·संग्रहः 'पर्वकथा ॥३॥ . श्री हिन्दी जैनागम प्रकाशन की योजना। महान पुण्य कार्य का सुअवसर !! यश-नाम!!! शान-दान। थी जैनसंघको अतीव आनन्द के साथ विनती की जाती है कि महोपाध्यायजी श्री सुमविसागरजी महाराजके सद्उपदेश से कोटा-बड़ा आदि के संघने आगमों को हिन्दी भावार्थ सहित प्रकाशित करवाने की योजना की है । इसलिये यहां 'जैन छापाखाना' खोला है. उसमें अल्प खर्च व अल्प समयमें ही अच्छा कार्य होरहा है. दशवै कालिक सूत्र, कल्पसूत्र, पर्वकथा संग्रह, लघुदीक्षाविधि, साधु आराधना व अंतःक्रिया विधि आदि छप चुके हैं. कल्पसूत्रकी सरल व संक्षेप नई टीका, श्रीपालचरित्र श्लोकबद्ध और हिंदी भाषा में छप रहे हैं. उत्तराध्ययन, उक्वाई, विपाक, उपासकदशा आदि छपने वाले हैं. प्रत्येक स्त्रकी ५००-५०० प्रतियां छपेंगी. हिन्दी आगमों के लेने की इच्छा वाले अपने २ नाम ग्राहक श्रेणिमें पहिले से ही लिखवा लें. पीछे से दश-वीस गुणा अधिक मूल्य देने पर भी नहीं मिल सकेंगे. जिस २ शास्त्र की छपाई में द्रव्यकी सम्पूर्ण सहायता मिलेगी वे अमूल्य भेट दिये जायेंगे और अन्य अल्प मूल्यसे दिये जावगें. इस छापाखाने की आमदनी ज्ञान-प्रचार, जीव दया आदि शुभ कार्यों में खर्च की जावेगी. आप लोग छपाईका अपना २ कार्य यहांपर अवश्य भेजें. आपका काम अच्छा, सुन्दर और सस्ता होगा तथा बचतमें परोपकारका पुण्य होगा. यह कार्यालय ज्ञान-प्रचार और परोपकार की दृष्टिसे ही खोला गया है, इससे हर प्रकारसे इस काम में मदद करना आपका कर्तव्य है। हिन्दी जैनागम प्रकाशक सुमति कार्यालय, श्री जैन छापाखाना, कोटा [राजपूताना].

·पर्वकया
संग्रह
जरूरी
यूचना
॥ जरूरी सूचना ॥
. जैन श्वेतांवर संघमें कल्पसूत्रकी वडी महिमा है, हरवर्ष पर्युषणा पर्वमें गांव २ में यह सूत्र बांचा व सुना
जाता है. साधु-साध्वियों के पासमें पूजा-प्रभावनादि महोत्सव सहित लोग बडे उत्साहसे सुनते हैं. जिस जगह
साधु-साध्वियों के चौमासे नहीं होते हैं, वहांपर यतियों के पास सुनते हैं अथवा कोई समझदार श्रावक स्वयं
गुजराती भाषांतर वांचकर सुनाताहे, परंतु इसका हिंदी भाषान्तर न होने से हिन्दी भाषा भाषियों के समझमें नहीं
आ सकता. साधु-साध्वी व श्रावक आदि बहुत से लोग हिन्दी-भाषाके कल्पसूत्रकी बडी चाहना कर रहेथे, इस-
लिये गुरुमहाराजकी आज्ञानुसार यह हिन्दी भाषामें तैयार कियाहै इससे सबके समझने में सुगमता होगी।
श्रीकल्पसूत्र हिन्दी भावार्थ मूल्य २), श्रीदशवैकालिक सूत्र मूलपाठ और हिन्दीभावार्थ सहित मूल्य १),
पर्वकथा संग्रहः (तमाम पर्यों के व्याख्यान तथा साधु-श्रावक आराधना सहित सरल संस्कृत में) मूल्य १).
मिलने का ठिकाना-जैन छापाखाना, कोटा (राजपूताना).
॥४॥

·पर्वकथा
संग्रहः
ओं श्रीपंचपरमेष्ठिम्यो नमः ।
श्रीम.क्षमाकल्याणकोपाध्यायादिविरचित-
पंचमी
श्री सौभाग्यपञ्चम्यादिपर्वकथासंग्रहः प्रारभ्यते।
कथा
६.१
अथ ज्ञानपञ्चमीव्याख्यानम् ॥१॥
श्रीमत्पाजिनाधीशं सुराऽसुरनमस्कृतम् । प्रणम्य परया भक्त्या सर्वाभीष्टार्थसाधकम् ॥१॥
कार्तिक शुक्लपञ्चम्या माहात्म्यं वय॑ते मया। भव्यानामुपकाराय यथोक्तं पूर्वसूरिभिः ॥ २॥ युग्मम् ।।
भुवने हि परं ज्ञानं ज्ञानं सर्वार्थसाधकम् । अनिष्टयस्तुविस्तारवारकं ज्ञानमीरितम् ॥ ३॥
ज्ञानादासाचते मुक्तिर्ज्ञानात् स्वर्गोवं सुखम् ॥ लभन्ते प्राणिनो यस्मात् तज्ज्ञानं स्वर्युमोपमम् ॥ ४॥
भव्यैरासाद्यते ज्ञानं पञ्चम्याराधनादू धुवम् । अतः प्रमादमुत्सृज्याऽऽराध्या सा विधिना तथा ॥५॥
मञ्जरीवरदत्ताभ्यां यथैवाराधिता किल । पञ्चमी भावतोऽधान दृष्टान्तः प्रोच्यते तयोः ॥६॥ युग्मम् ॥
अस्त्यत्र जम्बूद्वीपे दक्षिणार्धभरतक्षेत्रे पद्मपुराभिधं नगरम्, तत्र भुवि विशुतोऽजितसेनो नृपो बभूव, तस्य च
॥१॥

·पर्व कथा
संग्रहा
सौभाग्य
पंचमी
कथा
॥२॥
१
यशोमती पदराज्ञी, तयोः रूपलावण्यशोभनो वरदत्तनामा पुत्रो बभूव । सोऽष्टवर्पप्रमाणः पित्रा वुधान्तिके
विद्याग्रहणहेतवे स्थापितः । परमक्षरमानं तस्य मुखे न चटति, अध्यापकस्योद्यमो निष्फलोऽभूत् । क्रमात् स यौवनं
प्राप्तः पूर्वकर्मोदयात् कुष्टेन विनष्टदेहत्वात् कुत्रापि रतिं न प्राप । इतश्च तत्रैव पुरे सप्तकोटिसुवर्णाधीशो जिनधर्मरतः
प्रसिद्धिभाक् सिंहदासो नाम श्रेष्ठी, तस्य गृहे गुणोचिता कर्पूरतिलका-नाम्नी भार्या, तयोः पुत्री गुणमञ्जरी
आजन्मतो रोगैल्पद्रुता वचनेन मूकतां प्राप्ता बभूव । विविधैरौपधैरपि तस्या रोगशान्तिनं जायते न च यौवने तां
कोऽप्युद्वहति । तस्याः पोडशवार्पिक्या दुःखेन मातापित्रादिः सकलस्वजनो दुःखितः समजायत । तत्रैव पुरे एकदा
श्रीविजयसेन सूरयश्चतुर्ज्ञानधरा गुरवः समाजग्मुः । तदा सर्वोऽपि नागरिकलोकः, सपुत्रो भूपतिः, सकुटुम्बः सिंह-
दासः श्रेष्ठी सर्वे वन्दनार्थमुपगताः, गुरुणा च धर्मदेशना प्रारब्धा-
ज्ञानस्याराधने यनोऽध्ययनश्रवणादिभिः । भव्यैर्विधेयः सततं निर्वाणपदमिच्छुभिः॥१॥
विराधयान्त ये ज्ञानं मनसा ते भवान्तरे । नराः स्युः शून्यमनसो विवेकपरिवर्जिताः ॥ २ ॥
विराधन्ति ये ज्ञानं वचसापि हि दुर्धियः । मूकत्वमुखरोगित्वदोपास्तेपामसंशयम् ॥३॥
विराधयन्ति ये ज्ञानं कायेनायनवर्तिना । दुष्टकुष्ठादिरोगाः स्युस्तपां देहे विगर्हिते ॥४॥
मनोवाकाययोगै
ज्ञानस्याऽऽशातनां सदा । कुर्वते मूढमतयः कारयन्ति परानपि ॥५॥
तेषां परभवे पुनकलनसुहृदां क्षयः । धनधान्यविनाशश्च तथाऽधिव्याधिसंभवः ॥ ६॥ युग्मम् ॥
॥२॥

·पर्व कथा
संग्रहा
सौभाग्य
पंचमी
कथा.
१
इत्यादि देशना श्रुत्वा सिंहदासश्रेष्ठी मुनि जगौ-भगवन् । केन कर्मणा मम सुतातनौ रोगा जाताः १ | गुरुणा
कचे-महाभाग ! कर्मणा किं न संभवेत् ? । अत्र श्रेष्ठिन् ! अस्याः पूर्वभवः ध्रुयताम्-धातकीखण्डमध्यस्थभरते खेट-
फनाम नगरम्, तत्र जिनदेवनामा श्रेष्ठी, सुन्दरीनाम्नी च तस्य गेहिनी, तयोः पञ्च पुत्रा:-आशपाल:, तेजपाला,
गुणपाल:, धर्मपाला, घनसार इतिनामानोऽभूवन् । तथा लीलावती, शिलावती, रमावती, मंगावती, इतिनाम्न्य
श्चतस्रश्चः पुन्योऽभूवन् । अथ एफवा जिनदेवेन पञ्चापि तनयाः पण्डितसमीपे विद्याकलाग्रहणार्थं स्थापिताः। तेच
चापल्यं कुर्वते परन्तु अध्ययनं न कुर्वन्ति, यदा पण्डितस्तान कम्बया ताडयति तदा ते रुदन्तो गृहमागत्य मातु:
समीपे दुःखं निवेदयन्ति, माता-उवाच-पठनेन किं प्रयोजनम् ? यत:-
पठितेनाऽपि मर्तव्यं शठेनाऽपि तथैव च । उभयोमरणं दृष्ट्वा कण्ठशोपं करोति कः ? ॥१॥
पण्डितस्यापि उपालम्भं दत्ते ईर्ष्णया च पुस्तिका प्रज्वालयामास । पुत्रान वक्ति, पठनार्थं भवद्भिर्न गन्तव्यम् । श्रेष्ठी
एतद्व्यतिकरं ज्ञात्वा मोवाच-हे भद्रे जडेभ्यः पुत्रेभ्यः कः कन्या प्रदास्यति? कथं चैते व्यवसायं करिष्यन्ति? यता-
माता वैरी पिता शधुर्यालो येन न पाठितः। न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ।।१।।
चिद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ २ ॥
इति श्रेष्ठिवचनं श्रुत्वा सा प्रोवाच-यूयं किं न पाठयथ ? अन मम को दोषः ? इत्युक्ते श्रेष्ठी हक्कितः सन् मौनं
चकार । अथ अनुक्रमेण ने पंचापि तयोः पुत्रा यौवनं प्रापुः, परं न कोऽपि तेभ्यो कन्यां दत्ते मूर्खत्वात् , ततः श्रेष्ठी
॥३॥

·पर्वकथा
संग्रहः
पंचमी
कथा
१
स्त्री प्रति जगौ-पापिष्ठे। त्वया पुत्रा मूर्खा एव रक्षिताः, अतः कोऽपि कन्यां न ददाति, सा उवाच-तव पिता
पापिष्ठः येनैवं मूढमतिना शिक्षितोऽसि यतः-
आ:! किं सुन्दरि सुन्दरंन कुरुपे?, किंनो करोपि स्वयं? आः! पापे प्रतिजल्पासि प्रतिपदं, पापस्त्वदीयः पिता।
धिक् त्वां क्रोधमुखीमलीकमुखरां त्वत्तोऽपि का कोपनो दम्पत्योरिति नित्यदन्तकलहक्लेशार्तयोः किं सुखम् ? ॥१॥
एतद्वचनमाकर्ण्य रुप्टेन जिनदेवेन उपलेन सा शिरोमणि जमे,। तदा सा मृता, सा च तव पुत्री समजायत
अनया ज्ञानस्थाऽऽशातना पूर्वभवे चक्रे, तेन रोगोत्पतिर्जज्ञे, यतः-
कृतकर्मक्षयो नास्ति, कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं, कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥१॥
इति गुरोर्वचनं श्रुत्वा सा गुणमञ्जरी जातजातिस्मृत्या पूर्वभवंददर्श । ततो गुरुप्रति सासत्यमिति प्रोवाच ।
श्रेमिना गुरुः पृष्टः-भगवन् ! अस्या रोगाः कथं प्रयास्यन्ति ? | गुरुणाऽमाणि-श्रेष्ठिन् ! ज्ञानस्याराधनतः सर्व
सुखं सम्पद्यते दुःखं च विलयं याति । ज्ञानस्य चाराधनमित्थम् :-
विधिना शुक्लपञ्चमीदिने उपवासो विधीयते, पुस्तिकां पट्टे संस्थाप्य पुरः स्वा कः क्रियते, पञ्चवर्तिमयो दीपश्च
क्रियते, पञ्च फलानि पञ्चवर्णकं च धान्यं दौक्यन्ते, पञ्च वर्षाणि पञ्च मासान् यावत् पञ्चमी अनया रीत्या
मनोवाकायशुद्धया समाराधनीया। यदि मासे मासे कर्तुं न शक्यते तदा कार्तिकमासस्य शुक्लपञ्चमी यावजी-
वमाराधनीया । सा सम्यगाराधिता सर्व सुखं दत्ते, इति गुरुवचनं श्रुत्वा जिनदेवोऽब्रवीत्-भगवन् ! मम तनयायाः
॥४॥

·सीमाग्य पंचमी कथा तपस्पा-शक्तिनं वियते, मत: फार्तिपञ्चम्या विधिरादिश्यताम् । वाचंयमः मोचे-कार्तिकशुक्लपञ्चमीदिने पुस्तक परफया पटे संस्थाप्य सुगन्धपुष्पैः संपूज्य धूपाक्षेपपूर्वकं पञ्चवर्णानि धान्यानि पञ्चपकानानि पञ्च फलानि च दौक्यन्ते। संग्रह ततो गुरोरने गत्या भक्त्याऽभिवन्य यथाविधि उपवासस्य प्रत्याख्यानं क्रियते । तस्मिन् दिने 'नमो नाणस्स' इति पवर्मकसहस्रसंग्भ्यया उत्तराभिमुखेन गुण्यते । चेत् पौपधः क्रियते तदा तद्दिने अयं विधिन भवेत्, तस्मात् पारणदिने विधिः कार्यः, यथाशक्ति उपापनादि अपि विधेयम् । ततो गुणमञ्जर्या तत् तपः प्रतिपन्नम् । अस्मि- नयसरे राजा पृच्छति हे साधुपुरन्दर ! मत्सूनो घरदत्तस्य कुष्ठरोगः कथमभवत् ? पठनं च किं नाऽऽयाति ? तस्य कि कारणम् ? । गुरुः जगाद अस्यापि पूर्वभवं गु-जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे श्रीपुरं नाम नगरम्, तत्र वसुनामा श्रेष्ठी पसति स्म, तस्प पंतुसार-वसुदेवौ पुत्रौ, तौ एकदा फ्रीडार्थं चने जग्मतुः, तत्र यने मुनिसुन्दरनामानः सूरयो इष्टा पन्दिताय । गुरुभिर्धर्मदेशनाः प्रारब्धाः- यत्प्रात: संस्कृतं धान्यं मध्यान्हे तद् विनश्यति ॥ तदीयरसनिष्पन्ने कार्य का नाम सारता ॥१॥ इत्यादिदेशनां श्रुत्वा तातमाटच्छच पैराग्यात् तो व्रतं जगृहतुः । लघुना वसुदेवेन चारित्रं विनता सिद्धान्तसार सर्वोऽपि, अधीतः। गुरुगा वसुदेवाय सुरिपदं दत्तम्, स च पंचशतसाधुभ्यो वाचनां ददाति । एकदार-वसुदेवसुरी- श्वरों मजाफ्रान्तः संस्तारके सुप्तः, तं. कोऽपि साधुरागमार्थ पृच्छति, गुरुयाख्यायति, तस्मिन् गते द्वितीयों भयोचरेकसदनसंस्था इत्यपि कापि कापि उपलभ्यते पाटर,तत्त्वतस्तु भयमेव श्रेयान प्रतिभाति । फापि च द्विसहस्रारोचस्यतमित्यपि। " ·पर्पकया संग्रहा सौभाग्य पंचमी कथा १ मुनिः समागतः तस्मै याचना दत्ता, एवं भूयस्सु समागत्य समागत्य गतेषु किञ्चिन्निद्रायमाणः केनाऽपि साधुना पृष्टो भगवन ! अग्रेतनं पदं वाच्यं पदस्थार्थोऽपि वाच्यः । तदा सूरिः कुचिकल्पान् हृदि चिंतयामास-कृतपुण्यो मम वृहद्माता, मूर्खत्वात् तस्मै प्रष्टुं कोऽपि न याति, स्वैरं भुक्ते भापते शेते च, अत एव मूर्खे बहवो गुणाः सन्ति, यतः उक्तम्- मूर्खत्वं हि सखे ! ममापि सचितं तस्मिन यदष्टौ गुणाः। निश्चिन्तो बहुभोजनोऽ१ पमना २ नक्तं दिवा शायकः। फार्याऽकार्यविचारणान्धयधिरो मानापमाने समः । प्रयेणाऽऽ३मयवर्जितो दृढयपुर्मूर्खः सुखं जीवति ॥१॥ इति । अतः परं न कस्मै पदमात्रमपि कथयिष्यामि नवं पदं च न पाठयिष्यामि इति विचार्य शरीरे रोगाऽऽका- न्तो द्वादश दिवसान मौनेन निनाय।तत्पातकमनालोच्य आर्तध्यानपरो मृत्वा, राजन् ! तव सुतो जातः। पूर्वोपार्जि- तेन कर्मणा अतीव मूर्खः कुठादिरोगाऽऽक्रान्ततनुश्च बभूव । एतद् गुरोर्वचनं श्रुत्वा वरदत्तो जातिस्मृत्या निजपूर्व- भवं दृष्ट्वा मृच्छा प्राप, क्षणान्तरे स्वस्थीभूय सर्वं सत्यमिति गुरुं प्रति-उवाच। पुनरपि नृपो वभाण-भगवन् ! स देहरोगः कथं कदा ब्राजिष्यति ? । गुरुणा उक्तम् कार्तिकशुक्लपन्चमी-आराध्या। पूर्वोक्तः सर्वोऽपि विधिः कथितः, प्रतिपन्नं कुमारेण पन्चमीतपः, गुरुं प्रणम्य सर्वेऽपि स्वस्वस्थानं जग्मुः, अनन्तरं सम्यक् तत्तपः कुर्वतो तपःप्रभावात् वरदत्तस्य सर्वेऽपि रोगाः क्षयं प्रापुः, स्वयंवरसमेतानां वरभूपोद्भवानां सहस्रकन्योत्तमानां समहोत्सवं पाणिग्रहणं १लजारद्वितमानसः। २रानी। ३रोगरहितः।

·सोभाग्य पंचमी कथा संग्रह परम्या पपकार । शिक्षिताशेपसत्कलाय परदत्ताय राज्यं दया नृपो गुरुसन्निधौ चारित्रमग्रहीत् । वरदत्तो राज्यं पालयन पर्षे यर्षे महाशक्त्या पञ्चम्या विधि विदधे । अखण्डाऽऽज्ञो राज्यं प्रपाल्य भुक्तभोगः स्वसूनवे राज्यं दत्त्वा स्वयं दीक्षामग्रहीत् । मध-गुणमञ्जर्यास्तपोमाहात्म्यं वर्ण्यते-तस्यास्तपःप्रभावात् सर्वेऽपि रोगा दूरं गताः, अद्भुतं रूपं जशे, सा च जिनचन्द्रेण परिणीता, करमोचनवेलायां पित्रा बहुधर्न दत्तम्, चिरकालं गृहसौख्यं भुच्या यायजीवं पञ्चमीतपः कृत्या प्रान्ते चारित्रमग्रहीत्तो गुणमञ्जरी-वरदत्तौ जिनोदितं चारित्रं प्रपाल्य कालं कृत्वा वैजयन्त- विमाने सुरोत्तमौ जाती। ततश्च्युत्वा परदत्तजीवो महाविदेहे पुण्डरीकिण्यां नगर्याममरसेनराज्ञः स्त्री गुणवती, तस्पाः पुनत्वेन समुत्पन्नः । शुभेऽन्हि तस्य शरसेन इति पित्रा नाम कृतम् । प्रमेण यौवनं प्राप्तः कन्यकानां शतमुप- येमे, पिना स्वराज्ये स्थापितः । एकदा श्रीसीमन्धरस्वामी विहरंस्तत्र समागतः । अर्हदागमनं श्रुत्वा शूरसेनो वन्द- नार्थमगमत् । भगवता धर्मदेशाना प्रारब्धा, तत्र सौभाग्यपञ्चम्यास्तपसः फलं प्रकाशितम्, ततो राज्ञा पृष्टम्- भगवन ! फेनाऽपि तपसः फलं प्राप्तम् १ तदा भगवता वरदत्तनृपदृष्टान्तः कथितः, तत् श्रुत्या जातजातिस्मृतिः सन् पूर्वभवं वदर्श, पुनः तद्वतं जग्राह दशसहस्रव राज्ये स्थित्वा तीर्थकरपाघे संयममग्रहीत्, वर्षसहस्र दीक्षां प्रपा- ल्य केवलज्ञान प्राप्य मोक्ष प्राप । अथ गुणमञ्जरीजीवो सुखं भुक्त्वा रमणीयाख्ये विजये शुभायां नगर्याममरसिं- हाभिधनृपपत्न्या अमरावत्याः कुक्षौ पुत्रत्वेन समुत्पन्नः, समये जाते च पित्रा सुग्रीव इति नामस्थापनं कृतं, कमेण यौवनं प्राप्तो यहीनां कन्यानां पाणिग्रहणं च कृतम्, विंशतितमे वर्षे पित्रा.राज्यं दत्त्वा स्वयं दीक्षा गृहीता,

·पक्रया
संपदा
सामाग्य
पंचमी
कथा
॥८॥
सुग्रीयो राजा यहनि घपाणि राज्यं प्रपाल्य अन्ते गुरुपाच दीक्षा गृहीत्वा पूर्वलक्षं चारित्रं प्रपाल्य केवलमु-
पाप मोक्षं जगाम।।
जायन्तेऽधिकसौरयानि पञ्चम्याराधनान् नृणाम् । इत्यस्या आभिघा जज्ञे लोके सौभाग्यपञ्चमी ।।१।।
एवं विभाव्य भो मव्याः! पञ्चम्याराधनोद्यमः । भवभीतिविभेदाय कार्यों युष्माभिरद्भुतः ।। २ ।।
इति कार्तिकसौभाग्यपञ्चमीमाहात्म्यविपये परदत्त-गुणमञ्जरीकथानकं सम्पूर्णम् ॥ १॥
इति ज्ञान पञ्चमी व्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥१॥
अथ कार्तिकपूर्णिमायाः व्याख्यानम् ॥ २॥
श्रीसिद्धाचलतीयेंशं नत्या श्रीमपभं प्रभुम् । कार्तिकीपूर्णिमायाश्च व्याख्यानं वक्ष्यते मया ॥१॥
सिज्झो विनायरचक्की नमि यिनमी मुणि पुंडरीओमुगींदो।वाली पज्जुम्नसंबो भरहसुगमुनि सेलगोपंथगोय।
रामो कोडी पंच दपिंडनरवई नारदो पण्डपुत्ता । मुत्ता एवं अणेगे विमलगिरिमहं तित्वमेयं नमामि ॥२॥
व्याख्या-भो भव्याः । एतादृशं पापकर्ममलपरिहारकं श्रीविमलाचलतीर्थ मनोवाकायैर्नमामि, तद् विमलाचल-
तीर्य कीदृशम् ? यद् यस्मिन् तीर्थोपरि विद्याधरः चक्री भरतः नमिविनमी शुक-शैलक-पन्थक-रामचन्द्र-द्राविड-
वारिखिम्ल-नवनारद-पाण्डव-पुण्डरीकाद्या अनशनं विधाय, अष्ट कर्मारीन् हत्वा मुक्तिं गताः, एतादृशं सिद्धशैलं तीर्थ
मनोवाफाययोगेन नमामि । पुनरस्मिन् कार्चिकपूर्णिमाऽऽगमने श्रीशगुञ्जयगिरिसंमुखदिशं गत्वा चैत्यवन्दनकरणे
॥८॥

·कार्तिक
पूर्णिमा
व्याख्यान
पारुपा
मंग्रह
॥९॥
महती धर्मगदर्भवति, पुनरस्मिन कार्तिकपार्णिमायाः दिने श्रीसिद्धशैले द्राविड-वारिखिल्लौ आरोहणेन शिवपुरी
प्राप्ती, तष्टान्नो यथा-अस्मिन् जम्बूद्वीपे दक्षिणभरतार्घस्य मध्ये खण्डे इक्ष्वाकुभूम्यामास्मिन्नवसर्पिण्या पूर्व
मामः फुलकरो नाभिनामा पभूव, तद्गार्या मरदेवी, तस्या उदरकन्दरायां श्रीप्रथमतीर्थकरश्रीमपभज़िनः उत्पन्न:
स पदपूर्वलक्षाणि कुमारपदे स्थितः, तदनन्तरमिन्द्रेण सुनन्दा सुमगला परिणायिते, स्वामिनः संसारव्यवहारो
पर्तते स्म, फर्मेण भरतराहुयल्याद्याः शतं पुत्राः द्वे पुग्यौ अभूवन् , यदा विंशतिलक्षपूर्वाणि व्यतीतानि तदा स्वामी
राज्यभोक्ता जातः, प्रमेण निपष्टिपूर्वलक्षवपं राज्यं प्रपाल्य दीक्षाऽवसरं ज्ञात्वा भरताय स्वमूलराज्यं विनीता दत्ता
पादुपलाय तक्षशिला चमदत्ता, एवं फ्रमेण शतपुत्रेभ्यो राज्यं वासयित्वा स्वस्वनाम्ना देशाः प्रदत्ताः। तन्मध्ये एको
प्रपिर' इत्यभिधानः, तस्य द्रविडदेश कञ्चनपुरनगरं च वासयित्वा ददौ । स्वामी दीक्षा ललौ । क्रमेण कर्मक्षये
केवलज्ञानमुत्पनम् , अथ भगवाननेककोटाकोटीदेवपरिवारेण परिवृतः साधुसाध्वीसमुदायेन सह देशेषु विहृत्य धर्म-
पृद्धिं चार, अब द्रविडराजाऽपि पितृदत्तं राज्यं बुभुजे, स्वनार्या साध विषयसुखमनुभवतस्तस्य क्रमेण द्वौ पुत्री
पभ्यतुः, वृहत्पुत्रोद्रापिडः अपरोवारिखिल्लो लधिष्ठः, फ्रमेण भोगसमयी ज्ञात्वा उभयपुत्रौ प्रति भार्याः विवाहिताः।
तायपि विषयसुखं घुभुजाते, तत्तद्भार्ययाऽपि पुत्राः प्रसूताः, तेऽपि चन्द्रकलेच ववृधिरे, एवं द्रविडराजा स्वराज्यं सुखेन
प्रपालयति स्म । अथ तस्मिन्नवसरे भरतेन स्वाज्ञापालनार्थमष्टनवतिभ्रातृपार्श्वे दूतो मुमुचे, तदा द्रविडराजा दूत-
मुसात् सर्वं भरतस्य चयर्तिपदस्वरूपं ज्ञात्वा एवं सर्वेऽपि संमील्य स्वस्वपुत्रं राज्यं ददौ, तदा द्रविडराजापि द्रा-
॥९॥

·पकया संग्रह कार्तिक पूर्णिमा व्याख्यान - पिस्यहत्पुत्राय राज्यं प्रददौ । कनिष्ठाय पारिखिल्लाय च एकलक्षनामान पृथग् ददौ स्वयञ्च संसारवासनां परित्यज्य दीक्षा गृहीत्या यथेच्छ पर्यटन श्रीप्रापभदेवजिनपाचे तपस्तत्वा कैवल्यं प्राप। अथ द्राविडः पित्रा दत्तं स्वराज्यं वारि- खिल्लोऽपि पितृवत्तस्वराज्य लक्षमामान प्रपालयति स्म । कानिचिद् वर्षाणि गतानि । तस्मिन्नवसरे द्राविडराजा स्व. मनसि एवं चिन्तयति स्म,मत्पित्रा दीक्षावसरे मल्लघुभ्रातरं प्रति लक्षग्रामं दत्तं तव्यं न कृतम्, मद्राज्यन्यूनता कृता, परमहमेतद्वाज्यमुक्षाल्य ग्रहीष्यामि । एतद् विचिन्त्य स्वसैन्यं संमील्य युद्धार्थ चचाल । तदा वारिखिल्लोऽपि भ्रातु- रागमनवृत्तान्तं भुत्या स्वसैन्यमादाय संमुखं चचाल स्वदेशसीमां च रुरोध। क्रमेणोभयभ्रातृबहुसेनासमुदायेन द्वा- दशपर्प यावत् महायुद्धकरणे यहवो गजा अश्वा मनुजा भूमौ पतिताः, रुधिरसरितः प्रचलिताः, एतादृशः संग्रामो जायते, तस्मिन् समये द्राविडराजा वनक्रीडाकरणार्थ वने जगाम, तद् वनमनेकाम्रनिम्बकदम्यादिगुल्मलता पत्रपुः पफलवनद्वर्था विभ्राजमानं सरोनिझरणैः शोभितमेतादृशं वनं द्राविडराजा पश्यति, तस्मिन्नेव वनमध्यभागे ता- एसगणास्तपः कुर्वन्ति, ते परिवाजका राज्ञा शिरे । अश्वादुत्तीर्य तत्र पार्चे गत्वाऽभिवन्य स्वोचितस्थाने तस्थौ । तस्मिन्नवसरे एकेन तापसेन धर्मोपदेशो दत्तः, तन्मध्ये संसारासारताऽपि दर्शिता तदुक्तम्- गयफनचंचलाई अपरिचिताई रायलच्छीए । जीवासकम्मकलमलभरिय भरातो पडान्ति प्रहे ॥१॥ इत्यादिधर्मोपदेशं श्रुत्वा संसारमसारं ज्ञात्वा क्रोधं त्यक्त्वा एवं मनसि चिन्तयति-अहो मम जीवितं धिक्, एक एप मद्भाता तेन सहाहं युयुधे द्वादश वर्षाणि संजातानि एतदनिष्टं कार्य कृतं स्तोकजीवनोपरि एतद् वैरं किं क्रि-

·कार्मिक
पूर्णिमा
व्याख्यान
गंप्रार
पक्रपा यते । राज्यलोमाद् एतदनिष्टं कृतम्, एवं विचार्य द्राविडस्तापसाश्रमादुत्थाय स्वसहोदरापराधक्षामणार्थ वारिखि-
सेनामप्ये मायाति तावद् पारिखिल्लो वृहद्मातुरागमनवृत्तान्तं शुस्वा संमुखमागत्य चरणयोर्निरपतत्, स च द्रा-
पिठो पापपूर्णनयनः स्नेहाद्रपदयस्तमुत्थाप्य इति जजल्प-हे प्रातः । एतत् सर्वमपि राज्यं त्वं गृहाण अहं तापसी
दीक्षा ग्रहीप्यामि, तदा पारिखिल्ल इत्युवाच-ग्रहमपि राज्यपदं न महीष्यामि, एतद्वचनपरस्परालापनां कृत्वा स्व-
स्यपुग्नाभ्यामर्धाधं राज्यं विभज्य दत्वा स्वस्वापत्यं स्वस्वस्थाने प्रेपितवन्तौ, तौ पुत्रावपि स्वं स्वं राज्यं वुभुजाते ।
माय प्रापिडयारिबिलावपि पञ्चपञ्चकोटिक्षत्रियपरिवारेण परिवृतौ तापसाश्रमे गत्वा तापसपार्वे तापसी दीक्षा
जगृहतुः, मातापनां धक्रतुः, फन्दमूलायाहारं कुर्वन्तो वल्कलचीवरं धारयतः, तपःकरणेन कृशतनू जातो। एवं बहु-
फालो गतः। मथास्मिन्नवसरे केचित् साधवस्तीर्थयात्राकरणार्थ मागें तत्रैव वने आगताः, द्राविडवारिखिल्लावपि
तान सापूनवलोक्य पहादरं दत्तवन्ती, साधवोऽपि गमनागमनमालोच्य भूमि प्रमाप तरोस्तले स्थिताः, द्रावि-
दयारिखल्तावपि मुखाग्रे उपविष्टी, तस्मिन्नवसरे तरुशाखात एकश्चटको मुखाग्ने पतितः, तं चटकं स्तोकायुषं ज्ञात्वा
मुनिना फरणां विचार्य नमस्कारः सुश्राविता, विमलगिरेमहिमा कथितः, तेन चटकेन मनसि धर्मोपदेशो दधे, तद्ध-
ममभायात् प्रथमकल्पे देवो जातः, स देवः साधिकमुहर्त्तान्तरे मुनीनां पार्चे आगत्य मुनीनां चरणानानम्य मुनीना-
मने उपविष्टः, तस्मिन्नवसरे देवस्य महद्धिं रूपं चावलोक्य द्राविडवारिखिल्लो मुनि प्रति पप्रच्छतुः, हे स्वामिन् ! अ-
यमत्यन्तरूपकान्तिधारकः कः सुरोऽस्ति ? तदा मुनिराह अयं चटको मृत्वा एतत्स्थानात् सुररुत्पन्नोऽस्ति, नमस्कार-
:
॥११॥

·पकया
संग्रहः
कार्तिक
पूर्णिमा.
व्याख्यान
२
॥ १२॥
श्रवणेन तीर्थराजशगुन्जयोज्ज्वलभावधारणेन चास्मिन् समये तीर्थराजमानम्य अनागतोऽस्ति। एतद्गुरुमुखानिशम्य
तो पुनः पप्रच्छतुः- हे स्वामिन् ! स विमलगिरिः कीदृशोऽस्ति किञ्च तन्माहात्म्यमित्यावयोपरि कृपां कृत्वासुश्रा-
वय तदा मुनिराह-अस्मिन् जम्बूद्वीपे दक्षिणार्धभरते श्रीशत्रुञ्जयगिरिरष्टोत्तरशतनाम्नाऽलंकृतो महातीर्थमस्ति, पुनः
शत्रुन्जयः १ पुण्डरीक: २ सिद्धगिरिः ३ विमलगिरिः ४ सुरगिरिः ५ इत्यादिभिः एकविंशतिनामभिः लोके प्रसिद्धोऽ
स्ति एप गिरिनामनिक्षेपेण निश्चलोऽस्ति, अनन्तकालापेक्षया सिद्धशैलोपरि अनन्ता मुनयो मुक्तिं गताः, पूर्वमपि
सम्पतिनानश्चतुर्विंशतितमजिनस्य प्रथमगणधरः कादम्यगिरिनामा मुक्ति गतः, इहैव वर्तमानकाले प्रथमजिनस्य
प्रथमगणधरः पुण्डरीकनामा चैनशुक्लपूर्णिमायां पञ्चकोटिमुनिभिः सह श्रीशत्रुजये शिवपुरीं गतः । तेन पुण्डरीक-
गिरिरिति कथ्यते, पुनः द्विद्विकोटिपरिवारेण परिवृतौ फाल्गुन शुक्लदशम्यां नमिविनमी विद्याधरराजी श्रीसिद्धशैले
शियपुरं गतौ, पुनः नमिचिनमिराज्ञोः पुज्यश्चतुष्पष्टिः विमलगिरौ चैत्रशुक्लचतुर्दश्यामनशनं कृत्वा शिवपुरी प्राप्ताः,
तेन शिवमन्दिरारोहणे सोपानसदृशो वाच्यः, पुनः पापमलपरिहारणे नीरवद् ज्ञेयः, तेन विमलगिरिरिति कथ्यते,
पुनः पापारिगञ्जनेऽतीव शूरवद् ज्ञेयः । पुनर्येन नरभवं प्राप्य शत्रुञ्जये गत्वाऽऽदिजिनभक्तिपूर्वकं द्रव्यभावार्चनं न
कृतं तेन नरत्वं पशुरिव हारितम् , यस्तीर्थबुद्धया स्वहृदये संप्रधार्य श्रीशत्रुञ्जये गत्वा आदिजिनं नमति तस्य जीवितं
सफलं स्यात्, स्तोककालमध्ये शिवसुखं प्रामोति । एवं गुरुमुखात् सिद्धगिरेमहान्तं महिमानं श्रुत्वा सिद्धौलपर्वत-
वन्दनाथ पन्यपन्चकोदिमुनिपरिवारपरिवृतौ द्राविडवारिखिल्लो वल्कलचीवरधारिणौ तापसौ स्वगुरोराज्ञां गृहीत्वा
॥१२॥

·पा पूर्णिमा व्याख्यान श्रीमाप्रति गेलतुः, गुगरपि अन्य स्थाने विजहार, अथ द्राविडवारिखिल्लो क्रमेण सपरिवारौ श्रीशत्रुजय- गिरी भारोहगसमय एतारशमयमाह जग्राह पदाध्ययोः कर्मक्षयोः भविष्यति तदाऽऽहारं ग्रहीप्यावः, एवं द्राविड- पारिमिगही गातुर्मामकालापग्रहमभिगाध श्रीशपुंजये चातुमास्यां तस्थतुः, भावतः साधुधर्ममंगीचक्रतुः, आत्मानं भागानुसारिणं प्रयतगन्नी तपः तप्तरन्ती, शुभध्यानयोगेन कर्मराशिदूरीकरणेन चातुर्मासीमान्तदिवसे प्रवर्तमाने काफिगुमपीर्णमासीदिने क्षीणमोहेन प्रपोदशगुणस्थानकारोहणेन शुरुध्यानेन ध्यायमानेन घनघातिचतुष्कर्मराशि- क्षपणेन फेटानं फेयलयर्शनं च तयोग्त्पन्नम्, चतुर्वशरज्जुलोकं दहशतुः, यदुभव्यजीवान् प्रतियोध्याऽयुष्कर्माद- पानुष्कर्मराशि क्षपयित्या द्राविड-यारिखिल्लराजपी दशकोटिमुनिभिः सह मुक्तिपुरी प्रापतुः, अचलाक्षयगतिं शिवं निरुपद्रयं पद सम्धम् । तेन कार्तिकशुलपूर्णिमाऽतीवोत्तमा वर्तते, तस्माद् अथ दिवसे श्रीशत्रुञ्जयसंमुखं गत्वा मह- तासम्परेण श्रीयुगादिजिनयिम्ब रथे संस्थाप्य पूजास्नात्रमहोत्सवादिकरणेन महाकर्मराशिः दूरीफियते, महती पुण्पद्विधा भपति, तेनाद्य पर्वदिन पूजापौपधादिकरणेन दिवसः सफलः क्रियते । निमुनियाष्टन्प, [१८७३ ] दुर्गे च जेसलाभिधे ॥ गणिना जयसारेण, व्यलेखि शिष्यहेतवे ॥१॥ इति श्रीकार्तिकपूर्णिनायाः व्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥ २॥ अथ मौनैकादशी व्याख्यानम् ॥ ३ ॥ परस्य प्रवल्या नमिजिनपतेानमतुलं, तथा मल्लेर्जन्म नतमपमलं केवलमलम् ।

·पस्या
संपदा
+
मौन
एकादशी
व्याख्यान
पलकादश्यां सहसि लसदुद्दाममहासि, अदः कल्याणानां क्षिपतु विपदः पञ्चकमिदम् ॥१॥
मर्थ:-सरस्प-अरजिनस्य प्रवज्या-दीक्षा नमिजिनपते:-नमिनाथस्य अलतुम्-अनुपमं ज्ञानम् तथा मल्ले:-
मलिजिनस्य जन्म, अपमलम्-मलरहितंव्रतम्-दीक्षा, अलम्-सर्यद्रव्यगुणपर्यायप्रेक्षणे समर्थम् , केवलम् केवलज्ञानं च;
एतद्-मदः लसवुहाममहसि-तेजोवति, सहसि-मार्गशीर्षमासे वलक्ष्यैकादश्यां-शुल्लकादश्यां सजातं कल्याणानां
पञ्च विपदः क्षिपतु ।
यथाऽस्मिन् भरते कल्याणानां पञ्चक सञ्जातमेवं पञ्चसु भरतेपु पञ्चसु च ऐरवतेपु-क्षेत्रेषु मीलित्या जातं
पञ्चाशत् (५०) कल्याणानाम् । एवं भूतभाविवर्तमानकालाऽपेक्षया जातं सार्धशतं (१५०)। एकोपवासेऽपि सार्धश-
तोपवासफलं भवति । अस्मिन् दिने उपवासं कृत्वा मौनमाधाय अहोरात्रं पौषधं विधाय स्थेयम्, भणनं गुणनं
यिना नाऽन्यत् किमपि वक्तव्यम्। पारणकोत्तरदिवसयोरेकभक्तं (एकवारं भोजनम्) कर्तव्यम्, पारणकदिवसे जिनगृहे
गन्तव्यम्, जिनस्याग्रे फलानि उपढौक्य भावतः जिनार्चा कर्तव्या, ततो गुरुसमीपे गत्वा नत्वा ज्ञानपूजां विधाय
साधूनां संविभागं कृत्वा पारणा कर्तव्या, एवं एकादशवकादशमासपर्यतं यावत् व्रतं कर्तव्यम् , द्वादशे वर्षे मते
पूर्ण पोपचं पारयित्वा गुरूनभिवन्य जिनदेवस्याग्रे एकादश पक्वान्नानि एकादश फलानि एकादशविधानि धान्या-
नि एवं सुन्दरं वस्तु एकादशसंख्यया उपदोकनीयम्, जघन्यतोऽपि एकादशश्रावकवात्सल्यम्, संघपूजा, एकादशांग-
पुस्तकलेविनम्, इत्यादिउद्यापनं कर्तव्यम्-अत्र कथानकम्-
॥ १४ ॥

·मौन
एकादशी'
व्याख्यान
सकपा
पश्या प्रामानुप्राम पिदरन् सर्वशो भगवान नेमिनायो द्वारिकायां समवासरत्, तं वन्दनार्थ श्रीकृष्णः समागत-
पान, पन्दित्या कृष्णोऽयोगत्-स्वामिन् ! पष्टयधिकशतप्रयदिनमध्ये एकं सारं वासरं कृपां कृत्वा मम निवेदय, यमा-
राणवानशीटनपोवनशक्तिहीनोऽप्यहम् निस्तीर्णो भवामि. भगवान् उवाच-ययेवं तर्हि त्वं मार्गशीर्षशुक्लैकादशी-
अपि मिथ्याशा मान्या, सा मोनैकादशी तिथि: । मार्गशीर्षापमासस्य, शुक्लपक्षे प्रकीर्तिता ॥१॥
तर पुणे कृतं स्वल्पमपि मौरफलं भवेत् । तस्मादाराधनीया सा, विशेपेण विशारदः ॥२॥
मर्येभ्योऽपि प पर्वभ्यः, पर्व पर्युपणावयम्। दिनेभ्योऽप्यखिलेभ्योऽयं, तथा मुख्योऽस्ति वासरः॥३॥
श्रमणः श्रमणीभिश, पायकैः श्राविकादिभिः । धर्मकर्म विधातव्यमस्मिन् दिने विशेषतः॥४॥
इति भुत्या कृष्ण उवाच-विभो । पूर्व केनापि एकादशीव्रतमाचीर्णम् ? तस्य च कीदृशी फलमातिर्जाता ? स्वामी
प्राहातकीखण्डे इपुकारभूधरात् पश्चिमे दिग्विभागे विजयं नाम पत्तनमस्ति , तत्र पृथ्वीपालो नाम राजाऽभूत्
तस्य च औदार्यचातुर्य-शीलादिगुणशालिनी चन्द्रवती नाम मिया, तत्र च व्यवहारिशिरोमणिः प्रवलव्यापारोपा-
जितपटुपनः पड्विधावश्यकरतः सत्पुत्रयुतो जिनभक्तिकारकः सूरनामा श्रेष्ठी। सच वृद्धावस्थायामेकदा गुरुसमीप-
मागत्य भज्या प्रणम्य उवाच-भगवन् ! ईदृग्विधं धर्म कथय येन स्वल्पेनाऽपि कर्मक्षयः स्यात् , गुरुणा एकादशी-
॥१५॥

·मौन
एकादशी
व्याख्यान
बतमाविष्टम्, अधस गुज्ञिया गृहमागत्य एकादशवर्षेकादशमासपर्यंत यावत् तपश्चकार, समाप्ते च व्रते तेन वि-
पर्वकथा
संग्रहः धिपूर्पमस्या उद्यापनमपि कृतम् । अथ उद्यापनदिवसात् पञ्चदशे दिवसे आकस्मिकेन उदरशूलेन मृत्वा एकादेश
आरण्ये देवलोके एकविंशतिसागरपरिमितायुः देवो जातः । देवलोकसुखमनुभूय ततः च्युत्वा सौर्यपुरे समृद्धिदत्त-
॥ १६ ॥
व्यवहारिकगृहे मीतिमतीप्रियाकुक्षौ पुत्रत्वेनोत्पन्नः, तस्य नालस्थापनार्थं यदा गत खनितुमारब्धं तदा गतखनन-
स्थाने निधिर्निर्गतः, तवर्धापनिका सर्वत्र जाता, जाताऽऽहादः श्रेष्ठी महीयांसं जन्मोत्सवं दशदिवसपर्यन्तं कृत-
वान् । निवृत्तेऽशुचिकर्मणि प्राप्ते च द्वादशे दिवसे ज्ञातियांधवान भोजयित्वा गर्भस्थेऽस्मिन् मातुर्वतेच्छाऽभूदिति
गुणनिष्पन्नं सुव्रत इति नाम कृतवान् पिता । न पुनर्मगलादिवन्निरर्थकम् । उक्तं च-
भौमं मंगल वृष्टिनाम करणे, भद्रा कणानां क्षये ॥ वृद्धिः शीतलकाचदुष्टपिटके, राजारजः पर्वणि ॥
मिष्टत्वं लवणे विपे मधुरता,दग्धे गृहे शीतलं ॥ पात्रत्वं च पणाङ्गनासु गदितं, नाम्ना परं नार्थकम् ॥१॥
अध पञ्चभिः धात्रीभिः लाल्यमानोऽसौ अवर्धत,अनुक्रमेणायम् अष्टवार्षिक:संजातः,तं पुत्रं वीक्ष्यतत्पित्रा चिंतितम्-
रूपलावण्यसंयुक्ता, नरा जात्यादिसंभवाः । विद्याहीना न राजन्ते, ततोऽमुं पाठयाम्यहम् ॥१॥
इति चिन्तयित्वा महामहैः पितरौ उपाध्यायसमीपेद्वासप्ततिकलाभ्यासं कर्तुं मुमुचतुः। अनायासेन सकला अपि
कला अल्पकाले एव पपाठ। पड्विधावश्यकसूत्रादिकं श्रावकाचारमपि पपाठ; प्राप्तयौवनस्य तस्य पिता-श्रीका-
* लघिष्ठं मोनैकादशीयतमेफादशमासपर्यन्त मानेन कृतवान् इत्यपि पाठः ।
॥१६॥

·मौन एकादशी व्याख्यान मंग्रह पर्कमा न्ता, पना, लक्ष्मी: गंगा, पद्मलता, तारा, रम्भा, पमिनी, गौरी, गांगेया, रतिः, इतिनाम्न्योः महर्द्धिकव्यहा- रिणांपकादश कन्या: परिणायिताः,ताभिः रूपलावण्यशालिनीभिः सह भोगान भुञान: दोगुन्दकसुर इवाभवत्। तदनंतरं तस्मिन् गृहभारं समारोप्य स श्रेष्ठी प्रव्रज्यां गृहीत्वा सम्यक्मपाल्य प्रान्तेऽनशनं विधाय मृतः स्वर्ग च माप्तः। अथ गृहस्वामी सुव्रता श्रेष्ठी पूर्वजन्मनि एकादशीमाराधितवान ततः एकादशस्वर्णकोटिनां नायको जातः । तदा एकादशस्वर्णकोटीश्वरो दाता भोक्ता नगरप्टिसुवर्णपद्दालंकृतभालो राजमान्यः सत्यवादी सर्वत्र विश्रुतः अतिप्रतापी सबनश्रेष्ठः व्यापारिकशिरोरत्नं सुखेन कालं निनाय। अथ कालान्तरेण एकादशस्त्रीणामेकैकः पुत्रो जातः, एवमेकादश पुत्राः, तत्परिवारोऽपि विपुलो जातः, अथान्येधु: उद्याने धर्मघोपो मुनीश्वरः सपरिवारः समवसृतः राजादयः सुव्रतश्च यन्दितुं गताः गुरुणाऽपि तदानीं तपोमाहमा व्याख्यात:- यद् दूरं यद् दुराराध्यं, यच दूरे व्यवस्थितम् । तत् सर्व तपसा साध्यं, तपो हि दुरतिक्रमम् ॥१॥ तत्रापि पंचमीतपसा ज्ञानपंचकस्यावाप्तिः, अष्टमीतपसाउटकर्मनिपूदनम्, एकादशीतपसा एकादशांगाना सुखागमनम्, चतुर्दशीतपसा चतुर्दशानां पूर्वाणामागमनम् , पौर्णमासीतपसा सम्पूर्णागमनम्, एवं श्रुत्वा सुव्रतो मूळमापनो जातिस्मृत्या पूर्वभयं मौनैकादशीतपोविधानं विज्ञाय पुनरपि गुरुसमीपे आजन्म यावद् मौनकादशी- तपः उपचार । गुरुणा उक्तम्-एकादशांगानामाराधना कर्तव्या, सम्यक् तपः कार्यम्, पूर्वभवे एकादशीव्रतं कृत्वा निर्मलज्ञानमाप्तवान् , तदुद्यापनवशाच अत्र एकादशस्वर्णकोदयः प्राप्ताः, लोके प्रभुत्वम्, अधि- निर्मलं यशः ·पर्वकथा मौन एकादशी व्याख्यान संग्रहः ॥१८॥ कारित्वम्, नगरप्रेष्टित्वम्, राज्यमान्यत्वम् च प्राप्तम् ; अतएव अस्मिन् तपसि उद्यमो विधेयः । एवमुक्त्वा धर्मलाभाशिर्ष दत्त्वा गुरवोऽन्यत्र विद्वताः। अथ सुखेन सह कुटुम्वेन श्रेष्ठी एकादशीदिवसे, महराष्टक आहारादित्यागरूपं पौषधं विदधाति । लोकेऽपि मौनैकादशीपर्वणः प्रसिद्धिर्मान्यता च जाता; यतः वृद्धमान्य सर्वे मानयन्ति यथा महादेवेन भाले स्थापितत्वात् तत्कलामात्रमपि चन्द्रं द्वितीयादिने लोकाः पूजयति। एवं च अनेके लोका मौनैकादशीमाराधयन्ति । अथ एकदा सकुटुंबेन तेन श्रेष्ठिना मौनैकादशीतिथ्याम् अहोरात्रपौषधः कृतः, पौषधपाहिभिः सर्वैरपि रात्रौ कायोत्सर्गः कृतः । अथैकदा चोरैर्जातम् मौन- कादश्यां सुव्रतःश्रेष्ठी न ब्रूते अपहियमाणमपि वस्तुं न पश्यति इति विचार्य चौरघाटी तद्गृहे प्रविष्टा उद्योतं (दीपक)विधाय चौरा यावत् पश्यन्ति तावत् सर्वत्र पदे पदे स्वर्णराशिमेव पश्यन्ति, यावता गृहन्ति तावता शासनदेव्या सर्वे चौराः स्तम्भिताः, अत एव शासनदेवी पूज्यते कायोत्सर्गेणाराध्यते । अथ प्रातःकाले स्तम्भि- तान् सायुधान् परद्रव्यहरणोद्यताम् चौरान दृष्ट्वा लोकाः मीलिताः । तलारक्षकाच तान् वेष्टयित्वा स्थिताः। अद्य सकुटुम्बः सुव्रतः स्थापनाचार्यसमीपे पौपधं प्रपाल्य उपाश्रयं गत्वा गुरून् नत्वा धर्म श्रुत्वा गृहे समागतः, तत्र चौरान् दृष्ट्वा मा राजा चौरान मारयतु इति बुद्ध्या श्रेष्ठिना मौनं कृतम् , ततः तलारक्षका अपि शासनदेव्या स्तंभिताः, * तान् स्तम्भितान् प्रातः तलारक्षको दृप्या भूपालसमीपे निनाय, राशा वधाय आदिशाः, प्रातः श्रेष्ठी पौषधं पारयित्वा प्रामृतं लात्वा राशः पार्थे गत्या सर्वान् अमोचयत् इत्याद्यपि समुपलभ्यते पाठः । ॥१८॥ ***

