·॥ श्री॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता ॥ सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्ठता ॥१॥ 'चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तवकः-१५२ १ " " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैःसीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेपु एकास्तकको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते। एकस्मिन् स्तवके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याकरण धर्म- शास्त्रसाहित्यपुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापकाः पण्डिता अन्ये च शास्त्रदृष्टयो विद्वांस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । ४ भारतीयः, ब्रह्मदेशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकै- यं वार्षिकमग्रिम मूल्यम्-मुद्राः ७ आणकाः८ ५ अन्येयं प्रतिस्तरका ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति। (९) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथमहकता (संस्कारः)२ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्ठोजिदीक्षितकृतः (ध्याकरणम्)१० (१) श्लोकवार्तिकम् । मट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम् । सम्पूर्णम् । (v) भाप्योपहितं तत्वत्रयम् । विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र. करणम् । श्रीमल्लोकाचार्यप्रणितम् । शीनारायण. (घेदान्त) २. तीर्थ विरचित भाभापा प्रकाशसहितम् । सं० - (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवाघरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिष) (१) भादृचिन्तामणिः । महामहोपाध्याय- (मीमांसा) . २

·घेदान्तपारिजातसौरभ
नाम
ब्रह्ममीमांसाभाष्यम्।
श्रीनिम्बार्काचार्यप्रणीतम् ।
ARC
वाराणसीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालीय.
पुस्तकालयाध्यक्षेण
पण्डितविन्ध्येश्वरीप्रसादहिवेदिना
संस्कृतम् ।
Sa lv
NIM
वाराणस्याम्।
.
वा यू श्री हरि के प्ण दास गुप्ते न
विद्यापिलासयन्त्रालये
१९६७ विक्रमवर्षे
मुद्रितम्।

·||श्रीः॥ ॐ नमः परमात्मने। चेदान्तपारिजातसौरभस्य भूमिका। श्रीशङ्कराचार्यभास्कराचार्यादि(१)प्रणीतेष्वनेकेषु महत्सु ब्रह्ममीमांसापरपर्यायशारीरकमीमांसाभाप्येपूपल- धेष्वपि मतभेदमाश्रित्य प्रणीतानां दर्शनान्तरत्वेन प्र- सिद्धानां(२) भाष्याणां सञ्जिघृक्षूणां वेदान्तविद्यारसि- (१) श्रीशङ्कराचार्यह्मसूत्रभाष्ये ३ अध्याये ३ पादे "एफ मा- रमनः शरीरेभायात्" ५३ सप्रन्यास्याने 'भगवता उपवर्पण ब्रह्मसूत्र- पूति' कृतेति सूचितं टीकाकारेण च व्याख्यातम् । तैरेव बृहदार पयफभाष्ये भारम्म एय भप्रपञ्चास्यं माप्यं सूचितं टीफाफारेणच व्याख्यातं चेति॥ गौडपादीति प्रसिद्ध कारिफायद्धं गौडपादाचार्यकृतं शारीरफसू- अमाप्यमपिशाङ्करमा यात पुरातां घर्तते नैतचित्रंमाण्डूक्योपनिषदो गौडपादाचार्यः कृताः फारिकाः शङ्कराचार्या व्यास्यातवन्त इति ॥ श्रीरामानुजाचार्याः श्रीभाध्ये " भगवयोधायनकृतां विस्ती- गो ब्रह्मसूत्रवृत्ति पूर्वाचार्याः सशिक्षिपुः ।" " तदाह वृत्तिकारः संहितमेतच्छारीरक जैमिनीयेन पोडशलक्षणेने"त्यादि । जगच्छ- रीरः भात्मा शारीरः तमधिकृत्य प्रवर्तमानं शास्त्रं शारीरफमित्युच्य- स इति तदर्थः। (२) सर्वदर्शनसंग्रह माधवाचार्येण रामानुजदर्शनं माध्यदर्शना- ·कानां प्रमोदायेदानी चैप्णवशैवसौरादि(१)प्रभेदभिन्ना. न्यनेकानि भाष्याणि मुद्रितानि प्रकाशितानि जातानी- ति सुविदितमस्ति विदुषाम् । किन्तु वैष्णवेष्वपि सम्प्र- दायधुरन्धरैश्चतुर्भिः श्रीविष्णुस्वामि(२)श्रीरामानुजा- चार्यश्रीनिम्बार्काचार्यश्रीमध्वाचार्य:(३) प्रणीतानि भा. प्याणि प्रधानानीति बदन्ति तत्सम्प्रदायविदः तेषु सध्या- ख्यानानि त्रीणि मुद्रितानि प्रकाशितानीति मनसि विचार्य श्रीनिम्बार्काचार्यप्रणीतस्य भाप्यस्यान्वेपणे कृते तस्यैकं पुरातनं पुस्तकं वाराणस्यामेवोपलब्धवान् ततः परं वारा- णसीमधितिष्ठता पादरीश्रीजानसनमहाशयेनाप्येकं तत्पु. स्तकं नवीनं नातिशुद्ध दत्तं तेनैव प्रोत्साहितोऽहमस्या चौखम्बासंस्कृतसीरीजनामिकायां पुस्तकश्रेण्यां मुद्रण- द्वारा प्रकाशयितुमुद्यतः। उपक्रान्ते चास्य मुद्रणे सम्पन्ने चाद्यध्यायद्वये वृन्दावनधाम्नि देवकीनन्दनयन्त्रालये परपर्याय पूर्णप्रशदर्शनमित्युक्तम् । (१)श्रीकण्ठशिवाचार्येण शक्तिविशिष्टाद्वैतपरं शेवभाष्यप्रणीतम्। (२) विष्णुस्वामिसम्प्रदायान्तर्गत एव चलभाचार्यसम्प्रदाय इति आर्यविद्यासुधाकरे। (३) विष्णुस्वामी प्रथमतो निम्बादित्यो द्वितीयकः । मध्वाचार्यस्तृतीयस्तु तुर्यो रामानुजस्तथा । इति भविष्यपुराणपरिशिऐ श्यते । विकृतं चदं वचनं ता- किंफरक्षाभूमिकायामस्माभिः ।

·निम्बार्कदर्शननाम्ना मुद्रितं श्रीनिम्बार्काचार्यकृतं वे- दान्तपारिजातसौरभाख्यं भाप्यं श्रीनिवासाचार्यकृत- भाग्यभावार्थप्रकाशकवेदान्तकौस्तुभसहितं श्रीकेशव. भट्टकाश्मीरिविरचितवेदान्तकौस्तुभप्रभाख्यव्याख्यानोहा- सितमुपलब्धवान् । यद्यपि भ्रान्तः पुरुषधर्मत्वात पुस्त- केषु पाठापपाठभेदाः शुद्धाशुद्धिभेदाच तिष्ठन्त्येव तथा- प्युपलब्धपुस्तकानां संवादेन संशोध्य मुद्रितमिदं पुस्तकम्। अत्र यावता श्रमेण परिशुद्धिसम्भवस्तावान् मया परि- श्रमः कृतः पाठभेदाश्चापि टिप्पण्यां प्रदर्शिताः किन्तु "भ्रान्तः पुरुषधर्मत्वात्"भ्रमान्मुद्राप्रमादादिभ्यश्च जात- मवशिष्टं स्खलितं दयालुभिर्विद्वद्भिर्गुणैकपक्षपातिभिरा- दर्शान्तरसंवादेन परिहरणीय क्षन्तव्यं चेति भूयोभूय ए- वाभ्यर्थयत इति । श्रीनिम्बार्काचार्याणामाविर्भावनिरूपणे तत्सम्प्र- दायविद एवमाहुः । सनकादिमहर्पिभ्यो ब्रह्मज्ञानं दातुं भगवान् हंसरूपेणावतीर्णस्तदनुचरो महर्षिनारदस्तस्य शिप्यो निम्बार्काचार्यः । अयं च अरुणिमुने यन्त्यां श्री- विष्णोः सुदर्शनापरपर्यायस्य चक्रस्यावतारात्मना जातः। निम्बार्काचार्यस्य शिप्यः श्रीनिवासाचार्यस्तु श्रीविष्णोः पाञ्चजन्यापरपर्यायस्य शङ्खस्यावतार इति ।

·(४) किं तु सम्प्रदायप्रदीपे गुर्जराधिपतेः कुमारपाल- स्य राज्ञो राज्यसमये मध्वाचार्यस्य समुद्भववर्णनम् । मेरुतुङ्गाचार्येण च प्रबन्धचिन्तामणौ प्रतिपादितं ११९९ विक्रमवर्षे कुमारपालस्य राज्ञो राज्याभिषेकः समभवत्। अपि च भविष्यपुराणपरिशिष्टस्थेन प्रदर्शितवचनेन प्रथ- मतो विष्णुस्वामी ततो निम्बार्काचार्यस्ततो मध्वाचार्यः समभवदिति ११९९ विक्रमीयवर्षेभ्यः पूर्व विष्णुस्था- मिसमयात् १०४१ विक्रमीयसंवत्सरात् तदासन्नाहा पश्चानिम्बार्काचार्यस्य(१)स्थितिरासीदित्यनुमीयत इति ॥ (१) एकदा निम्बार्काचार्यस्य ग्रामे फश्चिद्दण्डी समागतःस चा. चार्येण भोजनार्थ निमन्त्रितःकिन्तु भोज्यवस्तुसम्पादने कृते यवसाय. मभूदिति दण्डी अब्रवीदहं रात्री भोजन न करिष्यामीति आचार्य: कृष्ण भगवन्तमचिन्तयदिति ततो भगवता कृष्णेन अस्ताचले सूर्यो- त्मना सुदर्शन चक्र स्थापितमित्याचार्य: स्वाश्रमस्यं महानिम्पवृक्ष- मारुह्य संन्यासिने सूर्य सन्दर्य तं भोजितवान् स च दण्डी प्राह रात्रावपि निम्पवृक्षस्येन भवता सूर्यो दर्शितो भोजितश्चाहमिति भ- वान् निम्बार्काचार्यनाम्ना प्रसिदिंगमिप्यतीति भक्तमालायां २२ सगे इश्यत इति । गवर्नमेण्टसंस्कृतकालेज पुस्तकालय विन्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदी २० सुलाई १९०९ बनारस ·ॐ नमः परमात्मने। वेदान्तपारिजातसौरभं गाम ब्रह्ममीमांसाभाष्यम् । श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ अथाधीतपडङ्गवेदेन फर्मफलक्षयाक्षयस्यविषपफ(१) विधेफप्रका- रफवाक्यार्थजन्यसंशयाविष्टन तत एव जिशामितधर्ममीमांसाशा- स्त्रेण तनिधिनकर्मनाप्रकारतरफलविषयकशानवता कर्मग्राफल- सान्तत्यानन्नवसातिशयत्यनिरतिशयत्यविषयफव्यवसायजातनि. बैंदन भगवत्प्रसादेप्सुना तदर्शनेच्छालम्पटेनाचार्यकदेवेन श्री- गुरुभक्त्येफहान मुमुक्षुणानन्ताचिन्त्यस्वाभाविकस्वरूपगुणशया- दिमिहत्तमो यो रमाकान्तः पुरुषोत्तमो ब्रह्मशब्दाभिधेयस्तद्विप- यिका जिज्ञासा सततं सम्पादनीयेत्युपक्रमवाक्यार्थः ॥१॥ जन्माद्यस्य यतः ॥ २ ॥ तलक्षणापेक्षायां सिद्धान्तमाह अस्पाचिन्त्यविचित्रसंस्थानसम्पन्न- स्थामख्येयनामरूपादिविशेषायस्प चिदचिद्रूपस्य विश्वस्य सृष्टिम्धि- तिलया यस्मात सावंशाधनन्तगुमाश्रयाद्रीशकालादिनियन्तुर्भगयतो भवन्ति तदेव पूर्वोत्कनियंचनविषयं ग्रीति(२) लक्षणवाक्यार्थः ॥ २॥ शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३ ॥ फिप्रमाणकमित्याकाड्रायां सिद्धान्तमा । शास्त्रमेव योनिस्त. क्षप्तिकारणं यस्मित्तदेवोतलक्षणलक्षितं. घस्तु ब्रह्मशब्दाभिधेय. मिति ॥३॥ (फरयापविश्यति साधु पाठ 1 (२) निर्वचनविषयो नसोते सार्थीयान् पाठ ।

·घेदान्तपारिजातसौरमे तत्तु समन्वयात् ॥ ४॥ ननु समस्तस्यापि वैदस्य क्रियापरत्वेन तद्भिनविषयका घेदा' तवाक्यानामप्ययवादवाक्यानां तत्प्राशस्त्यप्रतिपादनद्वारा परम्प रया विधिवाक्यैकवाक्यतावत् त्वङ्गकर्तृप्राशस्त्यप्रतिपादनेन वि. ध्यक्यपरवात कथमिव शास्कप्रमाणकं ब्रह्मति प्राप्त राखान्तः। जिज्ञास्यं विश्वकारणं शास्त्रप्रमाणर्फ ब्रह्मैव न फर्मादि तत्रैव प्रति.. पादकतया कृत्स्यापि वेदस्य समन्वयात मुल्यवृत्त्यान्वयः समन्व- यस्तस्मात् । यद्वा वेदेषु तस्यैव प्रतिपाद्यतया समन्वयादिति सकपः। न च कर्मणि तत्समन्वयो वक्तुं शक्यः तस्य तु विविदिषोत्पादनेनेध नैराकाड्यात । क्रत्वङ्गं प्रोति तु बालभाषितम तस्य सर्वकर्मका दिकारकनियन्तृत्त्वेन स्वातन्त्र्यात तत्फलदातृत्वाचा प्रत्युत कर्मण एवं विविदिपोत्पादमेन परम्परया नप्राप्तिसाधनीभूतहानोत्पत्त्युपकार- कत्वेन समन्वय इति निश्चीयते विविदिषाश्रुतेः । ननु प्रत्यक्षादिन माणाविषयकत्ववच्छब्दप्रमाणाविषयकत्वस्यापि श्रुतिसिद्धत्वान शालेफप्रमेयं प्रोति प्राप्ते मा जिज्ञास्यं ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकमेव नान्य प्रमाण समस्तश्रुतीनां साक्षात् परम्परयाचा तत्रैषसमन्वयात् । तत्र लक्षणप्रमाणादिवाक्यानां स्वत एव तापयकत्वेन शाण्डिल्यपला. मिमधुधिधादिवाक्यानां प्रतीकादिप्रकारकाणां च परम्परया सम. न्ययाः। यहा सर्वेषामपि वाक्यानां भिनप्रतिनिमितकरवे ऽपि सा. भादेव ब्रह्मणि समन्वयः । तत्तद्वाक्यविषयाणां सर्वेषामपि ब्रह्मात्मा फत्वाविशेषेण मुष्यवाच्यत्वात् । न चैधं विषयत्वनिषेधपराणां पाधः रानीयस्तयां ब्रह्मस्वरूपगुणादिविषयकंयत्तानिषेधपरस्पेन सषिष. यत्वात् । किशाप्रपन्यो भवान् शब्दाविषयं ब्रह्मेति(१)वाक्यस्य घा• च्यं प्रक्षाभिप्रेत न घेति । माघे घाच्यावसिगंरवाच्यत्वप्रतिक्षामङ्गः। विमीये सुनरी धाच्यतेति तस्मात् सर्वक्षःसर्कचिन्त्यानन्तशक्तिर्वि- श्वजन्मादिहेतुर्वेदेकप्रमाणगम्यः सर्वभिन्नाभिन्नो भगवान् घासुदंषो विश्वात्मेव जिहासाविषयस्तष सर्व शाल समन्वेतीत्योपनिषदानां सिदान्तः॥४॥ ईक्षते शब्दम् ॥ ५॥ सायाभिमतमचेतनं प्रधानं तु अपदम भुतिप्रमाणजि. (Oमावि 'शम्दाविपपो प्रति साधावान् ।

·१ अध्याये १ पादे १२ सूत्रम । तम् अतो नैव जगत्कारणम् । ॐगकर्तधेतनधर्मस्येक्षणस्य भ. वणात् ॥५॥ गौणचेन्नात्मशब्दात् ॥ ६॥ गोण्यपीक्षतिरयुका कुतः आरमशब्दाद ॥ ६ ॥ तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७ ॥ सदीक्षित्रात्मादिपदार्यभूतफारणनिष्ठस्य विदुषस्तदावापचिलक्ष- पमोक्षोपदेशान्न प्रधानं सदात्मशब्दवाच्यम् ॥ ७॥ इयत्वावचनाच ॥ ८॥ सशेन हितैषिणा सदादिशब्दरुपदिएस्पाचेतनस्य माझे हेयस्य हेयत्वमवश्यं वक्तव्यमुपदेशप्रयोजन व वक्तव्यम् तदुभयधवनामा- धान सदादिपदवाच्यं प्रधानम् ॥ ८॥ प्रतिज्ञाविरोधात् ॥ ९॥(१) फिफाधिज्ञानात् सर्वविज्ञानप्रतिहाविरोधादपि नाचेतनका- रणवाद: साघुः॥९॥ स्वाप्ययात् ॥ १० ॥ सच्चन्दाय जगत्कारणं प्रकृत्य स्खमान्तं मे सोम्य विजानीहीति यौतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पनो भवतीत्यादिनी- कस्याप्ययस्य वेतनसम्बन्धिनो ग्रह्मण्येव सम्भवात प्रमेव जगत्कार णं युक्तम् ॥१०॥ गतिसामान्याव ॥ ११ ॥ संधु घेदान्तेषु चेतनकारणावगतेस्तुल्यत्वात् अचेतनकारण, धादी नहि युक्तः ॥ १९॥ श्रुतत्वाच ॥ १२॥ तस्मात सदादिशब्दाभिधेयस्य सर्घक्षय सर्वनियन्तुः सर्वेश्वरस्य (1) पतिताविरोधादितिसूर्य यपपि शादूरभाष्यभामत्यानवारित तथापि श्रीभाम्य प. रिपात तेथेव स्वयमपि प्याश्यात प।

·वेदान्तपारिजातसौरभे : चेतनत्वेन कारणत्वस्य ध्रुनत्वान प्रधानग्रहः ॥ १२ ॥ आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १३ ॥ मानन्दमयः परमात्मैव न तु जीवः कुतः परमात्मविषयकान. न्दपदाभ्यासात् ॥ १३ ॥ विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १४ ॥ विकाराथें मयदश्रवणान्नानन्दमयः परमात्मेति चेतन कस्मात प्रा. धुर्याकस्यापि मयट. स्मरणात् ॥ १४ ॥ तद्धेतुव्यपदेशाच ॥ १५ ॥ जीवानन्दहेतुत्वादपि परमात्मैवानन्दमयः ॥ १५ ॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १६ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रोति मन्त्रोक्तं मान्यर्णिकं तदेवानन्दमय. शब्देन गीयते ॥ १६ ॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १७ ॥ আমাখনুবি সুষমালানা বাধাঘমাল तदितरस्मिन्ननुपपत्तेरिसरो जीवो नानन्दमयपाः ॥ १७ ॥ भेदव्यपदेशाच्च ॥ १८॥ ग्मं ह्येवाय लवानन्दी भवतीति वाक्येन लम्लग्धव्ययामेंद ग्यपदेशाजीवो नानन्दमयः ॥ १८ ॥ कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १९ ॥ प्रत्यगारमनः कारणस्वस्वीकारे ऽनुमानस्य प्रधानस्य कारणादि. अपस्यापेक्षा भवेत् कुलालादेघंटादिजनने मृदापपेक्षावत् प्रातस्थान. दमयस्य सर्वशक्ते. पुरुषोत्तमस्य तु न । कुतः कामात मल्पादेष सोकामयत बहु स्थामिस्यादिश्रुतेरतस्तद्भिन मानन्दमयः ॥१९॥ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ।। २ ।। तघागमानन्दयोग शास्ति भुति रिसोवै सारसं अवार्य सम्पा.

