·m
ज
वा
र
चि
नं
विवारोच्चारलिखित संस्कृत जनताकृते
तत्प्रणेत्र मविनय स्मृतिपुष्प समप्यते
--भाराम

·121
All rights of publishing extracts from
this book or using the songs otherwise
are reserved with Sou. Sudha Velankan
(Indera Niwas, A. G. Street, Bombay-4).
Prior permission in writing must be
obtained on each occasion.
:-

·FOREWORD
بيليه
राष्ट्रपति भवन नई दिल्ली।
RASHTRAPATI BHAVIN
YEW DELID
w
September 18, 1966,
Sri 8.9. Valankar 19 8 written 12 Sanskrit verse
& DOOK on Nehru, celled Jaraber-cintenan. Though 10
18 got a biography in the conventions) Bease of tbe
tern, it gives the significant details of Nehru'e 111e
end york.
Nobru lived in an epic period of our history.
He left his imprint on our 11vas. HUB 1116 798 11Ke
a bright rlame, 11ghting our path to a better future.
He asked uB to live ardent and strenuoue lives
Though he lert us, his example rede is to inspire us
and even maaktad, The lives of all of us are eoriched
because he lived and coved among us.
This book of Sri Velankar demonetrates 24
Sezskrit 18 a 11v1declanguage and can express even
the most modero 10948. Sri Velankar bes used his
linguistic equipment to good purpose and deserves
our coloratulations,
A Rankomen
(8. Radke krieben)

·ACKNOWLEDGMENTS for photographs- To Director Nehru Museum, Govt. of India, New Delhi. United States Information Service Times of India, Bombay (M/s.Benett, Coleman & Co) Shri R. K. Gupta, Indore City, Shri Babulal Dixit, Dhar. Jaimini, Bhopal. for Blockmoking To Times of India, Bombay, (M/s. Benett, Coleman & Co) and Bhopal Process Studio.

·प्रस्तावना यथार्थनाम्नी खल्वमरवाणी न केवलममराणा पुराणकल्पनापन्नस्थानत्वात् किन्तु निजादमरत्वात् । काम न्यग्रोपतुल्याडम्बरवत्या अस्या उदारदर्शनो मूलप्रकाण्डो महापरि- पाहगालिनीभिरग्ढिाभि शाखाभिस्तिरोऽधायि । तथाप्यसशय जीवत्येव स प्रावत्तन स्कन्ध । तदाधयाणां द्विजाना मुहमुंह श्रवणपथमारोहत्येवाराव ! परिमितसख्यरपि विपश्चिद्भिश्च मातृभाषात्वेनाडगीकृता सास्त्येवाखिलस्य विदग्धवि- श्वस्य प्रश्रयभूमि । अविच्छिन्नश्वार्याकालादस्या साहित्यप्रवाहो भाषास्वधुन्या । अद्यतने. प्वपि दिवसेपु प्रशीयन्ते तामाश्रित्य निर्माणचातुर्यपूर्णा गद्यपद्यादिहृद्यानवद्यसारा ग्रन्थवरा इत्युपलक्ष्य विशेषत । ईदृक्षकक्षासमावेशाह प्रस्तुतो अन्य श्री-श्री-भि इति सक्षिप्ताभिधानधारिभि. वेलणकरमहोदय प्रणीतो 'जवाहरचिन्तन'सश । कतिपयगुणविशेषवशादर्हति चाय विदुषा धिषणावर्षण सावधानपठन च । सर्वजगत्या लब्धवरणस्य प्रतिदिनधमानकोतर जवाहरलाल नेहरू महाभागस्य चरित्र चिन्तनमत चास्य प्रदयस्य विषय । नेताहविषया- वलम्बो नाधुनातनवालीसापेक्ष । तादृशी समयोचितां शैलीमुपयोज्य ग्रन्थकृता स्वीकृत. माह्वान वतमानकालस्य प्राश च समयमात्मनो गैरिणीप्रभुत्व गैरिया अपि नवनवारा.

·पव्य गना-नत्यम् । समापि समावेशितपस्तुजा गेयगर गोतरपेण पुर स्थापितपता लेखन पलु शिसर समामादित लेसनश्चयंस्य । तमेनमेव विघमभिनयलक्षणभव्य अन्य मुक्तपएट प्रगस्प टिनु दम्य समक्ष पुर- स्वरोमि । मागासे यदय ग्रय सस्तृतमाहित्यप्रणयिना विदुपा परिताप विधाय अयप्रणा- सुरान दमात्मप्रत्यय चोपहयेत् । दिल्ली विश्वविद्यालय ई सप्तम्बर ३०, १९६६ a alegerea ·Sur-Bharati Sanskrit is one of India's major contributions to the culture of maokınd. Everything that came fater, as observed by Jawaharlal Nehru (on whose ideas Shri SB Velankar has composed the lovely lyrics in this book) can somehow be found to bave sprung from Sans. krit which embodies the genius of our race This cultural manifes. tation of our people provided us with a common idiom of life. Politically India might have been split into umpteen bits, but Saoskrit with its enormous vitality welded the country into one solid uait This parent language of perendial beauty quietly went round oui neighbouring countries in a greater part of Asia, thus creating a commonwealth of culture This marvel of history is a living 10Spiration and a priceless heritage that cap consolidate internal unity and create external amity Some of us friends who were anxious that the people should be enabled to benefit by this inspiration and heritage met and discussed the matter. The anxjety soon took organisational shape And Sar Bharatı' was born The angels that attended its birth took kindly care of the infant and today it has grown into a bonnie baby One of the luckiest things that fell to the lot of Sur Bharatı was the presence in Bnopal of Shri Velankar, a man of letters in the figurative sense and in the literal sense too (for in professional life he is Postmonster-General) At our request be took up the Presideo tship of Sur Bharatt Oge of its first major activities was stagiog the Saps. krit drama written by our esteemad President “Kalidasa-Charitam" That was a great bit With this great bit, Sur-Bbaratı told the world that it has come 10 stay. Soon it begam to shine from success to success. One of the ains and objects of Sur-Bharti as to undertake publications When it X ·learnt that Shri Velankar was writing "Jau zhara-Chintanam", we requested him to g1c Sur Bharatı the pleasure and priuilege of un. dertaking its publication and thus help us to launch on our maden voyage with precious cargo There were carlier commitments but 15€ succeeded in persuading a reluctant Shri Velankar 10 acccde to our request And the result 2 Our present in vitation to the public to a right royal literary repast Sur Bharati extends this javitation in the firm faith that this literary repast will do good to the public and in a prayerful spirit of "Jagad hitaya Krishnaya" for the gaod of man and the glory of God We have to thank Chandra Printers for the competent handling of a difficult job of printing a Sanskrit book in Bhopal Bhopal, 3-10 66 KP Narayanan Vice President ·Jawahara-Chintanam गौरवोद्गारहाराय गुरुगर्वप्रहारिणे गीर्वाणवाग्विहाराय हरये गुरवे नम I The idea of this composition ongioated in the countless rem101- Sveaces that followed the death of the late Panditzt from all corners of the world A first beginning was made by me with 8 verses broadcast by A I.R Nagpur on the 8th day of the monrning. These do pot form a part of this composition Thereafter, on transfer to New Delhi, a systematic reading was undertakea and the first few efforts were shown to Dr. Radhakrishnan, the President He has always encouraged me a my Sanskrit efforts, but, for these songs he had a special word 10 say. Now he has been kind enough to continue this encouragement by supplying a charming stem to hold this busck am deeply indebted to bim for his kindness. This poem does not attempt to depict fully the mundane life of the late Prime Minister, Shri Jawaharlal Nehru, but deals primarily with his thoughts and ideas as expressed by him from time to time on various subjects, which came tnto his ken It has, of course, not been possible to take up all the subjects on which he expressed himself oply a sample has been chosen but an attempt has bcen made to cover the stream of his entire lyfe so far as my thoughts are contained. I will be noticed that on all subjects he has one common motif, damely the welfare of India. The words actually used to the composition are obviously not those used by the speaker himself, nor was it jotendad to sender a verbatim translation of his words and expressions. А central idea is chosen and developed in each song on the lines of his thoughts. It will also be noticed that he has repeated blmself on certain topics of importanee to the Ind an life. This repetition has been naturally, I hope, reflected in the composition to some extent.

·Ths poem has been divided into two parts the first part deals with his life and thoughts upto the attainment of Independence, the second one deals with his ideas as he spoke them as the first Prime Minister of Independent India The last two poems are accessarily an addition to complete the picture, but the first 75 poems should suggest the 75 years of his life and thought progressively His owo works such as the Autobiography, Unity of India, etc, as well as the volumes of his speeches published by the Government of India have been primarily and copiously used. In addition, much other biographical and other material in different languages has been gone through for thc selection of theepisodes and the topics The entire composition is a parrative exposition It is the poet who starts the narration from the birth of the hero who takes over the narration imperceptibly to voice bis views And yet there would be occasions when it should be difficult to separate the poet's utterances. He, of course closes the composition and yet the last word lies tvith the hero Song 77, a S'loka, is a translated quotation from Panditji. Speeches of Panditji have been converted into songs giving rise to ad unexpected objection The critic asks why should Panditji be made to sing? Perhaps the association seems odd enough, but in spite of Valmiki's Ramayana, there is no evidence that Rama talked in verse or sang, nor would Tulsi-Ramayana prove the point figures step in poetic compositions or current plays, they do come in for unexpected poses and unwarranted phrases, and the passage of time makes us forget the apparent incongruence, if any. Perhaps I should have waited until Panditji was a remnant of the boary past, but then where ould I be ? When past Ind a It is my belief that, Panditji would have liked us to thiok of him as a patriot who devoted all his time and energy to the cause of He says as much in his speech which is the source of song 77 Hence the title Harpfig=what we should meditate about bim or alternatively, what he thought No rhetoric has been employed in conveying his thoughts but attention has been paid so as not to lose the force of his statement I am eonfident that lovers of Sanskrit as well as those who still look askance at the current use of Sanskrit would observe, even at my hands, that Sanskrit can wield any modern theme with ease and ·grace I am one of those who not only would modernize Sanskrit but also Sanskritize the modern It was originally intended to use only one type of metre (a ljne of 16 matras) as the first few songs will show But then it became apparent that a mere variation of Raga will not ensure the avoidance of monotony 10 reciting or singing and a variety of Rhythm also might be introduced It was in fact the practice of the ancient Sanskrit poets to use a separate metre for each Sarga (capto) and even within a Sarga Hence though the line of 16 matras predominates 10 the composition, variations have been introduced in two different ways One variety is brought in by shorteping or lengthening the opening or the closing line of the song or the verse in a 16 matra metre Within the same song, however, uniformity in this respect has been maintained The second modification is to change the line to a different Rhythm altogether Thus lines with a Rhythm of 6 matras and 8 matras have also been composed One song contains the 7 matra Rhythm also But these details would be known to lovers of music when they peruse the book and hum the lines. Ragas bave been indicated in the commentary but they are neither invariable nor immutable They would depend on the reader's approach to the topic described and his mood in appreciating it Fically it has to be mentioned that the full force and the finer implication of some of the expressions will be manifest only by the proper reci. 17110n and not by pedaptic interpretations My wife has verfiled the music with patient care She has certified that Suoskrit is not here required to be twisted for pamperiog the music Even my chal dreo have taken an interest in reciting this music Their experience makes me sound a note of caution here. Even if the Raga and the the Tala and the Sanskrit is mastered, the correct racitation wil deed one more factor to be considered, namely, the Laya or the gati or the movement or the speed to suit the mood and bring out not only the meaning but also the sigaificance I am ip full agreement with the view that lamaka' (alliteration, particulary at the ends of lines) is not necessary for poetry I do not agree that it must be avoided ror songs particularly, they are distinctly an asset in cntarcing the melody and the great Sanskat poct who wrote songs 112, Jayadev, used them very happily This topic had to be referred to here becau ca rex cminent Sansintists E ·seem to get upset if Yamaka is used in Sanskrit poetry. Even the free verse school of the modern days, I notice, feel happy if they can enhance the rhythm by Yamaka Of course it is one thing to use simple unobstrusive Yamaha or Anuprasa and quite another to produce acrobatics of alliteration, obscuring the meaning as was done unfortunately even by great poets like Hofa, #17 etc This latter tendency is rightly deprecated Only one attempt at an arıficial Yamaka has been made in the present composition and discerning readers will no doubt detect it and be amused In printing, the usual pe at the end of the line or verse has been dispensed with Modern poetry has been able to do with out these crutches and Sanskrit should be no exception Another liberty that has been taken is abou the printing of asal म् This alphabet has been shown at the end of a verse or a line, not as which is the traditional method but by Heart (a dot on the top of a letter ) which always means in Sanskrit. Song 14 15 the only exception Sandhis presented a special problem It is customary to compose Sanskrit poetry with Sandhis to satisfy the metre Any lacuna 10 this respect would be considered a deficiency in the author Hence conformity has been meticulously ensured But many modern enthusiastic but unversed readers find Sandhis a serious deterrent to Sanskrit reading For their sake, the following concessions in printing have been made --(1) Each line has been treated as a separate unit for this purpose ipslead of the usual 2 line unit, (11) whenever the lack of a Sandhi makes no difference to the metric rhythm of the composition, the writting or the printing is allowed without a Saadbi, in the case of the ending of a word and (111) in the prose introduction to songs and in the commentary, Sandhis have been optionally made No translation has beer added to the Text. The dates referred to in the introduction to the songs and in the English index of songs (PP 179 181) are of the occurence or the utterance If Panditji s biography and speeches are referred to, the context will be clearer A brief introduction in Sanskrit, a short commentary in Sanskrit and a few foot notes indicating English synonymas etc for some Sanskrit topical expressions are added There are necessarily limitations to such 80 ·aids which the author himself can supply The English ipdex o titles with relevant dates and an sadex of topics (pp 183-184) would be found useful. The lines have been numbered consecutively for the songs but separately for the three parts of the book. The songs, however, have been numbered coasecutively for the entire composition A question is asked, "What is the th in this composition The reply is - The same as was present in Paoditji's speeches and writings, Those speeches did rouse up several Of course, my words may not have the same power but the aim is the same In fact, the question as to what is the T aroused by patriotic utterances in modern times is a subject for scrutioy and research There are several well-wishers who almost considered it their sacred duty and picasant occupation to assist me in their own way. Qae friend went out of his way during the period of the composition to bring to my notice,any writiog on Paoditji that appeared anywhere He was specially fitted for this job rodeed He also saw to it that if I needed a reference it was made available Apother friend thought that he must make it his duty to ensure that my writing progressed continuously without a hitch and went out of his way to attempt to take away all muadane impediments from my shoulders during the period. His encouragement was valuable whenever I came across a. tough subject to be tamed in the Composition And yet he knew no Sanskrit The Ministery of Information and Broadcasting were pre. pared to consider tbe publication of this book when it was ready within one year of Panditji's passiog away, But I had to hold my haod. in view of several pleces of material still pouring in for my benefit. Others have undertaken to bring this book to light by takiag up its publication at some trouble to them and without my asking them to do so All these and other well wishers have a share in the final appearance of this Comppsition Naturally I have to accept the sole responsibility for any of its shortcomings Nevertheless I cannot but express my sin.-12 gratitude to all of them who wish to remaid. uanamed. My thanks are due to Dr CD Deshmukh, former Indian Finance Monster and present Vice-Chancellor of Delhi University for a Sansknt jotroduction Thanks are also due to the scholars who have coalributed their opinions to the book ·Thanks are due to Dr G v Devasthalı M A Ph D for going through the manuscript before printing Most of the thoughts and ideas e pressed by the late Prime Minister would be of an everlasting interest and continued practice for his countrymen Hence this attempt has been made to embody them in a more durable form and an acceptable tube Even 10 matters where eminent people differed from him siguificantly, his ideas have an appeal and an application of their own in proper centext His love for his motherlaud had been the dominating feature of his activities and it is hoped that the same has been so reflected in these compositions Lastly, भरतभुवि यो जातो नेता तदीयपदाश्रय विरचितमिद वाव्य दीर्घ पुन स्मरणात्मक Tafaefta Tetacú faramaTfEET भवतु रसिका एतत् प्रेयो जवाहरचिन्तन SB Velaphar Bhopal, 2-10-1966

·पूर्व-जवाहरः
१३-८२
पृष्ठानि
गीतानि
पड़तय.-

·गीतानुक्रम :
पृष्ठे
२१
२३
२६
७
नायकजन्म
२ शैशवं
३ जीवनसजता
४ असहकारगीता
५ अहिंसावतं
६ संभ्रमः
समर-सारं
विधान्तिः
8 प्रस्थाने
१० लक्ष्मणपुरे
११ समाजवादी
१२ राष्ट्रसभाध्यक्षः
१३ दारडीयात्रा
१४ बन्धस्था कमलादेवी
१५ पितृनिधनं
८
३६
४३
४५
१५

·४६
६१
१६ एक एव नेता
१७ परिपदा विफलता
१८ उपोपण नोपाय
१६ रणविराम
२० ग्रन्यकर्तृत्व
२१ पनीनिधन
२२ जनमतभिक्षालाभ
२३ भारतीयभापाभगिन्य
२४ महायुद्धसमये
२५ अावाहन
२६ आरोपप्रतिवचन
२७ गुरुवन्दना
२८ सहकार्यदान
२६ अपत भारतेभ्य
३० कि कलह
३१ लोकशासनप्रतिश्रवण
३२ प्राचीगौरव
स्वतन्त्रता
६७
७५
७७
८१

·No text on this page.

·I
Father Mother & Son
(Song 1)
Prepage
Nchru thc cadet
Nchiru at Marron
Aciru in the garden of his home
eru in far Eastern Dress
Met ru the President of the Congress
(11) \chru 1mong children
(Song 3)
(Song 2)
(Song 12)
(Sonr 49)

·Nehru with a wild goimal
Neliru at the plough (Song 53)
Nehru - 7 mood

·Husband and wife,

·१
1
श्रीजवाहरस्य प्रयागे जनन ।
१४-११-१८६६ खिस्तमिते दिन इदम् ।
श्रीमती समुदिता स्वतन्त्रता
सहता सगमे सहिता
एकादशवर्षावशेपिते
बिस्ताब्दकोनविशतिशते
मासे चैकादशे स्वागते
चतुर्दशदिने साङ्गता
ललितकुसुम्भ कमलकोमल
काश्मीरावनिजनिन तरल
गङ्गायमुना-संगम-विमल
मन्त्रयते मङ्गलघटिका

·नेहरूकुलेऽवती! भवः
स्वरुपराज्ञीगर्भसभवः
भारतालितिमिरालिपरिभवः
जवाहरोऽभ्युदितः सविता
smo
मोतीलालः पिता विधिज्ञः
तनयजन्मना त्रिभुवनधन्य.
जनसेवारतमना वदान्यः
सुतस्य सुतरा लालयिता
२०
गोकुलतुल्या प्रयागवसुधा
वर्षयते माधव मुखविधा
तेन पीयते त्रिवेणीसुधा
मूर्ति. श्रीरामा महिता
माहराग । सगमे प्रयागे । एकोनविंशतितास्य एकादशे नववरमासे ।
कुमुम्भ 'बेशर' इति भाषायाम् । मलि भडग तदन् कृष्ण तिमिर तस्य मालि
राति । भव शिवो वा ससारोदा ।
१८

·२
बावजवाहरस्य शैशव प्रानन्दभवने पितृसदने निश्चिन्त व्यतीतम् । न
तत्पित्रो. अन्यद् अपत्य प्रासीत् अस्य एकादशवर्षपर्यन्तम् ।
प्रानन्दभवनं सुखसदनं
प्रवहति मन्दाकिनीजीवन
कालिन्दोमेलनं पावन
विभ्रति मरतो ममरगानं
पीडानिरतः शिशुवधते
स्वप्नरजने घिपणा रमते
एको मातृषीतिमाजनं
३०
प्राग्लविनेत्रा रचितं पठन
प्रश्वारोहे पटुता निपुर्ण
जलनिमज्जनं हितं प्रतिदिन

·जनकोजते विपुलसपद
अनुपदमभितो विलासास्पद
व्यपेतचित्त जगति जीवन
सर्वधर्ममनपथाचारिण
प्रवाहपतिता वहन्नि जविन.
प्रसादविशद मनोन मलिन
न राज्यकार्य-न च जनसेवा
कुटुम्बभरण शिरोहित वा
मनसि नि:स्वन जीवनमनन
४०
तिलगराग । मवधर्म इति । विविधा नरा प्रवाहवत् नायक पितुग हे
यातायात पुर्वन्ति स्म । भानन्दभवन सदननाम ।
२.

·३
शैशव-देहली समूलभमानः अध्ययनार्थे गतः प्राडग्लभूमिम् । तत्र
स्नातवत्व प्राप्य विधिविगारदत्व च सपान भारतभूमि प्रत्यागतः । न्यायालये
कार्य च सभारत्रवान् सुन्दरपलीमपि परिणीतवान् । न तथापि जीवितकार्य
महष्टवान् । अमी चनुर्दशवर्षवृत्तान्तोऽन (१९०५-१६२६)संक्षिप्यते ।
जीवनसंवरिका जवनिका
परिहारे का किरणशलाका
आङ्ग्लभुवो मन्दिरेप्वधीता
विद्या वरपण्डितः प्रणीता
नव तया सहता जवनिका
द्विखण्डाटने सिन्धूत्तरणे
हिमगिरिशिखरे समारोहणे
न कदाप्यन्तरिता जवनिका

·नयालथे यदि विधिवादधृतिः
सभासमाजे शब्दसहतिः
तथापि नोद्घटिता जवनिका
तेन परिणयो वृतः कमलया
निजिताप्सरोमनोज्ञश्रिया
स्थिता तथा तु हिता जवनिका
धुरन्धराः कति राजकारणे
नेतृणामवन्तोकिता गणे
धनान सा विरलिता जवनिका
अथो महात्मा सत्याग्रहज
तैजसमाविष्कृतवान् क्षितिजे
सहसाऽरुणदीर्णा हि जवनिका
६०
तिलकामोद राग । धमला पत्नीनाम
२२

·४
महात्मना यो मार्ग. प्रदर्शितस्तत्र "असहबार" शासक सह प्रमुख ।
म नायकेनापि स्वीकृत । (१९२१)
असहकारगीता स्फुरिता
प्रगतेः पदवी पुवर्दीपिता
वैधसभासत्तायास्त्यजने
स्वदेशनिमितवस्तुसेवने
उत्साहयुता भारतजनता
अयोध्यावनेः कृपिजीविजनाः
रामदर्शने पुनः पावनाः
सम्राजा सह समरे नीताः

·७०
उपसामुदया रक्तलाच्छना:
शासनविधयो भृश निमग्नाः
स्वातन्त्र्यापिधाने भ्रान्ताः
सन्ध्यापूजाप्रवणमानसः
जीवनाञ्जलिभंजनकरसः
तिष्ठति सज्जः सप्रतीक्षिता
M
चम्पारण्ये गुजरदेशे
मन्वन्तरकृतनवप्रकाशे
सपदि नादिता वदनघोपिता
घडापामानहाराण । भापति । सयुतप्रान्ते उत्तरप्रदेश नाम
कृषीपनाना सामाग्यविरोधियुद्ध भनन धुरिस्थेन स्वीटतम् । राम श्रीराम
सुन्दरो या।
Notes मगहार =Non Cooperation
२४

·५
अहिसाबत स्वातन्त्र्यसमरे शुचिसाधनत्वेन महात्मना वृतम् । तदपि
स्वीकृतम् । हिंसाघटनानिमित्तात्तु युद्ध परिसहत महात्मना । तदपि स्वीकृत
अरोचक अपि । (१९२१-२२)
अहिंसावते साधनशुचिता
इति स महात्मा दिशति विनेता
कप्टोऽसौ ननु तपसः पन्थाः
स्वातन्त्र्यमुनेरभिनवगाथा
पठिताधीता चित्तसात् कृता
न वयं दलिता ननु नो बलिता
वीरा एवं क्षमासमर्थाः
साधिता शनैमनस्तुगता

·दरवारीराना राणः। पटपत्र परगा वि भापायाम् । चौरीचौरा
काराय स्वागतं जीवने
पटचक्राश्रयिता दिने दिने
भोगाः परकीया वहिप्कृताः
नेपा त्ववधार्या निष्क्रियता
चित्तकाययोः समरभूमिता
नवदृष्टिरियं कार्यसंहिता
चौरीचौरा-हिसाश्रवणात्
स्वातन्त्र्यपिता विरामं रणात्
घोरामाज्ञामुद्घोपयिता
मनोभजने धृतेः सादने
नवगाथाया निदिध्यासने
मनःप्रकाशः पुनर्दीपिता
पाग. उत्तरप्रदेशे।
Notcs : Afte=Non-violcncc.

·ur
प्रथमसत्याग्रहान तर य सनम तमनसि सभूत तस्येद दर्शनम् । (१९२१)
सभ्रमो जीधने
पितरो व्यथिती चिन्ता कान्तानने
स्वय वधितो वशदीपनः
क्लेशास्तस्य कदा मातृमन.
सहेत न हि भुवने
यैराग्लननु विद्यादान
भवेत्थ सहायोधन
विहित दिने दिने
विना विलासनेव निवसन
तस्य कुतो बत कारागमन
विस्मय एव जने

·स्वपिति पितापि तु पृथिवीशयने ११०
कष्टानुभवः स्वकीयभवने
न दया राजरणे
स्वराज्याने रचितं हवनं
कुर्यादधुना सुतरामवनं
मन्त्रबलं यजने
स्वतन्त्रताया मन्त्रघोपणा
जनताया उत्साहपोषणा
तारय राष्ट्रमुने
न सुखं नाता नाधुनासनं
उत्पतनं, सागरे मजनं
कल्लोलिजीयने
१२०
मियसमाजराम । मन्नवलमिति । अहिंसा-असहबार-बहिप्यारादि-
मन्त्रा. । समान्ते समरलयन निर्धारितम् ।
२५

·(७
स्वातन्त्र्यसमरनीतो शासननिबन्धभन्जन प्रमुखशस्त्रम् । कथं तद् हितं
भवेदिति सन्देहे समरसेनानीमहात्मा एव प्रमाणम् । (१९२३-२५)
निवन्धा लद्धिता भजिता
कथं हिता स्यादनिबंधता
रक्षासेना बस्ता दीना
नगरे नगरे कारा पूर्णा
प्रतिश्रुताऽऽसीत् स्वतन्त्रता
न्यायालयकायं समुज्झितं
कुटुम्वभरण तथोपेक्षित
समर्जनीया स्वतन्त्रता
कारागारे कियान् व्यतीतः
प्रायु-समयो न पुनरधिगतः
प्रत्यानेया स्वतन्त्रता

·विश्वस्ता अनुयायिसज्जनाः
कति प्राकृताः कारासदनाः
तथापि दूरा स्वतन्त्रता
विधिसंसद् यदि सबहिष्कृता
आसनेषु तेऽन्ये हि निविण्टाः
कुतो गता सा स्वतन्त्रता
जनताभावश्च्यवति सभ्रमे
यत्नशिथिलतासृतः कर्दमे
कुतो नि सृता स्वतन्त्रता
१४०
कि कर्तव्य किमकर्तव्यं
मुने न जानातीद हृदय
शिष्यस्तेऽह शाधि माम्
राहकराराग। एकस्मिन् राव सरे महात्मना प्रतिश्रुत स्वराज्य
नाधिगतम् । ततोऽय सभ्रम मार्गतथात्वे । निबन्धमद गेऽपि साशक मन ।
प्रतिगीताशे इद पृतन तथापि स्वातन्त्र्य इति वरुणाव ।
Notes : निवन्या -Laws; रक्षासेना-Police force.

·८
अतिश्रान्त, सत्याग्रहवार्यत । तावदेव भार्या व्याधिग्रस्ता। अतो गतो
युरोपावनौ विधान्तश्च । (१९२६-२७)
श्रान्तमनाः कृतावनेनाः
राष्ट्रसभायाः कार्यवाहिता
विविधपरिपदा कर्णधारता
कारावासे कालविफलता
कार्यशृङ्खला जटिलपना रशना
केपा नियतं संसदि यानं
मतमन्येषां तस्य वर्जन
उभयोः कलहे सन्धि विधानं
यत्नानां फेन तु गणना तुलना

·भिन्नधर्ममतविसंवादिता
तस्याः साध्या त्वेकतानता
न च तया विना पुरोगामिता
निरन्तरासा उपासना गहना
युरोपावनौ व्याधिनिदानं
कान्ताया भेपजमनुपानं
पुरुषविशेषयचोविनोदनं
प्रसन्नशान्ता वरधिपणा रसना
बिहागराग तो पतंव्ये मनेनाः निप्प्रमाद. । एक्तानवा संवादिता ।
पुरोपप्रवासे पुरपविशेष. यह मेलन सभापणं सपनम् । निरन्तरा भी उपासना
इति सन्धिविग्रहः ।
३२

·९
I am out of place everywhere and at home
nowhere इत्येकदा नायकेनोक्त युरोपप्रवासानन्तरम् ।
प्रस्थाने सर्वदा पदं मे
न स्थानेऽहं कदा
श्रद्धा विविधा जनमनोधृताः
ताः सर्वा ननु मयाप्याहता
कस्याश्चिन्न तु मेऽनुयायिता
न च सिध्यति परिपदा
वादाः प्रसृताः समाजोन्नती
नादा नेतृणा जननीती
नकवाक्यता शद्वसंगती
स्पृशन्ति नेते ह्रदाः
१७०

·निरीक्षिता नवखण्डधराया:
संकेतमुखा जनसमुदायाः
अभिरुचिभिन्नाः सविज्ञयाः
नाविष्कृतमपि तदा
समीप मता मनसा नाप्ताः
परकीयाणामपि न दूरता
रुचिर्वारुचिर्वापि न उता
स्थिता धृत्तिरविशदा
१५०
आदेशानामतो निजगुरोः
प्ररूहवरद्दढ समाहिततरोः
पालन सखे मनस्त्वमकरोः
अनयमि च संपदा
वसतराग । न कुतोऽपि राम-रसत्व प्राप्नुवदित्याशय । वस्या इति । नाह
वस्या अपि अनुयायी । परिपदि उपस्थित्यापि न मतपरिवर्तन विशिष्टधर्माश्रयण
वा । एने वारदा न मा स्पृशन्ति । जना प्राय सप्तशासितजीवना सर्वत्रापि ।
सविद्भि तदिभि ज्ञेया । न स्वकीये विशिष्टा रुचि, नापि च परखीये
अरुचिस्तथा । गुर-ग्राज्ञापालन एव मनरा रापत् । तथैव स्वपदप्राप्ति ।
Notes थक्षा =Faiths, वादा =Isms मकेत= Convention
सविन - Practice
३४

·१०
सायमनसमिते (Simon Commission) प्रतिषेधार्थ प्रभूता
यात्रा राष्ट्रऽनुष्ठिता । लखनौपुरे तनेतृत्व नायकेन कृतम् । तत्र रक्षादलदत्तयष्टि-
प्रहारा सोढा । ततो महानेतृत्व समधिगतम् । (१९२६)
सुवर्णकणदीधितिः
निकपणे विद्युदेखाति
समिति सम्राट् मुद्राङ्किता
समीक्षाकृतेऽत्र सप्रेषिता
न तु तस्याः कुत आइतिः
प्रभूता निषेधयात्राः सृताः
रक्षक
न तु कुतोऽपि तासा क्षतिः
पुनः पुना रोधिताः

·लखनोपुरेऽपि यात्राऽन्विता
प्रतीपा नाज्ञा कैरपि मता
शासिनां तु लुप्ता धृतिः
पताका स्वतन्त्रताया धृता
मुखेन चा जयनादा घोपिताः
उच्छ्रिता च मातृक्षितिः
पश्यति पुत्रकमूर्ति पिता
विलीना जनता चरणे नता
भयचकिता शासककृतिः
२००
नमूः सा दण्डैरस्व गुंता
प्रधावति लज्जाव पावता
न स्मिते तु तस्य क्षितिः
नेता नवो मनोऽभीप्सितः
तत्क्षणे जनेरधिगतः
नियतिसंभृता जागृतिः
नागभरगाराग।

·१११
समाजवादस्य यत्प्रथम स्थूल दर्शनमभवत्तस्येद चित्रणम् । इत पर
समाजवादस्य प्रवक्ताम्भूनायक ।
धनहीनजना श्रममरवहना
समाजवादस्तेषु चेतना
थमवता श्रमेनिसचयन
प्रवहति पुनरपि सधन सदन
सौधतलेपु च सुखाराधना
२१०
विहरन्ति सुख धनवन्तोऽमी
क्षुधावाधितो जीवति श्रमी
लभते नान्यत्, श्रमभर विना

·तदपत्यस्य तु यदि नाध्ययन
अन्येपा परदेशशिक्षण
दरिद्रवसना तदीयाङ्गना
अत उद्युक्ता श्रमिसघसभा
श्रमिणामुद्धरणे संनद्धा
इत उत्सार्या सर्ववञ्चना
२२०
चत्वारिंशद्वथा नायकः
अध्यक्षपदे युक्तो युवक
नवसमाजचरणयोर्वन्दना
मुलतानीराग. । अमिमघसभा (Trade Union Congress)
Notes : At the age of 40, Shri Nchru was elected
President of the Trade Union Congress.

·૧૨
चत्वारिंशद्वयसो नायक्स्थ राष्ट्रसभाध्यक्षत्व प्रासम् । सवधा नियोऽय
नेताऽभवत् ।
राष्ट्रसभाध्यक्षपदे योजनाऽस्य जाता
चत्वारिंशद्वपसो राष्ट्रनेतृता
पूजास्थान हि गुणा न वयोमितिरेपा
भाषा बुधजनगीता समता प्रणीता
पुत्रभाग्यमुदितो तो पिता तथा माता
अनुपितर सपदि मुतं पूजयति विधाता
प्रेरयते नियतिन्नु नरजीवनयात्रा २३०
पुरुषसिंहमुद्यमिन यश पिता

·प्रेरणया गुरुपित्रोता लोकसेवा
अधिकतरा धुराधुना स्कन्धपरिगृहीता
प्रियो वयोवृद्धतृणां प्रेयान् युवकानां
जनाग्रणीमुकुटमणी राजते नियन्ता
अर्धमायुषो नु गतं लसति सन्धिरेखा
सिंहालोके रमते मतिः संविनीता
अमरैरपि न ज्ञेयं भाविभागधेयं
स्वागताय सज्जोऽसौ भारतमणेता २३६
देसरागः । मनुपितर पितुरनन्तर राष्ट्रसभाध्यक्षोऽभवदसो ।
Notes : राष्ट्रगभा=Indian National Congress.
Yo

·१३
१६३० खिस्ताब्दे, अप्रिलमासे, महात्मना दाराडीयात्रा प्रारब्धा । नायक
कारागृहे बद्ध । सा याना तु देशव्यापिनो बभूव । साम्राज्येन राह चएडामरो-
भूतपूर्वो राष्ष्ट्र सजात ।
२४०
दाण्डीयात्राऽखिला
निस्तुला जनलक्ष सकुला
दण्डपाणिरेकको महात्मा
वज्रमना स्वातन्त्र्यसुवर्मा
वृध्दो वयस्सा युवा तु मनसा नयनविभाऽनाविला
ग्रीष्मसूर्यरश्मिभिस्तापिता
सिन्धुगामिनी भारतजनता
महात्मतायाश्छाया सदया पदयाना शीतला
लवणविधान जातमिन्धन
स्वराज्यहवने कुशसमिध्दन
भवतानिधन ज्योतिरेधन ज्वलन्तु सर्वेऽर्गला
२५०

·लवणेन वृता मानविन्दुता
शासक कृता वैधविविधता
क्रूरतया वा वञ्चनया वा जनता न च विहला
पदे पदे स्वातन्त्र्यकेतनं
उल्लासयते त्यागिनं जनं
वसुधारजसा जयजयवचसा सर्वाशा संकुलाः
जनसिन्धोर्जलसिन्धुमेलने
अनलभिदि स्वातन्त्र्यमन्थने
लहरीज्वाला प्रसर विशाला परमोल्लासोज्वला
२६०
शस्त्रशक्तिजयि वीक्ष्यात्मवलं
कारागारात निजकरयुगलं
प्रणतो युक्त वृत्तिवृणुते प्रसादनं कोमला
जयजयवन्तीराग । अनाविता अतुपा । स्वानन्यरणवीरस्य निधनमपि
स्वराज्यहोमज्योतिष वर्धन भवनु । गिन्धुपमजनोस्थिता लहरी स्वराज्यसमरहि-
ज्वाला सलु।
Notes दाएडीयापा-Dandi March. लयाविधान -Salt Act.
मानविन्दु=Point of Honour.

·१४
नायरपती कमलादेवी सत्याग्रहममरे प्रविष्टा । तस्या अपि वाश्चित
कारावास सपन्न ! श्रुतमेतत् वधागारे नायरेन । (१९३१)
वान्तसनिधो गृहिणीस्थान
न रोचतेऽस्य पृथग्जीवनम्
वन्धनालये नियतो भर्ता
सोख्यदसदने निवसति कान्ता
नव गचिार भवेद् भोजनम्
नलिनीकोमलदलतिरोहिता
न चक्वाक राहते कान्ता
तदिह नय स्यात् मुखेन भयनम्
२७०
मान्तत निबंधनजन
विधीयते तदनया प्रतिदिन
युत पथन तु तदामन्दनम्

·ईमेन ननु श्रुतं प्राथितं
वन्धहिता सा यथाभीप्सितं
कृतं कमलया पुण्यमाधनम्
नैनी-बन्धागारे वार्ता
प्रसृता चकितमनेन कणिता
हृदयेन हितं निजं स्पन्दनम्
२९०
अभिमानः कान्ताया धैर्य
चिन्ता तस्याः परमनामये
नियतिसंहृतं चेतः-शमनम्
उच्छलन्ति ननु यत्र सागरे
ललना अपि मज्जन्ति संगरे
नात्यद् भव्यं जयनिवन्धनम्
नर्नाटकीराग ।
४४

·१५
१६३१, खिम्ना दे नायक पिता स्वर्ग गत तमुद्दिश्य पल्पित नायकत्रितपन मिदम् ।
सत्वर प्रयाति तात भवान्
सान्तवन न मे मनमि परिणमेत, अय जनः परवान्
प्रतीक्षता त्वा पालदैवत
कचित्काल पाशनहस्त
उदयत्यरुणे विकिरकिरणे सूर्य स्याजवत्रान्
२६०
अगाधसागरजलमुच्छलित
प्रारब्ध मन्थनमनवरत
विना विलम्ब सभृतकुम्भ समुद्धरेद् भगवान्
भभावाते
वर्णधारता
पृता दशिता मृश कुमलता
तीरसनिधो गाधे जलधो पर न खलु निसृतवार

·अमराणां संपादितमथं कथ पितृमम्येतः सुरनाथ वार्ताप्रथने स्वराज्यमथने ननु नो विस्मृतवान् पथि नु वीक्षिता शुचिः स्वर्भुनी मानुपसुचरितफलतरङ्गिणी भूमिगतावनुभगीरथं गनु यतसे प्रश्रयवान् जानीहि पुनः स्वराज्यं विना विरमेनेयं ध्येयसाधना तनुविनश्येदथवा पश्येद् भारतनवविभवान भीमपलासीरागः। अरुणोदयः स्वातन्त्र्यस्य । सूर्यः स्वतन्त्रताप्रकाशः। समृतकुम्भ स्वराज्यामृतस्य । स्वातन्त्र्यरण जनसागरमन्थनम् । तीर: स्वतन्त्रता । स्वातन्त्र्या मथनम् । भगीरथमनुसृत्य मन्दाकिन्या पुनर्भूमिगमने नु यतसे इत्माशय । न पितृवियोगे विकलता । अपि तु दृढतरनिश्चय समराय । Notes : In 1931 it was being realized that Independence is near round the corner.

·१६
पुनरपि सत्याग्रहममर स्तम्भितो महात्मना १६३१ रिखस्ताब्दे । बह्वो
देशधुरीणा जनतोत्साहप्रतिघात महात्मनो नेतृत्वे साराड का अभवन् । नैव
नायक । तस्य महात्मनश्चतुरनेतृत्वे दृढा विश्वास । स गीयते-
जनानामेक एव नेता
रणाना प्रेरयिता प्राणिता
मानुयाधिकाः सहस्रगणिताः
यदीयवचसा सृता सन्तताः
नेतृत्वे का तस्याशङ्मा स्वयमुवि स्यान्मता
निरिन्दनीवितमूर्तता तथा
पस्यान्यस्य हि जीविते वथा
जनतोत्साहे रणप्रवाहे न तेन विहीत. वृता

·ग्रामजीवने या सम-रसता
निर्धने जने या सहृदयता
स्वयमनुभूता सदा देशिता स्रवति हि सा शाश्वता
-
जनपुरोगतिनं वा छिद्यते
क्वचित् प्रमादे रण : स्तभ्यते
साधननिष्ठा मन प्रतिष्ठा सुतरामाविष्कृता
३२०
जनतानादीनिदानचतुरः
एप एक इह ननु भिपंग्वरः
स सेनापतिः स एव नृपतिः स एव सद्गुरुपिता
पटदीपराग । रणस्तम्भनकारण शुचिसाधननिष्ठा एव इति प्रतिसाद्यते ।
प्रारिणता प्रागनकर्ता।
४८

·१७
वर्तुलमश्चपरिषद् ( Round Table Conference ) रुग्राजा
निमन्त्रिता । न तस्या विश्वास प्राशा वा नायकस्य । तदेवोच्चारयति--
परिषदा किमु मार्गणं
विजयरणं शूराणा मरणं
नान्यत् पूर्णात् स्वराज्यलाभात्
मन्धनोत्थितात् सुधाम्बुकुम्भात्
मान्य ननु नो जनुःकारणं
तोत्र सन्धी रिपुणा साधं
लब्ध्वा या स्वातयशवाय
नवराष्ट्रस्य कुतो निर्माण

·अगणितनरनारीचरिताना
एकोद्दिष्ट पददलिताना
दरिद्रताकृत्यासहरण
वरं वन्धने सदा निवसनं
कृपया तु रिपोर्न सिंहासन
स्ववाहुबलमिह महातारणं
न जातिकलहो न पक्षवरं
नाज्ञान न हि वा दारिद्-
विपदां नो विद्यते वारण
३४०
युद्धे मरण मारणमथवा
जयाशा नवा निश्चयोद्भवा
यशोमन्दिरे पततात् चरण
यमगत्यागराग । इय परिपद् गोलमेजपरिषद् इति स्याता । परिपदा
निहतस्वातन्त्र्यस्य वेवलमर्धमेव लभ्येत इति मतम् । यानि निमित्तानि अस्माक
विपदा प्रदर्श्यन्ते शासकै , न तानि वस्तुत सत्यानि । परकीयशासनमेव
अभ्युदयविघ्न इत्याशय ।

·महात्मना उपवास. स्वीकृत अस्पृश्योद्धारणे बन्धनागारत. । नैतत्
नायकसमतम् । यतो महात्मजीवितसमय तथा च जनमन सु उपोपणादीना
विपरीतपरिणाम. । तद्वदति----
अपाया उपोपणोपायाः
स्वदेहदण्डे दलितजनानां सेवा न हि भव्या
पक्षमुखाना नीति निदान
दक्षचेतसा स्वार्थनिधान
भावविवशता निरारामुचिता नपा भवदीया
मुनिप्रणीता समाजरचना
युगे युगेन च भवति समाना
कालसहिता विचारगीता पुनरपि मयनीया
३५०

·एकासन उपविशाम सव
दृढ निबद्धाः सोहदे नवे
उदारमतिदा हृदयशारदा विशदाह्नयनीय
अवश्यता सशोधनमाता
ध्येयवीथिका निश्चयदीप्ता
मनोनिराशा न तमःपाशा सुजनैः सधेया
भवज्जीवन
राष्ट्रतारण
मा भूत् तस्य हि वृथव हरण
स्वतन्त्रताया दीपशिखा या न हि सा हवनीया
तिलककामोदराग । पक्षमुखा पक्षप्रमुखा स्वार्थयत्ना । न तत्र भावना-
विवशता स्वीकार्या । समाजरचना मन्वादिमुनिप्रणीता युगे युगे भिन्ना भवति ।
तस्वा कालेन सजाता महिता विचारपूर्वक गीता अपि पुन पुनर्मथनीया । नतत्
कार्य भावनातिरेकेण । एकत्र स्नेहेन उपवेष्टव्य स्वच्छमत्या च विमर्श कार्य ।
न निराशावाद स्वीकार्य । अवश्यता आवश्यकता। प्रगतेरवश्य करणीय
सशोधनेन मृग्यते। भवनीवन स्वातन्त्र्यदीपज्वाला। न तत् एतस्मिन् व्यतिकरे
विनाशमियात् ।
५२

·१९
महात्मना सम्राजा सह सन्धि कृत परिषदि च उपस्थिति स्वीकृता ।
नेतत् नायकसमतम् । सर्वे सहकारिणो बन्धनस्था जना निष्क्रिया निरुत्साहा ।
रणे विरामिते गुरो युयुत्सवोऽखिला जवा.
भृश विषण्णमानसा वृथानुभूतयातना.
विहाय केचनालय
तथा चिर जन प्रिय
प्लुता स्वराज्यसगरे स्थिता अमुक्तबन्धनाः
यज्ञकुण्ड आहुत
निःस्वन स्वजीवित
कुतस्तिथी तथा कृता भवेत्तदीयतपणा
स्वराज्यरत्नमन्थने
अरातिबलविपोद्रमे
कथासमापने व्यथा महाजनस्य वञ्चना
३७०

·अनले ज्वलदङ्गारे
ज्यस्ते निरसननीरे
जायते न जनमनासु पुनरजय्यचेतना
सन्धिरत्र शनुणा
तस्य नावधारणा
विधीयते मया ततोऽपि मनसि तीनवेदना
न वाह्यजगदवेक्षित
न सखिभिरपि सहोदित
अतोऽत्र बन्धनालयाद् भवेद्धि मे विकल्पना
रणप्रणीतिविद् भवान्
अहं तु चरणविनतिमान
समादिशेद् यश पथ हि मे विनम्रयाचना
३८०
देसकारराग। तिथौ श्राद्धतिशी तर्पणार्थे हवन रणरूप आवश्यकम् ।
स्वमतनिवेदनेऽपि गुरुचरणे लीनता प्रदर्शितैव ।
Notes . Satyagraha was withdrawm in May 1933
even when Icaders like Shri Nehru were in prison
and were not consulted.

·२०
य कालो बन्धनालये व्यतीतो न म व्यर्थ । तत्रैव नायवेन विपुलग्रन्यलेखन
कृतम् । तैम्रन्थ न केवल स विश्वमृता पीति प्राप्नोत् अपि तु भारतीयाना
व्ययामपि भुवनविदिता अकरोत् । तस्य ग्रन्थलेखनस्य इद निरूपणम् ।
स्थितेन तेन वन्धने कृते विवारमन्थने
क्रियालेनिषेधने विलोकित हि जोक्ने
गतेतिहामशिलिन
विविधभूमिशासिनः
निमीलितेऽपि लोचने विभायिता दिने दिने
मुगे युगे प्रजागृता
महीभृतः प्रजावृता
रता या नियोजने स्मृता न कालभाने
३६०

·निरीक्षिता समुन्नतिः
नरप्रणीतसंस्कृतिः
समाहतापि धनवने पुनः प्रगामिनी जने
अनेन किं समाहृतं
तत इदं हि तकित
हिता स्थितिर्नु वन्धने स्वतन्त्रताप्रसाधने
यदीक्षितं मतं तथा
न सा भवेद् वृथा क्या
प्रतस्तदीयवर्णने प्रवृत्तिररित लेखने
४००
सरस्वती वशंबदा
स्थिता सदा वरप्रदा
समुत्युको निवेदने करी युनक्ति वन्दने
बन्ध एप ननु वरः
स्वदेशवेदनास्वर
स्र तोऽवनौ दिगानने बुधा इताः सभाजने
पिलूराग । क्रियाहति निष्क्रियतावसाना। तत्र निषेथा जीवनविमर्शः
कृत । तत प्रसृता ग्रन्थरचना । गतेतिहाम स्वापेऽपि मनश्चक्षुगोचरः । अनेन
नायकेन सस्कृतो कि समाहृतम् ।

·૨૧
व्याधिपीडिता जाया अस्वस्थतरा। सा परदेशे नीता। तन असो अपि
गत । सर्वा उपाययोजना तु व्यर्था जाता । कासवशगता देवी कमला ।
नु मनसि अकरोत् ?
प्रेमकुसुममाला
निमीलिता विकला कमला
स्वातन्त्र्यरणे वनीभूता
प्रथमश्रेण्याविरतचरिता
इतो निपतिता जीवितदयिता लता हृतदला
४१०
अन्तहितरिपुकृत प्रहार
विपा धोरा वारवार
वपुर्जर्जर जाति रुचिर बलयुताऽनला

·स्वतन्त्रताया ऋतौ वसन्ते
रसिष्यति कलं प्रभात उदिते
आर्तस्वरित पञ्चमोच्छ्रिते कुतः कोकिला
धारातीर्थ पतन्ति वीराः
मुह्यन्ति ततो न मनोधीराः
सृता तु शूरा सखी सत्वरा माताकुला
४२०
यद्यहमेको दुःखं हि वृथा
स्वातन्त्र्यकथा न पूर्णा तथा
दुरः पन्था मानसे व्यथा गतिस्तु शिथिला
असावरोराग।
५६

·૨૨
१९३७ खिस्ताद्वे नूतनशासन'घटना'( Constitution )ऽनुसार
प्रान्तिकस्वायत्ततार्थे प्रतिनिधिविचयन ( Election ) देशव्यापि विरचितम् ।
तत्र नायकेन मझावातकल्प प्रचार कृत । राष्ट्रसभानियुक्तसभासद एव बहुसत्यया
(in majority) यशस्विन । तद्गीयते-
प्रकाशिता घिपणा
समरभरे रिपुशान्तिमोषणा
शासनसंस्थाप्रवेशदीक्षा
राष्ट्रसभायाः सत्त्वपरीक्षा
वा जवजिता जनमतभिक्षा
अध्यक्षपदात् महाप्रेरणा
४३०
सिनोचितनरः कुतोऽन्यः
बन्धनेन्धनविधूमधन्यः
दक्षिण-तदितर-पक्षति-मान्यः
मपि सर्वपामियमभिलपणा

·भारतेप्सितो नियतेनेता स्वयंशासने जनहितकर्ता स्वदुःखाधिरोहिणी संमता कार्यमग्नताऽस्य संतोपणा विजयेऽपि न संसदि प्रवेश: भवेदन्यथा कार्यविनाशः न जनयः सत्तापाश: नेपा त्वासीत् नियतेरिपणा सुहृत्समोऽभिमतो जनमनसा सन्निरो हितकरवचसा प्रभातोदयः स्वराज्योपसां स्फुरति निशान्ते रविकिरणा काफोराग । नायक राष्ट्रसभाध्यक्ष नियुक्त । तस्य तेजोवन्हि बन्धनरूपः इन्धनरपि न धूमवान् । कारावासेनापि न कटुता इत्यभिप्राय । राष्ट्रसभान्तर्गत- उभयपक्षसमत असौ । कान्तानिधनादिदु ल अधिरा जनहितकर्ता । ससदि प्रवेशो नास्य मान्य तदानीम् । रविकिरणा धिपणा इति अन्वयः । Notes : जनमत =People's Votes. दक्षिण-acceptable to right and left wings of the Congress.

·૨૨
कैचिद् भाषाभेदेषु कलहः आविष्कृतः देशे। तदा नायकेन विशदीकृत-(१९३६)
विभाविनी भूपा भाषा
भारतेषु किं कलहै कलुषा
विचारमन्यनतत्त्वसाधिका
कृष्णचेतसां हृदयराधिका
शब्दमौक्तिका सुवर्णाधिका
महती मञ्जूपा
संवादो देशे भगिनीनां
भवतु विवादो न वैरिणीनां
महामुनीरितमुवैखरीणां
संयोजिन्यपा

·लिपित्रयं भूयादाभरणं
शवसंपदा तद् व्यतिहरणं
परस्पराकर्षणं प्रमाणं
विराजतां योपा
वर्धन्तां मण्डलेषु सर्वाः
राष्ट्रसमध्ये सदा विगर्वाः
गणेशपूजाय ननु दुर्वाः
४६०
बन्धे मैतु मृषा
सरस्वतीमन्दिरे निनादः
वाङ्मयसमरे कविप्रसादः
धर्ममतानां न हि स विवादः
रमतां स्वमनीषा
हमीररागः । कृष्णेति। श्लप. स्पष्ट । नागरी-दाक्षिणात्य-उर्दू- इति
लिपित्रय नायकेन पुरस्कृतम् । यतिहरण विनिमय. 1 मएडलेपु स्वस्वप्रान्तेषु ।

·२४
द्वितीय महायुद्ध जगति प्रादुर्भूतम् । युयुत्सु सन्नपि नायक सम्राजा सह
सरव्य, विना स्वातन्त्र्यप्रतिश्रवण नेच्छन् । न मरणस्वीकारे भीरवो वय, किंतु
स्वातन्त्र्यसूर्योदय अवश्यभावी इति उच्यते (१९३६)-
,
प्रावर्तिसमीरणरण मरण
तिमिराणा न तु सहरण
न वय पृष्टाः समरनिश्चये
प्रतिश्रुत न स्वराज्य जये
सत्तासनलालसा न हृदये
कुत कालहरण
त तोधिलिप्सा रिपोरभिगमे
नापि च साम्राज्यान्तनियमे
मतिनिधेया नापि समे
विदवाम प्रहरण

·भवितव्य नोऽस्माभिध्येय
पथानुसरण प्रतिनिश्चय
स्वराज्यगुणगौरव च गेय
जनमनसा क्षोभण
४८०
न भारतीया
मरणाद
भीता
अपि तु दूषण पराधीनता
तदनुङ्गिणी ननु दरिद्रता
तस्या उद्धरण
युवकगणा । उत्तिष्ठत जाग्रत
प्राध्यवरास्तास्तथा निबोधत
यश श्रीकर स्वकरे कुरुत
मा भूद विस्मरण
यहारराग । तिमिर परदास्य । रिपारभियाने न साभेच्मा । प्रहरएं
सत्याग्रहरूप । साप्राज्यान्तानयुदाय मावाहनमिदम् ।

·२५
स्वराष्ट्रस्य उत्याने दृढविश्वास. प्रवटितो नायकेन । महायुद्धसमय. तदर्थ
समुचितो मतः । तद्विशदीयते- (१९४०)
चिरंजीविनो भारताः
एति संमुखी स्वतन्त्रता
४६०
बलाढ्यदैत्येश्वरा जीविताः
तथापि सर्वे सबलं विगताः
भूमिरियं विजयिनी शाश्वना
लभ्येत न शान्तता
व्यक्तिविनाशे किमपि न हीनं
राष्ट्रविनाशे कुतो जीवन
स्वराज्यलाभे वाञ्छितार्जनं
जनता विजयोन्नता

·५००
देवमुखं व्यावृतं सर्वतः
अनलेऽस्मिन्नाहुतिहि जगतः
'सम्राट' शद्वो भविता विरतः
अनलिता
भारता:
ग्रामाद् ग्राम स्वराज्यदीपः
प्रसरति पवने द्युतिप्रतापः
दह्यद् हि महानले प्रतीप:
नोदकेन शमिता
वृतिरस्तु महासमयसमुचिता
धृतिरस्तु महाद्रिणा संमिता
सृतिरस्तु तथा पवनजवहिता
सदा पुरोगामिता
५१०
भूपरागः । विना विजयेन नान शान्तिः स्यात् । विजया उन्नता जनता।
देवमुर्ग मग्निः युदगेव तदन । शमिता शान्तो भन्य. पामयता या । प्रतीपः ।

·२६ युद्धविरोधप्रतिपादनात् बन्धहितो नग्यको न्यायालयमानीत । शासन- द्रोहित्वेन च भारोपित । तत्र तस्य प्रतिवचनम् - (१९४०) अपराधी समुखे स्थितोऽह अमृतघटै वितरन् विपदाह राष्ट्र भक्त्या ग्रह प्रतीक स्वातन्त्र्यरणे नीतमनीक सम्राजः सिंहासनमधिक कम्पयित प्रत्यह अपराधो न मया वाचरितः सम्राडपराधी, स विमुक्त देशो निखिलो मम बधगत: किमिद नयावह

·विधिनयालयादपि महत्तरं
नयासन शाश्वतं शंकरं
सम्राजं तत्रैव गत्वरं
भारयसे दुःसह
कति सम्राजः कालभक्षिताः
देवकृतिरिति कचिदलक्षिता
हेतौ सति ननु तत्फलवत्ता
सहते न हि विरह
५३०
मयि बन्धगते भारतपुना
सन्तु विजयिनो वीरचरित्राः
अग्नयायिनो विरचितसमाः
वधान में देह
निमासराग । प्रथमभागे मारोप निवेदित: । द्वितीयात् प्रत्युत्तरम् ।
प्रजापीनभार मनाजा बाहयन्ति नयालयानि । तस्या उत्तरदायित्व समाज एवं
इह परलोरे या। सम्राजो न देवगत्या विलय यान्ति । राति हतो परमवश्यभावि ।
में देह बघ्यापि भारता स्वराज्यसमर न मु यु ।
Notes fafuatarat-Court of Law
६८

·२७
महात्मना सह नायक्स्य मतविरोध युद्धसहायतायाम् । तद्विवियते-(१६४१)
तव चरणे विहिता वन्दना
नेह तमोहा त्वया विना
सोमसमीपे चमू रिपूर्ण
भयं च हृदये देशवासिना
निःशास्त्रकरों वाग्वीरविधीयते जनवश्वना
तत्यहीनता न हि मनसि पत्ता
मतो राणे भूमेनिरता
महिसापये हरे सारथे पुतो रणाग्नी विमोचना
५४०

·शासकान्तरे नैव कामना सर्वे परकीपास्तु समानाः समरेण विना गुरो नाधुना भवेत् स्वराज्यार्जना सप्रतियोगे न. सहकार्ये शासनाधिपः सहानिवार्य आशीर्वचसा यशश्रेयसा सविहितेय याचना क्षमस्व नो मार्गान्तरजविनः विश्वसिति त्वयि सदाऽय जनः त्वमेव नेता पुनरागन्ता लोकहिते ते प्रेरणा मालव सराग । युद्धे सहायतापि न हिमातत्त्वच्युति । अपि तु हिंस- वाना अस्मारमपि सीमामान्ते रिपो लागते युद्ध अपरिहायमव । यतो मन्यदेशी. या माड ग्लान् पराभूय अस्मद्धारामा भवेयु तत्रन अस्मार लाम सुख वा । अस्मत्रहवायं नु रामतियोगमेव स्याा सागवं गह। पास यदि स्वायत्तता प्रदीयते तदेव न सहकार्यम् । नप गुरो अविश्वास । Notes मप्रतियोग सहकार्य - Responsive Co-operation. ७०

·२८
यत्प्रतियोगि सहकार्य नायकेन दित्सित न तच्छामकसमतम् । सहायता-
अधीरणा न ते कुर्युरिति स वदति- (१६४१)
५५०
शासकाः ! मा धिक्कुरुत करं
मिमतावृतं पुरतो हि घृतं नो विस्मृतवरं
दुर्गमदी| भवता पन्याः
प्रवलरिपोभयचिन्तना पथाः
वयं सहायाः स्वतन्त्रतायाः संविदिताः सुधिरं
रियाय स्वतन्यवृत्या
रणमारव्यं सर्वजगत्या
यसामुदयाः सन्तु स्वरया वगाह्म सहरामर

·अहिंसका अपि भारतवीराः रणरङ्गाणा प्रथिताश्चतुराः निश्चितसमराः खरप्रहारा जयन्तु सप्रसर स्वतन्त्रतोपासका वदामः भवता विजय त्र विरामः रणे समाना जये समानास्तत्त्वमिदं चिरं स्वतन्त्र राष्ट्रे न भवद्रिपुता जये निवद्धा मिथो मित्रता शान्तिजीवने मित्रे भुवने निवसाम प्रचुर सोहनीराग | समरे सहभागिनी इमेटे राष्ट्र मा ग्लभूमिरित- भूमिश्च । विजयेशी सर्थव दे स्वतन्त्रतामृते युक्त ।

·૨૬
१९४२ खिस्ताब्दे अगस्तमाये राष्ट्रसभया 'अपेत भारतेभ्य' इति निर्धार
पाड ग्लानुद्दिश्य घोषित । स प्रस्तावो नायकेनैव उद्गीत ।
अपेहि सदनान्मे
मा विश्वासो नो हि सयमे
श्वेताः श्रेष्ठा इति मन्यन्ते
इतरे होना यदि गण्यन्ते
भवन्मत महित हि दिगन्ते
तस्मिन् नैव रमे
सुवर्णभूमे. संशतिसरणी
उच्छिततीविषाणहरिणी
चिरगमानमानवताधरणी
नाभिरता विपमे

·समाजरचना स्वबान्धवाना
भिन्ना च भवेत् प्राचीनाना
एषु मतेषु च दुरधीताना
विहरत मतिभ्रमे
५८०
भारतवसुधाया। एतस्या
भनिहित कृत, निरस्या
अधुनाऽस्माभिरसौ हि समस्या
वयमुद्यता इमे
निगच्छेत न सामभाषणः
स्यातापोह्याः शितप्रहरगैः
चयहिंसकाः शस्त्रमैसूर्णः
निपुणा सग्रामे
सोडोगग । पाटन विदेगे भागे यापभिन्नता स्वीकृता हिवारणमः ।
स्वदेोप विभाग प्रगटिा ।

·३०
यत् हत्याकाण्ड धर्मप्रेममिग १६४६ खिरता ममुद्भूत तदुद्दिश्य---
बान्धवा. कलहाः कुत एते
रिपुचरिते महिते दुरिते
५६०
धुता स्मृता या चेतःशमना
रणे कारण धर्मभावना
सा नु क्थ त्वरते
प्रस्मसलहे परे शासकाः
व्याजवपस्या दक्षतक्षा:
दो मोदन्ते

·विभावनार्थ दरिद्रतायाः
प्रलं ह्यतया दायादतया
आचरिते गदिते
६००
भाविसंपदः प्रतिष्ठमानाः
भारतभूमौ रिरसमानाः
न पदं तु लभन्ते
अभियाम रिपु सहसा निखिलाः
देशबान्धवा ध्येयसकुलाः
रणभेरीनदिते
बागेसरीराम । रिभाना रन्न इच्छत्य ।

·३१
शासनपटनाया उद्दिष्टानि प्रथमत स्वातन्त्र्यप्राप्तिपूर्वमेव नायकेन प्रकटितानि ।
तानि इमानि-(१३-१२-१६४६)-
सार्वभौमता प्रथिना
लोक्शासने स्वतन्त्रता
भारतभूमे विविधविभागः
एमाशासनाहितानुराग
स्वार्थाका क्षासर्वविरागः
प्रकटितवात्मता
प्रणीयसे शासनविधिजातं
प्रतीयते मारतलोरहितं
प्रलीयते कलहाना दुरितं
परिपश्य सहिता

·सत्तामूल भारतजनता
सत्ताशाखा प्रजा विस्तृता
सत्ताफलमपि लभता जनता
वयमतोऽत्र मिलिताः
६२०
अप्रगतानां पुरोयापनं
लघुसंस्थानां सर्वपालन
दीनदलितजनसौख्याधान
कृत्वा कृतार्थता
समतान्यायः सर्वजनाना
नित्यरक्षण निजसीमाना
मनःशमं भुवि मनुजगणानां
कतुं वयमुद्यताः
६२७
दुर्गाराग । परिपद् घटनासमिति । पुरोधापन अग्रगति. ।
Notes सार्वभौमता=Soverignty, लोपशासन=Democracy
शासनविधिजात--Laws of Constitution, परिषद्
(Constituent) Assembly, अप्रगत=Backward
(classes), लधुसरय = Minority.

·३२
१९४७ खिताब्दे जूनमागे एगियाराष्ट्रपरिषद् देहलीनगरे ममिलिना । तत्र
'एशियाभूमि इत स्वातन्त्र्यलालमाया सर्वराष्ट्र ममाना, न हीना' इति नापपेन
तदुद्घाटने उद्घोषित--
प्रतीची न भूमहिपो प्राचीनदासी
प्रानो न दासी
द्वित्रिवर्षशताना
पुरणावनिचरधानना
दासता दुरसमाना
उत्सृज्य स उत्तिष्ठति एशियानिवासी
प्रालीना प्रागोय
विभनि सतिक्त्तय
पशिममा पापमय
जीयनगपर्पयन प्रमाणित, नाम:

·कृतिसमीरसहकार्य
शमहित्रसंसार्य
उन्नतिमार्ग निर्य
स्याद धरणी हिततरणी, जनोऽयं प्रवासी
६४.
वयमपि तं सहभागं
जगदुत्कर्षे सुभगं
रणहीनं परमनधं
संदधाम सुमनसैव, नवरविः प्रभासी
पहाडीराग. । पश्चिमावनिसयोगे विविधसघर्षा एव प्रतीता न शान्धिमार्ग. ।
भवरवि. एशियास्वातन्त्र्यप्रद्योतक. प्रभासी प्रवासवान् ।
८०

·૨૩ १४-८-१६४७ मध्यराने भारता स्वायत्ता. । नायकश्च स्वतन्त्रभारताना प्रथम. प्रधानमन्त्री। तदा कर्तव्यमारस्य सम्यग्विज्ञान, उत्साहस्य च पराकाष्टा प्रदर्शिते तेन- घणघणघण्टा निशि निनादिता स्वतन्त्रतोपा इयमुदिता पारतन्त्र्यशृङ्खला छेदिता स्वराज्यदेहलिराकान्ता दैवायासीद् दत्तं वचनं समाधेयमधुना तद् गहनं समुज्य करो सखे धृतिपगै भाग्यायास्तु नतिविहिता

·जवेन सौदामिन्या विभवः
अभियातीत्थं नः सोऽभिनव:
सस्मिताननं मूर्ना नमन
सभाजना स्यात् तस्य कृता
अधिरोहण पथसमाप्तिरेषा
तुङ्ग शृङ्ग स्थितिविशेषा
न तु विनिपातो न दृष्टिघातो
धन्या भव्या सज्जनता
सौख्यमरीचेः शान्त पातपे
दरिद्रताया दरी समीपे
नवे जीवने सहसोत्प्लवने
हृदयहितास्तु हि निर्भपता
भारतसुत, दासोऽयं बत ते
हिताय नित्यं सज यतते
मनोनिश्चिता तनोवाञ्छिता
भाग्यवन्दनेयं रचिता
वेदारराग. । सो भारतमुन भारलजनताप्रती ।
८२

·उत्तर-जवाहरः
पृष्ठानि
गीतानि
८३-१७०
३४-७५
पतयः-
१-६४५

·गीतानुक्रम : पृष्ठे ६१ ६५ ६७ ४० ३४ अनुम्बावन्न्य दिव गच्छति गुरु ३६ गुरुपूजन स्वातन्त्र्यवर्धापन ३८ सयुक्तराष्ट्रसभाया भारताशा विजयथी ४१ द्वितीय स्वातन्त्र्यवर्धापन ४२ नवमनु प्रजासत्ता-प्रारम्भ विश्वमंत्र ४५ सस्कृति ४६ पुरोग विज्ञान भेषजविद्या ४८ सहकारी-अन्तर्धान १०१ १०३ १०५ १०७ १११ ११३ वालकान् प्रति अर्धशतक्समाति मातिभिक्षाटन ११७ ११६ १२१ ८५ ·५२ समरहान समाजकल्याणप्रकल्पा श्रमगौरव कालविवर्त नवमन्दिर पञ्चशील १२५ १२७ १२६ युवकान् प्रति १३७ १४१ १४३ १४५ १४७ १४६ ५६ चरितचतु सूत्री ६० लोकमान्यवन्दना सस्कृतभापा ६२ जीवनसमवय लोकसमतशासन ६४ शासनाधिकारिए जीवनसत्य परपरा ६७ मयुक्तराष्ट्रसभामुद्दिश्य नियोजन ६६ मुरक्षासमित्या विजय पथा उद्यमेन विजय ७२ प्रगतिपये ७३ शान्तिदून ७४ भारतीमनियोजने समाजवाद भामण १५३ १५७ १५६ ७१ ए

·Taking the oath
14-8-1947 midnight ( Song 33)
Siroting the Congnution (Song 43)

·Homage to Mahatma
(Song 36)
Wwwwww
am
With Sardar (Song 48)
With
President
Kennedy

·Inaugurating Bhakra Dım (Song 56) tarata Ratna Sehru

·ya mag
*
Before the United Nations (Song 67)
Toilo mali nier isci lon 1215 in )

·३४ १५-८-१९४७ प्रथमो दिवस. स्वतन्त्रभारतजीवने । शपथग्रहणे समापिते राष्ट्रस्य सदिप्ट- रथाङ्गनेमिरियं नियतेः उपरिदशामधुना लभते दास्यशृङ्खला बलात् सण्डिता भारतवसुधा मुकुटमण्डिता मन्त्रघोषणे रताः पण्डिताः धातापि स्मयते गना-कृष्णा-गोदा-यमुना. स्वचरणाहिनविमरजीवनाः ! इस मङ्गले धणे वन्दना बिजये स्वतन्त्रत १०

·अस्माभिरितः स्वशिरोधार्या
कार्यधुरा संमता न हार्या
जनतापीडा सकलोत्सार्या
मन्मन उत्सहते
वचनं सुजनाः! अद्य दीयते
सेवा भवतामङ्गीक्रियते
आमरणं व्रतमिदं तन्यते
हव्ये मे चरिते
संपदासनो मङ्गलस्वनः
मोहवाहनो मार्गो गहनः
दीर्घश्वासो, मदीयं मनः
विभवे न तु रमते
२०
ध्वज उच्चनों नित्यमेजता
जनगणगीतं सदा गीयता
राष्ट्रे निष्ठा हृदये प्रियता
भारतेषु जनते
पागेमरीरागः । एजता पवने दौतापताम् ।
ce

·३५
अकस्मात् दुर्देवप्रहारेण दिव गतो महात्मा। तत्र विलाप.-(३०-१-१९४८),
विभावरी दुरिता तिमिरिता
अस्तमितस्तेजस्वी सविता
व्यथिता विहता वयं प्रमुपिताः
गुरुणाधिगतं चिरं जीवन
द्रक्ष्याम इतो न शान्तिसदनं
नाप्यत उपदेशामृतवचनं
विगतो राष्ट्रपिता
भास्तमितं ननु तरलं ज्योतिः
चिरप्रकाशा तस्य दीधिति.
पोटिकोटिगनवधनोतिः
स्वतन्त्रतानिरता

·जोधवशेः पशुसममाचरणं
नास्माभिरिदचिन्त्यं मरणं
शौर्य निश्चयाऽऽभृतसंसरणं
अस्तु मतिः सुहिता
.
महासंकटे न सन्तु कलहाः
देशोन्नत्यां नित्यदुःसहा
करोतु भूमेभूत्यै स्वाहा
सर्वस्वं जनता
मया जीवनं वत समपितं
स्वर्गतगुरापथेन निश्चितं
राष्ट्रविभवसवर्धननिहितं
तिरतोऽनवरता

·महात्मने श्रद्धान्जलि ।
तोने न समर्था
महात्मतायै शदा व्यर्था
सरस्वतीय प्रयतते वृथा
न शब्दकोशा अर्थवाहका.
गर्जन्त स्तनिर्विलाहका.
तेनं गीर्यते विद्युल्लेखा
विरचिता तु गाथा
मस्तमिता भुवनक्सलया।
कम खलु स्पादस्तगमन
म्लाने वमले ननु न विलयन
परिणमते नच परिमलहान
कोतिरपानापा

·विफलप्रस्था स्मारकसंस्था
हृदये हृदये यस्य निवसनं
दिवसे दिवसे यस्य चिन्तनं
पदे पदे यदि तत्स्मृतिचिह्न
कुतः स्यादनास्था
कण्टकास्तृतो न इतः पन्था
तथापि न प्रभवेद् दुरिततमः
रवेजने संध्यानियमः
नापि संभवेद् दिशां संभ्रमः
दीप्तिरियमवितथा
न बलस्तूपाः संप्रति सार्थाः!
चरित्वा त्वहिंसासोपानं
स्मृतिचैत्ये नो विहारवसनं
जनकल्याणं स्यान्निवणिं
जीविकारतु सार्था
मसिंगडारागः।

·स्वातव्यस्य प्रथमे वर्धापनदिने नायकोक्तिः ।
स्वतन्त्रभारतवीराः
जाग्रत, उत्तिष्ठत, सनात
प्रतीक्षते व कार्यधुरा
स्वराज्यलाभे नैव समाप्तिः
कार्यवनानां विपुला व्याप्तिः
निकपे निहिता भवतां दीप्तिः
रणरङ्गणशूराः
शान्तिसंगरः परं विभिन्नः
अपकृत्युपकारो वापन्नः
प्रविधेयो देश: सपनः
रचिरवचनकीराः!

·नेताऽस्माकं ब्रह्मविलीनः
अधुनोत्कर्पो ननु नोऽधीनः
तिष्ठतु कोऽपि न वृत्त्या दीनः
भवाम भो धीराः
९०
नासौ समयो विसंवादिनां
पृथक् सृतानां प्रतिनादानां
मिथः सहायाः स्याम, कामनां
विन्दाम हि सहचराः
जनसेवायां विभूतिसमरे
नरो नरो वीरोऽस्तु प्रखरे
विस्मयाफुला निवसन्तु परे
लसन्तु विजयस्वराः
महापारानटाराग..

·૨૮ संयुक्त राष्ट्रकुलसभाया ( United Nations Assembly) यद् भाषित -११-१९४८) प्रथमोपस्थितो तदिद- समुदितो निर्मम सगम सर्वेभ्यो विनतस्य मे नम नानादेशाना प्रशासिन । युतरराष्ट्रमहासभावेशिन मनुजश्रय सविवपिन सतोप परम सर्वेभ्यो विनतस्य मे नम. ध्येयमुदार प्रव लक्ष्यित यतामहे तत्कृतेऽनवरत साधन तु यदि शुचि न रक्षित भुवि राजेन तम. सम्मो विनतम्य में नम

·१२०
समरे हिंसा दुःख द्वेषः
रणपरिणामे न कस्य तोषः
पुनर्योधनं चिरसंघर्षः
अयमाहवनियमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
जनस्य नान्नं नापि च वसनं
न सुखस्पृष्टं तस्य जीवन
कस्मादत्र तु
नीतेः पठनं
न तेन दुःखशमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
अखिलां पृथिवी ग्रसते भीतिः
भवतु निरासे सभायाः कृतिः
जीवतु सुमना मानवजातिः
सकल एप धर्मः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
वचने मर्यादातिक्रमणं
यदि चेत् स्यात् तस्य तु विस्मरणं
सर्वसमतया नाश्यतां रणं
शब्दानां विरमः
सर्वेभ्यो विनतस्य मे नमः
१३०
दरवारीकानदारागः । निर्मम. स्वापरहित.। प्रशासिनः सबोपनम् ।
सयुक्तराष्ट्रममाध्येय युद्धपरिहार.। मकलो धर्मो मानवभीनिनिरगन एव भया ।
रासमता वर्णादिवगादिभेदरहितता । राजगधुरीणान् उद्दिश्य इद यपन, प्रत.
नमतामूचकम् । सर्वम्यो विनतस्प मे नमः इत्यस्य पुनरुक्तिरत एव ।

·भारतमानचित्र बोक्ष्य--(५ १२ १९४८)-
विलोक्यता भारतचिन
शक्तिमतीय हिमनगमाला
त्रिसागरीय सभृतसलिला
तथापि जनता निधनाऽयला
कथमिद विचित्र
या काचिच्छतिविनियुक्ता
सहारे सा जनरुधिराक्ता
विभववषंने न सोपयुक्ता
वियदिद चरित्र

·भूतकालभर इयानस ह्यः
भविष्यदुत्कर्षः सग्राह्यः
वर्तमानसमयोऽनिर्वात्यः
भवतात् नो मित्र
न स्यादधुना कुतः प्रमादः
विज्ञान भूतोऽस्तु संप्रसादः
रचनीयो भूतेः प्रासादः
चरताच्च खनित्र
१५०
भवतु दुस्तरो महासागरः
वहतु प्रसभ प्रभजनभरः
परित्यजतु मा कदासौ करः
सधृतं वहिन
देसकारराग । हिमाद्रि मिन्धवच कार्यपातिपपन्ना । न सा शक्तिभूत.
वाले देशकार्य योजिता । अधुना तु विज्ञानमहायतया तकरणीयमेव इति भाव ।
Notes : शक्ति - ( Industrial ) power.

·४० मम्मिन् देंगे या गतिमि तयारि मायंरते बहुम प्रभाव एक कार्य- पढेपु दृश्यते इत्युच्यते--(२८-१-१६४६) कार्यरतिधिरला सचरति मति स्वैर तरला देशे विचरति विपुल दन्य वृतिस्तम्भन कुतोऽभिमान्य कार्यकारिणा सक्ल सैन्य जनपीडावारणेन धन्य नीतिरिय सरला को नु प्रभः कार्यच्युतितः मनुजजीदने भवति निरस्तः प्रशाज्ञाने प्रतिवच• कुतः सम्यगधीते विलीयतेजः समस्याऽपि जटिला

·मृतो न कश्चित् कृतिबहुलतया
निधनमपि वर राष्ट्रसेवया
नश्यन्ति जनाः सदालसतया
न मुक्तिलाभो निष्कर्मतया
नियतिगतिः कुटिला
१७०
साध्यं जनतासुखदजीवन
राध्य भूत्यै नवविज्ञान
बाध्य विपमं धनविभाजन
रोध्य हिसात्मक साधन
सन्तु जनाः सबलाः
इतिहासे यदि सुवर्णाक्षर
लेख्यमथ तदा जीवनसमर
विहाय यान नैव रुचिर
युद्ध मानय जीवनावर
विजयश्रीः सफला
भैरवराग । सर्वपा तरला मनिर्वाग्विहारे रमते न तु कृतौ । कृतिस्तम्भन
कार्यविरति । न तथा प्रभनिर्णय । अधीते सति । मानवेन कष्टकृति कार्या इति
कुटिला नियतिगति । राघ्य उपयोज्य प्राराध्य इति यावत् । युद्ध कार्यविजये, न
शस्त्र रणागणे । सैव विजयश्री सफला न रणलब्धा!

·४१
स्वातन्त्र्यस्य द्वितीय वर्धापनदिने--(१५.८-१६४६)-
१८०
नासितं राष्ट्रकार्य
यान्तु जना प्रायान्त्वविचार्य
राष्ट्रजीवन सततमूत्य
समरेऽस्माक यो निरि:-
पश्चोत्साहः श्रद्धाधारः
यो विश्वासोऽभूदनिवार
तरधुना समवताय
भूमिमहतीय हि विस्तरे
रचितमद्भुत भूतदुस्तरे
करवाम पुनः किमपि गोचरे
सर्वजनैविनिर्धाय
१६०

·राष्ट्रपिता नेता यदि विगतः
कार्यधुरा वोढव्या हि ततः
समरे देहानपितवन्तः
नेदं स्यात् स्मारणीयं
स्वावलम्बने निश्चितोन्नतिः
मैत्रे नास्तु च याचकवृत्तिः
स्वतन्त्रतायाः सवलैर्गुप्तिः
मनसीद सदा कार्य
२००
स्वराज्ये तु कर्तव्यदक्षता
स्वयमनुसार्या नित्या वितता
यदि सभूतिईढं विरचिता
दूरमितो न हि ध्येयं
रागेश्रीरागः ।
१०२

·કર
यन्महात्मना स्वराज्ये उद्दिष्ट घोपितमासीत् तत्साधने सवें वय सनिका
ययाराक्ति कर्तुमहमि । (३१-१-१६४६)
नयनान् नयनादथुधारा
हार्या भुवने गुरोरदारा
मतिरासीनीवने सादरा
शक्तिरितो मयि कुतो ह्यपारा
तथापि किंचित् क्त यतते
प्रय जनो निजगुरुमनुकुस्ते
क्ले गान् पीडा जगति न सहते
सर्वास्तु कृतिः शान्तघीरा
२१०
नवखण्डरपि भूरखण्डिता
दुरितभरेऽपि तु विसवादिता
इतिहास घटयितु सगता
रणवाणी सदधति वीरा

·न चैशियागतिरुक्ता नीचः
नान्येषां मतिरुदिता वोच्चः
@पालिप्त श्वित्तविकचः
मानवसेवा स्यान्निर्भरा
२२०
गतकालभरं त्यजाम सर्वे
पाशां वृणुमो भविष्यति नवे
दिष्ट्वा यलं ध्येये विभवे
साधनशुचिता विहिता स्थिरा
नकस्येदं विशालकायं
सौहार्देन हि तत् स्वीकार्य
परंपराजनितं जनधार्य
सर्वसैनिका नियतेः कराः
माडराग । चतुपंचरणे मात्रोनत्वं पठनवैविध्यार्य।
Notes: Mahatma had announced that he would like to wipe
the tears from every cye.

·४३
२६-११९५० दिनाङ्क सार्वभौम प्रजासत्ताक भारतराष्ट्र घोषितम् ।
सेय घोपणा-
प्रजासत्ता प्रतिज्ञाता प्रयत्नरद्य सा प्राप्ता
जनाना धर्मवर्णाना समाना मान्यता दीप्ता
विकासे भारतीयाना
निरासे व्यर्थवादाना
लप्स्यते साधन सर्वेक्षता स्यादिय विहिता
२३०
जनाः सर्वं नयागारे
समाना रक्षणाधारे
कुतोऽप्यन्यायशड्का स्यात् समूला सत्वरोखाता

·सर्वभाषाभिवृध्द्यर्थ
प्रयत्येतासिलै साथ
कथां मास्यायिकाः श्रेष्ठा विरच्यन्तां भुवि ख्याताः
नरायोऽपि पर्याप्ताः
इतो मान्या हि नायत्ताः
इयत्ता भागधेयानां समन्वेप्टु विनिर्मुक्ताः
२४०
इमे वेदा अमी देवाः
इमा विद्या इयं सेवा
इमाः सीमा अनुत्क्राम्या इमे प्राणाः स्वराज्यस्थाः
कामोदराम । सप्तमात्रक ताल । घटनावैशिष्टयानि तथोद्दिष्टानि च
व्याहृतानि । इय घटना एव वेदादिसर्वप्रमाणा।
१०६

·४४
परराष्ट्रसबधे यानि तत्वानि प्रथमत एव दृढीकृतानि नायकेन तानि एव
पुन प्रोक्तानि । १७-३-१९५० दिने ।
परदेशमित्रता
भारतनीतौ प्रथम विहिता
दास्यमोचन प्राचीनानां
न समता सत्ताऽन्यजनाना
स्वायत्तत्वे यतमानानां
निरन्तरा नो भ्रातृता
वशधर्मभेदेन मानवाः
उच्चनीचता सर्ववान्धवाः
न भजेरन् न सहेरनथवा
विचारसरणी निश्चिता

·अपक्षस्थितिः सततमभिमता
बलवृन्दों न संवन्धिता
धीस्वातच्ये कनिष्ठता
वृता भापिता स्थापिता
मध्यस्थत्वं विवादोद्भवे
समस्यानिरासो न चाहवे
सवदनं मतभेदसंभवे
विभूतिरीतिर्मानिता
२६०
मानस्थानं शासननीती
एशियासुताना भवेत् क्षिती
सुखिनः सर्वे सन्तु सगतो
नेच्छन्त्यन्यद् भारताः
शकराराग. । स्वयनिर्णय , समानता, सर्वपक्षालिप्तता, युद्धरहितता, एशिया-
महत्त्व च एतानि तत्वानि प्रथममेव वृतानि । नाद्यापि पञ्चशील जनितमासीत् ।
१०८

·४५
सस्कृतिव्याख्यान 8-४-१६५० दिने ।
केय दीक्षा काऽस्या व्याख्या या राष्ट्र संस्कृतिः
वर्ण्यते का तस्या प्राकृतिः
हिमालये वा सिन्धुतले वा भवति तदीया स्थितिः
वर्तले नरे नरे का मितिः
युगे युगे सा किमेकरूपा परिवतर्वा गतिः
कथ वा या तत्सगतिः
२७०
ननु धर्माचारे तस्यास्तत्त्व हितं
तद् धर्मण रणं कथ भवति परिणत
ननु समाजसघर्ष एव वा तत्कृत
अनुभूती या विज्ञान वा सालितंपा ध्रुतिः
प्रणोता येन च मुनिना स्मृतिः

·क्षुधापीडिता सदनविरहिता भवति जनानां ततिः
संस्कृतेरेपा नु फलश्रुतिः
धैर्यधरा वा भीतिपरा वा सस्कृतिशूरा क्षितिः
भवेत्तत् जानीयात् सन्मतिः
२८०
या द्वेपं शाम्यति भुवनेऽस्मिन् निजवलः
या भीतिः स्पृशति न कुतकितैश्चश्चलः
या मता प्रसादोऽजितो हि सुजनः खलः
सैव ज्ञप्तिर्भवेत्सस्कृतिः सदैव तस्याश्चितिः
तयव हि जनजीवननिश्चितिः
जगलाराग । द्वेषभीतिरहिता शप्ति सस्कृति ।

·४६
नवसंशोधने खलु विज्ञानस्य पुरोगति । तस्या उपयोजनेन च अस्माक
प्रगतिः । अत पुराणनूतनयो. समन्वय. साध्य इति पुग्यते । (२२-४-१९५०)
विज्ञानकृता सा पुरोगतिः
सर्वदा प्रणेया नवविवृतिः
रूढिप्रियता समाजरीतिः
मढिभञ्जन विज्ञानगति.
क्थ साध्यते द्वयोः संगतिः
सघऽस्मिन् निहिता प्रगति
२६०
भयदापत्तियद्यापतिता
तर्दव विज्ञानस्य जागृता
दीहिनशि भरनि नियुक्ता
कष्टपा वत मानवनिपनि:

·विज्ञानभृतं कार्य सुकरं तेन हि भूतिर्याति विस्तरं विदिता रीतिस्त्वेति सत्वरं कम्पते प्रसुप्ता मनःस्थितिः ३०० साधु न सर्व भवति पुराणं नवमपि नूनं रुचिरं निपुणं करोतु पत्लग्रहणाग्रहणं पूर्णतां प्रस्थिता नरजातिः प्रगतिपथे ननु नवानुभूतिः गमयति या तमसो नो ज्योतिः कण्टकिते स्याद् दृष्टिजागृतिः निमीलिते ननु नयने विहतिः भयावह न तु नवविज्ञानं तत्स्वीकरणं भवतु नन्दन अज्ञानलये कुतः शोचनं स्वागते हि मुदिता रता मतिः शकराभरणराग. । विज्ञानस्य विशेषप्रगति. युद्धादिभयावहापदि एव भवति इति मनुजदैवदुर्विलास. । विदिता रीति. नित्याचरिता रूदि. । विज्ञान- ज्योतिरपि दृष्टियोजक्स्य एव पथि कएटकान् दर्शयेत् । ११२

·४७
प्रारोग्यसवर्धनऽपि नवीननिदानपद्धति नवभपजोपयुक्तिश्च अवश्ये इति
प्रतिपाद्यते । (३१-८-१९५०)
प्रोषधीना निधिः
आगेग्याना प्रतिनिधिः
भारतचन्द्रः क्षेमप्रणिधिः
चरक्सुश्रुतादिभिरारब्ध
तस्य फल वरमधुना लय
निहरमूलो ननु विस्रव्य
सहितोऽम्भोनिधिः
विज्ञान पायापर्युक्त
भेपजजात नव निमित
मामुर्वेद यदि तदाहृत
मणिधानमन्धिः

·वायुपित्तकफनिदानप्रथा
न समता स्यादितः सर्वथा
कुतोऽभिमानः सभवेद् वृथा
शममेतु व्याधिः
विनाप्यधीनि केचन भिषजः
तैश्च दूयते सर्वसमाजः
दण्डनरसौ नृशंसशठजः
वार्यतामुपाधिः
आरोग्ययुते परमनाविले
निरामयेऽथ कीडालीले
सुखदजीवने संसृतिसलिले
प्राप्यता समाधिः
जौनपुरीराग ।

·४८ १५-१२-१९५० दिने चिरमवारी 'श्री वल्लभभाई पटेल' दिव गत । तमुद्दिश्य- विगतो विनेता प्रणेता अयि भारताना महितो हि नेता सहचर प्रासीत् समरे दी कृतमनेन सारथ्यमनध्य स्नेहजातमथ भवति तु मोघं दीपिकोपशान्ता ३४० पासीद्वयसा गुरुमंदीयः परिवृतवान् मा सदा स्वकीयः पृन्तितोऽद्य मे करो द्वितीयः चपलेय पतिता

·कृतमध्ययनं द्वाभ्यां प्रवरं
गुरुचरणसमीपं निरन्तरं
स्वतन्त्रतादक्षिणा निर्भर
गुरवे निवेदिता
प्रबलितकता स्वतन्त्रतायाः
अद्वतं प्रथितं जनतायाः
यसमुप्टिहननं हिंसायाः
रीतिरियं चरिता
३५०
पुष्पाञ्जलिमिह समर्पयेयं
शिलालेखसमजीवनकार्य
कणे कणे भूमिर्दिशतीयं
भागधेयधाता
मालगुजीराग । पुष्पाञ्जलिमिति । पुष्पाञ्जलिं समर्पयेय तस्य स्मृत्यै।
इय भूमि. कणे कणे तस्य जीवनकार्य दिशति । भागधेयस्य धाता विगत.
इति अन्वयः।

·४९
बालकान् प्रति । (२६-१२-१९५०)
जगति वालकाः सचरत
विश्वसुन्दरी लोकयत
वने वृक्षराजिवितता
गिरयः शुङ्गोग्नताः स्थिताः
विविधरूपगुणवर्णानि
स्मयन्ते कथ कुसुमानि
विहगमा विटपान्तरिताः
रवन्ति मधुर हर्षभृताः
ऋतुचक्रे सृष्टिदेवता
नानावे. परिटिता
पारदिपाहल नववसनं
हरितं मोदयते नयन

·३७०
नवपल्लवकं तामरसं
वासन्तिकमस्ति च सरसं
वर्षाकाले निरिणी
पीडन्ती गिरिभुवि तरुणी
भौति चित्ते मा कुरुत
बने पुनर्नयनं तनुत
कौतूहलजिज्ञासे ते
भवता वालाः समाहिते
कालोऽय क्रीडालोतः
पश्यतु देश प्रतिवाल
समागते यौवने ततः
पन्थाः सेवाया भ्रान्तः
३८०
प्रानन्दभैरवीराग ।

·५०
विंशतितम दातक अर्धसृतम् । (३१-१२-१९५०)
अर्धशतक सृतं समाना
लुप्त वालोदरे मन्थक
युद्धमण्डिन युद्धपित
शान्ते गजलमत्र न पोत
तृष्णावाश्चाक्षुचापरीन
प्रासामञ्जक
राष्ट्र मुवने सपर्पक्या
पथ निया- यनचन पथा
गुपदकामनाघोषणा वृथा
नेतत् साधक
३६०

·दृढनिश्चयवल्लमन्तःकरणे
दुर्दम्याशा जगत्कारणे
विश्वासो भाग्यसूर्यकिरणे
पथि तद् रोचक
शान्तिपथे नच मानदूपण
क्षमा भवति वीरस्य भूषण
क्रोधद्वेपादिपुरःसरण
कार्ये घातक
४००
देशरक्षणे भवत्सेवकः
सहायताया अयं ग्राहक
प्रार्थयते बलमेवमेकका
भवतां तारक
जयजयवन्तीराग । समाना सवत्सरागा ।
१२०

·५१ युद्धवर्जन दोनजनतासगोपन राष्ट्रधुरीणानां अग्रिम कर्तव्यम् । युतराष्ट्र- सभाया (U. N. Assembly} प्रतिपादित एतद्- ११२-१-१६५१}- शान्तिरक्षणे सस्कृतिरक्षा परिहार्यता सगरदीक्षा याच्यते मर्यपा खलु भिक्षा शूरैर्हि शमो मनसि निधेषः शस्त्राधातः सदैव हेयः क्रोधः क्षान्तेबलैविजेयः बलिनामेपा सत्वपरीक्षा ४१० मृत्युशासने जगद्वान्धवाः भीतिपरीता वीरपुङ्गवाः नाराहेतयो मरुदधिकजवाः नित्तरं तासां प्रतिवीक्षा

·एशियावनियंतो जागृता
मानवसंख्या तत्रयाऽमिता
मा भूच्चरितार्थस्य दीनता
तस्याः केवलमेपापेक्षा
करः सदा सौहार्दै सज्जः
भवतु केऽपि ननु संकटभाजः
श्रीमास्तिष्ठतु तत्र सलज्जः
करोतु नैव तु मैत्र उपेक्षा
४२०
एका ज्वाला वह्निनिःसृता
दग्धु विश्वं सर्वसमर्था
जलनिधयो न शमे पर्याप्ताः
अद्यतोऽप्यतो भवतु हि शिक्षा
युद्धवजिता प्रभसमीक्षा
धानोराग ।
१२२

·પુર
युध्दे न कस्यपन बल्याण । वर्जनीय एव स मार्ग (११-८-१९५१)
समरेऽधिगत नैव कल्याण
हान ध्वसन प्राणमोषण
मिथो रोपण द्वेषपोषण
नैव कल्याण नैव कल्याण
४३०
सपद् राष्ट्रे थमैरजिता
श्रमिपु स्यात् सा सम विभक्ता
रणरत्यया यदि विनाशिता
नेदमुद्धरण नैव कल्याण
जयेन वा नन्वपजयेन वा
विनाशरीति समरे सर्वा
विपद् विजयिनो भवत्यपूर्वा
नास्त्यतस्त्राण नैव परमाण

·४४०
महाप्रयत्न :प्रकल्पबन्धाः
रचनीया वा यन्त्र-कबन्धाः
अन्ननिर्मिती कृताःप्रबन्धाः
तेपां हि हरणं नव कल्याणं
विध्वंसकशस्त्रविनाश्यते
क्षणेन, यन्नर आयुपि कुरुते
अतो न युद्धे बुद्धी रमते
नो मनोरमणं नव कल्याण
युद्धनार्जनरीतिरुज्झिता
अस्माभिर्ननु चिरं वजिता
शान्तिमार्गपरगतिः समुचिता
कि नानुसरणं तत्र कल्याणं
४५०
सारंगराग. ।'
१२४

·५३
समाजकल्याणप्रकल्पा ग्रामे ग्रामे प्रारब्धा.। (७-५-१६५२)
कान्तिनिनादो ग्रामजीवने प्रसरतु मारुतगतिः
इयं सा स्वतन्त्रतासंगतिः
प्रज्ञानं विपदुदयं रक्षः
वक्षोभ तस्य तु दक्षः
रामशरो विज्ञानप्रकरोऽनेन भवेत् प्रगतिः
शस्यसमृदा भूमिः प्रथिता
कपं तु जनता क्षुधापीडिता
रामफलं विज्ञानलागलं तेन संभवेद् भृतिः

·अनामये गङ्गायाः सलिलं
नालमिदानी स्वय केवलं
रामधन विज्ञाननिदान तेन हि नः सुस्थितिः
४६०
जनतोत्कर्पनियोजनभव्या
ग्रामे ग्रामे समाजसेवा
रामजनो विज्ञानमण्डनो यातु पुरः संप्रति
वर्षसहलपुरोगतिहीना
समाजोन्नति प्रणीयमाना
रामनाम विज्ञानसामत सफलां सघास्यति
विलावलराग । विज्ञानेनैव प्रगति इति भाव । रामशर रामवारपवत्
अमोघ । फल लागलफल कृपिपरिणतिर्वा । रामफल अभिराम फल यस्य ।
विज्ञानकृतनिदान मनोरमधन । केचित् हरिजना सर्वे एव तु रामजना
भारतीया । विज्ञानमाम्ना गीत रामनाममूक्त' सफलता वितरेत् ।
१२६

·५४
श्रमरेव स्वातम्यसाफल्यम् (१-११-१९५२)
संपन्नाधिगता क्रान्त्या
वना प्रमं भूम्या कन्दन्त्या
४७०
स्वराज्यलाभ सर्वसमस्याः
स्थिताः पुरो नो विजृम्भितास्याः
न वादजातस्तास्तु निरस्याः
कार्यभर त्याः
निमित्या संपदा समृद्धिः
समविभाजने तासा वृद्धिः
तत्र धोयता सकला बुद्धिः
बिरमत मायान्त्या

·कि न्यूनत्वं भमकार्याणां
विना श्रमनंच भवो नराणां
स्वेदजले बलमपीश्वराणां
अधुनालं क्षान्त्या
४८०
-
शासनकर्मचराणां सेवा
कुशलतया विहिता स्यादथवा
नाहन्त्येतेऽलसस्वभावाः
देवपद दैत्याः
अनशना हि संचरन्ति शिशवः
तेषामविता को नु केशव:
दरिद्रतानाशार्थमाहवः
अपेत्वियं कृत्या
तिलक्कामोदराग । भृत्या पूरणीयाः ।
१२८

·पुगरण-नवीनयो समन्वय अवश्य ।
४९०
शक्टो वृपभान्वितः पुराण
भूमा अस्या हि वाहन
तैलेधनवत् तथा प्रवहण
गगने यात हि विमान
अधिभौतिके सुधारणाया
विविधाङ्गाना प्रसादन
नवा यन्त्रणा नव साधन
अपसारयति प्राचीन
परमाणुयुगे जीवनधारा
सूक्ष्मा गहना बहतीप
मानयचरिताका डिशातजाते
क्षितिजेऽभिनवे धुर्तिवनय

·किं न्यूनत्व भमकार्याणां
विना श्रमेनंच भवो नराणां
स्वेदजले बलमपीश्वराणां
अधुनालं क्षान्त्या
४८०
शासनकर्मचराणां सेवा
कुशलतया विहिता स्यादथवा
नाहन्त्येतेऽलसस्वभावाः
देवपद दैत्याः
अनशना हि सचरन्ति शिशव:
तेपामविता को नु केशवः
दरिद्रतानाशार्थमाहवः
अपेत्वियं कृत्या
तिलककामोदराग । भृत्या पूरणीया. ।
१२८

·नवे युगे नूतनानि श्रद्धास्थानानि । विज्ञानयुगे विज्ञानचमत्कृतानि
जनहितस्थानानि श्रद्धामन्दिराणि । (८-७-१६५४)
श्रध्दास्थान नमनभाजन विवर्तनीय प्रतिदेव
नवे युगे मन्दिर नव
कैलाससर शतद्रुनीर नगलवन्धे सकलित
राष्ट्रजीवने प्रवाहित
महाप्रकल्प चिरसकल्प सहर्पचित्त विलाक्ये
मोदे विज्ञानज-विजये
५२०
स्वप्नचिन्तन सत्यदर्शन जात जनहितवृद्धिकर
तृपितघरा लभते नीर
धर्मायतन देवायतन वर्तमानकालीनमिद
लोकवृन्दरल्याणपिद

·कुटीरोद्यमाः शकटसमाना
ग्रामे ग्रामे वर्षन्तां
अण्वग्निगृहं विमानकल्पं
दशक्ति जनयत्वपरिमिता
कर्मचारिणा नवानुभूतिः
देशकार्यनिरता भविता
नवसपत्-समविभक्तिगीता
प्रसरतु सा जीवनकविता
५१०
विज्ञानभृता नवा योजना
तथा कल्पना प्राचीना
समन्वये स्यात् सर्वोदितता
ससारेऽत्र समीचीना
मिथवापीराग । मर्वोदितना सर्वोदयवत्ता ।

·परराष्ट्रनीती विख्यातमिद पञ्चशील (१७-६-१९५५) ।
विहितमिद पञ्चशील
उदित सलिले नवकमल
परस्पर सीमाः सदाऽऽदृताः
निजप्रदेशे सार्वभौमता
मान्यमादिम नीतिदल
मियोऽभियान नाङ्गीक्रियते
रणावलम्बो न समन्यते
मतं द्वितीय चरितबल
५४०

·समरकम्पिते दु.खविभक्त राष्ट्रे पुनरुत्थानमिदं
पश्यत रचितं महाह्रदं
नवं जीवनं श्रम पावन जना लभन्ता शान्तिपरं
विन्दन्तु बल कार्यकरं
निजकर्तृत्वे धीश्रेष्ठत्वे विश्वासेन हि महत्तरं
लभामहे प्रोत्साहभर
५३०
श्रमसाफल्य हृतवैकल्यं स्फुरणं कार्ये पुनर्नवे
नयनमाहित नवविभवे
श्रध्दास्थानं नमनभाजन विवर्तते कालक्रमतः
नयमोऽयं प्राज्ञानुमतः
वल्याणराग । कैलासपरिसरात् नि सरनि इति कैलाससर ।
१३२

·५८
युवकान् प्रति (२३-१०-१९५५)
कि वचनरिह ? कृतिः समर्या
केवलशब्दा गदिता व्यर्थाः
युवकाः ! प्रवसत पृथिवीगोले
पश्यत भुवनं संगतमूले
भवतां नयने दक्षविलोले
मधुरेयं गाया
५६०
न कोऽपि पूर्णो न वाऽपि मुक्तः
सर्वः स्वार्थे प्रमादभक्ता
जगतीरङ्ग यो हि विरक्तः
नेयं तस्य कथा

·अन्तर्गतशासन कार्यः
हस्तन्यासो नित्यनिवार्यः
वृतं तृतीयं दलममलं
मान्या सर्वेषाममि समता
अस्तु मिथो लाभे मती रता
चतुर्थमेतद् बन्धबलं
सर्वेऽपि समं जीवाम शम
न स्यादेवं कुतोऽपि विषम
पञ्चमं मतं वरशीलं
५५०
राष्ट्रपयेणरचरणीयं
नीतिपथे शीलमिदं सदयं
शान्तिरवतरेत् क्षितावल
महीरभैरवराग.

·५८
युवकान् प्रति (२३-१०-१९५५)
कि वचनरिह ? कृतिः समर्या
केवलशब्दा गदिता व्यर्थाः
युवकाः! प्रवसत पृथिवीगोले
पश्यत भुवनं संगतमूले
भवता नयने दक्षविलोले
मधुरेयं गाया
५६०
न कोऽपि पूर्णो न वाऽपि मुक्तः
सर्वः स्वार्थे प्रसादभक्तः
जगतीरङ्ग यो हि विरक्तः
नेयं तस्य कथा

·स्वदेश एव श्रेष्ठा वसुधा
मन्यन्तां सर्वे स्नेहान्याः
तत्वं जानन्त्येव ते युधाः
अभिमानो हि वृथा
भारतीयजनता प्रतीक्षते
भव्यदिव्यतप उत्कपंकृते
कृतज्ञतायां सुकृती रमते
माऽऽकाक्षा व्यर्या
५७०
चमत्कृतिनंच भूतिसाधनं
तरुण कार्य श्रमस्वेदनं
कुरते नित्यमनुग्रहदानं
तेन यशश्रीः पथा
जोगकंसरागः ।

·५९
राजनीतेश्चतु सूत्री स्वयमभिप्रेता निर्दिश्यते (२-१६५६)।
चरितचतुःसूत्री विधात्री
यया मण्डिता स्वय धरित्री
समाजवादो लोकशासने
संपदुद्गम. सति नियोजन
समतादृष्टिस्तद्विभाजने
मन्त्रो गायत्री
५८०
न धर्मभानं भवेच्छासने
विविधा पूजा सदने सदने
समता सर्वस्मिन् सभोजने
पड़जवती तन्त्री

·उच्छ्रितं भवेज्जीवनमान
जाजनानां विपुलं ह्यन्नं
एवं क्रान्तिं विना हि हवनं
अयं जनः सत्री
५६०
व्यक्तिगौरवं प्रतिसंधेयं
व्यक्तिविकासो नित्यं ध्येयं
जीवनं भवेत् सर्वनिर्भयं
गगने नु पतत्री
भारतव्रता शासनसस्था
सूत्रचतुष्टयविनिहितनिष्ठा
सेवामङ्गलसङ्गप्रस्था
जनवत्सलधात्री
दुर्गाराग । नियोजनाजितसपरसमविभाजन सर्वधर्मसमतादानं
उच्छ्रितं जीवनमान निर्भय व्यक्तिविकसन चेनि चतुरङ्गरीतिः शासनध्येयभूना ।

·६०
६
लोकमान्यतिलकस्मृतिबन्दन । (२८.७-१९५६)
नमामि लोकमान्यता
क्षणे क्षणे पुनः स्मृता
स्वराज्ययुद्धदीपिता
युवकहृदयपूजिता
प्रबलबुद्धिसागरा
भगवदुक्तिविस्तरा
ध्रुवनिवासमण्डना
मृगयुगप्रवाचना
तुड्गदु खपर्वता
येन लीलया वृताः
भीतिरन्तरे व्यथा
प्रवेशिता न सर्वथा

·समरवीरनायकः
पुरोगतिः सर्दकका
लोकजागृते रविः
अनयहननखरपतिः
क्रान्तिशृङ्गनादनः
भ्रान्तिमगसाधना
श्रान्तिसङ्गमादनः
शान्तिरङ्गराधनः
'नमामि धैर्यसहिता
नमामि कार्यमग्नता
चिदशवह्निजागृता
नमामि लोकमान्यता
मिश्रवेदारराग ।
Notes भगवदुक्ति० (1.603) Ret गीतारहस्य by Tilak.
ध्रुवनिवास० (1604) Ret Arctic home in the Vedas
by Tilak.
मृगयुग० (1605 ) Ret Ornon by Tilak.
१४.

·सस्कृतभाषाया महत्ता नायकेन प्रस्तुता (१-८-१९५६) ।
संस्कृतभापा महिता भारतेषु चिरकालं
विश्ववन्दिताऽपीता रक्षितोन्नमितभालं
कालमुखे लोपमिताः
सम्राजो हाभिषिक्ताः
मन्तरिता नृपसत्ता
महाभारत तथापि राष्ट्रजीवनाय बलं
বলনীনিবনিক
द्वेषकपटरणज्यपा
क्षणिकतावृता तथा
गीर्वाणं वाड्मयं तु जनरजनचिरविमलं
६३०

·भारतेतिहासपटे
वीरपुरुषचरितपुटे
जीवनसरितश्च तटे
संस्कृतवाणीद्रविणं मारुतेऽपि शान्तजलं
विविधा जनताचाराः
रसनागदितोच्चाराः
तुङ्गमनोज्ञविचारा
देवशारदाधृता हि, तभृतं पलं विपलं
६४०
भूतभविप्यत्सन्धि
ज्ञानामृतमहोदधि
जीवनहितशान्तिनिधि
वाणीय श्रवणीय सबिभर्ति ननु विपुल
खवावतीराग..
१४२

·६२
समन्वयो भारतजीवनवैशिष्ट्य इति निरूप्यते । स भूतवर्तमानमवि-
प्याणा विधेय इति विज्ञाप्यते । (१८-१२-१९५६)
जीवनरीतिः
भारतीयजननित्यसगतिः
कला वाड्मय तत्वज्ञान
घर्मकारणं मननचिन्तन
वर्षसहस्रमित जीवन
प्रपोहिता भौतिः
शान्तिरहिसा विश्वप्रीतिः
विविधाचारेऽप्युदारा मतिः
काले प्राचीनेऽपि सततिः
यथा बुद्धनोतिः

·जीवनमरणप्रभमालिका
निविडकानने सता जीविका
यतः प्रज्वाल्यते दीपिका
चिरं चरतु दीप्तिः
नवे जीवने विज्ञानमये
प्रविशामो वयमिहमनामये
आकाङ्क्षां धारयाम विजये
नवासा अर्धातिः
६६०
.
भवत्सदिच्छाः सन्तु संगताः
अकण्टकः स्याच्छान्तेः पन्थाः
भविष्यति हि तन्येत सर्वथा
वर्तमानकीतिः
मियामल्हारराग ।

·लोकमतशासनस्य पश्य ध्येय च गोयते । (२८-३-१९५७)
लोकसंमतशासनं
स्वयं स्वीकृतं राज्यवन्धनं
बीजादुदितोऽङ्कुरः कोमल
अद्यापि लघुः सुकुमारदलः
कालेन भवेत् तरूविशाल
क्रियतां बत संवर्धन
देशप्रगतेरिद साधनं
तेनैव च सातत्यगोपनं
द्वयोरवश्यं भव्य मिलनं
तर्थव भूतेरजनं

·नवैन मान्यं साधु पुराण
पुराणसंमतनव हि पारणं
अज्ञजने ज्ञानसूर्यकिरण
प्रवेश्य तेपा विनयनं
६८०
वयं न फलभोक्तारो नूनं
प्रविधेय त्वालवालखनन
पुत्रपौत्रगणजगज्जीवन
भवेच्छ्रमों नन्दनं
रचयाम महाशिल्पनिवसनं
भाविकालवातालिरोधन
कार्यमायुपो भवतु मण्डन
विन्दत नित्य वन्दनं
रामकलीराग ।
१४६

·लोरशासने प्रधिकारनियुक्तसेवकैरेव वर्तितव्यम् । (५-४-१९५८)
जनसहकाय राज्यमन्त्रणा
लोकशासनी मनोधारणा
६६०
प्रगतिसंक्रमणमार्गे निपुणाः
अधिकारिगणाः कृतिपरायणाः
सत्यभासिमन्त्रणाः
निम्पक्षत्वे न कार्यनाराः
मतिनिधिता कृतेः प्रकार:
न कदाप्यवधीरणा

·जागरूकता व्यवस्था तथा
उत्साहिमतिः शीलिना पथा
वाणी जनतोषणा
जनरभिमता प्रगतिः सुकरा
कैवलमाज्ञापिता दुष्करा
सर्वदेयमीक्षणा
७००
अनुपगम्यता नात्र सगुणः
न दृढनिश्चयस्तथा ह्यवगुणः
स्वतन्त्रता प्रेरणा
सोहनीरागः ।
१४०

·कि जीवन नाम (१५.८-१९५८) ?
वद सत्यं जीवन
शाश्वतशड्का ससूतिसदने
निरसन कुतो वने निर्जने
प्रतिवचः सदा कालाधीनं
यदुचित पुरा नाथ शोभन
नवानुभूतिनवविज्ञान
साध्य न नव नवे साधन
७१०
सृत पुराण सस्कृतिशिखर
शस्त्रवल भौतिक न वर
बहवो वादाः समृते घने
नंको मान्यस्तद्विभाजने

·दण्डहि जना वोद्धरणीयाः
धर्मस्य भये या संधार्याः
विलोकये न हितं तन्मनने
नोभयमुचितं ध्येयसाधने
७२०
लोकशासनं समाजवादः
मधुरोऽसौ शब्दानां नादः
किं तु हितं स्यात् व्यक्तिविकसने
नोत्तर सुखं नित्यचिन्तने
कृतिः कृतिः पुनरेव कृतिः सा
विना विश्रम निरलसमनसा
विना फलेन हि कार्यमन्थने
आत्मानुभवो निदिध्यासने
गुरएक्लीराग.।
१५०

·समन्वयो भारतविशेषः । (२/५६)
संवादिता प्रकृतिहिता
समन्वये वयमिह महिताः
७३०
इतिहासोऽसौ विस्मयावहः
तत्वान्वेपकविद्वप्निवहः
वोरचेतसां प्रवलोत्साहः
उदारसंस्कृतिमहाप्रवाहः
प्रगते संमुखता
संस्कृतभाषा रुचिरशारदा
न्यापविवेचनचातुरसंपदा
भारतीय जनसुस्थिरवन्या
प्रदारजयिनी महोपनिषदा
तपय भारतता

·७४०
ज्ञानाद्
रूढिवंत बलीयसी
कथं संमता ततःश्रेयसी
कर्मकाण्डरतमहाशेमुपी
तथापि संस्कृतिरियं तस्थुपी
भुवने धुरोणता
नवागतार भिनजनानां
जाता माता धर्मविधानां
कथं नवानां विज्ञानानां
विमुखी भुमिपिन्नाना
सुप्ता जागृतता
७५०
दमयतु पुनरपि भूमेरोजः
नमयतु हृदयं प्रोत्धानरजः
रमयतु भुवनं प्रगमनध्वजः
गमयतु वक्षसि विजयनस्रजः
जीवनसार्थकता
पूरियाधनाश्रीराग । शेमुपी बुद्धि. । तस्थुषी पाश्वत्स्यायिनी।
१५२

·सयुक्तराष्ट्रसभाधिवेशाने (३-१०-१९६०)
सयुतराष्ट्रसभा
दलितभुवामाधाविभा
घनतिमिरेऽसौ विशदनभाः
शान्तिरवेराभा
जगति नायका. समितप्रतिभाः
वसुधोद्धरणे कोलसनिभाः
७६०
शस्त्रनिवहगर्भा
लघुदेशा भुवि सन्तु न गलभाः
तेषा रक्षाऽस्त्वतिसुलभा
नीतिहं तदम्मा
बुद्धिसागरो यदि लवणाम्भाः
मभुरजीवनाः कुतोऽत्र कुम्भाः

·या समतास्तम्भा
वृक्षस्तत्र समाः स्युदर्भाः
सुखे समे ते कुब्जा रम्भा
७७०
नेत उपालम्भाः
स्पुर्नवजीवनरचनारम्भाः
भुवि विराजता शमशुभशोभा
जगत्पुरुषर्षभाः
विरमन्तु रणाः कालविजृम्भाः
मा भूदवनी रुधिरकुसुम्भा
। कोल
चन्द्रकोंससराग
वराह
या सयुतराष्ट्रसभा समता
आधारस्तम्भ मन्यते तत्र तस्या लघुगुरुराष्ट्राना समानता अस्तु वृक्षाणा दाणा
इव कुब्जाया रम्भाया इव वा । समानता न गुणेषु कि तु जीवनाधिकारेषु ।
२५४

·६८
देशोत्कथ नियोजनपूर्व उद्यमनमेव धेय (६० ८६११६२)
संपद उत्पादन उद्यमनं
राष्ट्रविभूतेरिद निदान
नियोजनं ननु तत्र साधन
अर्जनवृद्धिर्व वर्षे
अधिकान्नधन लभ्यता कृपेः
शक्तोन्धनयन्त्रायोनिर्मितिरस्त्यधिका प्रतिदिन
७८०
मनुजबलानामुचितयोजने
विभव विषमतामूलनिरसने
अर्थबलविभाजनसमताय नवरथ्याविरचनं

·कुशलनरैर्ननु नवनिर्माण
यदि सर्वकपतन्त्र शिक्षणं
यन्त्रनिर्मितिर्नर:;..न.यन्त्रर्मानवसंजीवन
नियोजने सभवति न विरतिः
निरन्तरा स्याद् वितता प्रगतिः
जनताहितसंवर्धने न वा यत्नानां खण्डन
७६०
स्वजनैर्भाग्यं स्वयं विधेयं
परावलम्बनमहितं हेयं
भौतिकसप_पुल्ये सति संस्कृतिसंगोपनं
छापानटराग ।
Notes: सपदा उत्पादने उद्यमन-Industry in the production of wealth
नियोजन =Planning
पाक्ति-इन्धन-यन्त्र-मय:---निमिनि =Production of stcel by
machjocs using power as fuel.
पर्यदल-विभाजनममता-equality in the distribution of
economic power.

·सुरक्षासमित्या (Security Council)(१०-११-१९६१)
समरदलितभुवन
सहजीवनमिह दु.सहभवनं
.
सहकार्य यायातुचक्र
शान्तिपथे पततु पदमवर्क
नाश्रुभिरनुकरवाम हि नक
सुमनसैव यतनं
८००
सहरसंवत्सरानुदान
कालमुखे तिष्ठति प्रतिदिन
प्राग् वदनपिधानाद् विमोचन
मा भूयादशनं

·शस्त्रवलानां यदि परिहरणं
वृतं तथा भवतादाचरणं
न भवद्भिः स्याननु संहरणं
जगतामुद्ध्वसन :
रणभीतेर्यदि न स्यान्मुक्तिः
भवेन्नराणा विरुचिर्भुक्तिः
तैहि लभ्यता भवदभयोक्तिः
नान्यन्निवेदनं
८१०
नाह विद्वान् परिषद्यस्यां
स्खलितोऽपि तथा क्वचनाहं स्या
: निराकुरुत भो भुवनसमस्या
देयमिद दान
लनतराग । पालमुये सहस्रावधिसवतारामा अनुदान सस्कृतिः वसति ।
यदि पालो बदन पिपास्यति गर्यमेव नश्येत् । घदनपिंधानात् पूर्वमेव विमोचन
भवतु सस्ते मरजानेच पालमुसात् ।
१५८

·७०
मागते परचक्र- (६६२)
परचक्राभिगमेन वान्धवाः सहसा जागरिता:
वान्ववार स्वप्ने कि निरताः
पारतन्त्र्यकर्दमादुध्दृता
त्यागाद्विजितेयं स्वतन्त्रता.
पुनः शिथिलता यदि पुरस्कृता कुतः
कन्धरोन्नता
८२०
रिपुणा सीमा समुल्ल धिता
हिमनगराजी रणनिनादिता
यशोगजिता गवजिता दुन्दुभयोऽप्याहताः

·अहिसया ननु
विषण्णता
स्थिता वयस्याः ! इयं संभृता
अहिसाकथा भवत्यन्यथा सर्वथा न विदिता
रणे मतिस्मिाभिनिहिता
तथापि संरक्षणे सज्जता
मता निश्चिता जना उत्थिता गलिताऽनुत्साहिता
५३०
पूर्वपराक्रमकृतिः स्यात् स्मृता
तथा मातृभूरियं वन्दिता
विजयः पन्थाः विजयग्रन्थाः सन्तु चे संपादिताः
जोपनपुरीराग.।

·७१
शत्रुमाघ कृते युद्धे विजयो नागर-जन-उद्यमेनैव (४-११-१९६२)
कार्यशक्तितः प्रगतेः पन्था उज्ज्वलितः सर्वदा
यतोऽसी शक्तिरेव वरदा
उद्यम-कृषि-वर्धन रावरं
शक्तियोजने सफल सुकरं
विना तया सक्लापि कर्तृता नून विफलागदा
अपथ्या व्याधिभरानपनुदा
८४०
विधुच्छक्तिनिर्मातव्या
अस्मिन् राष्ट्रे प्रभूतोदया
तयाधिगतया दशा जनानां न सा विपया कदा
जीवन निभृतं स्यात् सपदा

·अणुशक्तिरिय परिनिष्पाद्या
उत्पादनकार्ये च नियोज्या
निर्धारितचेतसा विना नच समियाच्चञ्चलपदा
श्रीरिय विपुला निर्गतमदा
नागरिकाणा जीवनयात्रा
समरभरेऽपि च हिता विधाना
अतः सतत कार्यमविरत कर्मकारिभिर्यदा
तदैव हि बलवद्वाष्ट्र सदा
सीमादेशे सर्वसैनिका
युप्मदुद्यमजसाह्य उत्सुकाः
मा भूत् तेपा जना निराशा कृतिर्भवतु कीर्तिदा
अभ्यतामरातिमूर्धनि गदा
शुदाम्यागराग ।
१६२

·७२
प्रगतिपथे भारता (४.६३)
प्रगतिपथे नवभारताः
शान्तिरता.
महात्मनो नेतृत्वे नियतः
सत्याग्रहसाधनानुरक्तः
अहिंसया समरेऽपि निष्ठितः
परसत्ता हारिता
८६०
इद विशाल लोशासन
आचारविचारोच्चारधन
उपभोग्यमितो विनिबंधन
दैवत हि जनता

·मत-पथ-पूजा-धर्म-समत्वं
उच्चावचताया नास्तित्व
समानावसरसभवतत्त्वं
रमतां वान्धवता
८७०
इतिहासं ज्ञात्वा प्राचीन
उपयुज्य तथा नवविज्ञान
दारियाद् विभवं प्रति यान
स्थिता ध्येयगीता
नियोजनभरैर्भूमिविकासः
अपक्षतानीतौ च निवासः
परदेशः स्यान्मत्रविलासः
एप जगति पन्या
दुरितः सर्वरितो विगम्य
नाक्रमणैरपि विश्वासोऽय
च्युतो, मानसं सदा निर्भय
यशःपथे मान्ताः
८८०
मारवाराग।

·७३
नायवस्य प्रमुसभूमिका विश्वशातिदून ।
शान्तिदूतविहिता चरिता
नीतिसहिता महिता
अस्पास्मसचयानिमग्ना
राष्ट्रान्तरलतकलहपिलग्ना
म्वभूतिधन्या न कामनाऽन्या क्दा मनोविनिहिता
प्रसनवमनमदनादि यथेष्ट
प्रथमोत्पाद्य ध्येय स्पष्ट
ল বাংলমা ন থামিবা দুন বা ভূনা

·अन्यभुवो नाभिभवः सह्यः
अस्मद्भूमेर्नान्यः कार्यः
विश्ववन्धुता चेतसि निभृता मता पृथिव्यां हिता
८६०
रिपणा प्रहते मनःसयमः
प्रकाशितो नो विवेकोहमः
न प्रतिवचनं महायोधन न वा निराशा स्मृता
निर्भयता प्रतिराष्ट्रजीवने
पुरस्कृता सा राष्ट्रकुलजने
न कृतोपेक्षा न धृतापेक्षा स्तुतिनिन्दा नाहताः
पृथग्वृन्दता न संमानिता
अपक्षता निःशस्त्रा रचिता
रीतिरहिंसा मनोलालसा सदैवमाविष्कृता
४००
गौडसारगराग ।

·७४
समाजवादे नियोजनप (२५-५-१६६४) ।
समाजवादे म्बरूपभड्गाः
अधस्तलचरी तात्त्विक गङ्गा
उपरिचश्चला विमततरङ्गाः
उत्पादनमधिकं कृपिविषय
उद्योगक्षेऽपि तदेव
व्यक्तिविकमन मुतग ध्येय
धर्मसभूतिः स्यादुत्तुगा
विज्ञानशता पदि सहायता
दूरविमग्या रतिप्रियता
स्वावलम्बिनी भारतजनता
भयतु मनोहरजीवारा

·नास्माकमियं प्रगतिर्मन्दा
बह्वो भूमौ व्यर्थविवादा
यशसामागामिनां निनादा
कमलानन्दा गुजद्धृगाः
नवीनदृष्टिः सा स्वीकार्या
अज्ञाननिशा परिसंहार्या
कार्यनिरतवृत्तिनिर्धा
गिरय इमे ननु दुर्गमशृगाः
६२०
उज्ज्वलभूतो नित्यसहायः
वर्तमान इह वलेन धुर्यः
सन्तु भविप्पति वरयशःश्रियः
न रुन्धन्तु नः कुतोऽनुपङ्गाः
गौडमल्हारराग.।
१६८

·।
यदि नायकेन निजनिर्वाण पूर्वज्ञात स्यात् तहि जीवनान्त्यदिने (२७।२६४)
तत्प्रार्थन एतदभविष्यत् ननु ?
नमनं ते चरणे, माता
तनुपत्तनमिद पीडाहरणे
स्वतन्त्रमूर्तिस्ते विलोकिता
जनताप्रेम्णा त्वं संगदिता
कतिदा कारा तया, स्वीकृता
न वपादो मरणे
मूर्धा ते भुवने विराजते
फलकातं परिनिरस्पो
स्वतन्यतादीपो विभासते
यामिचिताभरणे

·अद्यापि हि ते सुता निधनाः
जीवन्ति यतोऽज्ञानबन्धना
विज्ञाने धनरचिता ज्वलनाः
सदैव जागरणे
सेवाया ते स्थिता लालसा
श्रान्ता दुर्वलतनुनिरलसा
मनसा न घृता परविकला सा
निपतति कालरणे
६४०
तव गर्भगृहे पुनरपि जनन
त्वयैव पुनरपि भवतु लालन
मयापि सेवाशेपविधन
साक्षी व तरणे
६४५
शिवमतभैरवराग 1

·उपसंहार :
१७३ पृष्ठे
ध्वज-अवतार:
स्मृतिलेख
७७
१७५

·The messenger of peace (Soog 73)
Nchru 74
1

·An unusual Nehru
Farewell
to
Bhopal
Nehru
at
Sancho

·७६
निर्वाणम् । (२७ ५-१६६४)
ध्वज [ वितरे समान
रणवीरेण वृत निर्वाण
येनोन्नमितो ध्वजः सोच्छ्य
राष्ट्ररणेऽसौ निपतति स्वय
अवतर, कुर कृतज्ञनमन
तुङ्गसगता वीतिपताका
सिन्धुविधूना प्रवसति नौका
नो नयननं हि पुनर्लोवन
जीवनमरणानादरविरणी
सश्लिष्यति त प्ट धरणी
उत्स्तृतकण्ठं मृत विलपन
१०

·पतताद् देहो धारातीर्थ
मुक्तिरीदृशी राष्ट्रसेविते
सातिशयमिदं पुण्यसाधनं
जीवने सकृत् तवं विश्रान्तिः
संततकार्ये नासीच्छ्रान्तिः
स्मरिण्याम इह वचनं वचनं
स्मृतिचिह्नस्मारकाणि बहुधा
भवन्तु निधिसंचयाश्च विविधाः
क्रियेत न हि तै: कार्यमापन
२०
भारतभूमौ पुनरागमनं
भवताद् भवतो जनतागान
सुवर्गभूमेस्वयोद्धारण
भैरवीराग. । दिरणी किरणवाद मूसं.। उत् उपरि स्तुता. पएटा:
यःतै: सर्वजन. तस्म अन्त्यदर्शनायें।

·स्मृतिलेखः ।
नायकन स्वमुखेनैव प्रकटीकृतोऽय आशयः मद्रासपुर्या१९५२ तमे
खिस्तान्दे।
यत् केचिन्मां स्मरेयुः क्वचिदपि सुहृदो भापितव्य तदेतेः
अन्तर्बाह्य जनोऽसो भरतभुवि तथा भारतीयेपु रक्तः ।
प्रीतिस्थान च तेपा निरतिशयमभूत् सौहृदावद्धभाव
यावज्जीव हसीम सकलभुवि जनालितः सर्वथा च'
२७
जोगीराग. 1 यरा वृत्तम् ।

·पद्यारम्भानां वर्णसूचिः। पद्याङ्क पद्या २९ ५० २५ ४६ अपराधी समुसे अपाया उपोपरणोपाया प्रपेत सदना मे अर्धशतक असतारगोता प्रस्याने सरदा अहिंसाधन प्रान दभवन मावतिममीरण मोषधोना निधि कान्तसनिपी कार्यरतिविरला पायंगतित कि वचनरिह पेय दीक्षा फ्रान्तिनिनादो ५ २ २४ घराघराघरएटा चरितचतु सूत्री चिरजोविनो भारता जगति बालका जनसहकार्य जनानामेव एव नेता जीवनरीति जीवनसवरिया तव चरणे विहिता दाएडीयात्रा धनहीनजना ध्वज वितरे समान नमन ते घरणे नमामि तोक्मा यता ३ २७ १३ १४ ४० ७६ नमनाभयनात १७० ·पद्याङ्क: पद्याङ्क: ४१ . ७० ४४ ८ १७ २२ ७२ ४३ ३२ १ ६६ ३० नावसित राष्ट्रकार्य निर्बन्धा लडधिता परचक्राभिगमेन परदेशमिनता परिषदा किमु मार्गण प्रकाशिता घिषणा प्रगतिपथे प्रजासत्ता प्रतीची न भूमहिपी प्रेमकुसुममाला बान्धवा कलहा ये केचिन्मा स्मरेयु रथाङ्गनेमिरिय रणे विरामिते राष्ट्रसभाध्यक्षपदे लोक्समतशासन वद सत्य जीवने विगती विनेता विज्ञानकृता सा विभावरी दुरिता विभाविनी भूषा विलोक्यता भारतचित्र विहितमिद पञ्चशील शफटो वृषभान्वित शान्तिदूत. शान्तिरक्षणे शासका मा धिक्कुरुत भद्धास्थान श्रान्तमना श्रीमती समुदिता सत्वर प्रयाति तात समरदलितभुवन समरेविगत समाजवादे समुदितो निर्मम सार्वभौमता मुवर्णकणदीधिति सपद उत्पादने सपनाधिगता सभ्रमो जीवने सयुतराष्ट्रसभर सवादिता सस्कृतभापा स्तोत्रे न समर्था स्थितेन तेन वन्धने स्वतन्त्रभारतबीर ७७ ६८ ६ ४६ १ २० ३७ १७ १७० ·An Index showing the subject matter of each song and the relevant period Subject matter in brief Period Namber of the song Part I 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Birth 14-11-1889 Childhood Upto 1905 Preparation for life 1905-1919 Non-Co-operation Movement 1921 Non-violence as means 1921-22 Decision to join the movement 1919.20 Review of the Movement 1923-25 European holiday 1926-27 Out of place everywhere Lathi charge ja Lucknow 1929 Socialism 1929-30 President of the congress 1930 Dandt March April, 1930 Imperisonment of Mrs.Kamla Nehru 1930 Death of Pt. Motilal Nehru January, 1931 Faith o the Leader February, 1931 Futility of the Round Table conference 1931-33 Disagreement with Fast September, 1932 Sudden stoppage of the 2nd Satyagraba May, 1933 Authorship in prison 1934-35 Death of Mrs. Kamala Devi Feby, 1936 13 14 15 16 17 18 19 20 21 10€ ·22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 August, 1942 } T 1 34 35 36 37 38 39 40 41 Congress President and success in Elections 1937 Relationship of Indian languages 1939 Declaration of war objectives 1939 Faith in the country October, 1940 Defence before Justice Nov, 1940 Surrender before the Mahatma 1941 Offer of co operation 1941 Quit India Internal Quarrels 1946 Pledge of Democracy Decr, 1946 Asia comes into its own June, 1947 Independence 14-8-1947 Part II Independent ludia 15-8-1947 Mahatma Passes away January, 1948 Homage to Mahatma February, 1948 Independence Anniversary 15-8-1948 UN General Assembly 1948 Hope for the future Decr, 1948 The Gospel of work Jany, 1949 Second Independeuce Auniversary 15-8-1949 The call to Nation October, 1949 Sovereigo Republie 26-1-1950 India, a friend March, 1950 Culture April, 1950 Science and progress Aprill, 1950 Medicine August, 1950 Sardar passes away 15-12-1950 To the children 26-12-1950 End of half a century 31-12-1950 Nov, 42 43 44 45 46 47 48 49 50 250 ·51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 Peace and progress January 1951 No-War Policy Avgust, 1951 Community Projects May, 1952 Digpity of labour November 1992 A cart, a car, a plane December, 1953 New temples July, 1954 Pancha Sheel Septr., 1955 To the youth Octr, 1955 The four corner stones of our policy February, 1956 Homage to Loka-Manya July,1956 The place of Saaskrit August, 1956 Science and life December, 1956 Government by consent March, 1957 Role of the Civil Service April, 1958 The meaning of life 15-8-1958 Continuity Febry, 1959 UN General Assembly again October, 1960 Wealth and culture 1960-61 Security Council Nov, 1961 • We shall not surrender" Septer, 1962 Indurtry and Armed Forces Novr, 1962 Planning and Progress Aprill 1963 The Messenger of Peace Socialism and Planning 25-5–1964 Adieu 26-5-1964 Part III Lowes the Flag 27-5 64 Epitaph 76 77 ·शुद्धिपत्र पृष्ठ पडक्ति प्रशुद्ध शुदं २६ १२२ २०६ भजिता चा श्रमे वयस्सा विहला नव हित सान्तवन सर्व भजिता च धर्म वयसा विव्हला नव; न वा हत सान्त्वन ; सान्तवन सर्व ४३ २६७ २७६ २८७ ३५१ ३६० ५२४ जना। जवा. भारयसे भारयसे डु सह ३० बल्ल ६० १२० १२७ १२६ १३२ १३८ १३८ १४७ १५२ ४६६ ४६४ ५२३ ५३३ ५८७ टीका ६८८ ७५१ वना अधिभौतिके पिद नयमो जाजनाना उच्छि वार्य प्रोत्धान मभुर द्वम वषादी बल विना प्राधिभौतिके पद नियमो प्रजाजनाना उच्छित कार्य प्रोत्थान मधुर . द्रम. ६२६ विशादो १८२ ·INDEX of topics referred to (I = पूर्वजवाहर II उत्तरजवाहर) N B. Numbers Refer to Lines Agriculture II 835, 904 Democracy I 607, II 578, 666 ff Ananda Bhavan 1 23 689, 720,861. Arctic Home in the Vedas II 604 2 Depressed classes I 344, 622, Asia 1633 II 215,263,414 East (also Eastero) 1 578,628 fi Atomic furnace II 504 II 246 Atomic power II 843 Election I 423 ff Ayodhya-land (U.P.) 1 67 England I 44 Ayurveda II 321 Europe I 158, 631 Backward classes I 620 Fast 1 342 ff Boycott 164, 89,136,151 Geeta Rahassa II 603 Buddha II 653 Govt employees II 482 ff,506,688 ff Champaranya 1 76 Gujrat I 76 Charaka II 315 Himalaya I 48, II 133 Charkha I 88 History I 385, II 869 Chinese Aggression II 816 ff Indian National Congress I 146, Civil disobedience I 122 ff 271 224, 426 Civilization I 392 II 793 Industrial power II 137 839 Chouri Choura 193 Industry II 776,835,905 Co existence II 795 Kailasa II 516 Communal riots 1 589 Kashmir I 8 Community Projects II 451 ff Languages 1 445 ff, II 235 Constituent Assembly 1 615 ff Legislature I 64,136,150-151. Cottage Industries II 502 425, 437 Culture I 573, II 266 ff Lokamanya Tilak II 598 ff Dandi March I 240 Luckdow I 192 Defence I 625 II 828 Mahabharata II 627 8 १८३ ·4 Mahatma Gandhi I 59,80 82,94.. Police I 124,190,201 118,143,180,232 242 ff, 306 IT, 'Prayaga 19,19 357 ff 360 fr 533 ff Quit India I 567 ff IJ 27 ff, 50 ff 88 191,204,346,Republic TI 227 857,900 Responsive Co-operation 1 544 Medicine II 312 ff Ronnd Table Conference I 323 ff Minorities I 621 Salt Laws I 248,251 Najdi I 277 Sanskrit languags II 622 ff, 735 Nangal II 516 Satyagraha 1 39,360 ff, II 58 National Anthem JI 24 Science I) 146,171,286 ff,510,658, National flag 23,946,950 870,936 Nehru family I 11 Shushruta II 315 Nehru Kamala I 53,100 Simon Commission I 186 ff 156, 263 ff, 406 ff Socialısm I 208, II 578,720,901 ff Nehru Motilal I 15,100 Sovereignty I 606 110,198,228,232,286 ff Sutlej II 516 Nehru Swaroopa Rani I 12,100,228 Swadeshi (movement) I 65 Non aligoment II 245,874,899 Trade Union Congress I 218 Non-co-operation 1 62 ff *Tryst with destiny' I 650 Non violence I 79 ff, 540,558 587 United Nations II 103 ff, 755 ff,896 II 73,173, 650,824,859,900 Vallabh Bhai Patel, Sardar, II 335 ff Orion II 605 War II 403 ff, 427 ff, 540 Panchasheela II 534 ff West (also Western) I 628 ff Planning II 579,778,788,873 World War (II) I 467 ff, 535 *5