·No text on this page.

·શ્રી જૈનતત્વ પ્રશ્નોત્તર.

·No text on this page.

·અર્પણ
જે
પિતાની
જીવન કલાને
આત્માના પ્રેરણાદાયી
તરૂપી પછીઓ દ્વારા
વાગ્યના ૨ગોથી રંગી છે,
અન્યને રગવાની પણ તેટલી જ ૨૮
લાગી છે, અને અજેયપણે જ
પ્રાપ્ત કરવામાં રવકત
ભ્યની તિથી
મા છે
તેવા
વીર, ધીર આત્માઓને અર્પણ
મકાશક
છે.

·વિષયાનુક્રમ
--
૧
૩
ક
૧૫
૧૮
૨૨
૩૮
૧ મગનાચરણ
૨ જેન કાને કહે છે?
8 4 સ્વરૂપ
૪ ઉપગનું સ્વરૂપ
૫ નયનું આ ૫
૬ પી અરૂપનું સ્વરૂપ
૭ માર્ગનું સ્વરૂપ
૮ ગતિનું રસરૂપ
હ હાયનું સ્વરૂપે
૧૦ માર્ગોનુમારીનું સ્વરુપ
૧૧ લયાનું નિરૂપ
૧૨ નપમનું સ્વરૂપ
૧ નાનનું સ્વરૂપ
૧૪ Jાસ્થાનનું સ્વરૂપ
૧૫ સામાનનું સ્વરૂપ
૧૬ છે વ્યનુ -૫
૧૭ પાનનું સ્વરૂ૫
૫૮
૬૫
૮૩
-

·ભૂમિકા
સુખ એ આત્માને મૂળ સ્વભાવ છે, જયારે સાલું સુખ
મળતુ નથી ત્યારે જ કપત સુખની ઇછા જગે છે
સાચુ સુખ આત્મામાં જ છે અને મિથ્યા સુખ દુખ પૂર્ણ પ્રક્રિય
જય સુખ માન્ય પદાર્થોમાં જ છે કે જ્યા સુધી સત્ય તનું જ્ઞાન
કરતો નથી ત્યા સુધી તેને છીય ભોગ બહુ ગમે છે તમારે એ
સત્ય નવને બેધ પામે છે ત્યારે તે વિગેરે નાહત 3ર જેવા
ગણી તેને ત્યાગ જ છે અને અસુખને ભેગી બને છે
આમાને દુખ આ ના? તેના સાચા શત્રુ અજ્ઞાન, મિયા
હિમા અમત્ય, અપ્રમાણિકતા વિવા, ધનમેલ કોધ અને વાર
કપટ ભ ગટુંબ નિંદા કમાન બાદિ છે તેને નવા પ્રયત્ન
કરે તે જ જૈન કહેવાય છે
આ ભાન નુએને નાશ કરવાના માધન સમા (સત્ય)
નન ન થાકિત અને નપ છે પ્રથમ યથાર્થ જ્ઞાન ધ કરે તે
મય બદ્ધારૂપ સમકિતગુણ પ્રગટ થાય છે અને જ્ઞાન દશન પ્રાપ્ત
કરનાર સભ્ય ચારિત્ર અને તપશુને પ્રગટ કરી શકે છે
જ્ઞાનના મૂખ્ય બે પ્રકાર છે એક વારિ- બીજુ તત્વજ્ઞાન
જે એક જ ભવમા ઘડી કીર્તિ અને બાહ્ય સુખો આપી શકે છે
તેને વ્યાવહારિક જ્ઞાન કહે છે અને જે દરેક સ્થીતિમાં આત્માને
સાચી શાન અને સાય સુખ આપે છે તેને તત્વજ્ઞાન અથવા આત્મા
તેથી જ દરેક તીર્થકર ભગવાન કેવલજ્ઞાન પ્રગટ થશે પ્રથમ
વાણીમાં આત્મજ્ઞાનને જ ઉપદેશ આપે છે

·૬
જનશાસ્ત્ર બાર ભાગમાં વહેંચારે છે જેને બાર અગ(દા
શાગ) કહે છે તેમાં પહેલ થી આચારાગ શાસ્ત્ર છે, તેમાં બે સુતબ્ધ
છે પડે તસ્કર બ્રહ્મચર્ય છે બા એમ ને એમ અને ચર્ય
સ્વરૂપ વિચાર-નામને છે તેના પહેલા અધ્યયનના પડેના વચનમાં
એવુ આવે છે કે “આત્માનું સ્વરૂપ ! છે? પાથી આ ડે છે ?
ક્યા જવાનું છે? તે શાથી બધાય છે ? એવી રીતે મુક્ત થાય છે?
વિર વિસ્તારથી વિવેચન છે
વતમાનમાં તત્વજ્ઞાનના અભ્યાસની અતિ જરૂર છે તેનાથી
વિચિત આદમ અજ્ઞાનથી દુખી થઈ રહ્યો છે અને મિયા-
સુ મમાં મૂકાઈ રહ્યો છે
વર્તમાનમાં હિંમ, અસત્ય ક્રોધ મદ આ ત્યાગ, તત્વ
નાનના અભાવને લીંપે કાણું દેખાય છે અને અને ભાવક
તત્વજ્ઞાન થાય છે ત્યારે તે પિતાનું શરીર અને દરેક વ્હારની વસ્તુ
જ- રસમ છે તેને સ્વ તરિકે માનતો નથી અને અમમાં પણ
તે નથી સાપ થવાનું કારણ તત્વજ્ઞાનની ખામી છે
સા સુખાથ મેક્ષાથ તવજ્ઞાનની જ શોધ કરશે તેમ
સાર વરતુ આત્મા છે સિવાય જડ અને અમે છે બાપ
આત્માને ઓળખને થઈ જઈએ તે બ૩ જગ્યું સમજવું શાશ્વમ
પણ કરે છે કે
જે એમ જાણછ મનવ જાણુઈ
અમાને જાણે છે તે બધું છે ( જે સાવ જઈ સે એર
જાણુઈ જગતના સર્વે ૫ થિને પિતાના આ માથી ભિન જાણે છે
તે એક અમાને જાણે છે
એક પૂર્વોચાવ મારે ૪ કરમાવે છે કે
માર અગરૂપી રાસ્ત્ર મુ નું મથન કરી જ્ઞાનીઓએ ન
કે યા છે અને તે સ્વ–પરને જુપ ઓળખાવનાર ઝાબ સખ્ય :
1) તથા પર એક વે હિંમા, વિષ કાયને ત્યાગ અને સ્વ એટ

·પિતાના માં રહેવું એ ચારિત છેઆ રત્ન આપણને સહજ
મળે છે તે અપૂર્વ તત્વજ્ઞાન અને મારિઝની પ્રાપ્તિ કરી આ
નરભવ સફળ કર જોઈએ ?
જે નિભાવી આભા હોય છે તેને આત્મજ્ઞાન એટલે તત્વજ્ઞાન
સાભળવાની શિખવાની ગરજ પ્રગટે છે
તત્વનું જ્ઞાન કરી તેને નિશ્ચય કરવાથી જ સમકિનની પ્રાપ્તિ
થાય છે ધમશન બીજ સમકિન છે તે ફળ મેલ છે બીજ વિના
ફળ ન હોય તેમ મમદ્ધિ વિના મોત નવી આજે ના ગગદેવ,
પેશ ઝબ એ થઈ રહ્યા છે તે બધા નકાનની ખામીના પ્રતાપ છે
શરીર સમાન ધમકયા છે અને ચેન , મમાન તત્વજ્ઞાન છે
જ્યારે જીવ વિનાનું શરીર થાય છે ત્યારે બધા જામ છે, તવત
મારે તત્વજ્ઞાન વિનાની સમાજ થાય છે ત્યારે કહેશ, જાગ્રહ ને
કંગ ઉન થાય છે. વિરામન અને ઈતિય સુખની ઈચ્છાએ
પ્રદિપ્ત થાય છે માટે દરેક ધર્મના અક્ષકે પોતાના ધમની ક્રિયામાં
રહેન ગુમ તો સમાજને પ્રગરૂપે સમજવી નવચેતન અવુ
* જોઈએ જેન મ તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર છે અને આજે પ્રમા ના લીધે
તત્વજ્ઞાન કોઇ વિર ગનાને પ્રાપ્ત થાય છે તેની પ્રાપ્તિ બાળક
વૃદ્ધ યુવાન સ્ત્રી, પુર દરેક વાર્તવી કરી શકે તેવા આશયથી
શ્રી જૈનતત્વ પ્રવર નામનું પુસ્તક તૈયાર કરવામાં આવ્યુ છે
સાઘત વાગ્યા પછી આ નાનથી આત્મહિત દેખાય તો પ્રતિરો
કઠસ્થ કરી રને શાન મગજની તે ઉપર ચિંતન કરવું જેથી અપૂર્વ
થાતિ પ્રગટશે અને સમી તગુગ શિધ્ર પ્રગટ થો
દવાનુ મ ભગુના થઇ, ઢળે મિથ્યાય દર
સમકિત મ જ આવે અની વત આન પૂર
બાળકને પીએ કે સમૃ, કે મે છે તેના ઉત્તરમાં તે
હાથ પહોળા કરી મકાઈ બનાવે તેમ આ મહાન વિષય જેના
૧

·૮
પ્રજોતર' લખવાનું કામ આ પત્ત લેખક માટે બે હરદ્વાર
સમુદ્રનુ પ્રમાણુ બનાવવા બરાબર છે શાસ્ત્ર સમુ અને તત્ત્વજ્ઞાન
અનન છે તેના અનનમા ભાગને પણ સમજવાની બુદ્ધિ શક્તિ કે
પુરૂવાથ નમી ના વર્ષ રાગ અને અન્ય ઉ યભાવને વશ થઇ
પ્રયત્ન કર્યો છે આમ અનેક “ હશે તે બ ૨ હારી ખામી
ગણ અને અત કરણથી પશ્ચાતાપ કરે છું વાચનાર હમવત સાર
ગ્રહણ કરી પિતે દસથી વવારે ઉત્તમ મનુષ્યના ઉચ્ચ ગુણોના ધારક
બને ભૂ પ્રકાશકને લખી સુવાથી આ પુસ્તબ્દી વિતીય આવૃતિ
વધુ શુદ્ધ બનશે
આ પ્રશ્નોત્તર તૈયાર કરવામા જૈન સિદાત પ્રવેશીલ દ્રવ્ય સંગ્રહ,
કર્મગ્રંથ અને બીજા અનેક રાસ્ત્ર ગ્રંથાદિની સહાય લીધી છે તે
માટે તેના પ્રથખ્ત, અર્થકાર
અર્થકાર અને પ્રકાશકોને અત કરણથી
ઉપકાર માનીએ છીએ
પ્રકાશક,

·૩૦)
જ
શ્રી વીત-ગાયનમ છે
શ્રી જૈન તત્ત્વ-પ્રશ્નોત્તરી
(મગલાચરણ)
(૧) નમો સાજ નમો નમસ્કાર કરે છે ? રાગ,
, મોહરૂપી શત્રુ નાનકઠણ્યા, નાશ કર્યો છે જેમણે
રાગ, દ્વેષ, મોહરૂપી શત્રુને નાશ કર્યો છે તેવા અતિ
દેવને નમસ્કાર કરું છું હું પણ રાગ, હેવ મોહરૂપી શત્રુ
એને નાશ કરીશ ત્યારે ધન્ય થશે શ્રી અરિહતદેવે
૧ અનતજ્ઞાન, ૨ અનહદર્શન, ૩ અનત આત્મિક સુખ,
૪ અનત આત્મશક્તિ એ ચાર ગુણ રાગદ્વપ મેહને નાશ
કરી પ્રગટ કર્યા છે અને મારી આત્મામાં તે ઢકાએલ છે
હું પણ તે પ્રગટ કરવાને આજથી લગ, દ્વેષ, મેહ ઘટાડવાને
નિશ્ચય કરું છું
પાઈ
ચાર ઘાતીયા કર્મ નિવારી, જ્ઞાન દરસ મુખ બલ પ્રકાશ,
પરમોદારીક તન ગુનવત, દાઉ ગઢ સદી અરહિત ના

·૨
(૨) જો સિદ્ધાળ-નમસ્કાર હેજે, સિદ્ધા
શ્રી સિદ્ધભગવતજીને જેમણે સર્વ કર્મ નાશ કરી આત્માના
સર્વ ગુણે પ્રકટ કર્યો છે તેવા શ્રી સિદ્ધ ભગવાનને વદન
કરું છું, હું પણ જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તપ દ્વારા સકલ
કર્મ નાશ કરી સિદ્ધ પદ પ્રાપ્ત કરીશ ત્યારે ધન્ય થશે
ચોપાઈ
કરમ કાયનાસે સબ શેઠ દેખે જાને લેકલેક,
લેક શીખર થીરપુર સાકાર, ધ્યાઉં સિદ્ધ સુખી અવિકાર ારા
(૩) તમે સાજ-7 નમસ્કાર
આચાર્ય મહારાજને જેઓ જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર, તપ અને
વીર્ય એ પાચ આચાર પતે પાળે છે, બીજાને પળાવે છે,
તેવા આચાર્ય મહારાજને ૧દન કરું છું હું પણ પાચ
આચાર પાળીશ ત્યારે ધ ય થશે
ચેવાઈ
દર્શન જ્ઞાન પ્રધાન વિચાર, વ્રત તપ વીરજ પચાચાર,
ધરે ધરાવે ઔરની પાસ, ધ્યાઉ આચારજ સુખરાશ ૩,
(४) णमो उव झायाण-णमो नमः४२ ४३७ उज्ज्ञायाण
શ્રી ઉપાધ્યાય મહારાજને જેઓ અપૂર્વ જ્ઞાન પિતે શીખે
અને બીજાને શીખવે છે તેવા ઉપાધ્યાય માહારાજને વદન
કરું છું હુ પણ અપૂર્વ જ્ઞાન હંમેશા શીખીશ અને બીજાને
શીખવીશ ત્યારે જ ય થશે
ચોપાઈ
સભ્ય રત્નત્રય રાનવીન, સદા ધરમ ઉપદેશ પ્રવીન,
સાધુનીને મુખ કરૂણાધાર ધાઉ ઉપાધ્યાય હીતકાર કા
1

·3
-
(પ) નમો સો 1 [=નમસ્કાર કરું છું તો
કેકને વિષે વિચરતા સર્વ દૂરસાધુ મુનિવરોને,
જેએ અહિંસા, સત્ય, અચૌર્ય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ, એ
પાંચ મહાવ્રત પાળે છે તેમને હુ વદન કરૂ છુ હું પણ
હિસા, જુક, ચોરી, વિષયસેવન, અને ધન મેહ છેડી પાચ
મહાવ્રત ધારી થઈશ ત્યારે અહોભાગ્ય થશે
પાઈ
દશન જ્ઞાન સુગુણ ડાર, પરમ મુનિવર મુદાધાર,
સાધે શીવમારગ આચાર, ધ્યાઉ સાધુસુન દાતાર પાપા
૧ પ્રશ્ન-કેન કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જેઓ આત્માના અતરગ એટલે દરના
નું અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ, હિંસા, અસત્ય, વિષયવાસના અને
રાગદ્વેષને જીતવા (ત્યાગ કરવા પ્રયત્ન કરે છે તેને જેને
૨ પ્રશ્ન-જીન કેને કહે છે?
ઉત્તર–-જેમણે આત્માના અ તરગ શત્રુ અજ્ઞાન,
મિથ્યાત્વ, હિંસા, અસત્ય, વિષયવાસના, અને રાગદ્વેષ,
સર્વથા પ્રકારે જીત્યા છે (નાશ કરેલ છે. તેને જીન કહે છે
પ્રશ્ન-અતર ગ શત્રુઓને જીતવાથી શું લાભ થાય R
ઉત્તર-આત્માના મુખ્ય ચાર ગુણ પ્રગટ થાય છે
અનત જ્ઞાન, અનાદર્શન અનત આત્મિક સુખ અને
અનત વીર્ય (આત્મશકિત)
૪ પ્રશ્ન-અતરંગ શત્રુઓને જીતવાને શુ ઉપાય ?
૩
t

·પ ઉત્તર–પ્રથમ તત્વ એટલે દ્રવ્યાનુગનું જ્ઞાન કરી. સમકિત અને ચારિત્રગુણ પ્રગટ કરવાથી આ શમુએ જીતી શકાય છે પ્રશ્ન-તત્ત્વ એટલે શું? ઉત–સત્ય વસ્તુ યથાર્થ વસ્તુ સારભૂત વસ્તુને તત્વ કહે છે તેનું બીજું નામ દ્રવ્ય પણ છે ૬ પ્રશ્ન–પ્રશ્ન પુછવાથી શું લાભ થાય ? ઉત્ત-વિનયપૂર્વક સદગુરૂને પ્રશ્ન પૂછવાથી અજ્ઞાન અને મિથ્યારવને નાશ થઈ સત્ય જ્ઞાન અને સમકિત ગુણ પ્રગટ થાય છે પ્રશ્ન-પ્રશ્ન કેવા પુછવા જોઈએ ? ઉત્તર–જે પ્રશ્ન પુછવાથી સારભૂત વરતુનું જ્ઞાન અને તને ઓધ થાય તેવા જરૂરી છે જ પુછવા જોઈએ પ્રશ્ન-તત્ત્વના પ્રશ્નો કાણું પુછતા ? ઉત્તર–જ્યારે તીર્થકર ભગવાનના દર્શન માટે મોટા મેટ ચર્તિ, બલદેવ, વાસુદેવ, રાજા, મહારાજા, શેઠ, સેનાપતિ, વિગેરે આવતા ત્યારે પ્રભુને પ્રાય કરી તત્ત્વના જ પ્રશ્ન પુછતા કે હે પ્રભો ! અમે અન તકાળ થયા સસારમાં જન્મમરણ કરી રહ્યા છીએ તે કેવી રીતે તેનાથી મુક્ત થઈ પિત ના ૮ સ્વરૂપને પ્રગટ કરી અજર અમર સિદ્ધપદ પામી શકીયે પ્રશ્ન–અબુ સમારમાં જન્મમરણ કરવાનું શું કારણ કહેતા ? ઉત્તર–...ભુ કહેતા કે-અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ અને રાગ- છેષ વશ છવ સંસારમાં જન્મમરણ કરી રહ્યું છે ૮

·૫
૧૦ પ્રશ્ન–પ્રભુ જન્મમરણથી છૂટવા કે ઉપાય દેખાડતા?
ઉત્તર–પ્રભુ તવ સ્વરૂપને ઉપદેશ આપતા જેથી
આત્માના સત્ય સ્વરૂપને જાણી
ચતિ જેવા પણ એક
ઉપદેશમા નવ વૈભવ ભાગ છેડી મામાગ નું માધન કરવા
તૈયાર થયા હતા
૧૧ પ્રશ્ન-આવા તત્વનું ભાન કરવાની કેટલી જરૂર છે?
ઉત્તર-જેમ શરીરમાં જીવ હેય તે તે સારૂ રહે છે
ને ઘણું કામ આપે છે અને જીવ વિનાનું શરીર જ છે.
અને સડી તે થાય છે તેમ જીવને તત્વનું જ્ઞાન હેય તે
પરમ શાતિ થાય નહિ તે જીવ અશાત બની વિશ્વની
ઈરછા કરે છે અથવા ધર્મ કહે અને ઝગડા કરે છે
૧૨ પ્રશ—તવજ્ઞાન કરવાથી શું લાભ થાય ?
ઉત્તર–(૧) તવનું ગાન તે દરેક ભવમા આત્માને
-સાચી શાંતિ આપે છે
(૨) તત્ત્વજ્ઞાનથી આત્માના અતગ શત્રુ કે મેહ
વિગેરે સહેલાઈથી જીતી શકાય છે
(૩) તત્ત્વજ્ઞાનથી સમ્ય જ્ઞાન અને સમક્તિ પ્રગટ
થાય છે
(૪) તત્ત્વજ્ઞાન તે જન્મ જગ મરણના દુખેથી છવાનું
અપૂર્વ સાધન છે
૧૩ પ્રશ્ન–વ્યાવહારિક જ્ઞાન કરતા તત્વજ્ઞાન કેટલું વધારે
લાભદાયી ગણાય ?
ઉત્તર–વ્યવહારિક જ્ઞાનથી એક જ ભવમા ઘડી કાતિ
અને બાદા સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે અને તqનાનથી દરેક

·૬ જન્મમાં અનેક દરેક રીતિમા સાચી શનિ અને સત્ય સુખ મળે છે અને તે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે ૧૪ પ્ર–આ પુસ્તકમાં કેવા પ્રતિરે છે? ઉત્તર-અનેક શામ તથા અનેક ગામાના તાવના વિ. સરળ ભાષામાં આ પુસ્તકમાં પ્રારપે સહેલાઈથી સમજાવવામાં આવ્યા છે ૧૫ પ્રશ્ન આ જન પ્રસાર કેવી રીતે શીખવા ? ઉત્તર–બરાબર વાચી સમજી તેને કઠસ્થ કરી લેવા અને એકાંતમા તે ઉપર વિચાર કરો જેથી અપૂર્વ આત્મ- જ્ઞાન અને સમકિતગુણ પ્રગટ થશે ૧૬ પ્રશ્ન-સમક્તિ ગુણ પ્રગટ થયે શું ફળ મળે ? ઉત્તર–સમકિત ગુણ જન્મમરને નાશ કરી માસના અનત સુખ પ્રાસ કરવાનું બીજ છે-મૂળ છે માટે જેને તવ પ્રશ્નોત્તર શીખવા પરમ હિતકારી છે ૧૭ પ્રસ–સમકિત કયારે પ્રગટ થાય છે ? ઉત્તદેહ-જીવાદિક નવતત્વને, સાચે અનુભવ પાય, શ્રદ્ધા સવેગે કરી, તે છવ સમકિત પાય ૧ જીવ અછવાદિ નવ તત્વનું જ્ઞાન નય અને પ્રમાણ દ્વારા કરી સ્વ આત્મા અને પર દ્રવ્યનું યથાર્થ જુદાપણું જાણ સ્વ આત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપને અનુભવ કરે તેને સમ કિત કહે છે તેના બાહ્ય ચિન્હ (સમભાવ), વેગ (ધર્મ, ધમ, ધર્મફળ મોક્ષની ઉત્કૃષ્ટ ભક્તિ તથા પ્રીતિ), નિગ વિષય અરેચીઅનુકપા અને આસ્તા (તત્વાર્થ શ્રદ્ધા) છે

·t
.૮ પ્રશ્ન-સમકિતની પ્રસંશા શાસ્ત્રકાર તથા પ્રાચીન
ગાચાર્યોએ કેવી કરી છે?
(૧) સમકિત એકડે છે, બીજા ગુણે મીંડા સમાન
છે, એકડો હાથ તે મીંડા બહુ ફળ દે છે
હે-સમ્યફ દર્શન અક હૈ, ઔર ક્રિયા સબ શુન્ય,
એક જતન કરી રાખીએ, ગુન ગુન દશ ગુણના
श्रद्धा परम दुलहा શ્રદ્ધા પરમ દુર્લભ છે
(૩) મ મ ર ક્ષતિ, રિમાણિતિ સમકિત
મટ શિઇ મોક્ષ ન પામી શકે ચારિત્ર ભ્રષ્ટ પુન તે મેળવી
=રત મિથમા જઈ શકે (પ્રવૃત્તિ છોડી આમ રમતાથીજ
મિક્ષ મળે છે, ચર એટલે પ્રવૃત્તિ સમત્ત એટલે શુદ્ધ સ્વરૂપો
(૪) ભવ પરપરા જન્મ મરણ ઘટાડનાર એક સમકિત છે
હા–એક સમકિત પાયા વિના, તપ જપ કિરિયા કે,
જન્મ મરણ ઘટશે નહિ, સમજે ચતુર લેક
(૫) વ્યાનુગ ભણતા થકા ટળે મિથ્થાવ દૂર
સમકિત સહજ અને સહી, વર્તે આનદ પર
આવુ સમકિત રત્ન પ્રગટ કરવા આ તવ પ્રશ્ન
-ત્તરોનું જ્ઞાન અવશ્ય કરવું જોઈએ
૧૯ પ્રશ્ન-દ્રવ્ય કેને કહે છે ?
ઉત્તર-(૧) ગુણેના આશ્રયને દ્રવ્ય કહે છે
(૨) ગુણ પર્યાય કરી સહિત હોય તેને દ્રવ્ય કહે છે
(૩) ઉત્પન્ન થવું, વિનાશ પામવું, અને કાયમ રહેવું
એ ત્રણ સ્વભાવ હોય તેને પણ દ્રવ્ય કહે છે
૨૦ પ્રશ્ન-ગુણ કેને કહે છે?

