय ) अये ! पद्मकोऽयं देव्याः समुद्रगुहितु- विधम्मभूमिाहरति । तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयायः (इति निष्मान्तौ) (प्रस्तावना) (ततः प्रविशति पद्मकः) पद्मकः-एवं नेदं । संमुद्दादोय्येय सन्चे मणोरहा णिव्वहन्ति । कथिदं खु मे गंगादेवीए जहा किर सन्चे सुरा असुरा अ विविहलाहसम्सुआ महु- महपमहणाहबम्भेहिं सह मंतिऊण मंदरमंधाणेण जलहिमहणफअणिच्छआ संयुत्ता । ता तत्य फलिस्सदि लच्छीए महुमहम्मि पम्मकप्पलमा गए वि विन्दुपदीय दंसिदा विन्दुणो आलिहिअ लच्छी । सुटु उठिदो वैठो।ता मरणाणत्येवि अस्थि एसो अत्यो लच्छीए फलिस्सदि मणोरहो । एसा खु भवदी गंगादेवी समुद्दयल्हा पावणाणं शिरोमणी संमुमीसम्मि विन्मुपजम्मि माहप्पण विहिहम्या सचत्त चिदि । (मोदम) कह उण लच्छीए ता जीय. १एवं विदम् । समुद्रादेव सबै मनोरपाः निहन्ति । २ समुद्रादेव स मनोरया. निन्ति । फापित गट मे गलादेव्या पया किल सर्वे मुग अनुग मरि पिरिदलामममूत्नुमा मधुमपनप्रनयनायनामिः मद मन्त्रयिया मन्दग्नन्यानेन जलधि- मयनातनिधमा संमृत्त । नव पटियति लस्सा मानपने प्रेमापरता 1 गवारि विगुरा पांगता मिलोग गिवा सदनी । मुनु घटितो यामा नन्नयनानध्य:रि मस्ति एरोऽः यस्याः परिगति मनोग्यः ना ग मारी गलाया ममुद्रामा पापनाना शिरोमनिः गामुसी विमु माहापन निविषापा मय निष्ठति । कई पुनरम्याः ननीभारणम्!!

·समुद्रमथनाभिधान समवकार १५१ धारणं । अहरण कअं सिंधुणाहमहादेवीए गंगाए सोरणं जं लच्छीए अग्गदो पण्णिदा तहा तहा विन्दुगुणा, बड्डाविदो अ तस्सि पेम्माणुबंधो। अहवा अलं मे खेएण । को एअस्स कनसिद्धीए संसओ, जहिं गंगादेवीए मणं पत्तिआअदि । ता इह वेलावणम्मि ग्वण वीसमिअजामि । (क्षण मिश्रम्य स्मरणमभिनीय ) अये गं- गादेवीसमप्पिद विन्टुचित्तवटंपि दाव गड्डों दंसेमि लच्छीए, जाव ण सा चेला. वली समेदि । सा खु मह पेसणसमए पिदरं समुदं वेलावणागमणत्यं पुच्छन्ती आसि । अहंपि णिवीसामसुलालसो णिहरोव्व णिदिदो य्येव संयुत्तो। (नेपथ्ये सरोपम्) आः! क एप मूर्को व्याहरति निष्ठुर इव निन्दित एवेति । निरूपयरे पाप ! निरूपय अस्ति तवैवं व्याहरतो रसना न वेति । पद्मकः--(सभयम् ) आः ! को एस अकारणं कुप्पंदि ? ( इति तत इतोऽ- बलोकते) (तत प्रविशति क्रुद्धो भगवानिपुरक ) (निष्ठुरफ सक्रोध पुनर्निरूपयेत्यादि पठति) पद्मकः-(स्वगतम् ) अये भअवं एसो कुप्पदि । गृणं णिटुरेत्ति एदस्स णामसमाणदाए एसो कुप्पदि । (प्रकाश सप्रश्रयम्) भअयं ! पणमामि तुमं । कहिं मे णिरचराहा जीहा गम्मिस्सदि । अहं खु करणाविरहिंदं णिटुरेत्ति अ- ताणं गिंदेमि। निष्ठुरकः--(वगत सबैलक्ष्यम्) अये आत्मानं नैप्ठुर्यादसायुपालभते । (प्रकाशम् ) भद्र ! किं पुनर्भवानेवमात्मानमुमालभते । अह्हन कृत सिन्धुनाथ महादेव्या गट्या शोभन यल्लम्या अग्रत वर्णिता तथा, तथा विष्णु गुपा वर्धार्पितश्च तस्मिन् प्रेमानुगन्ध । अथवा पल मे खेदेन । क एतस्य कार्यसिद्धया सशय यन गलादेव्या अपि मन प्रत्यायनि । तदिह वेलावने क्षण विश्रम्य यामि । अये गङ्गादेवीसमर्पित विष्णुचित्र पदमपि तद्रत्वा दर्शयामि रक्ष्म्यै यावन्न सा वेलावली समेति । सा सटु मम प्रेपण समये पितर समुद्र वेलावनागमनाथै पृच्छन्ती मासीत् । महमपि विविधामसुखलालसो निष्ठुर इन निन्दित् एव सत्त । १ मा क एपोऽकारण कुम्यति । २ अये भगवान् एप कुम्यति । नून निष्ठुरति एतस्य नामसमानतया एप कुप्यति । भग- वन् । प्रणमामि त्वाम् । कुत्र मे निरपराधा जिता गमिष्यति । अह सलु करणाविरहित निष्ठुर- मिति मात्मान निन्दामि ।

·वत्सराजप्रणीवरुपरसङ्घहे निष्ठुरका के पुनस्तय भर्तृदारिका ?! पद्मकः-भअब ! सुटु मे तावेण उत्तम्मदि भटिदारिओं । पद्म०--चिट्ठदि समुदमन्झम्मि। निष्ठु०-(सोपहासम् ) या समुद्रमध्ये तप्यते सा यदि मण्डले विग- तसन्तापा भविष्यति। पद्म०---(सरोपम् ।) भअवं! णामोचिदं मन्तेसि ण दसणोचितं । भम. चन्तो खु करुणापरव्यसा मन्तेहि तन्तेहिं दूअत्तणेहिं पि कामुआणं पिकामाई संघडावेन्ति। निष्ठु०-(सक्रोधम् ) आः पाप ! किमालपसि!। कथमहं पुण्डरीकाक्ष- प्रसादमन्त्रमपहाय त्वदर्तृदारिकायाः स्मरसिद्धिमन्त्रमाराघपिप्ये । पद्म---(सप्रश्रयम् ) अय्य ! मा कुप्य । जम्मन्तरे खु तुह मंतेहि भअयं कमलणअणो पसन्नो भोदि । देवीए उण समुदमुआए दूअत्तणं विर- अन्तस्स सहसचिन समीहियं दइस्सदि। निष्ठु०-(सोपहासम् ) रे रे मूर्ख ! न तवैवं व्याहरतो ब्रीडा न च मे शृण्वतः । कथं नु जलमानुपीसमागमे सकलजगदीशो भगवान्वैकुण्ठ एवं समुत्कण्ठते । त्वदारिकाया अपि महानयमुपहामो यत्तय निविडेयमा. सक्तिः। नहि पापोमरालिकायाः पितामहमराला प्रेमपात्रं भवितुमर्हति । पद्म--(सगर्नम् ) अप्य ! मा एवं- इत्योण सञ्चदसणं मोहणमंतं य जयह सोहरगं । बुदिहह णं समुद्दे लच्छीपेम्मेण गोविंदो। १ मगयन् ! मुख मे तापेन उचाम्यवि महारिका । २ तिष्ठति समुद्रमाये। ३ भगवन् ! नामोषितं मन्त्रयमि, न दर्शनोचिवम् । मगरन्तः सनु फरगापरवा मन्धः सन्यैः दूतत्वैरपि कानुानामपि कामान् महटयन्नि। ४ाय:! मा प्य । जन्मातरे गतव मन्त्रीः भगवान कमलनयनः प्रसनो भवति देण्या: पुनः मनुस्मुवापा. दूतवं रिपयतः मदमेव गमीट्विं दास्यनि । ५ मार्य ! मैवम् । मीनां सदानं मोहनमन्य समयति धौभाम्पम् । मुरति ननु समुदे खमीरम्भा गोबिन्दः ।।

·समुद्रमयनाभिधानः समनफारः निष्ठु०-(सोपहासम् ) यद्येवं तदा गतप्रायं नारायणस्य पाणिग्रहणम् । किमेवमुत्तप्यसे ? | अहो अकुतमद्भुतं चक्षुःपथमेव यो नायतरति कस्तेन सह प्रेमवन्धः । रे रे मूर्ख ! अस्मदादीनामपि गुरव एयमुपदिशन्ति- दुईर्शी निर्गुणः सूक्ष्मः केवलोऽगुष्टमात्रकः । वीतरागो महामायः कृष्णस्त्रैलोक्यमोहनः॥५॥ पद्म०-(सक्रोधम् ) ये एवं मनंति ण ते तुम्हाणं गुरू जाणन्ति, ण अ तुम्हारिसा सुणेन्ति । अंधाणं अंबेसु एस स्वविशेसो व एसो। पेच्छ रे! पेच्छ ! भअवदो कन्हस्स हवं'। (इति चित्रपटं दर्शयति) निष्ठु-(विलोम्य सविस्मयम् ) रे रे! क पुनरयं भवता समासादितः। मया किलेह ध्यानाय मधुसूदनरूपमालिखितम् । अत्राहं वेलावनाश्रमे वसन्नद- रहः कृष्णरूपमिदं ध्यायामि । एकदा वर्द्धिष्णुसिन्धोः कलोलेनापद्धतः । पद्म-भअवं ! एसो खु समुददइआए गंगाए समुद्दसुआए महुमह- विरहविहलाए लच्छीए कए महुमहालेखसणाहो चित्तवडो पेसिदो अत्यि'। निष्ठु-(सकोधम् ) अर्पय मदीयम् । पद्म०-(सरोओपहासम् ) अप्पिदी विणतुह हत्ये चिहृदि । अत्यि किंपि तुह पाचं जेण आलेक्सेवि ण तुह दंसणं देदि देवो कन्हो । अदो प्येव कलोल- पल्लणवयदेसेण तुह इत्यादो पन्भट्टी चित्तवडो'। निष्ठु०--(सकोधम् ) आः पाप! पापलेशोऽपि न मे विद्यते । इदानी भवतः कन्पशीलस्य संलापेन भविष्यति । तदपसर्पतु भवानन्यतः कुतोऽपि । पद्म०-(सर्वम्) रे रे भगवं! नारायणपरायणाए दुधर तयन्तीए लच्छीप मशिहाणम्मि कुदो मे पापं, दो अलच्छीए मणोरहाणं अमिडी?! १ ये एवं मन्यन्ते न वे मुमाऊं गुरुन जानन्ति, न च युमारमान गुप्यन्ति । अन्धाना- मधेपु एक रूपविशेष र एपः। २ भारम् ! एप पर समुदयितया गट्या समुद्रसुताया मधुमयविरदविलाया एम्या: एते मधुमयाटेश्यसनायः चित्रपट प्रेपिनोऽस्ति । ३ अपितोऽपि न पहल निष्ठति । मस्ति विमपि तर पार येनालन्यऽपि न उवर्शन ददादि यः । अत एर फोटोणत्यमेन तब हम्मानभ्रष्टः चिताः। हरे भगन् ! नागवणपरायणतया दुप्परं तर तपस्या रम्या. मनिषाने एतः पाप, पुनय सक्षम्या मनोरयानामसिद्धिः।

·१५४ वत्सराजप्रणीतरूपकसचदे तहा अ- मज्झम्मि चसइ णिचं सुरसरिजलपूरपुण्णजलणिहिणो । सेवाए अहिरमन्ती दूसहबडवाहुआसस्स ॥६॥ पुज्जइ हिअअम्मि हरिं वच्छस्थलणिहिदकमलमालाए । झाणोवहाणलग्गा अवहीरिअपरिअणालावा ॥७॥ इस धम्मकम्मकलणा हरिपअपंकअपसाअकामाए। कह ण फलइ लच्छीए आहारविहारविरदाए ॥८॥ संपइ उण इहय्येव जलहिनीरम्मि वेलावणकुसुमलक्खेण भअवदिं रु- हाणि अंचइस्सदि भहिदारिओं। निष्ठु०-- इहागमिप्यति त्वद्भदारिका । पद्म- To-अघई। निष्टु०-तदिदानीमनुचितं समवस्थानमिह रागिजनप्रत्यासत्तौ । पद्म०-(सक्रोधम् ) तए परिचत्तं एदं पावणं भविस्सदि वणं । निष्ठु०-(सरोपम् ) आः पाप! किमालपति ? । (इति वृपीमुद्यम्य ताडयि- तुमिच्छति) पद्म---( सक्रोधम् ) चिट्ट रे जाव जलजंतुं कपि दुट्टअरं तुह कए कअन्तं घाहरेमि। तथाच- १ मध्ये क्सति नित्यं सुरसरिजलपूरपूर्णजलधेः । सेवाय अभिरममाणा दुःसहवडवाहुताशस्य । यूमयति हृदये हरि वक्षःस्थलनिहितममलमालया । ध्यानोपधानलग्ना अवधीरितपरिजनालापा ॥ इति धर्मकर्मकलना हरिपदपङ्कनप्रसादकामायाः । कथं न फलति लक्ष्या आहारविहारविरतायाः ॥ सम्प्रति पुनरिहैव जलधिनीरे वेलावनकुसुमलक्षेण भगवतीं रुद्राणीमर्चयिष्यति भर्तृदारिका । २ अथ किम् ?। ३ त्वया परित्यक्तमेतत्पावनं भविष्यति वनम् । ४ तिष्ठ रे ! यावन् जलजन्तुं कमपि दुष्टतरं तव कृते कृतान्त व्याहरामि।

