·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA JUDICA
COLLECTION OF PRIENTAL-WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, No. 1318.
Totaf:
पुरुषोत्तमदेवक्षता श्रीहरिधराचार्यकृतभाषावस्यवितिसरिता
THE BHĀSĀVRITTIH
OF
PITRUSOTTAMA DEVA
WITH THE
COMMENTAY OF:SRIESRISTIDHARACÁRYA,
SIR-WILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCN
2
EDITED BY
PANDIT GIRICACANDRA VEDANTATIRTHA
Professor, Rani Hemantokumari Sanskrit College, Rajshahi,
VOL. I. FASC. ).
7
CALCUTTA:
PRINTED BY S. V. QHATTERJI, SATYA PRESS, 16/1, GHOSE LANE.
AND PUBLIRED BY THE
ASIATIC SOCIETY "PARK STREET,
1912.
209

·LIST OF BOOKS OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE ETY OF NO, 1, PARK STREET, CALCUTTA, ANI) OBTAINABLE FROM THE SOCIETY'S AGENTS, Mr. BERNARD QUARITCH, 11, Grafton Street, New Bond Street, London, W. AND MR. OTTO HARRASSOWITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY. MWM O 2 2 12 0 Toni ... 2 .. 1 ... 3 12 4 2 2 ... ... 12 2 1 1 8 Complete copies of those works marked with an asterisk * cannot be supported....some of the Fasciculi bring out of stock. BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Series. Advaitachinta Kaustulha, Fasc. 1-3 @ /10/ each Altarżya Brāhmaṇa, Vol. I, Fasc. 1.5; Vol. II, Fasc. 1-5; Vol. III, Fasc 1-5, Vol. IV, Fasc. 1.8 @110 14 6 Altareyalochanum, (the preface of the Ditto) by Acārya S.V. Sámasramt * Anu Bhāshya, Fa:c 2-5 @ 1100 each 8 Agfasähasrikā Prajñāpāramitā, Fasc. 1.6 @ 1100 each 3 Atmatattvavivekn, Fasc. I Acvavaidyaka, Fasc. 1.5 @ 1100 each 3 Avadāna Kalpalată, (Sans, and Tibetan ) Vol. I, Fasc. 1-6 ; Vol. II. Fasc. 7-8 @ 1/ each 16 Balan Bhaqsi, Vol I Fasc 1-2 , Volli Fas 1 @ 101 Baudhāyana Srauta Sutra, Fasc. 1-3 , Vol II Fasc 1.3 Ⓡ 1100 each Bhatta Dipikā Vol. I, Fasc. 1.5 Vol II, Fasc. I, @ 1101- gauddhastotrasangraha Bphaddēvatā, Fasc. 1.4 @ 1101 each Bịhaddharma Purāņa, Fasc. 1-6 @ 1100 each 3 Bodhicäryävatāra of Cantidevi, Fasc. 1-5 Cri Cantinatha Chaita, Fasc. 1-3 Catadusani, Fasc. 1 2 Catalogue of Sanskrit Books and MSS., Fasc. 1-4 2/ each Galapatha Brāhmaṇa Vols. I Fasc 1-7, II Fasc 1-5, 111 Fasc 1-7, V Fasc 1-4 14 6 Ditto Vol. VI, Fasc. 1-3 @ 1141 each 3 Ditto Vol. VII, Fasc. 1-5 @11 l, Vol IX. Fax. I. 3 Catasihasrikā-prajña pdiamitá, Part I, Fasc. 1.12 @ 110 each 7 *Caturvarga Chintāmaņi, (Text) Vols. II, 1-25; III. Part I, Fasc. 1.18, Part II, Fasc. 1 10 ; Vol. IV, Fasc. 1.6 @ 110 each 36 14 Ditto Vol. IV, Fas.. 7.8, 1/41 cach Ditto Vol. IV, Fasc. 8.0 @ 1101 Plokavånika, (English) Fasc. 1-7 @ 114/ 8 Črauta Sutra of Çankhāyan, (Text) Vol. 1, Fasc. 1.9 ; Vol. II, Fasc. 1-4 ; Vol. III, t'as :. 1-4, Vol IV Fasc. i @llol cach Sri Bhishyam, (Text) Fasc. 1-3 @ 1101 each Din Kriya Kaumundi, Fasc. 1-2 Gadadhara Paddhati Kälasära, Vol I, Fasc. 1-7... 4 Ditto Acărasāra, Vol II, Fasc. 1-4 3 Gobhiliya G hyo Sutrum. Vol. I, @lrol ench 3 Dirto Vol. II, FASC. 1-2 1141 each vitto (Apendix) Gobhila Parisista vitto Grihya Sangraha llaraláta Karmanradigh, Fasc. I ... Käla Viveka, Fasc. 1-7 Kåtantra, Fasc. 1-6 @ 112) each Katha Sarit Sägara, (English) Fasc 1.14 11/47. each Madana Pārijāta, Fasc. I-II @ Hol each Maha-bhäpya-pradipidyota, Vol. I Fasc. 1.9 & Vol. II, Fasc. 8:12, Vol. III, Fasc. 1.10 @ 110 each 19 Ditto Vol. IV, Fasc. I @ 114 Manusiki Sangraha, (Text) Fasc 1.310cach Márkapdeya Puräpa, (English) Fasc. 1 9 9 /. cach •Mia iri Dancaps, Text) Fasc. I:19 0 (lo cach 12 8 2 1 4 12 anni Dito. 5on Nonton Forecast Doña on in organo 10 1 14 1 2 2 2 2 0 . .. .. .NO ... ... . . 1 ... .. . ... ...

·॥ भाषात्तिः ॥ प्रथमोऽध्यायः । प्रथमः पादः । नमो बुद्धाय भाषायां यथात्रिमुनिलक्षणम् । पुरुषोत्तमदेवेन लघी वृत्ति विधीयते ॥ मुरमथनं पुरमथनं मारमण मुमारमणम् । फणधरतल्पं फणाधरतल्पं * वन्दे वाणारि मसमवाणारिम् । नत्वा गुरून् विचार्य प्राचीनसंग्रहाताच मतानि । श्रीसृष्टिधराचार्यो लघुत्ते गौरवं कुरुते ॥ न्यास ग्रन्यार्थ-तात्पर्य-पालोचनशालिभिः । शोध्योऽयं करुणावतिः अतिभिमी परिश्रमः ॥ खाभीष्टदेवतानतिरुफ मङ्गलं शिष्षशिक्षार्थ सुपनिवधन, प्रयोजनार्थिन: प्रेक्षावतः प्ररोचयन्, अन्यारम्भे हत्तित् पद्य- मेकं समुदाजहार 'नम इति'। यथार्थपक्षग्राहिणी प्रतिभा बुधिः, सा खतो भगवामयन भत्तानां पनुकम्पनीयत्वेन च यथास्ति * फापरक (ट) + भत्रावासलेन, यवनच, (3) Bhásávritti, Fasc. I.

·२ भाषावृत्तिः। स बुढो भगवान् , अर्श आद्यच् , तस्मै नमः । नमः स्वस्तीत्या- दिना (२।३ । १६ ) चतुर्थी । प्रथमत उपदेशादाकाङ्गादि- महिमा च तं नमस्कृत्ये त्यायाति । स देवदेवो यथा सर्वत्र स्तथा तचरणानुग्रहादहमपि प्रकले कमगि सर्वज्ञो भवानीति हृदयम् । वैदिकप्रयोगानर्थिनो लक्ष्मणसेनस्य राज्ञ प्राध्या प्रकते कम्मणि प्रसज्जन वृत्ते लघुतायां हेतुमाह - ‘भाषाया मिति' । भाषते लोकोऽनया परिपाट्या, “गुरोश्व हलः” (३ । ३ । १०३) इत्यकारे । कते , भाषा लोक-परिपाटी । यद्यपि अपशब्द-प्रक्रिययाऽपि लोको भाषते, तथापि साधुशब्दसाधक- शास्त्रारम्भे प्रयोगात् साधुशब्द-भाषायामिति योज्यम् । तथा- हि - “प्राहिताग्निरपशब्दं प्रयुञ्जान: प्रायथित्तीयां सारस्वती- मिष्टिं निर्वपत् । हे अरय इत्यर्थे हेरयो हेऽलय इति वदतो- ऽसुरान् सुराः परावभूवुः, * "तस्माद् ब्राह्मणेन यनशाला प्रवि. टेन नापभाषितवै न म्लेच्छितवे” इतिश्रुतेः । “मनमा सङ्कल्पयेत्, ततो वावाऽभिलपेत्, ततोऽनुक्रामेत् क्रियाम्, सा च परिष्कृता- - " ह परय इत्याद्यर्थ कथनमावम्। भाष्य व पाठी दृश्यने "तऽमुगः । हलयो हनय इतिकञ्चन्तः पराभव स्तरमादब्राह्मण न न मंचित मापभाषित नही हवा ष यदपशब्द' । व्यायायते च के यटेन - "तव केचिदाह: हैं. प्रयोग हैहयोगिति भने प्रतिभावे च कय सदकरण घनमिति पदहिबचने कायं वाकविघम नवध कम इथपर । म बक्षितवा इत्यस्य पयायो नाप- माति। त्यात तसे । स्थय । ति कामगि बा ।"

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । . तथाच भाषा- वागभिमताय फलाय” इति श्रुतेश्च याज्ञिकन संस्कृतव वाग- भिलपनीया | संस्कारच त्रैलोक्य एव यः प्रमाणभूतो वैदिकेषु लौकिकेषु च शब्देषु सुप्रयोग निपुण: शिवोदेव मतदनुग्रहीतो वा पाणिन्याऽऽपिशलि-कात्यायन-काशकत्सादीनामन्यतम स्तदभि- मतया प्रयोगमर्यादया भाषणं भाषा । शब्देन लोकिक -पद-प्रयुति रुता , तस्याश्च विवक्षाविषयत्वं । साधु हि दानाध्ययनादिकमासु प्रवत्तमानोऽपशब्दं न भाषत, शक्तः मदैव संस्कृत भाषेत। यथा वृहस्पतिः नासंस्कृतां वदेहाणों कम्म कुवयजियाम् । यज्ञ पशब्दतो जल्पन् प्रायथित्तीयते द्विजः ॥ अमंस्कृतामपि गिरं भापतानापदि हिजः । अपभंगाभिधायीतु वर्त्यः स्याउ व्यक व्ययोः ॥ इति । तञ्च संस्कृतवाग्वचनं शदानशामन-सानादेवेति कारुणि. कस्य मुने स्तदर्थ शास्त्र निर्माण ऽपि विवरणज्ञानादेव नि:मंशय- स्तत्तत्पद प्रयोग इति स्व-परिश्रमस्य प्रयोजनमभिहितम् । उता "मस्यैव हि शास्त्रस्य कम्मणोऽपि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नीतं तावत्तत् केन यद्यताम् ॥ इति ।

·४ भाषावृत्तिः । इत्याह काले चास्मिन् कनीयसि, सम्पबतया वेदानामप्रचारादि- केषु लोक स्तथा नार्थों, यथा व्यवहार-सम्पादक-प्रयोगेषु , अतो महृत्तिज्ञानाय यतिथते लोक इति भावः । केषां हत्ति: ? 'यथेति' । “मनेरुच्च” (५७२ उ०) इति मन्यते रि- प्रत्ययोऽकारस्योपधाया उत्वञ्चेति । मननात् तत्वज्ञानामुनिः ; त्रयाणां मुनीनां समाहार: त्रिमुनि; तस्य यानि यानि लक्षणानि तेषां, वीमाया मध्ययोभावे . अम्त्वपञ्चम्या: (२ । ४ । ८३) इति षष्ठया प्रम् । पाणिनि-सूत्राणि कात्यायन-वाक्यानि भाष्य- कार-मतानिच भाषोपयुक्तानि, तेषां वृत्तिरित्यर्थः । लघी अल्पा उक्तरीत्या , “त्रिविष्टेऽल्पे लघुः” इत्यमरवचनादिष्टा च अन्यत्रा- नथित्वादेव । वृत्तिरिति, हतु विवरणे इत्यस्य देवादि- कस्य तिनि विवरणमित्यर्थः । ये तु दिवादी वा वृतधातुं न मन्यन्ते, तेषां "तु भाषार्थे ' इति चौरादिकस्य वृत्तिपदम् । विधीयते इति विधातुमारभ्यते इत्यर्थः । बुद्धाय नमो विधीयते इति, विधातुमारभ्यते वृत्तिथेति काकाक्षिवत् ।

·अथ शब्दानुशासनम् ॥ लौकिकानां प्रकृतिप्रत्यय-विभाग-परिकल्प- नया, सामान्यविशेषवता च लक्षणेन, गत्यन्तरा- भावात् वर्णाना मुपदेशः क्रमसनिवेशानुबन्धासञ्च- नार्थः । तदुभयं सज्जार्थम् । सा च लाघवेन शास्त्र- प्रवृत्त्यर्था । अकारस्य विवृतोपदेश आकारग्रहणार्थः ॥ व्याकरणशास्त्रमारभमाणो भगवान् पाणिनिमुनिः प्रयोजन नामनी व्याचिख्यासुः प्रतिजानोते “अथ शब्दानुशासनम्" इति । अथशब्दो यद्यप्यारम्भार्थ स्तथापि "ॐकार थाथशब्द व हावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ ॥ इति स्मरणात् मङ्गलमपि द्योतयतीति मङ्गलपूर्वकमारभ्य ते इत्यर्थः । अनुशिष्यन्ते व्युत्पाद्यन्तेऽनेनेति करणे ल्युट् , शब्दाना- मनुशासनमिति शेष षष्ठी समासः ; शास्त्रस्येदमन्वथं नाम । देवतावन्दनादिकं मङ्गल मन्यत् किमिति मुनिना न कतमिति न देश्यम्, अलिखितस्यापि तस्य मम्भवात् , आविर्भून- तत्त्वज्ञानस्य मन बिनाभावस्य सुविदितत्वाच्च । . . अथ शब्दानशामनम् इति भाष्य करवचनम् . नंतन पाणिनि मत्रम पादिम प्रतीकन महाभायं दृष्टवान . नयादि पतन भगती महामाय काय अयादनमा मनम . इन मदर्शनमय मानवापाया कमला। १टमा दिम वाक्यम् -

·भाषावृत्तिः ।
"
॥
वृत्तिकहिणोति- 'लौकिकानामिति' । लोके भवा लौकि.
काः अध्यात्मादिः , यद्यपि शब्द-शब्द: समासे प्रविष्ट स्तथापि
केषामिति प्रश्नमुन्द्रीय व्याख्येयमिदम् । दृश्यते च प्रश्नो यथा
बहुपुत्त्रेण ममपुत्रो गरीयान् इत्युक्त स पृच्छति कः स इति * ;
राज्ञः पुरुषोऽयमित्युक्तो कस्य राज्ञ इति ।
" यत्रोत्तरेण युक्त न प्रश्नस्योबयनं भवेत् ।
उत्तरं नाम तहाक्यस्यालङ्करण मिष्यते
होपि-विद्रावनों विद्यां यदा लेभे पति मम।
ततः प्रभृति देशेऽस्मिन् भिक्षो : हौं पिभयं कुतः ॥
अनेनात्र ग्रामे कोटग्दोपिभयमिति भिक्षोः प्रश्न उत्रीयते ।
एवमिहापि केषामित्यु नेयम् । प्रयोजनञ्च अपन शशब्द-नित्ति-
रित्युक्तमेव । अनुशब्देन नि या एवामीशब्दा निर्विकल्प $ प्रवृत्त्यर्थ
मन्वाख्यायन्त एव , नत्वपूर्वतया उपादीयन्त इति प्रतिपादितं ;
अग्रहीत-श(स)ङ्केततया अर्थसम्पादका न भवेयुः ।
अभिधान स्याश्रयत्वात् अभिधान-प्रामाण्यादि शब्द प्रवृत्ति:
न हि सूत्रमस्तीत्येवं प्रयोगो भवति । तथात्वे पञ्चभुक्तवन्तो-
ऽस्येत्यत्रापि वहुव्रीहिः स्यात् , न चैवम् । तस्मात् स्थितमेतत्
।
अन्यथा
* यह पत्रण मम पर गौयत्व मियत म पनि कम्य इति (3)।
: मिद्रादिनी ।।
भिना भिगाउ।
मा)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ; " - सिदशम्दान्वाख्यानमिदमिति । भर्तृहरिणा तु हादशप्रकाराः शब्दा निरूपिताः "यौगिका योगरुढ़ाश्च रुढ़ा: मंलक्षिताः स्थिताः । नानार्थाचेति षट्शब्दा जात्यादेरभिधायका: ॥ एत एवोपचारेण प्रयुज्यन्ते पर यदि । तदा लाक्षणिकाः षट् स्यु रुभये हादश स्मृताः ॥ योगमूला राजपूरुष पाठकोपगवादयो यौगिका: । योग मत्यपि प्रतिनियत विषया: सप्तपर्ण पङ्कजादयो योगरूढाः । येषामवयवयोः प्रकृतिप्रत्यययोरों नानुमन्धीयते गोमहिषा- खादय औणादिका स्ते रूढाः। यथोक्ताम् उणादयोऽव्युत्- पवानि प्रातिपदिकानि" इति। अतएव इदुदुपधस्य चाप्रत्य- (८ । ३ । ४१) इत्यत्र निर्दु बहिरा विश्चतुराम् इत्युक्तं ; तेन प्रत्ययान्त त्वं तेषु न स्वीक्रियते इति यावत् । दयो बहुलम् ” (३ । ३ । १) इति तेऽपि मुनिना उक्ता एव । ये तु लक्षणया वतमाना अपि वाचका इव रिफादय स्ते लक्षित- रूढ़ा: । हो रेफो यत्र भमरशब्दे वर्चरशन्दे वा म फिः हिरेफो ध्वनतीत्यु तो न च शब्दो ध्वनतीति हिरफशब्द म्त यो रभि- धेयावभिधत्ते , न च पराशरादिकमभिधत्ते इति रूढ़ एव । ये तु प्रोणादिकेतररीत्या साधिताः शब्दाः , प्रायेण त्यतावथवार्था : सदुक्तिमहिना कापि तदर्थमन्दर्शिन स्ते * स्थितरूढ़ा: , यथा, " यस्य उगा- , 'मपनि द ·भाषावृत्तिः । " " कुशलम गड पादयः । कुत्सितं यथा स्यात् तथा शलति गच्छति , कुपूर्वः पचाद्यजन्तः शलधातु रिति ; अथवा कुशं लाति आदत्ते वा मण्डं निस्रावं पिवतीति आतोऽनुपसर्गे क: (३ । २ । ३) इति क-प्रत्ययान्तावेतो निपुणगृहविशेषवाच की। यत्रार्थस्य विसंवादः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । स्वरसंस्कारमानार्थी तत्र स्यात् पाणिनेः स्मृति: ॥ इति । तयात्वेऽपि माधू एव , माधू एव , अथच “राजान इव स्वकम्मकुशला यत्र मुनयः यत्रमन्दाग्नय इव सनागरमगडपाः प्रदेशा: इति जनपदवर्णने स्वकम्म राज्यरक्षनं हवनञ्च , * तत्र कुशलाः समर्थाः , अथच कुशं लान्ति रन्ति ; एवं सनागरं शुण्ठी- सहितं मण्डं पिवन्ति , नागरै विदग्धजनैः सहिता मण्ड- पाच ; इत्यर्थहयवति इत्यर्थहयवति काव्ये अवयवार्थमपि स्पृशत: । नानार्था जीमूतादयः । यद्यपि एते उक्तेषु पञ्चस्वेव प्रविशन्ति , तथापि शब्द स्वरुपमेव प्रतिनिमित्तमाश्रित्य बहन् अर्थान् प्रतिपादयन्तीति विशिष्योताः । एवं राज पुरुषमट्टशो राजपुरुष इत्यनया रीत्या 'एत एवेति'। एते शब्दा उपचारेण गौण्या लक्षणया वा यद्यन्यत्र प्रयुज्यन्ते , तदा लाक्षणिकायेति जाति- गुण क्रियाद्रयानां वाचका लक्षकाश्च भवन्स्ये।। एधत इत्या- दयो पि क्रियाशब्दा यौगिकाः , प्रतिष्ठित इत्यादी लक्षित- - .हरण (ट)

·प्रथमाध्यांयस्य प्रथमः पादः ।
॥
रूप इति सकलसंग्रहः। जात्यादयश्चेति यथावसरं वक्ष्यन्ते।
यद्यपि शब्दा उच्चरितप्रध्वंसिन स्तथापि “ स्फुटत्यर्थो यस्मादिति
स्फोटाख्येम संस्कारात्प्रतीतेनार्थप्रतीति: " इति भाष्यम् ।
एकेकवर्णासामर्थान्मेलकानुपपत्तितः ।
एकस्मृते नंदीदीन-सामात् स्फोट इष्यते ॥
नाद राहितवीजाया मन्येन ध्वनिना सह।
पावृत्तिपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ।"
ध्वनिश्च विधा । यथा -
शब्दार्थोभयशक्त्युथ स्त्रिधा संकथितो ध्वनिः ।"
पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित-संस्कारसहित-चरमवर्णाश्रयः
स्फोटाख्यः शक्तिविशेषोऽयमिति , शब्द प्रोत्याहुराचार्याः । स
एवार्थप्रत्यायक इति स्थितम् । प्रत्यक्ष लोक-व्यवहारः शोका.
नन्दादि रेवान प्रमागम्। अय यदि पौर्वापर्यण प्रयुक्ता एवं
शब्दा अनुशियन्स इ.यलं विश्रमेण , तेषां तथैव सत्त्वात् ।
प्रथ वाहस्पत्याणां प्रौशनसानाच शब्दानां खरूपं मनुष्यः
कुतो जायते * ? पृथिव्यामेव वा दवीयो-होपदेशवासिभिः ।
प्रयुक्त शब्दाः कथमितरहोपवासिभि येरन् ! तस्मादस्मदुता
2
जायत (ठ)
+ पन्यहीपर्दावामिभिः । (ट)
2.

