·४
सर्वेऽज्यवहितेन मनसा शोधनं कुर्वता मया मार्जिता एव । एवमसि
कचिवशिष्टं दोषं विद्वांसो यदि पश्येयुस्तदा परिशोध्य पाठयेयुरिति
विज्ञापयवि-
बाक्रेइत्युपाहो गङ्गाधरभसुतो
महादेवशर्मा.
-
अस्याः कण्ठाभरणटीकाया लिखितमेकं पुस्तकं डॉ. रामजी
धोंडजी खानवलकरैः स्वसंग्रहान्मुद्रणाय स्वत्वनिवृत्तिपूर्वक प्रीत्या
दत्तमिति तेपामुपकृतिमभीक्ष्गं स्मरामः--
निर्णयसागराधिपः-
लिखित पुस्खकस्य लेखकनामादि.
संवत् १८८४ आषाढशुरुद्वादशी वार शुक्रवारे लिखितं देवीदआल काएय
शाकीनकरपदी तालुके भीतरपुर दुरगाजीके दखीन आधा कोस ।
मुद्रणाय लिखतः संशादि.
जडयेइत्युपनामकरघुनाथात्मजहरिरितिख्यातः॥
तेन विदा लिखितमिदं महाप्रयासेन पुस्तकं शुद्धम् ॥

·६ विषयानुक्रमः। ... 4.. ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... " ... " ... . २७ " ... " विषयः पत्रम् विषयः पत्रम् मनोगुणाः १८ | निर्विकल्पकसानसातीन्द्रि- पृथिवी निरूपणम् यत्वम् ३१ जलनिरूपणम् प्रत्यक्षमाने करणं तयापार- तेजोनिरूपणम् २१ खद्विभागश्च पायुनिरूपणम् २२ | पद्विधसंनिकर्पोदाहरणानि भाकाशनिरू० २३ [ योग्यानुपलब्धिरमावप्रत्यक्षे कालनिरूपणम् २४ सहकारिणी ३. कालोपाधयः २५ समवायग्रहे सनिकपः विनिरूपणम् अलौकिकस निकषत्रैविसम् दिगुपाधयः २६ | सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिः आरमनिरूपणम् ज्ञानलक्षणा प्रत्यासतिः शरीरात्मवादनिरासः योगिप्रत्यसे योगजधर्मः इन्द्रियारमवादनिरासः प्रत्यासत्ति भनआरमवादनिरासः अनुमानलक्षणम् भारमनःप्रत्यक्ष प्रयोजकम्... २८ ज्ञायमानलिङ्गस्यानुमितिकर- आत्मनो मनोमात्रप्राह्मत्वम् णत्वदूपणम् ३७ बुद्धिद्वैविध्यम् २९ / परामर्शलक्षणम् अनुभवस्य चतुर्विधत्वम् ... पूर्वपक्षव्याप्तिः प्रत्यक्षस्य पड्डिधस्वम् सिद्धान्तव्याप्तिः ३८ घ्राणेन्द्रियस्य विषयः पक्षता रसनेन्द्रियस्य विपयः टीकायामवयवलक्षणानि श्रोनस.त्रिपयः हेत्वाभातविमागः घरिन्द्रियविषयाः सत्यभिचारविभागः चाक्षुपज्ञाने सहकारिणी ... साधारणलक्षणम् स्वमिन्द्रियविषयाः ... असाधारणलक्षणम् बहिर्दम्यप्रत्यक्षकारणम् अनुपसंहारिलक्षणम् ज्ञानसामान्य कारणम् !... विरुद्धलक्षणम् मनसो विपयाः,, असिद्धिविभागः १२ " ... ... . " ... " ... " " ... " ४० ... ... ... " ... ... " ... ... ... " ... " ... " .... " ....

·विषयानुक्रमः । 9 .. ... " " ... ... ... पत्रम् विपयः पत्रम् १२] अममवायिहेतुगुणाः "निमित्तगुणाः उभयविधगुणाः ४३ | भच्याप्यवृत्तयो गुणाः रूपनिरूपणम् પર ४४ | रसनिरूपणम् गन्धनिरूपणम् ४५ सर्यनिरूप. रूपादिचतुष्टस्य पाजापाकजरे , " ... " ... ... " ... " ... ... ... ... " ... ... " पाके मतद्वयम् ... ... ५४ ... ... " ५५ ... ... . " " विषयः माश्रयासिद्धिलक्षणम् स्वरूपासिद्धिलक्ष. व्याप्यरवासिदिल.... सव्यतिपक्षल. वाधलक्षणम् उपमाननिरूपणम् शाब्दबोधे करणादि टी.शकिग्राहकाणि उक्षणा शाब्दबोधे सहकारीणि भासत्तिलक्षणम् योग्यताला भाकाहालक्षणम् तापर्पलक्षणम् मनोनिरूपणम् गुणनिरूपणम् मूर्तगुणाः अमूर्तगुणाः मूतोमूतंगुणाः अनेकाश्रितगुणाः एकैकवृत्तिगुणाः विझोपगुणाः .. सामान्यगुणाः द्वीन्द्रियप्राधा गुणाः धारीकेन्द्रियमाझा गु० अकारणगुणोत्पना गु० कारणगुणोद्भदा गुणाः ... ... ... " ... . " ..4 ... ... ... " ... ... " ... ... ४६ | संख्यानिरूपणम् द्वित्यादीनामनैकाश्रयस्वम् " अपेक्षाबुद्धिनाशाबाशः अपेक्षाबुद्धिलक्षणम् ... परिमाणनिरू. १८ परिमाणोत्पत्तित्रैविध्यम् ५६ संख्याजन्यस्योदाह. परिमाणजसोदाह.... प्रचयपदार्थखजन्यस्योदाहरणं च , ४१ / परिमाणनाशसामामीश्यक्त्वनि, पृयक्षसान्योन्याभाव. तो वैलक्षण्यम् संयोगनिरूपणम् तस्य त्रैवियम् त्रिविषस तसोदाह कर्मजसंयोगदिमागः विभागविण्यम् विभागजविभागस्य द्वैविध्यम् " ... .. ... ... " " .. ... .. ... " " ... " ५० ... ... " ५८ ... " ... 4.4 ... कर्मना गुणाः ...

·विपयानुफमः। प्यम् ... ... ... " ... " ... ... ... " ... " ... " " ... ... " " ... " ... ... ... ... " ... " विषयः पत्रम् विषयः पत्रम् परवापारयनिरूप०... ५९ । शन्दोपमानयोः पृथक्मामा. प्रमाध्यमायेन शानदुविध्यम् ६० अग्रमाया लक्षणं विभागच... प्याप्तद्वैविध्यम् विपर्ययोदाहरणम् व्यतिरेकव्याप्तिलक्षणम् संसपोदाहरणम् अर्यापतेरतिरिक्तरमाणस्व- निरासः निश्चयलक्षणम् संशयलक्षणम् सुखनिरूपणम् दुःख निरूपणम् संशयकारणम् इच्छानिरूपणम् प्रमाप्रमयोः कारणम् | चिकीर्षानिरूपणम् दोपोदाहरणम् पनिरूपणम् ६९ प्रत्यक्षे गुणः... प्रयतविध्यम् भनुमिती गुणः ६२ प्रवृत्तिकारणम् | निवृत्तिकारणम् शाब्दबोधे गुणः जीवनयोनियतः समाळक्षणे गुस्त्वनिरूपणम् निर्विकल्पकलक्षणम्... द्वयनिरूपणम् प्रामाण्यस्य स्वतो माह्यत्वम् ६३ रोहनिरूपणम् व्याप्तिग्रहहेतुः | संस्कारविमागः तकस्य व्यभिचारावानिवत. वेगनिरूपणम् • करवम् स्थितिस्थापकनिरू. ७२ उपाधिलक्षणम् ६४ भावनानिरूपणम् उपाधिलक्षणस निष्कर्षः धर्माधर्मनिरू. उपाधिफलम् ६५ शिन्दनिरूपणम् इति विषयानुक्रमणिका। ... ... ... " उपमिती गुणः ... " ७० ... " ... ... " ... ... ... " ... ... " ७१ ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... " ... . ... ७४ ·श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्यप्रणीता कारिकावली। मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ॥ ॐनमो गणपतये॥ नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय ॥ तसै कृष्णाय नमः संसारमहीरहस्य वीजाय ॥१॥ प्रणम्य शोभालयकृष्णपादपझं मनःप्रार्थितसिद्धिहेतुम् ।। मुक्तावलीधारणयोग्यतायै प्रभामि कण्ठामरणं मनोशम् ॥१॥ अथातिविस्तृतन्यायशास्त्रमहार्णवावगहनाक्षममतितयानिक्लिश्यतामनायास त- दवगाहनमिच्छतां तादृशव्युत्पत्तिसिद्धये शब्दतः संक्षिा शास्त्रार्थरहस्यसर्वखस- दृब्धा कारिकावली निर्मिमाणो महाकारुणिकः श्रीविश्वनाथन्यायपधाननभट्टाचार्यः प्रारिप्सितनिर्विघ्नपरिसमाप्तिप्रचयगमनादिफलकमिष्टदेवतानमस्कारलक्षणं महल खयमाचरितं शिष्यशिक्षायै श्लोकेनोपनियनाति-नूतनेति ॥ तस्मै सामान्यतः सर्वजनप्रसिद्धाय कृष्णाय भगवते नमः प्रहीभावोऽस्तु । कीदृशाय कृष्णाय.। नूतनजलधररुचये नूतनो नवीनो यो जलधरो मेघः तस्येव रुचिः शरीरशोभा यस्य तस्मै । अन जलधरपदप्रयोगेण नूतनविशेषणेन च मेघस्य जलभरितत्वं निविडस्निग्धश्यामवं वर्षणावश्यकत्वं च सूचयन्भगवतो वर्षाकालीनमेश्वत्सान्द. स्निग्धश्यामवर्णां भकाभीष्टफलप्रदास्तां च द्योतयति । संतुष्टराजादितः फल- लाभदर्शनाद्भगवतोऽपि संतोषदशां चिन्तयन्विशिनष्टि-गोपेति । गोपालानां वधूट्यो मुग्धवध्यस्तासां दुकूलानि वसनानि तेषां चौराय हरणलीलाशालिने । तथाच गोपीनो रासादिकीडयाभीष्टं पूरितवालया तालीलाशालित्वविशिष्टतया चिन्तितोऽस्माकमपीट पूरयत्त्वित्यर्थः । नन्वेतादृशलीलावतो गोपकुमारस्य किमिति नमस्कार्यत्वं, उत्कृष्टो हि नमस्क्रियते नानुत्कृट इति कृष्णे मानुषत्वभ्रान्तिमतां मानुपापसदानामाराधामपनिनीपुराह--संसारेति । संसार एव महीयहो सः ध्क्षयदुत्पत्तिविनारासालित्वात् तस्य बीजाय निमित्तकारणाय । यद्यपि धीज-

·कारिकावली।
[पदार्थनिरूपणम्
वृक्षस्थले मीजपदं समवायिकारणे श तथाप्यन योग्यतया निमित्तकारणार्थ
मोध्यम् । जगदुत्पत्ती परमाणूनां समवायित्वं, ईशस्य तु निमित्तन्वमिति नैया-
यिकसिद्धान्तात् । दृश्यते च निमित्तकारणेऽपि बीजपदप्रयोगः 'दुःखस्य बीज
पापं हि पुण्यं बीजं सुखस्य विति । तथाच जगत्कारणे मचानुग्रहार्थमवधृतकले.
परे श्रीकृष्णे मनुष्यत्वप्रान्तिर्न कार्या । तस्य चोत्कृष्टतया नमस्कार्यवं युकमेव ।
एवेनेश्वरसत्त्वे प्रमाणाभावात्तनमस्कारलक्षणं मङ्गलाचरणमयुकमित्यपास्तम्। क्षि-
सकरादिकं कर्तृजन्यं कार्यत्वात्पटवदित्यनुमानेनामदादिष्वसंभाव्यमानकृयाश्र•
यतयेश्वरसिद्धः सूचनात् । नच मगलाचरणकर्तव्यतायां प्रमाणाभाव इति वाच्यम् ।
शिष्टाचारानुमितश्रुतेरेव तत्र मानत्वात् । नच नष्फल्यादनाचरणं शाम् । अलो-
किकाविगीतशिष्टाचारविपयस्य सफलत्वनियमेनोपस्थिततया समाप्तिफलकत्वो.
पपत्तेः । अलौकिकत्वमागमेतरप्रमाणाविषयीकृतत्वम्, अविगीतत्वं बलबदनिष्टान-
नुवन्धित्वं, शिष्टत्वं फलसाधनतांशे भ्रान्तिरहितत्वं, तेनभोजनादौ श्येनयागादी
म्युत्कमकृतदर्शादी च न व्यमिचारः ॥१॥
द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ॥
समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२॥
अथ शिष्यावधानाय प्रतिपित्सितपदार्यानदिशति-द्रव्यं गुण इति।व्या-
दयः सप्त पदार्या अत्र निरूप्यन्त इति शेषः । 'संयोगापेक्षया कर्मणो नातिरिका
त्वमिति भूपणमतं निराक तथेत्युकम् । यया गुणाः पृयपदार्थस्तथा कर्मा.
पीयर्थः । विशेष एव विशेषकं तेन सहितं सविशेषकम् । साहिलं च संख्या-
गणनामा। तेन सामान्यं चतुर्यः विशेषः पथमः पदार्य इत्ययः। अभावस्थाधिकर-
णादनतिरिक्ततामभ्युपगच्छता मीमांसकानों मतमपार्नु तथेति । यया समवायः
पदार्थः तथाऽभावोऽपि पृयपदार्थस्वस्याधिकरणात्मत्वे भूतले घटो नेल्याधाराधेय.
भावानुपपत्तिरेकेनाऽभावेन व्यवहारोपपत्तावनन्ताधिकरणारमत्वकल्पने गौरवाप.
तिन स्यादिति भावः । पदस्सार्थः वाच्यः पदार्थ इति व्युत्पत्त्याभिधेयत्वं
पदार्थसामान्यलक्षणम् । अमिघेयत्वममिघाविषयत्वम् । अमिधा चाऽस्मास-
दादयमों दोभ्य इवीश्वरसंकेतरूपा शक्तिः । तद्विपयत्वं च सर्वेषु पदार्थेषु वर्तते
इति तालक्षणम् । लक्षणं चाव्यात्यतिव्याप्त्यसंभवरूपदोपत्रयशून्यधर्मविशेषः । एवं
प्रमेयत्वमपि पदार्थसामान्यलक्षणं पदार्थमात्रसेश्वरप्रमाविषयत्वात् । 'लक्ष्यैकदेश-
वृत्तित्वमव्याप्तिर्लक्षणस्य हि । अलक्ष्यवृत्तिता तस्य सादतिव्याशिनामिका ॥१॥

·पदार्थनिरू०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । लक्ष्यमात्रावृतितायामसंभवश्व कम्यते ॥ कपिला शिणी कशका गौरित्युदाहतिः ॥२॥' अत्र सप्तमपदार्थस्साभावलकथनाद्रव्यादयः षड् भावपदार्था इति बोध्यम् । विभागादेव च सहरवे लन्थे सप्तपदं स्पष्टार्थम् । अधिकसंख्याव्यावृत्त्यर्थ वा । नन्द- चिकः पदार्थोऽस्ति न वा आयध्यापातोऽन्येऽप्रसक्तप्रतिषेधापत्तिरितिचेन।पादि- भ्रान्तिपरिकल्पितापिकपदार्यसंख्याव्यवच्छेदस्यामिप्रेतला । ननु कुतोऽधिकपदा- र्याभाव इलाशङ्कयाह-कीर्तिता इति । सप्तैव पदार्याः कणादादिमिरका नान्ये इति तदनुकवादधिकपदार्याभाव इत्यर्थः । नव प्रमाणप्रमेयेत्यादिपोडशपदार्थप्रति- पादकन्यायसूत्र विरोध इति वाच्यम् । तत्प्रतिपादितप्रमाणप्रमेयादिपदार्थानां यथा- ययं द्रव्यगुणादिष्वेवान्तर्भावेन विरोधाभावात् । ननु प्रतिवन्धकभावाभावयोरदाइ- दाहदर्शनादमिनिष्ठोत्सत्तिविनाशशालिनी काचिच्छतिः कल्प्यते। तथा चन्द्रवन्मुख- मिति व्यवहारकारणं सादृश्यमपि पदार्यान्तरम् । नास्य द्रव्यादिएमावान्तर्भावः । द्रव्यादेः सामान्यवृत्तिवादस्य च यथा घटत्वं नित्यं तथा पटत्वमपीति सामान्य- वृत्तितया लक्षण्यात् । तथा चण्डालादिस्पर्शगादिनानाभ्यामशुद्धत्वशुद्धत्वव्यव- हारादाधेये शुद्ध्यशुद्धी पदार्थान्तरं, तयेदं सीयमिदं परकीयमिति व्यवहारास्वत्वा- दिकमपि पदार्थान्तरम् । एवमन्यदपि तत्कथं पदार्थान्तराभाव इतिचेन । न ताव छक्तिः पदार्थान्तरं प्रतिवन्धकाभावस्य कार्यमान प्रति हेतुतया तदभावविशिष्टवडे. रेव दाहोपपत्तौ तदतिरिक्तशक्तित्प्रागभावध्वंसादिकल्पने गौरवात् । तथा सादृश्य- मपि न पदार्थान्तरं किंतूपमानमिन्नत्वे सत्युपमानगतभ्योधर्मवत्त्वम् । तद्धर्मच कचिजातिरूपः घटसदृशः पट इत्यादौ । चाप्युपाधिरूपः घटत्ववनित्यं पटत्व- मियादी । तथाच चन्दवन्मुखं चन्द्रगताहादकत्वादिभूयोधर्मवन्मुखमित्यर्थः । एवं चण्डालादिस्पर्शजन्यादृष्टमेव शुमशुद्धिपदार्थः । नचादृष्टानाश्रये कांस्यादौ मसा- दिना शुद्धिदर्शनादतिरिक्तत्वं शक्ष्यम् । भस्मादिसंयोगसमकालास्पृश्यस्पर्शामाव- विशिष्टभस्मादिसंयोगवंसस्यैव तत्र शुद्धिपदार्थत्वात् । एवं यथेच्छविनियोज्यला- विनियोज्यत्वे एव खत्वपरकीयत्वे, तदवच्छेदके च प्रतिप्रहदायादिलम्धत्वालम्पल एव, इति सूतं पदार्याः सप्त कीर्तिता इति ॥२॥ क्षित्यतेजोमरुयोमकालदिग्देहिनो मनः ॥ द्रव्याणि तत्र यथोद्देश द्रव्याणि विमजते-क्षितीति । क्षितिः पृथिवी, आपो जलानि, तेजो वहिः, मरुद्वायुः, व्योमाकाशः, कालदिनासि प्रसिद्धानि, देही मात्मा, - ·.. कारिकावली। [पदार्थनिरू' एतानि नव द्रव्याणीलः । कार्यसमवायिकारणत्वं गुणाश्रयत्वं दव्यत्वजातिमत्व वा द्रव्यसामान्यलक्षणम्,अध्याप्तिप्रभृतिदोपाभावात् । कार्यसमवायिकारणत्वं न क्वाधि- द्रव्ये अव्याप्तं, न वा गुणादावतिव्यात, नापि न संभवतीति तहक्षणम् । तयाऽपि योज्यम् । नचाद्यक्षणे निर्गुणे द्रव्ये गुणाश्रयत्वमव्याप्तमिति वाच्यम् । गुणसमा- नाधिकरणसत्तानिनजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । सा च जातिव्यत्वरूपा कार्य- समयायिकारणतावच्छेदकतया सिध्यति । द्रव्यं हि कार्यसमवायिकारणं तदवच्छे-' दं च द्रव्यत्वमिति । ननु नीलं तमश्चलतीति प्रतीला गुणकियावत्त्वेन दशमद- व्यस्य तमसः सवारको व्याणां नवासम्मच तस्य पृथिव्यादिप्वन्तर्भावः, गन्ध-' हीनतया नीलरूपवत्तया च ततो वैलक्षप्यादितिचेन्न । प्रौढप्रकाशकतेजःसामान्या- भावस्यैव तमस्त्वात् । चलनादिप्रतीतिस्तु तत्र तेजोपसरणोपाधिकी । अतिरिक्तत्व गौरवात् । नच विनिगमकामावादन्धकाराभावस्यैव तेजस्वं किं न स्यादिति माध्यम् । उणस्पर्शभाखररूपानुपपत्तेरैव विनिगमकतया तदसंभवात् । अथ गुणा रूपं रसो गन्धस्तवः परम् ।। ३ ।। स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्वं च ततः परम् ।। संयोग विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४॥ बुद्धिः सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो यत्नो गुरुत्वकम् ॥ द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं 'शब्द एव च ॥ ५ ॥ गुणान्विमनते-अथ. गुणाः इति । अथान्दो द्रव्यविभागानन्तर्यार्थः । परिमितिः परिमाणम् । अदाएं धर्माधर्मी । वेन चतुर्विशतिगुणा इति सिध्यति । द्रव्यकर्ममिलत्वे सति सामान्यवान्गुणः । रूपं हि द्रव्यकर्ममिनं रूसत्यजा- तिमचातो गुण इति व्यवहियते । व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनम् । अन्न न्यकर्मणोरतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं, सामान्यादौ तद्वारणाय विशेष्यदलम् । नच लघुविकटिणत्वमृदुत्वादिगुणानामाविश्यं शमनम् । कठिनत्वमृदुत्पयोरवय- संयोगाशैथिल्यशैथिल्यरूपतया लघुत्वस्य च गुरुत्वाभावरूपतयाऽनाधिक्यात् । नच लघुत्वाभाव एव गुरुत्वं न स्यादिति वाच्यम् । आद्यपतनासमवायिकार- गतया गुरुत्वस्यावश्यकरवान् । द्रव्यकर्ममिले सामान्यति कारणतावच्छेदकतया गुणवजातिश्च सिध्यति ।। ३-५॥ .

·। पदार्थनिरू०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। उत्क्षेपणं तथाऽयक्षेपणमाकुञ्चनं तथा ॥ प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ कर्माणि विभजते-उत्क्षेपणमिति। संयोगमिन्नत्वे सति संयोगासमवा- यिकारणं कर्म । संयोगजसंयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । घटादौ तदारणाय विशेष्यदलम् । कर्मत्वजातिस्तु ऊध्र्व गच्छत्यधो गच्छत्तीत्युत्क्षेपणादिष्वेकाकारानु- गतप्रतीत्येव सिध्यति । उत्क्षेपणादयः पय कर्ममेदाः। तत्रोच॑देशसंयोगहेतुरुक्षेप- णम् । अधोदेशसंयोगहेनुरपक्षेपणम् । शरीरे वकतासंपादकमाकुचनम् । ऋजुता- 'संपादकं प्रसारणम् । पूर्वदेशविभागेनोत्तरदेशसंयोगहेतुर्गमनम् ॥ ६ ॥ भ्रमणं रेचनं स्पन्दनोव॑ज्वलनमेव च ॥ तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव गृह्यते ॥७॥ ननु भ्रमणादिकमपि पृथकर्माधिकतया कुतो नोक्तमत आह--भ्रमणमिति । गमने भ्रमणादीनामन्तर्भावमभिप्रेत्य कर्मणां पचविधत्वमुकमिति भावः ॥ ७ ॥ सामान्य द्विविधं भोक्तं परं चापरमेव च ॥ द्रव्यादित्रिकत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥८॥ सामान्य विभजते-सामान्यमिति । नित्यमनेकसमवेतं सामान्यम् । संयोगादेटिगुणतयाऽनेकसमवेतत्वातत्रातिव्याप्तिवारणाय नित्यमिति । जलपर- माणुरूपादौ तद्वारणायानेकममवेतमिनि । अतएव नात्यन्ताभावेऽपि सा । तस्य नित्यत्वे सत्यनेकवृत्तित्वेप्यनेकसमवेतत्वाभावात् । अतएवाकाशलं न जातिः । तस्यैकव्यक्तितितयाऽनेकसमवेतत्वाभावात् । तच सामान्य विविध द्विप्रकारम् । एकं पर द्वितीयमपरम् । तत्राधिकदेशवृत्ति परसामान्यम् । न्यूनदेशत्ति अपर- सामान्यं, तदेवोदाहस दर्शयति-द्रव्यादीति । सत्तासामान्य परतया पर- सामान्यतयोच्यते । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-द्रव्यादित्रिकवृत्तिरिति । आदिपदेन गुणकर्मणी गृह्यते । द्रव्यारीनां द्रव्यगुणकर्मणां यत्रिक तन वृत्ति 4तमानत्वं यस्याः सा । द्रव्यादित्रिकवृत्तित्वेनाधिकदेशवृत्तित्वात सत्ता परसामा- न्यमित्यर्थः । द्रव्यं सत् गुगः सन् कर्म सत् इति प्रतीत्या सत्ताया द्रव्यादित्रय- वृत्तित्वम् । सामान्यादिचतुष्टये तु जातिर्नास्ति । सामान्ये सामान्याजीकारेनव- , स्थानात् । विशेषेषु तदभ्युपगमे नि.सामान्यत्वलक्षणविशेषरूपयाधप्रसङ्गात् सम- वायाभावयोथ संबन्धाऽसम्भवात् । सामान्यादिषु सत्ताव्यवहारथ खाश्रयाति- -- ·कारिकावली। [ पदार्थनिरूः त्वसंबन्धन निर्वाह्यःखि सत्ता तदाश्रयो घटोत्र वर्तमान घटत्लादिसामान्यमिति परम्परासंबन्धन सत्तावत्वाद् घटत्वं सदिति व्यवहारः ॥८॥ परभिन्ना तु या जातिः सैवापरतयोच्यते ।। द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परोपरतयोच्यते ॥९॥ व्यापकत्वात्परापि सायाप्यत्वादपरापि च ॥ परभिन्नेति । परसामान्यतो मिन्ना या जातिव्यत्वपृथिवीत्वपटलादिरूपा सा अपरसामान्यतयोच्यते । तस्याः सत्तापेक्षया न्यूनदेशत्तित्वात् । ननु द्रव्य- वादिकं कथमपरसामान्यं तस्य सत्तापेक्षया न्यूनदेशवृतित्वेऽपि पृथिवीत्वायपेक्ष- यायिकदेशवृत्तित्वादित्याशर तृतीयां विधामाह-द्रव्यत्वादीति । भादिपदेन सत्ताभिन्नव्यापकनातिपरिग्रहः । तुरन्दो पैलक्षम्पार्थः ॥ ९॥ व्यत्लादिकं परा. परसामान्यम् । तदेव हेतुपूर्व यापयति-व्यापकत्वादिति । व्यापकत्वं पृथिवीत्लारपेक्षयाधिकवृत्तिलम् । व्याप्यत्वं सत्तापेक्षया न्यूनपत्तिलम् । तथाप सातैव परं सामान्यं तदपेक्षया सर्वमपरम् । अवान्तरभेदस्वापेक्षिकस्तेन सामान्यद्वैविध्य सुस्थम् ।- अन्त्यो नित्यद्रव्यधत्तिर्विशेपः परिकीर्तितः ।।१०॥ विशेषं निरूपयति-अन्त्य इति । अन्ते भवः अन्त्यः यदपेक्षया विशे. पान्तरं नास्ति । अयमर्थ-~~घटादियणुकान्तसावयवपदार्याना हि तत्तदव. यवमैदात्परस्पर भेदः । निरवयवानां तु विशेपेरेव भेदः । नच तत्रापि विशे. पान्तरापेक्षा, अनवस्थापत्तेः । तथाच सतो व्यायत्तस्यै राति व्यापकत्वं विशेष- लक्षणम् । तत्स्थानमाह-नित्यव्यवृचिरिति । पृथिव्यादियदृष्टयपरमाणयः भाकाशकालदिगात्ममनानि च नित्यदव्याणि तेषु वृत्तिर्यस्य सः प्याव-नागन- या यावर्तकानो पिरोषाणामप्यनन्तलं बोध्यम् ॥१०॥ घंटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः ॥ तेषु जावेश्व संबन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ रामयार्य दर्शयति-घटादीनामिति । निलसंपन्धत्वं समवायस्यम्। संयोगादापतिभ्याप्तिवारणाय नियेति । आकाशादौ तद्वारणाय संपन्भत्वमिति । प्रनिलाभावादिखापसंवन्धेऽतिप्रसवारणाय संबन्धिभिनत्वं विशेषणं देयम् ।