·समुद्रमथनामिधानः समवकारः निष्ठु०-(पुरोऽवलोक्य सभयम् ) आः पाप ! त्वदनुस्मृत एव जलकुञ्ज. रोऽयं दुष्टः कश्चिदुन्मजति । तद्यामि यतस्ततः । (इनि पलायते) पद्म-(निरूप्य ) णं एसा कुंजरं आमहिअ लुच्छी समेदि । जिस्सा उहयपासम्मि दोसदि सही लबा घिदी अ । ता इहय्येव पडियालेमि । (वतः प्रविशति ययानिर्दिष्टा लक्ष्मीः) लक्ष्मीः-सहीओ ! अइपुच्वं मह एदं सुरहिकुसुमपन्भारनिन्भरभ- रिदं वेलावणं । ता इहय्येव सहत्यावचिदेहिं कुसुमेहिं अंचइस्सं भअवदि रुद्दामि। धृतिः-जहा सुहं भहिदारिआएं। लजा -अपि कुंजरेसर ! इह थिरो भोदु भव । (कुश्वरस्तथा विष्ठति) पद्म०-(स्वगतम् ) इह कहिंपिपच्छन्ने पेच्छामि दावें। ( इति तथा करोति) (लक्ष्मीः अवतरणं नाटयति) धृतिः-पिअसहि ! लज्जे ! येच्छ तणुअत्तर्ण भट्दिारिआए । लज्जा -सुङ खु दुवला, ण उण लक्खीअदि लाअण्णपुण्णदाएँ। तहा अ- चंगत्तणमेदाए चंदस्सग्गसहोअरस्स सारिच्छं। १ नूनमेषा कुलरमामय लक्ष्मीः समेति । यस्या उभयपावें दृश्यते ससी लना धृतिध । तदिहेव प्रतिपालयामि । सत्य मारपूर्व भमैतत् सुरमिकुन्दुमान्मारनिर्ममृतं पलायनम् । तदिहर स्वहस्ताप चितैः कुमुमै अर्चयिष्यामि भगवती रुद्राणीम् । ३ यथा सुसं भर्तृद्वारिकायाः। ४ मयि कुक्षरेश्वर ! इह स्थिरो भवतु भवान् । ५ इह कुत्रापि प्रच्छन्ने प्रेक्षे पावन । ६ प्रियससि उन्ने ! प्रेमस्व त्वं वनुत्वं भर्तृदारिकायाः । ७ सुप्छु सलु दुर्बला न पुन: लक्ष्यते लावण्यपूर्णवया। वयाच। चङ्गत्वमेतायाः चन्द्रस्यामसहोदरस्य सदृशम् ।

·१५६ वत्सराजप्रणीतरूपासवहे। रणरणअदुव्यलाए अहिअं अह होइ अच्छरिअं ॥९॥ लक्ष्मीः-एघ वअंसिआओ एध । उचिणीअन्ति कुसुमाई। (सर्वाः पुष्पावचयं नाटयन्ति) लक्ष्मीः-(सहर्षाश्चर्यम्) मालाहिं छम्मासिअमोत्तिआणं केणावि वल्लीओ विहसिदाओ। एतारिसं किं इध विहुमाणं दीहत्तणं दीसदि पाअवेसे ॥१०॥ (धृतिलने इतरेतरमुखावलोकनस्मितं नाटयसः) लक्ष्मीः-(साशङ्कम् ) सहीओ! किं इघ हसीअदि । लजा-पिअसहि ! अणहिण्णा खु तुमं हसीअसि । ण एदाओ मोत्ति- अमालिआओ, विअइहफुल्लाई । एदाई कंकेल्लिकुसुमाई ण विहुमदलाई। लक्ष्मीः-(सविलक्षं विहस्य ) ता एदाइंय्येव उचिणोम्हें । (तया कुर्वन्ति) लक्ष्मीः-(भ्रमरवाचं रूपयन्ती ससम्भ्रमम् ) सहीओ ! के एदे लहुअलहुआ पक्खिसावा जन्ता उडेति ? । धृतिः-(विहस्य )पिअसहि लच्छि! तुह मुहपरिमलरसिभा भसला ण रमन्ति पेच्छ कुसुमेसु । उण्होण्हसासलहरीसंतावकरंविदा भान्ति ॥११॥ रणरणकदुर्वलाया अधिकमथ भवति आश्चर्यम् ।। १ एत वयस्या! एत । उच्चीयन्ते कुसुमानि । २ मालाभिः पाण्मासिकमौक्तिकानां केनापि वयः विभूषिताः। एतादृशं किमत विद्रुमाणां दीर्घत्वं दृश्यते पादपेषु ॥ ३ सख्यः ! किमत्र हस्यते ?। ४ प्रियससि ! अनभिज्ञा सलु त्वं हस्यसे । न एताः मोक्तिकमालाः, विचकिलकुसुमानि, एतानि कंकलिकुसुमानि न विद्रुमदलानि । ५ तदेतान्येवोच्चिनुमः। ६ सख्यः! के एते लघुकलघुका पक्षिशावकाः यान्तः उडीयन्ते । ७ प्रियसखि लक्ष्मि ! तव मुखपरिमलरसिका मसला न रमन्ते कुसुमेषु । प्रेक्षस्व उष्णोष्णश्वासलहरीसन्तापकरम्विता भान्ति॥

·१५७ समुद्रमथनाभिधानः समवकारः लक्ष्मी:-(सलनं सस्मितम् ) सहि ! ण तुमं पुच्छिस्सं । पिअसहि लले ! कहि एदे दे भसला जे मअरंदजीवा सुणीअन्ति? । लजा-अघई। धृतिः-पिअसहि ! अवचिदाई पहदाई कुसुमाई। अंचीअनु संपइ भवदी भवाणी। लक्ष्मीः-आणीअन्तु परिअणादो पूओवरणाई । (धृतिस्तया करोति) (लक्ष्मीः पार्वतीपूजां नाटयति) लजा-(सप्रार्थनम् ) तह अंचिदासि पव्वइ ! लच्छीए विविहकुसुममालाहिं । अंचे तुह पसाए जह कण्हं णअणकमलेहि ॥ १२ ॥ धृतिः-(सहर्पम् ) पिअसहि ! लच्छि ! दिदिआ वट्टसि । पेच्छामि तुह वाहुलभं चामं पप्फुरन्तं । पचासन्नं पिअदंसणं पिसुणेदि । लक्ष्मीः-(सलजस्मितम् ) अवेहि अवेहि । (इति कुसुमेन ताडयति) पद्म--(स्वगतम्) दंसेमि एदस्सि अवसरे कण्हचित्तवर्ड इमीए। ( सहसोत्याय) देवि ! पुजीअदु एदं कण्हस्स रूवं णअणकुसुमेहिं कुसुमेहिर्पि। (इति चित्रपटमर्पयति) १ ससि ! न त्वां प्रक्ष्यामि । प्रियससि लज्जे ! कथय एते ते भसला ये मकरन्दनीवाः श्रूयन्ते। २ अथ किम् ? ३ प्रियससि ! अवचितानि प्रभूवानि कुसुमानि । अर्च्यतां सम्प्रति भगवती भवानी । ४ आनीयन्तां परिजनात् पूजोपकरणानि । ५ तथा अचिंतासि पार्वति! लक्ष्म्या विविधसुममालाभिः । अर्चयतु तब प्रसादात् यया कृष्णं नयनकमलैः ।। ६ प्रियससि लक्ष्मि ! दिष्ट्या वर्धसे । प्रेक्षे तव वाहुलतां वामां प्रस्फुरन्तीम् । प्रत्यासन्नं प्रियदर्शनं पिशुनयति। ७ अपेहि अपेहि। ८ दर्शयामि एतस्मिन्नवसरे कृष्णचित्रपटमस्यै । देवि! पूज्यतामेतकृष्णस्य रू नयनकुमुमैः कुसुमैरपि ।

·१५८ वसराजप्रणीतरूपासङ्घहे . लज्जा-(विलोक्य सहर्पम् ) साहु साहु कि भपणह पोमअस्स । जहा पोमओ व्याणं णिही तहा सुहाणं तुमं णिही । लक्ष्मी:-(सप्रसादस्मितं पद्मझमवलोक्य सहर्प चितपटमवलोक्यन्ती स्वावं साश्चर्यम् ) अहो ख्वं अहो ख्वं!। ठाणे महामुणिणो एदं पुरिसोत्तमं अणिम्मिदं वाह- रन्ति। णहु णहु एआरिसं एवं केणावि णिम्मीअदि । (सोत्कण्ठम् ) हिम! दिडिआ वड्डसि । कुसुमिदो दाव देवीए कचाअणीए पसाअपाअवो संपइ उण आलेक्खदंशणपुण्णदोहदेणं म्येव फलिस्सदि। पद्म-देवि लच्छि! किं विलंबीअदि । एसो खु चित्तवडो गंगादे- वीए पेसिदो पुज्जीअदु । जणदणपूआएय्येव जणणो पावीअदि । किं सुन्नहि- अआ तुम ? । अहं खु तएय्येव गंगादेवीए पादवंदगं काउं पेसिदों। लजा-पिअसहि ! सोहणं मन्तेदि पोमओ। पुजीअदु चित्तलिहिओ महुमहो। लक्ष्मी-(सलचं धृतिमुखमवलोक्य सगदगदम् ) अप्पेहि पूओवभरणाई । (धृतिस्तथा करोति लक्ष्मीः। पूजां नाटयति) लज्जा--(सपरिहासस्मितम् ) कुसुमंजलिसंघडणा वेविरहत्याए कह णु संपउइ । गग्गिरगिरा अ मन्तो समग्गवपणो कहं होई ॥ १३ ॥ १ साधु साधु किं मण्यते पद्मास्य ! पद्मकः द्रव्याणां निधिः तथा सुखानां त्वं निधिः २ अहो रूपम् अहो रूपम् ! । स्थाने महामुनयः पुरुपोत्तममनिर्मितं व्याहरन्ति । न सलु न खलु एतादृशं रूपं फेनापि निर्मीयते । हृदय ! दिष्टया वर्धसे । कुसुमितो देव्याः कात्यायन्याः प्रसादपादपः सम्प्रति पुनः आलेख्यदर्शनपूर्णदोहदेनैव फलिप्यति । ३ देवि लदिम ! किं विलम्ब्यते ? । एप सलु चित्रपटो गहरदेव्या प्रेपितः पूज्यताम् । जनार्दनपूजयैव जनार्दनः प्राप्यते । किं शुन्यहृदया त्यम् ? । अहं खलु तया एव गङ्गादेव्या पादव- न्दनं कर्तु प्रेषितः । ४ प्रियससि ! शोभनं मन्नयति पद्मकः । पूज्यता चित्रलिसितो मधुमथनः । ५ अर्पय पूजोपकरणानि । ६ कुसुमाञ्जलिसङ्कटना वेपमानहस्तायाः कथं नु सन्यानोति। गद्गदगिरा च मन्त्रः समप्रवर्गः कथं भवति ।