·૮ ઉત્તર–(૧) જે દ્રવ્યના સર્વ ભાગમાં અને સર્વ આ વસ્થામાં રહે તેને ગુણ કહે છે (૨) જે દ્રવ્યની ઓળખાણ કરાવે તેને ગુણ કહે છે જેમ જીવના ગુણ જ્ઞાન દર્શન, સુખ અને વીર્ય, યુગલના ગુણ રૂપ, રસ, મધ અને સ્પર્શ ૨૧ પ્રશ્ન-પર્યાય કોને કહે છે ? ઉત્તર--(1) દ્રવ્ય-ગુણના પરિવર્તનને પર્યાય કહે છે (૨) પર્યાય એટલે પરિવતન થવું, ફરવુ જે અવસ્થાનું રૂપાતર થાય તેને પર્યાય કહે છે જેમ બાળકનું જુવાન તથા વૃદ્ધ થવું મનુષ્યનું દેવ થવું, થોડા જ્ઞાનનું ઘણું જ્ઞાન થવુ, માટીના પિડને ઘડે થ વિગેરે ૨૨ પ્રશ્ન- દ્રવ્યના બીજા કયા કયા નામ છે ? ઉત્તર- દેહરા બાવ પદાર્થ સમય ધન, તત્ત્વ વિત્તવસુદ, ક્રિવિણ અર્થ ઈત્યાદિ બહુ વસ્તુ નામ યે સર્વ ના ભાવાર્થ-(૧) ભાવ (૨) પદાર્થ (૩) સમય (૪) ધન (પ) તત્ત્વ (૬) વિત્ત (૭) વસુ (૮) દ્રવ્ય ) પ્રવિણ (૧૦) અર્થ ઈત્યાદિ વસ્તુ એટલે દ્રવ્યના નામ છે ૨૩ પ્રશ્ન-દ્રવ્યના મુખ્ય ભેદ કેટલા છે ? ઉત્તર-દ્રવ્યના મુખ્ય ભેદ બે છે એક જીવ દ્રવ્ય, ખીને અજીવ ખ્ય ૨૪ પ્રશ્ન-જીવ દ્રવ્ય કેને કહે છે? ઉત્તર–(૧) જેનામાં જ્ઞાનદર્શન ચેતના ગુણ હેય

·(૨) જેનામાં સુખ દુખ અનુભવ કરવાની શકિત
હોય એને જીવ દ્રય કહે છે જેવા કે-મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી,
કી, કાચી માટી, કાચુ પાણી, અગ્નિ, વાયુ, વનસ્પતિ વિગેરે
૨૫ પ્રશ્ન અજીવ દ્રવ્ય કેને કહે છે ?
ઉત્તર-(૧) જેનામાં જ્ઞાનદર્શન ચેતના ગુણ ન હોય
(૨) જેને કદી પણ સુખ દુખ ન થાય તેને અજીવ
દ્રવ્ય અગર જડ પદાર્થ કહે છે જેવા કે, ઘર, ટેપી,
ઘડીયાળ વિગેરે
ત્ર સ્વરૂપ
૨૬ પ્રશ્ન-જીવની ઓળખાણ કેટલા લક્ષણેથી કરી શકાય છે?
ઉત્તર–જીવની ઓળખાણ કરવાના મુખ્ય લક્ષણે નવ છે
૨૭ પ્રલ-જીવના નવ લક્ષણે કયા કયા છે?
ઉત્તર--(૧) સદાકાળ છવાપણું કાયમ રહેવાથી જીવ
(૨) ઉપગવત એટલે જ્ઞાનદર્શનધારી
(૩) અરૂપી એટલે ઈથિી જાણી ન શકાય તે
રૂ૫ રસ ધ સ્પર્શ વિનાને
(૪) કત્ત કર્મને કરતાં છે
(૫) ભોક્તા કર્મોના ફળને ભેગવવાવાળે છે
(૬) પોતપોતાના શરીર પ્રમાણે રહેવાવાળા
(૭) અસારી એટલે શરીરધારી
(૮) સિદ્ધ અશરીરી
(૯) સદા ઉચે જવાના સ્વભાવવાળે
(જેમ તુંબીને સ્વભાવ પાણીમા ઉપર તરવાને છે
છતા માટીને રડાથી બધાએલ પાણીમાં ડુબે છે તેમ

·જીવને સ્વભાવ ઉપર જવાનું છે પણ રાગ દ્વેષ મોહ રૂપી
કર્મ મેલથી સ સાર રૂપી સમુદ્રમાં ડુબી રહ્યો છે
૨૮ પ્રશ્ન-જીવને જીવ શા માટે કહે છે ?
ઉત્તર–જ્ઞાન દર્શન સુખ વીર્ય એ ચાર ભાવ પ્રાણ
એટલે નિશ્ચય પ્રાણે કરી સદા કાળ જીરે છે, કદી નાશ
પામતે નથી, તેથી તેને જીવ કહે છે
૨૯ પ્રશ્ન-પ્રાણ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જે વડે જીવિતવ્યને ધારણ કરે તેને પ્રાણ
કહે છે અર્થાત્ જેના સાગથી આ જીવ જીવન અવસ્થાને
પામે છે અને વિયેગથી મરણ અવસ્થાને પામે છે તેને
પ્રાણ કહે છે
૩૦ પ્રશ્ન-પ્રાણુના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-બે એક દ્રવ્ય પ્રાણુ (થુલ પ્રાણુ) બીજે
ભાવ પ્રાણ (સૂકમ પ્રાણ) દિવ્ય પ્રાણને વ્યવહાર પ્રાણ
અને ભાવ પ્રાણુને નિશ્ચય પ્રાણ પણ કહે છે
૩૧ પ્રશ્ન-દ્રવ્ય પ્રાણુના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર–ચાર (1) ઇક્રિય પ્રાણુ (૨) બલ પ્રાણ (૩)
શ્વાસોચ્છવાસ પ્રાણુ અને (૪) બાયુષ્ય પ્રાણ
૩૨ પ્રથ-દ્રવ્ય પ્રાણુના વિશે કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-–દશ, પાચ ઈદ્રિય,–ણ બલ,-હ્યા છવાસ
અને આયુષ્ય
પ્રથ–પાશ ઈદ્રિય પ્રાણુ કયા કયા છે?
ઉત્તર–(૧) સ્પર્શેન્દ્રિય (ચામી)
(૨) રસેન્દ્રિય (જીભ)
૩૬

·(૩) ઘાણે દ્રિય (નાક) (9) ચક્ષુરિંદ્રિય (આખ) (૫) શોદિય (કાન) ૩૪ પ્રશ્ન-ત્રણ બલપ્રાણ કયા કયા છે? ઉત્તર--(૧) વિચાર કરવાની શક્તિ તે મનોબલ પ્રાણ- (૨) બલવાની શક્તિ ને વચનબલ પ્રાણ (૩) શરીરની શકિત તે કાયબલ પ્રાણ ૩૫ પ્રશ્ન–શ્વાચ્છવાસ બલપ્રાણ કેને કહે છે? ઉત્તર--હવાને શરીરમાં ખેચવાની અને બહાર કાઢ વાની શક્તિને શ્વાસે છવાસબલ પ્રાણ કહે છે ૩૬ પ્રશ્ન—આયુષ્યબલ પ્રાણ કોને કહે છે? ઉત્તર–જેના સગથી એક શરીરમાં અમુક વખત રહેવાનું થાય અને જેના વિયોગથી તે શરીર છુટી જાય તેને આયુષ્ય બલપ્રાણ કહે છે ૩૭ પ્રશ-ભાવપ્રાણુ અથત નિશ્ચયપ્રાણના કેટલા લે છે ? ઉત્તર-ભાવપ્રાણના ચાર ભેદ છે (૧) અનત જ્ઞાન (૨) અન તદન (૩) અનત સુખ (૪) અનત વીર્ય એટલે અનત આત્મ શકિત ૩૮ પ્રશ્ન-- આપણું ભાવપ્રાણમાં અને પરમાત્માના ભાવ પ્રાણુમાં શું ફેર છે? ઉત્તર-- આપણા ભાવપ્રાણ અશુદ્ધ છે અને પરમાત્માના ભાવ શુદ્ધ છે ૩૯ પ્રશ્ન- શુદ્ધ ભાવ પ્રાણ કોને કહે છે ?

·૪૦
ઉત્તર--જેમા બીલકુલ મલીનતા ન હોય અને પ્રતિપૂર્ણ
હેય તેને શુદ્ધ ભાવ પ્રાણ કહે છે જેવા કે અનત જ્ઞાનાદિ
તે અરિહંત અને સિદ્ધ ભગવાનને હોય છે
પ્રશ્ન-અશુદ્ધ ભાવ પ્રાણ ને કહે છે?
ઉત્તર--જે મલીન અથવા અપ હોય તેને અશુદ્ધ
ભાવ પ્રાણ કહે છે તે સર્વ સ સારી છને છે
૪૧ પ્રા–ભાવ ગાણ અશુદ્ધ શાથી થાય છે ?
ઉત્તર--હિસા, ઇન્દ્રિયના ભેગ અને રાગ દ્વેષથી ચાર
ભાવ પ્રાણ મતીન થાય છે જેવાકે—-
(૧) અન તું જ્ઞાન મલિન થઇ કુરાન અથવા ઘેડુ
સાન થવું
(૨) અનત દર્શન મલિન થઇ કુદશન અથવા ડુ
દર્શન થવું
(૩) અનન્ આત્મિક સુખ મલિન થઈ ઈદિના
સુખદુ અને અનુભવ અથવા થોડુ આત્મિક સુખ થવુ
(૪) અન ત આત્મિક શકિત મરીન થઈ કુવીય
(હિંસા, ક્રાથદિમા પુરૂષાર્થ અથવા ગેડી આત્મશકિત થવી
૪૨ પ્રશ્ન-જીવને દુખ થવાનું મૂળ કારણ શું છે?
ઉત્તર–હિસા ઇક્રિયેના ભાગ અને રાગદ્વેષ કરવાથી
ચાર ભાવ પ્રાણુ મલીન કરી જીવ સદા દુખી થાય છે
૪૩ પ્રશ્ન-જીવને સુખી થવાનું મૂળ કારણ શું છે ?
ઉત્તર-જેટલા પ્રમાણમાં ષિ સા દિનારા અને
રાગ ઘટાડવામાં આવે છે તેટલા પ્રમાણમાં ચાર ભાવ

·૧૩ મા શુદ્ધ થાય છે અને સુખ મળે છે ત્યારે સર્વથા હિંસા ઇરિના ભાગ અને રાષિને ત્યાગ કરી ચાર ભાવ પ્રાપ્ત પૂર્ણ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે અનત અવિનાશી સુખ મળે છે. આજ પરમાત્મ અવસ્થા છે જ પ્રસ–શુદ્ધ છવ એટલે પરમાત્માનાનામો કયા કયા છે? ઉત્તર–પરમપુરૂષ પરમેશ્વર પરમતિ, પરમબ્રહ્મ (પ્રધાન આત્મા) અનાદિ અનત, અવિનાશી, અજ (ફરી જન્મ ન લે તે) મુક્ત, નિરજન-નિગકાર, સવંદશ, સર્વ શુદ્ધ અને ભગવાન આદિ અનેક નામે શુદ્ધ જીવના છે ૪૫ પ્રશ્ન-જીવ અજર અમર અવિનાશી કઈ અપેક્ષાએ છે? ઉત્ત-ભાવપ્રાણ હંમેશા જીવમાં કાયમ રહે છે જેથી કરી અજર અમર અવિનાશી છે ૪૬ પ્રશ્ન-જીવ જન્મ મરણ કઈ અપેક્ષાએ કરે છે? ઉત્તર–જીવ-દ્રય પ્રાણની પ્રાપ્તિથી જન્મ લે છે અને દિવ્ય પ્રાણુના નાશથી મરણ પામે છે ૪૭ પ્રશ્ન છવ અજર અમર અવિનાશી છે તે કોઈ જીવને મારવામાં પાપ કેવી રીતે લાગે? ઉત્તર-જીવને મારવાથી યા કર દેવાથી ત્રણ પ્રકારની હિંસા થાય છે (૧) જીવને મારવાથી યા કષ્ટ દેવાથી તેના દિવ્ય પ્રાણને હાનિ પહોંચે છે, અને એથી તે જીવને દુખ થાય તે પાપ છે એ એક હિસા (૨) દુ ખ થવાથી તે જીવને રાગ દ્વેષ થઈ તેના ભાવ પ્રાણ જ્ઞાનાદિ મલિન થાય છે તે બીજી ભાવ હિસાબ-

·(૩) બીજાને દુખ આપનાર પિતે હિંસા ભોગ થા
પાદિ વશ થઈ પિતાના ભાવ પ્રાણ જ્ઞાનાદિ મલિન કરી
દુખ પાપ કમ એન્ન કરે છે, તે પિતાની ભાવ હિંસા છે
એટલા માટે મન વચન અને કાયાથી કેઈને દુખ આપવું
તે પિતે દુ ખ પામવાનું જ કામ છે
૪૮ નગ્ન-હિમા કેટલા પ્રકારે થાય છે?
ઉતર–હિસા સત્તાવીશ પ્રકારે થાય છે (૧) મનથી
હિંસાનું કામ કરે (ર) મનથી કરાવે (૩) મનથી જવું જાણે
(૪) વચનથી કરે (૫) વચનથી કરાવે (૬) વચનથી ભલુ
જાણે (૭) કાયાથી કરે (૮) કાયાથી કરાવે (૯) કાયાથી
ભલું જાણે આ નવ પ્રકાર વર્તમાન કાળથી, નવ પ્રકારભૂત
(ગત) કાળથી અને નવ નકાર ભવિષ્ય (આવતા) કાળથી
એમ હિંસા સત્તાવીશ પ્રકારે થાય છે
૪૯ પ્રશ્ન--અહિંસા કેને કહે છે?
ઉત્તર-સત્તાવીશ (૨૭) પ્રકારે હિસાને ત્યાગ તે
અહિંસા છે અને અહિંસા તેજ ધર્મ છે અને તે જ સુખની
મૂળ છે માટે હમેશા હિસા છે અહિંસા આદરવી જોઇએ
૫૦
પ્રશ્ન-જીવને ઈદ્રિયદિ દ્રવ્ય પ્રાણ કક્ષા સુધી નવ
નવા મળતા રહે છે?
ઉત્તર–દિયાદિ દશ પ્રાણની મમતા રહે છે તે માં
હિસા વિષય રાગ કેપ કરે છે ત્યાં સુધી દ્રય પ્રાણું મળતું
રહે છે ને જીવ દુ ખ ભોગવે છે
યા પ્રશ્ન-જીવદવ્ય પ્રાણરહિત અશરીરી સિદ્ધ કયા
થાય છે ?

·ઉત્તર- જ્યારે જીવ દ્રવ્ય પ્રાણની મમતા સર્વથા છેડે
છે તે માટે હિસા વિષય રાગ દ્વેષાદિ કરતું નથી અને
દશે પ્રાણને ધર્મ માર્ગમાં સ્થીર કરે છે જ્યારે આ
શરીરી સિદ્ધ થાય છે એટલા માટે દ્રવ્ય પ્રાણુની મમતા
છેડી તેને ધર્મમાં જોડવા જોઈએ
ઉપગનું સ્વરૂપ
પર પ્રશ્ન-ઉપગ કેને કહે છે અને તેના કેટલા ભેદ છે?
ઉત્તર-જીવને મુખ્ય ગુણ ચેતને છે, ચેતનાની
પ્રવૃત્તિને ઉપગ કહે છે તેના બે ભેદ છે એક દર્શને
પયોગ અને બીજે જ્ઞાનપગ
૫૩ પ્રશ્નદર્શને પગ કેને કહે છે અને તેના કેટલા
નકાર છે?
ઉત્તર વિશેષ જ્ઞાન થતા પહેલા કઈક છે એવું જાણવું
તેને દર્શન પણ કહે છે. તેના ચાર પ્રકાર છે (૧) ચક્ષુ
દર્શન (૨) અચકું દર્શન (૩) અવધિ દર્શન અને (જી
કેવળ દર્શન કહે છે
૫૪ પ્રશ્ન-ચક્ષુ દર્શન કેને કહે છે?
ઉત્તર–આખેથી સામાન્ય જ્ઞાન થાય તેને ચક્ષુદર્શન
૫૫ પ્રશ્ન–અચબુ દર્શન કેને કહે છે?
ઉત્તર–આ સિવાયની ચાર ઈદ્ર તથા મનદ્વારા
સામાન્ય જ્ઞાન થાય તેને અચક્ષુ દર્શન કહે છે
પદ પ્રન–અવધિ દર્શન કેને કહે છે ?

·૧૬ પ- ઉત્તર-અવધિ નાન થતા પહેલા સામાન્ય જ્ઞાન થાય તેને અવધિ દશ ન કહે છે ૫૭ પ્ર–કેવળદર્શન કેને કહે છે? ઉત્તર–કેવળજ્ઞાનની સાથે સાથે એટલે જે કમ શાસ્ત્રમાં કહ્યા છે તે ક્રમ પ્રમાણે જે સામાન્ય જ્ઞાન થાય તેને કેવળ દર્શન કહે છે ૫૮ પ્રશ્ન-જ્ઞાને પા કોને કહે છે અને તેના કેટલા ભેદ છે? ઉત્તર-વિશેષ જ્ઞાનને જ્ઞાનપયોગ કહે છે અને તેના આઠ ભેદ છે, તેમાં પાચ જ્ઞાન છે અને ત્રણ અનાન છે પ્રસ્ત-પાચ જ્ઞાન કયા કયા છે? ઉત્તર–(૧) મતિ જ્ઞાન (૨) મૃત જ્ઞાન (૩) અવધિ જ્ઞાન (૪) મન પાવ જ્ઞાન અને (૫) કેવળ જ્ઞાન પ્રશ્ન-4ણ અજ્ઞાન કયા કયા છે? ઉત્તર–(૧) મતિ અજ્ઞાન અથવા કુમતિ જ્ઞાન (૨) તુત અજ્ઞાન અથવા કુશ્રુત જ્ઞાન અને (૩) વિભાગ જ્ઞાન મન-મતિજ્ઞાન કેને કહે છે ? ઉત્તર-ઇદ્રિય અને મનદ્વારા જે જ્ઞાન થાય તેને મતિ જ્ઞાન કહે છે જેમ આ ચેપી જઈને કહે આ ચાપડી છે ૬૨ પ્રશ્ન-સ્થત જ્ઞાન કોને કહે છે ? ઉત્તર–મતિ જ્ઞાનથી જાણેલા પદાથના સબયથી તે તે પદાવને અગર બીજા કેઈ પણ પદાર્થને વિશેષ જાણ તેને થુન જ્ઞાન કહે છે જેમ આ ચેપડી અમુક છે તેમ જીવ અછવાદિ તતનું જ્ઞાન શીખવાના પ્રશ્ન અને ઉત્તર

·છે, તે મોઢે કરી સમજવાથી સત્ય જ્ઞાન થાય છે તેવું ચારિત્ર
થતા મેલ મળે છે એથત જ્ઞાન
૬૩ પ્રશ-અવધિજ્ઞાન કોને કહે છે?
ઉત્તરદ્રવ્ય ક્ષેત્ર કાલ ભાવની મર્યાદાપૂર્વક કોઈ એક
હદ સુધી રૂપી પદાથને સ્પષ્ટ જાણે તેને અવધિ જ્ઞાન કહે છે
૬૪ –મન પર્યવ જ્ઞાન કેને કહે છે?
ઉત્તર— ય, ક્ષેત્ર, કાલ ભાવની મર્યાદાથી બીજાના
મનમા રહેલા રૂપી પદાર્થોને અર્થાત્ ભવેને જાણવાવાળા
જ્ઞાનને મન પયગ જ્ઞાન કહે છે
૬૫ પ્રશ્ન-કેવળ જ્ઞાન કેને કહે છે?
ઉત્તર–ત્રણે કાળમાં થવાવાળી હાલતે (પર્યાયે)
સહિત સમસ્ત પદાર્થોને એકી સાથે (યુગવત ) જાણવા-
વાળા જ્ઞાનને કેવળ જ્ઞાન કહે છે
૬૬ પ્રશ્ન–મતિ અજ્ઞાન, શ્રત અજ્ઞાન અને વિભાગ જ્ઞાન
કને કહે છે ?
ઉત્તર–પહેલાના ત્રણ જ્ઞાન મિથ્યાત્વ હેય ત્યા સુધી
અજ્ઞાન કહેવાય છે, અને સમકિત ગુણ પ્રગટ થાય ત્યારે
અજ્ઞાન મટી જ્ઞાન થાય છે
૬૭ પ્રશ્ન-સમકિત કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જીવ, અજીરાદિ, તને દ્રવ્ય, ગુણ, પર્યાય,
સામાન્ય વિશેષ વ્યવહાર, નિશ્ચય, નય, પ્રમાણુ દ્વારા જાણી
પિતાની આત્માના શુદ્ધ સ્વરૂપને અનુભવ કરે, પર વધુ
શરીર ધન ભેગાદિને પોતાથી જુદા જાણે અનુભવે તેને
મુખ્ય રીતે સમકિત કહે છે

·૧૮
૬૮ પ્રશ્ન–મિથ્યાત કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જેથી કરી છવ પિતાની શુદ્ધ આત્માને
અનુભવ ન કરે, આત્મિક સુખ ન જાણે તેને મિથ્યાત
૬૯ પ્રશ્ન-કાનના બીજા કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર--બે એક પ્રત્યક્ષ અને બીજે પરોક્ષ
પ્રશ્ન–પરોક્ષ જ્ઞાન કોને કહે છે?
ઉત્તર–જે ઈદ્રિયાદિ બીજા પદાર્થોની સહાથી જાણે
તેને પક્ષ જ્ઞાન કહે છે, તે મતિ જ્ઞાન અને શ્રત
૭૧ પ્રશ્ન-પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના કેટલા ભેદ છે ?
ઉત્તર--બે દેશ પ્રત્યક્ષ અને સકલ પ્રત્યક્ષ
છર પ્રશ્ન—દેશ પ્રત્યક્ષ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જે દિયાદિ બીજા પદાર્થની મદદ વિના
રૂપી પદાર્થને સ્પષ્ટ જાણે આમાં ઇકિયાદિની મદદ નથી તે
પ્રત્યક્ષપણુ અને મનની મદદ છે તથા કેવળ રૂપી પદાર્થ
જાણે છે, અરૂપી નથી જાણતા તે દેશપણું, આમ અવધિ
જ્ઞાન ને મન પર્યવ જ્ઞાન છે (દેશ એટલે સ પૂર્ણ વસ્તુના
એક ભાગને દેશ કહે છે)
૭૩ પ્રશ્ન-–સકલ પ્રત્યક્ષ એટલે કેવળ જ્ઞાન કેને કહે છે
ઉતરજે કોઈની મદદ વિના કેવળ આત્માથી
રૂપી અરૂપી સમસ્ત પદાર્થોની, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિ
ખ્યની સર્વ અવસ્થાએ (પ)ને સ્પષ્ટ એકી સાથે જાણે
તેને સંકલપ્રત્યક્ષ કેવળજ્ઞાન કહે છે આજ આપણી આત્માને
શુદ્ધ ગુણ છે અને તે પ્રગટ કરે જોઈએ

·નયનું સ્વરૂપ
૭૪ પ્રશ્ન-નય કેને કહે છે?
ઉત્તર–વસ્તુના એક અશ-એક વિભાગને જાણવા
વાળા જ્ઞાનને નય કહે છે
૭૫ પ્રશ્ન-નયના બીજા નામે શું છે?
ઉત્તર-અભિપ્રાય, આશય, અપેક્ષા, અશ, વિભાગ
આદિ અનેક નામે નયના છે
૭૬ પ્રશ્ન–પ્રમાણ કેને કહે છે?
ઉત્તર-સભ્ય જ્ઞાનને પ્રમાણુ કહે છે
સયા એકતીમાં
છે અનત ધર્મ, તામે એક ધર્મ,
નવ મરવ ધરમ ગ્રાહી, પરમાણુ માને છે !
ભાવાર્થ–-દરેક વસ્તુ એટલે પદાર્થમા અનત ધર્મ
એટલે ગુણ છે તેમાં કોઈ ખાસ ગુણ લઈ વિચાર કરે
તે નય અને બધા ધર્મ ગુણયુક્ત પદાથે વિચારવા તે
A
પ્રમાણ છે
૭૭ પ્રશ્ન-નય પ્રમણિ ઉપર એક છત કહે?
ઉત્તર–જેમ હાથી છે તેને જન્મના આધળા માણો
જેવા
લેવા ગયા ને હાથ ફેરવી બે છે.
૧ પગ પકડનાર કહે હાથી થાભલા જેવું છે
૨ પીઠ પકડનાર કહે હાથી એટલા જેવું છે
૩ દતુશળ પકડનાર કહે 'હાથી સામેલા જે છે
૪ કાને પકડનાર કહે હાથી સુપડા જેરે છે, ઈત્યાદિ
આં બધા હાથીના આખા શરીરના ભાગ છે, જે બધા ભાગ
ભેળા કરે તો સાચા હાથી થાય તેને પ્રમાણ સ ય જ્ઞાન કહે છે

·પ્રથ–સત્ય નય કોને કહે છે ?
ઉત્તર---જે અપેક્ષાથી વિષય વિચારે અથવા કહે તે
સિવાયની બીજી બધી અપેક્ષાઓને યથાયોગ્ય સ્થાને
સ્વીકાર કરે તે સત્ય નય છે એટલે સત્યનય સાપેક્ષા
(બીજા નાની અપેક્ષા સહિત) છે સત્ય નયવાળાનું જ્ઞાન
સગ્ય નામ છે
છ3 પ્રશ્ન–મિથ્યા નય કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જે અપેક્ષાથી વિષય વિચારે અથવા કહે તે
શિવાયની બીજી બધી અપેક્ષાઓને યથાગ્ય સ્થાને સ્વી
કાર ન કરે તે મિથ્યા નય છે, એટલે મિથ્યા નય નિરપેક્ષ
[ બીજા ની અપેક્ષારહિત છે મિથ્યા નયવાળાનું જ્ઞાન
મિથ્યા જ્ઞાન-કુજ્ઞાન છે
૮૦
પ્રશ્ન-ન્નયના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર–-નયના મુખ્ય બે પ્રકાર છે એક વ્યવહાર
નય અને બીજે નિશ્ચય નથ
૮૧ પ્રશ્ન-વ્યવહારનય કેને કહે છે?
ઉત્તર-બીજાના નિમિત્તથી એક પદાર્થને બીજા પદાર્થ
રૂપ જાણવાવાળા જ્ઞાનને વ્યવહાર ના કહે છે જેવી રીતે
માટીના ઘડાને ઘીના નિમિત્તથી ઘીને ઘડે કહે છવને
કમના નિમિત્તથી દેવ, મનુષ્ય, તિર્યંચ રૂપ કહે
૮૨ પ્રશ્ન-વ્યવહાર નયના કેટલા ભેદ છે ?
ઉત્તર--બે એક સદ્દભૂત વ્યવહાર નય, અને બીજે
અસ ભૂત વ્યવહાર નય
|

·૮૩ પ્રશ્ન—સબૂત વ્યવહાર નય કેને કહે છે?
ઉત્તર---સમૃત
એટલે સત્ય,
એક અખંડ વસ્તુને
ભેદ રૂ૫ ગ્રહણ કરવાવાળા જ્ઞાનને સભૂત વ્યવહાર નય
કહે છે. જેવી રીતે જીવન કેવળબાન, કેવળ દર્શનાદિ
૮િ૪ પ્રશ્ન--અસદ્દભૂત વ્યવહાર નય તેને કહે છે?
ઉત્તર-અસદભૂત એટલે અસત્ય, બેટી, જે ભિન્મ
પદાથોને એક રૂપ ગ્રહણ કરે જેવી રીતે શરીર, ધન,
પરીવારને પિતાના માને
૮૫ પ્રશ્ન-નિશ્ચય નય કોને કહે છે?
ઉત્તર–વરતુના કોઈપણ સત્ય (યથાર્થ ) અને
ગ્રહણ કરવાવાળા જ્ઞાનને નિશ્ચય નય કહે છે, શુદ્ધ જ્ઞાન દર્શન
આદિ ગુણ યુક્તને જીવ કહે
૮૬ પ્રશ--નિશ્ચય નયના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર--બે એક શુદ્ધ નિશ્ચય નય અને બીજો અશુદ્ધ
નિશ્ચય નય
૮૭ પ્રશ્ન-શુદ્ધ નિશ્ચય નય કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જે બીજા બધા નિમિત્ત રહીત વસ્તુના શુદ્ધ
સ્વરૂપ ગ્રહણ કરે જેવી રીતે કમાં િસ ગ રહિત જીવનું
લક્ષણ શુદ્ધ જ્ઞાન, શુદ્ધ દર્શનાદિ
૮૮ પ્રશ્ન–અશુદ્ધ નિશ્ચય નય કેને કહે છે?
ઉત્તર-બીજાને નિમિત્તથ વસ્તુના મૂળ ગુણનું વિકારી
અર્થાત દૂષિત થવું જેવી રીતે સ સારી જીવને કર્મના નિમિત્તથી
કેવળ જ્ઞાનને બદલે અ૫ જ્ઞાન અથવા મિથ્યા જ્ઞાન ચવુ
આત્મિક સુખને બદલે ઈધિદ્વારા સુખ દુખને અનુભવ