·मौन
एकादशी
पर्वकथा
संग्रहः
व्याख्यान
॥ १९॥
३
अथ मध्यान्हे समागतो राजा, यहुप्राभूतपूर्व मुव्रतः पादयोलग्नः, राज्ञाऽपि व्यतिकरः पृष्टः, सुव्रतेन कथितः वृत्तान्तः
पुनः धर्मोपदेशं दत्वा राजा तोपितः, राज्ञा उक्तम्-वरं वृणु, तदा सुव्रतेन उक्तम्-अवध्याश्चौरा इति । राज्ञा तथा
स्वीकृते शासनदेव्या तलारक्षकाः चौराश्व मुक्ताः । श्रेष्ठिनापि पारणकं कृतम् । पुनरपि एकदा दावानल इव समग्रं
पुरं ज्वालनाय अग्निरुत्थितः, तदा नगरस्थः सर्वलोक इतस्ततः नष्टः किन्तु गृहीतपौपधः श्रेष्ठी स्वव्रतरक्षार्थ न कुत्रापि
गतः, सर्व नगरमरण्यमिव ज्वलितं परन्तु सुव्रत श्रेष्ठिनो हट-गृहादि किमपि न अज्वलत् । प्रातःकाले समुद्रेद्वीप
इव तस्य हद्द-गृहादि वीक्ष्य सर्वेऽपि पौराः सुव्रतं प्रशंसयामासुः, यथा-
सत्वेन धार्यते पृथ्वी, सत्त्वेन तपते रविः । सत्त्वेन वायवो वान्ति, सर्व सत्वे प्रतिष्ठितम् ॥१॥
अहो धर्मस्य माहात्म्यमस्याहो दृढता व्रते । पालयेद् व्रतमेवं यो, द्विधाऽप्यस्य शिवं भवेत् ॥ २ ॥
यत:-धर्माज्जन्म कुले शरीरपटुता, सौभाग्यमायुर्वलं ॥ धर्मेणैव भवंति निर्मलयशो, विद्यार्थसंपत्तयः॥
कांताराच्च महाभयाच सततं, धर्मः परित्रायते ॥ धर्मः सम्यगुपासितो हि भवति, स्वर्गाऽपवर्गप्रदः॥३॥
अथ एकादशीव्रते पूर्णे जाते श्रेष्ठी उद्यापनाय मुक्ताफलानि रत्नानि शंखः प्रवालकानि स्वर्णानि कलधौतानि
ताम्राणि पित्तलानि प्रणि कांस्यानि पट्टकुलानि, बहुविधानि धान्यानि पकान्नानि, नालिकेर द्राक्षासहकारादीनां
फलानि, स्वर्ण-रूप्यकानां पुष्पाणि, अशोकादीनां पुष्पाणि इत्यादीनि अनेकानि वस्तूनि एकादशसंख्यया जिने-
न्द्राग्रे ढोकयामास । एवं विस्तारेण उद्यापनं कृत्वा संघपूजनं सधर्मिकवात्सल्यादीनि सप्तक्षेव्यां धनवपनं च विधाय
॥१९॥

·पर्वकथा
संग्रहः
॥ २०॥
मौन
एकादशी
व्याख्यान
३
मानुपं जन्म कृतार्थं कृतवान् । अथैकदा वृद्धावस्थायां रात्रौ मनसि श्रेष्ठी चिन्तयति-मया जन्मपर्यन्तं श्रावकव्रतं
पालितं मौनैकादशीतपोऽपि तदुद्यापनादिना पूर्ण कृतम्, अथ असारः संसारः पूर्व पश्चाद् वा त्याज्यः इति इदानी
दीक्षां चेत् सुगुरुयोगतो गृणामि तदा वरम्, इति चिन्तयतस्तस्य प्रातःकालः सञ्जातः, उद्याने च तरणतारण-
समर्थाः चतुर्ज्ञानधरा गुणसुन्दरसूरयः समागताः, तान् वन्दना) सर्वोऽपि लोको गतः, निजतनूज-स्त्रीपरिवारेण
संयुतः श्रेष्ठी अपि गतवान यावत् वन्दित्वा सर्वे स्थिताः तावद् गुरुभिः देशना प्रारब्धा-यो यतीनां केवलिप्रज्ञप्तः
अहिंसालक्षणः सप्तदशविधः विनयमूलः क्षान्तिप्रधानः महाव्रतपुरस्सरो धर्मः तेन पवनवद् द्रुतं मोक्षं ब्रजेत्, यस्तु
द्वादशवतात्मकः श्रावकधर्मस्तेन तुरंगवेगवद् व्रजेत् , इति अल्पकालेनैव सर्वदुःखान्तकरः साधुधर्म: द्रुतं मोक्षगम-
नाय सेव्यः । यदुक्तम्-
चारित्ररत्नान्न परं हि रत्नं, चारित्रवित्तान्न परं हि वित्तम्। चारित्रलाभान परोहिलाभश्चारित्रयोगान्न परोहियोगः॥१॥
दीक्षा गृहीता दिनमेकमेव येनोग्रचित्तेन शिवंस याति। नतत् कदाचित्तदवश्यमेव वैमानिकः स्यात् त्रिदशप्रधानः॥२॥
इत्यादि देशनां श्रुत्वा सुव्रतोऽब्रवीत् हे तारक ! अहं संसारकान्तारादुद्विग्नोऽस्मि इति गृहभारं पुत्रे समारोप्य
श्रीमतां समीपे दीक्षा ग्रहीष्यामि, इति श्रुत्वा गुरुः उवाच-यथासुखं प्रवर्तस्व प्रतिवन्धं मा विधेहि । ततः श्रेष्ठी गृहं
गत्वा कुटुम्ब भोजयित्वा स्वजनपुत्राणामने दीक्षाऽऽदेशममार्गयत् । तैरनुमतः सुव्रतः एकादशभिः स्त्रीभिः सह
प्रवद्राज । शीघ्रमेव तपोविशेषात् कायपलं क्षयीकृत्य मामिकेनाऽनशनेन तस्य एकादशपत्न्योऽपि केवलं प्राप्य शिवं
XX-X-
xx
॥ २०॥

·मौन
एकादशी
पक्रिया
व्याख्यान
३
॥२१॥
गताः । अथ मुवतः मुनिग्रहणामेवनाशिक्षा पठित्वा साधुधर्मे चरति । यदुक्तम्-
जर्ग गरे जयं नि, जयमासे जयं सुए। जयं भुजंतो भासंतो, पावकम्मं न पंधई ॥१॥
एवं पपिनं पारित्रं पालयामास तथा विशेषतः पठाप्टमादि तपः कृतवान् तस्य संख्या लिख्यते-
जानित द्वे शते पाठे, अष्टमानां शतं तथा । चतुष्टयं चतुर्मास्या, एकं पाण्मासिकं तपः ॥१॥
मनिकादशीतिच्या स्तपस्तपन् विशेषतः। पाठको द्वादशांगीनां शुद्धां दीक्षामपालयत् ॥२॥ इति ।।
प्रौफदा एकादश्यां मौनमास्थाय तपः कुर्वतिसुव्रते तत्परीक्षार्थ कश्चिद् मिथ्यादृष्टिदेवः कस्यचित् साधोः कर्णयोः।
महतीं पदनामकारयत्, तस्य वेदना महति उपचारे कृतेऽपि न शाम्यति, तदा तेन देवेन साधुना पुरत उक्तम्-अस्य
वेदना सुव्रतमुनेः भैपज्यात् क्षयं यास्यति, यदि स एव स्वस्थानाद् पहिरागत्य उपचारं करिष्यति इति, तत् श्रुत्वा
ते साधवः तत्रागत्य उपचारार्थ सुव्रतमभ्यर्थयन् , सुव्रतोऽपि मौनी रात्रौ न स्वस्थानाद् पहिर्याति, ततः देवानु-
भावतः स वेदनातों मुनिः सुनतं मस्तके मारयति ततः सुनतस्यातीव वेदना संभूता परन्तु स मुनिश्चिन्तयति-
अर्हन्तो भगवन्तो ये, साधवो गणधारिणः । इन्द्राश्चन्द्रा दिनेन्द्राश्च, नागेन्द्रा व्यन्तरेन्द्रकाः॥१॥
सचक्रवर्तिनो वासुदेवाः प्रतिनारायणाः । वलदेवा नराधीशा, मानवा अपरेऽपि च ॥२॥
फर्मणा पापिनाऽनेन, ते सर्वेऽपि विडम्विताः । कियन्मात्रो वराकोऽहं, पुरस्तात् तस्य कर्मणः ॥ ३ ॥
अरे जीव ! क्षमस्व त्वमुदितं कर्म तेऽस्ति यत् । तद् भोगेन विना नैव, पक्षीयेत कदाचन ॥ ४ ॥
॥ २१॥

·मौन
एकादशी
व्याख्यान
पवकथा
संग्रहः
॥२२॥
लद्धं अलद्धं पुत्वं-जिणवयण सुभासिअं अमियभूयं । गहिऊं सग्गइमग्गो-नाहं मरणाउ वीहेमि ॥५॥
तपस्तीनं घरहोऽयं, क्षमामरिकान्वितः । धृतिहस्तो मन:कीलः, कर्मधान्यानि चूर्णयेत् ॥ ६॥ इति ।।
अथ विभंगज्ञानेन मुनिमक्षुभितं मत्वा देवः विशेषेणोपसर्गान् अकरोद्, मुनिस्तु क्षपकश्रेणिमारूढः केवलज्ञानं
प्राप्तवान् भब्यान् प्रतियोध्य सुव्रतो मुनि; मोक्षं जगाम । एवं श्रीनेमिनाथमुखान् निशम्य श्रीकृष्णवासुदेवादयः
मौनैकादश्यां सादरा पभूधुः तदा जाता च महती प्रसिद्धिः । एवं श्रुत्वा श्रावकैरपि मौनैकादशीव्रतं कर्तव्यम् ।।
॥ इति श्रीमौनैकादश्या माहात्म्यं (व्याख्यानं ) सम्पूर्णम् ॥ ३ ॥
अथ श्रीपौपदशमी व्याख्यानं प्रारभ्यते ॥४॥
प्रणम्य पार्श्वनाथांधिपंकजं सर्वसौख्यदम् । समस्तमंगलश्रेणिलतापल्लवताऽम्बुदम् ॥ १॥
भव्यजीवयोधार्थ, जन्तूनां च सुखाप्तये । पीपकृष्णदशम्पाश्च, माहात्म्यं कथ्यतेऽधुना ॥२॥
इह जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे मगधजनपदे चम्पानाम्नी सुमनोहरा नगरी चाऽस्ति, तस्याः समीपे पूर्णभद्राख्ययक्षा-
श्रिते उपवने श्रीचरमतीर्थाधिपतिमहावीरस्वामी एकदा समवसृतः। तदुपदेशश्रवणार्थं वन्दनाथं च श्रीमगधाधि-
पतिः समागतः । स च भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य यथास्थाने समुपविष्टः । तदा स्वामी संसारसागरनिमजता-
मुद्धारकारिणी देशनां प्रारेभे-
जिवदया रमिजइ, इन्दियवग्गो दमिजइ सयावि। सचं चेव वदिजइ, धम्मस्स रहस्समिणमेव ॥१॥
पोप
दशमी
व्याख्यान
४
॥ २२॥

·पर्वकथा
संग्रहः
पोप
दशमी
व्याख्यान
॥२४॥
४
न कृत्यं नाकृत्यं न हितमहितं नापि निपुणं । विलोकन्ते लोका जिनवचनचक्षुर्विरहिताः॥१॥
स कदापि जिनवचनं न शृणोति मिथ्यात्वेन ग्रसितो राहणा विधुवत् जीवशरीरमेकं मन्यते । परं राजमान्यो
नगरे वहुमान्यः श्रेष्ठिपदे आसीद्, एवं काले याते एकदा सार्धद्वयशतप्रमितानां प्रवहणानां चतुर्विधं प्रयाणर्फ भृत्वा
भृत्यान रत्नद्वीपे प्राहिणोद् । तत्र गत्वा क्रयविक्रयं कृत्वा पुन: नवीनं क्रयाणकं मृत्वा मध्यसमुद्रे आगतास्तावद्
कृतकर्मोदयेन उल्कापातप्रचण्डपवनवेगेन ते प्रवहणाः कालकूटद्वीपे गताः गृहे नागताः। पुनश्च श्रेष्टिगृहे एकादश-
स्वर्णकोटिद्रव्यं भूमिगृहे स्थापितमासीद् , तत् पन्नगवृश्चिकांगारकरूपेण जातम् । यानि च ग्रामान्तरात् पंच
शतानि आगच्छन्ति शकटानि तेपामुपरि भिल्लघादिः पतिता तान्यपि गतानि । ततश्च श्रेष्ठी निद्रव्यो जातः श्रेष्टि-
पदं च गतं महादरिद्रश्च संजाता, ततो लोके सन्मानमपि गतम् । यत:-
धनमर्जय काकुत्स्थ !, धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि, निर्धनस्य शवस्य च ॥१॥
दुहा-याप कहे मेरे पूत सपूता, येन कहे मेरा भइया॥घर जोरू भी लेत वलयां, सोइ बडोजांकी गांठ रुपैया॥१॥
अथ श्रेष्ठी निर्धनत्वेन दुःखेन कालं गमयतिस्म । कतिपयदिने तस्य नगरे श्रीदेवेन्द्रसूरिः समवसृतः, तद्वोप-
निका वनपालेन राज्ञे निवेदिता । राज्ञा वनपालो बहुद्रव्यदानेन तोपितो विसृष्टः, पश्चाद् राजा, श्रेष्टिवर्गः, सूरेन्द्र-
श्रेष्ठी, सर्वनगरलोकश्च वन्दनार्थ निर्ययौ । मुनिसमीपे आगत्य मुनि वन्दित्वा सर्वे यथास्थानं निपण्णाः, मुनिभि-
देशना प्रारब्धा-भो भव्याः ! संसारे सारं धर्मपदार्थः श्रेयान् । यतः-
॥ २४॥

·पोप
दशमी
व्याख्यान
परकथा
मंग्रह
-
पर्मन: सालमंगलायलि-धर्मतः सफलसौरव्यसंपदः।। धर्मतः स्फुरति निर्मलं यशो, धर्म एव तदहो विधीयताम् ॥१॥
विवेकः परमो धर्मों, विवेकः परमं तपः। विवेकः परमं ज्ञान, विवेको मुक्तिसाधनम् ॥ २॥
भक्ष्याऽभक्ष्यविचारः स्याद् , गम्यागम्यविभेदकृत् ॥ मार्गाऽमार्गपरिज्ञानं, गुणाऽगुणविचारणा ॥३॥
निद्राऽऽहारो रति भीतिः, पशूनां च नृणां समम् । विवेकोऽन्तरमत्रास्ति, तं विना पशवः स्मृताः ॥४॥
एक उत्पयते जन्तुर्यात्येकच भवान्तरम् । एको दुःखी सुखी चैकस्तथैकः सिद्धिसौख्यभाक् ॥५॥
इत्यादिदेशनां श्रुत्या पर्पयाः स्वं स्वं स्थानं जग्मुः, तदा सूरश्रेष्ठी पप्रच्छ-हे भगवन् ! जीवस्य किं लक्षणम् ?
तदा मुनिनोक्तम्-हे प्रेष्ठिन् ! ज्ञान-दर्शन-चारित्रयुक्ततपो-वीर्योपयोगवान् स जीवः, यतः-
नाणं च दंसणं चेय, चरित्तं च तवो तहा ॥ वीरियं उवयोगो य, एवं जीवस्स लक्खणम् ॥१॥
घेतनालक्षणश्चात्मा, सामान्येन युधैः स्मृतः॥ संसारात्मा तथा जीवः, परमात्मा द्विधा मतः॥२॥
संसारात्मा सदा दुःखी, जन्म-मरण-शोकभाक् ॥ चतुरशीतिलक्षासु, योनिषु भ्राम्यते सदा ॥३॥
न सा जातिर्न सा योनिर्न तत् क्षेत्रं न तत् कुलम् ॥ यत्र कर्मवशादात्मा नोत्पन्नोऽयमनेकधा ॥४॥
एगया देवलोएस, नरएस पि एगया ॥ एगया असुरं कायं, जहा कम्महिं गच्छ्इ ।। ५ ।।
एगया खत्तिओ होइ, तओ चण्डाल-चुफसो ॥ तओ कीड-पयंगो य, तओ कुन्यु-पीपिलिया ॥६॥
सुभगो दुर्भगः श्रीमानु, रूपवान् रूपवर्जितः ॥ स एव सेवकः स्वामी, नरो नारी नपुंस्कः ॥ ७ ॥

·पर्वकथा
संग्रहः
पौष
दशमी
याख्यान
॥२६॥
४
संसारी कर्मसंबंधाद्, नटवत् परिभ्राम्यति । अनन्तकालपर्यन्तं, जीवः संसारवमनि ॥ ८॥
भव्यजीवे दयादानं, धर्मकल्पतरूपमम् । दानशीलतपोभावं, शाखा मुक्तिसुखं फलम् ॥ ९॥
धर्मादेव कुले जन्म, धर्माद्धि विपुलं यशः ॥ धर्माद् धनं सुखं रूपं, धर्मः स्वर्गाऽपवर्गदः ॥१०॥
दोहा-धर्म करत संसारसुख, धर्म करत निर्वाण । धर्म पन्य साधन विना, नर तिर्यंच समान ॥१॥
सुपुरुप तीन पदार्थ साधे है, धर्म वीशेप जानी आराधे है।धर्म प्रधान कहे सव कोई, अर्थ काम धर्म हित होई ॥२॥
इत्यादिधर्मकथां श्रुत्वा श्रेष्ठी जीवाऽजीवादि नवपदार्थयुक्तं सम्यक्त्वरत्नं प्राप्तः । पुनः पप्रच्छ-हे भगवन् ! एवं
किमपि तपस्याफलमुपदिश्यतां येन मम गृहे निधानं प्रकटयति । तदा मुनिना प्रोक्तम्-भोः श्रेष्ठिन् ! पोपकृष्णद-
शम्या व्रतं गृहाण, तद्दिने श्रीपार्श्वनाथस्य जन्मकल्याणकमासीद् , नवमीदिने, दशमीदिने, एकादशीदिने, एवं
श्रीणिदिनेपु एकभक्तकरणम्, भूमिशयनम्, ब्रह्मवतपालनम्, द्वयोः टंकयोरावश्यकम्, देववन्दनम्, जिनालये स्नात्रा-
दिमहोत्सवविधानम् ,
'ॐ ही श्रीपार्श्वनाथाय अर्हते नमः' इति द्विसहस्रवारं गुणनीयं । पारणान्ते च स्वामिवात्सल्य, एवं दिग्वर्प (१०)
यावद् विधिना कर्तव्यम् । एवमाराधनेनेह लोके धनधान्यसौभाग्यादिकम्, परलोके च स्वर्गसुखं, क्रमेण च मोक्षसुखं
भविष्यति । एवं श्रुत्वा होत्कर्पप्रफुल्ललोचनः श्रेष्ठी जैन धर्म गृहीत्वा गुरुं वन्दित्वा स्वगृहं गतः, आचार्यश्चान्यन्न
विहृतवान् । श्रेष्ठिना दशमी आराधितुमारब्धा, दशमासेपु गतेपु कालकूटद्वीपाद् पोताः समागताः तदनुचरमु-
॥ २६॥

·पौष
पर्यकथा
गंप्रहः
दशमी।
व्याख्यान
॥२७॥
"
ग्यात् श्रुत्वा श्रेष्ठी न श्रद्दधौ, तदा तात्प्रियया शीलवत्योक्तम्-स्वामिन । तत् सत्यमेव जानातु, माऽसत्यं मन्यताम् ।
यतोऽद्य निजगृहे निधानं प्रकट भविष्यति तदा तु सत्यमित्युक्त्वा निधानस्थाने निधिदर्शनार्थ गतवन्तौ, तदा
ताभ्यां निधानानि विलोकितानि। श्रेष्ठी स्वप्रियामुवाच हे प्रिये ! जैनशासनप्रभावात् प्रवहणवर्धापिका समागता,
एकादशस्वर्णकोटिमानो निधिरपि प्रादुर्भूतः । चामेयजिनप्रसादात् , श्रीगुरूणामुपदेशादहं श्रीमान् जातः, अथ
जैनधर्मवासनया सुखेन कालो गच्छति, श्रेष्ठिपदमपि पुनः प्राप्तम् श्रेछिनो दशपुत्राः संजाताः । राज्ञा संमान्य
निजसमीपे स्थापितः । पुनरेकदा श्रीदेवेन्द्रसूरिर्विहरन् तत्रैवोपवने समवसृतः, तत् श्रुत्वा श्रेष्ठी वन्दनार्थं गतः
यन्दित्वा यथास्थानं स्थितः, गुरुणा देशना दत्ता, देशनान्ते श्रेष्ठी पप्रच्छ-हे स्वामिन् ! दशम्या उद्यापनं किं कर्त-
व्यम् ? गुरुणा प्रोक्तम्-हे प्रेष्ठिन ! मष्टकानि दशपुस्तक-दशलेखनानि, दश पुस्तकवन्धनानि, दश स्थापनार्चायास-
नानि (ठवणी), दश जपमालाः, दश चन्द्रोदयाः, दश जिनालयानि दश जिनविम्बानि, दीवि, आरति, एवं सर्व
दश दशसंख्याकं कर्तव्यम् । एवं श्रुत्वा श्रेटिनोद्यापनिकां कृत्वा मणिमयानि जिनविम्बानि कारितानि । पश्चात्
कतिपयदिने वैराग्यवासितः श्रेष्ठी गृहभारं सुन्दरनाम्नि ज्येष्ठे पुत्रे नियोज्य सर्वानाहय कथयति स्म-हे पुत्राः ! यूयं
दशमीदिने सप्तदशप्रकारेण वामेयर्चित्वा व्याख्यानं श्रुत्वा गृहे समागत्य साधून प्रतिलाभ्य एकासनेन भोजनं
कृत्वा चतुर्विधाहारनियमो ग्राह्यः, पारणकदिने स्वामिवात्सल्यं कर्तव्यम् , एवं विधिना वयं सुखिनो जाता:,भव-
निरपि एवं कर्तव्यम्, येन सुखिनो भविष्यन्ति । एवं पुत्राणां शिक्षा दत्वा गुरुपार्श्वे गत्वा एवं वदति-स्वामिन् !
॥२७॥

·पौष
दशमी
पर्वकथा
संग्रहः
व्याख्यान
४
॥२८॥
ममोपरि कृपां विधाय चारित्रं देहि येन स्वर्गाऽपवौं प्राप्नोमि, तदा गुरुणा कथितं-यथारूचिस्तथा कुरु । एवं
श्रुत्वा गुरूणां पार्वे चारित्रं गृहीतम् । विविधानि पष्ठाष्टमादीनि तपांसि कुर्वाणो द्वादशवर्षमान्ते पञ्चदश दिनानि
अनशनंविधाय अष्टादशदोपरहितः समाधिना मृत्या दशमे देवलोके विंशतिसागरोपमायुर्देवत्वेनोत्पन्नः, अनुक्रमेण
देवसुखं भुक्त्वा प्राणतकल्पात् च्युत्वा इहैव जम्बूद्वीपे महाविदेहे पुष्कलावतीविजये मंगलावत्यां नगयां सिंहसेन-
राजस्य गुणसुन्दरीभार्यायाः कुाक्षसरोवरे मरालवत् पुत्रो जयसेननाम्ना प्रकटिष्यति । तत्र संसारसुखं भुक्त्वा पश्चात्
चारित्रं ग्रहीष्यति, एकादश अंगानि द्वादशोपांगानि पठिष्यति । एकाकी विहारं कुर्वन्नेकदा कायोत्सर्गे स्थास्यति,
तत्रोपवनाधिष्ठायको देवो मिथ्यात्ववासितः तस्य श्रमणस्पैविंशत्युपसर्गान् नकुल-वृश्चिक-पन्नगाज-सिंह-व्याघ्र-
पिशाच-राक्षस-खेचर-वेताल-प्रमुखान् करिष्यति। मुनिस्तु शमदमगुणेन, शुभध्यानेन चतस्रघातिकर्माणां क्षयं कृत्वा
केवलं प्राप्स्यति । शीलवत्यपि चारित्रं गृहीत्वा प्रतिपाल्य देवलोकं गता महाविदेहे सेत्स्यति, एवं श्रीवर्धमानस्वा-
मिना गौतमाग्रे निरूपितम् . तद् हे भव्याः । इदं व्रतमवश्यं कर्तव्यं येन सुखं स्याद् । अस्य चारित्रस्य श्रवणमाण
इह भवे धनधान्यादिकं परभवे स्वर्गापवर्गसुखं जनः प्राप्नोति, इति॥
इति श्रीपूर्वाचार्यहेमचन्द्रसूरिकृतसपादलक्षग्रन्थमध्यादिमं पौष दशम्या-च्याख्यानं समाप्तम् ॥ ४॥
॥२८॥

·मेरु
त्रयोदशी
व्याख्यान
५
पर्वकथा
अथ मेस्त्रयोदशी व्याख्यानम् ॥ ५॥
संग्रहः
मारुदेवं जिनं नत्वा, स्मृत्वा सद्गुरुभारतीम् । मेस्त्रयोदशीघस्र-व्याख्यानं लिख्यते मया ॥१॥
इहाष्टमहापातिहार्यविराजितेन जगद्गुरुणा
श्रीवर्धमानस्वामिना श्रीगौतमादीनामग्रे यथा माघकृष्णत्रयोदश्या
माहात्म्यमुक्तं, तधा-परंपरयाऽयातमस्माभिरुच्यते, श्रीऋषभदेवाऽजितनाथयोरन्तरे पञ्चाशल्लक्षकोटिसागरोप-
मानि व्यतिकान्तानि, तन्मध्ये अयोध्यायां नगर्या इक्ष्वाकुवंश्यः काश्यपगोत्रीयोऽनन्तवीर्यो नाम राजा बभूव, स
च यहुलहस्त्यश्वरथपदात्यादिसेनानायकः। तस्यच राज्ञः पञ्चशतानि राज्य आसन, तन्मध्ये प्रियमती नाम पह-
राशी पभूप, धनंजयो नाम चतुर्बुद्धिनिधिमहामात्यश्च आसीत् । सुखेन राज्यं पालयतो राज्ञ एकदा मनसि महा-
चिन्ता समुत्पन्ना-यदुत्तमो ममैकोऽपि पुत्रो नास्ति, क एतद्राज्यस्य भोक्ता भविष्यति ? पुत्रं विना गृहं शून्यप्राय-
मिति । ततो राज्ञा, अनेके उपायाः कृताः परं पुत्रोत्पत्तिर्न जाता ! तस्मिन्नवसरे एकदा एक: कोणकनामा साधुरा-
हारार्थ राज्ञो गृहे समागतः, तदा नृपराश्यौ उत्थाय विधिना यन्दित्वा शुद्धाहारेण प्रतिलाभ्य करद्वयं संयोज्य. मुनि
पप्रच्छतु:-स्वामिन् ! अस्माकं पुत्रो नास्ति स कदापि भविष्यति न वा ? मुनिरुवाच-ज्योतिष्कनिमित्तादिकं मुनि-
नं भापते तदा नृपराज्ञीभ्यां पुनः पुनः प्रार्थनायां कृतायां मनास दयां धृत्वा मुनिना उक्तम्-हे राजन् ! तव पुत्र-
स्तु भावी परं पङ्गुर्भविष्यति, एतदुक्त्वा मुनिर्गतः, तदा भूप-राज्ञीभ्यां चिन्तितम्-अस्माकं पगुरपि पुत्रस्तु
॥ २९ ॥

·पर्वकथा
संग्रहः
मेरु
त्रयोदशी
ख्यान
भावी । क्रमेण राज्ञी सगर्भा जाता, पूर्णे काले पंगुं पुत्रं प्रासूत । राजा पुत्रजन्मं श्रुत्वा हर्पितः सन् महोत्सव
चकार, द्वादशे दिवसे सर्वमपि कुटुम्ब भोजयित्वा कुमारस्य पिंगलराय इति नाम कृतवान् , ततस्तमन्तःपुरे एव
ररक्षतुः पहीन प्रकटी चक्रतुः । यदा पुनः लोकाः पप्रच्छुस्तदा एवमूचतु:-कुमारस्य रूपमत्यद्भुतं वर्तते, मा कदा
चिद् दृष्टिदोपो भवेद् इति न प्रादुष्क्रियते । तदा सर्वस्मिन्नपि नगरे एपा प्रवृत्तिः प्रादुर्भूता । यदुत पिंगलरायकु-
मारतुल्यः पृधिव्यामपरः कोऽपि रूपसौन्दर्यवान् नास्तीति । अथैवं क्रमेण कुमारो वृद्धि प्राप्तः । अस्मिन्नवसरे अयो-
ध्यानगरीतः सपादशत (१२५) योजनेषु मलयनामा देशोऽस्ति, तत्र व्रामपुरं नाम नगरम् , तत्र च इक्ष्वाकुवंश्यः
काश्यपगोत्रीयः शतरथो नाम राजा तस्य च इन्दुमती नाम्नी पहराज्ञी। तत्कुक्षिसंभवा गुणसुन्दरी नाम पुत्री,
सा चातिशयरूपलावण्यसौभाग्यादिगुणयुक्ताऽभूत् । तस्य राज्ञः पुत्रो नास्ति सैवैका पुत्री आसीद् , अतस्तेन माता-
पित्रोरतिवल्लभा आसीद् । अथ पुत्री वरपोग्यां ज्ञात्वा तद्योग्यवरालाभाच राजा तद्विवाहचिन्तातुरो बभूव ।
तस्मिन्नवसरे तन्नगरवासिच्यापारिणः शकटेषु विविधानि ऋयाणकानि मृत्वा देशान्तरं चलितास्तदा राज्ञा तेभ्य
उक्तम्-देशान्तरेभ्रमनिर्भवद्भिर्गुणसुन्दरीयोग्यवरप्राप्तौ सत्यां विवाहसम्बन्ध:कार्यः, इति नृपवचनं श्रुत्वा तथेति
प्रतिपद्य ते चलिताः । क्रमेण पनि नगराणि विलोकयन्तोऽयोध्या नगरी प्राप्ताः, तत्र च क्रयाणकानि सर्वाण्यपि
विक्रीतानि भ्यान् लामः संजातः, अपराणि तत्रत्यानि क्रयाणकानि संगृहीतानि । यदा ते चलनार्थमुद्यता जाता-
स्तदा स्वनृपवचनं संस्मृत्य तनगरवासिलोकानां मुखात् कुमारस्याद्भुतं रूपं श्रुत्वा नृपसमीपे गत्वा कुमारेण सह
॥ ३०॥

·"-goessureusram mom मेरु प्रयोदशी व्याख्यान गुणसुन्दर्या विवाहसम्यन्धं पकः, राज्ञापि शुल्क (कर) मोचनादिना तेषां यहादरश्चक्रे, ततस्ते हर्पिता: सन्तः स्वदेश पर्वकथा प्रति घेलुः, फ्रमेण स्वनगरं गत्वा राज्ञोऽग्रे सर्व वृत्तान्तं कथयामासुः, राजापि कुमारस्या तरूपसौभाग्यादिगुणान संग्रहः श्रुत्वा संतोपं प्राप्तः। अथ यदा कन्या परयोग्या जाता तदा कुमारस्य आकरणार्य राज्ञा स्वसेवकाः पिता:, तेऽपि अयोध्यां गत्वा अनन्तवीयं नृपं प्रोचुः हे महाराज! विवाहार्थ कुमारः सत्वरं प्रेषणीयः, इति श्रुत्वा राजा उद्विग्न- पितः संजातः, ततः सब उत्थाय स्वमन्दिरे एकान्तदेशे गत्वा राश्याः, प्रधानस्य चाग्रे इत्थमुवाच-अथ किं फर्तव्यम् । पुत्रस्तु पंगुर्वर्तते एतस्य कथं भविष्यति? पंगवे कः स्वकन्यां प्रदास्यति । तदा प्रधानमंत्री किंचिद् विचार्य तान् सेवकान आहूय इत्युवाच-साम्प्रतमिह कुमारो नास्ति तन्मातुलगृहे वर्तते । मातुलगृहं तु इतो द्विशतयोजनेषु मुहनीपत्तने समस्ति तेन सांप्रतं लग्नं न भवेत् , पश्चाद् ज्ञास्यते एतत् श्रुत्वा सेवकाःप्रोचुः-हे स्वामिन ! पन्था दूरे वर्तते, अतो लमं निर्धार्य देयं, स्वयमपि लग्नोपरि शीघ्रं समागन्तव्यम् । एतत् सेवकवचनं श्रुत्वा मासषोडशका- नन्तरं लग्नं भविष्यति, इति निर्धारितम् । ततो लग्नं गृहीत्वा सेवका मलयदेशं गताः । अथ राजा अनन्तवीर्याश्चि- न्तातुरः सन्नुवाचः अथाऽत्र क उपायः कर्तव्यः ? पोडशमासास्तु सत्वरमेव यास्यन्ति । तदा नृप-राज्ञी-प्रधान- वही चिन्ता कृता परं कोऽप्युपायो न लब्धः । अस्मिन्नवसरे नगर्युद्याने साधुपंचशतीपरिवृतश्चतुर्ज्ञानघरो गांगिलनामा साधुः समवसृतः, वनपालकेन प्रतिपत्तिं कृत्वा नगरमध्ये गत्वाऽनन्तवीर्यराजाय वर्धापनिका दत्ता । राजा तन्मुखात् साध्यागमनं श्रुत्वा तं संतोष्य हस्त्यश्वादियहुद्धिसमेतो वन्दनार्थ निःसृतः । क्रमेण तत्र गत्वा विधिना मुनीन् ।।३१ ।।

·मेरु
त्रयोदशी
पर्वकथा
संग्रहा
व्याख्यान
॥ ३२॥
अभिवन्याग्रे उपविष्टः, पर्पद् मीलिता, मुनिरुपदेशं ददौ । स च इत्यम्-
जीवदयाइ रमिलइ, इन्दियवग्गो दमिज्जइ सयावि ॥ सचं चेव वदिजह, धम्मस्स रहस्संइणं चेच ॥१॥
जयणा उ धम्मजणगी, जया धम्मस्स पालिणि चेव ॥ तहयुढिकरी जयणा, एगंतसुहावहा जयणा ॥२॥
आरंभे नत्थिदया, महिलासंगेण नासए भं॥ संकाए सम्मत्तं, पवना अत्थगहणेणं ॥३॥
जे यम्भचेरभट्ठा, पाए पाडति यम्भयारीणं ॥ ते इंति टुंटमुंठा, घोहिवि पुण दुल्हा तेसिं ॥४॥
तथा धर्मस्य मूलं दया, पापस्य मूलं हिंसा, एको हिंसां करोति, अन्यः कारयति, अपरोऽनुमन्यते एते त्रयोऽपि
सहशपापभाजः । पुनर्यों हिंसां कुर्वन् मनसि त्रासं न माप्नोति तस्य हृदये दया नास्ति, यो जीवो निर्दयः सन्
यहन् एकेन्द्रियान् विनाशयति स परभवे वातपित्तादिरोगभाग् भवति।यः पुनःन्द्रियान् विनाशयति स परत्र भूकः,
मुखरोगी, दुर्गन्धनिःश्वासश्च भवति, यश्च त्रीन्द्रियाणां विनाशकः स नासिकारोगी भवेत् । चतुरिन्द्रियविनाशकस्तु
अक्ष्णा फाणः अन्धो वा, ग्लिननेयो वा भवेत् । यस्तु पंचेन्द्रियविनाशकः स परत्र पधिरो भवति, यः पुनः पंचप्रका-
रानपि जीवान् विनाशयति स भवान्तरे पंचापीन्द्रियाणि पटूनि न प्रामोति, तस्माद् भो भव्याः । हिंसाऽनृतादिकं
सर्वथा त्याज्यमित्यादिधर्मोपदेशं श्रुत्वा राजा पप्रच्छ-स्वामिन् ! मत्पुत्रः केन कर्मणा पंगुर्जातः ? तदा गांगिल-
मुनिम्बाच-अस्य माग्भवं भृणु, अस्मिन् जम्बूद्वीपे ऐरवतक्षेने अचलपुरनाम्नि नगरे महेन्द्रध्वजो नाम राजा, उम-
या पदराजी तयोः सामन्तसिंहो नाम पुत्रोऽभूत् । स च लेखनशालायां पठनार्थं गच्छन् द्यूतकृत्संगाद् घृतं शिक्षि
॥३२॥

·मेरु
त्रयोदशी
व्याख्यान
पर्वफया
मंग्रह
सयान , फ्रमेण सतव्यसनसेवनतत्परोऽभूत् । राशा यहुधा निषिद्धोऽपि यदा व्यसनससर्फ न तत्याज, तदा अयोग्य
शात्या स्वदेशाद् पहिनिष्कासितवान । ततोऽपि व्यसनमरपजन् देशाटनं कुर्वन् सुरपुरनगरे समागता, तत्र चम्पक
अष्टिना सुन्दराकारं पिलोक्य उत्तमपुरुपोऽपमिति ज्ञात्वा सुकुमारोऽयम् , अस्मात् कार्यान्तरं न भविष्यतीति च
विचिन्त्य स्वगृहपार्थवर्तिजिनगृहरक्षार्थ स सामन्तसिंहः स्वगृहे स्थापितः । अथ स दुष्टात्मा जिनाग्रे डौकितानि
तन्दुलपूगीफलादीनि मच्छन्नं गृहीत्वा तक्रीडार्थ ययौ । फियद्धिर्दिनैः श्रेष्ठिना तद् ज्ञात्वा तस्मै उक्तम्-हे भद्र !
यः पुमान् देवदन्यादिकं मुंक्ते सोऽनन्तफालं संसारपरिभ्रमणं करोति, तस्मात् त्वया अतः परमेतत् कार्य न कर्त-
व्यम् । इत्थं पहुधोपदेशो दत्तस्तथापि स दुष्टो मिथ्यात्वाजानतीनकोदयाद् न ततोऽपि विरमतिस्म । एकदा प्रभो-
इछत्रायाभरणानि गृहीत्वा क्वचिद् अनाचार सेषितवान्, तदा श्रेष्ठिना तत्स्वरूपं ज्ञात्वा गृहाद् बहिनिष्कासितः।
ततो वनमध्ये भ्रमन् आखेटकसंगेन यहून् मृग-शशकादीन् जन्तून् विनाशयन्नुदरपूर्ति चकार । अथ तत्रैव वने
तापसानमो विद्यते तत्र वाहवस्तापसास्तपस्पां कुर्वन्ति, मृगा अपि तत्राऽऽगत्य उपविशन्ति । एकदा एका सगभां
मृगी तन्नाऽऽगच्छन्ती तेन सामन्तासंहेन तीक्ष्णशस्त्रेण पादेयु प्रहता तस्याश्चत्वारोऽपि पादाः छिन्नाः, सा अधः
पतिता तापसैघा, ततस्तैः सद्यस्तन्नाऽऽगत्य धर्मः आवितः, सा मृत्वा सद्गति प्राप्ता । ततस्तापसाः सामन्तसिंह
प्रत्येवमुक्तवन्तः-रे दुष्ट । यथा त्वयाऽस्माकं मृग्याः पादादिछन्नास्तथा त्वमपि परत्र पंगुत्वं प्रामुयाः । इत्थं शापं
दत्त्वा ते स्वाश्रमं जग्मुः । सामन्तसिंहोऽपि तापसान् क्रुद्धान् दृष्ट्वा भीतः सन् नष्टवा वनं गतः, दुष्कर्मयोगात्
॥ ३३ ॥

·पर्वकथा
संग्रहः
मेरु
प्रयोदशी
व्याख्यान
संमुख सिंती मिलिता, सबस्तेन सिंहेन हतः,स मृत्वा नरकंगत; ततःच्युत्वाऽसंख्येयान् तिर्यग्नरकादिभवान् कृत्वाऽ.
कामनिर्जरया रहनि कर्माणि क्षपयित्वा महाविदेहे कुसुमपुरनगरे विशालकीर्तिनृपस्य गृहे शिवानामदास्याः पुत्र-
स्पेनोत्पनः तया वज्र इति स्थापित नाम, फ्रमेण तरुणो जातः। नृपसेवा करोतिस्म परं प्राक्कृतकर्मोदयात् तच्छरीरे
गलत्कुष्ठरोग उत्पन्नः । रस्ती, पादौ च गलित्वा पतितौ पड्गुर्जातः । अर्थ मरणसमये शिवावास्या नमस्कारमन्त्रः
श्रावितः, ततः समाधिना मृत्वा व्यन्तरो जालः, ततःच्युत्वा जम्बुद्वीपे भरतक्षेत्र सौहार्दपुरनगरे सूरदासप्रेष्ठिगृहे
वसन्ततिलकाभार्यायाः स्वयंपभो नाम पुत्रो जातः। स च गुणवान, विवेकवान् , परं चरणे व्रणरोगयुक्त एवोत्पन्न-
स्तेन चलितुं न शशाक । कमेण अष्टवर्पवया अभूत् , एकपुत्रत्वात् पितरौ तदुःखदु:खितावभूताम् । तस्मिन् समये
श्रीरापुंजयतीर्थयाना) संघोऽगमद् , तदा तत् श्रुत्वा श्रेष्ठी अपि सरोगपुत्रसहित सघमध्ये चचाल । क्रमेण सिद्धक्षेत्रे
संघः समागतः, ततो विधिना गिरिमारुह्य श्रीरूपमदेवभक्तिं चकार, तदा सूरदासश्रेष्ठी अपि सभार्यः पुत्रमादाय
उपरि गत्वा सूर्यकुंडजलेन पुत्रं स्नपयामास । परं तज्जलं देवताऽधिष्ठितमस्ति स्वयंप्रभस्य च न तत्कर्माद्यापि क्षीणं
तेन तन्नलं पादौ न स्टशति तद् दृष्ट्या सर्वेऽपि संघलोकाः विस्मिता जाताः, तदा सर्वैरपि मुनीश्वरःपृष्टः-स्वामिन् !
किमन कारणम् ?, मुनिरचे अनेन बहुभवेभ्यः प्राग देवद्रव्यं भक्षितमस्ति, तथा एकस्या मृग्याश्चत्वारोऽपि पादा-
जिन्नाः तत्कर्म यहु क्षीणं किंचिदद्यापि अवशिष्टं वर्तते, तेन तीर्थजलं न स्पृशति तीव्रकर्मणां भुक्तिं विना क्षया-
भावात् । एतद् मुनिवचनं श्रुत्वा माता, पिता, पुत्रश्च त्रयोऽपि वैराग्यं प्राप्ताः। ततः श्रीमपभदेवचरणान् अभिवन्ध
॥३४॥

·मेरु त्रयोदशी व्याख्यान - पर्वकथा गृहमागत्य धर्मकरणोद्यता बभूवुः । इत्थं पोडशसहस्रवर्षाणि कुष्ठवणादिपीडामनुभूय तत्कर्मालोच्य कालं कृत्वा प्रथमदेवलोके देवत्वेनोत्पन्नः , ततःच्युत्वा हे राजन् ! अनन्तवीर्योऽयं तव पुत्रः पिंगलरायनामा संजातः । इत्थं गांगि- संग्रह लमुनिः कुमारस्य प्राग्भवमुक्त्वा पुनरुवाच- मद्यपानाद् यथा जीयो, न जानाति हिताऽहिते ॥ धर्माऽधमौं न जानाति, तथा मिथ्यात्वमोहितः॥१॥ .मिथ्यात्वेनालीढचित्ता नितान्तं, तत्त्वातत्वं जानते नैव जीवाः॥ किं जात्यन्धाः कुत्र चिद्वस्तुजाते, रम्यारम्यव्यक्ति मासादयेयुः ? ॥ २ ॥ अभव्याश्रितमिथ्यात्वेऽनाद्यनन्ता स्थितिर्भवेत् ॥ सा भव्याश्रितमिथ्यात्वेऽनादिसान्ता पुनर्मता ॥ ३॥ ईग्-मिथ्यात्योदयाद् जीवाः कर्माणि कान्ति, तत्पुत्रेणापत्थमेव,दुष्कर्मोपार्जितं तेन पंगुर्जातः। एतद् मुनि- वचः श्रुत्वा राजा उवाच हे स्वामिन् ! एतत् कर्म केन पुण्येन नश्यति ? मुनिना उक्तम्- हे राजन् ! तृतीयारकमान्ते सार्धाष्टमासयुक्तवर्पतये शेपे सति माघकृष्णत्रयोदश्यां श्रीमपभदेवस्वामिनो निर्वाणकल्याणकमभूत् , तेन तद्दिन श्रेष्ठमस्ति । तद्दिने चतुर्विधाहारत्यागेन उपवासं कृत्वा रत्नमयं मेरुपंचकं श्रीजिनाग्रे दौकनीयम्-मध्ये एको महान मेरुः, चतुर्दिक्षु चत्वारो लघवा,, तद्ने चतुर्दिक्षु चत्वारो नन्द्यावर्ताः कर्तव्याः। दीपधूपादिपूर्वक बहुविधाः पूंजोः कर्तव्याः। एव मासत्रयोदशकं यावत् अथवा वर्पत्रयोदशकं यावत् कर्तव्यम् । तथा ॐ ही श्रीनपभदेवपारंगताय नमः एतत् पदं द्विसहस्रवारान जपनीयम् एवं प्रतिमासं कुर्वतः सकलरोगक्षयो भवति, इह परत्र च सुखं संपर्यंत ·4 परफया संग्रह मेरु त्रयोदशी पाख्यान यदि प्रयोदश्यां पौपधं कुर्यात् तर्हि प्रागुक्तं कर्तव्यं सर्वं पारणकदिने कृत्वा गुरुं प्रति अतिथिसंविभागं विधाय पारणकं फुर्याद् । इत्थं गुरुवयः श्रुत्वाऽनन्तवीर्यो राजा व्रतं अंगीकृत्य गुरून् नत्वा स्वस्थानं ययौ । अथ पिंगलराय कुमारः प्रथममाघकृष्णत्रयोदश्यां प्रथमं व्रतं कृतवान् तावता चरणांकुरी पादुर्भूतो, एवं त्रयोदशमासान यावत् फुर्वतः सुन्दररूपी-पादो प्रकटीभूतौ । राजाऽतीव हपं प्राप्तः, धर्मस्य महिमानं विलोक्य उल्लसितः सन् विशेषतो धर्म का प्रवृत्तः। ततः पोडश मासे कुमारेण गुणसुन्दरी परिणीता, अन्यासामपि यहूनां राजकन्यानां पाणिग्रहणं पके । ततोऽनन्तवीर्येण राज्ञा कुमाराय राज्यं दत्वा गांगिलमुनिपार्श्वे चारित्रं गृहीत्वा निरतिचारं तत् प्रतिपाल्य श्रीशपुंजयेऽनशनं कृत्वा शिवपदं प्राप्तम् । ततः पिंगलरायनृपः सन्नीत्या प्रजां पालयन पुन: त्रयोदशवाणि यावदू मेस्त्रयोदशीमाराध्य प्रान्ते उद्यापनं चकार । तत्र त्रयोदशजिनगृहाणि कारयामास, त्रयोदश स्वर्णमयी: प्रतिमाः, प्रयोदशरूप्यमयीः प्रयोदशरत्नमयीश्च निर्मापयामास। त्रयोदशविधै रत्नैर्मेरुपंचकं निर्माप्य ढोकयामास । त्रयोदश- यारान् श्रीसंघेन सह तीर्थयात्रां चकार प्रयोदश साधर्मिकवात्सल्यान कृतवान् , एवं यहुधा ज्ञानभक्तिमपि चकार । तत: फियन्ति पूर्वाणि व्रतसहितं राज्यं प्रपाल्य स्वकीय महसेनकुमाराय राज्यं दत्त्वा श्रीसुव्रताचार्यसमीपे बहुभिर- न्यपुम्पैः सह दीक्षां जमाह । द्वादशांगीमधीत्य चतुर्दशपूर्वधरः संजातः, फ्रमेण आचार्यपदं च संप्राप्तः, ततः क्षपक- श्रेण्यारोहामष्टमगुणस्थाने शुफ्लध्यानं ध्यातुमुद्यतो यभूव । ततः क्रमेण कर्माणि क्षपयन् द्वादशगुणस्थानान्त्यसमये पातिकर्मचतुष्टयं शुमध्यानेन क्षपयित्वा प्रयोदशगुणस्थानप्रथमसमये केवलज्ञानं प्राप्य यह भव्यान् प्रतियोधयन् ।। ३६ ॥

·होलिका
व्याख्यान
पर्यस्या
संग्रहः
एथिव्यां विजहार । ततः द्विसप्ततिपूर्वलक्षाणि सर्यायुः प्रपाल्य चतुर्दशे गुणस्थाने पंचहस्वाक्षरोचारणकालमाने
योगनिरोध कृत्वा शेपकर्मचतुष्टयं क्षपयित्वा मुक्ति प्राप्तः । इह शरीरं त्यक्त्वा पूर्वप्रयोगवन्धनच्छेदादिना सिद्धशि-
लोपरि योजनान्ते सिद्धक्षेत्रे एकस्मिन् समये गत्वा साधनन्तस्थित्या स्थितवान् । इत्थं पिंगलरायतो मेस्त्रयोदश्या
महिमा प्रवृत्तः । पूर्व रत्नमया मेरवो दौकिताः, पश्चात् कियत्कालं यावत् स्वर्णमयाः, ततः पश्चाद्' रूप्यमयाः, अ-
स्मिन् काले घृतमया मेरवः प्रवृत्ताः सन्ति, इत्य मेरुत्रयोदश्याः महिमानं श्रुत्वा भो भव्याः! शुद्धभावेन विधिना
एतद् व्रतं कर्तव्यम्, येन इह परत्र च सर्वप्रकारसुखसंपत्तिः प्रादुर्भवेदिति ॥
सम्पद्व्योमरसाप्टेन्दु (१८६०) मिते फाल्गुनमासके । असितैकादशीतियां बीकानेराख्यसत्पुरे ॥१॥
व्याख्यानं प्राक्तनं वीक्ष्य नियद्धं लोकभापया ॥ अलेखि संस्कृतीकृत्य क्षमाकल्याणपाठकः ॥२॥
संविग्नवाचनाचार्यपदस्थानं सुधीमताम् । श्रीयुक्तामृतधर्माणां शिष्यैरामोदतस्त्वदः ॥ ३ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ,
॥ इति मेस्त्रयोदशीव्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥ ५॥
अथ होलिकाव्याख्यानम् ॥ ६ ॥
होलिका फाल्गुने मासे, द्विविधा द्रव्य-भावतः । तत्राद्या धर्महीतानां, द्वितीया धर्मिणां मता ॥१॥
लोके हि इदं पर्वं होलिकति वदन्ति, होलिका तु द्विविधा द्रव्यतो भावतश्च, तत्र येऽज्ञानिनः सदसद्विवेकविकलाः
॥३७॥

·होलिका पर्वकथा संग्रहः व्याख्यान ॥३८॥ प्राकृतलोकप्रवाहरक्ताः श्रीजिनधर्मविमुखा गतानुगतिकाः लोकास्ते काष्ठच्छगणादिना वहिमयी द्रव्यहोलिका कुर्वन्ति धर्मपर्व विराधयन्ति, अपरदिने च धूलिक्रीडनावाच्य जल्पन-मलमूत्रजलाच्छोटन-स्त्यादिवस्त्राकर्पण- रासभारोपितनरपीडनादिकं कुर्वन्ति । सर्वमपीदमनर्थदण्डं विज्ञाय धार्मिकैः परिहर्तव्यम् । ये पुनर्धर्मिणस्ते तपोरू- पजाग्रदविना कर्मदलच्छगणभस्मीकरणरूपां भावहोलिकां कुर्वन्ति सद्ध्यानरूपिजलखेलनादिकं च कुर्वन्ति । ननु कुत इदं लौकिक रज:पर्वं प्रवृत्तमिति १ प्रश्नमाशंक्य सम्प्रदाय-गम्यं तत्कथानकमुच्यते-पूर्वदेशे जेतपुरं नाम नगरम- स्ति, तत्र च जयधर्मा राजा मदनसेना च तत्पदराज्ञी अमात्यो मतिचन्द्रनामा । तत्रैव मनोरथनामा श्रेष्ठी, तस्य चत्वारः पुत्राः, तेपामुपरि अतीव रूपवती होलिकानाम्नी पुत्री सा च पित्रा महोत्सवेन विवाहिता, परं कर्मवशाद् विधवा जाता सा सदा पितृगृहे तिष्ठति, अन्यदा गवाक्षस्थिता सा बंगदेशस्वामिभुवनपालभूपस्य पुत्रं कामपालना- मानं विलोक्य कामाकुला जाता, सोऽपि तां दृष्ट्वाऽत्यर्थं कामव्याप्तः संजातः, तदा श्रेष्ठी तां पुत्री गुप्तपीडापी- डितां दृष्ट्वा विपादं प्राप्तः, इतश्च तत्रपुरे एका परिवाजिका वसतिस्म, सा च द्विजकुलोत्पन्न चंद्रद्ध भाण्डस्य पुत्री, अचलभूतिनाम भरडकस्य पत्नी 'ढुंढा' इति नाम्ना विख्याता, कूटकपटकारिणी लोकानां भूतकर्मादिकं करोतिस्म तथा सा क्षुधातुरा कृशांगी भिक्षा दिने दिने गृहं गृहं प्रति भ्रमतिस्म परं लाभान्तरायवशात् क्वापि भिक्षां न लभते, ततः सा लोकेभ्यः कोपं चकार । अथ मनोरथश्रेष्ठिना सा सत्कृत्य याचिता, हे मातर्मम सुतां पवीं कुरु ततो रहसि परिवाजिकया सा होलिका पृष्टा-हे पुत्रि ! कथय ते मनोगत चिन्ताम् ? तदा कथितस्तया तदने स्वाद ॥ ३८ ॥ . ,