·पदार्थनिरू.] मुक्तावलीकण्ठामरणसहिता । घटादीनामित्यादिना समवायस्थानप्रदर्शनम् । घदादीनामवयविना कपालादौ अव- यवेषु यः संबन्धः स समवायः । तथा द्रव्येषु गुणवत्सु कर्मवत्सु च गुणकर्मणोः संबन्धः तेषु द्रव्यगुणकर्मसु जातेः सामान्यस्य संबन्धः, चकारेण नित्यद्रव्यविशेषयोः संबन्धः समुच्चीयते । तेनावयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्यो- नित्यद्रव्यविशेषयोश्च संवन्धः समवाय इति सिद्धम् । इमे एवायुतसिद्धपदेनोच्यन्ते। अयुतसिद्धयत्तिः समवाय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ अभावस्तु द्विघाऽन्योन्यसंसर्गाभावमेदतः ॥ प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एवच ॥१२॥ एवं त्रैविध्यमापनः संसर्गाभाव इष्पते ।। अभावं विभजते-अभाव इति । द्रव्यादिषट्वमिजत्वमभावत्वम् । द्रव्यादि- ध्वन्योन्यमेकद्विश्यादिनिरूपितभेदस्तिष्टति न पकनिरूपितः स थामाव एवेत्यर्थः । तस्य द्वैविध्यमाह-अन्योन्येति । अन्योन्यसंसर्गाभावभेदत इत्यत्र द्वन्द्वान्तें श्रूयमाणमभाषपदं प्रत्येकमन्योन्यसंसर्गपदाभ्यां योज्यम् । तेनान्योन्याभाव. संस- र्गाभाव इति मेदादभावो द्विधेत्यर्थः । तत्र तादात्म्यसंबन्धावच्छिमप्रतियोगि. ताकोऽभावोऽन्योन्याभावः। समवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके संयोगात्यन्ता. भावेऽतिव्याप्तिवारणाय तादात्म्येति । स च घटः पटो न भवत्तीति प्रतीतिहेतुः । तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नपटनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववान्पद इत्यर्थः । अन्योन्या- भावभिशाभावत्वं संसर्गामावत्वम् । अन्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणाय तद्धिमत्वं घटादौ तद्वारणायाऽभावपदम् । अन्योन्याभावस्तु नित्य एकविध इति संसर्गा- भावं विभजते-प्रागभाव इति । तत्र विनाश्यभावःप्रागभावः। ध्वंसेऽतिप्रस. अध्यावृत्त्यर्थ विनाशीति (घटादौ तद्वारणायाभावेति । प्रतियोगिसमवायिकारणनिष्ठः प्रतियोगिजनकः प्रतियोग्युत्पत्तिविनाश्यो भविष्यतीति व्यवहारहेतुः प्रागभावः । यथा घटप्रागभावो घटसमवायिकारणे कपाले तिष्ठति, घटोत्पत्तौ च निमित्तं, पटरी भविष्यतीति व्यवहारकारणं, घटोत्पत्त्या च विनश्यति । नच तस्स मास्तु नाश इति वाच्यम् । सदविनाशे घटोत्पत्त्यनन्तरं पुनर्घटोत्पत्तिमसात् । नच कारणान्तरा सनिधानं शक्यम् । घटोत्पत्तिकाले कपालतत्संयोगकुलालादीनां सत्वात् । एवं पट. प्रागभावादावपि योज्यम् । अन्याभावो ध्वसः। प्रागभावेऽतिव्यासिवारणाय जन्यति । घटादौ तद्वारणायाभावेति । आगमावो खनादिवान जायते प्रतियोग्युत्पत्त्या पर

·फारिकावली।
[ साधयनिक
पिनश्यति । ध्वंसस्तु प्रतियोगितो नायवे परमनन्तत्यान नश्यतीति तयोमदः ।
तथांच ध्वंसः प्रतियोगिजन्यः प्रतियोगिसमवायिकारणनिष्टः प्रतियोगिनो ध्वस्खल.
व्यवहारहेतुः । यया घटप्वंसो मुद्रप्रहारेण घटात् जायते कपाले तिष्टति घटी
ध्वस्त इति व्यवहारहेतुः । नच तस्यापि नाशोऽस्थिति वाच्यम् । तमाशे प्रति-
योग्युन्मजनप्रसवात् । अभावाभावस्य भावलाङ्गीकारात् । एवं परादिध्वंसेऽपि
योभ्यम्। नित्सरसर्गाभावोऽत्यन्तामावः। संसर्गाभावत्वं ध्वंसादावपीति तद्यावृत्यर्य
नियेति। निस्यत्वं चान्योन्याभावेऽपीति संसर्गाभावेति । नियसंसर्गवं समवाये-
ऽप्यस्तीयभावपदमुपन्यस्तम् । इह भूतले घटो नातोति प्रतीतिविषयोऽत्यन्ता-
भावः। भूतलनिष्ठसंयोगसंबन्धावच्छिन्नपटनिष्ठप्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । वायो
रुपं नास्तीयन वायुनिष्ठसमवायसंपन्यावच्छिन्नरूपनिष्टप्रतियोगिताकात्यन्ताभाव
इत्यर्थः। स च समवायवदेक एव नानाखकल्पने गौरवात् । नानात्वप्रीतितु प्रति-
योगिमेदात्प्रतियोगितावच्छेदकभेदादारोप्यसंसर्गभेदाचोपपद्यते। तथाहि पटाभावः
पटाभावः देवदत्ताभाव इति घटपटदेवदत्तरूपप्रतियोगिमेदादभावमेदः । एवं रक्त.
घटाभावः नीलघटाभावः नीलपटाभावश्चित्रपटाभावः दण्डविशिष्टदेवदत्ताभावः
कुण्डलिदेवदत्ताभाव इति प्रतियोगितावच्छेदकमेदानेदः । रक्तपटाभावे न घटलं
प्रतियोगितावच्छेदकं किंतु रक्तघटत्वं, एवं नीलपटाभावे नीलघटत्वं प्रतियोगि-
तावच्छेदकमेवमग्रेऽपि । तथा संयोगेन घटवस्यपि भूतले समवायेन घटाभावः
समचायेन घटवत्यपि कपाले संयोगेन घटाभाव इत्यारोप्यसंसर्गमेदानेदः। किंच
एकन पटानयनेनासन्ताभावनाशे सर्वत्राभावव्यवहाराभावप्रराशनिपारणायात्म-
न्ताभावस्य नित्यत्वमास्थेयम् । नच तनित्यत्वे घटापसारणोत्तरं घटानयने तदन-
तात्पनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्प्रत्यायकाभावेन तदप्रवीत्युपपत्तेः । किंतत्सलाय-
कमितिचेद्भूतलघटसंयोगप्रागभावसयोरन्यतरत् । यत्र घटोऽपसारितस्तत्र संयो-
गमंसः । यत्र य नानीवतत्र तत्प्रागभाव इति घटाभावप्रतीतिः । यत्र तु घट
मानीतखन संयोगस्य वर्वमानतया संयोगवंसप्रागमावयोरमावानासन्तामावर-
तीतिरिति प्रत्यायकामापेनाप्रतीत्युपपत्तौ किमनिस्खलाप्रयणेन । ननु भूतलपदामा-
योः कः संमन्यः। न तावत्संयोगः । तस्य द्रव्यमानतिक्या भूतलस द्रव्यत्वेऽप्य-
भावस द्रव्यलाभावेन तदसंभवात् । नापि समवायः । अयुतसिध्यभावादितिचेल.
पसंबन्ध इति गृहाण । घटाभावज्ञानकालीन घटाभाववत्तया ज्ञातं भूतलमेर
घटाभाषसंवन्धः । एवमन्यमापि ॥ १२॥

·सधिनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता।
सप्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयंत्यादिकमुच्यते ॥ १३ ॥
“अथ द्रव्यादिसप्तपदार्थानां साधर्म्यवैधये शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थ निरूपयितुमार-
भते--सप्तानामिति । आदिपदेनाभिधेयत्वप्रमेयत्वादिकं प्राह्यम् । सप्तानामपि
न्यायभावान्तपदार्थानां शेयत्वाभिधेयवादिकं साधर्म्य समानो धर्म उच्यते,
सप्तानामपीश्वरज्ञानविषयत्वात्प्रमाविषयत्वादमिधाविषयत्वाच्च । एवं द्रव्यादीनां
पण्णां भावत्वं साधय बोध्यम् ॥ १३॥
द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समयायिनः॥
अथ द्रव्यादिपधानां समानधर्म दर्शयनि-द्रव्यादय इति । द्रव्यादयः
व्यगुणकर्मसामान्यविशेषा. पञ्च पदार्थाः भावा अनेके भवन्ति, अथ च सम-
वायिनो भवन्ति । व्यादयः पञ्चेतिपदमुद्देश्यपरम् । भावा अनेके इति विधेय-
परम् । तथाचानेकत्वे सति भावत्वं द्रव्यादिपञ्चानां साधयमिति फलितम् । सम.
वाये भावखस्य सत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणायानेकत्वे सतीत्युक्तम् । अनेकत्वमभावे-
ऽप्यस्तीति तनातिप्रसङ्गव्यासेधार्थ भावत्वमिति । तथा समवायित्वमपि पचानां
साधयं तच समवायसंबन्धेन संबन्धित्व, द्रव्याणां खकार्यकारणद्रव्यैर्गुणकर्म-
सामान्यविशेषैध समवायात् समवायेन संबन्धित्तम् । समवायाभावयोश्च न
कुत्रापि समवायित्वमिति तयोर्वधर्म्य बोध्यम् । ननु प्रत्येकं घटादावाकाशादिषु
च नानेकत्वमित्यव्याप्तिरितिचेन । अनेकभाववृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वसा-
मिप्रेतत्वात् । सात्र जातिव्यत्वगुणत्वादिरूपा द्रव्यत्वस्य चाकाशादी सत्वामा-
ध्यातिः । ननु गुणे गुणानङ्गीकारात्संख्यारूपानेकलस्य गुणादिष्वभावात्कथं तमा-
नेकलव्यवहार इतिचेत-खाश्रयसमवेतवसंबन्धेनेति गृहाण ।
सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाद्या
सत्तावन्त इति । भाद्यान्नयः पदार्था द्रव्यगुणकर्मरूपाः सत्तावन्तो ज्ञेयाः ।
द्रव्यं सत् गुणः सन् कर्मसदिति प्रवीतेः रात्तासामान्यं तेषां साधर्म्यमित्यर्थः ।
सामान्यादिषु सत्ताप्रतीतिस्तदेकायसंबन्धादिति प्राक् प्रश्चितम् ।
गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥१४॥
गुणादिन्यमिक्षपदार्थपटुम् । निर्गुणक्रियः गुणक्रियाभ्यो गुणकर्मभ्यो
निर्गतो निर्गुणक्रियः गुणक्रियाशून्य इत्यर्थः। द्रव्यस्यैव गुणकर्माधारतया द्रव्यनि-
भानां तच्छ्न्यत्वं साधर्म्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥

·१० कारिकावली. [ कारणत्वनि । सामान्यपरिहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मता। सयें जात्यादयः सामान्यविशेषसमवायाभावाःसामान्यपरिहीना मताः। सामान्यानधिकरणलमेषां साधर्म्यमित्यर्थः । अनवस्था-रूपयाध-संबन्धासंभव- स्तेपु न जाविरिति प्राडिरूपितम् । पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ १५ ॥ पारिमाण्डल्यभिन्नानामिति । पारिमाण्डल्यं परमाणुपरिमाणं तद्भि- नानां सर्वेषां पदार्थाना कारणत्वं साधर्म्यमुदाहृतं न्यायविद्भिरित्यर्थः । द्र- व्याणां चित्समधायिकारणत्वं कृचिनिमित्तत्वं गुणकर्मणां खसमवायिकारण- समितरेषा निमित्तकारणत्वमिति सर्वेषां कारणवं साधयम् । पारिमाण्डल्यं तुन कुत्रापि कारणम् । तथाहि परिमाणं हि खाश्रयारब्धकार्ये ससमानजाती- योत्कृष्परिमाणजनकं भवति । पारिमाण्डल्यस्य कारणत्वं तदाश्रयः परमाणुस्वदा- रब्धकार्य घणुकरूपं, तत्र तेन खसमानगातीयोस्टपरिमाणजनने अणोरुरकृष्टमणु- सरमिति न्यायात् पणुकस्याणुसकाशादणुतरत्वापत्तिः । परमाणोरपकृष्टपरिमाण- तारतम्यविधान्तिभूमित्वसिदान्तमाथेति तस्य न कारणत्वम् । अत्र पारिमा- टल्य पणुकपरिमाणस्याकाशादिगतपरममहत्परिमाणम्य चोपलक्षणं बोध्यम् । ततोऽस्याकारणत्यात न यणुकपरिमाणस्य श्यणुकपरिमाणजनकत्वं त्र्यणुकस्य घणुकादपि सूक्ष्मतया चाचपल्लामावात्तिः । अतएषाणुगतद्विरवसंख्या वणुकग- नित्यसंख्या च अणुकच्यणुक्योः परिमाण जनिति वश्यते । एवं परममहत्य- माणस्य कारणत्वे तदाभयद्रव्यस्याकाशादेखतोऽप्युत्कृटपरिमाणवत्त्वापत्त्याs. काशादः परममहत्त्वमेव लप्येत ॥ १५ ॥ अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियवा पूर्ववर्तिता कारणत्वं भवेत् ननु कारणसमेव किं भवतीत्यत आह-अन्यथासिद्धीति । पूर्ववर्तिता कार्योत्पत्तिप्राफालवृत्तित्व, तच देवादागते रासमादायपि भवतीति तनातिनसह- ध्यात्यर्थ नियतेति विशेषणम् । नियतलमावश्यकत्वं, तादृशपूर्ववर्तिताया रास- भादावभावान तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । निरतत्वं कारणलमित्युफो कार्येऽतिव्याप्ति- रिति पूर्ववर्तिताभहणम् । नियतपूर्ववर्तिता दण्डत्वादावस्तीति तयवच्छेदार्थमन्य. पासिदिशयपत्युक्तिः । दण्डत्वादेस्तु दण्डादिनान्यथासिद्धलान कारणत्वम् ।

·कारणत्वनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । तथा चानन्यथासिद्धानियतपूर्ववृत्तिलं कारणत्वमिति सिद्धम् । तच दण्डकपालकु- लालादावस्तीति तत्कारणमुच्यते। तस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ।। १६ ॥ एवंलक्षितं कारणत्वं विभजते-तस्येति । तस्य कारणत्वस्य त्रैविध्यं परि- कीर्तितं तत्कारणं त्रिविधमित्यर्थः ॥१६॥ समयायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमयायिहेतुत्वम् ।। एवं न्यायनय स्तृतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् ।। १७ ।। वैविध्यमेवाह-समवायीति । अथापीति समुच्चये। असमचायिहेतुत्वम- समवायिकारणत्वम् । निमित्तहेतुत्वं निमित्तकारणलम् । कारणं त्रिविधं समवा- यिकारणमसमवायिकारणं निमित्तकारण चेत्यर्थः ॥१५॥ यत्समवेतं कार्य भवत्यवेहि समवायिजनकं तत् ।। तत्र समयायिकारणं लक्षयति यत्समवेतमिति । कार्य घटपटादि यत्स- मवेतं यस्मिन्समवायसंवन्धेन संबद्धं सद्भवति उत्पद्यते तत्समवायिजनक समवा- मिकारणमवेहि जानीहीति शिष्यावधानार्थमुक्तिः । घटो हि कपालयोः समवेतो जायत इति कपाले घटस्य समवायिकारणे भवतः, पटश्च तन्तुषु समवेतो जायते ततस्वन्तवः पटस्य समवायिकारणं, घटपटयो रूपं घटपटयोः समवेत जायते अत्तो घटपटयोः खरूपं प्रति समवायिकारणलम् । एवमन्यदपि बोध्यम् । तत्रासनं जनकं द्वितीयम् असमवायिकारणं लक्षयति-तत्रेति । तत्र समवायिकारणे आसनं सत् यजनक तदसमवायिकारणम् । जनकत्वं समयायिकारणेऽपीति तद्वारणार्थ तमास. समिति । पटसमवायिकारणतन्तुपु समवेतस्य तन्तुत्वस्यापि तत्रासमत्वात्तद्वारणाय जनकमिति, तन्तुत्वस्यान्यथासिद्धत्वेनाजनकत्वाभातिव्याप्तिरिति भावः। तत्रासमवा- यिकारणस्य समवासिकारणे प्रत्यासत्तिरपि समवायेन, कचित्खसमवायिसमवायेन योध्या । तमाया यथा कपालसंयोगस्य । पटस्थ समवायिकारणं कपालद्वयं तत्र समवायेन प्रत्यासनस्तत्संयोगो घटं जनयन् घटं प्रत्यसमवायिकारणं, एवं तन्तु- संयोगः पटसमवायिकारणतन्तुषु समवायेन प्रत्सासनः पटजनकः पटासमवायिका- रणम् । द्वितीया प्रत्यासत्तिर्यथा कपालरूपस्य-घटरूपस्य समवायिकारणं घटखत्र खसमवायिसमवायसंवन्धेन प्रसासन कपालरूपं घटरूपं जनयत् घटरूपासम- --- ·१२ "कारिकावली। [अन्यथासिद्धिनिः पायिकारणम् । कपालरूपस्य घटे समवायेन प्रत्यासतिर्न भवति तस्य कपालसमवे. तलात् , विनाच प्रसासतिं न कारणवमन्ययातिप्रसङ्गात् , ततः वसमवा- यिसमवायसंयन्ध आश्रितः । स्वं कपालरूपं तस्य समवायि कपालं तत्समवेतो घट इति परम्परासंबन्धेन कपालरूपस्य घटे प्रत्यासन्नवं, एवं तन्तुरूपं पारा पटे सन्निहितं 'सत् पटरूपजनकमिति पटरूपाऽसमदायिकारणम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । इगे एव प्रत्यासती कार्येण सहकार्यसमवेतत्व-कारणेन सहकार्थसमवेत- त्वपदाम्यामुच्यते । तत्र कपालसंयोगस्य कार्येण घटेन सह एकस्मिन्मथै कपाले समवेतत्वं, कपालरूपस्य कारणेन खकार्यघटरूप-रामवायिकारणेन घटेन सहकार्थे कपाले समवेतत्वमित्यर्थः । अत्रात्मविशेषगुणानां कुत्रापि नासमवायित्वमिति तद्विशत्वं सामान्यलक्षणे विशेषणं देयम् । तथाचामविशेषगुणमिनत्वे सति समवायखसमवायिसमवायान्यतरसंवन्धेन च कारणत्वमसमवायिकारणत्वमिति सामान्यलक्षणं सिद्धम् । एवं कपालभिन्नसमवेतमिन्नस्ये सति कपालसमवेत घटकारणं घटासमवायिकारणं, तन्तुमिनसमवेतमित्रत्वे सनि तन्तुसमवेत पद- । जनकं पटासमवायिकारणमित्यादिविशेषलक्षणमूद्यम् । अन कपालचक्रसंयोगक- पालकुलालहस्तसंयोगादीनामपि कपालसमवेततया घटासमवायित्वं स्यादिति तन्नि- पेपार्थ सत्यन्तं, कपालचक्रसंयोगस्य न कपालमानसमवेतवं किंतु चकसमवेतत्व- मपि, संयोगस्य द्विगुणलात्कपालसंयोगस्तु कपालसमवेत एवेति भावः । कपा- लसमवेतरूपादौ कपालखादौ च तद्वारणाय कारणमिति, तयोरन्ययासिद्धत्वेनाका- रणत्वात् । एवं नुरीतन्तुसंयोगऋविंदहस्वसंयोगादापतिप्रसनवारणाय पटासमवा- विकारणलक्षणेऽपि ससन्तम् । तन्तुत्वे तन्तुरूपादौ च तद्वारणाय पटजनकमिति । आम्पां परं तृतीयं स्यात् ॥ १८॥ ... निमित्तकारणं लक्षयति-आभ्यामिति । आभ्यां समवाय्यसमवायिकार. •णाभ्यां पर मिन्नं सत् यत्कारणं तत्तृतीयं निमित्तकारणं स्यात् । यथा कुलालद- •ण्डचक्रादिर्घटस्य । कुविन्दतुरीवेमादिक पटस्य । एवं कपालचकसंयोगतुरीतन्नु- संयोगयो समवाय्यसमवायिमिन्नत्वे सति पटपटकारणत्वानिमित्तवं योध्यम् । दिकालादृष्टशादीनां कार्यमानं प्रति निमित्तकारणवम् ॥ १८ ॥ येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य । • अन्य प्रति पूर्वमावे ज्ञाते यत्पूर्वभाष विज्ञानम् ॥१९॥ अन्ययासिद्धिमन्यस्येदि कारणलक्षणेऽन्यथासिद्धिशून्यलं निवेशितं तन. .

·अन्यथासिद्धिनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। १३ वान्ययामिद्धिरित्यपेक्षायां पञ्चविधमन्यथाविद्धमाह-येन सहेति । कारणस्य कार्य प्रति येन-सह यदवच्छेदेन पूर्वभावः पूर्ववर्तित्वं गृह्यते तद्रूपं तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्धं प्रथमम् । द्वितीयं दर्शयति-कारणमिति । चा अथवा यस्य कार्य प्रति पूर्वभावः सातव्येण न ज्ञायते, परंतु कारणमादाय तत्कार्यकारणमु- पादाय तदधीनतया पूर्वभावो गृह्यते तद्वितीयमन्यथासिद्धम् । तृतीयमाह- अन्यं प्रतीति । अन्य उपस्थितकार्यादितर पदार्थ प्रति पूर्वभावे ज्ञाते सति यस्य पश्चादुपस्थितकार्य प्रति पूर्वभावविज्ञानं भवति तदप्यन्यथासिद्धम् ।। १९ ।। जनकं प्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते । अतिरिक्तमथापि यद्भवेनियतावश्यकपूर्ववर्तिनः ॥२०॥ चतुर्थमन्यथासिद्धमाह-जनकं प्रतीति । जनकमुपस्थितकार्यकारणं प्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञात्वा यस्य कार्य प्रति पूर्ववर्तिता न गृह्यते अर्थात्प्रय कार्यकारणं प्रति प्राग्भावं ज्ञात्वा पुनस्तत्परम्परासंबन्धेनोपस्थितकार्य प्रति प्राग्भावो ज्ञायते तदन्यथासिद्धम् । पञ्चममन्यथासिई लक्षयति-अतिरिक्तमिति । नियतमव्य- मिचारि आवश्यकमवश्यकृप्तं यत्पूर्ववर्ति कारणं तस्माद्यदतिरिक्तमधिकं भवेत्तत्पश्च- ममन्यथासिद्धम् ॥ २०॥ एते पञ्चान्यथासिद्धाः निगमयति-पते इति । एते पूर्वोक्तलक्षणविशिष्टाः पञ्चान्यथासिद्धा इति व्यवहियन्ते। दण्डत्वादिकमादिमम् ।। घटादी दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ।। २१ ।। तृतीयं तु भवेद्योम कुलालजनकोऽपरः॥ पञ्चमो रासभादिः स्यादेतेप्वावश्यकस्त्वसौ ॥ २२॥ तत्र क्रमादुदाहरणान्याह-दण्डस्वादिकमिति । आदिपदेन कुलालव- तन्तुरवादिपरिग्रहः । आदिमं प्रथममन्ययासिद्धम् । दण्डो हि घटं प्रति दिमित्त- फारणं तस्य च घटं प्रति प्राग्भावो दण्डत्वावच्छेदेन गृह्यते इति घटकारणे दण्डे कारणतावच्छेदकं दण्डत्वमन्यथासिद्धम् ॥ १ ॥ घटादी कार्ये जनयितव्ये

·फारिकावली।
[साधयनि
दरूपादि द्वितीयमन्ययामिदं दर्शितम् । दण्डरूपस्य घटं प्रा माग्भावो न
सातत्रयेणावगम्यते किंतु घटकारण दण्डमादाय तदधीनतयेति घटं प्रति
दण्डरूपमन्यथाखिदम् ॥ ३ ॥ व्योमाकांशं तृतीयमन्यथासिदं भवेत् घटा•
दिकं प्रत्याकाशस्य कारणत्वमभ्युपगम्यते चेत्तदा तदवच्छेदकमाकाग्रलं था-
च्यम् । तथ न जातिरेफव्यफिस्तित्वात् । किंतूपाधिः शब्दसमवायिकारणत्वमा-
काशत्वम् । एवंच शन्दं प्रसाफाशस्य पूर्वपत्तितां ज्ञात्वानन्तरं पदादिकं प्रति
प्राग्मावो शायते इति घटं प्रयाकाशं तृतीयमन्यथासिद्धम् ॥ ३ ॥ कुलाल.
जनका कुलालपिता अपरचतुर्थोऽन्यथासिद्धः । कुलालजनकस्य कुलाल-
त्वेन घरं प्रति कारणत्वे नान्यथासिद्धिः कुलालबावच्छिलस्य घटत्वावरिछन्न प्रति
कारणत्वात् । फुलालपितृत्वेन तस्य घटहेतुत्वे चतुर्यन्ययासिद्धिः । तथाहि कु.
लालजनकस्य घटं प्रति पूर्वभावो घटजनककुलाल प्रति पूर्ववृत्तितां ज्ञात्वैव तत्पर-
म्परांसंवन्धेन गृह्यते इति कुलाल प्रति कारणीभवमपि पुलालजनकः कुलासजन्य
घर प्रत्यन्यथासिद्धः ॥४॥रासमादिः पञ्चमोऽन्यथासिद्धः । यद्धटव्यक्ति
प्रति रासमस्य नियतपूर्ववर्तित्वं जातं तत्रापि रासभस्य न कारणत्वं, घटखाद-
छिन्न प्रति नियतावश्यकपूर्ववर्तितया सिकारणभावैर्दण्डादिमिरेव तद्भटव्यतरपि
संभवे रासभस्य न कारणत्वमन्यथासिद्धखात् ॥ ५॥ पञ्चमेनान्येषां चरितार्थव-
माह-एतेविति। एतेषु पघखन्यथासिद्धप्वसी पञ्चमोऽन्यथासिद्ध आवश्यकः।
भनेनेतरेषा संग्रहादस्थेतरेरसंग्रहात् । तथाहि घदमानं प्रति नियतावश्यहसपूर्व-
तिमिर्दण्डादिमिरेव पटसंभवे दण्डलदण्वरूपाकाशानि नान्यथासिद्धलाकारणी.
भवितुं क्षमन्ते । कुलालेन घटोत्पतिसंभवे कि तलिनेति चतुर्थस्याप्यन्यथासि.
इवम् । अवान्तरविशेषतया भेदप्रदर्शनं तु शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थम् ॥ २१-२२ ।।
समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञेयम् ।
गुणकर्ममात्रवृति ज्ञेयमथाप्यसमयायिहेतुत्वम् ।। २३ ।।
एवं प्रासंगिक कारणलक्षणं सोपस्कर निरुप्य प्रकृतं साधयनिरूपणमनुस-
रति--समवायीति। एवकारेण गुणादिपके समवायिहेतुत्वं नेति वैधयं द्योत्यते।
मानपदैन द्रव्यस्य सामान्यादिचतुष्टयस्य च व्यावृत्तिः । नन्वात्मविशेषगुणानां
नाप्यसमवायिहेनुत्वं नास्त्रीत्ययासिरितिष । गुणकर्मनिनानामसमवायिहेतुत्वं
नास्त्रीत्यत्र तात्पर्यात्। यद्वा असमाविकारणवृत्तिसत्तामिलजातिमत्त्वार्थत्वात्तत्रापि
भाव्याप्तिः॥२३॥

·. । ९ साधर्म्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । 'अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते ॥ अन्यत्रेति । इह सप्तमु पदार्थेषु नित्यद्रव्याणि पृथ्व्यादिचतुष्कपरमाणवो । व्योमादिपञ्चकं च तेभ्यः अन्यत्र मिन्नेषु पदार्थ वाश्रितत्वं साधर्म्यमुच्यते। पाश्रिताचं नाम कालिकसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन वृत्तिमत्वम्, घटादीनां संयोगेन भूतलादी समवायेन कपालादी वृत्तिमत्वादात्रितत्वम् , एवं गुणकर्मणोर्दव्येषु, सामा- न्यस्य च द्रव्यादिपु त्रिपु, विशेषाणां नित्यद्रव्येषु समवायेन, समवायस्य च द्रव्या- दिपु स्वरूपसंबन्धेनाभावस्य च द्रव्यादिषु विशेषणतासंबन्धेनाश्रितस्वं बोध्यम् । । नित्यदव्याणां लकार्यतया समवायेन वृत्तिमत्त्वं नास्ति परममहतां च तेषां संयो- गेनापि तदभावः। अपकृष्टपरिमाणवतां नित्यदव्याणां च संयोगस्य वृत्तिनिया- मकवानभ्युपगमादनाधितरव, गगनादिकं सदास्तीत्यादिव्यवहारेण नित्यद्रव्याणां । कालिकसंबन्धेन कालादौ वृत्तिमत्त्वेऽपि न दोपः । तदतिरिक्तसपन्धस्यैवाप्रितल. । घटकत्वात् ॥ इति पदार्थानां साधर्म्यनिरूपणम् ॥ क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥ २४ ॥ अथ द्रव्याणामेव साधर्म्य निरूपयति-क्षित्यादीनामिति ॥ द्रव्यत्वज्ञा- तिमत्त्वं गुणवत्त्वं नवव्याणां साधर्म्यम् । नवानां यथायोग्यं गुणाननुपदमेव वश्यति ।। २४ ॥ क्षितिजेलं तथा तेजः पवनो मन एव च ॥ परापरत्वमूर्तसक्रियावेगाश्रया अमी ॥ २५ ॥ क्षितिरिति । परत्वापरत्वे दिकृते कालकृते चापेक्षावुद्धिजन्ये गुणविशेष- रूपे । मूर्तत्वं परिच्छिनपरिमाणवत्त्वं, क्रिया कर्म, वेगः प्रसिद्धः तदाश्रयत्वं क्षित्यादिचतुष्कस्य मनसश्च साधर्म्यम् ॥ २५ ॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् ।। कालेति । सर्वगतत्वं सर्वमूर्नसंयोगित्वं, परमं महत् परममहत्सरिमाण- पत्वं, तदाकाशादिचतुष्कस्य साधर्म्यम् । क्षित्यादिपश्च भूतानि भूतत्वमात्मावृत्तिविशेषगुणवत्त्वं तमित्यादिपञ्चानां साधर्म्यम् । आत्मनि विशेषगुणवत्तयातिप्रसनवारणायात्मावृत्तीति । पूर्व ·1 १६ फारिफावली। [ पनि सारि स्पर्शयन्ति हि ॥ २६ ॥ पिव्यादिचतुर्णा स्पर्शवत्वं साधर्म्यम् ॥ २६॥ द्रव्यारम्भचतुर्पु सात् द्रव्यारम्भ इति । व्यारम्भकत्वं पृथिव्यादिसाधर्म्यम् । नच घटादी तद- व्याप्तिः । द्रव्यारम्भकवृत्तिद्रव्यत्वव्याप्त्यजातिमत्त्वस्य - विवक्षितखात् । अथाकाराशरीरिणाम् ॥ अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इप्यते ।। २७ ।। आकाशेति। आकाशात्मनां क्षणिकाव्याप्यवृत्तिविशेषगुणवत्वं साधर्म्यम् । अन्याप्यत्तित्वं खालन्ताभावसमानाधिकरणत्वं, क्षणिकत्वं तृतीयक्षणत्तिध्वंस. प्रतियोगिलम् । आकाशविरोपगुणः शब्दः स चाकाशेकदेशे जायते द्वितीय- शब्देन च विनश्यति । एवमात्मनो विशेषगुणो ज्ञानादिः शरीरावरछेदेन जायते खोत्तरक्षणवर्तिगुणान्तरेण च विनश्यति ॥ २७ ॥ रूपद्रवत्यप्रत्यक्षयोगिनः प्रथमास्त्रयः ।। रूपद्यत्वेति । प्रथमात्रयः पृथिवीजलवायः रूपदवलप्रत्यक्षयोगिनः । रूपवत्वं द्रवत्ववत्त्वं प्रलक्षविषयत्वं च तेषां साधर्म्यमित्यर्थः । गुरुणी द्वे रसपती = पृथिवीजले गुरुणी गुरुत्ववती रसवती च गुरुत्ववत्त्वं रसवावं च तयोः साधर्म्यम् । द्वयोनैमित्तिको द्रवः ॥ २८॥ नैमित्तिकोऽमिसंयोगजन्यो चो द्वयोः पृथिवीतेजसोतहेमादिरूपयोवर्तते। जले अवस्य सारिद्धिकत्वात् ।। २८ ॥ भारमानो भूठवर्गध विशेषगुगयोगिनः ।। आत्मानो जीवाः। भूतवर्गः पृथिव्यादिपश्चकम् । विशेषगुणवत्वमेषां साधर्मम् । यदुक्तं यस्य साधर्म्य वैधर्म्यमितरस्य तत् ॥ २९ ॥ : एवं साधर्म्यगुवत्ता तलतियोगित्वलक्षणवधर्म्यमाह यदुकमिति । सर्व- पदार्थसाधारणं ज्ञेयत्वादिकं विहाय यद्यस रापम्यं तदितरस्य वैधर्म्यम् ॥ १९ ॥ .