·ને
કર રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, લોભ, મેહાદ કરવાવાળાને જી
કહેવે તે અશુદ્ધ નિશ્ચય કર્યો છે
૮૯ પ્રશ્ન-નયને જ્ઞાન કરવાથી શું લાભ ?
ઉત્તર-નથ એટલે આશય, અપેક્ષા, અભિપ્રાય છે,
જે સાચો આશય સમજે છે તેનું જ સાચું જ્ઞાન છે અને
સાચું જ્ઞાન હોય તે જ સાચે ર ( સચ્ચારિત્ર) પામે
છે અને તેનું ફળ અનત સુખ મળે છે નય જ્ઞાનનું ફળ
સમ્યગ જ્ઞાન, સમ્યગ જ્ઞાનનું કુળ સમભાવ, સમભાવનું ફળ
રાગ દ્વેષ રહિત આમિક સુખ અને આત્મિક સુખનું ફળ
મિક્ષ છે, એટલા માટે નયનું જ્ઞાન પરમ હિતકારી છે
૦ પ્રશ્ન-નયનું જ્ઞાન ન કરવાથી શુ હાનિ છે?
ઉતરાય એટલે અપેક્ષા જાણ્યા વિના જીવને મિથ્યા
જ્ઞાન અને ચારિત્ર કહે છે અને રાગ દ્વેષ, કલહ
કદાહ, મનઇચહ, અ ધશ્રદ્ધા આદિ નું સેવન કરી
અન ત દુખને પામે છે
૯િ૧ પ્રજ-રાસ્ત્રમાં નયનું જ્ઞાન કરવા માટે શું કહે છે?
ઉત્તર–પાન ન મ પ્રમાણ અને નયદ્વારા જ
ચા ન થઈ શકે છે
શિયા–એટલા માટે ના પ્રમાણનું જ્ઞાન કરવું બધું
જરૂરી છે
રૂપ અરૂપનું સ્વરૂપ
૨ પ્રશ્ન-~રૂપ એટલે શું?
ઉત્તર-(૧) જેનામાં રૂપરસ ગધ સ્પર્શ હેય તે રૂપી.
(ર) જે ઈદ્રિયથી જાણી શકાય તે રૂપી

·૧૬
૩ પ્રશ્ન-અરૂપી એટલે શું?
ઉત્તર--(૧) જેનામાં રૂપ રસ મધ સ્પર્શ ન હોય
તે અરૂપી.
-
૯૪ --જીવ રૂપી છે કે અરૂપી ?
ઉત્તર–(૧) નિશ્ચય નથી એટલે શુદ્ધ સત્ય સ્વરૂપ
વિચારતા જીવ અરૂપી છે જ્ઞાન દર્શન સુખ વીયદિ ગુણના
સમૂહ રૂપ છે
(૨) વ્યવહાર નથી એટલે કર્મના સાગથી બનેલ
અશુદ્ધ અવસ્થા વિચારતા છવ કર્મથી બધાએલ હાઇ
રૂપી છે, શરીરધારી છે
લ્પ પ્રશ્નકર્મ ન ધ એટલે શું?
ઉત્તરાગ, દ્વેષ, મેહ કરવાથી કામણ વર્ગ
નામના એક જાતના સૂક્ષ્મ અદ્દગલે આત્માના પ્રદેશમા
એકમેક મળી જાય તેને કર્મ બધ કહે છે
૯૬ પ્રશ્ન-આ જગતમા રૂપી તો કેટલા છે?
ઉત્તર-જગતમાં એક પુદગલ માત્ર રૂપી છે બાકી
બધા ત અરૂપી છે
૮૭ પ્રશ્ન-પુદગલ એટલે શું?
ઉત્તર-પુદ એટલે મળવુ, ગલ એટલે ગળી જવું,
વિખરવુ, જેને ગુણ મળવાને અને વિખરવાને છે તેને
યુગલ કહે છે
૯૮ પ્રથ-પુગલ દ્રવ્ય કયા કયા છે?
ઉત્તર-જેનામાં રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ છે જે કોઈ
પણ ઇકિયથી જાણી શકાય છે, તે સર્વ પુદ્ગવ છે જેવા કે-

·२४
(૧) કાનથી સભળાતા બધા શબ્દ પુદગલ છે નિદ્રા
પ્રશસાના શબ્દો સાગત વતરીત વિગેરે
(૨) આખથી દેખાતા બધા પદાર્થો પુદગલ છે, શરીર,
કપડા, મકાન, ધન વિગેરે
(૩) નાકથી લેવાતી બધી બધપુદગલ
(૪) જીભથી લેવાતા બધા સ્વાદ પુદગલ છે
(૫) ચામડીથી અનુભવાતા બધા સ્પર્શ પુદગલ છે
શિયા—આ વરતુઓને ગુણ જ મળવા વિખરવાને
છે અને કેઈ કાયમ રાખી શકતું નથી માટે દરેક સમય
સમભાવ રાખ હર્ષ, શેક કરે નહિ પુદગલ પિતાથી
ભિન્ન અનુભવે તે સમદષ્ટિ એટલે સમભાવી થાય
આ સિવાય એવા પણ સૂવમ એટલે ઈદ્રિાથી
જણાવાને ગુણ છે પણ બહુ બારીક હે જાણી શકતા
નથી એવા પુદગલ ઘણા છે જેવા કે આત્માને લાગેલ આઠ
કર્મના પુદ્ગલ વિગેરે
૨૯ પ્રક્ષ–યુદ્દગલમા વણાદિ ગુણ કેટલા છે?
ઉત્તર-પુગલમાં વદિ મુખ્ય ગુણુ વીશ છે પાચ
વણ, બે ગધ, પાચ રસ અને આઠ સ્પર્શ
૧૦૦ પ્રશ્ન-વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શના વંશ જ પ્રકાર
શા માટે વધારે ઓછા કેમ નહિ ?
ઉત્તર--નિશ્ચય નથી એટલે સત્ય સ્વરૂપ વિચારતા
વિદિ દરેક ગુણના અનત પ્રકાર છે કારણ ઓછા વધતા
પ્રમાણથી તે થઈ શકે છે પરંતુ સામા ય રીતે તે ઓળખ
હવા શાસ્ત્રમરે વીશ પ્રકાર પાડયા છે
૧૦૧ પ્ર-વર્ણ કેને કહે છે ?

·૨૫
ઉત્તર-ખાસ રૂપ અથવા રગને શું કહે છે તેના
પાંચ પકાર છે (૧) કાળ, (૨) લીલ, (૩) લેલ, (૪)
પીળે અને (૫) સફેદ કાળા રંગથી પછીના પગ એક
એકથી સારા ગણાય છે
૧૦૨ પ્રશ્ન-ધના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર-ગ ધના બે પ્રકાર છે (1) સુગધ (સારી વાસ)
(૨) દુર્ગધ (ખરાબ વાસ;
૧૦૩ પ્રશ્ન-રસ કેને કહે છે!
ઉત્તર–રવાદને રસ કહે છે, તેને પાંચ પ્રકાર છે,
(૧) કડ, (૨) તીખ (૩) કષાય (૪) માટે અને
(૫) મીઠા કડવા રસથી પછીના રસ એક એકથી સારા
ગણાય છે
૧૦૪ પ્રશ્ન-૫શના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર--આઠ (૧) શીત (ટાઢ) (૨) ઉષ્ણ ( ઉને)
(૩) કુખે, (૪) ચીકણે, (૫) કઠણ (દ) કેમળ (૭) ભારી
અને હલકે, (શીત, લુ, કઠણ, અને મારી એ ચાર
સ્પર્શ અશુભ અને ઉષ્ણ, પક, કોમળ અને હલકો એ
ચાર સ્પર્શ શુભ ગણાય છે )
૧૦૫ અન–છવ કર્તા કોને છે ?
ઉત્તર-(૧) છવ વ્યવહાર નથી જ્ઞાનાવરણાદિ આઠ
કવ્ય કર્મ (પુદગલમ)ને તો છે
(૨) અશુદ્ધ નિશ્ચય નયથી અશુદ્ધ ચૈત ય ૩૫ રાગ,
ઢેલ, મહાદિ ભાવ કમીને કર્યો છે

·1
(૩) શુદ્ધ નિશ્ચય નયથી શુદ્ધ ચર્તન્ય ભાવ સતત
જ્ઞાનાદિ ગુણને કર્તા છે
૧૦ પ્ર–કર્મના કેટલા પકાર છે?
ઉત્તર-વણ (૧) દ્રવ્ય કર્મ (૨) ભાવ કર્મ અને
(૩) ને કમ
૧૦ પ્રશ્ન-દ્રવ્ય કમ કોને કહે છે?
ઉત્તર–રાગ, દ્વેષ, મોહાદિના વિચારે [પરિણામથી
જે કર્મ વર્ગણ રૂપી પુદ્ગલેને સબધ છવ સાથે થાય
તેને કર્મ કહે છે, તથા તેને પુદગલ કમ પણ કહે છે
૧૦૮ પ્રશ્ન–ભાવ કેમ તેને કહે છે?
ઉત્તર-જે રોગ
કેલ હાદિના ભાવે
તેને ભાવ
૧૦૦ પ્રશ્ન-દ્રવ્ય કર્મના કેટલા ભેદ છે ?
ઉત્તર-આઠ ભેદ છે-(૧) જ્ઞાનાવરથ (૨) દર્શનાવરણ
(૩) મેહનીય (૪) અતરાય આચાર કર્મને - ઘાતિ કર્મ
કહે છે (૫) વેદનીય (૬) આયુ (૭) નામ અને (૮) ગોત્ર
આ ચાર કમને અઘાતી કમ કહે છે
૧૧૦ પ્રબ---ઘાતીયા કર્મ એટલે શું ?
ઉત્તર–આત્માના મુખ્ય ચાર ગુણકાન, દર્શન, સુખ
અને વીર્યનો ઘાત કરે તેને ઘાનીયા કમ કહે છે
૧૧૧ પ્રશ્ન-અઘાતિયા કર્મ એટલે શું?
ઉત્તર---જે આત્માના મુખ્ય ગુણની ઘાત ન કરે તે
અઘાનીયા કર્મ
૧૧૨ પ્રશ્ન-ચાર ઘાતીયા કમ જીવના કયા કયા ગુણને

·–
ઉત્તર–(૧) જ્ઞાનાવરણું કર્મ જીવન જ્ઞાન ગુણને
ઘાત કરે
(૨) દર્શનાવરણ કર્મ જીવના દર્શન ગુણને ઘાત કરે
(૩) મોહનીય કર્મ જીવન સમક્તિ અને ચારિત્ર
ગુણને ઘાત કરે
(૪) અતરાય કમ જીવના દાન લાભ ભાગ ઉપગ
અને વીર્ય એ પાચ ગુણને ઘાત કરે છે
૧૧૩ પ્રશ્ન–-ચાર અઘાતિયા કર્મ શું ફળ આપે છે?
ઉત્તર--(૧) વેદનીય કર્મના ઉદયથી સુખ અથવા
હુ ખ મળે અવ્યાબાધ સુખની ઘાત કરે
(૨) આયુ કર્મ-નરક, તીચ, મનુષ્ય, દેવના શરી,
રમા રોકી રાખે અટલ અવગાહ ગુણની ઘાત કરે
(૩) નામ કર્મ-જીવને મળ્યાદિ ગતિ, ઈદ્રિય શરીર,
અગોપાગ, શરીરનો આકાર, શરીરની મજબુતાઈ, નિદ્રા;
હતુતિ આદિ પ્રાપ્ત કરીને તેને નામ કર્મ કહે છે અરૂપી
ગુણની ઘાત કરે
(૪) ગેર કર્મના ઉદયથી ઉચ નીચ ફી જાત)મ
જન્મ થાય અગુરુ લઘુ ગુણની ઘાત કરે
૧૧૪ પ્રશ્ન-ઉંચ કુળ કોને કહે છે ?
ઉત્તર-~-શિક્ષા અને આચરણ ઉત્તમ હોય
૧૧૫ પ્રશ્ન-નીચ ફળ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–શિક્ષા અને આચરણ ખરાબ હોય
૧૧૬ પ્રશ્ન- કર્મ કે તે કહે છે?
ત
૧

·ઉત્તર-દ્રવ્ય કર્મના ફળ, શરીર ધન, લેગ સુખ
૬ ખાદિને નેકમ કહે છે
૧૧૭ પ્રશ્ન--બને” એટલે શું?
ઉત્તર–ને શબ્દના અનેક અર્થ છે તેમાં મુખ્ય
ત્રણ અવ છે
(૧) –એટલે કિચન , ને કર્મ જે કર્મનું
ફળ છે જેથી અપ અશે કર્મ ગણાય છે
(૨) ને-નકારા અર્થમા, ને સયમ-સયમ નહિં તે
(9) ને-સહાધ્ય અર્થમા, ને કષાય-તે હાસ્ય,
જય આદિને કષાય છે કારણું લેભ કેધાદિ કષાયને ઉત્પન
કરનાર સહાધ્યક છે
૧૧૮ પ્રશ્ન-જીવ કોને કોને ભોક્તા છે?
ઉતાર-(૧) વ્યવહાર નય એટલે અશુદ્ધ અવસ્થાએ
કરી છવ જ્ઞાનાવરણાદિ દ્રવ્ય કર્મ તથા શરીરાદિને-કમને
શૈક્ત છે
(૨) શુદ્ધ નિશ્ચય નયે એટલે સત્ય શુદ્ધ વરૂપ
વિચાષ્ના આત્મા પિતાના શુદ્ધ જ્ઞાન દર્શનાદિ ભારે જ
(2) અશુદ્ધ નિશ્ચય નય એટલે મૂળ ગુણના વિક
રની અપેક્ષાએ રાગ દ્વેષ મહાદિ અશુદ્ર ભાવાનો જ છે
૧૧૯૯ પ્રશ્ન-જીવની લ બાઈ પહોળાઈ કેવી છે?
ઉત્તર--(૧) વ્યવહાર ન એટલે કે સચોગથી
બનેલ અશુદ્ધ અવસ્થાને લીધે જીવ સ કાચ વિસ્તાર પામે
વાના ગુણવાળે હેઈ સમુદઘાત સિવાય નાના અગર છે

·--
પ્રાપ્ત થયેલ શરીર પ્રમાણ છવ રહે છે જેવી રીતે દીવાનું
અજવાળું નાનાં ઘરમાં નાનું ને મોટામાં મોટું દેખાય છે
(૨) નિશ્ચય નથી લેકેની બરાબર અસાધ્ય
{ પ્રદેશવાળે છે
૧૦ પ્રશ્ન-સમુદઘાત કેને કહે છે?
ઉત્તર–મુળ શરીર છેડયા વિના જીવના પ્રદેશોનું
બહાર નીકળવું તેને સમુઘાત કહે છે
૧૨૧ પ્રશ્ન-સમુદઘાતના કેટલા ભેદ છે?
ઉત્તર-સાત ભેદ છે (૧) વેદનીય, (૨) કષાય (૩)
મરસુતિય, () વૈક્રિય, (૫) આહારક (૬) તેજસ અને
(૭) કેવી સમુદ્ધતિ
૧૨૨ પ્રશ્ન-જીવના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર-બે એક સ સારી, બીજે સિદ્ધ
૧૨૩ પ્રશ્ન--સ સારી જીવ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–જે અશુદ્ધ હેય, કર્મ સહિત હય, શરીર
ધારી હોય તેને સ સારી કહે છે
૧૨૪ પ્ર--સિદ્ધ જીવ એટલે પરમાત્મા કેને કહે છે?
ઉત્તર--જે શુદ્ધ હેય,કમ રહિત હેય, અને અશરીરી
હૈય, તે જીવને સિદ્ધ કહે છે
૧૨૫ મન--સ સારી જીવના કેટલા ભેદ છે?
ઉત્તર-બે. સ્થાવર જીવ અને ત્રસ જીવ
૧૨૬ પ્રશ્ન-સ્થાવર છવ કેને કહે છે?
ઉત્ત-(૧) જે પિતાની ઇચ્છાથી હલનચલન ક્રિયા
ન કરે તેને રસ્થાવર જીવ કહે છે

·યુ
(૨) જે થાવર કામ કર્મના ઉદયથી પૃથ્વી, પાણી,
અદ્ધિ, વાયુ, વનસ્પતિમાં જન્મ લે છે જેને સ્થાવર જીવ
કહે છે તેમને એક ર૫શ ઈદ્રિય જ કેવળ શરીર જ છે
૧૨૭ પ્રશ્ન-ત્રસ જીવ કેને કહે છે ?
ઉત્તર-(૧) જે ઈછાપૂર્વક દુખથી બચવા અને
સુખ મેળવવા પ્રયત્ન કરે, દુ ખ પડતા પ્રગટ રૂપે ત્રાસ
પામે તેને ત્રસ જીવ કહે છે
(૨) નસ નામ કર્મના ઉદયથી જે બે ઇકિય, તે-
ઇકિય, ચૌરદિય તથા પાકિય શરીરમાં ઉત્પન્ન થાય
તેને તરસ છવ કહે છે
૧૨૮ પ્રશ્ન-મસ છને કઈ કઈ ઇદ્રિ હોય છે ?
ઉત્તર--(૧) બેદિય જીવને શરીર અને મોટું હોય
છે તે પરા, કોડા, અલીઆ, શીખ, જ, વિગેરે
(૨) ઇદ્રિય જીવને શરીર, મોટું અને નાક હોય
છે તે ડી મકોડા, માકડ, જુ, લીખ વિગેરે
(૩) શૌરક્રિય જીવને શરીર, મ, નાક અને આંખ
હાર્ય છે તે માખી, મચછર, ભમરા, પતગીઆ વિગેરે
(૪) પક્રિય જીવને શરીર, મેટુ, નાક, આખ
અને કાન હોય છે તે મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, જલચર (માછવા
વિગેરે) દેવ અને નારકી વિગેરે
૧૨૯ પ્રશ્ન-નસ રાવર છના ચાદ ભેદ કયા કયા છે ?
ઉત્તર--(૧) સૂકમ એકેદ્રિય (૨) બાદર કેદ્રિય
(૩) બેઇકિય (૪) તેદિય (૫) ચોરેદિય ૮) અસત્તા
પદિય (૭) સન્ની પચે દિય, આ સાત જાતિના જીવ

·-
--
પર્યાપ્તા અને અપર્યાપ્તા અને પ્રકારના છે જેથી ચોદ ભેદ થયા
૧૩૦ પ્રશ્નસૂમ કોને કહે છે ?
ઉત્તર–જે પૃથ્વી આદિ પદાર્થોથી પિતે શિકાય નહિ
અને બીજાને રોકે નહિ તથા આખથી જોઈ શકાય નહિ
તેને સૂકમ કહે છે
૧૩૧ પ્રશ્ન-બાદર કોને કહે છે?
ઉત્તર-પૃથ્વી આદિ પદાર્થોથી જે રોકાઈ જાય તથા
બીજાને કે તેને બાદર કહે છે
૧૩ર પ્રશ્નસૂમ બાદર શરીરધારી જીવન કથા છે?
ઉત્તર-કેવળ એક એકે ક્રિય જીવમાજ સૂક્ષમ અને
બાદર બને જાતના જ છે, બાકી બધા છો એક બાદર
શરીરધારી જ છે
૧૩૩ પ્રશ્ન-સૂક્ષમ છો કયા છે?
ઉત્તરમાં સર્વે સ્થાને (એક જ પ્રમાણ જગ્યા
પણ કયાઈ ખાલી નથી ) તે સૂકમ પૃથ્વી, સૂમ પાણી,
સૂક્ષમ અનિ, સૂમ વાયુ, અને સૂક્ષમ વનસ્પતિના છે
ભરેલા છે
૧૩૪ પ્રશ્ન-સૂમ નું આયુષ્ય કેટલું હોય છે?
ઉત્તર-ડામા ઘેડુ આયુષ્ય હેય તે બે ઘડીમા
અડતાલીસ મીનીટ) વનસ્પતિના છો, ૬૫૫૩૬ વાર
જન્મ મરણ કરે છે આ જીવને જન્મ મરણનું અનત
દુ ખ સદા ભેગવવું પડે છે
શિક્ષા મિથ્યાત્વ અજ્ઞાન, હિંસા, વિષય,
કષયનું સેવન કરે છે તે આવી જવાનીમા અનત મળી
1

·{
સુધી નિર નર જ મ મરણના દુ બે ભેગવે છે જે ઉપરના
દે છેડે છે તેને આવા દુખે કદી ભોગવવા પડતા નથી
૧૩૫ પ્રશ્નન્સફી છો કેને કહે છે ?
ઉરારબઘ કાલિક સત્તા જેને હોય તે અર્થાત જેને '
મન હોય તેને શી કહે છે
૧૩૬ પ્રસજ્ઞ-અસસી જીવ કયા કયા છે?
ઉત્તર-એક માત્ર પદિયમા આ શી મન સહિત અને
અસ શી મન રહિત બજે જાતના જીવ છે બાકી બધા
જીરો અસી-મન રહિત જ છે
૧૩૭ પ્રશ્ન-પર્યાપ્તિ કેને કહે છે?
ઉત્તર-આહારના યુગને શરીર, ઈદ્રિય, અને
છવાસ રૂપ પરિણમા, ભાષા વગણના મુદગલેને
વરાન રૂપ પરિમાવે અને મન વગણના પુદગલને દ્રવ્ય.
મન રૂપ પરિણમશે, તેવી જીવની શક્તિની પૂર્ણતાને
પર્યાસિ કહે છે
૧૩૮ પ્રક-પતિના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-૭ (૧) આહાર પર્યાસિ, (૨) શરીર પથમિ.
(૩) ઈદ્રિય પર્યાપ્તિ, (૪) શ્વાસોચ્છવાસ પર્યાસિ (૫)
ભાષા પર્યાપ્તિ, (૬) મન પર્યાપ્તિ
૧૩૮ પ્રશ્ન-કયા છમાં કેટલી પણિ હોય છે ?
ઉત્તર–એકે દિયમાં આહાર, શરીર, ઈદ્રિય અને
શ્વાસે છવામ એ ચાર પતિ હેય બેદિય, તે દ્રિય,
ચારેદિય અને અસશી પચે દ્વિયમાં મન વિના પાચ
પસ હોય છે સી પદિયમાં છએ પથષ્ટિ હોય છે

·83
૧૪૦ પ્રશ્ન-પર્યાપ્ત કેને કહે છે?
ઉત્તર-જે છ મા જેટલી પયક્તિ હોય છે તેટલી
પૂર્ણ થઈ જાય તેને પણ કહે છે
૧૪૧ પ્રશ્ન-અપર્યાપ્તા કેને કહે છે?
ઉત્તર-જે જેમાં જેટલી પાયોનિ હોય છે તેટલી
પણ ન થઈ હોય તેને અપર્યાપ્તા કહે છે
૧૪૨ પ્રશ્ન–પતિ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–આહાર વગણના પુદ્ગલેને શરીર, ઈક્રિય
અને શ્વાચ્છવાસ રૂ૫ પરિણમવે, ભાષાવર્ગણાના પુત્રને
વચન રૂપ પરિણુમાવે અને મન વગેજીના પુત્રને દ્રવ્ય
મન રૂપ પરિમારે તે જીવની શક્તિની પૂર્ણતાને પતિ
કહે છે (વગણું એટલે પુત્ ાલને સમૂહ)
૧૪૩ પ્રશ્ન-૫યોખિન કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર–છ (૧) આહાર પર્યાપ્તિ, (૨) શરીર પથતિ,
(૩) ઇકિય પMિ, (૪) શ્વાને વામ પર્યાપ્તિ, (૫) ભાષા
પાપ્તિ, અને (૬) મન પર્યાપ્તિ
૧૪૪ પ્રશ્ન-કયા મા કેટલી પતિ હોય છે ?
ઉત્તર—એ કે દિયમાં આહાર, શરીર, ઈદ્રિય, અને
શ્વાસે રવાસ એ ચાર પર્યારિત હોય છે બેઈદ્રિય, તે દિય,
-વારે પ્રિય અને અમારી પચેદિયમાં મન વિના પાચ
પથતિ હોય છે સન્ની પચે દિયમાં છએ પર્યાપ્તિ હોય છે
૧૪૫ પ્રશ્ન–પયૌપ્તિ કેને કહે છે?
ઉત્તર–-જે જીમ જેટલી યુતિ હોય છે તેટલી
પૂર્ણ થઈ જાય તેને પર્યાપ્તિ કહે છે.”