·होलिका
व्याख्यान
भिप्रायः, ततः परिवाजिकया प्रोक्तम्-हे पुत्रि ! रविदिने पूजामिपात् सूर्यदेवगृहे त्वमागच्छे, तबाहं तव कुमार-
पर्वकया
संग कारपियामि, यतो जन्ययात्राजागरिकोत्सवेषु दुर्लभस्यापि जनस्य संगमः स्यात्, यथेप्सितव्यभिचारसिद्धि-
संग्रहः
भवेद् इति लोकोक्तिरस्ति । ततो रविदिने होलिका तत्र गता, कुमारोऽपि तपस्विन्याः संकेतितस्तत्रायातः ततः सा
॥ ३९ ॥
विधिना सूर्यमूर्ति प्रपूज्य यावत् प्रतिचचाल तावत् कुमारस्तामालिलिंग, तदा तया कुमारएप्टे हस्तप्रहारं दत्त्वा
पूत्कारः कृतः, अहं परपुरुषस्पर्शसंजातपातकस्य शुध्यर्थमग्निप्रवेशं करोमि, तदा तां मरणाभिमुखीं गूढदम्भां पुत्री
वीक्ष्य यलाजनको गृहमानीतवान्, ततः फाल्गुनपूर्णिमारात्रौ तपस्विनी पुनः तयोः संगमं कारयामास; स्वयं च त-
त्समीपे गृहे सुप्ता सिद्धकार्यत्वाद् गाढनिद्रां प्राप्ता ।
पट्को भिद्यते मन्त्रश्चतुष्कर्णो न भिद्यते । द्विकर्णस्य च मन्त्रस्य ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥१॥
इति वाक्यं विचार्य होलिका निजगृहे सुप्तां तापसी गृहं च दग्ध्वा शीघ्र कुमारसहिता तत्स्थानानटाऽन्यत्र स्थिता ।
प्रभाते पुत्रीं दग्धां ज्ञात्वा श्रेष्ठी बहु विललाप, तदा लोकास्तां सती ज्ञात्वा तदीयभस्म प्रणमंतिस्म, तत्प्रभृति
सर्वत्र प्रतिवर्ष तद्दिने होलिकापर्व प्रवृत्तं तदधुनापि परमार्थशन्या लोकाः कुर्वन्ति । अथ कतिपु दिनेषु गतेपु स
फुमारो होलिका प्रोचे-अधुना धनं नास्ति तेन धनार्जनाय विदेशं व्रजामि, ततस्तयोक्तम्-स्वामिन् ! मदुक्तमुपायं
कुरु यतो धनप्राप्तिः स्याद् ,त्वं हि मत्पितृहर्ट याहि तस्मान्मूल्येन शाटिकामानय ततस्तेन तत्रगत्वा तथैव सानीता
भार्यया प्रोक्तं न एपा ममयोग्या अन्यामानय ततः पुनस्तेन तव गत्वा सा पश्चाद् दत्ता अपराऽऽनीता, साप्ययोग्या
॥ ३९ ॥

·पर्वकथा
संग्रहः
होलिका
व्याख्यान
॥४०॥
उक्ता पश्चाद् दत्ता, तदा श्रेष्ठिना उक्तम्-तव पत्नी स्वयमागत्य सम्यक् परीक्ष्य विशिष्टशाटिकां गृह्णातु, ततः
फुमारेण सा तत्रानीता, तां दृष्ट्वाऽसौ मम पुत्रीति श्रेष्ठिनोक्तम् , तदा कामपाल उवाच-हे सरल श्रेष्ठिन् । त्वं
निजपुत्री पग्लिदग्धां किं न जानासि ? पूर्व सूर्यदेवगृहे त्वत्पुत्र्यां मम भार्याभ्रमोऽभूद् अधुना मद्भार्यायां तव
निजपुत्रीभ्रमो जातः, द्वयोः रूपस्य परस्परसादृश्याद् अपरं कारणं नास्ति. तत एवं श्रुत्वा हर्पितः श्रेष्ठी तं जजल्प-
इतःप्रमृति त्वद्भार्या मम पुत्रीस्थाने भवतु, इयमेव हि मत्पुत्रीति तद्दिनादारभ्य श्रेष्ठी प्रीत्या तस्यै वस्त्रालंकारभो-
जनादिकं सर्वमपि पूरयामास. अथ सा दुण्डा परिव्राजिका मृता पिशाची यभूव, पर्वभवं स्मृत्वा तया ज्ञातम्-दुष्टा
एतनगरवासिनो लोकाः ये मह्यं भिक्षामपि न ददुः, ततः सा कोपचित्ता लोकचूरणाय तन्नगरोपरि महतीं शिलां
चक्रे, पुनः प्रयलभाग्ययुक्तां होलिकां प्रतिहन्तुं न समर्था यभूव, ततो भीताः पौरलोका बलिं चक्रुः, तदा पिशाची
कस्यचिच्छरीरेश्वतीर्य उवाच-भो लोकाः ! पूर्व कुलद्वयवत्सलाहं भण्डान् भरडांश्च त्यक्त्वाऽन्यान् सर्वलोकान् हनि-
प्यामि, ततो लोका मरणाद् भीताः सन्तोऽन्यं जीवितोपायमलभमानाः स्वयमपि भण्डभावमाश्रित्य स्वजीवित-
कृते मुक्तसजनमर्यादा असत्यवचनभापिणो दुष्टवादिग्रवादिनः, एवं भण्डा जाताः पुनर्भस्मधूलिकर्दमादिभिर्मलिन-
देहा भरडामाया बभूवुः । ततः प्रतिवर्ष होलिकादिनाद् द्वितीयदिने धूलिहरिकापर्व प्रवृत्तं, ततः सा प्रसन्नीभूय स्व-
स्थानं गता।
अथ होलिकापूर्वभवः कथ्यते।
॥४०॥

·होलिका
व्याख्यान
पाटलीपुरे नगरे कपभदत्तनामा श्रेष्ठी निवासमकरोद् , तस्य चन्द्राननानाम्नी पत्नी, अथ तयोर्द्वयोः पुत्रयोरुपरि-
पर्वकथा
देवीनाम्नी पुत्री जाता सा च रूपलावण्यादिगुणैरतीय शोभिताऽऽसीद् । सा च अष्टवाया जाता ततः पितृभ्यां
संग्रह
पाठिता, ततः सा कन्या स्वमात्रा सह पौपधप्रतिकमणसामायिकादिधर्मकृत्यं करोतिस्म, यथाशक्ति व्रतनियमपा-
॥४१॥
लनमपि करोति । अथ तस्या गृहसमीपे मिथ्यात्विलोका वसन्ति तेषां मिथ्यात्विनां पुत्रीभिः सह सा तिष्ठति, उ-
त्तिष्ठति, भ्रमति, वात्मणाः कथां यत्र वाचयन्ति तत्र गत्वा कदापि कथां अपि श्रृणोतिस्म। यद्यपि साजैन धर्म पालयति
तथापि संगतिवशाद् मिथ्यात्वस्याप्यादरं कृतवती यथा-ज्येष्ठ-श्रावणमासयोः गणगोरपूजनात् सुन्दरवरप्राप्तिः
धनधान्यप्राप्तिः एतादृश्यो वार्तास्तस्यै रोचन्ते। अथैकदा कुमारी मनसि व्यचिन्तयत्-यद् जैनधर्मे वीतरागो देवोऽस्ति,
स घ न कमपि सुन्दरमसुन्दरं करोति; सांख्यादिदर्शने तु ब्रह्मा जगतः कर्ताऽस्ति, विष्णुः रक्षणं करोति, शिवा
संहारं करोति, ततो यदि ईश्वर-पार्वत्योः पूजा विधीयते तौ च तुष्टौ स्यातां तदा मनोवाञ्छितसांसारिकसुखस्य
लाभो भवेत् । एवं विचार्य गणगोरप्रभृतिमिथ्यात्विपर्वसु आदरवती अभूद् । अथ तस्या मातापितरौ बहुनिषेध
कृतवन्तौ-यत् त्वं हे पुत्रि ! मिथ्यात्विपत्रण आराधनां मा कुरु, चिन्तामणिसमानं जैन धर्म प्रक्षीय काचशकलतु-
ल्पमन्यं धर्म मा गृहाण, अमृतस्वादं त्यक्त्वा विपस्वादं मा स्वीकुरु, विपपानेन दुःखिता भविष्यसि; इत्यादि बहु
कथितं परन्तु मिथ्यात्विपरिचयवशाद् तया किंचिदपि न मेने, मिथ्यात्विपर्वाराधनां कर्तुं लग्ना, यथा यथा मिथ्या-
त्विजनाः प्रशंसन्ति तथा तथा साऽऽनन्दं दधार । अथ मातापितृभ्यां सा परिणायिता, अल्पकालेनैव मृत्वा
मनो
॥४१॥

·होलिका
पर्वकया
संग्रहा
व्याख्यान
६
॥४२॥
रथठिनः पुत्री संजाता, कथावाचकव्यासस्य पुत्री यया सह बाल्यावस्थात एव होलिकादि मिथ्यात्विनां व्रतमक-
रोदू सा मृत्वा दुण्डा संजाता, कथावाचकश्च कामपाल: संजातः, पूर्वत्र संवन्धाद् दुण्डा कामपालस्य होलिकया सह
समागमं कृतवती । इत्थं वृथैव संभूतं होलिका पर्व विज्ञाय सुधीभिः भव्यात्मभिः शुभार्थं तन्न कर्तव्यम्, किन्तु
तस्मिन् दिने प्रतिक्रमण-त-जिनपूजादिधर्मकार्य विधेयम् , होलिकासंयन्धि किमपि कार्य न विधेयम् , यो हि
होलिकाज्वालायां गुलालस्यैकां मुष्टिं प्रक्षिपति तस्य दश उपवासाः प्रायश्चित्तम् , एककलशप्रमाणजलप्रक्षेपणे शत-
मुपवासानां प्रायश्चित्तम् , मूत्रप्रक्षेपणे पंचाशदुपवासाः, छगणप्रक्षेपणे पंचविंशतिरुपवासाः, एकगालिप्रदाने पंच-
दशोपयासा:, गीतगानेऽसभ्यगाने सार्धशतमुपवासाः तत्संबन्धिवादिवंताडने सप्ततिरुपवासाः, एककरीपप्रक्षेपणे
चिंशतिरुपवासाः, छगणहारप्रक्षेपणे जन्मान्तरे शतं वाराः स्वस्य भस्मीभवनं भवति, श्रीफलप्रक्षेपणे सहस्रशो
भस्मीभवनं भवति, एकपूगीफलप्रक्षेपे पंचाशद् धाराः, धूलिप्रक्षेपे पंचविंशतिर्वाराः, होलिकागर्तखनने शतं वाराः,
होलिकायां काष्टप्रक्षेपे सहस्रशो भस्मीभवनं भवति । होलिकादाहकरणे सहस्रशचाण्डालकुलोत्पत्तिः, होलिकावत-
फारकस्य सहस्रशो म्लेच्छकुले उत्पत्तिर्भवति, एवं पापं विज्ञाय श्रेयोऽणिभिरात्महितेच्छुभिः द्रव्यहोलिकां त्यक्त्वा
भायहोलिका एवं आराध्यते, तेनैवान जगति इष्टार्थः प्राप्यते, इति ।
संवद्याणकृशानुसिद्धिवसुधा, (१८३५) संख्ये नभस्येऽसिते ।। पक्षे पावनपञ्चमीसुदिवसे, पादोधिसंज्ञे पुरे।।
श्रीमच्छ्रीजिनलाभसूरिगणभृतुल्यमतापोधुरे ॥ कान्ते श्रीजिनचन्द्रसूरिमुनिपे, धर्मेशतां विनति ॥१॥
॥४२॥

·होलिका
न्याख्यान
संग्रह
चैत्री
पूर्णिमा
व्याख्यान
श्रीमन्तो गुणशालिनः समभवन् , प्रीत्यादिमाः सागरा-स्तच्छिष्याऽमृतधर्मवाचकवराः, सन्ति स्वधर्मादराः॥
पर्वकया
तत्पादाम्बुजरेणुराप्तवचनस्मर्ता विपश्चित्क्षमा-कल्याणः कृतवानिदं सुविशदं, व्याख्यानमाख्यानमृद् ॥२॥
इति होलिकाव्याख्यानं समाप्तम् ॥ ६ ॥
अथ चैत्रीपूर्णिमाव्याख्यानम् ॥७॥
तीर्घराज नमस्कृत्य, श्रीसिद्धाचलसंज्ञकम् । चैत्रशुक्लपूर्णिमाया , व्याख्यानं क्रियते मया ॥१॥
सिज्झो विज्झायर चक्की, नमिविनमिमुणी, पुण्डरीओमुणिन्दो।वालीपज्जुम्नसंवो, भरहसुगमुणी,सेलगोपंथगोय॥
रामो कोडीपंच, दविडनरवई, नारओ पण्डपुत्ता ॥ मुत्ता एवं अणेगे, विमलगिरिमहं, तित्यमेयं नमामि ॥१॥
व्याख्या-अहमेतत् तीर्थ नमामि यत्रानेकेप्राणिनः सिद्धा बभूवुः, ते के? तानाह-यत्र विमलाचले विद्याधरादि-
चक्रवर्तिनः सिद्धाः-मुक्तिं प्राप्ताः, पुनर्युगादिदेवस्य पौषकपुत्रौ नमिविनमिनामानौ मुक्तिं गतौ, तत्सम्बन्धोऽयम्-
अयोध्यायां नगयां भगवान् ऋपभदेवः स्वज्येष्ठपुत्राय भरताय राज्यं दत्त्वाऽन्येषामपि यथायोग्यं देशं विभज्य स्वयं
दीक्षां गृहीतवान् , तदा नमिविनामिनामानौ कस्मैचित् कार्याय कुत्रचित् प्रदेशे गतावभूताम् , भगवता तु राज्य
विभागावसरे तो विस्मृतौदीक्षाग्रहणानन्तरमयोध्यायां समागतौ भरतं पप्रच्छतुः-ऋपभदेवोऽस्माकं पिता कास्ति?
भरतेनोक्त-स्वामिना दीक्षा गृहीता, युपाभ्यां मम सेवा कर्तव्या, अहं युवाभ्यां देशनासं दास्यामि,. तदा तो
॥४३॥

·पकया
संग्रहः
चैत्री
पूर्णिमा
व्याख्यान
॥४४॥
भरतमपमान्य राज्यार्थ स्वामिसमीपे आगत्य विहारं कुर्वतो भगवतोऽग्रे कण्टकादिकं मार्गाद निवारयन्तौ कायो-
त्मर्गे स्थितस्य भगवतो दंशमशकादीन् उड्डापयन्तौ प्रातचन्दनापूर्वक 'स्वामिन् ! राज्यप्रदो भव' इत्युक्तवन्तौ नित्यं
तिष्ठतः स्म । एकदा वन्दनार्थमागतेन धरणेन्द्रेण तयोरुपरि महती कृपां विधाय भगवद्रूपं कृत्वा ताभ्यामष्टचत्वारि-
शत्सहस्रपठितसिवियाः प्रदत्ताः, पोडशविद्यादेव्याः समाराधनं च दत्तम् , वैताट्यपर्वते दक्षिणश्रेण्या रथनूपुर-
चकवालममुग्वाणि पन्चाशनगराणि, उत्तरश्रेण्यां च गगनवल्लभप्रमुखाणि पष्टिनगराणि वासयित्वा प्रदत्तानि; तत्र
विचारलेन लोकान् वासयित्वा यावन्ति नगराणि तावतो देशान संस्थाप्य तौ पृथक्पृथग नमिविनमी तत्र राज्य
पालयामासतुः । तो चिरकालं राज्यसुखमनुभूय मान्ते सर्वसंगं परित्यज्य दीक्षां गृहीत्वा श्रीविमलाचले समागत्य
श्रीदेवाधिदेवं युगादिदेवं भावनाऽभिनम्य तत्रैव तीर्थे मुक्ति प्रापतुः, इति नमिविनमिसम्बन्धः।
अथ श्रीऋपभदेवस्य प्रथमगणधरः पुण्डरीकनामाऽनव मुक्ति प्राप्तस्तत्सम्बन्धश्चायम् ।
श्रीआदिनाथपुत्रो भरतः, तस्य पुत्रः पुण्डरीका श्रीमभोः पार्थे धर्म श्रुत्वा प्रतिवुद्धः सन दीक्षां गृहीत्वा प्रथम-
गणघरो जातः पञ्चकोटिसाधुपरिघृतः गणधरी ग्रामानुग्रामं विहरन सौराष्ट्रदेशे समागतः, तदागमनं श्रुत्वाऽनेक-
भूपमण्डलीकसामन्तोष्ठि-नरनारीगणा वन्दनार्थमाययुः, गुरुरपि यथायोग्यं धर्मदेशनां ददाति स्म । तस्मिन्नवसरे
का सयाप्पजला सशोका चिन्तामागरसंभविष्टा दीना महिला समागता, तया साधं विधवा दौर्भाग्ययुक्ता एका
फन्याऽपि समागता श्रीपुण्डरीकगणधरं नमस्कृत्यावसरं प्राप्य कन्यया सह सा स्त्री इति पप्रच्छ-हे भगवन् ! अनया
॥४४॥

·पूर्णिमा ग्याख्यानं ७ पर्षकपा कन्यया पूर्वभये किं पापं कृतं येन विवाहसमये करमोचनवेलायामेवास्पाः पतिर्मरणं प्रासः ? इति प्रश्ने कृते सति गणधरः माद-हे भने । अशुभकर्मणोऽशुभमेव फलम्, तथाहि-जम्बद्रीपे पूर्वमहाविदेहे मनोरम विश्वविख्यात संग्रह मटासपर्वताकारतुंगप्राकारवेष्टितं मानादेशोद्यजनाकुलं विशालशालगृहर्मण्डितं चन्द्रकान्तनामक नगरं बभूव । तत्र श्रियो धाम सकलकलागुणगणग्रामो जगति प्रसिद्धः समरसिंहो नाम महीपतिरभूदतस्य शीलालंकारधारिणी धारिणीनाम्नी वल्लभा बभूव । तत्र नगरे महाधनाढयः परमश्राद्धो जिनभक्तिरतोऽनेकगुणसागरो धनावहनामा श्रेष्ठी घमूव । तस्य कर्मयोगाद् द्वे भार्ये बभूवतुः, एका कनकधी द्वितीया मित्रश्रीस्ताभ्यां भार्याभ्यां सह स श्रेष्ठी सुग्वेन कालं गमयतिस्म । अर्थकदा मदनपरवशात् कनकपीर्मित्रश्रियो वारकं समुल्लंघ्य भर्तुः समीपे समागता, तदा भी प्रोक्तम्-अद्य चारकं तव नास्ति कथं त्वया मर्यादा लंधिता?, सा कामविह्वला भतारें प्रत्युवाच केयं मर्या- वा , तदा भर्ता प्रोक्तम्-कुलोद्भवानां मर्यादोल्लंघनं न युक्तं समुद्रोऽपि मर्यादां न मुंचति सत्पुरुषः स्वमर्यादया न चलति । तता सा संतोपरहिता कलुपवदना मित्रश्रियं प्रति द्वेपमुद्वहन्ती स्वगृहे समागता, सपल्या सह पतिसंबन्ध- वियोगमिच्छन्ती कनकधी: (चन्द्रधीः) विषयप्रमादब्याकुला सती मन्त्रतन्त्रयन्त्रोपायकार्मणादिसामी विधाय स्पाः शरीरे भूत-प्रेत-शाकिनी डाकिनीप्रवेश कारितवती, सापि कर्मयोगात् पारवश्य प्राप्ता । अथ कनकधी: सपत्नीशरीरं कुचेष्टितं ज्ञात्वा जहर्प, पुनः स्ववशीकरणबलेन भारं स्वरशी चक्रे, भोपि लघुपत्नीं दृष्ट्वा पूर्वकर्म- फलं पिचिन्त्य तत्याजतदा कनकधीहर्पिता, धनावहरेष्ठी कनकश्रिया सह विषयमुखं मुंजानः सन कालं निनाय।

·पर्वकया
मंग्रहः
चैत्री
पूर्णिमा
व्याख्यान
झियति काले गते सति सा कनकश्रीमंता त्वत्पुत्री जाता सपत्नीपतिवियोगकरणेन विपकन्या कर्मविपाकं पतिवि-
रह-पीडापीडितं भोगसुखरहितं कर्मोपार्जितं तेन कारणेन तव पुत्री महादुःखेन दु:खिताऽस्ति, कर्मणां विचित्रा
गतिरस्ति । तदा तजननी प्राह-हे गुरो। इयं पतिविरहेण पीडिता वृक्षशाखायां पाशं बद्ध्वा मरणाय समुद्यता,
तावन् मया एतत्स्वरूपं दृष्ट्वा पाशं छित्या भवत्समीपे समानीता भवद्भिर्दीक्षा प्रदीयताम् ; तदा गणधरःमाह-हे
भद्रे ! गपातव पुत्री दीक्षायोग्या नास्ति, नितरांचंचलस्वभावा याला वर्तते इति गुरुवचनं श्रुत्वा तन्माता प्राह-अस्या
योग्यं धर्मकृत्यं कथ्यतां येन दुष्टकर्मविपाको दूरीभवेद्। गुरुरपिज्ञानवलेन तस्या योग्यं व्रतं कथयतिस्म-हे भद्रेचैत्रशुक्ल-
पूर्णिमाऽऽराधनं कुम,तस्या आराधनेऽस्याः पूर्वकर्मविनाशो भविष्यति,इतिश्रुत्वा तस्याः कन्याया अपि गुरुज्ञानयोगाद्
मचिः समुत्पन्ना, तदासा सावधानीभूय गुरुवाणीमश्रृणोद् , तदा गणधरेणोक्तम्-श्रीसिद्धाचलतीर्थ शाश्वतमस्ति ,
तत्रानन्तानन्तकालेनानन्ता जीवाः सिद्धाः सफलतीपु मुख्यम् , तस्य चैकविंशतिर्नामानि सन्ति, तैानं विधेयम् ,
चैत्रीपूर्णिमादिने शुदभावेनोपवासं कृत्वा श्रीजिनालये स्नात्रपूजामहोत्सवादि करणीयम्, सर्वजिनानां पूजा विधेया,
सद्गुम्मुवाच तस्मिन् दिने चैत्रीव्याख्यानश्रवणं कार्य दीनहीनजनेभ्यो दानं देयं शीलं च पालनीयंजीवरक्षा विधेया,
विधिपूर्वक विमलगिरिपउचैः स्थापयित्वा मुक्ताफलैस्तन्दुलादिभिश्च महती पूजां विधाय गुरुसमक्षं पंचशकस्तवादि-
भियान वन्दित्वा शुभध्यानेन दिनरात्रीकृत्यं विधाय पारणलायां मुनिभ्यो दानं दत्त्वा पारणकं विधेयम् , पंच-
दश वर्षाणि यावदेवं प्रतिवर्ष व्रतमाराधनीयम् , पश्चादुद्यापनं यथाशक्ति समाचरणीयम् , तेन निर्धनो धनी भवेद्,
॥४६॥

·पूर्णिमा
व्याख्यान
पर्वकया
पुनकलन-सौभाग्य-कीर्ति-देवमुख शिवपदभाप्तिश्च भवेद् , तथा स्त्रीणां पतिवियोगो न भवति, रोग-शोक-
भव्यर्भािग्य-मृतरत्सात्य पारवश्यादि सर्व कर्मफलं नश्यति।अस्या आराधने स्त्री पतिवल्लभा भवति, विषकन्या
भूत-प्रेत-शाकिन्यादिग्रहादिकष्टं विलयं याति यहुना किं भावेनाऽऽराधिता चैत्री पूर्णिमा मुक्तिं ददाति, इति ग-
गायरमुग्यातधुत्वा सा वाला हर्ष प्राप, उक्तवती चाहं एतद् व्रतं करिष्यामि तदा जनन्या सह सा याला गुरुं नत्वा
गृहे गत्वाऽवसरे चैत्रीपूर्णिमाऽऽराधनं कृतवती, तदा सा सुखिता जाता , विषयविकारस्थापि शान्तिः संजाता,
परमपदे मनोऽभूद् , प्रति वर्ष व्रतं कुर्वत्या पूर्ण व्रते शुभभावेनोधापनं कृतम् पुण्डरीकगणधरध्यानेन श्रीसिद्धाचल-
यात्राकरणेन श्रीमपभदेवस्य जापेन प्रान्तेऽनशनं विधाय कालं कृत्वा सौधर्मदेवलोके देवत्वेनोत्पन्ना; तत्र देवसंव-
निधनो भोगान भुक्त्या महाविदेहे क्षेत्रे सुकच्छविजये वसन्तपुरे नरचन्द्रस्थ राज्ञो राज्ये ताराचन्द्रश्रेमिनो गृहे
तारानाम्न्या भार्यायाः कुक्षौ पुत्रत्वेन स जीव उत्पन्नः नाम्ना पूर्णचन्द्रो द्वाससतिकलाकुशलो जातः पंचदशकोदि-
द्रव्यं पंचदश भार्याः पंचदश पुत्रा इत्यादि सर्व सुख प्राप्तवान् , तद्भचे पुनः स चैत्र शुक्लपूर्णिमाऽऽराधनं कृत्वा,
मान्ते श्रीजयसमुद्रगुरुपाचे दीक्षा गृहीत्वा, तत्र च शुभध्यानेन केवलज्ञानं प्राप्य मुर्ति गतः। एवं चैन्याराधने यह-
वो जनाः परमानन्दं प्राप्ताः, पुनरपि विमाचले धालिनामा महामुनिर्मोक्षं प्राप्तः । श्रीकृष्णपुत्रौ शाम्य-प्रद्युम्नना-
मानौ मुनी सिद्धिं गतौ । दशरथपुनो भरतोऽपि तत्रैव शिवं प्राप्तः। शुकनामा मुनिः, शैलकाचार्य-एन्थको च मुक्ति
प्राप्तौ । राम-भरत-द्राविडनरपतिनारदाद्या मुनयोऽप्यत्रैय मुक्ति प्राप्ताः पाण्डवप्रमुखाः सत्पुरुषा अपि श्रीसिद्धाचले
॥४७॥
॥४७॥

·पर्वकया
मंग्रहः
चैत्री
पूर्णिमा
व्याख्यान
॥४८॥
मुक्तिं प्रापुः । चैत्रीपूर्णिमादिने उपवासं कृत्वा श्रीसिद्धाचलतीर्थे गत्वा पूजाध्यानदानादीन् ये प्राणिनः कुर्वन्ति ते
नरकतिर्यग्गतिविच्छेदं कुर्वन्ति, इत्यादि पर्वाराधनस्वरूपं प्रोक्तम् । तद्दिने श्रीगुरुपार्थाद् मन्त्राक्षरपूतं स्नात्रजलं
गृहीत्वा गृहादौ सेचनीयम् , तेन मरकोपद्रवादि भयं याति, सदाऽऽनन्दश्च भवति, ऋद्धिं वृद्धिं सुखं च जनः प्राप्नो-
ति । अस्मिन् पर्वणि समागते केचिद् दानं ददति, केपि शीलं पालयन्ति, केचिद् भावं भावयन्ति, वक्तॄणां श्रो-
तृणां च सदाश्रेयो भवतु ।
नन्दे-रसे-सिद्विचन्द्रे १८६९, प्रमिते वत्सरे वरे। इयं व्याख्या गुणग्राह्या, चैत्रशुक्लाष्टमीतिथौ ॥१॥
दुर्गे जेसलमेरो च, कृतावासेन धीमता । गणिनाऽमरचन्द्रेण, वाचकेन सुसाधुना ॥२॥
तच्छिप्यजीवराजेन, कृता व्याख्या मनोरमा । चैत्रशुक्लपूर्णिमायाः, कीर्तिरत्नसहायतः ॥ ३ ॥
इति चैत्र शुक्लपूर्णिमाव्याख्यानं समाप्तम् ॥७॥
अथ अक्षयतृतीयाव्याख्यानम् ॥ ८॥
प्रणिपत्य प्रभुं पार्ष, श्रीचिन्तामणिसंज्ञकम् । अक्षयादितृतीयाया, व्याख्यानं लिख्यते मया ॥१॥
उसभस्सयपारणए, इकखुरसो आसि लोगनाहस्स । सेसाणं परमन्नं, अमियरससरिसोवमं आसी॥२॥
इहादौ श्रीपापभस्वामिसम्बन्ध उच्यते, श्रीऋपभस्वामी सर्वार्थसिद्धविमानात् च्युत्वा आषाढकृष्णचतुयां श्री-
मम्देवाकुक्षावुत्पन्नः, नवमासान् चतुर्दिनाधिकान् गर्ने स्थित्वा चैत्रकृष्णाष्टम्यामर्धरात्रे जन्म संप्राप्तः, विंशतिपूर्व-
॥४८॥

·तृतीया ८ पस्या नक्षाणि अमारपदं भुक्त्या विपष्टिपूर्ववपं राज्यं प्रपाल्य चैनकृष्णाष्टम्यां दीक्षां जमाह. तदा हस्तिनागपुरे श्रीवाहु- यलिपुत्रस्य श्रीसोमपशीपस्य पुनः श्रेयांस आसीद् । अथ भगवान प्राक्तनकर्मोदयाद वर्ष यावद् आहारालामा निराहारो विहरन हस्तिनागपुरे समाययो, तस्यां रात्रौ श्रेयांसादिभिः विभिनयः स्वप्ना लब्धाः, तथाहि श्यामी- भूत मेममृतघटैः मक्षाल्यामुज्ज्वलमकार्पमिति श्रेयांसो लब्धवान् १, तथा सूर्यविम्यात् च्युतं किरणसहस्रं श्रेयां- सेन सूर्ययिम्मे स्थापितमिति स्वमं सुबुद्धिनामा श्रेष्ठी लब्धवान २, तथा एकः शरो पदभिर्वैरिभिः रुदः, श्रेयांस- सासरय्याद् जयं प्रासयान , इति स्वप्नं च सोमयशाः राजा लब्धवान् ३, मातः सभायां सर्वेऽपि मिलिताः स्य स्वं स्वप्नभुक्तवन्तश्थ, ततः स्वप्नविचारं कृत्वा नृपादिभिः सर्वैरपि उक्तम्-अय श्रेयांसस्य कश्चिदपूर्वो महान् लाभो भविष्यतीति । तदा भगवान भिक्षार्थ इतस्ततो भ्रमन श्रेयांसगृहसमीपमाययो, श्रेयांसः स्वामिन रष्ट्वा हर्ष मासा, लोफास्तु पूर्व साधुमुद्रायाः अदर्शनेन अन्नदानविधेरज्ञानाद् भगवन्तं मणिस्वर्णगजाधादिभिर्निमन्त्रयामासुः, भगवांस्तु तैर्दीयमानं वस्तु किमपि न गृहातिस्म, तदा भगवानस्माकमुपरि अतीव रुष्टोऽस्ति, येनास्माकं किमपि वस्तु न गृहाति इति ते लोकाः कोलाहल चः । एवमेक: संवत्सरो व्यत्तिकान्तः, तस्मिन्नवसरे श्रेयांसो भगवन्मुद्रा विलोक्य 'अहो पृष्टं भया ईहकप कदाचिद्' इति ऊहापोहं कुर्वाणो जातिस्मरणं ज्ञान प्राप्य भगवतासह स्वस्या- एभवसंपन्धं च ज्ञात्वा प्राक् स्वयमनुभूतं साधुभावं स्मृत्वा चिन्तयतिस्म-अहो अज्ञानविजृम्भितमेतत् संसारिजी पानां पेनैते एवं कुर्वन्ति~यतः त्रैलोक्यराज्यं तृणाय मन्यमानो भगवान् विषयतृष्णां त्यक्त्वा सांसारिकमुखं च ·पर्वकया अक्षय तृतीया व्याख्यान ॥५०॥ किंपाकफलतुल्यं गणयन् साधुत्वमंगीकृत्य मोक्षसुखाय यतमानोऽनेकानमूलकारणं परमाणुमात्रमपि परिग्रहं न वांछति किं पुनः मणिस्वर्णकन्याश्वगजमौक्तिकादिकमिति सम्यग् विचार्य गवाक्षादुत्तीर्य यन्त्र श्रीऋपभदेवस्तत्र समागत्य हर्पभरण पुलकितशरीरो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य वन्दयित्वा उवाच-हे भगवन् ! प्रसन्नो भव, अष्टा- दशकोदाकोटिसागरोपमानि यावद् विच्छिन्नस्य प्रासुकाहारदानविधेः सम्यक् प्रदर्शनेन भव्यजन्तून् निस्तारय, गृहाण च मद्गृहे प्रामृतार्थ समागतान शतसंख्यान इक्षुघटान् इति । अथ स्वामिनाऽपि चतुर्ज्ञानयुक्तेन द्रव्यक्षेत्रा- दिसामनी सम्पग् ज्ञात्वा इक्षुरसग्रहणाय करद्वयं प्रसारितम् , तदा श्रेयांसो रत्नपात्रतुल्याय श्रीमद्भगवते त्रिकरण- शुद्धथा इक्षुरसरूपं निर्दुदमाहारं ददानो हर्पभरेण स्वचित्ते शरीरे च न ममोक्ष,आत्मानं धन्यं मन्यमानः त्रिजगत्पू- ज्येन भगवता आहारग्रहणेनानुगृहीतोऽहमिति चिन्तयन् पावत् स्वहस्तेन इक्षुरसभृतैर्घटेर्भगवन्तं प्रीणयन् तिष्ठति, तावद् देवैर्हर्षभरेणाकाशे पंच दिव्यानि प्रकटीकृतानि, एतदेवाह श्रुतकेवली भगवान् भद्रबाहुः- 'उसभस्सउपारणए' इत्यादि, गाथा पूर्व दर्शिता, अध गाथार्थ:---- ऋपभस्य लोकनाथस्य प्रथमतीर्थंकरस्य प्रथमपारणके इक्षुरस आसीद्, ॐ आनंदाश्रुणि रोमांचो, बहुमानं प्रियंवचः । किंचानुमोदना पात्र-दानभूपणपंचकम् ॥१॥ अनादरो विलंपथ मुख्यमनियंवचः । पश्चात्तापश्च सदाने, स्मृतं दूषणं पंचकम् ॥ २॥ दानं ख्यातिकरं सदा हितकर, संसारसोख्यकरं । नृणांप्रीतिकरं गुणाकरकर, लक्ष्मीकर किंकरं । स्वर्गावासकरं गविक्षपकरं, निर्वाण संपत्करं । वायुषलर्बुद्धिवर्धनकर, दानं प्रदेयं बुधैः ।। ३ ।। AIRS ·तृतीया ८ पर्पकपा तग भगवतः पारणफं श्रेयांसगृहे वैशाग्धशुलतृतीयायामभूटु , तदानस्य अक्षयसुखजनकत्वेन तहिनस्पाक्षय- मृतीया, इति प्रसिद्धिर्मम्व, शेषाणामजितादिययोविंशतितीर्थकराणाममृतरससहशोपमममृतरसतुल्यं परमानं धृत- ग्वजमिश्रितक्षरेपीरूपं भोजन पारणके आसीद् इति प्रथमगाथार्यः । अथ पंचदिव्यानि एवं आह- पुढे च महो दाणे, दिव्याणि य आहयाणि तूराणि । देवा विसनिवड्या, वसुहारा चैच चुहा य ॥२॥ गाथार्थः यदा श्रेयांसगृहे भगवता पारणकं कृतं तदा देवः, 'अहोदानमहीदानमिति घुटम्-उद्घोषणा कृता, तथा देववृन्देन दिव्यानि नृर्याणि वादित्राणि आहतानि वादितानि, आकाशे यधिरितदिक्चक्रा देवदुन्दुभयो नेदुरि- त्यर्थः, तथा देवा:-तिर्यगम्भकादयोऽपि सन्निपातिता:-आगताः, तथा वसुधारा च वृष्टा-सार्धद्वादशकोटिमित- सौर्णिकादिवृष्टिरभूदित्यर्थः । उपलक्षणात् सुगन्धिजलवृष्टिः सुगन्धपुष्पवृष्टिश्चाभूदिति शेयम्,' एतदेव स्पष्टयति- भवणं धणेण भुवर्ग, जसेण भयर्व रसेण पडिहत्थो । अप्पा निरुवमसुख, सुपत्तवाणं महग्यवियम् ॥ इति । गाधार्थ:-दानायसरे भवनं श्रेयांसगृहं धनेन स्वर्णरत्नादिमयेन भूतमिति शेषः, भुवन--स्वर्ग:मृत्यु-पाताल- लोकरूपं पशसा भृतम्-अहो ! श्रेयांसकुमारेण ब्रिजगत्पतये केनाऽप्यवत्तपूर्वं दानं दत्तमित्ति त्रिलोकिव्यापिनी तस्य कीर्तिरभूदिति भावः, भगवान अपभस्वामी इश्वरसेन प्रतिहस्तः लाभभागभूद् संपमलाभस्य इश्चरसाहार- पूर्वकत्वाद् आत्मा-श्रेयांसजीयो निरुपम सुख प्राप्तवान , अत: सुपात्रदान महाप्रशस्यम् । रिसहेस समं पतं, निरवलं इग्लखुरससमं दाणा सेयांससमो भावो, विज जई मग्गिय हुनाया इयं गाधा स्पष्टार्था । -1 ·पराया संग्रहः अक्षय तृतीया व्याख्यान ॥५२॥ ८ ननु त्रैलोक्पपूज्यस्यापि भगवतः कथमेतावान्-अन्तरायोऽजनिष्ट ? तत्रोच्यते-प्राक्कृतकर्मोदयाद्, तथाहि- फस्मिंश्चित् प्राग्भवे अपमस्वामिजीवेन पथि बजता धान्यखले धान्यं भक्षयतो बलीवान तोदनेन कऍकैस्ताड्थमा- नान विलोक्य चिन्तितमेते मूढाः वृपभमुखेषु शिक्यवन्धनं न जानते तस्मिन् क्षणे स्वयं तत्र स्थित्वा स्वहस्तेन वृषभ- मुखेपु तद्वन्धनोपदेशश्चक्रे, तदानी च बलीवर्दैः निःश्वासानां पष्टयधिकत्रिशती मुमुचे, तस्मिन् कर्मणि उदिते सति भगवानत्र भवे वर्षमेकं यावद् आहारविनं लेभे, तस्मिन् कर्मणि क्षयोपशमं च प्रापिते श्रेयांसदत्तमाहारं लब्धवान्, श्रेयांसश्च तद्दानफलेन मुक्तिसुखभाग यभूव, तद्दिनादेव साधुभ्यः मासुकाहारदानविधिः सर्वैरपि लोकैरज्ञायि । ततश्च भगवान्, ऋषभदेवो वर्षाणामेकसहस्रं यावत् छामस्थ्येन विहृत्य तपस्तप्त्वा घातिकर्मचतुष्टयं क्षपयित्वा केवल- ज्ञान प्राप्य वर्षसहस्रोनपूर्वलक्षं यावदार्यक्षेत्रेषु विहृत्य बहुभव्यान् प्रतिवोध्य अष्टापदपर्वतोपरिदशसहस्त्रमुनिस- हितेन मोक्षं जगाम. इति श्रुत्वा भो भव्याः! रत्नत्रयात्मके मोक्षमार्गे बहादरेण यतध्वम् इति श्रेयः ।। अक्षयादितृतीयाया, व्याख्यानं वीक्ष्य प्राक्तनम् । अलेखि सुगमं कृत्वा, क्षमाकल्याणपाठकैः ॥१॥ ॥ इति श्री अक्षयतृतीयाव्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥८॥ ४९९ (ACTRENA ॥५२॥ 3.

·चौमासी व्याख्यान परगया अथ श्रीचातुर्मासिकव्याख्यानं प्रारभ्यते ॥९॥ मंग्रह स्मारं स्मारं स्फुरज्ज्ञानं, धाम जैनं जगन्मतम् ॥ कारं कारं क्रमांभोजे, गौरवे प्रणार्ति पुनः॥१॥ नियद्धां प्राक्तनमाजर्वीक्ष्य व्याख्यानपद्धतिम् ॥ लिख्यते लेशतो व्याख्या, चातुर्मासिकपर्वणः ॥२॥युग्मम् इहापाढ १ कार्तिक २ फाल्गुन ३ चार्तुमासिकानामन्यतमे चातुर्मासिकपर्वाण समागते सति अन्योऽन्यसापेक्षव्य- वहारनिधयाभ्यां युक्तं श्रीजिनशासन विज्ञार्यकांतवादनिराकरणेन आवश्यक ग्रंथोक्त-समाहिताक्षर-शुद्धटकरूप्य- लक्षणचतुर्थ-भंगतुल्यं द्रव्यभावलिंग संयुक्तमिच्छद्भिः स्याद्वादरुचिभिर्धर्माधिभिःप्राणिभिः सम्यग्धर्मकृत्यं कर्तव्यम् । अत्र हि चत्वारो भंगाः प्रोक्ताः संति, तथाहि-अशुद्ध रूप्यमशुद्धमुद्र १, अशुद्धं रूप्यं शुद्धमुद्र २, शुद्धं रूप्यमशु- दं मुद्रं ३, शुद्ध रूप्यं शुद्धमुद्र ४. तत्र प्रथमे भंगे चरकपरिव्राजकादयः १, द्वितीये पावस्थादयः २, तृतीये प्रत्येक- बुद्धा अंतर्मुहर्तकालमगृहीतद्रव्यलिंगा: ३, चतुर्थे साधवो द्रव्यतो भावतश्च शुद्धिभाजः ४. एतेषु चतुर्थभंग एव शुद्धत्वादुपादेय इति । अथ श्राद्धानां प्रथमतः सामान्येन किंचिन्नित्यकर्तव्यमुच्यते। एतदुरंतानंतभवभ्रमण भीरु- भिजैनमार्गानुसारिभिः श्रद्धालुभिः सर्वदा पहुसावधव्यापाराः वर्जनीयाः, विशेषतः फाल्गुनादिमासेषु तिलादि- धान्यं न रक्षणीयं यत्रसजीवोत्पत्तिविनाशसंभवात् , तथा संधानमाम्रफलादीनां यदि संसक्तं भवेत्तदा त्याज्यं, ·पर्वकथा संग्रहः चौमासी व्याख्यान ॥५४॥ जंतुभिर्मिनं फलं मधुकविल्वादि, पुष्पमरणिशिशुमधुकादि त्याज्यं, वर्षाकाले तंदुलीयादिपत्रशार्क न भक्षणीयं, पहुसूक्ष्मत्रसजीव मिश्रत्वादिति, योगशास्त्रे हेमाचागुर्जरादौ महाजनप्रसिद्धरुक्तमस्ति, फाल्गुनपूर्णिमात आरभ्य कार्तिकपूर्णिमां यावत् प्रायेण पत्रशाकं न भक्ष्यमिति । तथातिपकं श्लथीभूतं चलितरसं चिटिकादिफलं जीवाश्र- यत्वाद्वर्जनीय, पुनः सच्छिद्रमपरिपक्कं फलमपि अंतर्जीवसद्भावाच्याज्यं, एवमन्यदपि अज्ञातफलादियदभक्ष्यवस्तु तत्सर्वं परिवज्यं, उक्तं च- अज्ञातकं फलमशोधितपत्रशाकं, पूगीफलानि सकलानि च हद्दचूर्ण ॥ मालिन्यसर्पिरपरीक्षकमानुपाणा-मते भवंति नितरां किल मांसदोषाः॥१॥ पुनर्यद द्रव्यं ग्रीष्मादिकाले शीघ्रविनाशि भवति तत्तत्सोपयोगेन सता निरवद्यमेव सेव्यमिति ॥ अथ विशेषतोऽस्मिनपर्वणि कृत्यं दर्शयति- सामायिकावश्यक-पौपधानि, देवार्चन-स्नात्र-विलेपनानि।ब्रह्मक्रिया दान-तपोमुखानि, भव्याश्चातुर्मासिकमंडनानि? व्याख्या-भो भव्या ! एतानि सामायिकादिधर्मकृत्यानि चातुर्मासिकस्य मंडनानि लंकारभूतानि विद्यते, ततो भवद्भिस्तानि सेव्यानीति ज्ञेयं, यद्यपि चातुर्मासकत्रयमस्ति तथापि यदुद्दिश्य व्याख्यानं विधीयते तन्नाम ग्राह्य, तत्र न कोऽपि दोपः, अत्र हि कश्चित्पुमान् सामायिकं करोति, कश्चित्प्रतिक्रमणं, कश्चित्पौषधमित्यादि योज्यं, यथाशक्ति एतानि कर्त्तव्यानीति न कश्चिद्विरोध इति, इह प्रथमं तिथयो विलोक्या:,ते च त्रिधा तथाहि-"चाउद्दसह-मुदिपुण्ण- ·चौमासी व्याख्यानं पकिपा मंग्रह मासिणीति सिद्धांते उक्तत्वात् , मासमध्ये २ चतुर्दश्यौ, द्वे अष्टम्यौ, आमावास्या, पूर्णिमा च, एताः षट् चारित्र- तिथपा, आसु चारित्रमाराध्य. शीलांगाचार्यादि-गीतार्थराहत्वात् , उहिष्टशब्देन जिनकल्याणकतिथयः पर्युषणा- तिपिरपि प माला, द्वितीयापंचम्येकादश्यो ज्ञानतिथयः, एषु ज्ञानमाराध्यं, अन्ये दर्शनातिथयस्तेषु दर्शनमाराध्य, पतायता सम्यग्दृष्टिभिर्मिथ्यात्यपरिहारेण देयपूजन-गुरुसेवन-जैनागमश्रवण-धर्मक्रियानुमोदन-तीर्थयात्राकरण- जिनकल्याणकभूमिस्पर्शनादिभिः सततं सम्यक्त्वं निर्मलं कार्यमिति, उक्तं च-- जम्मं दिक्खा नाणं, तित्थयराण महाणुभावाणं॥जत्य य कयनिव्वाणं अगाढं दसणं होई ॥१॥इति ॥ प्रसंगत उक्तं, अथ प्रथम सामायिकस्वरूपमुच्यते, समस्य रागद्वेपरहितस्य सतो जीवस्य आयो ज्ञानादीनां लाभः प्रशमसुख- रूपः समाया, स एव सामायिक, मनोवाकायचेष्टापरिहारेण महत्तं यावत् सर्ववस्तुपु समपरिणाम इत्यर्थः, उक्तंच, निदपसंसासु समो, समो य माणावमाणकारीसु । समसयणपरियणमणो। सामाइयं संगओ जीवो ॥१॥ जो समी सयभूपस, तसेसु धावरेसु य ॥ तस्स सामाइयं होइ, इमं केवलिभासियं ॥२॥ तथा सामायिकस्थितः श्रावको गृहस्थोऽपि यतितुल्यो भवति, यतः सामाइपमिउ कए, समणो इव सावओ हवाइ जम्हा ॥ एएण कारणेणं, यहुसो सामाइयं कुबा ॥ १॥ अत एवं सामायिकस्थस्य देवस्नानपूजनादायप्यधिकारो नास्ति; सामायिकरूपे भावस्तवै प्राप्त सति गव्यस्तवकरणानौचित्यात्, सामायिकस्य दुर्लभता कथितास्ति, यथा-सामाझ्यसामग्गिं, देवावि चिंत- ति हिययमझमि {जइ हुइ मुहुत्तमेग, ता अत्म देवत्तणं सहलं ॥१॥ इति ।। इह सामायिककर्ता श्रद्धालर्द्विविधः- ·परक्या संग्रहः चौमासी व्याख्यान माद्विमान् अनृद्धिकच, तत्र य ऋद्विरहितः स साधुसमीपे जिनगृहे पौपधशालायां स्वगृहे वा निर्वि स्थाने सामा- विकं कुम्ने, यस्तु राजादिमहर्द्धिकस्तस्य सामायिकविधानं महताडंबरेणोपाश्रयमागत्योचितं भवति, यत ईदृशा अपि सामायिकं कुर्वतीति लोके जिनशासनस्य महामभावना संजायते इति. मध सामायिकस्याष्टौ नामानि उच्यते-सामाइयं १ समइयं २, सम्मवाओ ३ समास ४ संखेवो ५ । अणवलं १६ परिणा ७, पचक्खाणे य ८ ते अहं ॥ १ ॥ व्याख्या सामायिक समभावः १. समयिक सम्यग्दयापूर्वक मर्वजीवेपु प्रवर्तनं २, सम्यग् वा रागद्वेषभयादिपरिहारेण यथास्थितकथनं ३, समासः स्तोकाक्षरैः कर्मनाशकस्तत्व- पोपः ४, संक्षेपः स्तोकाक्षरा महार्था द्वादशांगी ५, अनवयं नि:पापाचरणं ६, परिज्ञा पापत्यागेन समंताद्वस्तुतत्त्व- जानं ७, प्रत्याख्यानं परिहरणीयवस्तुत्यागः ८. इत्यष्टौ नामानि. अथैषां क्रमेणाष्टौ दृष्टांता दर्शते, तत्रादौ दमदन्तदृष्टांतो यथा- हस्तिशीनगरे दमदतो राजा, तस्य चैकदा हस्तिनापुरस्वामिभिः पांडवैः कौरवैश्च सह सीमानिमित्तं महान् विवादः संजातः, तदनंतरं कियगिर्दिनैर्दमदंते जरासंधनृपसेवार्थ गते सति पांडवकौरवैश्च तद्देशो भग्नस्तां याता भूत्वा क्रुद्धो दमदंतः सद्यो बहुसैन्यमादाय हस्तिनागपुरोपरि समागतस्तत्र चोभयेषां परस्परं महयुद्धं संजातं, परं देयवशात्पांडवाः कौरवाश्च भनाः दमदंतस्तु विजयं प्राप्य स्वस्थानमायातः, तत एकदा स नृपः संध्यायो पंचवर्ण: वादलस्वरूपं दृष्ट्वा संप्राप्तवैराग्यः संसारमपि तादृशमेवासारं विभावयन प्रत्येकबुद्धतया मनजितः, ततः प्रतिमार्म RECENXX ॥ ५६, ·है चौमासा व्याख्यान पर्परुपा बिहरन भन्पदा हस्तिनागपुरे प्रतोल्या पहिर्देशे कायोत्सर्गेण स तस्थौ, तदा राजवाटिकां गच्छद्रिः पांडवैर्मार्गे तं मुनि विलोक्य लोफमुग्याग तं दमवंतराजर्षि विज्ञाय सयोऽश्वेभ्य उत्तीर्य विधिनाभिवंद्य तस्य द्विविधमपि बलं मंग्रह प्रशंस्य प्रने गलितं, ततः कौरयाः समेतास्तेषु वृद्धेन दुर्योधनेन तथैव तं दमदंतं विज्ञाय बहुभिर्दुर्वाक्यैस्तिरस्कृत्य साधुसमीपं च पीजपूरफलं प्रक्षिप्य अग्रे चलितं, ततो 'यथा राजा तथा प्रजेति' न्यायात्तदनुगच्छाद्भिः सर्वैरपि सैनिक काठपापाणादेनि:क्षेपाद् मुनेः समन्तादुचैस्तरं चत्वरमिव विदधे. अथ पश्चाद्वलमानाः पांडवा मुनिस्थाने तन्महन्थ- त्वरं दृष्ट्या लोकेभ्यः प्रश्नपूर्वकं तत्सर्व कौरवकृतं दुश्चेष्टितं ज्ञात्वा सद्यस्तत्रागत्य पाषाणादिदूरीकरणपूर्वकं तं दमदंतं प्रणम्य स्वस्थानं गताः, एवं पांडवैः सन्मानित: कौरवैश्वापमानितोऽपि स मुनिः उभयत्र समभावं यभार, मनागपि रागद्वेषौ न कृतवान् । इति । समभावे दमदंतदृष्टांतः ॥१॥ अथ दयापूर्वकवृत्तौ मेतार्यदृष्टांतो यथा-मेतार्यमुनिः प्राग्भयाचरितदुरितवशाद्राजगृहनगयां चांडालकुले समुत्पन्न:, चांडाल्या च जन्मसमय एव मृतवत्सायै धनदत्तष्ठि- पत्न्यै स प्रच्छन्नमर्पितस्तद्गृहे स वृद्धि प्राप्तः, क्रमेण यौवने प्राग्भवमित्रदेवसाहाय्यादष्टौ प्रेष्ठिकन्या एकां च श्रेणि- फनृपपुत्री स परिणीतवान, ततो द्वादशवर्षात देववचनात् श्रीवीरमभुसमीपे प्रव्रज्यामादाय बहुदेशेषु विहरन् एकदा राजगृहनगर्या स्वर्णकारगृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः, तत्र स्वर्णकारे भिक्षानयनाथं गृहांतः प्रविष्टे सति पश्चात् श्रेणिकनृपस्य देवपूजानिमित्तं तत्कृता अष्टोत्तरशतप्रमिताः स्वर्णयवाः कौंचपक्षिणा भक्षितास्ततश्चोडीय स भित्त्युपरि स्थितः, तायत् स सुवर्णकारः शुद्धाहारमानीय पहिः समागतः, स्वर्णकारस्तत्र स्वर्णयवानपश्यन् तं साधुमेव तचौर विचिन्तयन्