·प्रतिद्रव्यं गुणाः] मुक्तावलीकण्ठामरणसहिता । स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्या संस्कारो मरुतों गुणाः ॥ अथ द्रव्यनवके प्रत्येकं गुणान्विभजते-स्पर्शादय इति । स्पर्शसंख्यापरि- माणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वान्यष्टौ वेगाख्यो वेगनामा संस्कारक्षेति नव मस्तो वायोर्गुणा इत्यर्थः । स्पर्शाद्यष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥ ३०॥ तेजसो गुणानाह-स्पर्शादीति । स्पर्शायष्टी पूर्वोच्चाः, वेगः संस्कारः, रूपं द्रवलं घेत्येकादश तेजसोऽमेर्गुणाः ॥३०॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगव द्रवत्वं च गुरुत्वकम् ॥ रूपं रसस्तथा लेहो पारिण्येते चतुर्दश ॥ ३१॥ जले चतुर्दशगुणानाह-स्पर्शादय इति ॥३१॥ स्नेहहीना गन्धयुताः क्षिताचैते चतुर्दश ॥ पृथिव्यामपि चतुर्दशाह-कोहहीना इति । एते पूर्वोफजलगुणाः मेहरहिता गंन्धसहिताः सचिटकं वेगद्रवत्वगुरुत्वरूपरसगन्धा भूमेणा इत्यर्थः । युद्ध्यादिपर्ट संख्यादिपञ्चकं भावना तथा ॥ ३२ ॥ धर्माधौ गुणा एते आत्मनः स्युचतुर्दश ।। मात्मनो गुणान्गणयति-युद्ध्यादीति । पुस्खादिपकं युदिसुरादुःखेच्याद्वेषप्र- यना संख्यादिषयकं संख्यापरिमाणपरत्वसंयोगविभागाः भावनात्यः सेस्वारः धर्माधमौ च एते चतुर्दश गुणा आत्मनो जीवस्ये त्वः ॥ ३२ ॥---- संख्यादिपञ्चकं कालदिशोः फालदिशोगुणानेकीकृल्लाह-संख्यादीति । शब्दव ते च से ॥३३॥ भाकाशे तानाह-शन्दश्यति । से भागशे पानावे च संख्यादयः पयेति पहणाः॥३३॥ संख्यादिपञ्चकं युद्धिरिच्छा यतोपि घेथरे ।। ईश्वएगानाह-संख्यादीति। ईसरे अवियाभारामाधामावस्खेन मुस- ·कारिकावली। दिव्यानिक दुःसामावलदभावादेव, भावनाख्यसंस्कारामावः, वीतरागतया च देषाभावः। सथिनिमित्कारणतया च नित्यज्ञानेच्छाप्रयझवत्वाद्विमुखादेकखादिवरमिनत्या च शानेच्छाप्रयत्नसंख्यापरिमाणपृथस्तसंयोगविभागा अष्टौं ईश्वरराणा इत्ययः।- परापरत्वे संख्यादिपञ्च वेगव मानसे ।। ३४ ।। मनोगुनाह-परापरत्वे इति । परापरत्वे संख्यादिपञ्चक देगथैत्य मानसेमा पड्विधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥ ३५ ॥ एवं पदार्यानां साधर्म्यवैधर्थे निरूप्य प्रत्येक व्यादि विरुपयितुमादौ पृथिवी निरूपयति-तति । तत्र पृथिव्यादिद्रव्यनवकमध्ये क्षितिः पृथिवी गन्धहेतुः गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकं पृथिवीत्वम् । अत्र समवाधिकारणत्वस्य हेनुपदेन विवक्षणात्कार्यमानिमिराहेतो कालादो नातिव्याप्तिः । ननुत्पन्नविनष्टघटादावव्याप्ति- रितिचेन्न गन्धसमवायित्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमावविवक्षणात् । गन्धसमवायिका- रणं पृथिवी तत्र कारणतावच्छेदकनया वर्तमाना व्यत्वव्याप्यजातिः पृथिवीतरूपा तस्याः सर्वत्र रात्वानाव्याप्तिः । अब पृथिवीत्वजातिसियर्थ गन्धहेतृत्वमुरुम् । लक्षणं तु गन्धवत्वमेव । जलादौ गन्धप्रतीतिस्वीपाधिकी खसमवामिसंयोगसं- बन्धेन निर्वाधा। नानेति । शमनीलपीतरत्तहरितकपिशचित्रमेदात्सप्तधा यदूर्ष तद्वती। रूपवति जलादावतिव्याप्तिवारणाय नानेति । तत्र पृथिव्यां रसः षड्वियः, मधुराम्ललधपकटुकपायतितमेदान् । रसवति जलेऽतिप्रसनवारप्णय पहिध इति । मन्यस्त सौरभासोरमभेदभिगो द्विविधः पृथिव्यां तिष्ठतीति वस्तुस्थितिमानपद- र्शनेऽभिप्रायो न लक्षण इति बोध्यम् ॥ ३५ ॥ स्पर्शतसां तु विज्ञेयो हनुणाशीतपाकजः ॥ नित्यानित्या च सा वेधा नित्या सादणुलक्षणा ॥३६॥ अनित्या तु वदन्या स्यात्सैवावयवयोगिनी ॥ सा च विधा भवेदेहमिन्द्रियं विपयस्तथा ॥ ३७॥ स्पर्श इति । अनुष्णसर्शस जले सत्वादशीति । तस्य तेजति गावा- दनुष्णेति । तादयस्यापि वायो सत्वात्पाकजेति । प्रस्तुतस्तु पाजपवर्ष ..

·द्रव्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। लक्षणमन्यन तदभावात् । अनुष्णाशीतेति तु वस्तुस्थितिप्रदर्शनम् । एवं निरूपिता पृथिवी. विभजते-नित्येति । नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगिलम् । तत्प्रतियोगिल्लम: नित्यत्वम् । सा पृथिवी द्वेधा दिप्रकारा निसा अनिसा च । ते एव क्रमादर्श- यति-नित्येति । अणुलक्षणा परमाणुरूपा पृथिवी, नित्या स्यात् । तदन्या, पर- माशुभिमा ध्यणुकादिरूपा, पृथिवी, अनित्या स्यात् । किंच सैवेति.। तच्छन्देन सनिकृष्टायाः परामर्शः । सा अनित्या पृथिव्येवावयवयोगिनी सावयवा । एव- कारण निसाया निरवयवत्वं द्योत्यते । अतएव च तयोनिसत्वानियत्वे । सावयवमेव हि द्रव्यं विनश्यति न, निरक्यवमिति । कार्यरूपां पृथिवी विभजते- सा चेति । सा अनित्या पृथिवी त्रिधा त्रिप्रकारा भवेत् । देहमिन्द्रियं विषय- चेति भेदात् ॥ ३६-३७॥ योनिजादि भवेदेहमिन्द्रियं प्राणलक्षणम् ॥ विपयो घणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ ३८ ॥ तत्र, पार्थिवदेहमुदादति-योनिजादीति । भादिपदादयोनिजं प्राह्यम् । शुक्रशोणितमियोमेलनजन्यं योनिजम् । तद्गिलमयोनिजम् । योनिजमपि द्विधा जरायुजमण्डज येति । जरायुर्गर्भवेष्टकचर्मपुटंततो जात मानुपपदादीनाम् । अण्ड सर्पपक्ष्यादीनाम् । अयोनिजमपि द्विधा खेदजमुद्भिज चेति । तत्रायं कृमिदंशा- दीनाम् । पृथिवीमुद्भिय जातमुद्भिनं तरुगुल्मादीनाम् । अत्र नारकिणो खनियां च शरीरमप्ययोनिजम् । धर्माधर्मविशेषसहिताणभ्य एव तच्छरीरोत्पत्त्यभ्युपग- मादिति बोध्यम् । अय पार्थिवेन्द्रियमाह-इन्द्रियमिति । प्राणं गन्धप्राहक - - " " १ शरीरम् । सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भोगः । स चात्मनि यदवच्छेदेन जायते त. भोगायतनम् । शरीरत्वंयनजातिः पिधीवादिना संकरात् । संकरस्य जातिवा- धकत्वं नैयायिकरभ्युपगतम् । संकरच परस्परायन्ताभावसमानाधिकरणयोरेवत्र समावेशः । तथाहि पृथिवीलालन्ताभावाधिकरणजलीयादिशरीरेषु पर्तते शरी- रत्वम् । शरीरत्वात्यन्ताभाषाधिकरणपटादिएच पर्वते पृपिवीत्वमुभयोच समावेश एकत्र पार्थिवशरीरे इति संकरः। किंतु चेटाश्रयत्वं शरीरत्वम् । पेशापि हिताहि- ·२० “फारिकापली . द्रियनिक समाप्तिपरिहाराय किया, न सन्दनमानं, तेन न घटादायतिव्यामि । गन्धवचन रीर पार्षिशरीरम्। तयाम्मदारीनाम्। पार्थिवशरीरेऽपि लेदोमव्यूहावकाशोपर: घिसमलादीनां निमितहेतुतया निर्यादा । मतएव पाचमौतिकवान्यवहारः । एव- मिन्द्रियत्वमपि न जातिः,वेनत्त्यादिना संकरात, किंतु शन्देतरोभूतविशेषगुणा- नाप्रयाये राति शानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्यम् । थामन्यतिव्याप्ति वारणाय सत्यन्तम् । पान्देवरोद्तविशेषगुणमुरादु सावायलानात्मन्य तिव्याप्तिः। उद्तविशेषगुणस्य शब्दस्य श्रोत्रे सत्त्वाताव्याप्तिरतः शन्देतरेति । विशेषगुण- रूपादिमति चाइरादावव्यातिवारणायोहदेवि । चक्षुरादिगतगुणानां त्वनुतत्वान दोपः । शम्देतरोदतगुणसं संयोगादेयधुरादौ रात्वादन्याप्तिवारणाय विशेषेति । एतावतापि कालादावविश्यातिरत उत्तरदलं (यद्यपि कालादावपि सर्वाधारता-- नियामकसंवन्धेन मनःसंयोगाश्रयत्वं वर्तते इत्यतिव्यातितादवस्य तथापि) तस्य संयोगस्य ज्ञानकारणत्वामावान दोपः । इन्द्रियावयविषयसंयोगोऽपि प्राचां मते प्रत्यक्षकारणमिति शानकारणसंयोगामय इन्द्रियावयवेऽपीन्द्रियत्वं स्यादतो मनः- संयोगेति । एवं द्रव्यले सति स्पादिषु पञ्चसु मध्ये गन्धमात्रामिव्याकमिन्दियं पार्थिवेन्द्रियं, घ्राणस्य गन्धस्वाभिव्यञ्जकत्वमपीति व्यभिचारवारणाय रूपादिषु मध्ये इति । घ्राणेन्द्रियसनिकस्यापि गन्धमात्रामियजकत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वे सतीतिविशेषणम् । एवं विषयत्वमपि न जातिः सामान्यादावपि सलात किंतपभोगसाधन विषयत्वम् । ननु विषयस्योपभोगसाधनत्वं किं साक्षादिष्यते उत परम्परया? आधे ध्यणुकादावव्याप्तिः, अन्ये परमाणावतिव्याप्तिरितिन। साक्षासापरासाधारणवस्य विवक्षणात् । तयाच परम्परयोपभोगसाधने हाणु- मादी नाव्याप्तिः । नच परमाणापतिव्याप्तिस्वसापि लक्ष्यलात् । अत्र तु कार्यए. दिव्या एवं त्रिधा विभननादवाशुकादिप्रहणमिलदोपः । गन्धवांच विषयः पाणि- बाविषयः । पाषाणादो गन्धानुपलम्गस्त्वत्करतयेति । एवमप्रेऽपि ततच्छरीरे- न्दियविषयेषु विशिष्य लक्षणं इष्टव्यम् ॥ ३८॥ वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीवलौ ॥ मेहनत्र द्रवत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ।। ३९ ॥ जलं निरूपयति-वर्ण इति । अत्रेवरव्यावृत्त्यर्थभेदपदमध्याहार्यम् । जले वर्णः एव रसो मधुर एव । तेन न पृयिभ्यामतिव्याप्तिः । तेजस्पतिव्याप्ति- ·- द्रव्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। वारणाय शुक्लवर्णस्यामाखरत्वं बोध्यम् । स्पर्शस्तु जले शीतलः । महोदके हि प्रत्यक्षं शुरुत्वं मधुरखं शीतलत्वं चानुभूयते । कालिन्दीजलादौ नीलिमोपलब्धिर्ज- म्भीररसादावम्लाद्युपलब्धिस्तलोदकादावीण्यस्य प्रतीतियौपाधिकी वसमवायिसं- योगेन निर्वाधा। मेहस्तत्र जले एव । अन्यत्र तदभावानेहस्यावान्तरविभागा- मावालेहमानमुक्तम् । तत्र जले द्रवत्वं सासिदिकं खाभाविकम् । नैमित्तिकस्य तस्य पृथिवीतेजोवृत्तिवात् । एवं शिलातलादो शीतस्पर्टी घृतादौ व नेहस्सैल- क्षीरादी सांसिद्धिकद्रपच जलीय एव बोध्यः ॥ ३९ ॥ नित्यतादिप्रथमवत्किंतु देहमयोनिजम् ॥ इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिपियो मतः॥४०॥ जलं विभजते--नित्यतादीति । प्रथमवदिति षष्ठ्यन्ताद्वतिस्तेन प्रथमायाः पूर्वोदितायाः पृथिव्या इव जलस्य नित्यतादि योध्यमित्यर्थः । तथाहि अलं द्विविध निस्समनित्यं च । निसं परमाणुरूपम् । अनित्यं धणुकादि सर्पम् । तदेव चाव- यवसमवेतम् । तच त्रिधा शरीरेन्द्रियविषयमेदात् । ननु जलीयशरीरमपि योनि- जायोनिजभेदेन किं द्विधेत्याकांक्षायो पृथिवीतो यो विशेपस्तमाह-किंत्विति जलीयदेहमयोनिजमेव न योनिजमित्यर्थः । तदपि वरुणलोके प्रसिद्धम् । जली. यादिशरीराणां पार्थिवभागोपष्टब्धतयोपभोगक्षमत्वं वोप्यम् । जलीयमिन्द्रियं दर्श- यति--इन्द्रियमिति । रसनं दव्यत्वे सति रूपादिपञ्चमु रसमात्रामिव्यमकं जिहाप्रवर्ति जलीयमिन्दियम् । विषयमाह-सिन्ध्यिति। सिन्धु. समुदः । हिमं तुपारः भादिपदालूपदापीनदीतडागारकादिमहः । नच हिमकरकयोः कठिनत्वा- पार्थिवत्वमिति वाच्यम् । अदृष्टविशेषेण द्रवत्वप्रतिरोधे सत्र तत्प्रलयस्य प्रान्त- स्वात् ॥ ४॥ स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु खाद्रूपं शुक्मावरम् ।। नमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यवादि च पूर्ववत् ॥४१॥ तेजो निरूपयति-स्पर्श इति । स्पर्शस्य पृथिव्यादिप्वपि सत्वादुष्ण इति । अभाखरशुक्लस्य भूजलयोः सत्त्वाद्भाखरेति। चन्द्रकिरणादावीण्यं तदन्तःपाति- सलिलौंस्येनाभिभूतं, मरकचे पार्थिवसर्शनानिभूतं, चारादी सनुतमिति न गयते । एवं मरकतवहपादौ पार्थिवरूपेगामिभवाच्छुम्माखरत्वाप्रहः । नैमितिक २,सजातीयमरणकतममाणमभिभवः । ..

·'कारिकावली। [द्रव्यनित घहिसंयोगसाध्य देवत्वं सणे तदर्शनानासंभवः । तेजसो नियतादिपूर्ववबलस्पे. वेत्यर्पः। तथाहि तेजी द्विविध नियमानत्वं च, नित्य परमापुरूपमनिय तदन्य- सर्व कार्यरूपम् । तदपि त्रिपा शरीरन्द्रियविषयमेदात् शरीरमयोनिजमेव । तो सूर्यलोकादौ प्रसिद्धम् ॥ ४१ 'इन्द्रिय नयनं बंदिस्वर्णादिपियो मतः ।। तैजसमिन्द्रियमाहे-इन्द्रियमिति । नयनं द्रव्यत्वे सति रूपादिपश्यतु रूपमात्रामिण्यमकं कृष्णकनीनिकामवति तेजसमिन्द्रियम् । तस्य विषयमाह-- वहीति । आदिना जाठरवैद्युतपरिग्रहः । ननु मुवर्ण पीततागुरुवाध्यता जैमित्तिकदवसाच पार्थिवस्विति धेश सुवर्ण तेजस, असति प्रतिबन्ध फेऽत्यन्तानलसंयोगेऽप्यनुच्छियमानद्रवणाधिकरणलाह, थमेवं तनयं यथा पता- त्यतुमानेन तेजसलात् । अमिसयोमं दिनानुचिछयमानदपत्वाश्रये पृतादाप- तिव्यामिवारणायांनलसंयोगेऽपीति । मन्दामिसंयोगेऽपि पृतादी तदनुरदादल. न्तानलेति । तथापि तस्य जलमध्यस्थोवे तदनुरछेदादरातीति । एवं गुवर्णस्य तेजसरवे पीततागुरुतापयत्वं तदन्तर्गतपार्थिवभागस्यैवेति षोभ्यम् । पार्थिवरूप. स्पर्शाभ्यामभिभवाघोषवभाखरायोरलपलम्भः अतएव मान्धकारे सर्णय तसंयुक्दभ्यान्तरस्य च प्रत्यक्षमिति - 'अपोकंजोऽनुष्णाशीवस्पर्शस्त पवने मतः ॥ ४२ ॥ तिर्यगमनचानेप ज्ञेयः सदिलिङ्गकः ॥ भय पाय निरूपयति-अपायजे इति । पपने अनुप्णाशीतः राशे मतः । नतु स पृपिग्यामपि मर्तते इत्यत आह-अपायाज ति। यिभ्यो तु स पाकज इति भाषः । अपोजिस्पर्श इस्युले जसादावविध्यातिस्तदर्थे मनुष्णाशीत हति । एप पयनखियागमनवान् हेयः । एष पायुः संदितिशे सेयः। स्पर्शपनि विजानि यस्य सः । आदिपदेन शन्दाविम्मा गृधन्ते । सम्दार्टी विलक्षणो बोथ्यौ। धतिय गुरुत्ववतोऽपि द्रष्यसापतनम्। कम्पः तृगादिचालनम् । एसहि वायुनमीयते । वायुय यथा न प्रत्यक्षस्खया बायते । तथाच प्रयोगा निकायोर्य रूपवाव्यासमवेतः सर्गः स कपिदाधिता, स्पर्शलाधिका- संवत् ।। 1 मसात रुपयाण्यामिपावे योऽर्य पणादिए 'पदसंतान: स पवद्वेगवाव्यसंयोगवन्यः, अविभज्यमानावयम्यसैनिधान्दान्तानलाव ·द्रव्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । २३ दण्डामिहतमेरीशब्दसन्तानवत् ।। २ नमसि सृणठूलमेघविमानादीनां धृतिः सर्शवद्वेगवगव्यसंयोगहेतुका, असदाशनधिष्टितद्रव्यधृतित्वानोकादितिनत् ॥३॥ असति रूपवद्रव्यामिघाते तृणे कर्म स्पर्शवद्वेगवद्रव्यामिघातजन्यं विजातीय- कर्मत्वान्नदीपूराहतकाशादिकर्मवदिति ॥ ४॥ ४२ ॥ पूर्ववनित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ।। ४३ ॥ चायुं विभजते-पूर्ववदिति । वायोर्नित्यतादि पूर्ववजलवत्तेजोवद्वा उक्त योध्यमित्यर्थः ।वायुर्द्विधा नित्योऽनित्यश्च । आधः परमाणुरूपः । अन्त्यः परमाणु मिनोऽवयवी, स च त्रिधा शरीरेन्द्रियविषयमेदात् । शरीरं पायवीयमयोनिज पायुलोके पिशाचादीनां च प्रसिद्धमेव । वायवीयमिन्द्रियं दर्शयति-देहव्या- पीति । लगिन्द्रियमित्येक पदम् । खचिस्थितमिन्द्रियं खगिन्द्रियं, तदेहव्योंपि सकलं देह व्याप्य वर्तते इत्यर्थः । शरीरव्यापकम् । व्यत्वे सति रूपादिपञ्चसु स्पर्शमात्रामिव्यसकमिन्द्रियं खग्वायवीयमित्यर्थः ॥ ४३॥ प्राणादिस्तु महोवायुपर्यन्तो विषयो मतः ।। विषयं दर्शयति-प्राणादिरिति । प्राण एकोऽपि हहुदनामिकण्ठदेहेति- स्थानभेदादुच्चासनिःश्वासानसमीकरणोत्क्रमणबलाधानेतिक्रियामेदाच प्राणापान- समानोदानव्यानेति पञ्च संज्ञा लभवे । तदादिः सोपि वायुर्विषय इत्यर्थः ।- आकाशस्य तु विवेयः शन्दो वैशेषिको गुणः ॥४४॥ अथाकाशं निरूपयति-थाफाशस्य त्विति । वैशेपिक इति । विशेष- गुणान्तरल्यावृत्यर्थम् । एतेनाकाशे प्रमागं दर्शितम् । तथाहि । शब्दः पृथिव्या- पदव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितः अदिव्यानाधितत्वे सति द्रव्यानितखादिति । न शब्दाधिकरणमाकाशमिति सिद्धम् । तवैकं नित्यं विभु बोध्यम् ॥४४॥ इन्द्रिय 'तु भवेच्छोत्रमेकः समप्युपाधितः । तहीयशरीरविषययोरभावादिन्द्रियं दर्शयति इन्द्रियमिति । आकाश एप श्रोत्रं शब्दमाईकमिन्द्रियं भवेत् । नन्वेकस्याकाशस्य कथं नानानोमस्मत्वमन्य- शैकनोत्रमः शन्दः सरपि भूयेत धोनस्यैक्यादित्याशवाह-एक इति । माकाश एकः सभप्युपापितः कर्णशालीकाणामुपाधीनां भेदाभाना प्रोत्रं भवेत् । तयार प्रकर्णशमुल्यवेच्छिामावा चैत्रोत्रं मैवर्णवाल्य- मच्छिन मैनोत्रमिति व्यवस्थासंभवान सर्वशब्दभावणापतिरिति भावः।-- ·फारिकायली. . . । जन्यानां जनकः कालो पार निस्पति-जन्यानामिति । अन्याना कार्याा जनको निमित्तकारस फाला । म पो भविष्यति, या पटो भवितेलादिप्रतीतिबलाततत्कार्योपरय- धिररणरयेन कालम्प विषयीकरणादधिकरणस्य च निमित्तत्यावश्यमावात्काल कार्यतापरिजन प्रतिनिमित्तलमिति - जगतामाश्रयो मतः॥४५॥ . मनु काहे एर प्रमाणमिलाराम जगदाधारतया तत्पितिमाद- जगतामिति । इदानी पट इति प्रतीतिः सूर्यपरिस्पन्दादिकं विषयीकरोति । तर पटा सूर्यपरिस्सन्देन संपन्धो पाच्यः । स च न संयोगः तस्य द्रव्यमात्र पतिवार । सूर्यपरिस्सन्दस्य च क्रियारूपतया संयोगासंभवात् । नापि समवायः सूर्ये रामवेतस्प सूर्यस्सन्दस्य घटे समवायासंभवात् । नापि खसमयायिसंयोगः सूर्येण सह पटप संयोगादर्शनात् । किंतु साध्यसंयुजसंयोग एव । सं सूर्यप- रिसन्दरादाश्रयः सूर्यस्सासंयोगी कालस्तेन विभुना संयोगो घटस्येति सूर्यपरि- सन्दपटयोः परम्परासंबन्धपटकतया कालः रिष्यति । नचाकाशस्यैव तद्धटकल- मस्त्यितिपाच्यम्। आकाशदिगात्मनामयिनिगमनादविरिककालस्यैवौचित्यात्॥४५॥ परापरसधीहेतुः तव प्रमाणान्तरमाह-परापरत्वेति । परबापरत्वे कालिके ज्येष्टकनिष्ट- योर्वर्तमाने गुणविशेषो तगुरिसाधारण कारण कालसदनभ्युपगमे ज्येष्ठे परत्वं कनिष्ठे चापरत्यं न युध्येतेति भावः । तथाहि चैत्रो मत्तो ज्येष्ठ इति मैत्रवाश्ये चने ज्येष्टत्यं मत्रे च कनिष्टत्वं प्रतीयते । तच परत्वापरत्वाधीनम् । परत्वं नाम बहुतरतपनफियासंबद्धत्तम् । अपरत्वं चाल्पतरतपनकियासंबद्धत्वम् । तत्र तपन- कियाणां चैत्रमैत्रपिण्डयोश्च साझासयोगः समवायः ससमवायिसंयोगो वा न संभवति किंतु वसमवासियोगियोग एव परम्परासंबन्धतटकर कालः । तम परत्वापरखयोचैत्रमैत्रपिण्डे समवायिकारणे, कालपिण्डसंयोगस्त्वसमवाय- कारणम्, अपेक्षादिनिमित्तकारणम् । वत्र कालानभ्युपगमे कालपिण्डसंयोग- रूपासमवायिकारणाभावेन परलायनुत्पादारकथं ज्येष्टकनिष्टयोसद्बुद्धिः स्यादिविं परखापरत्वासमवायसंयोगाश्रयतया कालसिद्धिः । नचासमवायिकारण' विनवं परत्वाद्युतिरस्त्विति वाच्यम् । भावकार्यस्य ‘सासमवायिकत्लनियमात् । नव ·. द्रव्यनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। २६ पिण्डगतरूपादेरेवासमवायित्वमस्त्विति वाच्यम् । नीरूपेऽपि वायौ तदर्शनात् । सबैको नित्यो पिभुध कालो प्रायः ।। क्षणादिः सानुपाधितः ॥ ननु कारस्यैकत्वे क्षदिनमासवर्षादिमेदः कयं तत्राहक्षणादिरितिएको- ऽपि काल उपाधित उपाधिमेदाक्षिणादिव्यवहारविषयः स्यात् । तथाहि आदौ क्रिया ततो विभागस्ततः पूर्वसंयोगनाशस्तत उत्तरसंयोग्ोत्पत्तिरिति चतुर्थक्षणे उत्तरसंयोगो जायते, तत्र चतुर्णा क्षणानां क्रमादुपाधयः प्रदर्यन्ते । विभाग- प्रागभावावच्छिनं कर्म प्रथमक्षणोपाधिः । विभागकारणीभूतकर्मणस्तत्र जातत्वा- द्विभागस्य चोत्तरसगे जनिष्यमाणत्वेन तत्प्रागभावस्य तदा सत्पात् ॥1॥ पूर्वसंयोगावच्छिन्नविभागो द्वितीयक्षणोपाधिः । विभागस्य तत्र जातत्त्वात्संयोगस्य चोतरक्षणे नहुपमाणतया तदा वर्तमानत्वात् ॥ २॥ पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नो- तरसंयोगमागभावस्तृतीयक्षणोपाधिः । पूर्वसंयोगस्य नटत्वादुत्तरसंयोगस्य च चतुर्पक्षणे जनिष्यमाणतया सत्यागभावस्य तदानी सत्वात् ॥३॥ उत्तरसयोगा- पश्टि कर्म चतुर्थक्षणोपाधिः, उत्तरसंयोगस्य तदा जातत्वात्तत्कारणकर्मणचाने विनापमाणत्वेन तदानीं सत्त्वात् ॥ ४ ॥ एवमप्रेऽपि क्षणव्यवहारः, तत्संघग- णनया च दिनमासादिव्यवहारः। एवं भूतभविष्यद्वर्तमानत्वव्यपदेशोऽपि वारश- पदार्थाधारतया तौपचारिको बोध्यः ।।- दूान्तिकादिधीहेतुर्नित्या चैका दिगुच्यते ॥ ४६॥ दिशं निरूपयति-दूरान्तिकादीति । भावप्रधानोऽय निर्देशः। दूरत्वान्ति- करवे देशिकपरत्वापरत्वे । असनिहितत्वसनिहितले इति यावत् । तद्धियलमा- नस्य हेतुरसाधारणकारण दिन । साथैका निला च । तथाहि । कुरुक्षेत्रादरिद्वार निकटं काश्यपेशयेति वाये हरिद्वारेऽन्तिकावं कारयो च दूरत्वं प्रतीयते । तत्रान्तिकत्वं नाम काशीनिष्टसंयुक्तसंयोगापेक्षयाल्पतरसंयुक्कसंयोगवत्वम् । रत्वं र हरिद्वारनिष्टसंयुकर्मयोगापेक्षया बहुतरस्युचासंयोगवत्वम् । परम्मरासव- न्पपटका व दिगाश्रयणीया। काशीहरिद्वारे हि सनिटदूरत्वान्तिक्त्वयो सम- यायिनी, ताभ्यां च दिवसंयोगोऽसमवायिकारणम् । अपेक्षायुद्धिनिमित्तम् । तत्र दिगनभ्युपगमे असमयायिसंयोगाभावेन परत्वापरत्वे न प्रदीयेयातामिति सहु- द्धरसाधारणं कारणं दिल । नव काल एव तन हेतुरस्थिति वाच्यम् । कालिक- - ·- फारिकावली। [दन्यनिक परखवत्सपि देशिकापरत्वदर्शनाद 1 सा चैका, नानात्वे गौरवाद । नित्या के ध्वंसाप्रतियोगित्वात् । विभ्वी च, सर्वन कार्योपलम्भात् ॥ ६॥ उपाधिमेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशमाक् ।। ननु दिश एकत्ये कयं प्राचीप्रतीच्यादिव्यषहतिरत थाह-उपाधीति। 'एकापि दिगुपाधिमेदात् प्राच्यादिव्यपदेशभाक् पूर्वादिनामा भजते इत्यर्थः। तत्रो. दयगिरिसनिहितत्वं प्राच्यामुपाधिः, तद्यवहितत्वं प्रतीच्यां, मेस्सग्निहितत्वमुरीच्या सधवहितत्वमवाच्याम् । यतो यन्मूतं यन्मूतीदुदयगिरिसन्निहितं तत्ततः प्राची। एवमन्यदपि । तथाहि । हरिद्वारात्काशी प्राच्यामित्यस्य हरिद्वारनिष्ठोदयगिरिसंयुक- संयोगापेक्षयाल्पतरोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवन्मूर्तवृत्तिः फाशीत्यर्थः । काशीतः प्रदी- च्या हरिद्वारमिसत्र काशीनिष्टोदयगिरिसंयुक्तसंयोगापेक्षया बहुतरोदयगिरिसंयुक्त- संयोगवन्मूतवृत्ति हरिद्वारमित्यर्थः। एवं विन्ध्यादुदीच्या हिमालय इत्यस्य विन्ध्य- निष्टमेरुसंयुक्तसंयोगापेक्षयाल्पतरमेरुसंयुक्तसंयोगवन्मूतवृत्तिर्हिमालय इत्यर्थः। हि. मालयादवाच्या विन्ध्य इति हिमालयनिष्ठमेरुसंयुक्तसंयोगापेक्षया यहुतरमेरे संयु- कसंयोगवन्मूर्तवृतिविन्भ्य इत्यपः। एवमन्यत्रापि योज्यम् । परम्परासंबन्धपटका च दिगियुक्तं प्राक् ॥-- आत्मेन्द्रियायधिष्ठाता करणं हि सकर्टकम् ॥ ४७ ॥ आत्मानं निरूपयति-यात्मेति । असंकीर्णसुखदुःखादिमतयात्मनां नाना- खादात्मलं आतिः । सा च सुखादिसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्ध्यति । ईश्वरे तजातिसत्त्वेपि धर्माधर्मायभावान मुखाद्युत्पत्तिः। नन्वात्मनि किं प्रमाणे, माझं प्रत्यक्षमाभ्यन्तरं वा । न वावदायम्, तस्य रूपवन्यविषयतया त्वदनीटा- रूपिद्रव्यात्मगोचरलासंभवात् । नचान्त्यम् , अहं जानेऽहं पक्ष्याम्यहं सुखीत्यादि- रूपस तस्स देहेन्द्रियविषयतयाप्युपपत्तेस्तेनानिरिक्षात्मसाधनायोगादिति प्रतिप- धमान प्रतिदेहमिन्द्रियायतिरिकात्मसत्त्वसाधकं प्रमाणमुपन्यस्यति-इन्द्रिया- दीति आदिपदेन शरीरं गृह्यते । इन्द्रियाणां शरीरस्य चाधिष्ठाता परम्परया चैतन्यसंपादकः । ननु मास्वपिष्टाता का क्षतिवदनभ्युपगम इत्यत आह- करणं हीति । हि यमाकरण छिदादिसाधनं अठारादि सकतूकं कर्बघिष्टित- मेव छिदादौ क्षमं रष्टं नान्यया । तथा यक्षुषा 'पश्यामि श्रोत्रेण शुशोभीत्यादि- प्रत्ययादिन्द्रियाणां करणत्वं निर्विवादम् । करणस च सकर्तृकवनियमादधिष्ठानन- ·. २७ द्रव्यनि मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। भ्युपगमे चक्षुरादीनां दर्शनादिक्रियासु क्षमत्वं न सादिसंवश्यमधिष्ठाता तिदति- रिकेचेतनोऽभ्युपेय इति भावः॥४॥ शरीरख ने चैतन्य मृतेषु व्यभिचारतः। मनु स्वयमेव शरीरस क्रियांमु प्रवृत्तिदर्शनातस्य चैतन्यमभ्युपेयम् । तथाव तस्यैव करणाधिष्टातृवमप्यस्तु किंमतिरिकारमाभ्युपगमेनेत्याशयाह---शरी- रस्येति यदि शरीरस्य चैतन्यं भवेद्भवतु तदधिष्ठातृत्वं, तदेव तु नास्ति, मृतेयु शरीरेषु सत्खपि चैतन्याभावदर्शनात् । तथाचे परप्रयुक्कमेव तत्रं चैतन्यं न खत इति सदतिरिक आमा खोकीर्यः । किंच देहस्यात्मत्वेऽवयवोपचयापचयाभ्यो प्रतिक्षणवंसप्रतियोगिनो देहस्य संस्कारानाधारतया तदतिरिकस्य च नित्यस्य संस्काराधारस्यात्मनोऽनभ्युपगमेन बाल्ये विलोकितस्य वार्धके सरणानुपपत्तिः । देहप्रागभावध्वंसयोरदृष्टाधारात्माभावादकृताभ्यागमः कृतविप्रणाशय, बालस्य खन्यपाने प्रवृत्त्यनापत्तिश्च स्यादिति बोध्यम् ॥- इन्द्रियाणां तथात्वं चेदुपाते कथै स्मृतिः ॥४८॥ मनोऽपि न तथा ज्ञानाधनध्यक्षं तदा भवेत् ॥ ननु मास्तु देहस्य चेतनसमिन्द्रियाणां तु स्यादेव । नच तेषों चेतनलाभ्युपगमे यस्तापत्तिः । इटापत्तेः । नवैका कर्तृत्वकरणसविरोधः, सम प्रमाणामावात् । नच कुठारादीनामपि कर्तृत्वापत्तिस्तेषां चैतन्यानभ्युपगमात् । तथाच करणाना- मैव चैतन्यक्तया कर्तृत्वोपपती किमतिरिक्तात्मनेत्याशाह- इन्द्रियाणा- मिति । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां चेद्यदि तथात्वं चैतन्यं स्वीक्रियते तदा इन्द्रि- याणामुपपाते नाशे संवि स्मृतिः कयं स्यात् । सचापा दृष्टं देवानातान्येन न स्मर्यंत । अनुभवितुयपस्तदानीमभावात् । नच प्रोग्रेण सर्येवेति वाच्यम् । यत्रानुभवखन स्मरणमिति नियमेनान्येनानुभूतस्यान्येन स्मर्तुमशक्यवाद । अन्यया चैप्रेणानुभूतं मैनेणापि मर्यवेति भावः । तथाच परप्रयुतमेवैषां चैतन्य नखत इति तदतिरिक मात्मावश्यामिन्द्रियाणामागमोपायेऽप्यनुसंधाता स्वीकार्यः। ननु मास्त्विन्द्रियाणां चैतन्यं, 'मनसंस्तु साद, न चानापि पूर्वोकदोषः, मनसो निरषयवद्रव्यतया नित्यत्वाभ्युपगमादित्याशवाह- मनोऽपीति । मनोऽपि तथा चेतनं न । प्रविशारोऽर्थे युकिं दर्शयति-शानादीति । यदि मनवेतनं स्थातदा ज्ञानादि ज्ञानमुखदुःखादिमनध्यक्षमप्रत्यक्षं भवेत् 'तपाहि-मनसोडणवं ·२८ कारिकावली। [द्रव्यनि० साधनीयम् । मनसभेतनत्वे ज्ञानमुखदुःखाद्याश्रयत्वं तस्यैवायातं, प्रत्यक्षे र महत्त्वं हेतुर्मनसि च तदभावात्तगतमुसादि परमाणुगतरूपादिवनोपलभ्येत । उप- लभ्यते च मुसादिकमतः सिद्धस्तदाश्रयो मनोतिरिक आत्मेति भावः ॥४८॥- धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥ ४९ ॥ इत्यमात्मनो देहेन्द्रियमनोतिरिकत्वं प्रसाध्य स्वरूपतस्तं निरूपयति-धर्मा. धर्मेति । नित्यस्यात्मनोऽष्टाधारतया नाकृताभ्यागमादिदोषोपीत्यर्थः । पुरा विप्रतिपयमानं प्रत्यात्मसात्वेऽनुमानं प्रमाणमुपन्यखमय तत्संभावनावन्तं प्रति प्रत्यक्षमपन्यस्यति-अध्यक्ष इति । विशेषगुणा ज्ञानमुखदु सादयस्तद्योगतस्व- संवन्धेनात्माध्यक्षः खदेहे प्रत्यक्ष , अहंजानेऽहंसुखीत्यादिप्रतीतेः ॥ ४५ ॥ प्रवृत्यायनुमेयोऽयं स्थगत्येव सारथिः।। अहंकारस्याश्रयोऽयं मनोमात्रस गोचरः॥५०॥ विभुर्युयादिगुणवान् ननु परदेहे क्यं स ज्ञायेत तमाह-प्रवृत्त्यादीति । परदेहेऽयमात्मा प्र. त्यादिनानुमीयते । प्रतिरत्र चेष्टा, सा च प्रयन्नसाम्या, मयनय चैतन्यानयिक- रणदेहे न सभवतीति देहे दृष्टा प्रवृत्ति खहेतुप्रयत्नाश्यतया तनात्मानमनुमाप- यति । तथाहि इदं शरीरं सात्मकं हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थक्रियावत्त्वात्, यनै तनैवं यया मृतशरीरमिति । तन दृष्टान्तमाह-रथेति । परप्रवर्तनामन्तरेणा- नुपपद्यमानया रयगया यथा सारयिरनुमीयते तद्वत् । दूरादृदयमानोऽयं रथ. सारथिमानुत्तरदेशसयोगानुकूलक्रियावत्त्वाइनैव तनैवं तदनयिष्टितरयवदिति । अहंकारोऽहमिति ज्ञानं तस्याश्रयोऽयमात्मा। तयाचाई जानेऽहं सुखीत्यादि- प्रत्ययस्य न देहेन्द्रियादिविषयत्वमित्यर्थ । ननु घटवदात्मा किं न विषयीकि- येतेत्यत आह--मनोमात्रस्पेति । मन शब्दो मानसप्रत्यक्षवाची । रूपा- दिरहितत्वेन मनोमिचेन्द्रियाविषयतया मुखादिमत्त्वेन केवलमनोजन्यप्रत्यक्ष- विषयबादात्मनो न पटादिवत्प्रत्यक्षमित्सर्थः । स च मध्यमपरिमाणत्वे घटा- दिवदनित्यत्वापत्तेरणत्वै मुसाधनध्यक्षत्वापत्तेः परिशेषाद्विभुयः । नच तथात्वे शरीरादहिरपि मुखादिमानप्रसनः । आत्मनि सुसाधुत्पत्ताववच्छेदक्तया शरी- असतप्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसङ्गापरिशिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेषः.

·२९ .. प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । रस्स. निमित्तत्वात् । बुद्यारीत्युक्तानुवादः स्पष्टतायः । वस्तुतो बुद्धेः प्रपंचनार्थ प्रसङ्गापादनं फलम् । घुद्धिः सर्वव्यवहारहेतुञ्जनम् । आदिपदासुखदुःखेच्छा। पप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसेयोगविभागा गृहन्ते ति चतुर्द- शगुणवानात्मा ॥५०॥- बुद्धिस्तु द्विविधा मता॥ अनुभूतिः स्मृतिश्च सादनुभूतिश्चतुर्विधा ॥५१॥ अत्रैव प्रसनगुद्धिं विभजते-बुद्धिरिति वैविध्यमुपपादयति-अनु भूतिरिति । संस्कारजन्यं ज्ञानं स्टविखद्भिनं ज्ञानमनुभूतिः । अनुभूतेः प्रमाप्रमादिविभागमुपरिधाद्वर्णयिष्यति, पत्र प्रमारूपस्या तो विमजते-अनु. भूतिरिति ॥५१॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे ॥ प्राणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं पविधं स्मृतम् ॥ ५२ ॥ धातुर्विध्यमेघाह-प्रत्यक्षमिति । शब्दजा शाब्दी । एतासां चतसृणामनु- भूदीनां क्रमाचत्वारि करणानि, प्रत्यक्षमनुमानमुपमानं शब्दधेति । तत्र प्रत्य- क्षानुभूतिकरणं प्रत्यक्षम् । इन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षानुभूतिः । इन्द्रिय- जन्यरूपादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानमिति । मनोरूपेन्द्रियजन्यानुमित्यादौ तद्वार- णायेन्दियत्वेनेति । अनुमित्यादौ न मनस इन्द्रियत्वेन करणत्वमपि तु मनस्त्वेन । इन्द्रियत्वेन करणत्वं तु मनसः सुखादिसाक्षात्कार एव । ईश्वरप्रत्यक्षं तु न लक्ष्य जीवप्रत्यक्षस्य प्रतलात् । तत्प्रत्यक्षं विभजते-नाणजादीति । प्राण रासनं श्रौत्रं चाक्षुष पार्शनं मानसमिति भेदेन ॥५२॥ घ्राणस्य गोवरो गन्धो गन्धत्वादिपि स्मृतः ।। तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ॥ ५३॥ तन प्राणेन्द्रियसत्रिका शानं प्राणजम् । तदर्शयति-प्राणस्येति । गन्ध उद्तः । गन्धलं तद्गता जातिः । भादिपदात्सौरभासौरभादि । एतत्सर्व प्राणस्य गोचरः प्राः । रसनेन्दियसनिकर्षजन्यं ज्ञानं रासनम् । तदाइ.-- तथेति । रस उतःतिया रसत्वं मधुराम्लादिय रसज्ञाया रसनाया गोचरः।

·कारिकावली। प्रसाखण्दम् श्रीमसबिकपंजन्य शान श्रीनम् । तदर्शयति तथेति । शन्दा प्रान्वभवः । तमा शब्दत्वं मन्द्रतारादिविशेपच श्रुतेः योन्द्रियस्य विषयः ॥ ५ ॥ उद्भूतरूप नयनस गोचरो द्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये।। विभागसंयोगपरापरत्वे हद्रपलं परिमाणयुक्तम् ॥५४॥ चतुरिन्दियसनिकर्षजन्य ज्ञान चानुपं प्रत्यक्षम् । तनिरूपयति- उद्भूत- रूपमिति । ततोदकायनुगतजोरूपामहादुद्वेति । तद्वन्ति उद्भूतरूपवन्ति द्रव्याप्यपि नेत्रगोचराः । परिमाणयुकं परिमाणमपि हसदीदिकं त्र- प्राधम् ॥ ५४॥ क्रियाजातियोग्यवृत्तिः समवायच तादृशः ॥ क्रिया कर्म जातिः सामान्यम् । अयोग्यवृतेः क्रियाया जातेश्चामहणायो- ग्यवृत्तिरिति विशेषणम् । एवध पृथक्त्वानामपि बोध्यम् । अयोग्यवृत्तीनां तेषामप्यमहणात् तादृशो.योग्यवृतिः समवायोपि नयनगोचरः।- गृह्णाति चक्षुः संयोगादालोकोद्भूतरूपयोः ॥ ५५ ॥ पाठपक्षाने सहकारिणं दर्शयति-गृहातीति । चक्षुर्ने पालोोस्त- रूपयोः संयोगासंबन्धात्पदार्थ याति, अतोऽन्धकारे न चाशुपं, तत्रालोकसं- योगाभावार, नापि पिशाचादिचाचपं तत्रोद्भूतरूपाभावात् । आलोकस्य घटेन संयोगः संवन्धः । घटसमवेतादिना इ संयुक्तसमवायादिः । उनलस्य तु घटेन समवायः । घटसमवैतादिना तु संयुकसमवायादिः । तयाच चाक्षुपमा प्रत्यालोकोद्भूतरूपयोहेतुत्वं बोध्यम् ॥ ५५ ॥ उन्भूतस्पर्शचगव्यं गोचरः सोऽपि च वचः ॥ : रूपान्यचक्षुपो योग्य लेनिन्द्रिय सन्निकर्षजन्य ज्ञान स्पार्शनम् ! उदाह-उद्भूतेति । बलूतरा. शभियं द्रव्यं सोऽप्युद्भूतसौपि, चकारा स्मगलं शीतोष्णादिय त्वचो गोचरः। किंध रूपान्यत् रूपपत्तशुरूत्वादिमिनं यच्चयो योग्यं पृथकवादिसमवायान्वं प्राह्यमुकं तदपि खयो गोचर इत्यर्थः ।- ·प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। ३१. - रूपमत्रापि कारणम् ।। ५६ ॥ द्रव्याध्यक्षे अथ पहिर्द्रव्यप्रत्यक्षमात्रे हेतुमाह-रूपमिति । अन द्रव्याध्यक्षे. इत्यनि- मश्लोकस्थं पदं पूर्वान्वयि । यथा चक्षुरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्ष रूपं कारणं क्या- प्रापि त्वगिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षेपि रूपं कारणम् । रूपवतामेव घटादीनां त्वाचा चाक्षुपदर्शनानीरूपगगनादौ तदभावदर्शनात् । नच सर्शस्यैव कारणलं, प्रमाया अप्रत्यक्षवापत्तेः । नयोभयोः कारणत्वं, गौरवादतो रूपस्यैव कारणस्वम् । अतो वायो स्पर्शसत्त्वेऽपि रूपाभावादप्रत्यक्षत्वमिष्टमिति प्राश्चः। नव्यास्तु वायु स्पृशामीत्यवापितमतीतिवलाद्वायोस्लाचं स्वीक्रियते । वन स्पर्शस्य कारणखम् । । तयाच द्रव्यस्य चाक्षुषे रूपं त्वाचे सर्शः कारणमिति. न प्रत्यक्षमात्रे रूपस्य कार- णत्वमित्याहुः ॥ ५६.५- त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् ॥ अथ ज्ञानमाने हेतुमाह-त्वच इति । मनसा सह त्वचो योगों ज्ञानमात्रे कारणम् । अणुपरिमाणं हिं मनो यदा त्वचं त्यक्त्वा पुरीतति प्रविशति तदा सुषुप्ता किमपि ज्ञानं न जायते । यदा च ततो निःमृत्य त्वचा युज्यते तदा यथायोग्य ज्ञानानि जायन्ते, अतो ज्ञायते लमनोयोगस्य ज्ञानमात्रं प्रति हेतुत्वम् । अन्यथा सुपुप्तावपि ज्ञान प्रसज्येत । नव वमनोयोगस्य ज्ञानमात्रहेतुत्वे चाक्षुषादिकाले त्वाचमपि स्यादिति वाच्यम् । तत्रानुभवानुरोधेन चानुपादिसामध्यास्त्वाचादिप्रति- वन्धकत्वकल्पनात् ॥- मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो मतिः कृतिः ॥५७॥ मानस प्रत्यक्षमाइ-मनोग्राह्यमिति । मतिर्ज्ञानं कृतिर्यनः सुखादिक मनोग्राझं मनोजन्यप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः । एवं सुख वादि सुरसादिमांधात्मापि मनोप्राह्य इति बोध्यम् ॥५॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदवीन्द्रियमुच्यते ।। मतिः कतिरिति शागस्य मानयप्रत्याविषयापमुकाम विशेषमाह- शानमिति । शानंद द्विधा निर्विकल्प सविलकमरान निमारल. शार्न निर्विकल्पकमू । सप्रकार ई. शानं विकासका ६ तथानि, पटनापति ·. ३२ ::, कारिकावली प्रत्यक्षमण्डम् घटोऽयमिति घट-घटत्व-वैशिष्टयावगाह ज्ञानं जायते तत्सविकल्पं, घटमहं जाना- मीय व्यवसायेन चेदं विषयीक्रियते। विशिष्टज्ञाने च विशेषणज्ञानं (विशेष्यज्ञान च) कारणमिति सविकलज्ञानात्याग् घटपटत्वमात्रावगाहि तद्वशिष्टयानवगाहि ज्ञानमपेक्षितं तदेव निर्विकल्पम् । ननु घटघटत्वसनिकृष्टमिन्द्रियं तद्वैशिष्टयमय- वंगाहतामितिचेन । तस्य वैशिष्ट्यावगाहित्वे सविकल्पतापत्या तप्रापि विशेषता दिज्ञानापेक्षायामनवस्थापत्तेः । ततः प्राथमिक शानं वैशिधानवगाहिं खीकार्यम् । तादृशस्य चानुव्यवसायादर्शनादतीन्दियत्वनिति ।- महत्त्वं पड्निधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८ ॥ विपयेन्द्रियसंपन्धो व्यापारः सोऽपि पद्विषः ।। 'निरूपिते पड्विधप्रत्यक्षे हेनुमाह-महत्त्वमिति। महत्वं परिमाणविशेषः । परमाणो तदभावान प्रत्यक्षम् । गगनादी तत्सत्वेऽपि रूपायभावान प्रत्यक्षम् । महत्त्वस्यालोकवाव्यतत्समवेवादिप्रत्यशे सनिकर्षा उत्रेयाः । इन्दियमिति । इन्द्रियं पहियप्रत्यक्षे करणं मतम् । विशेषत यामुषे चऽस्त्वाचे स्वागत्याधुकं, सामान्यतः प्रत्यक्षे इन्द्रियमित्यर्थः । ननु करणं नाम असाधारणं फारणं तमा. साधारण्यं नाम व्यापारवा वमिति पत्रव्यम् । तदिन्द्रियेषु को नाम ग्यापाणे यदत्तया तेषां करणत्वममिलप्यत इत्याशमाह-विपयेन्द्रियेति । अत्र ध्यापारपदस्य सनिकर्षमात्रेऽमिनायो मोभ्योऽन्यपा [ तमन्यत्वे पति तबयन नको व्यापार इयुफे] धोत्रसंबन्धेऽव्याप्तिपराहस्सरसंबन्धस्स समवायस नित्य- संपन्धत्वेन तदजन्यत्वात् । सैनिकर्ष विभजते-सोऽपीति । संयोगः, संयुक्त- समवायः, संयुजसमवेतरामवायः, समवायः, समपेवरामवायः, विशेषगविशेष्य- भावति पड्डियः राग्निकर्षः॥५॥- द्रव्यग्रहस्तु संयोगातरायुक्तसमवायवः ॥५९ ॥ द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः ।। तत्रापि समवेतानां शब्दस समययतः ॥ ६॥ तद्वृत्तीनां समवेवसमवायेन च ग्रहः ॥ विशेषणतया वदमायानां ग्रहो भवेत् ॥ ६१ ॥ संसर्गः । नरिवयर वानमनुभ्यासायामकहानम् । ३ तारपर्यम् । ..

·प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। तत्र प्रथममुदाहरति-द्रव्यग्रह इति। द्रव्यग्रहो द्रव्यप्रत्यक्ष संयोगादि- न्द्रियसंयोगात्सत्रिकाद्भवति । तत्रापि चाक्षुषे द्रव्यप्रसक्षे चक्षु.संयोगः, स्पार्शने वसंयोग इति विशेषः। द्वितीयमाह-संयुक्तसमवायत इति । द्रव्येषु घटा. दिषु समवेतानां रूपादिगुणानां चलनपतनादिक्रियाणां घटत्वादिसामान्यानो वा , महः संयुक्तसमवायतः सन्निकर्षाद्भवति । चक्षुरादि-संयुक्ते घटादौ तेषां समवायात् । तत्रापि द्रव्यसमवेतानां चाक्षुषं चक्षुःसंयुक्तसमवायात, स्पार्शनं लक्संयुक्तसमवायात, प्राणजे घ्राणसंयुक्तसमवायादित्यादिविशेष ऊपः। तृतीय. माह तथेति । तथा पूर्ववत् । तत्रापि द्रव्यसमवेतेषु गुणादिष्वपि समवेतानां रूपत्वनीलखादिसामान्यानां महणं तत्समवायतः इन्द्रियाणां संयुक्तसमवेत. समवायसन्निकांजायते । इन्दियसंयुक्ते द्रव्ये समवेतगुणादिषु सामान्यानां सम. वायात् । अप्रापि विशेषः पूर्ववत् । चतुर्धमाह-शब्दस्येति । शब्दस समवायतः समवायसन्निकर्षण ग्रहणम् । शब्दो हि श्रोग्रेण गृह्यते प्रोत्रं च कर्ण- शकुल्यवच्छिन्नं नभ एव । शस्थाकाशगुणः गुणगुणिनोश्च सबन्धः समवाय इरयुक्तं प्राक् । पञ्चममाह-तवृत्तीनामिति । शब्दसमवेतानां शब्दत्वादीनां प्रत्यक्षं समवेतसमवायेन जायते । श्रोत्रसमवेते शब्दे तेषां समवायात् । अप पष्ठं सन्निकर्षमाह-विशेषणतयेति । अभावानां महो विशेषणताख्य- सनिकण भवति । भूतले घटो नास्तीत्यत्र भूतलाधिकरणकपटप्रतियोगिका. भावोऽधिकरणसबद्धेन्द्रियेण गृह्यते । तय सन्निकर्ष विना ग्रहणायोगादिन्द्रिय- स्थाभावेन सग्निको वाच्यः । स च न संयोगः संभवति । अभावस्याद्रव्यत्वा- मापि समवायः, अयुतसिध्यभावात् । मापि संयुक्तसमवायादिरिन्दियसंयुक्त भूत- लादावभावस्य समवायाधभावाकिंतु परिशेषात्तत्र विशेषणविशेष्यभाव एवं संनिकर्षः । तत्रापि भूतले घटाभाव इत्युलेखे भूतलं विशेषणमभावश्च विशेष्यः, घटाभाववदूतलमित्युलेखे भूतलस्य विशेष्यत्वमभावस्य विशेषणत्वमिति बोध्यम् । विशेषणविशेष्यभावव विशेषणविशेष्यखरूपमेव नातिरिक्तः संबन्धः । तत्रापि भूतलादी घटाभावादिः संयुक्तविशेषणतया गृह्यते । रूपादी रसाधभावस्तु संयुक्त- ममवेतविशेषणतया, रूपत्वादी रसत्वाद्यभावः संयुक्तसमवेतसमवेत विशेषणतये- स्थायूहनीयम् ॥ ५९-६॥

·. ३४: कारिकावली। [प्रत्यक्षखण्डम् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ।। प्रत्यक्षं समवायस विशेषणतया भवेत् ॥ १२ ॥ ननु यहीन्द्रियेण विशेषणतासनिकणाभावो गावे तदान्धकारेऽपि घटामाव- बाभुपं कि न जायते तथा खम्भे पिशाचात्यन्तामावस्यापि चानुषं स्यात्तन्द्रिय- संबद्धविशेषणतायाः सत्त्वादिसाशमाह -यदीति । यदि प्रतियोगी स्यातदोपल. भ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते प्रसन्जयितुं शक्यते तत्रैवाभावग्रहो नान्यत्रेति भावः। अय- मर्थः- भूतलादी घटादिज्ञाने तदभावज्ञानं न जायते, तेन प्रतियोग्यनुपलन्धि- रभावप्रहे सहकारिणी । क्वचितत्सत्त्वेऽप्यभावामहात्तस्या योग्यत्वमपेक्षितं, तच प्रतियोगिसत्यप्रसअनप्रसञ्जितप्रतियोगिफत्वं प्रतियोगिनोऽभावप्रतियो- गिनो घटादेर्यदि सादिति सत्वप्रसञनेन प्रयजितस्तदोपलभ्येवेत्युपलब्धिरूप:प्र. तियोगी यस्याः सानुपलब्धिरभावप्रत्यक्षे हेतुः । तथाचालोकवति भूतलादो तथा प्रसमयितुं शक्यतयाऽभावो गृह्यते । अन्धकारे तु न तथा प्रसजयितुं शक्यते, तत्र घटसत्त्वेऽप्यालोकाभावेन तदनुपलम्भसमर्थनात् । अतोन तन पटाभावचा- क्षुषम् । त्वाचं तु तदभावप्रत्यक्षं तमस्यपि भवलेव । यद्यत्र घटः स्यात्तदा त्वचा भूतलमिवास्पृश्यत न स्पृश्यतेऽतो नास्तीलापादनसंभवात् । एवं खम्मे पिशाचा. सन्ताभावोऽपि न चापा गृह्यते । यद्यत्र पिशाचः स्यात्तदा स्तम्भ इवाश्यतेति प्रसायिनुमराक्यत्वात्तत्र पिशाचसत्त्वेऽपि नीरूपदन्यतया तदनुपलम्भसमर्थन- भवात् । स्तम्भ पिशावान्योन्याभावनु गलत एव यदि स्तम्मे पिशाचत्वं स्यात्तदा सम्भव मिवोपलभ्येत योग्यतिजातीनामपि योग्यत्वादिल्यापादनात् । एवं रूपाय. मावो नेवेण गन्धाभावो घ्राणेन रसाभावो रसनया शब्दाभावः श्रोत्रेण मुखाद्य- भावो मनसा गृह्यत इत्यादि बोप्यम् । एतेनानुपलब्धेः पृथक् प्रमाणत्वमास्तम् । अधिकरणग्रहणामावश्यकेनानुपलब्धिसहकृतेन्दियेणेवाभावग्रहोपपत्तावनालन्धेः पृपकप्रमाणत्वकल्पनस्यानुचितत्वादिति । विशेषगतासनिकर्षस्य स्थलान्तरमाह- प्रत्यक्षमिति । नीलो घर इत्यत्र नीलविशिष्टं घट गृहयापर नीलं च तद्वैशिष्ट चावगाहते । तत्र घटं द्रव्यं संयोगेन, तगतनैल्यं र संयुकसमवायेन गृहाति । समवायरूपं च वैशिष्टयं केन सनिकर्षण गृहातीति शोध्यम् । ता संयोगायसंभया- द्विशेषणतासंबन्धः परिशिष्यते । समापि घटादो नीलादिसमवायः संयुक्तविशे- पणतया, नीलादो नीलत्वादिसमवायः संयुकसमवेतविशेषगतयेत्यादि प्राग्द- योज्यम् ।। ६२॥

·प्रत्यक्षखण्डम् ] मुक्तावलीकण्ठाभरणंसहिता । ३५ अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविधः परिकीर्तितः॥ सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ॥ ६३॥ लौकिकालौकिकभेदेन प्रत्यक्ष द्विधा । तत्रायं घोढा सन्निकर्षजन्यं निरूपितम् । अथ द्वितीयं निरूपयितुं तहेतुसनिकर्ष विभजते-अलौकिक इति । तदे- वाह-सामान्येति ॥१३॥ आसत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते ॥ तदिन्द्रियजतद्धर्मयोधसामग्र्यपेक्ष्यते ॥ ६४ ॥ तत्र प्रथमं दर्शयति--आसत्तिरिति सामान्यज्ञानं सामान्यविषयकं ज्ञान- माधयाणां सामान्याश्रयाणामासत्तिः प्रत्यासतिरित्यर्थः । तथाय सामान्य लक्षणं स्वरूप यस्य स सामान्यलक्षणः सनिकर्ष इत्यर्थः । एकत्र धूमे वहिसंवन्धं गृहीतवतो नरस्य धूमो वहिव्याप्योन वेति संशयो जायते तनिवारणाय तर्क उपदि- श्यते इत्यविवादम् । तत्र सनिकृष्टधूमस्य संयोगेनोपस्थितिरितरधूमानां बहीनां च केन सनिकर्पणोपस्थितिरिति विवेत्तव्यम् । उपस्थित्यभावे च संशय एव नोपपद्येत लौकिकस्य च संयोगादेखनासंभवादलौकिकः स आधीयते । तथाहि । सन्निकृष्ट- धूमवहिव्यक्तिनिष्ठधूमलव हिलसामान्यज्ञानलक्षणसामान्यप्रत्यासत्या धूमत्ववहि- खाश्रयाणां सकलधूमवहिव्यक्तीनामुपस्थिति यते । ततः संशयोपपत्तिः । एवं धूलीपटलेऽपि धूमभ्रमस्थले भ्रमरूपधूमखज्ञानेन सकलधूमभानम् । एवं यौको घटादियन संबन्धेन यन्न ज्ञातस्तदनन्तरं तेन संबन्धेन तद्धटवतां सर्वेषां भानमपि सामान्यलक्षणयेव । सामान्यं च तत्र घट एव, तज्ज्ञानेन तदाश्रयाणा• मुपस्थितिः । ननु सामान्यमेव प्रत्यासतिरतु किं सामान्यज्ञानपर्यन्तधावनेन । तथा चैकन गृहीतधूमलादिसामान्यरूपसन्निकर्पण सकलतदाश्रयधूमादिज्ञान मुसंपादमिति चेन । नित्यसामान्यस्थले तन्निर्वाहेऽप्यनित्यसामान्यस्थले तदनि- 'हात् । तथाहि । घटनाशेपि घटवतः स्मरणे सति सकलघटवतो भानं जायते तन जायत । तन घटरूपसामान्यस्य नाशान् । मन्मते तु तमाशेपि स्मरणरूप- तज्ज्ञानसमिकर्षेण तदाश्रयाणां भानमुपपद्यते । ननु चक्षुःसंयोगादिकं विनापि यत्र सामान्यज्ञानं तत्र तदाश्रयाणां किमिति न चाक्षुपं प्रत्यक्षं जायते तत्राह- तदिन्द्रियजेति। तानि चारादीनीन्द्रियाणि वेभ्यो जायते यः तद्धर्मबोधः वेषां 'सामान्याश्रयाणां धर्मः सामान्यं तस्य बोधो ज्ञानं तस्य सामग्री चक्षुरादिसंयोगा- ·कारिकावली। [अनुमानखण्डम् लोकसंयोगादिका सा अपेक्ष्यते यहिरिन्दियेण सामान्यलक्षणया ज्ञाने जननीय इति शेपः । तेन नान्धकारादौ चक्षुरादिना तत्प्रसंगः। लौकिकवानुपादिकमलौकि- कचाभुपादेापकम् । व्यापकामा व्याप्याभार उचित एवेति भावः ॥६५॥ विपयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः ॥ द्विवीयमलौकिकसन्निकर्षमाह-विपीति । स बोधो यस विषयी यद्वि- षयकः तस्मैव बोधविषयस्यैव प्रत्यासत्तिनिलक्षणो व्यापारः सन्निको द्वितीय इत्यर्थः । सामान्यलक्षणा तु ज्ञानविषयाप्रयाणां प्रसासत्तिानलक्षणा तु ज्ञान- विषयस्यैवेति भावः ॥ योगिनो द्विविधाः प्रोक्ता युक्तयुञ्जानमेदतः ॥ ६५ ।। युक्तस्य सर्वदा मानं चिन्तासहकतोऽपरः ॥ इति प्रत्यक्षम् ॥ योगजधर्मेण योगिन एवं पश्यन्ति नाम्य इति तविष्यं दर्शयतियोगिन इति ॥६५॥ इति प्रत्यक्षम् ॥ व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिपीभवेत् ।। अनुमायां अथामिति निरूपयति-प्यापारस्त्यिति।परामर्शत्येन परामर्शजन्यं शान- मनुमितिः परामर्शजन्ये परामर्शप्रत्यक्षादावतिव्याप्तिवारणाय परामर्शस्वेनेति । परामर्शप्रत्यक्षादी विषयत्वेन हेतुत्वं न परामर्शस्वेनेति नातिप्रसनः । अनुमिति- करणमनुमानम् । व्यापारलथ कारर्ण करणमिति व्यापारप्रदर्शनपूर्वकमनुमिति- करणमाह-व्यापारस्थिति । अनुमायामनुमितिरूपानुभूती परामर्शः व्यापार, घ्याप्तिधीप्तिमानं करणं भवेत् । अत्रेयं प्रक्रिया-देवदतो हि महानसादौ धूमपहिसाहचर्य नियमेनोपलभ्य यत्र धूमस्त प्राप्तिरिति धूमेऽप्राप्ति गृहाति कदाचितिरिनिकटमुपागतस्तद्गतेऽमी संदिहानतमालिइधूमरेखावीक्षणो. दुरसंस्कारापूर्वगृहीतां धूमो वहिव्याप्य इति व्याप्ति संरति । इदं न्याप्तिज्ञानम् । ततो बहिन्याप्पधूमपानयं गिरिरित्यनुसंधते । अयं लिङ्गपरामर्शः । ततो पहि- १ एकसमन्धिानमपरसंबन्धिस्मारकम् । २ द्विनिरूपितम्यात्यायधूमनिहा- धेयतानिरूपिताधिकरणताशाली पर्वत:

·। च्याप्तिनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । मानयं गिरि रिति खार्यानुमिविरुत्पद्यते इति तदा व्याप्तिस्मरणरू व्याप्तिज्ञानं परामर्श द्वारीकृत्यानुमिति जनयद्यापारखवारणतया करणं भवति । परामस्तु व्याप्तिज्ञानतो जातस्त्रजन्यानुमितिमव्यवधानेन जनयन्व्यापारतां भजत इति । नच परामर्शस्यैव करणत्वं तत्र व्यापाराभावात् । ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं नहि ॥१॥ अनागवादिलिनेन न स्वादनुमितिस्तदा ॥ माचीना व्याप्यत्वेन ज्ञायमान लिगमेव खमानं द्वारीलानुमिती करणमिति चदन्ति । तदूषयति-शायमानमिति । शायमानमम्यादिव्याप्पयशानपिप- सीक्रियमाणं लि धूमादिकमध्यायनुमिती करणं न ॥१॥ प्रतिज्ञातेऽर्थे युरिक दर्शयति--अनागतादीति । अनागतं मावि आदितोऽनीत एधते । इदं स्थल वहिमद्भविष्यति भाविधूमवत्त्वादिदं पहिमरभूदतीतधूमयस्यादिति विषयासी- तानागतलितोऽप्यनुमिविजायते । यदिच ज्ञायमान लिहस्य परणत्वं स्यात्तदा सा न जायेत । तदानीमनुमितिकरणस्य लिङ्गम्याभावात् । मन्मते तुलिकामावऽपि तरशानसरवायाप्तिशानसंभवादनमित्युपपत्तिः ॥१॥- व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वधी: परामर्श उच्यते ॥२॥ ननु कः परामों में व्यापारमादाय न्याशिज्ञानममिति जनयीत्या परामर्श लक्षयति-व्यान्यस्येति । च्याप्यस्य प्या.याययस्य पक्षपतिलधीः पक्षयत्तित्वशानं पक्षण राह येशिष्टायपाहिलानं परामर्श दरयुच्यते । रापपाधि- दपि परामपक्षविशेषियकवानुमितिरिति तु नम्याः। व्याप्तिः साध्यवदन्पसिनसंपन्ध उदाहतः ॥ ३॥ ननु स्याशिः का पदापयतया लिस प्यापरयमभिधीयत खाराम च्याप्ति निरूपयविन्ध्याप्तिरिति । साप्यं पहपादिगादान्मदानादिनादन्यो जलहदादिसति धूमस्पेति साणसमन्वयः धूमबाबरियादी शायद न्यस्मिखतायःपिण्डादी यहः सत्यानातिन्याप्तिः । मनु रामपायेन पहिगतो. यापरययादन्यस्मिन् महानसे वर्तमानलाइमसाम्पासिरिति पाप्यम् । प्राय ·कारिकावली। [व्याप्तिनि 1 तावच्छेदकसंवन्धेन साध्यवत्त्वस विवक्षणात् । तथा च प्रकृते साध्यतावच्छेद कसंवन्धः संयोगतेन संबन्धेन साध्यवानेव महानसादिर्न साध्यवदन्य इति तवृत्तिधूमे नाव्याप्तिः । साध्यवदन्यश्च साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्प्रतियोगि- ताकभेदवान्योध्यः। तेन साध्यवन्महानसादिप्रतियोगिकान्यत्वस्य धूमादिमति पर्व- तादी सत्वेऽपि नाव्याप्तिः।हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन साध्यवदन्यावृत्तित्वं वाच्यम् । तेन साध्यवदन्यस्मिन्धूमावयदे समवायेन धूमस वृत्तित्वेऽपि नाम्यातिः, हेतुता- वच्छेदको यः संयोगसंबन्धस्तेनावृत्तेः । नवमपि धूमवान्वहेरिल्यत्र व्यभिचार- ण्यतिव्याप्तिः, साध्यवदन्यस्मिन्हदे बहेरवृत्तित्वादिति वाच्यम् । साध्यवदन्यार- तित्वमित्यत्रावृत्तित्वस्य पृत्तित्वसामान्याभावरूपस्य विवक्षणात् । वृत्तित्वसामान्या. भावो नाम तादृशत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः । प्रकृते च वही साध्य- वदन्यहृदयत्तित्वाभावसत्त्वेऽपि साध्यवदन्यतप्तायःपिण्डवृत्तित्वसत्वास ताश- वृतित्वसामान्याभाव नातिव्याप्तिः॥३॥ अथवा हेतुमनिष्ठविरहाप्रतियोगिना ।। साध्येन हेतोरैकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥४॥ ननु अभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राव्याप्तिः साप्यस्यानिधेयत्वस्य केवलान्वयितया सर्वस्याभिधेयत्वेन साध्यवदन्याप्रसिद्धः । किंच सत्तावाझातेरियादौ साप्यवदन्य- सिन्मामान्यादौ हेतुतावच्छेदकसमवायसंपन्धेन इत्तिलाप्रसिद्धरण्याप्तिरित्यतो ल. क्षणान्तरमाह--अथवेति । हेतुर्विद्यते यस्मिन्स हेतुमान हेत्वधिकरणं तशिष्ट- सवृत्तियों विरहोऽसन्ताभावस्तदप्रतियोगिना साध्येन सह हैतोरैकाधिकरण्यं सा- मानाधिकरण्यं व्यातिः। हेतुसमानाधिकरणासन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधि- करण्यं व्याप्तिरिति भावः । तथाच न कुप्राप्यन्याप्तिः। धूमसमानाधिकरणात्यन्ता- भाषस्य प्रतियोगिनो घटादयोऽप्रतियोगी च साध्यो यदि स्तरसामानाधिकरण्यं धूम- स्येति । केवलान्वयिसाप्यकेऽपि प्रमेयत्वसमानाधिकरणासन्ताभावो घटायभाव. स्तदप्रतियोगिना साष्येनानिधेयत्वेन सामानाधिकरण्यं प्रमेयावस्यति । एवं सत्ता- वाजातेरित्यत्रापि जातिसमानाश्रयासन्ताभावाप्रतियोगिना साध्येन सत्तासामान्येन गत्वं जातेरिति सर्वमनाविलम् । ननु वहिमान्धूमादित्यनाव्या. समिद लक्षणं,पर्वतीयधूमाधिकरणनिष्टासन्ताभावप्रतियोगित्वान्महानसीयवहेरिति चेन । समानाधिकरणयोर्याप्त विवक्षणात् । ननु तथापि पटो द्रव्यं गुणकर्मान्य- १वें प्याप्तिनिरूक्तो च. समानाधि ·- पक्षतानि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। त्वविशिष्टयत्त्वादित्यनाव्याप्तिः। विशिष्टसत्तायाः शुद्धसत्तायावैक्येन शुद्धसत्ता : समानाधिकरणोऽभावः गुणादिनिष्ठासन्ताभावस्त प्रतियोगित्वाद्रव्यत्तस्येति चेन्न । अधिकरणस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिमहेवधिकरणत्यस्यामिप्रेतत्वात् । अत्र हेतुता- वच्छेदक न शुद्धसत्त्वं किंतु विशिष्टसत्वम् । ततो गुणादेः शुद्धसत्ताधिकर- णत्वेऽपि हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टसत्तारूपहेत्वधिकरणवाभावाम दोषः । ननु तथापि वहिमान्धूमादित्यत्रैवाव्याप्तिः समवायेन धूमाधिकरणधूमावयव- निष्टोऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वाद्वहेरिति चेन । हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन हेलधिकर. पखवाग्छनात् संयोगेन धूमवनिष्टाभावाप्रतियोगित्याद्वहेर्न कोऽपि दोपः । ननु तथापि कपिसंयोगी एतदृक्षरवादित्यत्राव्याप्तिः एतदृक्षत्वसमानाधिकरणो मूलाव- छेदेन कपिसंयोगात्सन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वात्कपिसंयोगस्येति चेन । अत्यन्ताभा- वस प्रतियोगिव्यधिकरणलाझीकारात् । अतु संयोगसमानाधिकरण एव संयो- गासन्ताभाव इति न दोपः। ननु तथापि वहिसाध्यकेऽध्याप्तिः धूमाधिकरणे पर्व- तादौ समवायेन यो वयमावल प्रतियोगित्वाहेरिति चेन्न।साध्यतावच्छेदकसंब. न्धेन प्रतियोगिळ्यधिकरणत्वखीकारात् । तथाच धूमाश्रये संयोगेन वह्निसत्वात्सम- वायेन वहषभावस्सोक्तसंबन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणलाभावालाव्याप्तिः। ननु तथापि गुणवान्द्रव्यत्वादित्यत्राव्याप्तिः। द्रव्यत्वाधिकरणनीलघटादिवृत्तिपीतरूपाद्यभावप्रति- योगित्वाद्गुणस्पेति येन । तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकावच्छिन- साध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्यपरिग्रहात् । पीतरूपाभावस्य न गुणत्वं प्रतियो- गितावच्छेदकमपि तु पीतत्वमिति नाव्याप्तिः । अयं निर्गलितार्थः हेतुतावच्छे- दकसंबन्धेन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणवृत्तियः साध्यनावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्तम्भावस्वत्प्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छि- असाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति । हेतुतावच्छेदकीभूनधूमत्वावच्छिन्नस्य हेतु- तावच्छेदकीभूतसंयोगसंवन्धेनाधिकरणं महानसादितद्वृत्तिर्यः साध्यतावच्छेदक- संयोगसंवन्धेन प्रतियोगित्यधिकरणः पटायभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकं साध्य- तावच्छेदक वहिवं तदवच्छिन्नः यः साध्यो वहिस्तरसामानाधिकरण्यं धूमव्याझ्या- स्पेति ॥ ४॥ सिपाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र न तिष्ठति ॥ स पक्षस्तत्र पृत्तिखज्ञानादनुमितिर्मवेत् ॥५॥ ननु व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वज्ञानं परामर्श इत्युकं तत्र पक्षः कः। यत्र तादृशव्याप्त्या- ·कारिकावली। [पक्षतानि 5 श्रयस्य गृत्तित्वं शायेवेसाकाहायां पक्षं लक्षयति-सिपाधयिपयेति । साचितु मनुमातुमिच्छा सिपापयिषा तया शून्या तदभावरिनिया सिद्धिः साध्यशानं सत्र न तिष्ठति स पक्षस्तत्र पक्षे हेत्तोत्तित्वज्ञानादनुमितिर्भवेद । अमं भाष:-सिपा. धयिषाविरहसहकृतसिध्यमावःपक्षता, तदाश्रयःपक्षः। विद्धिसत्वेऽनुमिलदर्शना- सिद्धभाव इत्युक्तम् । चिसिद्धिसत्त्वेऽपि सिपाधयिषयानुमितिदर्शनासिसार. सिपाविरहसहवेति सिद्धिविशेषणम् । अत्र उिपाधयिषाभायो विशेषणं सिविल विशेष्यं विशिष्टाभावध पक्षतरता विशिवाभावविधाक्वचिद्विशेषणाभावाद यमा देवदासत्त्वेपि दण्डाभारेन दरम्यभावः। कचिद्विरोग्याभावात् , या दण्डस- स्वेपि देवदत्तामावेन दण्ज्यभावः । चिदुभयामायावथा देवदत्तदन्योरमावेन दण्ज्यभावः । एवं यत्र सिपाधयिपास्ति तिदिरप्यति तय तिषाधविधाभावरूप. विशेषगाभावमयुफ विशिष्टाभावसत्वात्सलता। यत्र सिपाधशिश नास्ति सिद्धिरपि नास्ति तत्र विशेष्याभावश्युतविशिष्टाभावात्पक्षता। यत्र सिपाधयिशस्ति जि. विश्व नास्ति तत्रोभयाभावप्रयुक्तविशियाभावात्पक्षता । पर सिपाधयिका नाति खिदिरास्ति तत्र न पक्षता। तमोमयसत्वेन विशिटाभावाभावात् । नय सिपाधयि- पामा पक्षता तां विनापि गर्जितादिना जलदानुमानान् । नापि शिसभायमान सिद्धापपि निपापविषयानुमिविदर्शनाराि प्रतिबन्धक यारिसपाधरिपायायो. तेजकलात् । नापि संदिग्धपाप्यवत्वं पक्षता, पिनापि संदेहं सनेतादिना सन- चिमनुमितिदर्शनादयो विशिष्टाभाव एव पक्षवा । एताशपाताश्रये व्याप्यस्य वृत्तियज्ञानात्वार्यानुमितिजायते । परायानुमितिनु पयावयववाश्यप्रयोग मन्या । पंचावयवान प्रतिमाहेदाहरणोपनयनिगमनानि । प्रतिज्ञा साम्यवस्वेन पास वचनं मता। पसम्यन्त वरी हेतुः स्वादिगातिपादकम् ॥ १॥ प्यालेनिरूपम् याश्यमुसाहरणामिप्यते ।। पक्षे हेतूपसंहारो भवेदुपनयख्या ॥२॥ यो साप्योरसंहारो मवेभिगमनं तया ॥" पर्वतो बहिमानिति प्रतिमा, पूमवरवारिति हेतुः । यो यो धूमवान् राग यहिमान् यथा महानसमित्युदाहरणम् । सपायायनियुानमः । तस्मात्तयेतिनि मनम् । मातियान्वयपा न्यतिरेका तट्रेन प हेनोरन्पनिर्व न्याधिरे किरय. मन्नध्यतिरेकित्यमिति पैवष्यम् । तसर्व सपमप्रे निहायिष्यति । प्रबन्धक विष्टबलमुऐवसत्यम् । ।

·हेत्वाभासनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । ४१ अनैकान्तो विरुद्धचाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः। कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासाश्च पञ्चधा ॥६॥ प्रसारिवाभासानिरूपयति-~अनैकान्त इति । अनुमतितरकरणान्यतर- प्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयवं हेत्वाभासत्वम् । ते च पच । तत्रानकान्तः सन्य- भिचारः, प्रतिपक्षितः प्रतिपक्षो जातोऽस्येति प्रतिपक्षितः सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । कालात्सयापदिष्टो बाधितः ॥६॥ आधः साधारणस्तु स्यादसाधारणकोऽपरः।। तथैवानुपसंहारी विधाग्नैकान्तिको भवेत् ॥ ७ ॥ तमानकान्तिकं विभजते-आद्य इति ॥ ७॥ यः सपक्षे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः ।। साधारणानकान्तिकं दर्शयति-य इति । यो हेतुः सपक्षे निश्चितसाध्यवति विपक्षे निश्चितसाध्याभाववति च भवेत् वर्तते स हेतुः साधारणो मतः । विपक्ष- वृत्तित्वं विरुद्धेऽप्यस्तीति तद्वारणाय सपक्षेति । यथा पर्वतोऽनिमान्दव्यत्वादिति । द्रव्यत्वं हि वहिमति महानसादौ तदत्यन्ताभाववति च हदेऽपि वर्तत इत्यस्य माधारणानकान्निकलम् । अनेन व्याप्तिज्ञानं प्रतिवध्यते । यस्तूभयसाधावृत्तः स त्वसाधारणो मतः ॥ ८॥ द्वितीयानैकान्तिकमाह--यस्विति । यो हेतुरुभयस्मात्सपक्षाद्विपक्षाच व्या. वृत्तः उभयत्रापि न वर्तते सोऽसाधारणो मतः । यथा शब्दो नित्यः शन्दत्वा- दित्यन नित्यत्वं येषु निश्चितमाकाशादिषु ने सपशायेषु निसत्वाभावो निश्चितो घटादिषु ते विपक्षा उभयनापि शब्दत्वं हेतुर्न विद्यते तस्य शब्दमानवृत्तित्वा. दित्यस्यासाधारणानकान्तिकत्वं, फलमस्य सामानाधिकरण्यप्रतिवन्धः ॥८॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः ।। तृतीयानै कान्तिकमाह--तथैवेति । केवलान्वयी अत्यन्ताभावाप्रतियोगी पक्षः पक्षता यस्य स हेतुरनुपसंहारी यथा सर्वमानसं प्रमेयस्वादिस्यत्र सर्वस्य पक्षवा. सामानाधिकरण्यमहस्थलान्तराभावाम्माप्तिपश्याधायकतयानुपसंहारत्वं दोपः। यः साध्यति नैचास्ति स विरुद्ध उदाहृतः ॥ ९॥ एवं निविधमनेकान्तं निरूप्य द्वितीयहेत्वाभासमाह--य इति । यो हेतुः - ·'कारिकावली। [हेत्वाभासनि साध्ययति सपक्षे नवास्ति स विरुद्धः । अत्रैवकारेण सपक्षमात्रावृत्तित्वमुच्यते । वेन साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व विरुद्धवम् । यथा घटो निलः कृतावा- दित्यन पन्तकत्वं हेतुनित्येप्वाकाशादिपु वापि न वर्तते प्रत्युत यत्र कृतकत्वं तत्रा- निसावमिति साध्याभावण्याप्ततयास्य विरुद्धावम् ॥९॥ आश्रयासिद्धिराद्या सारस्वरूपासिद्धिरप्युत ।। च्याप्पत्यासिद्धिरपरा सादसिद्धिरतसिधा ॥१०॥ तृतीय हेत्वाभासं निरूपयितुमादा तद्धटकामानिदि विभजते-आथया- सिद्धिरिति ॥१०॥ पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेन्मणिमयो गिरिः ।। थापयासिद्धिं दर्शयति-पक्षासिद्धिरिति । यत्र मणिमयो गिरिः पक्षो भवेत्तम पक्षासिद्धि हेतोराययस्य पक्षस्यासिद्धिः पक्षासिद्धिः । आश्रयासिद्धि- रित्यर्थः । मणिमयो गिरिरमिमान्धूमादित्यत्र गिरिन मणिमय इति ज्ञाते सति तत्र परामर्शः प्रतिवध्यते । यथा वा गगनारविन्दं मुरभि अरविन्दत्वादित्यनारविन्दे पक्षे गगनीयत्यं नास्ति । पक्षे पक्षवावच्छेदकाभाव आश्रयासिद्धिरिलथैः । हृदो द्रव्यं धूमवचादत्रासिद्धिरथापरा ॥ ११ ॥ द्वितीयामसिद्धिमाह-इद इति । अपरामिद्धिः खरूपासिद्धिरित्यर्थः । हदे पक्षे धूमवत्त्वलक्षणहेनुखरूपमेव नास्ति । यथा वा । शब्दो गुणश्वानुषत्वा- दित्यत्र चाशुपत्वं शम्दे नास्येव तस्स श्रावणवात् । पक्षे व्याप्यत्वामिमताभाव: खरूपसिद्धिरित्यर्थः । अनेनापि परामर्शप्रतिवन्धः ॥ ११ ॥ व्याप्यत्वासिद्धिरपरा नीलधूमादिक भवेत् ॥ तृतीयामसिद्धिमाह च्याप्यत्वेति। अपरा तृनीया पर्वतोऽग्निमानीलधूमा. दित्यत्र। यद्यपि धूमे नीलत्वं वर्तते तथापि नीलघूमत्वं न व्याप्यतावच्छेदकं गौर- वाकिंतु धूमत्वमेव । तथाच घूमस्याभिव्याप्यत्वेऽपि नीलधूमस्य तथास्वाभावा- याप्यत्वासिद्धिः । आदिपदात् काधनधूमादिकं गृह्यते । अत्र धूमे कासनमयत्वं नास्त्येवेति तद्विशिष्टधूमस्याव्याप्यत्वाद्याप्यत्वासिद्धिः । इयमेव साधनाप्रविधि- पदेनोच्यते । साधने साधनतावच्छेदकाभावः साधनाप्रसिद्धिः । एवं साध्य साध्यतावच्छेदकाभावः साध्याप्रसिद्धिः । साप्यत्रैवान्तर्भाव्या 1, यथा पर्वतः काञ्चनमयवहिमान्धूमादित्यत्र साध्ये वही काचनमयत्वाभावः । एवं सोपाधि. ।

·. हेत्वाभासनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । कोऽपि व्याप्यत्वासिद्ध एव । यथा पर्वतो धूमवान्वहरित्सनाधनसंयोगवत्त्व- मादायामधूमव्याप्यता गृह्यते । उपाधिलक्षणं च खयमने निरूपयिष्यति ॥ विरुद्धयोः परामर्शो हेत्वोः सत्प्रतिपक्षता ।। १२ ॥ चतुर्थ हेत्वाभासमाह-विरुद्धयोरिति । यत्र विरुद्धयोः परस्परसाध्याभाव- साधकयोर्हेत्वोः परामर्शो जायते स हेतुः प्रतिपक्षितः प्रतिपक्षो जातोऽस्पति प्रति- पक्षितः । सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः। पाठान्तरे सन्विद्यमानः प्रतिपक्षो यस्य तस्य भाव- खतेत्यर्थः । यश गन्धो नित्यो प्राणविषयत्वाद्न्धत्ववदिति गन्धोऽनित्यो जन्य- वाढवदिति च । अन्न प्राणविषयत्वेन नित्यत्वं साध्यते। तदभावश्च जन्यत्वेनेति प्राणविषयत्वं हेतुः प्रतिपक्षितः । अत्र परस्पराभावव्याप्यवत्ताज्ञानात्परस्परानु- मितिः प्रतिबध्यते । अत्र विरुद्धयोरित्युक्त्या यत्र साध्यतदभावयोः सामाना. भिकरण्यं न विरुध्यते न तत्र प्रतिपक्षितस्वमिति सूच्यते । तेन फपिसंयोगी एतदक्षत्वात्कापिसंयोगाभाववानेतदक्षरवादिला न सत्प्रतिपक्षता । संयोगस्या- व्याप्यतितया शाखावच्छेदेन संयोगवलपि मूलावच्छेदेन तदभारसाधने विरो- धाभावात् ॥१२॥ साध्यशून्यो यत्र पक्षस्त्वसौ बाध उदाहतः ॥ उत्पत्तिकालीनघटे गन्धादिर्यत्र साध्यते ॥ १३ ॥ इत्यनुमानम् ॥ पचमहेलाभासमाह-साध्यशून्य इति । यत्र पक्षः साध्यशून्यः साध्या- स्यन्ताभाववान् प्रमाणान्तरेण निश्चितोऽसौ घाघवद्वान्हेतुर्वाधित इत्युच्यते । ययोत्पत्तिकालीनो घटो गन्धवान्पृथिवीलादित्यत्र घटे गन्धसरवेऽप्युत्पत्तिका- लावच्छेदेन तत्र तदभावो निषितः । प्रथमक्षणे द्रव्यस्य निर्गुणत्वखोकारात्सम- मायिकारणं विना कार्योंपत्यसंभवात् । कारणस्य कार्यपूर्ववर्तित्व नियमाव । तथाच द्रव्यं प्रथमक्षणे खयमुत्सद्य क्षणान्तरे वगुणं जनयतीलभ्युपगन्तव्यम् । - ततध प्रथमक्षणावच्छेदेन पटे गन्धवस्वसाधने शापः । एवं पहिरनुष्णो द्रव्यता- :दित्यन स्पानिप्रत्यक्षेण बहाणखनिश्चयावाधः । एवं मूलारच्छेदेन मेयोगाभा- ववति प्रक्षे मूलावच्छेदेनैव संयोगसाधने बाधः अन्न यायितसत्प्रतिपक्षयोः सा- :सावनुमितिप्रतिवन्धकसमितरेषां तु तत्करणपरामर्शादिप्रतिवन्धद्वारा परपरमानु- ·फारिकावली। [शब्दख० मितिप्रतिपंधकम्यमतोऽनुमितितरकरणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थज्ञान विषयत्वं हेला. मासत्यमिति निष्कर्षः निमः ॥ १३॥ इत्यनुमानम् ।। ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् ॥ सादृश्यघीर्गवादीनां या सात्सा करणं मतम् ॥ १॥ वाक्यार्थस्सातिदेशस स्मृतिापार उच्यते ।। गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमा फलम् ॥ २ ॥ इत्युपमनम् ॥ उपमिति दर्शयति-प्रामीणस्येति । यत्र प्राम्यजनः खरं गवयपदपाच्य- मजानानो गोसहयो गवय इति कुतश्चिछुवा कदाचिद्वनं गतो गोसाशं पिंडं राष्ट्रवातिदेशवाश्या स्मृवा तत्र पवये गवयपदवाच्यत्वं गृहाति तत्र गवये गवय- पदवाच्यत्वज्ञानमुपमितिखन करणं व्यापार चाह प्रामीणस्येति । प्रामीणपदेनार- ध्वकपशी स्वतः शक्तिज्ञानराहिलं ध्वन्यते । प्रथमत इति सदुपमिला गवयमात्रे गामान्यलक्षणसभिकर्षण गवयपदवाच्यत्वज्ञाने जाते पुनर्गवयान्तरं दृष्ट्वा उपमि- निर्न कल्प्येत्यर्थः । गवयादिकं पश्यत इति सादृश्यज्ञाने उद्बोधस्समवधानमुक्तम्। गदादीनां सादृश्यधीःश्रयं पिंडो गोसा इति ज्ञानं फरणमुपमितावसाधारण कारणं अतिदेशवास्यार्यसरणं द्वारीकृत्योपमितिहेतु चात् अतिदेशस्य गोसहशो गवय इति सादृश्ययोधकवाक्यास्य स्मृतिः सादृश्यज्ञानतो जाता तबन्योप- मितिनिकेति ध्यापार उच्यते गवयादिपदानां शकिधीर्गवयादिपिंडेषु वाचकत्वसंकेतज्ञानमुपमा उपमितिः फलम् ॥ १ ॥ २ ॥ इन्युपमानम् ॥ पदज्ञानं तु करणं द्वारं वन पदार्थधीः ।। शाब्दयोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ॥१॥ अथ शादीमनुभूतिमाह-पदशानमिति। गामानयेत्यादि वाक्यं श्रुतवतः । पदशानानंतर शक्तिलक्षणान्यतरसंबंधैन पदार्थस्मरणे सति गोकर्मकानयनेऽई नियुक्त इत्यादिज्ञानमुत्पद्यते स शाब्दबोधः। तत्र फरणादि दर्शयति-पदशानमिति। शाय- मानपदस करणचे मौनिश्लोकादी शाब्दयोधाभावप्रसंग इति पदज्ञानमुपा तत्र शाबोधे पदार्थधीः पदार्थस्मरणं द्वारं व्यापारः तदपि पदजन्यमपेक्षितमन्यमा चक्षुरादिना पदार्थज्ञानेऽपि शादखापत्तिः । शान्दयोधः शब्दजन्यानुभूतिः फलं ·शब्दखं०]. मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। तन पदार्थबोधजननै शक्तिधीः सहकारिणी उपयोगिनी शक्तिज्ञानं विना पदशानेऽपि पदार्थस्मरणाभावात् । शक्तियास्मात्पदादयमों बोदव्य इतीश्वरेचा- रूपः संकेतः । अत्र लक्षणाप्युपलक्षणीया । तथाच शक्तिलक्षणान्यतरसंबन्धेन पदजन्यपदार्थस्मरणं व्यापार इत्वपः । शक्तिज्ञानं तु व्याकरणादितो भवति । तथाहि- व्याकरणादुपमानारकोशाधवहारतश्चापि । वचसः शेषाद्विकृतेरातगिरा गृह्यते शक्तिः ॥१॥ বাগাৱিমীনা, ভগমানাযা ই বলন, कोशाधया नीलादिपदानां गुणे गुणिनि च, व्यवहारतो यथा घटमानयेत्यादि- चैप्रवचरितमैत्रकृतपदानयनादिरूपन्यवहाराहालस्स ब्युत्पित्सोर्घटपदस पटे, वाक्यशेषादया यवमयश्चर्भवतीत्यत्र यवपदस्य 'वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्र- शातनम् । मोदमानाच तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः' इति वाक्यशेषाहीपशूकवि- शेष, विवरणाचया तुरंगोतीत्सवाश्वोऽस्तीति पर्यायेण तदर्यकथने तुरंगपदस्यावे, आसगिरा यथा कोकिलः पिक उच्यत इति पिकपदस्य कोकिले, क्वचित्प्रतिद्धपद. सानिध्यादपि शक्तिप्रदो भवति यथा मधुकरः कुरुते रुतमंबुज इत्यत्र मधुकरस्य भ्रमरे इत्यलम् ॥१॥ लक्षणा शक्यसंबंधस्तात्पर्यानुपपत्तितः॥ अय लक्षणां लक्षयति-लक्षणेति । शक्यस्य शकिगम्यस्य मुख्यार्थस्य हानेना- हानेनेकदेशहानेन वा खसंबंधिनि संबंधो लक्षणावृत्तिः। यथा गंगाया पोप इत्यत्र गंगापदस्य प्रवाहरूपमुस्याहानेन तत्संबंधिनि दीरे वृत्ति हवीलक्षणा । ययाच काकेभ्यो दधि रश्यतां समिणो यांतीलादो काकपदस्य दध्युपपातके छत्रिपदस्य तदेकसार्यवाहिनि स्वार्थाहानेन युत्तिरजहतीलक्षणा । ययाच सेयं गौरित्सन विरुद्धल- देतहेशकालावस्थादिहानेनाविरुद्धगोपिण्डमाने जहदलहणारा एवं लक्ष्यमाणगुण- संवन्धरूपा गौण्यपि लक्षणेव यथामिर्माणवकः सिंहो देवदत्त इत्सादावमिरिक तेजवी सिंह इस रो माणवक इत्यर्थः। वाच्यार्यस्यैव परम्परासंबन्धो लक्षित. लक्षणा यया भाति पणे द्विरेफ इस रेफदायसंवन्धो अमरपदे योध्यते तेन च मधुकरो ज्ञायते इति । अन्वयानुपपति लक्षणाशीजं फेरिचिरे तन्मतमपाकुर्व- १ विवरण ? समानार्थकपान्तरेण तदर्थकमनन् ।

·कारिकावली ।। [शब्दखं०. नाह-तात्पर्यति। तात्सर्यानुपपत्तिरेव लक्षगानी नान्वयानुपपत्तिस्तथात्वे यटी: प्रवेशयेत्यत्र लक्षणाभावप्रसंगः यष्टिप्वपि प्रवेशान्वयोपपत्तेः। किंच यद्यन्वयानुप. पत्तिरेय बीजं तदा क्वचिद्गापदं तीरं कचिद्घोषपदं मरस्यादिकं लक्षयतीति नियमो न स्यात् ॥२॥ आसत्तिर्योग्यताकांक्षा तात्पर्यज्ञानमिप्यते ॥२॥ कारणं अप शान्दबोधे सहकारिकारणगणं गणयति--आसत्तीति । ज्ञानपदं प्रत्येक योज्यम् । तथा चासत्तिज्ञानं योग्यताज्ञानमाकांक्षाज्ञानं तात्पर्यज्ञानमिति चतुष्टयं शाब्दे सहकारीत्यर्थः । सन्निधानं तु पदयासत्तिरुच्यते ॥ यथोद्देशमासत्ति लक्षयति-सन्निधानं विति । अन्धेयप्रतियोगिना पदेन सहान्वयानुयोगिनः पदस सग्निधानमव्यवधानेनोपस्थितिरासतिरुच्यते । अत्रव्य- चहितेपि क्वचिदासत्तिभ्रमे शाब्दबोधदर्शनादासत्तिज्ञानं तत्कारणं बोध्यम् । तदहितं चाक्यमप्रमाणम् । यामे यामे असहोचारितपदकं गामानयेत्यादिवास्यं यथा। पदार्थे तत्र तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ॥३॥ योग्यतां निर्वक्ति-पदाथै इति । तत्र प्रकृते पदार्थे तद्वत्तापरपदार्थ- संबन्धो योग्यता । यथा पयसा सिंचतीसत्र जलस्य सेके करणतया संबन्धः । अतएष पहिना सिंचवीसत्र वहेः सेके करणरवेनानुपयोगायोग्यताज्ञानाभावान शाब्दबोधः ॥३॥ यत्पदेन विना यस नानुमायकता मवेत् ।। आकांक्षा आकांक्षा दर्शयति-यापदेनेति । यत्सदेन येन पदेन विना यस्य पदस्यान- अभावकता अन्वयाननुभावकत्वं भवेतन पदेन सह तस्य पदस्याकांक्षा यया घट- मानयेयमानयेतिक्रियापदं विना घटमिति कारकपदं नान्वयमनुभावयतीति तय तदाकांक्षा । एवं घटशन्दः खोत्तरद्वितीयाविभाति विना न कर्मतो बोधरतीति १ यनिष्ठोन्वयः सोन्वयप्रतियोगी यनिरूपितोन्वयः सोन्वयानुयोगी। ३ गिरि क बहिमान्देवदत्तेन इत्यत्र वाक्ये शादोपदर्शनात् । . .

·मनोनि०]. मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। तस्य तदाकांक्षा । तदभावादेव गारव इति घटः कर्मसमानयनं कृतिरित्यादौ च न शाब्दधीः । वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्विवम् ॥ ४॥ तात्पर्य लक्षयति--चतुरिति । वक्तुरुच्चारयितुरिच्छाऽस्माद्वाक्यादयमों बुध्यतामिति वाला तात्पर्यम् । अत एव वेदे तात्पर्यज्ञानाय वकेश्वरः कल्प्यते । एपमाकाहादिचतुष्कसहकृतवाक्याधुत्पन्नस्य शान्दवोधो भवतीति सिद्धम् । इत्य- नुभूतिचतुष्टयनिरूपणम् । पूर्वमात्मनिरूपणप्रस्तावे अनुभूतिःस्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्विधेति बुझे विध्य प्रतिज्ञायानुभूतिचतुष्टयं निरूपितं । स्मृतिस्तु सुगमतया न निरूपिता। संस्कारजन्य शानं स्मृतिरिति तल्लक्षणं, संस्कारो भावनाख्यसजन्यं, तस्य सेऽतिप्रसंगवार- णाय ज्ञानमिति । प्रत्यक्षादिज्ञाने तदारणाय संस्कारजन्यमिति । अन्न पूर्वानुभवः संस्कारद्वारा कारणं, तनापि मरणोत्तर पूर्वसंस्कारविनाशेपि तेनैव स्मरणेन सं. स्कारान्तराधानेन स्मरणशंतरजननादानलेन कारणतान पूर्वानुभवत्वेनेति केचित् । परे तु कालस्य रोगस्य चरमस्मरणस्य च संस्कारनाशकलखीकारात्मरणांतरोपप- तेरनुभवत्वेनैव कारणवेसाहुः। साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते ॥ अयोगपद्याज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेष्यते ॥५॥ एवमष्टम द्रव्यं निरूप्यावशिष्टं नवमं द्रव्यं मनो निरूपयति-साक्षात्कार इति । निःस्पर्श सक्रिय द्रव्यं मनः । चावादावाकाशादौ चातिप्रसंगवारणाय विशेषणद्वयं, तत्र मानमाह-साक्षात्कार इति । मुखादीनां सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयन्न- ज्ञानानां सुखादिमदात्मनश्च साक्षात्कारे करणं मन उच्यते । मुखादीनां जन्य- ज्ञानविषयत्वाजन्यज्ञानस्य च सकरणकखनियमाचक्षुरादीनां चांतरज्ञाने करणला- संभवात्करणभूतं मन एटव्यमित्यर्थः । मनस आकाशवनिःस्पर्शदव्यतया विभुत्वं पर मेनिरे तन्मतमपनयनाइ-अयोगपद्यादिति । ज्ञानानां चाक्षुपखाचघ्राण- जादीनामयोगपद्याक्रममाविलातस्य मनसोऽणुत्वमिहेष्यते, मनसो विभुत्वे सर्वदा १ एतेन मनसि प्रमाण दर्शितं सुखसाक्षात्कारः सकरणक: जन्यसाक्षात्कारस्थान चासुधसाक्षात्कारादिवदित्यनुमानेन मनसः करणत्वसिद्धः।

·कारिकावली।
गुणनि०
सर्वेन्द्रियसंबंधसंभवाधुगपदेव सर्वज्ञानानि जायेरन् । किंच वियोः संयोगदर्श
नान्मनसो विभुत्वे आरममनःसंयोगासंभवापरया जन्य कार्यस्य च सासमवायि.
कसनियमेन शानमात्रं नोत्पयेत । विभ्वोरपि संयोगाभ्युपगमे तयोनिष्कियत्वेन
संयोगस्य नित्सखापत्या मनसः पुरीतत्प्रवेशप्रयुक्तशानाभावरूपसुपत्यभावप्रसंग
इति सक्रियमणुरूपं मनो ज्ञानाद्यसमवायिसंयोगाश्रयमभ्युपेयमित्यर्थः ॥५॥ इति
द्रव्यनिरूपणम् ।
अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः ।।
अथ गुणानिरूपयितुमुपंक्रमते-अथेति । न्यनिरूपणानंतापशम्दः ।
गुणा रूपादयो द्रव्यानिता यथायोग्यं द्रव्याधिकरणका झेयाः । जन्यष्याणामपि
खसमवामिद्रव्याश्रितवं भवतीत्यत आइ-निर्गुणा निस्क्रिया इति । गुणेषु गुण-
कर्मणी नांगीक्रियन्ते । एकं रूपं रसास्पृपगिस्यादिव्यवहारलु खानयसमवायसव-
धेन निर्वाधः ।
रूपं रसः पर्शगंधौ परत्वमपरत्वकम् ।। ६ ।।
द्रवो गुरुत्वं स्नेहाय वेगो मूर्तगुणा अमी ।।
अप शिष्यस्वैिशयाय गुणानामांतरभेदमायाणस्वेषां भूतांपूर्णगुणत्वेन
विभ्यममिप्रेत्य मूर्तगुणांस्वावरण्यति-रूपमिति। वेगेन स्थितिस्थाएकोप्युप-
लक्षणीयः। रूपादय इमे मूर्तगुणाः । मूर्तेषु परेछिनपरिमाणवापृषिम्यादिए
यथोचितं धर्मठे मामूर्नेपिलर्यः ॥६॥
धर्माधी भावना च शब्दो युझादयोपि च ॥७॥
एतेऽभूगुणाः सर्वे विद्वद्भिः परिकीर्तिताः ।।
अधामूनगुणानाह--धमाधर्माविति । राद आकाशतिः शेषा भारम-
रातयः । आतिपदेन मुराद येच्यादेपप्रयना एपन्त । इमेऽमूर्तगुणा आत्माका.
योर्विभुलात् । मर्नेषु पृथिव्यादिषु न संतीम इत्यर्थः ॥ ७॥
संख्यादयो विमागांवा उमयेपो गुणा मवाः ॥८॥
मूर्तामूतंगुणानाह-संख्यादय इति । संख्यापरिमाणपृथक्तयोगविभागा
इमे पंचोभयेषां मूतानाममूर्तानां च गुणाः मूतेष्वम्नेषु च वर्तत इत्यर्थः ॥ ८ ॥

·गुणनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। संयोगव विभागय संख्या द्वित्वादिका तथा ।। द्विपृथवत्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ॥९॥ अर्थकनिष्ठद्विनिष्ठयणरवेन द्वविध्यममिनत्य द्विष्टगुणान्गणयति-संयोग इति। इमो संयुक्तौ विभक्तौ वा इमौ द्वाविमौ पृथगिति व्यवहारदर्शनादेषां द्विष्टगुणत्वम् । आदिपदेन विलयतुष्ट्यादि त्रिपृथक्लादि च प्राय, तेषां च विचतुरादिवृत्तित्वं बोध्यम् ॥९॥ अव शेपगुणाः सर्वे मना एकैकवृत्तयः॥ एकनिष्टगुणानाह-अत इति । शेषगुणा रूपादय एकलसंख्या एकपृयवस्वं च एकेकवृत्तय एकैकस्सिन्वर्तत इत्यर्थः ।- घुद्ध्यादिपटू स्पर्शान्ता लेहः सांसिद्धिको द्रवः ॥१०॥ अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेषिका गुणाः ॥ अथ सामान्यगुणविशेषगुणभावेन द्वैविध्यमंगीकृत्य विशेषगुणानाह-बुब्या- दीति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः रूपरसगंधस्पर्शाः स्नेहः सांसिद्धिकद्रवत्वं धर्माधी भावनाख्यसंस्कारः शब्दयामी भूतानामात्मनश्च गुणाः वैशेषिकाः विशेषगुणा इत्यर्थः । खार्थे ठक् प्रत्ययः ॥१०॥ संख्यादिरपरत्वांतो द्रवोऽससिद्धिकस्तथा ।। ११ ।। गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः ॥. सामान्यगुणानाह-संख्यादिरिति । संस्थापरिमाणपृथक्वर्वयोगविभागार लापरवानि नैमित्तिकद्रवत्वं गुरुत्वं वेगः स्थितिस्थापकच सामान्यगुणाः ॥११॥ संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥१२॥ एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः अथ वाकिकेंद्रियग्राह्यत्वेन बाह्याद्रींद्रियग्राह्यत्वेन चार्टीद्रियत्वेन च त्रैवि. ध्यमाह-संख्यादिरिति। : रखनेहानां चक्षुरत्वाभ्यां ग्रहणाद्वाह्यद्वीन्द्रियग्राह्यत्वमिसर्थः ॥ १२ ॥ ४का० ·" 'कारिकावली। [गुणनिः अथ स्पर्शान्तशब्दकाः॥ । पाहीकैकेन्द्रियग्रायाः रूपरसगंधस्पर्शशब्दानां च क्रमेण चक्षुरसनघ्राणस्वश्रीमहणाद्वाथैको- 'न्द्रियपाहता - गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ १३ ॥ अतीन्द्रिया: गुरुत्वधर्माधर्मभावनाख्यसस्काराणामनुमानगम्यतयातीन्दियत्वम् । नहि च. सुपा त्वचा वा द्रव्ये प्रत्यक्षीकृते तगतगुरुत्व प्रत्यक्षीभवति किंतु तुलया करेण वा तोलनाद्युपायेन । एव मुखदुःखस्मृतीनामुद्भवै तहेतुधर्माधर्मसस्काराणाम. नुमानम् । सुखादीनां बातरिदियकमनोमाह्यत्वादनापरिगणनम् ॥ १३ ॥ विभूनां तु ये स्युवैशेषिका गुणाः ।। अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ॥१४॥ अय कारणगुणजन्यत्वेनाकारणगुणजन्यत्वेन च वैविध्यमाह-विभूनासिति। विभूना ये विशेषगुणा धुज्यादयो नम शब्दश्च एते भकारणगुणोपना । एवे यात्मन भावाशाच जायन्ते । नव तयोनित्ययो कारण वर्तवे यस्य गुणा एन. योर्गुणान्तरमारभेरग्नित्यकारणगुणपूर्वकत्वमेषामित्यर्थ ॥१४॥ अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम् ॥ स्नेहवेगगुरुवैकपृथक्सपरिमाणकम् ॥ १५ ॥ स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः॥ कारणगुणपूर्वकानाइ-अपाफजा इति । अनापाकजा इति विशेषणेन पाक- जानी रूपरसगस्पर्शदवत्लानाममिसयोगात्तनमुत्पद्यमानानामकारणगुणजन्यल विवक्षितमिति बोध्यम् । अपाफजाः खाभाविका । स्पर्शान्ताः परसगन्ध सी । तथाविधमपाकजमेव दत्त्व नेहवेगगुरुत्वेकपृयक्त्वपरिमाणस्थिविस्था- पकाल्यसंस्कारा । एते सर्वे कारणगुणोद्भवाः कारणगुणपूर्वका इत्यर्थ ॥१५|| संयोगश्च विभागच वेगचैते तु कर्मजाः ॥ १६ ॥ मय कमांसमवायिकान्गुणानाह-संयोगश्चेति । श्येनकादिसंयोगविभा- गयो शरादिगतवेगस च कर्मजन्यत्वं प्रसिद्धमिति भाव ॥१६॥ ।

·- गुणनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । ५१ स्पर्शान्तपरिमाणैकपृथक्वलेहशब्दके ॥ भवेदसमचायिसम् अथासमवायिगुणनिमित्तगुणोभयविधगुणेति विध्यमाह-स्पर्शान्तेति । एकपृथक्त्वेनैकत्वसंख्या स्थितिस्थापकसंस्कारच संप्रायो। कारणगतरूपरस- गंधस्परौंकवपरिमाणकपृथक्खनेहेभ्यः कार्यगतरूपादयो जायंत इति तेषां तत्रा- समवायित्वं प्रथमशब्दस्य च द्वितीयशब्देऽसमवायित्वम्- अथ वैशेपिके गुणे ॥ १७ ॥ आत्मनः सानिमित्तलम् निमित्तगुणानाह-अथेति । आत्मनो धशेपिके गुणे धुज्यादिनवकै निमि- तवं स्यादात्मनो गुणानां कुत्राप्यसमवायित्वं नास्ति, तेषां स्वोत्तरक्षणवर्तिगुण- नादयखात्, निमित्तत्वं तु विद्यते, भादी जानाति ततो वाञ्छति ततः पुरत इति हेतुतादर्शनान् ॥ १७ ॥ उष्णस्पर्शगुरुतयोः॥ वेगेपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ।।१८।। द्विधैव कारणत्वं स्याद् उभयविधगुणानाह-उष्णस्पर्शति । उष्णस्पर्शादिषण्णां द्विधाकारणत्वम. समवायित्वं निमित्तत्वं च स्यात् । तथाहि उप्णस्पर्शी खन्याद्यवयवगतोऽवयविगतो. ष्णस्पर्श भवत्यसमवायी पाकजरूपादिस्थले तु तेजोगतोष्णस्पर्श निमित्त, क्षेत्रः- संयोगो हि तपासमवायी । एवं कारणनिष्टगुरुत्ववेगदपलाना कार्यगतगुरुत्ववेग- द्रवत्वजनने क्रमेण खाधिकरणनिष्टपतनस्पंदनद्रवणजनने च भवत्यरामयायित्वं, गुरुत्ववेगयोरमिघाते निमित्तत्वं, प्रयत्वस्य च संग्रहे निमित्तत्वम् । एवं गेर्याका- पसंयोगो वंशदलाकाशविभागय शब्दोत्पत्तावसमयायी, मेरीद योगो पशदल. । द्वयविभागय निमित्तमिति ॥ १८॥- अथ प्रादेशिको भवेत् ।। वैशेपिको विभुगुणः संयोगादिद्वयं तथा ॥१९॥ भय व्याप्यत्तित्वाव्याप्यत्तित्वाभ्यो द्विविधतामाह-अथेति।पुमादिनपर्क शब्दय संयोगविभागो र प्रादेशिकोऽव्याप्यत्तिः । तदितरमिशेषगुणना व्याप्य- - . ।

·कारिकावली। . [गुणनि० यत्तित्वमर्थतो हेयम् । विभावन्यात्मनि शरीरावच्छेदेन ज्ञानादिकं जायते न सर्वन, एवमाकाशे शब्दोऽपि क्वाचिलो न सार्वत्रिकः। एवं शाखामूलावच्छेदेनेसिनने संयोगतदभावी स्वः। एवं विभागतदभावावपि द्रष्टव्यो, रूपादयस्तु नैवं किंतु सर्वदेशावच्छेदेन खानये वर्तन्त इत्यर्थः ॥ १९ ॥ चक्षुर्गावं मवेदूपं द्रव्यादेरुपलम्भकम् ॥ चक्षुपः सहकारि स्याच्छुक्लादिकमनेकधा ॥ २० ॥ एवं गुणानामवान्तरविशेष प्रपध्य प्रसेकं रूपादिगुगं माहिरूपयति-चक्षु- ग्राह्यमिति । रूपं चक्षुह्यं मवेत् । यद्यपि चक्षुर्ग्राह्यत्वं घटादी संख्यादी रूपत्वादी चातिव्याप्तं तथापि चाह्यो विशेषगुणो रूपमिति बोध्यम् । द्रव्यादेहरलंभक साक्षात्कारसाधनं, तदेव दर्शयति-चक्षुप इति । चक्षुषा द्रव्यगुणकर्मसामान्याना मलक्षजनने उद्भूतरूपं सहकारि स्यात् । गृहाति चक्षु संबंधादालोकोद्भूतरूपयो- रितिप्रागुक्ते, तच्च रूपं शुक्लादिक्मनेकपा अनेकप्रकार शुलपीतरकनीलहरितक- पिशचित्रभेदात्सप्तविमित्यर्थः । तच पृथिव्यां सप्तविधमप्खभास्वरं शुर वेजति भास्वर समिति प्राक् प्राधितं । किंच नीलपीताद्यवयवारब्धे अवयविनि परस्पर- प्रतिवन्धेन नीलपीताद्यनुत्पत्त्या नीरूपत्वे चाप्रत्यक्षत्वापत्या रूपवत्समवेतत्वस्य च प्रत्यक्षप्रयोजकत्वे गौरवापत्त्या एक चित्रमित्सनुभवैन चावयवगतनानाभातीय- रूपक्दम्बेनावयविनि विजातीय चिनमेकं रूपमारभ्यत इत्सभ्युपेयम् । एवं विन- स्पर्शोऽपि स्वीकार्यः । चिपरसगंधी तु नाही क्रियेवे अवयवगतरसगंधाभ्यामेव रसगधोपलम्मसंभवेऽवययिनो नीरसत्वे निर्गन्धवेऽपि वा क्षवेरभावादिति ॥२०॥ जलादिपरमाणो वनित्यमन्यत्सहेतुकम् ॥ तद्विभजवे-जलाीति । आदिपदेन तेजोमहणं, जलवेजसः परमाण तद्रूपं निलमजन्यम् । अन्यत् जलवेज.परमाणुरूपातिरिक्तं पृथिवीपरमाणुगत सावयापृथिवीजलतेजोगतं च सहेतुकं जन्यं, एथिवीपरमाणावपि पाकेन रूपा. न्तरोत्सत्यभ्युपगमाव । भवयविगतरूपं स्ववयगतरूपाजायते एप ॥-- रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ॥२१॥ सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् ।। रसं निरूपयति-रस इति । रसनाप्राश्यत्वं रसत्वेऽपीति तथावृत्तये गुणपर देयम् । रसनामाशे गुणो रस इत्यर्थः । मधुरादिः थादिपदेनाम्ललवणकटुक्पायति.

·गुणनि०] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता । तग्रहणम् । अनेकधा पट्विधः । पृथिव्यां पोढा, जले मधुर एवेत्युकं प्राक् । रसज्ञाया रसनाया रामनप्रत्यक्षजनने विषयतासंपन्धेन रसः सहकारी कारण- मित्यर्थः । नित्यतादि नित्यताऽनित्यता च, पूर्ववत् जलपरमाणौ नित्यः तद्भिन्ने जलपृथिवीगतश्चानित्य इत्यर्थः ।। २१ ।।- प्राणवायो भवेद्गन्धो प्राणवैवोपकारकः ॥२२॥ सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्तितः ॥ गन्धमाइमाणमाघ इति । प्राणप्रायो गुणो गन्ध इत्यर्थः । गन्धरवेतिन- संगवारणाय गुण इति । घ्राणस्यैव घ्राणजप्रत्यक्षे उपकारकः सहकारिकारणमित्य- थः । सौरभः सुरमिः । असौरभः असुरभिः। द्विविधोऽपि पृथिव्यामेव वर्तते ज. न्यश्चेति बोध्यम् ।। २२॥ स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्वचः स्यादुपकारकः ॥ २३ ॥ अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदात्स त्रिविधो मतः ॥ स्पर्श निरूपयति--स्पर्शस्त्विति । त्वगिन्द्रियप्रायो गुणः स्पर्शः, स च त्वचः स्पार्शनप्रत्यक्षजनने उपकारकः सहकारी। तं विभजते-अनुष्णेति । मनु- रणाशीतः पृथिवीवारयोः, शीतो जले, उष्णतेजसीति विवृतं प्राक् ॥ २३ ॥ काठिन्यादि क्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥ २४ ॥ कठिनकोमलतादिस्पर्शविशेषस्याधिकरणमाह-काठिन्यादीवि । कठिनसु- कुमारी पृथिव्यामेव स्पर्शी नान्यनेत्यर्थः नित्यतादि नित्यत्वमनित्यत्वं च पूर्ववत्, जलतेजोवायुपरमाणुगताः स्पर्शाः निसास्तद्भिशा जलतेजोवायुभूमिभूमिपरमाणु- गतास्त्वनित्या इत्यर्थः ॥ २४ ॥ एतेषां पाकजत्वं तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् ।। एवं निरूपितरूपादिगुणचतुष्टयस्य पाकजत्वापाजत्वाभ्यां दैविध्यमाह-ए- तेषामिति । एतेषां रूपरसगंधस्पर्शानो पाकजत्वं पाकोऽमिसंयोगलजन्यत्वं क्षिती प्रथिन्यामेव, अन्यत्र कुनविजलतेजोवायुपु न, अर्यातेपु तेषामपरकजल्लाम- त्यर्थः । मिसंयोगेन घटादिष्वेव श्यामरूपादिनाशेन रफरूपाद्युत्पादो न जलादी शतधा ताप्यमानेऽपीति भावः।- .

·कारिकावली) गुणनिः तत्रापि परमाणौ स्यात्पाको वैशेपिके नये ॥ २५ ॥ नैयायिकानां तु नये द्यणुकादायपीप्यते ॥ पृथिवीगतपाकेऽपि मतमेदमाह-तत्रापीठि । तत्रापि पूपियवयवेष्वपि मध्ये परमाणी पाकः स्थान पणुकादिषु, वैशेषिके नये पीछपाकयादिवशेषिकशाने। वे येवं मन्यन्ते-अवयव्याकान्तावयथेषु पाको न संभवतीयतोऽमिसंयोगेनावयविना खत नेप्यवयवेष्वेव पाकः । तथाहि वद्विसंयोगात् परमाणो कर्म ततः परमाय- न्तरविमागेनारम्मकसंयोगनाशाक्ष्यणुकनाशः, पथात्परमाणौ श्यामं रूपं विनश्यति रकं रूपं चोत्पद्यते, ततो रकपरमाणुपु द्रव्यारम्भानुगुणक्रियया विभागपूर्वसंयोग- नाशारम्मकसंयोगणुकं ततो घणुके रकं रूपं चोत्पद्यते, एवं ज्यशुफादिद्वारा पुना रफपटाद्युत्पत्तिः । तत्र परमाणी रकरूपोत्पत्तो परमाणुः समवायी तेज.संयोगो- ऽसमवायी अष्टादिकमुष्णस्पर्शय निमित्तं, घणुकादौ रकरूपोत्पत्ती तु घणुकादिः समवायी परमाण्वादिगतरकरूपं त्वसमवायी, अन्यत्सर्व निमित्तमिति बोध्यम् । नैयायिकानां पिठरपाकवादिनों नये शाने तु घणुकादावपि । अपिशब्दः समुचये । परमाणुपर्यन्तेष्ववयवेषु अवयविनि च पाक इष्यते । अत्यविनां हि सच्छिद्रत्वादोरवयवाः सूक्ष्मास्तदन्त-प्रविशन्तीति नावयव्याकान्तावयवेपु पाका. संभप इत्यनन्तावयवनाशोत्पत्तिल्पनाया गौरवपराहतत्वादवयविनि तदवयवेषु च युगपत्पाक इति कल्पना लघीयसीति ॥२५॥- गणनाध्यवहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ॥ २६ ॥ अंथ संख्या निरूपयति-गणनेति । गणनाव्यवहारे एको द्वौ दश पोडश शर्त सहसमित्यादिपरिच्छेदकरणे हेतुरसाधारणं कारणं संख्यामिधीयते, सा च संख्यै- कृत्वादिपरार्धपर्यन्ता भवति । तदुक्तं- एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः॥ थर्बुदमकं सर्व निखर्वमहापाशंकवस्तस्मात् ॥ १॥ जलधिया मध्यं परार्धमिति दशगुणोत्तरं संज्ञाः ।। संख्यायाः स्थानानां व्यवहारार्य कृतास्वज्ज्ञरिति ॥ २ ॥ २६ ॥ नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमिष्यते ।। द्विखादयः परार्धान्ता अपेक्षावुद्धिजा मताः ॥ २७ ॥ तत्रैकत्वं विमजते--नित्येष्विति । नित्येषु परमावाकाशादिष्वेकत्वं निला ।

·गुणनि.] मुकावलीकण्ठामरणसहिवा। नित्ये च पटपटादावेकरवमनित्यं कारणगतैकत्वजन्यत्वात्कार्यकलस्य । द्वित्वादयः पराधांताः संख्यामेदाः सर्वनानिसाः । तत्र हेतुमाह-अपेक्षावुद्धिजा इति । अपेक्षाबुद्धिरमे वक्ष्यमाणलक्षणा अयमेकोयमेक इत्याकारा ततो जायचे ॥१७॥ अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः ।। अपनानामधिकरणमाइ-अनेकाधयेति । एते द्विवादयोऽनेराभयपर्याशाः द्वित्वं दयोखित्वं त्रिषु स्तुष्टुं चतुर्यु पर्याप्तं, पर्याप्तिश्च कश्चित्संबन्धविशेषः ॥- अपेक्षाबुद्धिनाशाच तेषां नाशो निरूपितः ॥२८॥ तेषां नायसामग्रीमाह-अपेक्षाधुद्धिरिति । तत्रेयं रीतिः-अयमेकोऽयमेक इत्यपेक्षाबुध्या मोहित्वं जायते, तर द्वौ पदी समायिनी, प्रत्येकमेकलं नासम• वायि, अपेक्षाबुद्धिव निमित्तं, साच विक्षणावस्थायिनी । तथाहि भादाबपेशायु- दिखतो द्विलं जायते, ततो द्वित्वत्वनिर्विकल्पक ज्ञान, ततो द्विलत्वविशिष्टशिल- शानं तदैवापेक्षम्युद्धिनाशस्तो द्वित्वनाश इति, सतो यक्षिमित्तमाभिल जाता द्वित्वादयस्तनाशे नश्यन्तीति । अतएव यदीयापेक्षाबुद्धिजास्तस्यैव प्रत्यक्षा नान्यस्येति ॥ २८॥ अनेकैकसबुद्धिर्या सापेक्षाघुद्धिरिप्यते ।। गन्यपेक्षाबुद्धिः कीदृशीत्यत आह-अनेकैफत्येति भनेकेषामेकरवादीनाम- योकोऽयमेकोऽयमेक इलवरूपा या बुद्धिः साऽपेक्षाबुद्धिः । अतीन्द्रियैवपेक्षा सुद्धियोगिनामीशस्य च भवतीत्यर्थः ।। परिमाणं भवेन्मानन्यवहारस्य कारणम् ॥ २९॥ अणु दीर्घ महद्रसमिति व द ईरितः ।। अनित्ये तदनित्यं सानिये नित्यमिहेप्यते ॥ ३० ॥ परिमाणं निरूपयति-परिमाणमिति । अयं दीर्थोऽयमल्पोऽयं महानय- मग्विति मानव्यवहारत्यासाधारणं कारणं परिमाण, तद्विभगते-अग्पिति। गावप्रधानोऽध निर्देशः अपुत्वं महत्त्वं दीर्घत्वं हखत्वमिति मेदाचतुर्विधमित्यर्थः । दत्राणु वसमानाअयं हसत्वं महातपमानाभयं दलमिति नियमः । ववधि परिमाणमनिये घटादावनिस, निवे चाकाशादी निलम् ॥ २९-३०॥

·कारिकावली।
[गुणनि०
संख्यातः परिमाणाच प्रत्यादपि जायते ।
अनित्यं
तत्रानिलस त्रिधोत्पत्तिमाह- संख्यात इति । अनिल मिति पूर्वत्रान्वेति ।
अनित्यं परिमाणं क्वचित्संख्यातः कापि परिमाणात्वचन प्रचयाच जायते ॥-
द्यणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥
-तत्र संख्याजन्यं परिमाणमुदाहरति~णुकादाविति । आदिपदेन व्यणुक
गृह्यते । म्यणुकत्र्यणुकयोः परिमाणं संख्याजन्यं परमाणुनिष्टद्विलसंख्यातो झणु-
कनिष्ठत्रिखसंख्यातश्च जायते न परमाणुधणुकपरिमाणतखथात्वे परिमाणस्य
खसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकतया घणुकस्याणुतरत्वं त्र्यणुकस्य चाणुतरतम-
खापत्त्याऽचाचपत्वं स्यादिति प्राक् प्रपश्चितम् ॥ ३१ ॥
परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ॥
परिमाणजपरिमाणमाह-परिमाणमिति । पटादी परिमाणं परिमाणर्ज
कपालादिपरिमाणजन्यमुच्यते ।-
प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जायते ॥ ३२॥
परिमाणं तूलकादौ
प्रचयजपरिमाणमुदाहत प्रचयं तावनिरूपयति-प्रचय इति । अवयवानां
शिथिलोऽदः संयोगः प्रचयः तेन प्रचयेन तूलकादो परिमाणं जन्यते, तूलपिंडा-
दिपरिमाणे प्रचयजन्यमित्यर्थः ॥३१॥-
नाशस्वाश्रयनाशतः॥
परिमाणनाशे सामग्रीमाह-नाश इति । परिमाणस्पति विपरिणमनीयम् ।
आश्रयस्य परिमाणवतो नाशतः परिमाणनाशो भवति, अतएव शरीरावयवोप-
चयेन परिमाणान्ययात्वदर्शनेन पूर्वपरिमाणनाशक्तदाश्रयपूर्वावयविनाशोऽभ्युपे-
यते इति ।-
संख्यावत्तु पृथक्त्वं सात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ।। ३३ ।।
पृथक्त्वं निरूपयति-संख्यापरियति । पृथपप्रसयस इदमसात्पृथगिति
व्यवहारस्य कारणमसाधारणं निमित्तं पृथक्त्वं नाम गुणः स्यात्तच संख्यावज्ज्ञेयम्
एकपृथक्त्वं निलगतं नित्मनित्यगतमनिसं,दिष्टयस्त्वादिकं सर्वमानिसमपेशादुल
दिजन्यमनेकानयपर्याप्तमपेक्षाबुद्धिनाशनाश्यं चेलयः ॥ ३३॥

·गुणनि०] मुक्तावलीकण्ठामरणसहिता।
अन्योन्याभावतो नास्स चरितार्थत्वमिष्यते ॥
अस्मात्पृथगिदं नैति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥ ३४ ॥
नन्विदमसात्पृथगित्लादिप्रतीतावर्थतोऽन्योन्याभाव एव प्रतीयते तत्कयं
पृथक्वं नाम गुणान्तरं निरूप्यते तनाह-अन्योन्यामावत इति । अस्य
पृथक्त्व स्पान्योन्याभावतचरितार्थलमन्योन्याभावेनोपशीणत्वं तदन्तर्भाव इति
यावल इप्यते नाभ्युपैयते, तत्र हेतुः हि यस्मादिदमस्सात्पृथक्-पटः पटापृथ-
गिति, इदं न-पटः पटो नेति च प्रतीतिविलक्षणा, सा च विषयभेदमन्तरानुपपना
खविषयमन्योन्याभावमि पृयश्वं नाम गुणान्तरमर्यापयति । अन्यथा घटापटो
नेत्यपि प्रयुज्यतेति भावः ॥ ३४ ॥
अमाप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः॥
संयोग निरूपयति-अमाप्तयोरिति । अप्राप्तयोरमिलितयोर्या प्राप्तिमिलन
सा संयोगः । इमो संयुकाविति प्रतीत्यसाधारणकारणं संयोग इत्यर्थः ।
कीर्तितत्रिविधस्त्वेष आद्योऽन्यतरकर्मजः ॥ ३५॥
तथोमयस्पंदजन्यो भवेत्संयोगजो परः ॥
त विभजतेकीर्तित इति । एप संयोगः अन्यतरकर्मज उभयोरेकस्य क.
मंणा जायते यः स प्रथमः । उभयस्पन्दजन्यः उभयोर्द्वयोः स्पन्देन कर्मणा जा.
यते यः स द्वितीयः । संयोगाजायते यः स संयोगजसंयोगोऽपरस्तृतीयः ॥ ३५॥
आधस्तु श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ॥३६॥
मेषयोः संनिपातो यः स द्वितीय उदाहृतः ॥
कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरुकुंभयोः ।। ३७ ॥
हतीयः स्यात्
कमेण सानुदाहरवि-आदिम इति । श्येनक्रियया श्येनशैलसयोगः, भादि-
पदासस्वक्रिपया हसपुस्तकादिसंयोग आदिमोऽन्यतरकर्मजः । मेषयोर्युदाई
परस्परामिपावनक्रियया यः समिपातः संयोगः र द्वितीय उभयकर्मजः । एवं
मालयोः समिपातोऽपि । कपालतर्योः कारणाधरणयोः संमोगसहवम्भयोः कार्या-
कार्ययोः सेयोगः स तृतीयः संयोगजसंयोगः स्याद् । एवं हसपुरखकरयोगा.
लायपुसकसयोगोऽयुदाहायः ॥ ३ ॥

·. कारिकावली [गुणनि संख्यातः परिमाणाच प्रचयादपि जायते ।। अनित्यं तनानित्यस्य निधोत्पत्तिमाह-संख्यात इति । अनित्यमिति पूर्वप्रान्वेति । अनित्यं परिमाणं कचित्संख्यातः क्वापि परिमाणात्वचन प्रचयाच जायदे - यणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ तत्र संख्याजन्य परिमाणमुदाहरति घणुकादाविति । आदिपदेन श्यणुकं गृह्यते । पणुकश्यणुकयोः परिमाणं संख्याजन्यं परमाणुनिष्टद्विलसंख्यातो घणु- कनिष्ठत्रिखसंख्यातच जायवे न परमाणुधणुकपरिमाणतस्तथात्वे परिमाण खसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकतया व्यणुकस्याणुतरत्वं त्र्यणुकस्य चाणुतरतम. वापत्त्याचाचपत्वं स्यादिति प्राक् प्रपश्चितम् ॥३॥ परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते ।। परिमाणजपरिमाणमाह-परिमाणमिति । घटादी परिमाणं परिमाण कपालादिपरिमाणजन्यमुच्यते ॥- प्रचयः शिथिलाख्यो या संयोगस्तेन जायते ॥३२॥ परिमाणं तुलकादौ प्रचयजपरिमाणमुदाह प्रचयं तावलिरूपयति-मचय इति । अवयवानां शिथिलोऽदृढः संयोगः प्रचयः तेन प्रथयेन तूलकादौ परिमाण जन्यते, तूलपिंडा- दिपरिमाणं प्रचयजन्यमित्यर्थः॥ ३२॥-- नाशस्वाश्रयनाशवः ॥ परिमाणनाशे सामग्रीमाह-नाश इति । परिमाणस्पति विपरिणमनीयम् । आश्रयस्य परिमाणवतो नाशतः परिमाणनाशो भवति, अतएव शरीरावयवोप. चयेन परिमाणान्ययात्वदर्शनेन पूर्वपरिमाणनाशहेतुतदाध्यपूर्वावयविनाशोऽभ्युपे- यते इति ।- संख्यावत्तु पृथक्त्वं सात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ।। ३३ ।। पृथक्त्वं निरूपयति-संख्यावरियति । पृथक्प्रत्ययस इदममा पृथगिति व्यवहारस्य कारणमसाधारणं निमित्तं पृथक्वं नाम गुणः स्यात्तच संख्यावरयम्। एकपृथक्वं नित्यगतं नित्यमनित्यगतमनित्य, दिपृथक्त्वादिकं सर्वनानियमपेक्षा दिजन्यमनेकाश्रयपर्याप्तमपेक्षाबुद्धिनाशनाश्यं चेसर्थः ॥ ३३ ॥ ।

·गुणनि.] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। अन्योन्याभावतो नास चरितार्थत्वमिप्यते ॥ असात्पृथागदं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ।। ३ ।। नन्विदमस्मारथगित्सादिमतीतावर्थतोऽन्योन्याभाव एवं प्रतीयते तत्कयं पृपक्वं नाम गुणान्तरं निरूप्यते तनाहअन्योन्यामापत इति । अस्य पृथक्लस्यान्योन्याभावतचरितार्थलमन्योन्याभावेनोपक्षीणत्वं तदन्तर्भाव इति यावन इष्यते नाभ्युपेयते, तत्र हेतुः हि यस्मादिदमस्मात्पृथक्-घटः पटापृथ- गिति, इदं न-घटः पटो नेति च प्रतीतिर्विलक्षणा, सा च विषयमेदमन्तरानुपपना खविषयमन्योन्याभावमिङ्ग पृथक्त्वं नाम गुणान्तरमापयति । अन्यथा घटापटो नेलपि प्रयुज्यतेति भावः ॥ ३४ ॥ अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः ।। संयोग निरूपयति-अमाप्तयोरिति । अप्राप्तयोरमिलितयोर्या प्रातिमिलन सा संयोगः । इमी संयुकाविति प्रतीत्यसाधारणकारणं संयोग इत्यर्थः । कीर्तितत्रिविधस्त्वेष आयोऽन्यवरकर्मजः ।। ३५ ।। तथोमयस्पंदजन्यो भवेत्संयोगजो परः॥ त विमजते-कीर्तित इति । एष संयोगः अन्यतरकर्मज उभयोरेकस्य क. मंगा जायते यः स प्रपमः । उभयस्पन्दजन्यः उभयोईयोः स्पन्देन कर्मणा जा- यते यः स द्वितीयः। संयोगाजायते यः रा संयोगजयोगोऽपरस्तृतीयः ॥३५॥ आयस्तु श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ।। ३६ ।। मेषयोः संनिपातो यः स द्वितीय उदाहृतः ।। कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरकुंभयोः ॥ ३७॥ तृतीया साव कमेण तानुदाहरति--आदिम इति । श्येनक्रियया श्येनशैलसंयोगः, आदि- पदास्तक्रियया दस्तपुस्तकादिसंयोग आदिमोऽन्यतरकर्मजः । मेषयोयुद्धार्थ परस्परामिधावनकियया यः समिपातः संयोगः स द्वितीय उभयकर्मजः । एवं मालयोः सनिपातोऽपि । कपालतवाः कारणाकारणयोः योगतरुकुम्भयोः कार्या- कार्ययोर्यः संयोगः स तृतीयः संयोग सेयोगः सात् । एवं हस्तपुस्तकसंयोगा- कायपुस्तकसंयोगोऽप्युदाहायः ॥ ३०॥ -

·५८
4
'कारिकावली
[ गुणनिः
कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्तितः ॥
अभिघातो नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः ॥ ३८॥
शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद्
पुनः कर्मजसंयोगं विमजते-कमजोऽपीति । अमिघातो दण्डादिना
मेर्यादेताडन, नोदनं हस्तादिनाङ्गुलिकादेः क्षेपणम् । आदिमोऽमिपातः, शब्द-
हेतुर्दडादिना दुन्दुभ्यादौ ताडिते शब्दोत्पतिदर्शनाद , द्वितीयो नोदनाख्यः
संयोगः शब्दाहेतुः करादिनालिकादौ क्षिप्ते शब्दोत्पत्त्यनुभवात् ॥ ३८ ॥
विभागोऽपि त्रिधा भवेत् ॥
एककर्मोद्भवस्वायो द्वयकर्मोद्भवः परः ॥ ३९ ॥
विभागजस्तृतीयः स्यात्
विभाग निरूपयति-विभागोऽपीति । इमो विभक्तावपि प्रत्ययासाधारण-
कारण विभागः । योऽपि निधा एकर्मोद्भवोऽन्यतरकर्मजः, द्वयकर्मोद्भव उभय-
कर्मजः, विभागजो विभागजविभागः । उदाहरणानि प्राणुकान्येव । श्येनक्रियया
स्येनशैलविभागोऽन्यतरकर्मजः, मेषयोर्मल्लयो; कर्मभ्या विभाग उभयकर्मजः,
कपालतरुविभागात्भतविभागो विमागजविभागः ॥ ३९॥
तृतीयोऽपि द्विधा भवेत् ।।
हेतुमात्रविभागोत्थो हेत्वहेतुविभागजः॥४०॥
अन्त्यं विभजते--तृतीय इति । तृतीयो विभागजविभागोऽपि द्विधा द्विप्रकारो
भवेत् । एको हेतुमानविभागोत्यः वारणमात्रविमापजन्यः । द्वितीयो हेखहेतु.
विभागजः कारणाकारणविमागजश्चेति, सम द्वितीयः कपालतरुविभागाउंमतर-
विभागो हस्तपुस्तकविभागाकायपुस्तकविभागः प्रागुरु एव । प्रथमम्नु यत्र कपा-
लकर्मणा कपालद्वयविभागे सति घटारम्भकसंयोगनाशाद्धटनाशे च सवि कपाल-
स्थाकाशादिविभागो जायते स विभागो हेतुमानविभागजः कपालापाशविभागस्य
कपालद्वयविभागजन्यत्वात् । नव पालकर्मणा कपालद्वयविभागवत् कपालाकाश-
विभागोऽपि जन्यतामिति वाच्यम् । आरम्मकसंयोगपरिपन्थिविमागजनकस्य क.
मणस्वदनारम्भकश्योगपरिपन्थिविभागजनकत्वासंभवादन्ययोजम्ममाण कमला
खलं भज्येवेति ॥ ४०॥

·गुणनि० तदेव विमृणोति-दिवाफरेति । दिवाकरः सूर्यस्खस्य परिस्पदभूयत्त्वज्ञानतः कालिक परत्वं दीयाल्पतद्धितः सूर्यपरिस्सन्दासत्वज्ञानतः कालिरमपरत्वं म- मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। परलमपरत्वं च द्विविधं परिकीर्तितम् ।। दैशिकं कालिकं चेति मूर्त एव तु दैशिकम् ॥४१॥. परलापरत्वे निरूपयति-परत्वमिति । परापरव्यवहारासाधारणकारणे पर. खापरत्वे विभजते-परत्वमिति । दैशिक दिकृतं कालिक कालकृतम् । दिकृत- योराधय निर्दिशति-मूर्त एवेति । भूर्ते परिच्छिन्नपरिमाणवसेव पदार्थे दैनिक परत्वमपरत्वं वर्तते । तत्रापि दूरस्थे परत्वं समीपस्थपरत्वम् ॥४१॥ परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ।। अपरत्वं तदल्पत्वबुद्धितः स्यादितीरितम् ॥ ४२ ॥ तदेव विवृणोति-परत्वमिति । दिकृतं परत्वं मूर्तसयोगभूयस्त्वज्ञानतोप- रत्वं च मूर्तसंयोगायत्त्वज्ञानतः स्यात् । अयमर्थः । अनावधित्वार्थ तृतीयापेक्षा यदपेक्षया यस्मायो बहुतरमूर्तसंयोगान्तरितः स तदपेक्षया तसात्परः, यया कुरु- क्षेत्रारिद्वारमपेश्य वाराणसी परा । यदपेक्षया च यस्माद्योऽल्पतरमूर्त संयोगान्त- रितःस तदपेक्षया तस्मादपर, यथा कुरुक्षेत्राद्वाराणशीमपेश्य हरिद्वारमपरमिति । देशिकपरत्वापरत्वयोः खाश्रयपिंडो समयायिनी ॥४२॥ वयोरसमवायी तु दिवसंयोगस्तदाश्रये ॥ असमवायिनमाह-~तयोरिति । तदाश्रये दैशिकारखापरलाश्रय दिसंयो. यस्तयोदेशिकपरवापरत्वोरसमवायी। अपेक्षायुयादि निमित्तम् ॥४२॥ दिवाकरपरिस्पन्दभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ ४३॥ परत्वमपरत्वं तु तदीयाल्पत्ववृद्धितः ।। अब त्वसमवायी स्थासंयोगः कालपिण्डयोः ।। ४४ ।। अपेक्षाधुद्धिनाशाच नाशस्तेषां निरूपितः ।। कालकूते परत्वापरत्वे तु अन्यदध्ये एव, तत्रापि ज्येष्ठे परत्वं कनिष्ठे पापरावं, पेवा भर्य भावः । परीसन्दापेक्षया यस्य सूर्यस्सन्दोऽपिकास ज्येष्ठः, यस्य च न्यूनःश कनिष्ठो, यया क्षेत्रीयसूर्यस्पन्दापेक्षया मैत्रीयसूर्यस्तादोऽयमेतत्रा- 1 ·कारिकावली। [गुणनि न्मत्रो ज्येष्टो मैत्रापेक्षयाल्पसूर्यस्पन्दकश्चैत्रः कनिष्ठ इति कालिकपरत्वापरत्वयोज्ये- छकनिष्टपिण्डौ समयायिनी, कालपिण्डयोः संयोगस्त्वसमवायी, अपेक्षायुद्धपादिकं. निमित्तमिति बोध्यम् । अतएवापेक्षावुद्धिनाशेन तेषां देशिककालिकपरत्वादीनां नाशो निरूपितः ॥ ४३-४ - युद्धः प्रपञ्चः प्रागेव प्रायशो विनिरूपितः ॥ ४५ ॥ अथावशिष्टोऽप्यपरः प्रकारः परिदर्श्यते ॥ अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमिप्यते ॥ ४६॥ बुद्धि निरूपयिष्यन् प्रातिपितं तद्भेदं स्मारयन्ननिरूपितं च निरूपयितुं प्रविज्ञानी--बुद्धरिति । बुद्धि विभजते-अप्रमेति । अप्रमा अयथार्यशानं, प्रमा च यथार्थज्ञानम् ॥४५-४६ ॥ तच्छ्न्ये तन्मतिर्या स्यादनमा सा निरूपिता ॥ तत्प्रपश्चो विपर्यासः संशयोपि प्रकीर्तितः॥४७॥. अप्रमां लक्षयति-तच्छ्न्य इति । तच्छ्न्ये तदभाववति या तन्मतिः तत्प्रकारकं शान सा अप्रमा स्यात् , यथा रजतत्वाभाववति शुफिशकले रजत- त्वप्रकारकं ज्ञानमप्रमा। तां विभजते-तत्पश्व इति । विपर्यासो विपर्ययः संशयच तत्प्रपंचोप्रमामेद इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ आयो देहेप्यात्मबुद्धिः शंखादौ पीवतामतिः ।। "मवेनिश्चयरूपा सा तत्र विपर्ययं दर्शयति-आध इति । देहेप्वात्मत्वशून्येषु या निश्यरूपाऽऽ. त्मबुद्धिः यद्गीरोऽहं कृमोऽहमिसायात्मयप्रकारकं ज्ञानं, निर्णयात्मकं शान, याच शंखादी पीतत्वाभाववति निधयरूपा पीतता मतिर्निर्णयामकं ज्ञानं पीतः संस इति पीतत्वप्रकारकं ज्ञानं, सा मतिरायो विपर्यासो भ्रम उच्यते ।- संशयोऽथ प्रदर्यते ॥ १८॥ किंखिन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिवुद्धिस्तु संशयः ।। :: संशयं लक्षयितुमाह-संशयोऽथेति । किंस्विदिति निपातो पितर्के । अयं पुरो दृश्यमानः किं नरोऽयवा स्थाणुरिलाकारिता पुदिः संशय इत्यर्थः ॥४८॥- ·गुणनि मुजावलीकण्ठामरणसहिता। बदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निययः ॥ १९॥ स संशयो मतिर्या सादेकनामावभावयोः ।। प्रसंगानिर्णयसंशययोर्लक्षणमाह-उदमावेति । क्याऽयं घट इले पन्त- प्रकारकं तदभावासकारकं ज्ञानं निश्चयः, एकत्रवलिन्मिनि मवानावशेषो मत- विरुद्धभावागावप्रकारकं यज्ज्ञानं स संशयःयथा नरो वा स्थायुर्वेलिन्क मिपि वृक्षे विरुद्धनरत्वस्यागुत्वावगाहिनी मतिः संशयः । सन्हाटवनसापि भावाभावावगाहिलात्तनातिन्यामिवारपायकोति । पटो द्रव्यामलाद उदारमान विसति ॥४५॥- साधारणादिधर्मस्य ज्ञान संशयकारणम् ॥ ५० ॥ संशये पीजमाह-साधारणेति। आदिपदेनासाधारपरनहानसंग्रहः। यथा पुरुषस्थाणूभयसापारगमुबष्ट, दृष्ट्वा स्थापुर्वा पुरुषो पति संशयः साधारणयन- जन्यः । असारणधर्मजतु यया-गन्दमात्रवृत्ति सन्दतं निखानेलालाम- बगत्य शम्दो नित्योऽनिलो वैति संशयः॥५॥ दोपोऽप्रमाया जनका प्रमायास्तु गुणो भवेत् ।। पित्तदूत्वादिस्पो दोपो नानावियो मनः ।। ५२ ।। अय प्रसंगात्ममाप्रमयोस्पतिज्ञत्योः परतस्वादुमयोपना वंटाता- दोष इति । अप्रमोरता दोषः प्रमोसनी च गुगः कारगतिसादर निमा- यति-पित्चेति ऋविच्यापतिमादिनमै चित्त,पिचन्दादरवं शापि रजतादिनमे इरत्यासानादि, रादी मन्दान्यारादिवंगोमादी मंडावसाअनादि । ए दोपाना नानाविधन्दम् ॥५॥ प्रत्यक्षे तु विशष्येण विशेषणवता समम् ।। सनिको गुणस्तु साद थप प्रमानुश्य प्रमानुसार प्रत्य निति । विरगना शिष्यत्र पटतादिमता घटादिना समं गह मचिटन्दिरमयोग सो र प्रमोत्पत्तो गुना, की रस्मादिहले अमान्य मानने वायुम ।- --

·शनि०] मुजावलीकण्टामरणसहिता । ફેર
शान्ये प्रकारकारिगोश्च संबन्ध गावगाहते भ्रमस्य तदभाववति
भारताप्रमापाप तदति तत्प्रकारकत्वादस र निष्प्रकारकत्वादुमयदे.
मानवः । ५५॥
प्रमावं न खनोग्रादा संशयानुपपत्तितः ॥५६॥
समयोस्तो परतस्त्वं प्राइन्यसपि । अनमाया शप्ती परतस्त्वं सर्व-
, भाया झनो सतस्य कचिदाहुस्सनिग्रह-प्रमात्वमिति । प्रमाल
मामं सतो ना तु परतोऽनुयानादिना, वर हेतुः संशया-
mins यदि प्रमाव खतो मृत तदाऽनभ्यासदशामामुत्पने जलज्ञाने
मा म येति संशयो न स्यात् । अपमपंः, शनगतप्रामाण्यस्य सतस्त्वं नाम
मामामग्रीमावर, तदतिरिक्तप्राणत्वं पातस्त्वं, साथ सामग्री गुरुमते
हरप्रशंशानमेव, मानये तु मानजन्या शातता, मुरारिपपि स्वव्यवसायवन
চীনারসাম্য ধনী মুমৰ বই বিমু-নন্দায়বীযই যান মার
रस, आय हाने हाते ततप्रामाण्यस्यापि शादत्वान्ममोसा जलशानं प्रमान
व संधयो न स्यारा दिलीयेऽपि धर्मिज्ञानाभावासंभयो न स्याद्भवति च संत्र-
यो मान्यताप्रामाण्य परतो गान इत्योचितं पश्यामः । तथाहि प्रथमे जल
TA गया जलाया पानिमी इदं ममोपनं जलशान प्रमा
रातापापारिक प्रमादिती । एरमप्रमापागमगात्म पुरोवतित सद-
पर निशानेन प्रहीतुमरापयत्वासरत एव गपत इति तु सर्वमतम् ॥५६॥

·कारिफावली। [उपायिनि० धचित्स्थले तर्कः शंकाया निवर्तको भवति । तो नाम व्याप्यारोपेण व्यापका- रोपः, यथा धूमवति यहथनुमाने कृते धूमोऽस्तु मास्तु पहिरिति केनचिद्यभिचारे शंकिते तमिवारणाय ययत्र वहिन स्याप्तहिं धूमोऽपि न स्यादिति हेतुं विना कार्या- नुदयलक्षणस्वर्कः प्रयुज्यते तत्र वदयमावो व्याप्यो धूमामावलु व्यापकः । वेन तण धूमल दृश्यतेऽनो वहिरप्यतीत्यनुमितिप्रतिबंधकव्यभिचारशंकानिवृत्त्या- मितिदाय भवति । कचिदित्युक्त्या कचिद्भूयोदर्शनेन वापि सत एव व्यमि- चारशंकानिवृत्तिर्भवतीति सूच्यते ॥ ५५ ॥ साध्यस व्यापको यस्तु हेचोरव्यापकस्तथा ॥ स उपाधिर्भवेत् अत्रैव प्रसारपरकीयव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धार्थमुपाधिमाह--साभ्यस्येदि । सा- ध्यस्य व्यापकः साध्यसमानाधिकरणासन्ताभावाप्रवियोगी, हेतोः साधनस्या- व्यापकः साधनसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगी यः स उपाधिः, पर्वतो धूमवान्वहेरित्यवान्धनसंयोग उपाधिः, यत्र धूमस्तनार्दैन्धनसंयोग इति साध्य- ध्यापकता, या वहिस्तनार्दैन्धनसंयोग इति तु नायोगोलके तदभावादिति साधनाव्यापकता।- तस्य निष्कर्पोऽयं प्रदर्यते॥ ५८।। सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरुपाधयः॥ हेतोरेकाश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिता ॥ ५९ ।। उपाधेश्नैविध्यमभिप्रेत्य सर्वसाधारणलक्षणप्रदर्शनायाह--तस्येति । तस्योपा, धेरयं वक्ष्यमाणो निष्कर्षो निर्गलितार्थः प्रदश्यते । तमेवाह-सर्व इति । येषामुपाधीनों हेतोः साधनस्य एकाधये एकस्मिन्नधिकरणे खसाध्यव्यभिचा- रिता स्वमुपाधिः खस्य साध्यस्य च व्यभिचारिता ते सर्वे उपाधयः स्युः । कीट- शास्त्रे ? साम्यसमानाधिकरणाः साध्येन समानमधिकरणं येपा ते सायाधिकरणे । येयां व्यभिचारो नास्तीत्यर्थः ।। अत्र सामान्यलक्षणलाभाय यसर्मावच्छिशर्त साध्ये तदावच्छिन्नत्वं साधनेच माविशेषणं देयम् । तथा च यदर्माव- च्छिन्नसाध्यवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे सति तद्धर्मावच्छिन्नसाधनपनिया- त्यन्ताभावप्रतियोगिलमुपापिलमिति लक्षणं पर्यवसन्नम् । तथाहि-उपाधिषि- विधः-फेवलसाध्यव्यापकः, पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः, साधनावच्छिा- ·*--- । कारिकावली। [गुणमिल अधर्मजन्यं दुःखं स्यात्प्रतिकूलं सचेतसाम् ।। दुख लक्षयति-अधर्मेति। अधर्मतो चेदनि पिद्धकर्मजन्यारतो' जन्यं सचेतसा प्राणिमात्रस्य खाभाविकद्वैषविषयं दुःसमित्यर्थः ॥--- निःसत्ये सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते ॥ ६५ ॥ इच्छा तु तदुपाये स्वादिष्टोपायत्यधीर्यदि ।। इच्छा निरूपयति-निदुःखत्य इति । इच्छा कामो राग इति यावत् । सा च द्विधा फलविपयिणी टपायविपयिणी च । तरेच्छा विषयफलवरूपं तदोपरे- छोरपत्ती हेतुं च निर्दिशति निर्दु ग्वल इति । निर्दु खत्वं दु साभाव. मुखं च पलं पुरुषार्थ , तत्र चंच्या तज्ज्ञानादेव तयोर्निर्दु खत्वमुखयोर्ज्ञानादेव जायते फलविषयकेच्छाजनने फलज्ञानमेव हेतुरित्यर्थ.। उपायगोचरेडाया हेतुमाह--- इच्छेति । यदि उपाये इटोपायवधीभवति इदं दु खाभावस्य सुसस्य वा साध. नमिति शानं भवति तदा तदुपाये इटोपाये इच्छा स्यादुपायेच्छायामिष्टसाधनता. ज्ञानं कारणमित्यर्थः ॥ ६५/- चिकी कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा तु या भवेत् ॥६६॥ वहेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत् ।। चलपविष्टहेतुसमतिः स्यात्प्रतिवन्धिका ।। ६७ ॥ तदहेतुत्वबुद्धस्तु हेतुत्वं कस्यचिन्मते ॥ अयश्चाविशेष चिकीर्षा स्वरूपतो हेतुतश्च दर्शयति-चिकीति । कृति. साध्यत्वं प्रकारो यत्र साइच्छा चिकीर्षा । कृतिसाध्यत्रियाविषयिणीच्छा चिकीर्षा। पिपश्तीसस्य पार्क कृत्या साधयितुमिच्छतीत्यर्थ । कृतिसाध्येटसापनत्वमतिः तिसाध्यवस्पेष्टसाधनत्वस्य च झानं तदेतुः चिकीर्षा हेतु । चिकीर्षाया प्रतिबन्धकमाइ-चलवदिति। बलवदवश्यमावि यत् द्विष्टं द्वेषविषममनिटं तदेतुत्वस तत्साधनताया मतिर्ज्ञान प्रतिबन्धित चिकीया प्रतिबनातीति भाव । चिकीर्षाजनने मतान्तरमाह-तदिति । तस्य बल्वदनिष्टस्याहेतु वयुद्धरजन. १ यशात सरस्वतियेष्यते स पुरुषार्थ इति तशणार हतरेच्छानीने ग्या. विषयत्वमिति पलितीऽर्थः।

·गुणनि मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। कावतानस्य विवीमा प्रति हेतुत्वं बलवदागष्टाधनकलनानं चिकीर्षाकारणे कस्यचिन्मत इत्यर्थः । तेनेटसापनेऽपि वृष्ट्यादौ कृतिसाध्यताज्ञानामावाद विकीर्या, इतिसाध्येऽपि कूपपतनादाविष्टसाधनताज्ञानाभावात विकीर्पा, गगरल- मिष्टानभोजने नु बलवदनियसाधनताज्ञानस्य प्रतिबन्धकस्य सत्वाम चिकीर्षा । कृत्तिसाध्ये इटसाधने बलवदनिष्टासाधने च पाकादौ चिकिया सुस्था । पाकादेरपि नान्तरीयकदुःससाधनत्वालदिरयुतम् ॥ ६६-६७ ॥- द्विष्टसाधनवावुद्धिर्भवेद्वेपस्य कारणम् ॥६॥ पं लक्षयति-द्विति । द्वेषः कोषस्तत्र विष्टसाधनतायुद्धिर्वलवदनिष्टजन ताज्ञानं कारण, देषोऽपि द्विघा दुःसविषयस्तदुपायविषयय । तत्र दुःसख खभा- वत एव द्वेषविपयत्यम्, पायस्य च पम्पदाविष्टसाधनत्यशाने सवि तत्वम् ॥६॥ प्रतिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ।। एवं प्रयत्नत्रैविध्यं वात्रिकैः परिकीर्तितम् ॥ ६९ ।। प्रय निरुपयितुं विभजते-मवृत्तिश्चेति । प्रयनं कृतिस्तस्य विम्य निनकारत्वं वाधिक तन्त्र शास्त्रं तद्वदिमिः ॥ १९ ॥ चिकीकृतिसाध्येटसाधनत्यमतिस्तथा ॥ उपादानस चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥ ७० ॥ प्रतिस्पयो देवमाह-चिकीति विकीर्या कृतिसाम्यवज्ञानमिष्टसाधनता- शान कार्यसमवामिकारणगोचर प्रत्यक्षं च प्रतिहेरिति भावः । संगालमिष्टान- भक्षणादी बस्वदनिशानुगन्धिावाने विकीपीटिकन्धान प्रतिः । इसापनेऽपि पृथ्यादी कृतिसाप्यताशानामावास विकीपी; नापि तारिका प्रतिः । कूपपतनाशे विरसाधनताशानामावाम प्रातिःचेटसाधनवातिसाध्यापमानयोतदानी- स्तनवं विशेषणं देयं, ततो भावियोवराज्ये पालसन प्रातिसदानी कृतिमाया सामाना, दप्तस्य पभोग्नेनातिनदानी मिष्टयानलाशानात् । एषमुस्कटराग- .:: : शानुभयामायाम प्राप्तिः । अतः काम्ये सारीमापनत्वाशिलनैमित्तिकोष ·$$ 'कारिकावली। [गुणनिक प्रायश्चित्तपरिहारष्टसाधनवादामिचारिके च द्वेषमहिनानिष्टानुबन्पिलज्ञानप्रति- बन्धात्प्रयागादिमरणे च वीटभोगसाधनत्वात्प्रतिः संजाघटीति ॥७॥ नित्तिस्तु भवेवपाविष्टसाधनताधियः॥ निवृत्तिरूपयने हैतुमाह-निवृत्तिरिति । विष्टसाधनताधियो घलवदनिटा- नुबन्धित्वज्ञानामाता पादनिष्टसाधनेभ्यो नि तिर्भवति । तथा च पलजमक्षणा- दिषु वैदेनानिष्टसाधनत्वं ज्ञापिवे शास्त्रज्ञानां ततो नित्तिर्जायत इत्यर्थः ।- यतो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् ॥ ७१॥ शरीरे प्राणसंचारे कारणं तत्प्रकीर्तितम् ॥ तृतीयं यत्नमाह-यत इति । जीवनस्य योनिः कारणं जीवनहेतुभूलो यमः, स चातीन्द्रियः, तत्र मानमाह-शरीरेति । अधिकश्वासादिरूपमाणसंचारस्य भावनादियानसाध्यत्वदर्शनेन सहजप्राणसंचारस्थापि यनसाध्यत्वमनुमीयते । तर प्रत्यक्षयत्नस्तु नोपलभ्यतेऽतोऽत्र यनोऽतीन्द्रियः ॥७॥- अतीन्द्रियं गुरुत्वं सात्पृथिव्यादिद्वये भवेत् ॥ ७२ ।। अनित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ तदेवासमवायि सात्पतनाख्ये तु कर्मणि ॥ ७३ ॥ गुरुत्वं लक्षयति-अतीन्द्रियमिति । प्रत्यक्षतो दृष्टेऽपि पदादी गुरुत्वा- नवगमादवीन्द्रियम् । पृयिव्यादिद्वये पृथिवीजलवृत्ति । अनिले घणुकादी, निये परमाणो, तदेव गुस्त्वं पतनास्ये वर्मप्पसमवायिकारणं स्यात् । द्वितीय- पतनादौ क्रियाया असमदायित्वात्प्रथमे इति बोध्यम् । आयपतनासमवायि- कारणं गुरुत्वमित्यर्थः ॥ ५२-७३ ॥ सांसिद्धिकं द्रवत्वं सानैमित्तिकमथापरम् ।। सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं वितितेजसोः ॥७४ ॥ परमाणौ जले नित्यमन्यत्रानित्यमिप्यते ।। नैमित्तिकं वाहियोगात्तपनीयघृतादिषु ।। ७५ ॥ द्रवत्वं स्पन्दने हेतुर्निमित्तं संग्रहे तु तत् ॥ द्रवत्वं निरूपयति सांसिद्धिकमिति। आयस्पन्दनासमवासिकारण ·गुणनि.] ७१ वत्रायः शरादो, मोदनजनितकर्मणा तत्र पजननात् । द्वितीयस्तु वेगवरकपाला- मुफावलीकण्ठाभरणसहिता। वर्ष, द्विभाग एकं सांसिद्धिकं द्वितीयं नैमित्तिकम् तच पृथिव्यप्तेजोति, तन विभागः सलिले जले सांसिद्धिक, क्षितिजसोः पृथिव्यायोदितीयं नैमित्तिकम् । पुनस्तद्विमजते-परमाणाविति । परमाणुरूपे जले द्रवत्वं नित्यमन्यत्र कार्य- रूपे जळे सर्वत्र पृथिरीतेजसोयानित्यं भवत्वमिष्यते । पृथिवीवेजसोक्त नैमित्तिकमिन्युकं तदुपपादयितुं नैमित्तिकपदस्यार्थमभिपते-नैमित्तिक- मिति । पहियोगादग्निसंयोगायजायते द्रवत्वं तनैमित्तिकमित्युच्यते । तब तपनीयतादिपु सुवर्णरजतादिरूपे तेजसि, पृतजनुप्रभृतिषु पृथिव्यां च वर्तत इत्पर्यः। स्यन्दने दवणे हेतुरसमासिकारण, संग्रहे सक्तुशादिचूर्णपिण्डीमावलणे निमित्तकारणं, तर तु लेहोऽसमवायी ॥७-७५ ॥-- स्नेहो जले स नित्योऽणाव नित्योऽवयविन्यसौ ॥ ७६ ॥ वैलान्तरे तत्काइहनसानुकूलता सेहं लक्षयतिरोह इति । चूर्णादिपिण्डीभावासमवायिकारणं गुणाः स्नेहः । स च जले, जलमात्रवृत्तिरित्यर्थः । तद्विभागः, सनेहोऽशुरूपे जले नित्यः, असो स्नेहोऽवयविनि कार्यरूपे धणुकादिजले खनित्यः । ननु हो उलमात्रवृत्तिरियुक्त- मयुक्तं धृततेलादी पृथिव्यामपि तदुपलम्भात् । न च तदन्तर्गतजलदैव स इति वाच्यं, तयारवे जलान्योः परस्परं विरोधातैलादिना मथुपशमप्रसङ्गादियाशं- क्याहतेलान्तर इति । तेलमध्ये उपलभ्यमानः सेहोऽपि जलीय एव, पर तु तत्प्रकपीत्नेहाधिक्याइहनानुकूलता । अपकृष्ट नेहस्य सलिलस्याभिविनाशकला- दुत्कृष्टलेहं तैलादिन दहनप्रतिकूलमिति भावः ॥ ७६ संस्कारमेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने ।। ७७ ॥ संस्कार विमजते--संस्कारभेद् इति । संस्कारनिधा वेगः स्थितिस्थापको भावना चेति ॥ ७॥ मूर्तमाने तु वेगः सात्कर्मजो वैगजः क्वचित् ।। तत्र वेगः परिच्छिन्त्रपरिमाणवद्रव्यमात्तिः । स च दिया कर्मजो वैगजध। घटे । तत्र पदवगं प्रति कपालवेगोऽसमवायी- ·- कारिकावली। [गुणनि० स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षिता केचिच्चतुर्वपि ॥७८॥ अतीन्द्रियोऽसी विज्ञेयः क्वचित्त्पन्देऽपि कारणम् ।। द्वितीयं संस्कारं निरूपयति-स्थितीति । अन्यथाकृतस्य पुनः पूर्वाव- स्थापादकः स्थितिस्थापकः । स च क्षितौ पृथिवीमानत्तिः । वृक्षादेराकृटशाखादी प्रसारितपटादाकृतश्वलाङ्गलादी च तथा दर्शनात् । केचिदन्ये वादिनचतुर्यु पृथिव्यतेजोवायुपु स्थितिस्थापकः संस्कारो वर्तते इत्याहुः। स च स्थितिस्थाप- कोऽवीन्द्रियश्चक्षुरादिभिरगम्यत्वादनुमानगम्यः । क्वचिदाकृष्टशासादी सन्देऽपि कारणं निमित्तं भवतीत्यर्थः ॥ ८॥- भावनाख्यस्तु संस्कारो जीवत्तिरतीन्द्रियः ॥ ७९ ॥ उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥ सरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते ॥ ८॥ तृतीयं संस्कार निरूपयति-भावनाण्य इति । जीवृत्तिः जीवाश्रय ईश्वरीयज्ञानस्य नित्यतया ध्वंसाभावेन नेशस्य संस्काराधारता । अतीन्द्रियः न मुखादिवन्मानसप्रत्यक्षविषयः किंतु स्मृत्यादिकालिंग गम्यः । वस हेतुमाह- उपेक्षेति । संशयस्थले उपेक्षास्थले च स्मृत्यदर्शनादुपेशानात्मको निश्चय इत्यु- कम् । तस्य संस्कारस्य कारण जनक इत्यर्थः । तस्य कार्यमाह-स्मरण इति । स्मरणे केवलः, प्रत्यभिज्ञायामिदियार्य संनिकर्षादिसहकृतश्च समुद्रुद्धः संस्कारो हेतुरुच्यते । पूर्वानुभवस्य नष्टत्वेन विना संस्काररूपमवान्तरल्यापार स्मृल्याय- नुत्पत्तिप्रसङ्गादिति भावः ॥ ७९-८० ॥ धर्माधर्मावष्ट स्थाद्धर्मः स्वर्गादिकारणम् ॥ गङ्गास्नानादियागादिव्यापारः स तु कीर्तितः ।।८।। कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः ।। अदृष्टं निरूपयितुमदृष्टपदार्धमाह-धर्माधर्माविति । उमौ गुणावदृष्टशब्देन संग्रहीतावियर्थः तत्रधर्म दर्शयति-धर्म इति वर्गपदं मुसमानोपलक्षवम् । आदिपदेन तत्तत्ससोचितसाधनसामग्री प्राहा । तस्या अपि धर्मकार्यलान् । ननु दर्शादियागवशेनैव स्वर्गादिति कृतं धर्मेण तनाइ--- गद्गति । आदिपदेनेवर ·७४ कारिकावली। [गुणनिक शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्व मृदङ्गादिभवो ध्वनिः॥ कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः ॥ ८४ ॥ सर्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोगोत्पन्नव गृह्यते ।। पाद निरूपयति-शब्द इति। शब्दो द्विधा, ध्वनिरूपो वर्णरूपश्च । तनायो मृदादिजनित शब्द, कण्ठताल्वादिसयोगा शब्दो वर्गरूर । तन वर्णानाह-वर्णा इति । ते वर्णा कादय कारादय क्षयरान्ता इत्यर्थ । शब्दस्याश्रयमभिदधाति-सर्व इति । सर्व शब्दो ध्वनिरूपी वर्णरूपथ प्रथमो मध्योऽन्तिमश्चापि नभोवृत्तिराकाशसमवेत । प्रथमादिशब्दापहे हेतुमाह- थोनोत्पन्न इति । श्रोत्रस्य शब्दप्राहकेन्द्रियत्वाप्रथमादिशब्दाना च वेनास निवर्षादग्रहणम् । अन्यशब्दस्यैव तनोत्पनस तेन सनिकविहणमिति ॥४॥- वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता ॥ ८५ ॥ ननु मृदादिदेशोत्पन्नस्य दन्दस्य षय धोरदेशे समुत्पतिरित्याकाहाया तत्प्रकारमभिभापते-धीचीति । यथा जरे कपालिकाशर्करादिप्रक्षेपे वायुना क्षोमे च सति वीची जायते ततो बहिदिंगवच्छिन्नसरस्वतोऽपि यहिरन्यवरमो जायते, एव करादिना मृदङ्गादौ ताडिते प्रथम शब्दो जायते। ततो मृदा- बहिर्दिगवच्छिनोऽन्य शब्दखतोऽपि यहिरन्य एवं शब्दपरम्परया श्रोनेऽन्य शब्द समुत्पद्यते ।। ८५॥ कदम्बगोलकन्यायादुत्पतिः कस्यचिन्मते ।। मतान्तरमाह- कदम्बेति। यथा कदम्बमुकुलाद्दशदिग्व्यापीनि दशमुकुला न्तराणि जायते ततोऽपि तादृशानि मुकुलान्तराणीति तथा मृदादिदेशोद्भूत- प्रथमशब्दाद्दश दिक्षु दश शब्दा जायन्ते वेभ्यश्चान्ये दश तेभ्यश्चान्ये एव, श्रो प्रदेशेऽन्त्यशब्दो जायते। तन प्रथमशब्दै मृदा करादिसयोगो निमित्त, मृदहा- काशसयोगस्त्वसमवायी, द्वितीयशब्दे तु प्रयमशब्दस्यासमवायित्व तृतीय द्विती यस्य, आकाशस्नु सर्वन समदायी, विभुविशेषगुणस्य खोत्तरगुणनास्थलनियमेन द्विवीय शब्द प्रथमस नायक । एष तृतीयो द्वितीयस्पेत्यादि । अन्यस्तूपान्त्वं नाशयन्कतकरेणुवत्खयमपि विलीयते । सुदोपसुदन्यायेनान्योपान्लयो पर- स्परविघातकसमित्यपरे । एव वर्णरूपशन्देऽपि प्राणस्य इण्ठादिखयोगो निमित्त, कण्ठाकाशादिसयोगोऽसमवायीत्यायुधम् ।।- ·गुणनिय] मुक्तावलीकण्ठाभरणसहिता। उत्पन्नः को विनयः क इति बुद्धरनित्यता ।। ८६ ॥ गन शब्दस्य निखवालयमुत्पत्तिविनाशी निरूप्यते इति मीमांसकाशङ्का- मातइसति---उत्पन्न इति । शब्दानामुत्पादविनाशावनुभवसिद्धी इत्यर्थः ॥८६॥ सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्वते ॥ तदेवीपघमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनात् ॥ ८७ ॥ इति न्यायकारिकावली समाप्ता. ननु य एष ककारो देवदत्तेनावोचि स एव यमदत्तेनापीति प्रतीते. शब्दस्य निसलमवगम्यते तत्कपमनिस्यतयोत्पादविनाशत्ववर्णनं वर्णानामिन्नत आह-- सोऽयमिति । सामान्य समानजातीयत्वं साध्यमिति यावत् । तथाच सादृश्य- निवन्धना सा प्रतीतिर्न निसत्य साधयितुं क्षमा इत्यर्थः। तत्रोदाहरणमा तदेवीपधमिति । यदेव चैत्रेणापधमसेवि मैत्रेणापि तदेवोप, रोन्यत इत्यादी यथा मिनेप्योषधे साजायमानावलंबिनी तादशमतीतिर्दश्यते तथानापीति सर्व- स्वदातम् ॥ ८॥ नमामि पचाननविश्वनाथपादारविन्दद्वयमादरेण ॥ सिद्धान्तमुकावलिकेह येन सुगंफिता विश्वविलास हेतोः ॥१॥ एतस्य कण्ठाभरणस्य नूनं संधारणोद्भूतपटुतशक्तिः ।। शुकाबली पारयितुं क्षमः स्यात्सोऽपि बालविवि मे मनीपा॥२॥ गुकावती मुक्तिनिकायमस्यादुदत्य युक्तीः सुगमा मयेदम् ॥ अफि कण्टाभरणं सुरम्य युषिमुफण्टाभरणं भवेता ॥ ३ ॥ श्रीगुरुपादारोरुयुगलं प्रणमामि मोहम् ।। मकृपया हि पुमर्याः सर्वे गुलमीभवन्ति नृणाम् ॥ ४॥ इति श्रीलपपुरवासिदिंगणशातीयद्विजराजिविराजमानश्रीकृष्ण. कौरमियमुतदेयीसहायगुंफिनं कण्ठाभरणं समाप्तम् ।