·૩૪
--
૧૪૬ પ્રશ્ન-અપર્યાપ્ત કરને કેને કહે છે ?
ઉત્તર-જે જમા જેટલી પયાતિ હોય છે તેટલી
પૂર્ણ ન થઈ હોય તેને અપાતું કહે છે અપર્યાપ્ત
અવસ્થા છે ઘૌથી વધારે રહેતી નથી જન્માષ યા ગાડા
માલુમ અપર્યાપ્તા ન કહેવાય પણ દૂષિત પર્યાપ્તિ કહેવાય
માણાનું સ્વરૂપ
૧૪ પ્રશ્ન--બીજી અપેક્ષાએ જીવના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર-વ્યવહાર ન એટલે કર્મના નિમિત્તથી ચાદ
માણા અને દિ ગુણસ્થાની અપેક્ષાએ રસ સારી જીવના
ચિવ ચાર પ્રકાર છે વળી ચૌદ માણાના ૬ (બાસઠ)
ભેદ જેથી બાસઠ પ્રકાર પણ છે વળી વિસ્તારથી જીવના
૫૬૩ પ્રકાર પણ છે કર્મથી જીવની અનત અવસ્થા થાય
છે જેથી જીવના અનત ભેદ પાડી શકાય પણ સહેલાઈથી
હમજવા શાસ્ત્રકારોએ જીવના અમુક અમુક ભેદ પારેલા છે
શુદ્ધ નિશ્ચય ન એટલે સત્ય શુદ્ધ સ્વરૂપ વિચારતા
બધા જીવ શુદ્ધ જ્ઞાન દર્શન યુનું એક જ પ્રકારના છે
૧૪૮ પ્ર--માર્ગ એટલે શું?
ઉત્તર--જે જે વિશેષ ગુણેથી જીવને શેધી શકાય,
જીવનું જ્ઞાન કરી શકાય છે તે વિશેષ ગુણેને માર્ગ કહે
છે (મૃગક્રિપદ છે માર્ગ થતિ એટલે શેઠે છે મા
અથવા માર્ગથ એટલે શોધવાના ઉપાય )
૧૪૯ પ્રખ--ચૌદ મુખ્ય માર્ગણાના નામ અને તેના
વિસ્તારથી કટલા કેટલા ભેદ છે તે કહે છે

·૩૫
ઉત્તર–૧) ભવ્ય ૨ (૨) સી ૨ (૩) આહારકર
ના બન્ને પ્રકાર છે (૪) જોગ ૩ (૫) વેદ ૩ નાં ત્રણ
ત્રણ પ્રકાર છે (૬) ગતિ ૪ (૭) કષાય ૪ (૮) દર્શન
૪ના ચાર ચાર પ્રકાર છે (૯) ઈદ્રિય ૫ ના પાચ પ્રકાર છે
(૧૦) કાવ્ય ૬ (૧૧) લેશ્યા ૬ અને (૧૨) સમકિત ૬ ના
છ છ પ્રકાર છે (૧૩) સયમ ૭ ના સાત પ્રકાર છે (૧૪)
સાન ૮ ના આઠ પ્રકાર છે કુલ ૬૨ પ્રકાર છે
૧૫૦ પ્રશ્ય-ભવ્ય માર્ગના બે ભેદ કયા કયા છે?
ઉત્તર–પહેલે ભવ્ય બીજો અભવ્ય
૧૫૧ પ્રશ્ન-ભવ્ય કેને કહે છે ?
ઉત્ત-(૧) જેનામાં પલટવાનો સ્વભાવ છે (૨) જે
સ સારી અવસ્થા છે સિદ્ધ થઈ શકે છે
(૩) ઈદિય
સુખથી બિન સત્ય આત્મિક સુખ છે તેને નિશ્ચય અને
અનુભવ કરે છે, (૪) હું ભવ્ય છુ કે અભવ્ય તેને નિર્ણય
કરવાની જેની અતરેચ્છા હોય છે (૫) જે સકલ દિય
રહિત આત્મિક સુખ પૂર્ણ મિક્ષની અભિલાષા કરે છે આ
પાચે ગુણ સહિત હય તે ભવ્ય (ભવી જીવે છેય છે
૧૫૨ પ્રશ્ન–અભવ્ય કેને કહે છે ?
ઉત્તર-(૧) જેનામા પલટવાને સ્વભાવ નથી (૨)
જે સારી સારીરી મટી કદી સિદ્ધ થઈ શકતું નથી
(૩) ઇન્દ્રિય સુખથી ભિન્ન જે આત્મિક સુખ તેને નિશ્ચય,
તથા અનુભવે જે કરી શકો’નથી તથા આમિક સુખની
રૂચી પણ થતી નથી. ( હુ ભવ્ય છે કે અન્ય ને
નિર્ણય કરવાની જેને અતરેછા હેત નથી (પ)
T

·ર
૩૬
દિલ રહિત આત્મિક સુખ પૂર્ણ મિક્ષની ઈચ્છા ક
નથી તે અભવ્ય (અજવી જીવ દેવ છે)
૧૫૩ પ્રશ્નન્સીના બે ભેદ કયા કયા છે?
ઉત્તર–હિન શિક્ષા ધ્રહણ કરવા રૂપ દ્રવ્ય મન હેય
તે રાશી છે અને દ્રવ્ય મન ન હોય તે અસો છે, ભાવ
"મન સુખ દુ ખનું અનુભવ તે દરેક જીવને હમેશા સર્વ
મતિમાં (ાય છે)
૧૫૪ પ્રથ–જાવ મન કોને કહે છે અને તે કેને હોય છે?
ઉત્તર-સુખ દુખનો અનુભવ કરી શગ જ કરવા
રૂપ ભાવ મન દરેક જીવને સર્વ રથાને હોય છે જે દ્વારા
મા લેરયાના પરિણામ શુભાશુભ ભાવ થઈ જીવ જ્ઞાન
વરણાદિ આઠ કર્મ બધી શતિમા બધે છે
૧૫૫ પ્રશ્ન-આહાર કેને કહે છે ?
ઉત્તર–શરીર, ઇકિય અને શ્વાસોચ્છવાસ પથાપિત
૧ પુદ્ગલ ગ્રહણ કરે તેને આહાર કહે છે
૧૫૬ પ્રશ્ન-બાલારક વગણના બે ભેદ કયા કયા છે ?
ઉત્તર--જે આહારને ગ્રહણ કરે તે આહારક અને જે
બહાર ગ્રહણ ન કરે તેને અનાહારક કહે છે
૧૫૭ પ્રથ-૭૧ કયારે આહારક અને કયારે અના
હારક હોય છે?
ઉત્તર–એક શરીર છોડી બીજા શરીર માટે જીવ
જાય તે સમયે (વાટે કહેતા) જે બે સમય લાગે તે એક
સમય અનાહાર, ત્રણ સમય લાગે તે એ સમય અનાહત
રક, ચાર સમય લાગે તે બેથી ન સમય અનાહારક રહે

·છે આથી વધારે સમય લાગતા નથી અને કેવળી પ્રભુને
વેદન આદિ ચાર અઘાતીયા ક લય થવા કેવા સમુદ્
ઘાત થાય તેમાં માત્ર આઠ સમય લાગે છે તેમાં ત્રણ
સમય અનાહારક રહે છે ચોદમે ગુણસ્થાને જીવ અનાહાર
રહે છે બાકી બધા સસારી છ સદા આહારક એટલે
અનાહારકને સમય બહુજ ઘડે છે આખ મીચીને એવી
તેટલા કાળમાં અસંખ્ય સમય વીતે છે તેમાના ત્રણ સમય
સ સારી જીવ અનાહારક રહે છે બાકી તો આહાર કરે છે
શિક્ષા–જે આત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ અનુભવી આપ્યું
રની મમતા છેડી સમતા ભાવે તપશ્ચર્યા કરે તે અનાહારક
ચાય સિદ્ધ ભગવાન સદા અનાહારક છે તેજ જીવન શુદ્ધ
ગુણ છે અને તે પ્રગટ કરવાથી સત્ય સુખને પમાય છે
આહાર ગ્રહણ કરવું, નિહાર છોડવું તેજ દુખે ને સસાર
કહે છે અને રહિત સદા માટે થવુ તે મેલ છે
૧૧૮ પ્રશ્ન–ચોગ કેને કહે છે ?
ઉત્તર-(૧) મન, વચન અને કાયા દ્વારા કર્મ, ને
કર્મ ગ્રહણ કરવાની જીવની શક્તિને ભાવ એમ કહે છે
(ર) મન વચન અને કાયા દ્વારા આત્માના પ્રદેશ
ચચલ થાય તેને દ્રવ્ય ગ કહે છે
૧૫૦ પ્રશ્ન–વેદ કોને કહે છે?
ઉત્તર–(૧) વેદ મેહનીયના ઉદયથી ઉત્પન્ન થયેલ
વિષય ઇચછાને ભાવ વેદ કહે છે તેના ત્રણ પ્રકાર છે (૧)
પુરૂષ વેદ (સ્ત્રી સની ઈચ્છા થાય) (૨) સ્ત્રીવેદ (પુરૂષ
સગની ઈચ્છા થાય) (૩) નપુસક દ (બને સાગની
છા થય )

·30
() અપાગ નામ કમના ઉદયથી પ્રગટ થયેલ
જીવે ધાર કરેલ શરીરના ચિન્ટને દ્રય પદ કહે છે તેને
"ણ ત્રણ પ્રકાર છે (૧) પુરૂષદ (પુરૂષ ચિન્હ), (ર) શ્રી
વેદ (સી થિન્ડ, (૩) નપુસકરેટ (મિણ ચિન્ડ)
ગતિનું સ્વરૂપ
૧૬૦ પ્રશ્ન-તિ કોને કહે છે અને તે કઈ કઈ છે?
ઉત્તર–ગતિનામા નામ કર્મના ઉદયથી છવની અમુક
અવસ્થાને ગતિ કહે છે તે ચાર છે ૧) નરક ગતિ (૨)
તિરંગ ગતિ (૩) મનુષ્ય ગતિ અને (૪) દેવ ગનિ.
૧૬૧ પ્રશ્ન-નરક ગતિમા જવાના કેટલા કાર છે?
ઉત્તર--મુખ્ય ચાર કારણ છે (૧) બહુ હિંસા થાય
તેવા કામ કરે (મહા આર બ), (૨) ધન પરિવાર અને
તિવય ભેગની બહુ ઈચ્છા કરે (મ પરિમલ ), (૩)
પીડિય જીવની હિંસા કરે, (૪) દારૂતથ માનુ ભાણ કરે.
૧કર પ્રતિ ચ ગતિમા જવાના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર--મુખ્ય ચાર કારણ છે (૧) કપાય એટલે કોણ,
માન, માયા, લોભ કરે (૨) છલ કપટ દગાબાજ વિધારા
ઘાત કરે () અસત્ય (જુહુ ) લે-અસત્ય પાલે
તેલા માપ રાખે, ખેટી રાણી આપવિગેર)
૧૬૩ પ્ર-મનુષ્ય ગતિમા જવાના કેટલા કારણ છે ?
ઉત્તર-મુખ્ય ચાર કારણ છે (૧) સરળ પ્રકૃતિ હેય
(નિષ્કપટી, સત્યવાદી, રાત હેય) ૨) વિનયી નિરા
ભિમાની હેય (3) દયાળુ (દુખીઓના દુખ દૂર કરવા

·૩
સ તૈયાર રહે) (૪) ઈષ, પ, કરીને રહિત હોય અને
થાપાના ગુણ ગ્રહણ કરે
*1૪ પ્રશ્ન-દુખ કેટલી જાતના છે ?
ઉત્તર--મુખ્ય કરીને ત્રણ જાતના દુખે છે (૧) શા
રીરિક દુખ (૨) માનસિક દુ ખ (૩) આત્મિક દુખ
૧૬૫ પ્રશ્ન-શારીરિક દુ ખ કયા કયા છે ?
ઉત્તર---ભૂખ, તરસ, ટાઢ, તાપ, દુર્ગધ, ખરાબ ભજન,
મારપીટ, છેદન, ભેદન વિગેરે
૧૬ પ્રક-માનસિક દુખે કયા ક્યા છે?
ઉત્તર-કઈ પણ પ્રતિકુળ સચોગ માટે ચિંતા, ભય
શેક, અરૂચિ વિગેરે માનસિક દુખ છે
૧૬9 પ્રશ-આત્મિક દુ છે કયા કયા છે?
ઉત્તર---જે વડે આત્મા પિતાના કુલ ગુણે મરીન
કરી શુદ્ધ સ્વરૂપ ભુની દુખી થાય તેને આત્મિક દુખ
કહે છે તે ઉત્પન્ન કરનાર અજ્ઞાન, મિથ્યાત્વ, કષાય, અને
અઢાર પાપસ્થાનક છે
૧૬૮ પ્રશ્ન-અઢાર પાપ કયા કયા છે ?
ઉત્તર-(૧) ખિસા (૨) જુઠ (૩) ચેરી () વિષ
ચેરછા (યુન) (૫) ધનમેહ (પરિગ્રહ) (૬) ફેધ, (૭)
માન (અઠકાર) (૮) માયા (કપટ) (૯) લેભ (તૃણ)
(૧રાગ (૧૧) દેવ (૧૨) કુસબ કછયા કરવા (૧૩)
આળ ચઢાવવું (૧૪) ચાડી કરવી (૧૫) બીજાની નિદા
કરવી (૧૬) હે, શોક (૧૭) કપટ સહિત જુઠું બોલવુ
(૧૮) મિથ્યાત્વ (ટ સમજ)

·૧૬૮ પ્રથ-શરીર, મન, અને આત્માની દયામાં એક કઈ છે?
ઉત્તર-દયા કરવી તે સારું કામ છે શારીરિક કે
માનસિક દુખ દુર કરવાથી શનિ છે કે વખત રહે છે
જ્યારે આત્માના દુ ખ ટાળવાથી હમેશની ત્રણે જાતની
શાતિ મળે છે જેથી આત્મલા શ્રેષ્ઠ છે, પિતે અઢાર (૧૮)
પાપથી બચે તેને વ (પિતાની) ભાવ દયા કહે છે અને
બીજના આત્માને અઢાર (૧૮) પાપથી બચાવે તે પરની
ભાષ દયા છે
૧૩૦ પ્રથ-દેવ ગતિમા જવાના કેટલા કારણ છે?
ઉત્ત—મુખ્ય ચાર છે (૧) સાધુના પંચમહાવતે
પાલન કરે તે ગ્રેટ (બહુ મોટ) દેવ થાય છે (૨) શ્રાવકના
બાર વનોનું પાલન કરે તે માટે દેવ થાય છે. (૩) જે
પાપ ન કરે અને અજ્ઞાન
આત્મ રવરૂપ જોયા વિના
તપ કરે તે નાના દેવ થાય છે ( જે પાપ ન કરે અને
ઈચ્છા વિના ઘોર દુ ખ પરવાપણે સહન કરે તે તદ્દન
હલકા દેવ થાય છે
૧૧ પ્રશ્ન–પાચમી ગતિ પક્ષમાં જવાના કેટલા કારણે છે
ઉત્તર–મુખ્ય ચાર કારણ છે (૧) સમ્ય જ્ઞાન (૨)
સમ્યગ્ન દર્શન (૩) સમ્યક ચારિત્ર અને (૮) સમ્યગ તપ છે
૧૭૨ પ્રશ્ન-કવાય કોને કહે છે ?
ઉત્તર-ક્રિોધ, માન, માયા અને લોભદ્વારા આત્માના
વિકારી ભાવ વિભાવ પરિણામને કષાય કહે છે કસ સાર
આવ=દ્ધિ જે સંસારની વૃદ્ધિ કરાવે, જન્મ મરણ કરાવે
તે કરાય

·૪૧
ખ--
૧૭૩ પ્રમ-દન કેને કહે છે ?
ઉત્તર–-જેથી કરતુ છે એટલું (અસ્તી જવ માત્રનું
સાન થાય તેને દશન કહે છે તેના ચાર ભેદ છે. (૧)
ચકુદર્શન (૨) અચક્ષુદર્શન (૩) અવધિદશન અને
(૪) કેવળ દર્શન
જ પ્રશ્ન-ઈદિય કેને કહે છે?
ઉત્તર-આત્માને બીજા પદાર્થનું જ્ઞાન કરવાના સાધનને
દિય કહે છે જે શરીરમાં પાચ ઇતિ ને આકાર છે તેને
કચ ઈદ્રિય કહે છે અને પદાર્થનું જ્ઞાન કરવાની જીવની
શનિ છે તેને ભાવ ઇક્રિય કહે છે ભાવ ઈદિય એકાયના
ને હોય છે
૧૫ પ્રક-એકેદ્રિય મા ગુપ્ત ( અશક્ત ) ભાવ
ઇટિ બધી કેવી રીતે છે?
ઉત્તર–એકેન્દ્રિય ને વ્યક્ત એટલે વિકાસ પામેલ
ભાવ દિલ નથી તેની પરુ આથત અવિકસીત ભાવ
ઈદ્રિય લે છે કારણ તે ઉપયોગમયી છે આ પ્રમાણે
ભાવ્યમાં લખે છે જે હવે સાયન્સથી સ્પષ્ટ
થતું જાય છે
(૧) પદય માટે–જામ આદિ
સંકેચાય છે
(૨) રદિય, કેટલીક વનસ્પતિ ખાસ ખાતર (વિશેષ
જાતિના ખાતર)થી જ વધે છે
અાવશ્યક
મહેતા

·(૫) તે દિયતે વનસ્પતિ માનપાનના શબ્દથી પીછે
(૩) ઘણે દ્રિય-કેટલીક વનસ્પતિ ખાય જૂથની બધી
વધે છે, ફરે ફૂલે છે
(૪) ચરિદય-ચદ્રમુખી કમલ દઉગતા ને
સુખી કમળ સૂર્ય ઉગતા જ ખીલે છે ને તેના અભાવે
બીડાય છે
લ
આ ઉપરથી અવ્યક્ત
છે અને અપમાનથી કરમાય છે તેવું છે જગદીશચંદ્ર બોઝ
પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુથી બતાવી આપ્યું છે
(અન્ય વિકસિત ) ભાવ ઈદ્રિ હોય છે એ સિદ્ધ
થઈ શકે છે
છયનું સ્વરૂપ (થોકડો) એટલે શિધ્ર બેધ
કિરવાનું સાધન
૧૭૬ પ્રશ્ન-કાય કોને કહે છે અને તેના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-ગ્રસ તથા રથાવર નામ કમના ઉદયથી
આત્માના પ્રદેશ પૃથ્વી કાયાદિ શરીર પ્રમાણે ગોઠવાય તેને
કાય કહે છે તેના છ પ્રકાર છે (૧) પૃથ્વીકાય માટીના
છ૧ (૨ અપકાય પાત્રના
છ ( વાયુકાય હવાને ૫) વનપતિકાય વૃક્ષો
કદાદિના જીવ અને (૬) ત્રસકાય હાલતા ચાલતા જીલ
૧૭૭ પ્રથ-છકાયના શેત્ર અને નામ એટલે શું?
ઉત્તર-ગઢ બાહ્ય ચિ હું અને પ્રકૃતિ, પરથી પ્રાણ
પડે છે અને નામ અદરના કોઈ ખાસ ગુણપરથી પડે છે
દાખnક તરીકે થાયના ગામના નામ જ પ્રખ્યાત છે પણ
જીવ (૩) તેઉકાય અધિના

·૪૩ ખ 'કાય વિગેરે તે ગામ છે આજે પણ માણસ ગામ અટક ઉપરથી ઘણ ઓળખાય છે જેમાં મહાત્મા ગાંધીજી અહીં ગાંધીજી ગેમ છે નામ ઘેડા લેક જાણે છે શ્રી ગૌતમ રામી એ પણ શ્રી મહાવીર પ્રભુના મુખ્ય શિષ્યનુ ગોત્ર છે ને તેઓનું નામ શ્રી ઈદભૂતિ હતું (૧) નામ-ઇદિશાવર કાય (ગોત્ર) પૃથ્વીકાયસામાન્ય અર્થ ઇદ્ર જેના રવામી છે (૨) નામ––બ બીથાવરકાય-ગોત્ર--અપકાય–જેમા પ્રતિબિંબ પડે છે (૩) નામ-સપીથાવસ્કાય-શેત્ર-તેઉકાય–જે સવેગ મળના વધતી જાય છે ( સુપ-સરકવું) (૪) નામ-સુમતિથાવરકાચ-ગેસ-વાયુકાય-સુબુદ્ધિ છે (૫) નામ–પયાવચ્ચથાવરકાય-ગોત્ર-વનસ્પતિકાય- જેમાં દુધિયા પાણીને અશ ભીનાશ સદા રહે છે (૬) નામ-જગમકાય-ગેત્ર-નાસકાય-જે હલચાવે છે ૧૭૮ પ્રશ્ન–પૃથ્વીકાયના નામે કયા કયા છે? ઉત્તર–(૧) પૃથ્વીકાય-કાચી માટી, મરડીઆ, પત્થર ખા, ખ, હીંગ, હડતાલ, ગેરૂ, ગોપીચંદન, અભરક, કાચુ સેનું, રૂપ, લેતુ વિગેરે ધાતુઓ, કાચા હીરા, માણેક પન્ના વગેરે રને જમીનમાથી ખાદી કાઢેલ ખનીજ પદાર્થો બધા પૃથ્વીકાયના જીવ છે આ છ બીજા તીક્ષણ પદાર્થથી મરણ પામે છે જેવા કે શેઘેલ સેનું રૂપું, ઈટા, રતાની ૧૭૯ પ્રશ્ન-અપકાયના નામો કયા કયા છે?

·(૩) ધ્રાણેદિય-કેટલીક વનસ્પતિ ખાસ ધૂપની ગ ધથી
(૪) ચક્ષુરિદિય-ચંદ્રમુખી કમલ ચદ્ર ઉગતા સૂર્ય
મુખી કમળ સૂર્ય ઉગતા જ ખીલે છે ને તેના અભાવે
બીડાય છે
(૫) તે દિય-તે વનસ્પતિ માનપાનના શબ્દથી પીવે
છે અને અપમાનથી કરમાય છે તેવુ ડે જગદીશચંદ્ર બે
પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુથી બતાવી આપ્યું છે આ ઉપરથી અવ્યકત
(અલ્પ વિકસિત) ભાવ ઈદ્રિયો હોય છે. એ સિદ્ધ
થઈ શકે છે
છકાયનું સ્વરૂપ (થેકડે) એટલે શિધ્ર બેધ
કરવાનું સાધન
૧૭૬ પ્રશ્ન–કાય કોને કહે છે અને તેના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-રસ તથા ૨થાવર નામ કર્મના ઉદયથી
આત્માના પ્રદેશ પૃથ્વી તાયાદિ શરીર પ્રમાણ ગેહવાય તેને
કાય કહે છે તેના છ પ્રકાર છે (૧) પૃથ્વીકાય માટીના
જીવ (૨) અપકાય પાણીના જીવ (૩) તેઉકાય અશિના
જીવ ( વાયુકાય હવાના છવ (૫) વનસ્પતિકાય વૃક્ષવેલા
કદાદિના જીવ અને (૬) ત્રસકાય હાલતા ચાલતા જીવ
૧૭૭ પ્રશ્ન-છકાયના ગોત્ર અને નામ એટલે શું?
ઉત્તર–શેત્ર બાહ્ય ચિ હ અને પ્રવૃત્તિ, પરથી પ્રાય
પડે છે અને નામ અદરના કોઈ ખાસ ગુણ પરથી પડે છે
દાખલા તરીકે છકાયના ગોત્રના નામ જ પ્રખ્યાત છે પૃથ્વી

·૪૩. કાય વિગેરે તે ગાત્ર છે આજે પણ માણસે ગોત્ર અટક ઉપરથી ઘણું એાળખાય છે જેમ મહાત્મા ગાધીજી અહ ગાધીજી ગોત્ર છે નામ થોડા લેક જાણે છે શ્રી ગૌતમ રવામી એ પણ શ્રી મહાવીર પ્રભુના મુખ્ય શિષ્યનું નેત્ર છે ને તેઓનું નામ શ્રી ઈદ્રભૂતિ હતું (૧) નામ-ઇદિપાવર કાય (ત્ર) પૃથ્વીકાય-સામાન્ય અર્થ ઈદ જેના સ્વામી છે (૨) નામ–-બ વીથાવરકાથ-ગોત્ર–-અપકાય–જેમા પ્રતિબિંબ પડે છે (૩) નામ-સપીથાવગ્લાય-ગોત્ર-તેઉકાય-જે સોગ મળતા વધતી જાય છે ( સુપ-સરકવુ) (૪) નામ-સુમતિ થાવરકાય–ગોત્ર-વાયુકાય-સુબુદ્ધિ દે છે (૫) નામ-પયાવચ્ચેથાવરકાય–ગોત્ર-વનસ્પતિકાય- જેમા દુધિયા પાણીને અશ ભીનાશ સદા રહે છે (૬) નામ-જ ગમકાય–ગોત્ર-ત્રસકાય-જે હાલે ચાલે છે. ૧૭૮ પ્રશ્ન-પૃથ્વીકાયના નામે કયા કયા છે? ઉત્તર-(૧) પૃથ્વીકાય-કાચી માટી, મરડીઆ, પથ ખારે, ખડી, હીંગ, હડતાલ, ગેરૂ, ગોપીચંદન, અભરક, કાચુ સોનું, રૂપ, લેટુ વિગેરે ધાતુઓ, કાચા હીરા, માણેક, પન્ન વગેરે રને જમીનમાંથી ખોદી કાઢેલ ખનીજ પદાર્થો બધા પૃથ્વીકાયના જીવ છે આ છ બીજા તીક્ષણ પદાર્થથી મરણ પામે છે જેવા કે-શોધેલ સોનું રૂડું, ઈટે, રતાની ધૂળ વિગેરે ૧૭ પ્રસ્ત-અપકાયને નામે કયા કયા છે?