·पर्वकथा
संग्रहः
चौमासी
व्याख्यान
॥५८॥
जगाद, भो साधो इहस्था ययाः केन गृहीताः ? तदा साधुना चिंचितं यदि पक्षिणा भक्षिता इति वक्ष्ये तर्हि मद-
चनादसौ एनं क्रौंचं हनिश्यति एवं विचिंत्य तेन मौनमाश्रितं, ततोऽतिसष्टेन स्वर्णकारेण साधोमस्तकमावार्धेण बद्ध,
तदा साधोश्चक्षुषी निःसृत्य पतिते, महती वेदना समुत्पन्ना, ततः स साधुरन्तकृत्केवली भूत्वा मुक्ति प्राप्तः । इत्थं
माणांतोपसर्गेपि तेन मेतार्यमुनिना जीवदयैव मनसि धृता, न किमप्यन्यचिंतितं, एवमन्यैरप्याचरणीयम् । इति
समयिके मेतार्यदृष्टांतः ॥२॥ अथ सत्यवादे कालिकाचार्यदृष्टांतो यथा-तुरीमिणीनगर्या कालिकाचार्याणां भागिनेयेन
दत्तनाम्ना पुरोहितेन छलात्स्वस्वामिनृपं कारागारे निक्षिप्य स्वयं च राज्यभारं विम्रता अन्यदा च मातुः प्रेरणयाऽचा-
यसमीपं गतेन तेन उन्मत्ततया धर्मग्रंया च समोघं श्रीगुरुभ्यो यज्ञफले पृष्टे सति गुरुभिधैर्यमवलंब्य तस्याने यज्ञो
हिंसारूपो हिंसाया:फलं च नरक इति सत्यमेव वचः प्रोक्तं, न पुनरन्यथा. ततः कोऽत्र प्रत्यय इति तेन पृष्टे सति गुरु
णोक्तं इतस्त्वं सप्तमे दिने कुक्कुरक्षितः कुंभ्यां पच्यसे, अत्रापि कः प्रत्ययः १ इति तेन पुनः पृष्टे सरिणोक्तं, त-
स्मिन्नेव दिने तव मुखेऽकस्माद्विष्टा पतिष्यति. ततोऽतिद्धन दत्तेनोक्तं त्वं कथं मरिष्यसि ? गुरुणोक्तमहं समाधिना
मास्मि, मृतोऽपि च स्वर्ग गतास्मि. तदा दत्तः साहंकृतिः सन् तत उत्थाय सूरिं च स्वभटैनिरुद्धय निजगृहं चागत्य
प्रच्छन्नं स्थितः, ततः स दत्तो मतिमोहात्सप्तममपि दिनमष्टमं मन्वानोऽद्याचार्यप्राणैः शांतिकं कुर्वे इति विचिंत्य
गृहान्निर्गतः, तदा एको मालिकः पुयाँ प्रविशन् कार्याकुलत्वात् राजमार्गे एव मलोत्सर्ग कृत्वा तत्पुष्पैराच्छादयामास,
तावत्तत्रैच मार्गे गच्छतो दत्तस्याश्वखुरोत्क्षिप्ता सा विष्टा मुखे पतिता. तदा स विष्टास्वादाचमत्कृतः सन् पश्चान्नि-
॥५८॥

·पर्वकथा
संग्रहः
चौमासी,
व्याख्यान
वृत्तस्तदेतस्य यहुविधदुराचारेण खिन्नैर्मूलमंत्रिमिर्जितशत्रुनृपः पंजरानिष्कास्य राज्ये स्थापितः, दत्तस्तु छलावा
राज्ञे समर्पिता, राज्ञा च स कुंभ्यां प्रक्षिप्य अघश्वानि प्रज्वाल्य श्वानान (शुनो) विमुच्य स कदार्थतः सन् मृत्वा
नरकं गतः, आचार्यास्तु पहुधा सन्मानिताः, इति सत्योक्तौ कालिकाचार्यदृष्टांतः ॥३॥ अथ स्तोकाक्षरैर्महातत्वज्ञाने
चिलातीपुत्रदृष्टांतो यथा-राजगृहनगयां धनदत्तनामा व्यवहारी, तस्य चत्वारः पुत्राः, सुसमानामपुत्री, चिलाती-
पुननामैको दासश्वासन. एकदा श्रेष्ठी तं दासं दुराचारिणं विज्ञाय गृहादू पहिनिष्कासितवान. सोऽपि ततो नि:-
मृत्य चौरपल्लयां गत्वा स्थितः । अथान्यदा स चिलातीपुत्रो पहुचौरान संमेलयित्वा राजगृहनगर्यामागतः, तत्र
स्वयं च तस्यश्रेष्ठिनो गृहे प्रविश्य सुसमानामकन्या चादाय सद्यो गृहानिर्गतः, तावत् श्रेष्ठयपि कन्यानयनार्य चतु-
पुत्रसहितस्तत्पृष्ठे चलितः एवं च कियति मार्गेऽतिकान्ते श्रेष्ठिनमत्यासन्नमागतं वीक्ष्य भीतश्चिलातीपुत्रः सुसमाया
मस्तकं छित्त्वा करे च तद् गृहीत्वा, द्वितीयकरे च रुधिरलिप्तं खड्गमुत्पाटय पर्वतोपर्यारुरोह, श्रेष्ठी तु तत्स्वरूप दृष्टा
विपण्णा सन् पश्चाद्वलित: अथ चिलातीपुत्र एतादृशभयंकररूपेणाने चलन मार्गे कायोत्सर्गस्थं साधु च विलोक्य
इत्थमुवाच, भो मुंड! धर्म कथय ? नोचेदनेन खड्गेन तवापि शिरश्छेत्स्यामि, साधुना तत्स्वरूपं वीक्ष्य झटिति णमो
अरिहंताणं' इति पदमुधार्य आकाशे चोड्डीय उपशम १ विवेक २ संवरेति ३ पदत्रयात्मकं धर्म तदने उक्त्वाऽन्यत्र
जम्मे. अथ चिलातीपुत्रस्तदर्थ विचारयन् आत्मनि तन्मध्यगमेकमपि गुणमपश्यन् तत्प्राप्त्यर्थ समपरिणामं दधानः
करस्थं खड्गादि तत्रैव परित्यज्य तन्मुनिस्थाने एव कायोत्सर्गेण तस्थौ. तदानीं हि रुधिरगन्धादुपागतेन कीटिका-
॥ ५९॥

·पर्वकथा
संग्रहः
चौमासी
व्याख्यान
गणेन तच्छरीरं सच्छिद्रं कृतं, परं स मनागपि न चचाल, तृतीयदिने तत्रैव कालं कृत्वा स्वर्ग प्राप्तः ॥ इति ।। समासे
चिलातीपुत्रदृष्टांतः ॥ ४॥ अथ स्तोकाक्षरैर्महार्थकथने लौकिक: पंडितचतुष्टयदृष्टांतो यथा-वसन्तपुरे जितशत्रु-
राजा, तस्यैकदा शास्त्रश्रवणेच्छासीत् , तदा चतुर्भिः पंडितैः श्लोकलक्षामितमेकैकं ग्रंथं विधाय नृपाय निवेदितं,
नृपेणोक्तं एते ग्रंथा अतिमहांतो मया स्तोककालेन श्रोतुं न शक्यते, तस्मात्स्वल्पाक्षरैरेवैतेषां सारं वदत, तदा चतुर्भिः
पंडितैः सारभूतमेकं श्लोकं निष्पाद्य नृपाग्रे प्रोक्तं, तथाहि-जीर्णे भोजनमात्रेयः, कपिलः प्राणिनां दया ॥ वृहस्पति-
रविश्वासः, पंचाला स्त्रीपु मार्दवं ॥१॥ व्याख्या-आत्रेयनामा विद्वान् वक्ति-मथम भुक्त आहारे जीणे सति पुनः
भोजनं कार्यमिति वैद्यग्रंथपरमार्थः १, कपिलपंडितः प्राह-सर्वेषां प्राणिनां दया कार्यति धर्मशास्त्रपरमार्थः २,
वृहस्पतिनामा विद्वान् वदति-कस्यापि विश्वासो न कार्य इति नीतिशास्त्रसार ३, पंचालो विद्वान ब्रूते-स्त्रीषु मृदु-
ता धार्या परं तासामंतो न ग्राह्य इति कामशास्त्ररहस्यं ४, एवं स्तोकाक्षरहर्थकथनं द्वादशांगीरूपं संक्षेपसामायिक
पोध्यं ॥५॥ अथ निष्पापाचरणे धर्मरुचिसाधुदृष्टांतो यथा-धर्मघोषाचार्यस्य शिष्यो धर्मरुचिनामा साधुनगरे आहा-
रार्थ भ्रमन रोहिणीनामब्राह्मण्या गृहे भिक्षार्थ प्रविष्टः, तया कुटुम्बनिमित्तं मिष्टभ्रान्त्या निष्पादितं कटुकतुंबिका-
शाकं विषप्रायं विज्ञाय दुष्टयुद्धया साधये दत्तं, साधुना तु सरलस्वभावेन तद् गृहीत्वा स्वस्थाने आगत्य गुरुभ्यस्त-
दर्शितं. गुरुभिस्तद् दृष्ट्वा प्रोक्तंभो महानुभाव ! इदं शाकं विषप्रायमस्ति. तस्मानिरवद्यस्थंडिले गत्वा परिष्ठापय
तदा धर्मचिसाधुर्गुज्ञिया निर्वद्यभूमौ गत्वा यावत्तच्छाकं परिष्ठापयितुं लग्नस्तावत्तन्मध्यात्पतितबिंदुमात्रे एव
॥६॥

·पर्वकथा संग्रहा चौमासी व्याख्यान ॥३१॥ तद्धाकृष्टा यहयःकीटिकाः संमिलितास्तद्गन्धग्रहणेनैव च मृताः, अथैवं यहुकीटिकामरणं दृष्ट्वा पापभीरः साधुर्जीव- दयां चिंतयन् सर्वजीवैः सह क्षामणां कृत्वा तत्र स्थितः सन् स्वयमेव तत्कटुकतुंयिकाशाकं भुक्तवान् , न पुनः पर- प्राणि वधभिया परिष्ठापितवान् . ततः सद्यो मृत्वा स सद्गति प्रासः ॥ इति ॥ निष्पापाचरणे धर्मरुचिदृष्टांतः ॥६॥ मथ पापत्यागेन यद्वस्तुतत्त्वज्ञानं, तत्र इलापुत्रदृष्टांतो यथा-इलानगरे धनदत्तश्रेष्ठी, तस्य इलादेवीसेवनात् इलापुत्री- नाम पुत्रो जातः, स चैकदा तवागतानां विदेशिनटानां नृत्यं पश्यन् अतिसुंदररूपां नर्तकपुत्री विलोक्य माग्भव- स्नेहात्तस्यामत्यंतानुरक्तो बभूव, ततः सद्यो गृहमागत्य पितरं प्रति उवाच, भो तात! मां प्रति नर्तकपुत्री परिणायस्व, नोचेद् मरणमेव शरणीकरिष्ये, परमपरकन्यापाणिग्रहणं सर्वथा न विधास्ये, तदा पित्रा तस्यात्याग्रहं विज्ञाय कथ- मपि निपेयुमशक्नुवता वृद्धनटसमीपं गत्वा तस्य पुत्री मार्गिता. नटेनोक्तं यद्ययमस्मत्कलां शिक्षयित्वा बहुधनं चोपाय॑ अस्मज्ज्ञातिं पोपयेत् तर्हि-अस्मत्पुन्याः पाणिग्रहणं कुर्यात् . श्रेष्ठिना तद्वचः श्रुत्वा इलापुत्रं प्रति सर्वोऽपि वृत्तांतः प्रोक्तः, इलापुत्रस्तु तदप्यंगीकृत्य हठेन गृहानिर्गत्य नटेषु संमिलितः ततः कियता कालेन तेषां सर्वकलासु निपुणो भूत्वा वेन्नातटनगरं प्राप्तः, तत्र राज्ञे स्वकलादर्शनाय स्वयं वंशमारुह्य रमतेस्म. सा नटपुत्री च वंशपाधैं स्थिता गानं करोतिस्म, तदा तां नटपुत्रीं विलोक्य राजा चलचित्तः सन् चिंतयतिस्म, यद्येष इलापुत्रो वंशानिपत्य प्रियते तर्हि एनां कन्यामहं गृहामि. अथ इलापुत्रः सर्वा एव कलाः कृत्वा वंशादुत्तीर्य दानग्रहणेच्छया नृपपुरः स्थितः, राज्ञोक्तं व्यग्रतया मया नृत्यं न दृष्टं, ततः पुनः कुम? तदा तेन धनलिप्सया पुनर्नृत्यं कृतं, परं राजा तन्मरणमिच्छता ·पर्वकथा मंग्रहः चौमासी व्याख्यान ९ पुनस्तथैवोक्तं. ततः स तृतीयवारं पुन:-वशमारुह्य रमतेस्म. तस्मिन्नवसरे एकभाग्यवतः श्रेष्ठिनौगृहे एकः साधुराहारार्थ गतस्तदा सर्वालंकारविभूपिताऽतिसुंदरांगी श्रेष्ठिपत्नी सद्यः समुत्थाय सानंदं वंदनां विधाय मोदकैः स्थालं भृत्वा साधु प्रतिलाभयति, साधुरप्यधोदृष्टिः सन् 'इत्थं इत्यमिति' शन्दमुचरन्नाहारं गृह्णाति. एतत्स्वरूपं वंशारूढेन इला- पुत्रेण दृष्टं, तदासौ स्वयं नर्तकीनिमग्नचित्तोऽपि तयोनिर्विकारभावदर्शनात् सद्यः संप्राप्तवैराग्योऽनित्यादिभावनां भावयन् केवलज्ञानं प्राप, देवमहोत्सवो विहितो, वंश एव च सिंहासनं यभूव, तत्स्वरूपदर्शनान्नृपायोऽपि प्रति- बुद्धाः ॥ इति ॥ परिज्ञायामिलापुत्रदृष्टांतः ॥७॥ अथ परिहरणीयवस्तुत्यागे तेतलिपुत्रदृष्टांतो यथा-तेतलिपुरे कनक- केतुर्नामराजा, स च राज्यलोभाजातमात्रान् स्वपुत्रान् विनाशयति. तस्य राज्ञस्तेतलिपुत्रनामामात्यस्तस्य पोहिला. नाम भार्या, सा च प्रथमं मंत्रिणोऽतिवल्लभासीत् , पश्चात्कथंचिदनिष्टा जाता. एकदा तस्या गृहे आहारार्थमेका साध्वी समुपागता, मंत्रिपन्या तां प्रति प्रणम्य भर्तृवशीकरणोपायः पृष्टः, साध्व्या प्रोक्तं धर्मः सेव्यो येन सर्वे- टार्थाः सिद्धयति, ततः सा संसाराद्विरक्ता सती दीक्षाग्रहणार्थ पतिं पप्रच्छ, मंत्रिणोक्तं दीक्षां गृहाण, परं यदि त्वं देवपदं प्राप्नुयास्तर्हि मां प्रतियोधयः, तयापि तद्वचाँगीकृत्य दीक्षामादाय आयुःक्षये समाधिना मृत्वा देवपदं प्राप्तं, अथ मंत्रिणा राज्ञ एकः पुत्रो जातमात्र एव प्रच्छन्नं गृहीत्वा स्वगृहे वर्द्धित आसीत्. एकदा कनककेतुनृपे परलोकं गते सति मंत्रिणा स कनकध्वजकुमारो राज्ये स्थापितः, राज्ञा च सर्वमपि राजकार्यममात्याधीनं कृतं, ततो मंत्री अहर्निशं राजकार्ये मग्नः सन् कदापि धर्मकृत्यं न कृतवान् . तस्मिन्नवसरे देवपदं प्राप्तया पोलिया मंत्रि- ·चौमासी पर्वकथा संग्रहः व्याख्यान णस्तत्स्वरूपं दृष्ट्वा तत्प्रतियोधाय नृपादयः सर्वेऽपि लोकास्तत्पराङ्मुखा विहिताः, ततो नृपस्थानं गतेन मंत्रिणा फाप्यादरमलभमानेन सद्यो गृहमागत्यात्मनः कुमरणाशंकया स्वहस्तेनैवानेके मरणप्रयोगाः कृताः, परं देवेन सर्वेऽपि चैयथ्य नीताः, ततो विलक्षीभूय स्थितं मंत्रिणं प्रति देवः प्रादुर्भूय उवाच, भो मंत्रिन् । ईदृक्संसारस्वरूपं विद्यते, तत्त्वतो न कोऽपि कस्यापि स्वजनोऽस्ति. इत्यादिवचनैर्मत्रिणं प्रतिवोध्य देवः स्वस्थानं ययौ, मंत्र्यपि सर्व विभवं परित्यज्य सद्यो दीक्षां जग्राह इति प्रत्याख्याने तेतलिपुत्रदृष्टांतः ॥ इति सामायिकपदं व्याख्यातम् ।। अथावश्यकपदं व्याख्यायते, तत्रोभयकालं यदवश्यं कर्त्तव्यं तदावश्यकं प्रतिक्रमणमित्यर्थः, तत्फलं चेदं-आवस्स- एण एएण । सावओ जइवि बहुरओ होइ ॥ दुक्खाणमंतकिरियं । काही अचिरेण कालेण ॥१॥ व्याख्या-श्रावको यद्यपि बहुरजस्को बहुपापयुक्तो भवति तथाप्यतेनावश्यकेन कृत्वा स्तोकेन कालेन दुःखानामंतक्रियां विनाशं करिष्यतीति, किंच-आवस्स उभयकालं, ओसहमिवं जे करंति उज्जुत्ता ॥ जिणविनकहियविहाणा, अकम्म- रोगा य ते हंति ॥ २॥ व्याख्या-श्रावका उपयोगयुक्ताः संतः प्रभातसंध्याकालयोर्जिनवैद्यकाधितविधिना सम्यक्प्र- कारेण औषधमिवावश्यकं कुर्वति, ते कर्मरोगरहिता भवंतीति, प्रतिक्रमणनियमे साजणसिंहदृष्टांतः । स चैवं- साजणसिंहनामा श्रेष्ठी द्विसंध्यं कालवेलायां प्रतिक्रमण विना भोजनं न कार्यमिति नियमवान् बभूव. एकदा पीरो- जपातसाहेन केनचिदपराधेन स कारागारे क्षिप्तस्तदा तत्र स्थितेनापि तेनारक्षकपुरुपेभ्यः पंचाशत्पंचाशन्मितान सुवर्णनिष्कान् दत्त्वा प्रत्यहं प्रतिक्रमणं कृतं, अन्यदा रत्नद्वयपरीक्षणव्यतिकरे तृतीयं रत्नं जगन्मध्ये त्वमिति वचना- म

·TA
।
चौमासी
पर्वकथा
संग्रहः
व्याख्यान
॥१४॥
त्प्रसन्नेन सुरबाणेन समुक्तः सन्मानितश्च. तदा भीतरारक्षकैनिकास्तस्य पश्चात् दत्तास्ततः श्रेष्ठिना ते निष्कास्तेभ्य
एव दत्ताः, मोक्तं च अहो एतद्वनं कियत् ! यतोऽमूल्यं प्रतिक्रमणं मया कृतं भवत्साहाय्यादिति दृष्टांतः॥
अथ पौषधं व्याख्यायते-धर्मस्य पोपं पुष्टिं दत्ते तत्पौषधं, तबाहार १शरीरसत्कार २ गृहव्यापार ३ अब्रम ४
निवृत्तिरूपं योध्यं, तत्फलं चेदं-पोसहि य सुहे भावे । असुहाइ खवेइ नत्थि संदेहो ॥ छिदेइ निरयतिरिगई। पोसहं
विदिअप्पमत्तेणं ॥१॥पौपधव्रतस्थिरत्वे कामदेवदृष्टांत:-यथा कामदेवश्रावकः पौपधे स्थितः सन् निशायां मिथ्या-
विदेवेन-दुष्टगज १ नाग २ पिचाश ३ रूपैर्वहुधा क्षोभितोऽपि मनोवाकार्यर्मनागपि न क्षुभित इति.
अथ देवार्चनलानविलेपनानि व्याख्यायन्ते. देवस्य श्रीजिनेद्रस्य तत्प्रतिमायाश्च अर्चनं वासादिना, स्लानं जला-
दिना, विलेपनं च चन्दनादिना कर्त्तव्यमेतत्पदन्नयेण सर्वोऽपि पूजाप्रकारः सूचितः पूजाफलं चेदं-सयं पमज्जणे पुन्नं,
सहस्सं च विलेवणे ।। सयसाहस्सिपा माला, अणंतं गीयवाइयं ॥ १ ॥ इत्यादि, अत्र दृष्टांताः स्वयं वाच्याः । अथ
ब्रह्मक्रिया १दान २तपोमुखानि ३ व्याख्यायंते, तत्र ब्रह्मक्रिया ब्रह्मचर्य सुदर्शनश्रेष्ठयादिवत् शीलव्रतपालनमित्यर्थः,
तत्फलं यथा-जो देइ कणयकोडिं, अहवा करेइ कणयजिणभवणं ॥ तस्स न तत्तिय पुन्नं, जत्तिय बंभवए धरिए॥१॥
॥इनि ॥ तथा दानं हि अभय १ सुपात्रा २ नुकंपो ३ चित ४ कीर्ति ५ भेदात्पंचविधं, तत्र द्वाभ्यां मोक्षः, त्रिभिश्च
भोगमाप्तिः, इहाभयदाने दृष्टांतो यथा-
राजगृहे सभास्थितेन श्रेणिकनृपेण प्रोक्तं, संप्रति नगरे किं वस्तु सुलभ स्वादु चास्ति ? क्षत्रियाः प्रोचुमासं समघ
॥ ६४ ॥

·चामासा पर्वकथा संग्रहा व्याख्यान स्वादु चास्ति, तदा अभयकुमारेण चिंतितं, एते निर्दयाः, अथ यथा पुनरप्येवं न जल्पेयुस्तथा कुर्या, ततो रात्री सर्वक्षत्रियगृहेषु पृथपृथग्गत्वाऽभय एवमवादीत्, भो-क्षत्रिया: राजपुत्रशरीरे महाव्याधिरुत्पन्नोऽस्ति, यदि मनुष्य- सत्कं कालेयमांसं टंकद्धयमितं दीयते तदा स जीवति नान्यथेति वैद्यैरुक्तमस्ति. ततो यूयं राज्ञो ग्रासजीविनो भव- द्भिरेवैतत्कार्य कर्तव्यं, तदा एकेनोक्तं दीनारसहस्रं गृहाण ? परं मां मुंच ? अन्यत्र गच्छ ? अभयेन तद् गृहीतं, एवं रात्रौ प्रतिगृहं परिभ्रम्य तैर्दत्तानि यहनि दीनारलक्षाण्यादाय प्रभाते नृपसभायां तद्धनं क्षत्रियभ्यो, दर्शितं, प्रोक्तं च अहो गतदिने यूयमेव वदथ यन्मांसं सुभलमिति. अद्य तु एतावता द्रव्येणापि तन्मांसं न प्राप्तं, ततो लज्जितास्तेऽ- भयेन हकिताः, ततो मांसभक्षणनियमं प्रापिताश्च, अत्रार्थे श्लोकः-स्वमांसं दुर्लभं लोके, लक्षेणापि न लभ्यते ।। अल्पमूल्येन लभ्यते । पलं परशरीरजं ॥१॥ एवमन्यैरप्यभयदानवुद्धिर्धायेति ॥ तथा तपो हि दुष्टाष्टकर्मविनाशकं सकललब्धिजनकं याह्याभ्यंतरभेदतो द्वादशविधं दृढमहारिवद्रव्यात्मभिः स. माचरणीयं ।तपोमुखानीत्यत्र मुखशब्द आद्यर्थस्तेन भावनादिपरिग्रहः, इति व्याख्यातं ब्रह्मक्रियादिपदयत्रं। किंचात्र धार्थिनात्मानंदा कर्तव्या, न परनिंदा, तत्र चित्रकृत्पुत्रीदृष्टांतः, सर्व-कांचनपुराधीशेन जितशत्रुराजेन स्वस्य नवीनसभायां कनकमंजरीनामचित्रकरसुतानिर्मितं चित्रमयूर साक्षान्मयूरमिव दृष्ट्वा तचातुर्यगुणरंजितेन सा परि- णीता, तया च स्वबुद्धया प्रत्यहं नवनवकथाकथनेन नृपः पण्मासान यावत् स्वावासे आनीता, तदा राज्ञा.बहु मन्य- मानापि सा प्रतिदिनं स्वगृहे एकांतदेशे उपविश्य पितृगृहसंबंधिसामान्यवेषं परिधाय हे आत्मन् ! राजमान्यत्वम- ॥६५॥..

·पर्वकथा संग्रहा चौमासी पाख्यान ६६॥ स्थिरमस्ति, अतोऽहंकृतिन विधेया, तव पितृगृहसंबंधिनी त्वियं ऋद्विरस्तीत्यादिवचनैरात्मानं निंदति स्म. अथ छलं पश्यंतीभिः सपत्नीभिस्तथाकुर्वाणां तां विलोक्य नृपायोक्तं, एषा तु भवतां कार्मणं करोति, ततो राज्ञा परीक्षार्थ. मेकदाकस्मादागत्य तामात्मनिंदां कुर्वाणां दृष्ट्वा तुष्टेन पराजी कृता, अपराश्चापमानिताः, एवं धर्माधिभिरात्म- निंदा काति ॥ अन्यच चातुर्मासिकपराधयितुकामेव्यात्मभिरस्मिन् दिने स्वे स्वेऽतिचारा आलोचनीयाः, गुर्वादिसमक्षं च तेषां मिथ्यादुष्कृतं च वाच्यं, तत्र साधूनां चरणसप्तति (७०), करणसप्तति (७०) मिलनाचत्वारिंशदधिकशत (१४०) मतिचारा भवंति, ते च ग्रन्थगौरवभयान लिख्यते. । श्रावकाणां तु चतुर्विशदधिकशतमतिचाराः (१२४) स्युस्ते संक्षेपतो दश्यते-पण संलेहण ५ पन्नरस-कम्म १५, नाणाइ अट्ठ पत्तेयं २४ ॥यारस तव १२ विरय- तिगं ३। पण सम्म ५ वयाणं पत्तेयं ६०॥१॥ व्याख्या-संलेखनायाः पंचातिचारास्तथाहि-अत्र इतस्तपःप्रभावादहं मनुष्यो राजादिर्भूयासमिति इहलोकाशंसा १, इतोऽनुष्ठानात्परलोके देवो भूयासमिति परलोकाशंसा २, कृतान- शनोऽहं लोकैः पूज्योऽस्मि, अतश्चिरं जीयासमिति जीविताशंसा ३, अपूज्यत्वाद्वयाधिपीडितत्वाद्वा शीघं म्रियते * संक्षेपतो गाथाद्वय यथा-चय (५) समणधम्म (१०) सजमं (१७), वेयावचं च (१०) यंभगुत्तीओ (९)n नाणाइ तिमं (३) तव (१२), कोह निग्गमओ (४) होइ चरणमेयं ॥१॥ पिंड विसोही (४) समिई (५) भावणा (१२), पडिमा य (१२) इदिय निरोहो॥ (") पडिलेहण (२५) गुत्तीओ (३), अभिग्गहो (४) चेव करणं तु ॥२॥ ।। ६६ ।।

·चौमासी
व्याख्यान
पर्वकथा
द्वरमिति यत्मार्थ तन्मरणाशंसा ४, रूपं शन्दश्च कामी, गंधरसस्पर्शाभोगास्ते ममप्रशस्ता भूयासुरिति या इच्छा
सा कामभोगाशंसा ५, संलेखनां कृत्वा ययेवं चिंतयति तदातिचाराः, एषु च यदि कोऽपि कालयत्रसंबंधी अति-
चारो लमो भवेत्तदा तस्य मे मिध्यादुष्कृतमिति संघादिसमक्षं वाच्यं, एवमग्नेऽपि धोध्यम् ।
अध पंचदश कर्मादानातिचारा यथा--
आजीविकादिनिमित्तं काष्ठदहनेन अंगाराणां करणं, तद्विक्रयणं, इष्टिकापाचनमित्यादि अंगारकर्म १, वृक्षादेः
पत्रपुष्पादेर्वा छेदनविक्रयणादि वनकर्म २, शकटानां तदंगानां च निष्पादनधाहनादि शकटकर्म ३, शकटवृषभादी-
ना भाटफेनार्पणं भाटककर्म ४, हल-कुदालादिभिर्भूमिथिदारणं पाषाणाविषदने, यवादिधान्यानां मुंजनादिकरणं च
स्फोरकफर्म ५, प्रथमत पय म्लेच्छादिभ्यो मूल्यदानेन गजदंताद्यानाय्य विक्रयणं, आकाराद्वा स्वयमानीय विक्रयणं
दंतवाणिज्य ६, लाक्षा-नीली-मन:शिलादेः सुलितधान्यदेश्च विफयो लाक्षावाणिज्यं ७, घृत-तैलादि रसविक्रयो
रसवाणिज्यं 4, पस्मिन् भक्षिते प्राणी नियते तद्विपं, तस्य वाणिज्यं विपवाणिज्यं ९, द्विपद-चतुष्पदादि विक्रयः
केशवाणिज्यं १०, तिलेश्वादीनां यत्रैः पीडन यापीलनं ११, धृषभादेथुपणकर्णादिच्छेदनं निलांछनकर्म १२,क्षेत्रादी
चझेालनं दवदानं १३, गोधूमादेः पोक्षः (पार्थः) सरोहृदादिशोपच प्रसिद्धः १४, असत्यो दुःशीला दास्याद-
यस्तासां पोपणमसतीपोपः १५ ॥ इति ॥ पंचदश कर्मादानातिचाराः ॥
ज्ञानस्याष्टौ अतिचारा यथा-अकालवेलायां प्रतिपिद्धदिने वा श्रुताध्ययनं १, गुरोक्षानोपकरणाना पुस्तकादीनां
॥ ३७॥

·पर्वकथा संग्रहा चौमासी व्याख्यान ॥१८॥ वा पादादिसंघटनेनाऽविनयकरणं २, तथा एपामेव बहुमानस्याऽकरणं ३, उपधानयोगादि विना श्रुताध्ययनं ४, यस्य पार्थे श्रुतमधीतं तस्य गुरोनाम्नोऽवलपनं ५, देववंदनप्रतिक्रमणादौ शुद्धाक्षराणामपठनं ६, तत्रैव शुद्धार्थस्या- पठनं ७, तत्रैवाऽशुद्वयोः सूत्रार्थयोः पठनं ८, इति । ज्ञानस्याष्टौ अतिचाराः ।। दर्शनस्याप्यष्टौ अतिचारास्तथाहि-देवगुरुधर्मविषये शंकाकरणं १, सर्वाण्यपि दर्शनानि शोभनानाति श्रद्धा- करणं २, धर्मस्य फले संदेहकरणं ३, मिथ्यादृष्टीनां महत्त्वं दृष्ट्वा तदुपरि तीव्ररागकरणं ४, साध्वादीनां गुणश्लाघा- या अकरणं ५, नवप्रतिबुद्धश्राद्वादेः स्थिरताया अकरणं ६, साधर्मिकाणां वात्सल्याऽकरणं ७, सति सामथ्र्ये जिन- शासनस्य प्रभावनाया अकरणं ८, इति दर्शनस्याष्टौ अतिचाराः॥ तथा पंचानां समितिनामीर्यादीनां ५, तिमृणां च गुप्तीनां मनोगुप्त्यादीनां ३, तथाविधाऽपालने चारित्रस्याष्टो अतिचाराः । तथा 'अणसणमूणोयरिया' इत्यादि द्वादशतपोभेदानां सम्यगकरणे तपसोद्वादशातिचाराः। तथा मनो- वीर्य १ वचनवीर्य र कायवीर्याणां ३ देववंदन-प्रतिक्रमण-स्वाध्याय-दान-शीलादौ अस्फोरणे वीर्यस्य त्रयोऽतिचाराः। सम्यक्त्वस्य पंचातिचाराः, यथा-श्रीजिनेंद्रोक्तपदार्थेषु सन्देहः शंका १, अन्यान्यदर्शनाभिलाषः कांक्षा २, धर्मफलं प्रति सन्देहो विचिकित्सा, अथवा मलमलिनवपुपः साधून् दृष्ट्वा जुगुप्साकरणं विचिकित्सा ३, मिथ्यादृष्टीनां प्रशं- सनं कुलिंगमशंसा ४, मिथ्यादृष्टिभिः सह परिचयः कुलिंगसंस्तवः ५॥ अथ द्वादशवतानां पष्टपतिचारा उच्यते. तत्र प्रथम स्थूलप्राणातिपातविरमणवते पंचातिचारा यथा-निर्दयतया r६८॥

·चौमासी व्याख्यान पश्चादीनां कशादिभिस्ताडनं वधः १, रज्ज्वादिभिर्गाढयंधनं यन्धः २, शस्त्रेण कर्णादिकर्तनं वृषणच्छेदनं च छवि- पर्वकथा च्छेदः, छविः शरीरं तस्य छेद इति व्युत्पत्तेः ३, वृषभादीनां स्कंधे पृष्ठे च सामर्थ्यातिरिक्तभारारोपणमिति भारः ४, संग्रहः वृषभादीनां वेलाप्राप्तावपि अन्नजलघासनिधारणा भक्तपानव्यवच्छेदः ५॥ स्थूलमृषावादविरमणव्रते पंचातिचाराः, यथा-त्वं चौरस्त्वं जार इत्यादि परं प्रति अविचार्यभापणं सहसाभ्याख्यानं १, एकांते स्थितान् कानपि विलोक्य एते राजविरुद्धं चिंतयंतीति प्रकाशन रहोभ्याख्यानं २, विश्वासिभिः स्वदारैः स्वमित्रैर्वा यत्प्रच्छन्नं कथितं तस्या- न्येपामग्रे प्रकाशनं स्वदारमन्त्रभेदः ३, कष्टे पतितस्य कस्यचित् पृच्छतोऽलीकमीदृशं वदेरित्यादिशिक्षणं मृषोपदेश ४, कूटलेखश्च प्रतीत: ५॥ स्थूलादत्तादानविरमणव्रते पंचातिचाराः, यथा-चौराहृतवस्तुग्रहणं स्तेनाहृतं १, चौराणां शंवलादिदानेन साहाय्यकरणं स्तेनप्रयोग: २, घृतादौ तादृशवस्तुनो वशादेर्मीलनं तत्मतिरूपक्षेपः ३, विरोधि- राज्ये लाभार्थ वस्तुविक्रयणार्थ गमनं विरुद्धगमनं ४, लोकप्रसिद्धतुलामानयोन्यूनाधिककरणं कूटतुलाकूटमानं ५॥ स्थूलमैथुनविरमणव्रते पंचातिचारा यथा-वेश्यायां १, विधवायां. २, कन्यायां ३ वा गमनं अपरिगृहीतागमनं १, भाटकमदानेन स्तोककालं यात्मीया कृता तस्यां गमनं ईत्वरीगमनं २, अंगं स्त्रीपुरुपचिह्नं, तदन्यानि अंगानि कुच- कक्षोरुवदनादीनि तेषु रमणं अनंगक्रीडा ३, स्वापत्यानामिव अन्यापत्यानां परिणायनं परविवाहकरणं ४, काम- भोगेपु गादाभिलापस्तीवानुरागः ५॥ स्थूलपरिग्रहपरिमाणवते पंचातिचाराः, यथा-गणिम १ धरिम २ मेय ३ परि- च्छेद्य ४ भेदाचतुर्विधस्य धनस्य शालिगोधूमादे(न्यस्य च समर्घस्य सत्यंकारादिना स्वीकृत्य नियमावधिं यावत्त- ·पर्वक्रया संग्रहः चौमासी व्याख्यान ९ चैव व्यवस्थापनं १, क्षेत्रवास्तुनोमध्यवर्तिवृत्यादिदूरीकरणेन एकीकरण २, पूर्णेऽवधौ ग्रहोप्यामीति बुद्धया रूप्यस्व- देर्भायर्यादिभ्यो दानं ३, कुष्यस्य स्थालादीनां दशकादेःसंयोज्य पंचकादिकरणं ४, पूर्व सामान्यतो नियमं विधाय पश्चात् सगर्भयोपिदचतुष्पदयोर्ग्रहणं ५॥ अध पष्ठे दिपरिमाणाख्ये गुणवते पंचातिचाराः, यथा-अधिस्तिर्यक ३ प्रमाणातिक्रमेण वस्त्वानयनप्रेप- गाभ्यां त्रयोतिचारा: ३, अन्धदिग्पोजनानामन्यस्यां दिशि क्षेपणं क्षेत्रवृद्धिः ४, किंचित् स्वयमेव कृतदिक्भमाण- (विस्मरणं स्मृत्यंतर्धानं ५५ सप्तमे भोगोपभोगवते पंचातिचाराः, यथा-सचित्तभक्षणकृतनियमस्य कृततत्परिमाणस्य वा पुंक्षी दाडिमादि यत्सचित्तं वस्तु तस्य भक्षणं १, पक्वानफलादिसचित्तप्रतिवद्धं तस्य भक्षणं२, प्रचालितकणि- कादि 'अप्पोल' मित्युच्यते, तस्य भक्षणं ३, पृथुकादि 'दुप्पोल' मित्युच्यते, तस्य भक्षणं ४, अतृप्तिजनका लघुवीजा औपधयस्तुच्छौपधयस्तासां भक्षणं ५ ॥ अष्टमे अनर्थदण्डविरमणे पंचातिचारा, यथा-कामोद्दीपकशास्त्राभ्यास: कदर्ष १, मुखाक्षिभूविकारपूर्विका भंडचेष्टा कौकुच्यं २, गाल्यायसंवद्धपलापित्वं मौखयं ३, संयुक्तस्य उदूखलमुश- लघरदादेर्धारणं संयुक्ताधिकरणं ४, लानादिसमये अधिकतैलमृत्तिकादिसामग्रीमेलनं, सरोघरादौ लानादिकरणेन पृथिव्यप्कायादिविराधनं च भोगोपभोगातिरेक: ५ ॥ अथ नवमे सामायिकवते पंचातिचारा, यथा-मनसि पापव्यापारचिंतनं मनोदुःमणिधानं १, विकथाकरणं बाग्दुःप्रणिधानं २, अमतिलेखिते स्थाने हस्तादिक्षेपणं कायदुःमणिधाने ३, सामायिकं कृत्वा मुहर्तमानमपि

·चौमासी
व्याख्यान
पर्वकथा
संग्रहा
तदासेवनया अकरणं अनवस्थानं ४, सामायिकं मया कृतं न वेति स्मृतिविहीनता ५ ॥ दशमे देशावकाशिकवते
पंचातिचाराः, यथा-परं प्रति त्वया इदमानेतव्यमित्युक्त्वाभिग्रहविषयकदेशात्परतो वस्त्वानयनं आनयनप्रयोगः
१, त्वयेदं मम वस्तु गृहादी नेतव्यमित्युक्त्या स्वपार्श्वस्थाधिकवस्तुनोऽभिगृहीतदेशात्स्थानांतरे मोचनं प्रेष्यप्रयोगः
२, कंचित् कार्येणाकारयंतं दृष्ट्वा स्वकार्यसाधनार्थ शब्दकरणं शब्दानुपात:, ३, तथैव परं प्रति स्वस्य रूपदर्शनं रूपानु-
पात: ४, अभिगृहीतदेशाद् पहिः कार्यज्ञापनाय पापाणादिक्षेपणं पुद्गलक्षेप: ५॥ एकादशे पौपधनते पंचाति-
चाराः, यथा-अप्रतिलेखितदुःप्रतिलेखितशय्यासंस्तारकासेवनं १, अप्रमार्जितदुःप्रमार्जितशय्यासंस्तारकासेवनं २,
अमतिलेखितादिभूमिकासु उचारप्रस्रवणपरिष्ठापनं ३, अप्रमार्जितादिभूमिकासु उच्चारादिपरिष्ठापनं ४, प्रभात-
समये अमुकमाहारं पाचयिष्यामीत्यादिप्रकारचिंतनं ५॥ द्वादशे अतिथिसंविभागवते पंचातिचाराः, यथा-साधु-
समागच्छंतं दृष्ट्वाऽदानवुद्धया देयद्रव्यस्य सचित्तोपरिस्थापनं १, सचित्तेन फलादिना देयवस्तुन आच्छादनं २,
स्वकीयमपि मोदेकादिद्रव्यमन्यदीयमेतदिति कथनं ३, यदि एतेन निःस्वेनापि दानं दत्तं तत्किमहमतोऽपि हीन इति
मात्सर्यादानं ४, आहारमानीय भुजानानां भुक्तवतां साधुना निमंत्रणं, यथा मदीयोऽभिग्रहोऽपि न भज्यते, वस्त्वपि
एते न गृहंतीत्यभिप्रायेणेति ५॥ इत्थं द्वादशवतानां पष्टयतिचाराः, सर्वेऽपि मिलिताः (१२४) इति. एपांमध्ये
ये केऽप्यतिचारा लग्ना भवेयुस्तेषां मे मिथ्यादुष्कृतमस्तीति संघादिसमक्षं वाच्यं, ततः सर्वेष्टार्थसिद्धिः॥
॥ इति चातुर्मासिकत्रयव्याख्यानं समाप्तं ॥१॥
॥७१॥

·पर्वकथा
संग्रहः
॥ श्रीपर्युषणाद्यष्टाहिकाव्याख्यानम् ॥१०॥
पर्युषणा
व्याख्यान
१०
॥७२॥
शांतीशं शांतिकर्तारं, नत्वा स्मृत्वा च मानसे ॥ अष्टाहिकाया व्याख्यानं, लिख्यते गद्ययंधतः ॥१॥
इह च सकलदुष्कर्मवारिणि विमलधर्मकर्मकारािण इह परत्र च कृतप्रभूतशर्मणि श्रीपर्युषणादिपर्वणि समागते
सति, सकलसुरासुरेंद्राः संभूय श्रीनंदीश्वरनामनि अष्टमद्वीपे धर्ममहिमानं कर्तुं गच्छंति; तत्र तावन्नंदीश्वरद्वीपस्य
मध्यभागे चतुर्दिक्षु चत्वारोंजनगिरयः संति, अंजनवर्णाः पर्वता इत्यर्थः । तेषां प्रत्येकं चतुर्दिक्षु चतस्रो चाप्यः
संति, तासां वापिनां मध्यभागेषु दधिमुखाः पर्वताः संति, दधिवर्णाः श्वेतवर्णा इत्यर्थः । पुन योर्वाप्योरंतरे द्वौ
द्वौ रतिकरपर्वतो वर्तेते, रक्तवर्णा इत्यर्थः । एवं चैकेकांजनगिरिः, समंताचत्वारो दधिमुखाः, अष्टौ च रतिकराः सं-
ति, संमिलने द्वादश, त्रयोदशश्च स्वयमंजनगिरिः, इत्थं चतुर्दिक्षु चतुर्णामंजनगिरीणां सपरिकराणां मीलने जाता
द्विपंचाशगिरयः, ते च पृथग्नामसंख्यया, चत्वारोंजनागरयः (४), पोडश दधिमुखाः (१६), द्वात्रिंशद्रतिकरपर्वताः
(३२), तेषामुपयेंकैकं जिनभवनमस्तीति द्वीपंचाशन्जिनभवनानि संति, तेषु च जिनचैत्येषु प्रत्येकं चतुर्विशत्यधिकशतं
* एकलक्षयोजनप्रमाणोजम्बूद्वीपः द्विलक्षयोजनप्रमाणोलवणसमुद्रः, एवंद्वीप समुद्राणां द्विगुणद्विगुणकरणेन-धातकी-पुष्कर-वारुणी-क्षीर-
घृत-इक्षु-यायत् पोडशाब्ज-अष्टत्रिंशत् कोटि चत्वारिंशत् लक्षाः-(१६३८४००००००) एतावत् योजनप्रमाणोष्टमनंदीश्वरनामको द्वीपोऽस्ति ॥
॥७२॥

·पयुषणा न्यारूपान पर्वकया संग्रहा ॥७३॥ जिनर्षियानि संति, सर्वेपां मिलनेऽष्टचत्वारिंशदधिकचतुःपटिशतानि (६४४८) जिनर्विवानि भवति, तानि'च सा- ण्यपि चैत्यानि चतुद्वाराणि शाश्वतानि प्रयरतोरणादिभिरलंकृतानि अतिसुन्दराणि सति, तत्र देवेंद्रा बहुदेवदेवी- परिवृताः प्रवर्द्धमानभावेनाष्टाष्टिकमहोत्सवं कुर्वन्ति, जल-चंदन-पुष्प-धूपाधष्टद्रव्यर्जिनयियानि पूजयंति, जिन- गुणान् गापंति, नाटकं च विदधति, इत्थमष्टदिवसावधि महोत्सचं समाप्य पुनः स्वस्थानं गच्छति. एवं श्रावकरपि श्रीमतीर्थकरमकाशितेऽस्मिन पर्वणि समागते धर्मणि यत्नो विधेयः, तथा चास्मिन् पर्वणि श्रावकाणां कृत्यान्याह- आश्रयफपापरोधः कर्तव्यः प्रायकैः शुभाचारैः । सामायिकजिनपूजा-तपोविधानादिकृत्यपरैः ॥१॥ तत्रावा: पंच ते चामी-प्राणातिपात-मृपायादाऽ--दत्तादान-मैथुन-परिग्रहास्तेषांरोधो निरोधः, अर्थात्तस्याग: फर्तव्यः,एतावता मथमं द्वद्रियादयो ये प्रसजीवास्तेषां विराधनाः श्रावकैर्वाः, सर्वदानेषु अभयदानमेवश्रेष्ठ, * निशीथभाष्य-पूर्णि-गृहरकल्पभाष्य-चूर्णि-वृत्ति-स्थानांगसूत्रवृचि-समवायांगसूत्रवृत्ति कल्पसिद्धान्त-व्याख्यादिशालानुसारेण जैनटिप्पणकसद्भावे अधिकमास भागते आपाढचातुर्मासात् विशत्या दिनः पर्युषणाफरणं प्रोकं, तथा अधिकमासाऽभावे पंचाशतेच दि. नः प्रोक्तं, परंच जैनटिप्पणकाऽभावे संप्रति लौकिकटिप्पणके मासवृद्धिर्भवतु वा मा भवतु तथापि पंचायतैय दिनैः पर्युपणाकरणमर्यादा सर्पगन्छीयपूर्वाचायः प्रमाणीकृता आसीत्, अतएव पंचाशतैव दिनैः द्वितीयथावणे प्रथमभाद्रपदे चा पर्युपणाया भाराधनं युक्तियुक्त शास्त्रसम्मतं जिनाशानुसारं व शेयं, परं न अशीतिदिनैः, अस्य विशेषनिर्णयः कल्पस्वस्य कल्पद्रुमकलिकाया नवमव्याख्यानाद् अस्मत छतयहत्पर्युपणानिर्णयग्रंथाच अवगतव्यः, इति हस्ताक्षराणि श्रीमत्सुमतिसागरमहोपाध्यायानां लघुशिष्य पं० मुनि-मणिसागरस्य ।

·पर्वकथा संग्रह पर्युषणा व्याख्यान ॥ ७४॥ यदुक्तं सूत्रकृदंगे- अभयापहाणमिति अन्यप्राप्युक्तं च- दीयते म्रियमाणस्य, कोटिजीवितमेव च ॥ धनकोटिं न गृहीयात्, सों जीवितमिच्छति ॥१॥ अपि च-पो दद्यात्कांचन मेरु, कृत्स्ना चापि वसुंधराम् ।। एकस्य जीवितं दद्यान्नहि तुल्यमहिंसया ॥२॥ अतोऽभयदानख्यापनार्थ कथानकमुच्यते-तथाहि-वसंतपुरेऽरिदमनो राजा, तस्य पंच राश्यः तासु चैका दुर्भगा चतस्त्रोऽत्यंतवल्लभाः एकदा चतुर्वधूसमेतो राजा निजप्रासादगवाक्षस्थो नानाविधक्रीडाविलासं कुर्वस्तिष्ठति, तस्मिन्नवसरे एकश्चौरो राजमार्गेण नीयमानो राज्ञा सपत्नीकेन दृष्टः, सच कीडशा कंठन्यस्तरक्तकणवीरमालो, रक्त- वनपरिधानो, रक्तचन्दनानुलिप्तगात्रः पुरस्ताद्वाद्यमानवध्यडिंडिमः, इत्थं विविधविडंयनाभिर्विडंयमानं तं चौरं हष्ट्वा राज्ञीभिः पृष्टं, किमकार्यमनेनाकारीति, तदा एकेन राजपुरुपेण तासांपुरः कथितं, परद्रव्यापहारेण राजविरू- दमनेन कृतमिति, ततः संजातकृपया एकया राश्या विज्ञप्तो राजा, स्वामिन् ! यो भवतामयं प्राग्वरः प्रतिपन्न: सोऽधुना दीयतां, येनाहमेकदिनमुपकरोमि चौरं,तदा कथंचिद्राज्ञा प्रतिपन्नं तद्वचः, ततस्तया स्नानादिपुरस्सरं दीना- रसहस्रन्ययेन विविधवस्त्रालंकारैरलंकृत: स चौरः, ततो द्वितीयया द्वितीयदिने राजानं विज्ञप्य दीनारदशसहस्त्रव्य- येन स सत्कृतः, ततस्तृतीयया तृतीयदिने दीनारलक्षव्ययेन स उपचरितः, ततश्चतुा दीनारकोदिव्ययेन चतुर्थो दिवसोऽतिवाहिता, ततः पंचम्या दुर्भगया राज्या पंचमदिने राज्ञः समीपमागत्य विनयेन नम्रया दीनवचसा नृपो विज्ञप्तः, स्वामिन् !, मम दुर्भगाया उपरि भवदीया तादृशी कृपा नास्ति, तेन मया कदापि भवंतोन याचिताः, अधुना. ॥७४॥ XXN ·पर्युषणा व्याख्यान स्य पौरस्प जीगितदान मयात्यांपाच्यते, तदाराज्ञापिजीवितप्रदानपूर्वकंचौरःमदत्तोऽनयाचतं चौरं स्वगृहे नीत्वा पापा मामानगमोजनेन भोजपित्या कथितं मया तुभ्यं जीवितं प्रदत्तं, पुनश्चौर्य मा काीस्ततोऽसौ हष्टस्तदासपत्नीभिर्हसितं नारण त्यया हिंगित् सुग्यकारि कृतं, तासां प परस्परं पहपकारविपये विवादे संजाते राज्ञा स एव चौरः समाहय रष्टाहो फणा तर पहपकारः कृत? इति, तेनाप्यमाणि भो महाराज ! चतुरोदिनान् यावन्मरणभयभीतेन मया न हिंगिस्नानभोजनाविसुग्यमज्ञापि, अद्य पंचमेऽहनि प्रस्या:पंचम्या राश्या मुखादभयदानाकर्णनेन परमसुखमनुभू- गते, मत पय तस्पा उपकारः सर्वतो महान्, एतघौरवचः श्रुत्वा सर्वैरपि सा प्रशंसिता, पहराज्ञी च कृता, अतः मदानानामभयदानं श्रेष्ठामिति ज्ञापितं, तत: सुश्रावकेमात्र पर्वणि खंडन-पेपण-पत्रक्षालनाद्यारंभो विवर्जनीयः, निखिक सोहफार-भ्राष्ट्रफर्ममारकादिपु धागा धनव्ययेन चारंभो निवारणीयः, स्वशक्त्या यंदिमोक्षश्च कार्यः, ग्राम- नगरमध्येऽमारीघोषणा फारयितव्या, येन केनापि प्रकारेण जीवरक्षा कार्या॥ द्वितीयाअपरित्यागे मृपायचनमय पर्वणि न वक्तव्यं, गालिमदानादिकठिनवाणी न वाच्या, सर्वथा वाक्शुद्धिः का। तृतीयानवपरित्यागे परधनग्रहण विवर्जनीयं, द्रव्यस्य हि जंतूनां यायपाणरूपत्वात्, तदपहारस्य च मरण- रूपफष्टहेतुत्यात् । चतुर्थाश्रयपरित्यागेऽत्र पर्वणि ब्रह्मचर्य पालनीयं, स्त्रीसंगो विवर्य इत्यर्थः, परस्त्रीसेवन तु लोक- अयपिम्वत्यात सुधारणावश्यमेव वज्या पंचमानवपरित्यागे धनधान्यादिनवविधपरिग्रहे परिमाणं कार्य, परिग्रह- तृष्णाऽपरिमिता न घार्या, इगपरिमाणं विधेयमित्यर्थः । तथा पुनरस्मिन् पर्वणि कपायरोधः कर्तव्यः, कषाया- sar ·पर्युषणा पर्वकथा , संग्रहा ॥७६॥ श्वेत्वारः कोप-भान-माया लाभास्पास्तेषां परित्यागो विधेयः, क्रोधोदये हि कलहोत्पत्तिश्चिरंतनप्रीतिनाशश्च मानोदये विनयनाशस्तथा च सद्धयानवतामपि मुनीनां केवलावाप्तौ अंतराय: स्यात् , राजर्षिवाहुयालिवत्, एवं मायोदये लोभोदयेऽपि च बहवो दोषा उत्पदन्ते, अतवत्वारोऽपि कपायाख्याज्याः, उक्तंच- कोहो पिई पणासेड । मागो विशयनासणो॥ माया मिताणि नासेइ । लोहो सवविणासणो ॥१॥ तस्मात् शुम आचारो येषां ते शुभाचारास्तैः प्राचकैराश्रय-कपायरोधः कर्तव्य इत्युक्तं, अथ पुनरत्र पर्वणि यल्क- व्यं तदेव श्रावफविशेषणद्वारेणाह- कीरावक, सामापिकजिनपूजातपांसि तेषां विधानं करणं, तदादीनी तत्म- भृतीनि कृत्यानि कार्याणि तेषु तत्पररित्यर्थः, एतावतात्र पर्वणि सुश्रावकैः सामायिक कार्य, सामायिकस्वरूप चेदं-- समला सर्वभूतेषु, संयमः शुभभावना ॥ आरौद्रपरित्याग स्तद्धि सामायिकं व्रतम् ॥१॥ दिवसे दिवसे लक्खं, देइ सुवणारस खंडि एगो, एगो पुण साभाइयं, कोइ न पहुप्पए तस्स ॥२॥ * सामायिकविधिविषय आवश्यकचूर्णि-वृहत्वृत्ति-लघुवृत्ति-पंचाशकचूर्णि-वृत्ति योगशास्त्रवृत्ति-श्रादिनकृत्यसूत्रवृत्ति-श्राव प्रतिक्रमणचूर्णि-वृत्ति-धापकाक्षप्ति-शतपदी-विचारामृतसंग्रहादिगतशास्त्रीयाठा विस्तरभयात् नात्र लिख्यम्ते-तथापि संक्षेपता श्रीष- कधर्मप्रकरणवृतिपाठोत्र दश्यते तथाहि-अथ यत्र क्रियमाणं धादानां सामायिक निष्पत्यूह निर्वहति तरस्थानमुपदिशति- चैत्यालये स्वनिशान्ते, साधूनामन्तिकेऽपि वा। कार्य चौपधशालायां, श्रास्ताविधिना सदा ॥१॥ चैत्यालये विधिचत्ये, स्वे निशान्ते स्वगृहेऽपि विजनस्थान इत्यर्थः । पोपो शानादीनां धीयतेऽनेनेति पौषधं पर्वानुष्ठानम् उपलक्षणात ॥७६

