·॥ शिवाभ्यां नमः ॥ श्रीमद्भारद्वाजकुलजलाधिकौस्तुभमणिभिः श्रीमच्छङ्करगणांशभूतैः चतुरधिकशतप्रबन्धनिमातृभिः निरस्तविविधंवैदिके. तरूपाषण्डषण्डवितण्डैः श्रीमदद्वैतविद्याचार्यैः श्रीमदप्पयदीक्षितसार्वभौमैः विरचिता .. ॥ शिखरिणीमाला ॥ तत्कृतशिवतत्त्वविवेकाख्यव्याख्या- सहिता परमशिवविद्वेषिदुरुक्तखण्डनपूर्वक परमाशिव- सर्वोत्कर्षप्रतिपादिका श्रीमञ्चम्पकारण्यवास्तव्यचतुस्तन्त्रपारावारपारीण. महामहोपाध्यायबिरुदाङ्कितश्रीत्यागरा- जमखिरामानुग्रहलब्धब्रह्मविद्या- वैशयेन श्रीगोष्ठीपुराभिजनेन हरिहरशास्त्रिणा संशोषिता Fানবিষধান্দাইল वि. साम्बशिवार्येण म्भघोणस्थलको श्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्रकाश्य प्राषिता संमुल्लसतितमाम् । मुख्य रूप्यद्वयम् (प्रेषणव्ययः कलाद्वयंप) May 1895. Price-2 Rs., Postage Ås. 1,

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥ अद्वैतमंजरी॥ श्रीमते मेधादक्षिणामूर्तये नमः ॥ श्रीमदप्पयदीक्षितकृता शिवतत्त्वविवेकाख्यव्याख्यया सहिता । ॥शिखरिणीमाला॥ ॥ ॐ ॥ यस्याहुरागमविदः परिपूर्णशक्ते- रंशे कियत्यपि निविष्टममुं प्रपञ्चम् । तस्मै तमालरुचिमासुरकन्धराय नारायणासहचराय नमः शिवाय ॥ १ ॥ आकर्णकृष्ट धनुराहितमोहनास्त्र- मारान्निरीक्ष्य मदन कुपितस्य किञ्चित् । शम्भोः समाधिसमये विकसत्कृशानु- ज्वालाकलापजटिलं नयने स्मरामि ॥२॥ सर्वविद्यालतोपन्नापारिजातमहीरुहान् । महागुरून्नमल्यामि सादरं सर्ववेदसः ॥ ३॥ निगमशिरसि निष्ठा नित्यवस्तुन्य भीप्सा अवचरणसरोजे भक्तिरव्याजसिद्धा। त्रयमपि हदि येषां त्राल संसारशोकात् सहजमुपगतं ते सन्तु सन्तः समृताः ॥ ४ ॥ पद्यैः षष्ट्या पशुपतिमहं देवमस्ताविर्ष 2- रन्तस्सारैरखिलजगतामन्तरात्मानमेकम् । भावं तेषां प्रविशदायितुं भग्नवाचाटवाचा वृत्ति कुर्वे विषमविवृतिं वृद्धवानुगानाम् ॥ ५॥ इह यद्यपि निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवध निरञ्जनम' यत्र नान्यत् ५- श्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा, यत्र त्यस्ता सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्' 'प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । बचसामात्मसंवेद्यं तद्ज्ञानं ब्रह्मसं- ज्ञितम् ।।' इत्यादिश्रुतिस्मृतिसन्दोहस जतिपन्न निरस्तसमन्तकर्तृकर्मादिभेदप्रपञ्चम. खिलवामानसपथातीतं निर्गुणं शिवतत्त्वं न स्तुतिगोचरीकर्तुं शक्यं, तथापि 'मा. १. शाश्वतम्' इति पाठान्तरम् ।

·अद्वतमारा। . यां तु प्रकृति विद्यात् माथिन तु महेश्वरम् 'उमासहायं परमेश्वर प्रभु त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम्' 'अमूर्त यत् परं ब्रहा सादरं श्रुतिचोदितम् । सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम् ।। तस्येदमैश्वरं रूपं चन्द्रखण्डावतंसकम् । तमालश्या- मलगलं लसत्कालविलोचनम् ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतसम्प्रतिपन्नं खाधिष्ठितानिर्वच. भीयमायाकल्पितगुणादिविभागम् अडाव्ययाधनन्तमावल्यगुणमणिगणरनाकर नील. कण्ठत्वविरूपाक्षत्वादिविशिष्टशुद्धसत्वमयविविधविग्रहविभ्राजमानं शिवभवरुद्रम- हेश्वरमहादेवाद्यनन्तपर्यायविख्यापितमहिमविलासं सकलभुवनवृष्टिस्थितिसंहारकार - णं राजसादिवृत्त्युपाधिपरिकल्पित खांशरूपाणां विविहरिगिरीशानामपि नियन्तृभतम् उन्मनान्तसकलभुवनानीलसोमलोकात्यपरमशिवपुरनियनविहिताविर्भावमखिल जनह' दयगुहावासमशेषकर्मफलदानखतन्त्रं सकलविप्रकुलदैवतमुमामहायं परमशिवशब्दितं तस्यैव सगुणं रूपं गौतमदधीच्यादिशापनिमलितपरमशिवपहनलिनभक्तिलेशकलिम - लमलीमसहृदयकुहरविश्रान्तदुरन्तदुरितानुबन्धतन्निन्दामुखरमुग्नबिलकुमतिकुलप्रला. पदूरीकरणेन शिवस्य विश्वाधिकत्वविश्वसेव्यत्वव्यवस्थापनपरैः षष्टया पद्यैः स्तोतुका- मः परमशिवस्वरूपमहिमविषयअन्धनिर्माण तहोधं विनाउनधिकारात, तस्य च 'यमेवै- व वृणुते तेन लभ्यः' 'सनो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु 'ईश्वरादज्ञानमन्विच्छेत्' इ- त्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तत्प्रसादैकलभ्यत्वस्थ प्रतिपादितत्वात् , तत्र च यथान्तरोपचा. रेण नरः स्त्रीषु प्रसीदति । तथान्तरेण ध्यानेन प्रसीदति महेश्वरः ॥' इत्यादिस्मृ. तिभिरन्तरनुसन्धानम्यान्तरङ्गोपायत्वेनोपदेशादिदमेव सस्कृिष्ट मङ्गलमिनि हद येनादौ कृतं ध्यानं श्लोकेन निवघ्नन् प्रारिप्सितस्तोत्रव्यवस्थाप्यमर्थ सूचयत्ति- अथ शिखरिणीमाला प्रारम्यते ॥ श्रीकान्तदुहिणोपमन्युतपनस्कन्देन्द्रनन्बादयः प्राचीना गुरवोऽपि यस्थ करुणालेशाइता गौरवम् । तं सर्वादिगुरुं मनोज्ञवपुष मन्दस्मितालंकृतं चिन्मुद्राकृतमुद्रपाणिनलिनं चिने शिवं कुर्महे ॥१॥ श्रीकान्तति । तस्मात् सह तया शक्त्या हदि पश्यन्ति ये शिवम् । तेषां शाश्व- तिकी शान्ति तरेषामिति श्रुतिः ॥' 'ध्यायेदनादिनिधनमानन्दादिगुणालयम्'इत्यादि- पुराणवचनानुरोधात् ब्रह्मविद्याधिदेवतया 'सदाशिवाङ्कमारूढा शक्तिरिच्छाया शिवा' इति शिवपुराणोक्तेर्भगवत इच्छाशक्तिरूपया भगवत्या हैमवत्या सहितत्वेन अनन्तकल्याणगुणगणनिधित्वेन च भगवन्तमनुसन्दधानः सकृदमनस्कसङ्कीर्तनेनापि दुस्तिनिकरभञ्ज नार्थ 'अपि वा यश्चण्डालः शिवइति वाचं विसृजेत्तेन सह संवसेत्तेन १. 'षडङ्ग' इति पाठान्तरम् । २. 'कारिणां' इति पाठान्तरम् । " ·शिवतत्त्वविवेके उपोद्धातः । .. " .. । सह भुञ्जीत' 'ययक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्कादधमाशु हन्ति तत्' 'विद्या- सु अतिरुत्कष्टा रुदैकादशिनी तौ । तत्र पञ्चाक्षरी तस्यां शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥' इत्यादिश्रुतिपुराणाभियुक्तवचनसमर्थितसकलदुरितसंहरणसामोत्कर्षेण नाम्ना विशे प्यं निर्दिशति-शिवामिति । वशिधातोः इच्छाशक्तियुक्त इत्येतस्मिन्नर्थे वर्णव्यत्ययेन अर्शआदेराकृतिगणत्वात् शिवः कल्याणगुणनिकरोऽस्यास्तीत्यस्मिन्नर्थे अप्रत्ययान्त. त्वेन च व्युत्पन्नं शब्दरूपमिहानुसन्धेयम् । तथा त्याचे व्युत्पादने शाब्दिकाभियुक्तवच नम्-'हिसिधातोः सिंहशब्दो वश कान्तौ शिवः स्मृतः । वर्णव्यत्ययतः सिद्धौ पश्यकः कश्यपो यथा ।।' इति । द्वितीये वायवीयवचनाम्-'अथवाऽनन्तकल्याणगुणैकनिधि- रीश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिः शिवतत्त्वार्थवेदिभिः ॥ इति । एवं ‘समेधयति य- नित्यं सर्वार्थानामुपक्रमम । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेव शिवः स्मृतः ॥' इति भारतादिवचनसिद्धान्यपि व्युत्पत्त्यन्तराणीह विवक्षितानि द्रष्टव्यानि । युक्तं हि वि- वक्षानुसारालौकिकशब्दानामनेकार्थपरत्वम् । 'प्रसन्नवदनं चारुहारकेयूरभूषितम् । इत्यादिध्यानगुणविधिमनुसृत्य विशेषयति-मनोज्ञेति। 'निवेश्य चेतः प्रत्यङ्गमापादान- मनुक्रमात् । धारयेद्वदनाम्भोजे प्रसन्नम्मितकोमले ।।' इत्यादि गुणविधिमनुसृत्य वि. शेषयति-- 'मन्दस्मितेति । इष्यमाणशिवमहिमबोधसिद्धये गुरुमूर्त्यात्मनाऽनुसन्धत्ते- सर्वेति। सर्वेषां शिवज्ञानवतां गुरूणामादिगुरुं गुरुपरम्पराविश्रान्तिभूमिमित्यर्थः । उक्तं हि पातल्लले ईश्वरं प्रस्तुत्य-- 'स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' इति । उक्तं च शिवपुराणे-'प्रतिसर्ग प्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रबिस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ काला. वच्छेदवर्तिनाम् || कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः ॥ इति । 'ईशानस्सर्वविद्यानां स एवादिगुरुर्बुधः । तस्य शि- प्यो महाविष्णुः सर्वज्ञानमहोदधिः ॥ इति च । श्वेताश्वतरशाखिना मन्त्रोपनिषदि च 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै , तं हदेवमात्मबुद्धि- प्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ।' इति । यद्यप्ययं मन्त्रः शिवपर इति स्पष्टं न प्रतीयते, तथापि मन्त्रोपनिषदः कान शिवपरत्वस्य गवस्थापयिष्यमाणत्वात् कौमें 'निवेदयति चात्मान यो ब्रह्माणमितीश्वरे' इति शिवपूजायामात्मार्पणे विनि- योगविधानात् 'योऽग्रे मां विदधे पूर्व ज्ञानं च प्रहिणोति मे । यत्प्रसादा- न्मया प्राप्तं प्राजापत्यामिदं पदम् ।। ब्रह्माणं मुनयः पूर्व सृष्ट्वा तस्मै महेश्वरः । दत्त. वानखिलान्वेदान् विप्रा आत्मनि संस्थितान् । इत्यादिशैवमात्स्यादिश्रुतब्रह्मादिव- चनैरुपबृहणाचास्य शिवपरत्वं बोद्धव्यम् । उक्तमेवार्थ तत्तन्महानुभावशिष्यविशेषोप- न्यासेन स्फुटीकरोति-श्रीकान्तेत्यादिना। श्रीकान्ताद्याः शिवज्ञानिन उपदेष्टारः प्र- ·अद्वैतमजरी। - . यां तु प्रति विद्यात मार्थिन तु महेश्वरम्' 'उमासहायं परमेश्वर प्रभु त्रिलोचन नीलकण्ठं प्रशान्तम्' 'अमूर्त यत् परं ब्रह्म सादरं श्रुतिचोदितम् । सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम् । तस्येदमैश्वरं रूपं चन्द्रखण्डावतंसकम् । तमालश्या- मलगलं लसत्कालविलोचनम् ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतसम्प्रतिपन्नं स्वाधिष्ठितानिर्वच- नीयमायाकल्पितगुणादिविभागम् अङ्गाव्ययाद्यनन्तमाङ्गल्पगुणमणिगणरत्नाकरं नील- कण्ठत्वविरुणक्षत्वादिविशिष्टशुद्धसत्त्वमयविविधविग्रहविभ्राजमानं शिवभवरुद्रम- हेश्वरमहादेवाधनन्तपर्यायविख्यापितमहिमाविलासं सकलभुवनसृष्टिस्थितिसंहारकार. ण राजसादिवृत्युपाधिपरिकल्पितत्वांशरूपाणां विधिहरिगिरीशानामपि नियन्तृभूतम् उन्मनान्तसकलभुवनातीतसोमलोकाख्यपरमशिवपुरनियतविहिताविर्भावमखिलजनह दयगुहावासमशेषकर्मफलदानस्वतन्त्रं सकलवित्रकुलदैवत मासहायं परमशिवशब्दितं तस्यैव सगुणं रूपं गौतमदधीच्यादिशापनिर्मूलितपरमशिवपहनलिनभक्तिलेशकलिम - लमलीमसहदयकुहरावित्रान्तदुरन्तदुरितानुबन्ध तन्निन्दामुखरमुखबिलकुमतिकुलप्रला पदूरीकरणेन शिवस्य विश्वाधिकत्वविश्वसेव्यत्वव्यवस्थापनपरैः षष्ट या पयैः स्तोतुका- मः परमशिवस्वरूपमहिमविषयग्रन्थनिर्माणे तद्बोधं विनाऽनधिकारात, तस्य च 'यमेवै- ष वृणुते तेन लभ्यः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ईश्वरादज्ञानमन्विच्छेत्' इ- त्यादिश्रुतिस्मृतिभिस्तत्प्रसादैकलभ्यत्वस्य प्रतिपादितत्वात् , तत्र च 'यथान्तरोपचा- रेण नरः स्त्रीषु प्रसीदति । तथान्तरेण ध्यानेन प्रसीदति महेश्वरः ।।' इत्यादिस्मृ. तिभिरन्तरनुसन्धानम्यान्तरणोपायल्वेनोपदेशादिदमेव सल्किष्टं मङ्गलमिति हद येनादौ कृतं ध्यान लोकेन निवघ्नन् प्रारिप्सितस्तोत्रव्यवस्थाप्यमर्थ सूचयति- अथ शिखविणीमाला प्रारम्यते ।। श्रीकान्तद्रुहिणोपमन्युतपनस्कन्देन्द्रनन्बादयः प्राचीना गुरवोऽपि यस्य करुणालेशाहता गौरवम् । तं सर्वादिगुरुं मनोज्ञवपुष मन्दस्मितालंकृतं चिन्मुद्राकृतमुद्रपाणिनलिनं चित्ते शिवं कुर्महे ॥१॥ श्रीकान्तेति । तस्मात् सह तया शक्त्या हदि पश्यन्ति ये शिवम् । तेषां शाश्व- तिकी शान्तिर्नेतरेषामिति श्रुतिः ॥' 'ध्यायेदनादिनिधनमानन्दादिगुणालयम्' इत्यादि- पुराणवचनानुरोधात् ब्रह्मविद्याधिदेवतया 'सदाशिवाङ्कमारूढा शक्तिरिच्छाया शिवा' इति शिवपुराणोक्ते गवत इच्छाशक्तिरूपया भगवत्या हैमवत्या सहितत्वेन अनन्तकल्याणगुणगणनिधित्वेन च भगवन्तमनुसन्दधानः सकृदमनस्कसङ्कीर्तनेनापि दुरितनिकरभञ्ज नार्थं 'अपि वा यश्चण्डालः शिवइति वाचं विसृजेत्तेन सह संवसेत्तेन २. 'कारिणी' इति पाठान्तरम् । , Raदति पालान्तरम।

·शिवतत्वविवेके उपोद्धातः । सह भुञ्जीत' ' यद्यसरं नाम गिरेरितं नृणां सत्प्रसङ्गादधमाशु हन्ति तत्' 'विद्या- सु श्रुतिरुत्कृष्टा रुदैकादशिनी शुतौ । तत्र पञ्चाक्षरी तस्यां शिव इत्यक्षरद्वयम् ॥' इत्यादिश्रुतिपुराणाभियुक्तवचनसमर्थितसकलगुरितसंहरणसामोत्कर्षेण नाना विशे प्यं निर्दिशति-शिवामिति । वशिधातोः इच्छाशक्तियुक्त इत्येतस्मिन्नर्थे वर्णव्यत्ययेन अर्शआदेराकृतिगणत्वात् शिवः कल्याणगुणनिकरोऽस्यास्तीत्यस्मिन्नर्थे अच्प्रत्ययान्त- त्वेन च व्युत्पन्नं शब्दरूपमिहानुसन्धेयम् । तथा ह्याचे व्युत्पादने शाब्दिकामियुक्तवच नम्-'हिसिधातोः सिंहशब्दो वश कान्तो शिवः स्मृतः । वर्णव्यत्ययतः सिद्धौ पश्यकः कश्यपो यथा ॥ इति । द्वितीये वायवीयवचनम्-'अथवाऽनन्तकल्याणगुणकानिधि- रीश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिः शिवतत्त्वार्थवेदिभिः ।।' इति । एवं 'समेधयति य- न्नित्यं सर्वार्थानामुपक्रमम् । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेव शिवः स्मृतः ॥' इति भारतादिवचनसिहान्यपि व्युत्पत्त्यन्तराणीह विवक्षितानि द्रष्टव्यानि । युक्तं हि वि- वक्षानुसारालौकिकशब्दानामनेकार्थपरत्वम् । 'प्रसन्नवदनं चारुहारकेयूरभूषितम्' इत्यादिध्यानगुणविधिमनुसृत्य विशेपचति--मनोति। 'निवेश्य चेतःप्रत्यङ्गमापादान- मनुक्रमात् । धारयेद्वदनाम्भोजे प्रसन्नस्मितकोमले ॥' इत्यादि गुणविधिमनुसृत्य वि शेषयति--'मन्दस्मितति । इप्यमाणशिवमहिमबोधसिद्धये गुरुमूर्त्यात्मनाऽनुसन्धत्ते-- सवेति । सर्वेषां शिवज्ञानवतां गुरूणामादिगुरुं गुरुपरम्पराविश्रान्तिभूमिमित्यर्थः । उक्तं हि पातञ्जले ईश्वरं प्रस्तुत्य-स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ' इति । उक्त च शिवपुराणे--'प्रतिसर्ग प्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ काला- वच्छेदवर्तिनाम् || कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामध्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः ॥ इति । 'ईशानस्सर्वविद्यानां स एवादिगुरुर्बुधः । तस्य शि. प्यो महाविष्णुः सर्वज्ञानमहोदधिः । इति च । श्वेताश्वतरशाखिना मन्त्रोपनिषदि च 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै , तं हदेवमात्मबुद्धि- प्रकाशं मुमुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये ।' इति । यद्यप्ययं मन्त्रः शिवपर इति स्पष्टं न प्रतीयते, तथापि मन्त्रोपनिषदः कास्न्यन शिवपरत्वस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् कौमें 'निवेदयति चात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरे' इति शिवपूजायामात्मार्पणे विनि- योगविधानात् ' 'योऽग्रे मां विदधे पूर्व ज्ञानं च प्रहिणोति मे । यत्प्रसादा- न्मया प्राप्तं प्राजापत्यमिदं पदम् || ब्रह्माणं मुनयः पूर्व सृष्ट्वा तस्मै महेश्वरः । दत्त- वानखिलान्वेदान् विप्रा आत्मनि संस्थितान् ।' इत्यादिशैवमात्स्यादिश्रुतब्रह्मादिव- चनैरुपबृहणाञ्चास्य शिवपरत्वं बोद्धव्यम् । उत्त मे गर्थ तत्तन्महानुभावशिष्यविशेषोप- न्यासेन स्फुटीकरोति-श्रीकान्तेत्यादिना। श्र को ताद्याः शिवज्ञानिन उपदेष्टारःप्र- ।

·अद्वैतमञ्जरी । सिन्हाः महाभारतकौम शैवलौरस्कान्दलैङ्गशिवप्रमादिषु आदिशब्देन स्वायम्भुवायुव सिष्ठपराशर व्यासजैमिनिकाश्यपाइयो गृह्यन्ते । गुरुमूर्तिचिह्ननापि विशेषयति-चिन्म द्रेति । पाणिनलिनमिवेत्युपभितसमासः । चिन्मुद्राऽभिनयसम्बन्धम्य रूपकप्रतिपक्ष- त्वात् । एवम्भूतं शिवं चित्ते कुर्महे ध्यायामः । अत्र श्रीकान्तेत्यादिना विशेषणेन स्तोत्रे व्यवस्थापयिष्यमाणं शिवस्य विश्वाधिकल्वे विश्वव्यत्वं च उपक्षिप्तं द्रष्टव्यम् ॥१॥ एवं परदेवतामनुसन्धाय व्यवस्थापयिष्यमाणसालार्थप्रमाणभूनां परविद्यामनुसन्धते--- অহজিন্নাথপরূত্বগ पवनतपनव्यासायुक्त्युत्कररूपबंहिता। कुमतिपरिपचेत कालायितानिवन्धना जयतु नितरामाद्या विद्या जनस्य हितैषिणी ॥२॥ मूर्तित्रयातीतो मायी शिवः परशिवः । तदीयनिरतिशयोत्कर्षप्रख्यापनकावणा ! प वनोक्तिर्वायुसंहिता महापुराणानामुपलक्षणम् । तपनोक्तिरादित्यपुराणमुपपुराणानाम् पलक्षणम् । व्यासोक्तिर्महाभारतम् । आदि शब्देन मृतिकल्पसत्रशिवागमानां प्रणे तारो मनुयाज्ञवल्क्यबोधायनाश्वलायनोपमन्युकुम्भसम्भवादयो गृह्यन्ते । तथा च स- कलपुराणेतिहासम्मृतिकल्पसूत्राशिवागमैरुपबंहिता । अत एव शब्दस्वारस्योपबृंह. णाभ्यामनन्यथासिद्धतयाऽन्यथानगने यतमानानामवैदिकानां हृदयशङ्कुभूतार्थस- न्दर्भा सन्मार्गोपदेशेन सकलजनहितावहा परा विद्या अथर्वशिखादिरूपा जयतु लोके सर्वोत्कर्षेण प्रचरत्वित्यर्थः । अनेन स्तोत्रे व्यवस्थापयिष्यमाणं सर्व श्रुतिमवलम्ब्यैव व्यवस्थापयिष्यते । अतिवाक्यानां च कुदृष्टिनिर्णीतान्तिपरत्वनिरासः शब्दस्वार- स्योदाहतोपबृंहणविरोधाभ्यां करिष्यत इति सूचितम् ।।२।। अथ 'यमादित्यो न वेद' इत्यादिश्रवणाहमरैरप्यपरिच्छेद्यत्रैभवस्य परस्थ ब्रह्मणः स्तुतौ वस्यानधिकार इत्याक्षिप्य समाधत्ते- प्रभावं ते नाले परशिव परिच्छतुममरा: नरः स्तोतुं वाञ्छन् न कथपपहास्यत्वमयताम् । तथापि त्वन्नामस्मृतिगुणानकापुण्यभजनं कुतोऽप्यस्तु द्वारादिति मतिरिह प्रेरयानि माम् ॥ ३॥ आत्मीयवैदग्ध्यस्फुटीकरणाय नेयं शिवप्तोत्रनिर्माणे प्रवृत्तिः, येन ब्रह्मादि- भिरप्यपरिच्छे द्यवैभवे तत्र मन्दानां मतिम्खालित्यस्यावर्जनीयलेनावश्यमपहास्यता भवेदिति तत्परिहाराय यतितव्यं स्यात् : किंतु संसारचके परिभ्रमतां विविश्वदुः- १. स्मृतिकल्पसूत्रप्रणेतारः मनुयाज्ञवल्क्याइयों गृह्यन्त इति पाटान्तरमा ।। --- ·पू०] शिवतत्त्वविवेके उपोद्धातः । : यापारविक्षिप्तचेतसां विना किञ्चिद्वारं शिवतन्नाभचिन्तनानुवृत्तिर्दुर्लभेति येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्' इत्यादिस्मृतेर्यथाकथञ्चन शिवचिन्तनतन्नामकी- तनानुवृत्तये । अतः सर्वथा स्वहितमित्यादिन्यायमनुसरतो न सा दोषायेति समाध्य- भिप्रायः ॥३॥ अथ स्तोत्रप्रतिपाद्यार्थविषयशिवोत्कर्षासहिष्णूनां शिवनिन्दाव्यसनिनाम- वैदिकानां विमतिमुपन्यस्य तेषां सर्बिहिष्कार्यत्वं जन्मवैफल्यं च शास्त्रसिद्धं ताव- दर्शयति- त्वमेवात्मन विश्वाधिक इति जगत्सेव्य इति च स्फुटं बूते वेदस्तदपि विवदन्ते बत खलाः । किमेषां त्वद्रोहव्यसननिहतं जीवनमिदं यदुक्तीः श्रोतृणां मरणमुदितं निष्कृतिरिति ॥४॥ वेदः 'विश्वाधिको रुद्रः' 'शिव एको ध्येयः' इत्यादिः । किमिति । गर्हित- मित्यर्थः । तमिममर्थ दर्शयति मन्त्रः-'अन्तरिच्छन्ति तं जने रुद्र परो मनीषया गृभ्णन्ति जिह्वया ससम् ।' जनेष्वन्तर्यामिभावेन तिष्ठन्त परः परं सर्वोत्कृष्टं रुद्र ये मनीषयेच्छन्ति अन्तायन्ति, ते ससं सस्यविकारभूतमन्नं जिह्वया गृभ्णन्ति गृहन्ती- ति मन्त्रस्य शाब्दोऽर्थः । ये कुतर्कव्यसानेनस्तमन्तर्नेच्छन्ति, ते पुरीषमेव जिह्वया गृह्ण- न्तीति 'धन्याः खलु वने वाताः' इत्यादेरिवाप्रस्तुतप्रशंसागम्येऽर्थे कटाक्षः । तथााप- बृंहितं पराशरेण-- 'अन्तरिच्छन्ति ये रुद्रं सदा बन्धु मनीषया । गृह्णन्ति निह्वया ते हि रसपूर्णामृतोदकम् ।। अन्तर्नेच्छन्ति ये रुद्रं भवानीसहितं शिवम् । पुरीपमेव गृह्ण- न्ति जिह्वया ते न संशयः ॥' इत्यत्राद्येन श्लोकेन मन्त्रस्य वाच्योऽर्थों दर्शितः, द्वितीयन गम्योऽर्थः । स चेह वयं बाधितत्वात्तेषां गर्हितवृत्तित्वे पर्यवस्यति । म हाभारते च दर्शितोऽयमर्थः-विक्तेषां धिक्तेषां धिक्तेषां जन्म धिगय धिक्तेषाम् । ये.. पां न वसति हृदये कुमतिपथविमोक्षको रुद्रः ॥' इति । अयमेवार्थों भागवतेऽपि शिव प्रस्तुत्य-'हसन्ति यस्याचारतं हि दुर्भगाः' इति दर्शितः । तत्र दुर्भगाः दुष्ट- भगोत्पन्ना: सङ्कीर्णक्षेत्रमाता इत्यर्थः । एवं सार्यशङ्कामेव हदि निधायोक्तं नागर- खण्डे- 'मा भूत्तस्य कुले जन्म यस्थ शम्भुने दैवतम्' इति । एवं तेषां कुत्सित. जीवनत्वोक्त्या तेषां सद्भिर्बहिष्कार्यत्वमेव सूचितम् । तच्च बहुधा प्रपञ्चित कौर्मादि षु। निहतमिति । विफलितमित्यर्थः । इह बहिष्कार्यत्वात्परत्र च सर्वथैवासिद्धेरिति भावः । उक्तमेवार्थ कैमुतिकन्यायेन व्यवस्थापयति-यदुक्तीरिति । उक्तं हि भा- गवते--'को पिधाय निरियाद्यदकल्य ईशे धर्मावितर्यसणिभिभिरस्यमाने । छि. -- ।

·६ अद्वैतमजी । न्धात् प्रसह्य रुशतीयसनां प्रभुश्चनिहामसूनापि तनो विलुजेन स धर्मः ॥ इति । अस्यार्थः धर्मगोप्तरीशे निरङ्कुशरुल्लङ्गितमर्यादैराधमैंष्यमाणे यथैकस्यापि दुषण वाक्यस्य श्रवणं न संभवति, तथा कर्णी पिधाय सत्वरं निगच्छेत् , तन्निग्रहे यद्यशक्तः । शक्तश्चेत्तेषामसतां पणनिरताना रसनां प्रसह्य छिन्द्यात् । बुद्धिपूर्वकशिवदृणश्रवण शीलस्तु प्राणानपि विसनेत्, स च प्राणत्यागः सुरापानादिनिमित्त प्राणत्यागकर में एवे. ति । एवं शिवदपणश्रवणशीलानां मरणान्तं प्रायश्चित्तामति स्थिने खयं शिवदषणनिर तानां प्रायश्चित्तं न सम्भवतीति ते सर्वथा सद्भिर्वहिष्कार्या विफलितनिविताश्चेति व्यक्तमा उक्तञ्च स्पष्ट कौमें ब्रह्महत्यादिसकलपापप्रायश्चित्तनिधानप्रकरणे देवतान्तरनिन्दा- प्रायश्चित्तविधानानन्तरं शिवनिन्दायां प्रायश्चित्ताभाव:--'यः सर्वभूतविनुतं विश्वे. शं तु विनिन्दति । न तभ्य नितिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ।" इति । यद्यप्य- नया भङ्गया शिवदूषणे मरणान्तमेव प्रायश्चित्तं सूचितं भवति, 'कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते' इत्यादौ मरणान्तप्रायश्चित्तविषयेषु स्मर्तृणां निष्कृत्य भाव. व्यवहारदर्शनात् , तथापि यदूषणश्रवणे यत् प्रायश्चित्तं, तद्दूषणकरणे ततोऽधिकं न्याय्यमिति मरणान्तप्रायश्चित्त विधाविह क्लेशातिशययुक्तमापततीति द्रष्टव्यम् । यत्तु कौमें शिवनिन्दायां प्रायश्चित्तान्तरविधानं 'चान्द्रायणं चरेत् पूर्व कृच्छ्रञ्चैवा. तिकृच्छ्रकम् । प्रपन्नः शरणं देवं कृत्वा पापात्प्रमुच्यते।।' इति ॥ यच्च पाझे अष्टमूर्तिपर्वणि तच्छृवणे प्रायश्चित्तान्तरविधान-~-'शिवनिन्दापरं मूर्व यदि शा- सितुपक्षमः । स्वकर्णी तोइयेन तोत्रैरिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ इति ॥ एवमादिक सर्वभधिकारिविशेषविषयत्वेन यथान्याय व्यवस्थापनीयम् ॥४॥ एवमवैदिकान् भगवद्वेषिणो मूर्वान्विनिन्द्य 'एष ह्येव साधु कर्म कारयति' 'अज्ञो जन्तुरनीशोऽयम् ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिवचनान्यनुसृत्य वस्तुतो न ते निन्या इति व- चनमङ्गया तानेवोपालभते- वराकैरेतैः किं द्विपदपशुभिः कार्यमथवा न खल्वीष्टे जन्तुनिहिततदन्याचरणयोः । समस्तान्तयामी शिव शिव यथा प्रेरयसि यं तथा कुन्निनः स कथमिव निन्धः पशुपते ॥५॥ उक्तमेवार्थमुपपत्त्याऽपि द्रढयति-- विलोक्य यकैकं श्रुतिपु विधिवाक्यं विदधते मखादौ विश्वासं निखिलनिगमान्तेषु विदिते ।

·शिवतत्त्वविवेके उपोद्धातः ।। तवैवर्ये ताराधिपशकलचूडाल भगवन् कथं कुयु ते यदिह न भवेयुः परवशाः ॥६॥ शिवतत्त्वस्य दुरवधारणत्वेन कर्मवैलक्षण्याद्वा मुह्यन्ति मन्दभाग्या इति प्रतिपा. दयन् दुरवधारणत्वमेव कैमुत्येन व्यवस्थापयति- यमग्रे दृष्ट्वापि स्मरहर विमूढः शतधृति- हरेर्वाचाऽज्ञासीत् क्षितिधरसुतायाः शतमखः। किमन्यैर्वैकुण्ठस्तवविधियुतस्तत्र विमतौ कथा कैत्र स्वामिन् जडनरवराकरस्य भवति ॥७॥ यमने दृष्ट्वापि विमूढ इति विशेषणं शतमखवै कुण्ठयोरपि । क्रियाकरणयोर- प्युत्तरवाक्ययोरनुपङ्गः । पुरा किल नारायणनाभिनलिने स्थितः प्रजापतिर्भवनस- ष्टिवातन्त्र्याभिमानविवशः खानुग्रहार्थमायान्तमप्राकृतरूपं महादेवं दृष्ट्वाऽप्यनधि- गततन्महिमावबोधः श्रीनारायणोपदेशात् कथञ्चित्तन्महिमानमज्ञासीदिति लैङ्गकौर्म- सौरादिपुराणेषु श्रूयते । इन्द्रः कदाचिदन्तयामिवलायत्तेनासुरविजयेन सहामत्य - तः तद्दपशमनेन तदनुग्रहायाविर्भूतं यक्षरूपं महादेवं दृष्ट्वाऽप्यनपेतमोहस्तत्काल सन्निहितया हैमवत्या समुपदिष्टः शिवमहिमानमवैदिति तलवकारिणामुपनिषदि स्का. न्दलैङ्गशैवपुराणेषु चोपाख्यायते । हरिः कदाचित् कमलासनेन श्रयैष्ठ्ये विवदमा- नः तयोस्तत्त्वोहोधनाय मध्ये महालिङ्गारूपेण प्रादुर्भूतमनुपलभ्यमानमूलाग्रं शिव- माकलय्याप्यप्राप्ततन्महिमविश्वासः परमकारुणिकस्य तस्यैवोपदेशात् सर्वातिशायि सदैश्वर्य वेधसा सह निरचैपीदिति शैवकौमर्मादिषु पठ्यते । तदिदमुपाख्यानत्रयमि. ह निबद्धम् ॥ ७ ॥ अथवा शिवप्रसादकलभ्यस्तन्महिमविश्वासः, न वेदाभ्यासादिलभ्यः । अत स्तद्वैधुर्यात्तेषां तदनुदय इत्य मुमर्थं 'नायमात्मे त्यादिमन्त्रमनुसृत्याह- त्वयि श्रद्धा नाथ प्रवचनवलान्नैव सुलभा न मेधावाहुल्यान्न च विविधशास्त्रेषु घटनात् । प्रसादादेवनां भव तव लभन्ते सुकृतिन- स्ततस्ते दुर्दान्ताः कथामिव लभेरन् कुमतयः॥८॥ अथवा शिवभक्तनिखिलानर्थनिवृत्ति हेतुतया सकलपुरुषार्थप्राप्तिहेतृतया च परमश्रेयोरूपत्वात् क्षुद्रेष्वपि श्रेयस्सु बहुतरविघ्नानां जनानां देवकृतो विनस्तना- वश्यम्भावीति तत्प्रतिबन्धात् तन्निवर्तनक्षमानेकभवसञ्चितमुकृतनिकरहीनानां तत्फ लोपधाननियतशिवमहिमविश्वासानुदय इत्याशयेनाह -- ·अद्वैतमारी। Jivanmarg तव श्रीपादाब्जे कथमपि च भक्तिर्न सुलभा निहन्त्री दुःखाना निखिलपुरुषार्थंकवसतिः। विना पुण्यजन्मान्तरशतसहस्रेषु विहितै- नरः श्रेयोमात्रं खलु बहुलविघ्नं न लभते ॥९॥ कथमपि च यत्किञ्चित्फलाभिलाणापीत्यर्थः । यद्यपि “फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदमाये मां परित्यक्तु क्षमो यतः ॥ इति ।। फलोद्दे शेन प्रवृत्तिलघूकता, तथाऽपि साऽपि प्रतिबन्धरहितस्य पुनः फलाम्पादनेन विश्वा- सातिशयसं जननद्वारोक्तरूपां समनचिलाटकोपेतां साविकशिवभक्ति प्रसूत इति सा- ऽपि दुभत्युक्तम् ॥९॥ अथवा दधीच्यादिशापनिरपवादकलिदोषाभ्यां वा तेषां शिवोत्कर्ये विश्वासानु दय इल्याह- विधतान्तर्वान्ता विविधभवसंपन्नमुक्ताः यतन्ते वोढुं त्वां यमनियमसत्कर्मानरताः। दधीच्यायैः शमा गिरिश दनुग्नुमकृतयः कथं से जानीयुः कलिमलिनचित्ता हतधियः ॥१०॥ अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः, शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणि धानानि नियमाः । अन्यानि च सत्कर्माणि कलिदोषाणामपवादकानि । एवंविधे कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् । महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः ॥' इ. त्यादिव्यासवचनाप्रतिपादितानि, तेषु निरता इत्यर्थः । दधीचिशापः कौमें दर्शित:-. 'एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः । समागतान ब्राह्मणांश्च दक्षसाहाय्यका- रिणः ॥ यस्माद्वहिप्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः । चिनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः ॥ भविष्यध्वं लयीबाह्याः सर्वेऽपीश्वरविद्विषः । निन्दन्तो ह्येश्वरं मार्ग कुशास्त्रामक्तमानसाः । मिथ्याधीतसमाचाराः सदा मिथ्याभिमानिनः । प्राप्य घोरं कलियुगं कलहैः परिपीडिताः ॥ त्यक्त्वा तपोवनं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः । भविष्यति हृषीकेशश्चाश्रितोऽपि पराङ्मुखः ॥ इति ॥ तत्रैव कलिदोषकीर्तन करणे-'कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु वै । दधीचिशापनिदग्धाः पुरा दक्षा ध्वरे द्विजाः ॥ निन्दन्ति च महादेवं तमसाविष्टचेतसः । ' इति || तानेवाभिप्रेत्य सौ. रपुराणे पठ्यते--'पुरुषोत्तममाश्रित्य शिवनिन्दापरा द्विजाः । कलौ युगे भविष्यन्ति त्राता तेषां न माधवः ॥ इति । स्कान्दे शङ्करसहितायां शिवपूजाविधौ----'नेक्षेत पजावेलायां नरं वत्स बहिष्कृतम् ।' इत्युक्त्वा कोऽसौ बहिष्कृत इति जिज्ञासाया. -- ·शिवतत्त्वविवेके उपोद्धातः । १ मुक्तं-'दधीचिना गौतमेन ये शप्ता ब्राह्मणाधमाः । कलाववतरिष्यन्ति निन्दका. स्ते बहिष्कृताः ।। इति ॥ एवं स्कान्दादिप्रतिपादिता भृग्वादिशापा अपि द्रष्टव्याः । दन्विति। तमोगुणाविष्टतगा कलिदोषापवादकानि कर्मायनादियमाणा इत्यर्थः । कलीति । कलौ रुद्रो महादेवो देवानामीश्वरः परः । न देवता भवेन्नृणां देवतामा- व दैवतम् ॥ इति कलिदोषप्रतिपादनात् तदापादितमोहान्धीकता इत्यर्थः ॥१०॥ ननु, किमेव सर्वात्मना शिवमहिमविश्वासः तदनुगुणभवत्याराधनं तडचितक- ललाभव कस्यापि नास्ति, अस्ति भगवतो नारायणस्पति वदन् परिसङ्घयया शि- वमहिमविश्वासादीनामतिविरलत्वं सूचयति--- अपारं विज्ञातुं गिरिश महिमानं तव परं विधातुं भक्ति वा तव चरणयोनियमचलाम् । प्रसाद वा लब्धं वरद तव पूजााभाविक जगत्यंकः शक्तो जयति बनमाली स भगवान् ॥१२॥ प्रसादग्रहणादेव सकलवाञ्छितार्थलामोऽप्यर्थसिद्ध इति न गतः । कृष्णा द्वैपायनः साक्षाद्विष्णुरेव सनातनः । को ह्यन्यम्तत्त्वतो रुद्र सत परमेश्वरम् ॥ नार्जुनेन समः शम्भोभक्त्या भूतो भविष्यति । मुक्त्या लपवतीमन कृष्ण वा देव- कीलुतम् ।। इत्यादिकौमवचनसिद्धौ विष्णोः शिवमहिमपरिज्ञानतद्भक्त्यतिशयौ । यस्तु भागवते चतुर्थस्कन्धे दक्षाध्वरे कुपितस्य शिवस्य शान्ति प्रार्थयमानान् देवान् प्रति ब्रह्मणो वचनं.---'नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये न देहभानो सुनयश्च तत्वम् । वि. दुः प्रमाणं बलवीर्ययोवी तस्यात्मतन्त्रस्य कृपां विधित्सेत् ॥' इति ॥ यञ्चाष्ट- मस्कन्धे शिवं प्रति देवानां वचनम्----'नते गिरिनाखिललोकपालविरिश्ववैकुण्ठ- सुरेन्द्रगम्यम् । ज्योतिः परं यत्र रज-तमश्च सत्त्वन्न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥' इत्येवमा- दीनि वचनानि कैमुतिकनयेन शिवतत्वस्येतरपुरुषदुर्गहत्वपराणि, न तु हरेस्तदन- क्वोधपराणीति न विरोधः । सर्वोत्तरशिवाराधनपरत्वं तस्य, तस्मिन् शिवस्य प्रसा- दाधिक्यं च 'अहं यथावदाराध्यः कृष्णेनालिष्टकर्मणा । तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥ इति सौषुप्तिके शिववचनात् । 'देवदेवस्त्वचिन्त्यात्मा अजय्यो विष्णुरव्ययः । सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गेऽर्चयति तं विभुम् । तस्मिन्नभ्यधिका प्रीति करोति वृषभध्वनः ।' इति द्रोणपर्वणि व्यासवचनाच्च । शिवप्रसादात्तस्य स. वोत्तरपदलामः तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारचित्रम् । इति शिवाभिव्यक्तिस्थानं लिङ्गं प्रकृत्य तद्विशेषयता मन्त्रवणेन दर्शितः----- 'पदं यद्वि- । १. क उपाय' इति पाठान्तरम् । २ ·१. अद्वैतमजरी प्योरुपमं निधायि' इति । अस्याथः पराशरपुराणे स्फुटीचर:- रौद्रं लिङ्ग महा. विष्णुभक्त्या शुद्धं शिल्लामयम् । चारुचित्रं समभ्यय लब्धवान् परमं पदम् ॥' इति ॥ काशीखण्डे च चतुर्भु नाभिकाध्याय पठाभिषेकपूर्वक वैकुण्ठम्यानमखिलज- गत्प्रभुत्वमात्मनोऽप्यधिक शौर्यमन्यच्चानितरसुलभं वरजातं शिवेन विष्णवे दत्त मित्युपवर्णितम् । आरण्यपर्वणि च तीर्थयात्रावियो 'ततो गच्छेत् भुपाक्षं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र विष्णुः प्रसादार्थ रुद्रमाराचयत् पुरा ॥ वरांश्च मुचढून लेभे दैवतैरपि दुर्लभान् । उक्तं च त्रिपुरग्नेन परितुष्टेन भारत | अपिचान्यैः प्रिय- तमो लोके कृष्ण भविष्यसि । त्वन्मुखञ्च जगत सर्व भविष्यति न संशयः ॥' इति प्र. तिपादितम्। द्रोणपर्वणि च तपोऽध्याये मैनाके पष्टि वर्षसहस्राणि तपश्चर्यया प्रसा. दितवते नारायणाय भगवता सर्वोत्तर शौर्यादिकं दत्तमिति प्रपञ्चिता हरिवंशे च पारिजातसंहितायाम् --- इति संस्तू गमानम्नु भगवान् गोवृषध्वजः । प्रसार्य दक्षिण हस्तं वासुदेवमयाब्रवीत् ॥ सनीपिसानामानां प्राप्तिन्तेऽस्तु सुरोत्तम् । पारिजातच हर्तासि मा भत्ते मनसो व्यथा ॥ पुरा मैनाकमाश्रिय उपस्त्वमकरोर्यदा । तदा मम वनः कृष्ण संस्मृत्य स्पैमाप्नुहि ।। अवध्यस्त्वम जम्यस्त्वं मत्तः भरतरस्तथा । भ- वितासीत्यवोचं यत्तत्तथा न तदन्यथा । इत्युक्तम् । एवं शैवलेङ्गादिप्रतिपादित- मपि द्रष्टव्यम् ॥११॥ इत्युपोद्धातः । अथ श्रुत्यर्थविचारः। अथ शिवस्य विश्वाधिकत्वव्यवस्थापनाय तदुपाधि तत्प्रयुक्तगुणादिकञ्च दिदर्श- यिषुरुपाधिविनिर्मुक्तं तात्त्विकं तावद्रूपमाह---- अनन्तं यत्साहुनिराशयसचित्सुखवषुः पराभूतद्वैतमकरविशदं प्रत्यगुदितम् । अखण्डाय वचननिकरैरौपानपदै. महादेव ज्योतस्तदास परमात्मेति विदितम् ॥१२॥ विविधास्तावद्वेदान्ताः परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति । केचित्तत्पदार्थनिष्ठाः, यथा- 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'अथलमनण' इत्यादयः । केचित् त्वम्पदार्थनिष्ठाः, यथा- 'योऽयं विज्ञानमयः' इत्यादयः केचित्पदार्थद्वयाभेदनिष्ठाः महावाक्यरूपाः, यथा-- 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्माऽस्मि' 'अयमात्मा ब्रह्म' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इत्यादयः । तद्री- तिमनुसृत्य त्वंपदार्थः प्रत्यगित्यनेन दर्शितः । तेनात्माभिमानविषयेषु देहेन्द्रियादि- विदन्तया बहिर्भावमापद्यमानेषु प्रातिलोम्येनान्तर्मुखतया गच्छतीव चित्तवृत्तेस्तथा- गमनादिति निष्कृष्टाहङ्कारो जीव इत्युच्यते । अवशिष्टविशेषणैस्तत्पदार्थों दर्शि- --- ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । तः। तत्रापि सञ्चित्सुखवपुः परमात्मानन्तमिति विशेषणैः 'आनन्दादयः प्रधानस्य' इति सूत्रे उपसंहर्तव्यत्वेन प्रतिपादितानां पश्चानामुपसंहारो दर्शितः । पराभूतेत्या- दिना 'अक्षरधियाम्' इत्यादिभूत्रे उपसंहर्तव्यत्वेन निर्णीतानामस्थूलत्वादीनाभि- ति विवेकः । उपसंहारश्चैषां निष्प्रपञ्चब्रह्मप्रतिपर पायतयेति निपुणतरमुपपादितमा- चार्यः । अन्ये तूपासना मति मन्यन्ते । 'प्रत्यगुदितम् उक्तरूपं ज्योतिरि'ति सामानाधिकरण्येन महावाक्यार्थो दर्शितः । निष्प्रपञ्चं ब्रह्म न संसर्गपरैः प्रमाणे- सिध्यदित्यत उक्तम्--'अखण्डाथैः' इति ॥१२॥ एवम्भूतम्यापि ब्रह्मणो लोकानुग्रहैकरसिकतया कल्पितगुणादिविनागं मायो- पाधिकं सर्वोत्तरं सगुणं रूपं निरूपयति-- गुणातीतोऽपि त्वं सगुण इव मायाशवलितः परिष्कुर्वन् साम्ब वपुसितकण्ठं त्रिनयनम् । अभिख्याभिः ख्यातः शिवभवमुखाभिर्विजयसे नियन्ता लोकानां सहरिहरपङ्केरुह वाम् ॥१३॥ इवकारेण गुणानां कल्पितत्वेन तत्वानुप्रवेशामा द्योतयति । इत एव ना- मरूपसम्बन्धस्यापि कल्पितत्वलाम इति न पृथक्तदुक्तिः । साइपादिभिरङ्गसंज्ञैः ज्ञा नवैराग्यादिमिरव्ययसैज्ञरेश्वर्यादिभिभंगसंज्ञैरन्यश्च सत्यकामत्वादिभिर्गुणगणैरलंकृत इत्यर्थः । निर्गणस्य गुणादीनामुपपादकमुपाधिमाह-मायेति। चित्प्रतिबिम्बोपाधि- भूतया अविद्यात्मिकया मायया विम्वस्थानीयत्वेनोपहितः विमलसत्त्वप्रधानत्वेना. विद्योपाधिभिन्नया मायया प्रतिबिम्बमावेनोपहित इति वा अर्थः । शिवेति । तद्रुण. संविज्ञानेन श्रुतिस्मृतिपुराणको शादिप्रसिद्धानि सर्वाणि शम्भोरभिधानानि गृह्यन्ते । शिवादिभिरष्टभिर्भवादिभिरष्टभिश्चेत्यर्थो वा । यद्यप्यन्यान्यपि शम्भुशङ्करादीनि भगवतः परश्शनानि सन्ति नामानि, तथाऽपि 'शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पि- तामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ एतन्नामाष्टकं पुण्यं शिवस्य परमात्मनः । रहस्यं सर्वशास्त्रेभ्यः सारभूतं समुहृतम् ॥ इत्यादिना रहस्यागमेषु शिवादिनामाष्टकस्य वैशिष्ट्यप्रतिपादनात् भत्रादिनामाष्टकस्य च आपस्तम्बीयानां मन्त्रेवान्नानेन आपस्तम्बसूत्र ईशानबलौ बोधायनाश्वलायनसूत्रयोः शूलगवहोमे बोधायनमूत्रे महादेवस्य प्रतिष्ठाविवौ नित्यपू मावियौ प्रदोषपूजाविधौ च होमतर्पणा- चैनेषु विनियोगवर्णनेन च वैशिष्ट्यावगमात् प्राधान्य मामिप्रेत्य विशिष्य ग्रहणम् । अत्र केचित् गुणमूर्तिभ्यः परं सकल कारणभूतं तत्वान्तरं नेच्छन्ति । अन्ये तु माया- मात्रोपहितमशरीरं शारीरकसूत्रव्यवहतपरब्रह्मादिशब्दमात्रवाच्यं तदिति मन्यन्ते । १. 'परमात्मेति तत्त्वतः' इति पाठान्तरं -- । .. ।

·अद्वैतमञ्जरी। । , । . तदुभयदृष्ट्योमासाहित्यमुक्तं तदूपविग्रहग्रहणं भवशिवादिशब्दवाच्यत्वं च त्रि. मूर्त्यन्तर्गतम्घ गुणिरुदम्यैवेति तेनैव रूपेण स्तोत्रप्रतिपाद्यं ब्रह्म निर्दिष्टमिति स्यान्म. तिः । तदर्थ विशेषयति-सहरिहरति । अयमाशयः-ब्रह्मोपनिषदि तावत् 'अ- थास्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति नाभिर्ट दयं कण्ठो मूर्धा । तत्र चतुष्पदं ब्रह्म विभाति । जागरिते ब्रह्मा, स्वप्ने विष्णुः, मुपुप्तौ रुद्रः, तुरीयमक्षरमादित्यो वि- प्णुश्वेश्वरश्च ।' इति ब्रह्मादिभ्यः परमक्षरशब्दितं सर्वदेवात्मकं तत्वान्तरं दर्शितम् । तस्यैव पुनः 'न तत्र देवा ऋषयः पितर ईशते।' इत्यनन्येश्वरत्वं 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः ।' इति सर्वान्तर्यामित्व सकलकर्मफलप्रदत्वञ्च दर्शितम् । तापनीयो- पनिषदि च 'अकारं ब्रह्माणं नायौ, उकारं विष्णुं हृदये, मकारं रुद्रं भ्रूमध्ये।' इति नामिहृदयभूमध्येवकारादिमात्रावयवाच्यानां ब्रह्मविष्णुरुद्राणामुपासनविधाना- नन्तरम् ॐकार सर्वश्वरं द्वादशान्ते' इति समष्टिप्रणववाच्य द्वादशान्तोपास्यं स. वैश्वयशालि तेभ्यः परं तत्त्वान्तरं दर्शितम । मैत्रेयोपनिषदि च---'तमो वा इदमेक- मास' इत्यारा तन परेणेरितं विषमत्वं प्रयातीत्येतद्वै रजसो रूपम्' इत्यादिना तमोऽधिष्ठातः पर सङ्कल्पनाविद्याख्यम्य तमसो गुणविभागं निरूप्य 'तस्य प्रोक्ता अब्रह्मा रुद्रो विष्णुरिति । अथ योह खलु वावाऽस्य राज- सोऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्मा, अथ योह खलु वावास्य तामसोऽशोऽसौ स अथ योह खलु वावास्य सात्विकोऽशोऽसौ स योऽयं विष्णुः ।' इति तमोऽधिष्ठातुः परस्य रजोगुणा पहिता अंशभेदा ब्रह्मादय इति प्रतिपादनेन तेभ्यः परं तत्वानं स्पष्टीकृतम् । योगयाज्ञवल्क्ये च प्रणवतन्मात्रादेवतानिरूपणे 'अक्षरब्रममता कारणत्रयमिप्यते । त्रयाणां कारणं ब्रह्म भारूपं सर्वकारणम् । एका- क्षरं परंज्योतिस्तदातुः प्रणवं बुधाः ।' इति मात्रात्रयदेवताभ्यः 'अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणत्रयम् । इत्यादिभागवतादिपठितभगवद्वचनादिभिः कारणत्रयमिति प्र. सिद्धेभ्यो गुणमूर्तिभ्यः परं प्रणवदैवतं तत्त्वान्तरं स्फुटीरूतम् । भागवतविष्णुपुराणा. दिषु च सत्त्वं रज-तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थि. त्यादये हरिविरिञ्चहरति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोनृणां म्युः ।' 'ब्रह्मविष्णु- शिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः।' इत्यादिवचनैर्मुर्तित्रयातीतं परं ब्रह्म विभावितम् । अपि च जगत्कारण ब्रह्म तावन्मायोपाधिकचैतन्यमित्यविवादम् । ब्रह्मविष्णुरुदास्तु तद्रीयगुणविशेषोपाधिचैतन्यरूपा इत्युदाहृतमैत्रेयोपनिषद्वाक्ये 'सैषा चित्रा सु- दृढा बहुङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नाङ्कुरेष्वपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी।' इति तापनीयोपनिषदि सकलपुराणादिषु भाविवादेन प्रतिपन्नम् । ततश्चोपाधिभेदे उप- योऽयं रुद्रः ·पू.] शिरतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। , हितभेदस्यौचित्यात् गुणमूर्तिभ्यः परं भायोपाधिकं जगत्कारणं ब्रह्मेति वजलेपायते । तस्य चोमासाहित्यमुक्तरूपं वपुश्च 'उमासहायं परमेश्वरं प्रभुम् ।' 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म' इत्यादिकैवल्योपनिषदादिमन्त्रेभ्यः प्रतिपन्नं शिवशम्भुरुद्रेशानमहेश्वरमहादेवादि. शब्दवाच्यत्वञ्चाथर्वशिशिखादिदृष्टप्रयोगनिर्वचनाभ्यां निर्णीतम् । न चोदाहतो- पनिषन्निकुरुम्बप्रतिपाद्यो गुणिरुद्र इति शङ्कनीयम् । तत्र सर्वत्रापि तद्विभूतिषु ब्रह्मना- रायणयोरिव गुणिरुद्रस्यापि पाठात् । न च तत्र विभूतिमध्यानातरुद्रपरशब्दो गुणिरुद्रांशभूतरुद्रान्तरपरोऽस्त्विति वाच्यम् । ब्रह्मविष्णुसन्निध्यानातरुद्रशब्दस्य संहर्तृमूलरुद्रपरत्वौचित्यात् । 'यत्माये श्रूयते गच्च तत्तादृगवगभ्यते' इति न्यायात् । ननु , तथाऽपि कैवल्यादिमन्त्राणामुपासनापरत्वादारोपितविग्रहेणाप्युपासनोपपत्ते. ने परस्य वर्णितविग्रहसिद्धिरिति चेन्न । उपासनापरेभ्योऽप्यविरोधे देवताधि- करणन्यायेन प्रतीयमानार्थसिद्धरनिवार्यत्वात् । न च 'अपाणिपादम्' इति श्रुतिविरोधोऽप्यस्तीति शङ्कनीयम् । एवं हि निर्गुणश्रुतिविरोधात् सत्यकामा- दिगुणानामप्यनभ्युपगमापत्तिः । इष्टापत्तिरिति वदतां 'यथा ध्यानार्थेऽपि सत्य- कामादिगुणोपदेशे तद्गुण ईश्वरः प्रसिध्यति' इति व्यतिहाराधिकरणभाष्यविरोधः । मायाकल्पिता गुणास्तत्त्वतो निर्गुणत्वं न विघ्नन्तीति समाधानन्यायस्त्विहापि तुल्यः । यत्तु 'रूपोपन्यासाञ्च' इति सूत्रे विग्रहोपन्यासपरत्वेन सूत्रव्याख्यानानन्तरं ब्रह्म'- णो विग्रहाभावात्तद्याख्यानमयुक्तम्मन्यमानानां परेषामन्यथा व्याख्यानमुपन्यस्त भा- प्यकारैः , तन्मुण्डकश्रुतौ निर्विशेषब्रह्मपरोपक्रमविरोधान्न विग्रहोपन्यासः सङ्गच्छत इत्यभिप्रायेण । उक्तं च तैरेवान्यत्र विग्रहसद्भावः--'स्यात् परमेश्वरस्यापीच्छाव- शान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम्' इति । सूत्रकारेण च 'भोगमात्रसाभ्यालेनाच' इत्यहंग्रहोपासकानां ब्रह्मणश्च भोगसाम्यं वदता स्पष्टीकृतम् । शरीरसापेक्षे त्रैषयिका- नन्दे भोगशब्दमसिद्धेः । नन्वसति मानान्तरविरोधेऽन्यपरशब्देभ्योऽक्षरार्थसिद्धिः । अम्ति विह विरिश्चादिविग्रहत्रयव्यतिरेकेण ब्रह्मणाश्चरन्तनतुरीयविग्रहाभ्युपगमे श्रुत्यन्तरविरोधः । मैत्रेयोपनिषदि मायोपाधिकं परं ब्रह्म प्रस्तुत्य तस्य प्रोक्ता अग्न्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरिति' इति परविग्रहाणां मध्ये विरिश्चादिविग्रह- त्रयस्यैवाग्न्यत्तश्रवणात् । यदि हि ततोऽपि प्राचीन मूर्त्यन्तरं स्यात् ब्रह्मणः, कथं तेषामग्यत्वं भवेत् । अग्रे भवा ह्यग्न्या उच्यन्ते । अतो ब्रह्मादिमूर्तित्रयव्यतिरेकेण न परस्य तुरीया मूर्तिरस्ति । तदवलम्बनेनैव च वृद्धानां ब्रह्मणो विग्रहवत्त्वव्यवहा. र इत्यवसीयते । अमुमेवार्थमुपोबलयन्त्यत्रितपश्चर्यायां भागवतवचनानि । तत्र ह्यत्रे. स्तपश्चयाँ प्रस्तुत्य 'शरणं प्रपद्येऽहं य एन जगदीश्वरः । प्रजामात्मसमा मां ।

·अद्वैतमी । , प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ इति तस्य तत्फलाभिसन्धि चोक्त्वाऽथ चिराद्वरप्रदाना- य ब्रह्मविष्णुरुद्राणां त्रषाणां तत्र सन्निधागे सति स्तुतिप्रणामाद्युपचारानन्तरं ता. प्रत्यत्रेः "एको मयेह भगवान् विबुधप्रधानश्चित्ते कृतः प्रजननाय कथं न यूयम् । अत्रागताम्तनुभृतां मनसोऽपि दुरावत प्रसीदत महानिह विस्मयों में ॥ इति प्रश्ने 'यथा कृतम्ले सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यदै ध्याय- सि ते वयम् ।।' इनि तेषां प्रतिवचनोपन्यासेन विरिबादिभूतित्रगातिरेकेण परस्य सर्वैश्वाभिव्यक्तिस्थानभूतं तुरीयं मृत्यन्तरं नास्तीति व्यक्तीछतम । तत्सत्त्वे ते- नैव रूपेण परस्य तत्र प्रादुर्भावापत्तेः । अन्यथा ऋषः सत्सङ्कल्पत्वविरोधात् । म जेन्द्रमोचनम्थल इव ध्यानुभावगृहीरोन रूपेण प्रादुर्भाव इत्यपीह वक्तुमशक्यत्वात् । तथासत्येको मयेत्यादिप्रभायोगात् । तस्मान्न तुरीयम्य विग्रहाभ्युपगमो युक्त इति अत्राभिधीयते---- प्रतीयते तावदुमासहायमित्यादिमन्त्रवणेभ्यस्तुरीया उमास. हायत्वादिविशिष्टा मूर्तिः । साऽपि न झ्यानार्थमारोपितेति शक्यं वक्तुम । छान्दो- म्ये समानप्रकरणे गुणोपसंहारन्यायेनोपाम्यस्य ब्रह्मण उदाहृतमन्त्रवर्णसिह मूर्तिसि- डवकारेण 'एष आत्माऽपहातपाप्मा' इत्यादिना शरीरवत्त्वसामान्येन प्रसक्तानां जरामरणजियत्सापिपासादीनां प्रतिपेवदर्शनान् । अन्यथा तेषामप्रसक्तमतिपेवत्वापा- तात् । न च मूर्तित्ववदाजरत्वादयोऽपि केवलमुपासनार्थमारोपिता एबोपन्यस्यन्त इत्य. स्त्विति वाच्यम् । अत्रैव 'अस्मिन् कामास्समाहिताः' इत्यादिना तेषामनारोपिते- श्वरगुणत्वम्फुटीकरणात् । नन्वजरत्वादि न विग्रहगुणत्वेनोपास्यम् । एष आ. स्माऽपहतपाप्मा' इत्यादिना आत्मगुणत्वोक्तेः तद्गुणः सत्यकामत्वादिभिः सह पाठा. चात्मनि च जरादिप्रसक्त्यभावेऽपि खतस्सिाहाजरत्वाद्यस्त्येवेति तदेवोपास्यत्वेन निगुणप्रकरणश्रुताजरत्वादिवदातिथ्यादावनूगाजादिनिषेववच्च मनुत्यर्थत्वेन वा निर्दि- श्यत इति चेन्न । सर्ववेदान्त प्रत्य यन्यायेन तत्र विग्रहविशिष्टोव ब्रह्मण उपास्य- वे स्थिते औचित्यात् तस्योपरि शिवं ध्यायेत् साम्ब सर्वमनोहरम् । सर्वलक्ष णसम्पन्नं गाढयौवनशोभन।।' इत्याद्युपवृंहणानुरोधाच्चाजरत्वादधिग्रहगुणत्वेनैवा. न्वयात् । तथात्वेऽपि तद्वारा आत्मगुणत्वसम्भवेन तव्यपदेशस्य तद्गुणैः सहपा. ठस्य च त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम्' 'बुद्धिमानीतिमान्वाग्मी श्रीमावनिवह णः । विपुलांसो महाबाहुः' इत्यादाविवोपपत्तेश्च । 'तस्मिन्यदन्तम्तदन्वेष्टव्यम् ' इ त्यादिना विधानायानूद्यमानस्य स्तुत्यर्थत्वायोगाच । तम्माद्विग्रहगुणस्याजरत्वादेः स्वरूपतो विद्यमानत्वेन निर्दिश्य उपाम्यतया विधानेनानारोपितत्वाध्यवसायात ध मिणो विग्रहस्याप्य नारोपितता निश्चीयत इत्यपगन्तव्यैव तुरीयम्यापि मूर्तिः । उ. -- ·पू०] शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । " तं च सूतसंहिताया---'उमाधविग्रहा शुद्धा त्रिणेत्रा चन्द्रशेखरा । नीलग्रीवा प. रानन्दा प्रमोदात्ताण्डवप्रिया । ब्रह्मविष्णुमहादेवैरुपास्या गुणमूर्तिभिः । सर्वमूर्तिवि. हीनस्य सर्वतत्त्वाधिपस्य च ॥ तथाप्येषा परा मूर्तिरित्येषा शाश्वती श्रुतिः । इति । पराशरपुराणे----'साक्षात्परतरस्यैव वस्तुनः सर्वसाक्षिणः । अस्ति मूर्तिः परा शु- हा स्वतन्त्रा पापनाशिनी ॥ तस्यासाधारणा मूर्तिः साम्बा चन्द्रार्धशेखरा ।' इ. त्यारभ्य 'ब्रह्मविष्णुमहे सानास्तां ध्यायन्ति निरन्तरम् ॥' इत्यन्तेनोक्तम् । एवं 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' इति रविबिम्बमध्यवर्तित्वेन प्रसिद्धवन्निर्देशः। तलवकारश्रुतावथर्वशिरसि च श्रुतस्य बह्मणो देवःसह संवादस्यानुपपत्तिः, 'अजात. मिममेवैकं मत्वा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यन्ते रक्षार्थ दक्षिणं मुखम् ।' इ. ति वायूक्त्युपबृंहित इतरव्यवच्छेदेन जन्मराहित्यप्रतिपादनेन स्फुटीकृतविग्रहाना- दिवतात्पर्यक: अजात इत्येव कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् । इति श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रश्च भगवतो दिव्यविग्रहसद्भावे प्रमाणम् । एषां च तुरीयविग्रहविषयत्वं तत्रतत्र स्फुटीकरिष्यते । किं च पुराणेषु सर्वत्र परमशिवनिरूपणप्रकरणे तस्य मूर्तिमत्वेन प्रतिपादनाद्विग्रहसिद्धिः । न च वत्र गुणिरुद्रविषयत्वेनान्यथालिद्धिः शङ्कारे । सर्वेष्वपि शिवमहिमपरेधु शिव- पुराणेषु शिवस्थ कारणत्रयपरत्वोपवर्णनदर्शनात् ततोऽपि पुनस्तुरीयस्य व्यतिरेक- कल्पनायां प्रमाणाभावात् । तथा हि कूर्मे तावत् पूर्वभागे ब्रह्मविष्णुरुद्रान प्रस्तु- त्योक्तम्-'एभ्यः परतरो देवः तस्यास्ति परमा तनः । माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा ।' इति । उत्तरभागेऽप्युक्तं--- 'सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मविष्णु- शिवात्मिकाः प्रधानाः संस्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः ॥ आभ्यः परस्तान- गवान् परमात्मा सनातनः । गीयते सर्वशस्त्यात्मा शूलपाणिमहेश्वरः ॥ एनमेके वदन्त्यनि नारायणमथापरे । इन्द्रमेके परे प्राणान् ब्रह्माणमपरे विदुः । ब्रह्म- विष्ण्वग्निवरुणाः सर्वे देवास्तथर्षयः । एकस्यैवाथ रुद्रम्य मेदास्ते परिकीर्तिताः ॥ इति । शिवपुराणे-- सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितविष्णुर्विमोहकः । संहारस्य तथा रुद्रस्तयोनित्यं नियामकः ॥ तस्मात् त्रयस्ते कथयन्ते जगतः कारणत्रयम् । कार- णत्रयहेतुश्च शिव. परमकारणम् ॥ इति । स्कान्दे-'ब्रह्मा विष्णश्च रुद्रश्च परतत्त्व विभूतयः । एषा त्रयाणामाधिकः सर्वकारणमीश्वरः ।।' इति । एवं लैङ्गसौरपामगारुडब- झाण्डशिवधर्मादिष्वपि वचनानि द्रव्यानि । विस्तरभयात् तत्र तत्र केपाश्चिदुदाहरि- ध्यमाणत्वात् सर्वैकमत्यस्य स्फुटत्वाञ्च नेह लिख्यन्ते । तस्मादनकश्रुत्यादिसिद्धत्वान १. 'सर्वभूताधिपस्य च' इति पाठान्तरम् । 'त्रिमर्तिपरमा तनुः' इति पाठान्तरम् । ..

·अद्वैतमझरी । परब्रह्मणो विग्रहवत्त्वस्य तदविरोधाय मैत्रायणश्रुतौ तनुशब्दो 'राजसोश'. त्यादिवचनस्वारस्यादंशपरः, अग्रयशब्दः सादिब्रह्ममूर्त्यन्तरापेक्षयाऽप्रयत्वपरइति वा व्याख्येयम् । यद्वा 'अग्राख्यायामरस' इत्यादावग्रशब्दस्य प्रधाने प्रसिद्धेः प्र. धाने परमशिवविग्रहे मवाइति वा व्याख्येयम् । त्रिमूर्तीनां परमशिवविग्रहे जननाता यद्यपि भवे छन्दसि इत्यधिकारे 'अप्राद्यत्' इति यत्प्रत्ययस्मृतः । मवार्थश्च सत्ता, न जन्म। तत्र जातः , तत्र भव' इति पृथगधिकारात् । नमः काट्याय च नीध्याय च नमः पूधाय च सरस्याय च' इत्यादौ काटादिषु परमेश्वरस्य सद्भावमात्रेण मवा- थप्रत्ययदर्शनाच, तथाऽपि नासतो विद्यते भावः' इति स्मृनर्जन्मस्थले सत एवं कार्यस्योत्पत्तिरिति जातेऽपि भवार्थप्रत्ययो न विरुध्यते । ऊरव्या ऊरुजा इति जाते भवार्थप्रत्ययस्थान्यत्रापि दर्शनात् । दर्शितञ्च तिमृणां मूर्तीनां परमशिवविग्रहे जननं शिवराघवसंवादे----' य एकः शाश्वतो देवो ब्रह्मवन्द्यः सदाशिवः । त्रिलोचनो गु. णाधारो गुणातीतोऽक्षरोऽव्ययः ॥ जाता सिसृक्षा तस्याथ वीक्ष्यात्मस्थं गुणत्रयम् । देवत्रयमिदं ज्ञेयं गुणत्रयमिदं हि यत् ॥ पृथकृत्यात्मनस्तद्धि तत्र सारं विमज्य च दक्षिणादसृजत्पुत्र ब्रह्माणं वामतो हरिम् ।। पृष्ठदेशान्महेशानं त्रीन् पुरानजत्प्रभुः ।' इति । यत्तु भागवतवचनमुदाहृतं, तदपि परमशिवतरतिरहस्यत्वेनालम्पदर्शन नतयाऽत्रेः कथञ्चित्सत्सङ्कल्पत्वसिद्धये सोमाद्यवतारत्रयेण लोकतन्त्रनिर्वाहाय च मूर्तित्रयेण प्रादुर्भाव इत्येतदभिप्रायमिति न विरोधः । अलभ्यदर्शनत्वञ्च परमशिव- मूर्तेर्देशितं शिवपुराणे-'अप्राकृतवपुः श्रीमान् लक्ष्यलक्षणवर्जितः । इत्यादिना तन्म. हिमविशेषानुपवर्णयता कमलासनेन 'हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथाऽन्ये च सुरासुराः । तपोमिस्त्रैरद्यापि तस्य दर्शनकाक्षिणः ॥ इति । नन्वस्त्वेवं परस्य विग्रहसद्भावः तथाऽपि शिवभवादिशब्दानां गुणिरुद्रवाचिनामेव वस्त्व भेददृष्टया तत्रापि प्रयोगो. पपत्तेन तस्य तद्वाच्यत्वमङ्गीकरणीयमिति चेन्न । नीलकण्ठत्वादिविशिष्टमूर्तिशव- लिते ब्रह्मणि तेषां व्युत्पत्तेः प्रसिद्धत्वादशिरश्शिखादिषु महेश्वरमहादेवादिश- ब्दानां तन्नामत्वेन निर्वचनाच्चास्य शिवादिशब्दवाच्यत्वस्याप्यभ्युपगन्तव्यत्वान् । ननु, यामासहायस्त्रिलोचनत्वादिविशिष्टमूर्तिशवलितः शिवपरेघु पुराणेषु विविधम हिमाकरत्वेन लिङ्गादिषूपास्यत्वेन च प्रतिपाद्यमानः पुरुषस्त्रिमूर्त्यतीतं परमेव ब्रह्म, तार्ह स्त्रष्ट्रपालकयोब्रह्मनारायणयोस्तृतीयः संहर्ता किन्नामरूपः, किंचास्य प्रतिपादक पुराणादि, उच्यते-यादशं परमशिवस्य रूपं, यानि च नामानि, तादृशमेव तस्या पि रूपं, तान्येव च नामानि । तदुक्तं सूतसंहितायां-'तप्तायःपिण्डवाद्विमा रुद्र- मूर्तिः परस्य तु । मूर्त्या तुल्यान्यमूर्तिभ्यो लक्षणैर्मुनिसत्तमाः ॥ परतत्त्वस्य नामानि ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । ७ Murada प्रत्यासत्या मुनीश्वराः । लिमूर्तीनां तु रुद्रस्य चाभिधानानि सुव्रताः ॥ इति शि- वपुराणेऽपि संहाररुद्रमाहात्म्यं प्रस्तुत्योक्तं-स एप भगवानीशस्तेजोराशिनि- रामयः । अनादिनिधनो धाता भूतसंकोचको विभुः ॥ परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वर- भावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितः शश्वत्तचिह्नरपि चिह्नितः ॥ तन्नामनामा तद्रूपतत्का- यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः ॥' इत्यादि । यद्यपि तस्यासाधा- रण्पेन प्रतिपादकं पुराणं नास्ति, तथाऽपि प्रत्यासत्त्यतिशयात् परमशिवपरेष्वेव पु. राणेषु तत्प्रतिपादनं, यथाऽनुपदमेवोदाहत शिवपुराणे । उक्तञ्च पराशरेण---'माहे- श्वरपुराणानि समस्तानि महामुने । असाधारणया मू| नाना साधारणेन च ॥ वदन्ति परमं तत्त्वं शिवं साम् त्रिलोचनम् । त्रिमूर्तीनां हरश्चापि तदेश तस्य वैभ- वम् ॥ तदंशस्यामिमानञ्च वदन्ति च महामुने।' इति । एवमाराधनमपि तस्य परमशि- वाभिव्यक्तिस्थानेष्वेव लिङ्गादिषु । एवं परमशिवस्य गुणिरुद्रस्य च नामरूपादि- साम्पादेव स्फुटं ब्रह्मविष्णुभ्यां प्रत्यासत्यतिशयावगमाद्विशिष्य परमशिवाभेदेन गुणिरुद्रस्य व्यवहारः पुराणादिषु शैवानाञ्च तलाभिमानातिशयो गुणचरितादि- साधारण्यव्यपदेशश्च । अत एव केपादिद्यापि तयोविवेकात्रहः । अथ पुराणादि. सिद्धामु शैवीषु मूर्तिषु काः परमशिवमूर्तयः, काश्च गुणिरुद्रमूर्तयः । केचिदाहुः- आनन्दताण्डवविग्रहो दक्षिणामूर्तिविग्रहः ताण्डवपरोमाधविग्रहश्चेति विग्रहत्रयमेव परमशिवस्य । अन्ये तु गुणिरुद्रस्येति । तन्न रोचयामहे । योगयाज्ञवल्क्ये 'एथि- व्यां वायुभारोप्य लकारेण समन्वितम् । ध्यायं चतुर्भुजाकारं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्॥ धारयेत्पञ्च बटिका धारणात् सिन्धिमाप्नुयात् । वारुणे वायुमारोप्य वकारेण सम- न्वितम् । शुन्द्र स्फटिकसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् । धारयेत्पञ्च घटिकाः सर्वपापैः प्र- मुच्यते ।। नह्रौ चानिलमारोप्य रेफाक्षरसमन्वितम् । व्यक्षं च वरदं रुद्रं तरुणादि- त्यसन्निमम् ।। भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं सुप्रसन्नमनुस्मरन् ।' इत्याधुक्त्वा 'आकाशे वायु- मारोप्य हकारेण समन्वितम् । बिन्दुरूपं महादेवं व्योमाकारं सदाशिवाम् ॥ शुद्ध- स्फटिकसङ्काशं बालेन्दुलतशेखरम् । पञ्चवक्त्रधरं सौम्यं दशबाहुं त्रिलोचनम्॥स. र्वायुधोद्यतकरं सर्वभूषणभूषितम् । उमादेह वरदं सर्वकारणकारणम् ॥ चिन्तयन् चित्तविन्यस्त मुहूर्तमपि धारयेत् । स एव मुक्त इत्युक्तस्तान्त्रिकेष्वपि शिक्षितैः ॥' इति परमशिवस्य पञ्चवक्त्रसदाशिवमूर्तेरपि प्रतिपादनात, वायुसंहितायां च योगे- श्वराख्यपूजाविधाने तथैव तन्याः प्रतिपादनात्, कूर्मपुराणे च नीललोहितकारित- ब्रह्मपञ्चमशिरोलवन प्रस्तावे 'अथान्वपश्यनिरिशं मण्डलान्तरसस्थितम् । समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम् ॥' इत्यादिनकासनस्थितोमासहायशलधरमतरपि त.