·ઉત્તર-નદી, તળાવ, ઝરણા, કુવા, વાવડી, સરોવર
સમુદ્ર વિગેરે યા કેઈપણ જળાશયનું પાણી, ખારૂ, મીઠું,
મિ, પાણી વષીદિ, હાર, ઝાકળ, ધુમસ વિગેરેનું પાણી,
આ પાણીના જે અગ્નિથી યા બીજા કડવા, તીખા, ખારા,
ખાટા, મીઠા, પદાથી મળવાથી મરણ પામે છે
૧૮૦ પ્રશ્ન–અગ્નિકાયના નામો કયા કયા છે?
ઉત્તર–ચુલા, ભઠ્ઠી, નીભાડા, આદિની અગ્નિ, ચકમક
વીજળી વિગેરેની અગ્નિ આ છ પાણીથી અથવા હવા
અગર ખેરાક (ઇધનન મળવાથી મરણ પામે છે
૧૮૧ પ્રશ્ન-વાયુકાયના નામે કયા કયા છે?
ઉત્તર-ઉચ, નીચા, ત્રી, વાયુ, વાટોળીયાને વાયુ,
આ છો, આખા લેકમાં સર્વ જગ્યાએ ભરેલા છે તેના
છ ઉઘાડે મુખે બોલવાથી, પખાનાખવાથી સુપડે સેવાથી,
યા કઈ પદાર્થ હલાવવાથી મરણ પામે છે
૧૮૨ પ્રક્ષ-વનસ્પતિકાયના નામે કયા કયા છે?
ઉત્તર-~(1) સખ્યાત કાય તે પાકેલ વનસ્પતિ જેમાં
જેટલા બી ગોટલી હોય તેટલા જીવ છે તે પાકેલ કેરી,
દાડમ, નારગી, દ્રાક્ષ, આખું અનાજ, બી, વિગેરે
(૨) અમ ખ્યાત કાય–વીવી વનસ્પતિ વૃક્ષવા
રાક પાન વિગેરે
(૩) અનતકાય-ક દમૂળ, ઉગતા અકુરા, પચવણી,
લીલવ, દૂધ નીકળે તેવી અથવા ઘણી કુમળી વનસ્પતિ
આ છ અગ્નિ અથવા બીજા તીક્ષણ પદાર્થથી મરણ
થામે છે

·૧૮૩ પ્રશ્ન-મુહૂર્ત જ એટલે શું?
ઉત્તર–બે ઘડી એટલે અડતાલીશ મીનીટને મૂહુર્ત
કહે છે એક રાત્રિ દિવસના ૨૪ કલાક, ૩૦ મુહૂર્ત અથવા
૬૦ ઘડી થાય છે ચાર કલાકના પાચ મુહૂર્ત થાય છે
૧૮૪ પ્રજ–અતર મુક્ત એટલે શું?
ઉત્તર–અતર એટલે અદરનું મુહૂર્તની અંદર
સમય તેને અતર મુર્ત કહે છે અડતાલીશ મીનીટના
નાના વિભાગ કરવાથી અસખ્યાતા અતર મુક્ત થાય છે
જેમ એક યુવાન, નિરેગ, બલવાન, અને હેશિઆર દરજી
છણ કપડાને ફાડે છે ને તેના તરત કટકા કરે છે તેમા
એક બે કિડ લાગે છે પણ તેમાં હજારે તાર હતા તે
દરેક દરેક એક પછી એક તુટે છે જેથી એક તારને
તુટવામાં એક સેકન્ડનો અમુક હજામે એ વખત લાગે
છે બીજુ દાત એક ક્ષત્રિય જુવાન, નિગ, બલવાન તે
શાસ્ત્ર વિદ્યામા દેશીઆર
તીક્ષણ ભાલાથી કમળ કુલના
હગલાને વી દે છે તેમાં હજારો કમળ છે અને દરેક કમ
ળમા હજારો બારીક પાદડા છે તે એક બે સેકન્ડમાં તે
ભાલાની અણુ બધા કમળને વીધી નીચે ચાલી ગઈ તેમાં
દરેક કમળ અને તેનું પાદડુ વધયું તેને સમય કેટલે
હોય તે ઉત્તર એક સેકડને અમુક લાખ હિસ્સો
આ બસ આથી એમ નિર્ણય થયે કે વખતનુ નાનું
માપ સેકન્ડ છે એનાથી નાનું માપ પળ વિપળ છે પણ
તેથી નાનું માપ પ્રચલિત નથી જયારે સર્વજ્ઞ શ્રી મહાવીર
પ્રભુએ તે હજાર વર્ષ પહેલા કેવળજ્ઞાનરૂપી દિવ્ય

·(૮
समय
ચબુથી બતાવ્યું છે કે આખ મીચીને બોલીએ તેમા
અસ ખ્યાતા સમય જાય છે સમય એટલે નાનામાં નાનો
વખત ભાગ આવા અસખ્યાત સમય એક મુહૂર્તમ વીતે
છે જેથી એક મુહૂર્તના વિભાગ અસખ્યાત થાય છે ને એ સર્મ”
ચથી અતર મુહૂર્ત ગણી મુહૂર્તમાં એક સમય બાકી હોય
ત્યાં સુધી અંતર મુર્તિ ગણાય છે જેથી કરી એક મુહૂર્તના
અ તર પણ અસ ખ્યાતા થાય છે
શિક્ષો–પાપ છેડવામાં અને ધર્મ આદરવામા એ
એક પણ સમય પ્રમાદ (આલસ્ય) ન કરવા પ્રભુની આજ્ઞા
गोयम मापमायए
» હે ગતમ! સમય માત્રને
પ્રમાદ કરશે નહિ ગે એટલે ઇન્દ્રિય જે ઇદ્રિને સહુ
પગ કરે તે બધા છે તેમ કહી શકાય છે
૧૮૫ પ્રશ્ન – જઘન્ય એટલે શું ?
ઉત્તર--જઘન્ય એટલે નાનામાં નાનું જેનાથી ઓછા
પ્રમાણમાં ન હોય તે
૧૮૬ પ્રશ્ન—ઉત્કૃષ્ટ એટલે શું?
ઉત્તર–ત્કૃષ્ટ એટલે સૌથી મોટું જેનાથી વધારે
મોટુ ન હોય તે
૧૮૭ પ્રશ્ન–છકાયના જીવોનું જઘ ય (ડામા દેહુ )
કેટલું આયુષ્ય છે?
ઉત્તર–પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, અને વાયુના છે
એ ઘીમાં ૧૨૮૨૪ (બાર હજાર આસો વીશ), વાર
જન્મ મરણ કરે છે વનસ્પતિમાં અસખ્યાત કાય, લીલી
વનસ્પતિ)ના છ બે ઘમાં ૩૨૦૦૦ (બત્રીશ હજાર

·૬૯
તાર) અને અન ત કાયના છ બે ઘીમાં ૬૫૫૩૬
(પાઠ હજાર પાચશો છત્રીશ) વાર જન્મ મરણ કરે છે.
બેઇરિયના છ ૮૦ (એસી)
વાર, તે ઇન્દ્રિયના
૬૦ (સાઠ) વાર, ચારે દિયના છ ૪૦ (ચાલીશ) વાર,
અસણી પદિયના જીવો ૨૪ (વીશ) વાર, સગી
પઢિયના છ ૧ (એક) વાર જન્મ મરણ બે ઘડીમા
૧૮૮ પ્રત-છએ કાયનું ઉત્કૃષ્ટ (વધારેમાં વધારે ) કેટલું
આયુષ્ય છે ?
ઉત્તર-પૃથ્વીકાયનું ભાવીશ હજાર વર્ષનું (વાહીરા
વિગેરેનું) અપકાયનું સાત હજાર વર્ષનું, તેઉકાયનું ત્રણ
દીવસનું (૭૨ કલાકનું), વાયુકાયનું ત્રણ હજાર વર્ષનું,
વનસ્પતિકાયનું દશ હજાર વર્ષનું, અનેક મેટા ઝાડનુ
અને અનતકાય (કદમૂળ,
લીલ
કુલ
વિગેરે)નું અતર
મુફતનું, બેઈદ્રિય ૧૨ વર્ષનું, તેઈદ્રિય ૪૯ દિવસનું,
ચિરે હિંય છ માસનુ, પચેદિયમાં મનુષ્ય અને તિર્યંચનુ
ત્રણ પાપમનું અને નારકી તથા દેવતાનું ૩૩ સાગરોપમનું છે
૧૮૯ પ્રશ્ન–જવાની કેને કહે છે?
ઉત્તર–એની એટલે જન્મ લેવાનું ઠેકાણું જીવોને
જે જે ઠેકાણા જન્મ લેવાના હોય છે તેને જવાનિ કાર્ડ
છે અને વર્ણ, ગધ, રસ, સ્પર્શ આદિની ન્યૂનાધિકતાને
લીધે છવાનીના ભેદ પાડેલા છે
૧૦ પ્રશ્ન–રાસી લાખ છવાયની કઈ કઈ છે ?

·ઉત્તર-સાત લાખ પૃથ્વીકાય, રાત લાખ અપકાય,
સાત લાખ તેઉકાય, સાત લાખ વાયુકાય, દશ લાખ પ્રત્યેક
વનસ્પતિકાય, ચૌદ લાખ સાધારણ વનસ્પતિકાય, બે લાખ
બેઈદ્રિય, બે લાખ તેઈદ્રિય, બે લાખ ચોર દિય, ચાર લાખ
નારકી, ચાર લાખ દેવતા, ચાર લાખ તિર્યંચ પચેદિય અને
ચૌદ લાખ મનુષ્ય પચે દિય
૧૯૧ પ્રશ્ર–પ્રત્યેક કેને કહે છે ?
ઉત્તર-પક એટલે દરેક, દરેક જીવને જુદુ જુદુ
શરીર હોય એક શરીરમાં એક જીવ હોય તેને પ્રત્યેક કહે
છે (આમ બે જાતીના જીવ છે એક અસખ્યાતકાય પૃવી,
પણ, અગિન અને વાયુમાં એક અસ ખ્યાતકાય છે એટલે
ચાર સ્થાવરના રાઈ જેટલા ભાગમાં પણ અસ ખ્યાતા જીવ
છે, વનસ્પતિકાયમ ત્રણ જાતના જીવ હેય (૧) સખત
કાય (પાકેલ સુન વનસ્પતિ તથા અનાજ વિગેરે) (ર)
અસ ખ્યાતનાવ (લીલી વનસ્પતિ) અને (૩) અનતકાળ
(કદ મળ અતિ કેમળ વનસ્પતિ)
૧૨ પ્ર–અન તકાય અથવા સાધારણ કાય કેને કહે છે?
ઉત્તર-સાધારણુ-અધાને માટે, ત્યા અનત છને
રહેવાનુ એક શરીર હોય એટલે એક શરીમા અનત
જી હોય તેને સાધારણ કાય, અન ત કાય અથવા નીગેદ
કહે છે તે જેવા કે કદમૂળ જે જમીનમાથી બદીને કાઢે
તે બટાટા, ડુંગળી, શકરી, (સકરક૬) ગાજર, લીલી
હલદર, આદુ વિગેરે તથા જમીન ઉપર થતા લીલપુલ
તથા તેડતા સરખા બે ભાગ થાય અથવા લીલા પીળા

·-ગ તુટેલ ભાગમાં ચળકે છે તેવી
બહુ નરમ લીલોતરી
અનંતકાય ગણાય છે અન તકાયના જી એક વનસ્પતિ
કાયમાં જ છે
૧૩ પ્રશ્ન-અનતકાસિંગદના
છેને કેટલું દુખ
થાય છે?
ઉત્તર–તેઓનું ઉત્કૃષ્ટ આયુષ્ય અતર મુહૂર્તનું અને
જઘન્ય આયુષ્ય એક મુફત મા ૬૫૫૩૬ જન્મ મરણ
કરે છે તેઓને સાતમી નારકી કરતા પણ અન તગણું દુખ
નિરતર થાય છે કારણ જન્મ મરણનું દુખ તથા આગળ
ના અસ ખ્યાતમાં ભાગના એક શરીરમાં અન ત છને
રહેવાનું દુ ખ વળી આમાં જે જીવ જન્મ લે છે તે ઉત્કૃષ્ટ
રહે તે અનતા કાળ (અઢીપુલ પરાવતન) સુકી તેમાં જ
જન્મ મરણ કરે છે તેથી કરી ને નિગદ અનતકાળના
અને બધા થી વધારે દુખી કહેલ છે
૧૯૪ પ્રશ્ન-જન તકાય નિગોદમાં કે જન્મ લે છે?
ઉત્તર-જે નીચેના કામ કરે તે ઘણું કરી અન ત ક થમાં
જન્મ લે છે (૧) મિથ્યાત્વ એટલે આત્માને ન ઓળખે,
શરીર અને ઈદ્રિના ભાગમાં મેહિત રહે (૨) અજ્ઞાન
એટલે આત્માને ન જાણે (૩) કુચારિત્ર હિસાદિ અઢાર
પાપ નિયતાથી કરે (૪) અનતકાય કદમૂળ વિગેરે
ખાય તથા ખવરાવે તે
શિયા-આવ જાણ ઉપરના ચાર દુષ્કર્મ છેડવા
જેથી અનતકાળમાં જઈ અન ત દુખ કદી પણ જોગવવા

·૫૦
પ્રશ્ન-પાચ સ્થાવર કાયમ કેનામાં વધારે ઓછા
છ છે?
ઉત્તર-કાચી માટી, પાણી, અગ્નિ,
અગ્નિ, વાયુ
વાયુ અને
વનસ્પતિને એક નાનામાં નાને એક રાઈ જેટ શાળ
લઈએ તેમાં અને ખ્યાલ જ છે પાચે સ્થાવરકાય છે
જેટની લે તેમાં એક એકથી અસ ખ્યાત ગુણ વધારે છે
છે એટલે પૃઆકાયથી
પાણીમાં અસ ખ્યાન ગુણ જીવ
છે તેથી વાયુકાયમી અસખ્યાત ગુણા જીવ છે તેથી વનસ્પતિ
કાયમ પ્રત્યેકમાં અસ ખાત ગુણ છે અને અને કાયમ
તેથી અનત ગુણ છે
૧૬ પ્રશ્ન-છ કાયમ જન્મ મરણ કોણ કરે છે?
ઉત્તર-(૧) જ શરીર ઈનિા ભોગે, ધન વૈભવ
માન, પૂજા, અને બાદ્યપદાર્થમાં મહ કરે છે તેને પિતાના
માને છે તેવા મિથ્યાત્વી છ છ કાયમી જન્મ મરણું
છે (૨) જે હિમાદિ અ૮ ૨ પાપ કરે છે તે છે કાયમ
જન્મ મરણ કરે છે છે કાચની હિ સા કરનાર, કરાવનાર
ચા પરોક્ષ હિંસામાં સહાયક છ કાયમા જન્મ મરણ કરે
છે (૩) જે જ્ઞાન દશન ચારિન પરૂપ મેક્ષ માર્ગ નથી
આરાધન કરતા તે છે કાયમા જન્મ મરણ કરે છે
૧૯૭ પ્રસ–-છ કરના જીવમા નસ કાયમી જીવ તે પ્રગ
દેખાય છે પણ પાચ સ્થાવર કાયમ કેવી રીતે માની
શકાય?
ઉત્તર-સ્થાવર કાયમ જીવ પ્રગટ
છના તેમાં જીવ છે એવાક અને ચિન્હો સ્પષ્ટ દેખાય છે
રૂપે નથી દેખતા

·વળી ચર્મ ચબુ (ચામડાની આખ, સ્થળ આખ) થી
તે સ્થળ છવજ દેખાય
જેમને જ્ઞાન ચક્ષુ-કેવળજ્ઞાન
નરૂપી ભાવ ચક્ષુ ખુ યા છે તેમને બધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે
ભગવાન મહાવીર સ્વામીને શ્રી ગતમદેવે આજ
મજ
પુછો છે કે હે પ્રભે સ્થાવરમાં છરો પ્રગટ દેખાતા નથી
ત્યારે પ્રભુએ ફરમાવ્યું કે તેને જોવાની શક્તિ જુદી જ છે
અને તે મને દેખાય છે જેથી તેમાં સદેહ દૂર કરી જીરું
મને અને શાસ્ત્રમાં છ કાય જીવની સિદ્ધિ કરતા કહે છે
કે વનસ્પતિમાં જીવ છે કારણ તેને માણસની માફક નસ
જાળ છે તે સ્થાને છવાસ લે છે જેમ માણસનું અગ
કપાઈ જુદુ પડયા પછી સુકાય છે તેમ વનસ્પતિ જુદી પડ
તે સુકાઈ જાય છે ઈત્યાદિ અનેક માદા પ્રમાણો દીધા છે
ડાકટર બેઝ પણ ઉપરના ચિ હ જોઈ જીવ સિદ્ધ કરી
શકયા છે અને સ્થાવર જીવ એવી જ રીતે ચમ ચક્ષુ
વાળાની દૃષ્ટિમાં આપી શકે છે જેથી કરી સ્થાવર કાયમ
જીવ છે તે સત્ય છે
૧૮૮ પ્રશ્ન-પૃથ્વીકાયમ છે તેવું માનવાને શું
ચિ હ છે તે કહો?
ઉત્તર-કાચી માટી, પત્થર તથા કયલાની ખાણ
ખે છે ડા વખત માટે છેડી દેવામાં આવે છે અને તે
પણ પાછી વધે છે જેમ વૃક્ષ વધે છે, માણસ વધે છે
તેમ શકા વધે છે (સુકુ લાકડુ ચોમાસામાં વધે પણ
તે પાછુ ઉનાળામાં બરાબર થઈ જાય છે, તેમાં પાણીના
પરમાણુ ભરાવાથી વધ્યું હતું પણ સજીવ થઈ વધુ ન હતું !

·પર
આ ખાણે વધીને પાછી વય ઘટતી નથી જેથી સજીવન
છે જેવી રીતે મજબુત ચામડાના પગરખા (જેડા-બુટ)
વાપરવાથી એક બે વર્ષ મા ફાટી જાય છે જ્યારે જનના
સાધુ સાદી ખુદ પગે હજારો ગાઉ ચાલે અને તેમના
પગના તળીયા ચામડાના પગરખાથી ઘણુ કમળ છે છના
પગતળા ફાટતા નથી કારણ છવાવાળું શરીર ઘસાય તેમ
વધે છે અને અજીવ શરીર પ્રતિદિન નાશ પામે છે માટે
પૃથ્વીકાયમ છવ છે એ સત્ય છે
૧૯૯ પ્રશ્ન–પામાં જીવ છે તે માનવા શું પ્રમાણ છે ?
ઉત્તર-તીર્થકરેને અન તે જ્ઞાન પ્રગટ થયુ હાઈ
જ્યા સુધી આ પણ છે સમજી શકે તેનાથી ઘણી સૂક્ષમ
વાત તેઓ સહજે કહી શકે છે પાણીમાં સાત જાતિના
જીવ નિશ્ચયે હોય તેમ કહેલ છે (૧) પાણી પિતે જીનું
શરીર તે એક જાતિના જીવ હરે પાણીના શરીરમાં રહે છે
તે બતાવે છે (જેમ મનુષ્યના શરીરમાં કૃમી આદિ રહે છે)
(૨) નગદ (લીલકુલ બારીક હોય ત્યારે દેખાતી નથી
વધે ત્યારે દેખાય છેચોમાસામાં સ્થાન સ્થાન તે થાય છે
નદી તળાવમાં પણ બહુ હેય છે ) (૩) બેઈદિય, (૪)
તેહિય, (૫) ચોરેઢિય, (૬) પચે દ્રિય (૭) અને સમુચ્ચય
જીવ, (સમુચ્ચય જીવ એટલે પૃથ્વીકાય આદિ બાકીમાના
કઈ પણ જીવ જેવી રીતે ખારા પાણીમાં પૃથ્વીકાયના જીવ
ઉપજે છે જે પાણી સુકાતા મીઠા (૧ણ) રૂપે હેઈ સુકાના
નથી) આજથી ઘડા વર્ષ પહેલા પાણીમાં આટલા જીવ
સમુહ માનનાર થોડા હતા પણ સૂરમદર્શક યત્ર દ્વારા એક
પાણીના ટીપામાં ૩૬૫૪૦ છ છે અને તેના ટુ લેવાયા

·3 ત્યારે જગતે આવી ટી સખ્યા માની પણ જૈન શાસ્ત્ર- કારે તે એનાથીએ ઘણી સૂક્ષમ બાબતે હજાર વર્ષ પૂર્વે જ્ઞાનચક્ષુથી કહી ગયા છે જે શાસ્ત્ર આટલું ઊંડું સત્યજ્ઞાન કહે છે તેમાં કહેવ પાણીમાં બીજા છ પણ છે તે સવ જ મનાય ૨૦૦ પ્રશ્ન--અનિકાયમ જીવ છે તે કેવી રીતે રહી જ શકે? ઉત્તર-જ્યા જીવ ઉપજે છે ત્યા તે રહી રાખે છે ગરમ દેશના મનુષ્ય અને પશુને ઠડે દેશ પ્રતિફળ છે છતા ગરમ દેશમાં આનદ માને છે, તેવુજ ઠડા દેશવાળા માટે ગરમ દેશનું છે મરચાના કીડાને સાકરમા મુકો તે દુ ખી થશે વિકાના કીડાને બહાર મુકે તે તે મરી જશે વળી પાણીના માછલાને પિરા તેમા સુખે રહે છે કે સિહ અને હાથી જેવા પાણીમાં જીવી શકતા નથી પાણીના છે જમીન પર મરી જાય છે તેમ જમીન પરના છ પાણીમાં મરે છે, નેવુજ અમિન છે અગ્નિમાં બીજા છ બચી ન શકે ને અગ્નિના જીવ તેની બહાર ન નીકળી શકે મોટા અવિના ચાલુ બેયલરમાં કઈ કઈ વાર ઉદર થઈ જાય છે જે તેમાજ (અશિમા) રહે છે. થોડા વખત પહેલા એક વાછડુ અગારા ખાતું હતું તેવું પેદા થયુ હતું, જીવની વિચિવતા છે તે સર્વજ જાણે છે વળી અઢિમા તે જીવ સિદ્ધિનું સબળ પ્રમાણ એ છે કે તે પ્રાણ વાયુ લે છે ને છેરી હવા છેકે છે અને જે અગ્નિને હવા ન મળે તે કરી જાય છે હવા લેવાનું કામ જડતું નથી જેથી અગ્નિ જીવ સહિત છે એ સત્ય છે

·T
૨૦૧ પ્રશ્ન--વાયુકાયમ જીવ છે તેવું
છે તેવું માનવાને બાધા
ચિ હું શું છે ?
ઉત્તર-વાયુના મુળ જીવની કાયા (શરીર) તે અતિ
બૂકમ છે માત્ર તેમાં અનેક સ્થળ છે ઉડે છે તે દેખાણ
છે એક સાયન્સ ઑફેસરે મેટા અરીસા સામે ઉભા રહી.
રથી શબ્દોચ્ચાર કરી પોતાના મોઢાની વરાળ કાઢી જે
અસિા પર વેટી ગઈ ને તેમાં જોયુ તે ઘણુ જ હવા
સાથે ઘસડાઈ તે ઉપર ચોટેલા દેખાયા આટલા માટે જ
ઉઘાડે મેઢે બોલવાથી વાયુના છ મરણ પામે છે જેથી
ધામક વાચનમા મુખ ઉપર જાણું રખાય છે અને ધર્મ
ક્રિયામાં પ વિગેરે વપરાતા નથી
૨૦૨ પ્રશ્ન-વનસ્પતિકાયમી જીવ છે તેવું માનવાને બાહ્ય
ઉત્તર-વનસ્પતિકાયના જીની કાયા નાની તથા
મોટી બને છે ચાર સ્થાવર જઘન્ય ઉત્કૃષ્ટ આગળ ને આ
મખ્યાતમાં ભાગની નાની કાયા હોઈ તે મૂળ સ્થાવરના
જીવ દેખવા મુશ્કેલ છે પણ વનસ્પતિની મોટી કાયા એક
હજાર જ નથી પણ કઈક વિશેષ અધિક હોય તેમા જીવ
છે તે જાણવાને ઘણા સાધન છે વનસ્પતિનુ શરીર મનુષ્ય
શરીરથી ઘણે અંશે મળે છેદાખલા તરીકે
(૧) વનસ્પતિ હવા લે છે દિવસે ઝેરી હવા (કાબેનિક
એની. ગેસ) લે છે ને પ્રાણ વાયુ (ઓકસીજન) કાઢે છે જેથી
દિવને વૃક્ષ નીચે બેસવું લાભદાયી ગણાય છે અને રાત્રે પ્રાણવાયુ
લઈ ઝેરી હવા કાઢે છે જેથી રામે વૃથા નીચે મુવાની મનાઈ છે

·૫૫
(૪) વનસ્પતિમા નો છે ને મૂળીયાથી પાદડા ફૂલને
ફળમા મ પહેચે છે મૂળ કપાતા બધુ સુકાઈ જાય છે
() સ્ત્રીકેસર અને પુંકેસર નામના તતુ પુલમાં હેય
છે જે બનેમાથી એક કાઢી લે તે ફળ થતા નથી
(૪) વળી વનસપતિમા પાસે ઇન્દ્રિયની અસર છે જે
પૂર્વે બતાવેલ છે
(૫) કલેરાફેર્મથી વનસ્પતિ બેભાન થઇ જાય છે
અને
કર્મ ઉતરતા પાછી સચેતન થાય છે
(૬) પાણી માટી વિગેરે ખેરાક મળતા વધે છે અને
તે ન મળે તે મરણ પામે છે અજીવ જડ વસ્તુ આહાર
કરી શકતી નથી
(૭) કેમ કેઈ વન પતિ તે જે પશુઓ, માખીઓ,
કેમ છો વગેરે તેની નજીક બેસતા દાબી ચુમી ફેકી દે
છે તેવુ આજે ધકે કહે છે. આ સિવાય અનેક પ્રમા
બે થી વનસ્પતિમાં જીવ સિદ્ધ થતે હેઈ આજે ઘણા લેકે
વનસ્પતિ સજીવ છે એવું સ્વીકાર કરે છે
૨૦૩ પ્રશ્ન ત્રસકાયમ જીવ છે તેવું માનવાના શા
પ્રમાણે છે?
ઉત્તર-–વસાય એટલે હાલતા ચાલતા પ્રાણીમાં જીવ
છે તે પ્રગટ છે છતા થોડા પ્રમાણે કહે છે
(૧) શરીરમાં જીવ હોય છે ત્યા સુધી સુખ દુખ
થાય છે પછી થતું નથી
(૨) અમ દુખના સચે છોડી સુખના સ
ગો મેળવવા મદા ઉદ્યમ કરે છે

·(૩) વિચાર કરવાની શક્તિ છે
(૪) આપણે પોતે પણ વિચાર કરીએ તે માલુમ
પડશે કે હાથ, પગ, આખ, કાન, નાક બધા સાધનોથી
જે જ્ઞાન થાય તેને જાણનાર જુદે જ આપણે જીવ છે
(૫) બુદ્ધિ, સ્મરણશક્તિ, જ્ઞાન, હાય, ઈચ્છા, મેહ,
વિરાગ્ય, ચિ ત્વન આદિ જે કરે છે તે જીવ છે, શરીર જીવનું
ઘર છે જેમ હીરાનો હાર અને ડાબે બને જુદા છે તેમ
શરીર ને જીવ જુની વસ્તુ છે
૨૦૪ પ્રશ્ન-છકાયના જીવોનું જ્ઞાન કરવાથી શું લાભ થાય ?
ઉત્તર-(૧) જીવની કર્મના નિમિત્તથી ઉત્પન થતી
દુખ પૂણ બુરી હાલતે જે તે દુખથી બચવા જ્ઞાન થાય છે
(૨) જીવન ગાન કરી તેમની હિંસા છોડવાથી
આપણે પાપ કર્મથી બચીએ છીએ કે તે છ દુખ
થી બચે છે
(૩) જીવનું સ્વરૂપ જાણે તે જ હિસા છેડી અહિંસક
બની શકે છે માટે જીવ સ્વરૂપ જાણવું ખાસ જરૂરી છે
૨૦૫ પ્રશ્ન–છકાયની પૂર્ણ રક્ષા કેણ કરી શકે?
ઉત્તર–પૂર્ણ રક્ષા પૂર્ણ પુરૂષ જ કરી શકે પણ
રક્ષા કરનાર સર્વજ્ઞ વીતરાગ પ્રભુ મન, વચન, કાયાને
રેકનાર ચૌદમે અગી કેવળી ગુણસ્થાને હોય છે અને
તે અવસ્થા પ્રાપ્ત થતા પાચ સ્વ અક્ષર “ અ, ઇ, ઉં,
જ ૬” ના ઉચ્ચારણ જેટલા વખતમાં મેક્ષ મળે છે
એટલે પૂર્ણ અહિ સકને મોક્ષ મળે છે અને હિસકને
અસાર છે એટલે જન્મ મરણ કરવા પડે છે જેટની હિંસા

·૫૭
પટે તેટલા દુખમય જન્મ મરણ ઘટે અહિસાને અભ્યામી
પૂર્ણ અહિંસક બની શકે છે?
૨૦૦ પ્રશ્ન-જીવ અનત છે તે શું કરવું?
ઉત્તર–જીવ અનત છે માટે નહિ બચાવી શકાય
એમ સમજનાર બેટી ભૂલ કરે છે અને તે પિતાનું અહિત
કરે છે ડાહ્યા માણસે પિતાનું હિત કેમ થાય તેવા ઉપાય
ધે છે જેવા કે,
(૧) પાચ ઇદ્રિ પર સયમ વધાર, ખાવા પીવાની
અને લેગ ઉપગની જરૂરીઆત ઘટાડવી
(૨) સાદુ જીવન બનાવવું
(3) વ્યસન મા ન રાખવા
(૪) ખોટા ખર્ચ કે આડ ભરી કામે ન કરવા.
(૫) સતાવીશ પ્રકારે (મન, વચન, કાયાથી કરવું
કરાવવુ, ભનુ જાણવુ, કણે કાળની અપેક્ષાએ) વધારે
અહિંસા ધર્મ જે માગે પાળી શકાય તે આદરતા જવુ
(૬) ચૌદ ગુણ સ્થાનક (ગુણના ઠેકાણા છે) તે ઉપર
ઉચે ચઢતા જવું
(૭) મન, વચન અને કાયાની પ્રવૃત્તિ ધટાડવી, ત્રણે
ઉપર સંયમ ગુણ વધારે જેથી હિસા ઘટશે
(૮) ધાન, મીન, તવ ચિ ત્વન, સત્સંગ, સયમ,
તપશ્ચર્યા, આદિ ગુણે વધારવાથી હિસા ઘટશે
(૯) વિવેક શીખવાથી એટલે સમજણપૂર્વક કામ
કરવાથી અહિ સાનું પાલન કરી શકાય છે

·૫૮
તે સર્વથા પ્રકારે છેડાય છવની અશુદ્ધ અવસ્થા (કમી
૨૦૭ ન–છકાયમી જન્મ મરણ કરવાને દુખથી કે
બવી શકે છે ?
ઉત્તર–(૧) જે માર્ગો/સારી (નતિક જીવન) એલે
ધર્મને સન્મુખ કરે તેવા પામી ગુણ આદરે છે તે છા
ચમાં દુખપૂર્ણ ગતિમાં જતા નથી અને સુખપૂર્ણ મનુષ્ય
ગતિ પામે છે
(૨) જે માગનુસારી થઈ બહુ દાન તપશ્ચર્યા ત્યાગ
કરે તે દેવગતિમાં જાય છે
(૩) આત્મવરૂપ ઓળખી હિમા, ધ મોહ આદિ
અરે પા૫ છે ડી યુદ્ધ જ્ઞાન દર્શન ચારિન પાલન કરે છે
થયેલ મેની અવસ્થા) છેડી શુદ્ધ બિદ્ધ અવસ્થા પામે છે,
મેક્ષમાં જાય છે “ઈતિથી છલાય સવરૂપ (કડા સંપૂર્ણ
માનુજારી (નેતિ જનનીનું સ્વરૂપ
૨૦૮ પ્રશ્ન માર્ગ એટલે શું?
ઉત્ત માર્ગ એટલે તે જે ખરાબ સ્થાને લઇ
જય તે કુમાગ કહેવાય છે અને જે સારે સ્થાને લઈ જાય
તે સુમાગ કહેવાય છે કુમાણ દુખનું કારણ છે અને
સુમાગ સુખનું કારણ છે હિ સાદિ અઢાર પાપ તે કુમાર
અને અઢાર પાપને ત્યાગ તે સુમાગ છે
૨૦૦ પ્રશ્ન-માગનુસારી એટલે શું?
ઉત્તર–જે માર્ગને અનુમરે, જે માર્ગ ઉપર ચારે
તેને ભાગનુસારી કહે છે
૨૧૦ પ્રશ્વ-સુમાના કેટલા પ્રકાર છે?