·पर्युषणा
म्याख्यान
परूपा आदिपवात्पीपर्धकार्य , पौषधफलमिदं-
पोमहि य सुह भाये । असुहाई ग्बड नत्यिं संदेहो ॥ छिंदेह नरयतिरियगई, पोसहं विहि अप्पमत्तणं ॥२॥
मंग्रह
मधमाऽनुष्ठानार्य, शालागृहं पोषयशाला तत्र या तत् सामायिक कार्य थाद्धः सदा नोभयसन्ध्यमेवेत्यर्थः। कथं विधिना-समासमणं
॥७॥ पाराछारेण संदिसद भगयन् सामाश्य मुद्दपनि पडिलेहेमित्ति मणिय, योय खमासमणपुव्वं मुहपत्ति पडिलेहिय. खमासमणेणं सामा-
इयं संदिसायियीय रमासमणपुग्यं सामाइयं ठामिति युत्तं यमासमणदाणपुव्वं अद्धाविणयं गत्तो पंचमंगलं कढित्ता "करेमि भन्ते !सा-
मार्ग सायनं जोगं पयपग्रामि जाप नियम पन्जुयासामि दुविद तिविहेण मणेण वायाए कारणं न करेमि न कारवेमि तस्स भन्ते ! पहि.
पमामि निन्दामि गरिहामि अप्पाणं योसिरामि ति सामाइयमुर्च भणति, तर पच्छा हरियं पडिकमति इत्यादिपूर्वसूरिनिर्दिष्टविधानेन ।
चयाँ प्रतिफम्यैप सामायिकोशारण यत्केचिदाचक्षते तत्सिद्धान्तानुत्तीर्णम् , यत उक्तमावश्यकचूर्णि, वृहद् वृत्त्यादी-“करेमि
| मन्ते ! सामााय सापजे जोर्ग पञ्चसामि जाय साह पज्जुयासामि दुविहं तिषिदेणमिति, काउण पच्छा इरि पडिकमइ चि" इत्यादि
मर्षमान्यप्राचीनशाने मफटतया प्रथमं करेमिभंते उच्चारणानंतरं पश्चाद् इयर्याप्रतिक्रमण दर्शितं. यथा--उत्तराध्ययन-आवश्यकनिर्युक्या.
दिमाचीनतारने पडायश्यकविधिः संक्षिप्त सामान्येन दर्शितः पर तस्य विशेपार्थः भायपरंपरानुसारेण गुरुपरंपरायाः पूर्वाचार्यविरचित.
विधिपादशानतो या शयते, ततः तस्यानुसारेणैव विशेषतः संप्रति पडावश्यफविधिः क्रियते । तथैव अत्रापि संक्षिप्तमात्रसामान्येन
सामायिफविधिः दर्शितः, परं तस्य विशेषविधिः पूर्वाचार्यविरचितविधिवादशानतोऽवगंतव्यः। तथा उत्तराध्ययनादिगताऽवश्यकविधि
संक्षिप्त सारया तस्यानापरफरणे स्मार्थोत्थापनदोषप्रसंगः स्यात् तथैव बनाऽपि एतद्विधरनादरकरणे शास्त्रपाठोत्थापनदोपप्रसंगः स्यात्
अतएप तदनुसारेण भव्यात्मभिः समाचरणीय परं जिनाझाविरुद्धाचरणं न युक्तं " पयमपि असदहतो सुचत् मिच्छादिट्ठीओ" इति |
पचनात् । इति । श्रीमत् मुमतिसागरमहोपाध्यायानां लघुशिष्य पं० मुनि-मणिसागरः।
॥७॥

·पर्वकया
संग्रहा
पयुषणा
व्याख्यान
॥७८॥
तत्करणसामर्थ्याभावेऽस्मिन् पर्वणि सुश्रावकर्यथाशक्ति जिनानां द्रव्यपूजा भावपूजा च कर्तव्या, पूजाफलमिदं-
सयं पमझणे पुन्नं, सहस्मं च विलेचणे ।। सयसाहस्सिया माला, अणंतंगीयवाइए ॥१॥
मनोवाफायशुद्धयाऽत्र पर्वणि पूजास्नानादिकं विधेयं, तदवसरेच भगवतः छद्मस्थत्व केवलित्व-सिद्धत्वरूपमवस्था-
वयं भावनीयं, यदुक्तं-पहवणवणेहिं छउमत्थ-वत्थपडिहारगेहिं केवलियं ॥ पलियं कुस्सगोहिय । जिणस्स भाविज्ज
सिद्धत्तं ॥१॥ द्रव्यपूजासामध्यभावे तु भावपूजैव कर्तव्या, सा चेत्य-प्रातः श्रीजिनगृहं गत्वा शुद्धभावेन भगवद-
र्शनं कार्य, भगवन्मुद्रां विलोक्य च तद्गुणगणस्मरणं विधेयं, तत्फलं यथा-दर्शनाद् दुरितध्वंसी, वंदनाद्वांछितमदः ।
पूजनात्पूरकः श्रीणां, जिनः साक्षात्सुरद्रुमः ॥ १॥ पुनः श्रीजिनदर्शनादेव यहां भव्यानां बोधिवीजावाप्तिर्भवत्या-
द्रकुमारवत् , तदृत्तांतस्त्वित्थं-
अस्मिन् भरतक्षेने समुद्रतीरे आर्द्रको नाम यवनदेशोऽस्ति, तत्राकपुरं नाम नगरं, तत्राकनामा राजा यभूव, तस्य
चाका नाम्नी पट्टराज्ञी, तयोराद्रकुमारो नाम पुत्रोऽभूत् , सच क्रमेण संप्राप्तयौवनः स्वेच्छया मनोज्ञान भोगान्
भुजानः सुखेन तिष्ठतिस्म, तस्य चाकराजस्य श्रेणिकराजेन सह परंपरागता परमप्रीतिरभूत् . एकदा श्रेणिको नृपः
प्रचुरं प्राभृतं प्रगुणीकृत्य आकराजसमीपे निजामात्यं प्रैपीत् , सोऽमात्योऽपि कियद्भिर्दिनस्तत्र गतः, आर्द्रकनृपेण
पवादरेण संभाष्य तेन मंत्रिणा उपनीतानि प्राभृतानि गृहीतानि, पृष्टं च तस्मै मढूंधोः श्रेणिकस्य कुशलं वर्तते।
ततस्तेनापि तत्रत्यसकलकुशलोदंतनिवेदनेन राज्ञो मनसि परमानंदः संपादितः, तस्मिन्नवसरे आर्द्रकुमारो नृपंप्रपच्छ-
॥ ७८॥

·व्याख्यान मो तात ! क श्रेणिको येन सः तवेदृशी प्रीतिवर्तते, १ राजा प्रोवाच, मगधदेशस्वामी श्रेणिकनृपो विद्यते, तत्कुले पयुषणा परिपा संप्रदः मत्कुले प परंपरागता प्रीतिरस्ति, एतपितृवचः श्रुत्वाकुमारोऽपि मंत्रिणमुवाच, भो मंत्रिन त्वत्स्वामिनः कश्चि- तमंपूर्णगुणोपेतः पुत्रोऽस्तितेन सहाहमपि मैव्यं कर्तुमिच्छामि. मंत्र्युवाच श्रेणिकभूपस्य अभयकुमारो नाम पुत्रोऽस्ति, ॥७९॥स सफलफलानिधिः सर्वबुद्धिसमुद्रो मंत्रिपंचशत्या-अधिपो महादयावान् महादातातिदक्षो निर्भयो धर्मज्ञः कृतज्ञय विद्यते, किं पहुना ? ते फेऽपि जगति गुणा न सन्ति येऽभयकुमारे निवासं न कृतवंतः, इत्थं मंत्रिवचनादभ- यफुमारगुणान् श्रुत्यार्द्र कुमारः पितुराज्ञां समादाय मंत्रिणं प्रत्युवाच, मामनापृच्छय त्वं स्वदेशं मा यासीः, तत्र गच्छता त्वयाऽभयं प्रति स्नेहकुनयोजतुल्यं मद्वचः श्रोतव्यमिति, ततो मंत्र्यपि तद्वचनमंगीकृत्य राज्ञा विसृष्टः सन् पेत्रिणा दर्शितं निवासस्थानं ययौ, अधान्यदाकनृपः प्रवरमौक्तिकादीनि प्राभृतान्यर्पयित्वा स्वपुरुषं तं मंत्रिणं च श्रेणिकपाचे प्रैपीत् , तदाकुमारोऽपि तस्यैव मंत्रिणा हस्तेऽभयकुमारनिमित्तं पिठुममौक्तिकादीन्यनुपमवस्तूनि मोपितवान् . अपस पुमान मंत्रिणा सार्द्ध राजगृहपुरं गत्वा श्रेणिकाय अभयाय च प्राभृतान्यर्पयामास, तथा नृपपुत्र आफुमारस्त्वया सह मैयं कर्तुमिच्छतीत्यभयाय मंत्री संदेशमुवाच । तदा जिनशासने कुशलोऽभयः स्वचेतसि इत्पतियत् निश्चित स कुमारो चिराधितश्रामण्यत्वादनार्येषु जातोऽस्ति, परं स राजपुत्रो महात्मा नियमादासन- भव्योऽस्ति, यतोऽभव्यदरभव्यानां तु कदापि मया सह मैञ्यभिलापो न भवेत् , तस्मात्केनाप्युपायेन तं जिनधर्मा -७९॥ नुरक्तं विधाय धर्ममार्गे प्रवर्तयामि, तत्र चायमुपायोऽस्ति, प्राभृतच्छलेन यदि तत्राहत्पतिमा प्रेषयामि, ददर्शनाय ·पर्युषणा ग्याख्यान पवकथा संग्रहः ॥८॥ यदि तस्य जातिस्मरणज्ञानमुत्पद्यते तदेष्टसिद्धिः स्यादित्युपायं विचिंत्य छन्त्रसिंहासनादिप्रातिहार्यविराजितां रत्न- मयी प्रथमजिनेन्द्रप्रतिमां 8 पेटीमध्ये धृत्वा तदने सकलानि धूपघटिकादिदेवपूजोपकरणानि मुमोच, ततस्तद्वारे तालकं दत्त्वाऽभयो निजमुद्रया तां मंजूपां मुद्रयामास. अथ कियद्भिर्वासरैः श्रेणिको नृपस्तमाकेशपुरुपं प्रियालापपू- वकं प्रभूतैः प्राभृतैः सह विससर्ज, अभयोऽपि तां पेटां तस्य हस्ते समर्प्य तं सत्कृत्य अमृततुल्यवाण्या इत्युवाच, एपा पेटा आर्द्रकुमारस्य पुरस्तादुपढौक्यतां, तथा तस्य महन्धोरिदं वक्तव्यं, त्वया एकांतप्रदेशे एकाकिना स्थित्वा इयं पेटा स्वयमुद्घाट्य तदंतर्गतं वस्तु स्वयं दृष्टव्यं, अन्यस्य कस्यचिन्न दर्शनीयं, ततोऽभयोक्तं वचोंगीकृत्य स पुमान स्वपुरं ययौ, तानि च प्राभृतानि स्वस्वामिने स्वामिपुत्राय चार्पयामास, तयाकुमारायाभयोक्तसंदेशमाचख्यो. ततः कुमार एकांते स्थित्वा तां पेटामुद्घाट्य तन्मध्यस्थां तमस्युद्योतकारिणी तां श्रीमपभस्वामिप्रतिमां दृष्ट्वा स्वचित्ते चिंतयामास, किमिदं किंचिदुत्तमं देहाभरणमस्ति, तत् किं मूर्ध्नि आरोप्यं, कंठे वा हृदये वान्यत्र कुत्राच- * अत्रकेऽपि जिनेन्द्रप्रतिमास्थाने रजोहरणमुखवस्त्रिकाप्रैपणं वदन्ति तथा प्राचीनजैनशास्त्रे जिनेन्द्रप्रतिमोलेखस्याभावं दर्श- यन्ति तदसत्य, यत -जीवाभिगम-भगवती-शाताधर्मफथा-राजप्रचण्यपश्याफनिर्युक्त्यागमपंचागीमाचीनशास्त्रे स्थाने स्थाने जिनप्र- तिमोल्लेखोविस्तरेणदर्शित ,तथा रायमचेण्यादिपु आगमेपु (धुव दाऊणं जिणवराणं) इति वचनात् जिनेन्द्र प्रतिमा जिनेन्द्र सदृशत्वेन उक्ता, किंच सूत्ररूदगव्याख्याप्रभृतिषु अभयकुमारेण आर्द्रकुमाराय प्रथम जिनेन्द्र प्रतिमा प्रेपिता इत्येवलिपितमस्ति, अतोरजोहरणमु. खपत्रिकामेषणस्य कथनं तु अयुक्तमेव यस्य विशेपनिर्णय. प्रतिमाशतक, सम्यक्त्वशल्योद्धारादिग्रन्थादचगन्तव्यः ।। इति ॥ । ८०॥ 1 ·पर्युषणा न्याख्यान परसपा ॥८॥ वारोणं, कापीई राष्टपूर्वमिय मा प्रतिभासते, परं स्मृतिपथं नायाति, इत्यमत्यर्थ चिंतयत आर्द्रकुमारस्य जातिस्मर- गजनिकी मृर्ण मममनिष्ट, तत उत्पनजातिस्मरणः स कुमारः संप्राप्तचेतनः सन् स्वयमेव एवं निजपूर्वभवकयां नितयामाम, तथाहि- इलो भपातीपे भवे मगपदेशे वसंतपुरेऽहं सामठिको नाम कुटुम्पी अभवं, मम बंधुमती भार्याभूत् , एकदा सुस्मितागार्पममीपे तपा मह महमईदर्ममनोपं, ततः सभार्योऽपि भई प्रतियुद्धो गृहवासविरक्तः सन् तत्पाचे प्रायां गृहीतवान् , क्रमेण गुरुणा सह विहरन एकस्मिन् पत्तनेऽगां, पंधुमती साध्यपि अपरसाध्वीसंगता तत्रागात्, एकस्मिनधितां पश्यन् पूर्वभागान् स्मरन् अई तस्यामनुरक्तोऽभूवं, तधान्यसाधये आख्यां, सोऽपिप्रवर्तिन्यै आचख्यौ, मा पुनर्पधुमत्यै आगयो, तदा पंधुमती विपण्णा सती प्रवर्तिनी प्रोवाच, एप गीतार्थोऽपि यदि मर्यादा लंघेत तवा फा गतिः, असौ मां देशांतरं गतामपि यावच्छोप्यति तावन्मोहमभावान्मयि राग न त्यक्षति, तस्तात् हे| भगयति । अहं निश्चित्तं मरणं प्रपत्स्ये, येन नास्य नापि मे शीलखंडनं जायते, इत्युक्त्वा सा साध्वी अनशनं कृत्वा शुद्धमापनया प्राणांस्तत्याज, देवत्वं च प्राप, ततस्तां मृतां श्रुत्वा मया विचिंतितं सा महानुभावा निश्चितं व्रत- भंगमपान्मृता, अई पुनर्भनवतस्ततो ममापि जीवितेन अलं, तदाहमप्यनशनं कृत्वा विपद्य देवोऽभूवं, ततश्च्युत्वा- हममानार्पदेशे धर्महीनः समुत्पन्नोऽस्मि, सांप्रतं यो मम प्रतियोधका स मे पंधुः स एव च गुरुरस्ति, केनापि भाग्यो- दयेनाभयकुमारमंत्रिणाई पोधितः, परमयापि मन्दभाग्योऽस्मि यतस्तं द्रष्टुमसमर्थः, तस्मात् पितरमनुज्ञाप्यायदेशं ।।८।।

·परकथा
मंग्रहः
पर्युषणा
व्याख्यान
॥८२॥
गमिष्यामि, यत्र मे गुमरभयकुमारोऽस्ति, इत्थं मनोरथं कुर्वन् आदिमाईतः प्रतिमा पूजयन्नार्द्रकुमारो दिवसानति-
वाहपतिस्म, एकदा कुमारोनृपमेवं व्यजिज्ञपत् हे तात ! स्वमित्रमभयकुमारं द्रष्टुमिच्छामि, आर्द्रकनृपोऽवादीत् , हे
यत्स त्वया तत्र गमनेच्छा न कर्तव्या, अस्माकमपिस्थानस्थितानामेव श्रेणिकेन सह मैत्र्यमस्ति, तदा पित्राज्ञया निव-
द्धोऽभयससगं प्रति उत्कंठितश्चार्द्रकुमारोऽपि न तस्थौ न च जगाम, तथा स आसने शयने याने भाजनेऽन्यक्रियासु च
अभयकुमारेगाश्रितां दिशं नेत्रयोरग्रे चकार. पुनः कीदृशो मगधदेशो, राजगृहपुरं च कीहक् , तत्र गमने कस्को मार्ग
इत्थं पार्श्ववर्तिनो जनाम् पप्रच्छ; तस्मिन्नवसरे आर्द्रकनृपो दध्यौ, कदापि कुमारो मामकथयित्वैव निश्चितमभयस-
मीपे यास्यत्यतो यत्नः कर्त्तव्यस्ततो नृपः पंचसामंतशतानि इत्यादिशत् , अहो अयं कुमारो देशांतरं गच्छन् भव-
द्भिरक्षणीयस्तदा ते सामंता देहच्छायेव तत्पावं न त्यजन्तिस्म, कुमारोऽप्यात्मानं देहधृतमिवामस्त, ततोऽभयस-
मीपगमनं मनसि अवधार्य प्रत्यहमन्ववाहनभूमौ अश्ववाहनं कर्तुमारेभे, ते सामंताश्च अश्वारूढा अंगरक्षका: संतः
पार्थे तस्युः, कुमारोऽश्वं वाहयन् तेभ्यः किंचिदने गत्वा न्यवर्त्तत, एवं चाश्वं वाहयन् सोऽधिकाधिकं ययौ, पुनः
पुनापुट्या ययौ च, इत्थं तपां विश्वासमुत्पाद्यान्यदाकुमारो निजैः प्रतीतिमत्पुरुपैः समुद्रे यानपात्रं प्रगुणं कार.
यित्वा तच रत्नादिभिः प्रपूर्य जिनप्रतिमां च तत्रारोप्य तथैवावं वाहयन् दूरगमनाददृश्यीभूय तद्यानपात्रमारुह्य
आर्यदेशं ययौ, ततो यानपात्रादुत्तीर्य तां प्रतिमामभयकुमाराय संप्रेष्य सप्तक्षेत्र्यां धनान्युप्त्वा यतिलिंगंगृहीतवान् ,
सच यावत्सामायिकमुचारपितुमारेभे तावदाकाशस्थितया देवतया उच्चैः स्वरेणोचे, यद्यपि त्वं महासत्त्वस्तथापि
॥८२ ॥

·पर्युषणा যখা गंग्रह 1८२॥ मांप्रत दीक्षा मा ग्रही:, अगापि ते भोगफलं कमास्ति तत्मुफ्स्वायसरे व्रतं यकीयाः, यतो भोग्यं कर्म तीर्थकृताम- पपदार्ग मोफव्य, तस्मात् हे महात्मन् ! तेन व्रतेनालं यद् गृहोतमपि त्यक्ष्यते, यथा तेन भोजनेन किं यमुक्तममि यम्यते, इन पहुगा निपिदोऽपार्द्रकुमारः स्वपीरुपमंगीकृत्य देवी वाचमनाहत्य स्वयं दीक्षामाददे, स प्रत्येकबुद्धो मुनितीक्ष्णं नतं पालपन भूमंडले विचरन् भन्पदा पसंतपुरपत्तनं प्राप्य कस्मिंश्चिद्देवकुले कायोत्सर्गेण च तस्थौ। इतम तस्मिनगरे देवदत्तो नाम महाश्रयभूत् , तस्य घनयती नाम पल्यासीत् , अथ सपंधुमतीजीवो देवलोका- प्च्युत्या श्रीमतीनामा अद्भुतरूपा तयोः पुत्री समजनि, सा च धात्रीभिाल्यमाना क्रमेण रजःफ्रीडोचितं वयः पाप, परवा तर देवकुले पारकन्याभियुका श्रीमतीकन्या पतिवरणक्रीडया रंतुमाययो, तदा सर्वाः कन्या भत्तार पृणुतेत्यूशुस्तत: कपापि कोऽपीत्येवं सर्वाभिः स्वरुचिवरा वृताः, श्रीमत्योक्तं हे सख्यो मया तु अयं पूज्यो वृतस्तदा मायुतं माधुवृतमिति देवता प्रोपाच, पुनर्गर्जितं तन्वाना सा एव देची तन्त्र रत्नान्यवपत् , श्रीमती गर्जितागीता तस्प मुनेः पादेऽलगत्, स मुनिः क्षणमात्र स्थित्याऽचिंतयत् , इह तस्थुपो ममानुकूल उपसर्गोऽभूत् , अतोऽत्र न स्पमिति विपित्य सोऽन्यत्रागात् . तदा अस्वामिकं धनं राक्ष एवेति निश्चयं कृत्वा तानि रत्नान्यादातुं राजा तत्रा- जगाम, राजपुरापास्तव्यस्थानं नागसंकुलं ददृशुः, देयतया चोक्तं एतद् द्रव्यमस्यै कन्याये मया वरके प्रदत्तमस्ति, इति शुत्या नृपो पिलक्षः सन् स्वस्थानं पयो, ततस्तत्सर्व धनं श्रीमतीपिता श्रेष्ठी जमाह, अथ कियता कालेन श्री- मती परिणतुं पहयो चरा अढौकत, तत्स्वरूपं पिना पुत्र्यै उक्तं, तदा श्रीमती जगाद हे तात यो महर्पिर्मया वृतः स ·पर्वकथा मंग्रहः पर्युषणा व्याख्यान ॥८४॥ एव मम वरः, तद्वरणे देवता यद्व्यमदात् तद् द्रव्यं गृह्नता त्वयापि तदनुमतमेव, ततस्तस्मै मां कल्पयित्वान्यस्मै दातुं नाहसि, उक्तं च- सकृजल्पंति राजानः, सकृज्वल्पंति साधवः ॥ सकृत्कन्याः प्रदीयंते, त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥१॥ पतत् श्रुत्वा श्रेष्ठयचे, स तु भ्रमर इव एकत्र नावतिष्ठतेऽतः कथं प्राप्यते, पुनरत्रायास्यति न वा, आयातोऽपि कथं ज्ञायते ? किं तस्याभिज्ञानं ? तदा श्रीमत्या उक्तं हे तात! मया तद्दिने गर्जितभीतया तचरणे विलग्नयाभिज्ञानं दृष्ट- मस्ति, तस्मादतः परं तथा कुरु यथा प्रतिदिनं पातानापातांश्च सर्वानपि साधून पश्यामि, श्रेष्ठ युवाच इह पत्तने ये फेऽपि महर्षयः समायांति तेभ्यस्त्वं प्रत्यहं स्वयं भिक्षां देहि, येन सर्वेषां दर्शनं स्यात् , ततः सापि प्रत्यहं तथैव चक्रे, तालक्षणं दिदृक्षमाणां च मुनीनां चरणानवंदत, अथ द्वादशे वर्षे स महामुनिर्दिग्मूढः सन् तत्रागतस्तल्लक्षणदर्शनात्त- योपलक्षितश्व, तदा श्रीमती तमृपिमुवाच हे नाथ ! तत्र देवकुले तदा यो मया वृतः स मम वरस्त्वमेवासि, मद्भाग्यै- रेयाधुनागतोऽसि, अथ मां मुग्धां त्यक्त्वा कयास्यसि, यदा त्वं दृष्टनष्टोऽभूः तद्दिनादारभ्य मम महादुःखेन कालोऽ गमत् , तस्मात्मसादं विधाय मामंगीकुरु, एवं स्थितेऽपि यदि मामवमन्यसे तर्हि अग्निप्रवेशं कृत्वा तुभ्यं स्त्रीहत्यापातकं दास्ये, तदान्यैरपि तत्पित्रादिभिर्महाजनैर्विवाहाय अभ्यर्थितः स साधुव्रतारंभनिषेधकं तहेवीवचनं सस्मार, ततस्त- झोग्यकर्मोदयादृणमोक्षमिव कर्तुं तां श्रीमती पर्पणैपीत् । अथ श्रीमत्या सह चिरं भोगान् मुंजानस्य तस्य क्रमेण पुत्रः संजातः, स च फ्रमेण वर्द्धमानो राजशुक इव वक्तुमुल्लसब्रिह्वोऽभवत् , तावति'पुने संजाते सति स आर्द्रकुमारो ॥८४॥..

·पर्युषणा व्याख्यान पर्वकया संग्रहः ॥८५॥ हर्पितः सन् श्रीमती मोवाच, अतः परं ते पुत्रः सहायोऽस्तु, अहं प्रव्रजामि, तदा बुद्धिनिधिः श्रीमती सुतं प्रत्यवसरं ज्ञापयितुं तूल पूणिकासहितं तर्कुमादाय समुपाविशत् , तदा तूलकर्तनफियां कुर्वाणांतां विलोक्य सपालक: पप्रच्छ- हे अंब । एतत्पामरलोकोचितं कर्म किं प्रारब्धं । सा मोचे हे पुन! नव पिता त्वां मां च त्यक्त्वा प्रवज्यार्थ गंतुमनो वर्तते, गते चास्मिन् पतिहीनाया मे तर्कुरेव शरणं, तदा बालको बाल्यान्मनाक्षरैरुवाच अहं बद्ध्वा धारयिष्यामि कथं मे पिता यास्यति ? इत्युक्त्या तन्तुभिः पादौ यवन्ध. आर्द्रकुमारोऽपि तन्मधुरं वालवचीवृंदं श्रुत्वा सुतस्नेहादेव- मुवाच, हे पुत्र । यावद्धिस्तंतुभिमें पादौ पद्धौ तावति वर्षाणि पुनर्गहे स्थास्यामि, गणयित्वा बंधनानि अच्छोटय ? ततो गणिता द्वादशबंधा अभवन् , तेन स द्वादश पाणि पुनहे स्थास्पे इत्युक्त्वाऽवाहयत् ॥ अथ मतिज्ञापूर्णीभवनानंतरं स वैराग्यपूर्णमानसो रात्रेः पश्चिमे महरे इत्यचितयत् , मया प्राग्भचे मनसैचमत्तं भग्नं तेनाहमनार्यत्वं प्राप्तोऽस्मि, अत्र भवे पुनर्चतं गृहीत्वा मुक्तमतः का गतिमें भविष्यति ? इदानीमपि प्रव्रज्यां गृहीत्वा तपसा आत्मानं शोधयामि, इति विचित्य प्रातःकाले श्रीमती पत्नी स्वसुतं च संभाष्य तदनुमतिं च लात्वा साधु- लिंग समावाय निर्ममत्वो गृहानिर्ययौ । अथ राजगृहं व्रजन अंतराले चौर्यवृत्तिं कुर्वाणां स्वसामंतपंचशती ददर्श, तिरप्युपलक्ष्य भक्त्या बंदितः, स साधुस्तानवादीत् युष्माभिर्महापापहेतुरेपाजीविका किमाहता ? तैरुक्तं हे प्रभो। अस्मान पंचयित्वा यदा त्वं पलापिष्टस्तदादितोलजया भूपतेर्मुखं न दर्शयामः, तवैवान्वेपणे लग्नाः पृथ्वी भ्रमंतश्चौ- वृत्त्यैव जीवामः, मुनिरुवाच अयुक्ता धृत्तिर्भवद्भिराहता, केनापि पुण्ययोगेनेदं मानुष्यकं प्राप्य स्वर्गापवर्गप्रदो धर्म

·पर्वकया
संग्रहः
पर्युषणा
व्याख्यान
॥८६॥
एच सेव्यो हिंसाऽसत्यचौर्याब्रह्मपरिग्रहपरित्यागः कर्तव्यः, हे भद्रा यूर्य स्वामिभक्ताः स्थ, प्राग्वदहं युष्माकं स्वामी,
अतो ममैव मार्ग प्रपद्यध्वं, ततस्ते प्रोचुः पूर्व त्वमस्माकं स्वाम्येवाभूः, सांप्रतं तु गुरुरप्यसि यतस्त्वयास्मभ्यं धर्मो
ज्ञापितोऽधास्मान् दीक्षयानुगृहाण, तत आर्द्रकुमारस्तान् प्रव्राज्य तैः सहितः श्रीमहावीरं वंदितुं राजगृहाभिमुखं
ययो, मार्गे गच्छतस्तस्य गोशालोऽभिमुखो मिलितो विवादं कर्तुं प्रवृत्तः, भूचराः खेचराश्चापि सहस्रश आयाता:
कौतुकार्थिनस्तस्थुः॥
अथ गोशालोऽवदत् भवतां तपःकष्टं वृथैव, यतः शुभाशुभफलानां कारणं नियतिरेवास्ति, ततो मुनिरवादीत् पौरु-
पमपि कारणं मन्यस्व, यदि सर्वत्र नियतिमेव कारणं मन्यसे तर्हि अभीष्टसिध्यर्थं सर्वाः क्रिया वृथा प्रसज्येरन् ,
तथाहि-हे नियतिवादिन ! सर्वदा स्वस्थाने एव किं न तिष्ठसि ? भोजनाद्यवसरे च भोजनाद्यर्थं च कथमुधर्म
करोपि ? एवं स्वार्थसिद्धये नियतिवत्पौरुपमपि साध्यमस्ति, अर्थसिद्धौ नियतेरपिपौरुपमाधिक्यं भजते, तथाहि-
आकाशात्पानीयं पतति, परं भूखननादपि तद्भवेत् , यतो नियतिबलीयसी, परं नियतेरपि पौरुष बलीयः, एवं स
मुनिगोशालं निरुत्तरीचक्रे तदा जय जय शब्दं कुर्वद्भिः खेचराद्यैश्च तस्य महामुनेही प्रशंसा कृता ।
तत आर्द्रकमापिहस्तितापसाश्रमसमीपे आययो, तत्रस्थास्तापसाच एक महांतं हस्तिनं हत्वा तन्मांसं मुंजाना
यहून दिवसान् व्यतीयंति, ते चैवमूचुः, एकस्यैव हस्तिनो हननं वरं, यत एकजीवघातेन भूयान् कालोऽतिगम्यते, मृग-
तित्तिरमत्स्यायैर्धान्यैश्च यहुभिरपि न तथा, तस्मात्तद्भक्षणं न युक्तं बहुपापसद्भावात् , तदा च ते मिथ्याधर्मनिष्टास्तप
॥८६॥

·पर्युषणा
व्याख्यान
॥८७॥
पर्वकया स्थिनो मारणार्थ एक महामत्तं गज पबंधुः यत्र शृंखलाबद्धः स गज आसीत्तेनैव मार्गेण करुणानिधिः स महर्षिर्जगाम,
तदा स हस्ती मुनिपंचशतीयुतं यहुभिर्जनैवद्यमानं तं महर्षि वा लघुकर्मत्वादित्यचिंतयत् , अहमप्येनं मुनिं चंदेयं
संग्रह
यदि पद्धो न भवेयं, यद्धस्तु किं करवाणि ? एवं चिंतयस्तस्य महर्षेदर्शनात्सद्योऽय: श्रृंखला व्यशीर्यत, अथ स हस्ती
निरर्गलः सन् तं मुनि वंदितुमभ्यागात् , तदा लोका एप मुनिहतो हत इति वाणाः पालयनं चक्रिरे, मुनिस्तु तथैव
तस्थौ, गजोऽपि नम्रीकृतकुंभस्थलः सन् तं मुनि नमतिस्म, शुंडादण्डं प्रसार्य मुनिपादौ स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा परमं सुखं
प्राप, ततः स गजः समुत्थाय भच्या मुनि पश्यन् अव्याकुलः सन् अरण्यानी प्रविवेश, तदात्यद्भुतं तत्प्रभावं दृष्ट्वाऽ
तिकोपं प्राप्तास्ते तापसा अपि आर्द्रकुमारसाधुना प्रत्ययोध्यंत, ततस्तत्मेपिताश्चैते श्रीवीरसमवसरणे गत्वा दीक्षा
जगृहः॥
अथ श्रेणिकराजापि तथा गजमोक्षणं तापसप्रतियोधं च श्रुत्वाऽभयकुमारयुक्तस्तत्रागात् , मुनिर्भक्त्या वंदमानं
राजानं धर्मलाभाशिष ददौ, अथ शुद्धभूतले आसीनं मुनि राजा पप्रच्छ है भगवन् । हस्तिमोक्षणान्मम महदाश्चय
समजानि । मुनिरूचे हे राजन् ! हस्तिमोक्षणं न दुष्करं, किंतु आमतंतुपाशमोक्षणं मां दुष्करं प्रतिभासते । राज्ञा
पृष्टं स्वामिन् तत्कथं ? तदा स मुनिः सकलामपि स्वां कथां कथयामास । तत आर्द्रकुमारोऽभयं प्रत्यभाषत त्वं मम
निष्कारणोपकारी धर्मपांधवोऽभूत् हे मित्र ! त्वत्प्रेषिताहत्प्रतिमादर्शनादहं जातिस्मरणं प्राप्य जिनधर्मानुरक्तोऽभूवं,
इंदशीपायं विना मम जैनधर्मप्राप्तिः कृतः ? अनार्यत्वमहाके निममोऽहं त्वपोमृतस्त्वत्प्रसादादेव च मे चारित्रावा-
॥८७॥

·पर्वकया
मंग्रहः
पर्युषणा
व्याख्यान
॥८॥
तत्कथा चेयं-
सिर्जाता, ततः श्रेणिकाभयकुमारादयः सर्वेऽपि लोकास्तमृर्षि वदित्वा तुष्टमनसः स्वस्थानं ययुः ततो मुनि राजगृह-
पुराभ्यणे समवमृतं श्रीवीरस्वामिनमभिवंद्य तचरणकमलसेवया स्वकीयं जन्म सफलीकृत्य फमेणायुः क्षये शिवं माप॥
इति श्रीजिनदर्शनमाहात्म्ये आर्द्रकुमारदृष्टांतः ॥
पुनः अत्र पर्वणि पत्कर्तव्यं तदाह-तपोविधानादि, यथाशक्ति तपसि यत्नो विधयः, चतुर्थ-पठा-टमादितपः
कार्यमित्यर्थः, तत्र यदि कश्चित् स्नेहवशात्तनिषेधं करोति तथापि तल्लोपवुद्धिर्न धार्या श्रीभरतपुत्रसूर्यपशोनृपवत्,
अयोध्यायां नगयां सूर्ययशा नृप आसीत् , स च त्रिखंडभूमिस्वामी नीतिवत् अखंडवाासनो दुष्टान् वैरिणः स्ववशे
नीतवान् , इंद्रेणोपढौकितं मुकुटं शिरसि धृतवान् , तस्य मुकुटस्यैव माहात्म्याच स नृपः सुरसेव्योऽप्यभूत् , तस्य
राज्ञो राधावैधपणात् प्राप्ता कनकविद्याधरपुत्री जयश्री मपराज्ञी बभूव,अन्यान्यपि तस्य यहनि कलत्राणि आसन् .
स राजा चतुःपी चिशेपेगाष्टमी चतुर्दशी च प्रत्याख्यानपौपधादितपसा आराधयतिस्म जीवितादरवत्पादरोऽ
स्य चेतसि अतिवल्लभोऽस्ति, तेनासौ जीवितादपि पर्वाणि रक्षति.अर्थकदा सौधर्मेन्द्रः सुधर्मासभामाश्रितो ज्ञाना-
त्तनिश्चयं ज्ञात्वा चमत्कृति प्राप, तदोर्वशी देवी विश्ववशीकरणसामथ्य विभ्राणाऽकस्मात्सुरेंद्रशिर कंपं दृष्ट्वा प्रो-
वाच. स्वामिन् सांप्रतं शिरकंपनकारणं तु न किमपि दृश्यते ततः किं निमित्तं तुटेन नाथेन शिर:कपः कृतस्तदा सुरें-
द्र उवाच मयाधुना ज्ञानदृष्ट्या भरतक्षेत्रे ऋषभस्वामिनः पौत्रो भरतचक्रिणः पुनोऽयोध्याधिपः सूर्ययशा नाम राजा
॥८८॥

·पर्वकथा संग्रहा पर्युषणा व्याख्यान ॥८९॥ साचिकानां शिरोमणिदृष्टः, स चाष्टमीचतुर्दशीपर्वणोस्तपसः कृतपहुयत्नैः सुरैरपि चालयितुं न शक्यते, यदि सूर्यः पूर्वदिशमतिक्रम्य पश्चिमायामभ्युदति तथा मेरातः कंपते, समुद्रो वा मर्यादां त्यजेत् , कल्पवृक्षो वा निष्फलो भवेत् तथाप्येपः कंठगतैः प्राणैरपि जिनाज्ञावत् स्वकृतं निश्चयं न मुंचति, अयोर्वशींद्रवचः श्रुत्वा किंचिन्मनसि विचा- र्य प्रत्युत्तरमुवाच हे स्वामिन युक्तायुक्तज्ञस्त्वं मनुष्येपु निश्चयं किं श्लाघसे ? यः सप्तधातुनिष्पन्नशरीरोऽनजीवकः स देवैरप्यचाल्य इति कः श्रद्दधाति ? मद्गानरसपूरेण केपी विवेकप्रमुखा गुणा न विलयं यांति? तत्र गत्वा तमप्यह सद्यो व्रताद् भ्रंशयिष्ये, इति प्रतिज्ञां विधाय रंभया सहिता उर्वशी हस्तेन वीणां दधाना स्वर्गात् भूमिमवतरतिस्म अयोध्यांनिकटोद्याने च श्रीऋपभस्वामिनश्चैत्ये मोहोत्सादकमत्यद्भुतं रूपं कृत्वा गायातस्म तद्गानमोहिताः पक्षिमृग- सर्पाचा अपि आलेख्यलिखिता इव पापाणघटिता इव वा निश्चलनेत्रास्तस्थुः । इतश्च श्रीसूर्ययशा अश्वं वाहयित्वा पश्चाद्वलमानः पथि तयारतिमधुरगानध्वनीन् शुश्राव तदा वाजि-गज-पत्तयः पदमपि यानेऽसमर्था अभूवन् , एतत्स्वरूपं दृष्ट्वा नृपोऽमात्यं प्रति सादरमुवाच भो मंत्रिन् ! संसारे नादसमः सुखदः ऽपि न दृश्यते. यद्वशात्पशवोऽप्यमी ईदृग्मोहिताः संति । नादेन देव-दानव-नृप-कामिन्यादयः सर्वेऽपि प्रायो वशी भवन्ति. ततो वयमपि ऋपभस्वामिनं नमस्कत्तुं तत्र चैत्ये यामस्तत्र गत्वा एतद्गेयस्वादमपि लप्स्यामहे । इत्थमामंत्र्य तद्गानमोहितो भूपालो मंत्रिणा सह जिनचैत्यान्तर्जगाम । तत्र हस्तयोर्वीणां विभ्रत्यौ, गीतध्वनि कुर्वत्यौ कामभार्येव दिव्यसौंदर्ये द्वे कुमारिके विलोक्य स्नेहचक्षुर्विमुक्तः कामबाणैदृदि विद्धो नृपश्चिंतयामास: एतयोरिदम ।। ८९॥

·परकथा
संग्रह
पर्युषणा
व्याख्यान
त्पम॒तं रूपं कस्य पुण्यवतो भोगाय भविष्यति। ततो राजा मुहुर्मुहुस्तयोश्चक्षुषी क्षिपन् युगादीशितुः पादौ प्रणम्य
पत्यान्निःमृत्य पहिमदेशे उपविष्टस्तयोः कुलादिकं ज्ञातुं मंत्रिणे आदिष्टवान् . मंत्र्यपि नृपादेशात्तयो समीपं गत्वा
सुधामधुरया वाचा संभाष्य इत्यमालपत् . हे कन्यके युवां के ? युवयोः पति कः? किमर्थमिहागमनं चेत्येतत्सर्व वदत.
मथ मांत्रिवचः श्रुत्वा तयोरेका उवाच.आवां मणिचूड विद्याधरराजस्य पुत्र्यो, आवाल्यात्कलास्वादरवत्यौ अभूतां,
क्रमेण यौवनं प्राप्ते वीक्ष्य अस्मत्पिता वरचिंता कर्तुं लग्नः, आवां स्वसदृशं पतिमलभमाने स्थाने स्थाने अर्हचैत्यानां
नमस्याभिर्निजं जन्म सफलं कुर्वहे । पुनर्मानवो भवः क ? इयमयोध्यापि तीर्थभूतास्ति, अतोऽत्र भरतकारिते चैत्ये
आदिजिनं नमस्कनुमावयोरागमनमभूत् . एवं कथयंत्योस्तयोमंत्री उवाच-अमुना सूर्ययशसा नृपेण सह युवयोः संगमः
श्रेष्ठो यतोऽसौ अपभस्वामिनः पौत्रो भरतचक्रिणः पुत्रः सर्व कलासंपूर्णः सौम्या सद्गुणवान् बलवांश्च अस्ति.
तस्मानिश्चितं ऋषभस्वामी युवयोस्तुष्टो यदुत अकस्मात्सुर्ययशा वरः प्राप्तः । मंत्रिणि एवं वदति सति ते तमूचतुः
पायां हि स्वाधीनं पति मुक्त्वान्यं पति नैवाश्रयावहे. ततोऽमात्यो नृपाज्ञया ते इत्यवोचत् , युवयोर्वाचमन्यथा कुर्व-
न्नृपतिर्मपा निषेध्या,मंत्रिणा एवमुक्ते सति तदैव श्रीयुगादीशसमक्षं तेषां पाणिग्रहोत्सवः संजातस्ततस्तयोः प्रीति-
रसाकृष्टो भूपतिः संसारे तगोगमेव सारं मन्यमानोऽहर्निशं ताभ्यां सह विविधान् भोगान् मुंजानो विस्मृतान्य-
मृत्यः सुखेन कालं निनाय । अथ एकदा संध्यासमये ताभ्यां पत्नीभ्यां युतःसूर्ययशा नृपो गवाक्षं ययौ, तदा भो
लोकाः श्योऽष्टमीपर्व भावि, ततस्तदाराधने सादरैर्भाव्यमिति पटहोद्घोषणां ताभ्यां कपटस्त्रीभ्यां श्रुत्वा ततोऽव
॥९.॥

·पर्युषणा व्याख्यान पर्वकथा सरं विज्ञाय रंभाजनितीव नृपति प्रति सादरा सती भंभावादनकारणमपृच्छत् । नृपतिरुवाच हे रंभे शृणु ? अस्माकं संग्रहा तातेनातं चतुर्दश्यष्टमीरूपं पर्वास्ति यथामावास्या पौर्णमासी अष्टाहिकाद्वयं चातुर्मासत्रियं पर्युषणाख्यं वार्षिकं च पर्व एतानि अन्यान्यपि पर्याण्युक्तानि संति; ज्ञानाराधनार्थं पंचमी च प्रोक्तास्ति । एतेषु पर्वदिनेषु विहितं पुण्यं स्वर्गमो- ॥९१ ।। क्षसुखप्रदं भवेत् . तस्माचतुः पामखिलं गृहव्यापार परित्यज्य शुभं कर्म विधेयं पुनश्चतुः पयां स्नान-स्त्रीसंग- फलह-पतफ्रीडा-परहास्य-मात्सर्य-क्रोधादिकपायसंग-प्रमादादि न किमपि कर्तव्यं, प्रियेष्वपि ममता न विधेया, परमेष्ठिस्मरणादिशुभध्यानवता भाव्य, सामायिकं पौषधं च पठाटमप्रमुख तपश्च कर्त्तव्यं, जिनपूजाश्च विधेया इत्यमेतानि पर्वाण्याराधयन् जनः पुण्यान्यर्जयति, ततः क्रमेण कर्माणि क्षपयित्वा मुक्तिं याति, अतो हे कान्ते सप्त- म्यां त्रयोदश्यां च लोकप्रबोधाय अयं पटहोद्घोपो मयादेशात्मजायते. अथोवंशी एतन्नृपवचः श्रुत्वा तनिश्चयच- मत्कृतापि मायावचनप्रपंचेन जगाद, हे नाथ ! इदंमनुष्यत्वमिदं रूपमिदं राज्यं सर्व तपःक्लेशादिभिस्त्वया कथं विडं- व्यते १ यथेच्छं सुखानि भुंश्व ? पुनर्मानवो भवः क ? राजसद्भोगाश्च क ? अथ कर्णयोस्तप्तनपुतुल्यं तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा नृप उवाच रे रे धर्मनिंदामलिनस्वभावेऽधमे इयं तव वाणी मनागपि विद्याधरकुलाचारोचिता न दृश्यते, तव सकलं चातुर्य धिक् ,रूपं वयः कुलं च धिक् , येन त्वं जिनपूजादिकंसद्धर्मकृत्यं निंदसि, पुनर्मनुष्यत्वसपारोग्यराज्यादीनि तपसा प्राप्यते, तत्तपः कः कृतज्ञो नाराधयेत् ? यो नाराधयेत् स कृतम एव. धर्माराधनतो हि देहस्य विडंबन न स्यात् , धर्म विना केवलं विषयैस्तु विडंयनमेव, तस्माद्यथेच्छ धर्मः कर्तव्यः,

·पर्युपणा
व्याख्यान
पर्वकथा
संग्रहः
पुनः पुनानवो भवः कव्रतधीः का?मृगसिंहादियाला अपिअष्टम्यां पाक्षिके चाहारं न गृहंति, तर्हि अहं कथंगृहामि?
तेषां ज्ञातुत्वं च धिगस्तु, ये सर्वधर्मकारणं पाराधनं न कुर्वति. श्रीयुगादिजिनोपदिष्टमिदमुत्तमं पर्वास्ति, तदहं
तपोविना कंठगतप्राणैरपि पर्व वृथा न कुर्वे, हे नि! मम राज्यं प्रयानु, माणक्षयोऽस्नु, परं पर्वतपसोऽहं भ्रष्टो न भवामि
तत इत्थं क्रोधाकुलं नृपवचः श्रुत्वा उर्वशी मोहमायां कुर्वती पुनरुवाच स्वामिन् भवतः कालक्लेशो माभूदिति प्रेम-
रसत एव मपैतद्वचः प्रोक्तं, तस्मात्कोधावसरोऽत्र नास्ति. पूर्वतु आवाभ्यां पिघृवाक्यविप्मुखीभ्यां स्वच्छंदचारी नृप.
तिर्न वृतः, सांपते पूर्वकर्मपरिपाकात् त्वं वरो घृतस्तेनावयोः संसारसौख्यं शीलं च सर्वमस्माद्गतं, यदि स्वाधीनपुं.
स्त्रियोर्योगो भवेत्तदा सांसारिक सुखं स्यात् , अन्यथा रात्रिदिवसयोगवद्विडंबनमेव, हे स्वामिन् ! पुराना-
भेयजिनाने त्वया तु मद्वाक्यारणमंगीकृतमेव, अहमेकदा त्वत्परीक्षार्थं त्वत्तस्तद्याचितवती, त्वं तु हहा स्वल्पेन
कार्येण क्रोधवशं गतः, हे नाथ! अहं शीलादपि सुखादपि उभयस्माद् भ्रष्टा, तस्मान्मम चिताग्निसेवनमेव श्रेयः शरण
मस्तु. इति तद्वचःश्रुत्वा तन्मनमानसो नृपः स्ववाक्यं स्मरन् जगाद, हे प्रिये ! ताततात्तेन यदुक्तं तातेन च यत्कृतं
तत्पर्वणो नाशं तत्पुत्रोऽहं कथं कुर्वे ? हे हरिणाक्षि मम सकलां पृथ्वी कोशं गजाश्वार्दी च सर्वान त्वं स्वयं गृहाण;
परं येन न सौख्यं, न च धर्मस्तदकृत्यं मां मा कारय । ततः सापि ईपद्विहस्य कोमलवाण्या मोवाच, हे राजन् ! भवा-
इशां सत्यवचनमेव सद्वृत्तं, यतो येन पापिना स्वांगीकृतविधातःकृतः सोऽशुचिस्तस्य भारात्पृश्वी अतिपादाति. है
नाथ यदि त्वया इदमपि कार्य न सिद्धयतितदा राज्यादिदातृत्वं कथं सेत्स्यति ? त्वदर्थं मया पितुर्विद्याधरैश्वयं त्यक्त
॥ ९२ ॥

·पर्युषणा
व्याख्यान
१०
मतदारयादिना किं कुर्वे ? अप हे स्वामिन् ! यदि पर्वभंग न कर्ता, तर्हि मत्पुरतो युगादीशप्रासादं पातय ? इति
परम्पा
गपनत्रयणमात्रेणेव नृपो यमाहत इव मूगं प्राप्य गतचैतन्यो मुवि पपात. तदैव मंत्रिण आदेशादाकुलैस्तत्परिकर-
गंगार
जनैः शीतलजलादिसंमेकान्नृपो लन्यचैतन्यो विहितः. अथ सूर्ययशा नृपः स्वपुरःस्थितां तां त्रियं दृष्ट्वा कुपितो
जगाव, रे अपमे ! मयं तयाचारो वाण्या मत्पुरः स्वकुलाधमतां विकिरति, यत उद्गारवदाहारो भवेत् , त्वं विद्या-
घरपुत्री न, किंतु पांडालपुत्री दृश्यसे, मया मणिनमेगैव काचखंडादरश्चने, यो देवस्त्रैलोक्यनाथस्त्रैलोक्पवंदितस्तत्मा-
सादमंगहत् कोऽपि फयं भवेत् । तस्मात् हे स्त्रि! स्वयं स्ववचसा यद मामनृणं कतुं धर्मलोपं विनाऽन्यद्याचस्व ! पर्व-
लोपं चैत्यभ्यंसं पाहं सर्वथा न करोमि, तत् श्रुत्वा सापि ईपद्विहस्य पुनस्तमुवाच- हे नाथ! अन्यदन्यदिति च तद्वचो
दरतो याति, यदीदं त्वं नांगीकर्ता, तर्हि त्वं स्वयं स्वपुत्रस्य शिरश्छित्वा सद्यो मयं देहि ? अथ राजा विमृश्य वद
तिस्म, हे सुलोचने । मत्सुतो मत्तोऽभवत् , तस्मान्मम शिरस्तव करतलस्थमस्तु, इत्युक्त्वा नृपःकरेण खंड्ग गृहीत्वा
गायत् सशिरच्छदार्यमुद्यतो भवति, तावदेव सा तस्य खड्गधारां पवन्ध, न पुनस्तस्य सत्वस्य. ततो राजा खड्ग-
घारापन्धनाद्विलक्षा सन् कंठनालविडंबकं नवं नवं खड्गं गृहीतवान्, यदासौ भूपतिर्मनागपि सत्वान्न चचाल तदा ते
खियो स्वकीयं रूपं प्रादुःकृत्पाऽत्यादराजयजयेत्युचतुः, पुनश्च-
जय त्वं वृपभस्वामि, कुलसागरचन्द्रमाः। जय सत्ववतां धुर्यः , जय चक्रीशनंदनः ॥१॥
महो । तव धैर्य ! अहो ! ते मनसो निश्चयः। यत्स्वस्य विनाशेऽपि मनाक स्वतंन त्यक्तवान् . देवेन्द्रः स्वसभा-
॥१३॥