·१८ अद्वैतमञ्जरी । दीयायाः प्रतिपादनात् । तामाधाममा बायोपदेशमन्यऽपि विग्रहा: परमशिवाय प्रतिपत्तव्याः । तेषां तु परिच्छेदोऽतिरहस्यत्वाद्गुरूपदेशकाम्य इति त नान प्रदश्यन्ते । एवं मायावपुर्ब्रह्म तुरीयं विश्वकारणम् । उमालहायो भगवानन्दुओलिरिति स्थितम् ।। नन, मूर्तित्रयातीतं मायोपाधिक बह्म नारायण इत्यपि कम्यधिचनेभ्योऽ- वसीयते। तथाहि-विष्णुपुराणे सावन--'ब्रह्मा दक्षाइय: कालस्तथैवाखिलजन्त वः । विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहतकः ॥ विष्णमन्यादयः कादम्लयवाखिलन- न्तवः । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ रुद्रः कालोऽन्तकाद्याश्च समन स्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्थी प्रलयायते जनाईनविभृतयः ॥ इति । एवं मागवत- बृहन्नारदीयादिवचनानि क्वचित्कचिहुपलभ्यन्ते । प्रपञ्चमारोपक्रमे च त्रिभूनानां श. षशायिनः पुरुषोत्तमस्य च प्रश्नोत्तरनिबन्धनन स्फटीकतोऽयमर्थः । उत्तरतापनीये. नृसिंहस्य तुरीयत्वन व्यपदेशात् पूर्वतापनीये च 'ब्रह्मा विष्णुमहेश्वरः पुरुष ईश्वरः सरस्वती श्रीगौरी प्रकृतिविद्या' इत्यारभ्य सर्व थो वै नृसिंहो देवा भगवान्यत्र सर्व तस्मै ते नमः' इत्यन्तेन ब्रह्मादीनां नृसिंहविभूतिघु पाठाच्च प्रत्यक्ष निमूलताऽप्य- स्थार्थस्य प्रतीयते । तथा च कथं तुरीयः परमशिव इति निर्णयः । अनाभिधीयते-- पादो वैश्वानरादीनां तुरीयो निर्गुणः श्रुतः । उत्तरास्मिरतापनीय न गुणिभ्यः परी हरिः ॥ निर्गुणात्मप्रतिक्षेप शिव शान्तमिति श्रुतेः ।। নুহখি: হিজ যে যাই ঘণ: অন্তু দা লানহত तुरीयं पादमात्मनः । कुर्वता तेन नोक्ता स्वाद्गुणिभ्यः परता हरेः ।। पूर्वतापनीयमन्त्रस्त्वशिखाद्यनेकश्रुत्वन्तरसिद्ध 'ममैव सा परा शक्तिर्देवी विधे- ति संज्ञिता ।' इति शिववचनसिहविद्यार्मिधानपाठसादेश्यगम्यसम्बन्धीमावल्लभस्ये. श्वरस्य त्रिमूर्तिभ्यः 'योजयामि प्रकृत्याहं पुरुष पञ्चविंशकम् ।' इति कोक्तिः न. कृत्यन्वितात् पञ्चविंशाच्च पृथक्परिगणनेन त्वानुमतं च शम्भोस्त्रिमृत्यतीतमायोप- हितब्रह्मरूपत्वं प्रतिक्षिप्य न विष्णोस्तथात्वविधानक्षमः । अतस्विमूर्त्यन्तर्गतस्यैव तस्य वस्तुकृतसात्म्यिख्यापनाथ प्रवृत्तसन् 'वृष्णीनां वासुइवोऽस्मि' इति कृष्ण वचनवत् तमपि तद्विभूतिमध्ये गणयतीति वा 'अथ कैमन्त्रैः स्तुनो देवः प्रीती भव. ति । एतैर्मन्त्रीनत्यं देवं स्तुध्वम् । इत्युपक्रमोपसंहाराभ्यां स्तुतिपरत्वावसायात् । तदवताररूपे नृसिंहे 'विरिश्चनारायणशङ्करात्मने' इति वचनं सवितरीन स्तुत्यर्थ ब- माद्यात्मत्वं व्यपदिशतीति वा नेतव्यः । एवं च पुराणवचनानि तिगारनिरुद्धादि- परत्वतात्पर्येणापि चरितार्थानि न मूर्तित्रयपरत्वं व्यवस्थापयितुं समन्ते । तथा हि- ।

·पू.] शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । , -- शिवन्य रुदविष्णुहिणा इव तेषामपि सन्ति व्यहा जगतो हरणभरणसमुत्पादने. नधिकृता वायुसंहिताविप्रसिद्धाः । ब्रह्मणो विराटकालपुरुषाख्यास्त्रयः , वि- प्णोः सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्याः, रुद्रस्य हरमृडभवाख्याः । एते च दक्षमन्व- न्तकादिवत्सृष्टव्यादिष्ववान्तराधिकारिणः । एवं च विष्णोस्सिामूर्तिपरत्वपराणि वचनानि वन्यूहत्रयपरत्वपराण्युपपद्यन्ते । तड्यूहानामपि स्रष्टयावधिकारादि- सामान्याह्मादिव्यपदेशोपपत्तेः 'एका भगवती मूर्तिनिरूपा शिवाऽमला । वा- सुदेवाभिचाना सा गुणातीता सुनिष्कला ।। द्वितीया रुद्रसंज्ञा स्यात् तामसी शेष- संज्ञिता । निहन्ति सकलं चान्या वैष्णवी परमा तनुः ॥ सत्त्वोद्विक्ता तृतीयाsन्या- प्रद्युम्नेति च संज्ञिता । जगत्स्थापयते सर्व सा विष्णुप्रकृतिधुवा ॥ चतुर्थी वासुदेव- म्य मूर्तिबहोति संज्ञिता । राजसी चानिरूहाख्या पुरुषः सृष्टिकारिका ॥' इति को. में तेषां तच्छापदेशदर्शनाच्च । एवं ब्रह्मणस्त्रिमूर्तिपरत्ववचनानामप्युपपत्तिरुनेया। वा- युसहितायां---'तण्डेऽस्मिन्त्रिवृद्धोऽभूक्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ।' इति ब्रह्माणं प्रस्तु- त्य त्रिधा विभज्य चाल्मानं त्रैलोको सम्प्रर्वतते । सृजते असते चैव रक्षते च त्रिभि- स्वयम् ॥' इत्यादिना तव्यूहान् प्रदय 'सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे च तमो रजः । विष्णुल्वे केवल सत्त्वं गुणवृत्तिस्त्रिया विभोः ॥ इति तयूहानां गुणविभागश्लोके ते- प्वपि ब्रह्मादिशब्दप्रयोगाच । ननु, तर्हि शिवस्य त्रिमूर्तिपरस्त्रवचनान्यपि संहार- रुद्रव्यूह भूतभवमृडहर परत्वपराणीति संहाररुद्र एव त्वदभिमतः शिवोऽस्तु । तस्य गुणमतिभ्यः परत्वे न मानमिति चेन्न । 'सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः । ति- सृषिमूतिभिश्चापि पाति चान्ते निहन्ति च ॥ विष्णुः पालयते विश्वं विश्वयोनेनियो- गतः । सृजेत असते चापि स्वकाभिस्तनुनिस्त्रिभिः ॥ हर त्येतज्जगन्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात् । सृजत्यपाच विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति ॥ इति शिवपुराणे व. स्वब्यूहसहितानां ब्रह्मविष्णुरुद्राणां शिवनियोगेन स्वस्वकृत्ये प्रवृत्त्युपन्यासेन तत्रै- व योगेश्वराख्यपूजाविधौ स्वस्वव्यूहावरणकानां तेषां शिवावरणे पूजाविधानेन यो- गयाज्ञवल्क्ये तत्तद्रूपोपन्यासेन प्रसिहानेब ब्रह्मादीन् प्रस्तुत्य सदाशिवस्य तेभ्यः परत्वकथनेन च तस्य त्रिभूत्यतिरेकसिद्धेः । एवं तर्हि विष्णुपुराणे 'यस्य प्रसादाद- हमच्युतस्ये स्पादिब्रह्मवचनाद्विष्णोस्त्रिमूर्त्यतिरेकः कुतो न सिध्येत् । न हि ब्रह्म वक्के वाक्येऽनिरुद्धे अहंशब्दप्रयोग उपपद्यत इति चेन्न । अहङ्काराभिमानित्वा. दनिरुद्धस्य । 'वैकारिकस्तैजस तामस शेत्यहं त्रिधा' इत्यत्रेव तत्रापि नामैकदेश- त्वेनाहंशब्दप्रयोगोपपत्तेः । तस्य वक्तृपरत्वेऽपि 'यम्माञ्च मध्ये पुरुषः पुराणः' इत्यत्र पुरुषपदस्य प्रद्युम्नपरत्वेनाप्युपपत्त्या ततः श्रुत्य ननुरोधिनो विष्णोस्त्रिमूर्ति. परत्वम्यासिन्दः । विष्णुपुराण एव पुराणप्रतिपाद्यं नारायणं प्रस्तुत्य ‘स परः सर्वेश ..

·-- तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः । इति तस्य जगत्कारणवनापरवातः । भागवतोपक- मे च-----तस्मादेकेन मनसा भगवान सासतां पतिः। श्रोतव्यः कीर्तितव्यच प्रययः पूज्यश्च नित्यदा ॥' इत्यादिना भगवतः श्रवणादिकं विधायकोऽसी भगवानिति जिज्ञासायां 'सत्त्वं रजस्तमः' इत्यादिश्लोकेन सत्त पुणोपहितं परमपुरुषांश श्रेष- स्करानुवादेन प्रागुपक्षिप्तनियतभजनी यत्वोपपादनपूर्वक भगवन्ने विधान भाजिरे मु. नयोऽथाय'इत्यादिना तद्भजनस्य क्रमयुक्तिफलमुपपाडा तय सकलेचद प्रतिपाद्य- त्वादिकमुक्त्वा 'जगृहे पौरुपं रूपम्' इत्यादिना तस्य लीलाविग्रहसद्धान प्रतिपा- द्य 'एतन्नानावताराणां निदानं बीजमव्ययम् । ' इनि तम्य सकलावावतारमूलवि- ग्रहत्वप्रदर्शनेन सत्त्वोपहितः परमपुरुषांश एक परं विष्णतत्वमिति स्फुटीकरणात् , पराशरपुराणे 'माहेश्वरपुराणानि' इत्यादिना शैवपुराणानां परमशिवसंहाररुद्रोम- यपरत्वमुक्त्वा 'वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने । निमनीनां हरेन नाम- या तस्य परं पदम् ॥ प्रवदन्ति पुराणे हे ब्राहो वैवान या दिशा।' इति वैष्णवपु- राणानां त्रिमूर्त्यन्तर्गत एवं विष्णौ पर्यवसानोक्त्या स एव परं तत्वमिति स्फुटीकर- णाञ्च । तस्माद्युक्तस्तुरीयः परभशिव एवेति निर्णयः । अथवाऽस्तु तुरीयकोटाबपि नारायणमूर्तिः, न हि तुरीयकोटावेकरूपैव मूर्तिब्रह्मण इति नियमः । तत्रैवाविगीतसकलशैवपुराणप्रसिहे , 'गिरामाहुदैवीं दुहि- णगृहिणीमागमविदः' इत्याद्यमियुकोक्तेश्च भवानी मूर्तरपि सद्धानात , इहापि परि. प्कुर्वन् साम्वं वपुः' इति तथैवाभ्युपगमाच्च । किन्तु पराशक्तेभवान्या एव पुरुप विलासः । 'एकैव शक्तिः परमेश्वरस्य भिन्ना चतुर्धा विनियोगकाले । भागे भवानी पुरुषेषु विष्णुः कोपे तु काळी समरे तु दुर्गा ।।' इत्यागनिको पदेशात् , 'उमा या स हरिः साक्षायो हरिः सा शिवा स्मृता । ' इत्यादिय चानात् , 'प्रकृतिम्न पुमान् रुद्रः त्वयि तद्वीर्यमाहितम् । त्वन्नाभिपङ्कजाजातः पञ्चवक्तः पितामहः ॥ इति ब्रह्मा- ण्डपुराणे 'नावयोर्विद्यते भेदो मच्छक्तिस्त्वं न संशयः । त्वं चन्द्रमा अहं सूर्यः श- वरी त्वमहं दिनम् ॥ इत्यादित्यपुराणे च विष्णोः शिवशक्तित्वव्यपदेशात कौम- वासिष्ठलैङ्गादित्यपुराणादिषु शिवनारायणयोभीर्यापतिभावन देवदारुवनप्रवेशोपव- र्णनात् । तत्प्रकरणे 'शा तस्य पार्श्वगावाला सा पार्वत्यंशनो हरिः ।' इत्याशक्तः, लैङ्गपुराणे 'एष बीजी भवान् बीजमहं योनिः सनातनः । स एव मुक्तो विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमपृच्छत ॥ भवान्योनिरहं बीनं कथं 4 जी महेश्वरः । एनं मे सूक्ष्मम- व्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ ज्ञात्वा विविदिपोत्पत्तिं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः । इमं परमसूक्ष्मार्थे प्रश्नमभ्यवदहरिः ।। अम्मान्महत्तरं भूतं गुह्यमन्यन्न विद्यते । महतः -- -- ---- ·पू.] शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । परमं धाम शिवमध्यात्मिनां पदम् ॥ द्वैधीभावेन चात्मानं प्रविषज्य व्यवस्थितम् । निष्कलं सूक्ष्ममव्यक्तं सकलस्तु महेश्वरः ॥ अस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च । पुरा लिशाद ही प्रथमं त्वादिसर्गिकम् । मग योनौ समासक्तं तडीनं काल- पर्ययात् । हिरण्मयमकूपारे योन्यामण्डमजायत ॥' इति विष्णोः शिवक्षेत्रत्वस्फुटी- करणाच्छिवकेशवयोः शिवनामशिलायां लिङ्गक्षेत्रयोः सन्निधानेन हरिहरात्मके रूपे हरेर्वामार्थत्वेन च लिङ्गेनास्याथस्य स्फुटीकरणात, 'योऽयं चकास्ति गगनाण- वरत्नमिन्दुर्योऽयं सुरासुरगुरुः पुरुषः पुराणः । बदाममर्धमिदगन्तकसूदनाय देवि त्वमेव तदिति प्रतिपादयन्ति ।।' इत्यभियुक्तोक्तेश्च । एवं च तुरीयकोटिनिविष्टस्यापि नारायणस्य भवानीवदेव शिवोपसर्जनत्वादिह व्यवस्थापनीयस्य शिवमूर्तेः सर्वतः परत्वस्य न विरोधः । मतद्वयमुपन्मस्तं विष्णुतत्वविनिर्णये। यदन युक्तं नद्राहां वि- मुश्य विवृधोत्तमः । मतदयेऽपि भगवानम्बिकारमणः शिवः। अशेपब्रह्ममृतीनामादिभतो जगत्पतिः ॥ भैरवाया हरस्येव मत्स्याद्याः श्रीपतेरिव । ब्रह्मविष्णुहरास्तस्य कलाभेदा इति स्थितम् ॥१३॥ एवं च यद्यपीशस्य चन्द्रखण्ड शिखामणेः । उत्क- पः सर्वदेवेभ्यस्तत एच प्रसिध्यति ।। तदाश्रयाणां वचसा शिष्टाकोपोदिताभयात् । सर्वेषामाश्रयवलालबत्त्वावधारणा- त् । इतरेपाच देवानां श्रुतिषु स्परणेपुवा ॥ तत्साम्याधि- क्यवचसा गुणवादत्वकल्पनात् । किमाग्निष्टोमतुल्यत्वे श्रुतेऽ- पि सति तत्समम् ॥ अग्निहोत्रं भवेत्तस्य कर्मभ्यस्त्वनिर्णये।। 'भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा । देवब्रह्मादिभिस्तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥' इति वेदेभ्य उत्कर्षे भारतस्य स्मृते- ऽपि च । किंवा भवेत्तन्सर्वेभ्यो वेदेभ्यो बलवत्तरम् ।। 'म- तिमन्थानमावेश्य येन वेदमहार्णवात् । प्रकाशोजनितो लोके महाभारतचन्द्रमांः ॥ इत्यादिवानन्याय्यैर्वेदमूलत्वनिर्णये भारताधिक्यवचसामर्थवादत्वकल्पनात् । तथापि भवति भ्रान्तिः केपाश्चिन्मन्दचेतसाम् । अवैदिकमताभ्यासधृष्टानां वा दुरात्मनाम् ।। सत्त्वायुपहितेभ्योऽयं मायी भिन्नोऽस्तु शङ्करः । तथाप्यैश्वर्यविश्रान्तिरन्यत्रैव भवत्विति ॥ उक्तषा -- ·अद्वैतमञ्जरी । .. प्रक्रियाथर्वशिखादिश्रुतिमलिका । तासामन्यार्थकत्वे तु नवयं सिध्यतीति वा । अतः श्रुतीनां सर्वासां सह सापडणः । परभावे भगवतस्तात्पर्य कथ्यते क्रमात---- अपास्य ब्रह्मादीनमरवर सर्वानपि सुरान प्रसता भतायैः प्रमितविभवास्ते परपिति । निदान त्या सर्वेश्वरमपि च निर्धार्य विदधे शिखा सद्भियेयं शिव तदपि मुद्यत्यतिलघः ||१४|| अथर्वशिखायां किन्तध्यानं को बा ध्याता कश्च ध्येयः' इत्युपक्रमस्थप्र. श्नानुरोधेन ध्यानध्यातृनिरूपणानन्तरं ध्येयनिर्धारणार्थमाम्नायते---- 'यायीतेशानं प्रध्यायितव्यं सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रमूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूनेने कारणं कारणानां धाता ध्याना कारणन्तु ध्येयः सर्वेश्वर्यसम्पन्नः सर्वेश्वरश्च शम्भु. राकाशमध्ये' इत्यादि 'शिव एको ध्येयः शिवङ्करः सर्वमन्यत् परित्यज्य समाप्ताऽ. थर्वशिखा' इत्यन्तम् । अत्र योगरूड्या परमशिवे वर्तमानस्येशानशब्दस्य ता- च्छीत्यार्थ चानशः शक्ततया योगेन स्वाभाविकनिरतिशयैश्वर्यपरत्वान रूळ्या परम- शिववाचित्वाच्च सर्वोत्कृष्टफलाथिभिः सर्वातिशाग्यैश्वर्यः परमशिको ध्यातव्य इति भावेनेशानशब्देन विशेष्यनिर्देशः कृतः । प्रध्यायितव्यमित्याधिक्येन ध्यानाह- त्वेन स्तुतिः । अतः किमन्ये न तादृशाः यनवमवधारणं बाढमिति ध्वनयितुं देव- मनुष्यादिरूपे सर्वप्रपञ्चे. ब्रह्मादीनां चतुर्णी प्रामुख्यमुक्त्वा तेषामप्यैश्वर्यपरिच्छेद- सूचनाय तदुपपत्तितया दीपकेन सहोक्त्या च भूनेन्द्रियादितौल्येन तेषामुत्पत्तिमत्त्वं दर्शितं सर्वमिदमित्यारभ्य सह भने रित्यन्तन । यद्येतत् परमशिवस्यापि स्यात् ,न स्यात् तम्यापि तद्वदेव ध्येयत्वमित्याशङ्कयोक्तं न कारण कारणानां धाता ध्याते ति। प्रसूयत इति वचनविपरिणामेनानुषङ्गः । तथाचायमर्थः----ब्रह्लादीनां प्रमृत्युक्ति- सामाद्यत्तेषामर्थसिहं कारणं, ततः कारणानां ब्रह्मविष्णुरुद्राणां मन्त्रोपनिपहु- क्तानां कालादीनां वा धाता स्रष्टा ध्याता आदिसर्गसङ्कल्पकता, एवंभूत ईशानः कुतोऽपि न संत्रसूयत इति । यद्यप्यनेन ब्रह्मादीनां यदर्थलब्धं कारणं, तन्न संप्रमयत इत्येतावदेव प्रतीयते, न लीशान इति, तथाऽपि तस्य ध्येयत्वं विधाय ब्रह्मादीनां ध्येयावच्यवनले दार्थ तेप दोषोद्धावनानन्तरं तहि तदोपसद्धावे तस्यापि ध्येयत्वं न स्यादित्यवसरप्राप्तशङ्कास्यवच्छेदाय तत्रैव तद्दोषस्य प्रत्याख्यातव्यत्वात। अन्यथान्तरालवाक्यं परित्यज्य 'विष्णुरुषांशु याष्टव्यः' इत्यादिवाक्यानां यागविधाय- कत्वस्वीकारे उपक्रमसंकीर्तितपुरोडाशद्वयनरन्तर्यप्रयुक्तनामितादोपपरिहारालाभात् । -- ·५०] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । .. - तत्र वाक्यच्छायाया इवेहाप्यसाङ्गल्यापत्तेः । प्रागेव वाक्यप्रवृत्तिभङ्गयेशाने ब्रह्मा- दिषूद्भावितदोषपरिहारे तात्पर्यावसायात , ब्रह्मादीनामर्थलब्धे कारणे तत्परिहार- सामर्थ्यांदीशान एवं ब्रह्मादीनां कारणमिति गमयतीति तस्यैव तत्र प्रसूत्यभाव उ- पन्यस्त इति निर्णीयते । किञ्च केवलयौगिकत्वेनेह प्रयुक्तयोर्धातृध्यातृशब्दयोः कारणं त्वित्यत्र तुशब्दस्वारस्येन तत्र वाक्यारम्भप्रतीतेरिहैव वाक्येऽन्वितयोः स्वतो लिङ्गव्यवस्थाशून्यतथाऽन्यलिङ्गाग्राहिणोः स्वसमानाधिकृतव्यवस्थितलिङ्गकार- शब्दलिङ्गग्राहित्वे नपुंसकलिङ्गापत्तेः । श्रुतपुल्लिङ्गनिर्वाहाय पुल्लिङ्गविशेष्यापे. क्षायामाकाक्षितार्थसंघटनानुकूलसान्निधिश्रुतशब्दानुषङ्गे सम्भवत्यतादृशशब्दान्त- राध्याहारायोगादीशानशब्दानुषङ्गस्यावश्यकत्वेन शिवस्यैव सामर्थसिद्ध ब्रह्मादि कारणत्वसिद्धवत्कारेण तत्र प्रसूत्यमाव उपन्यस्त इति निश्चीयते । अत एवानन्त. रवाक्य कारणमित्यस्य शम्भुपदसामानाधिकरण्यं दृश्यते । 'तत्र चाकाशमध्ये' इत्युपासनास्थानकथनं परमाकाशरूपपरशिवलोकाभिप्रायम् । तेन हृदयकमलर- विबिम्बादिषु यत्रयत्र शिवस्य ध्यान, तत्र सर्वत्रापि ज्योतिर्मयं कैलासं विभाव्य तत्मध्यवृत्तित्वेन शिवो ध्येय इति विदितं भवति । सर्वेश्वरः' इति शिवनामत्वेन प्रयोगः, 'ओङ्कारं सर्वश्वरं द्वादशान्ते' इति तापनीयप्रयोगेण पुराणप्रसिच्या च तस्य तन्नामत्वावसायात्, न तु सर्वेश्वर्यपरत्वेन प्राचीनविशेषणेन । पौनरुक्त्याप- तेः । यद्वा यौगिकत्वे पूर्वपदेन रूढत्वे उत्तरपदेन योगरूढिमत्त्वे पदद्वयेन च पौनरुक्त्यापत्तेः तत्स्ववाच्यत्वं लक्षयति रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानी' त्यत्र द्वितीयकमलपदमिव कमलगुणजातम् । नतश्च शम्भुन केवलं प्रसूति- रहितब्रह्मादिकारणात्मत्वादपरिच्छिन्नैश्वर्यः, अपि त्वनन्यसाधारणसर्वेश्वरशब्दवाच्य त्वादपीति सर्वेश्वरश्चेत्वस्याभिप्राय इति सोपपत्तिकस्सर्वेश्वर्यानुवादः । एवमुक्तिभङ्गया ब्रह्मादीन् परित्यज्य शिव एव ध्येय इति निदर्शितं भवति । अमुमेवार्थमादरार्थं कण्ठो- क्त्यापि स्फुटयति श्रुतिः--शिवएको ध्येयः इत्यादिना । एवमस्याः श्रुतेरर्थमुपबृहणान्येव स्फुटयन्ति । तथाहि शिवपुराणे तावच्छिवस्य सर्वोत्कर्षनिर्धारणप्रकरणे पठ्यते-'य. स्मात् सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं सम्प्रसूयते ॥ कार णानाञ्च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न सम्प्रसूयतेऽन्यस्मात् कुतश्चन कदाचन ।। स सर्वेश्वर्यसंपूर्णी नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वमुमुक्षुभिर्येयश्शम्भुराकाशमध्यगः ।।' इति । अत्र सर्वमिदमित्यारभ्य सहभूतैरित्यन्तस्यार्थप्रदर्शके प्रथमश्लोके मूलवाक्ये अ- शब्दगृहीतोऽपि शिवानुत्पद्यन्तइत्ययमर्थ उत्तरवाक्यपालोचनया सामर्थ्यात् सि- द्ध इति सिद्धं कृत्वा यस्मादिति निर्दिष्टम् । द्वितीयश्लोकेन न कारणं कारणानां । ..

·अद्वैतमन्जरी । । धाता ध्यातेत्येतावदेकं वाक्यं क्रियानुषङ्गश्चेति दर्शितम् । तृतीयश्लोकेन 'नाम्ना स- वेश्वरः खयमिति सर्वेश्वर शब्द शिवनानत्योपन्यासेन स्वयं सर्वेश्वर शब्दवाच्य इत्यनन्थसामान्यं नामैव तस्य सर्वेश्वरत्वं ख्यापयतीत्येदर्थपरत्वप्रदर्शनेन वा पुन- रुक्तिः परिहता । हरिवंशे च कृष्णकृतशिवस्तोत्रे पठ्यते-'अहं ब्रह्मा कपिलो- ऽथाप्यनन्तः पुत्रास्सर्वे ब्रह्मणश्वातिवीराः । त्वत्तः सर्वे देवंदेव प्रसूता एवं सर्वैः कारणात्मा त्वमीड्यः ।।' इति । अत्र कपिलादिग्रहणम् ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्त- मने' इत्यादिश्रुत्यन्तरार्थोपसंहारेण । एवङ्कारणात्मेत्यन्वयः, कारणत्वकारस्यैव प्रदर्शनात् । तथाच ब्रह्मादिकारणात्मकत्वात् त्वं सर्वेश्वरः, ततश्च सर्वैरीड्य इति कारणत्वादीनामुपपाद्योपपादकभावेनान्वयः स्फुटीकृतः । एवं 'ब्रह्मविष्वग्निश- कार्कजलभूमिपुरोगमाः । मुससुरासम्प्रमृतास्त्वत्तः सर्वे महेश्वर ॥' इत्यादीनि ब्रह्माण्डपुराणादिदृष्टान्युपवृहणान्युदाहर्तव्यानि । तदेवं श्रुतावेव ब्रह्मादिनि खिलदेवताव्यवच्छेदेन शिवाय सर्वेश्वरत्वब्यवस्थापनात दधिकदेवतान्तरजल्पनं बा- लिशानां व्यामोहविलास एवेत्यर्थः । ननु, 'हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् इन्द्रो यातोवसितम्ब राजा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः' 'अग्निरग्रे प्र- थमो देवतानाम् इति श्रुतिषु देवतान्तराणामध्यपरिच्छिन्नमैश्वर्य श्रूयते । उच्यते--- बहूनां विकल्पेन न सर्वेश्वरत्वसम्भवः, वस्तुनि विकल्यायोगात् । नापि समुच्चये- न, परस्परोशितृत्वापत्तेः । लापि करुषभेदेन व्यवस्थया। सर्वेषामैश्वर्यस्य कालतः प- रिच्छिन्नतया न कस्यापि सर्वेश्वरस्वमिति दोषापातात् । तस्मात्तादृशेषु वचनेषु कानि चित् प्रतीतार्थपराणि, कानिचिदन्यथा नेयानीति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् । तत्रे. दम्पराणि वचनानि प्रतीतार्थपण्यन्यपरायन्यथानेयानीत्यस्मबुद्धिकल्पिते- न्यायैर्व्यवस्थापनाऽयोगादुपबृंहणानुसारेण व्यवस्थापनीयानि । पुरुषबुद्धीनामव्य- वस्थितमर्यादत्वेन तदुन्नीतैन्यैस्तथाऽर्थव्यवस्थित्यसिद्धः, “विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् ॥ वेदार्थो यः स्वयं ज्ञा- तस्तत्राज्ञानं भवेदपि । ऋषिभिनिश्चिते तस्मिन् का शका स्थान्महात्मनाम् ॥' इति व्यासवचनान्छ । तथाचोदाहतोदाहरिष्यमाणवाहूपबृंहणदाप्दथर्वशिखायाः प्रती- तार्थपरत्वं तादृशोपबृहणरहितानां देवतान्तरैश्वर्यविषयाणां श्रुत्यन्तराणां मानान्त. राविरुद्वसंकुचिततत्तदैश्वर्यपरत्वं च युक्तमभ्युपगन्तुम् ॥१०॥ वस्तुस्थितिम्तावदियम् ---यस्तु न्यायेन बलाबलविचारं विना न परितुष्यति, तं प्रति ततोऽप्यस्याः श्रुतैबलवत्त्वं व्यवस्थापयति- १. एवं सर्वेश: कारणात्मा त्वमीड्य: । इति पाठान्तरम् । २. वेदार्थमुपबृंहयेत् । इति पा. " । -- ७ anamanen ·शिवतत्वविवेके श्रुत्वविचारः। श्रुतं पूर्णैश्वर्य कचिदपिहि बकेवलपिई विरोषे सकाचं विमल गुण शक्य नमाणितुम् । नयुक्त्यवार नलिनजमुखादेववनगा- व्यवच्छिचैतस्पी पति भर विख्याधिषितम् ॥ ११ ॥ अयं माव:--'विरुद्ध योरनन्यवासिद्धमन्यथासिद्धाहलबादिति सर्वसिद्धम् । 'ह- स्तेनावद्यति' इत्यादावनन्यथासिद्धछिनविशेषनातथाभूतायाः सुतेरपि सो चाभ्यु. पगमात् । अन्यथासिद्धं च देवतान्तरेश्वर्य परमदाहतमन्यव तत्प्रकारापन्नं वचनजा. तम् । तन्दि चातुर्मास्यफले क्षविष्णु वक्षस्यत्वव्यपदेशनच्छकर्ष संकुचितार्थपरत्वं ने- तुम् । यत्त ब्रह्मादीनां यत्वापच्छेदाय तेषु पाराच्छन्नेश्वपन दोपमुन्द्राव्य त- परिजिहीर्षया ध्येयत्वेनोपदिष्टस्य शम्भोरपरिच्छिन्नमैश्वर्य प्रतिपादयितुं प्रवृत्तं , तत् संकुचितैश्वर्यपरत्वेऽन्यत्रोद्भावितदोपपरिहाराला भेन सङ्कोचासहिष्णुत्वादस्य लोकस्य साभगतिपरम्पराविनान्तिभूमित्वव्यावर्तनाय तबान्तवादापोडावनानन्तरं तथात्वेन प्रतिपादितस्याकाशस्य तदोपपरिनिहोर्षयाऽनन्तानप्रतिपादनाय प्रवृत्तं 'स एषोऽनन्तः' इति वाक्यमिवानन्यथासिद्धम् । अत एव तत्प्रतिपादितानन्तत्वाल- ङ्गस्य त्रिदशामरत्वन्यायेन नेतुमशक्यतयोपक्रमस्थत्वात् स्वतश्च बलवतीमपि भूतभेदा- भिधानश्रुति सम्भावितवृत्त्यन्तरत्वेनान्यथासि त्यविगणय्य तत्राकाशशब्दोदितः प. रमात्मेति निर्णीत 'आकाशस्तलिङ्गात् इत्यत्र । यदेवमनन्यथासिद लिङ्गं स्व- वाक्योपक्रमस्थायाः श्रुतेरपि बाधकं , तदा का कथा तादृशं शिवैश्वर्यप्रतिपादन देवतान्तरोत्कर्षपराणां श्रुचन्तराणां सङ्कोचकमिति । तदे बलाबले 'देवतगणाव्यव- च्छिद्य चिख्यापयिषितं केवलं श्रुतमि ति दर्शिते । किन यो गुणो यतो व्यवच्छिय यत्र प्रदृश्यते, स तयोः समान इति वा, विपरीतस्थानगतोत्कर्षांपकर्ष इति वा न य- तमभ्युपगन्तुमिति ब्रह्मादिभ्यस्तावश्वोत्कर्षः शिवस्य दुर्धारः । तथा च तस्यैव निरतिशयोत्कर्षसिद्धिः, देवतान्तराणां तेभ्योऽपटेश्वर्थत्वात, अन्येषामैश्वर्यं तु शि- वाद्वयावर्त्य न प्रतिपादितमिति न तत्रैतादृश बलवत्वम् । तदेवनलिनजसुखादिति विशेषणेन दशितम् । अपि चेह ब्रह्मादीनां परिमितेश्वत्वं शिवस्थापरिमितेश्वत्वं चोपपत्तिमुखेनोपन्यस्तम् । उपपत्तिश्च प्रबलं तात्पलिङ्गम्, न तथाऽन्यत्र देवता- न्तराणामित्यतोऽप्यस्या बलवत्वम् । तदिदमुक्तंन शुक्लोति । अस्त्र व्यवच्छिच चिख्यापयिषितमित्युभयोरप्यन्वयः ; केवलं श्रुतमित्यन्यान्यत्रोझावितदोषपरिजि- हीर्षा शिवायवच्छेदमुपपत्त्युपन्यांसं च विनेत्यर्थः । किंचेह शिवस्यैश्वर्य मोक्ष. शास्त्ररूपतया मुमुक्षूपास्यपरदेवतानिर्धारणप्रधानायामुपनिषदि अता । अन्येषां 9 तु ·२६ अद्वैतमञ्जरी । कर्मान्वयिदेवताप्रकाशनादिप्रधानेषु मन्त्रादिष्वित्यतोऽप्यस्याः प्रावल्यम् । अपि च 'कारणं तु ध्येयः' इत्याद्युक्त्यनन्तरमिह 'समाप्ताऽथर्वशिखा' इति श्रुत्यन्तराणा- मित्र विरामादेव ज्ञातुं शक्यायाः स्वसमाप्तेः कण्ठत उक्तिरितःपरं वक्तव्याभाव- स्फोरणेन प्रतिपादितस्य शिवस्य निरतिशयैश्वर्यस्येतरव्यवच्छेदेन तद्ध्यानविधानस्य च तत्त्वार्थनिष्कर्षरूपत्वं परमहितोपदेशरूपत्वं च व्यञ्जयितुमित्यतोऽप्यस्याः प्रा. वल्यम् । श्रुत्यन्तरेष्वेवं देवतान्तरैश्वर्योपवर्णनस्य भूतार्थवादत्वानभिव्यञ्जनादिति । तदेवं प्राबल्यद्वयमेतस्यां क्वचिदपीति ग्रहणेन ध्वनितम् । एतेन “पति विश्वस्या- मेश्वरम्' इति नारायणोपनिषदि श्रवणात् , 'अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्त- दन्तरेण सर्वा अन्या देवताः' इति बढ़चबाह्मणे सर्वदेवतोत्कर्षोपदेशात् , लोका- शिगृह्ये 'अग्नये टथिव्यधिपतये स्वाहा' इत्यारभ्य 'ब्रह्मणे लोकाधिपतये स्वाहा' इत्यन्तैमन्तैरमिसोमवायुसूर्येन्द्रयमवरुणकुबेरमहासेनरुद्रब्रह्मणां पृथिवीनक्षत्रान्तरिक्ष- घुसुरप्रेतसलिलयक्षसेनाभूतलोकानामेकैकाधिपत्यप्रदर्शनानन्तरं 'विष्णवे सर्वाधिपतये स्वाहा' इत्यसङ्कचितसर्वाधिपत्यप्रदर्शनाच नारायणमूर्तीवेव निरतिशयैश्वर्यविश्रा- न्तिः' इति मतं निरस्तम् ! 'पति विश्वस्य' इत्यस्य 'विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः' इत्या देरिव सङ्कोचसहिष्णुत्वात् 'अग्निरवमो देवताना मित्यादेराग्नावैष्णवपुरोडाशार्थवादस्य 'अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् ' 'अग्निरने प्रथमो देवतानाम' 'अग्निरेतु प्रथमो देवतानाम् 'अग्निस्सर्वा देवताः'राजानौ वा एतौ देवतानां यदग्नीषोमौ' इत्या- दिश्रुतिमिः 'यथाऽग्निर्देवतानां स्याहतूनां कुसुमाकरः । द्विपदां ब्राह्मणः श्रेष्ठः' इत्यादिस्मृतिभिः 'हुताशनपुरोगमाः' इत्यादिविष्णुपुराणादिलिङ्गैरुपांशुयाजदेवता- विचारे 'मुख्यत्वादग्निर्देवतेति पक्षप्रदर्शनपरेण जैमिनिसूत्रेण चाग्नेरुत्कर्षप्रतीतेः सर्वदेवत्तान्यूनत्वायोगादग्निरवम इत्यंशे कांश्चिद्देवताविशेषान् प्रत्यग्नेरवसत्वपरतया सङ्कुचितार्थत्वस्थासदालम्बनार्थवादरूपत्वस्य वा वक्तव्यतया तत्समानयोगक्षेमे 'विष्णुः परमः' इत्यंशेऽपि तथात्वस्य सुवचत्वात् । न चैवंसति 'ग्रहणार्थञ्च पूर्वमि- ष्टेस्तदर्थत्वात्' इति प्रसङ्गलक्षणे सोमाङ्गभूताविष्टिष्वग्न्यन्वाधानं कार्य, न वेति संशये 'ममाग्ने वर्च इति पूर्वमग्नि गृह्णाति देवता एव पूर्वेार्गृहीत्वा श्वोभूते यजते' इति प्रकृतौ तस्य देवतापरिग्रहार्थत्वोक्तः तास्वपि यक्ष्यमाणदेवतापरिग्रहार्य तत् कर्तव्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेचीक्षिष्यमाणोऽग्निर- वमो देवतानां विष्णुः परमो देवता एवं तदुभयतः परिगृह्य दीक्षते' इति दीक्षणी- याया यक्ष्यमाणदेवतापरिग्रहार्थत्वश्रवणात्, 'दीक्षा सोमस्य' इति श्रुतेस्तस्याः प्रधा. नभूतसोमयागार्थत्वेऽपि वैश्वदेवाहे सर्वदेवतासमवायात् तत्परिग्रहं कुर्वत्या तया प्रस- ·पू०] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। १ ङ्गादङ्गदेवतापरिग्रहस्यापि सिद्धेः कृतकार्यत्वान्न तासु तत् कर्तव्यमिति सिद्धान्तितस्या र्थस्याग्निरवम इत्यादेः सङ्कुचितार्थपरत्वेऽसदालम्बनार्थवादरूपत्वे वा स्थित्यसम्भवात प्रायणीयादिप्वप्यान्यन्वाधानानुष्ठानप्रसङ्ग इति वाच्यम् । विहरणानन्तरमनीनामानु- पूर्येण बलवदिन्धनाधानरूपस्य तस्यानिधारणे दृष्टे प्रयोजने सम्भवति न्यायविरुद्धं वाक्यशेषमात्रमवलम्ब्यादृष्टदेवतापरिग्रहार्थत्वकल्पनायोगात् , सोमे सोमार्थ वि- हृतस्याग्नेर्धारितस्य सत्त्वेन प्रसङ्गसिद्धानिधारणरूपस्वकार्यत्वादेव तदङ्गेष्विष्टिष्व- ग्न्यन्वाधानाप्राप्तेः , द्वादशेऽप्युदाहृताधिकरणात् पूर्वतरे 'धारणार्थत्वात्सोमेऽ. न्यन्वाधानं न विद्यते' इत्यधिकरणे तथैव स्थितेः , उदाहताधिकरणस्य चाविव- क्षितार्थ वाक्यशेषमवलम्व्य पुनराक्षेपे तादृशमेव वाक्यशेषान्तरमालम्ब्य तत्समाधा नार्थतयाऽभ्युपेत्यवादरूपत्वस्य मीमांसकैस्तत्रैव व्यवस्थापनात् , अग्न्यवमत्वादिव चनस्य चोभयतः परिग्रहेऽपि सर्वपरिग्रहासम्भवनाग्न्यवमत्वाद्ययोगेन चाविवक्षिता र्थत्वस्य स्पष्टत्वात् , लोकाक्षिगृह्यान्नातमन्त्राणां च कृच्छ्राङ्गेषु द्वादशसु होमेषु प्र- त्येकं प्रत्येकं विनियुक्तानां 'अर्थ कत्वादेकं वाक्यम् ।' इति यजुःपरिमाणनिर्णाय. कसूत्रोक्तन्यायेन भिन्नभिन्नवाक्यतया सम्भूय एकार्थपरत्वाभावात् प्रत्येकं चतुर्थ्यन्तानां 'पृथिव्याधिपतय' इत्यादीनामग्न्यादिविशेषणपदानां सम्भूयाग्न्यादिभ्यो व्यवच्छिद्य विष्णौ सर्वेश्वर्यव्यवस्थापने सामर्थ्याभावाच्च शिखावाक्यान्तर्गतपदानामिव केभ्यश्चि हावच्छिद्य क्वचित् सर्वैश्वर्यप्रतिपादने तात्पर्याभावात केवलं 'विष्णवे सर्वाधिपतये' इत्य- स्य बलवद्विरोधेन सङ्कोचसहिष्णुत्वात् , एषु मन्त्रेषु रुद्रातिरिक्तानामिन्द्रादीनां लो कपालत्वेन रुद्रस्यापि लोकपालत्वावगमात् , लोकपालस्य च कूर्मपुराणे मेरूपरि. स्थितलोकपालपुराष्टकपरिगणनप्रस्तावे 'तस्याश्च पूर्वदिग्भागे शङ्करस्य शुभा पुरी । नाम्ना यशोवती पुण्या सर्वेषां सुदुरासदा ॥ तत्रेशानस्य भवनं रुद्राविष्टतनोः शु भम् । गणेश्वरस्य विपुलं तत्रास्ते स गणैर्वृतः ॥' इति शिवकलाविर्भावयुक्तगणनाथ- विशेषत्वोक्तरिह शिवायवच्छिद्य विष्णोरैश्वर्यं प्रतिपादितमिति शङ्काऽनवकाशाच। तस्मादथर्वशिखानुसारेण शिवस्यैव निरतिशयैश्वर्यसिन्हिरिति निरवद्यम् । अस्याः सर्वतो बलीयस्त्वात् ॥११॥ ननु , भवत्वेवमेषा बलीयसी , तथाऽप्येतत्प्रतिपाद्यः पुरुषोत्तम इति ततस्तस्यैव निरतिशयैश्वर्यसिद्धिरित्यस्तु । तथाहि परे कल्पयन्ति स्माः उपक्रमे प्रणवस्य तिसृणां मात्राणां पतिशक्लकृष्णवर्णत्वं त्रिमूर्तिदेवतत्वञ्चो क्त्वा चतुर्थ्या अर्धमात्रायास्सर्ववर्णत्वं पुरुषदैवतत्वं चोक्तम् । सच पुरुषः पुरुषोत्तम एव, तस्य पुरुषशब्दाभिधेयत्वप्रसिद्धेः सर्ववर्णत्वलिङ्गाच्च तदायीवश्वरूपीवग्रह. . . Camera अ ·अद्वैतमलरी । WAR स्थ नानावर्णाकृतीनि च इति सर्वतर्णत्वप्रसिद्धेः तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महास्जनं वासो यथा पाण्ड्डाविकं यथेन्द्रकोपः' इत्यादिश्रुतेश्च । एवंच 'वेदो वेति' नयात् प्रबलयोपन्नमस्थ श्रुतिलिङ्गाभ्यां पुरुषोत्तमपरत्वनिर्णये तदनुरो धेनोपसंहारस्थाः शिवादिशब्दा योगादिना 'शाश्वतं शिवमच्युतम्' इत्यादिवत्तत्रैव वर्तयितव्याः । किंच तस्यापीशानशम्भुशिवशब्दा अभिधायकाः, तन्नामसहस्त्रे 'ईशानः प्राणदः प्राणा' इत्याहिपाठात् । अपिचोपसंहारेऽपि 'कारणं तु ध्येयः' इति वचनं मालान्तरसिद्ध कारणानुवादेन तस्य ध्येयत्वनिर्धारणपरं, न त्विह कस्य चित् कारणत्वनिधिपरम् । कच ध्येय इति प्रश्ने प्रवृत्तत्वात् । कारणत्वं च सुबा लोपनिषदादिषु नारायणाय सिमिति कारणपदस्य तदनुवाद परतीनिश्चयात्तत्समा नाधिकृत शम्भशादिशब्दानामपि तत्परत्वमावश्यकम् । न च 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रा' इति विष्णोः कार्यत्वश्रवणान्न तस्य मूलकारणत्वं सम्भवतीति शङ्कयम् । तस्य 'आदि- त्यानामहं विष्णः' इत्यादिवचनसिहताहमतिपरत्वसम्मवादिति । तत्र यद्यपि-- इवरूपाख्यानमेवारय भलाख्यानं प्रतीयते । न्यायानां स्फु- टीतल्याविरोधानीमहङ्गः ॥ अनन्तशाखासापेक्षे वैदिका- थविनिर्णो । स्वबुद्धिकल्पितन्यायाहरीयोऽप्युपबृंहणम् ॥ अ धस्तादार सज हरिवंतादिधु श्रुतम् । कुष्टिकृतदुश्शङ्कानि- 'लोन्मूलनसमम् ॥ किंच और महालिङ्गमादुर्भावोपवर्णने । शैवत्वपल्या कारन प्रपञ्चेन स्फटीकृतम् ॥ प्रणवः शत- रुद्रीय तथाऽशविराविशता । एतेषां तु जपः पुत्र स्वा. ध्याय इति कीर्तितः ॥ इत्यादिवराणेऽपि शिवयोगनिरूप- জী। গীতানিশা অংশ পঙ্গু। বীনাহয় स्कान्देवनया प्रतिपादितः । शिव एवेति विस्पष्ट कण्ठो- क्त्याऽप्युएणितम् ।। सर्वसम्मरित्यज्य शिव एव शिवङ्क- रः । परा ध्येयोऽभिदेश समानावणी श्रुतिः । सर्व- मन्यत् परित्यज्य शिष एव शिरकारः । ध्येय इत्याह परमा विरामवणील। शिखा खाथर्वणी साध्वी सर्ववेदोत्तमोसमा मस्मिन] समासा सा श्रुतयश्चापरा अपि ॥ एषां तु वसां शक्य नान्यार्थत्वोपपादनम् । प्रस्तुत्य शिवमाहात्म्यं तत्रतत्र प्रवर्तनात् ॥ तथाऽपि ॥ न्यायेन प्रत्यवस्थानं तदाभासीकृति विना । न शा. विना ।

·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । २९ म्येदल्पबुद्धीनामुपबृंहणगौरवात् ॥ इत्थं हि पहिला मुर्खा विशदार्था अपि श्रुतीः । नयन्तो व्याकुलीभावं स्थाने तु निरपत्रपाः ॥ उपबृंहणजातं च सह प्रकरणादिना । साह- सिक्याकथन्नते नयेयुः पश्यतोहराः ॥ ततो नैराश्यसिद्ध्यर्थ तेषां पण्डितमानिनाम् । समूलमुन्मूलयति न्यायामासानुदा- हृतान्- उपक्रान्ति साधारणगुणपदाभ्यां हरिपरा- मनूक्त्या त्वय्यर्थादधिगमितया कारणतया । अमुष्या निश्चिन्वन् प्रसभमुपसंहारमपि च खयं मुह्यत्वेकः कथमिव तमन्येऽप्यनुगताः ॥१२॥ अत्र यद्यप्युपक्रमस्थयोः श्रुतिलिङ्गयोरसाधारण्येऽपि नेहोपक्रमप्राबल्यश- कावकाशः, उपसंहारे ईशानशम्भुशिवसर्वेश्वरश्रुतीनां प्रबलानां चतसृणां शिवा भिधायिकानां श्रवणात् । अल्पप्रमाणादुपक्रमाद्बहुप्रमाणस्योपसंहारस्यैव बलवत्त्वात्। अत एव 'आकाशो हवै नाम इत्यादिवाक्यस्योपक्रमस्थाभ्यामाकाशश्रुतिप्रसिन्द्रालि. ङ्गाम्यां पाश्चात्त्यानामप्यसङ्कुचितनामरूपनिर्वोदृत्वतदर्थान्तरत्वामृतत्वलिङ्गब्रह्मात्म- श्रुतीनां भूयस्तया प्राबल्यात् , तदनुरोधेनोपक्रमप्राप्तमपि भूताकाशपरत्वमपोह्य ब्रह्म परत्वं व्यवस्थापितम् ' आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशा' दित्यत्र । पूर्वतन्त्रेऽपि कस्मिश्चित् काम्येष्टिविशेष 'ऐन्द्राग्न एकादशकपालः प्राजापत्यं दधि मधु घृतमाप' इति पञ्चानां हविषामाद्ययोः ऐन्द्राग्नसानायविकारत्वेनामावास्यविध्यन्तप्रा. प्तावुपांशुयाजविकाराणां मधूदकघृतानां चरमश्रुतत्वेऽपि भूयस्तया तदनुग्रहाय पौर्णमासविध्यन्त इति निर्णीतं- 'विप्रतिषिद्धधर्मणां समवाये भूयसां स्यात्व धर्मत्वम्' इति । परैरपि 'अन्तर उपपत्तेः' इत्यधिकरणे दर्शितोऽयं न्याथ:-उ. पक्रमस्थमेकं लिङ्गमुपरितनानेकगुणविरोधे दुर्बलमिति । एवमिहाप्युपसंहारस्थप्र- माणबाहुल्यबलादुपक्रममन्यथाकृत्वा शक्यं शिवपरत्वं व्यवस्थापयितुम् । अपिचोपन- मानुरोधेऽप्यस्याश्शिवपरत्वमेव सिध्यति । तथाहि- मात्राणां वर्णदेवताविभागात् प्रागेव लोकादिविभागोपदेशे 'पृथिव्यन्तरिक्ष द्यौः' इति मात्रात्रयस्य लोकानुपदि- श्योपदिष्ट- 'याऽवसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोकः' इति । नात्र सोमलो- कशब्दश्चन्द्रलोकपरः । तस्य धुलोकान्तर्गतत्वेन पृथग्रहणायोगात् । कि तूमासहा. याधिष्ठितसकलभुवनातीतमहाकैलासापरनामक शिवधर्मोत्तरादिप्रतिपादितपरमशिवपु. रपरः । अत एव शैवे महालिङ्गप्रादुर्भावाध्याये अथर्वशिखामवलम्ब्य शिवमहिम- ·अद्वैतमञ्जरी । ७ .. वर्णनप्रकरणे सोमलोकशब्दविवरणं दृश्यते- 'तदूर्ध्वमुन्मनाल्लोकात्सोमलोकमलौ. किकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः' इति । एवं चोपक्रमोपसंहारयो- रैकार्थे मध्यस्थं दैवतान्तरलिङ्गादिकं प्रतर्दनाख्यायिकायां जीवमुख्यप्राणलिङ्गमि- बान्यथा नेयमिति, तथापि वस्तुगतिप्रदर्शनाय परपक्षस्य सर्वथोन्मूलनसिद्धये च परोपन्यस्तश्रुतिलिङ्गयोः साधारण्येनानिर्णायकत्वं दर्शयति--- साधारणगुण- पदाभ्यामिति । साधारणत्वमनयोः प्राकृतैरपि हि स्फुटम् । विना जात्यन्ध- बधिरौ सर्वैः समधिगम्यते ॥ तथा हि-यद्यपि 'पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत' 'सहस्त्रशीर्षा पुरुषः' 'इत्यादिश्रुतिषु 'न यस्य देवी न पितामहो वा नेन्द्रो न चाग्निवरुणो न मृत्युः । प्रभावमद्यापि विदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरुषो ददर्श ॥' इत्यादिपुराणेषु संहत्य लोकान् पुरुषोऽधिशेते' इत्याद्यमियुक्तकाव्येषु च पुरुषशब्दस्य विष्णौ प्रयोगो दृश्य- ते, तथापि 'पुरुषावात्ममानवौं' इत्याद्यभिधानकोशस्मृतेलौकिकवैदिकप्रयोगप्राचुर्या- चात्मसामान्ये तस्य शक्तरावश्यकत्वेन तत एव तदुपपत्तेः न विष्णौ तस्य विशि- व्यापि शक्तिः कल्पयितुं शक्या । बर्हिराज्याधिकरणविरोधात् । तत्र हि म्ले- च्छैस्तृणघृतादिजातिमात्रे आर्यैः संस्कृततृणांदावेव प्रयुज्यमानानां बर्हिराज्यादि- शब्दानां यववराहाधिकरणन्यायेन शास्त्रस्थप्रसिद्धबलवत्त्वात् संस्कारनिमित्त- कत्वमाशङ्कय शास्त्रस्थप्रयोगस्य जात्यव्याभिचारात् जातिमात्रव्यवहारस्य च संस्कारव्यभिचारादव्यभिचारिजातिशक्तिमादाय सर्वप्रयोगोपपादनसम्भवेन वि रोधाभावाजातिवाचितैवेति सिद्धान्तितम् । उक्तञ्च तन्त्रवार्तिके- 'एक- देशेऽपि यो दृष्टः शब्दो जातिनिबन्धनः । तदत्यागान्न तस्यास्ति निमित्तान्तरक रूपना ॥ इति । एवञ्च यदा म्लेच्छगतयाऽपि सामान्यप्रसिद्ध्या सामान्यशक्ति- सिद्धौ तवारैवार्यव्यवहारसिद्धविशेषलाभ इति न विशेषशक्तिकल्पनं , तदा का कथा प्रकृतविषये , इह सामान्यप्रसिद्धेरप्यार्यगतत्वेन दौर्बल्यशङ्काया अप्यन- वकाशात् । नन्वस्तु प्रयोगान्तराणामन्यथासिद्धिः । इहैव ब्रह्मदैवत्या विष्णुदै. वत्या रुद्रदैवत्येति मात्रात्रयदेवताविधानानन्तरं पुरुषदैवत्येत्यर्धमात्रादेवताविधा- ने पुरुषसामान्यस्य देवतात्वायोगात् त्रिमूर्तिभ्यः परस्मिन् देवताविशेषे पुरुषशब्द- प्रयोगस्तत्तद्वाचिशब्दैर्देवताविधानप्रायपाठबलात् पुरुषशब्दस्य तत्र विशिष्यापि शक्ति कल्पयन्ननेक श्रुत्यादिप्रतिपन्ननारायणपरनयोगानुरोधात्तत्रैव तात्पर्यमवसाय. यिष्यतीति चेत्, न । सामान्यशक्त्याऽप्यभिमतविशेषपर्यवसानसम्भवे प्रायपाठमात्रस्य - ·पु.] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । , . . गौरवपराहतशक्त्यन्तरकल्पकत्वायोगात् । 'एका देया, षड्देया,द्वादश देयाः,चतुर्वि- शतिर्दया, सहस्त्रं देयमपरिमितं देयम् ।' इत्याधानदक्षिणाकल्पभेदश्रुतावपरिमि- तशब्दस्यापरिमाणे शिष्टस्येत्यायधिकरणे एकादितुल्यकल्पान्तरपरत्वेन स्थितस्य 'अधिक वा स्याहादितरैस्पन्निधानादिति विधित्सितसङ्घयाविशेषवाचिशब्द- प्रायपाठेऽपि बहुत्वसामान्यशक्तयैव न्यायलभ्ये सहस्त्राधिकबहुत्वे पर्यवसाननिर्ण- यात् । नन्वस्त्वेवं प्रयोगमात्रस्यान्यथासिद्धिः । तथापि 'पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः' इति पौराणिकानां तस्य तन्नामत्वेन निर्वचनमनन्यथासिद्ध विशिष्यापि शक्ति कल्पयिष्यतीति चेत्, न । सामान्यशक्तस्यापि पुरुषशब्दस्य श्रुत्यादिषु क्वचित् प्रकरणादिसामर्थ्यान्नारायणे पर्यवसानमस्तीत्येतावज्ज्ञापनेन चरितार्थतयाऽर्थवादप्रधानपौराणिकनिर्वचनस्य चित्राधिकरणे स्तोत्रविशेषनाम- त्वेन सिद्धस्य पृष्ठशब्दस्य 'क्वचित् पृष्ठैरुपतिष्ठते' इत्यादौ तत्साधने रथन्तरादा- वपि लक्षणया प्रवृत्तिरस्तीति तन्निर्वाहेण चरितार्थस्य रथन्तरादौ पृष्ठशब्दप्रवृत्ति- निमित्तप्रतिपादनपरस्य 'आपो वा ऋत्वियमार्छन् तासां वायुः पृष्ठे व्यवर्तत' इ. त्यादेः श्रौतार्थवादस्येवान्यथासिद्धत्वेनानन्यथासिद्धाभिधानकोशस्मृत्यादिवत. क्ल- सशक्त्योपपादनीय प्रयोगविषये शक्त्यन्तरकल्पकत्वायोगात् । न हि स्तोत्रनाम- त्वेन सिद्धस्य पृष्ठशब्दस्य रथन्तरादावपि लक्षणायोग्ये प्रवृत्तिनिमित्तप्रतिपादनप- रोऽर्थवादोऽस्तीत्येतावता तत्रापि शक्त्यन्तरमुपेयते,भगवता जैमिनिनव सप्तमतृतीया- न्ते 'पृष्ठैरुपतिष्ठते' इत्यत्र पृष्ठशब्दो माहेन्द्रस्तोत्रपरः, स्थन्तरादिपरो वेति विचारे 'कर्मणः पृष्ठशब्दः स्यात्तथाभूतोपदेशात्' इतिपूर्वपक्षसूत्रेण पृष्ठशब्दोपदेशसामान्यात् स्तोत्रक्रियापरत्वमिति स्तोत्नपरत्वस्यौगिकत्वकथनेन सिद्धान्ते 'अभिधानोपदेशाद्वा विप्रतिषेधात् द्रव्येषु पृष्ठशब्दः स्यादिति स्तोत्रपरत्वेऽनुपपत्त्युपन्यासपूर्वकं रथन्तर- परत्वव्यवस्थापनेन च तत्र लक्षणायाः स्फुटीकरणात् , भाष्यकारादिमिश्च सर्वैः तत्रै. कमत्येन लक्षणाव्यवहारात । एतेन तथा पुरुषशब्दोऽयं वासुदेवेऽवतिष्ठते । तं विना पुण्डरीकाक्षं कोऽन्यः पुरुषशब्दभाक ॥ भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि। निरुपाधी च वर्तेते वासुदेवे सनातने ॥ ब्रह्माद्याः सकला देवा यक्षगन्धर्वकिन्नराः। ते सर्वे पुरुषांशत्वादुच्यन्ते पुरुषा इति ॥' इत्यादीनि परोदाढतानि पुरुषश- ब्दस्य विष्णावसाधारण्यौत्सर्गिकत्वप्रतिपादनछायापन्नानि पौराणिकवचनान्यवल. म्ब्य प्रत्यवस्थानमपि निरस्तम् । सर्वसम्प्रतिपन्नाया अविशेषेणात्मसामान्यशक्ते. रित्वेनासाधारण्यायोगात् । 'अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वाः' इत्यसाधारण्येन गवाश्वानां पशुत्वोक्तिवदुदाढतवचनानां स्वातन्त्र्यादिपुरुषधर्मपौ. , " ।

·अद्वैतमञ्जरी । कल्येन प्रशंसापरत्वोपपत्तेः । अन्यथा पशुत्वस्यापि गोअश्वेष्वसाधारण्यापत्तेः । 'स एव वासुदेवोऽयं पुरुषः प्रोच्यते बुधैः । प्रकृतिस्पर्शराहित्यात् स्वातन्त्र्याद्वैभ . वादपि ॥ स एव वासुदेवोऽयं साक्षात् पुरुष उच्यते । स्त्रीप्रायमितरत् सर्वं जगत् ब्रह्मपुरस्सरम् ॥' इति नारसिंह पुराणवचनेन तदसाधारणवचनानां प्रशंसापर- त्वस्य स्फुटीकरणाच्च । तस्मान्न पुरुषशब्दस्य विष्णावसाधारणप्रयोगनिर्वचनासावा- रण्यवचनैर्विशिष्य शक्तिः। यदि स्यात्, तदा 'पुरुषस्य विझ सहस्त्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि' 'पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्' 'तमीशानं पुरुषं देवमीज्यम्' इत्यादिश्रुतिषु 'शूद्राः पादापिनाकिनः' इति प्रस्तुत्य 'पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा ।' इति लैङ्गे च शिवे, 'तस्य ललाटात् यक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽजायत' इत्यादिश्रुतिषु च संहाररुद्रे . ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठञ्च समाश्रितः' इत्यादौ पिण्डाण्ड- मूलाङ्गुष्ठसमाश्रयणलिङ्गोपस्थापिते ब्रह्माण्डमूलभूताधारलोकवासिनि कालाग्नि- रुद्रे, 'यत्पुरुषेण हविषा' इत्यादिश्रुतिषु 'तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति की. तित' इति मनुस्मृतौ च ब्रह्मणि च प्रयोगात् 'यस्मात् पुर्यनुशेते च तस्मात् पुरुष उच्यते । इति लैङ्गे शिवनामनिर्वचनप्रस्तावे निर्वचनात, 'वेदान्तेषु यमाहुरेक- पुरुषम् ' इत्यभियुक्तैश्शिवस्य वेदान्तेषु पुरुषत्वेन प्रतिपाद्यतयाऽभिधानात् , ‘स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात् सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः' इति बृहदारण्यके ब. मनामत्वेन निर्वचनात्, 'सबै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भू तानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥' इत्याद्यनेकपुराणेषु तन्नामत्वेनानुशासनात, पुरुषो ना. म सम्पूर्णः शिवः सत्यादिलक्षणः । साम्बमूर्तिधरो नान्यो रुद्रो विष्णुरजोऽपि च ॥ इति स्कान्दे ब्रह्मगीतासु शिवे असाधारण्य प्रतिपादनाच्च अन्यत्रापि स्यात् । तस्मादेकयाऽनेकया वा शक्त्या साधारणत्वान्न पुरुषश्रुत्या देवताविशेषनिर्णयो युक्तः । यदीह ततो निर्णयः स्यात् , तदा ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृष्यते' 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः' 'स एतस्मान जी- वधनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इत्यादिश्रुतीनां परमते तत एव ब्रह्मपरत्वसिद्धेः, 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' 'अन्तर उपप, तेः' 'अदृश्यत्वादिगुणको धक्तिः' 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात स: 'शब्दादेव प्रमितः'. इति सद्विचारार्थ सूत्रारम्भो व्यर्थः स्यात् । कथञ्चिदारम्भसमर्थने वा धर्मापदे- शादित्यादिना लिङ्गैब्रह्मपरत्वनिर्णयोऽसङ्गतः स्यात् । प्रबलश्रुतिसद्भावे तामुपेक्ष्य लिङ्गोपन्यासस्यानुचितत्वात् । परमते ईक्षतिकर्म स परमात्मा निरुपाधिकशान्तामृ- स्थावरजङ्गमम् । इति पाठान्तरम् ॥ १ ·द्वात्रिंशपुटशेषः ॥ , तादिव्यपदेशादिति तव्यपदेशस्य हेतुतया उपन्यासात् तव्याख्याभूतयोन्य- धिकरणस्याक्षरमिव दिव्यो ह्यमूर्त इति मन्त्रार्थः पुरुषोऽपि विषयः कर्माधिकरणस्य च ध्यायतिकमवेक्षतिकर्मापि । यद्यप्यङ्गुष्ठाधिकरणसूत्रस्थाङ्गु छप्रमितः परमात्मा पुरुष इति तदभिधानशब्दादित्य वर्णयितुं शक्यः , तथाऽप्युक्तन्यायैस्तस्य साधारण्यं मन्वानर्भगवत्पादैः शब्दादीशानशब्दादित्येचे व्याख्यातम् । परभाष्यकृताऽपि 'ईशानो भूतभव्यस्येति परमात्मवाचिशब्दा- दित्येव व्याख्यातम् । परभाष्यव्याख्यानेऽप्युक्तमीशानशब्दस्यैव शब्दशब्देन विवक्षितत्वादिति । किं च तन्मते स्वप्नसृष्टिींवकर्तृकेति पूर्वपक्षोपमर्दैन परक तृकेति निर्णयार्थ प्रवृत्ते 'सन्ध्ये सृष्टिरित्यधिकरणे निर्मातारं चैके' इति सूत्रव्याख्याने 'य एष मुप्तेषु जागति कामं कामं पुरुषो निमिमाणः । इति वाक्यमुदाहृत्य पूर्वपक्षोपपादनं कृतं, तदप्यत्यन्तमसम्बई स्यात् । न हि सि. द्वान्तोपपादिन्येव श्रुतिः पूर्वपक्षोपंपादिनी भवति । ननु, वैश्वानराधिकरणे 'शब्दादिभ्योऽन्तः पतिष्ठ नान्नेति चेन्न तथा दृष्टयुपशादसम्भवात् पुरुष- मपि चैनमधीयते' इति सूत्रे स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः' इति पुरुषश्रुत्वा वैश्वानरम्य परमात्मत्वं निर्णीतम् । सत्यं, न तत्र पुरुपशब्दो ब्रह्मण्य- साधारण इति ततो निर्णयोऽभिमतः, तथासत्यत्रैव क्रियमाणायाः पुरुषान्तःप्र. तिष्ठितत्वलिङ्गेन वैश्वानरस्य जाठरत्वशङ्काया निरालम्बनत्वापातातु । कित्व. न्यादिशब्दपुरुषान्तःप्रतिष्ठितत्वादिलिझैः स जाठर इति शतिते तस्य त्रैलोक्य- शरीरत्वासम्मवान्न स जाठर इत्युक्त्वा तन्निराकरणाय हेत्वन्तरमुपन्यस्तं-पुरुष- मपीत्यादिना । चेतनवाचिपुरुषशब्दश्रवणान्नाचेतनो जाठरस्स इति तदभिप्रायः । स च प्रधाननिराकरणायोपन्यस्तक्षितिलिङ्गवसईचेतनसाधारण्येऽपि शङ्कयमा- नपक्षान्तरल्यावर्तनक्षमत्वाद्युक्त एव । ननु, 'अत एव न देवता भूतच' इत्येत सूत्रोक्तं हेतुं परामश्य तेनैवामयभिमानिदेवतात्वमपि तस्य निराकृतम् । सत्यं, तत्र अत एव इत्यसम्भवादिति हेतुमात्रं परामृश्यते, विभवत्यैकरूप्यात्, 'प्रजा- पतिरुणायाश्चमन यत् स स्वां देवतामार्छत्' इत्यत्र स इत्यनेनेव प्रजापतिः । उमयपरामर्श वा मूतत्त्वनिराकरणमात्रान्वायनी पुरुषश्रुतिरस्तु । भगवत्पादैलिखिते 'पुरुषविधमपि चैनमधीयत' इति पाठान्तरे तु न कोऽपि शङ्कालेश इत्यलं प्रपञ्चेन । एवं लौकिकवैदिकानेकवस्तुसाधारण्यात श्रीसदाशिवमूर्ती प्रतिमुखं वर्णभेदप्र. सिध्या शिवस्यापि सर्ववर्णविग्रहसद्भावात्तस्य विश्वरूपविग्रहस्यापि ताशस्य पाझादिषु प्रतिपादनाच्च ने सर्ववर्णत्वलिङ्गादपि निर्णयप्रत्याशा । अपि च .