·પક
' ઉત્તર–ગુની વૃદ્ધિ પ્રમાણે અમાના અનેક પ્રકાર
ઇને તેની મુખ્ય ચાર અવસ્થા છે (૧) નીતિ ધર્મ (૨)
સમકિન ધર્મ () શ્રાવક ધર્મ અને (૪) સાધુ ધર્મ આચા
રમા ઉ ચ પદ લેનારમાં નીચેના સગુણે અવશ્ય જોઈએ
૧૧ પ્રશ્ન-નીતિધર્મમાં દાખલ થવાના કેટલા ગુણ છે ?
ઉત્તર-પાવીશ છે તેને પાત્રીશ માર્ગોનુસારીના ગુણ
કહે છે તેથી નીતિમય જીવન બને છે અને તે સમકિત
ગુણને પાર થઈ શકે છે
ર૧૨ પ્રમાનુસારી એટલે નેતિક જીવનના ૪૫ ગુણ
કયા કયા છે ?
ઉત્તર–શૈતિક જીવન એટલે માર્ગોનુસારીના ૩૫ બે-
લિના નામ ૧ ન્યાય અને ધન ૨ સાત કુવ્યસન ત્યાગ
(જુગાર સટ્ટ, વાય, હેડ, રેઈસ, લેટરી, પમ્પર વગર
મહેનતની હાર ન થાય તે સવ જુગાર છે ) ૩ અભક્ષ્ય
ત્યાગ ૪ ગુણ પરીક્ષા વિના લગ્ન સંબંધ ન કરે ૫ પાપ
ભીરૂ ૬ રશ હિ કર વતન ૭ પનિંદા ત્યાગ ૮ અતિ
પ્રાર, અતિ ગુણ તથા ઘણા દ્વારવાળુ ઘર ન રાખે ૯
સગુણની જ સેનત કરે ૧૪ બુદ્ધિના આઠ ગુણે ધારણ
કરે ૧૧ કદાગ્રહી ન હય, સરળ પ્રકૃતિ હેય ૧૨ સેવા
ભાવી ( પોષ્ય વર્ગનુ વિણ કરે) ૧૩ વિનયવાન ૧૪ ભય
વાળા સ્થાનને ત્યાગ કરે ૧૫ ઉપજ તથા ખર્ચના હિસાબ
રાખે ૧૬ ઉચિત વસ આભુષણ પહેરે ૧૭ હમેશા અમુક
ધામક જ્ઞાન એકાગ્ર ચિત્તે સાભળે અથવા વા (સ્વાધ્યાય
કરે) ૧૮ અજીર્ણમાં ભેજન વિધ તૂ ય જાણી છેડે (આ
જીના છ ચિન્હ-૧ વાયુ ૨ દસ્તમા દુર્ગધ આવે ૩ ભાગી

·S
દસ્ત ૪ ભૂખની અરૂચી ૫ ખરાબ ઓડકાર : પેટ અથવા
શરીર ભારે જણાય ૧૯ યોગ્ય વખતે ચગ્ય આહાર કરે
૨૦ વખતને હમેશા મદુપગ કરે ૨૧ ધર્મ, અર્થ અને કે
કામ ત્રણ પુરૂષાર્થમાં વિકી હેય રથ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાવ
ભાવ, વિચારીને કામ કરે (સમય) ર૩ શાત પ્રકૃતિ
હેય, કોઈ આને ક્ષમા કરે ૨૪ બ્રહ્મચર્યને પિતાનું શ્રેય
માને ૨૫ મન
વચન કાયાથી નત્યનું પાલન કરે ૨૬
દીર્ઘદ્રષ્ટિ, ૨૭ દયાળુ ૨૮ પોપકારી ૯ ઉપકારીને
ઉપકાર ન ભૂ અને અપકારી ઉપર ખરે વખતે ઉપકાર
કરી તેને સુધારે ૩૦
આપ બાઈ પિતે કરે નહિ તેમ
ના પામે કરાવે નહિ ૩૧ રથ અોગ્યને ભેદ સમજે
૩૨ લજજાવાન ૩૩ પૈર્યવાન ૩૪ છ રિપુ (કેપ, માન,
માયા, લેબ, રાગ, દ્વષ)ને નાશ કરે ૩૫ પાચ ઇદ્રીય
કાબુમાં રાખે
લેશ્યાનુ સ્વરૂપ
૨૧૩ પ્રશ્ન--સ્થા કેને કહે છે?
ઉત્તર--કાંધાદિ કષાયથી મશીન ગ્ય પ્રવૃતિને ભાવ
લેહ્યા કહે છે અને શરીરની આસપાસ પીળા, લાવ, આદિ
૨ગના પરમ એકઠા થાય તેને દ્રવ્ય લેશ્યા કહે છે
૨૧૪ પ્રશ્ન-લેશ્યાના કેટલા ભેદ છે?
ઉત્તર--છ ભેદ છે ૧ કૃણ વેશ્યા, ૨ નીલ લેયા
૩ કાત લેશ્યા, ૪ તેજી લેયા, ૫ ૫મલેશ્યા, ૬ શુકલ
લેશ્યા
૧૫ --વેશ્યાના વર્ણ, ગધ રસ અને સ્પર્શ કયા કયા છે?

·૬૧
ઉત્તર--જેવી લેણ્યા હોય છે તેવા પુદગલ આત્માની
અાસપાસ એકઠા થાય છે ૧ કૃષ્ણ લેગ્યાને રગ કાળે
સાજણ જે અને રસ અણુથી પણ અનત ગુણે કેડ.
- ૨ નીલ વેશ્યાને રંગ લી (પિપટની પાખ જેવું )
ને રસ મરચાથી અનત ગુણે તીખે છે ૩ કપાત લે
રયાને ૨ગ કાપત કહેતા પારેવાની ડોક જે અને રસ
કાચી કેરી, કાચુ કબીઠ (કેડુ) ના રસથી અનત ગુણે
કષાયેલો આ ત્રણ અશુભ લેશ્યાની ગધ સડેલા મનુષ્યના
મડી, પશુના મડદા સર્ષના મડદાથી અનત ગુણે દુર્ગધી
છે આ ત્રણ લેશ્યાને સ્પર્શ કરવતની ધાર, તલવારની ધા-
રથી અનત ગુણે તીક્ષણ છે
કાપિત લેશ્યા કરતા નલ લેયાના વણું ગ ધ ને સ્પર્શ
અનત ગુણ વધારે અશુભ છે અને નીલ લેગ્યા કરતા
કૃણ લથાના વર્ણન ધ રસ સ્પર્શ અન ત ગુણ અશુભ છે
એવુ જાણ અશુભ વિચારથી અનત દુખે પિતાને જ લે
ગવવા પડે છે માટે કદી અશુભ વિચાર કરવા નહિ
દેહ
મહા દુખકે બીજ છે, અશુભ રૂપ પરીણામ,
તાકે ઉદય અનત દુખ, ભગતે આતમરામ | 1 ||
૪ તેજુવેશ્યાનો રંગ લાલ (હીંગળા ) અને.
રસ પાકેલ કેરીથી અન ત ગુણે મીઠે છે, ૫ પદમલેશ્યા
રંગ પળે (તરતની ભાગેલ હલદર જે) અને રસ સેવ
ડીના રસથી અનત ગુણે મીઠો છે ૬ શુકલ લેસ્થાને

·વણ -મફેદ (દૂધની ધાર જે ) અને રસ ખજુર, ખીર
સાકરથી અનત ગુ મીઠે છે
આ ત્રણ શુભ લેગ્યાને ગધ સુગધી પદાર્થને વાટ
વાથી જેવી સુગધ નીકળે તેથી અનત ગુણે સુગધી છે
આ ના શુભ લેસ્થાને સ્પર્શ માખણથી પણ અનત
ગુણ કમળ છે
તેજીતેશ્યાથી પમ વેશ્યાના વ ાધ, રસ પશ
અનત ગુણ શુભ છે અને પમ લેરવાથી ગુલ લેશ્યાના
વર્ણ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ અનતગુણ ગુમ છે
૨૧૬ પ્રશ્ન-ક લેવાવાળાના કેવા વિચાર છે ?
ઉત્ત– હિ સા, ૨ અસત્ય, ૩ અપ્રમાણિકતા, ૪
વિષયાગ, ૫ ધનમેહ, ધ, માન કપટ, લેભ આદિ અઢાર
પાપમાં બિરુ આનદ માને, ૬ દર ભાવ હાય, ૭ પિતાના
છેડા લાવા ખાતર બીજાનું બહુ નુકશાન કરવા ન ડર, ૮
કેનું મરણ (ઘાસ) ચિત વિગેરે ભાવ થાય ત્યારે
કૃષ્ણ લેયા જાણવા
૨૧૭ પ્રશ્ન-ની વેશ્યાવાળાના કેવા વિચારે હોય ?
ઉત્તર-- ઇર્ષા કરે ૨ ત્યાગ ન ગમે, ૩ કજ્ઞાન
એટલે વિષયવધક જ્ઞાનપ્રીય હેય ૪ ભાગમાં વૃદ્ધ
(આશક્ત) ૫ ઠગ ૬ પ્રમાદી, ૭ રમલપી, તે શરીર
સુખની ચિંતા કરે, ૯ આરબ (હિ સાદિ) ન છોડે ૧૦
મુદ્ર (તુવૃત્તિ) ૧૧ પાયમા હિમતવાન ૧૨ ફોધાદિ
કપાય કરે વિગેરે ભાવ હોય ત્યારે નીલેશ્યા જાણવી.
૨૧૮ પ્રશ્ન–કાત વેશ્યાવાળાના કેવા વિચાર હોય?

·ઉત્તર–૧ , ૨ કપટી, ૩ સરલતારહિત, ૪ ઠગ
(ફે અશે) ૫ વિપરીત સમજણવાળ કડવું બેલનાર,
૧૭ વર (નાની ચોરી કરે) ૮ ઘેડી શો કરે, વિગેરે ભાવ
છે ત્યારે કાપતા જાણવી
૨૧૯ પ્રશ્ન--તે ક્ષાવાળાના કેવા વિચારે હોય?
ઉત્તર-૧ પિતાની લઘુના કરે, ૨ ચપનતારહિત, ૩
કષાય (ક્રોધ, માન, માયા, લેભ) રહિત ૪ હસ્યરહિત,
૫ વિનથી ૬ ઈદ્રિય દમન કરનાર ૭ જ્ઞાન, દશન, ચારિત્ર
તપનું પાલન કરનાર ૮ પ્રિય ધર્મો, ૯ દઢધમ, ૧૦ પાપભીરૂ
૧૧ બધાનું હિત ઇચ્છનાર, વિગેરે ભાવ હેય ત્યારે તેજી
લેશ્યા જાણવી
૨૨૦ પ્રશ્ન પર લેવાવાળાના કેવા વિચાર હોય?
ઉત્તર-૧ ક્રોધ માન, માવા, લોભ બહુ જાત ,
૨ શાંત ચિત્ત ૩ અતિશય પ્રિય દમન કરનાર ૪ મન,
વચન, કાયા ઉપર સંયમ વિગેરે ભાવ હેય ત્યારે પદ્મ
લેશ્યા જાણવી
૨૨૧ પ્રશ્ય-શુકલ લેશ્યાવાળાના કેવા વિચારો હોય?
ઉત્તર-અ, રૂ ધ્યાન અશુભ અને શુભ વિવાર)
છેડી ધર્મ શુકલ ધ્યાન (તત્વ વિચાર, આત્મવિચાર)
ચિત્વન કરે ૨ અતિશય શાન ચિત્ત, ૩ અતિશય ઇન્દ્રિય
દમન, (યમ) ૪ મન, વચન, કાયા ત્રણ ઉપર પૂર્ણ
સયમ, વિગેરે ભાવ હોય ત્યારે શુકલ લેયા જાણવી
૨૨૨ પ્રથ–સ્થાનું ફળ શું?

·જ
ઉત્તર–સારી લેગ્યા એટલે સારા વિચારોથી અહિજ
આત્મ શાતિ અને
સુખ
મળે તથા પરકમાં શ્રેષ્ઠ ગતિ
મળે છે અને ખરાબ લેસ્થા એટલે ખરાબ વિચારોથી અહીં -
જ ચિતા, ભય, શેક દુખ મળે અને પરલોકમાં દુખમય
ગતિ મળે છે
૨૩ પ્રવેશ્યાના જ્ઞાનથી શું શિક્ષા લેવી ?
ઉત્તર–અશુભ વિચારોથી આસપાસ અબ પરમાણુ
એ એકઠા થઇ આત્મા દુખી તથા મનીન થાય છે માટે
ખરાબ વિચાર કદી કરવા નહિ અને સારા વિચારે હમેશા
કરવા જોઈએ જેથી સુખી અને શુદ્ધ થઈએ
સયમનું અs૫
૨૪ પ્રશ્ન–સ યમ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–મન, વચન, અને કાયા એ કણ ઉપર કાબુ
રાખવે અને હિંસા, અસત્ય, ક્રોધ, માન, કપટ, લેજ,
આદિ અઢાર પાપને ત્યાગ તે સ યમ
૨૨૫ પ્રશ્ન–સ યમ માર્ગણના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર–સાત પાચ ચારિત્ર, એક અસયમ, એક શ્રા
વરણ એટલે સામાસયમ (ઘેડા ભાગને સયમ અને
શેફા ભાગને અસયમ)
૨૨૬ પ્રશ્ન-ચારિત્ર પાચ કયા કયા છે?
ઉત્તર-૧ સામાયિક ચારિ, ૨ પરશાપનીય
ચારિત્ર, ૩ પરિહાર વિશુદ્ધચારિત્ર, ૪ સૂમિ સપરાયચારિત્ર,
૫ યથાપ્યાતચારિત્ર

·જ્ઞાનનું સ્વરૂપ
રર૭ પ્રથ-જ્ઞાનમાર્ગણાના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર–આઠ પાંચ જ્ઞાન, ત્રણ અજ્ઞાન (જુએ પ્રશ્ન
૪૧ થી પ્રશ્ન પ૦ સુધી )
ગુણસ્થાનનું સ્વરૂપ
૨૮ પ્ર–ગુણસથાન કેને કહે છે ?
ઉત્તર-મેહ અને ભેગના નિમિત્તથી સમ્યગ જ્ઞાન,
સમ્યગ દર્શન, સમ્યગ ચારિત્રરૂ૫ આત્માના ગુણની ન્યૂનાધિક
(ચડઉતર) અવસ્થાને ગુણસ્થાન કહે છે
પહેલાથી નેરમાં ગુણસ્થાન સુધી ચડવા માટે એક
મેહનીય કર્મની અરીસ પ્રકૃતિ છોડવી પડે છે માટે તેને
નાશ કરે એજ મોક્ષ પ્રાપ્તિને સરળ ઉપાય છે. ચોમા
ગુણ સ્થાનમાં પિતાને ત્યાગ થાય છે
૨૨- પ્રશ્ય--ગુણસ્થાનની અપેક્ષાએ એ સારી જીવના કેટલા
પ્ર-ર છે ?
ઉત્તર–ગુણસ્થાન ચોદ છે જેથી તેમાં રહેલ જીવે
ચૌદ પ્રકારના છે
૨૩૦ પ્રશ્ય--ગુણસ્થાન, ચોદ કયા કયા છે?
ઉત્તર–-૧ મિથ્યાત્વ વિપરીત બુદ્ધિ એટલે બાહ્ય
વસ્તુ શરીર ધન ભેગ વિગેરે પિતાના માને નય પ્રમાણ
દ્વારા જીવ અજીવ આદિ નવ તને યથાર્થ નિશ્ચય (થા)
થયેલ નથી
૨ સાસ્વાદાન, સ=સહિત, આસ્વાદ કઈ સ્વાદ જે
સમકિતથી પડતા મિથ્યાવ ન પામેવ હોય તેવી વચલી

·१४
ઉત્તર-સારી લેશ્યા એટલે સારા વિચારોથી અહિ જ
આત્મ શાતિ અને મળે તથા પરલોકમાં શ્રેષ્ઠ ગતિ
મળે છે અને ખરાબ લેસ્થા એટલે ખરાબ વિચારોથી અહીં
જ ચિતા, ભય, શેક દુ ખ મળે અને પરલોકમાં દુખમય
ગતિ મળે છે
૨૨૩ પ્રશ્ન—લેશ્યાના જ્ઞાનથી શું શિક્ષા લેવી
ઉત્તર–અશુભ વિચારેથી આસપાસ ખરાબ પરમાણુ
એ એકઠા થઈ આતમા દુ ખી તથા મનીન થાય છે માટે
ખરાબ વિચાર કરી કરવા નહિ અને સારા વિચારે હમેશા
કરવા જોઈએ જેથી સુખી અને શુદ્ધ થઈએ
સ યમનું સ્વરૂપ
૨૨૪ પ્રશ્ન-સયમ કેને કહે છે ?
ઉત્તર--મન, વચન, અને કાયા એ ત્રણ ઉપર કાબુ
રાખ અને હિંસા, અસત્ય, ક્રોધ, માન, કપટ, લોભ,
આદિ અઢાર પાપને ત્યાગ તે સયમ
૨૫ પ્રશ્ન-સાયમ માર્ગણના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર-સાત પાચ ચારિત્ર, એક અસ યમ, એક શ્રા
વકપણું એટલે સમાસ યમ (ઘડા ભાગને સયમ અને
થોડા ભાગનો બસ યમ)
૨૨૬ પ્રશ્ન-ચારિત્ર પાચ કયા કયા છે?
ઉત્તર–૧ સામાયિક ચારિત્ર, ૨ દેપસ્થાપનીય
ચારિત્ર, ૩ પરિહાર વિશુદ્ધચારિત્ર, ૪ સૂક્ષમ સપરાયચારિત્ર,
૫ યથાખ્યાતચારિત્ર

·૬૫
1
જ્ઞાનનું સ્વરૂપ
ર૭ પ્રથ-જ્ઞાનમાર્ગણાના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-બાઠ પાચ જ્ઞાન, ત્ર અજ્ઞાન (જુઓ પ્રશ્ન
થી પ્રસ ૫૦ સુધી )
ગુણસ્થાનનું સ્વરૂપ,
૨૮ પ્રશ્ર–ગુણસ્થાન કોને કહે છે ?
ઉત્તર––મેહ અને રોગના નિમિત્તથી ગમ' જ્ઞાન,
સમ્યગ દર્શન, સમ્યગ ચારિત્રરૂપ આત્માના ગુણેની ન્યૂનાધિક
(ચડઉતર) અવસ્થાને ગુણસ્થાન કહે છે
પહેલાથી તેમાં ગુણસ્થાન સુધી ચડવા માટે એક
નેહનીય કમની અાવીસ પ્રકૃતિ છેડવી પડે છે માટે તેને
નાશ કરે એજ મોક્ષ પ્રાપ્તિને સરળ ઉપાય છે ચામાં
ગુણ સ્થાનમાં પિતાને ત્યાગ થાય છે
રર- પ્રશ્ન-ગુણસ્થાનની અપેક્ષાએ મ મારી જીવના કેટલા
પ્રકાર છે ?
ઉત્તર–ગુણસ્થાન ચૌદ છે જેથી તેમાં રહેલ છે
ચૌદ પ્રકારના છે
૨૩૦ પ્રશ્ન-ગુણસ્થાન, ચાઠ કયા કયા છે ?
ઉત્ત–૧ મિથ્યાત્વ વિપરીત બુદ્ધિ એટલે બાહા
વસ્તુ શરીર, ધન ભેગ વિગેરે પિતાના માને નય પ્રમાણ
દ્વારા જીવ અજીવ આદિ નવ તત્વને યથાર્થ નિશ્ચય (દ્વા)
થયો નથી
૨ સાસ્વાદાન, સ=સહિત, આસ્વાદ=કઈક સ્વાદ જે
સમકિતથી પડતા મિથ્યાવ ન પામેલ હોય તેવી વયવી

·૬
અવસ્થા જેમા ઘેડે અશે સમકિતના આનદને અનુભવ
(સ્વાદ) છે આત્મિક સુખને અ૫ સ્વાદ છે
૩ મિશ- જેમા અમુક અંશે સમર્થન અને અમુક
અશે મિથ્યાત્વ એ એના ભાવ હોય તેવી આમ ની આ
વસ્થાને મિશ્ર ગુણ ચાનક કહે છે ભીખ માં મીઠાશ અને
ખટાશ બને છે તેમ સ યાસત્ય બને હાથ
૪ અવિરત સામ્ય દષ્ટિ-જેમ ના પ્રમાણના જ્ઞાનથી
યથાથ તત્વ નિશ્ચય થાય, આત્માનુભવ થાય પણ હજુ
તુ તુ ત્યાગ ન ન લીધા હેય તની અવસ્થ, અહીં
વરૂ પાચ બ ચારિત્ર હોય એવે આત્મ સ્વરૂપમાં રમણતા
પ્રગટે, અન તાનુ બધી નામની ચારિ મેહનીય પહેલી
ચોકડી ન શ થવાથી જે ચરિત
ગુગ (આભરમણતા)
ગમે તેને સ્વરૂ ચરણ ચરિત્ર કહે છે
અન તાનું બધી ધ, માન, માયા, લેભ, મિથ્યાવ
મોહનીય મિશ્ર મેહનીય અને સમાતિ મેહ વય આ સાન
પ્રતિઓને અભવ થયે રોશુ ગુણ સ્થાનક (સમદષ્ટિપણ)
પ્રગટ થાય
૫ દેશવિરતિ–નમકીન સહિત અમુક પ્રમાણમાં
હિસાદિ અઢાર પાપના ત્યાગ કર્યો હોય
ઉપરની કહેલ સાત અને અપ્રત્યાખ્યાની કેપ, માન
માયા ભ -૧૧ (અગીઆર) પ્રકૃતિનો અભાવ થએ
પાચમુ ગુણરથાનક (શાવકપા!) પ્રાપ્ત થાય
પ્રમાની વિરતિ–સમકાન સહીત સર્વ પાપના
ત્યાગ કર્યો હોય પણ પ્રશસસ્તકષાય (ઉપકાર ભાવના
1

·આSારની ઈચ્છા (સા) નિંદા આદિ પ્રમાદ બાકી છે તે
મમ્મત મા થી અસ્થમ્ના કરે છે જેથી તેને પ્રમાદી
થતી કહે છે
પૂર્વ કહેલ અગીઆર ને પ્રત્યાખ્યાનાકરને એક
(ક્રોધ, માન, માય, તે ભ) એમ મેહનીય ૧૫(પંદર)
પ્રતના ત્યાગી ઇકુ ગુણ સ્થાન (સાધુપણુ) પ્રાપ્ત થાય
૧૭ અપ્રમાદી મત--જેમા પ્રમાદ (પાચ પ્રમાદ
મદ પય, કષાય, નિદા, વિકથા) ને ત્યાગ મા
લનના કે ધને હગ કરી ૧૬ તિને અભવ થરે એકાત
ધર્મધ્યાન (આત્મ સ્વભાવ, બન્મ cવસ ૫ વિચાર ) પ્રગટે
ત્યારે સાતમુ ગુણસ્થાનક બને
૮ નિદિ –નિવર્તે છે બાદ કાયથી અહિ
વિપાકમા (અનુભવરૂ)
દાદય ન હોય, પ્રદેશમાં
(અવક્ત) હેય કાર કષયના
અભાવમાં અપૂર્વ
કરવું, શુકલ ધ્યાન પ્રગટ થાય છે પર્વની ૧૨ (સેલ)
સવવનનું માન મળી (1) પ્રકૃતિના ત્યાગથી આબુ
ગુણ સ્થાન પ્રગટે અહિં બે કે મેહની પ્રકૃતિ લક
સર્વથા નાશ કરે તે ક્ષેપક શ્રેણી અને મેહની પ્રકૃતિ ઉપર
માન (ટા) તે ઉપશમ છે પાણીમાં મેવ ની જાગી
હે ને નિર્મલ દેખાય તેમ એક સવ થા ઉપશમ થવાથી
પરિણામ નિમલ થય
ઉપશમ ભગવાળે જીવ ૫૪માં ગુણ સ્થાનકવું
નીચે પડે ને પાછા ક્ષપ રે તે તેજ ભરે છે
જાય, નહિ તે ઉ ર સ માં રહેને દેશો અર્થ

·પુદગલપરાવર્તન કાળ (અનત કાળ) રહે, ક્ષપક શ્રેણીવાળે
જીવ તેજ ભરે નિશ્ચયે મેક્ષે જાય
૮ અનિયદિખાદ–સર્વથા પ્રકારે બાદર (જાડી)
મ પરાય ક્રિયાથી નિવૃત્તિ થઈ નથી પૂર્વની ૧૭ (સાર)
ને સવલનની માવા તથા ત્રણ વેદ ( પુરૂષ વેદ, સ્ત્રી વેદ,
નપુસક વેદ) એમ એકવીશ પ્રકૃતિના અભાવથી નવમું
અણુસ્થાનક પ્રાપ્ત થાય
જેમાં ડાયના ઉદયને અશ છે તેને સપરાય કહે
છે જેટની કષાય તેટલા ચીકણા હમ બધાય હાયના
અભાવમાં કર્મબ ધન જાય
૧૦ સુમસ પરાય-સૂક્ષમ કહેતા અતિ અ ૫ પ્રદેશ
ય રૂપ સલનને લેભ છે તેથી સૂકમ ( બહુ થેડી )
મપરાય ક્રિયા છે જવા સુધી મેહ છે ત્યા સુધી સપરાય
(ભારે સ સારવર્ધક ) ક્રિયા (કર્મ) આવે છે છે મેહના,
અભાવથી તેને અભાવ થાય છે
૧૧ ઉપશાત મહ– ત્યા મોહનીની ૨૮ પ્રતિમાની
એક પણ વયમા ની, સ્વ ઢકાયેલ (પશાત) છે
૧- ક્ષીણ નોહ–જયા નોહનીની ગર્વ ૨૮ પ્રકૃતિ ક્ષય
સર્વથા નાશ) પાનેલી છે
૧૩ સાગી કેવી-કેવલ એટલે શુદ્ધ જેમના ચા-
પનઘાતી કર્મ (જ્ઞાનાવરણ, દર્શનાવરણ, મેહનીય
રાય) ક્ષય થવાથી જીવના મુખ્ય ચાર ગુણે કેવલજ્ઞાન,
કેવલદર્શન, સનત આત્મિક સુખ, અનત આત્મ શક્તિ

·અને માત્ર મન વચન કાથાના દેગ (નામ કમાંધીન છે
તે) બાકી છે
૧૪ અગી કેવકી-યા ગ ત્યાગ કરી યોગ
હિન અગી, અલેમ થાય આમ ગુણ સ્થાનકથી તેમ
ગુણ સ્થાનક સુધી આવતા અતર્મુહૂર્ત (૪૮ મિનીટની
અદરને કાળ) લાગે તેરમાં ગુણ સ્થાનકમાં જન્ય અત
મુહૂર્ત હૂણ દેશઉણા (આ વસ ન્યૂન ) દોડ પૂર્વ
રહે, ચદમાં ગુણ સ્થાનકમાં પાચ લઘુ અક્ષર એ છે, કે
ક, લૂ, બેવતા જેટલો વખત લાગે તેટો વખત રહે ને
મેક્ષ પધારે એટલે ઉન્નતિમાં વધુ સમય લાગતો નથી,
શુદ્ધ ભાવનીજ મત છે માટે સદા હિ સા અસત્ય
વિષય, કે લેભને નાશ કરે ઉચ્ચ ગુણ સ્થાનને ક્રોધાદિ
૨૮ મેહનીની પ્રકૃતિ દૂર થતા મળે છે માટે તેને ત્યાગ
માટે સદા ઉદ્યમ કરવો
આતમજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાનનું સ્વરૂપ
૨૩૧ નગ્ન—આત્મજ્ઞાન, તવનાન કોને કહે છે ?
ઉત્ત—- વ્ય, નવતત્વનું નય, પ્રમાણથી યથાર્થ
જ્ઞાન કી ભેદજ્ઞાન કરે, દ્રવ્ય કર્મ (બાઠ કર્મ) ભાવ કર્મ
(રાગ, ષ, મેહ) ને કર્મ (શરીર, ઇન્દ્રિય, ભો દિ) ને
ભિન્ન જાણે, પિતાના શુદ્ધ આત્મ સ્વરૂપને અનુભવ કરે
તેને આત્મજ્ઞાન-તત્વજ્ઞાન કહે છે
ર૩ર પ્રશ્ન–૧ ભાષા જ્ઞાન (વ્યાકરણ જ્ઞાન) ૨ સાહિત્ય
જ્ઞાન, ૩ નવ જાન, અને આત્માન (તસવજ્ઞાન) એક એકથી
ચીના છે તે કેવી રીતે?

·g?
સાહિત્ય જ્ઞાન
ઉત્તર–૧ ભાષાજ્ઞાન (વ્યાકg) વિષયને સમજાવે
ને સાધારણ તારાના પ્રકાશ જેવું છે ૨
વિષયને વિરતાથ્થી સમજાવી સ્પષ્ટ સમજણ કરે તે શુકન તગ
સમાન છે. ૩ નયજ્ઞાન, ચીતિ, અવરથા, આશય, ગુણ
પ આદિ નિશ્ચય કરાવે ને ચદ્રના તેજ સમાન છે ૪
આત્માન, આ સ્થળના અધિકારને નાશ કરી સાચી શાનિ,
સત્ય સુખ આપે છે
સૂયના તેજથી પણ બનત શા
પ્રકાશન છે. જ્ઞાન સૂપ સમાન છે તેજ સમ્યગુ જ્ઞાન છે
ચાર ઘનઘાતીઆ કર્મ ક્ષય ધયા ન દેવ છને આત્મજ્ઞાન
થયે ભાવવ્રત કેવી કહેવાય છે એને કેવળજ્ઞાની પ્રત્ય
સવ 2 ય, ગુણ પર્યાય જાણે છે જ રે
શ્રુતજ્ઞાની પક્ષ
માગી સાવ દ્રય, ગુણ પર્યાય જાણે છે
નવતર નું સામાન્ય અરૂ૫
૨૩૩ પ્રથ–મુખ્યતવ એ છે તો નવતત્વ કેવી રીતે થાય છે?
ઉત્તર–-જીવ અને પુગલના નિમિત્ત (સગ થા
વિયોગ)થી બીજા સાત તવ થાય છે તે મેળવતા નવ
નક્વ બને છે
(1) જ્ઞાનાદિ ગુણ સમુહ છવ છે
(૨) વર્ણ ગધ, રસ, સ્પર્શ, લક્ષણ યુક્ત જડ પાથ
(પુર કલ) અજીવ તત્ત્વ છે
(૩) જીવ સાથે શુભ પવાથીને યોગ તે પુણ્ય
(૪) જીવ સાથે અશુભ પદાર્થોને ચોગ તે પાપ
(૫) શુભાશુભ પદાય પ્રાપ્તિના કામ તે આશ્ચર
(૬) શુભાશુભ ૫ થૈને ઉપગ પૂવ ક સ યમ તે સવર

·1 h f * (૭) પૂર આ બદ્ધ શુભાશુભ બંધનને અમુક અંશે દેશ થી નાશ તે નિર્જરા (૮) જવ અને શુભાશુભ ફળદાયી શક્તિવાળા કમો ૫ માને એરૂ થયુ તે બંધ (અર્વ પદાર્થ માત્ર (કમ રજ ને સર્વથા ત્યાગ (નાશ) તે મેક્ષ, પુરય, પાપ, આવ અને બધા એ વાર તત્ત્વ છવને પુદગલના સગથી બને છે અને સવ- નિર્જરા તથા માલ બે ત્રણ તાવ જીવ અને પુદગલના વિગથી બને છે છ દ્રવ્યનું સામાન્ય સ્વરૂપ ૨૩૪ પ્રશ્ન--અવતત્વના ટલા પ્રકાર છે? ઉત્તર–અછતના મુખ્ય પાચ ભેદ (૧) ધમસ્તિકાય (૨) અધમનકાય () આકાશાસ્તિકાય () કાલદ્રવ્ય અને (૫) પુદગલાસ્તિકાય ૨૩૫ પ્રશ્ન-૭ ના ગુણ પથય કેટલા છે ? દત્તર---દરેક શ્વમાં અનત ગુણ અને અન ત પર્યાય છે તેની અપેવાથી દરેકના ચાર ચાર ગુરુ અને ચાર ચાર પોય કહે છે જીદ્રવ્યના શુદ્ધ ગુણ જ છે અને તાન અન તદન, અનત આત્મિક સુખ, અનત વીર શક્તિ છવદ્રવ્યના અશુદ્વ ગુણ ૪ છે–અ પ સ ન તથા કુત્તાન અ૮૫ દર્શન તથા કુર્મન, દિયજન્ય સુખ દુખ અને બાલવીય (પુરૂ પાર્થ) પુગલના ચાર ગુણ--અચેતન (જડ) રૂપી, હાથ અને મિલન વિખ ન ગુણ ધતિ કાયના ચાર ગુણ-અચેતન, અરૂ, અદ્ધિ અને ચલનસાય

·અધમોનિકાયના ચાર ગુણ-અચેતન, અરૂપી, અધિ,
સ્થિર મહેય આકાશાસ્તિકાયના ચાર ગુણ-અચેતન, અરૂપી,
અક્રિય. જગ્યા આપે (અવકાશ દાન)
કાલ, અવેતન, અરૂપી, અક્રિય, વર્તના ગુણ દરેક
દ્રવ્યની ચાર ચાર પર્યાય (હાલત) છે જીવદવ્યની શુદ્ધ
પર્યાય (હાલત) અ યાબાધ, અટલ અવગાહના (અશરીરી)
અરૂપી, અગુરુલઘુ, અશુદ્વ પર્યાય (કાવત) બાધા પીડા
(શાતા અશાના વદનીય) શરીરમાં સ્થિતિ, રૂપીપણું, ઊંચ
નીચપા પુરગવ દ્રવ્ય કી ચાર પર્યાય-ખધ, દેશ, પ્રદેશ અને
વણદિમ અગુરૂ લઘુ પર્યાય છગુ હાનિ વૃદ્ધિ થવું ઘમ
સ્તિકાયની ચાર પયય-ખ ધ, દેશ, પ્રદેશ, અસુરે વધુ
અધર્માસ્તિકાયની ચાર પર્યાય ખધ, દેશ, પ્રદેશ, અસુરે
લઘુ અકાશાતિમયની ચાર પર્યાય-ખ ધ, દેશ, પ્રદેશ,
અગુરુ લઘુ કાવરવ્યની ચાર પર્યાય-ભૂનમન, વત માનકાળ
ભવિષ્યકાળ ને ગગુરુ લઘુ
૨૩૬ ન–જીવના ચાર ગુણ અશુદ્ધ કરનાર ટેણું છે ?
ઉત્તર-ઘનઘાતી કર્મ જે ઘન કહેતા અતિશય ગુણની
ઘાત કરે બહુ દુખનું તથા સંસારમાં ભ્રમણનું મૂળ કારણ
છે તે ઘનઘ તી ચાર કર્મ છે, (૧) જ્ઞાનાવરણ (૨) દર્શન
વરણ (૩) મિહનીય અને (૪) અતરાય આ ચાર મૂળ
ગુણને ઘાત કરવાથી ઘનઘાતી કહેવાય છે
૨૩૭ પ્રશ્ન–છ ગુશી હાનિ વૃદ્ધિ શું છે ?
ઉત્તર–(૧) અને તમે ભાગ (૨) અસખ્યાતમે ભાગ
(૩) સ ખાતમો ભાગ (૪) સ ખ્યાતગુણ, (પ) અમ વાત --

·3
3.
ક
ગુણી (*) અનતગુણી આ છ પ્રકારે હાનિ ને વૃદ્ધિ થાય તે
છગુણી (ગુણ) હાનિવૃદ્ધિ કરે છે
૩૮ પ્રશ–પુદગલના છેડા લ કહે?
ઉત્તર–(1) શs, (૨) રૂપ, (૩) અધ, (૨) રસ
(૫) સ્પર્શ (૬) અધકાર (૭) પ્રકાશ (૮) પ્રભા (રત્નાદિની)
(૯) છાયા, (૧૦)
તડ, વિગેરે
૨૩ પ્રશ્ન-૫શવની કઈ કઈ હાવત (પથથ છે?
ઉત્તર–(૧) એકપણું (૨) સમુહપશુ (૩) સ ખ્યા
(૪) આકાર (૫) સગ () વિગ હજુદા પડવુ વિગેરે
૪૦ પ્રશ્ન-પુદગલના છ પ્રકાર કયા કયા છે?
ઉત્તર –(૧) સ્થવ પૂલ-ટુટવાથી પાછા વય તરત
રૂપ ન થાય (ન જેવાથી પથર, ઇટ, લાક, વિગેરે
(૨) અલ જે હા પડી પાછા ત ત એકરૂપ થઈ
, પાણી દૂધ તેલ વિગેરે
(૩) સ્યલ સૂફમને આખથી ગ્રહણ થઈ શકે જેથી
ભૂલ પણ બીજી ઈથિી ગ્રહણ ન થઈ શકે માટે સૂક્ષમ
જેવા કે, છાયા, તડકે, અધિકાર, પ્રકાર વિગેરે
(૪) મૂમ થવ-જે આખથી પ્રહણ ન થઈ શકે
જેથી સૂમ પણ બીજી ઈકથી ગ્રહણ થઈ શકે માટે
પૂલ શમ, ગધ વિગેરે
(૫) સૂક્ષ્મ-જે પુગલને સમૃદ્ધ કેઈથી રેલ ન
શકાય અને જે બીજાને પશુ ન શકે તથા જે કે પણ
દ્રિયથી ન જાણી શકાય તે કર્મ યુગલ વિગેરે
(૬) સુકમ મૂલ્સ-માસુ માત્ર જે અવિભાગી હોય

·એટલે જેના બે કટકા ન થઈ શકે, કદી નાશ ન પામે તે
શુદ્ધ પુદ્ગલ દ્રવ્ય છે
૨૪૧ થ–પુગવ દ્રવ્યના દ્રય, , તાવ, ભાવ અને
ગુણ શુ છે ?
ઉત્તરદ્રવ્ય એટલે વસ્તુ અપેક્ષાએ એક પરમાર
૫ ગવ દ્રવ્ય છે અને તેવા અનત પમાડુએ છે તથા
બે પરમાણુ ( પ્રદેશી) પાવન અનત પર મળી બનેવ
અને તે છે કે ત્રથી-સર્વ લેકમા સવ સ્થળે પુદગલ
દિવ્ય ભરેલ છે કાળીપુ ગલ દ્રવ્ય અનાદે ઝૂત છે
ભાવથી-વણું ગધ, રસ, સ્પશ યુક્ત છે, ગુણથી મળવ*
અને વિખરવાને તેને ગુણ છે (સગ વિગ-એ પુદ્દ
ગવને સ્વભાવ જ જાગી કેઇ દિવસ હર્ષશોક-૨ ઠેષને
કરતા સદા સમભાવમાં રહેવું )
૨૨ પ્રશ્ન-૧ અને ભાવ ને કહે છે?
ઉત્તર–અહિં નવતત્વના જ્વરૂપમા-જે જીવ સાથે
સબ ધ રાખે છે તે ભાવ છે અને જે ૫ વિ સાથે જ બધા
રાખે છે તે દ્રવ્ય છે
દેણ-દ્રવ્યભાવ દે ભેદ છે, નવા પદારથ માહિ!
જય ભેદ ૫ગલ વિષે ભાવ છવ૫ર છો૧
ભાવા-નવ પદાર્થમાં દ્રવ્ય, ભાવ એવા બે ભેદ
છે પુ બાલ વિષે છે ભાવ જીવની પ્રાપ્તિ કે પુણન
પા૫ આશ્રય, બ વ ચાર પુલ પ્રધાન છે સવર, નિર્જરા,
મોક્ષ એ કણ જીવ પ્રધાન છે
૨૪૩ પ્રશ્ન-પુણ્ય કેને કહે છે ?

·હ૫
ત્તિર–જે જીવને સુખદાયી વસ્તુની પ્રાપ્તિ કરાવે તેને
૨૪૪ પ્રશ્ન–પાપ કોને કહે છે ?
ઉત્તર––જે જીવને દુખ દેવાવાળી વસ્તુની પ્રાપ્તિ
કરાવે તેને
-૪પ પ્રશ્ન-પુણ્યની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે?
ઉત્ત–મન, વચન, કાયાની શુદ્ધ પ્રવૃત્તિથી પુણ્યની
પ્રાપ્તિ થાય છે જેમ-મનથી અહિંસા, સત્ય પ્રમાણીકતા,
બ્રહ્મચર્ય, તેવ, દાન આદિના વિચાર-વચનથી એવી ઉત્તમ
વાને બેલગી પાપહિત હિતકર વચન બોલવુ, કાયાથી
તેવા ગુનાનું પાલન કરવું
૨૮૬ પ્રશ્ન-પાપની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે ?
ઉત્તર–મન વચન કાયાની અશુભ પ્રવૃત્તિથી પાપની
પ્રાપ્તિ થાય છે હિસા, અસત્ય, અપ્રમાણિકતા વિષય કષાય
આદિ અઢાર પમા વચન કાયાની પ્રવૃત્તિ થાય ત્યારે પાપની
પ્રાપ્તિ થ ય છે
૨૪૭ પ્ર—એ તવ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–બ ધના કાણને આશ્રવ કહે છે પુણ્ય અને
પાપના કર્મ પુદગલ એકમ વાય તે અ થવ
૨૪૮ પ્રશ્ન-આશ્રવના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર- ૧) દિવ્ય આશ્રવ (૨) ભાવ આશ્રવ આત્મા
ન હમેશા હર સમય ગાદિ શુભ અશુભ વિચારે
(પરિણામ) કે જે વિચારથી કામ ણ વગણ ૩૫ યુગવ કર્મ
૩ય થઈ જાય તે વિચારને ભાવ આશ્રવ કહે છે અને કર્મg
વર્ગણા કર્મરૂપ થાય છે તેને ધ્યાશ્રવ કહે છે

·૭૬
૨૪૯ પ્રભાવ આથવાના કેટલા ભેદ છે ?
ઉત્તર--મુખ્ય પાંચ ભેદ છે (૧) મિથ્યાત (૨)
અગ્રત (૩) પ્રમાદ () કષાય (૫) ચોર
૨૫૦ પ્રશ્ન-આશ્રવના કેટલા ભેદ છે ?
ઉત્તર–નાનાવરણાદિ આઠ પ્રકારના કર્મ થવા
યોગ્ય જે પગલે દ્રવ્ય આપે છે તે અનેક પ્રકારના અન્ય
આશ્રવ છે
૨૫૧ પ્રશ્ન-સ વર કોને કહે છે?
ઉત્તર–આવતા કમને ખ્યા તેને સવર કહે છે
આત્માની સાથે કમનો સંબધ ન થાય તે સ વર છે
૨૫૨ પ્રશ્ન-જવરના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર–(૧) દ્રવ્ય વર અને (૨) ભાવસ વર રાગદેવ
મેહ રહિત આત્માને શુદ્ધ ઉપગ ભાવરા વર છે અને
આ પગ હેય ત્યારે કોનું આવવું ન થાય તે
વ્યસ વર છે
દેવાજો ઉપગ સ્વરૂપ ધરી, વતે જગ વિખ્ત,
કે આવત કર્મ હું સવર તત્વ ! ૧
૨પ૩ પ્રશ્ન-ભાવસ વરના કેટલા પ્રકાર છે ?
ઉત્તર-મુખ્ય પાચ પ્રકાર છે-(૧)
પચ્ચખાણ (૩) અપ્રમાદ (૪) અકષાય (૫) યોગસ ચમ
(મન વચન કાયાને વશ કરવા )
૨૫૪ પ્રશ-નિર્જર કેને કહે છે?
ઉત્તર-જીરના પહેલાનાબધાયેલકમ અમુક પ્રમાણમાં
દૂર થાય તેને નિર્જગ કહે છે
સમકિત (૨) ત્રત

·દેહા-જે પુરવ સત્તા કરમ, કરી થીતિ પણ આવું,
ખીર કે ઉદિત ભયે, તે નિર્જરા લખાઉ ૧
ભાવાર્થ-જે પૂના કર્મ આત્માને લાગેલાં છે
(સત્તામાં છે તેની સ્થિતિ પૂર્ણ કરી તે અમુક પ્રમાણમાં
(દેશ થકી) છૂટી જાય તેને નિર્જરા કહે છે
૨૫૫ પ્રશ્ન-બે એક દ્રવ્ય નિર્જન બીજી ભાવનિર્જરા જે
ગગવ મેહરહિત શુદ્ધ ઉપયોગથી કર્મ ક્ષય થાય તે શુદ્ધ
ઉપગને ભાવનિર્જરા કહે છે અને જે કર્મ પુદગલ
ક્ષય થાય તેને ફિલ્મ નિર્જરા કહે છે તથા નિર્જગના બીજી
અપેક્ષાએ સકામ-નિર્જળ અને વિપકનિર્જરા એવા પણ
બબે ભેદ છે
૨૫૬ પ્રશ્ન-સકામ એટલે શું ?
ઉત્તર–મ સહિત કામ=ા, રૂચી, આન દ, જેમાં
આત્માના સત્ય સ્વરૂપને નિશ્ચય થયેવ છે અને આત્મ
હિતની રૂચિ છે આત્મિક સુખનો આનદ છે કેઈપણ બાક
રૂચી નથી તેને સકામ કહે છે આ સમદષ્ટિને જ હાથ
આત્માના શુદ્ધ ઉપગથી કર્મ ક્ષય થાય તે સકામ નિરા
અને આત્માના શુદ્ધોપાગમાં જે મણ થાય તે સકામ
મરદ કહેવાય છે એમ બધે ઠેકાણે કામનો અર્થ સમજાવે
૨પ૭ પ્રશ્ન-અકીમ કેને કહે છે ?
ઉત્તર–અઃએટલે નહીં કામ એટલે ઈચ્છા, રૂચી
આનદ આત્માના સત્ય સ્વરૂપને નિશ્ચય થયું નથી અને
આત્મહિતની ઈચ્છા રૂચી થઈ નથી આત્મિક આનદ વિના,
અથવા કેઈપણ બાહ્ય ઈચ્છાથી જે કાર્ય થાય તેને

·કહે છે આત્માના ગુપયોગ વિના જે કમ ક્ષય થાય તેને
અકામ નિર્જરા કહે છે અને ગુઢાપોળ વિના જે મરણ
થાય તેને અકામ મરણ કહે છે
આપણે જીન અનાદિ
કાળ થયા અકામ નિર્જરા અને અકામ મરણ કર છે ?
અજ્ઞાન તથા મિઢાવ અવસ્થા છે
૨૫૮ પ્રશ્ન–સ વિપાક નજર કેને કહે છે?
ઉત્તર---જે કર્મ ઉથમાં અવે સુખ અથવા દુ ખરૂપ
ફળ આપી ન થાય તેને સવિપાક નિજરા કહે છે
૨૫૯ જે કમ સર – જ્ઞાન દંન ચારિત્ર, તન અને ધ્યાન
દ્વારા રિયાત તથા ફળ આપવાની શક્તિ ઘટાડી વિપાકમાં
આવ્યા વિના જ પ્રદેશની ક્ષય થઈ જાય તેન અવિષાક
નિરા કહે છે જેવી રીતે કે લેણદા ના રૂમ તેને
યેર મુદત પહેલા પહેચાડી દે તે તે લદાર દુ ખ ન દે
તેમ નશ્યમ જ્ઞાન, દાન, ચારિત્ર, તપ અને જાનથી જે
કમ ક્ષય કરે તને તમના ફળ બે ગવવા ન પડે
૬૦ નગ્નઅવિપાક તથા સબમ નિર્જરા કરવામાં કેટલો
મકાન લાભ છે ?
ઉત્તર–અમદષ્ટિજીવ શુદ્ધ ઉપયોગમાં એકધારવા
સમાં જેટલા કર્મ ક્ષય કરે છે તેટલા કર્મ મિયા દશ મા
કોડે વર્ષના તપથી (ાથ થઈ પાકતા નથી એટલે જેમ ખરે
વખતે લેણુ રને જરૂર છે અને થોડા રૂપીઆમ ઘણું
કરજની કારગતિ કરી દે છે તેમ અવિપાક સકામ નિજેરામા
કેડેનું દેણે કેડીઓમા ચુકવે છે અને નવા કર્મ ળ ધાતા
નથી જયારે સવિયાક અકામ નિજ ઘણે દુખે ચેડા

·ક્ષય થાય છે અને રાગદ્વેષથી પાકા અને કમ નવા
બંધાય છે માટે અવિપાક સકામ નિર્જરા કરવી શ્રેયકર છે
નાનપૂરક ત્યાગ કરેલ દોષ પણે પ્રવેશ થ નથી તેમ
નાનપૂરક કલા કરેલ કમ ફરી બંધાતા નથી
૬૧ પ્રશ્ન – બ ધ કેને કહે છે ?
તિર-અનેક ચીજમાં એકપણાનું ભાન કરાવનાર
સબધ વિશેનને મધ કહે છે જીવ અને દમ પુ. વ એકરૂપ
થાય તેને કર્મબધ કહે છે જેવી રીતે દૂધ અને પાણી,
ઢનો ગેળે અને અશિ, એકરૂપ થાય છે
૨૬. પ્રશ્ન - ધન કેટવો ક ર છે ?
ઉત્તર—બે પ્રકાર છે, દ્રવ્ય મઘ અને ભાવ બ પ, ધ,
માન, માયા, લ મ ગ, દ્વેષ હાસ્ય રતિ (ડ), અરનિ
(નાગજી) ભય, શેક, દુહા ( તિરસ્કાર ), વિશ્વ વિકાર
( પદ, પુરૂષ - નપુમકવેદ) મિથ્થા અને અજ્ઞાનના
વિચારે તે ભાવક ધ
છે અને જે આવા કાધાદે
વિચારોથી કર્મ ૫ ગવ આત્મા સાથે એકરૂપ થાય છે તેને
દિવ્યગધ કહે છે એટલે ભાવમાં ઘટાગ દ્રથન ધ થાય છે
૨૬૩ પ્રન–આ. કર્મને બધ કેટલા પ્રકારે થાય છે?
ઉત્ત-બ ધના ચાર ટન છે (૧) પ્રકૃતિ મધ (૨)
પ્રદેશગધ, (૩) સ્થિતિ છે, અને (૪) અનુભાગબધ
૨૬૪ –--કૃતિ બધાને કહે છે ?
ઉત -- ગ, દ્વેષ, મેના પરિણામ થવા ની કમ
પુ.ગત જીવની સાથે સબધ કરે છે ને કર્મોમાં જ્ઞાનદર્શનાદિ
જીવના આઠ ગુણ વાત કરવા–મનીન કરવારૂપ સ્વભાવ થો

·તેને પ્રકૃતિબધ કહે છે એટલે જીવની સાથે બધાએલ
કર્મ ૫ગલમા આ પ્રકારના જુદા જુદા ફળ દેવાની પ્રકૃતિ
ચવી તેને પ્રકૃત્તિબ ધ કહે છે
૨૫ પ્રશ્ન-પ્રદેશમાં જ કેને કહે છે?
દત્તર--જે કર્મ ૫ ગવ આત્મા સાથે બધાય છે તેના
મમુહને પ્રદેશ અધ કહે છે
૨૮ પ્રથ-વિધિ કોને કહે છે ?
ઉત્ત-જે કર્મ બ ધાય છે તેને મ મ ધ જીવ સાથે
કેટ વખત રહેશે તે વખતના પ્રમાણને સ્થિતિબધ કહે છે
૭ પ્રત-અનુશા ધ કેને કહે છે ?
ઉત્તર-કમમાં નીટ અથવા મદ ફળ દવાની શક્તિ
તથા મ પડ તેને અનુભાગ બધ છે
૨૮ પ્રશ-~આ ચાર થ ધ પવન ઠ વા કાર છે?
ઉત્તર-નતિ અને પ્રદેશ બધ થવાનું કારણ મન
નચન, કાયાના એક છે અને સ્ત્રી તથા અનુભાગ બ ધનું
તારણ ક્રોધ, માન, માયા લાભ અને ગઈ છે સર્વ કર્મમાં
એક મિહનીય દ્રમાં પ્રધાન છે, બાઠ કમમાં ૨ાજા છે
અને જ્યાં સુધી મિનીયને ફુ ય છે તેવા મુરી જ કર્મને
આ થયા કરે છે જયારે દશનમોહ (મિધ્યાન્વભાવ) નાશ
થાય છે ત્યારે મેક્ષ સન્મુખ થવાય છે અને શારિર મેહ
(રાગ ૧ હાસ્ય વિષયાદિ) નાશ થાય ત્યારે અને સુખ
(મેલ) પ્રાપ્ત થાય છે જેમ વૃક્ષનું મૂળ નાશ થશેવૃક્ષ
વિનાશ પામે છે, તેનાધિપતિ નાશ પામતા તેના હારી

·જાય છે તેમ મોહનીય કમને નાશ કરવાથી સકલ કર્મ
નાશ પામે છે માટે મહિને જીતવા હમેશા ભેદભાવના ચિત્ત
કરી વિષય કષાય ઘટાડવા જોઈએ
૨૬૯ પ્રશ્ન-અતરાય કર્મની આમા ઉપર શું અસર થાય છે ?
ઉત્તર-આમાની શક્તિને ઢાકે તેને અતરાય કહે
છે આત્માની શક્તિના મુખ્ય પાચ ભેદ છે ૧ દાન, ર લાભ,
૩ ભાગ, ૪ ઉપગ અને ૫ વીર્ય જયારે તીવ્ર અતરાય
કર્મને ઉદય હોય ત્યારે અન્ન વસ્ત્ર પુસ્તક એવધ આદિ
બાહ્ય () પદાર્થોનું દાન દેવા મન થતું નથી, તેની વરાતુને
ભેગે પગ (ઉપગ) રવય કરી શકતા નથી, અને કઈ
પણ કામમાં લાવ હેતું નથી, જયારે તે પ્રમાણમાં અત
રાય કર્મ દૂર કરે છે ત્યારે અને વસ્ત્ર પુસ્તક આધાદિ
બાદા પદાર્થોન દાનાદિ હષ થી કરી શકે છે જ્યારે વધારે
પ્રમાણમાં અતરાય કર્મ કર કરે ત્યારે સમ્ય જ્ઞાન દર્શન
ચારિત્રનું પિતાની આત્માને અને અન્યને દાન આપે છે તેવા
ગુણને લાભ (પ્રાપ્તિ) થાય છે, તેમજ આન દ માને છે
આત્મિક સુખને ભેગેપભેગ કરે છે અને તેવા ઉત્તમ
કામમા વીર્ય શક્તિ લગાવે છે અને સર્વથા અતરાય કર્મને
નાશ કરવાથી અનત જ્ઞાન દર્શન સુખ શક્તિનું પિતાની નિજ
આત્માને જ દાન આપે છે આ ગુણો પ્રકટ કરવારૂપ લાભ
પામે છે, તેમાં રમણરૂપ ભેગોગ કરે છે અને તે અવ
સ્થા અક્ષયરૂપ પરિણમે છે તે અનત વીર્ય છે. આ પ્રમાણે
અતરાયનું સ્વરૂપ જાણે સર્વથા તે ક્ષય કરવા પ્રયત્નશીલ
થવું જોઈએ ભાવના અને પુરૂષાર્થથી સર્વ કર્મ ક્ષય થાય છે
૬

·તેને પ્રકૃતિબધ કહે છે એટલે જીવની સાથે બધાએલ
કર્મ પુગમાં આ પ્રકારના જુદા જુદા ફળ દેવાની પ્રકૃતિ
ચની તેને પ્રકૃત્તિબ ધ કહે છે
૨૬૫ પ્રશ–પ્રદેશબ ધ ને કહે છે?
ઉત્તર--જે કમ ૫ ગવ આત્મા સાથે બધાય છે તેના
સમુહને પશબધ કહે છે
ર૬ પ્રશ--બિધ કોને કહે છે ?
--જે કમ બ થાય છે તેને સ બ ધ જીવ સાથે
કેટલો વખત રહેશે તે વખતના પ્રમાણુને સ્થિતિન ધ કહે છે
૧ ૭ કન-અનુભાગ ૨ ધ કને રહે છે ?
ઉત્ત-કર્મોમા તી- અથવા મદ ફી દેવાની શક્તિ
તથા રસ પડે તેને અનુભ ગ બ ધ કહે છે
૨૬૮ -- આ વીર વાધ ૫વાના કપા કયા કારણે છે ?
ઉત્તર----કૃતિ અને પ્રદેશ જ થવાનું કારનું મન
નચન, કાયાના એગ છે અને - શનિ તથા અનુભાગ બ ધનુ
કારણ માધ, માન, માયા લાભ અને રાગ છે સવ કર્મમાં
એક મેહનીય - પ્રધાન છે, કર્મમાં મજા છે
અને જ્યા સુધી મેહનીયને ઉ ય છે ત્યા સુધી જ કર્મને
બ થયા કરે છે જનારે દશનમોહ (મિથ્યાવભાવ) નાશ
ચાય છે ત્યારે મિક્ષ સન્મુખ થવાય છે અને ચારિત્ર મહ
(રાગ હાસ્ય વિષયાદિ) નાશ થાય ત્યારે અન તસુખ
(ક) પ્રાપ્ત થાય છે જેમ વૃક્ષનું મૂળ નાશ થના વૃક્ષ
વિનાશ પામે છે, મેનાધિપતિ નાશ પામતા સેના હારી
Ale

·જાય છે તેમ મોહનીય કર્મને નાશ કરવાથી સકલ કર્મ
નાશ પામે છે માટે મેહને જીતવા હમેશા ભેદભાવના ચિત્તન
ફી વિષય કષાય ઘટાડવા જોઈએ
૨૬૯ પ્રશ્ન–અતરાય કર્મની આત્મા ઉપર શુ અસર થાય છે?
ઉત્તર–આત્માની શક્તિને ઢાકે તેને અતરાય કહે
છે આત્માની શકિતના મુખ્ય પાચ ભેદ છે ૧ દાન, ૨ લાભ,
૩ ભેગ, ૪ ઉપગ અને ૫ વીર્ય જયારે તીવ્ર અતરાય
કર્મને ઉદય હોય ત્યારે અન્ન વસ્ત્ર પુસ્તક ઔષધ આદિ
બાહા (જડ) પદાર્થોનું દાન દેવા મન થતુ નથી, તેવી વસ્તુને
ભેગે પગ (ઉપયોગ) વય કરી શકતો નથી, અને કઈ
પણ કામમાં બવ હેતું નથી, જ્યારે થોડા પ્રમાણમાં અત
રાય કર્મ દૂર કરે છે ત્યારે અને વસ્ત્ર પુસ્તક આષધાદિ
બાહા પદાર્થોનું દાનાદિ હષથી કરી શકે છે જ્યારે વધારે
પ્રમાણમાં અતરાય કર્મ દૂર કરે ત્યારે સભ્ય જ્ઞાન દિન
ચારિત્રનું પિતાની આત્માને અને અ યને દાન આપે છે તેવા
ગુણેને લાભ (પ્રાપ્તિ) થાય છે, તેમજ આનદ માને છે
આત્મિક સુખને ભેગે પગ કરે છે અને તેવા ઉત્તમ
કામમાં વીર્ય શક્તિ લગાવે છે અને સર્વથા અતરાય કર્મને
નાશ કરવાથી અનત જ્ઞાન દર્શન સુખ શનિનું પિતાની નિજ
આત્માને જ દાન આપે છે આ ગુણ પ્રકટ કરવારૂપ લાભ
પામે છે, તેમાં રમણરૂપ ભેગોગ કરે છે અને તે અવ
સ્થા અક્ષયરૂપ પરિણમે છે તે અનત વીયે છે આ પ્રમાણે
અતરાયનું સ્વરૂપ જાણી સર્વથા તે ક્ષણ કરવા પ્રયત્નશીલ
થવું જોઈએ ભાવના અને પુરૂષાર્થથી સર્વ કર્મ ક્ષથે '

·૨૭૦ પ્રશ્ન–જીવ ઉપર લેકના અગ્ર ભાગે સિદ્ધ ક્ષેત્રમાં
સિદ્ધ ૩પ થઈ કયારે બિરાજે છે
ઉત્તર–પાચ આશ્રવને ત્યાગ કરી ઉત્કૃષ્ટ લવર નિરા
ધારણ કરે ત્યારે ચાર જાતના બ ધને નાશ કરી આઠ કમ
રહિત થાય અને સિદ્ધ ગતિ પામે અને પોતાનો ઉમે જવાના
ગુણું પ્રગટ કરે
૨૧ પ્રશ્ન–મેક્ષ કોને કહે છે?
ઉત્તર--(૧) સર્વ કમને સવથા નાવ થાય (૨)
જીવ ચારે પ્રકારના બધથી અહિત થાય અને (૩) અનત
આત્મિક ગુણે પ્રગટ થાય તેને મિક્ષ કહે છે
૨૭૨ પ્રશ્ન-બેસના કેટલા પ્રકાર છે?
ઉત્તર-એ (1) દ્રવ્ય મેક્ષ અને (૨) ભાવ મિક્ષ
રાગ, દ્વેષ, રડિત આત્માના શુદ્ધ ઉપગને ભાવ મોક્ષ
કહે છે અને તે દ્વારા કમ દળ કટ થાય તેને બે મિક્ષ
કહે છે કારણ કર્મદલનું દૂર થવુ તે દ્રવ્ય છે અને આ
પગ તે ભાવ છે
સમકિત ગુણ પ્રગટ થતા અશથી (દેશ થકી)
ભાવ મોક્ષ થાય છે એટલે ચોથા ગુણ સ્થાનકથી છવ
મિક્ષના સુખને અનુજન કરે છે જેને અતિક સુખ કહે
છે અથર્ સર્વ ઈચ્છા, વાછા, અભિલાષા રહિન સંકલ્પ
વિકપ રહિત આત્મ ધ્યાનમાં સ્થિસ્તા થવી તેજ ભાવ મોક્ષ છે
ર૭૩ પ્રશ્ન-મક્ષ
તાતિના કેટલાક ઉપાય છે ?
ઉત્તર–મેક્ષ પ્રાપ્તિના મુખ્ય બે ઉપાય છે (૭) વ્ય
વહાર મેક્ષ માં છે અને (૨) નિશ્ચય મેક્ષ માન
ર૭૪ પ્રશ્ન - વ્યવહાર મેક્ષ માગ કેને કહે છે?

·૩ એક ચેતન લમ, ઉત્તર-વ્યવહારના બે ભેદ છે (૧) અશુદ્ધ ન્યવહાર જેમાં આત્મ ભાવના જાગી નથી (ર) શુક્ર વ્યવહાર જેમા - આત્મ ભાવના જાગૃત થઈ છે અને જે નિશ્ચયને પ્રાપ્ત કરાવવા સમર્થ છે તેના ચાર પ્રકાર છે (૧) સમ્યગ જ્ઞાન(૨) સમ્ય દન (૩) સમ્યમ્ ચારિત્ર અને (૪) સમ્યમ્ તપ ૨૭૫ પ્રશ્ન-નિશ્ચય મોક્ષ માર્ગ કેને કહે છે? ઉત્તર–નિશ્ચય નયથી સમ્ય જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર સ્વરૂપ શુદ્ધ આમાજ તે મેશનું કારણ છે દેહા–પરમ જ્ઞાન તે આત્મ હૈ, નિમલ દર્શન આત્મ, શુદ્ધ ચારિત્ર આત્મ છે, નિર્મલ તપ પણ આત્મ ૧ દર્શન જ્ઞાન ચરણ કહે, શિવ મારગ વિહાર ૨૫ નિશ્ચય મેક્ષ વિહાર : ૨ ધ્યાનનું સ્વરૂપ ૨૭૦ પ્રશ્ન આત્માની શુદ્ધિ શાથી થાય છે ? ઉત્તર-ઉત્તમ ધ્યાનથી ૨૭ પ્રશ્ન-ધ્યાન કેને કહે છે ? ઉત્તર--ચિત્વન કરવાને ધ્યાન કહે છે ર૭૮ પ્રશ્ન-ધ્યાનના કેટલા પ્રકાર છે? ઉત્તર–મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે (૧) આર ધ્યાન (૨) રૂદ્ર સ્થાન (૩) ધર્મ ધ્યાન અને (૪) શુકલ ધ્યાન ૨૭- પ્ર-આર ધ્યાન કેને કહે છે ? ઉત્તર–ઠું અથવા શેક કર, આત્મહિત સિવાયના વિચારે કાવા તે આર્ત ધ્યાન છે તેના મુખ્ય ૪ ભેદ છે (૧) સુખ સાગમાં હર્ષ અને સુખ વિગમા શેફ અથવા ચિતા કરે (૨) દુ ખ સાગમાં છે અને દુખ વિગેમ-

·ખુશી થાય (૩) ભવિષ્યની ચિંતા કરે (૪) ઇદ્રિય સુખ
(વિષય સુખ)ના વિચાર કરે
૨૮૦ પ્રશ્ન–આર્ત ધ્યાનના ચિ હ કેટલા છે?
ઉત્તર–મુખ્ય ચિન ચાર છે (૧) રૂદન કરે (૨)
શોચ છીકર કરે (૩) આસુ લા (૪) વારવાર યાદ કરે વિગેરે
૨૮૧ પ્રશ્ય--રૂક યાન કેને કહે છે ?
ઉત્તર-હેં શોકના તીવ્ર વિચાર (પરિણામ)ને રૂક
ધ્યાન કહે છે તેના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે
(૧) દ્રવ્ય પ્રાણ (શરીર, મન, વિગેરે), ભાવ પ્રાણ
(જ્ઞાન, ચારિત્ર વિગેર)ની હિંસા કરવામાં આનદ માને
(૮) અસત્યમાં આન દ માને (૩) અનીતિ, ચોરી, ઠગાઈ,
વિશ્વાસઘાત વિગેરે કરવામાં આનદ માને (૪) શરીર
ધન પરિવાર ભેગપગના રક્ષણ માટે તીન મહ રાખે
અને તે માટે બહુ પાપ કરે વિગેરે
૨૮૨ પ્રશ્ન--રૂક ધ્યાનના ચિન્હ કેટલા છે ?
ઉત્તર--મુખ્ય ચાર છે (૧) પાપ કરવામા આતુર હાથ
તે ઉભુ દેવ (૨) આરભ પરિચહ ભેગાદિની બહુ તૃષ્ણા હેય
તે (બહુલ દેશ) (૩) વસ્તુ સ્વરૂપને બિલવ સમજે નહિ
તે અજ્ઞાન દેવ, (૮) મરણ સમય નિકટ આવ્યા હતા ભેગથી
તૃપ્ત ન થાય-પિતાની ભૂલ ન સુધારે, અપરાધની માફી
ન માગે “ખમત ખામણ” ન કરે એ મરણત
દેષ ઈત્યાદિ
દોહરા–પચ પાપ હષ જે, રૌદ્ર પાપકી ખાન,
હિષ શેકને જે ધરે, એ આત પહિચાન છે ૧ |
પ્રશ્ન-–આત ૨૮ ધ્યાનનુ શુ ફળ છે?

·-
ઓ બને
ઉતર-આ ધ્યાનથી પ્રાય આ લેકમાં વ્યગ્રતા
ચિતા ભય અને પરલેકમા તિર્યંચ ગતિ (પશુ પક્ષીનુઅને
રૂ ધ્યાનથી પ્રાથ આ લેકમાં મહા ભય, રોગ, આ અને
પરલેકમાં નરક ગતિનુ આયુષ્ય બધાય છે
ધ્યાન અશુભ છે, આત્માને દુખનું કારણ છે માટે બને
ખોટા ધ્યાન છેડવા ગ્ય છે
૨૮૪ પ્ર–-આત ધ્યાન શુભ કયારે કહેવાય ?
cત્તર–-કષાયના મ દ ઉદયથી ઘમ (જ્ઞાન દરેટન,
ચારિત્ર) ધર્મ (પચ પરમેટી) અને ધર્મના કૂળ (મોક્ષ)
ની પ્રીતિરૂચી થાય અને ધર્મમાં વિઘ આવતા દુ ખ થાય
તે શુભ આર્ત સ્થાન છે કેાઈ દુખી જોઈ દયા આવે, જ્ઞાન
રાગ્ય ન થવા માટે તથા પાપ થવા માટે પશ્ચાતાપ થાય
વિગેરે સારા કામમાં રાગ અને ખરાબ કામમાં પશ્ચાતાપ
તે શુભ આત ધ્યાન છે તેનાથી પાપ શ્ય થાય પુની
વૃદ્ધિ થાય અને દેવ તથા મનુષ્યની સુગતિ મળે
૨૮૫ પ્રશ્ન---ધર્મ ધ્યાન કોને કહે છે?
ઉત્તર---ધર્મને અર્થ સ્વભાવ અથવા શુદ્ધ ગુણ છે
ધ્યાન એટલે વિચાર-ચિત્વન આત્માના શુદ્ધ સમક્તિ જ્ઞાન
ચારિતાદિ ગુણોનું ચિત્વન મનન કરે તેને ધમ ધાન કહે
છે, તેના ચાર પ્રકાર છે
(૧) જીવાદિ નવ તત્વને વિચાર કો (આજ્ઞા વિચય)
દિકા-શ્રીજીની આજ્ઞામે કા, વસ્તુ વરૂપ જુ માનિ,
ચિત લગાવે તાસુમે, આજ્ઞા વિચય સુ શનિ ૧
(૨) ક્ષમાર્ગમાં વિઘકારી મિથ્યાત્વ, જનત, પ્રમાદ
કપાય, અશુભ યોગ છેડવાના વિચાર ( અપાયરિચય),

·ܝܪ
હે--મોલમાર્ગએ વિ નક, મિટે બ્રિણ વિધિ સૈય,
ઈમ ચિતે જ્ઞાની જ બે, વિય અપાય સુહાય પારા
(3) કમસ્વરૂપ વિચારી સુખદુ ખમા સમભાવ રાખે
(વિપાકવિચય)
(૪) લોકનું સ્વરૂપ છ દ્રવ્ય લેકમાં છે તેનો વિચાર
કરી આત્માનું સ્વરૂપ વિચારવુ (લેકચિય)
દહે--તૈક સ્વરૂપ વિચાર, અપના રૂપ નિહા,
પરમારથ વવહાર મુનિ સિધ્યા ભાવ વિદાર tan
૨૮૯ પ્રશ્ન-ધર્મધ્યાનના લક્ષણ કેટલા છે?
ઉત્ત—મુખ્ય ચાર છે (રૂચિ એટલે આત્મદર્શન પણ
થાય છે) (૧) તત્ત્વજ્ઞાનથી આણરૂઇ (આત્માનુભવ) (૨)
વિશેષ ઉપશમથી, સ્વભાવથી આભાનુભવ (નિસગરૂઈ
(3) ઉપદેશાની રૂચી, સત્ય વાણુ સાભળી આમાનુભવ થાય
(૪) સુન, અર્થ અને ભાવાર્થોના વાચન મનનથી આત્માનું
ભવ થાય
૨૮૭ પ્રથ–-ઘધ્યાનને વિચારવાના માધન (અવલ બન)
કેટલા છે?
ઉત્તર–મુખ્ય ચાર છે (૧) આત્મહિત થાય તેવજ્ઞાન
વાચવું (2) આત્મહિનના પ્રશ્ન પુછવા (૩) આ મતિ થાય
તેવું જ્ઞાન ચિત્વન કરવુ (પનિયણ) (૪) ધર્મ સબધી
વાર્તાલાપ (વ્યાખ્યાન વાચવું વિગેરે ધર્મકથા)
૨૮૯ પ્રથ-ધર્મધ્યાનમાં લેવા વિચાર કરે
ઉત્તર—અણુપેહ કરે (1) એકત્વભાવના ભાવે હું
એક , શુદ્ધ છુ, બુદ્ધ, અનત જ્ઞાનાદિ સહિત છું (૨)
અનિત્યભાવના ભાવે–શરીર ભોગ પરિગ્રહના સમાન વિચારી

·૮૭ તેને મેહ છેડે (૩) અશરભાવના ભાવે-દુખથી બચાવવા ધર્મ સિવાય કઈ શરણભૂત નથી (૪) સસા-ભાવના ભારે- દ્રવ્યથી આખા લેકના સર્વ પુગલ અનતવાર ભગવ્યા છતા તૃપ્તિ નથી ને બદલામાં સિચ્ચા સુખ કરતા અનત દુ ખ મળ્યું છે શેત્રથી આખા લોકના સર્વસ્થાન અનત- વાર જન્મ મચ્છથી સ્પર્શ કરેલ છે કાળથી અને તે પુદગલ પરાવર્તન બ્રમણ કરેલ છે ભાવથી સર્વ કષાયના પરિણામમાં જ મમણ કરેલ છે (અનુભાગ બ ધનાસવસ્થાન ભેગવેવ છે) ૨૮૯ પ્રશ્ન–શુકલધ્યાન કેને કહે છે ? ઉત્તર--ક્રોધ, માન, માયા, લોભ, રાગદ્વેષ, હાશ્યાદિ, સર્વકપાય, તથા કષાય રહિત આત્માના શુદ્ધ વિચાર (પરિણામ)ને શુકલધ્યાન કહે છે તેના મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે. (૧) પિતાની આત્મામાં નાના ચારિત્ર આદિ ગુણે જુદા જુદા વિચારે ભેદવરૂપ વિચર (પૃથક વિતર્કસ વિચાર ) આઠમાં ગુણઠાણથી બામા સુધી હોય (૨) જ્ઞાનાદિ સર્વ ગુણેના પિસ્વરૂ૫ આત્માને નિર્વિકપણે વિચારે અભેદ વરૂપ વિચાર અહિ કેવળ જ્ઞાન પ્રગટ થાય, બારમે ગુણ સ્થાનથી તેમે જતા અને તેમાં ગુગઠામાં કાયમ રહે (૩) મન, વચન, કાયાના જાદરગ રિથર કરી સૂક્ષમગ સ્થિર કરવા લાગે તે સૂમક્રિયા અપ્રતિપાતિ ગુણસ્થાનકની અતે ને ચૌદમાં ગુણરચાનકે હેય (૪) સૂવમ તથા બાદર બને એમને નાશ કરે અહિ બાકીના ચાર અઘાતી કર્મ ક્ષય કરી એમા પધારે “સનુકિન ક્રિશ્મિ અનિયદિ ૨૯૦ પ્રશ્ન-ધર્મધ્યાનનું ફળ શુ ? તેરમા D

·૨૮
ઉત્તર-બહુ કમની નિર્જરા થાય અને આત્મા મોક્ષ
પ્રાપ્તિને નજીક થાય
હેપમાનનો કુળ ભલે, પદ અહમૂદ્ર સુરેદ્ર
પરપરા શિવપુર લહે, જે નર ધવે વિતદ્દન
(વિત દ્વ-પ્રમાદને છેડીને)
૨૯૧ પ્રક્ષ--ગુફલધ્યાનનું ફળ શું?
ઉત્તર–અતિશયપણે કર્મ ક્ષય થાય અને અતરમુફતમા
ચારે ઘનઘાતી વર્મ નાશ કરી કેવળ જ્ઞાન, કેવળ દર્શન,
અનત આતિનસુખ અને અનત આત્મશક્તિ એ ચાર
જીવના મુખ્ય ગુણ પ્રગટ થાય
દેહરા-સકલ કયાય અભાવ તે, ઉજવલ ચેનન ભાવ,
શુકલ ધ્યાન હાય તમે, કર્મ ન ધાવ છે ?
સવ કરમક નાશ કરી, દેત મોક્ષ એ ધ્યાન,
શુકલ ધ્યાન હેય તબે, રહે સદા શુદ્ધ ધ્યાન. જરા
૨૮૨ પ્રશ્ન-હેમેશા ત્રિકાળકેવી ભાવના ચિરવન કરવી જોઈએ?
ઉત્તર–-દ્રવ્યાનુયેર તત્વજ્ઞાનપૂર્વક હિસ વિષય કષાય
અજ્ઞાન મિથ્યાત્વને નાશ કરી અકષાયથી પરમ શુકલધ્યાન
ચિત્વન કરી સર્વ દુ ખ રહિત અનત અતાદ્રિય નિરાકૂલ
આમિક સુખ (મેક્ષ) પ્રાપ્ત કરીશ ત્યારે ધન્ય થઈશ
આદિનાથ આદિ દઈ, વશ્રી વર્ધમાન
સ્થાાદ ૧૬ સદા, પ્રગટે અતિશય જ્ઞાન છે
સહકારપ્રેમી-
} સમાપ્ત
= {છે

·હ T * me -- . * મ * ક શ્રી જેને સસ્તુ સાહિત્ય પ્રચારક કાર્યાલય, કોલ, પત તા ૧ માર્ચ ૧૯૨૮ નાન નિ એ જ એવો ન છે, જે પરમાત્માને પણ કે વતમાનના નાત્યયુગમાં ખુબ જ જરૂર છે તે સર્વે દાન- કવાની મુ બ વાવા-વાવના સ્થાનને કેન્દ્રિત કર્યું છે દર - જ આ મર્યાલય ઉગ નમ્પચાર કરાવી શકે છે કાર્યાલયની વ્યવસ્થા ૨૫૦) આપનાર મુખ્ય આશ્રયતા, ૩ ૧૦) અપને વનભરની માનવતા મજાન માય છે ૨ ૧ ૫. ધી વધુ આપના વારક મેમ્બર થઈ શકે છે. પિતાનું ના તા, ૧ માર્ચ ૧૮૨૮ થી ગણાશે. વચમાં થનાર ” નુ આખી લવાજમ ખતમ થશે. કાર્યાલયનું કમબજ આ બાય પિતાના બેગમાંથી પ્રતિ વર અખખ્યામાં જાતિ અને ધર્મના સેલ ભાવામાં લખાયેલા ઉત્તમ પુસ્તક પ્રગટ કરી અતિ અપ મૂળે અવાર છે. દરેક પુરતી ઉપાય ચ ન ગેમ્સ ને મેવામાં આવશે (તુ . કેમ ઉપર છે. ગમે તે 9 પિને પિતા છે મ ત થી પુનુ કાવવા ઈચ્છો અને તેનું આ અભરાખી પ્રચાર કરવા અને તે તેવા દરેક ધન બાવા અને પ્રચાર નું બધું કામકાજ ક કમ થી અને નિંખાપણે કરી માપવામાં આવશે 1 5 Y . . --