·१ अध्याये १ पादे २७ सूत्रम् ।
मन्दी भवतीति जीवस्य पखामादानन्दयोगः स तस्मादन्य पनि
सिमम ॥२०॥
अन्तस्तहर्मोपदेशात ॥२१॥
आदित्यारणोरन्तःस्यो मुमुक्षुध्येयो हि परमात्मैव न तु जीयविशेषः
कुत तस्यैवापहतपाप्मत्वसवात्मत्यादीनां धर्माणामुपदेशात् ॥ २१ ॥
भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥ २२ ॥
आदित्यादिजीवनदन्तोऽन्योस्ति परमारमा कुतः आदित्ये
तिष्ठनित्यादिना भेदव्यपदेशात् ॥ २२॥
आकाशस्तल्लिङ्गात् ।। २३ ।।
अन्य लोकस्य का गतिरित्याफाश इति होवाचेत्यत्राकाशशब्दया-
ज्यः परमात्मा कुनः सर्वाणि हया इमानि भूनान्याफाशादेव समुत्प-
धन्त इति सर्वनइत्यादिनलिगात् ॥ २३ ॥
अत एवं प्राणः॥ २४ ॥
सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेर संविन्ति प्रणमन्युजि.
हते इत्यत्रापि संवेशनोद्गमनरूपाब्रह्मलिङ्गात् परमारमेव प्राण. ॥२४॥
ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २५ ॥
दिवो ज्योतिरिति ज्योतिम्रीय पादोस्य सर्वा भूनानीति चरणा.
भिधानातू ॥ २५ ॥
छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगमात्
तथाहि दर्शनम् ॥ २६॥
पूर्वयाक्ये गायव्याख्यच्छन्दोमिधानात् तत्परा चरणथुतिरस्तु
म ब्रह्मपरेति चेत्र गुणयोगाद्वायत्रीशब्दाभिधेये भगति चित्तार्पणा-
भिधानात् । इश्व विराट्शदः कृतपरः ॥ २६ ॥
भूतादिगदव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २७ ॥
न केवलं तथा चेतार्पणनिगमादायत्री ब्रह्मत्युच्यते भूतपृषिषी-
शरीरहदयानां प्राणि भगवत्युपपत्तेश्चैवम ॥ २७ ॥

·.
वेदान्तपारिजातसौरमे
उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात ॥२८॥
पूर्वमधिकरणत्वेन पुनरवधित्वेन द्यौनिर्दिश्यते इत्युपदेशभेदान्न
ब्रह्म प्रत्यभित्रायते इति न कुतः, उभयत्रापि ब्रह्मण एकत्वस्याषि-
रोधात् ॥ २८॥
प्राणस्तथानुगमात् ॥ २९ ॥
प्राणोस्मीत्यादिवाक्ये प्राणादिशब्दवाच्यः परमात्मा हिततम.
स्वानन्तत्वादिधर्माणां परमात्मपरिग्रहेऽवगमात् ॥ २९ ॥
न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेद्ध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्य-
स्मिन् ॥ ३०॥
'माणादिशब्दवाच्यं ब्रह्म न भवति कुन: मामेव विजानीहीति प.
कृवरूपाभिन्नोपदेशादिति चत । अस्मिन् प्रकरणे परमात्मसम्बन्ध
स्य बाहुल्यमस्स्यतः प्राणन्द्रादिपदार्थः परमात्मैव ॥ ३० ॥
शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥ ३१ ॥
इन्द्रोहि सर्वस्य ब्रह्मात्मकरवमयधार्य मामेव विजानीहीति शास-
रष्ट्या युक्तमुकवान् । तत्र का शोकाको मोह पकत्वमनुपश्यत इत्या.
दिशाम । यथाऽहं मनुरभवं सूर्यवेति षामदेव उक्तवान् तद्वत्॥३१॥
जीचमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् नोरासात्रैविध्यादाश्रितत्वा-
दिह तद्योगात् ॥ ३२॥
नधाचं विजिशासीत धकार विद्यानिशीण स्वाष्ट्रमवाहनमित्या.
दिजीवलिङ्गात प्राण पत्र प्रहार गरीरं परिगृह्योरयापयतीति मुख्य..
प्राणलिङ्गाश नात्र ब्रह्मपरिग्रह इति चेत्न उपासकतारतम्येन प्रझोपा.
सनायास्वैविध्याजीववर्गान्तयामिरवेन प्राणायवेतनान्तर्यामिरवेन त.
दुमपलक्षण्येन चान्यत्राभितरवादिहापि तद्योगात् ॥ ३२ ॥
इति श्रीमद्भगनिम्बाधिरचिते शारीरकमीमांसापास्याएं
वेदान्तपारिजातसौरमे प्रथमाध्यापस्य
प्रथमः पादः ॥१॥

·प्रथमे ऽध्याये द्वितीयः पारः। सर्वतप्रसिद्धोपदेशात् ।। १॥ सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत इत्युगकम्य धूरते मनोमयः प्राणशरीर इति । अत्र मनांमयत्येनोपास्यः सर्वकारणभूतः परमात्मा गृहने न प्रत्यगात्मा कुनः सयपु वेदान्तेषु प्रसिदस्य परमा- स्मन एवं पूर्वत्र सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्याधुपदेशात् ॥ १॥ विवक्षितगुणोपपत्तेश्च ॥ २॥ मनोमयः प्राणशरीरों भारुपः सत्यसङ्कल्प इत्यादिना थियक्षि- तानां मनोमयरवसत्यसङ्कल्पत्वार्दानां गुणानां ब्रह्मण्येयोपपवेध ॥२॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ मनोमयत्वादिगुणक: पर एव न तु जीधस्तस्मिन् मनोमयावस- त्यसङ्कल्पवाद्यनुपपत्तेः॥३॥ कर्मकर्तव्यपदेशाच्च ॥४॥ इतोप्यत्र मनोमयादिपवाच्यो न शारीरः एतमितः प्रेत्यामिस- म्भरितास्मीति कर्मफर्तृव्यपदेशात् ॥ ४॥ शब्दविशेपात् ॥ ५॥ मनोमयत्वादिगुणफः शारीरादन्यः परमात्मा पप म मात्मान्त- हृदये इति जीवपरमात्मनोः षष्ठीप्रथमान्तरूपशब्दविशेषाव ॥५॥ स्मृतेश्च ॥६॥ ईश्वरः सर्वभूनानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठनीतिस्मृतेश्च जीवपरमात्म- नोभदोस्ति ॥६॥ अर्भकौकरत्वात् तद्यपदेशाच्च नेति चेत् न निचाय्य- ·बेदान्तपारिजातसौरभे त्वादेवं व्योमवञ्च ॥७॥ एष म आस्मान्तहंदये इत्यल्पायतनत्वात् अणीयान धीहत्यल्प. स्वव्यपदशाबान ब्रह्मेति चेत नवं तथात्वन ब्रह्मण इहोपास्यत्वात । महतोऽपत्वं तु गवाक्षव्योमवत सङ्गच्छते ॥७॥ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यांत् ॥ ८ ॥ सर्वदयसम्बन्धात सुखदुःखसम्भोगप्राप्तिब्रह्मणापि जीवस्पो ति चेन्नायं दोषः । खकनकर्मफलभोत्कृस्वेनापहतपाप्मत्वेन च जीव. ब्रह्मयोरत्यन्तं विशेषात् ॥ ८ ॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९ ॥ यस्य ब्रह्मा व क्षत्रं च उभे भवत आदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था धेर यत्र स इत्यत्राता श्रीपुरुषोत्तमः कुतः मृत्यूपसेचनीदनस्य ब्रह्मक्षत्रोपलक्षितचराचरात्मकस्य विश्वस्य ग्रहणात् ॥ ९॥ प्रकरणाच ॥ १० ॥ मस्ता भगवान् पुरुषोत्तमः महान्तं बिभुमिति तस्यैव प्रस्तत्वाच॥१०॥ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोकं गुहां प्रविष्टावित्यत्र गुहां प्रयिौ आ. स्मानी हिचेननौ हिजोधपरमारमानी योध्यौ कुत. तदर्शनात तयोरेवा- स्मिन् प्रकरणे गुहाप्रवेशव्यपदेशदर्शनात् । सन्दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्ट गुहाहितमिति परमात्मनः या माणन सम्मषत्यदितिघतामयी गुहां प्रविश्य तिष्ठन्ती या भूतेभियंजायतेति जीवस्य ॥ ११ ॥ विशेषणाच्च ॥ १२॥ जीतपरयोरेवार गुहाप्रविष्टरयेन परिप्रहः । यतोऽस्मिन् प्रकरण महाजन देयमीय विदित्वा निचाय्येमां यान्तिमस्यन्तमतियः सेतुरी- जानानामिस्यादिषु तपोरेयांपास्योपासकभावेन पंधत्वनृत्यादिना व विशेषितरवाच ॥ १२ ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥१३॥ पएपान्तरक्षिणि पुरुषो पते इसझिम्पन्वरः पुरुषः पुरुषो.

·१ अध्याये २ पादे १९. सूत्रम। . तम पव नान्यः । कुतः पप आत्मेति होवाचतदमृतमभयमेतद्र- होति पतं संपदाम इत्याचक्षते इत्यात्मत्यामृतत्याभयत्यादीनां संयद्वामत्यादीनां च पुरुषोत्तमे एचोपपत्तेः॥ १३ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ।। १४॥ परमात्मनो यश्चक्षुपि तिष्ठनित्यादिश्रुत्या यानादेव्यपदेशाधा- क्षिपुरुषः स एव ॥ १४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ १५ ।। मक्षिगतः पर एव कं प्रा खं ग्रीति सुसविशिष्टाभिधानाच॥१५॥ अत एव च तद्ब्रह्म ॥१६॥ (१) तत् के प्रति सुखविशिष्टं ग्रीव । कुतः यद्वाय कं तदेव खं यदेव वं तदेव फमिति परस्परवैशिष्ट्यप्रतिपादकवाक्यादेव च ॥१६॥ श्रुतोपनिपत्कगत्यभिधानाच ॥ १७ ॥ भ्रतोपनिषद्येन तस्य श्रुतोपनिषत्कस्य या गतिधयानाख्या अथो उत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्धिप्यादित्यमभिज. यते पतलै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान पुनरावर्तत इति श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धा तस्या एवेह तेचिपमेचाभिसम्भव- न्तीत्पादिना गतेरभिधानाचाश्यन्तरः पुरुषः पुरुषोत्तम एव ॥ १७ ॥ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ।। १८॥ अध्यन्तरः परमात्मेतरो न भवति । कुतः तदितरस्य तन नियम- मानवस्थितेरमृतत्वामयत्वादेस्तासम्भवाच ॥ १८ ॥ अन्तर्याम्यधिदेवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशातू ॥१९॥(२) या पृथिव्यां तिष्ठनित्युषाम्प एप त सामान्तयामिति पृधिया- (1) इद सूत्र श्रीभाष्यानुसारेण, शाङ्करभाष्ये नेद सूत्र परिगृहीतम् परन्तु " अत एव च सप्रति श्रीभाध्यगत पाठोऽस्ति । (२) अन्तर्याम्यधिदेवादिष्वति शाहाभाध्यभामत्यादिगा पाठ पान्वय श्रीभाष्यानुसारी पाठः । तयाहि श्रीभाष्यम् -- काण्वपाठसिद्धेभ्योऽषिदेवादिन यो घाये योऽधिकान्यधिलोकादिन- पित वाक्यानि माध्यन्दिनपाठे सन्तीति ज्ञापनार्थमधिदेवाधिलोकादिश्वित्युभयोरुपादान' मिति । - ·वेदान्तपारिजातसौरभे: धधिदैधादिसपर्यायधुध्यमाणोन्तर्यामी पिरमात्मैव ।कुत तमर्म- स्य सर्वनियन्तृत्वादेरिह भ्यपदेशात् ॥ १९॥ न चस्मार्तमनधर्मामिलापात् ॥ २० ॥ न च प्रधानमन्तयामिशब्दवाच्यम् चेतनधर्माणां सर्वनियन्त स्वसर्वप्मृत्वादीनी चाभिलापात् ॥ २० ॥ शारीरश्चोभये ऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥२१॥ नवजीवोऽन्तयामी यतश्चनमन्तर्यामिणो भेदेन यो विशाने तिष्ठन्नि 'ति काण्वाः। य आत्मनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिनाश्चोभयेऽप्यधीयते ॥२१॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २२ ॥ आयर्वणिकैरुदाहृतः अदृश्यमित्यादिना अदृश्यत्वादिगुणका-५ रमात्मैव । कुतः यः सर्वज्ञ इत्यादिना तद्धर्मोक्तः ॥ २२ ॥ विशेषणमेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ ॥ २३ ॥(१) प्रधानजीवी न भूनयोन्यक्षरपदयाच्या विशेषणभेदव्यपदेशा- भ्याम् । सर्वगतमिति विशेषणव्यपदेशः । अक्षरात परतः पर इति भेदव्यपदेशश्च ॥ २३॥ रूपोपन्यासाच्च ॥ २४ ॥ अग्निसुर्देत्यादिना परमात्मनो रूपोपन्यासाश्च नेतरौ ॥ २४ ॥ वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥२५॥ वैश्वानरः परमात्मैव यतोऽमिनझमाधारणस्यापि श्वानरशं. ब्दस्य प्रझपरिग्रहे घुमूर्द्धवाद्यवयवधिधानेन विपावगमात् ॥२१॥ स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २६ ॥ परमात्मनो हि वैश्वाारत्वे यस्याग्निरास्यं चौमूत्यादिस्मृत्यु समाप रूपं निश्थापकं स्यात् ॥ २६ ॥ (1)वारघटितः " देशाभ्यां च नेतरी ' हत्ये भाष्य एषपाट ल्यमेश भयभामत्यादिवपि भात। --

·॥
१अध्याये २ पादे ३३ सूत्रम्।
११
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्न तथादृष्टयुपदेशादस-
म्भवात् पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २७ ॥
जाठराग्नी वैश्वानरराब्दस्य रूढत्वादानिताविधानात् प्राणाहु.
त्याचारस्वसङ्कीर्तनादन्त प्रतिष्ठागवणाय वैश्वानरो न परमात्मा
फिन्तु जाठराग्निरिति चेन तथा तस्मिन् जाठर परमेश्वरहरुपेद-
शातू परमारमपरिप्रहामाये घुमूर्द्धवाद्यसम्भवातू पुरुषत्वश्रवणाय
वैश्वानरः परमात्मैव ॥ २७ ॥
अत एव न देवता भूतं च ॥ २८ ॥
उकहेतु य एष देवता भूतं च न गृह्यते वैश्वानरशब्देन ॥२८॥
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २९ ॥
विश्वश्चासो नरश्च सर्वात्मा भगवान् वैश्वानर इनि साक्षादु-
पास्य इत्यविरोध जैमिनिराचार्यों मन्यते ॥ २९॥
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ ३०॥
उपासकानामनन्यानामनुग्रहायानन्तोपि परमात्मा तत्तदनुरूप.
तयाभिव्यज्यते इति प्रादेशमानत्यमुपपद्यते इत्येवममिव्यक्तरित्यायम.
रथ्यो मुनिर्मन्यते ॥३०॥
अनुस्मृतर्वादरिः ॥३१॥
मु दिपादान्तदेहकल्पनमनुस्मृतेनुस्मरणार्थमिति पादरि-
राचार्यों मन्यते ॥ ३१ ॥
सम्पत्तरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ॥ ३२ ॥
वैश्वानरोपासघन क्रियमाणाया वैश्वानरविद्याभूतप्राणाहुने-
रग्रिहोत्रावसम्पत्यर्थ नेपामुरादीनां घेद्यादित्वकल्पनामिति जैमि-
निराचार्यों मन्यते तथैवाथ य पतदेव विद्वानाग्नहोत्रं जुहोतीत्यादि-
श्रुतिदर्शयति ॥ ३२॥
मामनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३३ ॥
पनं घुभूसत्यादिगन्तं वैश्वानरमस्मिन्नुपासकदेहे पुरुषषिधमा.
मान्ति च ॥३३॥
ছবি গীমায়াবিনন থামোমামাথাই যা
स्तपारिजातसौरभे प्रथमाध्यायस्य द्वितीय. पादः ॥ २ ॥

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। 1 गुम्वाद्यायतनं स्वशब्दात ॥१॥ यस्मिन् द्यौरिति घुश्वाचायतनं ब्रह्म खशब्दाह्मवाचकादारमा दिशब्दात् ॥ १॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २ ॥(१) धुभवाद्यायतनं ब्रह्मैव । कुतः तदायतनस्यैव यदापश्यः पश्यते रु. यमवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरञ्जनः परमं साम्यमुपतीत्यादि-मुक्तोपतृप्यव्यपदेशात ॥२॥ नानुमानमतच्छब्दात् ॥३॥ नानुमानगम्यं प्रधानं तदायतनम् तद्बोधकपब्दाभाषात ॥३॥ प्राणभृच्च ॥ ४॥(२) न प्राणभृदपि शुभवाचायतनम् । कुतः अतच्छब्दादेव ॥४॥ भेदव्यपदेशाच ॥ ५॥(३) किश्च ज्ञातृशेयभावेन भेदव्यपदेशादपि शुभ्वाचायतनं न प्रा. गभृत् ॥५॥ प्रकरणात् ॥ ६॥ परमात्मप्रकरणान्न धुभ्वाद्यायतनत्वेन जीवपरिमहः ॥६॥ स्थित्यदनाभ्यां च ॥७॥ द्वा सुपर्णेत्यादिमन्त्रे परमात्मनोऽभोक्तृत्वेन खितेर्जीवस्यादनाच (1) व्यपदेशाधेति श्रीभाष्ये सूत्रपाठ पिकाररहितस्तु शादुरभाष्यभामत्यो पाठ पका- रयुक्त एव तु पाटो युक्तः, इत्व तरोपन्यासात् । (२) श्रीमाये वेग्हेतुकत्वात् प्राणभृचेनि तृतीयस्नशेषतयैव पठितम् । अन्येस्तु मित्रा तया तवेहापि। (1) चकाररहित एव भीमाश्ये पाटस्तथैव माहुरभाश्यपि, उत्तरसूत्राचकारस्य तृतीया गतस्यैव समुचायकत्वात् ।

·१ अध्याये ३ पादे १४ सूत्रम्। न जीवारमा पुश्नाधायतनम् ॥ ७॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८॥ परमाचार्यः श्रीकुमारीरस्मद्गुरखे श्रीमनारदायोपदिष्टोभू- मा त्वैव विजिशासितव्य इस्पत्र भूमा प्राणो न भवति किन्तु श्रीपुरु पोतमः । कुनः प्राणादुपरि भून उपदेशात ॥८॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९॥ निरतिशयसुखरूपरवाऽमृतरवस्वमहिमप्रतिष्ठितत्वादीनां परमा- स्मन्येवोपपत्तेश्च भूमा परमात्मैव ॥ ९ ॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१. अक्षरं कुतः फालप्रयवर्तिकायांधारतया निर्दियस्याकायस्य धारणात् ॥१०॥ सा च प्रशासनात् ॥ ११ ॥ सा च धृतिः पुरुषोत्तमस्यैव । कुतः एतस्य घा अक्षरस्य प्रशासने गानि सूर्याचन्दमसी विकृती शिष्ठत इत्याशापयितृत्वभवणात् ॥११॥ अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ अत्र प्रधानस्य जीवस्य वाक्षरशब्देन ग्रहण नास्ति परमात्मैवाक्षर- मान्दार्थः कुतःतद्वा एतदक्षरं गाये ऽदृष्टं द्रष्ट्र भुतं श्रोत मतं मन्त्र ऽविधातं विज्ञातृ इत्यन्यभावल्यावृत्तेः ॥ १२ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ॥ पुरिशयं पुरुषमीक्षते इतीक्षतिकर्म ब्रह्मागढान्तर्गतो प्रालोक- स्यो प्रक्षा न भवति किन्तु स एव प्रकृतः स्वामाधारणाप्राकृतनहालो- फशयः परमात्मेक्षतिकर्म । कुतः यह तच्छान्तमजरममयमित्यादिना तद्धर्माणां व्यपदेशात् ।। १३ ।। दहर उत्तरेभ्यः ॥१४॥ अस्मिन् ग्रहापुरे दहरं पुण्डरीकं पेश दहस्मिनन्तराफाश इति .

·. वेदान्तपारिजातसौरमे : थुतिप्रोक्तो दहराकाशः परमात्मा भवितुमर्हति।कुतः उत्तरेश्यो यावा न वा अयमानाशस्तावानेपोऽन्तईदय माकाशः। उभे अस्मिन् यात्रा थिवीअन्तरेव समाहित एष आत्माऽपहतपाप्मा विजर इत्यादिभिर्व- क्ष्यमाणा ये परमात्मासाधारणधर्मास्तेभ्यो हेतुभूतेश्यः ॥ १४ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ सर्वाः प्रजा महरहगच्छन्त्य इति गतिब्रह्मलोकमिति शब्दस्ताभ्यो दहरः पर इति निश्चीयते सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति प्रत्यह गमनं श्रुत्यन्तरे तथैव इष्टम्, कर्मधारयसमासपरिग्रहे ब्रह्मैव लोक इति लिङ्गशब्दसामर्थ्य च ॥ १५ ॥ धृतेश्च महिनोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ सं सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामिति सर्वलोकविधारकत्वं दहरस्य परमात्मत्वे सङ्गच्छते अस्य च महिन्नो धृत्याख्यस्याऽस्मिन् परमात्म न्येव एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गाणि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतो तिष्ठ त इति थुत्यन्तरे उपलब्धेः १६ ॥ प्रसिद्देश्च ॥ १७॥ माकाणे ह वै नामरूपयोनिहिता सर्वाणि हघा इमानि भूता- भ्याकाशादेव समुत्पद्यन्त इति परमात्मन्यप्याकाशशब्दप्रसिद्धी दहराफाशः परमात्मैय ॥ १७ ॥ इतरपरामर्शात् स इति चेन्न असम्भवाव ॥ १८ ॥ एप संप्रसादोऽस्मान्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पय बेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एष आत्मेति होवाचेति दहरवाक्यमध्ये जी यस्यापि परामर्शात् जीवोस्तु दहर इति चेन्न अपहतपाप्मत्वादीनां पूर्वोकानां जीवे ऽसम्मवातू ॥ १८ ॥ उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ उत्सराजीवपरात प्रजापतिवाक्याजीधेप्यपहतामरवादिगुणा- किमवगम्यते अतः स एव ६हराकाशस्थिति चेदुच्यते । पूर्यो• + ·१ अध्याये ३ पादे २६ सूत्रम् । कगुणयुक्तो नित्याविभूनखरूपः परमात्मा दहर आविर्भूतखम्पो जीवस्तु न ॥ १९॥ अन्यार्थच परामर्शः॥ २० ॥ जीवपरामर्श. परमात्मनो जीवखरूपाविभांघहेतुत्वप्रदर्शनार्थ ॥२०॥ अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुक्तम् ॥ २१ ॥ अल्पभुतेनं विभुरत्र ग्राह्य इति चेत् तत्समाधानाय पकव्यं तदुक्त पुरस्तात् ॥ २१॥ अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ तस्य नित्याधिभूतवरूपस्य तमेव मान्तमनुमाति सर्वमित्यनुकृते- श्वानुकर्ता जीयो नित्याविभूतस्वरूपो दहरो न भवितुमर्हति ॥ २२ ॥ अपि स्मयते ॥ २३ ॥(१) अपि च मम साधर्म्यमागता इति स्मयते ॥ २३ ॥ शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ प्रमितो ऽङ्गुष्ठपरिमाणफ पुरुषोत्तम एव ईशानो भूतभव्यस्यैति शब्दात्॥२४॥ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ उपासकहदि तदपेक्षयाङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते । ननु जन्तुशरीरेषु हृदयस्यानियतपरिमाणत्वात् तदपेक्षयापि तयात्व फथमत्राह । मनु. प्याधिकारत्वात् ॥२५॥ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ २६ ॥ : तस्मिन् ब्रह्मोपासने मनुष्याणामुपरिष्टादपि ये देवादयो दि ते- पामप्यधिकारोऽस्तीति भगवान् यादरायणो मन्यते ॥ २१ ॥ (1) आप मर्यन इति श्रीभाष्ये सत्रपाठ अपि च सर्यत इति शाङ्करमा यभाम पो । अपि च एतदन्त दहराधिकरण श्रीभाभ्यानुमारिनयवेह स्थापतम् । शादरभा यभामत्योस्वरि रणा तरपातया सवार तम्, तो भीमा ये निष्कृतमेव ।

·चेदान्तपारिजातसौरमे विरोधः कर्मणीति चेन्न अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात ॥२७॥ शरीरं विना ब्रह्मोपासनानुपपत्त्या तेषामवश्यं विप्रहवत्वमभ्युप गन्तव्यम् । तथास्वे तु कर्मणि विरोध इति चेन्नायं दोषः। कुतः पक- स्वाप्यनेके देहानां युगपत्प्रतिपत्तिदर्शनात ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्न अतःप्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥२८॥ देवादीनां विमवस्वस्वीकारे तदाचिनि वैदिके शब्दे विरोधः स्यात् । अयोत्पत्तः प्राग्विनाशानन्तरं च निरर्थकत्वापत्तरिति ई. मायं विरोधः । अनः गदादेव नित्याकृतिवाचकात् प्रजापतिबुद्ध्यु- दोधकावर्थस्य प्रभवात् । वेदेन नामरूपे व्याकरीत् । मनादिनिधना नित्या धागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । आदी घेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्याम् ॥ २८ ॥ अत एव नित्यलम् ॥ २९॥(१) मजापतेः सृष्टिः यदपूर्विका अतो हेतोषस्य नित्परयम् ॥ २९ ॥ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधी दर्शनात् स्मृतेश्च ॥३०॥ एवं प्रातसएसंहारामिकायामातापि न विरोधः । कुतः कल्पादी सज्यमानस्य पदार्थस्य कल्पान्तरातीतेन पदान तुल्यनाम- पादिमत्वात सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयदिति दर्शनात् । पर्धातुलिङ्गानि नानासपाणि पर्यये । रश्यन्त तानि सान्येव तथा भाषा युगादिषु । इति स्मृतः ॥३०॥ मध्वादिष्वसम्भवादनाधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ उपास्यस्योपासकत्यासम्मषामध्यादिविद्यासु सूर्यादीनामनधि- भार इतिजैमिभिमन्यते ॥ ३१॥ (मत एष ध नित्यत्वमिति पशाघटित कारभामभा मत्पादिया।

·१ अध्याये ३ पादे ३७ सूधम् । २७ ज्योतिषि भावाच ॥ ३२ ॥ ब्रह्माणि तेगामुपासफारवेन माघाघ मध्वादिष्याधिकार इति पू. धः पक्षः ॥ ३२॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३॥ तत्र सिद्धान्नमाद । मध्वादिर्घाय सूर्यवस्वादीनामधिकारस- दानं बादरायणो मन्यते, दि यतस्तेषां स्वान्तर्यामिब्रह्मापामनेन फ- रूपान्तरेऽपि स्माधिकारमाप्तिपूर्वकालिप्सासम्मयोऽस्ति ॥ ३३ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४॥ छान्दोग्ये मुमुलो गुरुपयुक्तं शूद्रपदमालोच्य शुद्रोऽपि प्रमाधि- घायामधिक्रियते इति नाशङ्कनीयम् । अस्य मुमुक्षार्जानश्रुनेईमप्रयु- कानादरवास्पधरणात तय गुरुं प्रत्याद्रयणात शुरू समाता रति शूदेति सम्योधन सूच्यते ॥ ३४ ॥ क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ এ হীন স্বাধযমমমনা স্বার্থনিহিবিমোচা घ्रामधारी यिभिज्ञ इत्युत्तरष चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण सद सममिन्याहाररूपलिङ्गाज्ञानश्रुतेः अग्नियत्वस्य गतेरवगन जा. नश्रुतिः शूदः ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ।। ३६ ॥ विद्याप्रदेशे तं होपनिन्य इत्यादिनीपनयनमस्कारपरामर्शा- दशतुषों वर्ण एफजातिन च संस्कारमदतीति तदभायाभिलापाय विद्यायां शुद्रोनाधिक्रियते ॥ ३६ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ पिन गौतमस्य जाधाले शुद्रयामायनिर्णये सति तमुपोतुमनु. शामितु प्रवृत्तेः शूदुस्थानाधिकार एवान ॥ ३७॥ ३ ·घेदान्तपारिजातसौरभे ॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् ॥ ३८ ॥ शूदो नाधिक्रियते शूद्रसमीपे नाध्येतव्यमित्यादिना तस्य घेदभः घणादिप्रतिबंधात् ॥ ३८॥ स्मृतेश्च ॥३९॥ न चास्योपदिशेधर्ममित्यादिस्मृनेश्च ॥ ३९ ॥ कम्पनात् ॥ ४० ॥ प्रमितः परः पुरुषः प्रतिपत्तन्यः सर्वजगत्कम्पकत्वान्महत्त्वा- दिश्यश्च ॥ ४०॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥४१॥ तस्य भासेति ज्योतिर्दर्शनात प्रमिनः पुरुषः परः ॥४१॥ आकाशोऽर्थान्तरत्यादिव्यपदेशात् ॥ ४२ ॥ भाकाशो ह वै नामरूपयोनिहितेत्यत्राकाशशब्दवाच्यः पुरुषो. तमः । कुतः । मुक्तात्मनो जीयात् परमात्मनो नामरूपोपलक्षितनि- खिलनामरूपवद्वस्तुनिर्वोदृतयार्थान्तरत्वेन व्यपदेशाद्रास्वामृतत्वा. दिव्यपदेशाश्च ॥ ४२॥ सुपुप्त्युत्कान्त्योर्भेदेन ॥ ४३ ॥ अज्ञात् सर्वक्षस्य सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशाच्च ॥ ४३ ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४४॥ सर्वस्याधिपतिः मर्यस्येयान इत्यादिशब्देश्यो जीया देन परमा त्मना व्यपदेशात् स एवाकांश इति स्थितम् ॥४४॥ इति श्रीमद्भगवनिम्याविरचिते शारीरफाक्याथै घेदान्तपारि• जातसौरभे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥३॥ - ·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन शरीररूपकविन्य- स्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १॥ नतु महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः पर इत्यत्र कठशा- खायामानुमानिक प्रधानमपि शब्दादुपलभ्यते इति चेन्न मात्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रयमेवेत्यत्र शरीरस्य रयरूपकविन्यस्तस्याध्य. क्तशब्देन ग्रहणात् । इन्द्रियादीनां वशीकरणप्रकार प्रतिपादयन् रूपकपरिकल्पितमहणमेव दर्शयति च वापशेष:- यच्छेद्राङ्मतसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मा। हानमात्मनि महानि तद्यच्छेच्छान्त आत्मति ॥ इति ॥१॥ सूक्ष्मं तु तहत्वात ॥२॥ স্ময়কর: মুহমঘনষ্ট নমূল হাবি ধসমৰ सूक्ष्मस्व स्थूलावस्थापनावात् ॥ २ ॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ औपनिषदं प्रधान परमकारणाधीनस्वादर्थव भानभयं पर- भिमतस्य तस्येति भेदः ॥३॥ ज्ञेयत्वावचनाच || n नायकरास्तान्त्रिकप्रधानयचनः नेयत्वावचनाच ॥ ४॥ बदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ।। ५ ।। अनाद्यनन्त महनः परं ध्रुवं निचाय्य तंमृत्युमुखात प्रमुच्यने इति श्रुतिः प्रधानस्य शेयत्वं घदनीति चेन यत्वेन प्राज्ञः परमात्मा निर्दि- एस्तम्प्रकरणात॥५॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ असामुपनिषद्युपायोगयोपगानृणामुपन्यासः प्रश्नश्च पूर्वाप.

·वेदान्तपारिजातसौरभ रवाशार्थविचारेण लभ्यते । आनुमानिकतत्त्वनिरूपणस्यात्रावसायो नास्ति ॥६॥ महहच्च ॥ ७ ॥ सांख्यमहच्छब्दो घुद्ध्याख्ये द्वितीये तत्त्वे प्रयुक्तोऽपि ततोऽन्यत्रापि वेदामंतं पुरुषं महान्तमित्याविषेरचनेन यथा दृश्यते तथाऽध्यक्त धब्दोपि शरीरपरोऽस्तु ॥ ७॥ चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ गजामेकामियादिमन्त्रोक्ता प्रकृतिः स्मृतिसिद्धा भवतु इति पूर्व पक्षे राधान्नं दर्शयति मन्त्रोक्ताऽजा ब्रह्मार्मिकाऽस्तु पूर्वपक्षनिर्धारणे विशेपामावात् । अर्वाग्विलश्चमस इनिमन्त्रीकचमसवत् ॥ ८ ॥ ज्योतिरुपक्रमा त तथाह्यधीयत एके ॥ ९॥ ननु चमसमन्त्रे इदं तच्छिर इति वास्यशेषाधिरचमस इति गम्यते । अजामन्त्रे किं गमक विशेषार्थग्रहणे इत्यत्रोच्यते । ज्यो. तिब्रह्मलमणमुपक्रमः कारणं यस्याः सात्राप्यजामन्त्रंणोच्यते यत. स्तथैव तस्मादेतद्रह्म नामरूपमन्नं च जायते इत्येके ऽधीयते ॥९॥ , कल्पनोपदेशाच मध्वादिवविरोधः ।।१०॥ ब्रह्मोपादानकत्याजात्ययोरेकस्मिन् धर्मिणिन विरोधः। सूक्ष्म- शक्तिमतो जगत्कारणाह्मणो विश्वसृष्टयुपदेशाद् द्वयं सङ्गच्छते म. ध्यादिवत् ॥ १० ॥ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ।।११।। न च यस्मिन् पक्ष पञ्चजना आकाशश्व प्रतिष्ठित इति संख्यो. पसंग्रहादपि प्रधानादीनां पञ्चविंशतिपदार्थानां श्रुतिमूलकायमस्ति प्रधानम्यकस्य श्रुतियद्यत्य को विवाद इति वक्तव्यम् । कुतः । नाना- भायात् । यस्मिन्निनि थुनिमिद्धं ग्रहाणि प्रतिष्ठितानां पदानां नात्मकन्यप्रनीत्या तान्त्रिभ्यः पृथस्यात् आधारस्य प्रदाणी दित. थाकायय चानिरंमत्याच ॥ ११॥ (1) अतिरिनारमति वा अतिरेकागोनिका पाठ गुन साइ।

·१ अध्याये ४ पादे १६ सूपम् ।
प्राणादयो बाक्यशेषात् ॥ १२ ॥
माणस्य प्राणमुन चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य थोत्रमन्नस्यान्न मनसोये
मनो विदुरिनि घायशेषात ते पश्चजना प्राणादयो योध्याः ॥ १२ ॥
ज्योतिपैकेपामसत्यऽन्ने ॥ १३ ॥
फापानांचाफ्यशेपे त्यसत्य उपक्रमंगतेन ज्योतिषा पश्चा
पूरणीयम् ॥ १३ ॥
कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तः ॥१४॥
सर्वशं सशक्ति प्रीय सत्राकाशादिराविषयकवाक्येषु
সারণ কৰুণৰ যামাজ চা বাদি রম্যকেব-
काशादिकारणत्वेन प्रतिपादितत्वात् ॥ १४॥
समाकर्षात् ॥ १५॥
सोफामयनेनि प्रगतस्य सन एव प्राणः असहा इदमित्यप्रस-
माफर्गत आदित्यो प्रीति प्रकृतस्य ब्रह्मणोऽसदेदमित्यत्र
समाकर्षात् असच्छब्देन सृष्टः पूर्व नामपाऽविभागात् तत्सम्य-
धिनयाऽस्तित्यामायेन सदूपं ग्रहोवाभिधीयते । तद्धेद ताव्या-
कृतमामीत् नन्नामरूपयामेव व्याक्रियत इत्ययादतशब्दोदितस्यो-
तरवाक्ये स एप इह प्रविष्ट मा नखानेय इत्यादी ममाफर्यात् अचे-
तनस्य प्रधानस्यान्न प्रविश्य प्रशासितस्याद्यसम्भवात् तदन्तरारम-
भूनमव्याकृतं ब्रह्मेन्युच्यते । जगत्कारणमतिपादकेयु पाक्येषु लक्ष-
णसूत्रादिना नितिं ब्रदीय प्राथं न प्रधानण्डागन्यांपीति भावः॥१५॥
जगहाचित्वात् ॥ १६॥
योघे वालाफे एतेषां पुरयाणां कई यस्यात् निधाये धर्मा.
धर्मकर्मफलभोक्तानन्त्रोक्तः पुरुषोधोदितव्य निमशयम परमात्मैव
तप्रवदितत्यरोन निर्दष्टः । पुनः । ब्रह्म ते प्रयाणीन ग्रहाप्रकरणात
मियते यत् तत् कोनि फर्मशब्दस्य जगहाचियात एतदित्यनेन
सानामा प्रत्यक्षादिप्रमाणमिद्धस्य जगत उपस्थितस्याश्च तन्त्रोक्तयु.
सरप्रकरणाभापाथ ॥ १६ ॥

·૨૨ चेदान्तपारिजातसौरमे जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् तयाख्यातम् ॥ १७ ॥ एष प्रशात्मा एतरात्मनिर्भुङ्ग इति जीवलिङ्गात अथास्मिन् प्राण एवेकधा भवतीनि मुख्यप्राणलिङ्गाच तदन्यतरो ग्राह्या न ब्रह्मति चेत् तद्या रुपातम प्रगर्दनाधिकारे जीवादिलिङ्गानि नत्र ब्रह्मपत्येन व्या. ख्यानानि तद्वदिहापि शेयानीत्यर्थः ॥ १७ ॥ अन्यार्थ त जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके |॥ १८॥ अस्मिन् प्रकरणे जीवग्रहणमन्यार्थ जीवव्यतिरिक्तब्रह्मयोधार्थ- मिति जैमिनिर्मन्यते कैप पतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टक च एतदभूत कुत एतदागादिति प्रश्नात । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथा. स्मिन् प्राण एवेकधा भवतीत्यादिप्रतिवचनात् । घाजसनेयिनीपि पत्रमेव जीवन्यतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति । तत्रापि प्रश्नप्रतिवचने भयतः कैर नदाभूत कुन पतदागादिनि प्रश्नः य एपोनाईदय मा. काश तस्मि शेते इति प्रतिवचनम् ॥ १८ ॥ वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ आमा धा अरे द्रष्टव्य इत्यादिना परमात्मा द्रष्टव्यत्वेन प्राय: चाक्यस्योपक्रमादिपर्यालोचनया तत्रैवान्वयात् ॥ १९ ॥ प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ कथं तर्हि जीवनोपनमणमनोगते एकविज्ञानन साधिनान- प्रनिशासिद्धर्यजीवस्य परमात्मकार्यतया परमात्मानन्यस्यान न द्वारा फशब्देन परमात्माभिधानं गमफांमत्याश्मरथ्यो मन्यते ॥ २०॥ उत्कमिप्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ शरीरादुरमिप्यनो जीवस्य ग्रह्मणा महमायात् तच्छन्दन ग्रहला• गिधीयते त्योडुलोमिमन्यो स्म ॥ २१ ॥ अवस्थितरिति काशकृरतः ॥ २२ ॥ जागानि स्थानमा अन्तः प्रगिए. शाला जानामियादीम.

·१ अध्याये ४ पादे २८ सूत्रम् ।
२३
मिद्धस्य परमात्मनोनियन्तृत्वनावस्थिततीनियम्यपंदनोपक्रमादौ()
नियन्तृपरिग्रह रति फाशकृत्स्नो मन्यने स्म ॥ २२ ॥
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ।। २३ ॥
प्रकृतिरुपादागकारणं चकारानिमित्तकारणं च परमात्मैव उत
तमादेशमप्रात्यो पेनाश्रुतं थुनं भवत्यमतं मतं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं
गवतीति प्रतिज्ञायाः यथा सोम्यैकन मृपिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञात
स्यादिति शान्तस्य च सामञ्जस्यात् ॥ २३ ॥
अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥
तदेक्षन घडु स्यामित्यभिध्योपदेशाद ग्रह्मणः सृष्ट्रय प्रकृतित्वे
घतेते ॥ २४॥
साक्षाचोभयानानात् ॥ २५ ॥
ब्रह्म घने ब्रह्म स वृक्ष आसीधनो धावापृथिवी निस्तक्षुः मनी-
पिणो मनसा विद्रवीमि वो नहाध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयनिति निमि-
तत्यमुपादानश्व५) च ब्रहाण आम्नानादू ब्रहांचोमयरूपम् ॥ २५ ॥
आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥
प्रदेव निमित्तमुपादानं च । कुनः । तदात्मानं स्वयमकुरुते.
त्यात्मनेननु फतुः कुतः कृनिविषयत्वम् । परिणामात, सर्व सर्व.
शक्ति ब्रह्म स्वयक्तिविक्षपण जगदाकारं स्वात्मानं परिणमय्याव्या.
रुतेन स्वरूपेण शक्तिमता कृतिमता परिणतमेव भवति ॥ २६ ॥
योनिध हि गीयते ॥ २७ ॥
यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः फतारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिमिति
चेति योनिशब्देन ब्रह्म गीयते । अतो ग्रीयोपादानम् ॥ २७ ॥
एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥
एनाधिकरणसमुदायेन सर्वे चेदान्ता ब्रह्मपरत्येन पाख्याता
বি মন্বিন্যার্থবিৰৰ হাৰীকর্মীয়
वेदान्तपारिजानतौरमे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥
समाप्तश्च प्रथमाध्यायः॥
(१)निमित्तस्योपादानवस्येति पश्यन्तपाठो युक्त स्यात् ।
व्याख्याताः॥२८॥

·द्वितीये ऽध्याये प्रथमः पादः ।
स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्न अन्यस्मृत्यनव-
काशदोषप्रसङ्गात् ॥ १॥
उक्तसमन्वयस्याविरोधाकार प्रतिपाद्यते । ननु श्रुत्युपहणाय
स्मृत्यपेक्षा वतंने तत्र सांख्यस्मृति ह्या । न चाचेतनकारणवादिनी
सातुन ग्राह्यति वाच्यम् । स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गादिति चेन्न अन्य
स्मृतीनां वेदोक्तचेनाकारणविषयाणां धाधप्रसङ्गादिति वाक्याथः॥१॥
इतरेषां चानुपलब्धेः ॥२॥
इतरेषां मन्वादीनां वेदस्य प्रधानपरत्वानुपलब्धेश्च वेदविर•
सुस्मृतरप्रामाण्यम् ॥२॥
एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३॥
सांख्यस्मृतिनिरालेन योगस्मृतिः प्रत्याश्यातास्ति ॥ ३ ॥
न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ।। ४ ।।
तर्फवलेन प्रत्यवतिने-जगतो न चेतनप्रकृतिकत्वम्,पिलक्ष
णत्याव । घिलक्षणवं च विशानं चामिहान चाभवदित्यादिशब्दाद
प्यस्थावगन्तव्यम् ॥४॥
अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥
पृथिव्यवधीत ते हेमे प्राणा अहं श्रेयस विषयमाना ब्रह्मा जग्मु.
रित्यादौ तु मत्तदमिमानिनीनां देवतानां व्यपदेशोहन्ताहमिमातिम्रो
देयता इति विशेषणाद भाग्न_ग्भूत्वा मुखं प्राषिप्रदित्यापनुगते॥५॥
दृश्यते तु ॥ ६ ॥
तत्रोच्यने पुरुगद्विलक्षणस्य केशादेगोमयादिलक्षणस्य ।'
धिकस्योत्पत्तिश्यते । अतो प्रशपिलक्षणरवाजगतान सरप्रतिक
स्वमिति न धक्तव्यम् ॥ ६॥

·२ अध्याये १ पादे १३ सूत्रम्। असदिति चेन्न प्रतिपेधमानत्वात् ॥ ७॥ गनूगदानादुपदेयस्य विलक्षणावे उत्पत्तेः पूर्व तदसद्गयितुम- इति । नैष दोपः पूर्वमुत्रे प्रकृतिविकारयोः सर्वथा साहश्यनियमस्प प्रतिषेधमानत्वात् ॥ ७॥ अपीतौ तहत्प्रसङ्गादसमजसम् ॥ ८॥ आक्षेपः। प्रलयसमये फार्यवत् कारणस्याप्येचतनस्वादिमा- तिप्रसङ्गाज्जगदुपादान प्रांशत्यसमझसम् ॥ ८ ॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥९॥ समाधानम् । तद्वत्मसलो वास्ति । यथा पृथिवीविकारस्तस्यां विलीयमानस्तां न दूपयति तथा प्राविकारः संसारः ॥ ९॥ स्वपक्षे दोपाच्च ॥१०॥ वेदविरुद्धवादी सांख्यो यस्तुमक्षमस्वपक्षे ऽप्युक्तदोषयो गात् ॥१०॥ तर्काप्रतिष्ठनादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्य- निर्मोक्षप्रसद्गः ॥ ११ ॥ तीनवस्थानाधोक्तसिद्धीपतस्य नामामशस्यम्। दृढतर्फण घेद- विराद प्रधानादिफे जगत्पारणे ऽनुमित तु ताइरोन तर्फण तत्मतिप- सासम्भवात् । एवमेव तार्किकविप्रतिपत्त्याऽनिमोक्षप्रसगाछेदोक्त. स्येवोपादेयत्वमिति सिद्धम् ॥ ११ ॥ एतेन शिष्टाऽपरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ एनेन सांस्यपक्षनिरासेन परिशिष्टा पेदसिद्धपारणपादिनो। ऽन्येपि प्रत्युनाः ॥ १२ ॥ भोकापतेरविभागशेत स्यालोचयत् ॥ १३ ॥ प्रहाणी अगदुपादानवे जीयमपेश प्रमाण एवं सुरादुप्पामा- पत्यापत्तेदनामिद्धो भोक्तृनियन्तृविगागो न स्यादिति चेदविभाग- अपि समुहतरङ्ग योरिल सूर्पामगोरिव तयोधिशाग. स्यात् ॥ १३ ॥ ४ ·7 वेदान्तपारिजातसौरभे । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ कार्यस्य कारणानन्यायमस्ति न त्वत्यन्तभिन्नत्वम। कुतः । वा. चारम्भण विकारी नामधेयं मृत्तिकेन्येच सत्यम् ऐनदात्म्यमिदं सर्च तत्सत्यं तत्त्वमसि सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादिश्यः ॥ १४ ॥ भावे चोपलब्धेः ॥ १५ ॥ तदनन्थत्वं कारणसद्भाचे कार्योंपलब्धः ॥ १५ ॥ सत्वाचावरस्य ॥१६॥ ब्रह्म वा इदमन आमीदिनि सामानाधिकरगयनिर्देशनावर. कालीनस्य कार्यस्य कारणे मत्त्वात् तदनन्यत्वम् ॥ १६ ॥ असद्यपदेशान्नति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशे- पायुक्तेः शब्दान्तराञ्च ॥ १७ ॥ अमद्धा इदमग्र आपीदित्यमद्यपदेशात् कार्यस्थ सृष्टः प्राहम सत्त्वमिति येन्न सूक्ष्मत्येन नाहग्व्यपदंशोम्ति । कुतोऽजगम्यते । तत् मदासीदिति चाक्यरोपात् । यद्यमदंय कार्यमुपाने तहि पर्याय रात्पत्ति. कुनो नास्तीति युक्तेः सदेव सोम्येदमन मासीदिति शब्दान्तराच॥ १७॥ पटवच्च ॥ १८॥ यथा च पूर्वसष्टितः पश्चान्ममारितः पटसमिश्वम् ॥ १८॥ यथा च प्राणादिः ॥ १९ ॥ यथा च प्राणापानादिर्घायुः प्राणायामादिना निरयः स्यरूपेणा- पनिष्ठ विगतनिरोधश्चाअसा तत्तद्पण गृशन नचंदमपि ॥ १९ ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताऽकरणादिदापप्रसक्तिः ॥ २० ॥ বাগণ। মাতা মামা গান না গান मगांगलपजगमगंगारम दिनाकरयादिदारप्रस तिः ॥२०॥ गणात

·२ अध्याये ? पादे २७ सूत्रम् ।
२७
अधिकं त भेदनिर्देशात ॥ २१ ॥
तत्परिहारः। सुखदुःखभोक्तः शारीरादधिफमुत्कृष्ट ग्रह जग-
कर्तृ अमः
। आत्मानमन्तरो यमपतीति भेदव्यपदेशात् न तयोर-
स्यन्तामेदास्ति यतो हिताऽकरणादिदोषपत्तिः स्यात् ॥ २१ ॥
अश्मादिवच्च तदनुषपत्तिः ॥ २२ ॥
भूविकाररूपवनवदूर्गादियामिन्नोपि क्षेत्रशः स्वस्वरूपतो
भिन्न पयातः परोक्तस्यानुपपत्तिः ॥ २२ ॥
उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २३ ॥
कुम्भकारादीनामनेकोपकरणोपसंहारदर्शनाद वायोपफरणर-
हित ब्रह्म न जगत्कारणमिति चेन्न यत' क्षीरक्त कार्याकारण ब्रह्म
परिणमते स्वासाधारणशक्तिमत्वात् ॥ २३ ॥
देवादिवदपि लोके ॥ २४ ॥
यथा देवादयः सङ्कल्पमात्रेण स्वापेक्षितं सृजन्ति तथा भग-
यानपि ॥२४॥
. कृत्स्नप्रसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा ॥२५॥
आक्षिपति । ब्रह्मणो जगत्प्रकृतित्वे तन्निरवयवत्वाङ्गीकार करता
प्रप्ततिः। साम्यवत्वे निरचयवत्वयादि शास्त्रं विरुध्येत ॥ २५ ॥
श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २६ ॥
समाधत्ते । नोक्तदोषोस्ति सोकामयत बहुभ्यां स्वयमात्मानम-
फुरत सञ्चयचाभवदेताचानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः यथो.
नाभिः सूजते तथा पुरुषाद्भवति विश्वमित्यस्यार्थस्य शब्दमूलस्वा-
दन्यभिर्मूलम् ॥ २६ ॥
आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २७ ॥
देवादिशरीरे क्षेत्रशे यदा नाना विकृतयः सङ्गता. सन्ति तदा
सर्वशको सर्वेश्वरे जगाकारणे फानुपपत्ति ॥ २७ ॥

·वेदान्तपारिजातसौरभ - स्वपक्षे दोपाच्च ॥ २८ ॥ अस्मत्पक्षस्तिष्ठतु, स्वपक्षे ऽपि भवदुक्तदोपापातान्मूकीभाषी युक्तः ।। २८॥ सर्वोपेता सा तदर्शनात् ॥ २९ ॥ परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानयलक्रिया चेस्या- दिश्रुतेः सा देवता सर्वशक्त्युपेता सर्व कर्तुं समर्था भवति ॥ २९ ॥ विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम् ॥ ३० ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यत इति फरणनिषेधात सर्वशक्त्युपे. तस्यापि जगत्कर्तृत्वं न सङ्गच्छत इति चदा वक्तव्यमुत्तरं यत् तत्पूर्वोक्तमेव ॥ ३०॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३१॥ ननु नित्यावाप्तसमस्तफामः परः कर्ता न । कुतः । कर्तुः प्रवृसेः प्रयोजनधत्वादिति ॥ ३१ ॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ॥ ३२॥ तत्रोच्यते । परस्यैतद्चनादिलोकप्रसिद्ध पत्यादिकोडामात्र- मिव युज्यते ॥ ३२॥ वैपम्यनैघण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ३३॥ विपासृष्टिसंहारादिनिमिते पैषम्यगण्ये जीवधर्मसापेक्ष- स्यात् पर्जन्यस्येव जगजन्मादिक न स्याताम, तथैव दर्शयति पुग्यो पे पुष्पेन कर्मणा पापः पापेनेति थुतिः ॥ ३३ ॥ न कर्माऽविभागादिति चेन्नाऽनादित्वादुपप- द्यते चाप्युपलभ्यते च ॥ ३४ ॥ ननु सदेव सौम्येदमन आसीदेकमिति सृऐः प्रागविभागमय- णात कर्मसापेक्षत्वं परस्य न सङ्गच्छत इति चेन्न फर्मणां पूर्व एष्टिस्य- जीवशतानामनादित्यात तदानीमपि सत्याद । पूर्वराष्टरपि अफरमा:

·२ अध्याये १ पादे ३५ सूत्रम् । दुत्तरसृष्ट्यनुपपत्त्योपपद्यते च सूर्याचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमा कल्पपदित्यादाघुपलभ्यते चापि ॥ ३४ ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥३५॥ सपा कारणधर्माणां ब्रह्मण्येवोपपत्तेश्याविरोधसिद्धिः ॥३५॥ इति श्रीमद्भगवनिम्याधिरविते शारीरकमीमांसावाक्यार्थे घेदान्तपारिजातसौरगे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ , ...

·हितीये ऽध्याय द्वितीयः पादः। -- रचनांनुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १॥ प्रधानमनुमानगम्यं न जगत्कारणम् । कुतः। एज्यरचनामभिन्न- रघात ततो विविधरचनानुपपत्तेश्च ॥ १ ॥ प्रवृत्तेश्च ॥२॥ स्वतःप्रवृत्त्यनुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ २॥ पयोम्बुवचेत् तत्रापि ॥ ३ ॥ ननु क्षीरादिवत्स्वयं प्रधान जगजन्मादौ प्रवर्तते इति चेत् तत्रापि परः प्रेरको योऽप्सु तिष्ठनित्यादिना श्रूयते ॥३॥ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ प्राशानधिष्ठितं प्रधानं न जगत्कारणम् । कुतः । ततिरिक्तस्य सहकार्यन्तरस्थानस्थितेर्यतस्तव तदनपेक्षस्वात् । ४ ॥ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ।। ५ ॥ अनडहाद्यु(१)पभुक्त तृणादौ क्षीराकारेण परिणामाभावाखेन्याधु- पभुक्तं वृणादि यथा स्वतः क्षीरीभवति तथाऽयक्तमपि महदाघाका- रेण परिणमते इति न वक्तव्यम् ॥५॥ अभ्युपगमे ऽप्यर्थाभावात् ॥ ६॥ कथञ्चित्प्रवृत्यभ्युपगमे ऽपि प्रधान कारणं न भवति तस्यायेत. मत्येन मचियोजनासम्भधात् ॥ ६ ॥ पुरुपाश्मवदिति चेत् तथापि ॥ ७॥ यथा पॉरन्धमश्मायापवर्तयति तथा पुरुषः प्रधागमिति नेत् तयारये निष्क्रियत्वाश्युपगमविरोधः प्रधानस्य परप्रेयरधन जगरका- रणत्वे प्राधान्यप्रसङ्गः ॥७॥ (अनादाते युन सन् ।

·२ अध्याये २ पादे १४ सूत्रम् । अङ्गित्यानुपपत्तेश्च ॥ ८ ॥ प्रलयवेलायो साम्येनावखितानां गुणानां परस्पराला हिमावा. सम्भवाश्च नानुमानं जगत्कारणम् ॥८॥ अन्यथानुमितौ च शशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ प्रकारान्तरण प्रधागानुमितौ च प्रधानस्य शातत्वशक्तिवियो- गान्न तत्कर्तृकं जगत् ॥ ९ ॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ अमममसं कापिलं मतं घेदान्तविरुदत्वात् पूर्यापरविरा- याच ॥१०॥ महदीर्घबहा हस्त्रपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११॥ मावयवन्धे नवस्थाप्रसङ्गानिरवयवत्ये परिमाणान्तरोत्पाद- कन्यासम्भवात् परमाणुभ्यां धणुकोत्पत्तरमामञ्जस्यं यस्यणु- फोत्पत्तश्च सुनरामसामअस्यम् । तद्वत्परमाणुफारणयाघभ्युपगतं स- धमसममं भवनि ॥११॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ अहटम्य परमाणुवृत्तित्याऽसम्भवादात्मसम्पन्धिनम्नस्य पर- माणुगनकर्मप्रेरकत्यासम्भवाश्चेत्येवमुभयथाप्याचं धर्म परमाणुगनं न सम्भवत्यनः फर्मनिबन्धनसंयोगपूर्वफागुकादिक्रमण जगदुद्भव- स्यामायः ॥१२॥ समवायाभ्युपगमाच्च साम्पादनवस्थितेः ॥ १३ ॥ समवायाभ्युपगमाश्च परमाणुकारणपक्षासम्मकः । यथा घणु- फं ममनायसम्बन्धन स्वफारण समवेत्यत्यन्तभिन्नत्वात् तथा सम- घायोपि समचापियां समवायसम्बन्धान्तरेगा सम्बध्येत अत्यन्त. मंदपायात, मोपि मम्बन्धान्तरेणेत्यनवस्थानात ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणुनां प्रवृत्तिसभापत्ये प्रवृत्तवाप्नित्यधिप्रसङ्गाद- --

·वेदान्तपारिजातसौरमे
भ्यथा नित्यप्रलयप्रसङ्गात् तदभावः ॥ १४ ॥
रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥१५॥
परमाणूना कार्यानुसारेण रूपादिमत्त्वाच नित्यत्वविपर्ययो उनि.
स्यत्वं स्याद रूपादिमता घटादीनामनिस्यत्वदर्शनातू अन्यथा कार्य
रूपादिहीनं स्यात् ॥ १५ ॥
उभयथा च दोपात् ॥ १६॥
यद्युपचितगुणाः परमाणावस्तदा पृथिव्यप्तेजोवायूनां तुल्य.
तापत्तिः । अपचितगुणा इत्यत्रापि सर्वेषां परमाणूनां प्रत्येकमेकैफ-
गुणयोगेन पृथिव्यादीनामपि कारणगुणानुगुण्येन प्रत्येकमेकैक-
गुणयोगः स्यादित्युभयथापि छोपात तदभाव एव ॥ १६ ॥
अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥
परमाणुकारणवादस्य शिटैः परित्यक्तरवादत्यन्तमनपेक्षा मु-
मुक्षुभिः कार्या ॥ १७ ॥
समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥
सुगतमतं निराफराति ।भूतभौतिकचित्तचैत्तिफसमुदाये ऽऽयुप-
गम्यमाने ऽपि समुदायिनामवेतनस्वादन्यस्य संहतिहेतोरनभ्युए।
मामाच समुदायामम्भवः ॥१८॥
इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन सङ्घा-
तभावाऽनिमित्तत्वात् ॥ १९ ॥
भविद्यामंस्कारविज्ञाननामरूपपडायतनादीनामितरतरतुत्येन
सानादिकमुपपन्नामिस्पपि न तेषामपि सडातं प्रत्यकारण
उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥
इनोपि न तदर्शनं युक्तमुत्तयेत्पाद पूरस्य क्षणिफाये गए।
अमति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ॥ २१॥
भसति दना पार्योत्पत्यायुपगमे चतुओं तुभ्य इन्द्रियालोका-
स्वातू ॥१९॥
घात ॥२०॥

·२ अध्याये २ पादे २९ सूधम्।
३३
नस्कारविपयेभ्यो विज्ञानोत्पत्तिरित्यस्याः प्रतिझाया बाधः स्यातास-
ति हेतो कार्योत्पादाङ्गीकारे पूर्वस्मिन् क्षणे स्थिते सति क्षणान्तरो-
स्पत्तिभवेदिदं योगपचं भवतां क्षणिकवादिना मते स्यात् ॥ २१ ॥
प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२॥
सहेतुकनितुकयोनिरोधयोरसम्भयः सन्तानविच्छेदस्यासम्भ-
घात सन्तानिनां च प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच ॥ २२ ॥
उभयथा च दोषात् ॥ २३ ॥
सन्तानस्य सन्तानिण्यतिरिक्तवस्तुत्वाभावात् सन्तानिनां च क्ष.
णिकत्वादविद्यादिनिरोधो मोक्ष इत्यपि तन्मतमसङ्गतम् ॥ २३ ॥
आकाशे चाविशेषात् ॥ २४ ॥
आकाशे च तेरभावमतिमा सना,सान युक्ता पृथिव्यादिभिरषि-
शेपात् ॥ २४॥
अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥
इदं तदिति प्रत्यभिज्ञानाञ्च तदर्शनमसत् ॥ २५ ॥
नासतोऽदृष्टत्वात् ।। २६ ॥
अभावाद्भावो नैव जायते ऽहष्टत्वात ॥ २६ ॥
उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥
भन्यथानुपायतो विद्याधर्यसिद्धिः ॥ २७ ॥
नामाव उपलब्धेः॥ २८ ॥
विज्ञानमात्रास्तित्ववाभिमतो याहस्याभावो न फिन्तु माय एष।
कुतः । उपलब्धः ॥ २८॥
वैधयांच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥
स्त्रमादिप्रत्ययदृष्टान्तेनापि न जाग्रत्प्रत्ययार्थाभावः प्रतिपाद.
यितुं शक्य. दृष्टान्वदाप्यन्तिपोषम्या स्वप्नशानस्यापि सालम्या-
त्याच॥२९॥

·"वेदान्तपारिजातसौरभे
*
न भावोऽनुपलब्धेः ॥३०॥
किञ्च ज्ञानवैचियाओं वासनानां भावोऽभिप्रेतः, सन सम्भवति
तघ मते यार्थानामनुपलब्धेः ॥ ३०॥
क्षणिकलात् ॥ ३१॥
मवासनाभावः, आश्रयस्थ तव मते क्षणिकावात् ॥ ३१ ॥
सर्वथानुपपत्तेश्च ॥ ३२॥
शून्यपादोषि भ्रान्तिमूलः सर्वथानुपपन्नत्यात प्रत्यक्षादिप्रमाण
विरोधात् ॥ ३२॥
नैकस्मिन्नऽसम्भवात् ॥ ३३ ॥
जैना वस्तुमात्रे ऽस्तिस्वनास्तित्वादिविरुद्धधर्मद्वयं योजयन्ति ।
तन्नोपपद्यने, पफस्मिन् वस्तुनि सत्त्वाप्सत्वादविरुद्धधर्मस्य छाया
तपवयुगपदसम्भवात् ।। ३३॥
एवं चात्माऽकात्य॑म् ॥३४॥
एवं शरीरपरिमाणत्वनाङ्गोहतस्यात्मनो वृहदेहप्राप्तावपूर्णता
स्यात् ॥३४॥
न च पर्यायादप्यविरोधी विकारादिभ्यः ।। ३५ ॥
उपचयापचयात्रियवधानात्मा, अतो न विरोध इति च ।
पतुं शक्य, विकारिरचादिदोपप्रसक्तः॥३०॥
अन्त्यावस्थितेश्वोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६ ।।
अन्त्यस्य परिमाणस्य नियनतामगोयत्या दिमध्ययोरपि नि.
स्यत्वमस्तीनि चत, तर्हि सर्वत्राविशेष: स्यात, पिप देहपरिमाण.
पादः॥३६॥
पत्युरसामञ्जस्यात् ॥३७ ।।
पासुगनं शास्त्रमुपेक्षणीयम, जगदगिन्ननिमिहोपादानमारत
प्रतिपादफायरोधिस्यादुपधर्मप्रासंफत्याच ॥ ३७ ॥

·२ अध्याये २ पादे ४५ सूत्रम् ।
सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॥ ३८॥
पशुपतेरशरीरस्य प्रेरकस्य प्रेर्यप्रधानादिभिः सम्यम्धानुप-
परोध न जगद्धेतुत्वम् ॥ ३८ ॥
अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॥ ३९ ॥
एविरुद्धत्वामित्यस्योत्तरभावित्यादनित्यस्य र शरीरस्यानु.
पपत्तेश्च न पशुपतिर्जगद्धेतुः ॥ ३९ ॥
करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः॥४०॥
जीवरफरणकलेबरकल्पनापि न सम्भवति भोगादिमसक्तः ॥ ४०॥
अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥४१॥
तस्य पुण्यादिरूपाइयोगेन्तयत्वमशरपंच स्यात् ॥४१॥ .
उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ ४२ ॥
पुरुषमन्तरेण यतः सफाशाजगदुत्पत्त्यसम्भवास सत्कारण-
पादोपि साधुः ॥ ४२ ॥
न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥
पुरुषसंसगोस्तीति चेत्, पुरुपस्थ करणं नास्ति तदानीम् ॥ ४३ ॥
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४ ॥
स्वाभाधिफविज्ञानादिमावे खल जगाफर्तृत्वे का प्रतिषेधः, स्वतो
पिनः शक्तिवादः प्रशस्वीकारात् ॥ ४४ }}
विप्रतिषेधाच्च ॥ ४५ ॥
श्रुतिस्मृतिविप्रतिषेधाध शक्तिपक्षोप्रामाणिकः ॥४५॥
इति श्रीमद्भगनिम्बाधिरचिते शारीरकमीमांसाघापया घे-
दान्तपारिजातसौरभे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः। सम्भूत इति तैत्तिरीयके प्रति न वियदश्रुतेः ॥ १॥ परपक्षण स्वपक्षस्याविरुद्धवं निरूपितम् । अधुना धुनीनामन्यो. न्यविरोधाभावो निरूप्यते । वियनोत्पद्यते । कुतः। छान्दोग्ये त. खुरपत्य श्रवणादिति पूर्वः पक्षः ॥१॥ अस्ति तु ॥२॥ तत्रोच्यते । आत्मन आकापः घियदुत्पत्तिरिति ॥२॥ गौण्यसम्भवाच्छब्दाच्च ॥३॥ शते । निरवयवस्याफाशस्योत्पत्त्यसम्भवात् घायुधान्तरिक्ष चैतदमृतमिति शब्दाचाकाशः सम्भूत इति श्रुतिगाणी ॥३॥ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ४॥ एकस्य सम्भूतशब्दस्याकाशे गौणत्वमुत्तरत्र मुख्यत्वं तु तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्मतिवतू स्यात् ॥ ४॥ प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्छब्दभ्यः ॥ ५ ॥ शङ्का निराक्रियते । आकाशादिवस्तुजातस्य ब्रह्माऽव्यतिरे काब्रह्मविद्यानात सर्वविहानप्रतिक्षाया अनुपरोधो भवति । भाफा• शस्यानुत्पन्नत्वे तु स विशेयव्यतिरेकः स्यात, तस्मात् सा पाध्येत । सर्वस्य ब्रह्मापृथक्तंच ऐतदात्म्यमिदमित्यादिशब्देश्यः ॥ ५॥ यावाहिकारं तु विभागो लोकवत ॥ ६ ॥ उपसंहरति । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमित्यादिवाक्येराफाशादिप्रपा यस्य प्रमात्मकायप्रतिपादनेन विकारस्य निधीयते । तथा च याय द्विकारमुमय पय गम्यते । तत्तेजोऽएजतेस्याचा(दाया)काशस्यानु तिस्तेज भाई सुम्पत्येनोतिधलोकपदुपपद्यते। लोफे देवपुत्रपूर्ण ·२ अध्याये ३ पादे १४ सूत्रम् । निर्दिश्य तत्र कतिपयानामुत्पत्तिकयनेन सधैंपामुत्पत्तिका भवति ॥६॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः॥ ७ ॥ अनेन वियदुत्पत्तिन्यायेन घायुरपि व्याख्यातः ॥७॥ असम्भवस्तु सतोनुपपचेः॥८॥ सतो प्रमोसम्भवोऽनुत्पचिरेय, जगत्कारणोत्पत्त्यनुप- पत्तेः ॥८॥ तेजोऽतस्तथाह्याह ॥ ९॥ पूर्वपक्षयति मातरिश्चनस्तेजो जायते वायोरग्निरिति श्रुतेः॥९॥ आपः ॥ १० ॥ तेजस आपो जायन्ते अनेराप इति ध्रुतेः ॥ १०॥ पृथिवी ॥ ११ ॥ भन्यो भूभवति ता अन्नमसृजन्तेति श्रुतेः ॥ ११ ॥ पृथिव्यऽधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२॥ भन्नपदेन भूरुच्यते महाभूनाधिकारात यरकृष्णं तदनस्पति रूपश्रवणादयः पृथिवीति शब्दान्तराच ।। १२ ।। तदभिध्यानात् तु तल्लिङ्गात् सः ॥ १३॥ सिद्धान्तयति। यहुँ स्यामिति तदमिध्यानात् तदात्मानं स्वयमकु- रतस्यादितमापकात शास्त्राच परमपुरुषस्तदन्तरात्मा तत्कार्य- घऐति ॥ १३॥ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १४ ॥ अत उक्तदृष्टिकमात् प्रातिलोम्येन प्रलयक्रमोस्ति, पृथिव्यप्सु प्र. लीयत इत्यादिश्रुतेः जललषणन्यायेनोपश्यते च । १७

·वेदान्तपारिजातसौरभे
अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना-
विशेषात् ॥ १५ ॥
विधानमनसी पतस्माजायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि चेत्यादि।
लिङ्गात् परमात्मनो भूतानां चान्तराले स्याताम, एवं प्राप्तेन कमेण पू.
घोक्तस्य क्रमस्य विरोध इति चन्न वाक्यस्य कमविशेषपरत्वाभावात्।
पतस्माजायते प्राणो मनःसन्द्रियाणि चेत्यनेन ब्रह्मणः सकाशादेव
विज्ञानमनसोः खादीनां चोत्पत्तेरविशेषात् । प्रकृते भूतात्पत्ति-
क्रमातिपादके वाक्ये तस्माद्वा एतस्मादात्मन आफाश. सम्भूत
आकाशाद्वायुरित्यादी आत्मन आकाशस्य चारतराल सृष्टिसं.
हारक्रमबोधकवाक्यान्तरप्रसिद्धानि विज्ञानमनसी इत्यनेनोपल.
क्षितान्यव्यक्तमहदहारादीनि तत्त्वानि शेषानीति सङ्केपः ॥ १५ ॥
चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाक्तस्त-
द्भावभावित्वात् ।। १६ ॥
जीवात्मा निर्णायते।देववत्तीजातो मृत इति व्यपदेशो गौणोस्ति ।
पतश्चराचरव्यपाश्रयः शरीरमा जन्ममरणयो विश्वात् ॥ १६ ॥
नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७ ॥
जीचो नोत्पद्यते। कुतः।स्वरूपतस्तदुत्पत्तिवचनामाषात न जा.
यते नियते घा विपश्चित नित्यो निस्यानाम् अजो होको अपमाणो.
नुते इत्यादिश्रुतियो जीवस्य निस्यत्वावगमाघ ॥ १७॥
ज्ञोऽत एवं ॥ १८ ॥
अहमर्यभून मात्मा ज्ञाता मयति ॥ १८ ॥
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥
जीयोऽणुः अनेन प्रद्योतनेनेर(प्रयोतेनेय)आरमा निष्कामति घनपो
पासूनोंघा अन्येऽयो वा शरीरदेशेऽयः ये ये फेयनास्गलोकात प्रय-
न्ति चन्द्रमसमेय ते सर्व गच्छन्ति तस्मालोकात पुनरे स्वस्मै लोकाय
कर्मणे त्युत्मान्तिगस्थागतीनां थषणात ॥ १९ ॥

·२ अध्याये ३ पादे २६ सूत्रम् । 4 स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २० ॥ उत्क्रान्तिः कदाचित् तिरस्यापि प्राम्य(मोस्वाम्यनिवृत्तिषत् स्यात् । उत्तरयोः स्वात्मनैव सम्मवाजीचोऽणुः ॥ २० ॥ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥२१॥ जीवं प्रस्तुत्य सघा एप महानित्यतिद्वचनान्न जीवोऽणुरिति चेन, मध्ये परमात्मनो ऽधिकारात् ॥ २१ ॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥ २२ ॥ पषोऽणुरात्मा यालाग्नशतभागम्य शतधाकल्पितस्य च भागो जीय इति स्वशब्दोमानाभ्यां जोधोऽणुः ॥ २२ ।। अविरोधश्चन्दनवत् ।। २३ ।। देदेकदेशस्थापि कर देहं चन्दनयिन्युर्यथा हादयति तथा जीगोपि प्रकाशपति । अतः कास्नपरीरे सुखानुभयो न घिर- ध्यते ॥ २३ ॥ अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाऽभ्युप- गमाइदि हि ॥ २४॥ अघस्पितिविशेषभावाद् दृष्टान्तवैषम्यमिति चेन देहैकदेशे ह. रिचन्दनवसृदि ह्ययमात्मेति जीवाघस्थित्य युपगमात् ॥ २४ ॥ गुणाहाऽऽलोकवत् ॥ २५ ॥ देहे प्रकाशो जीवगुणादेव कोष्ठे दीपालोकादियत् ॥ २५ ॥ व्यतिरेको गन्धवत् तथाहि दर्शयति ।। २६ ॥ गुणभूनस्य ज्ञानस्य व्यतिरेफस्तु गन्धवदुपपद्यते, एनाहशगुणा. श्रयं जीपं स एष प्रविष्ट आ लोमभ्य आ नसेम्य इति श्रुतिर्द- यति ॥ २६ ॥ पृथगुपदेशात् ॥ २७ ॥ जीवतद्भानयोशांनत्यापियेऽपि धर्मर्मिभायो युक्त एव । कुतः।

·. , ४० वेदान्तपारिजातसारमे प्रश्या शरीरमारहोत्यादिपृथगुपदेशात् ॥ २७ ॥ तणसारत्वात् तु तद्यपदेशः प्राइवत् ॥ २८॥ बृहन्तो गुणा यस्मिन्निति ब्रह्मेति प्राशवदात्मा विभुगुणत्वान्नित्य विभुमिति व्यपदिष्टः। दृष्टान्ते वृहदेव प्राशो गुणैरपि वृहद्भवति, दार्श न्ते तु जीवोऽणुपरिमाणको गुणेन विभुरिति विशेषः ॥ २८ ॥ यावदात्मभावित्वाच न दोषस्तदर्शनात || २९ ॥ जीवस्य गुणनिबन्धनो विभुत्वव्यपदेशो न विरुषः गुणस्प या. धदात्मभावित्वात् । नहि विशातुर्विशानेर्विपरिलोपो विद्यते अविना- शित्वादविनाशी घा अरे अयमात्मेति तदर्शनात् ॥ २९ ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वऽस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात ॥ ३ ॥ अस्य शानस्य सुषुप्त्यादी सत एव जाप्रदादावभिव्यक्तिसम्म पायावदात्ममावित्वमेव, यथा पुंस्त्वादेर्याल्ये सत एव पोषने ऽमि. व्यक्तिः ॥ ३०॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोन्यतरनियमों वान्यथा।॥ ३१ ॥ सर्वगतात्मवादे भारमोपलब्ध्यनुपलब्ध्योर्षन्धमोक्षयोनित्यं प्रसाः स्थानित्यबसो वा नित्यमुक्ती यात्मेत्यन्यतरनियमो पा स्यात् ॥ ३१ ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात ॥ ३२॥ भारमैप कर्ता स्वर्गकामो यजेत मुमुक्षुद्योपासीतेयार कि- मुक्त्युपाययोधकस्य शास्त्रस्यार्थयत्यात ॥ ३२ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ३३॥ स्खे शरीरे याकामं परिवर्तते इति विक्षारोपदेशात्स फरता ॥ ३३ ॥ उपादानात् ॥ ३४॥ तदेषां प्राणानां निशानन विज्ञानमायेति चोपादानश्यणा' ·२ अध्याये ३ पादे ५२ सूत्रम् । ४१ असन्ततेवाव्यतिकरः ॥१८॥ विभोरंगत्ये ऽपि गुणेन विभुत्वे ऽपि चात्मनां स्वरूपतोऽणुत्या अपंगतस्यामाधान फर्मादिव्यतिकरो नास्ति । ४८ आमासा एव च ॥ १९॥ परेषां कपिलादीनां व्यतिफरप्रसङ्गात सचंगतात्मपादाचा- मासा पच ।। ४९ ।। अदृष्टानियमात ॥ ५० ॥ सर्वगतात्मवादे एमाश्रित्यापि व्यतिकरो दुर्घारः, अहानि- बमा ५० अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५१ ॥ अहमिदं करिये इदं नेति सङ्कल्पाविण्यप्येषमनियमः ॥ ५९॥ प्रदेशादिति चेनान्तर्भावात् ।। ५२ ॥ स्पशरीरस्थात्मप्रदेशात सर्व समासमिति चेत् न, सम सपा- मात्मप्रदेशानामन्ताधात् ॥१२॥ इति श्रीमद्भगवनिम्याविरचिते थारीरफमीमांसायाफ्याचे दा. सपारिजातसीरमे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पापा ३ ॥ .

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
-
तथा प्राणाः ॥ १ ॥
करणोत्पनिश्चिन्यते । खादिवदिन्द्रियाणि जायन्ते ॥१॥
गाण्यसम्भवात् ॥ २॥
न चैतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिसृष्टिमकरणे कर.
गोत्पत्त्यश्रवणात करणात्पत्तिश्रुतिगीणीति वाच्यम् । उत्पत्तिश्रु-
निभूयस्त्वादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाचिराधाच गोण्यस-
म्भवातू॥२॥
तत्प्राक्तेश्च ॥ ३ ॥
तस्मिन् वाक्ये खादिषु मुख्यस्य कियापदस्येन्द्रियेविपि श्रुतेरि-
न्द्रियोद्भयो मुख्य. ॥ ३ ॥
तत्पूर्वकत्वाहाचः ॥ ४ ॥
प्राणाः खादिवदुत्पद्यन्ते, याक्माणमन सामनमयं हि मोम्य मग
आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागित्यनेन तेजोवन्नपूर्वकस्वाभि
धानातू॥४॥
सप्त गतेर्विशेपितत्वाच ॥ ५ ॥
तानि सप्तैकादश वेति सशये प्राणमनूकामन्त म. प्राणाअन:
मामन्तीनि गते,स्तत्र सप्त नामेव न पश्यति न जिघ्रति क रसयते
न वदति न णोति न मनुते न स्पृशतीति विशेषतत्वाध सप्तये-
न्द्रियाणीति पर्व: पक्ष. ॥५॥
हस्तायस्तु स्थिते ऽतो नैवम् ॥ ६ ॥
मतभ्योतिरिन हस्ती चे ग्रह इत्यादिना निधित मन्द्रियाणी
ति नैव मन्तव्यम् । दर्शगे पुरषेप्राणा आमिफादश इनि थुतेरेमादशे.
न्द्रियाणीति सिद्धान्त. ॥ ६ ॥

·अध्याये ४ पादे१३ सूत्रम्।
.
अणयश्च ॥ ७॥
सर्व प्राणा अनुरझामन्तीत्युत्क्रान्तिश्रुतेः प्राणा अणवः ॥७॥
श्रेष्ठश्च ॥ ८॥
श्रेष्ठो मुस्यः प्राणो वाय ज्येष्ठःथेष्ठश्चति श्रुतिप्प्रोक्तःप्राणो महा-
भूतादिव दुस्पंद्यते। कुतः । एतस्माजायते प्राण इति समानश्रुतः ॥८॥
न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥
घायुगानं फरणक्रिया या प्राणो न भवति, किंतु घायुरेघावस्था-
म्तरमापनः प्राण इत्युच्यते, एतस्माजायते प्राणों मनः सन्द्रियाणि
घसं पायुरिति पृथगुपदेशात् ॥९॥
चक्षुरादिवत तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः ॥१०॥
श्रेष्ठोपि प्राणश्चक्षुरादियजीवोपफरणविशेषः। फुतः माणसंया-
दादिपु चक्षुरादिभिः सह प्राणस्य शिरमादिभ्यः शासना-
दियः॥ १०॥
अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ॥ ११ ॥
ननु प्राणस्य जीवोपकरणस्ये तदनुरूपका भावनाफरणत्वा.
होप इति, न ! यतो देहेन्द्रियविधारणं प्राणस्याऽसाधारण कार्यमा
हमेवैतत् पञ्चधात्मानं विभज्यैतद्वाणमवश्य विधारयामीति श्व-
तिदर्शयति ॥ ११॥
पञ्चवृत्तिर्मनोवद्यपदिश्यते ॥ १२ ॥
यथा यहुत्ति मनः सत्तिभिः फामादिभिर्जीवस्योपकरोति त.
थाऽपानादित्तिभिः पञ्चतिः प्राणोऽपि जीवोपफारकायेन व्यपदि-
श्यते ॥ १२॥
अणुश्च ॥ १३॥
उत्क्रान्तिश्रुतेः प्राणोणुश्च ॥ १३ ॥

·वेदान्तपारिजातसौरमे : ज्योतिरायधिष्ठानं तु तदामननात ॥१४॥ पागादिकरणतमन्यादिदेवताप्रेरित कार्य प्रवर्तते, प्रिोगभू. स्वा मुखं प्राविदित्यादिश्रुतेः ॥ १४ ॥ प्राणवता शब्दात् ।।१५।। जीवेनैवेन्द्रियाणां स्वस्वामिभावः सम्बन्धः, स भोक्ताग्य यौत. दाकाशमविषपणं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरियादिश- दात् ॥१५॥ तस्य नित्यत्वात् ॥१६॥ उक्तलक्षणस्य सम्वन्धस्य जीवेनैव निस्यत्वान्न वषिष्टात पताभिः ॥१६॥ त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७॥ श्रेष्ठप्राणभिन्नत्वेन तेषां प्राणानामेतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वे. न्द्रियाणि चेति व्यपदेशात ते प्राणा इन्द्रियसनकानि तत्त्वान्तराणि न तु श्रेष्ठदृत्तिविशेषाः ॥ १७ ॥ भेदश्रुते_लक्षण्याच्च ॥ १८ ॥ धागादिप्रकरणमुपसंहस्याय हेममाऽसन्य प्राणमुचुरिति तेभ्यो घागादिश्याश्रेष्ठस्य ताणस्प मेदभवणात देहन्द्रियादिमितिहेतोः- छान् प्राणादिन्द्रियाणां विषयमाहकत्वेन बैलक्षण्याचतानि तत्वा- न्तराणि ॥१८॥ सञ्ज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ।। १९ ॥ सेयं देवतक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जोधेनाममानुप्र विश्य नामरूपे व्याफरषाणीति तासां हितं त्रिकृतमेकका करवा. जोति नामरूपव्याकरणमपि त्रिपुर्णतः परस्येय फर्म, प एकका देव तांविरूपामफरोत् स एव हि अम्यादित्यादीनां नामसपको । कुतः। सेयं देवतेत्युपत्राम्याने जीवनात्मनानुपिय नामरूपे व्याकरणामी: ति स्याफरपास्य परदेयतापाईकत्योपदेशात ॥१९॥ .

·२ अध्याय ४ पादे २१ सूत्रम् ।
४१
मासादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥२०॥
तेषां विकतानां तेजोयनाना कार्याणि शरीरे शब्दादेयायग-
स्तम्पानि । भूमेः पुरीपं मांसं मनश्चेति अपां मुनं लोहितं प्रापधे-
ति तेजसोस्थि मज्जा वाक् चेति ॥२०॥
वैशेप्यात तु तद्वादस्तद्वादः ॥२१॥
तैपां भेदेन ग्रहणं तु भागभूयस्त्वात् ॥ २१॥
इति श्रीमद्भगवनिम्पार्फविरचितं शरीरकमीमांसावाक्या येदान्त-
परिजातसौरमे द्वितीयध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥४॥
समाप्तश्चायं द्वितीयाध्यायः॥२॥

·तृतीयेऽध्याये प्रथमः पादः।
तदन्तरप्रतिपचौ रंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-
निरूपणाभ्याम् ॥ १॥
समन्वयाविरोधाभ्यां साध्ये निश्चिते ऽथ साधनानि निरुप्यन्ते ।
तत्रादी वैराग्याथै स्वर्गादिगमनागमनादिदोषान् दर्शयति । उक्तल
क्षणः प्राणादिमान जीवो हि सूक्ष्मभूतसम्परिप्वक्त एव देहं विहाय
देहान्तरं गच्छतीति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावाss: पुरुषवचसो
भवन्तीत्यादिमश्ननिरूपणाभ्यां गम्यते ॥
॥१॥
व्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात् ॥ २ ॥
निवृत्करणश्रुत्याऽपां च्यात्मकत्वादितरयोरपि ग्रहणम् । केय-
लावग्रहणं तु तद्भूयस्त्वादुपपद्यते ॥२॥
प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥
तमुकामन्तं प्राणोनूकामति प्राणमनूत्झामन्तं सर्वं प्राणा अनू.
कामन्तीति प्राणगतिथवणाश्च भूनसूक्ष्मपरिवृत एवं गच्छति ॥ ३॥
अग्न्यादिगतिश्रुतरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥
यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं पागप्येति घातं प्राणश्चक्षुरादित्यमि-
त्यादिना वागादीनामग्यादिपु गतेर्लयस्य श्रवणान्न तेषां जीवन
सहगमनमिति चंन्न, अग्यादिगतिथुतेरोषधीलोमानि घनस्पतीन
केशा रति सहपाठेन भाक्तत्वात् ॥ ४॥
प्रथमे ऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तैः ॥ ५ ॥
प्रथमेऽनावपामऽभवणात् फथ पञ्चम्यामाहुनी तासांपुरुषमाय
इति चेन्न, यतः, अदाशब्देन ता पपोच्यन्ते उपक्रमायुपपः॥५॥

·३ अध्याये १ पादे ११ सूत्रम् ।
अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतः ॥ ६ ॥
भूतसम्परिग्यतो जीयो रहनीतिन वक्तुं शक्यम् अयादिवजीव-
स्यायवणादिति चन, इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते घूममभिसम्भवती-
त्यादिनेष्टादिकारिणां धूममार्गेण चन्द्रलोकप्राप्ति निरूप्य त एव सोम-
शन्देन शुत्या निरूप्यन्ते । एप सोमो राजा सम्भवतीत्यनापि.
सोमो राजा सम्भवतीत्यनेन प्रतीते ॥६॥
भाक्तं वा ऽनात्मवित्त्वात तथा हि दर्शयति ॥ ७॥
फेवलकर्मिणामनारमविश्वाइवान् प्रति गुणमाचे सति तद्देवाना--
मन्नं तं दवा भक्षयन्तीति इष्टादिफारिणामन्नत्वेन भक्षत्वं भाकम, प.
शुरंष स देवानामिति थुतेः ॥७॥
कृतात्यये ऽनुशयान दृष्टस्मृतिभ्यां
यथेतमनेवञ्च ॥ ८॥
आमुमिकफलप्रदकर्मक्षये सति पोहकफलप्रदकर्मवान् यथाग-
तमनेयं च प्रत्ययरोहति तय इह रमणीपचरणा अभ्यासो(शो) हयचे
रमणीयां योनिमापद्येन्नित्यादिश्रुतेः वर्णाश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य
कर्मफलमनुभूय ततः शेपेण विशिष्टजातिकुलरूपायुःश्रुतवृत्तसुखमे-
धसो जन्म प्रतिपद्यन्त इति स्मृतेश्च ॥८॥
चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थोति काणांजिनिः॥ ९॥
ननु रमणीयचरणा इत्यत्र चरणमाचार,स्तस्मादेयेप्रसिद्धी न
मानुशयस्यावरोहःसम्भवति चन्न, यत,श्चरणथुतिः कोपलक्षणा.
यानि कार्णाजिनिर्मन्यते ॥९॥
आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥१०॥
ननु तयावे चरण स्यानर्थवयं स्यादिति चेन्न, कर्मणां चरणापे-
क्षयात् ॥ १० ॥
सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः ॥ ११ ॥
सुकृतदुष्कृते फमयी चरणशब्दनोच्यते इति वादरिः ॥ ११ ॥

·- । चेदान्तपारिजातसारमै अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ अनिष्टादिकारिगतिश्चिन्मयते । तत्रतायत पूर्वः पक्षा-निषिदस- क्तानां विहितविरक्तानां दुष्टानामपि ये 4 के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सवें गच्छन्तीति गमनं श्रुतम् ॥ १२॥ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोही तद्गति- दर्शनात् ॥ १३ ॥ यमालये दुःखमनुभूयानिधादिकारिणां चन्द्रमण्डखारोहाधरोही, पुनःपुनर्वशमापद्यते मे वैषस्वतं संयमनं जनानामित्यादिषु यमालय. गमनदर्शनात ॥ १३ ॥ स्मरन्ति च ।। १४ ॥ पराशरायो यमपश्यत्वं स्मरन्ति च ॥१४॥ अपि सप्त ॥ १५ ॥ रोरवादीन सप्त नरफानपि स्मरम्ति ॥ १५॥ तत्रापि च तव्यापारादविरोधः ॥ १६ ॥ रोरवादिष्वपि चित्रगुप्तादीनामधिष्ठातॄणां यमायत्ततया यमस्य- घ घ्यापारात् तत्रान्येप्यधिष्ठातार इति नास्ति विरोधः॥१६॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ॥ १७॥ अपराधान्तःपञ्चाग्निविद्यायामधेतयोःपयोर्न कतरेण च तानी. मानि क्षुदाण्यासदावर्तीनि भूनानि भवन्ति जायस्वं नियस्येत्येताह एनीयं स्थानं तेनासो लोको न सम्पूर्यत इत्यनिष्टादिकारिणामनपरोहं दर्शयति । पयोरिति च विद्यार्मोनिशस्तयोः प्रसस्वाद रात- प इत्यं विदुरिति वेषयामः पन्था,इसापू दत्तमिति पितुयाण,स्तयो- रन्यारेणापि पेन गच्छन्ति तानीमानि तृतीयस्थानमानि भूतानीति पापिनां चन्द्रगतिनास्तीति वाक्यापः ॥ १७ ॥ न तृतीये तथोपलव्धेः ॥ १८॥ एतीये स्थान मिष्टादिफारिवारम्भापमपि पचमाहुस्खक्षा मास्ति।

·३ अध्याये २ पादे ४१ सूत्रम् । . . फलमत उपपत्तेः ॥ ३८ ॥ अतो ग्रहाण एव तत्तदधिकारिणां तदनुरूपं फलं भवत्यष तदातृधोपपत्तेः ॥ ३०॥ श्रुतत्वाच ॥ ३९ ॥ सपा एप महानज मात्मालादो पसुदानः एप पवानन्दयतीति सरफलदत्यस्य भुतत्वाथ ॥ ३९ ॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४०॥ धर्म फलहेतुं जैमिनिमन्यते कृप्यादिवत् तस्यैव तखेतुत्वोपपत्तेः। यजेत स्वर्गकाम इति तनुत्वभवणाध ॥ ४० ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥ तुशब्दः पक्षनिरासार्थः । फलदं पूर्वोक्त परमात्मानं पेदाचा- यो मन्यने, पुण्यन पुण्यं लोकं नयतीति यमेवैप वृणुते तेन लभ्य इति घ परस्य तदेतुत्वव्यपदेशात ॥ ११ ॥ पति श्रीमद्भगवनिम्याविरचिते शारीरकमीमांसावाक्यार्थे धंदान्तपारिजातसौरभे तृतीयाध्याय द्वितीयः पादः ॥२॥ ८ ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यऽविशेषात् ॥ १ ॥ अनेक प्रोक्तमप्युपासनमेकमेव, चोदनाचऽविग्यात् ॥ १ ॥ भेदान्नेति चेदकस्यामपि ।। १ ।। विद्यायां पुनः श्रुत्या वेद्यभेदान्न वियफ्यमिति चेत् म कचित प्र. निपभेदात् कचित् प्रकरणशुद्ध्यर्थमेकस्यामपि विधायां पुनरुया. घुपपत्तः ॥२॥ स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेधिकाराच स- घवञ्च तन्नियमः ॥३॥ यथार्वणे तेरामेनां ब्रह्मविद्या पदेत शिरोवतं विधिवद्युम्तु चीर्णमिति शिरोघनम, नदपि विद्याभेदकं न, यतःम्वाध्यायाध्ययना- अनया सिरोव्रतं विधीयते । तस्याध्ययनाङ्गत्वं सति आथर्वणिकेतरा- प्राह्य या ननियमोति । यतः समाचारण्ये ग्रन्गप चव यतस्पेन शि- रोयनामनन्ति। नैनपचीमाधीन इति पचनाच। सौर्याविहामयथ तनियमः सतत एव ॥३॥ दर्शयति च ॥ ४ ॥ सर्वे घेदा यत्पदमामनन्तीनिश्रुतिदर्शयति च विधैक्यम ॥ ४ ॥ उरसंहारोाभेदाहिधिशेषवत्समाने च ॥ ५ ॥ विद्येश्य सति गुणोपसंहार. कर्तव्य', प्रयोजगाऽमेदात, अग्नि- होत्राविधिपत ॥ ५ ॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ६ ॥ अथ ममामन्य माणमूचुम्मन्न उहानि तथति संध्य पर प्रा. ण उगायांदात याजसंगेयक भूयत, अथ ह य शयं मुख्य प्रा.

·३ अध्याये ३ पादे १० सूत्रम्। पस्तमुद्रीयमुपासांचक्रिरे इतिच्छान्दोग्ये च धूगने । फिमन विधे- समुत तद्भेदहति संगये विधेयमिति । ननु प्राणस्प बाजमनंयफ छ गाउलायेति कर्तुत्वं छान्दोग्य च तमुद्द्रीयमिनि फर्मत्वमभिधीयतेऽतो বিশ্বালানি খর ততুমনিহৰু অধিনায়ঃ মাধ- माजहरनननामिनिष्याम इत्युद्गीथस्यैवाधास्यायप्रतीतः । त- स्मादुभयन विषयमिति प्राप्तम् ॥ ६ ॥ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ७ ॥ तत्रोच्यतेन विधेयम, मोमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्युद्रीण. एयवं प्रणयमुपाम्यं प्रक्रम्पोद्गीथमाजहरिति यवनात राश्वयवभूता मणः प्राणपियरछान्दोग्येभिहितः । घाजसोयफ श्यविशंपेणी- दीपेनात्ययामेत्युपश्रमात् कृामोद्रीयः प्राणहर्विषयः । इत्थं प्रकम- भेदाद्विद्याभेद पय सिद्धति । योद्दीपाचयत्रे प्रण परमात्मष्टि- विधानाऽविशेषेपि हिरण्मयपुरुपरष्टिविधानात परोबरीपस्त्वादि- गुणविशिषिधानमन्यत् ॥ ७ ॥ सज्ञातवेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८ ॥ सम्झासो विद्ययामेति चेत, तस्या दुर्यलत्वं न या प्रकरणभेदा दित्यनेनोक्तम्, सम्कावं तु विधेयभेदेप्यस्ति यथानिहायसञ्चा नित्यामिहोत्र कुण्डपायिनामयनाग्निहोत्रे च.en. व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९॥ छान्दोग्ये सर्वागीय विद्यासु प्रथमं प्रस्तुतस्प प्रणवस्योपा- যান চাদাঘমালাবি মাযহায়াথি সৎ- यविषयत्वं ममझमम् । छान्दोग्य उद्गीथायययः प्रणवः, पाजसनेय- फे करमोद्रीयः प्राणाचीपास्य इति विद्याभेदः ॥९॥ सभिदादन्यतेमे ॥ १० ॥ छान्दोग्ये, काजमनेय च प्राणमयादे जेष्ठमधेपथगुणोपेनः भाण उपास्यतया वागादयों पसिहत्यादिगुणका उकार ने च गुणाः माणे समर्जिताः। फोपीतकिप्राणसंवादे तु बागादीनां गुणा उत्ता ग तु माणे समर्पिताः । तत्रोच्यते-अन्यत्र फौपीतकिमाणसंपादेखि ·वेदान्तपारिजातसौरभे प्राणसम्वन्धिरवेन ते उपादेयाः, ज्येष्ठयश्रेष्ठयनिमित्तस्य वागादीनां प्राणायत्तत्वादेः सर्ववैक्यात ॥१०॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ सर्वत्र, गुणिनोऽभेदादानन्दादयो गुणाः परविद्यासूपसंह तेव्याः॥११॥ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १२॥ परस्वरूपगुणप्राप्तौ प्रियशिरस्त्वादीनां प्राप्तिस्तु नेप्यते, शिरआ. धवयवभेदे सति ब्रह्मण्युपचयापचयप्रसङ्गात् ॥ १२॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ।। १३ ॥ आनन्दादयस्तु गुणाः गुणिनः सर्वत्रैकत्वावुपसहियन्ते ।। १३।। आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ तस्य प्रियमेव शिर इत्याद्यभिधानं तु अनुचिन्तनाथम, इतरम- योजनामावात् ॥१४॥ आत्मशब्दाच ॥ १५॥ अन्योन्तर आत्मेत्यत्रात्मनः शिरःपक्षाघसम्भवात् तदनुध्यानाय तदभिधानम् ॥१५॥ आत्मगृहीतिरितरवदुचरात् ।। १६ ।। अन्योन्तरमात्मेत्यत्रात्मशब्देन परमात्मन पय ग्रहणम् यथात्मा घा इदमेक एवान आसीदित्यत्रात्मग्रन्दन परमात्मन पय ग्रहणम, तद्वत् । सोफामयत यहु स्यामित्यानन्दमयविषयानुत्तरवाक्याइपि तहणम् ॥ १६ ॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ पूर्वत्रामात्मगि प्राणादायात्मशब्दान्ययदर्शनादात्मानन्दमप :- स्यारमशब्देन परमात्मनोऽपरिमह इति चत, सादेय रोग सम्देन त

·३ अध्याये ३ पादे २३ सूत्रम् ।
परिग्रहः, पूर्वप्रापि परमात्मयुद्ध्यैयागामगि शाणादाचारमन्दान्य-
यनिश्चयात् ।। १७॥
कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥
अशिष्यमाचामेदाशत्या चाचामेदेतमेव तदनमाग्नं कुरुते-इत्या-
विनाऽणां प्राणयासस्वध्यानमप्राप्त विधीयते, स्मृत्याचारप्राप्तस्पाच-
मनस्य तु तत्रानुवादमात्रत्वात् ॥ १८॥
समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥
याजसनेपिशाखायां सत्यं प्रीत्युपासीतेत्यारश्यात्मानमुपा-
सीत मनोमयमित्याद्यनिरहस्ये मनोमयोयं पुरुष स्यादिगृहदारण्यके
च शापिडल्यविद्याम्नाता | सा च यथा ऽनेकशास्त्रासु धैकानिये.
क्या, तफस्पामप्येकच विद्यफ्याद् गुणोपसंहारः ।। १९ ।।
सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥
यथा शाण्डिल्यविधेयर तत्सम्बन्धादू गुणोपसंहारः, पर्व सस्य
प्रोत्युपमादे कविधात्यसम्बन्धात् तस्योपनिषदहरित्यधिदैवतं त-
सोपानपदहमित्यध्यात्ममिति श्रुत्युक्त नाम्नी उपसंहिते इति
पूर्वः पक्षः ॥ २०॥
न वा विशेषात् ॥ २१॥
सिद्धान्तस्तु स्थानभेदादुपसंहाये नोपपद्यत इति ॥ २१ ॥
दर्शयति च ॥ २२ ॥
तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुप्य रूपमिति श्रुतिश्चाविस्थाविस्वस्थयो.
गुणोपसंहाराभावं दर्शयति ।। २२ ॥
सम्भृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ २३ ॥
प्रझज्येष्ठा चीयां सम्भृतागि प्रयाग्ने ज्ये, दिवमाततानेस्यादिना
तैत्तिरीयपविहितानां सम्भृतिधुव्याप्तिप्रभूतीनां गुणानामपि स्थान-
भेदादेव विद्यान्तरे नोपसंहारः ॥२३॥

·હિર चेदान्तपारिजातसौरभ पुरुषविद्यायामपि चेतरामनाम्नानात् ॥ २४ ॥ पुरुषो वाच गश इत्यादिना छान्दोग्ये तवं विदुषो यह स्यश्यादि- मा तैत्तिरीयफ च श्रूयमाणायां पुरुषविद्यायामपि एकत्रोक्तानां त. स्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि तत्प्रातःसयामित्यादीनां प्रकारापा. मन्यत्रानाम्नानाद्विद्याभदः ।। २४ ॥ बेधार्थभेदाच ॥२५॥ सधै प्रविध्य हृदयं प्रवियेत्यादिमन्त्राणां देवा ह चे सत्रं निषेहु- रियादिनोक्तानां मवर्यादिकर्मणां च न विद्यायामुपसंहारः कुतः। घेधादीनामर्थानां विद्याभिन्नत्वात् ।। २५ ।। हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात कुशाच्छन्दास्तु- त्युपगानरत् तदुक्तम् ॥ २६ ॥ तदा विद्वान् पुग्यपापे विधूगेत्यादिश्रुतिमोक्तायो पुगयपापपि. मोचनात्मिकायां नम्य पुन्ना दायभुपयन्ति सुरक्षा साधुकृत्यां विपन्त पापकृत्यामिनि विद्वत्यकपुण्यपापमहणभूतमुपायनमुपसहियते । कुतः शाखास्तरीयोपायनशब्दस्य हानिशवशेषत्वात । यथा कुशा वानपत्या इति कुशानां वानस्पत्ययप्रकाशफयाक्यशेपतामोदुम्य रा इति वाक्यं गजते, यथा च च्छन्दोभिः स्तुतिति वापयशपतां देवच्छन्दांसि पूर्वाणीतियाक्यं भजते, यथा च हिरण्येन पोडशिनः स्तोत्रमुपाफरोतीति चास्यशेषतां ममाध्युपिते सूर्य इति धाक्यं ग- च्छति, यथा च ऋत्विज उपगायन्तीत्यस्य नाध्वर्युरुपगायतीति शे- पनामापयते अपि तु धास्यशेषः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पगायुक्त जमिनिनापि ॥ २६ ॥ साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ शरीरादफमणमलायां निःशेषतमा पापपुगधहानिः। कुतः 10. रीरवियोगातयात्ताश्यां नगमांगामाचात । एवमेग्राम्य धीयत- अशरीरंधात्र सलंग प्रियाप्रियं स्पृशत, एप समसामानकरी- यसमुत्याय परं ज्योतिष्पसम्पय स्खन सणापतशयादि।

·३ अध्याये ३ पादे ३१ सूत्रम् ।
एवं सति देहयियोगसमये जात पय फर्मायो विरजा नदी तां म.
समात्योते तमुरुतदुष्कृते विधूनुते इति नदीतरणानन्तरं पठ्य.
छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥
विदुपः पुण्यं पापं मामात सुहद् दुहंध च्छन्दनः प्राप्नोति, एवम्-
भपाविरोधो भवति ।। २८ ।।
गतेस्र्थवत्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥ २९॥
सुतकृत योरविशेषतया निवृत्या गोरर्यवत्वम् । यदि सु.
कनमनुचर्नेत, तदा ताफलभोगान्तरमावृतिः स्यात् । एवं सत्यना-
त्तिधुनिविरोधी भवेत् ।। २९ ॥
उपपन्नस्तलक्षणार्थीपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३० ॥
नझोपामस्य शरीरवियोगकाले सर्वकर्मक्षयेपि पन्था उपपशः।
कुत्तः परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स नत्र पति
जझन् कोडन् रममाण इत्यादिपु ददादिसम्बन्धलक्षणार्थोंपलब्धेः ।
यथा भूपसवफस्य मीमाधमिद्धिस्तद्वत् । सस्थूलशरीरमर्वकर्मनये.
विविद्याप्रमायाद्विशिष्टस्थानगमनार्थ सूक्ष्म शरीरमनुवर्तते । तांद्वयो.
गानन्तरमुक्तश्रुतिनक रूपं विद्वान प्राप्य ब्रममावापभो भवतीति
भावः ॥३०॥
अनियमः सर्वेपामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥
বন্ধীৰথিবখাপ্পার্থখাবি সুষমা সানসারুবানা-
मेनि नियमो न, किंतु सा ब्रह्मोपामीनानां सपाम् । तथा हि गतेः
सर्वसाधारण वे सति य एवमेतद्धिदुर्य चेमेरण्ये श्रद्धा सत्य-
मुरासत तेचिपमभिसम्भयन्ति ।
अग्निज्योतिरह शुकः पगमामा उत्तरायणम् ।
तय प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ग्राचिदी जनाः ॥
इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यागविरोधः ॥ ३१ ॥

·वेदान्तपारिजातसौरमे यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ चसिष्ठादीनां स्वधिकारफलकर्मवशायावदाधिकारमवस्थितिः॥३२॥ अक्षरधियां ववरोधः सामान्यतभावाभ्यामौ- पसदवत् तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ पतई तदक्षरे गार्गि प्राह्मणा अभिवदन्स्यस्थूलमनरावहस्व- मित्यक्षरसम्बन्धिनीनामस्थूलत्वादिधियां ब्रह्मविद्यासु सर्वासु परिप्र- हः । कुनः सर्वत्राक्षरस्य ब्रह्मणः प्रधानस्य समानत्वाद, गुणानां चा- स्थूलत्वादीनां तत्स्वरूपानुसन्धानान्तर्भावाश्च। यथा जामदग्न्ये ऽहीने पुण्डाशिनीपूपसत्सु सामधेदपठितस्य मन्त्रस्या ऽग्नहोत्रमित्यादेया- जुर्वेदिकेन खरेण प्रयोगः क्रियते । तदुक्तम्-गुणमुख्यव्यतिक्रमे तद्- थत्वान्मुण्येन वेदसंयोग इति ॥ ३३ ॥ इयदामननात् ॥ ३३ ॥ अस्थूलस्वादिविशेषितैरानन्दादिभिः सर्वोत्कृष्टब्रह्मचिन्तनाये- सोरियदानन्दादिकं सर्वानुयतनीयम् । प्रधानानुवर्तिनोपि स. कर्मवादया यत्रोक्तास्तत्रानुसन्धेयाः ॥ ३४॥ अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनोन्यथा भेदानुपष- त्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ॥३५॥ गनु वृहदारण्यके यत्साक्षादपरोक्षाद् ग्रम य आत्मा सर्यान्तरस्त. ग्मे व्याचश्वेत्युपेस्तप्रश्ने यः प्राणेन प्राणितिसरी आरमा सर्पान्तर इत्यादिप्रतिवचनम्। तत्र अन्तरा स ते थारमा सर्चान्तर इति देहान्त. रस्येन प्रत्यगामसम्बन्धुपदेशः, तस्यैव प्राणनादिहेतुत्यात् । तथैय नत्र योग साक्षादपरोक्षादमयमात्मा सन्तरस्तम्मे ज्याचम्यति कहोलप्रश्नं योऽशनायापिपास शाकं मोहं जरा मृत्युमत्येतरियादिम- तिवचनम् । तत्र तु परमात्मविश्य उपदंश इति विद्यामंदः । इतरा मनियननभेदानुपपत्तिरिति चेत् न उभयत्र मुख्यस्थय सोनयी- मिय. प्रश्नप्रतिवचनयोधिपायात । यथा सविद्यायां सतः पर. .

·३ अध्याये ३ पादे ३१. सूत्रम् । মমিন যুগানধারণায মাথায় ধরঃ গ্রান্ত মূহ বন্ধ मा भगवान् पिशापयरिवति प्रश्नस्य एषोऽणिमतदास्यमिदं सर्व तत् सत्यमिति प्रतिवचास्य चावृत्तिदृश्यते । तदापि घेघस्याशसापा. पतीतत्वप्रतिपादनाय प्रश्नपतिवचनादृत्तिरुपपद्यते ॥ ३५ ॥ व्यतिहारों विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३६॥ सर्धमाणिप्राणनादिहेतुत्वेन जीवाद्यावृत्तस्य परस्यानुसन्धा. नमुपस्तवत्कहोलेनापि कार्यम्, तथाशनायाचतीताजीयाधावृत्त- स्प फहोलयदुपस्तेगापि कार्यमू-पवमन्योन्यमनुसन्धागव्यत्ययः। एवं सति जीवाद प्रक्ष व्यासं भनि । यतो यायलयप्रतिवचना- न्युभयौर्फ मर्यास्मानमुपास्यं विशिषन्ति, यथा सद्विचायामेफर्मय सद्मा सणि प्रतियलागि विशिषन्ति ॥ ३६॥ सैव हि सत्यादयः ॥ ३७॥ संवसच्चब्दाभिहिता सेयं देवतक्षत तत्तेजः परस्या देवतायामिति प्रकृतेय स्खलु यथा सौम्य मधु मधुशतो निस्तियन्तीत्यादिपर्याये- भ्यनुवर्तते, ऐनदास्यमिदं सर्वं तत्सत्यमिति प्रथमपर्यायपठिता एच सम्पादयः सर्वेषु पर्यायपूपसंहियन्ते ॥ ३७ ।। कामादीतरत तन्न चायतनादिभ्यः ॥ ३८ ॥ मथ यदिदमस्मिन् ब्रहापुरे दहरं पुण्डरीफ पेश्म दहरोस्मित- तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेएव्यमित्युपफम्यैप भात्मापदतपा- मेत्यादिना सत्यकामरवादिगुणवतश्छ भाग्य स वा एप महानज भारमा योयं विज्ञानमयः प्राणेषु परितनय माकाशस्तस्मिन् शेते सर्यस्य पशी सर्वस्येशान इति घशित्वादिगुणवतः परमात्मन उपा- स्परयं चाजमनेयफे च श्रूयते । इहमियत्र विक्यं यतः, सस्यकाम- स्वादिषाजमनेयम घांशत्यादि ध छान्दोग्ये ग्रहीतव्यम् । कुतः । मायतनाविशेषात् ॥ ३८॥ आदरादलोपः ॥ ३९॥ भादरादानाताना सत्यकामयादीनां प्रतिषेधो नास्ति, महना.

·वंदान्तपारिजातसौरमे
मेति प्रतिषेधस्यानझामकपडायपरत्वात ॥ ३९ ॥
उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ४०॥
उक्तलक्षगाया प्रझोपासनया प्रमोपसम्पमे सर्वलोकेषु काम.
चारो भवति । ननु अत्तलोकप्राप्तिसङ्कल्पपूर्वकं तत्साधनानुष्ठान विता
फुनः सर्वत्र कोमचारः। तत्रोच्यते, उपसम्पत्तरंग हेतोः। परं ज्यो.
तिरुपसम्पध नेन रूपेणाभिनिप्पद्यते स स्वराइ भवति तस्य सर्वे
लोकपु कामचारा भवतीतिवचनात ॥४०॥
तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्घ्यऽतिबन्धः
फलम् ॥४१॥
शोमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीनेत्यादिफर्माणाधयोपासनस्य क.
मेखनियमः । कुनः । तेनोभी कुरुतो यश्चैतदेवं घेद यश्च नैवं वेदेति
श्रुनौ तस्यानियमस्य दर्शनात् । अनुपासफस्यापि प्रणपेन कर्मा-
भूनेग कणि कर्तृत्वश्रवणापासनस्य फर्मस्वऽनियम निभी-
यते । यतश्च कर्मफलादुपासनस्य पृथक् फल यदेव विधया करोति
श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीत्युपलभ्यते ॥ ४१॥
प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४२ ॥
दहरस्य गुणिनस्तत्तद्गुणविशिष्टतया गुणचिन्तनपिचिन्तनमाव-
सनीयम् । इन्द्राय राक्षे पुरांडाशमेकादशकपालं निपेदिन्द्रायाधिरा-
जाय इन्द्राय] स्वराज्ञ इति पुरोटाशपदानवत । तदुक्तं नाना पाई.
यता पृथग् छानादिति ॥ ४२ ॥
लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४३ ॥
मनचिनो वाचितः प्राणचितशक्षुश्चित भोचितः कर्मवि.
तौग्निचित इत्याचग्नयः यरिफाशंमागि मनमा सङ्कल्पयन्ति संपाम.
घमा तिरिति ताम्दतागपंघिदे मयंदा सर्वाणि भूतानि चिन्वय.
पि स्थपो इत्ययमादिीलगानां याहुल्गाविधामयमायभूगा एष ।
लिन हि प्रफागणाद् पलीयः। तदपि शेषलक्षणे उक्तं तिलिङ्गया-
कराकरणस्थानममाश्यानां समयाये पारदीयल्पमपिप्रमा.
दिप्ति ॥४३॥

·३भपाये ३ पादे ४९ सूत्रम् । पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसवत्॥४४॥ भय पूर्वपक्षः । इष्टकाभिरग्नि चिनुत हति विहितस्य क्रियामय- स्थ पूर्वस्यायं विफल्पः प्रकरणात् स्यात् । लिङ्गस्यात्रार्धयादा त्वेन बलीयस्त्याभावात् उक्ता अग्नयः प्रियारूया एव, मगोप्रहं ग- छातीतिषत् ॥ १४ ॥ अतिदेशाच्च ।। ४५ ॥ सेपामेफेक पय नायान् याघागसौ पूर्ण इति पूर्णस्याग्नीय तेष- सिदिश्यते । अतस्ते फ्रियारूपा एव ॥ ४५ ॥ विद्यैव तु निर्धारणाहर्शनाच ॥ ४६॥ सिदान्ते विधात्मका एव ते । फुनःति हैने विद्याचिनापति नि- धारणात् । अप्रैतेपामङ्गिनो विद्यामयक्रतोस्ने मनसाधीयन्त मनमा. चीयन्त मनसेषु महा अगृह्यन्त मनसास्तुघन्त मनसायसन, परिफ पछे फर्म मियत स्यादी प्रतीतेश्च ॥ ४६ ॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न वाधः ॥ ४७॥ तेइते विद्याचिता पवेति श्रुतेः एययिदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्तीति लिङ्गस्य विद्यया हेचते पयंधिदशिता भवन्तीति घा. यस्प घ प्रफरणादू गळीयस्त्वात तेपामग्नीगां घिद्यामयमारय- इतायाधोन॥४७॥ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद दृष्टश्च तदुक्तम् ॥ १८ ॥ महा अगृधन्तेत्यादिभ्योऽनयन्धेश्यः भुत्यादिश्यश्च त्रि- धामपक्रतुः पृथगेय, शाण्डिल्याविचिद्यान्तरपृथक्तवत । नपा सति विधिः परिकवण्यते । दृष्टश्चानुवादमरूपे यदेव विधया करोतीत्यादी - कल्पग्रमानो यिधिः । वचनानि स्यपूर्वरधादिल्युक्त च ॥४८॥ न सामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युक्नहि लोका- मनसे ·६८ वेदान्तपारिजातसौरभे पत्तिः ॥४९॥ मानसमहसामान्याय्येषां न क्रियामयक्रवङ्गत्वम् । विद्याल- परवोपलब्धः। स एष एव मृत्यु एतस्मिन् मण्डले पुरुष अनिर्वे मृत्य रित्यन्यादित्यपुरुषयोमनःसारश्येन वैषम्यापगमः । नहि लोको गो. तमानिरित्य मेलोंकापत्तिः ॥ ४९ ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्त्वनुबन्धः ॥ ५० ॥ अयं वाव लोक एपोग्निचित इत्यनन्तरेण चास्य शब्दस्य मन. चिदाधग्निविषयस्य ताद्विध्यं मनश्चिदादिपूपादेयानामन्यङ्गानां भूय- स्त्वाद् बहुत्वात् तेषां क्रियाग्निसन्निधानुबन्धः ॥५०॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५ ॥ उपासनघेलायां यद्धावस्थः प्रत्यगात्मा चिन्तनीयः, शरीरे तदा तादृशस्यैवात्मनः सत्त्वादिस्येके ॥ ५॥ व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ॥ ५२ ॥ समापदाकारादिलक्षणो मुक्ताकारः प्रत्यगात्मा साधनकाले ऽनुसन्धेय,स्तारपस्यैष मुक्तो भाविषात ध्यानानुरूपपरमात्मप्रा. प्तिवत् ॥५२॥ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५३॥ ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीतेत्येवमाद्या उद्गीथानप्रतिषसा उपासना न स्वशाखास्वेव व्यवस्थिताः । अपि तु प्रतिवेदं सर्व- शाखास्येव प्रतिबध्यन्ते । कुतः । उद्गीथश्नुतेरविशेषात् ॥५३॥ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ॥ ५४ ॥ यथा कुटहरसीतिमन्त्रः यथा घा प्रयाजाः, सदस्यत्रोताना- मुपासनानामितरत्र योगेऽविरोधः ॥ १४ ॥ भूम्नः क्रतुवघ्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ॥ ५५ ॥ धोखागपघायां समग्रोपासनस्य प्रशस्तता यथा पोर्णमाला- ·३ भध्याये ३ पादे ६३ सूत्रम् । दीनां साझानामेका प्रयोगः, एवं मुर्दा ते ध्यपतिष्यमा नागमिष्य रस्यादिका प्रत्यङ्गमुपासने दोषं युवती समस्तोपासनस्य प्रशस्तता दर्शयति शुतिः ॥ ५ ॥ नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५६ ॥ पाणिरत्पविद्यादीनां नानात्यम् । कुतः। तत्तच्छदादिभेदात् ॥१६॥ विकल्पोऽविशिष्टफलस्यात् ॥ ५७ ॥ विधामेव उक्तस्तत्रानुष्ठानविकल्पोऽयिशिएफलस्यात् ॥ ५७ ॥ काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्व- भावात् ॥ ५८।। ग्रहापाप्तिपतिरिकफलानुष्ठाने नियमो, नियमप्रयोजकपूयों- ताईत्यमायात ॥५॥ अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ५९॥ यहुमिलि फर्माणाधितानामुद्गीथादिविधागां मिपमेन फर्म- सूपादानमित्याक्षिपति । उद्गीयादिवाधितानां विधानामुद्गी- यादियदनभायः ॥ ५९॥ शिष्टेश्च ।। ६० ॥. उद्गीथमुपासीतेति शासनायोपादाननियमः ॥१०॥ समाहारात ॥ ६१ ॥ होत्पदनापापि दुरुद्वीपमनुसमाहरतीति प्रणबोगीयोरे- पेन सम्पादनाथ ॥ ६१॥ गुणसाधारण्यश्रुतेथ ॥ १२॥ तेनेयं त्री यतते इति गुणसाधारण्यभूतेश्च ॥ ६२ ॥ न वा तत्सहभावाश्रुतेः ।। ६३ ॥ नानाभिताना विधानामइयत मनुपूपादाननियमः, प्रत्यक्षमा-

·वेदान्तपारिजातसौरभे.
वाभषणातू ।। ६३॥
दर्शनाच्च ।। ६४ ॥
पविश्व ब्रह्मा यथं यजमाने सर्वाधर्विजोऽभिरक्षतीति भुंनी
बेदनानियततादर्शनाच ॥ ६ ॥
इति श्रीमद्भगवत्रिम्वाकविरचिते शारीरकमीमामावाक्या
घेदान्तपारिजातसौरभे तृतीयाध्यायस्य
तृतीयः पादः ॥३॥

·हतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
पुरुषार्थोऽतः शन्दादिति बादरायणः ॥ १॥
नाप्राप्तिर्षियातः, प्रादाविदामोति परमित्यादिशब्दादिति भ.
गवान् यादराया मन्यते ॥१॥
शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः॥२॥
फर्मानभूनकर्तुमस्कारद्वारेण विधायाः फर्माङ्गत्वम् । कर्तुः कर्म-
शेषत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः । यथा पर्णमयीद्रव्यादिवपापश्लोक-
यषणाविफलधुति, स्तदिति जैमिनिर्मन्यते ॥ २ ॥
आचारदर्शनात् ॥३॥
जाफोह धैर्द हो यहुदक्षिणेन यक्षेनजे स्पादिश्रुति यो अनफा-
दीनामाचारदर्शनात ॥३॥
तच्छुतेः ॥ ४॥
यदेव विधया फरोति श्रद्धयोपनिषदा तदेय वीर्यवत्तरं भवति
घिद्याया कोपयोगित्वस्य थुतेः॥४॥
समन्वारम्भणात् ॥ ५॥
ते विद्याफर्मणी समन्वारभते इति विद्याकर्मणोः साहित्यय
तहतो विधानात् ॥ ६ ॥
विद्यावतः आचार्यकुलावदमधीत्य ययाधिधान गुरोः फर्मा-
निशेषेणामिममा स्व कुटुम्य शुचौ देशे स्याध्यायमधीपान इति
क.मंविधानाध ॥६॥
नियमाञ्च ॥ ७ ॥
कुषयह फार्माणि जिजीविषेच्च समा इत्यादिनिममाघ । ७॥
नाथ ॥५॥

·७२ वेदान्तपारिजातसौरभे. अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तईशनात् ॥८॥ नत्रोच्यते। जीयात् कर्तुरधिफस्य सर्वेश्वरस्य सर्वनियन्तुध. स्वनोपदेशात पुरुषार्थात इति भगवतो बादरायणस्य मतम् । एष सर्वेश्वरः मन्तः प्रविष्टः वास्ता जनानां सर्यस्य घरी सर्वस्येशानः तं स्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि स चेदा यत्पदमामनन्तीत्यादित र्शनात् ॥८॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ विद्याया अकर्माङ्गत्वेपि किमी घयमध्येयामहे किमी प. सं यक्ष्यामहे इत्यादिदर्शनं तुल्यम् ॥ २॥ असार्वत्रिकी ॥ १० ॥ यदेव विधयेति ध्रुतिन सर्वविधाविषया ॥ १० ॥ विभागः शतवत् ॥ ११॥ तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते इत्यत्र फलद्वयनिमिचशतविभाग- पद्विभागो ज्ञेयः ॥ ११॥ अध्ययनमातवतः ॥ १२ ॥ भाचार्यकुलावेदमधीत्येत्यत्र स्वध्ययनमात्रवतः कर्म विधीय- से॥ १२॥ नाविशेषात् ॥ १३॥ नियमवाक्यस्यापि नियमेन विद्वद्विषयकवायोगात ॥१३॥ स्तुतयेनुमतिर्वा ॥१५॥ विद्यास्तुतये विदुषः कुर्वन्नेवेह फर्माणीति कर्मानुशा क्रियते ॥१४॥ कामकारेण चैके॥१५॥ कि प्रजया करिष्यामो येषां नोयागत्मायं लोक इस्यके विदुष स्वच्छया गाईस्थ्यसागमत एषाऽधीयते ॥ १५ ॥ ।

·भायाये ४ पादे २२ सूत्रम् । ७३ उपमर्द च ॥ १६ ॥ मत एष विद्यया फोपमर्द च क्षीयन्ते चास्य कर्माणि स. स्मिन् रष्टे परावर इत्यादिना पठन्ति ॥ १६ ॥ ऊध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥१७॥ ऊध्वरेतःखाश्रमेषु विद्यादर्शनाच तस्याः स्वातन्य निश्चीय. ते। ते तु त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादिशब्दे रश्यन्ते ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदनाचापवदति हि ॥१८॥ प्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादी तेपामाश्रमाणामनुवादमात्रम, विधा. पचन्दाभावात् । पीरहा या एष देवानां योनिमुहासयते इत्याश्रमा- तरापवादश्रवणाच्चाश्रमातरमननुप्ठेयमिति जैमिनिः ॥ १८ ॥ अनुष्ठेयं वादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ गाईस्थ्येनाथमान्तरस्यानुघादवाक्ये तुल्यत्वभयणात् तदनुष्ठेय. मिति मगयान् यादरायणो मन्यते ॥ १९ ॥ विधिर्वा धारणवत् ॥ २०॥ विधिरेवास्ति यथादिशग्निहोत्रे भूपते अधस्तात् समिधं धार- पन्न नुदयेदुपरि हि देवेभ्यो धारयतीति वाक्यं भिवोपरिधार- पमपूरवाद्विधीयते, तद्वत् ॥ २० ॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वस्वात् ॥ २१ ॥ स एप रसाना रसतम इत्यादिफानोदीयादिस्तुतिमात्रम्, त. सम्बन्धितया रसतमत्वादेस्पादानादिति चन्न, अप्रातत्यादुद्गीथा. दिपु रसतमत्यादिष्टिविधानम् ॥ २१ ॥ भारशब्दाच्च ॥ २२॥ उद्गीथमुपासीतेत्यादिविधिशाच्च ।। २२ ।।

·. , घेदान्तपारिजातसौरमै पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ वेदान्तेष्याख्यानथुतयः पारिनवार्था इति न मन्तव्यम पारित प्लगमाबक्षीसेत्युक्त्वा मनुधैवस्वतो राजेरयादिना कासानिविशे पितत्वात् ॥ २३॥ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात ॥ २४ ॥ एवं सत्यन्यासां द्रष्टव्य इत्याविविधयकवाक्यतोपबन्धात ता विद्यार्थाः ॥२४॥ अत एव चामीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ ब्रह्मनिष्ठोऽमृमावमेतीस्यादिधुनेरुरेसासु अग्नीधनाचनपेक्षाषि. धाति॥२५॥ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति योनत्यादिभुतेर्गमने- अघविधास्वोत्पत्ती साधनभूतानि सर्धाणि काययपेक्षते ॥२६॥ 'शमदमाद्युपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदन्तया तेषामवश्यानुष्ठेयस्वात् ॥ २७॥ ब्रह्मजिज्ञासुर्विद्याङ्गभूतस्वाश्रमकर्मणा विधानिपतितंभषेपि शमदमाधुपेतः स्यात् तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः स. माहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्पर्दिति विद्याङ्गतया शमादिविधरते. पामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २८॥ न हा पवं घिदि किश्चनाननं भवतीति सर्वाभानुक्षानं प्राणा- स्ययापत्तावेव प्राणात्यये चाक्रायणो होज्योच्छिष्टं मक्षणं कृतघालस श्रुती दर्शनात् ॥२८॥ अवाधाच॥२९॥ आहारशुशौ सत्यशुधिरित्यस्यायाधाच ॥ २९ ॥ + ,

·७५
सौ घर्तते ॥३१॥
आश्रममन्तरा वर्तमानानामपिविद्याधिकोरोस्ति रैकादेषियानि
३ अध्याय ४ पादे ३६ सूत्रम्।
अपि च मर्यते ॥३०॥
जीयितात्ययमापनो योनमत्ति यतस्ततः ।
लिप्यते न स पापेन पनपत्रमियाम्मसा॥
इति स्मयंते च.॥३०॥
शब्दाश्चातोऽकामकारे ।। ३३ ।।
अत एव तस्माद्राझणः सुरां न पियविति शब्दो यथेपाचारनिय.
विहितत्वाचाश्रमकापि ॥ ३२॥
यद्विधाङ्गं यज्ञादि तदमुमुक्षुणा चाधमकात्वेनाप्यनुष्ठेयं यायजी-
घमिहोत्रं होतीति विहितत्वात ॥ ३२ ॥
सहकारित्वेन च ।। ३३॥
विद्यासहकारित्वेनापि विविदिषन्ति यझेनेत्यादिना यहादेवि-
दितत्वानुमुमुक्षणाप्यनुष्ठेयं संयोगपकनोमयात्वसम्मवात् ॥३३॥
सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥
उभयार्थतपा.ते एर यशादयो योध्याः । उभयत्रैकापकर्मप्रत्य.
अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥
धर्मण पापमपनुदतीति श्रुतिः प्रसिदैर्यशादिभिरेव विद्याभि-
भघदेतुभूतपापापनयनेन थियाया अनमिमवं दर्शयति ॥ ३१ ॥
अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६॥
मिहानात् ॥३३॥
सत्यस्य दर्शनात ॥ ३६॥

·. . . - वेदान्तपारिजातसौरभ अपि च स्मर्यते ॥ ३७॥ अध्यनेय तु संसिरोहामणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यत्र वा कुर्यात्मेत्रो ब्राह्मण उच्यते । पति तेषामपि अपादिना विधानुग्रहः स्मयते ॥ ३७॥ विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८॥ जन्मान्तरीयेणापि साधनविशेषेण विद्यानुप्रदः स्मयंते च । भनेकजन्मसंसिखस्ततो याति परां गतिमिति ॥ ३८ ॥ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गात् ।। ३९ ।। সবাৎষরিনাৱামৰাৰ যাৰ নামী ৰ নিগ্ন স্ক্যিান लिङ्गाध ॥ ३९॥ ततस्य तु नातहावो जैमिनेरपि नियमात्त- दूपामावेभ्यः ॥ ४॥ प्राप्तोर्ध्वरेतोमावस्यामावस्तु पद्यते इति जैमिनेरपि सम्मत ধৰণাগান্ধিমামাবাজিছাখামাখি (৪০। न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात तदयोगात् ॥७॥ मधिकारिलक्षणे निर्णीतं प्रायश्चित्त नैष्ठिकस्य न सम्भवति है. स्य तदयोगात्। बामढी नैष्टिकं धर्म यस्तु प्रत्यवते द्विजः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुओतस मारमहा॥इति स्मृतः ॥४१॥ उपपूर्वपपि त्वेके भावमशनवत् तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ एके तु नैछिकस्य ब्रह्मचर्यव्यवनमुपपातकमतस्तत्र प्रायभितं मन्यन्ते उपकुर्वाणवत तस्य प्रचारित्याविशेषात् ।मवशनादिषत तयुक्तमुत्तरेषामविरोधोति ॥ ४२ ॥ वहिस्तृभयथापि स्मृतेराचाराच्च ॥४३॥ नैष्ठिकादीनां स्वाश्रममच्युतेमहापातकत्वमुपपातकर पाऽस्तुभ

·--
३ अध्याये ४ पादे ४९ सूत्रम् ।
पापि ते ग्राषिप्राधिकाराबहिर्भूताः प्रायश्चितं न पश्यामि येन
शुद्धोत स आत्महति स्मृतेः शियाचराध ॥ ३ ॥
स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ।।
कमांडाधितमुपासनं यजमानफर्तृकमित्यात्रेयः । यदेव विध-
पति फलश्रुतेः ॥ ४ ॥
आविज्यमित्यौडलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४५ ॥
फार्माङ्गाधितमुपासनमृत्विक्फतूफंतस्य फर्मणे फ्रीतत्वात ॥४५॥
सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तुतीयं तहतो वि.
ध्यादिवत् ॥ ४६॥
तस्माद् धामणः पापिडयं निर्षिय पाल्पेन विधासेदपाल्यं चपा-
पिडत्यं च निर्षिचाय मुनिरित्यत्र मननशैले मौनपदप्रकृतिसंभवेऽपि
पक्षेण प्रकृयमननशीले प्रयोगदर्शनात पारिहत्तपाल्पयोरपेक्षया तृती-
ये सहकार्यन्तरं मान विधीयते यज्ञादिवत शमादिवश्च ।। ४६ ॥
कृत्स्नभावात् तु गृहिणोपसंहारः॥४७॥
सघल्वेवं घर्तयन यावदायुषं ब्रह्मलोकमाभिसम्पद्यते न च पुन.
रावर्तते इति गृहिणोपसंहारः सर्वाश्रमधर्मसद्भावात् संघधर्मप्रदर्श-
।
नाः॥१७॥
मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥४८॥
तयतस्मिन् वाक्योपि मोनोपदेशः सर्वधर्मप्रदर्शनार्थ: मोनोपदेश-
वत्रयो धस्किन्धा इत्यादिना सांधमधर्मापदेपात ॥८॥
अनाविष्कुर्वनन्वयात् ॥ ३९॥
হাতিয়াক মাথাব্যবস্থা নিহমান
पेन पतेत तस्यैषात्ययसम्मवात ॥ ४ ॥

·। चेदान्तपारिजातसौरभ ऐहिकमप्रस्तुते प्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ॥ ५० ॥ असति प्रतिबन्धे ऐहिक विद्याजग्म तस्मिन् सत्यामुग्मिक मृत्युप्रोतां नाचिकेतोय लब्ध्वा विद्यामित्यादौ तदर्शनात् ॥ ५ ॥ एवं मुक्तिफलाऽनियमस्तवस्थावधृतेस्तद- वस्थावधृतेः ॥५॥ तथा मुक्तिफलाऽनियमातस्य तावदेव चिरमिति पचनात ॥१॥ इति श्रीमद्भगवनिम्बार्कविरचिते शारीरकर्मीमांसावाक्या वेदान्तपारिजातसौरमे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ समाप्तम वतीयाध्यायः।

·चतुर्थेऽध्याये प्रथमः पादः।
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥
असहत साधनावृत्तिः कर्तग्मा श्रोतव्योमन्तव्योनिदिध्यासितव्य
इत्यादिप्रदर्शनायोपदेशात् ॥१॥
लिङ्गाच्च ॥ २॥
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनमाय इति स्मृते ॥२॥
आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥
एष मे आरमेति पूर्व उपगच्छन्ति । पप ते पास्मेति च शिष्यानु-
पदिशन्ति । मतो मुमुक्षुणा परमपुरुषः स्पारमावेन ध्येपः ॥३॥
न प्रतीकेन हि सः॥४॥
प्रतीफे त्यामानुसन्धान न कार्य न स उपासितुरात्मा ॥४॥
ब्रह्मदृष्टिगत्कर्षात् ॥ ५॥
मन आदी प्रारमियुक्तंच न तु प्राणि मन आदिपिझण उ.
।
फर्यात् ॥ ५॥
आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥
य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीतेत्याधुपासनेपूड़ीयादिप्यादि।
स्पादिमतयः कर्तव्या मादित्यादेस्त्कशेपपः ॥६॥
आसीनः सम्भवात् ॥ ७॥
भासीन एवोपासनमनुतिष्ठेत् तस्यैव तत्संभवात् ॥ ७ ॥
ध्यानाच ॥ ८॥
उपासनस्य ध्यानपावाप्तीन पर वदनुतिष्ठत ॥८॥

·८०
H
वेदान्तपारिजातसौरभ
अचलत्वं चापेक्ष्य ॥९॥
ध्यायतीष पृथिवीत्यत्राचलत्वमपेक्ष्य भ्यायनिप्रयोगो वर्तते मत
मासीन एवोपासनमनुतिष्ठेत ॥९॥
स्मरन्ति च ॥१०॥
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्येत्यादिस्मरन्ति च ॥ १० ॥
यत्रैकाग्रता तताविशेषात् ॥ ११ ॥
या चिकाम्न्यं तत्रोपासीत तदतिरिक्तदेशाविषिशेषान
घणात् ॥ ११॥
आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥
उपासनमाप्रयाणात कार्य यतस्तत्रापिसखल्वेव वर्तयन् याबदा-
युषमित्यादौ तहटम ॥ १२ ॥
तदधिगमे उत्तरपूर्वाद्ययोरश्लेषविनाशौ तव्यपदेशात् ॥१३॥
'विदुष उत्तरपूर्वधाराचयोरले अविनाशी भवतः ।कुत एवं विदि.
पापं कर्म न लिप्यते मस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति व्यपदे.
शात्॥१३॥
इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥
पुण्यस्य काम्यकर्मणोपि अधवन्मुक्तिपिरोधिरवादुत्तरस्थालेपः
पूर्वस्य विनाश एवं उत्तरपूर्वयोएलेपविनाशानन्तरं देहपाते सति
मुक्तिरेव ॥ १४॥
'अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥
विद्याप्राप्ती पूर्व पापपुण्येऽप्रवृतफले एक क्षीयेते कुतस्तस्य ता.
घदेव विरं यावत्र विमाक्षेमय सम्पत्स्य इति शरीरपातावधि प्रणा.
अग्निहोत्रादि तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥

·४ अध्याय १ पादे १९ सूत्रम।
८१
विद्ययाग्निहोत्रदानतपगादीनां स्वाथमफर्मणां निवृत्तिशङ्का नास्ति
विधापोपपत्यानुष्ठेयान्येव यज्ञादिश्रुती तेषां विधोत्पादकस्यद-
शनात ॥१६॥
अतोन्यापि ह्येकपामुभयोः ॥ १७ ).
अस्मात् प्राप्तविषयात कर्मणो विद्योत्पादकादिकपादन्याप्पलन्ध्र-
विषया कृत्यास्ति ततिपयमेफेषां सुहृदः साधुश्त्यां द्विषन्तः पापरा-
त्यामित्युभयोः पुण्यपापपोर्विभागवचनम् ॥ १७ ॥
यदेव विद्ययेति हि ॥ १८॥
कर्मणः प्रयलस्यदुर्वलत्वसूचनायमिदमुध्यते पदेष
धयेति हि ॥ १७॥
भोगेन वितरेक्षपयित्वाथ सम्पद्यते ॥ १९ ॥
विद्वानारब्धकार्य तु सुकृतयुष्याते भोगेन क्षपयित्या प्रम सं.
पद्यते ॥ १९॥
इति श्रीमद्भगवभिम्पार्कषिरचिते शारीरफमीमांसापाफ्याय
घेदान्तपारिजातसौरभे चतुर्याध्यायस्य
प्रथमः पादः॥१॥

·चतुर्था याये द्वितीयः पादः 1
वाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥ १ ॥
वाङ् मनसि सम्पद्यत इति वागिन्द्रियस्य मनति संयोगापा
सम्पत्तिरुच्यते वागिन्द्रिय उपरते ऽपि मन.प्रवृत्तिइशंना धार
मगसि सम्पद्यते इति शब्दाच ॥१॥
अत एव सर्वाण्यनु ॥२॥
বাঘা বাঘাবালি মললি মন বধা বাবা
न्द्रियमनसि सम्पद्यमानैरिति शब्दाच ॥ २ ॥
तन्मनः प्राण: उत्तरात् ॥ ३ ॥
तच प्राणेन संयुज्यते मनः प्राण इत्युत्तरशब्दात ॥ ३॥
सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥
प्राणो जीवेन संयुज्यते कुत एवमेव ममात्मानमन्तकाले सबै प्रा.
जा भभिसमायन्ति तमुलकामन्तं प्राणोनुकामति कस्मिन या प्रति
हिने प्रतिष्ठित स्यामिति तदुपगमादिबोधकवाक्येभ्यःजीवसंयुक्तरस
प्राणस्य तेजसि सम्पत्तिरिति फलितार्थः ॥ ४ ॥
भूतेषु तच्छुतेः ॥ ५ ॥
साच जीयसंयुक्तस्य तस्य तेज सहितेषुभूनेषु भवति पधिषीमय
आपोमपो घायुमप आकाशमयस्तेजोमय इति सरतो जीवस्य
सर्यभूतम यत्पश्रषणात् ॥५॥
नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥
एफस्मिस्तु सान सम्मपति तासां नितमेकको करवाणि मा.
नाणी:सम्भूतरहतर सहाशिनानुदामममा.
गम्प टास्लश इति श्रुतिस्मृती पकस्य कार्याक्षमषं य: ॥
समानाचाऽऽमृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥ ७ ॥

·४ अध्याय २ पादे १२ सूघम् ।
यतं चैका च हृदयस्य नाट्यस्तासां मूद्धानमभिनिःसुनेका नयो-
मापनमनत्वमेति विश्वगन्या उत्कमयो भवन्तीति नाडीविशेषे.
विदुषोऽप्युत्क्रम्य गतिः धूयते । एवं सति घिदुपो गाडीप्रश.
लक्षणगत्युपक्रमात प्रागुत्क्रान्तिः समानव १ यनु यदा सर्व प्रमुच्यन्ते
कामा येस्य हृदि स्थिताः अथ मयोऽमृनो भवतीति विदुष इहवा-
मृत्यं ध्यते तदेहेन्द्रियादिसम्बन्धमदायोत्तरपूर्वाधाश्लेपधिना-
शलक्षणमुपपद्यते ॥ ७॥
तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥
तदमृतत्वं देहसम्बन्धमदग्ध्येय योध्यम् । कुतः तस्य तावदेव
विरं यायन निमोक्ष्ये अय सम्पास्य इति भाषिमुक्तः संसारभ्यप-
देशात ॥८॥
सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धः ॥ ९ ॥
सूक्ष्म शरीरमनुवर्तते विदुषस्तं प्रति श्रूयात सत्यं यादिति प्रमा-
तस्तन्द्रायोफ्लन्धेः ॥ ९॥
नोपमर्दैनातः ॥ १० ॥
अतोऽध मोऽमृतो मनतीति देहमन्यन्धोपगर्देना मृतत्व
घदति ॥१०॥
अस्यैव चोपपत्तेरूमा ११ ॥
स्थूलदेहे सूक्ष्मदेहस्पैच धर्मभूनः ऊमोपलभ्यते तस्मिन्नसति
तदनुपलब्धेरित्युपपत्तेः ॥ ११ ॥
प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात स्पष्टो टेकेषाम् ॥ १२॥
अथाकामयमानी योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामोगत.
स्य माणा उत्कासन्नाति विप्रतिषेधाद्विदुप उत्क्रान्तिरनुपपनेति
पेनाय विरोधः । यतोऽयं प्राणानामुत्क्रान्तिप्रतिपधः प्रकृताच्छारी.
रात् न तस्मात् प्राणा उत्फामन्तीति स्पष्ट एफपा पाटे तस्मादेव रोपा-
मुन्धान्तिप्रतिवेधः श्रूयते ॥ १२ ॥

·वेदान्तपारिजातसौरभे स्मयते च ॥ १३ ॥ सनिरुद्धस्तु तेनामा सर्वेश्वायतनेषु वै । जगाम भित्या मूर्धानं दिवमध्युत्पपातह ॥ इति विदुष उत्क्रातिः स्मर्यते ॥ १३ ॥ तानि परे तथाह्याह ॥ १४ ॥ तेजःप्रभृतिभूतसूक्ष्माणि परस्मिन् सम्पद्यन्त तेजः परस्यां देव. तायामित्याह श्रुतिः ॥ १४ ॥ अविभागो वंचनात् ॥ १५॥ तेषां वागादिभूतसूक्ष्मान्तान परेऽविभागस्तादात्म्यापतिः । भि- घेते चासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते इति वचनात् ॥ १५ ॥ तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १६॥ शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासांमुनिमभिनिसका तयो- माऽऽयममृतत्वमेतीति श्रुत्युक्ता गाडी वर्तते । विद्यासामध्यान तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच प्रसन्नेन बेधेनानुगृहीतो यदा भवति ततः स्तस्योको हृदयमप्रज्वलनं भवति तदा परमेश्वरप्रकाशितद्वारस्तां विदित्वा विधान तया निष्क्रामति ॥ १६ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ १७ ॥ विद्वान् मूर्धन्यथा नाना निष्क्रम्य सूर्य रश्मीननुसार्पोचे ग. छति तेरेव रश्मिभिरिखवधारणात् ॥ १७ ॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य याबदेहभाविवाद दर्शयति च ॥ १८ ॥ निशि मृतस्य विदुषोग परप्राप्तिरिति न वाच्यं यावदहमादि.

·४ अध्याये २ पादे २० सूत्रम् ।
१५
त्वाइशेयति वा निशि नृतस्य विदुषो न परमाप्तिरिति न याच्यं या-
बहभाषिकर्मसम्बन्धापगमात तस्मात् तत्याप्तिः स्यादेवतस्य ताव.
देव चिरं यायन विमोपे मय सम्पत्स्य इति श्रुतेः ॥१८॥
अतश्चायनेऽपि दक्षिपणे ॥ १९ ॥
उक्तहेतोदक्षिणायने ऽपि मृतस्य विदुपो ग्राभप्राप्तिः ॥ १९ ॥
योगिनः प्रति स्मर्यते स्मार्ते चैते ॥२०॥
यत्र काले वनाधिरित्यादिना च योगिनः प्रति सृविद्वयं स्मर्य-
ते ते चैते स्मरणा मतो न फालविशेषनियमः॥२०॥
प्रति श्रीमद्भगवनिम्याविरचिते शारीरकमीमांसावाक्या
घेदान्तपारिजातसौरभे चतुर्याध्यायस्थ
द्वितीयः पादः ॥२॥

·: चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः। अचिरादिना तत्प्रथितः ॥१॥ एक एव मार्गोऽचिरादियोऽतस्लेनैव विद्वांसो गच्छन्ति ते अ. विपमेवामिसम्भवन्ति अर्चिषोऽहरह आपूष्माणपक्षमापूर्यमाण- पक्षाधान षडुदति मांसांस्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादिस्य- मादित्याञ्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स पतान ब्रह्म गमयत्येप देवपथो ब्रह्मपथ एनेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते इति छान्दोग्ये तेर्चिषममिसम्भवन्ति अर्चियोहरह आपूर्ण माणपक्षमापूर्यमाणपक्षाचा षडुवादित्यमेति मासेयो देवलोक देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतं तान वैशुतात्पुरुषोऽमानव एत्य प्रय लोकान् गमयतीति वृहदारण्ये अन्यत्रापि तथैव प्रसिः॥१॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ छान्दोग्यभुनिपठितात संवत्सरादूर्वमादित्यात पूर्वमामलोक मागच्छति स वायुलोकमिति कौषीतकिश्रुत्युक्तं घायुमभिसम्मति अविशेषविशेषाभ्याम् अग्निलोकमागच्छति स घायुलोकप्रिस्यावा. थोरविशेषणोपविष्टत्वात् तस्मै तत्र विजिहीते यथा रथास्य तेनस अर्बमाक्रमते सआदित्यमागच्छतीत्यविशेषायामाच॥२॥ तडितोधिवरुणः सम्बन्धात ॥ ३ ॥ स एतं देवयानं पन्थानमापद्याप्रिलोकमागच्छति स बायुलाई स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोस ब्रह्मलोकमिति कौपरीतकिधुत्युको घरुणश्चन्द्रमसो विशुनमिति छान्दोग्यधुत्युक्तविद्युत उपरि तेजो विधुवरुणसम्बन्धादिमजापती च तदने योज्यौ ॥३॥ आतिवाहिकास्तलिङ्गात् ॥ ४ ॥ मर्चिरादयो गन्तृणां गमयितारसपनान प्रल गमपत्यमान " ·४ अध्याय ३ यादे १२ सूत्रम् । . स्य गमपितृमवणात पूर्वेषामपि गयितृत्वं गम्यते ॥ ४ ॥ वैद्युतेनैव ततस्तक्षुत्तेः ॥ ५॥ विद्युत उपरिष्टादमानयेनेव विद्वान्नीयते घणादयस्तु साहित्यनो. पकारकाः॥५॥ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ६ ॥ भचिरादिगणः कार्य प्रम तदुपासकानपति कार्यस्य ब्रह्मण एव गत्युपपवेरिति वादरिमन्यते ॥६॥ विशेपितत्वाच ॥७॥ तेषु प्रहालोफेषु परा:परावन्तो वसन्तीति लोकशब्दपहुवचनाश्य विशेषितत्वाच ॥७॥ सामीप्यात् तु तद्यदेशः ॥ ८॥ प्रथमजत्वेन ब्रासामीप्यान्नु ब्रह्म गमयतीति व्यपदेव उपपद्यते ॥८॥ कार्यात्यये तदध्यक्षण सहातः परमभिधानात् ॥ ९॥ 'कार्यब्रह्मलोकनाशे कार्याणा सह कार्यव्रह्मणः परं प्राप्नोति ते ब्रह्मलोक तुपरान्तकाले परामृतात परिसुच्यन्ति सवेरसमिधानात॥९॥ स्मृतेश्च ॥ १०॥ ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे परस्यान्त कृतात्मानः- पिशन्ति परं पदमिति स्मृतश्चोतार्योधगम्यते ॥ १० ॥ परं जैमिनिमख्यत्वात् ॥ ११ ॥ परं ब्रह्म नयति एतान् ब्रह्म गमयतीति प्रझशन्दस्य परस्मिन् मुख्यत्वात् ॥११॥ दर्शनाच्च ॥ १२ ॥ पर ज्योतिरूपसम्पद्य स्खेन पेणाभिनिष्पयते इति परमाप्यत्पद- शनाच ॥ १२॥ .

·वेदान्तपारिजातसारमे न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः॥ १३ ॥ प्रजापतेः समां वेश्म प्रपद्ये इत्ययं भाठिसङ्कल्प कार्याविषय- कोन किन्तु परमात्मविषयकस्तस्यैवाधिकारात् ॥ १३ ॥ अप्रतीकालम्बनानयतीति वादरायण उभयथा दोषात तत्क्रतुश्च ॥ १४॥ अपिदिगणःप्रतीकालम्बनव्यतिरिक्तात परब्रह्मोपासकान् प्र. झात्मकतयाऽक्षरस्व रूपोपासकांच परं ग्रह नयति कुत उभपया दो- षात् कार्योपासकामयतीस्यत्रास्माच्छरीरात समुत्थाय परंज्योतिरुप- सम्पधेत्यादिश्रुतिव्याकोप: स्यात् परोसीन नेिध नयतीति नियमे तु तद्य इत्यषिदुयें चेमेरण्ये श्रम तप इत्युपासते तेषिमभिसम्म- धन्तीति श्रुतिच्याफोप: स्यात् तस्माद्ययाकतुरस्मिल्लोफे पुरुषो मय- ति ततः प्रेत्य भवतीत्यादिश्रुतेस्तकतुस्तथैव प्रामोतीति सिखा. तो भगवान् वादण्यणो मन्यते ॥१४॥ विशेषं च दर्शयति ॥ १५॥ याचनाम्नोगतं तपास्य यथा कामचारो भवतीत्यारिका भुतिः प्रतीकोपासकस्य गत्यनपेक्ष्यं फलविशेष व दर्शयति ॥२॥ इति श्रीमद्भगवनिम्बार्कविरचिते शारीरकमीमांसायायायें घेदान्तपारिजातसौरभे चतुर्थाध्यायस्थ तृतीयः पादः॥३॥ .

·चतुर्याध्याये चतुर्थः पादः । सम्पयाविर्भावः स्वेन शब्दात ॥१॥ जोधोऽचिरादिकेन मार्गेण परं सम्पय सामायिफेन रूपेणायिर्म- पतीति पर ज्योतिरुपसम्पध खेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति याक्ये. नप्रतिपाद्यते स्वेनेति शब्दात ॥१॥ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ धन्धाद्रिमुक एवात्र स्खेन रूपेणामिनिपात इत्युच्यते कुतो य मारमा पहतपाप्मेत्युपक्षम्य एतं त्वंय ते भूयोनुम्याग्यास्वामीति प्र. विज्ञानात् ॥ २॥ आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ সালণামূকামকলা ১২ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४॥ मुकः परस्मादात्मानं विभागविरोधिनाविभागनानुमपति तत्व- स्य तदानीमपरोक्षतो हटत्वाच्छास्त्रस्याप्येवं दत्वात् ॥ ४॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५॥ अपहतपामवादिग्राह्मण गुणेन युक्तःप्रत्यगात्माविर्भवतीति जै- मिनिमन्यते दहरयाक्ये ब्रह्मसम्बन्धितया श्रुतानामपहतपाप्मवादी- नां प्रजापतिवाक्ये प्रत्यगात्मसम्यन्धितयाप्युपन्यासादिना अक्षणा. दिश्यश्च ॥५॥ चितितन्मात्रेण तदात्मकत्यादित्यौडलोमिः ॥ ६ ॥ मझणि चिट्ट उपसन्नः प्रत्यगारमा चिन्माण झपणाधिर्मगति प्रमानयन पयति तस्य तदात्मकत्वश्रवणादित्यौडलोमिमन्यते ॥६॥ एवमप्युपन्यासात पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥७॥ विज्ञानमानसकपत्वप्रतिपादने सत्यपि अपहतपाप्मत्यादिमदिशा १२

·वेदान्तपारिजातसौरमे
नस्वरूपाविर्भाधादविरोध भगवान बादरायणो मन्यते कुतो मुक्तजी-
घसम्बन्धितयाऽपहतपाप्मत्वाशुपन्यासात् ॥ ७॥
संकल्पादेव तच्छुतेः ॥ ८॥
मुक्तस्य संकल्पादेव पिनादिप्राप्तिःकुतः स यदि पितृलोकफामो
भवति संकल्पादेवास्थ पितरः समुत्तिष्ठन्तीति तदभिधानश्रुतेः ॥ ८ ॥
अत एवानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥
परब्रह्मात्मको मुक्त आविर्भूतसरयसंकल्पत्वादेवानन्याधिपति-
मपति स स्वराड् भवतीति श्रुतेः ॥९॥
अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥
मुक्तस्य शरीराधमा वादरिमन्यते । यतोऽशरीर धाव सन्त न
प्रियाप्रिये स्पृशत इति श्रुतिस्तथैवाद ॥ १० ॥
भावं जैमिनिर्विकल्यामननात् ॥११॥
तच्छरीरादिभावं जैमिनिमन्यते कुतः स एकटा भवति विधामा
पतीत्यादिनषिध्यामननात् ॥ ११ ॥
द्वादशाहबदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥
লাইম
হামহীহ মুক্য শাখার
मन्यते द्वादशाहस्य यथा द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः । बादशाहेन
प्रजाकाम याजयेदिति सत्रत्वमहीनावं भवति तव ॥१२॥
तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥
দমনুৱাৰমাইবাবনুদুন্নবাংলা কাসহ
पतः शरीरादेमुंतज्यत्यानियमः ॥ १३ ॥
भावे जाग्रहत ॥ १४ ॥
स्वहटशरीरादिभाषेऽपि मुक्तस्य भगयादीलारसभोगोपपदे:-
दाचिजगपालीलानुसारिणा स्पसंफरपेनापि एअति ॥ १४ ॥

·४ अध्याये ४ पादे २० सूत्रम् । प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥ १५ ॥ प्रमया दीपस्येव ज्ञानेन धर्मभूनेन जीवस्यानेफशरीरेवाघेशो • भवति स वानन्त्याय कल्पत इति श्रुतिस्तथाहि दर्शयति ॥ १५ ॥ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६॥ प्रशिनात्मनासम्परिश्वत्तो नयाां फिश्चन घेदनान्तरमिति वाक्य तुनमुक्तविषय फितु सुपुप्त्युत्मान्त्योरन्यतरापेक्षम्। तखल्वयं सम्प्र- स्थात्मानं जानात्ययमहमस्तीति नो एवेमानि भूनानीति एतेश्यो भूते- स्या समुत्थाय तान्येवानुविगश्यतीति च सपा एप पोन दिव्येन च. क्षुषा मनसैतान कामान पश्यन्निति च जीपस्योभयन निर्बोधत्वं मुक्तयः घस्थायां च सर्वत्वं शाक्षेणाविकृतम् ॥ १६ ॥ जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥ जगत्सृष्टशदिव्यापारेतर मुक्तभ्यर्य कुतो यतो वा इमानि भूतानि जायत इत्यादौ परमझमकरणान्मुक्तस्य तत्रासन्निहितत्वाश्च ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षोपदेशान्नेतिचेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तः॥१८॥ स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीत्यादिश्रु. स्या मुकस्य जगद्यापारप्रतिपादनाजगद्यापारच मिति तबुकं तति बेन । तया श्रुत्या हिरण्यगर्भादिलोकस्थानां भोगानां मुक्कानुमय- विषयतयाक्तत्वात ॥१८॥ विकाराऽवर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९॥ जन्मादिविकारशून्यं स्वाभाधिकाचिन्त्यानन्तगुणसागरं सपिभू- तिर्फ ग्रीव मुक्तोऽनुभयात तथाहि मुक्तस्थितिमाह श्रुतिः यदा होवैप एतस्मिनश्येऽनास्ये निरुक्त निलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दतेऽथ सोमयं गतो भयति रसोचे सरसं वायं लब्धानन्दी भवतीत्यादिका ॥१९॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ फ्रास्तजगत्सृष्ट्यादिव्यापारार्ह प्रदेव सकारण करणाधिपाधिपः ·चेदान्तपारिजातसौरभे सर्वस्य वशी सर्वस्येशालो मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचर- मिति श्रुतिस्मृती दर्शयतो जगद्यापारवजे मुकैश्चर्यम् ॥२०॥ भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २१ ॥ सोनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति भोगमात्र साम्पलिङ्गाध मुक्तश्वर्य जगद्यापारवर्जम् ॥ २१ ॥ अनावृतिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२॥ • परं ज्योतिरूपं सम्पन्नस्य संसाराद्विमुक्तस्य प्रत्यगात्मनः पुनरा- तिनं भवति कुत पतेन प्रतिपद्यमाना इमे मानवमापते नावम्तेि मुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यत इति शम्दात ॥ २२ ॥ যি গীমরুমিধিৰিৰ যামাৰাষা घेदान्तपारिजातसौरभे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ समाप्तोऽयं प्रन्या ·वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र धीमहिमान- (v) न्यायरतमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० सं० (मीमांसा) (८) मलसूत्रमाप्यम्-बादरायणप्रणीत- (वेदान्तः)। भिक्षुरुत व्याख्यानम् | सम्पूर्णम् । (6) स्याद्वादमञ्जरी-महिलपेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ग्रह्मनिरूपण- परम्-थीभाष्यकृतां परमगुरुभिःधी ६ (वेदान्तः) १ श्रीयांमुनमुनिभिर्विरचितम् । सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दयोधमहा- रफाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुख (वेदान्तः)४ मुनिचिरचितव्याख्योपेतः (१२) विभत्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म०म० (न्यायः) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् । श्रीमप्पयदीक्षितकृतम्। सं० ( मीमांसा) २ (१) न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका ) मष्ट- सोमेश्वर विरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । (घेदान्तः)२ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (1) मीमांसावालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा- ऽध्यायार्थसंग्रहः) धीमहनारायणात्मज (मीमांसा)२ भदृशङ्करविचितः। (१७) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो. पाध्यायधीशालिकनाथमिश्नविरचितं, श्रीशङ्करभट्टरतो मीमांसा- सारसंग्रहश्शा सम्पूर्णः (मीमांसा ) ३ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीत- स्तत्वतव्याख्यासमलङ्कृतश्च । (घेदान्त)३ (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीक - चार्यविरचितभाप्यसहितम् । १ (१०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (घेदान्तः) (११)श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डसाद्यम् । आनन्दपूर्ण- 'विरचितया खण्डनफटिकाविभजनाख्यया व्या. (वेदान्तः) १३ ख्यया (विद्यासागरी ) ति प्रसिद्धया समेतम्॥ (१)माण्यातचन्द्रिका धीभष्टमल्लविरचिता । न १ (१५) श्रीलक्ष्मीसहनम्यालयोधिनीच्याख्यया- ८ ।

·(१४) ब्रह्मसूत्रवृत्ति मरीचिका धीवजनाथभट्टकृता (वेदान्त) (१५)कोडपत्रसग्रह. । अत्र तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगावावर्या मानमायां प्युपतिवादस्य शक्तिवादस्य मुकिवादस्य शक्तिप्रकाशिकायाः कुमुमाजलेश्च प्रोडपत्राणि । (न्याय.) (२६) ब्रह्मसूत्रम्, वैताद्वतदर्शनम् । भिघटीकासहितधीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तमाहवीयुतम् (१०)पदर्शनसमुच्चयः । योद्धनैयायिककापिलजेनदेशेषिक- जैमिनीयदर्शन सक्षेप. । मणिभद्रतटीकया सहित । हरि- भद्रसहितः। (२८) शुद्धादतमार्तण्ड प्रकाशव्याख्यासहित प्रमेयरमाणपत्र (२५) अनुमानचिन्तामणिव्याख्याया. शिरोमणिकृतदीधिल्या जागदीशी टीका। (१०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायधीमित्रमिविरचित परिभाषा सस्कारप्रकाशात्मक.। (११) वीरमिनोदयः। महामहोपाध्यायथीमित्रमिश्रविरचिता आद्विवप्रकाश । (३३) स्मृतिसारोद्धार विद्वधरविश्वम्भरत्रिपाठिसकलित। (२३) वेदान्तरत्नमम्जूपा । श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यता । (१४) प्रस्थानरत्नाकरः। गोस्वामिनीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचित (३५)वेदान्तपारिजातसौरभ नाम मीमांसामान्य श्रीनिम्बार्का- चार्यविरचितम् । x पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् } हरिदास गुप्ता, चौखम्बा, बनारस सिटी. ५