·पर्वकथा
संग्रहः
पर्युपणा
व्याख्यान
॥ ९४॥
यां देवानां पुरस्तवातुलं सत्त्वं विशेषतः प्रशशंस, है राजन् ! आवाभ्यां अभदानाभ्यां स्वर्गादागत्य स्वनिश्चयावं
क्षोभयितुमारब्धः, परं त्वां क्षोभयितुं कोऽपि न समर्थ: हे जगत्प्रभुकुलावतंस ! हे वीर । त्वयैव इयं पृथ्वी रत्नसु-
रिति सत्यं नाम विभर्ति, इत्थं तयोः स्तुक्त्योस्तत्र देवेंद्र उपागमत् , जयजयशब्दमुच्चरन् पुष्पवृष्टिं च कृतवान्, तदा
प्रतिज्ञाभ्रष्टा उर्वशी इन्द्रेण सोपाहामं निरीक्षिता सती तत्पुरतो नृपगुणान् जगौ. इन्द्रोऽपि तस्मै वरमुकुदकुंडलांगद-
हारान दत्वा च ताभ्यां सह स्वर्ग ययौ. सूर्ययशा अपि सत्यप्रतिज्ञः प्रमुदितः सन् सन्नीत्या पृथ्वी पालयतिस्म. अथ
स राजा भरतेशवत् पृथ्वी जिनगृहमंडितां कुर्वन् श्रीसंघयात्रया जन्म पवित्रयन् श्रीयुगादिजिनचरणवत् नित्यं चतुर्द-
श्यष्टमीपर्व आराधयामास, तथा व्रतधारिणः श्रावकान् स्वगृहे भोजपामास. पूर्व भारतेन काकिणीरत्नरेखाभिः श्राव-
का अंकिताः, सूर्ययशसा तु सौवर्णोपवीतेन तेन तेंचिताश्चक्रिरे. तस्य राज्ञ उदारचरिता बहवः कुमारा आसन् . यथा
ऋषभस्वामिन ईक्ष्वाकुवंशो वृते, तथा सूर्ययशसः सूर्यवंशोऽभवत् ; सोऽप्येकदा पितृवत्स्वरत्नदर्पणे पश्यन् संसा-
रासारतां धारयन् केवलज्ञान प्राप्य बहून् भव्यान् प्रतियोध्य मुक्ति प्राप ॥ इति निजनियमदृढपालने सूर्ययशोनृप-
कथा ।। भव्यात्मभिरष्टाहिकापर्वणीत्वं धर्मकर्माणि विधाय तत्पर्वाराधनीयं, येनेह परत्र च सर्वेष्टसिद्धिः ।।
संवद्वयोमरसाठरात्रिप्रमिते (१८६०), मासे शुचौ शोभने। पक्षे प्रोज्ज्वलतायुते सुविहिते, सम्यद्वितीयातिथौ
पूज्यश्रीजिनहर्पसूरिंगणभृद्राज्ये मुदाष्टाहिका-व्याख्यानं सुगमं हितं सुविहितं श्रीजेसलाद्रौ पुरे ॥१॥ श्रीमंतो गुण-
शालिनः
समभवन् ,
, प्रीत्यादिमाः सागरा-स्तच्छिष्याऽमृतधर्मवाचकवरा आसन् स्वधर्मादराः ॥ तच्छिप्यैर्जिनराज-
॥ ९४॥

·राभिरणामोलमस क्षमा-कल्याणाभियपाठः सुमनसा पदावा मीतये ॥ २॥ युग्मं । मुनेरुदयरंगस्या-महा- प्रधानपानमावरात् ॥६५ व्यपाधि प्राचीन पचपन्ध विलोक्य तत् ॥ ३॥ ॥ इति पर्युपणापधादिकपाल्पाने सम्पूर्ण ॥१०॥ अथ दीपमालिकाव्याख्यानम् ॥ ११ ॥ पर्युषणा व्याख्यान १० कपा गंप्रदा दीप मालिका व्याख्यान श्रीनमोश जिनं नत्वाऽजिमगंजपुरे स्थितम् । दीपोत्सवस्य व्यापानं, लिख्यते देवभाषया ॥१॥ अस्मिन् द्वीपे भरतक्षेत्रस्य मध्यखंडे मालवदेशे अलकातुल्या उज्जयिनी नाम नगरी यभूव । तस्यां सूर्यवत् तेज- स्थी भूपगुणसमन्वितः संपतिनामा राजा राज्यं करोतिस्मा अयेकदा उजपिन्यां सुस्थितसूरिनामा आचार्यः पत्रिं- शगुणैर्पिमाजमानो मामानुग्राम विहरन जीवितस्वामिनीमहावीरमतिमावन्दनार्थ गतः, एतस्मिन् पस्तावे समति रामा राजमार्गे गच्छन् सुस्थितसूर्ति हष्ट्या जातिस्मरणभार पभूव । ततः राजा समीपे आगत्य बहुभक्तिपूर्वक श्रीगु ननाम । करद्वर्य संपोज्य राजा गुरुं प्रति वक्तिस्म-'हे स्वामिन् ! मा जानीय इति पटे गुरुराह-हे राजन् । भयन्त को नाम न जानाति ततो राजा पुनरुवाच-हे ज्ञानसमुद्री ज्ञानविशेषेणभवताऽहमुपलक्षितोन वा ? इति मया पुच्यते, तवा सरिश्चमत्कारं प्राप्य श्रुतज्ञानोपयोग दवा उवाच भो राजन् ! त्वं पूर्वभवे संवेगवानस्माकं शि-

·पक्रया
संग्रहा
दीप
मालिका
व्याख्यान
प्योपभूव, उत्तमदीक्षाप्रभावती भवान् राजाजातः, एपा चसम्पत् प्राता । एतादृशं गुरोर्वचनं श्रुत्या आचार्ये प्रीति-
मान राजा वक्ति-हे स्वामिन् !मया बुभुक्षितेनरंकेन इदं राज्यं प्राप्तं तत्सर्व युष्माकं प्रसादफलं इतरथा मम राज्यं कुतः
तस्मादिदं राज्यं भवद्भिाचं यथाऽहमनृणी स्याम् एतादृशं राज्ञो वाक्यं श्रुत्वा गुरुरुवाच-हे निर्मलवुद्ध राजेन्द्र !
अस्माकं राज्यस्यवाञ्छा नास्ति, वयं तु शरीरेऽपि नि:स्टहाः किं पुनः राज्ये, तस्माद् हे राजेन्द्र ! अस्माकं राज्येन
सह किमपि प्रयोजनं नास्ति, इदं राज्यं भवद्भिः पुण्यात् प्राप्तं ततो हे राजेन्द्र ! पुनः पुण्ये उद्यमः कर्तव्यः, निर्मल
सम्यक्त्वं च पालनीयम् । श्रीजिनेश्वरजगन्नाथस्य निरन्तरं पूजां कुरु । पुनः सुसाधूनां निर्ग्रन्थानां पंचसमितिसमि-
तत्रिगुप्तिगुप्तानां सप्तदशभेदसंयमपालकानां द्विचत्वारिंशदाहारदूषणवर्जितानां भव्यजीवोपकारिकाणां सेवां कुरु,
दानादिचतुर्विधस्य धर्मस्पाराधने उद्यम कुरुष्व, एप धर्मो विशेपेण पर्वसु आराधनीयः, एतादृशं गुरुवाक्यं श्रुत्वा
राजा उवाच-हे स्वामिन् ! संवत्सरादि समस्तपर्व जिनशासने प्रसिद्धं वर्तते, तस्य पर्वणो महिमा श्रावकै बहुतरो
मन्यते परं लोकोत्तरं दीपावलिपर्व कुतः मवृत्तं ?, अस्मिन् पर्वणि चारुवनभूपणादीनि मनुष्या धारयन्ति, पुनः घृष-
भादिशृंगरंजनक्रियां गृहांगणप्रमुखसंस्कारादीनि च कुर्वन्ति, तस्य किं कारणम् ? इति राज्ञा पृष्टे सति गुरुर्वक्तिस्म-
हे राजन् । एतस्य सम्पन्धं त्वमेकाग्रचित्ततया शृगु । श्रीवर्धमानस्वामी प्राणतनामदंशमदेवलोकस्य पुष्पोत्तरविमा-
नाच्च्युतः, आपाढशुक्लपाठीदिने उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रे चन्द्रयोगे आगते सति क्षत्रियकुण्डग्रामनगराधिपतिश्रीसिद्धा-
धराज्ञो भार्यायाः त्रिशलायाः कुक्षावुत्पन्नः। यस्यां रात्रौ भगवानुत्पन्नः तस्यां रात्री गर्भप्रभावात् त्रिशलाराश्या
॥ ९६ ॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
पतुरंग सप्ना इष्टाः, तानाह-सिंहा, गजः, वृपभः, लक्ष्मीः, पुष्पमाला, चन्द्रः, सूर्यः, ध्वजः, पूर्णकलशः, पद्मसरः,
पापा
समुद्रः, देयपिमानम्, रत्नराशिः, निधूमामिव । एवमेते स्थप्नाः क्रमेण दृष्टाः ततः चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामर्धरात्रे श्री
पीरममाः गन्म जातम्, तस्मिन् समये पदपंचाशदिक्कुमारीणामासनानि चाम्पिरे, अवधिना प्रभोर्जन्म ज्ञात्वा
अत्पन्न प्रमुदिताः सन्त आगत्य जन्मकार्य कुर्वन्ति । तदनन्तरं चतुप्पष्टिसुरेन्द्राणामासनानि चकम्पिरे, ततस्तेऽपि
.-अप गामाम्येन नाममात्रेण संक्षिा धीगीरचरिच दर्शितम्, अतएय देवलोकात् व्युत्या आपाद शुक्लषष्ठयां देवानंदागर्मागमनं
तय मापशीतिदिनप्यतीते इन्द्रेण त्रिशलागमें अयतारितः, (गर्भापहारः कारितः, इत्यर्थः) एप च विशेषार्थो न दर्शितः। जैनसिद्धांते
पिरोपा विचमानेऽपि सामान्यव्याख्याऽयसरे विशेषार्थस्य व्याख्यानं न भवति. यथा-फल्प-आघश्यक-आचारांगादौ आगमपंचांगीशा-
संपु पानंदागर्भात अयशीतिदिनव्यतीतेपु सत्सु हरिणेगमेपिदेवेन त्रिशलागळं स्थापितः श्रीवीरप्रभुः' एतद्विशेपव्याख्याविद्यमानेऽपि
पंचाशकरगुत्ती सामान्यव्याण्याऽयसरे तस्योलेपो न कृतः, तेन तस्य तत्र अभावो न भवति, तथैव अप्राऽपि देवानंदागर्भागमने विद्य-
मानेऽपि तस्यालेयो न एत, तथापि तस्य अभायो न भवति. अतएव अन सामान्यविशेषापेक्षया तद् अपगंतव्यम् । किमुक्तंभवति श्रीव-
मानस्यामिनः विशेषतः पदसु कल्याणकेपु आगमानुसारेण विद्यमानेषु अपि, अत्र सामान्यपेक्षया त्रिशलागर्भागमन-जन्म दीक्षादिपंचक-
म्याणकानि उक्तानि. तोप पंचाशकस्थवृत्तायपि सर्वजिनेंद्रापेक्षया व्यवन-जन्म-दीक्षादिपंचकल्याणकानि-सामान्येन उक्तानि । परंच
फरप स्थानांग-भाचारांग-आवश्यफनियुक्ति-चूर्णादिआगमेपु-महापुरुषचरित्र-धीरचरित्र-त्रिपटिशलाकापुरुषचरित्र-फल्पनिरुक्त टिप्पण-
कादि प्राचीनशारपु च विशेषेण च्यवन-गर्भसंक्रमण-जन्म-दीक्षादिपकल्याणकानि दर्शितानि, तेनान विसंवादोन संभाव्यः समयायां-
गसूत्रगृत्ति-आवश्यकचूर्णि लोकप्रकाश-दशाभुतस्कंधादिशास्त्रानुसारेण श्रीीरस्य च्यवनद्वयस्य संसिद्धत्वात् . सामान्यविशेषापेक्षया च
मस्य विशेषनिर्णयो कल्पद्रुमफलिफायाः प्रथमन्याख्यानात्, अस्मत् निर्मितवृहत्पर्युपणानिर्णयस्योतरार्धाच्च भवगंतव्य इति मणिसागरः।
॥९॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
पर्वकथा , अवधिना विज्ञाय अत्यन्तप्रमुदिताः सन्त आगत्य त्रिः प्रदक्षणीकृत्य जिनाम्यां जिनं च नत्वा मातरमवस्वापिनी
संग्रहा निद्रां दवा प्रभु गृहीत्वा मेरुपर्वतोपरि गत्वा स्नात्रमहोत्सवमहपूर्विकया चक्रुः । पश्चाद् मातुः समीपे स्थापयित्वा
मातुरवस्वापिनी निद्रां संहृत्य नमस्कृत्य स्वस्थानं जग्मुः। अथ यस्मादू दिनात् प्रभुर्गम आगतस्तस्माद् दिनाद राजा
॥९८॥
धनधान्यैर्वृद्धिमाप, स्वर्णरत्लादीनां च वृद्धिः संजाता. ततो गुणनिष्पन्नं सर्वस्वजनसमक्षं माता-पितृभ्यां द्वादशे
दिने वर्धमानकुमार इति नाम प्रदत्तम् , देवैश्व अनन्तसत्त्वमनन्तधैर्य दृष्ट्वा महावीर इति नाम विदधे। अथ भोग-
समर्थ ज्ञात्वा पित्रा परं प्रमोदतो यशोमतीनाम्न्या राजकन्यया सह पाणिग्रहणं कारितम् । अथ प्रभोः सुपार्श्वनामा
पितृभ्यः, नन्दिवर्धननामा ज्येष्ठोमाता, सुदर्शनानाम्नी भगिनी, यशोमती पत्नी, प्रियदर्शनानाम्नीच पुत्री आसीद् ।
श्रीवीरप्रभुः अष्टाविंशतिवर्षाणि यावद् गृहावासे तस्थौ । भगवता पूर्व गर्ने एवाभिग्रहः कृतोऽभूद्यत् जीवतोसतोः
मातापित्रो मया दीक्षा न गृहीतव्या इति। अथ मातापितृभ्यां देवलोके प्राप्ते अभिग्रहं पूर्ण सञ्जातं ज्ञात्वा प्रभुर्दीक्षां
ग्रहीतुं तत्परोऽभूत् , तदा नन्दिवर्धनराज्ञ आग्रहात् पुनरपि वर्षद्वयं गृहस्थावासे तस्थौ; तत्र सांवत्सरिकं दानं दत्तम् ।
अथ लोकान्तिकदेवा आगत्य जानन्तमपि प्रभुं दीक्षायसरं ज्ञापयन्ति-'अहो स्वामिन् ! धर्मतीर्थप्रवृत्तिं कुरु' इति
देववचनं श्रुत्वा प्रभुः पष्टतपसा संयुतः चन्द्रप्रभानाम्नी शियिकामारुहा देवमनुष्यपरिकरेण युतः क्षत्रियकुण्डनगरतो
नि:सृत्य ज्ञातवनखण्डे आगत्य शियिकात: उत्तीर्य मार्गशीर्पकृष्णदशम्यामपराहे एकाकी एकदेवदृष्येण वस्त्रेण
सहित: दीक्षा जग्राह । तस्मिन् समये चतुर्थं मनःपर्यवज्ञानमुत्पन्नम् । अथ दीक्षां गृहीत्वा प्रभुरन्यत्र विजहार ।
॥९८॥

·दीप मालिका व्याख्यान पापा समग्यादिना द्वितीये दिने कोल्सामग्रामे आगतः, तत्र पहुलविमगृहे परमानस्य पारणं चक्र, तत्र पञ्च दिव्यानि पायुतानि । तर प सापद्वादशस्वर्णकोटीनां देवैर्षा कृता । अनन्तरं फ्रमेण विहरतः श्रीवीरमभोः गोपालक- पण्डकौशिकमर्प शलपाणिपक्ष-संगमदेव-फटतनाव्यन्तरीममुखैः यहव उपसर्गाः कृताः, तथापि प्रमुानात् किंचिन् मानमपि न पगाल मेमयनिष्पकंप आसीत् , श्रीवीरमभोः चातुर्मासी-पण्मासी-द्विमास्यादि प्रचण्डतपः क्रियायामुद्य- तस्य पक्षाधिकसार्घद्वादशयाणि अतिक्रान्तानि । तस्मिन् समये जृम्भिकग्रामे ऋजुवालुकानदीतीरे श्यामाककुड़- म्पिन: क्षेत्रस्य समीपे शालवृक्षस्थाधोभागे गोदोहासनेन स्थितस्य पष्ठतपोयुक्तस्य वैशाखशुक्लदशम्यां तृतीयप्रहरे शुभपाने पर्तमानस्य श्रीवीरमभोचतुणां धातिकर्मणां क्षये सति केवलज्ञानं केवलदर्शनंच समुत्पन्नम् । तत एकादश्यां मध्यमपापा महासेनयने तीर्थ प्रवर्तितम्, शमादिदेवरेकत्रीभूय समवसरणं रचितम् , पश्चाद् इन्द्रभूत्यायेकादश गणघरा: श्रीपीरेण स्थापिता: ! अथ प्रभोः चतुर्दशसहस्रमिता: साधवः संजाता, चन्दनवालादिषदात्रिंशत्सहस्रमि- साथ सान्योऽभूवन् , शंख-शतकादि एकोनपष्टिसहस्राधिकलक्षममाणाः श्राद्धाः, सुलसा-रेवतीप्रमुखाप्टादशसहस्रा- धिरुनिलक्षणप्रमाणाः प्राविकाच सजाताः । अथ प्रभोश्चतुर्मासीनां संख्या कथ्यते-दीक्षाऽनन्तरं प्रथमचतुर्मासी अस्थिग्रामे शलपाणियक्षगृहे कृता, त्रिचतुर्मासी चम्पानगर्याम् , विशालायां-वाशीयमामे द्वादश चतुर्मास्या कृताः, राजगृहनगयां नालन्दपाटके चतुर्दश चतुर्मास्यः, षट् चतुर्मास्यः मिथिलानगयों भगवता कृताः, द्वे चतुर्मास्यो भद्रिकानगर्या कृते, एका चतुर्मासी आलम्भिकानगयां कृता, एका चतुर्मासी म्लेच्छभूमिकायां कृता, एका चतुर्मासी

·पर्वकथा
संप्रार
दीप
मालिका
व्याख्यान
भाषस्तीनगयां कृता, एका च मध्यमपापायां हस्तिपालराज्ञः सभायामन्तिमा कृता, तत्र अन्तिमचातुर्मास्यां
श्रीवीरममुः स्वस्यायुपोऽन्तं ज्ञात्वा भव्यलोकोपकारार्थ पोडश प्रहरान यावद् देशनां दत्तवान, तस्मिन्नवसरे
पुण्यपालराजा प्रभोर्वन्दनार्धमागतः, श्रीवीरप्रभोर्वन्दनां कृत्वा हस्तद्वयं सम्पुटीकृत्य इति-वक्ष्यमाणं पृष्टवान्-हे
स्वामिन् ! अब रात्री मया अष्टौ स्वमा दृष्टाः, ताननुक्रमेण भवतामये कथयामि-जीर्णशालायां स्थितो हस्ती दृष्टः
१, कपिश्चपलतां कुर्वन् दृष्टः २, क्षीरवृक्षः कण्टकैयाप्तो दृष्टः ३, चतुर्थे च स्वप्ने काको दृष्टः ४, पञ्चमे मृतः सिंहो
भपं कुर्वन दृष्टः ५, पठे स्वप्नेऽशुचिभूमिकायामुत्पन्नमरविन्दं दृष्टम् ६, सप्तमे स्वप्ने ऊपरक्षेत्रे बीजमुप्तं दृष्टम् ७,
अष्टमे स्वप्ने स्वर्णकलशो म्लानो रष्टः ८ इति राज्ञा उक्ते एतेषां च फले पृष्टे प्रभुर्वक्ति-हे राजन् । एपां फलमेकाग्रचित्तेन
शृणु-अस्मिन् पञ्चमारके दुःख-दारिद्रय-रोग-शोक-भयेयाप्तो गृहस्थाश्रमो जीर्णशालासदृशो भविष्यति यस्मिन्
गृहस्थरूपो हस्तीरक्तः सन् स्थास्यति दुःखं च सुखं कृत्वा मानयिष्यति परमुत्तमसुखदात्री व्रतशाला नांगीकरिष्यति,
इति मयमस्वप्नफलम् । पुनः पन्चमकाले कपिपत् चपला अल्पसचा जीवा ज्ञानक्रियायामादरभाजो न भविष्यन्ति,
साधवञ्च शिथिलाचारा भविष्यन्ति, ये पुनः दृढव्रतधारका धर्मकार्य शिक्षा दास्यन्ति तेषां हास्यं च करिष्यन्ति,
यथा ग्रामीणलोका नगरस्थलोकानां हास्यं कुर्वन्ति, तथा करिष्यन्ति, इति द्वितीयस्वप्नफलम् । तथा ज्ञाने क्रियायां
भक्तिमन्तो जिनशासनोन्नतिकारका: सप्तक्षेत्रीवित्तव्ययविधायकाः शुभगुणवन्तश्चारित्ररागिणः क्षीरवृक्षतुत्या
ये श्रावकारतान् वेपमात्रधारिणोऽहंकारवन्तो गुणवत्साघुपिणः सुसाधुजामसहमाना लिंगिन; कण्टकतुल्याः
॥१०॥

·दीप,
मालिका
व्याख्यान
रोपगिन्त, इति तृतीयायप्नफलम् । यथा अतिस्वच्छजलभृतां वापी दृष्ट्या काको न तत्र रागं करोति, एवं ज्ञान-
पाया
वियुकान अपि मापून स्वगच्छे दृष्ट्यापि रागं न साधवः प्राप्स्यन्ति, यथा काकस्य राग न वापी प्राप्नोति तथा
गंगा
मापि यस्य राग न करिष्यन्ति इत्यर्थः। परन्तु यत्र गच्छे मन्दाऽऽचाराः साधवः तत्र सुन्दरं स्वगच्छं त्यक्त्या
गारगन्ति आत्मनः पण्डितं मन्यमानाः, इति चतुर्थस्वप्नफलम् । जातिस्मृत्यादिरहितं मृतसिंहतुल्यं जिनदर्शनं न
परतीक्षिात् पराभयं प्राप्स्यति परं परदर्शनानां भयं फरिष्यन्ति, इति पञ्चमस्वमफलम्। पद्महदे कमलोत्पत्तिर्युक्ता, न
'मशुधिभूमी, एवं धर्मोत्पत्तिरपि उत्तमले युक्ता,नाघमकुले परन्तु धोत्पत्तिः कालप्रभावतो नोत्तमकुले भविष्यति,
इति पाठस्यप्नफलम् । यथा कश्चिद् मन्दबुद्धिः कृपिकारो धान्यनीजमूपरक्षेत्रे वपति तथा मूर्खवुद्धिमन्तः पुमांसः
पानापानमनालोक्य पात्रबुद्धया कुपाने दानं दास्यन्ति, इति सप्तमस्वप्नफलम् । अष्टमस्वप्नफलम्-स्वर्णकलशसहशा
शानाविगुणयुक्ताः साधवः स्तोका भविष्यन्ति न च तेषां पूजाप्रभावनामपि कोऽपि करिष्यति, परन्तु ये बाह्याऽऽड-
म्परयन्तो ज्ञानक्रियारहिताः साध्याभासाः तान् लाकाः पूजयिष्यन्ति, गीतार्था अपि साधयो हीनाचारिभिः सह
मिलिता: पलिष्यन्ति, यथा यहन् ग्रथिलान् लोकान् दृष्ट्वा सजनलोका अपि तपांमध्ये मिलिताः सन्तः जानन्तोऽपि
स्वयमात्मजीवितरक्षा ग्रथिला भविष्यति तथा अर्थ तत्कथा-पृथिवीपुरे नगरे पूर्णभद्रनामा राजा आसीद्, तस्य
महायुद्धिनिधान: चतुरः सकलकार्यकुशलः सुबुद्धिनामा मन्त्रीश्वरोऽभूदु अथैकदा प्रस्तावे राजसभामध्ये लोकदेव-
नामा नौमित्तिकः समागतः तदा अमात्येन पृष्टं, हे नैमित्तिकचूडामणे । आगामिकालस्य शुभाशुभवार्ता कांचित्
॥१०॥

·परूपा
दीप
मालिका
व्याख्यान
।।१०२॥
प्रकाशयतु, तदा नैमित्तिकैन निजनिमित्तशास्त्रं सम्पक पर्यालोच्य स्वज्ञानवलात् कथितम्-हे मन्त्रीश्वर ! अतो
दिनाद एकस्मिन् मासे मेघवृष्टिभविष्यति, तजलपानं च ये करिष्यन्ति ते सर्वे मनुष्या ग्रथिलाः भविष्यन्ति, ततः
पथात् कियति दिवसे शुभा वृष्टिभविष्यति, तजलपानाच पुनः सर्वे सावधाना भविष्यन्ति; एतादृशं नैमित्तिकस्य
वचनं श्रुत्वा राजामात्याभ्यां नगरमध्ये घोषणा कारिता । यत् सर्वैः लोकै पानीयस्य संग्रहः कर्तव्यः, तदनन्तरं
सधैरपि राजवचनं शुत्वा पानीयस्य संग्रहः कृतः। अथ नैमित्तिककथनानुसारेण वर्षा जाता, तदा सर्वैरपि लोकैः
वर्षापानीयस्य पार्न न विहितम् , कियति दिवसे गते पूर्वसंगृहीतं जलं यदा सम्पूर्ण जातं तदा राजाऽमात्याभ्यां
विना सर्वः सामन्तादिभिरपि वर्षापानीयं पीतम्, तेन च सर्वग्रामो ग्रथिलः जातः, अथ सर्वे लोका एकत्रीभूय ननाः
सन्ता नृत्यन्ति हसन्ति अन्याश्च कुचेष्टाः कुर्वन्ति, राजामात्याभ्यां विना सर्वे तादृशं कुर्वन्तः राजानम् अमात्यं च
तथाविधचेष्टारहितं ज्ञात्वा ते अथिला: सर्वे विचारयन्ति-राजाऽमात्यो प्रथिलौ जातो अतएव अस्माकं कार्य न
कुर्वन्ति, अत एतौ उत्थाप्य अन्यौ राजामात्यो करिष्यामः, एतादृशं अथिललोकानां विचारं श्रुत्वा अमात्यो राजानं
वक्तिस्म, पते सर्वेऽपि लोका आवामुत्थाप्य अन्यो राजामात्यो स्थापयिष्यन्ति तदा कमपि उपायं कृत्वा आवयोः
रक्षा कार्या, तदा राजा अमात्यं कथयतिस्म भवता कश्चिदुपायो विधेयो येनाऽऽवयोः रक्षा स्याद् , तदा विचार्य
अमात्यो वदति स्म-हे राजन् ! अन्यः कश्चिदुपायो नास्ति अत आवामपि ग्रथिली भवावः तदा इदं राज्य स्थास्यति
इति विधार्य राजामात्यो जानन्तो अपि प्राथिलो भूत्वा, एभिः सार्धम् आत्मराज्यरक्षार्थ मिलितो, ततः कियति दिने
॥१०२॥

·दीप मालिका व्याख्यान गो गति पुना सुदृष्टिजाता सरा नपीनोदकस्य पाने सति सर्वे लोकाः सावधाना जाता एवं दुषमकाले क्रियावन्तो गीता अपि हीनागारिभिः साघसरशीप विचरिष्यन्ति। एतादृशं स्वप्नफलविचारं शुत्या गृहस्थावासतः उद्विग्री- मग श्रीवर्षमानस्यामिसमीपे प्रतमंगीकृत्य पुण्यपालो मोक्षसुखभाग्यभूव । अत्र केचिद् श्रीभद्रयाहुस्वामिनाउक्तान अपि स्वप्नान व्यायापन्ति, तपाहि-तेणे करले ण, ते णं समए णं पाडलिपुरे नाम नयर होत्था, जहा णं चंपा तहा भणिपण्या, सत्पर्ण पादलिपुरे नपरे पाडलनामवरणसंद होत्या, तत्य णं पाडलिपुरे चन्दगुत्ते नाम रापा होत्था, से कालेज ने समागन्दगुतनामराया समणोषासगो अभिगयजीवाजीपो जाव अद्विमिजापवयणरागरत्तो, प्रह भणपा कपापि परिवयपरोसहम्मि पडिजागरमाणस्स सुइपत्तेसु ओहीरमाणे ओहीरमाणे सोलससुविधा दिहा, पासिता, चिंता समुपमा अपमेण दिवायरे उहिए पोसह पारे । ते णं काले णं, तेणं समए संभूयविजयसीस्से मायानाम गणहरे जगप्पहाणे गामाणुगार्म विहरमाणे पंचसयममणपरिवरिया पाइलिपुरे पाडलिवणसंडे समो- सरिण, रापा आगो जहा कोणिए पंचविहेणं अभिगमेणं वन्दणेणं सोलससुमिणाणं अत्य पुच्छह-भयवं! अज स्पणीए मम पम्मचिन्ताए वहमाणस्स पच्छिमे समये सोलससुमिणा दिहा-तत्थ पदमे सुमिणे फापरक्खस्स साहा भागा १, बीए अकाले सूरो अत्यमिओ २, तइए चंदो सपणिहीभूओ ३, चउत्थे भूया नचति ४, पंचमे दुवाल- सफणो कण्हसापो दिवो ५, छटे भागय विमाणे पडियं विद्वं ६, सतमे असुइठाणे कमलं संजायं ७, अहमे खबोओ उंजो करे नवमे महासरोयरं सर्व धक्षिणदिसाओ धोवजलं लभान्ति ९, वसमे सुनहो सुवपणपत्ते पायर्स ·दीप पस्या मंग्रहा मालिका ॥१०॥ व्याख्यान भरपंइ १०, दफारसमे हथियारूदो वनचरो दिट्टो ११, दुवालसमे सायरं मंजायं मुंचइ १२, 'तेरसमे महारहे बच्छा जुत्ता दिट्ठा १३, पउदसमे महग्धं रयणं तैअहीणं दिलु १४, पनरसमे रायकुमारो वसहारूढो दिछो १५, सोलसमे गपरलहनुपला जुन्नन्ता दिद्वर १६, एएण सुमिगाणुसारेण सासणे किं किं भविस्सइ ? इइ चंद्रगुत्तस्स रायरस वयणं सुपा भक्ष्यालुगणहरो युगप्पहाणो भवोदहितारगो चन्दगुत्तस्य संघसमक्खं भणइ-चन्दगुत्ता ! सुमिणाणुसारेण मत्य कहमि तं जहा-प्रश्नसूत्रं सुगममत उत्तरसूत्रं व्याख्यायते-पोडशस्वप्नानां मध्ये प्रथमं तावत् चन्द्रगुप्तेन राजा फल्पवृक्षस्य शाखा भमा दृष्टा, तस्य फलम् अतः पश्चात् कोऽपि राजा संयम न ग्रहीष्यति १, द्वितीयस्वप्ने सूर्यस्याकाले एवास्तत्वं दृष्टं तेन केवलज्ञानं विच्छेदं यास्यति २, तृतीये चन्द्रः शतच्छिद्रो दृष्टस्तेन एकस्मिन् धर्मेऽनेके मार्गा भविष्यन्ति ३, चतुर्थे भूता नृत्यन्तो दृष्टास्तेन कुमतिजना भूता इव नय॑न्ति ४, पंचमे द्वादशफणः कृष्णसर्पो रष्टस्तेन द्वादश वर्षाणि यावद् दुर्भिक्षं भविष्यति, कालिकसूत्रप्रमुखाणि श्रुतानि विच्छदं यास्यन्ति, चैत्यद्रव्यधा- रिणो भिक्षुकाच तत्र ये साधुधर्मकांक्षिणः ते सर्वे दक्षिणस्यां दिशि वलभ्यां गमिष्यन्ति ५, पाठे विमानं पतितं उष्टं तेन संघाचारणा विद्याचारणाश्च साधवो भरते ऐरावते च नाऽऽगमिष्यन्ति ६, सप्तमे कचवरधरियां कमल- मुद्गतं दृष्टं तन धर्मश्चतुणां वर्णानां मध्ये वैश्यवंशमध्ये भविष्यति, सूत्ररुचिश्चाल्पजनानां भविष्यति ७, अष्टमे गयोत उगोतं करोति, तेन जिनधर्मे उदयपूजासत्कारो न भविष्यति परन्तु कुदर्शनस्य पूजादि भविष्यति ८, नवमे गुप्फ सरोबरं घटं तेन यत्र यत्र देशे जिनानां कल्याणकानि तत्र तत्र धर्महानिर्भविष्यति. ९, दशमे सुवर्णपात्रे ॥१४॥ 1

·दीप
मालिका
व्याख्यान
क्षीर मापन सा हटतेन उत्तमा लक्ष्मीरधमगृहे गमिप्यति १०, एकादशे गजारूढो वानरो वनचरो दृष्टः तेन
सुग्गादा पुर्जना भविष्यन्ति इक्ष्याकुवंशीयानां यादवप्रमुखाणां च हानिर्भविष्यति ११, द्वादशे समुद्रो मर्यादा
मुंगन एटा, तेन राजानोऽन्याय-फारो भविष्यन्ति, क्षत्रियाश्च कुमार्गगामिनो भविष्यन्ति १०, प्रयोदशे महा
र पत्सा गुफा ठा, तेन पदायस्थायां चारित्रं जनान ग्रहीष्यन्ति, परंवत्सतुल्या लघुवयसः साधवो भविष्यति,
पिन रायभायेन पारिनं ग्रहीप्यन्ति ते च प्रमादिनो भविष्यति १३, चतुर्दशे महायं र तेजोहीनं दृष्टम्. तेन
भरते रयते प साधयोऽसमाधिकरा फतहकरा उपद्रवकराय भविष्यन्ति तथा श्रमणा अपि स्तोका भविष्यन्ति १४,
पंपवशे राश: फुमारो वृषभारूदो दृष्टः, तेन क्षत्रिया मिथ्यात्वयासिनो भविष्यन्ति १५, पोडशे गजकलमयुगलं युद्धं
कृर्षद् इष्टम् सेन मुनियरा अल्पस्नेहा अकालव्यसनिनोऽहर्निशं युद्धकराश्च भविष्यन्ति गुरुशुश्रुपाकरा न भविष्यन्ति
१६, एवं श्रुत्वा चन्द्रगुप्तो नाम राजाऽनशनं गृहीत्वा धर्मध्यानेन स्वगं गतः । इति पोडशस्वमविचारः कथितः। एता-
शं प्रमोर्याक्यं श्रुत्वा गौतमस्वामी चित्ते विस्मयं विधाय प्रभोर्वन्दनां कृत्वा भाविस्वरूपं पप्रच्छ-ग्रहो स्वामिन् ।
लोकालोकप्रकाशफ ! पंचम-पष्ठारफयोः स्वरूपं कथय, प्रभुर्वक्तिस्म-हे गौतम ! त्वं सावधानीभूय श्रृणु-मम निर्वा-
णात् ग्रिपंसाष्टिमासे व्यतिक्रान्ते चतुर्थारक उत्तरिष्यति, अग्ने च पंचमारक आयास्यति, ततो मम निर्वाणाद्
द्वादशवर्षे व्यतिक्रान्ते तव मोक्षो भविष्यति, ततोऽस्मन्निवाणाद् विंशतिवर्षे गते सुधर्मस्वामिनो मोक्षो भविष्यति,
ततोऽस्मनिर्वाणाचतुप्पष्टिव गते जम्बूर्मुक्तियास्यति, ततो जम्बूस्वामितो दश वस्तूनि विच्छेदं यास्यन्ति, तान्याह-
॥१०॥

·पकपा
संग्रह
दीप
मालिका
व्याख्यान
आहारकशरीरं १, मनःपर्यवज्ञानम् २, पुलाकलब्धिः ३, परमावधिज्ञान ४, क्षपकश्रेणिः ५, उपशमश्रेणिः ६,
किंवलज्ञानम् ७, परिहारविशुद्धि-सूक्ष्मसंपराय-यथाख्यातचारित्राणि ८, सिद्धिगति:९, जिनकल्पक: १०, एतानि दश
वस्तूनि जम्बूस्वामितो विच्छेदं यास्यन्ति, ततो दुःपमकालप्रभावतश्चतुर्दशपूर्वधारी जम्बूस्वामिप्रतियोधक: निजपट्ट-
प्रभावकः श्रीप्रभवस्वामी भविष्यति. तत्पट्टे चतुर्दशपूर्वधरः दशवैकालिककर्ता मनक-पिता श्रीशय्यम्भवसुरिः भवि-
प्यति, तत्पट्टे चतुर्दशपूर्वधारी यशोभद्रसूरिभविष्यति, तच्छिष्यो सम्भूतिविजय-भद्रबाहुनामानौ चतुर्दशपूर्वधरौ
भाविष्यतः, ततो मम निर्वाणात्सप्तत्याधिकशतवर्षे (१७०) अनेकशास्त्रकर्ता भद्रयाहुः स्वर्ग यास्यति, ततो मम
निर्वाणात् पंचदशाधिकद्विशतवर्षे (२१५) चतुर्दशपूर्वधारी सम्भूतिविजयशिष्यः श्रीस्थूलभद्रो देवलोक यास्यति,
ततः प्रथम संहननं वजनापभनाराचाख्यं विच्छेदं यास्यति, ततोऽर्थतः चतुष्पूर्व-सुक्ष्मसंपराय-महाप्राणायामध्याना-
ग्यानि एतानि विच्छेदं यास्यन्ति, ततः मन्निर्वाणाद् त्रिशतव(३००) उज्जयिन्यां नगयां सम्मति राजा भविष्यति,
स च आर्यसुहस्तिसूरिणामुपदेशाद् जातिस्मरणज्ञानमवाप्य जैनधर्ममंगीकरिष्यति, स्वभुजवलात् त्रिखण्डभोक्ता
भविष्यति, ज्ञानवान दानवान न्यायी धर्मज्ञो विनयवान् पराक्रमीच भविष्यति मुक्ताफलवद् निर्मलजिनालयैः कृत्वा
धरित्री देदीप्यमानां करिष्यति, पुनः स राजा अनार्यदेशे लोकानामुपकारार्थ सम्यक्त्वधारिणां जीवाजीवादिनवत-
चविदामुपदेशदानार्थं तादृशानां श्रावकाणां धर्मसंयोगं कारयिष्यति, ततो महासंविज्ञगीतार्थानां साधूनां म्लेच्छध-
रियां विहारं कारपिप्यति, अनया रीत्या तीर्थकराणां धर्मस्य सर्वदेशे प्रवृत्तिं करिष्यति, एतादृशो महादधर्मा
॥१०६॥

·.दीप
मालिका
व्याख्यान
मंप्रार
मनुक्रमेण वर्ग पास्पति. पुनर्मनिणात् सप्तत्यधिकचतुःशतवर्षे (४७०) उज्जयिन्यां श्रीविममादित्योराजा भविष्यति,
परकपा
श्रीमिदमेन दियाफरानार्यस्योपदेशं श्रुत्वा जिनशासनस्योपरि भक्तिमान् भविष्यति, सम्यक्त्वं सम्यग्रीत्या पाल-
विपति, मस्प मागसिदा ममिवेतालागनेकदेवाः साहाय्यं करिष्यन्ति, विद्या स्वर्णपौरुपादिः सिद्धिं यास्यति, धैर्या
॥१०७॥ विगुणपिगपातस्य विक्रमादित्यस्य स्थाने स्थाने मनुष्या देवाश्च प्रशंसां करिष्यन्ति, पुनः स राजा सर्वलोकानां दान
मंमानादिकृत्या सर्वाननृणीकरिष्यति, स्वनाम्ना च संवत्सरप्रवृतिं करिष्यति, यस्य देवा अपि स्तवनं करिष्यन्ति,
महापलयान प्रजापालकः परदुःखनिवारकः परस्त्रीसहोदरो राजा विक्रमादित्यो भविष्यति, ततः पंचशतचतुरशी-
तिय (५८४) प्यतिक्रान्ते श्रीवनस्वामी भविष्यति, ततो दशमपूर्वार्धस्य कीलिकासंहननस्य च विच्छेदो भवि-
प्पति, तदनन्तरं पोदशाधिकपट्शतवर्षे (६१६) पुष्पमित्रेण साध नवमं पूर्व विच्छेदं यास्यति, पुनर्मम निर्वाणाद
विंशत्यधिकपटशतव (१२०) आचार्यादयो ग्राममध्ये स्थास्यन्ति (१), मम निर्वाणाद् नवाधिकपट्शतवर्षे (६०९)
रचनपुरनगराद् दिगम्परमतोत्पत्तिर्भविष्पति, श्रीविक्रमादित्यात् पंचत्रिंशदधिकशतव (१३५) गते शाकी राजा
शालिवाहनो भविष्पति, पंचाशीत्यधिकपंचशतवर्षे (५८५) गते हरिभद्रसूरिर्भविष्यति अनेकग्रन्थकर्ता महाप्रभा-
पफो, मनिर्याणात् त्रिनवत्यधिकनवशतव ९९३ कालिकाचार्यों भविष्यति, यस्येन्द्रो वन्दनां करिष्यति, यः कालक-
सूरिः पर्युषणापर्व पंचमीतः चतुर्ध्या कारणादानीतवान् , मन्निर्वाणात् सप्तत्यधिकद्वादशशतव (१२७० ) व्यति-
मान्ते पप्पभविसरिभविष्यति सर्वविद्याविशारदः तद्वाक्याद् गोपपर्वते आमराजा जिनालयं करिष्यति, तत्र सार्ध-
॥१.०७॥

·पकया
संग्रहा
दीप
मालिका
॥१८॥
व्याख्यान
.
निकोटिस्वर्णप्रतिमा स्थापयिष्यति । मन्निर्वाणात् त्रयोदशशतव (१३००) बहवो मतभेदा भविष्यन्ति, बहुमोहस्य
कारणात् दुःपमकालप्रभावतश्चानेकगच्छभेदा भविष्यन्ति, केचित् तपोऽहंकारं करिष्यन्ति, केचिच्च धर्मक्रियायां
शिथिला भविष्यन्ति, क्रियावन्तोऽपि साधवः परस्परं क्लेशं करिष्यन्ति । पुनरस्यामवसर्पिण्यां दश अच्छेरका जाता
तानाह-
समयसरणे उपसर्गः १, गर्भापहारः २, स्त्रीतीर्थकरः ३, परिपदभावः ४, कृष्णस्यामरकंकागमनं ५, चन्द्रसूर्यमू-
लपिमानागमनं ६, हरिवंशकुलोत्पत्तिः ७, चमरेन्द्रोत्पात: ८, एकस्मिन् समयेऽष्टाधिकशतमुक्तिगमनं ९, असंयति-
पूजा १०, एतानि दश वस्तूनि अनन्तकाले गते सति भवन्ति । वहवो लोकाः क्रोधवन्तो भविष्यति, पुनर्दुःपमका-
समभावतो लोका मर्यादां त्यक्ष्यन्ति, धर्मबुद्धेर्नाशो भविष्यति, लोका वका मूर्खाच भविष्यन्ति, यथा कालहीनता
भविष्यति तया कुतीर्थे मति धारयिष्यन्ति, पुनर्लोकाः परोपकार-धर्मवर्जिता भविष्यन्ति, महान्ति नगराणि ग्राम-
सदशानि भविष्यन्ति, ग्रामाः श्मशानसहशा भयंकरा भविष्यन्ति, राजानः प्रजापालने यमसदृशा भविष्यन्ति,
पुनहें गौतम ! घनयन्तो व्यवहारिणो निर्घना भविष्यन्ति, पुनर्देवा दर्शन न दास्यन्ति, मनुष्याणां जातिस्मरणज्ञा-
नादीनि न भविष्यन्ति, मनुष्या लनामर्यादारहिता भविष्यन्ति, पृथिव्यां दुष्टजीचा यहवो भविष्यन्ति, पुनलॉकाः
परस्परं विनं दृष्ट्वा संतोपं प्राप्स्यन्ति, लोकानां पापकरणे चत्वारो हस्ता भविष्यन्ति, पुनर्धर्मकार्येऽलसाः प्रमादि-
नश्च भविष्यन्ति, आत्मनः कार्ये लोकानामुदरमध्ये प्रवेशं करिष्यन्ति, पुनहें गौतम! परजीवानामुपद्रवकरणे तत्परा
॥१०८॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
११
भविष्यन्ति, पुन: पंचमकालसंपन्धिनो जीवा महानिर्दया भविष्यन्ति, महादीर्घरोपधारका भविष्यन्ति, भद्रकजी-
} पर्वकथा
यान विमतारयिष्यन्ति, धर्ममूर्तिमन्तः स्तोका भविष्यन्ति, पापानामाकराः स्थाने स्थाने बहवो भविष्यन्ति, अत्यन्त
संग्रहा
लोभवन्तो भविष्यन्ति, मिथ्यात्विनोऽभिमानिनोऽनाचारिणोऽन्यायिनश्च लोका वह्यो भविष्यन्ति, पुनर्हे गौतम!
॥१०॥
फुलयचो लानामर्यादारहिता भविष्यन्ति, वेश्यासमानाश्च भविष्यन्ति. राजा भृत्ये भ्यो दण्डं दास्यति, पृथिव्यां
तिमिगिलन्यायो भविष्यति, चौरकुले जाताश्चौरा भवन्ति परं राजानोऽपि चौरसहशा भविष्यन्ति, लोकानां धन-
मपहरिष्यन्ति, लोकान् दरिद्रिणः करिष्यन्ति, पुनर्ह गौतम पंचमकालमध्ये लोकानामग्निर्वहीं पीडां करिष्यति, गोप्र-
मुसाणां जीवानां पहुवधो भविष्यति, जिनालयाः पतिप्पन्ति, पुनर्दुःखदारिद्रयोपद्रवमलोत्सर्गमारीप्रमुखैः कृत्वा
धरित्री शुन्या भविष्यति, देशो भंगं यास्पति, लोकाः सर्वे प्रेतसदृशा भविष्यन्ति, राजलोका लुब्धा भविष्यन्ति,
पुनरविवेकिनो लोका भूर्खाः कलाहीनाश्च भविष्यन्ति, दातारो दारिद्रययुक्ता भविष्यन्ति, लक्ष्मीधराः कृपणा
भविष्यन्ति, पापिनो दीर्घ जीवा भविष्यन्ति, उत्तमधर्मिणामायुः स्तो भविष्यति, राज्ञां कुलानि हीनानि भवि-
प्यन्ति, पुन: सेवका उत्तमकुलवन्तो भविष्यन्ति, सजना मनुष्या दु:खिनो भविष्यन्ति, दुर्जना मनुष्याः सुखिनो
भविष्यन्ति, एवं हे गौतम ! पंचमकालस्य स्वरूपं त्वं जानीहि ।
पुनर्लोकाः कलियुगस्य स्वरूपमेवं वदन्ति-द्वापरयुगे राजा युधिष्ठिरोऽभूत् , एकस्मिन् दिने स वने गतः, तत्र
बने एका वृहती गौः लघुगोस्तनपानं कुर्वती दृष्टा, स्वसमीपे ब्रामणमिति पप्रच्छ-इदमाश्वयं विपरीतं पश्य, तदा
-al !
।
॥१०॥

·पर्पकया
संग्रहः
दीप.
मालिका
व्याख्यान
॥११०॥
ब्राह्मणो वदति-हे राजन् ! आगामिकाले कलियुगमध्ये हीनसत्त्या मनुष्या भविष्यन्ति, लक्ष्मी विना दु:खिनौ सन्तो
मातापितरौ कस्मैचित् धनवते कन्यां दत्त्वा धनं लात्वा ततः पश्चात् स्वनिर्वाहं करिष्यतः, एतादृशमुपनयं श्रुत्वा पुनः
राजा पुधिष्ठिरोऽग्रे गतः, पुरतः समानश्रेणिवद्धजलभृतानि त्रीणि सरांसि दृष्टानि, तत्र प्रथमैकसरसो जलमुच्छलन्
मध्यस्थ तटाकं त्यक्त्वा तृतीयसरसि पतति, मध्यस्थसरसि एकविन्दुमात्रमपि न पतति; एतादृशमाश्चयं दृष्ट्वा राजा
ब्राह्मणं पृच्छति इदं किंकारणम् ? ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! त्वं श्रृणु-आगामिकाले यथा प्रथमसरसो जलं द्वितीयं
तटाकं त्यक्त्वा तृतीये पतितं तथा हे राजन् ! स्वस्य संवन्धिनं त्यक्त्वा अन्यलोकैः सह जनाः प्रीति करिष्यन्ति ।
पुनः राजा युधिष्ठिरोऽग्रे गच्छन्नेकमाश्चर्य पश्यति जलेन क्लिन्नं वालुकासमूहं तस्य बहवो मनुष्याः संभूयरज्जूः कुर्वन्ति
परं रज्जः घुटति यत्ने कृतेऽपि न तिष्ठति, एतादृशं व्यतिकरं दृष्ट्वा राजा ब्राह्मणं पृच्छति, ब्राह्मणो वक्ति-हे राज-
न ! कृषिकारकलोका यहुभिः क्लेशैः कलियुगे घनमुपार्जयिष्यन्ति, तद् धनं चौराऽग्निराजदंउप्रमुखस्य भयेन मनु-
प्याणामन्यत्र गमने कृतेऽपि विनाशं यास्यति, पुनः राजा युधिष्ठिरोऽग्रे गतःसन् कूपप्रणालिकाजलं कूपे पतत् दृष्ट्या
विस्मयं प्राप्तः सन् एच्छति, तदा ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! कृपिवाणिज्यादिभिर्महाक्लेशात् लोका धनमुपार्जयि-
प्यन्ति तद्धनं सर्व राजलोका ग्रहीष्यन्ति, सयुगे राजानः स्वस्य धनं दत्त्वा मजां पुत्रवत् ज्ञास्यन्ति कलियुगे राजानः
प्रत्युन प्रजाया धन लास्यन्ति इति वैपरीत्यं भविष्यति । राजा-अग्रे गतः । अग्रे गच्छन् वनखण्डमध्ये महाप्रधान
नम्पकवृक्षावृतः पार्वतः एकः कपटकवृक्षो दृष्टः, तदवसरे बहवो लोका: कण्टकवृक्षस्य सुगन्धचोवाचन्दनविलेपनैः पूजा
॥११०॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
। र्यक्रया
कर्यन्तो हटाः, चम्पकवृक्षस्तु सुगन्धपुष्पैर्युक्तः शाखाप्रतिशाखाभ्यां शोभमानोऽस्ति, तं त्यक्त्वा कण्टकवृक्षमर्चित
चण्या राजा विस्मयं माता सन् घारपणं पृच्छति, वात्मणो वक्ति-हे राजन् ! लोकाः कलियुगे गुणवन्तमुत्तमाचार-
चन्तं त्यक्त्वा पापीयसो दुर्जनस्य नीचस्य पूजां करिष्यन्ति, एतादृशं श्रुत्वा राजाऽग्ने गतः पुरतः एका महतीं शिला
पालाने पद्धामाकाशे लम्यायमानां दृष्ट्वा आश्चर्य प्रातःसन् ब्राह्मणं पृच्छति, तदा ब्राह्मणो वक्ति-हे राजन् ! कलि-
युगे पापरूपां शिलामल्पधर्मरूपयालाग्रेण तरिष्यन्ति, अन्यच यदा बालरूपं धर्म बोटयिष्यन्ति तदा समकालं मनुष्या
मुडिप्यन्ति । पुनः राजाऽग्रे गत: फलार्थ वृक्षस्य पीलांकुर्वन्तः केचिद् पुरुषा दृष्टा इति व्यतिकरं दृष्ट्वा राजा बामणं
पृच्छति-पतस्य फलं घद, ब्राह्मणो पक्ति-हे राजन् ! कलियुगे पिता वृक्षतुल्यः पुत्रः फलसदृश:-अयमत्र भावार्थः
पुत्रफलार्धवृक्षः पिता कष्टं सहिष्यति, पुनः राजाऽग्रे गतः एकस्मिन् स्वर्णकटाहे उत्तमानपाचनयोग्ये मांसं पच्यमानं
दृष्ट्वा राजा प्रात्मणं पृच्छति, ब्राह्मणो वदति-हे राजन् ! आत्महितकारिणं कुटुम्ब जनाः त्यक्ष्यन्ति, अन्यलोकार्य
स्वशीर्ष दास्पन्ति, यही प्रीति करिष्यन्ति उत्तमजनसंग न करिष्यन्ति, अग्ने गत्वा सर्पस्य पूर्जागरुडस्य चापूजा हष्ट्वा
ग्रामणं पृच्छति, विप्रोवादीत्-हे राजन् ! दयारहितो धर्मिजना सर्पतुल्यः तस्य यहवो लोका आदरं करिष्यन्ति,
सत्कारं च फरिष्यन्ति, गरुडसदृशा गुणवन्त उत्तममहाधर्मज्ञास्तेषां निन्दा करिष्यन्ति, पुनरग्ने गच्छता वने एकस्या
शकटयां हस्तिनौ योजितौ दृष्टौ, एकस्यां शकटयांगर्दभौ योजितौ दृष्टौ परं हस्तिनी परस्परममिलितोचलतः
परस्परं मिलितो चलनः, एतादृशं विचारं दृष्ट्वा राजा ब्रामणं पृच्छति ब्राह्मणो वदति हे राजन् ! कलियुगे हस्ति-
गर्दभी
॥११॥