·१ द्वात्रिंशपुटशेषः ॥ - 'गीतासु वासुदेवेन यत्पार्थाय प्रदर्शितम् । रूपं निणितं तच्च शैवमेव भतीयते ॥' 'दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।' इति तत्रैव तस्यैश्वरत्वकीर्त- नात्तद्रूपमास्थितेन कृष्णेन 'मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।' इति विपक्षाणां प्रत्यक्षनिहननात प्रागेव स्ववीर्यप्रभावविनिहतत्वमुपवर्य समयान्तरे स्वरूपमास्थितेन मोक्षधर्मेषु पार्थ प्रत्येव 'निहतांस्तेन पूर्व त्वं हतवानसि वै रिपून् । अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवमुमापतिम् ॥ भनस्व नित्यं प्रयतो विश्वेशं हरमव्ययम् । इति तेषां शिववीर्यप्रभावनिहतत्वोपदेशेन तस्य रूपस्य शैवत्व. व्यक्तीकरणाच्च । कथं कृष्णेन शै रूपमात्मीयतया प्रदर्शितमिति सङ्गच्छत इति चेत्, को भावः, किं भेदान्न सङ्गच्छत इति, नैतद्युक्तम् । लैङ्गे दधीचेन मह. र्षिणा शैवं विश्वरूपं योगप्रभावात् प्रदर्शितमिति प्रतिपादनात् , इहापि 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् । इति वचनाञ्जस्याच्च योगप्रभावादेव प्रदर्शितमिति कल्पनोपपत्तेः । वस्तुतस्त्वभेदस्यैव वैदिकमर्यादासिद्धत्वात् गिरि- राजाय पार्वत्येव अभेदादेश्वर रूपमात्मीयतया प्रदर्शितमित्येव सङ्गच्छतेतराम् । न हि वकीयमेव रूपान्तरं प्रदर्शितमिति कल्पने काचिदनुपपत्तिः । त- थासति तस्याद्यवैष्णवरूपत्वकल्पनेऽप्यसंगतितादवस्थ्यापत्तेः । कृष्णस्य तत्र शैवरूपप्रदर्शने का प्रसक्तिरिति चेत्, तब वैष्णवरूपप्रदर्शने या प्रसक्तिः, सैव । तथाहि प्राक्तनप्रबन्धेन कृष्णस्य सकलसृष्टिसंहारादिखातन्त्र्यलक्षणं महिमजातं तन्मुखावधारितवतः, 'इम विवस्वते योगमि' त्यध्याये भवतो जन्मे त्यादिप्रश्नोत्तरसामर्थेन सर्वमेतन्महिमजातं कृष्णेन स्वस्य कि. चिदाचं सर्वोत्तरं रूपं सिन्हवत्कृत्य तदभिप्रायेणोच्यत इति निश्चितक्तः पार्थस्य 'भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपनाक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छा. मि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥' इति तदीयदिव्यरूपंप्रदर्शनप्रार्थने हि विश्व- रूपप्रदर्शने कारणम् । तथा च यदेव तस्य पूर्णैश्वर्यशालि सर्वोत्तममाद्यं रूपं, तदेव तस्मै प्रदर्शनीयमिति शैवस्यैव रूपस्य तथाभूतत्वात् तदेव भक्त- वत्सलो भगवान् वासुदेवः प्रादर्शयदिति किन्न सङ्गच्छते । यदि तु 'अव- जानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहे. श्वरम् ॥' इत्यादिप्राचीनकृष्णवचनस्थमहेश्वरादिशब्दश्रवणाइग्रे गीतार्थविचारे वक्ष्यमाणगमकजाताचैश्वरमेव कृष्णस्य मूलभूतं परं रूपमिति विशिष्यापि निश्चित्य 'अवरं ·पु पू०] शिवतत्त्वविवेक श्रुत्वविचारः ... - .. द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तमे ति सत्यदर्शनं पार्थः प्राधियतेति कल्प्यते, तदा नैवात्र कश्चिदुपपादनीयलेशः । तदेवं गीतोपणितविश्वरूपविग्रहस्यापि शैवत्वप्र- तीतेः कथमपि नोक्तलिङ्गेन विष्णुपर त्वनिर्णयः ! चा तु तस्य हैतस्थे त्यादिश्रुति- रुदाहता, सावित्रिकाध्यात्मिक भेदभिन्नापूबा रूपवावाका शरसभूतव्यष्टिसम- यात्मक कारणरूपविषयवासनाभेदप्रतिपादनपरतया सोपपत्तिक भगवत्पादैः बृहदारण्यकमाप्ये व्याख्यातेति न तथा प्रत्यवस्थान सावकाशम् । पराभिमता. र्थेऽपि पुरुषो नारायण इत्यत्र न निर्णायकं पश्यामः । वस्तुतस्तु याऽवसानेऽस्य चयर्थमात्रा, सा सर्ववणेति सर्ववर्णत्वं ध्यानार्थमर्धमानागुणत्वेनैव श्रुतं , न त वतागुणत्वनेति न तेन तद्देवताविशेषनिर्णयचोचावकाशः । तस्मादुदाढतश्रुतिलि . ङ्गयोस्साधारणत्वादनिर्णीतार्थस्योपक्रमस्य सन्दिग्धे तु वाक्यशेषादिति न्यायेन शिवादिशब्दैः निर्णीतार्थेन उपसंहारेणैवार्थनिर्णगो युक्तः। यत्तु तेषामपि विष्णुना- चित्वं शङ्कितं, तन्न तावत्तत्र प्रयोगमात्रात् वृत्त्यन्तराच्छेदापोः । नापि तन्नाममु परि- गणनात्, कोशेष्वदर्शनात्, सार्वात्म्याभिप्रायेण वा यानि नामानि गौणानी'त्युप- क्रमे भूमलिङ्गसमवायान्यतरेण नाम्नां गौणत्वोक्त्या क्रनुपरश्येनादिनामवत् गौणना- मत्वाभिप्रायेण वा नामसहस्त्रमध्ये अनेकदेवतान्तरनामपरिगणनदर्शनेन तस्य तद्वा. चित्वे प्रमाणाभावात् । अन्यथा भारतलैङ्गादित्यपुराणादिपठितशिवनामसहस्तेष्वनन्त भूतविष्णुनामासम्भवात् ' नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥ इति हरिवंशे कैलासयात्राय शिव- वचनेन सर्वेषां विष्णुनाम्नामन्येषां चोत्कृष्ट नाम्नां हिमकरनाम्नां बनतारनामत्ववत् शिवनामत्वस्य सिद्धेश्च क्वचिदपि नाना विष्णुपरत्वनिर्णयो न स्यात् । किं च शिवं प्रस्तुत्य ' सर्वाणि हवा एतस्य नामधेयानी' त्याश्वलायनस्मरणात् अभिधानश्रुत्या वस्त्वन्तरनिर्णय एव लुप्येत । तस्मादुदाहृत शब्दानां कोशेषु शि. धनामसु. परिगणनात् लौकिकवैदिकव्यवहारैकमत्याच्च तन्नामत्वनिश्चये व्यवस्थि- तार्थोपसंहारानुरोधेन उपक्रमेऽर्धमात्रावाच्यत्वेन प्रतिपन्नः पुरुषरिशव एवेति युक्तम् । अत एव तस्यार्धमात्रावाच्यत्वं प्रतिपादितं शिवधर्मोत्तरे--- 'अथवा. न्यप्रकारेण ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । क्रमान्मात्रास्समुद्दिष्टाः तत्परश्चार्धमात्रया । भावना- मात्रगम्यत्वात् विचिन्त्यः परमाश्शवः ।।' इति । वायुसंहितायामपि प्रणवमात्रा- त्रयस्य वेदगुणमूर्तित्रयविभागं प्रदानन्तरमभिहितम्--"एवं तिसृभिरेवेतन्मात्राभिर खिलं त्रिधा। अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया' इति ।। तदेवमुपक्रममवलम्य प्रत्यवस्थानं निराकृतम् । 'कारणं तु ध्येय' इत्यत्र यच्चोदितं,तत्राह-अनूक्त्येति। अयं भावः---'अभ्यासस्सामिधेनीनां प्राथम्यात् स्थानधर्मः स्यादि'त्यत्र 'त्रिः प्रथ- ·अद्वैतमञ्जरी । न मामन्वाह त्रिरुत्तमा मिति प्रथमोत्तमशब्दयोः प्रथमोपस्थितप्राथम्यादिस्थानातिक- मेण तदुपलक्षितप्रबोवाजादिमुस्विग्विशेषपरत्वस्येवात्र कारणशब्दम्य प्रथमोपस्थित- कारणत्वधर्मातिक्रमेण तदुपलक्षितदेवताविशेषपरत्वस्याभावात् । कारणत्वमात्रपरत्व स्थितौ तस्य प्रतियोगिसापेक्षार्थस्य सहस्त्रं देयमपरिमितं देय' मित्यत्रापरिमितशब्दस्य बहुत्वार्थस्य सन्निहितसहस्त्रापेक्षया बहुत्ववत् सन्निध्युपवर्णित कार्यभावानां ब्रह्म- विष्णुरुद्रादीनां कारणे पर्यवसानात् ब्रह्मविष्णुरुद्र शब्दैः स्वरसतः प्रतीयमाना- नां गुणमूर्तीनां त्रयाणां कारणत्वेन श्रुत्यन्तरेऽपि शिवादन्याग प्रतिपादनादर्श. नात् कथंचित्सर्वकारणत्वादिप्रतिपाइनान्न वन तत्र तसिद्ध युपगमे इहैव ब्र. मादीनां प्रसूत्युक्त्यन्तभवन सिद्धस्य तत्कारणसामान्यस्य सत्त्वात्। समनन्तर-. वाक्थमिद्धस्यैवानुवादसम्भवेन श्रु यन्तरमुखनिरीक्षणायोगात् गाबीतेशानमिति ध्येयविशेषस्य प्रागेत्र निर्धारितत्वेन सोपपत्तिकं मुनस्तदर्थोपसंहारपरेऽस्मिन् वा- क्ये ध्यानविषयपरस्य शब्दस्य देवतान्तरविषयत्वकल्पनस्यात्यन्तानुचितत्वात् कथंचिदस्यैव वाक्यस्य ध्येयविशेषनिर्धारणपरत्वकल्पनेऽपि समानाधिकृतशम्भवा- दिपदस्वारस्याविरोधाय समनन्तरवाक्यसिद्ध कारणानुवादत्र युक्तत्वात् अभ्युद- येष्टिवाक्ये चरुत्वस्येव सामसिद्धस्याप्यनुवादसम्भवाच्च उदाहतश्रुत्यर्थकथनप्र- स्तावोपवार्णितेन मामन शिवरूपेणावगमितं समनन्तरवाक्यसिद्ध मेव कारणमिह कारण शब्देनानूद्यते, न श्रुत्यन्तरसिद्धमिति ॥१६॥ किं च यदि कारणमत्रान्यश्रुतिसिद्धमन्यते । न पूर्ववाक्यसामर्थ्यप रिमाप्तमिति ग्रहः ॥ तथापि न कुदृष्टीनां सफला प्रत्यवस्थि- तिः । श्रुत्यन्तरे शिवस्यैव कारणत्वव्यवस्थितेः ॥ इत्याशथे- नाह- जडानीशौ नैव प्रभवत इति ब्रह्म जगतां निदानं निश्चित्य त्वथ विमृशतां किं नु तदिति । महादेव्या दृष्टया त्वमिति मतिरासीद्यमवताम् इति त्वाह श्वेताश्वतरनिगमान्तश्शिवपरः ॥१७॥ श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदुपक्रमे 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च सम्प्रतिष्ठा । अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्र. ह्मविदो व्यवस्थाम ।। इति केषाश्चित् ब्रह्मवादिनामृषीणां ब्रह्म जगन्मूलकारणमित्ये तावन्निश्चितवतां कारणभूतं ब्रह्म को देव इति विशिष्याबुध्यमानानां कारणं ब्रह्म किमित्यादिरूपान् संशयान् प्रदर्थ 'यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयु कान्यधितिष्ठत्येकः ।' इत्यारभ्य क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव ·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। एकः।' 'संयुक्तमेतत् क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्त हरते विश्वमीशः ।' इत्यादिभिस्तै- निर्णीतमर्थं प्रदर्शयद्भिर्मन्त्रैः कालाधवान्तर कारणबृन्दत्याधिष्टाता हरेशादि- शब्दवाच्यो भगवान परमशिव एव कारणं ब्रोति स्फुटीकृतम् । ननु, 'क्षरं प्रधान' मिति मन्त्रे हरशब्दस्य न क्षराक्षरेश्वर देवताविशेषसमर्पणपरत्वेनान्वयः, किं तु 'संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं चे' त्यादिमन्त्र श्रुतक्षराक्षरशब्दार्थबुभुत्सायां क्षरं प्र. धानमिति क्षरशब्दविवरणानन्तरं अक्षरशब्दार्थविवरणवाक्ये विधेयपरत्वेन । अन्यथा तद्वाक्यापरिपूर्नेः । न चामृताक्षरमिति पदद्वयसत्त्वादमृतपदेनाक्षरपदविव . रणं क्रियत इति तत्परिपूर्णमिति वाच्या । सगासपदस्यैकप्रसरेण विशिष्टैकार्थबो- धनस्वभावाय उद्देश्यविधेयोभयपरत्वे प्रसरमेन सामर्थ्य विधातात्समासाप्तम्भवप्र- सङ्गात् । अत एव पशौ व्यङ्गैः विष्टकृतं यजती त्यत्र व्यङ्गपदस्य समस्तस्य प्र. धानह विर्भूतहदगाद्यानुवादेन बित्वविधायित्वं न सम्भवतीति त्रित्वविशिष्टाङ्गा- न्तरविधायित्व निर्णीतम 'इज्याशेषात् विष्टकादिज्येत प्रकृतिवदित्यधिकरणे । उ. ध्यते-अमृतासरमिति नेदं समासपदम् । एकार्थ योः पदयोः विशेषणविशेष्यमावा. योगेन समासस्यैव तावलक्षणविरुदत्वात् । न चामृताक्षर मिति विवरणीयानुवादो युक्तः । सन्निहितमन्त्रान्तर शैताक्षर शब्दार्थयैव बुभुत्सितत्वात् । नापि हरशब्दे- न तद्विवरणं युक्तम् । तस्य शिवे रूढत्वात् । जीवप्रतिपादनक्षमेण हि शब्देनेह वि. वरितव्यम् । नियम्ययोः प्रधानपुरुषयोनि यन्तुरीश्वरस्य च पूर्वोत्तरमन्त्रसन्दर्भ उपन्या- सदर्शनात् 'क्षरं माया चाक्षरं जीवरू क्षरात्मानावीशते देव एकः ॥ इति ब्रह्मगी- तोपबृंहणाच्च । न हि हरशब्दो जीवे दृष्टप्रयोगः । कथञ्चिदवयवार्थकल्पनेऽपि उत्त- रत्रान्वयेन शक्यसमर्थना या रस्त्यागायोगात् । तस्मादसम्बन्होऽयं प्रलापः 'अमृता- क्षरं हर इत्युद्देश्यविधेयभावेनान्वय'इति, कित्वमृतेति मिन्नं पदं, 'नारायणपरं ब्रह्मे त्य- त्र नारायणपदमिव तृतीयातत्कृतार्थने'तिमूले तत्कृतपदमिव च 'सुपां सुलुगि'त्यादिसू- त्रेण लुप्तविभक्तिकं जीवपरम् । 'सरं त्वविद्या ह्यमृतन्तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सो- ऽन्यः ॥' इत्यस्यामेव श्रुतौ तत्र तस्य दृष्टप्रयोगत्वात् । 'जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो नियत' इति श्रुत्यन्तरे तत्र तदर्थसद्भावोक्तेश्च । तेन च बुभुत्सिताक्षरशब्दा- र्थविवरणं क्रियते । क्षरशब्दस्तु क्षराक्षरेश्वरदेवताविशेषनिर्धारणपरत्वेनोत्तरत्रान्वेती ति युक्तः पन्थाः ॥ उपबृंहणमपि वायुसंहितायां तथैव · दृश्यते---- "यच्च क्षरम- व्यक्तं यच्चाप्यमृतमक्षरम् । तावुभौ यः क्षरात्मानानेको देवस्स्वयं हरः ॥ ईशते तद. मिध्यानात् योजनातत्त्वभावतः ॥ इत्यादि । यदि चामृताक्षरमिति समासपदं, त. थाप्यमृतशब्दनैवाक्षरशब्दविवरणमिति न तत्र हरशब्दान्वयः । 'सप्तदशारत्नि ·६ अद्वैतमञ्जरी । , । - , वाजपेयस्य यूप' इत्यत्र यूपपदमुख्यार्थतानुरोधात् समासपदेऽप्यरत्न्युद्देशेन सा प्तदश्यविधिस्वीकारात् इहापि हरपद मुख्यार्थताद्यनुरोधाज्जगत्कारणे ब्रह्म- ण्युपक्षिप्तविशेषसंशयव्युदासलाभाय हरपदस्योत्तरत्र देवताविशेषसमर्पणपरत्वे. नान्वरस्यावश्यकत्वाञ्चागल्या असमर्थसमासाभ्युपगमो न दोषः । स्यादेतत , नात्र कारणं ब्रह्मा ब्रह्मादिदेवानां मध्ये को देव इति संशयं प्रदर्य देवतान्तरकारणत्व. वादनिरासपूर्वकं शिव एवेति निर्धारणं क्रियते, किं तु जगत्कारणं वस्तु ब्रह्म वा, ततोऽन्यत्कालादिकं वेति प्रथममन्त्रेण संशयं प्रदर्यानन्तरं ब्रह्मैव कारणमित्येताव- निणीयते । कालः साभावो नियतिर्यदच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चि न्त्यम् । संयोगएषां न त्वात्मभावादात्माप्यनशिस्मुखदुःखहेतोः इति हितीय. मन्त्र कालादिकारणवाद निरासदर्शनात् अन्यथा देवतान्तरकारणवादस्यैव कोट्यन्तरस्य निरमानीपतया तदसाङ्गत्यापत्तेः । तस्मात ब्रह्म जगत्कारणं, न काला दिकमित्येतावत एवेह व्यवस्थापनेन कारणस्य ब्रह्मणो देवताविशेषरूपत्वस्यानिर्दि- धारविषितत्वात् न तदनुराधनोत्तरत्र हरशब्हान्द्र यासिद्धिः । उच्यते---- नात्र यत्का- रणभूतं वस्तु, तत् ब्रह्म, कालादिकं वेति विमर्शो दर्शितः । द्वितीयकोटेरश्रवणात् । संशयवाक्यं हि सामान्य तम्सम्भावितयावत्कोट्युपस्थापनक्षमकिशब्दमात्र घटितं वा स्यात्। यथा कोऽयं वृक्ष इति, विशिष्य तत्तलकोटिपरशब्दाविशेषघटितं वा, यथा असं वृक्षश्चूनः पनसो वेति, विशिध्यककोटिमानोपन्यासस्तु व्युत्पत्तिविरुद्ध मभित्र्याहतब्रह्मपदान्वयलाभाय कोयन्तराध्याहारस्ताबदवर्जनीयः । किं यज्ञदत्त . इतिवदुत्कटकोटिकसंशयवाक्यरूपत्वे कृतरुम जाता इत्यादिकोट्युत्कटत्वशून्याग्रिम विमर्शवाक्यानामनाञ्जस्यापत्तेः । अपिचान किंशब्दः कोऽयं पुरोवर्ती स्थाणुः पुरुषो वेत्यनेक तथातथाबिकल्प्यमानधर्मिपर्यन्तो वा, किमयं स्थाणुः, उन पुरु- व इत्यत्र विकल्पमात्रपरो वा। आये सामान्यतो विमर्शवाक्यमेकं विशिष्य को. टिद्वयविमर्शपरं वाक्यमन्यदिति प्रतीतैकवाक्यताभङ्गः, विशिष्य प्रदर्शितकोटि द्वयस्य वैकल्पिकत्वात्यायकवाकाराद्यध्याहारापत्तिश्च । द्वितीये 'कुतः स्म जा. ता' इत्यादिधर्मिपर्यन्तकिंशब्दान्तरमायपाठाननुरोधः , पक्षद्वयेऽपि विशेषविम शवाक्यस्यातादृशविमर्शवाक्यान्तरपारपाठाननुरोधश्च । अग्रे कालादिकारणवा दनिरासान्यथानुपपत्तिबलात्कारणं ब्रह्म, कालादिकं यति विमर्शवाक्यस्य कल्पनी- यतथा सर्वमिदं न दोषायेति चेन्न । तस्यैव तत्कल्पनापरिपन्थित्वात् । तथाहि -ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्' इत्यादिस्तदनन्तरपठितमन्त्रः । स्वतो निर्ण याशक्तानां तेषां तन्निर्णयाय देवताध्यानानुष्ठानं श्रावयतीति ततः प्रागेव सं विरुद्ध इति स- १ .

·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । -- । शयविषयकोव्यन्तरदूषणस्फुरणे कथं तत्सङ्गच्छेत । न च सन्दिहानानां त- निर्णयार्थध्यानकोट्यन्तरनिरासयोः पौर्वापर्यनियमात् क्रमे कोपाधिकरणन्यायेन पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्वात् । एतस्माज्जायते प्राणः' इत्यादिमन्ते प्राणादिज- म खादिजन्मादिवत् देवताध्यानात् परकोट्यन्तरनिरासः कल्प्यत इति वाच्यम् । अन्योन्याश्रयापत्तेः । न हि कालादिकारणवादस्य कोट्यन्तरत्वं तन्निरासस्य ध्या- नानन्तरत्वकल्पनं विना सिध्यति । किं च यदि कारणधर्मिकविशेषसंशयकोट्यन्त- रनिरासार्थः कालः स्वभाव' इति मन्त्रः, तदा यदृच्छापक्षस्यानुपपत्तिः । 'न कि: ञ्चित्कारणमस्तीति पक्षो हि यदृच्छापक्षः । किं च कारणस्य संशयात् प्रागेव चेत. नत्वसम्प्रतिपत्यभावे अचेतनस्य तस्याधिष्ठातृत्वासम्भवात् । अधिष्ठिताः केनेति विमर्शानुपपत्तिः । तस्मात् सामान्यतो ब्रह्म कारणमित्येतावन्निश्चितवतां किं कार- गं बहोति सम्भावितसकलकोटिविकल्पविशेषितधर्मिपरेण किशब्देन कारणं ब्रह्म विष्ण्वादिदेवानां मध्ये को देव इति विमृशतां जगतोऽकारणकत्वस्यान्यकारणकत्व. स्य वोपपत्तौ ब्रह्म कारणमित्येतावदेव सिद्धमिति संशयस्य निरालम्बनत्वप्रसङ्गो मा मदिति पक्षद्वयस्यापि निरासः निर्णयार्थध्यानात् प्रागेवेति तदभिप्रायवर्णनं युक्तम् । तदेतत् सर्वे मनसि कृत्वा कालादिकारणत्वनिरासस्य संशयधर्म्युपपादनपरत यान्वयो दर्शितः--जडानीशौ नैव प्रभवत इतीति । ननु, युक्तमेतदेवं का लादिकारणवादनिरासाभिप्रायवर्णनं, तथापि कारणं ब्रह्म को देव इति न विमर्शः, कि स्वद्वितीयस्य सकलसहकारिविधुरस्य ब्रह्मणः कथं कारण. त्वं समर्थनीयमित्यभिप्रायेण ब्रह्म जगदुत्पत्तौ साध्यायां किमुपकरणकमिति । एवं च तेषां ध्यानानन्तरं तदीयाविद्याशक्तिदर्शनोपन्यासस्सङ्गच्छते । ब्रह्मणो ज. गत्सृष्टौ कि सहकारीति सन्दिह्य स्वयं निर्णयाशक्त्या ब्रह्म ध्यायतां तत्प्रसादादध- टितघटनापटीयसी मायाशक्तिस्सहकारिणीति तेषां निर्णय आसीदिति तात्पर्यवर्णना. अस्यात् । अन्यथा त्वत्र मायाशक्तिदर्शनोपवर्णनमसङ्गतमेव स्यादिति, उच्यते- एवं सहकारिविचारपरत्वकल्पनायां कारणपदं तावत् सहकारिलक्ष कल्पनीयं स्या- त् । कुतः स्म जाता इत्यादिविमर्शाश्च नोपपद्येरन् । यदि कारणसामान्योपगमपू- वक तत् ब्रह्मान्यद्वेति संशय इति कल्प्येत, यदि वा कारणं ब्रह्मेत्यभ्युपगमपूर्वक तत् शिवो वा, देवतान्तरं वेति, तदा ते ब्रह्मणोऽन्यस्माद्वा वयं जाता इद्यादिप्रका. रेण वा शिवात् देवतान्तराद्वा वयं जाता इत्यादिप्रकारेण वा युज्येरन् । ब्रह्म सकलज गज्जननजीवनादिकारणमिति निश्चये तद्विशेषजिज्ञासानुदये च तत्सहकारिमानं जिज्ञासमानानां कः कुताम्म जान इत्यादिविचारस्य प्रसङ्गः । तत्र किंसहकारिका- ..

·अद्वैतमञ्जरी । -- .. दित्यादिव्याख्याने बह्री क्लिष्टकल्पना । अग्रे मायाशक्तिदर्शनोपवर्णनं त्वसिद्धम् । ब्रह्मविद्याधिदेवतायाः पराशक्तेः अम्बिकायाः प्रसादाद्विमृश्यमानार्थनिर्णयो भविष्य- तीत्यभिप्रायेण तां ध्यायतां तेषां तत्साक्षात्कारोपवर्णनपरत्वात् 'ते ध्यान योगानु- गता' इत्यादिमन्त्रस्य । अत एव तत्र शक्तिशब्दस्याविद्यासाधारण्यात तहणं माभू- दिति आत्मेति विशेषणम् । अम्बिका हि देवस्य चन्द्रमौलेरात्मभूता शक्तिः । 'आ- चक्षते तयोर्भेदमज्ञानात्परमार्थतः । अभेदश्शिवयोस्सिद्धो वहिवाहकयोरिव ॥ इति स्मरणात् अविद्या तु तस्यानात्मभूता , मिथ्यात्वात्। उक्तं च संक्षेपशारीरके-'चि- 'छक्तिः परमेश्वरस्य विमला चैतन्यमेवोच्यते सत्येवास्य जडा परा.भगवतश्शक्ति- स्त्वविद्योच्यते ॥ इति । न च आत्मपदस्य देवपदेन कर्मधारये शक्तिपदस्याविद्याप- रत्वमपि सम्भवतीति शङ्कनीयम् । तदा 'दीर्घसोमे सन्तृधे धृत्या' इत्यत्र सोमपदस्य प्रकने ज्योतिष्टोमे वृत्तौ समानाधिकरणस्य दीर्घपदस्येव 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्यत्रात्मीयपरत्वे वेनपदस्येव चेहान्यतरस्य पदस्याव्यावर्तकतया वैयर्थ्यांपत्तेः, विशेषणविशेष्यभावासम्भवेन कर्मधारयानुपपत्तेश्च । न च 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्त. रपदे नित्यं समासवचन मिति वार्तिकस्य वाक्त्वच प्रियः चित्रगवधन' इत्यादिसमा- सकृतवैरूप्यसम्भवस्थलविषयत्वात् बृहद्रथन्तरसामा कार्य इतिवदिह विनैवावयव- तत्पुरुषम् अनेकपद समास इति शङ्कितुं शक्यते । अबहुव्रीहित्वात् 'अनेकमन्य- पदार्थ' इति बहुव्रीहावेवानेकग्रहणेनानेकप इसमासज्ञापनान् , कथाश्चित्साधूत्वसम्म- वेऽपि वैयर्थ्यस्य वचलेपायितत्वाच्च । किं च 'ईक्षाध्यानयोरेकः कार्यकारणभूतयो- रर्थ औत्सर्गिक' इति ईक्षतिकर्माधिकरणोक्तरीत्या दर्शनध्यानयोः कार्यकारणयोरे- कविषयत्वं वक्तव्यम् । न च तदुपपद्यते । दर्शनस्याविविद्याविषयत्वपक्षे इदानी स. हकारिणि सन्दिहानानां तस्मिन् सहकारित्वनिर्णयो भविष्यतीति अनवगच्छतां ज- दशक्तिविषयमेव निर्णयरूपं ज्ञानमुद्दिश्य तयाने प्रवृत्त्ययोगेन ध्यानं ब्रह्मविषयमिति वक्तव्यत्वात् । तस्मादम्बिकाप्रसादादस्माकमयमों निर्णीतो भविष्यतीत्यभिप्रायेण प्रत्यक्षीकरणाय तां ध्यायन्तस्तामपश्यन्नित्येतदर्थपर: 'ते ध्यानयोगानुगता' इतिम- सूत्रः। तत्कृपाकटाक्षमहिन्ना परं कारणं महादेवमपश्यन्नित्येतदर्थपरो 'यः कारणानी'- त्याद्यनन्तरमन्त्रसन्दर्भ इति युक्तम् । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्योक्तं-महादेव्या दृष्टया त्व. मिति मतिरासीद्याभवतामिति । यमत्रतां यमाद्यङ्ग योगमास्थितानामित्यर्थः । म हादेव्या इति कर्मणि कर्तरि वा षष्ठी । ततश्च तद्दर्शनात्तकृपाकटाक्षादिति वार्थः । ए- वमेषां मन्त्राणामनिष्कर्षः कूर्मपुराणे संक्षिप्य स्पष्टीकृतः-~~-'समेत्य ते महात्मा- नो मुनयो ब्रह्मवादिनः । वितेनिरे बहून्वादानात्मविज्ञानसंश्रयान् ॥ किमग्य जग- . ..

·पू० शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । १ तो मूलमात्मा वास्माकमेव हि । कोऽपि स्यात्सर्वभूतानां हेतुरीश्वर एव च । इत्येवं- मन्यमानानां ध्यानकर्मावलम्बिनाम ॥ आविरासीन्महादेवी गौरी गिरिवरात्मजा ।' इत्यारभ्य 'निरीक्षितास्ते परमेशपल्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् । पश्यन्ति शम्भु क- विमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम् ।।' इत्यादिना । अत्र किमस्य जगतो मूलमि- ति कि कारणं ब्रह्म कुतस्स्म जाता इत्येतदर्थो दर्शितः । 'आत्मा वास्माकमेव ही. ति दर्शितः 'जीवाम केन' इत्यादिविमर्शजातार्थः । आत्मशब्दस्याधिष्ठातपरत्वात् । 'कोऽपि स्यादि'त्यादिना 'कालस्स्वभाव' इत्यादिमन्त्रप्रतिपादितकालकारणत्वादि- वादनिराससामर्थ्यसिद्धसर्वकारणत्वसर्वेश्वरत्वविशिष्टपुरुषसंप्रतिपत्त्युपन्यासेन सं- शयानां बह्मर्मिकतं स्पष्टीकृतमित्यादि व्यक्तम् । शिवपुराणेऽप्यम्बिका- माहात्म्यं प्रस्तुत्य 'मुमुक्षया पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमन. सो विमृशन्ति यथातथम् । किं कारणं कुतो जाता जीवाम : केन वा वयम् । क्व चास्माकं सम्प्रतिष्ठा केनवाधिष्ठिता वयम् । केन वर्तामहे शश्वत् सुखेष्वन्येषु वानि शम् । अविलया च विश्वस्य व्यवस्था केनवा कता । कालः स्वभावो नियतियहच्छा नात्र युज्यते। भूतानि योनिः पुरुषः योगो वैषां परोऽथवा । अचेतनत्वात्कालादेश्चे. तनत्वेऽपि चात्मनः । सुखदुःखाभिभूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते । ते ध्यानयोगानुग- ताः प्रापश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्धशम् । तथा वि- च्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमन्तं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा । यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितान्यपि । अप्रमेयोऽनया शक्त्या साकमेकोऽधिति- ष्ठति ॥ इत्यादिना स्फुटीकृतः । तस्मादुक्तविधया शिवस्य जगन्मूलकारणत्वनि र्णयार्थी एवैते श्वेताश्वतरमन्नाः ॥१७॥ नन्वस्त्विदमेवं, तथापि शिव एव कारणमिति कुतोऽवधारणासिद्धिः । श्रुत्य- न्तराम्नातेषु सृष्टिप्रकरणादिषु देवतान्तरनाम्नामपि कारणे ब्रह्मणि प्रयोगदर्शना दित्याशङ्कयाह- प्रवृत्तेष्वन्यार्थ प्रभुतिलकसर्गश्रुतिगणे ध्वमुख्याथै युक्तं मतमपि पदं कारणपरम् । इह त्वन्नामेशो हर इति च तन्निर्णयवच- स्यमुख्यार्थ नीतं यदि बत हता निर्णयकथा ॥१८॥ । --- - Memorea इह वर्तामह इति पाठान्तरम् ॥ २, नीतम् इति पाठान्तरम् ॥

·अद्वैतमञ्जरी! • , अयमर्थः-सृष्टिप्रकरणे लष्कृसद्धावस्त्रष्टव्यपदार्थविशेषतत्तत्क्रमादिप्रतिपा- दनेन कृतार्थेषु कारणे ब्रह्मणि प्रयुक्ता देवतान्तरवाचिनश्शब्दाः शक्या मुख्यार्थ- तात्पर्यविधुराः कल्पयितुम् । तथास्वीकृताश्च तद्विषयाः प्राणाकाशाक्षरादिशब्दाः । उदाहृतमन्त्र जाते तु श्रुत्यन्तरप्रतिपादितं स्त्रष्टुसद्भावादिकं सिद्धं कृत्वा सृष्टुब्रह्मणो देवताविशेषरूपेण निर्णयार्थ प्रवृत्ते निर्णयवाक्ये कारणे प्रयुक्त शिवासाधारण ना. म स्ववाच्योपस्थापनकप्रयोजनमनन्यपरं न स्वार्थतात्पर्यविधुरं कल्पयितुं शक्य- मिति । तथा च यथा पौर्णमास्यामाग्ने याग्नीषोमीययोः क्रमेणानुष्ठानायापेक्षिते स्मृति- क्रमेऽनुष्ठेपार्थ-मृत्येकायोजनमन्त्र पाठक्रम एव नियामक इति तद्विरोधात यागस्वरू पमातूविधानेन चरितार्थयोः ब्राह्मणयोः पाठक्रमो न नियामकः, तथा छान्दोग्य- बृहदारण्यकादिषु सृष्टे गयेषु सामान्यतोऽत्रगतसद्भावस्य सृष्टुरक्षिते विशेषपर्यव- साने वि(श)षयोपन्यासपूर्वकं शिवस्य कारणत्वनिर्णयार्थ प्रवृत्तं किंशब्देनौचित्यात् कोट्य तरत्वेन विमृष्टानां देवतान्तराणां कारणत्वव्युहासपर्यवसायि उदाहृतं म- न्त्र नातमेव नियामकं, न तु प्रमेयान्तरप्रतिपादनेन चरितार्थानि सृष्टिवाक्यानीति तत्रतत्र सृष्टिवाक्ये कारणे श्रूयमाणमपि देवतान्तरनामबृन्दम् । अश्वमेधे 'न चतु- स्त्रिंशदिति ब्रूयात् षडिशतिरित्येव ब्रूयात्' इत्यस्मिन् तत् प्रतिषिध्य प्रतिनियु- ज्यते । सा 'चतुस्त्रिंशद्वाच्यत्वादि' त्यधिकरणसमर्थितेन न्यायेन 'चतुस्त्रिंशद्वाजि. नो देवबन्धोरि ति वैशेषिकाध्रिगुवचनप्रतिषेधमात्रपरे वाक्ये 'पदिशतिरित्येवं ब्रू यादिति चोदकप्राप्ताध्रिगुवचनानुवादभागः षड्विंशतिरिति सङ्ख्याविशेषग्रहणे ता- त्पर्यवैधुर्यात् षड्विंशतिरम्यासेन पशुगणे तत्प्रकृतित्वादित्यधिकरणोक्तन्यायप्रा- प्तस्य तूपरगोमृगयोरश्वस्य च वकीणां समस्य वचनस्याबाधेन यथाप्राप्ताधिगुवच- नमात्र इव मन्त्रोपनिषन्मन्त्रसमर्पित एव विशेषे पर्यवसानमहतीति भावः । एतेने- दं निरस्तं--यत्परे प्राहुः-जगत्कारणं वस्तु छान्दोग्यादिषु सद्ब्रह्मात्मादिशब्दैः उ. त्तरोत्तरं विशेषपर्यवसायिभिश्चेतनरूपतापर्यन्त बुद्धिगृहीतं महोपनिषदादिषु अनित- रसाधारणेन नारायणशब्देनाभिधानात् 'छागो वा मन्त्रवर्णादिति न्यायेन नारा. यण एवेति पर्यवस्यति । क्वचित प्रदेशे कारणे श्रूयमाणानां शिवशम्भ्वादिशब्दा. नां 'शिवास्ते सन्तु पन्थानः शम्भुः स्वयंभूवृहिण' इत्यादिदर्शनादसाधारण्याभावात् इति । यथास्ति नारायणशब्दस्य विष्णावसाधारण्य, तथा शिवे हरशदस्यापि। अन्यत्र साधारण्यानुशासनाद्यदर्शनात् । तथा च परोक्तन्यायेन निर्णयासम्भवात अस्सदुक्तरीत्या हरशब्दस्य तात्पर्यवत्वात्तत एव निर्णयो युक्तः । न च क्वचि. क्वचिन्नारायणशब्दस्य कारणेऽभ्यासदर्शनात् तस्यापि तात्पर्यवस्वमवगतमिति . ।

·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। ४१ " । । । वाच्यम् । तत्र बहुशोऽभ्यस्तस्यापि तस्य तद्विषयप्राणाकाशादिशब्दवत् बू- त्यन्तरकल्पनासाहिष्णुत्वेनान्यथासिद्धत्वात् इह स्ववाच्यतदितरदेवताविशेष- कोटिककारणसंशयानन्तरनिर्णयवाक्ये श्रुतस्य हरशब्दस्य अयं स्थाणुः पुरुषो वेति संशयानन्तरम् 'अयं पुरुष एवेति निर्णयवाक्ये श्रुतस्य पुरुषशब्दस्येव व्य- वच्छेदनीयायां प्रतिकोटी वृत्ययोगात् । यच शिवादिशब्दानां शिवे असाधा- रण्यं नास्तीत्युक्तं, तत्र शिवशब्दे तावत्गृच्छामः--किं तस्य 'पन्थानस्सन्तु ले शिवा' इत्यादिप्रयोगविषयसाधारणशुभतारूढिन्यतिरेकेण शिवे असाधारण रूपेण शक्तिरेव नास्तीत्युच्यते, उत तत्सत्वेऽप्यक्षादिशब्दवदनेकशक्तिकत्वात् स्वतो न निर्णायकत्वमिति । नाद्यः । 'कल्याणं मङ्गलं शिव'मित्याद्यनुशासनव्यतिरे- केण 'शिवश्शूली महेश्वरः । ईशानश्शशिशेखरः पशुपतिश्शूली शिवशङ्करः । व्योमकेशो महादेवः प्रमथाधिपतिश्शिवः । शिवं मोक्षे च भद्रे च सलिले च शिवो हरे । शिवो बोले पद्मरागे हरे कीले शिवं जले । शिवं भद्रं शिवश्शम्भुः शिवा गौर, शिवा हये त्याद्यन्यथासिद्धानुशासनबलात् विष्णुर्नारायणः कृष्ण' इत्याद्य. नुशास ष्णशब्दस्य वर्णविशेष रूदिव्यतिरेकेण विष्णाविव 'शस्त चाय त्रिषु द्रव्ये पपपुण्यसुखादि च' इति स्मृतां सर्वद्रव्यसाधारणामर्थवल्लिङ्गतां विना नित्य पुल्लिङ्गतया असाधारणरूपेणापि तस्य तत्र शक्तेरवश्यमभ्युपगन्तव्यत्वात् । अन्यथा पथ्यादिवदेव तत्र पृथगनुशासनानपेक्षणेन तद्वैयर्थ्यांपत्तेः । नापि द्वितीयः । केवलयोगेन कुमुदादिषु प्रयुज्यमानस्यापि पङ्कजादिशब्दस्य योगरूढयभयानुग्रह- लाभेन पापरत्वस्येव शिवशब्दस्य शुभत्वनीलकण्ठत्वादिविशिष्टरूपविषयशक्ति- द्वयानुग्रहलाभेन परमेश्वरपरत्वस्यौत्सर्गिकतया प्रकरणोपपदाद्यनुपपीडितात्ततः स- वैन परमेश्वरस्य प्रतीतेः स्वत एव च तस्य निर्णायकत्वात् । न चानेकशक्तस्यैकस्य शब्दस्य सकृच्छ्रुतस्यानेकशक्यपरत्वं न क्वापि दृष्टं, युगपद्वृत्तिद्वयस्य विरुद्धत्वा- दयुक्तं चेति वाच्यम् । सबङ्गश्पस्थले आवृत्ति विना युगपदनेकशक्यानुसन्माना- सम्भवात् सैन्धवमानयेत्यादौ नानार्थस्थले क्रमानुसन्धेयभङ्गविशेषानपेक्षणेन सा- मग्रीपौष्कल्याद्युगपद्नुसंहितशक्तिद्वयेन चक्षुषा युगपदुत्पन्नसंयोगद्वयेनार्थद्वयप्र- काशवदर्थद्वयस्मरणोपपत्तावपि स्वतन्तार्थद्वयत्यापि प्रत्येकमानयनान्वयापत्त्या वा क्यभेदप्रसङ्गाच्च । अन्यत्र तथात्वेऽपि अत्र समङ्गत्वाभावेनावृत्त्यनपेक्षणानिखिल- भुवनक्षेमङ्करे भगवति नीलकण्ठ एव प्रवृत्तिनिमित्तद्वयस्यापि विश्रान्तेः स्वतन्त्रार्थ- द्वयपरत्वाप्रसङ्गेन वाक्यभेदापत्त्यभावाच्च युगपदुन्मिषिताविरुद्धशक्तिद्वयस्य योग- रूढिस्थल इवानुग्राह्यतया संयोगविप्रयोगसाहचर्यादिभिरन्यतरावच्छेदायोगेना -- R ·अद्वैतमञ्चरी। साधारणशिवरूपवाचिनश्शिवशब्दस्य निरुपाधिशिवरूपत्वपरत्वस्याप्यभ्युपगन्तव्य. त्वात् 'समा भवन्ति मे सर्ने दानवाश्चामराश्च ये । शिवोऽस्मि सर्वभूतानां शिवत्वं तेन मे सुराः ।। इति कर्णपर्वणि शिववचनेन तद्वाचिनरिशवशब्दस्य निरुपाधि- शिवरूपतापरत्वस्याप्यवगमाच्च । तस्माच्छिवशब्दः शक्तिद्वयानुग्रहलाभेनौत्सर्गि- कशिवतात्पर्यवत्त्वात् तदसाधारण इत्येव युक्तम् । एतेन योगेनान्यत्रापि प्रयुज्य. मानानामश्विरमहेश्वरेशानादिशब्दानामप्यसाधारण्यं व्याख्यातम् । आहुश्चाभियुः क्ताः-'यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयश्शब्दो यथार्थाक्षरः । महेश्वरस्व्यम्बक एव नाप- रः । इत्यादि । ईशानशब्दस्य त्वसाधारण्यं 'शब्दादेव प्रमित' इति सूत्रेण भग- वता बादरायणनैव स्फुटीकतम् । यसु शम्भुशब्दस्य द्रुहिणसाधारण्यं शङ्कितं, तत्सत्य. मेव । तथापि 'शम्भुराकाशमध्य' इत्यादौ ब्रह्मणः कार्यकोटौ श्रवणेन तत्परत्वायोगे शिवपरत्वमेव सिध्यतीति न तावता अव्यवस्थापत्तिः। अन्यथा विष्णुपुराणे 'ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । नारायणाख्यो भगवान ब्रह्मा लोकपिता- महः ॥ इत्याबनेकप्रदेशेषु, कॉमें 'अवाप्य तज्ञा गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः ।। इति प्रस्तुत्य नारायणाख्यो भगवान्यथापूर्वं प्रजापतिः ॥' इति , आश्वलायनस्मृतौ ,तस्मादण्डादभूत्स्रष्टा शिवात्मा चतुराननः। सर्वलोकस्य निर्माता ब्रह्मा विश्वसृजापतिः। स चाप्सु शयनादेव शिवात्मा स्वेच्छया चिरम् । नारायणाख्यामभजच्छक्तिरूपः प्रजापतिः ॥ इति च ब्रह्मणोऽपि नारायणसंज्ञामिधानेन नारायणशब्देन निर्णय इति पराभिमानस्यापि मङ्गापत्तेः । तस्मात् 'निस्साधारण्यनारायणपदविषये निश्च- यं यान्त्यबाधे सहमाद्यास्समानप्रकरणपठिताश्शाङ्कतान्यार्थशब्दाः । इति परो- क्तमसङ्गतम् ॥१८॥ साक्षान्मन्त्रवणेनैव सर्वेषां कारणवाक्यानां शिवे पर्यवसानस्य दशि- तत्वाच्च तद्विराोधन्यायामासमात्रमवलम्व्य परोक्तमसङ्गतमित्याह- अमुष्पिन्नाम्नातः शिखरितनयावल्लभ यदा तमस्तन्नेत्येष स्वयमुपदिशन् कारणगिराम् । अशेषाणां मन्त्रो भवति भगवन् पर्यवसिति नयत्युन्मत्तानामितरपरतोक्ति विफलताम् ॥ १९ ॥ अस्यामेवोपनिषदि--'यदा तमस्तन्न दिवा न रातिः न सन्न चासञ्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी॥ इत्याम्नायते मन्त्रः। अयं च सर्वेषां कारणवाक्यानां शिवविषयत्वनिर्धारणार्थः । कथं, यदा तम इति 'तमो वा इदमेकमास नासदासीन्नोसदासीत्तदानीं तम आसीत्प्रजापतिर्वा इदमेक आsaiante ·पू०] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । सोन्नाहरासीन्न रात्रिरासीत्सोऽस्मिन्नन्धे तमसि प्रासदित्यादिश्रुत्यन्तरप्रतिपन्नत. मोविशेषाङ्कितकालविशेषानुवादेन तदित्यादिना शिवस्य तत्कालवर्तित्वेन विधानात पुरोडाशादिद्रव्यसम्बन्धितया आनेयादिवाक्यप्रतिपन्नानां यागानामेव चतुरवत्तं जु. होत्तीति तत्तत्पुरोडाशादिद्रव्यावदानसम्बन्धिहोमविधिबलाहोमरूपतेव तत्कालवर्ति त्वेन पुरोवादप्रतिपन्नस्य परादिशब्दोदितस्य ब्रह्मण एव शिवरूपता पर्यवस्थती- त्येवं तावत्पूर्वार्धं केपाश्चित्कारणवाक्यानां विषयविशेषोपसंहारपर्यवसायि । तथा तद्- क्षरमिति मुण्डकादीनां तत्सवितुर्वरेण्य मिति आदित्यमण्डलवर्तिनि परमपुरुषे कारण. त्वाक्षेपकलिङ्गं सर्वान्तर्यामित्वमुपवर्णयन्त्या गायत्र्याः 'प्रज्ञा च तस्मात्यस्ता पुरा. णीति, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति, स ईक्षत ले कान्नु सृजा इति, सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति तपसा चीयते ब्रह्मेति च स्रष्टुरादिसृष्टिपूर्वकालीनं सृष्टव्यवस्तु- जातालोचनं.प्रतिपादयतां छान्दोग्यादिश्रुतकारणवाक्यानाम् ईक्षणादिशब्दै रुपात्तस्य स्रष्टव्यालोचनस्य तदन्यतमशब्देन ग्रहणे तच्छन्दयुक्त श्रुतिमात्र विषयोपसंहारश- का स्यादिति सर्वसाधारणेन प्रज्ञाशब्देन तदुपादाय च विषयविशेषोपसंहारपर्य- वसायीत्येवमयं कृत्स्नो मन्त्रः सकलकारणवाक्यविषयविशेषनिर्धारणार्थः । एवं सा- साढेदोपर्शितविषयविशेषनिर्धारणविरुद्धं मूर्खजालपतमनादेवामित्यर्थः ॥१९॥ , , परैरुक्तं-नायं मन्त्रः वयं कारणस्य तमसः प्रापकः । यदेति कालविशेष- प्राप्तानुवादात् । प्राप्तिश्च 'अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते । तमः परे देव एकीभवतीति सुबालोपनिषद्वाक्येन । तस्यां चाव्यक्ताक्षरक्रमेण 'यस्य शरीर- . मित्युपक्रम्य 'एष आत्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इति पाठान्ना- रायणाधिष्ठितस्य तमसः प्रापकं श्रुत्यन्तरमिह पुरोवाद इति तदनुरोधादनुवादमन्त्र- श्रुततमोऽधिष्ठातृपरशिवशब्दो नारायणपर एक । 'तमो वा इदमेकमास' इत्यादिश्रुत्य- न्तरस्य पुरोवादत्वाश्रयणेऽपि तस्य सौबालवाक्यप्रतिपनविशेषपर्यवसायित्वेनाविशे- पात् । एवं च तदक्षर मित्यादिनापि नारायणस्यैव प्रकारविशेषोपदेश इति। तत्र यथा 'विश्वजित्सर्वपृष्ठो भवतीति विधेयपरबहुविषयतर्वशब्दार्थानुरोधात वृहद्रथ- न्तररूपमाकृतघष्ठत्यागेन पाडहिकपृष्ठानुवादपरत्वं कल्प्यते, तथा यदा तम इत्य- स्यापि शिवविधितात्पर्यानुरोधात आपाततोऽन्यविषयसौबालादिवाक्यत्यागेन श्रुत्य- न्तरेषु विरुद्धानेकविशेषश्रवणात् कंचिद प्यपर्यवसितमैत्रायणश्रुत्यादिप्रापितार्थानुवा. दपरतैवेति वक्तुं शक्यत्वेऽपि परमते वृद्धिलाभेन मूलहानिन्यायं सूचयितुं तन्मते मन्त्रस्यैव तावद्वैयर्थ्यापत्ति दर्शयति- ·२ अद्वैतमञ्चरी। साधारणशिवरूपवाचिनश्शिवशब्दस्य निरुपाधिशिवरूपत्वपरत्वस्याप्यम्युपगन्तव्य त्वात् 'समा भवन्ति मे सर्वे दानवाश्चामराश्च ये । शिवोऽस्मि सर्वभूतानां शिवत्वं तेन मे सुराः ॥ इति कर्णपर्वणि शिववचनेन तद्वाचिनश्शिवशब्दस्य निरुपाधि- शिवरूपतापरत्वस्याप्यवगमाच्च । तस्माच्छिवशब्दः शक्तिद्वयानुग्रहलाभेनौत्सर्गि- कशिवतात्पर्यवत्वात् तदसाधारण इत्येव युक्तम् । एतेन योगेनान्यत्रापि प्रयुज्य- मानानामीश्वरमहेश्वरेशानादिशब्दानामप्यसाधारण्यं व्याख्यातम् । आहुश्वामियु. का:-'यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयशब्दो यथार्थाक्षरः । महेश्वरस्व्यम्बक एव नाप- रः।' इत्यादि । ईशानशब्दस्य त्वसाधारण्यं 'शब्दादेव प्रमित' इति सूत्रेण भग- वता बादरायणनैव स्फुटीकतम् । यतु शम्भुशब्दस्य द्रुहिणसाधारण्यं शङ्कितं, तत्सत्य मेव । तथापि 'शम्भुराकाशमध्य' इत्यादौ ब्रह्मणः कार्यकोटौ श्रवणेन तत्परत्वायोगे शिवपरत्वमेव सिध्यतीति न तावता अव्यवस्थापत्तिः। अन्यथा विष्णुपुराणे 'ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । नारायणाख्यो भगवान ब्रह्मा लोकपिता- महः ॥ इत्याद्यनेकप्रदेशेषु, कौम 'अवाप्य संज्ञा गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः ॥' इति प्रस्तुत्य नारायणाख्यो भगवान्यथापूर्व प्रजापतिः ॥' इति , आश्वलायनस्मृतौ तस्मादण्डादभूत्स्रष्टा शिवात्मा चतुराननः सर्वलोकस्य निर्माता ब्रह्मा विश्वसृजांपतिः। स चाप्सु शयनादेव शिवात्मा स्वेच्छया चिरम् । नारायणाख्यामभजच्छक्तिरूपः प्रजापतिः ॥ इति च ब्रह्मणोऽपि नारायणसंज्ञाभिधानेन नारायणशब्देन निर्णय इति पराभिमानस्यापि भङ्गापत्तेः । तस्मात् निस्साधारण्यनारायणपदविषये निश्च. यं यान्त्यबाधे सब्रह्माद्यास्समान प्रकरणपठिताश्शाङ्कतान्यार्थशब्दाः ॥' इति परो- क्तमसङ्गतम् ॥१८॥ साक्षान्मन्त्रवणेनैव सर्वेषां कारणवाक्यानां शिवे पर्यवसानस्य दशि- तत्वाच तद्विराोधिन्यायाभासमात्रमवलम्ब्य परोक्तमसङ्गतमित्याह- अमुष्मिन्नान्नातः शिखरितनयावल्लभ यदा तमस्तन्नेत्येष स्वयमुपदिशन् कारणगिराम् । अशेषाणां मन्त्रो भवति भगवन् पर्यवसिति नयत्युन्मत्तानामितरपरतोक्तिं विफलताम् ॥ १९ ॥ अस्यामेवोपनिषदि--'यदा तमस्तन्न दिवा न रातिः न सन्न चासञ्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रस्ता पुराणी ॥' इत्याम्नायते मन्त्रः। अयं च सर्वेषां कारणवाक्यानां शिबविषयत्वनिर्धारणार्थः । कथं, यदा तम इति 'तमो वा इदमेकमास नासदासीनोसदासीत्तदानी तम आसीत्प्रजापतिर्वा इदमेक आ- ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । सौन्नाहरासीन्न रात्रिरासीत्सोऽस्मिन्नन्धे तमसि प्रासदित्यादिश्रुत्यन्तरप्रतिपन्नत- मोविशेषाङ्कितकालविशेषानुवादेन तदित्यादिना शिवस्य तत्कालवर्तित्वेन विधानात् पुरोडाशादिद्रव्यसम्बन्धितया आनेयादिवाक्यप्रतिपन्नानां यागानामेव चतुरवत्तं जु. होती'ति तत्तत्पुरोडाशादिद्रव्यावदानसम्बन्धिहोमविधिबलाद्धोमरूपतेव तत्कालवति। त्वेन पुरोवादप्रतिपन्नस्य परादिशब्दोदितस्य ब्रह्मण एव शिवरूपता पर्यवस्थती- त्येवं तावत्पूर्वार्धे केषाञ्चित्कारणवाक्यानां विषयविशेषोपसंहारपर्यवसायि । तथा तद- क्षरामिति मुण्डकादीनां तत्सवितुर्वरेण्य मिति आदित्य मण्डलवर्तिनि परमपुरुषे कारण. त्वाक्षेपकलिङ्गं सर्वान्तर्यामित्वमुपवर्णयन्त्या गायत्र्याः 'प्रज्ञा च तस्मात्प्रसूता पुरा. णीति, तदैवत बहु स्या प्रजायेयेति, स ईक्षत ले. कान्नु सृजा इति, सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति तपसा चीयते ब्रह्मेति च स्रष्टुरादिसृष्टिपूर्वकालीन सृष्टव्यवस्तु- जातालोचनं.प्रतिपादयता छान्दोग्यादिश्रुतकारणवाक्यानाम् ईक्षणादिशब्दरुपात्तस्य स्रष्टव्यालोचनस्य तदन्यतमशब्देन ग्रहणे तच्छन्दयुक्त श्रुतिमात्रविषयोपसंहारश- का स्यादिति सर्वसाधारणेन प्रज्ञाशब्देन तदुपादाय च विषयविशेषोपसंहारपर्य- वसायीत्येवमयं कृत्स्नो मन्त्रः सकलकारणवाक्यविषयविशेषनिर्धारणार्थः । एवं सा- साद्वेदोपदर्शितविषयविशेषनिर्धारणविरुद्ध मूर्खनल्पितमनादेयमित्यर्थः ॥१९॥ । यत्तु परैरुक्तं-नायं मन्त्रः वयं कारणल्य तमसः प्रापकः । यदेति कालविशेष- प्राप्तानुवादात् । प्राप्तिश्च 'अव्यक्मक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते । तमः परे देव एकीभवतीति सुबालोपनिषद्वाक्येन । तस्यां चाव्यक्ताक्षरक्रमेण 'यस्य शरीर. मित्युपक्रम्य 'एप आत्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इति पाठान्ना- रायणाधिष्ठितस्य तमसः प्रापकं श्रुत्यन्तरमिह पुरोवाद इति तदनुरोधादनुवादमन्त्र- द्रुततमोऽधिष्ठातृपरशिवशब्दो नारायणपर एक । 'तमो वा इदमेकमास' इत्यादिश्रुत्य- न्तरस्य पुरोबादत्वाश्रयणेऽपि तस्य सौबालवाक्यप्रतिपन्न विशेषपर्यवसायित्वेनाविशे- पात् । एवं च तदक्षर मित्यादिनापि नारायणस्यैव प्रकारविशेषोपदेश इति । तत्र यथा 'विश्वजित्सर्वपृष्ठो भवतीति विधेयपरबहुविषयसर्वशब्दार्थानुरोधात बृहद्रथ- न्तररूपमाकृतएष्ठत्यागेन पाडहिकपृष्ठानुवादपरत्वं कलप्यते, तथा यदा तम इत्य- स्यापि शिवविधितात्पर्यानुरोधातू आपाततोऽन्यविषयसौबालादिवाक्यत्यागेन श्रुत्य. न्तरेषु विरुद्धानेकविशेषश्रवणात् क्वचिद प्यपर्यवसितमैत्रायणश्रुत्यादिप्रापितार्थानुवा. दपरतैवेति वक्तुं शक्यत्वेऽपि परमते वृद्धिलाभेन मूलहानिन्यायं सूचयितुं तन्मते मन्त्रस्यैव तावद्वैयर्थ्यापत्तिं दर्शयति- मा ·अद्वैतमञ्चरी । । पुरोवादश्रुत्यन्तरविदितरूपे यदि पर नियच्छेदात्मानं पठितमिह मन्त्रे शिवपदम् । यदेत्याचं कालं मनुरयमनूद्य स्मररिपो विधत्तां किन्नाम स्थितिमविदधानस्तव तदा ॥ २० ॥ अयमर्थ:--सत्यं यदा तम' इत्यनुवादः, न तु सौबालवाक्यमेव पुरोवादः। अन्येषामप्यनूद्यमानार्थस्य प्रापकाणां श्रवणे नाविशेषात् । नापि 'तन्न दिवे त्यादिर- रप्यनुवादः । तदृत्त योगेन तत्काले कस्यचिद्विधेयताप्रतीतेः । विधेयश्च तत्र न दि- ननिशाकिभागाभावः , सदसदात्मकप्रपञ्चाभावो वा। पुरोवादेभ्य एव तयोः प्राप्तेः । न हि किञ्चिदनूद्य किञ्चिद्विधातुं प्रवृत्तं वाक्यमनुवादायावश्यमपेक्षितात्पुरोवादादेव प्राप्तेऽर्थे पर्यवस्यत्साफल्यमश्नुवीत । अतस्तत्रापि न दिवेत्यादिरनुवादः । एवं च शि- वशब्दोऽपि यदि कथञ्चिदौत्सर्गिकार्थपरता हित्वा पुरोवादविशेषप्राप्ते. नारायण एव पर्यवस्येत् , तदा यदा तमस्तादिति किञ्चिद्विधातुमुद्यम्यापिथे स्थितं वाक्यं कि विधेयमासाद्य विश्राम्यतु । न हि तस्य नारायणवृत्तिले पुरोवादादप्राप्त कञ्चिद. थं पश्यामः । तस्मात् परमते वाक्यमेव तावद्वैग प्राप्तमिति । ततश्च 'यथा एकादश पशोरवदानानि तानि द्विरवद्यतीतिविधियर्थपरिहाराय यद्यपि 'चतुरवत्तं यजमा- नः पञ्चावत्तैव वपा कार्या' इत्यत्र वपापदस्य विशिष्य वपाग्रहणे न तात्पर्य, किं तु सामान्यतः पशुप्रकृतिकहावित्रि ग्रहण इति निति, तथात्राप्येतद्विधि पर्य- परिहाराय पुरोवादे नारायणपदस्य विशिष्य विष्णूपाधौ नं तात्पर्य, किं तु सामा- न्येन परब्रह्ममात्रोपलक्षणमिति व्याख्येयम् । अन्यथा पुरोवादान्तरश्रुतप्रजापति- शब्दस्याप्येवं स्वार्थपरत्वे शिवशब्दस्य कु पर्यवसानमित्यनिर्णयापाताच्च । तस्मा- तत्तत्पुरोवादश्रुततमोऽधिष्ठातृपरपरब्रह्मप्रजापतिनारायणादिसकलशब्दार्थनिर्धारणे- दंपरैतद्विधिवलासौबालश्रृंतरपि शिव एव पर्यवसानं स्यादिति भावः । पर्यवसानप्रका- रस्तु सदृष्टान्तमने व्युत्पादयिष्यते ॥२०॥ किं च मन्त्रोपनिषदः कानन शिवपरत्वादपि तदन्तर्गतमन्त्रस्यान्यपरत्वोक्ति- रयुक्तति सूचयन्नेतदेव व्यवस्थापयति- इयं मानोत्कृष्टा हरशिवमुखानन्यविषय- त्वदाख्यारत्नालंकृतनिखिलमन्त्रागमधुरा । समस्ते वास्तीत्युपनि पदमावल्लभ दृढं भवत्येवायत्ते सकलमपि भावं गुणनिधौ ॥२१॥ वेदान्तरूपत्वात्सर्वप्रमाणमूर्धन्या, हरशिवेशरुद्रेशानमहेश्वरशब्दैः लोक- ·GHARATI BALAVAN, शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । प्रसिदैः अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी' विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूप- स्ततस्स्मृतः। 'हंसो नाम सदाशिवः । अथाष्टभिनामभिः ।' इत्याद्यथर्वशि- रोमहाभारतबोधायनसूत्राघवगमितशिवनाममावैः सर्वव्यापिविश्वरूपहंसमहदादिश- दैश्चानन्यविषयैर्देवतान्तराविषयैरन्यदेवतावाचिशब्दान्तरव्यतिकररहितैर्वा शिव- नामरत्नरलंकतः "क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः । भावाभावकरं शिवम् । भूयः सू. ष्ट्वा पतयस्तथेशः । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः । ईशानो ज्योतिरव्ययः । तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् । सर्वव्यापी च भगवान् तं विश्वरूपं भवभूतमीब्यम् । एको हंसो भुवनस्यास्य मध्ये । महान् प्रभु पुरुषः ।' इत्यादिमिस्सर्वमन्त्रावयकै- मधुरा 'न तत्समश्चाम्यधिकश्च दृश्यते ।' इति कण्ठोक्त्यैव शिवसदृशपुरुषा- न्तरप्रतिषेधं कुर्वतीयं श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषत् 'छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो भूतानि भूतभव्यं यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिश्चान्यो मायया स- निरुद्धः । मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥ तस्यावयवभूतैस्तु व्या- प्तं सर्वमिदं जगत् ॥ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । तमा- हुरग्यं पुरुषं महान्तं स एव काले भुवनस्य गोप्ता । विश्वाधिपसर्वभूतेषु गूढः स्वभावमेके कवयो वदन्ति । कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः देवस्यैष महिमा तु लोके। येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् । तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं दैवतानां परमं च दै- बतम् । पति पतीनां परमं परस्तात् विदाम देवं भुवनेशमीयम् । न तस्य कश्चि- त् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चित् जनिता न चाधिपः । स विश्वकद्विश्वविदात्मयोनिः ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारमोक्षास्थितिबन्धहेतुः । यो ब्रह्माणं वि- दधाति पूर्व यो व वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणम- हं प्रपद्ये।' इत्यादिमन्त्रेवल्यन्ताभ्यासस्फुटीकृतं सकलमूलप्रकृत्यधिष्ठातृत्वसर्वकारण- स्वसर्वेश्वरत्वसर्वोत्तमत्वानन्याधिपतित्वमुमुक्षूपास्यत्वादिपरभावविषयं सर्वमपि भावम- नेकमन्त्राभ्यस्यमानशिवरुद्रादिश्रुतिसमर्पिते.निखिलकल्याणगुणरत्नाकरे भवति साम्ब. शिव एव निधाय कास्न्र्थन तत्रैव पर्यवसितेत्यर्थः । अत्र विशेषणसाम्यात अप्र. स्तुतनायिकावृत्तान्तस्य समासोक्त्यैव गम्यतया तद्वाचिपदाप्रयोगः । स्पष्टीकृत चास्याः कात्स्न्येन शिवपरत्वं कूर्मपुराणे सुशीलोपाख्याने-'अथास्मिन्नन्तरेऽपश्य- समायान्तं महामुनिम् । श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम् ॥ इत्यादिना सुशी- लस्य राज्ञः श्वेताश्वतरस्य महर्दर्शनं तद्वन्दनादिकं शिष्यभावेन परिग्रहप्रार्थ. १. सर्व परापरमिति पाठान्तरम् ॥

·अद्वैतमञ्जरी। - में चोपन्यस्य 'सोऽनुगृह्याथ राजानमि' त्यादिना महर्षस्तत्प्रार्थनस्याङ्गीकारादिकमुक्त्वा 'ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखोक्तं हितप्रदम् । अशेषवेदसिद्धं तत् पशुपाशविमो- चनम्' इति पाशुपतज्ञानस्य श्वेताश्वतरशाखोक्तत्वकीर्तनेन, 'उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य एतदाश्रमवासिनः । ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यान् ब्रह्मचर्थपरायणान् । मया प्रदर्शितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः । समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम् । इह देवो महादेवो रममाणस्सहोमया । अध्यास्ते भगवानीशो भक्ताना- मनुकम्पया ।' इति तच्छाखोक्तमार्गेण तेषां शिवध्यानोपवर्णनादिना च । इयं [प- निषत् श्वेताश्वतरेण महर्षिणा दर्शिता शाखा । 'तपःप्रसादादेवप्रसादाच ब्रह्म ह श्वे. ताश्वतरोऽथ विद्वान् । अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टम् ।।' इत्यन्ते श्रवणात् । वायुसंहितायां चतुर्थे पशुपतिनिर्णयाध्याये शिवपरत्वमस्याः प्रप- चेनोपदर्शितम ॥२१॥ यत्तस्याः शिवपरत्वमसहमानैः परैरुक्तम् अस्याः तृतीयेऽध्याये-'वेदाहमेत पुरुषं महान्तम् ॥' इति पुरुषसूक्तपठितमन्त्राम्नानेन तत्प्रतिपाद्यस्य नारायणस्य प्रत्यभिज्ञानात्तत्परताऽस्या अवसीयते । न च 'तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।।' इत्यन्तेन तमनूद्य 'ततो यदुत्तरतरमि'त्यादिमन्त्रेण ततः परस्यैव कस्यचिद्वेदनममृतत्वसाधनमु- क्त्वा तदनन्तरमन्त्रे तस्मात्सर्वगतशिव' इति तत्र शिवपदप्रयोगात ततोऽपि परत्वेन शिवप्रतिपादन एवास्यास्तात्पर्यमिति वाच्यम् । प्रथममेव वेदाहमेतमिति मन्त्रेण ना- रायणवेदनस्यैव मोक्षहेतुत्वस्य यस्मात्परं ने'त्यनन्तरमन्त्रेण तस्मात्परामावस्य च प्रति- पादनात् तदनन्तरश्रुतमन्त्रसन्दर्भस्य तद्विरुद्धेऽर्थे तात्पर्यकल्पनायोगेन तत्रापि 'सहस्त्रशीर्षा पुरुषः पुरुष एवेदं सर्वम्' इति पौरुषसूक्तमन्त्रद्वयप्रत्यभिज्ञानात् 'सत्त्व- स्यैष प्रवर्तक' इति सत्त्वगुणोपाधिलिङ्गोपन्यासाच तस्यापि नारायणपरत्वनि- श्चयेन च तदनुरोधेन ततः शब्दद्वयस्य पूर्वमन्त्रार्थत्य हेतु करणे पूर्वमन्त्रान्तनिर्दि- टस्य विश्वस्यावधिकरणे वा तात्पर्य कल्पनामिति' तन्निराकरोति- कचित् पुंसूक्तस्य स्पृशति शिवमन्त्रानिति कथं जहात्वेषानेकश्रुतिनियामिता त्वद्विषयताम् । अपि श्रीरुद्राणामिह बहुपु मन्त्रेषु भगवन् अधीतेष्वज्ञानं किमिव च ततो निर्णयवचः ॥२२॥ श्रुत्यो हि प्रत्यभिज्ञानात् स्थलद्वयपरामर्शापेक्षत्वेन विलम्बितात् बलव. । अथचोपनिषदुपक्रममारम्यानुवर्तमानात्यन्ताम्यस्लानेकामिधानश्रुतिप्रा. पितं शिवविषयत्वमपोद्य न देवतान्तरविषयत्वमापादयितुं शक्नोति पुरुषसूक्तम :

·पू०] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। ४७ ७ न्त्रप्रत्यभिज्ञा । छान्दोग्यश्रुतायामुपनिषदुपक्रमपर्यालोचनलब्धोगीथावयवविष- यायामुद्गीथविद्यायां बृहदारण्यकश्रुतकृत्स्नोद्गीथकर्तृविषयोगीथविद्याप्रकरणपठि- तदेवासुरसङ्ग्रामासुरात्ययाभिप्रायाद्यर्थवादप्रत्यभिज्ञेव तदेकविषयत्वं , यः पशु- कामस्स्यात् सोऽमावास्यामिष्ट्वा वत्सानपाकुर्यात् ये मध्यमास्स्युस्तानग्नये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधंश्चरं येऽणिष्ठास्ता- विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुमिति विशिष्टकर्मविधिवाक्ये अभ्युदयोष्टश्रुतदे. वतासम्बन्धपरवाक्यच्छायाप्रत्यभिज्ञेव दधिपयसोः प्रदेयधर्मत्वमिति भावः । न च तत्रतत्र प्रतिपाद्यभेदेऽप्यर्थवादादिमात्रसारूप्यं न विरुद्धम् । इह तु पुरुषसूक्त. मन्त्रोपनिषदोः प्रतिपाद्यभेदे द्वयोः सात्म्यिाद्ययोगात् पुरुष एवेदं सर्वमिति 'नान्यः पन्था' इति चोभयत्र पाठो विरुद्ध इति वाच्यम् । ऐक्यवादे वास्तवैक्यस- स्वेन भूमात्मनोरिव परमते पुरुषसूक्तशाण्डिल्यविद्ययोविद्याभेदेऽपि तद्विषययोरिव सार्वात्म्योपदेशस्य सर्वमूर्त्यनुस्यूतनिरुपाधिकचैतन्यामिप्रायेण तद्वेदनस्यैव मुक्त्यु- पायत्वमित्यवधारणस्य च तयोः प्रतिपाद्यमूर्तिभेदेऽप्युपपन्नतमत्वात. पररीत्याश्रय- णेऽपि शिवस्यापि 'सों वै रुद्रः अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्तः' 'ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये॥' इत्यादिश्रुतिषु सात्म्यिाधुपदेशदर्शनेनान्यतरसार्वात्म्योपदेशस्य आपो वा इदं सर्वम्' इत्यादिवत् गौणत्वस्य द्वयोरपि क्रमेण मुक्त्यर्थं भजनीयत्वेन प्रासादाधिरोह- णे सोपानपर्वणोरिव तयोः पथ्यन्तरव्यवच्छेदेन मुक्तावुपायत्वोपदेशस्य च समर्थयित- व्यत्तया श्रुत्यन्तरेष्विवात्रापि शिवस्य सात्म्यिाापदेशस्य श्रुतिद्वयेऽपि प्रतिपाययोः जगत्कारणत्वावगमस्य बलानुरोधिन्या व्यवस्थया वक्ष्यमाणन्यायेन मूलकारणत्वा- वान्तरकारणत्वविषयत्वस्य चोपपन्नत्वेनान्यथासिद्धप्रत्यभिज्ञामात्रेण प्रबलानेकशु- तिबाधनायोगात् । अन्यथा मन्त्रोपनिषन्मन्त्रप्रत्यभिज्ञया पुरुषसूक्तस्यैव पराभिम- तनारायणवाचिपुरुषश्रुत्यादिबाधेन शिवपरत्वमिति वैपरीत्यापत्तेर्दुष्परिहरत्वात् । तस्मादकिञ्चित्करीह पुरुषसूक्तप्रत्यभिज्ञा । परोपन्यस्तै लिङ्गं तु सत्त्वशब्दस्यानेका- र्थत्वादनेकश्रुतिविरुद्धैकलिङ्गानुन्मेषाञ्च न शङ्काहमित्युपेक्षितम् । किं च रुद्राध्या- यमन्त्राणामपि इह पठितत्वेन तत्प्रत्यभिज्ञाया अपीह सत्त्वात् तामनादृत्य पुरुषसू- क्तप्रत्यभिज्ञैकपक्षपातेन परेषां ततो निर्णयकथा वृधेत्याह-आप श्रीरुद्राणामि- ति । पठ्यते ह्यस्यां तृतीयाध्याय एव- 'या ते रुद्र शिवा तनूः, यामिषु गिरि- शन्त हस्ते' इति मन्त्रद्वयम् । न च 'मा हिंसीः पुरुषं जगत् ' इत्येतदनन्तरं 'ततः परं ब्रह्म परं बृह-तम्' इत्युपक्रम्य वेदाहमित्यादिमन्त्रपाठात रुद्रात परत्वेन विष्णोः ·अद्वैतमञ्जरी। IRALAB प्रतिपादनेऽस्यास्तात्पर्यमस्त्विति वाच्यम् । प्रथममेव 'य एको जालवानीशत ईशनीभिः' इत्यादिमन्त्रैः सर्वेश्वरत्वमुक्तिप्रदत्वसकलसृष्टिसंहारस्थितिस्वातन्त्र्यविश्वा- धिकत्वादिधर्मवत्तया शिवस्य प्रतिपादनेन तद्विरुद्धेऽर्थे तदनन्तरमन्त्रसन्दर्भस्य तात्पर्यकल्पनायोगात् । तत्रापि 'मानस्तोक' इत्यादिरुद्रमन्त्रप्रत्यभिज्ञानेन 'रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यमिति रुद्रपदसमभिव्याहारानुगृहीतदक्षिणमुख- सद्भावसूचितश्रीसदाशिवदक्षिणामूर्त्यन्यतरविग्रहलिङ्गबलेन च तस्यापि शिवपरत्वा- बतायाञ्च तदनुरोधेन अत्रापि ततःशब्दो हेत्वादिपर इति परोक्तरीत्यैव सुवचतया परेषां स्ववाग्वजेणैव प्रढतानामिह शङ्कानवकाशात् । तस्मात् परस्परप्रतिपक्षिते प्रत्यभिज्ञाद्वये शिवरुद्राद्याभिरभिधानश्रुतिभिरेव देवताविशेषनिर्णय इति भावः ।।२२। प्रत्यभिज्ञयोरपि रुद्राध्यायमन्त्राणां पुरुषसूक्तमन्त्रेभ्यः प्रापश्चाच्च संदंश- न्यायादुमयत आम्नानेनाग्न्यादिसाधारण्येऽपि शङ्कयमानैतच्छ्रुतिक्षियभावदेवतान्तर- व्यावृत्तेन रुद्र इति लोकप्रसिद्धेन गिरित्रगिरिशन्ततिवेदप्रसिद्धेन च शिवनाम्ना घटितत्वेन शिवासाधारणानेकनामरूपायुधादिप्रकाशनेन शिवविषयत्वस्य स्पष्टत्वेन च तत्प्रत्यभिज्ञाया बलवत्त्वात् विषयविशेषसमर्पणक्षमत्वाच्च तत एवास्थाः प्र- तिपाद्यविशेषनिर्णयो युक्त इत्याशयेनाह- मनूनां रौद्राणां प्रथममनुचाम्नानमिह यत् यदप्यते नाथ स्फुटतरभवन्नामघटिताः । हेडं रुद्राध्यायो यदपि च भवत्येव नियतः ततस्तेषामेव ममितिकरमान्नानमिह नः ॥ २३ ॥ पुंसूक्तमन्त्रास्तु रुद्रमन्त्रसन्दर्भमध्यपतिताः, न पृथगाम्नाताः, न च देवताविशे- षासाधारणपदघटिताः । नापि पुंसूक्तस्य शिवादन्यत्र पर्यवसानमित्यत्र किञ्चित्प्रमाण- मस्ति । पुरुषशब्दासाधारण्यस्ग प्रागेव निराकरणात्। कथञ्चिदेतत्मक्त प्रतिपाद्यस्या- साधारण्येन पुरुषाभिधानकल्पनायामपि तावता शिवादन्यत्र पर्यवसानाभावात अन्यस्य च श्रुत्यादीनामन्यतमस्य प्रमाणम्यानुपलम्भादिति तत्प्रत्यभिज्ञाया दौर्बल्यं, विरुद्धविषयसमर्पणाक्षमत्वं चार्थात्सूचितम् ॥२३॥ एवं पुरुषसूक्तस्य देवतान्तरपरत्वेऽपि श्रुतीनां रुद्रोपनिषत्प्रत्यभिज्ञायाश्च प्रबलत्वाद्वस्तुतो देवतान्तरपरत्वे प्रमाणानुपलम्भाच्च तत्प्रत्यभिज्ञानमकिञ्चित्कर- मिति मन्त्रोपनिषदः कास्न्येन शिवपरत्वमास्थित निव्यूढम् । अधुना तत्प्रस- ङ्गात्तस्यापि शिवपरत्वमेवाभ्युपगन्तुं युक्तमिति उपपादयति- १, आयोऽपीति, अत्राद्योऽपीति च पाठान्तरम् । २. स्फुटमिति पाठान्तरम् ३. प्रमितिकरण मानमिह नः । इति पा० ४. प्रथममानाताः । इति पाठान्तरम् ।। . । . m ·५.] शिवतत्वविवेके श्रुत्ययविचारः । उरीकर्तु युक्ता हर पुरुषसूक्तस्य च बुधैः स्वयीशानश्रुत्या समधिगमिते पर्यवसितिः । भवन्त्वप्यन्येज्याविधिषु विनियोगा-विधिबलात् अदोनिर्वाहार्थान्यपि विवरणानि स्मृतिकृताम् ॥२४॥ उतामृतत्वस्येशान इतीशानपदश्रुतिः । रून्या शिवमुपस्थाप्य सूक्तं न. यति तद्शम् । नन्वमृतत्वस्येतीशितव्योपादानात्तदैश्वर्यरूपयौगिकार्यविधित्सया प्रयु- क्तमीशानपदं सर्वस्यै वाच ईशाने'त्यत्रेव केवलयौगिकत्वान्न रूढ्या शिवस्य प्रतिपा. दकमिति चेत, न । तदनुपादान इव तदुपादानेऽप्यवयवशक्त्या यौगिकार्थं प्रतिपा- दयत एव तस्य समुदायशक्त्या शिवस्यापि प्रतिपादकत्वस्यौत्सर्गिकस्य दुरित्वात् इह केवलयौगिकत्वस्यैवासिद्धेः । न ह्यवयवार्थप्रतिसम्बन्ध्यनुपादान एव समुदाय. शक्त्युन्मेष इति कश्चिद्युत्पत्तिसिद्धो नियमः। 'शब्दादेव प्रमित' इत्यधिकरणे 'अ. हुँष्ठमात्रः पुरुषः' इति मन्त्रप्रतिपाद्यस्य पुरुष स्येशानो भूतभव्यस्ये तीशितव्योपादा- नेऽपीशानश्रुत्या परब्रह्मत्वनिर्णयात् । अन्यथा तत्रापीशानशब्दादैश्वर्यरूपपरब्रह्म- लिङ्गमात्रप्रतीत्यापत्त्या तदभिधानश्रुतिरूपशब्दान्निर्णयाभावापातात् । न च तत्र लि- शादेव निर्णयोऽस्त्विति वाच्यम् । प्रथमश्रताल्पपरिमाणरूपजीवलिङ्गविरोधिना च- रमश्रुतेन लिङ्गमात्रेण निर्णयायोगात् । तस्य जीवलिङ्गत्वाभावे पूर्वपक्षबीजाभावे. नाधिकरणानारम्भापत्तेः, सौत्रशब्दपदस्यासामञ्जस्यापत्तेश्च। यथाश्रुतार्थसमर्थनसम्म- वेन तस्य क्लिष्टार्थान्तरकल्पनासहिष्णुत्वात् परैरपि तत्र तस्य स्वाभिमते ब्रह्मणि श- क्त्यभिमानेन नेश्वरसम्बन्धिलिङ्गान्निर्णयः किवीश्वरवाचिशब्दादेवेत्येवकारामि- प्राय इत्युक्तत्वाच्च । तस्मादङ्गुष्ठमन्त्रवत्पुरुषसूक्तस्यापीशानश्रुतिसमर्पिते परब्रह्म- णि श्रीसदाशिवे पर्यवसानमिति युक्तम् । नन्वस्य सामविधिब्राह्मणे 'इदं विष्णुः वृ. क्षस्य वृष्ण' इत्यादिना वैष्णव्यां संहितायामुपदेशात् आथर्वणेऽष्टादशमहाशान्ति प्रकरणे तत्तच्छान्तिषु तत्तद्देवत्यमन्त्रविनियोगावसरे वैष्णव्यां पुरुषसूक्तमिति वि. धानात् शौनकबोधायनादिस्मृतिषु विष्णुपूजाध्यानहोमादिषु विनियोगाच विष्णुपर- त्वं प्रतीयत इत्याशङ्कयाह-भवन्त्विति । अयमाशयः-अस्ति तावच्छिवाराधन. ऽपि विनियोगः तदभिधानश्रुत्यायनुकूलः, बोधायनसूत्रे शिवसङ्कल्पादिभिस्सह श्री. रुद्राङ्गन्यासमन्त्रेषूपदेशात् छन्दोगानां केषाञ्चिद्वाजसनेयिनां च महारुद्रजपमध्ये विनिवेशात् 'नमकं चमकञ्चैव पुंसस्सूक्तं च नित्यशः । जपन्नेति महादेवं गृहं गृहपतिर्यथा ।। इति पुराणेष्वपि श्रवणात् वास्तुशान्तौ 'आवाह्य कुम्भे देवेश रुद्र भुवननायकम् । इत्युपक्रम्य 'नमकं चमकं चैव पौरुष सूक्तमेव च।' इत्यादिना १. भवत्वप्यन्येज्याविधिषु विनियोग इति पाठान्तरम् ॥ २. पुरुषसूक्तं च इति पा० . , ·अद्वैतमञ्जरी । - जपे विनियोजनात लैङ्गादित्यपुराणादिषु 'सकूर्चेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम् । मन्त्रांश्च ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वार्थसिद्धये ॥' इत्युपक्रम्य 'ज्येष्ठसाम्नां त्रयेणैव त. था देवव्रतैरपि । स्थन्तरेण पुण्येन सूक्तेन पुरुषेण च ॥' इति शिवाभिषेकमन्त्रेषु परिगणनाच्च । एवं च यथा 'उबुध्यस्खाग्ने 'अग्निमूर्धा दिवः ककुत्' इत्यादिमन्ता- णां ग्रहयज्ञे तत्तद्भहाराधने तत्तद्देवत्यमन्त्रविधानावसरे बुधभौमादिपूजासु विनियु- तानामपि बहुशस्तस्याराधनजपहोमादिषु विनियुज्यमानानामपि विरुद्ध विनियोग- मात्रेण श्रुतितदनुकूलविनियोगान्तरप्राप्तमाग्नेयत्वादिकं न हीयते, तथास्यापि 'अथ नारायणाभ्यामुपस्थानम् ' 'यजेत्पुरुषसूक्तेन धनदं विश्वरूपिणम् । इत्यापस्तम्बसूत. शातातपस्मृत्यादिसिद्धविनियोगान्तरेणेव विष्णुप्समाराधने विनियोगेनापि श्रुतिप्राप्तं तदनुरोधिविनियोगानुमोदितं च शिवपर्यवसायित्वं न हीयत इति । नन्वस्त्वेवं विनि- योगमात्रस्यान्यथासिद्धिः , तथापि पुराणेषु केषुचित्पाञ्चरात्रसंहिताविशेषेषु च ना- रायणस्यैतत्सतप्रतिपाद्यसहस्रशीर्षत्वादिविशिष्ट ब्राह्मणाधुत्पत्तिस्थानतत्तदवयवयु - करूपोपदेशैरेतत्सूक्तस्थतत्तन्मन्त्रार्थकथनमुखेन नारायणपरतया विवरणदर्शनात्तत्त- रत्वमभ्युपगन्तव्यम् । उपबृंहणानुरोधित्वाद्वैदिकार्थव्यवस्थाया इत्याशङ्कय मन्त्र- विवरणरूपोपबृंहणानां श्रुतविनियोगान्तरनिर्वाहार्थत्वेनान्यथासिद्धि सम्भवान्न तैः श्रु- तितदनुकूलविनियोगावगमितं 'चौमूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः । सो- मसूर्याग्नयो नेत्रं दिशश्श्रोत्रे महात्मनः । वाद्वै ब्राह्मणास्सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः । इन्द्राविष्णू भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश्च महात्मनः । वैश्याश्चोरुप्रदेशातु शूद्राः पादात् पिनाकिनः ॥' इत्यादिलैङ्गादिदृष्टोपबृंहणानुमोदितं च शिवपरत्वमस्य हापयितुं शक्यमित्याशयेनाह-अदोनिर्वाहाथांनीति । इदमत्र विवक्षितम्-अस्त्यन्यदेव- स्थानामपि मन्त्राणां विधिबलात् देवतान्तरयजनेऽपि विनियोगः । स च मन्त्राधि. करणन्यायेन मन्त्रविनियोगस्य वाक्यार्थप्रतिपादनद्वारत्वात् मन्त्रस्थितदेवतापरेण पदेन मुख्यवृत्त्यभावे ऐन्द्राधिकरणन्यायेन वृत्त्यन्तरेणापि यजनीय देवतायाः प्रति- पादनेन तत्समभिव्याहतविशेषणपदानान 'दर्भस्तृणीत हरितैरि' त्यत्र दर्भादिषु हरितत्ववत् तत्र सम्भवदर्थानां तद्विशेषणगुणादिप्रकाशनद्वारा 'सोमः पवते जनि- ता मतीनामिति मन्त्रे सोमलतायामिन्द्रादिजनयितृत्ववत् ततासम्भवदर्थानामसमवेत- श्यापि समवेतविशेषणतयाभिधानं मन्त्रश्रुतविशेषणविशिष्टरूपप्रकाशनमभ्युदयका- रीति नियमादृष्टार्थमिति 'अवचनं तेषामितरार्थं प्रयुज्यत' इति नावमिकाधिकरणे व्यवस्थापनात् अभ्युदयार्थ, 'अगन्मस्सुवः सुवरगन्म' इत्यत्र फलाभिधानवदादराति- शयनननार्थ वा तदसमवेतस्यापि गुणजातस्याभिधानद्वारा तत्र पर्यवसानेन च निर्वाह्य १. परमेशितुः ति पाठान्तरम् ॥ । ।