·भाषावृत्तिः । . शन्देषु परिश्रम्य सर्वशब्दानां स्वरूपं यथा सकलैरेव जायते, तदर्थोऽयमारम्भ इति चेत् उचितमेव दीर्घायुषां कालप्रभूत. त्वेन कश युषान्तु तादृशे महति शब्दार्णवे दुःशकपारवूया जिक्षेत्र न स्यादित्यु हेग माशच सुशको प्रणाली मुनि रुप- दिशति -- 'प्रतीति' । प्रथमं क्रियते उच्चार्यते इति प्रति र्धात्वादिः । प्रतीयन्ते विधीयन्ते प्रत्यया:-तिमुप्-कत्तद्धित-वि- कार-विकरणागमा: । तेषां स्वतोऽविभक्तानामपि विभागस्य परि- कल्पनया प्रकृतीनामानन्त्येऽपि प्रत्ययादीनां परिच्छिन्नत्वात् ताखपि परिच्छित्रत्वं सम्भाव्यत इतिभावः । 'परि-कल्पनया' इत्यनेन कल्पनामात्र , नतु परमार्थत, इति सूचितम् । ननु केऽप्यात्मनेप- दिनः केऽपि परस्मैपदिनः केचिदुभयपदिन इति प्रत्येक तानुच्चार्य प्रत्ययविधाने सर्वस्वरूप ग्रहणे मानुषाणां तथैव समुपेक्षा स्यादि- 'मामान्येति' । धातुत्वं सामान्यं, अनुदात्तेव-स्वरिते- खादयो विशेषाः तथा च प्रातिपदिकत्वं सामान्यम् , गर्गादि नड़ाधादयो विशेषाः । तद्यथा- तहता लक्षणेन बहुलतम मपि प्रत्ययं * सुसंक्षिप्तमिव वक्ष्यते इत्यर्थः । लक्षणञ्चासाधारणधर्म- वचनम् , गो: सानादिमत्त्वम्। वृत्तिक.रोऽपिसंग्रह सूत्र स्वत एव सुस्फटमिति मत्वा मुनिहदयमपि प्रकाशयवाह- गत्यन्तराभावा' दिति । ज्ञानोपायविशेषेषु स्त्री गतिर्गमनेऽपि च । - यथा • (3) ·प्रथमाध्यायस प्रथमः पादः । इति स्मर पाहतिरूपायः । अन्तरशब्दोऽमार्थः, यद्यपि विशेषणं तथापि राजदन्तादित्वादस्य परनिपातः। प्रततेऽभिमतस्योपा- यान्तरस्यासम्भवात् । प्रभावस्य विरोधित्वेऽपि पराश्रितस्वागुणवे विभाषागुणे" (२ । ३ । २५) इति पञ्चमी । प्रभावो हि स्वस- बन्धमाश्रयति , न तु जापकातोरेव सेति नियमः पुंयोगा- दाख्यायाम् ” (४।१।४८) इति निर्देशात्। सुवन्तानि तिङ. तानि च पदान्यर्थसम्पर्काणि च . न च " अउण" इयादीनि हहिरादेच् ” (१ | १ | १) इति वदन्वयवन्ति । अथ प्रयोगार्हा वर्षा: सुखप्रतिप त्यर्थ मुदायिन्त इति चेत् तदप न, दीर्घानस्वार विसर्जनीय-जिह्वामूलीयादीना मप्रयोगात् । कादयोमावसानाः स्पर्श इति स्थिती, तेषां पञ्चानां वर्गाणा मतिविप्रकीर्णत्वात्, केष म.प वर्णानां हि* रिह दर्शनात् , मुनिसूत्रस्य सार्थ कतया, अवश्यमेषां चतुर्दश नां सूत्राण कोऽप्यस्तार्थ इति विस्थ सिद्दान्त माह वर्णानामित्यादि'। वर्णा प्रकारादय स्तेषा माद्यमुच्चारण मुपदेश: , क्रमेण मनिवेशो वर्णानां कार्यविशेषार्थ मुपादानम् , अनुबन्धानसन्ननवार्थो यस स उपदेश स्तथा इति प्रकृते योजयति । तदुभयमिति - नयोरुभयं तदुभयं , उभाव- वयवी यस्य वृन्दव्य तन्त्र क्रमविवेशानुबन्धखरूपं प्रत्याहार - संज्ञार्थ म् । सति छतस्मिन् “ श्रादिरन्त्येनसहेता” (१ । १ । ७.) इत्येतत् प्रवर्तते । तत्प्रवृत्ती चाऽकारादीनाम् “पण . इत्यवमा- ·१२ भाषात्तिः। दिकाः संचाः सिध्यन्तौति । 'साचे' ति संत्रा लघु इति संग्रही यथा स्यात् इति कृत्वा तथा चाऽज्मला दिसंज्ञार्थ मेतानि मूत्राणि । खल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवहिवतोमुखम् । प्रस्तोभमनवद्यञ्च सूतं शास्त्रविदो विदुः ॥ इति स्तोभा निरथ का स्तछीनं सूत्रम् । पदच्छेदः पदार्थोक्ति बिरधवाक्ययोजना। पूर्वपक्ष: ममाधानं व्याख्यानं पञ्चलक्षणम् ॥” • इति तत्र तत्रावधेयम् । अनिष्टतकः पूर्वपक्ष: , समाधानं सिद्धान्तः प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगमार्थ इति यावत् । विभक्तयो न कता न च संहिताकार्याणि, स्वरूपभङ्ग भयात् । प्रयोगस्थ वर्णानुकरण- रूपाणामेषां कार्यार्थमुपा तानां भेदावार्थवत्त्वमिति वा न प्राति - पदिकत्वम् । • 'स्वल्पाक्षरमसन्दिग्ध सारवहगूढनिर्णयम् । निर्दोष हितमत्यर्थ सूचमि न्युच्यते यः ॥ ' (ट) + पद छेदः पदार्थोति प्रिं यहोवाक्ययोजना । पूर्वपन समाधान व्याख्यान पपलक्षगामा । (3) .

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः "येमाक्षर समानाय मधिगम्य महेवरात् । करने व्याकरणं प्रोतं ती पाणिनये नमः ॥ " - इति कात्यायन-वाक्येन सूत्राणां श्रीमहे खर-मुख निःसृतत्वेन वैदिकतया वा सकलं साधुतममेवाभिधत्त । पाकार ग्रहणार्थ' इति कयंपाकारस्य प्रकारेण सावण्याभावेन दीर्घाप्राप्तिः । विकृतं करण मुमणां स्वराणाञ्च तेभ्य ए ओ विततरो, ताभ्यामपि ए श्री , ताभ्याम याकारः , मंहतस्त्व कार इति शिनासूत्रप्रणयनात् । अकारस्येति। शास्त्रान्ते " अप प्रष" (८ । ४ । ६८) इति, तस्य चायमर्थः - प्रयोग प्रकारः संहतकरणक एक प्रयोज्यः, केवल माकारेण सार्वण्यार्थ तत्र तत्र वितत्वेनोपदेष्टव्य इति । विकृतणाप्यकारेण विकृततमस्याप्याकारस्य मावण्यं , विटतं.पदेश- सामात् , “ तुल्यास्यप्रयत्नम् (१ । १।८) इति निर्देशाच्च । - " अ इ उ ए । ऋ ल क् । ए भी इ । ऐ भी । ह य व रट् । ल । ञ म ङ गा न म्। झ भ ञ् । घढ़ ध ष् । ज ब ग ड़ दश । ख फ छठ थ च ट त व् । क प य । श ष स र । हल्। अकारादीनेतान् वर्णान् क्रमणोपदिश्यान्तं गा-कारा- ·भाषाहतिः । - दौनिमकाननुबधाति प्रत्याहारार्थम् । तव ण-का- राधेश्चतुर्दशभि रनुबन्धै यथाक्रम- एक त्रौणि पुनश्चैकं चत्वार्येकं त्रयं वयं। एक हे षट् तथैवैकं चतुःपञ्च षड़ेव च ॥ अण् । अक् । इक् । उक्। एङ् । अन् । इच् । एच। ऐच । अट । पण् । दूण् । यण । अम् । यम् । डम् । यञ् । झष् । भष् । अश् । हश् । वश् । झण् । जश् । पुनर्बश् । छन् । यय । मय् । भय । खय् । यर। झर्। खर् । चर । शर | अल् । हल् । वल्। रल् । झल । शल । इत्येक चत्वारिंशत् प्रत्याहाग भवन्ति । उरण रपरः (१। १ । ५१) चयो द्वितीया (८ । ३ । २८ सिद्धान्तकौमुद्यम् ) ञमन्ता ड्ड (११६ उ.) दूत्ये ते चतुश्चत्वारिंशदिति। चतुर्दशैव सूत्राणि एकेनोपक्रमेणोपन्यस्य सर्वेषामेकेनैव प्रका. रण विवरणं कुर्वन् पाह 'प्रकारादोनि ' त्यादि। सूवाणां विच्छेदेन पाठात् कारादीनामन्त्यत्वात् “ पादिरस्त्येन सहेता (१ । १ । ०१) इति सूत्रस्योपस्याने तानि तानि नामानि भवती स्याह-पन्त' इति । आदित्वन्तु मध्यमस्यापि परमपच्य भवतीति काल्पनिकेऽप्यादित्वे गादिसंज्ञा भवन्त्येव । सर्वत्र ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। तथाच णकारादयो हल एव हयवरटादौ तूञ्चारणार्थोऽकारः। मनु हल संज्ञाया अनिष्यत्ते रेषां कथमित् संज्ञा ? इत्याह 'इत्संजका' निति। युक्तिमाह ' प्रत्याहारार्थमिति' प्रतस्तत् सामर्थ्यादादि- रनवेति (१ । १ । १) सूत्रे गवोपपत्तो , सहग्रहणादधिकादित्- संज्ञा क्रियते इति भावः । प्रत्याहारथ स्वस्पेन प्रवन्धन बहना- मुपादानं तदर्थम् । नतु अगजादिसंशा-कार्यार्थम् । दोषो णो (६ | ४ | ८०) तिङ्सिप्रभृतयः प्रयोगा: , क्रिया- विशेषणत्वात् लोवत्वम् । यान्युपयुक्तानि तान्येव कारिकया संग्ग- जाति ' एकमिति' । नानो विशेष्यत्वात् नोवत्वमितिभावः । चतुः सहितानि पञ्च शाकपार्थिवादि (२ । १ । ६० वा.)। लकारोप- देश य तृदित्वादङ् (३ । १ । ५५ ) संत प्य इति श्रुतिय फलम् । कुमारो मतक इति वक्तव्ये तृतक इत्यस्यापि सामर्यात कुमार्य तृतक इति लुकारस्याच्त्वे यणादेशः फलमिति । न तु सावर्ण्यम् । ऋकारलुकरायोः सवणसंचेत्यपिसिसम् । तथाच द्युतायतृदित (३ । १ । ५५ ) इति निर्देशः । नापि यखिवी यथासंख्यायं पात रतम्यात् सिहेः । इमंत्राप्यप्रयोजना प्रविधानसामर्थ्यान । हकार. स्याट्स प्रवेशात् वहिणेति गत्वम् । झलिप्रवेशात् शमयंग्लुगतात लोसिपि शंशाहोति दोर्धान खारौ। शलिप्रवेशात् सच दुहादेः। पाद्यो वकारोऽन्तस्थः सानुनामिको निरनुनामिकश्य , दन्यौष्ठयोs- ल्पप्राणः । अन्यस्तु जगन्तवी वन्य प्रोग्यः स्पृष्ट करणो महा. प्राव स्तस्यैव भष्भाव स्तेन मृगावित् विसा पत्यतीत्यादी ।

·भाषावृत्तिः । स्वामकार: लकारस्य ग्रहणे न भष् । तथाचापिशलिः । " दन्त्यौष्ठावा इकारस्य वह व्यध-धी नभषिति । , उदूटो भवतो यत्र यो वः प्रत्य यसन्धिजः अन्तवं तं विजानीयाद वह व्यध वृधामपोति * च" । तथा मंवत्सर-शब्दोऽनुवारवानेव । अन्तस्था हिप्रभेदा इत्य- तरतमे सानुनासिके वकारे संवत्सर इति। सम्बदित सम्बाद इत्यादिके बदस्थैर्ये बद संदेशे इयाधुमश्चय वा पोष्ठय- परसण: । एवं बास उपसेवाया मिति- चौरादिके । रपर इति ऋकारसाव खें तवल्कार इत्यत्र ल भावार्थ र इति । हयवरट् इत्यस्य रवणेन लग इत्यत्रस्थ-लकारेण अनुनासिकेन इता प्रत्याहार इति जयादित्यस्य वृत्तिकतो मतम् । चयो तिीयाः शरिपौष्क- रसाद रिति कात्यायन य इते मतमेतदृदयम् । अन्यदु- णादि । एकं त्रीणि इत्यादा वेषां प्रवेशः । एतास्तु चपर्दश सूबा निवडा: परास्तु सुटसुप्तिङादयः कल्पिता: संज्ञा निर्दिच्यन्ते । प्रयोगबाहानां सामान्येनोपदेश इति शिक्षासूत्रे प्रव. गोयमन्यशकदेशः । जे प्रोष्ठपदाना "(७ । ३ । १८) मित्यत्र ज इतिवत् । वाहू प्रयने घअि वाह 'उच्चारणम् ' तेन अन्ययोमो- चार्ष्यापा मनुस्खारादीनां सामान्येन हलादिना व्यवहार इत्यर्थः । यथा शक्येत विधिः कर्तुमिति नातिप्रसङ्गायेति स्थितिः । यो वर्गीय पद्यते। )।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १७. :। पत्र प्रत्याहारसूत्रेषु हकारादिष्वकार उच्चारणार्थः , हकारो हि: पठ्यते । अटिशल्यपिच प्रवेशाय' तेन अहें गाधुदिति । लण् मध्येऽकार: प्रत्याहारार्थ: तेच प्रत्याहारा एक चत्वारिंशत् । एके कस्मान् रटा हाभ्यां ष स्त्रिभ्य एव कपमा: स्युः । यो चयौ चतुर्यो व: पञ्चभ्यः शन्लो षड्भ्यः” इति महाभाष्यम्। वृद्धिरादैच् ॥ १ ॥ वृद्धिसंज्ञकाः स्युः । पात् ऐ औ 'तिरिति' । संज्ञारूपेणार्थवमिति प्रातिपदिकत्व वृद्धि- शाब्दात् सुः । स्वरूपमपि हि शब्दार्थएव * । प्रादिति ऐ जिति च पृथगव पदे । हन्द हि इतरतम्याग हिवचनं स्यात् । ममा- हारे च “ इन्हाचुदवहान्तादिति” (५ । ४ । १०६) टच् स्यात् । ऐजिति ज्ञापकं . प्रत्याहार चकार न कुत्वमिति , गेलीयमिदं सूत्रातः । 'आदिति ' तकारी दकारो वा “ ऋदोरविति'(३ ३ । ५७) वत्- मुग्वसुखार्थः । ननु तकागेयं “तपरस्त काम्ब स्य ति" (१ । १ । ७.) सूबे “ तादपिपरस्तपर " इति न्यायेन ऐवो दिमा. मवादमारत. शन, यदी योऽय. प्रतीयते । तमाह मेंन्द्रय नान्यदधम्य मम गामात स्थिते. । (८ ) ·भाषावृत्तिः। १९ त्रिकस्यैव ग्रहणं यथास्यात् । यथा जायन्द्री जायौहत मायौहत इत्यादी चतुर्मानावैची माभूता मित्यर्थः कथं न स्यात् ? नवं । तादपि पर इति पक्षस्य भाषात्तिकृता नाभ्युपेतत्वात् । शिक्षा- सूत्र सतत्र विषष्टिसंख्यवर्ग नरूपणन मध्यक्षराणि रू.तो दिमा- त्राणि प्लुतक्रमेण विमात्राण्यतोऽष्टाववैति चतुम्मानावेची वस्तुत एव न स्तः । प्लुतं विना च न त्रिमात्री। प्लतप्रक्रिया च भापायां नाट्रियत इति । तकारी मुख सुखार्थ एव । वृद्धि गदवायं स्त्रीलिङ्ग एव । ये ते इति परसूत्रे विवरणात् । तथा द तिवन्तोऽयं मंजिनावनू द्य प्रथमर्मवाभिधानान्मङ्गलार्थोऽपि । मङ्गलादोनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानिच शास्त्राणि प्रथयन्ति अायुष्मत्परुषाणि वोर पुरुषागिा च भवन्तीति स्थितेः । मध्येच "शिवशमरिष्टस्य करतातिल " ( ४ । ४ । १४३) त्यत्र शिवादोनामुपादानम् । शमोऽल्पाच्तरत्वेन (२ । २ । ३४) पूर्व- निपात प्राप्त शिवशब्दस्य प्रागुपादानन । शेपेच "नोदात्त स्वरितो- दयमिति" (८ । ४ । ६७) वंदि कसूत्रे परग्रहणमकत्वा उदयपदं मङ्गलार्थ मेव कृतमिति विमङ्गलमिदं व्याकरणम् । संज्ञासूत्रमिद- • पन्यथै । " मामादनात प्रश्च कान केन्यादि " (२।१।४) मिडेगानाभि-- मता शहा वति किमन्यन्यक नया विरिति वा (अधिक पाठ , ट)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १८ . " मित्यालोय यनान्यत् क्रियापदं नास्ति तवास्तिभवन्ती । परः प्रयोक्तव्य" इति भाष्यस्थितः एकैनवोपक्रमेण विवृण ति वृद्धिमंजकाः स्यु रिति' । वस्तुतस्तु प्रात् वृद्धिः , ऐ सद्धिः , श्री वृद्धिरित्यर्थः । भवन्तोति वर्तमानकालप्रतिपादिका विभक्तिः । अवाजातज्ञापनं विधिरिति विधालिङ् (३ । ३ । १६१) पठति बभूव इत्यादिवत् न प्रत्ययाः । अदङ्गगा: ॥ २॥ अत् एङ् गुगासंत कः स्यात् । अदेङ्' ॥ अतम्तकार आकार निवत्यर्थः । न च तस्य दृष्टि मंत्ता बाधिका, एकामंजाधिकागभावात् तरताति (४ । ४ । ५) निर्देशात् मिट्टी , प्रताति लाघवार्थः । अत् एङ् गुण: स्यादिति एकवन ने विवर न अब एङ् चनि ममाहारान्ह: सूचित: * । न चात्र मिनितानां मंज्ञा भवति नेतु रित्यादिनः शात् । ऋकारस्य गुणे आन्तरतम्याभावादेव त्रयः मर्व गुणा: प्राप्नवन्ति । कार्यकाले मंजापरिभाष गुण विधान कालेसंज्ञा पूत्र म्यास्य उरण ग्पर इनि (१ । १ । ५१) तत्र इति न्यायात् , भन्नि निकांचन पाट । * त्वभवाव्यात इमि ममामा इमानदोषाय नम - vdi पयंगरयापक पम पम मिला। इस पाठ.रम (2) ·भाषा वृत्तिः। परिभाषायाथोपस्थाने कारस्य गुणो भवन् अण् भवति । स च र-परो भवति । अगित्यस्य च पूर्वेण णकारण प्रत्याहारग्रह- णात् । तत्र सत्रिविष्टत्वात् रपरोऽकारो गुणो भवतोति भाष्यम् । इकोगुणवृद्धी ॥३॥ अनुक्तस्थाने ये गुणवृद्धी ते दूक एव स्थाने वैदि- तव्ये । “सार्वधातुकाईधातुकयो" (9 | ३ । ८४) रित्यङ्गस्य गुगाः । चता , स्तोता। "सिचिवृद्धिः" (७ । २ । १) अचैषीत् , अलावीत् , अकार्षीत् । कथं द्यौः, सः ? गुणा वृदिशब्दनानभिधानात् । इक: ' ॥ परिभाषासूत्रमिदम् । परि मब्बेत्र शास्त्रे उपयुक्ता भाषा भगितिः , परिभाषा। मा लिङ्गवतो विध्यङ्गशेष भूता च । या लिङ्गदारंगी कभागेन उपयज्यते , मा निङ्गनतो। या च सक- लेनैव * विधिवाक्ये उपयुज्यने , मा परा ; सा च काचित् विधरङ्गभूता , यां विना विधिवाक्यं नैव प्रयतते , यथा “आटे: परस्येति ” (१ । १ । ५४)। नहि तहिना "ईदास २ । ८३) प्रवर्तते। काचिञ्च विधिशेषभूता “ विप्रतिषेधे पर- मिति" (१ । ४ । २) अविरोधे वृक्षेचित्यादौ मन्येत्व (७ । .याच म धने विधिमक्य नपय जाती उ)। स क नव (ट)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । नियम्येते , ३ । १०३) मध्याहतमेव । विरोधविषयेषु वृक्षेभ्य इत्यादिषु इयं परं कायं कारयताांत गुगशब्दं वृदिशब्द न लिङ्गत्वेगोन व्य इक इति सूत्रैकदेशेनोपयुज्यते इति लिङ्गवतो परिभाषा | ननु " पाहुण (६ । १ । ८७) इत्यत्र “ इकोयणचो "(। । । ७७) त्यतो चीत्यनु वृत्ते “ डिरेची" त्यत्र (६ । १ । ८८ ) च भादित्य नुसत्ते तत्र विधौ किमनया प्रक्रियया इत्याह- 'मनुतास्थान' इति । नोक स्थानं ययो स्ते तथा । इकएवति'। यत पवकारकरणं , सतो- ऽन्यत्रावधारण मिति च गुणवहो इति नियमा परिभाषेयं , अन्यथा परसूनेण सह एकवाक्यं स्यात् । किमनेन पृथक् कर्तन ? तेन याति शझते इत्यत्र न गुण: । असतित्र नियमे पान्तरतम्या दाकारस्य गुणोऽकार: स्यात् । ककारस्य च कण्ठात्वा टारतरतम्यादकार: स्थादेव । न च गापोटगिति (३ ।२ । ८ ) टकः कित्वं पातो गुणाभावस्य जायकं , श्रवणार्थ- त्वस्यापि सम्भाव्यत्वात् । म च जन ई (३ । २ । ८७) विधानं हलो गुणाभावे ज्ञापक मान्तयतम्बाभावावकारस्य प्रकार: स्थादेव त्यसम्भवः । पास्य गुग' इति । इकहत्यमुपस्थान येन विधिस्तदन्तस्वति (१ । १ । ७२) दगन्तस्याङ्गस्यन्यायाति । तदाह , चेतति , टच । यत्रत मिदर्गुण: (७। । ३ । ८२) मजेई डि” (७ । २ । ११४ ) रित्यादा वङ्गमिगतं न भवति, सत्राङ्गस्येति रक इति विशेषणीयं , तदुक्तं भाष्य ‘नह्यनिष्टार्था शास्त्र प्रकृप्ति युकेति ; भवति दि व्याख्यानतो विशेष प्रतिपत्ति " ·२२ भाषावृत्तिः । - ( नहि म देहाइलक्षण" मिति परिभाषाभ्यां सर्वत्र व्यवहार इति । मिचिद्धि' रिति । मान्तक्ष गोत्यत्र” (१ । २ । ५) f खि यहणेन जापित मिदं न मियन्तरङ्गमाप्तीति। अन्यथा अन्तरङ्ग. त्वागणे या शे च यान्त त्वा व निषेधः स्यादिति । तथाच गोरि वापारी दावोत् , द्य रिवा वारो दद्यवादिति चात्तरङ्गन्यावादे शाभावा दोकारान्तस्या चार क्विवन्त धातो लङि नित्या वृद्धि न भवति , इक इ यस्य व्यावत्यं, * ततो वादेश कृत " अतोहलादे- रिति” (७ । २ । ७) पक्षे वही अगवीदगावोदिति इयमेव भवति । ' मिति । आकार अकारथ हमिंजको । अकार एका- रथ गुणमंजको । तथाच अनेन नियमेनानिकां हनां कथमते इति प्रश्नः । ‘गुणवद्धिगन्दे नानभिधानादिति' । प्रक्ततत्वात्तयोस्ते इति पवृड्डी इति वचनं तस्ये दमेव फलं , यत्रगुणवृद्धिशब्द मुवाव्य गुण बडो विध येते , तत्रैवीपतियत इति भावः । यद्यपि बिश दो घ्य तम्तयापि धन्मादिपाठद्गवडो इत्यपि । ये तु तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्य नाम" (४ । ३ । ६६) इते , “तरह न " (४ । ४ । ७६ । निदंगाच्च, याति शङ्गत इयत्र व्याव यमाहु स्ते पुगन्ते यत्र' (७ । ३ । ८ (७ । ३ । ८६) ख्यापयतोत्याका- रस्य गुगो नति व्यावत्यम् इतोक इत्यस्यव फलम् । क त य यह - फम्म (ट)।