·समुद्रमथनाभिधानः समयकारः। १५९ दिट्टी वाहाउलिआ तुमम्मि झाणं सुणिन्भरं णवरि ता.। कमलणअण! कमलं अणुअंपसु विमलसभा ॥१४॥ (लक्ष्मीः सबीडस्मितं पूजा परिहर्तुमिच्छति) धृतिः-(ससम्भ्रमं सप्रार्थनम् ) मा एवम् । पिअसहि ! तुझ पचड्ढा काममओ महुमहम्मि सम्भावी । निकामलअसुलआ मा मुत्तिं झत्ति पावेसु ।। १५ ।। (लक्ष्मीः सस्मितं कुसुमाञ्जलिमारोपयति) लज्जा-(सहपै सप्रार्थनं चित्रपटै लक्ष्यं वद्धा ) सुहअ पुरिसोत्तम!पेच्छ पेच्छ भटिदारिआभत्ति । भत्तिगेझो खु तुमं झत्ति पचासन्नो होहि । (नेपथ्ये) आः किमेतत् । उच्छिद्य स्वयमुत्पतिप्णुतनयः साभोगवेगोर्मिभि- पव्यूहमरण्ययन्ति गगनं वृक्षाः सपक्षा इच । एतेन क्रियते युगान्तपवनप्रावन्धमाकस्मिक दुर्वातेन वितन्वताऽतिरयतः सबै जगलङ्गमम् ॥ १६ ॥ पद्म-(स्वगतम्) नुनमायाति सुरासुरपरिवारो मुरारिः। नूनमन्वेति तं मन्दराद्रिः, यदेप भीपणः पवनोत्पातः । लक्ष्मी:-(पपनवेगनाथां नाटयन्ती ) हडी हडी सहीओ गए। मं पिगुणो महोअहिणो उच्छंगामए खु भअवदीए कचाअपीए वारंवारं कअविविह रअणपूआए वेलावणकुसुमपूआणिमित्तं तादं अभत्थिा इ. आगदं । इघ अ एअं फलं संयुत्तं। १ रष्टिः वाहाकुलिता त्वयि ध्यानं मुनिर्भरे नवरं तत् । कमलनयन ! कमलामनुकम्पस्य विमलसज्ञावाम् ।। २ नियससि ! तब प्रवर्धनु काममयो मधुमये सद्भावः । निष्कामलयमुलमा मा मुक्तिं झटिति प्राप्नुहि ।। ३ सुभग पुरुषोत्तम! प्रेमस्त मदारिकामधिम् । भतिगृपः स त झटिति प्रत्यासनो भर। ४ हा धिरु हा भित्र ! सत्यः! नयत मां पितुर्महोदधः उत्सद्गम् । मया खलु भगवन्याः कात्यायन्याः यारं पारं कृतविविधरलपूजया बेटावनकुमुमपूनानिमित्तं दावमभ्यर्घ्य अनागतम् । पर प एतत्पलं संगृतम् ।

·- वत्सराजप्रणीतरूपकसदहे लज्जा ससम्भ्रमम्) णाभराम! एहि एहि । (हस्ती सहसोपसर्पति) ( सर्वाः समारहा समुद्रप्रवेशं नाटयन्ति) पद्म०-(स्वगतम्) अये! महोअहिमहङ्ग्युत्तन्तं गंगादेवीकधिदं ण दाव णिवेदइस्सं । सुदु विहला भविस्सदि भविदारिआ । वरं इधय्येव एवं पस्वअन्तो चिहामि । (इति तथा तिष्ठति) (नेपथ्ये) मधुरिपुरेप स्फुरदुरुकामः सह सुरदैत्यैर्जलधिमुपेतः । तुगइसमूहमीलिताम्बरमुपैति मथनोद्यमहेतोर्मन्दरो गिरिराजः ॥१७॥ पद्म-(सहर्पन ) अनिष्टमध्येऽप्यद्य सम्भविष्यति गोविन्दसन्दर्शनं भर्तृदारिकायाः। तदहं त्वरितमुपसामि जलधिमध्यम् । (इति जलविप्रवेशमभि- नीय निकान्तः) (ततः प्रविशति व्योमयानेन महेन्द्रादिसुरामुरपरिवारो वासुदेवः ) वासुदेवः-(सहपकौतुकम् ) अयि सुरपते ! पश्य- व्योमाङ्गणावतरनिदशासुरोध- च्छायाजिघृक्षुमकरोल्करघूर्णिताम्युः । अप्यत्र दूरतरवर्तिनि मन्दराद्रा- युन्मथ्यमान इव राजति सिन्धुराजः ॥ १८ ॥ तयमवतीर्य चेलावने प्रतीक्षामहे यावदायान्ति ब्रह्ममहेशादयःसर्वेऽपि देवाः सर्वेऽपि चासुराः स च गिरिर्मन्दरः । ( इति वेलावनमध्यास्ते ) वृहस्पतिः-(समन्तादवलोक्य साश्चर्य सभयम् ) अहो वृद्धिवास्तदिह हृदयं क्षुभ्यति पर दुरन्तोऽयं मन्यः प्रसभमुपहासाय भविता । विधायात्र स्नानं सपदि सदनं यात विबुधाः प्रमोदो यादोभ्यः प्रभवति न चेत्कोपि विपमः ॥ १९ ॥ १ नागराज! एहि एहि । २ अये महोदधिमयनवृतान्तं गलादेवीकथितं न वावभिवेदयिष्ये । मुष्ठ विहला भविष्यति भदारिका । वरमौर एतप्ररूपयस्तिष्ठामि ।

·समुद्रमथनाभिधानः समवकार
१६१
इन्द्रः-(वगतम् ) अहो ! बृहस्पतेर्मन्त्रपरामर्शकनानजहमतेर्भीरुत्वम् ।
तदेवं तावत् । (प्रकाशं सगर्वम् )
कियान्पारावारः कमलभवभृङ्गारकुहर-
क्षरद्वारारब्धत्रिदिवसरिदौपाधिकसरः।
तदेतन्मन्याय व्यवसितमिदं दैत्यदिविष-
समूहस्यैतावद्भवति हसनीयं नहि कथम् ॥ २० ।।
(सोल्लुण्ठम् )
दम्भोलिपाणेबलसूदनस्य
वाचस्पते! त्वं सचिवोत्तमोऽसि ।
तदन दुग्धाम्बुधिदीर्घिकाया-
मुत्साहभङ्गः कतमस्तवायम् ? ॥ २१॥
बृहस्पतिः-(सावज्ञं विहस्य ) देव प्रभो पुरन्दर !
त्रैलोक्यदाहप्रभुरोर्ववह्निः
किन्नास्य किं नास्य स कालकूटः।
क्रोघोडुरेऽमुन्न न वृत्रशत्रो
रक्षाप्रकारः कवचादिकः स्यात् ॥ २२ ॥
धनदः-(सगर्व सायज्ञम् )
जीव पयोधर्मथनं कारय किं या निवारय स्वैरम् ।
शौर्य किमत्र पातुं दुग्धं वडवानलकथितम् ॥ २३ ॥
बृह०-(सावज्ञोपहासम् ) दूरेऽस्तु शौर्यम् । अमुना महिम्नैयास्य
चक्रवाक इव वीचिविलोलो मन्दरोऽन भवतु भ्रमनिष्ठः।
पार्श्वतोऽस्य परिवर्तनभङ्गया कीटका इव भवन्तु भवन्तः ॥ २४॥
वासु०-(स्वगतम् ) अये! गर्वायते गीर्वाणवर्गः समुद्रोन्मथनाय । तत्पु-
श्रीप्रेमपाशपरवशश्चास्मि । तत्कि सुरमन्त्रिमन्त्रानुसारेण समुद्रोन्मथनोद्योगं
विसृज्य प्रकारान्तरेण तत्पाणिग्रहणमारभे, अथवा सुरासुरसर्वैः समभ्यर्थ्या-
नीतः कथमिवैतानतिसन्याय भग्नमनोरथान्करिष्ये । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् )
अयि वाचस्पते
नालसं कुलिशं शाकं न बुद्धिर्विधुरास्ति ते ।
सर्व भावि शुभोदक हरौ सहचरे मयि ॥ २५ ॥

·वत्सराजप्रणीवरूपरसङ्घहे
वृह०-(स्वगतं सहर्पम् ) अये ! अनध्यवसायोत्त्यैच मे सुदृढ़ संवृत्तं सुर-
कार्य, यदेवमयं भगवान्मुकुन्दः प्रतिज्ञातवान् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम्)
पायोनिधिर्मधित एवं समीहितानि
सिद्धानि तानि मधुसूदननिर्जराणाम् ।
दुप्पापमेतदधिगम्य वचस्त्वदीयं
पीयूपमप्यतनु सम्प्रति पीतमेव ॥ २६ ॥
इन्द्रः-(सप्रश्रयम् )
पादोदकं तव जनार्दन ! जाह्नवी या
तत्तोयपूर्णजलधेर्मथनं कियत्ते।
आज्ञाकरैत्रिदशदानवमन्दराद्यै-
राडम्बरव्यतिकरोऽयमहो विनोदः ॥ २७ ॥
वासु०-(ऊर्ध्वमवलोम्य) अयि सहस्रक्षण ! दृश्यतामयमायात्येव
कमलासनः। तचाहि-
दुग्धाम्बुधेर्दुग्धमदः पिपासुः
पैतामहोऽयं तरलो मरालः।
अप्रेर्यमाणोऽपि पितामहेन
विहङ्गराजाधिकमभ्युपैति ॥ २८ ॥
इन्द्रः-(सकौतुझमूलमरडोक्य) कथमयं भगवान्महेशोऽपि समायाति वे.
गेन । अदृष्टपूर्व महदेतत्कुतूहलम् । देवदेवोऽपि तरलायत एव ।
कृष्णः-महेन्द्र ! मैवम्-
भीडन्तु कोमलपराक्रमसन्निवेशः
स्वर्गसदः सुरपतेः पृथुकामचाराः ।
अत्याहिते परिपतत्यय दैवयोगा-
द्देवोऽयमेव शरणं करिकृत्तिवासाः ॥ २९॥
(वतः प्रविशति महेशो ममा च)
ब्रह्मा-(सरभसमुपमृत्य)
उद्यम कुरु गोविन्द ! पूर्णकामो भवाचिरात् ।
फलितोद्यमखेदानां विश्रामो मण्डनायते ॥३०॥

·समुद्रमथनाभिधानः समवकारः महेशः-(सहपस्मितम् ) कृष्ण ! अनुष्ठीयतां सुरज्येष्ठशासनम् । वासु० 0--(सप्रश्रयम्) उग्र ! त्वद्नतो गाढं सर्व एवोत्सहामहे । उज्जृम्भते हि भृत्यानां कापि शक्तिः प्रभोः पुरः ॥३१॥ तदायातु मन्दादिः। इन्द्रः-(नभोऽवलोक्य) कृष्णदेव ! पश्य पश्य । अम्परादुत्तीर्य प्रत्या. सन्नो बभूव महोदधेर्मन्दराद्रिः। अभ्युत्थित इवातिथ्यान्मैनाको गौरवेण यम् । समुद्रमध्यसङ्कान्तप्रतिविम्यस्य कैतवात् ।। ३२ ।। वासु०-(सहर्षस्मितं हरकण्ठे शेपमालोक्य) निर्मोकवद्यः पृथिवी विभर्ति पर्यङ्गतां याति जगत्पतेर्यः तस्यैव ते मन्दशैल! मन्थ- नेत्राधिकारः फणिराजयोग्यः ॥ ३३॥ शेपः-(सप्रश्रयम् )- दन्दशूकस्य कीटस्य शक्तिरेवंविधा क मे। प्रभुः करोतु यत्किश्चिन्मपि न्यस्य स्ववैभवम् ॥ ३४॥ महेशः-(सस्मितम् ) नागराज ! अविलम्वितं विधेहि मुकुन्दसन्देशम् । (शेपः सहसा शिकण्ठादुत्तीर्य नाट्यनोड्डीय दुग्धाधिमध्यगतमन्दरमभिवेष्टयति) महेन्द्रः-(सहपोलासम् ) अये देवा अये देवा ! पूर्ववदेव अवलम्बत नागे- न्द्रनेत्रमुभयपार्श्वयोः । ( सर्वे तथा कृन्वा विलोडनाभिनयं कुर्वन्ति । मन्दरस्तथैव तिष्ठति) महेशः-(विहस्य) सर्वेऽपि कुणयः कृष्ण! त्वां विनामी सुरासुराः। त्वमेपामडुत्तो वाहुनिप्पत्यूहश्चतुर्भुजः ॥ ३५ ॥ तयवस्यतु भवान् । मा भवतु विडम्बना सुरासुराणाम् । कृष्णः-(सहसोपसृत्य मन्दरमावर्तयन्स्वगतं सोलण्ठम् ) तामम्युधावत्र विचिन्त्य लक्ष्मी- { मुत्कम्पितं निःश्वसितं च दीर्घम् । --- ·१६४ वत्सराजप्रणीतरूपसद्धहे उज्जृम्भते गद्गदशब्दता मे मन्धश्रमः किन्तु सुसंवृणोति ॥ ३६ ॥ तत्सावहित्यमावर्त्तयामि तावत् । (इति मन्दरमावर्चयति) ब्रह्मा-(विलोक्य सकौतुकम् ) महेश ! दृश्यताम् । फ्रीडति भ्रमरकैरिव नृत्य- न्मन्दरः सह सुरासुरसाथैः । शेषपुच्छमुखबाहुयुगस्य द्राग्गतागतमनोज्ञविनोदैः ।। ३७॥ महेशः-(सहर्षाश्चर्यम् ) अहो महत्कौतुकं वर्तते ! । तथाहि- साटोपसम्पातरयमको दुल्लासिनस्तुणतरङ्गटाः। हस्ता इव क्रोधनदुग्धवाः पतन्त्यमी मन्दरशैलमौलौ ॥ ३८॥ वासु०-(आकर्णनाभिनयं कृत्वा ) तिष्ठत तिष्ठत क्षणम् । निर्गच्छदिव किमपि विभाव्यते। (सर्वे निश्वला भवन्ति) वासु०-(सहर्षकौतुकम् ) कथितकुलिशपातदुर्निमित्त- स्फुरदुरुमेघविरुक्षगर्जितान्ते। ध्वनिरिव मधुरः कलापियूनः सुखयति मन्थरवात्पयश्वरोऽयम् ॥ ३९ ॥ (ततः प्रविशन्ति वेदाः) वासु०-(ज्ञानेन प्रत्यभिज्ञाय खगतं सहर्षम्) दिष्ट्या नूनममी वेदाः समागताः। वलिः-(सप्रश्रयम्) भगवन् जगदीश! साधारणः प्रभुरसि सुराणा. मसुराणां च । समानभक्तिव्यवसायेषु च परिजनेषु समानप्रसादाः प्रभवो भवन्तीति विचिन्त्यम् । महेशः-(स्वगतम्) अये विभागलालसा दानवाः । अप्रियं च तद्दान- वारेस्तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) अयि दानवेश ! अलमुत्सुकतया । किमौचित्य- मच्युतात्मच्यवते ? । तदयमेव प्रमाणम् ।