·शिवतत्वविवेके श्रुत्थर्थविचारः । इति विदितमेतन्मीमांसापरिचयशालिनाम् । तदिह पुरुषसूक्तस्य श्रुत्यादिनियमित. शिवकान्त्यस्यापि श्रुतिस्मृतिदृष्टविनियोगान्तरनिर्वाहाय धनदादिप्रतिपादनप्रकारव. नारायणप्रतिपादनप्रकारस्यापि कस्यचित्पुराणाद्यभावे पुरुषबुद्ध्यापि कल्पनीय- त्वात् स एव तत्समाराधनतदङ्गतत्फलादिप्रपञ्चनप्रधानेषु पुराणागमेषु नियमित- इत्यन्यथासिद्धान्युपबृंहणानि । दृश्यन्ते हि असमवेतार्थविशेषणानामपि मन्त्राणां तथैव पुराणागमेषूपबृहणानि-'सोमं ससर्ज यज्ञार्थं सोमाद्यौस्समजायत । धरा च वहिः सूर्यश्च वज्रपाणिश्शचीपतिः । विष्णुनारायणः श्रीमान् सर्वं सोममयं जगत् ॥' इत्यादीनि । तस्मान्न तानि श्रुत्यादिप्रापितं शिवपरत्वं हापयितुमीशत इति । न चैवमेकेन मन्त्रेणानेकार्थप्रतिपादने कश्चिद्विरोधः । एकस्यैव मन्त्रस्यानेकविनियोज. कप्रमाणद्वयोपनिपातेनानेकविनियोगवत्तन्निर्वाहान्यथानुपपत्तिकल्प्यस्यानेकार्थपरत्व. स्यापि प्रमाणबलायातस्य सर्वसम्मतत्वात् । लोकेऽप्येकस्यैव पदस्य प्रयोगभेदेना- नेकार्थपरत्वस्योपलम्भेनात्रापि प्रयोगभेदेनानेकार्थप्रतिपादनस्य सम्भवाद्वस्तुविरोधा- भावाच्च । नन्वेवं प्रयोगभेदेनाप्यनेकदेवताप्रतिपादनपरमिदं सूक्तमनेकत्रासम्भवत् 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इत्यादिकं प्रतिपादयत् क्व वस्तुवृत्त्यैतन्महिमजातं प्रतिपादयति, क्व वा असमवेतमपि केवलमभ्युदयार्थ प्रकाशयतीति कथमवसेयमिति चेत, इत्थम्-अनेकत्र विनियुक्तानां मन्त्राणां यत्र देवतायां तदभिधानश्रुत्यादिसदा. वेन स्वारस्य, तत्र श्रुतविशेषणजातस्य वस्तुतः प्रतिपादनमित्युत्सर्गः । अमिधानश्रु. त्याद्यनुग्रहातिलखने कारणाभावात् तत्तद्देवतोत्कर्षवादिभिसर्वैरपि तान्त्रिकैरन्यत्रा- पि तत्रतत्र विनियुक्तानां तत्तद्देवतालिङ्गानां मन्त्राणां तत्तद्देवतोत्कर्षे प्रमाणतयोप- न्यासाच्च । यत्र तु शब्दस्वारस्यविषये प्रतिपाद्यविशेषणानां मानान्तरेण बाधनि. श्रयः, तत्रोत्सर्गस्य त्यागः, यथामानं कथञ्चिद्वृत्त्यन्तरोपस्थिते चान्यत्र तेषां वस्तुतः प्रतिपाद्यत्वेनान्वयः । अन्यत्राप्यन्वयायोग्यानां तु स्तुत्याद्यर्थवाद इति वस्तुस्थितिः। ततश्च मेदवादे यद्यत्र उत्सर्गोऽनुरुध्यते; यदि वा तहाधशङ्कया श्रुत्यन्तरं निरी- श्यते, उभयथापि परमशिव एवैतन्महिमजातं वस्तुवृत्त्या प्रतिपादयतीत्यवसेयम् । वस्यैवेहाभिधानश्रुतेः पाठात् तस्यैव मन्त्रोपनिषदथर्वशिर कैवल्यश्रुत्यादिषु 'नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय', 'यदा चर्मवदाकाश' तेषां शान्तिश्शाश्वती नेतरेषां, नान्यः पन्था विमुक्तये' इत्यादिप्रदेशेषु मुक्त्युपायत्वावधारणाच्च । एतेन विनियो- गोपबृंहणाभ्यामस्य सूक्तस्य विष्णुपरत्वव्यवस्थापनं परेषां निरस्तम् । न च पुरुषश- ब्दस्यानेकसाधारण्येऽपि आरुणकेतुके 'पूर्वमेवाहामिहासमिति कूर्माक्रतिलिङ्गोपस्था. पितस्य नारायणवचनं प्रदय 'तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम्' इति तदर्थं तत्र पुरुषशब्दस्य १. प्रमाणवलायत्तस्य इति पाठान्तरम् ।। ॐ ·भद्वैतमारी। , प्रवृत्तिनिमित्तमभिधाय 'सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्वाक्षसहस्त्रपात् । मूल्दोदतिष्ठदि'. त्यनन्तर पाठात सहस्त्रशीर्षेत्यादिमन्त्रस्थपुरुषशब्दस्य तत्प्रवृत्तिनिमित्तकत्वेन नारा- यणपरत्वनिर्णयात् तस्य चात्र सूकादौ श्रवणात् 'महादेवं महापुरुषं वार्चयदि' ति कल्पसूत्रप्रयोगावगमिततदसाधारण्यस्य महापुरुषशब्दस्य 'वेदाहमेतमिति मन्त्रे पाठात 'ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ' इति लक्ष्मीपतित्वलिङ्गोपन्यासेन 'यमन्तस्समुद्रे कवयो वयन्ति विद्यतः पुरुषादधीति समुद्रशायित्वविद्युद्वर्णपुरुषत्वलिजितपुराणा- दिप्रदेशविशेषप्रतिपादितकनकवर्णनारायणमूर्तिप्रतिपादनपरेण 'अम्भस्यपार' इति सूक्तेन स्मृतिषु तत्समाराधने हविनिवेदने विनियुक्तैः 'हिरण्यगर्भः समवर्ततान' इत्यादिमन्त्रैश्च सह 'अभ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ' इति तदनुवाकश्रुतवाक्यो- पपादितनैकवाक्यत्वेन च नारायणपरतया सिद्धेन समनन्तरानुवाकेन स्वप्रतिपाद्यमहा- पुरुषमहिमवर्णनप्रवृतेनैकवाक्यत्वात् नारायणानुवाकेन नारायणे प्रतिपन्नस्य सहस्त्र- शीर्षवादिधर्मस्य सुबालोपनिषदि 'चक्षुश्च द्रष्टव्यं च नारायणः' इत्यादिना नारा- यणात्मकत्वं सर्वस्योक्त्वा तदुपसंहारे पठितस्य पुरुष एवेदं सर्वमिति मन्त्रस्य च प्रत्यभिज्ञानात 'पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठत' इत्यापम्तम्बादिभिस्तन्नाम्ना सूक्तस्य व्यपदेशाच्च नारायणपरत्वमस्य स्पष्टमिति परोक्तं युक्तम् । सर्वस्याप्यस्य गगनतललेख्यायमानत्वात् । आरुणकेतुके 'कूर्मः पुरुषो भूत्वोदतिष्टदित्यनापुरुषस्य पुरुषभावापत्तिप्रतिपादनेन सहस्रशोषैत्यादिमन्त्रस्थपुरुषपदस्यानन्तरवाक्यप्रतिपन्न- प्रवृत्तिनिमित्तकत्वव्यतिरेकस्यावसायात् । अन्यथा तेन प्रवृत्तिनिमित्तेन प्रागपि तस्य पुरुषशब्दाभिलप्यतया पुरुषो भूत्वेत्युक्तिविरोधापत्तेः । परोक्तरीत्यैव 'पुरुषो नाम सम्पूर्णः शिवः सत्यादिलक्षणः । साम्बमूर्तिधरो नान्यो रुद्रो विष्णुरजोऽपि वा।।' इति स्कान्दोक्तेः पूर्णत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तेन पुरुषशब्दस्य शिवे असाधारण्यात 'यतयत्र कर्मभ्रषो वा यज्ञभ्रंशो वा, तत्रतत्र पुरुषं विचिन्तयन् पुरुषसूक्तं ब्रूयात् पूर्णत्वात्पुरुष इति विज्ञायतेही ति वाधूलसूत्रे पुरुषसूक्तश्रुततत्प्रतिपाद्यपरपुरुषश- ब्दस्य तत्प्रवृत्ति निमित्तकत्वावसायात् । 'सर्वो वै रुद्रः' इत्युक्त्यनन्तरमौचि- त्यात् 'पुरुष एवेद सर्व'मिति मन्त्रविरोधशङ्कानिराकरणार्थया 'पुरुषो वै रुद्र' इत्यादि. श्रुत्या तस्य रुद्रपरत्वेन व्याख्यानाच तस्य परमशिवश्रुतित्वस्यैव सूपपादत्वान्म. हापुरुषशब्दस्यापि क्वचिदपि नारायणनामत्वनानुशासनाभावात् प्रयोगमात्रस्य गौ- तमस्मृतिपठितकच्छमन्त्रेषु महापुरुषायेति शिव इव योगेनाप्युपपत्तेरतदभिधानत्वात् तथात्वेऽपि “पुरुषं महान्तमिति पृथक्पदयोरेवेह श्रवणेन तस्याश्रवणादवयवार्थव्य- पस्थितिसिद्धौ योगरूढपदप्रतिपाद्यावयवार्थपरवाक्यस्यान्यत्रापि प्रयोगस्य दुर्निवा- रत्वात् अन्यथा पङ्कजादिशब्दानां योगरूढिवादिना केवलयोगवादिनं प्रत्यन्यत्रापि , ·५.] शिवतत्त्वविवेके अत्यर्थविचारः । प्रयोगप्रसङ्गस्यापादकोक्तौ मूकीमावापत्त्याऽऽपादयितुमशक्यत्वापत्तेः । भवादिशिव. नामाष्टकमध्ये पठितस्य 'अथाष्टभिर्नामभिरि त्यादिबोधायनसूत्रे तन्नामत्वेन व्यवह- तस्य 'पूज्यते यत्सुरैनित्यं महांश्चैव प्रमाणतः । धातुर्महेतिपूजायां महादेवस्ततस्स्मृतः ।। इति साम्बपुराणे तन्नामत्वेन निरुक्तस्य महच्छब्दस्य पुरुषं महान्तमिति पाठे ना. मतश्शिवपरत्वस्यैव प्रतीतेः 'अम्भस्यपार' इति सूक्त 'यमन्तः समुदे कवयो क्यन्ति विद्युतः पुरुषादधी' ति उपन्यस्तालिङ्ग योः 'लिङ्गमूर्ति महाज्वालामालासंवृतम.. न्ययम् । लिङ्गस्य मध्ये रुचिरं चन्द्रशेखरविग्रहम् । व्योममार्गे तथा लिङ्गे ब्रह्मा- गं हंसरूपिणम् । विष्णुं वराहरूपेण लिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम् ॥ ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य कृताञ्जलिपुटं स्थितम् । वामे विष्णुं महाबाहुं कृताञ्जलिपुटं तथा ॥ मध्ये लि- झं महाघोरं महाब्धेरम्मसि स्थितम् । ध्यात्वा प्रदोषसमये शिवसायुज्यमाप्नुया- त् ॥ एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः । भोगिशय्यागतश्शेते त्रैलो- क्यज्ञानबृंहितः ॥ जनस्थैर्योगिभिर्देवश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः । ततोऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः ॥ सुष्वाप योगशयने एकीभूयाऽथ विष्णुना । ब्रह्मा कमलवर्णाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः । पुरुषः पुण्डरीकाभो रूपं तत् परमात्म- नः । तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् ॥ प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जा- तकौतुकाः ॥' इत्यादिपुराणदर्शनात्। 'हिरण्यगर्भ' इत्यादिमन्त्राष्टकस्य च य ई- शे अस्य द्विपदश्चतुष्पद' इति एतावन्तो वै पशवः द्विपादश्च चतुष्पादश्चेति श्रुत्यन्तर- प्रतिपन्नहिपाच्चतुष्पादूपपशुपतित्वलिङ्गोपन्यासेन हिरण्यगर्भश्रुत्या च शिवप्रजापति- साधारण्यात्तस्य नारायणैकान्त्यासिध्या तदेकवाक्यतया च 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च प- ल्यौ' इत्यत्र ढल्लेखावाच्योमापतित्वलिङ्गस्थापि प्रतीत्या लक्ष्मीपतित्वलिङ्गेन नवोत्त- रनारायणस्य नारायणपरत्वव्यवस्थित्ययोगेन तदेकवाक्यतयापि परेप्सितानिर्वाहात् 'अम्मस्यपार' इत्यादेरन्ते 'पुरुषस्य विद्म सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्' इति श्रवणान्मध्येऽपि 'नैनमूर्ध्व नतिर्यञ्चमेष हि देवः प्रदिशोनु सर्वाः विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखः' इत्यादीनां मन्त्रोपनिषदथर्वशिरस्समाम्नाताना मन्त्राणां प्रत्यभिज्ञानात् 'प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरि'त्यत्र प्रजापतिशब्दस्य परमत इव योगेन. 'यस्मात्पाति प्रजात्सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु च महादेवो महान देवस्ततः स्मृतः ॥ इति लैङ्गे शिवनामसु च निर्वचनदर्शनेन शिव एव प्रवृ- त्युपपत्तेः 'हिरण्यमस्य गर्भेऽभूत् हिरण्यस्यापि गर्भजः । तस्माद्धिरण्यगर्भोऽ- सौ पुराणेऽस्मिन्निरुच्यते ॥ इति' तत्रैव निर्वचनात् बोधायनसूत्रे शिवशङ्करादि. द्वादशनाम्नां मध्ये परिगणनाच्च । 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताम' इत्यत्न हिरण्यगर्भश- ब्दस्यापि तत्र प्रवृत्त्युपपत्तेः 'हिरण्यगर्भस्समवर्ततान इत्याघारमाधारयतीति वाय- १. प्रदोषकालेषु इति पाठान्तरम् ॥

·भद्वैतमचरी।
,
व्यपशौ ऐन्द्रे द्वितीयाघारे विनियोगवत् नारायणसमाराधने तद्विनियोगस्याप्यवि-
रोधाच तदेकवाक्यत्वात् 'हीश्च त' इति मन्त्रस्य केषांचित् ग्रहयज्ञे सोमाधि-
दैवतगौरीपूजायां विनियोगस्य स्मृत्यर्णवादिषूक्तत्वात् अन्यत्र च विनियोगानुपल.
मात् प्रथमश्रुतत्वाच हल्लेखाह्वयमुवननायिकापरत्वात् तदनुरोधेन लक्ष्मीशब्दस्य
वायुसंहितायां 'तत्र माहेश्वरी लक्ष्म्या मूर्तिमूर्तिमतः प्रभोः' । इत्यारभ्य तस्या.
मण्डलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी वरा । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा।
इति श्रुतायां महेश्वरशक्तिरूपायां परशक्त्यंशलीलायां वृत्त्युपपत्तेः 'श्रीश्च ते
लक्ष्मीश्च पल्यौ' इति वाजसनेयिपाठे श्रीशब्दस्य समानप्रकरणगतहल्लेखाश्रुत्यनुरो-
धेनोमायामेव 'श्रियं लक्ष्मीमौपलामम्बिका गामि'त्यायुष्यसूक्ते तत्र प्रयोगदर्शनाद्धृ.
स्युपपत्तेः । दृल्लेखायाः कमलायां प्रयोगादर्शनेन वैपरीत्यशङ्कानवकाशात् लैले
ब्रह्मनारायणकृतशिवस्तोते 'नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते हीपते नमः ॥' इति
शाखाभेदमिन्नपाठद्वयोपसंहारेण उपबृंहणाच 'हीश्चते लक्ष्मीश्च पत्न्या वित्यने-
न उमापतित्वलिङ्गाभिधानप्रतीतेः, 'अहोरात्रे पार्श्व' इत्यस्य 'शर्वरी त्वमहं दि.
नमि'ति'उमामहेश्वरसंवादोक्तरर्धनारीश्वररूपे वारस्यात् 'नक्षत्राणि रूपमि' त्यस्य
'खरूपं त्रिपुरनस्य वक्ष्ये कालवरूपिणः। येनाम्बरं मुनिश्रेष्ठा व्याप्तं लोकहितैषि-
णा। यत्राश्विनी च भरणी कृत्तिकायास्तथांशकः । मेषराशिःकुजक्षेत्रं तच्छिरः काल-
रूपिणः ॥' इत्यादिना 'प्रोष्ठपद्यश एकश्च उत्तरा रेवती तथा। द्वितीयं जीवसदन
भीनस्तु चरणावुभौ ॥' इत्यन्तेन वामनपुराणवचनजातेन प्रतिपादिते कालात्मके भ-
गवद्विग्रहे सामञ्जस्यात् कात्स्न्येन श्रीरुद्राङ्गमन्त्रत्वेन विधानाच्च उत्तरनारायणस्य
शिवपरत्वनिश्चयात्तदेकवाक्यतयापि तत्परत्वस्यैव सुकरोपपादनत्वात् श्रुत्यन्तर-
शब्दार्थप्रत्यभिज्ञानानुरोधेऽपि तत्सारूप्यवाहुल्येन शिवपरत्वस्यैव युक्तत्वात् ।
'पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठत' इत्यत्र 'अस्य पौरुषसूक्तस्य ऋषिर्नारायणः
स्मृत' इति शौनकस्मृतेः देवताद्योतनाय पुरुषेणेतिसूक्त प्रतिपाद्यपरपदेन व्यपदेशा-
नन्तरम् ऋषिमूचनाय 'नारायणेनेति त्रिजेपेदधमर्षणमि तिवत् ऋषिनाम्ना व्यपदे-
शोपपत्तेः । नारायणदृष्टेन पुरुषसूक्तेन उपस्थितां चितिमुपतिष्ठमान इह जन्मनि
पुरुषो भवेदिति वाधूलसूत्रेण तथैव स्पष्टीकरणाञ्च नारायणसमाख्यानेनापि तत्पर-
त्वासिद्धेः । प्रत्युतोदाइतकल्पसूत्रवचनजातेन नारायणस्य ऋषित्वसिद्धेः वेदाहमेत
मित्यत्राहंशब्दस्य तत्परतया 'कर्मकर्तृव्यपदेशाचे'ति सूत्रोक्तन्यायेन सूकप्रतिपाद्य.
स्य स्वरसतो व्यतिरेकस्यैव प्रतीतेश्च । तस्मात्परोक्तन्यायैर्नारायणपरत्वासिद्धेः तै-
रेव शिवपरत्वस्य मुसाधत्वाच्च अस्मदुक्तरीत्या शिवमहिमप्रतिपादनपरमेव पुरुष.
सूक्तमित्यभ्युपगन्तव्यम् ॥२४॥

·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । .. किंच वदन् सर्वात्मत्वं विबुधसमुपास्य॑त्वमपि ते विरिश्चोपेन्द्रादीनपि तव विभूतीरुपदिशन् । निरुक्त्या ते नाम्नामपि च विभवं ते विशदयन् गिरा गुम्भः श्रेष्ठ प्रकटयति तेऽथर्वशिरसः ॥२५॥ अथर्वशिरसि प्रथमखण्डे-'देवा हवै वर्ग लोकमगमन् ते देवा रुद्रमपृच्छन्' इत्युपक्रम्य को भवानिति पृष्टवतो देवान् 'सोऽब्रवीत् अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त' इत्यादिना एवं मां यो वेद स सर्वा- न देवान् वेदे'त्यन्तेन शिववचनेन शिवस्य सर्वात्मत्वं प्रतिपादितम् । अनन्तरं 'ततो दे- वा रुद्रं नापश्यन् ते देवा रुद्रं ध्यायन्ति ततो देवा ऊर्ध्वबाहवस्स्तुन्वन्तीति देवैरु. पास्यमानत्वं स्तूयमानत्वं च दर्शितम् । ततश्च द्वितीयखण्डे ----'यो वै रुद्रस्स भग• वान् यश्च ब्रह्मा भूर्भुवस्सुवः तस्मै वै नमो नम' इत्यारभ्य यश्च विष्णुर्यश्च महेश्वर इ. त्यादिप्रकारेण ब्रह्मविष्णुरुद्रोमालक्ष्मीसरस्वतीन्द्रादीनां महाभूतादीनां च तद्विभूति- त्वं प्रथमखण्डोक्तसर्वात्मत्ववचनेन सिद्धं विशिष्य निरूपितम् । तृतीयचतुर्थखण्डयो. स्तदीयभामबृन्दनिर्वचनमुखेन तस्य परमावस्स्फुटीकृतः । पञ्चमखण्डे तस्योपासना- देव मोक्ष इत्युक्त्वा पाशुपतयोगात्मकतदुपास्तिप्रकारो दर्शितः । तदेवमादित आ. रम्यान्तं विमृश्यमानमथर्वशिरोवचनजातं स एव सर्वतो ज्यायानिति स्पष्टीकरोतीत्य- थः ॥२५॥ यत्त्वत परैः प्रलपितम्-अथर्वशिरसि रुद्रस्य सात्म्यिोपदेशात् न तस्य स- वैश्वरत्वसिद्धिः, वामदेववच्छास्त्रदृष्टया तदुपदेशात् । अत एव तदनन्तरं परमात्म- नः खलु सार्वात्म्यं प्रसिद्ध, तत्कथं तवेति शङ्काव्यवच्छेदाय स्वस्मिन् परमात्मानु- प्रवेशात् तद्दृष्टया सात्म्यिोक्तिमुपपादयितुं तस्यैव वचनं-'सोऽन्तरादन्तरं प्राविश. तु दिशश्चान्तरं सम्प्राविशदिति । अत्र स इति परमात्मोच्यते। अनन्तरवाक्यस्य प- रमात्मदृष्टया सात्म्यिोपदेशपरत्वेन तत्राहंशब्दस्य परमात्मपर्यन्ततया तस्य प्रस्तु- तत्वात् । स परमात्मान्तरात् प्राणादेरप्यन्तरं खात्मानं दिशस्सकलदिग्वर्तिवस्तुजातस्य चान्तरं जीववर्गमन्तर्यामितया प्राविशदिति तस्यार्थः । न चोक्तार्थपरमिदं वाक्य रुद्रस्यैव सर्वान्तर्यामितया प्रवेशकथनपरं, पूर्ववाक्यमपि स्वरूपेणैव तस्य सात्म्यिकथ- नपरमस्तु इति वाच्यम्। तथासत्यस्य वाक्यस्य रुद्रवाक्यमध्यपठितत्वेनाहं प्राविशमिति प्रयोगापत्तेः । न च 'नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त' इत्यत्रत्येनेतिर स्य समाप्त्यवगमात् 'सोऽन्तरादित्यादिश्रुतिवाक्यमेवेति वाच्यम् नन्तरमपि 'सोऽहं नित्यानित्य इत्यादिरुद्रवाक्यानुवृत्त्या तत्समा मध्ये श्रुतिवाक्येन शिववाक्यसन्दर्भविच्छेदे उत्तरत सोऽब्रवी य ·५८ अद्वैतमारी। -- इहात्मीये रूपे वरद परिपृष्टे तब सुरैः स्वयान्यस्यैवोक्तं तदिति किमियं ग्रन्थघटना। त्वमन्तर्यामी संस्तमितरमवोचः स्वयमिति प्रलापोवा केषां विशति हृदयान्यप्यविदुपाम् ॥१७॥ युक्तं प्रतर्दनाख्यायिकायां 'मामेव विजानीही त्यादेरिन्द्रवाक्यस्य शास्त्रह ष्टया ब्रह्मविषयत्वम् । तत्र 'त्वमेव वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यस' इति प्रश्नवाक्यस्य वस्तुतो यद्विततम, तद्विषयत्वेनेन्द्रविषयत्वा मावात् । युक्तं च 'अहं मनुरभवं सूर्य श्वे' त्यादिवामदेवसात्म्यिकथनस्थापि शास्त्रदृष्ट्या ब्रह्मविषयत्वं, तत्र प्रश्नवाक्यस्यैवाभावात् । इह तु देवानां 'को भवानिति शिवासाधारणरूपस्य प्रश्ने तदुत्तररूपस्य 'अहमेकः प्रथममासमि'त्यादिशिववाक्यस्यान्यसात्म्यिपरत्वे प्रश्नो- त्तरयोर्वैयधिकरण्यापत्तेः नेह तन्न्यायसञ्चारणावकाश इति 'सर्वो वै रुद्रः रुद्रो ह्ये. वैतत्सर्वम्' इत्यादिश्रुतिकल्पसूत्रादिवचनान्तरानुगृहीततच्छ्रुतिबलात् 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति सर्वात्मत्वेन प्रतिपन्नं ब्रह्म शिव एवाध्यवसीयते। अतो यद्यनेकस्य सार्वा. त्म्योपदेशो विरुद्ध इति सौबालश्रुताविह वा क्वचिच्छास्त्रदृष्ट्या उपदेश इति नेतव्यं, तदा वैयधिकरण्यदोषाप्रसङ्गात् तत्रैव तदुपदेशस्तथा नेतव्यः । तथासति 'चक्षुः श्च द्रष्टव्यं च नारायण' इत्याद्यनन्तरं मन्त्रोपनिषदादौ शिवपरतया प्रतिपन्नेन 'पु. रुष एवेदं सर्वमिति मन्त्रेण तहुपसंहारोऽपि शोभतेतराम् । न चाहंशब्दम्य वक्त. रिशिव एव पर्यवसाने तदन्यस्य शब्दसन्निधापितत्वाभावात्स इत्यनेन तदन्यपराम- अनुपपत्तेः स्वस्य तत्पदेन परामर्शापत्तिरिति कुदृष्टिभिर्वक्तुमपि शक्यम् । यत्र य. स्थानुपचरिताहंपदप्रयोगः, तल तस्यैव तत्पदप्रयोगस्योपपन्नत्वाभ्युपगमे सोऽन्तरा- दित्यादेवक्तृशिवपरत्वस्यैव सम्भवेन तत्पक्षे नत्र दूषणानवकाशापत्तेः । किं च सोऽ. न्तरादित्यादिशिववाक्यं तत्र सइतिपदं चाहंपदसन्निधापितपरामर्शीति परपक्षेऽपि तस्य वाक्यस्य शिवस्यैव सर्वान्तर्यामित्वप्रतिपादनपरत्वं युक्तम् । परैर्गीतासु 'त- मेव शरणं गच्छ, मद्याजी मां नमस्कुरु ।' इत्यादौ तत्पदाहंपदयोरन्तरात्मदृष्टि वि- ना स्वात्मन्येव पर्यवसानाभ्युपगमेन स्वात्मनि तत्पदप्रयोगोऽनुपपन्न इति शङ्कितुम- प्यशक्यत्वात् अहंशब्दस्य श्रोतृभिर्वक्तृव्यतिरिक्तपरत्वानवगमेन स इत्यस्य तान्प्र- ति तव्यतिरिक्तबोधकत्वानुपपत्तेश्च । न च मध्ये कुदृष्टिकल्पितशङ्कया तस्य तद्बु. द्विस्थत्वात् कथञ्चित् बोधकत्वं शक्यम् । शङ्कावाक्यस्य गमकस्य चानुपलम्भेन त. था दुश्शङ्काकल्पनायाः प्रमाणपराहतत्वात् शिवस्यैव सर्वान्तर्यामित्वेन तेन तदन्य स्यान्तर्यामित्वमुपदिष्टमिति वाक्यार्थकल्पनाया अत्यन्तमयुक्तत्वाच्चेति तात्पर्य- निष्कर्षः ॥२७॥ , ·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । .. कुतोऽस्य सर्वान्तर्यामित्वमधिगम्यत इति चेत् , तबाह--- त्वमेवान्तर्यामीत्यधिगमितमेतत्खलु विभोः अशेषाधिष्ठानमकटनपरैरौपनिषदैः । त्विषांपत्युविम्बे कृतनिवसतेस्तस्य भगवन् उमानेत्रानन्दं वपुरुपदिशद्भिश्च मनुभिः ।।१८।। श्रूयन्ते हि शिवस्याशेषाधिष्ठानप्रतिपादनपरा मन्त्राः मन्त्रोपनिषदि--'यो योनि योनिमधितिष्ठत्येकः यस्मिन्निदं संच वि चैति विश्वम्' 'एवं स देवो भगवान्वरेण्यो यो- निस्स्वभावानधितिष्ठत्येकः । सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठत्येकः गुणांश्च सर्वान्विनियोजयेद्यः । घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । एष देवो विश्वकर्मा म- हात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । यो देवोऽग्नौ यो अप्सु यो विश्वं भुवनमा- विवेश । य ओषधीषु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमोनमः'। इत्याद्याः । रुद्रोपनिष- दि च 'नमो भवाये' त्याद्यनुवाकपञ्चके-'नमः स्रोतस्याय च द्वीप्याय च ।' इ- त्याद्याः सर्वेषु वस्तुषु शिवस्य सद्भावप्रतिपादनपराः। महोपनिषदि च-- 'यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य औषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेश ।' इत्याद्याः । अपि च 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' इत्यादिश्रुतिप्रतिपाद्योऽन्तरादित्य- वर्ती पुरुषस्तावदन्तर्यामीति सर्वसम्प्रतिपन्नमेवैतत् । 'भेदव्यपदेशाच्चान्थ' इति ब्रह्म- सूत्रेण ज्ञापनात् । तस्य च महोपनिषदि 'आदित्यो वा एष एतन्मण्डलमि' त्यादितत्प्र. करणे 'सर्वो वै रुद्र' इत्यारभ्य 'नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यपतयेऽम्बिकापतय उमापत- ये नमोनमः' इति मन्त्रः, रुद्रोपनिषदि 'असौ यस्ताम्रो अरुण' इति प्रस्तुत्य 'अ- सौ योऽवसर्पति नीलग्रीवो विलोहितः' इत्यादिमन्त्रः, कृच्छ्राङ्गादित्योपस्थानमन्त्रेषु 'नमो रुद्राय पशुपतये महते देवाय त्र्यम्बकायैक चराधिपतये हरये शर्वायेशानायोग्राय वञिणे घृणिने कपर्दिने नमोनमः सूर्यायादित्याय नमोनमः नमो नीलग्रीवाय शितिक- ण्ठाय नमोनमः नमश्चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे नमः' इत्यादिमन्त्राश्च उमासहायत्वनील- ग्रीवत्वादिविशिष्टं रूपमुपदिशन्ति । न च महोपनिषदि 'सर्वो वै रुद्र' इत्यारभ्य सवि. तृमण्डलविद्याप्रकरणविच्छेदश्शङ्कनीयः। असम्बन्धिपदनिचयव्यवधानादेविच्छेदक- स्याभावात् अन्तरादित्यवर्तिनो हिरण्मयपुरुषस्योपासनार्थमपेक्षितरूपविशेषसमर्पणपर- त्वेनैकवाक्यत्वस्य समर्थ्यत्वात्। कूर्मपुराणे सूर्यढदये-'नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्र मरूपिणे । त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योतीरसोऽमृतम् । भूभुवस्स्वस्त्वमोङ्कारस्सा रुद्र सनातनः । पुरुषस्त्वं महोऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम् । त्वमेव विश्वं बहुधा जातं यज्जायते च यत् । नमोऽग्निजाय रुद्राय त्वामहं शरणं गतः । प्रचेतसे नमस्तु- ·अद्वैतमञ्चरी। भ्यं नमो मीदुष्टमाय च । नमोनमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः । हिरण्यवाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः ॥' इति 'सर्वो वै रुद्र' इत्याद्यनुवाकत्रयस्य 'घृणिस्सूर्य' इत्याद्यनुवाकैकवाक्यतयान्तरादित्यविद्यापेक्षि- तरूपसमर्पणपरत्वस्य स्पष्टीकरणाच । न च कृच्छ्राङ्गमन्त्रेषु हरिपदप्रयोगाद्विष्णुपर- त्वं शङ्कनीयम् । पूर्वापरबहुश्रुतिलिङ्गविरोधात् 'यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवा- जिविति कोशदर्शनात् आदित्यनामत्वेनैव तदन्तर्यामिणि प्रयोगोपपत्तेः 'एप रुद्रो महादेवः कपर्दी च धूणी हरिः। आदित्यो भगवान सूर्यो नीलग्रीवस्त्रिलोचनः ।। अधी- यते सहस्रांशुस्सामगाध्वर्युहोतृभिः ॥' इति कौमें आदित्यमण्डलान्ततित्वेन परम शिवस्य प्रतिपादकेषु दक्ष प्रति दधीचवचनेषु हरिपदप्रयोगस्य तथैव निर्वाह्यत्वाच्च । ननु, छान्दोग्योपनिषदि 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष' इत्युपक्रम्य 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी' इति पुण्डरीकाक्षत्वोपन्यासेन तस्य वैष्णवं रूपमुपदि- शतीति प्रतीयत इति चेत् , न तावत्पुण्डरीकतुल्यनयनत्वं तस्यासाधारणलिङ्ग, लोकवेदयोरन्यत्रापि च बहुलं तत्प्रसिद्धेः । तस्य साधारण्येऽपि पुण्डरीकाक्षशब्दस्य योगरूळ्या विष्णावसाधारण्योपपत्तेश्च । नापि 'तस्य यथे' त्यादिश्रुतिरिति वक्तं श- क्यते । न च योगरूढशब्दावयवार्थपरवाक्यस्यापि प्रयोगनियमोऽस्तीत्युक्तं पुरुषसू- क्तार्थविचारे । तथापि लोचनद्वयोपन्यासस्त्रयम्बके रूपे न सङ्गच्छत इति चेन्न । हवि राधिकरणन्यायादुद्देश्यगतद्वित्वस्याविवक्षिततया अपरिच्छेदकत्वात् ललाटलोचन- स्य मुकुलितत्वेन लोचनद्वयस्यैव विकसितनलिनसादृश्यमिति तस्य विवक्षितत्वेऽप्यवि- रोधाच । छान्दोग्योपनिषदपि महोपनिषद्भुद्राध्यायमन्त्राभ्यां निर्धारित शैव एव रूपे पर्यवस्थतीति न विरोधः। अत एव वायुसंहितायामुदाहृतश्रुतित्रयस्यापि शिवविष. यत्वेनोपसंहारो दर्शितः-'सर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषस्सन् परो महान् । हिरण्यबाहु- भगवान् हिरण्यपतिरीश्वरः । अम्बिकापातरशिानः पिनाकी वृषवाहनः ॥' इत्यार- भ्य 'हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्तान एव च । योऽयं सर्पत्यसौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । इत्यन्तेन । एवं च यदानेयपुराणे विष्णुसमाराधनविधानान्ते 'ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती'त्यादि पठ्यते,तत् सवितृमण्डलस्य हृदयादिवत्सकलदेवतो. पासनांस्थानतया विष्णुपूजान्ते च तत्र तदुपस्थानं कर्तव्यमिति तावन्मात्रपरम् । पु. राणेवागमेषु च दुर्गागणपत्यादिपूजकानामपि सन्ध्यासमये पूजान्ते च तत्र तत्तद्देवतो- पासनाविधानदर्शनादिति न कश्चिद्विरोधः । एवं शिवस्य सर्वाधिष्ठानप्रतिपादनेनान्त. यामिणि शैवरूपोपदेशेन च शिव एव सर्वान्तर्यामीत्यौपनिषदा मन्त्रासमधिगमयन्ती- त्यर्थः। ननु, 'एष सर्वभूतान्तरात्मेति नारायणस्यान्तर्यामित्वं श्रूयते, सत्यं , श्रव- णमिहाप्यविशिष्टं, किं तु आदित्यमण्डले शैवमधितिष्ठन्वपुः पुनः । अन्तर्निया , ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। .. च्छतीत्येष निर्णयो निरवग्रहः ॥ अतः कृष्णे दशास्यादिहन्तृत्वव्यपदेशव त् । तादृशां वेदवचसा युक्तं तात्पर्यवर्णनम् ॥ अवतारे भिन्नानां चरि- तानां रमापतेः । अन्यथा न व्यवस्था स्यादपरत्रापि कीर्तनात् । अन्या- वतारचरितानि च भारतादौ कर्माणि यानि पुरुषोत्तमसाधितानि । गङ्गामु तप्रभृतिभिस्तदभेददृष्टया कृष्णस्तुतिप्रकरणेषु हि कीर्तितानि । तस्मात् प्र बलप्रमाणानुरोधाच्छिव एव सर्वान्तर्यामीति निर्णये तत्रैवान्तर्यामिचाह्मणादेरपि प. यवसानमित्यङ्गीकरणीयम् । केचित्त 'एतानि हवा अमृतस्य नामधेयानी'ति जाबा- लश्रुतिप्रयोगदर्शनेन निरुपपदामृतपदस्य शिवपरत्ववारस्यात्तत एवान्तर्यामिब्राह्म- णस्य शिवपरत्वं व्यक्तमित्याहुः ॥२८॥ इतश्च शिव एव सर्वान्तर्यामीति वक्तव्यमित्याह-- महाभूतान्यर्कश्शिशिररुचिरात्मति भगवन् अशेषं वस्त्वेतत्तव खलु तनुत्वन विदितम् । अधिष्ठातृत्वं ते हर किमियता नाध्यवसितं मुधा मूर्खानेतान्मुखरयति मोहस्त्वितरथा ॥२९॥ अष्टौ पृथ्व्यादयस्तावत् मूर्तयः पुरवैरिणः । प्रसिद्धाशैवलैङ्गादि- पुराणेष्वागमेषु च ॥ अन्तर्यामिब्राह्मणेऽपि तेऽन्तर्यामिण ईशितुः । नि- यम्यभावमापन्नाश्शरीराणीति णिताः ॥ अतस्तदैकरूपयेण मूर्त्यष्टकपरा गिरः । सर्वान्तर्यामिता शम्भोः साधयेयुनिरङ्कुशम् । नन्वन्तर्यामिणस्तत्र सह पृथ्वीजलादिभिः । शरीरत्वेन वर्ण्यन्ते वस्तुनि सकलान्यपि । अष्टा- वेव तु पृथ्व्याद्या मूर्तयो गिरिजापतेः। प्रसिद्धास्तत एवासावष्टमूर्तिश्च गीय- यते । तस्मादन्तर्यमयितुस्समस्तचिदचित्तनोः । पृथिव्याधष्टकतनुभिन्न ए- वेति युज्यते। उच्यतेऽष्टासु कामारेरन्तर्भवति मूर्तिषु । अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तं नियम्यं सकलं वपुः । भूतेषु तद्विकाराणामप्यन्तर्भावसम्भवात् । 'ईश्व- रस्सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मा. यया। इति स्मृत्योपकरणं मायान्तर्यामिणो विभाः। निरुक्तेति नियम्येषु न कैवल्यं तदग्रहात् । अत एव च कालस्य योगस्य शिवमाययोः । न सङ्ग- हः कृतोऽत्रेति शङ्कापि विनिवर्तिता । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिश्शिवस्य प. रमा तनुः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम् । इति शैवे स- मीरेण षट्कुलीनानृषीन् प्रति । जीववर्गस्तु कास्न्येन कथितो मूर्तिरष्टमी । एवं गृहीते कात्स्न्येन वर्गे चिदचिदात्मके । किंनाम भुवने वस्तु सङ्ग्राह्य- । ।

·अद्वैतमञ्चरी। । मवशिष्यते ॥ ननु च । 'भूम्यम्भोऽनिमरुद्वयोमभास्करा दीक्षितश्शशी।' इति लैङ्गेऽष्टमात्मस्थाने यज्वा निवेशितः । अतश्छागपशुन्यायादौचित्यादुप संहृतेः । शैवे श्रुताऽप्यात्मशब्दो विशेषे पर्यवस्यति ।। नैतद्युक्तम् ॥ व्या- पिकतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम् ॥ इत्यस्या घटनात्तस्य सामान्य परतां विना । वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यन्ति वै यथा। शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वोपकारकरणं सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वाभयम- दानं च शिवस्याराधनं विदुः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निन- हः॥ अष्टमूर्तेरनिटं तत्कृतमेव न संशयः। इत्यनन्तरसन्दर्भ सर्वेषामेव देहिनाम् । अविशेषेण भगवन्मूर्तित्वोक्तश्च वैशसात् । सामान्यविधिरस्पष्ट- स्संहियेत विशेषतः । स्पष्टोऽयमित्यतोऽप्यस्य युज्यते नोपसंहतिः । लैङ्गे यदात्मसामान्यस्थाने दीक्षितकीर्तनम् । लोकोपकारातिशयख्यापनार्थ नु तत् कचित् । विश्वरूपस्य देवस्य सरोजभवसम्भव । भूम्यम्भोऽग्निमरु व्योमभास्करा दीक्षितश्शशी । इति तत्र [पक्रम्य मूर्तीनां सम्प्रदर्शिता । एकैकस्याः प्रपञ्चेन सर्वलोकोपकारिता । एवं तदन्यथासिद्धं तत्र दीक्षिा तकीतनम् । आत्मान्तराणां मूर्तित्वं न निषेधेपिनाकिनः । यथाग्निवा- क्ये कासाश्चिद्विकृतीनामनुक्रमः । प्रकृत्यैकविधानार्थों नान्यास्वग्नि नि वारयेत् । यथा च विद्याभेदेषु पथः प्राप्तस्य कीर्तनम् । स्तुत्यर्थमाध्यानार्थ वा न तमन्यासु वारयेत् । लैङ्गेऽपि तत्कृताशेषलोकानुग्रहवर्णने । दीक्षित- ग्रहणेऽप्यन्ते सामान्येनापसंहृतम् । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिस्सर्वभूतशरीरंगः । इत्यादिवचनैश्शैवपुराणोक्तेन वर्मना । तद्विश्वमूर्तिरवेत्थमष्टमूर्तिः प्रगीय. ते । विभक्तमष्टधा विश्वमधितिष्ठत्ययं यतः। यद्येवं नेष्यते सर्व चेतना- चेतनात्मकम् । अन्तभूतं महेशस्य जगदष्टासु मूर्तिषु । तदा तु शिवमूर्तीनांन परिच्छेदिकाऽष्टता । अवयुत्यानुवाद्या सा वैश्वानरकपालवत् । यथा तत्र कपालेषु द्वादशस्वष्ट केवलम् । अवयुत्यानुगण्यन्ते स्तुतिभेदविवक्षया एवं वस्तुप लोकेषु मूर्तिभूतेषु शूलिनः । अनूयन्ते विशिष्याष्टौ स्तुत्यर्थमिति क- ल्प्यते । यद्वा मूर्तिष्वसङ्घयास्वप्यष्टानामिह वर्णनम् । नामभेदविधानार्थ- मर्चनायोति कल्य्यत । शैवादिषु पुराणेष मूर्त्यष्टकनिरूपणे । अष्टानामपि मूर्तानां नामभेदानुशासनात् । दृष्टं हि दशरात्रादेस्सत्स्वहस्स्वितरेष्वपि । .धमाप्त्यै नामभदार्थ सौत्यानामनुकीर्तनम् । अथवैकादशस्वेव सप्तमाणा इव कचित् । ध्यानार्थ मूर्तयः काश्चित् गृह्यन्त इति कल्प्यते । स्थानेष्वेतेषु १. लैङ्गवचस्यात्मस्थान इति पठान्तरम् ॥ । ।

·पू.] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च । तेषामष्टतानुर्देवो ददाति परमं पदम् । इति पौराणिकैस्तासु चिशिष्याष्टासु मूर्तिषु । विश्वमूर्तेरपशिस्योपासनाभेदवर्ण- नात् । अथवा वाजिशाखोक्तपष्ठाग्न्यनुमतावपि । साम्पादिकाग्न्यभिमा- यात् दृष्टं पञ्चाग्निकीर्तनम् । एवं च मूर्तिष्वष्टानां वैशिष्ट्येनैव केनचित् अष्टमूर्तिरिति ख्यातिरपि देवस्य युज्यते । दृष्टा पत्रिंशताऽहोभः सम्पा- यस्यापि च क्रतो । प्रधानत्वेन सौत्यानां द्वादशाह इति प्रथा। सर्वथापि च मूर्तित्वमन्तर्यामितया विभोः । अनुमवेशादेवैषामष्टानामिति युज्यते । अष्टमूर्तिप्रक्रियासु पुराणेष्वागमेषु च । अन्तर्यामिब्राह्मणार्थप्रत्यभिज्ञानद- र्शनात् । पृथिव्यां तिष्ठति विभुः पृथिवी वेत्ति नैव तम् । रूपं च पृथिवी यस्य तस्मै भूम्यात्मने नमः । इत्यादित्यपुराणादिश्रुतमूर्त्यष्टकोक्तिषु । स्फुटं तत्मत्यभिज्ञानं न युक्तं ह्यपबाधितुम् । तस्मात् स भगवान् प. रमशिव एव सर्वान्तर्यामी । यत्तु 'तवान्तरात्मा मम चे' स्यादिस्मृतिवचनं, तन्महाभारते 'बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ॥ इति प्रश्ने 'ब- हवः पुरुषा राजन् साङ्ख्ययोगविचारिणः । नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकु- लोह ॥ इति परमतमुपन्यस्य-'बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते । तथा तं पुरुषं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकम् ।' इति श्लोकेन 'स वा एष पुरुषोऽ नारसमयः' इति श्रुतिदर्शनात् पुरुषशब्दाभिलप्यमानानां शरीराणां 'यथैका पृथिवी योनिरिति सैव सर्वशरीरभावेनावतिष्ठते । तथैकमेव परं पुरुषं विश्वं सर्वजीवभावेना- वतिष्ठमानमाख्यास्यामीति स्वमतप्रतिज्ञानन्तरं पठितत्वादकात्म्यपरं, न तु कस्यचि- दन्तर्यामित्वविधानपरम् । अपृष्टोत्तरत्वापत्तेः । यच्च 'विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामि- ततेजसः । इत्यादिकर्णपर्ववचनं, तत्राप्यात्मशब्दो मोक्षधर्म-'तस्मादात्मानमेवाने रुद्रं संपूजयाम्यहम् ।' इति कृष्णवचनश्रुतात्मशब्दवत् अभिन्नस्वरूपपरः । तत्रैव खारस्यात् । 'मायाया गुणभेदेन रुद्रं विष्णुं पितामहम् । सृष्टानुप्राविशत्तेषामन्तर्या- मितया हरः।' इति स्कान्दवचनदर्शनात् परमशिवस्य कर्मवश्यस्वांशभूतेषु जीवेष्विव सदवश्यखांशभूतासु गुणमूर्तिष्वपि अनुवृत्तिसम्भवाञ्च तस्यैव सर्वान्तरात्मत्वनि- येनात्रात्मशब्दस्यान्तर्यामिपरत्वायोगाच्च । एवं च शिव एवं सर्वान्तर्यामीत्य- स्यार्थस्य व्यवस्थितेः सोऽन्तरादित्यादेरन्यपरत्वकल्पनायोगे स्थिते 'यो वै रुद्र' इ. त्यादेनारायणविषयत्वकल्पनं रुद्रेशानमहेश्वरमहादेवादिनामनिर्वचनस्य प्रसिद्धि. विरुद्ध तद्विषयत्वकल्पनं, रुद्रोपासनाविधानस्य परोदितमधुविद्यान्यायेन तत्परत्वक ल्पनं च परेषां निरस्तम् । भगवच्छब्दस्यान्यत्रापि पूज्यमात्रे पुराणादिषु प्रचुर ।

·अद्वैतमञ्जरी। प्रदर्शनात्तस्यापि तदसाधारण्यासिद्धेश्च । यत्तु नामनिर्वचनानां प्रणवविषय. वमुक्तं, तदप्ययुक्तम् । रुद्रेशानमहेन्वरादिनामनिर्वचनानां नामिनो जगत्सृष्टिपा- लनसंहारस्वातन्त्र्यप्रतिपादनराणां प्रणवविषयत्वायोगात् । कथं तर्हि रुद्रादि- नामसमानविषयत्वं तलोङ्कारप्रणवादिनामनिर्वचनानां, नामनामिनोरभेदोपचारात् । यथोक्तं वायुसंहितायां-'शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवा- चकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते क्वचित् ॥' इति, 'तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोस्क्यं मन्यमाना मनस्विनः ॥ इति च ॥ तस्मादथर्वशिरोऽपि शिवस्यैव सर्वोत्कर्ष प्रतिपादयतीति सिद्धम् ॥२९॥ कि च शिवं नीलग्रीवं शिखरिपतिकन्यासहचरं त्रिणेनं त्वां ध्येयं गिरिश दहराम्भोजकुहरे । विधायकं साक द्रुहिणकमलावल्लभहरैः विभाति कैवल्य अतिरखिलमाख्याति भवतः ॥३०॥ 'विविक्तदेशे तु सुखासनस्थश्शुचिस्समग्रीवशिरश्शरीरः। अत्याश्रमस्थस्सक. लेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य । हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्म यो- निम् । तथादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् । उमासहायं परमे- श्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसा- सिं तमसः परस्तात् । स ब्रह्मा स शिवम्सेन्द्रस्सोऽक्षरः परमस्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणस्स कालोऽग्निस्स चन्द्रमाः । स एव सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम् । ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये।' इति कैवल्योपनिषदि शिवस्य दह- रोपासनाविधिप्रकरणे सह ब्रह्मविष्णुरुद्रसर्वस्यापि जगतस्तद्विभूतित्वाम्नानेन शिव. स्य सर्वोत्कर्षस्स्फुटीकत इत्यर्थः । नन्वत्र ‘स ब्रह्मे'त्यादौ तत्पदानां सन्निहिते प्रा. प्यत्वेनोक्ते भूतयोनौ वृत्तेरुचितत्वात् ब्रह्मादीनां तद्विभूतित्वमेवाम्नातं सिध्यति, न तूपास्यविभूतित्वमिति चेन्न । भूतयोनिशब्दस्यापि यौगिकस्य सन्निहिते शिव एव वृत्तेः तत्क्रतुन्यायातदुपासनपा तत्प्राप्तरेव युक्ततया तस्य शिवान्यवृत्तित्वकल्प. नायोगाच्च । कथं 'ज्ञात्वा तमिति तज्ज्ञानान्मुक्तिप्रतिपादन मिति चेन्न । सगुणब्रह्म वादे तज्ज्ञानादेव मुक्तरुपपन्नतरत्वात् । निर्विशेषब्रह्मवादे सगुणब्रह्मज्ञानान्मुक्तिोंप पद्यत इाते 'ज्ञात्वा तमि' त्यत्र तत्पदस्य निर्विशेषब्रह्मपरत्वस्यावश्यकतया पूर्वेषामपि तत्परत्वं सिध्यतीति चेत्, न । 'सव सोम्येदमग्र आसी दित्यादिश्रुतौ 'तत्तेजोऽ. -- ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । १५ . सृजते' त्यादिवाक्य श्रुततत्पदानां सविशेषवृत्तावपि तत्त्वमसीति वाक्यश्रुततत्पदमात्र- स्यैवानुपपत्त्या निविशेष लक्षणावत् यत्रानुपपत्तिः, तस्यैव 'ज्ञात्वा तमि'ति तत्पदस्य तत्र लक्षणाया न्याय्यत्वेन योजनप्राप्यायां कावेया मलमल्लकबन्धनस्यायुक्तत्वात्। एवं चोमासहायत्वादिविशिष्टरूपेण सगुणेषत्कृष्टस्य परमशिवस्य ध्यानात् तमो. वश्यत्वरहितमखिलजगत्कारणं तमेव परमशिवमुपासकः प्राप्नोति, यद्विभूतयस्सर्वे ब- ह्यादयः क्रमेण निष्कृष्ट चैतन्यकतानस्य तस्यैव प्रत्यम्भावेन ज्ञानादपवर्ग प्रामोतीति श्रुत्यर्थस्सम्पद्यते । एवमेव चास्याः श्रुतरों वामनपुराणे षष्ठाध्यायेन प्रदर्शितः। तत्र हि कैवल्योपनिषत्प्रक्रिययैव 'पुराश्वलायनस्साक्षान्मुनिस्सत्यपरायणः । भगवन्तं जगन्नाथमुपेत्य परमेष्ठिनमि'त्यादिना आश्वलायनप्रश्न, तत्र परमेष्ठिनः प्रतिवचनमु. खेन 'अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपमित्यादिना सप्रपञ्च शिवध्यानप्रकारं च प्रदय 'इत्थं ध्यात्वा मुनिस्साक्षात् साक्षिणं तमसः परम् । भूतयोनि पुरारातिं गच्छति खात्मविद्यया । योऽयं ध्येयतया प्रोक्तश्शिवस्साम्बस्सनातनः । ब्रह्मविष्ण्वादिल- पेण स विभक्त इव स्थितः । स ब्रह्मा स शिव' इत्यारभ्य 'ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति प्रत्यगात्मतथैव तु । अन्तरेण परिज्ञानं नान्यः पन्था विमुक्तये ।' इत्यन्तेनास्मदु. तोऽर्थस्स्पष्टमादर्शितः। तथा ब्रह्मगीतासु चैवमस्याः श्रुतेरर्थः प्रतिपादितः । तस्मात् ब्रह्मादीनां प्राप्यविभूतित्वमेव, नोपास्यविभूतित्वमिति न युक्तम् ॥३०॥ उदाहतकैवल्यवत्यैकार्थेन तैत्तिरीयाणां महोपनिषद्याम्नातस्थाणोरणीयानित्या. द्यनुवाकत्रयस्यापि मध्यमानुवाकोपवर्णितनारायणमहिमप्रपञ्चनप्रसञ्जितान्यपरत्वश. कोन्मूलनपूर्वकं शैवदहरोपासनाविधिपरत्वव्यवस्थापनात् ततोऽपि तस्य सर्वोत्कर्ष वि. भावयति- तया संक्षिप्योक्तां तव दहरविद्यां विदधती विशेषैरन्यैरप्युपनिषटुमाकान्त महती । अनुध्यानार्थ ते हदि मुररिपोरान्तरवया प्रसज्यैनं मध्ये प्रबलयति मोह हतधियाम् ॥३१॥ एवं तावदिह शङ्कोत्तिष्ठति---नारायणानुवाको न शिवोपासनापरः । सह- स्त्रशीर्ष देवमित्यादिना नारायणस्य महिमानमुपवर्ण्य 'पद्मकोशप्रतीकाशमित्यादिना तदुपासनास्थानहृदयपुण्डरीकसंस्थानविशेषादिकं प्रदश्य 'तस्याश्शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित' इति तस्य तत्र स्थित्युपन्यासेन तस्य दहराम्बुजे नारायणोपास. नाविधिपरत्वावसायात् । अत एव कैवल्योपनिषदीव ब्रह्मादिवन्नारायणस्य नोपा. १. योऽयं ध्येयस्तथा प्रोक्त इति पाठान्तरम् ।। READ- ९ ·अद्वैतमञ्जरी । .. - । । स्यविभूतिषु परिगणनं कृतम् । नन्वस्मिन्ननुवाके नोपासनाविधिः, किं तु 'तस्मि- न्यदन्तस्तदुपासितव्यमि' ति पूर्वानुवाकविहितोपासनापेक्षितगुणविधिमात्रम् । तत्र यत्पदस्य गगनपदस्य वा उपास्यदेवतासमर्पणपरस्य शब्दस्य 'यो देवानां, यद्वेदा. दाविति पूर्वापरमन्त्रसमर्पितरुद्रमहेश्वरशब्दितविशेषपर्यवसायितया उत्पत्तिशिष्ट- कल्पशिवान्वयविरोधात् न नारायणस्योपास्यत्वेनान्वयो युज्यत इति चेत्, मा भूत्तत्रा- स्वयः । इहैव नारायणगुणगणवर्णनसामर्थ्यात् सम्भृत्यधिकरणन्यायेन तदुपासनाविधि- कल्पनमस्तु । न च 'पद्मकोशप्रतीकाशमि'त्यादेः पूर्वानुवाकविहितोपासनासम्बन्धिह- दयपुण्डरीकसंस्पीत्तदपेक्षितगुणविधिपरत्वमवसीयत इति वाच्यम् । निवित्पदैस्सा- मिधेनीप्रकरणस्येव नारायणगुणगणकीर्तनपरैः अनन्वयिपदैः व्यवधानेन शिवोपास- नाप्रकरणस्य विच्छिन्नतया निवित्पदान्तरितोषव्यानस्य सामिधेन्यङ्गत्वेनेव तदन्त- रितस्य 'पद्मकोशे'त्यादिमन्त्रार्थस्य शिवोपासनाङ्गत्वेनान्वयासम्भवात् । न च जुबादीनामव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धवद्दहरस्यापि अव्यभिचरितशेवदहरविद्यासम्बन्धो- ऽस्ति । येन प्रकरणाभावेऽपि जुह्वादिद्वारेण पर्णतादीनां क्रत्वन्वयवत् हृदयद्वारेण तद्धर्माणां वाक्यप्रमाणेन तदन्वयो भवेत् । तथासति 'शुक्र प्रविध्य हृदयं प्रविध्य' इत्यादिमन्त्राणामपि हृदयद्वारेण विद्याङ्गत्वापच्या 'वेधाद्यर्थभेदादि' त्यधिकरणवि. रोधप्रसङ्गात् । तस्मात् पूर्वानुवाकस्य शिवोपासनाविधिपरत्वेऽपि पद्मकोशेत्यादेस्स- निहितनारायणगुणगणकीर्तनसामर्थ्यकल्प्योपासनान्तर एवान्वयो युक्त इति । अथवा परोक्तरीत्या पूर्वानुवाकोऽपि नारायणोपासनाविधायितया तत्पर एव । ते खल्विदमाहुः-न तावत् 'यो देवानामि तिमन्त्रश्शिवपरः । तत्र यो देवानामित्या- दिना हिरण्यगर्भकारणत्वेनानुवादस्य 'नारायणात् ब्रह्मा जायत' इत्यादिपुरोवादा. नुसारेण नारायणविषयतया रुद्रपदस्यापि तत्रैव कथन्निवृत्तेः कल्पनीयत्वात् । नापि 'यद्वेदादावि तिमन्त्रश्शिवपरः । तस्य ह्ययमर्थ:--' प्रणवाद्या मुने वेदाः प्रणवे प. यवस्थिताः' इति स्मृतेर्वेदानामुत्पत्तिलगस्थानतया तदाद्यन्तयोः प्रतिष्ठितो यस्स्व- शः ओङ्कारः, तस्य 'अकारो वै सर्वा वागि'ति श्रवणात् सर्ववाक्प्रकृतितया स्व प्रकृतावकारे लीनस्याकारात्मतां प्राप्तस्य यः परो वाच्य इदंपरस्तत्पर इत्या. दौ वाच्ये परपदप्रयोगदर्शनात् स महेश्वरः इत्थं सर्वशब्दातप्रकृतिभू- ताकारवाच्यस्सर्वलोकानां महानीश्वर इति । एवंच सर्वशब्दजालप्रकृतितया निखिलवाचकोत्कृष्टाकारवाच्यस्थ निखिलवाच्योत्कर्षों युक्त इत्यौचितीमवलम्ब्या- कारवाच्यस्य सर्वेश्वरत्वप्रतिपादनपरोऽयं मन्त्रः 'अकारो विष्णुवाचक' इति स्मृतिद- र्शनाद नारायणपरत्वप्रतिपादनपरः पर्यवस्यति । तस्मात् पूर्वापरमन्त्रयोः शङ्कि- ..

·पू.] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । तान्यार्थयोरपि नारायणपरत्वात् मध्ये उपासनाविधानं तद्विषयमेवेति निश्चीयते । अनन्तरं सहस्त्रशीर्ष देवमित्यादिमन्त्रजातस्य स्पष्टं तद्विषयत्वम् । तच्च सकलपर- विद्योपास्यविशेषनिर्धारणार्थ, न तु प्रकृतदहरविद्यामात्रोपास्यविशेषस्पष्टीकरणार्थम् । तस्य तत्तद्विद्यासु जगत्कारणत्वजगदन्तरात्मत्वमुक्तप्राप्यत्वमुमुक्षूपास्यत्वादिना प्रतिपादित वस्तु तत्तत्प्रकरणश्रुतैः परब्रह्मपरतत्त्वपरज्योतिःपरमात्माक्षरशिवश- म्भवादिशब्दैः प्रत्यभिज्ञाप्य तस्य सर्वस्यापि वाक्यप्रमाणेन नारायणत्वविधि- परत्वात, प्रकरणाच्च वाक्यस्य बलीयस्त्वात् । एवं सर्वपरविद्योपास्यनिर्धारणार्थस्य प्रकृतदहरविद्यासंस्पर्शोऽप्यस्तीति तदनन्तरं 'पद्मकोशप्रतीकाशमि' त्यादिना गुणवि- धानं देवतान्तराणामुपास्यनारायणविभूतित्वप्रतिपादनेन तस्य सर्वोत्कर्षख्यापनं चेत्येव- मनुवाकद्वयमपि नारायणपरमिति तस्मात् सर्वथापि नारायणानुवाकश्शिवोपासनापर इत्ययुक्तमिति । तल तावदाद्यानुवाके नारायणोपासनाविधिरिति पराभिमानोन्मू. लनं हृदि निधायाह-तव दहरविद्यां विदधतीति । अयमाशयः-न तावद्यो दे- वानामिति मन्त्रो नारायणपरः । अथर्वशिखायां शिवस्य ब्रह्मकारणत्वप्रतिपादना- त् तदनुवादसम्भवे रुद्रपदस्यामुख्यार्थत्वकल्पनायोगात् तत्प्रतिपादनं क्वापि ना- स्तीत्यमिमानवतो 'यो देवानामि त्यादेरनुवादत्वशङ्काया एव उत्थानानहत्वात् एत- स्यैव मन्त्रस्य सदाशिवस्य ब्रह्मकारणत्वविधायित्वपर्यवसानात् । न हि प्रतीयमा- नार्थस्य प्राप्तिमन्त्रेण यदुपबन्धसहस्त्रेणापि शक्यते कल्पयितुमनुवादकत्वम् । नाराय- णस्य ब्रह्मकारणत्वं श्रुत्यन्तरे सिद्धमिति चेत् , न । अहो व्यधिकरणोत्तरकौशलमायु- मतः । यश्शिवस्य ब्रह्मकारणत्वपरवचनस्य पुरोवादापेक्षायां नारायणस्य तत्कार- णत्वश्रुतिमुपन्यस्यति । न हि यदाग्नेयवाक्ये यदुपबन्धेऽपि पुरोवादाभावादविधा- यकत्वोक्तौ सौर्यादिवाक्यमस्तीति प्रत्यवस्थानं शोभते । नारायणे रुद्रपदस्य लक्षणा. भ्युपगमे न वैयधिकरण्यमिति चेन्न । अग्न्यादिशब्दानामपि यत्किञ्चिदर्थे लक्षणा- यां तत्प्रापकं यत्किश्चित् प्रमाणं सम्भवतीति यदाग्नेयादिवाक्यानामप्यविधायकत्व. प्रसङ्गात् अन्योन्याश्रयापाताच्च रुद्रशब्दस्य नारायणे ,लक्षणासिद्धौ वैयधिकरण्या- भावात् 'नारायणात् ब्रह्मा जायत' इत्यादेः पुरोवादत्वसिद्धिः, तस्य च पुरोवादस्वसिद्धी च तस्मिन् पुरोवादानुसारेण तस्य तत्र लक्षणेति । तस्मात् प्राप्त्यसम्भवे यदुपबन्धादी- नां नानुवाइलिङ्गत्वमिति न तहलादनुवादकत्वकल्पनं युक्तम् । यदि तु द्वयोहिरण्य- गर्भकारणत्वं न सम्भवेत्, तदा श्रुतिविशेषश्रुतयोः रुद्रनारायणपदयोरन्यतरस्य ल- क्षणाया आवश्यकत्वात् यदुपबन्धानुग्रहाय 'नारायणात् ब्रह्मा जायत' इति श्रु- त्यनुरोधाय यो देवानामित्यत्र रुद्रपदस्यैव लक्षणोच्यत इति शङ्कयेतापि । क ·अद्वैतमजरी । - .. म्भवति तु द्वयोरपि तत्कारणत्वं कल्पभेदेन इति प्रदर्शयिष्यामः । किंचैकस्मिन्न- पिकल्पे तयोस्तत्कारणत्वं मातापितृभावेन सम्भवति । नारायणस्य शिवशक्तित्वव्यव. स्थापनात् । तस्मात् सर्वथायं मन्त्रः शिवपर एव । अस्य चायमर्थः-महर्षिः म. हान् द्रष्टा 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित्' 'अशेषविषयामोघशुद्धिबुद्धिविजम्भण' इत्यादिश्रु- तिस्मृतिप्रतिपन्नाशेषविशेषविषयबोधसमृद्धः विश्वस्माच्चिदचिदात्मकप्रपञ्चाधिकः कृत्स्नस्य पशुपाशवर्गस्य नियन्तृत्वात् यो रुद्रः, स. भक्तानां संसारदुःखस्य द्रावको देवः देवानां मध्ये प्रथमं हिरण्यगर्भ पुरस्तात् कल्पादौ स्वसंकल्पेन स्व. स्मात् जायमानं करुणापरि पूर्णया सकलभुवनसृष्टिसामर्थ्यवितरणविचक्षणया आ- ज्ञादृष्टया अपश्यत् , स देवोऽस्मान् शुभया परमानन्दप्राप्तिकारिण्या 'स्मृतिल म्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष' इति श्रुतिप्रसिद्धया स्वविषयया स्मृत्या संयोजयत्विति । एवं ह्युपबृंहितं लैङ्गे---'अव्यक्तादभवत्स्थाणुश्शिवः परमकारणम् ! सत्कार्यकारणो- पेतः अपिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं जायमानं मुखाम्बुजात् । ददर्श चाये ब्रह्माणं चाज्ञया तमवैक्षत । दृष्टो रुद्रेण देवेशस्ससर्न सकलं जगत् ॥' इति । कौमें च--'हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मन् त्वत्तो हि जातः पुरुषः पुराणः । स जायमानो भ- वता नियुक्तो यथाविधानं सकलं ससर्ज ॥' इति । एतेनास्य मन्त्रस्य पर स्वीकृत्य यदवैदिकानामन्यथाव्याख्यानं-महर्षियोगबलेन कालत्रयवृत्तान्तसाक्षात्का- रसमर्थो रुद्रस्त्वाविर्भावात्प्रागेव नारायणात् जातं हिरण्यगर्भ जायमानावस्थाविशिष्टं योगबलात् साक्षादकतेति, तदपि गलहस्तितम् । श्वेताश्वतरे-- 'हिरण्यगर्भ जनया- मास पूर्वमि'त्येवास्य मन्त्रस्य पाठदर्शनाच्च । एवं चैतदनुरोधेन गैस्मात्परमित्यनन्त- रमन्त्रोऽपि शिवपर इति स्पष्टमेव । अत एवाश्वलायनस्मरणं.---'यस्मात्परतरं नास्ति नापरं च परात्मनः । न ज्यायोऽस्ति न चाणीयो नमस्तस्मै स्वयम्भुवे । येनेदमखि लं पूर्ण यन्मया मूर्तयस्स्मृताः । तस्मै शिवाय महते नमस्सूक्ष्माक्षरात्मने ।' इति । यच यवदादाविति मन्त्रस्य नारायणपरत्वमुत्प्रेक्षित, तदप्ययुक्तम् । परमते शब्दा- नां भूतपञ्चकगुणत्वेन तन्मतेऽपि तेषामन्योन्यमुपादानोपादेयभावायोगात् प्रकृतिवा- च्यत्वविवक्षायां तस्य या प्रकृतिः, तस्या यः पर इति वक्तव्यत्वेन 'तस्य प्रकृतिली. नस्य यः पर' इति शब्दायोगाच्च कथञ्चित्तदुभययोगेऽपि अकारस्य प्रणवप्रकृतित्वे मा. नाभावाच्चानवकारो वै सर्वा वागि'ति श्रुत्याकारस्य सर्ववाङ्मयप्रकृतित्वं प्रतिपद्यामहे। तत एव तस्य प्रणवप्रकृतित्वमपि सिध्यति। न चैवम् 'ओङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृष्णे'त्यपि श्रवणाद्वैपरीत्यं शङ्कयम् । अकारस्य प्रणव इव तस्याकारे अनुगमादर्शनेन तस्यास्स्तु तिपरत्वकल्पनादिति चेन्न । 'मात्रामात्राः प्रतिमात्राः कृत्वे'ति श्रुतौ अकारोकारम- " ·पू.] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । -- " -- कारार्धमात्राणामुत्तरोत्तरस्थ पूर्वपूर्वलयस्थानत्वविभावनेनार्धमात्राया एव विमानप्र- कृतित्वस्फुटीकरणात अप्रकृतौ लयासम्भवात् 'अकारोवै सर्वा वागि'ति श्रुतेः 'अनिः सर्वा देवता' इतिवत् स्तुतिपरत्वेनाप्युपपत्तेः । भागवते.---'समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्र ह्मणः परमेष्ठिनः । हृदाकाशादभून्नाइ'इति नादरूपामर्धमात्रां प्रस्तुत्य ततो ह निवृदो. कार' इति तस्याः प्रणवप्रकृतित्वस्य कण्ठरवेणाभिधानाच्च । तस्मादस्य मन्त्रस्य पररी. सार्थकल्पनेऽपि योऽर्धमात्रावाच्यः, स महेश्वर इत्यर्थः पर्यवस्यति । अर्धमात्रा- वाच्यरिशव एवेति स्पष्टीकृतः । अथर्वशिखाविचारे यदि प्रणवप्रकृतिरकारः, तथापि 'अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेष्वङ्कणे रण' इति कोशकारैरनेकार्थानुशासनात् अका. रवाच्यस्य महेश्वरत्वाभिधानं विष्णावेकान्तेन न पर्यवस्थति । ननु, प्रणवप्रकृतिवा- च्यस्य महेश्वरत्वविधानमिहेत्युक्तं, तत्प्रकृतिश्च प्रथममात्रारूपोऽकारः । तथा च प्रणवप्रथममात्रारूपेणाकारेण यस्याभिधानं , तस्य ग्रहणे न सामान्यतोऽकारमाला वाच्येष्वतिप्रसङ्ग इति चेन्न । तथासत्यथर्वशिखोत्तरतापनीयादिश्रुतिषु स्मृतिपु- राणागमेषु ब्रह्मणस्तद्वाच्यत्वप्रतिपादनेन तस्यैवेह ग्रहणापत्तेः । अपि च 'चमस- वदविशेषादि तिसूत्रोक्तरीत्या अजामन्त्रन्यायेनानेकधा योजयितुं शक्यानां मन्त्रा- णां प्रकरणोपबृंहणादिभिरैदम्पर्यमास्थेयम् । अन्यथार्थव्यवस्थित्यसिद्धेः । शक्यते ह्यस्य मन्त्रस्य विधान्तरेणाप्यर्थोत्प्रेक्षणम् । 'अग्निमीले पुरोहित' 'योनिस्समुद्रो बन्धु समानं परमि' त्येतेषु श्रुतानामकारोकारमकाराणां वेदादिमध्यान्तवर्णत्व प्रसिद्धेः अकारो वेदादौ प्रोक्तास्वरः, स एव तदन्ते प्रतिष्ठितः 'समानं परमि'. त्यत्र उपान्त्यः । ततः परं खराभावेन तस्यैवान्त्यस्वरत्वात्, 'तस्य प्रकृतिलीनस्य प्र- कृतिर्विष्णुः, वासुदेवः परा प्रकृतिरिति श्रुतेः, प्रकृतिस्त्वं पुमान् रुद्र' इत्यादिस्मृ तेश्च । तस्मिन् लीनस्य वाच्यवाचकभावेनाभेदं प्राप्तस्य 'वाच्यवाचकयोआंदो नात्यन्त विद्यते कचिदिति वायूक्तेः, तस्य यः परः वेदाधन्तपाठगमिताभ्यहितभावस्थाका रवाच्यम्य प्रकृतिरूपस्य विष्णोः यः परः प्रधानभूतः 'प्रकृतिस्त्वं पुमान् रुद्र' इत्यादिवचनसिद्धो रुद्रः, 'ततस्तदालोकनतत्पराणामि'त्यादौ परशब्दस्य प्रधाने प्रयोगात् शब्दविषयः, तत्परव्यवहारेऽपि शब्दप्रतिपाद्यम प्राधान्यात् प्रधानवा. चित्वेनैव परपदप्रयोगोपपत्तौ वाच्ये पृथक्छक्तिकल्पनायोगात् स महेश्वरः स रुद्रो महानीश्वर इति । अथवास्य मन्त्रम्य यजुर्वेदपठितत्वात् वेदो यजुर्वेदस्तस्यादौ पठितम्खर इकारः 'इषेत्वे ति, स एव तदन्तेऽपि प्रतिष्ठितः 'एव तपती'ति, तस्य प्रक तिर्लक्ष्मीः, 'तत्र श्रीरभवद्देवी'त्युपक्रम्य 'मूलप्रकृतिरव्यये ति कौर्मे प्रयोगात् । तस्यां तस्य वेह इति पाठान्तरम् ॥ , क , ९.