·प्रथमध्यायस्य प्रथमः पादः। न धातुलोप आईधातुके ॥ ४ ॥ धात्व कर्दशा धातुः । धातुलोपनिमित्ते आई- धातु के ये गुगा नदी प्राप्त स्ते न स्तः । लालुन: प। पुवः , मगैमजः। पवादाचि ३। १ । १३, यङ। लुक् । इक इत्येव. अभाजि, रागः । 'न धातु' ॥ धातुलोपमपनीय यङलुक् इति न कृतं, वैचित्रा र्थम् । श्राहधातुक इत्यपनीय अचीति न कृतं , प्रत्याहाराशङ्गा निवृत्तये इत्येक ; वोभुवितव्यमित्यर्थ मित्यन्ये । अलिडीति न कृतं लड़ाद्यर्थम् । धातो: मावयव प्य लोपाङ्गमव कायि नास्ति किं निधनल्लाह धाल कदश इति । लोपपद कम्मघउक्तम् । धातो * लॉपी यम्मिन् तहातुनोप माईधातुकम् । तदेव च यदि गुण वृड्यो निमित्तं , तदा तत्र पर धातो गाडी न स्तः । तदाह 'पचाचि यङोलु क्' इति । लोन्नुयादिभ्यः पचाद्यचि (३ । १ । १३४) विहित " यङऽचिति' (२ । ४ । ७४) "मर्च विधिभ्यो लुग्विधि बलवानिति" । अतो लोपम कृत्वा सावयवस्य . • धातु (ठ) ·२४ भाषावृत्तिः । यडो लुकि कृते तस्मिनेवाच् प्रत्यये पाद्ययोग: परस्य मृजेधिः (७ । २ । २ । ११४) प्राप्रोति। निवेधाव * भवति । धातो लॊपे सतीति न व्याख्यायते । धातुलोपशब्देन यदा- धातुकं विशिष्यते, तस्य फलं क्रोपयतीति । धात्ववयवं पुकमाश्रित्य- सोपी व्यावलोति (६।१।६६) यलोपेऽपि णिचि गुणो भवत्येव । न ह्यत्र धातुलोपस्य निमित्तं पाईघातुक मिति कृत्वा चेलेकोप रिति (३ । ४ । ३३) निर्देशादेव सिहमितिक्त्वा कदन्तादा-- ख्यानातदाचष्टे इति णिच् कल्लुगादि यत्र क्रियते तत्र गवणं भेद- यति, सौता हारयति , इत्यत्र धात्वेकदेशस्य कतो लोपेऽपि मति णिच्या धातुके गुगाडी स्यातामेष, इत्यन्ये वदन्ति । नहि गिचि रातोलुक् योगपोन विमानात्। धातुग्रहणं वहु- व्रीहिमंप्रत्ययार्थम् । लोप इसे अनबन्ध लोपे लवित त्यत्राप न ग्यात् , वहबोहौ तु आईधातुकोत्पत्तेः प्रागेव अकारस्य लोप इति गुणो भवत्येव । आईधाक इति किम् ? लोल- बीति । • योऽचिचेति मम धातोरवयवस्य यवनाने तमिवार प्रत्यये पाययोगं यः परम्य मोर (७।३।११४) प्राप्रोति। पखानिषेधा व भवति । मच योऽकारम्बातीलोप (. । ४ । ४८) रति लोपे तख म्यामिवत्त्वात ते न म्यातामिति वाच्यम , " मम्वविधियोलम्व वाचनीयामिति लोपात प्रामे यह. नको भावान पयामिरे ममयममिति सी योनि (1, 3) पाठानाग्म ।

·प्रथमाध्यायस्व प्रथमः पादः । प्रभाजीति'। भच्चेच चिणी (६ । ४ । ३३) त्यनुनासिक -- लोपः । 'राग' इति । घञिच भावकरणयोरिति (६ । ४ । २७) । कएव वृद्धि निषिध्यते , नानिक इति ; अत उपधाया (७ । २। ११६) इति हाभिवत्येव ॥ ॥ कडिति च ॥ ५ ॥ किति डितिच निमित्ते ये गुगावृद्धी प्राप्त स्ते न स्तः । किति। कृतं, स्तुतं । ङिति। चिनुत: , चिन्वन्ति, मृष्टः ।, मृष्टः +, मृजन्ति, मजुः ॥ कथं माजान्त ,ममार्जुः? मृजेरजादौ संक्रमे विभाषा वृद्धिरिष्यते ॥ * व्यवस्थितविभाषया नित्यं तुन्दः , परिमृजः ॥ क डिति'। इक इत्येव । कामयते कमे गिधाप (३ । १ । १) वृद्धिः । निगु-शब्दात् नादित्वात् फकित (४ । १ । ८८.) किति वेति (७ । २ । १९८) बहिः, माम यात् । पोर्गुणस्तु कथम् ? + चितं, त, भुक्र , कि, म, )। । मटि , निग' स सुटिनकाशिक'या मादिगा पा । 1.

·भाषावृत्तिः। फक: कित्वात् गुणस्य चावेगाश्रयत्वात् । न च इक इत्युच्चार्य ये विहिते ते एव न भवतः , इत्यत्र विनिगमक मम्ति । उच्यते, चकारोऽत्र क्रियते अनुवर्तमानस्यापीकोऽनुकर्षणार्थ स्तेन इक इति शब्देम को ये गुणही ते एव न स्त इति व्याख्येयम् । पूर्वसूत्रा- डातुप दमनुवर्तते , तेन धाबोध निषधोऽवन नान्यस्येति वा । एवञ्च वभूमेति प्रथम-गलि प्रचो गितीति (७।२ । ११५) वृद्धे निषेधोऽपि युक्त एव । वाषितो यस्येति प्रत्ययसामान्यापेक्षया एकत्वं;न चात्र यथारंवं तदधीते (४ । २ १ ५८) तेनदोव्यती (४ । ४ । २) त्यादि निर्देशात् । ममोऽकि गुण (७ । ४ । १६) इत्यत्र तु अड्येव गुगे नान्यस्मिनिति सिद्धमाधमपि स्वादिति न ज्ञापकम् । ङितश्च पर समिचिति मिर्षि पूज्यस्य (१ । १ । ६६ इति मूत्रबमादायाति । तथा चाममय एव निषेधात् , चित मित्येवो. दाहरणं युक्तं ; न मिति । व्यवधानादित्याह' निमित्त 'इति । एतच्च तस्मिबिति सूत्र (१ । १ । ६६) निद्दिष्टपदं निर्दिशता सूत्र- कृतव स्वोतिमितिभावः । प्रत्यामत्या प्रातिदेशिकं उदाहरति, किछत इति। माबंधात कमपिदिति (१ । २ । ४) डिवात् चिन्वन्तोति हुश्नवो (६ । । । ८७) रिति यण , अशिश्रियदिति परमाश्रित्य न लघूपधगुणः । अन्तरङ्गत्वेन चदि इयडा बाधित- त्वात् । मंक्रम निराकरगो प्रकृतत्वाद्द डे: ग्लाजिस्थश्चति (३ । २ । १३८) कन: किदेव नगित् , तेन जिष्णु रत्यादो न गुण: । भूष्णुरि यव गुणटो न भक्तः । केवलं स्थान पदे किति घुमास्थति .

·प्रथमाध्याय प्रथमः पाद: ६ । ४ । ६६) ईत्वं प्राप्नोति, तदथं तत्र इष्टि स्वयमेव हत्तिकता खीकरिष्यते इत्यत्र गकारो न व्याख्यातः । भविष्णुरिति तु भूध- येति (३ । २ । १३८) सूत्रेण दृष्णुचि न निषेधः । निमित्तमप्तमीच, यस्य च भावेन भावलक्षण (२ । ३ । ३७) मिति मूवेग । कङि- तोहि निमि सयो र्भावेन गुण वृड्योरप्राप्तिलक्ष गाभावो लक्ष्यते । निमित्तपद न सूत्रे ङितीत्यम्य शेषत्वेन व्याख्येयम् , अाएवोतं किति डिति निमित्त इति । दौधौवेवीटाम् ॥ ६ ॥ दोधीवेव्यो छान्दमौ। इटो गुगो र स्यात् । अकगिषं, अरगिषम् । लुटि मिपि लधृतधमुगाव निषिद्धः ॥ दोधो' । दिस्त्रिश्चत रिति (८ । ३ । ४३) सुजन्तयो हितो: माहचर्यादेव चतुरिति सुजन्त गाहा छत्वोऽवचनं महरितपरि- भाषा-व्यूदासाथम् ८ । लस्य ८ फम्नमिह प्रागमम्घटो ग्रहगाम् । न विट् गताविन्यस्ये त्यु दाहरति । अकगिप' मिमि । कगा रगा दिनारकीनत • न न व्यतामऽपि मामान्य ४ग भवतिरस महचरितम्य यह न भवतीति नागोयम (ट पादाम्मरमा।

·भाषाक्तिः। २८ वण भग्ण शब्दार्थाः , यस्मात् प्रत्ययविधि (१ । ४ । १३) रित्यत्र तदादिग्रह गात् सिजन्तस्याङ्गत्वे गुणप्राप्ति माह, ‘लुङिमपीत'। नन लुडो डिवादेव पूर्वेण निषेधः स्यादिति न शव, भूसुवो स्तिङोति (७ । ३।८८) निधेन ज्ञापित मिदमेतत्त्वाश्रयडिवे न गुगनिषेध इत्येके : अकरव मचिनव मित्यादी म्यादेव गुणः। अत्र भाष्यम् । नेड्वगो (७ । २ । ८) त्यत इड़ ग्रहगानुवृत्तौ यदा- ईधातुक स्येड़ (१ । २ । ३५) इति इड़ ग्रहणं तत् सम्भवतो विकारस्य निवृत्त्यर्थ मित गुणो न भविश्थतीत। किमिड़ ग्रहणेन ? तत्कृतं वैचित्रवादिति । तथात्वे प पठोंषि ब्राह्मणा- कुलाणीत्यत्र मान्त (६ । ४ । १०) इति दोघी न स्यादिति कर्तव्य- मेवेड़ ग्रहण मिति त टोका । वस्तुतम्तु इडिति प्रकते पुनरिड़ ग्रहण मिटो बनात्वबोधनार्थमिति। वशित्वेति मंप्रमारणात् पूर्वमेवे- डागम इति न वामे (१ । २ । १८) डिति कित्व निषेधात् न मंप्रमारण मतो दोधीसूत्रे युक्तमेवे ड़ ग्रह गमि त ” हिज्या (६ । ।। १६) इत्यत्र भाष्य एवोक्तम् ॥ हलोऽनन्तग: संयोगः ॥ ७॥ संलग्ना हलः संयोग इत्युच्यते । अग्निरिति ग-नौ , स्त्रीति स-त-गः ॥ वहुवचन मतन्त्र सेन इयोरपि मंलग्न यो ईलो;

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २८ अकरथ मंयोगमंज्ञा। संयोगादेरात (८ । २ । ४३) इति प्राप्ती , न याख्या प्रिति (८ । २ । ५७) ध्या व्यो न न नोधात् तदु यते सूत्रे लिपचन तिव" मि.ते । अन अह 'अग्न रति गना" विनि। रूपोद हरणम् कार्योद हरगामग्नित्वा । संयोग गुरु वा दिग लाच लघुपूर्थात् (५ । १ । '३ ) त नाम् । अनन्तरा' इति । विजातीय रयवाहिता इयः इति । वहना मपि मंजे याह 'स्त्रोति ' तन सुस्त्रिय भाव सुस्त्री व मिति पूर्ववत्राण । संलम्न। हन् मयोग इ पेवास्तु , मंमोहि * हिट स्विष्ठ थ, किं वहुवचनेनातन्वे ग ? ममदायस्य मजा यथान्या दित्य य: । तन यउविन्यत्र तन्नोपे प्रण मंजःयां नलोपोप म्यात् । तथा उपेयिवानना श्वान् (३ । २ । १०८) इति निश क्कम - मलोपेपि लकारस्य थवणात् । हन इति किं ? तितउ च्छत्रम् । अत्र संज्ञायां योगा लोप: स्यात् । . मुग्वनासिकावचनोऽनुनासिकः ॥ ८ ॥ मुखसहितया नासिकया उच्चार्यते यो वर्गा: सोऽनुनामिक-संजकः स्यात् । अ आ ङ ञ गा न माः ॥ • मलगोटि ( ट 'पाठानरम | + यादवमर्थ (टपाटासम्म) । पम गणशी , तीन 3 10.3) रिति विधानात . पन्यथा गतिविध्याम 2 पधिक पार : -

·३१
भाषावृत्तिः।
मुख ' । मुखञ्च नासिका च मुवनासिकं , तेन पा समन्सात्
उच्यते यः म वर्गोऽत्रेति विवक्षायां मुखपद मनर्थक मेव । आदिर्षि
टुडव (१ । ३ । ५) इति त् इन्दपदानां प्रत्येक मन्वयात् ।
यो मुखनोयते यथ नासिकयेत्यर्थं वर्णमावस्येव मुखभवत्वात्
संज्ञाप्राप्तेः न चाभ्युपगमः । द्वितीयाश्रित (२ । १ । २४) इत्यादी
थितात्यम्तापत्रादावनुनासि स्थ विझलो रिति (६ । ४ । १५)
दीर्घत्वादिप्राप्तेः । न हि मोऽस्ति वर्णी यो मुखसम्बन्धं वागि-
न्द्रियं विना उच्चरति । तथाहि
आत्मा बुद्या ममात्रियुङ्क्ते तहिवक्षया ।
मनम्तदह्निमाहन्ति म प्रेरयति मारुतम् ॥
अग्निमारुतमयोगात् क्षोभादागिन्द्रियम्य च ।
मूक्ष्मा वाग् जायते पूर्व म एव कथितो ध्वनिः ॥
तत्तत् स्थानेष्वथ यदा वायुचरति मेन्द्रियः ।
पश्यन्ती वर्णरूपा वाक् तत उत्पत्तिमर्हति ॥
मध्यमा पदरूपार्था (तु) वाक्यरूपातु वैखगे।
इति वाचा मवस्था: स्य मुखमध्ये तदिन्द्रियम् ॥
अर्थ संप्रत्ययो वाक्यात् श्रुतादनुमितान्मतात्।
विशिष्टं खं मुखं राति विखरा मैव वैखरी ॥
अष्टौ स्थानानि वर्णाना मुर: कण्ठः शिरस्तथा ।
जिह्वामूलञ्च दन्ताय नासिकौष्ठञ्च तानु च ॥'
इति शिक्षास्मरणात्। तथाच, मुखपदमनथक, नच नामि

·प्रथमाध्यायस्य प्रथम. पादः । ३१ काव वन मित्येवाम्त ; मुखमध्ये तदिन्द्रिय मितिवचनाबासिका- मात्रेणोच्चारणस्यासम्भवात् । तस्मात् अयमत्र समासः, इत्याह 'मुख' सहितयेलादि । शाक पार्थिवादि (२ । १ । ६० वा० )। तेन प्राङपि न कन्पनीयः सञ्चावितिभावः । वचम इति कम्मणि ल्युट् । अ आ इति, अकारा कारावूचारणार्थों । तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्गा म् ॥६॥ तुल्यमास्यं ताल्वादि स्थानम् । प्रयत्नः स्पृष्ट- तादि यंत्रां, तेऽन्योन्यं सवर्गा संज्ञकाः स्युः । वर्यो वग्य ॥ सवगा: । अचः मस्थानाः । अनुस्वारस्य ययि परसवर्ग: (८ । ४ । ५८)। शङ्किता , कुगिडता । अकः सवर्गा दीर्घः (६ । १ । १०१) दण्डाग्रम् ॥ ऋकारलकाग्यो: मवासंता: वक्तव्या ॥ * ॥ होट लकार: होतकारः । लकारस्य दौ? ना- स्तौति ऋकारः ॥ -- तुल्य । तुलना तुन्ना, " चिन्ति पूजि" (३ । ३ । १०५ इति चकारादङ, तामहति ; दण्डादित्वात् (५ । १ । ६६) यः । तुल्यः सदृशः । तुन्य प्रास्य प्रयत्रो यस्य इति वृत्तिलता * ममाम उक्तः । तत्रच "अमुई मम्तकात म्वाङ्गादकामे" ( । ३ ॥१२) रति

·भाषावृत्तिः ।
मुखं ,
शरीरा-
चत्व.र प्राभ्यगरा प्रयत्राः ।
अन क् सो त, इति दृष्ट्वा सम सान्तरमाह तुन्य ' मित्यादि।
आ यन्द । भ त्यम म.दिति , “ अन्येष्वपि दृश्यते” (३ । २ ।
१ ०१) इति ड प्रत्यये, प्रास्यं तत्रभवमिनि
वयवाद्यति (५।१ । ६) अ.स्यं, ताल्वादिस्थानं, हलो यमां
याम लोपः " (८ । ४ ६४) इति यलोपः । पास्य च प्रयत्नय ती
तुल्या यस्येनि वर्गस मान्य.पेक्षया एकवचनम् । ‘स्पृष्टतादि'
रिते। स्पृटता, ईषत् स्पृटना, विनता, संवृतता ,
समानञ्च तत्
वर्णञ्चेति सवणं ;
वर्णशब्दो ईचादिः (२ । ४ । ३१) । संजिनि तुल्यशब्दम्य
मंतायः मम नग-दस्य ज्या तिजनपद" (६ । ३ । ८५) इति
वर्गशब्द सभावात् । सहशाथतया सादृश्य य चोभय निष्ठत्वा.
दाह- अ य न्य' मिति। क्रिय विशेष णत्वात् कम्म वं, पुंवत्त्वं
स्वभावा ।। लोवे हि अनश ददरा " अमोदड्(७ । १ ।
२५) प्रादेशः स्यात् । तथाच इतरेतरपरस्परान्योन्य शब्दा:
कम यतोहारक वे पुं वया, निपातन त् माधव
त् माधव " इति वक्ष्यमा ग.
त्वात् क्रियाविगधगत्वेऽपि पुं लङ्गत्वं
भावात् ।
तत्तभ्य सम नव । मियर्थः ।
अकु ह विसज्जनीयाः
इ चु य शा म्तालया: । ऋट र षा मूई न्याः ।
न तु ल सा दन्त्याः । उ पूपा-मानीया प्रोष्ठयाः । प्र प्राइ अ
यद्यस्य
ममानं,
कराठा:

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: ग न मा अनुनामिका नामियाः । इदिगोगा त व दि. प्रयत्रा उन्नया स्थानम् । कदयो मायमान: म्पर्शा: । म्म प करणं स्पर्शानाम् । अन्त स्था यरल वा: । ई पत् स्मृ टकरण मस्थानाम् । उपाण: श ष महा: । म्वर: मई एवानः । विवृतं करगण मुमणा स्वराणां चति , तभ्य ए श्रा विवतताताभ्यामपि ऐ श्री ताभ्यामप्याकारः । मंत्रास्त्वकारः । डादिगोत्या मात्र हुन्छ पहायस्य य क म वयात कवलं यत्त न्याम्यं , यच केवलं तुल्याय नं यह केवलं तुल्यायनं . तथापि मजा ग्याननश्च भिवस्थानानां तुल्य प्रयत्न ना मवममंत.या सत्यन भग भर मण ८।४ । ५) डन स्मृरक गान्य नाशि तक र लोप: स्यात् । भिनानानात्र तुन्न स्थानानां मरगा त्वे अकधीतत इति अकम शब्दावयव मक रात पर च धातवयव शकर य चकर मागीलीप. सात . इति न म भ यम् । मायेन वाक्य परिम मनि रति पन म्य, ययगाल । पकामध्य पूवववत् अ.स्य महितप्रयत्न अन्य प्रयत्र म यी यस्य न वा मम मनोय। वर्यो ग्यंगति'। बंग भ.। नादित्वात् (४ । या। अर्यात् वग्य स्वगम्य मण: । मस्थान इत। मम नं म्यानं पा करणाधिकरण न्य डन्ततया स्थन प्रयत्रः क गठ दि च । ना तोति । अ इ उ ऋ एकपत्रिक दिमालिक त्रिम विकलया ल्वगाम्य दोषी ·भाषात्तिः । हादश। ल एकमात्रिक त्रिमात्रिकतया हौ। मध्यक्षराणि च इम्वहीनान्यष्ट । एवं स्वरा हाविंशतिः । कादयः पञ्चविं- शतिः य र ल व श ष म हा अटी। अनुम्बारानुनामिकः । जिह्वामूलोयोपाध्मानीया यत्वारः प्रयोगवाहा:। कुं खं गुं धू यमाथत्वारः। इति त्रिषष्टि-वर्णाः। इति शिक्षाकारोक्ता-परि- संख्यया लुवर्णस्य वर्गत एव दोघी नास्तीति ॥८॥ नाजझलौ ॥ १० ॥ अच-हलो मवर्गासंज्ञको न स्तः । दगड-हम्तः । दधि-गौतम् । वैपाशो मत्स्यः । आनडुहं चर्म । यस्य तिचति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवति ॥ 'माझ'। माहित्य द्विवचनवहुवचन हन्हो वा अझला- विति भयो होऽन्यतरस्याम् (८ । ४। ६२) इतिपूर्वमवर्णतया हकारम्य झकार. । दण्ड हम्त ' ति। प्रकारहकारयो:- मावर्णाभावात् अक: मवर्ग (६।१ । १०१) रति न दीर्घ एवं ' दधिशीत ' मित्यत्रापि इकारण काग्योः। एतदथं सूत्र ने कर्त्तव्यम् । प्रयव दो विधाना दित्याशोदाहरणान्तर- वैपाण ति ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ३ अगि । " विपागातु विपास्त्रियाम् । इति शकारान्तोऽपि । अचौ परस्परं मवर्गों न भवत इति सुन वाच्यं, नाजिति अत्रैव दीर्घ करणात् . तथा हली पर.. स्परं इति च न वाच्यम् । अझलाविति पूर्वमवर्ण झकारा देश विधानात्। प्राकारान्त स्य स्थानिवद्भावादेव लोपस्यापास्त- वादिति भावः । विपाश् शब्दः । विपाशि नद्यां भव इति प्रकार मावण्यं यस्य तिच (६। ४ । १४८) इति श् - लोप: स्यात् । एवमन हो विकार प्रानड़ह इति, तस्य विकारः (४ । ३ । ११४) इत्यणि प्रकार मावण्य हकारलोप: स्यात् । मति त्वम्मिन्योगे यत्तत्र अचीत्येव — कुमारी शत' इति प्रत्य दाहरणं कृतं, तत् प्रथमयो: पूर्वमवगा : (६ । १ । १०२) पति वक्ष्यमाणमूतचीत्य नवर्तते इति । वृक्ष इत्यत्र न दी इत्यर्थ गङ्गास्रोतोन्यायेमाचीत्य नवतत एवंति प्रकाशयितम । उपायस्यानुपायतोपान्लभी नतृपात्तषु नानात्वमिति " न्यायेन । नमु भणदित् मवर्गस्य (१।१।६८) इति मवर्ण ग्राहक सूत्र, तच्च “ तावदेव म्तश्च मतिष्ठते यावत् कम्य कः मवण इति न निर्णय इति " "; तत्र प्रत्याहारम्वनिविष्टा अची स्वा एव; तथा मवा मंजाममय एव नाझनावित्यम्योप स्थानात्। इम्वाना मचा हलाञ्च मावण्यं निषिडं, दीर्घाणान्त हभिः मावण्य मप्रतिषिहमस्त्यव । ततो यक्त मचि यति मेषम् । नहातत् मूव कताऽभिमतम् । तथात्वं हि सुन्या प्य प्रयत्न ·भाषात्तिः । फन्नम । अगदेव । मवर्णम् (१ । १ । ८) । ८) अनझलिये कमेव मूत्रं कुर्यात् पाययस्य म्त स्थान प्रयत्नानामवां हलाच पूर्वण वसमजाविधानात अणदित् ( । ६८) इति मूत्रे च तस्योपस्थानात दोर्धागामपि ग्रहणं मिदम् । ततो 'नाझ लाविति निधिम्य प्राधान्यन विधानात् हवदीर्घाणा मवां गन्धमात्र गा हल्भि: मावण्यं नि षव्यत इति व्यवस्थिति: । युक्त अन्यथा दाम्यतोत्यत्राकारस्य डकारेगा मावण्यं मम्तीति डग: (८ । ३ । ३) इति षत्वं प्राप्नोति ; दाता यात त्यत्र होढ़ः ३१) डा। दादेवी तोच (८ । इति घव ढत्व स्याताम् । दामोधमित्यत्रापि इगः भौधमिति (८ । ३ । १८) ढवं भ्या।। काम्यतीत्यत्र दणः ष (८ । ३ । ३८) इति पत्व म्यात् । दोक इत्यत्र दोक इत्यत्र पन्नाथ । तत्रापि परगा गकारण प्रत्याहारभ्याथितत्वात। एवं नदी नदीभ्यामि कणांप: (ए। २६, दति ईक रम्य षत्वं स्यात् । एवं नीतं गातमियादी शर: खयो ह (८ | ४ । ४७ वा.) इति त कारण हित्वं स्यादित्यादयो दोषो भवय म्तमाद्ददि तमिदं हसावमा मावेगा मावण्यं नाम्त। ति ॥ १० ॥ भा: पत्र , ईदट डिवचनं प्रगन्यम् ॥ ११ ॥ ई ऊ एकागन्त द्विवचनं प्रगृहसं स्यात् । अग्नी अत्र. वाय अत्र, ग्वइष्ट. पचते इह ।

·प्रथमध्यायस्य प्रथम. पाद: ।
मगौवादीनां प्रतिषेध दूत्येक । वार्थ व-कारोऽय
मित्यन्ये । मगौव. दम्पतीव ।
अग्नो इमा
'ईदू ॥ मंज्ञात्वादेवो टि घु घादिव प्रष्ट द्यपद से ही ग्रहे: पदा
स्वे (३ । १ । ११:.) गतिमूत्रे यत्पद ग्रहणं तस्त्र प्रयोजन मिदम् ।
यत्र प्रगृह्य शब्द: मंज्ञा श्रूयत, नत्र तत्मामानाधिकरण्ये न पद
मुनिष्ठत, नत पदं मंति ईदादिभ विशष्यत । विगमन च
तदन्तविधि भवता चत अाह, ई ॐ एकागन्तमिति '। तपाक
रगां स्पष्टार्थन् । हिवचन मित्यपि हिवचमान्तर्मव,
विति प्रग्या गत् मतप्रय ह्या अचौति ( । १ । १२५) प्रकृति
घद्भावाद् दीर्घाभाव
वाय इति न यणादेशः। खट्ट इत्यया--
देशो न भवति ईदूताव मप्तम्य थ (१ । । । १८) इति स्वर
मूत्र अथग्रहणं । गार्या मथितो गोरो अधयित इत्यत्र लुप्त
मप्तमी कपर्दपि प्रय ह्यामनाथ न् । तदेव जापकं । ततोऽन्यत्र प्रगृह्य -
मंज्ञा प्रत्ययन नगा दाग न भवति । तन कुमार्योरगारं कुमा
खंगारं, वधारगारं वञ्चगारं ह यत्र प्रत्ययनसणत्वात हिक
चनान्तत्वपि न मं.। इवाथ वकागेय मित्यन्य
तषां मनी इति म्यादेव, तनानिमित्य चपर्टन द्योतित मित्य .
तो वक्तव्य एव थेयान् । गंदमोव शब्दश महात्ती
त्रयमेति प्रान। कुना गिरीवादन्न क यकाया
पद्मावती प्रयोगा दातिगीय मिति पनिका । ईदिति -
दति !
एस
"

·३८
भाषाति:
किं ? वृक्षावत्र । हिवचनं किं ? कुमार्यत्र । ११
अदसो मात् ॥ १२
अदसो मकारात् पर मौददत् प्रगृह्यं स्यात् ।
अमू अत्र, अमू आसाते । मादितिकिं ? अमुकेऽत्र ।
अदमः किं ? शम्यत्र ।
पदस ' । “ श्रुत मथं ममुत्सृज्य कल्पातेऽर्थः श्रुततरः ।
नियमो वहिरङ्ग स्तदन्तरङ्गी विधि: श्रुतेः ॥
इति वररुचिः प्रतएव विधिमियममम्भवे विधिव ज्यायान् ।
पति हावामथ (३।
२। २) कापवादोऽगिवधि नत मोपम
र्गादेवेति नियमः । अतो यद्यत्र हिवचन ग्रहण मनुवर्तते
तदा नियमः स्यादन्यथा हि विधिरिति मत्वाह 'अदमो मकागत्
परमिति ' । ईदूदिति मकारोत्तरदूटन्तं पदमित्यर्थः । मादि
त्याश्रयादवामिहत्वं नास्ति । एकारम्त्वसम्भवा व दर्शितः । एदि.
त्यनुत्ती मादित्यपि स्पष्टार्थमेव
।
• नियमपये शतम्य
परक पनमा मोरवार र अधिक
पाठ)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । शि ॥ १३ ॥ ] शे इतिच्छन्दोभागः । निपात एकाजनाङ ॥ १४ ॥ एका यो च निपात: स: प्रगृह्यः स्यात् । अ अपकर्ष । उ उत्तिष्ठ। आ एव मन्यसे। अनाज कि ) आ उषा ओषयां "ईषदर्थ क्रियायोगे मयादाभिविधौ च यः । रात मातं हितं विद्या हाक्यम्मरगायोरङित् ॥ - नत्र समाम स्तथा निपात एकाजिति' । पूर्वकानेके ति (२ । १ । ४८.) तत्यु रुषोऽन्तरङ्गः । वहुव्रीहिस्त्वन्यपदार्थ प्रधानतया वहिन इति मत्वाह, ‘एको यो जिति ' । 'अनाडिति' । आडोन्या नाङिति सदन्यत्व ममामः । ननु यथा सदन्यत्व तत्मारश्यपि । यथा न्यविधा वनज पूर्व (७ । १ । ३७) पति नत्र मशाव्यय पूर्व इत्यथ तता तत्मादृश्यादव काच ग्रहोष्यत । तत् किमेकाच्ग्रहण नति । मयं । हिमावत्यन मान बन्धवन वा मारण्य दोघ' आदिवव स्यात् , न म्वरप्रतिक पके वकागदिषु । तम्मात् मनकाजथ मकाच्ग्रहगाम् । पर उ इत्यादय स्वरप्रतिरूपका: मम्बाघमाराः । न चंकवचननव कान ग्रहीष्यत किर्मकग्रहण न तिवाच्यं । मत्र वचन न्यानम्वत्वात, ·४० भाषा वृत्तिः। अचो विशेष्य च -वोधनार्थत्वाच्च । निपातस्य पर सूत्रवदिशष्यवेन तदन्तविधी प्राटतोति न स्यात् । नचैव मोदित्यनर्थक मिति श, पने तस्य के वन्नार्थत्वात् । निपातः कि ? अ इ दन्ते एदन्ते, हे विष्णो इत्यर्थः। एकाच किं प्राटति । 'मादाभिविधा- विति'। मर्यादा (२ । १ । ६० वा) , म हितोऽभिविधि म्सथा शाकपाथिवादि. ननतर्गतरह हिन्दयं वनं अन्यत्र नुगधा भवति । . ओत् ॥ १५ ॥ ओदन्तो यो निपात: म प्रगृह्यः स्यात् । अहो अहं। उताहो इति । . प्रोत् । निपातम्य विशेष्यत्व 'मल्याह, · ओदन्त ' इति । अहो अहं नमो मह्यं यदुहत्य * समध्यया । उल्लाग नयन दोघं माकास महमोतितः । त जाम्व तोविजय ज.म्बवतीदर्शनोत्तरं श्रीकृष्ण याति ॥ १५ सम्बुद्धी शाकल्यस्यता वनाः ॥ १६ ॥ मम्बदा वादन्तं शाकल्यस्य मर्तन प्रगृह्यं स्यात् , ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः इतो परे। भानो इति। अन्येषां भामविति । सम्बु हौ किं ? गवित्थय माह। अनार्ष इत्येकवृत्ता। दुपयुक्तम् । सम्बुद्धी' । 'गवित्यय माहेति ' प्रत्यु दाहरणे पनुकार्यानु- करणयो मैदस्या विवक्षितत्वा दसत्यर्थवत्त्वे प्रातिपदिकत्वाभाषा देव विभत्त्यभावः । एकत्ताविति' काशिकायत्ता वित्यर्थः एकशष्टस्य मुख्यार्थत्वात् , काशिकायां मुख्य पत्तो, छन्दस्यपि तम व्याख्याना दिति भावः । भागते रन्यस्यां वा, मा दिइयो विवरणक उञ् ॥ १० ॥ उञ् इती शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यं स्यात् । उ इति। अन्येषां विति । ऊं ॥१८॥ उत्र इतो अञ्चादिश्यते । ऊ इति, उ इति । अन्येषां विति। । मएकोष में भवति । मनुषष्ठान्त मादेशमास्येव तत् ·मावात्तिः । किमी पादिग्यत इत्याह, 'म एवेत्यादि'। एतदाकारण परि- गमतीयऽपि स्यान्यादेश: स्या दियाह, पादिश्यत इति । ॥ [ईदृतौ च सप्तम्यर्थे ॥ १६ ॥ ] ईदृती चेति सूवं छन्दोभागः । उक्त प्रयद्यम् । दाधी घदाप् ॥ २० ॥ दाञ्-दाण-दो-देङः, धाञ्-धेटौ घुसंजकाः समुः। प्रणिददाति । प्रसिदधाति । पदावितिकि दाप-दैया माभूत् । दातं धान्यम् । प्रयदातं वस्त्रम् । ? दाधा' । यधपि इद.अ धनुबन्धको दो-देशाच लाक्षषिक- दामा तथापि गा मा दाग्रहणेष्वविशेष इति सर्वेषामेव दार- पाणां ग्रहणम् । प्रत पाह, 'दाञ्-दाण-दो देड' इति । तर्षि मीनातिमिनीसदीडांस्यपिच (६ । १। ५.) इत्याले दास जय इवपिदा मम्भवति, मकवं मोचते , स्थपि प्रमि- दाय विषये चं निदातव्य मिति ने र्णवं स्यात् । उच्यते, मदत्यत (८ । ४ । १७) म्यासे घूशष्दस्य घित्वेऽल्याच्तरत्वे पूर्व- मिपात मकुर्वता सूचकमा सूचित मिद मिह कापीच्छा प्रका- प्रयत इत्यताम् । तेन मा ग्रहणेन माह मेडावि गते । मत ·प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पादः । ४१ मोनाति मिनोतीति (६ । १ । ५.) तात्वा बिन्यात स्तमच- रिता दोरपि तव न ग्राधः । दधाधवत प्रतिपत्तिमौकाय पलव्ये घिति सलो यो विषयमशोधार्थ इति वा । तथापि यत्र यत दाधारुपं तत्र सत्र मंत्राऽम्त । दो दे-धेट्सु विक रहीनेषु प्रणिनि, प्रगिदयते, प्रणिधयतीत्यादो कथं संजा ? दाधारुपा- भावात्। म यं ईदूतीचेति (१ । १ । १८) मूत्रासकारोऽनुव - ती, हरिदम् (१ । । । १) इत्यत पादग्रहण, पदेङ (१ । सूत्रादेङ्ग्रहणं, न धातु लोप (१ । ।। ४) त्यसो धातु ग्रहगम् . प्रत पादत्त पादन्तस्य प्रकति राय मकल एव धातु गुह्यने । तेन दोर्देङपि गृह्यते । पतएकोयत कचि. हिकतिरपि प्रजतिं गुहाति" प्रत एवच धेटोपि ग्रह प मियार धा धेटौ चति । तन दाथ धीच वहुवचनान्तम् , म त्वकवचनान्तम् । सत्मामानाधिकरण्यपि धुपद मेकायद. मान्तं लोकस मौनत्वात् प्रत पाह, घुसंका प्रणिददाति इति नगदादिगा (८ । ४ । १७) प्रायो पत्यम् । पप इत्यु प्रणिदापयतीत्य वापि नस्यादिसिंचन पपिदित्य वास्तु । भाम्ति पित् प्रत्ययो यम्मादित्यपि म दबहिभि गणपत । तथा प्यदाविति देपो निधो नायाति । पदापत्वादिति छन । दैपः पक.रकरणमामर्थ्यात, उदोचां माडो व्यतीहारे (२ । ४ । १८) इति जापका बानुबयान मजन्ममिति । चत पार, दाप देपोरिति । नयम टेप दाधा इति . रत। गोधन, प्रथ ·भाषाहत्तिः। स्वात् दोदडो (७।४ । ४६) रिति पच उपसर्गान्त (७ । ४ । ४७) इतिव नभवति । आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ २१ ॥ असहाये माद्यन्तवत् कार्य मतिदिश्यते । वलादेरिट (७ । २। ३५) अलाविषुः । अजादा- वियङबडो (६ । ४ । ७७)। श्रियो, भ्रुवो। अन्त- वखे अजन्तात् यत् । अध्ये यम् । व्यपर्टशिवदेकस्मिन् इति वक्तव्यम् ॥ एकाचो दे प्रथमस्य (६ । १। १) इति वहुव्रीहिं वक्ष्यति। स यथेह जजागार, तथा इयाय, आर। पादेशप्रत्यययो (८। ३ । ५८) रितिषत्वम् । यथेह पक्ष्यति, तथा पपाक्षीदिति । ' भाद्य । प्रायन्सयोरिवेति षष्ठान्सातिः । षष्ठी सम्बन्ध सामान्य इति। यः परस्य, यः परस्मिन् , यथ परमात् सर्व एव ग्रहाते। असहाय एकशब्दम्यासहायवचनत्वात मतमो वत्करणादतिदेविषयतया बलादेरिति वम्लादेराई धातकस्य (७। २ । ३५) विधीयमान इट केवले वन्मावे नमामोतीति ' इति ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५ मतादिवद्भावः क्रियते । अयं वल प्रन्यस्यादि रित्यर्थः । एवं श्रिया वित्य वापि यस्मिन्विधि स्तदादा वल्ग्रहगा (१ । १ । ७२ वां) इति न्यायेन प्रादीप्रत्यये विधीयमान इयङबङ् कैवले श्रीकारे नस्यात्। अजन्ता दिति धातो रित्यय विशेष्यत्वात् पच इति प्रज तात् यत्प्रत्यय धातो न स्यात्। तस्मादयमेवान्यस्यान्स इति तदन्तात् यत् सिध्यति । प्राधान्तवदित विशेषविधानात् मा- ग्राहिमूवं न भवतीति तदपनीय मामान्य नातिदशं करोति । व्यपशिवदिति'। व्यपदेश स्ताद्रूप्येण कथनम् । म विद्यते यम्य म व्यपदेशी तहत् । वहुव्रीहिमिति'। दिदरिट्रिपतीत्य के दिदरिद्रामतोसिवा गति बार्तिकम्बरमा हाहदाहरण मंग्रहण, तत्र जाग्र धातु व्यपदेशो, म इव इण धातु की धातुब। तथा चाभ्यामप्रकरणे दीर्घ रण: किति (७ । ४ । ६८) अत्ति पिपोथ (। ४ । ७७) इति प्रादेशप्रत्य ययोः (८ । ३ । ५८) इति षष्ठो * प्रत्ययावयवस्य मम्य षत्वमिति प्रहाते उदाहरणम् व्यपदेशो स्य - प्रत्यय म्तहत् मिजपि । व्यास्याच । . तरतमपौघः ॥ २२ ॥ एती घसंजको स्यातां। कुमारितग, गौरि- तमा ॥ • पथा (2) ·४५ भाषात्तिः । " " - पन्यव* तरप्' । एकम्मिबिति वत्ती। एक मुख्य नाकेता इतिववमात् सव केवलार्य: पर्याच वितिविपरिणाम इति कोवलावि यर्थ इत्याह, ‘एताविति । नतुतदली, अन्यत्रत संज्ञाविधौ प्रत्यय ग्रहमपरिभाषया वक्ष्यमाणेषु तदन्तविधि- रस्येव । सुप्तिकप्त ( । ४ । १४) मित्यानन्तग्रहणस्यफलम् । संचाविधो तदन्त विधिम्तिो " ति ममेतु सर्वनाम - मंत्राद्यपि न यात् , तत्रत्वन्तग्रहणम्य फलं वक्ष्यति । कुमा- रितरेति'। इयमनयो रतिगयेन कुमारोति हिव चनेत्यादिना तरप् (५ । ३ । ५७) घरूप (।। ३ । ४३) इति हास्व: । वयसि पथमे (४ । १ । २०) डोवन प्यादति वदता पजादौ प्रकर्ष प्रत्ययान्सामा पाठा हावित पक्ष्यत । विधिक्रमण तम- मेव पूर्व निव मुचित स्तशाच तरपः प्रागुद्दिष्टत्वा तदभ्य- हित व मन्वोयते म्वातन्वा चानुमोयते। तेन तस्य स्वार्थिकत्व - मतोल्पाच्तर (२ । २ । ३४) मियादि सिध्यति । २२ • मम मपिएम पद मिन्यवानयापान जापकादेव तरतविधि भविष्यात कि एक ग्रहणानुमत्तमानिन. रत्यार पन्ध्यादि। ('ट' टिमनो। +मच पन्या मजाविधी तसविपिनांनी त्यस्य वाका स्याको कार किन मिसा मचमानमहायपोन '' टिमनो।।

·प्रथमाध्यायस्थ :थम पादः ।
बहुगगावतुडति संख्या ॥ २३ ॥
बहुगणो प्रचुरार्थों, वतुडती प्रत्ययो, एत संख्या-
संतका
स्यः । बहुकृत्वः, गणशः, तावस्कः, कतिधा ।
बहु' । बहुशब्दो वख्ये बहुरोदमी, बहुः सूप इति । मण-
नंग इति न्यन्ताहणे प्रअिच गण इति । प्रनयोरपि संज्ञा
प्राणोति, माच नेष्यत इत्याह, 'प्रचुगर्थाविति'। अन्योन्यमा-
चात् सुग्णार्या व ग्यो ते, नेतरी। मंख्यायते पनया
पन्वर्थमंगाकरणा रा। बहुकस्व इति बहन वागन् इत्यर्थः ।
कालत्तित्वात् कालाधनो (२ । ३ । ५) रिति हितोयारतात
मंग्याया: क्रियाभ्यासतिगाने (५। ४ । १७) रति कत्वमच् ।
गणाम् वरान् गणकत्वः । ‘वतुउती प्रत्ययाविति । यत्तदेतेभ्यः
परिमाणे वाप (५ । २ । ३८) किम: मंख्यापरिमाणे उति च
(५ । २ । ४१) प्रत्य यग्रहणे यस्मात् स विहित मतदादे सद-
तस्येति पत्यन्त-उत्यन्तयोः मंज्ञा । वतुतिभ्यां घित्यामिति
यह पशब्दस्य प्रगभाव मनाभ्यहि सत्वाहपसमानार्थी च एगमही
मंख्यामंजको भवत पति वहुपुगग"सरस्य तिथ गिति (५ ।
२ । ५२) संख्या हारेण उटि तिथु गागम । यत्र कत मनि-
त्यमिति पभिधामाश नधा कत्व सुजादिक मिति टोका,भवत्य
वेति शभः ॥ २३ ॥

·भाषावृत्तिः। बान्ताः षट् ॥ २४ ॥ डतिच ॥ २५ ॥ ष कागन्त-गाकारान्तसंख्या डति प्रत्ययान्तो चं षट्- संज्ञा स्यात् । षट् तिष्ठन्ति पश्य वा। पञ्च सप्त नव दश एकादश कति सन्ति पश्य वा। वणान्ता षणे ति प्रकार ऐच्छिक: संख्येत्यमुत्तस्य विशेषणात् ष्णान्त- लध्वा विहान्त ग्रहणम् उत्तरप विध्यभावा- वंम् । षट् संज्ञायां सत्यां षडभ्या तुक (७ । १ । २२) इति जमशमो लुक । सन्ति पग्य वति ' तया तिनाथम् । शतानीत्यत्र मुमि न मंत्रा लाक्षगिकत्वात् । कमोति किम. संव्या परिमाण डतिच (५ । १ । ४१) इति हुति प्रत्ययः तदन्तप्य मंजा। डित्वात् टिलोपः । . " त क्तवतु निष्ठा ॥ २६ ॥ एतौ निष्ठत्युच्यते। भिन्नः । भिन्नवान् । । सूवामिदं संजा--परिभाषामकम् । व्याकरणे विधाव नुवाद वा यत्र यत्र निठापद तत्र तत्र तात- नव प्रयतव्यो, इति परिभाषाया पाकारः । प्रत स्त यो रिवं.