·समुद्रमथनाभिधानः समक्कारः। १६५ कृष्णः-(सहप स्वगतम् ) साधु सर्वज्ञ ! साधु, यत्किमपि न विशिष्टं सन्दिष्टवानसि । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) अयि दानवेश ! यद्यदिनिःसरति सागरात्तत्तद्यापि सागरगर्भ एव तिष्ठतीति सम्प्रधार्यताम् । वस्तुजातं च वेलावने पालयन्तु दिक्पाला अग्नियमनिर्ऋतयः । सिद्धे समुद्रमथनोयमे भर्गा- ज्ञया विभागोऽस्तु। बलि-यथा रोचतेऽच्युताय । कृष्णः--अयि भगवन्तो वेदाः! समुचितेऽन वेलावने व्यपनीयतां तावदयं मथनायासो दिक्पालशुश्रूपया। अग्न्यादिदिक्पालाः-(सप्रश्रयम् ) इत इतोऽन्न भवन्तो वेदाः । (परिक्रम्य सर्वे तथा तिष्ठन्ति) कृष्णः-(सोलासम्) अये देवासुराः ! पुनर्विलोडयत गाढम् । (सर्वे तया कुर्वन्ति) कृष्णः-तिष्ठत तिष्टत तावत् । (सर्वे तिष्ठन्ति) कृष्णः--(निरूपणामभिनीय साश्चर्यम् ) गरीयान्कश्चिदिदानीमायाति । आयात्यग्विीचीमालास्फूर्जत्फेनावेगाभोगात् । गर्जाभगिर्वल्गत्येपा प्रत्यग्रान्दध्यानोदारा ॥ ४० ॥ (ततः प्रविशत्यैरायतः) इन्द्रः-(विलोक्य सविस्मयम् )- दम्भोलिघातचकितः प्रसभं पुरा यः पाथोधिकोणकुहरे निभृतं निलीनः । उत्तुङ्गशृङ्गसवलः पृथुमन्थखेदा- न्मनाक एप स पुनर्यहिरभ्युपैति ॥ ४१ ।। कृष्णः-(स्वगतम् ) दिष्ट्या नूनमयमैरावतः करी । (प्रकाशम् ) अयि परमेशान ! निर्गतोऽयं गजेन्द्रस्तद्विलोक्यताम् । महेशः-(सहर्षस्मितम् ) राजत्वमर्हति कुञ्जरविशेपोऽयम् । अधितिष्ठतु शिशिरशिशिरां वेलावनतरुच्छायाम् । (ऐरावतस्तथा करोति) ·- वत्सराजप्रणीतरूपकसरहे वासु०-अपि चालयत पुनर्मन्याचलम् । (सर्वे तथा कुर्वन्ति) वासु-स्थीयतां स्थीयताम् पुनः किश्चिदायाति । (सवें स्थिरा भवन्ति) चलिः-(विलोक्य) अयि वासुदेव ! व्यर्थमिदानी संवृत्तं मन्दरावर्त- नं, यदिद्मवस्तुभूतमिव किश्चिनिःसरति। वासु०-(स्वगतम्) व्यर्थमेव भवनां मन्दरावर्तनम् । अवस्तुभूतं च सर्व भवतां भविष्यति। इन्द्रः-साधूक्तं दानवराजेन । तथाहि- प्राणमातहतोल्लसदूर्ध्व- क्षीरसौफरकृतोत्करवृष्टिः। वाढिमध्यगतपर्वतश्शृङ्गा- दयाकुलः स्फुटमुपैति हयास्यः ॥४२॥ तदवस्तुभूत एवायम्। वासु०-निर्गच्छतु निःशेपस्तावत् । (ततः प्रविशत्युचे प्रवाः) वासु०--(विलोक्य स्वगतम् ) अये ! अयं हयराज उच्चैःश्रवाः सर्वलक्षण- सम्पूर्णः श्रूयते । तदेवं तावत् । (प्रकाशं सपरिहासम् ) प्रभो शम्भो ! सर्वलक्षण- सम्पूर्णोऽयमश्वमेधयोग्यो हयो दीयतां भगवते हिरण्यगर्भाय । ब्रह्मा-(सपरिहासम् ) अहो ! अस्मासु हरेर्हयप्रतिग्रहं कारयितुमुपचि- की। महेश:--(सहर्ष विहस्य ) अपि कृष्ण ! सेनापत्त्यादयमपि हस्तिसवि- घमध्यास्ताम् । (उचैःश्रवास्तथा करोति) कृष्ण:-( सोसासम्) अये भ्रमयन्तु पुनर्मन्दरं भवन्तः । (देवा सुरास्तथा कुर्वन्ति) धनदः-(साश्चर्य सवितर्कम् ) अये। मथनं मन्धरीकृत्य दृश्यतां तावत् ।

·समुद्रमथनाभियान: समवकारः
प्रहादनं द्रव्यमुदेति किश्चि-
दालक्ष्यवृत्ताकृतिसंनिवेशम् ।
यत्कान्तिपूरमसरण चार्डि:
मन्धधा द्यामधिरोहतीव ।। ४३ ।।
(ततः प्रविशति चन्द्रः)
इन्द्रः-(सहप सवितम्)
किमयममृतकुम्भः किन्न मन्यापमई-
व्यथितजलधिनुग्धस्नेहपिण्डोऽयमीदृक् ।
किमिदमननुभूतं भूतमाह्यादि किश्चि-
किमिय नहि विचित्रं स्यात्पयोधौ विचित्रे ॥ ४ ॥
कृष्णः-(स्मरणमभिनीय स्वगतं सोकण्ठम्)
तचित्रदृष्टं किमु वक्रमेत-
दाविर्भवत्यम्बुनिषेः सुतायाः ।
अपि श्रुतं यत्कुसुमायुधस्य
मृत्युञ्जयत्वादमृतं जिगाय ॥ ४५ ॥
(निपुणं निरूप्य ) अये ! कलङ्ककलुपमन्यदेव किमपि । न तदक्रम् ।
( सखेदं निःश्वस्य)
प्रियामुग्याशया दृष्टिाविता मेऽत्र निर्मले ।
द्रागेवापसरत्येपा कलङ्कगलहस्तिता ॥ ४६ ॥
(निरूप्य ) नूनमनेन पीयूपमयूखेन भवितव्यम् । (प्रकाशम् ) प्रभो!
शङ्कर ! सुधाकरोऽयं सम्माप्तः ।
चन्द्रः-(महेशमालोक्य सहर्ष स्वगतम्) दिष्ट्या प्रमथितो मे पिता पायोधिर्य-
.देव महामुनिभिरपि दुरासदसन्दर्शनो नयनपथमवतीर्णा भगवान्ममथनाथः ।
महेश:--(मुधांशुमालोक्य स्वगतम् ) अये महाफलः संवृत्तः पाथोधिमथ
नायासो यदयमासादितो यज्वनां परिवृढः । (प्रकाशम् ) अयि कृष्ण !
फकुभि ककृभि चर्पन शैत्यगर्भान्गभस्ती.
न्मथनजनितखेदं खण्डयन्यः प्रकामम् ।
अधियसतु मुहत्तं वार्दिवेलावनाली
द्विजपरिवृढ एप ग्रामणी; प्रीणमानः॥४७॥

·यत्सराजमणीवरूपम्सद (चन्द्ररतया करोति) कृष्णः-(सहोद्धासम्) अहो ! पायोधिमयनस्यागुतानि फलानि । तह- योऽभिवर्ततां मन्दरावतः। (मुरासुरास्त्यावुर्वन्ति) वरुणः-(पुरोऽग्लोस्य सखेदम् ) आः! किमामूलतो व्यथितः पायोधिप- देताः समुहसन्ति शेवाललताः । इन्द्रः-(साम्वर्यम्) तादग्विधैर्मन्दरदुर्विवत्त- पिनाशमायुर्जलजन्नवो ये। प्राणन्ति ते पश्यन सच एव झम्पालियाचालितवार्डिपूराः॥४८॥ सर्वे सुरासुराः- अहह ! चित्रं चिनं मोदामहे । अद्गमद्गमधिकृत्य पढते ताहगेव बलवान्बलोदयः। मन्यशैलपरिवर्तनश्रमः सद्य एव शममेति दारुणः ॥ ४९॥ तत्किमेतत् । वासु 10-(निमृश्य) नूनमेना महापधयो न शेवाललताः । {ः प्रविशन्ठि महापरयः) कृष्णः--(महर्षम्) अम्लानपुप्पभरमम्पनुपास्माना मृत्युनिसदस्यमिव शङ्कर ! पुष्पशीलाः । अभ्यागताः शिष ! माहोपरयस्तदामा- माज्ञां मपच्छ महसा हमितानलानाम् ॥५०॥ महेश:-(स) दुग्यायुधौ जन्म सुपग स्पमा मा परोपराप रमाकपः। भामा प्रसहन महानुभाया भरन्तु येतापनगामिनोऽपि ||2|| ·समुद्रमथनामिधानः समयकारः १६९ कृष्णः--क्रियतां महेशनिदेशः। (मापधयस्तथा तिष्ठन्ति) वायु:--(सोत्साहम्) अयि देवदानवाः ! विवर्तयत मन्याचलम् । अह- मपि निजवेगवैभवेन सहस्रगुणीकरोमि तवेगम् । वितरतु रत्नाकरो दुष्पाप- पदार्थान् । (देवदानवास्तथा कुर्वन्ति) कुवेरः (साश्चर्यम्) आस्तामास्ताम् । पश्यत पश्पत विविधवर्णतां महार्णवस्य । कृष्णः-(सवितर्कम् ) उत्प्रेवन्ति तुपोत्कटस्य बडवावः किमेताः शिखाः सिन्धुर्दर्शयते पुरन्दरधनुर्निर्जिष्णु किंवा धनुः। एतत्किञ्चिदुदीयतेऽद्भुतमयं द्रव्यान्तरं किन्नु वा याज्योतिर्निचयैर्धनं कवचितो नेत्रायते सागरः ॥५२॥ (तत. प्रविशन्ति विवियपर्णानि रत्नानि) कृष्णः-(निरूप्य सहर्षम् ) अये ! रत्नानि समागतानि । इदमेतेपु किम- पि मांसलं कुटिलं प्रधानरत्नम् । (सोत्कण्ठम् ) शृङ्गारिताशेपसमुद्रपूर- मिदं मनोहारिन रोचिपैय । जन्मान्तरोपार्जितयन्धुकल्पं हादपि द्रावयतीव चेतः ॥ ५३ ।। तदावेदयामि देवदेवस्याश्रीकण्ठ निरूपय निरूपया रत्नानि समागतानि । महेशः-(सहर्पम् ) अद्य कृतार्था पृथिवी । ननु यत्तव्यं समागतानि निधानानि, समागता लक्ष्मीः , समागतममृतम् । तद्दिानीम्- एतेऽत्र पावनशिरोमणयो भजन्तां वेलावनाभरणतां मणयो मुहर्तम् । आयामिभिः किरणवाहुभिरम्युराशे- रामश्नकालपरिरम्भमिवार्पयन्तः ॥५४॥ (रत्नानि तया तिष्ठन्ति) ·१५० वत्सराजप्रणीतरूपसह वासु०-(स्वगतं सहर्षम् ) हृदय! हृदय ! दिष्ट्या वईसे कमलावलोकन- प्रत्यासत्त्या । नहि नहि महेशव्याहतयो वृथा भवन्ति । (प्रकाशं सौत्सुम्यम् ) त्वरध्वं त्वरध्वं सुरासुराः । भ्रमयन्तु भवन्तो मन्धाचलम् । (सर्वे तथा पुर्वन्ति) इन्द्रः-(साश्चर्य ससम्भ्रमम् ) शान्यतु शान्यतु तायन्मयनावर्तः । अयन- रति किमपिसौम्यतरं यस्तु । (सवें साश्चर्य निरूपयन्ति) वासु०-(विलोक्य सवितम्) समुल्लसत्सौम्यमहोमहोमिः सहोदरः किं भवितायमिन्दोः। अपूरको नेत्रमहोत्सवस्य मध्ये स ताङ् न तु कालिमास्ति ॥५॥ इन्द्रः-(निरूज्य साश्चर्यम् ) अहो ! सहसैव निर्गत्य स्फुटीवभूव स्त्रीरूप. मिदम् । वासु०-(विभाव्य सायर्यम् ) अहो ! रूपमस्याः । अधिजलनिधिगम कोऽपिलावण्यपादि- निवसति जनिरस्यास्तत्र नूनं बभूय । भवति हि कथमित्य योग्यताऽस्यैय यार्ड- रमनकरसुधाचा यत्प्रतिः प्रात्या ॥५६॥ अपिच- अस्याः स्फुरत्कालिपिपिनान्यः होलदोलातरलागयष्टेः। आश्रयन्त्याः ककृभोऽक्षिप- राकल्पमेगाभरणन्धमेति ॥५॥ (प्रत्यानिमाय मग मोरम) नूनमिपं गढ़या आलिग्य कवितामा पपी. भिपुनी भविष्पनि । तथाहि- - ·१७१ - समुद्रमयनामिवानः समवकारः आलेख्ये दृष्ट्वैतां यश्वेतसि परिचयो ममाडरितः । उत्पल्लयः स सहसा सहस्रभासत्यमभ्येति ॥२८॥ (ततः प्रविशति लक्ष्मीः) लक्ष्मीः-६वी हवी! अहो मह हअजीवस्स कढिणत्तणं जं एआरिसे वि विसमवैअरे ण णीहरदि। (पुरः कृष्णमालोम्य सप्रत्यमिक्षमिव ) कथं आलेक्स- दिलु तं सुहअं अणुहरदि एसा स्वरिद्धी । (निःश्वस्य) महवा दो एआरिसाई भागाइं ? । किं करेमि । तहरि अहिरमदि इय मे दिट्ठी । (इति अभ्रमवलोकते) वासु०-(स्वगत सदर्पम्) हृदय ! दिष्ट्या वर्द्धसे ।महत्यपि सम्भ्रमे साकू- तमिव दृष्टमस्याः । तथाहि- साभोगवेगमधनलमसम्भृतोप्म- क्षीरान्धिवीचिपटलीपरितापितानि । अङ्गानि मे शिशिरयन्ति सरोमहाक्ष्या अल्लिष्टमुग्यलहरीनुहृदः कटाक्षाः ॥ ५९॥ महेशः-(लक्ष्मी दृष्ट्वा स्वगतम्) नूनमियं सा भाविनी पुरुषोत्तमस्य वल्लभा लक्ष्मीस्तदेवं तावत् । (प्रयागं सातम्) अयि पुरुपोत्तम ! समुदरतामदितीया- मशरणां पाणिग्रहणेन योपिनम् । लक्ष्मीः-(स्वगतं सहपम्) कवं एसो पुरिसोत्तमो! । एदं एस कोधि अवरो महाणुभावो आदिशदि । ता कि अगुकंपिस्सदि मं पआबई। वासु० -एप सम्पादयामि शिवनिदेशम् । (इति पागि प्रसार्य लक्ष्मीमानयति) लक्ष्मीः--(स्वगतं सोत्कलं वैकुण्ठकण्ठमालम्बमाना ) अच्छरिअं अच्छरिअं ०- १ हा विरहा विक! मम हनजीवस्य कठिनहतं यदेताहोऽपि विषमन्यतिकरे न निःसरति। क्यमाटेग्यदृष्टं तं सुभगमनुदगति एपा रूपदिः । अथवा कुन एतादृशानि माग्यानि किं करोमि। त्यापि अभिरमतेऽत्र मे दृष्टिः। २ कयनेष पुरुषोत्तमः । एनमेर कोऽपि मररो महानुभाव मादिशति । तस्मिनुकम्पियन मां प्रजापतिः।