·9. अद्वैतमञ्जरी। वाच्यवाचकभावेन लग्नस्य ईकारस्य लक्ष्मीनामत्वात् देावस्थां प्राप्तस्येति या. वत, तस्य यः परः पञ्चमीविषये षष्ठी, तस्माद्यः परः उत्तरो वर्ण उकारः स महे- श्वरः, तद्वाच्यश्शिवस्सर्वेश्वर इति । तस्मात् स्वतन्त्रोत्प्रेक्षणे अर्थस्य व्यवस्थित्यसि- हेः ऐदंपर्यावधारणाय प्रकरणादिकमुपन्यसनीयम् । प्रकरणं च शिवराघवसंवा- दे त्रिपुण्टूधारणाङ्गभस्मसम्पादने शैवे कर्मणि विनियुक्तेन 'धातुः प्रसादान्महिमान- मीशमिति शिवनामाङ्कितेन 'अणोरणीयानि ति मन्त्रेण उपक्रमात मध्ये 'यो देवाना- मिति मन्त्राम्नानाच शिवविषयमवसीयते। 'यः परस्स महेश्वर' इत्यत्र महेश्वरशब्द. स्य च रूढिप्राबल्यात् अनूदितस्य परस्य खवाच्यशिवरूपताविधौ तात्पर्य निश्चीयते। अतो निश्चितविधयानुरोधेनवानेकधा योजयितुं शक्यस्यास्यानुवादभागस्य यो- जनमुचितम् । 'यस्योभावग्नी अनुगतौ अभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्ति' रित्यत्र हविराबंधिकरणन्यायेनाग्निद्वित्वस्याविवक्षया एकैकाग्न्यनुगम- स्यापि पुनराधेयनिमित्ततयानुवादप्रतीतेः व्यवस्थितत्वेऽपि अग्निद्वयोत्पादकतया वा. क्यान्तरावगताधानाभ्यासरूपस्य विधेयस्य पुनराधेयस्य एकाग्निमात्रोत्पादनाक्षमत- या विधेयानुरोधेनानुवादभागेऽमिद्वित्वविवक्षायाः 'पुनराधयमोदनवदि' त्यधिकरणे निर्णीतत्वेनाव्यवस्थितानुवाद्यार्थप्रतीतिस्थले विधेयानुरोधेनानुवाद्यार्थवर्णनौचित्यस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वादिति सर्वथा परमशिववैभवपर एवायं मन्त्रः । अक्षरार्थोऽ. प्यस्य-'यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्यं याथार्थ्याद्वेदान्ते च प्र तिष्ठितम् । स एव प्रकृती लीनो भोक्ता यः प्राकृतो मतः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रकृतेः पुरुषस्य च ।' इति वायुसंहि- तायां श्रवणादुपबृहणानुरोधेन वेदादौ यः स्वरः प्रोक्तः प्रणवः प्रतिपाद्यप्रतिपादक- योरभेदोपचारात् लक्षणया तत्प्रतिपाद्यं निर्विशेषं ब्रह्म, तदेव वेदान्ते च प्रतिष्टि तं, वेदान्तमागप्रतिपाद्यत्वात् । तस्य प्रकृतावविद्याख्यायां प्रतिबिम्बमावेन लग्नस्य प्र. कृतिसहितस्य पुरुषस्य यः परः नियन्तृत्वेन प्रधानभूतः 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः, स महेश्वरशब्दितः श्रीसदाशिव एव, न देवतान्तरमिति स्वी- कार्यः । एवं चोपक्रमोपसंहारपरामर्शेरिशवपरत्वेन निर्णीते 'अणोरणीयानि'त्यनुवा के विधीयमाना दहरविद्या शिवदेवत्येति न तत्रोपास्यतया देवतान्तरान्वयावकाशः इति । अपि च कैवल्याद्युपनिषदाम्नातगुणनिकरप्रत्यभिज्ञानादप्यस्यास्तदेकविषय- त्वमवसीयते। तथा हि-स्पष्टं तावदुपासनास्थानसाम्यं तथोपास्यरूपमपि तत्र 'उमास- हायमित्यादिना प्रतिपादितम् । इहापि तथैवोपवर्णितम्-'ऋतं सत्यमिति मन्त्रण। विरूपाक्षकृष्णपिङ्गलपदयोः त्रिलोचनोमासहायपदसमानार्थत्वात् 'अर्धालकमवस्त्रा , -- ·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। । धमस्थ्युत्पलदलवजम् । अर्धपक्षणं वन्दे पुरुषं कृष्णपिङ्गलमिति भविष्यपुराण- वचनेन कृष्णपिङ्गलशब्दस्य उमाशावल्यपरत्वेन विवरणात् विरूपाक्षविश्वरूपश्रु. तिभ्यां नमस्कुर्यान्महादेवमृतं सत्यमितीश्वर 'मिति कौमें शिवनमस्कारे विनियोगवि- धानात् बोधायनसूत्रे-'अथातो महादेवस्य पादोदकविधि व्याख्यास्याम' इत्युपक्रम्य ऋतं सत्यमिति मन्त्रेण प्राशयेदिति शिवपादोदकपाशने विनियोगाच्च शिवपरत्वे. न निश्चितेऽस्मिन्मन्त्रे श्रुतस्य तथैव विवरणस्य न्याय्यत्वाच्च । यत्तु कश्चिदमाघा- तशब्दार्थव्युत्पत्तिगन्धः स्वकल्पितकदध्वानुरोधिश्रुतिस्मृतिवचनकल्पनाकुलितनिखि लवैदिकमर्यादस्सकलजनापहास्यनिजमरुदवतारत्वोद्धोषणंतदर्थकश्रुतिस्मृत्युदाहरण- विख्यापितविप्रलिप्सोत्कर्षविरचितान्ध्यः प्रललाप---'ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याधुद्दे. श्याद्वितीयका विभक्तिरूवरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा । तस्माद्विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः । ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थोऽवसितो मवेदि'ति, तदेतत् मन्त्रता- त्पर्यकथनमाबालमखिलापहास्यं निराकरणाभिनिवेशनमपि वक्तारमिव विफलीकुर्यादि. त्युपेक्ष्यते । ऊर्ध्वरेता इत्यत्र तु ऊर्ध्व ज्वलनात्मककृशानुरेतस्त्वोक्तिः । न चास्य म- न्त्रस्य शिववैभवपरत्वेऽपि दहरोपासनायामुपास्यरूपसमर्पणपरत्वे न मानमिति वाच्य- म् । तस्यामपेक्षितोपास्यरूपसमर्पणक्षमस्याकाङ्क्षानुरोधेनान्वयस्यावश्यम्भावात्, यो- गयाज्ञवल्क्ये ध्यानाध्याये---'अथवा परमात्मानं परमानन्दविग्रहम् । गुरूपदेशाद्वि. ज्ञेयं पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । ब्रह्म ब्रह्मपुरे गार्गि दहराब्जखमध्यमे । अभ्यासात् स- म्प्रपश्यन्ति सन्तस्त्वं च तथा कुर्विति तथैव दर्शितत्वाच्च। तदेवं प्रत्यभिज्ञाविशेषैर- न्यैरपीति समुच्चयार्थेनापिशब्देन छोतितः, अन्यैः हृदयकमलसंस्थानविशेषादिमिः।न- न्वेवं कथं मध्ये नारायणपरमन्त्राणां सङ्गतिरित्याशङ्कयाह-अनुध्यानार्थमिति । अयं भावः-न तत्र तावत्परोक्तरीत्या तेषां सर्वविद्योपास्यनिर्धारणपरत्वम् । सहस्रशीर्ष देवमित्यादिमिः द्वितीयान्तपदैर्नारायणमनूद्य 'तद्विश्वमुपजीवतीति तेषामेकवाक्यत- या तस्य विश्वोपजीव्यत्वप्रतिपादनपरत्वं स्वरसतः प्रतीयमानं परित्यज्य द्वितीयानां प्रथमार्थत्वकल्पनस्य प्रत्युद्देश्य विधिपर्यवसानेनानेकवाक्यत्वकल्पनस्य चायुक्तत्वात परोक्तरीत्या सर्वो वै रुद्र इत्यादिवाक्यानां स्पष्ट भेदानां विरुद्धविभक्तितत्साकाङ्क्षकि यासमभिव्याहारादिप्रतिबन्धकरहितानां सर्वपुरुषसदादिशब्दैश्शाण्डिल्यविद्यापुरुष- सूक्तविद्यासद्विद्याव्याहृतिविद्यादिसकलपरविद्योपास्यप्रत्यमिज्ञापनपूर्वकं तस्य रुद्ररूप त्वनिर्धारणपरताया दुर्निवारत्वेन अथर्वशिखायां च कश्च ध्येय इति विद्याविशेषक्रमो पक्रमाभावात् सकलपरविद्यासु ध्येयप्रश्ने शिवस्य ध्येयत्वनिधारणस्य स्पष्टत्वेन च स- हस्त्रशीर्ष देवमित्यादिमन्त्राणां किष्टकरप्यतविरुद्धार्थपरत्वशङ्काया उत्थानानहत्वा- " •- ·10 अद्वैतमञ्जरी । छ । नापि प्रकृतदहरविद्योपास्यनिर्धारणपरत्वम् । सन्निहितमन्त्राभ्यामेव रुद्रमहेश्व. रशब्दितशिवरूपतया तन्निर्धारणस्य 'ऋतं सत्यमिति मन्त्रेण तदुचितरूपसमर्पणस्य च सिद्धत्वात् । नापि 'ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानी' त्यादिमन्त्राणामिव गुण- कीर्तन सामर्थ्यकल्प्योपासनान्तरपरत्वम् । प्रकृतदहरविद्यानङ्गभूतस्वतन्त्रनारायणो- पासनापरत्वकल्पने समनन्तरानुवाकसमाप्तिपर्यन्तमनुवर्तमाने तत्मकरणे अनन्वयेन तत उत्कर्षकल्पनापत्तेः,प्रकरणे सम्भवति तत्कल्पनायोगात् । अङ्गत्वमपि दहरवि- द्यां प्रति नारायणध्यानस्याग्नेयादियागान् प्रति प्रयाजादियागानामिवारादुपका- रकत्वरूपं न युक्तम् । ‘पद्मकोशप्रतीकाशमि' त्यादिना 'तस्य मध्ये महानग्नि'रि- त्यादिना 'तस्य मध्ये वह्निशिखे'त्यादिना च हृदयकमलमहाग्नितच्छिखागुणकीर्त- नसामर्थलभ्यानां तद्ध्यानानां हृदयकमलकुहरविलसन्महावह्निशिखामध्यवर्तित्वेन शिवोपासनानुकूलतया सन्निपातित्ववन्नारायणान्तरत्वेन पूर्वानुवाकविहितसन्निध्या. म्नातक्रममुक्तिफलान्वितशिवोपासनानुकूलतया संनिपातित्वोपपत्तौ आरादुपकार- कत्वकल्पनायोगात् । कौमें श्रीमदीश्वरगीतासु-'चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृद ये पद्ममुत्तमम् । आत्मानमय कर्तारं तत्रानलसमप्रभम् । मध्ये वह्निशिखाकारं पु. रुषं पञ्चविंशकम् । चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् । ओङ्कारबोधि. तं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम् । अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् ॥ त. मसः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम् । ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् ॥' इति प्रथमं स्वस्थाने हृदयंकमलस्य तन्मध्ये मूलश्रुतावग्नित्वेन निरूपितस्य कर्तृत्वा- दिविशिष्टस्य विज्ञानमयकोशस्वरूपस्य अहंकारस्य तन्मध्ये निष्कृष्टचैतन्यकतान- स्यानन्दमयकोशरूपस्य तत्र वह्निशिखात्वेन निरूपितपञ्चविंशस्य तन्मध्ये सहस्रशीर्ष देवमित्यादिनोपवर्णितस्य तस्याशिशखाया इत्यादिना शिखामध्यवर्तित्वेनोपदिष्टस्य ना- रायणस्य तदन्तः 'यः परः स महेश्वर' इत्युक्तस्य शिवस्योपासनमिति उपासनाप्र. कारविशेषस्फुटीकरणाच, तस्मिन्नेव यतिधर्मप्रकरणे-'सन्न्यस्याहि विशेषेण चिन्त- येन्नित्यमीश्वरमि'त्युपक्रम्य 'कृत्वा हृत्पद्मनिलये विष्ण्वाख्यं विश्व(श)सम्भव'मित्यादि ना हृदयकमले विष्णोभीवनां विधाय' तदन्तस्सर्वभूतानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणमित्यादि- ना 'पुराणं पुरुषं शम्भु ध्यायन्मुच्येत बन्धनादि' त्यन्तेन तदान्तरत्वेन शिवोपासना. विधानस्य दृष्टत्वाच्च । तस्माद्यथान्तरादित्यविद्यायां 'आदित्यो वा एष एतन्म- ण्डलं तपती'त्यादिना मण्डलाभिमानिपुरुषकीर्तनं तदान्तरत्वेन परमेश्वरस्योपासना विधानार्थमेव दहरविद्यायामपि नारायणकीर्तनमिति न किञ्चिदसाङ्गत्यम् । अन्ये तु 'स ब्रह्मा स शिव' इत्यादिकैवल्य श्रुतिप्रत्यभिज्ञानुरोधात् 'तस्याश्शिखाया मध्ये पर- ·पू.] शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । " मात्मा व्यवस्थित' इत्यादिना प्रागुपास्यत्वेनोपदिष्ट परमेश्वरपरमेवेति मन्यमाना मध्यमा- नुवाके प्रथम नारायणस्य गुणकीर्तनम्, अनन्तरं हृदयकमलस्य, ततो महाग्नेः, ततस्त. च्छिखायाः, ततः प्रागुपास्यत्वेन विहितस्य परमात्मन इति क्रमदर्शनात् प्रथमं नारा- यणात्मना स्वात्मानमनुसन्धाय स्वस्य हृदम्बुजे वैश्वानराग्निशिखामध्यवर्तित्वेन ध्यातव्यः परमश्शिव इति ध्यानप्रकारं मन्यन्ते । एवं च स ब्रह्मा स शिव' इत्यादेः परमशिवविभूत्युपदेशपरत्वे स्थिते कैवल्यश्रुताविव विभूतिषु नारायणस्यापरिग- णनमुपासककोटिनिवेशादेव तस्य तदुपसर्जनत्वस्य स्पष्टत्वादिति चाहुः । अपमपि प्रकारः सम्मतः पौराणिकानाम् । तथाापबृहित सूनसंहितायाम्-'अथवाहं हरिम्साक्षान्सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः ॥ सहस्त्रशीर्षा पुरुषसहस्त्राक्षसहस्त्रपात् ॥ विश्वो नारायणो देवो ह्यक्षरः परमः प्रभुः ॥ इति ॥त्वा पुनस्वभ्य हृदयाम्भोजमध्यमे ।। प्राणायामविकासने परमेश्वर मन्दिर । अष्टश्व दलोपेते विद्याकसरसंयते । ज्ञाननाले महाकन्दे प्रणवन प्रबोधिते । विश्वर्षि महावहिं ज्वलन्तं विश्वतोमुखम् । वै. श्वानरं जगद्योनि शिखातन्विनमीश्वरम् ।। तापयन्त वकं देहमापादतलमस्तकम् ॥ निवातदीपवत्तस्मिन् दीपितं हव्यवाहनम् । नीलतोयदमध्यस्थविधुळेखेव भावरम् । नीवारशूकवद्रूपं पीताभासं विचिन्तयेत् । तस्य वहृश्शिखायास्तु मध्ये परमकारणम् । परमात्मानमानन्दं परमाकाशमीश्वरम् । ऋतं सत्यं परं ब्रह्म परं संसारभेष- जम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं महेश्वरम् । नीलग्रीव खमात्मानं पश्यन्तं पापनाशनम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानध्येय ध्येयविवर्जितम् । सोऽहमित्यादरेणैव ध्याये- द्योगीश्वरेश्वरम् । इति। एवं च नारायणस्य यधुपासककोटिनिवेशनं श्रुत्या विवक्षित, यदि वा उपासकस्य हृदये तस्याप्यान्तरत्वेन शिवस्यानुध्यानम् , उभयथापि तस्माच्च स्वविभूतित्वेन तद्विभूतित्वेन वोपदिष्टेभ्यो ब्रह्मादिभ्यश्च परमशिवोत्कर्षसिध्यतीति तस्यैव सर्वोत्कर्ष इति निष्प्रत्यूहम् । ननु चात्रैव 'नारायणपरं ब्रह्मेति कण्ठोक्त्या परब्रह्मभावेनोपदिष्टस्य नारायणस्य कथमन्योपसर्जनभावः कथ्यते । नैष दोषः। 'नारा- यणपरमि' त्यस्य समासपदत्वेन तत्त्वं ब्रह्म नारायणात् परं ज्यायः, नारायणस्तु परः तदन्य इति अत्रैव 'ऋतं सत्यं परं बो' त्युपास्यत्वेन निर्दिष्टस्य परब्रह्मणश्शिव- स्य नारायणस्य च विवक्षितप्रधानोपसर्जनभावोपपारनपरतयैव तन्मन्त्रव्याख्यानोप- पत्तेः। यत्त्वत्र परैरुक्तं-महोपनिषदि समानप्रकरणे 'नारायणः परं ब्रह्मेति पदवि. च्छेदेनाध्ययनदर्शनात्तदनुरोधादिहापि भिन्नपदस्य नारायणेत्यस्य 'सुपां सुलुगि'ला- दिना प्रथमाविभक्केलगादेशस्य कल्पनीयत्वात् समस्तपदत्वेऽपि निषादस्थपत्यधिक रणन्यायेन सामानाधिकरण्यस्यैवोचितत्वात् 'अहमेव परं ब्रह्म परं तत्वं पितामह । १. साम्बम् इति पाठान्तरम् ।।

·अद्वैतमञ्चरी।
अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा स्वहं विभुः ।' इति लैङ्गे उपबृहणदर्शनाच्च नारा-
यणस्यैव परब्रह्मभावप्रतिपादनपरोऽयं मन्त्र इति, तदयुक्तम् । महोपनिषदि एव-
म्मन्त्राम्नानस्यैव तावत् सम्प्रदायक्रमागतेषु पाठेष्वनुपलम्भात, तत्र तत्सत्त्वेऽपि ना.
रायणानुवाकपाठानुरोधेन महोपनिषत्पाठ एव 'सुपां सुलुगि'त्यादिना पञ्चम्यास्स्वादे
शकल्पनोपपत्तौ प्रकरणादिलारस्थभङ्गायोगात् समर्थपरिभाषाविरोधेन समानाधिक
रणसमासस्याप्यसङ्गतत्वात् लक्षणविरुद्धात् कर्मधारयात् तदनुरोधिनः पञ्चमीतत्पुरु-
षस्याम्यर्हितत्वात् 'तपरस्तत्कालस्येति सूत्रे तपरसमासदर्शनेन तद्वत् पञ्चमीति योग-
विभागात् इहापि समासोपपत्त्या अन पञ्चमीसमासस्य लक्षणानुरोधित्वात् त्वत्पक्षे.
ऽस्मिन् मन्त्रे मध्यमपरशब्दयोः पुल्लिङ्गयोस्तत्त्वज्योतिर्विशेषणत्वस्याप्यन्याय्य-
त्वात् । 'अहमेव परं ब्रह्मे' त्यादिलैङ्गश्रुतनारायणवचनस्य महालिङ्गप्रादुर्भावात् पूर्व
ब्रह्मनारायणयोः परस्परोत्कर्षविवादप्रस्तावे पठितस्यानन्तरं तद्विवादप्रशमनार्थोद्भूतम-
हालिङ्गमध्यसन्निहितस्य शिवस्य पश्यतं मां महादेवं भयं सर्व प्रमुच्यताम् । युवां
प्रसूतौ गात्राभ्यां मम पूर्व महाबलौ ॥ त्रिधा भिन्नोऽस्म्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुशि-
वाख्यया ॥ सर्गरक्षालयगुणैः निष्कलः परमेश्वरः । सम्मोहं त्यज विष्णो त्वम्,
इत्यादिभिर्वचनस्तत्रैवापोदितस्यार्थतथात्वाव्यवस्थापकत्वान ताशापवादरहितेन 'स
परस्सर्वशक्तीनां ब्रह्मणस्समनन्तरः ।। इति नारायणं प्रकृत्य विष्णुपुराणवचनेन
तस्य ब्रह्मपरत्वस्यैवोपबृंहितत्वाच परोक्तार्थग्रहणेऽपि 'नारायणपरं ब्रह्म' 'ऋतं
सत्यं परं ब्रह्मेति द्वयोः परभावोपदेशासम्भवेन आवश्यके कस्यचिदन्यथानयने अङ्ग.
गुणविरोधाधिकरणन्यायेन गुणभुतस्य नारायणस्यैव परभावोपदेशस्य 'ब्रह्मोच्य-
ते परमसौ परमं च तत्वमिति श्लोकेंन सुदर्शनाचार्यरुपदिष्टया रीत्यान्यथानेत
व्यत्वेन तबलादुपक्रमादिप्रतिष्ठापितार्थव्याकुलीकरणायोगाच्च । 'अङ्गगुणविरोधे च
तादादि' त्यधिकरणे हि एकाहादिदीक्षापक्षेषु दीक्षिणीयासोमयागयोरन्यतरस्यास-
भवात् यदिष्टयादिवाक्यप्राप्तपर्वकालत्वस्यावश्यक त्यागे प्रधानानुग्रहस्योचित.
स्वात् दीक्षिणीयाया एव तत्त्याग इति निर्णीतम् । तस्मान्न कश्चिदुपपादितेऽर्थे विरोध
गन्धः । वस्तुतस्तु 'नारायणपरं ब्रह्मे' त्यादेर्नारायणस्यानुपचरितब्रह्मभावप्रतिपादनप.
रत्वेऽपि तस्य शिवोपसर्जनभावस्संघटत इति पुरस्तान्निपुणतरमुपपादयिष्यते ॥३१॥
श्रुतीनां मूर्धानश्शुभद बृहदारण्यकमुखाः
प्रभाव हार्दस्य प्रणिजगदुरन्येऽपि भवतः ।
गुणानां बोद्धारस्सकलमुपसंहारानियम
विदुस्त्वय्येवैषां हृदयमिति किं मूढवचनैः ॥ ३२ ॥

·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । बृहदारण्यकश्रुतिस्तावत् ‘य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते' इति दहर. विद्योपास्यं हार्द परमेश्वरमुपक्रम्य । सर्वस्य वशी सर्वस्येशानस्सर्वाधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना कनीयान् एष सर्वेश्वरः एष भूताधिप- तिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदायेति तस्यानन्यसाधारण प्रभावमवर्णयत् । तथा छान्दोग्यश्रुतिरपि 'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पु. ण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश' इत्युपक्रम्य 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासस्सत्यकामस्सत्यसङ्कल्प' इति तद्गुणकीर्तनेन 'अ- थ य इहात्मानमनुविद्य वजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती' त्यादिना तदुपासकानां महाफलकीर्तनेन च तस्य महिमानं प्राकाशयत् । तथा 'अथातो महोपनिषदमेवे'त्युपक्रम्य महोपनिषदपि नारायणानुवाकप्रक्रियया 'सहस्त्रशीर्ष देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवमि' त्यादिना उपासकतादात्म्येनानुसन्धेयं ना- रायणं तस्य हृदयकमलं तत्र वैश्वानराग्निशिखां च वर्णयित्वा तस्यै शिखायै म. ध्ये पुरुषः परमात्मा व्यवस्थित' इति हार्दस्य शिवस्य तन्मध्यवर्तित्वप्रदर्शनेन 'स ब्रह्मा स ईशान' इत्यादिना इतरेषां तद्विभूतित्वख्यापनेन च तस्य वैभवं व्यद्योतय. त् । यद्यपि नारायणानुवाके 'तस्याश्शिखाया मध्य' इत्यादेः नारायणविषयत्वपक्षे तत्प्रत्यभिज्ञानुरोधादिह 'तत्यै शिखायै मध्य' इत्यादेस्तद्विषयत्वादियमुपनिष- नारायणोपासनापरैवेति क्वचित् कर्मण्युपसर्जनत्वेन यष्टव्याया देवतायाः कर्मान्तरे प्रधानत्वेन यष्टव्यत्ववद्दहरोपासनासूपसर्जनत्वेन ध्यातव्यस्य हृदयपुण्डरीकस्य पातञ्जलशास्त्रोक्तफलविशेषार्थं प्राधान्येन ध्यातव्यत्ववच्च शैवदहरोपासनायाम- पसर्जनत्वेनोपास्यस्य नारायणस्यैतबलात् प्राधान्येनोपास्यत्वं लभ्यते , तथापि तस्याश्शिखाया मध्य इत्यादि शिवपरमिति सूतसंहिताद्यभिमतपक्षे तद्वदियम- प्युपनिषत् शिवोपासनापरैव पर्यवस्यति । एवमन्या अपि श्रुतयो यथासम्भवं द्र- ष्टव्याः । स्यादेतत् । बृहदारण्यके निर्विशेषप्रकरणे तस्यैव स्तुत्यर्थं वशित्वादयो ध- स्सिमाम्नाताः । न तत्र कैवल्यशाखादिश्रुतदहरविद्योपास्यस्य शिवस्य कश्चित् प्रसङ्गोऽस्ति । छान्दोग्ये यद्यप्युपासनाविधानमस्ति, तथापि तत्र शिवोपासनमिति न किञ्चित् प्रमाणमुपलभ्यते । न च कैवल्यशाखादिश्रुतोपासनक्यात् तथात्वसिद्धिः। आत्मप्रबोधोपनिषदि 'अथ यदिदं ब्रह्मपुरमिदं पुण्डरीकमि'त्यारभ्य 'शोकमोहविनिर्मु- तं विष्णुं ध्यायन्न सीदती'त्यन्तेन दहरपुण्डरीके विष्णुपासनस्यापि विहितत्वेन तदै- क्यस्यैव नियन्तुमशक्यत्वात् । यत्तु महोपनिषन्मन्त्रजातमुदाहृतं, तत्र नारायणा- नुवाक इव पूर्व शिवप्रस्तावाभावान्न तदुपासनापरत्वं शक्यते वक्तुम् । 'एको ह वै 4 ·अद्वैतमल्लरी। नारायण आसी'दित्युपक्रममारभ्य नारायणस्य प्रस्तावेन तदुपासनापरत्वस्यैव प्रती- तेः । न च नारायणानुवाकप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात् शिवोपासनापरत्वम् । ‘एको ह वै नारायण आसी'दित्यायपक्रमविरोधनानन्तरं तत्प्रत्यभिज्ञानस्य च्छान्दोग्ये 'ओमित्ये- तदक्षरमुद्गीथमुपासीते'त्युपक्रमानुरोधेन उद्गीथभक्त्यवयवविषयायामुद्गीथविद्यायां वान सनेयकश्रुतकृत्स्नोद्रीयक्तिकविषयोद्गीथविद्यार्थवादादिप्रत्यभिज्ञानस्येवाकिञ्चित्कर त्वात् एतत्प्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात् तस्यैव नारायणोपासनापरत्वमिति वैपरीत्यस्यैव परामिमतत्वाचेत्याशङ्कयाह---गुणानामिति । अयमाशयः-बृहदारण्यके वशि- त्वाम्नानं यद्यपि निर्गुणप्रकरणमध्यपाति, तथापि निर्विशेषे वशित्वाद्यभावात् सगु. णोपाधिविशेषगतगुणकीर्तनद्वारैव स्तुतौ पर्यवसानम्य वक्तव्यत्वात् हृदयकोशम- ध्यगतस्य ईशानसर्वेश्वरभूताधिपतिशब्दितस्य शिवस्यैव गुणकीर्तनम्य स्तुतिद्वारत्वेन प्रतीतेः शिवविषयमेव वशित्वादिगुणाम्नानम् । तथा छान्दोग्य 'दहरोऽस्मिन्नन्त- राकाश' इति दहराधिकरणोक्तन्याचात् बहपरेणाकाशपदेनोपाम्यं ब्रह्म प्रस्तुत्य 'तास्मन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यमित्यायुक्त्वा किं तदत्र विद्यते,यदन्वेष्टव्यमि' त्यादिना स्वय- मेव परिचोद्य 'अस्मिन् कामासमाहिता' इति तदुत्तरवाक्येन तदन्तर्वतित्वनोपदि ष्टानां सत्यकामादिगुणानां तैत्तिरीयोपनिषदि तत्रापि 'दहूं गगनं विशोक' इति विशोकत्वगुणान्वय स्वारस्यसिद्धबह्मतात्पर्येण गगनपदेन पूर्वापर मन्त्रसमपितशिवरूप- मुपास्यं ब्रह्म प्रकृत्य 'तमिन्ग दन्तस्तदुपासितव्यमिति छान्दोग्यरीत्या तदन्तवति बेनोपदेशात् छान्दोग्ये सत्यकामादिगुणोपदेशः, द्विशिष्ट ब्रह्मोपासनाविधानं चेत्यभ यमपि शिवपरमेव । 'कामादीतरत्र तत्र चे' त्याद्यधिकरण छान्दोग्याम्नातानां सत्यका- मादिगुणानां बृहदारण्यके वशित्वादिगुणैस्सहोपसंहारस्य सर्वैरभ्युपगतत्वाच्च । तथा महोपनिषदि 'सहस्रशीर्ष देवमि' त्याद्याम्नानमपि शिवोपासनाप्रकारविशेषपरम् । का स्न्येन नारायणानुवाकप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञानात् । यत्त्ववोपक्रमविरोध इति शङ्कितं, तत्र पृच्छामः, किमुपक्रमे नारायणस्योपासना विहितेति तद्विरोधः,उत तद्विभूत्युपन्यासात् तदुपासनाविधित्सान्नीतेति,अथवा उपक्रमे सर्वोत्कर्षेणोपवणितत्वादन्योपसर्जनतयोपा. सनानप्रवेशकल्पनमयुक्तमिति विरोधः । न तावदाद्यः । महोपनिषद्युपासनाविधेरे. वाश्रवणात् । नापि द्वितीयः । नारायणानुवाकप्रत्यभिज्ञया नारायणान्तरत्वेनैव शि. वोपासनाप्राप्तेः नारायणस्याप्युपासनाविषयकोटावनुप्रवेशेन तत्प्रत्यभिज्ञादरेऽप्युप. क्रमविरोधाभावेन तदादरस्य युक्तत्वात् । छान्दोग्ये 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यमि' त्युपक्रमे सत्यकामादिगुणमात्रोपासनाप्रतीतावप्यविरोधात् 'अथ य इह आत्मान- मि'त्युपसंहारानुरोधेन तद्विशिष्टब्रह्मोपासनाभ्युपगमान्नारायणोपनिषदि 'तस्मिन्यद ..

·शिवतत्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः। न्तस्तदुपासितव्यमिति गुणमात्रोपासनाप्रतीतावपि छान्दोग्यप्रत्यमिज्ञानुरोधात गुणो. पसर्जनकगुण्युपासनाभ्युपगमाञ्च छान्दोग्यश्रुतोद्गीयविद्याया वाजसनीयकोहीपवि- याप्रत्यभिज्ञाने तु प्राणदृष्ट्योद्रीयकर्तरुपासनायां कथञ्चिद्विशेषणत्वेन उहीथावय. वस्योङ्कारस्यानुप्रवेशसम्भवेऽपि 'अथ य एवायं मुख्यप्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिर' इत्यादिच्छान्दोग्यश्रुतिप्रतिपन्नं तस्य प्राणदृष्ट्योपासनं विरुध्येते ति युक्तो मेदः । नन्वस्तु तर्हि तृतीयः कल्पः । 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं, तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्य- मि'त्यनयोरुपसंहारानुरोधेन यत्तत्पदयोः 'त्यदादीनि सनित्यं' 'नपुंसकमनपुंसके. नैकवचास्यान्यतरस्यामिति विधानादाकाशतद्गतगुणजातोभयपरत्वं परिकल्प्य तदु. मयोपासनाविधिपरत्वस्य वर्णयितुं शक्यत्वात् 'एको ह वै नारायण आसीदि'त्यादि- ना नारायणस्य सर्वोत्कर्षप्रतिपादनस्यान्योपसर्गनत्वकल्पनासहिष्णुत्वाञ्चति चेत्, न। 'एको हवा' इत्यादेरिशवोपसर्जनत्वकल्पनानुकूलनवाग्रे निपुणतरं व्याख्यास्थमान- वात्। एतेन महोपनिषदनुरोधेन नारायणानुवाक एव नारायणोपासनामात्रपर इति परामिमानो गलहस्तितः । तथासत्येकोपासना श्रुत्यनुरोधेन उभयोपासनाश्रुतेः नयने. छान्दोग्यश्रुतेरपि तैत्तिरीयश्रत्यनुरोधेन गुणमात्रोपासनापरत्वापत्तेः । तम्मात् बृहदा. रण्यकाद्युदाहृतश्रुतयो दहरविद्यान्वयिगुणादिकथनेन शिवम्य निरतिशयं प्रभाव त्यापयन्तीति साधूक्तम् ॥३२॥ किं च विधत्ते माण्डूक्यश्रुतिरपि समस्ताधिपतितां समानार्थश्रुत्यन्तरविवृतभावा तव विभो । तथेशानो मन्त्रः स्मरमथन रुद्रोपनिषदि प्रतीता मन्त्राश्च प्रकटतरमन्ये च बहवः ॥३३॥ अत्रेयं विषयशुद्धिः-अधिदैवतमध्यात्म चात्मनो निर्विशेषस्योपाधिमि- विमतानि त्रीणि सन्ति रूपाणि, वैश्वानरश्च हिरण्यगर्भश्च ईश्वरश्चेत्यधिदैवतं, वि- श्वश्च तैसजः प्राज्ञ इत्यध्यात्ममिति श्रुतिः । देहयोः स्थूलरूपयोस्तत्र व्यष्टिसम- ट्योीवभिमानविधायिनौ विश्ववैश्वानराविष्टौ । सूक्ष्मयोस्तु प्रकथितौ तैनप्सामिपहिर- ण्यगर्भी प्राज्ञेश्वरावुपहितावुक्तौ । अज्ञानमायाभ्यां विश्वो जाग्रदवस्थायां जीवस्वप्ने स्यात्तैजसः अविद्यामात्रसाक्षित्वात् सम्प्रसादे प्राज्ञो भवेत् । वैश्वानरोऽन भगवान् विराट्पुरुष उच्यते । शरीरं यस्य निखिलं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हिरण्यगों नगतां सूक्ष्मसृष्टेर्विवर्धिता । यदुपाधेः प्राणकल्पं सूत्रं वेदविदो जगुः । विशुद्धसत्त्ववि- लसन्मायाधिष्ठानरसिकः ईश्वरस्त्वेष भगवानम्बिकाङ्गरुचिरः मायाविद्योपाधिभदा- १. सूत्रमाहुर्वेदविदः शीत पाठान्तरम् ॥ । ..

·अद्वैतमम्बरी । वप्रकल्प्यैवात्र केचिदविद्यया जीवमाहुः प्रतिबिम्ब, विश्वमीशम् । एतत्सर्व शास्त्रोदितं व्यक्तं तच्छिक्षाशालिनाम् । तस्मादस्मिन् मूलस्थिता गिरोऽस्मामिनोंदाह- ताः । तत्र विश्ववैश्वानरौ तैजसहिरण्यगर्भी प्राज्ञेश्वरौ च स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरत्वोपा. घिमिरेकीकृत्य तेषां पादत्रयत्वं शुद्धस्य तुरीयपादत्वं च सम्पाद्य पूर्वपूर्वपादप्रवि. लापनेन तुरीयप्रतिपत्तिसौकर्याय 'सोऽयमात्मा चतुष्पादि' त्यादिना चतुष्पादमात्मानं निरूपयन्ती माण्डूक्य श्रुतिः 'जागरितस्थान' इत्यादिना पादद्वयनिरूपणानन्तरं 'सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृती- यः पाद' इति तृतीयपादनिरूपणावसरे 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्यामी एष योनिस्सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति तस्य सर्वाधिपत्यं विदधाति । ननु, यद्यपि प्राज्ञस्य स्वतस्सर्वेश्वरत्वाद्यसम्भवात् तस्य तत्प्रतिपादनं मायोपहितेन ब्रह्म- णा तस्यैक्यविवक्षां गमयति , तथापि तस्य देवतान्तररूपत्वस्यापि सम्भवात् नैषा श्रुतिरीश्वरपरेति नियन्तुं शक्यत इति मन्दशङ्कानिराकरणायाह-समानार्थेति । उत्तरतापनीये माण्डूक्यप्रक्रिययैव 'सोऽयमात्मा चतुष्पादि'त्यादिना चतुष्पादमा- त्मानं निरूपयन्त्या प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद एष सर्वेश्वर' इत्यादिना तृतीयपादनि- रूपणे प्राज्ञस्यैवेश्वरैक्यमुक्त्वैव सर्वेश्वरत्वाद्याम्नानात् तदेकार्थाया माण्डूक्यश्रुतेरपि तथैव भाव उन्नीयत इत्यर्थः । 'ईशानम्सर्वविद्यानामि'त्यादीशानो मन्त्रः। 'रुद्रोपनिषत् शतरुद्रीयम्, 'एक शतं यजुश्शाखाः, तासु सर्वासु रुद्रोपनिषदाम्नायत' इति चरणव्यूहे प्रयोगात् । तदाम्नाता 'नमो हिरण्यवाहव' इत्यारभ्य एकविंशतिमन्त्राः । ते हि शिवस्य दिगाबैकैकाधिपत्योपन्यासमुखेन सर्वाधिपत्यं स्फुटयन्ति । अन्ये मन्त्राः आयुष्यसूक्तशिवसङ्कल्पादिपठिताः ॥३३॥ अनन्यप्राप्यं ते कमापि महिमानं प्रकटय. न्त्यसङ्ख्यया मन्त्रा निरवधिनमस्कारघटिताः । स्वयं शूद्रादीनामपि शिव पतन्तश्चरणयोः नमस्कारे भारं न विदधति मूर्खा न तु बुधाः ॥३४॥ चतुष्टयेऽपि वेदानां चन्द्रशेखरगोचराः । मन्त्राः प्रायेण दृश्यन्ते त- नमस्कारशेखराः ॥ द्विरुक्तस्सकृदाम्नातराधन्तपठितैरपि । अलंकृता नमस्कारैरसङ्ख्यास्त इति स्फुटम् । अन्येषां विबुधानां तु मन्त्राश्रुतिपुवि- श्रुताः । कचित् कचित् नमस्कारयोगेऽपि न तथाविधाः ॥ तथा च स्व- विषयोत्कर्षलिङ्गनमस्कारबाहुल्येनानितरदेवतासाधारणेन त्वरितरुद्राथर्वशिरोरुद्रा ध्यायदेवव्रतादयश्शिवस्यानन्यसामान्य महिमानं ख्यापयन्तीति स्पष्टमेतत् । य.

·शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः । 6 त्वत्र परैः प्रलपितं--नमस्कारो न स्वविषयोत्कर्षे लिङ्गम् । कुतश्चित् खहिंसास- क्तात भयादपि तन्नमस्कारस्यापि लोके दर्शनात् वेदेऽपि 'नमस्ते अस्तु मा मा हिं- सीरिति भयप्रयुक्तनमस्कारोपलम्भाच्च । इह तु तद्भूयस्त्वं भयभूयस्त्वादुपपन्नमि- ति, तन्निरासमभिप्रेत्याह-स्वयमिति । अयं भावः-यदीह भयभूयस्त्वाय- स्त्वं नमसामिदम् । तदेवानन्यसामान्यं ब्रह्मतां गमयेद्विभोः ॥ महत् भयं वजमिति कठवल्लीषु दर्शनात् ॥ कम्पनादिति सूत्रे च तस्य तल्लिङ्गतरणा- तु ॥ भयादपि नमस्कारो नैवोत्कर्ष विना श्रुतौ । शूद्रवन्दनवल्लोके को वा नास्ति व्यतिक्रमः ॥ न हि नमस्ते अस्तु मामा हिंसीरिति नमस्कारस्य भय- प्रयुक्तत्वेऽपि ततस्तद्विषयस्योत्कर्षासिद्धिः । 'नमस्ते हरसे शोचिष' इति मन्त्र. श्रुतनमस्कारस्य तत्तुल्यरूपस्यैव 'नमस्ते हरसे शोचिष इत्याह ।' 'नमस्कृत्य हि वसीयांसमुपचरन्तीति तन्मन्त्र ब्राह्मणेन औत्सर्गिकखविषयोत्कर्षप्रयुक्तत्वात्यागो तेः । किं च 'सर्वो वै रुद्र इत्यादिमन्त्रेषु भयलिङ्गरहितेषु केवलं शिवस्य सार्वा. म्यादिप्रतिपादनायैव प्रवृत्तेषु निवध्यमाना नमस्कारा विषयगौरवैकप्रयुक्ता इति न तत्र काचिदन्यथासिद्धिः वक्तुं शक्यते । उक्तं च लैङ्गे-'सर्वं रुद्रेति वै प्राहुर्मुनय- स्तत्त्वदर्शिनः । नमस्कारण सहिता गौरवात् परमेष्ठिन' इति । तस्मादनन्यसा- मान्यानेकनमस्कारमालालंकृतास्त्वरितरुद्राइयो निरङ्कुशं शिवस्य निरतिशयं महि- मानमावेदयन्तीति वज्रलेपायते । अतो लोकवेदविद्विष्टदुर्मतप्रविष्टवृषलादिचरणनि- पतनापतननिजनैच्यनिहवायैव परं परेषां नमस्कारो नोत्कर्षप्रयुक्त इति प्रलापः । नासौ विदुषां हृदयङ्गम इति ॥३४॥ किं च नमस्यानामेकं विषयमखिलानां च वचसां महाविष्ण्वादीनामपि जनयितारं दिविपदाम् । वदन्तस्त्वामन्ये वरद तव शंसन्ति विभवं गुरूकुर्वन्तस्ते गिरिश गणनाथानपि भृशम् ॥३५॥ 'यस्मै नमस्तस्मै त्वा जुष्टनियुनज्मी तिमन्त्रस्तावच्छिवस्य सर्वनमस्कारविषयत्वं दर्शयति । स्वखोद्देश्यकनमस्कारविषयत्वस्य सर्वसाधारणत्वेन तेनासाधारणशि- वस्वरूपसमर्पणायोगेन तस्य सर्वनमस्कारविषयत्वपरत्वावश्यम्भावात् । न च नमस्कारभूमविषयत्वे तम्य तात्पर्यमस्तु , तस्य रुद्राध्यायादिमन्त्राणां नमस्का- रभूम्नां शिवासाधारणत्वेन तत्त्वरूपसमर्पणक्षमत्वात् सर्वनमस्कारविषयत्वस्य शिवे प्रमाणान्तरादनवगमेन तेन रूपेण तदनुवादायोगाच्चेति वाच्यम् । देवतान्तरनम स्कारेभ्यो बाहुल्यरूपस्य शिवनमस्काराणां भूम्नोऽत्र प्रतिपादकस्य शब्द ·भदैतमारी। - स्थाभावात नमश्शब्दस्यैव तत्तात्पर्यकल्पने लक्षणापत्तेः । सर्वनमोविषयत्व- स्य नमश्शब्देन जात्याख्याबलात् 'यस्मा एव नम' इति 'सर्व वाक्यं सावधारण. मिति सामान्यव्युत्पत्तिसिद्धोचितस्थलान्वयावधारणबलाद्वा सिद्धयुपपत्तेः तस्य शिवे श्रुत्यन्तरादनवगमेऽपि 'यो ब्रह्माणमिति मन्त्रे परमेश्वरस्याध्यापयितृत्वव- दनुवादसामर्थ्यादेव सिद्धिसम्भवात् दहरविद्यान्वयिपरमेश्वरगुणप्रतिपादनपरे 'ऋतं सत्यमिति मन्त्रे विश्वरूपाय वै नम' इति भागस्यापि सर्वनमस्कारशेषित्वलक्ष. णतदन्वयितद्गुणविशेषपरत्वौचित्येन पुरोवादस्यापि सम्भवाच्च । एवं ' यस्मै न- मस्तच्छिर' इत्यादिकमपि अनदाहार्यम् । तथा 'इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिर' इतिमन्तः. कृत्स्नगापि शब्दराशेः प्रतिपाद्यं शिवं दर्शयति । तदनन्तरपठितरु- इसक्तान्तर्गतमन्त्रगिरां शिनपरत्वाय स्पष्टत्वेनानुपदेशतया इमा इतीदंशब्दस्य प्रत्यक्षादिमन्नि वापितत कलशनपरत्वात् । यद्यपि 'नमो ब्रह्मणे नमो ब झणेभ्य' इत्यादयोऽन्यविषया अपि नमस्काराः, सर्वशब्दप्रतिपाद्यत्वव्यपदेशाश्च उपलभ्य- न्ते, तथापि तद्य इमे वीणा गां गायन्त्येतं ते गायन्तीति सवितृमण्डलमध्यवर्तिनः पुरुषम्य लौकिकेष्वपि गानेषु गीयमानत्वव्यपदेशवत् सर्वनमस्कारविषयत्वसर्व- शब्दजालप्रतिपाद्यत्वव्यपदेशः परमेश्वरस्य सार्वात्म्याभिषाय इति 'यस्मै नम' इ. त्यादयस्सर्वात्मत्वाविष्करणेन तस्य परब्रह्म भाव प्रतिपादयन्तीति भावो द्रष्टव्यः । 'कानिचिद्वेदवाक्यानि ब्राह्मगा वेदवित्तमाः । रुद्रमूर्ति समाश्रित्य शिवे परम. कारणे ॥ पर्यवस्यन्ति विप्रेन्द्रास्तथा वाक्यानि कानिचित् । विष्णुमति समाश्रित्य ब्रह्ममूर्ति च कानिचित् ॥ आने मूर्तिमाश्रित्य अतिवाक्यानि कानिचित् । सूर्य- मूर्ति मुनिश्रेष्ठास्तथैवान्यानि कानिचित् । एवं मूमिधानेन द्वारेणैव मुनीश्वराः। प्रतिपाद्यो महादेवः स्थितस्सर्वासु मूर्तिषु ।' इत्यादिस्कान्दोक्तिदर्शनात् । 'स्तोमं वो अद्य रुद्राय शिवसे क्षयद्वीराय नमसादिदिष्टने ति मन्त्रनलेनान्यविषयत्वेन प्रतीयमानानामपि स्तुतिनमस्काराणामन्तर्यामिणि शिवे पर्यवसानकल्पनात 'श्वभ्यः इश्वपतिभ्यश्च वो नम' इत्यादीनां तत्पर्यवसानकल्पनावश्यम्भावाच 'यस्मै नम' इत्यादिकं सर्वान्तर्यामित्वाभिप्रायकमिति केचिदाचार्याः । तथा 'सोमः पवत' इ. ति मन्त्रो महाविष्ण्वादीनामपि देवानां जनकमीश्वरं प्रतिपादयति । 'जनितोत वि- ष्णोरि'त्युतपदेन 'जनिताग्नेरित्याधुक्तार्थेभ्य उत्कर्षद्योतनेन विष्णुपदस्य जगत्पा- लके महाविष्णौ तात्पर्यात् तदवतारजनकत्वस्य दशरथादावपि सत्त्वेनान्यादिजनक- स्वात्तस्य उत्कर्षाभावात् 'एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतोबभूव भुवनस्य गोपाः । यम- -- १, शरमावं प्रकटयन्तीति पाठान्तरम् ॥

·शिवतत्त्वविवेके उपबृंहणार्थविचारः । -- प्येति भुवनं सांपराय' इति आयुष्यसूक्तमन्ने शिवस्य जगत्कारणत्वतत्पालकत्वत- संहर्तृत्वप्रतिपादनपरे ‘यतो बभूव भुवनस्य गोपा' इत्यस्य जगत्पालनस्वातन्त्र्य. स्फोरणाय सत्त्वोपाधिकमहाविष्णुमूर्तिजनकत्वपरत्वावश्यम्भावाच्च , त्वं मतीनां दि- वः पृथ्व्या वहेस्सूर्यस्य वजिणः । साक्षादपि महाविष्णोस्सोमो जनयितेश्वरः ॥' इति रुद्रसंहितायामुपबृंहणाच्च । नन्वयं मन्त्रः पवमानविषयः, सत्य, तथापि तत्रा- ग्न्यादिकारणत्वस्य वस्तुतः प्रतिपाद्यत्वेनान्वयायोगात् उपबृंहणाच तदेक- शब्दे उमासहित एवान्वयः । एतच्च पुरुषसूक्तार्थविचारे निरूपितप्रायम् । न चैवंसति मन्त्रस्थसोमपदस्य सखण्डत्वापत्या पदाध्ययनसंप्रदायविरोधः । विनियोगार्थलतापरत्वस्यापि सत्त्वेन तद्विषयतया पदाध्ययनोपपत्तेः, 'उमया स. हितश्शम्भुस्सोम इत्युच्यते बुधैः । स एव जनकस्साक्षात्तद्विष्णोरपि च श्रुतिः ॥' इत्यादित्यपुराणवचनदर्शितेन योगेन शिवपरत्वस्याप्यावश्यकत्वाच्च । तथा देवव्रत- रुद्राध्यायादयश्शिवस्य पार्षदानपि नितरां स्तुतिनमस्कारादिभिः बहूकुर्वन्तस्त- स्यापरिमितं महिमानं ख्यापयन्ति । एषां पदं द्वितीयं जप्त्वा गाणापत्यमवाप्नोति तृतीयं जप्त्वा देवमेवानुप्रविशति । गीतिज्ञो यदि योगेन न गच्छेत्परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरपवर्गस्थ नेदिष्ठत्वेनाव- गमितम् । 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाथ तस्थ' इत्यादयोऽपि मन्त्राश्शिववैमवपरा उदाहर्तव्याः। यत्तु कर्मविशेषे एक एव रुद्रो देवता, न त्वनेक इति तयाख्याने,त- दयुकम् । श्वेताश्वतरोपनिषदि विनापि कर्मप्रसङ्गम् 'एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः, य इमान् लोकानीशत ईशिनीमि'रिति श्रवणात् । तस्मादेक एव रुद्र इति 'एकमेवाद्वितीय'मित्यनेन समानार्थकम् ॥ ३५॥ .. ii इति शिवतत्त्वविवेके श्रुत्यर्थविचारः ।। इति पूर्वभागस्समाप्तः ·उत्तरभागः उपबृंहणार्थविचारः एवं वेदान्त भागे च कर्मकाण्ड च कानिचित् । उदाहतानि वाक्यानि वै भवे पार्वतीपतेः ॥ अथ तत्र पुराणानि शिवशास्त्रोत्तमानि च। भारतादी नि चान्यानि ममाणमिति कथ्यते---- असङ्घयाभिश्शाखाविततिभिरुपन्यस्तमखिल सुसूक्ष्माभियायावलिभिरवसेयं च भवतः प्रभावं निष्कृष्य स्फुटमिह पुराणानि बहुध कदिन्नावाल करबदरकल्पं विदधते ॥३॥ श्रीशिवपुराणे तावत्-'मुनीनां षट्कुलीनानां बुवतामितरेतरम् । इदं परमि दं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुनिरूपत्वात् जातस्तत्र न निश्चयः ॥' इत्युप- क्रम्य तेषामृषीणामन्योन्यं विवदमानानां ब्रह्मसभोपसर्पणमुक्त्वा 'भगवन्नन्धकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामोऽत्र यत्परम् । इत्यादिना ते षां सामान्येन सकलकारणभूतस्य परदैवतस्य प्रश्नमुत्थाप्य एवं पृष्टस्तदा बहो'- त्यारभ्य 'उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युच्चरन् गिरम् । आनन्दाक्लिन्नसर्वाङ्गः कृ. ताञ्जलिरभाषत ॥ यस्मात् सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैस्स३ः प्रथमे सम्प्रसूयते ।।' इत्यादिना ब्रह्मवाक्येनानितरसाधारणावाड्मनसगोचरानेकशा- खाविप्रकीर्णबहुविधवैभवनिष्कर्षपरेण प्रपञ्चेन शिव एव परदेवतेति व्यवस्थापितम् । एतं प्रदेशमखिलश्रुतिराशिसीमसारार्थसङ्ग्रहपरं दुहिणोपदेशम् । अध्या- पितास्सुकृतिनो न गलत्यमीषां जन्मान्तरेऽपि परदैवतधीमहेशे ॥ तथा पा. झे-'श्रुतानि सर्वशास्त्राणि पुराणान्यखिलान्यपि । धर्मशास्त्राणि सर्वज्ञ त्वत्तस्सू- त महामते ॥ अस्माकं संशयः कश्चित् सुमहान् हृदि वर्तते । येनान्धा इव सञ्जा- ताश्चत्तुं तं च त्वमर्हसि ॥ को देवः परमो ज्ञेयः कथं चाराध्यते हि सः । आराधि ते फलं किं स्यादेतत्सर्वं ब्रवीहि नः ॥ इति श्रुतचरानेकपुराणादिप्रदेशेषु नानादेव- तोत्कर्षप्रतिपादनानां किं तत्त्वविवक्षया प्रवृत्तं, किं च श्रोतृबुद्ध्यनुसारादिति स्वयं निर्धारयितुमशक्नुवतामृषीणां प्रश्नमुपन्यस्य 'अत्र वः कथयिष्यामि इतिहासं पुरात- बस । विष्णोस्सनत्कुमारस्य संवादं पापनाशनम् ॥ इममेव पुरा प्रश्नं पृष्टवान् वि. 4 । .

·उ.] शिवतत्वविवेके उपबृंहणार्थविचारः । वि. -- -- ष्णुमव्ययम् । सनत्कुमारो भगवान् परापरविभागकृत् । मुनेस्तस्य वचः श्रुत्वा ष्णुस्सर्वविदांवरः ॥ यदुवाच महाभागास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः । इति सूतस्य प्रति- वचनं चोपक्षिप्य एक एव शिवो ज्यायान् द्विधा च बहुधा श्रुतः । वेदेषु च पुरा- 'णेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयते ।।' इत्यादिना विष्णुवचनेन शिवस्य सर्वोत्कर्षप्रतिपादने- न 'साङ्खयं योगः पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि पञ्चैव शेयश्चैको महेश्वरः ।।' इत्यादिना सर्वशास्त्राणां शिवे पर्यवसानप्रकारस्य शास्त्राणां प्रस्थान - दप्रवृत्तिप्रयोजनस्य च उपपादनेन सर्वाकारो निराकारो महात्मा पार्वतीपतिः । तस्मात्परतरं नास्ति ज्ञानज्ञेयात्सदाशिवः ।' इत्यादिना तस्मात् परभावव्यवस्थापने- न एवं विलपतोऽत्युच्चै शृण्वन्ति न मे वचः । सन्धुक्ष्यन्ते मुनिश्रेष्ठ तदर्थ नर- कामयः।' इति कृतोपदेशेऽनादरे प्रत्यवायवर्णनेन च दृढीकृतोऽयमर्थः । ब्रह्माण्डपुं. राणे च-'पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य देवेशं किमेकं तत्त्व- मव्ययम् ।' इति तावत्प्रश्नेनोपक्रम्य ‘स मायया महेशस्य मोहितो लोकसम्भवः । अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह चर्षिणाम् ।' इत्यादिना ब्रह्मणः स्वस्य परभावोप- देशं तमाकासहमानस्य यज्ञात्मनो नारायणस्य खस्य परभावप्रतिपादनं चावता- य एवं विवदतोर्गेहात्परस्पर जयैषिणोः । आजग्मुस्तत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव च ।। अन्वीक्ष्य देवं बलाणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् । प्रोचुस्संविग्रहदया याथायं परमे. ष्ठिनः । ऋग्वेदः यस्यान्तस्स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः॥ यजुर्वेदः--'यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समय॑ते । यमा. हुरीश्वरं देवं स दे अनस्यापिनाकधृत् ॥ श्रीसामवेदः-'येनेदं भ्राम्यते चक्र यदाका. शान्तरं महत् । निमिवैद्यने तत्त्वं महादेवस्स शङ्करः ॥' अथर्ववेदः-'यं प्रप- श्यन्ति देवेश यो यतयः परम् । महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः । एवं स भगवान् ब्रह्मा का नामीरित शुभम् । श्रुत्वा विहाय विश्वात्ना यज्ञश्चापि विमो- हितः । कथं ततपरम ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् । रमते भार्यया सार्थ प्रमथैश्चाति- गवितैः । इतीति ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः !! अमूर्ती मूर्तिमान भूत्वा वचः प्राह पिता ।' प्रणवः-'न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनोऽव्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्र नादशोऽपि महेश्वरः । अयं स मगवानीशस्वयंज्योतिरसनातनः । स्वानन्दभूता कपिता देवी नागन्तुकी शिवा ।' इति वेदानां सप्रणवानामुपदेशेन तमप्यविगणय्य । तस्य ब्रह्मणः तत्कालाविर्भूतसंहाररुद्रकारितपञ्चमशिरोलवनान- न्तरमधिसवितृविम्ब गाविभूतस्य साक्षात्परमशिवस्योपदेशेन च तस्य परभावः स्पष्टी- कृतः। कोर्मे च कास्नोक्तैतदर्थोपवर्णनेन बहुधा शिवोत्कर्षव्यवस्थापनानन्तरं व्या- ।

·.. । BHARATIBHAसावं ते भीम प्रकटतरमावेदयति नः ALLAHABAD. भारताभणामाद्यानां प्रथम भगवन् भारतमपि । अद्वैतमञ्जरी। संगीतान्ते 'इत्येष मानवो धर्मों युष्माकं कथितो मया । महेशाराधनार्थाय ज्ञानयोगश्च शाश्वतः । अनेन विधिना युक्तो ज्ञानयोगं समाचरेत् । स पश्यति महादेवं नान्यः कल्पशतैरपि । स्थापयेद्यः परं धर्म ज्ञानं तत्पारमेश्वरम् । न तस्मादधिको लोके स योगी परमो मतः । यस्संस्थापयितुं शक्तो न कुर्यान्मोहितो जनः । स योगयु- तोऽपि पुनर्नात्यर्थं भगवत्प्रियः ॥' इति शिवोत्कर्षस्य व्यवस्थापनीयत्वविधानेन च स्प. ष्टीकतोऽयमर्थः । आदित्यपुराणे च वर्णाश्रमधर्मविवेचने-'विश्वेश्वरमुमाकान्त विश्वान्तर्यामिणं शिवम् ॥ न ब्रह्माद्यैस्समं ब्रूयाच्छक्तिभिश्चापि पार्वतीम् । ब्रूयाद्य- दि समं शम्भुं ब्रह्मविष्ण्वादिभिस्सुरैः । यः कश्चित्तमसाविष्टः कदाचिन्नैव तं स्पृशे- त् । सर्वस्मादधिकं बूयात् भगवन्तमुमापतिम् ॥' इत्यादिना शिवस्येतरसाम्योक्तिनि षेधेन तदाधिक्यप्रतिपादनविधानेन चावेदितस्तदुत्कर्षः ॥ स्कान्दे च 'ये मां ब्रह्मा- दिभिस्तुल्यं ये त्वां लक्ष्म्यादिशक्तिभिः । गुरुं ये प्राकृतैस्तुल्यं संस्मरन्त्यल्पबुद्धयः । तेषां पापानि नश्यन्ति शिवरात्रिप्रजागरात् ॥' इतीतरदेवतासाम्यस्मरणे प्रायश्चितोष देशेन तदुत्कर्षः विभावितः । एवं सर्वेष्वपि पुराणेषु मायोपहितस्य परब्रह्मणस्तुरी- यस्य परमशिवस्योत्कर्षः प्रतिपादितः विद्वद्भिरालोचनीयः। तस्य क्वचिदपि निकर्षोक्ति. शङ्काभावात् क्वचित् क्वचित् द्रुहिणान्नारायणाद्वा निकर्षविभावनस्य संहाररुद्रतद वतारविशेषनीललोहितादिविभूतिविषयत्वात् । वाराहभागवतवैष्णवगारुडादि- वंशेभ्य एव खलु केवलमन्तकारेः॥ विष्णोविधातुरपि सन्त्यधिकत्ववादा- स्साक्षान तु कचन साम्बशिवात्तुरीयात् ॥ अनुपदं चैतत्प्रपञ्चयिष्यामः ॥३६॥ इति पुराणानां शिवपरत्वनिरूपणम् । मुकुन्द्र यत्र त्वचरणनलिनाराधनपरं भवन्तं च ब्रह्माच्युतहरपरं नाथ शृणुमः ॥३७।। महाभारते बहुषु स्थलेषु शिवाराधनपरत्वं नारायणस्य प्रतिपादितम् । उदाहृत च नवमश्लोकविवरणे । तच्च सर्व तेन परब्रह्ममूर्त्यन्तररूपेण शिवस्य स्वाराध्यत्वेन स्व- स्यापि मूलभूतत्वख्यापनाय सर्वाराध्यत्वख्यापनाय वा लोकानुग्रहार्थमादिमूर्त्या देवमा नुषावतारविशेषैश्च नित्यत्वबुद्ध्या तत्तत्फलोद्देशेन च शिवाराधनमनुष्ठीयत इत्येतत्परं स- त शिवस्य विश्वाधिकावविश्वाराध्यत्वप्रतिपादने पर्यवस्यतीति वक्तव्यम् । महर्वहश- स्तन्निबन्धनप्रयासस्य प्रयोजनान्तरादर्शनात् । लैङ्गेऽपि 'सर्वे विष्णुमया देवास्सर्वे ·उ.] शिवतत्त्वविवेके उपबृंहणार्थविचारः । विष्णुमया गणाः । न हि विष्णुसमा काचित् गतिरन्या विधीयते । इत्येवं सततं वेदा गायन्ते नात्र संशयः । स एव भगवान देवस्तव लिङ्गार्चने रतः । तव प्रणामै- करतः कथं देवो ह्यभूत प्रभो । ' इति पृष्टवन्तं पितामहं प्रति भवान्नारायणश्चैव श- क्रस्साक्षात् सुरेश्वरः । मुनयश्च सहा लिङ्गं संपूज्य विधिपूर्वकम् । स्वस्वं पदमनु प्राप्तास्तस्मात् सम्पूजयन्ति ते ।' इति शिववचनात् 'ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे- णान्येन केनवा । लिङ्गाराधनमुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः ।' इत्यादिशिवपुराणादि वचनाञ्च नारायणभ्य परब्रह्ममूर्त्यन्तरतथा कर्मासम्पादनीयनिरतिशयैश्वर्यवत्त्वेन तदी- यशिवाराधनस्य स्वपदस्थित्यर्थत्वायोगात् अर्थवादमात्रत्वात् अवतारैस्त्वदाराधनेन तव ख्याति सम्पादयिष्यामीति विष्णुना रुद्राय वरो दत्त इति वाराहे प्रतिपादनात् स्वदत्तवरपरिपालनाय तस्य कृष्णाद्यवताररूपैः परं तदाराधनमिति परेषां तदन्य थासिद्धिवचनस्य च ततोऽन्वपश्यत् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् । स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिश्शंखासिचक्रापितहस्तमाद्यम् । इति कृष्णतपश्चर्यायां शिव- प्रत्यक्षीकरणसमये विष्णोरादिमूर्त्यापि शिवाराधनपरत्वप्रदर्शनात् वाराहवचनस्यापि वस्तुसदुत्कर्षख्यापनार्थं विष्णोशिशवाराधनमित्येतत्परत्वोपपत्तेः तत्र वरदानकीर्तनस्या- पि वक्ष्यमाणन्यायेन पाशुपत्यवरदानकीर्तनवदन्यथासिद्धिसम्भवाच्च अयुक्तत्वात् ताम- सजनव्यामोहनार्थं तस्य शिवाराधनमिति मूर्खप्रलापस्य च सर्वप्रमाणविरुद्धस्य निराक- रणानहत्वात् कृष्णस्य नित्यं शिवलिङ्गार्चनं निरीक्ष्य 'कस्समाराध्यते देवो भवता कर्म- मिश्शुभैः । ब्रूहि त्वं कर्मभिः पूज्यो योगिनां ध्येय एव चेति कृतप्रश्न मार्कण्डेयं प्रति 'भवता कथितं सर्वं तथ्यमेव न संशयः । तथापि देवमीशानं पूजयामि सना- तनम् ।' इत्यादिना 'न वै पश्यन्ति तं देवं मोहिता मम मायया। ततोऽहं स्वात्मनो मुलं ज्ञापयन् पूजयामि तम् ।।' इत्यन्तेन कौर्मपठितकृष्णवचनेन तदीयशिवाराधनस्य वस्थापि मूलभूततया शिवस्य विश्वाधिकत्वज्ञापनार्थत्वस्य मोक्षधौ ‘यद्यहं ना- चयेयं तमीश्वरं वरदं शिवम् । आत्मानं नार्चयेत् कश्चिदिति मे भावितं मनः । म- या प्रमाणं हि कृतं लोकस्तदनुवर्तते ॥ न हि देयोऽस्ति कश्चिन्मे वरः पाण्डवनन्द न ॥ इति संचिन्त्य मनसा पुराहं विश्वमीश्वरम् । पुत्रार्थमाराधितवानहमात्मानमा स्मना ।। इति तद्वचनेन तस्य शिवस्य सर्वाराध्यत्वज्ञापनार्थत्वस्य च कण्ठतः प्रतिपा- दनाच्च , 'जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः । आभ्यां लिङ्गेऽचितो दे- वस्त्वयार्चायां युगेयुगे॥ इति द्रोणपर्वण्यपि अश्वत्थामानं प्रति लिङ्गार्चनादेव कृ. प्णार्जुनयोरुत्कर्ष प्रतिपादयतो बादरायणस्य वचनेन , क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तै - पृथक्प्टथक् । दुर्गाण्यतितरेयेन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥' इति इह परत्र च दुर्गाति. - ·८६ अद्वैतमञ्जरी। -- तरणोपायं पृष्टवन्तं युधिष्ठिरं प्रति वर्णाश्रमधर्मानतिक्रमेण ‘य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम् । ते तरन्तीह दुर्गाणि न तेऽत्रास्ति विचारणा।।' इत्यादिना नारायः णपितामहशतक्रतुभजनानां दुर्गातितरणोपायत्वप्रतिपादनानन्तरं 'यं विष्णुरिन्द्र- शम्भुश्च ब्रह्मा लोकपितामहः । स्तुवन्ति विविधैस्स्तोत्नैर्देवदेवं महेश्वरम् । तमर्चय- न्ति ये शश्वत् दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।' इति शान्तिपर्वणि भीष्मवचनेन च 'यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं च शक सहामरैः । अर्चय(ध्वध्वे सदा लिङ्गं तस्मात् श्रेष्ठतरोहि सः ।' इत्यानुशासनिके इन्द्रं प्रत्युपमन्युवचनेन च शिवस्य विष्ण्वाराध्यत्वेन निर- तिशयोत्कर्षस्य स्फुटीकरणाच्च । तस्मान्महाभारते बहुशश्शिवस्य गीताद्यनेकप्र. देशप्रतिपादितापरिमितमहिमविशिष्टनारायणाराध्यत्वनिबन्धनेन तस्यापि मूलत्वं तत एव सर्वाराध्यत्वं च विभावितमवसीयते । तथा 'स एष भगवानीशस्सर्वत- स्वादिरव्ययः । सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः । सोऽसृजद्दक्षिणादङ्गात् ब्र. माणं लोकसम्भवं । वामपात्तिथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरम् । युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रं प्रभुरधामृजत् ॥' इत्याद्यानुशासनिकवचनप्रपञ्चेन 'ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः । विष्णुब्रह्मा शशी सूर्यश्शक्रो देवाश्च सान्वयाः । सृज्यते - स्यते चैव तमोभूतमिदं यदा । अप्रज्ञातं जगत्सर्वं तदा ह्येको महेश्वरः । इत्या- दिशान्तिपदिवचनैश्च ब्रह्मविष्ण्वादिसकलप्रपञ्चमूलभूतत्वं शिवस्य कण्ठतोऽपि प्रतिपादितं दृश्यते । अतो गीतादिषु कृष्णस्य सर्वकारणत्वादिवचनानामपि तन्मू. विसम्भवात् आर्थिकतया क्वचित् मूलमूतौ पर्यवसानसापेक्षाणां प्रदेशान्तरप्रसि. इसर्वादिमूलभूतशैवमूर्तीवेव पर्यवसानमग्रे प्रपञ्चयिष्यमाणं सुखेन संघटत इति कृ स्नपपि भारतमविरोधेन शिवोत्कर्ष एव विश्राम्यति । यत्तु तत्र क्वचित्क्वचित्त निकर्षवचनमिव प्रतीयते , तत् सर्वं विष्णुविरिञ्चायुततदवतारभेदविषयमेव । तथाहि-यत्रयन भारते पुराणे वा क्वचित्क्वचिद्विष्णोविधातुर्वा रुद्रादुत्कर्षः प्रतीयते, प्रायस्तत्र सर्वत्रापि स रुद्रस्तमोगुणोपाधित्वसंहारकारित्वहरिक्रोधप्रभवत्व. विरिश्चललाटसम्भवत्वाद्यन्यतमपरमशिवव्यावृत्तविशेषणोपादानेन साद्विभातिविशे- परूपो ज्ञाप्यते । यत्र न तादृशविशेषणोपादानं, यथा महाभारते.---'ब्रह्मा सुर- गुरुः स्थाणुः मनुश्च परमेष्ठिजः ।' इत्यादौ, 'ब्रह्मा स्थाणुमनुर्दक्ष' इत्यादौ च 'प्र. जापतीनां परिगणने, यथा च सुन्दोपसुन्दोपाख्याने 'तत्र विष्णुमहादेवः तत्राग्निर्वा- युना सह।' इत्यारभ्य 'ऋषयस्सर्व एवैते पितामहमुपासते।' इत्यन्तेन विष्ण्वादिसकलदे- वतानामृध्यादीनां च पितामहमुपासीनानां तत्सद्भावस्थितिवर्णनानन्तरम् ‘इन्द्रस्स्थाणुश्च १. गृह्यते इति पाठान्तरम् ॥ । ।

·शिवतत्वविवेके उपबृंहणार्थ विचारः । , च .. भगवान् धैर्य त्यक्त्वा प्रतिष्ठिताविति । एवं चतुर्मुखः स्थाणुमहादेवोऽभवत्पुरे ति ति- लोत्तमादर्शनाय रुद्रस्य मुखचतुष्टयसृष्टिकीर्तने, यथा वा मृत्युसम्भवोपाख्याने 'ततो हरो जटी स्थाणु रिति प्रस्तुत्य तस्य ब्रह्माणं प्रति 'भवता हि नियुक्तोऽहं प्रजानां प. रिपालने।' इत्यादिवचनोपन्यासे, एतादृशस्थलेष्वपि स्थाणुशब्दग्रहणस्य प्रायिकत्वा- त् तेनैव स्वविभूतिविशेषरूपः ख्याप्यते । 'स्वात्मजैरेव तै रुदैः निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत। स्थाणुत्वं तेन तस्यासीदेवदेवस्थ शूलिनः॥ इति कौर्म, 'ततः प्रभृति देवोऽसौ न प्र. सूते शिवाः प्रजाः । ऊर्ध्वरेतास्स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥ इति वायूक्तौ, 'ततः प्रभृति विश्वात्मा न प्रसूते शिवाः प्रजाः । स्थाणुवन्निश्चलो यस्मात् स्थितः स्थाणु. रिति स्मृतः ॥ इत्यादित्यपुराणे च ब्रह्माङ्गभुवं शिवस्यावताररूपमंशं शम्भु प्र. स्तुत्य स्थाणुशब्दस्य तन्नामत्वप्रतिपादनात, महाभारतेऽपि भीष्मपर्वणि समा- पर्वणि 'यत्र भूतपतिस्पृश्वा सर्वलोकान् सनातनः । उपास्यते ति- ग्मतेजाः वृतो भूतैस्सहस्रशः ।' इति मैनाके उपास्यस्य शिवस्य सन्निधानमु. क्त्वा 'नरनारायणौ ब्रह्मा यमस्स्थाणुश्च पञ्चमः । उपासते यत्र परं सहस्त्र. युगपर्यये ॥' इति तदुपासकपरिगणनपरे अनन्तरश्लोके शिवोपासकेषु परिगण- नेन राजधर्मे 'भूयस्स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः । तस्यतस्य निका यस्य कारकैकमीश्वरम् ॥ देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशक्षणम् । यम वैवखतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ इत्युपक्रम्य 'रुद्राणामपि चेशानं गोतारं विदधे प्र भुः । महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातन मिति शिवनियम्येषु परिगणनेन च स्था. णुशब्दितस्य परमशिवमूर्तिव्यतिरिक्तावताररूपमूर्त्यन्तरत्वस्फुटीकरणाच्च । राजधर्म- वचने हि विशालाक्षशब्देन स्थाणुरेवोच्यते । तत्रैव प्रदेशान्तरे ब्रह्मप्रणीतां नीति प्र स्तुत्य 'ततस्तां भगवान्नीति पूर्व जग्राह शङ्करः । बहुरूपो विशालाक्षः शिवस्स्था- गुरुमापतिः । इति तस्य तत्र प्रयोगात् , अनन्तरं स देवस्सर्वभूतात्मा महादेवस्स. नातनः । असङ्ख्यातस्सहस्त्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम् । युगानामायुषो हासं विज्ञा. य भगवान् शिवः । सन्निक्षेप ततश्शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम् । वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ॥ इति तत्कृतनीतिशास्त्रे वैशालाक्षसमाख्याकीर्तनाच्च । यत्न तादृशस्य अंशविशेषनाम्नोऽप्यग्रहणं , तत्रापि विधातुर्विष्णोर्वा परमशिवादुत्कर्ष- स्यासम्भवात् परैरपि त्रिमूर्युत्तीर्णस्य तस्यानभ्युपगमे च रुद्रनिकर्षविभावनानां सं. हाररुद्रतदवतारादिविषयत्वस्य अवश्यवक्तव्यत्वात् 'वैष्णवेषु पुराणेषु योऽपकर्षस्तु दृश्यते । रुद्रस्यासौ हरस्यास्ग विभूतेरेव केवलम् ॥' इत्यादिपराशरपुराणादिवचन- दर्शनाच्च तथावसीयते । न च शिवस्य विष्णोविरिञ्चाद्वा उद्भवादि- ।

·अद्वैतमञ्चरी । वचनादपि निकर्षसूचनं शङ्कनीयम् । 'अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पान्ते घोर- रूपधृत् । शूलपाणिभविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः । अनादिनिधनो देवश्चैत - न्यादिसमन्वितः । ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः । अणिमादिगुणोपे. तमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् । सृष्टयर्थ ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुस्थितः प्रभुः।' इत्यादिकौर्म राजधर्मादिवचनैस्तस्य लोकानुग्रहार्थमैच्छिकावतारत्वोक्तेः । तस्मात्सर्वथाप्यवि. रोधेन महाभारतं शिवोत्कर्ष एव विश्राम्यतीति भावः ॥ ३७ ।। इति महाभारतस्य शिवपरत्वनिरूपणम् । प्रबन्धो वाल्मीकेरपि तव परत्वं दृढयति स्फुटं यत्र ब्रह्माच्युतहरपरत्वं तव विभो । यियक्षोभावोक्त्या भवति हयमेधे रघुपतेः तदाराध्यत्वं ते दृढमपि च यत्र प्रकटितम् ॥३८॥ रामायणे युद्धकाण्डे तावदादित्यहृदये---'ब्रह्मेशानाच्युतेशाय सूर्यायादि. त्यवर्चसे । भावते सर्वभक्षाय रौद्राय वपुषे नमः ॥ इति ब्रह्माच्युतहरेश्वरत्वं शिवस्य प्रतिपादितम् । मण्डलाभिमानिन्याधिकारिके तदन्वयायोगात रौद्राय वपुषे' इति विशेषणसामर्थ्याच्च तस्य तदन्तर्वर्तिनि शिवे पर्यवसानात् 'एष ब. ह्या च विष्णुश्च शिवस्स्कन्दः प्रजापतिः।' इत्यादिना कृत्स्नस्यापि स्तोत्रस्य तत्पर- स्वावगमाच्च । अपि चोत्तररामायणे अश्वमेधारम्भात् प्रांकर्तव्यऋतुविशेषविचार . समये अश्वमेधेन विष्णुमाराध्य शतक्रतुः ब्रह्महत्यामतरदिति अश्वमेधे लक्ष्मणेन श्लाधिते तस्य श्लाध्यतामङ्गीकृत्य स्वयमिलोपाख्यानकथनेन तस्य शिवप्रीतिकरत्वं प्रतिपादयतो रामचन्द्रस्य · नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरेण वृषध्वजम् । ना. श्वमेधात् परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ॥ इति तदुपाख्यानान्तर्गततदीयवचसा ते- न शिव एवाराधनीय इति भावसूचनेन रहसि संमन्त्रणानन्तरं वसिष्ठादीनाहूय चिकीर्षिते ख्यापिते ते तु रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम् । अश्वमेधा- दिजास्सर्वे पूजयन्ति स्म नित्यशः' । इति शिवसम्बन्धेनैवाश्वमेधस्य श्लाघोपन्यासेना- श्वमेधेन रामचन्द्ररिशवमारराधेति सूचितम् । 'रामोऽपि पालयामास राज्यं परमधा- मिकः॥ इत्यारभ्य पठितेन 'विशेषात् बाह्मणान् सर्वान् पूजयामास चेश्वरम् । यज्ञेन यज्ञहन्तारमश्वमेधेन शङ्करम् ।' इति 'कौर्मवचनेन, अभिषिक्तस्ततो राज्ये रामो रा. जीवलोचनः । पालयन् प्रथिवीं सर्वां धर्मेण मुनिपुङ्गवाः । अयजद्देवदेवेशमश्वमेधे- न शङ्करम् ।' इति आदित्यपुराणवचनेन च कण्ठोक्तं शिवस्य तदाराध्यत्वं वि.