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ४९. संत्ययायातमेव। सदाह. एतो निठे त्युच्येते ' इति । पत्र विवरणे वदता संज्ञापदं हतिकता यव निष्ठे त्य ध्यसे तव कावतू शब्दावेवोच्थेते इत्यपि प्रतिपादितम् । भिन्न इत्यु दाहरणेनच मिठेति विधानम् । रदाभ्यां मिष्ठातोन (८ । २ । ४२) इति नत्वार्य मनुवदन च इयमेव दर्शितम् । डतर डसम स दोनि सर्वनामानि ॥ २७ ॥ सच्च प्रभृतीनि सर्च नामानीत्युच्यन्ते । सम्मे. सर्वस्मात् । विश्वम्मै, विश्वम्मात् । उभशब्दो नित्य- हिवचन-टाविषयः । उभयोन्यत्र। अन्य पर्यायः व स्वत्। नेमभिन्न मईपीयः । सिम पूर्व पर अपर दक्षिगा उत्तर अवर म्व अन्तर त्यत् तद् यद् एतद् इदम् अदम् एक हि युष्मद अम्मद भवत् किम् । पन्य अन्यतर। सम अधर । 'मर्ज'। मळ प्रादिय॑षां सानि मवादीनि प्रादिः पये व्यवस्थितः पौर्वापर्यसम्बन्धिषष्ठी । प्रद: मबषामिति ३ । १००) निशात् , सर्वशदस्य मंत्याह यिति'। सबनानः स्पैः (७ | १ । १४) । नित्यहिवचनान्त टाविषय ' रति। निन्य स्विचनं यस्य तथा टापाच विश - ' मध्वम्मा- 7 ·५. भाषावृत्तिः । पेण स्त्रीत्व विवक्षायां मिनोत्यात्मानं सम्बनाति पचायच (३ । १। १३४) टाविषयः । स चासौ पयं चेति स तथा, उभौ साभ्यासस्येति (८ । ४ । २१) निर्देशा बित्यहिवचान्त एव स्त्रीत्वे टाबन्तादपि द्विवचनमिति बोधयितुम् । तत्र नित्यपदं तस्य सर्वनाममंजया मनामस्त तीया चेनि (२ । ३ । २७) हतीया षष्ठयोः प्रकच् प्रत्ययोऽपि । उभादुदात्तो नित्यमिति (५ । २ । ४४) तु स्वरूपपरो नार्थपरः । प्रतएव उभ शब्द इति शब्द- पदम्। शास्वेशन्टस्तु वाचक: " इत्यभिधानात् । 'उभयो- न्यवेति'। तस्य उभय उभयस्मात् इत्यादि, उभयः उभयो उभये उभया: उभय उभयो उभयान् उभयेन उभयाभ्यां उभय : उभयमे इत्यादि, उभावययवावस्य डतर-डतमी प्रत्ययो। किं यत्तदो निरिण द्वयोरेक प्य डसरन् (५ । ३ । ८२) वा बहनां जातिपरिप्रश्न डतमच् (५। ३। ८३) । सदन्तस्य संज्ञा। कसरी कतमसी अन्य पर्याय' इति । (इतरान्यसरया विशेष ) - सादन्तस्य हतीया-षष्ठया वकम फलम्। नेम शब्दार्थमाह, प्रापयाय' इति । सम-सिमी सर्वार्थों पन्योन्यसाहचर्यात् । सेन यथामख्यमनदेश: सामान (१ । । १०) ममे देश यजत इत्यादी न संज्ञा। समानामिति तुख्यानां समे निम्नावसत्वादि-दोषरहित इत्यर्थः । उभयः । * लवमोविशषण (ट)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद:
५१
पत्र पूर्बादीनि निविशेषणानि कचिद्वाषाहत्तो दृश्यते । तत्त
हेयमेव । पूर्वपरीति (१ । १ । ३४) सूत्रे व्यवस्थाया-
मिति किमित्यु का यहच्यति दक्षिणाश्छावा इति तत्र तेन
विकल्पाभावे प्यनेन मणपाठेम या नित्या संज्ञा प्राणोति सा
कथं न स्यात् ? तमा दिह गणेपि पूर्खादीनि वक्ष्यमाण सूत्र-
रीत्यैव पठितव्यानि । महात्ती च तथैव सन्तोति सकलं चारु ।
भवत् शब्दउगित्। सर्वनामानोति मादे (८। ४। ३८)
राति गणत्वात् बूर्वपदात् संज्ञायामग (८। ४ । ३) इति
म णत्वम् ।
अतएव वा निशा तदनित्यमिति। तेन श्रीनाथ
रघुनाथ-रघुनन्दनादयो यत्वाभावात् मिहा: । पत्र सव्वषां
मामेत्यन्वर्थसंज्ञा श्रयणात सोनाम कथित् । सो सर्वा-
येत्ययत्र न भवति । पत्र तदन्त विधे राश्रयणात परमसम्मै
इत्यपि भवति, तश्च मृतौया ममाम (१ । १ । ३०) इति
निषेधाज्ञापकात् । तहि सम सिमान्तोऽतिमम्तम्मे प्रति
सायेति ।
प्रत्र कथ नभवति ! नये मदम्वर्थमन्जया निर--
सितुं शक्यं, सर्वगम्दस्व स्वार्थ हस्तित्वात । उच्यते. प्रधानाप्रधान
न्यायादप्रधानेषु न संज्ञा । सेन प्रतिसयित
सुम्यम् ।
प्रतएव मंशाप मज्जनीभूता: प.ठादेव विवर्जिता इति, तकि
न बहुब्रोहावि (१ । १ । २८) त्यनेन ? सत्यं, तब वक्ष्यति ।
-
विभाषा दिक्ममामे वहयौहो ॥ २८ ॥

·१२ भाषात्तिः। दिग्वहुव्रीही सर्च नाम-संज्ञा वा स्यात् । उत्तर पूर्वस्यै। उत्तरपूर्वायै । तथाच वि'। दिगुपलक्षितः समास: दिक् समासः । पूर्वसर्वकप्रिय इत्यत्र दिक् पूर्वपदे उत्तरपदे परे सत्पुरुषेऽपि विकल्प: स्यादिति बहुव्रीहि ग्रहणम् । ततश्च दिङ नामान्य- न्तराल (९ । २ । २६) इति प्रतिपदाको बहुबोहि गुद्यते । पप्राधान्या टप्राप्त विभाषेयम् । समासयाणात् प्रावाधे चति (८।१।१.) दिवचने दक्षिणा दक्षिणस्यै गतेति वहुव्रीहित्वाति देशेतु नित्यैव संजलि हत्ती समासग्रहणाभावे प्रतिपदोक्त स्य ग्रहणं न स्यात् । न वहुवाहो ॥ २६ ॥ वहुवीही संन्यं नास्ति। प्रियविश्वाय देहि । समभावो नास्ति। त्वत्कपिटको, मत्कपितृकः । कुत्माद्यर्थं प्राक्टरकज् (५ । ३ । ७१) न भवति । प्रागिवात् कएव (५ । ३ । ७०) भवति ॥ ''। प्रधानाप्रधानयोः प्रधान कार्य संप्रत्यय" इति ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। प्रियविखायेत्यादौ पैस्मादादयो न भवन्त्येव । किन्तु त्वं कुक्षितः पिता यस्येति वाक्ये अन्तरगत्वात् प्रथम मेवाकर प्राप्रोति । ततच त्वकत् पिक इति भवेत् । त्वकपिटक इति नस्यात् । यथायं प्रयोगो भवति सदय मिदम् । सति त्वत्र सूचे प्रनेनेव सब से झ्यतोति । प्रियविखायेत्यत्र स्मभावी न भवतीत्यपि दर्शि- तम्। एकमेवयमुत्तीर्ण" मितिन्याया त् । एवं त्वर्यादा- पतति बहुब्रोहावेतत् सूत्र-सामा दन्तरजातकच न भवति । कुत्सितं त्वा मतिकाम्तेनेति विवक्षायान्तु पतित्वकयेत्यादि स्थादेव । वा मतिकान्ले न कुमिते नेति विवक्षायां कवेव पति- बखनेति। तदुक्तं कातन्त्रवररुचि-हत्ती यत् सर्वनाम- मानातु कार्य प्राधान्य एवतत् । सहुणे यस रङ्गत्वा हहुबोरि विमा कचित्" इति। प्रियविखायेति सर्वनामसंख्ययो रुप- संख्याम (२ । २ । ३५ वां) मित्यपिनास्ति पसळमामत्वा दतो वा प्रियस्येति (२ । २ । १५ वां) प्रियशब्दस्य वा पूर्वनिपात: । त्वस्कपिटक इत्यत्र विशेषणत्वात् युभदः पूर्व निपात: । तृतीया-समासे ॥ ३० ॥ पत्र संनेयं नास्ति । मासपूर्वाय देहि । पुनः समासग्रहणात् वाक्येऽपि, मासेन पूर्वाय । हती'। पूर्वसदृशेत्यनन (२ । १। १) य: प्रतिपदोल:

·भाषात्तिः। समास: सएव गद्यते। इन्चेति चकारस्य समुच्चयार्थत्वा राक्- sपि तविषय एव न भवतीत्युदाहरति । (मासपूर्खायेति) मासेन पूर्वायेति । कर्तृकरणे छतेति (२ । १ । ३२) सामा- ज्यलचणेन समासे वाक्येच त्वकत् छतं त्वकया त मिति स्थादेव । ( दिक्समासे (१ । १ । २८) इत्यतः समासग्रहणा- नुत्तेः पुनः समासग्रहणाहोणेसमासेऽपि । गौणत्वन्तु यस्मिन् यदर्थात् तस्मिन्नपि ताब्द। भवतीति केचित् । ) इन्ट्रेच ॥ ३१॥ इन्द्रे संज्ञेयं नास्ति । पर्वापराणाम् । कतर- कतमानाम्। विभाषा मसि ॥ ३२ ॥ इन्दू जसि सा संज्ञा वा स्यात् । कतरकतमे, कतर कतमाः। 'वि'। इन्हे जसि वास्यादिति इनसाहवयात् जसी- त्यपि विषयमप्तमी। तयाच जविषयकं कायं शी-विधान- मेव विकल्पाते *। पकच्तु हन चेति (१ । १ । ३१) नित्य • नाक च चकच: पुन र चेति नित्य निषेधात् (ठ)। चक चम्तु चमि मिविधात् ('ब')।

·प्रथमाध्यायस प्रथमः पादः ५५ निषेधात्। कसरकसमा इत्येव भवतीति हत्तिः । प्रतः कतरकतम इति वत् कसरकतम इति न भवतीति न व्यव- खित विभाषावात् जमः कार्य प्रति मंधाविकल्पः । कार्य-शब्दाध्याहारात् जसाधार कार्या गोभावे संज्ञाविकल्प इति केचिदाहुः । पधबा प्रथमचरमतयाल्पाई कतिपयनेमाश्च ॥ ३३ ॥ एते जसि सर्थनामानि वा स्यः । प्रथमे,प्रथमाः । चरमे, चरमाः । तयप । दितिये, हितया: । हये, हयाः । अल्पे, पल्या, इत्यादि । অথম पत्रापि तथाविधानात् तथैव विकल्प पति प्रथमके इति न भवति । किन्तु प्रथमका इत्येव । । च केन व्यवधामा बशी भावः । सदियोस्तु उभयनेमयो गंग- पत्र “ इत्यम . ठ . * कसरकसमका सि क व भौति नि (3') ('ण')। सनि नभवति पुस्तकयो विद्यते , “ अति व्यवस्थित विभाष म्यादिक केवम्ब 'ट पुस्तक ०८। + प्रथमे इतिषत प्रथम के रति नभवति । किन्न प्रथम का ति क 04 ( 3 ·भावात्तिः । पाठेन सर्वनामत्वा दुभयके नेमके, नित्यमकम् । नेमा: उभया इत्ययं विभाषाविधिः । पत्र वृत्तिः । गणपाठादुभय शब्दस्व मंत्रा नित्यैठ । नत्वनेन विभाषातय प् सम्बन्धे नानु- मितत्वात् । घुतः सम्बन्धी उभया इति न भवतीति । श्रुनानुमितयोहि बलवान्" इति पर्व परावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थाया मसंज्ञायाम् ॥ ३४ ॥ इमानि जसि सर्च नामानि वा स्युः । पूर्वे, पूर्वाः ; पर, पराः । व्यवस्थायां किं ? दक्षिणा छात्राः प्रवीणा इत्यर्थः। असंज्ञायां किं ? उत्तराः कुरवः । - 'पूर्व'। शब्दकपापेक्ष्यं क्लोवत्वमिति कर्तृकतोऽवधिनि- यमी व्यवस्था । पतएव निर्देशान हिन् । न डिति भि- धानप्रामाण्यादिति स्थागादि (१ ।।। ।। ८५) सूबे वत्स्यते उत्तरा: कुरव' इति । सत्यामेव व्यवस्थायामियं संज्ञा । (पत जम्ब दीपं सुमेरु वा अवधिमपेक्ष्य उत्तरशब्दो वर्तत रति व्यवस्था भवतीति न्यासः । ) प्रमानेन विकल्पाभावेऽपि सर्वा दित्वात् संज्ञा या नित्या प्राणोति, मा कथं नेति न, देश्यम् । मणेऽपि व्यवस्थायाममं जायामियादि विशेषण मम्तवेत्युक्त प्राक् ।

·७ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: खमजातिधनाख्यायाम् ॥ ३५ ॥ जसि व सर्वनाम वा स्यात् । खे गावः । स्वा गाव:। अज्ञाति घनाख्यायां किं ? वा जातयः १ प्रभूताः वा दीयन्ते। ' 'खं'। “वो ज्ञाता वात्मनि स्वं विष्वात्मीये स्खोऽ- म्तियां धने” इत्यमरः । इह च म्वमिति सीवत्व मविव- क्षितं जातिनिषेधात् । ततथ शब्दरूपापेक्षं लोवत्वम् । स्वा पग्नय' इति । म्वा ज्ञातयोऽग्निवदित्यर्थः । 'म्वा जातय इति पाठे या इयस्यार्थकथनं जातय इति । पर्यायशब्दो- ऽपि यत्रानेकार्थः सन्दिग्धार्थो वा भवति तदर्थस्यैवाभिव्यक्ती- करणाथः पाख्यापटेन यदा त्वात्मीयेऽर्थ स्व-शब्दो जाति मामानाधिकरण्येन प्रयुज्यते, तदा स्यादेव विभाषेति वाध्यते । प्रमी ज्ञातयो मम, स्खे आमीबा इति प्रद्रोहिण इति यावत् । - अन्तरं वहिर्योगोपसंव्यानयोः ॥ ३६ ॥ अन्तरं जसि सर्वनामसंगं वा स्यात । वहि- योगे, अन्तरा अन्ती गहाः , ग्रामवाद्या इत्यर्थः । उपसंव्यान मधावस्वम्। अन्तर मन्तगः शाकटा: परिधया इत्यर्थः ॥

·भाषा हत्तिः। अपुरीति बताव्यम् ॥ * ॥ अन्तरायां पुरि वसति सर्वादित्वात् प्राप्तः । वा प्रकरणों तीयस्य ङित्सूपसं- ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ द्वितीयम्मै, द्वितीयाय । , अवापि शब्दरूपापेक्षं लीवत्वं । वाहो च परिधाने च सदृशे चाम्तरोऽस्त्रिया" मिति रुद्रधरलिखनाद न्तरशब्दः पुंलिङ्गोऽपि । वहिरथन योगी यस्य स वहियोग इति वाघ उयते। वहि रित्यनेन अनावृती देश उच्यते तेन योगो वहियोगः । स चानाकृतस्य वाद्यस्य वस्तुनी भव- तीति न्यासः । अन्तरोयोपसंव्यानपरिधानान्यधोएशक इति बचना दाल - 'उपसंख्यान' मिति । मवीयते परि- धीयतेऽनेनेति मं व्यानम् । तत्समीपमुपसंव्यान , वस्त्रान्तरेण- पिहितवस्त्रमिति टोकायां स एवाभिप्रायः । वस्त्रमन्तरं परि- धानं येषां ते वस्वासरा: । कम्बलोऽन्तरं परिधानं येषां ते कस्बन्लान्सगः। कम्बसान्सराश्च वस्त्रान्तरास से कम्बलान्सर वस्त्रान्तराः। इत्यत्र सादित्वा व संज्ञा , अप्राधान्यात् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन सदन्त विधिास्तीति" सर्वादित्वात् प्राप्तिरिति लिङ्गविशिष्ट ग्रहणा दित्य भिप्रायः । म चानन .