·वत्सरामप्रणीतरूपकसङ्घई तास्स महणदुक्से विरहे चंदादिबंधुवग्गस्त । उधमणे पाणाणं को एसो पहरिसो जाओ। (प्रकाशं विकृत्य समुद्रमवलोक्य सखेदम् ) अहो मे पिदुणो महणवेअगाए पज्जाउलत्तणं । वासु०-(सोलासम् ) मुश्च सुच! भयमेप ते पिता प्रार्यते न खलु मव्यतेऽम्युधिः। आगतान्वदति देवदानवा- न्मन्दरस्तमवहेलनिष्ठुरम् ॥ ६० ॥ (स्वगतम् ) इयदेय मे सुखं, परार्थः कायक्लेशोऽपरः । (इवि सबीडं कथङ्कथमपि कण्ठात्तामवतारयति) लक्ष्मी:-(सहर्षमात्मगतम् ) अणूभूदं मए अमअं, अणुभूदो चंदो, अण- णुभूदं मए एअं वअणमहुरत्तणं । ता णूणं एस सो जेव सुहओ । संवदन्ति ते गंगादो आअपिणदा गुणा पदस्सि। वासु०-(सप्रश्रयम् ) अपि परमेश ! आगतेयं लक्ष्मीः । महेशः-कृष्ण ! कृष्ण ! प्रथमत एव मया ज्ञातं, यत्तरलायितमस्या जनन्या रत्नाकरपल्या मम मौलिमन्दाकिन्या। (गङ्गां प्रवि) अयि गङ्गे काम- रूपे ! विश्रमय वेलावने कमलालयाम् । (गङ्गा सहसोत्याय तथा करोति) वलिः-(स्वगतं सविषादम् अहो! दुराशयतामिव महेशकेशवादीनामव. धारयामि । यदेते धारयन्ति, न विभजन्ते पाथोधिमथनोपात्तानि वस्तूनि । ( सावतम्) भवतु । पश्चादपि वाहुवलेनैव सुलभानीतराणि वस्तूनि, यावन्न १ माश्चर्यमाश्वर्य । तावस्य मयनारसे विरहे चन्द्रादिवन्धुवर्गव । उत्क्रमणे प्राणानां क एप प्रहपों जातः ।। अहो मे पितुः मथनवेदनया पयर्याकुलत्वम् । २ अनुभूतं मया अमृतम्, अनुभूतश्चन्द्रः, अननुभूतं मयैतद्वदनमधुरत्वम् । तन्नूनमेष स एव सुभगः । संवदन्ति ते गाव आकर्णिता गुणा एतस्मिन् ।

·समुद्रमथनाभियानः समवकार
दिविषदः पीयूपं निपीयामरा भवन्ति । तदमृताविर्भावसमये मया अवहितेन
भाव्यम् । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) सखे कुजम्भ ! एह्यहि ।
कुजम्भ०-(प्रविश्य ) किमादिश्यते ?
(वलिः । कर्णे एवमेव)
कुजम्भ:-( सहपोलासम् ) सिद्धमेतत् ।
-भगवन्नारायण ! त्वत्परायणोऽयं व्यवसायः । किमिदानीमेव
मन्दायसे ।
वासु०-~-(मन्दरमावर्चयन्स्वगतं सोत्कण्ठम्)
यावद्वभूव हरिणाभकलोचनाया-
नासप्रगल्भपरिरम्भसुखोपभोगः ।
बाह्रोवलं मतिवलं व्यपनीय काम-
स्तावबिडम्बयति मां करवै किमत्र ॥ ६१॥
(प्रकाशं सावहित्यम् ) अयि गीर्वाणाः ! अपि दानवाः! सर्वप्राणेन परि-
भ्रमयत पुनर्मन्याचलम् ।
(समें तथा कुर्वन्ति)
धनदः-पश्यत पश्यत कुम्भानामिव मुखान्युत्मेवन्ति ।
इन्द्रः-(ससम्भ्रमम् ) आस्तामास्तां तावन्मन्दरावर्तनम् । कथं समया
एव कुम्भाः समुत्तरन्ति । (सवितर्कम् ) किममी स्फुदितत्याद्विविक्ताः कथमन्य-
थोत्तानमुखास्तरन्ति ।
धनदः-( सवितर्कम् ) विचित्रा किमियमुत्तानमुखी कौम्भी नौरगुत-
निघौ पयोधौ।।
वासु०-(निरूप्य सहर्पम् )
कौम्भी ध्रुवं नौरियमभ्युपैति
विनिर्मिता किन्नु निधानकुम्भैः ।
यस्याः प्रसिदा भुवनत्रयेऽपि
दारियवाडे स्तरणे प्रसक्तिः ॥ ६ ॥

·१७४
वत्सराजप्रणीतरूपफसवहे
-
इन्द्रः-(साथर्यम् ) कृष्ण ! कृष्ण! पश्य पश्य उपनिधानकुन किश्चि-
दपरं विनिर्गच्छति । (क्षणं निरूप्य सहाश्चर्यम् )
कुम्भोऽयमम्भोनिधिपूरमध्या-
दत्यद्भुतः कोऽप्युदयांबभूव ।
असंस्तुतं किश्चिदुदश्चयन्ति
यद्गन्धवाहाः परमप्रमोदम् ॥ ६३ ।।
कृष्णः-(सहर्ष स्वगतम् ) नूनमनेन पीयूपकुम्भेन भवितव्यं, यदस्य
सन्दर्शनादेव ममाप्यन्तरात्म्मा महर्पव्याकुलतामुपैति । (प्रकाशं सहर्षम् ) महेश!
महेश ! दिष्ट्या वर्द्धसे पीयूपसमागमेन । निधानकुम्भा अप्यमी समागताः ।
महेशः-(सहर्षे ससम्भ्रमम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! अपहितेनात्र भवता भवि.
तव्यम् । स्वयमेव सम्भावयन्तु वेलावनं निघानकुम्माः। आइय समर्पय
हुतमुजः पीयूपकुम्भम् ।
कृष्णः-(सहर्षमुगःकारम् ) पावनशिरोमणे पावक ! एहि ।
बलिः-(ससम्भ्रममिय) ससे फुजम्भ ! स्वयमेव देवदेवो जनार्दनः
पायकमायते । तत्त्वं गत्वा समानय वेलावनात्पावकम् । (इति फाक्षेग यीशन)
कुजम्भः-(सहसा निर्गत्य पानस्वरः प्रविश्य सत्रअयम् ) किमादिशति देवदेवः
केशयः।
कृष्णः-(महर्षम् ) ससे गोचि:केश ! मुरमसि सर्वेपा, मुग्योऽसि
सर्वपु, तट्टहाण पीयूपकुम्भम् । (पुजम्भं प्रतीन्सवि)
कृष्णः-(सोपदामामा) सरोगिपिन् ! किं पुनत्यं मन्दतेजा:संत्तः
जम्भ:-(सप्रश्रयम् )फिमस्मदादीनांत्यत्समीपेऽपि तेजःसमुदीयते।
(विनिपामति)
बलिः-(स्गां सहपंम) साधु साधु समर्थितं फुजम्भेन ।
वासु०-(गदपों मारम्) अयि दानपाः नात्याः संवृत्ता:स्मतदिदा.
नीमुदामरमसाः सरसगुणवलेन एन्डयन मन्धाचलम् ।
(मरे तान्ति)

·समुद्रमयनाभिधानः समवकारः १७५ वायु:-(सभयम् ) अहह ! कुद्धमिवेदानी वैवर्ण्यमापद्यमानमम्मोनि- धिमवलोकयामि । इतश्च कश्चिदुष्टो जलजन्तुरिव निर्गच्छति । इन्द्रः- (सम्यग्विभाव्य ) नैप जलजन्तुः । भीषणोऽसिकुटिलः कठिनात्मा मर्मकर्तनविचक्षणः। अडशः खल इवैष पयोधे- दुष्टचेष्टितनिधिः समुपैति ॥ ३४॥ धनदः-(साश्चर्यम् ) पश्यत पझ्यत । इतश्वायम्- दुःसहः सुरपतेरिव दण्डो दण्ड एप समुपैति कठोर। यङ्गयेन जलजन्तुसमृहो दूरतोऽपसरति कचिदधौ ॥ १५ ॥ वायु:-(समयम् ) समुल्लसत्कान्तिपूरानुसारदृश्यमानशरीरो मीनः क- श्चिदितोऽभिवर्तते। इन्द्रः-(निरूप्य ) मैवम् आवर्तते तिमिरयं यदि तत्किमत्य स्पादिदीर्णतनवस्तिमयो नियन्ते । सक्ताभिरामपुलकोत्करसङ्कलाग- स्तढारिवेरयमुञ्चति मण्डलामः ॥ ६६ ।। वासु०-अयि परमेश ! पश्य पश्य । परिकुपितः पारावारः । महेश:-(सामज्ञम् ) किमस्य सैनिकाः सायुधा विनिर्गता उतायमेव स्वपमुदायुधो विक्रामति । गभीरोऽयं महात्मा वैदेशिकः कोपप्रकारेषु । मथना- यासोल्लसितानि महानुभावानि स्वयमायुधानि निकामन्ति । तदेतानि साधि- देवतानि नमस्कृत्य वासय वेलावने । देवानामेवैतानि सुलभानि महते फलाय भविष्यन्ति । (कृष्णः तथा कृत्वा पुनस्तथैव मथनावर्त प्रवर्त्तयति) ·वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे महेन्द्रः-(विलोक्य साश्चर्यम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! पश्य पश्य । आश्चर्यमयं किमप्यतिप्रमाणं मरकतरत्नं समुल्लसति । वासु०-(निरूप्य) आनन्दसन्दोहनिदानशक्त- रुदीयते पात्रमिदं सुरायाः तद्धगायग्रहगाढलग्नं भृङ्गोत्करैर्मारकतं विभाति ।। ६७ ।। धनदः-(ससन्ध्रमम् ) अत्याहितमत्याहितम् पश्यत तावदितः। इहोपरिष्टाविहगा भ्रमन्तः कल्लोलवातोपहताः पतन्ति । परासवोऽमी तिमयो भवन्ति द्रागारनालत्वमुपैति दुग्धम् ॥ ६८ ।। इन्द्रः-(विभाव्य ) पश्यत पश्यत । विनिर्गतैव काचिदिह वही । कृष्णः--(निरूप्य ) नूनं विपमिदम् । अहह ! अत्याहितमापतितम् । शिय! शिव ! सुरा समागता, विपं चागतम् । महेश:-(ससम्भ्रमम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! साधिदैवतं द्रव्यध्यमिदं प्रसाद्य वेलावने निवेशयतु भवान् । (कृष्णास्तथा करोति) महेन्द्रः-(सरमसम् ) अयि सुरासुराः । तथेदानी समधिकबला विर- चयत विलोडनं , यथा समासादित्ताद्भुतपदार्थाः पुनर्विलोडनाय न स्पृहयामहे । (सर्वे तथा कुर्वन्ति) (नेपथ्ये फलफलः) वासु०-(समाकर्ण्य ससम्भ्रमम् ) आकएप मन्दरापरपाव सुरासुराणां भीपणः कलफलो विजृम्भते ? । (पुननेंपध्ये) धूमः प्रेहति कोऽपि सार्द्धमशुचिर्नेत्राणि निवासयन् ज्वालौघामृतमारणप्रणयिनः प्रेट्वन्ति पश्चादमी।

·समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १७७ दुग्धप्लोपविरुक्षगर्वविपमच्छङ्कारवाचालितः क्षीराब्धिः पुनरेति मेचकरुचिः कोऽप्येप वोपर्युधः ॥ १९ ॥ वासु--(सभयं साश्चर्य समन्तादलोम्य ) कथमहह! क्षणादेव न किमपि पश्यामि । नष्टः कुत्र महार्णवः क नु ययौ ताहक्स मन्याचलो विद्राणः क फणीश्वरः क नु गतास्ते हन्त देवासुराः। दिक्चक्र ज्वलपन्निरडशमिलदखोरान्धकारोमिभिः पातालायितरोदसीपरिकरः कोऽयं प्रकारोऽभवत् ॥ ७० ॥ महेश:-(ससम्भ्रमम् ) अयि कृष्ण ! पालने तब नियोगस्तदिदानी सह देवासुरैः समुद्रमथनोपात्तवस्तूनि गृहीत्वा फचित्परिपालय । अहमेनमनर्थ शमयामि। (इति निष्कान्ताः सर्वे) प्रथमोऽङ्कः ·द्वितीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति कपटकामिनीवेपो वैकुण्ठः ससीमेपो वैनतेयश्च) वैनतेयः-(सहर्षम् ) अयि जनाईन ! सकलजगद्रूपस्य केयं भवतोऽ- द्रुतरूपनिर्माणनैपुणे श्लाघा ?। अद्य पुनर्यदिदं भवता वनितारुपमाविष्कृतं नहि तद्भवनाप्यनुभूतपूर्वम् । किं पुनरयं पुरुपशून्ये वेलावन निकुञ्ज निरर्थको भवता सफलीकृतमनप्राक्तनसुकृतपरिपाको हेवाकः प्रसार्यते ?। तथाहि- शोईन्दं खेलत्यलसमलसं कर्णसविधे नटन्ती भ्रूवल्ली कुसुमविशिखं वीजयति च । मुहुः स्मेरस्मेरं मदयति मुखाम्भोरुहमिदं स्वतः क्षोभं यासि त्वमपि मुकुरं पश्यसि यदा ॥ १ ॥ वैकुण्ठः-सखे चैनतेय ! अर्थशृङ्गारोऽयमद्भुतो महतेऽर्धाय प्रगल्भते । हेवाकाभिनयं चात्राकस्मिकपुरुपागमनशङ्कया प्रसारयामि । वैन--(ससम्भ्रमम् ) कथं शब्द इवेह श्रूयते ! । नूनमायाति कश्चित् । वैकुण्ठ:-( साशङ्कम् ) सखे वैनतेय ! तदितःप्रभृति योपिदावाभिनयार्थ- मावाभ्यां प्राकृतभापया तदनुरूपः कृताकृितकुसुमचापः संलापः क्रियताम् । वैन--(पत्रान्तरालैरालोक्य अपवारितकेन ) आयात एव सानुचरः कश्चि- न्महानुभावः पुरुपविशेपः। (ततः प्रविशति बलिः कुजम्भश्च ) बलिः-(सपरितोषम् ) सखे कुजम्भ ! साधु साधु भवता कृतं, पन्म- हता नैपुणेन पीयूयमानीतम । किं पुनः पोयूपं लब्धमप्यलब्धमेव, यन्मया न समासादिता जलधिकन्यावमानिलावण्या कापि कन्या। कुजम्भः-(स्वगतं सजुगुप्सम् ) अहो ! अस्य मदनमोहान्यता, यदयम. मृतं कामिनीसमागमादधरमवधारयति । (प्रकाशं सप्रश्रयम्) तदपि न भवतोबल- वाग्यस्य बलेटुप्पापमवधारयामि। वैकुण्ठः-(स्वगत सोपहासम् ) व्यमपि दृष्पापं भविष्यति । चलिः-ससे कुजम्भ ! किं पुनरितो मृगमदामोदः प्रवर्तते।।

·समुद्रमयनाभिधानः समवकारः १७९ कुजम्भः-(आवागमभिनीय साश्चर्यम् ) अयि दानवेश ! नायं विपिनलतानां सहस्रशःपरिचितो हि तद्गन्धः । मृगमदपरिमललहरी पिशुनयति किमप्यधिष्ठानम् ॥२॥ तदुत्थाय निरूपयामि तावत् । ( तथा कृत्वा सहपाश्चर्यम्) दानवेश ! एह्येहि कृतार्थय चक्षुपी । अयप्रभृति ते सफलं जन्म । अदृष्टपूर्व पश्य कन्यारत्नम् । (वलिः सोत्कण्ठमुत्तिष्ठति) वैन०-(अपार्य) वैकुण्ठ ! अभिनीयन्तां विप्रलम्भानुभायाः। वैकुण्ठः-(स्वगतम्) तैस्तैः पृथुश्वसितपाण्डिमतानवाद्य- य विमलम्भमभिनेतुमहं समीहे। सोऽयं पयोनिधिसुताब्यवधानदुःख- सन्युक्षितो भवति सम्प्रति सत्य एव ।। ३ ॥ वैन-पियसहि मोहणिए ! कि उण अत्ताणं अगवेक्खिय एवं उत्त. म्मसि ? । साहेसु मे शिविणअदिटं तं सुहों । मोहनिका-णिउणिए ! अलं साहिदेण । णहु णहु तेण सारिक्खेण तिहुअणम्मि कोवि अस्थि । वलिः-(आकर्ण्य सोत्कण्ठम् ) किं पुनरित्यमतसम्भावनया सुकृती सु- दृशा कृतार्थीक्रियते । कुजम्भः-एहि तावत्मकटीभयावः । (उमावुपमर्पतः) निपुणिका-(सहमोत्याय सप्रअयम् ) महाभाज! पणामो भटिदारिआएं। वलिः-(सगढ़दम् ) अभिलपिनमासादयतु भवर्तृदारिका । वैकुण्ठः-(स्वगतम्) गद्गद्गलिनाक्षरापि सम्पूर्णेयमुपश्रुतिर्भविष्यति । १ नियससि मोहनिक ! किं पुनरात्मानमनरेश्य एवमुचाम्यसि ।। साक्ष्य मे स्वादृष्टं ने मुभगम् । २ निपुणिक ! अलं साधितेन । न स न खलु तेन सदृशो न कोऽपि निमुग्नेऽस्ति । १ महामाग ! प्रणामो भन्दारिकापाः।

·१८० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे - कुजम्भः-(उत्तरीयमासनवत्कृत्वा ) इदमलङ्करोतु दानवेन्द्रः। बलि:-( उपविश्य सहपोत्कण्ठं स्वगतं साश्चर्य) अनुभूतपूर्वमित्थं स्त्रीरत्नं न खलु वेधसः शिल्पे । मदनस्य भुवनजयिनः शक्तिमायामयी किमियं?॥ (प्रकासं सहीरूपं मैनतेयं प्रति) भद्रे ! केयं भवहर्तृदारिका ? । किंनिमित्त मुत्ताम्यति । निपुणिकावेपो वैनतेयः-महाभाम ! एसा खु कमलाए कणिहा समुद्ददुहिदा । जदोपहुदि इमीए कोवि अभुवो सुहओ सिविणए पुलोइदो तदोपटुदि अभंतरविअंभमाणहाहुड्डामरवेअणाए णिविडविलयावगुण्ठणा फिलम्मदि । परं परमसाहसिअन्य ण वीहेदि मरणादो।अण्णहा- अग्याइ करणों का झंपइ का मलयगंधवाहम्मि । का जीविए सअण्हा कलअंठफूहझुणिं सुणई॥४॥ (साकृतस्मितम् ) संपइ उण तुम्हाण दसणादो पहुदि किंपि किंपि आस- त्ति व विहावेमि। का मुणेदि अत्थि तुम्हाण सिविणयदिट्ठसारिक्खं ण वेति । (निपुणिकावेपं वैनतेय तर्जयन्निव तिर्यगवलोकनैः सबीडमधोमुखं तिष्ठति) वलिः-(सौत्सुक्यं सोत्कण्ठम् )- मामनुगृहाण मुग्धे ! दृक्पातरमृतपाटवग्रहिलैः। जीवितमजीवितं मे सम्प्रति सुभु! त्वदायत्तम् ॥ ५॥ (पैकुण्ठः अवामुख एव सस्मितं पश्यति) बलिः--(सहपॉकण्ठ म्)- लोचनसरोजमाला प्रेमगुणेनेयमद्भुता प्रथिता । विश्राम्यति मयि दिष्ट्या सुतनोः संवरणमालेय ॥६॥ १ महाभाग ! एपा खलु कनिष्टा समुद्रदुहिता यतः प्रमृति अनया कोऽपि अद्भुतरूपः सुभगः स्वो दृष्टः ततः प्रभृति अभ्यन्तरविज़म्भमाणदाहोहामवेदनया निविडविलयावगुण्ठना शाम्यति । परं परमसाहसिक्केव न बिभेति मरणात् । अन्यथा- अर्यादि फरुणकं का झम्पति का मलयगन्धवाहे। का जीविते सतृष्णा कलकण्ठकुडूध्वनि शृणोति ।। २ सम्प्रति पुनः युष्माकं दर्शनाममृवि किमपि किमपि शासक्ति विभावयामि । का मानीते अस्ति युष्माकं स्वादृष्टसादृश्यमस्ति न वेति ।

·ममुद्रमथनाभिधानः समवचारः (प्रकाशम् ) सखे कुजम्भ! सम्भावितोऽस्मि सुशा प्रसादेन । किं पुनश्चि- रयति गुरु! भगवान्भार्गवः ? । स हि मया अमृतप्राशनमहोत्सवे अग्रासनार्थ सन्धानकं प्रेष्य समाहृतस्तत्ति सन्धानकः पद्गुः कर्मान्तरव्यग्रो वा गुरुः ? । (ततः प्रविगवि सन्धानकेनानुगम्यमानो भार्गवः) सन्धानकः-(सप्रणामम् ) दाणवेस ! एसो भग्गयो गुरूं संपत्तो'। (बलिः ससम्भ्रमं यथावदुपत्याय प्रणमति) शुक्रः-(सहर्पम् ) वर्डनां पर्दतां कलि। (स्वगतं सवैलक्ष्यम् ) आः कथं में हर्पभरव्याकुलस्य वलिरिति वक्तव्ये कलिरिति समागतम् !। भवतु । यातु तापदविदितमेवैनत् । सन्धानकः-(पीमुपनीय) अलंकरेतु एदं अलो। शुक्रः-(उपविश्य कन्यारूपं वैकुण्ठमालोक्य स्वगत साश्चर्यम् ) अहो अदृष्टपूर्व- मद्भुतमिदं स्त्रीरूपं प्रजापतेः सर्गे । तत्केयं मायामयीच ? । (नीरूपो वैकुण्ठम्तथैव सीटमास्ते) बलिः-(सहर्ष ) भगवन्भार्गव ! रत्नाकरस्य तनयेयमपरा स्पोपहसि- तकमलालया मयि सरागा । अतःपरं भगवान्त्रमाणम् । शुक्रः (सहर्षम् ) किमत्र विमृश्यमस्ति । निष्पत्यूहो भव सर्वाभ्युदय- परम्पराणां पात्रम् । (नेपध्ये) न मन्यते सुदामणं दैवमेतत् । यदेतैर्यहीनसकलसमुद्रोपार्जिनद्रव्यैर्देवैर- पहस्तिताः परित्यक्तसमराङ्गणाः समापतन्नि विल्लया दानवाः । वलिः-(सकोत्रमुत्थाय ) आः किं दुर्वलो वलिः संवृत्तः ? , यदेवं भवि- प्यति। कुजम्भः-सन्मय समय सैन्यानि । शुक्रः-(वामाशिम्पन्दनं सूचयित्वा स्वगत मविपादम् ) आः ! कथं मनुपश्रुति- दुनिमित्तं दुनिमित्तान्तरमप्यनुवर्तते । तदेवं तावत् । (प्रकाशम् ) अयि दानव- राज ! न युज्यते तदाजिमहोत्सयः । सम्पनि समुदिता देवाः। १ दानवेश! एप मार्गदो गुरुः सन्मानः । २ नलागेनु एतामायः। .