·उ.] शिवतत्त्वविवेके उपबृहणार्थविचारः । , भावित । तथारण्यकाण्डे 'कृताभिषेकस्स रराज रामस्सीताद्वितीयस्सह लक्ष्मणेन । कताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रप्सविष्णुभंगवानिवेशः । इत्युपमानिबन्धनव्याजेना- प्यादिकावना शिवोत्कर्षस्स्फुटीकृतः । वासिष्ठरामायणे च- 'न देवः पुण्डरी. काक्षो न च देवस्त्रिलोचनः ।' इत्यादिना सदाशिवस्यैव पूजनीयत्वोपदेशेन तस्य सर्वोत्तरत्वं प्रकटीकृतम् । कथं च ज्ञायते तत्र स एव पूजनीयत्वेन उपदिष्ट इति, पूजयेचतनं शिव मिति, 'इमै ध्यायेत् परं शिवं, सर्वत्र परमं शिवमिति व्यवहारात् मनोन्मनशक्तिस्थपञ्चाक्षरकल्पादिप्रसिद्ध शैवपीठस्थित्युपन्यासात् 'उ. न्मनान्तपदातिग'मिति उन्मनान्तसकललोकातीतलोकावस्थानप्रतिपादनाच्च । यत्तु बालकाण्डे शिवनारायणयोस्समरसन्नाहे अधिकं मेनिरे विष्णुमिति देवानां ना. रायणस्य बलाधिक्यप्रतिपादक वचनं, तत् भारतादिषु शिवेन तस्मै खाधिक शौर्य दत्तमिति प्रतिपादनात् वदत्त वरपरिपालनार्थं शिवस्य न्यूनबलत्वामिन येनान्यशासि- ईन विष्णोरुत्कर्ष गमयितुमीष्ट इति न विरोधः ॥३८॥ ॥ इति रामायणस्य शिवपरत्वनिरूपणम् ॥ प्रसिद्धास्स्मतारश्शुभद मनुयोगीश्वरमुखाः पतञ्जल्याधाच मथितमतयो दर्शनकृतः । प्रमिन्दाना मागानपि च विविधानन्यविषये भवन्तं विश्वस्मादधिकमुपगच्छन्ति भगवन् ॥३९॥ मनुस्तावद्धर्मशास्त्रोपसंहारे- 'प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि । रु- क्मा स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तु पुरुषं परम् ॥' इति सर्वान्तर्यामित्वादिगुणकं परमा. त्मानमुपदिश्य एनमेके वदन्त्यग्निं मरुतोऽन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणम् परे ब्रह्म शाश्वतम् ।।' इति तत्र वैदिकव्यवहारबाहुविध्यं प्रदर्य 'एष सर्वाणि भू. तानि पञ्चभिर्याप्य मूर्तिभिः । जन्मवृद्धिायैनित्यं संसारयति चक्रवत् ।' इति मू. तिपञ्चकेन सर्वभूतव्याप्तिलिङ्गप्रदर्शनेन शिव एव ब्रह्मति स्वमत स्पष्टीचकार । प्रतिपादिता हि तैत्तिरीयोपनिषदा सवितृमण्डलमध्यस्थं शिवनस्तुत्य तस्य मूर्तिपञ्चकेन सर्वभूतव्याप्तिः स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतमि त्यादिना। यद्यपि पञ्चात्मेत्यविशेषेण श्रुतं , तथापि तत्र प्राक्सद्योजातादिमूर्तिपञ्चकस्य प्रति- पादनात् तदेवेह व्याप्त्युपदेशायोपन्यस्तमिति गम्यते । अत एव लैङ्गपुराणादिपु- 'मूर्तयः पञ्च विख्याताः पञ्चब्रह्माड्वयाः पराः । सर्वलोकशरण्यस्य शिवस्य पर- मात्मनः।' इति तस्य सद्योजातादिमूर्तिपञ्चकं विधाय 'पञ्चब्रह्मात्मक संव जगत्स्था. १ न्यूनबलत्वाभिमानेन इति पाठान्तरम् ।

·अद्वैतमञ्जरी। .. " वरजङ्गाममिति सामान्यत ईशानादिक्रमेण तेषां क्षेत्रज्ञप्रधानमहदहकारमनश्श्रोत्र- स्वचक्षुजिहाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थवियदादिपञ्चभूततन्मात्रातत्कार्यभूतपञ्चकाद्य धिष्ठातृत्वप्रतिपादनेन विशेषतश्च तस्य सर्वभूतव्याप्तिः प्रतिपादिता । यत्त्वत्र प. रेषां मत-मनुना धर्मशास्त्रोपक्रमे 'ततः स्वयंभूः भगवानि'त्युपक्रम्य 'तेन नारायणः स्मृत' इत्यन्तेन नारायणस्य सर्वकारणत्वप्रतिपादनात् तत्रैव प्रशासितारमित्या- बपि योजनीयम् । अत्र 'प्रशासितारं सर्वेषामिति नारायणस्य सर्वान्तर्यामित्वम् एनमेक' इति श्लोकेन तस्य सर्वान्तर्यामित्वलब्धतइमिधानभावैरग्न्यादिशब्दैः एकै केषु वेदभागेषु परस्पराविरोधेन प्रतिपाद्यत्वम्, 'एष सर्वाणी'तिश्लोकेन स्वाधिष्ठितैर्वि- यदादिभिः सर्वप्राणिजातव्यापित्वं च प्रतिपाद्यत इति, तत्रोपक्रमे विरोधशंका तावत्त- स्य शिवस्यैव सर्वोत्कर्षविभावने तात्पर्यव्यवस्थापनेन महोपनिषदुपक्रमार्थनिर्णये निपुणतरमुन्मूलयिष्यते । इह यस्य सर्वान्तर्यामित्वं तल्लब्ध स्वाभिधानभावैरन्यादि- शब्दैरेकैकेषु वेदभागेषु व्यवहारः , स्वमूर्तिभेदैवियदादिभिः सर्वभूतव्यापित्वं च स परमात्मत्वेन निर्धारित इति परेषामपि सम्प्रतिपन्नोऽर्थः । एवंचसति शिव एव तथा निर्धारित इति सुखेन शक्यं निर्णेतुम् । स एव सर्वान्तर्यामीत्यधस्ताव्यवस्थापनात् । 'अग्निं पुरा तनयित्नोरचित्तात् । 'रुद्रो वा एष यदग्निः, तस्यैते तनुवौ घोरान्या शिवान्या' इत्यादिवेदभागेषु तस्याग्निशब्देन व्यवहारदर्शनात् । 'किमेभिरमरैरन्यैः पूजितरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया ॥ द्वे तनू तस्य देवस्थ वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः । घोरा चान्या शिवा चान्या ते चैव शतधा पुनः' ॥ इत्यादिमिः वायुसंहितामहाभारताधुपबृंहणैः 'आवो राजानमध्वरस्य रुद्र' 'रुद्रो वा एष यदग्निरि'- त्यादिश्रुतीनां शिवपरत्वनिर्णयात् 'वेदास्त्वाममिदधतीह रुद्रमग्नि त्वामेकं शरणमु. पैमि रुद्रमीशमिति कौर्मे, 'वदन्त्यग्नि महादेवं तथा देवं महेश्वरम् । एकाक्षरं त्र्यम्बकं च विश्वरूपं शिवं तथा ।' इत्यानुशासनिके च शिवस्य वेदमागेषु अग्निशब्देन व्यव- हारप्रतिपादनात, 'अमित्वा शर नोनम' इतिमन्त्रे अथर्वशिरसि ईशाननामनिर्वच- नानन्तरं पठिते शिवस्येन्द्रशब्देन व्यवहारात् 'प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरिति प्रजा- पति शब्देन 'यो ब्रह्मा ब्रह्मण उज्जभार प्राणेश्वरः, ब्रह्मा शिवो मे अस्तु' इति च तत्पर्यायेण च व्यवहारात्, 'आरुद्रासः' इति मारुत सूक्ते 'मरुत्सु कतमो रुद्रः' इ. त्यादिबृहदारण्यकश्रुतौ 'ये रुद्रास्ते खलु प्राणाः ये माणास्ते तदात्मका' इति वा- युसंहितायां च प्राणेषु च रुद्रपदप्रयोगस्य रुद्राधिष्ठितत्वाभिप्रायत्वेन रुद्रस्य तद. न्तर्यामिभावेन तन्नाम्ना व्यवहार्यत्वावसायाच वियदादिभिमूर्तिभिस्सर्वभूतव्यापित्व- १. विरूपाक्षमिति पाठान्तरम् ॥ ।

·शिवतत्त्वविवेके उपबृंहणार्थविचारः । स्य चाष्टमूतौ तवैवाञ्जस्याच्च । तस्मादुदाहृतमनुवचनानां शिवस्यैव परभावनिर्धा- रणे तात्पर्य युक्तम् । तथा योगीश्वरोऽपि योगयाज्ञवल्क्ये धारणाध्याये पृथिव्या- दिस्थानेषु ब्रह्मादिसदाशिवान्तधारणाविधानानन्तरम् एतदुक्तं भवत्यत्र गार्गि ब्र. ह्मविदां वरे । ब्रह्मादिकार्यरूपाणि स्वस्वे संहत्य कारणे । युक्तचित्तस्तदात्मानं योजयेत् परमेश्वरे' । इति ब्रह्मादीनां पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरकार्यत्वप्रदर्शनेन सदा- शिवस्य सर्वकारणतया परभावं विभावयामास । आश्वलायनोऽपि धर्मशास्त्रोपक्र- मे 'आदाविदमभूत्सर्च' मित्यादिना मूलकारणं तदधिष्ठातारं च शिवं प्रस्तुत्य माया- शक्तिरूपस्य तमसरिशवसन्निधिलब्धं कार्योन्मुख्यरूपं संक्षोमं च प्रतिपाद्य 'साच सं- क्षोमिता शक्तिश्शिवेन परिबृंहिते'त्याचारभ्य ततो गुणविभागमहदहङ्कार चतुर्मुखबम- सृष्टयाग्रुपवर्णनात, सप्तमाध्याये 'सिसक्षुरेक एवाग्रे समासीनशिशवस्स्वयम् । . ट्वा गुणमयी मायां सूक्ष्मरूपामपाकरोत् । तया तदात्मकं विष्णु सृष्ट्वा पालं दिवी- कसाम् ॥ इति विष्णोस्तत्सृष्टत्वकथनात, तदनन्तरं यज्ञोपवीतोत्पत्तिप्रकारमुक्त्वा तद्भागविशेषाश्रितदेवताविभागसमये 'तावल्लोकास्त्रयो वेदाः त्रयो देवास्त्रयोऽग्न- यः । शिवसृष्टास्त्रयो वर्णास्त्रिवृत्सूत्रं समाश्रयन् ॥ तद्भन्थिमाश्रयत्तारस्त्रिमात्रो नादसंयुतः । तद्न्थ्यग्रं च सावित्री वेदमाता शिवाज्ञया ॥ इति त्रयाणां देवानां शि. दाज्ञया उपवीतभागसमाश्रयणकथनात् , कल्पसूत्रे शिवं प्रस्तुत्य 'सर्वाणि हवा एत- स्य नामधेयानि सर्वास्सेनास्सर्वाण्युच्छ्यणानी त्यभिधानाच्च तस्य सर्वेश्वरत्वं प्रदर्श. यामास । बोधायनश्च शिवपूजाविधौ ब्रह्मविष्ण्वोस्तदावरणे निवेशात् देवतान्त रपूजाविधिषु शिवस्यावरणदेवतास्वसन्निवेशाच्च तस्य सर्वोत्कर्ष सूचयामास । का. त्यायनोऽपि 'रुद्रो ह्येवैतत् सर्वमिति तस्य सर्वात्मत्वेन परभावं द्योतयामास । शा. स्त्रकारेषु पतङ्गलिस्तावत् 'लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः, तस्य शास्त्रं निमितं, तत्र निरतिशयं सार्वश्यबीनं, स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाननच्छे. दात, तस्य वाचकः प्रणवः, तज्जपस्तदर्थभावनमिति शिवपरभावविषयाणि वस्याणवो बन्धः कार्मो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथवा बन्धो ह्यहङ्कारात्मकस्त. था। न रागो न च विद्वेषश्शम्भोरमिततेजसः । न चाप्यभिनिवेशोऽस्य कुश- लाकुशलान्यपि । स पुंविशेषः कथितो भगवानन्तकान्तकः । लोके सातिशयत्वे. न ज्ञानेश्वर्ये विलोकिते। शिवेनातिशयत्वेन स्थिति प्राहुर्मनीषिणः। प्रतिसर्ग प्रसूतानां- ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम् । कालावच्छेद. युक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छदेवर्जितः। प्रणवो वाचक स्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवस्तु परस्मृतः । शम्भोः प्रणव . १. प्रणवोऽत्र परस्मृतः इति, प्रणवोऽतिपरस्स्मृत इति च पाठान्तरम् ॥ o न शि- ·अद्वैतमञ्चरी .. वाच्यस्य भावना तजपादपि। या सिहिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः ॥ इत्या. दिवायुसंहितोत्तरभागसप्तमाध्यायपठितवचनैकार्यानि सूत्राणि निवघ्नन् शिवस्यैव परभावं प्रतिपादयामास । अत एव तदैकार्थ्यादेव सूत्राणां तन्मूलत्वमवधार्य तन्त्र- कौमुदीकारः तत्र 'निरतिशयं सार्वश्यबीजमि'ति सूत्रे तस्य 'संज्ञादिविशेषप्रतिपत्ति- रागमतः पर्येष्यतीति वैयासिकसूत्रभाष्यव्याख्यानावसरे संज्ञा शिवरुद्रमहेश्वरादिः, आदिशब्देन षडङ्गदशाव्यये संगृहीते इति सूत्राणां शिवविषयत्वं स्पष्टींचकार । तथा नैयायिकादयः स्वाभिमतं परमात्मानं भवशिवस्थाण्वीश्वरादिशब्दैः व्यवहरन्तः परमेश्वरस्थैव परमावं स्वाभिमतं प्रकटयामासुः । तथा भरतमुनिमतानुसारिणश्च- 'कल्पान्तरे कदाचित्लु दग्ध्वा लोकान्महेश्वरः । मनसैवासनाद्विष्णुं ब्रह्माणं च निजे- च्छया । इत्यादिरसोत्पत्तिप्रकरणादिषु व्यवहरन्तः शिवस्यैव परभावमुदाहर- न्तीत्युदाहार्थम् । आगमेषु तु बहुषु शिवस्य सर्वोत्कर्षप्रतिपादनं स्पष्टमेव ॥३९॥ ॥ इति मनुस्मृत्यादीनां शिवपरत्वनिरूपणम् ॥ निबन्धुस्मत्राणां निगमशिरसोऽर्थ प्रथयताम् अपि स्पष्टो भावस्तव शिव परत्वे विमृशताम् । पुमांसं योऽङ्गुष्पमितमनपेक्ष्यापरनयं तवंशानश्रुत्या वरद निरचैपीत् पर इति ॥४०॥ उक्तं तावदधस्तात-- ब्रह्मसूत्रकृता शब्दादेव प्रमित' इत्यधिकरणे ईशानशब्द- रूपणा अभिधानश्रुत्या न्यायान्तरनिरपेक्षया अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः परमात्मा निर्णीत इत्ययमर्थः परेषामपि सम्मत इति । तथा च यस्यायमीशानशब्दोऽभिधानं, तम्यो- मापतेः परभावः सूत्रकारस्य हृदयस्थितोऽवसीयते । देवतान्तरे योगेन लक्षणया वा प्रयोगोपपत्त्या तेष्वनुशासनाभावात् रूढिक्लुप्त्यभावेन तदभिधानश्रुतित्वायोगादिति मावः ॥४०॥ ॥ इति ब्रह्मसूत्राणां शिवपरत्वनिरूपणम् ॥ एवं पुराणमहाभारतरामायणानेकामशास्त्रकारसम्मतिभिरिशवस्य परभाव समर्थितः । अथ परवाचित्वेन सम्मतस्य ब्रह्मपदस्य 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्र. मणस्त्रिविध स्मृतः। इति गीतासु तन्नामत्वेन व्यवहतानां च पदानां शास्त्रेषु प्रयोग निर्वचननामत्वानुशासनैः शिवनामस्वाविष्करणादपि तस्य परभावहस्पष्ट इत्याह- पदंपत ब्रह्मोति माथिततरमोन्तत्सदिति च प्रसिद्धं यदीतास्वचलतनयावल्लभ विभो। अमीषामर्थ त्वामाधिगमयतश्शास्त्रनिकराद आपि स्पष्टं नाथ त्वमिह परमं दैवतामिति ॥४१॥ २. तनयानन्दजलधे इति पाठान्तरम् ।

·उ.] शिवतत्स्वविवेक उपबृंहणार्थविचारः । -- निरुक्तं तावत् ब्रह्मपदमथर्वशिरसि शिवनामावलिनिर्वचनप्रस्तावे--'अथ क. स्मादुच्यते परं ब्रह्मे' त्यादिना, शिखायां च सर्वाणि बृहयतीति ब्रह्मेति, लैङ्गादि- त्यपुराणयोश्चाथर्वशिरोविवरणे-'तस्मात् बृहन्न यत्तस्मात् परं ब्रह्मेति गीयत' इति । प्रयुक्तं चादिपर्वणि भगवता बादरायणेन शिवे-'युधिष्ठिरो धर्ममयो महादुमस्स्क न्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखा । माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ।। इति । अत्र हि कृष्णसाहाय्यात् ब्राह्मणानुग्रहाच पाण्डवानां जय आसीदिति प्रसिद्धेस्तज्जयोपायभूतस्य कृष्णस्य तथाभूतानां ब्राह्मणानां च मध्ये तद्वदेव मूलत्वेन निरूप्यमाणो ब्रह्मशब्दार्थोऽपि तथाभूत एव ग्रहीतुं युक्तः तदै- करूप्यायेति महादेवतेजोऽभिगुप्त्यैव तेषां जय आसीदिति सौषुप्तिके स्फुटत्वात्, शान्तिपर्वणि शिवं प्रस्तुत्य 'निहतांस्तेन पूर्वं त्वं हतवानसि वै रिपून् ।' इति पार्थ प्र ति कृष्णवचनात् आश्वमेधिके शिवं प्रस्तुत्य 'वयं सर्वे च तद्भक्तास्स चास्माकं प्रसी दति । तत्प्रसादाद्वयं राज्यं प्राप्ताः कौरवनन्दने त्यारभ्य 'कस्तां सेना महाराज म. नसापि प्रधर्षयेत् । द्रोणकर्ण मुखैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः । ऋते देवान्महेष्वा- साबहुरूपान्महेश्वरात् । तस्यैव च प्रसादेन निहताश्शत्रवस्तवे'ति युधिष्ठिरं प्रति भी- मसेनवचनात, पाद्मपुराणे---'तत्रास्य मायिनो विष्णोरंशः कृष्णो हि तिष्ठति । दर्श- विष्यत्युपायांस्ते स यः पक्षे भ माज्ञया।' इति पार्थ प्रति श्रीमहादेववचनाच्च स एव ब्रह्म- शब्दोपात्त इति परिशेषादौचित्याच निश्चीयते । 'यतो धर्मस्ततो जय' इति धर्मस्य जयमूलत्वप्रसिद्धेः तत्प्रमितिद्वारा कथञ्चिज्जयोपायभूतस्य वेदस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य सद्भावेऽपि चेतनैरवयवैरत्र सावयवरूपकसम्पादनदर्शनात, 'दुर्योधनो मन्युमयो म हाद्रुमः कर्णस्स्कन्धरशकुनिम्तस्य शाखा ! हुश्शासनः पुष्पफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकेय' इति पूर्वश्लोकेऽपि तैरेव तत्सम्पादनदर्शनाच्च ब्रह्मशब्दस्य चे- तनपरत्वावश्यम्भावेन शब्दपरत्वायोगात् । 'ॐतत्सदिति पदानि तु तैत्तिरीयोपनि पदि-'शिवो मे अस्तु सदाशिवों , तत्पुरुषाय विद्महे, पुरुषो वै रुद्रस्सन्मह' इति प्रयुक्तानि । तत्पुरुषायेत्यत्र लुप्तविभक्तिकं तदिति भिन्नं पदम् । 'शिवो महेश्वरो रुद्र. शङ्करा ब्रह्म सत्पदम् । एवमादीनि नामानि विशिष्टानि परस्य तु ।' इत्यादिना स्कान्दादिष्वेषां शिवनामत्वानुशासनानि द्रष्टव्यानि ॥४॥ ॥ इति ब्रह्मादिशब्दानां शिवपरत्वनिरूपणम् ॥ एवं परनामत्वेन प्रसिद्धानां शिवे प्रयोगादिमिस्तस्य परभाव समर्थितः । अथ शिवनामत्वेन प्रसिद्धानां निरतिशयैश्वर्य समर्पणक्षमावयवशक्तिबलात्तं समर्थयते-- " ·१४ अद्वैतमारी । त्वदन्यं क ब्रूमः परमशिव सर्वेश्वर इति त्वमीशानादीनां ननु भवसि वाच्यश्श्रुतिगिराम् । समाख्यानं त्वेताश्श्रुतय इति मोहान्धकुहरे स्फुरन्मीमांसाहक्प्रपतति न चेतः कृतधियाम् ॥ ४२ ॥ ईशानेशेश्वरतिशब्दाः कथञ्चिद्योगमात्रेणान्यत्रापि प्रयुज्यमानाः योगर- ज्या शिवासाधारणाः, स्फुटयोगप्रख्यापनात् 'यस्मादीशो महतामश्विराणां भवानाद्यः प्रीतिदः प्राणदश्च । तस्माद्धि त्वामीश्वरं प्राहुरीशं सन्तो नित्यं सर्वशास्त्रार्थ- विज्ञाः' इत्यादिहरिवंशादिवचनदर्शनाच्च शिवे प्रयुज्यमानानामेतेषांरूढिवद्योगस्या- पि स्वविषये समुन्मेषात् । तथा चान्यत्र प्रयुज्यमाना एते पत्यादिशब्दाश्च भन्ये तत्तद्दे- वतावाचिपदसमभिव्याहारमपेक्ष्य वाक्यमर्यादयैव तत्रतत्र देवताविशेषे ऐश्वर्य बोष. यन्ति । शिवे प्रयुज्यमानास्तु पदान्तरसमभिव्याहारमनपेक्ष्य स्वयमेव रूढ्या शिवमुपस्थाप्य श्रुतिविधया तत्रावयवार्थमैश्वर्य प्रतिपादयन्तीति निखिलविनि- योजकप्रमाणमूर्धन्यानेकश्रुतिबलात् निरतिशयैश्वर्यविश्रान्तिपिशव एवेति सि- ध्यतीति भावः । यत्तु परैः 'समाख्या यौगिकी संज्ञेति मीमांसकश्लोकैकदेश. श्रवणमात्रसन्तुष्टैः उक्तम्-ईशानादिशब्दाः समाख्याः, अत एव 'पति विश्वस्या- स्मेश्वरमि' त्यादिवाक्येभ्यो दुर्बलाश्चेति, तन्निरासमभिप्रेत्याह-समाख्या इति । अयमाशयः-स्वस्वप्रमेयपरिच्छेदं प्रति सन्निकर्षविप्रकर्षविशेषकृतं श्रुतिलिङ्गादीनां बलावलं शीघ्रतरेण प्रमाणेन क्वचिदर्थे परिच्छिन्ने पुनः परिच्छेदान्तराप्रवृत्तेः , 'प्रत्यक्षे चानुमाने च यथा लोके बलाबलम् । शीघमन्थरगामित्वात् तथेह श्रुतिलिङ्गयोः ।' इत्यादिना मीमांसकैरपि तथैव बलाबलप्रतिपादनाच्च । तथा च शिवे प्रयुज्यमाना ईशानादिशब्दाः तद्तैश्वर्यप्रतिपादने पदान्तरसमभिव्याहारनिरपेक्षतया सन्निकृष्टाः, 'पति विश्वस्ये त्यादयस्तु देवताविशेषगतैश्वर्यप्रतिपादने पदान्तरसममिव्याहारसापे- क्षतया विप्रकृष्टाः इति व्यवस्थिते बलाबले कथं परिभाषामात्रेण वैपरीत्यमापतेत्। 'समाख्या यौगिकी संज्ञेति वदतामपि 'पाकं तु पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः पाकयुक्तः पुनः कर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित्।' इत्यादितदीयवचनदर्शनात् यत्र यौगिकपदे तदवयवाभ्यां शेषशेषिभावान्वयिपदार्थयोरेवोपस्थितिः, न तु 'व्रीहीन प्रो- क्षति, अरुणया क्रीणातीति वाक्ययोद्वितीयातृतीयाभ्यामिव शेषत्वस्य शेषित्वस्य च तत्पौरोडाशिकहोतृचमसादिपदरूपे तत्र शेषशेषिभावे समाख्यारूपं षष्ठं प्रमाणमिति मतं, न तु यत्र यौगिकपदे योऽर्थः प्रकृत्यादिवाच्यः, तत्रापि तत्समाख्येति । आग्ने , , , १. विद्वांस इति पाठान्तरम् ॥

·शिवतत्त्वविवेके उपबृंहणार्थविचारः । •. यादिपदेषु यौगिकेष्वपि अग्न्यादीनां देवतात्ववाचितद्धितसद्भावेन तेषां देवताश्रु- तित्वस्य तैरेवाभ्युपगमात्, इह चेश्वरादिपदेषु शिवैश्वयं प्रकृत्यशस्य वाच्यमेवेति न तत्र तेषां तन्मतमर्यादयापि समाख्यात्वशङ्कावकाशः । अस्माकं तु विवरणाद्यु- क्तरीत्या समा चासावाख्याचेतिव्युत्पत्त्यान्यत्र प्रतिपन्नस्यान्यत्र प्रतिपन्नसम्बन्धनि मित्तं संज्ञासाम्यं समाख्या । यथा 'अग्निर्यज्ञं नयतु प्रजानन्' इत्यादिमन्त्राणामतिमु- क्तिहोमानां च परस्परसम्बन्धनिमित्तम् आध्वर्यवसंज्ञासाम्यमिति नात्र कथमपि समा. ख्यात्वचोद्यावकाश इति । नन्वेवमीशानादिशब्दानां शिवगतैश्वर्ये श्रुतित्वेऽपि 'ईशानाय स्थालीपाकः प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद' इत्यादिशास्त्रेषु विधेयान्तरपरे धु 'देवताविशेषसमर्पणमात्रप्रयोजनपरतया प्रयोगेन शिवगतैश्वर्यप्रतिपादनतात्प. र्येण प्रयोगादर्शनात् सम्भवद्वाक्यार्थविधितात्पर्येभ्यो 'भूतस्य जातः पतिरेक आ. सीदि' त्यादिवाक्येभ्यो न प्राबल्यसिद्धिः । निस्तात्पर्य श्रुतेस्सतात्पर्यवाक्यस्यैव प्रव- लत्वादिति चेन्न । विधेयान्तरपरवाक्यप्रवेशनं विना केवलानामेतेषां क्वचिदपि प्रयो- गादर्शनात् तदसम्भवाच्च स्वातन्त्र्येण शिवगतैश्वर्यप्रतिपादनतात्पर्यासम्भवेऽपि 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेदि' त्यादिषु अग्न्यादीनां देवतात्वस्येव 'अङ्गुष्ठमात्रः पुरु. षो मध्य आत्मनि तिष्ठति ईशानो भूतमव्यस्य', 'ईश्वरस्सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठती'त्यादिश्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धहृद्देशानुवादेन तत्र वर्णितनिखिलविशेषणविशि- ष्टपरमशिवावस्थानविधिपरामु तद्विशेषणतया ईशिधात्वर्थस्य ऐश्वर्यस्यापि विधौ तापर्यस्य निरवग्रहत्वात् । न हि तात्पर्यसम्भवेऽपि विधेयान्तरविशेषणतया वि. धौ तात्पर्य, न स्वातन्त्र्येण इत्येतावृतैव स्वतन्त्रविधिरूपेभ्यो वाक्येभ्यो दौर्बल्यश- का समुन्मिषति । तथासत्युत्पत्तिशिष्टोत्पन्नशिष्टयोरपि बलाबलवैपरीत्यापत्तेः । तस्मा दुपपदादिसङ्कोकचकरहितामिरीशानादिश्रुतिभिरिशवस्य निरतिशयैश्वर्यसिद्धिर्वज लेपायते । न चैवमिन्द्रपदश्रुत्या सहस्त्राक्षस्यापि परमैश्वर्यसिद्धिप्रसङ्गः । तस्य कार्यत्वकर्मवश्यत्वविनाशित्वादिप्रतिपादकानेकश्रुतिपुराणादिविरुद्धैकश्रुतिमात्रेण त. सिद्ध्यप्रसङ्गात् इह तथाविरोधिमानान्तरशङ्काया अप्यनवकाशात् ॥४२॥ मन्त्रोपनिषदि तैत्तिरीयोपनिषदि च शिवे प्रयुक्तं तदन्यद्विश्वमीशानस्स तु विश्वाधिकस्स्मृत' इत्यादिपुराणवचनेषु च तत्र अभ्यस्तं देवतान्तरे क्वचिदप्य - दृष्टप्रयोगं विनैव छिष्टकल्पनामतिस्फुटं तस्य सर्वोत्कर्ष परिच्छिन्दत् विश्वाधिकप. दमपि प्रस्तुतेऽर्थे प्रमाणयति- १. देवताविशेषणसमर्पणमात्राप्रयोजनपरतया इति पाठान्तरम् ।।

·९१ अद्वैतमञ्जरी। प्रयुक्तं त्वय्येव श्रतिषु यदनेकत्र भगवन् पुराणेश्वभ्यस्तं पुरमथन विश्वाधिकपदम् । परिच्छिन्दत्तत्ते स्फुटनखिललोकादधिकतां विमूहस्वान्तानां पथपतितरां श्रोत्रपदवीम् ॥४३॥ इति ईशानादिपदानां शिवपरत्वनिरूपणम् ।। एवमीशानादिपदावयवशक्तिपर्यालोचनेन परभावस्समर्थितः । अथ प. रिशेषादपि परमशिवमूतिरेव निरतिशयैश्वर्याभिव्यक्तिस्थानमिति व्यवस्थापयति- यदि स्यादेश्वयं न भवति परिच्छेदविधुरं कचिच्छ्रान्ति नाथ व्रजतु भवतोऽन्यत्र भगवन् । विभिन्नाः प्रत्यण्ड विधिहरिगिरीशा नियमिताः त्वया करपेकल्ये दधति भवदाज्ञां नवनवाम् ॥४४॥ अत्र च चनानि वायुसंहितायां तावत--"इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेया स्सहस्रशः। सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्स्थिताः । तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्मा- णो हरयो हराः । सृष्टाः प्रधानेन सता लब्ध्वा शम्भोस्तु सन्निधिम् । इति, आदिलपु- राणे-'सहस्त्रकोटयस्सन्ति ब्रह्माण्डास्तिर्यगूर्वजाः । ब्रह्माणो हरयोरुद्रास्तत्रतत्र व्य- वस्थिताः । आज्ञया देवदेवस्य महादेवस्य शूलिनः॥ इति, कौमें-'ब्रह्मनारायणेशानां बयाणां प्रकृतौ लयः। एकोहि भगवानीशः कालः कविरिति स्मृतः ॥' इति, पराशर- स्मृतौ 'कल्पेकल्पे लयोत्पत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। श्रुतिस्मृतिसमाचारनिर्णतारश्च नित्य दा।। इति, लयोत्पत्त्या लयसहितोत्पत्त्या उपलक्षिता भवन्तीत्यर्थः । वासिष्ठरामायणे- 'संसारावलयो भुक्ताः निगीर्णा रुद्रकोटयः । ग्रस्तानि विष्णुबृन्दानि क्व न शक्ता व यं मुने।।' इति, लैङ्गे--'असङ्ख्याताश्च कालाख्याः अप्सङ्ख्याताः पितामहाः । हर- यश्चाप्यसङ्ख्याता एक एव महेश्वरः ॥' इति, स्कान्दे-'असङ्ख्या विलयं यान्ति ब्रह्माणः पण्डितोत्तमाः । असङ्ख्या विष्णवो रुद्रा असम या वासवादयः ।।' इति । वायुना तु ब्रह्मविष्णुरुद्राणां लयसाम्प्युत्तरोत्तरमधिक कालावस्थायित्वमुक्तं- 'ब्रह्मा विष्णुदिनं चैको विष्णू रुद्रादिने तथा।' इति । यत्तु वचनं शान्तिपर्वणि-नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् ।। इति, तत् विष्णोस्वरूपनि त्यत्वमात्रपर, निग्रहस्य मायिकस्य नित्यत्वायोगात् । त. दितरसकलानित्यत्वप्रतिपादनं च भूतशब्दस्य वस्तुमात्रपरत्ववर्णनेनात्मैक्यात जडार्गमिथ्यात्वाञ्च युक्तम् । अत एवेश्वरगीतामु ' अविज्ञाय विमुच्यत? इत्यन्तेन निर्गुणप्रतिपादनानन्तरं बचनं--'नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ! WHI ·उ.] शिवतत्त्वविवेके विष्णुपरश्रुत्यादिप्राबल्यनिरासः । ऋते मामेकमव्यक्त व्योमरूपं महेश्वरमिति, प्रत्युत परेषामेव नित्य सूरिविभू. त्याद्यभ्युपगमादिदं दुरुपपादम् । सगुणब्रह्मवादे तु 'अजात इत्येवे त्यादिमन्वोपनिष: न्मन्त्र स्वारस्याविरोधादुपचरितामिदं स्मृतिवचनं नेयमिति न कोऽपि विरोधः । एवं दे- शकालादिपरिच्छिन्नासु ब्रह्मविष्णुरुद्रभूर्तिषु निरतिशयैश्वर्यामिव्यक्त्यभावात्तुरीयको टावम्बिकामूर्तेस्सद्भावेऽपि शक्तिरूपेण शिवोपसर्जनत्वाञ्च शिवमूर्ताव पारिशेप्यात निरतिशयैश्वर्यामिव्यक्तिः । अत एव निश्चित्योपदिष्टं वायुसहितायां-'ब्रह्मादयोऽपि लोकानां सर्गस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहं प्राप्ताश्शिवस्य वशवर्तिनः । शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतोऽनतिशयैश्वर्यं तस्यैवेति सुनिश्चितम् ।' इति ।४।। इती परमशिवस्य निरतिशयैश्वर्यनिरूपणम् । किंच विरुद्धार्थानि वाक्यानि वीक्ष्यं विभ्रान्तचेतसाम् । युक्तो बहूनां संवादादेकस्मादेव निर्णयः ॥ अन्यथा वेदमार्गेऽपि न सिध्येत् ब्रह्म कारणम् । अब्रह्मकारणत्वेऽपि श्रुतिलेशस्य दर्शनात् । अतः प्रमाणवाहुल्यादाधि. क्यं गिरिजापतेः । युक्तं निर्धारयितुमित्ययमर्थः प्रदर्यते- अलम्मानैरन्यैरखिलजगतीनामधिपते तवाधिक्यं शक्यं वदितुमियतैव स्फुटमिति । त्वदुत्कर्ष भूयान् प्रथयाति यदाम्नायनिचयः तदर्थ व्याकुर्वन्यदपि च पुराणादिनिकरः ॥ ४५ ॥ वेदान्तमागेषु तावदथर्वशिखादयश्शिवोत्कर्षपरा भूयस्यश्श्रुतयः । तथा कर्मका- ण्डेऽपि मन्त्रार्थवादाः । यथा चैतत् , तथात्रैव पूर्वापरलोकव्याख्यानेषु स्फुटम् । आहु- श्वामियुक्ताः--'मन्त्रा भवन्ति विरला विबुधान्तरणां सद्भाव एव शिव दर्शितशक्तय- स्ते । त्वन्नामरूपगुणवर्णनलब्धवर्णा मन्त्रा न शक्यमधिगन्तुमियत्तया ते॥' इति । तथा शिवोत्कर्षपराणि शिवपुराणादीनि ग्रन्थसङ्ख्यया विष्णुपुराणादिभ्यो भूयांसीति तावत् स्फुटम् । पुराणसङ्ख्याया बाहुल्यमपि प्रभासखण्डे दर्शितं-- 'चतुभिर्भग- वान्विष्णुभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवान् शिवः ।' इति । तथोपपुराणशिवागमादिबाहुल्यमपि स्फुटमेव विदुषाम् । तदर्थ व्याकुर्वन्नि'- त्यनेन वेदार्थों यः स्वयं ज्ञात' इत्यादिव्यासोक्तेश्शिवोत्कर्षपरश्रुतीनाम् अनाशङ्क- नीयार्थीन्तरत्वेनानन्यथासिद्धत्वरूपं शिवोत्कर्षपरपुराणादीनां सावधादिस्मृतिभ्यः मन्वादिस्मृतीनामिव प्रत्यक्ष श्रुत्यनुसारलक्षणं च प्राबल्यं सूचितम् ॥ ४५ ॥ एवं शिवोत्कर्ष परश्रुतिपुराणादीनां तत्रतत्र प्रावल्यध्वननपूर्वकं शिवस्य तैः परभावनिर्धारणमुपपादितम् । अथ परोक्तं तेषां दैविल्यं नारायणोत्कर्षपरश्रुति. पुराणादीनां प्राबल्यं च निराक्रियते-श्रुतिवाक्येषु तावदित्यं बलाबलवैपरीत्यं क.

·भद्वैतमारी । .. -- -- स्पयन्ति--यद्यपि नारायणस्येव देवतान्तराणामपि तैस्तैश्श्रुतिवाक्यैः परभावः प्रत्या- यितः, तथाप्यन्यार्थपराणि तानि , नारायणस्य परभावस्त्वनन्याथैः श्रुतिवाक्यैः प्रतिपादित इति तदनुसारेणैव भूतार्थावधारणं युक्तम् । 'अग्निमीले पुरो- हितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । स्तौम्यग्नि नाथितो जोहवीमि, अमित्वा शूरनोनुम' इत्यादीनां स्ववाक्येनैव अर्हन् बिर्षि सायकानि धन्व, यो वै रुद्रस्स भगवान् यश्च ब्रह्मे' त्यादीनां 'ते देवा अव॑बाहवस्तुवन्ति । अ- ईन् बिमर्षि सायकानि धन्वेस्याह स्तोत्येवैनमेतदि' त्यादिवाक्यान्तरेण च स्तुतिपरत्वोक्तेः रुद्राध्यायादीनां नमस्कारलिङ्गयोगेनेष्टानिष्टप्राप्तिनिवृत्ति- प्रार्थनालिङ्गेन च स्तुतिपरत्वावसायात् शिवस्य जगत्कारणत्वप्रत्यायिकानाम- पि 'कारणं तु ध्येया इत्यादीनां जगत्सर्गप्रलयप्रकरणमध्यपातित्वाभावात् उपा. सनाविधिशेषत्वेनान्यपरत्वावसायात् नारायणपरभावप्रतिपादनपराणां पुरुषसूक्ता दीनामनन्यपरत्वावधारणाच्च । पुरुषसूक्तं हि तावत् पुरुषस्य नारायणस्य सर्व. कारणत्वसर्वेश्वरत्वादिप्रतिपादकमनन्यपरम् । लिङ्गेन वाक्येन वा केनचित्तस्य स्तुतिपरत्वाप्रतीतेः , अनुवादद्योतकहवैशब्दाद्यभावेनानुवादरूपत्वस्याप्यप्रतीतेः प्रत्युत 'तदेतहचाभ्यनूक्तं, तावानस्य महिमे ति छान्दोग्योपनिषदा खोपदिष्टार्थसा. क्षित्वेन तत्सूक्तमन्त्रपाठादस्य नारायणमहिम्नां प्रतिपादकत्वस्यैव निर्धारणाश्च । एवं 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'तिमन्त्रेण सर्ववेदवेद्यत्वकथनं प्रतिज्ञाय 'सोऽध्वन: पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदमिति प्रतिपादयत् काठक 'ब्रह्मविदाप्नोति परमि'- ति परब्रह्मवेदनान्मुक्ति प्रतिज्ञाय 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मुमुक्षुभिर्वेद्यं ब्रह्म अनन्तशब्दवाच्यं नारायणरूपमिति दर्शयत्तैत्तिरीयोपनिषद्वचनं सुबालोपनिष- दादिषु जगत्सृष्टिप्रलयप्रकरणमध्यपाति नारायणस्य जगत्कारणत्वादिप्रतिपादन चानन्यपरमवधार्यत इति, तन्निराकरोति- अनन्याथैश्शब्दैश्श्रुतिषु परभावः प्रकटितः श्रियो देव्याः पत्युः न तु तदितरेषां दिविषदाम् । अतस्तैरेवार्थावधृतिरिति मन्त्रोपनिषदा-- धनध्यायो मूढान्मुखरयति मृत्युञ्जय मुधा ॥४६॥ अद्वैतवादे सगुणनिर्गुणश्रुत्योरुपासनार्थतया स्तुतिद्वारतया निष्प्रपञ्चबह्म प्रतिपत्त्युपायतया वा सर्वथान्यशेषमेव सर्वेश्वरत्वसर्वकारणत्वादिश्रवणमिति ना- द्वैतवादिन प्रति ऐश्वर्यविषये अनन्यपरबोधककतिपय श्रुतिवचनसिद्धवरकरणेन बला. बलविभागसम्भवतीति तावत्स्पष्टम् । सगुणब्रह्मवादभवलम्ब्य प्रत्यवतिष्ठमाना.

·उ. शिवतत्वविवेके विष्णुपरश्रत्यादिप्राबल्यनिरासः । ९९ स्तु मन्त्रोपनिषदायुदाहरणेन प्रतिबोधनीयाः । तथा हि-मन्त्रोपनिषत्तावत्-'कि- कारणं ब्रह्मे' त्यारभ्यान्तं परामृश्यमाना सर्वकारणत्वसर्वनियन्तृत्वमोक्षप्रदत्वादि- विशिष्टस्य पशुपाशपतेः परमशिवस्यैव तत्त्वनिर्णयाय प्रवृत्तेति स्फुटं प्रतीयते । यत्तु 'युञ्जानः प्रथमं मन' इत्यारभ्य योगनिरूपणं, तत्तत्रैव परमकारणत्वादिना व्यव- स्थापितस्य परमशिवस्य साक्षात्कारे मुक्त्युपाये साधनोपदेशार्थमवान्तरतात्पर्येण प्र. वृत्तमिति न तत्रैवोपनिषदः कास्न्येन पर्यवसानं शङ्कितुं शक्यते । तदा हि अन्य- त्रापि ब्रह्मनिरूपणप्राधान्येन प्रवृत्तेष्वपि प्रकरणेषु मध्ये निदिध्यासनादिविध्युपल. म्भात् तेषामपि ब्रह्मणि तात्पर्यावसानं सर्वानुमतं न सिध्येत् । यच्च 'या ते रुद्र शिवा तनूरि'त्यादिमन्त्रे इष्टप्रार्थनादि, तदप्युपक्रमादिपरामर्शावगतपरब्रह्मनिरूपण- प्राधान्यस्य कृत्स्नस्य प्रकरणम्य स्तुतिपरत्वं नावगमयेत् , आपादकामावात् । तथात्वे सन्निध्यनुगुणशब्दार्थप्रत्यभिज्ञापादितमहापुरुषविषयकप्रकरणभावानन्तरानुवाकमन्त्र विशेषश्रुतनमस्कारेष्टप्रार्थनालिङ्गाम्यां पुरुषसूक्तस्यापि कात्स्न्येन स्तुतिपरत्वाप च्या पुरुषसूकमनन्यपरमिति पराभिमानम्यापि भङ्गापत्तेः । एवमथर्वशिरोऽपि दे. बानां परमशिवस्वरूपप्रश्ने तदुत्तरत्वेन तत्स्वरूपोपदेशरूपतया प्रवृत्तत्वात् वस्तु- याथार्यकथनपरमवसीयते । यत्तु 'यो वै रुद्र' इत्यादि देवानां शिवोपदेशेन तत्सा- त्म्यिबोधानन्तरं स्तोत्रं, न तेन तत्पूर्व याथात्म्योपदेशभागस्यापि स्तुतिपरत्वमुपपा- दयितुं शक्यम् । न च तस्यापि स्तुतिमात्रपरत्वम् । उपदेशावगततत्सात्म्यिावलम्बनेन प्रवृत्ततया तत्प्रपश्चनरूपत्वात् । एवं शतरुद्रीयरुद्रसूक्तादिष्वपि लैङ्गिक वाचनिक वा यस्य मन्त्रम्य स्तुतिपरत्वमवसीयते, तत्रैव तद्व्यवतिष्ठते । न तावता एकसूत्रान्त गतिमात्रेण मन्त्रान्तराणामपि स्तुतिपरत्वापत्तिः । यत्तु शिवमन्त्राणां प्रायिकं नम- स्काररूपं स्तुतिलिङ्गमुक्तं, न तत्स्तुतिमात्रे लिङ्गं, किन्तु स्वविषयोत्कर्षेऽपि नान्तरी- यके । यथा चैतत् , तथास्थापितमधस्तात् । तथा चानितरसाधारणेन नमस्कारम- यस्त्वेन लिङ्गन सर्वोत्कर्षश्शिवस्य सिध्यन् नमस्कारघटिलतत्तन्मन्त्रशब्दार्थभूतसर्वाधि पत्यादिरूप एव सिध्यति । लिङ्गवशादवश्यकल्पनीये सर्वोत्कर्षे शब्दार्थभूतमुत्कर्ष परित्यज्य विधान्तरेणोत्कर्षकल्पनायोगादिति 'नमो हिरण्यबाहवे सेनान्य' इत्या- दिमन्त्रजातप्रतिपन्नस्य सर्वाधिपत्यादेर्न स्तृतिलिङ्गसद्भावेऽपि परित्यागो युज्यते । यच्चाथर्वशिखायां देवतान्तराणां शिवस्य च कार्यकारणभावेन तारतम्यप्रदर्शनमु पासनाविधिशेष इत्युक्तं, तदप्ययुक्तम् । सौबालश्रुतिमहोपनिषदादिषु नारायणस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकेष्वप्युपासनाविधेः परेषामपि सम्मतत्वेन तौल्यात, अथर्वशि. खायां तु 'कारणं तु ध्येय' इति शिवस्य ध्येयस्य कारणमित्येवानुवाददर्शनेन तस्य . - ·अद्वैतमश्वरी। तत्र सकलकारणत्वोपवर्णनस्य भूतार्थवादत्वावसायाश्च । न हि स्तुत्यारोपितरूपे णैव विविवाक्येऽप्यनुवाद इति युज्यते । यत्तु पुरुषसूक्तादिकमनन्यपरमित्युक्त, तत्र पुरुषसूक्तस्य तावच्छिवपरतया व्यवस्थापितत्वादस्मदनुकूलमेवानन्यपरत्वम् । किंतु 'उपाकृता दक्षिणतोऽवस्थाय ब्रह्मा सहस्रशीर्षा पुरुष इति पुरुषेण नारायणेन परा चानुशंसती ति पुरुषमेधे तस्य कात्स्न्र्येनाप्रगीतमन्नसाध्यस्तुतिवाचिशंसनश- केदेन स्तुतौ विनियोजनात् । विष्णुपुराणे 'तुष्टाव प्रणतो भूत्वा सूतधा- तारमच्युतम् ।' इत्युपक्रम्य 'सहस्त्रशीर्षा पुरुषस्सहस्त्रामस्सहलपात् । स- वव्यापि भुवस्स्पदित्यतिष्ठदशांगुल' मित्यादिना पुरुषसूक्तप्रक्रियया स्तुतिप्रकारो- पवर्णनात् , छान्दोग्येऽपि तदेतदृचाभ्यनूक्त'मित्यत्रान्वित्युपसर्गेण पुरुषसूक्तम. न्लस्य तदुक्तार्थानुवादत्वस्थैव द्योतनाच्च स्तुतिपरत्वभनुवादरूपत्वं चावर्जनी- यमिति परेषां तदनन्यपरत्वनिर्धारणमेवासङ्गतम् । तद्विष्णोः परमं पदमिति काठकवचनस्य त्वनन्यपरत्वमस्माभिरपीप्यत एव । किं तु तत्र पदशब्दस्य 'तत्ते पदं सङ्ग्रहेण बबीमी'त्युपक्रमानुराधेन सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वादिविशिष्टे ब्रह्माणि वृत्तेः परेषामपि सम्मतत्वेन तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय' इति मन्त्र इव स्थानविशेषपरत्वायोगेन विष्णुशब्दस्य पञ्चम्यन्तले षष्ठ्यन्तत्त्वे वा पदशब्दोदि. तस्य ब्रह्मणो विष्ण्वतिरेकस्यैव खरसतः प्रतीतेः विष्णोः पदमिति राहोशिशरइति वदौपचारिकभेदव्यपदेश इति विष्णुशब्दस्यापि प्रतिपिपादयिषिते ब्रह्मणि दृश्यभ्यु. पगमेऽपि तस्याथर्वशिखयां व्यापनाव्यापी महादेव' इत्यन्ते महादेवनामावलिनिवेच. नप्रकरणे सर्वे देवास्संविशन्तीति विष्णु रिति, लिङ्गपुराणे-'भगवान् भगसद्भावान्नि मलत्वाच्छिवस्स्मृतः । खामी स्वमस्य यत् सर्व विष्णु सर्वप्रवेशनात् । इति , वा युसंहितायां---'शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादि घटादि च । व्याप्याधितिष्ठति शि वस्तस्मात् विष्णुरुदाहृतः ।' इति, शिवनामत्वेन निर्वचनदर्शनात् नारायणकान्त्या सिद्धेः, तदैकान्त्येऽपि प्राग्नशितैायैर्मन्त्रोपनिषदि जगत्कारणब्रह्मपरहरशब्दवत्त स्यानन्यथासियभावेन तदनुरोधिवृत्त्यन्तरसहिष्णुत्वाच्छ न तत्र परेषां प्रत्या- शावकाशः । एतेन 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्युदाहरणमपि निरस्तम् । 'ब- लाविवाप्नोति परमि'त्युक्ते कि तत् ब्रह्मेति जिज्ञासायां तत्स्वरूपलक्षणपरे ऽस्मिन्वाक्ये सत्यादिशब्दवदनन्तशब्दस्यापि प्रथमान्ततया नपुंसकलिङ्गत्वेन वि अणुवाचित्वासम्भवाच 'अनन्तो नागराविष्णुरनन्तं खनिरन्तरयोरिति पुल्लि- ङ्गस्यैव तद्वाचित्वानुशासनात् । न च 'यो वेद निहितं गुहायामिति अनन्तरवाक्योक्तवेदनस्य कर्मसाकाङ्क्षत्वात् द्वितीयान्ता एवं सत्यादिशब्दा ·उ.] शिवतत्वविवेके शिवपुराणतामसत्वनिरासः । अथ .. इति वाच्यम् । तत्रैव गुहाथां निहितमित्यस्य सन्निहितत्वात् ब्रह्मवचनस्य कर्म समर्पणपरस्य सत्त्वेन तदनुरोधात् सत्यादिवाक्यस्य बुभुत्सितलक्षणपरत्वभङ्गायोगा. दिति दिक् तस्मात् परोक्तरीत्या श्रुतीनां बलाबलविभागायोगादस्मदुपपादितैन्यायरिश वपरश्रुतीनां प्राबल्यमिति स्थितम् ॥४६॥ इति विष्णुपरश्रुत्यादीनां प्रावल्यानरसः । निरस्तः श्रुतीनां परामिमतो बलावलविभागः पुराणा- ना सात्त्विकादिविभागकल्पनामूलस्स निराक्रियते-- एवं ঢাকা परे कल्पयन्ति -कल्पेषु कचित् ब्रह्मा सत्त्वोद्रिक्तः प्रबुध्यते ॥ रजसा केषु चिदस्तस्तमोग्रस्तश्च केचित् । ते च कल्पास्ततो हेतोस्तदेकैकदिनात्मकाः । सात्त्विकादिसमाख्याभिराख्यायन्ते महर्षिभिः ॥ तत्क्रमेण च कल्पेषु सात्त्विकादिषु पद्मभूः ॥ वैष्णव ब्राह्मशैवानि पुराणानि विनिर्ममे । तत एव पुराणानां सात्त्विकादिव्यवस्थितिः । बलाबलविभागश्च तेषां वक्तगुणोचितः।' इति । इत्थंकल्पनायां च मात्स्यपुराणवचनं मूलं सझिरन्ते । तत्र हि 'सङ्कीर्णास्सात्त्विकाश्चैवे' त्यादिना कल्पानां सङ्कीर्णसात्त्विकराजसतामसभे- देन चातुर्विध्य प्रदर्श्य 'यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्य तस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ण्यते ।' इति तत्तत्पुराणानां तत्तत्कल्पे ब्रह्मविनि- मितत्त्वं चोक्त्वा पठितम्-अश्शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्त्यते । राजसेषु तु माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः ॥ सङ्कीर्णेषु सरखत्याः पितृणां च निगद्यते ॥ सात्त्विकेष्वय कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥' इति । अत्र कल्पानां राजसादिविभागः । तथाविभागश्च तत्तत्कल्पेषु ब्रह्मणस्तत्तद्गुणप्राचुर्यादेव । तत्तत्करूपेषु तेन प्रणीतानां पुराणानां परस्परविरुद्ध- तत्तद्देवतोत्कर्षापकर्षप्रख्यापनपराणां कात्स्न्यन प्रामाण्यायोगे सति तेषु हेयो पादेयविशेषपरिज्ञानाय वक्तृगुणानुगुणबलाबलसूचनार्थत्वेन सप्रयोजनत्वात् प्र. कारान्तरेण राजसादिविभागस्य निष्प्रयोजनत्वात् , अतस्तेषां प्रमाणाप्रमा णव्यवस्थानुकूलवक्तृगुणदोषोद्धाटनपर्यवसायित्वावसायाच्च । तथाच कल्पानां राजसादिविभागेन पुराणानां तत्तत्कल्पेषु बह्मप्रोक्तत्वोपवर्णनेन च सा. मान्यतः पुराणानां वक्तृगुणानुगुणबलाबलविभागे सूचिते किंदेवतापरं पुराणं किंगुणकेन ब्रह्मणा प्रोक्तमिति विशिष्य जिज्ञासायां ' अमेरिशवस्य माहा त्म्यमित्यादिकेन च तमोनिरुद्धतत्त्वावबोधकेन निर्मितत्वात् तामसानि शै वपुराणान्यप्रमाणत्वेन ख्यापितानि । नन्वनेकेषामप्रामाण्यमापादयदिदमेव वचनं तैबांध्यं किं न स्यात् , भूयसां बलीयस्त्वात् ब्रह्मणस्तमोवश्यत्वे पुराणानां च कषां ·१०२ अद्वैतमारी । चित्तदवस्थायां तेन निर्मितत्वेन तामसत्वे इदमेव वचनं तामसं किं न स्यात, उन्च्या ते-नैतद्वचनविरोधात्तेषां बाधः । किं तु परस्परविरोधादेव कृत्स्नपुराणानामर्थनिर्णा- यकत्वशक्तिविरहे सति किं तानि कात्स्न्येन त्याज्यानि, उत कानिचित्स्वीकार्या- णीत्यपेक्षायां सत्त्वादि मूलत्वलक्षणवैषम्यपरमिदं वचनम् । अतो न भूयसां बलीयस्त- यास्य वचनस्य बाधः । उदाहृतवचनस्य चापवादकामावात, 'यो ह खलु वा वास्ये'त्या. दिमैत्रायणीय श्रुत्या तत्तद्गुणत्वेनाभिहितस्य तत्तद्देवताविशेषस्य प्रतिपादकानां प्रब- न्धानां तत्तद्गुणमूलत्वस्य औचित्यरूपेण वस्तुसामर्थेन खतस्सिन्दस्य प्रामाण्यस्य स्थिरीकरणाच नानामाण्यहेतुभूततमोमूलत्वशङ्कापीति । अत्रोदाहृतमात्स्यवचन- जातस्य सर्वपुराणानामविरोधेन प्रामाण्योपपादनपरत्वव्यवस्थापनाय तद्विरोधादेव तावत् परमशिवसंहाररुद्रविवेकावधारणशून्यानां परेषामयमयुक्तरशैवपुराणानाममा माण्यामिमान इति स्ववाग्वजेणैव वृत्तवत् परेषामभिहतिमभिप्रेत्याह- यदन्योन्याधिक्यं विधिहरिहराणां विदधतां पुराणानां मात्स्यं गतिमभिदधौ कल्पभिदया। तदमामाण्यं त्वन्महिमवचसा वक्ति बच इ. त्यसभ्यानस्थाने मुखरयति मोहः पशुपते ॥४७॥ अयं भावः- उदाहृतवचनजातं ब्रह्मविष्णुरुद्राणां परस्परस्मादुत्कर्ष वि भावयतां पुराणानां भिन्नभिन्नकल्पवृत्तान्तविषयत्वप्रदर्शनेनाविरोधेन सर्वपुराण प्रामाण्योपपादनपरं, न तु केषांचिदप्रामाण्यापादनपरम् । तथा हि-यथा ग्रीष्म- हेमन्तादीनाम् उष्णागमहिमागमानामुष्णत्वादिव्यपदेशः तत्तत्कालेधूष्णतुहिनाद्युत्क. अर्थात् , यथा च पुरुषाणां सात्त्विकादिव्यपदेशः तत्तत्पुरुषेषु सत्त्वादिगुणोत्क- पति,एवं 'सङ्कीर्णास्सात्त्विका' इत्यादिश्लोकेन कल्पानां सात्त्विकादिविभागस्तत्त कालेषु परमशिवाजाबलात् सत्त्वायत्कर्षादेव , न तु तत्तत्कल्पावस्थायिनो ब्रह्मण- स्तत्तद्गुणोत्कर्षात, तत्र तथा कण्ठोक्त्यभावात् । प्रयोजनानुरोधात् तथाविमागा मिप्रायः कल्प्यत इत्यप्ययुक्तम् । मात्स्य एव 'पुराणसङ्ख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरतः क्रमात् । दानधर्मविशेषं च यथावदनुपूर्वश' इति प्रश्नोत्तरे सर्वपुराणानामदृष्टार्थदा- नविधिप्रपञ्चनं 'पुराणं मानवो धर्मस्साङ्गो वेदश्चिकित्सितम । आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥' इत्यादिपुराणमात्रप्रामाण्यस्मरणम् अविगीतमहाज नपरिगृहीतत्वं चानादृत्य केषांचित्पुराणानां भ्रान्तिमूलत्वकल्पनस्य परेषां वैदिकया- प्रद्वेषमात्रविज़ाम्भितस्य प्रयोजनवत्त्वस्यैवायोगात परमते शैवपुराणानां प्रधानस्य भयसश्वार्थस्य बाधेन सर्वथैवाप्रामाण्यस्यावर्जनीयत्वात् अस्मदुक्तरीत्या सात्त्विका- १. प्रामाणिकस्य इति पाठान्तरम् । - ·उ.] शिवतत्त्वविवेके शिवपुराणतामसत्वनिरासः । १.3 AAR , दिकल्पविभागस्य औत्सर्गिकसकलवैदिकसम्मतनिखिलपुराणप्रामाण्योपपादनेन तत्रैव तिष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ।' इति सात्त्विककल्पवाक्यशेषात् . कौमें सात्त्विककल्पान प्रस्तुत्य 'ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः । आरा- ध्य मांच गिरिशं यान्ति तत्परमं पदम् ।' इति वचनाच, तपश्चरणादीनामुत्कृष्टापक- ष्टकालप्रदर्शनेन च सप्रयोजनत्वाच्च । न च 'यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तमित्यनन्तर- श्लोकः पुराणानां तत्तत्कल्पेषु ब्रह्मप्रणीतत्वविधिपरः । किं तु तत्तत्कल्पेषु ब्रह्म- णा प्रणीतानि परस्परविरुद्धदेवतोत्कर्षप्रख्यापनपराणि पुराणान्यनूद्य तेषां तत्तत्क ल्पविशेषप्रवृद्धदेवताविशेषमहिमवर्णनात्मकत्वविधिपरः । 'तद्वृत्तमेवकारश्च स्यादुपा- देयलक्षणम् । इत्यभियुक्तोक्तेः । यद्यपि तत्र श्लोके 'तस्यतस्य तु माहात्म्यमिति तत्तत्कल्पमाहात्म्यवर्णनमात्रविधिरेव प्रतीयते , तथापि पुराणानां स्वरूपेण क ल्पमाहात्म्यवर्णनार्थमप्रवृत्तेः तेषु देवताविशेषमाहात्म्यवर्णनस्त्यैवोपलम्भात् , 'अग्ने शिवस्य माहात्म्यमिति अनन्तरसन्दर्भानुरोधाच्च वर्षादिवर्णनं तत्कालप्रवृद्धवृष्टया- दिप्रचुरितकुसुमफलपल्लवादिपरिष्कृततरुलतादिवर्णन इव तत्तत्कल्पमाहात्म्यवर्णन- परत्वविधिस्तत्तत्कालोद्रिक्तगुणानुगुणदेवतामाहात्म्यवर्णनात्मत्वविधावेव पर्यवस्थति।। एवं चानन्तरश्लोके प्रतिपाद्यमानोऽर्थः परमत एव न सङ्गच्छत इति तत्सनत्यनु रोधादपि सात्त्विकादिविभागोऽस्मदुक्तरीत्यैवास्थेयः । ननु , यथानन्तरश्लोकविधे थार्थवारस्यात् सात्त्विकादिविभागः पुराणानां कात्स्न्न प्रामाण्योपपादनप्रयोजनः प्रतीयते , तथा तदनुवाद्यार्थस्वारस्थात् तेषां प्रमाणाप्रमाणविवेकार्थस्स इत्यपि प्रती- यत इति चेत् , प्रतीयताम् । तथापि सति विरोधे विधेयार्थस्वारस्येनैवार्थनिर्णयो युक्तः, नानुवाद्यस्वारस्यानुरोधात् । विधेयस्य तात्पर्यगोचरत्वेन प्रबलत्वात् । अत एव जातकर्ममरणेष्टिवाक्ययोजननमरणानुरूपनिमित्तानुवादस्वारस्यात् पुरुषस्य देह- तुल्यकालत्वप्रतीतावपि उदर्कोपयोगिजातकर्ममरणेष्टिरूपकर्मविधिसामर्थ्यसिद्धस्य पुरुषस्य देहान्तरानुयायित्वस्यावश्यम्भावात् तस्य जननमरणानुवादो देहोपाधिना भाक्त इति सिद्धान्तितं भगवत्पादैः 'चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यादि' त्यधिकरणे । व. स्तुतस्तु तत्तत्कल्पविशेषेषु पुराणानि ब्रह्मणा न प्रणीतानि , किन्तु सर्गाद्यकत- युगे वेदप्रवर्तनसमये अविभक्तपादादिप्रभेदोऽयं पुराणस्कन्धः शतकोटिप्रविस्तरः युगपदेव तेन प्रणीतः , तस्यैव पुनस्रेतायां ब्रह्मादिभिरष्टादशमिः षिमिरष्टादश था विभज्य ग्रन्थकोट्या संक्षेपः कृतः । तस्यैव पुनपरान्ते चतुर्लक्ष्या वेदव्यासेन संक्षेपः : कृतः । मात्स्य एव 'पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीत् शतकोटिप्रविस्तरम् ।' , -.

·मद्वैतमञ्जरी । १ .. इत्यारभ्य तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षेसंक्षेपेण निवेशितः । इत्यन्तेन तथाप्रतिपादनात् , धर्मसहितायामपि 'बालमेव कृते चाये पुराणं धर्मसंहितम् । अष्टादशविधं तव कृत कोटिप्रभेदतः ॥' इत्यादिना तथाप्रतिपादनाच्च । तथा च तदनुरोधात् 'य. स्मिन् कल्प' इति वचनं कल्पभेदेषु पुराणविशेषाणां प्रवचनमात्रपरं, न प्रणयन परम् । 'तेन प्रोक्तमिति पाणिनिसूत्र इव प्रोक्तपदेन प्रवचनमात्रसमर्पणादिति ना नुवादखारस्थादपि सात्त्विकादिविभागः परामिमतप्रयोजन इति प्रतीयते । अन्ये तु सर्गाद्यकृतयुगेऽपि ब्रह्मणा पुराणस्कन्धो न प्रणीतः, किन्तु तदानी वेदैस्सह परमे श्वरात् गृहीत्वा तेन प्रवर्तितः, 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति चशब्देन पुराणस्कन्धस्य समुच्चयात् , 'तस्मै वेदान् पुराणानि दत्तवानग्रजन्मने' इति तदुपबृंहणदर्शनात् , 'अस्प महतो भूतस्य निश्वसितमेतत् यदृग्वेदो यजुर्वेदस्सामवे. दोऽथर्वणवेद इतिहासपुराणमित्यादिश्रुत्या 'अष्टादशानामेतास वि. द्यानां भिन्नवम॑नाम् । आदिकर्ता कविस्साक्षात् शूलपाणिरिति श्रुतिरिति तदुपबृंहणेन ‘भूयस्स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ॥ असृजत्सर्वशा स्त्राणि महादेवो महेश्वरः' इत्यादिना 'इत्येताश्शङ्करप्रोक्ता विद्याश्शब्दार्थ. संयुताः । इत्यन्तेन राजधर्मवचनेन सर्वविद्यास्थानानामपि परमेश्वरकर्तृकत्व. प्रतिपादनाच्चेति वदन्ति । तत्पक्षे तु न कथंचिदपि कृतचोद्यावकाशः । तस्मात्तत्त द्रुशोत्कर्षकालत्वेन कल्पानां सात्त्विकादिविभागपरः सङ्कीर्णास्सात्त्विका इत्यादिश्लो- कः । 'यस्मिन् कल्पे त्वि'त्यादिश्लोकस्तु पुराणानां तत्तद्गुणोत्कर्षप्रचुरितकल्पभेद. प्रवृत्ततत्तद्देवतामाहात्म्यवर्णनपरत्वेन 'यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । १. श्यन्ते तानितान्येव तथाभावा युगादिषु ॥' इत्यादिपौराणिकश्लोकवदविरोधप्रदर्शन- पर इत्येव युक्तम् । एवं प्रदर्शितमविरोधं सत्त्वाद्युत्कर्षसमयेषु तत्तदुपाधिगुणमूत्यु स्कर्षस्य औचित्यरूपेण वस्तुसामर्थेन उपपादयितुं देवतान्तराणामपि केषांचित् कल्पभेदेषूचितोत्कर्षप्रयोजकमुपाधिविशेषं च दर्शयितुम् 'अग्नेश्शिवस्य माहात्म्य. मित्यादि, न तु परोक्तरीत्या किंगुणकेन ब्रह्मणा प्रोक्तं पुराण किदेवतापरमिति नि- ज्ञासायां तद्विशेष कथयितुम् । 'सात्त्विकेष्वथ कल्पेनि त्यत्र कल्पग्रहणेन सारिख कादिशब्दानां कल्पपरत्वेन पुराणपरत्वाभावात् । कल्पविशेषेषु च 'माहात्म्य. मधिक हरि ति स्वतस्सम्भविन एव माहात्म्याधिक्यस्य प्रतिपादनान्निराकाक्षवा- क्ये 'निगद्यत' इत्यादिपूर्ववाक्य श्रुतक्रियानुषङ्गकल्पनायोगात् पूर्ववाक्येषु 'प्रकीर्य ते विनिंग द्यत' इति क्रियाश्रवणेन तामसकल्पे असन्नप्यग्नरुत्कर्षः कीर्यते पर- मित्यादिक्रमेण पूर्ववाक्यानां कथञ्चिन्नेतुं शक्यत्वेऽपि 'सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु .

·शिवतत्वविवेके शिवपुराणतामसत्वनिरासः । 4 माहात्म्यमधिकं हरेरिति हरेरुत्कर्षस्य कल्पविशेष व्यवस्थाप्रतिपादनप्रदर्शनेन पू. यवाक्यानामपि देवताविशेषमहिम्नां कल्पविशेषव्यवस्थाप्रतिपादनपरत्वावसायात , 'असङ्ख्यातास्स्मृताः कल्पाः ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । कथिताश्च पुराणेषु मु. निभिः कालचिन्तकैः । सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तामसेषु म. हेशस्य राजसेषु प्रजापतेः ।' इति कौमें, 'क्वचित् ब्रह्मा क्वचिदुद्रः क्वचिद्विष्णुः प्र. शस्यते । नानेन तेषामाधिक्यं न्यूनत्वं वा कथंचन । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधि- कृत्य महर्षिभिः । तानितानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्यति । इति वायुसंहिता- यां च स्फुटमेव कल्पभेदेन ब्रह्मादीनामुत्कर्षापकर्षप्रतिपादनाच्च । तस्मात्परोदा हतमात्स्यवचनैरेव सर्वपुराणानां प्रामाण्यव्यवस्थापनात् तद्विरोधादेव न युक्तः प. रेषां केषांचित् पुराणानामप्रामाण्याभिमानः । किंच तेषां परोक्तार्थपरत्वेऽपि शैवपुराणादीनां तमोगुणाधुपाधिकब्रह्मप्रणीतत्वमात्रं सिध्येत्, न त्वप्रामाण्यं केषां चित् । ज्ञानमप्रतिम यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्यं चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतु- ष्टयम् । इति ब्रह्मणोऽव्याहतज्ञानशक्तिकत्वस्य स्मरणात् ब्रह्मणः पुराणवि- शेषप्रणयनोपाधिभूतस्यापि तमसः परब्रह्मणः संहर्तृत्वोपाधिभूतस्येव तत्वज्ञानप्रति- बन्धकत्वायोगात् प्रयोगमूलज्ञानमदूषयतश्च प्रयोगाप्रामाण्यानापादकत्वात् । यदि च ब्रह्माप्यस्मदादिवत् तमःप्रतिबद्धतत्त्वज्ञान इति सत्कृतपुराणेषु कानिचिदप्रमाणानि स्युः, तदोदाहृतमात्स्यवचनेष्वपि तथात्वशङ्काया दुर्निवारत्वात् कथं तैः किनिदर्थव्य. वस्थासिद्धिः। यत्त्वपवादकवचनादर्शनात् तेषामौत्सर्गिकप्रामाण्यानपाय इति,तदप्य- युक्तम् । 'एकल तु पुराणानि सेतिहासानि कृत्स्नशः । एकत्र वेदः परमः एतदेवा- तिरिच्यते । धर्मनैपुण्यकामानां ज्ञाननैपुण्यकामिनाम् । इद पुराणं मुक्त्वैकं नास्त्य न्यत्साधनं परम् ।' इत्यादिकौर्मपठिततत्तत्पुराणोत्कर्षप्रतिपादकानेकापवादकश्रवणात्। यदपि वस्तुसामर्थेनौचित्यलक्षणेनाप्रामाण्यमेषां स्थिरीकृतमिति, तदपि तुच्छम् । भारतादिष्वसुरादिवृत्तान्तं वर्णयतोऽपि व्यासस्य सात्त्विकत्वेन प्रतिपाद्यगुणानुरोधेन वक्तृगुण इत्यौचित्यस्यासिद्धेः । न च तामसत्वेनापकर्षयोग्यस्य उत्कर्ष वर्णयतः तामसत्वमुचितम् इत्येवमादिक्रमेण औचित्यं विवक्षितमिति वाच्यम् । संहाररुद्र- स्यापि लोकसंहारार्थ तमःपरिग्रहस्थापकर्षहेतुत्वासम्भवात् । यथा चैतत, तथा गुण- मूर्तीनां साम्यव्यवस्थापनस्थले प्रतिपादयिष्यते । एतेन वैष्णवनारदीयगारुडभाग: बतपाद्मवाराहपुराणानि सात्त्विकानि, ब्राह्मबह्माण्डब्रह्मकैवर्तमार्कण्डेयमविष्यद्धामन- पुराणानि राजसानि, लैङ्गशैवाग्नेयस्कान्दकौममात्स्यानि तामसानि । अतस्तामसैः लैजा- १. ज्ञानमप्रतिघमिति पाठान्तरम् ।

·अद्वैतमञ्जरी। दिभिरुक्तं न ग्राह्यमिति केषांचिदर्वाचीनानां स्वदेशिकाभिप्रायविरुद्ध सात्त्विकादिविभा- गोऽपि प्रत्याख्यातः । तस्य सत्त्वाद्युद्रिक्तवक्तृकत्वादिविषयत्वासिद्धेः सत्त्वादिगु- णकदेवतापरत्वविषयत्वेऽस्माकं हान्यभावात्, सात्त्विकत्वेनाभिमते गारुडे शिवरहस्ये पाझे शिवराघवसंवादाद्यनेकप्रदेशेषु च लैङ्गादिभ्योऽप्यधिकशिवोत्कर्षव्यवस्थापनद- र्शनेनानेन विभागेन परदुराशानिर्वहणायोगाच्च । यत्तु पुलस्त्यवरदानलब्धदेवतापा- रमार्थ्यवेदनेन पराशरेणोपदिष्टत्वात् जगत्कारणवस्तुविषयसामान्यप्रश्ने 'विष्णोस्सका- शादुद्भूतं जगदेतच्चराचरम् ॥' इत्याद्युत्तरंक्रमेणावतीर्णत्वेन देवताविशेषमहिमविष- याप्रश्नोत्तरसन्दर्भरूपपुराणान्तरवत् 'न बुद्धिभेदं जनयेदिति न्यायेन प्रष्टुरभिम- तार्थो बहूकृत इति नेतुमशक्यतयानन्यथासिद्धत्वाच्च विष्णुपुराणं सर्वपुराणेभ्यः प्रबलमिति परे कल्पयन्ति, तन्निराकरणमतिक्षोदीय इत्युपेक्षितम् । न हि पराशरा- दप्युत्कृष्टज्ञानशक्तिभिः ब्रह्मविष्णुरुद्रैः 'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न वेदा नर्षयो विदुः । एकस्तद्वेद भगवानादित्यो ज्योतिषां पतिः ॥' इत्यादिवचनप्रतिपन्नपरतत्वाव- बोधैरादित्यादिभिश्च पराशरेणापि च कृतारशैवपुराणेषु शिवस्य तत्रतत्र परभावोपदे- शा न दृश्यन्त । न वा वायुसंहितादिषु परतत्त्वसामान्य प्रश्ने शिव एव परतत्त्वमिति निर्धारणरूपोत्तरक्रमेण अवतारणानि नोपलभ्यन्ते । इयांस्तु विशेषः----विष्णुपुराणे प्रष्टुरेकस्य मागेव शिष्यभूतस्य परिचितहृदयेन गुरुणा सामान्य प्रश्नेऽपि तदीयपू. वसिद्धभक्तिवर्धनाय तदनुकूलविशेषविषयमुत्तरमुक्तमिति शक्यं वक्तुम् । वायु- संहितायां तु परस्परं विवदमानानामनेकेषामृषीणां प्रश्ने प्रवृत्तमुत्तरं न तथा नेतुं शक्यमिति । तस्मात् पुराणानां नैवं बलाबलविभागो युक्त इति तबतलास्माभिरु- भावितैन्यायैः शिवपुराणान्येव बलवत्तराणीति स्थितम् । एतेन शिवागमानाममा- माण्यप्रलापोऽपि मूर्खाणां गलहस्तितः । प्रमाणमूर्धन्येषु शैवपुराणेषु बहुधा तेषां बहूकरणात् कण्ठोक्त्या केषुचित् प्रामाण्यव्यवस्थापनाच । स्यादेतत्-महाभारते 'साङ्क्षयं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नाना. मतानि वै॥ इति वचनात् पाशुपतागमानां साङ्ख्ययोगादिवत् वैदिकप्रस्थानात् प्र- स्थानान्तरत्वं प्रतिपन्नम् । तथाभूतानां च तेषां ब्रह्ममीमांसायां तर्कपादे सह सा- ङ्ख्ययोगपाश्चरानैः प्रामाण्यं निरालतम् । कूर्मपुराणे- एवं सञ्चोदितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः । कापालं लागुडं शाक्तं भैरवं पूर्वपश्चिमम् । पाश्चरात्रं पाशुपत तथान्यानि सहस्रशः ॥' इति । 'बुद्धश्रावकनिर्गन्धाः पाञ्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा येच १. निद्धा इति पाठान्तरम् ।

·शिवतत्त्वविवेके शिवागमाप्रामाण्यनिरासः । तद्विधाः ॥ यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तत् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्येह च न तत्फलम् । वामाः पाशुपताचारास्तथा वै पाञ्चरालिकाः ॥ भविष्यन्ति कलौ तस्मिन् ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा।' इति च तेषां सह शाक्तपाञ्चरात्रादिभिर्मोह- शास्त्रत्वमाविष्कृतम् । अतः कथं तेषां प्रामाण्यं सङ्गच्छत इति, उच्यते-द्विविधस्ता. वत् पाशुपतागमः--श्रौतः, अश्रौतश्च । कौम एव 'निर्मितं हि मया पूर्व श्रौतं पाशु. पतं शुभम् । गुह्यात् गुह्यतम सूक्ष्म वेदसारं विमुक्तये ॥ इत्यारभ्य 'एष पाशुपतो योगस्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । भस्मच्छन्नैहि सततं निष्कामैरिति हि श्रुतिः ।' इत्यन्तेन श्रौतपाशुपतस्य, तदनन्तरम्---- 'अन्यानि चैव शास्त्राणि लोकेऽस्मिन् मोहनाय वै ॥ वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु । वामं पाशुपत सोम लागुडं चैव भैरवम् ॥ न सेव्यमेतत् कथितं वेदबाह्य तथेतरत् ॥' इत्यश्रौतपाशुपतस्य च शिवेन विविच्य प्रदर्शनात् , वायुसंहितायां च 'शैवागमोऽपि द्विविधश्श्रौतोऽश्रौतश्च संस्मृतः ॥ श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतन्त्र इतरो मतः । स्वतन्त्रो दशधा पूर्वमित्यारभ्य 'श्रुतिसार- मयोऽन्यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते ॥ इत्य- न्तेन श्रौताश्रौतविभागस्य स्पष्ट प्रतिपादनात् । एवंच यानि पाशुपतागमप्रवेशनि- न्दावचनानि, तानि वैदिकवाधिकृतानामश्रौतागमप्रवेशविषयाणि । 'न सेव्यमेतत् कथितं वेदबाह्यं तथेतरत् । इति वचनैकार्थ्यात् । यच मारतवचनमुदाहृतं, तदप्य- श्रौतपाशुपतविषयम् । श्रौतपाशुपतस्याथर्वशिरःकालाग्निरुद्रोपनिषदाद्युपदिष्टपाशुप- तशाम्भवादिसंज्ञकपरमवैदिकव्रतप्रपञ्चनैदम्पर्येण प्रवृत्तस्य वैदिकमार्गात् मिन्नमतत्वा- भावात् । यच्च 'पत्युरसामञ्जस्यादि'त्यत्र पाशुपतप्रामाण्यनिराकरणं, तदप्यश्रौतपा- शुपतविषयम् । ईश्वरस्य केवलनिमित्तत्ववादः खलु तत्र निराकृतः । स च तत्रैव प्रसिद्धः, न तु श्रौतपाशुपते । वायुसंहितायां श्रौतपाशुपतार्थसंग्रहे-'शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । तेनैकेन तु तद्व्याप्तं मृदा कुम्भादिकं यथा ।' इत्यु. पादानत्वस्यापि प्रतिपादनात् कटकमकुटादीनां सुवर्णोपादानकत्वेन सौवर्णत्वव्यपदे- शवत् सर्वेषामपि भावानां भवोपादानकत्वेन भावत्वव्यपदेश इति शैवशास्त्राभियु. कप्रसिद्धेश्च । तस्माद्वेदान्तरहस्यार्थनिष्कर्षरूपत्वात् 'पुराणं तर्कशास्त्रं च छ. न्दोऽलङ्कारलक्षणम् । वेदमीमांसिकां दत्वा शिवधर्म च वै नृप । इति, 'सप्तद्वीप- पृथिव्यास्तु राजराजो भवेत्तु सः ।' इति वाराहपुराणादिषु तद्दानप्रशंसनात्' योग- याज्ञवल्क्यादिषु-स एव मुक्त इत्युक्तस्तान्त्रिकेष्वपि शिक्षितैः। इत्यादिना खोप- दिष्टार्थसंवादित्वेन बहुशो ग्रहणाच्च प्रमाणमूर्धन्यानि श्रौतानि पाशुपततन्वाणी- ति निरवद्यम् । न चाश्रौतपाशुपतादीनामपि सर्वथाऽप्रामाण्यम् । 'साङ्ख्यं यो- । RATE ·अद्वैतमञ्जरी गः पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यॉनि हेतुमिः ।' इति भारतवचनेन शिवकेशवादिप्रणीतानां स्वतन्वागमानामपि वेदवत् प्रामा- ज्यव्यवस्थापनात् , क्वचिद्वैदिकमार्गविरुद्ध वामाचारतप्तमुद्राङ्कनाद्यनुष्ठेयांशे स्वत- न्वा यागमास्सर्वे निर्मुलैः परिकीर्तिताः । अधिकारिविशेषेण प्रवृत्ता न हि संशयः ।' इत्यादिमानवपुराणोक्तरीत्या अधिकारिविशेषविषयत्वस्य , तादृशतटस्थेश्वरजीवोत्प. स्थादिवस्त्वंशे 'ब्रह्मविष्णुमहादेवप्रमुखैः परिकीर्तिताः। आगमाश्चानया नेया दिशा नैवान्यथा बुधाः । अन्यथा ते तु नेयाश्चेद्विरुद्धास्स्युन संशयः ॥' इत्यादिमानवपुरा- गोक्तरीत्या श्रुत्यविरुद्धार्थे कथंचित्तात्पर्यस्य , तावन्मात्रे उदाहतोदाहरिष्यमा- णकौमवचनोक्तरीत्या तामसजनव्यामोहनार्थविप्रलम्भमूलत्वस्य वा कल्पनया स- र्वथा अप्रामाण्यवारणेन प्रामाण्यव्यवस्थापनसम्भवे महापुरुषप्रणीतानां तेषां सर्वथैवाप्रामाण्यकल्पनायोगाच्च , भागवते अवरस्तोत्रे 'त्रय्या च विद्यया के. चित्' इत्युपक्रम्य स्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वा. चार्यविभेदेन भगवन् समुपासते ॥ इत्यादिना तेषामधिकारिविभेदेन प्रामाण्यवि- भावनाञ्च । स्वतन्त्रागमोदितेष्वाचारेषु केऽधिक्रियन्त इति चेत , उच्यते---शापाद्वा गौतमादीनां पापाद्वा महतो नराः। ये गता वेदवायत्वं ये च सङ्कीर्णयोनिजाः। तेऽधिक्रियन्ते तन्त्रेषु स्त्रीशूद्राश्च यथायथम् । अनुग्रहार्थमतेषामागमा निर्मिताः पुरा ॥ तथाहि-तत्र तावन्महापुरुषशापापादितवैदिकमार्गबहिर्भावानां तन्त्राधिकारः कौमें-'स तेषां मायया जातं. गोवधं गौतमो मुनिः । केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापा. तीव कोपनः । भविष्यथ त्रयीबाह्या महापातकिमिसमाः ॥' इत्यादिना गौतम. शप्तान् प्रस्तुत्य 'सर्वे सम्प्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम् । अस्तुवन् लौकि- कैस्स्तोतैः उच्छिष्टा इव सेवकाः । इत्यादिना शिवकेशवसन्निधौ तेषां गतिप्रार्थना प्रदय तस्माद्वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थं च पापिनाम् । विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यावो वृषध्वज । एवं संचोदितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा! चकार मोह शास्त्राणि केशवोऽ. पि शिवेरितः ॥ इत्यादिना तेषां कथञ्चित् गतिप्राप्तये ताभ्यां पाशुपतपाञ्चरात्रा- दयः प्रणीता इतिवर्णनेन दर्शितः । अत्र प्रागुक्तरीत्या क्वचित्वचिदंशे विप्रल- म्भमूलत्वमप्यतीति पापिनां विमोहनायेति मोहशास्त्रत्वोक्तिः । दुष्करप्रायश्चित्त. पापापादितवैदिकमार्गबहिर्भावानां तन्त्राधिकारस्साम्बपुराणे दर्शितः- श्रुतिभ्रष्टः श्रुतिप्रोक्तप्रायश्चित्ते भयं गतः । क्रमेण श्रुतिसिद्ध्यर्थ मनुष्यस्तन्त्रमाश्रयेत् । धर्म- शास्त्रे पुराणे च प्रोक्तं हि मरणान्तिकम् । प्रायश्चित्तं मनुष्याणां पापिष्ठानां सुदा- रुणम् । भयं दुर्बलचित्तानां मरणे जायते भृशम ॥ तेषामेवाभिरक्षार्थ खल्वहं तन्त्र. । .

·शिवतस्यविवेक नारायणकारणत्वपरश्रुत्युषपत्तिः । भुक्तवान् ।।" इति । सङ्कीर्णयोनिजानां तत्राधिकारोऽपि कौमें दर्शितः 'अथांशम्सात्व- तो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतः धनुर्वेदविदां वरः। स नारदस्य बचनाद्वासुदेवार्चने रतः । शास्त्रं प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिाश्वतम् । तम्य नाम्नातु विख्यातं सात्वतं नाम शोभनम् । प्रवर्तते महाशास्त्र कुण्डादीनां हितावहम् ॥ इति । शदाधिकारी मागवते दशमस्कन्धे दर्शितः - 'तेनोक्तं सात्वतं तन्त्रं यत् ज्ञात्वा मुक्तिमाग्मवेत् । यत्र स्त्रीशूद्रदासानां संस्कारो वैष्णवस्मृतः । एवं सूतसंहितादिषु च तन्त्राणामधिकारिविशेषप्रतिपादनं द्रष्टव्यम् । यत्तु बासिष्ठलैक-मित्तन्त्रालय नैन मत्पूजा च कृता त्वया । तया न प्रीतवानस्मि तव शाण्डिल्य मे प्रिय ॥ कुमार्गेणापि शाण्डिल्य कृता पूजा मम त्वया । अतः कालेन महता वेदमार्गं गमिष्यसि ।। इति पाश्चरात्रदीक्षाप्रविष्टं शाण्डिल्यं प्रति भगवतो निन्दावचनं, तत् चतुर्वेदेषु परं श्रे यो लब्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवानिति पाञ्चरात्र एवं श्रवणात् सति वैदिक- मार्गाधिकारे तं विहायान्यत्र प्रविष्ट इति अनौचित्याभिप्रायं, न तु तदप्रा. माण्यामिप्रायम् । 'को वा वर्णाश्रमाचारं श्रौतं त्यक्तुं त्वया विना । शक्तः पाप- बलात् त्यक्तः नास्ति ते निष्कृतिश्श्रुतौ ।।' इति तत्रैव स्फुटीकरणादित्यलमतिप्रस- केन । एतेनागमेषु पाञ्चरात्रस्य बलीयस्त्वं ब्रुवाणाः प्रत्युक्ताः । उक्तरीत्या वे. दार्थसारसंग्रहात्मकानां कचिदपि दोषशङ्काकलुषरहितानां शैवागमानामेव सर्वाग- मेभ्यो बलवत्त्वव्यवस्थितेः । एवं च बहुधोपवर्णिायैः शिवपुराणानामेव श्रु- तिस्मृत्यागमानां सर्वतः प्राबल्यस्य वजलेपायितत्वेन तैस्तस्यैव सर्वकारणत्वसर्वान्त- यामित्यादिव्यवस्थितौ तदनुरोधेन देवतान्तरोत्कर्षपराश्श्रुत्यादयो नेयाः, न स्वत्र वैष- रित्यचोद्यावकाश इति सिद्धम् ॥४७॥ ॥ इति शिवपुराणशैवागमयोरप्रामाण्यनिरासः ॥ स्थादेतत्, भवतु प्रबलत्याधनुरोधेन 'सर्व तदिन्द्र ते वश इत्याद्यर्थवाद- मात्रस्य स्तावकत्वेनान्यथानयनम् । सुबालोपनिषदादिषु श्रुतिषु गीताविष्णुपुरा- णादिषु च सृष्टिप्रलयादिप्रकरणेष्वेव नारायणस्य यत् सकलभुवनसर्गप्रलयस्वात- मन्तियामित्वादिरूपपरमैश्वर्यप्रतिपादनं, तस्य कथमन्यथानयनं कर्तव्यमिति तत्प्रकारं व्युत्पादयति- तवैश्वर्य चक्रिण्यपि तदवतारेष्वापि पर तदंशत्वेनैक्यात् परमुपदिशन्ति अतिगिरः । अमूषामेतावन्मुनिभिरुदितं मर्म भगवन् अबुध्वैतन्मौढ्यात् भ्रमतमसि मज्जन्ति विवशाः ॥४८॥ १, अबुध्वैके मौढ्यात् अमतमसि मनन्ति विविध इति पाठान्तरम् । :

·अद्वैतमञ्जरी । अयं भाव:-ब्रह्मा विष्णुगिरीशश्च श्रीशम्भोरखिलेश्वरात् । न भि- द्यन्ते तदंशत्वादवतारा हरेरिव । एवंसत्यवतारस्य कृष्णादेः कीर्तने या था। तदीयत्वेन कीर्त्यन्ते महाविष्णोर्गुणा अपि । एवं शिवस्य कीर्त्यन्ते तदंशेष्वेकताधिया । सर्वकर्तृत्वसर्वान्तर्यामित्वप्रमुखा गुणाः ॥ 'सर्वभूता- नि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ वि. सृजाम्यहम् ।' इत्यादयो हि गीतादिपठिताः कृष्णसूक्तयः । तस्मिंस्तेनैव रूपेण न युज्यन्ते कथंचन ।। तस्मात्तस्य जगन्मूलमूलमूर्येकताधिया । इमा- स्सूक्तय इत्येव स्वीकर्तव्यं परैरपि । तथा च प्रबलैर्मानैर्जगन्मले विनिश्चिते। शाम्भवे रूप एवैषां भावविश्रान्तिरिष्यताम् ॥ एवंचसति यत् कौमें पु- राणे किटिनं प्रति 'ज्ञानं तदैश्वरं दिव्यं यथावद्विदितं त्वया ॥ स्वयमेव हषीकेशः प्रीत्योवाच सनातनम् । गच्छगच्छ वकं स्थानं न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ भजस्व परया भक्त्या शरण्यं शरणं शिवम् ।' इति भगवान् बादरायणो भगवद्गीतायाम् ऐश्वरं ज्ञा- नमभ्यधात् । यच्च स एव-'नारायणोऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः । अर्जु- नाय स्वयं साक्षादत्तवानिदमुत्तमम् ।' इति ईश्वरगीतान्ते भगवद्गीतां तदर्थग्रथना- त्मिकामाचष्ट, यञ्च भगवद्गीतासु भगवान् निजमूलरूपप्रदर्शनं प्रार्थयमानं पार्थ प्रति शैवं विश्वात्मकं रूपं प्रादर्शयत्, यदपि 'कामैस्तेस्तैढतज्ञानाः प्रपद्य- न्तेऽन्यदेवताः । अन्तवस्तु फलं तेषां तत् भवत्यल्पमेधसाम् । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।' इत्यादिवचनान्वितं गीताशास्त्रमान्तं श्रुत्वापि 'स्थितो- ऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ।' इति शास्त्रान्ते गुरुं प्रत्युक्त्वापि पार्थ- श्शिवभक्तिरतो नित्यं यावज्जीवमवर्तत , यदपि भारतयुद्धमध्ये पार्थश्शङ्करायोप- कल्पितं नित्यपूजोपहारं वासुदेवे अर्पयित्वा कैलासगिरावधिशिवमपश्यत्, तदेतत् सर्व सङ्गच्छतेतराम् । भगवद्गीतोपवर्णितजगत्कारणत्वादिमहिमजातस्य शिवपर्यव- सायित्वे तस्यैश्वरज्ञानत्वस्य ईश्वरगीतार्थग्रथनरूपत्वस्य च यपाभिप्रायेण जगत्कार- णत्वादि वर्णितं, तद्रूपप्रदर्शनप्रार्थने कृष्णस्य शैवरूपप्रदर्शनस्य च शिवपर्यवसित- मेन जगत्कारणत्वादिकं पास्तवामेददृष्टया कृष्णेन 'अहं सर्वस्य प्रभव' इत्यादि. ना स्वकीयत्वेन निर्दिष्टमिति तदभिप्रायनिश्चयेन शिवस्य सर्वोत्कर्षावधारणात् अर्जुनस्य यावज्जीवं तस्मिन् दृढभक्तियोगस्य चाभेदनिश्चयसत्त्वेन शिवबुद्ध्यैव वा- सुदेवे शिवपूजाद्रव्यार्पणात् तस्य च निजभावानुरोधेन शङ्कराभ्याशे दर्शनेन च सामञ्जस्यस्यातिपस्टत्वात् । तदेवं गीतोपवर्णितस्य परभावस्य शिवपर्यवसायित्वनिश्च. १. मूर्येक्यपरया धिया इति पाठान्तरम् ।। १. शिवपार्श्वमिति पाठान्तरभू ।। - ·शिवतत्त्वविवेके नारायणकारणत्वपरश्रुत्युपपत्तिः । - ये अनेनैव न्यायेन सुवालोपनिषनारायणानुवाकादिश्रुतिषु च वर्णितस्यापि परभा- वस्य शिवपर्यवसायित्वं द्रष्टव्यम् । निर्णीतं च वैष्णवनुतिपुराणादिष्वपि जगत्का रणत्वादिपरभावप्रतिपादनस्य शिवे पर्यवसानं भगवता पराशरेण-'उत्कर्षों यः पुराणेषु वैष्णवेषु तु दृश्यते । असौ तत्त्वात्मना विष्णोर्न स्वरूपेण सत्तमाः॥ सर्वकारणमीशानः साम्बस्सत्यादिलक्षणः । न विष्णुर्न विरिश्चश्च न रुद्रो नापरः पुमान् ॥” इति , 'श्रुतयश्च पुराणानि भारतादीनि सत्तम । शिवमेव सदा साम्बं हृदि कृत्वा ब्रुवन्ति हि ॥' इति च । एवं सूतसंहितादिष्वपि उक्तेष्वर्थेषु वचनानि द्रष्टव्यानि । मुबालोपनि- षदि नारायणस्य महासर्गादिकारित्वोपवर्णनस्य शिवपर्यवसायित्वं तु परोक्तरीत्या तत्प्रापितं सर्गाद्यसमयमनद्य शिवस्य तत्कालवर्तित्वविधायिना 'यदा तम' इति श्वेताश्वतरमन्त्रेणापि स्फुटीकृतम् । प्रपञ्चितोऽयमर्थः प्रागेव । तदेवमृपिभिरप्य. नुमोदितं सुखेनाविरोधनयनमार्गमपश्यतामेवान्यथाकल्पनाविजृम्भणानीति निष्कर्षः मूलश्लोके श्रुतिगिर इति पुराणादीनामप्युपलक्षणम् ॥४८॥ ननु, न सर्वत्रैवं नारायणस्य जगत्कारणत्वाधुपवर्णनस्य शिवे पर्यवसानं शक्यते वक्तुम् । महोपनिषदि----‘एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान' इत्यादिना ब्रह्मेशानादिसर्वेतरव्यवच्छेदेन एकस्यैव नारायणस्य सर्गादौ सद्भाव, ततो भूतेन्द्रियादिप्रपञ्चोत्पत्तिं च प्रतिपाद्य 'अथ पुनरेव नारायणस्सोऽन्यत्कामः मन- सा ध्यायतः तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपतत् ता इमा आपस्तासु तेजो हि- रण्मयमण्डमभवत् । तत्र चतुर्मुखोऽजायत' इत्यादिना, 'अथ पुनरेव नारायण- स्सोऽन्यत्कामः मनसा ध्यायतस्तस्य ध्यानान्तस्थस्य ललाटात् ब्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽजायत' इत्यादिना ब्रह्मशिवयोरपि तत्सृष्टत्वोपवर्णनस्य शिवे पर्यवसानास- म्भवात् । न चात्र शिवसृष्टयुक्तेः संहाररुद्रविषयत्वेनाविरोधान्नारायणस्य स्रष्टुत्वो- पवर्णनस्य परमशिवे पर्यवसानं सम्भवतीति वाच्यम् । उपबृंहणविरोधात् । तथा हि- 'आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मनिर्देश्य प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ ततः स्वयम्भूर्मगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः ॥ योऽसावतीन्द्रियग्राह्यस्सूक्ष्मोऽव्यक्तस्सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यस्स एव स्वयमु- दमौ । सोऽभिध्याय शरीरात्वात्सिसक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव सस दौ तासु वीर्यमपासृजत् । तदण्डमभवाद्वैमं सहस्त्रांशुसमप्रभम् । तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायन प्रोक्तं तेन नारायणः स्मृतः॥ इत्यादिमानववचनमेतच्छ्रुतिमूलकम् । अत्रोदाढतोप- निषत्प्रक्रिययैव करिष्यमाणनामनिर्वचनसूचितं नारायणं स्वयम्भ्वादिशब्दितं ..

·भद्वैतमञ्जरी। प्रस्तुत्य तस्य महदादिपरिणतवीर्यत्वोक्त्या प्रथमं भूतेन्द्रियसर्ग सङ्केपेण प्रदान- न्तरं दृष्टिप्रकाराद्यमिध्यानं स्वशरीरात सलिलसृष्टि तन्मध्येऽण्डसृष्टि तत्र बासृष्टि चोक्त्वा तन्मुखेभ्यश्चतुभ्यस्तत्तद्वस्तुविशेषोत्पत्तिप्रतिपादनदर्शनेन मूलमूलिभावस्य स्पष्टत्वात् । नन्वत्र नारायणनामनिर्वचनं सन्निहितत्वात् जलमध्ये अण्डोत्पन्नत्वेन क्लप्तावयवशक्तिकत्वाच्च ब्रह्मण्येवान्वेति, न तु स्वष्टरि खयम्भुवीति नोदाहृतोप- निषन्मूलत्वं युज्यते । न च सन्निधानात् प्रकरणस्य बलीयस्त्वात् प्रकरणिनि स्व- येव तदन्वयः, तत्रापि महाजलौघसृष्टयुक्तिसामर्थ्यसिद्धतन्मध्यानिवाससद्भावात् अ. वयवार्थक्लुप्तरिति वाच्यम् । तस्यात्र प्रकरणित्वासिद्धेः, प्राधान्येन तत्प्रतिपिपादयि- पायां लिङ्गायदर्शनाता भूतग्रामस्य सर्वस्य ह्युत्पत्तिप्रलयं तथा।' इति महर्षीणां प्रपश्चो. स्पत्तिप्रजनप्रश्ने हि तन्निरूपणाय आसीदिदमित्यादि प्रवृत्तं, नतु यतो भूतग्रामस्योत्प- त्तिः, यस्मिश्च प्रलयः, तं स्वष्टारं वदेति प्रश्ने तन्निरूपणाय प्रवृत्तम् । तस्मान्निष्परिप- न्थिना सन्निधानेन नारायणनामनिरुतेः ब्रह्मण्येवान्वयो युक्तः । तस्यापि पुराणेषुतना- मप्रसिद्धेः, उच्यते-अपां नारसंज्ञाविधायकेन वाक्येन व्यवधानात् न ब्रह्मणस्सन्निधान. मस्ति । किं च 'आपो वै नरसूनव' इत्यत्र नरशब्दितस्यापा स्रष्टुस्ततोऽपि सन्निधानात् तत्रैव तन्निर्वचनान्वयो युक्तः, न ब्रह्मणि। 'यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।त. द्विसृष्टस्स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीयते ॥ इति तदनन्तरश्लोके तत्संज्ञाविधायके से. ज्ञिविशेषणवैयापत्तेश्च आद्यसंज्ञाविधानस्य सृष्टविषयत्वे आनन्तर्यात् द्वितीयसं. ज्ञापि तद्विषयेति शङ्कावारणाय संज्ञिविशेणमितिवत् संज्ञाद्वयस्याप्येकविषयत्वे तत्प्रयोजनासम्भवात् , महाप्रलयकाले तु 'एतदासीत्तमोमयम् । प्रसुप्तमिव चा- तय॑ममज्ञातमलक्षणम् । ततस्वयम्भूरव्यक्तः प्रभवः पुण्यकर्मणाम् । व्यञ्जयन्नेतद- खिलं प्रादुरासीत्तमोनुदः । आतीन्द्रियः परोऽव्यक्तादन्तर्यामी सनातनः । ना- रायणइति ख्यातस्स एवं स्वयमुद्बभौ । स्वशरीरादभिध्यायन् सिसक्षुविवि. धाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत् । तदेवाण्डं समभवद्धे. मरूपमयं जगत् । तत्र ब्रह्मा समभवदि'त्यादिमात्स्यवचने- समानार्थे सष्टयेक नारायणपदप्रयोगस्य निस्सन्दिग्धत्वाच, बह्वथैकरूप्यदर्शनेन मानववचनानां म- होपनिषन्मूलत्वनिश्चयेन तदनुरोधेनापि नारायणपदनिर्वचनस्य तत्रत्यनारायण- पदप्रयोगविषयत्वावश्यम्भावाञ्च । तथा च 'ततस्वयम्भूभगवानि' त्यादिना प्रस्तुते दे- बे अप एव ससर्जादौ तास वीर्यमपासृजादि त्येतद्वचनसामर्थ्य सिद्धजलनिवासप्रवृत्ति निमित्तनारायणपदनिर्वचनं नारायणपदवाच्यत्वेन प्रसिद्ध एवं स्वष्टत्वप्रतिपादन १. समिव चात्त्यर्थमिति पाठान्तरम् ।। - ·उ०] शिवतत्त्वविवके नारायणकारणत्वपरश्रुत्युपपत्तिः । स्थ पर्यवसानं गमयति । अन्यत्र पर्यवसाने प्रवृत्तिनिमित्तानुरोधेन नारायणपद स्यापि तत्रैव पर्यवसानावश्यम्भावन प्रसिद्धिविरोधापत्तेः । एवंचोपबृंहणानुरो- पादुकोपनिषदि स्त्रष्कृत्वप्रतिपादनस्यापि नारायण एव पर्यवसानमभ्युपगन्तव्यम् । 'अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पान्त घोररूपधृत् । शूलपाणिभविष्यामि क्रोधनस्तव पुत्रकः ।।' इति कौम नारायण प्रति शिववचनदर्शनात्तदनुसारेण 'तस्य ललाटाव्य. सश्शूलपाणिरित्यत्र तस्थेत्यस्य नारायण एव पर्यवसानावश्यकत्वाच्च । नन्वस्त्वेवं, तथापि अवान्तरसर्गविशेषे कस्मिंश्चिचतुर्मुखस्येव नारायणस्याप्यधिकारसम्भवादुत्तो- पनिषदस्तद्विषयत्वेन चरितार्थत्वात् न परमशिवस्य जगन्मूलकारणत्वविरोध इति चेन्न । अस्यां नारायणात् भूतेन्द्रियादिसृष्टेरपि प्रतिपादनदर्शनेन महाकल्पादिसर्गविष- यत्वात , 'एको ह वै नारायण आसीत् ' इति सर्वतरव्यवच्छेदन सर्गाद्यसमयेऽवस्था- नप्रतिपादनस्य नारायणादन्यस्य कस्यचित् कल्पनायामसामञ्जस्याच्च । ननु, 'सर्वाण्याख्यानानि पारिवशंसतीति सर्वाख्यानशंसनविधेर्वाक्यशेष श्रुतेषु मनुवैवस्वतो राजे' त्याद्याख्यानविशेषेष्विव एक इत्यस्य ' न ब्रह्मा नेशान' इत्यादिवाक्यशेषोपात्तब्रह्मशानादिमानव्यवच्छेदे पर्यवसानसम्भवात् न किञ्चिदसां. गत्यमिति चेन्न । प्रथमश्रुतस्य वाक्य शेषानुरोधेन सङ्कोचायोगात् । 'एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानामि त्यत्र ज्योतिष्टोमायान्यसर्वयज्ञप्राथम्यस्यान्यसर्वयज्ञानां ज्यो- तिष्टोमपाश्चात्त्यत्वस्य वा विधेयस्य गो वै त्रिवृदन्यं यज्ञक्रतुमापद्यते स तंदीपयती'- त्यादिवाक्यशपे एकस्तोमक्रतुमात्रसङ्कीर्तनानुरोधेन सङ्कोचस्य कमलक्षणे निराक- रणात् 'पारिलवे सर्वाण्याख्यानानी' त्यादिविध्यनन्तरं पारिप्लवमाचक्षीतेति पुन- विधानमानर्थक्यपरिहाराय वाक्य शेषश्रुतविशेषनियमार्थमित्यवच्छेदकपुनविधिश्रुत्य- नुरोधात सङ्कोचः, न तु वास्यशेषविशेषसङ्कीर्तनमात्रानुरोधात् । इह तु सर्वतरव्य- वच्छेदन सिद्धस्यापि ब्रह्मादिव्यवच्छेदस्य पुनस्तकीर्तनं स्तावकत्वेनोपपद्यत इति न तम्य सङ्कोचापादनसामर्थम् । तस्मादेको हवा' इत्यादेमहासर्गाद्यसमये सर्वतरव्य- वच्छे नावस्थानप्रतिपाइनपरस्य नारायणादन्यापर्यवसायित्वात् न सार्वत्रिकस्त्व- दीयोऽयमविरोधनयन प्रकार इत्याशङ्कय तन्नयन प्रकारं व्युत्पादयति- समुत्पन्नस्त्वत्तः प्रथममसहायस्तत इम जगत्संहारं पुरुषमरविन्दासनमपि । पुरानाक्षीलक्ष्मीपतिरिति महत्योपनिषदा यदुक्तं तत्ताहक त्वयि न भजते पर्यवसितिम् ॥४९॥ सत्यमिह नारायणस्य लष्तृत्वप्रतिपादनं तत्स्वरूपाभिप्रायेणैव प्रवृत्तं परमशिव. INDIA ·अद्वतमञ्जरी। मूतौ न पर्यवस्थतीति, किं त्वस्तिधातोरुत्पत्स्यवस्थान्तर्गतसत्ताख्यद्वितीयभावविकारवा. चित्वेन मीमांसकैव्यवस्थापनात् , 'लोहितो रोहितादासीसिन्धुम्तस्य सुतोऽभवत् ॥' इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च ‘एको ह वै नारायण आसीत् 'इत्यादिवाक्यं ब्रह्मशानात्प- तेः पूर्व सर्गाद्यप्तमये नारायणस्यैकाकिनः परमशिवात् प्रादुर्भावपरम इति व्यव- स्थापितस्य तस्य सकलजगन्मूलकन्दत्वस्य न कश्चिद्विरोधः । ब्रह्मादीनां नारायणसृष्टत्वे. न प्रतिपादयिष्यमाणतया पारिशेण्यात् परमशिवस्यैतदुत्पत्ती हेतुकर्तृत्वेनान्वयलामात् आसीदित्यस्य उत्पत्त्यर्थकत्वे एक इत्यवधारणस्य उत्पत्तिमदितरमात्रव्यवच्छेदका. रित या अनादिमुक्तपरमशिवसद्भावप्रतिक्षेपासामर्थात् कथञ्चित्सामर्थ्य सम्भवेऽपि 'एप वा व प्रथमो यज्ञ' इति ज्योतिष्टोमस्य सर्वयज्ञप्राथभ्यश्रुतेः 'दर्शपूर्णमासा- म्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेति श्रुत्यन्तरदर्शनात् सङ्कोचवत् त्रिमूर्युत्तीर्णसर्वमूलभू. तपरमशिवमूर्तिसद्धावप्रतिपाइनपरानेकश्रुतिविरोधपरिहाराय सङ्कोचोपपत्तेश्च, परम- तेऽपि नित्यपूरिसमर्थनसंरक्षणाय तस्यानादिमुक्तेतरमात्रव्यवच्छेदपरत्वस्य वक्तव्यत्वा- च । यद्यप्यस्तिधातोस्तत्रतत्र कालसंसर्गादिपरोऽपि लोके वेदे च प्रयोगो दृश्यते, त. थापि प्रबलाने कश्रुत्यन्तरानुरोधादिहाप्युपसंहारे नारायणानुवाकप्रक्रियाप्रत्यभिज्ञा- नप्रापितब्रह्मनारायणादिविभूतिविशिष्टपरभशिवोपासनातात्पर्यानुरोधाच्चान परमाश. वात् प्रादुर्भावपर एव तत्प्रयोगः । अत एव उपबृंहणे आसीदित्यस्य स्थाने 'प्रादुरासीत्तमोनुद' इति तमोऽधिष्ठातुः परमशिवान् प्रादुर्भाव उक्तः । न च तमोनुदित्येतत् इगुपधलक्षणकप्रत्ययान्तत्वेन प्रादुर्भवितृविशेषणमेवेति श. क्यं वक्तुम् । 'आसीदिदं तमोभूतमिति श्लोकेन सर्गादौ तमोरूपेण जगदवस्थानं प्र. तिपाद्य 'ततस्वयम्भूर्भगवानि'त्यादिना तदनन्तरं प्रादुर्भूतत्वेनोच्यमानस्य रूपस्य पूर्वसिद्धतमोऽधिष्ठातृत्वायोगात्, तस्य प्रादुर्मवितृविशेषणत्वे 'योऽसावि' त्याद्यनन्त- रश्लोकस्यांसाङ्गत्यापत्तेश्च । स ह्यतीन्द्रियग्राह्यत्वादिधर्मविशिष्टात् परमेश्वरात् प्र- स्तुतस्य स्वयम्भुवो मेदव्यवच्छेदपरः। पड्विंशतिरित्येव ब्रूयादि तिवदेवकारोपहतविधि- शक्तिकतया तस्य स्वयम्भवितृत्वाद्यविधायकतया तत्र स्वयमुहभावित्वंशस्य स्व. यंभूरिति पूर्वश्लोकपरामृष्टस्वयंभवितृत्वधर्मेण धर्म्यनुवादपरत्वात् । न च नि- खिलप्रपञ्चप्रकृतिभृतमायाख्यतमोऽधिष्ठातृपरस्य तमोनुद इत्यस्य स्वयम्भूविशेषणत्वे तस्य परमेश्वरात् भेदप्रसक्तिरस्ति, न वा तदभावव्युत्पादनस्येह सङ्गतिरस्ति काचित् । अस्मत्पक्षे तु तमोऽधिष्ठातुरीश्वरात् स्वयम्भुवः प्रादुर्भावोक्तया ततो भेद- प्रसक्तिः। जीवस्य स्वयम्भूत्वानुपपत्तेः । तस्यापीश्वरभावे अनेकेश्वरवाद इति शङ्कावा- रणाय तदभावश्च वक्तव्य इति तमोऽधिष्ठाता परमेश्वर एव उपाधिविशेषकतेन ना. !

·शिवतत्त्वविवेके त्रिमूर्तीनां साम्यनिरूपणम् । - .. रायणमूत्मिना रूपान्तरेण सर्गादावमिव्यक्त इत्येतदभिप्रायोऽनन्तरश्लोकस्सङ्ग- च्छतेतराम् । तस्मा तमोऽनुर' इति पदं विवन्तत्वेन पञ्चम्यन्तं प्रादुर्भावयितृपर मेव । प्रादुर्भावयिता च प्रशासितारमित्यादिशास्त्रोपसंहारश्रुतपरब्रह्मनिर्णया- नुरोधात् परमशिव एव पर्यवस्यतीति उपसंहारस्याप्येवमैकार्थ्यं लभ्यते । न च स्वयम्भुवः प्रादुर्भावोक्तौ न प्रादुर्भावयित्रुक्तिः युज्यते , विरोधादिति वाच्यम् । कर्भपारवश्यं विना खेच्छाधीनाविर्भावत्वं हि स्वयम्भूत्वम् । तच्च प्रादुर्भावयित- सद्भावेऽपि न विरुध्यते । अन्यथा आदित्यादिभ्यः प्रादुर्भुतस्य विष्णोरस्वयंभू- स्वापत्तेः । एवं चैकार्थ्यान्मात्स्यवचनेऽपि तमोनुद इति पञ्चम्यन्तं शिवपरमेव । तदेवं न्यायोपबृंहणाभ्यां महोपनिषदो महादेवात् प्रथममुत्पन्नस्य नारायणस्य भूनेन्द्रियप्रमुखसकलप्रपञ्चकारित्वप्रतिपादनपरत्वात् न कश्चिद्विरोधः । एवं नारायणोपनिषदादिषु तस्य स्रष्टुत्वप्रतिपादनस्यापीयमेव गतिद्रष्टव्या ॥४९॥ इति नारायणकारणत्वपर श्रुत्युपपत्तिः ॥ नन्वेवमपि कथं सर्वाविरोधोपपादन, 'यो ब्रह्माणमिति मन्ने 'यो देवाना मिति मन्त्रे च सकलदेवोत्पत्तेः पूर्वं ब्रह्मणः परमशिवादुत्पन्नत्वप्रतिपादनात 'य. जुर्यो विष्णुमिति श्रुतावष्टमूर्तिबामणे च तेनैव पुनर्विष्णुरुद्रयोस्सृष्टत्वाभिधानात् 'अण्डं हिरण्मयं मध्ये समुद्र रुद्रस्य वीर्यात् प्रथमं बभूव । तत्र ब्रह्मा विष्णुर्जातो जातवेदा' इत्यादिश्रुतौ 'रुद्रसंज्ञस्य देवस्य रूपे मूर्तिः प्रजायते । तेन क्षिप्तं रसे वीर्य परमूर्त्यभिमानिना ॥ तदण्डमभवद्वीय सहस्रकिरणप्रभम् । विष्णुस्तत्माविशत् साक्षान्मम शतेस्तु वैभवात् ।। पुनर्नारायणाख्यां मे नियोगात् प्राप्तवानसौ ॥ इत्या- दिवासिष्ठलैङ्गदृष्टतदुपबृंहणैश्च ब्रह्मनारायणयोः रुद्रसृष्टत्वोक्तेश्च महोपनिषदादिप्रक्रि- यया ब्रह्मरुद्रयोस्तदितरप्रपञ्चस्थ नारायणसृष्टत्वस्य निर्धारणायोगादित्याशङ्कयाह- कचित्कल्पे वेधाः कचिदपि हरि: कापि च हर: समुत्पन्नस्त्वत्तः प्रथममितरौ नाथ सृजति । अनेनाप्याधिक्यं कथमपि च वैकल्यमथवा न कस्यापीत्याहुनिगमगणनिष्कर्षनिपुणाः ॥५०॥ अत्र भगवान् वायु:-'तपसा तोषयित्वा तं पितरं परमेश्वरम् । ब्रह्मनारा- यणौ पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽसृजत् । कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । कि. ष्णुश्च भगवान् तद्वत् ब्रह्माण्डमसृजत् पुनः ॥ नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुन- भवः ॥ एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परस्माजायन्ते परस्परजयै. पिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिळत्य महर्षिभिः । प्रभावः कथ्यते तेषां परम्पर- ·अद्वैतमजरी। , समुद्भवात् । इति रोषां न्यूनाविकभावाने प्रत्यवायोऽपि तेनैव दर्शितः । अयंप रस्त्वयं नेति संरम्भाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवन्त्येव पिशाचाश्च न संशयः॥ इति । एवं च यथा 'यज्जह्वां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत् यदृपभृति प्रयानानुयाजेभ्यस्तत्' इति जौहवस्य औपभृतस्य चाज्यस्याविशेषेण प्रयानार्थत्वश्रवणम् 'अतिहागडो- बहिः प्रतिसमानयते जुह्वामापभृतमिति जुह्वामौपभूताज्यसमानयनकालविधि- बलात् तत्पूर्वोत्तरप्रयानविशेषविषयतया च व्यवतिने , एवं तत्रतत्र श्रुनिप्रदेशे विधातुर्विष्णोः रुद्रस्य च स्त्रष्टुत्वश्रवणमुदाहतोपबृंहणवलात् कल्पभेदविशेषविषय- तया व्यवतिष्ठत इति न कश्चिद्विरोधः । एतेन कतिपय श्रुतिपुराणादिपठितानि वि. ष्णोर्बह्मरुद्र कारणत्वादिवचनान्यवलम्ब्य परेषां तेषु विष्णोरुत्कर्षसमर्थनं निरम्तम् । ब्रह्मरुद्र योरपि खस्वेतरगुणमूर्तिकारणत्ववचनानां सद्भावात् । यत्तु तेषां तभ्य स त्वोपाधिकत्वेन उत्कर्षसमर्थनं, तदुप्पयुक्तम् । सत्त्वोद्रिक्तस्ततो ब्रह्मा शन्य लो. कमवैक्षत' इत्यनेकपुराणेषु 'यस्य मायागतं सत्त्वं शरीरं स्यात्तमोगुणः । संहाराय त्रिमूर्तीनां स रुद्रस्स्यान्न चापर' इति सूतगीतामु, 'सत्त्वं देवा हराइय' इति वासिष्ठरामाय- यो, 'तमूचुतिरो रुद्रस्सेवितस्सात्विकैनैः । मोचयेत्सत्वसंयुक्तः पूजयेशमतो हरम् ॥' इति कौ च ब्रह्मरुयोरपि सत्तयोगप्रतिपादनात् । एतेन रुद्राय तामसत्वेन निकप अलापोऽपि मूर्खाणां गलहस्तितः । निरन्तरं दुःखम घसंसारचिरतरपरिवृत्तिश्रान्तानां जीवानां कश्चित्कालं विक्षेपविगमसमुल्लपदात्मानन्दानुभषेन विश्रान्ति सम्पादयितुका. मस्य तस्य संहाराय तमोगुणग्रहणस्य दुश्चिकित्सत्रगपीडितानां व्रणं शिशमयि. घोश्शस्त्रग्रहणस्येव निदानज्ञस्य भिपको रुग्णे हिंसा प्रशुञ्जतः ॥ न किञ्चिदपि नैण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका ॥ इति शिवपुराणोक्तन्यायेन निरतिशयकरुणाम्बुधित्वालि- ङ्गत्वात् ब्रह्मकोटौ गुणपत्वासम्भवात् निद्रालम्यादेः तमःकार्यस्य तत्राप्रसिद्धे. श्च तल तमोयोगमात्रेण तत्पारवश्यस्य शङ्किनुमशक्यत्वाच्च । यत्तु वाराहगारु डादिषु पुराणेष्वेव गुणमूर्तिषु विष्णोः ब्रह्मशिवकारणत्वमात्त्विकादिविशेषप्रदर्शनेन उत्कर्षसमर्थनं, न तबातीव भारः कार्यः । अन्यथा कालिकारखण्डादिप्यनिलादप्रम् खमहर्षिभिस्तेषु रुद्रस्योत्कर्षनिर्धारणान उक्तरीत्या 'यत्तामसकलालेशगृहीतम्त्वं पयोनिधौ। निद्रापरवशश्शेते कथं तत्सात्तिको भवान् ।' इत्यादिब्रह्माण्डपुरा. णादिवचनाच रुद्रस्यापि उत्कर्षनिर्धारणापत्तेः । तस्मात्सर्व प्रशंसामात्रपरमित्यल. मलक्ष्यलक्षीकरणेन । तस्मात् त्रयोऽपि फलतस्तुल्या एवेति सारम् ॥१०॥ इति त्रिमूर्तीनां फलतस्साम्यनिरूपणम् ॥

·शिवतत्वविवेके त्रिमूर्ति शिवम उत्कर्षनिरूपणम् । अथ त्रयाणां तौल्गसमर्थनप्रसङ्गात् रुद्रात्कर्षपक्षमपि सोपपादनमुपन्यस्यनि--- हरं केचित् प्राहु हिणमधुजियामपि परं कचित्ताभ्यामस्योद्भवकथनमप्यंशविषयम् । स्वदौपम्यं नामाकृतिचरितवेषप्रभृतिभिः त्वदीयमत्यासत्यतिशयकृतं चास्य भगवन् ॥११॥ केचित् महर्ष :--- 'परात् परतरो ब्रह्मा तत्परात् परतो हरिः । तत्परात् पर- तोऽधीश' इत्यादिश्रुतिहृदयाभिज्ञाः पद्मविष्टरादिष्टरश्रवसश्च स्मरहरमधिकमाहुः : तथा हि भगवान् पराशरस्तावत----'देवताभ्यम्स मम्ताभ्यः स्रष्टा ब्रह्मा परस्स्मृतः । वह्मणश्च महाविष्णुर्वरिष्ठम्मर्वपालकः । विप्णोरपि परम्साक्षाद्रसंहारकारकः।' इति । सूतगीतामु सूनोऽप्याह-'परमात्मविभागत्वं ब्रह्मादीनां द्विजर्षभाः । समानम- पि रुद्रस्तु वरिष्ठो नात्र संशयः ॥ इति । एवं 'ब्रह्मणो हृदयं विष्णुर्विष्णोरपि शि वस्मृतः । शिवम्य हृदयं सन्ध्या तेनोपास्या द्विजादिभिः' इति, 'ब्रह्मा तु परको ज्ञेयः कुम्भको विष्णुरुच्यते । रेचकन्तु तथा ज्ञेयः क्षराक्षरपरश्शिवः।' इत्या- दिधु काश्यपस्मरणगीतासारादिवचनेष्वपि तस्योत्कर्षाविष्करणानि द्रष्टव्यानि । यस्तु क्वचिकचित् ब्रह्मणः श्रीपतेर्वा तस्याविर्भाववर्णनं, तदपि तदंशविषयं वद. न्तीत्याह-कचिदिति । तदाह सूतसंहितायां--- 'तताप परमं घोरं ततो विप्राश्चतुर्मु. खः । सृष्टयर्थं ब्रह्मणस्तभ्य भ्रुवोर्घाणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात् स्व- कीयात्तु विशेषतः । त्रिमूर्तीनां महेशभ्य द्विना वेदान्तवित्तमाः । अंशभूतो महादेवसर्वदेवनमस्कृतः । अर्धनारीश्वरो भूत्वा प्रादुरासीत् कृपानिधिः॥ इति । अमुमेवार्य संग्रहेणाह राजधर्मे भगवान् पराशरः- 'सृष्ट यर्थ ब्रह्मणः पुत्रो ललाटा. दुत्थितः प्रभुः।' इति, लैङ्गे च शिलाई प्रति शक्रः-'तस्य हत्कमलस्थस्य नियोगा- दंशजो विभोः । ललाटं तस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत् प्रभाऍग्वात् ॥' अंशः परमंशि- वस्य संहाररुद्रः, ततो जातस्तदेकदेशविमागरूप इति यावत् । एवं च यद्वायुसंहि. तायां--- निर्दिष्टः परमेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूलानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब. ह्मणोऽनुजः।' इति परमशिवनियोगाद्रुद्रस्य ब्रह्मणः पुत्रभावेनाविर्भाववर्णनं, यच्चादि- त्यपुराणादिषु 'वामेत्र पुत्रमिच्छामी ति प्रार्थयमानाय तस्मै दत्तवरपरिपालनाय तत. स्तदाविर्भाववर्णनं, तत्सर्व तदंशविशेषाविर्भावाभिवायमेव द्रष्टव्यम् । तेष्वेव महा. कल्पादौ परमशिवात् उत्पन्नत्वेन महासंहारपर्यन्तावस्थायित्वेन च वणितस्य १. परतशम्भुः इति पाठान्तरम् ।। २. द्विजातिभिरिति पाठान्तरम् ॥

·अद्वैतमञ्जरी। , . तस्यावान्तरकल्पेषु पाद्मवाराहादिषु पुनःपुनः उत्पत्यसंभवेन तेषु प्रत्यवान्तर . कल तदाविर्भाववर्णनस्य तदंशविशेषविषयत्वस्यावश्यवक्तव्यत्वात् । एवं 'तस्य ललाटात् पक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽनायत विभ्रत्सत्यं ब्रह्मचर्य तप इति श्रुतिप्रतिपादितम्यापि रौद्राविर्भावस्य द्रोणपर्वणि-ततः पार्श्वे वृषा- कम्य ब्रह्मचारी व्यवर्तत । पिङ्गाक्ष स्तपसा श्रेष्ठः बलवान्नीललोहितः । इति कैला. से श्रीकण्ठपार्श्वेऽवस्थानोक्त्या , कौम नारायणं प्रति---'अहं च भवतो वक्त्रात् कल्पान्ते घोररूपधृत् । शूलपाणिर्मविष्यामि क्रोधजस्तव पुत्रकः।' इति शिवोक्त्या चैच्छिकांशावतारत्वाविष्करणात् तन्मूलः पौराणिकव्यवहारोऽपि अंशावतारामि- प्राय एव । एवंच यत् क्वचिक्वचिद्रद्रस्य पितामहात् नारायणाद्वा निकर्षवर्णनं, त. दपि तत्तदाविर्भूतस्यांशविशेषस्य स्थाण्यादिशब्दितस्य रामकृष्णाद्यवताराणां दश- रथवसुदेवादिभ्य इव लोकदृष्टया निकर्षाभिनयपरम् । विष्णुपितामहयोस्तु स्वमूल- रूपेणापि रुद्रात् निकर्षः । कौमें कृष्णतपश्चर्यायां शिवदर्शनप्रस्तावे-'ततोऽन्व पश्यगिरि शस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् । स्तुबन्तमीशं बहुभिर्वचोभिश्श- लासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम् ।।' इत्यादिवचनदर्शनात् । कृता चेत्थं व्यवस्था सूतसंहि. तायां-'ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रस्य स्वासाधारणरूपतः । स्वविभूत्यात्मना चापि कुर्या- तामेव से वनम् । रुद्रस्वनैव रूपेण विष्णोश्च ब्रह्मणस्तथा ॥ न कुर्यात्सेवन विप्रा विभूतेवा तयोरपि । केवलं कृपया रुद्रो लोकानां हितकाम्यया ॥ खविभूत्यात्मना विष्णोर्ब्रह्मणश्च परस्य वा ! करोति सेवा हेविप्राः कदाचित्सत्यमीरितम् । इति । 'स्व- दौपम्यामि त्येकादशश्लोकव्याख्याने प्रपञ्चितोऽयमर्थः । तदेवं त्रयाणां मध्ये रुद्रोऽधिक इत्यपरः पक्षः । अयमेव निखिलशैवाङ्गीकृतः पन्थाः । अत एव परमशिवसंहाररुद्र- योर्व्यवस्थितानामपि गुणचरिताना प्रत्यासत्तिविशेषदृष्टयैव परस्परस्मिन् व्यपदेशः सर्वत्र दृश्यते । येन तयोविवेकाग्रहात् भ्रमतमसि मज्जन्ति बालिशाः । अत्र च प. क्षे अयं परस्त्वयं नेत्यादिवचनं. “यो ब्रह्मविष्णुरुद्राणां भेदमुत्तमभावतः । साधयेदु- दरव्याधियुक्तो भवति मानवः ॥ इत्यादिकर्मविपाकस्मृतिवचनायैकार्यात् परापर. भावमूलकभेद्रव्यवस्थापनव्यसने प्रत्यवायोद्धाटनपरं, न तु वासुदेवसङ्कर्षणादीनामिव सत्येवाभेदे अभिव्यक्तिविशेषकततारतम्यप्रतिपादनेऽपीति न कश्चिद्विरोधः ॥११॥ ॥ इति त्रिमूर्तिषु शिवस्य उत्कर्षनिरूपणम् ॥ आस्तां प्रसङ्गागतविशेषावान्तरविचारः । सर्वथापि भगवान् उमासहायः प. रमशिव एव सर्वोत्तरस्सिद्ध इति स एव सःनिषेव्य इति सर्वोत्तरत्वव्यवस्थापनं त. साध्यमर्थमुपदर्शयन्नेवोपसंहरति- ।

·उ०] शिवतत्वविवेके परमशिवस्य विश्वाधिकत्वविश्वसेव्यत्वव्यवस्थापना । ११९ damaa त्रयाणां देवानां भवत सममचर्ययथवा करती भवत्वेषां मध्ये भवभयहर स्स्थाणुराधकः । प्रसिद्धस्त्वं तावत् परमशिव सर्वोत्तर इति । त्वमेवैकस्सेव्यो भवसि निखिलस्यापि जगतः ॥ स्यादेतत् , अस्त्वेवमुक्तयारीत्या सर्वदेवोत्तमाशिवः । तथापि सर्वसेव्यत्वं नास्य सिध्यति तावता || विधानात् फलदानाद्वा कश्चित्सेव्येत केनचित् । यथा कलत्रेण पतिर्यथा भृत्येन भूपतिः । तदभावे तु सेव्यत्वनोत्कर्षस्स्यात् प्रयोजकः ॥ न ह्युत्कृष्ट इति स्त्रीणां भवेत्सेव्यः परः पुमान् । न वा लुब्धोऽर्थिनां राजा सत्यन्यस्मिन् बहुमदे ।। इति मन्दाधियां शङ्कां मू. र्खजल्पैदृढीकृताम् । छेत्तुं व्यवस्थापयति सर्वसेव्यत्वमीशितुः- त्वमेकस्सर्वेषां पुरमथन सेव्यो जनिमताम् अजानन्तस्त्वेतत् बत विफलयन्त्यायुरधमाः । मनुष्या देवानामिव तव सदेवासुरनराः श्रुता ह्यते जीवाः पशु बदुपभोग्या: पशुपते ॥५३॥ अयमर्थः-(शिवस्य पशवो नीबास्सर्वे संसारवर्तिनः ॥ भार- तादिषु गण्यन्त इति तावदतिस्फुटम् । तेषां गवादिरूपाप्त्या न देहा- दिविधानतः । तत्पशुत्वव्यवहातिः प्रमाणान्तरवैशसात् । किंतु देव पशुत्वोक्तिर्यथा वाजिश्रुतौ नृणाम् । गौणी तत्कर्मकारित्वात्तथाभवि. तुमर्हति । ततश्च देवयजनं तत्पशूनां यथा नृणाम् । नित्यं तथैव सर्वे. पां जीवानां शम्भुपूजनम् । अन्यथा तत्पशुत्वोक्तिस्तेषां निर्विषया भ- वेत् । श्रुतिस्मृतिपुराणेषु पठ्यमानाखिलेष्वपि । किञ्च लोके यथा पाशैर्ग- जाश्वमहिषादयः ॥ आवध्य स्ववशीकृत्य वाहनादिषु कर्मसु । विनियो- गेन भुज्यन्ते पुरुषेण निजेच्छया । एवं जायादिभिः पाशकल्पैस्संसार- १. काम सर्वोत्तमश्शिवः इति पाठान्तरम् ॥ यस्य सेवा न विहिता न च विशाणने रतिः इति क्वचिदधिकः पाठः ॥ २. नोत्कर्षोऽस्यति पाठान्तरम् ॥ ३. अयं भाव: ब्रह्माद्यास्संसारवर्तिनस्सर्वे जीवाश्शिवस्य पशव इति भारतशैवलैङ्गागमेषु तावत स्फुटम् । तच्च प्रतिपाद्यमानं पशुत्वं न मुख्यं सम्भवति । लोके गवाश्वादिष्विव तेषु पशुत्वव्य- वहारासम्भवात् । किं तु बृहदारण्यकश्रूयमाणमयंगतदेवदेवपशुत्वमिव मुख्यपशुगतपशुमत्कार्यकारिताल- क्षणगुणयोगागौणम् । ब्रह्मादिकर्तव्यं च शिवकार्य देवपशुक्रियमाणदेवयजनमिव शिवयजनमित्युक्तम् अन्यथा पशुत्वोक्तिवैयर्थ्यात् शिनकर्म शिवाराधनमैवेति । अयमर्थः कौर्मादिषु स्पष्टः । तच्च शिवारा- धनं नित्यम् । अकरणे प्रत्यवायावगतेः । इत्ययं पाठः अर्धचन्द्ररेखाङ्कितश्लोकस्थाने तत्पर्यायतथा कचि- त्पुस्तके दृश्यते ।। *.

·अद्वैतमञ्जरी । । बातभिः । नियम्य खेष कार्येषु भुज्यन्ते विनियोगतः । शिवनति गवा- श्वादेरुपपाद्यगुणान्वयात् ॥ पुराणे शैवलैङ्गादाविन्थमेव निरूपितम् । प. जुत्वं सर्वजीवानां तात्कादौपचारिकम् ।) ब्रह्माद्यास्स्थावरान्ताश्च देव देवस्य शालनः । पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः । तेषां पति- स्वाइवेशः शिवः पशुपतिस्स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बनानि पशून् पतिः॥ स एव माचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विं. शतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अभी। विपया इति कथ्यन्ते पाशा जीवानि. बन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् पशून् बध्वा महेश्वरः । पाशेरेतैः प- तिर्देवः कार्य कारयात स्वकम् । (इत्यादिवचनवातैरागमेषु च भूरिशः । एवञ्चसांत देवानां बृहदारण्यकश्रुतौ । पशुतुल्यास्समुदिता मयास्तकर्मका- रिणः । इति तेषां देवतानामिज्या नित्या यथातथा।) सर्वेषामेव जीवानाम. स्मिन् संसारमण्डले । नित्या भगवतस्संवा चन्द्रखण्डाशखामणेः । सा च तेषां नियोगात् स्यात् स्वस्वकृत्योपपादनम् । यत्र कर्माण यो भृत्यः प्रभुणा विनियु- ज्यते ॥ तस्यैव करणं ह्यस्य तत्सेवेत्यभिधीयते । अत एव चतुर्वक्त्रप्रभृतीनां शिवाज्ञया । सर्वेपा स्वखकार्थेषु प्रतिरुपपादिता । शैवादिषु पुराणेषु तत्प- शुत्वोक्त्यनन्तरम् ।। कौमादो कमयोगस्य वर्णितस्य प्रपञ्चतः । तदाराष- नरूपत्वं विस्पष्टं प्रतिपादितम् ।। रुद्रं सत्कर्मभिमाः पूजयन्तीह दैवतम् । इत्यादि भारतेऽप्युक्तं पर्वस्वारण्यकादिषु॥ वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । इत्यादेन विरोधो नश्शिवाभेदाद्रमापतेः ॥ भेदवादे तयोस्तस्य स्वार्थत्यागस्तु निश्चितः । शिवं प्रति न युज्येत पशुत्वं बन्यथात्मनाम् । इत्थं संवा महेशप सर्वेषां स्वस्वकर्मभिः । नियतेति स्थितं किञ्च सर्वेषामेव दहिनाम् । शिवलिङ्गार्चकत्वं च भारतादिषु वर्णितम् । यस्य ब्रह्मा च वि- ष्णुश्च त्वं च शक्रस्सहामरैः । अर्चयध्वे महालिङ्गं तस्मात् श्रेष्ठतरो हि कः॥ ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिङ्गं यस्यायन्ति स्म तदारा- १. इत्याद्यागमेषु एतावन्तो वै पशवः द्विपादश्चतुष्पादश्च तस्माद्द्रः पशूनामधिपतिरि'ति श्रुतिसम्मतस्य जीवानां पशुत्वस्य जीवपशुपतित्वस्य च प्रतिपादनपूर्वकं पतिभूतशिवानुपासने भृत्यभू- तजीवानां बहुदुःखनिदानबृन्दप्रतिपादनात् , भारते-- 'नेशं नैत्यकमात्मन' इति शिवाराधननित्यतायाः कण्ठत उक्तेश्च । ततश्र यस्याकरणे दुःखभाग्भवेत् , तदप्युपेक्षमाणः स्वानर्थ सम्पाद्य अधमो जनः स्वीयमायुर्व्यर्थीकरोति । आश्चर्य खल्वेतदिति । इत्ययं पाट: अर्धचन्द्ररेखावितश्लोकस्थाने तत्पर्यायतया काचत्पुस्तके दृश्यते ॥ सा च तेषां तत्रियोगात् स्वस्वकृत्योपपादनम् । इति पाठान्तरम् ॥ ।

·शिवतत्वविवेक शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । - ॥ ध्यतमस्मृतः ॥ इत्येवमादिवचनं ह्यानुशासनिके स्मृतम् । लिङ्गानि पाण्डु- पुत्राणां महामस्थाववानि ॥ त्रिसन्ध्यं पूज्यमानानि देवविद्याधरादिभिः । पदेपदे वर्णितानि जैमिनीये च भारते ॥ बैष्णवे च तथा ब्राह्मे लोकपाला के लथा ॥ पैसकेए च लोकेषु दिवि देवालयेषु च । विद्याधरे च गान्धर्वे यक्षरक्ष: पिशाचके । गणे गरुडनागेषु तथा वै किन्नरेषु च । पातालेषु तथा स्वर्गे दानवेषु च सुन्दरि ॥ आराधितो महादेवि लिङ्गमूर्तिर्महेश्वरः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा शकः लोकपालाश्च देवताः॥लिङ्गार्चनरता एते मानुषेषु च का कथा । एतादृशैचोवृन्दैर्ब्रह्माद्याश्शिवपूजनम् ॥ कुर्वन्तीति पुराणेषु बहु धोखोपणं कृतम् । हरिवंशे च विबुधैस्सहस्राक्षादिभिर्दिवि ॥ शिवस्योत्स- बनिर्माणं भक्त्या कृतमिति श्रुतम् ॥ यद्वामनपुराणे तु वचन परिपठ्यते । यद्ययन्ति त्रिदशा मम लिई सुरोत्तमाः । तदेतत् प्रतिगृहीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ॥ ततः मोवाच भगवन्नेवमस्त्विति केशवः । ब्रह्मा स्वयं च ज. प्राह लिङ्गं कनकापिङ्गलम् ॥ इत्यस्यापि विमोविश्वपूज्यत्वे न विसम्मतिः । त्रिदशग्रहणं हात्र सर्वेषामुपलक्षणम् ।। ततश्चकार भगवांचातुर्वर्ण्य हरार्चने । शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तावविधानि च ॥ इत्यनन्तरसन्दर्भ द्विजा तीनामपि महात् । यद्यपन्तीत्युक्तिस्तु पाशुपत्यार्थनानयात् ॥ नेतव्यति स्थितं तावत् सर्वसेव्यत्वमीशितुः । सर्वसाधारणो धर्मश्शिवभक्तिरिति स्थि- तम् । विशेषतोऽपि मानां धर्मोऽयं स्थाप्यतेऽधुना- मनुष्यत्वं प्राप्य त्वयि विद गते दुष्कृतिवशात न भक्ति ये तेषां कथयपि च पश्यामि न गतिम् । यतस्तद्धर्मोक्त्युत्करमुपदिशद्गिर्मुनिवरैः विशिष्यैषा तेषामपि गिरिश धर्मेषु गणिता ॥५४॥ वामनपुराणे-'किंतु श्रेयः परे लोके किमुचेह द्विजोत्तमाः ।' इति पृष्टवन्तं सुकेशिनं प्रति 'इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः । प्रोचुर्विमृश्य श्रेयोऽर्थमिह लोके परत्र च ।' इत्युपक्रम्य 'श्रेयो धर्मः परे लोक इह च क्षणदाचर ।' इत्यादिना महर्षीणामुत्तरं प्रतिपाद्य पुनरपि 'किलक्षणो भवेद्धर्मः यदाचारेण सत्किया । यमा- श्रित्य न सीदन्ति देवाचाश्च तदुच्यताम् । इति धर्मस्वरूपविषयं सुकेशिप्रश्नमु. क्वापि अनन्तरं धर्माधिकृतं प्राणिजातं देवदानवसिद्धगन्धवविद्याधरी कंपुरुषपितृऋ. षिमानुपगुडकराक्षसपिशाचमेदेन द्वादशधा विभज्य देवादिक्रमेण मनुष्यधर्मविधान- मध्ये 'जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरेव च ॥ शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ·१२२ अद्वैतमञ्जरी। ansar ऽयं मानवस्स्मृतः ।' इति शिवभक्तिविशिष्य मनुष्यधर्मत्वेनापि महर्षिभिविहितेति प्रतिपादितम् । तथा च वषीविक्रमेण सम्यगनुष्ठितानामपि धर्मान्तरण फल्ग स्य श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धेः शिवभजनविभुखानां मनुष्याणां न केनापि धर्येण सदनि- सम्भवतीति तात्पर्यायः ॥२४॥ मनुष्वेष्वपि सर्वेषु विशेषेण द्विजन्मनाम् । शरणं समुपादा जमित्येतत्सम्प्रदीते- द्विजानां गायत्री खलु परमुपास्या नियमिता प्रसिद्ध तस्याश्च त्वमसि परमं देवतामिति । अकुर्वाणस्यातस्तव चरणसेवां द्विजपशोः अवस्त्रोऽलङ्कारस्सकलमपि सत्कर्मचरितम् ॥५५॥ अयमाशयः-जैवर्णिकानां सर्वेषां गायत्री परमा गतिः । कर्मा- न्तरेष्वशक्तोऽपि तयैव लभते गतिम् । तां विनान्यानि काग निक लानि तान्यपि ॥ आस्मन्नर्ये न कस्यापि वैदिकस्य विसंगतिः । सन्ध्याहीनोऽशुचिनियमनहस्सर्वकर्मस् । यदन्यत् कुरुले का न तस्य फलभाग्भवेत् । परिहाप्यापि बेदांत्रोन् कर्माफि विहितानि च ॥ गायत्री मानमाश्रित्य द्विजो भवति निर्भया । गायत्रीहीनदास्तु लामा अपि च निष्फलाः ॥ (इत्यादिस्मृतिवाक्यानामैकमत्यस्य दर्शनात् । अमुष्याः पर तियाचा च देवता श्रीसदाशियः ॥ असाधारणतत्रत्यभशब्देन निश्चि. नः । यदेष रुद्रो भाख्यो ब्रह्मवादिन इत्यदः ॥ वाक्यं मैत्रायणीयानां मायन्यनिरूपणे ।) या च भगमयत्वोक्तिश्श्रुतौ तलवकारिणाम् ॥ त- त्पदस्य द्वितीयस्य ताभ्यामस्ताऽस्य सान्तता । आदित्यान्तर्गतं यच्च भ- ख्यिं वै समक्षभिः ॥ भगीख्यं किमपीत्यादिव्यवहाराच तद्विदाम् । म थमात्र द्वितीयार्थे छन्दसि व्यत्ययस्घृतेः ॥ भूयस्मृट्वा तु पतय इत्यत्र प्रथ- १. इत्यादिस्मृतिवचनैः द्विजशब्दवाच्यानां वणिकानां गायत्र्युपासनम् आवश्य- कमिति स्थितम् । गायत्रीप्रतिपाद्या च देवता श्रीसदाशिव एव । मैत्रायणीये गायत्र्यर्थनिरूपणे 'य. देव रुद्रो भर्गाख्यः ब्रह्मवादिन इत्यदः ।' इत्यादेर्दर्शनात्, 'हरस्त्मरहरी भर्ग' इति कोशकारवच- भर्मशब्दस्य तस्मिन्नसाधारण्येन रूढत्वावगमात् । न चैवंसति यो भग' इति व्यवहि- तान्वयदोषप्रसङ्ग इति वाच्यम् । योग्यताऽऽसत्योर्विरोधे योग्यताया आवश्यकत्वेन व्यवहितेनापि योग्यनैवान्वयस्य युक्तत्वात् स्वाधीनप्रयोगेष्वपि लौकिकवाक्येषु लथादर्शनात् मयस्सृष्ट्वा पतय- स्तथेश: सर्वाधिपत्यं कुरुत महात्मा' इत्यत्र पतय इति शब्द इव द्वितीयार्थे प्रथमासम्भवेन भर्ग महीति अव्यवहितान्वयस्यापि उपपनत्वात् । इत्ययं पाठः अर्धचन्द्ररेखाशित श्लोकस्थाने वाचा पुस्तके भ्यते ॥ .

·शिवतत्त्वविवेके गायनीप्रतिपाद्यत्वेन शिवस्य विश्वसेव्यत्वम् । मा यथा । यद्वा सुगा मुलुक्सूत्रादमस्वादेशकल्पनात् ॥ स्यात् द्वितीयान्त एवायं प्रथमान्तो न कल्प्यते । अथवा प्रथमान्तत्वात स्वस्थानानन्वयी भ. वन् ॥ तृतीयपादमागत्य विशेष्यस्यार्पकस्त्वयम् । नन्वेवसति तच्छब्दे न घटेत नपुंसकम् ॥ तवापि यत्पदे पुंस्त्वं न युज्येत कथञ्चन । युक्ता सवि. वृत्तित्वे तस्य पुल्लिङ्गवति चेत् । तदेव तावत्तस्येह न युक्तमिति मन्महे ॥ सविता हि किमादित्यः किंवा ब्रह्मादिकारणम् । न ब्रह्म न हि तस्था पि वरेण्यं तेज इष्यते ॥ सवितुर्थर्ग इत्येवमन्वयोऽभ्युपगम्यताम् । ब्रह्म जो ज्योतिरित्येवमों भेदोपचारवान् | मैवं वरेण्यमित्येतत्पदं सत्रि- धिवति च ॥ क्लासखान्यमन्यत्र पतिसम्बन्ध्यपेक्षि च । अतस्सवितृश- ब्दोऽयं न तदुङ्ग्य केनचित् ॥ शक्येत संयोजयितुमपि पङ्कजयोनिना । श्वेताश्वतरशाखायामनयोस्तावदन्वयः ॥ तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यामिति नि- श्चितः । अपि मैत्रायणीयानां शाखानामन्बयोऽनयोः ॥ विस्पष्टमेतत्स- वितुर्वरेण्यामिति विश्रुतः । तथा मन्त्रे तां सवितुर्वरेण्यामिति याजुषे । प्रसि- द्धः प्रतिबुद्धानामनयोरन्वयरफुटम् । शब्दार्थप्रत्यभिज्ञानात् गायच्यर्थानुब- न्धिषु ॥ एतेषु श्रुतिवाक्येषु भर्गशब्दो न पव्यते । तदेतेष्वनयोरेव नि- श्चितऽन्योन्यमन्बये ॥ ऐकायदनयोरेन युक्तोऽत्रापि समन्वयः । एवं साचितृशब्दस्य न ब्रह्मार्थ इति स्थिते ॥ सहस्त्रकिरणो देवः प्रसिद्धोऽर्थों- ऽवसीयते । आदिलमण्डलासीनं रुक्माभं पुरुष परम् ॥ ध्यायन् जपे. त्तदित्येतां निष्कामो बुच्यते द्विजः । आदित्यमण्डलान्तस्थं परं ब्रह्मा विदैवतम् ॥ छन्दो निवृत्स्थान गायत्री मया पृष्टा सनातनी । इत्यादिस्म- तृवचनैस्सौरमण्डलमध्यमम् ॥ गायच्या. दैवतं ब्रह्मत्येतत्तावद्विनिश्चित श् । न तलावतशब्दस्य जगत्मसावितत्त्वतः ॥ ब्रह्मण्येव प्रवृत्तत्वे कथं चिदपि गृह्यते । तस्यादित्यपरत्वे तु येन सूर्य इति श्रुतेः ॥ तस्य तेजाम- दत्वेन वरेण्यं मण्डलस्थितम् । तदन्तर्यामिभावेन च्छन्दोगादिश्रुतिश्रुतम् ।। तच्छब्दाभिहिन बह्म देवतेति प्रसिध्यति । एष देवो महादेवः केवल प. रमश्शिवः ॥ तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम् । इति कौमें तत्सवि तुर्वरेण्यमिति तद्गतः ॥ भावो हि वासरमणेरन्तयामिणि योजितः एवं च यद्भरद्वाजस्साविच्या देवता रविम् ॥ उवाच तच्च युज्यत स्यानिलं त- दन्यथा । विश्वामित्रपिश्छन्दो गायत्री देवता रविः ॥ इति सह्यस्मर द्विष्णोराचार्यों भगवान् ऋषिः । सवितुर्भर्ग इत्येवमन्वयाङ्गीकृतावपि ॥

·अद्वैतमलरी । सर्ये सवितशब्दस्य वृत्तिर्वाच्योदितैर्नयः । एवं सवितृशब्दार्थस्सहला- रिति स्थिते ॥ तलासंकुचितास्मद्धीप्रेरकत्वमनन्याय । तरेण्यं परं . म तन्मण्डलगतं शिवम् ॥ मर्म इत्युदितं ज्योतिः श्रूयते तत्पदोदितम् । एवं तवापि यच्छब्दे पुंस्त्वं नैवेह यज्यते ॥ तस्मात् कचित् भवत्वपा तु ल्या लिङ्गान्यथाकृतिः । वस्तुतस्तु तवैवायं भवेदोषोऽन्वयक्रमे ॥ तच्छन्द- लिङ्गापटनं नैवास्त्यस्माकमन्वये । यच्छब्दप्रतिनिर्देशो नायं तच्छब्द इ- प्यते ।। श्रुतस्योत्तरवाक्यस्य पूर्व तदनपेक्षणात् । अलङ्कारेषु वधु तथैव प्रतिपादनात् ।। तथैव लोके वेदे च वाक्यानामपि दर्शनात् । किं तु ध्यान- क्रियाकर्मभूतस्य परमात्मनः ॥ नामैतत्तञ्च गीतासु सुप्रसिद्धं नपुंसकम् । स्ववाक्ये प्रतिनिर्देशवाक्ये बान्वयबोधकम् ।। भर्गशब्दमपेक्ष्यात्र पुल्लिङ्गम पि युज्यते । एवं श्रुत्यन्तरस्मवाक्यजातानुरोषतः ॥ क्वापि लिङ्गान्य- थाभावदोषवैकल्यतोऽपि च । अजन्नत्वेन निर्णीतात् भगशब्दान्महेशि- तुः ॥ वाचकात् प्रतिपाद्योऽसौ गायच्या इति मायते । आदित्याश्रय णीयत्वादापि लिङ्गादिति स्फुटम् ।। गायत्रीपतिपाद्योऽर्थश्शिव इत्यवसीय- ते । तत्तस्यान्तर्यामिाण स्याधद्वा तस्याधिदैवते ॥ द्वेषाप्यसाधारण्येनं प. थैवस्येन्महेश्वरे । भास्करस्येश्वरो देव इत्यादिस्मृतिदर्शनात् ॥ सिद्ध सदाधिदैवत्वं तदन्तर्यामितोदिता । तदेवं श्रुतिलिङ्गाभ्यां श्रुत्यन्तरबला- दपि ॥ गायच्याः प्रतिपाद्योऽर्थः परश्शम्भुरिति स्थिते । देवस्य धोत मानस्य निधित्वात् श्रुतिसम्पदाम् ॥ रवेस्तेजामदं ब्रह्म ध्यायामस्तत्प दोदितम् । यद्भर्गसंज्ञमस्माकं धियः कर्मानुसारतः ॥ प्रेरयत्यन्तरात्मत्वा- दिति मन्त्रान्वयक्रमः । स्याचेत्सवितृशब्दस्य भगशब्देन योजना ॥ त- स्थाप्युत्तरवाक्ये स्यात् तहदेव निवेशनम् । देवस्य सवितुर्मध्ये यो भ. गोनो धियः क्रमात ॥प्रचोदयात्तद्वरेण्यं धीमहीत्यन्वयक्रमः । इत्यसो याज्ञवल्क्येन सर्वशास्त्रार्थबेदिना ॥ स्वनिर्मिले योगशास्त्रे दर्शिको मु. निनान्वयः । भौशब्दात् परस्यामस्वादेशस्य तु कल्पने ॥ स्वस्था- न एव स भवेद्वियक्तिव्यत्ययस्य वा । नन्वेवसति केपचिपीणामिहा धीमताम् ॥ मग इत्यस्य सान्तत्वव्यवहारस्य का गतिः । न हि सा- न्तोऽयामत्येतदुक्तमस्ति स्मृतौ कचित् ॥ प्रयोगो भर्ग इत्येप नेतुं शक्य: स्वमूलवत् । दृश्यते स्मृतिवाक्येषु स्वागमार्थानुवादिषु ॥ यथाशुतानुवादो ऽपि व्याख्पेयस्य सतोऽन्यथा । न तत्र सूर्यो भातीति मन्त्रोऽयं हि य ·शिवतत्त्वविनके गायत्रीप्रतिपाद्यत्वेन शिवस्य विश्वसेव्य स्वम् । थाश्रुतः॥ अनूदितः पुराणेषु व्याख्यातव्योऽन्यथापि सन् । यस्मिन्न भा- सते विधून सूर्यो.न च चन्द्रमाः ॥ यस्य भासा विभातीदामित्येषा शाश्व. ती श्रुतिः । ये विभक्तिव्यत्ययेन यच्छब्देनान्वयेन वा ॥ व्यवहारास्त- स्य दृष्टास्तेऽर्थगत्यवलम्बिनः । स्मृतीनां वेदतात्पर्यव्याख्यानपदवीजु पाम् ॥ अर्थगत्यवलम्बो हि श्रेयान् शब्दावलम्बनात् । अत एव न तो ति मन्त्रो भगवता स्वयम् ॥ न तत् भासयते सूर्यो न शशाको न पावकः । 'इत्यर्थमवलम्व्यवानू लो न त यथाश्रुतम् ॥ चक्षोस्सूर्य इति श्रोतः पुराणे वैष्णवे मनुः। अक्ष्णस्र्योऽनिलः प्राणादित्यनूतार्थवीक्षया । इत्येवं स्मृतिकाराणां व्यवहारास्समञ्जसाः । सर्वे तवैवाकारान्तव्यवहारो वि- रुध्यते ।। न हि भाख्यमित्यादिव्यवहारः कथंचन । भर्ग इत्यस्य सा- न्तत्वपक्षे राति समर्थनम् । अस्तु वा सान्त एवायं तथाप्यर्थोऽस्य शङ्करः । तद्वाचकपदस्यैव विकार छान्दसो ह्ययम् ।। किश्चिद्वर्णविकारेऽपि बहुसा. कृप्यदर्शने । व्यवस्थित पूर्वतन्त्रे पदैक्यं लोकवेदयोः !!! चलोस्सों ब्रह्ममेतदित्यादौ विश्रुतात् पदात् । लिङ्गवविकारेऽपि भिन्नत्वं नाभ्युपे- यते ।। यदि सान्तस्य शब्दस्य रूढिस्स्यास्तुनि कचित् । तदाह्यजन्तसा- रूप्यं भवदैवशासयोजकम् ।। सरशब्दादिव सरश्शब्दो भिन्नो भवेदयम् । सास्य कता कचिदपि नेष्यते लोकवेदयोः ॥ नन्वस्य रूढ्यभावेऽपि योगेनान्यत्र वर्तनम् ।। सम्भवत्येव वृद्धैश्च बहुधा सम्प्रदर्शितम् । भक्तस्नेहात भाग्यदानात् भर्जनात् भञ्जनात् भृतेः । भाभ्राजिधात्वोय॑त्पत्त्या दीतिरूप- त्वतोप च । मैचं न बगविकृतिमनाश्रित्यैव वैदिकीम् ॥ उपपादयितुं शक्या योगास्सर्वेऽपि दर्शिताः । तदाश्रयो विकारोऽयं रूढस्यैवेति युज्य- ते ॥ रूडेयोगात् बलीयस्त्वं यतस्सर्वैरुरीकृतम् । नन्वेषु यत्र योगस्या दजसा रूपमस्तु तत् ।। विकारकल्पनाढौ स एव खलु. युज्यते । सत्यं तथापि मन्त्रस्य व्याख्याने ब्राह्मणे त्वयम् ।। अजन्तोऽनूदित इति प्राग- स्माभिरुदाहृतम् । अतः कल्प्यावश्यमेव च्छान्दसी विकृतिः क्वचित् ॥ सान्तेऽजन्तेऽथवा मन्न बाह्मणकार्यसिद्धये । कल्प्यते सान्त एवैषा ना. जन्ते रूढयभावतः ॥ रुद्रशब्देन विवृतेराञ्जस्यादीशवाचिना । एवं च स्मृतिकाराणां व्यवहारोऽपि युज्यते ॥ अर्थानुसारतोऽजन्तस्सान्तश्शब्दा. नुसारतः । पक्षान्तरे त्वकारान्तव्यवहारो न युज्यते ॥ न ह्यसौ शब्दमर्थ वा व्याख्येयस्य निरीक्षते । तस्मात् सकारान्तत्वेऽपि शिवस्यैवैष वाच- ॥*॥ इल्यों याज्ञवल्क्येन दाशतो मुनिनान्वयः । इत्यधिकः पाठः ॥ १, रूढिलाभत इति पा० ।।

·अद्वैतमञ्जरी । कः ॥ छान्दसेन विकारेण तच्छतेरपरिक्षयात् । यो देवस्सवितास्मा- कंधियो धर्मादिगोचराः ॥ प्रेरयेत्तस्य यद्भगस्तद्वरेण्यमुपास्महे । देवस्य सवितुस्तस्य धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ भो वरेण्यं तद्ब्रह्म धीमहीत्यर्थ उ- च्यते । इत्येवमादिकस्मर्तृवचस्वारस्यलाभतः ॥ विधान्तरेण गायच्या मन्वते येऽन्वयक्रमम् । तन्मतेऽपि शिवादन्यन्नास्यास्सिध्यति दैवतम् ॥ भगवतेश सवितुर्वरेण्यत्वस्य चान्वयात् । कैश्चित्सवितृशब्दस्य ब्रह्म वेद र्थ इष्यते ।। सर्वान्तर्यामितालिङ्गात्तथाप्यमन्मतं दृढम् । स्थापितं चैतदा दित्यपुराणे रविणा स्फुटम् ।। गायन्याश्शिवमन्त्रत्वमित्थं न्यायोपबृंहितम् । ततो दर्भासने स्थित्वा गायत्री प्रजपेत् द्विजः ॥ गायत्र्याः परमं तत्त्वं दे. वदेवो महेश्वरः । इति ज्ञात्वा जपेद्विद्वान् गायच्याः फलमश्नुते ॥ यो ह्यन्यथा हि मनुते गायत्री शिवरुपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्प सङ्ख्यया ॥ तथा कौमे पुराणेऽपि विष्णुना कूर्मरूपिणा । स्वयं प्रदर्शिता शम्भोगायत्रीमतिपाद्यता ॥ एवं हि श्रूयते तत्र राजवंशानुकीर्तने । राजा- वसुमना नाम्ना रविमण्डलमध्यगम् ॥ समुपासिष्ट गायत्र्या पुरुष रुक्मविग्र- हम् । अनुग्रहार्थमस्याथ भगवान् परमश्शिवः ॥ आविर्भूय रवेबिम्बादस्मै रूपमदर्शयत् ॥ शिवशक्तिमयं दिव्यं चन्द्रार्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनं नीलकण्वं ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रवन्दितम् । अनुगृह्य च तत्कालं देहान्तेऽदान्नि जं पदम् ॥ तुष्टश्चिरतरं तस्य गायत्र्याराधनादिति ॥ अत्र केचन म- न्यन्ते विष्णुसंज्ञमिति श्रुतिः ॥ काचित् वरेण्यं सवितुर्भों विष्वभिध ज- गौ ॥ ततश्च विष्णुरेवार्थों गायत्र्या इति तल्लघु ॥ तस्य रुद्रत्वबोधिन्याम- उप सत्यां कुतो ह्ययम् । निर्णयस्स्यान्यायदृष्टी शिव एवेति निर्णयः ॥ शिवेऽपि विष्णुसंज्ञायाश्शिखायामनुशासनात् ॥ शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं श- रीरादि घटादि च ॥ व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तस्माद्विष्णुरुदाहृतः । भ. गवान् भगसद्भावात् निर्मळत्वात् शिवस्स्मृतः ।। स्वामी स्वमस्य- यत्सर्वं विष्णुस्सर्वप्रवेशनात् । इति तत्र निरुक्तेश्च तस्य वायूक्तलैङ्गयोः । तन्नामाष्टकमध्ये च गणनादागमादिषु । श्रुत्यन्तरेषु गायत्रीपतिपाये भयुक्तयोः ॥ मुख्यत्वासम्भवात् विष्णौ शिवरुद्राभिधानयोः। विद्य- माने विवरणे मन्त्रलिङ्गाविरोधिनि ॥ तद्विरुद्धानिष्ठस्य दौर्बल्याचति सिध्यति ॥ नन्याश्वमेधिके कृष्णवचनं पाण्डवं प्रति ॥ तन्मण्डलस्थं मां ध्यायेत्तेजोमूर्ति चतुर्भुजम् ॥ उदिलं च जपेन्मन्नं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ।।

·शिवतत्त्वविवेके गायत्रीप्रतिपाद्यत्वेन शिवस्य विश्वसेव्यत्वम् । गायत्री च यथाशक्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ॥ इतिगायत्र्युपास्यत्वं दर्शयत्यसुरद्विषः ।। मैव सन्ध्यासु भगवद्भक्तैर्भास्करमण्डले ॥ उपास्या भगवन्यतिरित्येतावत्परं बचः ॥ न तु गायत्र्युपास्यत्वपर्यन्तस्थापनक्षम म् । न हि श्रुतिविरुद्धेऽर्थे तात्पर्य तस्य युज्यते । ततः प्राचीनवचने बै- ष्णवो हि पडक्षरः । ततः पडक्षरादीनि पट्कृत्वः परिवर्तयेत् । इति जय उपन्यस्तः तदयों रविमण्डले । ध्येयो विधीयतेऽनेन श्लोकेनेति न वैशसम् ॥ सर्वेषामेव देवानां सन्ध्यासु रविमण्डले ॥ भक्तैरुपासनं कार्य तत्तत्तन्त्रेषु विश्रुतम् । किंच तत्र स संवादः कृष्णपाण्डुतनूजयोः ॥ वैष्णवागमधर्माणां विधानाय भवर्तितः ॥ भगवन् वैष्णवा धर्माः किंफ- लाः किंपरायणाः ॥ कथं त्वमर्चनीयोऽसि मूर्तयः कीदृशस्तु ते । कथं वैखानसा ब्रूयुः कथं वा पाश्चरात्रिकाः ॥ एवमेतत्पुरावृत्तं वैष्णवं धर्म शासनम् । इति तनादिमध्यान्तवचनैरवसीयते । श्रुता मे मानवा धर्मा इति तेभ्यो विभिद्य यः ॥ युष्मदीयान् वरान् धर्मान् पुण्यान् कथय मेs च्युत ॥ इति प्रश्न उपकान्तिगतस्तेनाप्यतिस्फुटम् । वेदोक्तेनैव खल्वाङ धर्मान् सन्तो मनूदितान् । श्रौतान्वर्णाश्रयाचारानुपदिश्य प्रश्चितः । इत्येष मानवो धर्मो युष्माकं कथितो मया । इत्युक्तिश्योपसंहारे व्यासगीतासु दृश्यते । मसिद्धा च मनूक्तीनां वैदिकाचारनिष्ठता । तथापि मानवाद्ध मजातादन्यत्वनिश्चये। विष्ण्वागमस्थिता धर्मास्तन्त्रोक्ता इति गम्यते । ततस्तद्वैष्णवं धर्मशास्त्रमित्यपि गीयते ॥ एवञ्चागमानिष्ठेन गायत्र्या वि. ष्णुचिन्तना । कर्तव्योति न तत्कार्य वैदिके वत्मनि स्थितैः । कचित्त न्त्रानुरोधेन धर्मान् पौराणिका आप । वदन्ति तादृशोऽशंस्तु ग्राह्यस्तन्त्रा- वलम्बिना । यत्तु तन्त्रानुसारेण कथितं तत्परित्यजेत् । धर्मशास्त्रे पुरा णे च यत्नतो वैदिको जनः । इति स्मतृभिरेवात्र व्यवस्थायाः प्रदर्श- नात् । तस्मादागमनिष्टानामाचारविकृतावपि ॥ वेदनिष्ठस्सदा कार्य गा- यत्र्या शिवचिन्तनम् । ध्यानप्रधानमेवैतत्सन्ध्याकर्म यतः श्रुतम् । यस्तु श्रीपार्वतीनाथपदाम्भोजपराङ्मुखः । वैदिक मार्गमास्थाय तत्कर्माण्य- नुतिष्ठति । न तस्य तानि कस्यचित् कल्पन्ते फलसिद्धये । परिधान. विहीनानि मण्डनानि नृणामिव । यतस्तानि वितन्यन्ते विना गाय- त्र्युपासनम् । शिवोपास्तिविहीनैस्तैरिति तात्पर्यसङ्ग्रहः ॥५५॥ इति गायच्याश्शिवपरत्वनिरूपणम् ।

·अद्वैतमञ्जरी। द्विजातिष्वपि ब्राह्मणानां शिवभजनमेवावश्यकमित्याह- यहनौ विवाणामुपदिशति देवं यदा ते तदन्तर्यामित्व तरुणशशिभूा प्रथयाते । श्रुतिस्मृत्याम्नातं वचननिकुरुम्ब द्विविधय- ध्यदस्सम्भूय त्वां वदति कुलदैवं गिरिश नः ॥ ५६ ॥ यजु संहितायां तावत्-'आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतया' इति ब्राह्मणानाम- निर्देवतेति श्रावित, बृहदारण्यके च तदमिनैव देवेषु ब्रह्माभवत् बाागेन मनु. ध्येष्विति आराध्येषु देवेष्वनेः, आराधकेषु मनुष्येषु ब्राह्मणस्य च ब्रह्मरूपैकजा. तिसंबन्धोपन्यासेनायमर्थस्सूचितः । अत एव च्छन्दोगोपनिषदि स्फुटीकृतः-- 'त्वं देवेषु बाह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै बाह्मणमुपधावत्युप त्वा धावामी'ति । 'गुरुरामदिनानीनामि त्यादिम्मृतयश्चास्मिन्नर्थे दृश्यन्ते । तस्मादग्निः ब्राह्मणैरवश्य. माराधनीय इति निर्विवादमेतत् । तदन्तर्यामित्वं च शिवस्य श्रुतिस्मृत्युदाहरणेन व्यवस्थापितमवस्तात् । तथाचानिर्बाह्मणानां देवतेति प्रतिपादकवचनानाम् अग्रेः प्रतिमन्वन्तर भेदेन कल्पान्तराराधितस्य कल्पान्तरे फलदातृत्वायोगान् तदा मिणो देवतात्वप्रतिपादने पर्यवस्थताम् । कस्तदन्तर्यामीति विशेषाकाङ्क्षायाम आका. शितविशेषसमपकैः शिवस्य तदन्तर्यामित्वप्रतिपादकैः वचनजातैः संभूय शिवस्य ब्रह्म कुलदेवतात्तप्रतिपादने तात्पर्यविश्रमात विशेषात् ब्राह्मणैररन्यन्तर्यामी शिक वस्समाराधनीय इति भावः । तदाराधनं चाग्निसाध्यनित्यकर्मण्येव । अत एव स्मृ. तिः-'तस्मादग्नि मुखे यत्तु दत्तं स्यायेन केनचित् । तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नान संशयः।।' इति । एवञ्च 'आग्नेयो वै ब्राह्मण' इति श्रुतिमूलायाम् 'अग्नौ तिष्ठति विप्राणां दिवि देवो मनीषिणाम् ।' इत्यादिस्मृतौ अहमग्निशिरोनिष्ठ' इत्यादिवचनान्तर- प्रतिपन्नाम्यवस्थानशिवाभिप्रायेण अग्नौ तिष्ठतीति भेदनिर्दशोऽपि सङ्गच्छते । अन्यबाह्यग्नेरेव देवतात्वे भेदनिर्देशो विरुध्येत । यश्चाग्निब्राह्मणयोरेकजातियोगोप- सोऽपि तदन्तर्याम्यभिप्रायेणेति च्छान्दोग्ये स्फुटम् । तत्र 'त्वं देवेष्वि' त्यतः प्राक् 'विरूपाक्षोऽसि दन्ताजिरिति तदन्तर्यामिणश्शिवस्य प्रस्तावात् । न चाग्नावेव विरूपाक्षशब्दः कथंचिद्योज्यतामिति वाच्यम् । प्रसिद्ध्यतिलब्बनापतेः । प्रपदस्याग्न्यन्तर्यामिरुद्रपरत्वेऽपि 'आवो रामानमिति मन्त्रस्येवाग्निपरत्वप्रसि- यविरोधाच । अत एव भाष्यकारेण तस्य रुद्रात्मकोऽग्निर्देवतेत्युक्तम् । कूर्मपु. राणे यद्यपि 'प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं भूर्भुवस्वस्वरूपिणम् । हिरण्मये गृहे सुप्तं ग. हान्तममितौजप्तम् ।। इति प्रपदार्थों वयष्ट के दर्शितः। तथापि तत्र वहयष्टकमपि 1, गिरिश कुलदेवं वदति नः इति पाठान्तरम् ॥ न्यासः । 8 ।

·शिवतत्वविवेके शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । ० का तदन्तर्यामिशिवाभेदेन तत्स्तुतिपरं प्रवृत्तमिति न दोषः । अत एव तत्र 'प्रपो शरणं रुद्रं महाप्रासं त्रिलोचनम् । योगिनं कृन्तिवसननीशानं कालरूपिणम् ॥ इत्यादि व्यवहारः । एवं च बाह्मणो भगवान् रुद्र' इत्यादि यत्पराशरादिवचनं । भागवते 'न नो गमिमं ब्रह्मन् भूतानामृपभोऽवधीत् ।। रुद्रः पतिहि भूतानां यस्याकरदमहसः ।। नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय भुतहण्डाय मन्यये ॥ इति रुद्रकोपेनं स्वगर्भस्याहानि प्रार्थयन्ती दिति प्रति एतदर्भोत्पलौ हावपि पुत्रौ नारयणो हनिष्यतीति काश्यपेनोक्ने 'वधं भगवता साक्षात्सुनारोदरबाहुना ॥ आ- शासे पुत्रयोर्भां मा क्रुध्यात् ब्राह्मणात् प्रभोः । न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । 'नारक्याश्चानुगृह्णन्ति यांयां योनिमसौ गतः । इति विष्णुना स्वपुनयोर्वध- माजीकृत्यापि रुद्रकोपाग्निना तयोमम्मीभाषा मात्र प्रार्थ यन्त्याः पुनरी तस्याः यदुद स्य बाह्मगत्वोपवर्गनं, तत्सर्वमग्निनै व देवेष, त्वं देवेषु' इत्यादिप्रत्यक्षश्रुतिमूलकमुपप- द्यते । तस्मादग्नेर्बाह्मणदेवतात्वप्रतिपादकशुनीनां शिवस्य तद्देवतात्वप्रतिपादने ता- त्पर्य वचलेपायते ॥१६॥ किञ्च कूर्मपुराणे----'नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव च पुरन्दरः । वि- प्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैत्र पिनाकधृत् ॥' इति श्रवणात् , तत्रैव युगधर्मप्रकरणे 'ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः ।। द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ देवो महे. श्वरः ।।' इतिश्रवणात् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य माहेश्वरं गुगम् । विशेषात् ब्राह्म यो रुद्रमीशानं शरणं व्रजेत् ॥ इति कलियुगोत्पन्नस्य ब्राह्मणस्य विशेषेण शिव. भजनस्यावश्यकत्वप्रतिपादनात् पराशरवासिष्टलैङ्गादिप्वपि उक्तार्थस्य व्यवस्थाप नाच. अधुना ब्राह्मणैनित्यं शिवाराधनमवश्यं कर्तव्यम् , तत्त्यागेन देवतान्तरा श्रयणं कर्मान्तरानुष्ठानं च निष्फलं विपरीतफलं वा आपद्यते । 'यो वै खां देवतामति यजते प्रस्खायै देवतायै च्यवते न परां प्राप्नोति पापीयान् भवतीति श्रुतेः, 'नार्चय न्तीह ये रुद्रं शिवं त्रिदशवन्दितम् । तेषां दानं तपो यज्ञो वृधा जीवितमेव च ॥ इतः पूर्वं कृतं. कर्म भवद्भिरखिलं वृधा । लिङ्गार्चनं बिना तेन मोहिता देवमायया!' इत्यादिव्यासपितामहादिवचनात् । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्याह-- गतिस्त्वं प्राप्तानां पुरहर जनि ब्राह्मणकुले विशेषादेतस्मिन् युग इति पुराणेषु विदितम् । अतस्त्यक्त्वैव त्वां जडमतिरुपास्ते ययपरं स विप्रः पापीयान् भव तमाप देवं न लभते ॥५७। एवं संसारिखोपाधिना शिवनियमितयावत्स्वस्वकृत्यानुष्ठानलक्षणं , मनु ·अद्वैतमञ्जरी । प्यत्वोपाधिना तद्भक्तिलक्षणं, द्विनत्वोपाधिना सवितृमण्डले तयानलक्षणं, ब्राह्मण- त्वोपाधिना अग्निसाध्यकर्मानुष्ठानलक्षणं , कलियुगोत्पन्नत्वादिना तदर्चनादिल- लक्षणं च तदाराधनमस्मदादीनां नित्यमिति व्यवस्थापितम् ॥१७॥ अथ यो यदर्थयते , तस्यापि तदर्थ शिवाराधनमेव कर्तव्यमिति सामान्यतो व्यवस्थापयति- सहिष्णुस्त्वं तावत्परमशिव भावकसुलभः प्रसादस्ते हस्ते कृत इव झटित्येव भजताम् । ददासि त्वं स्वामिन् प्रणतजनवाञ्छासमाधिक त्वदीयं विश्वं तदतिरिह बुभूषोरपि भवान् ॥५८॥ फलार्थ सेवमानेन तावत्सहिष्णुरेव सेवनीयः । आश्रितानां भ्रान्त्यज्ञान- प्रमादादिप्रभवानामागसामवर्जनीयत्वेन प्रभोरसहिष्णुत्वे चिरकृतागा अभि सेवाया वैफल्यप्रसङ्गात् । वदन्ति च नीतिविदः-'त्यागशील: प्रभुस्सेव्यस्त्यागशीलात् प्रियंवदः । प्रियंवदाद्विशेषज्ञो विशेषज्ञात् क्षमापरः ।' इति । सहिष्णुत्वं च शि- वस्य प्रसिद्ध -'नमस्सहमानाय, अषाढाय सहनाय मीढुष' इत्यादिषु । सहिष्णोरपि बहुक्लेशाधीनप्रसादस्याश्रयणं दुष्करम् । शिवस्तु भावकमुलभः । 'भावग्राह्यमनी. डाख्यं भावाभावकरं शिवमिति मन्त्रोपनिषदि श्रवणात् , 'कृतकृत्यस्य तृप्तस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यन्तरे वापि मया भावो हि गृह्यते ।' इति शिववच. नाच्च । भक्तिमात्रावर्जनीयोऽपि चिराश्रयणप्रसाद्यः क्षुद्रेऽपि कर्मण्यन्तरायबहुलेन ज. नेनाश्रयितुमशक्यः । शिवस्तु शीघ्रप्रसादः । तथात्वस्य शिवपुराणे बहुशः प्रति. पादनात् , भागवतेऽपि दशमस्कन्धे ब्रह्मादिभ्यस्तस्याशुतोषत्वव्यवस्थापनाच्च । शी. ध्रप्रसादोऽप्यल्पफलप्रदः न बहुफलार्थिमिस्सेव्यः । शिवस्तु वाञ्छाधिकफलप्रदः । यस्वभक्तेभ्यो नारायणयक्षराजादिभ्यस्स्वस्मादप्यधिकत्वप्रत्ययकरं शौर्यैश्वर्यादिक प्रायच्छत् । बहुप्रदानरसिकोऽप्यपेक्षितफलस्याप्रभवन्न सेव्यः । शिवस्तु सर्वस्य पुरुषार्थजातस्येष्टे, यतो विश्वमेतत्तन्नियन्तृकम् । स एव हि समग्रैश्वर्यविश्रान्तिभू- मिः । अन्येषां तु तत्प्रसादलब्ध परिच्छिन्नमैश्वर्यमिति असदावेदितम् । तथा च सर्वेषां फलापिनाम् 'एकाहाद्वा तेषां समत्वादिति न्यायेन तस्मादेव तत एवाकाङ्क्षणं युक्तम् । तस्मात् फलार्थि सेवाप्रयोजकसकलकल्याणगुणसम्पूर्णत्वात् सर्वेश्वरत्वेन सर्वाणितवितरणशक्तित्वाच्च फलार्थिभिरपि शिव एवाराधनीय इति भावः ॥१८॥ एवं सामान्यतस्सकलार्थिभजनीयत्वं शिवस्य व्यवस्थापितम् । अधुना वि. शिष्यापि तत्तत्फलोत्कर्षार्थिभिस्तस्य भजनीयत्वं श्लोकद्वयेन व्यवस्थापयति-- ·उ.] शिवतत्त्वविवेके शिवस्य विश्वसेव्यत्त्वनिरूपणम् .. 6 महेश त्वत्पादाम्बरुयुगलासक्तमनसां महाभोगोत्कर्षः प्रथित इह तावत् सुकृतिनाम् । परत्रास्तामन्यद्रवदनुचराणामपि पदं हरिब्रह्मादीनामुपरि कथयन्त्यागमविदः ॥१९॥ लोके पुरुषैरर्यमानं हि फलं द्विविध-प्राकृतम्, अप्राकृतं च । आद्यमपि द्वि- विधम्-ऐहिक, पारत्रिकं चेति । तलैहिकं तावत् शिवाराधनेन सर्वोत्कृष्टं प्राप्यत इति 'भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणास्त्रियः ॥ धनं (च तृप्ति)चादृष्टपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम्।' इत्यादिषु प्रसिद्धम् । प्रपञ्चितं चातितरां शिवधर्मे । भागवतेऽपि-'देवासुरमनु- प्येषु ये मजन्त्य (शिव)निशं शिवम् । प्रायस्ते धनिनो मोज न तु लक्ष्म्याः पति हरिम् । एतद्वेदितुमिच्छामि सन्देहोऽत्र महान् हि नः । विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोः विरुद्धा भजतां गतिः । इति सेव्यमानप्रभुशीलविरुद्वौ शिवविष्णुभक्तानां भोगोत्कर्षापकर्षों कथमिति राज्ञः प्रश्नेन शुकस्य तेषां तदुत्कर्षापकर्षमभ्युपगम्यैव कथञ्चित्तदुपपा. दकोपन्यासात् विरोधसमाधानेन च दृढीकृतम् । पारत्रिकमपि 'ये मामेकान्तभावेन देवं त्र्यम्बकमेव वा ॥ इत्यादिना 'यान्त्येव मम लोकं वा रुद्रलोकमथापि वा ।' इत्यन्तेन वैष्णवधर्मशास्त्रीपभगवद्वचनेन दर्शितम् । रुद्रलोके प्राप्यं सर्वोत्कृष्टमिति वक्तव्यम् । यः खलु यमाहुस्सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृति ध्रुवाम् ॥ अनादिनिधनं देवं प्रभु नारायणं परम् । ब्रह्मणस्सदनात्तस्य परं स्थान प्रकाशते । ब्रह्मलोकमतिक्रम्य विष्णु- लोके महीयते ।' इत्यादिमिः पौराणिकवचनबोधायनसूत्रादिभिः बह्मलोकादुपरित- नत्वेन प्रतिपादितात् मोक्षधर्मोपदर्शितप्रमोदनवैकुण्ठसम्मोदनानिरुद्धादिस्थानचतुष्ट- यविराजमानाद्विष्णुलोकादपि उपरितनः । तथा हि काशीखण्डे प्रतिपादितम्- 'उपरिष्टात् क्षितरष्टौ कोटयस्सत्यमीरितम् ॥ सल्यादुपरि वैकुण्ठो योजनानां प्रमा- णतः ॥ भूलोकात्परिसङ्ख्यातः कोटिषोडशसम्मितः ॥ यत्रास्ते श्रीपतिस्साक्षात्सर्वे- घाममगप्रदः ॥ ततस्तु षोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः । पार्वत्या सहितश्शम्भु- गजास्यम्कन्दनन्दिभिः ॥ यत्र तिष्ठति सर्वेशः सकलस्स परस्स्मृतः । तदेव तस्य लोकोऽयं खलीलार्तिधारिणः ॥ स विश्वेश इति ख्यातस्तस्याज्ञाकदिदं जगत् ॥' इति । वायवीयेऽपि ब्रह्मविष्णुलोकाभ्यामुपरितनत्वेन अधिकैश्वर्यत्वेन च शिवलोकः प्रतिपादितः । स एव च शिवभक्तैः प्राप्यः । शिवधर्मोत्तरेऽपि विकलाङ्गादिरूपशिवपूजाप्राप्यान् विष्णुलोकान्तान् सर्वान् लोकानुपवानन्तरं दर्शितं-'ज्ञेयं विष्णुपदादूर्व दिव्यं शिवपदं महत् ॥ भोगसंस्थानमतुलं. १. भूलोकोपरि संख्यात इति पाठान्तरम् ।

·अद्वैतमारी। .. कर्मयोगरतात्मनाम् ॥ अमेयगुणैर्दिव्यैविमान सूर्य सन्निभैः ॥ असलथै तत् पुरै व्याप्त सर्वप्राण्युपकारकैः ।। सहलभूमिविस्तीर्ण सूर्यकोटिसमन#ः । रुद्रलोक- मिति प्रोक्तमशेषगुणसंयुतम् । सर्वेषां शिवभकानां तत्पुरं परिकीर्तितम् । रुद्रक्षेत्र- मृतानां च जङ्गमस्थावरात्मनाम् ॥ इति वचनात् । तत्रैव प्रदेशान्तरेऽपि श्रीमच्छि. वपुरं दिव्यमैश्वरं सार्वकामिकम् । शिवेन शिवभक्तानां कल्पिनं वैष्णवात् परम् ॥ इति वचनाच्च । अयं तु शिवलोकः कर्मभक्तियोगरतानाम् । 'ये त्वहंग्रहो. पासनारूपशिवध्यानासक्ताः तत्क्रतुन्यायेन शिवसायुज्यं प्राप्य 'भोगमात्रसाम्य- लिङ्गाचे ति सूत्रोक्तरीत्या शिवसमभोगभानो भवन्ति , तेपा परमशिवनित्याविर्भा- वस्थानभूतः ततोऽप्युपरितनः परमशिवलोकश्शिवधर्मोत्तर एवं ' इत्येतदपरं प्रोक्तं श्रीमच्छिवपुरं महत् ॥ देहिनां कर्मनिष्ठानां पुनरावर्तनं स्मृतम् ।' इति कर्मयोगादि- प्राप्यपूर्वोक्तशिवलोकवर्णनं समाप्य 'ऊर्ध्व शिवपुरात ज्ञेय स्थानत्रयमनुत्तमम् ॥नि- त्वं परमशुद्धं च स्कन्दोमाशङ्करात्मकम् ॥' इत्युपक्रम्य 'शुद्धस्फटिकसङ्काशं वटामकुटभूषितम् । व्यसं चतुर्भुजं शान्तमक्षमालाधरं हरम् । वरदाभयहस्तं च निशूलासक्तपाणिकम् । ध्यायमानशिवं नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ये सं. नाप्ताः परं स्थानं ध्यानयोगरता नराः । तेषां न पुनरावृत्तिोरे संसारसागरे । विज्ञाः सर्वगाश्शुद्धाः परिपूर्णा महेश्वराः ॥ शिवतुल्यबलोपेताः परं शिवपुरं ग. ताः ॥ इति प्रतिपादनात् । आस्तामयं शिवसायुज्यं प्राप्तानां भोगोत्कर्षः । ये तु भीतिजो पदि योगेन' इत्यादियाज्ञवल्क्यायुक्तरीत्या शिवप्रसादहेतृगानविद्याय- अनुसन तत्फलं शिवानुचरत्वं प्राप्ताः, तेषां पदमपि ब्रह्मादिभ्यश्श्रेष्ठं वदन्ति । परन्ति हि पौराणिकाः---'मिन्दन्ति शैलानुदधीन् पिबन्ति व्यत्यासयन्ति क्षिति- अन्तरिक्षम् ! तृणीकृतब्रह्मपुरन्दराणां किं दुष्करं शङ्करकिङ्कराणाम् ।' इति । 'ते हि साक्षादिविषदो ह्यन्तरिक्षसदस्तथा ॥ पृथिवीपद इत्येते विजयास्त्रिविधा गणाः ॥ इत्यादिपुराणोपबृंहिता देवव्रतरूद्रोपनिषदाइयश्च तेषामपरिमितं महिमानं ख्यापय- न्ति । 'द्विती- जप्त्वा गाणापत्यमवाप्नोतीति अथर्वशिरश्च महाफलप्रायपाठे रु- दानुचरत्वं कीर्तयत् देवतान्तरानुचरभावात तम्यातितरामुत्कर्ष स्फुटयति । न हि 'वै- ष्णवं वामनपालभेत, विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयति , एतासामेव देवतानां सायु- यं गच्छति' इत्यादिदेवतान्तराणां सायुज्यस्येव तदनुचरभावस्य महाफलत्वेन श्र- बागमस्ति । तस्मादैहिक पारत्रिक चाभ्युदयरूपं प्राकृतं फलं शिवाराधनेन सा- कृष्ट प्राप्यत इति स्थितम् ॥५९।। निश्रेयसरूपे अप्राकृतफले अभ्युदयवदुत्कर्षापकर्षाभावेन तत्र कामिकैः । इति पाठान्तरम ।

·शिवतत्त्वविनके शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । , शिवाराधनस्यान्तरकोपायवलक्षण देवतान्तराराधनाद्विशेष स्थापयति-- मुखमाख्य निरतिशयसमाकृतमपि प्रसादाय ते दृढभवमहारोगभिषजः । उपायोऽत्र ज्ञानं खलु शिव विशुद्धात्मविषयं मलादे सत्येव प्रभुतिलक ते तच्च भवति ॥ ६०. } 'अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् । यदि योत्यां प्रमुञ्चामि तं प्र. पद्ये महेश्वरम् ।' इति गर्भोपनिषदि, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्र. हिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्य' इति, 'अजात इत्येव कश्चित् भीरुः प्रपद्यते रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मा पाहि नित्यमिति च मन्त्रोपनिषदि, 'सद्योजातं प्रपद्यामी'ति महोपनिषदि च शिवप्रपदनस्य मोक्षोपायत्वं श्रुतम् । 'अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः किंजप्येनामृत त्वं बहीति सहोवाच याज्ञवल्क्यः शतरुद्रीयेणेति एतानि हवा अमृतस्य नामशेयानि एतेहवा अमृतो भवतीति जाबालोपनिषदि शिवनामकीर्तनस्य तदुपायत्वं श्रुतम् । 'यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलिन प्रीयते पशुपतिर्भगवान् महेशः । तात्रजरामरणजन्मशताभिवातैर्देहानि दुःखपिहितानि समुद्वहन्ति । दिवसकरशशाङ्कवहिनेत्रं त्रिभुवन सारमपारमाद्यमीशम् । अजर- ममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम् ॥' इत्यादिमहाभारते, 'यस्यानवद्यं चरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः । यत्पादपद्म- महतो मनोमिनिपेव्यते ब्रह्मरसासत्राथिभिः ॥ त्वमेकरसव जगतामीश्वरो बन्धमोक्षयोः तं त्वामन्ति कुशलाः मपन्नातिहरं गुरुम् ॥' इति भागवते , 'नामानि चे महेशस्य गृणन्त्यज्ञानतोऽपि वा ॥ तेषामपि शिवो मुक्तिं ददाति किमतः परम् । व्याधीनां भेषजं यद्धत् प्रतिक्षेपस्वभावतः । तद्वत् संसारदोषाणां प्रतिक्षेपश्शिवस्मृतः ॥' इति शिवपुराणादिषु च श्रुतम् । एतैः प्रमाणैश्शिवा- राधनस्यान्तरङ्गमोक्षोपायत्वमवसीयते । ननु, 'आरोग्यं भास्करादिच्छेत् श्रिय- मिच्छे हुताशनात् । ईश्वरात् ज्ञानमन्विच्छेत् मोक्षमिच्छेत् जनार्दनात् । इति स्मृत्या विष्ण्वाराधनं साक्षान्मोक्षोपायः , शिवाराधनं तु मोचकज्ञानसम्पादनद्वारेति निर्णयादुदाहृतवचनानि परम्परा लस्य तदुपयोगपराणीति न तस्यान्तरणोपाय- त्वसिद्धिरिति चेत्, सत्यं गृह्णीम एतत्--ज्ञानद्वारा शिवाराधनं मोक्षसाधनमिति । अत्र हि जन्तोः प्राणेषत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्ट इति जाबालोपनिष- यविमुक्तोपासकानां शिवात्संसारतारकप्रणवरूपमहावाक्यार्थज्ञानरूपलामप्रतिपाद- नात् । स नो देवश्शुभया स्मृत्या संयुनक्वि'तिमहोपनिषदि शिवं प्रस्तुत्य श्र. बणाच । अत्राहि स्मृतिशब्देन मोचकरसाक्षात्कार एवं विवक्षितः । 'स्मृत्तिलम्मे सर्व- ·अद्वैतमञ्जरी। , .. ग्रन्थीनां विप्रमोक्ष' इति छान्दोग्ये तत्र स्मृतिशब्दप्रयोगात्, विस्मृतकण्ठगतचामीक. रप्रबोधकवाक्यजन्यज्ञानवत् स्वताप्राप्तार्थविषयत्वेन तत्र स्मृतिशब्दस्य लक्षणो. पपत्तेश्च । अत एवैतत्प्रतिबोधकवाक्ये स्मारकत्वव्यवहारो लौकिकानाम् । 'ई- श्वरात् ज्ञानमन्विच्छेत्' इत्युदाहतस्मृतावपि प्रतिपादनाच्च । ज्ञानं हि मोचकपरमात्म- साक्षात्कार एव । 'मोक्षे धीानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः । इति अमरकोशे द- शनात् , 'आत्मार्थमुच्यते ज्ञानं योगाभ्यासस्तपःक्रियाः। विद्याकल्पपरिज्ञानं विज्ञानं ब्रुवते बुधाः॥' इति बृहस्पतिस्मरणाच्च । विष्ण्वाराधनस्य साक्षान्मोक्षसाधनत्वं तु कु- तः । न खल्वभ्युदयदत् कर्मसाध्यो मोक्षः । अविद्यास्तमयलक्षणस्य तस्य श्रुतिस्मृ- तिन्यायीनैकसाध्यत्वनिश्चयात् । तस्मात् 'मोक्षमिच्छेत् जनार्दनादितिस्मृतिरपि शिवाराधनस्य मोचकप्रतिपादकत्ववचनजातवत् परम्परयोपयोगपरावर्णनीया। तथा च उदाहतस्मृतौ वचनान्तरेषु च केषुचित् मोक्षसाधनतया अव्यवहितपर्वणि प्रतीयमान- स्यापि विष्ण्वाराधनस्य उक्तन्यायेन तत्र निवेशासम्मवात् खस्थानाच्चलितस्य ज्ञा- नपाठिकान्वयं प्राप्तस्य साद्यस्कसवनी यन्यायेन स्थानित या शिवाराधनस्य प्राब. लगेन तद्विरोधात्तत्रापि साक्षादन्वयमलभमानस्य ततोऽप्यधस्तनपर्वणि निवेशे 'ओ- कारस्य प्रसादेन विष्णोश्चैत्र प्रसादतः । रुद्राराधनवाञ्छा स्यात्तदाराधनतत्परः । ज्ञा- नमानन्दमद्वैतं परं ब्रह्माधिगच्छति ।। इति सूतसंहितोपबृंहितेन 'ओङ्काररथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ।' इति नादोपनिषन्म- न्त्रेण, 'वामनाश्रित्य विश्वात्मन्न योगी मामुपेष्यतीति विष्णुं प्रति वरदातुश्शिवस्य कौर्मपठितवचनेन अन्यैश्च पराशरपुराणादिश्रुनैहुभिर्वचनैस्सिद्धा शिवारिराधीयषा- संपादनद्वारिका , 'यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः । ततो धनं त्यजन्त्यस्मद्भज- नात् दुःखदुःखितम् ॥ इत्यादिभागवतोक्तक्रमेण मोचकज्ञानार्थप्रवृत्त्युपयोगिवैराग्य- सम्पादनद्वारिका वा प्रणाडी फलमिति 'मोक्षामिच्छेत् जनार्दनादिति स्मरणस्थ तदन्ते सर्वामेच्छेत गणाधिपाहिति विनायकाराधनस्य आरोग्यादिश्लोकत्रयपरिगणितयाव- त्फलस्मरणवत्परम्परया उपयोगेऽप्यविरोधादिति सर्वथा देवतान्तराराधनाच्छिवारा. धनस्य मुक्तावन्तरङ्गोपायत्वं वज्रलेपायते । एतदेवाभिप्रेत्य सौरपुराणे पठ्यते- 'क्रमेण लभ्यतेऽन्येषां मुक्तिराराधनाडिजाः ॥ आराधनान्महेशस्य तस्मिन् जन्मनि मुच्यते ॥ इति । अत्र तस्मिन् जन्मनीति प्रकृष्टभक्तिपूर्वकज्ञानार्थशिवाराधकपुरुषधौ. रेयविषयम् । अन्यविषये 'अल्पभावोऽपि यो मर्त्यस्सोऽपि जन्मत्रयात् परम् । न योनि- यन्त्रपीडायै भविष्यति न संशयः॥ इति शैवोपदेशात् । नन्वस्त्वेवं निर्गुणब्रह्मवादे व्यवस्था , सगुणब्रह्मवादे मोमिच्छेदित्यत्र स्वस्थानाच इन न कर्तव्यमिति चेन्न। ।

·उ०] शिवतत्त्वविवके शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । तत्रापि मुक्तेः परमपुरुषार्थत्वसिद्धये विश्वाधिकसायुज्यरूपत्वस्य च वक्तव्यतया "दिनकृत्कोटिसङ्काशं स्थानमाधमुपापतेः।' इत्यादिपौराणिकवचननिचयोपवर्णितपूर्व श्लोकव्याख्याननपश्चितपरमशिवपुरंप्राप्तिरूपत्वसिन्हौ 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भ. क्ता यान्ति मामपी'ति । गीतोक्तन्यायेन तस्य साक्षात् परमशिवप्रसादकलभ्यतया वचनान्तरैकार्थेन तस्य स्वस्थानाञ्चलनस्यावश्यकल्प्यत्वात् । ननु, कठबल्लीषु 'यदि. च्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीमी ति मुमुक्षुप्राप्यपदनिरूपणं प्रस्तुत्य 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदमित्युपसंहारात् मुमुक्षुप्राप्यं वै- ष्णवं पदमित्यवसीयत इति चेन्न । एषां मन्त्राणां 'येयं प्रेत' इत्यादिजीवस्वरूपप्रश्नो- त्तरमध्यपातितया जीवात्मभूतब्रह्मविषयत्वेनानुमानिकाधिकरणे भगवत्पादैनिपुणत - रं व्यवस्थापितत्वेन 'तद्विष्णोः परमं पदमि'त्यस्य वैकुण्ठादिरूपवैष्णवस्थानपरत्वायो. गात् । सगुणबलकादे तु उत्कन्यायेन 'सोऽध्वनः पारमाशोती ति षडध्वातीतत्वलि- नेन च परमशिवस्थानपरत्वस्य वक्तव्यत्वात् । निरुक्तं हि शिवेऽपि विष्णुरिति नामावशिखायां-'सर्वे देवास्सविशन्तीति विष्णुरिति तत्र 'व्यापनाव्यापी महादेव इति महादेवपदेन संज्ञिन उद्देशात् शिवसंज्ञानिर्वचन मिति स्पष्टुम् । के. चित्तु विष्णोरित्यस्य नारायणपरत्वं स्वीकृत्यैव पञ्चम्यन्तत्वं वदन्ति । न. न्वापस्तम्बसूत्रे द्विजातीनामपवर्ग इति अपवर्गफलकत्वं ब्रह्ममेधस्योपक्रम्य वेष्टितुं पुरुषोत्तमामि त्युक्तम् । पुरुषोत्तमशब्दश्च विष्णावसाधारणः । हरियथैकः पुरुषोत्तम' इति प्रसिद्धः । तथा च ततो विष्णुप्राप्तिरेवा. पवर्ग इत्यवसीयत इति चेन्न । तस्य रूढ्या असाधारण्येऽपि योगेन साधा- रण्यात् । 'अधिगत्यं जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात्तत' इत्यन्यत्रापि प्र. योगात् , 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्य' इति गीतासु ईश्वरे तदीययौगिकार्थस्य भगव- ता दर्शितत्वाच्च । ननु च रूदियोगात् प्रबलेति चेन्न । स एष संप्रसादोऽस्मा- च्छरीरातामुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति छान्दोग्ये अपवर्गप्राप्यरूपे उत्तमः पुरुष इति यौगिकार्थपरशब्दस्य प्रयो- गेण सूत्रस्थैपुरुषोत्तमपदप्रयोगस्यापि कल्पनालाघवाय तन्मूलत्वस्य वाच्यतया मूलानुसारेण इह योगस्यैव प्राबल्यात् , पूर्वोक्तन्यायैः इह रूल्यसम्भवाच्च । यद- त्र रामानुजादयः प्राहुः ---तत्तद्विद्याप्रकरणश्रुतोपास्यपरपरब्रह्मपरमात्मशिवाक्षर- शम्भ्वादिशब्देस्सकलपरविद्योपास्यं वस्त्वनूद्य नारायणांनुवाकवाक्यैः तस्य नारा- यणत्वविधानात् तत्तत्परविद्योपास्य परब्रह्मादिशब्दोदित वस्तु नारायण इति निश्चीयते । परविद्याश्च मुक्त्यर्थाः। तथा च मुक्त्यर्थसकलपरविद्योपास्यो नारायण १ ·अद्वैतमञ्जरी। RANILAHARI । एव मुक्तिमद इति युक्तमिति । अत्र ब्रूमः एवंसति यदा तम' इतिमन्त्रे य. देति सौबालवाक्यसिद्धकालविशेषप्राप्ततमोऽनुवाद इति मन्यमानानां तेषां क. थे सबालोपनिषदः शिवपरत्वं न सिध्येत् । तत्र तवृत्तयोगेन तत्कालवर्तिनस्तयोऽधि- ष्ठातृस्सुबालोपनिषत्प्रतिपाद्यस्य शिवत्वविधानस्य इतोऽपि स्पष्टत्वात् । धीराः पश्यत पाण्डित्यं प्रतिपाद्यानुवाद्ययो । बलाहाबस्थिति मूर्खा जल्पन्ति स्वमतामहात् । अपि चैवं 'सर्वो वै रुद्र' इत्यादिमन्त्राणां त्वदुक्तरित्या सर्व पुरुषसन्महःप्रभृतिश- ब्दैः शाण्डिल्यविद्यापुरुषसूक्तसद्विद्याव्यातिविद्यादिसकलारविद्योपाध्यवस्त्वनुवा- देन तस्य वाक्यै रुद्रत्वविधायकत्वस्याभ्युपगन्तव्य तया कथं नारायण सर्व विद्योपास्य इति निर्णयः । बलाबलविचारे तु 'सर्वो वै रुद्र' इत्यादिमन्त्रैः सदसर्वपरविद्योपा. स्यस्सिध्यतीति निर्णय एव युक्तः । सर्वो वै रुद्रः, पुरुषो वै रुद्र इत्यादिवाक्या- नां स्पष्टभेदानां सर्वपुरुषायनुवादेन रुद्रत्वविधायकत्वस्य स्पष्टत्वात् । 'सहस्त्रशी- पदेवमित्यादिमन्त्राणां तद्विश्वमुपजीवतीति नारायणस्य विश्वोपजीव्यत्ववर्णने- न तत्प्रशंसापरतया प्रतीयमानानां तत्रतत्र वासभेदस्य द्वितीयानां प्रथमार्थत्वस्य च कल्प्यतया सहस्रशीर्षाद्यनुवादेन नारायणत्वविधिपरत्वकल्पनस्य क्लिष्टत्वात् । तस्मा- सप्तविंशश्लोकोक्तरीत्या शैवदहरविद्याप्रकरणे तत्प्राशस्त्यख्यापनाय तदनुष्ठातृना- रायणप्रशंसापरा इमे मन्ताः । 'प्रकरणे चासम्भवन्नपकर्पोन कल्प्येते ति न्यायादिति नैमिनारायणस्य सकलपरविद्योपास्यत्वसिद्धिः । तस्मादुक्तरीत्या देव. तान्तरभजनाच्छिवभजनस्योत्कर्षों वज्रलेपायते । अत एवानुशासनिके श्रीकृष्णव- चन-'नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिरिति । ननु, गीतामु 'ईश्वरस्स- भतानामिति शिव प्रस्तुत्य 'तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् । इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गु. हातरं मया । विमृश्य तदशेषेण यथेच्छसि तथाकुरु ॥ इत्यन्तेन मुक्तिफलकं तद्भजन विधायानन्तरं 'सर्वगुह्यतमं भूयश्शृणु मे परमं वचः ।' इत्यारभ्य मन्मना भव मद्भक्त' इत्यादिना विष्णुभजनं ततोऽप्युल्कृष्टं विधीयत इति प्रतीयते , उच्यते-श्रुतार्थश्र- वणावृत्तिपरभूयश्शब्दस्वारस्यात् 'मन्मना भवेति कोकेन बहुशः पूर्व प्रतिपा. दितार्थस्य वर्णनात् 'मामेकं शरणं व्रने त्यस्य तमेव शरणं गच्छे त्यवधारणविरो. धेन ईश्वरातिरिक्तभजनविधिपरत्वायोगात् , ईश्वरे कृष्णस्यारमच्छब्दोपपत्तेः गी- तायाशिवपरत्वोपपादनस्थले प्रर्दाशतत्वाच्च । गुह्यतममित्यादि बुद्धिसौकर्याय सं. गृह्य प्रागुपवर्णितसकलार्थसारोपसंहारपरमिति नात्र कृतचोद्यावकाशः । यत्तु पुरोवादानुवादयोः इति पाठान्तरम् ॥ ।

·शिवतत्वविवेके शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । .. , पुणवतन्त्रानुसारिणां व्याख्यान यथेच्छसि तथा कुर्वि'त्यन्तेन भगवान् कर्मज्ञानमक्ति- योगानपवर्गफलकानुपदिश्य तच्छृण्वतोऽर्जुनस्य विषादं पश्यन् पूर्व प्रपञ्चितानुष्ठे. यसाकल्यसङ्कलनासामर्थेन तेषां दुष्करत्वबुद्ध्या वा विषाद इति विवेक्तुं प्रथम पूर्वप्रपन्नितानर्थान् सङ्कलय्य दर्शयित्वा पुनरपि तस्य तदवस्थं विषादं पश्यन् परमकारुणिकस्सर्वेभ्यो लघुतरं 'मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्य' इति श्रुतिसिद्धं श- रणागत्याख्यं पाचरात्राभिहितं प्रपदनं कर्मज्ञानभक्तियोगनरपेक्ष्येणापवर्गसाधनं 'सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेत्यादिना उपदिश्य ‘मा शुच इति तस्य वि. पादमपनीतवानित्यादि, तत्राप्युदाहृतमूलश्नुतेश्शिवपरत्वस्याथमङ्गलश्लोके व्यव- स्थापनात्, शैवशास्त्रेष्वपि बहुशशरणागतिविधिसद्भावेन वैष्णवतन्त्रैरर्थनियम- नायोगाच सर्वधर्मानित्यादेशिशवप्रपतिविधिपरत्वमेव सिध्यतीति विक् । नन्व. स्त्वे, मोक्षधर्मगतस्य ब्रह्माणं नीलकण्ठं च याश्चान्यासर्वदेवताः । म. तिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फलम् ।" इति वचनस्य का गतिरिति चेत् , स्मर तावदिदमुक्तं-मुक्तिः परमपुरुषार्थः । तत्र एको बोध एवो. पायः । देवताभजनानि तु बुभुसुकतानि तत्तदेवतावाप्तिपर्यन्तफलप्रदानि, मु. मुलुकृतानि सूतसंहितादिदर्शितया प्रणाज्या मुक्त्यनुकूलानीति । तथा च प्रः तिबुद्धा उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराः सामान्यतो विशेषतश्च गृहीतान् सर्वान् देवान् न सेवन्ते, यस्मात् सेवाफलमात्रं परिमितं वैषयिकभोगरूपत्वात् परिच्छिन्नमपरि. च्छिन्नब्रह्मानन्दामृतजलधिवेलोपगतान उत्पन्न साक्षात्कारान् प्रतीति तदर्थः । ज्ञाने सिद्धे तदर्थमपि न सेवन्त इति तद्भावः, न तु विष्ण्वतिरिक्तान् देवान् प्रतिबुद्धा न सेवन्त इति ! 'याश्चान्या' इत्यन्यश्रुतेविशिष्य गृहीतेतरसर्वदेवताग्राहिण्याः सङ्कचितवृत्त्या- पादकप्रबलप्रमाणादर्शनात् । अतो वेदनपर्यन्तं भक्तिध्यानं जपार्चनमि त्यादिपराश- रामिवच नैर्देवतार्चनमात्रस्य ब्रह्मज्ञानपर्यन्तत्वस्य स्पष्टं प्रतिपादितत्वाच । किञ्चास्य श्लोकस्य विष्णुभजनाधिस्यप्रतिपादकत्वेऽप्युदाहृतानेकप्रमाणविरोधे तत्प्रशंसामा- अपरत्वात् न कश्चिद्दोषः । सन्ति ह्येतादृशानि परस्सहस्राणि शिवभजनोत्कर्षपराणि। कि बहना । शिवमजनोत्कर्षज्ञापनायव नारायणोऽपि शिवार्चनं करोतीति भारता- दिषु सिद्धम् । एतेनान्यान्यप्येवंजातीयकानि 'न बुद्धिभेदं जनयेदिति न्यायेन श्रोतृ. बुद्ध्यनुसारादिना प्रवृत्तानि वचनान्तराणि व्याख्यातानि । तस्मान्न देवतान्तराराधनस्य शिवाराधनादुत्कर्षकल्पना युक्तिमती। ननु , मा भूदुत्कर्षः ततः, विष्णुभजनस्य साम्यं तु स्यात्., स्मृतिपुराणेतिहासकल्पसूत्रादिषु तयोरर्चनादिविकल्पप्रतिपादनादिति चेत्, ताह 'अथ गृहस्थो बहरहरिष्टान् देवानिष्वाभीष्टार्थांश्चिनोति । ते च देवाः गणपति ·अद्वैतमञ्जरी। , स्कन्दो वा सूर्यो वा सरस्वती वा गौरी वा गौरीपतिवी श्रीर्वा श्रीपतिर्वा ते च य. थारुचि (*) समस्ता वेज्यन्त इत्यादिमढचगृह्यादिदर्शनाद्देवताभजनानां क्वचिदपि विशेष एव न सिध्येत् । यदि च विशेषवचनानुरोधात् तस्याविवक्षितविशेष- फलसामान्याभिप्रायेण विकल्पपरत्व , तहिं प्रतेऽपि तथास्तु । नन्वस्त्वेवं शिव- विष्ण्वादिकर्मभक्तियोगानां फलतो विशेषः,तद्विपयाहमहोपासनारूपस्य ध्यानयोगस्थ तद्विशेषोऽयुक्तः । 'विकल्पोऽविशिष्टफलत्वादिति मुक्त्यर्थानां सगुणोपासनानां विकल्प सूत्रयता सूत्रकारेण कण्ठतः फलाविशेषोपदर्शनादिति चेत् , उच्यते- 'शिव एको ध्येयरिशवंकरस्सर्वमन्यत् परित्यज्ये ति सर्वेतरदेवतावैमुख्येन शिवध्या. नकर्तव्यतां मुखत एव उपदर्शयन्त्या श्रुत्यैव शिवध्यानस्य सर्वोत्कर्षप्रत्यायना- त् न देवतान्तरध्यानानां तत्साम्यवचने प्रामाणिकानां रसना प्रवर्तते । 'सर्वमन्यत् परित्यज्येति कर्मयोगादिकं परित्यज्य ध्याने स्थातव्यमिति उपदिशन्तीयं श्रु- तिः 'तपस्विभ्योऽधिको योगी'त्यादिस्मृतिवत् कर्मयोगादिभ्यो ध्यानयोगस्य उत्कर्षप्रतिपादने पर्यवसिततात्पर्या न देवताविशेषग्रहणे भारं करोतीति शङ्कापि चमसाधिकरणन्यायविदां न हृदयमधिरोहति । न चात्र विषयोपसर्जनध्यानात् अन्यत्कर्मयोगादिक 'सर्वमन्यदि'त्यनेनोच्यते । तस्य प्राधान्येन निर्दिष्टशिवेतरसक- लदैवतजातपरत्वौचित्यात् । नाप्यत्र ब्रह्मकोट्यन्तर्गतमूर्तिविशेषव्यतिरिक्तेषु अग्नया- दिषु सर्वमन्यदित्यस्य संकुचितवृत्तिकल्पनं युक्तम् । सर्वेषामन्येषां परित्याज्यत्वो- पपत्तिप्रदर्शके 'ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते संप्रसूयन्त' इति पूर्ववाक्ये ब्रह्मादीनां वि. शिष्य ग्रहणेन तेषु सर्वमन्यदित्यस्य वृत्तेरावश्यकत्वात् । यत्तु सूत्रमुदाहृतं, तदपि सगुणपरविद्यानां नोद्देश्यफलाविशेषप्रतिपादनपरम् । मुक्तेनिगुणविद्याफलत्वात् अन्य- न च सम्मवदुक्तर्षापकर्षफले तत्तदुपास्यगुणोपचयापचयकालदयतदभावप्रयुक्तस्य तारतम्यस्यावश्यकत्वात् , किं तु भाष्योक्तरीत्या प्रयाणकालीनोपास्थसाक्षात्कारवि. शेषपरमिति न विरोधः । तस्मादभ्युदयेषु सर्वोत्कृष्टफलप्रापकत्वात् निश्रेयसे स- र्वतोऽन्तरङ्गत्वाच्च फलार्थिनामिति शिवाराधनमेवाभ्यहितमिति सिद्धम् ॥१०॥ एवं शिवस्य प्रत्यवायपरिहाराभ्युदयानिश्रेयसाथिसकलकधिकृतप्राणिबृन्द सेव्यत्वं व्यवस्थाप्य तत्सेवाविमुखान् कुमतावलम्बिनो दुर्भगांस्तान्त्रिकानुपालभते- अवश्यं कर्तव्ये शिव तव समाराधनविधौ अनायासाद्वाञ्छासमधिकफलस्पर्शनचणे । विहाय त्वां. विश्वाधिक मृगयते देवामितरं विमूढस्संवायै विमूढस्सवाय शिवशिव न लभ्यो हतविधिः ॥६॥ ॥ व्यस्तास्समस्ता इति पाठान्तरम् ॥

·उ०] शिवतत्त्वविवेके शिवस्य विश्वसेव्यत्वनिरूपणम् । : एवं किल तेषां दुर्भगानां प्रतिपत्तिः-यद्यप्यन्यदेवताविषया अपि भक्त्य- चैननमस्कारादिविधयस्सन्ति, तथाप्यन्यत्र सावकाशास्ते न नारायणप्रपन्नानधि- कुर्वन्ति । 'नान्यं देवं नमस्कुर्याद्विष्णुपादाब्नसंश्रय' 'अनन्यदेवताभक्ता थे मद्भक्तजनप्रिया' इत्यादिभागवतवैष्णवधर्मशास्त्रादिविशेषवचनविरोधात् मोक्षधर्मा- दिषु भगवद्भक्तानामनन्ययजनस्य प्रतिपादनाच्च । तथा च भगवन्तं प्रपन्नैश्शिवनम- स्कारादिकं न कर्तव्यमिति । तत्रेदमभिसहितम् --एवं हि भगवत्प्रपतिविधाय. कत्वेन तदभिमतायां सर्वधर्मान् परित्यज्येति तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृजे त्यांदिस्मृ. तौ सर्वधर्मपरित्यागस्य तदङ्गत्वेन विधानप्रतीतेः विहितानुष्ठाननिषिद्धपरिहारादि- लक्षणास्सर्वे धर्मास्तैः परित्यक्तव्या इति सुरगुरुमतधुरीणवदुत्पथवृत्तित्वमेव तेषां प्रसज्येत । इयांन्तु विशेषो लभ्यते--- यल्लोकायतिकानां निषिद्धाननुष्ठाने तत्प्र. युक्तसुखालाममात्रम, तेषां तु स्वावलम्बितायाः प्रपत्तेरङ्गवैकल्यमपीति । अथ मतं पुरुषेण अवर्जनीयतया क्रियमाणेषु कर्मसु केषांचिद्धमत्वावश्यम्भावात् सर्वधर्मप- रित्यागम्य सागरतरणवदशक्योपदेशतया उदाहतस्मृतेस्सर्वधर्मपरित्यागस्यः शर- णव्रज्याङ्गत्वेन प्रतीयमानार्थे न तात्पर्य, किं तु शोकनिवृत्त्यनुवादोन्नेयशोकोत्प- त्तिनिदानमुक्त्युपायशून्यत्वाक्षिप्तपूर्वोपदिष्टकर्मज्ञानभक्तियोगरूपोपायान्तरानुष्ठाना- शक्तौ । अशक्तिश्च त्यागशब्देन लक्षणयानूद्यते । तथा च सर्वधर्मान् परित्यज्य मा शुच इति व्यवहित योजनायाम् उपायान्तराशक्तः परमपुरुषार्थप्राप्तौ विलम्बाक्ष- मतया तीव्रशोकः प्रपदनाधिकारी लभ्यत इति । एवं हि यदि 'नान्यं देवं नम- स्कुर्यादित्यादित्वदुदाहृतस्मृतिः देवतान्तरनमस्कारत्यागस्य भगवत्प्रपत्त्यङ्गत्वविधि. परा, तदा वेदाधिकृतानां स्वखशाखान्तर्गतदेवव्रतशतरुद्रीयपञ्चब्रह्ममन्त्राध्ययनादि- कालीनवाचिकशिवनमस्काराणामवर्जनीयत्वात् तत्त्यागारकायां प्रपत्तौ वेदबाह्यो- ऽधिकारीति लभ्यते । तद्विधायकागमानामपि तदधिकारिकत्वस्य प्राग्व्यवस्थापना- दिति न वैदिकानां शिवनमस्कारत्यागप्रसक्तिः । न च कायिक एव नमस्का. रः, न नमश्शब्दोच्चारणमात्रमिति वाच्यम् । लोके वाचिकनमस्कारप्रसिद्धनिराल. म्बनतापत्तेः, 'नमस्ते हरसे शोचिष इत्याह' 'नमस्कृत्य हि वसीयांसमुपचरन्ती'- ति वैदिकलिङ्गविरोधप्रसङ्गाच्च बुद्धिपूर्वकदेवतान्तरनमस्कारवर्जनं वैदिकानामपि शक्यमिति चेतू, तथाभूतसर्वधर्मपरित्यागोऽपि शक्य इति तुल्यम्। अथोच्येत-नित्यवि. धिविहितानां वर्णाश्रमादिधर्माणां त्यागायोगात् सर्वधर्मान् परित्यज्येति प्रपदना- धिकारिविशेषणाशक्त्यनुवादक, काम्यकर्मफलमुक्त्युपायान्तराद्यन्यतमत्यागविधाय- के वेति कल्प्यत इति, न तर्हि शिवार्चननमस्कारादीनामपि त्यागो युज्यते । उप- , ·अद्वैतमारी। .. पादितं हि शिवाराधनस्य नित्यत्त्वमधस्तात् । 'पुरुषार्थप्रबोधे हि पूजायाः पार्व- तपितो नित्यं सदा यावदायुन कदाचिदतिक्रमेत् ।।' इत्युक्त्यातिकमे क्षेव- श्रुतेरत्यागचोदनात् । फलाश्रुतेप्सिया व नित्यसमुपपादितम् । स्फुट तत्रै- व तत्समिति नेह विलिख्यते ॥ वैष्णवांतिरिक्तविषयत्वेन तत्सर्व सावकाश. मिति चेत्, तहिं वर्णाश्रमादिधर्मविधानमपि तथा सावकाशमिति न 'सर्वधर्मानित्या. देरपि अर्थान्तरं कल्पनीयं स्यात् । अथापि स्यात्-भगवच्छास्त्रेषु वैष्णवानषिक- त्यैव नित्यकर्मणामत्यागविधानात् न तेषां तत्त्यागो युक्त इति, तर्हि स्कान्दे भृगशा- पाध्याये कौर्मादिषु च तानेवाधिकृत्य शिवार्चननमस्कारशिवभक्तिपूजादीनामत्याग- स्थ बहुशो विधानात् तस्यागिनां पाषण्डत्वप्रतिपादनाच शिवार्चनत्यागोऽपि न युक्तः । कथं च सर्वथा शिवाराधनत्यागे पाकयज्ञादिसंस्थानिर्वाहः । साकमेधीय- ऽयम्बकहविरीशानबल्यादीनामपि त्यक्तव्यत्वापत्तेः । तत्तद्देवतोद्देशेन विहितानां कर्मणां सर्वान्तर्यामी नारायण एवं भोक्तेति न तेषां त्याज्यतेति चेत्, तर्हि तब कि- अपराधमकरणे प्रत्यवायपर्यव्यसायिना शिवार्चनादिना । वस्तुतस्तु तत्तद्देवतोद्देशे. न विहितानि कर्माणि तत्तद्देवताभोक्तृकाण्येव । अन्यथा तत्तद्देवतानां यज्ञभागमा- थनाद्यर्थवादानामत्यन्तपाराथ्योपत्तेः । परब्रह्मणस्सर्वकर्मभोक्तृत्ववचनानि तस्य सात्म्यिादुपपद्यन्ते । अत एव सृष्टिप्रकरणे वाजसनेय श्रुति:--'तद्यदिदमाहुरमुं याजा, यति एकैकं देवमेतस्यैव सा विसृषिरेष उ ह्येव सर्वे देवा' इति देवतान्तरोझे. शन क्रियमाणानामपि कर्मणां तन्नियोगनिर्वर्तनरूपत्वात्तदाराधनरूपत्वं च सङ्ग- च्छते । राजनियोगात् कुमारामात्यादिपरिचरणस्येव राजसेवारूपत्वम् । अत एव 'फलमत उपपत्तरिति सूत्रसिद्धं तस्य सर्वकर्मफलप्रदत्वं न विरुध्यते । एवं च थहालिशानां वैष्णवधर्मत्वेनाभिमत नान्ययजनं, तत् यदि तत्तत्कान्वयितया - तानामन्यदेवानामयजनमेव, तदा तेषां वर्णाश्रमधर्माणां त्यक्तव्यतापत्तिर्वजलेपायते । अदि च तदविरोधेन खतन्त्रान्यदेवतानियोगाननुष्ठानरूपं, तदा सकलकर्ममर्यादान. वर्तकश्शेषी परमात्मा यदि नारायणादन्यः, तदा तेषां वैदिककर्मानुष्ठानेनोक्तरूप- मनन्ययजनं सिध्यतीति तत्त्याग आवश्यकः । यदि तु स एव, तदान्येषामप्यनन्य- यजनविशिष्टम् । अभिसन्धिविशेषाद्विशेषोऽस्तीति चेत्, तत्तद्विरुहाभिसन्धिमता. मभिसन्धेरेव भ्रमत्वेन कर्मणां मगवन्नियोगरूपत्वानपायात् । न हि दोषप्रयुक्ता- त् पुरुषाभिसन्धिमात्रात् वस्त्वन्यथाभावः । विरुहाभिसन्धिपूर्वककर्मत्याग एवानन्य- यजनमिति चेत्, न । विशेष्यात्यागात् । विशेषणमात्र त्यागस्तदिति चेन्न । सञ्जातन. माणां वैष्णवदीक्षाप्रवेशेऽपि तस्यागस्याशक्यत्वात् तन्निवृत्तये विशेषदर्शनादरणे , ।

·है-
प्रपदनस्य ज्ञानयोगसापेक्षत्वापातात् अशक्ताधिकारविहानेः । तस्माद्देवतान्तरस्या-
गो वैष्णवानां धर्म इति प्रलापो निरर्थकः । अपि च सर्वकर्मणां मर्यादाप्रवर्तकस्त-
दाराध्यस्तत्फलदाता च शिव एवेति दर्शितमधस्तात् । व्यवस्थापितं च निपुणतरं
श्रुतिसूक्तिमालायाम् । तथा च देवतान्तरत्यागे सर्वकर्मणामवश्यं त्यक्तव्यत्वाप-
त्तिर्वत्रलेपायते इत्यलमलक्ष्यलक्ष्यीकरणेनेति ॥
एवं मूर्खाणां शिवभजनवमुख्यस्य पापपरिपाकरूपत्वं प्रदर्य तद्वैमुख्यस्य
पापसांध्यत्वे दृष्टद्वारोपन्यासेन तदेव हृढीकृत्य स्वस्य शिवभजनैकान्त्यसम्पादनेन
सकलभयसंतारकस्य निरतिशय पुरुषार्थरत्नाकरस्य बोधस्य स्थैर्य प्रार्थयते--
भ्रमालोभान्मोहान्मतदुरभिमानादपि मुधा
नयन्त्यायुनाशं शिव तव पदाम्भोजविमुखाः ।
वयं तावत्सर्वे सहस्तकलत्रादिभिरिमे
भवामस्ते दासा इति मतिरियं मेऽस्तु मुढा ६२॥
भ्रमः शास्त्रसिद्धदेवतापरापरभावादिविपर्ययज्ञानं, मोहः तदज्ञानं,
लोभः
कुम.
तामिमानिधनिकसंप्रीणनेनोदरभरणदुराशा , मतदुरभिमानः प्राक्स्वीकृतकुमतदुरा-
अहः । अपिशब्देन प्राचीनदुर्वासनानुवृत्तिव्याजशिवद्वेषादिकं समुच्चीयते । शिव
दास्यस्यानादिसिद्धत्वेनाप्रार्थनीयत्वात्तन्मतिस्थैर्यमेव प्रार्थितम् ॥
अथैवमारचितं स्तोत्रमुपहारमालारूपेण भगवत्पादाम्बुजयोस्समर्पणेन भगवन्तं
प्रसादयन्नेतत्स्तोत्रप्रचारमुपायनमुखेन प्रार्थयते--
इति विरचिता पद्यष्षष्ट्या पदाम्बुरुहद्वये
'तव शिखरिणीमाला लीलाकिरात समार्पता ।
अनुदिनमिमामित्थं धन्यस्सकृत्पठति प्रभोः
तव स लभतां साकं कुल्यैः कटाक्षकृपामृतम् ॥६३॥
अथैव स्तोत्ररचनायां मन्दमतेभ्रीन्त्यादिकृतस्य तत्त्वार्थे स्खालित्यस्यावर्जनी-
यत्वादपचारः प्राप्त इति भीतम्तदपनयनार्थमाह-
काहं मूढः क तव महिमा निर्जरैरप्यमेयः
स्तोत्रव्याजादयमपि महान् केवलं मेऽपचारः।
किन्तु स्वामिन् सदसदपि वा भक्तिपूर्व कृतं यत्
भक्तिमाहास्तदखिलमपि क्षाम्यसीति श्रमोऽयम् ॥१४॥

·No text on this page.

·वेदाहमेतमिति यन्महिमावबोध नारायणास मगवानवदत् खवाचा । स्वस्यातिगौरवकरं तमशेषमूल कोऽन्यः परं शिवमिहार्हति नाम बोद्धम् ।। सदाशिवपदाम्भोजसक्तधीरप्पदीक्षितः । समगहीत्समस्तं तत् सारमित्थं योगिराम् ॥ विभक्तार्थ विश्वेश्वरमहिमपारायणमिदं गभीरैर्मीमांसाद्वयन यनिबन्धै स्सुघटितम् । थिया किंचित पूर्वापरनयविचारावाहतया विचिन्वन्तस्सन्तस्सुचिरमनुगृह्णन्तु विबुधाः ॥ विद्वगुरोविहितविश्वनिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहान यानिसूनाः । श्रीरङ्गराजमखिनः श्रितचन्द्रमौलि: अस्त्यप्पदीक्षित इति प्रथितस्तनुजः ।। इति सर्वतन्त्रस्वतन्त्रीमदष्पयदीक्षितकृती शिखरिणीमालाव्याख्याने शिवतत्त्ववि- वेके श्रीसदाशिवस्य विश्वसेव्य- त्वव्यवस्थापनपरिच्छेदः । ॥ सम्पूर्णोऽयं ग्रन्थः ॥