·प्रथमभावस्य प्रथमः पादः । ~ तत्रापि वहियोग ' इति विशेषणात् मूलनगरवायाया मित्यर्थः । प्राकारा हरिबर्तनीया पू स्तस्या मित्यर्थी वा । 'वा प्रकरण इत्यादि। तीयस्येति पुंलिङ्गनिर्देशा हिमती लिङ्ग विशिहाग्रहण मिति स्थाविधी विभाषा हितोया हतीयाभ्या मिति ("। ३ । ११५) सूत्रं प्रपञ्चाथं वा । स्वरादि निपात मव्ययम् ॥ ३० ॥ स्वरादयो निपाता चाव्यय मुच्यते । स्वर् , प्रातर् , अन्तर् , उच्चैम , नीचैस , दिवा, वहिस मृषा, स्वयं , हे, है, स्वाहा, स्वधा, अहा, कं, शं शुभं,। स्वस्ति, अस्ति, आभीक्षा । निपाताः च, वा, इव, एब, इह स्वरादयो वाचका, चादयो द्योतका इति भेदः । इति । . स्वरा'। याभीक्षा' इति । पाभीक्षण। ये हि स्वादयः प्रत्यया स्तेपोत्यर्थः । लुनोहि लुनोहि, लुनीष्व लुनीष्य, इति । नन स्वरादयोऽपि चादिषु पठ्यन्ताम् । तथाच निपातत्वे निपा- तोऽव्यय मित्ये वास्तु किं स्वरादि पर्दैनत्याह, 'स्वगदय' इत्यादि । चादयोऽमत्वे (१ । ४ । ५७) इति ये निपातमंजका म्त प्रद्रव्य- सय इसि। अवतन्त्रा हि यविकटे प्रयुज्यत तदर्य द्योतका: ।

·माषावृत्तिः ।
खरादयस्तु द्रव्यहत्तयः स्वतन्या इति कादिषु नैषां प्रवेशो युक्ताः ।
स्वरादिष्वपि चादयो न विशन्ति असत्व एव सेषां निपासवात् ।
तदथं प्राद्यर्थञ्च निपातग्रहणस्यावश्यकत्व मिति भावः । अवापि
प्रधानन्यायाश्रयणात् प्राप्तस्वरौ प्राप्तस्वर इत्यादी नाव्ययत्वम् ।
न व्यत्यययमिति महती संज्ञा । तदावणा दप्राधान्ये निषेध
स्तदन्तविधिश्चेति पत्रिका ।
“ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्लिषु ।
वचनेषु च सर्वेषु यत्र व्येति तदव्ययम् ॥
इति । अस्यार्थः , त्रिषु लिङ्गेषु स्त्रीपुं नपुंसकेषु सदृशं तुल्यं
लिङ्गविशेश स्य अपरिग्रहात् । लिङ्ग सामान्योपादानाच्च विभ-
ज्यते प्रातिपदिकार्थ आभिरिति विसतयः कारकादि ।
अभिधायकोपचाग इचनानि एकत्वादीनि च एतष च सदृशं
यम्मा व व्येति लिङ्गादि विशेषानुपादानात् । विविधं नानात्वं
म गच्छति यस्मा दव्यय मित्यन्वर्यता
अतोऽपठितमपि कु-
प्रभृतीत्यादि अव्ययं भवति । कुगतीत्यत्र (२ । २ । १८) महा.
त्तिस्वरसात् ।
स्कन्धात् प्रभृत्येव मपल्लवानी
काव्य। एवं वर्षाथ संवत् । तथा क्रियार्थोपपद न्तुमुन्
अव्यय-संजावलादेव न कतरि । अव्यय मिति विवरण अव्य-
यानीत्यथः ।
अव्यया: पर” इत्यमरप्रयोगाऽई दित्वात् ।
-
" ति कुमा-
तद्धित श्वासनविभक्तिः ॥ ३८॥

·. प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। सर्वा विभक्ति यतो नोत्पद्यते स तद्वितोऽव्ययं स्यात् । ततः यत्र विना नाना तसिलादिग्धाजन्तः , च्यर्थाश्च, किम्-निङव्यय धा-दा-म्वद्रव्य प्रकर्ष किन्तरां। वति, ब्राह्मणवत् । कृत्वमुच्-सचौ, शस्तसी, 'तहित'। अविद्यमामा सर्वा विभक्ति यस्य स तथा। यस्मात् सुबन्तत्वेन पदत्वार्थ सु-मायमेव केवल मुत्पद्य ते मान्या काच विभक्तिः , तावतैव पाधुत्वात् । स तडित' इति सत्त- पिताम्त इत्यर्थः । तत स्तति सरितान्तस्य, प्रादिपदिकत्वे पामीसप्तम्यो लुक् । तषितसो विभक्तित्वे तयो. परत: त्यदा- द्यत्वं समुदायात् * साधुत्वार्थ प्रातिपदिकार्य (२ । ३ । स्त्रे प्रातिपदिक प्रापात् सुः । पनेनाव्ययत्वे तस्याव्ययादाप- सुप (२ । । ८५) इति लुक । धिमा नाना' इति । विमा भ्यां नामाजी म मा १।१।२०) इति वि शब्दात नल-शब्दाच्च मामाज मकारस्याकारहषि: । ' तसिला- ४६) -- * ममुदाय: (ट)। + उयम पात्रात: यया बिना भूतान् अर्थान् अभिदधानाबपि बिना- नाना शब्दो कारणता मारमः केवल वजमार पम् वात (त्यधिष: पाठ ·भाषावृत्तिः । - दिरेधेत्यादि' पञ्चम्या स्तसिल (५ । ३ । ७) इत्यत प्रारभ्य । एधाच् (५। ५। ४६) पर्यन्ता ये तषिता स्तदन्तोऽव्ययम् । कत्व सुच् (५ । ४ । १७) सुचौ (२। ४ । १८) संख्या या विहिती शम् वह्वल्पार्थादिभि (५ । ४ । ४२) विहितः तसिश्च प्रतियोग (५ । ४ । ४४) इत्यादिभि श्वार्थाथ डाच प्रत्ययान्ता: (५ । ४ । ६७) प्रामु प्रभृतयश्च । 'वतीति' तेनतुल्यमित्यादिना सूत्रेण विहितः ब्राहगवदिप्ति दिग्दर्शनाय । तद्धितः किं ? एको हौ वहवः । गोदौ नाम दी। सयो रदूग्भवो ग्राम इति अदूरभवश्वे (४ । २ । ७०) ताणो वरणादित्वा (४ । २ । ३२) मपि। लुपि युक्तावदिति (१ । २।८१) युक्तवत्वात् यद्यपि हिवचनान्तमेव तत् तथापि गोदौ ग्राम स्तिष्ठतौति गोदौ ग्राम गच्छति गोदाभ्यां ग्रामेब सम्यगुषित मित्यादिरीत्या सर्ववि- भतित्व मिति नैतत् सूत्रविषयः । कृन्म जन्तः ॥ ३६ ॥ मान्तः कृदव्ययं स्यात् । कर्तुं म्वादुङ्कारं म्वपोषं पुष्टः , ईहाञ्चक्राते। एजन्त: कृच्छान्दसः (३ । ४६ ११ १४ १५ )। कम्मे . मान्स: कदिति प्रत्यय ग्रहण-परिया ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ६१ उच्यते । कृदन्त उपपत्रः । स च मकारेण विशिष्यत इति येन विधि रिति (१।।.१) तदन्त विधि रस्त्य छ । तथाप्यन्त-ग्रहगास्य पलं वयति । कर्तुमिति' मनातोत्यादि शेषम् । ईहा. पकाते' इति ईधातो रिमादेश्चेत्या (ए। १। २६) मिले: पाम इत्याम: (२ । ४ । ८१) परस्य लिटो लोपेऽपि प्रताय- मक्षन (१ । १ । १२) ईहाम् शब्दः वदन्तः । लिटः कम्म- प्रकत्वात। प्राम् तु रितीयधात्वधिकारे विहितो नेति न कत्। तर्हि तम ग्नामौ क्विपि अनुनासिकस्य विझलोरिति (।। १५) दीर्घत्वे प्रतामो प्रताम इत्यत्र कम्मान भवति प्रत्रापि मान्तस कदन्ततया कदन्तत्वात् । प्रत्यया प्रत्यय परिभाषया प्रत्ययावयवमकागन्तत्वं ग्रहीष्यत इत्य- दोषः। तहिं पातो मनिन् (१ । २ । ७४) सुदामा, तमाचष्टे णिच सुदामयति तत: विपि सुदामौ सुदाम इत्यत्र स्यात् । एतदर्थ मेवान्तग्रह प्रत्ययावयवाऽस्तएव यो मकारम्त दन्तः कदन्तोऽययम्। सुदामा वित्यत्र विकारे मत्येवं मान्त तैति सकलं चार । ईहा मित्यत्र स कदन्सलेन प्रातिपदिकत्वे प्रथमा हिवचनं तस्यानमाव्यय वे लुक , पदवे मोऽनुस्वारस्य (८ । ३ । २३) ययि परमवर्णी (८ । ४ । ५८) अकारः । महावृत्ती तु पामस्वरादिष्वव पठित इति तेनैवाव्ययत्वम् । एजन्तः अदिति' नच कुभकारेभ्य इति झल्ये त्वे (७। ३। १०३) चिकोपवे इत्यादी घडिति (७ । ३ । १११) गुणे च शताम् ।

·भाषाहतिः। लाक्षणिकत्वात् भूवादय (१ । ३ । १) इति निर्देशा च । का तोमुन् कमनः ॥ ४० ॥ ता अव्ययं स्यात्। कृत्वा, प्रकृत्य । तोसन् कसनौ छान्दसौ (३ । ४ । १३, १६)। 'का'। 'प्रकृत्येति' स्थानिवत्त्वा दव्ययत्वम् । अव्ययीभावश्च ॥ ४१ ॥ अव्ययं स्यात् । उपाग्नि, प्रत्यग्नि, इह लुगेव संज्ञाप्रयोजनं । नाकजादिरिति (५ । ३। ७१) स्मृतिः । उक्तमव्ययम् । पथ्य'। ' उपाग्नीति' भित्यसमासस्यले वास-व्युत्पा- दनाय सदथं प्रन्यपदे म्सहाक्यं दश्यते इति प्रग्ने: समीप मिति वाकाम् । पव्ययं विभक्तीति (२।१।।) समासः 'प्रत्यग्नोति' भनेरभिमुखं लक्षणे नाभिप्रती (२ । । । १४) रति ममासः । इहे ति ' तरितेत्यादि सूत्रचतुष्टय इति केचित । सदसूक्तम् । ततस्त्य इत्य व्ययात्त्यपोभावात् कट कवेत्यययेन ·प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पादः । योगे षष्ठीनिषेधात् । अनुकत्य .रवो राज" इति वृन्दावन- काव्ये तु शेषविवक्षया । तम्मात् इहेति अव्ययीभाषश्चेति सूत्रे स्मृति रिति' अभिधानाभावाद कजादि रिह न भवति । प्रादिपदाच्च गोणेऽपि सादृश्ये पुत्रस्य मदृशी मात्र सपुत्र मामानं मन्यते मपुत्र मन्या कन्येति प्रत्ययमंज्ञाया प्रभावात् अनव्यय- स्येति न निषेध इति। पहिषदनन्तस्येति (५। ३। ५७) मुम्भवति । ननु उपपयःकार. उपपयःकाम इति , प्रतः ककमोति (८ । ३ । १६) सवं अनव्यय म्येति निषेधावास्तोति विमगजिह्वामूलीयो भवत इति । सत्र कृति स्तत् किमुच्यते लुगवति ? मत्यं । अनुत्तरपदस्यस्येत्यनुर्तते तत एव । तत् मिहे: अकचोऽभावात् क प्रत्यय इति उपाग्निकमिति भवति । शिः मम्वनामम्थानम् ॥ ४२ ॥ सुड़नपुसकस्य ॥ ४३ ॥ जमिशमो: * शि: (७।। २०) अनसकस्य मुट मर्वनाम स्थानमुचाते। शि: , कुगडानि , दधौनि । सुट , गजा, गजानौ , गजानः ; मामी शि' इति पाठ काशिकाया मम्यापि च यत ।

·भाषाहनिः। राजानं , राजानी। सीमा। पनपुसकस्य किम् ? सामनी, धामनी। , शि:'। - सुट'। सर्वनामस्थाममिति माती संज्ञा । सर्वेषां नानां प्रातिपदिकानां स्थानमिहति । प्रत्रहि सवा- व प्रातिपदिकानि स्वरूपपणेवावतिष्ठन्ते। रासादिषु तु भव- पदत्वादिभिः प्रायेण विकतानि भवतीति वोधयति । पेचुषः पपुष इत्यादी सतोपोनिधि निवर्त्तते। सम्प्रसारणेन निमित्तस्य वलादिट्त्वस्य ( । । १५) विहितत्वात् “ एकदेशविकतामन्य- खेऽपि सामान्यातिदेशे विशेषस्थानतिदेश" इति विशेषानति. देशात। मित्यत्वादेव सम्प्रसारणं भविष्यति , किमनेन यत्रेन ? नवम् । अन्तरगत्वात् भसंज्ञा-निमित्तप्रत्ययोत्पत्तः प्रागेव टो आतत्वात् । तथापि सम्प्रसारणं तदाश्रया कार्य वस्लोय इति टोपि पूर्वं तदेव स्यादिति च न वाच्यम् । घटो विषये तस्य वचनस्याभावात्। तथापि वशित्वेति (७। २। ८) प्रथम मिट , ततश्च न का मेडिति (१ । २ । १८) कित्वनिषे- धात् न सम्प्रसारणमिति व्यवस्था तस्मान्महत्या: संज्ञाया स्तदेव फलम्। अन्यथा प्रदेशवाक्ये शि न मान्यसुटीति पम्तु किं संजया न मविषयस्यानिगम्मेति स्वरसूत्र नस-शब्दो नपुंसकार्थ स्ततोऽन्यस्य समित्यर्थः । मड़ितिप्रथमैकवचनात् पीटष्टका. रेण मंत्रा। कुगड़ानोति जस: गि: (७ । १ । १७) नपुंम - ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। कस्य झलच (७।१ । ७२) नुम् , सर्वनामस्थाने चेति (५ । ४ । ८) दोघः , राजेति पुंसि । सोमा रति स्त्रियाम् । मन (४।१ । ११) इति निषेधाव डोप् । डापच ४।१।१ पाधिकः । सामनी' इति सर्वनामसानत्वाभावाब दीर्घः । नवेति विभाषा ॥ ४४ ॥ न-वा-शब्दयोरों विभाषासंजक: स्यात् । निष- धेन समीकृते विषये विकल्पः प्रवर्तते, उभयव विभाषा यथा विभाषाश्वः (६ । १ । ३०) सम्पसारणम् । शुणाव, शिवाय, शुशुवतुः , मिश्वियतुः । प्रयोजनम् । मवा यत्र नवाशब्दो निषेधषाची नवा वक्तव्य मुक्तार्थत्वा दित्यादिदर्शनात् । प्रागडोऽप्यको निपातोऽमित । गते। विभाषा इति प्रकृते पतीही पुन: प्रतिपेधात् । किन्तु नशब्दो निषेधवाची । वाशब्दो विकल्पार्थः । यत्र विभाषापदं, सत्र नव नवाशब्दावुपतिष्ठते । उपस्थाय च स्वार्थ प्रकाशयत इति क्रम मनुसन्धाय पाह, 'नवाशब्दयो- रथ' इति । फल माह निधेति । वस्तुतो न ममः । किम्व- मन नवाशब्दान्तर्गतन निषेधेन ममः क्रियत इति चि. । मन ·भाषावृत्ति:। वायद एव लोके विकल्पार्थत्वेन प्रसिद्धः । प्रदेशेषूपादीयमानी विकल्पेन कार्य सम्पादयिष्यते । तथाहि प्राप्त विकल्पः क्रियेत । पप्राप्ते वा तत्र यथायोगं विधिः प्रतिषेधष पाक्षिक: स्यादेव, किं संज्ञाकरणनेत्याह , 'उभयत्रेति ' । उभयत्र प्राप्त चाप्राप्त च विभाषावरिति (६ । १ । १०) तत्र सिड़यडो रित्यनुवर्तते । पत्र यदि यजादित्वात् किति (६ । १। १५) प्राप्तं लिटि विकल्पाते तदा शुशुवतः शिश्वियत रित्यत्रैव स्यात् । म शुशाव शिवाय इति । प्रसंयोगाग्लिट् किदि (१ । २ । ५) त्यत्रापि इत्यनुवृत्तः । यडि प्रप्राप्तमेव विधीयते तत्साहचर्यण लिव्यपि प्रकिति पर्थात् पित्येव स्यादिति। सतश्व शुशाव. शिवाय इत्यत्रैव स्या व किति उभयवापीष्यते तदर्थमिदम् । पत्र विभा- षापदेन प्रथमं निषेध उपस्थितः । खयते यदुक्तं तल्लिटि नास्ति । यत्र न प्राप्रोति तत्र मास्त्यव , यत्र प्राप्त तत्रापि निषेधितम् । पनन्तरं वेति मिडू-यमावे उभयत्र भावाभावो भवत इति सूत्राय:। इति शब्दाऽव्ययाना मनेकार्थत्वा चकारार्थ इति विभाषा जसो (१ । । । ३२) त्यादौ विकल्पार्थमेव संजामंजि- सम्बन्धम तरप्तमपी । (१ । १ । २२) इत्यादिषु दृष्टमपिम्वरू- पग्रहणं मात्र शङ्का इति करगात्। इति-शब्दो विपर्यासकत यथा गवित्ययमाहेति । अमत गोशब्द मर्थ पदात्मक वात् प्रयाव्य शब्दपदात्मक वस्थापयति । तथा इहापि स्वरूपात प्रचाय म. वा-गदी अर्थपरत्वेवस्थापयति इति-शब्द इति नन्दी।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। पो खि गतिमापोः लिट् एल् विभाषा प्रवे रिति (६१। ३०) सम्प्रसारणम्। सम्पमारणाचेति (६ । १ । १०८) पूर्व- रूपत्वं प्रचोज णिति (७ । २। ११५) हधि रोकारः गोरुपस रिर्वचनम् । इग्यणः सम्पसारणम् ॥ ४५ ॥ यगा: स्थाने भतो भावौ वा य दृक् स सम्प्र- सारा मुच्यते। इष्टं , उप्नं, गृहीतं , पोयत। पथ षष्ठीनिर्देशमधिकृत्या। ग्या: । इदमपि पूर्ववत् संजापरिभाषात्मकं मूत्रम् । परिभाषावमाह, 'भूतो भावी वेति'। यव सम्प्रसारणं विधी- यते तत्र भाविपदम् । यत्र कार्याथ मनूद्यत इति तत्र भूत- पदं, तब यण गिति विधा उपतिष्ठते । मिति' यजा- दोमामिति (६ । १ । १५) विधिः सम्प्रसारणाचति (।। १ । १०८) परश्य प्रकारस्य पूर्वरूप वमित्यनुबादः । यण इगिति यथासंख्यभावेनोपतिष्ठत इति ऐधिषितरामित्यत्र लुधि लादे- शऽपि इटि सम्प्रसारण पदम न व्यवहार इति मम्प्रमावस्येति (६ । ३ । १३८) न दोघ: । इष्ट मिति यज देवपूजादी सः । एकाच इसीविषेधः । वयादिसूण (८ । २ । ३६) षत्वं त्वच ·भाषात्तिः । - (८ । ४ । ४१)। राहोत मिति' अहिज्येति (५। । १६) सम्प्रसारणं ग्रह (७ । २ । ३७) इति दोघः। शिष्यानुग्रहाथ- माह, 'प्रथषष्ठीति' पारिशेष्यात् । आद्यन्ती टकिती ॥ ४६॥ षष्ठीनिद्दिष्टस्य पादिष्टिद्भवति । पन्तः किन- वति। लविता, भौषयते । 'प्राद्यन्ती'। पाद्यन्तशब्दाववयवचनी। पादिवे सवि. तेति षडू विधे बलवत्त्वात् पूर्वमित्याधातुके (७। ३। ८४) गुणः । पन्तले भियोतुभये पुगिति (७ । ३ । ४०) षुकि अनजन्नत्वाभीषयते इति णिचि न हविः। एवं एकाबविं- शति रिति एकस्य प्रदुकि (६ । ३। ३५) पदान्तदकारस्य यरोऽनुनासिका (८ । ४ । ४५) भवति वा । मिदचोऽन्त्यात् परः ॥ ४७ ॥ अचां मध्येऽन्त्यादचः परो मित् स्यात् । पयां- सि सिञ्चति । रुणद्धि। मसजेरन्त्यात् पचं नुम मिच्छन्तानुषङ्गसंयो- ·प्रथमवायस्य प्रथमः पादः। गादिलोपार्थम् ॥ * ॥ मता, मग्नः । •मिद'। फनाथः । पत्यादच: पर इति वर्णानां समाप्ति रन्त स्तत्र भवोऽन्त्य इति दिगादित्वात् (४ । ३ । ५४) यत् । एवं वनानि कुण्डानीत्येव स्यात् । पयांसोत्यादौ तु पोऽन्त्यत्वं न मम्भवतीति दृष्ट्वा विशिनष्टि । 'मचा मध्य' इति मिर- ण प्य साजात्यमूलकत्वात् वृणहइमिति (७ । ३ । ८२) निई- शाचान्यो प्यजेव रायते। पर इति निहार षष्ठी जासावे- कवचनं (२। ४ । ६)। अचां मध्ये योऽन्त्योहच समात् परो मिदिति तृणह इति निर्देशात श्रम पागमत्वं प्रत्ययत्वञ्च, प्रत्ययत्वेहि शकारस्येत्संज्ञा। पयांमोति साकामहत इति ( । । । १०) दोघः । अनुषनेत्यादि मग्न इत्यव उपधा- नकारस्यानुषड्न स्यानिदितामिति ( । ४ । २४) लोपो यथास्यात् । मोत्यत्र स्को: मंयोगाद्योरिति (८।२। २८) सकारतोपो यथा स्यात् इत्येवमर्थम् । मम्जेरन्त्यात् पूव्वं नुमिति भन्यथा पयाणां सयोगमंचायां सकारो मध्यः स्यादिति भावः । धनुषा इति उपधा- नकारस्य पूर्वाचार्यसंज्ञा। इच्छन्तीतिपदेन प्रथ- हापि सूचिता । अच: पर एव नुम्भवतु । कथं त्रिषु हलम मिलितष्वपि योः संयोगसंज्ञास्यादेव ! तथाच मकार जका- ग्योहलो: संयोगमंत्रायां स्कोरिति (८ । २ । २८) लोपे मानि ·७२ भाषावृत्तिः । यात्रचैव मिन्दिद्रीयिषतीति संयोगादिदकारस्य हिवचन मिषेधः शयः । प्रजादेरित्यावर्त्य आदेरच: परस्य संयोगा- देरिति महात्ती व्याख्यानादत्र स नकारेण व्यवधानात् । मग्न इत्यत्र च स्कोरिति (८ । २ । २८) सलोपे परकाल मुपधा- नकारस्य लोपे कर्तव्य सलापस्य प्रसिद्धत्वा दनुपधात्वमिति न- लोपो न प्राप्नोति। तदर्थ काक्षि वाक्षि भाकाहायां, वाधि बाक्षि घोर वासिने च इत्यादीना मिदिवं ज्ञापकं । अनुपधा- नकारस्यापि क्वचिल्लोपः । प्रक्रियालाघवाय काक्षा- दोनव पठेत् । तद्देववमवं लोपो साभूदिति। अन्यथा सोऽनु. पधात्वादेवाप्राप्तः । नमुने इति (८ । २ । ३) योग-विभाग न्यामे । ततोऽपि न लोप: स्यादिति वा कल्याम् । भोदित- सत्ति (८ । २ । ४५) निष्ठानत्वं तस्यासिहत्वा चोः कुरिति (८ । २।३०) कुत्वम् । अन्यथा एच दूगघ्रम्वादेणे ॥४८॥ एच स्थाने हस्वादेशे गेव स्यात् । कुलं , पतिनु , उपगु । अतिरि 'एच' इति। परिभाषा सूवमिदं , समुदायात्ममा मचा समुदायान्सरतमो नास्तीत्यनान्तरतम्या दकारोऽपि प्राप्तः ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । अनेन नियमन व्यावसाते। पकारेण निष्ट प्रकार एकारो भवति , उकारश्व पीकारः। प्रकारलेषेण स * ऐ पी । भवतीति परस्परया कमानन्तरतम्य मृकार-लकारमिहत्यर्थ माषितम्। प्रतएव ए ऐ कण्ठातालव्योष्ठयो इति शिक्षा- कारा: । राय मतिकान्तं कुलं प्रादिसमासः , इखो नपुंसक इति (१ । २ । ४०) इख इकारः । खमो रिति (७।१। २३) सुलुक् । अतिरि इति मलुमताजस्थेति (१ । १। ११) निषेधा दत्र रायो हलीति (७। २। ८५) न भवति । अतिरिणति सत्रिपामपरिभाषावलात् . अन्यत्र पति- राभ्या मतिमभि रितीथत एव । पप्रधानेऽपि व्यावा माव- मतिकान्त मतिन, गोः ममोप सुपगु , अध्ययं विभतीति समास: अव्ययीभावशेयव्य-यत्वम । गो स्त्रियो रिति (१ । २। ४८) पूर्वण वा स्वत्व विधित्वाभावादव म यवासस्यमिति प्रवापि परम्पराकप्तान्तरतम्यमवश्य वाच्यं तथाले पाकिञ्चित्करमेनन् । मासः । षष्टी स्थाने योगा ॥ ४६॥ पयोगा भव्यक्तसम्बन्धा षष्ठौ स्थाने वेदितव्या । • म ति एकार पो काग्य , पौराति भवत: (सिपी 'ट')। • पाल नास्ति (टिप्पनी 'ट')। 10 ·भाषावृत्तिः । पस्ते भूः (२ । ४ । ५२) भविता। ब्रुवोवचिः (२ । ४ । ५३ वक्ता। अयोगा किं ? अदुपधाया गोह: (६ । ४ ८८) निर्गहयति (?) । (षष्ठी'। या यत्र षष्ठी तत्रैवावयवावयविभावसम्बन्धः सुष्फुट स्तस्य वाध एव सम्बन्धातरं कल्पाते, यथा चास्ते-- भूरि (१ । ४ । ५२) त्यादौ अस्तेरवयवो भूः स्या दित्यर्थे मह- दनिष्ट मिति नियममूत्रमिदम् । इह शास्त्रे षष्ठी स्थाने -योगा वेदितव्ये ति महावृत्तौ। स्थाने प्रसङ्गे योगो यस्या इति वैया- धिकरण्येऽपि समास: सप्तम्यलक्च निर्देशात्। एवञ्च सूत्रार्थे जदुपधाया गोह (६ । ४ । ८८ ।। ४ । ८८) इत्यत्र उपधाया इति षष्ठी नावत् स्थाने-योगैव गोद इति षष्ठी। कथं स्थाने योगा नेति दोषमाशयानियतयोगेति षष्ठया विशेषणं शेषोकतं हत्ती मकल मिद माकसय्य मप्रश्लेषण सूत्रमेवायमन्यथा व्याचष्टे । 'पयोगेति' अव्यक्तासम्बन्धेति' । तहिवरणं स्थाने वेदि- सध्यति । यद्यपि सकलैव षष्ठी समुचिता प्रसङ्गो । मड़े षष्ठों विदधदाचार्य उपेक्षनीय: स्यात् । तथापि नवेति (१।१ । ४४) सूचात् इति-पदमनुवर्ती स्थाने इति वेदितव्येति योग्यम् । ततश्च सम्बन्धासरनिरासेन स्थानसम्बन्ध षष्ठयांच्यते इति प्रस्तेः स्थान प्रसङ्ग भू भवतीति । गोह इति पवयवसम्बन्धे षष्ठीति । न तवास्यावसरः । स्थितिः स्थान अप्र- एवात्र ·प्रथमाध्यायख प्रथमः पादः । मिति भावसाधनम्। विधा स्थानशब्दः , पपकर्षी निहात्तिः प्रमङ्गः। गोस्थान लो वध्यतां , नेमणः स्याने त्रिकट कमौषधं, दर्भानां स्थान गरे रास्तरित व्यमिति । तवाद्यो न सम्भवत इतीह प्रसङ्गः स्थानशब्दार्थः । प्रसङ्ग च सार्थकानर्थ कसाधारण: प्रस्ताव इति। निरर्थकेच चो: कु (८।२। ३०) रित्यादापि स्थानषष्ठेरव। अर्थक्रियानिमित्तभूतस्य कावस्यावसरः प्रसङ्गः । यथा अस्ते: प्रमङ्ग इति अस्तेर्या अर्थक्रिया स्वार्थः पत्रापिशलि: भागमोऽनुपघातेन विकार योपमर्जनात् । आदेशस्त प्रमङ्गन लोप: सापकर्ष गाम् ॥ इति न्यासे दिग्दर्श नमेवापकर्ष णात् । तदीयाभ्या मेवाग- मविकारशदाभ्या मनापि व्यवहारः। उपगृहयतीति गुरु मंवरण गिचि लवप वगुणी गोहरुपे ओकारस्य जकारः । . - स्थानेऽन्तरतमः ॥ ५० ॥ स्थान प्राप्यमाणानां सदृशतम आदेशः स्यात् । लतान। कगठायोः कगठाण्य दीर्घ: । अर्थतः, तरुणयवती ताण्यर्थ एव, पबत् उच्यते । गुणतः, पाक स्तागो गगः । अल्पप्राम-महाप्राणयो ग्घो- ष-घोषवतो स्ताहर्गव कुत्वम् । प्रमागत: , प्रमुषों ·भाषात्तिः। अमूभ्यां कस्वदोघयो सत् प्रमाणावेव उकार-ऊकारी। स्थानग्रहणं, स्थानार्थ गुणप्रमाणेषु स्थानान्नय्यं वलीयो यथा स्यात् । चेता स्तोता प्रमाणान्ता दकारी माभूत् । तमप्यहणं वहुष्वन्तरेष्वन्तर तमो यथा स्यात् । वाग्धसति त्रिष्ट व् भवति । 'स्थाने'। 'प्राप्यमाणानामिति' विधेयानामित्यर्थः । “सदृश चान्तराऽस्त्रिया मिति” दृष्ट्वाह 'सदृशतम' इति स्थानसदृशतम इति स्थानसदृश उदाहरणं ‘लताग्रमिति'। अर्थसदृश माह 'तरुणयुवति रिति ,। तरुणस्य स्त्रो तरुणौ , गौरादीति (४ । १ । ४१) डोष्। कम्मधारय (६ । ३। ४२) पुंवत्त्वात् रूपातिदेशेन तरुणी-शष्दस्य स्थाने पुंलिङ्गादेशे कर्तव्ये पर्थ- प्रत्यासत्या तरुणशष्द एवायाति । एतच्च प्रत्यासत्तरेव पर्या- यान्सरं उदाहरणान्तरञ्च । पचतोत्यस्य नि यतायां हिरुको पचति पचतीत्येव भवति नच पचति भृग्यतीति। प्रत्यासत्तावप्यर्थी विद्यते इति गुणत उदाहरति 'पाकस्त्यग' इति । जकारयो स्तदगुणवानेव कुः। वर्गाणां प्रथमाहितीया: शषमा साघोषाः । षोषवन्तोऽन्ये । वर्गाणां प्रथम-हतीय-पञ्चमा यरलवाव पम्पप्राणा:। चकार-जकारी अल्पप्राणी। हितीय- चतुर्थाः महाप्राणा रति प्रतिपादयवाह अल्पा-महाप्राण- चकार- ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । योरिति । प्रमाण माणसादृश्ये प्रमुभायिति प्रकारस्य मात्रिकस्य माविक उकारः । प्रमूभ्यामित्यत्र सुपिचेति दीर्घत्वे को हिमा- त्रिकस्य हिमात्रिक जकारः । पूर्वस्मादेव स्थानग्रहणानुब्रतो पुनः स्थानग्रहणं किमर्थमित्याह स्थानमित्यादि' । इकार स्तालय, एकारथ कण्ठातालव्यः , उकार प्रोष्ठयः , प्रोकारश्च कण्ठयो- ठाः, इति स्थानसाम्या माविकमपि प्रकार मपास्य एकार- पोकारी कियेते । 'वहुष्पित्यादि' । उमाणः शषसहा इति । तेन सोमणा हकारण्य भयो होऽन्यतरस्या मिति (८।४ । १२) पूर्वसवणे वग-हितीय-चतुर्थाः सोमण इति वर्गहितीय- घाषवन्तोऽन्य इति हकारस्य घोषवतो वर्ग- द्वतीयोऽपि घोषवान् प्राप्त, इति हितोय-तोय-चतुर्थेषु सम्भ- वत्स चतुर्थ एव भवति । मोष्यत्वघोषवत्वरुपयसत्वात् । हितीयो अघोष स्ततीयच म सोमेति । चतुर्थों प्राप्नुतः । उरण परः ॥५१॥ ऋवर्णस्य स्थानेऽण रपरो भूत्वा प्रसज्जति । कर्ता , किरति, द्वैमातुर: , खवय॑ः , तवल्कारः । 'उ' । इयमपि परिभाषेव । तेष तेषु विधिम्वेषप स्थाय सप्तहिधिमूत्रेण विहितस्याणा रपरत्वं करोति । स्थान- ग्रहणानुवृत्त्या उरिति स्थानपठी। 'रपरो भूत्वा प्रसज्जतीति'

·भाषाहत्तिः ।
"
।
" कार्यकाले संज्ञा-परिभाषे' इति न्यायाविधीयमानोऽण
परिभाषया अनया प्रथमं रपरो भवति, अनन्तर मादेशो भव-
तीत्यर्थः। नचैवं सादेश-शता । तरति (४। ४। ५)
निगरण (१ । ३ । ८३) किरता (4।। १४०) विति निहे.'
शेभ्यः। कति गुण: , किरतीति ऋत इहातो (७ । १ ।
१००) रितीत् , ईमातुर रति यो मात्रो रपत्यं, मातुरुत्
संख्ये (४ । १। ११५) त्यण ऋकार उकार पादिवहिः ।
खवयं इति पाहुणः (५ ।। ८७) यो भयस्थाने मिष्यदाते
लभते असावन्यतरव्यपदेश मिति। पूर्वपरयो राकार-ऋका-
रयो रादगुणी (५। १। ८०) भवपि ऋकारसम्बन्धित या
बावड़ियते यथा शक्येत विधिः कर्तुमिति ।
प्रतएव इतरते
अई; (३ । ४ । ३१) इत्यादि निशाः। ऋकार-सृकारयो:
सावण्य रपर (१ । १। ५१) इति हयवरट् इत्येतत्सूव स्व-
रशब्देन लणित्यवस्थ –णकारेण च मह र इति प्रत्याहारोऽत्र
ग्रहीत इत्यु दाहरति ‘तवस्तार' इति । पण किम् ? सुधातु
रकङ, च (४ । १८७) सौभातकिः ।
पणिति पूर्वण णका-
रेगा च प्रत्याहार ग्रहणमिति उर्मत: । ४ । ७) पचीकतत्
प्रमीमजत् इत्यादी न रपवत्वम् । प्रसज्जति इति सन सङ्ग
दंश सस्ने ति (६ । ४ । २५) न लोपः ।
अलोऽन्यस्य ॥ ५२ ॥

·७८ प्रथमध्यायस्य प्रथमः पादः। मादेशोऽन्तास्थालः स्थाने स्यात् । इदगोण्या: (१ । २ । ५०) पञ्च गोगि: , इनस्तच (३। १ । .१०८) ब्रह्महत्या, राज्ञः कच राजकीयः , पः ( । ३ । ४३) रोपयति । प्रलो'। पञ्चगोगिरिति'। पञ्चभिः गोणीभिः कोस स्त हितार्थ समासः (२ । १ ५१) क्रोतार्थे पाहीयष्ठक् (५ । १। ५३) तस्य अध्यई ति (५। १ २८) लक् । ल कौति (१ । २ । ४८) स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि प्राप्त इहोण्या (१ । ५। ५.) इतीकारः । । लुतहित पान- ङिच्च ॥ ५३॥ डिच्चादशोऽन्ताम्याल: स्थान स्यात् । कृतो हन्द (६ । ३ । २५) माता पितरौ। अनक (७। १ । ६३) सग्वा। तातडो डित्वमामा नाय मन्तविधिः स्मृतः । कुरुतात् । 'हिच'। चकारेण डिदेव ममुचोयते । सिदेव यो जित् यस्य कारस्थान्यत् प्रयोजनं नास्ति मोऽस्त्यस्य भवति ।

·भाषावृत्तिः। तुयोस्तु तातडी । १ । ३५) गुपहचाभावादिकमपि फल- मिति । सोऽनेकालत्वात् सर्बोदेश एव, चिनुतात् मृष्टादिति । आदेः परस्य ॥ ५४॥ परस्य कायं मुच्यमान मादरलः स्थाने प्रत्ये- तयं, यत्र पञ्चमीनिर्देशः । ईदासः (७ । २ । ८३) आसौनः। अलोऽन्तास्या (१ । १ । ५२) पवाद- त्वात् अनेकाल् शि (१ । १ । ५५) दिल्यनेन बाध्यते अतोभिस ऐसिति (७ । १ । ६) वृक्षः । यत्र पञ्चमी- प्रादे:'। परस्येति सम्बन्धि-शव्दत्वादाह निर्देश' इति । ईदिति तकारो मुख सुखार्थ इति नानेकालत्वं अनेकाशिदिति (१ । १ । ५५) शिद्ग्रहणात् , तानुबन्धक्कत मनकाल्त्वम्। लम्तु इसंज्ञानन्तरं हि णकारस्थानुवन्धता इत् संज्ञाच। चुटू (१ । ३ । ७) इति प्रत्ययादिवे। अतो विधा- मकालेऽनेकालत्वमेव सम्पन्न मिति युक्त व सर्लादेशता। यद्येवं गिदियनर्थ कं, शि-शीप्रभृतो लशक तहिते (१ । ३ । ८) इति एसंज्ञा। साच प्रत्ययादिवे। प्रतो विधानकालेऽनेकालत्वात् सव्वादेश एव स्यात् । सत्यम् । अतएव भाषाहती एश उदाहरि- तनहि हलन्त्यमिति (१ । ३ । ३) शकारस्यत् संज्ञा । नानुबन्धकतमनेकालत्व मित्यस्य ज्ञापकमेव । यते।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ८१ अनेकाल शित् सव्व स्य ॥ ५५ ॥ अनेकालादेश: शिञ्च सर्वस्येव स्यात् । अस्तेर्भूः (.२ । ४ । ५२) भविता, लिटस्तझयोरेशिरेच् (३ । (४ । ८१) पेचे। उक्ताः षष्ठीनिर्देशाः। अनेक'। एकस्मादन्योनिकः । होच बहवश्चेति । दरेच्- ख्यादिवपि मटिश एव । . स्थानिवदादेशो ऽनल विधौ ॥ ५६ ॥ आर्दशाः स्थानिवद्भवन्ति । ब्रून् वक्तव्यं वक्ता। धातोरिति तव्यदादयः। आवधिष्ट आहन्तेः आडो यमहन (१ । ३। २८) इत्यात्मनेपदम् । अनल- विधौ किम् ? वर्गविधौ माभूत्। द्यौः , पन्थाः, हल (६ । १ । ६८) इति न सुलोपः । आहिभुवोगैटि प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रात्य, अभूत् । ब ब ईट (७।३ । ६२) अम्ति सिवोऽपृक्त (७।३ । ६६) इतिचमाभूत् । सः। 'स्थानि'। स्थानमस्याम्तीति स्थानी पूव्यस्थिमः । सदा- ।।

·८२ भाषावृत्तिः । यनान्यत् क्रिया " स्थानि- अयं कार्य मादेशेषु न प्राप्नोतीति तहिधानार्थ मतिदेशसूत्र- भिदम् । स्थानिना तुल्य वर्तत इति स्थानिवत् । कया क्रियया तुल्यमित्याह 'भवन्तोति'। स्थानि यथा कार्याणां निमित्तं भवति तथा प्रादेशोऽपि भवतीति भावः । पदं नास्ति सनास्ति भवन्ति परः प्रयुज्यत इति न्यायात् । तथाच अयाहत-क्रिपया तुल्यत्वे पिवति रित्यत्र स्थानिवदि- त्येव ज्ञापकम्। तथाच पुत्र: पिटवद् गोमानित्यपि भवति । तल्पवद्यग्य शेषाहिः मग्विवद्दड़वाननः । महासाइसिना मान तमोड़े जलशायिनम् ॥ इति रुद्रः । स्थानी भवतीत्येतावतापि सिद्यति । विधानमामा लक्ष गया तत् कार्य का रित्वमेव प्रायास्यति । किं वतिना ? नच स्तानि संज्ञायां विशेष-विहित मेव स्यात् इति शङ्गा व्याप्तेायात् । सत्यं वकारणादादेशस्य म्वाथ- यमपि काव्यं भवति तेनावरिटेत्यत्राने काचत्वा देकाच (७ । २ । २०) इत्यादिना नेटप्रतिषेधः । नच अन्ते प्रकारकरगास्य मामर्थ्यादिट् स्यादिति वाच्यम् । अवधीदित्य नालोपस्य (६ । ४ । ४८) स्थानिवत्त्वादतो हलादेरिति (७ । २ । ७) हलन्तस्य वधिमाभूदित्येव मर्थत्वात्तस्य । ब्रूनिति आईधातुके विषयभूते अनुपपत्र एव ब्रुवोवचि (२ । ४ । ५३) रतो धातुत्वात्तव्यदादय प्राचन्ते रामनेपदमिति' यद्यपि प्रात्मनेपदे- वन्यतरस्यां (२ । ४ । ४४) इत्यात्मने पदेष्वेव वधादेशो विधीयते ' उताः ।

·८३ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: तथाप्याईधातुक इति विषयसप्तम्यन्तस्य प्रकरणात् पात्मनेप- टेष्विति च विषयमप्तम्येव स्यादितीदमुक्तम् । ननु युष्मदस्मदो रमादेगे (७ । २ । ८६) इत्यनादेश-ग्रहणाज् जापकात स्थानि- कार्यस्य प्रादेशे सिद्धी किमनेन सूत्रेण ? मैवम् । यदि सत्र पनादेश-ग्रहणं न स्यात् तदा युष्मद्गच्छति इत्यत्र नित्यत्वात् परत्वाच्च प्रथममात्वं स्यात् । तत प्रादेश इत्य मिष्ट स्यात् । शब्दान्तरसा हि प्राप्नुवन् विधिरनित्य एव । प्रनादेश-ग्रहणत तत् मामा व भवति । वर्णविधी माभूदिति' स्थान्यल माश्रित्य यो विधिः प्राप्नोति म न भवतीत्याह 'हल्' इत्यादि । प्रादेशा लाययविधावित्यादि इतितु न वाच्यम् । यो रित्यादी सुलोपप्राप्तः । मोऽ:च लोप (६ । १ । १३४) इति च न प्रयुज्यत ल्यपी नकारस्येत्मज्ञार्थम् । स्थानिवत्वेन प्रत्यय- त्वाच्च ; अतएव मयूरव्यंश कादो (२।१ । ७२) प्रोष्यपापीया निति कष्टायेति च प्रादेशयआथयं हलिच (८ । २। ७७) इति दीर्घत्वं म माात् । तस्मात् स्थान्यलाश्रयविधाविति नन च प्रदीजग्धि (२ । ४ । ३६) रित्यत्र ल्यव ग्रहगां जाप भविष्यति । यदि अविधावपि म्यामिवत्वं साति। किं व्यपा तिकितीति सिंहः । तम्मातत एव मिडी कि मनन विधिग्रहणन ! नवम् । स्थितऽपि प्रति दीव्य इत्यत्र इड भावार्थ ल्यवग्रहणं जापकम् । अन्तरङ्गानपि विधीन वहिङ्गो ल्यव् वाधत ” इति अन्यथा पूर्वमेव बावस्थायां मग्धि: स्थितम् ।

·भाषात्तिः । । स्यात् । नच इट सहितस्यैव वो ल्यवादेश: (७ । १। ३०) स्यात् । निर्दिश्यमान-परिभाषावलात् न वा मेडिति (१ । २ । १८) कित्वनिषेधे पूर्व वासिङ्गत्वाहोर्चे निरस्ते गुण-प्राप्तेश्व कतेतु ल्यवादेश वलादित्वम् (७ । २ । ३५)। अलमाश्रित्य इड़- विधि रिति न स्थानिवत्त्वम् । सानुवन्धकत्वेन इड़ विधि विधि रिति” अग्रहोदित्यत्र ग्रहोऽलिटि दीर्घस्य (७ । २ । ३७) स्थानिवत्वादिटवमिति इट ईटोति (८ । २ । २८) मिचोलोपः , अतएव ग्रह ईडलिटोति नोमिति न्यामः । स्थानिसम्बन्धादेव प्रतीता वादेशवचनं मासात्-सम्बन्धि-प्रति- पत्त्यर्थं , तदुच्यते “ गाम्दीद्याकाझा शब्द नैव प्रपूर्यते " इति इटि प्रतिषेध इति । ईटि विषये स्थानिवद्भावस्य प्रतिषेध इति। ब्रूहारा अस्तिहारा च ईम्मभवति । अजा अचः परस्मिन् पूर्व विधौ ॥ ५७॥ अलविध्यर्थोय मारम्भः नियमार्थो वा। देश: परनिमित्तकः पूर्वस्मिन् विधी कर्त्तव्ये स्थानि- वद्भवति। पटयति, लघयति। अवधीत् , टिलोप (६ । ४ । १५५ वां ) स्यातो लोपस्य (६ । ४ । ४८) च स्थानिवत्त्वानवृद्धिः ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः क्रियते। 'अचः'। अचोऽन्त्यादि टि (१ । १ । ६४) इति टि संज्ञा यत्रच प्रादिपदार्थ: सम्भवति तवातामाथा मित्यादी टित्वमवाधित मेव। यवतु अच: परभागो नास्ति तत्र एक- स्यैव तस्य व्यपदेशिवद्भावेन टिवं क्रियत इति एके, व्यपदे शिवत्त्व न अनजादेरपि प्रजादिसमूहत्व प्रकच्या टिवं क्रियत इत्यन्ये । एव मडाधिकारपि विशेषण-विशेष्य-भावस्य काम- काचारात अतो लोप (६ । ४। ४८) इत्यत्रागावयवस्याती ऽन्त्यस्य लोपो भवति अकारान्तस्याङ्गस्य लोप उच्यमानोऽन्लो ऽन्त्यस्य भवन् अकारस्य भवतीति वा। तत्राचे शुद्धस्य वर्णस्य टेरिति लोपेऽङ्गावयवम्य अतो लोपैच अविधित्व मिति पूर्वेग न प्राप्नोतीत्याह 'अविध्यर्थोऽयमारम्भः' । अल्त्वेतु व्यप- देशेन समहस्य टेलीपे अदन्तस्याङ्गस्य लोपेच अनविधि- त्वमेव किमनन त्या 'नियमायाँ वति' । सावधारणत्वात् सकलवाक्याना मच एवादेश इति व्याख्यानात् हलचीरादेश म स्थानिवदिति विंगमित्यत्र तिलोपिपि पररूपत्वम् । स्मिबिति निमित-मतमोत्याह 'परनिमित्तक ' इति । पगे निमित्तं यस्य म तथा तेन युवजानि रित्यत्र जायाया निरु (५ । ४ । १३४) इति अपर निमिनको निङ यलोपे कतव्ये स्थानिवत्रभवति । हलस्वादेश: परनिमित्तकोऽपि न म्यानिवत् नेन आगत्येति वा ल्यपीति (६ । ४ । ३८) अनुनासिक लोपः सुकि न स्थानिवत् । अजादेशोऽपि पूर्वस्य विधार्यव स्थानियत पर- ·८६ भाषात्तिः । तेन वेधेय इत्यत्र वि-पूर्वस्य धा-धातो: घुलक्षण-कि-प्रत्यये प्रातो नोप इटि चे (६ । ४ । ६४) त्या कार-लोपः। इतथानिस ४ । १ । १२२) इति बज्लक्षणे टकि प्रत्ययविधौ न स्थानि- वत् । पटयतोति पटुं करातीति णिचि इष्टवद्भावेन टिलो स्थानि नद्भावादत उपधाया ( । २ । ११) इति न वृद्धिः । प्रातिपदिकादेव णिजिति पने सुबन्तात् णिजिति पक्षेऽपि नपदान्तेति (१ । १ । ५८) निषेधस्य न विषयो वृद्धे रपदान्त- विधित्वात्। किलुगुपधात्वेत्यादि रिति वक्ष्यमाणेन मतविशेषण उपधात्वे स्थानिवत्त्वं नति च न निषेधः । तस्य लुक्साहच- व्येण प्रत्ययविधिविषयत्वात् । तथान स्मृहि-गृहीति (३ । २ । १५८) निगो णिचि लघूपध-गुणो (७ । ३। ८६) न भवति । कथीति न अत उपधाया (७। २। ११६) हतिः पूर्वस्य इत्युक्तेऽपि विधाविति लप्माते । किं विधि ग्रहगीन ? उच्यते , पूर्वस्मात् विधिः पूर्वविधिरिति पञ्चमी-ममामस्यापि परिग्रहो यथामाात् । तेन मथितं पण्यममा माथितिक इत्य वाकार लोपस्य स्थानिवत्त्वात् इसुसुक्तान्तात् क (० । ३ । ५१) इति इकादेशस्य स्थानिवद्भावन ठस्य कादेशो (७।३। ५० म भवतीति तुकमिदम् । ठस्य वर्गामात्रस्य ग्रहणादनविधा विति निषेधे कुत इकस्य कादेशप्रसङ्गः ? तर्हि वेभिदित त्यत्र यडोकारलोपस्य स्थानिवत्त्वादेकाच (७ । २ । १०) इति प्रतिषेधो न भवतीति। नवम् । एकाच इति विहित-विशेषण इति इट