·१८२ परसराजप्रणीतरूपसदहे बलिः-(सोपहासम् ) गुरो भार्गव ! जानात्येव भवान्वलेबलम् । त- त्किमिदमुच्यते ? । (ससरम्भम्) मद्दोःस्तम्भविघूर्णितेन तरसा येनैव मन्याद्रिणा पाथोधिः स तथा तथा प्रमथितस्तव्यजातं ददौ । तेनैवाद्य वृथा भुजोप्मचपलान् निप्पिष्य दैत्यद्गहो भूयोऽस्याः पितरं करोमि सहसा दुर्द्धर्पहर्षोत्कटम् ॥७॥ शुक्रा-दैत्यपते ! कृतामृतप्राशनस्य भवतो मृत्युञ्जयस्य सुखावहः वलिः--( सगर्वम् ) गुरो ! भैपज्यमानमिदं पीयूपम् । किमनेन । असागरोत्पन्नमतीच चित्रं पीयूपमेतद्धजयोदयं मे निर्माय यदैरिकुलावसानं ममामरत्वं सहसा विभर्ति ॥८॥ प्रतिज्ञातमिदं मया भगवतो गुरोः पुरतः। पीयूपाभ्यधिकं प्रहर्पसुहितान्संसारयात्रात्यजो धारातीर्थगतायुषः प्रतिभटान्कृत्वा रणप्राङ्गणे । त्वथ्यग्रासनपूजिते कुलगुरौ साई सुहृद्वान्धवैः मोहिन्या सह कान्तया सरभसः प्राप्नोमि नो वा सुधाम् ॥ ९॥ मोहिनीवेपो वैकुण्ठः--(स्वगतं सहर्षम् ) दिष्ट्या भग्नस्तावद्धार्गवस्प मन्त्रः। दिष्ट्या कृतान्तदोलामिव दुष्पतिज्ञामारूढो वलिः । शुक्रः-(सकोधम् ) बले ! अवस दानवकुलं यदेवमसद्गृहगृहीतो भ- वान् । तदप्यवयोधयामि भवन्तम् । चरित्रं पातङ्गं यदसिशिखिनि प्रापुरचिरा. न्महादैत्यास्ते ते मधुमुरहिरण्याख्यनरकाः। इदानी यैकुण्ठः किमु स महिलाभावमगम- धदेतत्यागल्भ्यं स्फुरति भवतो दोर्मदमयम् ॥१०॥ (वैकुण्ठवैनतेयौ साक्र्तमन्योन्यमग्लोस्य संवरणं नाटयतः) वलिः-(सगर्नम् ) गुरो भार्गव ! कि प्रलपसि ? । महिलैब ममानतो वैकुण्ठः । एतदेव भवतामहमभ्यर्थये- ·समुद्रमयनाभिधानः समवकारः १८३ विचित्ररूपामनुबन्धिरागां स्वयं समेतां महते सुखाय । कन्यामपूवी परिपालयतां माभून्ममायं विफलः प्रयासः॥ ११ ॥ सखे कुजम्भ ! उपनय मे पीयूषभाजनम् । (कुजम्भः उपनयति) बलि:--(पीयूपभाजनमादाय कन्यायेपं वैकुण्ठं प्रति)- पीयूपमेतद्दयिते ! गृहाण त्वमेव पीयूपमिदं वृधा मे। सम्पूर्णकामा कतिचिन्मुहूत्तै- भव मिये यामि रणोत्सवाय ॥ १२॥ (इति पीयूपपात्रमप्रतो धारयति) कन्यारूपो वैकुण्ठः-(सकरणं सगद्गदमिव )समरविजयत्यं पत्त्ये अजउ- ( इत्ययोंके सलबमिव सगद्गदम् ) दुवे तिणि मुहुत्ताई पडिवालइस्सं । पुणो एदं णिरु- वउत्तं तणुं पावअसमागंमि परिचइस्सं'। बलि:-(ससम्भ्रमम् ) सुन्नु! कइदानीं शोकावसरः आगतमायोऽहम् । (इति त्वरितपदं निष्कामति) स्त्रीरूपो चेकुण्ठः---(स्वगवं सहर्षम् ) सिई समीहितेन महाप्रत्यूहेनेव गन- मनेन । तदलमिहस्थितेन । तदेवं तावत् । (प्राशं सलन्नमिव ) पिअसहि ! करहि हत्थे एवं अमअभाअणं । णिउणिा खु तुमं । गहु कहवि तुमाहिन्तो एदं फभट्ट भोदि । पुणोवि तए एदं आणिदं। (वैनतेयस्तया करोति) शुक्रः-(स्वगतं साराहम् ) आः! परकर भवति पीयूपं विशङ्कतेच ममा- स्मा तत्किमन करवै । भवतु किमनेन बलेरेव दुर्विलसितमिदम् । १ समरविजया प्रवृत्ते आर्यपुत्रे द्वितीणि मुहूर्वानि प्रतिरालयिष्ये । पुनरेतन निरपयुक्तं वर्नु पावसमागमे परिवस्यामि । २ प्रियससि ! कुरु हस्ते एतदमृतभाजनम् । नियुगिना सलु स्वम् नि सनु क्यमपि त्वच एनसभ्रष्टं भवति । पुनरपि त्वया एनदानीतम् ।

·वत्सराजप्रणीतरूपकसईई . वैकुण्ठ:--(स्वगतम् ) अलमिदानीं विलम्वेन। ( अनुस्मृत्य) विद्रवाय पाव- कमानयामि। (इति पावकलारणमभिनयति) शुक्रः--(समन्तादवलोक्य ससम्भ्रमम् ) आ: किमतेत् ? विशालज्वालाभिः कवचयति दिक्चक्रमचिरा- महाधूमस्तोमैर्जनयति नमः पीवरतरम् । अतिकाथादूई तरलयति च क्षीरजलधि विना कल्पापाय प्रसरतितरां कोऽयमनलः? ॥१३॥ अपि च-- धूमस्तोमकदर्थनादिय गतं कुत्रापि तिग्मविपा तत्कृत्यः क्रियते तदेप शिखिना शश्वत्प्रकाशः स्वयम् । ज्वालाजालपरम्पराभिरनिलव्याधुर्णिताभिला. द्भूयो विश्वमिदं हिरण्मपमहाब्रह्माण्डभाण्डायते ॥ १४ ॥ तकिमत्रोचितम् । वैकुण्ठ:--पिअसहि णिउणिए !! णस्थि तस्स मुहअस भई । ता पहि जलणपसंगेण अत्ताणं कत्थं करम्ह । ( उभायुत्तिष्ठतः) शुक्र:-(स्वगतं साशङ्कम् ) अहोऽस्याः पूर्वानुराग एव मरणान्तं प्रेम । गृहीतामृतैव चैपा पावकमवेशमारभते । तद्वयमपि न मया परिरक्षितम् । भवतु चारयामि । (प्रकाशम् ) अयि कल्याणि ! किमकल्याणमिदमकस्मादारभ्यते ।। प्रतिपालय कतिचिन्मुहर्तान् । वैकुण्ठः-~~-( सविपाई सलजमित्र ) अथ्य ! फि अणण्योचिदं मन्तेसि । एवं व्येच तस्सि तुसिस्से वडरागाए मह उचिदं भोदि। शुक्रः-अयि मुग्धे! तवामृतस्य च रक्षायै त्वत्समक्षमेव दानवेश्वरेणा- भ्यर्थितोऽस्मिा तद्यदि वार्यमाणा न निवर्तसे तदग्निस्तम्भमपि करिष्ये। वैकुण्ठः-(स्वगतम् ) हस्ते गतं तावदनं संवृत्तम् । तदिदानीमस्यापि पश्यामि कौतुकम् । (प्रकाशम् ) करे अनी जं उचिदं भोदि । १ प्रियससि निपुणि नास्ति तत्य मुभगस्य भद्रम् । तदेहि ज्वलनप्रसङ्गेन आत्मानं कृतार्थ धुर्मः । २ आर्य ! किमनायोंवि मन्त्रपसि ? । एउमेव तस्मिन् त्रुटितशीवद्धगगाया ममोचितं मवति । ३ करोनु आर्य: यदुचितं भवति ।

·समुद्रमयनाभिधानः समवकारः १८५ शुक्रः--(मग्निस्तम्भमन्त्राभिनयं कृत्वा साश्चर्यम् ) अहह !! विशालफालः प्रसभं प्रसप्प- नयाग्रतो झम्पति तीव्रतेजाः। न मन्यते मन्त्रमयं प्रयोगं वीरव्रताविष्ट इवैप वह्निः ॥ १४ ॥ (विमृश्य) अपि लयसमयोत्थे वीतिहोत्रे प्रयुक्ता नहि नहि विमुखीस्याद्भार्गवी मन्त्रशक्तिः । सततमसुरवंशध्वंसबद्भावधान: कचिदपि तदिहास्ति क्रोधनः कैटभारिः ॥ १५ ॥ तन्निरूपयामि ध्यानेन । (ध्यानाभिनयं कृत्वा स्वगतम् ) अहह !! मुरारिरयं महिलारूपस्तत्सम्प्रवृत्तस्तावदनर्थः । किमद्यापि भयेन ?। (प्रकाश सपोपहासम्) वैकुण्ठ ! वैकुण्ठ! धिग्धिरसुधां चार्दिविलोटनोत्यां घिग्धिक् च तदुर्लभवस्तुजातम् । किन्नाम नातं दनुजप्रवीरै. वैकुण्ठ ! यत्त्वं महिलीकृतोऽसि ॥ १६ ॥ वैकुण्टः-(सोपदास महिलारूपं परित्यज्य ) भार्गव ! त्वमेव नयमार्ग नि- पुणः । किमित्यं व्याहरसि ?। वैनतेयः-(नीरूपं परित्यज्य सोपहासम् ) दैत्याचार्य ! सापयामस्तावत् । त्वमपि गत्या दैत्यः सहाग्रासनीभवामृतप्राशनमहोत्सवे । (इति निष्मान्ता सर्वे) द्वितीयोऽङ्कः ·तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति कृष्णो लक्ष्मीश्च) कृष्ण:--(लक्ष्मी विभाव्य स्वगतं सहपोत्कण्ठम्) नूनमीदग्विधस्त्रीसर्गशिल्पे वैदेशिक एव वेधाः । तथाहि- इन्दोः कलानिदशपादपपल्यानि पीयूपमुज्वलरुचो मणयश्च ते ते । यस्यागुतोपकरणावलिरित्थमस्ति स्रष्टुं स एव भवति प्रभुरधिरेनाम् ॥१॥ (ससेदम् ) किं पुनरिमां विपादयशंवदामिव विभावयामि । ( विमृश्य) नूनमस्याः पाणिग्रहणसमयप्रत्यासत्तिमाकर्ण्य कन्याभावसुलभमाविर्भवति वैमनस्यम् । भवतु सम्बोधयामि । (प्रकाशम् ) मुश प्रिये ! पितृवियोगभयाकुलत्वं नेत्रे नियन्त्रयसि किं चरणाहुलीपु। त्वत्सौमनस्यसुखसञ्चयनैकतानः स्थास्यामि सुच! जलजन्तुवदन्तरब्धः ॥ २॥ लक्ष्मीः-(स्वगतं सर्पम् ) एवंपि भोदि, आदु आसासेदि मं सुहओ? । (प्रकाशं समापगद्गदम् ) कुदो एदं महणवेअणादो पहुदि दसणमेत्तंपि मह दुल्लहं देवदारुवस्स तादस्स । एदय्येव तव एवं पअडं पेच्छामि। कृष्ण:-अपि सुतनु ! प्रत्यासन्नमेव तव तातदर्शनम् । ननु प्रभुणा पिनाकिना प्रजापतिप्रमुखत्रिदोरपि लोभवशविहितानौचित्यैरपराधीनमिवा- त्मानमाशङ्कमानैर्भगवन्तमम्भोधिमानेतुं वरुणः प्रेपितोऽस्ति । गाम्भीर्यावधेच तव तातस्य मन्दरावर्त्तमात्रेण का वेदना ? । मथनार्जितद्रव्यजातादपि यद्य- द्यस्य महोदधिर्दास्यति तत्तस्य भविष्यति । तत्समाश्वसीतु भवती। कृष्णः-(विभाव्य स्वगतम् ) अहो सङ्करं कन्यकानाम् । (लक्ष्मीः समाश्वरयं सकरुणस्नेहं सागरमलोमते) १एवमपि भवति अथवा आश्वासयति मां सुभगः । कुन एवन्मयनवेदनातः प्रमृति दर्शनमात्रम- पि मम दुर्लभं देवतारूपस्य वावस्य । एतदेव तव रूपं प्रकटं प्रेक्षे ।