·-
परस्या
मंग्रहा
दीप
मालिका
व्याख्यान
॥११॥
सदृशा उत्तमकुले प्रसूता जनाः परस्परं क्लेशं करिष्यन्ति अन्योऽन्यमीयां च करिष्यन्ति, पुनगर्दभसदृशा नीचकुलो-
त्पन्ना नीतिधारका भविष्यन्ति परस्परं स्नेहवन्तो भविष्यन्ति, प्रायेण अन्त्यकुलोत्पन्ना धरित्रीपतयो भविष्यन्ति,
पुनहंससदृशा उत्तमकुलोत्पन्नाः दासत्वं करिष्यन्ति ॥ अन्यदा पंच पाण्डवा अनुक्रमेण वनवासमध्ये स्थिताः सन्तो
युधिष्ठिरराजा भीमादीनां चतुर्णा भ्रातृणां चतुर्दा पहरेपु रात्रौ यामिकत्वेन रक्षिताः, अथ प्रथममहरे भीमो जागर्ति
चत्वारो प्रातरः सुप्ताः सन्ति तस्मिन् प्रस्तावे कलिरूपपिशाचस्य वचनं श्रुत्वा भीमः क्रोधभाग वभूव पिशाचरूप-
कलेारणार्थ घाचितः , कलिना सह भीमो युद्धमकापीत् , क्रोधेन रक्तनेत्रे कृत्वा लीलया प्रेतरूपकलिना बलवान्
भीमो निर्जितः, द्वितीयमहरे युद्धं कृत्वा कलिनाऽर्जुनोऽपिजितः, तृतीयप्रहरे नकुलोऽपि जितः, चतुर्थप्रहरे सहदेवोऽपि
जितः, मध चत्वारोऽपिन्भ्रातरः पराजयं प्राप्ताः सन्तः सुप्ताः सन्ति, अस्मिन्नवसरे पश्चिमरात्रे युधिष्ठिरो जागृतवान्
तदा कलिरूपपिशाच आगत्य युधिष्ठिरं वदति, हे राजन् ! भवतःपश्यतो भवद्मातरं मारयिष्यामि, एतादृशं प्रेतवचनं
श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः किंचिन्मात्रमपि क्रोधं न कृतवान् , प्रतिवचनमपि न दत्तवान् क्षमां कृत्वा स्थितः, क्षमा
फोदशी? सर्वकल्याणमारिका सर्वसत्त्वप्रीतिजनिका सर्वधर्मप्रधाना एतादृशी क्षमा राज्ञामंगीकृता, तदा राज्ञ उप-
गर्म दृष्ट्या प्रेतः शान्ति गतवान् राज्ञो मुष्टिमध्ये चागतः भ्रातरः सर्वेऽपि उत्थिताः, तदारात्रिसंवन्धिनी सर्वाऽपि
वार्ता युधिष्ठिरेण भ्रातृणामो काधिता, राज्ञा मुष्टिमुद्घाटय प्रेतः स्ववशवर्तिभूतो दर्शितः, क्षमाप्रभावतोऽयं वश-
वर्ती जात:, पतादृशा अष्टोत्तरशतदृष्टान्ता लौकिकपुराणादावपि कलियुगवर्णने कथिताः । पुनहें गौतम ! कलियुग-
॥११२॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
पर्यकया
मंग्रह
संथन्धिना मानधानां मध्ये लना न भविष्यति, निष्कलंककुलजाताः स्तोका भविष्यन्ति, रम्पवस्तूनां धरियां
हानिर्भविष्यति, लययः सुताः तरुणाश्चमरणं यास्यन्ति, पुनर्मातरः पितरश्च अतिदीर्घायुपो भविष्यन्ति, ब्राह्मणाः
शनधारका भविष्यन्ति, वेदपाठ-पदकर्मवर्जिताच भविष्यन्ति, सुता मातापित्रोविनयं न करिष्यन्ति, पुत्रा
मातापितृभ्यो दुःखं दास्यन्ति, बध्वः श्वश्रूणां विनयं न करिष्यन्ति, वधूः सर्पिणीनुल्या भविष्यति, श्वभूभिः कार्ये
कथिते वधू रोपं कृत्वा सशिणीवत् प्रत्युत्तरवचनरूपं डंकमहारं दास्यति, श्वश्रूश कालरात्रीतुल्या वधूं हीलयिष्यति
यथा जनानां कालरानी दुर्लध्या भवति तथा श्वभूरपि वधूजनानां ताडनातर्जनादि कुर्वती दुलघ्या ज्ञेया, अपूज्य
लोकाः पूजां प्राप्स्यन्ति, अर्थायोग्या गुणवन्तो न पूजां प्राप्स्यन्ति, शिष्या गुरूणां विनयं न करिष्यन्ति, पुनर-
चोऽपिशिष्याणां द्वितशिक्षाद्यपदेशं न दास्यंति, पुनर्मनिनन्त्रीपधिज्ञानरत्नविद्याधनायुःफलपुष्परसरूपसौभाग्यसंप-
तिसंहननवलपशाकीर्तिगुणशोभादीनि वस्तुनि पञ्चमारके हानि यास्यन्ति, ज्ञानादिधर्मों हीनता यास्पति, वस्तुमा-
नादि विपरीतं जनाः करिष्यन्ति, धर्मे मूर्खच भविष्यति, देवानां मध्ये देवत्वं न भविष्यति, सतीनां मध्ये सतीत्वं
न भविष्यति, निःसंगानां मध्ये धैराग्यं न भविष्यति, तपस्विनः स्पृहायै तपस्यां करिष्यन्ति सत्यशाचतपःक्षमादि-
कानां हानिर्दिने दिने भविष्यति, धरिश्यामत्पफलादीनि भविष्यन्ति ।
पुनः प्रभुक्ति हे गौतम! सौराष्ट्रगुर्जरदेशस्य समीपे अनुक्रमेण अपाहिल्लपाटणपुरे मनिर्वाणात् एकोनसप्तत्य-
धिकषोडशशतवर्षे ( १६६९) व्यतिक्रान्ते श्रीकुमारपालराजा भविष्यति, कीदृशः ? चौलुक्यकुलमध्ये चन्द्रसहशो
॥११॥

·परिया
॥११॥
दीप
मालिका
व्याख्यान
महापरवान् अग्वण्डजिनाज्ञाधारको भविष्यति, पराक्रमेण, दानेन, कीर्तिगुणेन, न्यायेन, विवेकेन, धैर्येण राज्य
लीलया सत्त्वगुणेनाद्वितीयो भविष्यति. उत्तरदिशायां यवनदेशं यावत्, पूर्वदिशि गंगापर्यन्तं, दक्षिणदिशि पश्चिम-
दिशि च समुद्रपर्यन्तं देशान् साधयिष्यति, एकादश शतानि हस्तिनः तस्य भविष्यन्ति, अयुतप्रमाणा रथा भवि
प्पन्ति, एकादश लक्षाणि तुरंगाणां भविष्यन्ति, अष्टादश लक्षाः पदातयो भविष्यन्ति स श्रीकुमारपालराजा कस्मि-
थित् समये यत्रशाखायां मुनिचन्द्रकुलोत्पन्नं श्रीहेमचन्द्रसूरि प्रतिवन्दिष्यति, प्राचार्यमुखाद् धर्मोपदेशं श्रुत्वा
मम्परत्वसहितं श्रावकद्वादशवतमंगीकरिष्यति, देवगुरुमणति विना भोजनं न करिष्यति, दृढव्रतपालको, भविष्यति,
एपिवीं जिनप्रासादमण्डितां करिष्यति,एकस्मिन् प्रस्तावे श्रीहेमाचार्यमुखात् व्याख्याने श्रीतीर्थानां व्याख्यां श्रोष्यति,
तन जीवितस्वामिमूर्तेः संबंधं श्रुत्वा चीतभयपत्तनमार्गे दुर्गकारापने श्रीजिनप्रतिमां मनुष्येभ्यः प्रकटं कारयिष्यति,
ताप्रतिमा पत्तने जिनालये स्थापयिष्यति शुभबुद्धया मानयिष्यति,ततःप्रतिमार्थ यदुदायिराज्ञा ग्रामादिदत्तमभूत् तत्
प्ररुटीभविष्यति, तावन्तं ग्रामशासनादिकं कुमारपालोऽपि दास्यति, सदैवाचा करिष्यति, सदैव जिनं वन्दिष्यति,
स्वदारसंतोपी भविष्यति, वर्षाकालमध्ये विविध शीलं पालयिष्यति, कदाचिद् मनसः शीलभंगो भविष्यति तर्हि
उपयामादि फरिप्यति, पुनरष्टादशदेशेऽमारिपटहं दास्पति, वर्षाकाले सेनासमूह न करिष्यति, जीवरक्षादक्षो
भविपति, अईन्मतभक्तिमान भविष्यति, शुद्धसम्यक्त्वनतधारको भविष्यति, पंचमकाले श्रीकुमारपालं विना
मन्यः को भविष्यति । पुनहें गौतम ! पञ्चमारके कलहकारका भववृद्धिजनका असमाधिस्थाना अनिर्वेदकारका
॥११४॥

·मालिका
व्याख्यान
पर्वकया
एतादृशाः श्रमणाः पञ्चभरसैरक्ते च भविष्यन्ति, पुनस्ते श्रमणा मन्त्रतन्त्रयन्त्रादौ नित्यमुधमवन्तो भविष्यन्ति,
पुनरागमार्थज्ञाता स्तोका एय स्थास्यति, सिद्धान्तशास्त्रस्य कश्चिदेवाभ्यास करिष्यति, धनलोभार्थ ज्योतिषकादिक
धारयिष्यति, उपकरणवस्त्रपानार्थ वर्षाकाले श्रावकैः सह युद्धं करिष्यति, यथा राजा प्रजापाचे कलह कृत्वा दण्डं
लास्यति तथा तेऽपि साधवः श्रापकपाचे धनादिग्रहणं फरिष्यन्ति, यह्वो मुण्डा अल्पाः श्रमणाश्च भविष्यान्ति, पुन:
गौतम! पञ्चमकाले म्लेच्छराजानो बलवन्तो भविष्यन्ति, उत्तमराजानो हीनयला भविष्यन्ति, पुनर्हे गौतम म्लेच्छ-
फुले पाटलीपुरपत्तने कलंकी राजा भविष्यति, पुनः पारलीनगरस्य रुद्रनाम पुनश्चतुर्मुख इति नाम स्थापयिष्यति।
जसनामचाण्डालस्य गृहे भार्या यशोदा तत्कुक्षौ प्रयोदश भासान यावद् कल्किगभी स्थास्यति, चैत्रशुक्लाष्टम्यां
जयश्रीदिवसस्प रात्रिसमये मकरलग्नस्य पष्ठांशे वहमाने भौमवासरे चन्द्रेकलग्ने स्थिते चन्द्रनामयोगे आगते अम्लेपा-
प्रथमपादे कलंकिनो जन्म भविष्यति, विहस्तशरीरोन्नतत्वं भविष्यति, कपिलवर्णाः केशा मस्तके भविष्यन्ति, नेत्रे
पीते भविष्यत: तीक्ष्णस्वरो भविष्यति, महाविद्यावान दीर्घहृदयो गुणरहितश्च भविष्यति, तस्योत्पत्तरारभ्य पञ्चमे
वर्षे उदरपीडा भविष्यति, सप्तमे धऽग्निपीडा भविष्यति, एकादशे वर्षे तस्य द्रव्यमाप्तिः भविष्यति, अष्टादशे
वर्षे कार्तिकमासे शुक्लपक्षे प्रतिपदि तियो शनिवारे तुलाचन्द्रे स्वातिनक्षत्रे नन्दनदिने सिद्धयोगे यवकरणे रावणमुहर्ते
* पंचमारके धर्मोनतिकारका प्रयोविंशतिः उदयाः भविष्यति तेपुच चतुरधिकद्विसहमयुगप्रधाना भविष्यन्ति तथा संप्रति तृती
योदयो यन्ते परं च मटमोदये थीममयुगप्रधानसमये कलंफी राजा भधिप्यति, इति शेयम् ।
॥११५॥

·परंस्था
दीप
मालिका
॥११॥
व्याख्यान
राज्याभिषेको भविष्यति, तस्य आनन्दनामा तुरंगमो भविष्यति, दुर्भासकनामा कुन्तो भविष्यति, मृगांकनामा
मुकुटो भविष्यति, दैत्यस्दनखड्ग भविष्यति, तस्य कटिमदेशे चन्द्रसूयौं भविष्यतः पुन: कल्की विक्रमादित्य संवत्स-
रमुत्थाप्य अमिनसुवर्णदानात् स्वसंवत्सरं स्थापयिष्यति,एकोनविंशतितमे वर्षे निजभुजवलेनाधभरतत्रिखण्डसाधयि-
पति,साविंशतिवर्षे अवुधराज्ञःपुत्री परिणेप्यति,अन्यासां यह्वीनाराजीनां पतिभविष्यति, एवं ताभिःसह महाभोगे
मुंग्यमाने तस्य महापराक्रमधारिणश्चत्वारः पुत्रा भविष्यन्ति, तन्नामान्याह-दत्त १ विजय २ मुंज ३ अपराजिताख्याः
५. कल्किनः पाटलीपुर राजधानी भविष्यति, तस्य पाटलीपुरस्य कलंकिपुरमिति द्वितीयं नाम भविष्यति, दत्तस्य
प्रथमावस्य राजगृहे राजधानी भविष्यति, तस्य नगरस्य दत्तपुरं नाम भविष्यति, विजयस्यानहल्लपत्तनस्य राजधानी
भविष्यति, अनबह्मपत्तनस्य द्वितीयं नाम विजयपुरं भविष्यति, मुंजस्योजयिनीदेशं दास्यति, अपराजितस्यान्यमण्डलं
दास्पति, कल्किनो राज्यावसरे म्लेच्छक्षत्रिययो रुधिरेण पृथिवी लानं करिष्यति, तस्यैकोनकोटिसुवर्णानां कोष्ठागारा
भविष्यन्ति, चतुर्दशसहस्रप्रमाणा हस्तिनो भविष्यन्ति, सार्धचतुर्दशसहस्राधिकसप्ताशीतिलक्षा (८७१४५०० )घोट-
का भविष्यन्ति, पञ्चकोटिप्रमाणाः पदात्तयो भविष्यन्ति, दासादीनां तु यह्वीः संख्या भविष्यन्ति, नभा खलनाम
विश्लं भविष्यति, स्पन्मयतुरंगमः आरोहणार्थं वाहनं भविष्यति, दुरात्मा अत्यन्तकपायो भविष्यति, यदा कल्की
राज्यं करिष्यति, तदा मधुरामध्ये कृष्ण-बलभद्योरायतनं पतिष्यति, पहुडमरदुर्भिक्षरोगैमनुष्याः पीडां पाप्स्यन्ति
पञ्चसु स्तुम्भिकासु यहु धनमस्तीति लोकानां मुखात् श्रुत्वा आनन्दराज्ञा निप्पादिताः पञ्चसुवर्णमयी:स्तुम्मिकाः
॥११६॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
फनी गनयिष्यति, मर्पनिधानं निष्कासयिष्यति, तत्र गोरूपा लवणदेव्या मूर्तिः पन्मयी प्रकटीभविष्यति तां
पांसपा
ग्रहीत्या राजाविप्रमुग्वाः सर्वलोफा: संभूय नगरचतुप्पथमध्ये स्थापयिष्पति, कदाचिदवसरे साधवो गौचर्यर्थ चतुष्प-
मंत्राः
मप्ये नि:मरिष्यन्ति, सा साधून दृष्ट्या देवानुभावतः शृंगाग्रेण साधूनां मारणार्थमुद्यमवती भविष्यति, तदा
गीता: म माय एफपीभूय विचारं करिष्यन्ति, अत्र जलोपसर्गः प्रचुरो भविष्यति इति ज्ञात्वा सुविहित-
॥११॥
किपाधारका ये साधपो भविष्यन्ति ते सर्व विहारं करिष्यन्ति, ये भक्तपानलोलुपा भविष्यन्ति गीतार्थवचनं
नांगीरिष्यन्ति प्रविवेकिनः सन्तः तत्र स्थास्यन्ति, ततः सप्तदशाहोरात्रं यावत् वर्षा भविष्यति, अत्यन्तवृष्टया
फरिकनो नगरं जलाच्छादितं भविष्यति, गंगाजलं नगरेण सह एकत्रीभविष्यति, कल्किनो नगरात् प्रणश्य कुत्रापि
उगस्थले स्थास्पति, जलोपद्रवनिवर्तनाद् नवीनं नगरं स्थापयिष्यति, जलप्रवाहतो नव नन्दस्य सुवर्णमय्या डुंगरिका:
प्रकटीमयिष्यन्ति, तादृष्ट्या प्रचुरलोभी भविष्यति, प्रथमं ये मनुष्याः करं न दत्तवन्तस्तेपां मस्तके करं करिष्यति,
कर दत्तपन्तस्तेषां मस्तके यहुकरं करिष्यति, पुनर्नवीननवीनकरं करिष्यति ततो लोकानां मस्तकेऽसद्भूतानि कलं-
कानि दत्त्वा धनवतां धनं ग्रहीप्यति, अनेकच्छलं कृत्वा लोकानां धनापहारं करिष्यति, यदा सर्वे लोका निधना भवि-
प्यन्ति रूप्य-सुवर्णादि सर्व धनं नाशं यास्यति, तदा चर्ममयीं मुद्रां प्रवर्तयिष्यति, वैश्यापाखण्डिसर्वदनिनां समीपे
कल्की कर लास्यति, तस्य राजमध्ये लोकानां गृहे भोजनार्थ धातुमयं भाजनं न स्थास्यति, तदा वृक्षपत्रमध्ये भोजन
फरिष्यन्ति, पुनः फल्की राजा मार्गे गच्छतः साधून दृष्ट्वा लुब्धः सन् भिक्षायाः षष्ठांशं मार्गयिष्यति, तदा सर्वे
॥११७॥

·परकपा
दीप
मालिका
व्याख्यान
॥११॥
साधवः एकत्रीभूप कायोत्सर्ग करिष्यन्ति शासनदेवतां चाराधयिष्यन्ति, शासनदेवता प्रकटीभूय साधुभिक्षाप-
ठांशं निवारयिष्यति, पुनर्वेपधारिणो वेपत्याजयिष्यन्ति एतादृशो महादुरात्मा भविष्यति, पुनः कियति काले गते
मिक्षापठांशस्य स्मरणं करिष्यति, यदा धनार्थमाचार्यादीन सर्वसाधून संमेल्य वाटके क्षेश्यति रोधयिष्यति, तदा
संविज्ञाचार्यप्रमुखाः ससंघाः शासनदेवताराघनाथं कायोत्सर्ग करिष्यन्ति, संघकायोत्सर्गात् शासन देवता आगमि-
प्पति युक्तितः फल्किने उपदेशान् दास्पति तथापि स न मानयिष्यति, तस्मिन् समये इन्द्रस्यासनं कम्पयिष्यति तदा
सवामणरूपं कृत्वा यन्त्र फल्की सिंहासनोपरि स्थितस्तत्रागमिष्यति ततः कल्किनं कथयिष्यति-अहो राजेन्द्र!
एते निरपराधिनः साधवः किं रुदाः एभिस्तवापराधः कः कृतः १ तदा कल्की तं वदिष्यति-अहो ब्राह्मण ! सर्वद-
शनिभिर्मम करो दत्तः परमेते भिक्षवो भिक्षापष्ठांशमपि न ददति, ततो मया एते रुद्धाः सन्ति, तत इन्द्रो वदिष्यति-
एषां पार्वतस्तव किमपि नमिलिप्यति एपां पार्चे किमपि नास्ति पुनर्भिक्षापष्ठांशमपितव नदास्यंति एपामयं व्यवहार
नास्ति, पुनस्त्वं भिक्षा मार्ग मार्गयन् लन्नां न यासि एषां साधूनां त्वं त्यागं कुरु, इतरथा तव महत्कष्टमुत्पत्स्यति,
एतादृशामिन्द्रवचनं श्रुत्वाऽपि न त्यक्ष्यति ततो भाद्रपदशुक्लाष्टम्यां ज्येष्ठानक्षत्रे इन्द्रो रोपं गतः सन् चपेटामहारात्
कल्किनं मारयिष्यति सर्यायुः पडशीति ८६ वपं प्रपाल्य नरकं यास्यति, ततोऽर्हद्धर्ममिन्द्रः शिक्षयित्वा दत्तनामानं
कलिनः पुत्र राज्ये स्थापयिष्यति, गुरु संघयोनमस्कारं कारयिष्यति, इन्द्रः स्वस्थाने यास्यति, ततो दत्तराजा पितुः
पापफलं ज्ञात्वा पुण्ये तत्परो भविष्यति, निरंतरं जिनेश्वराणां चैत्यानिकारयित्वा सर्वपृथ्वी जिनालयैः शोभायमानां
॥११८॥

·दीप मालिका व्याख्यान करिष्यति, तवा पुनर्जिनधर्ममहिमा प्रधुरो भविष्यति, अधाग्रे पञ्चमकाले चतुर्विधश्रावक-श्राविका-साधु-साध्वीनां संसा मंग्या कथ्यते-पोटशसाहस्राधिका एकादशलक्षा (१९१३०००) राजानः पंचमफाले जिनमतभक्ता भविष्यन्ति, एक कोटिमिगा (१०००००००), जिनशासनप्रभावका मन्त्रिणो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमकाले श्रीसुधर्मस्वामिप्रमुखाश्च- तुरधिकाविसहस्रप्रमाणा (२००४), युगमधानपदधारका महोपकारिण प्राचार्या भविष्यन्ति, तत्रापि सुधर्मजम्बूस्वा- मिनी गाये गय मुक्ति पास्पतः, शेषाः सर्वे एकापतारिणो भविष्यन्ति । ततो युगप्रधानसदृशा आचार्याः प्राणिनां मोहासकारमार्तण्डसदृशाः पोडशाधिकैकादशलक्षकादशसहस्रमिता (११११०१६) एतावन्तो अन्येऽपि आचार्या- मारित्रपालका भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके तेतीस लाख चालीस हजार चारसी उन्नीस (३३४०४१९) एतावन्तो मगमगुणधारका आगार्या भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके पंचावनकोटि पंचावनलक्ष पंचावनसहस्र पंचशत पचवीस (५५५५५५५२५.) अधर्माचार्या भविष्यन्ति, पुनः पंचावनलाखकोटि, पंचावनहजारकोटि चौवनसौ कोटि चउभा- लीसफोटि पतापन्त उपाध्याया वाचनाचार्या भविष्यन्ति, पुनः सत्तरलाखकोटि नवहजारकोटि एकसौकोटि एक- पीसकोटि एफलाग्य साठहजार एतावन्तः साधचो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके दशकोटाकोटि द्वादशशतकोटि पाणयेकोटि पत्तीसलाख निनाणवे हजार एकसौ एतत्प्रमाणाः साध्व्यो भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके सोलाकोटि लाग्य तीनकोटीहजार तीनसोकोडी सत्तरकोडी चौरासीलाख एतावत्प्रमाणाः श्रावकाः भविष्यन्ति, पुनः पञ्चमारके पतीसकोडिलाग्य पाणुहजारकोडि पचिसोकोडि यत्तीस कोडि एतावत्यः श्राविका भविष्यन्ति, एतावत् पञ्चमारक ॥११९।।

·पर्वकया
संग्रहः
||२०||
दीप
मालिका
व्याख्यान
११
संघस्य प्रमाणम्. अंत्र केचिदाचार्या एवं वदन्ति पञ्चभरतै-रवतयोः संघस्य प्रमाणं नत्वेकस्य, केचिदाचार्योः पञ्च-
भरतस्य संघममाणं वदन्ति, केचित् पुनः एकभरते संघप्रमाणं वदन्ति, तत्त्वं तु ज्ञानिगम्यम्. पुनः पञ्चमारकप्रान्ते
द्विहस्तशरीरममाणाः स्वर्गात् च्युत्वा गृहवासे द्वादश वर्षाणि, श्रामण्ये चत्वारि वर्षाणि, आचार्यपदे चत्वारि वर्षा-
णि स्थित्वा विंशतिवर्षायुः प्रपाल्य दुप्पसहसूरयः सौधर्मस्वर्गे गमिष्यंति, कथंभूता दुप्पसहसूरयः ? दशवैकालिक-
जितकल्प-आवश्यकाऽनुयोगद्वार- नन्दीसूत्रधारका इन्द्रादिभिर्नताः. पष्ठोग्रतपोधारकाःप्रान्ते कृताष्टमतपसः एक-
मागरोपमायुः स्वर्गे मुंक्त्वा ततो भरतक्षेत्रे जन्मावराप्य मुक्तिं यास्यति । वीसहजार नवसौ वर्ष, तीनमास, पांच
दिन, पांच पहार, एक घडी, दोपल, ४१ अक्षरोचार एतावत्कालप्रमाणो जिनधर्मों भविष्यति, ९० वर्ष, मास ८,
दिन २३, प्रहर२, घटी ||, पलानि ५७, १९ अक्षरोचार एतावन्मध्ये जिनधर्मः स्तोकः स्थास्यति, आरकस्य प्रांते
जिनधर्मो विच्छेदं यास्यति, श्रुत-सुरि-संघ-धर्मः पूर्वाह विच्छेदं यास्यति, नृपो विमलवाहनः सुमुखमन्त्री च मध्या-
विदं यास्यतः, अग्निः सन्ध्यायां विच्छेदं यास्यति, पुनः पञ्चमारकान्ते दुप्पसहाख्यः सूरिः, फल्गुश्रीः साध्वी,
नागलः पावकः,सत्यश्रीः श्राविका, एतदात्मकश्चतुर्विधसंघो भविष्यति, पञ्चमारकस्याग धर्मोवस्यति इत्यनेन
धर्मो नास्ति य: पुनर्वदिष्यति स संघतो पहिः कर्तव्यः, एचमेकविंशतिसहस्रममाणः पंचमारको भविष्यति । एतत्प्र.
माणो पष्ठारकोपि भविष्यति । अथ पठारकस्य किंचित् स्वरूप कथ्यते- धर्मतत्वं प्रणाशं यास्यति, जनो हाहा-
मतो भविष्यति, पशुव मातृपित्रादि व्यवस्थावर्जितच भविष्यति, यहुधूलिसहिता अतिनिष्ठुरा अनिष्टा वायवो
॥१२॥

·दीप
मालिका
व्याख्यान
पास्यन्ति, विशव पूर्व मोश्यन्ति, चन्द्रमा अतिशीतं नावयिष्यति, अर्थमा अत्युष्णं तप्स्यति, अतिशीतोष्णव्याप्तो
परम्पा
स्टोकः शमवाफ्यति, भस्म-रप-मिकण-क्षार-विप-मल-विद्युन्मयाः सप्त मेघा वर्षिष्यन्ति, एकैकस्य मेघस्य सप्त सप्त
मंत्रा
दिनानि पायद्यर्पा भपिम्यति, यैः कासवास-शूल-कुष्ठ-जलोदर-ज्वर-शिरोऽर्तिममुखा मनुष्याणां महारोगा भवि-
प्पन्ति, अंगारसहशा मिभविष्यति, गिरि-नदी-गर्तादिका जलेन समीभविष्यन्ति, जल-स्थलचारिणः तिर्यंचो दुःखे-
नस्सासन्ति, क्षेत्र-यनाराम-लता-तरु तृणानिक्षयं यास्यन्ति, वैताढ्य-ऋपभकूट-गंगा-सिन्धुर्विमुच्य जलेन सर्वेसमा
मयिष्यन्ति, भरतभूमिः कदाचिद् पूलियहुला, कदाचिद् साईकर्दमा भविष्यति, एकहस्तमानाः, कठोरांगाः, दुष्ठवर्णाः
निष्ठरवचना, रोगार्ताः, क्रोधिनः, घण्टापचिपटनासिकाः, निर्लनाः, वनरहिता नराः, स्त्रियश्च भविष्यन्ति, नराणां
विंशतिषर्पायुः स्त्रीणां च पोडशवर्षायुभविष्यति, पड्वर्पा स्त्री गर्भान धारयिष्यति दुष्प्रसवा च. स्थविरा तु षोडशा-
म्वा पहुस्तेन मातृका भविष्यति. रथचक्रयोर्मध्ये यत्ममाणाधरित्री भवति तत्प्रमाणं गंगासिन्ध्वोः पानीयं वहिष्यति,
पुनर्वताव्यगिरी द्वासप्ततिनयुभयतटभूमिषु विलानि सन्ति तेषु मनुष्या निवासं करिष्यन्ति, नदीनां कूले नव व
पिलानि सन्ति तत्र तिर्यञ्चो मनुष्याश्च याजमात्रतया भविष्यन्ति मांसाहारनिरताः, निपुणाः, निर्विवेकाः तस्मिन्
काले मनुष्यादया समस्ता भविष्यन्ति, बहुमत्स्य-कच्छपादिभिर्याप्ते गंगा-सिन्धू भविष्यतः, पुनर्नराद्यास्तत्रैत्य
निशायां मत्स्यादीनि कृष्ट्वा स्थले मोक्ष्यन्ति, दिवा सूर्यत्विपा पकानि मत्स्यादीनि निशान्तरे खादिष्यन्ति, एवं
निरन्तरं भोक्ष्यन्ति, यस्मात् तस्मिन् काले दध्यादिकं नास्ति, न च पुष्पफलादिकं, न चान्नं, न च शय्यासनादिकम् ।
॥१२॥

·पररूपा
मंग्रहः
दीप
मालिका
व्याख्यान
॥१२२॥
पर भरतैरयतेषु दशस्वपि दुःपमकालो भविष्यति । अथाने उत्सर्पिण्या पाठारकसहशः प्रथमारको भविष्यति, उत्स-
पिण्यामेकविंशतिसहस्रवर्पप्रमाणे प्रथमारके गते द्वितीयारकोऽपि एतत्ममाणो भविष्यति । अथ द्वितीयारकमान्ते
पुपरापतमेघः सप्ताहोरात्रं यावद् वर्षिष्यति तस्मात् पृथिवीतापो यास्पति, द्वितीयः क्षीरोदनामा मेघो चर्पिष्यति
तस्माद् धान्यनिप्पत्तेर्योग्या भविष्यति, तृतीयो घृतोदकमेघो पर्पिप्यति तस्मात् पृथिवी सचिफणा भविष्यति,
पतुः शुद्धोदकमेयो धर्पियति, तस्मादीपधिनिष्पत्तिं यास्यति, यदा पंचमो रसोदकमेघो वर्षिष्यति, तस्मात्
एधियां रमोत्पत्तिर्भविष्यति. एवं पंचत्रिंशतिदिनं यावद् मेघो वर्षिष्यति, तदा वृक्षौपधिलताधान्यममुखाः स्वयं
निष्पत्तिं यास्यन्ति. तान् दृष्ट्वा मनुष्पा यिलेभ्यो पहिनि:सरिष्यन्ति, भरतपृथिवी पुष्पफलादियुक्ताभूत्, तदा
फलादीनि भक्षिप्यन्ति, अतः परं मांसं न भक्ष्यम्, यथा यथा काल एष्यति तथा तथा रूपसंहननायूंपि धान्या-
दीनि प मारते पर्धिष्यन्ति, सुग्वा याताः प्रस्तवः सलिलाश्च भविष्यन्ति, तिर्यञ्चो मनुष्याच गतरोगाः फ्रमेण भ-
विष्यन्ति, द्वितीयारकमान्ते मध्यदेशे भरतावन्यां सप्त कुलकरा भविष्यन्ति-तत्र प्रथमो विमलवाहनः, द्वितीयः
सुदामः, मृतीयः संगमः, पतुर्धः सुपार्थः, पंचमो दत्तः, पठः सुमुखः, सप्तमः समुचिः, एते सप्त फुलकरा भविष्य-
न्ति. तत्र जातिस्मृतिपूर्व विमलवाहनो राज्यहेतवे ग्रामान , पुरादीनि च निवेशयिष्यति, राजा विमलवाहनो गोऽ-
शादिमंग्रहं फरिष्यति, शिल्पानि व्यवहारं लिपिर्गणितानि च व्यञ्जयिष्यति, दुग्धवध्यादौ शस्ये ज्वलने चोत्पन्ने
मति हितकामी राजा प्रजानां रन्धनागुपदेशं दास्यति एतत्सर्व द्वितीयारफे भविष्यति । अथ तृतीयारफस्प नषा-
॥१२२॥

·दीप मालिका ध्यारूपान काशीसिप गते सतिद्वारपुरनगरे समुचिराज्ञो भद्रायां महादेव्यां चतुर्दशस्वमसूचितो नन्दनः श्रेणिकजीव आ- परापा दिलाकर पानामाभिधो जन्मादिना महावीरतुस्पो भविष्यति, कथंभूतः पद्मनाभ ? सप्तहस्तशरीरोन्नतः काञ्च- मंत्रा: नवर्णकायः सिंहलांपनी द्वासप्ततिवर्षायुः प्रथमतीर्थकरो भविष्यति, अतः परं पूर्ववत् प्रातिलोम्पेन पूर्हत्समा अमी सर्वे फमाद् जिनेवरा भविष्यन्ति, तय श्रेणिकराज्ञो जीवः पद्मनाभो जिनेश्वरः १, श्रीमहावीरस्वामिनः पि- ॥१२॥ वैग: सुपार्श्वजीय: सूरवेपो द्वितीयः जिनेश्वर २, तृतीयो कोणिकनृपपुत्र उदायिनो जीवः सुपार्श्वः ३, पोटिलाs- गगारस्य जीव: चतुर्थः स्वयंमभः ४, हद्वायुर्भावकस्य जीवः पंचमः सर्वानुभूतिः ५, कार्तिकस्य पष्ठोऽर्हन देवभुता- मिशः ६, सप्तमो संपरभावकस्प जीप उदयतयः ७, अष्टमः आनंदस्य जीवः पेढाल इति नामा ८, नवम सुनंदस्य जीयः पोहिलाभिषः ९, दशमो शतकस्य जीव: शतकीर्तिनामा जिनेश्वरः १०, देवकीराज्ञीजीवः एकादशः सुव्रता भयो तिनो भविष्यति ११, कृष्णवासुदेवस्य जीवः अममाख्योऽर्हन् द्वादशो भविष्यति १२, सत्यकी विद्याधरस्य जीयोऽन् निफपाय: त्रयोदशः १३, पलभद्रस्य जीयो निप्पुलाकश्चतुर्दशो भविष्यति १४, रोहिणीजीवो निर्ममः पंचदशो जिनः १५, सुलसाभाविकाया जीवश्चित्रगुप्तो जिनः पोडशो भविष्यति १६, रेवतीश्राविकाया जीवः ममाधिनामा सप्तदशो जिनो भविष्यति १७, शतालीश्रावकस्य जीवः अष्टादशोऽर्हन संवराभिधः १८, द्वीपायनजीवः एकोनविंशोऽहन यशोधरः १९, कपायस्य जीयो विजयो विंशतितमः २०, एकविंशो जिनो मल्लो य: पुरा नारदोऽ- भवत् २१, अम्पडस्य जीवो द्वाविंशो देवतीर्थंकरः २२, त्रयोविंशः श्राद्धरमस्य जीवोऽनन्तवीर्यो भविष्यति २३, ।।१२३॥

·पर्वकया
संग्रह
दीप
मालिका
॥१२४॥
व्याख्यान
स्वातिजीवश्चतुर्विशो भद्रकृनाम तीर्थकरो भविष्यति २४, एते आगामिकाले चतुर्विशति तीर्थंकरा भविष्यन्ति, ए-
पामायुः कल्याणकान्तर-लाञ्छन-वर्णाः पश्चानुपूर्व्या भविष्यन्ति, वर्तमानजिनवत् । अथ भाविनश्चक्रवर्तिनः कथ्यन्ते-
दीर्घदन्तः १. गुददंत: २, शुद्धदन्त ३, श्रीचन्द्रः ४, श्रीभूतिः ५, श्रीसोमः ६, पद्मः ७, महापमः ८, कुसुमः ९,
विमलः १०, विमलवाहनः ११, रिटः इत्यपरनामा भरतो द्वादशः १२॥ अथ वासुदेवानाह-नन्दी १, नन्दमित्रः
२, सुन्दरमाहुः ३, महाबाहुः ४, अतियलः ५, महायलः ६, बलः ७, द्विपृष्ठः ८, त्रिपृष्ठः ९, इत्यात्मकाः । अथ प्रति-
वासुदेवा उच्यन्ते-तिलकः १, लोहजंघः २, वज्रजंघः ३, केशरी ४, वली ५, प्रह्लादः ६, अपराजितः७, भीमः ८
सुग्रीवः ९, इत्यात्मकाः । अथ यलदेवा उच्यन्ते-जयः १, विजयः २, भद्रः ३, सुप्रभः ४, सुदर्शन: ५, नन्दः ६,न-
न्दनः ७, पद्मः ८, सकर्षणः ९, इत्यात्मकाः। एवमेते त्रिपष्टिशलाकाः ॐ पुरुषा भविष्यन्ति, तेषां मध्ये एकपष्टि
शलाकाः पुरुपास्तृतीयारके भविष्यन्ति, एकस्तीर्थकरः, एकश्चक्रवर्ती, एवं द्वौ चतुर्थारके भविष्यतः, द्वयोश्चतुरशीति-
पूर्वरक्षवायुभविष्यति, ततः कल्पवृक्षोत्पत्तिर्भविष्यति सर्वे युगलिका भविष्यन्ति. पाश्चात्यचतुर्विशतितमजिन-
स्यायतनमयमजिनस्याप्टादशकोटाकोटिसागरोपमानामन्तरं भविष्यति. उत्सर्पिणी, अवसर्पिणीकाले एकत्रीकृते एकं
कालचक्रं भवति, तानि कालचक्राणि अनन्तानि गतानि, पुनरस्मिन् भरतक्षेत्रे अग्रेऽनन्तानि कालचक्राणि भविष्य-
न्ति, एवं श्रीवर्धमानः प्रमुगौतमस्य कालस्वरूपं निरूप्य समवसरणाद् निर्ययो, रस्तिपालनरेन्द्रस्य शुल्कशालायां च
+-प्रस्पतरे त्रिषष्ठिशलाका पुरुषानामातरेण मपि दृश्यते तत्त्व तु शानिनो विदन्ति ।
॥१२४॥

·दीप मालिका व्याख्यान जगाम | स्वामी तहिनयामिन्याम् आत्मनो मोक्षं विदित्वा ध्यौ-अहो ! गौतमस्य मयि स्नेहोधिकः, य एवास्य किया महात्मनः फेवलशानान्तरायः; स छैद्य इति विज्ञाय गौतममिति जगाद्-अपरस्मिन् ग्रामे देवशर्मा द्विजोऽस्ति, स त्यया प्रतियोधं प्राप्स्पति, तस्मात् तत्र हे गौतम ! त्वं गच्छ. हे स्वामिन् ! आदेशः प्रमाणमित्युक्त्वा प्रणम्य च ॥१२॥ गौतमस्तत्र गच्छति. अथ प्रभोः परिवारं वदति-स्वहस्तदीक्षिताः साधवश्चतुर्दशसहस्र (१४०००) प्रमाणा अभूवन, पग्निशत्सहस्र ( ३६०००) प्रमाणाः साध्व्यश्च संजाताः, एकोनपष्टिसहस्राधिकलक्ष (१५९०००) प्रमाणाः श्राद्धाच संजाताः, द्विगुणाः ( ३१८०००) श्राविका अभूवन , चतुर्दशाधिकत्रिशत (३१४) प्रमाणाः चतुर्दश पूर्वधारिणो जाताः, प्रयोदशशत (१३००) प्रमाणा अवधिज्ञानिनो जाताः, सप्तशत (७००) वैक्रियलब्धिधारिणोमुनयः संजाताः, सप्त शत (७००) केवलिनः संजाताः, पञ्चशत (५००) विपुलमतयो संजाताः, चतुःशत (४००) मिता धादिनः संजा- ता:, अष्टशत (८००) मिता अनुत्तरवासिनः। एवं समस्तसाधुसाध्वीसहितः श्रीवीरप्रभुः पष्ठतपोयुक्तः त्रिंशद्वर्पा- णि गृहवासे तस्थौ, सार्धद्वादशवर्षाणि पक्षाधिकानि छमस्थावस्थायां स्थितः, त्रिंशद् वर्षाणि यावत् केवलिपर्याये स्थितः, एवं द्वासप्ततिर्वाणि आयुः प्रपाल्य कार्तिकाऽमावास्यानिशाया, पश्चिमे क्षणे स्वातिनक्षत्रे, द्वितीये चन्द्र- संवत्सरे, प्रीतिवर्धनमासे, नन्दिवर्धनपक्षे, उपशमदिने, देवानन्दानाम्न्यां रात्रौ, सर्वार्थसिद्धिमुहूर्ते, नागे करणे, पक्षा- सने स्थिते तुरकान्ते एतत्समये इन्द्रासनं चकम्पे, अवधिज्ञानेन हरिः प्रभोर्निर्वाणकल्याणसमयं ज्ञात्वा आगच्छति, अत्यन्तमश्रुपूर्णाक्षी विपण्णश्च सन हस्तौ संयोज्य वक्ति- પરરકા

·परम्या
संग्रहः
दीप
॥१२॥
मालिका
व्याख्यान
गर्भ जन्मनि दीक्षायां, केवले च तव प्रभो।। हस्तोत्तरं क्षणेऽधुना, तद्गन्ता भस्मको ग्रहः ॥ १॥
अतो हे स्वामिन् ! करुणानिधान ! एकक्षणमात्रमायुर्दि स्वस्य कुरु, किं कारणम् ? भवतो जन्मराशेरुपरि भस्म
ग्रह आगतोऽस्ति स द्विसहस्रवपं यावत् स्थास्यति, अतो जिनशासनस्य पूजा प्रभावना मन्दा भविष्यति, तेन
हेतुना आयुर्दीधं कुरुष्य, भवतो दृष्टिपाततस्तस्य तेजो निष्फलं यास्यति, तदा भगवान् वक्ति-हे इन्द्र ! एपा वार्ता
कदापि नाऽभूत्, न भवति, न चापि भविष्यति, यदायुर्दीर्घतरं भवति. पुनर्भाविपदार्थस्य नाशो नास्ति, तदुत्तीर्णे
तु देवा अपि दर्शनं दास्यन्ति, विद्यामन्त्राणि चाल्पेन जापेन प्रभाव दर्शयिष्यन्ति, जातिस्मरणादिभावाः किंचित्
प्रकटयिष्यन्ति, तदनन्तरमेकोनविंशतिसहस्रवर्ष यावद् जिनधर्मों वर्तिप्यति, दुःपमकालपर्यन्तम् , एवं कथायित्वा
स्थितः, स्वस्य निर्वाणं समीपं ज्ञात्वा पुण्यफलविपाकानि पञ्चपञ्चाशदध्ययनानि तथा पापफलविपाकानि पञ्च-
पञ्चाशदध्ययनानि च जगाद, तथा पत्रिंशदएष्टव्याकरणानि [उत्तराध्ययनसूत्राऽध्ययनानि ] चाभिधाय प्रधान
नामाध्ययनं मम्देवाऽध्ययनं ] जगद्गुरुरकथयत्, पुनः स्वामिनो मोक्षं समीपे विज्ञाय आसनप्रकम्पतस्तत्र सुराऽ-
सुरेन्द्राः सपरिच्छदाः सर्वेऽपि ईयुः ।। अथ प्रभुः शैलेशीकरणं कृत्वा पञ्चह्रस्वाक्षरोचारमितकालेन तुर्येण ध्यानेन
परण्डालपद् पन्धाभावाद् ऊर्ध्वगतिः सन् यथास्वभावऋजुगत्या मोक्षमुपाययौ । तस्मिन् समयेऽनुद्धरिककुन्युराशिः
समुत्पना, तदा पहुसाधुभिर्विचारितम्-'अद्यदिनादारभ्य संयमो दुराराध्यो भविष्यतिः इति ज्ञात्वाऽनशन
कृतम्, तस्मिन दिने नवमलकि-नवलेच्छकिजातीयाः काशी-कोशलदेशपतयोऽष्टादश गणराजानः अमावास्यादिने
.
॥१२६॥

·मलिक दोप मालिका व्याख्यान कृत संग्रहः उपयाससहिताः पोपप्रतमंगीकृतवन्तः तद्रात्रौ भावोद्योततीर्थकररहितं दृष्ट्वा ते राजाभिः स्वकीयगृहादु रत्नान्पा- त्योद्योतः पोपयः पारितः, यद्वानौ तीर्थंकरो मुक्तिं गतस्तद्रानो देवानां गमनागमनेन महानुद्योतः मंजात:, अस्मिन्नवसरे देवानां मुखाद् वीरप्रमोमोक्षगमनं श्रुत्वा श्रीगौतमस्वामी मनसि चिन्तितवान्- "अहो ! भगवता मत्तश्लं कृतं स्वस्थ मुक्ति ज्ञात्या अहं दूरीकृतः, ज्ञातं भगवता मम पार्वे केवलज्ञानं मार्गायष्यति, याल- पत् फवामहं करिष्यति, वस्त्राञ्चलं गृहीत्वा स्थास्थति, हे स्वामिन् ! मया ईम् लोभी त्वं न ज्ञातः, केवलज्ञाने दत्त तु भवता किमपि न न्यूनमभविष्यत्, हे स्वामिन् ! तवाहं परमसेवकोऽभूवम् , मां निराशं त्यक्त्वा गतः, हे भग- वन् । महतामेपा पार्ता न युक्ता, हे प्रभो! बलाद् भवतोऽहं केवलज्ञानं नालप्स्यम् भवता दत्तमेव केवलज्ञानमंग्य फरिप्यम्, तथापि हे स्वामिन् ! अस्मिन्नवसरे अन्तसमये स्वसमीपे रक्षणं युक्तमभूद्, अस्मिन्नवसरे मम प्रेपणं तव नयुक्तम्, पुनर्हे प्रभो । मम केवलज्ञानस्य तृष्णा नासीत् , भवतां दर्शनस्य तृष्णा जाताऽभूत् , अधुना तव दर्शनमपि दूरीभूतम् , हे स्वामिन् ! अथाहं कस्य वीर । इति कथयिष्यामि, मम मनःसंदेहः कस्य समीपे पृच्छाविपये करि- प्पामि, को मम सन्देहं भक्ष्यति, हे स्वामिन् ! पुनर्मम हे गौतम ! हे गौतम! इति कः कथयिष्यति ?" एवं विलाप कुर्वन् मनसि विचारयति-रे जीय ! वराक ! त्वं ग्रथिलो जाता, स तु नीरागी त्वं तु सरागी, वीतरागेण रागकरणं नयुक्तम् , एकांगिणीतिकरणे दीपे पतंगवद् दुःखी भविष्यसि, यस्य नामचीतरागः स कस्मिन् रागं करोतिस भगवान स्वस्प वीतरागं हि नाम सत्यं कृतवान , अहमज्ञासिपं भगवान् मम नाम पुनः पुनः ब्रूते तर्हि ममोपरि रागं रक्षति, १२७॥ , ॥१२७॥ मम

·परकपा
मंत्र:
दीप
मालिका
व्याख्यान
॥१२॥
परमाधिनमेघाडम्बरचद् अन्तं दत्त्वा गतः स क्व अहं क्व कस्य कोऽपि नास्ति, एवं मोहनीयं निराकृत्य क्षीण-
मोहं गुणस्थानकं गत्या तत्कालमेव श्रीगौतमस्य केवलज्ञानमुत्पन्नम् । अथ यद्रात्री प्रभुर्मुक्ति गतः तद्रात्रौ भावोद्योतो
गतः, ततो लोकैम्योतकरणार्धं स्वस्वगृहे रत्नमयी दीपमालिका कृता, तद्दिनाद् लोकमध्ये दीपमालिकापर्वणः प्रसि-
द्विजाता । अथ यद्रात्रौ वीरप्रभुर्मुक्ति गतः, तदा समस्तसंघ उद्विग्नः स्थितः, संघस्य मुखाजं म्लानतां गतम् ,
नस्मिन् समये गौतमस्वामिनः केवलज्ञानमुत्पन्नं तदा समस्तोऽपि संघो हृष्टो जातः । इन्द्रः प्रभोर्निर्वाणोत्सवं कृत्वा
प्रमोहसंस्कार करोति, ततः केचिद् देवाः प्रभोदंष्ट्रां लात्वा गच्छन्ति, केचिद् देवा दन्तान् गृह्णन्ति, केचिद् भस्म
गृहन्ति शेपंक्षीरसमुद्रे प्रवाहयंति, पश्चात्प्रात:काले गौतमस्वामिनः केवलज्ञानमहोत्सवं कृत्वा सर्वे देवाः संभूय नन्दी-
श्वरद्वीपेष्टाटिक महोत्सवं कृत्वा स्वस्मिन् स्वस्मिन् स्थाने गच्छन्ति । अथ द्वितीयादिने सुदर्शना भगिनी शोकदू-
फिरणार्थ नन्दिवर्धनं स्वगृहे भोजनं कारयति, तस्माद् एपा द्वितीया 'भाईयोज' इति प्रसिद्धि प्राप्ता । प्रथमं लोकै
रतामया दीपाः कृताः पश्चारलोकै रूप्यमयाः कृताः । अथ पंचमकालप्रभावतो मृत्तिकामया दीपाः कुर्वन्ति । एवमा-
सुहस्तिसूरिक्ति-हे संमते ! इदं दीपमालिकापर्व सर्वेपामुत्तमं कथितम्, यथा वृक्षाणां मध्ये कल्पवृक्षः, देवानां मध्मे
इन्द्रः, राज्ञां मध्ये चक्रवर्ती, नक्षत्राणां मध्ये चन्द्रमाः, तेजस्विनां मध्ये सूर्यः, सर्वधातूनां मध्ये सुवर्णम्, काष्ठमध्ये
पन्दनम्, पनमध्ये नन्दनवनं तथा सर्वपर्वणां मध्ये दीपमालिकापर्व । अस्मिन् दिने श्रीवीरमभुक्तिं गतः, पुन: श्री-
गौतमस्य फेवलज्ञानमुत्पन्नम् अतो हे राजन् । इदं दीपमालिकापर्व सिद्धिदायकं भवतु ।
॥१२८॥

·-
दीप
मालिका
व्याख्यान
पररुपा
मंग्रहः
पपनन्दवसुचन्द्राब्दे (१८९६), ज्येष्ठमासे सिते दले । चन्द्रघने त्रयोदश्यां, साध्ययोगे हितावहे ॥१॥
दीपालिपर्वणो व्याख्या, गद्ययन्धेन निर्मिता । अपशब्दादिदोपश्चेत्, शोधनीयः सदा वुधैः ॥ २॥
स्वच्छे खरतरगच्छे, श्रीसौभाग्यगणाधिपे । धर्मराज्यं कलावर्ये, प्रकुर्वति सुविस्तरे ॥ ३ ॥
वाचनाचार्यवर्यस्य, रामचन्द्रगणेच्दा । शिष्येणाऽऽजिमगंजे च, चतुर्मासीस्थितेन वै ॥ ४ ॥
पाठकमैदचन्द्रेण, रायमल्लकवदा । पठनार्थमिदं रम्यं, कृतं शुभतराशया ॥५॥ युग्मम् ।
।। इति श्रीदीपमालिकाव्याख्यानं सम्पूर्णम् ॥ ११ ॥
अथ रोहिणी व्याख्यानं प्रारभ्यते ॥ १२॥
॥१२९॥
रोहिणी
व्याख्यान
उच्छिमसुन्दरयं, भत्तं तह पाणियं च जो देइ । साहणं जाणमाणो, भुत्तं पि न जिजए तस्स ॥१॥
व्याख्या-यो जीव उच्छिष्टमसुंदरं च भक्तं तथा पानीयं जानन् सन् साधुभ्यो ददाति, तस्य भुक्तमप्यन्नं न
जीर्यते, तस्य शरीरेऽजीर्णरोगो भवति, यथा-श्रीवासुपूज्यस्य मघवाभिधपुत्रस्य पुत्रिकाया रोहिण्या जीवः पूर्वभवे
दुर्गन्धाभिधाना कुठिनी जाता. साधोः कटुतुवकाहारदानात् ॥१॥रोहिणीकथा चेत्थं-
श्रीवासुपूज्यमानम्य, तथा पुण्यप्रकाशकम् । रोहिण्याश्च कथायुक्तं, रोहिणीव्रतमुच्यते ॥१॥
॥१२९॥

·पर्वकया
मंग्रह
रोहिणी
व्याख्यान
१२
॥१३॥
श्रीचंपानगा श्रीवासुपूज्यस्य पुत्रो मघवाभिधो राजा राज्यं करोति, तस्य लक्ष्मी नाम्नी राज्ञी सुशीला
सदाचारा घ वर्तते, तस्या अष्टौ पुत्राः सन्ति, अष्टानां पुत्राणामुपर्येका रोहिणी नाम्नी पुत्री वर्तते, सा चतुःषष्टि-
कलावती रूपलावण्यवती सौभाग्यगुणवती च जाता । अथ क्रमेण यौवनावस्थां प्राप्ता, ईदृशी तां दृष्ट्वा राजा
चिन्तयति-नूनमियं रोहिणी वरयोग्या जाताऽस्ति. अथ राज्ञा स्वयंवरमण्डपं मण्डयित्वा सर्वेऽपि राजकुमारा आका-
रिताः, तेऽपि च मण्डपे समागत्य स्थिताः । तस्मिन्नवसरे रोहिण्यपि स्नानं विलेपनं च कृत्वा क्षीरोदकसदृशे श्वेतवस्त्रे
परिपाय मुक्ताभरणैरलंकृता साक्षाद् देवीव शियिकायां स्थित्वा सखीभिः परिवृता तत्रागता । अथैका सखी तां
रोहिणी पुरस्कृत्य तस्या अग्रे राजकुमाराणां नाम-गोत्र-यल-वयोयशः प्रभृतीनां वर्णनं करोति । अथ तयाऽन्यानपि
राजकुमारान् वर्जयित्वा नागपुरराज्ञो चीतशोकस्य पुत्रोऽशोककुमाराभिधो वृतः, तस्य कण्ठे च तस्या निजवरमाला
क्षिप्ता, ततोऽन्ये सर्वेऽपिराजकुमाराः सहा मिलित्वा तां च तया सह विवाथ ततो भोजन-वस्त्र-ताम्बूलादि गृहीत्वा
स्वस्यगृहे गताः । अशोककुमारोऽपि तत्र कतिचिद् दिनानि स्थित्वा सवधूको हस्त्यश्ववस्त्राभरणादियुतः प्रस्थाय
नागपुरमीपे समागतः । तदा चीतशोकराज्ञा तस्य पुरप्रवेशमहोत्सवः कृतः । कुमारोऽपि रोहिण्या सह विषय-
सुग्गनि भुनक्ति । अथैकदा शुभे दिनेऽशोककुमाराय राज्यं दत्त्वा वीतशोको राजा दीक्षां गृहीतवान् । ततोऽशो
कराजा सुग्वेन राज्यं पालयति । प्रमेण अशोकराज्ञोऽष्टौ पुत्राश्चतस्रश्च पुत्रिका जाताः । अथैकदा रोहिण्या सहितो
राजा मसम्पां भूम्यां गवाक्षे स्थितो लोकपालाख्यं पुत्रमुत्संगे धृत्वा क्रीडयति । तस्मिन् समये नगरे कस्याश्चित्
॥१३०॥

·रोहिणी
व्याख्यान
पर्वकया
संग्रहः
में
स्त्रियः पुनो मृतः । सा स्त्री रुदती विलापांश्च फुर्वती तस्मिन् मार्गे समागता । तां दृष्ट्वा रोहिण्या राज्ञे पृष्टम् -भी
महाराज ! किमिदं नृत्यम् ? राजा जगाद-हे मिये ! त्वं साहंकारं वचनं मा ब्रूहि, रोहिण्योक्तम्-स्वामिन्नहमहंकार
न करोमि, एवंविधं नृत्यं मया कदापि न दृष्टमतोहं पृच्छामि। तदा राज्ञोक्तम्-एतस्याः स्त्रियः पुत्रो मृतोऽस्ति,
अतएवेयं रोदनं करोति । रोहिण्योक्तम्-स्वामिन् ! अस्यै रोदनं केन शिक्षितं भवेत् ?, तत् श्रुत्वा राज्ञोक्तम्-त्वा-
प्यहं रोदनं शिक्षयामि । इत्युक्त्या रोहिण्युत्संगस्थं तस्या लघीयांसं पुत्रं लोकपालाख्यं राजा निजहस्तेन भूमाव-
पातयत् । तदा तग्रस्थाः सर्वेजनास्तं तथा पतन्तं दृष्ट्वा हाहारवं कर्तुं लग्नाः । परं रोहिण्या हृदि किंचिन्मात्रमपि
दुःख न जातम्, इतस्तं पतन्तं पालक नगराधिष्ठितदेवेन धृत्वा सिंहासने स स्थापितः, तद् दृष्ट्वा सर्वे जनाश्चम-
स्कृताः सन्तो विचारयामासुः-नूनमियं रोहिणी धन्यैव या दुःखस्य वार्तामपि न जानाति ।
इतश्च तत्र श्रीवासुपूज्यतीर्थकरस्य रूप्यकुम्भ-स्वर्णकुम्भनामानौ द्वौ शिष्यो ज्ञानवन्ती, समागतो, तदा राजा
परिवारयुतस्तीवन्दितुंगता, गुरुभ्यां च देशना दत्ता, देशनाश्रवणानन्तरं राज्ञा पृष्टम्-भो भगवन् ! अनया रोहिण्यैवं-
विधं किं तपः कृतं येनेयं दुःखस्य वार्तामपि न जानाति, एतस्या अष्टौ पुत्राः चतत्रश्च पुग्यो जाताः सन्ति, तथा
ममापि तस्या उपरि-अतीव स्नेहो वर्तते, अतः तस्याः कथां युवां कृपां विधाय कथयतम्, तत्श्रुत्वा गुरुः कथयति.
अस्मिन्नेव नगरे धनामित्रनामा श्रेष्ठी वसति, तस्य धनमित्रा नानी च भार्यास्ति, तस्या एका दुर्गन्धा नाम्नी पुत्री,
सा कुरूपा दुर्भगा च जाता एवंविधां तां कुरूपां दृष्ट्वा कोऽपि द्रव्येश्वरो नो परिणयति, तदा पित्रा एक मार्यमाणं
॥१३॥

·पर्वकथा संग्रहः रोहिणी व्याख्यान १२ ॥१३२॥ श्रीपेणाभिधं चौरं मोचयित्वा तस्या दुर्गन्धायाः स स्वामीकृतः, सोऽपि रात्रौ दुर्गन्धां त्यक्त्वा नष्ट्वा गतः, तदा श्रेष्ठी विषादं करोति, विलपन्ती पुत्री प्रति श्रेष्ठी कथयति, हे पुत्रि! त्वं विलापं मा कुरु, गृहद्वारि स्थिता दानं देहि धर्म च कुरु येन तव दुष्कर्मदोषः प्रलीयते, अथ सा तदंगीकृत्य प्रत्यहं दानं ददाति । अथैकदा कश्चिद् ज्ञानी गुरु- स्तन समागतः, तदा धनमित्रेण तं गुरुं वन्दित्वा तस्याः कन्यायाः स्वरूपं पृष्टम्. गुरुर्भणति-गिरिनारनगरे पृथिवी- पालाभिधो राजाऽऽसीत् , तस्य सिद्धिमत्यभिधाना राज्ञी वर्तते, अथैकदा स राजा निजराज्ञीसहितो बने क्रीडां कर्तु पाति, तस्मिन् समये कश्चिद् मासक्षमणपारणकः सागरनामा मुनिः समागच्छति, भिक्षार्थमायातं मुनि सागरं ऐ. क्षिप्ट, दृष्ट्वा विचारयति-एप साधुर्गुणाकरो महातीर्थ पुण्यपात्रमस्ति, तस्य दर्शनमपि महते पुण्याय. यत उक्तम्- साधूनां दर्शनं पुण्यं, तीर्थभूता हि साधवः । तीथं फलति कालेन, सद्यः साधुसमागमः ॥१॥ तदस्मै निःस्पृहाय मुनिसत्तमाय दत्तं दानं महते फलाय भवेद्, इति ध्यात्वा राजा स्वप्रियां प्राह-हे वरानने अस्मै मुनये वलित्वा दानं देहि, तत्श्रुत्वा फ्रीडान्तरायं मत्त्वा पहिः प्रमोदभाग् अन्तश्च दुष्टा सा गृहं प्रति ववले, आगत्य गृहे द्वेषवशात् तया कटुतुम्यिकाशाकं मुनये दत्तम् , मुनिना तेनाहारेण पारणकं कृतम् , तद्भक्षणाच मुनिः पंचत्वं प्राप्तः शुभध्यांनाच स देवलोके देवोऽभूत् , तां वातां श्रुत्वा राज्ञा राज्ञी स्वदेशतो निष्कासिता, सा सप्तमे दिने वराकी कठिनी जाता, चिरं जनैर्निन्धमाना सा मृत्वा षष्ठं नरकं जगाम। तत उद्धृत्य तिरश्चां योनौ समुत्पन्ना, ततो दुःख- प्रचुरे सप्तमे नरके. एवं सर्वेषु नरकेषु सा पापा भ्रान्ता, ततः सा सर्पिणी, उष्ट्री, शृंगाली, कुटी, तथा शुकरी, ततो ।।१३।।

·रोहिणी व्याख्यान १२ पाच्या गृहगोधा, जलौका, मूपिका, काकी, शूनी, पिलाडी, ततो रासभी, ततो गौः जाता तेषु भवेषु प्रायश: अग्निशस्त्रधा- तारी: मृतिरभूद्, धेनुभवै स्वान्त्यसमये गुरूदिनं नमस्कारं श्रुत्वाऽनुमोदयामास, मृति चाप, ततो नमस्कारप्रभा- पण सा दुर्गन्धा दुभंगा च तव नन्दिनी अभूत् । ततो दुर्गन्धा निजपूर्वभवं श्रुत्वा करौ योजयित्वा पृच्छति-हे स्वा- मिन ! एतस्माद् दुःखादहं कथं निःसरिष्यामि ? तत् कथ्यता. तदा मुनिना उक्तम्-त्वं दुःखभंजकं रोहिण्या व्रत कुम, तयोक्तम्-हे भगवन् ! केन विधिनाहं तद्वतं करोमि, मुनिनोक्तम् , शृणु-रोहिणीनक्षत्रदिने श्री वासुपूज्यजि- माविम्यं पूजयित्वा सप्तमासाधिकं सप्तवपं यावद् उपवासं कुरु एवं शुभध्यानयुततपःप्रभावात्तव शुभं भविष्यति, पचाय त्वया तत्तपस उद्यापन विधेयं येन तव सर्व दुःखं यास्यति , सुगन्धराजवत्. तत्श्रुत्वा दुर्गन्धा मुनि प्रति पृच्छति-हे भगवन् ! तस्य सुगन्धराजस्य वृत्तान्तं मयि कृपां विधाय कथयत , तदा मुनिर्वदति-सिंहपुरे सिंहसेनो राजा तस्य कनकमभाभिधाना राज्ञी वर्तते, तयोर्दुर्गन्धाख्यः पुत्रोऽभूत् ,स क्रमेण यौवनं प्राप्तः, परं कस्यापि मनसि न रोचते, एकदा श्रीपद्मप्रभतीर्थंकरस्तत्रागतः । तं पद्मप्रभ वन्दित्वाऽसौ निजदुर्गन्धत्वकर्मणो विपाकं पृच्छति, तदा श्रीसर्वज्ञमभुः कथयति-नागोरनगराद् द्वादशे क्रोशे नीलनामा पर्वतोऽस्ति, तस्योपरि एका शिला तत्रैको मुनिर्मा- सक्षमणादि तपः करोति, तत्तपःप्रभावाच आखेटकस्याखेटकं निष्फलं याति, तदा स लुब्धकस्तस्य मुनेरुपरि ईपा करोति। एकदा स ऋषिः पारणार्थ ग्राममध्ये प्राप्तः तस्मिन् समये तेन लुब्धकेन शिलाया अधोऽग्निं प्रज्वाल्य सा शि- ला अतीवोष्णा विहिता । अथ स ऋपिः पारणकं विधाय शिलाया उपरि स्थितः, बहुतापात् शुद्धध्यानाच स ऋपिः

·संग्रहा
रोहिणी
॥१३४॥
व्याख्यान
१२
केवलज्ञानं प्राप्य मृत्वा मोक्षं गतः, अथ अपिघातात् स लुब्धकः कुष्ठी जातः, यता-
ऋपिहत्याकरी जीवो, दुःखं भुंजति भूतले । संसारसागरे घोरे, पीव्यते च पुनः पुनः ॥१॥
पश्चाद् मृत्वा स सप्तमी नरकावनिं गत्वा ततो मत्स्यो भूत्वा गोपालो जातः। परं स दरिद्री जातः, केनचिद्
वणिजा च स नमस्कार शिक्षितः। पश्चाद् दावानलमध्ये ज्वलितः। नमस्कारप्रभावाच त्वं राज्ञःपुत्रोऽयं दुर्गन्धोऽभूः।
तत्श्रुत्वा जातिस्मरणं प्राप्य स प्रभु पृच्छति-हे भगवन् ! कथमहमथ सुगन्धो भवामि १ तस्योपायं कृपां कृत्वा
कथयत, तदा श्रीतीर्थकरेण भणितम्-त्वं सप्तमासाधिकानि सप्तवर्षाणि यावद् रोहिणीतपः कुरु, पश्चाच्च तस्य तपसः
उद्यापनं कुरु, तत्श्रुत्वा तेन रोहिणीतपः कृतम्, यस्य प्रभावात् स सुगन्धोऽभूत् । इति कथां श्रुत्वा सा दुर्गन्धा
रोहिणीतपो विधिपूर्वकं कृत्वा सुगन्धा जाता. पश्चाद् मृत्वा सा देवी अभूत्. ततश्च्युत्वा चम्पायां श्रीवासुपूज्यस्य
मघवापुत्रस्य पुत्रिकेयं रोहिणी नाम्नी तव राज्ञी जाता, पूर्वभवकृततपःमभावाद् इयमाजन्म यावद् दुःखं न वेति,
पुनर्हे अशोकराजेन्द्र ! अस्या उपरि तवाधिका स्नेहः कुतो वर्तते । तस्यापि कारणं शृणु-सिंहसेननामा नृपतिः स्वयं
सुगन्धाख्यं पुत्रं राज्येऽभिपिच्य सुगुरोपाचे दीक्षा ललो, अथ सुगन्धराजोऽपि जिनशासनमाराध्य प्रान्ते समाधि-
ना मृत्वा देवभवं गतः, ततश्च्युत्वा इहैव जम्बूद्वीपे विदेहे पुष्कलावत्यां विजये पुण्डरीकिणीनगर्या विमलकीर्तिराज्ञः
सुभद्राख्यायाः सधर्मिण्याः कुक्षौ चतुर्दशमहास्वमसूचितः स देवजीवोऽवातरत् । अथ क्रमेण शुभेऽति सा देवी
शुभलक्षणं पुत्रं प्रास्त, तस्य पित्रा अर्ककीर्तिरिति नाम निर्मितम्, क्रमेण स चक्रवर्ती जातः, राज्यं भुक्त्वा जित-
॥१३॥

·पर्वकथा
संग्रहा
उपवासं कृत्वा गृहे गत्वा देवपूजां च कृत्वा पुण्यस्यानुमोदना कुरुध्वम्, ताभिरपि गृहे गत्वा तथैव कृतम्, अथ
तस्मिन्नेव रात्रौ विद्युत्पाताचतस्रोऽपि मृत्वा प्रथमदेवलोके देवा जाताः, ततश्च्युत्वा तवैताः पुत्र्यः संजाताः । अथ
ताः सर्वा वार्ताः श्रुत्वा राजा जातिस्मरणं लब्ध्वा सपरिवारो रूप्यकुम्भ-स्वर्णकुम्भगुरूं नत्वा निजगृहे समागतः।
कियत्कालानन्तरं राजा राज्ञी पुत्राः पुण्यश्च श्रीवासुपूज्यप्रभोः समीपे दीक्षां गृहीत्वा कर्मक्षयं च कृत्वा मोक्षं गताः।
रोहिणी
व्याख्यान
१२
॥१३६॥
उक्तंच-
रोहिणीतप-पंचमीतप, गुरुआ ए तप जाणी । दुःखित होय करी सुखी होवे, बोले केवलनाणी ॥१॥
E
॥ इति रोहिणी-अशोकराजकथा सम्पूर्णा ॥१२॥
॥१३॥

·अथ लघु साधु-आराधना प्रारभ्यते।
लघु-साधु
आराधना
मंदर
१५७॥
"यामेमु मध्यसत्ते" इत्पन-
परमन्गवहाराष्प, राशौ नियसता मया । अनन्तजन्तुसंतानं, यद् दूनं क्षमयामि तत् ॥१॥
व्यहाराष्पराशी च, पृथ्वीकायभृता मया । लोह-लोप्टो-पलीभूय, ये हताः क्षमयामि तत् ।। २ ।।
नवी-नवीश-पेपु, जलरूपेण ये मया । जन्तवः संश्रिताः केपि, संहृताः क्षमयामि तत् ॥३॥
मीपन-तदिदिय, दीपमभृतिमूर्तिना । ये मया जनिरे तेजस्कायेन क्षमयामि तत् ॥ ४॥
महाष्टि-हिम-ग्रीष्म-धूलिदुर्गन्धयन्धुना । ये मया वायुकायेन, याधिताः क्षमयामि तत् ॥५॥
पीडिता दण्ड-कोदण्ड-कण्डस्य कन्दताभृता। ये वनस्पत्यात्मानो, मयाऽत्र क्षमयामि तत् ॥ ६॥
अध कर्मयशादाप्य, प्रसतां धरिता मया । राग-द्वेप-मदान्धेन, येऽर्दिताः क्षमयामि तत् ॥७॥
अपराधः क्षमन्तां मे, तेऽपि सर्वत्र जन्तवः । सर्वभूतेषु मे मैन्यम् , आस्तां वैरं न फुत्रचित् ॥ ८॥
"मामाइग-विसत्ययाइo" इत्यत्र-
राश्यव्यवहारान्ये, अनन्तजन्तुप्रघट्टनात् । यया मे कर्म कृतं तां, पीडामप्यनुमोदये ॥९॥
जिनानां प्रतिमा-चैत्य-गार-मुकुटादिपु । योऽसौ पृथ्वीमयः काया, जज्ञे तमनुमोदये ॥ १०॥
॥१३७॥

·पर्वकथा संग्रहः कृतम्, अथ उपवासं कृत्वा गृहे गत्वा देवपूजां च कृत्वा पुण्यस्यानुमोदना कुरुध्वम् , ताभिरपि गृहे गत्वा तथैव तस्मिन्नेव रात्रौ विद्युत्पाताचतस्रोऽपि मृत्वा प्रथमदेवलोके देवा जाताः, ततश्च्युत्वा तवैताः पुत्र्यः संजाताः । अथ ताः सर्वा वार्ताः श्रुत्वा राजा जातिस्मरणं लब्ध्वा सपरिवारो रूप्यकुम्भ-स्वर्णकुम्भगुरूं नत्वा निजगृहे समागतः । कियल्कालानन्तरं राजा राज्ञी पुत्राः पुज्यश्च श्रीवासुपूज्यप्रभोः समीपे दीक्षां गृहीत्वा कर्मक्षयं च कृत्वा मोक्षं गताः। रोहिणी व्याख्यान ॥१३३॥ उक्तच- रोहिणीतप-पंचमीतप, गुरुआ ए तप जाणी। दुःखित होय करी सुखी होचे, चोले केवलनाणी ॥१॥ ॥ इति रोहिणी-अशोकराजकथा सम्पूर्णा ॥ १२॥ १३६॥

·अथ लघु साधु-आराधना प्रारभ्यते ।
लघु-साधु
आराधना
मंत्रा:
"ग्गामेमु सव्यसत्ते" इत्यत्र-
परमव्यवहारापणे, राशी नियसता मया । अनन्तजन्तुसंतानं, यद् दून क्षमयामि तत् ॥१॥
व्यवहाराष्पराशी च, पृथ्वीकायभृता मया । लोह-लोप्टो-पलीभूय, ये हताः क्षमयामि तत् ॥ २॥
नदी-नदीश-कृपेपु, जलरूपेण ये मया । जन्तवः संश्रिताः केऽपि, संहताःक्षमयामि तत् ॥ ३ ॥
प्रदीपन-तदिदिय, दीपप्रभृतिमूर्तिना । ये मया जघ्निरे तेज-स्कायेन क्षमयामि तत् ॥ ४ ॥
महागृष्टि-हिम-ग्रीष्म-धूलिदुर्गन्धयन्धुना । ये मया वायुकायेन, पाधिताः क्षमयामि तत् ।।५॥
पीड़िता वण्ड-कोदण्ड-कण्डस्य कन्दताभृता । ये वनस्पत्पात्मानो, मयाऽत्र क्षमयामि तत् ॥६॥
अप कर्मवशादाप्य, प्रसतां घरिता मया । राग-द्वेष-मदान्धेन, येऽर्दिताः क्षमयामि तत् ॥७॥
अपराध क्षमन्तां मे, तेऽपि सर्वत्र जन्तवः । सर्वभूतेषु मे मैन्यम् , आस्तां धैरं न कुत्रचित् ॥ ८॥
"सामाइग-पउविसत्ययाइo" इत्यत्र-
रागन्यवहाराख्ये, अनन्तजन्तुप्रघनात् । यया मे कर्म कृतं तां, पीडामप्यनुमोदये ॥९॥
जिनानां प्रतिमा-चैत्य-भृगार-मुकुटादिपु । योऽसौ पृथ्वीमय: कायः, जज्ञे तमनुमोदये ॥ १०॥
॥१३७॥

·पर्वकथा
संग्रह
लघु-साधु
आराधना
१३
॥१३८॥
जिनस्नात्रेषु पात्रेषु, दैवादुपकृतो भवेत् । यो मे जलमयः कायः, मायस्तमनुमोदये ॥११॥
धूपांगारे च दीपे च, जिनानां पुन एव य: । मम तेजोमयः कायः, जातस्तमनुमोदये ॥ १२ ॥
धूपक्षेपेऽहतां संघे, श्रान्ते वा तीर्थवर्मसु । यो मे वायुमयः कायः, ववौ तमनुमोदये ॥ १३ ॥
मुनीनां पात्र-दण्डेषु, जिनार्चा-कुसुमेपु च । वनस्पतिमय: काय:, योऽभूत्तमनुमोदये ॥ १४ ॥
काऽपि सत्कर्मयोगेन, जिनधर्मोपकारकः । आसीत्वसमयः कायः, यो मे तमनुमोदये ॥ १५ ॥
इत्पनन्तभवोपात्तं, दुप्कृतीधमगर्हत । कदाचिद्रचितं किंचित् सुकृतं चानुमोदत ॥ १६ ॥
नाणे देसण-चरणे, तव-विरिए सिद्धसक्खियं सुद्धं । गेण्हामि उच्चरामि, वयाइं जहा गहियभंगाई ॥१॥
पुढवि-दग-अगणि चाऊ, वण-बि-ति-चउरिदिएसुजीवेसुनिरय-तिरिय-नरा-मर-जीएमुखामेमिखमयामि॥
जीववहारलीयश्चोरी,३मेहुणधणमुच्छ५कोहमय मायाालोदो पिज१०दोसो,११कलहं१२अब्भक्खण१३पेसुन्नराशा
अरइरइ १५परपरिवायं, १६ मायामोसंच १७ मिच्छसलं च १८। इय पावठाणाई, अहारस योसिरामिअहं॥४॥
जराग-दोस-मोहेण, तिविहं तिविहेण तिहुयणम्मि मए। तिविहं धम्मविरुद्धं, इहं न भवियं पितं निंदे॥५॥
दाणं सीलं च तवं, जिणचंदणपूअणं च सज्झायं । जीवदयं तिकालं, अणुमोएमो निय-परस्स ॥ ६॥
जिण सिद्ध-सूरि-उवझायं, साहु-साहामियभव्यजीवेसु । तिकालं जं सुकयं, तमहं अणुमोयए सव्वं ॥७॥
सागारमयागारं, सरणं जिग-सिद्ध-साहु-धामं च । पंचपरमेट्टिमंतं, समरेमि सुहभावसंजुत्तो ।। ८ ।।.
॥१३॥

·,
परंथा
लघु-साधु
आराधना
१३
संग्रह
॥१३९॥
नाहं कस्म न कन्झ य, कोऽविऽहं निम्ममो सदेहे वि। किंतु सीरिधीरपाया, गई मई हुंतु सयकालं ॥९॥
अहत्सिद्ध-साधुधर्मान, मंगल्यान मंगलात्मनः । लोकोत्तमांश्च चतुरः, चतुरोऽसौऽस्मरत् स्वयम् ॥१॥
जीया-ज्जीवादितत्वोपदेशकाः परमेश्वराः । बोधिप्रदाः स्वयंवुद्धा, अर्हन्तः शरणं मम ॥२॥
ध्यानामिदग्धफर्मास्ते, येऽरूपा अनश्वराः । अनन्तकेवलज्ञानाः, सिद्धाश्च शरणं मम ॥३॥
महिंसा-सुनृताऽस्तेय-, व्रामा-ऽकिंचनता यमाः । केवल्युपज्ञः परमः, धर्मश्च शरणं मम ॥४॥
निरीहा निरहंकारा, निर्ममाः समचेतसः । महाव्रतधरा धीराः, साधवः शरणं मम ॥५॥
अपि जन्मशतैर्यद् यद् , अपराद्धं शरीरिपु । त्रिविधं त्रिविधेनापि, तन्निन्दामि समाऽर्हतः ॥ ६॥
गृहिधर्म द्वादशधा, मया पालयता कृताः । ये केचिदतिचारास्तान , सर्वान उत्सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
मोध-मान-माया-लोभाऽभिभूतेन मया सदा । कृतं यच हिंसादि, तत्विधैव धिगस्तु मे ॥ ८॥ इति ।।
भवचरिमं पचरखामि तिविहं पि आहार-असणं, खाइम, साइम, अन्न० स०म० सब्ब० अरिहंतसक्खियं,
सिद्वसक्खियं साहु० देव०, अप्प० चोसिरामि ॥ इति ॥ त्रिविधाहार-अणसणविधिः॥
भवचरिमं निरागारं पचक्खामि, चउवि पि आहार-सव्यं असणं, पाणं, खाइम, साइमं इत्यादि चउवि-
हार अणसणं "जइ मे हुन्न पमाओ" इत्यादि. चिन्तनं ।। इति ॥ लघु-साधु-आराधना ॥
॥१३९॥

·पर्वकथा
संग्रहः
अथ श्रावक-आराधना प्रारभ्यते
श्रावक
आराधना
॥१४॥
श्रीसर्वज्ञं जिनं नत्वा, दुष्टकष्टप्रणाशनम् । श्रावकाराधनां वक्ष्ये, सुगमा शिष्यहेतवे॥१॥
अत्राऽऽराधनायां पंचाधिकाराः-सम्यक्त्वशुद्धिः, अष्टादशपापस्थानपरिहार, चतुरशीतिलक्षजीवायोनिक्षामणम् ,
दुष्कृतगर्दा, सुकृतानुमोदना । तथाहि-प्रथमम् ईपिथिकी प्रतिक्रम्य मुखवस्त्रिका प्रतिलेख्य वन्दनकं द्वयं दत्वा
"इच्छाकारेण संदिस्सह भगवन् ! सम्मत्त सामायियं-सुय सामायियं आरोवणत्थं चेइयाई वंदावेह" इत्युक्त्वा
चैत्यवन्दनां प्रतिमाने कृत्वा क्षमाश्रमणद्वयं च दत्वा आराधनाकृद् वदति- भगवन् ! आराधनां श्रावया ततो-गुरुर्व-
दति-विधिपूर्वकं भृणु, तत्रादौ सम्यक्त्वशुद्धिः तथाहि-
अरिहंतो मह देवो , जावजीवं सुसाहुणो गुरुगो । जिणपणत्तं तत्तं, इय समत्तं मए गहियं ॥१॥
अर्हन भगवान् ३४ अतिशयसहितः, ६४ इन्द्रमहितः, अष्टमहाप्रातिहार्ययुक्तः, १८ दोपनिर्मुक्तः, अनन्तगुणव्याप्तः,
परमपदवीप्राप्तो देवाधिदेवः, श्रीवीतरागदेवो मम देवः १. तथा पंचमहाव्रतप्रतिपालकाः, ४२ आहारदूषणटालकार,
५समितिसमितास्त्रिगुप्तिगुप्ताः, ६जीवनिकायरक्षाकारकाः, १८ सहस्रशीलांगरथधारकाः, रागद्वेपनिवारकाः, संसार-
समुद्राद् भव्यजीवतारकाः, क्रियाकलापसावधानाः, सदा धर्मध्यानाः, कुक्षिशम्बला, ज्ञानदर्शनचारित्रनिर्मलाः
साधयो मम गुरवः २. तथा उत्पन्नदिव्यविमलकेवलज्ञान-श्रीवीतरागदेवभापितो हिंसाप्रतिकूलः शुद्धजीवदयामूलो,
॥१४०॥

·श्रावक
आराधना
१४
परकपा
मंग्रहः
मुशिपुरपायेगसमान आशाप्रधानो धर्मो मम धर्मः ३. इति देवगुरुधर्मतत्त्वत्रयश्रद्धानस्वरूपं सम्यक्त्वं हृदये विशेषतो
हवीकार्यम् ॥ १॥ अथ १८ पापस्थानानि-
आसय ५कसाय ९पन्धण ११, कलह १२ अभक्खाण १३ परपरिवाए १४ । अरहरइ १५ पेसुन्नं, १६ मायामोसंच
१७ मिळतं १८॥१॥
तन्त्र प्रथमाश्रये पृथिवी-अप-तेजो-यायु-वनस्पतिद्वीन्द्रिय-त्रीन्द्रिय-चतुरिन्द्रिय-पंचेन्द्रियजीवा अभिघातादि १०
प्रफारः इह भये, अनन्तेपु वा भयेपु, मनसा वचसा कायेन वा, जानता अजानता जीया विराधिताःस्युस्तेपा-मार
हन-सिद्ध-साधु-देवा-ऽऽत्म-गुरुसाक्षिकं त्रिकरणशुद्धया हे पुण्यात्मन् ! मिथ्यादुष्कृतं देहि तदा श्रोता वक्ति मिच्छा-
मि दुपडं एवं सर्वत्रापि ज्ञेयं ॥ १ ॥ अथ द्वितीयाश्रये हास्येन वा क्रोधेन वा मानेन वा मायया वा लोभेन वा मृषा-
बाद उक्तो भवति, कन्यालिकादि ५ महत्कूटानि कथितानिस्युः तेषां इहभवे इत्यादि० मिथ्यादुप्कृतं देहि ॥२॥
अथ तृतीयाश्रये परद्रव्यापहारेण वा चौरिकया पा चौरानीतवस्तुग्रहणेन वा रसमसिभेदेन चा कूटतुल-कूटमानेन वा
अदत्तादानं गृहीतं भवेद् इह भवे० मिथ्या ॥ ३॥ अथ चतुर्थाश्रव देव-मनुष्य-तियंक्संवन्धिमैथुनं सेवितं भवति
स्व-परस्त्री-पुरुपगमनेनातिविपयलोलुपतया यदब्रह्म सेवितं भवति, इह भवे० मिथ्या दु० ॥४॥ अ पंचमाश्रवे
धन-धान्य-क्षेत्र-यास्तु-सुवर्ण-रौप्य-द्विपद-चतुष्पदानामपरिमितसंग्रहेण क्षेत्र-कृपि-वाणिज्य-वाटिका-नदी-कृप-महारं-
भमूर्छादिकरणेन च परिग्रहः कृतो भवति, इह भवे अनन्तेपु वा भवेपु मनसा वचसा कायेन वा जानता अजानता
॥१४॥

·पक्रया
मंग्रहा
श्रावक
आराधना
॥१४॥
जीया विराधिताः स्युः तेषां मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥५॥ तथा क्रोधमानमायालोभाः कपायाः कृता भवन्ति तेषां इह
भवे० मि० इत्यादि ॥९॥ तथा रागस्त्रिधा-स्त्रीपुरुषजनोपरि विषयलोलुपता कामरागः १, धन-धान्य-स्वजन-पुत्र-
माता-पितृममुखजनोपरिरागः स्नेहरागः २, निजनिजमतापरि अभिनिवेशेन कदाग्रहो दृष्टिरागः ३ ॥१०॥ एवं द्वे-
पोऽपि ॥११॥ लोकः सह कलहकरणम् ॥ १२॥ कर्कशवचनादिना कलंकदानम् ॥ १३ ॥ सदसदूपणप्रकाशनेन परेपी
निन्दाकरणम् ॥१४॥ दुःखप्राप्ती आकुलव्याकुलता अरतिः, सुखप्राप्तौ हातिरेककरणं रतिः॥१५॥राजसमक्षम्,
रहसि मर्मोद्घाटनादिना दण्डमुण्डादिकारापणम् ।। १६॥ न्यासापहारकरणं मायायुक्तमृपावादो वा ॥ १७॥ ममाई,
पामुण्डा, चउसट्ठीयोगीनि, यक्ष, घोघो-क्षेत्रपाल-विनायक-हरि-हरादीनां रागद्वेपकलुपचित्तानां देवतत्वबुद्धया-
माननम् , जोगि-संन्यासि-कडि-कापडित्तापस-शिख-मुल्ला-चारित्रभ्रष्टस्वलिंगिपासत्थ-ओसन्न-निन्हवादीनां कुगुरू-
गां गुस्ताचमाननम् , मिथ्यात्विप्ररूपितहिंसादोपदुष्टकुधर्मस्य धर्मबुद्धथा माननं मिथ्यात्वम् ॥ १८॥ एवं १८ पाप-
स्थानानि मेवितानि भवन्ति इह भवे० मिथ्यादु० ॥२॥
मो-सोनु-पुं-गेरू-बदि-वानि-अरणे-पलेव मोडल-यनरंगणी-कालिमाटी-उपरमाटी-पापाण-खरपृथिवीप्रमुखा
नेफभेदाः, अस्याः द्वाविंशति (२२) सहस्रपाणि पृथिव्यादेमत्कृष्टमायुः, अंगुलासंख्येयभागो देहमानम् , आमलकप्र-
माणावण्डे ये जीयाः सन्ति तेषां यदि पारापतप्रमाणा देहाः स्युस्तदा जम्बुद्वीपे न मान्ति, अस्याश्च ७ लक्षयोनयः,
॥१४२॥

·आराधना पतन्नीयानामारम्भाविना पिराधना कृता भवति, इह भषे पूर्वपद् मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥१॥ परकपा अब अफाय: तयं आकाशपाणी-भूमिपाणी-ओस-हिम-करहा-बेह-धुंहरि-धनोदधिप्रमुखा अनेके भेदाः, अस्थ ७ सहस्रवाणि उत्कृष्टमायुः, अंगुलासंख्येपभाग देहमानम् , एकस्मिन् जलपिन्दौ असंख्याता जीवाः,७ लक्षयोनयः, एतजीयानामारम्भादिना विराधना कृता भवति, इह भवे पूर्ववद् मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥२॥ अथ तेजस्काय:-तत्र अग्नि- अंगार-मुम्मुर-शाल-विजलीप्रमुखा अनेके भेदाः, तस्य ३ अहोरात्राणि उत्कृष्टमायुः, अंगुलासंख्येयभागो देहमानम्, गुंजाप्रमाणेऽनौ मसंख्याता जीवाः, ७ लक्षपोनयः, एतज्जीवानामुज्वालन-प्रज्वालन-निर्वापणाधारंभेण विराधना कृता भवति, इहभषे० पूर्ववत् मिथ्या० ॥३॥ अथ वायुकाय:-तत्र गुंजावात-शुद्धवात-महाचात-भूतेलीय-वांतोलिय-कारण- घनयात-तनुवातप्रमुखा अनेके भेदाः, अस्य ३ सहस्रवाणि उत्कृष्टमायुः, अंगुलासंख्येयभागो देहमानम् , अंगुल- प्रमाणाकाशवर्तिवायुकाये असंख्याता जीवाः,तस्प७ लक्षयोनयः, एतज्जीवानामारम्भादिना विराधना कृता भवति इह भये पूर्ववद् मिथ्या ॥४॥ अथ वनस्पतिकाय: प्रत्येक साधारण-भेदेन द्विधा. तत्र प्रत्येकवनस्पति:-अम्ब-निम्ब कदम्या-ऽशोक-नाग-पुन्नाग-धव-खदिर-घड-पीपल-केर-पोर-खेजडा-जालि-आक-धत्तूर-रायण-केलि-खड-तृणहरि वेलि-लता-पत्र-फूल-धीज-लिप्रमुखा अनेक भेदाः, तस्य साधिकसहस्रयोजनं देहमानं पद्मद्रहादौ कमलादिनाम्, १० सहस्रवर्षाणि उत्कृष्टमायुः, १० लक्षपोनयः एतेषां विराधना कृता भवति, इह भवे इत्यादि पूर्ववत् मि०॥६॥ अथ साधारणपनस्पतिः कन्द-मूल-अंकुर-किसलय-सेवाल-भूफोड-पंचवर्णफूलण-गाजर-मूला-सूरण-लसण-प्याज- ॥१४॥ TOU

·पकया
श्रावक
संग्रहः
आराधना
॥१४॥
१४
मादु-थोहरि-कुंवारि-गुग्गुलि-गिलोय-मोथ-नीलीहलदर-रतालु-पिण्डालूममुखा अनेके भेदार, जघन्य-मुत्कृष्टं चान्त
रमुहर्तमायुः, अंगुलासंख्पेयभागो देहमानम् , एकस्मिन् सूच्यग्रभागप्रमितेऽनन्तकायेऽनन्ताजीवाः, १४ लक्षयोनयः,
एतन्जीवानां छैदनाद्यारम्भेण विराधना कृता भवति, इह भवे पूर्ववद् मिथ्यादु०॥६॥ अथ-द्वीन्द्रियाः-तत्र शंख-
सीप-कोडा-कातरा-पुरा-अलसीया-कृमि-गंडोला-गाडर-चूडेलि-मेहरि-तंबोलियावालाप्रमुखा अनेके भेदास्तेषाम् १२
वर्षाणि उत्कृष्टमायुः, १२ योजनानि अलसीयादीनां द्वौद्रियाणां उत्कृष्टं देहमानम् , २ लक्षयोनयः, एतज्जीवानां
विराधना कृता भवति, इह भवे० मिथ्यादु० देहि ॥७॥ अथ त्रीन्द्रिया:- तत्र कीडी-मकोडी-गद्दहिया-जू-लीख-मांक-
उ-कुंथुआ-उद्देही घणईली-धानकीडा-जुवा-गोगीडा-धीवेली-मांमोला प्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां ४९ दिनानि उत्कृ-|
टमायुः, क्रोशत्रयं च उत्कृष्ठं ग्रीन्द्रियाणां कर्णशृंगालादीनां देहमानम् , २ लक्षयोनयः, एतज्जीवानां विराधना कृता
भवति, इह भवे० मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥८॥ अथ चतुरिन्द्रिया:- तेषां माखी-वींछी-कूती-भमरा-पतंगीया-तीड-मच्छर-
डांस-मसा-भमरी-भणहणा-कंसारि-कोलियावडाप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां पण्मासा उत्कृष्टमायुः, एकयोजनप्रमाणं
च भ्रमरादीनां उत्कृष्टं चतुरिन्द्रियाणां देहमानम् , २ लक्षयोनयः, एतन्जीवानां विराधना कृता भवति इह भवे० मि
ध्या० ॥ ९॥ अथ पंचेन्द्रिपा:-ते च- नारक-देवता-तिर्यर-मनुष्यभेदाचतुर्विधाः, तत्र रत्नप्रमादि ७ पृथिवी गता नार-
का असंख्याताः, तेषां ३३ सागरोपमाणि उत्कृष्टमायुः, ५०० धपि उत्कृष्टं देहमानम् , ४ लक्षयोनयः, एतेषां-
स्ययम्, परमाधार्मिकीन्य वा च्छेदन-क्रकच-विदारण-त्रपुपान-कुम्भीपाकपाचनादिनानाविधकदर्थनया विराधना
॥१४४॥

·Nim पर्वरूप कृना भपति, इहावेमिथ्यादु०॥ १०॥ अथ देवाःतयां भवनपति १ व्यन्तर २ ज्योतिषक ३ वैमानिक ४ भैदेन गतुर्भवाः, ३३ सागरोपमाणि उत्कृष्टमायुः, उत्कृष्टं सप्तहस्तदेहमानम्, ४ लक्षयोनया, तेषां दिव्यसुखभोगं दृष्ट्वा पोकरणेन, मन्त्र-यन्त्र-तन्त्र आकर्पणादिना दुःखदानेन अपलापेन वा विराधना कृता भवति, इहभये० मिथ्यादु. ॥१२॥ अथ तियंच:-तेषां जलघर १ स्थलचर २ खेचर ३ उरपरिसर्प ४ भुजपरिसर्प ५ भेदात् पंच भेदाः, तन्त्र जलपराणां मच्छ-कच्छपप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां समूछिमानां गर्भजानां च उत्कृष्टं पूर्वकोटिरायुः, योजनसहस्र पर्यभरमणगतानां देहमानम् ॥ १॥ स्थलचरा:-तेपी सिंह-व्याघ-चीतरा-सरभ-हस्ति-घोटक-उष्ट्र पलिवर्द-खर-गो- भंस-छाली-हरिग-रोश-ससलां सूअर-रीछ-सांयर-कुतरां सीयालियांप्रमुखा अनेके भेदाः, तत्र युगलिशानां तेषां ३ पत्योपमानि उत्कृष्टमायुः, ३ फ्रोशदेहमानम्, इतरेषां च पूर्वकोटिरुत्कृष्टमायुः, पटूमोशवेहमानं च । २ । खेचराणां हंस-यग सारस-साँचाण-समली-गृध-काक-धूक होला-चिडकला-नीलचांस सूडाप्रमुखा अनेके भेदाः, तेषां पल्योपमस्य असंग्येयो भाग: उत्कृष्टमायुः, धनुष्पृथक्त्वं चदेहमानम् । उरपरिसपणां अजगर-कालंदार-सर्पप्रमुखा अनेक भेदाः, तषां पूर्वकोटिन्स्कृष्टमायुः योजनसहस्रं च देहमानम् । ४ भुजपरिसाणां गोह-नोलिया-काकिंडा-गिलोई-बांभणीप्रमु- ग्या अनेक भेदाः, तेषां पूर्वकोटिकृष्टमायुः, कोशष्टयक्त्वंच देहमानम्, एषां तिरथा ४ लक्षयोनयः । एतेषां छेदन- भवन-कदर्शन-अंगावयवकर्तन-नासावध-पृष्टिगालन-डंभन अधिकभारारोपण-कर्कशघात-चारा-पानीयनिरोधादिदुः- पोत्पादनेन विराधना कृता भवति, इहभवे० मिथ्यादु ॥१२॥ अथ मनुष्या-तेपां च ४५ लक्षप्रमाणमनुष्यक्षेत्रे ५ ॥१४५)

·श्रावक
परफया
सप्रहः
आराधना
॥१४६॥
भरत, ५ रवत, ५ विदेह, एवं १५ कर्मभूमि, ३० अकर्मभूमि,५६ अन्तरद्वीपेपु गर्भजपर्याप्तापर्याप्तसंमूञ्छिमभेदेन
३०३ भेदा भवंति, ते च आर्य-अनार्य-ब्राह्मण-वैश्य-शुद्र-राजारंक-दृष्ट-अदृष्ट ज्ञात-अज्ञात श्रुत-अश्रुत-स्वजन-परजन-
मित्र-शत्रु-प्रत्यक्ष-परोक्षादिभेदाद् अनेकविधाः, तेषां युगलिकानां ३ पल्योपमानि उत्कृष्टमायुः, ३ क्रोशदेहमानम् ,
इतरेषां तु पूर्वकोटिरत्कृष्टमायुः, ५०० धनुष्यदेहमानम् , चतुर्दश लक्षयोनयः, एतज्जीवानां विराधना कृता भवति,
इभवे. मिथ्या दु० ॥१३ ।। तत्रापि विशेषतः-माता-पिता-भाई-बहिन-पुत्र-कलत्र-मित्र-शत्रु-बहु-बेटी-सासू-ससूरा-
जेठाणि देराणी-काका-काकी-मासा-मासी-भूआ-भूडा-साला-साली-पोतरा-पोतरी-दोहितरा-दोहितरी-दायाद-गो-
ति-येवाई-गाही-भाडोसी-पाडोसीपमुखजनैः समं कलहकलंकादि कृता भवंति, इह भवे परभवे तन्मिथ्या दुष्कृतं
देहि ॥ १४ ॥ अथ दुष्कृतगहा-तत्र पूर्वमाशातना अर्हचैत्ये मूलगर्भागारे महत्यो दश आशातनाः कृताः, एवं सिद्ध-
प्रवचनाचार्यों-पाध्याय-वाचनाचार्य-रत्नाधिक-स्थविर-साधु-साध्वी-श्रावक-श्राविकासमस्तसंघस्य अभक्तिः-आशा-
तना कृता, तन्मिथ्या० देहि । १ । कुतीर्थ कदापि प्रवर्तितं भवति । २ । कुदेव-कुगुरुसेवाकृता भवति । ३। श्रीवी-
सरागदेवमार्गः कदापि अपलापितो भवति । ४। ज्ञान-गुरुरपलापितो भवति । ५। स्थापना प्रतिलेखना विस्मृता
भवति।।गंठसी-मुठसी-नवकारसी प्रमुखप्रत्याख्यानं भग्नं भवति।७। रात्रिभोजनं कृतं भवति । उत्सूत्रं प्ररूपितं
भवति।९। छन्दोऽलंकार-ज्योतिप्क-वैद्यक-नाटक-कामशास्त्रप्रमुखाणि कुशास्त्राणि शिक्षितानि भवन्ति ।१०।श्री-
जिनभवनं पातितं भवति।११॥श्रीजिनविम्यानि भग्नानि भवन्ति ।१२। जिनप्रतिमा उत्थापिता भवति ।१३।देव
॥१४६॥

·श्रावक
आराधना
१४
संपन्नीनिलोटि-लोटा-कलश-पिंगाणी-ओरसीपो-सुखड-कुंडी-धोतीयाममुखाणि उपकरणानि स्वगृहे व्यापृतानि भव-
परफया
न्ति।१४॥ देव-गुम्द्रव्यं भक्षितं भवति।१५। गुरुपुस्तकं विक्रीय भक्षितं भवति।१६। पापकुटुम्ब पोपितं भवति।१७।
मंत्र
माकाशे प्रावरणं विना प्रतिक्रमणं कृतं भवति । १८ । अरघट्ट-क्षेत्र-यन्त्र-कूपाद्यारम्भाः कृता भवन्ति । १९ । इष्टवि-
योगे रोदनं कृतं भवति ॥ २० ॥ पाशदानेन कस्यापि गलकर्तनं कृतं भवति ॥ २१ ॥ तन्मिथ्यादुष्कृतं देहि ।। पुनः
अनन्तभवकृतपापगरं तथाहि-खाटकीभवे गो-महिप-च्छागादयो मारिता भवन्ति ।१। चटिकामारभवे घटिका-
दयो मारिताः १२१ धीवरभवे मत्स्यादयो मारिताः । ३ । आखेटकभवे मृगादयो मारिता । ४ । कुम्भकारभवे भाण्ड-
निचाहा इष्टिकानियाहा वा पाचिताः । ५। तैलिकभवे सजीवतिलसर्पपादयः पीडिताः। ६ । सूत्रधारभवे वृक्षाः
जिन्नाः भवन्ति । ७ । मालिकभवे नानाविधवनस्पतयो रोपिताः, छिन्नाः विक्रीताः । ८ । भ्राप्टिकभवे गोधूम-मुद्रा-
दयो भ्रष्टाः । ९ । लोहकारभवेऽग्न्यारम्भः कृतो भवति । १० । कृपिकारभवे क्षेत्रे हलं क्षेटितं निदानं कृतं धान्य
लून या भवति।११। भारवाहकभवे उष्ट्र-वृषभ-खरीदानामुपरि प्रभूतो भार आरोपितो भवति। अथवा । पृष्टिगालन-
कीटपातन-व्यधोत्पादनात् कुमारणेन मारिता भवन्ति । १२। भिल्लादिभवे सार्थों लुण्टितो भवति। १३ । कोलि-
फभवे वने दावानलो दत्तो भवति । १४ । कोहपालभवे च्छेदनभेदनताडनादिना मनुष्याः कर्थिता भवति । १५ ।
काजी-मुल्लाभवे चटकादीनां वधः कृतो भवति । १६ । अनार्यभवे धब्बरफूले मनुष्यशरीररुधिरेण पट्टकूलवस्त्राणि
रन्जितानि भवन्ति । १७ । सिंह-व्याघ्र-चित्रकादिभवे मृगादयो मारिता भवन्ति। १८। सर्प-वृश्चिकादिभवे दंशन-
॥१४॥

·परकथा
संग्रहः
श्रावक
आराधना
१४
॥१४८॥
विपव्यापादनेन मनुष्यादयः पीडिताः, मारिता वा भवन्ति ।१९। मार्जारीभवे मूपकादयो भक्षिता भवन्ति । २० ।
गृहकोकिलाभवे मक्षिका भक्षिता भवन्ति । २१ । वकभवे मत्स्या गृहीता भवन्ति । २२ । शकुनिभवे तिड-चटका-
दयो गृहीता भवन्ति । २३ । पुनरपि इहभवे परभवे वा विपं कस्यापि दत्तं भवति । २४ । सपत्नी-तत्पुत्राणामुपरि
द्रोहश्चिन्तितो भवति । २५। स्वकीय परकीयगर्भो गालितः पातितो वा भवति । २६ । जीवपानीयं ढोलितं
भयति । २७ । शीलवतं गृहीत्वा भग्नं भवति । २८ । इहभवे परभवे श्रावकाणां यतीनां वा व्रतानि गृहीत्वा भग्नानि
भवन्ति । २९ । साधु-साध्वीनां साधर्मिकाणां वा निन्दा कृता भवति । ३० । अन्यदपि सूतिका-दूतिका कर्म,
ग्वण्डन दलन-रन्धन-लिम्पनादिना यत्पापं कृतं भवति, इहभचे परभवे वा तन्मिथ्यादुष्कृतं देहि ॥४॥
अथ सुकृतानुमोदना-
जिगभवण १ विम्य २ पुत्थय ३, संघ ७ सरूवाइं सत्तखेत्ताई । जिण्णुद्धारो ८ पोसह-साला ९साहारणं १० चेच ॥१॥
इहमवे परभवे श्रीवीतरागचैत्यं कारितं भवति ।शतेषां विम्बानि रत्नमवालमयानि पापाणमयानि निर्मापितानि भव
न्ति । २। सूत्रसिद्धान्तपुस्तकानि वा लेखयित्वा साधुभ्यो वाचनार्थ प्रदत्तानि भवन्ति । ३।साधुसाध्वीभ्यः शुद्धानि एप-
णीयानि अशन-पान-खादिम-स्वादिम-वस्त्र-पात्र-पीठ-फलक औपध-भेपजादीनि भक्त्या प्रतिलाभितानि भवन्ति।५।
साधर्मिकाणां भोजनेन वस्त्रपरिधापनेन वा भक्तिः युक्तिकृता भवति । ७। जीर्णोद्धारो वा कृतो भवति । ८।
पोपयशालायाकारिता भवन्ति।९।साधारणद्रव्यं वा दत्तं भवति । १० । आचार्योपाध्यायवाचकादिपदप्रतिष्ठामहो-
॥१४८॥

·--
.
श्रावक
आराधना
१४
समयः कारिनी भवति ।११। श्रीशजय-गिरिनार-पावू-अष्टापद-सम्मेतशिखर-राणकपुर-जैसलमेर-स्थंभणपार्श्वनाथ-
मंगादरी-मंगेभरपार्श्वनाथ-मोरीपुर-हाधिगापुर-फलवर्धिप्रमुखतीर्थयात्रा कृता भवन्ति, तत्पुण्यमनुमोदय । १२ । पुनः
दाभ भिकायो भूत्वा वीतरागप्रतिमात्येन, अप्कायो भूत्वा तीर्थकराणां स्नानाभिपेकत्वेन, अग्निभूत्वा धूपोत्क्षे-
पीन, युत्या जिनानां माधूनां धर्मातानां शीतलत्वजनकत्येन, वनस्पतिर्भूत्वा पुष्पादिनां पूजात्वेन, असभवे
गंगो भत्या जिनाग्रे मंगलध्यनित्वेन उपयोगत्वं प्राप्तो भवति तत्पुण्यमनुमोदय । १३ । पुनः श्रीपर्युपणापर्वणि
श्रील्पसूयपुस्तकं गहीतं पारिनं या भवति । १४ । श्रीपर्युपणादिपर्वणि पौपधिका भोजिता भवन्ति । १८ । साध-
मिरुपान्मल्यं वा कृतं भवति । १६ । सुपात्रे दानं दत्तं भवति । १७ । शीलवतं पालितं भवति । १८ । कल्याणक-
एकादशी-पन्नमी-पाक्षिक उपयामः,उपधान-समवसरण-प्रमुखं तपः कृतं भवति । १९ । तेपां उद्यापनं वा कृतं भव-
ति ।२०।माधर्मिकगृहे सुकृतं कृतं भवति।२१॥ धर्मध्यानं वा कृतं भवति । २२ । अन्यदपि यत्पुण्यं कृतं भवति । १३ ।।
दभये परभवे या तत्मर्यमनुमोदय । पुनरपि सांगतं निजवित्तानुसारिसप्तक्षेत्र्यां वित्तं व्ययीकुरु, आरम्भादिनियम
पक्ष, मास, यावन्जीवं वा कुन, इत्यादि ।
सर्वमंगलमांगल्यं, सर्वकल्याणकारणम् । प्रधानं सर्वधर्माणां, जैन जयति शासनम् ॥१॥
पाराधनां सुगमसंस्कृत-यार्तिकाभ्यां, चक्रे क्रमात् समयसुन्दर आदरेण ।
उच्चाभिधाननगरे महिनासमुद्र-शिष्याग्रहेण मुनिपड्रसचन्द्रवर्षे [१६६७] ॥२॥ इति श्रावकाराधना समाप्ता॥
॥९४९॥

·॥ इति श्री सौभाग्यपंचम्यादि पर्वकथा संग्रहः
HAIR
साधु-श्रावक आराधना युक्तः समाप्तः॥
AATMARATHI