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
तस्य
पक्षाश्रयणेनैव सिद्धेः । तस्मादयुक्त ए वैष पूर्वम्माहिघिरिति
पक्षः।
अन्यथा वैधेय इत्यत्र यत्नः प्रातिपदिकात् प्रत्ययवि-
धिरिति स्थानिवत्त्वे जलजण: प्रत्ययो न स्यात् । तथाहि
गौरित्यत्न कृतायामपि वृद्धी एङ हवात् सम्बु डे रिति (६ ।
१। ६८) सुलोपे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वं स्यात् । ननु अपीठ
वित्यत्र पूर्व माहिधिरिति मते गिलोपस्य स्थानिवत्त्वा दभ्यस्ता-
दिति (३ । ४ । १.
•८)
मेर्जुस् न मवतीति स्थितम् ।
समामप्यापरिग्रहे च कथं सिजभ्यम्तेति (३ । ४ ।
१०८) न
जम्। भ्रान्तोऽमि ।
प्रमत्यपि णिलोपस्य स्थानिवत्व चडोऽका--
गंग व्यवधानात् यद्येवं पूर्वस्य त्यस्तु किं विधिग्रहणन ? सत्यम् ।
विधिग्रहण मधिकविधानार्थम् । यत्र पूर्वस्य यथाकथञ्चि
हिधि म्तत्रापि स्थानिवदिति तन्वन्तीत्यत्र स्थानिवद्भावा दिड़-
विधि न भवति । अत्रापि आद्यन्तो टित् किताधिति (१ ।
१। ४५) इटो विधयं पूर्वम् । अथ वैयाकरण: मोवश्व
इत्यादी यणः स्थानिवत्वे अचि पायावादेशी कथं न भवत इति
चेत् , न। वैयाकरणाख्यायां (६ । ३ । ७) हैप वैयाघ्रादिति
४ । २ । १२) च मामान्यनिष्णात तत् मिडम् । अमिडं
वहिरड़ इति अन्तरङ्ग आयादा कतव्ये वहिरङ्गत्वा जवा.
मिह पति वा ।
नन्वत यकार-वकाग्यो: कनयोग्व पिच
नथाच प्रादिष्टादच: पूर्व वा व स्थानिवदिति कथं
नोयते ? उक्त हि भाष्य योह्यनादिष्टादचः पृर्वम्तस्य विधि
प्राप्तिः ।

·भाषात्तिः ।
।
प्रति स्थानिवदिति" सत्यम् । नहि तत् सूत्रकारीयम् ।
न पदान्तेत्यत्र (१ । १ । ५८) परसवर्णग्रहणात् शिण्टोत्यत्र पनु-
वारस्य ययिपरसवर्णो (८। ४ । ५८) लोपाजादेशात् पर एव
न पूर्व इति प्राप्तिरेव नास्ति । किं सवर्ण विधौ निषेधेन ?
एवं सति अचीकरदित्यादो परत्वादुपधा-हस्वत्वे हिवचनमिति
सन्वत्वं न प्राप्नोति । उपधा-हस्वत्वस्य स्थानिवत्वे अलघुपरत्वात् ।
सत्यम् । अत् स्मृदृत्वरे (७ । ४ । ८५) त्यकारविधानात् सन्वस्वे
स्थानिवत्त्वम् । नेति । तत्र व्याख्यानात् , प्रपञ्चस्त्वन्यत्र । अब-
धादिति हतलुङि चेति (२ । ४ । ४३) अदन्तो बधादेशः ।
बधसम्बन्धिनो कारस्याईधातुक इति परसप्तम्या मतो लोप तस्य
स्थानिवत्वेन अतो हलादेलघो रिति (७ । २ । ७) न हदि स्तन
हलन्तस्येत्यनुवृत्ते: अनेक वर्णव्यवधानाहा । हरिशम्मात पूर्व-
सूत्रे विधिग्रहणादलाश्रयो विधि र विधि रित्युत्तरपदलोपि-
समामाश्रयणा दलाश्रय एव विधी प्रतिषेधः । पटयतीत्यत्र च
अलभाबाश्रयावृत्ति रत: पूर्वेण नाप्राप्तिः । वर्षाभावक्रुतं
दुर्भिक्षं वर्षाकृत मुच्यते । तहदलभावाश्रय विधि वविधि
रिति मते विधि रित्यु क्तवान् ।
न पदान्त द्विवचनवरेयलोप-स्वर-सवर्णानुवार-
दीर्घ-अश्व-विधिषु ॥ ५८॥

·प्रथमाध्यायस्वथम पादः । एषु विधिष्वजादेशः स्थानिय न भवति । पदान्ते कौस्तः भावादेशः स्यात् । हिवचने दाव अनचि चेति (८ । ४ । ४७) हिब्ब चनं न स्यात् । वरच्यतो लोप यायावरः पातो लाप इटि चेति (६ ।। ४) ६४) स्यात्। सवर्ण विधौ श्रसोरल्लोपः (६ । ४ । १११) । शिण्टि पिगिढ अनुस्वारस्थ ययि पर सवर्णो (८। ४ । ५८) न स्यात् । अनुसार शिं- पम्ति पिंषन्ति न श्वापदान्तस्य झलि (८ । ३।२४) इत्यनुस्वागे न स्यात् । जविधौ अभ्यस्तस्याकार- लोपः धडे धडं जश्त्वं न स्यात् । चञ्चि धौ गमहन- त्युपधालोप: (६ । ४ । ६८ जक्षतुः जनः खरि चति (८।४ । ५५) चत्वं न स्यात् । अत: स्थानिवत्त्वं निषिध्यने । स्वर-दीर्घ-यलोपेषु लोपाजादेशो न म्थानिवत् । तत्रह स्वगे नोदायिते । दीर्घ- विधौ अल्लोपोऽन: (६ । ४ । १३४) प्रतिदीया हलि चेति (८।२। ७७) दौ? न स्यात् । यलोपे तिच्यतो लापः (६ । ४ । ४८) कण्डति: बलि (६ । १ । ६६) यलोपो नम्यात् । लोप: किम् ?

·भावात्तिः। वायो: यणादेशः स्थानिवदेव ततो वलि (६ । १। ६६) लोपो न भवति । विलुगुपधाव घड परगिा (७ । ४ । १) एख-षत्व-कुत्वेषु न स्थानि- वत् । लावयतेः किए लौको लुप्नं न स्थानिव- नि गिलोपस्य स्थानिवत्त्वनिषेधादृठ । लुकि पामलकं फलं नित्यं वृद्धशरादिभ्यश्चेति (४ । ३ । १४४) मयट , फले लुकि (४ । ३ । १६३) लुक् , सहितलुकौति (१। २।४६) स्त्री प्रत्यय-निवृत्ती तस्य स्थानियत्त्व-निषेधात् यस्येति चेति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवति । उपधात्व पारिखीयं चातु गर्थिकागान्ताद्यस्येति चे ति (६ । ४ । १४८) लोपस्य स्थानिवत्त्वात् खोपधाच्छः (४ । २ । १४१)। चपरे गिज् हखे (७ १ ४ । १) पौवदहीगां परिवादकेन । प्रथमस्थ णिचोऽस्थानिवत्तात् गौ चौति (७ । ४ । १) हस्वः । (एवं) पापच्च: पापक्तिः । पाचयतेः याय ज्यते र्यायष्टिः। याजयते र्याष्टिः । पल्लाप-णिलापयोः स्थानिवत्त-निषेधाजझ लौति कुख- (८ । २ । ३०) षस्व (८।२ । ३६) भवतः । पातिः ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ८१ 'न'। पदेन्तः पदान्त इति सप्तमोसमासः । तेन वेतम- शदात् इमपि डिति टिलोप प्रकार-लोपस्य स्थानिवत्त्वात् सत्वं न भवति । नयं पदेऽन्ती इमतुपोऽपदत्वात् तबिधी स्थानिवदेव। कोस्त इत्यत्र तु स्स पति पदे काविन्यस्यासन विधिरिति न स्थानियत । स्त इति पस्तेस्तम् । मार्चधातु- कमपि दिति (१ । २। ४) ङित्वे प्रसोरखापः (६ । ४ । १११) स्थानियव भवति । पदसंस्कारप्रयुक्तत्वा याकरणस्य स्त इत्यादिकं पदान्तरनिरपेक्ष्यमेव संस्कियते । समयानाटि- टादच इति र सम्भवतीति म पाथम् । युमधुपपद (१ । ४ । १०५) इति प्रणयनादाक्य - संस्कार प्रयुक्तमस्ति । हिब चनं न यादिति पनचिचेत्य (८ । ४ । ४७) नेन। वो इति सप्तम्यन्तं सोत्त्रत्वादलुक् । केचित्त ईकार-प्रवेषण विधि प्रति न स्थानिवत् । तथा पामलक्या फल मामम्मकं इत्यत्र डोषो स्थानिवत्त्वात् यस्येति चेति (६ । ४ । १४८) लोगो न भवति । पटयतीतिवत् यहाधकं पोळपय्य मित्याहुः । यायावर इति यात: यङसाद यश्च यड गति (३ । २ । १७६) वाचि की पत्र अतोलोप (६ । ४ । ४८) इति प्रमोपे म्यानिवत् । पासो लोपः (६ । ४ । ६४) स्यादिति प्रति दोडी युद्धचिडि - ४। ६३) ऽचीत्यनुवर्तते । पतोऽकारे प्रत्य- केपि क डिति पातो लोप: स्यात् । मनु सामान्या सिदशै विशेषा- दलिदेगा दाईधात कत्वं प्रजादित्वं विशेषी कथ मवयव स्यानाम् सोत्यतो (६ । १ ·भाषात्तिः। । उच्चत, इदमेव बरे पर ज्ञापकं, क्वचिहिशेषोऽप्यतिदिश्यत इति. तेन पावधिटेत्यत्र प्रङ् हन् सम्बन्धादात्मनेपदं स्यादेव । समुदाय कार्य मवयवे चेति प्रतोऽङ्गत्वमस्त्येव । नेडू वशि कती (७ / २ / ८) तोट निवेधः । खरदीर्घति' वक्ष्यमाणत्वावलोप- मुमड्याह सवर्णविधाविति'। शिण्टोत्यादि' शिष्ल विस- रणे , पिल्ट मंचूर्णने, लोट् मिप् तस्य हिः । श्रम् है.ई: (६ । ४ । १०१) ए त्वं (८। ।। ४१) झलां जश् झशोति ८।४ । ५३) षकारस्य डकार: । असोरबोपः (६ । ४ । १११) नवे (८ । ३ । २४) त्य नुम्बारः , पत्रापि न स्थानिवत्त्वं चन- स्वारग्रहणात् , स्थानियत्त्वनिषेधात् परमवर्गो गकारः । न चादि- शादच: पूर्वत्वमिति वाच्यम् * ? स्थानि नकारस्यानादिष्टाअपेक्ष पूर्वत्वस्य स्थानिवद्भावनाश्रयणात् । परमवर्ण निर्मुक्त मनुवार विधि माह शिंषन्तोति' अन्यथा नान्तीयकत्वात् + पर- सवर्ण-विधी स्थानिवद्भाव प्रतिषि पनुस्वार विधावपि सम्भा- व्येत । दी| वक्ष्यत इति जविधिमाह। साभ्यस्तयो रात इति ( । ४ | ११२) पाकारलोपः । 'धड' इति । धाओ लट् शपः नः विचनं इस्वः दधस्तथोपति (८ । २ । ३८) अभ्यास प्य धवं जश्चमिति प्रकृति धकारस्य झलाचशझशोति । • प्रकारम्य इत्यर्थ. रति यिनी। । पविमामागिलात् न ।

·८३ प्रथमधायस्य प्रथमः पादः । (८ । ४ । ५३)। 'जक्षतुरिति'। पदे लिव्धमतरन्यामित (२ । ४ । ४०) घर-उपधालोपः तर स्थानिवत्त्वनिषेधात् धका- रस्य चत्वं ककारः शासिघसीति (८ । ३ । ६०) षत्वं स्थानि- वजावाहसो द्विवचनम् । प्रतः स्थानिवद्भावो निषिध्यत इति सर्वत्र वाक्यशेषः। 'प्रतिदीवति'। युषिभक्षीत्यादिना (उ: १६३: दिवे रोणादिकः कनिन् ततस्तृतीय कवचनं तव भत्वे पन्लोपोऽन (६ । ४ । १३४) इत्यक रलोपत्य स्थानिवत्त्वे दी? म स्यात् । अतः स्थानिवत्त्वाभावे हलि चेति (८ । २ । ७७) दोघ: स्यादेव । नचात्र न भकुछरा मिति (८ । २ । ७८) निबंध स्थानिमत्त्व-निषेध-सामर्या दीर्घत्वमिति वाच्यम् । स्थानि- बद्भावनिधत्य पिपतोरियन मन्तात् किपि प्रता लोपे कत्वे चास्थानिवत्वा ट्रेफासस्य दीर्घवेन अर्थवत्त्वात तत्र चारित्य- नुत्तेः रेकवकारान्त स्य भस्य तद्दोघवं प्रतिषिध्यते । तिरिति, कण्डादिभ्यो यक् (३ । १ । २७) ततः क्लिच कृती च संघायामिति (३ । ३ । ११४) किचि योऽतोऽकारलोप स्तस्य स्थानियत्व निधालोपो व्योरिति (६ । १। ६६) यलोपः । ननु लोलुव इत्यादावपि प्रमोपस्य (६ । ४ । १३४) स्थानिवद्भावादेव गुणही न भविथ र इति किं न धातुम्नोप (१ । । । ४) इति सूत्रेण ? नवम् । तब हि यडोऽचिचेति (२ । ४ । ७४) विशेष विधानात् लका प्रतालोपो वाध्यत इति तदवोत्रम् । “ मर्व- विधिभ्यो नग्विधि बन्नवानित यायावर न्यननवा. . कह.

·२४ भाषात्तिः। . मिति'। वगतः क गडू ति रिति प्रपञ्चााँदाहरणान्तरम् । लोप: कि- मिति ? लोपाजादेश इयत्रस्थ: किलगियादि वार्तिकं यद्यपि महात्ती नास्ति तथापि मपर्यन्तस्ये (७। २। ८१) त्यत्र वामनवृत्तौ स्वीकृतं इति व्या चष्टे विश्व स्तुकचे त्यादिकं वाक्यम् । एतच्च योगविभागादेव धार्यम्। यत्प्रणाख्याकारणोतां येत्वी- कारप्रश्श्रेषं नेच्छन्ति वरे इत्यत्र, ते प्रामलक्या: फलं विकार: पाम नक मियेतदर्थ योगविभागं कुर्वन्तीति । तदुपलक्षणं को लुप्त पत्र इतम् । यत् को लुप्तं तत् कि- निबन्ध कार्य कर्तव्ये न स्थानिवत् । णिश्व णेरनिटीत्यनेन (६ । ४ । ५१) कावेव लप्त । किनिवन्धे ऊठि कर्तव्ये न स्थानि- वदिति जडि लोरिति एत्ये प्रत्यूठ खिति (३ । १ । ८८.) वृदिः । यदन्यत्र लुप्तं तदपि कि-निवन्धकार्य कर्तव्ये न स्थानिवदिति । देवमाचष्टे इति णिचि टिलोपेऽपि क्कावूठ स्यादव। दयूरिति धातुवृत्ती, हयमेवैतत् सम्भवति । तथाप्याद्यं पक्षमाश्रित्य द्वितीयः पवो न व्याख्यात इत्यसबसम्मतत्वमस्य । त्यसबसम्मतत्वमस्य । लु कोत्यादि पूर्व पामलक्या विकारः फल मिति नित्यं दृति मयट (४ । ३ । १४४) तस्य फले लुगिति (४ । ३ । १६३) लुकि यस्येति चेति । ४ । १४८) लोपो न भवतोति । यद्यपि स्त्रो-प्रत्यये परे यः पूर्व: स लुप्त प्रसोत् तथापि निमित्तापाये नैमित्ति- कस्याप्यपाय” इति वचना हीरादिडोषो (४ । १ । ४.) निवृत्ती लोपोऽपि सवलत इत्येवोजितोऽकारः । । अथवा उपजात- ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: ८५ मन्यव । निमित्तो प्युपसर्ग उपजनिष्यमाण-निमित्तेमापवाटेन वाध्यत यत्र सहितलुकि स्त्रीपत्ययस्य लुकः सम्भावना सप पूर्वमपि यस्येतिचेति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवतीति उक्त खापधाच्छ (४ । २ । १४१) इति शेषकः परिखाया प्रदुरभव: पारिख: प्रदूरभव येत्यणि (४ । २ । ७.) परिखा शब्दस्याक रलोपः। परिखस्येदं वृनदके कान्त खोपधादिति (४ । २। १४१) पारिखशब्दाछ इथते । सन प्रानो त खका- रस्यालोऽन्तात् पूछ (१ । । । ६५) इत्युपधासंज्ञायां तदाकार लोपस्य स्थानिवत्त्वे न स्यादिति उपधात्वे स्थानिवत्वं नैति । चपांगो स्खो ७ । ४ । १) इस्वस्य विधानम् । तत्र वादि- सवन्त प्रयोजितवान् इति हेतुमन्ण्यन्ताणिचि प्रवीवददिति रूपम्। 'पापतिरिति' पचे बलात् तिच् तिवावादिभ्य (३ । ३ । ८४ वां) इति वा । एवं पाक्ति-याष्टी इति ण्यन्तात कुत्वं चो: कुरिति (८। २ । ३०) षत्वं प्रमभ्रमति (८ । २ । ३६) तयो झलो झली यतो (८ । २ । ३६) झलीत्य महत्तः । प्रवापि सूत्रे विधिशब्दो भावमाधन: कम्ममाधन सम्बे गानु- वृत्त्या उपात्तः तेन य यागमताया मुहेश्यावसरः । हिवंचनेऽचि ॥ ५६ ॥ हिवचननिमित्तेऽचि मजादेशः स्थानिरूपेन भवति । क्वचिहिवचन एव कर्तव्ये । कृते हि- ·भाषात्तिः । व्ववने पुनरादेश रूपं नटवङ्गहातीति । पपतुः पपुः , जक्षतुः जक्षुः । अतो लोपथ (६ । ४ । ४८) गमहनेल पधालोपस्य च स्थानिवत्तादे काचो हिर्थचनं मिद्याति। निनाय लुलाव, पायावोः स्थानिवत्तात् नेलो शब्दी दिच्यते। अचि किम् ? जेनोयते, यडोत्व न खानिवत् । उक्तः स्थानिव- प्रायः । हि'। कार्य य प्राधान्यात् प्रकरणं कातिदेगार्थम् । इदन्तु रूपातिदेगार्थ मज्ग्रहणात् । कातिदेशेहि जेनो. बत इति ईत्व (७। ४ । ३१) कृते.प दिवचनं भवेटेव, रुपा- विदेशेहि घा-रूपेण यथा न हिवचनं स्यात् तदर्थम वो त क्रियत इति । रूपातिदेशस्य जापकमिदमेव । हिर्वचने कमध्ये सति प्रचि परतो योजादेश: स स्थानिरूप: स्यात् । एव दिवे: सनि दुधपतो यत्र य गादेशस्य स्थानिवडावेन हि- बचने अभ्यासे उकार श्रवणं नस्यात् । * तस्मात् प्रत्यासत्त्या हिबचन नामसऽचि योजादेश: स स्थानिरूपणावतिष्ठते इति व्याख्येयम् । एवमपि गाद इयादौ चरितार्थ पातो ल.प: पपतुरित्यादौ न स्यात् , डिवचन निमित्तेऽचि प्राप्नुवन् प्रजा देशः स्थानिरूपणावतिष्ठते इति व्याख्यानादतो जिनामत बाधि?.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.