·समुद्रमयनाभिवानः समवारः
१८७
ज्ञातिविश्लेपवैक्लव्यात्प्रियलाभमहोत्सवात् ।
मुहुवलति कन्यानां प्रीयते च मुहुर्मनः ॥३॥
तदेवं तावत् । (प्रभागम् ) प्रिये प्रिये।
आश्लेपलालसमिलद्वहुवीचिवाहुः
कारण्डवकणितकल्पितपेशलासीः ।
त्वां द्रष्टमुत्क इव सम्भृतनेत्रलशीः
लोलाक्षि! राजति चलत्तिमिरम्युराशिः॥४॥
(लक्ष्मीः सहपमारते)
कृष्णः---(वामाक्षिपन्दनं सूचयित्वा स्वगत सविषादम्) आ: ! किमद्यापि को-
ऽपि प्रत्यूहोऽस्ति ? । (नेपथ्ये) कष्टं कष्टम् ।
अहाय लुम्पन्निव सर्वलोका-
नाकाशमाशाः पृथिवीं पिघाय ।
कल्पान्तकालातिनये पटीया-
विजृम्भते कोऽपि नटोऽन्धकारः ॥५॥
अपि च-
उपार्जिताः सागरमन्धखेदा-
चन्द्रादयोऽमी परमाः पदार्थाः।
दुर्यातयाघाविधुराः प्रसद्य
पुनर्यियासन्ति पयोधिमध्यम् ॥६॥
कृष्णः-(श्रुत्वा ससम्भ्रममुकै कारम् ) अयि दिक्पालाः ! पालयत पालयत
शुहर्न एपलेल, पत्रपति, पेनालेयः। स हि सपत्पिपयेणत्यियस्य कदिनो
पातामुपलब्धुं प्रेपितः। अहं च पीयूपं कमलांचपरिरक्षन्नस्मि । इह किल निर-
लसा लालसना दुर्दैत्यानाम् । ( सनिवेदावेदम् ) आः ! कथं सोऽपि शिवोऽसत्य-
शिव इव संवृत्तो यः कालकूटमात्रादपि दारुणां विपदमनुभवति।
(ततः प्रविमति कृतस्पटकपदिको मार्गरः)
भार्गवः-(सावेगं ससम्भ्रमम्)-
कृष्ण ! कृष्ण ! बिलीयन्ते ममागानि विषोप्मणा।
देहि देहि तदेतन्मे पीयूपं किं विलम्बसे ॥७॥

·१८८ वत्सराजप्रणीतरूपक्रसबहे कृष्णः-(स्वगतं सविपादम् ) आः! कष्टं कष्टं दृष्टमदृष्टपूर्वम् । अहह ! इदमेव दुर्निमित्तं यद्धोरोऽन्धकारो यद्दारुणः समीरः । तत्पाययामि पीयूपं, न पुनरस्य समीपे पश्यामि वैनतेयम् । अहो महदिदं विमर्शस्थानम् । तथाहि- दहतु दहतु घोरः शङ्करं कालकूटो नहि नहि तदपि स्यादित्यमत्याकुलत्वम् । अभिनयमपि दिव्यस्यानभिज्ञो विधातुं स हि परतरतेजोमूर्तिरातरधृष्यः ॥८॥ तन्निरूपयामि ध्यानेन । (ध्यानाभिनयं कृत्वा सक्रोधम् ) आः शुक्र वक्रबुद्धे । किमिदं कृतवानसि? । शङ्करवेपधरोऽसि दिजोऽसि चेति कृतापराधोऽपि न मे वध्योऽसि । तद्वच्छ यावन्न शिवनयनगोचरतां प्रपद्यसे। (शुक्रः सभयं तिरोघते) (ततः प्रविशति वैनतेयेनानुगम्यमानः शङ्करः) कृष्णः-(विलोक्य सप्रश्रयमुत्थाय सातस्मितम् ) नमो नमो निष्कपटशङ्क- राय । इत आस्यताम् । शङ्करः-(वैनतेयोपनीतमासनमधिष्ठाय सस्मितम् ) कृष्ण ! कृष्ण! केयमद्भुता तवाद्य विशेपोक्तिः। कृष्णः-(सस्मितम् ) किं विज्ञप्यते सर्वज्ञाय ? । शङ्करः-(सहर्ष विहस्य ) कृते प्रतिकृतं समुचितमारब्धं भार्गवेण । त्वया हि कृतकैनवकान्तारूपेण वञ्चिता दैत्याः। प्रत्याहृतं पीयूपम्।किमुच्यते त्वयैवेदं विचित्ररूपं दिविपत्कार्यनिर्वहणकोटिमारोप्यते। तल्कि चिरयति वार्डिमानेतुं प्रेपितों वरुणः। कृष्णः-~-अपि वैनतेय ! त्वमपि महेशादेशेन गत्वा त्वरितमानय सागरम् । वैन--(फविचित्पदानि दत्त्वा व्यावृत्य ) आयान्त्यमी ब्रह्मादयो देवा, एप चाभ्येति वरुणेनानुगम्यमानो रत्नाकरः । तत्किमेनमेते प्रत्युत्थातुं गताः । कृष्णः-वैनतेय ! नहि नहि । एते किल भार्गवोत्पादितमायान्धकार. दुर्घत्तविद्रयचन्द्रादिधारणोद्विग्ना नूनं तीरदेशे मिलिताः समायान्ति ।

·समुद्रमथनामिधानः समयकारः
(ततः प्रविशन्ति ययानिर्दिष्टा ब्रह्मादयो देवा वरुणेनानुगम्यमानः सागरथ )
महेशकृष्णौ-(सप्रश्रयमुत्थाय ) अभिवाद्यावहे भत्रभवन्तं जगज्ज्ये-
टम् । इत आस्यता सह महेन्द्रादिभिर्ययाययम् ।
सागरः-(सप्रययम् ) एप वः प्रणमति समुद्रः ।
कृष्णः-(सगौरवम् ) निपीदतु प्रत्यासन्नोऽत्र सवरूणो भवान् ।
(सागरः क्या करोति)
लक्ष्मीः-(सकरुणं सानम् ) ताद । किं पदं संयुत्तं ।। (इति कण्ठे लाति)
समुद्रः-(सारणं ) पुत्रि पुत्रि! मा विपीद । भद्रं भविष्यति निर्व-
हणं रुद्रप्रसादेन ।
महेश:- (अपवार्य ) कृष्ण कृष्ण ! न शक्नोमि मुखमस्य दर्शयितुम् ।
(इति सविपादमधोमुसस्तिष्ठति)
समुद्रः--(सप्रश्रयम्)
दाक्षिण्यतन्निजगदीश ! किमाकुलोऽसि ?
पश्य प्रसन्ननयनो मुखमुन्नमव्य ।
श्रेष्टोऽसि मे नहि नहि प्रमुमात्रकस्त्वं
मन्येऽयमानमपि मानमहं भयत्तः ॥९॥
अपि च । नाहं क्लीवोऽस्मि न चान्येन केनापि पराभूतो यदेवं विपीदति
देवस्तथाहि-
चञ्चदीचिचपेटताडितमुखैदृष्टोऽस्मि दैत्यैः कदा
मैनाकं परिरक्षितुंकलिगतः शत्तोऽहनेका परन् ।
सम्युद्धोऽस्ति मयाऽन्तरार्यदद्दनन्त्रैलोक्यदाहोत्सुकः
सर्गेऽपि प्रलयेऽप्याबण्डमहिमा शम्भोः प्रसादादरम् ॥ १० ॥
शङ्करः-(सहर्ष सगौरवम् ) किमुच्यते ?
सर्गस्त्यमाद्यस्त्यपि लब्धजन्मा
ससर्ज सप्तापि जगन्नि वेघाः।
सर्योपजीव्योऽमितवोपजीव्यो
न सिन्धुराजः फचिदस्ति कश्चित् ॥ ११ ॥

·१९० वत्सराजप्रणीवरूपकसङ्घहे तदिदं गृहाण द्रव्यजातम् । क्षमस्व नश्चापलम् । समुद्रः-(सहर्प सप्रश्रयम् ) भगवन्भर्ग! अनुग्रहोऽयं मयि कृतः। कि- मिदानी प्रत्यर्पणेन निग्रहः क्रियते । शङ्करः-तद्वानेव स्वमुखेन विभज्य सम्मानयतु देवान् । समुद्रः-एप सम्पाद्यामि देवादेशम् । ( समन्तादवलोक्य ) विनोदयन्तु मदुत्सङ्गमाकन्दवियोगवेदनां विरिञ्चिवदनारविन्दकानने सुस्वरा वेदेन्दिन्दिराः। (वेदाः सङ्कामन्ति) समुद्रः-कृतार्थयतु मां प्रमथनाधशिरोनेपथ्यपदवीमासाद्य सुपुत्र- चन्द्रमाः। (चन्द्रस्तथा करोति) लक्ष्मी:-(स्वगतं सविषादम् ) कंठम्मि संठिदं मह जीविदं । ण जाणे किं भणिस्सदि तादो। कृष्णः-(स्वगतं सोत्कण्ठम् ) इदानी मे सुकृतपरिपाकस्य फलावसरः । समुद्रः-(सहर्षम् ) उचालयतु मत्कुलं कमलाकरकमलपरिग्रहेण भक्तजनानुग्रहपहिलो गोविन्दः । (इति लक्ष्मीपाणि कृष्णपाणी निवेशयति )अयं चास्तु कन्यामहादानस्य दक्षिणाकौस्तुभो मणिः । (इति कौस्तुभमर्पयति ) कृष्णः-(लक्ष्मी विभाव्य स्वातं सोत्कण्ठम् ) ये तनौ सुतनोमनाः कन्दर्पस्य शराकुराः। मत्पाणिचुम्बकाकृष्टास्तेऽमी रोमाञ्चकैतवात् ॥ १२ ॥ समुद्रः-अयं च निष्कन्दयतु दुदोन्नदैत्यकुलकमलकाननं देवराजाध्या- सनोपहितस्तुंरगराजोचैःश्रवसहचरः कुम्भीन्द्रः । (ऐरावतः सहोःअरसा पुरुहूतमात्रयति) समुद्रः-एतेऽपि सकलजगदुपकृतिपराणां महौषधीनां रत्नानां चाघा. रतया धन्यतरा भवन्तु मेरुमन्दरादयो धराधराः । (औषधयः सह रत्नैरुमन्दरादी- नाश्रयन्ति) समुद्रः-स्वीकुर्वन्तु कृतदारियनिधनानि निघानानि धनाधिनाथम् ।

·समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १९१ (निधानानि तथा कुर्वन्ति ) समुद्रः-अङ्गीकरोतु सकलजगदाहादकारिणीं वारुणी कृताहित- विनाशं पाशं च वरुणः। (वरुणस्तथा करोति ) समुद्रः-अनुशं महायुधमादाय प्रगल्भतां रिपुवंशविशसने निरङ्कुशी गन्धवाहः। (वायुस्तथा करोति) समुद्रः-कलयतु जगद्रक्षापरायणं कोणपनायकः कृपाणम् । ( निर्मति. स्तथा करोति) समुद्रः-भवतुच सकलजगत्प्राणशमनः शमनोऽमुना दण्डेन चण्डतरः। ( यमः सहर्पमुत्याय दण्डमादत्ते) समुद्रः-विपमुररीकृत्य दुर्द्धर्पतरा भवन्तु वासुकिनमुखा महोरगाः विपमतरमिदं च। (वासुकिः सहर्पमुत्थाय विपमादत्ते) समुद्रः-सर्वदेवमुखमुपयुधमधितिष्ठतु पीयूपम् । एतत्माशनेन भवन्तु निर्जरा अमराः सुराः । (पीयूषं वहिमाश्रयति ) समुद्रः-(सहपोहासम् ) अयि भगवन्पीयूपमयूखशेखर ! अद्य त्वया प्रमथनाथ ! कृतः कृतार्थो मन्थोपमईमहमुत्सवमेव मन्ये । द्रव्याण्यमूनि वितरन्नमरार्थिसाथै यद्दातृतामुपगतोऽस्मि किमन्यदीहे ॥ १३ ॥ तथापीदमस्तु- औदार्यशौर्यरसिकाः सुखयन्तु भूपाः सन्मार्गवासितधियो विलसन्तु लोकाः । चर्पन्तु यद्धपरितोपभराः पयोदाः सारस्वतोत्सवमयाः कवयो भवन्तु ॥ १४ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) तृतीयोऽङ्कः - इति महाकविवत्सराजविरचितः समुद्रमयनाभिधानः समवकारः समाप्त: