·1964 Adyar Library and Research Centre
Adyar, Madras 20, India
frutat in ou
Alte sussia Ir, The Netflxal Serly, Adya, Maca 20

·PREFACE We are happy to bring out this critical edition of the Visusmrti with the Kesavavaijayanti commentary of Nandapandita as the ninety-third volume in the Adyar Library Series. The Visnusmrti is one of the most important and popular basic texts on Dharma-śāstra and has been published several times. Dr. Jolly's edition of the text with bricf extracts from the commentary of Nandapandita was published by the Asiatic Society of Bengal in 1881; Jolly's English translation of the text was included in the Sacred Books of the East Series and published as its seventh volume in 1880. The Kesavavaijayanti of Nandapanạita is the only extant commentary on the Visnusmrti. Nandapandita, a seventeenth century scholar from Varanasi, has many works on Dharma-śāstra to his credit, and in this elaborate commentary he discusses the vicws of carlier writers and gives a lucid cxposition of the various topics dealt with in thc text The importance of Kejara. vaijayanti has been fully recognized by scholars lilc Jolly and Kane, but it is only now that this exhaustive commentary is published in full for the first time. Thc publication of the t'işnusmrti with this important commentary was contemplated by the Adyar Library long ago and the late Professor K. V. Rangaswami Aryangar undertool to prepare the critical cdition with the assistance of Sri A N. Krislına Aiyangar <ho was then a member of the staff of the Adyar Library. The available manuscripts were collected and the preliminary work of collation was started. Thic first sixteen pages of the commentary scre published as a specimen in the Adrar Library Bulkan, rolumes 7 and 8, 1913-1; but the work did not proceed further. When the Education Department of the Government of India offered financial aid to bring out this important work sc took it up for publication. It was found on cxamination that thic cntirc work of cditing remained to bc donc. Pandit V. Krishnamachapya, with leis mature scholarship and ·vi VISVUSVRTI vast experience in editorial work, undertook to prepare this critical edition with the assistance of Pandits K Parameswara Aithal and K Ramachandra Sarma It is the result of his devotion and concentrated effort The following material has been used for bringing out the present edition (a) Manuscripts Madras Government Oriental Manuscripts Library MIS D No 2662 Paper Devanāgari 37 fo 21 lines in a page Text only I to 46 Adhyāya-s Entitled Brhadvisnusmrti क India Office Library MS No 1342 Paper Devanagari 299 fo 15 lines in a page Text and Commentary Complete with introductory verses India Office Library MISS Nos 1343 to 1345 Paper Devanāgari 219, 98 and 282 fo respectively 11 lines in a page Commentary only Complete घ Bhandarkar Oriental Research Institute MS No 39 of 1866-8 (174-VI) Paper Devanagari 309 fo Text and Commentary Complete Entitled Brhad- LISNUSMTt; aparanāmaka-kathakadharmasūtra 5 India Office Library MS No 1346 Paper nāgari 187 fo 10 to 12 lines in a page mentary Adhyāya-s 1 to 16 Incomplete Deva- Com- च Indir Office Library MS No 5108 Paper Devanigari 239 fo 12 to 18 lines in a page Text and Commentary Complete except for a gap in Adhyava-s 5 to 18 India Office Library JIS No 1317 Paper Deianiguri 150 fo (188 to 337) 10 to 12 lines in a pige Commentary Breaks off in the middle of the 23rd Adhyâya.

·PREFACE VII Bhandarkar Oriental Research Institute MS No 160 of 1895-1902 Paper Devanāgarı 79 fo 8 lines in a page Text only Incomplete झ MS obtained from the Superintendent of Archaeology, Jodhpur Paper Devanagari 37 fo 10 lines in a page Text only Adhyāya s 1 to 43 57 A frag- Benaras Sanskrit College MS No 22 (of the 5th Collection) Paper Devanāgarı 55 fo ment of the Adhyāya s 15 and 16 of the Com. mentary ट A MS containing the Text and Commentary for a fragment of the work in the beginning Details not known Only collation sheets available y Mysore Government Oriental Library MS No C 333 (Descriptive Catalogue, vol II No 137) Paper Devanãgarı 39 fo 14 lines in a page Text only Adhyāya-s 1 to 96 Adhyāya s 91 to 94 wanting 1 (b) Printed editions of the Text Edited by J Jolly, with brief extracts of the Commentary, Bibliotheca Indica Series No 91, 1881 2 Edited by Jivananda Vidyasagar in the Dharmasastra Samgraha, Calcutta, 1876 3 Entitled Visuusamhita in the Dharmasastra or Hindu Law Codes, H C Das, Calcutta, 1909 4 In the Smrtisamdarbha, yol I, Calcutta, 1952 For the loan of the manuscripts we are thankful to the authontics of the India Office Library, London, the Government Onental Manuscripts rary, Madrıs, the Bhandarkar Oriental Rescarch Institute, Poona, the ·V111 VISNUSMRTI Sanskrit College, Varanası, the Government Oriental Library, Mysore, and the Superintendent of Archaeology, Jodhpur We are grateful to the Ministry of Education, Government of India, for the financial assistance given for the publication of this rare work Our thanks are also due to Dr V Raghavan for his valuable suggestions and encouragement 17 November 1964 RADHA BURNIER Director, Adyar Library and Research Centre ·INTRODUCTION The antiquity of the Dharma-śāstra-s may be traced to the Vedic period, since they are based on ancient tradition and quote Vedic texts, and the old Dharma-sūtra-s form part of the Kalpa-sūtra literature which is one of the six Vedănga-s. Rules of moral conduct and social behaviour found scattered in the Vedic texts as well as in the epics and the Purāna-s were collected and arranged in a brief and systematic form in these early Dharmasūtra-s and Smrti-s, which consequently came to be held in high reverence and honour on a par with the divine commands of the Supreme Lord. They are designated as Mūla-smrti-s. The total number of Smrti-s varies according to different authorities Dharma. Yajfiavalkyamentions twenty, Paithinası3 thirty-six, Sankhalıkhita* twenty-one, and on I Vide Mahabhāsya, I. 1. 47 नैवेश्वर आज्ञापयति नापि धर्मसूनकाराः पठन्ति अपवादैरुत्सा वाध्यन्ता- मिति and v 1. 119- नैवेश्वर आशापयति नापि धर्ममूनकाराः पठन्ति इमनिच्प्रभृतिभिरपवादः समावेगो भवतीति । * See rajriazalkyasmrts, I. 4,5 मन्नत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः। यमापस्तम्बसंवर्ताः पात्यायनवृहस्पती ॥ पराशरव्यासशसलिसिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजमः॥ IQuoted in Smritcandrnla, p. I. तंपा मन्यातेराव्यासगौनमाञ्युशनोपमाः । घसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः || विष्ण्यापस्तम्हारीताः शङ्खः कात्यायनो भृगुः । प्रचेता नारदो योगी बोधायनपितामही ।। सुमन्तु: कश्यपो बभ्रुः वैठीनो व्याघ्र एव च । सत्यवतो मरद्वाजो गाय: कार्णाजिनिस्तथा । जापालिर्जमदनिश्च लौगाक्षिामयः । इति धर्मपणेतारः पत्रिशहपयतथा }] IQuoted in Caturvargacintamani, vol. I (BIS 72), p. 527 मनुविष्णुयमदवागिरो-सिहस्पत्युशन- आपस्तम्बवसिष्ठात्यायनपगारव्यासराडलिवितसंवर्तगौतमशातानपहारीनयाशरल्क्यप्रचेतसादयः । B ·VISNUSVIRTI Prayogaparijata 1 and Vaijayantz 2 mention fifty seven These Smrti-s being Written by different authors at different times, it was but natural if they seemed to contradict one another with regard to certain points Hence learned scholars set themselves to write works, sometimes voluminous, discussing such problems and arriving at definite conclusions These works are called Nibandha smrti-s or digests Among them, the Smrticandrikā, Krtyakalpataru, Hemadrı ind tiramıtrodaja deserte special mention Commentaries on certain important Mūla smrti s like those of Manu, Yājñavalkya, Visnu and Parasara were also written Among the commentators Medhātıthi, Vijnanesvara, Aparārha, Kullūha, Madhavācārya and Nandapandıta figure prominently THE VISNUSURTI The Izsnusmrtz belongs to the category of Müla-smrtius and occupies a prominent place among them, though it is not one of the earliest No importance can be attached to the order in which the Smrti-s are mentioned in other words, becausc thc latter do not agree with one another in this 1p2f (Mysore ed) मनुदम्पतिदक्षा गौतमोऽ५ यमोऽगिरा । योगीश्वर प्रचेताय शातातापगशरी। संतांगनमी शानिमितापनिग्य य । पिरापम्नम्बहारीता धर्मशास्त्रमयमा ॥ मेघगदश मोगा मुनयो नियनत्रता । गाग्निासाथ सदो लोगाशिमाश्यो।। प्यास साकुमारध सन्मनुजासम्मथा। व्यम यान्यायाधेर न्याय य विमर || गाधायाध यागादा शिश्वामियमरन । रेटी निमोमिश्च युस्मृतिविधायका ॥ मटा शारदा गुमसुम तिामः । नियामा पनि गयमना गम्भ देशल ।। जामिना पुरापुर मनु । भाभभमतिपय २॥ परगाणगरन। rriraliH || (hm } writer: दिदमु यशिष्टादिणीनेष्यति mirmanakh r} BTET Pाया पारग ।

·INTRODUCTIOV X1 respect Yajñ valkya has Visnu as the third in his list, Sankhalıhhıta places it second and Pathinası mahes at the thirteenth The l'isnusmrti is said to have been revealed by the God Visnu to the Goddess Earth and is in this respect unique It apparently won great popularity as many famous authors like Vijñānesvara (AD 1050), Aparârha (A D 1115), Devanabhatta (AD 1200) and Madhavăcarya (AD 1350) have profusely quoted passages from it Extent of the Il'ork The work is strangely enough divided into one hundred chapters or adhyaya s, the first being introductory and the last three panegyrıcal of God Visnu, Laksmi and the work itself respectively The commentator, Nandapandıtı, is of the opinion that these four chapters are later additions made by a sage But this addition must, however, have taken place long ago as a verse in chapter 99 has been quoted by Vedantadesiha (A D 1300) 1 While commenting on the last verse of chapter 98, Nandapandita points out that the total number (96) of laudatory epithets of Sri Vasudeva in this chapter correspond to the number of chapters in the work Thus according to Nandapandita, the text of the Visnusmrti contained originally only 96 chapters, omitting chapters 1 and 98 to 100 The chapters are not uniform in length The longest is chapter 5 with 197 aphorisms (183 in prose and 14 in verse), while the shortest are 34, 39, 40, 42 and 76 with only tho aphorisms (one in prose and one in verse) Generally all the chapters have one or more verses only at the end except chapters 54 and 96 which have also a verse in the middle Chapters 1, 99 and 100 are wholly in verse while chapter 74 is entirely TII prust Chapers 48.73 and 30 ENE Sumit Vedec kryeras i fdm, Willie chapters 65 and 67 contun only the initial words (pratika s) Chapter 56 refers to some hymns by their conventional names (aghamarsana, devakrla, laratsamandiya, etc ) Relation to Other Snırtı s, etc The l'isnusmrti is related to the Katha Sakhi of the Caraka school of the Black lajuneda The Vayas antı states that the tisnusmrt belongs to 1 Vide Catuk lok bhaya ! आविष्णुम्मुतौ भूमिवाक्यम्आक्रम्य सा तु यथा त्रिलोकीम् ।

·X11 VISNUSMRTI 1 the Katha Sakha 1 Many hymns cited in chapters 21, 67, 73 and 86 of the Visnusmrtı are also found quoted in chapters 54 59, 63 and 66 of the Kathakagrhyasutra which is also called Laugaksugrhyasutra Pandit Madhusudan Kaul Sastri states in his introduction to the latter work that the Kathakagrhyasutra is also called Carakagrhyasutra or Carayanıyagrhyasutra? His statements are evidently based on the remarks found written on the MSS used by Dr W Caland for his edition of the hathakagrhyasutra 3 Caraka is a common term embracing twelve sub divisions of the school 4 and Caraka is said to be the name of Vaisampayına 5 Hence the twelve sub divisions might have originated from the pupils of Vaisampayana and are therefore called Caraka s Many verses found in the Visnusmrti are traceable to the Manusmrti, the Yaznavalkyasmrti and the Bhagavadgita As this topic has been dealt with in detail by P V Kane I confine myself only to one or two instances Verses 59 to 78 in chapter 51 of the Visnusmrti are the same as verses 34 to 53 of chapter 5 of the Manusmrit Verses 41 and 39 in chapters 6 and 8 respectively of the Visnusmrtı are identical with verses 53 and 79 of chapter 2 of the Yaznavalkyasmrtı Verses 48 49 and 51 to 53 of chapter 20 of the Vrsrusnitt are identical with verscs 28 13 and 23 to 25 of chapter 2 of the Bhagavadgita The Visnusmri generally resembles the l'asisthadharmasutra in style and in treatment of the subjects Like the Alanusmrti the Visnusmrir too devotes the last portion to teach about meditation on God Some sutra s in chapter 56 of the Visnusmrti arc found in the Sankhasmrtı The worship of Sri Vasudeva is described as found in the Visnudharmottara Verses 3 to 12 of chapter 1 1 Videch 673 Ti s is corroborated by Vacaspati s statement in hs Sraddhakalpa also known as Patybhakt larang n quoted by P V Kane in the H story of Dharma astra (HDS) vol I 1930 (Additions and Corrections) p vi Taft of 167 1914! ETI ZA विष्णुस्मृताउन तत् कटासियरम् तस्य तसूनकारत्वात् । * hashmir Series of Texts and Stud es 49 p 6 • Dayananda Mahav dyalaya Sanskrit Series 9 Lahore pp av v * Sce Saunaka s Caranavyuha sutra hashi Sanskrit Ser es 132 p 31 otten asia भंदा माति। तत्र चरमा नाम दादा भेदा भति। चसा अहरका कठा प्राच्या कपिरस्टा चारायणीरा बारायणीया वृत्तान्तरेया श्वताश्वतरा श्रीपमन्या पाताननीया मैत्रायणीयाचति । halka hashi Sanskrit Ser es vol I p 352 चरफ इति वैशम्पायनस्यारया । तत्तंबधेन समें तदन्तगामिन चरायुच्यते।

·INTRODUCTION xili of the Visuusmrh are found in chapter 213 of the Brahmapurana Almost all the Nibandha smrti-s like the Krtyakalpataru, Smrlicandrika and Viramitrodaya quote passages from the Visnusmrti, which is referred to as the Brhad vi snusmrt in the Afilaksara 1 Some Noteworthy Points Verses 44, 78 and 15 of chapters 15, 51 and 97 respectively give the derivation of the words putra, mamsa and purusa following their etymological meanings Generally most of the verses are written in Anustubh metre with the exception of one or two in Tristubh The work knows the Pāñcarātra system, as the Vāsudeva, Samkarsana, Pradyumna and Aniruddha incarnations and the arca form of Visnu are mentioned, giving pre-eminence to Vāsudeva among the divinities (see ch 67) Chapter 43 enumerates twenty one hells (naraka s) and gives a terrible description of them and of the torments to be experienced by sinners The seven days of the week with the deities presiding over them, the twenty-seven stars ornalsatra s with their presiding derties and the fifteen lunar days or tithi s are mentioned in connection with the performance of Srāddha ceremonies with specific objects (ch 78) The word pustaka is used in 18 44 and 23 56 Contents of the Chapters Ch 1 Legend about the lifting of Goddess Earth by the Divine Boar (Yajñavarāha incarnation of Visnu) Prayer to Vasnu by Goddess Earth for teaching her the Dharma of the four castes Ch 2 Four castes and their duties Ch 3 Duties of hings, appointment of officers in Government, rates of taxation, no one in the country should start e for want of food Ch 4 Weights and measures Ch 5 Punishments for various crimes forgery, murder, theft, reviling, immoral actions, injury to others, using false weights in trade, wrong medical treatment, bribery in official circles, offering invalid mortgage Ch 6 Rates of interest on loan, security Ch 7 Validity of documents with or without witness Ch 8 Witnesses and their qualifications Ch 9 General rules about ordeals Ch 10 Ordeal of balınce (tula) Ch 11 Ordeal of fire Ch 12 Ordeal of water 1 Vide III 242, 261 ·XIV VISNUSMRTI Ch 13 Ordeal of poison Ch 14 Ordeal of sacred water (kosa) Ch 19 Twelve kinds of sons and their shares in property, persons unfit for shares Ch 16 Sons born of mixed marriages Chs 17 and 18 Rules for partition of property Ch 19 Cremation of dead body, pollution on death Ch 20 Duration of four Yuga s, Manvantara s, Kalpa s, day and night of Brahman (Creator), duration of the life of the Creator Brahman, Mahakalpa One should not grieve too much on the death of relations Ch 21 Obsequial ceremonies Ch 22 Pollution on birth and death of relations Ch 23 Purification to remove the pollution Ch 24 Girls who are eligible for marriage with men of various castes, different forms of marriage Ch 25 Duties of married women living in harmony with her husband, she must be of frugal habits Ch 26 The wife married from the same caste eligible to take part in religious ceremonies along with her husband Ch 27 Religious sacraments such as Garbhādhāna, Jatakarman, Nāmakarana, Annaprasana, Caula and Upanayana Upanayana must not be delayed beyond the sixteenth year in the case of a Brāhmana boy Ch 28 Duties and conduct of a Brahmacārın, he must be always obedient to his teacher Ch 29 Greatness of a teacher, definitions of Ācārya, Upādhyāya and Rtvik Ch 30 Upakarman, Utsarga, list of holidays on which the Veda should not be studied Ch 31 Father, mother and spiritual teacher are specially vencrable superiors Ch 32 List of other persons to be respected Ch 33 Passion, anger and greed are the natural enemies of men, specially of householders, they are the main causes of crimes Ch 34 The worst type of sins (alipataka s) Ch 35 The five great sins such as drinking spirituous liquor and stealing gold Ch 36 Anupataka s or heinous crimes such as theft and murder Ch 37 Upapataka s or minor sins such as reviling the Veda s, tcaching the Veda for a reward, etc Ch 38 Fatibhramsakara (sins leading to loss of caste) Ch 39 Samkarıkarana (sins leading to mixturc of cistes) such as killing animals, etc Ch 40 Apatrıkarana (sins leading to unworthiness) Ch Malınıkarana (sins causing defilement) Ch 12 Prakırnala (miscellaneous sins) Ch 43 Enumeration of diverse hells for sinners Ch 44 Rebirth of siners among animals Ch 45 Various discascs of sinners Ch 46 Penances Aghamırsana, Prajapatya, Taptakrcchr, Sitakscchra, Krechratıkrcchra, Udakakrcchra, Mulakrcchra, Sriphalı hrcchrz, Paräha, Simtapına, Mahasamtspana, Aus imtıpına, Tulapurusa and Purnakrcclır? Ch 17 Cindray ini, Yaticandrāyana, Siśucândrayani ·INTRODUCTION ҳу sunrise Ch 48 Yávakavrata (vow to live only on barley) Ch 49 Visnuvrata (vow to please Visnu) Ch 50 Expiations for killing human beings and animals Ch 51 Expiations for drinking spirituous liquor and eating prohibited food, flesh-eating is severely condemned Ch 52 Expiations for stealing gold, etc Ch 53 Expiations for forbidden sexual relations Ch 54 Expiations for association with sinners .Ch 55 Expiations for secret sins, greatness of Gāyatri hymn Ch 56 Purificatory Vedic hymns Ch 57 Sinners who must be completely avoided Ch 58 Three kinds of wealth pure, impure and mixed Ch 59 Religious observances for a householder, alms should never be refused to beggars Ch 60 Cleaning of the body at dawn Ch 61 Cleaning of teeth with twigs, prohibited twigs, teeth must be cleaned silently before Ch 62 Rules for acamana (sipping of water using certain prescribed mantra-s) Ch 63 Rules for starting on a journey, good and bad omens Ch 64 Rules for daily bath and offering of oblations to divinities and manes Ch 65 Details of the daily worship of God Vāsudeva Ch 66 Materials of worship of God Vasudeva such as flowers, incense, cloth, food Ch 67 Vaisvadeva ceremony Ch 68 Rules about time and manner of taking food Ch 69 Restrictions on sexual intercourse with a wife Ch 70 Rules about sleep Ch 71 General rules of conduct for householder Ch 72 Control of the mind and other senses Ch 73 The procedure of Srāddha ceremony, number of Brāhmana-s to be fed, hymns to be used, prayer to Brāhmana-s fed Ch 74 Performance of Astakā Srāddha Ch 75 Manes meant to be worshipped in Śrăddha Chs 76 and 77 Times of Srāddha s Ch 78 Seven week days, twenty-seven stars, fifteen lunar days or trth-s recommended for Śrāddha, according to various objects or desires Ch 79 Materials prohibited in Srāddha Ch 80 Materials recommended in Srāddha Ch 81 General rules to be observed in Śrāddha Ch 82 Persons unfit to be fed in Srāddha Ch 83 Persons fit to be fed in Srăddha Ch 84 Places prohibited for the performance of Śrāddha Ch 85 Sacred places for the performance of Śrāddha Ch 86 Letting loose a bull (ussotsarga) Ch 87 Gift of skin of a black antelope Ch 88 Gift of a Ch 89 Sacred bath during the month of Karttıka Ch 90 Gifts to be given in the months of Mārgasırsa, Pausa and Māgha Ch 91 Gift for public use of well, tank, garden, temple, etc Ch 92 Gift of land, horse, gold, silver, food, bed, umbrella, etc Ch 93 Persons fit to receive the gifts Ch 94 Rules prescribed for Vānaprastha (forest hermit) a COW ·XVI VISNUSMRTI Ch 95 Food, austerities and conduct of a Vānaprastha Ch 96 Samnyāsın-s, their life, duty, detachment from worldly affairs Anatomy of human body Ch 97 Meditation on God Vasudeva Ch 98 Praise of Vāsudeva by Goddess Earth Ch 99 Praise of Laksmı by Goddess Earth Ch 100 Reward for studying the work The VAIJAYANTI The Vayayantı by Nandapandita alias Vināyakapandıta of Varanası or Benares is an exhaustive and learned commentary, the only one known to have been written on the Visnusmrit It explains the meaning of almost all the words of the text as well as the difficult passages quoted Nandapandita gives a clear exposition of the topics dealt with in the text by quoting abundantly various relevant passages from major Smrti s like those of Apastamba, Bodhāyana, Aśvalāyana, Manu, Yājñavalkya, Gautama, Vasistha, Parāsara, Sankha and Hărita, and some minor Smru-s like those of Yama, Samvarta and Paithınası He tries to arrive at an acceptable conclusion after discussing diverse passages which seem to conflict with one another Criticism against Other Authors The author does not hesitate to criticize even well-known writers in the field like Vijñānesvara, Mādhavācārya and others, as can be seen from the instances quoted below Vayayanti, p 50 यत्तु “इतरेण निधौ लधे राजा पष्ठाशमाहरेत् " इति योगीश्वरवाक्ये इतरशब्द अविद्वद्राह्मणक्षत्रियादिपरो व्यास्य तो मिताक्षरायां, तत् क्षत्रियवेदयविषयकै- तद्वचनद्वयादर्शननिरन्धनमिति मन्तयम् । (cf Aftta , II 35) p 156 एवच "आधे स्पीकरणात् सिद्धि " इति , अम्य च फ्रम् “ आयौ प्रतिग्रहे बीते" इत्युक्ता या स्वीशरान्ता क्रिया, सा पूर्वा वलपती । म्बीसाररहिता तु पूर्वापि न बलवतीति यत् विकृतमाचार्य , तत् पूर्वापरविरोधाचिन्त्यम् । (cf Mata , II 60) p 170 यत्तु अल्पेऽप्युपभेगे मह्त्यपि वृद्धिति या, समयातिक्रमादिति विज्ञानेश्वर- व्याख्यान, तत् मनुपचनविरोधादुपेक्ष्यम् । (cf Mita , II 59) " ·INTRODUCTION XVII Vatyayanti, p 199 यतु मिताक्षरायामस्य वामयस्येदमेव व्यारयान युक्ततरमिति, तत् "आधौ प्रतिग्रहे ते " इत्यनेन गतार्थत्वात् पुनस्तामिति चिन्त्यम्। (cf Mtta ,II 17) p 292 यत्तु एकशेपे विग्रहवाक्ये मातृशब्दस्य पूर्वनिपातात् एकशेपाभावे च मातापितरा- विति मातृशब्दस्य पूर्व प्रेरणात् पाठकमादेवार्थक्रमावगमात् प्रथम माता गृह्णीयात् पश्चात् पितेति व्याख्यातम् , तदसत् , मूलवास्ये तदभावेनार्थक्रमो गृह्यते 'अग्नि- होत्र जुहोति, यवागू पचति । इतिवत् । (cf Atta , II 135) इति परास्तम्, p 296 यत्तु यतिवर्णिनोराचार्याभावमभिप्रेत्य प्रातिलोम्यक्रमेणेति व्याख्यात, तत् हारीत- विष्णुराड्राक्यादर्शनमूलकमित्युपेक्ष्यम् । (cf Alhta , II 137) p 301 यत्तु "अन्योदर्यस्तु ससृष्टी नान्योदर्यो धन हरेत् । अससृष्टी । इत्यन्वयव्यति- रेकाभ्यामन्योदयस्य ससृष्टित्वमेव धनभावत्वे हेतुरिति प्राचोक्त, तचिन्त्यम् , ससृष्टिवाक्यस्य पत्न्याद्यपवादक्त्वोक्त्यैवैतदर्थसिद्धे व क्यारम्भानर्थक्यात् । (cf Mita , II 139) p 308 एतेन मातृभगिन्यो सभूयाशहरत्व नास्ति, इतरेतरयोगस्य द्वन्द्वेकशेषाभावादप्रतीते, " चाथै द्वन्द्व " इत्यनेनेतरेतरयोगस्य चार्थत्वात् । (cf Akhta , II 145) p 365 यत्तु नद्यादिव्यपहितदेशान्तरमृते तत्सपिण्डाना दशाहादूर्व मासत्रयादगिपि सद्य शौचमिति मिताक्षरोक्त, तत् विण्यादिवास्यविरोधादुपेक्षणीयम् । (cf Mita , III 21) p 383 एतेन एषामुष्णेन वारिणा शुद्धिरिति मिताक्षरा याख्यान मामादिकमवगम्यते । (cf Afhta , I 184) p 421f एतेन पुमवनस्य क्षेत्रसस्कारतया सकृतरण मन्यमानो विज्ञानेश्वरोऽपि पगस्त । (cf Mita , I 11) p 475 यत्तु “स तस्येव व्रत कुर्यात् " इति प्रतशब्दोपादानात् मरणस्य च व्रतशब्दा- वाच्यत्वात् ससर्गिणो न मरणान्तिकमिति, तत् कूर्मवाक्येनैव परिहृतम् । (cf Afita , III 261) ·XVIII VISNUSMRTI Vayayanti, p 489 यत्तु 'गृहीतस्य सुवर्णादेरप्रदानम् । इति स्णाना चानपक्रियेत्यस्य व्याख्यान, तत् न सुन्दरम् , तस्य पूर्वोदाहृतहारीतवास्यामिहितस्तेयानान्नरभेदत्वेन पौनरक्त्यात् । (cf Mita , III 234) " p 512 एतेन क्षयित्वादिलक्षणस्थन न तद्युक्ताना द्वादशनार्पिकादिवतप्राप्त्यर्थमिति प्राचा प्रोढिवचनमपास्तम् । '(cf Aftta , III 216) " p 512 यच तदारब्धफल्नाशार्थोऽप्यपूर्वनाशो नान्वेषणीय , निमित्तकारणनाशेन कार्य- नाशाभावादिति, तदप्यापातत , दुरितैकनिदानत्ववत् व्याध्यादे दुरितनाशेक- नाइयत्वस्यापि शब्दैकसमधिगम्यत्वेन शैविकतर्कनिरसनात् । (cf Aftta , III 216) P 512 यदप्प्युक्त नैसर्गिक कोनख्यादि न प्रत्यानेयमिति, तदपि प्रत्यक्षविरुद्धम् , प्रायश्चित्तेन रोगनिवृत्ते प्रत्यक्षोपलम्भात् । (cf Mita , III 216) " p 512 यदप्युक्त नरकतिर्यग्ये न्याद्यनुभूतवत कौनख्यादिक चरम परम् , तेन चे पन्नमात्रेण स्वकारणापूर्वनाशात् न प्रायश्चित्तेनार्थ इति, तदपि न , सत्य नाश्यते, पर तु न कृत्स्नम् । (cf Mita, III 216) . " p 513 यदप्युक्त नापि स यवगरार्थम्, शिटैस्तेषामपरिहारादिति, तदपि न , "स सचारिणो नेत्रत्वविकारा विशेषत " इत्यविणा रोगगानस्य सचारित्वोक्त्या "व्याधिनैर्न च सविशेत् " इति योगिना रोगिपरिहाराभिपानाच्च । (cf Mitta , III 216) . p 513 यदप्युक्त यदपि कोना यादी वासिष्ठ कृच्छप्रायश्चित्त तदपि नमित्तिक्मेव, न पाचश्यायमिति, तदपि न समाति , प्रायश्चित्तस्य कौनरयानुमितपापक्षयार्थत्वे नमित्तिक वायोगात् । (cf Afnta , III 216) . p 117 यतु 'स्थय प्राप्त धनमविभौतृभिरननुनातमपि देयम् । इति माधवव्याग्यानम्, तत्र धनगदेन यदि म्याररमुच्यते तदा "म्यावर द्विपद च" इत्यादिवचनविरोध । (cf Tratal aramadhaiya, BIS 94, vol III, p 226) ·INTRODUCTION xix .. Vaijayanti, p. 288: यतु " स्यावरं मुक्त्वा " इति वचनं दायादानुमति विना स्थावरदानविक्रयादि- निषेधपरमिति, तदपि प्रमाणाभावग्रस्तम् । (cf. Vyarahāramadhavīja, BIS 94, vol. III, p. 360) p. 162 : अथ 'नाततायिवधे। इत्येकम् । 'दोषोऽन्यत्र' इत्यपरम् । “गोब्राह्मणवधात् स्नातः प्रायश्चित्तं कुर्यात् । इत्यग्रेतनसूत्रानुपविष्टं तृतीयम् । एवं सूत्रत्रयकरणेनाद्यस्य पूर्वोक्तब्रह्मधप्रायश्चित्तापवादार्थत्वम् । द्वितीयस्थानाततायिवधे दोपपतिपादक्त्वम् । तृतीयस्य गोब्राह्मणवधहेतुकप्रायश्चिनाहखानप्रतिपादकत्वमिति भवदेवव्याख्यानुसरणं कार्यमिति चेत् ; न, एवं सति 'दोपोऽन्यत्र गोब्राह्मणवधात् । इति भागे 'दोषोऽन्यत्र । इति द्वितीयसूत्रानर्धक्यं दुष्परिहरमेव । p. 302: अत्रापरार्क:-- अपुत्रधनं भ्रातृणामित्युक्तम् । तत्रायं विशेषः ; संसृष्टिनः सोदरस्य मृतस्यांशं सोदरः संसृष्टी गृहीयात् । तस्मिन् मृते जातस्य पुत्रस्य दद्यादिति तु प्रासनिकम् । सोदर्यत्याभावे तु नांशभावत्वमिति स्पष्टयति . शिथिलम् । (cf Aparārka on rajnavalkyasmrti, II. 139) p. 470: ब्राह्मणग्रहणात् ब्राह्मणीसुवर्णस्तेयं न महापातकम् , ब्राह्मणीवधवत् , इत्यपराकः । तत्र ब्राह्मणीवधस्योपपातकत्वोक्त्या तन्निवृत्तिः । न प्रकृते; तदभावात् । (cf. Aparārka on Yājñaralkyasmrti, III. 256) p. 318: यत्तु अंशादिविक्रयात् विवाहोपयुक्तद्न्यमात्र लभेत, “ कन्याभ्यश्च पितृद्रव्यं देयं वैवाहिकं वसु" इति देवलवचनादिति चन्द्रिकाचमत्कृतम् , तन्न; " विभज्यमाने दायाचे कन्या अलंकारं वैवाहिकं स्त्रीधनं च लभेत" इति शसस्मरणविरोधात् । (cf. Smrticandrikā, p. 268) p. 471 : एतेन, 'आचार्यस्तु पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ । वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पु-येते गुरखो मताः॥" इति देवलोक्तमपि परास्तम् ; निपेकरूपप्रवृत्तिनिमित्ताभावात् । . . . , तत् आमूलं " " " 1 This perhaps refers to Bhavadeva's interpretation of the passage in his Prajafcillanirupana for which see HDS, Iol. I, P 303 and JASB, 1912, p. 335, ·VISVUSVRTI Different Readings and Interpretations without Criticism Layayarlt, p 118 शहलिसितो-"अप ऋत्विजि वृते यदि पश्चादन्य वृणुयात् पूर्ववृतस्यैव दक्षिणा स एवादुष्टस्तम्य ऋत्विक उपाध्यायः।" Candesvara reads and interprets this passage differently: स एव वा दुष्ट , तम्य ऋविलोपाध्याय " अथ स्वभारत एव दुष्ट इति विनायते, तदा यजमानस्य ऋत्विामुलपरीक्षाधिकृत उपाध्याय एवं दण्ड्य। (cf litidaratnākara, BIS 103, pp 121, 122) p372 " अथे। गचाटुरभ्यञ्जन या स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्यम्" इति । अम्यार्य ---मतान्तरमुपन्यम्यति अयो इति । अन्यन्जन व्यवाय.। तदेव स्त्रिया अन्न तर्पक्म् । तदेव न प्रतिगृह्यम् , न तव्यम् । Bhashara's interpretation अग्यज्यते परिस्क्रियते शरीरमनेनेति अभ्यअन तेरादि । तचान्न स्त्रीणां मियतम सात् । तस्मात् तदेर तस्या अन न प्रतिमाशम् । केचिदाहु- तया अभ्यजन न कर्तव्यमिति । Siyani's interprctition म्बिया शृङ्गारोपयोगित्वेनाभ्यजनमेवानम्थान यम् । तदीयं तेन दिकमेव न गृीयात् । तया वा रसगरीराम्यान न कार्यम् । (cf Taulliriya-samhá, II 5.16) p 490 निन्दितार्यातीपनम् । निन्दितम्याराना म्याम्य मून्य योपनीयनम् । . lpirirke निन्दनाय रनम् । अमेरिद्धिसियम्यापि पश्यम्य प्रतिषिद्धापनविनम् । an incys in भगगनशिप (ri Mata , III 236) । . pm सिय, नग्नापम् : " पुगिर दिन दहा न्यायनीगात तदन प्रमाणाम् ।

·INTRODUCTION xxi Haradattá reads puruşaširaḥ pratipânărtham and explains the meaning of the word pratīpânărtham thus: प्रतिः धात्वर्थवाची " उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्" इति बाहुलको दीर्घः । पानमेव प्रतीपानम् । पानग्रहणमुपलक्षणम् ; भोजनमपि तत्रैव । (cf. Āpastambadharmasülra, I. 28. 21) Vajayanti, p. 625: वेदाग्युत्सादी त्रिपवणलायी ; अन्युत्सादी आहितानाममीनां श्रौतस्मार्तानां त्यक्ता । Maskarin explains the word agnyutsādi: यस्य देशोपप्लवादिना श्रौतामीनां बहुकालं वियोगो भवति, सः अन्युत्सादी। स्मार्तस्य तु पुनराधानमतीतकालहोमश्चैव । न प्रायश्चित्तान्तरमस्ति । (cf. Gautamadharmasūtra, XXII. 36) p. 627: प्रायश्चितमाह गौतमः--" अन्युत्सादिनिराकृत्युपपातकेषु चैवम् " इति। अम्यु. सादी व्याख्यातः । निराकृतिः शक्तावपि वेदाध्ययनशून्यः । Maskarin explains: निराकृतिः न कचिदाश्रमे व्यवस्थितः । (cf. Gautamadharmasūtra, XV. 17) p. 645: नम इति ; “ नम इदुग्रं नम आ विवासे " इति ऋक् । Kullūka says: नम इन्द्रश्च" इत्येतां वा ऋचम् । (cf. Afanusmrti, XI. 256) p. 684: उपवेशनस्थलाभावे तिष्ठतापि कार्यम् ; “तिष्ठन्नाचामेत् प्रहो या " इत्यापस्त- बीयात् । Haradatta comments on the sülra, lis!hannācāmet prahto rā, thus: tişthan prahro că nācamet. He subsequently gives another mcaning according to others: अपर आह-अम्मादेव प्रतिषेधात् कचित् तिष्ठतः प्रहस्य चाचमनमभ्यनु. ज्ञातं भवति । भूमिगतासामु तीरस्यायोन्यत्वे अदमे मामिदा या जले सितम्याचमनं भवति । Nandapandita takes the second meaning of Haradara for his support. (cf. Anastambadharmasitra, I. 16.1) ·XX11 VISNUSMRTI Vaijayanti, p 750 Nandapandita divides the Bodhāyanadharmasūtra, I 3 6, into two parts, reads the latter portion along with the next sutra and gives different interpretations " औपासनो दर्शपूर्णमासी पर्वसु च केशश्मथुरोमनखनापनम् " इति बोधायनीयात् । औपासन स्मार्तामिमान् । Govindasvāmın, reads aupasanam instead of aupasanah and gives a different meaning उप्णीपमजिनमुत्तरीयमुपानही छत्र चौपासन दर्शपूर्णमासौ। (cf Bodhayanadharmasūtra, I 3 6) p 555 वेश्यावधे गौतम “वैशिकेन किंचित् ” इति । वैशिक वेश्याम । तेन जीवन्ती हत्वा किचित् अष्टमुष्टिधान्य दद्यात् । Maskarın reads and interprets the sūtra differently 'वैशिके न किंचित् ॥ वैश्य(वेश्या)र्मणा जीवन्या हताया न किंचिदपि तव्यम् । (cf Gautamadharmasutra, XXII 29) Some Noteworthy Points In the Vayjayanti, 37 15, the passages beginning with sodaryatvam tv atra Irividham on page 484 and ending with na parıvındatıtı vakyadvayasyarthah on page 487 are identical with those on pages 760 to 764 of the Samskaraprakaša of the Viramitrodaya 1 Nandapandita and Mitrarnısra are known to have been contemporaries Nandapandıta mentions names of works like Puspasara (p 713), Tattvasagara (p 714), Ratnakosa (p 714) and Mantrakosa (p 716), which are not widely known That the text of the Visnusmrti and the commentary Vaijayanti come to an end with chapter 100 is evident from the fact that this chapter is devoted to praising the text, that some concluding verses arc seen at the end of the commentary on this chapter and that the date of copying of the original MS is given after the colophon ? But the commentator Nanda. pandıta writes some verses under the heading Uttaracarita' describing 1CSS30 101 1 शर १७८६ कार्तिक ८ इन्दुवारत्तद्दिने संपूर्णमस्तु । गुभ मस्तु ।

·INTRODUCTION XX111 the attainment of moksa by his patron Kesavanāyaka by breathing his last at Manikarnikā, the holy spot in Varanasi He makes this additional portion chapter 101 of the commentary VajajantAgain there are three additional verses by Nandapandita referring to the faultlessness of his commentary and requesting learned readers to point out mistakes of any following these are six verses, written by one Tārācandra Cakravartın in praise of the prince Vayarasa (son of Kesavanāyaka) and Nandapandita Then an additional verse gives the date of composition of the commentary Vayjayantı 16231 NANDAPANDITA His Date For fixing the date of Nandapandita, fortunately we have definite records It is explicitly stated in a verse found at the end of the Vayjayanti that it was completed in Samvat 1679, corresponding to AD A manuscript of his work Aſadhavananda bears the date Samvat 1655, corres ponding to AD 15992 while a minuscript of the Suddhicandrika (commentary on the Şadasıtı) is dated Samvat 1660 corresponding to AD 1603 3 Onc of the manuscripts of his work Sraddhalalpalata bears the date Samı at 1641 corresponding to AD 1585. These three manuscripts are belies cd to haic been copied cither by the author himself or by some scribes under luis direction Therefore Nandapandita's literary activities may be assigned to AD 1580 to 1630 5 The following authors are believed to have been contemporaries of Nandapındıta at Varınası Nārāy znablıytta, Samlarabhitti, Vidy īnu īszbhattīcāry?, Nýsımhisrımımuni, Madhusūdınastrusi au and Nilzhanthadaivijña 1 Vide the 7th crsc of the conclusion of the work यो पिकममातरम गगिने नदादिप भूमिभि पूर्ण कात्तिम्माणि धिरगत मानो नृपस्य विधी। पारयो पदारनायास पतेरामाप्य रमृते- विष्णतमानकार धिमा भीगन्दामा मुधी ।। See IIDS, vol 1, p 431 Sec Ind an Hustorical Quarterly vol 20, p 93 Sec The Poona Onertalul vol 15, p 63 quid , p Gf Tide the Ingls' Forenorul thic la M14PAp 2 ·xxiv VIŞŅUSMRTI 3 His Other IVorks Besides the Vaijayanti, Nandapandita is known to have written the following works: 1 1. Dattakacandrikā 2. Dattakamimāmsā ? 3. Harivamśavilăsa 4 Jyotihśāstrasamuccaya 5. Kāśiprahāśa 6. Mādhavānandakāvya 7. Māmsamimāmsā 8. Navarātrapradipa 4 9. Pramitālsarā, Mitāksarāvyākhyā 10. Sāpindyanirnaya 11. Smārtasamuccaya: 12. Smộtisindhu 13. Srāddhakalpalatā 8 14. Sraddhamimāmsā 15. Suddhicandrikā, Şadaſītivyākhyā? 16. Śūdrādhikāramimamsā 17. Tattvamuktāvali 18. Tirthakalpalatā 19. Vidvanmanoharā, Parāśarasmrtivyākhyā 8 20. Vināyakaśāntipaddhati The author refers to the following, among his other works, in the l'aijaanti: 1. Dattahamimāmsā (p 270) 2. Mitālsarāvyāhhya Pramitāksară (pp. 257, 274, 376) 3. Parāśarasmrtivyākhyā Vidvanmanoharā (p. 270) 4. Şadafitisyākhyā Suddhicandrika (p. 356) 5. Smộtisindhu (pp 634, 670, 678, 679, 710, 842) 6. Srāddhahalpalatā (pp 350, 774) I c. Bhimuka to the Sud dhıcandnkd and the Nararätrapradipa. See IIDS, vol. I, p. 431. • Sarasvati Bhavana Texts 23. See NDS, vol. 1, p 431. • CSS 73. I TŁ Pantal. Benares, 1907-11. + ASS 116. + CSS 67 ·INTRODUCTION XXV His Genealogy Regarding the pedigree of Nandapandıta we have to rely upon a recent work Dharmādhıkārivamsavarnana' written by Venirāma, a descendant of Nandapandita According to this work, Laksmidhara of Bedar was the founder of the family and belonged to the Mudgalagotra of the Aśı alāyana school of the Rgveda.• He had two sons: Srikrsna and Govinda Srikrsna's son Mahipati lost his father in his boyhood and was taken by his paternal uncle Govinda to Varanası, where he was well educated in all the Sastra-s. Mahipati had two sons: Samhara and Ananta I Samhara had a son Visvanatha whose son was Ananta II Gadādhara, the son of Ananta II, dicd issucless Ananta I had three sons: Krsna, Rima and Gancsa Kysna's son Nārāyana had two sons: Nilakantha and Khanderāya. Ráma had three sons. Govinda, Vasudeva and Nanda (our author) Gancsa had two sons: Bălahrsna and Madhava. The following tablc illustrates the gencalogy of the family: Laksmidhara Srikrina Govinda Malipatı Sarkara Ananta 1 Vafvanitha Krin Rimapandita Gandı Anunta 11 Narayana Balat na Wadhasa Gudadhura T Silakantha Klanderisa Conunda Vardapat (austre) IOS 70 ·INTRODUCTIOY ҳҳy it At the end of the Samskāranırnaya portion of the Smrtısındhu the author says that the work was written at the instance of Harivamsavarman of the Mahendra family 1 The importance of Nandapandita as an authoritauic writer on Smrti literature was recognized by carly Indologists and jurists in India His Dattakamimāmsă was translated into English long ago and was used as an authoritative text on Vyasahāra by Indian law courts In Jolly's edition of the l'usnusmrit extracts from the l'aujajanti commentary bu Nandapandita were given The present cnucal edition of the voluminous commentary in full, making use of all the manuscripts and other materials, Well, it is lioped, fill a gap in the published Dharma-sastra literature V KRISHNAMACHARYA Vide HIDS, 101, p 125, 1017 ·BIBLIOGRAPHY Agnpurāna, Anandasrama Sanskrit Series (ASS) 41, Poona, 1900 Allarezabrahmana, Nirnayasagar Press (NSP), Bombay, 1911 Artareyaranjaka, ASS 38, 1898 Angırasasmrti, Adyar Library Series (ALS) 84, Madras, 1953 Annals of the Bhandarker Oriental Research Institute (ABORI), vols 7, 8, Poona, 1926-7 Apastambadharmasütra, Government Oriental Library Series (MOS) 15, Mysore, 1898 Apastambasmrti, Adyar Library Bulletin, vol 5, 1941 Apaslambastautasutra, Bibliotheca Indica Series (BIS) 92, Calcutta, 1882-1902 Arthašāstra, Trivandrum Sanskrit Series (TSS) 79, Trivandrum, 1924 Afvalayanagrhyaparısışta, Adyar Library Pamphlet Series 36, Madras, 1963 Asvalayanagrhyasulra with Parisesta, ASS 105, 1936 Asvalāyanasmrtıralna, Narasimhiah Press, Mysore, 1933 Afvalāyanasrautasūtra, ASS 81, 1917 Atharvasamhıta, Satyanarayan Press, Bombay, 1884 Bhagaradgila, ALS 25, 1941 Bhagarata, Madhvavilas Book Depot, Kumbakonam, 1916 Bhavisyapurána, Sri Venkatesvara Press, Bombay, 1911 Bodhajanadharmasätra, MOS 34, 1907 Brahmapurana, ASS 28, 1895 Brahmasutra with Samkara's Bhasa, NSP, 1937 Brahmavarvartapurana, ASS 102, 1935 Brhadaran; akopanısad, ALS 15, 1936 Brhaspatusmrti, Gaekwad Oriental Series (GOS) 85, Baroda, 1941 Budhabhusana, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1926 Budhasmrti, Adyar Library MS, TR 690 Chandogyopanışad, ALS 15, 1936 Ekägnikānda, MOS 28, 1902 Garudapurona, Sarasvata Press, Calcutta, 1890 Gautamadharmasutra, MOS 50, 1917 Gautamasmi, Adyar Library MS, TR 687 Gobhilagrhyasútra, BIS 73, 1880 Gopathabrahmana, BIS 69, 1872 Hantasamhita, cd by Binod LAL SEY, Calcutta ·VIŞNUSMRTI Harizamsa, Sri Venkatesvara Press, Bombay, 1882 Indian Culture (IC), Indian Research Institute, vol 9, Calcutta, 1942 Jābālopanısad, ALS 12, 1929 Journal of Oriental Research (70R), vol 8, Madras, 1934 Kälıkāpurana, Sri Venkatesvara Press, Bombay, 1891 kämandakiyanittsāra, TSS 14, 1912 kanvasmrti, Adyar Library MS., TR 684 Käsikävrttı, Medical Hall Press, Benares, 1876 Kathakagrhyasūtra, Dayananda Mahavidyalaya Sanskrit Series 9, Lahore, 1925 Kājhakasamhıtā, ed by L VON SCHROEDER, Leipzig, 1900 Kathopanısad, ALS 15, 1936 Kätyāyanasmrtisāroddhāra, Hindu Law Quarterly, Reprint, Bombay, 1933 Kātāyanafrautasūtys, Chowkhamba Sanskrit Series (CSS) 19, Benares, 1908 Khādıragrhyasūtra, MOS 41, 1913 Krtakalpataru, GOS 101, 1944 Kūrmapurāna, BIS 104, 1890 Laugāksısmrlı, Adyar Library MS, TR 698 Lingapurāna, Sarasvati Press, Calcutta, 1885 Mladanapāryāta, BIS 114, 1893 Alahābhārala, Madhvavilas Book Depot, Kumbakonam, 1906-14 Mahabhäsya, Bombay Sanskrit Series (BSS) 18, 1892 Matrāyanıyaparısısa, in the Altindischer Ahnencult by W CALAND, Leiden, 1893 Alatrāyaniyasamhıtā, ed by L. VON SCHROEDER, Leipzig, 1881 Manusmrti, NSP, 1925 Mlärkandeyapurana, Sarasvati Press, Calcutta, 1897 Matsyapurāna, ASS 54, 1907 Afimāmsäsütra with Sāstradipika, NSP, 1915 ilundakopanısad, ALS 15, 1936 Nāgaripratāzmi Painika (NPP), Nagaripracharını Sabha, vol 63, Kashi, 1958 Namalınganušāsana, Government Central Book Depot, Bombay, 1886 Niradasmin, BIS 102, 1885 Naradıyamanusamhita, TSS 97, 1929 Nirukta, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1940 Vrsimhapurāna, Gopal Narayan and Co , Bombay, 1889 Padmapurāna, Anandasrama Press, Poona, 1893 Parāśarasmrti, with commentary, BSS 47, 48, 59, 64, 1893-1906 Paraskaragth, asulta, Kasłu Sanskrit Series (KSS) 17, Benares, 1926 Ratnafastra, Gosernment Oriental Series 78, Madras, 1951 Rgredasamhıtā, cd by F. MAX MULLER, London, 1849-74 ·BIBLIOGRAPHY XXXI Rgvedasamhıtā (with Khila), NSP, 1910 Sabarabhāsya, KSS 42, 1910 Sadafita, CSS 67, 1928 Samavedasamhita, BIS 71, 1874-8 Samkhyakärika, KSS 123, 1937 Samvartasmrti, Adyar Library MS , TR 681 Šárkhasanagrhasülra, Oriental Book Sellers, Delhi, 1960 Sangadharasamhta, NSP, 1914 Salapathabrahmana (Madh), ed by A WEBER, Berlin, 1855 Satatapasmrti, Adyar Library MS, TR 681 Saunakija, TSS 120, 1935 Siddhāntakaumudi, NSP, 1899 Siddhantasyromani, Agra School Book Society, Calcutta, 1842 Skandapurana, Sri Venkatesvara Press, Bombay, 1908 Smrticandrika, ed by G R GHARPURE, Hindu Law Texts 17, Bombay, 1918 Smrtınām Samuccayah, ASS 48, 1905 Smrtısamdarbha, Gurumandala Granthamala 9, Calcutta, 1952 3 Sukranıtısara, ed by G OPPERT, Madras, 1882 Svetasvataropanısad, ALS 9, 1925 Tarttıra abrahmana, ASS 37, 1898 Tarttırijaranyaka, ASS 36, 1897 Tarttırjasamhta, ASS 42, 1908 Tarttırıyopanısad, ALS 15, 1935 Tandyabrahmana, BIS 62, 1870 4 Trikāndamandana, BIS 140, 1903 Tripuratapınyupanısad, ALS 10, 1950 Vajasanej asamhıla, Jagadishvara Press, Bombay, 1884 Vamanapurana, Jagaddhitecchu Press, Bombay, 1885 Vásısphadharmasutra, BSS 23, 1883 Vayupurāna, BIS 85, 1880 8 Payusamhılā, Virasarvagranthamala, Sholapore, 1906 Vişnudharmottara, Sri Venkatesvara Press, Bombay, 1912 Vişnupurana, Sarasvatı Press, Calcutta, 1882 işnusmrlı, BIS 91, 1881 Vanpanusmr, NSP, 1907 Paphoralky asmeh with Aparårka's commentary, ASS 46, 1901 Yajiaculkyarmate with Jakşara, ASP, 1926 Yogasutra, BSS 46, 1892 ·Xxxiv VISEUSVIRTI माग. भृगु. मत्स्य. सि देव मरी. महाभार. मार्क. मिता. देवीपु धातु. ना -777. TSS मुण्ड. मै. परि. मे.. पत्र. पग. यम. याश. नतिरी स्वाक्षणम् तेत्तिरीपसंहिता नामलिङ्गानुमासनम् निशाण्टमण्टनः दसरमतिः देवस्मृतिः दयीपुराणम् धातुपाठः नरसिद्दपुराणम् नारदस्मृतिः माग्दीयमनुमहिता पद्मपुराणम् पगस्मृतिः परिशिष्टम पारसरणापत्रम् रिकामदरमृतिः पुसन्मम्मतिः बटीनगिम्मृतिः प्रतापतिः अगरीरातः सुधरी सरदार যােণ, सगरमी: रामनगर Teी: पदोगा: सम नामी पर पार FiTI पुर. पेटी. यो. योग. लगुयम. लघुवि. लाव. भागवतपुराणम् भृगुस्मृतिः मत्स्यपुराणम् मनुस्मृतिः मरीचिस्मृतिः महामारतम् मार्कण्डेयपुराणम् मिताक्षरा मीमांसासूत्रम् मुण्डकोपनिषद् मैत्रायणीयपरिशिष्टम् मैत्रायणीयमंहिता यमस्मृतिः याशवल्क्यस्मृतिः योगयाज्ञवल्क्यस्मृतिः लायमस्मृतिः लघुविष्णुस्मृतिः लप्याश्वलायनस्मृतिः लिम्पितरमृतिः लिगपुराणम् लं.गाशिस्मृतिः पराहपुगगम् यगिष्ठरमृतिः पायुपुराणम् पायुदिता विगनभरः मिणपुराणम् AAffai रियुग्म Fryen. frovilam TAARE सामग्री: ग: एमा TIL पू.गर. परा यमि. पायु. पायुमै. पिग. विधा. AryT). frjtil. ter ....रे म SENTER RE: Emमम Finger १६..

·विषयानुक्रमणी अध्यायः १. उपोद्धातः यज्ञवराहवर्णनम् १ ; भूदेव्युद्धरणम् १०; भूदेव्याः कश्यपसमीपगमनम् २०; भूदेवी- वर्णनम् २२; कश्यपवचनम् ३०; भूदेव्या विष्णोः स्तुति: ३३ ; विष्णुना धर्मोपदेश- स्यारम्भः४५ २. वर्णधर्माः वर्णानां विभाग: १ तेषां धर्माः ४ I. व्यवहारकाण्ड:- ३. राजधर्माः अधिकारिनियमनम् ७, बलिग्रहणे व्यवस्था २२; राज्यानानि ३३ ; संधिविग्रहादिः ३८, मृगयादिव्यसनानि ५०; निधिलाभे विनियोगव्यवस्था ५५; चोरापहतधनप्रन्याहरणम् ६६ पुरोहितवरणम् ७० ; सभ्यनियमनम् ७४ ; राज्ञा सामान्यतोऽवधेया नियमा: ७६; भूदानेऽवधेया नियमाः ८१; दण्डप्रशंसा ९१ ४. अर्थपरिमाणम् त्रसरेणुमारभ्य सुवर्णनिष्ककापणादिदव्यपरिमाणम् १; प्रथममध्यमोत्तमसाहसदण्डपरि- माणम् १४ ५. व्यवहारपदानि महापातकिनो दण्डः कूटशासनादिकतगां दण्डः ९, धान्यमुवाचपहरणे दण्ड:१०; तस्कराणां साहाय्याचरणे दण्डः १४; दण्डपारव्यम् १९; वारपारप्यम् २३; त्रीसंगह- णम् १०; स्त्रीपुंधर्माः ४५ ; स्तेयम् ७७; साहसम् ९१; संमूयसमुत्थानम् १२५% रिक्रीयासंघदानम् १२७; फीतानुशयः १२९; यूतममाहयः १३४ स्थानिपालविवादः १३८; वेतनादानम् १५७; अस्यामिवियायः १६५; संमिपतिकमा १६८% सीमारिवादः १७३ साहसदण्डशेषः १७४ ; भिषनो मिथ्याचारे दण्डः १७६ दत्ता- प्रदानम् १७९; यूटसाक्ष्योत्कोचमहणादीनि १८०; आधिरिपादः १८२; PRER पचिदपवादः १८८; माततापिदण्डः १९२ ·विषयानुक्रमणी अध्यायः १. उपोद्धातः यज्ञवराहवर्णनम् १ ; भूदेव्युद्धरणम् १०, भूदेव्या: कश्यपसमीपगमनम् २० ; भूदेवी- वर्णनम् २२; कश्यपवचनम् ३०; भूदेव्या विष्णोः स्तुति: ३३ ; विष्णुना धर्मोपदेश- स्यारम्भः४५ २. वर्णधर्माः वर्णाना विभाग: १; तेषा धर्माः ४ I. व्यवहारकाण्ड:- ३. राजधर्माः अधिकारिनियमनम् ७; बलिग्रहणे व्यवस्था २२, राज्याङ्गानि ३३ , सधिविग्रहादिः ३८, मृगयादिव्यसनानि ५० ; निधिलाभे विनियोगव्यवस्था ५५; चोरापहनधनप्रत्याहरणम् ६६, पुरोहितवरणम् ७० ; सभ्यनियमनम् ७४ राज्ञा सामान्यतोऽवधेया नियमाः ७१ भूदानेऽवधेया नियमाः ८१ ; दण्डप्रशंसा ९१ ४. अर्थपरिमाणम् त्रसरेणुमारभ्य सुवर्णनिष्ककार्षापणादिद्रध्यपरिमाणम् १; प्रथममध्यमोत्तमसाहसदण्डपरि- माणम् १४ व्यवहारपदानि महापातकिनां दण्ड:१ ; कूटशासनादिकर्तृणा दण्ड. ९; धान्यसुवर्णाद्यपहरणे दण्ड:१० तस्कराणा साहाय्याचरणे दण्ड, १४, दण्डपारुन्यम् १९; वाक्पारष्यम् २३ स्त्रीसग्रह- णम् ४०, स्त्रीपुधर्माः ४५ ; स्तेयम् ७७ ; साहसम् ९१; सभूयसमुत्थानम् १२५ विक्रीयासंप्रदानम् १२७, क्रीतानुशयः १२९; द्यूतसमायः १३४ ; स्वामिषालविवाद: १३८, वेतनादानम् १५७, अस्वामिविश्यः । १६९; सविद्वयतिकमः १६८; सीमाविवादः १७३, साहसदण्डशेषः १७४ ; भिषजो मिथ्याचारे दण्ड: १७६; दत्ता- प्रदानम् १७९, कूटसाक्ष्योत्कोचाहणादीनि १८०; आधिविवादः १८२; दण्डस्य कचिदपवादः १८८; आततायिदण्डः १९२ ·CONTENTS xxxix अध्यायः २२; अपविद्धपुत्रः २४; यत्रकचनोत्पादितपुत्र: २७; दायानहीं: ३२; अर्थग्राहिणः पिण्डदातारः ४०, पितृवित्तालाभेऽपि पुत्र; पिण्डं दद्यात् ४३; पुत्रप्रशंसा ४४ १६. संकरजपुत्राः अनुलोमजातानां मातृजाति: २, प्रतिलोमजातानां नामानि ४; प्रतिलोमजातानां वृत्तिः ८ तेषां धर्मः १८ १७. दायविभागः स्वयमुपार्जितेऽयं पितुरिच्छया दायविभागकथनम् १ ; पैतामहद्रव्यविभागः २ ; विभा- गानन्तरमुत्पन्नस्य पुत्रस्य विभागप्रकार: ३; अपुत्रधनप्राहिण: ४ ; संसृष्टिधनग्राहिण: स्त्रीधन विभाग: १८; पितृधनविभागे विशेष: २२ १८. शनिर्णयः सवर्णाजातानामनुलोमजातानां च पुत्राणा समवाये दायविभागक्रमः १; अपुत्ररिक्यस्य भिन्नजातीयभार्याभिः भागकल्पनाप्रकार: ३४ ; अविभाज्यानि वस्तूनि ४४ II. आचारकाण्ड:-- (१. आशौचप्रकरणम्) १९. पैतृमेधिकविधिः पितृनिहरणे पुत्राणां मुख्योऽधिकारः ३, नवश्राद्धस्य काल: स्वरूपं च ७ ; अस्थिसंचय- नम् १०; आशौचिनां नियमः १४, आशौचान्तिमदिनकर्तव्यक्रमः १८, ब्राह्मण- प्रशंसा २० २०. प्रेतवन्धूनामाश्वासनम् कालभेदनिरूपणम् १; युगभेदनिरूपणम् ६; ब्रह्मायुःपरिमाणम् १५, कालगतेरनति- क्रमणीयतानिरूपणेन बन्धूनामाश्वासनम् १२ २१. एकोद्दिष्टादिश्राद्धनिरूपणम् एकोदिष्टविधिः १; सपिण्डीकरणविधिः १२; सवत्सरात् प्राक् सपिण्डीकरणेऽपि सोदकुम्भश्राद्धं संवत्सरपूर्तिपर्यन्तं कर्तव्यम् २३ २२. आशौचनिरूपणम् वर्णभेदेन जननमरणाशौचव्यवस्था १; सापिण्ड्यनिर्णयः ५; आशौचिनां नियमः ६ आशौच्यन्नभोजनप्रायश्चित्तम् ९; गर्भस्वायाशौचम् २१; बालप्ररणे आशौचम् २६, विवाहानन्तरं स्वीमरणे पितृपक्षे नाशौचम् ३३ ; आशौचसांकर्य निर्णयः ३५ ; औरस- ·CONTENTS XXXIX अध्याय २२, अपविद्धपुत्र. २४ , यत्रकचनोत्पादितपुत्र २७, दायानहा ३२, अर्थग्राहिण पिण्डदातार ४०, पितृवित्तालाभेऽपि पुत्र पिण्ड दद्यात् ४३, पुत्रप्रशसा ४४ १६. सफरजपुना अनुलोमजाताना मातृजाति २, प्रतिलामजाताना नामानि ४, प्रतिलोमजाताना वृत्ति ८, तेषा धर्म १८ १७. दायविभाग स्वयमुपार्जितेऽथ पितुरिच्छया दायविभागकथनम् १ , पेतामहद्रव्यविभाग २, विभा गानन्तरमुत्पन्नस्य पुत्रस्य विभागप्रकार ३, अपुत्रधनप्राहिण ४ , ससृष्टिधनग्राहिण १७, स्त्रीधनविभाग १८, पितृधनविभागे विशेष २२ १८. अगनिर्णय सवर्णाजातानामनुलोमजाताना च पुत्राणा समवाये दायविभागक्रम १, अपुत्ररिक रस्य भिन्नजातीयभार्याभि भागकल्पनाप्रकार ३४, अविभाज्यानि वस्तूनि ४४ II आचारकाण्ड:- (१ आशौचप्रकरणम्) १९ पैतृमेधिकविधि पितृनिर्हरणे पुत्राणा मुख्योऽविकार ३ , नवश्राद्धस्य काल स्वरूप च ७ , अस्थिसचय नम् १०, आशौचिना नियम १४ , आशौचान्तिमदिनकत यक्रम १८, ब्राह्मण प्रशसा २० २०. प्रेतवधूनामाश्वासनम् कालभेदनिरूपणम् १, युगभेदनिरूपणम् ६ , ब्रह्मायु परिमाणम १५ कालगतेरनति क्रमणीयतानिरूपणेन वन्धूनामाश्वासनम् २२ २१ एकोद्दिशादिश्राद्धनिरूपणम् एकोद्दिष्टविधि १, सपिण्डीकरणविधि १२, संवत्सरात् प्राक् सपिण्डीकरणेऽपि सोदकुम्भश्राद्ध सवत्सरपूतिपयन्त कर्तव्यम् २३ २२. आशौचनिरूपणम् वर्णभेदेन जननमरणाशौच यवस्था १, सापियनिर्णय ५, आशौचिना नियम ६, आशौच्यन्नभोजनप्रायश्चित्तम् ९, गर्भस्रायाशौचम् २५, वालपरणे आशौचम् २६, विवाहानन्तर स्त्रीमरणे पितृपक्षे नाशौचम् ३३ , आशौचसाकर्य निर्णय ३५, , . - . औरस- .

·५ VISŅUSMRTI अध्यायः २४. भिन्नपुत्राशौचम् ४३ ; आचार्यादिमरणे आशौचम् ४४ ; कचित् आशौचस्यापवादः ४८; पतितादीनां मरणे कर्तव्यक्रम: १६ ; रजस्वलाशुद्धिः ७२ ; सुरादिस्पर्श शुद्धिः ८२ (२. शुद्धिप्रकरणम्) २३. द्रव्यशुद्धिः अत्यन्तोपहतशुद्धिः १ ; अल्पोपहतशुद्धिः ७ ; कर्माङ्गद्रव्यशुद्धिः १० ; स्पर्शशुद्धिः १२; भोज्यद्रव्यशुद्धिः ३८; मार्गादिशुद्धिः ४१ ; जलाशयशुद्धिः ४४ ; स्वभावतः शुद्धानि ४८; गृहादिशुद्धिः ५६ ; गवादिशुद्धिः ५८ (३. संस्कारप्रकरणम्) संस्काराः विवाहः १; सगोत्रादिविवाहनिषेध: ९; अविवाह्यकन्याः ११; अष्टौ विवाहाः १७, कन्यादातार: ३८ २५. स्त्रीधर्माः गुरुपूजनादिः ३ ; प्रोषितभर्तृकाधर्मा:९; विधवाधर्माः १४ २६. धर्मकार्याईस्त्रियः ज्येष्ठरत्न्या अविकारः १ ; सवर्गाया विशेपेणाधिकार: २ ; शूद्राया निषेधः ४ २७. निपेकादिसंस्कारः निपेकः १; पुंसवनम् २; नामकरणम् ६; चूडाकरणम् १२; उपनयनम् १५; वर्णविशेपेग मौज्यादयः १८; उपनयनस्य परमावधिकाल: २६ २८. ब्रह्मचारिधमाः गुरुकुलवासादि: १; अभिवादनम् १५; गुरावनुष्ठेयधर्माः १८, वेदाध्ययनम् ३४, बतलोपे प्रायश्चित्तम् ४९ २९. आचायांदिलक्षणम् आचार्यः १ उपाध्यायः २, ऋत्विक् ३; मनध्यापनीयशिया: ७ ३०. अध्ययनोपक्रमादिः श्रावणी १; अनाध्ययनम् ३ ; अनव्याया: ४ ; शिव्यधर्माः ३२ ; गुरुद्रोहनिषेधः ४३; आचार्यमहिमा ४५ ३१. अनिगुरयः मादिगुणा ३ जन्महिमा ७ ·COXTE: YTS xli - अध्यायः ३२. गुगधर्मातिदेशः राजादयो मान्याः १; गुरुपत्न्यां विशेषः १३; मानाहा: १६ III. प्रायश्चित्तकाण्ड:- ३३. प्रायश्चित्तोपोद्रात: प्रायचित्तनिमितानि २ ३४. अनिपानरानि अतिपातकस्यरूपम् । तत्प्रायभित्तग २ ३५. पामलमहापानरानि महत्यादयः १ तत्वायषितम् ६ ३६. पामानानुपानगानि बनान्यासमानि १; मुरापानममानि २; मुवर्णतोपममानि ३; गुप्तालगनमानि ४ तत्मायसिना ८ ३७. যামানা अनुनयनादि १: पेदनिन्दा ४ः पादामना ९; परिणेदनादि १५, रामाद- धिनम् ३६ ३८. पामाजारिगणि प्रासगरमारपणा ; भानादि मनापधिमा ७ ·xlii VISŅUSMRTI अध्यायः ४४. तेपामेव विविधयोनिपु जन्म स्थावरादिजन्म २ ४५. तेपामेन विविधरोगाः कुष्ठादिरोगाः २ ४६. कामरतपातकप्रायश्चित्तानि अघमर्षणकृच्छ्रम् २; प्राजापत्यकृच्छ्रम् १० ; तप्तकृच्छ्रम् ११; शीतकृच्छ्रम् १२, कृच्छातिकृच्छ्रम् १३; उदकमूलश्रीफलपराकसातपनमहासातपनातिसातपनतुलापुरुषपर्ण- कृच्छाणि १४-२३, कृच्छ्राङ्गानि २४ ४७. कामस्तपातप्रायश्चित्तानि यवमध्यचान्द्रायणम् ३; पिपीलिकामध्यचान्द्रायणम् ४ ; यतिचान्द्रायणम् ७; शिशु- चान्द्रायणम् ८; सामान्यचान्द्रायणम् ९ ४८. कामकृतपातप्रायश्चित्तानि यावकवतम् १; यावकेनाग्निहोत्रादिनिपेव २; यावकवतप्रक्रिया ४ ४९. कामरतपातपायश्चित्तानि वैणवत्रतानि, तत्र कालव १ ; उपचाराः २; कालभेदेन फल भेदः ३ ५०. अपामस्तपातप्रायश्चित्तानि ब्रह्मन्याप्रायश्चित्तम् १; ब्रान्यासमपातके प्रायश्चित्तम् ७; नृपयधे प्रायश्चित्तम् ११३ गोवधे प्रायश्चित्तम् १६; गजादिवधे प्रायश्चित्तम् २५; हसादियधे प्रायश्चित्तम् ३३ ५१. पामरनपावरप्रायश्चित्तानि मुरापाने प्रायश्चित्तम् १; तत्समेषु अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तम् ३ ; प्रादभोक्तुब्रह्मचारिणः प्रायश्चित्तम् ४३, उच्छिाशनप्रायश्चित्तम् ४६, मासभक्षणविधिनिषेधव्यवस्था ५९ ५२. अयामरतपातरमायभित्तानि गुवर्णस्तये प्रायथित्तम् १; तत्समोपपातके प्रायश्चित्तम् ४ स्तेयप्रायश्चित्तविधिशेषः १४ ५३. रामनारमायधिनानि गुरुतल्पगमने प्रायथितम् 13 तत्ममोपपात परटारगमने प्रायचित्तम् २ च्यामि चारिणीगमने प्रापचितम् ८ .

·CONTENTS अध्यायः ५४. संसर्गप्रायश्चित्तम् संसृष्टिनां पातकिममप्रायश्चित्तम् १; निषिद्धजटपाने प्रायश्चित्तम् २; कौटसाक्ष्ये प्रायश्चित्तम् १; प्रकीर्णकेषु प्रायश्चितम् १० वेदाग्नित्यागे प्रायश्चित्तम् १३; परिवेदनादिर प्रायश्चित्तम् .१६, अविक्रय विक्रये प्रायश्चित्तम् १८; असत्प्रतिप्रहे प्रायश्चित्तम् २४, अयाज्ययाजने प्रायश्चित्तम् २५; मान्यप्रायश्चिचम् २६, संध्यादिलोपे प्रायश्चित्तम २९ अवगोरणे प्रायश्चित्तम् ३० प्रायश्चिचफलम् ३१; बालादिविषये प्रायश्चित्तम् ३३ ५५. रहम्यपातकप्रायश्चित्तम् प्रायश्चित्तविधिः १ तोपपातके प्रायश्चित्तम् ७ ; प्राणायामलक्षगम् गायत्रीपदांसा ११ ५६. प्रायश्चित्तीयमन्त्राः अवमर्पणादिसूक्तानि ३ ५७. अननुतापिपातकिनः तेषां त्यागादि १ प्रतिग्रहवर्जनप्रशंसा ७; विषयविशेपेर प्रतिमहे न दोप: १३ आचारकाण्डशेपः- (१.आहिरप्रकरणम) ५८. धनविपक धनविध्या १; शुभमनम् ६; शनउधान १० गणना ११ ५९. गृहम्बधमाः अपिनिगपः १ भदेवफाल: १२; पयाग: १९ गाईपांगा २७ ६०. सौगविधिः म्याधुसर्ग विनिमः २स्पउनियमः ३; माननीय समयमा २६

·xliv
VIŞNUSMRTI
अध्यायः
६४. स्नानविधिः
स्नाने वजनीयजलानि १ ; प्रातःस्नानविधि: ९; मध्याह्नस्नानविधिः १८;
तर्पणविधिः
२४ मध्याहृस्नानाजविवि: २८
६५. विष्णुपूजाविधिः
नत्राधिकारिनियम: १) पूजामन्त्राः २
६६. विष्णुपूजाविधिः
पूजायोंदकानि १; गन्धपुष्पादीनि २; पूजाकर्तृनियमाः १५
६७. पूजोत्तराद्गानि
होम: १ , वैश्वदेवम् ३ ; भूनयज्ञ: ४ ; पितृयज्ञः २३ ; मनुध्ययज्ञः २७ ; अतिथिलक्षणम्
३४; पञ्चयज्ञाकरणे प्रत्यवायः ४३
६८. भोजनविधिः
उपरागे भोजननिपेवः १; भोजननिपेवाविषयाः ४ ; भोजने नियमाः ४०
६९. श्रीमंगमः
तर निषिद्धदिनानि १; निषिद्धाः स्त्रियः १७
डायनविधिः
तत्र निविद्रप्रदेशादयः १
७१. ग्नातकथाः
तस्य निविदानि फर्मागि १ ; यट्यादिधारणम् १३; निषिद्धदर्शनानि १७ ; निषिद्धा-
पाग: ३२; अनुष्याचाग:९०
७२. माधारणधर्माः
सामवाटयमाधारणा धना: १ गान्तिमा ६
(५. भादमागम)
७३. भानाधित
Fifa प्रामकिपा २, मागच्या ३; प्रावविशेषाः ।
परमाधि
Pायाशिय पविलिः २

·CONTENTS
xiv
अध्यायः
७५. श्राद्धदेवताः
जीवरिपतृककर्तृकश्राद्धदेवताः १; जीवत्पितृपितामहकर्तृकश्राद्धदेवता: २ ; जीवत्पित्रादि-
त्रयकर्तृकश्राद्धदेवताः ३, व्युत्क्रममृते श्राद्धविधिः ४ ; मातामहश्राद्धविषय. ७
७६. नित्यश्राद्धानि
अमावास्यादिकाल विधिः १ ; श्राद्धाकरणे प्रत्यवायः २
नैमित्तिकश्राद्धानि
संक्रमणादिकालविधिः १ श्राद्धे निषिद्धकाल:८% उपरागश्राद्धप्रशंसा ९
७८. काम्यश्राद्धानि
तिथिवारनक्षत्रविशेपेच श्राद्धकरणे फलविशेषाः १
७९. श्राद्धोपकरणानि
उदकादिनियमः १; पुष्पनियमः ५, दीपधूपनियमः ७; अनुलेपनविषयः १.१%
पात्रनियमः १४ ; वर्जनीयशाकादीनि १७ ; कर्तृधर्माः १९
श्राद्धोपकरणानि
तिलादिप्रशंसा १; पितृगाथा १३
८१. श्राद्धभोक्तृधर्मादयः
अन्ननियमाः १; दर्शनानर्हाः ६; हविर्गुणकधननिषेधः २०; विकिरक्रमः २२
८२. पइक्तिदृपकाः
श्राद्धभोजने वर्जनीया ब्राह्मणाः ३
८३. पतितपावनाः
श्राद्धभोजने प्रशस्ता ब्राह्मगाः १; पितृगाथा २०
८४. वर्जनीयदेशः
म्लेच्छदेशो वर्जनीयः १; म्लेच्छदेशलक्षणम् ४
८५. प्रशस्वदेशाः
पुष्करादिदेशा: प्रशस्ताः १; पितृगाथा: ६८
८६. वृपोत्सर्गविधिः
वृपोत्सर्गकाल: २3 वृषभपरीक्षा ३ ; वृषोत्सर्गप्रकारः ९, वृषोत्सर्गफलम् १९

·Yl1 VISNUSMRTI अध्याय ज्येष्ठमा (६. दानप्रकरणम्) कृष्णाजिनदानविधि कृष्णाजिनदानप्रकार. १; तत्र फलनिर्देश ८ ८८. उभयतोमुसीदानम् उभयतोमुग्वीदानप्रशसा १, फलनिर्देश. २; फलनिर्देशे गाथा ४ ८९. कार्तिग्नानविधि कात्तिकम्नानप्रशमा १, तन फल निर्देश ४ प्रकीर्णनदानविधि मार्गशीर्या लपणदानम् ; पोव्या ब्राह्मगपूजा ३; माध्या श्राद्धविवि: ६ ; फाल्गुन्या शय्यादानम् ७; चैत्र्या वस्त्रदानम् ९; वैशाख्या तिलाह्मणभोजनम् १०; उापानदानम् ११, आषाढ्यामन्नदानम् १२; श्रावण्या जलधेनुदानम् १३; प्रोष्ठपया गोदानम् १४; माश्वयुज्या घृतपूर्णपात्रदानम् १५; कार्तिक्या वृषभदानम् १६ अक्षयतृतीयाया वासुदेवस्य विशेषपूजा १७ ; पोपीकृष्णद्वादश्या वासुदेवस्य विशेष- पूजा १९, मावीकृष्णद्वादश्या वामुदेवसनियौ दीपसमर्पणम् २० ; आश्विनमासे घृतदान- मानणभोजनादि २४ , प्रतिमास रेवया ब्राह्मणभोजनादि २६; मावमासे प्रयह कुल्मापैः बालगभोजनम् २७; चतुर्दशीपु धर्मराजपूजा २८ ९१. पृषादिदानम रपटानाम् १; तडागदानलम् २; पानीयदानफलम् ३; वृक्षारोपणफलम् ४; मनुसन्धनाम् ९; देवायतननिमांगाउम् १० ; देवायतनमार्जनादिफलम् १८; देया- यमननीकग्णरुटम् १९ १२. अभय दिलाना अभपत्रदानाम् १; भूटानका ३ गोदान उम् १, पृषभदानका १० पा ११; यवदानाम् १३; रजतादिदानमा १४, मृतादिवानकटम् १६; औरपटामधान्यानाम् १७; तिलेन्वनामनशम्पादिताना २३; पास्तुदान ३१ १३. प्रालि माप दानामा १; पुगरिमादिता दामा ६ दान निमिपात्राणि ७ ११. पाय प माम". १, affaiपणानपयमानुशना ५६ नाम ११ असतान- ·CONTENTS xiviii अध्यायः ९५. वानप्रस्थधर्माः शरीरशोषणोपाया: १; तपःप्रशंसा १५ ९६. संन्यासिधर्माः संन्यासस्वीकारयोग्यकाल: १; भिक्षाचरणम् २; वासस्थलानि १०, वस्त्राणि १३; आचारा: १४ , संसारजुगुप्सनीयतायाश्चिन्तनम् २५; शरीरावयवसंनिवेशकथनम् ४३; क्षेत्रक्षेत्रज्ञविवेक: ९७ ९७. मोक्षार्थचिन्तनम् आत्मतत्त्वध्यानम् १; निरालम्बनध्यानविधिः २; तदशक्तं प्रति सालम्बनध्यानविधिः ७; भगवद्वासुदेवव्यानविधिः १० ; वासुदेवध्यानप्रशंसा ११ ९८. धरणीकर्तृकांचष्णुरतुतिः आकाशादिभूताना भगवदायुधरूपेणावस्थानकथनम् २; भगवतः षण्णक्या नामभिः स्तुतिः ६, भगवत्स्तुत्यनन्तरं लक्ष्मीस्तुतिप्रस्तावः १०२ ९९. धरणीकर्तृकलक्ष्मीस्तुतिः लक्ष्म्याः दिव्यसौन्दर्यस्य वर्णनम् २; धरण्या लक्ष्मीवासस्थानकथनं प्रति प्रार्थना ६; लक्षम्या स्वावासस्थानविशेषकथनम् ७; लक्ष्म्याः भगवदविनाभूतत्वकथनम् २३ १००. शास्त्राध्ययनफलश्रुतिः विष्णुस्मृतेः भगवता स्वयमुपदिष्टत्वात् प्राशस्यकथनम् १; एतच्छास्त्राध्ययनस्य पापक्ष- यादिकं फलम् २; शास्त्रपरिसमाप्ति: ४ ·विष्णुस्मृतिः नन्दपण्डितकृतया वैजयन्तीव्याख्यया सहिता प्रथमोऽध्यायः ब्रह्मराभ्यां व्यतीतायां 'प्रबुद्धे पद्मसंभवे । विष्णुः सिसृक्षुर्भूतानि ज्ञात्वा भूमि जलानुगाम् ॥१॥ जलक्रीडारुचि शुभं कल्पादिपु यथा पुरा । वाराहमास्थितो रूपमुजहार वसुंधराम् ॥ २ ॥ वैजयन्ती व्याख्या श्रीवत्साहितवक्षसः प्रणयिनो नित्यार्चने सविधा- माधातुं निहितं गिरीन्द्रसुतयोत्सङ्गे क्षणं धूर्जटेः । चूडाचुम्बिकलङ्कपविलक्लं चन्द्रं मृणालप्रमा- दादातुं करमुक्षिपन्तमसकृढष्टि चिरं भावये ॥ १॥ सव्यासव्याङ्कसस्थे क्षितिजलधिमुते सश्लिपन् बाहुयुग्मे- नैकेनान्येन रच्चिकमभिसकन्स्दैवानुरोधात् । माजायाक्षान्तिमात्या युगपदभिलपंश्चुम्बितुं वक्त्रपझे स्वास्यद्वन्द्वाविधानानुशयितहृदयः श्रीहरिनः सदाव्यात् ।। २ ।। जयति सक्लसंपत्कल्पनाकामधेनु- जडशशिपदा वाम्यारिनिप्यन्दचन्द्रः । विविधसुकृतलभ्यः कोऽपि वाग्देवताया दुरितदलनदक्षः स्नेहपूर्णः कटाक्षः ॥ ३ ॥ पियुद्ध-क, क. 1 2 जलान्तगाम्-.

·૨. विष्णुस्मृति यन्मूल प्रणवस्त्रयी सुवितता स्कन्धाश्च शाखा शुभा शाखा यस्य विधीरितानि विविधा आणि यत्पल्लवा । पुप्प यस्य यश सित त्रिजगतीनिस्तारिसौगन्ध्यात् स्वर्गादीनि फ्लान्यसौ दिशतु म शर्माणि धर्मद्रुम ॥ ४ ॥ अम्ति स्वस्तिप्रशस्तिस्त्रिभुवनविदितो दक्षिणागानितम्ब- श्चञ्चत्काञ्चीगुणेन स्फुटतरमहिमा तुषभद्राधिक्श्री । श्रीरस्थानशोभी विविधगुणरसञ्चित्रासोविचित्रो वेणीसपातशोभाधिकरलिततर कोऽपि कर्णाटदेशः ॥ ५॥ जयत्यमरदुर्लभ सुरपुरातिपर्तिप्रभ प्रभावरिजिताखिलरावनितरस्थतीर्थादिकम् । पुराणमतकोविदा निरिह क्षितेरहद पुर विजयसजक विनयपिटलावस्थितम् ॥ ६ ॥ यदीयमसुरद्विपा मुकुटकूटरत्नावली- मरीचिचयचर्चित चरणपङ्कज ध्यायताम् । भान्त्यमरदुरी मा रिपयमुत्यो मुक्त्य समम्तननभूतये 'विनयविठ्ठलो वर्षताम् ॥ ७ ॥ समम्नसुरसेरित परशुरामसस्थापित मनोऽभिर पितार्थद मनुनक्ल्पवृक्षान्तरम् । पुरेऽत्र समास्थित विनतविटठल्पीतित म्नदम्नु नियाय वो जगति रामलिङ्ग सदा ॥ ८ ॥ धन्य कोऽपि महीतले दिनयते वो वसिष्ठोद्भवो यम्मिन् भूननभूपणानि शतशो रत्नानि सननिरे । मेरन्ते मतिपर्प य द्वितगणा सच्छायपत्राप्तये नित्य कृष्णर्गन दधन् मररता सबूतनामुनतिम् ।। ९ ॥ श्रीमान् योग्डपनायरः पितिपति पौढप्रतापोदय- मर वामगवान ममममद्वर्णाश्रमाणा हित । to begins here rrori here up to serse 74 there is a gap in e and च ·, प्रथमोऽध्याय धौ धर्मसुतो बलेऽनिलसुत शौर्य च शक्रात्मज सौन्दर्य नकुलो नये तदनुजो यादृक्स ताहगुणे ॥ १० ॥ वेदोद्धारात् क्षमाया सततमभिगमा योद्धृतेर्द्धिड्विदारै- चल्याधानादधस्तात् पितृवचनकृतेधर्मसेतुप्रवृत्त्या । कामाना पालनेनाश्रितसकलजनस्यातिकारण्यकी- म्लेच्छाना मन्छितैश्चावतरदशकभृजन्मनेन सोऽभूत् ॥ ११ ॥ वीक्ष्यातीवास्य दानन्यसनमश्रित पद्मभू पद्मनाभे पद्मा पार्थोऽधिनाथे सुरसुरभिमपि धुदुमान् देवराजे । दिमातङ्गान् दिगीशेप्पधिजलधि निज रनमग्य समग्र सगोप्य स्वैकरक्ष त्रिदशगणवृतो मेस्मध्यास्रोह ।। १२ ।। यत्कीर्ति उहकेन कौतुकवती नारीव नील हरि कण्ठ च त्रिपुरान्तकस्य धरलीकृत्योभयोस्तुल्यताम् । सपाद्य स्वपतेविवेकविरहालक्ष्मीभवान्यो क्षण त्याग च ग्रहण हरस्य च हरेनित्य हसन्तीक्षते ॥ १३ ॥ यद्यद्भालनलेप्वलेखि विधिना प्रत्यर्थिपृश्वीभृता सग्रामेषु कदथन नृपशिरोरत्नादमुष्मान्नृपात् । तत्यैतामहमात्मनि स्थितमृण सशोध्य तेषामय भालान्येव विदारयत्यभिमुख खड्गप्रहारेढे ॥ १४ ॥ श्रीमान् केशवनायकोऽम्य तनयो वशावतसो जय- त्यात्मीयातियश पटीविवरणेब्रह्माण्डमाच्छादयन् । दातु देयमियोपनीय सजे प्रौढप्रतापानले जुद्वैरियश पमासि विधये खड्ग वेणानिशम् ॥ १५ ॥ अलभत पितृलालनात् स एप त्रिजगति सम्मणनायकेति नाम । यदखिलजनताभिलापसिद्धे स्मृतिविपयीकृत एवं सिद्धिमन्न ॥ १६ ॥ एतत्पोढप्रतापमलनपरिवृताशेपनिद्विदपुराणा दृरादारोक्मात्राद्वालियुतनगरमान्तिभीता पराञ्च । प्रत्यावृत्यापयान्त प्रबलतरनृपास्तपुराणामधीशा स्थातु वान्त प्रयातु बहिररिदहनत्रासतो नो सहन्ते ॥ १७ ॥ 1तले व्यलसि विविध-य ·विष्णुस्मृति यन्मूल प्रणवस्त्रयी सुवितता स्कन्धाश्च शाखा शुभाः शाखा यस्य विधीरितानि विविधा कर्माणि यत्पल्लवाः । पुष्प यस्य यश सित त्रिजगतीविस्तारिसौगन्ध्यवत् स्वर्गादीनि फलान्यसौ दिशतु व शर्माणि धर्मद्रुम. ॥ ४ ॥ अस्ति स्वस्तिप्रशस्तिस्त्रिभुवनविदितो दक्षिणागानितम्ब- अश्चत्काञ्चीगुणेन स्फुटत्तरमहिमा तुम्नभद्राधिक्श्री । श्रीरङ्गस्थानशोभी विविधगुणलमच्चित्रवासोविचित्रो वेणीसपातशोभाधिकललिततर कोऽपि कर्णाटदेशः ॥ ५॥ जयत्यमरदुर्लभ सुरपुरातिवर्तिप्रभ प्रभावविजिताखिरावनितलस्थतीर्थादिकम् । पुराणमतकोविदा विदुरिह क्षितेरगद पुरं विजयसनक विजयविठ्ठलावस्थितम् ॥ ६ ॥ यदीयमसुरद्विपा मुकुटकटरत्नावली- मरीचिचयचर्चित चरणपङ्कज ध्यायताम् । भरन्त्यमरदुर्लभा विषयभुक्तयो मुक्तय समम्तजनभूतये 'विजयविट्ठलो वर्धताम् ॥ ७ ॥ समन्तसुरसेवित परशुरामसस्थापित मनोऽभिरपितार्थद मनुजकल्पवृक्षान्तरम् । पुरेऽत्र समास्थित विततचिट्ठल्पीतित- स्ततस्तु स्नियाय वो जगति रामलिङ्गं सदा ॥ ८ ॥ धन्यः कोऽपि महीतले विजयते वयो वसिष्ठोद्भवो यस्मिन् भूतलभूपणानि गयो रत्नानि सजजिरे । सेमन्ते प्रतिपर्व य द्विजगणा सच्छायपत्राप्तये नित्यं कृष्णच दधन् मरना सवृत्ततामुन्नतिम् ॥ ९॥ श्रीमान् योग्डपनायकः शितिपति प्रौढप्रतापोदय- मा बामणयमन. समभवद्वर्णाश्रमाणा हित. 1 g begins here from here up to verse7s there wat ·प्रथमोऽध्याय. धर्म धर्मसुतो बलेऽनिलसुतः शौर्य च शक्रात्मजः सौन्दर्य नालो नये तदनुजो यादृवस तादृग्गुणैः ॥ १० ॥ वेदोद्धारात् क्षमायाः सतनमभिगमाग्योद्धृतेर्द्विविदारै- चल्याधानादधस्तात् पितृवचनकृतेधर्मसेतुप्रवृत्त्या । कामाना पालनेनाश्रितसक्लजनस्यातिकारुण्यकर्त्या म्लेच्छानां मूच्छितैश्चाक्तरदशकभृजन्मनैकेन सोऽभूत् ॥ ११ ॥ वीक्ष्यातीवास्य दानव्यसनमविरतं पद्मभूः पद्मनाभे पद्मा पाथोऽधिनाथे सुरसुरभिमपि द्रुमान् देवराजे । दिमातङ्गान् दिगीशेप्वधिजलधि निज रत्नमय समय सगोप्य स्वैकरक्षं त्रिदशगणवृतो मेस्मध्यास्रोह ।। १२ ॥ यकीर्ति कुहकेन कौतुकवती नारीव नील हरि कण्ठ च त्रिपुरान्तकस्य धवलीकृत्योभयोस्तुल्यताम् । सपाय स्वपतेविवेकविरहालक्ष्मीभवान्योः क्षण त्याग च ग्रह्ण हरम्य च हरेनित्य हसन्तीक्षते ॥ १३ ॥ यद्यद्भालतलेप्चलेखि विधिना प्रत्यर्थिपृथ्वीभृता सग्रामेषु कदर्थन नृपशिरोरत्नादमुष्मान्नृपात् । तत्पैतामहमात्मनि स्थितमृणं सशोध्य तेषामय भालान्येव विदारयत्यभिमुख खड्गप्रहारैहेढे ॥ १४ ॥ श्रीमान् केशवनायकोऽस्य तनयो वशावतसो जय- त्यात्मीयातियश पटीविवरणैब्रह्माण्डमाच्छादयन् । दानु देयमियोपनीय सहने प्रौढप्रतापानले जुह्वद्वैरियश.पमासि विधये खड्गसुवेणानिशम् ॥ १५ ॥ अलभत पितृलाल्नात् स एप त्रिजगति तम्पणनायकेति नाम । यदखिलजननामिलापसिद्धेः स्मृतिविषयीकृत एव सिद्धिमन्त्र. ॥ १६ ॥ एतत्प्रौढप्रतापजलनपरिवृताशेषविद्विट् पुराणा दूरादारोकमात्राद्वलिमुतनगरभ्रान्तिभीताः पराञ्च. । प्रत्यावृत्यापयान्तः परसनानृपाम्नत्पुराणामधीशा. स्थातु चान्तः प्रयातुं बहिररिदहननासतो नोत्सहन्ते ॥ १७ ॥ तिले व्यपि पिरिध--स ·२ विष्णुस्मृतिः यन्मूल प्रणवस्त्रयी सुवितता स्कन्धाश्च शाखाः शुभाः शाखा यस्य विधीरितानि विविधाः कर्माणि यत्सल्लवाः। पुप्प यस्य यश सित त्रिजगतीविस्तारिसौगभ्यवत् म्वर्गादीनि फलान्यसौ दिमतु व• शर्माणि धर्मद्रुमः ॥ ४ ॥ अम्ति स्वम्निप्रशस्तिस्त्रिभुवनविदितो दक्षिणागानितम्य- श्चञ्चत्काञ्चीगुणेन स्फुटनरमहिमा तुङ्गभद्राधिक्श्रीः । श्रीरङ्गस्थानशोभी विविधगुणलमच्चित्रयासोविचित्रो वेणीसपातशोभाधिकललिततरः कोऽपि कर्णाटदेशः ॥ ५ ॥ जयत्यमरदर्लभं सुरपुरातिवर्तिप्रभ प्रभावविजिताखिलावनितलस्थतीर्थादिकम् । पुराणमतकोविदा विदुरिह क्षितेरगदं पुरं विजयसजकं विजयविठ्ठलावस्थितम् ।। ६ ॥ यदीयममुरद्विषां मुकुटकृटरत्नावली- मरीचिचयचर्चिन चरणपङ्कज ध्यायताम् । भवन्त्यमरदुर्लभा विषयमुक्तयो मुक्तय समम्नजनभूनये विजयविट्टलो वर्धताम् ॥ ७ ॥ समन्नसुरसेवित परशुरामसस्थापितं मनोऽभिलपितार्थद मनुजस्ल्पवृक्षान्तरम् । पुरेऽत्र समपस्थित विततविट्ठलपतित. म्नदस्तु विनयाय वो जगति रामलिङ्गं सदा ॥ ८॥ धन्यः कोऽपि महीतले विजयते वगो वसिष्ठोद्भवो यम्मिन् भूतलभूपणानि शतगो रत्नानि सजनिरे । सेवन्ते प्रतिपन य द्विजगणाः सच्छायपत्राप्तये नित्यं कृष्णचि दधन् मरलला मवृत्तामुन्नतिम् ॥ ९ ॥ श्रीमान् कांग्डपनायकः क्षितिपतिः प्रौढप्रतापोदय- म्नर वामगाज. मममपर्णाश्रमाणा हित. । 1mbegins here From here up to verse 74 there is a gap in 9 and ·प्रथमोऽध्याय धर्मे धर्मसुतो बलेऽनिल्मुत शौर्य च शकात्मज सौन्दर्य नकुलो नये तदनुजो यादृक्स तादृगुणे ॥ १० ॥ वेदोद्धारात् क्षमाया सततमभिगमायोद्धृतेर्दुिइविदारै- बल्याधानादधस्तात् पितृाचनकृतेधर्मसेतुप्रवृत्त्या । कामाना पारनेनाश्रितसक्लजनस्यातिकारण्यकीर्त्या म्लेच्छाना मूच्छितैश्चात्तरदशकभृजन्मनेकेन सोऽभूत् ॥ ११ ॥ वीक्ष्यातीवास्य दानन्यसनमचिरत पद्मभू पद्मनाभे पमा पाथोऽधिनाथे सुरसुरभिमपि युद्भुमान् देवराजे । दिमातङ्गान् दिगीशेप्वविजलधि निज रत्नमग्र्य समग्र सगोप्य स्वैकरक्ष त्रिदशगणवृतो मेस्मध्याररोह ।। १२ ।। यकीर्ति उहकेन कौतुकवती नारीव नील हरि कण्ठ च त्रिपुरान्तकस्य धरलीकृत्योभयोस्तुल्यताम् । सपाद्य स्वपतेविवेकपिरहालक्ष्मीभवान्यो क्षण त्याग च ग्रह्ण हरस्य च हरेनित्य हसन्तीक्षते ॥ १३ ॥ यद्यद्भालतलेप्चलेखि 'विधिना प्रत्यर्थिपृथ्वीभृता सग्रामेषु कदर्थन नृपशिरोरत्नादमुप्मान्नृपात् । तत्पैतामहमात्मनि स्थितमृण सशोध्य तेपामय भालान्येव विदारयत्यभिमुख सड्गप्रहारे?ढे ॥ १४ ॥ श्रीमान् केशवनायकोऽस्य तनयो क्शावतसो जय त्यात्मीयातियश पटीविचरणेब्रह्माण्डमाच्छादयन् । दातु देयमियोपनीय सजे प्रौढप्रतापानले जुहृद्वैरियश पमासि विधये खड्गसुवेणानिशम् ।। १५ ॥ अलभत पितृलारनात् स एप निजगति तम्मणनायफेति नाम । यदसिलजनताभिरापसिद्धे स्मृतिविषयीकृत एव सिद्धिमन्त्र ॥ १६ ॥ एतत्प्रौढप्रतापचरनपरिवृताशेपविद्विट् पुराणा दूरादालोमात्राद्वलिसुननगरम्रान्तिभीता पराञ्च । प्रत्यानृत्यापयान्त प्ररनरन्पाम्नत्पुराणामधीशा स्थातु वान्त प्रयातु बहिररिदहनत्रासतो नोत्सहन्ते ॥ १७ ॥ तिले व्यलसि रिविय-- ·४ विष्णुस्मृति नित्य सत्यानुरतो सतनमनुगनो यो चलेनानुगृहन् गोपान् कोपानरम्य प्रशमनविधिनानन्दपुष्ट सदैव । जारिष्टो य मुद्राम्ना वहुए सहचरेपद्धव वर्षयिप्यन् स श्रीमान् केशवोऽय नयति उपलयापीटनिप्पीटनाय ॥ १८ ॥ मित्राणामुदयाचरो रिपुलस्यास्ताचर ग्रीनरी बधूना मल्याचर शरणिना पिण्याचलश्चाभये । भिक्षणा धनरलसपदुदये रत्नाचरो धारण पृथ्व्या य नाचलो मुनिमन सिद्धौ तुपाराचल ॥१९॥ शराणामधि सरप्रतिनिधि क्त येषु पिपिमहाधननिधिर्गाम्भीर्यपूर्णादपि । विद्याशेवधिरक्षयेपुचिररित्रात सग्रामे परिधिलम्य जयति श्रीपेशवः सन्निधि ॥ २०॥ गाम्भीर्येण मरित्पति सुमहता धैर्यण भूभृत्पति- लक्ष्म्या यशपति श्रिया रतिपतिया च वाचस्पति । साम्राज्येन दिवम्पति म्बमटसा पुओन चाहर्पति शीलेनोटुपतिनभो सममति श्रीशिवक्ष्मापतिः ।। २१ ।। दुसाना महिमा सदमु सचिमा पीतेस्तथेवाणिमा रज्जाया गरिमा पलायनविधो प्राकाम्यमात्मेगिता । प्राप्ति पर्वतस्न्दरम्य पगिता वन्याहृते पते- श्चित्र यम्य तप फल रिपुरले सिद्धयष्टक दृश्यते ॥ २२॥ अर सुदा भरल्यमुहदा यश्चोग्रसेनो रणे दृष्टानामपि मारण मुमनमा प्रद्योतन माघर । ईपृणा हदये गढ प्रतिभयो निहाद्वय मिश्रा यमुऽपि गठ गटेपु विपर्यश्चानिरत मटा ॥ २३ ॥ म श्रीमान् शन्द्रा जगति नियते यदिपकीर्तिदुग्ध यदानाम्भ प्रारोदरपृथुतग्निीतीरनीरानुपनि । नचन्दा पूर्वमितिमृतुन्या कन्दरगण्टीपदा म्पाटम्याट पिन्नि प्रमुदिनमनमो यद्यगोगनमा ॥ २४ ॥ 1 TI :s stric as incomplete in all the VISS ·प्रथमोऽध्याय यत्कीर्त्या निजया पियु रविमपि स्वीये प्रतापै पर चकेऽमौ नृपतिस्तदस्य विधितोऽप्यत्यद्भुत कौशलम् । यद्राहु समममुहद्रविगशिग्रासार्थमभ्युद्यत पश्यन्त सदृशावुभावपि मुहु प्रेक्षाविगपैरपि ॥ २५ ॥ कैलासे पिनिवेश्य शैलतनया भिक्षामटित्वा क्षिती प्रत्यावृत्य निजाश्रमाय 'चलित साय समुत्कण्ठया । यत्कीर्त्या धरलीकृते त्रिजगति क्षोणीधरान् सर्वश प्रत्येक भ्रमति भ्रमान्निजगिरे शैलात्मजावल्लभ ॥ २६ ॥ गन्धर्वर्गीयमानामनिशमतिरसात् कीतिमापीय यस्य प्रेम्णा शर्धिकायो हरिरपि समभूत् कोऽपि कर्पूरगौर । अन्त सतोषपूर्णा पतिवपुरखिल वीक्ष्य यस्मिन्नपर्णा- सीदर्धस्यापि हानान्मुपितनिनधनेगाब्धिपुत्री वभूव ॥ २७ ॥ प्राक्प्रत्यग्गिरिनिर्मितेऽस्य महति भ्राटे प्रतापानलै सतप्त द्विपदिन्धनैस्तदबलानासास्यमस्रानिले । सध्याकीलककीलितेन महताहोरात्रसदशके- नादाय द्युमयिं विधि प्रतिदिन निर्वापयत्यम्बुधौ ॥ २८ ॥ चाहोद्धतधरापरागपटले पृथ्वी द्विषन्मन्तकै शैलान् शत्रुधूचिमुक्तनयनाम्भोभिश्च चारा निधीन् । निश्चासैवता भिया च पवन तेनोभिरक निजै कीर्त्या चन्द्रमस स गाधिस्तन्निर्माति सृष्टिं पराम् ॥ २९॥ एतदानजर प्रतिग्रहरियों नित्य पतद्भि करे निर्माण करसस्थित हुतवह सधुक्षयन्तो द्विजा । स्वाध्यायाध्ययने म्बराभिनयन याजेन निर्मन्यने लिर्यक् चार्चममी सदारणिमित्र व्याधुन्वते स्व करम् ।। ३० ।। यस्योत्तुगातिसर्गप्रभवनलवहा स्वqनीम्पर्धिनी का- प्यानिर्भूतापगान्या जलनिधिमगमतजलस्यानुपङ्गात् । शङ्के पके निममात्रिदशमणिपर कामधुर कल्पनासी नित्य प्रोत्तुङ्गदान यसनमिदममी साधु विग्यापयन्ति ।। ३१ ॥ धिलित-ख,ग

·विष्णुस्मृति
ओणीशा पोहिमस्मिन् वटुल्धनभवा किं करिष्यन्ति यस्य
स्वर्नारीगीतसपच्छपणकुतुकभृद्वासवोऽपि स्वराज्यम् ।
तुच्छ मत्वा निगृढो निशि निशि सतत पश्यतीहास्य लक्ष्मी
मिल्या चेतारसस्तन्नयनगणगता व्योग्नि पश्यन्तु लोसा ॥ ३२ ॥
नो भूमो पदपतयो न च नभस्युद्धलिता धूलयो
नाहटास्तरवस्ततेन तरसा नावणि शब्द पदाम् ।
धावद्धि सहसा सहेव जनताचेतोभिरम्पर्शि नो
चित्र धानति वाजिराजिरवनीपालस्य यस्याग्रत ॥ ३३ ॥
म्फुरत्क्नसकुल प्रचुरचारसिंहासन
वरद्रुचिरचामर विकसितोज्ज्वरच्छत्रकम् ।
न शून्यमपि मन्दिर रिमा रिपूणामभू-
द्यदेष महिमाद्भुतो जयति केशवक्ष्मापतेः ॥ ३४ ॥
उपनीय धनौघर्थिगभ प्रथम लिम्पति यत्तु चन्दनेन ।
तमि तदक्षराणि दुष्टान्यपमार्यातनुतेऽम्य योग्यभावम् ॥ ३५ ॥
गङ्गायां ममनीननच्छननयान् धीरानुदारान् गुणे
क्षोणीग गुम्वगन्तनुरिवाभीक्ष्ण स पश्चात्मनान् ।
गङ्गपा जननी उभ्य जनको यत्वेगवम्नद् बुधे
कार्य क्षेचनर्गुणानुवचन म्फूर्त्या क्या समदि ॥ ३६ ॥
गुणरनन्त परिमाय नानो नामाप्यनन्त विटो तनूनम् ।
ज्येष्ठ जनन्याहिनगलनेन नानाभाद्वावरसः म ण्य ।। ३७ ।।
ज्येष्टो वायरमो युधिष्टिा दशम्यम्यानुनोऽप्यपणा
धारी भीम वापरोऽर्जुन र निर्मलनाथोऽनुज ।
नम्यानामनुनी यमानि पगे श्रीरामनारायणों
दुमाग्यि पशफलतसम्नयाभरनामना ॥ ३८॥
नाम नायरानागानन्म-
भरपतीनि पानि ।
आरभ्य बारम्मनायामादिमेगा-
मानायरमानि उनि ॥ १२॥

·प्रथमोऽध्याय ७ पश्चापि क्ल्पतरव प्रतिपादिता यत् पूर्व द्विजेपु ननु तम्मणनायकेन । नून त एव तनुजत्वमुपेत्य तस्य प्रादुर्बभूवुरिह वावरसादिरूपा ॥ ४० ॥ स वावरसनायको हृदयसायको विद्विपा जितत्रिदशनायको सिविधसपदा दायक । युधिष्ठिर इवानुजैरनुगतचतुर्मिनिजे- (वीव सुरपादपैयति पारिजात परे ॥४१॥ यशोविलासेरभिभूतवेन्य शौयेण विद्रावितशत्रुसेन्य । दानेन दूर कृतदीनदेन्य सम क्षितौ वावरसेन नान्य ॥ ४२ ॥ जिह्वा प्रायते यद्गुणगणगणनारम्भकाले क्वीना म्वान्त स्वान्त तदेव प्रकटयति मनाक स्फूर्त्यभावात्पदानाम् । हस्तो व्यस्तो लिपीना भवति निलिखने दृक् च चाञ्चल्यमेति जात कायस्य कम्पोऽप्यहमहमिक्या सस्मृतेस्तद्गुणानाम् ॥ १३ ॥ सगृह्णाति निरन्तर त्यजति नो यन्मार्गणोधान् फ्लै सपन्नान् कुरते पर तु न कदाप्येतान् स्वपृष्ठानुगान् । किंचारणमुपेत्य गर्जति गुणे सोऽसो तदन्तागते दातु लक्षमलक्षयजयति तदातृत्वमत्यद्भुतम् ।। ४४ ।। ये नित्य समनुतजन्त्यनुवदन्त्यर्हामनीं गिर ये चित्तानुविधानवर्मकुशला पूज्यन्त एते नृपै । चित्र तत्र न किंतु चित्रमिदमस्याल गुणापेक्षया यन्नामश्रुतिमानतो द्विजारान् सपूनयत्युन्नतान् ॥ ४५ ॥ तस्यास्य नायककुलाम्बुधिशीतरश्मे श्रीकार्तवीर्यनृपतेरिख कीर्तिपीये । प्रत्यर्थिदानविधये उरते सहल बाहनसावपि च वावरसोऽप्यनस्रम् ।। ४६ ।। ये सृष्टा जलजासनन जलदास्ते वारिमात्र दद- त्युत्पाते पुनरगिरक्तस्रका वन्ति गर्जन्ति च ।

·विष्णुस्मृति एक वावरसाम्बुगाहमसजच्छीमास्तत केशवो योऽगनिभृत सम क्षितित्ले स्वर्ण वर्षामलम् ॥ ४७ ॥ यत्कीर्त्या निजया दशापि विहिता गौर्यो दिश सर्वश- श्चातुर्य तदनन्तनायकनृपस्यातीव लोकोत्तरम् । स्द्राणामनुवासर विपदता किं न्वेस्गौरीकृते न स्याद्वेशसमन्यथा स्मरवशादेकादशानामपि ॥ १८ ॥ श्रीमत्तम्मणनायकक्षितिपतेवंशावतसोऽद्भुत श्रीमानकणनायको विजयते साम्राज्यसर्वसह । येनाकारि सुरद्रुमस्य मनसो मात्सर्यदोपो महा- नर्थिप्रार्थनसाथकत्वविधिना कल्पद्रुमेण क्षिते ॥ १९ ॥ शत्रुमत्वमुरीहत रिपुर वसादनीकेऽमुना ज्येष्ठाजापरिपारनात् भरतताप्याविना स्वात्मन । यत् यात्मानुनलक्ष्मणानुसरणाद्रामत्वमाविष्कृत तद् दृष्टयाछणनायकस्य जगतामासश्चतुर्णा मुदः ॥ ५० ॥ जिन्या येन दिशो दिशामु निहिता स्तम्भा जयाङ्का सित नद्ध तेषु गुणेमद्भिरमल कोततिान महत् । यत्मान्तेषु विरम्यतेऽतिमहती पीता प्रतापावलि- येन्मध्ये परिमण्डलल्यमभनचित्र धिर्मिण्टलम् ॥ ५१ ।। भिक्षु पाणि पुरम्नानुपनयति तत पाणियुग्म ततश्च प्रातारान्न तनम्न सस्तमपि ततो मम्तम्यापि वास । पार ताप्यमाति प्रपुरतरतया यद्वितीण धनाधे पश्चाताप मान्न निनादि उरते तुर्यनम्याग्रहेण ॥ ५२ ।। यन्मिन् यच्छति यान्टिनाविधनान्याशागते भित्रुमा पाणीनामतिसम्यतामतिगयाय म परा रिम्तृतिम् । मर्नुयादिति गर्हणा धिते धातुश्च सहन् बहन् यहाणार्जुनयो र्यवाद् द्विमुततामम्माम्म नागन ॥७३॥ स्मार्यम्य गथुनेषु रिदुषा पीति कसाना मुगै पानि सामनी तिाईनागिरी रिया च पानापती ।

·प्रथमोऽध्यायः
एकत्र स्थितिसंकटाक्षमतया विश्रम्मतः स्वं श्रम
स्वे स्वे तातगृहे विनोदयति किं सापत्न्यजान्मत्सरात् ॥ ५४ ॥
यस्योत्सर्गजलपवाहपटलैराकालिक्प्रावृपा
पूर्णाम्भःसुरनिगोमिनिवहैरन्मत्तगङ्गीकृता ।
वाराणस्यमवद्यदा खलु तदा मत्स्योदरीसगम-
भ्रान्त्या काशिनिवासिसर्वजनता सानाय संप्रस्थिता ॥ ५५॥
एकं तावदिदं महन्मनसि नोऽनौचित्यमुद्भासते
यद्दानाम्बुभिराहितेषु जलधिप्यन्येषु सप्तस्वपि ।
तेषां प्राकृतकृतादिविषयनान्त्या भ्रमन्त्यो दिशं
गहाद्याः सरितः पतिव्रतमहो धास्यन्त्यभामं कथम् ॥ ५६ ॥
असोष्ट सोऽप्यष्टगुण गुणोच्चैः सुतद्वयं यावकनामिकायाम् ।
लक्ष्म्याः सपत्न्यामिव धर्मपन्यामाराधनाद् वावरसः शिवस्य ॥ ५७ ॥
ज्येष्ठस्तस्य यश:सितातिविभवोत्कण्ठो द्विजिहान्निजाद्
देशादप्यपसारयन्ननुदिनं पुष्णाति कामान् बहून् ।
मां यः शतशो दधद् द्विजपतीन् गौरी यदीया दिशः
कीर्तिर्धावति कोऽप्यसौ विजयते रुद्रोऽरिविद्रावणः ॥ ५८ ।।
किशोरकस्यैव यशोवितानं व्यभूपयत्तस्य दिशो दशापि ।
स एप रुद्रः कृतराजमुद्रः क्षुद्रोऽप्यभूद्यस्य पुरः समुद्रः ।। ५९ ।।
सत्सहावाप्तगङ्गादिकसक्लमहातीर्थसङ्गादभङ्गा-
नगादिप्रोटिमहाचरणविमलितान्यन्तरङ्गानि बिभ्रत् ।
राङ्गादासस्तदहादनजतिरसबद्यद्वितीर्णा स्तरका
मातङ्गाः शैलतुझा विदधुरपधनान्वित्ततुङ्गान् शुभाङ्गान् ।। ६० ।।
पितृत्वमप्यकणनायकस्य लब्धं सुखं केशवनायकेन ।
तत्तद्विवानोक्तमिवातिकामव्यूहः सुतीभूय विभाति योऽस्य ॥ ६१ ।।
तामण्णेन यदाहितं बहुधनं दातुं द्विजेभ्यस्ततो-
ऽनन्तस्तद् द्विगुणीकरोति सहसा त्रैगुण्यमस्याकणः ।
तदुद्रः कुरुते चतुर्गुणमिदं गङ्गा शरघ्नं तत.
पाड्गुण्यं कुरते पितामहमनोवृत्तिं दधत् केशवः ॥ ६२ ॥

·१२ विष्णुस्मृतिः अन्यगाद्भुतमेतदस्य सुमहद्यतत्मतापानल- स्यौनत्यं बहुधा मनासु रिपयोऽप्याशासते संततम् । यत्मालेगदिनेष्वपि व्यपगताशेपानवता बने शीतगाणगमी गनागपि ततो नान्यल्लभन्ते दृढम् ॥ ६३ ॥ एतमारतगेकागरण महसः कति रोकोतर गरमालेगदिनेषु शीतभगतः पावन महलायते । भीको रापमानितापमयतः कीर्तिः सुधासेवनात् रागागामाते हि ते निदश्ते शीतोष्णयोरिणम् ॥ ६४ ॥ भीवनशिक्षणापासी पुन पोमध युतः प्रपौत्रैः। समीरने या रसः पराचिरानन्दवनं वियेश ॥६५॥ काशीमासानिधान सा गृहपायो भन नीताः सहसं नोप मानसिम विभागापनीयापि भीतिम् । मावि भिमा यातगालासु पार्थः साने जीना मुनि निजातस्याएगुण्यं व्यवत्त ॥ ६६ ॥ मी मी तस मपन्यास्तथा TRA विभिपीनासुदेवागणे । Mata Re के तीमा तुला bifal 1 मे मागपि ॥ ६७ ॥ सानिमा कोटिहोमद्वयं यो ANANTAशेषणां निरास । सीant RAININRed गोसटसं प्रयागे भ.पा समविदधे चक्रतीर्थे तुलां सः ॥ ६८ ॥ ५५F4/y:/HI दिप्मारामण्डयो IFRAMERIशिः पताकोच्छिता। । PARTruth गल्यामहे पुष्पर्क 1219 १५.५३॥ 1णि रामनाय मन्दाकिनाग ।।.६९ ।। लागलाया दिरक्षा- Ayutण्डम जामः। .

·११ प्रथमोऽध्याय यातु तद्धोमधूमालितविनिमिषमेक्षणास्तत्क्षणेना- शक्तास्तद्वीक्षितु वाप्यपदधुरवनीचारितामेव धन्याम् ।। ७० } यत्कामा ननु कुर्महे भुवि महादान क्य तत्पद कीदृक् किं श्रुतिराह तथ्यमथना मि येति सदेहिनाम् । श्रीमान् केशवनायकोऽतिभगवद्भक्त्या तुलामण्डप- व्याजेनैतदिहोपनीय नुनुदे सदेहमात्यन्तिकम् ॥ ७१ ॥ अचीकरत्तम्मणनायकेन तुला सुवर्णमणिकर्णिकायाम् । यदा तदादतुलस्त्रिलोक्या स्वय सुतेर्वावरसोऽवणश्च ॥ ७२ ॥ रश्यासु स्वेपु गेहेप्वनुदिनमसत्तालयामास लोहै- लक्ष्मी स्वर्णस्वरूपा यदयमननयत्तेन भूयोऽपराधान् । सर्वान्तान् सप्रमाष्टुं स्वजनकमिपत केशयेनेव लक्ष्म्या- स्तस्या काश्या वितेने सुरसरिति तुला स्वप्रभावादनन्तः ।। ७३ ॥ लक्ष्मीकेशवयोस्तुला विरचिता दृष्वा हरश्चेतसि प्राय क्षोभमप्राप्स्यतीति चकितस्तुल्यस्तयोभक्तित । श्रीमान् वावरसस्तदेव निजया गौर्यैव की-करो- द्वौरस्याप्यतुरा तुला कुतरणि सक्ल्पचिन्तामणि ॥ ७४ ॥ दृष्टि समदृष्ट्या श्रुतियुगलमथावर्णनेनापि कीत- घणि धूपादिगन्धैर्गुणगणगणनैश्चापि जिह्वा जनानाम् । सौवर्णस्पर्शनेस्त्वक करकमलगतै प्रावृते पट्टकले सर्वाङ्गेवप्यनेन प्रमुदितमनसा कि विमानन्दित न ॥ ७५ ॥ कीर्ति केशवनायकस्य कुशला केलासशैल पुरो गत्वाख्याति मुहु सडिण्डिमरव दूतीव सप्रेषिता । काश्या श्रीमणिकर्णिकापरिसरे कृत्वा तुला केशवो लब्धेद पुरमाशु तत्सुरगणे सपाद्यता सक्रिया ।। ७६ ।। काशीपते कस्णया मिल काशिकाया कृत्वा महावितरणानि च पोडशापि । विद्वद्गृहान्तरगतानि तमासि मुग्ध- माणिक्यदीपशिखयैव निराचकार ।। ७७ ॥

·१० विष्णुस्मृतिः अन्यच्चाद्भुतमेतदस्य सुमहद्यत्तत्प्रतापानल- स्यौन्नत्यं बहुधा मनःसु रिपबोऽप्याशासते संततम् । यत्पालेयदिनेष्वपि व्यपगताशेषान्नवस्त्रा वने शीतत्राणममी मनागपि ततो नान्यभन्ते दृढम् ।। ६३ ।। एतचाद्भुतमेकमस्य महसः कीर्तेश्च लोकोत्तरं यत्पालेयदिनेषु शीतभयतः शत्रून् महस्त्रायते । ग्रीमे ततपनानितापभयतः कीर्तिः सुधासेवनात् ताभ्यामात्मकृते हि ते विदधते शीतोष्णयोर्वारणम् ॥ ६४ ॥ श्रीविश्वनाथेक्षणकाम्ययासौ पुत्रैश्च पात्रैश्च युतः प्रपौत्रैः । गम्भीरवेदीव गज. स्वयूथ्यैः कदाचिदानन्दवनं विवेश ॥ ६५ ॥ काशीयात्राविधाने सह गृहपतयो येन नीताः सहलं तद्यानोपस्कर वाप्यखिलमनुविधायापनीयापि भीतिम् । प्रादक्षिण्ये पृथिव्याः पृथुपृथुलयशास्तीर्थयात्रायु पार्थः सार्थ नीत्वा मुनीनामिह निजसुकृतस्याप्टगुण्यं व्यधत्त ॥ ६६ ॥ पर्याये प्रथमे तुलाद्वयमसौ स्वस्य स्वपन्यास्तथा काश्यां रूप्यमयं चकार विधिवच्छीवासुदेवाङ्गणे | ब्रह्माण्डं विदधे हिरण्मयमथो चक्रे तृतीयां तुला श्रीविश्वेश्वरमण्डपेऽधित कुरुक्षेत्रे चतुर्थीमपि ।। ६७ ॥ काश्यामेकं प्रयागे परमिति विदधत् कोटिहोमद्वयं यो विप्राणां दक्षिणाभिर्धनविषयगताशेपतृष्णां निरास । फाशीयानां द्वितीयामधि विधिविहितं गोसहस प्रयागे काश्यामागत्य हेम्न: पुनरपि विदधे चक्रतीर्थे तुलां सः ॥ ६८ ॥ यश्चाभूनमणिकर्णिकापरिसरे दिव्यस्तुलामण्डपो यततोरणकिंकिणीध्वजमहादीप्तिः पनाकोच्छिता । तं दृष्टा जलगायिविगुसविधे मन्यामहे पुष्पक स्वर्गभूमितलं समागतमिवानन्दाय मन्दाकिनाम् ।।.६९ ॥ आरय व्योमयानं वियति मुरगणास्तत्तुलाया दिदृक्षा- क्रान्तस्वान्ता निरढे पथि विपुलतरैमण्टपस्य ध्वनाः ।

·११ प्रथमोऽध्याय यातु तद्धोमधूमालितविनिमिपप्रेक्षणास्तत्क्षणेना- शक्तास्तद्वीक्षितु वाप्यपदधुरवनीचारितामेव धन्याम् ॥ ७० ॥ यकामा ननु कुर्महे भुवि महादान वय तत्पद कीदृक् किं श्रुतिराह तथ्यमथना मिश्येति सदेहिनाम् । श्रीमान् केशवनायकोऽतिभगवद्भक्त्या तुलामण्डप- व्याजेनैतदिहोपनीय नुनुदे सदेहमात्यन्तिकम् ॥ ७१ ॥ अचीकरचम्मणनायकेन तुला सुपर्णमणिकर्णिकायाम् । यदा तदाभूदतुलस्त्रिोक्या स्वय सुतैर्वावरसोऽकणश्च ।। ७२ ॥ रथ्यासु स्वेपु गेहेप्वनुदिनमसकृत्तोलयामास लोहै- लक्ष्मी स्वर्णस्वरूपा यदयमजनयत्तेन भूयोऽपराधान । सर्वाम्तान् सप्रमाष्टुं स्वजनकमिपत केशवेने लक्ष्म्या- स्तस्या काश्यां वितेने सुरसरिति तुला स्वप्रभागादनन्तः ॥ ७३ ॥ लक्ष्मीकेशवयोस्तुला विरचिता दृष्टा हरश्चेतसि प्राय क्षोभमवाप्स्यतीति चक्रितस्तुल्यस्तयोर्भक्तित । श्रीमान् वावरसस्तदैव निजया गौर्यव कीर्त्याकरो- गौरस्याप्यतुला तुला कुतरणि सकल्पचिन्तामणि ॥ ७४ ॥ दृष्टि सत्कर्मदृष्टया श्रुतियुगलमथावर्णनेनापि कीतें- णि धूपादिगन्धैर्गुणगणगणनैश्चापि जिह्वा जनानाम् । सौवर्णस्पर्शनेस्त्वक करकमलगतै प्रावृते पट्टकूले सर्वाङ्गेयप्यनेन प्रमुदितमनसा कि विमानन्दित न ॥ ७५ ॥ कीर्ति केशवनायकस्य कुशला कैलासशैल पुरो गत्वाख्याति मुहु सडिण्डिमरख दूतीव सप्रेषिता । काश्यां श्रीमणिकर्णिकापरिसरे कृत्वा तुला केशवो लोद पुरमाशु तत्सुरगणै सपाद्यता सकिया ।। ७६ ।। काशीपते करुणया किल काशिकाया कृत्वा महावितरणानि च पोडशापि । विद्वद्गृहान्तरगतानि तमासि मुग्म- माणिस्यदीपशिखयैव निराचकार ।। ७७॥

·१२ विष्णुस्मृति शतकृत्योऽपि तुलायामारूढोऽय महाधरनानाम् । अस्य तु कृतप्रयत्न विमपि न रत्न तुला भेजे ॥ ७८ ॥ आत्मान स हिरण्यगर्भमसजच्छीमास्तदा केशव पश्चातापमवाप पङ्कजजनेरन्तर्महान्त यदा । मत्सप्टो मधीकनो मम मुखाजातान् द्विजान् मतनून दारिद्रयोपहतान् श्रिया पिरहिताश्चक्रे किमित्यात्मभू ॥ ७९ ॥ ब्रह्माण्ड दातुकामे नृपतिलक्मणो केशचे ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्र सुरगुस्मभिगम्यात्मनीनान्यपृच्छन् । कि कुर्म कुत्र यामेत्यमरगुरुरिमास्तन्त्रमूचे द्विजा व प्रार्या गृलीध्वमस्येत्यखिलजनते मा विभाग उरध्वम् ॥ ८० ॥ दत्तान् केशवनायकेन सक्लान् कल्पद्रुमान् वृत्रहा विज्ञायार्थिषु पुष्पभूषणकृते शच्या सचिन्तोऽभवत् । ब्रह्माण निमुपैमि सृष्टिविधये तेपा पुनम्बुिधि मन्नाम्यर्थनमातनोम्यनुजयत् किं वा द्विजानामिति ॥ ८१ ॥ सहस्र बाहनामकृत कृतवीर्यात्मजनृपे निधिर्नाणे वा तद्वितयमभिमन्ये रालु वृथा । अमुप्यक मन्ये करमहमहो धन्यतरमि- स्यनम्र धेनूयों पितरति सहल घटदुधा ॥ ८२ ॥ एका कामगदी सुरेनियमिता तत्तसुरप्रार्थिता- नेसनेकविधार्यदानपटनास्वत्यर्थती यापृता । नागन्तु क्षितिमण्डलेऽप्यवसरो यस्या क्थ सा नृणा समान् पृयितेत्यत्य विदधे य मामयेनुनजम् ॥ ८३ ॥ निर्मध्य क्षीरमिन्यु क्थमपि महता इंशजातेन जाता- नुच्चे श्रुयादिकाश्चानमरपरिषदे प्रावितीर्याप्यतृप्त । भूलक प्राप्य भूयोऽप्यपनिसुरकृतेऽमौ च ससारमिन्यु निमग्य प्रनरनाचितम्नायनान मिन्धुजान् केशमोऽद्वात् ।। ८४ ॥ ग्यौग्नि योमचरेश्वरन्ति निसुधा दिल्यर्विमाने नि क्षणीमरमण्टनानि त हम यानश्चरिप्यन्ति के ।

·प्रथमोऽध्यायः इत्येवं मनसावधार्य नृपतिः श्रीकेशवोऽश्वैर्गजे. हैमहेममयान् विधाय च रथान् प्रादाद् द्विजेभ्यो युतान् ॥ ८५ ॥ एक लाइलमारमभूर्यदसृजत् संकर्षणाथै ततः कंचिदेशमसौ पवित्रमकरोत् कष्टा कलिन्दात्मनाम् । यस्मै दास्यति पञ्चलाङ्गलमसौ तेनापि देशे क्वचित् कृष्टे पञ्चनदे करिप्यति जनः स्नानं क वा कार्तिके ॥ ८६ ॥ किं दत्ता पृथिवी बलिप्रभृतिभिर्मुल्लामयी पर्वते. ाप्तारण्यनदीनदीश्वरशतैरल्पोपभोग्या द्विजैः । तन्मन्ये सक्लापि तेन घटिता स्वर्णः सपृथ्वीधरा सप्तद्वीपवती ससागरवना दत्ता द्विजेभ्यः क्षमा ।। ८७ ॥ संत्यज्याद्य हिरण्यगर्भपदी सृष्टिं सिसझुनवां भूतानां महतां धदं प्रथमतो हैरण्यमेवासृजत् । तेषामेव यतोऽधिकं जगदुपादानत्वमाह श्रुतिः सौवर्ण विल केशवः सक्लकं तद्विश्वचक्रं व्यधात् ।। ८८ ॥ सगै कल्पलना सुरेन्द्रमरने दत्ताश्च कल्पद्रुमा पिपाणामजिरेपु तद्विरहिता मा भूततो मत्कृता । इत्येवं मनमावधार्य सरलक्ष्माभूषणं केगव. चक्र कल्पलतापदानमपि तद्विप्रेभ्य एवादरात् ।। ८२॥ भार्याभिभिक्षुकाणां लवणनधिपयःमपिरिक्षदकार्थे वाणी प्रोक्तां निगम्य महिलशिगुममुहजितेभ्यः पतिभ्यः । यत्तेभ्योऽदत मिन्धून् पटपि तदभपयुक्तमन्यन्तमेभ्यो यत्मौरं सिन्धुमादातदनुचरदसच्छद्रजात्यर्थमूद ॥ २० ॥ निर्मभ्य क्षीरमिन्धुं यदजनि हरिणा कौनुभाम्यं तदेक यचोद्तं म्यमन्नाभिवमहिमकरानमेन द्वितीयम् । भूमी निन्तामणिध त्रिभुरनशिये ग्रीणि रवान्य- निरवामम्यसंग्यः कथनात नृपः नेगो रनधेनुम् ॥ २१ ॥ इन्य येन तानि पीडा महादानानि माथ्यांनती जना नगरता गिरी मांतिला।

·१४ विष्णुस्मृति सोपस्करपूर्णदिव्यभवनाधिष्ठानसत्कर्मजा- नुष्ठानक्षपिताघसङ्घलिता यद्राह्मणा ब्रह्मणा ॥ ९२ ॥ प्रासादोद्यानवापीप्रधिभवनमठान् धर्मशालाप्रपादीन् कृत्वानृण्येन बन्धीनभवनभुवा मोचनेन द्विजानाम् । उद्वाहाश्चैर मौञ्जीबहुधनवसनानग्निहोत्रादिपूर्वान् ज्योतिष्टोमादियज्ञानपि बहुधनतोऽचीकरत् कोटिशोऽन्ये ॥ ९३ ।। धर्मा यद्यपि कोटिशोऽत्र विहिता सतोपमन्तस्ततो नेत्र प्राप यदा तदा रचयितु विष्णुस्मृतेाकृतिम् । ऐच्छत्तत्र च रामपण्डितसुत श्रीकेशवः क्षमापति- विद्वत्ससदि नन्दपण्डितमतिप्रीत्या न्थयुत स्वयम् ॥ ९४ ॥ काश्या धर्माधिकारिप्रथितकुलमणिधर्मशास्फनिष्ठ श्रीमान् श्रीम-महीपेत्यभि मनुधसुतानन्तमूरेस्तनूज़ । श्रीरामस्तस्य सूनु प्रथित बहुतिधर्मशास्त्रेषु नन्दो व्याचष्टे केशवीयप्रणयपरवशो वैष्णव धर्मशास्त्रम् ॥ ९५ ॥ यद्यप्येतदतीर साहसमिवाभाति के विष्णुस्मृति- चुद्धिर्या मम मानुपी क च तथाप्युत्कण्ठते मे मन । तयास्यापिये प्रसन्नहृदय साक्षात्म्वय केशवः प्रोत्साह्यान यदि प्रातयति मा किं स्यादशस्य तदा ॥ ९६ ॥ इह रालु 'कम्गारम्णाल्यो भगवन् नारायण शेषनल्पात् कल्पादावुत्थाय वाराह वपुरास्थाय निरपधिनयममा दन्तरग्ना वसु परामुद्धृत्य स्वभृत्यवताननिदानजिनामया तयेक पृष्टान् सर्वपाश्चमधर्मान् प्रोवाच । ताश्य रश्चित विपश्चित् ऋषि उपश्रीता आद्यन्तयो सगतिसपादनाय स्वनिर्मितया चतुरध्याग्या मगरमुग्यनिर्गताना सपद्यानामनयद्याना गद्याना पणत्ययायी परिपूर्य शतम न्यायान् परिकल्प्य काण्डनयेण्ण निमय, यथा भगाप्रेता पनिपदो द्वैपायन । तर प्रामाध्यायेनोपोंदात वर्णयति। तस्य चेमावाद्यश्लोको- घ्रामराज्यामित्यादि । महापुरपरिमुष्ट पुम्पो नमा, , to मगर omulted in घ,८,९ *1777 om tird in 7 Iro प्रयोगवि ormitted inni घाराह-ग गणन-1, ग च छ ·। "याव- प्रथमोऽध्यायः 'यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्य सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति गीयते ॥" इति मानवाद । तस्य ब्रह्मणो रात्रि ब्रह्मरात्रिः दैविकयुगसहस्रपरिमितो विरामकालः; 1"दैविकानां युगानां च सहस परिसख्यया । ब्राह्ममेकमहजेय तावती रात्रिरेव च ॥" इति मनुस्मरणात् । तस्यां ब्रह्मराव्याम् । “डिति हस्वश्च" इति नदीसजायां डेरामि आदि च कृते रूपम् । व्यतीतायां समाप्तायाम् । पद्मसभत्रे ब्रह्मणि प्रबुद्धे अपगतनिद्रे सति ; " तस्य सोऽहर्निशस्यान्ते प्रमुप्तः प्रतिवुध्यते " इति मानवात् । विष्णुः । विशतेविषेर्वा नुम्प्रत्यये विष्णुशब्दो निम्पद्यते । तेन च देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यतया व्यापको भगवान् परमात्मा । भूतानि चतुर्विधानि जरायुजादीनि । सिसूक्षुः स्रष्टुमिच्छन् । यद्यपि ब्रह्मण एव स्रष्टुत्व, न विष्णोः ; तथापि हेतुकर्तुरपि कर्तृत्वादणिच्पयोगः ; तोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्" इतिरत् । भूमि जलानुगा जलधिजलमग्ना ज्ञात्वा । जलक्रीडायामेव रचिः प्रीतिर्यस्य तादृशम् । यथा पुरा; पूर्वपूर्वकल्पादौ यथा तथैव । वराहम्य रूपं देहमास्थितो धृतमान , वसुबरां नानावसुधरणशीलामुज्जहार उद्धृतवान् ।। १, २॥ वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश्चितीमुखः । अग्निजिह्रो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ॥ ३ ॥ अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूपणः। आज्यनासः सुवतुण्डः सामघोपस्थनो महान् ॥ ४॥ धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः। प्रायश्चित्तमहाघोणः पशुजानुर्महाकृतिः ॥५॥ अथ वक्ष्यमाणं भगतो यज्ञराहतं नामि श्लोकैपपादयति । 'वेदाः ऋगादयश्चत्यार एवं पादाः। यद्यपि " यदृचैत्र हौन क्रियते यजुपापर्यव साने गीथम्" इति श्रुन्या त्रयाणामेव वेदानां यज्ञ- सबन्धात् चतुर्थस्य पादत्व यपदेशो नोपपद्यते, तथापि गान्त्यादीनामपि यजत्यात् तत्सबन्येन तम्यापि पाढत्य- मविरुद्धम् । यूप एव एका दष्टा धरोद्धरणमायनम् ; 'दष्टाग्रेण' इत्येस्त्वनिर्देगात् । कातर चतु पष्टि- महाभ्यासाः दनाः । चितिः श्येना कादिः मुग्यम् । तत्म्य एवामि: जिहा रमोपरन्धिमाधनी यम्य म तया । 1देशिमा to तेन 2 omarted ane,ट भगगन 10 उसनयन् omitted int * पेदा o पन्यनिदेशा orrutted in मयो धीर-द. मो 10 साधनी omitted int. अमयो धीर.य; . - ·विष्णुस्मृति दर्भ वेद्याम्तृतानि वहींपि । ब्रह्मेन शिर , कृतानावेक्षणेन मुरयत्वात् । महत् तप सामर्थ्य सृष्टयनुकूर यस्य ॥३॥ अहोरात्रसन्धिना ईक्षणे नेत्रे, तय रेस यज्ञ याप्तत्वात् , अहोरात्रसनन्धिनौ सूर्याचन्द्रमसौ वा । दिव्य अन्गेफिकर्ममारित्वादरौकिक । वेद द्विगुणिन्दर्भमुष्टि । तो चैप्टिक्पाशुक्रभेदेन द्वौ । तावेर श्रुती वर्णी । अङ्ग उिन वेढाग्रभाग झुगादिसमानाथ । तावे तद्भूपणे कुण्डले । आज्यम् आज्यधारा नामा नासिका। सुप तुण्ड मुखाग्रभाग । साना त्रिदादाना घोष एव सन घु(राराव । महान् कार्यानुगनुभावदेहपान् । "यथोक्त हरिवशे- - - "जरमाटारचिन्तन वाराह वपुरम्मरत् । ढगयोननविस्तार शतयोननमुच्छ्रितम् ।।" इति ॥ ४ ॥ धर्म अपूर्वम् , सत्य ययायवचनम् , ताभ्या प्रचुर । श्रीमान् अनिर्देश्यशोभ । क्रम विष्णुक्रम , म र पिरम पराक्रम , तेन सत्कृत भूपिन । प्रायश्चित्त वेगुण्यसमाधात कर्म , तदेव घोणा नासा- नानिमा । पशु अग्नीपोमीयादि जानु । महती आकृति देहसस्थान यस्य ॥ ५ ॥ उगावान्त्रो होमलिङ्गो वीजीपधिमाफलः । वैद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग्विकृतः सोमशोणितः ॥ ६॥ येदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः ॥७॥ उद्गातारम्बयोऽप्यान्त्राणि शब्दानुकुलवायुसचारनाट्य । अन एव सामघोपम्बन । होम एव लिक शिश्नम् । वीनानि झ्यामामाटीनि । ओषयो ब्रह्यादय । महाफ्ले वृपणौ। वेदि प्राग्यशान्त स्थिता टिकी। 'अन्तरामा अन्त रणम् , प्रायशम्य कायस्यात् । मन्त्रा ण्व स्पिची सक्थिनी , ताभ्या पिन चिकरण , उद्देन मन्त्राणामपि चरमण्यात् । मोम रमीभून प्रणित रे हित यम्य स' ॥६॥ पेटि महायेदि कन्यो नीरा । हरि पुरोडागादि गन्ध शारीर । देवतार्थ द्रय रयम् । पियं फव्यम् । नठादि वेगो रह , तद्वान् । पाया पत्नीगाग । म ण्व कायो देहो यम्य 'म । - 13 in 77TT omitted in 7,7 प ET-7 नगHI trding 11:5p n estilted in २०६71 or tird in 01 यथान tonomuted in 4107 B (mitted in 7 रिना-प, ग घ देवाण-प 4 ·" प्रथमोऽध्याय थुतिमान् तेजस्वी । नानादीक्षा एकत्रिद्वादशसवत्सराद्या , ता एवं प्रकृतय सात्त्विस्याद्या ; ताभिर्युक्त "दीक्षाप्रकृतिसयुत " इति पुराणात् ।। ७ ॥ दक्षिणाहृदयो योगमहामन्त्रमयो महान् । उपाकर्मोष्टरुचिरः प्रवर्यावर्तभूपणः ॥ ८॥ नानाच्छन्दोगतिपयो गुह्योपनिपदासनः। छायापलीसहायो वै मणिशृद्ध इवोदितः ॥९॥ महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । एकार्णधजलभ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ॥१०॥ दंष्ट्राग्रेण समुद्धत्य लोकानां हितकाम्यया। आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः ॥ ११ ॥ दक्षिणा द्वादशशतादि , सैर हृदय हन्पुण्डरीक्म् । योग त्यक्तस्य द्रव्यस्य देवतया सनन्ध तस्मिन् ये महामन्त्रा याज्यापुरोनुवाक्यादय , तन्मय तत्प्रचुर । महान् एकाहाहीनमत्रादिरूपेण विनत । उपार्मणी पशुम्तोत्रोपारणे, ते एवाघरोतरावे ष्ठौ , ताभ्या रुचिर 'मनोहर । प्रर्य धर्म , तस्यावर्त पय सेचनेन ज्वालामारावितति , स एव भूषणम् अल्कारो यम्य ॥ ८॥ नाना छन्दामि गायत्र्यादीन्येव गतय 1 पन्थानो मार्गा । गुह्या गृढार्था उपनिपदो वेदान्तवाक्यानि आसनम् अस्थितिम्पल यम्य" । छायाभिगना लक्ष्मी पत्नी, मैर सहायो यस्य । उदित प्रस्टीभूतो मणिशृङ्गनामा पर्वत ॥९॥ 1"आदिदेव चतुर्मुसादिलष्टा । महायोगी अप्रवियोग । अत एव प्रभु साम तिमयरान् । एमार्णवगत स । सागरपर्यन्ता समुद्रापधिकाम् । सगेल्यनसनना शेला पर्वता , यनानि उपपनानि काननानि महागहनानि , त समेताम् । महा पृथ्वीम् । कार्णवलअष्टाम् , प्रयदलितोगरन्याना सप्तानामप्यर्णपानागेकीभावेनार्णवयम्, तज्जलममाम् दष्ट्राग्रेग ममुद्धत्य सम्यक् अस्तनयोद्धृत्य लेकाना हितकाम्यया जगतीम्, गच्छन्ति सचरनि अम्यामिति तादी पुन च ॥ १०, ११ ।। gaert omitted in , प्राण्यांना “अनि-ट ते एपेठी अपाती, ग, न मनोहर ormitted ne 71 omitted in मतपकी idded anम, ग, . . 3 This linc oritied in z 5777 omitted int 10 core omitted in , ॥अस्प-य 1: The entire commentary on verses 10 to ti omitted in , ind 10 to 13 in 3 ·- इति पिणुपुराणान् मुरादाना त्रयाणामेन प्रस्यात् सर्ग उपपद्यते, नान्येषाम् , तथापि भूरादित्रयसृष्टया १८ विष्णुस्मृति एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना। उद्धृता पृथिवी देवी रसातलगता पुरा ॥ १२॥ उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके । यथास्थान विभज्यापस्तद्गता मधुसूदनः ॥ १३ ॥ सामुद्रधश्च समुद्रेपु नादेयीश्च नदीपु च । पल्वलेपु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः ॥ १४ ॥ पातालसप्तकं चके लोकानां सप्तकं तथा। द्वीपानामुदधीनां च स्थानानि विविधानि च ॥ १५ ॥ यस्यमाणमष्टिसनन्धरणायोक्तमुद्धारमुपसहरति— एवम् , उत्तप्रकारेण । यजरूपो बराह यज्ञवराह तेन । भूतहितार्थिना भूतहितमात्रमादिणा भृत्वा । रसातलगता देवी पृथिवी । पुरा प्रथमत । उद्धृता, तदुद्धार पिना करिप्यमाणजगत्सष्टिक्रमानुपपत्ते , जगत आनारसापेक्षत्वात् ॥ १२ ॥ इदानी सार्धपञ्चभि शोके सक्रिममाह --उद्धृत्येति । मधुसूदन भगवान् उक्तप्रकारेण जलममा पृथिवीमुद्भत्य तथा म्यक माहजिक स्थाने अप्यु, “अन्य पृथिवी” इति श्रुते । निश्चले चलनवलनादि- राहित्येन निश्चगेटते स्थापयित्वा । तद्गता पृथिवीगता समुद्रजा आप समुद्रेषु, नदीजा नदीप, पन्बोद्भवा पन्चलेपु, सरोभना सर मु, इत्येव यथास्थान विभज्य गमयित्वा पातालमप्तक के इत्यग्रेतनेन समन्य ॥ १३, १४ ॥ सार्धम्निभि शोम्नदेवाह । पानाराना सप्तक्म् । जतलपितलमुनलमहातलरसातलनातल्पाताराना पातालम्य सप्तमत्वेऽप्ययोभुवनपर्यायतया सप्तसम्यान्वय । तया भूर्भुव म्वर्महर्जनम्तप सत्याना रोमानामुपरिभगाना सप्तम् । यद्यपि, "जनम्नपम्नथा मयमिति चानक उयम् । हताहतयोम ये महाफ इति स्मृतम् । शून्यो मनति कल्पान्ते योऽत्यन्त न विनश्यति ॥" - सप्तरम् । मरादिचतुणां ममसम्यासपाटन सत्यमेनेति न विरोध । द्वीपा अन्तरीपाणि, जम्पृप्लक्षगाल्मरीशनीय- भारपुष्कगऱ्या द्वीपा , तेपाम् । टीना झारेक्षमुरामर्दिपिदुग्यम्बादकोपरविताना सप्तकम् । तेषा म्यानानि सलयोननादिपरिमाणानि भाग्नदीनि वर्षाणि ॥ १५॥ 111c entre commenting on scrses 12 to 15 om tied in ·१९ प्रथमोऽध्याय स्थानपालान् लोकपालान् नदी शैलवनस्पतीन् । कपीश्च सप्त धर्मज्ञान् वेदान् सागान् सुरासुरान् ।। १६ ।। पिशाचोरगगन्धर्वयक्षराक्षसमानुपान् । पशुपक्षिमृगाद्यांश्च भूतग्रामं चतुर्विधम् । मेधेन्द्रचापशम्पाद्यान् यज्ञांश्च विविधांस्तथा ॥ १७ ॥ 'तथा स्थनपाला ततवीपपारा । लोक्पारा इ द्रादयोऽष्टो। नद्य गहाया । शेरा मर्यादापर्वता वर्षपर्वताश्च । वनम्पतय जग्व्याद्या अन्ये च वृक्षा । तथा रुपय कश्यपाद्या मप्त । धर्मजा धर्मशास्त्र- कार । वेद एक । यद्यपि " न कश्चिद्वेदकर्ता च " इत्यादिपराशरस्मरणेन वेदनिर्माण नोपपद्यते , तथापि "वेद स्मृत्वा चतुर्मुग्य" इति स्मृत्या सरणाभिप्रायेण वेदानुकीर्तनम् । अगानि तु प्रतिकल्प भिन्नान्येर । सुरासुरा देवा दैत्याश्च । तथा पिशाचा मागिन । उरगा मर्प । गन्धर्य देवगायना हाहाहहूप्रभृतय । यक्षा माणिभद्रादयो धनपाला । राधमा पुलम्त्यापयानि । मानुषा मनुष्या । पर गरादय । पक्षिण शुरुपिकादय । मृगा कृष्णमारादय । आदिगन्देन ग्राम्यारण्यानामन्येषामपि प्रणम् । जरायुनाण्टनम्वेदने द्विजरवणो भूतग्रामश्चतुर्था । मेवा जन्दा पुकारतर द्या । इन्द्रचाप इंद्रधनु । शम्पा विद्युत् । आरिग देन ग्रहनक्षत्राटीना ग्रहणम् । यना ज्योतिष्टोमादय । निरिथा निन्यनमितिक- काम्या । स यथापूर्व चरे इति प्रयेक समन्ध ॥ १६, १७ ।। एवं चराहो भगवान् कृत्वेदं सचराचरम् । जगजगाम लोकानामपिज्ञातां तदा गतिम् ॥१८॥ अविज्ञातां गति याते देवदेवे जनार्दने । वसुधा चिन्तयामास का धृतिमें भविष्यति ॥ १९॥ पृच्छामि कश्यपं गत्वा म मे यन्यत्यसशयम् । मदीयां पहले चिन्तां नित्यमेव महामुनिः ॥२०॥ एवं सा निधयं कृत्या देवी स्त्रीरूपगारिणी। जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्टांता न कश्यपः ॥२१॥ 17e entre currenun ca ter 16: Jl count * भyार-Tatt-n ·२० तस्मिन् । विष्णुस्मृति प्रमाणनिगेपरिन नया मृष्टयनन्तरनि पन्नमाह । एवम् , उक्तप्रकारेण । भगवान् 'पड्गुणे स्वय सपा । वराह वराहरूपी विष्णु । दद चराचर स्थावरजङ्गम जगत विश्व कृत्वा । लोकाना चर्मचक्षुपाम् । अविज्ञाताम् अक्षिताम् । गतिं म्यान जगाम । भगवच्छन्दनिरतिश्च विष्णुपुराणे- "श्चर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यगस श्रिय । जानवैराग्ययोश्चेन पण्णा भग ढतीरणा ॥ उत्पत्तिं प्रलय चेर भूतानामागति गतिम् | वेति विद्यामविद्या च स वाच्यो भगनिति ॥" इति ।। १८ ॥ तदनन्तरवृत्त द्वाभ्यामाह---अविनातामिति । देवानामिन्द्रादीना देव अध्यक्ष, जनार्दने, जनान् दुष्टान मर्दयति, जनै पुरुषार्थचतुष्टयम् अद्यने याच्यते इति वा जनार्दन , तस्मिन् । अविनाता गति याते मति । यमुना वक्ष्यमाणलक्षणा पृथिन्यपिष्ठात्री देवता । इद चिन्तयामास । यथा ममेदानी धृतिराधारशक्ति का भविष्यतीति ।। १९ ॥ एतत् पश्यप गत्या पृच्छामि प्रयामि । स महामुनि अतिमननशील । मे मह्यम् । असशय याथात येन, वक्ष्यति । यतोऽह काश्यपी, अनोऽमो कश्यप मदीया चिन्ताम् उद्धाराधारादिविपयिणी नित्य सदा बरते । चिन्ताया अहैतुक्तागमनायात्मनेपदम् ॥ २० ॥ चिन्नानन्तरसत्यमाह । एव सा धरादेवी तदपिष्ठात्री देवता गमनयोग्य स्त्रीरूप धृत्वा पूर्वोक्तनिश्चय वनी कश्यप द्रष्टु जगाम । आगता च ता कश्यपोऽपि ददर्श ॥ २१ ॥ नीलपइअपनाक्षी शारदेन्दुनिभाननाम् । अलिसंघालकां शुभ्रां यन्धुजीवाधरां शुभाम् ॥ २२ ॥ सुधं सुसूक्ष्मदशनां चारनासां नतभ्यम् । फम्मुकण्ठी संहतोलं पीनोरुजघनस्थलाम् ॥२३॥ अथाष्टभि मां विशिष्टि । 'नीन्यपामा गत्यपूर्णन्दमुग्नीम् अनि पुरनारमा मितयमन पनि यामधीम् मनायाही म कन्दर्परामुमसुन्दरयुगा हरिमणिकारमयादगना तितुसुमगचिर- नागापुरा मनतमयुगा यह शम्मपन्टरप्रीत परम्परम्पर्शमुगानुनुभूपयेवान्ये यमश्रियुगा परिसरचरि- এহনুৰূপৰাশৰ বগল . । - ·प्रथमोऽध्याय विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ । शक्रेभकुम्भसंकाशौ शातकुम्भसमद्युती ॥ २४ ॥ मृणालकोमलौ चाह करौ किसलयोपमौ । रुक्मस्तम्भनिभावूरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी ॥ २५ ॥ जड्डे विरोमे सुसमे पादावतिमनोरमौ। जघनं च घनं मध्यं यथा केसरिणः शिशोः॥ २६ ॥ प्रभायुता नखास्ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम् । कुर्वाणां वीक्षितैनित्यं नीलोत्पलयुता दिशः ।। २७ ।। कुर्वाणां प्रभया देवीं तथा वितिमिरा दिशः। 'सुसूक्ष्मशुक्लवसनां रत्नोत्तमविभूपिताम् ॥ २८ ॥ पदन्यासैर्वसुमती सपद्मामिव कुर्वतीम् । रूपयौवनसंपन्नां विनीतवदुपस्थिताम् ॥ २ ॥ - समो गर्नपर्वताविर स्वस्थानादचलितो , युगपत् तुलातुलिनाविन्यूनाधिपरिमाणो या। पीनो निरन्तर- सुखेकतानावि मासलो। सुहृदाविव निरन्तरौ अन्योन्यसश्लेषिणो। प्रभम्भानिमाविमुक्तमुक्ताकलापो। 'मदनमहाराजमहाराज्याभिषेकायामादितो बहराइमाचिनी शानउम्भउम्भाविव रात्रमानाबुरोची ॥ २४ ॥ मृणालकोमले बाहुरते । किमलयकोमले पाणितले । म्वर्णम्नम्भमरण चोछ । गृटे अतिमासरनया अम्पष्टै । अत एव शिष्टे अनभिव्यक्तसधिनी जानुनी यस्या जन्ते ॥ २५ ॥ यदीये जो पिण्डिके निमेि । मुममे आरोहापरोहाभ्यामतिसमे । पादो कूर्मपृष्ठातिरोनातिरमणीयो। जघन श्रोणि । घन मासगम् । मध्य कटितटी मिशानाम्येर शुशुभाते इति यथायथ योग्यम् ।। २६ ॥ यदीया नवरा पद्मरागप्रतिमा प्रभारागाभ्याम् । रूप सोन्दर्यातिशय । सर्वपा रागिणामरागिणा च मनो हरतीति नथा । नित्य सहजेरपि वीश्तेि तिर्यग्दृष्टिपात दिग टिम्भागान् नीलोत्पल्युतानिन कुणिाम् ॥२७॥ देवी दीप्यमानाम् । अन एवं प्रभया नितान्त्या दिश वितिमिरा तिमिरापनयनेन घेतिता पुर्वाणाम् । अतिसूक्ष्मणरमनवासिनीम् । दि योष्टप्रभग्नारकारमपिताम् ॥ २८ ॥ 1 मरीम-2, योम-2 गुग्वानि नारि-रा, ग,', गुगाम-ना 1 . , मुगै वारि- ·- 'नत्र प्रन्ययकतानता ध्यानम् " इति पातअलमूत्रात् आन्तरे वो वा वस्तुरिशेपे ध्येये तदारम्बनन्य विष्णुम्मृति निनचर वम वसुमता निमितरत्तोत्पलामिन उर्मतीम् । लावण्यतारण्यसीमासमरगूढाम्, याचनात् पूर्वनिपानात् योग्नपूर्वकालीननापण्यातिशयेन सपन्नामिति वा । तारण्यलावण्यादिमदहेतुसद्भावेऽपि पिन नरदेवोपम्धिता ता कश्यपो दृष्टवानिति गतेन सन्म ॥२९॥ समीपमागतां दृष्ट्वा पूजयित्वाथ कश्यपः। उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया ॥ ३०॥ धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम् । स ते वक्ष्यत्यशेपेण भाविनी ते यया धृतिः ॥ ३१ ॥ क्षीरोदे वसतिस्तस्य मया जाता शुभानने । ध्यानयोगेन चार्वभि त्वदर्थ तत्प्रसादनः ॥ ३२ ॥ कश्यपदर्शनानन्तरवृत्तमाह । कश्यप समीपमागता ता धरा दृष्टु' गन्धपुष्पादिभिरभ्यच्योगाच । है धरे, श्रुनदृष्टार्थधारणशीले । विगालाभि, अतीनानागतालोक्नक्षमाथि । ते तव हृद्तम् अन्नविपरिवर्तमान मया मनिरोप ज्ञातम् । देवि दीयकाये, व जनार्दन सर्वननप्राथनीय गच्छ । यथा ते धृतिर्भाविनी, तथा स भगवान् ते तुभ्यमगेपेण व यति ॥ ३०, ३१ ॥ 'तम्याग्निानातिगतन्यमार याह-धीरोद इति । जान्नरसोष्ठोऽपि मुससौन्दर्याभावे सुरूपत्वा निर्माहात् 'रूप ममनोरम् । इति पिशरणानुपपत्ति , मुग्यमोन्टेयऽप्यनान्नरासोष्ठवे सेवेति ‘शुभानने नति दृति सोयनद्वयम् । हे धरे, मया कश्यपैन ध्यानयोगेन तम्य वमति धीरोदे ज्ञाता । अत्र ध्यान নাম तथा . प्रन्ययम्य प्रन्ययान्तरेणापरामृष्ट एकतानतया प्रवाहोऽभिधीयते । तेन योग चित्रवृत्तिनिरोध , पानात्मवान । म च पित, मृद्र, विभिप्तम् , एकाग्र, निम्द्ध चेति पञ्चनियमपि चितभूमीना धर्म । गोऽपि द्वितिय -- रामनान , अपमानचेति । यम्त्येकाने चेतसि सनम मधोनयति, श्मिणोति चरेशान, यमवन्धनानि भन्थयाति, निरोपमाभपुग्म करोति, स सप्रज्ञात । वृत्तिनिरोधे त्वसप्रजात । तत्र प्तिमूदयो पंगानुपयोगय प्रमिदन्या पिशमन्यापि वि सोपसन वेन योगप प्रतं एकाग्रताम्पाया पियशी भागाव्यानममारित्रयम्पमयमशेिषन् नानाविश्चर्यमाविर्भावयति । तत्र सूर्यसामाप्यात सात मुग्नमन्याना ये तिम्मन्य जन प्रणे आले पियामेन मूक्ष्मव्याहितविमाना जानमिति योगदान . चाधन ·प्रथमोऽध्यायः २३ प्रसिद्धिः। तदेवप्रक्रियया क्षीरोदप्रत्यक्षतायां विप्रकृष्टस्यापि वक्ष्यमाणभगवत्म्वरूपस्य ध्यानयोगेन साक्षा- स्कार उपपादितः । कैवल्येच्छोः सत्त्वपुस्पशुद्धिसाम्याय यतमानस्य यमोपपर्जनभूतसिद्धौ प्रयोजनाभावात् स्वदर्थमिति प्रयोजननिर्देशः । भक्तिविशेषानुध्यानेनानुकूलितम्य भगत एव सोपायफल्योगाभिन्यञ्जनत्वात् तत्प्रसादत इति निजयोगोपायनिर्देशः ॥ ३२ ॥ इत्येवमुक्ता संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः । प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदमथ सागरम् ।। ३३ ॥ सा ददर्शामृतनिधि चन्द्ररम्मिमनोहरम् । पवनक्षोभसंजातचीचीशतसमाकुलम् ॥ ३४ ॥ हिमवच्छतसंकाशं' भूमण्डलमिवापरम् । वीचीहस्तैः प्रचलितैराहयानमिव क्षितिम् ।। ३५ ।। तैरेव शुक्लतां चन्द्रे विदधानमिवानिशम् । अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेपकल्मपम् ॥ ३३ ॥ यस्मात्तस्माद्धारयन्तं सुशुक्लां तनुमूर्जिताम् । पाण्डुरं ग्वगमागम्यमधोभुवनवर्निनम् ॥ ७ ॥ 'इन्द्रनीलकडाराढचं विपरीतमियाम्परम् । फलावलीसमुद्भूतवनसंघमिवाचितम् ॥ ३८॥ कश्यपोक्त्यनन्तरवृत्तमाह । यथा भगतोच्यते एवमित्युग्न्या जिनामिनीपदेगात् गुरु कश्यप साग्य मनोवाकायकर्मभिरभ्यर्च्य ततः कश्यपाश्रमात् अथानन्तर केगर द्रष्टु बमुरा क्षीरोद क्षीरमागर प्रथयो ।॥३३॥ तं च सागर साधपञ्चभि, लोमविगिनष्टि । तत प्रयाता मा यसुधा अमृननिधिम् ; क्षीरोदादेवामृतात्यत- स्तम्यामृतनिमित्वेन व्यपदेश । चन्द्ररदिममनोरन्वेनातिविगतपय पूरं जानपरनमलो सजानतरलतमीचीगाना संपादिनगोमातिशयम् ।। ३४ ॥ हिमतां हिमाचगनां गतेन मागमानमपरं ममटरमिर पीचीनां हिमस्टाशरवान् । यीचय एव हस्ताः, तेवर शितिमाहयमानसि ॥ ३५॥ एकाग:-4, R-ग; मग -1:

·विष्णुस्मृति तेरेस क्ष संचाहन्तरनिश प्रक्षाल्नेन चन्द्रमसि गौरल्यातिशय विदधानमिन । नन्वस्य द्विनरान- मेने उन सामयमित्यत आह। निरन्तरा नरस्थित श्रीहरिसानि-येनापगतसकलकलुपतया अन्यशोधन मामय फि वर्णनीयम् ॥ ३६॥ यम्मारिणा हतान्मप , तम्मादतिशुद्धामृर्जिता स्फुरन्ती तनु धारयन्तम् । पाण्इन् शङ्खशुक्ति- मुक्ताचन्द्रेरास्तादीन् राति पातीति पाण्डुर , तम् । खगमै पक्षिमि अगम्यम् अनुल्लवनीयम् । अधोभुवनानि रमालादीन्याभिवर्तमानम् !। ३७ ॥ इन्द्रिनीला नीरमणय । स्टारा कपिशा प्रचारादय । ते तत्तत्प्रदेशेषत्पद्यमानै आढ्य व्याप्तम् । विपरीत भूनन गतमम्बरमिन , तस्यापि नीररक्तादिमेव याप्तत्वात् । फ्लानाम् आमपक्तया हरितरक्तानाम् आपथ्य रानय , ताभि मम्यगुद्भूत सनातशोभ वनममुदायमिनाचितमपस्थितम् ॥ ३८ ॥ निर्मोफमिय शेपाहेविस्तीर्णान्तमतीव' हि । तं दृष्ट्वा तत्र मध्यस्थं ददृशे केशवालयम् ॥ ३९ ।। अनिर्देश्यपरीमाणमनिर्देश्यविसंयुतम् । शेपपर्यवर्ग तस्मिन् ददर्श मधुसूदनम् ।। ४०॥ शेपारिफणरत्नांशुदुर्विभाव्यमुग्वाम्बुजम् । शशाङ्कशतसंकाशं सूर्यायुतसमप्रभम् ॥ ४१॥ गेषनागविनिर्मुक्त निर्माक कन्सुमिपातिविम्तीर्णप्रान्त तम् उत्तविशेषणविशिष्ट क्षीरसागर दृष्टा नन्म यगत भगवालय दो ॥ ३० ॥ अनिर्देश्य वनागोचर परिमाणमम्य । तादृश्यर कद्धया मपत्त्या सयुत यत् भगवदारय, तत्र शेर पर पर्यो , नम्मिन् गयान भगवन्न मधुमृदन ददर्भ ॥ ४० ॥ भगवन्त विशिनष्टि । शिर म्यानोपगार्न पृतशेपनागीयमहस्रपणाग्णावम्पिनदिव्यरलकरनिरनिरीक्ष्य मुम्फमर शामितिमापूर्ण गाम परगतीतरशुतिनमान भत्तेभ्य , परनरनिरिदिनरायुतममच्छवि- न्छटाटांनीयम् मनीयम्य ॥ ४१ ।। पीनयामममनोभ्यं 'मवरमविभूषितम् । मुटेनारयणन कुण्डलाभ्यां विराजित ॥ ..

·प्रथमोऽध्यायः संवाह्यमानाध्रियुगं 'लक्ष्म्या करतलैः शुभैः। शरीरधारिभिः शस्त्रैः सेव्यमानं समन्ततः॥४३॥ तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा विज्ञापयति चाप्यथ ॥ ४४ ॥ सुवर्णसमवर्णभन्यनन्यदिन्याम्बरसन्यानसपादित विद्युबरजलधरशोम दुनियनुतनयकृत्यनिषयमनः- क्षोभं सकलमुरासुरसमूहसमुद्भूतपय पयोनिधिमन्थनप्रयत्नसमधिगतपनरननिहनिहसुपुमं विविनमणिमरीचि- मजरीपिारितोदयगिरिशिरसरतटनटदपर्कशप्रभामसरोसरेण गण्डलमद्युतिमण्डलकुण्टलयुग्मेन च राज- मानम् ॥४२॥ शेषशायिनो भगवतः चरणप्रदेशावस्थितया पद्मसमया मृदुतरैः करतलैः सनेह समाहितचरणस्मलं शङ्खचक्रगदापमाधिष्ठात्रीभिर्देवताभि मूर्तिमनीभिः पार्श्वयोस्पास्यमानम् ॥ ४३ ॥ भगवदर्शनानन्तरवृत्तमाह । प्रसादातिशयेन पुण्डरी स्वत् प्रफुल्ले अक्षिणी यम्य तादृश मधुसूदनमर- लोक्य, अवनिकृतनानुमण्डला धारिण्यभिवाद्य, अनन्तरं स्वाभिमतं विज्ञापयामास ।। ४४ ॥ उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता। स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ ४५ ॥ तत्राधुना हि देवेश का धृति, भविष्यति । एवमुक्तस्तया देव्या देवो वचनमब्रवीत् ॥ ४ ॥ 'वर्णाश्रमाचाररताः सन्तः शास्त्रकतत्पराः । त्वां घरे धारयिष्यन्ति तेषां त्वद्भार आहितः॥४७॥ विजाप्यमा । सप्ते दधिजनममायेन पानातरमनुगता अदे, हे रिप्यो, हे देव देवेग, त्वया येर- हितेप्सुना त्या उद्धृता म्यम्थाने स्थापिना । तर सापिनाया मे मांप्रत फतमा धृतिः आगर भविन्यनीति हि । उत्तरमातारयति । एवम् ; उक्तममारेण यनुधया पिलापिनो भगवान् यक्ष्यमाणमुगाच ।। ४५, ४६ ॥ तदेवाह । यक्ष्यमाणानां वर्णाश्रमाणामाचारेषु वध्यमाणेषु ये निरताः म्यम्याचाररताः । अनुष्ठानम्य .. एमी-ग में देवेश पा शिद-२, ८, ट. धर्म-क. This site orutied in 1; Siva T75 4 ·२६ - विष्णुस्मृति शास्त्रज्ञानपूर्वक्स्य श्रेयम्वरत्वमाह-शास्त्रमेवैम् , तस्मिन् धर्मे परमयन प्राप्त्युपायो येषा ते । वा घरे धारयियन्नि , यतन्तेषामेव त्वद्धारोऽस्मामिराहित । यथोक्तम्- 'गोभिर्विप्रेश्च वेदेश्च सतीमि सत्यमादिभि । अन्धेर्दानशीलेश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥" इति ।। ४७॥ एवमुक्ता वसुमती देवदेवमभापत । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान् वद सनातन' ॥४८॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः। नमस्ते देवदेवेश देवारियलसूदन ॥ ४९ ।। नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर । पद्मनाम हपीकेश महावलपराक्रम ॥ ५० ॥ एव दत्तोतरापि धरा भगवन्त पुनरूचे । यथा—हे सनातन नित्यनानेच्छाप्रयत्न, वर्णानामाश्रमाणाम् , चारादनुरोमनपनिरीमनाना च धर्मान् मह्य वदेति ॥ १८ ॥ मामेव प्रति अय नियोग उत । इत्यत आह । यतो मे परमा सर्वोत्कृष्टा गति आश्रय त्वमेव , त्वत्मागाटेवाह धर्मान् श्रोतुमिच्छामि, नान्यत इति , त्वमेव वद । श्रषणार्थमेव गुर नत्वा स्तौति । देवानामम्यादीना ये देवा ब्रह्मादय , तेपामीश नियोता , तम्मे ते नम । देवारय यज्ञविध्वसका देत्यान्य , तेपा मोन सेन्य वा सृदयतति म सनो यते ॥ ४९ ॥ नर परमारमा, "नयतीति नर प्रोक्त परमात्मा सनातन " इति व्यासस्मरणात् । नरात् जातानि आमादा दीनि कार्याणि । तान्ययन यस्य , यच मिचिजगत्यम्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । । अन्न हिच तत्म व्याप्य नारायण स्थित ॥" अत इति श्रुते । " नरानानानि तत्त्वानि नाराण ति ततो पिटु । नाय चायन तम्य तेन नारायण म्मत ॥" इनि स्मृतेय। 1- घमारपणानन-१,पमान मय यामुमो-५ च गन-1 तो-ग, घ, ·२७ प्रथमोऽध्याय "आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनर । अयन तस्य ता पूर्व तेन नारायण स्मृत ॥" इति मानवात् । जगता नाथ्यते याच्यते , जगत् उत्पत्त्या आगाम्ते, जगतामोष्ट इति वा जगनाथ । पाञ्चजन्याख्य भूताद्यहकारात्मक शङ्खम्, मनम्तत्त्वात्मक सुदर्शनात्य चक्र समारचक्र वा, बुद्धितत्त्वात्मिका कौमोदकी नाम गदा च धारयतीति । पद्म ब्रह्मयोनि नाभौ यस्य , पद्मस्य हृत्पुण्डरीकम्य नाभि मयगत इति वा, पद्ममिर नाभिर्यस्येति वा । हृषीकाणा विषयेन्द्रियाणामोश क्षेत्रज्ञ । हप हर्पका केशा रश्मयो यस्येति वा, पृषोदरादि । महान्तौ सतिशायिनो वलमोन पराकम शौयं, तो यम्य ॥ ५० ॥ , . अतीन्द्रिय सुदुष्पार देव शाईधनुर्धर । वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुपोत्तम ॥१॥ हिरण्यकेश विश्वाक्ष यजमूर्ने निरञ्जन । क्षेत्रक्षेत्रज्ञदेवेश सलिलार्णवशायक ।। ५२ ।। इन्द्रियाणि वागादीनि अतिकन्न , तदविषयत्वात् , “यतो वाचो निवर्तन्ते " इति श्रुते । " अशब्दमस्पर्शम्" इत्यादिश्रुतेरिन्द्रियरहितो वा । मुतरा दुजेय पारमनो यम्य । सुदुप्पापैते पाठे दुरधिगम । देव द्युतिमान् । क्रियायहकारात्मक शानिामक धनुर्धारयनीति । वरान् उत्कृष्टान् गन् आ समन्तात् हन्तीति । परान् अभिरपितान् आदन्ति प्रामोति , अर्थनीयत्नेन मार्थयतीति वा । तृतीया- बनारो वा । निमत्यन्मात् सर्वमिति भीम । स्वमूर्ति , “ मन्द्रय स्वमुद्यनम्" इति मन्त्रवर्णान् । गा निन्दति पालयतीति गोविन्द गोत्राह्मणहिताय च" इति स्मरणात् । गा वेदानाच पिन्दते वेतीति वा , "वेदान्तनिद्वेदविदेव चाहम्” इति स्मरणात् । गोभियते इति वा , " गोभिरेव यतो पेद्यो गोविन्द समुदाहृत " इति स्मरणात् । गा धिरी समुद्रमगा रिन्दते इति वा. "नष्टा वै धरणी पूर्वमविन्द व गुहागताम् । गोविन्द इति तेनाह देवग्भिभिष्टुत ॥" इति मोक्षधर्मा । पुराणि गरीराणि अनति प्राप्ने ति , मनीर्ण इति या । पुष नुता । नान निर्गरणपाठीममामप्रतिप, जात्यागनगया समपत्यत । या पुनर्गन्याय ना निच । यथा पना गरा एणा भीरा, गन्ना पारस भितम इति । पुस मनि पर्म- . " - , . क्षत्रिय भर सममी वा, ·स २८ विष्णुस्मृतिः यम्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" इति स्मरणात् ॥ ५१॥ हिरण्यमिव केगा यम्य । विश्वस्मिन् अक्षिणी यस्य, सर्वसाक्षित्वात् ; विश्वतोऽक्षिणी यस्येति वा ; 'विश्वतश्चक्षुः" इति श्रुतेः । यज्ञो मूर्तिर्यस्य ; “यज्ञो वै विष्णुः" इति श्रुतेः । इज्यतेऽमौ यज्ञः; मूर्तियम्येति वा । अञ्जनं मायामलम् ; अस्मानिर्गतः । क्षेत्र शरीरम् , क्षेत्रज्ञो जीवः, तो दीव्यतो येन | ईश सर्वेश्वर । अर्णवस्य मलिलं सलिलार्णवः । तत्र शाययति जगदिति ।। ५२ ॥ मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य' वेदवेदाङ्गविग्रह । जगतोऽस्य समग्रस्य सृष्टिसंहारकारक ।। ५३ ।। धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने वरप्रद । विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन ॥ ५४ ।। वृहतां शृंहणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद । घरेण्यानघ जीमूत जगन्निर्माणकारक ॥ ५५ ॥ मन्त्रयते जगदेनमिति ; मन्यते संयोग्यत इति वा मन्त्रः । ऋगादि ; " मन्त्रोऽहमहमेवाग्य- ममगिग्दं हविः" इति भगवद्वचनात् । मन्त्रं वति प्राप्मतीति ; मन्त्रप्रकाश्य इति यावन् ; मन्त्रं वदति पटतीति होता था। अचिन्या भ्यानागम्यः । पेटा. वागाटयः ; वेदाङ्गानि शिक्षादीनि ; तदुभयं विग्रहो यम्य । म्यापरजनमान्माम्य जगतो विश्वम्य गृष्टिन्थितिसहारान् करोनीति; " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जानानि जीनि । यन्प्रयन्यभिगविगन्ति " इति श्रुतेः ॥ ५३ ॥ पिरिनिर्णयार्या धर्माधर्मा ; ती तत्त्वेन जानानाति धर्माधर्मनः । धर्म एवान गरीरं यस धर्मग्याग असार या; "गे निन्याममा चिननीयः म फर्ममु ।" ध्यागसरायण देव ग्नानादिप न यर्मगु ।" "माय गया न नामोरगा नयामित्यादिषु । नानं मागंना यनि गयो यन्द गमनम् ॥"

·" . प्रथमोऽध्यायः इत्यादिपुराणात् ; धर्म एवाङ्गं प्राप्त्युपायो यस्येति वा । धर्मस्य योनिः उत्पत्तिस्थानम् ; "स धर्ममत्य- सृजत" इति श्रुतेः; धर्मो योनिः प्राप्त्युपायो यस्येति वा । वरान् भक्ताभिलपिनान् प्रकण अनन्योपघातलक्षणेन ददातीति । विषु समन्ततः अञ्चन्नि पलायन्ते दैत्यसेनाः यदुद्योगेनासौ । न विद्यते मृतं मृत्युः यस्मिन्नित्यमृतम् । विशेषेणावतीति व्योम । मधुकैटभौ दैत्यौ सूदयतीति ।। ५४ ॥ बृहतां परममहत्परिमाणानां कालाकागादीनां बृंहणः आवारकः । अज्ञेयः ज्ञातुमशक्यः, प्रत्यक्ष- प्रमाणाविषयत्वात् । सर्वरूपत्वात् सर्वः . अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्व समानापि ततोऽसि सर्वः" इति स्मरणात; "असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् । सर्वस्य सर्वदा ज्ञानात् सर्वमेतत् प्रचक्षते ॥" इति व्यासस्मरणात् । सर्वेषामभ्यं प्रददातीति । वरेण्यः सर्वोत्कृष्टः । अनघः पापसबन्धरहितः । जीवन लोकानां, जीवान् वा मूत्रयतीति रेफलोपात् जीमूतः । जगतो विश्वस्य निर्माणं करोति, कारयति वा ब्रह्मणेति ।। ५५ ॥ आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय । सप्तशीर्षाध्वरगुरो 'पुराणपुरुषोत्तम ॥ ५६ ।। धवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन । त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिव्रामवादिनाम् ॥ ५७ ॥ आप्याययति जगदिति ; आप्यमयन यस्येति वा; आप्यानां लक्ष्मीकौस्तुभादीनामयनमिति वा । अपां स्थानम् उत्पचिस्थानम् ; “आपो वै नरमूनवः” इति स्मृतेः । चैतन्यस्य विज्ञानम्याधारः निवाम. स्थानम् । निर्गताः क्रियाः चेष्टाः, विहिता वा यम्मात् । सप्त मामभक्तयः, पारसम्था या, दवि.सम्या वा, सोमसस्था या, भूर्भुरादयो लोका या शीर्षाणि यस्य । अभ्यरं गृणानि उपदिगतीति । पुराणाय ते पुष्पा ब्रह्मादयः, तेभ्यः उवमः उत्चमः पुष्पम्त्वन्यः परमात्मेत्सुदाहृनः" इति स्मरणान् ।। ५६ ॥ धुनः निश्चलः '६पयति आत्माधितमिति वा । अक्षरः अपिनाशी । सुतरां मूहमाः परमाणाः, तेपामीशः नित्यादिहेतुः । भक्ता एव वन्माः; तान् लानीति । पापयति पापिष्ठानिति । अतिपातम्युनोऽपि ध्यायनिमिपमच्युतम् । भूयनपी भाति पक्तिपारनपाउनः ।।" “ - " प्रधानपुरगीचम-~, .

·३ . विष्णुरमृति "अपगेनापि यन्नानि कीतिते सर्वपातके । पुमान् विमुच्यते सद्य सिंहलम्तेमगेरिव ॥" दत्यादिपुराणात् । सर्वेषा जन्मादिदेवाना लमेर गति , उत्पत्तिस्थितिप्रल्यहेतु , “ यतो वा इमानि भूतानि नायन्ते । इत्यादिश्रुते; "यत सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रत्य यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥" इति स्मृतेश्च । नमादिना वैदिकाना त्वमेव गतिर्गम्य , "वेद एव द्विनातीना निश्रेयसकर पर ” इति स्मरणात् ।। ५७॥ तथा विदितवेद्यानां गतिस्त्वं 'पुरुपोत्तम । प्रपन्नास्मि जगन्नाय ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम् ॥ ८८ ॥ 'सुब्रह्मण्यमनाधृष्यं वसुपेणं वसुप्रदम् । महायोगवलोपेतं पृश्निगर्भ धृतार्चिपम् ॥ ५९॥ विदित वेद्य ब्रह्म येस्ते विदितवेद्या , "वेद्य नाम पर पदम् ।। इति स्मरणात् ।जगन्नाथभ्रुपपदे व्यान्याते । वाचो वेदस्य, वागिन्द्रियाय वा प्रार्तक । अलुक्ममास । प्रभवति सभ्य इति प्रभु सुब्रह्मण्य ऋत्विग्निशेष , वाग्मिोषो वा, चाग्वैर सुब्रह्मण्य " मुब्रह्मण्य । सुतरा ब्रह्मण्य इति वा । ब्रह्मणे वेदाय चतुर्मुखाय ब्राह्मणाय वा हित इति ब्रह्मण्य । देत्यादि- भिराधयितुमटाक्य । वयु टय सेना रोक्माधनोपायो यस्य , योन्मादेन हि भगवद्विमुन्या जायन्ते । दमु दीयमान सेना प्राप्त्युपायो यस्येति वा, "तमेत निविदिपन्ति यज्ञेन दानेन ” इति श्रुते । यमु धन प्रकर्षण भक्तेभ्यो ढढानीति , "चांना भनन्ते माम् ॥ इत्युपरम्य “आतों जिज्ञासुरा' इत्यभिधा- नान् । सनि मुरारीणा प्रपण द्यति सण्टयनीति वा । महतोऽत्रिमम्य योगम्य वलेन सामर्थेन युक्त " पश्य में योगमै चरम् । " " योग योगेश्वरात् कृष्णात् " " यत्र योगेश्वर कृष्ण ” इत्यादिस्मरणात् । पृश्नि माकाम गर्ने यन्य, तम्माहा नन्नादात्मन आकाश समृन " इति श्रुतेः । धृतानि अचीपि तेनासि मर्यादिषु येन , "तेलम्तेनम्विनामहम्" "प्रभाम्नि शशिमुर्ययो । "नचास्मि निभानमो " इत्यादि- स्मरणात् ॥ ५९॥ ५८॥ सोऽस्सास्तीति " इति श्रुतैः, - " 1दामधर-२ 2 ब्रह्मण्यममगराध्य--2 ·प्रथमोऽध्याय ३१ वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम् ।। ६० ॥ 'एकव्यूह 'चतुर्याहुं जगत्कारणकारणम् । ब्रूहि मे भगवन धर्माश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ॥ ६१ ।। वसति सर्वभूतेषु, वासयति चात्मनि सर्वभूतानीति वा वासु । दी यति क्रीडति विजिगीपते व्यवहरति विद्ये तते स्तूयते कामयते गच्छतीति नग देव वामुश्चासौ देवश्चेति; " सनत्रासो समस्त च वसत्यत्रेति वे यतः । तत स वासुदेवेति विद्वद्धि परिपठ्यते ||" इति वैष्णवात् । महाश्वासावात्मा चेति । महत्त्वमाकाशाद्याधारतया , “ सर्वभूतेषु चात्मान सर्वभूतानि चात्मनि" इति स्मरणात; "यद्यापोति यदादते यचाति पिपयानिह । यचाम्य सततो भारस्तम्मादात्मेति कीर्तित ॥" इति स्मरणात् । हृदयपुण्डरीस्मश्नुते व्यामोति , " यत्पुण्डरीक पुरमभ्यसम्थम्" इति श्रुतेः । तत्क्ष्यन इति वा, पुण्डरीकपदक्षिणी यस्येति वा, पुण्डरीकम्थानीतमक्षि शिवार्चने येनासाविति वा । न च्याती- त्यच्युत ; पड्भावविकारराहित्यात् , “शाश्चन शिवमच्युतम्" इति श्रुतेः । न च्युतोऽस्मादिति या, " यहला न निवर्तन्ते तद्धाम परम मम " इति स्मरणात् । मुरानमुराश्च गृणाति हितमुपदिगतीति, मुरासुरेभ्यो गरिष्ठ इति वा । देयम् उक्तार्थम् । पिमु व्यापक , पिरोपण तत्तप्रयोननगगेन मन्म्यादि- योनिषु भरतीति वा । भूताना पृथि यादीनामुत्पतिस्थिनिन्यसारित्वत् मानीश्वर ॥ ६० ॥ एक एव व्यूही देहो विगम्यरूपो यम्य ; "म्यर व्यूट। नानादेह कल्पना यम्येति वा ; "एको देव सर्वभूतान्तरात्मा " इति श्रुतेः । चत्वारो वेटा , युगानि या वाहयो प्रणामाधनानि यम्य ; चतुरिति वायुदेवे रुदो वा; "चक्रपाणिश्चतुर्भुन " इति योगान् । जगतारणाना माभूताना कारणम् । समद प्रपनाम्मीति सर्वत्र सम्म । किमयं प्रपोयत भार । चतुणां वानिा ममानारचातुर्यम् । तम्य क्यान् माधतान मार्यकालिकान् ॥ ६१ ॥ . . : . . भगोन महाभानु-antra into ·३२ विष्णुस्मृति आश्रमाचारसंयुक्तान् सरहस्यान् ससंग्रहान् । एवमुक्तस्तु देवेशः क्षोण्या क्षोणीमभापत ॥ १२ ॥ शृणु देवि धरे धर्माश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् । आश्रमाचारसंयुक्तान सरहस्यान ससंग्रहान् ॥ १३ ॥ ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस्तेषां परायणान् । निपपणा भव 'वामोरु काश्चनेऽस्मिन् वरासने ॥ ६४ ॥ सुपासीना निरोध त्वं धर्मान् निगदतो मम । शुश्रुवे वैष्णवान् धर्मान् सुखासीना धरा तदा ॥ ६ ॥ दनि श्रीविष्णुस्मृती प्रथमोऽध्यायः - . . धर्मान् निगिनष्टि-~~आश्रमेति । आश्रमा ब्रह्मचारिप्रभृतय , ते आचर्यन्ते मियन्ते इत्याचारा पतंया , ते सयुक्तान् ममतान् । रम्यमापद्धर्म , रहम्यप्रायश्चित्त वा , तेन सहितान् सरहस्यान् । समह गक्षेप , तन्महिलान् । रीति सनन्ध । भगवदुतरमतारयति-वमिति । ण्यम् उक्तप्रकारेण क्षोण्याभिहितो देवदेव क्षेणा यक्ष्यमाणममापन ॥ ६२ ॥ नदाद । हे धरे मदुनधर्मधारणसमथै, म्बनितासितान् वर्णाश्रमपर्मान् सतनानुष्ठेयान् सापद्धर्मान् मगंक्षपान् । ये मन निहिनानुष्ठानार निषिद्वयनराश्य त्या धारयिन्यन्नि, तेपा परायणान् परमयन म्यान मंशाण येभ्यस्ते , तान् गच शृणु। पुरागविशेषण प्रभचरयोरे विषयाभिधानाय । त घरपर्या- स्पेगनया प्रभगतमपि धर्मगड पटिरमापिग्मेर गमयति । यथोन मरिष्ये- "पर्म ग्गृतम्। अधमागमत परम् । पप्रमगर्नया ममिनिकमया ॥ पर्म गार्ग प्रगत । पनामाभिव्य में मां गंमानो। पांगमग मापन गर। अभय मर्म मानते ॥

·प्रथमोऽध्याय ३३ स निगश्रमधर्मस्तु भिक्षादण्टादिको यथा । वर्णत्वमाश्रमत्व च योऽधिकृत्य प्रवर्तते ॥ स वर्णाश्रमधर्मस्तु स्यान्मौजी मेखला यथा । यो गुणेन प्रवर्तेत गुणधर्म स उच्यते ।। यथा मूर्धाभिषिक्तस्य प्रनाना परिपालनम् । निमित्तमेकमाश्रित्य यो धर्म सप्रवर्तते ॥ नेमितिक स विज्ञेय प्रायश्चित्तविधिर्यथा । वर्णाश्चैवाश्रमाश्चैव प्रतिलोमानुलोमनान् ।। अधिकृत्य प्रवृत्तो य स साधारण उच्यते । श्राद्धर्म तपश्चन सत्यमक्रोध एव च ॥ स्वेषु दारेषु सतोष शोच नित्यानसूयता । आत्मज्ञान तितिक्षा च धर्म साधारणो नृप ॥" इति । गौणो गुणनिमितक । वर्णत्व ब्राह्मणत्वादि । उपनयनम् " वसन्ते ब्राह्मणमुपनीयत" इत्यादि । भिधादि, 'ब्राह्मणेषु चरेद्धेशम् " "दण्डाजिनोपवीतानि धारयेत् " इत्यादि । श्रयण चारधान विना नेत्यत आह- निपणेति । शुश्रूपितधर्मश्रवणायास्मिन् सौवणे सर्वोत्कृष्टे आसने निषष्णा सुग्पामीना भूत्वा अशेपविशेषपुर - सर ग्रुरतो मम सकागात् जिज्ञासितधर्मान् श्रुत्वा निमोध, समनस्तया बुभ्यम्य । 'तम्मिन् काले सुपासनेन सावधाना धरा भगरता श्रीविष्णुना अभिहितान् धर्मान् शुश्रुषे । श्रवणस्य धारणरूपफ्लोपयिस्तामोधनायात्मने- पदप्रयोग ॥ ६३-६५॥ । इति श्रीम महाराजाधिरानशीनसिष्ठवशावतमधीमण्डपनायकात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय श्रीशिवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिमर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मनश्रीनन्द- पण्डितहतौ विष्णुस्मृतिपिती श्रीमत्या वैजयन्त्या प्रथमोऽध्याय 17 VIRAरत मर-added before in पछ 5 ·। द्वितीयोऽध्यायः 'ओम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति वर्णाश्चत्वारः ॥१॥ तेपामाद्या द्विजातयस्त्रयः ॥२॥ तेषां निकाद्यः इमशानान्तो 'मन्त्रवत्क्रियासमूहः ।। ३ ।। एवं गानोत्पत्तिनिमित्तमभिवाय भमिजिज्ञासितान् वर्णाश्रमधर्मानभिधातुं द्वितीयाध्यायमारभते । तत्रादौ वर्णानाह । वक्ष्यमाणधर्माणा त्रयीमूलकत्वद्योतनाय तन्मूलस्य प्रणवस्यादावुपन्यासः । तेन च प्रणमाधिकारिणां वर्णिमानामेवास्मिन् शास्त्रेऽधिकारो ध्वनितः । वक्ष्यति चान्ते “ ये द्विजा धारयिष्यन्ति" इति । ब्राह्मणादयश्चत्वारो वर्णसज्ञाः । म्यशास्त्र व्यवहारलाघवाय सजाकरणम् । तत्प्रयोजनं च "वर्णाश्रमाणां स्वे स्वे धर्म व्यवस्थापनम्" इत्यादिषु म्फुटम् । उद्देशेनैव चतुष्टुसिद्धारपि चतुर्ग्रहण " ब्राह्मणात् क्षत्रियाया- मुत्पन्न. क्षत्रिय एव । वैश्यायामुत्पन्नो वैश्य एव" इत्यादिशहादिप्रयोगेणानुलोमानामपि वर्णसंज्ञा वारयितुम् । तेन च तेषां "राजा राजसूयेन" इत्यादिवर्णधर्मानविकार. । प्रयोगश्च गौणः, तत्तद्दण्डाजिनादिप्राप्त्यर्थः । यद्वा वर्णनात्यनन्तर्गताया वैश्यायाः वर्णतावारणाय । तेन च वर्णधर्मानधिमारेण सामान्यधर्मानधिकारः। अन्ये तु अनुन्द्रमानां कथंचित् वर्णान्तर्भायात् वर्णधर्मप्राप्त्या प्रतिलोमजानां तन्निवृत्त्यर्थमित्याहुः । इतिकरणं त्रयीमार्गानुपतिनामेव वर्णत्यम् , अन्यथा नगन्यमिति बोधयितुम् । यथाह विष्णुपुराणम् - बामणाद्य श्च ये वर्णा म्बपदिन्यनोमुखम् । यान्ति ते नमसना हि हीनर्मम्याम्थिता ॥". नाना धर्मान् निरोपानिधि मया अन्नरसंजया विभजति । तेषां चतुणां वर्णानां मध्ये आयाम्पयो द्विजातय । द्विजांति ननं येग ते हिजातयः । तत्कारण च वक्ष्यति- 'माग्ऽधिजनन द्वितीय मामिमन्थनम् । अत्राम्प माता मारित्री पिता न्यानार्य उच्यते ॥" पनि पीना तेरा हिजन्यम् । भागमणमन्तिमनिगमाय ॥२॥ 377, unutrd in 17. JE 67"rit mal,--added in 9. - इति ॥ १॥ नगन्-.

·द्वितीयोऽध्याय द्विजातिसजाप्रयोजनमाह । तेषाम् द्विनानाम् । प्रक्रमादेव प्राप्तौ पुनर्निर्देशो द्विजानुलोमजसग्रहार्थ । शूद्रव्युदासार्थो वा; "शूद्रोऽप्येवविध कार्यों विना मन्त्रेण सस्कृत " इति यमस्मरणात् । निषेको गर्भा- धानम् आयो यस्य । श्मशान तत्सनन्धि प्रेतर्म अन्ते यस्य । क्रियाणा सस्कारकर्मणा समूह कलाप । मन्त्रात् ; मन्त्रो विद्यते यस्या क्रियाया तद्यथा भवति तथा कार्य इति शेष ॥३॥ तेषां च धर्माः ॥ ४॥ ब्राह्मणस्याध्यापनम् ॥५॥ क्षत्रियस्य शस्त्रनित्यता ॥६॥ वैश्यस्य पशुपालनम् ॥ ७॥ गुद्रस्य 'द्विजातिशुश्रूपा ॥ ८॥ द्विजानां यजनाध्ययने ॥९॥ तेपाम् , चतुर्णा वर्णानाम् । व्याहि परामर्शाय पुनम्तच्छब्द । धर्मा , अभ्युदयस्थानानि । चकारोऽनुलोमजसग्रहार्थ ॥४॥ यद्ययभ्यापनस्य वृतितया तास्वेर पठनमुचितम् , तथापि, 'अध्यापन ब्रह्मयन पितृयजस्तु तर्पणम् । श्राद्ध वा पितृयज्ञ स्यात् पित्र्यो वरिस्थापि वा ।" इति कात्यायनेन तस्य नित्यकर्मत्वाभिधानात् धर्मत्वमप्यविरुद्धम् । तच ब्राह्मणम्येय, "बामणम्याधिका प्रवचनयाजनप्रतिमहा " इति गौतमलरणात् । क्षत्रियरेश्ययोस्तु अपदि नाह्मणप्रेरितयोर्भवति, 'आप- काले ब्राह्मणस्यानाह्मणाद्विद्येपयोग" इति तम्येर स्मरणात् ॥ ५ ॥ शस्त्राणि अमन्त्रमयोज्यानि धनुरादीनि । तेषु निन्यता तत्परता युद्धाधभिमन्धि विनापि । आहिता- म्यादित्वात् पूर्वनिपातेन नित्यशत्रतेत्यर्थ "अपीत्य वेद विप्रेभ्य क्षत्रियोऽय धनु श्रुतिम् । आददीत द्विजेभ्यस्तु तथामौ क्षत्रियो मरेत् ॥" इति 'धनुर्वेदस्सरणात् ॥ ६॥ पशुना गादीना पारनम् आहारादिदानेन पोपणम् ; दुमाधभिमन्दि चिना ॥ ७॥ द्विनतीना ब्राह्मणादीना रयाणा शुभता परिचर्या , वेनाद्य सन्धि पिना ।। ८ ॥ नियमाधारण धर्ममह । द्विनाना वामगादीना त्रयाणा यान याग, अययन 'गुग्नसगादेव वेदमदणम् । ते धर्म । दान तु सर्वसाधारणमन्येर ॥९॥ ॥ , . 1-72 1 चिदार--रा, ग. 'गे- ·३६ विष्णुस्मृति अर्थतेपां वृत्तयः ॥१०॥ ब्राह्मणस्य 'याजनप्रतिग्रही ॥११॥ क्षत्रियस्य 'क्षितित्राणम् ॥ १२ ॥ कृषिगोरक्षवाणिज्य- कुसीदयोनिपोपणानि वैश्यस्य ॥१३॥ शद्रस्य सर्वशिल्पानि ॥ १४ ॥ आपद्यनन्तरा वृत्तिः ॥ १५॥ दृष्टार्थान् धर्मान् वक्तु पृथक् प्रतिजानीते । एतेपा ब्राह्मणादीना चतुर्णा वर्णाना वृत्तय जीवनोपाया उच्यन्ते ।। १०॥ " - याजनम् आविंज्यम् । प्रतिग्रह त्यक्तस्य स्वत्वानुकूलो व्यापार । द्वन्द्वनिर्देशात् अध्यापनमपि ; "चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति" इति पानवात् । तेनाध्यापनमुभयरूप भवति । वक्ष्यति-" धर्मार्थो यत्र न स्याताम् " इति ॥ ११॥ क्षत्रियस्य साक्षादन्योपसर्जनतया वा क्षिते तद्वासिना भूताना नाण चोरादिभयापनयनेन वक्ष्यमाण- वल्यादानम् , "क्षत्रियश्चेदन्यस्तमुपजीवेत् तद्वृत्त्या " इति गौतमस्मरणात् ॥ १२ ॥ कृषि पणेन सस्योत्पादनम् । गोरक्ष , रक्षण रक्ष , गमा रक्ष गोरक्ष , गोपालनम् । गार पशुमात्रोपलक्षणम् , पाशुपाल्य विश स्मृतम् " इति योगिस्मरणात् । वाणिज्य क्रयविक्रयौ । कुसीद वृद्धयर्थ धनप्रयोग । योनि यात्रीह्यादिनीनम् , तम्य पोपण रक्षणम् , " बीजानामुप्तिनिच्च स्याद्वीजक्षेत्र- गुणम्य च " इति मानवात् । एतानि वैश्यस्य वृत्तय ॥ १३ ॥ शिल्पानि चित्ररणादीनि । सर्वशब्देन वैश्यवृत्तीना कृप्यादीनामपि ग्रहणम् । यदाह देवल:- "शवधर्मविपर्णशुश्रूपा करत्रादिपोषण वर्षणपशुपालनमारोहनपण्ययवहारचित्रर्मनृत्यगीतयेणुयीणामुरज- मृढगवादनादीनि" इति ॥ १४ ॥ आपदि नामणादीना याजनादिभिरनिर्वाहे अनन्तरा सनिहिता क्नीयसी , न तु ज्यायसी वृत्ति । यथाह पसिष्ठः :-" अनीपन्त म्वर्मणानन्तरा क्नीयमा वृत्तिमातिष्ठेन्न कदाचिज्यायसीम् ।" इति । गौतमस्तु तामप्याहापकालानुवृत्तो-" याननाभ्यापनप्रतिमहा सर्वेषाम् ” इति । तद्विरोध परिहरति नारदः- उत्कृष्ट चापकृष्ट च तयो कर्म न विद्यते । म यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते" इति । शहनाह्मणयोस्त्कृष्टापट्टष्ट कर्मणी न म्त । पर तु मध्यमे क्षत्रियोश्यकर्मणी । यतन्ते सर्वसाधारणे । ततश्च प्रामणम्य क्षत्रियवश्यकर्मणी भरत , न शौठम् । शूद्रम्यापि वैश्यक्षरियकर्मणी भरत ब्राह्ममिति पर्यसम्पति । यत सराह- 1यानाध्यापनमतिमहा-7, , , न , उपन-ए,ग क्षन-1, या-पच ·३७ "तदलामे K- -- . द्वितीयोऽध्यायः न कथंचन कुर्वन्ति ब्राह्मणाः कर्म वार्पलम् । वृषलः कर्म वा ब्राह्म पतनीये हि ते तयोः ॥" इति । अनेन गौतमीयं सर्वपदं त्रैवर्णिकपरमेव । तेनैकान्तरेत्यपि । यथाह गौतमः क्षत्रवृत्तिः; तदलाभे वैश्यवृत्तिः” इति । एवमेव क्षत्रियस्य वैश्यवृत्तिः; तदलाभे शूद्रवृत्तिरिति । तत्राप्यानु- लोम्ये प्रातिलोम्ये वा पूर्वमनन्तरा; तदसंभवे एकान्तरा । न कथंचन द्वयन्तरेति । ब्राहाणस्य विशेपमाह गौतमः--" सर्वथा तु वृत्तिरशक्तावशौद्रेण । तदप्येक प्राणसंशये " इति ॥ १५॥ क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः। अहिंसा गुरुशुश्रूपा तीर्थानुसरणं दया ॥ १६ ॥ आर्जवं लोभशून्यत्वं देवव्राह्मणपूजनम् । अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥ १७ ॥ इति 'विष्णुस्मृतौ द्वितीयोऽध्यायः सामान्यधर्मानाह । अपकारेऽपि चित्तस्याविकारः क्षमा । अप्राणिपीडाकरं यथार्थवचनं सत्यम् । अन्तःकरणसंयमो दमः । बाह्याभ्यन्तरशुद्धिः शौचम् | प्राणिनामार्त्यपहाराय यथाशक्ति अन्नोदकादिप्रतिपादन दानम् । फर्मबुद्धीन्द्रियाणामनिपिद्धविषयवृचिरिन्द्रियसयमः । हिंसा प्राणवियोगफलको व्यापारः ; तद्वर्जन- महिंसा । मातृपित्रादीनामनुमताचरपां गुरशुश्रूषा । काशीप्रयागादिशीलनं तीर्थानुसरणम् । आपन्नभूतहितैपित्वं दया। अकौटिल्यम् आर्जवम् । यथोत्पन्नद्रव्यसंतोपः लोभशून्यत्वम् । देवब्राह्मणयोः संमाननं पूजनम् । स्कर्षासहिष्णुत्वमसूया; तद्वर्जनमनसूया। तथाशब्देनानृशंम्यादीनां ग्रहणम् । अयं च प्रत्येक संकल्पितः ब्राह्मणाद्याचण्डालमतिशयं जनयतीति साधरणो धर्म उच्यते । यथाह व्यासः- आनृशंस्यमहिंसा च प्रसादः संविभागिता । श्राद्धकर्मातिथेये च सत्यमक्रोध एव च ॥ स्वेषु दारेषु संतोपः शौचं नित्यानसूयना । आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्मः साधारणो नृप ॥" इति ।। १६, १७ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवमिष्ठवंशावतंसश्रीकोग्डपनायकात्मनश्रीतम्पणनायकापरनामधेय. श्रीकेशवनायफमोत्माहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपन्डिनात्मनश्रीनन्द- पण्डितहती विष्णुस्मृतिविस्तौ धीमत्यां वैनपन्त्यां द्वितीयोऽन्यायः " sirem here to Tre oritted in m.o. 1वे धर्मशाग्ने द्वितीयं प्रान्-...

·1 तृतीयोऽध्यायः अथ राजधर्माः ॥ १॥ 'प्रजापरिपालनम् ॥ २॥ वर्णा- श्रमाणां स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् ॥ ३ ॥ राजा 'च जाङ्गलं पशव्यं सस्योपेतं देशमाश्रयेत् ॥ ४ ॥ वैश्यशद्रप्रायं च ।। ५ ॥ अभिहिताभिधिमितवर्णाश्रमधर्माणां राजायत्ततया प्रथम राजधर्मानेव तृतीयाध्यायेनाह । तत्रावधान- विधानाय प्रतिजानीते । अत्यधिकारः । राज्ञोऽभिषिक्तम्य क्षत्रियस्य, दृष्टादृष्टसाधनतया नियमितानि कर्माणि धर्मा उच्यन्ते । राज्ञोऽपि धर्माधीनत्वं द्योतयितु धर्मशब्दप्रयोगः । तथा च वाजसनेयके-"तदेतत् क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धमः" इति ॥ १॥ प्रजाः स्वदेशवामिनो जनाः ; तेषां परितः सर्वतः चौरादिभ्यः पालनम् आपदुद्धारः ॥ २ ॥ तत्प्रसारमाह । वर्णाः ब्राह्मणादयः । आश्रमाः ब्रह्मचर्यादयः । तेषां स्वे स्वे धमें अध्यापनपालनादौ भैक्षभिक्षादानादी च विशेषेणाप्रच्युनतयावस्थापनं निग्रहादिप्रदर्शनेन तत्परतासंपादनम् । वर्णशब्देनैव तन्म लानां संकराणां ग्रहणम् । आश्रमगन्देन च तन्मूलकानां पापण्डादीनाम् ; "यस्तु संत्यज्य गार्हम्यं वानप्रस्थो न जायते । परिवाटपि मैत्रेय स नमः पापन्नरः ॥" इति विष्णुपुराणान् । वीप्मा च तत्तत्समयससिद्धधर्मम्यापि सग्रहार्था । यदाह याज्ञवल्लयः श्रणिनगमिपापण्टिगणानामप्ययं विधिः । भेद च नृपो रक्षेन् पूर्ववृति च पालयेत् ॥" इति ॥ ३ ॥ राजो निगमम्धानमाह । यप गयोदानपवतो देगो लाल:; तथाप्यत्र समजलतरुपर्यन एवं पोम्पत्या विणीयः । पशुम्यो हितः मुरगपतृणादिमत्त्या पायः । मयः वापिस्यारदहमन्तवामन्निका- दिभिरपतम् अयरहितोपनियतयाधि देश जनपटमाश्रयेत अधिधमेन् ।॥ ४ ॥ पैरागदपलम् । पारादार्यबलं च । यथात् मनु:-"आर्यमायमनापिलम्" इति ॥ ५॥ गmitied in 7,8 गांगम्दी-ट.

·तृतीयोऽध्यायः धन्वन्महीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणामन्यतमं दुर्गमा- अयेत् ॥६॥ तत्रस्थश्च स्वस्वग्रामाधिपान कुर्यात् ।। ७॥ दशा- ध्यक्षान् ॥ ८॥ शताध्यक्षान् ॥ ९॥ देशाध्यक्षांश्च ॥ १० ॥ धन्वदुर्गम् ; धन्विनामेव मण्डलरूपं दुर्गम् । निर्जलपर्यन्तभूमिकं स्थानमित्यन्ये । नदुर्गम् ; अन्योन्य- संश्लिष्टमानुपमण्डलम् । महीदुर्गम् ; मह्यामेवेष्टकापापाणादिनिर्मित दुर्गम् । मोवोचायचप्रदेशप्रचुरा दुर्गमित्यन्ये । वारिदुर्गम् ; नद्यादिप्रवाहेणोभयतः समवेतेन दुर्गम् । वृक्षदुर्गम् ; 'घनतरगहनवेष्टितो भूभागः । गिरि- दुर्गम् ; परिमण्डलगिरिवलयवेष्टितो देशः। गिरिशिरोभूभागो वा । तत्रोक्त देशे एपामन्यतमं दुर्गमधि. वसेत् ॥ ६॥ एकम्य राज्ञः व्यवहितानेकदेशपरिपालनं कथं शक्यमित्यत आह । तत्र दुर्ग स्थितः सन् स्वस्वमामे प्रत्येकमेकैकस्मिन् ग्रामे अधिपान् साधारण्येन पालननियुक्तान् कुर्यात् ।। ७ ।। प्रत्येकाध्यक्षसत्त्वेऽपि दशानां दशानां प्रामाणामेकैकमपरमध्यक्षं कुर्यात् ।। ८ ॥ दशाध्यक्षसद्भावेऽपि शतशतमामाध्यक्षमेकैकमपरं कुर्यात् ॥ ९ ॥ शताध्यक्ष सत्यपि देशानां ग्रामसमूहानां प्रत्येकमध्यक्षानपरांश्च कुर्यात् । चकारात द्विशतीश- सहसेशयोग्रहणम् । 'यथाह मनुः- " ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं तथा । विशतीशं शतेगं च सहस्रपतिमेव च ॥" इति ॥१०॥ ग्रामदोपाणां ग्रामाध्यक्षः परिहारं कुर्यात् ॥ ११ ॥ अशक्तो दशग्रामाध्यक्षाय निवेदयेत् ॥ १२॥ सोऽप्यशक्तः 'शताध्यक्षाय ॥ १३ ॥ सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय ॥ १४ ॥ देशाध्यक्षोऽपि 'सर्वात्मना दोपमुच्छिन्द्यात् । १५ ॥ तेषां प्रयोजनमाह । यस्य यस्य मामस्य यो योऽध्यक्षः, स स तचनामोद्भवानां चीर्यादिदोषागार- चिताचरणेन परिहारं कुर्यात् ॥ ११ ॥ स्वयं तद्नामपरिहारं कर्तुमगत्तो दनमामाध्याय ने दे. निवेदयेत् । म तपरिहारं उमंत् ॥१२॥ प्रियम्ब-ग, प. From here to fit y omitted in 7 to c. शनेबार- मांगना-.. भिटी-1, .. ht-13 निगर----. ना-प..

·.. विष्णुस्मृतिः स दशाध्यक्षोऽप्यशक्तश्चेत् शतप्रामाध्यक्षाय तं दोपं निवेदयेत् । स तं परिहरेत् ॥ १३ ॥ स शताध्यक्षोऽप्यशक्तश्चेत् देशाध्यक्षाय तं दोपं निवेदयेत् । स तं परिहरेत् ॥ १४ ॥ अनवस्थां परिहरति । देशाध्यक्षः सर्वात्मनापि, सर्वेण धनादिना, आत्मना प्राणव्ययेनापि तं दोप- मुच्छिन्द्यात् उच्छिन्नमूलमेव कुर्यात् । न तु राजनि निवेदयेत् । एतद्वृत्तीराह मनुः- " यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं ग्रामवासिभिः । अन्नपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ॥ दशी कुलं तु भुञ्जीत विशी पञ्चकुलानि च । ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम् ॥" इति । कुलं हलद्रुयीकर्पणीया भूमिः ; " हलं तु द्विगुणं कुलम् ” इति वचनात् । हलमानं चाह हारीत:- " अष्टगवं धर्महलं पड्गवं जीवितार्थिनाम् । चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं ब्रह्मघातिनाम् ॥" इति । अत्र धर्महलमेव ग्राह्यम् ॥ १५ ॥ आकरशुल्कतरनागवनेष्वाप्तान नियुञ्जीत ॥ १६॥ धर्मिष्ठान धर्मकार्यपु ॥ १७ ॥ निपुणानर्थकार्येषु ॥ १८॥ शूरान् संग्राम- कर्मसु ॥ १९॥ उग्रानुग्रेषु ॥ २० ॥ पण्डान् स्त्रीपु ॥ २१ ॥ कचिन्नियोज्यविशेषानाह । आकरः ; रत्नाद्युत्पत्तिस्थानम् । शुल्कम् ; राजग्राह्यं पण्यविंशतिभागादि । स्थलशुल्कमिति यावत् । तरः ; तीर्यते नद्यादिः अनेनेति तरः ; नौकादिः ; तज्जं शुल्कम् । जलशुल्कमिति यावत् । नागाः गजाः । वनानि अरण्यानि । नागवन्ति वनानीति वा । नगः पर्वतः : तत्संबन्धि नागम् ; गिरिशुल्कमिति वा । तेषु आप्तान् स्वहितैपिणो नियुञ्जीत । न ग्रामाध्यक्षादिभिरेव निश्चिन्तः स्यात् ; आफरादीनां राज्योपष्टम्भकतया विश्रद्धपरिहारायोगात् ॥ १६ ॥ धर्मकार्यपु दानादित्र्यापारेषु धर्मिष्ठान् दानादिव्यसनिन एव नियुञ्जीत ; तेषां तद्वयसनित्वेन तनिपुणत्यात् ॥ १७ ॥ अर्थकार्येषु सुवर्णादिपरीक्षामु तन्निपुणानेव नियुनीत । यद्वा उहापोहादिना प्रयोजननिर्णयवसु फायपु निपुणान् पण्डिनान् नियुञ्जीत ॥ १८ ॥ संग्रामकर्माणि सेनागुल्मनिवेशादीनि । तेषु गुरान् अभीरून नियुनीत ॥ १९ ॥ 1 दराप्रामा पोति च, छ. 'पुन:-रा, प. पिण्यादि- .. 2 ग्रामक:-छ.

·४१ तृतीयोऽध्याय उग्रेषु साउनमारणादिपु उपान् क्रूरान्त करणान् नियुञ्जीत ॥ २० ॥ पण्डान् नपुसकान् स्त्रीरक्षणादिषु नियुञ्जीत । यथाहु धर्मकृत्येषु धर्मज्ञानर्थकृत्येषु पण्डितान् । कीबान् स्त्रीपु नियुञ्जीत नीचानचेषु कर्मसु ॥" - इति ॥ २१ ॥ , प्रजाभ्यो बल्यर्थ संवत्सरेण धान्यतः पष्ठमंशमा- दद्यात् ॥ २२॥ सर्वसस्येभ्यश्च ॥ २३ ॥ द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश्च ॥ २४ ।। "मांसमधुघृतोपधिगन्धपुष्पमूलफलरसदारु- पत्राजिनमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः 'पाष्ठभागं राजा ॥ २५ ॥ राज्ञो वृत्तिमाह । राजा यथोक्तविधिना रक्षिताभ्य प्रनाभ्यो बल्यर्थ कररूपनिनवृत्त्यर्थं सरत्सरेण प्रतिसमत्सरमुत्पन्नात धान्यात् ग्रोहियादे पष्ठमश गृहीयात् । गौतमस्तु-" राज्ञो बलिदान कपर्दशम- मष्टम षष्ठ वा" इत्याह । स च कृष्टाया भूमेरतिभोगमध्यमभोगाल्पभोगविषयो व्यवस्थिनो विकल्प - अतिभोगे दशमाश, मध्यममोगे अष्टमाश अल्पभोगे पष्ठाय इति । मनुस्तु-" धान्यानामष्टमो भाग पष्ठो द्वादश एव वा " इत्याह । तत्रापि पूर्व व्यवस्था । तथा दशमद्वादशयोरपि ।। २२ ॥ सस्यानि वार्षिकादीनि श्यामाकादीनि । तेभ्योऽपि सभ्य पष्ठमदामादद्यात् । पृथदनिर्देश शास्त्रा- न्तरीयविकल्पनिरासार्थ ॥ २३ ॥ पशूपनीविना पशुभ्यो हिरण्योपनीरिना हिरण्येभ्यो वनपजीविना पत्रेभ्यश्च प्रतिसवत्सर द्विक शतमादद्यात् । द्वावुपादीयेते यस्मिन् शते तत् द्विक शतम् । " तदम्मिन् वृद्धयायामशुल्कोपदा दीयते " इति कन् । पशुहिरण्यरोपजीनिभ्य पशुहिरण्यवस्त्रशतात् पहिरण्यरवद्वयमुपादायादयात् ॥ २४ ॥ मास छागादे । मधु धोद्रम् । घृत सर्पि । ओप य गुडूच्यादय । गन्धा चन्दनादय । पुष्पाणि चम्पकार्दानि । मूलानि हरिद्रादीनि । फगन्यानादीनि । रमा रवणादय । दामणि काष्ठानि । पाणि तारीपत्रादीनि | अजिनानि कृष्णानिनादीनि । मृदाण्डानि पटादीनि । अरममाण्डानि मणिमादीनि । पैदानि वशविदरकृतानि शूर्पादीनि । तेभ्य पाटभागम् , पष्ठ एव पाठ , स चामो भागश्चेति पाठमाग । त राना शुलपमादधात् । प्रतिसपन्मरमित्यत्राप्यनुयतते , पियो- * omitted in , for 5*** and JF. for 1–72 'अष्टमार्ग-7,,, ट, पहर 'm oruined in मणिमात्रा- . मनाभ्यध-7 पत्रमा0,7 5 6 ·४२ विष्णुस्मृति " यत्किंचिदपि वर्षस्य दापयेत् करसजितम् । व्यवहारेण जीवन्त राजा राष्ट्रे पृथग्ननम् ॥" इति मनुम्मरणात् । यत्तु पष्ट पष्टितम इति हरदत्तः, तन्न , " आददीनाथ पड्भाग द्रुमासमधुसर्पिपाम् । गन्योपधिरसाना च पुष्पमूल्फरम्य च ॥ पनशाक्तृणाना च चर्मणामजिनम्य च । मृन्मयाना च भाण्डाना सर्वस्याश्ममयस्य च ||" इति मनुपिरोधात् ॥ २५॥ ब्राह्मणेभ्यः करादानं न कुर्यात् ॥ २६ ॥ ते हि राज्ञो धर्म- कराः ॥ २७ ॥ राजा च 'प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतेभ्यः पष्ठांश- भाक ॥२८॥ पूर्वोत्तम्य कचिदपपाटमाह । नाह्मणेभ्य पंकभ्यो व्यपहर्तृभ्यश्च पूर्वोक्तकरादान न कुर्यात् । पर तु श्रोत्रियेभ्य , " प्रियमाणोऽप्यादतीत न राना श्रोत्रियान् करम्" इति मानवात् ॥ २६ ॥ तर हेतुमाह --ते । श्रोरिया जामणा करविषयेऽपि राजे धर्ममेव निनाचारसपन्न करत्वेन ददति, सम्यक् रपिताश्चेत् । ययाह मनु:- स रक्ष्यमाणो राजा य उस्ते धर्ममन्यहम् । तेनायुर्थते राजो द्रविण राष्ट्रमेव च ॥" इति ॥ २७॥ ननुतारग्रहणम्य वृत्त्ययनान्यनो वृत्तिसभरे तटनापश्यामित्यत आह । करग्रहणेन सयताभ्य प्रनाम्यो यान्युपनानि पुण्यानि., नदपणेनामयताभ्यो यानि. पापानि. लेभ्यो, गुना, पाममा भनते । सपष्ठागमममदृष्टान्तरमामे नीत्यय , न तु तदेर, "याम्पमा प्रयोत्तर " इति न्यायविरोधात् , पुण्यात् षड्भागमादत्त न्यायेन परिपारयन् ।" " अधर्मादपि पदमागो भान्यम्य बर-न ।" नि योगिमनु नगगन । यत्तु- अग्श्यमा ति यन किंचित पिचिप प्रना । नम्मान गातेरथं यम्माद् गृमा यमी कगन ॥" - . -- ·तृतीयोऽध्यायः ४३ इति 'योगिस्मरणं, तत् अरक्ष्यमाणा इति शानचा अत्यन्तारक्षणोत्पन्नात्यन्तदुष्कृतपरम् । तस्मात् करादानं दृष्टादृष्टार्थत्वेनावश्यकम् ॥ २८ ॥ स्वदेशपण्याच 'शुल्कांशं दशममादद्यात् ॥ २९ ॥ परदेश- पण्याञ्च विंशतितमम् ॥ ३०॥ यत् पश्यं स्वदेश एव क्रीत्या विक्रीयते वणिनिमः, तस्मात् पण्यात् राजा दशमं शुल्कांश शुल्कल्पोऽशः, तमादद्यात् । पण्यस्य दशममंशं शुल्कं गृह्णीयादित्यर्थः ।। २९ ।। यत् पण्यं देशान्तरे क्रीत्वा देशान्तरे विक्रीयते, तम्मात् विंगतितममंशमादद्यात् । पण्यस्य विशांश शुल्कं गृहीयादित्यर्थः । अत्र यद्यपि वाक्यद्वयेऽपि पश्यस्यैव दशमविंशतितमी भागो शुल्कांशः प्रतीयते; तथापि देगकालानुरूपेणाभियुक्तकृतस्य पण्यमूल्यस्येति ज्ञेयम् ; 'शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपश्यविचक्षणाः । कुर्युर यथापण्यं ततो विशं नृपो हरेत् ॥" इति मानवाद । सामुद्रपण्याल्के तु विशेयो योधायनीये." सामुद्र. शुल्को वरं रूपमुद्धृत्य दापणं शतम् । अन्येषामपि सारानुरूपमनुद्धृत्य धर्म प्रकल्पयेत्” इति । मामुद्रः समुद्रमबन्धी । वरं रूपमुद्धृत्य दशपणं शतमिति । श्रेष्ठमुक्ताफलादिषु मध्ये एक वस्तु पृथक् कृत्वा अन्यत्र वस्तुनि दशमन शुल्क गृहीयादित्यर्थः ॥ ३० ॥ 'शुल्कस्थानादपाझामन सर्यापहारमामुयात् ॥ ३१ ॥ शिल्पिनः कर्मजीविनश्चमासेनैकं राज्ञः कर्म कुर्युः ।। ३२ ॥ शुल्कसमझादाह । शुल्कस्य ग्रह्णसानं हट्टघट्टादि । तस्मान् शुलदानभिया अपाक्रामन् अन्यनाग गच्छन् वणिक् सर्वपश्यापहारमा मुयात् । तस्य सां पश्यमपदायमित्यर्थः । इदं च राजयोग्यराजप्रतिषिद्ध- पश्यविषयम् । यथाह मनु:- "रानः प्रात्यातमाश्टानि पतिरिद्धानि यानि च । तानीह हरतो लेभान् सर्वहारं हरेन्नृपः ।।। - इति । अन्यातु "शुल्कम्यानं परिहरनाले मयविक्रया । मिथ्याचादी च सम्याने दाप्योऽमगुणन ययम् ||" पनि मानरं द्रश्यम् ॥ २१॥ पन.बहार-ग.

·विष्णुस्मृति मासिक करमाह । शिल्पिनो लोहकारादय । कर्मजीविन कारख वर्धक्यादय । चकारादात्मोपजीविन शद्राश्च मासेन प्रतिमासमेकैकाह साध्य रोहकाष्ठादिकर्म कुर्यु । स एव तेपा कर । यथाह भनु:- कास्कान् शिल्पिनश्चैत्र शुद्राश्चात्मोपजीविन । एकैक कारयेत् कर्म मासि मासि महीपति ॥" इति । गौतमोऽपि—" एतेनात्मोपजीपिनो व्याख्याता नौचक्रान्तश्च" इति । आत्मोपजीविन शरीर- क्टकारिण | नौमन्तो नाविका । चक्रान्त शाकटिका । राजर्मकरेभ्यो राज्ञा तस्मिन्नहनि भक्त देयमेव । यथाह स एव-"भक्त तेभ्यो दद्यात् ।" इति । वणिजा विशेषमाह स एव- पचयेन देयम्" इति । इद च शुल्कादधिकम् । तदाह वृहस्पति शुल्क दद्युस्ततो मास एकैक पण्यमेव च। अर्घावर च मूल्येन वणिनस्ते पृथक् पृथक् ॥ इति । अर्यावर न्यूनलाभम् । मूल्य द्रव्यम् ॥ ३२ ।। पण्य वणिम्भिरी- " "स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतय ॥ ३३ ॥ तद्रूपकांश्च हन्यात् ॥ ३४ ॥ स्वराष्ट्रपरराष्ट्रयोश्च चारचक्षुः स्यात् ॥ ३५ ॥ साधूनां पूजन कुर्यात् ॥ ३६॥ दुष्टांश्च हन्यात् ॥ ३७ ।। यदुक्त प्रनाना परिपालन, तस्याङ्गान्याह । स्वामी राना। अमात्या मन्त्रिपुरोहितादय । दुर्ग पूर्वोक्त धन्वादि । कोशो धननिचय । दण्डो हस्त्यवादियुत बलम् । राष्ट्र प्रजानिवासो देश । मित्राणि सहजप्राकृतकृत्रिमाणि । एतानि अभिहिताभिधित्सितराजधर्माणा प्रकृतय मूलकारणानि ॥ ३३ ॥ तासा प्रकृतीना स्वाम्यादीना ये दृषका कार्याक्षमतापादक्दोपासज्जका शत्रुचारादय , तान् हन्यात् ॥ ३४ ॥ स्वराष्ट्र स्वाजावशपनी देश । तथा परराष्ट्र परेता शत्रूणा यत् राष्ट्रम् । चकारात् मित्रोदासीन- राष्ट्रयोश्च, चारा म्पशा एव चपी यम्प तथा स्यात् । चारै सर्वराष्ट्रवृत्त जानीयादित्यर्थ ॥ ३५ ॥ तत्र म्पराष्ट्रवृत्तज्ञानप्रयोजनमाह-साधूना पृजनमिति । साधूना सुवृताना पृजन च स्वम्यादिदानेन समान कुर्यात् ॥ ३६॥ दुष्टान् दुचान् हन्यात् अपरामानुसारेण ॥ ३७ ।। नीमरनभ-प, "मय-ध ३ स्याम्यमात्यमुहकोश- ·तृतीयोऽध्याय. शत्रुमित्रोदासीनमध्यमेषु सामभेददानदण्डान्' 'यथाई यथाकालं प्रयुञ्जीत ॥ ३८॥ संधिविग्रहयानासनसंश्रयद्वैधीभावांश्च यथाकालमाश्रयेत् ॥ ३९॥ अथ परराष्ट्रवृत्तज्ञानप्रयोजनमाह । शत्रुः द्वेष्टा । मित्र मुहृत् । उदासीनः उभयविलक्षणः । मध्यमः शत्रुविजिगीषुमध्यवर्ती नृपः । तांश्चाह योगीश्वर:-" अरिमित्रमुदासीनोऽनन्तरस्तत्परः परः" इति । अनन्तरः अरिः, तत्परः मित्रम् ; तस्मात् पर• उदासीन । अन्यत्रापि--" अरेश्च विजिगीषोश्च मन्यमो भूम्यनन्तरः" इति । तेषु प्रतिदिशमनस्थितेयु द्वादशस्वपि । यथार्हम् ; अहं योग्यतामनतिक्रम्य । यथाकालं स्मशत्रूपचयाद्यनतिक्रमेण सामादीन् प्रयुञ्जीत । तत्र साम प्रियाक्यम् । दान धनादे.। मेद तमामन्तादीनाम- न्योन्यवरोत्पादनम् । दण्ड. धनापहारादिः । तद्यथा-हीनो दण्डेन, सम साम्ना, अधिको दानेन, अधिकतरो भेदेन साधनीय इति । यद्वा शत्रु दण्डेन, मित्र साना, उदासीनो दानेन, म यमो भेदेनेति ॥ ३८ ॥ सामादिप्रयोगाणां फलमाह । सवि. व्यवस्थाकरणम् । विग्रहः अपारणम् । यानम् अरं प्रति यात्रा। आसनम् उपेक्षा । सश्रयः बलरदाश्रयणम् । द्वैधीमान. स्वनलस्य द्विधा करणम् । एव सधिप्रभृतीन गुणान् यथाकालं यथाई देशकालशक्त्याद्यनतिकमेणाश्रयेत् । एषां च देशकालम्वरूपादिभेदा मानये द्रष्टयाः । तत्र सामफल सधिः । दण्डफल विग्रहः । भेदपल दानम् । आसनसश्रयद्वैधीभाना दानफलमिति विवेक. ॥३९॥ . चैत्रे मार्गशीर्षे वा यात्रां यायात् ॥ ४० ॥ परस्य व्यसने वा ॥४१॥ परदेशावाप्तौ तद्देशधर्मान नोच्छिन्द्यात् ॥ ४२ ॥ परेणाभियुक्तश्च सर्वात्मना 'स्वराष्ट्र गोपायेत् ॥ ४३ ॥ " सास्मिन् पौर्णमामीति सनायाम् " इत्यनुशासनेन चैत्रमार्गशीर्पयोः पौर्णमामीसबन्धात् दर्शपूर्णि- मान्तो द्विवियोऽपि मासो गृह्यते । वाशब्दात् फाल्गुनोऽपि । यथाह मनु:- " मार्गपि शुभे मासि यानां यायान्महीपतिः । फाल्गुन वाथ चैत्रं या मामी प्रति यथामुग्यम् ।।" इति । "यम्मिन् यानां यायादेतया पुनराधेयसमितपेष्टया इष्टा " इतिन् प्रत्ययमात्राथरिक्षया प्रयोग.; तेपां नातिशीतोष्णतया समजरनया' पुनराधेये च सुम्पदन्वान् ।। १० ।। . भेद amitted int Vorated nाटे, :routed in? SHT-... .

·-- . विष्णुस्मृति नेमित्तिक कालन्तरमाह । परस्य शत्रो व्यसन धनलमित्रादिनाश । वाशब्देनात्मनो धनालमित्रादि- योगश्च गृह्यते । तस्मिन यात्रा यायात् । तदाह मनु " "अन्येप्वपि च कालेषु यदा पश्येद् ध्रुप जयम् । तदा यायाद्विगृह्येव व्यसने चोत्थिते रिपो ॥" इति ॥४१॥ यानफले विशेषमाह । परेपा शत्रूणा यो देशो राष्ट्र, तस्यावाप्तौ स्वपशीभावे, तद्देशस्य धर्मान् जाचारान् नोच्छिन्द्यात् , नाचारान्तरे प्रवर्तनेन परावर्तयेत् , न समूल वा लुम्पेत् । यथाह योगीश्वर यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहार उरस्थिति । तथेच परिपाल्योऽसौ यदा वशमाप्नुयात् ।।" इति । तत्पदेनैव देशप्राप्तौ पुनर्देशपदोपादान सनिहितावाप्तिपरामर्शभ्रमवारणाय । ततश्चावाप्तिधर्माणाम् उपरभ्यारिमासीत राष्ट तस्योपपीटयेत् । दूपयेचास्य सतत यवसान्नोदकेन्धनम् ॥" इत्यादीना तदवाप्तापनुच्छेदो निरस्त ॥ ४२ ॥ आसनादिफरविशेषमाह । आसनादिषु यथास्थचित् स्वराष्टरक्षणमेव फ्रम् । तत्र शत्रुणाभियुक्त आस्कन्दितश्चेत् तदा स्वराष्ट सर्वेण वरमोशादिना अन्तत आत्मना स्वशरीरेणापि गोपायेत् रक्षेत् ॥ ४३ ॥ नास्ति राज्ञां समरे तनुत्यागसदृशो धर्मः ॥४४॥ गोब्राह्मण- नृपमित्रधनदारजीवितरक्षणात् ये हतास्ते स्वर्गलोकभाजः॥४५॥ वर्णसंकररक्षणार्थ च ।। ४६ ।। ननु आत्मना रक्षणे प्रधानपिरोध एवेति व धर्म ? इत्यत आह । अवेष्टिन्यायेन राजा क्षत्रियाणाम् , न पार्थिवानामेव , समरे सग्रामे य तनुत्यागो मरण, तत्तुल्योऽन्यो धर्मो नाम्ति । तेन तनुत्यागेन राष्ट्ररक्षणे धर्मद्वयलराम ॥४४॥ प्रामहिक्माह । गोब्राह्मणो जातिमात्रेण । नृप धार्मिक प्रनापालक । मिन स्वोपकारक सुहृत् । धन जीवनमाधनम् । दारा धर्मापत्यसाधनानि स्त्रिय । जीरित प्राणा । एतेषा रक्षणाद्धेतो ये हता 6 . १ पारश्र-7 पशगाथ-7, शर जन्या-प्वपि- toघ परभणार्थ-4 to च १,ठ ·" - तृतीयोऽध्यायः प्रतिपक्षैः, ते स्वर्गलोकं भजन्ति । इदं च युद्धं विनाप्ययुद्धधर्मिणां फलोपदर्शनेन काम्यं मरणान्तरमुपदिश्यते; अन्यथा युद्धमरणमात्रस्य स्वर्गफलतया विशेषवचनानर्थक्यात् । अत एव मनु:- " शस्त्रं द्विजातिभिग्राह्य धर्मो यत्रोपरुभ्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥ आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविषाभ्युपपत्तौ च मन् धर्मेण न दुप्यति ॥" इति ॥ १५॥ परदाराभिमर्शनेन जायमानात् वर्णसंकराच्च यत् रक्षणं वर्णानां, तदर्थमपि वा हता ये. बन्दिमाह- जारादिभिः, तेऽपि स्वर्गलोकभाजो भवन्ति । अन एवाह मनुः-- परदाराभिमशेषु प्रवृत्तान् नून् महीपतिः । उद्वेजनकरर्दण्डविहयित्वा प्रवासयेत् ॥ तत्समुत्यो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः । येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते ॥" इति । वसिष्ठोऽपि---" आत्मत्राणे वर्णसंगर्गे वा ब्राह्मणवैश्यो शरमावदीयाताम् । क्षत्रियस्य तु तन्नि- रक्षणाधिकारात्' " इति । पूर्व दाराणां प्राणरक्षणमुक्तम् । अन तु वर्णसंकरादमणमिति भेटः ॥४॥ " त्यमेव राजा परपुरावाप्तौ तत्र तत्कुलीनमभिपिश्चेत् ॥४७॥ न राजकुलमुच्छिन्द्यात् ॥ ४८॥ अन्यत्राकुलीनराजकुलात् ॥ ४९ ।। -- यदा रिपुड्ननादिना तत्पुरममा ति राजा, तहा तारिपुरे तम्यैर रानः कुरीनं युजरसंगनमभिषि- धे ; न त्वन्यम् । यदि स्वचिकीर्पितं विम्याप्य ममयं करोति, "मग तु शिविरा ममामेन चिर्षितम् । न्यापयेचच तद्वंस्य पुर्याग गमयक्रियाम् ॥" इति मानवाइ ।। ४७॥ लीनाः; रानलगनुपनाः राजनेससादयो दासीसहयों या मापन गरना नगलादन्यत्र ; तजुनं नन्मिन्यादेवयर्थः । या यक्ष्यनि--"ये नाना गायनम:"FRI नान् इत्यादिति पते ॥ १८, ४२॥

·। ४६ विष्णुस्मृति नैमित्तिक कालान्तरमाह । परस्य शत्रो व्यसन धननलमिनादिनाश । वाशब्देनात्मनो धननलमित्रादि- योगश्च गृह्यते । तस्मिन यात्रा यायात् । तदाह मनुः-- " "अन्येप्वपि च कालेषु यदा पश्येद् ध्रुव जयम् । तदा यायाद्विगृह्येन व्यसने चोत्थिते रिपो ॥" इति ॥४१॥ यानफले विशेषमाह । परेपा शत्रूणा यो देशो राष्ट्र , तस्यावाप्तौ स्वरशीभावे, तद्देशस्य धर्मान् आचारान् नोच्छिन्द्यात् , नाचारान्तरे प्रवर्तनेन परावर्तयेत् , न समूल वा लुम्पेत् । यथाह योगीश्वर.- यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहार कुरस्थिति । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमनाप्नुयात् ।।" इति । तत्पदेनेर देशप्राप्तौ पुनर्देशपदोपादान सनिहितावाप्तिपरामर्शभ्रमवारणाय । ततश्चावाप्तिधर्माणाम् उपरभ्यारिमासीत राप्ट तस्योपपीटयेत् । दृपयेच्चास्य सतत यवसान्नोदकेन्धनम् ॥" इत्यादीना तदवाप्तायनुच्छेदो निरस्त ॥ ४२ ॥ आसनादिफलविशेपमाह । आसनादिषु यथाक्थचित् स्वराष्टरक्षणमेव फलम् । तत्र शत्रुणाभियुक्त आस्कन्दितश्चेत् तदा स्वराष्ट सर्वेण वरमोशादिना अन्तत आत्मना स्वशरीरेणापि गोपायेत् रक्षत् ॥ ४३ ।। नास्ति राज्ञां समरे तनुत्यागसदृशो धर्मः॥४४॥ गोब्राह्मण- नृपमित्रधनदारजीवितरक्षणात्' ये हतास्ते स्वर्गलोकभाजः॥४५॥ वर्णसंकररक्षणार्थं च ।। ४६ ॥ ननु आत्मना रक्षणे प्राननिरोध एवेति व धर्म ? इत्यत आह । अवेष्टिन्यायेन राजा क्षत्रियाणाम् । न पार्थिगामेव, समरे सग्रामे य तनुत्यागो मरण, तत्तुल्योऽन्यो धर्मो नास्ति । तेन तनुत्यागेन राष्ट्ररक्षणे धर्मद्वयलराम ॥ ४४ ॥ प्रामहिक्माह । गोब्राह्मणी जातिमानेण । नृप धार्मिक प्रनापालक । मिन स्वोपकारक सुहृत् । धन जीवनमापनम् । दारा धर्मापत्यमाधनानि त्रिय । जीवित प्राणा । एतेपा रक्षणाद्धेतो ये हता “ 1पारच-1 गाय-1, दार अन्यान्यष्यपि-2 to रक्षणाय--2 to च, ज,ठ ·४७ " तृतीयोऽध्यायः प्रतिपक्षः, ते स्वर्गलोकं भजन्ति । इद च युद्धं विनाप्ययुद्धधर्मिणां फलोपतर्शनेन काम्यं मरणान्तरमुपदिश्यते; अन्यथा युद्धमरणमात्रस्य वर्गफलक्तया विशेषपचनानर्थक्यात् । अत एव मनु:- गस्त्रं द्विजातिभिर्दाह्यं धर्मो यत्रोपरुन्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालमारिते ।। आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च सगरे । स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च नन् धर्मण न दुप्यति ॥" इति ॥ १५॥ परदाराभिमर्शनेन जायमानात् वर्णसाराच यत् रक्षण वर्णाना, तदर्थमपि या हता ये. बन्दिपाह- जारादिभिः, तेऽपि स्वर्गलोकभाजो भवन्ति । अत एवाह मनु:- " परदाराभिमशेषु प्रवृत्तान् नन् महीपतिः । उद्वेजनदण्टैश्चियित्वा प्रवासयेत् ॥ तत्समुत्यो हि लोरम्य जायते वर्णसारः। येन मूलहरोऽधर्मः सनाशाय कल्पते ॥" इति । वसिष्ठोऽपि-" आत्मत्राणे वर्णसगै वा ब्राह्मणवैश्यो शममाददीयाताम् । क्षत्रियस्य तु तन्नि- त्यमेव ; रक्षणाधिकारात् ॥ इति । पूर्व दाराणां प्राणरक्षणमुक्तम् । अर तु वर्णसरादनगमिति भेदः ॥४॥ राजा परपुरावाप्ती तत्र तत्कुलीनमभिपिश्चेत् ॥ ४७ ॥ न राजकुलमुच्छिन्द्यात् ॥ १८॥ अन्यत्राकुलीनराजकुलात् ॥४॥ यहा रिपुदननादिना तत्सुरमरा ति राजा, तहा तगारिपुरे सम्यैर रानः रीनं कुराभननिरि- चेन्; न त्वन्यम् । यदि म्यचिकीर्पितं विम्याप्य ममय करीति, "मपां तु पिटिरा ममामेन निर्मितम् । स्थापयेत नास्य त्यांग ममपतियाम् ॥" इति पानरान् ॥ ४ ॥ अर्गनाः; रागनुत्पाः रानमेवादयो दार्मादयो या कमन गरन, तरगदन्यर; तरुलं तमियादेवेचधः । श्या पाय-"ये भाका गाना "Fil नान् हन्याहिति पते ॥ १८,५२॥

·४८ - विष्णुस्मृतिः भृगयाक्षस्त्रीपानाभिरतिं परिहरेत् ॥ ५० ॥ वाक्पारुष्य- दण्डपारुष्ये च ॥५१॥ नार्थदूपणं कुर्यात् ।। ५२॥ 'आद्यद्वाराणि नोच्छिन्द्यात् ॥५३॥ मृगया आखेटकम् । अक्षो चूतम् । स्त्रियो मैथुनम् । पानं मद्यादेः । इदमन्येपामप्युपलक्षणम् । यथाह मनु:- "मृगयाक्षो दिवा स्वापः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः " इति । चतुष्टयपरिगणनं तु तेषां कष्टतरत्वमभिप्रेत्य । यथाह मनु:- पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतरं विद्याच्चतुष्क कामजे गणे ॥" इति । कटतरम् अत्यन्ताभिरतिजनकत्वेन दुप्परिहरम् । अत एव तेषु अभिरतिमत्यासक्तिं परिहरेत् ॥५०॥ वाक्पारुप्यं परुपभाषणम् । दण्डपारुप्य निर्दयपहरणम् । ते उभे परिहरेत् ॥ ५१ ॥ अर्थस्य सुवर्णादेः दूषणं वृथा व्ययः ; त न कुर्यात् । इदमप्यन्येषामुपलक्षणम् । यथाह मनुः- पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूपणम् । वाम्दण्डजं च पारुप्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥" इति । त्रितयगणनं तु पूर्ववदेव । यथाह मनुः 'दण्टस्य पातन चैव वाक्पारप्यार्थदृपणे । क्रोधजऽपि गणे विद्यात् कष्टमेतत् त्रिकं सदा ॥" इति ॥ ५२ ॥ स्वपुरे परदुर्गेषु वा आद्यद्वाराणि पूर्वराजकृतानि तोरणगोपुरादीनि नोच्छिन्द्यात् , न परावर्तयेत् न लुम्पेठा, यद्यायादीनि शुद्धानि भवेयुः ।। ५३ ॥ नापाचवी स्यात् ।। ५४ ।। आकरेभ्यः सर्वमादद्यात् ॥५५॥ निधि लब्ध्वा तदर्ध ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ।। ५६ ॥ द्वितीयमधु कोशे प्रवेशयेत् ।। ५७॥ आपढागणि- 'पैशुन्यं to पूर्वदेव-omitted in n, घ, ज.

·तृतीयोऽध्यायः ४९ अपात्रेषु नटविटवन्दिवारणमागधादिषु धनवर्पणशीलो न स्यात्; 'धूतें वन्दिनि मत्ते च कुवैद्य विनवे शठे। नटे चारणमल्लेपु दत्तं भवति निष्फलम् ॥" इति दक्षस्मरणात् । ताच्छील्यनिषेधादानृशंस्याय यत्किंचित् दद्यात् ।। ५४ ॥ उत्तरविवक्षयेदमारभते । आकराः सुवर्णरत्नाद्युत्पत्तिस्थानानि । तेभ्यो यदुपातं तत् सर्व स्वयमादद्यात् । न तत्र विप्राधेशकल्पना ॥ ५५॥ निघौ विशेपमाह । अज्ञातस्वामिकं भूमौ चिरनिखातं निधि लब्ध्या राजा ब्राह्मणेभ्यः तद दद्यात् । अर्धमित्यनेनैव सिद्धौ तच्छन्दो यस्य सुवर्णादेः अर्धकरणं संभवति, तस्यैव दानमाचष्टे, मूल्यादिकल्पनया न रलहीरकादेरपीति । यथाह मनु:- "निधीनां हि पुराणानां धातूनामेव च क्षिती । अर्धभारक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिहि सः ॥" इति ॥ ५६ ॥ लब्धस्य निधेरधैं ब्राह्मणेभ्यो दत्ते द्वितीयमधं राजा कोशे प्रवेशयेत् , स्थापयेत् । 'अर्ध प्रामणेभ्यो दद्यात् । इत्यनेनैवार्धादानसिद्धौ पृथक् सूत्रकरणं कोशप्रवेशमात्रविधानार्थम् ; न तदानीमेव तत् व्ययीते- स्येवमर्थन् । अत एव प्रत्यागते स्वामिनि रूपसंत्यादिविभावितोऽसौ प्रत्यर्पणीय इति वक्ष्यति ॥ ५७ ।। निधिं ब्राह्मणो लब्ध्वा सर्वमादद्यात् ॥ २८॥ क्षत्रियश्चतुर्थ- मंशं राज्ञे दद्यात्, चतुर्थमंशं ब्रामणेभ्यः, अर्धमादद्यात् ॥ ५९॥ चैश्यस्तु चतुर्धमंशं राज्ञे दद्यात्, ब्राह्मणेभ्योऽध, चतुर्थमंशमाद- धात् ॥ ६० ॥ शुद्रश्चावाप्तं द्वादशधा विभज्य पशांशान् राजे दद्यात्, पञ्चांशान ब्रामणेभ्यः, अंगद्वयमादद्यात् ॥ ११ ॥ पूर्वोक्तं निधि ब्राह्मणो त्या सर्वमेवादद्यात् ; राने न दद्यात् ; परममिरतधेत्। यथाह मिष्टः- बामणधेदधिगच्छेत् पतर्मनु वर्तमानो न राजा हरेन्" इति ।। ५८ ॥ क्षत्रियश्चन् पूर्वोक्तं निधि लभते, तदा तं ननुर्ग विमाय, एक चतुयांग राने, भारं चांदी मामलेग्यो दद्यात् ; अरमिष्टम् मयमादधान् ॥ ५९॥ यदि पैसो निधि लभते, ना तं चतुर्ग विनम्म एनंग गते, मंगाय मायो दया माशिष्टं चतुर्थानं स्वयमादपत् ॥ ६ ॥ " ·- , विष्णुस्मृति यदि गद्रो निर्षि स्भते, तदा त द्वादशधा विभज्य पञ्चागान् राजे, पञ्चाशान् ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अगिष्टमाद्वय स्वयमादद्यात् । एतेन " अप्रज्ञायमान वित्त योऽधिगच्छेत् राजा तद्धरेत, अधिगन्ने षष्ठमश प्रदाय " इति वासिष्टे " अब्राह्मणोऽप्याल्याता पष्ठमश लभते " इति गौतमीये च यच्छब्दाब्राह्मणशब्दी शूद्रपरावेर व्याग्यातौ । यत्तु " इतरेण निधो लये राजा पष्ठाशमाहरेत् ॥ इति योगीश्वरवाक्ये इतर- शब्द अविद्राह्मणक्षत्रियादिपरो व्याख्यातो मिताक्षराया, तत् क्षत्रियवैश्यविषयकैतद्वचनद्वयादर्शन- निवन्धनमिति मन्त यम् । यत्तु अपरामेण इतरशब्दोऽनिद्राह्मणमात्रपरोऽभिहित , तत् गोरक्षकादिब्राह्मण- परतया क्यचित् साधु, गोरक्षकान् वाणिनकास्तथा कारशीलवान् । प्रेन्यान् वावुपिकाश्चेर विप्रान्द्रवदाचरेत् ॥" इति स्मरणात् ॥ ६१ ॥ अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमपहरेत् ॥ १२ ॥ स्वनिहिताद्राज्ञे ब्राह्मणवर्ज द्वादशमंशं दद्युः ॥ ६ ॥ यद्यधिगन्ना राजे न निवेदितो निधि , अप च निज्ञात स्थचिद्राना, तदा तस्य निधे सर्वमप्यशम- परेत् । अपिगन्ना च शास्त्रानुसारेण दण्डनीय । यथाह योगीश्वरः -" अनिवेदितविजातो दाप्यस्त दण्ड- मेव च " इति । यद्वा अनिवेदिन इति कर्तरि निष्ठा । य कश्चित् निवि लाया राजे न निवेदितवान् , विनातश्च नियधिगन्तृत्वेन, रानास्य म निधिपन पूर्वपन चापहरेत् । मूर्धापसिक्ताद्यनुलोमनाना मातृसमान धर्मन्यान् क्षत्रियादियदेव निर्णय । प्रतिलोमनाना शहमामत्वात् शद्रनदेवेति ॥ १२ ॥ विज्ञातम्यामिक त्या । यद्यमी 'रानरत्यो निधि म्वय ब्रामणादिवर्णरेव निहितो भवेत् , नामगरन क्षत्रियादय द्वादशमा राजे द्रा , बीय निर्षि चाप्नुयु । अयमर्थ –यद्यधिगतो निधि धारियादिभि म्यामिभिगगन्य रूपमम्यादिभिर्माच्यते, तढा द्वादशमग पत्त्वा रभ्यत इति । यथाद मनुः- " ममायमिति यो ज्यान निधि मयेन मानव । नम्यादीत पदमाग राता द्वादगमे या ॥" इति । अारिकत्या वापराया कागपाया या येग्य । यथाह स एर- "प्रनाम्यामिक हय राना न्यन निराश्येत् । मार यादरेत म्प मी पग्नी नानिहरेन ।।" . तदा Irrr crittodna पग-ग ·(2519 तृतीयोऽध्याय इति । हरण न व्यय , पश्चादप्यागते दानावश्यभावात् । ततश्च व्यब्दादर्वाक् द्वादशाशम् , उपरिष्टात् पष्ठमशमिति ध्येयम् । द्वादशाशमिति नियमेन च स्वाम्यागमनात् पूर्व राजादिभिर्दतस्याप्यर्धादे नाह्मणाद्य- शस्यास्तामिदत्तनया प्रत्याहरणीयत्व गम्यते, " अम्वामिविश्य दानमाधि च विनिरर्तयेत् ” इति वृहस्पति- स्मरणात् । 'यद्वा स्वनिहितमेव निधि चिरकालमनासादित यदि स्वयमेव लभन्ते वर्णा , तदा ब्राह्मणवर्न राज्ञे द्वादशमग दुधु । ब्राह्मणश्च द्वादशमपि न दद्यात् । यथाह नारदः- स्वमप्यर्थं तथा नष्ट लभ्या राज्ञे निवेदयेत् । गृह्णीयात् त तत शुद्धमशुद्ध स्यादतोऽन्यथा ।]" इति । यद्वा ब्राह्मणरज पूर्वोक्त बामणाश रिना राज एव दद्यु, ब्राह्मणेभ्यो न धुरिति ॥ ६३ ॥ परनिहितं "स्वनिहितमिति ब्रुवंस्तत्सम दण्डमावहेत् ॥ ६४ ॥ वालानाथस्त्रीधनानि राजा परिपालयेत् ॥ ६५ ॥ चौरहृतं धनम- वाप्य सर्वमेव सर्ववर्णेभ्यो दद्यात् ॥ ६६॥ अनवाप्य च स्वकोशा- देव दयात् ॥ ६॥ मिन्यावादिन प्रत्याह । य पुन परनिहितम् अन्यदीय निधि रोभातिगयेन स्वनिहित स्वीयमिति ते, स तत्सम प्रकृतनिधिसम दण्डमावहेत् दद्यात् । मनुस्त्वष्टमाश दण्डमाह- अन्त तु वदन् दण्ड्य म्ववित्तस्याशमाष्टमम् । तम्यैर वा विधानम्य सम्न्ययाल्पीयसी क्राम् ॥" इति । अल्पायसी पोडशीम् । तत्रेय व्यवस्था --अस्यस्य म्वत्यरचने तत्ममो दण्ड । म्यम्यैर सम्यान्यथा. वचने अष्टमाशादिरिति ॥ ६४ ॥ बार आ पोडशाद्वर्षात् । अनाथ अवेक्षनरहित अन्धपत्यादि । स्त्री कध्यापुत्रादि । मयेऽनाथ- पदप्रयोगादुभयत्रान्वयेन वारम्यिोरप्यनाथत्व गम्यते । ततश्चानाथयोलिलियो असारथिय अनाथम्य च धनानि स्वयमुपलल्यानि रिभाषितान्यपि रूपसम्ब्यादिभि न तदानीमेव प्रयायेत् । स्तुि यावरन्मामयं म्ययमेव राजा परिपालयेत् । यथाह मनु:- "बानदायादिक रिक्य तानद्रानानुपाल्येन् । यारन् स्यात् म समावृतो यारद्वातीतीशर ॥ " आगल- पदा omatted inप, पछ 'राTomated inr ·विष्णुस्मृतिः वगापुत्रानु च म्याक्षणं निम्युलामु च । पतियतानु च स्त्रीषु रिमाम्बानुरामु च ॥" इति । चारात् म्ययमनुपलब्धानि नद्गृम्यान्यपि पालयेत् । तथाच शहलिखितौ-"न हार्य गग दनादणसभितम् । न निक्षेपोपनिधी । न क्रियाक्रमागतम् । न चालत्रीधनानि " इति । निक्षेपो- पनिकी यदन्ते म्यापिनी नन्निन्मृतेऽपि राना ती न हार्यो; किंतु यथास्थानं पालनीयौ । तथा क्रियाः आदेटिका.; कमा पित्रादीनाम् । राजानुवृत्तावपि राजग्रहणं लुब्धनद्वान्धवादिनिरामाय ; तेषां तदपर्नु त्वममरन् । यथाह मनु:-- "जीवन्तीना तु तामां ये तदरेयुः स्वमान्ययाः । तान्छियायोरटण्डेन धार्मिरः पृथिवीपतिः ।।" इति । प्रजापालनमाम्य मिली पृथग्वियानं राजभागमणनिवृत्त्यर्थम् ; पूर्वोक्तशहलिखितवचनारम्भमामात् ॥६५॥ नौरानं प्रन्याह । चौरः मन्टन प्रागं या अपहनं जानपदधनमवाप्य प्रत्यानीय, सर्वमेव सणेभ्यो दधात् प्रन्ययेन् । ममेवेन्यनेन भृति येनापि प्रिनिनादेयमियुक्तम् ; उपयोगे टोपश्रयणात् । यथा मनु:- " दानायं मन्यो राजा चौरहतं धनम् । राना नदुपानचौरम्यानोति सिन्यिाम् ॥" दनि । मांगये यागरण ददातिनानि मर यते । अदाने दोपभरणान् । यथाद योगीश्वरः-- "देयं चोगदत द्रय गना जानफ्राय तु । भटिममा ति रिन्यिा यम्य तम्य नन् ॥" नंगी निगानी ॥६६॥ - प्रयहां यतमानेर यममाप्य, नाग द्रय मगादेव दया । नगरानी । - --- ·। 3 तृतीयोऽध्याय एव प्रजापालने दृष्टोपायानभिधायेदानीमदृष्टोपायास्तनाह । प्रत्युत्पन्नारिष्टशमनाय क्रियमाण कर्म शान्ति ग्रहशान्तिमहाशान्त्यादि । अनुत्पन्नारिष्टानुत्पत्त्यै क्रियमाण कर्म स्वस्त्ययनम् , प्रास्थानिक्होमादि । बहुवचनेन च पुण्याहादीना ग्रहणम् । ते दैवोपघातान् प्रशमयेत् । दैव पौदैहिकमिष्टानिष्टफ्लक र्म । तेनोपघातान् आपद प्रशमयेत् । प्रशमन नामोत्पन्नाना प्रध्वसनम् , अनुत्पन्नाना च प्रागभावपरिपालनमिति । यथाह गौतमः- " यानि च दैवोत्पातचिन्तका प्रब्युस्तान्याद्रियेत । तदधीनमपि टेके योगक्षेम प्रतिनानते। शान्तिपुण्याहस्सस्त्ययनायुप्यमङ्गल्सयुक्तान्याभ्युदयिकानि पिढेपणसवननाभिचारद्विपद्व्यद्धियुक्तानि च शालागी कुर्यात् ॥ इति । 'पुण्याह भवन्तो त्रुमन्तु ' इति दिनदोपनाशक कर्म पुण्याहम् । आयुष्य जन्मदिनकर्तव्य दूर्वाहोमादि । मङ्गल वास्तुशान्त्यादि । विद्वेषण शत्रूणा परस्पर विरोधोत्पादनम् । सपनन वशीकरणम् । अभिचार मारणम् । द्विपद्व्वृद्धि द्विपताम् 'मद्धयभाव । एतानि शारामौ कार्याणि । स च राजस्तु निशेषान् वक्ष्याम ॥ इति प्रकृत्य वेश्म आवसथ सभेति त्रीणि स्थानान्यभिधाय "सप्वेवाजस्रा अग्नय स्यु। अग्निपूजा च नित्या यथा गृहमेधे” इति आपस्तम्बोक्ताना त्रयणामप्यग्नीनामन्यतम शालामिरवसेय । नौपासनो नापि त्रेतानि , तयो गाह्येषु श्रौतेषु च नियमितत्वात् ॥ ६८ ॥ परेषा शत्रूणा चक्र वरम् । तेनोपघातान् आपद शस्त्रनित्यतया शस्त्राभियोगेन प्रशमयेत् । चकारात् स्वचत्रोपघाताश्च ॥ ६९ ॥ वेदेतिहासधर्मशास्त्रार्थकुशलं कुलीनमव्यहं 'तपस्विनं पुरो- हितं च वरयेत् ॥ ७० ॥ शुचीनलुब्धान् अवहितान् शक्तिसंपन्नान् सर्वार्थपु च सहायान् ।। ७१ ।। वेदा झगादयश्चत्वारोऽपि , शान्त्यादीनामथर्वाभिधेयत्वात् । यथाह योगीश्वरः- पुरोहित च कुर्वीत देवजमुदितोदितम् । दण्डनीत्या च दुशलमर्याङ्गिरसे तथा ॥" इति । इतिहासा महाभारताद्याः। धर्मशास्त्र मानवादि । अर्थ अर्थशास्त्रम् औशनसादि । तेषु कुशलम् । कुलीनम् , महाकुरप्रसूतम् । अयगम् , अविकलाङ्गम् । तपम्पिनम् , कृच्छ्चान्द्रायणादिनिष्ठम् । वरणेन अभ्यर्थनेन पुरोहितम् अग्रतो निहित सर्वकार्येषु कुर्यात् । यद्यपि सामान्यनोऽभिहित, तथापि तस्माद्राजा यक्ष्यमाणो ब्राह्मण पुरो दधीत " इति श्रुतेः । चकारादभिननादिसपन्नम् । यथाह गौतमः- ब्राह्मण पुरो दधीत विद्याभिननामपपय शीलसपन न्यायवृत्त तपस्विनम् " इति । यद्वा ब्राह्मणमेव, 2 वृदयमार-ग, च, ए हितार-1,ट तदधीनमपीत्येक-स, च, छ ३ उत्तम-स, च, छ,८ * तपस्विन च पुरोहित- ·- विष्णुस्मृति चकारात् पविजोऽपि वरयेत् । यथाह योगीश्वरः--"श्रौतस्मार्तक्रियाहेतोवृणुयादृत्विजस्तथा " इति । पन्थिनेन च मागतो विप्रादीनामुपाध्याय इत्युच्यते । तथा च शहलिखितौ-" स एवादुष्टस्तम कि उरोपाध्याय " इति ॥ ७० ॥ शुचीन् , चाह्याभ्यन्तरशौचयुक्तान् । अलुब्यान् , लिप्सातिशयरहितान् । अवहितान् , सर्वत्र सावधानान् । शक्तिभि प्रभावोत्साहमन्त्रजाभि सपन्नान् युक्तान् । सपर्थेिषु सर्वकार्येषु लौविकवैदिकेषु मतिविषयेषु कृतिविषयेषु च सहायान् , सह अयन्ते इति सहाया सहकारिण , मन्त्रिणो वरयेत् अभ्यर्थ- येत् । बहुवचनसामान्येऽपि सप्ताप्टो वा कार्या । यथाह मनुः- " मौलान्छास्त्रविद शूरान् रुब्धलक्षान् कुलोद्भवान् । मन्त्रिण मुप्त वाष्टो वा कुरीत सुपरीक्षितान् ॥" इति । तथा--- दूत चैत्र प्राति सर्वशास्त्रविशारदम् । इगिताचारचेष्टान शुचिं दक्ष कुलोद्भवम् ।।" इति । भारतेऽपि- 'सेनान्य चामिपिञ्चेत सेनामस्ववस्थितम् । शूर व्यूहविधानज हस्त्यश्वरथकोविदम् ॥" इति ।। ७१॥ स्वयमेव व्यवहारान् पश्येद्विद्वद्भिाह्मणैः सार्धम् ॥ ७२ ।। व्यवहारदर्शने ब्राह्मणं चा नियुज्यात् ।। ७३ ।। पोतो राजा स्वयमेव, नान्यद्वारा , व्यवहारान् पिरद्धाभिमानविषयान् पश्येत् सदसद्रूपेण विवेच- येत् । यथोक्तम्--- 'परम्पर मनुष्याणा स्वाथे प्रितिपत्तिपु । वाक्यान्न्यायाधरम्यान व्यवहार उदाहृत ॥" इति । तस्य च ववचनेनानेपिपत्वमुक्तम् । तदाह मनु:- तेपामाचमृणादान निक्षेपोऽम्यामिनिस्य । सभ्य च समुथान दत्तस्यानपर्म च ॥ वेतनम्येच चायन सवितश्च व्यतिरम । प्रयस्मियानुदायो विमाट स्वामिपालयो ।। अधिका- .

·तृतीयोऽध्यायः - " सम्यक् शास्त्रार्थकोविदः है। सीमाविवादधर्मश्च पारुप्ये दण्डवाचिके । स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ॥ स्त्रीपुंवमों विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च । पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ॥" इति । कथम् ? विद्वद्धिः वेदव्याकरणधर्मशास्त्राभिज्ञैः ब्राह्मणैः, न क्षत्रियादिभिः, सार्धम् । तृतीयानिर्देशात् ब्राह्मणानामप्राधान्येन नान्यथादर्शनादर्शनफलसंबन्धः ; किंतु राज्ञ एव । यथाह मनु:- अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामति नरकं चैव गच्छति ॥" इति । एते च विधायका इत्युच्यन्ते ; विधायकैत्रिचतुरैः सभ्यनितिमर्थं तु राजा विप्रैः परीक्षयेत् ॥" इति नारदस्मरणात् । राज्ञोऽनुवृत्तावपि स्वयमेवेति वचनं क्रोधलोमादिदोषपरवशतानिरासाय । यथा याज्ञवलय:--- व्यवहारान् नृपः पश्येद्विद्वद्भिाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥" इति ।। ७२ ॥ स्वयमेवेत्यस्यानुकल्पमाह । पूर्वोक्ते व्यवहारदर्शने स्वस्याशक्तौ ब्राह्मणं प्राडिवाकं नियुज्यात् । यथाह योगीश्वर--- अपश्यता कार्यवशाव्यवहारान् नृपेण तु । सम्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ।" इति । प्राडिवाकशब्दार्थमाह बृहस्पति:- "विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च । प्रियपूर्व प्राग्वदति प्राडियाकस्ततः स्मृतः ।।" इति । वाशब्दात् तदसंभवे क्षत्रियः । तदसंभवे वैश्यं वा नियुज्यात् । न तु शुदम् । यथाह कात्यायन!-- " ब्राह्मणो यत्र न सातु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शद्रं यनेन वर्जयेत् ।। " इति ।। ७३ ॥

·विष्णुस्मृति जन्मकर्मव्रतोपेताश्च राज्ञा सभासदः कार्याः, रिपी मित्रे च ये समाः, कामक्रोधभयलोभादिभिः कार्यार्थिभिरनाहार्याः ॥ ७४ ।। सभ्यानाह । जन्म विशिष्टमातापितृत । कर्म जातकर्मादिसस्कारा । व्रतानि अध्ययनाङ्गानि सौम्य- प्राजापत्यादीनि । तै उपेता युक्ता । चकारात् श्रुताध्ययनसपन्ना । यथाह योगीश्वरः-- श्रुताध्ययनसपन्ना धर्मजा सत्यादिन । राजा सभासद कार्या रिपौ मित्रे च ये समा ॥" इति । रिपो मित्रे च ये समा रागद्वेपरहिता । कामो भोगलिप्सा । क्रोध अमर्ष । भय त्रास । रोभ लिप्सातिशय । आदिशब्दात् स्नेहादीना ग्रहणम् । तै कृत्वा कार्यार्थिभि व्यावहारिकै अनाहार्या अना वर्पणीया । अयमय --कार्यार्थिभि स्यादिप्रदानेन स्वविषय:पक्षपातजनन सभ्याना कामेनापकर्षणम् । प्रतिपक्षतिरस्कारश्रयणेन सपक्षपातननन “क्रो पेनार्पणम् । निपक्षपाधक्दर्शनेन स्वपक्षपातजनन भयेना- र्पणम् । धनदानादिना स्वपक्षपातजनन लेभेनाकर्षणम् । तद्रहिता ब्राह्मणा राजा दानमानसत्कार्यथा सभामु सीदन्ति तथा कार्या । यथोक्त कात्यायनेन- स तु सभ्ये स्थिरेयुक्त प्राजेोरेर्द्विजोत्तमे । धर्मशास्त्रार्यकुशलेरर्थशास्त्रविशारदे ॥" इति । बहुवचनमामान्येऽपि सप्त पञ्च यो वा कार्या । यथाह बृहस्पति:- लोम्वेदनमज्ञा सप्त पञ्च योऽपि वा। योपनिष्टा विप्रा स्यु सा यनमदृशी सभा ॥" इति । चकारान् गणरेग्यमा यपालवणिना ग्रहणम् । यथाह व्यास:- "निम्मन्धज्योतिषाभिन सुप्रत्ययकारकम् । श्रुता ययनमपन्न गणक योनयेन्नृप । सुरलेय नियुनीत गाडलायणिक शुचिम् । म्पा र तिधमनुध सत्यपादिनम् ।। मा यपात्यम्नु पनयो राना मा यम्य सार । ममायाना दृढ गह मभ्याना च मते स्थित ॥ :- 1 शुराम-१८ पापानिज, मोपमा म्पिो 7-2 4 मापारगम् to पादादिना ormitted int

·तृतीयोऽध्याय
आकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिप्रतिवादिनाम् ।
सभ्याधीन सत्यवादी कर्तव्यस्तु स्वपूरप ।
श्रोतारो वणिजस्तन वर्तव्या न्यायदर्शिन ॥"
इति । द्वितीयचकारात् राजन्यपि समा
"अन्यायेनापि त यान्त येऽनुयान्ति सभासद ।
तेऽपि तदागिनस्तस्माद् बोधनीय 'स तैर्नृप ॥"
इत्यनेन राजानुरोधस्यापि परिदरणीयत्वस्मरणात् । व्यवहारदर्शनप्रकारमाह मनु:-
"धर्मासनमधिष्ठाय सवीताङ्ग समाहित ।
प्रणम्य लोकपालेभ्य कार्यदर्शनमारभेत् ॥"
इति । धर्मासन धर्मसभा । तत्र बृहस्पतिः-
"दुर्गमध्ये गृह कुर्याजलवृक्षाश्रित पृथक् ।
प्राग्दिशि प्राड्मसी तस्य लक्षण्या कल्पयेत् सभाम् ॥"
इति । सैव धर्माधिकरणमित्याह कात्यायन:-
"धर्मशास्त्रविचारेण मूलशास्त्रविवेचनम् ।
यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरण हि तत् ॥"
इति । मूल व्यवहार । शास्त्र तत्प्रतिपादक स्मृत्यादि । व्यवहारदर्शननिमित्तमाह याज्ञवल्क्य:-
"स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पित परै ।
आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपद हि तत् ॥"
इति । चेच्छन्देन स्वयमेवावेदयति, न राजादिप्रेरित इत्युक्तम् ।
"नोत्पादयेत् स्वय कार्य राजा नाप्यस्य पूरुप ।
न च प्रापितमन्येन ग्रसेतार्थ कथचन ॥"
इति मानवात् । आधर्पित इत्यनेन तत्सबन्धी तन्नियुक्तोऽपि वा गृह्यते ,
"अर्थिना सनियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोऽपि वा ।
यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपरानयौ ॥"
इति कात्यायनीयात् । असबन्धी तु दण्ड्य ,
“यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगहत् ।
परार्थवादी दण्ड्य स्याद् व्यवहारेपु विनुमन् ॥"
1सचेनय --छ
8

·विष्णुस्मृति
इति नारदीयात् । आवेदित श्रुत्वा प्रष्ट-योऽमो.-
"काले कार्यार्थिन पृच्छेत् प्रणत पुरत स्थितम् ।
फि कार्य का च ते पीडा मा भेषीहि मानर ।।
केन कम्मिन् कठा क्स्मात् पृच्छेदेव सभागतम् ।"
इति । तदुत्त च स लेन्यम् ,
रागादिना यदफन कोपिन करणे वदेत् ।
नदोमिति लिसेत् स वादिन फलकादिपु ॥"
इति नारदीयात् । करण सभा । अनन्तरकृत्यमान कात्यायन:-
" व 'प्रे स यद् चूयात् तत् सभ्ये ह्मणे सह ।
विमृश्य सायं न्याय्य चेदाहानार्थमत परम् ॥
मुद्रा वा निरिपेत् तम्मिन् पुरुष या समादिशेत् ।
अकल्यपालम्पपिरपिमस्थनियापुरान् ।।
कार्यातिपातव्यमनिनृपार्यात्माकुरान् ।
मत्तोन्मत्तप्रमतार्तभृत्यान् नाहानयेन्नृप ॥
न हीनपवा युवति कुरै नाता प्रमतिराम् ।
सर्वपतमा स्न्या 'ता नातिप्रभुरा स्मृता ॥
तीनकुटुम्विन्य वरिष्यो गणिताश्च या ।
निग याश्च पतिताम्नामामाहानमिप्यते ।।
देश कार च शिनाय कार्याणा च नगलम् ।
बान्यादीनपि नियनिराशानयेन्नृप ॥
मान्या 'नियोग येऽसिम्युन प्रतिव्य ।
नानथ्य हानयेटाता गुमायेऽप्यकोपयन् ॥"
गी। भारतम्यानागमनं यात्यापन:-
"आनाबसमन्येन य मा गगासनम् ।
नम्य गुयंन्नी - विपिन मंगा ॥"
HTTE -

·- तृतीयोऽध्याय ५९ इति । पलायने तु हीनता, "आहे अपरायी च हीन पञ्चविध स्मृत " इति स्मरणात् । यदि वायुक्त प्रतिपाद्यतिकामति, तदासावासेद्धव्य । तन नारदः- वक्तव्येऽथे छतिष्ठन्तमुत्क्रामन्त च नद्वच । आसेवयेद्विवादार्थी याबदाहानदर्शनम् ॥" इति । आसेपो रानाज्ञयावरोध । स च 'इतो न गन्त यम् , इद न कर्तव्यम् । इत्यादिरूप । तदतिक्रम- कारी दण्ड्य । "आसेवकाल आसिद्ध आसेध योऽतिवर्तते । स विनेयोऽन्यथा उनन् नासेद्धा दण्डभाग्भवेत् ॥ नदीसतारकान्तारदुर्देशोपप्लादिषु । आसिद्धस्त परासेवमुक्रामन् नापराध्नुयात् ॥" इति । आदिशब्दात् अत्यावश्यककार्येषु विवाहादिप्वपि । स च व्यवहारश्चतुप्पात्-- "भाषोत्तरक्रियासाध्यसिद्धिभि क्रमवृत्तिमि । आक्षिप्तचतुरशस्तु चतुष्पादभिधीयते ।।" इति । भाषा प्रतिज्ञा पक्ष इत्येकार्था । क्रिया प्रमाण साधनानीति च । स च द्विविध 'भूतच्छलानुमारित्वाद् द्विगति समुदाहृता । भूत तत्त्वार्थयुक्त यत् प्रमादाभिहित छलम् ॥ इति स्मरणात् । तत्र विशेष 'छल निरस्म भूतेन व्यरहारान् नयेन्नृप ॥ इति । युगपदनेकन्याहार- प्राप्ती वृहस्पतिः- अहपूर्विक्या प्राप्तावथिप्रत्यर्थिनौ यदा । वादो वर्णानुपूर्यण ग्राह्य पीडामवेक्ष्य वा ॥" इति । तत्र प्रतिज्ञामाह योगीश्वरः- "प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्य यथावेदितमर्थिना । समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिहितम् ॥" इति । पूर्व समादिराहित्यम् । अत्र तु तदिति विशेष । तत्र रिशेपो वार्हस्पत्ये- प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्त साध्य सत्कारणान्धितम् । निश्चित रोगसिद्ध च पक्ष पक्षविदो विदु ॥ " " 1 भूतस्थला--स, ग ·. विष्णुस्मृति अल्पाक्षरस्त्वसदियो वह्वथश्चाप्यनामुल । मुक्तो विरोधिकरणैर्विरोधप्रतिषेधक ॥" इति । प्रतिज्ञादोपा नारदोक्ता:- " अन्यार्थमर्थहीन च प्रमाणागमार्जितम् । लेख्य हीनाधिक भ्रष्ट भापादोपा प्रकीर्तिता ॥" इति । साध्य साधनक्षमम् । सत्कारणे सद्धेतुभि । निश्चितम् असदिमम् । लोप्रसिद्धपक्षलक्षणाभावे पक्षाभास । यथा " अप्रसिद्ध निरागाध निरर्थ निष्प्रयोजनम् । असाध्य वा विरद्ध वा पक्षाभास निर्नयेत् ।।" इति । अप्रसिद्ध यथा---'कृश्माण्डपरिमाण मोक्तिक मेऽपहृतमनेन' इति । निराधम्, 'अस्मदथ्ययाय प्रत्यह गच्छति । इति । निरर्थम् , टबडबडणेति । निष्प्रयोजनम् , ' अस्मत्प्रतिवेशेऽय चिर देवान् पूनयति' इति । असाध्यम्, ‘मा दृष्ट्वानेनाक्षि निमोचितम् । इति, ‘अल्पत्वादल्पकालत्वान्न दिव्यसाक्षिणो , लिखितभुक्ता दुरापास्ते ' इति । विरुद्ध ग्रामदेशादीनाम् । तत्र वृहस्पतिः- राज्ञा च वनिनो यश्च यश्च पौरविरोधकृत् । राष्टम्य च समस्तस्य प्रकृतीना तथैव च ॥ अन्ये या ये पुरग्राममहाननविरोधिन । अनादेयास्तु ते सर्ने व्यवहारा प्रकीर्तिता ॥" इति । सानरनिनादे त्वय विशेष देशश्चेव तथा स्थान सनिवेशम्तयेर च । जाति सनापिपासश्च प्रमाण क्षननाम च ॥ पितृपैतामह चे। पूरानानुकीर्तनम् । सापरेपु विचादेषु दशैतानि निवेशयेत् ॥" इति । देश करा(मारवा)दि । म्यान काश्यादि । सनिगो गृहादि । जति अर्थिप्रत्यर्थिनो नामणत्वादि । राणा देवदनादि । अविनाम 'प्रतिवेशग्न । प्रमाण निवतनादि । क्षेत्रनाम शालि सत्रादि । पित्रादीना पूसा च राणा नामेति । अत्र विशेष कात्यायनीय:-.-" अनेरपटसकीर्ण पूर्वप यो न मिध्यति" इति । युगपदिति गेप । परच सगो य पत्र लिसेन् , मिमाये, प्रतिवेसि-- - ग या-य ·अन्यथा "हीयते - तृतीयोऽध्यायः ६१ "पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विाकोऽभिलेखयेत् । पाण्टुलेखेन फलके ततः पत्रे विशोधितम् ॥ इति कात्यायनीयस्मरणात् । विशोधनं विस्मृतानुसंधानेनान्यथाभूतमप्यनुपन्यस्तम् ; व्यवहारतः" इति वास्तववस्तुनोऽप्यसिद्ध्यापत्तेः । शोधनं च यावदुत्तरदानम् ; " शोधयेत् पूर्ववादं तु यावन्नोत्तरदर्शनम् । अवष्टब्धस्योत्तरेण निवृत्तं गोधनं भवेत् ॥" इति नारदीयात् । इति प्रतिज्ञा । अथोचरम् । तत्र योगीश्वरः--" श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसनिधौ " इति । तत्र विशेषो नारदीय:- " पक्षस्य व्यापकं सारमसंदिग्धमनाकुलम् । अव्याख्यागम्यमित्येतदुत्तरं तद्विदो विदुः॥" इति । तच्चतुर्विधम् ; यथा कात्यायन:- " सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा । पूर्वन्यायविधिश्चैवमुत्तरं स्याच्चतुर्विधम् ॥" इति । तल्लक्षणमाह कात्यायन:- साध्यस्य प्रतिपत्तिस्तु सत्योत्तरमिति स्मृतम् । अभियोगापयश्च मिथ्योत्तरमुदाहृतम् ॥ प्रत्यवस्कन्दनं पक्षे प्रपन्ने करणाभिधा । अयं मया जितः पूर्वमिति पाइन्याय उच्यते ॥" इति । तत्र मिथ्योत्तरं चतुर्धा- मिथ्यैतन्नाभिजानामि तदा तत्र न संनिधिः । अजातश्चास्मि तत्काल इति मिथ्या चतुर्विधम् ॥" इति । उत्तरलक्षणाभावे उत्तराभासः । यथा- " सदिग्धमन्यत्प्रकृतादत्यल्पमतिभरि च । पक्षकदेशव्याप्यन्यत् तथा नैवोत्तरं भवेत् । - " 2 1 यत्तस्य-स,ग.

·" . . દર विष्णुस्मृति यद् व्यस्तपढमयापि निगृढार्थ तपाकुलम् । यात्यागम्यमसार च नोत्तर स्वाथमिद्धये ॥" इति । सदिग्यम् , रणाभियोगे 'गृहीत, न वा मया' इति । प्रकृनाढन्यत् , मणाभियोगे 'नाह त्वा गालयामि' ति । अन्यन्यम् , गताभियोगे 'पञ्च धारयामि' इति । अतिभूरि, पञ्चाभियोगे 'शत धारयामि' इति । परोक्देशन्यापि , सुवर्णरक्तस्त्राभियोगे 'वस्त्राणि धारयामि । इति । व्यस्तपदम् , ऋणाभिये गे जहमनेन ताडित ' इति । अव्यापि , देशमारादिविशेषण यभिचारि , यथा 'काश्या प्रभवपत्मरे अनेन मण गृहीतम् । इत्यभियोगे 'मधुराया 'निभवत्सरे गृहीतम् । इति । निगृढार्थम्, गणाभियोगे 'मत्स्वरूप त्व न जानामि । इति । अत्र व्यञ्जनया ' दुष्टोऽह त्वा हनिप्यामि । इति गमयति । आकुरम् , पूर्वापरविरुद्धम् । मणाभियोगे । सत्य गृहीतम् , न धारयामि' इति । व्यास्यागम्यम् , अप्रसिद्धपदप्रये गेण, यथा-'मटीया गोरनेनापहना, इत्यभियोगे 'न मयानोऽपहत । इति अर्जुनपढेन गोमुच्यते । अमारम् , न्यायविरुद्धम् , यथा-'अनेन गृहीतम्य धनम्य वृद्धिर्दचा, मुरम् । इत्यभियोगे ‘सत्य वृद्धिदत्ता , न मूर धारयामि । इति । उत्तर चेक्मेव ग्राह्यम् । नोचरसरर । यथासात्यायन "परदेठो यत् सत्यमेरदेशे च कारणम् । मिया चरदेशे च सम्रात् तदनुत्तरम् ॥" इति । यया मुषणम्प्याभियोगे ‘सुवर्ण न गृहातम् , रुप्य गृटीत प्रतित्त च ' इति । एवमुत्रनयसरेऽपि नयर । तत्र कारणमाद स एव- न चम्मिम् निसादे तु निया म्याद्वादिनोईयो । न वायमिदिग्भयान चकन रियायम् ॥" इति । राप दियेत्तरमटेन यथा "मि या क्रिया पूर्वपाद कारणे प्रतिपादिनि " इति । सकीर्णाना च यु तुवन्य । न यार , तेन तेन रिना नम्य तन्यानुपमान् । कम चाद हारीत:- या पानाथरिसर या या म्यान रियायतम् । न . । - . " वरना ननयममाणमनाऽन्यथा ॥' मनिष पनि मानुगामा दागन.-"मियागरणय वापि माप फार पुतरम् ।। या य ना तन-य मंगटीया कातामगृहातण जग्य गृह हण' इति । भाग मो-मिग पाना मगरपट मया माता' इति । यत्र मापयर पारस्त्याटसम्या ।

·- " 6 " तृतीयोऽध्याय नेद मिश्येन ; कारणोपन्यासात् । नापि कारणमेव ; एकदेशानभ्युपगमात् । तस्मात् सकीर्णम्यैवोत्तरत्वमिति । तस्य च कालमाह योगीश्वर.- साहसम्तेयपारप्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम् । विवादयेत् सद्य एव कारोऽन्योच्छ्या स्मृत ॥" इति । इत्युत्तरम्। अथ क्रिया । तत्र योगीश्वर:--" ततोऽर्थी लेग्वयेत् सद्य प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ” इति । तत उत्तरानन्तरम् । अर्थी , साध्यवान् । साधनम् , प्रमाणम् । ततश्च मिथ्योत्तरे पूर्ववाद्येर र्थीति स एव साधन निर्दिशेत् । प्राङ्न्यायकारणोक्तौ प्रत्यथैवार्थीति स एव , पाइन्यायकारणयोरेव साध्यत्वान् । सपतिपत्ती तु द्वयोरपि साध्यामानानेम्यापि साधनोपन्यास इति द्विपादेव व्यवहार । तदाह हारीत:- प्राड्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्था निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तो पूर्वनगदी तु प्रतिपत्तो न सा भवेत् ।। इति । साधनोपन्यासस्य फरमाह योगीश्वर:--" तसिद्धौ सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा " इति । तस्य साधनस्य वक्ष्यमाणस्य लिखितसाध्यादे सिद्धानाधे सिद्धिं साभ्यस्य जयलक्षण प्राप्नोति। अतोऽन्यथा , साधनासिद्धौ, विपरीत पराजयमित्यर्थ । तत सभापतिक्तंन्यमाह स एव- " उभयो प्रतिभूह्यि समर्थ कार्यनिर्णये । निह्नवे भारितो दद्याद्धन राज्ञे च तत्समम् ॥" इति । इति साधारणी व्यवहारमातृका। अथासाधारणी । तत्र योगीश्वरः " अभियोगमनिस्तीर्य नेन प्रत्यमियोनयेत् । अभियुक्त च नान्येन नोक्त विप्रकृति नयेत् ॥" इति । आवेदनकाले अभिहितपद भाषाकाले न परिवर्तयेत् । यथाह नारद:- 'पूर्व पद परित्यज्य योऽन्यदारम्बते पुन । पदसक्रमणाग्ज्ञेयो हीनादी स वै नर ॥" इति । हीनादी दण्ड्य न तु हीनार्थ । "सर्वेष्वर्थनिगादेषु वाक्छलेनावमीदति । पशुस्त्रीभूम्यूणादाने शास्योऽप्यन्न हीयते ॥" 1 After इति the following lines are added in च, छ, ८-तस्यासमवे कात्यायन-- चेत्यतिभूनास्ति काययोग्यस्तु वादिन । स रशितो दिनस्याने दद्याद् मृन्याय वेतनम् ॥ इति । “ अथ ·" ६८ विष्णुस्मृति इति । ' अभियोगमनिम्तीर्य । इत्यस्यापपाद -"कुर्यात् प्रत्यभियोग च क्ल्हे साहसेपु च " इति । अन्य फलमा नारद:- " पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियत स्यात् स दोपभाक् । पश्चाद्य सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरु ॥" इति । युगपत् प्रवृत्तो तु द्वयोरपि तुल्यो दण्ड । रहे साहसे चेर युगपत् सप्रवृत्तयो । निगेपश्चेन रभ्येत विनय स्यात् समम्तयो ॥" इति । मिल्याभियोगिन्याह योगीश्वर:--" मियाभियोगी द्विगुणमभियोगाद्धन बहेत् " इति । सपण- निटेऽप्याह- " सपणश्चेद्विवाद स्यात तन हीन तु दापयेत् । दण्ट च भ्यपण चेन धनिने धनमेव च ॥" इति । अनेराभियुक्तार्थापनेऽप्याह- निनुते निग्गिल नेक्मेक्देशविभापित । दाप्य स नृपेणार्थ न ग्राह्यम्त्वनिवेदित ॥" इति । पूर्गावरकार्ययोगिनलमार--- संविधरिसादेषु वरवत्युत्तरा रिया । आग प्रतिग्रहे ग्रोते पृा तु बनवतरा॥" इति । व्यपहारदगिना बगरमार- " नृपेगापिाता पूगा श्रेणयोऽर उरानि च । पूर्व पूर्व गुर जेय याहाररिया नृणाम् ।।" पिगरननीय यागनाह- 'पद्रपारिरिनियंजन व्यरगन् नियन्येन । मनामनगमाग्यो गालामथा ।। मनानं यमनियम नारियति । मपटाना या न मिया" " ·तृतीयोऽध्याय इति । यत्तु, , . - "गुरो शिप्ये पितु पुत्रे दपत्यो सामिभृत्ययो । विरोधे तु मिथस्तेपा व्यवहारो न सिध्यति ॥" इति, तत् दृष्टादृष्टविरोधाभिप्रायेण , न तु अत्यन्तामिद्धयभिप्रायेण , तेषामपि विषयविशेषे व्यवहारस्येष्टत्वात् । यथा अशास्त्रीयताडने गुरशिप्ययो , पैतामहधनादाने पितापुत्रयो , स्त्रीधनोच्छेदने दपत्यो , 'भृत्यदाने स्वामिभृत्ययोरित्यादि । यदपि, "एक्स्य बहुभि साधं स्त्रीणा प्रेप्यननस्य च । अनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्भिरदाहृत ॥" इति, तदनेकार्थे बहुभि , भर्तरि विद्यमाने कुलस्त्रीणा, स्वामिनि विद्यमाने प्रेप्यस्य च व्यवहारासिद्धयभि- प्रायेण, न तु गणद्न्यापहारादौ बहुभि , गोपशौण्डिकादिस्त्रीमि , अर्थादिनियुक्तस्य प्रेप्यस्य चेति ॥ ७४ ।। राजा च सर्वकार्येषु सांवत्सराधीनः स्यात् ॥ ७५ ॥ देव- ब्राह्मणान् सततमेव पूजयेत् ॥ ७६ ॥ वृद्धसेवी भवेत् ॥७७ ।। यज्ञयाजी च ॥७८॥ राजा पूर्वोक्त । सर्वकार्येषु सैक्क्वैिदिकेषु । सावत्सरो ज्यौतिपिक , तदधीन स्यात् , तदुदित- ग्रहनक्षत्रादिपूजनपर स्यात् । चकारान्मन्त्रिणोऽपि । राजधर्मप्रस्ताव एव राज्ञ पुनस्पादान तम्य तदावश्य- कत्वगोधनार्थम् । यथाह योगीश्वरः- "ग्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छाया पतनानि च । भावाभावौ च जगतस्तस्मात् पूज्यतमा ग्रहा ॥" इति ॥ ७५॥ देवान् विष्ण्यादीन् ब्राह्मणान् स्नातकाश्च सतत निरन्तरमेव पूनयेत् । यथाह मनु:- "आवृत्ताना गुरतुराद्विप्राणा पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो टेप निधि झोऽभिधीयते ।।" ब्राह्मणान् पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिर । विद्यवृद्धान् विदुपस्तेषा तिष्ठेच शामने ॥" " इति ॥ ७६ ॥ मान-य 1 भृनिदाने-घ 3 This verse is read after ATETIT 9441877, etc, inq, 7 १ ·विष्णुस्मृतिः वृद्धानां मानेश्वर्यचयोवृद्धानां विप्राणां सेवाशीलः स्यात् । यथाह मनु:- "वृद्धांश्च नित्य सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् । वृद्धमेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥" इति ॥ ७७ ॥ यन्नानां ज्योतिप्टोमादीना यजनशीलो भवेत् । चकारात् भोगधनदानशीलश्च । यथाह मनु:- "यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणे. । धर्मार्थ चेर विप्रेभ्यो दद्याद्भोगान् धनानि च ॥" इति ॥ ७८ ॥ न चास्य विपये ब्राह्मणः क्षुधार्तोऽवसीदेत् ॥ ७९ ॥ न चान्योऽपि सत्कर्मनिरतः ।। ८०॥ "न अस्य राजो विपये देगे ब्राह्मणः श्रोत्रियः क्षुधातों नाबमीदेत् , न क्लिश्येत् । यथाह मनु:- च सुपास्य ससीदेच्छोरियो विपये वसन्" इति । चकारादश्रोत्रियोऽपि ॥ ७९ ।। अन्य. क्षत्रियादिरपि सत्कर्मगु इज्याध्ययनदानेषु नित्य वृत्त्यधर्मपरिहारेण रतो राजो विषये क्षुग न सीदत् । नेद ब्रामणादीन् मत्युपदिश्यते ; प्रक्रमनिरोधात् । किंतु राजानं प्रत्येप; तर पर सनन्धरणात् । यथा मनु:- "यम्य राजम्नु रिपये श्रोत्रिय सीदति क्षुधा । तम्यापि तत् सुपा राष्टमचिरेणावमीदति ।।" इति । ततश्यायमर्थः-राजा यथा म्वपिपये वामणादि क्षुधा नावमीदेत , तथा उर्यादिति ।। ८० ॥ ब्रामणेभ्यश्च भुवं प्रतिपादयेत ॥ ८१॥ येषां च प्रतिपादयेत् तेषां म्यवंदयान् भुवः परिमाणे दानच्छेदोपवर्णने घ पटें ताम्रपट्टे या लिपितं स्वमुद्राधिनं पागामिनृपतिविज्ञापनार्थ दद्यात् ।।८।। अनरमायाः। तमगम्य धेत्रियम्य । नागदन्ये यश्च । तीवनपर्याप्तां भुवं सम्य- सत्यदों निगदया दपन । यथा' मनु:- .

·- तृतीयोऽध्याय ननु प्रतिपादिताया अपि भुर परेणापहारे तदवसादस्तदवस्थ एवेत्यत आह । येषा ब्राह्मणादीना भुव दद्यात् , तेषा यक्ष्यमाणरक्षण शासनपत्र दद्यादिति सबन्ध । चतुर्थ्यर्थे पष्ठी । स्ववश्यान् पित्र दीन् त्रीन् , बहुवचनसामर्थ्यात् । चकारात् सप्रदानवश्यान् आत्मान च । भुव क्षत्रादिकाया । प्रमाण निरर्तनादि परिमाणम् । दीयत इति दानम्, भूम्यादि । तस्य छेद अपहार उपवर्ण्यते प्रत्यवायजनकतया येन शास्त्रेण वक्ष्यमाणलक्षणेन, तत् दानच्छेदोपवर्णनम् । यद्वा दानस्य भूम्यादै छेद अवच्छेद नद्याघाटादि , तस्योप- वर्णनम् । 'पूर्वतोऽमुकनद्या , पश्चिमत अमुकोद्यानस्येद' क्षत्रम् ' इत्येवमादिवाक्यक्दम्बकम् । चकारात् ' मत मेऽमुरुपुत्रस्य यदवोपरि लेखितम् ।" इति स्वहस्तम् । शाकनृपातीतसवत्सररूप रविचन्द्रोपरागादिरूप च कालम् । पटे कार्यासिके वस्त्रखण्डे , ताम्रपट्टे ताम्रफलके या, उत्कीर्णवर्णेलिखित, मुरव्यमन्त्रिणा तद्वारा लेखयित्वेति यावत् । स्वमुद्रा, हसराहादिका, तया अङ्किन सोपरि चिह्नित च कृत्वा आगामिना विप्यता नृपाणा विज्ञापना) " दानाच्छेयोऽनुपालनम् ॥ इति प्रार्थनार्थं दद्यात् । यथाह योगीश्वर दत्त्वा भूमि निबन्ध वा कृत्वा लेस्य तु कारयेत् । आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिव ॥ पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिह्नितम् । अभिलेख्यात्मनो वश्यानात्मान च महीपति ।। प्रतिग्रहपरीमाण दानच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्तकालसपन्न शासन स्थापयेत् स्थिरम् ||" इति । व्यास:--- स्थान वशानुपूर्वी च देश ग्राममुपागतान् । ब्राह्मणास्तु तथा चान्यान् मान्यानधितानपि ॥" स्थान राजधानीम् । उपागतान् , तत्काल आगन्तुकान् । " कुटुम्बिनोऽथ कायस्थान द्यूतवेद्यमहत्तरान् । मेदचाण्डालपर्यन्तान् सर्वान् सबोधयन्निति ॥ मातापित्रोरात्मनश्च पुण्यायामुक्सूनवे । दत्त मयामुकायाद्य दान सब्रह्मचारिणे ॥ अनाच्छेद्यमनाहाय सर्वमागविवनितम् । चन्द्रार्कसमकालीन पुत्रपौत्रान्वयागतम् ।। 1 अमुरुस्थानस्येद-छ कारयेत्-च ,ट ·४ . विष्णुरमृतिः दातुः पालयितुः स्वर्ग हर्तुर्नरकमेव च । पप्टिनर्पसहस्राणि दानच्छेदपल लिसत् ॥ स्वमुद्रापर्पमामादिनाध्यक्षाक्षरान्वितम् । एवविध राजकन शासन समुदाहृतम् ॥" इति । भाग ; चतुर्धरिस्महत्तमादिलभ्यै विशेषेण वर्जितम् । मासाधं पक्षः । दिनाध्यक्षो वार । शासन- पालेगश्च सन्धिविग्रहाधिकारी ; न तु य कश्चित् । तथाच स्मृत्यन्तरे- " सन्धिविग्रहकारी तु भवेद्यस्तस्य लेखक | स्वयं राजा समादिष्ट स लिखेद्राजशासनम् ॥" इति । अनेन भोगातिगयेन फलातिशय उपपादित ॥ ८२॥ परदत्तां च' भुवं नापहरेत् ॥ ८३ ॥ ब्राह्मणेभ्यः सर्व- दायान्' प्रयच्छेत् ॥ ८४ ॥ सर्वतस्त्वात्मानं गोपायेत् ॥ ८५ ॥ सुदर्शनच स्यात् ॥ ८६ ॥ बामणानरमादे प्रकारान्तरमप्याह । परैरन्यनृपतिभिर्दता भुवं प्रामक्षेत्रादिकां नापहरेत् ; पान्येदेव । चमारान् म्बदत्तामपि ; म्यदत्ता परदत्ता वा यो हरेल यमुधराम् । पष्टिरपमहयाणि विष्ठाया जायते तिमि ॥" इति स्मरणात् ॥ ८३॥ किंन, दीयन्त इति दाया विविधविषया तान् नामणेभ्य प्रयच्छेत् प्राण प्रत्यारत्या दपार । यथाद योगीश्वरः- दृष्टा ज्यातिष्टिो चपान् दद्याद गा कापन महीम् । मंभिरानि च नया प्रियेभ्यो गृहाणि च ॥" जी॥ ८ ॥ गर्ददी पानगव्यानादिर च्यामान गागा । यथादामभामरमें मनु:- " प्रपन गुन पानमन्यामापुर। पार प्रगाने ninthin . " ·अगदाः रोगनाश- तृतीयोऽध्यायः इति । यद्यपि " सर्वत एवात्मानं गोपायेत् " इति श्रुत्या साधरण्येनैवात्मरक्षणं विहितम् ; तथापि तस्यापद्धर्मविषयकत्वेनानापद्यपि राज्ञामरिबाहुल्येन सर्वकालमवधानविधानायेदमुच्यत इति नानर्थक्यमिति तुशब्दार्थः ।। ८५ ॥ सुदर्शनः ; विशिष्टवेपाभरणः भवेत् । दिदृक्षूणां सुलभदर्शन इति वा । चकारात् बलदर्शननिरतश्च भवेत् । यथाह मनु:- अलंकृतश्च संपश्येदायुधीय पृथग्जनम् । चाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ॥" दति ॥ ८६॥ *विपनागदमन्त्रधारी च ॥ ८७ ॥ नापरीक्षितमुपयुज्यात् ।। ८८ ॥ स्मितपूर्वाभिभापी स्यात् ॥ ८९ ।। वध्येष्वपि न ,कुटी- माचरेत् ॥ १० ॥ यदुक्तं 'सर्वतस्त्वात्मानं गोपायेत् । इति, तदुपायमाह । विपन्नाः विषनाशकाः, काश्च ये मन्त्राः, तद्धारणशीलो भवेत् । चकारात् विषनरनधारी च भवेत् । यथाह मनु:- 4" वियन्नरगदैश्चास्य सर्वद्रव्याणि शोधयेत् । विपन्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥" इति ।। ८७ ॥ किंच परिचारकैरपरीक्षितमन्नादि नोपयुज्यात् नोपभुञ्जीत । अपरीक्षितनिषेधेन परीक्षितमभ्यनु- ज्ञायते । यथाह मनु:- तत्रात्मभूतः कालज्ञैरहार्यः परिचारकैः । सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मन्त्रैर्विपापहः ॥" इति ॥ ८८॥ मितपूर्वमभिभाषितुं शीलमस्य तथा स्यात् ॥ ८९॥ वध्येषु चौरादिप्वपि स्वयं कोपावेशलक्ष्म नाचरत् ।। ९० ॥ अपराधानुरूपं च दण्डं दण्डयेषु दापयेत् ।। ९१ ॥ 'सम्य- ग्दण्डप्रणयनं कुर्यात् ।। ९२ ॥ 1 इत्यसाधारण्येन-ख, घ, च, ज. विपनागम-च, ट. आवहेन्-~ज. विपभागादैः-स, ग; ट outs from here up to the end of the commentary on Sutra 92. सम्यक् च-ज. -- 5 च omitted in ज.

·७० विष्णुस्मृति. तर्हि कय तेपा दमनमित्यत आह । दण्ड्येषु दण्डाहेपु अपराधानुरूपम् अपराधे चौर्यादौ अनुरूप येच, 'महायसि महीयासम् , अल्पीयमि अल्पीयास दण्ड दमनफ्ल्क क्रियाविशेष दापयेत् भृत्यादिद्वारा प्ररयेत् । चकारात देशकालपयोऽस्थाद्यनुरूप च । यथाह योगीश्वरः- जात्वापराध देश च काल वलमथापि वा। वय कर्म च वित्त च दण्ड दण्ड्येषु पातयेत् ।।" " इति ॥ ९१॥ त . तर्हि किं दण्डे प्रयोगकर्तृत्वमेव राज ? इत्यत आह । यत्र " गृहीत्वा मुसल राजा सकृद्धन्यातु स्वयम् " इत्यादिगिोपविधानमम्ति, तत्र स्वयमेव सम्यक् यथा दण्टन भवति, तथा दण्डप्रणयन कुर्यात् । अन्यत्र भृत्यादिद्वारेच दापयेत् , न स्वय कुर्यात् । यद्वा अपराधानुरूपे दण्डे कृतेऽपि यदि दण्ड्यस्य दुर्वृत्ततया दमन न भवति, तदा कथमित्यत आह-सम्यग्दण्डप्रणयन कुर्यादिति । सम्यक् यथा दण्ड्यस्य दमन भवति, तथा दण्टप्रणयन उर्यात् , दण्टस्य दमनार्थत्वात् । यथाह गोतमः :-"दण्डो दमनादित्याहु, दमयेत् " इति ॥ ९२ ॥ द्वितीयमपराधं न स कस्यचित् क्षमेत ॥ १३ ॥ स्वधर्मम- पालयन् नादण्डयो नामास्ति राज्ञाम् ॥ १४ ॥ तेनादान्तान् " चत्वारो या त्रयो वापि यद् अ॒युर्वेदपारगा । म धर्म इति विजेयो नेतरेषा सहमग ।।" इन्यादिपन्यादिवास्यान् कयचिदेगिननानगृतेऽपराधे 'रानन् , न दण्ठ्योऽयमम्मद्वचनात् । इत्यादिवेद- चिन्मयाननम्या धर्मत्यमनुसन्धानी राना यमनुनानाति · दण्य, मुक्तोऽसि त्वम् , गच्छ यथेच्छम् । इति, नम्य यम्य कम्यविन् ग्रानादेरपि द्वितीयमपराध म राना न क्षमेत । अनेन प्रथमेऽपराधेऽनुन्नानमप्यनु- ज्ञान भवति । यथाद गौनमः---" अनुज्ञान या वेदविरसमुदायपचनात् ॥ इति । राजधर्मेषु पुनम्नच्छन्देन गागमर्श जन्येन नियुक्तादिना धान्नमपि म्यय न क्षमेतेत्येवमयः । यमाह मनु:- अमान्य प्रावियाको या य कुर्यात् कार्यमन्यथा । ना पय नृपति उन मद्य च दण्टयेत् ।।" 11९३॥

·अभ्यवस्यति, तदा निर्भय प्रवर्तत इत्यर्थ । दण्डाधिष्ठातृदेवतास्वरूपनि व्यास “ इति । राजान्तरेण गुस्तल्पगमनादौ भगादिना चिहिनमपि, अन्यो राजा पापसारण पृच्छेदिति र प्रजास्तत्र विवर्धन्ते नेता चेत् साधु पश्यति ॥ १५ ॥ 'सुहृत्स्वजिह्मः लिग्धेपु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ १० ॥ यन राष्ट्रे दण्ड निर्भय अप्रतिहत चरति प्ररर्तते, तर प्रना विशेषाद प्रवर्ततामित्यत आह---नेता चेत् साधु पश्यतीति । नेता राजा यदि मापुर- तृतीयोऽध्याय ७१ अत्रेर हेतुमाह । सपर्णाश्रमादिविहित धर्ममपालयन् अर्वन् राज अदण्ड्यो नाम नास्ति । यथाह योगीश्वर:- " अपि भ्राता सुतोऽव्यों का श्वशुरो मातुरोऽपि वा । नादण्ड्यो नाम राजोऽम्ति धर्माद्विचलित स्वकात् ।। " इति । एतदपि मातापितृयतिरेकेण । तथा च शङ्ख'- " अदण्ड्यौ मातापितरो स्नातकपुरोहितपरिनानक वानप्रस्था श्रुतशीलशौचाचारयन्त , ते हि धर्माधिकारिण ” इति । इदमपि दमदण्डाभिप्रायेण । याद बृहस्पतिः- गुरुन् पुरोहितामात्यान् वाग्दण्डेने दण्डयेत् । विवादिनो नराश्चान्यान् वाग्दमाभ्या च दण्डयेत् ।।" इति । पूर्व सीक्वचनपरामशेऽप्यत्रेय बहुवचनमेकेन राज्ञा क्थचित् दण्डितोऽप्यनेनासौ दण्डनीय होय. मर्थम् । तच कैमुतिकन्यायेनाह कात्यायन:- " सचिह्नमपि पाप तु पृच्छेत् पापस्य कारणम् । 'तदा दण्ड नियुञ्जीत दोपमाक्षिप्य मूलत ॥" चिह्नहित पाप पृच्छेदियुक्त भाति ॥ ९४ ॥ यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भया स्वराष्ट्र न्यायदण्डः स्याद् भृशदण्डश्च शत्रुषु । T छ मान्यान्च, ३ वृत्ति-ज

·विष्णुस्मृतिः
त्रिगुणात्मकत्वमभिहितम् । तत्र श्याम इत्यनेन ताममत्वं, लोहिताक्ष इत्यनेन राजसत्वं, निर्भय इत्यनेन सात्त्वि-
कन्यमभिहितम् । रजम्नमोभ्यामुत्पत्ते, सत्त्वेन च प्रवृत्तरिति ।। ९५ ॥
उक्तदण्डविपये विषयमदर्शननान्यत्रापबादमाह । स्वराष्टे येऽपराधिनः, तेषु न्यायेन देशकालाची-
चित्येन दण्टो यस्य । शत्रुषु शत्रुराष्टेषु भृशमुत्क्टो विनाशको दण्डो यस्य । तथाह मनुः-
" उपरुभ्यारिमासीत राष्टं तस्योपपीडयेत् ।
दूपयेचास्य सतत यवसानोदकेन्धनम् ||"
इति । अन्य कचिदपपादमाह । मुहृत्सु बन्धुवर्गेषु, स्निग्येषु मित्रेषु शत्रुदेशवासिष्वपि, अजिह्मः अटिलमतिः।
तथा ब्राह्मणेषु तद्देशवासिष्वपि क्षमया सहिष्णुत्वेनान्वितो भवेदिति प्रत्येकं संबन्धः । शत्रुदेशगतेप्वप्येतेषु
भृगढण्टो न स्यात् ; निमुन म्वदेशगतेप्वित्यर्थः ॥ ९६ ॥
एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोज्छेनापि जीवतः।
'विस्तीर्यते यशो लोके तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ ९७ ।।
मजासुखे सुग्बी राजा तदुःखे यश्च दुःखितः।
स कीर्तियुक्तो लोफेऽस्मिन् प्रेत्य स्वर्ग महीयते ॥ ९८॥
'इति श्रीविष्णुस्मृतौ तृतीयोऽध्यायः
.
-
.
एवम् 'अथ राजधर्माः, इत्यारभ्याभिहिनं वृत्तमानारो यम्य स तथा । तस्य नृपतेः यशो के
पृथिव्यां पिनीयते पिनारमायाति । यथाग्भमि तैलबिन्दुः । तत्र दृष्टान्तः–शिलान्छेनेति । अपिः इयर्थे ।
गिन्छेन' जापतो विप्रम्य यथा योगायभाये वृत्तमात्रेण यगोलाभः, तथा यथोक्तदण्डेनाल्यकोशम्यानि
गृपनेरिति । मुनिरन्यायपरचे तृक्तिनिरोधः; गिगेन्ठम्य वाग्मंगमाविषयन्यात् ; "विमो जीवेदना-
पदि" युक्रम्य मानये तदभिगनान् । 'अथ राजधर्माः। दृति राजपदेनोपकम्य एवंवृतम्य गाते.'
तुम्हारे गृपनिपटोपादान नद्राजनिगुनानामन्येषामपि यथेक्तधर्मप्राप्त्यर्थम् ; मनुना "राजधर्मान
माश्यामि यथारण भयेन्द्रपः" इति नृपमा रानपातिदेगाभिगनान् ॥ १७ ॥

·तृतीयोऽध्यायः यथोक्तधर्मानुष्ठानस्योक्तोपसंहारेण संयोगान्तरमाह । यो राजा प्रजानां लोकानां सुखे सति तेनैव हेतुना सुखवान् संतोपवान् , यश्च तासां प्रजानां दुःखे सति तेनैव हेतुना दुःखवान् अरतिमान् भवति, स लोकेऽस्मिन् जनपदे कीर्तियुक्तः सन् प्रेत्य प्रायणानन्तरं स्वर्ग ब्रह्मलोकादौ महीयते मोदते । एतेन यथोक्त- धर्मजातस्यैहिकामुप्मिकालकत्वेन सर्वधर्मोत्कृष्टतया अवश्यानुष्ठेयत्त्वमभिहितम् ।। ९८ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसथीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डितकृतौ विष्णुस्मृतिविकृतौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां तृतीयोऽध्यायः श्रीमन्महा to वाराणसीवामि omatted in छ. 10 ·६ . चतुर्थोऽध्यायः जालस्थार्कमरीचिगतं रजः 'बसरेणुसंज्ञकम् ॥१॥ 'तदष्टकं लिक्षा ॥२॥ तत्त्रयं राजसपः॥३॥ तत्त्रयं गौरसर्पपः ॥४॥ पूर्वाध्याये 'दण्ड दण्डयेषु दापयेत् । इत्युक्तम् । स च दण्डो द्विविध ---शारीर अर्थदण्टश्च । यथाह नारद:- शारीरश्वार्थदण्टश्च दण्टस्तु द्विपिन म्मृत । शारीरस्ताडनादिस्तु मारणान्त प्रफीतित ॥ कामियादिम्त्वर्थदण्ड सर्वस्वान्तम्तयेन च ॥" इति । तत्रार्थदण्डे अपेक्षित परिमाण चतुर्थाध्यायेनाह । जाल गवाक्ष । तत्र तिष्ठन्तीति जालस्था , ते चामरीचय सूर्यविरणा , तद्त तर परिदृश्यमान यत् सूक्ष्म रज , तत् त्रसरेणुसजस्म् , सना यस्य तत् तथा । तत् मनपरिमाणाना पूर्वावधिभृतम् । यथाह मनु:- "जारान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्म दृश्यते रन । प्रथम तत् प्रमाणाना त्रमरेणु स उच्यते ॥" . जसरेणुरिति इति ॥ १॥ तेषा उमरेणनाम् , अष्टम् अष्टाना समुदाय , रिक्षा म्वेदन.माण्डम् ।। २ ।। तामा निकणा त्रय रानमर्पयों रानिश भाति ॥ ३ ॥ तेपा रानमर्पयाणा त्रय गौरमर्षप सिद्धाय । गौरपट न्यूनाधिपरिमाणाना रक्तादीना व्युतामाय ॥४॥ तत्पदक' ययः ॥ ७॥ तत्वयं कृष्णलम् ॥ ६ ॥ तत्पनकं मापः ॥ ७॥ तद्वादशकमक्षार्धम् ॥ ८॥ अक्षार्धमेय सचतुर्मापर्क सुवर्णः ॥१॥पतुःसुवर्णको निष्कः ॥ १० ॥ 7-717 प्रयम्-18 गन- - ·. चतुर्थोऽध्याय तेपा गौरसर्पपाणा पदक पण्णा समुदाय यव । सोऽपि न सूक्ष्म , न स्थूल , किंतु मध्य एव । यथाह मनु:-"सर्पपा पड़ यवो मध्य " इति । गौरसर्पपादीना न स्थूलसूक्ष्मत्व स्पष्टम् । यवस्य तु तत् स्पष्टमुपसहतुं शक्यमिति तस्यैवोपादानम् । तदपि स्थूलस्थूलतरम्थूलतममूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतम इति षट्क्स्य परिहारेणोपादेयम् ॥ ५॥ तेपा यवाना वय त्रयाणा समुदाय , कृष्णरम् । कृष्ण लतीति कृष्णल गुञ्जा। सापि मध्ये ॥६॥ तेपा कृष्णलाना पञ्चक पञ्चाना समुदाय , माप ॥ ७॥ तेषा मापाणा द्वादशक द्वादशाना समुदाय , अक्षार्धम् । अक्षार्धमिति च रूढा सज्ञा । न तु "ते पोडशाक्ष कर्पोऽस्त्री" इति त्रिकाण्डीपरिभाषितषोडशमापात्मकसुवर्णपर्यायाक्षस्यार्धमिति यौगिकी, द्वादश- मापात्मक्त्वेन पादोनसुवर्णत्वात् , चतुर्विंशतिमापम्याक्षस्याप्रसिद्धेश्च ॥ ८॥ अक्षार्धमेव द्वादशमापक सचतुर्मापक चतुर्भिर्मापकै सहित षोडशमाप , सुवर्ण । स एव च निस्तोऽक्षश्चेत्युच्यते , " सुवर्णबिस्ती हेग्नोऽक्षे” इति त्रिकाण्डीस्मरणात् । कुरुदेशे पुन निस्तशब्देन पल- मुच्यते , “कुरुतिस्तस्तु तत्पले " इति तस्येव स्मरणात् । वृहस्पतिस्तु सुवर्णशब्दार्थमन्यथैवाह- " ताम्रकर्पकृता मुद्रा विज्ञेय कार्षिक पण । स एव ताम्रिका प्रेक्ता ताश्चतस्रस्तु दानक । ते द्वादश सुवर्णस्तु दीनाराख्य स एव तु ॥" इति । कात्यायनोऽपि- "कापणोऽण्डिका ज्ञेया ताश्चतप्रस्तु दानक । ते द्वादश सुवर्णस्तु दीनारश्चित्रक स्मृत ॥" - इति ॥ ९॥ पल चत्वार सुवर्णा पूर्वोक्ता यस्मिन् स चतु सुवर्णको निष्क उच्यते । तदेव च परम् ; सुपर्णाश्चत्वार " इति मानवात् ।' निष्कपल्योस्तुल्यपरिमाणताप्रत्ययात् राघवाभिसधिना च न पृथक् सज्ञारणम् । "सुवर्णरजतपरिमाणयोरन्तरा सूत्रकरण चोभयविधस्यापि निष्कस्य चतु सौवर्णिकत्वाभिधानाय । अत एव मनुयोगीश्वराभ्या रजतपरिमाणेऽपि चतु सोनर्णिको निष्क "निष्फ सुवर्णाश्चत्वार " इत्युक्तम् । यद्यपि "साप्टे शते सुपर्णाना हेग्न्युरोभूषणे पले । दीनारेऽपि च निष्कोऽत्री" इति निकाण्डीस्मरणात् निष्कशब्दो नानार्थ , तथापि दण्डविधावयमेव मुग्व्य इत्यम्येर लक्षणाभिधानम् । यथा बृहस्पतिः- सख्या रश्मिरजोमूला मनुना समुदाहृता । कार्पापणाना सा दिव्ये नियोज्या पिनये तथा ॥" “ मुरगर परिमाणोऽपि चतु मोवर्णिको फल्य,ज 1 पदकण्यापरिगणनमुपादयम्-घ ·विष्णुस्मृतिः न' । व्यानम् सुवर्णनिक्योरभयोरप्यन्यथा परिमाणमाह- "पगन्यष्टो मुपर्णानु सुवर्णास्तु चतुर्दश । पर नि प्रमाण तु यामेन परिकीर्तितम् ।।" इति । दीनारपरिमाण नु स्मृत्यन्तरे- " दीनारो रुपवरष्टाविंगत्या परिकीर्तित । मुवर्णमततितमो भागो रूपममुच्यते ।।" इनि। पात्यायनगृहस्पतिभ्यामष्टानत्वारिदारपणक सुवर्णापरपर्यायो दीनारोऽभिहित । स ताग्निक पप, " तागाजता मुद्रा " इति परमान् । अनेन तान्यसुपर्णगन्नोऽपि न्याम्यात । प्रस्तुतस्तु द्वारिंशत्गृष्ण- समकायापारिको निको वराहापरपर्यायो निप्पद्यत इत्यलम् ॥ १० ॥ हे कृष्णले समधृते रूप्यमापकः ॥ ११ ॥ तत्पोडशकं धरणम् ॥१२॥ ताम्रकार्पिका कापिणः ॥ १३ ॥ दानी रतनपरिमाणमाह । पृति दे रणले समभृते तुन्यपरिमाणे भरत ण्य ; तथापि म यम परिमग मध्यमपी मापको भनि । -य न रानमर्पपाटीना यानाना त्रयाणामपि गेप , सुनाशिरिम निरपरिमणामने तेषामपि पायापरी । यद्यपि मधुले मृगे या वे रणले तुल्य पग्मिी भरत प, धारि म गमाग्मिाण प्राप्ये, यांगाधराये योपु नविशेषणम्य गोषयात् । योऽपि गरना."- ज्याTeam" "नि Turma I am infinAm ॥॥ जन्यथा ·चतुर्थोऽध्यायः ७७ तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याविंशतिस्तुलाः । आचितो दश भाराः स्युः शकटो भार आचितः ॥" इति ।। १२॥ . , " कर्पः पोडशमाषः पलचतुर्थोऽशः ; “ ते पोडशाक्षः कोंऽस्त्री पलं कर्पचतुष्टयम् " इति स्मरणात्। कणोन्मितः कार्षिकः। ताम्रश्वासौ कार्षिकश्चेति ताम्रकार्षिकः । कर्पपरिमिततामनाणकः कार्षापण इत्यर्थः । इष्टापूर्तमितिवदाकारश्चान्दसः। यथाह वृहस्पति:--" ताम्रककृता मुद्रा विज्ञेयः कार्पिकः पणः” इति । स कापणस्तु तानिका, ताम्रिकः, अण्डिका, पणश्चेत्युच्यते; “ कार्यापणस्तु विज्ञेयम्तानिकः कार्षिक: पणः” इति मनुस्मरणात् ; स एव तानिका प्रेक्ता ताश्चतस्रस्तु दानक." इति वृहस्पतिस्मरणात् ; “ कार्पापणोऽण्डिका ज्ञेया " इति कात्यायनस्मरणात् । यत्तु " पणोऽशीति- कपर्दकः" इति, तदुपचारात् तन्मूल्यमेवाभिधत्ते । पोडशपणः कापिणोऽपरोऽप्यम्तीत्याह कात्यायन: " कार्यापणो दक्षिणस्यां दिशि रौप्यः प्रवर्तते । पणैर्नित्रद्धः पूर्वस्यां पोडशैव पणाः स तु ॥" इति । पोदशपणमूल्यरजतनिर्मितः पोडशपण एव चा दिग्भेदेन व्यवस्थित इति । यत्तु " मापो विंगतमो भागः पणस्य परिकीर्तितः" इति, तत् पञ्चसुवर्णपलपक्षे; " पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तिताः " इति योगिस्मरणात् । एवं च यद्यपि सुवर्णाशविस्तकर्यपणकार्यापणशब्दाः समानार्थाः, तथापि कर्यपणकार्या- पणशब्दाः ताम्रविपया एव ; सुवर्णाक्षविस्तशब्दाः सुवर्णविषया एवेति व्यवस्था । वृहत्पराशरस्तु अष्टादशमिर्मायैः कर्षमाह- " पञ्चगुञ्जो भवेन्मापः कोऽष्टादशभिश्च तैः । तैश्चतुर्भिः पलं प्रोक्तं दाने माने च पेशसः [[" इति । पेशस: सुवर्णस्य। एवं द्रव्यान्तरेप्वपीदं परिमाणमूहनीयम् ॥ १३ ॥ पणानां वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं स्वेप चोत्तमः ॥१४॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ चतुर्थोऽध्यायः पणानां कापिणानां साधे द्वे शते प्रथमसाहसः । पणानां पञ्च शतानि मन्यमयाहसः। पणानां सहनमुत्तमसाहसो दण्डः । इदममतिपूर्वापराधे । मतिपूर्वापराधे तु योगीश्वरोक्तम् --- 1हेन:-च, ट. सहलावेन-द. अवैष्णवे चतुर्थोऽध्यायः---, ग; वैष्णवे धर्मशास्त्रे चतुर्थ शरणम् --3, इदमसति-स, ग, ट. 5 गति-र, ग, . - ·विष्णुस्मृति " साशीतिपणसाहस्रो दाड उत्तमसाहस । तदध मध्यम प्रोक्तस्तदर्धमधम स्मृत ॥" इति द्रष्ट यम् । अत्र विशेपो नारदीयः- चतुर्विशावर पूर्व पर पण्णवतिर्भवेत् । शतानि पञ्च चतुरो मध्यमो द्विशतावर ॥ साहस्रस्तूतमो ज्ञेय स तु पञ्चशतावर । त्रिविध साहसेप्वेव दण्ड उक्त स्वयमुना ॥ इति । कात्यायन:- सुवर्णशतमेक तु वधाहों दण्डमईति । अङ्गच्छेदे तदर्ध तु विवासार्हतदर्धकम् ॥" " " इति । मनु- " " कार्पापण भवेद् दण्ड्यो यत्रान्य प्राकृनो जन । लत्र राजा भवेद् दण्ड्य सहसमिति धारणा ॥" इति । कात्यायन माप पादो द्विपादो वा दण्डो यत्र प्रकल्पित । अनिर्दिष्ट तु सौवर्णं माषक तत्र कल्पयेत् ॥ यत्रोक्तो मापको दण्डो राजत तत्र कल्पयेत् । मध्यमान तु रौप्य स्यादधमान तु ताम्रकम् ||" इत्याद्यपधेयम् ॥ १४ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीपसिष्ठपशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकपोत्साहित श्रीवाराणसीवासिपर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डितस्नी विष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्या वैजयन्त्या चतुर्थोऽभ्याय ·पञ्चमोऽध्यायः अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्ज' सर्वे वध्याः॥१॥ न शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः ॥२॥ एवं पूर्वाध्यायेनार्थदण्डं निरूप्य शारीरदण्डं निरूपयन्नेव तदुभयविनियोगमष्टादशस्वपि व्यवहारपदेषु पञ्चमाध्यायेनाह । तत्र शारीरो दण्डो दशधा ; " शारीरो दशधा प्रोक्तः" इति स्मरणात् । 'नायं नियमः; बन्धनाङ्ककरणकर्मकरणबन्धनागारप्रवेशनताडनमुण्डनादीनामन्येषामपि दर्शनात् । तत्र नवविधमाह मनुः- दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥" इति । तथा- " शिरसो मुण्डनं दण्टस्तस्य निर्वासनं पुरात् । ललाटे वाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन तु ॥" इत्यादि तत्र तत्रावधेयम् । तत्राप्टादशानां व्यवहारपदानामुपजीव्योपजीवकभावाद्यभावात् पाठक्रमस्यातन्त्रत्वेन पूर्व साहसदण्डोपक्रमाच साहस एव तावत् शारीरदण्डविनियोगमुपक्रमते । तल्लक्षणमाह नारदः-- सहसा क्रियते कर्म यत् किंचिद्वलदर्पितः । तत् साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥ तत् पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं प्रथमं मध्यमं तथा । उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥ फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च । भङ्गाक्षेपोपमद्यः प्रथमं साहसं स्मृतम् ॥ विज्यैस to घ. ब्राझणदण्ट:-ज, 6. क्षेत्रोपकरणस्य to पानानां omitted in स, झ. सवें omitted in ज, ट. नाय to दर्शनात् omitted in प, घ. 6 मादी-ट. 3 ·विष्णुस्मृति. चास पचन्नपानाना गृहोपकरणस्य च । एतेने प्रकारेण मध्यम साहस स्मृतम् ॥ व्यापादो विपशस्त्राद्ये परदाराभिमर्शनम् । प्राणोपरोधि यच्चान्यदुक्तमुत्तमसाहसम् ॥ तस्य दण्ट क्रियापेक्ष प्रथमस्य शतावर । मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञेदृष्ट पञ्चशतावर ॥ उत्तमे साहसे दण्ट सहस्रावर दप्यते । वय सम्बिहरण पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदगच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहस ॥" इति । तत्रोत्तमसाहसे तमाह । अति दण्डविनियोगाधिकार । महापातनिनो ब्रह्महादयो वक्ष्यमाणाश्चत्वार । तेपु ब्राह्मण वर्जयित्वा सर्वे वध्या । वयोऽत्र प्राणनियोगफलको व्यापार । इद च प्रायश्चित्तापरणे , चतुर्णामपि चैतेपा प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । शारीर धनसयुक्त दण्ड धर्म्य प्रकल्पयेत् । " इति मानवात् । चतुर्णामेतेपा ब्राह्मणादीना शारीरो दण्डो वध । धनदण्ड सर्वस्वापहार । एतदुभय समुच्चयस्तु "क्षत्रियादीना ब्राह्मणपधे वध सर्वस्वहरण च” इति बोधायनम्मरणात् । ब्राह्मणस्य तु सम्वापहार एव । न वा , महापातक्युक्तोऽपि न विप्रो वधमर्हति ” इति बृहस्पतिस्मरणात् । महा- पातविपदेनेच सिद्धी सर्वपदोपादान महापातकममेप्यपि वधप्राप्त्यर्थम् । अत एव याज्ञवल्लय:- म्यमार मातुश्च मातुराना स्नुपामपि " 'दत्युपगम्य " छित्वा लिग वधस्तस्य सकामाया स्त्रिया अपि " इत्याह । एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् । इद च कामतो महापातकेषु ज्ञेयम् | अकामतस्तूत्तमसाहसो दण्ड । यथाह मनु:- " इतरे कृतपन्तस्तु पापान्येतान्यकामत । सम्वहारमर्हन्ति समामास्तु प्रयासनम् ॥" इति । इतरे, विप्रातिरिक्ता । प्रशासनम् , या । अयमर्थ -- क्षत्रियादीना कामतो महापातकेषु प्रायश्चित्ता- करणे वर्षम्यापहारी कार्या । प्रायश्चितकरणे तु उत्तममाहसो दण्ड एव । तेषामेवाफामतस्तेषु प्रायश्चिता- करणे सर्वम्वापदार । तत्करणे तु म यममाहसो दण्ड दति ॥ १॥ नामगरमित्या हेतुमाह । शारीर शरीरसनन्धी अङ्गच्छेदादिरपि यतो न ब्राह्मणम्य दण्ड समभेद विप्रम्य प्रादन्ति मनीषिण " इति हारीतम्मरणात् ॥ २ ॥ त्याधुरम्म्य-, " "पितु 1 ·८१ पञ्चमोऽध्याय स्वदेशात् ब्राह्मणं कृतात विवासयेत् ॥ ३॥ तस्य च ब्रह्म- हत्यायामशिरस्कं पुरुपं ललाटे कुर्यात् ॥ ४॥ सुराध्यजं सुरापाने ॥५॥श्वपदं स्तेये ॥ ६॥ भगं गुरुतल्पगमने ॥७॥ कथ तर्हि पातके तस्य दण्ड इत्यत आह । स्वदेशात् स्वाज्ञाधीनात् राष्टात् , वक्ष्यमाण कृत अङ्क चिह्न यस्य, तथाविध जामण विवासयेत् निकासयेत् । यद्वा वाससो विगत विवासा । विपासस रोतीति णिचि कृते " णाविष्ठात् प्रातिपदिक्स्य " इति टिरोप रूपम् । नग्नीकुर्यादित्यर्थ । अथवा वसत्यस्मिन्निति वास गृहम् । विवासयेत् , भग्नगृह कुर्यादिति । एषा चानुसन्धाद्यपेक्षया व्याससमामौ योज्यो ॥ ३ ॥ महापातकविशेषेणाङ्क यवस्थामाह । तस्य ब्राह्मणम्य । ब्रह्महत्यायाम्, ब्रह्मणो नाह्मणम्य हनन ब्रह्मत्या , तस्या जातायाम् । अशिरस्क गिरोहीन पुस्प पुस्पाकृतिम ललाटे कुर्यात् । चकारात् शिरोमुण्डनादि च । यथाह यमः " ब्राह्मणस्यापराधेपु चतुर्वपि विधीयते । शिरसो मुण्डन दण्ड पुरान्निसन तथा ॥ प्रख्यापनार्थ पापम्य प्रयाण गर्दभेन च । ललाटे चाङ्ककरण कुर्यादाना यथानिधि ॥" इति ॥ ४॥ सुराया निविधाया अपि पाने, सुराधन शौण्डिद्धारस्थितध्वनातिमकम् ॥ ५ ॥ श्वपदामारमक स्तेये सुवर्णम्तेये ॥ ६ ॥ गुरुतल्प पितृभार्या । तद्गमने भग भगाकारमक नामणम्य ललाटे या॑दिति प्रत्येक मान्यते । अ. च तत्तनातिना तप्तायसेन कार्यम् । यथाह पोधायन:--" तप्तायमेन ललाटेऽयिन्या पियान्ता- निर्वासनम् ॥ इति । यद्यपि समर्गिगामविशेषो नेत, तथापि येन महापाननिना यम्य समर्ग, “यो येन सम्मत्येपा स तरिहोऽभिनायते " इति कर्मविपाक्माम्यरिझान्, तम्यर बन कुर्यात् ॥ इति प्रायश्चित्माग्यरिताच । इन्मपि प्रायश्चित्तारणे । तत्करणे तूतम दमो दण्ड एव, नाङ्कनम् । यथार मनु: "प्रायश्चित्त तु तुर्माणारयो यर्थ दिनम् । नात्यया राया लाटे म्युष्यातरमनाम ॥" तदनेवारयेत्, .

·८२ " "वम्झनिरोधो ब्राह्मणस्य" इति, तत् निर्वासनकाले वस्त्रादिनावरोध- विष्णुस्मृति इति । यत्तु प्रायश्चित्ताकरणेऽङ्कन क्षनियादीनामप्यन व्यतिरेकेणोच्यते, तत् ब्राह्मणसमानधर्मसवनस्स- क्षरियादिविषयमनयेयम् , इतरेपा वधविधानात् , अङ्कननिषेधाच्च । यथाह उशना:- 'ब्राह्मणस्यापराधेषु चतुको विधीयते । इतरेपा तु वर्णानामङ्कन 'नात्र कारयेत् ॥ महापातकयुक्ताश्च वपदण्डेन शातयेत् ॥" इति । एतदपि कामतो महापातके ज्ञेयम् । अकामतस्तु मनुः- आग सु ब्राह्मणस्येषु कार्यों मध्यमसाहस । पिनास्यो वा भवेद्राष्ट्रात् सद्रव्य सपरिच्छद ॥" इति । आग सु महापातकेषु प्रायश्चित्तकरणाकरणयोर्यथाक्रम मध्यमसाहससद्रव्यविवासने द्रष्टये ॥ ७ ॥ अन्यत्रापि वध्यकर्मणि तिष्ठन्तं समग्रधनमक्षतं विवास- येत् ॥ ८ ॥ कृटशासनकर्तश्च राजा हन्यात् ॥ ९॥ कूटलेख्यका- रांश्च ॥१०॥ तर्हि अपराधान्तरे ब्राह्मणस्य क्थमित्यत आह । वध्य वधार्हम् , वधनिमित्तमिति यावत् । अन्यस्मिनपि कर्मणि वक्ष्यमाणे फूटशासनकरणादौ वर्तमान ब्राहाण समग्रमनपहृत धन यस्य तादृशम् , अक्षतम्, अनारच्छेदादिक्षत विवासयेत् निप्पासयेत् । समग्रधनत्वश्रयणात् नग्नीकरणाद्यसभव । यथाह मनुः- न जातु ब्राह्मण हन्यात् सर्वपापेप्वपि स्थितम् । राष्टादेन बहि कुर्यात् समस्तधनमक्षतम् ॥" इति । यत्तु आपस्तम्मेनोक्तम्- परम् , “अक्षनो ब्राह्मणो व्रजेत् " इति मनुस्मरणात् । तिष्ठन्तमिति शत्रा वर्तमानक्रियस्यैवाय दण्ड । न भूतमावित्रियस्येति गम्यते, "आरम्भे प्रथम दण्ड्य प्रवृत्ती मध्यम स्मृत । यस्य यो विहितो दण्ड स पर्याप्तस्य तद्भवेत् ।।" इति पात्यायनेन तर दण्डान्तराभिधानात् ॥ ८ ॥ ताशे “ प्रिनिपधाच्च-घ अवध्येऽतिकमगि-ज, यध्य क्मणि-झट 2 नोपयुज्यते-घ ·पञ्चमोऽध्याय वाहकर्माण्याह । शासन ‘पटे ताम्रपडे वा लिखितम् । इत्यादिनोक्तम् । तत् ये कृट राजाज्ञा- मन्तरेण स्वेच्छाकल्पित उर्वन्ति, तान् अमात्यादीन् राजा हन्यात् । चकारात् प्रतिभेदकाश्च । यथाह मनु:- कूटशासनकर्तृश्च प्रकृतीना च दूपान् । स्त्रीबालबाह्मणनाश्च हन्याद् हिट्सेपिनस्तथा ॥" इति । यतु योगीश्वरेणोक्तम्-- "तुलाशासनमानाना कटकनाणकस्य च । एभिश्च व्यवहा य स दाप्यो दममुत्तमम् ॥" इति, तत् ब्राह्मणविषयम् , तस्य क्धनिषेधात् । रामपद तस्य हननावश्यकताबोधनाय । यथाह मनु:- अमात्य प्राविधाको वा य कुर्यात् कार्यमन्यथा । तत् स्वय नृपति कुर्यात् त सहस्र च दण्डयेत् ॥" इति ॥ ९॥ 3 राजशासनातिरिक्तमपि व्यावहारिक लेरयम् नउणादिपत्र' कृट कृत्रिम ये कुर्वन्ति, तानपि हन्यात् । यथाह कात्यायन:- "प्रमाणेन तु कृटेन "मुद्रया वापि कूटया ! कार्य तु साधयेयो वे स दण्डयो दममुत्तमम् ।।" इति । स्थावरे विशेपमाह स एव- स्थानरे विक्रयाधाने लेख्य कूर रोति य । स सम्यग् भाचित कार्यों जिहापाण्यनिर्मित ' " इति । चकारात् कूटमाक्षिकारान् कृरसाक्षिणश्च , कूर साक्ष्य तु उर्वाणास्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृप । मनासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मण तु विपासयेत् ।।" इति मनुस्मरणात् । प्रासयेत् मारयेत् । यत्तु योगीश्वरणोत्तम् - पृथक् पृथग् दण्डनीया फूएत्माक्षिणाया। विद्विगुण दण्ड सिम्यो वामयनया ॥" इति द्विगुणदण्डावन, तन् अन्पमाक्षिारविश्यम् ।। १० ।। पत्र-रगय IM-1, ·३उमरगomitrint हन्यात्, धान्य चीरियादि । तत् ये दशभ्य उम्भेभ्य अधिरमपहरेयु, तानपि हन्यात् । रिमतिदंण विष्णुस्मृति 'गरदाग्निदप्रसद्यतस्करान् स्त्रीवालपुरुपघातिनश्च ॥ ११ ॥ ये च धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योऽधिकमपहरेयुः ॥ १२॥ धरिम- मेयानां शतादभ्यधिकम् ॥ १३ ॥ गर ददातीति गरद , विषप्रयोक्ता । अग्निं दातीति अमिद , परगृहदाहहत् । प्रसह्य बगत्कारेण तस्करा परस्यापहारिण । स्त्रीवाल पुस्पा जातिमात्रेण , तान् ये प्रन्ति ते तद्घातिन । तान् "व्यापादो पिपशस्त्राये परदाराभिमर्शनम् । प्राणोपरोधि यच्चान्यदुत्तम साहस स्मृतम् ॥" इति नारदेनेषामुत्तमसाहसत्वमभिपाय, 'वध सम्वहरण पुरान्निर्मासनाइने । तदगच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहस ॥" इति उत्तममाहसक्याभिधानात् । स चानुसन्धाद्यपेक्षया योजनीय । यथा योगीश्वर:--- "क्षेत्रनेश्मनग्रामविनीतगटाहका । रानपल्यभिगामी च दपयास्तु कटामिना । गम्मापाते गर्भग्य पातने चोत्तमो दम । उत्तमो वाधमो वापि पुरपस्त्रीप्रमापणे ॥" इति । चकारान् तादृशत्रीणामपीत्याह स - "पिामिदा पतिगुगनिनापत्यपमापणीम् । निर्णस्रनामोटा हत्या गाभि प्रमापयेत् ॥". इति ॥ ११॥ उम्भ , "ग पोदशमि गारी विशत्या सुम्म उच्यते” इति भविष्यपुराणात् । पचित "उगो द्रोणद्वय य गारी टेणा पोहग” युनम् , ना देगाहर्तृदियमाणम्पामिगुणापे.या योज्यम् । यथाह मनुः पाय दाम्य उम्भेभ्यो हाम्नीऽभ्यधिः य । मोरयामगुण दाप्यम्नम्य व तदनम् ॥" Fमयां तु यश्यति ॥७॥ :

·पञ्चमोऽध्यायः ८५ धरिमेन तुलया मीयन्त इति धरिममेयानि सुवर्णरजतादीनि । तेपा ये मापशतादभ्यधिकमपहरेयुः, तान् हन्यात् । अभिरभिन्याप्त्या आधिक्यम्योत्तरावधिशून्यता गमयति । यद्यपि धरिममेयानि गुडादीन्यपि भवन्ति, तथापि मानवे सुवर्णादिभिरेव तेषां विशेषणान्नान्यसभव । यथाह मनुः- तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः। सुवर्णरजतादीनामुत्तमाना च वासमाम् ॥" इति । आदिशब्दात् रत्नाद्युपसग्रहः। 'सुवर्णरजतादीनामुत्तमाना च वाससाम् । रत्नानां चैव सर्वेषां शतादभ्यधिके वधः ॥" इति नारदस्मरणात् । शतमत्र माषाणामेव ; मानवे " स दण्डं प्राप्नुयान्मायम्" इति मापस्यैवपक्रमात् । शतन्यूने तु वक्ष्यति । यद्यप्येतत् स्तेयदण्डप्रस्तावेऽभिधेयम् , तथापि साहसेऽप्यन्तर्भवतीति नात्रासगतिः।।१३।। ये 'चाकुलीना राज्यमभिकामयेयुः ॥ १४ ॥ सेतुभेदकांच ॥ १५॥ प्रसह्य तस्कराणां चावकाशभक्तप्रदांश्च ॥ १६॥ अन्यत्र राजाशक्तेः ॥ १७॥ स्त्रियमशक्तभर्तृकां तदतिक्रमणी च ॥१८॥ अकुलीनाः अराजबीजिनो दासीपुत्रादयो वा ये राज्यमभिकामयेयुः, तानपि हस्यात् । अभिरत्र कायार्थः। तेन राज्यैकदेशामनायां न वधः, किंतु उत्तमसाहसो दण्ड एवेति गम्यते । चकारात् ये राजकीडाद्यनुर्युः । यथाह कात्यायन:- "राजकीडासु ये सक्ता राजमृत्युपजीरिन । अप्रिय चास्य वक्तारो वधं तेपां प्रकल्पयेत् ।।" इति । राजासनाद्यारोहणे तु म यमसाहसो दण्डः । यथाह योगीश्वर:-" राजयानामनारोदुर्दण्डो म यम. साहसः" इति । कोशापहारे तु बध एव । यथाह मनु:-- “राज. कोशापह्तश्च प्रतिकृलेषु च स्थितान् । घातयेद्विविधैर्दण्ड रेत् सरम्यमेव च ॥" . . इति ॥ १४ ॥ सेतु ; जलप्रवाहबन्यः । स च द्विरिस--सेयो क यश्च । यथाह नारद:- "मेतुस्नु द्विपिरो ज्ञेयः खेयो यन्यन च । तोयपपर्तनान् सेयो क यः म्यान् तजिवननात् ॥" भेदाम-.. 1या-हा ·८६ " विष्णुस्मृतिः इति । तस्य भेदकाः मेत्तारो ये, तानपि हन्यात् ; यदि न प्रतिसंस्कुर्युः । तत्संस्कारे तु उत्तमसाहसो दण्ड एव । यार मनु:- "तडागभेदकं हन्यादप्यु शुद्धवधेन वा । नद्वापि प्रतिसम्कुर्याद् दाप्यश्चोत्तमसाहमम् ॥" प्रति । तडागभेदः सेतुभेदादिना । सेतुभेदकरी तु स्त्रियमपि हन्यात् । यथाह योगीश्वरः- "विग्रदृष्टां त्रियं चैव 'पुरुषघ्नीमगर्भिणीम् । सेतुभेदकरी चाप्यु शिलां बद्धा प्रवेशयेत् ॥" इति । चकारान कोठागारादिभेदकांश्च । यथाह मनु:- कोष्ठागारायुवागारदेवतागारभेदकान् । हम्त्यश्वरथहर्तश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥" दति । कोठं वस्नुसमृहः ॥ १५ ॥ ये प्रमान तस्कराः बलावष्टम्भेन चौराः, तेपामवकाशं निवासस्थानं भक्तमशनं च, प्रकर्षेण जात्या ददति, तांश्च हन्यात् । यथाह मनुः- "ग्रामेष्वपि च ये कचिचीराणां भक्तदायकाः । भाग्यावसाशदाश्चैव माम्नानपि घानयेत् ।। इति । पारान् प्रमझ हन्तणां च । यथाद योगीश्वरः- "भक्तामामाम्युदरमन्त्रोपररणन्ययान् । दत्त्वा चौरम्य या हन्नु नती दम उनमः ॥" हानि ॥१६॥ उन्माधम्य पदागमाः । यदुन चौरामागनमदान हन्यादिति, तत् राजागारन्यत्र; बिना । गायत् भारनिराग्गे न गतिः, नटा प्रामामिनामात्मत्राणाय चौरादिक्षणेऽपि न या इत्यर्थः; "गन पान्मानं मंगाये!" दन्या नक्षल यथारचिटारसस्त्यात् ॥ १७ ॥ भागिमोऽप्यानो निगदमन्यागयो भनां यम्यास्ताम् मनोरमतिकमि परशुरोपभोगटार- मायामा रहिन । याद मनु:- भगमन पिता हाता गगन पमिने।" ये " राना -- ·पञ्चमोऽध्यायः इति । चकारात् वृपलादिगामिनी च । तथाच यम:- वृपलं सेवते या तु ब्राह्मणी मदमोहिता । तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने वन्यघातिनाम् ॥ वैश्यं वा क्षत्रियं वापि ब्राह्मणी सेवते तु या । शिरसो मुण्डनं तस्याः प्रयाण गर्दभेन तु॥" इति । बृहस्पतिः- गृहमागत्य या नारी प्रलोभ्य स्पर्शनादिना । कामयेत् तत्र सा दण्ड्या न तस्य हि दमः स्मृतः । छिन्ननासोष्ठकां तु परिभ्रम्याप्सु मज्जयेत् " इति ॥ १८ ॥ .. । हीनवर्णोऽधिकवर्णस्य येनाङ्गेनापराधं कुर्यात् तदेवास्य 'शातयेत्॥१९॥ एकासनोपवेशी कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः ॥२०॥ निष्ठीव्योष्ठद्वयविहीनः कार्यः ॥२१॥ अवशयिता च गुदहीनः ॥२२॥ एवं साहसे दण्डो निरूपितः । इदानी दण्डपारुप्ये तं प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह नारद:- " परगात्रेप्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । भस्मादिभिश्योपघातो दण्डपारप्यमुच्यते ॥" इति । तदपि त्रिविधम् - "तस्यापि दृष्टं त्रैविध्यं हीनमध्योत्तमक्रमात् । अवगोरणनि.शङ्कपातनक्षतदशने ॥ हीनमध्योत्तमानां च द्रत्याणां समतिक्रमात् । त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टक्शोधनम् ॥" इति । तत्रोत्तमवर्णातिक्रमणे दण्डमाह । हीनवर्णः क्षत्रियादिः अधिकवर्णस्य ब्राह्मणादेः येनारेन हस्तपादादिना अपराधं प्रहारादि कुर्यात् , तदेवाङ्गमस्य हीनवर्णस्य शातयेत् छिन्द्यात् । यथाह मनु:- " येन केनचिदङ्गेन हिंस्याच्छ्रेयांसमन्त्यजः । छेत्तव्यं तत्चदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ॥" शासयेत्--क, झ कार्य. omitted in,झ. * अवगूरण-ग, छ, ट, अवगूढन-ख, च. ३ च ormitted in च, स.

·८८ विष्णुस्मृतिः इति । अन्त्यजग्रहण क्षत्रियाद्युपलक्षणार्थम् । यथाह योगीश्वर:-" विप्रपीडाकरं छेद्यमगमत्राह्मणस्य तु " इति । वैश्यस्यापि क्षत्रियापकारिणः शद्गस्य च वैश्यापकारिणोऽप्ययमेव दण्डः । सामान्यसूत्रमनुक्तविषये- प्वेवविधदण्डप्राप्त्यर्थम् । विशेषसूत्राण्यङ्गविशेपनियमार्थानीति नान्यतरानर्थक्यम् ॥ १९ ॥ हीनवर्णोऽधिकवर्णस्येति यावत्समवर्णाक्रोशनमनुवर्तते । स तस्यैकासनोपवेशनशीलः कट्यां स्फिचि तप्तायसेनाङ्कितो राष्टान्निष्कासनीयः । यथाह मनु:- सहासनमभिप्रेप्सुरुकृष्टस्यापकृष्टजः । कट्यां कृताको निर्वास्यः स्फिचं वाप्यस्य क्र्तयेत् ॥" इति । यत्तु आपस्तम्बेन “ वाचि पथि शय्यायामासने समीभवतो दण्डताडनम् " इति दण्डेन ताडन- मुक्तम् , तत् सत्कृते द्रष्टव्यम् ॥ २० ॥ ओष्ठद्वय हीनवर्णोऽधिकवर्णस्योपरि दर्पात् निष्ठीव्य थूत्कारं कृत्वा, ओष्ठद्वयेन विहीनः कार्यः; छेत्तव्यमित्यर्थः । यथाह मनु:- -" अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोठी छेदयेन्नृपः" इति ॥ २१ ॥ हीनवर्णोऽधिकवर्णस्योपरि दर्पदवशर्धयिता पायुवायूत्स्रष्टा, गुदहीनः कार्यः । चकारात् अवमूत्रयिता च मेढहीनः । यथाह मनु:-" अवमूत्रयतो मेढमवशर्धयतो गुदम् " इति ॥ २२ ॥ आक्रोशयिता च विजिह्वः ॥ २३ ।। दर्पण धर्मोपदेशकारिणां राजा तप्तमासेचयेत् तैलमास्ये ॥ २४ ॥ द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य शङ्कुनिखेयः॥२५॥ एव दण्डपारुप्ये दण्डोऽभिहितः । इदानी वाक्पारुप्ये तं प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह नारद:- देशजातिकुलादीनामाकोशन्यगसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुप्यं तदुच्यते ॥" इति । तदपि त्रिविधम्-- 'निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वात् तदपि त्रिविधं स्मृतम् । साक्षेपं निष्ठुरं ज्ञेयमश्लीलं न्यङ्गसंयुतम् । पतनीयरुपकोरीस्तीत्रमाहुर्मनीषिणः ॥" इति । तत्र तीनाक्रोशे दण्डमाह । हीनपर्णोऽधिकवणं जातिप्रशादिभिराक्रोशयिता, विजिहो जिहारहितः कार्यः । म्याथै णिजयम् ; पतॄप्रयोजक्योस्तुल्यदण्डानुपपत्तेः । यथाह मनु:- एफजातिदिजातीस्तु वाचा दारुणयाक्षिपन् । निहायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥" " " , " ·" " . पञ्चमोऽध्याय इति । एकजातिग्रह्ण क्षत्रियाद्युपलक्षणम् , जघन्यज इति हेतुसाम्यात् , “ विद्यनृपदेवाना क्षेप उत्तम- साहस " इति योगिस्मरणात् । यत्तु- शत ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्योऽध्यर्धशत द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ।।" इति, तदत्यन्तसगुणक्षत्रियवैश्यविषयम् । चकारात् वेदोदाहर्ता शुद्रश्च, धर्मोपदेशकर्ता च वेदोदाहरणान्वित । आक्रोशकस्तु विप्राणा जिह्वाच्छेदेन दण्ड्यते ॥" इति वार्हस्पत्यात् ॥ २३ ॥ पेण विद्यागर्नेणोतमपर्णस्य धर्मोपदेशकारिणा हीनपर्णानामास्ये राजा तप्त तैलमासेचयेत् प्रक्षेपयेत् । यथाह मनु:- धर्मोपदेश देण विप्राणामस्य कुर्वत । तप्तमासेचयेत् तैल वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिव ॥" इति । श्रोत्रे , श्रोतुरिति शेष , " अथ हास्य वेदमुपशृण्यतस्त्रपुजतुभ्या श्रोत्रप्रपूरणम् ” इति गौतमीयात् । एतच्च दर्पण साक्षात् श्रपणे । ब्राह्मणमन्तरा कृत्वा श्रवणे तु न दोष । दर्पणेति वचनात् ब्राह्मणाभ्यर्थितयो क्षत्रियवैश्ययो अध्यापने न दोष इत्युक्त प्राक् ॥ २४ ॥ द्रोहेणेातिशयेन 'अरे डिस्थ, अरे विप्र' इत्याद्यधिकवर्णनामजातिग्रहणे अस्य हीनवर्णस्य मुखे ज्वलन् अयोमय दशाङ्गुल शकुनिखेयो विधेय । यथाह मनुः- " नामजातिग्रह त्वेषामभिद्रोहेण उर्वत । निखेयोऽयोमय शड्चलन्नास्ये दशाङ्गुल ॥" इति ॥ २५॥ श्रुतदेशजातिकर्मणामन्यथावादी कार्पापणशतद्वयं दण्ड्यः ॥ २६ ॥ काणखजादीनां तथ्यवाद्यपि कापणद्वयम् ॥ २७ ।। गुरूनाक्षिपन् कार्पापणशतद्वयम् ॥ २८ ।। एव शारीरदण्डविषयमभिधाय इदानीमर्थदण्डविषयमाह । श्रुतम् , वेदादिविद्या। देश मध्यदेशादि । जाति , ब्राह्मण्यादि । र्म, सध्यास्नानादि । वहुवचनात् शारीरमुपनयनादिसस्कारर्म । 1 अध्ययने-ट ३ इध्यातिगयेन to अधिस्वण omutted in स, घ, च तथा-स, घ च 4 शतद्वयम्-झ, गनम्- ट शतम्-झ , 3 5 12 ·इति । इद च मापगामानादिविषय निरपराधरिमादिविषय च नेयम् । निरपराधानोगे तु शहरिसितो "तथापिलान् विधान् गुरुश्च निर्गमन मुण्डन ताटन या गोमयानुलेपन गरारोहण दर्पहरण पावली ९० विष्णुस्मृति तेगम ने वर्णनिष्ठानाम् , अन्यथा अपार्ष, द्रोहेण यो वदति हीनवर्ण , स कार्षापणाना शतद्वय दण्टा । यथाह मनु'- 'श्रुत देश च जातिं च कर्म शारीरमेव च । पितयेन जुगन् दर्पाद् ढाप्य स्याद् द्विशत दमम् ॥" इति ॥ २६ ॥ एकाभिषिकर काण । एक्पाटपिकल खन्न । आदिशब्देन पमादीना ग्रहणम् । तैपामुतन वर्णाना 'तन्यपाद्यपि सत्यदोषपक्तापि हीनपर्ण कार्षापणद्वय दण्ड्य । असत्यवचने तु शवलिखितौ- "शुक्तवाक्यामिवाने कापणत्रयम् ” इति । अयमपिशब्दार्थ । इदमत्यन्तनिर्गुणोत्तमपर्णक्षेपविषयम् । सगुण समयणक्षेपे तु योगीश्वरः- 'सत्यासत्यान्यथास्तोत्रेन्यूनानेन्द्रियरोगिणाम् । क्षेप क्रोति चेद्दण्ड्य पणानर्धत्रयोदशान् ॥" इति । अन्यन्तनिर्गुणहीनवर्ण रेपे तु मनुः- काण याप्यथा सञमन्ध वापि तथाविधम् । त येनापि ब्रुमन् दाप्यो दण्ट कापिणावरम् ।।" इति ।। २७॥ गुरुन् मानादीनविपिपन् पुत्रादि कार्पापणगतद्वय दण्ट्य । यथाह मनु:- मातर पितर नाया भ्रातर तनय गुरम् । आगरयन् गत दाप्य पन्थान चाटदद् गुरो ॥" या" इति । मोगात रन्यनुक्तते ॥ २८ ॥ परस्य पतनीपाक्षेपे कृते तृत्तमसाहसम् ॥ २९॥ उप- पातकयुक्त मध्यमम ॥३०॥ " ·स पशमोऽध्यायः त्वित्यनेनासति दोष इति ज्ञेयम् ; दण्डगुरुत्वात् । सवर्णाक्षेपे तु योगीश्वरः-" पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः" इति ॥ २९॥ उपपातकं गोवधादि। तद्युक्ते आक्षेपे 'गोनस्त्वमसि' इत्यादौ हीनवणेनोचमवर्णस्य कृते, मध्यमसाहसं दण्ड्यः। समानाक्षेपे तु योगीश्वर:--" उपपातकयुक्तोऽपि दाप्यः प्रथमसाहसम्" इति । एतदुभयातिरिक्तपापाहिते क्षेपे प्रथमसाहसं दण्ड्यः । यथाह व्यास:- "पापोपपापवक्तारौ महापातकशंसकाः। आद्यमध्योत्तमान् दण्डान् दद्युस्त्वेते यथाक्रमम् ॥" इति ॥ ३० ॥ . "विद्यनृप- त्रैविद्यवृद्धानां क्षेपे जातिपूगानां च ॥ ३१ ॥ ग्रामदेशयोश्च प्रथमसाहसम् ॥ ३२ ॥ 'न्यङ्गतायुक्त क्षेपे कापिणशतम् ॥ ३३॥ विद्याः वेदत्रयसंपन्नाः। तेषु वृद्धाः विश्वास्याः । चकारात् नृपदेवयोर्ग्रहणम् । तेपामाक्षेपे । जातीनां ब्राह्मण्यादिजातीनां, पूगानां सभ्यादिसंघानाम् 'मिष्टान्नलोलुपा विप्राः; राजभृत्याः सभासदः । इत्यादिक्षेपे हीनवर्णकृते यथाक्रममुत्तममध्यमसाहसौ दण्डी कार्यों । यथाह याज्ञवल्क्यः-- देवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो जातिपूगानाम् " इति ॥ ३१ ॥ 'हिंस्रा राढीयाः; मत्स्यादा गोडाः' इति ग्रामदेशयोराक्षेपे । चकारात् क्रूरचरित्रविश्वामित्रादि- कुलाक्षेपे च हीनवणेन कृते स प्रथमसाहसं दण्ड्यः । तदुक्तम्- -"प्रथमो ग्रामदेशयोः" इति । अल्पाक्षेपे तु बृहस्पतिः- देशादिकं क्षिपन् दाप्यः पणानर्धत्रयोदशान् । पापेन योजयन् दर्पाद्दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥" इति ॥ ३२॥ अश्लीलाक्षेपे दण्डमाह । न्यङ्गम् अश्लीलम् ; " अश्लीलं न्यङ्गसंयुतम् " इति नारदस्मरणात् । तस्य भावो न्यङ्गता । तद्युक्ते क्षेपे 'त्वद्भगिनी गमिप्यामि, त्वत्कन्यां वा गमिप्यामि । इत्यादिके । कार्षापणशतं दण्ड्यः ।। ३३ ॥ मातृयुक्ते तूत्तमम् ॥ ३४ ॥ समवर्णाक्रोशने द्वादश पणान् दण्ड्यः ॥ ३५ ॥ हीनवर्णाक्रोशने पट् ॥ ३६ ॥ यथाकालमुत्तम- 1क्षेपे च-च; क्षेपेवा-ठ. च omixed in ट. साहसं omitted in r. तन्यङ्गता-क, ग, च; क reads this Sutra along with the previous one as Sutra 32. 5 Fronı here to the end of Sūtra 40 the text and commentary are missing in l.

·दृति । इद च मापरापमानादिविषय निरपराधरिमादिविपय च जैयम् । निरपराधामोशे तु शहलिखितो "तथामिएनान् विप्रान् गुरुश्च निर्वामन मुण्डन ताटन वा गोमयानुलेपन सरारोहण दर्पहरण वान्दण्डो पतनीय महापानादि । नयुक्त आप 'प्रमहा त्वमसि' इत्यादी हीनरर्णनाचमाम्य हत विष्णुस्मृति तेपामधिपर्णनिष्ठानाम् , अन्यथा अपर्य, द्रोहेण यो वदति हीनवर्ण , स कार्पापणाना शतद्वय दण्ट्य । यथाह मनु' "श्रुत देश च जातिं च कर्म शारीरमेव च । वितयेन त्रुपन् दर्पाद् दाप्य स्याद् द्विशत दमम् ॥" इति ॥ २६ ॥ एकाक्षिपिकल काण । एक्पादनिकर खञ्ज । आदिशब्देन पमादीना ग्रहणम् । तैपामुतभ- वर्णाना 'तथ्यवाद्यपि सत्यदोपवक्तापि हीनपर्ण कार्यापणद्वय दण्ड्य । असत्यवचने तु शङ्खलिखितौ- "शुक्तराफ्याभिपाने फार्षापणत्रयम् ” इति । अयमपिशब्दार्थ । इदमत्यन्तनिर्गुणोत्तमवर्णक्षपविषयम् । सगुण- समवर्णक्षपे तु योगीश्वर:- "सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैयूंनाङ्गेन्द्रियरोगिणाम् । क्षेप करोति चेद्दण्ड्य पणानत्रयोदशान् ।।" इति । अत्यन्तनिर्गुणहीनवर्णक्षेपे तु मनु:- काण वाप्यथना सनमन्ध वापि तथाविधम् । त येनापि नुमन् दाप्यो दण्ट कार्पापणावरम् ।।" इति ॥ २७ ॥ गुरुन् मात्राटीनधिक्षिपन् पुत्रादि कार्यापणगतद्वय दण्ड्य । यथाह मनु:-- मातर पितर जाया भ्रातर तनय गुरुम् । आ नारयन् शत दाप्य पन्थान चाददद् गुरो ।" या" इति । प्रोगन इत्यनुवतते ॥ २८ ॥ परस्य पतनीयाक्षेपे कृते 'तृत्तमसाहसम् ॥ २९ ॥ उप पातकयुक्ते मध्यमम् ॥ ३० ॥ " तु उतममाहगं दण्टर । मोऽय धनदण्ट पूर्वानन निहाल्छदन विकल्प्यते, ममानविषयवान् । ने ij omitted in 7 ·९१ पञ्चमोऽध्याय त्वित्यनेनासति दोष इति ज्ञेयम् , दण्डगुस्त्वात् । सपर्णाक्षेपे तु योगीश्वरः-" पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहस ॥ इति ॥ २९॥ उपपातक गोपधादि । तद्युक्ते आक्षेपे ‘गोप्नस्त्वमसि' इत्यादौ हीनवर्णेनोचमपर्णस्य कृते, स मध्यमसाहस दण्ड्य । समानाक्षेपे तु योगीश्वरः--" उपपातकयुक्तोऽपि दाप्य प्रथमसाहसम्" इति । एतदुभयातिरिक्तपापाहिते क्षेपे प्रथमसाहस दण्ड्य । यथाह व्यास.- "पापोपपापवक्तारो महापातकशसका । आद्यमध्योत्तमान् दण्डान् दद्युस्त्वेते यथाक्रमम् ॥" इति ॥ ३०॥ विद्यवृद्धानां क्षेपे'जातिपूगानां च ॥ ३१ ॥ ग्रामदेशयोश्च' प्रथमसाहसम् ॥ ३२ ॥ 'न्यङ्गतायुक्त क्षेपे कापणशतम् ॥३३॥ विद्या वेदत्रयसपन्ना । तेषु वृद्धा विश्वास्या । चकारात् नृपदेवयोर्ग्रहणम् । तेपामाक्षेपे । नातीना ब्राह्मण्यादिजातीना, पूगाना सभ्यादिसघानाम् 'मिष्टान्नलोलुपा विप्रा , राजभृत्या सभासद । इत्यादिक्षेपे हीनवर्णकृते यथाक्रममुत्तममध्यमसाहसौ दण्डौ कार्यों । यथाह याज्ञवल्क्य:- देवाना क्षेप उत्तमसाहस । मध्यमो जातिपूगानाम् ” इति ॥ ३१ ॥ 'हिंस्रा राढीया , मत्स्यादा गौडा । इति ग्रामदेशयोराक्षेपे । चकारात् क्रूरचरित्रविश्वामित्रादि- कुलाक्षेपे च हीनवणेन कृत स प्रथमसाहस दण्ड्य । तदुक्तम्- -" प्रथमो ग्रामदेशयो " इति । अल्पाक्षेपे तु बृहस्पतिः- 'देशादिक क्षिपन् दाप्य पणानर्धत्रयोदशान् । पापेन योजयन् दादाप्य प्रथमसाहसम् ॥" " विद्यनृप- इति ॥ ३२॥ अश्लीलाक्षेपे दण्डमाह । न्यगम् अश्लीलम् , “ अश्लील न्यासयुतम् ॥ इति नारदस्मरणात् । तस्य भावो न्यङ्गता । तद्युक्ते क्षेपे 'त्वद्भगिनी गमिप्यामि, त्वत्कन्या वा गमिप्यामि' इत्यादिके । कार्पापणशत दण्ड्य ॥ ३३ ॥ मातृयुक्ते तूत्तमम् ॥ ३४ ॥ समवर्णावोशने द्वादश पणान् दण्ड्यः ॥ ३५॥ हीनवर्णाक्रोशने पट् ॥ ३६ ॥ यथाकालमुत्तम- 1क्षेपे च-च क्षेपेवा-3. च omixed in 3 साहस omitted in झ तन्यद्गता-क ग च क reads this Sutra along with the previous one as Sutra 32 6 From here to the end of Sutra 40 the text and cominentary arc missing in 4 ·९. इति । अर्थ त्रयोदगो येथिति सार्धद्वादशेत्यर्थ । अनेन समरणस्यापि गुणोकांभ्या दण्डतारतम्य ममाग रेपे हीनवर्णम्य दण्टमादा लोऽना पकार । तमनतिरम्येति यथाकालम् । आहार पवेति वा । तरोत्तमपर्ण पे हीनवर्णम्य त प्रमाग पट्झापापगप्रमाणो दण्ट कार्य । समोचमनक्षपकाल निष्णुस्मृति वर्णाक्षेपे तत्प्रमाणो दण्डः ॥ ३७॥ त्रयो वा कापणाः ॥ ३८ ॥ 'शुक्तवाक्याभिधाने त्वेवमेव ॥ ३१॥ विगेपणविगेपेण विशेषमाह । मातृयुत्ते क्षेपे । मातर ते गमिप्यामि' इत्यादिके तूतममाहस दण्य । इदमप्युत्तमा झेपे । हीनपर्णाक्षपे तु योगीश्वरः- " अभिगन्ताम्नि भगिना मातर या तवेति ह । शपन्त दापयेद्राना पञ्चविंगतिक दमम् ॥" दति । समवर्णाक्षपे तु- " समानयो समो दण्डो न्यूनस्य द्विगुणस्तु स । उत्तमम्याधिक प्रोत्तो वारपारप्ये परम्परम् ॥" इति वृहस्पत्यायुक्तरीत्या कल्पनीय ॥ ३४ ॥ निष्टुगक्षेपदण्टमाह । “समवर्णमेव — धिट मूर्व । इत्यादीनि निष्ठुरमाक्षिप्य द्वादश पणान् दण्ड्य । वर्णो गुणोपरक्षणम् । यथाह वृहस्पति " समतातिगुणाना तु वारपारप्ये परस्परम् । चिनयोऽभिहित मान्ने पणा वीरयोदगा ॥" कल्प्यम् ॥ ३५ ॥ हीनपर्णनिपये निष्ठुरमा झेपे उत्तमपर्ण षट् पणान् दण्ड्य । इदमपि सगुणात्रेपे । निर्गुणापे तु न " गुणहीनम्य पारन्ये बामणो नापग नुयात् " इति पाईस्सत्यात् ॥ ३६ ॥ . "प पिन् हीनपर्ण पट पणान् दण्ड्य इन्यम् । अनेन द्वादशपणो दण्ड पूर्वाधारण टसि सिद्धम् । यथा नारद:- . पूर्वमा गरोद्यम्नु नियन न्यान म दोषमार । पश्चय मोऽप्यसकारी पतु चिनयो गुरु ॥" भाग-पग 7 ·पञ्चमोऽध्यायः इति । निर्वनविषयमेतत् । सधनविषये तु स एव-~- “पारुप्ये साहसे चैव युगपत् संप्रवृत्तयोः । विशेपश्चन्न लभ्येत विनयः स्यात समस्तयोः ॥" इति । समो द्वादशपणः ॥ ३७॥ पश्चादाक्षेपे हीनवर्णस्य दण्डमाह । यथाकालपक्षात् पक्षान्तरं पश्चात्कालत्वमभिप्रेत्य बाशब्दः । समोत्तमवर्णाक्षपानन्तरमाक्षिपतो हीनवर्णस्य त्रयः कार्यापणा दण्डः । आक्रुष्टस्तु तमाकोशंस्ताडितः प्रतिताडयन् । हत्वापराधिनं चैव नापराधी भवेन्नरः ॥" इति वृहस्पतिना अल्पदण्डपाप्त्यै निरपराधताभिधानात् ।। ३८ ॥ उक्तदण्डातिदेशमाह । शुक्तं निष्ठुरम् । तादृशवाक्याभिधाने त्वेवमेव । त्रयः कापिणा दण्ड इत्यर्थः ।। ३९ ॥ - पारजायी सवर्णागमने 'तृत्तमसाहसं दण्ड्यः ।। ४० ॥ हीन- वर्णागमने मध्यमम् ॥ ४१ ॥ गोगमने च ॥ ४२ ॥ अन्त्यागमने वध्यः॥४३॥ पशुगमने कापणशतं दण्ड्यः ॥ ४४॥ एवं वाक्पारुप्ये दण्डो निरूपितः । इदानीं स्त्रीसंग्रहणे तं प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह मनु:- " उपचारक्रिया कलिः स्पशों भूषणवाससाम् । राह स्वासनं चैव सर्व सग्रहणं स्मृतम् ।।" इति । तच्च त्रिविधम् । तदाह व्यास:- "त्रिविध तत् समान्यात प्रथमं मध्यमोत्तमम् । अदेशकालभाषाभिर्निर्जन च परस्त्रियाः ॥ कटाक्षावेक्षणं हास्यं प्रथम साहस स्मृतम् । प्रेपणं गन्धमाल्यानां धूपभूपणवाससाम् ।। प्रलोभनं चानपानमध्यमं समुदाह्नम् । सहासनं विविक्त तु परस्परमपाश्रयः । केशाकेशिग्रहश्चैव सम्यक्सग्रहणं स्मृतम् ||" domitted in ग तूत्तम-ज. गमे-ट.

·म " H विष्णुस्मृति रत। - मस्सग्रहणे दण्डमाह । परनाया गच्छनीति पारनायी । स वलात्कारेण सनातीयगुप्तपरदार- साहस दण्य । इच्छन्तीगमने तु मध्यमसाहसमेव । यथाह मनु:- सहस्र ब्राह्मणो दण्ट्यो गुप्ता विप्रा वादनन् । शतानि पञ्च दण्ड्य स्यादिच्छन्त्या सह सगत ॥" इति । एव क्षत्रियादिप्वपि कल्प्यम् ॥ ४०॥ आनुलोम्येन गमने वाह । ब्राह्मणादिरगुप्तक्षत्रियादिहीनपांगमने मध्यमसाहस दण्ड्य । यवाह "मनु- अगुप्ते वैश्यरानन्ये शूद्रा च ब्राह्मणो बनन् । शतानि पञ्च दण्ट्य म्यात् सहस्र त्वन्त्यता स्त्रियम् इति । ता एव गुप्ता ननन् प्रथमसाहस दण्ड्य । यथाह स एव- सहस्र ब्राह्मणो दण्ड दाप्यो गुप्ते तु ते वनन् । शुदाया क्षत्रियविशो साहस्रो वै भवेद्दम ॥" इति । प्रातिलोम्येन गुप्तागुप्तागमने मनुराह--- " उभावपि हि तावेन ब्राह्मण्या गुप्तया सह । पिप्लुतौ शुगपदण्ट्यौ दमन्यौ वा क्याग्निना ।। ब्राह्मणा यद्यगुप्ता तु गच्छेता वेश्यपार्थियौ । वैश्य पञ्चशन कुर्यात् क्षत्रिय तु सहस्रिणम् ।। वैश्यश्चत् क्षत्रिया गुप्ता वैश्या वा क्षत्रियो व्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्ताया तानुभौ दण्डमर्हत ॥ क्षत्रियायामगुप्ताया वैश्य पञ्चशत दमम् । मूत्रेण मौरख्यमन्विच्छेत् क्षत्रियो दण्डमेव वा ॥ शद्रो गुप्तमगुप्त वा द्वनात वर्णमाक्सन् । अगुप्तारगमवर्गुप्तो सर्वेण हीयते ॥" इति । अन क्षत्रिय पञ्चात, वैश्य महमिणमित्यन्वय कार्य , "प्रातिरोम्यापवादे तु द्विगुणत्रिगुणा दमा इति योगिम्मरणात् । म्रणामप्ययमेव टण्ड , म्यजातायुत्तमो दण्ड आनुगेम्ये तु म यम । प्रातिलोम्ये वर पुमो नार्या वर्णादिक्तनम् ॥" गन्यम- म एक-य ·, . पञ्चमोऽध्याय इति योगिस्मरणात् । न चान प्रातिलोग्य यवायमात्र एव स्त्रिया दण्डाभिधानम्, न तु सवर्णानुलोम ययाये- ऽपि, तद्दण्डाभिधानस्य पुमात्रविषयत्यादिति वाच्यम् । पुस इव स्त्रिया अपि तत्र दण्डाकाक्षातौल्येनाभिहित- दण्डस्य च योग्यतयान्वये बाधकाभावात् , “ यत् पुस परदारेषु तचैना चारयेद्रतम् " इति प्रायश्चित्तसाम्य- दर्शनाच्च ॥ ४१॥ गोगमने च मध्यमसाहस दण्ड्य "पशून् गच्छञ्छत दाप्यो हीना स्त्री गा च मध्यमम् " इति योगिस्मरणात् ॥ ४२ ॥ क्षत्रियादिरन्त्यागमने वभ्य । अन्त्याश्चाण्डालाद्या , चाण्डार श्वपच क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा । मागधायोगवौ चैव सप्तैतेऽन्त्यावसायिन ॥" इत्यङ्गिरःस्मरणात् । ब्राह्मणस्य तु अङ्कयित्वा निर्वासनम् , “ अन्त्याभिगमने खड्क्य कुनन्धेन प्रयासयेत् " इति योगिस्मरणात् । इदमपि प्रायश्चित्ताकरणे, प्रायश्चित्तकरणे तूत्तमसाहसो दण्ड एवेत्युक्त प्राक् । यत्तु- "हीना स्त्री गा च मध्यमम्" इति योगिवचन, तत्र हीना अन्त्यजा ज्ञेया। ते च-- " रजकश्चर्मकारश्च नटो बुस्ड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तते त्वन्त्यमा स्मृता ।" इति सवर्वोक्ता । अयमपि दण्ड क्षत्रियादीनामेव । ब्राह्मणस्य तु तत्राप्युत्तम एव , सद्दर त्वन्त्यजा स्त्रियम् " इति मनुस्मरणात् । 'अल अन्त्यस्याप्यार्यागमने वध एवाभिहित , “ अन्त्यस्यार्यागमे वध " इति योगिमरणात् ।। ४३॥ पशूना गोयतिरिक्ताना गमने कापणाना सत दण्ड्य , "पशून् गच्छम्छत दाप्य " इति योगिम्मरणात् ।। ४४ ॥ दोपमनाख्याय कन्यां प्रयच्छंश्च ॥ ४५ ॥ तां च विभृयात् ॥ ४६॥ अदुष्टां दुष्टामिति वन्नुत्तमसाहसम् ॥४७॥ एव स्त्रीसग्रहणे दण्डोऽभिहित । इदाना प्रसङ्गात् स्त्रीपुधर्मे त प्रस्तौति । तत्क्षणमाह नारद:- " विवाहादिविधि स्त्रीणा यत्र पुसा च क्थ्यते । स्त्रीपुसयोगसज्ञ तद्विवादपदमुच्यते ॥" , 1 अत to योगिस्मरणात् omitted in स, ग, च, र 2 This Sutra omitted in स, ग, घ, छ ·“ “ विष्णुस्मृतिः यति । नत्र दोपमनुक्त्या कन्यादाने दण्टमाह । अल्पीयांसमोपधापनयमपि दोपमनुक्त्वा क्न्यां प्रयच्छन् मापिणागत दण्टयः । दीर्घकुत्सितरोगादिदोषे तु नारद:- यस्तु दोपवती कन्यामनास्याय प्रयच्छति । तम्य कुर्यान्नृपो दण्ट पूर्वमाहसचोदितम् ॥" दति। सनुपमथुनत्वादिदोष तु योगीश्वरः अनाम्न्याय दददोष दण्ड्य उत्तमसाहसम् " इति । दोगनाह नारद:- दीर्घकुन्मिनरोगार्ता व्यङ्गा ससृष्टमैथुना । धृष्टान्यगतभावा च कन्यादोपाः प्रकीर्तिताः ॥" इति ॥ १५॥ तो संमृष्टमैथुनत्वादिदोषवती कन्यां कन्यादाता यानजीवं स्वयमेव विभृयात् पोपयेत् ; न तु दीपकुन्मिनरागादिमतीम् । " व्याधितां स्त्रीप्रजा वन्ध्यामुन्मत्तां रिगतार्तवाम् । अदुष्टां लभते त्यक्तुं तीर्थान्न त्वेच कर्मणः ।।" इति देवलन्मरणात् । तीर्थात् ; सभोगत इत्यर्थः । यद्वा दीर्घरोगादिदोपानान्यान एव शतं दण्डो भरण- ममुचिनो वास्यद्वयक विषयतया विधीयते । म चोत्तममाझेन तुल्यबल एवेति कल्प्यते । नारदवाक्य । औरमापनयन्याच्यादिदोषपरमिति ॥ ४६ ॥ अदुष्टामदृपिनां दुष्टां मैथुनादिसमगण दृपिनामिति त्रुग्न् उत्तममाहसमेव दण्टयः । दोषान्तरेण पो तु गनमेव; "दृपयंस्तु मृपा शतम् " इति योगिम्मरणात् ॥ ४७ ॥ .. गजाम्बोष्टगोधानी' 'त्येककरपादः कार्यः॥ १८॥ विमांस- विफयी ॥४९॥ ग्राम्पपशुघाती कापणगतं दण्ड्यः ॥५०॥ पशुस्वामिने नन्मूल्यं दद्यात् ।। ५१ ॥ आरण्यपशुचाती पनाशनं कार्यापणान् ॥५२॥ पक्षियानी मत्स्ययाती च दग कार्पा- पणान् ॥ ५३ ॥ कीटोपघाती च कापिणम् ॥ ५४ ॥ Ramtird inग,ग,ग Hiradddin.,. TE - परम-1.

·पञ्चमोऽध्याय एव स्त्रीपुपमै दण्डोऽभिहित । इदानी दण्डपारप्य एवोत्तमद्रव्यातिक्रमे वक्त यावशिष्ट दण्ड प्रस्तौति। तुशब्द प्रकरणान्तरारम्भार्थ । गजमश्चमुष्ट गा वा यो हन्ति, स एक्करपाद कार्य । एक करपाद यस्य तथेति, एक करपाद तस्य छिन्द्यादित्यर्थ । यत् पुनर्मनुना- " मनुष्यमारणे क्षिप्र चौरवत् किल्लिप भवेत् । प्राणभृत्यु महत्स्वधं गजाश्वोष्ट्रगवादिषु ॥" इत्युक्तम् , आदिशब्दात् महिप्यादेर्ग्रहणम् , अर्धमुत्तमसाहसस्य , यच योगीश्वरेण- " लिङ्गस्य छेदने मृत्यो मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणो दम ॥" इति, द्विगुण उत्तमसाहस , तदुभयमपि देशकालव्यतिरेकेणोक्तितारतम्येण व्यवस्थाप्यम् ॥ ४८ ॥ विरुद्धमास च विड्वराहादे , तद्विक्रयशीलो विमासविक्रयी । सोऽप्येककरपाद कार्य । यत्तु-- कृटम्वर्ण यवहारी विमासस्य च निक्रयी । अङ्गहीनस्तु तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसम् ।।" इति योगिवचन, तत् पौन पुन्येन ताच्छील्यविषयम् । अगहीन , नासामर्णहीन ॥ ४९ ।। मध्यमद्रव्यातिक्रमे दण्डमाह । ग्राम्या पशव अजाविकादय । तद्धाती कार्षापणशत दण्ड्य । व्यक्तिविशेषे तु "क्षुद्रकाणा पशूना तु हिंसाया द्विशतो दम " इति मानव द्रष्टव्यम् । " । व्यक्त्यपकृष्टत्वे तु- - “गर्दभाजारिकाना च दण्ड स्यात् पञ्चमाषक । मापस्तु भवेद्दण्ड श्वसूकरनिपातने ॥" इति कात्यायनीय द्रष्टव्यम् । मापोऽत्र राजत । अल्पद्रोहे च- 'दुखे च शोणितोत्पादे शाखागच्छेदने तथा । दण्ड क्षुद्रपशूना तु द्विपणप्रभृति क्रमात् ॥" इति योगीश्वरीय ज्ञेयम् ॥ ५० ॥ उक्तविधिशेष कचिद्विशेपमाह । यस्य पशुर्हत , तम्मै तस्य पशोर्मूल्य दद्यात् । इद च प्रतिरूपमा भावे । यथाह पराशर:- " प्रमापणे प्राणभृता दद्यात् त प्रतिस्परम् । तस्याभावे तु मूल्य वा दाप्यमित्यप्रवीन्मनु ॥"

·विष्णुस्मृति दति । तम्याप्यभावे स्वामितोपमुत्पादयेत् । यथाह मनु:- “यो यम्य हिस्याद् द्रव्याणि ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । स तम्योत्पादयेत् तुष्टि राजे दद्याच तत्समम् ॥" इति । तत्सम दण्डमनुत्तदण्डेषु । इद च पशुमरणे । मरणाभावे तु 'समुत्पन्न ययदान वक्ष्यति ॥ ५१ ॥ हीनद्र यातिकमे दण्डमाह । अरण्ये भगा आरण्या ते च ते पशवश्च । तद्धाती पञ्चाशत कार्यापणान् दण्ट्य । यथाह मनुः--"पञ्चाशत्तु भवेदण्ड शुभेषु मृगपक्षिपु” इति । शुभेपु हसमयूरादिपु ॥ ५२ ॥ पक्षिणा शुक्रपिकादीना, मत्स्याना पाठीनरोहितादीना च घातक दश कार्यापणान् दण्ड्य । चकारात् सर्पादिवधेऽपि । यथाह कात्यायन:- "चिपणो द्वादशपणो वधे तु मृगपक्षिणाम् । सर्पमार्जारनकुल वसूकरवधे नृणाम् ॥" इति । निपण , पणन्यूनो द्वादशपण , एकादशपण इत्यर्थ । व्यवस्था तु पूर्ववत् दण्डानाम् ॥ ५३ ॥ पीटा स्वर्णकीटाद्या । तद्धाती चेक कार्पापण दण्ड्य ॥ ५४ ॥ 'फलोपगमद्रुमच्छेदी तृत्तमसाहसम् ॥ ५५ ॥ पुष्पोपगम- द्रुमच्छेदी मध्यमम् ॥ १६ ॥ वल्लीगुल्मलताच्छेदी कापणशतम् ॥७॥ तृणच्छेद्येकम् ॥ ८॥ सर्वे च तत्स्वामिनांतदुत्पत्तिम् ॥९॥ स्थायराभिद्रोहे दण्टमाह । फ्लम्पगम्यन्त इति फलोपगमा , परोपकारिण पनसाम्रादय । तादृश द्रुमन्टेदी तूतममाहस दण्ट्य । फ्लोपभोगेति पाठे फ्रेस्पभुज्यन्त इति विग्रह । एव पुप्पोपभोगेति । यत्तु "प्ररोहिशामिना शामापत्रसविदारणे । उपनीयद्रुमाणा च पिगतेर्द्विगुणो दम ॥" इति योगिवनन, तत् फल्गेपभोगतारतम्येन यगम्थाप्यम् । "वनम्पतीना मईयामुपभोगो या यया । तथा तथा रम कार्यों हिमायामिति धारणा ।" . 1 3 गमु"न- पुर- पगगुम-- घाटी omitted in 4 ·- . पञ्चमोऽध्याय ९९ इति मनुस्मरणात् । तुगन्नात् चेत्यादिवृक्षच्छेदेऽपि । तथाच योगीश्वर:- "चेत्यश्मशानसीमामु पुण्यस्थाने सुराल्ये। जातद्रुमाणा द्विगुणो दमो वृषऽथ निश्रुते ॥" इति । चेत्य चयनम्थानम् ॥ ५५ ॥ पुप्पेस्पगम्यन्त इति पुप्पोपगमा , पुप्पोपकारिणश्चम्पकादय । तच्छेदी मभ्यमसाहस दण्ड्च ॥ ५६ ॥ वल्ते वेष्टते इति वल्ली, गुडूचीमायन्यादि । गुटतीति गुल्म अनतिदीर्घनिरिडल्लासतान मालत्यादि । रातीति लता, सरलपाया दीर्पयायिनी द्राक्षादि । तच्छेदी प्रत्येक कापणशत दण्डय । यत्तु- "गुल्मगुच्छापनापनानौपधिपीरधाम् । पूर्वम्मृतादर्धदण्ड स्थानेवृत्तेपु तने ॥ उत्तम्थानेषु शाखास्सन्धमूलेपु मृतात् विंशनिचत्वारिंशदशीतिरूपादर्घमिति योगिरचन, तदप्युपकारतार- तम्येन व्यवम्याप्यम् ।। ५७ ॥ तृण उशादि, गाद्यर्थ विना , तच्छेदी एक कापीपण दण्ड्य । यत्तु “द्विनस्तृणेर पुष्पाणि सर्पत स्ववदाहरेत्" इति योगिरचन, तत् गगद्यर्थतृणादिविषयम् , “गोऽम्यर्थ तृणमेधान् चीरद्वनम्पतीना च पुष्पाणि स्वपदाददीत फगनि चापरिवृतानाम् ” इति गोतमस्मरणात् । एतच्च परिगृहीत- निषयम् , अपरिगृहीते द्विनयतिरिक्तस्यापि परिग्रहादेव स्वत्वसिद्धे । यथाह स एव-"स्वामी रिक्थत्यसविभागपरिग्रहाधिगमेपु" इति । यत् पुन वार्हस्पत्ये- "तृण वा यदि वा काष्ठ पुप्प वा यदि वा फलम् । अनापृच्छन् हि गृहानो हस्तच्छेदनमर्हति ॥" इति, तत् ब्राह्मणस्यामिकापहर्तृद्विज यतिरिक्तविषयम् , अनापद्विषय वा , गादिव्यतिरिक्तविषय वा, रानादिरक्षितपिपय वा, ब्राह्मणस्यापि चरात् नाह्मणस्वामिकापहारावषय वा । तथाच शतलिखिता- "ब्राह्मणो ब्राह्मणस्य 'समिदाज्येष्माग्मिकाष्ठतृणोल्पपुप्पमूल्फरायपहरन् बलादपि ज्ञातो वा हस्तच्छेदनमा- प्नुयात् । कुशवरामिहोत्रद्रयाण्यपहरन् प्रत्यक्षतोऽगच्छेद् स्यात् " इति । एतेन स्वपदाहरणम्य परिगृहीत- विषयत्वे “फलेष कुमुमस्तेयमधैर्य च मरापहम्" इति पिस्भ्येतेति चौद्य निरस्तम् , गाद्यर्थविषय- वात्तस्य ॥ ५८ ॥ सर्षे फोपगमद्रुमादिच्छेदिन तत्स्वामिना छिन्द्रुमादिभ्यामिना तदुत्पत्ति फलपुप्पोपगमदुमाद्युत्पत्ति फरपुष्पादिसनति पुन प्रतिरोपितद्रुमादिभोगकालपर्याप्ता दाप्या इति शेप ॥ ५९॥ फ्लेष-स, ग, च, उपल for उल्प-स ग घ च ·विष्णुस्मृति हस्तेनोद्गुरयिता दशकापणम् ॥ ६०॥ पादेन विंशतिम् ॥६१ ॥ काप्टेन प्रथमसाहसम् ॥ ६२॥ पापाणेन मध्यमम् ॥६३ ॥ शस्त्रेणोत्तमम् ॥ ६४ ॥ ताडनार्थ हस्तमुद्र्य दशकार्षापण दण्ड्य ॥ ६० ॥ पादेनोद्र्य विंशति कार्यापणान् दण्ड्य ॥ ६१ ॥ काष्ठमुद्भूर्य प्रथमसाहस दण्ड्य ।। ६२ ॥ पापाणमुद्र्य मध्यमसाहस दण्ड्य ॥ ३ ॥ शम्त्र सङ्गादि उद्भूर्य उत्तमसाहस दण्ड्य । सजातीयविषय समेतत् । उद्दणे हस्तपादे तु दगविंशतिको दमौ । परस्पर तु सपा शस्त्रे मध्यमसाहस ॥" इति योगिस्मरणात् । परस्पर सनातीयेषु उत्तमपणेषु तु पाण्यादिच्छेद एव , येनाङ्गेनापराध कुर्यात् , तदेवाम्य गातयेत् । इति सामान्यमूत्रात् । अत एव मनुः- "पाणिमुद्यम्य या दण्ड पाणिन्छेदनमर्हति । पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनमर्हति ॥" इति । हीनपणेषु वा कम्प्यम् , "हीनेपर्धदमो मोहमटादिभिरदण्टनम् ।" इति योगिस्मरणात् । यतु "शत्रं मन्यममाहस ” इति तत् हीनपर्णविषयम् , समोत्तमपर्णयोर्दण्डान्तराभिधानात् । हस्तादिपातने तृती पय दण्डा द्वगुण्येन योज्या । यथाह कात्यायन:- "उद्रणे तु हस्तम्य कार्यों द्वादशको दम । स एव द्विगुण प्रोक्त पाननेषु सनातिषु ॥" इति । सम्पर्शमात्र त्यर्थ ण्व, "पणे प्रथमो दण्ट सम्पर्श तु तदर्धक " इति यागिस्मरणात् ॥ ६४ ।। पादकेशांशुककरलुचने दश पणान् ॥ ६० ॥ शोणितेन यिना दुःपमुत्पादयिता द्वात्रिंगपणान् ॥ ६॥ सह शोणितेन पतुःपष्टिम् ।। ६७ ॥ करपाददन्तमने फर्णनासाचिकतने मध्यमम् ॥१८॥ 'हीनवर्णोऽधिकवर्णम्य 1- 77 added in 17,7,7,7 ·पञ्चमोऽध्याय १०१ पादकेगरस्त्रक्राणामन्यतमस्य लुम्चने झटित्यार्पण दश पणान् दण्डय । हीनवर्णेनोत्तमवर्णस्य गले वस्त्र दत्वा निप्पीड्य निपात्य पादप्रहार शत दण्ड्य । यथाह योगीश्वरः- 'पादकेशाशुकवरोल्लुश्चने तु पणान् दश । पीडाकर्याशुकावेष्टपादाध्यासे शत दम ॥" इति । हीनपणेनोत्तमपर्णस्य केशादिग्रहणे तु पनुराह- "केशेषु गृहतो हस्तो छेदयेदविचारयन् । पादयोददिकाया वा ग्रीवाया वृपणेषु च ।।" इति ॥ ६६ ॥ शोणितेन विना, शोणित यथा न दृश्यते तथा मुष्ट्यादिनिस्ताडयिता द्वात्रिंशत्पणान् दण्ड्य ॥६६॥ सह शोणितेन, शोणित यथा दृश्यते तथा ताडयिता चतु पष्टिपणान् दण्ड्य । अत्र विशेषमाह बृहस्पतिः- "वन्मेदे प्रथमो दण्डो मासभेदे तु मध्यम । उत्तमश्चास्थिभेदे तु घातने तु प्रमापणम् ॥" -- इति ॥ ६७॥ . क्रसाददन्तस्य प्रत्येक भङ्गे वर्णनासस्य च प्रत्येक किर्नने मध्यमसाहस दण्ड्य । अयं च स्वस्थानाद- पतितेषु । पतितेषु तूतम "वर्णनासावरच्छेदे दनभेदेऽस्थिभेदने । कर्तव्यो मध्यमो दण्डो द्विगुण पतितेषु च ॥" इति वृहस्पतिस्मरणात् । एव सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ ६८ ॥ चेष्टाभोजनवाग्रोधे प्रहारदाने च ॥ ६९॥ नेत्रकंधरायाहु- सस्थ्यसभड़े चोत्तमम् ॥ ७० ॥ उभयनेत्रभेदिनं राजा यावज्जीवं वन्धनान्न मुश्चेत् ॥ ७१ ॥ तादृशमेव वा कुर्यात् ॥७२॥ चेष्टा बरनादि । भोजनमभ्यपहार । वाक् व्याहार । तेपा प्रत्येक रोपे स्कन्धादिना पातदाने च मध्यममाहस दण्ड्य । यथाह वृहस्पतिः- 'प्रथम शस्त्रसपाते सयोज्य 'सुब्धयोद्धयो । कार्य कृतानुरूपातु स्ने घाते दमो वुधै " 1 मोचरेत् -3 'चव,घ, छ चालनादि-च ·१०२ बर विष्णुस्मृति रति । चारात् नगोरेदादो च , “ मभ्यो दण्डो नणोद्भदे मृतकल्पहते तथा" इति योगिस्मरणात् ।। ६९।। ना नत्रगोलक्म् । कधरा ग्रीवा । वाहू प्रसिद्धो । सक्थि जघनम् । अस स्कन्ध । चकारादौष्ठादि- ग्रहम् । एतेपा प्रत्येक भने उत्तमसाहस दण्ड्य । यत्तु--- "चेष्टाभोननपायोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । घरानाहुसपना च भङ्गे मध्यमसाहस ||" इति यागिवचन, तत्र भङ्गो भेदनम् , न तु छेदनमिति व्याख्येयम् । यथाह कात्यायनः-- "कर्णाष्ठधाणपादाक्षिजिहाशिश्नकरस्य च । छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगु ॥" इति । छेदन द्वेषीभाव । भेदनम् जायपोथिल्यमात्रम् । यद्वा सपणोत्तमवर्णविषयत्वेन मध्यमोत्तमसाहसये' यवस्था कार्या ।। ७० ॥ उभयोरपि नत्रयोर्यो भेद करोति, त राता यावनीव बन्धनात् न विमुञ्चत् , बन्धनागारात् न पुर्यात् । रातानुवृत्तो पुन रानग्रहण रातविषयकऽपराधे दण्डान्तरबोधनार्थम् । तथाच नारदः-- " राननि प्रहरेद्यस्तु सैतागस्यपि दुर्मति । शृल्य तमगो विपचेद् ब्रह्महत्यासनातिगम् ।।" इति । शल्य शूलाहम् ॥ ७ ॥ ताहा नेत्रद्वयरहित वा कुर्यात् , कारयेदित्यर्थ । ण्वकारो मध्यमसाहसस्येक्नेत्रभेदविषय यार थागतोऽत्र नासण गइरियादिरिपयत्वेन प.सद्वय ययस्थापनार्थ । यत्तु--- "द्विनेत्रभेदिनो रामद्विष्टादेशनस्तथा । विप्रनेन च गदस्य तीवतोऽएशतो दम ॥" इनि योगिवान, तत् और पतिसमाधेयभदविषयम् ॥ २ ॥ एकं पहनां निम्नतां 'प्रत्येकमुक्ताद् दण्डाद् द्विगुणः॥ उत्मोशन्तमनभिधारतां तत्ममीपवर्तिनां संसरतां च ॥ मरं च पुरुषपीडाकरास्तदुत्थानव्ययं दगुः ॥ ७२ ॥ ग्रा पीडाफराश्च ॥ ७॥ 10-7श ममतmitte ·१०५ " पञ्चमोऽध्यायः हिरण्यरल कौशेयस्त्रीपुगोगजवाजिनः । देवब्राह्मणराज्ञां च द्रव्यं विज्ञेयमुत्तमम् ।। साहसेषु य एवोक्तलिप दण्डो मषिभिः । स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिप्वनुक्रमात् ।। इति । तत्रौत्तमद्रव्यापहारे दण्टमाह । गोऽधोष्ट्रगजानामपहारकः एककरसादः; एक करपादं यस्य तादृशः कार्यः । एकं करपाद छेत्तन्यमित्यर्थः । यतु- अम्यगारायुधागारदेवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वरथहश्य हन्यादेवाविचारयन् ॥" वन्दिग्राहास्तथा वाजिशुजराणां च हारिणः । प्रसह्य पातिन थैर शूलानारोपयेनरान् ॥" इति मनुयोगीश्वरवचनं, तत् पौन पुन्येन ताच्छील्यविषय बहुमूल्यन्यक्तिविश्य वावधेयम् । द्वन्द्वपलान् "नरहता हस्तपादौ छिन्त्या साप्यश्चतुप्पये " इति वाईसत्यात् ॥ ७७ ॥ मध्यमद्रव्यापहारे दण्डमाह | अजमवि वा यः सर्वदापहरति, स एककरः कार्यः । एकः रोऽस्य ऐचय इत्यर्थः; ""हरन वलादविनातो हस्तच्छेदनमाप्नुयात्" इति शहलिखितम्मरणात् ।। ५८ ॥ धान्य वार्षिक श्यामाकादि । तत् यावदशकुम्भ योऽपहरति, स एकादशगुण दण्ड्यः । ततोऽधिक नरहरणेऽप्ययमेव दण्डः; - वाभिधानात् । यथाह मनु:- धान्य दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिक वधः । शेपेयेकादशगुण दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ॥ इति । सहदरणे तु सार्धद्वादशपणान् दण्ड्यः; "अनाविक पढ़ते अर्थप्रयोदगपणाः । नलवडालापहरम अयः कार्यापणाः" इति शहलिखितस्मरणात् । नकारान् फलपुष्पापहारी च । यथाह वृहस्पतिः- 'तृण या पदि या काष्ठ पुण या यदि या परम् । अनाउन् हि गृहानो हमच्छेदनदिति ॥" इति । यादपदारे चेदम् । नामगर मालगन्य मनिदानासि भागनायरनमेर- दागुणं दाप्य इत्यर्थ । "स्त मसभूतम्य मुगादिस्ते पुनः । पामिनलाल देव हा संसदनिकम " इति स्मरणार ॥७९॥ Or- 11HICE ·१०४ ग्राम्या 'पशुस्वामिने विष्णुस्मृति दति । यदानानिच्छ तारन्त दण्डमेव दाप्य यथा मनु:- " जगावपीडनाया च नणशोणितयोस्तथा । समुत्यानन्यय दाप्य सर्व दण्डमयापि वा ॥" इति । व्ययशब्दसामर्थ्यात् क्ल्हापहृतमपि द्यु , "समुत्थानव्यय दाप्य क्ल्हापहृत च यत् " इति वाहस्पत्यात् । अपहर्तृणा च द्विगुणो दण्ड , क्लहापहृत देय दण्डश्च द्विगुणस्तत " इति योगिस्मरणात् । तत , अपहृताद्वस्तुन || ७५ ।। पशव गाचादय । तेया पीडारा व्रणादिर्तार । ते तदुत्थान यय द्यु । ग्राम्यग्रहणादारण्येषु न । परमूत्रकरण तु मनुप्येषु पशुपन्मूल्यवरण नास्तीति बोधयितुम् , तन्मूल्यम्' इत्यत्र पशुग्रहणात् । ततश्च " प्रमापणे प्राणभृता दद्यात् तत्प्रतिरूपकम् ॥ इति प्राणभृच्छब्दोऽपि पशुपर एव । चकारात् तैलाभ्यङ्गादि च कर्त यम् । यथा पराशर.- "प्रणभङ्गे च कर्त यस्तेलाभ्यगम्तु पाणिना । यसश्चौपदर्तव्यो यावढच्छरो भवेत् ॥" इति ॥ ७६ ॥ 'गोऽन्चोष्ट्रगजापहार्यककरपादः कार्यः ॥ ७७ ॥ अजा- व्यपहार्यकारश्च ॥ ७८॥ धान्यापहार्यकादशगुणं दण्ड्यः ॥७९॥ सस्यापहारी च ॥ ८॥ एव दण्डपारप्ये दण्डोऽभिहित । इदानी म्तेये त प्रस्तौति । तरक्षणमाह नारद:- "उपारिधिरेमा छलयित्वापर्पणम् । मुप्तमतप्रमभ्य स्तेयमाहुर्मनीषिण |" - इति । तथा, "तपि विविध ज्ञेय हानम योचमामात् । हीनमा योधनाना तु दयाणामपहारत ॥ मृदाण्टामनवगन्धिदारचर्मतृणादि यत् । मनमा धान्य ताकदवान्यनुदानम् ॥ थाम कगया व गार परम्नया । हिरन्यात ह न मय जोहिया जपि ।। rozlec upo Swiss 22 er i 18 dic cor n u onurled in 7.

·पञ्चमोऽध्यायः हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुगोगजवाजिनः । देवब्राह्मणराज्ञां च द्रव्यं विज्ञेयमुत्तमम् ॥ साहसेषु य एवोक्तस्त्रिपु दण्डो मनीषिभिः । स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिप्वनुक्रमात् ॥ इति । तत्रोत्तमद्रव्यापहारे दण्डमाह । गोऽश्वोष्ट्रगजानामपहारकः एककरपाद'; एक करपादं यस्य तादृशः कार्यः । एक करपादं 'छेत्त यमित्यर्थः । यत्तु- अग्न्यगारायुधागारदेवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वरथहर्तृश्य हन्यादेवाविचारयन् ।।" " वन्दिग्राहांस्तथा वाजिकुञ्जराणा च हारिण. । प्रसह्य घातिनश्चैत्र शूलानारोपयेन्नरान् ॥" इति मनुयोगीश्वरवचन, तत् पौन.पुन्येन ताच्छील्यविषय बहुमूल्यन्यक्तिविषय वावधेयम् । द्वन्द्वबलात् नरहरणेऽप्ययमेव दण्डः ; "नरहर्ता हस्तपादौ छित्त्वा स्थाप्यश्चतुप्पथे " इति वाईस्पत्यात् ।। ७७ ।। मध्यमद्न्यापहारे दण्डमाह । अजमनि वा यः सर्वदापहरति, स एकारः कार्यः । एकः करोऽस्य छेत्तय इत्यर्थः; ""हरन् बलादविज्ञातो हस्तच्छेदनमाप्नुयात् ॥ इति शङ्खलिखितस्मरणात् ॥ ७८ ॥ धान्य वार्पिक श्यामाकादि । तत् यावद्दशकुम्भ योऽपहरति, स एकादशगुणं दण्ड्यः । ततोऽधिक .. वधाभिधानात् । यथाह मनुः- धान्य दगभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिक वयः । शेपेप्वेकादशगुण दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।। इति । सद्धरणे तु सार्धद्वादशपणान् दण्ट्यः ; "अनाविकेऽपहृते अर्धत्रयोदमपणाः । नकुलपिडालापहरणे यः कार्षापणाः" इति शहलिखितस्मरणात् । चकारात् फलपुप्पापहारी च । ययाह बृहस्पतिः- "तृण वा यदि वा काष्ठ पुष्प वा यदि वा परन् । अनाच्छन् हि गृहानो हनच्छेदनमर्हति ॥" इति । बलादपहारे चेदम् । ब्राह्मणो नामणत्व समिदाग्य मामिकाष्ठनृगोलपप्पमूलायन्याइरनप्ये मा. दगगुणं दाप्य इत्यर्थः। स्तेये ब्रशस्वभूतम्य सुवर्णादिस्ते पुनः । स्वामिनेऽपहन देय हो त्येसदमापिरन् ॥" इति स्मरणात् ।। ७९॥ धनमा 'TI.skatencescaript at 11

·:-
विष्णुस्मृति
गणानि हेमन्तवसन्तोद्भवानि ब्रीहियवादीनि । तानि यावदशकुम्भ योऽपहरति, स एकादशगुण
च । प्रपत्सूत्रकरणात् ततोऽविक सस्येऽप्यपहृते वध एवेति गम्यते । चकारान् तुलामेयानामन्येषामपि
रिनादीना शतन्यूनानामपहारे एकादशगुण , “शेषेप्वेकादशगुण मूल्याद्दण्ड प्रकल्पयेत् " इति
स्मरणात् । अय च दण्ड ताच्छील्यप्रत्ययादभ्यासविषयो ज्ञेय । सकृदपहारे तु विशेषमाह बृहस्पतिः-
"वान्यहारी दशगुण दाप्यस्तद्विगुण दमम्" इति । दशगुण धान्य स्वामिने दाप्य । राज्ञे द्विगुण
दण्टमित्यर्थ ॥ ८॥
"सुवर्णरजतवस्त्राणां पञ्चाशतस्त्वभ्यधिकमपहरन विकरः
॥ ८१॥ तदृनमेकादशगुणं दण्ड्यः ॥ ८२॥
पुनरत्तमद्रव्यापहारे परिमाणविशेषेण दण्डपिशेपमाह । सुवर्णरजतोत्तमवस्त्राणामन्यतम पञ्चाशतोऽपिक
यावच्छतमपहरन् विकर कररहित कार्य , शताधिके वधाभिमानात् । सुपर्णरजतयो पञ्चाशत्सरया क्षेत्र
मापाणामेवेयुक्त प्राक् ।। ८१॥
तन पञ्चागत उन सुवर्णरनतादि अपहरन मूल्यादेकादशगुण दण्ड्य । ययाह मनु:-
तथा धरिममेयाना शताबभ्यधिके वध ।
सुवर्णरनतादीनामुत्तमाना च वाससाम् ।।
पञ्चाशतम्त्वभ्यधिक हम्तच्छेदनमिप्यते ।
शेषेप्येकादशगुण मूल्याद्दण्ड प्रल्पयेत् ।।"
इति ॥ ८॥
'सूत्रकासिगोमयगुडदधिक्षीरतकतृणलवणमृद्भस्मपक्षि-
मत्स्यवृततेलमांसमधुयैदलयेणुमृन्मयलोहभाण्डानामपहर्ता'मूल्यात्
त्रिगुणं दण्टयः ॥ ८३ ॥ पफानानां च ॥ ८४ ॥ 'पुष्पहरितगुल्मवल्ली-
लतापर्णानामपहरणे पञ्चकृष्णलम् ॥८॥ शाकमूलफलानां च ॥८६॥

·" - पञ्चमोऽध्याय: १०७ क्षौद्रम् । वैदलं शून्यजनादि । वेगुः वंशः । मृन्मयं घटकरकादि । लोहमाण्डं कटाहादि। एपामेकविंशति- द्रव्याणामपहर्ता प्रत्येकं 'हियमाणद्रव्यमूल्यात् त्रिगुणं धनं दण्ड्यः । तथाच व्यास:- "अल्पधान्यापहरणे क्षीरेतद्विकृतौ तथा । स्वामिने तत्समं दाप्यो दण्डं च त्रिगुण नृप ।। इति । वहुवचनात् किण्वादिग्रहणम् । देशकालादिवैषम्ये द्विगुणमपि दण्ड्यः । यथाह मनु:- " सूत्रकासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च । दन्नः क्षीरस्य तकस्य पानीयस्य तृणस्य च ।। वेणुवैदलमाण्डानां लवणानां तथैव च । मृन्मयानां च हरण मृदो भस्मन एव च ॥ मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च । मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसंभवम् ॥ अन्येषां चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च । पकानानां च सर्वेषां तन्मूल्याद् द्विगुणो दमः ॥" इति । द्विगुणत्रिगुणदण्डयोः देशाद्यपेक्षया व्यवस्था ।। ८३ ॥ पकान्नानि शप्कुल्यपूपादीनि । तेपामपहर्ता तन्मूल्यात् त्रिगुण दण्ड्यः । चकारात् ओदनादीनाम् । "पकान्नानां कृतान्नानां मद्यानामोदनस्य च । सर्वेषामल्पमूल्यानां मूल्यात् पञ्चगुणो दमः ॥" इति नारदस्मरणात् । अत्रापि पूर्ववत् व्यवस्था ।। ८४ ॥ पुष्पं चम्पकादि । हरितं क्षेत्रस्थमा धान्यम् । गुल्म: मालत्यादिः । वही गुहच्यादिः । स्ता द्राक्षादिः । पर्णानि ताम्बूलीपर्णादीनि । एतेषामपहरणे पच कृष्णलान राजतान् दण्यः । यथाह कात्यायन:- " यत्रोक्तो मापदण्डो राजतं तर निर्दित् । कृष्णलेश्वोक्त एवं स्यादुक्तदण्डो विनिधितः ॥" इति । वचनात् वृक्षादिग्रहणम् । यथाइ मनु:- दुप्पेयु हरिते धान्ये गुल्मीनगेपु च । अन्येप्पपरिपूतेषु दण्डः स्यात् पापालः ॥" इति । अपरिपूनम् अनागनामम् ।। ८५ ॥ दोरमान--1, .

·" " " परिपूतेषु धान्येषु शाकमूल्फ्लेषु च" १०८ विष्णुस्मृति शाक बान्नुकादि दशविधम् , मूलपत्रकरीरायफ्रकाष्ठनिगूढका । त्वम्युष्ट कवक चेति शाक दशापिस स्मृतम् ॥" इति स्मरणान् । मूल्म् आर्द्रकादि । फलम् आम्रादि । चकारादन्यदपि गोरसादि गृह्यते । यथाह नारदा- शाकानामल्पमूल्याना हरणे फलमूल्यो । गोरसेक्षुविकाराणा तथा लपणतैलयो । सर्वेषामल्पमूल्याना मूल्यात् पञ्चगुणो दम ॥" इति । एतेपामपहरणे पञ्च कृष्णलान् दण्ड्य । यथाह मनु इति । “दण्ड स्यात् पञ्चकृष्णल " इति पूर्वण सबन्ध । परिपूत परिहृतबुसम् ॥ ८६ ।। रत्नापहायुत्तमसाहसम् ॥ ८७ ॥ अनुक्तद्रव्याणामपहर्ता 'मूल्यसमम् ॥ ८८॥ स्तेनाः सर्वमपहृतं धनिकस्य दाप्याः॥ ८९ ॥ ततस्तेषामभिहितदण्डप्रयोगः॥९॥ पुनरत्तमद्रव्यापहरणे दण्डमाह । रलाना च वनवेडूर्यादीना "वहुमूल्यानामेकस्याप्यपहायुतमसाहस दण्ड्य । तामणविषयमेतत् , तस्य वनिपेवात् । अन्येषा तु वध एव । यथाह गौतमः- "न शारीरो दण्डो ब्राह्मणस्य " इति । पुरषादीनामपि रत्नपदेन ग्रह्णम् । यथाह मनु:- पुस्पाणा कुलीनाना नारीणा च विशेषत । मुस्याना चेव रत्नाना हरणे वधमर्हति ॥" इति । अत्र विशेषमाहतु शङ्खलिखितौ-" राजपुत्रहरणे सहस्र शारीरो वा दण्ड । तत्कुलीनेप्वर्धम् " इति । नारद:- " सम्व हरतो नारी कन्या तु हरतो वध । दासी च हरतो मध्य पादस्य छेदन तथा ॥" इति 1 कन्यारिपये विशेषमाह याज्ञवल्लयः- असहता हरन् कन्यामुत्तम त्वन्यथाधमम् । दण्ड दद्यात् सवर्णातु प्रातिलोम्ये वध स्मृत ।। “ " न्या ग. 27 omitted in 1 : From here up to the middlc of Sutra 91 comm. omited in 3 ·पञ्चमोऽध्यायः १० ९ सकामास्वनुलोमासु न दोपस्त्वन्यथाधमः । दूपणे तु करच्छेद उत्तमायां वधस्तथा ।" इति ॥ ८७॥. द्रव्याणामानन्त्यात् प्रत्येक वक्तुमशक्तरेकोपाधिना दण्डमाह । यानि उत्तममध्यमाधमकोटिप्वनुक्तानि द्रव्याणि अान्यतुषादीनि, तेपामपहर्ता तन्मूल्यसमं दण्ड्यः ॥ ८८ ॥ सर्वस्तेयशेपमाह । स्तेनाः चोराः; सर्वमपहृतं धनं सारमसारं वा यत्र दशैकादशगुणादिदण्डः, तत्र दशैकादशगुणम् ; यत्र मूल्यसम, तत्र समं तदेव द्रव्य तत्सजातीय तन्मूल्यं वा धनिकस्य स्वामिनी दाप्याः ।।८९॥ उक्तदण्डविधेः कालमाह । ततः अपहृतद्रव्यदापनानन्तरमभिहित्तस्य दण्डस्य प्रयोगः अनुष्ठान कार्यम् ; " संसर्गचिहरूपैश्च विज्ञाता राजपूरुपैः । प्रदाप्यापहृतं दण्ड्याः क्रमः शास्त्रप्रचोदितैः ।। इति वाईसत्यात् ।। ९० ॥ 'येषां देयः पन्धास्तेपामपथदायी कापणपञ्चविंशतिं दण्ड्यः ॥९१॥ आसनार्हस्यासनमददच्च ॥ १२॥ पूजाहमपूजयंश्च ॥१३॥ "मातिवेश्यत्राह्मणनिमन्त्रणातिक्रमणे च ॥१४॥ निमन्त्रयित्वा भोजनादायिनश्च ॥ २५ ॥ निमन्त्रितस्तथेत्युक्त्वा 'चाभुमान: सुवर्णमापकम् ।। ९६ ॥ निकेतयितुश्च द्विगुणमन्नम् ।। ९७ ।। स्तेयप्रसङ्गात् पुनरपि साहसविषयमवशिष्टं दण्डमाह । येषां वृद्धादीनां पन्या देव इति वक्ष्यते, तेषां पन्थानमदत्या कार्यापणानां पञ्चविंशतिं दण्ड्यः । गुर्वादिविषये तु पनु:-- " मातरं पितरं जायां भातरं श्वशुरं गुरुम् । आक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं चादद् गुरोः ।।" इति ॥ २१॥ आसनाहस्यातिथ्यादेवक्ष्यमाणस्यासनमप्रयच्छंच पञ्चविंशति कापिणान् दण्ड्यः | चारात अन. भ्युतिष्ठंश्च ; " ऊचं पाणा द्युत्लमन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान प्रतिपयते ॥" इति मनुनानभ्युत्थाने दोपाभिवानात् ।। ९२ ।। Text from licre up to the end of Sutra 9f corrupt in . प्रतिरेश्म-ट. २मुबारः- ·- ११० विष्णुस्मृतिः पूजाहं मधुपहिं वक्ष्यमाणं स्नातकादिकं विभवे सति अपूजने पञ्चविंशतिकार्षापणान् दण्ड्यः । चकारात् उक्तोऽप्रतिवदंश्चाभिवादितोऽप्रत्यभिवादयंश्च ॥ ९३ ॥ वेशः वेश्म । तस्य प्रति सनिहितं संमुख पार्श्वस्थं च वेश्म प्रतिवेशः । तत्र भवाः प्रातिवेश्याश्च ते ब्राह्मणाश्च प्रातिवेश्यब्राह्मणाः । तेषां श्रुतवृत्तसपन्नानां निमन्त्रणातिक्रमण कल्याणादावभोजने पञ्च- विशतिकापापणान् दण्ड्यः । इदं च प्रामादिक । बुद्धिपूर्वके तु सुवर्णमापकं दण्ड्यः । यथाह मनु:- प्रातिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे । अविभोजयन् विप्रो दण्डमर्हति मापकम् ॥" दति । अयं च दण्डः द्विगुणभोज्यदानानन्तरम् । कल्याणदर्शनार्थमनिमन्त्रणे तु योगीश्वर:- " तरिकः स्थल शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान् दश । ब्राह्मणप्रतिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ॥" इति । चकारात् दानातिक्रमणे च । यथाह कात्यायन:- सनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मण यो व्यतिक्रमेत् । यद्ददाति तमुलक्ष्य तस्य स्तेयेन लिप्यते ॥" इति । अधीयानत्वरिशेपणात् मूर्वातिकमे न दोषः । यथा स एव- यस्य त्वेकगृहे मूर्यो दृरे चाय॑गुणान्वितः । गुणान्विताय दानन्य नाम्ति मूर्ग व्यतिक्रमः ।।" इति ।। ९४ ॥ योन्य नामण निमन्याभोजयश्च पविगतिमापापणान् दण्ड्यः । चरात् द्विगुणभोज्यं दाप्यः । प्रामादिक चेदम् । बुद्धिपूर्वक तु हिरण्यमापक दण्ड्यः । यथाह मनु:- "श्रोत्रिय. प्रिय साधु गतिकृत्येप्यभोजयन् । तदनं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं र मापरुम् ॥" इति ।। ०५॥ निमलियती निमन्त्रणं माल्य यदि न नुन्ने, नदा मुसीमाप दासः । निमन्त्रित होकर निशान पानामगर कमि निमधिनम्यागजिनदण्ड पम् । यार निमन्तिप्याम्या जनं नार्य दर " । भनागारम-भ.

·। पञ्चमोऽध्यायः १११ किंतु दण्डान्तरं कल्प्यम् । सुवर्णपदं निरुपपदे मापके रजतप्राप्त्यर्थम् । तदुक्त प्राक्--" यत्रोक्तो मापकैर्दण्ड; " इत्यनेन । इदं चात्यक्तपरान्नभोजनविषयम् ; " आमन्त्रितस्तु यो विप्रो वर्तमानः प्रतिग्रहे । निष्कारणं न गच्छेत्तु स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥" इति मात्स्यात् । चकारात् प्रतिग्रह स्वीकृत्याप्रतिग्राही "वर्तमानः प्रतिग्रहे " इत्युक्तवचनात् ।। ९६ ॥ निमन्त्रितोऽभुञ्जानो निमन्त्रयितुर्द्विगुणमन्नं च दाप्यः । चकारात् प्रतिग्राह्यं च ॥ ९७ ॥ अभक्ष्येण ब्राह्मणस्य दूपयिता पोडश सुवर्णान् ॥ १८ ॥ जात्यपहारिणा शतम् ॥ ९९ ॥ सुरया वध्यः ॥ १०० ॥ क्षत्रियं दूपयितुस्तदर्धम् ॥ १०१ ॥ वैश्यं दूपयितुस्तदर्धमपि ॥ १०२॥ शद दूपयितुः प्रथमसाहसम् ॥ १०३ ॥ अभक्ष्यं विष्ठादि । तेन प्रच्छन्नभोजितेन ब्राह्मणस्य दूपयिता दीपोत्पादयिता पोडश सुवर्णान् दण्ड्यः॥ ९८॥ जात्यपहारिणा लशुनादिना प्रच्छन्नभोजितेन यो ब्राह्मणस्य जातिमपहरति, स शतं सुवर्णान् दण्ड्यः ॥ ९९ ॥ सुरया पैप्टयाद्यन्यतमया निगूढं पायितया यो ब्राह्मणस्य जातिमपहरति, स व यः ब्राह्मण यति- रिक्तश्चेत् । स तु कृताको विवास्यः । एवं सर्वत्र ।। १०० ।। यः क्षत्रियममक्ष्यादिना दूषयति, स तदर्धम् अष्टौ सुवर्णान् दण्ड्यः । एवं जात्यपहारेऽप्यन पञ्चा- शत्सुवर्णेन दण्ड्यः । पेप्टयादिसुरया क्षत्रियादीनामपि दूषणे वध्य एवं ॥ १०१ ।। यो वैश्यमभक्ष्यादिना दूपयति, स तेपामष्टानामप्यर्ध चतुरः मुरर्णान् दण्ड्यः 1 एवं जात्यपदारे पञ्चविंगतिम् । पैप्टचादिसुरया तु वध्य एव ॥ १०२ ॥ शत योऽभक्ष्यादिना दूषयति, स प्रथममाहमं दण्ड्यः । एवं जात्याहारे सार्थद्वादशसुवर्णान् । गुरया पैटयादिक्या वध्य एव; शुद्रस्यापि सुरापाननिषेधस्य वक्ष्यमाणत्वात् ; अभक्ष्येण द्विजं दृप्य दण्डय उत्तनमासम् । मध्यमं क्षत्रियं पश्यं प्रयनं शहनर्षिकम् ।।" परिप्रदे--.

·११२ विष्णुस्मृति रति योगिस्मरणात् । यत्तु-- "अभक्ष्यमथवापेय वैश्यादीनाशयन् द्विजान् । जघन्यमध्यमोत्कृष्टान् दण्डान् दद्याद्यथाक्रमम् ।। पणाञ्छूद्रो भवेद्दण्ड्यश्चतुप्पञ्चाशदेव तु । आशितार स्वय कार्या राज्ञा निर्विषयास्तत ॥" इति मानव दण्डाल्पत्व, तदल्पप्रायश्चिताभक्ष्यापेयविषयमिति ध्येयम् । आशितार इति आशयितार इत्यर्थे छान्दसम् । विषयेभ्यो निर्गता निर्विषया , राष्ट्रवहिप्कृता' इत्यर्थ ॥ १०३ ॥ अस्पृश्यः कामकारेण स्पृशन् स्पृश्यं त्रैवर्णिकं वध्यः ॥ १०४ ॥ रजस्वलां शिफाभिस्ताडयेत् ॥ १०५ ॥ पथ्युद्यानोदक- समीपेऽप्यशुचिकारी पणशतम् ।। १०६ ॥ तचापास्यात् ॥ १०७ ॥ अस्पृश्यश्चाण्डारादि कामकारेण वुद्धिपूर्वक स्पृश्य वर्णिक स्पृशन् वध्य । यत्तु " चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन् , शतदण्डभाक् " इति योगिस्मरण, तत् विवाहादिमहोत्सवसमदें द्रष्टव्यम् ॥ १०४ ॥ रजस्वला बुद्धिपूर्वक त्रैवर्णिकान् स्पृशन्तीं शिफाभि वटपरोहै ताडयेत् ॥ १०५ ।। पथि मागें । उद्यान पुष्पवाटिका , उदक्मुदकाशय तटाकादि , एपा समीपे मूत्रपुरीपाद्यशुचिकारी पणशत दण्ड्य ॥ १०६ ॥ तञ्च मूत्रपुरीपादि अपास्यात् अपसारयेत् । चकारात् अमेध्यससृष्ट मृदाद्यपि । यत्तु- समुत्सृजेदानमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । स द्वौ कापिणो दद्यादमेध्य चाशु शोधयेत् ॥ आपद्तस्तथा वृद्धो गर्भिणी बाल एव च । परिभापणमर्हन्ति तच शोध्यमिति स्थिति ॥" इति मानव, तत् श्लेप्माद्यमेध्याभिप्रायम् । परिभापण 'भूयोऽप्येव न कार्यम् । इति सवित् , भर्त्सन वा । तीर्थादिविपये तु रिशेपमाह कात्यायन:- " तडागोद्यानतीर्थानि योऽमेध्येन विनाशयेत् । अमेध्य शोधयित्वा तु दण्टयेत् पूर्वसाहसम् [[" इति ॥ १०७॥ . 2 1 यहिभूता-स, छ, 3711omitted in स्पृशन् वध्य- 'त्यागी-

·पञ्चमोऽध्यायः
११३
गृहभूकुड्याद्युपमेत्ता मध्यमसाहसम् ॥ १०८ ॥ तच
योजयेत्॥१०९॥ गृहे पीडाकरं द्रव्यं प्रक्षिपन् पणशतम् ॥ ११०॥
पुनर्दण्डपारुष्ये दण्डमाह । गृहं घट्टशालादि । भूः अङ्गणादिः । कुड्य भित्ति । आदिगन्दान्
द्वारपाकारादि । तदुपभेता तन्नाशको मध्यमसाहस दण्ड्यः । इद च प्रम्तरादिवद्धगृहविषयम् ; दण्ट-
भूयस्त्वात् । इष्टकादिवद्धविपये तु कात्यायन:-
"प्राकारं भेदयेद्यस्तु पातयेच्छातयेत्तु वा ।
वनीयादग्भसो मार्ग प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥
इति । राजकीयप्राकारादिभेदने तु मनुः-
प्राकारस्य च भेतारं परिखाणां च पूरकम् ।
द्वाराणां चैव भेत्तारं क्षिप्रमेव प्रमापयेत् ॥"
"
इति ॥ १०८॥
तच पातित गृहभित्त्यादि पुनर्योजयेत् उत्थापयेत् ; तदुत्थापनद्रव्यं दद्यादित्यर्थः । यत्तु-
" अभिपाते तथा छेदे भेदे कुट्यावपातने।
पणान् दाप्यः पञ्चदश विंशति तद्वयय तथा ॥
इति योगिवचनं, तत् मृदादिभित्तिविषयम् ॥ १०९ ॥
परगृहे पीडाकरं कण्टफपुतलिकादि द्रव्य क्षिपन् पणशतं दण्ड्यः । यत्तु-
"दु.खोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा ।
पोडशायः पणान् दण्ड्यो द्वितीयो मध्यम दमम् ॥"
इति योगिवचनं, तत् कण्टकादिपक्षेपे विपसर्पादिप्रक्षेपे च द्रष्टव्यम् ॥ ११० ॥
साधारणापलापी च ।। १११॥ 'प्रेपितस्याप्रदाता च ॥११॥
'पितृपुत्राचार्ययाज्यविजामन्योन्यापतितत्यागी च ॥ ११३ ॥ न
समानणात ॥११४॥

·" १४ विष्णुस्मृतिः देवब्राह्मणार्थ प्रेपितस्यार्थस्य लोभेनाप्रदाता च पणशत दण्ट्य । चकारात् अर्ध्याकोशकादिग्रहणम् , " अर्याने शातिक्रमकृद् भ्रातृभार्याप्रहारक " इति योगिस्मरणात् । यत्त्वत्र “पञ्चाशत्पणको दण्ड एषामिति विनिश्चय " इति तदीयमेवाल्पदण्डाभिधान, तत् प्रामादिकाप्रदानादिविपयम् ॥ ११२ ॥ पिता जनक । पुत्र ओरस । आचार्य उपनीयाध्यापयिता । याज्यो यजमान । नत्विक वृत सन् कर्मकर । एपामन्योन्यस्यापतितस्य त्यागी च शत दण्ड्य पितृपुत्रस्वसृभ्रातृदपत्याचार्यशिप्यका । एपामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥" इति योगिस्मरणात् । चकारात् स्वसृभ्रातृदपतिशिप्याणा ग्रहणम् । अपतितत्व शक्तादेरप्युपरक्षणम् , " माविन यस्त्यजेद्याज्यो याज्य चर्विक् त्यजेद्यदि । शक्त कर्मण्यदुष्ट च तयोर्दण्ड शत शतम् ॥" इति मानवात् । त्याग प्रवासोपरक्षणम् , अथ चेत् प्रतिषिद्ध प्रवासे कामादन्यत्र प्राप्त सवने ऋत्विक् शत दण्ड्य " इति शङ्खलिखितस्मरणात् । इद चाकामत । कामतो द्विशतम् । यथाहतुस्तावेव- “ कामाचेदपतित याज्य त्यजेदृत्विक् प्राप्नुयाद् द्विशत दमम् । याज्यश्चेत् तदेवाप्नुयात् त्यागे ऋत्विजोऽपति- तस्य " इति। अस्यापवादमाहतुस्ताव-" काममपतितमश्रेत्रिय त्यजेद्याज्यमभिशस्त्मदातारम् " इति॥११३॥ तान् पित्रादीन न जह्यात् , न त्यजेत् । चकारात् गुणवत्सपिण्डग्रहणम् । तथाच शङ्खलिखितौ- 'अत्याज्या माता तथा पिता सपिण्डा गुणवन्त सर्व ण्वात्या या " इति। त्यागोऽतिक्रमस्याप्युपलक्षणम् , " न मातापितरावतिक्रमेन्न गुरु त्रयाणा व्यतिक्रमादगच्छेद " इति तयोरेव स्मरणात् । दण्डविधाना- देवात्याज्यात्वे सिद्धे पृथक्सूत्रकरण त्रयाणामपाङ्क्तेयत्वश्राद्धपरिहार्यत्वयोपिनार्थम् । तच्च द्वयशीतितमे स्पष्टयि यते । अय च शतदण्डोऽकामनस्त्यागे । कामतस्त्यागे तु द्विशतो दण्ड । यथाहतु शङ्खलिखितौ-- अत्याज्या माता" इत्युपक्रम्य “ यम्त्यनत् कामादपतितान् स दण्ड प्राप्नुयाद् द्विशतम्” इति । अत्य- न्ताभिनिवेशेन त्यागे तु पट्गतम् । यथाह मनु:- न माना न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति । त्यननपतितानेतान् राजा दाप्य शतानि पट् ।।" दति ।। ११४ ॥ शूद्रप्रव्रजितानां देवे पित्ये भोजकाश्च ॥ ११५ ॥ अयोग्य- कर्मकारी 'च ॥ ११६ ॥ ममुद्रगृहभेदकश्च ॥ ११७ ॥ अनियुक्तः शपधकारी ॥ ११८ ॥ जभियुनशपथ-ट, अनियुनच . । " 1 प्राप्रिय, या-छ ·२१५ पञ्चमोऽध्याय शूद्राश्च ते प्रत्रनिताश्च शूद्रप्रनजिता , दिगम्बरादय । तेषा देवे पिव्ये च भोनयिता शत दण्ड्य । चकारात् स्वच्छन्दविधवागामी च, "स्वच्छन्दविधवागामी " दति योगिस्मरणात् ॥ ११५ ॥ यत् यस्य योग्य न भवति, यथा अनुपनीतस्याध्ययनम् , तादृशर्मकारी च श्त दण्ड्य । चकारात् सामन्ताद्यपकारी च, 'सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारक " इति योगिम्मरणात् । यत्त्वत्र 'त्रयोविशतिपणफदण्डाभिवान, तत् अनावृत्त्यभिप्रायम् , मूलोकस्य ताच्छील्यप्रत्ययेनावृत्तिविषयत्वात् ।। ११६ ।। राजादिमुद्रया सह वर्तमान समुद्रम् । तादृशगृहस्य भदक उद्घाटयिता शत दण्ड्य । चकारात् समुद्रपरिवर्तश्च, . " समुद्रपरिवर्तं च सारभाण्ड च कृत्रिमम् । आधान विक्रय वापि नयतो दण्डक्ल्पना ॥ भिने पणे तु पञ्चाशत्पणे तु शतमुच्यते । द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धो च वृद्धिमान् ॥" इति योगिस्मरणात् । समुद्र सपिधान करण्टकादि, तस्य परिवर्ता व्यत्यास । सारमाण्ड कर्परादि । यत्तु “समुद्रगृहभेदकृत् । पञ्चाशत्पणको दण्ड एपाम् " इति योगिस्मरण, तत् म्वामिमुद्रितविषयम् ।। ११७ ।। राजा सभ्ये; जनियुक्त अनादिष्ट शपथ विप्रपादस्पर्शपूर्वक य करोति, म शत दग्य । 'अयुक्त गपथ कुर्वन् ॥ इति योगीश्वरः । 'मातर ग्रहीप्यामि' इत्याद्ययुक्तमिति तदर्ष ॥ १८ ॥ पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी ॥ ११९ ॥ पितापुत्रविरोधे साक्षिणां दशपणो दण्डः ॥१२०॥ यस्तयोश्चान्तरे' स्यात् तस्यो- त्तमसाहसः ॥ १२१ ॥ पशूना वृपादीना पुस्त्वस्य प्रनननशक्त अण्डनिष्कासनादिना उपघातारी रिनागक शत दण्डा । यथाह योगीश्वर.-"वृपक्षुद्रपशूना च पुस्त्वस्व प्रतिघात " इति । 'शतदण्डभार' इति शेष । क्षुद्रग्रहणादश्वादिषु द्विगुण , 'महापशूनामेतेपु स्थानपु द्विगुण स्मृत " इति योगिम्मरणात् ॥ ११ ॥ पितापुत्रयोविरोधे द्रयादिविषयविवादे ये कलहाभिरभिसधिना साक्ष्य उनि, तेषा दगपत। दण्ड ॥ १२०॥ य पुन तयो पितापुत्रयोरन्तरे म ये अभिनिवेशेन पााान य पनदान य वा प्रतिभू स्यात् , तम्यौतमसाहमो दण्ड । यतु-- पितापुनविरोरे तु साक्षिणा पियो दा । अन्नर च नयर्य म्यात् तन्नाप्यारगुणो दम !!" .iti 11.

·११६ विष्णुस्मृतिः इति योगिम्मरण, तत् व्यवहारमार्गेणापि साक्ष्यप्रातिभाव्यकरणे अतिप्रसङ्गनिवृत्तये द्रष्टव्यम् । अल्पामि- निवेगे तु अष्टशनम् । यथाहतुः शङ्खलिखितौ-"पितापुत्रयोर्विरोधे साक्षी न तिष्ठेत् । यस्तिष्ठेन् स दण्ड्यन्त्री कार्यापणान् । यश्चान्तरे गच्छेत्, सोऽप्यष्टशतं दाप्यः ॥ इति । अष्टाधिकशतमित्यर्थः । चकारात् दंपत्यादिग्रणम् । 'गुरोः गिप्ये पितुः पुत्र दंपत्योः म्वामिभृत्ययोः । जनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्विरदानः ।।" दत्यन पित्रादिमायाधिगमात् ।। १२१ ।। तुलामानकूटकर्तुश्च ॥ १२२॥'तदकृटे कूटवादिनश्च ॥ १२३ ।। 'द्रव्याणां प्रतिरूपविक्रयिकस्य च ॥ १२४ ॥ तुला नोलनदण्डः । मान कुट्याटकादि । चकारात् दग्मादिनाणकस्य कूटव्यवहर्तुश्च ग्रहणम् । एतेषां यः कूट देशपमिद्धपरिहारेण न्यूनाधिकभावकल्पितमुद्रामुद्रितत्वं द्रव्यान्तरगर्भत्व 'च करोति, तस्योत्तममाहमो दण्डः । यथाह योगीश्वरः- तुलामागनमानानां कृटमन्नाणस्य च । एभिश्च व्यवहां यः म दाप्यो दममुत्तमम् ।।" इति ।। १२२ ॥ तम्य तुलादेः अफूट गुद्धिः; नन्यामपि यः कृट वदति, चकारात् कूटमप्याट वदति, तन्मा- पुचमनाहमा यथाह योगीश्वरः- जस्ट हटाउने कूट यश्चाप्याटस्म् । म नाणसाती तु दाप्य उचममाहनम् ॥" इति ।।१२३॥ साणा नग्नतादर्शना यन् प्रतिमा स्मोपाय.पादितम्यादिनासं नानादि नकि योऽसाम्नति Thai | न कियिस्म्य किंतु. उतमनमो दण्डः । मागत् कर्णनामाच्छेदश्च । यह गांगांपरः- “ - ·इति । यतु पञ्चमोऽध्यायः तेनैव--- " मृचर्ममणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । अजातो जातिकरणे विक्रयाष्टगुणो दमः ॥" इत्युक्तं , तत् परिगणितद्रव्येप्वेवेति ध्येयम् ॥ १२४ ॥ संभूय वणिजां पण्यमनर्पणावरुन्धताम् ॥ १२५ ॥'प्रत्येक विक्रीणतां च ॥ १२६॥ एवं साहसे दण्डोऽभिहितः । सांप्रतं सभूय समुत्थाने दण्ड प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह नारद:- " वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म संभूय कुर्वते । तत् संभूय समुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् " इति । तत्र वणिनां दण्डमाह । ये पुनर्वणिनः सभूय मिलित्या देशान्तरगतं पश्यमनघण हीनमूल्येन प्रार्थयमाना अबरुन्धन्ति तिर्वन्ति, तेषां प्रत्येकमुत्तमसाहसो दण्डः; वक्ष्यमाणम्य प्रत्येरुपदम्य मध्यस्थतयात्राप्यन्वयात् ।। १२५ ॥ ये च स्वीयं पण्यमनघेणाधिकमूल्येन विकोणन्ति, तेषामपि प्रत्येकमुत्तमसाहसो दण्डः । यथाह योगीश्वरः- सभूय वणिजां पण्यमनणोपरन्धताम् । विक्रीणतां या विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ॥" इति । तेषां च लाभालाभत्र्यपस्थामाह स एव- " समायेन यणिनां लाभार्थ कर्म कुर्वताम् । लाभालागी यथाव्यं यथा वा सविदा कृती॥" इति । सविच लेकिकी अगकिकी च । लेकिन पगिमादिषु । मलौकिसी विषु । स्याह मनु:- "अधिनः समवेताम्नु यदा सो निमन्विताः । तुर्युषथाहतः कर्म गलीयुदक्षिणां तथा ॥" इति । दक्षिणापिमा गाइ कात्यायन: सादा दारणपन्या, पद पर दिनीगन्यः, नामसम्मृती- येभ्यः, तिमन्निन इसरेभ्यः" इति । आया: दोर बनानारः। दिनीया: भारतियागि. - ·अथ रत्विनि . १२८ विष्णुस्मृति प्रस्तोतार । तृतीया अच्छायाम्नेष्ट्रामीघ्रपतिहर्तार । इतरे ग्रापस्तुदुन्नेतृपोतृसुब्रमण्या । वृतस्य त्य ने जशमाह मनु:- "मविग्यदि वृतो यज्ञे स्वर्म परिहापयेत् । तस्य मानुरूपेण देयोऽश सह कर्तृभि ॥" इति । सह र्तृभि सहकारिभिरित्यर्थ । अत्र विशेषान्तरमाहतु शङ्खलिखितो- वृते यदि पश्चादन्य पृणुयात् पूर्ववृतस्यैर दक्षिणा । य पश्चात् वृत , स किचिल्लभते । अथ प्रासश्चेत् काल निमित्त चावेक्षमाणस्त कालमुदाक्षत । नान्तरा यजेत । स्यादात्ययिको वा, त ऋतु सपादयेत् । पोप्य प्रत्यागतश्च पिचिल्भते । स एवादुष्टस्तम्य ऋत्विक् कुरोपाभ्याय । एव व्याधितपतितोन्मत्ताहीणप्रध्वस्तेपु सप्रसादकरणमृत्वि" इति । पाल , पक्षमासादि । निमित्तम् , विवाहादि । आत्ययिक , कालान्तरे अशक्य । पहीण , अभिगापादिना त्यक्त । प्रश्वस्त , अतिवृद्ध । सप्रसादकरणम् , तेपा सतोपोत्पादनम् ॥ १२६ ॥ गृहीतमूल्यं यः पण्यं केतुर्नव दद्यात् , तस्यासौ सोदयं दाप्यः ।। १२७ ॥ राज्ञा च पणशत दण्ड्यः ॥ १२८ ।। एव सभ्य समुत्थान दण्डोऽभिहित । इदाना निमीयासप्रदाने दण्ड प्रस्तौति । तलक्षणमाह नारद:- "विनाय पण्य मूल्येन तुर्यन्न प्रदीयते । विशीयासप्रदान तद्विवादपदमुच्यते ॥ रोकऽस्मिन् द्विविध द्रय स्थावर नगम तथा । मयविस्ययमपु स तत् पण्यमुच्यते ॥ पड्विधनम्य तु बुधैर्दानादानविधि स्मृन । गणिम तुलिम मेय स्त्रिया रूपत श्रिया ॥" इति । गगिमम् , आग्रादि । तुलिमम् , धान्यादि । मेयम् , तलबीरादि । रियया, दोहनवाहनादिक्या गराचादि । रूपन , पश्याननादि । श्रिया, सपना मामारामादि, पान्त्या वा रलादि । तर पडियमपि पश्य निकायासप्रयच्छन्न प्रत्याह । गृहीत मू य मित्रा यस्य तन् गृहातमूल्य पन्य, मे नये म्वदेशमामिन याच्यमानोऽपि यो पिकता नर दद्यात् , नम्यासी सोदय दाप्य । अय. मनिधि ~~यन् गतेन नात याच्यमानी न प्रयन्टति, नदेव यदि सारानरे पशागता हानमूल्येन नात, तरंदरनारशिष्टन पचागता सद् तत् पश्य में विस्ता दापीय । नवत्यागरणात् नपादादी दरी । . N ·११९ पञ्चमोऽध्यायः - , यावदवशिष्टं तस्यैव यावन्मूल्यमवहीयेत, तेनैव सह तावदेवाशिष्टं ऋत्रे विक्रेता दापनीयः । यथाह नारद:- "अर्घ चेदवहीयेत सोदयं पण्यमायहेत् । स्थायिनामेष नियमो दिग्लाभं वा दिगागतः ॥" इति । यदा तु अर्घहासो नास्ति, किंतु क्रयकाले कालान्तरे च तुल्य एवार्घः, तदा तत् पण्यं तस्मिन् देशे क्रयकाले विक्रोणतो यो लाभः, तेनोदयेन सह तत् क्रेत्रे विक्रेता दापनीयः । यदि तु कैना देशान्तरादागतः, तदा तत्पण्यमादाय स्वदेशे गत्वा विक्रीणतो यो लाभः, तत्सहितं पण्यं दाप्यः ; “दिग्लाभं वा दिगागतः।" इति स्मरणात् । यदा तु गृहधेन्वादिकं गृहीतमूल्यं न प्रयच्छति, तदा तदुपभोगरूपेणोदयेन सहित दाप्यः । यथा नारद:- " विक्रीय पण्यं मूल्येन यः केतुर्न प्रयच्छति । स्थावरम्य क्षय दाप्यो जगमस्य क्रियाफलम् ||" इति । क्षयः, उपभोगः । क्रियाफलं, दुग्मादि । इदमपि अननुशये । अनुशये तु मनुराह- "क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिद्यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात् तद् द्रव्यं दद्याचाददीत च ॥" इति । विशेपान्तरमाह योगीश्वरः- "दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकम् । वीजायोवाहरनस्त्रीदोह्यसां परीक्षणम् ||" इति ।। १२.॥ तस्य दण्डमाह । गृहीतमूल्यं पश्यं याच्यमानोऽप्यप्रयच्छन् राजा पणशत दण्ड्यः ।। १२८ ॥ क्रीतमक्रीणतो या हानिः सा ऋतुरेव स्यात् ॥ १२९ ।। राजनिपिद्धं विक्रीणतस्तदपहारः॥ १३० ।। मन्यते । एवं विकीतानुशयोऽभिहितः । इदानी कोतानुगायं प्रम्नति । नादाणमाह नारदः- "क्रीत्या मूल्येन यः पन्यं ता न या कीतानुगय इलेतविवादपदमुच्यते ।।..

·. निष्णुस्मृतिः इग्नि । तदन्द नयनेक विवादपदन् ; "कयविक्रयानुगयः" इति मनुलरणात् । तत्र नृदोष विविनति । न दनमून्य पण्य दीयमानमप्यक्रोणतः अगृहुतः यापहन्येत, तहासौ हानि. ऋतुरेख खात; न पिस्तु, दीयमानाग्रहणल्पोक्तदपिण नटत्वात् । यथाह नारदः- 'दीयमान न गृहाति ऋत्वा पण्य च यः कयी । स एवान्य भवेद्दापो न कोतं यत् प्रतीन्छति ॥" इति । यदि पुनर्माच्यमानोऽपि विक्रेता न प्रयच्छति, तदा विक्रतुरेवासौ हानिः । यथाह स एव- उपदन्येन वा पश्य दयनापहियेत वा । विक्रतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासप्रयच्छतः ॥" " इति ।। १२९ ॥ यत् राजा विशेपतो निषिद्ध 'नेटनन्यत्र विक्रवन् । दति, तद्विकोणतः तस्यैव वस्तुनोऽपहारः कार्य । नियेयोऽयोन्यतामपि गमयति । यथाह योगीश्वरः-- "न्यासिद्ध राजयोग्य च विक्रीत राजगानि तत्" इति ।। १३०।। तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दशपणान् दण्ड्यः ।। १३१ ॥ ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुगुर्विणीतीर्थानुसारिणां नाविका शौल्किका शुल्कमाददानश्च ।। १३२ ॥ तच तेषां दद्यात् ॥ १३३ ।। सभूय समुत्थाने वक्तव्यावशिष्ट गौलिक दण्डमाह । तीर्यतेऽनेनेति तरः नौशादिः । तच्चाधि- कारी तरित । तदाह मनु:- 'पण यान तरे दाप्य. पौरुषेऽपण तरे । पाद पशुश्च यापिञ्च पादाध रिक्तक. पुमान् ।। भाण्डपूर्णानि यानानि तायें दाप्यानि सारत । रिक्तभाण्डानि यत्किचित् पुनामश्चापरिच्छदाः ॥" इति । स यदि सत्र सोद्भवं जुल्कं गृहाति, नदा दश पणान् दण्ड्यः । सलन शुल्कमुक्त तृतीयाभ्याये 'स्वदेशमन्याच शुल्काय दशनमादद्यात् । इत्यादिना ।। १३१ ।। परिणाद्वारिक 'गुल्कमाददानश्र--. ३ उदात्-ट ·पञ्चमोऽध्यायः १२१ तदेवं द्विविधं शुल्कमुक्तं भवति । तदुभयशेपातिक्रमे दण्डमाह । ब्रह्मचारी उपकुर्वाणो नैष्ठिकन्ध । वानप्रस्थ तृतीयाश्रमः । भिक्षुः संन्यासी। गुर्विी गर्मिणी । तीर्थानुसारी निरन्तरं तीर्थसेवी । एतेषां शुल्कमाददानो नाविकः जलशुल्काधिकारी, शौकिकः स्थलशुल्काधिकारी च दश पणान् दण्ड्यः । अनेनैपां शुल्कं न ग्राह्यमित्युक्तं भवति । तथाच स्मृत्यन्तरे- "न भिन्नकापपिणमस्ति शुल्कं न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते । न भैक्ष्यलब्धे न धृतावशेषे न श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे ॥" इति । गर्भिण्यां विशेपमाह मनु:- " गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्राजितो मुनिः । ब्राह्मणा लिगिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे॥" इति ॥ १३२ ॥ तेपां ब्रह्मचारिप्रभृतीनां गृहीतमपि शुल्कं परावर्त्य दद्यात् ॥ १३३ ।। द्यूते कटाक्षदेविनां करच्छेदः ॥ १३४ ॥ उपधिदेविनां संदंशच्छेदः ॥ १३५ ॥ ग्रन्धिभेदकानां च ॥१३६ ॥ उत्क्षेपकानां च करच्छेदः ॥ १३७ ॥ एवं संभूय समुत्याने वक्तव्यावशिष्टो दण्डोऽभिहितः । इदानी यूनसमाइये दण्डं पस्तौति । तहक्षणमाह नारद:- " अक्षवधशलाकायेदेवनं जिमकारितम् । पणक्रीडा वयोभिश्च पदं यतसमाहयम् ॥" दति । अक्षाः पाशाः । वधः चर्मपट्टिका । शलाकाः दन्तादिमय्यो दीर्घचतुरश्राः । आयशब्दात् "काकिन्यो वर्धकाचर शलाका शोप एव च । अक्षाः सबीजाः कुरुमा द्यूतोपरणानि षट् ॥" इति स्मृत्यन्तरोक्तं प्राखन् । कारिन्यः कपर्दियः । दोपः चतुरम स्वष्टादिनिर्मित मन्यन् । सबंगः गुप्तीजाः, कुरुमा मुष्टयः । एत: पणपूर्यिका कीडा तम् । क्यानिः सुयदिनिः । परान् मेषमहिमादिभिध देवनं समाहय इति । मनु:- अमानिमियन् मित्यते तारे नुच्यते । प्राणिनिः विपनाममु म विडयः समय: ॥" -:-. - 16 ·१२२ विष्णुस्मृति इति । द्यूत च समाहृयश्च द्यूतसमाह्वयम् । तत्र कूटाक्षदेविना दण्डमाह । द्यूते पूर्वोक्तरुपटविकटैरक्षादिभिये दीव्यन्ति, तेपा वरच्छेद कार्य ॥ १३४ ।। अन्यवञ्चनार्थ द्वित्रिसपतिपत्तिस्तचातुर्याद्यभिमतपातन मणिमन्त्रादिना मतिवञ्चन वा उपधि , तेन ये दीव्यन्ति, तेपा सदशच्छेद । तर्नन्यड्गुष्ठौ सदश , तस्य छेद कार्य । यत्तु योगीश्वरेण तेया निर्वासनमुक्तम् “ राज्ञा सचिह्न निर्वास्या कूटाक्षोपधिजीविन ” इति, तत् ब्राह्मणविषयम् , तस्य शारीरदण्ड निषेधात् । चिह्न श्वपदस्य । निर्वासने च विशेषमाह नारदः- कूगक्षदेविन पापान् राजा राष्ट्राद्विवासयेत् । कण्ठेऽक्षमालामासज्ज्य स ह्येषा विनय स्मृत ॥" , इति । यत्तु- द्यूत समाहृय चैत्र य कुर्यात् कारयेत वा । तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्र च द्विजलिशिनम् ॥" इति मनुना द्यूत निषिद्ध, तत् कूटयूतविपय राजाविदितद्युतविषय वा वेदितव्यम् । यथाह बृहस्पतिः- चूत निषिद्ध मनुना सत्यशौचधनापहम् । तत् प्रवर्तितमन्यैस्तु राजभागसमन्वितम् ॥" इति । रानभागो राजसभिक्सप्रतिपत्त्या यावान् कृतो भवति, तावानेव । यथाह योगीश्वरः-“स सम्यक् पालितो दद्याद्राज्ञे भाग यथास्तम्" इति । तवृत्तिं त्वाह स एव- रहे शतिकवृद्धेस्तु सभिक पञ्चक शतम् । गृह्णीयाद्भूर्तवितवादितराद्दशक शतम् ॥" इति । ग्लह पण , तस्मिन् । शतिका शतपरिमिता अधिका वा वृद्धि राभो यस्य, तस्मात् धूर्तक्तिवात् निपुणदेग्नि पञ्चा शत शते पञ्चकम् । इतरात् अनिपुणकितयात् पराजितात् दशक शत, शते दशक सभिक 'यूतसभापति राजभाग देविनामुत्तमभाग च वृद्धि गृह्णीयादित्यर्थ । समाहयस्तु द्यूतधर्मक एवेति न पृथमिधानम् । यथाह स एव-- " एप एव विधिय प्राणिते समाहये " इति ॥ १३५ ।। प्रसङ्गात् पुन स्तेयदण्डमाह । वस्त्रावरद्ध द्रव्य विसस्योत्कृत्य वा ये अपहरन्ति, ते ग्रन्थिभेदका , श्तेपा सदशच्छेद ॥ १३६ ॥ ये वम्वपात्रादि उक्षिप्यापहरन्ति, ते उर,इपमा । तेपा वरच्छेद कार्य । प्रस्तुतेऽपि करच्छेदे व्यायानानुपा इति पुनस्पादानम् । द्वितीयापराधे कर पाद चक छिन्यत् । यथाह योगीश्वर:- - रायमापनि-रा, ग,र तरा सदध ० त उत्सरा omitted in स, ग,' पत्राबल्बद्ध-ग, छ ·१२३ पञ्चमोऽध्यायः "उत्क्षेपकान्थिभेदौ करसदशहीनको । कार्यों द्वितीयापराधे करपादेवहीनको ॥" इति । तृतीयापराधे वध एव । यथाह मनु:- अड्गुली ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे । द्वितीये हस्तचरणो तृतीये वधमर्हति ||" इति ॥ १३७ ॥ दिवा पशूनां वृकापधाते पाले त्वनायति पालदोपः ॥ १३८ ॥ विनष्टपशुमूल्यं च स्वामिने दद्यात् ॥ १३९ ॥ अननु- ज्ञातां दुहन् पञ्चविंशति कार्यापणान् ।। १४० ।। एव प्रासङ्गिक परिसमाप्येदानी स्वामिपालविवादे दण्ड प्रस्तौति । तल्लक्षणे त्वषयवार्थप्रसिद्धथैव सिद्धमित्यभिप्रेत्याह मनु:- पशुपु स्वामिना चैत्र पालाना च व्यतिक्रमे । निपाद सप्रपक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः ॥" इति । तत्र दोपकार्य वक्तु पालदोष विविनक्ति । पशूना गादीना दिवा दिवसे वृकाद्युपघाते वृकश्व- सुगालादिभिरुपघाते कृते, असौ पालस्यैव दोषोऽगन्तव्यः, यद्यसौ पालो कायरद्धास्तान् मोचयितुं न यतेत । यथाह मनु:- " अजाविक तु सरद्धे वृकै पाले वनायति । या प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् पिल्विप भवेत् ॥" इति । वृकै. सरुद्ध इति वचनात् असरद्धानामाकस्सिककाद्युपाते न पालटोप. । यथाह स एव- तासा चेदनिरुद्धाना चरन्तीना मिथो वने। यामुत्प्लुत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र सिल्वियी ॥" इति । दिवाग्रहणात् रात्रो स्वामिगृह उपघाते म्वामिन एव दोषः । दिवारान पाराधीनयोगक्षेमनाया पुन. पालस्यैव । यथाह मनु:- " दिवा वक्तव्यता पाले रात्री स्वामिनि तद्गृहे । योगक्षेमेऽन्यथा चेत् सात् पालये वक्तव्यनामियान् ॥" 1पाले-रा, ट.

·. " १२४ विष्णुस्मृतिः इति । वृकग्रहणात् व्याघ्रादिभिरनिवार्हते न दोपः । यथाह नारद:- "व्याघ्रादिभिहतो वापि वज्राशनिहतोऽपि वा । न तत्र दोषः पालस्य न च दोपोऽस्ति गोमिनाम् ॥" इति । अनायतीत्यपि सत्यां शक्तौ । ग्रहणादिना त्वशक्ती न दोषः । यथाह व्यास:- " पालाहे ग्रामघाते तथा राष्ट्र सविभ्रमे । यत् प्रनष्टं हृतं वापि न पालस्तत्र किल्बिपी |" इति । स्वाशक्त्या स्वामिने चेन्निवेदयति, तदापि न दोपः । यथाह मनु:- विज्ञाप्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति । यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति ।।" इति ॥ १३८॥ इदानी दोपनिर्णयकार्यमाह । पालदोपेणोपेक्षादिना विनष्टानां पशूनां मूल्यं पशुस्वामिने पालो दद्यात् । चकारात् राजदण्डमपि । यथाह नारद:- " अव्यायच्छन्नविक्रोशन् स्वामिने वानिवेदयन् । वोडुमर्हति गोपस्तां विनयं चैव राजनि ।।" इति । विनयप्रमाणमाह योगीश्वर:- " पालदोपविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो मूल्यमेव च ॥" इति। अन्यायच्छन् अयतमानः। अविमोशन् गोपान्तरमनाकारयन् । स्वामिने वानिवेदयन्नित्यनेन तन्निवेदने न मूल्यादिदानमित्युक्तं भवति । इदमपि कृतवेतने पाले । यथाह योगीश्वरः- " यथापितान् पशून गोपः साय प्रत्यर्पयेत् तथा ।' प्रमादमृतनष्टांश्च स दाप्यः कनवेतनः ॥" इति । वेतनं च द्वधा---पशुवेतनं क्षीरवननं चेति । पशुवेतनमाह नारद:- " गां शताद्वत्सत्तरी धेनुः स्याद् द्विशते भृतिः । प्रतिसवत्सरं गोपे सदाहश्चाष्टमेऽहनि ।।" इति । क्षीरवेतनमाह मनु:- " गोपः श्रीरभृतो यस्तु स दुसादगतो वराम् । गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्वात् पालेऽभृते भृतिः ॥"

·पञ्चमोऽध्यायः १२५ इति । दशानां दोग्ध्रीणां मध्ये उत्कृष्टामेका प्रत्यह दुश्या दुय गृहीयादित्यर्थः । क्षीरशून्यानां तु तन्मूल्यं कल्पनीयम् । न्यूनाधिकसख्यानामप्यनयैव दिशा कल्पना । पालान्तरेऽप्ययमेव विधिरित्याह नारद:- " अनेन सर्वपालानां विवादः समुदाहृतः । मृतेषु च विशुद्धः स्याद्वालशृङ्गादिदर्शनात् ।।" दति ॥ १३९॥ 'अननुज्ञातदोहने दण्डमाह । स्वभृत्यर्थमेव साम्यननुनाना दोन्धी दुहुन् पालः पञ्चविंशति कापिणान् ‘दण्ड्यः' इत्यग्रिमस्यानुपङ्गः । स्वामिने दद्यादित्यस्यानुपङ्गे तु न्यायरिरोध ; स्वामिनो दण्डा- नधिकारात्, मूल्यस्य वाधिक्येनायुक्तस्यात् । भृति विना लननुमतदोहने 'सूत्रशास' इति सूत्रोक्तो मूल्यात् त्रिगुणो दण्डो द्रष्टव्यः ।। १४० ॥ महिपी चेत् सस्यनाशं कुर्यात्, तत्पालस्त्वष्टो मापान दण्ड्यः ॥ १४१ ॥ अपालायाः स्वामी ॥ १४२ ।। अश्वस्तूष्ट्रो गर्दभो वा ॥ १४३ ॥ गौश्चेत् तदर्धम् ॥ १४४ ॥ तदर्धमजाविकम्' ॥१४५॥ पशुभिः परसस्यनाशे दण्डमाह । पालानवेक्षणेन महिप्या परसम्ये भक्षणादिना नाशिते, तस्या महिप्याः पालः अष्टो मापान दण्ड्यः " या नष्टा पालदोषेण गौस्तु सस्यानि नाशयेत् । न तत्र गोमिना दण्डः पालस्तद्दण्डमर्हति ॥" इति स्मरणात् । महिपीशब्दोऽत्र जातिवचन.। तेन महिपम्याप्येरमेर दण्डः । यत्तु- गोमी तु पूर्वोक्त दण्डमर्हति" इति योगिस्मरण, तत् गोपारणेन पालटोपाल्पत्वाभिप्रायेणेति मन्तव्यम् । तथाच वृहस्पतिः- " सस्यान्निपारयेगास्तु चीण दोपो द्वयोर्भवेत् । स्वामी सदशम दण्ड्यः पालनाउनमर्हति ॥" इति । यद्यपि, “यत्रोक्तो मापदण्डो राजन तर निदिंगेत्" इति कात्यायनीयपरिमापया रखना प्रतीयन्ते, तथापि अल्पापराधे तेपामन्याध्यत्वात् "माणे स्थितिमी भागः पजस परिकीर्तितः" इति नारदीयलिमार तामिका एवं गृह्यन्ते । यस्तुतस्तु पगोडगोडगोडन नारो माय.; मनम्त्याइ नम्बर न दण्डोपयोगित्वादियुक्त प्राक् ॥ १४१ ।। मननुरमा to an ornsteal nस, ग, nidelin,. "गोपन्नाध्यस्तु .

·विष्णुस्मृतिः पाराभावे त्याह । यम्या पुन महिप्या पारो नास्ति, तस्याम्येर पूर्वोक्त दण्ड दाप्य । न तु नाट्य , “गे पन्नाध्य " इति पिगेषात् ।। १४२ ॥ महिपदण्डविषयानन्यानप्याह । अश्रोष्ट्रगर्दभाश्चेत् परसस्य नागयेषु, तदा तत्पालेऽष्टो मापान् दष्ट्य , नाट्यश्च । नदभार स्वापेर दण्टा । यथाह योगीघर:--"सरोष्ट्र महिपीसमम्" इति । नुगन्नाट चतरो गृह्यने , म्वराचप्रकृतित्त्वात् । वागन्दात् गतश्च, "सरायोप्टमृगेभानाम् ॥ इति सकरी- रुग्णमाम्यात् । यत्तु “ अवतरगतमानिनश्चादण्ट्या " इति शम्मरण, तत् राजनीयाचादिपियन ; जदया हन्निनोऽवाश्च प्रतापाला हि ते स्मृता " इति उगनसा तेपा प्रजापालल्येन विशेषणात् ॥१३॥ श्रेन् परमम्य नागयति, नटा नत्यारम्न महिपादण्डाधं चतुरो माषान् दण्डनीयः । तदनाचे म्बानी । दिया गपणे चतन् । रात्री तु पञ्च मापान् । यथाहतु गडलिसितो- “रात्री चरन्ती गो पर मार न् " इति । अनेन महिन्यादाना रात्री चरणे दगमापिको दण्ड सि यति । यथाहनुत्तार-- "साय रमाना माम् । महिपी दा । सरोष्ट्र पोटग । जनाविक चतुर " इति ॥ १४४ ॥ जनाविक चन् परगम्य नागपति, नदा नपालन गोदण्डार ही मारो दण्डनीय. । नदमाचे " 1 यामा॥४५॥ भक्षयित्योपविष्टेपु द्विगुणम् ॥ १४६ ॥ सर्वत्र स्वामिने 'विनष्टसस्यमूल्यं च ॥ १४७ ॥ पथि 'ग्रामे विधीतान्त' न दोपः ॥ १४८ ॥ अनागृते प ॥ १४० ।। अल्पकालम् ।। १५० ॥ उत्रष्टा 'गृपमसूतिकानां च ॥ १५१ ।।

·- पञ्चमोऽध्याय १२७ उक्तदण्डविधे शेषमाह । सर्वत्राप्युक्तविषये यस्य क्षेत्रे यारत् सस्य पगयो भक्षयन्ति नाशयन्ति वा, तावत्सस्यफलमूल्य मध्यस्थकल्पित क्षेत्रस्वामिने पशुस्वामी दद्यात् । न तु पाल भनितमस्यफ्लस्य गोक्षीरादे स्वामिगामित्वात् । पशुनग्धावशिष्ट च स्वय गृह्णीयात् । यथाह नारद " गोभिस्तु भक्षित सम्य यो नर प्रतियाचते । सामन्तानुमते देय धान्य यत् तत्र वापितम् । गोनग्य गोमिना देय धान्य वे र्पक्स्य तु ॥" इति ॥ १४७॥ - उक्तदण्डस्य क्षेत्रविशेपे अपवादमाह । पयि मार्गे । ग्रामे ग्रामम-ये । विवीत तृणाद्ययं रक्ष्यमाणो भूभाग । तत्समीपे च यत् क्षेत्र, तत्राकामतो भक्षितेऽपि सम्ये, स्वामिपालयोन टोप । दोषाभावेन च दण्डमूल्यदानयोनिवृत्ति । यथाह नारदः- " ग्रामोपान्तेषु यत् क्षेत्र विवीतान्ते महापये। अनावृत च तन्नागे न पारम्य व्यतिम्म ॥" इति ॥ १४८॥ फिंच आवृतिशून्ये क्षत्रे चाकामत सस्यमक्षणे न दोष । यथाह मनु.-- "तत्रापरिवृत धान्य विहिंस्यु पशो यदि । न तत्र प्रणयेद्दण्ड नृपति पशुरक्षिणाम् ॥" इति । वृति चाह नारद:- " वृति तत्र प्रति यामुष्टो नारलोक्येत् । न रहयेत् पशुनायो न भिन्द्याद्या च सूर ॥" इति । अनावृत इति वचनात् वृतियुक्तत्व भणे तु दोपोऽम्त्येव । यथाह नारदः- कम्य तु वृति य स्वात् सत्ययातो गरादिमि । पार झाल्यो भरेत् तर स चेच्ठक्त्या न वारयंत ॥" इति ॥ १४९॥ चि अल्पसल प्रासमामणे न दोष । यथहनु सनिसिता-"प्राने लवट " इति ।। १५० ॥ पशुविशेषेप्यपवादमाह । उन्मुष्टा परे नादिविपिना देसायवन् ! नो नाप लिया। तिमा अनिर्दगादा प्रसूता पगुन्ता । एतेषा परमन्नोर न दोर । नग भन्नुदान । यथार मनु:- ·विष्णुस्मृति अदण्ड्या हस्तिनो ह्यचा प्रनापास हि ते स्मृता । अदण्डयो काणकुण्ठो च ये शश्वत् कृतलक्षणा ।। अदण्ड्यागन्तुकी गौश्च सूतिका वाभिसारिणी । अदण्ड्याश्चोत्सवे गाव श्राद्धमले तथैव च ॥" इति । यद्यप्युत्सप्टाना स्वामिपाररहितत्वात् दण्डो न सभवति, तथापि " विपाल वन्धयेत् पशुम्" इति मनूक्तचन्धनरूपपशुदण्डाभारनोधनार्थमुपादानम् । तदेतत् स्पष्टीकृत मनुनैव- अनिर्दशाहा गा सूता वृषान् देवपशूस्तथा । सपालान् वा विपालान् वा अदण्ड्यान् मनुरनमीत् ॥" दति पिपाललनामदग्ध्यत्वमभिदधता । एतेन दृष्टान्तार्थमुत्सप्टोपादानमिति निरस्तम् ॥ १५१ ॥ यस्तृत्तमवर्णान् दास्ये नियोजयेत् तस्योत्तमसाहसो दण्डः ॥१५२ ॥ त्यक्तप्रव्रज्यो राज्ञो दास्यं कुर्यात् ।। १५३ ॥ ग्य स्वामिपारपिपादे दण्डोऽभिहित । इदानीमभ्युपेत्याशुश्रूयाया दण्ड प्रस्तोति । तलक्षणमाह नारद:- अभ्युपेत्य तु शुश्रूपा यस्ता न प्रतिपद्यते । जशुधपाभ्युपत्येतद्विपादपदमुच्यते ॥" इति । म्बीहत्यारण सेराया इत्यर्थ । तोमोनविंशतिप्रारा सेमा । तेपा चत्वार• शुरूपरा । पञ्चदश दामा । मऽप्यम्बनता । तबाद्या शुभार्मरा । इतरे अशुभफर्मरा इति । तदह नारदः- सुपर पचविध गाय दृष्टो मनीपिभि । चतुरि मरम्तेपा दामाम्पिया ॥ शिप्यान्तरागिभृतमाश्चतुवस्वास्मिरन् । पते यमराजया दामाम्नु गृहनादय ॥ मामान्यमम्वतन्त्रत्वोप'माहुर्गनारिग । मा दामार्मा शुभ माता म्गुनम् ।। गृहवागमन्यानर याममोरनम् । नाम पि गुगन्यदन परम् ॥" fiel-7,कार- ·" पञ्चमोऽध्यार १२९ इति । वेदविद्यार्थी शिष्य । शिल्पविद्यार्थी अन्तेवामी। भृत्या कर्मकरो भृतक । र्मराधिष्ठाता अधिकर्मकृत् । भृतोऽपि त्रिविध " उत्तम त्वायुधीयोऽत्र मध्यमस्तु कृषीवर । अपमा भारवाहा स्यादित्येव त्रिवियो भृत ॥" दासास्तु, गृहजातस्तथा क्रीतो लन्यो दायादुपागत । अनाकारभृतस्तद्वदाहिन म्वामिना च य ॥ मोक्षितो महतश्चर्णायुद्धप्रास पणे जित । तवाहमित्युपगत प्रत्यासित त || भक्तदामस्तु विज्ञेयस्तथेर पटनाहृत । विक्रेता चात्मन शास्त्रे दासा पञ्चदश स्मृता ॥" इति । गृहे जातो दास्याम् । स तस्यौ प्रसिद्धो। दायादागत रिस्थलन्ध । अनाकारभृत दुर्भिसपोरिन । आहित रन्धरीकृन । ऋणमोचितयुद्धजितपणनिता प्रसिद्धा । 'तपाह दास ' इति वादा। प्राज्यापच्युन । कृत भूतिदानेन । भक्तेन भोजनन दास । वडा गृहदासी, तदर्थदास ) आत्मविना प्रसिद्ध । एतेरव निमि दाभ्योऽपि पञ्चदशाप्रकारा भवन्ति । तदेव दाम्ये 'तावत् वर्णव्यायातिकमे दण्डमाह । यस्तु ओद्धत्येनोतमवर्णान् बामणादीनधमवर्ण क्षत्रियादि दास्ये अशुभर्मरणे नियोनयेत्, तस्योतमसामो दण्ड कार्य । अननानुलोम्येनेव दास्वयस्था दर्शिता । यथाह नारद:- " वर्णानामानुरोम्येन दास्य न प्रतिलोमत । रानन्यवैदरशूद्वाणा त्यतता हि स्वतन्त्रताम् ॥" इति । स्वातव्यत्यागो नाम दास्यम् । आनुलोम्य मानात्यम्याप्युपलमणम् । यथाह कात्यायन:- क्षत्रविमुद्रवर्णास्नु समपर्ण कदाचन । कारबंदासार्माणि प्रामण न वृहस्पति " इति । नामणस्य समणेऽपि दाम्य नेत्याह नारद.--" ममार्गाऽपि विप नु दागच नर कारपेत् ।। इति । यदि पुन मंच्या किंचित् हान मं रं ति, तथाप्यान र्म न कुर्यादिन्याहम - माराध्ययनसते नन म समन । तत्रापि नागुम किनिन् मर्गत द्वितंतन" " " 1 Urmitted ina ' APRATATHI:- ·- विष्णुस्मृतिः इति । आनुलोम्येऽपि वलाद् दास्यकरणे दण्टमाह मनुः- दाम्य तु कारयेल्लोभाद् ब्राह्मणः सस्कृतान् द्विजान् । अनिच्छातः प्रभुत्वेन राना दण्ड्य. गतानि पट् ॥" दति । सस्कृतलविशेषणात् नात्यानामनिच्छतामपि दाम्यं करणीय गम्यते । यथाह नारद:- "वर्णाना प्रातिलोम्येन न दासत्व विधीयते । म्वधर्मत्यागिनोऽन्यत्र दारवद्दासता मता ॥" दति ॥१५२॥ म्वमित्यागिनः प्रातिलेम्येनापि दास्याप्राप्तौ अपवादमाह । त्यक्ता प्राज्या सन्यासो येनामो । स राजो याननीय दाम्य कुर्यात , यदि प्रायश्चित्ते न प्रार्तते । यथाह योगीचर:-" प्रनग्यावस्तिो राजो दास आमरणान्तिक " इति । प्रत्रज्यामित इत्यस्य "वर्णानामानुलोम्येन दास्य न प्रतिलोमन " इत्युत्तरार्धनापबाट इति सिद्धम् । ततश्च प्रनन्यायसित दति सामान्योपादानेऽपि दास्य क्षत्रियवैश्ययोरेव; नजामणस्य । यथा कात्यायन:- " प्रनन्यारमिता ये तु त्रयो वर्णा द्विजातयः । पिशास कारयेद्विम दागत्व क्षत्रपैश्ययोः ।।" इति । विपास कारयेत् ; अयित्वा प्रवासयदित्यर्थः; " पारिनाम्य गृहीत्वा तु यः स्वधर्म न तिष्ठति । अपदेनाशयित्वा न राजा शीध्र प्रयासयेत् ॥" इति दसलरणान् । अनेन प्रनग्यारसिनन्य यावनीवदान्यश्रयणात् अन्येषा दासत्वविमोकोऽनीयुक्त भवति । नदाह योगी परः- बगद दानीलधाराकीतश्चापि मुच्यते । म्यामिप्राणम्दी भत्तत्यागान् नजिनयादपि ॥" इति । म्यानिमाणरक्षण मग मागरण टायमिरसारणम् । यथाद नारदः- 'यधारा म्यानिन भिन्मानान् प्राणमयात् । दाम-बार मचिमुचत पुरगम र भन ।।" नि । नाम्मारिम.मरम्ननगः- "नामियन्ताम नमानः । माय नमागी निमहामना ।। । " . " ·, पञ्चमोऽध्याय १३१ साक्षताभि सपुप्पाभिमूर्धन्यद्भिवाकिरेत् । अदास इति चोक्त्वा नि प्राइमुख तमवारजेत् ॥" इति । दासीत्वविमोंक विशेषमाह स एव-- स्वा दासा यस्तु सगच्छेत् प्रसूता च भवेत् तत | अवीक्ष्य वीज कार्या स्याददासी सान्वया तु सा ॥" इति । बीजमवीक्ष्य , हेतुमनपेक्ष्यवेत्यर्थ । एव दासदण्डोऽभिहित । शिप्यदण्डस्तु-"शिप्यशिष्टिरवधेन । अशक्तो रज्जुवेणुविदराभ्या तनुभ्याम् । अन्येन नन् राज्ञा शास्य " इति गौतमेनाभिहित । अन्तेवासिन प्रकृत्याह नारदः- स्व शिल्पमिच्छन्नाहर्तुं वान्धवानामनुज्ञया । आचार्यस्य वसेदन्ने काल कृत्वा सुनिश्चितम् ।। आचार्य शिक्षयेदेन स्वगृहे दत्तभोजनम् । न चान्यत् कारयेत् कर्म पुत्राचैनमाचरेत् ।। यस्तु न ग्राहयेच्छिल्प ाण्यन्यानि कारयेत् । प्रामुयात् साहस पूर्व तस्माच्छिप्यो निवर्तते ॥ शिक्षयन्तमदुष्ट च यस्त्वाचार्य परित्यत् । बलाद्वासयितव्य स्याद्ववपन्धौ च सोऽर्हति ॥ शिक्षितोऽपि कृत कालमन्तेरासी समाप्नुयात् । तत्र कर्म च यत् कुर्यादाचार्यस्येव तत्फलम् ॥" इति । क्योऽत्र कशादिताडनम् । कृत कालम्, परिभाषित कालम् । तत्सल, कर्मफलम् ॥ १५३ ॥ भृतकश्चापूर्ण काले भृतिं त्यजन् सफलमेव मूल्यं दद्यात् ॥ १५४ ॥ राज्ञे च पणशतं दद्यात् ।। १५५ ॥ तदोपेण यद्विनश्येत् तत् स्वामिने ॥ १५६ ॥ अन्यत्र दैगोपघातात् ॥ १५७ ॥ इदानी भृशदण्डाभिगनेन वेचनादाने दण्ड प्रम्नौति । तदक्षणमाह नारदः- भृत्याना वेतनम्योक्तो दानादानविधिकम । वेतनम्यानपारम तद्विवादपद स्मृतम् ॥" इति । तत्र दण्डापराध विवेचयनरातमाह । पूर्वोक्त इणनिधियोऽपि मृनर अणे काले पापान कारये दिनपक्षमासादि पूर्वमभ्युपत , तलिजपूर्ण भूतिमा रन कर्म पूर्वाभ्युपगमारव्यमनारव्य वा पदवी त्यजन् ·" रात् कारपितय विष्णुस्मृति पर्यन् , यापदभ्युपगत, तावत् सक्रमेव मूल्य वेतन स्वामिने दद्यात् । इदमभ्युपगतेऽगृहीते च वतन । गृहीते तु द्विगुण दद्यात् । यपाह योगीश्वर:- " गृहीतवेतन म त्यनन् द्विगुणमावहेत् । अगृहीते सम दाप्यो भृत्ये रक्ष्य उपस्वर ॥" इति । चकारात् पिनकृदपि । याह वृद्धमनुः- य कर्ममाले सप्राप्ते न कुर्याद्विनमाचरेत् । तभृत्यो न्यस्तकार्य स्यात् प्रदाप्यो द्विगुण भृतम् ॥ इति । निन , अन्यम्यापि तत्कर्तु प्रतिपेध । इदमपि गृहीतवेतने । स्वामिने दानविधिने स्वभृतिहानिरर्थत बोक्ता । नदाह नारद:- कालेऽपूर्ण त्यजन् कर्म भृतो नाशमवाप्नुयात् । म्वामिटीपादपक्रामन् यारत्कृनमवाप्नुयात् ||" इति । जरा भृते । जपमा अभ्युपगता भृति दत्त्वा अनारब्धमारव्य वा में इत्याह स एव--- कार्यन् प्रतिश्रुत्य कार्या दत्त्वा बराद् भृतिम् । कर्मारम्भ तु य कृत्वा सिद्धि ने तु कारयेत् । लात् सारयितन्य स्यादन् दण्डमति ॥" इति । इदमप्यनाते, भृतोऽनाता न उयोद्यो दात् म यथे दितम् । स दण्ड्य हागनष्टी न दे। तन्य वेतनम् ।। रति मनुन्नरणात् । भातस्तु म्याम्यानन्तर तत र नि लभतेत्य ह स प 'आतम् उर्यान पन्य मन् यमामापितमाहित । मदीधम्यापि सरन्यम्मरभनेर वेतनम् ॥" दति ॥ १५ ॥ दामाद मस्त फर्मान् नी रा. दण्टापा पगात दद्यार। यथाद रदमनु:- प्रतिपय नयां में कार्य नाइन दरि। म 177 ना या प्राप्नुप विगत दमः ॥" ift t tidn,७८ ५.-1, H ·पञ्चमोऽध्यायः १३३ इति । यत्तु “स दण्ड्यः कृष्णलानष्टौ " इति मानवं, तत् परित्यक्तम्य पुन.करणविषयमेव । कृष्णलाश्च राजताः ॥ १५५ ॥ अन्यत्रापि दण्टदानमाह । तस्य भृतकस्य देोषेण प्रमादादिना यत् भाण्डं विनश्येत् , तत् मूल्यादिद्वारेण स्वामिने भृतको दद्यात् ॥ १५६ ॥ कचिदपवादमाह ! दैविकात् राजकाद्वा यो भाण्डोपघात , तत्र तन्मूल्यादि न दद्यात् । यथाह योगीश्वरः- "अराजदैविकं नष्ट भाण्ड दाप्यस्तु वाहक " इति ।। १५७ ॥ स्वामी चेत् भृतकमपूर्ण काले जह्यात, तस्य सर्वमेव मूल्यं दद्यात् ।। १५८ ॥ पणशतं च राजनि ।। १५९ ॥ अन्यत्र भृतक- दोपात् ॥ १६०॥ यः पुनः स्वामी कर्मात्यजन्त भृनक्मपूर्ण काले त्याजयति, स तस्य परिकल्पित मूल्य वेतन सर्वमेव दद्यात् । इदमर्धकरणे । अन्यत्र तु सममादिभागम् । यथाह योगीश्वरः- प्रकान्ते सप्तमं भाग चतुर्थ पथि सत्यजन् । भृतिमध्ये सर्वा प्रदाभ्यम्त्याजोऽपि का" इति । त्यक्तृत्याजकयोरुभयोरप्येतत् तुल्यमेव, वाशब्दश्रयणात् । ततश्च प्रक्रान्ते कर्मणि यन्त्यजति स भृतिसप्तमाश दत्त्वा त्यजेत् । यो वा त्याजयति सोऽपि तावद्दत्त्वा त्याजयेत् । एवमग्रेऽपि ॥ १५८ ।। स्वामिदण्डमाह । अपूर्ण काले मृतकत्यानयिता म्वामी राजनि पणगत दण्ड दद्यादित्यर्थः ।।१५९।। अस्यापवादमाह । यदि भृतस्य चौर्यक्रौर्यादिदोषो न स्यात् , तदा दण्ड दद्यादित्यर्थः ।। १६० ।। यः कन्यां पूर्वदत्तामन्यस्मै दद्यात् , स चौरवच्छास्यः ॥ १६१ ॥ वरदोपं विना ।। १६२ ।। निर्दोपां परित्यजन् ।। १६३ ।। अपनी च ॥ १६४॥ जय नीपुपम वक्त. याशिष्ट दण्टमाह । य: पुन. पूर्वमन्यम्ने वाचा द कन्यानन्यन्न दद्यात् , स चौरदण्डेन महरणनिमिन पोन शाम्यः । यथाह मनुः-- पुरयाणा कुलीनाना नारणा च विशेषतः। मुम्यानां व लाना हरणे यामहति ॥" दति ।। १६१ ॥ । यदि--. 1.1-1-1.

·" " १३१ विष्णुस्मृति अस्यापनादमाह । यदि उन्मादादिदे पा वर न भवेयुरित्यर्थ । तानाह नारद.-- उन्मत्त पतित क्लीयो दुर्भगस्त्यक्तवान्धव । कन्यादोषाश्च ये पूर्व चे देषगगो वरे ॥" "दत्तामपि इति । दीर्घमुत्सितरोगादय कन्यादोपा । दोष विनति वचनात् सदोपवरत्यागे न दण्ड हरेत् पूर्वाच्छयश्चद्वर आननेत् ” इति योगिस्मरणात् । पूर्वात् , दुष्टात् । तथाच नारद:- दत्ता न्यायेन य कन्या वराय न ददाति ताम् । अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दण्ड्यश्चैरदण्डवत् ॥" दति ॥ १६२ ॥ वर प्रत्याह । यो निर्दोषा कन्या वाचा प्रतिगृह्यापि त्यति, स चोरवत् शास्य । यथाह नारदः- प्रतिगृह्य तु य क्न्यामदुष्टामुत्सृनेन्नर । विनय स त्वकामोऽपि कन्या तामेव चोद्वहेत् ॥" इति । विनयमप्याह स एव" अदुष्टा परिगृह्यापि त्यजन्नुत्तमसाहसम् ॥ इति । निर्दोषामिति वचनात् सदोषापरित्यागे न दण्ड । यथाह मनु 'विधिवत् परिगृह्यापि त्यनत् कन्या निहिताम् । व्याधिता निप्रदुष्टा वा छमना चोपपादिताम् ।।" इति । विशेषतो देशारादिदोषण गहिताम् , असाध्ययाध्युपसृष्टा, विप्रदुष्टा प्रतिरोमादिभुक्ताम, छमना, अन्यप्रदर्शननान्यदानादिना । नादृशीं पाणिग्रहणादिविपिना प्रतिगृह्यापि धर्मकार्योपभोगयोम्त्यनेन् इति ॥ १३ ॥ पति प्रत्याह । य एपादुष्टस्न्यापरित्यागे परस्य दण्ट परित्यनत इति । यथाह नारद: ननुदामष्टा च दक्षा साची प्रनावताम् । त्यनन् भार्यामयम्याप्या राजा दण्डेन भूयमा !" इति । भूयमा, उपमहमेन । जयाप्य , नम्यामेव । तर गती योगावर:-- "जागासपादनी र स परम् रियादिनीम् । त्यान् गप्यानृनयागमद्या भरण चिया ॥" इति । नया पटा । तेन तायाममये भरणमारमियय ॥ १६४ ।। २५॥ स एवादृष्टा पत्नी विवाहसस्कृतामपि 1 ·पञ्चमोऽध्याय १३५ अजानानः प्रकाशं यः परद्रव्यं क्रीणीयात् , तत्र तस्य न दोपः ॥ १६५ ।। स्वामी द्रव्यमाप्नुयात् ॥ १६६ ।। यद्यप्रकाश हीनमूल्यं च क्रीणीयात्, तदा क्रेता विक्रेता च चौरव- च्छास्यौ ॥ १६७॥ अथाम्वामिविक्रये दण्ड प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह नारद:- निक्षिप्त वा परद्रव्य नष्ट लध्वापहृत्य च । विक्रयतेऽसमक्ष यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रय |" इति । तत्र दण्डाभिधानायापराध विविनक्ति । य 'परद्रव्यमयमिद विकोणीते' इत्यनानन् प्रकाशमनक- जनसमक्ष परद्रव्य परेण विकायमाणमपि कोणीयात् , तादृशे कये न क्रेनुदोष । प्रकागो वणिनीयादेस्प- लक्षणम् | यथाह मरीचि " वणिग्नीथीपरिगत विज्ञात रानपूरौं । दिवा गृहीत यत् क्रेता स शुद्धो लभते धनम् ॥" इति ॥ १६५॥ दोपाभावोक्तिर्दण्डाभावाय , न पुन क्रौतद्रयप्राप्तये इत्याह । क्रोतव्यस्वामी परिनत म्य द्रव्य क्रेनु सकाशात् अराप्नुयात् , यद्यसौ विकतार न दर्शयति । दर्शिते तु तस्मिन न नेताभियोज्य , किंतु तस्मादेव । यथाह बृहस्पतिः- "मूले समाहृते क्रेता नाभियोज्य कथचन । मूलेन सह वादस्तु नाटिक्स्य विधीयते ।।" इति । इदमुपलक्षणम् । क्रेता मूल्य नृपो दण्ड चाप्नुयात् । यथाह योगीश्वर विदर्दनानुद्धि स्वामी द्रव्य नृपो दमम् । केना मूल्यमा ति तम्माद्यन्तस्य विक्रयी ||" इति । शुद्धि , केतुरिति शेष । यत्तु स शुद्धो स्भते धनम् । दति, नत्र धन मूल्यमित्यर्थ । यदि पुनरसनिहितो विरेता, तदा तदानयनाय काये देय , प्रकाश वा जय कुन्मूिल यापि सम्र्पयेत् । मुलानयनरालश्च देयम्तनावसम्न्यया ॥ " अप omutted inस, ·' " १ " “ विष्णुस्मृति पति कान्यायनस्मरणात् । यदि पुनम्तम हतुं न शक्नोति, तदा क्रयमेव साक्ष्य दिमि साधयेत् म्वच र्यभ्रमनिरासाय , " असमाहार्यमूलस्तु अयमेव विशेोधयेत्" इति स्मरणात् । यदा पुन क्रय मूल च भयमपि न शोधयति, तदा स एव दण्ड्य अनुपस्थापयन्मूल क्य चाप्यविशोधयन् । यथाभियोग धनिने धन दाप्यो दम च स ॥" दति कात्यायनत्मरणात् । यदा त्वपरिचयादेव न मूल दर्शयति, साक्षिभिस्तत्र क्रय शोधयति, तदा व मूल्य केता रभते, अपिनाताश्रयात् क्रीत विक्रेता यत्र वा मृत । स्वामी दत्त्वार्धमूल्य तु प्रगृहीत स्वक धनम् ॥" इति वृहस्पनिम्मरणात् ।। १६६ ॥ प्रकाशादिविशेषणप्रयोजनमाह । यदि पुनरप्रकाशमेकान्ते गृहीतम् , अल्पीकृत मूल्य यस्या क्रियायाम् , बहुमूल्यमल्पमूल्येनेति यावत् , तथा वा य प्रमाणीयात् , असो क्रेता पिता चोभावपि चोरवत् शाम्यो । चकारात् हीनन्यादेर्ग्रहणम् । यथा योगीश्वरः- स्व लभान्यचिकीत नुदोषोऽप्रकाशिते । हीनावही हीनमूल्ये वेलाहाने च तस्कर ॥" इति । हीनात् , पण्यसभवह नात् , न त्यागमहीनात् , प्रकरणलब्धत्वात् तस्यार्थस्य । वेलाहीने , राज्यादौ ॥१६॥ गणद्रव्यापहर्ता विवास्यः ॥ १६८ ॥ तत्संविदं यश्च लवयेत् ॥ १६९।। निक्षेपापहार्यवृद्विसहितं धनं धनिकस्य दाप्यः ॥१७०। राज्ञा चौरवच्छास्यः ॥ १७१ ॥ यश्चानिक्षिप्तं निक्षिप्तमिति यात् ॥ १७२॥ सविद्वयनिम्मे दण्ड प्रनीति । नर पण व्यतिरेकमुसनाह नारद:- "पापण्डभगम दीना धिनि ममय उच्यते । समयम्यानपान नद्विवादपद स्मृतम् ॥" ति। पाहा प्राण्यामिता | नगमा नानापौरममूहा । अदिशब्दान् श्रेणिगादीना ग्रहणम् । पपादकात्यापन:- " न नापीरममम नामा मानना । नानापुरमग नाना नमताना || - ·पञ्चमोऽध्याय म समूहो वणिगादीना पूग स परिकीतित । प्रनज्यावसिता ये तु पापण्डास्त उदाहता ॥ ब्राह्मणाना समूहस्तु गण स परिकीतन । शिल्पोपनीविनो ये तु श्रेणयस्ते प्रकीर्तिता ।। आहेतसौगताना तु समूह सघ उच्यते । चण्टालश्वपचादीना समूहो गुल्म उच्यते ॥ गणा पापण्डपूगाश्च नाताश्च श्रेणयस्तथा । समूहस्थाश्च ये चान्ये वध्यास्त्वाह वृहम्पति ॥ चातुर्वर्ण्यस्य या सूति स्वस्वनातिसमुद्भवा । यस्सा धर्म सदा रक्ष्य सा जति परिकीर्तिता ॥" इति । एतेन नैगमादिशब्दाना पाशुपतादिपरत्वेन व्यान्या प्रत्याख्याता । एतेषा समयस्य व्यतिममो विवादपदमित्यर्थ । पापण्डाडुपन्यासस्तेपा समयमात्रमूलकत्वेन नत्मावान्यात् । वस्तुनस्तु विद्यवृद्धानामपि समाप्रपादिनिर्माणकमत्यस्य व्यतिक्रमो विवादपद भरत्येव । तत्र गणद्र यापहारे दण्डमाह । गणो नमण- समूह , तदर्थ रानादिप्रेषित द य गगद्रव्यम् । तस्याप्यपहा । ना तत्समानधर्मनया सभाप्रपादिनिर्माणाय ऐक्मत्येन प्रात्तै बहुभिरेकीकृत दय गणद्रयम् । तम्याप्यपहा स्वराणत् 'राजा सिास्य ॥ १६८ ।। सविद्वतिक्रमे दण्डमाह । तस्य गगस्य सविद समय यो रहयेत् अतिगामेत् , सोऽपि विवास्य । यथाह मनु:- " यो प्रामदेशसघाना हत्वा सत्येन सचिदम् । विसवदेनरो रोभात् ल राष्टाद्विप्रपासयेत् ॥" इति । बिवासन च सर्वस्वमपहृत्य करणीयम् । यथाह योगीश्वर--- गणद्रव्य हरेद्यस्तु सविद रहयेच य । सरस्वहरण हत्या त राष्ट्राद्विप्रधानयेत् ||" इति । सवितक्षण चाह वृहस्पतिः- " प्रामणि पाना च सस्त समयनित। याधासराले तु मा कार्या धर्मकार्य च ॥ वाटरमा वाधा सागरणा स्मृता । तापान कार्य मनिनि नति॥ गपारा,ग 18 ·“ १३८ विष्णुस्मृतिः सभाप्रपादेवगृहतटाकारामसस्कृतिः । तथानाथदरिद्राणा सस्कारो यजनक्रिया ॥ कुलायनं निरोधश्च कार्यमस्मामिरंशतः। यौन लिखितं पत्रे धा सा समयक्रिया !!" इति । वाटचौरादिभयापनयनार्थमुपायकरणमेका सवित् । अपरा सभाप्रपाद्यर्थमिति । यजनक्रिया याग- करणम् । कुलायन दुर्भिक्षादिपीडितसमूहपरिपालनम् । निरोधस्तस्यैव यावल्लुभिक्षं धारणमित्यादि । एव राजादि- कृनापि 'अस्मद्राप्टेप्वागन्तुक उपेक्षितो मा भूत् ' इत्यादिः । तदुपेक्षिणा दण्डमाह बृहस्पतिः- तत्र भेदमुपेक्षा वा यः कश्चित् कुरुते नरः । चतु सुवर्णाः पनिष्कास्तस्य दण्डो विधीयते ॥" इति ॥ १६९ ॥ अथ प्रसङ्गात् निक्षेपसविदतिक्रमे दण्ड प्रस्तौति । तलक्षणमाह नारद:- " असख्यातमविज्ञात समुद्र यनिधीयते । तज्जानीयादुपनिधि निक्षेपं गणित विदुः ।।" इति । तत्र निक्षेपहारिण प्रत्याह । रूपसख्याप्रदर्शनेन परहस्तनिक्षिप्त द्रव्यं निक्षेपः । तं योऽपहरति याच्यमानो यदि न प्रयच्छति, अमावर्थस्य निक्षेपद्रव्यस्य यावती वृद्धिः, तया सहित निक्षिप्त धन धनिकस्य राजा दाप्य. । अपहारो नाशोपभोगयोरपलक्षणम् । यथाह वृहस्पतिः- " भेदेनोपेक्षया न्यास गृहीत्वा यदि नाशयेत् । याच्यमानो न दद्याद्वा दाप्यस्तत् सोदय भवेत् ॥" इति । भेदोऽत्र स्वधनादन्यत्र स्थापनम् । योगीश्वरोऽपि-~"आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यन्त चापि सोदयम् " इति । वृद्धिप्रमाण चाह कात्यायन:- 'निक्षेप वृद्विशेष च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमान न चेद्दद्याद्वर्धते पञ्चक शतम् ॥" इति । नाशोऽपि देवराजकृताद्विना । यथाह कात्यायन:- " अराजदेवकनापि निक्षिप्त यत्र नाशितम् । ग्रहीतु सनभाण्डेन दातुनष्ट तदुच्यते ॥" .

·१३५ पञ्चमोऽध्यायः इति । यदि ग्रहीतुस्तत्र कौटिल्यं न स्यात्; "न चेत् तजिमकारितम् " इति नारदलरणात् । दाने विशेषमाह व्यास:- भक्षिते सोदय दाप्यः सम दाप्य उपेक्षिते । किंचिदून प्रदाप्यः स्याद् द्रव्यमज्ञाननाशितम् ॥" इति । अपहृते तु अवृद्धिकमेव दापयेत् । यथाह वृहस्पतिः- गृहीत्वापहृतो यश्च साक्षिभिः शपधेन या। विभाव्य दापयेन्न्यास तत्सम विनय तथा ॥" इति । न्यासमिति वचनान्न वृद्धिः । तथा याचितन्यासस्य नाशेऽपि मूलमेव देयम् । यधाह व्यास:- याचनानन्तरं नाशे देवराजकृतेऽपि सः । ग्रहीता प्रतिदाप्यः स्यान्मूलमात्र नृपेण हि ॥" दति । दण्डस्तु तत्समः। “श्रेपश्चेन्मार्गितेऽदत्त दाप्यो दण्डं च तत्समम् " इति योगिन्मरणात् । निक्षेपविधिमन्यत्राप्यतिदिशति नारद:- एप एव विधिदृटो याचितावाहितादिषु । शिल्पिपूपनियौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥" इति । याचितम् ; याचित्वा आनीतमलकारादि । अन्यस्मै दानुमन्यहस्तेर्पितमन्याहितम् । शिल्पिपु स्वर्णकारादिषु अलकाररणार्थ यत् दतम् । सपुटादिपिहितमदर्शितस्वयमुपनिरिः । गृहम्पानिपरोक्ष परगृहे निक्षिप्त न्यासः । परस्परं निक्षिप्त द्रन्य प्रतिन्यासः । आदिगन्दात् कयादीना मदणम् । यथाह कात्यापन:- क्रयः प्रोपितनिक्षिप्त पन्धानवाहितयाचितम् । पैश्यवृत्त्यर्पितधेर योऽधम्तूपनिधिः स्मृतः ॥" इति । कोत्या तर विकतृहस्ते स्थापितं 'कालन्तरे नेप्यानि । इति क्रयः । पितनिशिगं मानता निक्षितम् । बन्यः पन्थीलम् ! अन्वादितम् अन्यहम्तेनान्यन प्रपितम् । यत्सत्यापन यानिया " निदितम् ।। १७०॥ दण्डमाह । निक्षेपाचाहता राना चवन् दण्डनीयः । परदण्टो यसः; "पानिधन. चित् परद्रव्य हरजरः । ससहायः सहलयः वि.

·१४० विष्णुस्मृतिः दति मानवात् । याचितादिपु पूर्वसाहसं दण्ड्यः । यथाह मत्स्य:- " यो याचितकमादाय न दद्याद्विनयं ब्रुवन् । स निगृह्य तथा दाप्यो दण्ड्यो वा पूर्वसाहसम् ॥" इति । वा चार्थे ।। १७१ ।। दण्डातिदेशमाह । यः पुनरुपनिविमनिधायैव मिथ्यैव 'निहितम् ' इति ब्रूयात् , सोऽपि चौरयत् शास्यः । यथाह मनु:- 'यो निक्षेप नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यो दाप्यो दण्ड च तत्समम् ॥" इति । चकारात् सत्यापरिमाणाधनृतवादी च । यथाह स एव-- निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसनिधौ । तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डमर्हति ॥" इति । कुलं साक्षिणः । साक्ष्यभावे तु वृहस्पतिः- रहो दत्ते निधी यत्र विसवादः प्रजायते । विभावकं तत्र दिव्यमुभयोरपि च स्मृतम् ॥" इति । उभयोरपीत्यनेन ऐच्छिको विकल्पो ध्वनितः । उभयोरनृतवादित्वे दण्टमाह मनु:- " निक्षेपस्यापहर्तारमनिक्षेप्तारमेव च । सर्वरूपायैरविच्छेच्छपथेश्चैव चैदिकः ॥" इति । दण्टश्च पूर्वोक्त एव ; " तावुभौ चौरवच्छाम्यौ" इत्यनुपगात् ॥ १७२ ।। सीमाभेत्तारमुत्तमसाहसं दण्डयित्वा पुनः सीमां कारयेत् अथ भीमाविवादे दण्ड प्रतीति । मीमा मर्यादा । मा पञ्चविधा जनपदमीमा, मामीमा, नगरमीमा, क्षेत्रमीमा, गृहमीमा चेति । तदाह बृहस्पति:-"ग्रामक्षेत्रगृहादीनां गीमावाद नियोधत " इति । नादिगन्नात् देशनगरयोः; "प्रामगीमामु च नया नद्वनगरदेशयोः" इति कात्यायनीयात् । मान यथासमर पद्यरक्षणा । यथाह नारद:- vil addeal nम,ग, ·1 । पञ्चमोऽध्याय "ध्वनिनी 'मस्विनी चच नेधानी भयरनिता । राजशासननीता च सीमा पञ्चविधा स्मृता ।" इति । ध्वजिनी वृक्षादिलक्षिता । मत्स्यिनी जललिङ्गान्विता । नेपानी निसाततुपाहारादिमती । भ्यानिता उभयपादिसप्रतिपत्तिकृता। पञ्चमी चिट्ठाद्यभावे राजाजानिमिना । तत्र सीमाभेददण्डमाह । तान्याह मनु:-- सीमावृक्षास्तु कुति न्यग्रोधावत्यक्किान् । शाल्मलीसालतालाश्च क्षारिणश्चेर पादपान् ।। तडागान्युदपानानि वाप्य प्रसरणानि च । सीमासधिषु कार्याणि देवतायतनानि च ॥ उपच्छन्नानि चान्यानि सामालिङ्गानि कारयेत् । सीमाज्ञाने नृणा वक्ष्य नित्य लोक विपर्ययम् ।। अश्मनोऽस्थीनि गोवारास्तुपान् भस्मक्पारिका । करीपमिष्टकाहारशरावालुकास्तथा ।। यानि चेपपकाराणि काराद् भूमिर्न भक्षयेत् । तानि सधिषु सीमायामप्रकाशानि कारयेत् ॥' अप्रकाशानि, उम्भेषु निक्षिप्य निखातानि, "प्रक्षिप्य कुम्भेप्वेतानि सीमान्तेपु निवापयेत" इति चाईस्पत्यात् । एतेरिगनयेत् सीमा राता विपदमानयो । यदि सराय एर स्याहिङ्गानामपि दर्शने ॥ साक्षिपत्यय एवं स्यात् सामायादपिनिणय । सध्यभावे तु मत्वारो ग्रामा सामन्तवासिन । सीमाविनिर्णय पुर्यु प्रयना रानसनिधो ।। इति । कात्यायन:- स्वाथसिद्धी प्रदुष्टेषु सामन्तववगोरसात् । तत्ससत्तश्च क्तय द्धारी नार साय ॥ समक्तसत्तदोतु तत्मसत्ता प्रहला । तेपामभाये सानन्तमगद्धोदनादय ।।" " " मना-11 ·:- - " - १४२ विष्णुस्मृति इति । पूर्व सामन्ता । पश्चात् देशान्तरगता मैला । साक्षात् सीमाकार्यद्रष्टारो वृद्धा । अलिखिता माक्षिण इति यावत् । श्रुत्वोद्धरन्ति ये, ते उद्धृता , श्रुतसाक्षिण इति यावत् । तानाह वृहस्पतिः तत पोगण्डवालाना प्रयत्नेन प्रकाशयेत् । वार्द्धक च शिशूना ते दर्शयेयुस्तथैव च । एव परपराजाने सीमाभ्रान्तिन जायते ।।" इति । ते च पूर्वपूर्वापेक्षया द्विगुणा त्रिगुणा ज्ञेया द्विगुणास्तूतरा जेयास्ततोऽन्ये त्रिगुणा मता" इति कात्यायनीयात् । तेपामप्यभावे मनु:- " इमानप्यनुयुञ्जीत पुस्पान् वनगोचरान् । याधाञ्छानिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् । व्याल्पाहानुन्छवृत्तीनन्याश्च वनगोचरान् ।। इति । तेपा सीमानिर्णयप्रकारमप्याह स एव- शिरोभिस्ते गृहीत्वोवीं स्रग्मिणो रक्तवासस । सुकृत शापिता म्यै म्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम् ॥" दति । साक्षिणामसत्यवादित्वे दण्डमाह स एव " यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिण । विपरीत नयन्तस्तु दाप्या स्युर्द्धिशत दमम् ॥" इति । सामन्तससक्तादीना दण्डमाह 'नारदः- अथ चेदनृत ब्रूयु सामन्ता सीमनिर्णये । सर्वे पृथक् पृथम्दण्ड्या राना मध्यमसाहसम् ।। शेपाश्चदन्त ब्रूयुनियुक्ता भूमिमणि । प्रत्येक तु पन्यास्ते दिनया पूर्वसाहसम् ।। मौलद्धादयस्त्वन्ये दण्डगत्या पृथक् पृथक् । विनेया प्रथमेनेव साहसेनानृते स्थिता ॥" इति । अय च दण्ड अज्ञानविषय । लोभादिनान्यथावादे तु कात्यायन:- बहुना तु गृहीताना न सर्ने निर्णय यदि । कुर्युयाद्वा लोभावा दण्ड्यास्तूचमसाट्सम् ॥" 1आलिविता-स, ग, छ मनु ----, ग, छ,ट 2 This verse omitted in स,गट ·पञ्चमोऽध्याय १४३ इति । भेदेऽप्यमुमेवाह- “कीर्तिते यदि भेद स्याद्दण्ड्यास्तूत्तमसाहसम्" इति । मम्यिना विशेपमाह व्यास:- "ग्रामयोस्भयोर्यत्र मर्यादा कल्पिता नदी । कुस्ते दानहरणे भाग्याभाग्यवशान्नृणाम् ।। एकत्र कूल्पात तु भूमेरन्यत्र सस्थितिम् । नदी तीरे प्रास्ते तस्माचा न विचालयेत् ।।" इति । एव रानदत्तायामपीत्याह स एव--- अन्यग्रामात् समाच्छिद्य दत्तान्यस्य यदा मही । नद्या राजाथवा देवाद्यस्य तस्यैव सा मही॥" इति । मर्यादातिकमे दण्टमाह योगीश्वरः- " मर्यादाया प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा । क्षेत्रस्य हरणे दण्डा अधोत्तममध्यमा ॥" इति । अनेक झत्रव्यपच्छेदिका भूर्मर्यादा । यत्तु- " स्थापिता चैत्र मर्यादामुभयोमियोर्यदा । अतिकामन्ति ये पापास्ते दण्ड्या द्विशत दमम् ॥" इति ऋद्धमनुवचन, तत् अल्पातिक्रमविषयम् । रूपे विशेषमाह योगीश्वर:- न निषेभ्योऽल्पनाधस्तु सेतु कल्याणकारक । परभूमि हरन् रूप स्वल्पात्रो बहूदक ॥" इति । उक्तातिदेशमाह स एक- " जारामायतनग्रामनिपानोद्यानवेदमनु । एप एव विधियो वर्षायुमरहादिए ।" इति । एष , सामान्तप्रत्यय । वृहस्पतिः- "निवेशमारादारभ्य गृहार्यापणादिकम् । येन यारघया मुक्त तत्स तज विरारयेत् ।। यातायना प्रमाल्यश्च तथा नियूवेदिरा । चतु शालसन्दनिस प्रमिरिष्टा न चारयेत् ।।" RUIR-1,ग,. 1-मान-1, ग,.

·R- . विष्णुस्मृति इति । 'नियह भित्तिनिर्गत माष्ठम् । वेदिका द्वारचत्वर । चतु शाल चतुरिम् । स्यन्दनिका पटलपान्त सात्यायन: -" मेसरानमनिष्कागगवाक्षाने पपारयेत्" इति । मेखरा उड्यमूलबन्ध । भ्रम जल- निर्गम । निष्काश वरभि । नोपचारयेत् , न निरन्ध्यात् पूर्वस्थितान् । वृहस्पतिः-- 'वृष्टिपात प्रणाल च न कुर्यात् परवेइममु । वर्च स्थान बहिचय गांच्छिष्टावपातनम् ।। अत्यारात् परसुट्यम्य न त य स्दाचन ।" फितु, " अरनिद्वयमुनय परकुट्यानिवेशयेत् ।। इति । मार्गादा शहलियिता- रानमार्गे रथस्य परिवर्तन तोरणगृहरण्य न्तेषु त्रिपद देवरानायतनेषु य परम्" इति । पद प्रस्म । निमम प्रिपत ॥ १७३ ॥ " जातिभ्रंशकरस्याभक्ष्यस्य भक्षयिता विवास्यः॥ १७४ ।। अभक्ष्यस्याविनेयस्य विजयी देवप्रतिमाभेदकश्चोत्तमसाहसं दण्ड- नीयः ॥ १७ ॥ पुन माहमावशिष्ट दण्टमाह । नातिश्रग यत् भसित मत् करोति विपादि, "नामग्य नश्यति क्षिप इति स्मरणान् । नम्य रामतो मयिना भक्ता। न तु भारयिता, नदण्डम्य पूर्वमुक्त्वात् । स राष्ट्रात विधाम्य ॥ १७ ॥ अभ्याणि मुगदीनि 'मुराग शुनपर एगृजनामामादीन्यभक्ष्याणि " निग्विन गरणान् । अभियाणि , श्यत्या नपना नामणान पनादानि । दार है। . इति ·पञ्चमोऽध्यायः १४५ इति योगिस्मरणात् । तस्य विक्रयी विक्रा। यश्च देवप्रतिमा भिनत्ति, अमौ उत्तमसाहस दण्ड्यः । यथाह मनु:- "अविक्रेयाणि विक्रीणन् ब्राह्मणः प्रच्युतः स्वयम् । भागे पुनरसस्याप्यो राजा दण्डेन भूयसा ।।" इति । भिन्नप्रतिमासस्कारे तु मध्यमः साहस एव । तदाह स एव- "सक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमाना च भेदकः । प्रतिकुर्याच्च तत् सर्व पञ्च दद्याच्छतानि च ॥" इति । ईपद्धझे कात्यायन:- हरेच्छिन्द्यादहेद्वापि देवाना प्रतिमा यदा । तगृह चैव यो भिन्द्यात् प्राप्नुयुः पूर्वसाहसम् ॥" “ इति ॥ १७५॥ भिपङ् 'मिथ्याचरन्नुत्तमेषु "पुरुपेषु ॥ १७६ ॥ मध्यमेपु मध्यमम् ॥ १७७ ॥ तिर्यक्षु प्रथमम् ॥ १७८ ॥ राजसवन्धिपु मनुष्येषु यो वैद्यशास्त्राद्धतिमतिक्रम्य स्वेच्छाकल्पितमार्गेणोपचरति, स उत्तमसाहस दण्ड्यः । यथाह वृहस्पतिः- 'अजानन्नैपध तन्त्र यश्च न्याधेरतत्त्वरित् । रोगिभ्योऽर्थमुपादते स दण्ड्यश्चौरवद्भिाक् ।।" इति । तन्त्र शास्त्रम् ॥ १७६ ॥ म-यमेषु अराजसनन्धिषु मानुषेषु मिथ्योपचरन् मध्यम साहस दण्ड्यः ॥ १७७ ।। तिर्यक्षु गाश्चादिपु मिथ्योपचरन् प्रथमसाहस दण्ड्यः । यथाह योगीश्वरः- भिपङ् मिथ्याचरन् दाप्यन्तियः प्रथम दमम् । मानुपे मध्यम राजमानुपेपूचन दमम् ॥ " इति ॥ १७८॥ प्रतिश्रुतस्पामदायी तद्दापयित्या प्रथमसाहसं दण्या मिम्माभिवरन् -ग. 19 ·१४६ विष्णुस्मृतिः अथ दताप्रदाने दण्डं प्रस्तौति । तल्लक्षणमाह नारद:- दत्त्वा द्रव्यमसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिक नाम व्यवहारपदं हि तत् ॥" इति । इदमेव सम्यग्दाने दत्तानपाकर्म ; पूर्वमसम्यगिति विशेषणात् लौकिकदानभेदेन संज्ञाद्वयव्यव- स्थानात् । तन्निर्णयमाह नारदः- अथ देयमदेयं च दत्त चादत्तमेव च । व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः । तत्र त्वष्टावदेयानि देयमेकविधं स्मृतम् । दत्तं सप्तविधं विद्याददत्त पोडशात्मकम् ॥ अन्वाहितं याचितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपः पुत्रदाराश्च सर्वम्व चान्वये सति ।। आपत्स्वपि हि क्प्टासु वर्तमानेन देहिना । अदेयान्याहुराचार्या यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ।।" चकरात् स्त्रीधन च, "सामान्यं याचितं न्यासमाधिराश्च तद्धनम्" इति दक्षस्मरणात् । आपरस्वपि न देयानीति शेपः। कुटुम्बभरणाद् द्रव्य यत्किचिदतिरिच्यते । तद्देयमुपहत्यान्यद्दद्दोपस्यामुयात् ।। पण्यमूल्य भृतिस्तुष्टया स्नेहात् प्रत्युपकारतः । स्त्रीशुल्कानुग्रहागं तु दत्त दानविदो विदुः ।। अदतं तु भयकोधगोस्वेगजान्वितैः । तथोत्कोचपरीहामन्यत्यासच्छलयोगतः ।। बालमूदाम्बतन्त्रातमत्तोन्मत्तापरजितम् । फर्ना ममेद कमनि प्रतिलाभेच्छया तु यत् ।। अपात्रे पात्रमित्युक्त कार्य चाधर्मसहिते । यद्न म्यादविज्ञानात नददचमिनि म्मृतम् ॥" इति । मंदयमम्यतया निषिद्धनया च 1 नवान्याहिनादि निक्षेपान्तमम्वतया। साधारणे स्वत्वमदावेऽपि अर्जनीयनया परम्वन्यस्यापि मदायात सम्बसमृष्टतयवादेयन्यम् । पुत्रादिषु प्रतिश्रुते च म्यत्वसद्भावेऽपि ·“ पञ्चमोऽध्यायः वचनाददेयत्वम् । अन्वये सतीति विशेषणात् अनन्वयस्य सर्वस्वदानमधिगम्यते । तत्र विशेषमाह कात्यायन:- " सर्वस्व गृहवनं तु कुटुम्बभरणाधिकम् । यद् द्रव्य तत् स्वक देयमदेय स्यादतोऽन्यथा ।" इति । सर्वस्वदाने गृहपर्युदासः कुटुम्बिन एच ; 'कुटुम्नभरणाधिकम् ' इति लिङ्गात् । अन्यथा ; कुटुम्बपर्याप्त ततो न्यूनं चा न देयमित्यर्थ । अत एव बृहस्पति.- सप्तारामागृहक्षेत्राद्यद्यत् क्षेत्र प्रचीयते। पित्र्य वापि स्वय प्राप्त तद्दातव्य विवक्षितम् ।।" इति । सप्तेति सख्यावाच्यव्ययम् । अन्यथा सप्तभ्य इति स्यात् । समासे तु गृहक्षेत्राभ्यामनन्वयापत्तिः। ततश्च सप्तसंख्यादारामात् गृहात् क्षेत्राद्वा यदतिरिक्त स्थावर, तत् देयम् ; न सम न्यून चेत्यर्थ । सप्तपुत्रकुटुम्व्यभिप्रायमेतत् । न नियमार्थम् ; कुटुम्बभरणाधिक्यस्य विवक्षितत्वात् । पिन्य स्वीय चेति द्विविध स्थातरमुक्तम् । तत्र स्वीयमपि त्रिविधम् ---पुत्रसमसस्य, न्यूनसत्यम् , अधिकसरयं चेति । तत्र सम न्यून चादेयमेव । अपि तु विशेषमाह स य } " स्वेच्छादेय स्वय मात बन्धाचारेण बन्धकम् ।" इति । यत् स्वयमपि प्राप्त स्थावर, तदपि स्वेच्छामात्रेण पुत्राद्यनुमति विना अदेय न देयमित्यर्थः "स्थावरं द्विपद चैर यद्यपि स्वयमार्जितम् । असभ्य सुतान् सर्वान्न दान न च विक्रय ||" इति स्मरणात् । 'सुतपद पौगाणामप्युपलक्षणम् ; मणिमुक्तापालाना सरस्थर पिता प्रभु. । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामह. ॥" इति स्मरणान् । बहुत्वेनेरार्थसिद्धौ सपदमेस्म्याप्यननुमतावदेयत्वार्थम; ये जाता येऽप्यनाताश्च ये च गर्भ व्यान्विताः। गृषि समभिकान्ति न दान न च विक्रय. ॥" इति स्मरणात् । यतु 'स्य प्राप्त धनमतिभिरननुशानदार देयम् । इति मायायामाना, नर पनशन्देन यदि म्थावरमुच्यते नदा "सार हिर " इत्यादिनना। नर पुनादीनामेर म्यत्वं, न भागानिति मान्यम् ; " अविन यत् मा मात्र मान .. " " आईसmutted nग, ग, र ·१४८ " " विष्णुस्मृति वचनविरोधात् । तस्मात् तत्र सुतपदमविभक्तोपलक्षणमेव । अथ धनपद जगमद्रव्यपर, तदा "सप्तारा- मात्" इत्युपक्रम्य दायादा स्थावरे समा " इत्युपसहारात् मध्यपठितस्यास्य स्थाररविषयता वाध्येत , अविक्तैस्तु यत् प्राप्तम्" इति च निरभ्येत । तस्मात् नप्रश्लेषेणादेयमित्येव व्यारयेयम् । विशेषान्तरमाह--बन्धाचारेणेति । यत् केनचित् क्स्माच्चित् बन्धनत्वेन गृहीत स्थार, तदन्यस्मे बन्धाचारेण बन्धक्त्वेनैव देयम् , नान्यथा । अयमर्थ --'येन द्रव्येणेद मया बन्धकीकृत स्थावर, तत् द्रव्य तुभ्य मया दत्तमिति तवेव बन्धक्मस्तु । इत्येवप्रकारेण देयम् । न बन्धकीकृत स्थावरमेव दानयोग्यम् , स्वत्वाभावात् । अत एव “आधि साधारण च यत् " इत्याधेरदेयत्वमाह नारदः। इदानी पिये विशेषमाह - "वैवाहिके क्रमायाते सर्वदान न विद्यते " इति । वैवाहिकम् , विवाहकाले श्वशुरादिभ्यो रब्धम् । क्रमायातम् , पितृपितामहादिक्रमेणागतम् ; वक्ष्यमाण शौर्यप्राप्त च यत् स्थावर, तस्य सर्पस्य निरवशेपस्य दान नास्ति ; किंतु सावशेषस्यैव । कुप्त इत्यत आह--- सौदायिक क्रमायात शौर्यप्राप्त च यद्भवेत् । स्त्रीजातिस्वाम्यनुनात दत्त सिद्धिमवामुयात् ।।" इति । सौदायिकम् , विवाहकाले भार्यया सह लयम् , "विवाहे भार्यया साध लब्ध सौदायिक स्मृतम्" इति व्यासस्मरणात् । तत स्थावर स्न्यनुज्ञातमेव देय, नान्यथा , तत्र स्त्रीस्वत्वस्यापि सत्त्वात् । तथाच व्यास.- विवाहकाले यत् विचिद्वरायोद्दिश्य दयते । कन्यायास्तद्धन समनिभाज्य तु कधुमि " इति । सर्वम् , स्थावर जङ्गम च । स्मृत्यन्तरेऽपि- यदत्त दुहितु पत्ये स्त्रियमेव तदन्धियात् । मृते जीवति वा पत्यौ तदपत्यमृते स्त्रियम् ॥" इति । स्त्रियमृते , त्रिय पिना । तत् धनमित्यर्थ । ठान निक्रयाधमनयोरपलक्षणम्, “दानाधमनविक्रये" इति सर्ववास्यशेपात् । क्रमायातमुनार्थम् । तत् जातिभिर्दायादै पुरमीत्रमानेरनुमतमेव देय, नान्यथा, तत्र तेषामपि स्वत्वमाम्यात् । यथाह व्यास:-" क्रमागते गृहक्षेत्र पितृपुत्रा समागिन " इति । योगीश्वरोऽपि- " भूर्या पिनामहोपाता निरन्यो द्रयमेव च । तत्र म्यान् सदृश म्बाम्य पितु पुत्रस्य च हि ।।" इति । चकारात् पौत्रपारयोरपि, मराया पुन पौत्र प्रपात " इति वध्यमाणोधायनम्मरणात् । गोर्येण परमन्यनयेन यत् प्राप्त न्यारादि धन, नत् भृये म्बाम्यनुस्यैव देयम् , नान्यथा । . - - " तत्र ·पञ्चमोऽध्यायः २४९ स्वामिनोऽपि स्वत्वात् । यथाह गौतमः--"जेता लभेत सांग्रामिकं वितम् । वाहनं तु राज्ञः । उद्धारश्चापृथग्जये " इति । अपृथक् संभूय जये राज्ञेऽप्युद्धारांशो देयः । तेन तत्र स्वामिनोऽपि स्वत्वात् तदनुमतिरावश्यकीति । तस्मात् सौदायिकादि त्रिविधमपि धनं स्थावरं ख्यादीनामनुमत्यैव सर्व देयम् । अन्यथा तत्तदंशमवशेष्य स्वांशमात्रं देयमिति वाक्यद्वयार्थः । नन्विदमंशावशेषणमविभक्त संगच्छते; साधारणस्वत्वात् । विभक्ते तु स्वमात्रस्वत्वात् अनर्थक तदित्यत आह- “विभक्ता वाविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः। एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥" इति । सर्वत्र क्रमागते स्वार्जिते च स्थावरे विभक्तानामविभक्तानां च दायादाना पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां तुल्यं स्वत्वम् । अतो दानाधमनविक्रयेपु एको नाधिक्रियत इति । यथाह व्यास:- स्थावरस्य समस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च । नैकः कुर्यात् कयं दानं परस्परमतं विना ॥ विभक्ता वाविभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः । एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये ॥" इति । समस्तं क्रमागतं स्वार्जितं च । गोत्रसाधारणम् अविभक्तम् । नेदं समस्तस्य विशेषणम; विशेषणविशेषणत्वापत्तेः; चकारानुपपत्तेश्च । किंतु सावरस्यैव । ततश्चाविभक्तस्य पृथक् निर्देशात् समस्तपदोपात्तं स्थावरं विभक्तमिति गम्यते । अन्यथा विभक्ताविभक्तयोरनुवादेन दानादिनिषेधे हेतुतया तुल्यम्वाम्यप्रतिपादनं न सगच्छेत ; पूर्वानुक्तस्यानुवादासभवात् । ननु विभक्ताविक्तयोस्तुल्यस्वत्वमनुपपन्नम् ; विभागानर्धवयापत्तेः; " ययेकजाता वहवः पृथग्धर्माः पृथक्रियाः । पृथकर्मगुणोपेता न चेत् कार्यपु समताः ।। म्बभागान् यदि दद्युस्ते विक्रोणीयुरथापि वा । कुर्युर्यथेष्ट तत् सर्वमीमास्ते स्वधनत्य हि ॥" इति नारदवचनविरोधाय । असार्थ:--एकजानाः मोदराः पृथामाः पृथलामादिकमरिणः, पृथक्रियाः पृथप्यादिकारिणः, पृथक्कमगुणैः कण्डनादिमाधनः मुन्दप्रतिनि: उपेनाः दानविकयादिकायेषु अन्योन्यमसमताः सन्तः यदि पवभागान् द्गुः सिंणीपुर्वा, नन् मा वोट कुर्यः, म्यस्यांगम्यामित्वादिति चेत्-मोच्यते-यथा दचापरि स्न्यान सिदानां मन्मनुमन्यते, .

·.. " , १५० विष्णुरमृतिः अन्यथा पुनर्दानविधानानुपपतेः; तथा विभक्तेऽपि क्रमागते स्वाजिते च स्थावरे दायादानां स्वत्वमनुमन्यते ; अन्यथा सर्वदानविक्रयादिनिषेधानुपपत्तेः । न चाविभक्तक्रमागतस्थावरविषय एवाय निषेध इति वाच्यम् , सामान्य पुत्रदारादिसर्वस्वन्यासयाचितम् । प्रतिश्रुत तथान्यस्य न देय त्वष्टधा स्मृतम् ।।" इति वार्हस्पत्येनाविभक्तदाननिपधेन पौनस्कन्यापानात् । न च-दानाद्युत्तरकालं विभक्तसदेहव्युदासेन न्यवहारसौकार्थमनुमतिविमान दानादिनिषेधश्च ; न तु व्यवहारसिद्धिवोधनायेति मन्तव्यम्; " स्रज्ञाति- स्वाम्यनुनात दत्त सिद्धिमाप्नुयात् " इत्यन्यानुमतिमन्तरेण दानाद्यसिद्धयवगमात् । वस्तुतस्तु विभक्तानामपि पुत्रधात्रादीना परम्परधने म्वत्वसवन्धोऽस्तीत्यवश्यमभ्युपगन्तन्यम् ; स्वत्वहेतुभूतस्वामिसबन्धस्यानपायात् । अन्यथा पुत्रेभ्यो विभक्तस्य पितुर्मरणानन्तरं पुत्राणा तद्धनग्रहणानविकारापत्ते ; पूर्वस्वत्वस्य विभागेन नष्टत्वात ; म्वत्वान्तरम्य च क्रयप्रतिग्रहाद्युत्पादक्हेत्वभावेनानुत्पते । न च स्वामिनाशादेव स्वत्वसिद्धिरिति भाव्यम्; तस्य रिक्थक्रयादिपु स्वत्वहेतुपु परिगणनात्; असन्धिसाधारण्येनातिप्रसङ्गाच। ततश्च विभागस्य रिक्थपदाभिधेयाप्रतिवन्धदायस्वरूपाभिभवेन सविभागपदाभिधेयसप्रतिवन्धदायस्वरूपाभिन्यञ्ज- नैनार्थत्त्व सिध्यति । तस्मादस्त्येव विभक्तानामपि परम्परधने स्वत्वसवन्ध इति सिद्धम् । स च यत्र विभक्तानामपि स्थाबारादौ दानादिनिषेधः सर्यते, तत्र तमुपोद्दलयति । अत्र तु स्वामिमरणानन्तर विभक्तानामपि तद्धनग्रहणाधिकार साधयतीति सर्वमनवद्यम् ; "तदातय विवक्षितम् " "सर्वदानं न विद्यते " इत्युत्सर्गापनादयोरेकरिषयताकल्पनावश्यभावाच । च विभागेन म्वत्वसाधारण्यमुपमधै स्वत्वासाधारण्य जन्यत इत्यपि नियमः ; देवप्रतिमाया दास्या वा द्वयोमर्मात्रीः स्वरूपविभागासभवात् मूल्यद्वारा च निपंधात् पर्यायार्चनरूपै पर्यायर्मकारणरूपे वा विभागेऽपि स्वत्वसाधारण्यानपायात् । न च पर्यायर्मकारणादिविभाग एवं नति वाच्यम् ; पर्यायातिक्रमितुरनभियोग्यतापातात् । नित्यदातुर्याज्यस्य वचननान्यपर्यायेऽन्येन दानग्रहणे दोपाभाषपसङ्गात्; एका स्त्री कारयेत् कर्म यथाशेन गृह गृही। वय ममागतो देया दामीनामप्यय विधिः ॥" इति वृहस्पतिस्मरणाच्च । न च विभागानर्थक्यम् ; यथष्ट भोगार्हतापादकत्वेनार्थवत्त्वात् । न च यधेट- विनियोगाईत्वमेव विभागप्रयोजनमित्युक्तम् । चि अविभक्ताया भूमापनुष्ठितस्य धर्मस्यान्येऽप्यगभागिनो भरन्ति, न भित्तायामित्यतोऽपि विभागम्यायपत्त्वात् । नारदवचन तु क्रमागतस्यार्जिनस्यारातिरिक्त- धनविषयम् : "ईशान्ते मपनम्य हि" इत्यनेनामाधारणम्पत्यम्य धनविषयत्वाविपरणादेवेति समुन्यम् । न एक्स्यां ·.. पञ्चमोऽध्यायः १५१ नन्वेवम् , " स्वजातिग्रामसामन्तदायाद . . . . हिरण्योदकदानेन षड्भिर्गच्छति मेदिनी ॥" इति दायादानामिव ग्रामादीनामपि स्वत्वापत्तिः, तेषामपि स्थावरेऽनुमतिश्रवणादिति चेत्, मैगम् ; । दायादानां जन्मनैव स्वत्वाभ्युपगमात् । ग्रामादीनां तु न कथचिदपीति वैलक्षण्यात् । न चानुमति- कर्तव्यताश्रवणमात्रेण स्वत्वमभ्युपगम्यते ; कितु क्रमागते स्थावरे सर्वदाननिषेधेनेत्युक्तमेव । तस्मात् ग्रामाद्यनुमतिदृष्टार्थव । दायादानुमतिस्तु क्रमागते स्थावरे विभक्तेऽपि स्वत्वानपायात् । साधारणदानादी च परस्यदानदोपादनुमतिरदृष्टार्थे । अत एव दक्षः- "सामान्य याचितं न्यास आधिाराश्च तद्धनम् । अन्वाहित च निक्षेपः सर्वस्वं बान्धवे सति ॥ आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितैः । यो ददाति स मूढारमा प्रायश्चित्तीयते नरः ॥" इति । प्रायश्चित्तं च भूम्यपहारे वक्ष्यते । न चैमिदृष्टदोपेऽपि दानादि निप्पद्यत एव, निषिद्धपतिग्रहीतु. "स्त्रज्ञातिस्वाम्यनुज्ञातं दत्त सिद्धिमवामुयात् " इत्यननुज्ञातस्यामिद्धयभियानात् । साधारणे एक्स्यास्वतन्त्रत्वेन तद्दत्तस्य प्रत्याहरणीयत्वाच । यथाह कात्यायन:- "कामक्रोधाम्बतन्त्रातलीयोन्मतप्रमोहितैः । व्यत्यासात् परिहासाच यदत्तं तत् पुनर्हरेत् ॥" इति । किंच साधारणम्यादेयत्वात् अदेयदानप्रतिग्रहयोर्दण्टश्रणाच दानाद्यसिद्धिः; अदेय यश्च गृहाति यश्चादेयं प्रयच्छति । तानुभौ चौरवच्छाम्यो दाप्यो चोचममाहसम् ।। इति मनुलारणात् । एवं कियागामनयोश्वासिद्धिः; अम्वतन्त्रतत्वमाम्यात् ; "अभ्यामिविक्रय दानमाधि च विनिवर्तयेत् ॥ इति व्यासन्नरणाय । यथा म्वग्रामन्य तरि समति नान्यमान्याय विनित्यम् , एव जातिमामन्तादिषु प्रन्यामस्तिारतम्येन योग्यम् । हिरप्योटकलानं नु निको कार्यम् : "न्यावरे कियो नान्नि कुर्यादाधिननुज्ञया " इति किनिपगन् भनि यः प्रतिगृहाति यध नमि प्रयच्छति। तानी पुण्यकाली नियतं म्वगंगामिनी ।।" 'म्वत्वादिति वाच्यम् न जानुमा म मरि (12.12.1.maratre anम, ग...

·, तस्येव विष्णुस्मृति इति दाने फ्लश्रवणाच, स्थावरविक्रयस्य हिरण्योदकदानसवलितत्वेन नरसिहाकारत्वात् । यथा आसुर- नियाहस्य, ब्राह्मादिषु विवाहेपु पञ्चस्वेष निधि स्मृत । गुणापेक्ष भवेदानमासुरादिपु च त्रिपु॥" दति नारदेन तत्रापि दानप्रतिपादनात् । गुण ब्राह्मण्यम् । वरस्य तदपेक्ष्यासुरादिप्वपि त्रिपु दान भवत्येव । न क्षत्रियादो वरे। तच्चाने वक्ष्याम । हिरण्योदक्दानमपि ब्राह्मण एव केतरि युक्तम् , प्रतिग्रहाधिकारादिति । व म्यावरदानादिनिषेधस्यापवाद स्मृत्यन्तरे-- " एफोऽपि स्थावरे कुर्यादानाधमनविक्रयान् । आपत्काले कुटुम्बार्य धर्मार्थ चाविशेपत ॥" इति । एक प्रपानभूत पित्रादि दायादाद्यननुमतोऽपि क्रमागते स्वार्जिते च स्थावरे आपत्कालदो दानादि कुर्यात् । धर्मो महापातकादिप्रायश्चित्तम् । न तु पितृश्राद्धादि, तस्यानुस्रुपेनापि सिद्धरित्यल प्रमत्तानुमसक्त्या। देयम् अदृष्टार्थदान हैं, दत्त रोक्किदानाहं पण्यमूल्यादि, अदत्त भयादिना दत्तमपि स्वत्वानिवृत्त्या . प्रत्यावर्तनीयत्वेन, "कामकेधास्वतन्त्रातहीन्मत्तप्रमे हित । यत्यामात् परिहासाच यद्दत तत् पुनर्हरेत् ॥" इति पा-यायनम्मरणात् । पे डगविधम्याप्यदत्तस्येदमुपलक्षणम् । तत्र भय दीनि प्रसिद्धानि । उत्कोची रच | परिहासो हाम्यम् । व्यत्यामेऽन्ये न्यदानम् । उलयोग गताभिसधिना सहस्रपयोग । चारा- दिभिरपात पानितम् । मूह अनभिऊ । अम्बनको भायर्यादि । मलो मदेन । उन्मलो वालादिना । मदुपार परिप्यन ति प्रतिराभेच्छा। अपार बंदशून्ये विद्वानियुक्त । यता प्रतिगृन नाटि- रणमपर्मसहितमिति । नत्र प्रतिभुन्यापदाने निणयपूर्वक दण्टमा । यत् अदृष्टार्थिना 'तुभ्यमिदमह दाम्यामि । इति नाना प्रतिनान, नन् प्रतिश्रुतम् । अन्नांविनश्ययनया प्रतिश्रापितमिति यापन् । तम्याप्रदायी यम्भ प्रतिभूत, नग्न नत् दापयिन्या राना प्रथममादनं दण्डय । यथार गत्यायन:-- "म्वेच्च्या य प्रति न्य नामगाय प्रतिमहम् । न पाहणादाप्य प्रायान् पूर्वमादगम् ॥"

·पञ्चमोऽध्याय १५३ दति । प्रतिग्रहपदेन धर्माभिसधियनित । तदाह हारीत:- " वाचेव यत् प्रतिज्ञात कर्मणा नोपपादितम् । मण तद्धर्मसयुक्तमिह ले के परत्र च ॥" दति । अत एव तत्र नरक्माह स एव- प्रतिश्रुतार्थादानेन दत्तस्य छेदनेन च । विविधान् नरकान् याति तिर्यग्योनौ च जायते ॥" इति । एतेन स्नेहादिना प्रतिश्रुतस्यादाने न दोप इति सिध्यति , धर्मार्थत्याभावात् । दत्तस्य तु न प्रत्याहरणम्, स्वत्वस्य निवृत्तत्वात् , परम्वत्वस्य चोत्पत्ते । अत एव धर्मार्थं प्रतिश्रुतमेव पुत्रादिर्दापनीय , नान्यदित्याह कात्यायन:- " स्वस्थेनातन वा दत्त श्रावित धर्मकारणात् । अदत्त्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशय ॥" इति । कचित् तदपवादमाह गौतमः--" प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसयुक्ताय न दद्यात् ।" इति । पोडशविधस्याप्यदत्तम्य प्रत्याहरणीयत्वेनैव प्रतिश्रुतदान दूरापास्तम् । अत एव कात्यायन:- "प्राणसशयमापन्नो यो मा सतारयेदित । सर्वस्व ते प्रदास्यामीयुक्तोऽपि न तथा भवेत् ॥ यस्तु कार्यस्य सिद्ध्यर्थमुत्कोच स्यात् प्रति नुत । तस्मिन्नपि प्रसिद्धेऽथे न देय स्यात् क्थचन ।। अथ प्रागेव दत्त स्यात् प्रतिदाप्य गत वरात् । दण्ड चेकादशगुणमाहुर्गाायमाना ॥" इति । तथेपादेयस्याष्टविधस्य दान प्रतिश्रवण वा न सिध्यति, कचित् स्वत्वाभावान्', कचिच निषेधादिनि । यधाह मनु:- " अदेय यश्च गृहाति यश्चादेव प्रयच्छति । ताजुभी चोखच्छास्यौ दाप्यो चोचमसाहसम् ॥" इति ॥ १७९॥ कृटसाक्षिणां सर्वस्वापहारः कार्यः ॥ १८० ॥ 'उत्कोचोप- जीविनां सभ्यानां च ॥ १८१॥ मापिना-7,3 1 स्वत्या सत्रात्र 20 ·" " । १५४ विष्णुस्मृति कूटसाक्षिणा दण्डमाह । साक्षिणो वक्ष्यमाणलक्षणा । ते लोभादिना कूटेन पटेन यदि साक्ष्य कुर्वन्ति, तदा तेपा सर्वस्वापहारो राजा कार्य । तथाच मनु:- लोभान्महाद्भयान्मेयात् कामात् क्रेधात् तयेव च । अज्ञानाद्वालभावाच साक्ष्य वितयमुच्यते ॥" इति । तत्र प्रतिनिमित्त दण्डमाह स एव लोभात् सहस्र दण्ड्यस्तु महात् पूर्व तु साहसम् भयाद् द्वौ मध्यमो दण्डौ मै या पूर्व चतुर्गुणम् ।। कामादशगुण पूर्व के धात्तु त्रिगुण परम् । अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे वालिश्याच्छतमेव तु ॥" इति । मोहो विपरीतज्ञानम् । काम स्यभिलाप । अज्ञानम् असम्यग्ज्ञानम् । बालिश्य बाल्यम् , ज्ञानानुत्पाद इति यावत् । शेप प्रसिद्धम् । द्वौ मध्यमो , एक उत्तमसाहस । प्रथमसाहस चतुर्गुणमुत्तमसाहस एव । तदेव दशगुण सार्घसहस्रद्वयम् । परमुत्तमसाहसम् । त्रिगुण सहस्रत्रयमिति । तत्र मूलोक्त भूम्यनृत- विषयम् सर्वं भूम्यनृते हन्ति " इति दोपाधिक्यश्रणात् । मानव तु हिरण्यादिविषयम् । अभ्यासे तु स एस- झूटसाक्ष्य तु कुर्वाणास्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृप । प्रवासयेद्दण्टयित्वा ब्राह्मण तु विवासयेत् ॥" इति । प्रशासन मरणम् । विवासन तु प्राक् व्याख्यातम् । सट्टदल्पापराधे तु योगीश्वरः- 'पृथक् पृथम्दण्डनीया कूटकृत्साक्षिणस्तथा । विवादाद् द्विगुण दण्ड विवास्यो ब्राह्मण स्मृत ॥" इति । विवादात्, विवादपरानयनिमित्तात् । अय च सोऽपि दण्ड स्किप्रमाणेन दोपनिणये । तदभाव तु जासप्ताह रानदरिकत्यसनोद्भवन । यथाह मनु:- यम्य दृश्येत मप्ताहादुर पाक्यस्य साक्षिण । रोगोऽमिनातिमरणमृण नाप्या रम च स ॥" इति ।। १८०॥ “ मा- ·पञ्चमोऽध्याय १५५ सभ्यदोपे दण्डमाह । सभ्या उक्तलक्षणा । ते यद्युत्कोचमुपनीवन्ति, तदा तेषामपि सर्वस्वापहार कार्य । चकारादन्यायवादिना निर्वासन च । यथाह वृहस्पति:-- " अन्यायवादिन सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविन । विश्वस्तपञ्चकाश्चेव निर्वास्या सर्व एव ते ॥" इति । निर्वासन च सरस्नापहारानन्तर कार्यम् , " उत्केचनीविनो द्रव्यह नान् कृत्वा प्रयासयेत् ॥ इति योगिस्मरणात् । सभ्यपद प्राड्विवास्याप्युपलक्षणम् , " अनिर्णाते तु यद्यर्थे समापेत रहोऽर्थिना । प्राविवाकोऽपि दण्ड्य स्यात् सभ्याश्चेव विशेषत ॥" इति कात्यायनस्मरणात् । इदमपि महापराधेऽभ्यासे वा वेदितव्यम् । अल्पपिपये तु योगीश्वरः- " रागालोभाद्याद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिण । सभ्या पृथक् पृथग्दण्ड्या निसादाद् द्विगुण दमम् ॥" - इति ॥ १८१॥ गोचर्ममात्राधिका भुवमन्यस्याधीकृतां तस्मादनिर्मोच्या. न्यस्य यः प्रयच्छेत् स वध्यः॥१८२ ।। ऊनां चेत् पोडश सुवर्णान् दण्ड्यः ।। १८३ ॥ अपाधिनिसादे दण्ड प्रस्तौति । तत्म्वरूप चौपरिष्टावक्ष्यति । तस्योभयत्राधीकरण दण्टमाह । गोचर्म वक्ष्यमाणलक्षणम् । तत् मात्रा प्रमाण यस्य सा गोचर्ममाना । ततो या अधिका भू, तामेरस्य पूर्वमाधीकृता कृतकालरातमालगोप्यभोम्यान्यतमाधित्व नीता, तस्मात् पूर्वोचमान् आधिनिमिन्द्र यदानेना- मोचयित्वेरान्यस्यापि यो द्रव्यातिशयलोभेनाधीकुर्यात् स वय । आधीरणेन मापाधिपरम्वत्वेन्पत्त्या स्वस्थत्वमतिबन्धेनाधातु अम्यामितुल्यतया प्रयोगान्तरा-धिकारात् । यथाह पात्यायनः-- आधिनेक द्वयोर्यम्नु कुर्यात् का प्रतिपद्भवेत् । तयो पून ग्राम तत्ता चौरदण्डभाम् ॥" इति । प्रतिपत् व्ययम्थति यात्। जागेर दण्ड मानिन्यान्यदान गयो, दरम्यान्यान. पिरययो, स्निस्सान्या दानाधामनयश्च दृष्टय , गुल्यन्यायत्यान्, यदिति सामान्यापान । अन्ययाधार्यादिगारक्ष्यत । पमप्रेऽपि द्रष्ट यम् ॥ १८ ॥ • जापन lor न-1,1,... मार-ाग, ·" " १५४ विष्णुस्मृतिः कूटसाक्षिणां दण्डमाह। साक्षिणो वक्ष्यमाणरक्षणाः। ते लोभादिना कूटेन कपटेन यदि साक्ष्यं कुर्वन्ति, तदा तेषां सर्वस्वापहारो राज्ञा कार्यः । तथाच मनु:- लोमान्महाद्भयान्मन्यात् कामात् क्रधात् तथैव च । अनानाहालभावाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥" इति । तत्र प्रतिनिमित्तं दण्डमाह स एव--- लोभात् सहस्र दण्ड्यस्तु महात् पूर्व तु साहसम् भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैव्या पूर्व चतुर्गुणम् ॥ कामाद्दशगुण पूर्व क्रधातु त्रिगुणं परम् । अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्याच्छतमेव तु ॥ इति । मोहो विपरीतनानम् । कामः स्न्यभिलापः । अज्ञानम् असम्यम्नानम् । चालिश्य वाल्यम् ; ज्ञानानुत्पाद इति यावत् । शेष प्रसिद्धम् । द्वौ मध्यमौ ; एक उत्तमसाहसः । प्रथमसाहस चतुर्गुणमुत्तमसाहस एव । तदेव दशगुण सार्धसहस्रद्वयम् । परमुत्तमसाहसम् । त्रिगुणं सहस्रत्रयमिति । तत्र मूलोक्त भूम्यनृत- विषयम् ; “ सर्व भूम्यनृते हन्ति " इति दोपाधिक्यश्रयणात् । मानवं तु हिरण्यादिविषयम् । अभ्यासे तु स एच- ऋटमाक्ष्य तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृप. । प्रवासयेद्दष्टयित्या ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। दति । प्रघासन मरणम् । विवामन तु प्राक् ब्यान्यातम् । सकृदल्पापराधे तु योगीश्वरः-- पृथक् पृथदण्डनीया. कूटत्माक्षिणम्तथा । विवादाद् द्विगुण दण्ड विनास्या नामणः स्मृत. ॥" इति । विवादात् ; विवादपराजयनिमित्तात् । अय च सर्वोऽपि दण्ड, लौकिकप्रमाणेन दोपनिर्णये । नदमाये तु नासप्ताह राषिकत्यमनोद्भवेन । यथाह मनु:- यम्य दृश्येत मप्ताहादुत्तराफ्यम्य माक्षिण । गोऽमितिमरणमृण दाप्यो म मः॥" रति ।। १८० ॥ .. " " ·- पञ्चमोऽध्याय १५५ सभ्यदोपे दण्डमाह । सभ्या उक्तलक्षणा । ते यद्युत्कोचमुपजीवन्ति, तदा तेषामपि सर्वस्वापहार कार्य । चकारादन्यायवादिना निर्वासन च । यथाह बृहस्पतिः- " अन्यायवादिन सभ्यास्तथेवोत्कोचजीविन । विश्वस्तपञ्चकाश्चेव निर्वास्या सर्व एव ते ॥" इति । निर्वासन च सर्वस्वापहारानन्तर कार्यम् , " उस्कोचनीपिनो द्रयहनान् कृत्वा प्रासयेत् " इति योगिस्मरणात् । सभ्यपद प्राड्विवारस्याप्युपलक्षणम् , “ अनिर्णीते तु यद्यर्थे सभाषेत रहोऽर्थिना । प्रावियाकोऽपि दण्ड्य स्यात् सभ्याश्चैव विशेषत ॥" इति कात्यायनस्मरणात् । इदमपि महापराधेऽभ्यासे वा वेदितव्यम् । अल्पविषये तु योगीश्वरः- “रागाल्लोभाद्याद्वापि स्मृत्यपैतादिकारिण । सभ्या पृथक् पृथग्दण्ड्या निनादाद् द्विगुण दमम् ॥" - इति ।। १८१॥ गोचर्ममात्राधिका भुवमन्यस्याधीकृतां तस्मादनिर्मोच्या- न्यस्य यः प्रयच्छेत् स वध्यः ॥ १८२ ॥ ऊनां चेत् पोडश सुवर्णान् दण्टरः॥१८३ ॥ अपाधिषिवादे दण्ड प्रस्तौति । तत्म्वरूप चोपरिष्टावक्ष्यति । तोम्योभयत्राधीकरणे दण्डमाह । गोचर्म वक्ष्यमाणलक्षणम् । तत् मात्रा प्रमाण यस्य सा गोचर्ममात्रा । ततो या अधिक भू, तामेरस्य पूर्वमाधीकृता नकारातमालगोप्यभोग्यान्यतमापित्व नीता, तस्मात् पूर्वाचमात् आधिनिमिउद्रन्यतानेना- मोचयित्वेगन्यम्यापि यो द्रव्यातिशयललेभेनाधीकुर्यात् स वध्य । आधीरणेन सोपाधिस्परम्पत्येत्पत्त्या स्वम्वत्वप्रतिवन्धेनाधातु अम्वामितुल्यतया प्रयोगन्तरा-धिसरात् । यथाह कात्यायन:- "आधिनेक द्वयोर्यम्नु कुर्यात् का प्रतिपद्भवेत् । तयो पूर्वत ग्राह्य तत्कर्ता चौरदण्डभार ॥" इति । पतिपत् व्याम्येति यावत् । अयमेर दण्ड आदितम्यान्यदान स्यो, चम्पान्यागमन- स्यियो , निम्यान्या दानाधामनय च दृष्टय , तुल्यन्यायत्वात्, प्रयरदिति मानान्यादान। अन्यथाधी र्यादिन्येवावक्ष्यन । परमग्रेऽपि द्रष्ट यम् ॥ १८२ ।। , जापन for iान--1,,, 1 ·. विष्णुस्मृतिः गोचर्ममात्राधिकामिति विशेषणस्य व्यावय॑माह। यः पुनः गोचर्मन्यूनपरिमाणां भुवमेकत्राधीकृतां ततोऽनिमोंच्यैवान्यत्राधीकरोति ददाति विक्रीणीते वा, स पे.डश सुवर्णान् दण्ड्यः ॥ १८३ ॥ एकोऽश्नीयाद्यदुत्पन्नं नरः संवत्सरं फलम् । गोचर्ममात्रा सा क्षोणी स्तोका वा यदि वा बहु ॥ १८४ ॥ ययोनिक्षिप्त आधिस्तो विवदेतां यदा नरौ । यस्य भुक्तिः फलं तस्य बलात्कारं विना कृता ॥ १८५ ॥ गोचर्मलक्षणमाह । यस्यामुत्पन्न बीह्यादि फलं सवत्सरं यावदेको यथेष्टमश्नीयात् , सा अल्पाधिका या भूमिर्गोचर्ममात्रा ज्ञेया ॥ १८४ ॥ एकस्योभयत्राधीकरणे कस्यासावित्यत आह । यदा कश्चित् एकमेव क्षेत्रादिकमेककालमेव लोभातिशयात् द्वयोराधीकरोति, तदा ययोः स आधिनिक्षिप्तः, तयोः परस्परमाधित्वविपये विवादे यस्य भुक्तिः येन पूर्व भुक्तः, तस्य फलं तस्यैव संभवति ; न पुनरभोक्तुः । एतेन तुल्यकालसिद्धौ भोग एव प्रयोजकः, न क्रियामात्रमित्युक्तं भवति । यथाह वृहस्पतिः- 'क्षेत्रमेकं द्वयोर्बन्धे दत्तं यत् समकालिक्म् । येन भुक्त भवेत् पूर्व तस्य तत् सिद्धिमामुयात् ॥" इति । बन्धो दानविक्रययोरप्युपलक्षणम् ; “प्रदाने विक्रये चैव विधिः सपरिकीर्तितः" इति तस्यैव शेषात् । अन्यत्र विशेष वक्ष्यामः । कालभेदेनैकस्याधानादौ तु भुक्तिरहितापि पूर्वव क्रिया बलवती ; आधी प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु वस्वत्तरा" इति योगिस्मरणात् । यत्तु - आधिस्तु द्विविधः प्रोक्तो जगमः स्थावरस्तथा । सिद्धिरस्योभयस्यापि भोगो यद्यन्ति नान्यथा ॥" इति नारदवचन, तत् तुल्यकालाधानद्वयविषयम् ; याहस्पत्यनैकवाक्यत्वात् ; अन्यथा आधिसामान्यस्य भुक्त्या प्रावल्ये तुल्यकालाधी विशेषवचनानर्थक्यात । एव च "आधेः स्वीकरणात् सिद्धिः” इति "अम्य * आधी प्रतिग्रहे कीते' इत्युक्ता या म्बीकारान्ना किया, सा पूर्वा बलवती । म्बीकाररहिता तु पूपि न यलपती " इति यद्वियनमाचार्थः, तत् पूर्वापरविरोधाचिन्त्यम् । तथाहि---उत्तरक्रिया- पारन्यापादाय नान्यादी पूर्वा तु बनवत्तरेत्युक्तम् । तम्याश्च भुक्तिमत्त्वेन प्रावल्ये उत्तरस्यामति- प्रमानापादत्वासभर इति पूर्वग्रन्थपिरोधः । “आगमेऽपि वलं ना भुक्ति:म्तोमामि या नो" इति ; - " नारन्-1,ग.

·" पञ्चमोऽध्याय 'एतत् पूर्वापरकारापरिज्ञाने । तत्परिज्ञाने तु विगुणेऽपि पूर्वकालागम एव बलवान् । इत्युत्तरग्रन्थविरोधश्चेत्यास्ता वृद्धविरोधेन । भुतिलेल्याग्रुपलक्षणम् , आधान विक्रयो दान लेख्यसाक्ष्यकृत तु यत् । एकक्रियानिवेशेन लेख्य तत्रापहारकम् ॥" इति कात्यायनस्मरणात् । अयमर्थ -एक्स्याधौ साक्षिण सन्ति । अन्यम्य लेख्य समकाल भिनमाल वा । तत्र लेग्य वल्पदिति । लेख्यसिद्धताविशेपेऽपि स एव- अनिर्दिष्टाच निर्दिष्टमेक्त्र च विलेखितम् । पिशेपलिखित 'ज्याय इति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥" इति । यदेक्स्मे नाममात्रेण श्रावित न प्रदर्शितम् , अन्यस्मे तत् प्रदर्शितम् , तत्र प्रदर्शितमेव बलवत् । यत्तु एक्स्मे प्रदर्शितम्, अन्यस्मे लिम्वित्वा दत्तम् , तत्र लिखित वलवदिति । यत्र तु यो 'ग्रामो मया स्वो लब्यय , तत्र बन्धक । इत्युक्त, तत्रासो न बन्धक इत्याह स एव-- यद्यत्तदास्य विद्यत तदादिष्ट विनिर्दिशेत् । आकाशभूतमादभ्यादादिष्ट ने तद्भवेत् ॥" इति । इद च समकाले भिन्नकाले वा आधानादिद्वये समानम् । एव भुक्तिमात्रस्य प्रावल्यप्राप्तापपादमाह-- बलात्कार दिनेति । यद्यसो भुक्तिलाकारकृता न भवति, तदा प्रमाणम् । अन्यथा त्वप्रमाणमेव । भोगारिशेपे तु विशेषमाह तु वसिष्ठः- " ययादियसे तो तु भोक्तुकामावुपागनी । भिज्याधि सम तेन भोक्तय इति निश्चय ॥" इति । तेनापरेण धनिना, सम सहेत्यर्थ । आधानविस्ययो समवायेऽप्याह स एव- पूर्वतरमाधाय विक्रीणातेऽथ त पुन । स्मितयोगय स्यात् प्रातन क्यचरम् ॥" -यस्य पूर्वमाहित गृहादि, तद्धनमदत्वैर यदि म्दाना नदन्यम्य विपाते, नदा नापातर लभते, न देता, याद्धनगममा गनुरेव म्यत्वात , पिनुध यापदामपन्दन मारना नम्बामिविश्यतुल्यत्वात् । आधानविश्यदानाना ये गयऽप्याद स प्य- हत यदिदमे दाननाशनरिया। ग्याणामिति सदेह कय तर पिरिनोर।। . य इति । अयमर्थ - " - नार-ग..

·१५८ । विष्णुस्मृति त्रयोऽपि तद्धन धर्थं विभनेयुरधाशत । उभौ चार्थानुसारेण त्रिभागेन प्रतिग्रही ।।" इति । उभौ धनिकेतारो। अर्थानुसारेण दत्तधनानुसारेण भागद्वय गृह्ण याताम् । प्रतिग्रही तृतीय भागमित्यर्थ भोगस्य क्रियारल्हेतोरभावेन तिसृणामपि क्रियाणा तुल्यारतया अन्यतरस्या अपि याधायोगात्, पृर्थकारनामात्रस्याप्यसत्त्वान् । तदेतदप्यणाधिक्मूल्याधिविषयम् । माणसममूल्यत्वे त्यधमर्णादन्य- तरो धन गृह्णीयात् । अन्यतरश्चाधिम् । प्रतिग्रहीता तु न किंचित्, देयद्रव्यस्य ऋणपर्याप्तत्वेनादेय- त्यादिति ।। १८५॥ सागमेन तु भोगेन भुक्तं सम्यग्यदा तु यत् । आहर्ता लभते तत्र नापहार्य तु तत् कचित् ॥ १८६ ।। पित्रा भुक्तं तु यद् द्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः। तस्मिन् प्रेते न वाच्योऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत् ॥ १८७ ।। आगमसिद्धो भोगो हेतुरित्युक्तम् । भोग पुन मीदृश प्रमाणमित्यत आह । स्वत्वहेतु प्रति. ग्रह्मयादिरागम । तेन सह वर्तमान सागम ! तादृशेन भोगेन सम्यक् प्रत्यर्थिसनिधाने निप्पतिर- मपिच्छेदेन दीर्घकाल यत् सत्रादिक भुङ्क्ते, तत् आहर्ता भोक्तेन लभते । न केल्भोक्त्रा तदपतु शक्यते । अयमय -यहा एकस्मिन्नेव क्षेत्र कश्चित् भोगमात्र प्रदर्शयति, अन्यस्तु विशिष्ट भौगम् , तत्र विशिष्टभोगम्यैव प्रामाण्य, न केवलभोगम्य , वरप्रीत्यादिनापि तत्सभवात् । अत एव, " भोग करतो यस्तु कीतयेन्नागम कचित् । भोगच्यापदेशेन विजय स तु तम्बर ॥" इति स्मरन्ति । जनश्च सागम , दीर्घशर , निरन्तर , निरामोश , प्रत्यर्थिप्रत्यक्षश्चेति पञ्चविशेषणविशिष्टो भाग प्रमाणमित्युक्त भवति । यदाह व्यास:- " मागमो दीर्घकालव्यापिच्छेदोऽन्येरसेरित । प्रत्यार्थमनिधानश्च पचागो भोग दप्यते ॥" दति । सागम इति विगिप्योपादान दीर्घकाल्यादिविशेषणान्तरमनायेऽप्यागमहीनम्य भौगम्य न प्रामाण्यमिति दायितुम् । यथाह नारदः- आगमेन विशुद्धन भोगो याति प्रमाणताम् । अविमुद्धागना नोग प्रामाण्य नर गच्छति ॥" .

·पञ्चमोऽध्यायः १५९ इति । अत एव, " विनागमं तु यो भुक्ते वहून्यब्दशतान्यपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्डयेत् पृथिवीपतिः॥" इत्यनागमभोगे दण्डोऽपि स्मर्यते । यत्तु, " यद्विनागनमत्यन्तं भुक्तं पूर्वविभिभवेत् । न तच्छश्यमपाहर्तुं क्रमात् त्रिपुरुषागतम् ।।" इति, तदपि शतवर्षाधिककालात्ययेनागमोपलव्ध्यसभवात् अत्यन्तमनुपलभ्यमानमागमं विनति व्याख्येयम् , आगमं विना भोगसहस्रणापि स्वत्वानुपपत्तेः ॥ १८६ ॥ योऽय विशिष्टो भोग उपपादितः, स कुत्र प्रमाणमित्यत आह । यत् द्रन्य गृहक्षेत्रादि पित्रा भुक्तं, तस्मिन् पितरि प्रेते असौ पुत्रः ‘कुतस्त्वयेदं क्षेत्रादि लब्धम् । इति न वाच्यः नाभियोग्यः । हि यतः भुक्तिराचर्यते क्रियते येनासौ भुक्त्याचारः आगम'; तेन पितृकृतेन भुक्त्या च पित्रसाधारण्यात् धर्मतः वलच्छलादिराहित्येन तस्य पुत्रस्य तत् प्राप्तम् । पितृग्रहणं पितामहस्याप्युपलक्षणम् ; तुल्यन्यायत्वात् । अयमभिसधिः--पितृपितामहमुक्तं क्षेत्रादिकं भुञ्जानः 'कुतस्तवेद क्षेत्रादिकम् ' इत्यभियुक्तश्चेत् 'अमुक- सालब्ध्वास्मत्पित्रा पितामहेन वा भुक्तम् ; तथा मयापि भुज्यते' इत्यागम निर्दिशेत् । तत्रागमागावनिश्चये सति दण्ड्यः । तदभावे आगमानुद्धरणेऽपि न दण्ड्यः । किंतु विशिष्टभोगानुद्धरणे । यथाह योगीश्वरः-- आगमस्तु कृतो येन सोऽभियुक्तः समुद्धरेत् । न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी ॥" इति । प्रथमे आगमः । द्वितीये तृतीये च पुरुषे भुक्तिरेव दर्शनीया । परं तु सागमा ; " आदौ तु कारणं दानं मध्ये भुक्तिस्तु सागमा । कारणं भुक्तिरेवैका सनता या चिरंतनी ॥" इति नारदस्मरणात् । आदी प्रथमे मध्ये द्वितीये च पुरुष सागमा आगमज्ञानमहिता। आगमनापानागे । तु कात्यायन:- प्रनष्टागमलेख्येन भोगाम्दन वादिना । कालः प्रमाणं दानं च कीर्तनीयानि ससदि।।" इति । प्रनष्टमागमस्य कयादलेन्यं पत्रं यन्म तेन भगना पनागेन 'अनुसन्मादमा ताला मनुकसमक्षं मत्पित्रादिभिः मया न भुक्तम्' इति यनयनियर्थः। चनुर्षे पुनः पुयाना सालानुसते-1.0, 2.

·... विष्णुस्मृतिः भुक्तिरेव प्रमाणमागमनानाभावेऽपि । पर सनागमत्वानिश्चये; “चिरतनमविनात भोग भोगान्न चालयेत् " दति कात्यायनस्मरणात् । अविज्ञातम् अनागमत्वेनति शेष मागमेति दीर्घकालत्वादीना चतुर्णामपि विशेषाणामुपलक्षणम् , तादृशम्यैव स्वत्वान्यभिचारित्वेन प्रामाण्यात् ।। १८७ ॥ त्रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुषैर्भूर्यथाविधि । लेग्ख्याभावेऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् ॥ १८८ ॥ आगमनानस्य वचिटपाटमाह । या भू त्रिभि पुस्पे पितृपितामहप्रपितामहै यथाविधि प्रतिग्रहाद्यागमपूर्वक दीर्घकालमविच्छिन्नमप्रतिरव समक्षतया भुक्ता, ता भुषमागमलेग्न्याद्यभावेऽपि चतुथ पुस्पो विशिष्टभोगमात्रणेव प्रामुयात् । यथाह वृहम्पनि:-- 'स्थापरेषु विवादेषु भुक्तिस्त्रैपुरुषी च या । म्वतन्त्रव हि सा ज्ञेया प्रमाण म्वार्थनिर्णये ॥" दति । स्वतन्त्रा मूलभूतागमनिश्चयानपेक्षेत्यर्थ । यच्चाह कात्यायन:- "भुक्तिस्तु द्विविधा प्रोत्ता सागमानागमा तथा । त्रिपुस्सी या म्वतन्त्रा भवेढल्पा तु सागमा ॥" इति । एतेन त्रिपुरपपर्यन्तमागमज्ञानापेक्षा । चतुर्थे तु न सेत्युक्त भवति । त्रिपुरपीति स्मातकागेपलक्षणम् । जन्यया एकवर्षाभ्यन्तरेऽपि पुरुषत्रयापगमसभात् द्वितीये निरागमाया भुक्त प्रामाण्य प्रसज्येत । जन एवं व्यास:- "वर्षाणि विशतिं भुत्ता पामिना याहता सती । मा ज्ञेया पोस्पी भुत्तिद्विगुणा च द्विपोरसी । त्रिपौरखी तु त्रिगुणा न नत्रान्वेप्य आगम ॥" दृति । विशद्वापिकी पौरपीत्याह गृहस्पतिः- "पिता पितामहो यस्य जीवेच प्रपितामह । त्रिगलमा या भुत्ता तु भूमिरव्याहता परे ॥ मुक्ति सा पोशी जया द्विगुणा च द्विपीपी । रिपोरगी च त्रिगुणा परत स्वाघिरननी ॥" इति । पत्रिगलमा पौरपति या; "वर्षाणि पञ्च_त्रगतु पौग्यो भोग उच्यते " इति स्मृत्यन्तरात् । पणा च प णानुत्तममध्यनारमत्वेन यात्सा । तर पष्टि गार्षिभुक्तिपः उत्तम , सप्तत्यादिवार्षिकाणा ·-- पञ्चमोऽध्यायः १६१ साक्षिणां वहूपलब्धेः । नवतिवार्षिकमुक्तिपक्षो मध्यमः, शतवार्षिकसाक्षिणां कष्टेनोपलब्धेः । पञ्चोत्तरशतवार्षिक- भुक्तिपरस्त्वधमः । पञ्चदशोत्तरशतवार्षिकसाक्षिणां कप्टेनाप्यनुपलब्धेरिति । अत्रापवादमाह बृहस्पति:- 'भुक्तिस्त्रैपुरुषी सिध्येत् परेषां नात्र सशयः । अनिवृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिध्यति ॥" इति । असपिण्डानां त्रिपौरुपी भुक्तिः स्वत्वगमिका भवति । सपिण्डानां त्रिपौरुप्यपि भुक्तिः न स्वत्वगमि- केत्यर्थः तत्र पुनर्विभागस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १८८ ॥ नखिनां शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणामाततायिनाम् । ह्स्त्यश्वानां तथान्येपां वधे हन्ता न दोपभाक् ॥ १८९ ॥ गुरुं वा घालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ १९ ॥ नाततायिवधे दोपो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाप्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥ १९१ ॥ उक्तस्य पशुधातदण्डस्य कचिदपवादमाह । नखिनो व्याघ्रादयः । शृद्गिणो गोन्यतिरिक्ता अनादयः । दंष्टिणो वराहादयः । एतेषां, हस्त्यश्वानाम् , अन्येषां च मेपमहिपादीनाम् । आततायिनाम् आनतमायान्ती- त्याततायिनः; तेषां मारणाभिसधिनाभिधावनां वधे हन्तुर्न दोष इति । दोपाभावकीर्तनं च दण्डाभावार्थम् ॥ १८९ ॥ “ वृद्धः अशीतिकावरः । बहुश्रुतः मनुष्यमारणदण्डस्यापि कचिदपवादमाह । गुरुः आचार्यो वक्ष्यमाणलक्षणः । वाल: आ पोडगात् । स एष यहुश्रुतो भपति लोकवेदवेदायिन् यावास्येतिहासपुराण- कुलस्तदपेक्षस्तनिरष्टाचत्वारिंशता सस्कारैः सस्कृतः त्रिषु कर्मस्वभिरतः षट्नु वा मामयाचारिकप्वनि- विनीनः” इति गौतमोक्तलक्षणो त्रामणः । यद्यपि यक्षु इत्यनेने नामगोपलभिः, तथापि जनीन्दियत्वेन ब्रामप्यस्य निीतवासस्य इति वक्तु पुनरुपादानम् । एषामन्यनमम् आननायिन पक्ष्यमाण- लक्षणं मारणाभिसधिना आयान्तम् 'अयं हन्तव्यो न वा' इत्यविचारयन् हन्यादेर । नाय विधिः; रागप्राप्तत्वात् । नाप्यातनायिन्यागते पगयनपक्षे दननं चामासमिति निमः ननने दोपावणात् ; " पापमेयायेदलान् हत्यवानाननादिनः" इति दन्नं देशागार । "आनतापिनमुन्टं गुजयाध्यापसनम् । यो न हम्याद बुधः मान मोऽधमेशा ॥

·. १६२ विष्णुस्मृति इति वार्हस्पत्ये अहनने फलश्रमणाच । अनेनात्मरक्षणविष्यतिक्रमदोप एवास्य नियमस्य फलमिति निरस्तम् , फलदोषयो परस्परविरोधात् । नापि परिसरया , तदर्थस्यानाततायिहनननिषेधस्य हिसानिषेधक- सामान्यशास्त्रेणेव प्राप्तत्वात् । किंच, " आचार्य च प्रवक्तार पितर मातर गुस्म् | न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विन ॥" इति मनुवचनमाततायिहिसानिषेध विनानर्थक्मेव, हिसामात्ररय सामान्यशास्त्रेणैव निषिद्धत्वात् । अथ प्रत्यमायातिशयोधनार्थमिदम् , तदपि न, तस्यापि प्रायश्चित्तगौरवेणेव सिद्धत्वात् । नापि प्रतिप्रसव , " नाततायिवधे दोगोऽन्यत्र गोब्राह्मणवधात्" इति सुमन्तुना तत्रापि पर्युदासात् । अथ 'नाततायियधे' इत्येवम् , 'दोषोऽन्यत्र' इत्यपरम्, 'गेबाह्मणपधात् स्नात प्रायश्चित्त कुर्यात्' इत्यग्रेननसूत्रानुप्रपिष्ट तृतीयम् , एव सूत्रत्रयकरणेनाद्यस्य पूर्वोक्तब्रह्मवधप्रायश्चितापपादार्थत्वम् , द्वितीयस्थानाततायिषधे दे पप्रतिपादक्त्वम् , तृतीयस्य गेब्राह्मणवधहेतुक्प्रायश्चित्तागस्वानप्रतिपादकत्वमिति भरदेवव्यास्यानुसरण कार्यमिति चेत्-न, एव सति 'दोपोऽन्यत्र गेत्राह्मणवात् । इति भागे 'दोषोऽन्यत्र' इति द्वितीयसूत्रानर्थक्य दुप्परिहरमेव, पूर्वमनाततायिवधे प्रायश्चित्तविधानादेव दोपसिद्धे । किंच 'नाततायिवधे' इति पूर्वोक्तवाह्मणवधप्रायश्चित्तापवादोऽपि न घटते, 'क्षिण्वन्तमपि गोविप्र न हन्याद्वे क्दाचन । हत्वा तु प्रहरन्त वै ब्राह्मण वेदपारगम् । कामनोऽपि चरेद्वीर द्वादशाव्द नत शुभम् ॥" इति भविष्यपुराणाचनविरोधात् , “ पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिन " इति गीतावाक्यविरोधाच्च । न च मरणान्तिकप्रायश्चित्तापवादोऽयमित्यपि सम्यक् ', द्वादशवापिक्स्यवोपक्रमात् । तम्मादिदमेक्मेव सूत्र मन्तव्यम् । तेन गोब्राह्मणातिरिक्ताततायिये दोषाभावस्तदथ इति सर्वपचनानामविरोध । गुर्वादिपद तु कैमुतिकन्यायेन व्यान्येयम् । अत एव कात्यायनः- "जाततायिनि योत्कृष्ट तप स्वाध्यायनन्मत । वास्तत्र तु नेर स्यात् पापे हान वधो भृगु ॥ उद्यताना तु पापाना हन्तुर्दोषा न विद्यते । निवृत्ताना यथारम्भाद् ग्रहण न वध स्मृत ।" इति । उत्कृष्ट वयनिषेधात दोषा भवति , पर स्वत्य , कामकृतेऽपि तत्र द्वादशवापिकवतम्याम्नानात् । पापादौ तु सर्वथैव दोपाभाव । ता हेतुन्द्यतानामिति । तत्र दृष्टान्त -यथा हननारम्भानिवृत्तानामिति । तत्र हेतु 1 सुभ्यम् ·.. - सप्तत्वविशिष्टसख्यानुवादः; न परिसन्या। यतः यशोहरः; परस्तमन्यादेः सातवेन स्यापरः; पञ्चमोऽध्यायः आततायिवधार्थशस्त्रग्रहणं वधो नेति । तेन च ब्राह्मणवधे अहत्वापीति वचनमनाततायिविषयम् । तस्मात् दण्डप्रायश्चित्ताभावायाभ्यनुज्ञानमालमेतत् । इदमपि पलायनाद्यसंभवे वेदितन्यम् ; “सर्वत एवात्मानं गोपायेत् ॥ इति श्रुतेरित्यलं विस्तरेण ॥ १९० ॥ उक्ताभ्यनुज्ञानस्य प्रयोजनमाह । गोब्राह्मणातिरिक्ताततायिनां वधेऽपि हन्तुः कश्चन दण्डम्य प्रायश्चित्तस्य वा प्रयोजको दोपो न भवति । यतः प्रकाशं शस्त्रप्रयोगादि निमित्तम् , अप्रकाशम् अभिचारादि निमित्तं वा तस्याततायिनो मन्यु हन्तुमन्युरेव ऋच्छति नाशयति : न पुनः पुरुषो हन्ति हन्यते इत्यर्थवादः । यथाह वृहस्पतिः- " नाततायिवधे हन्ता किल्विपं प्राप्नुयात् कचित् । विनाशार्थिनमायान्तं घातयन्नापर.भुयात् ॥" उद्यतासिविपानिं च शापोद्यतकरं तथा। आधर्वणेन हन्तारं पिशुनं चैव राजसु ।। १९२ ।। भार्यातिक्रमिणं चैव विद्यात् सप्ताततायिनः। यशोवित्तहरानन्यानाहुर्धर्मार्थहारकान् ।। १९३ ।। आततायिषु दण्डमाह । परवधार्थमुद्यताः असिविपामयो येनासी तथा। द्वन्द्वनिर्दिष्टानामप्येपाम् 'एकैकोद्यमनेनाततायिता ।. शापः अनिष्टाशसक वाक्यम् । तदभिधानायधनः उद्यमितः करो येनासो तथा । शापार्थ हि मुनयः सजलं पाणिमुद्यच्छन्ति । अथर्वणे विहितमायणम् ; अभिचारादि । तेन हन्ना हनन- मत्तः । नातीतक्रियः, नापि भाविक्रियः ; उद्यतास्यादिसमभित्र्याहारात् । एवमन्यत्राप्यनुराधेयम् । राजन पिशुनं परदोपनिवेदकम् ; विवादमन्तरेण ॥ १९२ ॥ भाया परकीयामननुरक्तामतिक्रमितुं बल द्वेक्तुं शीलमल्यासी तथा । एतानाततायिनो विधात् । सप्तैति इति ।। १९१॥ .. - .. नडागादिभेदकः । अर्थः गृहक्षेत्रादिः; तदरश्चत्यादीनन्यानप्याननायिनी विसं धनम् ; तद्धरः; धर्महरः; धर्मनाः प्राहुः । यथाह वसिष्ठः- "अनिदो गरदधैव शम्पाणिर्धनापहः । क्षेनटारहरचर पडेते आततायिनः ॥" 1 Ilus sentence corrupt un T.

·पञ्चमोऽध्यार चकारात् देशकाल वलसदसकृत्तामाकामाद्यनुसन्धमपि ज्ञात्वा, ब्रामण नियुक्तेरनियुक्तेश्च सह सम्यक् मन्त्रयित्वा, दण्डम् अपराधिदमनक्षम प्रकल्पयेत् । यथाह योगीश्वर ज्ञात्वापराध देश च काल परमथापि वा। वय कर्म च पित्त च दण्ड दण्डयेषु पातयेत् ॥" - इति ॥ १९५॥ दण्डयं प्रमोचयन् दण्ड्याद् द्विगुणं दण्डमायहेत् । नियुक्तश्चाप्यदण्ड्यानां दण्डकारी नराधमः॥ १९६ ॥ यस्य चौरः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । न साहसिकदण्डनौ स राजा शकलोकभाक् ॥ १९७ ।। इति श्रीविष्णुस्मृतो पश्चमाऽध्यायः उक्तदण्डपिधेविशेपमाह । यो दण्डाधिकारे राना नियुक्त , म चेन दण्यमदण्डयिर नुपति, भदण्ड्याना दण्डानर्हाणा च दण्ड क्रेति, तदासो दण्ड्यन्य यावान् दण्ड तद्विगुण दण्ड दास । उन्धन तु विशेषमाह योगीश्वर:- जन्य यश्च नाति नन्थ्य यश्च प्रमुवति । अप्राप्त यवहार च स दाप्यो दमनुतनम् ।। " इति । रानोऽप्यत्र प्रत्यवायमाह मनु:- नि । प्रायश्चित्तमप्याह वसिष्ठः- यानरभ्यस्य वधे तागान् व यस क्षण । अधर्मा नृपतेदृष्टो धर्मम्नु निनिरच्न ।" :-" दण्डरला राजा राममुरा । विगहन र दमदण्डन पुरोहित । निराव राना इति । न्यायात पटल प्रति म पागा भगः- "राजान्यारेन या दण्डा गायन। निवेच दामिन्य मला." Havat MEIN --- 7 ...-1 - ·विष्णुस्मृतिः इति । दुर्दृष्टो न्याहारोऽपि पुनर्द्रप्टन्य इत्याह स एव-- 'दुर्दृष्टास्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारान् नृपेण तु । सभ्याः सजयिनो दण्ट्या विवादाद् द्विगुण दमम् ॥" दति ॥ १९६ ॥ यथोक्तदण्डानुष्ठातुः फलोक्ति याजनोक्तमुपसहरति । यस्य राज्ञः पुरे राष्ट्र चौरपारदारिक- वाक्परपामिडादिसाहसिक्दण्टनाशका. तद्दण्डभयेन न सन्ति, स राजा शकलोकभाक् भवतीयुक्तदण्डविधे- स्पसहार ॥ १९७ ।। इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठनशावतसधीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिवर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृती विष्णुस्मृतिविरतो श्रीमत्या वैजयन्त्यां पञ्चमोऽध्यायः भी attri in i tulated int ·पठोऽध्यायः अयोत्तमोऽधमांद्यथादत्तमर्थ गृह्णीयात् ॥१॥ द्विकं त्रिक चतुष्कं पञ्चकं च शतं वर्णानुक्रमेण प्रतिमासम् ॥२॥ एव पञ्चमे रणादानातिरिक्तानि पदानि दण्डाभिमानमुखेन व्याख्यायेदाना पष्ठाभ्याये मणादान निरूपयति । तत्स्वरूपमाह नारद:- " - मण देयमदेय च येन यत्र यया च यत् । दानग्रहणधर्माभ्यामृणादानमिति स्मृतम् ।।" इति । तत्राधमणे देयादेयाधिकारकालप्रकारा पञ्चविधा । उत्तमणे दानादाने द्विविधे । तत्रोत्तमर्ण- सादानविधिमाह, तदाक्षेपादितरेपाम् । अत्यधिकार । उत्तमर्ण मणप्रयोक्ता अधमर्णात् कणग्रहीतु यथादतम् , यया सस्यया, यया वृद्धया, यया परिभापया, यत् द्रव्य दत्त तत् तथा गृहीयात् ॥ १॥ वृद्धिपरिमाणमाह । दो वृद्धिदयिते यस्मिन् शते तत् द्विक शतम् । एव निकादिशब्देषु । तदस्मिन् वृद्धयायलाभशुल्कोपदा दीयते ॥ इति कन् । शते द्वौ त्रीन् चतुर पञ्च च वामगादि- वर्णादधमर्णात् प्रतिमासमुत्तमो वृद्धि गृहीयात् । इय चायन्धकारमा प्रयोगे वृद्धि । सनन्धकादी तु विशेषमाह व्यास "सरन्ये माग आशीत पाटो भाग सलमक। निराधान द्विक्गत मासराम दाहत ॥" दति । सेय वृद्धि प्रतिमास गृह्यते इति कारिका । अन्या अपि त्रिय नारदेनोक्ताः- "कायिका कारिमा सकारिता न तथापरा । चम्वृद्धिश्च मायेषु तस वृद्धिधनाश ॥" इति । तापक्षणमाह स । 'कापास्रोिधिनी राधा पापादादि परिकार प्रतिमास साता च द्धि सा पलिस नना। 17 omulted in T, 3 3 ·१६८ " “ विष्णुस्मृतिः वृद्धिः सा कारिता नाम यर्णिकेन स्वयंकृता । वृद्धरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहृता ॥" इति । अत्र विशेषमाह बृहस्पतिः- वृद्धिश्चतुर्विधा प्रोक्ता पञ्चधान्यैः प्रकीर्तिता । पड्डिधान्यैः समारब्याता तत्त्वतस्तां निवोधत ॥ कायिका कालिका चैव चक्रवृद्धिस्तथापरा । कारिता च शिखावृद्धि गलाभस्तथैव च ॥" कायिका कर्मसयुक्ता" इति । 'अन्यदुक्तसमानम् । प्रत्यह गृह्यते या तु शिखावृद्धिस्तु सा मता । गृहात् तोपः शद क्षेत्राद्भोगलाभः प्रकीर्तितः ॥" दति । यदा तु शिखावृद्धिः कायिकैच, " पणपादादि कायिका " इति लक्षणात् , तदा पश्चधा । यदा तु कर्मकरण कायिकालक्षणं तदा पोढत्यर्थः । तोपो भोगः । शदो धान्यमिति ।। २ ॥ सर्व वर्णा वा स्वप्रतिपन्नां वृद्धि दद्युः ॥ ३ ॥ अकृतामपि वत्सरातिक्रमेण यथाविहितम् ॥ ४ ॥ कारितावृद्धिमाह । सर्वे ब्राह्मणादयोऽधमर्णाः स्वप्रतिपन्नां स्वेच्छयाङ्गीकृतां वृद्धि सर्वेषु वर्णेषु दद्युः अनुवृत्तावपि वर्णग्रहणमनुलोमजप्रतिलोमजपाप्त्यर्थम् । यथाह योगीश्वर--- 'दधुर्वा स्वकृतां वृद्धि सर्वासु पु" इति । अधमर्णविशेषेण वृद्विविशेपमाह स एव- कान्तारगास्तु दशक सामुद्रा विंशक शतम् " इति ॥ ३ ॥ अनामपि वृद्धिमाह । सर्वे सर्वेषु याचितादावकृतामपि वृद्धि सवत्सरातिकमे यथाविहितं द्विक- शनादिकमेण दद्युः । यथाह कात्यायनः- " यो याचिनम्मादाय नमदत्त्वा दिगं संजत् । ऊयं सवसरात् तस्य तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥" इति । एतचापतियाचिते । प्रतियाचिते तु स एवाह- "मृतोद्धारमदत्त्वा यो याचिनम्नु दिशं ग्रन् । मागप्रयात् तम्य तद्धन वृद्धिमाप्नुयात् ॥" - " मिहिनाम्-स.

·- " इति । पण्यमूल्ये वृद्धयभाव. प्रयासप्रतियाचिताभावे । न्यासे यथावस्थाने प्रतियाचनामावे च ज्ञेय । इति । स्त्रीधने ऋणत्वेन गृहीते; राभे क्रीतस्य वस्तुनः; देयत्वेन म्बीकृते ; यथाथिने अपरल. आध्युपभोगे वृदयभावः ॥५॥ देवराजोपघातारते दिनष्ट वचित् वृद्धयपादमाह । गृहीते धने विश्वासार्धमधमणेनोत्तमर्णस्य यत् दनु पष्टोऽध्यायः इति । वनोद्धार याचितकम् । देशान्तरगमनाभावे तु याचनकालादेव वृद्धिमाह स एव- स्वदेशेऽपि स्थितो यस्तु न दद्याद्याचितः कचित् । तं ततोऽकारिता वृद्धिमनिच्छन्तं च दापयेत् ॥" इति । ततः याचनकालात् । प्रीतिदत्ते तु वत्सरार्धवृद्धिमाह नारदः- न वृद्धिः प्रीतिदत्तानां स्यादनाकारिता कचित् । अनाकारितमप्यूवं वत्सरार्धाद्धि वर्धते ॥" इति । याचिते तु तस्मिन् अर्वागपि वृद्धिविशेषमाह स एव- "प्रीतिदत्त तु यत् किंचिन्न च वर्धत्ययाचितम् । याच्यमानमदत्त चेद्वर्धते पञ्चकं शतम् ॥" इति । अत्रापि याचनकालादेव वृद्धिः । अयाचिते तु स एव- पण्यमूल्य भृतिामो दण्डो यश्च प्रकल्पितः । वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः॥" न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षिप्ते च यथास्थिते । सदिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात् स्वय कृता ॥" सदिग्गे अनिर्णीत ऋणादी ; प्रातिभाव्ये प्रतिभुपा देये ॥ ४ ॥ माधिमुत्तमो दद्यात् ॥ ६॥ तत्क्षणमाह नारदः- - " अधिक्रियत इत्याधिः स विज्ञेयो द्विलक्षणः । जाम. सावरचर स पुनर्विस्थिः स्मृतः ।। विश्वासार्यशोयच स पुनद्विविधः स्मृन.. स्तमालोपनयश्च यादवोचत नया । पुनद्विविध. मोती गप्पो न्यानयर +1 म 22 ·" विष्णुस्मृतिः दति । ऋण शोध्य यस्यासौ ऋणशोध्यः ; ऋणशोधनार्थ इति यावत् । कृते परिभाषिते काले उपनीयते मोच्यत इति कृतकालोपनेयः । यावद्देय यारहणदानं स्थापितो यावद्दयोद्यतः । गोप्यो गोपनीयः । भोग्यो भोगार्हः । तत्र गोप्यस्याधोंगे उत्तमो वृद्धिं न लभेतेत्यर्थः । यथाह योगीश्वर:-" गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः" इति । महति भोगे इदम् । स्वल्पभोगे तु अर्धवृद्धिहानिः । यथाह मनु:- य. स्वामिनाननुज्ञातमाधि भुङ्क्तेऽविचक्षणः । तेनावृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगम्य निप्कृति ॥" इति । यत्तु " अस्पेऽप्युपभोगे महत्यपि वृद्धिहीत या, समयातिकमात्" इति विज्ञानेश्वरव्याख्यान, तन्मनु- वचनविरोधादुपेक्ष्यम् । भोगस्यापि सवृद्धिकस्यात्यन्तभोगेन व्यवहारक्षमत्वे वृद्धयभाव ; " सोपकारेऽप्य- हापितः " इति वृहस्पतिस्मरणात् । कचित् धनदानेन सह वृद्धिनाशस्य विकल्पमाह कात्यायन:- अकाममननुज्ञातमाधि य कर्म कारयेत् । भोक्ता ममल दाप्यो वृद्धिं च न लभेत स ||" इति । कर्मफलं वेतनम् । दासाद्याधिविषयमेतत् ॥ ५॥ आत्यन्तिकाधिविनागे त्वाह । विविधमप्याधि स्वदोपेण विनष्टमुत्तमो मूल्यकल्पनयाधमर्णाय दद्यात् । यथाह व्यास:- ग्रहीतृदोषान्नष्टश्चेद्वन्धो हेमादिको भवेत् । मण सलाभ समोध्य तन्मूल्य दाप्यते धनी ॥" इति । विनश्चेत् पूर्वरत् कृत्वा देयः; "नष्टो देयो विनष्टश्च" इति योगिस्मरणात् । पिनष्टोऽत्र वितिगतः। पर तु देवराजोपयात निना , " विनष्टे मूलनाश स्याद् देवराजकृताहते " इति नारदस्मरणात् । मूलनागस्त्वाधिमूल्यमाम्ये । मूल्य वृद्धेरप्युपलक्षणम् ; दण्डापूपिमान्यायात् । न्यूनाधिक- मूल्ये साधी सद्धिस्मृण दत्त्वा मूल्य गृहीयात् , बहुमूल्य यत्र नष्टमृणिक तत्र तोपयेत् ॥ इति वाहस्पत्यान् । देवराजोपयाते तु माध्यन्तरमृण वा समृद्धिम्म यमर्णो दद्यात् , स्रोनमापढ्ते क्षेत्र राना रापहारित । आचिरन्योऽय स्तंत्र्यो देय वा धनिने धनम् ॥" इति स्मरणात् । मनमति देविस्मात्रीपक्षणम् । रक्ष्यमाणम्यामारने जायन्तर या देयम् । " रक्ष्यमाणोऽप्यमारनाम् । यानन्य साधेयो धनभान्वा धनी भयेत्" इति गोगिम्मरणात् । पनिद- निटमप्यारिमुखमयों न दद्यादिन्याहू योगाश्या:-" मानिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने यदि न मेश्यते । पास पागला नस्येन्" इति । इदम द्विगुणीभूते मूले यचाधिन मोच्यते, म चानिस " -- ·पष्टोऽध्यायः उत्तमर्णस्यैव स्व भवतीत्यर्थः । द्वैगुण्यं चेद हिरण्याभिप्रायेण । वस्त्रधान्यादौ चतुस्त्रैगुण्यादि द्रष्टव्यम् । तथैव कृतकालावधिराधिः काले न मोच्यते चेत् , नश्यतीति । अत्र विशेषमाह व्यासः- हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्ण काले कृतावधेः । वन्धकस्य धनी स्वामी द्विसप्ताह प्रतीक्ष्य च । तदन्तरा धन दत्त्वा ऋणी वन्धमवामुयात् ॥" इति । द्वैगुण्ये अवधौ चातीते चतुर्दशदिनानन्तरमाधौ अधमर्णस्य स्वत्वं निवर्तते ; उत्तमर्णस्य स्वत्वमुत्पद्यत इत्यर्थः । इद च हिरण्यादिविषयम् ; हिरण्योपादानात् । वस्त्रादौ तु वृहस्पतिः- " पूर्णऽवधौ शान्तलाभे वन्धस्वामी धनी भवेत् । अनिर्गते दशाहे तु ऋणी मोक्षितुमर्हति ॥" इति । शान्तलाभे; वैगुण्यादिना वृद्धयनुत्पत्तौ । अयं चाधिनाशः ऋणसमानाधिविषयः । न्यूनाधिकमूल्ये " चरित्रबन्धककृत सवृद्धया दापयेद्धनम् " इति तेन यत् न्यूनाधिकमूल्यं बन्धकीकृत तत्रत्यर्थः । ऋणिकासनिधी तु वृहस्पतिः- हिरण्ये द्विगुणीभूते मृते नष्टेऽधमणिके। आधिं राज्ञो निवेद्याथ विकीणीत ससाक्षिरम् । सवृद्धिकं गृहीत्वा तु शेप राजन्यथार्पयेत् ॥" इति । भोग्याधेस्तु न नाशः; "फलभोन्यो न नश्यति" इति योगिन्मरणात् । अनकालभियं त्वाधौ द्विगुणं द्रव्यमेव देयम् ; न नाशः योगिस्मरणात् । चरित्रं श्रद्धाश्रयः; । चैतत् ॥ ६॥ अन्तवृद्धी प्रविष्टायामपि ॥ ७ ॥ 'न स्थावरमाधिमृते वचनात् ॥ ८॥ आधिरिशेप मोचनकालमाह । आधिर्द्विविधः--विचासार्थः, ऋणापारणार्थश्च । मनापा- करणार्थोऽपि त्रिविधः-वृद्धिमात्रापारणार्थः, मूलमात्रापाहरणार्थः, मद्धिमापाररणार्थध । था- 'एनोमहिप्याद्युत्पन्नेन द्रन्येण वृद्धिमूल मवृद्धिस्मृणं या लया माद्यम्' इति परिमान्य मामी- उमायादी माये अन्ते वा गादि दीयते इति । तमेनं भयाभिमानक्षते गिः। ना दिला. 11cnatied int ·. धनी विष्णुस्मृतिः पारणार्थ यदाघीकृत गादि, तदुत्पन्नेन इन्येणान्नवृद्धो; वृद्धेरन्तमन्तऋद्धिः, वृद्धवन्त नाश इति याचन् । नम्मिन् प्रविष्ट प्राप्त, मूलद्रव्य गृहीत्वा आधिमुत्तमोऽनमय दद्यात् । यथाह व्यास:- " फलभोन्य पूर्णकाल दत्त्वा द्रय च सामकम् । जतोऽन्तरा धन दत्त्वा ऋणी वन्यममाप्नुयात् ॥ इति । फलभोग्य फलभोगार्थ दत्तम् । वृद्धिममदानेन पूर्णकालमाधि, सामक सममेव मामस्म्, मूलद्रय दत्त्वा प्रामुयात् कणी । यदि पुनरन्तरा म य एव समृद्धिक धन ददाति, तदा तु अपूर्णेऽपि गले बच प्रामुगादिति । जन्यापनादमाह वृहस्पतिः- "यदि प्राप्ति तत् स्यात् तदा न धनभायनी । मणी च न लभेद्वन्य परम्परमन चिना ॥" इति । यदि नन् बन्धक प्रमर्पित युद्धरप्यपिपल स्यात्, तदा न धनभाक् परिमापिनादसिम्य प्राप्तवात । तत्रापि यापदधिक प्राप्त, गवत् मूल न्यून कार्यम् । यावत् न प्राप्त, तारन् देयनेर । जय युद्धरप्यपर्याप्त, तदा मूल दत्त्वापि न रभेत् बन्धम् ; किंतु वृद्धिगेपमपि दत्वैनत्यर्थः । पुनरभ- यापपादमाह-परम्परमन पिनति । परम्परमन पिना, परम्परमते तु उत्कृष्टमपि यापन्मूलटान मुक्त निष्टमरि मूल्ढानेन लभतेऽयम इति ॥ ७ ॥ जम्यापरादमाद। यापद्धिसभमेन त्वयेटमाग्रपणादि उपभोक्तयम्' इति यवन यन्ति चिना यर पारणायाम्रपणादि न्यारमाधीन, तान्त्य गृद्धिमगेऽपि न तदुरामों दद्य त् । रिन तदनन्तरमपि नजानेर यारन्मनगमन, "आपिस्नु भुन्यते तारधारतत प्रदीयते " इति योगिम्मरण । भारमिति बननान् जन्मे गादी पिनापि परिभाषावचन दिनाने में गन्यने; गाविस पत्न्या चिन्नरगान् । पवाद पान्यायन:- मरानमननुजाननारिया में कारगन् । मंग्लानी दिन सनम ॥" दी। नम १२, कारण, जनता गरिन पिसमा गादि या न करो, न ल भर EN THE - दाप्य । सिमानानि 1 AM नामtari नया; "":पिनियन {1८11 गृहीनधनप्रशामेर पत् म्यारं दत्तं तत् गृहीनभनयशे दणम ॥ ॥ दीयमान प्रगुगामर्थमुत्तमगंगागरनम्नानः पर न पत॥१०॥ "

·पष्टोऽध्यायः
मूलापनयनार्थस्याधर्मोचनकालमाह । गृहीतं धनं मूलम् । तत्प्रवेशार्थ तत्प्रतिपादनाथं यत्
स्थावरं क्षेत्रादि वन्धकत्वेन दतमधमणेन, तत् वन्धकं गृहीतधनस्य मूलस्य प्रवेशे प्रत्यागमे मत्युत्तमों
दद्यात् । गृहीतधनेति सवृद्धिकस्याप्युपलक्षणम् । तेन सवृद्धिकमूलापाकरणार्थोऽपि आधिः उत्पन्न नावति दन्ये
प्रविष्टे सति मोच्य इति । यथाह वृहस्पतिः
"क्षेत्रादिकं यदा भुक्तमत्यन्तमधिकं ततः ।
मूलोदयं प्रविष्टं चेत् तदाधि प्राप्नुयाहणी ॥
परिभाप्य यदा क्षेत्रं दद्यात्तु धनिके ऋणी ।
प्रविष्टे सोदये द्रव्ये प्रदातन्यं त्वया मम ॥"
इति। उक्तपरिभाषया ततो मूलात् अत्यन्तमधिकं वृद्धरपि पर्याप्तं यदा भुक्तं, तेन मूलोदये प्रविष्टे सति
आधिं प्राप्नुयादित्यर्थः। आधिमोचन कालान्तरमप्याह योगीश्वरः-
"उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिः स्तेनोऽन्यथा भवेत् ।
प्रयोजकेऽसति धनं कुले न्यस्याधिमाप्नुयात् ।।"
इति । उत्तमणे असति तद्वन्धुहस्ते द्रव्यं दत्त्वापि गृहीयादित्यर्थः । पक्षान्तरमप्याह स एव-
कृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः" इति ॥ ९॥
पुनरपि कचिदपपादमाह । अधमणेन दीयमानमर्थ यद्युत्तमर्णः वृद्धिलोभेन न गृहाति, तदा ततः परं
न वर्धते, मध्यस्थहस्ते स्थापितं चेत् । यथाह योगीश्वरः-
दीयमानं न गृहाति प्रयुक्तं यः स धनन् ।
मध्यस्थस्थापिनं तत् स्यादुर्धते न ततः परम् "
"तत्काल
"
इति ॥ १० ॥
हिरण्यस्य परा वृद्धिर्द्विगुणा ॥ ११ ॥ धान्यस्य त्रिगुणा
॥ १२ ॥ वस्त्रस्य चतुर्गुणा ॥ १३ ॥ रसस्याष्टगुणा ॥ १४ ॥

·“ १७४ विष्णुस्मृति रसस्य तैलघृतादे अगृहीतवृद्धिक्स्याष्टगुणैव वृद्धि , नाधिका । बृहस्पतिस्तु वृद्धिकैलक्षण्यमाह- 'हिरण्ये द्विगुणा वृद्धित्रिगुणा वस्त्रयुप्यके । धान्ये चतुर्गुणा प्रोक्ता शदे वाह्ये ल्वेपु च ।।" इति । कुप्य त्रपुसीसादि । शद क्षेत्रफलम् । वाह्य वीवर्दादि । लव ऊर्णाचामरादि । उता पञ्चगुणा शाके वीजस्या पड्गुणा स्मृता । स्वणस्वेदमद्येषु वृद्धिरष्टगुणा स्मृता । गुडे मधुनि चैवोक्ता प्रयुक्त चिरकालिके ॥" इति । पीतानि पूगपनसादीनाम् । चकारात् तैलादेरपि, “तैलाना चैव सवषा मद्याना चेव सर्पिपाम्," इति कात्यायनलरणात् । तत देशकालादिवशेन व्यवस्थाप्यम् । एव स्मृत्यन्तराण्यपि ॥ १४ ॥ संततिः स्त्रीपशूनाम् ॥ १५॥ किण्वकाससूनचर्मायुधेप्टका- झाराणामक्षया ।। १६ ॥ अनुक्तानां द्विगुणा ॥ १७ ॥ यदा पुन कश्चित् स्वय पोषणासमर्थ तत्पुष्टिसततिकामनया स्त्री दासी पशन् गवादीन् वा प्रयुक्ते, क्षीरपरिचर्याथा च गृह्माति, तदासा वृद्धि सततिरेव भाति, नान्या । अधमर्णगृहे यान्यपत्यानि जनयन्ति, तावद्भिरपत्ये सहिता प्रत्यर्पणीया इत्यर्थ । यदि ता न प्रसूयन्ते, तदा स्वगृहस्सा प्रस्ता एकापत्यसहिता तत्स्थाने देवा इति, वृद्धिभूताया सततौ सस्यान्तरप्रापकाभावेन प्रथमोपस्थितेक्वपरित्यागे कारणाभावात् ।। १५ ॥ अश्या वृद्धिमाह । विश्व सुरोपादानकारण मधूक्पुप्पादि, "सुराचीन तु विष्वकम् ” इति 'शाइधरलरणात् । कार्पास तूलम् । सूत्र प्रसिद्धम् । चर्म इति । वमति पाठे क्यचम् । आयुग शवम् । इष्टकाङ्गारो प्रसिद्धौ । एपामक्षया वृद्धि , कदापि न निवतत इत्यर्थ । यथाह बृहस्पतिः- " तृणकाष्ठेप्टकासूत्रविण्यपास्विचर्मणाम् । हेतिपुप्पालाना च वृद्धिस्तु न निवतते ॥" दति ॥ १६ ॥ प्रतिद्वन्य वृत्तुमगतरांपवाघमाह । पूर्वत्रानुक्ताना द्रयाणा मणिमुक्ताप्रपालादीना द्विगुणा परा वृद्धि । यथाह कात्यायन.- मणिमुत्तापवाराना सुवर्णरतनस्य च । तिष्टति द्विगुणा वृद्धि फार केटापिकस्य च ।।" पनि । तिष्टति नरमाना । पाल फरनाम् । फैट कीटभव नसरादि । आरिक परादि ॥ १७ ॥ स्मरगत्- . . :- 2

·पष्ठोऽध्यायः
प्रयुक्तमयं यथाकथंचित् साधयन्न राज्ञो घाच्यः स्यात्
॥ १८ ॥ साध्यमानश्चेद्राजानमभिगच्छेत् तत्समं दण्ड्यः ॥ १९ ॥
उत्तमर्णश्चेद्राजानमियात्', तद्विभावितोऽधम!' राज्ञे धनदश-
भागसंमितं ' दण्डं दद्यात् ॥ २० ॥
यदुक्तं यथादत्तमर्थ गृहीयादिति, तत्र विशेषमाह । वृद्धयर्थ प्रयुक्तमधमधमणेनाभ्युपगतमुत्तमा
यथाकथंचित धर्मादिभिरुपायैः साधयन् न राजो वाच्यः, अभिवारणीयः स्यात् । यथाह योगीश्वरः---
"प्रपन्नं साधयन्नथं न वाच्यो नृपतेर्भवेत्" इति । अप्रतिपन्नं साधयतो दण्डमाह कात्यायनः--
"पीडयेद्यो धनी कश्चिदृणिकं न्यायवादिनम् ।
तस्मादर्थात् स हीयेत तत्समं चाप्नुयामम् ॥"
इति । धर्मादीनुपायानाह मनु:--
"धर्मण व्ययहारेण छलेनाचरितेन च ।
प्रयुक्तं साधयेदर्थ पञ्चमेन क्लेन च ॥"
इति । धर्मः सत्यवाक्यम् । व्यवहारः साक्ष्याद्युपन्यासः । छलम् उत्सवादिव्याजेनाहरणम् । अनरिननुपरामः ।
पलं बन्धनादि ॥ १८॥
अधमणं प्रत्याह । अभ्युपगतमर्थ साध्यमानः याच्यमानः यदि राजानमभिगच्छेत् राजे निवेदरति,
तदामी तत्सम दण्ड्यः; तद्धनं च दाप्यः । यथाह योगीश्वरः-"माध्यमानी नृपं गच्छन् दप्यो दाप्यच
तदनम् " इति । दापनप्रकारमाह कात्यायन:---
राजा तु स्वामिने विप्र सान्त्वना पदापयेत् ।
देशाचारेण चान्यांस्तु दुष्टान सपीय दापगेन् ।
रिस्थिन मुददं वापि 'उलेनर प्रदापणे ॥"
अगतस्योगमनस्य राजा अर्धनाधन माननम्य इन्डसम पि मानिने गरि
राजे निवेदयति, तदा तरिभावितः तेन राना भी परितः भाननः मोमीन
गमानमणातिरिक्त दण्डं दपार । पप,
इति ॥ १९ ॥

·. १७८ विष्णुस्मृति अथाधमर्णस्य प्रतिदानविधिमाह । यत् ऋण साक्षिसमक्ष प्राप्त गृहीत, तत् ससाक्षिकमेव दद्यात् ॥२४॥ माणपत्रपतिपत्तिमाह । लिखितश्चासावर्थश्चेति लिखितार्थ , गृहीतमृणम् । तस्मिन् उत्तमणे प्रविष्टे सति, तत् लिखितमृणपत्र पाटयेत् छिन्द्यात ॥ २५ ॥ भागश रणदान पत्रासनिधाने च क्थमित्यत आह । यदि पत्रलिग्वि मृणमेक्दा दातुमशक्तेन भागशो दीयते, पत्र च देशान्तरस्थित्या असनिहित, तदा उत्तमर्ण एव यावानधिगत ऋणभाग तत्समर्पक स्वलिसित पत्रमधमर्णाय दद्यात् । लेख्यासनिधाने क्त्या तत्सनिधाने तम्येव पृष्ठे लिखेदित्युक्त भवति । यथाह योगीश्वरः- लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेद् दत्त्वा तत्त्वर्णिको धनम् । धनी चोपगत दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥" इति । दौराम्यात् उत्तमणेन तदलेखने तु नारदः- " यदि वा नोपरि लिखेदृणिना चे दितऽपि सन् । धनिक्स्येव वर्धेत तथैव मणिस्य यत् ॥" इति । चकारात् समग्रदानेऽपि लेख्यासनिधाने पत्र न्तरमेवेत्तमणों दद्य त् । यथाह योगीश्वर:- " दत्त्वर्ण पाटयेलेस्य शुद्धयै वान्य तु कारयेत् " इति ॥ २६ ॥ धनग्रारिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदशाः समाः प्रवसिते वा 'तत्पुत्रपौधन देयम् ॥ २७ ॥ नानः परमनिच्छुभिः ॥ २८॥ सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य वा रिक्यग्राही सण दद्यात् ॥ २९ ॥ 1 तत् omitted in जनाप्मुभि-झ इप्मुभि 3 The following notes are found in छ below ths sutra रिक्थग्राही ऋग दद्यादिति । अब पुरा पिरोष्य । तस्यैतानि त्रीणि विशेषणानि–रिक्धग्राह योनिग्राह , अनन्याश्रितद्रव्यश्चति । तत्राने पुरसम्बार रिक्थग्राह पुत्र । तदभाव कृतदार । तदाराणा समाययापिाहा नाम कृतदार पुत्रो दाप्य । तदभार अनन्याश्रितद्रव्य न पियत जन्य पुत्रदारादया यम्यासी अनन्य पुनदारादि हित । न प्रित द्रव्यं नामा जाप्रतद्रव्य जीता नी मानादिरिति पावन् , निधनाया। जनन्यसहित धितद्रव्य जनन्याधिनद्रप । मधमपदापा ममास । ता पुत्र ऋण दाप । तादृशापुवनयामार गिवयन दुनिर श्रेष' इत्य युगा T दाप्या । नथाच कात्यायन - 'पूर्व दयास्नग्राह पुत्रम्नन्मादनन्तरम् । मोरमाह माऽमार पुत्रश्चात्यन्तनिधन ॥" . पत्री ·, पष्टोऽध्याय १७९ मणापारणे कर्तृकालौ दर्शयति । धनम् मणम् । तग्राहिणि पितरि पितामहे वा प्रेते मृते, प्रनजिते सन्यस्ते, द्विदशा द्विर्दश यासु ता द्विदशा विशति समा वर्षाणि प्रसिते देशान्तरगते वा तस्य धनग्राहिण ये पुत्रा पौत्राश्च, ते तत् धन देयम् , पुत्रत्वेन पौत्रत्वेन निमित्तैन । प्रेतत्वे क्त्या चतो धनग्राहिण एवं प्रथममृणापाकरणाधिकारो दर्शित । तदभावे पुत्रपौत्रयो । तत्रापि प्रथम पुत्रस्य , तदभावे पौत्रस्येति क्रम । प्रेतत्वादिक चासामोपलक्षणम् । यथाह कात्यायन:-- " व्याधितोन्मतवृत्ताना तथा दीर्घप्रवासिनाम् । ऋणमेवविध पुत्रान् जीवतामपि दापयेत् ।।" इति । दीर्घप्रवास चिरप्रस्थानम् । पृथक् परिगणन तु कारविशेषविधिमभिप्रेत्य । तत्र प्रेते काल - विशेषमाह कात्यायन:- :- " नाप्राप्त यवहारेण पितयुपरते चित् । काले तु विधिना देय वसेयुनरकऽन्यथा ॥" इति । व्यवहारजानकारमाह नारद:- "गर्भस्थे सदृशो ज्ञेय आष्टम द्वत्सराच्छिशु । वाल आ पोडशाद्वर्षात् पौगण्डश्चेति कथ्यते । परतो व्यवहारज्ञ स्वतन्त्र पितरावृते ॥" दति । प्राजितेऽप्ययमेव काल उक्तन्यायात् । प्रोपिते च विशतिवाणीति । धनमाहिणीति सामान्योपादानेन पितृयज्येष्ठभ्रात्रे रपि ग्रहणम् । यह नारद:- नार्वा सवत्सराद्विशात् पितरि प्रेपिते मुत । मण दद्यात् पितृये या ज्येष्ठे भ्रातर्यथापि वा।" इति । वाशब्दात् जात्यन्धादिग्रहणम् । यथाह बृहस्पतिः- "सानिध्येऽपि पितु पुरे कण देव विभावितम् । जात्यन्धपतितोन्मतक्षयधिनादिरे गिण ||" ·" २८० विष्णुरमृतिः इति । पुत्रपौत्रैरिति द्वन्द्वबहुवचनाभ्या सर्विभक्तै; यथाश सभूय वा प्रधानभूतेन वा देयमिति गम्यते । तच्चाने वक्ष्यति । पुत्रपौत्रैरिति सामान्यनिर्देशात् सर्वेपा मुख्यगौणपुत्रपौत्राणा ग्रहणम् । तथाच नारद.- इच्छन्ति पितरः पुत्रान् स्वार्थहेतोर्यतस्तत । उत्तमर्णाधमणेभ्यो मामय मोक्षयिष्यति ॥" इति । यतस्तत स्वत परत सभूतान् । उत्तमाना देवर्षिपितॄणामृणानि ; अधमाना मनुष्याणामृणानि । सामान्यनिर्देशेऽपि क्लीनादिव्यतिरिक्तानामेवेति ध्येयम् । मण तु दापयत् पुत्र यदि स्यान्निस्पदव । द्रपिणार्हश्च धुर्यश्च नान्यथा दापयेत् सुधी ॥" दति कात्यायनस्मरणात् । निरुपद्रव , लैव्याद्यष्टदोपरहित । द्रविणार्ह , सन्यासाद्याश्रमान्तररहितः । धुर्य , कुटुम्बभरणक्षम । एव पुत्रपौत्रयोरधिकाराविशेषेऽपि प्रकारविशेपमाह वृहस्पतिः- " मणमात्मीयवत् पित्र्य पुत्रर्देय विभावितम् । पेतामह सम देयमदेय तत्सुतस्य तु ।।" इति । समम् , वृद्धिरहितम् । तत्सुतस्य , प्रपोत्रस्य । मणत्रयसमवाये क्रममाह स एवं- " पिन्यमेवाग्रतो देय पश्चादात्मीयमेव च । तयो पैतामह पूर्व देयमेवमृण सदा ॥" इति ॥ २७॥ पुत्रपौरिति बहुवचनात् प्रपौत्रादिप्वतिप्रसङ्गे अपवादमाह । अन पुत्रपौत्रयो पर प्रपौत्रादिभि प्रपिता- महादिकृतमृणम् अनिच्छुभिर्न देयम् । अनिच्छुवचनात् इच्छाया देयम् , न नियमेन । यथाह नारदः-- क्रमादन्याहत प्राप्त पुरैर्यहणमुद्धृतम् । दा पैतामह पौनास्तचतुर्थानिवर्तते ॥" दति ॥ २८॥ ननु मात्र मण न दद्यादित्युक्तम् , तर्हि पुत्रपौवाभावे को दद्यादित्यत आह । दायानई- पुत्रसद्भावे पुत्राभाये या रिपथग्राही । स्वामिसबन्धेनैव यत् स्वीभवति तत् रिपथम् । तत् गृहातीति रिक्षम ही। स तदीयमृण दद्यात् । 'यागन्दात् तीयपौत्रयोदणम् । ततश्यायमर्थ --दायानईपुत्र. पौरपदाचे पुवामा पा जननर सपिण्टाद्यन्नन्य तस्य धन भवेत् ॥ इति न्यायेन यो य प्रत्यासजाया नदीय रिसथ यान् , स नदीयमृण दद्यादिति । एवं प्रन्यामनाभाये यदि प्रीतोऽपि शिव गृह यात् । तदा रिस्थमाहित्यगर का दया, न तु प्रपोगवनति सिद्धम् ॥ २९ ॥ . 4.पा.

·पष्ठोऽध्यायः १८१ निर्धनस्य 'स्त्रीग्राही ॥ ३० ॥ न स्त्री पतिपुत्रकृतम् ॥ ३१ ॥ न स्त्रीकृतं पतिपुत्रौ ॥ ३२ ॥ न पिता पुत्रकृतम् ॥ ३३ ॥ तर्हि रिक्थग्राहाभावे को दद्यादित्यत आह । यदि धनाभावे रिक्थग्राही नास्ति, नदा यो यदीयां स्त्रियं भार्यात्वेन स्वीकरोति, स तदीयमृणं दद्यात् । 'सपुत्रस्य वाप्यपुत्रस्य । इति अत्राप्यनुवर्तते । यथाह नारद:- " अधनस्य ह्यपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम् । ऋणं वोदुः स भजते सैव चास्य धनं स्मृतम् ॥" इति। निर्धननिरपत्यस्त्रीमात्रग्राहिणः ऋणदान सिद्धे, सधनसापत्यस्त्रीग्राहिणस्तु दण्डापूपिकान्यायेनैव तत् सिद्धम् । यथाह स एव- या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या वान्यमाश्रयेत् । सोऽस्या दद्यादृणं भर्तुरुत्सृजेता तथैव ताम् ॥" इति । स एवान्यमपि स्त्रीग्राहिणमाह- " अन्तिमा स्वैरिणीनां या प्रथमा च पुनर्भुवाम् । ऋणं तयोः पतिकृतं दद्याद्यस्ते समश्नुते ॥" इति । अन्तिमा प्राप्ता क्रीता 'तवाहम् । इत्युपगता वा । प्रथमा अक्षतयोनिः। पुनर्भूग्रहणं शौण्डिकादिविषयम् । यथा कात्यायन:- “ निधनैरनपत्यैस्तु कृतं यच्छौण्डिकादिभिः । तत्स्त्रीणामुपभोक्ता तु दद्यात् तदृणमेव हि ॥" इति । धादिशब्दात् गोपशैलूपरजकल्याधानां ग्रहणम् ; स्त्र्यवीनधिकत्वात् । यद्यपि “न द्वितीयश्च साध्वीनां कचिद्वतोपदिश्यते” इति निषेधात् ब्राह्मणादिप्पिदं न सभवति, तथापि अतिरिक्ततनिधेिषु तेप्वपि न्यायसाम्यादिदमेवावधेयम् ।। ३० अविभक्कैः कृतमृणमविकेन देयमिति वक्ष्यति । तस्यापनादमाह । पन्या इतरणं म्बी भार्या न दद्यात् ; पुत्रेण कृतमृणं ती माता न दद्यान् ; अगृहीतधना चेत् । गृहीतधना तु दद्यादेव। यथाद नारद:- दद्यादपुना विधा नियुक्ता वा मुम्र्पणा । या सा तद्विक्यमादद्याद् यतो रिक्यमूर्ण ततः ।। माही omitted in क.

·"
१८२
विष्णुस्मृतिः
इति । अअ रिस्थराणयोरविनाभाषपदर्शनात् वक्ष्यमाणे स्त्रीपुत्रकृतमणदानप्रतिपेधेऽपि पतिपित्रादीनाम-
गृहीत पनत्वमेवेति मत गमयति । तथा अप्रतिपन्नमपि स्त्री न दद्यात् ; “ प्रतिपन्न स्त्रिया देय नान्यत् खी
दातुमर्हति " इति योगिस्मरणात् । अन्यत् प्रतिपन्नाद्यतिरिक्तम् । अस्यापदमाह कात्यायनः-
मर्तुकामेन या मा उक्ता देयमृण त्या ।
जप्रपन्नापि सा दाप्या धन यद्यथित स्त्रिया ॥"
इति ॥ ३१ ॥
स्त्रिया भार्यया मात्रा च नमृणं पतिपुत्रौ न दद्याताम्, भक्तार्थकृत विना । यथाह कात्यायन:-
देय नायर्याहामृण भी पुत्रेण मातृक्म् ।
भक्तार्थेन कृत यत् म्यादभिवाय गते दिशम् ।।"
दति ॥ ३२॥
पिना जना पुत्रकृतमृण न दद्यात्, अनुमै दित पिना । यथाह बृहस्पतिः-
करुण पुरसत पित्रा साध्य यदनुमे दितम् ।
मुतस्नेहेन या दद्यान्नान्यथा दातुमर्हति ॥"
इति । नारदोऽपि-
पितुरेस नियोगद्वा कुटुम्बनरणाय वा।
रन या यहण रच्दू दद्यात् पुत्रस्य नत्पिता ॥"
इति । ना यास्यत्रयेऽपि युटुम्बार्थाहते इति वक्तव्यम् , 'कुटुम्बाथै न च । इत्यम्य सर्वगेपत्वान् । जन
र योगी घर:-
न योपिन् पतिवान्या न पुरंग न पिता ।
दपारने उटुम्बाथान पति नील नया ।"
इति ।। ३३ ॥
अस्मितः कृतमृणं यस्तिष्ठेत् स दद्यात् ॥ ३४ ॥ पैतृक
मृणमविभकानां भासणां 7 ॥ ३ ॥ 'विभक्ताश 'दापान
रुपमंशम् ॥ ६॥

·पाठोऽध्यायः । - पुनरपि ऋणापाकरणे कर्तृकाली दर्शयति । अविभक्तैः पितृव्यन्नानादिभि कुटुम्बाथै यत् ऋणं कृत, तत् तेषां मध्ये यस्तिष्ठेत् स दद्यात् । यथाह नारदः- पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यहण कृतम् । मात्रा वा यत् कुटुम्बाथै दास्तत् सर्वमृक्थिनः ॥" इति । अत्रापि धनग्राहिणि प्रेते प्रबजिते प्रेषिते वेति द्रष्टव्यम् । यथाह योगीश्वरः- " अविभक्तैः कुटुम्बार्थे यदृणं च कृत भवेत् । दद्युन्तद्रिक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि ॥" इति । यद्यप्येतदविभक्तेष्वपि पुत्रेषु सभवतीत्यप्रेतनेन पौनस्क्त्यम् ; तथापि तेषामुत्तरसूत्र एव विभागा- विभागयोः प्रकारविशेपाम्नानादिद पितृव्यादिप्वेवावतिष्ठत इति मन्तव्यम् ॥ ३४ ॥ यदुक्तम् 'पुत्रपौत्रै ऋण देयम् । इति, तत्र विभागाविभागयोः प्रकारविशेषमाह । विभागात् प्राक् पित्रा कृतमृणमविभक्तानां पुत्राणा भ्रातृणा, चकारात् पौत्राणां च सभूय देय भवति । गुणप्रधानभावे तु प्रधानभूत एव दद्यात् । अविभाग ससर्गस्याप्युपलक्षणम् । तेनाविभक्ते ससृष्टिनि तत्पुत्र दो विद्यमाने स पूर्वविक्तः ससृष्टी वा पुत्रादिरिति ; विनागे पित्रर्णधनयो. पुत्रस्य स्वत्वा- पगमात् ।। ३५॥ तर्हि अविभक्तससृष्टपुत्राद्यमावे को दद्यादित्यत आह । विभक्ताः पुत्राः पौत्राश्च विभागानन्तरं पित्रा पितामहेन वा कृते ऋणे अपाकरणीये दायानुरूपमश दद्युः । अयमभिसधि --~-समानजातीयाना सम, विजातीयाना च विषममश वक्ष्यति- 'ब्राह्मणीपुत्रश्चनुरोऽशानादद्यात् । इत्यादिना । तदनुसारेण मणाशमपि दद्युः । यथाह नारद:- - अत ऊवं पितु पुत्रा ऋण दधुर्यथाशतः । अविभक्ता वि.क्ता वा यस्ता चेद्वहते धुरम् ॥" इति । इद च विभक्तपितृधनाभावे । तत्सद्भावे तु तत एव तदृणापाकरण पुर्यात् । यथाह कात्यायन:- " पित्रणे विद्यमाने तु न च पुत्रो धन हरेत् । देय तद्धनिके द्रव्य मृते गृहस्तु दाप्यते ॥" इति । 'मृते गृहन्तु दाप्यते' इत्यस्यायमर्थ.---विभक्तस्य पितुर्यदा विनागानन्नरोत्पन्न ससृष्टी वा पुत्रोऽग्नि, नदा स एव तद्धन गृहीत्वा तहण दद्यात् । तदुभयाभावे वि तेषु य तद्धन गृह यत्, स तद्धनत् ऋण दद्यात् । धनाभावे तु 'पुत्रत्वेनैव दद्यादिति । पुत्रपौनसमपाये तु पुरा एवं दद्युः, न पीनाः; पौनत्वेनैव-ग, ट.

·-
विष्णुस्मृतिः
" पिन-वे तु दात यमृण पुत्रेण यत्नतः" इति कात्यायनीयात् । अविवाश्चेत् "पितृतोऽशकल्पना "
इति न्यायेना उद्यु ॥ ३६॥
गोपशोण्डिकशैलूपरजकव्याधस्त्रीणां पतिर्दद्यात् ॥ ३७ ॥
वाक्प्रतिपन्नं नादेयं कस्यचित् ।। ३८ ॥ 'कुटुम्बार्थे कृतं च ।। ३९॥
न स्वछत पतिपुत्रावित्यम्यापादमाह । गोप आभीर । शौण्डिकः सुराकारः। शेलो नटः ।
रजको वत्राणा रजक । व्याधो मृगा । एतेषा स्त्रीमि. यत्कृतमृण तत् आसां पतिः पुत्रो वा
दद्यात् , तीनवृतित्वात् । यथाह योगीश्वरः-
"गोपगौण्डिक्शेलूपरनर यायोषिताम् ।
रण दद्यात् पतिस्तासा यस्माद् वृत्तिस्तदाश्रया ॥"
इति । 'यन्नाद् वृत्तिन्नदाश्रया' इति हेतुव्यपदेशात् अन्येऽपि ये तीलिमादयः स्त्यधीनचिकाः, तेऽपि
संलमृण दद्यु कुटुम्नाय पिनापि, तस्य 'सुटुम्बायें न च । इत्यनेनर देयत्वस्य पृथवक्ष्यमाणत्वात् ।
न च भार्यात पति " दत्यनुवृची नारदः-
अन्यत्र स्नात्यागोपगोण्डिक्योषिताम् ।
तेपा हि तत्परा वृत्ति उटुम्य च तदाश्रयम् ।।"
दति कुटुम्बाथातिरेकेण वृत्त्यर्थमृण पृथगवाह । वृत्तिविनोपायो वाणिज्यादि ॥ ३७॥
न मी पतिवातम् । इत्यादिप्रतिपयम्य प्रतिप्रमामाह । येषा यादीनामृणदान निषिद्ध, तपा
मंगानति वय वाना प्रतिपनम् जन चेत् ' अहमिदमृण दाम्पामि' इति, नदा अदेय न; किंतु
देयमेवेन्दर्य । यथाह योगीश्वरः-
'प्रतिपत्र बिया देय पन्या । सह यन् लम् ।
म्वय रनमण यापि नान्या नी दातुर्दति ॥"
दति निन्, 'नादय कम्परिणति मामान्याभिगनात् । तथाच कात्यायन:-
"कप पुनरिया नादयनिति मंदि।
दय प्रतियन या पपा मादनुपातम् ॥"
दलित । ननुतम् : ननुदिा । नाम निति पनि
मिडी॥८॥

·- पष्टोऽध्यायः प्रतिपमान्तरमाह । यहण कुटुम्बभरणार्थ कृत, तदप्यदेय न कस्यचित् ; सर्वस्यापि देयमित्यर्थः। अन एवाह योगीश्वरः "न योपित् पतिपुत्राभ्या न पुत्रेण कृतं पिता । दद्याहते कुटुम्नार्थान्न पतिः स्त्रीकृत तथा ॥ इति । बृहस्पतिरपि- "पितृव्यभ्रातृपुत्रवंदारशिप्यानुजीविभिः । यद् गृहीत कुटुम्बार्थे तद् गृही दातुमर्हति ॥" इति । अत्रैर विशेपान्तरमाह मनु:- " ग्रहीता यदि नष्टः स्यात् कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः । दातव्यं वान्पवैस्तत् स्यात् प्रविभक्तैरपि स्वतः ॥" इति । बान्धवैः पुत्रादिभिः । चकारात् कन्याविवाहाद्यर्थे कृत च । तथाच कात्यायन:- "कुटुम्बार्थमशक्तेन गृहीत व्याधितेन वा । उपप्लवनिमित्तं च विद्यादापत्कृत तु तत् ॥ कन्यावैवाहिक चैव प्रेतकार्येषु यत् कृतम् । एतत् सर्व प्रदातव्य कुटुम्बेन कृत प्रभोः ॥ प्रोषितस्य मतेनापि कुटुम्बार्धमृणीकृतम् । दासस्त्रीमातृशिष्यैर्वा दद्यात् पुत्रेण वा भृगुः ।।" इति ॥ ३९॥ यो गृहीत्वा ऋणं सर्व भ्वो दास्यामीति सामकम् । न दद्याल्लोभतः पश्चात् तथा वृद्धिमवामुयात् ॥ ४० ॥ दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते । आद्यौ तु विनथे दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥ ४१ ।। कृतावधिमकृता वृद्धिमाह । यः समृण हिरण्य धान्यादि वा गृहीत्वा, श्वः परधो वेत्यादिकते अग्धी मामक सममेव दास्यामीति प्रतिज्ञापयश्च लेभादिना कृतेऽवयो न दद्यात् , स तदरध्येय यथा विहिता द्विशतादिक्रमेण तथा वृद्धिमवाप्नुयात् दद्यात् । अनेन लावध्यपगमे यथाविहितद्धिर्भवतीति चेधिम् ॥ ४० ॥ 24 ·. . , , विष्णुस्मृति धनप्रयोगे द्वो विश्वासहेतू-प्रतिभू आधिश्च , " विन्यासहेतू द्वावत्र प्रतिभूराधिरेव च " इति नारदमरणात् । तत्राधिर्निरूपित । सप्रति प्रतिभूनिरूप्यते । प्रतिभाति तत्कायें तद्वद्भवतीति प्रतिभू । तस्य भाव प्रातिभा-यम् । विश्वामार्थ पुरुषान्तरेण सह समय इति यावत् । पुरुषविशेष चाह कात्यायन:- "स्वामिशत्रम्बाम्यधिकृतनिरुद्धदण्डिताभिशस्तरिस्थिरित्तनेष्ठिक्तह्मचारिराजकार्यव्यापृतवानप्रस्थसन्यासिदण्डधन- दानागताविज्ञाताविभक्ताश्च न प्रतिभुमो ग्राह्या " इति । तत् त्रिपु विषयेषु विधीयते-दर्शने प्रत्यये दाने चेति । यथा 'दर्शनापेक्षायामहमेत दर्शयिष्यामि' इति, 'मद्विश्वासेनास्मे धन दीयताम् , नाय मा वञ्चयिष्यति' इति, ‘यदाय न ददानि, तदाहमेव दास्यामि । इति । तुश दात् ऋणिद्रयार्पणेऽपि । यथाह गृहस्पतिः- दर्शने प्रत्यये दाने रणद्रयार्पणे तथा । चतुष्प्रकार प्रतिभू शास्त्रे दृष्टो मनापिभि ।। आहेको दर्शयामति सावरेषोऽपरोऽनन् । दाताहमेतद् द्रविणमर्पयाम्यपरो वदेत् ॥" इति । 'मणिना दर द्रय बन्धक या अह या पापयिप्यामि' इति यो वदेत् स चतुर्य प्रतिभरित्यर्थ । दानस्य म्बद्र यविषयत्वात् अर्पणस्य कणिदत्तद्रयादिपिपयत्यान् भेदेनोपन्यास । व्यासोऽपि - रेम्चे ते वा दिये वा दानमत्ययदर्शने ।

·पष्टोऽध्याय इति । उत्तरौ दानार्पणप्रतिभुवौ। व्यासोऽपि-" दानवादिप्रतिभुगौ दाप्यो तत्पुत्रौ तथा " इति । नष्टस्यान्वेषणाय कालमाह कात्यायन:- " नष्टस्यान्वेपणार्थ तु दाप्य पक्षत्रय परम् । यद्यसौ दर्शयेत् तत्र मेक्ति र प्रतिभूर्भवेत् ॥" इति । पक्षत्रयमिति तद्देशानुरूपकाले पलक्षणम् । तथच गृहस्पनिः- " नष्टस्यान्वेपणे काल दद्यात् प्रतिभुवे धनी । देशानुरूपत पक्ष मास सार्धमथापि वा ।। इति । अथापि वेत्यनेन त्रिपक्ष एकोऽपि कारोऽभिहित । इतरस्य सुता अपि । इत्यनेन पूर्वी सुता न दाप्या इत्युक्तम् । यथाह योगीश्वरः- दर्शनप्रतिभूयंत्र मृत प्रात्ययिकोऽपि वा । न तल्लुता कण दद्युदद्यादानाय य स्थित ॥" इति । व्यासोऽपि- " विप्रत्यये लेग्यदिव्यदर्शन वा हते सति । मण दाप्या प्रतिभुन पुत्र तेपा न दापयेत् ।।" इति । गृहीतरन्यक्योस्तु तयेरपि सुता दाप्या । यथाह या यायन:- " गृहीत्वा बन्धक या दर्शनेऽम्य स्थितो भयेन् । विना पिना धनात् तन्नादाप्यतन्नाहण मुत ॥" इति । दर्शन प्रन्ययायुपलक्षणम् । विना पित्रा , मेते प्ररित वेत्यर्थ । मुना इत्यनेन पौना न दाण्या । यथा व्यास:--- मण पनामद पात्र प्रातिभा यागन सुन । सन दद्यात् तनुती तु न दाप्यानिति निधर ॥" इति । मन 31 , द्विहिनियर्थ । तयो पोशायो मुनी मी या प्रतिभावापानमा पथ कमरगृहातानी न दाप्यो । प्रति सम्मानिस्तानविधानान् पति र मसिहान गयो । कालापन: "पारामाविष्टना दादी बनारस। पनि ना iita THो मात ॥" .

·२८८ विष्णुस्मृति इति । सर्व समृद्धिम् । सम मूलमात्रकम् । अस्थापनादमाह कात्यायन:- " खादको पित्तहीन स्याहमकोऽपित्तवान् यदि । मूल तस्य भवेद्देय न वृद्धि दातुमर्हति ॥" इति । खादक अपमणं । ल्मक प्रतिभू । अविवानिति पदच्छेद । उभयोनिर्धनत्वे मूलमेव देय- मित्यर्थ ॥ ४१॥ वहवश्वेत् प्रतिभुमो दास्तेऽथ यधाकृतम् । अर्थेऽविशेपिते त्वेपु धनिकच्छन्दतः क्रिया ॥ ४२ ॥ यमप्रतिभूदद्याद्धनिमेनोपपीडितः। माणिकस्तं प्रतिभुवे द्विगुणं दातुमर्हति ।। ४३ ॥ इति 'श्रीविष्णुस्मृतो पष्ठोऽ याय यदा त्यनेक प्रत्तिभुत , तदा कथमिन्यवाह । यालिन् प्रयोगे बहव प्रतिभु भान्ति, तदा ते यराटनम् ' अहमेतारत् , अहमेतावदर्भ दास्यामि । इति स्वम्वाभ्युपगतमर्थ ढा , " सम स्यादध्रुतत्वात् ' इति न्यायात् । यदा तु समागतया विषमागतया या ज न विशेषि, सपूर्णा वापि प्रत्येस्मभ्युपगत , तदा तेषु प्रतिभूपु धनिरच्छन्दत धनिकच्च्या क्रिया अर्यादान पति , यस्लादिच्छेत् तम्मात् गृसं यादित्यर्थं । नदनाचे तत्सुतादपीत्यय । यथाह कात्यायन.- "परच्छायामपिष्टाना दाप्यो यनत्र दृश्यते । प्रपिते तम्न सर्व पिकात मते सनम ||" . .

·पष्टोऽध्यायः १८९ इति । 'त्रिपक्षात् परतः' इति वचनात् अर्वा तत्सममेवेति चन्द्रिकाचमत्कृतम् । इदमपि जनराज- समक्षं दत्ते; " प्रतिभूर्दापितो यत्तु प्रकाशं धनिनो धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्धनम् ॥ इति योगिस्मरणात् । दापितः राज्ञा । प्रकाशं जनसमक्षम् । द्वैगुण्य परयुद्धरुपरक्षणम् । यथाह योगीश्वर:- " संततिः स्त्रीपशुप्वेव धान्यं त्रिगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रेक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ॥" इति । प्रतिदानापलापे दण्डमाह पितामहः- “यो यस्य प्रतिभूर्भूत्वा मिथ्या चैानुगच्छति । धनिकस्य धनं दाप्यो राज्ञा दण्डेन तत्समम् ।। कुर्याचन् प्रतिभूर्वादमृणिकार्थेऽर्थिना सह । सोपसर्गस्तदा दण्ड्यो विवाद द्विगुणं दमम् ॥" इति । सोपसर्गः सकुटुम्यः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसश्रीकोण्डपनाय कात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामोय. श्रीकेशवनायकमोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डिनात्मनश्रीनन्द- पण्डिनकृतौ विष्णुस्मृतिविस्तो श्रीमत्या बैनयन्त्यां पठऽध्यायः ·सप्तमोऽध्यायः अथ लेख्यं त्रिविधम् ॥१॥ राजसाक्षिकं ससाक्षिकम- साक्षिकं च ॥ २॥ पष्ठा याये प्रतिपन्नार्थसाधनाय प्रमाणत्रयमुपन्यम्तम्-लिखित साक्षिण. समयक्रिया चेति । तद्वयाख्यानायाध्यायत्रय कमेणारभते । तत्र सप्तमे लेख्य निरूपयति । अथेत्यधिकार ; यदुक्त लिखित प्रमाणमिति, तत् त्रिविधमित्यर्थः । यद्यप्यनेकविधमिदम् , विषयभेदात् ; तथापि सग्राहकोपाधिनवि-यात् त्रिविधम् । ययाह वृहस्पतिः- " राजलेख्य स्थानकृत स्वहस्तलिखित तथा । लेख्य तु त्रिविध प्रेक्त भिन्न तद् बहुधा कृतम् ।। भागदानक्रयैराधिसनिदासमणादिभिः । सप्तधा लौकिक लेरय त्रिविध राजशासनम् ।।" इति । सप्तमेचुपलक्षणम् ; राजपत्र चतुर्भेटमष्टभेद तु लौक्किम्" इति स्मरणात् । तेनादि- शब्देन अयपत्रशुद्धपत्रादीन्यपि गृह्यन्ते । त्रिविधम् ; शामनपत्रपरिहारेण । अत एव तेन सह चतुर्विधमाह वसिष्ठः- शामन प्रथम जेय जयपत्र तथापरम् । आनापनापनापत्र राजपत्र चतुर्विधम् ।।" इति ।। १॥ ता पिया आह । राजा साक्षी यक्ष्यमाणप्रकारेण यन्मिन् , तन् राजमाक्षिरम् । राजमाक्षिक्स प्रथममुपन्याम. प्रमाणानिमययननाय । यवाह व्याम:--- सम्नाजानपट तम्मातु नृपगासनम् । प्रमाणाचरमिष्ट हि याहारामागतम् ।।" इति । प्रमाणातरम् ; उतरोदरनतिगायन प्रमाणमित्यर्थः। नृपात मागन चत्य यक यः सामनन्त पृपानिशानान् । म्यामानात जानपद परन् । नन्नादान यम् । नामाच्चामननिति ॥ २ ॥ “ - ..

·२ सप्तमोऽध्याय १९१ राजाधिकरणे तन्नियुक्तकायस्थकृतं तदध्यक्षकरचिहित राजसाक्षिकम् ॥ ३॥ यत्र कचन येन केनचिल्लिखितं साक्षिभिः 'स्वहस्तचिह्नितं ससाक्षिकम् ॥ ४॥ स्वहस्तलिखितमसाक्षिकम् ॥५॥ तत्राद्य व्याचष्टे । राजोऽधिकरण राजसभा । तस्या तेन राजा नियुक्तो य कायस्थ , तेन कृतम् । तस्या सभाया योऽध्यक्ष प्राविवाक , तस्य करचिह्नन युक्त तत् राजसाक्षिकम् । यथाह नारद:- राज स्वहस्तसयुक्त स्वमुद्राचिह्नित तथा । राजकीय स्मृत लेख्य सर्वेप्वथेपु साक्षिमत् ॥" , इति ॥ ३ ॥ । “ द्वितीय व्याचष्टे । यत्र कचनत्यनेन रानसभाया अनियम तेन गृहस्थादीना गृहादिप्वपि तत् भवति । येन केनचिदित्यनेन राजनियुक्तकायस्थम्यानियम , तेन तदन्येनापि कृत भवति । साक्षिमि स्वहस्तेन ‘अहममुक साक्षी' इत्यनेन चिह्नित तत् ससाक्षिक्म् । तद्विधिमाह याज्ञवल्क्य:- य कश्चिदर्थो विज्ञात स्वस्च्या तु परस्परम् । लेख्य तु साक्षिमत् कार्य तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ समामासतदर्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकै । सब्रह्मचारिकात्म यपितृनामादिचिहितम् ।। समाप्तेऽथें मणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मत मेऽमुकपुत्रस्य यदने परि लेखितम् ।। साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामपूर्वकम् । अत्राहममुक साक्षी लिखेयुरिति ते समा ॥ उभयाभ्यथितेनेतन्मया ह्यमुक्सनुना । लिखित ह्यमुकेनति लेखोऽन्ते निवेशयेत् ।।" इति ॥ ४॥ तृतीय व्य चष्टे । यदयमणन स्वहस्तेने लिखित, तत् अमाक्षिक्मपि प्रमाणम् , "विनापि सामिभि- लख्य स्वहस्तलिखित तु तत् । तत् प्रमाण स्मृत सर्वन् ” इति यागिलरणत् ॥ ५ ॥ अस्वहस्तेन- : क्यवरचिंत- ठ 1 कायसस्त-स, ग, ·१९२ विष्णुस्मृति 'तत् बलात्कारितमप्रमाणम् ॥६॥ उपधिकृतानि सर्वाण्येव ॥७॥ दूपितकर्मदुष्टसाक्ष्यङ्कितं ससाक्षिकमपि ॥ ८॥ तादृग्वि- धेन लेखकेन लिखितं च ॥९॥ स्त्रीवालास्वतन्त्रमत्तोन्मत्त- भीतताडितकृतं च ॥ १० ॥ देशाचाराविरुद्धं व्यक्ताधिकृतलक्षण- मलुप्तप्रक्रमाक्षरं प्रमाणम् ॥ ११ ॥ तस्याप्रामाण्ये पीजमाह । तच्चेत् बलेनोपधिना वा कारित, तदा अप्रमाणम् , “वोपधिकृताहते " इति योगिस्मरणात् ॥ ६॥ द्विविधस्थाप्यप्रामाण्ये बीजमाह । उपधिना उलेन कृतानि सर्वाण्येव लेख्यान्यप्रमाणम् । चकारात् मजादित च । यदाह नारद:- " मत्ताभियुक्तलनार लात्कारत तु यत् । तदप्रमाण लिखित भयोपधिकृत तथा ॥" इति ॥ ७॥ ससाक्षिकस्याप्यपामाण्ये वीजमाह । दृपिता , लोभादिहेनुभिर्वादिना । मदुष्टा , चैर्यादिकर्मभिर्ये म्वयमेव दुष्टा । तादृशे साक्षिभि यनकित, तत् ससाशिकमप्यप्रमाणम् । यथाह वृहस्पतिः- दृषितो गर्हित साक्षी यत्रेको विनिवेशित । कूटलेख्य तु तत् प्राहुलेखके चापि तादृशे ॥" इति ॥ ८॥ पिंच तादृमियेन वादिना दृषितेन स्वय दुष्टेन वा लेखकेन यल्लिखित, तदप्यममाणम् । चकारात् धनिमादिदै पेणाप्यप्रामाण्यम् । यथाह सात्यायन:-- साक्षिदोपाद्भवेद् दुष्ट पर वै देखरस्य च । धनिस्म्यापि वा दोपात् तथा धारणिस्य च ॥" इति । धनिकदीप दुष्टाशयत्वम् ।। ९ ॥ ञ्चि, बी जातिमात्रम् , गेपनौण्डिकादिर्ख यतिरेण वा । वाल जा पेडशाद्वात् । अस्वतन्त्र नीतो पित्रो' सुत , दामादिश्च । मत मदनायद येण । उन्मत ग्रहादिना । भीन रानादिभ्य । ताडित " - 1 Froin here to Sutra 8 omitted in F दुरम शिम्मान भाष for cा-ट, पEिT for Pr पुष-गग? मगधसापा-१,ट 47 on itted in 2 प्रमाणमर-१.ट 6 ·सप्तमोऽध्यायः कशादिना । पीडित इति पाठे निग्रहादिनेत्यर्थः । एतैः कृतं लिखितमप्रमाणम् । तत्र स्त्रीवालदासानामस्वा- तन्त्र्यात् स्वातन्त्र्येण कृतमप्रमाणम् ; स्वामिसमत्या कृत प्रमाणमेव । चकारात् प्रवासस्थितानां च । यथाह बृहस्पति:---- उन्मत्तजडवालानां राजभीतप्रवासिनाम् । अप्रगल्भभयार्तानां लेख्य हानिमवाप्नुयात् ॥" इति ॥ १०॥ तर्हि कीदृशं तत् प्रमाणमित्यत आह । यस्मिन् देशे येन प्रकारेण स्वहस्तेन परहस्तेन वा लेख्यं क्रियते, तत् तथा कृत देशाचाराविरुद्धम् । यथाह नारदः- "लेख्य तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृत तथा असाक्षिमत् साक्षिमञ्च सिद्धिदेशस्थितेस्तयोः॥" इति । व्यक्त स्पष्टम् । अधिकृतस्य प्रक्रान्तस्य क्रयविक्रयाधानदानादेः लक्षणमुद्धारो यस्मिन् तत् व्यताधि- कृतलक्षणम् । व्यक्ताधिविधिलक्षणमिति पाठे व्यक्त स्पष्टम् ; आधिविधेराधीकरणस्य लक्षण गोप्यभोग्यकृत- कालाकृतकालादि यस्मिन्नित्यर्थः । क्रमः अर्थानां पदानां च पौर्वापर्यम् । अक्षराणि वर्णा. । क्रमश्चाक्षराणि च क्रमाक्षराणि ; न लुप्तानि क्रमाक्षराणि यस्मिस्तत् अलुप्तक्रमाक्षरम् । तदेवभूत लिखितं प्रमाणम् । नात्र राज- शासनवत् साधुशब्दनियमः । तेन प्रातिस्विकदेशभापयापि तसिद्धि. ; देशाचाराविरोधात् । यत् अनेवविधं तत् अप्रमाणमित्यर्थात् सिद्धम् । यथाह कात्यायन:- " देशाचारविरुद्धं यत् सदिग्ध क्रमवर्जितम् । कृतमस्वामिना यच साध्यहीन च दुप्यति ॥" -- इति ॥ ११ ॥ वर्णेश्च तत्कृतैश्चिह्नः 'पत्रैरेव च युक्तिभिः । संदिग्धं साधयेल्लेख्यं तद्युक्तिप्रतिरूपितैः ॥ १२ ॥ यत्री धनिको वापि साक्षी वा लेखकोऽपि वा। म्रियते तत्र तल्लेख्यं तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ सप्तमोऽध्यायः प्रतिस्पर्क:-,स, ग. ‘ज. पाठेरेव-ज, झ, ठ श्रीवैष्ण-क, झ; श्रीवैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्तम प्रकरणम्- 25 ·“ १९२ विष्णुस्मृति 'तत् बलात्कारितमप्रमाणम् ॥६॥ उपधिकृतानि सर्वाण्येव ॥७॥ दूषितकर्मदुष्टसाक्ष्यङ्कितं ससाक्षिकमपि ॥ ८॥ तादृग्वि- धेन लेखकेन लिखितं च ॥९॥ स्त्रीयालास्वतन्त्रमत्तोन्मत्त- भीतताटितकृतं च ॥ १०॥ देशाचाराविरुद्धं व्यक्ताधिकृतलक्षण- मलुप्तप्रक्रमाक्षरं प्रमाणम् ॥ ११ ॥ तस्याप्रामाण्ये पीनमाह । तच्चत् वलेनोपधिना वा कारित, तदा अप्रमाणम् , “वलोपधिकृताहते " इति योगिस्मरणात् ॥ ६॥ द्विविधस्थाप्यप्रामाण्ये बीजमाह । पधिना छलेन कृतानि सर्वाण्येव लेख्यान्यप्रमाणम् । चकारात् मतादिकृत च । यदाह नारदः- मत्ताभियुक्तस्त्र वार लात्कारकृत तु यत् । तदप्रमाण लिखित भयोपपिकृत तथा ॥" इति ॥७॥ समाक्षिक्म्याप्यप्रामाण्ये व माह । दृषिता , रोभादिहेतुभिर्वादिना । कर्मदुष्टा , चैर्यादिवर्मभिर्ये म्बयमेव दृष्टा । नादृशे साहिभि यदकित, तत् ससाक्षिकमप्यप्रमाणम् | यथाह बृहस्पतिः-- दृपितो गहित साक्षी यो रिनिवेशित । फूटलेख्य तु तत् प्राहुरेखक चापि तादृशे ॥" इति ॥ ८॥ चि साम्पिधेन वादिना दृषितेन म्बय दुष्टेन वा लेसकन यहिसित, तदप्यप्रमाणम् । चशरात् धनिमादिद रेणाप्यमामाण्यम् । यथाह सात्यायन:- साशिद पाद्भवेद् दुष्ट पा व रेखरस्य च । धनिस्म्यापि या दोषात् तथा धारणिरस्य च ॥" इति । धनिस्टंग दुष्टाय रम् ॥ ९ ॥ fra, Pा नातिमानम् , गपगोण्डिकादिम्ब यतिरेरण या । बार आ पंडशाद्वर्षात् । अस्थतन्त्र तो पियो' मुत, दामादिश्च । मत मदनाय पेण । उन्मन महादिना । मीन रानादिन्य । तदिन 1 Frutilare to S tra 8 omitted in ३ सममा 7-7 ट 7 011ited in a प्रमदाना-जाट nk for wr-13, Tor TST .

·सममोऽध्यायः १९३ कशादिना । पीडित इति पाठे निग्रहादिनेत्यर्थः । एतैः कृतं लिखितमप्रमाणम् । तत्र स्त्र बालदासानामस्वा- तन्न्यात् स्वातन्त्र्येण कृतमप्रमाणम् ; स्वामिसमत्या कृतं प्रमाणमेव । चकारात् प्रवासस्थितानां च । यथाह बृहस्पतिः-- " उन्मत्तजडबालानां राजभीतप्रवासिनाम् । अप्रगल्भभयार्तानां लेख्यं हानिमवाप्नुयात् ॥" - इति ॥ १०॥ तर्हि कीदृशं तत् प्रमाणमित्यत आह । यसिन् देशे येन प्रकारेण स्वहस्तेन परहस्तेन वा लेख्यं क्रियते, तत् तथा कृतं देशाचाराविरुद्धम् । यथाह नारदः- लेख्यं तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत् साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥" इति । व्यक्त स्पष्टम् । अधिकृतस्य प्रकान्तस्य क्रयविक्रयाधानदानादेः लक्षणमुद्धारो यस्मिन् तत् व्यक्ताधि- कृतलक्षणम् । व्यक्ताधिविधिलक्षणमिति पाठे व्यक्त स्पष्टम् ; आधिविधेराधीकरणस्य लक्षणं गोप्यभोग्यकृत- कालाकृनकालादि यस्मिन्नित्यर्थः । क्रमः अर्थानां पदानां च पौर्वापर्यम् । अक्षराणि वर्णाः । क्रमश्चाक्षराणि च क्रमाक्षराणि ; न लुप्तानि क्रमाक्षराणि यस्मिस्तत् अलुप्तक्रमाक्षरम् । तदेवभूतं लिखित प्रमाणम् । नात्र राज- शासनवत् साधुशब्दनियमः । तेन प्रातिस्विकदेशभापयापि तत्सिद्धिः ; देशाचाराविरोधात् । यत् अनेवविधं तत् अप्रमाणमित्यर्थात् सिद्धम् । यथाह कात्यायन:- " देशाचारविरुद्धं यत् सदिग्धं क्रमवर्जितम् । कृतमस्वामिना यच्च साध्यहीनं च दुप्यति ॥ " इति ॥ ११॥ वर्णैश्च तत्कृतश्चिह्नः 'पत्रैरेव च युक्तिभिः । संदिग्धं साधयेल्लेख्यं तद्युक्तिप्रतिरूपितैः ॥ १२ ॥ यत्री धनिको वापि साक्षी वा लेखकोऽपि वा। म्रियते तत्र तल्लेख्यं तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ सप्तमोऽध्यायः प्रतिम्पकैः--, स, ग. 1 पाठेरेव-ज, झ, उ. श्रीवैष्णवे-क, झ; श्रीवैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्तम प्रकरणम्-ज. -- 25 ·. १९४ विष्णुरमृतिः सदिग्धे लेख्ये निर्णयोपायमाह । यत्तु कूटमकूटं वेति लेख्यं सदिह्यते, तत् तत्कृतैर्वर्णैः तल्लिखितैः पदाक्षरैः, तत्कृतैः चिह्नः श्रीकारादिभिः, तत्कृतैः पत्रैः पत्रान्तरैश्चाक्षरसादृश्यनिरूपणेन, युक्तिभिः तः 'अनयोरेवंविधो व्यवहारोऽस्मिन् देशेऽस्मिन् काले संभाव्यते । इत्यादिभिः, तथा तस्मिन् पत्र या युक्तयः लिखनपरिपाटयः, तासां प्रतिरूपितानि सदृशलिखितानि, तैश्च साधयेत् । एतच्च साक्षिरहितस्वहस्तलिखित- पत्रसदेहे द्रष्टव्यम् । साधयेद्धस्तसदेहे जीवतो वा मृतस्य वा। तत्स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तदेल्यनिर्णयः ।।" इति स्मरणात् ॥ १२ ॥ इदानीमन्यकृनससाक्षिकपत्रसदेहे निर्णयमाह । यत्र तु ऋणी अधमर्गः, धनिकः उत्तमर्णः, साक्षी वक्ष्यमाणः, लेखकः पूर्वोक्तो वा प्रियते, तत्र तेषां स्वहस्तैः ' मतं मेऽमुकपुत्रस्य । 'अत्राहममुकः साक्षी लिखितं मयामुकेन । इति तत्तत्स्वहस्तलिखितः पत्रान्तरैर्वा तत्कृनैः तल्लेव्यं प्रसाधयेत् शोधयेत् । यद्यपि उत्तमविमर्णयोः एकम्मिन् पत्रे न स्वहस्ताक्षरसभवः, तथापि " धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिहितम् दति धनिनोऽपि लिखनसभवात् तन्निर्णयायोपादानमिति न दोपः । यथाह कात्यायन:- अथ पञ्चत्वमापन्नो लेखकः सह साक्षिभिः । तरम्यहम्नादिभिस्तेषां विशुध्येत्तु न संशयः ॥" इति ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीपसिष्ठवंगावनमश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकशानायप्रोत्माहितश्रीवाराणसीयामिधर्माधिकारि'रामपण्डितात्मजबीनन्द- पण्डितली 'विष्णुस्मृतिविरती श्रीमत्यां वैजयन्त्यां सप्तम.ऽध्यायः . .. " Likdunit.

·अष्टमोऽध्यायः - अधासाक्षिणः॥१॥न राजश्रोत्रियप्रत्रजितकितवतस्करपरा- धीनस्त्रीवालसाहसिकातिवृद्धमत्तोन्मताभिशस्तपतितक्षुत्तृष्णार्त- व्यसनिरागान्धाः॥२॥ लेख्यं निरूपितं सप्तमे । अष्टमे साक्षिणो निरूपयति । तत्र विहितासभवे प्रतिपिद्धवोंपादानाया- साक्षिणः प्रतिजानीते । अथेति धरावधानदानाय प्रतिज्ञा । तत्र पुनर्वक्ष्यमाणेषु राजादिपु साक्षिविरुद्धत्वा- भिधानेन साक्षिधर्माणां कर्मण्यतानिर्देश्यताप्रष्टव्यतानां तत्र तत्रासिद्धेः प्रत्येकनिषेध उह्यते । स च तत्र तत्र वचनैः स्पष्टयिप्यते । असाक्षिताप्रयोजकनिमित्तबहुत्वेन बहुवचनम् । यथाह नारद:- " असाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः । वचनादोपतो भेदात् स्वयमुक्तिम॒तान्तरः ।। श्रोत्रियाद्या वचनतः स्तेनाद्या दोपदर्शनात् । भेदाद्विप्रतिपत्तिः स्याद्विवादे यत्र साक्षिणाम् ॥ स्वयमुक्तिस्त्वनिर्दिष्टः स्वयमेवैत्य यो वदेत् । मृतान्तरोऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षुश्राविताहते ॥ श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रव्रजितादयः । असाक्षिणस्ते वचनान्नात्र हेतुरदाहृतः ॥ स्तेनाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा वधकास्तथा । असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात् तेषु सत्यं न विद्यते ॥ साक्षिणां लिखितानां च निर्दिष्टानां च वादिना। तेपामेकोऽन्यथा वादी भेदात् सर्वे न साक्षिणः ।। स्वयमुक्तिरनिर्दिष्टः स्वयमेवैत्य यो वदेत् । सूचीत्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमर्हति ॥ योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात् तस्मिन्नसति चार्थिनि । क तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः॥"

·- . तत्र - विष्णुस्मृतिः इति । यत्लिन्नथै यम्य साक्षित्वमुद्भावनीयं, तस्मिन्नर्थे स्वाश्रावित एवार्थिनि मृने कुत्रार्थे साक्षित्वं वदत्वि- त्यसाक्षी स इत्यर्थः। परं तु " मुमूर्षुश्राविताहते "; मुमूर्षुणापि पित्रादिना ये श्राविताः पुत्रादीनाम् अलिन्नर्थ अमी साक्षिणः । इति, तत्र तु तेऽपि भवन्ति ॥१॥ तानेतानमाक्षिणः सक्षिप्याह । राजा महीपतिः । राजग्रहणं तत्पुरुषस्याप्युपलक्षणम् ; "कुहका प्रत्यवसितम्तम्करो राजपूरुप" इति नारदस्मरणात् । ननु, ग्रामश्च प्राइविवारश्च राजा च व्यवहारिणाम् । नृपे पश्यति तत्कार्य साक्षिणः समुदाहृताः ।।" इति नारदेन राजपुरुपयोरपि साक्षित्ववचनात् कथं रामोऽसाक्षित्वमनेनोच्यते? सत्यम्; "न श्रोत्रियो न लिङ्गसो न मनेभ्यो विनिर्गतः” इति नदेवानुपदं स्पष्टयिप्यते । तस्माद्यत्र साक्षिणः कर्तव्याः, राजपुरुनन्यतिरिक्ता दति निर्गस्तिोऽर्थः । इदमप्यराजगामिनि कार्य । राजगामिनि तु राजादयोऽपि साक्षिण इति न कापि विरोध. । श्रीपियाः अन्यापनकवृत्तयः । प्रजिताः सन्यासिनः । स्तिवाः द्यूतकारिणः । तस्कराः चौराः राः । पराधीनाः दामाद्याः । स्त्री जातिमात्रेण | चाल आ पोडगात् । साहसिकः त्रिविधसाहसकारी । अतिवृद्धः अशीत्यूर्वश्यकः; लुप्तस्मृतिश्चेत् । अनुप्तम्मृनिश्चेत् साध्येव ; स्मृत्यपेक्षं हि माक्षित्वमाहुः शास्त्रविदो जनाः । यस्य नोपहना बुद्धिः स्मृतिः श्रीने च नित्यशः । सुदीर्घणापि कालेन म साक्षी माध्यमहति ॥" दति नारदम्मरणात् । मतः मदनीयद्न्येण । उन्मतः वातादिना । अभिगन्नः महापातकादिना । पतितः वाहत्यादिना। बुत् चुभुक्षा; तृष्णा पिपासा ; नान्यामातः पीटितः । व्यमनी पितृमरणादिव्यमनरान् ; मृगयाधष्टादगव्यमनरान् वा । रागः पियामिलापः; तेनान्याः विम्मृतान्यकरणीयाः । दलते अमाविष्णः । यापचनान् पित्रा पिटमानादीना ग्रहणम् । यथाह गर:- पिया विपदमानी गुगलवामी परिनानक वानप्रयनिग्रन्या अमाक्षिणः" इति । नन्वमाशिव मान्य निषेचन रातादीनां साहित्यमेर गम्यतीति चन्; न; सनिहितराजादिमानिन्वनिप गपाग) व्याहिनामादित्वनियानीचित्यान; तथान्ये साक्षियचन- प्रतिमानरानुपरः ॥ २॥ रिपुमित्रार्थसंबन्धिविकर्मदृष्टदोपसहायाश्च || ३ || 'अनि- दिष्टस्तु माक्षित्ये यमोपेत्य गात् ।। ४ । एफयासाक्षी ॥५॥ स्तयमादमयाग्दण्डपासव्यसंग्रहणेषु साक्षिणो न परीक्ष्याः ॥ ॥ " -

·१९७
अष्टमोऽध्याय
फिच, रिपु अमित्र । मित्र सुहृत् । अर्थसवन्धी विवादविषयाथसवन्धी । विर्मा रोक्वेद-
विरुद्धर्मासक्त । दृष्टदोष दृष्टमिथ्यावचन । सहाय भृत्यादि । चकारादन्येऽपि । यथाह कात्यायन:-
तवृत्तितीविनो ये च तत्सेवाहितकारिण ।
तद्वन्धुमुहृदो भृत्या आप्तास्ते तु न साक्षिण ||"
इति । एते न साक्षिण ॥३॥
किंच, य पुन साक्षित्वेनानिर्दिष्ट एव 'अह साही' इत्युपेत्य चूयात् , सोऽपि न साक्षी । चकारात्
अनाहूतादिग्रहणम् । यथाह कात्यायन:-
य साक्षी ने निर्दिष्टो नाहतो नापि चोदित ।
यान्मि येति तथ्य वा दण्ड्य सोऽपि नराधम ॥"
"
इति ॥ ४ ॥
विवक्षितसख्याज्ञानाय परिशेपमाह । एक , चकारात् द्वो वा असाक्षिणौ । यथाहासाक्षित्वाधिकारे
नारद.-"युग्मेकश्रोत्रियाचारहीनलीव कुशीला " इति । युग्म द्वो। एक प्रसिद्ध । प्रतिज्ञावाक्यात्
निपचनाच तत्रानुवृत्त्या अनिर्देश्याकर्तव्यसाक्षित्वसिद्धावपि पुनरसाक्षित्ववचन प्रष्टव्यतानिषेपाय ।
अनेन च एकद्विनिषेधेन त्रिप्रभृतय साक्षिणो भवन्तीत्युक्त भवति । यथाह वृहस्पतिः-
नव सप्त पञ्च वा स्युश्चत्वारस्त्रय एवं वा ।
उभौ वा श्रोत्रियो ज्ञातौ नैक पृच्छेत् कदाचन ॥"
इति ॥५॥
उक्तक्ष्यमाणदोपगुणयो कचिदपवादमाह । स्तेयादीन्युक्तलक्षणानि । तेपु साक्षिणो गुणदोपर्न
परीक्षणीया । यथातथाभूता साक्षिणो भवन्त्येव । पर तु वालादीनुपलभ्यमानदृष्टदोपान वर्जयेत् । यथाह
नारद:-
" असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनेकृतिकादय ।
कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिण ॥
तेषामपि न बाल स्यान्नेको न स्त्री न कूटयत् ।
न वान्धवो न चाराति—युस्ते साक्ष्यमन्यथा ॥
बालोऽज्ञानादसत्यात् स्त्री पापाभ्यासाच कूरकृत् ।
वियुर्वान्धवा स्नेहाटेरनिर्यातनादरि ॥"
इति ॥ ६ ॥

·, " तत्र . विष्णुस्मृति इति । यस्मिन्नये यस्य साक्षित्वमुद्भावनीय, तस्मिन्नर्थे स्वाभावित एवार्थिनि मृते कुत्रार्थे साक्षित्व वदत्वि- त्यसाक्षी स ह यर्थ । पर तु " मुमूर्षुधारिताहते ", मुमूर्पणापि पित्रादिना ये श्राविता पुत्रादीनाम् 'अस्मिन्नर्थ अमी साक्षिण ' इति, तर तु तेऽपि भवन्ति ॥ १ ॥ तानेतानसाक्षिण सक्षिप्याह । राजा महीपति । राजग्रहण तत्पुस्पस्याप्युपलक्षणम् , कुहक प्रत्यवसितस्तस्करो रानपूस्प " इति नारदस्मरणात् । ननु, ग्रामश्च प्राड्विवाश्च राना च व्यवहारिणाम् । नृपे पश्यति तत्कायं साक्षिण समुदाहृता ॥" इति नारदेन रानपुस्पयोरपि साक्षित्वचनात् क्थ रानोऽसाक्षित्वमनेनोच्यते । सत्यम्, “न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गत " इति तदेवानुपद स्पष्टयिप्यते । तस्माद्यत्र साक्षिण तया , रानपुरसयतिरिक्ता टति निर्गलितोऽर्थ । इदमप्यरानगामिनि कार्ये । राजगामिनि तु रानादयोऽपि साक्षिण टति न कापि विरोध । श्रोत्रिया अन्यापनेवृत्य । प्राजिता सन्यासिन । स्तिवा द्यूतकारिण । तसरा चोरा । पराधीना दासाद्या । स्त्री जातिमात्रेण । बाल आ पोडशात् । साहसिक त्रिविधसाहसमारी। अतिवृद्ध अशीत्यूज़ययस्क , लुप्तस्मृतिश्चेत् । जलुप्तस्मृतिश्चेत् साक्ष्येव, स्मृत्यपेक्ष हि साक्षित्वमाहु शास्त्रविदो जना । यस्य नोपहता बुद्धि स्मृति श्रोत्रे च नित्यश । सुदाधणापि कालेन स साही साक्ष्यमर्हति ।।" इति नारदस्मरणात् । मत्त मदनीयद्रयेण । उन्मत वातादिना । अभिशस्त महापातकादिना । पतित ब्रह्महत्यादिना । जुत् बुभुना, तृष्णा पिपासा, ताभ्यामात पीडित । व्यसनी पितृमरणादिव्यसनवान् , मृगयाद्यष्टादश मनवान् या । राग पियामिलाप , तेनान्धा विस्मृतान्यकरण या । इत्येते असाक्षिण । ववचनात् पित्रा मिदमानादीना ग्रहणम् । यथाह शहः- " पिना विपदमानो गुरगुत्वासी परिवाना वानप्रस्थनिन्या जमाक्षिण ॥ इति । नन्यसाहित्य प्राय निवाचन रानादाना सारित्वमेव गमयताति चैन्, न , सनिहितरातादिमादित्वनि पोपपती याहितासाशित्वनिषेधानौचित्यात्, तथात्वे सारिवचन- पतिनान्तरानुपपरी ॥२॥ रिपुमित्रार्थसपन्धिविकर्मदृष्टदोपसहायाश्च ॥ ३ ॥ 'अनि- दिष्टस्तु साक्षित्वे यचोपेत्य यात् ॥ ४ || एकश्वासासी ॥५॥ स्तयमाहसपाग्दण्डपारुप्यसग्ररणेपु साक्षिणो न परीश्याः ॥ ६॥ दिगा- - .

·अटमोऽध्याय २०१ अन्यथा वहव सुखमेधन्ते हते यस्मिन् वसुधरे । तस्मिन् हते न दोपोऽस्ति पातक नोपपातकम् ॥" इति महाभारतात् । वर्णिपद प्राणिमात्रोपरक्षणम् । वधपद च समष्टान्तरोपलक्षणम् । तथाच तत्रैव- "प्राणात्यये विवाहे च सर्वनातिनधात्यये । कर्मण्यभिप्रवृत्ते च प्रयोक्त य मृषा भवेत् ॥" इति । संधैपा प्राणिना वधे ज्ञातीना चात्यये विप्लवे जातिभ्रशादो वा मृपा वदेदिति योज्यम् , गोनपादावनृतभाषणाप्रसङ्गेन गोवधापत्ते । मणि , उादो ! अभिप्रवृत्ते , उत्पाद्यमाने ॥ १५ ॥ यह “ नानृत वदेत् " इत्येक सामान्यवचनम् , “ साक्ष्य नानृत वदेत् " इत्यपर विशेषवचनम् । तत्र विशेषचननिषिद्धमनृतवचनमत्राभ्यनुज्ञातम् । सामान्यनिषेकातिक्रमनन्यप्रत्यवायस्तु क्थ नश्येदित्यत आह । तस्यानृतवचनजन्यप्रत्यवायस्य पावनाय परिहाराय कूश्माण्डीमि “ यद्देवा देवहेडनम् ” इत्यादिभि कम्भि बोधायनोत्तरीत्या आज्यमनो जुहुयात् । कूश्माण्डीग्रहण वरुणदेवत्यसारस्वतचरूणामप्युपलक्षणम् । . यथाह मनु:- इति । " उदुत्तम वरण पाशम् " कूश्माण्डेर्वापि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि । उदित्यूचा वा वारण्या तृचेनाव्देवतेन च ॥" " " आपो हि ष्ठा मयोभुव " इति । योगीश्वरोऽपि-- वर्णाना हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यन्त वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यश्चरु सारस्वतो द्विने ॥" इति । द्विनग्रहणेन द्विजानुलोमा अपि गृह्यन्ते ॥ १६ ॥ 'शूद्र एकाहिक गोदशकस्य ग्रासं दद्यात् ॥ १७ ॥ स्वभाव- विकृतौ मुखवर्णविनाशेऽसयद्धमलापे च कूटसाक्षिण विद्यात् ॥१८॥ शूद्रस्य प्रायश्चित्तान्तरमाह । शूद्रश्चेदुक्तविषयेऽनृत वदेत्, तदा दशभ्यो गोभ्य एकस्मिन्नहनि तृप्तिननक घासादिग्रास दद्यात् । शूद्रग्रहण प्रतिलोमनानामप्युपलक्षणम् , “ शूद्राणा तु सधर्माण सर्वेऽप- ध्वसना स्मृता " इति स्मरणात् ॥ १७ ॥ फूटसाक्षिलक्षणमाह । स्वभावेन, न भयादिना, या विकृति , तस्या सत्या शूटसाक्षिण विद्यात् । सा च त्रिविधा--कायिकी वाचिकी मानसिकी चेति । तत्र कायिकी विकृति मुसवर्णस्य स्वाभाविक्स्य विनाश , अन्यथाभाव श्यामता श्वेतता वा। वाचिकी विकृति असरद्धप्राप असरद्धस्य प्रकृतानुपयुक्तस्य प्रताप - शूद्रश्च-3 26 ·२०२ , विष्णुस्मृति यद्वाक्य तस्य श्रोतार प्रमाण प्रमाणत्वेन निर्देश्या । एते चोत्तरसाक्षिण इति व्यवहियन्ते । यथाह बृहस्पतिः-- यत्र साक्षी दिश गच्छेन्मुमूर्षु यथाक्रमम् । अन्य सश्रावयेत्त तु विद्य दुत्तरसाक्षिणम् ॥" इति ॥ १२ ॥ समक्षदर्शनात् साक्षी श्रवणाद्वा ॥१३॥ साक्षिणश्च सत्येन पूयन्ते ॥ १४॥'वर्णिनां यत्र वधस्तत्रानृतेन ॥१५॥ तत्पावनाय कृश्माण्डीभिर्द्विजोऽग्निं घृतेन जुहुयात् ॥ १६ ॥ साक्षित्वनिमित्त सिमित्यत जाह । यो निप्पद्यमाना क्रिया दानविक्रयादिका समक्ष पश्यति, यो वा कियार्तृभ्य क्रिया 'मयेद दत्तम् , विक्रीत च ' दत्य दिशा शृणे ति, स साक्षी, " समक्षदर्शन त् साक्ष्य श्रवणाचेर सिध्यति" इति मनुस्मरणात् । वाशब्द प्रमाणान्तरेणाप्यनुभव गमयति । यथाह नारदः-- सदिग्येषु च कार्यपु द्वयोर्विदमानयो । दृष्टश्रुतानुभूतार्थात् साक्षिभ्यो व्यक्तिदर्शनम् ॥" इति । दृष्ट प्रत्य-रण । श्रुतमर्थिप्रत्यर्थिसाक्ष्यादिवाक्ये । अनुभूनमनुमानोपमाभ्याम् ॥ १३ ॥ साक्षिभि साक्ष्य क्थ देयमित्यत आह । साक्षिण सत्यवचनेन दोपभाजो न भवन्ति , " सत्येन शुध्यते वाक्यम् " इति स्मरणात् । यत्तु " स्वर्ग सत्यवचने, विपर्यये नरक " इति गौतमवाक्य, तदसत्यवचननिमित्पूर्वापानितसुटतनागामाचे तज्जन्यस्वर्गप्रतिपादनपरम् , न तु साक्ष्ये सत्यवचननन्यस्वर्ग- प्रतिपादकम् , तपा मति तस्य काम्यतया अपचने टोपश्रवणानुपपत्त । यथाह स ण्व-"अपचनेऽन्यथा- वचने च दोषिण म्यु" इति। यद्यपि ॥ " इति मामान्यराक्यान् पृथग्भूत “ साक्ष्य मत्य न्यान् " इति पचन प्रये ननान्तर चिना न पर्यवम्यति, तथापि सामान्यप्रयोननम्येन विषयविशेषे- णातिमय करप्य न म्बर्ग , गौरवान् काम्यत्वापश्चित्याम्ता तावत् ।। १४ ।। ममननस्य पचिदपवादमाह । वर्णा तारुणपतिस्यामा , ते विद्यन्ते येषा ते रणिन नपग शरियनिदादा । तेपा यत्र सत्याननन ययो भवति, तत्र सामिण अनृतवचनेन पूयन्ते दोपभानी न भवन्ति । पर न पापीयमो यर पिना । यथाह गतिम:-" नानृतानने दोपो जीवन च तदधीन, न तु पापीयमो नीरनम्" इति । पापारम पापपचरम परे तु नरनाने न दोष इति न , तु दोष य । तम्गाचत्र मयर सत्यमित्यर्थ , सत्य यात्" . . मा पदम दूर-गग ८. *777 unulied in 17, 31, ?

·अष्टमोऽध्याय २०३ अनेन कृतशपथानिति वैश्यशदशद्रसमजाह्मणविषयमेवावतिष्ठते, "शपथेनैके सत्यकर्म । तद्देवराज- ब्राह्मणससदि स्यादब्राह्मणानाम्" इति गौतमस्मरणात् । शूद्रसमान् विपानाह मनुः- गोरक्षमान् वाणिजकास्तथा कारसुशीलवान् । प्रेप्यान् वाधुपिकाश्चेर विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥" इति ॥ २३ ॥ साक्षिणश्च श्रावयेत् ॥ २४ ॥ ये महापातकिनां लोका ये चोपपातकिना ते कूटसाक्षिणामपि ॥ २५ ॥ जननमरणान्तरे कृतसुकृतहानिश्च ॥ २६॥ सत्येनादित्यस्तपति ॥ २७ ॥ 'सत्येन भाति चन्द्रमाः ॥ २८ ॥ सत्येन वाति पवनः ॥ २९ ॥ सत्येन भूर्धारयति ॥ ३०॥ सन्येनापस्तिष्ठन्ति ॥ ३१ ॥ 'सत्येनाग्निः ॥ ३२ ॥ खं च सत्येन ।। ३३ ॥ सत्येन देवाः ॥ ३४ ॥ सत्येन यज्ञाः ॥ ३५॥ शपथस्वरूपमाह । वक्ष्यमाण चाक्यमुक्तरक्षणान् साक्षिण श्रावयेदित्येप एव शपथ ॥ २४ ॥ किं श्रावयेदित्यत आह । महापातकिनो ब्रह्महादय । उपपातक्निो गोमादय । तेषा. ये रोकास्ते मिथ्यासाक्षिणामपि भवन्ति ॥ २५॥ किंच जन्मारभ्य आमरण कृतस्य सुकृतस्य नाशश्च मिथ्यासाक्षिणाम् ॥ २६॥ साक्षिणा सत्यानुसरणाय तत् प्रशसति । योऽयमादित्ये तेज प्रभाव , स सत्यफलमित्यर्थ ॥ २७ ॥ भान शोभातिशय ॥ २८ ॥ वान वहनशक्ति ॥ २९ ॥ धारण धारणशक्ति ॥ ३० ॥ अपा सरित्समुद्र- भुना स्थान प्रखरतरार्ककरनिकरसस्पर्शेऽप्यशोषणम् ॥ ३१ ॥ तिष्ठति , स्थानमन दाहशक्ति ॥ ३२ ॥ आकाशस्य स्थिति निश्चलमवस्थानशक्ति ॥ ३३ ॥ देवाना देवनशक्ति ॥ ३४ ।। यज्ञानामग्निष्टोमादीना पररोके फलजननशक्ति ॥३५ ।। अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्वि सत्यमेव विशिष्यते ॥ ३६ ।। जानन्तोऽपि हि ये साक्ष्ये' तूष्णीभूता उदासते। ते कृटसाक्षिणां पापस्तुल्या दण्डेन चाप्यथ ॥ ३७॥ 2 This Sutra comes after the next Sutra in 7 7,2 4 Thus Sutra omitted in to तु सत्येन-1 1घातकिना--स गट ३ आभाति-ठ वेदा -ठ 7 साश्य- 6 ·२०२ विष्णुस्मृति मुहुर्भापणम् | चकारान् मानसिकी च पिकृति प्रतिवावयादान परवाक्यानाकर्णन चेत्यादि । साक्षीत्युप- लक्षणम् । तेनार्थिप्रत्यर्थिनोरप्यन्यतरो यद्येव विकारवान् , तदा दुष्टो ज्ञेय । यथाह योगीश्वरः- 'देशाद्देशान्तर याति सुषणी परिलेढि वा । ललाट विद्यते यस्य मुख वैवर्ण्यमेति च ॥ परिशुप्यत्स्सरद्वाभ्यो विरुद्ध बहु भापते । वाक्चक्षु पूजयति नो तथे ठौ निर्भुजत्यपि ॥ स्वभावाद्विकृति गच्छेन्मनोवाकायमभि । अभियोगेऽय साक्ष्ये वा स दुष्ट परिकीर्तित ॥" दति । विद्यादित्यनेन चतेषा लक्षणाना दुष्टतानापक्त्वम् , न प्रमापकत्वमित्युक्तम् , स्वाभाविक्नमित्तिक्यो- विशेषम्य दुर्जेयत्वात् । ततश्च तद्वचनान्निर्णयाभावमानम् , न दण्डादिक्मपीति ज्ञेयम् ॥ १८ ॥ साक्षिणश्चाहयादित्योदये कृतशपथान पृच्छेत् ॥ १९ ॥ हीति ब्राह्मणं पृच्छेत् ॥ २० ॥ सत्यं ब्रूहीति राजन्यम् ॥ २१ ॥ गोवीजकाञ्चनैर्वश्यम् ॥ २२ ॥ 'सर्वमहापातकैस्तु शद्रम् ॥ २३ ॥ साक्षिणश्च कटा क्य पृच्छेदित्यत आह । पूर्वातान् साक्षिण सभान्त समाहय आदित्यै दये सति पूर्वाद व हननक्ष्यमाणशपथान् प्रतमर्थ पाड्मिनाक पृच्छेन् । यथाह नारद:- सभान्त माक्षिण सनिर्थिप्रत्यर्थिसनिधौ । पानिमोऽनुयुग्नीत विधिनानेन सान्त्वयन् । उदहमुगान् प्राड्मयान् वा पूर्वा है वै शुचि गुचीन् ॥" प्रभारमाह । 'अस्मिन् विपये यत् त्व मानासि, तत् हि । इति नामण छेत् । प्रगानुरी पुनर्वचनमान्य वरननिधायम् ॥ २० ॥ अन्निन् पिये मय हि । इति रानन्य पृच्छेत् ॥ २१ ॥ गोपीनाशनानि ते निष्पगनि ' इति शापित यस्य च्येत् ।। २२ ॥ मई पञ्चभिर्महापान , प्रदत्यनानि पशापि महापानान ति मापिन र प्रोत। मंगलार विदाम । नुमना चनाणाना पाताना महम्मत्रामगाना in I इति ॥ १२॥ . 121–7 10st atted in 1, ·अष्टमोऽध्याय साझिविप्रतिपत्तौ निर्णयप्रकारमाह । नराधिप राजा प्राशिवाको वा साक्षिणा द्वेधे विप्रतिपत्तो बहुत्व प्रतिगृह्णीयात् , बहूना वचन प्रमाणीकुर्यात् । समेषु समसख्याकेषु पुन साविगुणे अययनादिभि उत्कृष्टान् प्रमाणीकुर्यात् । यदा पुन गुणिना चेत्र द्वेध, तदा द्विनोत्तमान् ब्राह्मणाना प्रमाणीपुर्यात् , न बहुगुणिनोऽपि क्षत्रियादीन् । ब्राह्मणाना साम्येन विप्रतिपत्तो गुणवत्तमत्वेन निर्णय , " गुणिद्वधे तु वचन ग्राह्य ये गुणवत्तमा " इति योगिसारणात् । यत्तु भेदादसाक्षित्वम् , तत् जातिगुणसम्पासाम्येना- गृह्यमाणविगेपविषयम् ॥ ४० ॥ कूटसाझिलक्षणाभिमानस्य प्रयोननमाह । यस्मिन् यस्मिन् मणादानादो निगादे निपतिपत्रेऽथ कूटमाशी मिथ्या वदेत् , तत्तत् कार्य निरर्तेत न साध्येत । कृतमप्यकृतमसिद्ध न्यान् । कूटमाक्षी च नारद्वार दण्डनीय ॥४१॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठरमारतसश्रीगण्डपनायकात्मनीनम्मणनायकापरनामय श्रीकेशानायकपोत्साहितश्रीवाराणसीवासिगारिमारि'रामपन्डितात्मन'नन्द- पण्डितकनो विष्णुस्मृतिविटतो श्रीमत्या पेजयन्त्यामष्टमोऽध्याय hi welded wit, ·२८४ . विष्णुस्मृति एवं हि साक्षिणः पृच्छेद्वर्णानुक्रमतो नृपः ॥ ३८॥ यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । अन्यथा वादिनो यस्य 'धृवस्तस्य पराजयः ॥ ३९ ॥ सत्यापिक्ये हेतुमाह । सहस्रायमेवनन्य कृतेन तोल्यमान सत्यमेवातिरिचते , तेपामनेकापसहार- सा रत्वेन साद्गुण्यन्यागफ्यानुष्ठानत्वात् ॥ ३६॥ ये पुनविप्रतिपन्नमर्थं विशेपतो जानन्तोऽपि साध्ने नियुत्ता तूणाभूनास्तिष्ठन्ति, न विचित् साधु अमाधु वा वदन्ति, ते यूटभाषिणा पापैरनन्तरोत्तर्दण्डेन च पूतिन सर्वस्वापहारलक्षणेन तुल्या वेदितया ॥३७॥ सवणेपु साक्षिषु सत्सु वर्णक्रममाह । एर पूक्तिशपथश्रावणपूर्वक वर्णानुक्रमत ब्रह्मण पृष्ठा सनियमित्यादिरमेण नृपो राना प्राजियाको वा साक्षिण पृच्छेत् ॥ ३८ ॥ साक्षिपचनेन च क्य जयपरानबारभारणमित्यत आह । यस्यार्थिन प्रतिमा देशकालदयसत्यादि- निशिष्टा साक्षिण सत्या नूगु , ' सत्वमिद नानीनो वयम् ' दति, स जी भवति । यस्य पुनरन्यथा वदन्ति 'मिथ्येतदाह , न मत्सम उमनेन किमपि हनम् । दति, तम्य पराजय ध्रुवो निश्चित । यथाह वृहस्पति:- "यस्यागेप प्रतिज्ञार्थ साक्षिमि प्रतिपणित । स जबी स्यादन्यथा तु साध्यार्थ न समामुयात् ॥" इति । अन्यथाशब्दसामदिरदेशस्याप्यन्यथाने पराजय एव । यथाह स एव- देश काल धन सम्या रूप जात्याती य । विसरदेद्या साक्षी तदनुक्त चिदुर्बुदा ॥" दति । बचिदस्यापाठमाह स एय-- सा माशेऽपि गदिने मामिभि सकल भवेत् । स्वासङ्ग साहमे चाय यत् साध्य परिकल्पितम् ॥" इति ।। ३९ ॥ पहुत्वं प्रतिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेषु च गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ४० ॥ यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कूटसाक्यनृतं वदेत् । तत्तत्कार्य नियतत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ ४१॥ इति श्रीविष्णुस्मृनी अष्टमोऽ यायः नाममारक, श, it antted in 7,471 धान्न माशपराममन्-१,ट ·. नवमोऽध्याय २०९ तदन्यतरनाशे तण्डुला । ततोऽर्धाति । सपादसुवर्णा दश मापा । तस्याप्य पञ्च माषा । तदन्यतरनाशे पुत्रादिमस्तक्स्पर्श । ततोऽर्धाधति, पञ्चा, सार्धमाषद्वयम् । तदर्थं सपादो माष सार्धपकृष्णला , तन्नो लैक्क्यि शास्त्रान्तरदृष्टा क्रिया भवन्ति । तत्र वृहस्पतिः- सत्यवाहनशस्त्राणि गोवीजरजतानि च । देवब्राह्मणपादाश्च पुत्रदारशिरासि च । एते तु शपथा प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणे ॥ इति ॥४॥ " , ता एवं क्रिया वर्णव्यवस्थया दर्शयति । त्रियव कृष्णल । तस्मादून कृष्णलोनम् । तादृशे हेम्नि विवादे, शूद्र दूर्वा करे दत्त्वा 'नमय हस्तम् । इति शापयेत् । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् ॥ ५॥ कृष्णराधिके द्वाभ्या कृष्णलाभ्या चोने हेम्नि, तिलान् करे दत्त्वा शूद्रम् ।। ६ ॥ किंच द्वाभ्यामधिक त्रिभ्य कृष्णलेभ्यश्चोने हेम्नि, रजत रे दत्त्वा ॥ ७ ॥ किंच निभ्योऽधिके चतुर्थ्य कृष्णलेभ्य उने हेन्नि, सुवर्ण करे दत्त्वा ॥ ८ ॥ 'चतुभ्योऽधिक पञ्चभ्य कृष्णलेभ्यो मापादन हेन्नि, सीरेण राङ्गलेनोद्धृता मही मृत्खण्ड करे दत्या शुद्र शापयेत् ॥९॥ एव शपथे द्रव्यसख्या निर्णाय, दिव्ये तन्निर्णयमाह । सुवर्णार्धात् अष्टभ्यो मापेभ्योऽस्ि मापादूध शुद्धस्य कोशापान कारयेत् । पुन शनग्रहणमस्मिन्नेर विपये वैश्यादीना पूर्वाक्तपुत्रादिमस्तक्म्पर्श- प्राप्त्यर्धम् । तथाच स्मृत्यन्तरे- "निके तु सत्यवचन द्विनिफे पादलम्भनम् । त्रिकादर्वाक् तु पुप्प स्यात् कोशपानमत परम् ।।" इति । अत्र च निष्कशब्देन दीनारोऽभिधीयते , तस्यव सुवर्णादृनत्वात् ॥ १० ॥ किच, तत सुपर्णा|नात् पर सुपर्णार्धपादोन सुवर्णादी यथाई तत्त्ताले चित तवत्सम्ये चिन च धादि जयम् । धट तुरा, अग्नि फालस्तप्तमापश्च, उदाविषे वक्ष्यमाणे । एतेपामन्यतम दिय शब्दन्य कारयेत् ॥११॥ द्विगुणेऽर्थे यथाभिहिताः समयक्रिया वेश्यस्य ॥ १२ ॥ त्रिगुणे राजन्यस्य ॥ १३ ॥ कोशय चतुर्गुणे प्रामणस्य ॥ १४ ॥ न ब्रामणस्य कोशं दद्यात् ॥ १५ ॥ अन्यत्रागामिफालसमय- नियन्धनामियात ॥१६॥ The Conwi entan on Sutra J ornadıcd iu ry Mara tdna मोसा, rutted in ·विष्णुस्मृति इति । दत्तस्य निक्षिप्तम्य । प्रमाण परिमाणमित्यर्थ । सत्येऽपि प्रमाणपत्यपि । यदाह बृहस्पतिः- " महापापाभिशापपु निक्षेपहरणे तथा । दिये कार्य परीक्षेत राजा सत्स्वपि साक्षिपु ।" दति ॥३॥ सर्वप्वेवार्थजातेपु मूल्यं कनकं कल्पयेत् ॥ ४ ॥ तत्र कृष्ण- लोने शुद्रं दुर्वाकरं शापयेत् ।। ५॥ द्विकृष्णलोने तिलकरम् ॥ ६॥ विकृष्णलोने रजतकरम् ॥ ७॥ चतु कृष्णलोने सुवर्णफरम् ॥ ८ ॥ पञ्चकृष्णलोने 'सीरोद्धृतमहीकरम् ॥ ९॥ सुवर्णा?ने कोशो देयः शुद्रस्य ॥ १० ॥ ततः परं यथाह धटाग्न्युदकविपाणामन्यतमम् ॥ ११ ॥ स्यार्यम्य प्रमाण कल्पनीयमित्यत आह । निक्षेपापनादिविषयेषु सर्वेष्वप्यर्थजातेपु परिमाण कल्पयि ना तन्मूल्यत्वेन सुवर्ण कल्पयेत् । नत्प्रमाणेन दिव्ययवस्थेति । यथाह कात्यायन:-- " सर्वद्र यप्रमाण तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत् । हेमप्रमाणयुक्त तु तदा दिय नियोजयेत् ।। ज्ञात्वा सम्या सुवर्णाना शतनागे पिप स्मृतम् । जगातेस्तु पिनागे वे दद्याचे हुताशनम् ।। पष्टया नागो जल देव चत्वारिशति वै घटम् । विगदग्निागे तु कारापान घिीयते ।। पञ्चाधिाम्य वा नाटो नदर्धायुम्य तारा । ततोऽधिचिनागे तु म्पोत् पुत्रादिमम्तकम् ।। ततोऽधिविनागे तु स्विच रिया स्मृता । पर विचारयन् राना धर्माथांभ्या न हीयते ।। इति । तुर्ग पोइममा । विमनाने दगनाशे चर्य । न तु विगतो नाशे , अधिति पधाना रिगदर्शनात् । “पचारिकम्य या नागे' इयत्रापि मानपान विधीयत इति शेष । पञ्च वारि वेति पचारिकन् । न्यथा पोन दियानाममा । अनेनाधिपदेन दयाधिविशत्यधिसनामप्युटरसम्यानि- माना निर्णय मि यति । ततोऽगम्य, पया माद्वयम्, तदा सपादाः । .

·२११ नवमोऽध्याय कोशस्थाने ब्राह्मणं सीतोद्धृतमहीकरमेव शापयेत् ॥ १७ ॥ माग्दृष्टदोपे 'स्वल्पेऽप्यर्थे दिव्यानामन्यतममेव कारयेत् ॥ १८॥ " कथ तर्हि प्रकृतविपये जाह्मणस्य शुद्धिभावनेत्यत आह । यत्रार्धसुपर्णोनचतुर्गुणे सुवर्णद्वयाने कोश प्राप्तो ब्राह्मणस्य, तत्र सीतया रागल्पद्धत्या उद्धृता या मही लोप्ट, तत्करमेव त शापयेत् । अनेनोक्तविषयकोशस्थानापत्तिचनेन विषयान्तरे कोशस्थानापत्तिरपि न ब्राह्मणस्येति गम्यते , विश्वासादि- व्यतिरेकेण विप्रम्य कोशस्येवाप्राप्ते ॥ १७ ॥ कचित् स्थानापत्तरप्यपपादमाह । यस्य नाह्मणस्य पूर्व चोर्यादिदोषो मिथ्याशपथरणदोपो वा दृष्टो भवति, तस्य स्वल्पेऽप्यर्थे सुवर्णद्वयादावपि उक्ताना दिव्याना धटादीना चतुर्णामन्यतममेव कारयेत् , न कोशम् । अपिशब्दादन्येप्यपि, महापराधे निर्ध कृतघ्ने क्लीनमुत्सिते । नास्तिके दृष्टदोपे च कोशपान विवर्तयेत् ॥" इति नारदस्मरणात् । कोशामाप्त्येन च न तस्थानापनस्यापि प्राप्ति । यद्यपि सनिधानात् नामणमात्र- विषयमिदमिति प्रतीयते, तथापि क्षत्रियादिप्वपि माग्दृष्टदोपत्यसभवात् तेषामपीदमित्यवमीयते । तेषामपि सार्थनुपर्णादी घटाद्यन्यतममेव भवति । यद्यपि तादृशे विषये पोश क्षत्रियादीना प्राप्त एवास्ति, तथापि तद्बाधेन घटादिविधानाय वचनमथवदेव । तत्र सस्याविशेपेण दियविशेषमाह वृहस्पति:- सस्या रश्मिरनामूला मनुना समुदाहृता । कार्यापणान्ता सा दिये नियोज्या विनये तया ॥ विप सहस्रऽपहते पादोने च हुताशन । विपादोने च सरिरमर्थ देवा घट सदा ।। चतु शताभियोगे च दात यन्तप्तमापरु । दिसते तण्डा देया काराधिन तदर्धक ।। शते दतेऽपदुते च दातव्य पर्मोनर । गोचौरम्य प्रदानय सभ्य परल प्रपनन ॥ पा सम्या निमुटाना मचाना दिसता। नागुजोपनाना र कल्पन या प ||"

·:-
विष्णुस्मृति
वैश्यादीना दिव्यशपथयेई यसस्या यवस्थामाह । य एव दूर्वातिलरजतसुवर्णोप्टस्पर्शकोशपानरूपा
शपथा शब्दस्योक्ता , त एव तत्तत्परिमाणात् द्विगुणपरिमाणे च द्विचतु पडष्टदशकृष्णलसुवर्णोनहेन्नि
कमात् वैश्यस्य भवन्ति ॥ १२ ॥
किंच, गोक्तपरिमाणात् त्रिगुणे हेन्नि त्रिपण्नवद्वादशपञ्चदशकृष्णरसार्धसुवर्णोन क्रमात् दूर्वातिल-
रजतमुवर्णलोप्टस्पर्शकोशपानानि क्षत्रियस्य भवन्ति ॥ १३ ॥
नाह्मणस्य विरोपमाह । चतुरप्टद्वादशपोडशविशतिकृष्णलेने हेम्नि, क्रमात् ब्राह्मणस्य दूर्वातिल-
रजतमुवर्णलोप्टस्पर्शा भवन्ति । यथाह वृहस्पतिः-
एपा सख्या निकृष्टाना मध्याना द्विगुणा म्मृता ।
चतुर्गुणोत्तमाना च क्ल्पनीया परीक्षके ॥"
इति । एषा कृष्णादि । निकृष्टा शूद्रा । मध्या वैश्या । अनेनेव न्यायेन क्षत्रियाणा त्रिगुणेति
जेयम् , स्थानप्रमाणात् ॥ १४ ॥
कोशवर्नमित्यत्र हेतुमाह । ब्राह्मणस्य कोशपान न कारयेत् राजा प्राविवाको वा। कोशी
विपोपलक्षणम् , “ गाह्मणस्य विष विना " इति स्मरणात् ; 'न ब्राह्मणाना विषम् । इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।
नन्वय कोशनिषेधो विप्रस्य प्रकृत एवाभियोगे? उताभियोगमात्रे ? नाद्य, प्रकृतमात्रविषयतेत्यत्र
प्राप्त्यभावात् वक्ष्यमाणपयुदासानुपपत्ते । नापर ,
साधारण समस्ताना कोश प्रेक्तो मनीपिभि ।
सर्वाण्येतानि सर्वेषा ब्राह्मणस्य विष चिना ।
आदित्यस्य तु यत् तोय ब्राह्मण तत्तु पाययेत् ।।"
इत्यादिवचनेरभियोगसाधारण्येन विप्रस्य कोशप्रापणविरोधादिति चेत्–वाढम्, उक्तवाक्याना पर्युदस्त-
विषयमात्रे विप्रस्य कोशप्रापक्त्वेनापि चारितार्थ्यात् नाभियोगमात्रविषयत्वम् । ततश्च पर्युदासविषयपरिहारेण
सर्वत्र निषेधप्रवृत्ते प्रकृतविषयेऽपि प्रवृत्तिरित्यनिरोध ॥ १५ ॥
अत्र पर्युदासमाह । आगामिकाल भापी समय । तत्र य समयो विश्वास , तन्निनन्धना तद्धेतु क्रिया
प्रमाणम् , ततोऽन्यत्रेत्यर्थ । भाविविश्वामाय गाह्मणस्यापि कोशो भवतीति तात्पर्यम् । यथाह पितामहः-
" गाविद्याससधान विभागे रिक्थिना तया ।
रियासमूहकर्तृत्वे कोशमेव प्रदापयेत् ||"
इति । समूहस्य किया क्रियासमूह , तस्मिन् कर्तृत्व सचित् , सभूय समुत्थान वा । तथा,
"विसम्भे सर्वशब्दामु सन्धिकार्य तथर च ।
पव कोग प्रदात यो नित्य चितविशुद्धये ॥"
इति ॥ १६ ॥

·नयमोऽध्याय २१३ इति । लिगिन वेदनाह्यलिङ्गधारिण । प्रसवा प्रतिलोमजा । वर्णसकरताना सरा । पूर्व कृतमहापातकादे पुन महापातकाद्यमियोगेऽय दिव्यनिषेध इति कचित् । महापातकायभियुक्तानामित्यपरे । "येपु पापेपु दिव्यानि प्रतिषिद्वानि यत्नत । कारयेत् स्वजनस्तानि नाभिशस्त त्यनेन्मनु ॥" इति भृगुस्मरणात् । जातिविशेषेऽपि दिव्य निषेधति कात्यायन:- अस्पृश्याधमदासाना म्लेच्छाना पापकारिणाम् । प्रातिलोम्यप्रसूताना निश्चये न तु राजनि । तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि सशये तेषु निदिशेत् ॥" इति ॥ १९॥ । यत्युन स्मृत्य-तरे “सपणश्चेद्विवाद म्यात्" इत्यनेन पणस्य पाक्षिक्त्यमुक्त तदपत्रादमाह । अभियोक्ता ‘मदीय धारयसि' इत्यादिवादी शी विवादपराजयनिमित्त पण क्तयेत् अनी कुर्यात् । तर शीर्पशब्दस्य दण्डपरत्वे “कोश एकोऽगिरा स्मृत " इत्यनेन कोशे दण्डाभावप्रसङ्ग । न चैतद्युक्तम् , कात्यायनेन कोशे त्रिशतदण्डस्याभिधानात् । तच्चाने स्पष्टयिप्यते । फिच 'राजद्रोहसाहसेपु पिनापि गीर्षवर्तनात् । इत्यत्र दण्डस्यैवापनादप्रसङ्ग । तदपि न युक्तम् , " स्वल्पऽपराधे वाग्दण्डो धिन्दण्ड पूर्वसाहसे । मध्यमोत्तमयोर्दण्डो राजा द्रोहे च बन्धनम् । निर्वासन वयो वापि कार्यमात्महितपिणा ॥" इति वृहस्पनिना तत्रापि दण्डविधानात् । अथेतमेव प्रतिपदोक्त दण्ड यद्यमियोक्तामारोनि, तदाभियुक्तो दिन्य कुर्यात् , नान्ययेति, तदपि न । दण्डेपु परानयो निमितम् , न त्याकार , जारम्यन्टिस्नया- नित्यत्वेन दण्डम्य नित्यपच्छ्रपणविरोधात् , अहोरारेऽपरानितस्यापि दण्डपसगान् , अनानारि परानितम्याति दण्डाभावपमहात् । तथाच " दण्डयोत्सर्गे रारानमुपरमेत् " इति प्रायश्चिततिरीर । तन्लान् गर्दन पण एखात्राभिधीयत इत्यवश्य मन्तयम्, तम्यच्छिकत्यसभवात् । ततश्च मा 'क्यामन परा नाय, तदेद दण्ट्य । इति पणादीत्यर्थपर्यवसानात् सामान्यदण्डात् प्रतिपदोकान् म्यम्याला परस मिद दण्डान्तर दियेषु नियम्यते । तेन च " सपणश्यतिवाद स्वात् तत्र हीन तु दान् । दण्ड च म्याग र धनिने धनमेव ॥" - ·२१२ - " विष्णुस्मृति इति । द्वैगुण्यादिकल्पनमदृष्टदे पविषयम् । दृष्टदोषे तु उक्तसख्या एव भवन्ति । अस्यार्थिकपणविषयत्वेनार्ध- सुवर्णादिसमानत्वात् । यत्तु पितामहेनोक्तम्- सहस्र तु धट दद्यात् सहस्राधे तथायसम् । अर्धस्यार्धे तु सल्लि तस्या) तु विप स्मृतम् ॥" इति, तदस्मिन्नेन विषये पातित्यावहद्रव्यस्तेयादिविपयविवादे योज्यम् । द्रव्यान्तरविषयविवादे तु " नासह- स्राद्धरेत् फाल न विप न तुला तथा " इति योगीश्वरीय ज्ञेयमिति प्राञ्च । वस्तुतस्तु दृष्टादृष्टदोषपुरुष- विषयत्वेन वाक्यत्रयेऽप्यल्पाधिकसख्याव्यवस्था साधीयसी, मूल्याक्यानुरोधादिति ॥ १८ ॥ सत्सु विदितं सचरितं न महत्यर्थेऽपि ॥ १९ ॥ अभियोक्ता वर्तयेच्छीर्पम् ॥ २० ॥ अभियुक्तश्च दिव्यं कुर्यात् ॥ २१ ॥ पुस्परिशेपे दिव्यापवादमाह । सत्सु शिष्टेषु “शिष्ट पुनरकामात्मा" इत्यादिवसिष्ठाद्युक्तलक्षणेषु शिष्टत्वेन विदित प्रसिद्धम् । सत् श्रुतिस्मृत्युदित चरितम् आचरण यस्येति स तथा । तादृशम्, बहुश्रुतमिति यावत् । बहुश्रुतलक्षणमाह गौतमः--" स एप बहुश्रुतो भवति लोक्वेदवेदाङ्गचित् वाो- वाक्येतिहासपुराणपुशरस्तदपेक्षस्तवृत्तिश्चत्वारिशता सस्कारे संस्कृतस्त्रिषु कर्मस्वभिरत पट्सु वा सामथाचारि- केप्वमिपिनीत " इति । तस्य दण्डाभावमप्याह स एव-“ पड्भि परिहार्यों राज्ञा अपन्ध्यश्चाध्यश्चा- दण्ड्यश्चावहिप्कार्यश्चापरियाद्यश्चापरिहार्यश्च" इति। न चैवमनिर्णयप्रसङ्ग , बहुश्रुतस्याभियोक्तृत्वे अभियुक्तस्यैव दिव्यम् , अस्याभियुक्तत्वे अभियोक्तुरेव दिव्यमिति सभवात् । परस्पराभियोगे तु यथारचि, "रुच्या वान्यतर कुर्यादितरो वर्तयेच्छिर इति योगिम्मरणात् । न चैवमभियुक्तदियविधिविरोध , तदपवादरूपत्वादम्यार्थस्य । नथा पापरिशेपेप्वपि दिव्य निपेधति कात्यायन:- मातापितृद्विजगुस्वालस्त्रीराजघातिनाम् । महापातपयुक्ताना नास्तिकाना विशेषत ॥ लिगिना प्रसनाना च मन्त्रयोगक्रियाविदाम् । वर्णसररजाताना पापाभ्यासप्रर्तिनाम् ।। पतेप्वेरामियोगेषु सदिग्येष्वपि यतत । दिय प्रकल्पयेने राजा धर्मपरायण ॥ गनरेख रियुक्ताना साधूना दिव्यमर्हति । नेच्छन्ति साधया यत्र तत्र गोच्या स्वार्नर ॥"

·२१५ नवमोऽध्यायः राजद्रोहसाहसेषु विनापि शीपवर्तनात् ॥ २२ ॥ स्त्रीब्राह्मण- विकलासमर्थरोगिणां तुला देया ॥ २३ ॥ सा च न वाति वायौ ॥ २४॥ न कुष्ठथसमर्थलोहकाराणामग्निर्देयः॥ २५ ॥ शरद्ग्रीष्म- योश्च ॥ २६॥ न कुष्ठिपैत्तिकब्राह्मणानां विपं देयम् ॥ २७ ॥ प्रावृषि च ॥ २८ ॥ न श्लेष्मव्याध्यर्दितानां भीरूणां श्वास- कासिनामम्बुजीविनां चोदकम् ।। २९॥ हेमन्तशिशिरयोश्च ।। ३०॥ न नास्तिकेभ्यः कोशो देयः ॥३१॥न देशे व्याधिमरकोपसृष्टे च 'अभियोक्ता वर्तयेच्छीर्पम् । इत्यस्यापवादमाह । राजद्रोहः राजानिष्टाचरणम् । साहस यथोक्तम् । बहुवचनात् चौरनिर्देशात्मशुद्धयोहणम् । यथाह पितामहः- "राजभिः शकितानां च निर्दिष्टानां च दस्युभिः । आत्मशुद्धिपराणां च दिव्य देयं शिरो विना ।।" इति ॥ २२॥ अधिकारिभेदेन दिव्यन्यवस्थामाह । स्त्रीवामणौ जातिमात्रेण । विकल: अन्धपबादिः । असमर्थोऽति- वार्धकेन । रोगी व्याधितः तत्र तत्र वक्ष्यमाणः युष्ठ्यादिः । एतेषां शोधनार्थ तुलैवेति नियम्यते । बहुवचनात् बालादयोऽपि गृह्यन्ते । यथाह योगीश्वर:-"तुला स्त्रीचालगृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणाम्" इति । नारदोऽपि- "क्लीवातुरान् सत्त्वहीनान् पतितांश्योज्झितान् नरान् । वालं वृद्धं स्त्रियं चैव परीक्षेत घटे सदा ॥" इति । सचाहीनेति वा पाठः । 'उद्गनान्तरान्' इति पाठे विकलान्तःकरणानित्यर्थोऽधेयः । एतेन पतितानां दिन्यनिषेधः तुलाव्यतिरिक्तदिव्यविषय इति ध्येयम् ॥ २३ ॥ उक्तव्यवस्थाया नैमित्तिकमपवादमाह । सा तुला वायो अतिवाति सति न कार्या; "प्रयते न तुला तथा" इति नारदलरणात् । अनेन च निषेधेन निमिताभावे मार्य चलि कलं तुनाया उक्त भाति । यथाह पितामहः :-"धटः सर्वकः प्रोक्तो याति याते चिपर्वयेत् " इति ॥ २४ ॥ -. Sutras201031 oraticdn. , बामगनातिन्या- देव: matted in ज, ठ.

·"शिरोवती विष्णुस्मृति इति याज्ञवल्कीयो दण्डपणसमुच्चयो दिव्येषु नित्यपदवतिष्ठते । अत एव नारद:- यदा न स्यात् तदा दिव्य न दीयते " इति । अय च नियमो धटादिपु चतुर्वेव । कोशस्त्वशीर्पकोऽपि भाति । यथाह पितामहः- " शिर स्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्तयेत् । घटादीनि विपान्तानि कोश एकोऽशिरा स्मृत ॥" इति । कोशस्याप्यशिरस्त्व शङ्काभियोगे। यथाह कात्यायन.. न शङ्कासु शिर कोशे कल्पयेत्तु कदाचन " इति । सावष्टम्भाभियोगे तु सशिरस्त्वमेव । यथाह योगीश्वरः- तुलान्यापो विप कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगेप्वेतानि गीर्पस्थेऽमियोक्तरि ॥" इति ॥ २०॥ भावप्रतिज्ञावादिन प्रमाणोपन्यास इति स्थितम् । तदपवादमाह । अभियुक्त 'नाह धारयामि' इत्यादिवादी , स दिव्य कुर्यात् । तदाह पितामहः- " अभियोक्ता शिर स्थाने दिव्येपु परिकल्पते । अभियुक्ताय दात य 'श्रुतिस्मृतिनिदर्शनात् ।।" दति । कात्यायनोऽपि- न कश्चिदभियोक्तार दियेपु विनियोजयेत् । अभियुक्ताय दात य दिव्य दिव्यविशारदे ॥" इति । अस्यापपादमाह योगीश्वर:- "स्च्या वान्यतर कुर्यादितरो वतयेच्छिर " इति । रचि परस्परसमतिपत्ति । सा च दियानधिकारस्याप्युपलक्षणम् । तेन चाभियुक्तस्य क्थचिदनधिकारेऽभियोक्तु " रेव दिव्यमिति ज्ञयम्, काल्देशविरोधे तु यथायुक्त विशेषयेत् । अन्येन कारयेदिन्य पिधिरेप विपर्यये ।।" इति कात्यायनलरणात् । यथायुक्त यम्मिन् काले यम्य गर्नु दिव्य प्राप्त , सारयेदित्यध ॥ २१ ॥ तदसमवे अन्येन दिन शुनि-,ट ·नवमोऽध्यायः २१७ तत्रैव कालव्यवस्थामाह । प्रावृषि वर्षासु विष न देयम् । प्रावटपर्युदासात इतराभ्यनुज्ञा दर्शिता । यथाह पितामहः-"हेमन्ने शिशिरे विषम् ॥ इति । चैत्रवैशाखयोः सर्वदिव्यसाधारणत्वात् वसन्तोऽभ्य- नुज्ञातः । ग्रीप्मशरदोस्तु विषमात्रापरिमाणाल्पत्वलिङ्गादभ्यनुज्ञा गम्यते । यदाह नारदः- 'वर्षासु पड्यया मात्रा ग्रीष्मे पञ्च यवाः स्मृताः । हेमन्ते तु यवाः सप्त शरद्यल्पा ततोऽपि हि ॥" इति । 'वर्षे चतुर्यवा मात्रा' इत्यपि पाठः । हेमन्तग्रहणात् शिशिरस्यापि ग्रहणम् ; “ हेमन्तशिशिरयोः समासेन ” इति लिङ्गात् । नन्वेवं वर्षास्वपि मात्राविशेषाभिधानेन तदभ्यनुज्ञानात् अत्र 'प्रावृषि' इति विरुद्धम् । सत्यम् । सप्तयवमात्राभिप्रायोऽय प्रावृनिषेधः; न सर्वथेति ध्येयम् । अनेन " शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु च विवर्जयेत् " इत्यपि नारदवाक्यं व्याख्यातम् ॥ २८ ॥ जलव्यवस्थामाह । श्लेप्मनिमित्ता व्याधयः शिरोऽक्षिकर्णदन्तरुजः; तैरर्दिताः पीडिताः, सर्वदा तत्काले वा भीरवः, ये जलं दृष्ट्वा मूर्छन्ति तरणानभिज्ञा वा । श्वासः; प्रतिलोमवायुवेगः । कासस्तस्यैव कफेन व्याघातः। तो विद्यते येषाम् । अम्बुनि जले जीवन येषां कैवर्तकादीनाम् ; पां च उदकदिव्य न देयम् ; “ सलिलं श्वासकासानाम् ॥ इति पितामहस्मरणात् । बहुवचनात् स्त्रीबालवृद्धदुर्बलाना ग्रहणम् । यथाह नारद:- “ न मज्जनीयं स्त्रीवालं धर्मशास्त्रविचक्षणः । रोगिणो ये च वृद्धाः स्युः पुमांसो ये च दुर्वलाः । साहसेऽप्यागतानेतान् नैव तोये निमज्जयेत् ।।" इति । कथं तर्हि तेषां निर्णय इत्यत आह स एव- " क्लीवातुरान् सत्त्वहीनान् पतितांश्चोज्झितान् नरान् । बालं वृद्धं स्त्रिय चैव परीक्षेत घटे सदा ॥" इति । सदेत्यनेन "अग्नेः शिशिरहेमन्तौ वर्षाश्चैव प्रकीर्तिताः । शरग्रीप्मे च सलिल हेमन्ते शिशिरे विषम् ॥" इत्येतेपामसाधारणेऽपि काले चैत्रादौ च तुला स्थितैव । तुलेति कोशस्यापि ग्रहणम् ; "कोशस्तु सर्वदा देयस्तुला स्यात् सार्वकालिकी" इति स्मरणात् ॥ २९॥ सत्रैर कालव्यवस्थामाह । हेमन्तशिशिरयोश्च जलदिव्यं न देयम् । द्वयोः पर्युतासात् इतराभ्यनुन्ना दर्शिता । यथाह पितामहः--"शरीप्मेपु सलिलम्" इति । चैनपेगासयोः सर्वदिव्यसाधारणत्वात् वसन्ताभ्यनुज्ञा । वर्षाणा तु नारदेन " शरद्मीप्मेषु सलिलन" इति विधायापि, 28 ·“ २१६ विष्णुस्मृति अग्नि यवस्थामाह | कुष्ठी त्यग्दोषवान् । असमर्थो दुर्वर । रोहकारो हशिल्पी । एतेपामग्नि अनिदि य न देयम् । यथाह पितामहः- "कुष्ठिना वर्जयेदग्निम् ॥ इति । कात्यायनोऽपि-- न लोहशिल्पिनामग्निम्" इति । पितामहः -" तोयममि विष चैव दातव्य वलिना नृणाम् ।" इति । बहुवचनात् स्त्रीवालरोगिडाना ग्रहणम् । यथाह नारदः- न मज्जनीय स्त्रीपाल धर्मशास्त्रविचक्षणे । रोगिणो ये च वृद्धा स्यु पुमासो ये च दुर्वला ॥ निस्त्साहान् व्याधिक्लिष्टान् नातास्तोये निमज्जयेत् । न चापि हारयेदमिं न विषेण विशोधयेत् ॥" इति । अत्र स्त्री अप्रगल्भा, नालादिसाहचर्यात् । प्रगल्भायास्तु अग्निरपि भवति । " स्त्रणा तु न विष प्रेक्त न चापि सलिल भवेत् । घटकोशादिभिस्तासामन्तस्तत्त्व विशोधयेत् ।।" इति । अत्रादिशब्देनार्ग्रहणम् । यस्तु "स्त्रीणा तु न भवेदिव्य यदि धर्मस्त्ववेक्ष्यते” इति दिव्य- सामान्यनिषेध , स जलविपपर ॥ २५ ।। तत्रेय काल यवस्थामाह । शरद्ग्रीप्मयोश्वाग्निर्न देय । अत्र विशेषाश्रयणात् चान्द्रसौरयोरभयोरप्यु- पादानम् । द्वयो पर्युदासादितराभ्यनुज्ञा दर्शिता । यथाह पितामहः-“अमे शिशिरहेमन्तौ वर्षाश्चैव प्रशीतिता " इति । तथा, "चैत्रो मार्गशिरश्चेव वेशाखश्च तथैव च । एते साधारणा मासा दिव्यानामनिरोधिन ॥" , इति । यत्तु, "अनेन विधिना कार्यों हुताशसमय सदा । मते ग्रीप्मादसो युक्त कालेऽन्यस्मिन् सुशीतले ॥" इति नारदम्मरण, तत् ‘कालेऽन्यस्मिन् सुशीतले' इति विशेषणसामर्थ्यात् वृष्ट्यादिना शीतला शरद- मप्युपादत्त । तेन निषेधस्तूप्णाया एव, प्राप्मसाहचर्यात् , " नोप्णकालेऽमिशोधनम्" इति स्मरणाच ॥२६॥ निपव्यवस्थामाह । कुष्टी त्वन्टोपा । पैतिक पित्तरोगान् । ब्राह्मणो जातिमात्रम् । एतेपा विषदिव्य न देयम् । याह पितामहः--" पित्त लेमता नित्य विष तु परिवर्तयेत्" इति । कात्यायनः- ब्राह्मणम्य विप विना" इति । बहुवचनात् स्त्रीनाररोगिद्धदुर्वाना ग्रहणम् ।। २७ ।'

·" . %3B " नवमोऽध्यायः २१९ इति । अथ च नियमः-साधारणे चैत्रादिकाले तत्तत्कालेषु तत्तदेव दिन्य सपाम् . " साण्येतानि सर्वेषा बाह्मणस्य विष विना" इति पितामहमरणात् । स्यादीना ततत्कालेऽपि तुलवेति । यस्तु “घटकोशादिभि- स्तासामन्तस्तत्त्वं विशोधयेत् " इत्यनेन स्त्रीणां कोशविधिः, यश्च " मद्यपस्त्रीत्यसनिनाम्" इत्युपगम्य " कोश प्राजैन दातव्यः" इति निषेवः, तद्रुभयमपि आस्तिकनास्तिकभेदेन व्यवस्थापनीयमित्यलम् ॥ ३१ ॥ कोगस्य कचिदपपादमाह । व्याधि ; अरादिः । मरक, जनमारी । ताभ्यामुपसृष्ट अभिभूते देशे कोशो न देयः । चकारात् अग्निवायुशुफशलभादीना ग्रहणम् ; तुल्यन्यायात् औत्पातिकमोगनिमित्तयो- रनिष्टयोविवेक्तुमशक्यत्वात् । निमितविशेषण देशविशेपमाह कात्यायन:- " इन्द्रस्थानेऽभिशस्ताना महापातकिना नृणाम् । नृपद्रोहमवृत्ताना राजद्वारे प्रयोजयेत् ।। प्रातिलोम्यप्रसूताना दिव्य देय चतुप्पये। अतोऽन्येषु च कार्येषु सता मध्ये रिदुधाः ।। इति । इन्द्रस्यानम् इन्द्रध्वजयूपस्थान प्रसिद्धदेवायतन वा ; “ सभाराजकुलद्धारदेवायतनचत्वरे " इति नारदस्मरणात् ॥ ३२ ॥ सचैललातमाहृय सूर्योदय उपोपितम् । कारयेत् सर्वदिव्यानि देवत्रामणसंनिधौ ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतो नमोऽध्यायः साधारणं दिव्यविधिमाह । पूर्वयु नोपास परेडुरदिते गये सचेलम्मान दियकारिणमाप देवन्य विष्णुभिरमूर्यादेः नृपस्य ब्राह्मणाना सभ्यानामन्येषा च सनिधी प्रापियर मणि दिव्यानि कारयेन् । यद्यप्युपोषिनमिति सामान्येनोक्तम् , तथापि एरा त्रिरात्र या अभियोगतारतम्येन म्यान्माप्यन् ; "निराजेपोषिताय म्युरेफरानोषिताय वा । निय दियानि देयानि शुचये चादशासमे॥" इति पितामहवचनान् । कारयेदिति कर्तृवामान्येऽपि नृपंगानुजात. मोरामः मारिया इति जेयम् । पथाद स एवं- 'दियेषु सरपीणि मासिार नमाचरेत् । भरेषु पया से मापनामा नरामया ॥" itoralted in , 7-ATEtan-- - ·" २१८ विष्णुस्मृति न शीते तोयशुद्धि स्यान्नोप्णकालेऽग्निशोधनम् । न प्रावृपि विष दद्यात् प्राते न तुला तथा ॥ इति पुननिषेधात शीतनिमित्त एव वर्षापरिहारोऽभिहित , न तु तदभार इत्यभ्यनुज्ञा सिध्यति । एवच " नोष्णकालेऽमिशोधनम् ॥ इत्यत्राप्युष्णनिमित्त एवाग्निनिषेध , कारविशेषस्य विधानादेवेतरनिषेधसिद्धौ पुनर्निषेधानुपपत्ते " प्रवाते न तुला तथा " इत्यत्रानियतप्रपातवत् अनियतयोरेवौत्पातिक्यो शीतोष्णयो- रभिप्रेतत्वात् । तस्मात् तत्तदि-योक्तकारस्येव तत्तन्निमित्तवशात् तत्तदिव्यनिषेध , न कालान्तरस्य । एतेन शीतशब्देन हेमन्तशिशिरवर्षाणा ग्रह्णमिति निरस्तम् ॥ ३० ॥ कोशयवस्थामाह । नास्तिका वेदशास्त्रविश्वासहीना । तेभ्य कोशपान न देयम् । बहुवचनात् मद्यपादीना ग्रहणम् । यथाह पितामहः- " मद्यपस्त्रीयसनिना मितवाना तथैव च । कोश प्राज्ञैर्न दात यो ये च नास्तिस्कृतय ॥" इति । नारदोऽपि " महापराधे निर्धर्म कृतप्ने क्लीपुत्सिते । नास्तिके दृष्टदोपे च कोशपान विवर्जयेत् ।।" इति । महापराध महापातकी । निर्धर्म वर्णाश्रमधर्मरहित पापण्डी । कुत्सित प्रतिलोमन । दृष्टदोष पूर्वोक्त । 'नात्यदाशेपु ' इति पाठे दाग कैवर्त । अत्र च कर्तृकारविोपरिधिनिषेधश्रषणात् सर्वकर्तृत्त्व सार्वकालिकत्व च सिध्यति । यथाह पितामहः- " साधारण समस्ताना कोश प्रोक्तो मनीपिभि " इति । नारदश्च- " कोशस्तु सर्वदा देयम्तुला स्यात् सार्वकारिकी " इति । तथा निमितविशेषाश्रवणात् सनिमित्त्व चास्य मिध्यति । यथाह योगीश्वरः- 'तुलाग्न्यापो विष कोगो दिव्यानीह पिशुद्धये । महाभियोगेप्वेतानि शीर्षस्थेऽभियोक्तरि इति । नारद:- -~-" कोशमन्पऽपि दापयेत् ॥ इति । पितामहः--" कोश शङ्कासु श्चम " इति । पतेाक्य महाभियोगे अत्याभियोगे शङ्कातत्त्वाभियोगयोश्चाविरोपात् कोशो भवतीति सिद्धम् । ब्राह्मणस्य तु कोगविपये पिशेषोऽभिहित ण्व प्राक् । पपा तुलादाना पञ्चाना मध्ये ब्राह्मणेषु तुलनियमात् कोशस्य सर्व- सापारण्यात् जन्यादीनि त्राणि क्षतिरादिनयरिपयाणाति मन्तव्यम् । यथाह नारद. ब्राह्मणम्य घटो देय क्षत्रियस्य हुतागन । वैश्यम्य सरिल प्रोक्त रिस गद्रस्य दापयेत् ॥" :- ॥ " ·दशमोऽध्यायः अथ घटः॥१॥ चतुर्हस्तोच्छ्रितो द्विहस्तायतः ॥२॥ तत्र सारवृक्षोद्भवा पश्चहस्तायतोभयतःशिक्या तुला ॥ ३ ॥ एव नरमे दिव्यमातृकामभिधाय दशमे घटप्रयोगमाह । घट पादासतुलादीना समुदाय । तद्विधिरभिधीयत इति ॥ १॥ घटनिर्माणप्रकारमाह । स च चतुर्हस्तैर्यथोच्छ्रिन द्वाभ्या हस्ताभ्यामायनो भाति, तथा कार्य । धोच्छायायामो स्तम्भोच्छ्रायायामाभ्या भवत इति तापनेनोक्तो । उच्छायाचनात् निखननायभागतिरित्तमिद परिमाणमित्युक्तम् । निखेयभागश्च हस्तद्वयमित्येव पहम्तो पादम्तम्भो। तो चोपरि भूमेश्चतुरश्रो । अयम्नातु अनियम । तयोश्च दक्षिणोचरभावेन पूर्वपश्चिमभावेन वा निसातयोरन्तराल हम्तद्वय सार्धहस्तमात्र वा त्यत् । तदुत्तरकाष्ठमपि स्तम्भान्तराल्परिमाणाभिमाननेोक्तमिति न पृथगुक्तम् । अन्तिमपादम्नम्भमन्तरदेशात् पहिरनि नृतो हस्तद्वयात् सार्धहस्ताद्वा किंचिदधिको पिल्द्वोपतोऽन कार्य इत्यरगन यम् । हस्तस्तु चतुर्विशत्यड्गुल एवेति ॥ २॥ तुलनिर्माणप्रकारमाह । तन घटे । सारा दृढा खदिरतिन्दुस्मारशिरापाया ये युग , तदुदरा तच्छासानन्या पञ्चहस्ता चतुर्हन्ता वायता चतुरधा म ये प्रान्तयोश्च लोहमयदल्या टोपना मयतोऽवन्धित- गिस्या तुला अक्षमभ्यावलम्पिाटेऽवलम्बनीया। तदेतत् मां सपरिकर नारदपितामहा या म्पष्टीरनर- "ठित्त्वा तु यनिय वृक्ष यूपान्मन्सूर्यम् । प्रणम्य लोस्पालेभ्यस्तुला कार्या मनासिनि ॥ मन्त्र सौम्यो वानम्पत्यारेदन प्य य च । गर्नुनम्निन्दुक सारनिनिशो रक्तचन्दन ॥ पपविधानि कामानि घटाध परिकल्पोन् । का घंटे तुल्य कार्या मादिरा स्न्दुसी नया ॥ सिया नदन मान्यता गन्न । चारमा तिन मनिटरसादने " ·२२० विष्णुस्मृतिः इति । दिनमामान्येऽपि आदित्यवासर इति ज्ञेयम् ; शिष्टाचारात् । भौमवासरेऽपीति केचित् ; तन्न; "न परीक्षाधिवासश्च शनिभौमदिने भवेत् " इति निषेधात् । तत्रापि, पूर्वाहेऽग्निपरीक्षा स्यात् पूर्वाह्न च घटो भवेत् । मध्याह्ने तु जल देय मध्याहात् परतो वियम् ॥ दिवसस्यैव पूर्वाह्ने कोशशुद्धिर्विधीयते । रात्रौ तु पश्चिमे यामे विष देय सुशीतले ॥" इति पैतामहो विशेषो ज्ञेयः । हेमन्तशिशिरयोर्मध्याहात् परतः ; अन्यदा रात्रिपश्चिमयाम इति व्यवस्था । अनुक्तकालविशेषाणा तु पूर्वाह्न एव ; " पूर्वाह्न सर्वदिव्याना प्रदानमनुकीर्तितम् ” इति नारदमरणात् । देवसनिधिरभिशापविषय । नृपसनिधिस्तु सर्वविषय. ; " नृपत्राह्मणसनिधौ” इति योगिस्मरणात् ॥ ३३ ॥ .. इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकमोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डितकृतौ विष्णुस्मृतिविवृतौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां नवमोऽध्यायः - ·२२३ दशमोऽध्यायः उदकं च प्रदातव्यं घटस्योपरि पण्डितैः । यस्मिन्न प्लवते तोयं स विज्ञेयः समो घटः ॥" इति ॥४॥ ततः किमित्यत आह । तत्र तुलाप्रान्तावलम्विन्येकस्मिन् शिक्ये, प्राङ्मुखत्वे घटस्य पश्चिमे, उदमुखत्वे चोत्तरे पुरुषं दिव्यकारिणमारोपयेत् उपवेशयेत् । द्वितीये पूर्वस्मिन् दक्षिणे वा शिक्ये, प्रतिमान प्रतिमीयते समीक्रियते दिव्यकायें तत् प्रतिमानं शिलादि शिलेप्टकामृदादि आरोपयेत् । यथाह नारदः- " पश्चिमे तोलयेत् कर्तृनन्यस्मिन् मृत्तिका शुभाम् । इष्टकाभस्मपापाणकपालास्थिविवर्जिताम् । मृत्पिण्डमभिशस्तं च तुलया धारयेदपि ॥" इति । पितामहस्त्वन्यथाह-- धारयेदुत्तरे पार्श्व पुरुपं दक्षिणे शिलाम् । पिटकां पूरयेत् तस्मिन्निष्टकारावपांसुभिः ॥" इति । शिक्यसनिवेशयोर्विकल्पात् घटस्य प्राड्मुखोदड्मुखत्वयोरपि विकल्पः सिध्यति । स च स्तम्भनिवेशे पूर्वापरयोर्दक्षिणोत्तरयोश्चेति फलति । इप्टकारावपासूनां सभवति विकल्पः । न तु समुच्चयः; निषेधश्रवणात् । मापैर्वा पिटकं पूरयेत् ; "मापराशिमथापि वा” इति स्मृत्यन्तरात् इति चन्द्रिकाकारः। यद्यपि धटपरीक्षा पूर्वमभिहिता, तथापि अर्थात् प्रतिमानपुरुषयोरारोपणानन्तरमपि सेति द्रष्टव्यम् ।। ५ ।। ततः किमित्यत आह । प्रतिमानतया निर्णीतो, सुचिहिती प्रतिमाने द्रव्यान्तरागमापगमशानिवृत्त्यै, पुरुषे च वस्त्रालङ्कारादिन्यूनाधिकशङ्कानिवृत्त्यै राजमुद्रादिना सम्यक् चिह्निती कृत्या, पुरुषं तुलाफलकाद- वतारयेत् । अन्ये तुलापान्तयोरवलम्बस्पृष्टभागेऽप्यङ्ककरणं व्याचक्षते। अवतारणानन्तरकृत्यमाह पितामहः- " तोलयित्वा नरं पूर्व पश्चात् तमवतार्य तु । घटं तु कारयेन्नित्यं पताकाध्वजशोभितम् ॥" इति ॥ ६॥ ततः किं कार्यमित्यत आह । दिव्या रखतारणानन्तरं चगन्दीपात्याराहनादिशिरःपगारोपणान- मनुष्ठानकाण्डं सर्वदिव्यसाधारणं हत्या, घटं तुलां समयेन शपथैन वक्ष्यमाणेन गृमीयान् नियमयेत् । न च विधिमाह पितामहः- "तत आवाहयेद्देवान् विधिनानेन मन्त्रन्ति । वादिननूर्योपैध गन्धमाल्यानुलेपनः ।। पाड्मुखः माजलि त्या माहिसारततो पदेन् ।

·२२२ विष्णुस्मृति घटो मध्याङ्कुश । रक्स्तुलाप्रान्तद्वयलम्बी लोहाड्युश । तेयुक्ता कार्या। "कटकानि च देयानि त्रिपु स्थानेषु चार्थवत् । चतुर्हस्ता तुला कार्या पादो चोपरि तत्समौ ॥ हस्तद्वय निखय स्यात् पादयोरुभयोरपि । पहस्त तु तयो प्रोक्त प्रमाण परिमाणत ॥ अन्तर च तयोर्हन्तौ भवेदध्यर्धमेव वा । अक्षस्य परिमाण स्यादन्तरालाधिक नथा । तोरणे च तथा कार्य पार्श्वयोरुभयोरपि । घटादुच्चतरे तन्तो नित्य दशभिरड्गुले ॥ अपस्म्यो च कर्तव्यौ तोरणाभ्यामधोमुखौ। मृन्मयौ सूत्रसवद्धौ धटमस्तकचुम्बिनौ ॥ प्रामुखी निश्चल कार्य शुचौ देशे धटस्तथा । शिक्यद्वय समासज्ज्य पार्श्वयोस्भयोरपि । प्राड्मुखान् क्ल्पयेदर्भान् शिक्ययोरुभयोरपि ॥" इति ॥ ३॥ तां च सुवर्णकारकांस्यकाराणामन्यतमो विभृयात् ॥ ४॥ तत्र चैकस्मिन् शिक्ये पुरुप 'दिव्यकारिणमारोपयेत् , द्वितीये प्रतिमानं शिलादि ॥५॥ प्रतिमानपुरुपौ समधृतो सुचिह्निती कृत्वा पुरुपमवतारयेत् ॥ ६॥ धट च समयेन गृह्णीयात् ॥ ७॥ तुलाधार च ॥८॥ तत विमित्यत आह । ता तुला सुपणकारकास्यनाराणा, वहुवचनात् पणिना चान्यतमो निभृयात् । परीक्षाफल च समा कुर्यात् । अन्यतमधृतायास्तस्या साम्यपरीक्षार्थ सर्व एव ते राजा नियोक्ता । यवाहतु नारदपितामही- " परीक्षका नियोक्तव्यास्तुलरामानविशारा । चणितो हमसराश्च कास्यकाराम्तथैव च ॥ कार्य परीशनत्यमवरम्बममो घट । देयकारिणम् ornitted in T, This Sutra missing 1117 ·२२४ विष्णुस्मृतिः एढेहि भगवन् धर्म दिव्येऽस्मिंस्त्वं समाविश ॥ सहितो लोकपालेश्च वस्वादित्यमरुद्गणैः । आवाध तु घटे धर्म पश्चादङ्गानि विन्यसेत् ॥ दन्द्र पूर्व तु सस्थाप्य प्रेतेशं दक्षिणे तथा । वरुण पश्चिमे भागे कुबेरं चोत्तरे तथा ।। अग्न्यादिलोकपालांश्च कोणभागेषु विन्यसेत् । इन्द्रः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकप्रभः ।। कुबेरस्तु सुवर्णाभो वह्रिश्चापि सुवर्णभः । तथैव नितिः श्यामो वायुधूम्रः प्रशस्यते ।। ईशानस्तु भवेद्रक्त एच ध्यायेत् क्रमादिमान् । इन्द्रस्य दक्षिणे भागे वसूनाराधयेद् बुधः । ध्रुवो घरस्तथा सोम आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ देवेशेशानयोर्मध्य आदित्यानां तथार्चनम् । धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोऽशुर्भगस्तथा ॥ इन्द्रो विवस्वान् पूपा च पर्जन्यो दशमस्तथा । ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः ।। इत्येते द्वादशादित्या नामभिः परिकीर्तिताः । अग्नेः पश्चिमदिमागे रद्राणामयनं विदुः ।। वीरभद्रश्च शंभुश्च गिरिशश्च महायशाः । जीपादहिर्बुध्न्य. पिनाकी चापराजितः ॥ भुगनाधीश्वरवर कपाली च विना पतिः । साणुगध भगवान् रद्रा एकादा स्मृताः ।। प्रतंगरक्षामध्ये तु मातृगान प्रकल्पयेत् । जानी माहेश्वरी कौमारी वैष्णरी तथा । चारही भर माहेन्द्री नामुण्टा गगसंयुना । निरचरे मागे गणेगायतन तथा ॥ सामन्यावर मागे मम्नां मानगुच्यते । गगनः मनी पारनिये माननाया ।

·२२५ दशमोऽध्यायः प्राणः प्राणेश्वरो जीवो मरुतोऽष्टौ प्रकीर्तिताः । घटस्योत्तरमागे तु दुर्गामावाहयेदू बुधः ।। एतासां देवतानां तु स्वनाम्ना पूजनं विदुः । रक्तैर्गन्धैश्च माल्यैश्च दध्यपूपाक्षतादिभिः ॥ अर्चयेत्तु धटं पूर्व ततः शिष्टांस्तु पूजयेत् । गन्धादिकां निवेद्यान्तां परिचर्या प्रकल्पयेत् ।। चतुर्दिक्षु तथा होमः कर्तव्यो वेदपारगैः । आज्येन हविषा चैव समिद्भिोमसाधनैः ।। सावित्र्या प्रणवेनाथ स्वाहान्तेनैव कारयेत् । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च तोपयेत् ।। यं चार्थमभियुक्तः स्याल्लिखित्वा तं तु पत्रके । मन्त्रेणानेन सहितं तत् कार्य तु शिरोगतम् ॥ आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्योभूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ इमं मन्त्रविधिं कृत्ल सर्वदिव्येषु योजयेत् । आवाहनं च देवानां तथैव परिकल्पयेत् ॥" इति ॥ ७॥ अनन्तरकृत्यमाह । यः सुवर्णकाराद्यन्यतमस्तुलां धारयति, तमपि शपथैन नियमयेत् । यथाह नारदः-" समयैः परिगृह्याथ पुनरारोपयेन्नरम् " इति ॥ ८॥ 'ब्रह्मनां ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणाम्। तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा ॥९॥ धर्मपर्यायवचनैर्धट इत्यभिधीयसे । त्वमेव धट जानीपे न विदुर्यानि मानुपाः ॥ १० ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपस्तोल्यते त्वयि । तदेनं संशयादम्माद्धर्मतनातुमर्हसि ॥ ११ ॥ Afri.-, मोक ·" २२६ विष्णुस्मृतिः शपथमाह । ब्रह्मनां ब्रह्महन्तृणां कूटसाक्षिणां मिथ्यासाक्षिणां च ये लोकाः, ते तुलाधारस्यापि पनि, यद्यमी मृपा कपटेन तुलां धारयति । तुलाधारणस्य प्रवृत्तिनिमितस्य धटसुवर्णकारयोस्तुल्यरूपतया उहेनेर मन्त्रयोगो द्वयोरप्यभिमन्त्रणे । 'तुलां सिदतो मृपा' इति पाठे तु तुलापरीक्षार्थ ये नियुक्ताः स्वर्णकारादयः, ये च शुद्धयशुद्धिपरीक्षा नियुक्ता ब्राह्मणाः, तेभ्योऽप्यय शपयो देय इति सिध्यति ॥९॥ अनन्तरं प्राड्डियाने घटमामन्त्रयेत् , "धटमामन्नयेचैव विधिनानेन शास्त्रवित् " इति पितामह- नरणान् । धटामिनन्त्रगमन्त्रमाह । धटगब्दो धर्मपर्यायः; नेनाभिधीयमानत्वात् । धर्ममूर्तितया मानुषः दक्षियानि अप्रत्यक्षतया धर्माधर्मादीनि प्रत्यक्षनया वं जानीपे। ततः व्यवहारे लौक्केि प्रमादे अभिशतः सदियोऽय मानुगः त्वयि तान्यते । तदेन मानुपात सगयात्' धर्मतः धर्मपुरस्कारेण त्रातुं पालयितुमर्हसीति । पितामहस्नु मन्त्रान्तरमप्याह- व घट जमणा सृष्टः परीक्षार्थ दुरात्मनाम् । धाराद्धर्ममूनिम्त्व टारात् कुटिल नरम् । भृतो भारयमे यन्नाद्धटम्तेनाभिधीयसे ।।" रति । नारदोऽपि-- "धर्मपर्यायगन्दन घट इत्यभिधीयमे । त्वं पमि सर्व नाना पापानि मुस्तानि च ॥" र इत्यादिः मूलपा मारकः । जनन्तरम् , "देशामुग्मनुप्याणा स त्वमतिरिच्यमे । मन्यानोऽमि गान् शुभाशुभरिभावित ॥" मदिनसधी' इत्यादि । एका न मयाणा विकन्या स्मृतीनां कल्यानरमायक ॥१०,१॥ तनस्यारोपपेच्छिाये भूग गया तं नरम् । तुलितो गदि यात ततः 'गुदः स धर्मतः ॥ १२॥ शिफादाक्षभन्ने भूपस्त्यारोपपेरम् । पगं निःशगंशानं 'गतो मगति निर्णयः॥ १३ ॥ तिथीपिष्म्मीदनमायापः . .

·२२७ दशमोऽध्याय अनन्तरकृत्यमाह । तत प्राड्विवाक स्वधटप्रार्थनानन्तरम् , तुशब्दात् रिमपि तुलराभिमन्तण कारयित्वानन्तर दिव्यकर्तार, यस्मिन् शिक्ये पूर्व निवेशित , तस्मिन्नेर शिक्ये पुनरप्यारोपयेत् । वर्तुस्तुला- भिमन्त्रणमन्त्रमाह याज्ञवल्लयः- त्व तुले सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्मिता । तत् सत्य वद कल्याणि सशयान्मा विमोचय ॥ यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मा त्वमधो नय । शुद्धश्चेद् गमयोध्वं मा तुरामित्यभिमन्त्रयेत् ॥" इति । तमिति पुन कर्तृपरामर्श तेनैव सनिवेशेन तदारोपणप्राप्त्यर्थ , "तेनेव सनिवेशेन पुनरारोपयेच तम्" इति स्मरणात् । तेनैव पूर्वेणेव । आरोपितस्यावस्थानकाल्परिमाण तन्निनुतार चाह पितामहः- " ज्योतिर्विद्राह्मण कश्चित् कुर्यात् कारपरीक्षणम् । विनाड्य पञ्च विज्ञेया परीक्षाकारकोविदे ॥" इति । विनाड्य पट् प्राणा । यथोक्तम्-"दशगुर्वक्षर प्राण पट् प्राणा स्याद्विनाडिका" इति । तम्मिन् काले राजनियुक्ते ब्राह्मणे तस्य शुद्धयशुद्धिनिर्णयो राज्ञे क्थनीय । यथाह पितामहः- "साक्षिणो नामणा श्रेष्ठा यथादृष्टार्थवादिन । ज्ञानिन शुचयोऽव्या नियोक्त या नृपेण तु ।। तेपा यचनतो गम्य शुद्धयशुद्धिविनिर्णय । शसन्ति साक्षिण से शुद्धयशुद्धी नृपे तदा ॥" इति । शुद्धयशुद्धिनिर्णयकारणमाह । स दिव्यकर्ता तुलितो यदि धर्मत धर्मण, न तु हरूपियादिना यान तन स धर्मत शुद्धो भवेत् । अनेन समहीयमानयो अर्थादशुद्धिरक्ता । यथाह नारदः- "तुलितो यदि वर्धत विशुद्ध सार सराय । समो वा हीयमानो या न विशुद्धो भवेजर ॥" इति । यतु पितामईन " हीयमानो न शुद्ध सादेकपा तु समोऽशुचि " इत्ये शयनतेन समन्याचित्र समन्यम्न, तत् द्रव्ययवहारदीपमहत्त्वाल्पत्वनिर्णयानुपयोगत् पुनरारोपणानिमा । याद वृहस्पति.- "घटेऽस्मियुतस्तुलितो हीनभेलानिमनुय । तत्सनम्नु पुनम्नान्यो साता विजया नरेन्॥" इति । पापानियोगे I समपाल्पदा मह पिताम:-"भार की को इति । कामासमानत्यादिना साभार प्रपोजरत्यादिना या महतल्या तर मालाम्मे नाम्पते । पति शुसिनिय यानपम् ।। १२ ।। ।

·२२८ तस्य " . . विष्णुस्मृति शिक्य तुलाप्रान्तद्वयावलम्विफलसिल्मो रज्जुसमूह , तस्य छेदे । अक्ष स्तम्भोत्तरकाष्ठम् , भङ्गे । बहुवचनात् 'क्षकर्कटकादिभङ्गेषु च नर दिव्यकर्तार पुनरारोपयेत् । तुशब्देन धर्मावाहनाद्यानन्तर्य बोधितम् । यथाह कात्यायन:- शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे तथा चापि गुणस्य च । शुद्धस्तु सशये चैत्र परीक्षेत पुनर्नरम् ॥' इति । इद तु दृष्टमारणके भङ्गादो ज्ञेयम् । अदृष्टकारणके तु पराजय एव , "क्क्षच्छेदे तुलाभङ्गे धटर्कटकयोस्तथा । रज्नुच्छेदेऽक्षभङ्गे च तथेवाशुद्धिमादिशेत् ||" दति नारदम्मरणात् । अपरास्तु मूछित शुद्धिमाप्नुयात् " इति पाठमवलम्ब्य तत्रापि जयमेवाह । चन्द्रिकाकारोऽपि अमुमेव पाठमनुमेने । व्याचख्यौ च-"दृश्यमानकारणकशिक्यच्छेदादिविषयमेतत् , देक्स्येिव शिक्यच्छेदादेरशुद्धिकारणत्वात्" इति। क्क्षम् , शिक्यतरम् । घट , तुलादिसमुदाय । कर्कटो, सङ्गिरको लोहकीलो तुलाप्रान्तावलम्बिनौ । पितामहस्तु यथोक्तघटस्थापनेच्छाया राज्ञा शारा कार्येत्याह । 'पिशारामुच्छ्रिता शुभ्रा धटशारा तु कारयेत् । यत्रस्थो नोपहन्येत श्वभिश्चण्डालवायसे ॥ तत्रेन लोक्पारादीन् सर्वदिक्षु निवेशयेत् । रिसध्य पूनयेचेतान् गन्धमाल्यानुलेपने ॥ पाटनीनसयुत्ता परिवारकरक्षिताम् । मृत्पानीयाग्निसयुक्तामशून्या कारयेन्नृप ॥" इति । उक्तार्य हेतुपचनेनोपसहरति । एव शिक्यच्छेदादो पुनरारोपणे कृते निर्णतॄणा शुद्धाशुद्धिविषय ज्ञान नि समय निश्चयरूप भवति , येन राज्ञो दण्डादिविषयो निर्णयो भवति, तेनेव च ऐहिकामुष्मिक- परसिद्धिरिति । यथाह पितामहः- एवं कारयिता राना भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् । मदनी सीर्तिमाने ति ब्रह्मरूपाय कल्पते ॥" दति ।। १३ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिरान प्रारमिष्ठयमावनसनीयोग्डपनायगात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- नानायामोन्माहित त्रीपाराणसीवामिधमारिकारिीरामपण्डितात्मनन्द- पन्डिताती विष्णुस्मृनिरिटना श्रामत्या नियन्त्या दशमाऽध्याय 13.1-ग मरागत्या ग श्री added in गजर ·एकादशोऽध्यायः अथाग्निः ॥ १॥ पोडशाङ्गुलं तावदन्तरं मण्डलसप्तकं कुर्यात् ॥ २॥ अथेकादशेऽध्याये अग्निविधिमाह । अथ धटदिव्यानन्तरम् , अग्निदिव्य निरूप्यत इत्यर्थ ॥१॥ तत्र वक्ष्यमाणगन्त यमण्डल्परिमाणमाह । “ तिर्यग्यबोदराण्यष्टादूर्वा वा नीहयस्त्रय " इत्युक्तप्रमाणो- ऽड्गुल । तत्प्रमाणपोडशाङ्गुल्मेकैक मण्डल तावदन्तर पोडशाङ्गुलान्तरालम् । एव सप्त मण्टरानि सान्त- रालानि आद्यन्त्योरवस्थाननिक्षेपमण्डलाभ्या सहितानि प्रागपवर्गाणि गोमयेन कुर्यात् । यथाह पितामहः- " अग्नविधि प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचोदितम् । कारयेन्मण्डलान्यष्टौ पुरस्तान्नवम तथा ॥ आमेय मण्डल त्वाद्य द्वितीय वारुण तथा । तृतीय वायुदेवत्य चतुर्थ यमदेवतम् ।। पञ्चम विन्द्रदेवत्य पष्ठ कौओरमुच्यते । सप्तम सोमदेवत्यमष्टम सर्वदेवतम् । पुरस्तानरम यत्तु तन्महत् पार्थिव विदु ॥" सप्तम सोमदेवत्य सावित्र त्वष्टम तथा । नवम सर्वदेवत्यमिति दिव्यविदो विदु ॥ गोमयेन कृतानि स्युरद्भि पर्युक्षितानि च । द्वात्रिशदगुतान्याहुण्डान्मण्डलान्तरम् ॥ अष्टाभिर्मण्डलेरेवमगुराना शतद्वयम् । पट्पञ्चामत्समधिक भूमेस्नु परिकल्पना । कर्नु समपद कार्य मण्डल तु प्रमागत ||" इति । पूर्व पोडगाइगुलत्व पदम्योक्त्या यत् पुन कर्तृन्दमन मुच्यते, नन् पदम्य न्यूनाधिकभारेन पोद्धमाद्गुलत्यासंभवात् पशन्तरमभिमन्येत्यपयेयम् । यमाहा नारदः-मण्डलम्य मनाप तु ज्यान यद्वा- ·२३० विष्णुस्मृतिः तत्पदसमितम् ॥ इति । "मण्डले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः" इति । यथा-"प्रेतु होतुश्चमसः" इत्यादिहोतृचमसादिसमास्यया तत्र तत्र चमसे होत्रादीनां भक्षणप्राप्तिः, तथात्रापि आग्नेयादिसमाख्यया अग्न्यादीनां तत्र तत्र मण्डले पूनासिद्धिः । तथा, " मण्टलेभ्यो दक्षिणतः कृत्वाग्निस्थापनं द्विजः । शान्त्यर्थं जुहुयादग्नौ घृतमष्टोत्तरं शतम् ॥ अग्नये पावकायेति स्वाहान्तं प्रणवादिकम् । अश्रिहीनं समं तस्मिन्नष्टाङ्गुलमयोमयम् । पिण्डं तु तापयेदग्नौ पञ्चाशत्पलकं समम् ॥" द्विजः प्राड्विवाकः । समं सुलक्षणम् । समं समतया तापयेत् । "जात्यैव लोहकारो यः कुशलश्याग्निकर्मणि । दृष्टप्रयोगश्चान्यत्र तेनायोऽग्नौ तु तापयेत् ।। तापिते तु ततः पश्चादग्निमावाहयेच्छुचिः । तत्र पूजां हुताशस्य कारयेन्मनुजाधिपः ।। रक्तचन्दनधूपाभ्यां रक्तपुप्पैस्तथैव च । आवाहनं तु देवानां कृत्वा पूर्वविधानवत् ॥" इति । पूर्वविधानवत् तुलादिव्योक्तविधिना धर्मावाहनादि शिरःपत्रारोपणान्तं कृत्वेत्यर्थः । एतदनन्तरं व्रीहिमर्दनं करक्षताककरणं च कर्तव्यम् । तच्च वक्ष्यति—'करौ' इत्यादिना ॥२ ।। ततः प्राङ्मुखस्य प्रसारितभुजद्वयस्य सप्ताश्वत्थपनाणि' करयोर्दद्यात् ।। ३ ॥ तानि च करद्वयसहितानि सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ ४ ॥ ततस्तत्राग्निवर्ण लोहपिण्ड पञ्चाशत्पलिकं समं न्यसेत् ततः यक्ष्यमाणनीहिमर्दनहस्ताकरणानन्तरं पश्चिमे मण्डले सितस्य प्रामुखस्य दिव्याः प्रसारितभुजद्वयम्याजलीलयोहतगीः सप्ताश्चन्यपत्राणि सप्तापत्राणि या दद्यात् ॥ ३ ॥ पिन पानिज अश्वमनिय अपघायली- ·एकादशोऽध्यायः २३१ ततः किमित्यत आह । तान्यश्वत्थपत्राण्यर्कपत्राणि वा द्वाभ्यां कराभ्यामञ्जलीकृताभ्यां सह श्वेतसूत्रेण सप्तवारं वेष्टयेत् । चकारात् तदुपरि सप्त शमीपत्राणि अक्षतान् सप्त दूर्वापत्राणि दध्यक्तानक्षतान् पुष्पाणि च दद्यात् । यथाहतुः नारदपितामहौ- " पश्चिमे. मण्डले तिष्ठेत् प्राड्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः । लक्षयेत् तस्य चिह्नानि हस्तयोरुभयोरपि ॥ प्राकृतानि च गूढानि सत्रणान्यत्रणानि च । तिलवणकिणस्थाने कालकेऽलक्तवारिणा ॥ कृत्वैवमभियुक्तस्य प्रथमं हस्तलक्षणम् । पत्रैरञ्जलिमापूर्य आश्वत्थैः सप्तभिः समैः ॥ तभावेऽपत्रै| सभैः श्लक्ष्णैः प्रपूरयेत् । वेष्टयीत सितैर्हस्तौ सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः । तेपु पिप्पलपत्रेषु शमीपत्राण्यथाक्षतान् । दूर्वायाः सप्त पत्राणि दध्यक्तांश्चाक्षतांस्तथा । हस्तयोर्निक्षिपेत् तस्य कुसुमानि तथैव च ॥" इति ॥४॥ तदनन्तरकृत्यमाह । ततः प्राड्विवाकीयाज्यहोमान्तेऽग्नौ तृतीयतापेन ताप्यमानस्यायःपिण्डस्य 'त्वमने' इत्यादिक्क्ष्यमाणमन्त्रैणामन्त्रणानन्तरं सदंशेन पुनरानीतस्यायःपिण्टस्य स्फुरतः सस्फुलिङ्गस्य 'लममे सर्वभूतानाम् । इति मन्त्रेण काप्यभिमन्त्रणे कृते पत्रान्तहिते अञ्जलावमिवर्ण रूपस्पर्शाभ्या- ममिसमं लोहपिण्डमष्टाङ्गुलायामं पञ्चाशत्पलपरिमितं सममश्रिरहितं न्यसेत् । यथाहतुः नारदपितामही " अग्निवर्णमयःपिण्डं सस्फुलिङ्गं सुरनितम् । तापे तृतीये संतप्तं ब्रूयात् सत्यपुरस्कृतम् ॥" वारद्वयममौ संतापितस्य जले निर्वापितस्य च पुनः सतापः तृतीयस्तापः । "लमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु यसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मादिनाम् ।। जठरस्थो हि भूतानां ततो वेसि शुभाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पारफ उच्यसे ।। पापेषु दर्शयात्मानमर्चिमान् भव पावक । अथवा शुद्धभावेषु शीतो भव हुनाशन ।

·२३२ विष्णुस्मृति ततस्त समुपादाय राजा धर्मपरायण । सदशेन नियुक्तो वा कर्ता समभिमन्त्रयेत् ॥ स्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक । हव्य वहसि देवाना हुत शान्ति प्रयच्छसि ।। प्रच्छन्नानि मनुष्याणा पापानि सुकृतानि च । त्व देव तानि जानासि न विदुर्यानि मानवा ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽह वहे तिष्ठामि सशये । तस्मान्मा सशयारूढ धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।।" यद्वा, " त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्य वचो मम ॥ तस्येत्युक्तमतो रोह पञ्चाशत्पलिक समम् । अग्निवर्ण न्यसेत् पिण्ड हस्तयोरुभयोरपि ।।" इति ॥५॥ तमादाय नातिटुतं नातिविलम्बितं मण्डलेपु 'पादन्यास कुर्वन् व्रजेत् ॥ ६॥ ततः सप्तमं मण्डलमतीत्य भूमौ लोहपिण्डं - जधात् ॥ ७॥ तत पिमित्यत आह । तमय पिण्डमञ्जलिनादाय नातिद्रुतविलम्बित मध्यमया गत्या मण्डलेप्वेव पादन्यास उर्वन् गच्छेत् ॥ ६॥ तत विमित्यत आह । तत अरस्थानमण्डलात् यत् सप्तम मण्डल तदतीत्य अष्टम मण्डल प्राप्येति यारत् । भूमावपरिमिताड्गुले नरमे मण्डले तृणपूर्ण त लोहपिण्ड जह्यात् । यथाहतु योगिपितामहौ- स तमादाय सप्तव मण्डरानि शनैनेत् । न मण्डलमतिमामेनान्तरा स्थापयेत् पदम् ॥ नएम मण्डल गया नामे निक्षिपेद् बुध । नृण मुखमु सपूण महत्यमिपरीक्षणे ॥" इति ॥ ७॥ - पिलम-1, ·एकादशोऽध्यायः २३३ 'यो हस्तयो कचिद्दग्धस्तमशुद्धं विनिर्दिशेत् । न दग्धः सर्वथा यस्तु स विशुद्धो भवेन्नरः ॥ ८॥ भयाद्वा पातयेद्यस्तु दग्धो वा न विभाव्यते । पुनस्तं हारयेल्लोहं समयस्याविशोधनात् ॥९॥ शुद्धयशुद्धिनिर्णयोपायमाह । यो दिव्यकर्ता हस्तयोः कचित् पूर्वकृतेषु चिह्नेषु ततोऽन्यत्र वा दग्धः विस्फोटरक्तमण्डलादिमान् भवति, तमशुद्धं विनिर्दिशेत् । यः पुनः सर्वथा न दग्धः विस्फोटादिमान् न भवति, स नरो विशुद्धो भवेत् । यथाह नारदः- " तस्यैवं मुक्तपिण्डस्य कुर्यात् करपरीक्षणम् । पूर्वदृष्टेषु चिद्वेषु ततोऽन्यत्रापि लक्षयेत् ।। मण्डलं रक्तसकाशं यद्यन्यद्वामिसभवम् । सोऽविशुद्धस्तु विज्ञेयोऽसत्यधर्मव्यवस्थितः ॥ यदा तु न विभाव्येते दग्धाविति करौ तदा। मोच्यः शुद्धस्तु सत्कृत्य दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥" इति । शुद्धिकालमाह पितामहः-- " निर्विशङ्कन व्रीहीणां हस्ताभ्यां मर्दने कृते । निर्विकारो दिनस्यान्ते शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥" इति। " मुक्त्वानिं मृदितत्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् ॥ इति, तत् “प्रहृत्य परिधीन् हारियोजनं जुहोति" इतिवत् आनन्तर्याभावेऽपि क्त्वानिर्देशादुपपन्नम् ॥ ८ ॥ दग्धादग्धसदेहादौ तु कथमित्यत आह । यः पुनः तप्तायःपिण्डदर्शनजात् भयात् अयःपिण्डमष्टम- मण्डलाभ्यन्तरे पातयेत् , यश्च व्रीहिमर्दने कृतेऽपि दग्धादग्धत्वेन न निश्चीयते, किंतु सदिह्यते, तं नेहमयःपिण्डमुक्तरीत्या पुनरपि हारयेत् । कुतः समयस्य कृतस्य दिव्यस्य, बहुलानुशासनात् कृतेन दिव्येन अविशोधनात् विशुद्धयनिश्चयादित्यर्थः । यथाह नारदः- यस्त्वन्तरा पातयति दग्धश्च न विभाव्यते । पुनस्तं हारयेदमिं स्थितिरेपा दृढीकृता ।।" पारन यदि स स्यात्-3. 30 ·" २३४ विष्णुस्मृतिः इति । दाहसदेहोऽपि करयोरेव । अन्यत्र तन्निश्चयेऽपि नाशुद्धिः। किंतु सदेह इव पुनर्हरणमेव । यथाह कात्यायन: प्रस्सलन्नभियुक्तश्चद्धस्तादन्यत्र दह्यते । अदग्य त विदुर्दैवास्तत्र भूयोऽपि दापयेत् ॥" इति ॥ ९॥ करौ 'विमृदितत्रीहेस्तस्यादावेव लक्षयेत् । अभिमन्त्र्यास्य करयोर्लोहपिण्डं ततो न्यसेत् ॥ १०॥ स्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । त्वमेवाग्ने विजानीपे न विदुर्यानि मानवाः ॥ ११ ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥१२॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ एकादशोऽध्यायः 'तत पामुन्यन्य ' इत्यत्र तन शब्दोक्तानन्तर्यपूर्वविधिमाह । विमृदिताः बीहयो येनासौ विमृदित. चीहिः ; तम्य करी आदावेर पिप्पलपरन्यामात् पागेव रणनिणतिलकादिस्थानेषु अलक्तरसादिना रक्षयेत् अश्येत् । अग्नि गारणात प्राक्तनान्यतानीति ज्ञापयितुमादाववेत्युक्तम् । विमृदितनीही इति पाठे तु स्पष्टमेव । यथाह योगीश्वर:- "री रिमृदिनी हेललायित्वा ततो न्यमेत् । मप्ताश्चत्यम्य पाणि तारत् सूत्रेण वेष्टयेत् ॥" इति । सन्मानमच्यापनेनावाभिवानीक्यै क्त्या आद्यन्नयो नीहिमर्दनम्य प्राप्त्यर्थम् ; " मुक्त्वानि गदित- व हिदाय गुद्धिमाप्नुयात् " इति स्मरणान् । मृदिनीदेरिति मामान्याभिगनेऽपि सप्तगरमिति क्षेयम् "सन् प्रगृप यान मन पाराम्नु मर्दया " इति नारदमरणान् । तनम्नागिपणम्' इत्य तन शब्दोना- ननर्यविधिमा । नन निम्म्यागेरिनरअन्य दम्मथेष्टनायनतर तृतीये नापे तप्यमानमय पिण्ड यक्ष्यमांग- में प्रायिका गाभिमन्य मो' दयादिम कतार नानिमन्व्याप फरयादरियो । पुन निगामायारामर्श परिमाणान्तरमाप्त्यर्थम् । यथाहनु श लिगिनी-" अथ ममामा- । 21.7- vidiin Hin-1, ट.

·२३५ । एकादशोऽध्यायः न्तरितं पोडशपलममिवर्ण लोहपिण्डमञ्जलिनादाय सप्तपदं गच्छेत् ” इति । परिमाणयोर्व्यवस्था च तुला- वलनारतम्येन कार्या। पुनासोपन्यासः पूर्वोक्तराजप्राड्विवाकरूपकर्तृविकल्पप्राप्त्यर्थः । स्वस्थानच्यावने- नाभिमन्त्रणाभिवानं स्मृत्यन्तरोक्तहोमचतुष्टयस्यानित्यताज्ञापनाय । तेन चायःपिण्टसतापकाग्निसनिपत्योपकार- कस्य प्राविवाकहोममात्रस्यैवानुष्ठानम् ; नारादुपकारकस्य होमचतुष्टयस्य । अत एव वाक्यद्वयेऽपि क्रमबोधक- ततःशब्दोपादानमन्याव्यवधानवोधनायेति चन्द्रिकास्वारस्यम् ॥ १० ॥ प्राड्विवाकीयानिमन्त्रणमन्त्रमाह। हे अने, त्वं सर्वेषां जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिजानां भूतानां प्राणिनामुक्ताकृत्यादिपावकत्वेन अन्तमध्येजठरं चरसि । तेन यान्यतीन्द्रियत्वेन धर्मादीनि मानवाः न विदुः, तान्यपि साक्षिवत् साक्षाद् द्रष्टुत्वेन त्वमेव, भो अग्ने, विजानीपे । पुनः सबोधनं झटिति सांमुख्याय । 'देव जानीपे' इति पाठे, देव, युतिमन्नित्यर्थः । व्यवहारे ऋणादिप्रयोगे पातकाद्यभियोगे वा अभिशस्तः मिथ्यावादित्वेन पतितोऽयं मानुपः शुद्धिमात्मनः सत्यवादित्वमिच्छति । तस्मात् कारणात् एनमस्मात् सशयात् धर्मतः, न तु कुहकादिविद्याविलासात् त्रातुं योग्योऽसि । कभिमन्त्रणमन्त्रस्तु नारदयोगीश्वरोक्तयोरन्य- तरो वेदितव्यः ॥ ११, १२ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकपोत्साहितश्रीवाराणसीवासि'श्रीधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मज'श्रीनन्द- पण्डितकृतौ "विष्णुस्मृतिविकृतौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यामेकादशोऽध्यायः * श्रीविष्णु-र. 1श्री omitted in ग, ट.

·1 द्वादशोऽध्यायः अधोदकम् ॥ १॥ पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्जिते- ऽम्भसि ॥ २॥ तत्रानाभि मनस्यारागद्वेपिणः पुरुषस्यान्यस्य. जानुनी गृहीत्वाभिमन्त्रितमम्भः प्रविशेत् ।। ३ ।। अथ द्वादशेऽध्याये जलदिव्यप्रयोगमाह । अथ अग्निदिव्यानन्तरम् उदकदि यमुच्यत इत्यर्थ ॥ १ ॥ तत्रोदरस्वरूपमाह । पक कर्दम । शेवाल जलननितवितानम् । दुष्टा कर्कटादय । ग्राहा शिशुमारादय । मत्स्या पाठीनाद्या । जलौका रक्तपा । आदिशब्दात् तृणोादीना ग्रहणम् । तद्वर्जिते- ऽम्भसि प्रविशेदित्यग्रेतनेन सबन्ध । यथाह पितामहः- "स्थिरतोये निमज्नेत्तु न पाहिणि न चाल्पके । तृणशेवाररहिते जौकामत्स्यवर्जिते ॥ देवसातेषु यत् तोय तस्मिन् कुर्याद्विशोधनम् । आहाय वर्नयेनित्य शीघ्रगामु नदीपु च । आदिशेत् सरिले नित्यमूर्मिपङ्कविवर्जिते ।।" इति । आहार्य तटाकादिभ्य आनीय ताम्रकटाहादिक्षिप्तम् । शीघ्रगाम्विति विशेषणात् तनुवेगासु नदीप्वपि भरति । यथा नारद:- नदीषु तनुवेगासु सागरेषु वहेषु च । देषु देवपातेषु तडागेषु सर सु च ॥" इति । तत्रत्यहत्यमाह स ग्व- गत्वा तु तजलन्धान तटे तोरणमुच्छितम् । उति र्णिमान तु भूमिभागे समे गुचौ ॥"

·" द्वादशोऽध्यायः २३७ इति । पितामहः- शरान् संपूजयेत् तत्र वैणवं च धनुस्तथा । मङ्गलैधूपपुप्पैश्च ततः कर्म समाचरेत् ॥" इति । कर्म ; वरुणपूजादि वक्ष्यमाणम् ॥ २ ॥ ततः विमित्यत आह । तत्र ; नद्यादिजलाशये। नाभिप्रमाणोदकस्यस्य रागद्वेपरहितस्यान्यस्य कस्यचित् पुरुषस्य त्रैवर्णिकस्य यज्ञवृक्षोद्भवां धर्मस्थूणामवलम्ब्य प्राङ्मुखतयावस्थितस्य जानुनी शोध्यो हस्तद्वयेन धृत्वा वक्ष्यमाणमन्त्राभ्यां प्राविवाकेन स्वयं स्मृत्यन्तरोक्तमन्त्रेणाभिमन्त्रितमम्भः प्रविशेत् । अम्भसि निमजेदित्यर्थः । यथाहतुः नारदपितामहौ- " नाभिमात्रे जले स्थाप्यः स्तम्भवत् पुरुषो दृढम् । मुष्टिभ्यां प्राड्मुखस्तिष्ठेद्धर्मस्थूणां प्रगृह्य सः ।। यज्ञवृक्षोद्भवामृची कीटकोटरवर्जिताम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वेश्यो रागद्वेषविवर्जितः । तस्योरू प्रतिसगृह्य निमजेदभिशापवान् ।।" इति । एतच्च वरुणपूजानन्तरम् । यथाह नारदः- " गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः । वरुणाय प्रकुर्वीत पूजामादौ समाहितः । ततस्त्वावाहयेद्देवान् सलिलं चाभिमन्त्रयेत् ।।" इति । आदिशब्दात् दधिशर्करयोहणम् । आदौ; धर्मावाहनादिभ्यः । देवान्; धर्मादीन् । शिर.पत्रा- रोपणान्तकर्मकाण्डोपलक्षणमेतत् । तदनन्तरं जलाभिमन्त्रणं प्राड्डियाकस्य । अनन्तरं कर्तुः ॥ ३॥ तत्समकालं च नातिफूरमृदुना धनुपा पुरुपोऽपरः 'शरक्षेप कुर्यात् ॥ ४॥ तं चापरः पुरुपो जवेन शरमानयेत् ॥५॥ ततः विमित्यत आह । तत्य मजनल समालं नातिरेण नातिमृदुना च धनुमा गयेनापरः स्थूणामाहादन्यः पुरुषः क्षत्रियः ततिमिगो या, नोरणमूले लिया गरागां प्रयाना नानाम् मनायमा- प्राणाम् अपतिले यायो समे भूभागे सार्धशतहस्तारि सानि लक्ष्यगदिश्य शेपनमनं उत्पांन् ॥ ४॥ रिमोटी-3..

·अपर
विष्णुस्मृति
मत निमित्यत आह । रयाणा मध्यम शर शरपातस्थानादेव, न तु सर्पणस्थानात् ,
नेप्तुरन्य पुरस जवेन पञ्चाशद्धावापुस्पातिगयितेन वेगेन तोरणस्थानस्थितपुस्पान्तरागमनसमकालमेवा-
नरेत् । यथाहतु नारदपितामहो-
नूर धनु सप्तगत म यम पट्शत म्मृतम् ।
मन्द पत्रात ज्ञेयमेष यो धनुर्विधि ॥
मयमेन च चापेन प्रक्षिपेच शरनयम् ।
हम्नाना च गते सार्धे लक्ष्य हत्वा विचक्षण ॥
न्यूनाविक नु दोष स्यात् क्षिपत सायाम्तया ।
शराश्चानायसापास्तु प्रति विशुद्धये ॥
वेणुमाग्टमयाश्चर सप्ता तु सुदृढ क्षिपेत् ।
हप्ता च क्षत्रिय प्रोक्तम्तत्तिमिणोऽपि वा ।।
अरहृदय शान्त सोपचामो नृपाजया ।
तेपा च पिताना च शराणा गालचोदनात् ।।
मन्यमन्तु गरी प्राय पुम्पेण वरीयसा ।
दारम्य पतन प्राप्य सर्पण तु विनयेत् ।।
मर्पन सान् गरो यायाद् दूराद् दुरतर यत ।
इशु न प्रा.पिहितान् मारते चातिनाति ।।
सिमे पदने च सम्याणुसमा ले ।
गृणगुन्मस्तानी पापाणसपुते ।।
सन्मारिन यषुध मम गमनमजनम् ।
करतान्त्री दामादविरास्न पानिमे ।।
गया नोरणामु सत्यम्थान जी नर ।
गिर गत दिनार गादानाय गायकम् ।।
गायन म पुरा गत ।
पपना भाग पी ग्यानाम।
नोनिती गानपन ||"
सन्म गोनन म शुद्धः परिकीर्तितः।
भनयमा जगिशुदा मामादम्यापि पर्शने ॥६॥

·२३९ द्वादशोऽध्याय त्वमम्भः सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । त्वमेवाम्भो विजानीपे न विदुर्यानि मानुपाः ॥७॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपस्त्वयि मजति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ द्वादशोऽध्यायः - तत विमित्यत आह । तन्मध्ये तोरणमूललक्ष्यस्थानस्थितयो पुस्पयो गमनागमनकालमध्ये यो जगनिर्गतो न दृश्येत, कितु निमम एवास्ते, स शुद्ध परिकीर्तितो धर्मने । अन्यथा तात्कालमध्ये यो जलात् उत्थितो दृश्यते, स अशुद्ध इत्यर्थसिद्धमेवोत्तरविवक्षयाभिहितम् । तदेवाह । नोत्थित एवाशुद्ध , किंतु एकाङ्गकर्णनासादेरपि दर्शने स्थानान्तरगमने वा अशुद्ध एव । यथाहतु नारदपितामहौ- आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले । अन्तर्जलगत सम्यक् तदा शुद्ध विनिर्दिशेत् ॥ अन्यथा ह्यविशुद्ध स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शने । स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन् पूर्व निवेशित ॥ शिरोमात्र तु दृश्येत न ! नापि नासिमा । अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्ध तमपि निर्दिशेत् ॥ निमज्ज्य प्लाते यस्तु दृष्टश्चेत् प्राणिभिर्नर । पुनस्तत्र निमज्नेत स शरचिहविभारित ॥ " इति ॥६॥ पाड्विाक्स्य जानुमन्त्रणमन्त्रानाह । अत्राम्भ सबैधनम् । श्वेमार्थस्तु व्याम्यात पय । पितामहस्तु मन्त्रान्तरमाह- तोय त्व प्राणिना प्राण सृष्टराध तु निामतम् । शुद्धेश्व कारण प्रेक द्रव्याणा दहिना तथा । अतस्त्व दर्शयालान शुभागुमपर पे॥" -कशनापब मान- मानवा-1 ·। विष्णुस्मृतिः इति । शो यस्य जलानुमन्त्रणमन्त्रमाह योगीश्वरः- "सत्येन माभिरक्ष व वरणत्यभिशाप्य कम् । नाभिननोदासस्य गृहीत्वोरू जल विशेत् ॥" इति ।। ७, ८॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीपसिष्ठपशावतराश्रीकोण्डपनायकात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीक्शवनायफप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृती विष्णुस्मृतिपिरती श्रीमत्या वैजयन्त्यां द्वादशोऽध्यायः ·त्रयोदशोऽध्यायः अथ विपम् ॥१॥ विषाण्यदेयानि 'सर्वाणि ॥२॥ ऋते हिमाचलोद्भवात् 'शाात् ॥३॥ तस्य च 'यवसप्तकं घृतप्लुत- मभिशस्ताय दद्यात् ॥ ४॥ अथ त्रयोदशेऽध्याये विपविधिमाह । विषम् ; विषविधिरित्यर्थः ॥१॥ तत्र वानि विषाण्याह । सर्वाणि वारिजादीनि विपाण्यदेयानि । यथाह पितामहः- " वारिजानि च जीर्णानि कृत्रिमाणि तथैव च । भूमिजानि च सर्वाणि विषाणि परिवर्जयेत् ॥ " इति । नारदोऽपि- " भृष्टं च वारिजं चैव भूमिजं मिश्रितं तथा । कालकूटमलावू च विषं यत्नेन वर्जयेत् ॥" इति ॥ २॥ " शृङ्गिणो वत्सनाभस्य तर्हि किं विषं देयमित्यत आह । हिमगिरावपि यत् शृङ्गोद्भवं तद्विना ; “ एवमुक्त्वा विषं शाङ्गं भक्षयेद्धिमशैलजम् ॥ इति योगिस्मरणात् । तच्च शृङ्गाकृति वत्सना-सज्ञकम् ; हिमजस्य, विषस्य च ॥ इति पितामहस्मरणात् ॥ ३ ॥ तच्च कियत्, कथं च देयमित्यत आह । तस्य विपस्य यवसप्तकं सप्तयवपरिमितं भागं, चकारात् पूर्वोक्तचतुर्यवादिपरिमितं वा पिष्टीकृतं ततः त्रिंशद्गुणेन धृतेन प्लुतं योजितं दक्षिणाभिमुखाय सोपवासा- याभिशस्ताय वक्ष्यमाणमन्त्राभ्यां प्राविवाकेन का च स्मृत्यन्तरोक्तमन्त्रेणाभिमन्त्रित देवब्राह्मणसनिधौ महेश्वर सपूज्य सोपवासः प्राड्विवाको दद्यात् । यथाह नारदः- " अतः परं प्रवक्ष्यामि विपस्य विधिमुत्तमम् । यवाः सप्त प्रदातव्याः शुद्धिहेतोरसशयम् ।। शृङ्गात्--जे. घृताणतं पासतम्-ज. 1 agift omitted in 3. 31 ·२४२ विष्णुरमृतिः शृगिणो वत्सनाभस्य हिमजस्य विषस्य च । पूर्वाह्न शीतले देशे विपं दद्यात्तु देहिनाम् ॥ घृतेन योजितं लक्ष्णं पिष्टं त्रिंशद्गुणेन तु । दद्याद्धि सोपवासाय देवत्राह्मणसनियौ ।। धूपोपहारमन्त्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । ततस्त्वाबाहयेद्देवानू धर्मादीनुक्तधर्मतः ॥ हवनादि शिर.पत्रारे,पणान्तं विधाय च । द्विजाना सनिधाने च दक्षिणाभिमुसे स्थिते । उदमुग्यः प्राड्मुखो वा दद्याद्विप्रः समाहितः ॥ दति । विप्रः प्राड्विनाकः । समाहितः सोपवासः ॥ ४ ॥ विपं वेगल्लमापेतं सुखेन यदि जीर्यते । विशुद्धं तमिति ज्ञात्वा दिवसान्ते विसर्जयेत् ॥५॥ विपत्याद्विपमत्वाच ऋरं त्वं सर्वदेहिनाम् । त्वमेव विप जानीपे न चिदुर्यानि मानुपाः ॥ ६॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशधादस्माद्धर्मतन्त्रातुमर्हसि ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृती प्रयोदशोऽध्यायः शुद्धिनिर्णयमाद । नत् भशिनं सिंगिगानां सप्तानां धातोः धात्वन्तरप्राप्तिरप्पा ये एमाः रोमा- शादयः, तरपन रहिन यदि जीयते, तदा त विशुद्धमिति ज्ञात्वा दियगान्ते सध्यायां विसर्जयेत् । यथाइ पितामहः- सपनाममेदोऽदिमजार माणि पानमः । पानाधान्यानरमानसिंग रति स्मृतः ॥" दनि नामानि विपनन्य- "2 माममा जननि सितः स्मेदारी नारी नपती पदम। 161-2 ३५-Invisit fat-- ·त्रयोदशोऽध्यायः २४३ यो वेगः पञ्चमोऽसौ नयति विवशतां कष्ठभङ्गं च हिका पठो निश्वासमोही वितरति च मृति सप्तमो भक्षकस्य ॥ इति । दिनान्तावधिः स्वल्पमात्राविषयः । सप्तयवमात्रायां तु पञ्चतालशतपरिमित एव कालः । यथाह नारद:- " पञ्चतालशतं कालं निर्विकारो यदा भवेत् । तदा भवति संशुद्धस्ततः कुर्याचिकित्सितम् ॥" इति । शोध्यश्च कुहकादिभ्यो रक्षणीयः । यथाह पितामहः- " त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा पुरुपैः स्वैरधिष्ठितम् । कुहकादिभयाद्राजा धारयेदिव्यकारिणम् ॥ ओपवीमन्त्रयोगांश्च मणीनथ विपापहान् । कर्तुः शरीरसंस्थांश्च गूढोत्पन्नान् परीक्षयेत् ।। भर्जनाच्च्यावनान्मन्त्राद्भूपनान्मिश्रणात् तथा । राजा यत्नेन संरक्षेद्विपं शोध्याय कल्पितम् ॥" , इति ॥ ५॥ प्राविवाकस्यानुमन्त्रणमन्त्रावाह | भो विष त्व विषत्वात् विशेषेण सिनोति मारयतीति, विषमत्वात् स्वभावेनान्यनिरपेक्षेणैव हिमगिरिशृङ्गादिप्ररोहित्वेनातिविषमत्वाच्च सर्वेषां चतुर्विधानामपि देहिनां क्रूरं काल- खण्डादिकर्तनशीलम् । शिष्टं व्याख्यातम् । पितामहस्तु मन्त्रान्तराण्याह- त्वं विष ब्रह्मणा सृष्टं परीक्षार्थ दुरात्मनाम् । पापानां दर्शयात्मानं शुद्धानाममृत भव ।। मृत्युमूत विष त्वं हि ब्रह्मणा परिनिर्मितम् । त्रायस्वैनं नरं पापात् सत्येनास्यामृतं भव ॥" इति । शोध्यस्यानुमन्त्रणमन्त्रमाह योगीश्वर:- " त्वं विष ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्म व्यवस्थितः । त्रायस्वास्सादभीशापात् सत्येन भव मेऽमृतम् ॥" इति ॥ ६,७॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजनीवसिष्ठवंशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि'श्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डितकृती विष्णुस्मृतिविकृतौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां त्रयोदशोऽध्यायः श्री omitted in ग, ट.

·. चतुर्दशोऽध्यायः अथ कोशः ॥ १॥ उग्रान् देवान् समभ्ययं तत्लानोद- कात् प्रसृतित्रयं पिवेत् ॥ २॥ इदं मया न कृतमिति 'वदन् स्थापितदेवताभिमुखः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्दशेऽध्याये कोशविधिमाह । कोशः ; कोशविधिरित्यर्थः ॥ १ ॥ कोशोत्पत्तिप्रकारमाह । उग्रान् दुर्गादित्यादीन् सम्यक् पोडशोपचारपूवर्कम् अभ्यर्च्य तेषां स्नानोदकात् प्रतित्रयमेकस्मिन् पात्रान्तरे निधाय, अनन्तरं धर्मावाहनादिशिरःपत्रारोपणान्तविधिमनुष्ठाय 'त्वमम्भः सर्वभूतानाम् । इति जलदिव्योक्तमन्त्रेण प्राड्विवाकाभिमन्त्रितं 'सत्येन मां रक्ष स्वं वरणइति मन्त्रेण स्वयमभिमन्व्य गोमयमण्डले स्थितः सोपवास: आर्द्रवासाः सूर्याभिमुखीभूय तज्जलं पिवेत् । यथाह नारद:- अतः परं प्रवक्ष्यामि कोशस्य विधिमुत्तमम् । शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्त सर्वकालाविरोधि यत् ॥ पूर्वाहे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च । सशूकस्याव्यसनिनः कोशकार्य विधीयते ।। इच्छतः श्रद्दधानस्य देवव्राह्मणसनिधौ । भक्तो यो यस्य देवस्य पाययेत् तस्य तज्जलम् ।। समभावे तु देवानामादित्यस्स तु पाययेत् । दुर्गायाः पाययेचौरान ये च शस्त्रोपजीविनः ॥ भास्करस्य तु यत् तोयं ब्राह्मण तन्न पाययेत् । दुर्गायाः स्नापयेच्छलमादित्यस्य तु मण्डलम् ॥ इतरेषां तु देवानां स्नापयेदायुधानि तु । यथाविधि समभ्यर्च्य तज्जलं प्रतित्रयम् ॥ 1 न्याहरन् देवताभिमुख:--, ज, ल. . व्यसनिन:-स, ग.

·चतुर्दशोऽध्यायः २४५ पात्रान्तरे समादाय धर्मादीन् पूजयेत् ततः । सोपवास: प्रावियाको यथोक्तेनाभिमन्त्र्य तत् ॥ तमाहूयाभिशस्तं तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् । : आदित्याभिमुख कृत्वा पाययेत् प्रसूतित्रयम् ॥ आदित्याभिमुखम् ; पूर्वाभिमुखम् , प्राङ्मुखं कारिणं कृत्वा" इति पितामहस्मरणात् । यद्यपि आदित्याभिमुखीकरणानन्तरमेव पानं प्रतीयते, क्त्वानिर्देशात् , तथापि पानात् मागेव श्रावण द्रष्टव्यम् ; एनः सश्रावयित्वा तु पाययेत् प्रसतित्रयम्" इति नारदस्मरणात् । तत्प्रकारमप्याह स एव- " स्वेच्छया यः पिवेत् कोशं कश्चिञ्चेत् दूषितो नरः । विसवदेन्नरो लोभात् वित्री भवति दुर्मतिः ॥ आत्मनः कामकारेण कोश पीत्वा विसवदेत् । दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्तजन्मनि जायते ॥" इत्यभियुक्तं प्रति । अभियोक्तारं प्रत्यप्याह- बलात् कोश हि यो दत्त्वा हितमिच्छेत चात्मनः । सर्वनाशो भवेत् तस्य तच्च कार्य न सिध्यति ।।" इति । इदं च पराजयलिङ्गाद्रोगादेरधिक मिथ्याकोशपानफ्ल द्रष्टव्यम् ॥ २॥ कर्तुरेनःश्रवणानन्तरवक्तव्यमाह । इदमिति विवादास्पदीभूतमृणग्रहणादिमै पातक वा मया न कृतमिति वदन् स्थापितदेवताभिमुखः पिवेत् । न कृतमिति वचनव्यक्तिरभावसाधने । भावसाधने तु कृतमित्येव ॥३॥ यस्य पश्येद् द्विसप्ताहात् त्रिसप्ताहादथापि वा। रोगोऽग्निर्जातिमरणं राजातङ्कमथापि वा ॥४॥ तमशुद्धं विजानीयात् तथा शुद्ध विपर्यये । दिव्ये च शुद्धं पुरुपं सत्कुर्याद्धार्मिको नृपः ॥५॥ इति 'विष्णुस्मृतौ चतुर्दशोऽध्यायः 1 वैष्णवे-क, झ, वैष्णवे धर्मशास्त्रे कोरप्रकरणं चतुर्दशा-ज, ठ.

·- २४६ विष्णुस्मृतिः शुद्धपशुद्धिविभावनोपायमाह । यस्य कर्तुः कोशपानदिनादारभ्य द्विसप्ताहात् चतुर्दशाहं यावत् , त्रिसप्ताहात् एकविंगतिदिनं यावत् ; अथापि वेत्यनास्थया त्रिरात्रसप्तरात्रयोरपि ग्रहणम् ; रोगः क्षयातिसारादिः । अग्निः गृहक्षेत्रम्खलादिदाहः । बहुलानुशासनात् द्वितीयार्थे प्रथमा । ज्ञातीनां पुत्रदारादीनां मरणम् । राजातकं राजभयं वा पश्येत् , तमशुद्ध विजानीयात् । तथा विपर्यये पूर्वोत्तानिमिचाभावे शुद्धं विजानीयात् । यथाह पितामहः- त्रिरात्रात् सप्तरात्राद्वा द्विसप्ताहादथापि वा। वैकृतं यस्य दृश्येत पापकृत् स तु मानवः ॥" इति । कात्यायनोऽपि- अथ दैवविसवादस्त्रिमप्ताहातु दापयेत् । अभियुक्तं तु यलेन तमथं दण्टमेव च ॥" इति । देवक्सिवादः रोगजातिमरणादिः । ओयं चतुर्णामप्यवधिपक्षाणां व्यवस्था । यदुक्तम्- "त्रिशते तण्टुला देयाः कोराश्चैव तदर्धके " इत्यनेन सार्धशतकापपिणविवादे कोश इति, तत्र त्रिरात्रम् । योक्तम्-- 'सुवर्णानि कोगो देयः गद्गस्य, द्विगुणेऽथे वैश्यस्य, त्रिगुणे राजन्यस्य ' इति, तर सप्तरात्रम् । योक्तम्-“विशदशविनाशे तु कोमपान विधीयते” इति दशसुवर्णविवादे विंशतिसुवर्णविवादे च रोग इति, तत्र क्रमात् चदुर्दविशतिदिनानीति । रोगाश्च व्यान्यानाः कात्यायनेन- 'मरातिलारविम्फोटा मूलास्थिपरिपीटनम् । नेत्ररम्गलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते । भुनमाश्च व्याधयों देविका नृणाम् ॥" इति । कातिपदार्थमाह बृहस्पतिः- • "गोध्यम्य जननी तातः पुत्रो प्राता सहोदरः । मायां पुरानी धयां जातयः परिकीर्तिताः ॥" इति । जननामदयान मपनम.नुदामः, मोटरमणान् असहोदरम्य, पुत्रानीमहणान् अपुरत्या', मध्यप्रदमा गान्या इति । पुणे मुम्यो पाथ, मामान्यभाषणान् । पितामहोऽपि- ' नय नगरम्य जनम्य यदि तदनन् । रोमतिमरण मंत्र नम्प विगाना " FAIR न; fer गर्माय पुवादगी । “निमग्नन्" इत्यादि यदना योगानुपा देगी मार्ग पETARIArमितमोर नदेगनमग्नादि।

·चतुर्दशोऽध्यायः " रोगोऽमिज्ञांतिमरणमर्थभ्रंशो धनक्षयः । प्रत्यात्मिकं भवेद्यस्य तस्य विद्यात् पराजयम् ।। अर्थः कार्य विवाहादि । अवध्यनन्तरं तु न दोपः । "ऊर्ध्व यस्य द्विसप्ताहाद्वैकृत तु महद्भवेत् । नाभियोज्यः स विदुपा कृतकाल यतिकमात् ॥" इति । अवधिमात्रोपलक्षणमेतत् ; “कृतकालन्यतिक्रमात् " इत्युपसहारात् । दूर्वादिस्पर्श त्यहोरात्रमेवावधिः; "न चार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः” इति मनुस्मरणात् । नन्वत्राशुद्धिरेव वक्तव्या दण्डाभिधानाय ; न शुद्धिः, प्रयोजनाभावादित्यत आह । कोशप्रक्रमेऽपि दिव्यपदोपादान धटादिसर्वदिव्य- प्राप्त्यर्थम् । तेन सर्वेष्वपि दिव्येषु शुद्ध पुरुष नृपो वस्त्रालकारादिभि सकुर्यात् ; यतोऽसौ धार्मिकः, धर्मनिर्णयकारीति । शुद्धस्य सत्कारविधानात् अशुद्धस्य दण्डो गम्यते । तदाह कात्यायन:- " शताधं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग्भवेत् । विपे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डले ॥ तप्तमापकदिव्ये च क्रमाद्दण्डं प्रकल्पयेत् । चैव तथा पञ्च शतानि च । चतुस्त्रियेकमेव च हीन हीनेपु कल्पयेत् ॥" सहस्रं पट्शत इति ॥ ४, ५॥ इति कोशविधिः - अथ तण्डुलविधिः एव पञ्चापि महादिव्यानि भगवता स्वयमेवोक्तानि । स्मृत्यन्तरोक्तान्यपि अल्पाभियोगविपयाणि अत्राभिधीयन्ते । तत्र पितामहः- तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधि भक्षणवर्जन । चौये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः ।।" चौथै धनविवादोपलक्षणम् ; अपह्नवोपक्रमेण " तदर्धार्धे तु तण्डुलाः” इति स्मरणात् । 'तण्डुलान् कारयेच्छुक्लान् शालेर्नान्यस्य कस्यचित् । मृन्मये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतः शुचिः ।। स्नानोदकेन समिश्रान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् । आवाहनादिपूर्व तु कृत्वा रात्रौ विधानतः ॥ ..

·विष्णुरमृति
अथ पालविधि
तत्र बृहस्पतिः-
आयस द्वादशपल्घटित्त फालमुच्यते ।
अष्टाङ्गुल भवेद्दीधैं चतुरड्गुलविस्तृतम् ॥
अग्निवर्ण ततश्चौरो जिया लेहयेत् सकृत् ।
मुख मृदा समालिप्य प्राड्विवाक्प्रचोदित ।
अदग्धश्वेच्छुद्धिमियादन्यथा तु स हीयते ॥"
इति । अत्रापि धर्मावाहनादि पत्रारोपणान्त प्रार्थनामन्त्रश्चाग्निदियोक्तमेव ज्ञेयम् ।
इति फालविधि
अथ धर्माधर्मविधि
तत्र पितामहः-
" अधुना सप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
हन्तॄणा याचमानाना प्रायश्चिताथना नृणाम् ॥"
हन्तृणामित्यादिना साहसार्यपातमाभियोगा अभिदार्शता ।
रानत कारयेद्धर्ममधर्म सीसकायसम् ।
लिखे भूते पटे वापि धर्माधर्मी सितासिती ॥
अभ्युक्ष्य पञ्चगयेन 'गन्धमाल्ये समर्चयेत् ।
जीवदानादिभिर्मन्त्रर्गायन्यायश्च सामभि ।।
आमन्य पूनयेट गन्धे उमुमश्च सितासिते ।
एव विधायोपरिप्य पिण्टयोम्ती निधापयेत् ।।
गोमयेन मृदा वापि पिण्डी कार्या समो तत ।
मृदाण्डरऽनुपहते साप्यो चानुपर सनी ।
उपनिम शुची देशे देवनामणसनियी ।
जापादयेत् तता देवान् लेपाराश्च पूर्ववत् ।।
धर्मानपूयं तु प्रति आपत्रक रिपेत् ।
यदि पापरिमुनोद धर्मम्तायात मे रे ॥"
"

·चतुर्दशोऽध्यायः अनेन शोध्य एवाभिमन्त्रयीत । " अभियुक्तस्तयोश्चैर प्रगृहीताविलम्बित. । धमें गृहीते शुद्धः स्यादधर्मे तु स हीयते । एर समासतः प्रोक्त धर्माधर्मपरीक्षणम् ॥" इति। इति धर्माधर्मविधि इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकमोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डितकृतौ विष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्या वैजयन्त्यां चतुर्दशोऽध्यायः ·पञ्चदशोऽध्यायः " अथ द्वादश पुत्रा भवन्ति ॥१॥ स्वक्षेत्रे संस्कृताया- मुत्पादितः 'स्वयमौरसः प्रथमः ॥२॥ एवमुक्तवक्ष्यमाणव्यवहारपदापेक्षिते मानुपदैविके प्रमाणे निर्णाय, साप्रत पञ्चमपष्ठयोरक्तावशिष्ट- मष्टादश दायभागपद व्याचिख्यासु पञ्चदशेऽध्याये मुख्यगौणपुत्रान् विभज्य प्रतिजानीते । विभाजको- पाधिसख्यया पुत्राणा द्वादशत्वम् । यत्तु बृहस्पतिना " पुत्रास्त्रयोदश प्रोक्ता मनुना येन पूर्वश दति त्रयोदशत्वम् , देवलेन च "पुत्राख्या दश पञ्च च" इति पञ्चदशत्वमुक्त, तदवान्तरीयभेदमादाय, नात्यन्तभेदेनेति न विरोव , तेपामप्यत्रैवान्तर्भावात् ॥ १॥ तत्र मुख्य लक्षयति । उत्पादितत्वमौरसत्वम् । दत्तकीतादिपतिपसगवारणाय स्वयमिति विशेषणम् , 'अहमस्योत्पादयिता' इति स्वात्मानुसधानवतेत्यर्थ , "अह गर्भमदधाम् ।। इति “एव ते गर्भ दधाम्यसौ" इति च मन्त्रयोगात् ', अन्यथा प्रमत्तोत्पन्ने अविज्ञातोत्पन्न चातिप्रसङ्गात् । तस्य च कानीनेऽतिप्रसङ्गनिवृत्त्ये सस्कृनायामिति । तस्यापि कुण्डगोलक्योरतिप्रसङ्गनिवृत्त्ये स्वयमिति सस्कृताया अपि विशेषणम् । तदपि अक्षतयोनिपौनर्भवेऽतिप्रसक्तम् , तस्या अपि स्वय सस्कृतत्वात् । तद्वारणाय स्वमात्रसस्कृतेति वक्तव्यम् । एतेन द्रौपदीपुढेष्वपि उक्तौरसत्व सिद्धम् । न च वक्ष्यमाणेन स्वक्षेत्रपदेनैव तद्वारणम् , पुनर्स्था परक्षेत्रत्वादिति वाच्यम्, तस्या अपि स्वय सस्कृतत्वेन स्वक्षेत्रत्वात् , अन्यथा तगर्तु पारदार्यप्रायश्चित्तप्रसङ्गात् । तस्यापि देवरसस्कृतभ्रातृक्षेत्रोत्पन्ने देवरोरसत्वचारणाय स्वक्षेत्र इति, तस्या भाने वाम्दानेन भ्रातृक्षेत्रत्वात् , अन्यथा तस्यामुत्पन्नस्य भ्रातृक्षेत्रतत्वानुपपत्ते । सर्वस्य चास्य पुत्रिका पुरेऽतिप्रसक्तिवारणाय पुम्त्वनिर्देश । न च 'स्वक्षेत्रे स्वयमुत्पादित । इत्येतावतैवार्थसिद्धि , मसस्कृताया स्वयमुत्पादितेऽतिप्रसन्नात् । स चेद या उदरपूर्वकमेक्स्मे दत्ता, तस्मिन् सस्कारात प्रागेर मृते तत नाच्छिद्यान्यस्मै दत्ता, तेन च संस्कृता, तदुत्पन्ने पौन वेऽतिप्रसक्तम्, सोने स्वमानसस्ते स्वयमुत्पादितत्वात् । तद्वारणाय स्वमानक्षेत्र इति वक्तव्यम्, तस्या पूर्व प्रतिग्रहीतु वाम्दताया- 1 रचे धग्रेस, २ उत्पादितत्यामास-ग 1 स्वयं omitted in जाट प्रयोगात्रा, ग, ·पञ्चदशोऽध्यायः २५३ प्रतिग्रहेग, पश्चात् संस्कर्तुः संस्कारेण गान्धर्वादिविवाहेष्विव स्वत्वोत्पत्त्या उभयक्षेत्रत्वात् । पुनश्चेदं क्षतस्वसंस्कृतोत्पन्ने पौन वेऽतिप्रसक्तम् । तद्वारणाय धर्मपत्नीत्वं क्षेत्रविशेषणं कार्यम् । न चैनावतैवालम्, 'औरसो धर्मपत्नीजः" इति योगिस्सरणादिति वाच्यम् ; क्षेत्रजादावतिप्रसङ्गात् । तद्वारणाय यत् किंचित् धर्मपत्नीत्वनिर्वाहकमनन्यपूर्विकात्वादि, तत् सर्वमत्र विवक्षितम् । तत्र तत्रोपयोगात् । ततश्च स्वमात्रक्षेत्रे धर्मपत्न्यां स्वमात्रसंस्कृतायां स्वयमुत्पादित औरस इति सिद्धम् । यत्तु “ सवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरसं पुत्रं जानीयात् ॥ इति बौधायनीयं सवर्णात्व- विशेषणं, तदौरसेषु प्रकृष्टौरसप्रतिपादनाय ; नान्येषां निराकराणायेति मन्तव्यम् । न चैवं शूद्रापुत्रस्यापि औरसत्वापत्तिः । भवतु; किं वाधकमिति चेत्, पुत्रप्रतिनिधित्वेन तस्य परिगणनमेव वाधकमित्युच्यते । यथाह मनु:- .. "कानीनश्च सहोदश्च क्रीतः पौनर्मवस्तथा । स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च पडदायादवान्धवाः ॥" इति । मैवम् ; नायमूढोत्पन्नः शौद्रः प्रतिनिधीक्रियते; "अंशं शूद्रासुतो हरेत् " इत्येकांशदानविधिविरोधात् । किंतु अनूढ़ायां शुद्धायामुत्पन्न एव । अत एव तस्यानंशत्वं स एवाह-"ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्भापुत्रो न दायमाक्” इति । तस्मादूदायां शूद्रायामुत्पन्नस्यौरसत्वे न किंचिद्वाधकम् । न च-" औरसो धर्मपत्नीजः" इति योगिस्मरणं वाधकम् ; शृगाया धर्मपत्नीत्वाभावात् ; “ कृरणवर्णा वै रामा रमणायैव, न धर्माय " इति वसिष्ठस्मरणात्---इति वाच्यम् । धर्मोऽत्र श्रौतस्मार्तादिः; न गृहस्थाश्रममात्रधर्म इति व्याख्येयम् ; अन्यथा परिणयनविधिविरोधात् । ततश्च दारानुकल्पत्वेन शूगाया विधानेन गृहस्थाश्रमविहितातिथि- पूजनादिसहकारित्वेन धर्मपत्नीत्वं न विरुद्धम् । तस्मात् यथोक्तमेव साधीय इति । प्रथमः ; मुख्य इत्यर्थः " स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेत् सुतम् । समौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पिकम् ॥ इति मनुलारणात् ॥ २॥ नियुक्तायां सपिण्डेनोत्तमवर्णेन' बोत्पादितः क्षेत्रजो द्वितीयः ॥३॥ अथ गौणान् लक्षयति। वादानानन्तरमेव मृतपतिकायां क्लीवभार्यायां व्याधितभार्यायां वा पुत्रोत्पत्त्यर्थ गुरुभिर्नियुक्तायां गुर्वनुज्ञातेनैव देवरेण कनिष्ठेन ज्येष्ठेन वा भर्तुत्रा, तदभावे सपिण्डेन, तस्याप्यभावे सगोत्रेण, तस्याप्यभावे समानप्रवरेण, तस्याप्यभावे उत्तमवर्णन ब्राह्मणेन वा य उत्पादितः, स 1 उत्पादयेत्तु यम्-. नेव-उ.

·२२४ . “ विष्णुस्मृति मृतम्य हीनादेवी पतु क्षेत्रन पुत्रो भवति । स द्वितीय ; स्वक्षेत्र स्वय सस्कृतायामपि स्वयमनुत्पादात् क्यान्तरित वेन विप्रोत् द्वितीय लीवादिक्षेत्रन , “तदलमे नियुक्ताया क्षेत्रजो द्वितीय " इति वसिष्टलरणात् । वाग्दत्तोत्पन्नस्तु म्वयमसस्कृताया म्वयमनुत्पादनेन च वक्ष्याद्वयान्तरितत्वात् 'तृतीयो युक्त । अत एव याज्ञवल्क्येन तदभिप्राय एव क्षेत्रजस्य तृतीयत्वोपन्यास । अत्र मनुः- यस्त्वन्यन प्रमीतस्य क्लीनस्य व्याधितस्य वा । स्वधमेण नियुत्ताया स पुत्र क्षेत्रन स्मृत ॥" इति । प्रमीतस्य , वाग्दानानन्तर विवाहात् प्राक् , नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्त या द्विजातिभि । अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्म हन्यु सनातनम् ॥" इति विधानियोतन रिनिन्द्य, यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पति । तामनेन विधानेन निता विन्देत देवर ॥" इति मनुनैपाभियानात् । देवराभावे सपिण्डाद्या नियोज्या । यथाह गौतमः--" अपतिरपत्यलिप्सुदै- वरात् पिण्डगोत्रर्पिसनन्धेभ्यो योनिमात्राद्वा" ति । देवराभानपिपयत्व चैतेषा तेनैव स्पष्टीकृतम् " देवरवत्यामन्यातमभागम् ॥ इति वदत्ता । योनिमात्रात् ब्राह्मणजातिमात्रात् , " समावे ब्राह्मण- जातिमात्रात्' इति गड्डमरणात् । गमन च घृताभ्यक्ताया घृताभ्यक्तेन कार्यम् , सर्वाङ्गताभ्यक्ता पृतेन साङ्गमात्मानमभ्यज्य गच्छेत्" इति उशन स्मरणात् । अयमेवापुत्रेण वीजिना 'अत्रोत्पन्नमपत्यमाययोर्भविष्यति' इति सविदा जनितो वीनिनोऽपि वीजन पुत्र इत्युच्यते । यथाह मनुः-- " क्रियाभ्युपगमात् क्षत्र पीनाथं यत् प्रदीयते । तस्येह भागिनी दृष्टो वानी क्षेत्रक एव च ।।" इति । क्रिया सवित् । स चोभयो रिक्थहर पिण्डदश्च , अपुत्रेण परत्र नियोगोत्पादित सुत । उमपोरप्यसो रिक्थी पिण्डदाता च धर्मत ॥" इति योगिस्मरणात् । यत्तु-" औरसो धर्मपत्नीनम्तत्सम पुत्रिकामुत ॥ इति योगिना पुत्रिकामुतस्य द्वितीयस्थान परिगणन न, तत् पुत्रिकेव सुत पुत्रिकामुन इत्यर्थमभिप्रेत्य, तस्या स्वोत्पन्नत्वेन " नियुक्ता 1द्वितीय-,ग पाना-2 ·२५५ - " पञ्चदशोऽध्यायः परोत्पन्नक्षेत्रमात् सनिकृष्टत्वात् । यत्तु " तृतीयः पुत्रिका विज्ञायते" इति वसिष्ठेन तस्यास्तृतीयत्वमुक्त, तत् पित्रा असपिण्डासगोत्रभर्तृसापेक्षतया' सततिजनकत्वेन पलतो विप्रकर्षात् ॥ ३॥ पुत्रिकापुत्रस्तृतीयः ॥४॥ यस्त्वस्याः पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति या पित्रा दत्ता सा पुत्रिका ॥५॥ पुत्रिकाविधि विनापि प्रतिपादिता भ्रातृविहीना पुत्रिकैव ॥ ६॥ तृतीयं लक्षयति । वक्ष्यमाणविधिना परिभाषिता कन्या पुत्रिका । तस्याः पुत्रः पुत्रिकापुत्र. । स तृतीयः ; स्वक्षेत्रजत्वसोत्पादितत्वयोरभावेन क्क्ष्याद्वयान्तरितत्वात् ॥ ४ ॥ पुत्रिकां लक्षयति । 'अभ्रातृकामिमा क्न्यां तुभ्य दास्यामि । अस्या त्वत्तो यः पुत्रो भवेत् स मे भवेत् । इति वरेण सह सविदं कृत्वा या पित्रा दत्ता सा पुत्रिका । यथाह वसिष्ठः- अभ्रातृका प्रदास्यामि तुभ्य कन्यामलकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भवेदिति ॥" इति । सवित्करणं चामि प्रजापतिं चेष्ट्वा भवति । यथाह गौतमः-"पितोत्सृजेत् पुत्रिकामनपत्योऽमि प्रजापतिं चेष्वास्मदर्थमपत्यमिति सवाद्य " इति । होमश्चाज्येनेति हरदत्तः; पुत्रिकायाः प्रदाने तु स्थालीपाकेन धर्मवित् । अनि प्रजापतिं चेष्टा पुत्रदाने तथैव च ॥" इति जावालिमरणात् ॥ ५॥ प्रकारान्तरेणापि ता लक्षयति । पूर्वोक्ता या परिभाषिता पुत्रिका, तद्विधि विनापि अभिसन्धिमात्रेणैव तद्विशेषेण प्रतिपादिता दत्ता भ्रातृविहीना सौदरभ्रातृरहिता पुत्रिकैव भवति । तेन तत्पुत्रोऽपि पुत्रिकापुत्रः । यथाह गौतमः-" अभिसधिमात्रात् पुत्रिकेत्येकेपाम् " इति । 'पितृभ्रातृविहीना' इति पाठे तु पितृमरणा- नन्तरमभ्रातृपितृकाभिसधिमावेन पितामहाद्यभिसधिनापि पुत्रिकैव ; "मृते पितरि या दत्ता सा विज्ञेया तु पुत्रिका " इति ब्रह्मपुराणात् । तेन च तत्पुत्र एव तस्य रिक्थपिण्डाधिकारीति । ननु-~-पष्ठीतत्पुरुषात् कर्मधारयस्य लघुत्वात् पुत्रिकैव पुत्र इति कुतो न व्याख्यायते ? " तृतीय. पुत्रिका विज्ञायते " इति वसिष्ठ- तन्न सापेजत्वेन-छ. 2 All the ass and printed editions read FFÊTE falar', however, according to the commentary, the reading 'पुतिकाविधि विनानि प्रतिपादिता' seems to be approprnate भ्रातृहीना-ग, ज. 'पुरिक्त omutted in a 3 ·- . २५६ विष्णुस्मृति वाक्यानुग्रहात् । न च 'यस्त्वस्या पुत्र स पुत्र । इति पुत्रिकालक्षणकरणात् तदादर इति वाच्यम् , तस्य प्रकारान्तरेण पुत्रिकापुत्रप्रतिपादनार्थत्वात् , अत एव वसिष्ठेन " तृतीय पुत्रिका" इति पुत्रिकामभिधाय पुत्रिकापुत्रोऽपि पृथगभिहित “अभ्रातृका प्रदास्यामि " इत्यनेन । तस्मात् तथैव व्याख्येयमिति चेत्- मेरम् , श्रुतिस्मृतिभ्या तस्य पक्षस्य दूषितत्वात् । तत्र श्रुति . -" अभ्रातेव पुस एति प्रतीची" इति । अस्यार्थ -जभ्रातेव पुस यथा अभ्रातृका क्न्या दत्तापि सती पित्रा, उढापि भा पुन पुस प्रतीची पितृनेव पितृवशमेवाभिमुखी एति सतानर्मणे पिण्डदानार्थ, न पतिवशमिति । सा हि पितृवश पुत्रै पौत्रेश्व वर्धयति, न भर्तृवशमिति । स्मृतिरपि वसिष्ठस्य-" अभ्रातृका पुस पितॄनभ्येति प्रतीचीन गच्छति पुनत्वम् " इति । अोभयत्रापि दत्तप्रत्यावृत्तिलक्षणदोपसकीर्तनात् पुत्रिकैव पुत्र इति पक्ष एवा- सभ्य इति 'एनमुपेक्षितवान् श्रीभगवान् ॥ ६ ॥ पौन वश्चतुर्थः ॥ ७ ॥ अक्षता भूयः संस्कृता पुनर्भूः ॥ ८॥ भूयस्त्वसंस्कृतापि परपूर्वा ॥९॥ चतुर्थ लक्षयति । वक्ष्यमाणलक्षणाया पुना जात पौनर्भव । स "तुर्य , सस्कृनाया स्वमात्र क्षेत्रत्वस्वमात्रसस्कृतत्वधर्मपत्नीत्वाना त्रयाणामभावात् कक्ष्याययान्तरितत्वात् । क्षताया तु धर्मपत्नीत्वाभावेऽपि स्वमात्र क्षेत्रत्व स्वमानसस्कृतत्व चास्त्येवेति न त्रितयाभावो यद्यपि, तथापि पूनर्भूत्व- निमित्तमेवैतदुभयमपि, न भार्यात्वनिमित्तमित्यस्त्येव कक्ष्यायान्तरितत्व तदुत्पन्नस्यापि । न चैव स्वसम्मनाया मात्रपद न देयम् , पुनभ्यां भार्यात्वनिमित्पुन सस्काराभावेनातिप्रसङ्गाभावादिति वाच्यम् , सस्कारमामान्यचिवज्ञायामतिप्रसङ्गवारणार्थत्वात् , विशेषविवक्षाया तु तद्वयर्थ्यस्येष्टत्वात् । स्वेरिण्या तु सम्बाराविधानादेर न स्वसम्मृतत्वम् । तदभावाय न स्वक्षेत्रत्वम् । धर्मपत्नीत्व तु दुरापास्तमेवेति नियान्तरितस्यात् चतुधत्व तत्पुत्रस्यापि स्पष्टमेव । यत्तु यागीश्वरण अस्य षष्ठत्वमुक्त, तत् दानवादा- धनदत्यनातिनिमामिभिमत्येति न शिरोध ॥ ७ ॥ पुन लक्षणमाह । माता सम्भारमात्रदृपिता पुन सम्पृता चेत् पुन' । ननु-अनन्यपूरि- परिणयनविधानात् पुन सम्भार एयानुपपन , नियमाणोऽपि या कयमुत्पयन' सहमजिक- विवामितमानातीयममारान्नरापद्धत्यादिति चेत्-यादम्, मा दक्षनयनि स्याद् गतप्रत्यागतापि या । पनर्मोन नगी मा पुन समारमहति ॥" इति मनुना पूनमारा सम्मारानन्यानिशनात दोष ॥ ८ ॥ अक्षतायामन्य- 17-2 पुन-1, उप- M ·२५७ पञ्चदशोऽध्याय द्विविधा पुनर्भू -अक्षता क्षता चेति , अक्षता च क्षता चैव पुनर्भू सस्कृता पुन " इति योगिस्मरणात् । तत्राक्षता लक्षिता। क्षता लक्षयति । या तु सस्कारात् प्रागेव परपूर्वा परोपभुक्ता, सा यद्यपि भूयो न सलियते, क्रियमाणसस्कारस्येव प्रथमत्वात् , तथापि पुनर्भूर्भपति , पुनर्मिधुनीभवनात् । अत एव मनुना- पुनर्भूर्भवति' या पत्या वा परित्यक्ता विधवा स्वेच्छयापि वा। उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पोनर्भव उच्यते ॥ इत्यनेन सधवाविधवात्वाद्यनादृत्य पुनर्मिथुनीभवनमेव पोनर्भवत्वे निमित्तमित्युपन्यस्तम् । यद्वा पूर्वसूत्र एव क्षतोपलक्षणीया, अक्षताया द्वि सस्कारेण पुनर्भूत्वे क्षताया सकृत्सस्कारेणैव पुनर्भूत्वसिद्धे । अत्र तु स्वैरिण्या अपि पुनर्भूत्व प्रतिपाद्यते । या परपूर्वा पर पूर्व पतिमुत्सृज्यान्यमाश्रिता, सा भूय सस्काराभावेऽपि पुनर्भूर्भवति । अनेन च पुनर्भूत्वे पुन सस्कार पुनर्मिथुनीभावश्चेति द्वय निमित्त दर्शितम् । यथाह वसिष्ठः या वा क्लीन पतितमुन्मत्त वा भर्तारमुत्सृज्यान्य पति विन्दते, मृते वा सा " इति। स्वैरिण्या पुन सस्काराभाव उपपादितोऽस्माभि सविस्तर मिताक्षरटीकाया प्रमिताक्षरायामिति नेहोच्यते ॥ ९॥ कानीनः पञ्चमः ॥ १०॥ पितृगृहे असंस्कृतयैवोत्पादितः ॥ ११॥ स च पाणिग्राहस्य ॥ १२ ॥ पञ्चम लक्षयति । कन्या वक्ष्यमाणलक्षणा । तस्या यो जायते स कानीन पञ्चम ; स्वक्षेत्रत्वादि- विशेषणचतुष्टयाभावेन क्क्ष्याचतुष्टयान्तरितत्वात् ।। १० ।। कन्यालक्षणाय पुनस्तमेव लक्षयति । वाचा दचापि या वरेणासस्कृता, तस्या पितृगृहस्थितायामेव यो जायते, स कानीन । अनेनेदृशी क्न्येत्युक्त भवति । अत्रासस्कृतयेति वचनात् वान्दानानन्तर्य गम्यते । अन्यथा अप्रतयेत्येवावक्ष्यत् । तथाच वोधायन:--" असस्कृतामनतिसृष्टा यामुपगच्छेत् , तस्या यो नात स कानीनो मातामहसुत ॥ इति । अत्रासस्कृतामनतिसृष्टामिति विशेषणद्वयोपादानात् वान्दतायामसस्कृताया जातो वोदु पुत्रो भवति । अवाग्दत्ताया जातो मातामहपुत्र इति सिध्यति, " कानीन कन्यकानातो मातामहसुतो मत " इति योगिस्मरणात् ।। ११ ॥ वाग्दत्ताया पितृपत्यो सबन्धसाम्यात् क्स्यासावित्यत आह । स वाइमात्रदत्तायामसस्कृतायामुत्पन्न पुत्र पाणिग्राहस्य, यस्तस्या पाणिं ग्रहीप्यति तस्यासौ पुत्र , वाम्दानादेव पतिस्वत्वोत्पते । यथाह मनु:- "पितृवेश्मनि कन्या तु य पुत्र ननयेद्रह । त कानीन वदेन्नाम्ना वोडु कन्यासमुद्भवम् ॥" - 33 ·२५८ विष्णुस्मृति इति । कन्या , वाग्दचा असस्कृतेति ध्येयम् । अनेन वाग्दानाभावे यो जायते, स मातामहस्य पुत्र इत्युक्त भाति । तच्चोपपादितमधस्तात् । यदा तु पितृसस्कृतयेत्येव पाठ , तदा त्वयमर्थ. सुलभ एव । ननु पितृपतिसनन्धवत् वीजिसवन्धोऽपि विद्यते ; तत्क्थ तस्याप्यसौ न स्यादिति चेत्, सत्यम् ; "वीजाद्योनिर्दलीयसी" इति न्यायेन तस्य दौर्बल्यात् ॥ १२ ॥ गृहे च गूढोत्पन्नः पष्ठः ॥ १३ ॥ यस्य तल्पजस्तस्यासौ ॥ १४ ॥ सहोढः सप्तमः ॥ १५॥ 'या गर्भिणी संस्क्रियते तस्याः पुनः॥ १६ ॥ स च पाणिग्राहस्य ॥ १७ ॥ पष्ठ लक्षयति । पितृगृहानुवृत्तौ पुनर्गृहोपादान स्वगृहावगमाय । तेन चोढा सिध्यति । तस्या भर्तृगृहे क्षेत्रक्षेत्रिभ्यामग्जिायमानात् सपर्णात् , “ सजातीयेप्वय प्रोक्तस्तनयेषु मया विधि." इति योगिना पुत्रसाजात्याभिधानात् , उत्पन्न पुत्र गूढन । स च षष्ठ , स्वक्षेत्रजत्वादिसत्त्वेऽपि स्वानुत्पत्त्या विशिष्टाभावात् क्क्ष्याचतुष्टयेन अविनातोत्पन्नत्वेन पञ्चम्या च व्यवधानात् । अनेन च पूर्वत्रोत्पादकाना विज्ञातत्वसिद्धया औरसलक्षणे आत्मन उत्पादक्तानान स्वयशव्दार्थ इति सिध्यति । तदभावाचास्य षष्ठत्वम् । यथाह मनु:- " उत्पाद्यते गृहे यस्तु न विनायेत क्स्य स । स गृहे गृढमुत्पन्नस्तम्य स्याद्यस्य तल्पज ॥ इति ॥ १३ ॥ वीनिहरिणोस्तुल्यसरन्यात् क्स्यासारित्यत आह । यस्य भार्याया जात , तस्यासौ पुत्र इत्यर्थ योनिप्रापल्यात् ।। १४ ॥ सप्तम लक्षयति । य सहेव भार्यया उद्यते, स सहोढ । स च सप्तम । पूर्वोक्ताभि स्वक्षेत्रत्वादि- पञ्चाक्ष्यामि विज्ञानजत्वरूपया पष्ठ्या च व्यवधानात् ॥ १५ ॥ सहोढगन्दार्थ व्याचष्टे । या गर्भिण्येर सम्कृता, तस्या कानीनगूढताभ्या तम्य विशेप -यत् वाम्दानात् पूर्वमेव जात्रामाता वा गोत्पत्तिरिति । ननु वाग्दानात पूर्वमपि सभून कानीनो भरतीत्युक्तम् , तहि तम्मात् कोऽस्य भेद इति चेत् , सत्यम् ; तस्य सस्कारात् प्रागेर प्रमृति , अम्य तु सम्बारादनन्तरमिति महानेव भेद ॥ १६ ॥ १ स एव पुत्र सहोद | अयमेव Thus Sutri omitled in 7, .

·पञ्चदशोऽध्यायः २५९ वोढमातामहयोः तुल्यसंबन्धात् कस्यासावित्यत आह । स सहोढः यस्तस्याः गर्भिण्याः पाणिं गृह्णाति तस्य पुत्रः; मात्रा सह दानेन मातामहसबन्धनिवृत्तेः । यथाह मनु:- या गर्भिणी सस्क्रियते ज्ञाताजातापि वा सती । चोदुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ॥" इति ॥ १७॥ 'दत्तकश्चाष्टमः ।। १८॥ स च मातापितृभ्यां यस्य दत्तः ॥१९॥ एवं क्षेत्रद्वारा सनिकृष्टान् समभिधाय, इदानी वीजक्षेत्राभ्यामसनिकृष्टान् विवक्षुरष्टम लक्षयति । दत्त एव दत्तकः । स चाष्टमः; वीजक्षेत्रयोः सर्वथा परकीयत्वेन सहोढादपि विप्रकृष्टत्वात् । ननु तस्यापि वाग्दानात् प्रागेव गर्भसभवात् वीजक्षेत्रयोः परकीयत्वाविशेष एवेति चेत् ; वाढम् ; तथाप्युत्तरकालमपि दानेन तस्य क्षेत्रे स्वत्वसभवात् ; प्रकृते तु सर्वथैव तदभावात् । यद्येव क्रीतादिप्नपि समानत्वात् क्रमोऽनुपपन्न, पौर्वापर्यनियामकपत्त्यासत्तितारतम्याभावादिति चेत् ; मैवम् ; दृष्टपत्यासत्त्यभावेऽपि क्रमानुपपत्या अदृष्टप्रत्या- सत्तेरवश्याभ्युपेयत्वात् । तथाहियो दानप्रतिग्रहाभ्यां सस्कारविशेषो दत्तकस्य, नासो क्रीतस्य; यथा ब्राह्मोढायां यः, नासो आसुरोढायामिति । सोऽपि च यत्र दृष्टपत्यासत्त्यसभवः, तत्र कल्प्यते; न पूर्वेषु सप्तस्विति ॥ १८ ॥ दानं च केनेत्यत आह । स दत्तकः मातापितृभ्या यस्य दत्त , तस्य पुत्रः । पष्ठी सप्रदान बहुलानुशासनात् । “शुक्रशोणितसभवः पुरुषो मातापितृनिमित्कः, तम्य प्रदानविक्रयपरित्यागेपु मातापितरौ प्रभवतः" इति वसिष्ठस्मरणात् । भर्तुरनुनया तु मातुरपि दानाधिकारः; " न तु स्त्री पुत्र दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा, अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः” इति तस्यैव स्मरणात् । एव मात्रभावे पितुरपि ; " माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि " इति मनुस्मरणात् । आपदि ; दुर्भिक्षादौ । अनापदि तु दातुः प्रतिषेधः । यद्धा आपदि; प्रतिग्रहीतुरपुत्रत्वे; "अपुत्रेणैव कर्तव्यः पुत्रपतिनिधिः सदा" इति अविस्मरणात् । सपुत्रस्वे तु तस्यैव प्रतिपेवः । एकश्च पुत्रो न देयः; " न त्वेवेक पुत्र दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा" इति वसिष्ठस्मरणात् । तथा ज्येष्ठश्च; 'ज्येष्ठ पिता' इति शौनःशेफीयलिङ्गान् । भ्रातृपुत्र विना; तस्मिन् सर्वपुत्रत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । पुत्रप्रतिग्रहविधिमाह वसिष्ठः-" पुत्र प्रतिग्रहीप्यन् बन्धूनाइय राजनि निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हत्वा अरवान्धवमसनिकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयात्" इति । अदूरबान्धवम् ; सनिहितदेशवासिज्ञातिसमूहम् । असनिकृष्टम् ; असवन्धिनमेव । वन्धुसनिकृष्टमेवेत्यपि पाठः । तत्र भ्रातृपुत्रो मुख्यः। दूरबान्धवत्वेन च सदेहे स एव -" सदेहे चोत्पन्ने दूरेवान्धव शूद्रमिव सापयेत् । विज्ञायते छेकेन वहूंस्त्रायते” इति । दानविधिस्तु जावालिना पुत्रिकादानेन व्याख्यातः ॥ १९ ॥ ~ . 1 दत्तकस्तु-ज.

·२६० विष्णुस्मृति क्रीतश्च नवमः ॥ २० ॥ स च येन क्रीतः ॥ २१॥ स्वयमुप- गतो दशमः ॥ २२ ॥ स च यस्योपगतः ॥ २३ ॥ . स . दत्यादिविधिपर्यवसा- नयम लक्षयति । दत्तकोक्तरीत्या मातापितृभ्याम् अन्यतरेण वा ज्येष्ठमेक वर्जयित्वा आपदि विक्रीयमाणो धन दत्त्वा य क्रीत , स नयम , क्रीतत्वेन क्रीतभार्यावत् देवपितृकार्यानर्हत्वेन दत्तादपि निप्रकृष्टत्वात् ॥ २० ॥ अविभक्तपु भ्रात्रादिपु साधारणधनक्रीतत्वेन दासादिवत् साधारण्यापत्तावाह । स क्रीत येन 'ममाय पुत्रो भवतु' इति वुद्धया गृहीत , तस्येर पुत्र , न दासादिवत् साधारण । यथाह मनु:- “क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिमात् । स क्रीतक सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥" इति ॥ २१ ॥ दशम लक्षयति । यो मातापितृविहीन , ताभ्या त्यक्त 'तमाह पुत्रो भवानि । इति स्वयमेवोपगत , दशम , स्वयमुपगते कर्तृ-यापाराभागात् “अपुत्रेणेव क्र्तय पुत्रप्रतिनिधिस्तथा" नाभावेन क्रीतात् विप्रकृष्टत्वात् । न च स्वीकार एव कर्तृयापार , तस्य रागप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् । यथाह मनु:- मातापितृविहीनो यस्त्यत्तो वा स्यादकारणात् । जात्मान स्पर्शयेद्यस्मे स्वय दत्तश्च स स्मृत ॥" इति ॥ २२॥ स्वयमुपगत क्स्यासावित्यत आह । स स्वयमुपगत य कामयेत 'तबाहम्' इति, पुत्रो नान्येपाम् । तदेतत् स्पष्टमाचष्टे वसिष्ठः- " स्वयमुपगतश्चतुर्थ । तत् शुन शेफेन व्याख्यातम् । शुन शेफो वे यूपे नियुक्तो देवतास्तुष्टाव । तम्येह देवता पाश विमुमुचु । तमृवित उचु 'ममैपाय पुत्रोऽस्तु' इति । तान् ह न सपेदे । ते सपादयामासु । एप एव य कामयेत् तस्य पुत्रोऽस्त्विति । तन्य ह विश्वामित्रो होतामीत् । तम्य पुत्रत्वमियाय" इति ॥ २३ ॥ अपविद्वस्त्वेकादशः ॥ २४ ॥ पित्रा मात्रा च परित्यक्तः ॥ २५ ॥ स च येन गृहीतः ॥ २६ ॥ यत्र कचनोत्पादितश्च द्वादशः " तस्येव ॥२७॥ निमश्र-स.ट ·- पञ्चदशोऽध्यायः एकादशं लक्षयति । यस्त्यक्तो गृह्यते सोऽपविद्धः। स चैकादशः; त्यक्तस्य स्वयं ग्रहणात् दत्तात्मनोऽपि विप्रकृष्टत्वात् ॥ २४ ॥ त्यागश्च केनेत्यत आह । प्रत्येकविभक्तिचकाराभ्यामुभाभ्याम् , अन्यतराभावेऽवशिष्टेनान्यतरेणैव वा परित्यक्तोऽपविद्ध इत्यर्थः । यथाह मनु:- मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा । यं पुत्रं परिगृहीयादपविद्धः स उच्यते ॥" इति ॥ २५॥ परित्यक्तस्यास्वामिकतया कस्यासावित्यत आह । अस्वामिकस्य परिग्रहीतुरेव स्वत्वात् येन गृह्यते, तस्यैव स पुत्रो भवति ॥ २६ ॥ द्वादशं लक्षयति । उक्तविषयेभ्योऽन्यत्र यत्र कचन स्वीयायां परकीयायां वा सवर्णायामसवर्णायां वा जटायामनहायां वा क्षतायामक्षतायां वा यो निप्पादितः, स तस्यैव पुत्रः; सजातीयतानियमस्य कृत्रिमेण सह द्वादशपुत्रविषयत्वात् । स च द्वादशः; विषयविशेषनियमाभावात् अपविद्धादपि विप्रकृष्टत्वात् । यथाह मनु:- " य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गादन्यबीजजाः । यस्य ते वीजतो जातास्तस्य ते नेतरम्य तु ॥ इति । अत्र केचित्य एते क्षेत्रजादय एकादश पुत्रा औरसप्रसङ्गादुक्ताः, ते यस्य वीजतो जाताः तस्य न भवन्ति ; किंतु इतरस्य ; यस्य क्षेत्र, येन वा क्रयादि कृतं तस्यैवेत्याहुः । तन्न; अस्यार्थस्य तल्लक्षणवाक्यैरेवोक्तत्वेन पौनरुक्त्यप्रसङ्गात् । तथाहि तस्य स्याद्यस्य तल्पजः" इति, “वोढुः कन्यासमुद्भवम् । चोदुः स गर्मो भवति" इति गूढोत्पन्नकानीनसहोढलक्षणेषु तत्र तत्र श्रूयमाणत्वात् । अन्ये तु–य एते दत्रिमादयः पुत्रा उक्तास्ते यदि दात्रादीनां क्षेत्र अन्येभ्यो जाताः, तदा दात्रादिभिर्दत्ता अपि न प्रतिगृहीत्रादीनां पुत्रा भवन्ति ; किंतु बीजिन एवेत्यस्यार्थ इत्याहुः । तदपि न; स्वक्षेत्रोत्पन्नत्वेन स्वस्यत्वे सति दानक्रियादौ बाधकाभावात् । न चैकपुत्रप्रतिपेधवत् वाचनिकोऽयमर्थ इति वाच्यम् ; अदृष्टार्थत्वप्रसङ्गात्; बीजिपुत्रताभिधानेन सर्ववादिसिद्धक्षेत्रिपुत्रताया असिद्धयापत्तेश्च । अपरे तु- य एते क्षेत्रादयः पुत्राः प्रसङ्गादुक्ताः, ते वीजिन एव । क्षेत्रिणः औरसः पुत्रिका वा स्यात् । अन्यत्रीज- जत्वमेकादशानामप्युपलक्षणम् । तेन स्ववीजजावपि पौनर्भवशौद्रौ न कर्तव्यौ । अत एव वृहस्पतिः- "आज्यं विना यथा तैलं सद्भिः प्रतिनिधिः स्मृतः । तथैकादश पुत्रास्तु पुत्रिकौरसयोचिना ॥" गूढायामगूदाया वा-स, ग, 5. सर्वत्र-स, ग, छ. " . “ इति . 1 2 ·- " २६२ विष्णुस्मृति इत्याहेत्याहु । तदपि मन्दम् , अस्यार्थस्याव्यवहितपूर्ववाक्येनैवोक्तत्वेन पौनरुक्त्यात् । तच्च वाक्यम्--- क्षेत्रबादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहु क्रियाोपान्मनीषिण ॥ इति, औरसपुत्रिकातव्यश्राद्धादिक्रियालोपो मा भूदिति तत्प्रतिनिधित्वेन क्षेत्रजादीनामभिधानात् । तस्मादस्य वाक्यस्य सभ्योऽर्थों वक्त य । स यथा-क्षनजादय क्षेत्रिकादीनामेव पुत्रा इति तत्तल्लक्षणवाक्येरेव सिद्धे, औरसायभावे प्रतिनिधीकार्या इति " क्षेत्रलादीन् ॥ इत्यनेनोक्तम् । इदानी वीजिन सर्वथाप्यपुत्रत्वे न केवल ते क्षेत्रिकादीनामेव , किंतु वीजिनोऽपीत्याह-यस्येति । यस्य ते वीजतो जातास्तस्यापि । नेतरस्य तु, तुगब्दोऽवधारणे । नेतरस्येव क्षेत्रिकादेरिति , वीजिक्षेत्रिणोस्मयोरप्यपुत्रत्वे क्षेत्रजादय उभयोरपि पुत्रा भवन्तीत्यर्थ । यथाह याज्ञवलय:- अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादित सुत । उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मत ॥" इति । ननु, अयमर्थ स्त्रीपुधर्माभिधानेऽभिहित एवं क्रियाभ्युपगमात् क्षेत्र बीजार्थ यत् प्रदीयते । तस्येह भागिनौ दृष्टौ वीजी क्षेत्रिक एव च ॥" इत्यनेन । क्रियाभ्युपगमो नाम 'अत्रोत्पन्नमपत्यमावयोभविष्यति' इति परस्परसप्रतिपत्ति । बादम् । क्षेत्रजस्येव द्वयामुप्यायणताभिधानायेद वाक्य प्रवृत्तम् । तत्र च क्रियाभ्युपगमो निमित्तम् । अत्र तु तदभावेऽपि उभयोरपुत्रत्वे दत्तकादीना सर्वेषामेव द्वयामुप्यायणत्वमुच्यत इति न पोनरवस्यम् , क्रियारोपादिति हेतोईयोरपि समानत्वात् , अपुत्रेण परक्षत्रे " इत्यत्रापुत्रतामात्रस्य द्वयामुप्यायणताया हेतुनादर्शनाच । तस्मात् वीनिनोऽप्यपुत्रत्वे यत्र वचनोत्पादित पुत्रो भवतीति सिद्धम् । ननु, " औरस पुसि वीतक्षानी पुत्रिमासुत । पोनर्भश्च मानीन सहोठो मूढसमर ॥ दत्त मात्त स्वय दत्त त्रिमश्चापविद्धक । यत्र छचोत्पादितश्च पुनात्या दश पञ्च च ॥ अननै क्रमेणका पूर्वाभावे पर पर । पिण्डदाऽगहरश्चेति युक्ता गुणपशान् स्थिति ॥" इति देवरेन या रचनोत्पादितो बीतनात् पृथगेवोक्त ', तन् क्य या वचनोत्पादितो पीननत्येन व्याख्यायन इति चेत्-माम् । नियाभ्युपगमादिनि मनुवाक्यात् बीनवनाविति क्षेत्रनमाहवर्या " 1अन्यम-ह ·, इति । तथा " अश पञ्चदशोऽध्याय २६३ यथोक्तसविदोत्पादितो बीजज पृथगुक्त । सविदभावेऽपि बीजिन सर्वथाप्यपुत्रत्वे दत्तक्रीतादीनामपि वीजिपुत्रत्वाभिवानाय यत्र वचनोत्पादित साधारण्येनोच्यत इति न विरोध । न चैव द्वादशसख्याविरोध यत्र कचनोत्पन्नस्य पारशवावान्तरभेदत्वेन स्वातन् याभावादिति वाच्यम्-~द्वादशातिरिक्तस्यापि व्यभिचाराधु- त्पन्नस्य सभवात् , उपधेयसकरेऽप्युपाधेरसराच तद्भेदस्येव द्वादशवप्रयोजकत्वादित्यलम् । अथवा यत्र कचनेत्यनेनानूढा शूद्रा विवक्षिता , तस्या जातो द्वादश पुत्र इति व्याख्येयम् , उढायामुत्पन्नस्येवौरसत्वाभि- धानात् । अत एव मनु:- य ब्राह्मणस्तु शूद्राया कामादुत्पादयेत् सुतम् । स पारयन्नेन शवस्तस्मात् पारशव स्मृत ॥" 'म्वय दत्तश्च शौद्रश्च पडदायादवान्धवा " इत्यदायत्वमपि लम्येवाह , उढायामुत्पन्नस्य शूद्रासुतो हरेत् । इत्येकाशस्योक्तत्वात् ॥ २७ ॥ एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ २८ ॥ स एव दायहर ॥ २९ ॥ स चान्यान् विभूयात् ॥ ३० ॥ नन्वेपा प्रतिनिधित्वाविशेषे तुल्यकक्ष्यत्वमेवोचितम्, न तु द्वितीयादिकक्ष्यत्वमित्यत आह । एतेषा द्वादशाना मध्ये पूर्व पूर्व पूर्वपूर्वपठित श्रेयान् । श्रेयोऽदृष्टविशेप , तद्वत्त्वात् प्रशस्त । नन्वेषा पौर्वापयेणेवादृष्टविशेष प्रत्यासत्तिरित्युक्तमेव , विमर्थमिदमुच्यते 'पूर्व पूर्व श्रेयान् । इति ? सत्यम् , द्वेधा हि श्रेयस्त्वम्-~-अवयवप्रत्यासत्त्या विशुद्धजन्मना च। तत्र औरसपौत्रिकेययो निमितद्वादशक्सद्भावात् उभयथापि श्रेयस्त्वम् । क्षेत्रजादीना सहोढान्ताना पञ्चानामवयवप्रत्यासत्त्येव श्रेयस्त्वम् , दपत्योरन्यतरावयव- समन्धात् । न जन्मना , चीनक्षेत्रयोविपर्यासात् । दचकादीना जन्मनैव श्रेयस्त्वम् , नाक्यवप्रत्यासत्त्या, उत्पन्नानामेव परिग्रहात्। तयोश्यावयवप्रत्यासचेरभ्यर्हितत्वमभिमेत्य क्षत्रनादीना पूर्वमुपन्यास , तेपा पितृदाय इव बन्धुदायेऽप्यधिकारात् | यथाहतु शहलिखितौ--" औरस क्षत्रन पुत्रिकासुत पौनर्भव कानीनो गृढोत्पन्न वेति षट् पुत्रा बन्धुदायादा " इति । चारात् सहोढोऽपि, “अथ दायादवन्धूना सहोद प्रथम ॥ इति वसिष्ठस्मरणात् । दचकादीना तु तदभावात् अनभ्यर्हितत्वेन पश्चादुपन्यास । यथाह हारीत..-m दर क्रीतकोऽपविद्ध सहोद स्वयमुपागत सहसा 'दृष्टश्चैत्यगन्धुदायादा इति । सहसा दृष्ट , कृत्रिम । बन्धूनामपुत्रपितृ यादीना दायमाददतीति बन्धुदायादा , न वन्धुदायादा अगन्धुदायादा । अयमर्थ ----पन्याद्यभावे यदा भ्रातृपुत्रादीना दायसवन्ध प्राम ति, तदा ते औरमाद्या सहोदान्ता "ससेवापुत्रपितृव्यादिधनभानो भवन्ति, न दत्तकाद्या पश्चेति । ते तु करल पितुरेव धनभानो नान्येषाम् , - 1 दृष्टश्चेत्येवारन्धु-र, छ सौर स्तृिव्यादि-रा, ·" विष्णुस्मृति तेपा पड् बन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव तु" इति देवलन्मरणात् । सहोटे तु गुणागुणाभ्या व्यवस्था । एव मनुगोतमायुक्तकमन्यापि यवन्या जेया, "पिण्टदोऽशहरश्चेति युक्ता गुणपगात् स्थिति " इति तम्यव लरणान् । यस्तु गोतमीने पुत्रिकापुत्रन्य दशमयेन पाठ , स विनातीये द्विपट्चतुर्थांगाभिपानात् समानतातीयोरममाम्यात् । तेषा च औरमोत्पत्तो ज्येष्ठयमपि न, ओरमे पुनरुत्पन्ने ज्येष्ठव तेषु न विद्यते' दति देवल्लरणात् ।। २८॥ श्रेयम्वन्य प्रयोजनमाह । यो य श्रेयान् स पित्रादिढायहर , न पापीयान् । श्रेयसोऽभावे तु पापीयानपि दायहरो भवति । ययाह मनुः-"अपम श्रेयमोऽलामे पापीयान् विथमहति" इति ॥२९॥ यदा श्रेयमो दायहरत्व, तदान्येषा का गतिरित्यत आह । स पूर्व पूर्व औरसादियहर अन्यान् सत्रनादान् निभृतात्, अन्नाच्छादनेन पोपयेत् । दृद च औरमाद्यपेजवान्येषामत्यन्तनिर्गुणत्वे गन् । समगुणत्वे तु मनु:- पष्ठ तु मातम्याग प्रदद्यात् पेतृकाद्धनात् । औरमो विभनन् दाय पिच पञ्चममेव का ॥" इति । अत्यन्तममगुणत्वे तु तृतीवाशो ब्रह्मपुराणेऽभिहित " समग्रमनमोक्ता स्वादोरसोऽपि जघन्यत | त्रिभाग क्षेत्रनो मुक्तं चतुथं पुत्रिकासुत ॥" इति । पुत्रिकोरमसमनाये तु मनु:- पुत्रिका रताया तु यदि पुत्रोऽनुनायते । समन्नर विभाग स्याम्नेष्ठना नान्ति हि विया ॥ इति । और पौनर्भपादिममवाये ब्रह्मपुराणम्- कृत्रिम पञ्चभाग तु पदमाग गृढसन्न । सप्ताग चापविद्धम्नु कानानश्चाष्टमागभाक् ।। नवभाग सहोदय मतो दशमननुते । पैनर्भवम्येकदम द्वादश म्बरमागत । दशमभाग तु शैद्री मुक्त पितुर्धनात् ॥" दति । हारीत:-" विभनियमाण एगि सानानाय दद्यात्, पिंग पोनर्भपाय , एकोनविश द्वयानन्या यणाय , अष्टादश जनाय , सप्तदश पुत्रमापुत्राय , इतरानौरसाय पुत्राय द्यु " इति । एती च न्यूनाधिक भांगी औरमात् न्यूनाधिरुगुणरशान् व्यान्याप्यो। मन्यन्तगुणात्त्ये पञ्चमाऽश " "क्षेत्रनाद्या सुनाश्चान्ये ·पञ्चदशोऽध्याय २६५ पञ्चपट्सप्तभागिन " इति पार्हस्पत्यात् । अत्यन्तनिर्गुणत्वे तु भरणमा त्रमित्युक्तमेव । यदा तु विशिष्टजन्मना श्रेयस्त्व, तदा क्रमविशेष विभागविशेष चाहतु वृहस्पतिदेवलौ- एक एवोरस पिये धने स्वामी प्रकीर्तित । तत्तुल्या पुत्रिका प्रोक्ता द्वावेतावुत्तमो स्मृतौ ॥ दत्तोऽपविद्ध क्रीतश्च कृत शौद्रस्तथैव च । जातिशुद्धा धर्मशुद्धा मध्यमास्ते सुता स्मृता ॥ क्षेत्रनो गर्हित सद्भिस्तथा पोनर्भर सुत । कानीनग्ध सहोदश्च गूढोत्पन्नस्तथैव च ।। विशेपश्चापि पुत्राणामानुपूर्याद्विशिष्यते । तेपा सरर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयाशभागिन । हीनास्तमुपनवेयुर्मासाच्छादनमाजना " इति । अयमभिसधि ---आनुपूयं प्रत्यासत्तिक्रम । तस्माद्विशेषो नन्मादिशुद्धिविशिष्ट , पतितापतितोत्पन्नयो पुत्रयो पौत्रयोर्वा तुल्यायामपि प्रत्यासत्तो विशुद्धोत्पन्नस्यैव पिये पैतामहे वा धनेऽधिकारदर्शनात् । एव प्रत्यासत्तिविप्रकऽपि पुनभ्रातृपुत्रयोस्तथाविषयो प्रातृपुत्रस्यैव पितृयधनेऽधिकार समय॑ते प्रत्यासत्त्या धनाधिकारवादिभिरपि । यद्येर तर्हि मूल क्तप्वपि द्वादशपुत्रेषु तन्न्यायसभवात् आम्ता प्रत्यासत्तिर्दूरे, विशुद्धनन्मनैव धनाधिकार सिध्यतु । स्यादेव यदि पाठक्रमप्रयोतक्प्रत्यासतिमात्रणेव धनाधिकार कल्प्येत । जति तु तत्रापि 'पूर्वाभावे पर पर ' इति श्रौनक्रमविधायक वचनम् । तस्मात् मूलोक्तबार्हस्पत्ययोर्द्वयोरपि क्रमयो श्रौतत्वात् विकल्प एव साधु , न पक्षद्वय मिश्रीकृत्य विषयव्यवस्था । औरससमवाये सगुणसवर्णविषयमिदम् । निर्गुणास्तु सवर्णाश्चतुर्थाशभागिन , " उत्पन्न त्योरमे पुत्रे चतुर्थांशहरा सुता । सवर्णा असवर्णास्तु मासाच्छादनमानना !" इति कात्यायनस्मरणात् । औरसत्वेन 'पुत्रिकापि गृह्यते । एतेन " तस्मिश्चेत् पतिगृहीते औरस उत्पद्यन, चतुर्थभागभागी स्यादत्तक " रति वासिष्ठ व्याख्यातम् । द्वयामुप्यायणभागे विशेपमाह योगीश्वर:- अपुत्रेण परक्षत्रे नियोगोत्पादित सुत । उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मत !" - 1 पुनिरायपि-रा, ग, छ 34 ·२६६ विष्णुस्मृतिः इति । यदा तु परस्परसविदा द्वयामुप्यायण उत्पन्न बीजिक्षेत्रिणोरन्यतरस्यौरस उत्पद्येत, तदा स्वस्वपितृधन- हरत्वमेवोभयोः ; न तूभयांगहारित्वं द्ववामुप्यायणस्येत्याह मनु:- यद्यकरिक्थिनी सातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ । यद्यन्य पैतृकं रिक्थ स तद् गृहीत नेतरत् ॥" इति ॥ ३०॥ अनूदानां स्ववित्तानुरूपेण संस्कारं कुर्यात् ॥ ३१॥ पतित- क्लीवाचिकित्स्यरोगविकलास्त्वभागहारिणः ॥ ३२ ॥ रिक्वग्राहि- भिस्ते भर्तव्याः ॥ ३३ ॥ विभृयादित्यनेनेनरपरिसन्न्याप्राप्ती अपवादमाह । स पूर्वः पूर्व औरमादिः, अन्येपामौरसानां चानृढानामसम्कृताना स्वविचानुरूपेण सस्कारं जातकर्मादिविवाहान्त कुर्यात् । यद्यपि प्रक्रमालात् अनौरमानामेव भरणवत् सम्कारोऽपि गम्यते, तथापि कैमुतिकन्यायेनौरसेप्वप्यमौ सिध्यतीति ज्ञेयम् । तेन भरणेऽपि यावदशप्रदानमर्थमिद्धमेव । यद्यपि अनुदानामित्युपक्रमम्यासजातविरोधित्वेन बलवत्त्वात् उपमहारन्थं सस्कारपद विवाहपरमेव प्रतीयते, "वेदो वा प्रायदर्शनात् " इति न्यायात्; तथापि 'असम्झनाम्तु सस्कार्या भ्रातृभि. पूर्वसस्कृतैः" इति योगिवचनेनोपक्रमोपसहारयोरेकरूपेणेकवाक्यतयास्यापि नदर्थपरत्वमेव युक्तमिति । भानुरूपक्रमे स्ववित्तानुमारेणेति वदता, भगिनीसम्कारे विशेपो दर्शितः । स च अनृद्वाश्च दुहितर ' इति वक्ष्यते ॥ ३१ ॥ यदुक्तं 'पूर्वः पूर्वः श्रेयान् दायहरः । इति, अत्यापवादमाह । पतितो महापातकादिना । लीवो नपुसको जात्या निगरेण वा। अचिकित्म्यरोगः भगढरादिनम्नः । विफल: इन्द्रियः, अन्धवधिरस्मिन्क- कुष्ठयुन्नवाणिषट्नादि । तुगब्दात् आश्रमान्तरगतादीनां ग्रहणम् । एते भागहारिणो न भवन्ति । यथाह वसिष्ठः --"जनगाम्याश्रमान्नरगता " इति । नारदोऽपि- "पितृद्विद् पतिन पदो यश्च न्यादीपपातिकः । औरमा जपि नऽय लमेरन् क्षेत्रमा कुत. ॥" नि । मनुदेपली- म परिम्ना नाहन्ति वातरो धनम् ।" "मृते न सिरि प्रयाष्ठमुन्ननजान्याः । पतिताः पतिनापय निधी दायाममागिन ।" - " .

·पञ्चदशोऽध्यायः २६७ इति । पतितादिषु चौद्देश्यगतस्यात् लिङ्गमविवक्षितम् । तेन च पत्नीदुहितृमात्रादीनां तथात्वे निरंशत्वं सिध्यति ॥ ३२॥ । भागाभावे कथमेपां जीवनमित्यत आह । ये रिक्थग्रहणयोग्याः पुत्रादयो वक्ष्यमाणाः, तैस्ते क्लीवादयो भर्तव्याः । पतितस्य तु प्रायश्चित्ताहतायां तत् कारयित्वांशो देयः । अनर्हतायां तु परित्याग एव ; न तु भरणम् ; “ सीतव्यवहारान् प्रासाच्छादनैर्विभूयुः पतिततज्जातवर्जम् " इति बोधायनस्मरणात् । अन्येषां त्वभरणे पातित्यम् । " सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीपिणा । ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद्भवेत् ॥" इति मनुस्मरणात् । अत्यन्तं यावज्जीवम् । भेषजादिना तु क्लीवत्वादेरप्यपगमे भागप्राप्तिरस्त्येव ; अनंशत्व- निमित्तापगमात् ।। ३३ ॥ तेषां चौरसाः पुत्रा भागहारिणः ॥ ३४ ॥ न तु पतितस्य ।। ३५ ।। पतनीये कर्मणि कृते त्वनन्तरोत्पन्नाः ।। ३६ ।। क्लीवादीनामनंशत्वात् तत्पुत्राणामप्यनंशत्वप्राप्तावपवादमाह । तेषां क्लीवादीनामौरमाः पुत्रा भागं लभन्ते । चकारात् क्षेत्रजग्रहणम् ; "औरसाः क्षेत्रजास्तेषां निदोषा भागहारिणः" इति योगिस्मरणात् । तत्र क्लीवस्य क्षेत्रजः, अन्येषामौरस इति व्यवस्था जातिक्लीवे । पुत्रोत्पत्त्यनन्तरं रोगादिना कैव्योत्पत्तौ तु क्लीवस्याप्यौरससभवात् 'तेषामौरसाः' इत्यविशेषेणोपन्यासः। औरसक्षेत्रजग्रहणमितरपुत्रव्युदासार्थम् । यत्तु देवलीये " तत्सुत्राः पितृदायांशं लभेरन् दोपवर्जिताः” इति पुत्रसामान्योपादान, तत् औरसक्षेत्रजपरमेव ; उपसहारन्यायात् । पुत्रग्रहणात् पत्नीदुहित्रोर्भरणमेव, न तु भागहारित्वमिन्युक्तं भवति । यथाह योगीश्वर:- सुताशेषां प्रमतव्या यावटै भर्तृसाकृताः । अपुत्रा योषितश्चैपां भर्तव्याः साधुवृत्तयः । निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च ॥" इति ॥ ३४ ॥ तेपामित्यनेन पतितादीनां सर्वेषां प्राप्तावपवादमाह । पत्तितस्य तु औरसा अपि पानित्यावस्योत्पन्नाः पुत्रा न भागहारिणः; तेपामपि पतितत्वात् । यथाह वसिष्ठ:--" पतितोत्पन्नः पतितो भवतीत्याहुरन्यत्र स्त्रियाः" इति ॥ ३५॥ 1 तेपामवीरसा:-ज, ठ.

·.. विष्णुस्मृतिः के ते पतितोत्पन्नाः पतिता इत्यत आह । ब्रह्महत्यादिपतनीयमकरणानन्तरमेव पातित्ये ये उत्पन्ना. पुत्राः, ते पातित्योत्पन्नाः पतिताः । न तु पातित्यात् पूर्वमपनाते वा पानित्ये ये उत्पन्नाः, ते पनिता इति । तेन च पानित्यावन्धोत्पन्नाः पतिता इत्यर्थः सिद्धः । एतेन " पतितोत्पन्नः पतितः" इति वासिष्टं व्यान्यातन् । यहा, पतितम्यौरमाः पुत्रा न भागहारिणः; तर्हि के भागहारिण इत्यत आह । पतनीये कर्मणि कृते पानिन्यावस्थाया तु नौरमा भागहारिणः । न त्वनन्तरोत्पन्नाः ; अनन्तरः अन्यवहितः कनिष्टो बेष्टो वा भाना ; तदभावे पूर्वोक्त मपिण्टादिर्वा । तेन ये उत्पन्नाः क्षेत्रमा दति यावत् ; ते तदीयं भागं लभन्ते, शुद्धावन्योत्पन्नौरमाभावे । तत्सद्भावे तु पातित्यावस्थोत्पन्न: क्षेत्रजोऽपि न लभत एव ।। ३६ ॥ 'प्रतिलोमासु स्त्रीपु चोत्पन्नाश्चाभागिनः॥ ३७॥ तत्पुत्राः पैतामहेऽप्यर्थे ॥ ३८ ॥ अंशग्राहिभिस्ते भरणीयाः ॥ ३९ ॥ यदुक्त यत्र कचनोन्पादितो दायहर । दति, नन्य कचिदपवादमाह । प्रतिलोमानु वैश्यादिलीपु ग्रहादिभ्य उत्पन्ना बायोगवादयो यध्यमाणाः शहादिभ्यः पितृभ्यो भाग न लभन्ते । यत्तु “दापुत्र प्रनिन्द्रमानु" टति गौतमीयं, तत् “ गट्टानोऽप्यनपत्यन्य शUषश्चेभेन वृत्तिमूलमन्तेवामिविपिना इन्युपकान्नातिदेशान् शुश्रूपादिगुणोत्कृष्टप्रतिलोमजविषयम् । चकारात् जामोदादीनां ग्रहणम् । यथाई कात्यायन:- जक्रमोटाउनश्चैव सगोत्राद्यश्च जायते । प्रान्यायमितश्चैव न रिक्य तेषु चाहति ॥" इति । जामोदार अमपर्णा प्राया ; मार्गानन्य रिस्थभावान् । यथाह स एव-" अमोढासुतम्त्यस्यी सवर्णश्च यदा पिनुः" इति । तथा प्रति प्रेमप्रसूनाममुन्पन्नौरमोऽपि न दायभार, " प्रतियनासता या नन्या पुनर्वा न रिस्थमाक् । मामाच्छादनमयन देय नहन्मुभिर्मतम् ।। यमुनानप्याने तु मिन्य धनमनामुयात् । लपिन्य तरन प्रान टापनीया न मान्यया." दति नम्बा लग्नात् । कल यानीन् । यि गिजितम् । अपित्र्य मित्रनुमानन; iti अवर नियादलंगम् । ना बानाय पनामा : न नी दरिन्ययं । विनीयधार: नर- गनुरापार्यः । नगानुदमे। श्यने। द नामन्ति मानोरजति मनानानेर। नयनानि मायम नन बनवायदान समानवान ॥३०॥ linius turation: “ 111.1....tedini, ·पञ्चदशोऽध्याय २६९ ननु कीपादिवत् सूतादीनामनगत्वेऽपि तत्पुनाणा कीपादिपुत्रवत् अशभागित्व स्यादित्यत आह । तेपा प्रतिमासु जाताना सूतादीना ये पुत्रा, ते पितामहस्य क्षत्रियादेयोऽर्थ , तस्मिन्नप्यमागिन । तस्मात् प्रतिलोमासु जाताना पुत्राणा पोनाणा च न वर्णिधनभाक्त्वमिति सिद्धम् ॥ ३८ ॥ तर्हि क्य ते जीवेयुरित्यत आह । बहूना विभज्यार्थग्राहित्वे सर्वेषा भरणर्तृतावोधनायाराव्यपदेश । अन्यथा यो यस्य रिस्थ गृहीयात्, स विभृयादित्यर्थसिद्धमेव ॥ ३९ ॥ . यथार्थहरः स पिण्डदायी ॥ ४० ॥ एकोढानामप्येकस्याः पुत्रः सर्वासां पुत्र एव' ॥ ४१ ॥ भ्रातृणामेकजातानां च ॥ ४२ ॥ पुत्रः पितृवित्तालाभेऽपि पिण्डं दद्यात् ॥ ४३ ॥ , . रिस्थप्रसङ्गात् तुल्ययोगक्षेमस्यापि निर्णयमाह । यो यस्यार्थ रिक्थत्वेन गृलीयात् , स तस्मे पिण्ड श्राद्धमपि दद्यात् । द्वादशविधपुत्राभिप्रायमेतत् , तदुपक्रमेणैव " पिण्डदोंऽशहरश्चैषा पूर्वाभावे पर पर " इति योगिलरणात् । पुत्राभावे तु धनग्रहणेनैर श्राद्धाधिकार बोधयितु साधारण्येन व्यपदेश यो यस्याददीत स तस्मै श्राद्ध कुर्यात् पिण्ड च त्रिपुस्प दद्यात् ।। इति शङ्खस्मरणात् ।। ४० ॥ तस्य कचिदपवादमाह । एकेन पुसोढाना स्त्रीणामपुत्राणामप्येक्स्या सपत्न्या य पुत्र , स सर्यासामपि पुत्र , पुत्रकार्यकारी। अयमर्थ --मातृधन दुहितृगामीति वक्ष्यति , पित्रो श्राद्धाधिकारी पुत्र इति च। तत्र पुत्राभावे धनग्रहणनिमित्तको मातृश्राद्धाधिकारो दुहितॄणा प्राप्त । तत् सपत्नीपुत्रे विधातु पुत्रत्वेन तस्य व्यपदेश इति । एवकारोऽत्र पुत्रीकरण व्यावर्तयति । यथा पल्यवयवारब्ध क्षत्रनो भर्तु पुत्र , तथा भवयवाव्य सपत्नीपुत्र पन्या , दपत्योरन्यतरावयवारब्धत्वेनैव पुत्रत्वसिद्धी पुत्रीकरणानर्थक्यात् । यत्तु वृहस्पतिना, “योकजाता वहयो भ्रातरस्तु सहोदरा । एक्स्यापि सुते जाते सर्ने ते पुत्रिण स्मृता ॥ वहीनामेकपनीनामेप एव विधि स्मृत । एका चेत् पुत्रीणी तासा सर्वासा पिण्डदस्तु स ॥" इति भ्रातृपुत्रपतिदेश साफ्नेऽभिहित , सोऽपि प्रतिनिक्तिविषय , न पुत्रीकरणविषय , प्राप्तत्वात् ॥ १॥ उस पुत्र एव-ज

·-
"
विष्णुस्मृति
सपत्नीन्याय भ्रातृप्वप्यतिदिति । एकनाता सोदरा । तेषा भ्रातॄणामपुत्राणमप्येक्स्य भ्रातुर्य
पुत्र , स सर्वेषा पुत्र पुत्रकार्यकारी । अयमर्थ
अपुत्रस्य पितृव्यस्य य पुत्रो भ्रातृजो भवेत् ।
स एव तस्य कुर्थात पिण्टदानोदरक्रियाम् ।।
पार्वण तेन कार्य स्यात् पुत्रवद् भ्रातृजेन तु ।
पितृस्थाने तु त कृत्वा शेपान् पूर्ववदुच्चरेत् ॥
दति स्मृत्यन्तरेऽप्युक्त । तथा मार्कण्डेयोऽपि-
पुत्र पौत्र प्रपौत्रश्च तद्वद्वा भ्रातृसतति ।
सपिण्टसततिर्वापि क्रियार्हा तूपनायते ।
सर्वाभावे स्त्रिय कुर्यु स्वभर्तृणाममन्त्रकम् ॥"
इति सर्वाभावे स्त्रीणामधिकारमाह । एतेन,
अपुत्रा शयन भर्तु पालयन्ती व्रते स्थिता ।
पत्न्येन दद्यात् तत्पिण्ड कृस्नमश रभेत च ॥"
इति वृद्धमनुवाक्य व्याख्यातम् , सर्वाभाव एव तदधिकारनोधनात् । यद्वा अपुत्रेण पुत्रप्रतिनिधो क्रियमाणे
भ्रातृपुत्र एवादो प्रतिनिधि कार्य इत्येतदथरमिद वाक्य व्याग्न्येयम् , यथाश्रुनाथनिर्वाहाभावात् । तथाहि--
न तावत् पुनाभावे दायाधिकारो भ्रातृपुत्रस्य, " पत्नी दुहितरश्चर पितरो भ्रातरस्तथा । तत्सुता " इति
तस्य पञ्चमस्थानपाठात् । नापि पिण्डाधिकार , "पनी भ्राता भ्रातृतश्च" इति तृतीयस्थानपाठात् । तन्मात्
यथोक्त स्वार्थाऽम्य सभ्य । अय चापरो विशेष - यदेकोऽप्यसावन भ्रातृभि पुत्रीकार्य इति , मनुना-
भ्रातृणामेक्नानानामेश्चेत् पुत्रवान् भवेत् ।
सरांम्ताम्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरवीत् ॥"
इत्यत्र 'तेन पुत्रेण ' इत्ये स्त्वनिदेशात् । कालिकापुराणे उभाभ्यामपि वैतालमेरवाभ्याम् ,
एकमेर करिष्ये वो नन्दिन चैत्यभापताम् ।
तन कदापिदुश्या मेरी मधुन गत ॥
तयां स नियामाग पंग नाम पुकरम् ।
नमेर चर तनय चेतायऽपि म्यक मुनम् ॥"
दयादिना पम्या सुवेशम्य पुत्रीकरणगिद्गदर्शनाग । विकृत चनन् पराशरस्मृतिविरती विस्मनो-
हराया दारूमीपासापा चाम्माभििित नेद मान्यते ॥ २॥

·२७१ पञ्चदशोऽध्याय 'यश्चार्थहर स पिण्डदायी । इत्यस्यापवादान्तरमाह । पितुर्निर्धनत्वेन स्वस्य निस्पृहत्वेन वा य पुत्र पितृधन न लभते, सोऽपि पित्रे पिण्ड दद्यात् । अनेन पुत्रत्वमेव पिण्डदाने प्रयोजकम् , न धनग्रहणम् , अन्येषा तु समन्धसाम्येऽप्यपवादाभावे तदेव प्रयोजक मित्युक्तम् ।। ४३ ॥ पुनानो नरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सुतः। तस्मात् पुत्व इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ।। ४४ ।। मणमस्मिन् संनयत्यमृतत्वं च गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येञ्चेजीवतो मुखम् ॥ ४५ ॥ पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण व्रध्नस्थाप्नोति विष्टपम् ॥ ४६॥ 'पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेपो नोपपद्यते । दौहित्रोऽपि ह्यपुत्रं तं संतारयति पौत्रवत् ॥ ४७ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ पञ्चदशोऽ-याय: पुत्रपदनिर्वचनयाजेन तत्रोपपत्तिमाह । मृतस्य प्रेतावस्थाया भुत्तृष्णाजनितदु खानुभव पुन्नामा नरक । तत पिण्डोदकदानादिना सुतो यस्मात् पितर त्रायते, तस्मात् पुस्त्र इति स्वयमेव स्वयभुवा वेदेन प्रोक्त । अनेन पुत्रानुत्पादने पुन्नरकप्राप्तिर्दर्शिता । तेन पुत्रोत्पादनविधेर्नित्यत्व सिध्यति । तथाच श्रुतिः- नापुत्रस्य लोकोऽस्ति " इति । नरकात् त्राण च पिण्डदानादिनवेत्युक्त स्मृत्यन्तरे- "जीवतोर्वाक्यकरणान्मृताहे भूरिभोजनात् । गयाया पिण्डदानाञ्च त्रिमि पुत्रस्य पुत्रता ॥" इति ॥ ४४॥ तमेव वेदमुदाहरति । जातस्य पुत्रस्य जीवतो मुख यदि पिता पश्येत् , तदा अस्मिन् पुत्रे स्वीय पियमृण सनयति सकामयति । तावतैव स्वय पितृमणान्मुच्यत इति यावत् । यथाह पसिष्ठः- "विज्ञायते हि त्रिभिर्मणे गणवान् ब्राह्मणो जायत इति यज्ञेन देवेभ्य प्रनया पितृभ्यो ब्रह्मचर्येण मापिभ्य इत्येप वा अनृणो यया य पुत्री ब्रह्मचर्यवानिति" इति । मृतश्चामृतत्व मोक्ष च गच्छति । - " अस्मै-ठ दौहित्रोऽपुत्रिण यस्मात् सतारयति पुत्रवत्-ठ 5 वैष्णवेक, झ, वैष्णवे धर्मशास्त्रे पुत्रविशेषप्रारण पञ्चदशम्-~ज, * पुत्रदीहित्रयोजठ पुत्रवत्-ज, ·२७२ विष्णुस्मृतिः प्रतिबन्धकीभूतरणापगमात् मोक्षाधिकारी भवति: "प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्यामित्यपि निगमो भवति" इति वसिष्टमरणात् ।। ४५॥ वशकरपुत्रोत्पत्ती फलविशेपमाह । पुत्रणेन्द्रादिलोकान् जयति । पौत्रेण तेषामेवानन्त्यं चिरस्थायिता- मश्नुते प्रामोति । पुत्रस्य पौत्रेण स्वस्य प्रपौत्रेण बध्नस्य सवितुः विष्टपं लोकं प्रामेति । दायभागप्रकरणे एतस्याभिवानं पत्न्यादिसद्भावेऽपि पुत्रस्य, तदभावे पौत्रस्य, तस्याप्यभावे प्रपौत्रस्य च दायभाक्त्वमिति दर्शयितुम् । तच्चाने स्पष्टीकरिप्यते ॥ ४६ ।। पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावे दौहित्रस्य तत्कार्यकारितामाह । पौत्रदौहित्रयोरिह लोके विशेषसत्त्वेऽपि परलोके विशेषो नाम्ति ; तुल्योपकारजनकत्वात् । तमेव दर्शयति । यतः पौत्रवदेव दौहित्रोऽपि अपुत्रं मातामह सतारयति नरकादुद्धरत्येव । अस्य च दायभागप्रकरणे पिण्डप्रस्तावेऽभिधानं पुत्रपौत्राद्यभावे दौहित्रस्य धनसबन्ध पिण्टसबन्ध च प्रतिपादयितुम् । तथाच स्मृत्यन्तरे- अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनमानुयुः । पूर्वेषां च स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रका मताः ॥" इति । इदं च न पुत्रिकापुत्रविषयम् ; पुत्रिकापुत्रत्वेन पौत्रत्वव्यपदेशाविरोधात् । तस्मात् अपुत्रीकृतदुहितृसुत- स्यापि मातामहधनसबन्धोऽस्तीत्यनेन योध्यते । अत एव मनु:- अकृता वा कृता वापि यं विन्देत् सदृशात् सुतम् । पौत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्डं हरेद्धनम् ॥" दत्युभयदुहितृसुतस्य मातामहधनसवन्धं दर्शयति । स च पत्नीदुहित्रभावे इति च वक्ष्यते ॥ ४७ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय. श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजश्रीनन्द- पण्डिनकृती विष्णुस्मृतिविस्तो श्रीमत्या वैजयन्त्यां पञ्चदशोऽध्यायः “ 1 प्रनिपादयति-द.

·पोडशोऽध्यायः समानवर्णासु 'पुत्राः सवर्णा भवन्ति ॥ १ ॥ अनुलोमासु 'मातृसवर्णाः ॥२॥ एवं मुख्यगौणसुतान् विभज्य गौणा लक्षिताः। सांप्रतं पोडशेऽध्याये मुख्यमुतान् तदवान्तरभेदं च लक्षयति । भञपेक्षया समानवर्णासु । इदमुपलक्षणम् ; तेन प्रशस्तविवाहोढासु अक्षतयोनिपु अस- मानार्पगोत्रासु असपिण्डासु यवीयसीपु भ्रातृमतीपु चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तासु भा जनिताः पुत्रा मातृपितृसमानवर्णा भवन्ति । यथाह पौधायन:-" एतानार्यस्य विवाहानाहुः। एतैः संस्कृताया- मुत्पन्नातज्जातीया भवन्ति, नान्ये " इति । एतान् ब्राह्मादीश्चतुरः । आर्यस्य त्रैवर्णिकस्य । आर्यग्रहणात् शुदस्य विवाहान्तरोढायामपि जातस्य सवर्णत्वं भवति; न त्वनूढ़ायाम् । मनुरपि--- सर्ववर्णेपु तुल्यासु पत्नीप्वक्षतयोनिषु । आनुलोम्येन सभूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते ॥" इति । आनुलोम्यं यवीयस्त्वं कन्यायाः । न तु वर्णानुलोम्यम् ; तस्य जात्यन्तरापादकत्वात् । तेनावरात् ज्यायस्यामुत्पन्नस्य न वर्णतेति । सगोत्रादिपु तु चण्डालत्वमेव मर्यते-- " आरूढपतितापत्यं ब्राह्मण्यां यश्च शगजः । सगोबोढासुतश्चैव चण्डालास्त्रय ईरिताः॥" इति । भ्रातृमतीत्वं भ्राता लाजानावपति" इति लाजावापे भ्रातुः कर्तृत्वेन तदभावे होमवैगुण्येन सस्कारानुत्पत्तेरावश्यकम् । न च भ्रातृस्थानीयेन तत्सागुण्यम् ; तस्याप्यभावे वैगुण्यतादवस्थ्यात् । एतेन कानीनसहोढपौनर्भवगृढोत्पन्नकुण्डगोलकानामसवर्णत्वमुक्तं भवति; ब्राह्मण्यादिजातेः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् ; अन्यथा जातिविवेकशास्त्रानर्थक्यप्रसङ्गात् । न चाभिव्यञ्जकनिरूपणाय तत् ; तावताप्यलौकिकत्वसिद्धेः, 'यूपाहवनीयादिवत् । न च जन्यजनकभाव एवाभिव्यजकः; स च मातुः प्रत्यक्ष एवेति वाच्यम् ; तावन्मात्रस्यातिप्रसक्तत्वेन जन्यजनकयोरपि ब्राह्मण्यादिविशेषणाभ्युपगमात् । तज्ञानं न मातुरपि प्रत्यक्षेण । : मातृवर्गाः-. 1 सर्वे पुत्राः--ज, झ, ठ. यूप omitted in स, ग, छ. ३ नर्थक्यापातात्-स, ग, छ, मानुप-स. 4 35 ·२७४ , , . . मातृसवर्णा विष्णुस्मृति. नापि शब्देन , प्रत्यक्षाधीनत्वात् तस्येति तस्यापि प्रत्यक्षत्वासिद्धे । एव च स्त्रिया स्वजाति पुरुष- जाति; यदि न प्रत्यक्षा, तदा क्थमिव स्वपुत्रजाति प्रत्यक्षा स्यात् ? तस्मात् शास्त्रजन्यानुभवमूलकानादि- स्मरणपरपराप्रमाणिक्व ब्राह्मण्यादिजातिरिति साधु मन्यताम् । वस्तुतस्तु 'ब्रामण्यमलौविरम् , रोविकार्थक्रियासाधनत्वाभावात् , आहवनीयादिवत् । इत्यनुमानादेवारौफिक्म् । तत्र यद्यपि गमन- भोजनादिकारित्व ब्रामणस्याप्यस्ति, तथापि तत् न प्रामण्यपुरस्कारेण, किंतु प्राणित्वादिनैव, ताद्रूप्येण विलोक्किक्रियायामेव साधनत्वात् । यत्रापि 'ब्राह्मणा शत दण्ड्या । इत्यादिदुष्टराजादेशादी ब्राह्मण्यमेव दण्डप्रयोजकम् , तत्राप्यर्थपदेन तन्निवृत्ति , तस्य वलवदनिष्टानुनन्धीष्टार्थत्वात् । न च दण्डनमर्थवती क्रिया, दोपश्रयणात् । अनिष्टातिरिक्ता तु सर्वापीष्टक्रिया सामान्यविधिनार्थवत्येवेति न छाप्यसिद्धि । अन एव वसिष्ठः -"प्रकृतिविशिष्ट चातुर्वर्ण्य सस्कारविशेषात् " इत्युक्त्वा " ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदित्यपि निगमो भवति" इत्याह । एव क्षत्रियत्वाद्युन्नयमित्यल प्रपञ्चेन । विशेषस्तु मिताक्षरटीकाया प्रमि- ताक्षरायाम् अस्मत्कृतायामवगन्त य ॥ १॥ सवर्णापदव्यावर्त्यमाह । ब्राहाणादीनामनुलोमा क्षत्रियादय । तासु तेभ्यो जाता पुत्रा भवन्ति । मातृसवर्णत्व तत्तद्वर्णधर्मप्राप्त्ये, “ब्राह्मणेन क्षत्रियायामुत्पादित क्षत्रिय एव । क्षत्रियेण वैश्याया वैश्य एव । वैश्येन शगाया शृद्ध एव" इति शसस्मरणात् । न तु तत्तद्वर्णप्राप्त्ये, जात्यन्तरस्मरणात् । यथाह योगीश्वरः- विप्रान्मूर्धावसित्तो हि क्षत्रियाया विश स्त्रियाम् । अम्बष्ठ शुद्रया निपादो जात पारशवोऽपि वा ।। वैश्याराद्रियोस्तु रानन्यान्माहिप्योग्रो मुतो स्मृतौ । वैश्यात्तु करण शूद्रया विन्नास्वेष विधि स्मृत ॥" इति । गौतमस्तु जन्यथाह- -" अनुलोमा अनन्तरेकान्तरद्वयन्तरासु जाता सवर्णाम्वष्ठे ग्रनिषाददोप्यन्त- पारगा " इत्यादि । जस्याथ ब्राह्मणस्यानन्तरा बनिया , तस्या तस्मात् सवर्ण । क्षत्रियम्य वैश्या , तस्या तम्माटम्बष्ठ । वैश्यम्य गृहा , तस्या तस्मादुन । गाह्मणस्यकान्तरा वैश्या, तस्या तस्मानिषाद । क्षत्रियस्य शवा , तम्या तस्मात् दीप्यन्त । त्रामणम्य द्वयन्तरा शद्रा , तस्या पारशव इति । एताभ्या योगिगोतम- वाक्याभ्या नाप्रणादिभ्य क्षत्रियादिषु जाताना सन्नाविकल्पोऽभिहित । स यथा-- अम्बष्ठनिपादभृज्यण्टा , निपादपारगयौ, माहिप्याम्बष्ठो, उप्रदीप्यन्तययना , करणे यो चेति । अस्मादेव च चम्प्यात् मूले सज्ञानभि पानमिति न न्यूनता । अनुलोमानामपि पितृसवर्णव कचिदाह योगीश्वरः- जासुसर्या युगे जेय सप्तमे पञ्चमेऽपि वा। व्यत्यये कर्मणा माग्य पूर्वपचा परोत्तरम् ।।" . - -मूर्धारसित्तसपर्णी, .

·. पोडशोऽध्याय २७५ इति । जातय मूर्धावसिक्ताद्या. । तासामुत्कर्ष नाह्मणत्वादिवर्णप्राप्ति , स सप्तमे , अपिशब्दात् पष्ठे पञ्चमे वा युगे स्त्रीपुसयो द्वे भाति । यथा--ब्राह्मणेनोढाया' शदायामुत्पादिता निपादी। सा ब्राह्मणेनोहा कन्या जनयति । सापि नामणेनोहा क्यान्तरम् । इत्येव सप्तमी शुद्धमष्टम ब्राह्मण जनयति । एवमम्वष्ठी पठी सप्तमम् । एव मूर्धावसिक्ता पश्चमी पष्ठम् । एवमन्यत्र ज्ञेयम् । तथा शरवृत्या जीवन् ब्राह्मणो य जनयति, सोऽपि तया वृत्त्या जीवन् अन्यम् , इत्येव सप्तमे द्वन्द्वे जातोऽष्टम शुद्र एव भवति । एव वैश्यवृत्त्या पष्ठे द्वन्द्वे सप्तमो वैश्य । एव क्षत्रियवृत्त्या पन्चमे द्वन्द्वे पष्ठ क्षत्रिय इति । तथा मूर्धावसिक्त क्षत्रियाया पुत्र जनयति , सोऽपि क्षत्रियाया पुत्रान्तरम् , इत्येव पञ्चमे द्वन्द्वे षष्ठ क्षत्रिय एव । एवम् अम्बष्ठो वैश्यामूढा पप्ठे द्वन्द्वे सप्तम वैश्यम् । एव निषाद शुदामूढा सप्तमे द्वन्द्वे अष्टम शुद्रमेवेत्यपि ज्ञेयम् , " वर्णान्तरगमनमुरकापकर्षाभ्या सप्तमेन पञ्चमेनाचार्या " इति गौतमस्मरणात् ॥२॥ प्रतिलोमास्वार्यविगर्हिताः ॥३॥ तत्र वैश्यापुत्रः शूद्रे- णायोगवः ॥ ४ ॥ पुल्कसमागधौ क्षत्रियापुत्रौ वैश्यशूद्राभ्याम् ॥५॥ चण्डालवैदेहकसूताश्च ब्राह्मणीपुत्राः शूद्रविक्षत्रियः ॥६॥'संकरसंकराश्वासंख्येयाः ॥७॥ तस्यैव व्यावान्तरमाह । शूद्रादीना प्रतिलोमा वेश्यादय । तासु तेभ्यो जाता आर्यविगर्हिता त्रैवर्णिकलाह्या शब्दसधर्माण इत्यर्थ । अनेनानुलोमजाना द्विजधर्मत्वमुक्तम् । यथाह मनु:- " सजातिजानन्तरजा पट् सता द्विजधर्मिण । शूद्राणा तु सधर्माण सऽपध्वसजा स्मृता ॥" इति । अपध्वसो व्यभिचार । तेन कानीनादीना शूद्दसधर्मत्वमेव । गौतमस्तु शूद्रायामनुरोमजस्याप्यधर्म- त्वमाह- "प्रतिरोमात्तु धर्महीन शहाया च" इति । प्रतिले मजे वपि विशेष स एवाह असमानाया तु शदात् पतितवृत्ति ॥ इति । असमाना वैश्यादि , तस्या शूद्रोत्पन्न आयोगरादि पतितक्त् भवति । एतेन वैश्यादुत्पन्नस्य प्रतिलोमनस्य न पतितवृत्ति , अपि तु शूद्रसधर्मयमिति ॥ ३॥ तानेव सज्ञापूर्वक लक्षयति । तत्र पण्णा प्रतिलोमजाना मध्ये शूद्रेण वैश्यायामुत्पन्न पुत्र आयोगर- सजो भवति 'वैदेहक इति वा ॥ ४॥ क्षत्रियाया वेश्यादुत्पन्न पुल्स मागम इति या धीवर इति वा । शूद्रादुत्पन्नो मागध वैदेहक इति वा पुल्कस इति क्षति वा ॥ ५ ॥ " 1 सकरिण का सकरिगाम्-3 ऊनाया omitted in स, छ पैदहक इति या omitted in ग ३सानातिनात्यन्तरना-ग 5वेदहक मागध-स, ग , ·" २७६ विष्णुस्मृति ब्राह्मण्या शूद्रादुत्पन्नश्चण्डाल । वैश्यादुत्पन्नो वैदेहर क्षति वा मागध इति वा । क्षत्रियादुत्पन्न सूत इति । यथाह गौतमः-" प्रतिलोमा सतमागधायोगवक्षत्तृवैदेहकचण्डारा " इति । अस्यार्थ - अनन्तरेसान्तरद्ववन्तरासु जाता " इत्यनुवर्तते । तेन क्षत्रियस्यानन्तरा ब्राह्मणी, तस्या तस्मात् सूत । वेश्यस्य क्षत्रिया, तस्या तस्मान्मागध । शूद्रस्य वैश्या , तस्या तस्मादायोगव । वैश्यस्येकान्तरा ब्राह्मणी, तस्या तस्मात् सत्ता । शूदस्य क्षत्रिया , तस्या तम्मात् वैदेहक । शुदस्य द्वयन्नरा ब्राह्मणी , तस्या तस्मात् चण्डाल इति । मतान्तरेण स एव सवर्णानुलोमनप्रतिलोमजाना सजान्तरमाह- "ब्राह्मण्य- जीजनत् पुत्रान् वर्णभ्य आनुपूर्व्या ब्राह्मणसूतमागपचण्डारान् । तेभ्य एव क्षत्रिया मूर्धावसिक्तक्षत्रियधीवर- पुल्क्सान् । तेभ्य एव वैश्या भृज्यकण्ठमाहिप्यवैश्यवैदेहकान् । पारशचयवनकरणशूद्रान् शूद्रत्येके " इति । आनुपूर्वा वर्णक्रम । न त्वानुरोम्यम् । योगीश्वरोऽपि- जाह्मण्या क्षत्रियात् सूतो वैश्याद्वैदेहक्स्तथा । शूद्राजातस्तु चण्डाल सर्वधर्मनहिप्कृत ॥ क्षत्रिया मागच वैश्याच्द्रात् क्षत्तारमेव च । शदादायोगव वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥" इति ॥ ६॥ अनन्तत्वात्। “ वर्णसकरवत् सकीर्णसम्रा अप्यभ्युपेया। तदनभिगाने निमिचमाह | सरेपु अनुलोमनेषु प्रतिरोमनेषु च गणेभ्य पुनरानुलोम्येन प्रातिोम्येन च जाता, ते सक्रसकरा । तथा सक्राणा- मनुलोमनाना प्रतिलोमनानामानुरोम्येन प्रातिरोम्येन च परस्पर ये सक्रा , ते असख्येया, यथाह मनु:- जाह्मणादुग्रकन्यायामावृतो नाम जायते । आभीरोऽभ्वष्ठकन्यायामायोगया तु धिम्वण ।। जातो निषादाच्छूद्राया जात्या भवनि पुल्क्स । शहाज्जातो निषाद्या तु स वै 'कवटक स्मृत ।। क्षतुन तस्तथोमाया पाक इति कीर्त्यते । वैदेहान त्वम्यष्ठयामुपनो वेण उच्यते ॥" इत्यादि । तेषामयानुन्येम्यमानित्यम्याभ्यामुत्पती उपाय जयो, “पूर्ववचारोतरम्" इति योगि- मरणान् ॥ ७॥ अभिपश-ग, ३ उबर-1, ·२७७ पोडशोऽध्यायः रङ्गावतरणमायोगवानाम् ॥ ८ ॥ व्याधता पुल्कसानाम् ॥ ९॥ स्तुतिक्रिया मागधानाम् ॥ १० ॥ वध्यघातित्वं चण्डाला- नाम् ॥११॥ स्त्रीरक्षा तज्जीवनं च वैदेहकानाम् ॥१२॥ अश्वसारथ्यं सूतानाम् ॥ १३ ॥ प्रतिलोमजानां वृत्तीराह । रङ्गावतरणं मल्लविद्या, नृत्यशिक्षा च । सा आयोगवानां वृत्तिः । " त्वष्टिस्त्वायोगवस्य च " इति मनुः । त्वष्टिः काष्ठादितक्षणम् ॥ ८ ॥ व्याधता आरण्यपशुहिंसनम् । पुल्कसानामिति तत्समानधर्माणामन्येषामप्युपलक्षणम् । यथाह मनु:- " मेदान्ध्रचञ्चुमद्नामारण्यपशुहिंसनम् । क्षत्रुग्रपुल्कसानां च विलोकोवधबन्धनम् ॥" इति । निषादाद्वैदेह्यां कारावरश्चर्मकारविशेषः । कारावरायां वैदेहान्मेदः । निषाद्यामन्ध्रः । ब्राह्मणात् वैदेह्यां जातः चञ्चुः । वन्दिस्त्रियां जातो 'मद्गुः । क्षत्रियेण शूद्रायां जातो वन्दीति वोधायनोक्तं वेदितव्यम् ।। ९ ॥ स्तुतिक्रिया सदसद्गुणकीर्तनं मागधानां वृत्तिः । “ मागधाना वणिक्पथः ” इति मनुः । वणिक्पथो वाणिज्यम् ॥ १०॥ वध्यानां चौरादीनां घातनं चण्डालानां वृत्तिः । वहुवचनात् श्वपचानां च । यथाह मनु:- " चण्डालश्वपचनां च " इत्युपक्रम्य, " अवान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः । वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्यां चाभरणानि च ॥" इति ॥ ११ ॥ स्त्रीणां नर्तक्यादीनां रक्षा पोपणादि । तज्जीवनं तदुपार्जितद्रव्यजीवनं च वैदेहकानां वृत्तिः । अन्तःपुररक्षेत्यन्ये ।। १२॥ अश्वानां दमनयोजनादिशालिहोत्रज्ञानं रथसारथ्यं च सूतानां वृत्तिः ॥ १३ ॥ चण्डालानां पहिमिनिवसनं मृतचैलधारणमिति विशेषः ॥ १४ ॥ सर्वेपां च 'समानजातिभिर्विवाहः ॥ १५॥ स्वपितृ वित्तानुहरणं च ॥१६॥ 1तजातजीवन-ज. ३ धावनमिति-3. *मन्डुः-ग. 'समानादिमिश्चक.

·विष्णुस्मृति चण्डालेपु विशेषमाह । नहुवचनात् श्वपचादीना ग्रहणम् । तेषा ग्रामात् बहिर्निवास । शरवस्त्राणा धारणमिति प्रतिर मनाना मध्ये चण्डारादीना विशेष । विशेषग्रहणात् भिन्नभाण्डभोजनादयोऽन्ये धर्मा अभ्यनुनायन्ते । यथाह मनु:- चण्डालवपचाना तु वहि मात् प्रतिश्रय । कारावरो निपादात्तु चर्मकार प्रजायते ॥ वैदेहकादन्ध्रमेदौ महिमिप्रतिश्रयौ। चण्डालरात् पाण्डसोपारस्त्वसार यवहारवान् ॥ आहिण्डो निषादेन वैदेह्यामेव जायते । चण्डालेन तु सोपाको मूलल्यसनगृत्तिमान् ।। पुल्कस्या जायते पाप सदा सुननार्तित । निपादस्त्री च चण्डालात् पुत्रमन्त्यावसायिनम् ।। श्मशानगोचर सूते गाद्यानामपि गर्हितम् । अपपात्राश्च क्तव्या धनमेपा श्वगर्दभम् ॥ वासासि मृतचैरानि भिन्नभाण्डेपु भोननम् । कार्णायसमकार परिता च नित्यश ॥ रात्री न विचरेयुश्च ग्रामेषु नगरेपु च । दिवा चरेतु कार्यार्थ 'चिह्निता रानशासनै ॥" दति । अपपात्रा , सस्कृतमपि एषा पात्रमन्यन प्रयोज्यम् । परिवज्या अटन सर्वे प्रायो विशेप । रानशासन रानादिष्ट चिह्न रण कपर्दिकादिनन्धनम् ॥ १४ ॥ तद्धर्मानाह । आयोगमादीना पणामपि तत्समानधर्माणामन्येपा च स्वम्वसमाननातिधर्म सह निराहादि-न्याहार , नौत्तमे । यथाह मनु:- " नते समयमन्विच्छेत् पुस्यो धर्ममाचरन् । व्यवहारो मिथस्तेषा विवाह सहरी सह ॥" इति ॥ १५ ॥ 'प्रतिलोमा वायु चोत्पनाश्चाभागिन । इत्यन्यापादमाह । संसामपि प्रतिलोमनाना म्यम्बर पितृद्रव्यामभाविभन्नि । पितृपदेनर मिद्धी म्वपद म्यममानतातिर्म पितरमाह , न विनातिधर्मम् । तेन सागात् वर्णनाना प्रतिलोमनाना न वर्णविनानुहरणमिति मि यति ॥ १६॥ 1f717 um tted in 1 महिना-ग, ·२७९ पोडशोऽध्यायः संकरे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः । प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ १७॥ ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः। स्त्रीयालाद्यवपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥ १८ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ पोडशोऽध्यायः यदुक्तं 'प्रतिलोमास्वार्यविगर्हिताः' इति तत्र विगर्हार्थ ज्ञानोपायमाह । या एता वर्णानां संकरे आयोगवादयो जातयः मातापितृभ्यां प्रदर्शिताः, ताः प्रच्छन्नाः गूढोत्पन्नाः, प्रकाशाः प्रकटोत्पन्ना वा स्वस्वकर्मभिरेव वेदितव्याः; शुक्रशोणितानुपातिनो जातिधर्मस्य वलवत्त्वात् । यथाह मनुः-- वर्णापेतमविज्ञातं नरं क्लुपयोनिजम् । पिन्यं वा भजते शीलं मातुर्योभयमेव वा । न कथंचन दुर्योनिः प्रकृति स्वां विमुञ्चति ।।" इति ॥ १७ ॥ तेपामदृष्टसाधनं धर्ममाह । गोब्राह्मणस्त्रीवालानामन्यतमस्यापि त्राणार्धम् अनुपस्कृतः दृष्टमयो- जनानपेक्षः प्राणत्यागः बाह्यानां सिद्धिकारणं स्वर्गापवर्गहेतुः; न त्वन्यत्, विना सामान्यधर्मात् । यथाह योगीश्वरः- " अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः संबैषां धर्मसाधनम् ।।" इति ॥ १८॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजधीवसिष्ठरंगारनंमधीकोग्डपनायकात्मन'श्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीशिवनायकमोल्माहितश्रीवाराणसीयासिधर्माधिकारिश्रीरामपग्दिनामजश्रीनन्द- पन्डितरती श्रीरिष्णुस्मृतिरिस्तो श्रीमन्यां पनपन्त्यां पहनायायः सामना किया-मनस-7. पन:- नोमान-1.3. रागनी.itled ini, 1. tradia.

·सप्तदशोऽध्यायः पिता चेत् पुत्रान् विभजेत् तस्य स्वेच्छा 'स्वयमुपार्जितेऽर्थे एवमभ्यायद्वयेन मुख्यगौणमुतान् विभज्य लक्षयित्वा, साप्रत तेषा विभाग वक्तु सप्तदशेन प्रमते । तर साधारणस्य धनस्य विशेषेण भजन विभाग । साधारण चानस्वामिकम् । स्वर्व च रौक्किमपि पुत्रादीना जन्मने, " उत्पत्त्यैवार्थे स्वामित्वालभेतेत्याचार्या ॥ इति गौतमीयात् । पत्नीस्नुपादीना तु पाणिग्रहणेन ; पाणिग्रह्णाद्धि सहत्व कर्मसु, तथा द्रव्यपरिग्रहेषु च " इत्याप- स्तम्बीयात् । भ्रातृपुत्रादीना तु स्वामिसरन्धेन , अनन्तर सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धन भवेत् " इति लिङ्गात् । तदपि द्विविधम् --सप्रतिवन्धम् , अप्रतिबन्ध न । तत्राद्य पत्नीदुहित्रादीनाम्; पुत्रेण प्रतिबन्धात् । अन्त्य पुत्रादीनाम् , कचित् पुत्रेच्छयापि विभागात् । विशेषश्चासाधारण्यम् , तेन भनन ज्ञानमिच्छा वा। तय विद्यमाने पित्रादिधने 'इद तप, इद मम । इत्यामारकम् । अकिंचनताया 'त्वया नद्यारभ्य यदर्थानन तत् नवे । मया यदर्थार्जन तन्ममेव । इति । एव चासनिहितेऽपि धने ज्ञानादिविशेषो विभाग सिध्यति । द्रयपृथवरणस्य तत्त्वे, तत् सनिहिते धने । अकिंचनताया च विभागोऽसिद्ध । तम्मिन् दिमागे घुमालपकारमाह । पितेति निर्देश । स च पुत्रपौत्राद्युपलक्षणम् यथाप्रदेश यक्ष्यते । चेदिति इच्छाम्पमार निर्देश । स चान्येषामप्युपलक्षणम् | यवाह गौतमः- " पिनु पुरा रिक्य भनेरन् नि रतमि मातु पति वेच्छति ॥ इति । नारदोऽपि- 'मानुनि रनगि प्रचागु भगिनीषु च । निहरी वापि रमणे पिनयुरितगृहे ॥" इति । मनिधिमारमाह गह:-"जामे पितरि रियविभागो द्धे विपरीतचेतमि दीर्घरोगिणि च" इति । रोग अंगदेशमणम् । यहि नारदः- " च्यारित दुनिया सिमामानम । जन्य गमानापरी न मिनागे पिता प्रभु ॥" I RM-1.. मार्ग-ग - ·२८१ इति । मनुरपि- - सप्तदशोऽध्याय इति । अन्यथाशास्त्रकारी विधिनिषेधातिक्रमकारी । उक्तनिमित्ताभावे न पुत्रेच्छया विभाग । यथाह देवल:- पितयुपरते पुत्रा विभजेरन् पितुर्धनम् । अस्वाम्य हि भवेदेपा निर्दोष पितरि स्थिते ॥" --"अनीशास्ते हि जीवतो ॥ इति । साहित्यमविवक्षितम् , अस्वतन्त्रा पितृमन्तो मातर्यप्येवम् ॥ इति शङ्खस्मरणात् । मातरि जीवन्त्या यदस्वातन्त्र्य तत् मातृधन एव, न पितृधने । अन्यथा पितुरुवं विभजता माताप्यश सम हरेत् " इत्यादि विरुभ्येत । एव विभागकर्तृकालयोरनेक- वेऽपि यदा पितेव पुत्रान् विभजेत् , तदा तस्य स्वार्जितार्थविभागे स्वेच्छे नियामिका । अयमर्थ यदि पिता कस्यचित् पुत्रस्य गुणवत्तया बहुरुटुम्बितया अशक्ततया वा किंचिदधिक दित्सति, तदा स्वेच्छया दद्यात् । न पुत्रान्तरसमत्यपेक्षा तत्र स्वातितार्थस्य । कारण विना तु न दद्यात् , " जीवद्विभागे तु पिता नेक पुत्र विशेपयेत् । निर्भागयेन्न चैवैक्मक्स्मात् कारण विना ॥" इति कात्यायनीयात् । स्वोपार्जित पैतामहस्यापि नष्टोद्धृतस्योपलक्षणम् । यथाह बृहस्पतिः- " पतामह हृत पित्रा स्वशक्त्या यदुपाानतम् । विद्याशौर्यादिना प्राप्त तत्र स्वाम्य पितु स्मृतम् । प्रदान स्वेच्छया कुर्याद्भाग चैव ततो धनात् !!" इति । अत्रोभयत्रापि "अनाश्रित्य पितृद्रय श्रमेण यदुपा येत्” इति शेप इति वक्ष्यते । अत पय ताविपविभागापारने पुत्रा दण्ड्या इत्याह स एव-- समन्यूनाधिका भागा पित्रा येपा प्रकल्पिता । तथे ते पाल्नीया पिनेयास्ते स्युरन्यथा ॥" इति । न चौद्धारवैषम्याभिप्रायमेतत् , तस्येव शास्त्रायत्वेन धनया अन्दनायत्तीचित्यादिति वाच्यम् , स्वाते पितुरच्छिस्वैषम्यस्यापि शास्त्रीयत्वेन धर्यत्वात् । अत एव नारदः- " पितव वा स्वय पुनान् विभतद्वयसि स्थित । ज्येष्ठ श्रेष्ठविभागेन यथा वास्स मनिर्भत् ॥" इति शाम्बायोद्धारविभागात् ऐच्छिक विपनविभाग पृथगेयाह । तम्यैर चार पनीयतानप्याह स एवाद-.. " पिर तु विभत्ता ये समन्यूनासिने । तेपासण्य धर्य सात् सर्वस्य हि लिा प्रभु ||" - -- पारनीरना ·२८२ । विष्णुस्मृतिः इति ; पितामहाद्यार्जिते पितु. प्रभुत्वाभावात् । ननु “जीवन् पुत्रेभ्यो दायं विजेत् समम् ॥ इति आपस्त- म्वेन समविभागाभिधानात् कथमयमैच्छिको विभागः प्रतिपाद्यत दति चेत् ; सत्यम् ; तस्य सामान्यरूपत्वेन स्वार्जिनातिरिक्तपैतामहसहोत्थानार्जितवनविषयत्वेनापि सभवात् ; यद्वा तस्योद्धारविभागनिषेधकत्वेनैच्छिरवि- भागनिपेपरत्वाभावात् । तथाहि-आपस्तम्बेनैव सममिति स्वमतमुक्तम् । " ज्येष्ठो दायाद इत्येके। देशनिगेपे सुवर्ण कृष्णा गाव कृष्ण भौम ज्येष्ठस्य । स्थः पितुः परिभाण्ड च गृहे । अलकारो भार्याया जातिधन चेत्येके" इत्येकीयमतेनैवोद्धारविभागमुक्त्वा " तच्छास्त्रविप्रतिषिद्धम् " इति स एव निराकृतः । यदपि 'मनु पुत्रेभ्यो दाय व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयते " इति समविभागसाधक विषमविभागाधक चोक्तम् , तदपि ॥ नित्यानुवादमविधिमाहुायविद." इत्यनेन निराकृत तेनैन । एतेन कात्यायनीय. मपि पूर्ण व्याख्यातम् । उत्तरार्ध तु इच्छाया निरङ्कुशतानिराकरणाय ; " यो वै भागिन भागान्नुदते चयते वैन स यदि वैन न चयतेऽथ पुत्रमथ पौत्रम् " इति श्रुतेरिति सर्वमनवद्यम् । एतेन " विभाग चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभनेत् सुतान् ।" " न्यूनाधिकरिभक्ताना धर्म्यः पितृकृतः स्मृत ।" इति याज्ञवल्लीयपपि वचनद्वय न्यारयातम् । यत्तु “ इच्छया विभजेत् सुतान् ।" इत्यत्र मिताक्षरायाम् इच्छाया ' सानन्ध्येण विभागप्रकारनिमित्त्वमपद्धत्य उद्धारविभागसमविभागपिपयत्वमेव नियमित, तत् विष्णु- वृहस्पतिकात्यायननारदादिभिन्तत्र तत्र स्वतन्नैच्छिक विभागप्रतिपादनेन विरोधात् चिन्त्यम् । स्वार्तित इत्यनेन पितामहार्जिते पित्रार्जिते वा न विपमो विभाग इत्युक्तम् , " द्रव्ये पितामहोपाचे जामे स्थारेऽपि वा । मममशित्वमाग्यात पितुः पुत्रस्य चैव हि ॥" दृति वृहम्मतिन्मरणात; प्राणामविभक्ताना यद्युत्थान भवेत् मह । न तर विषम भागं पिना दद्यात् स्थचन ||" इति मनुस्मरणान् । उपचान धनाजनम् । मह पिवति वक्तव्यम् ; अन्यथा कंबलपुत्राजिते पुरेउया विभागात रिनन्यमगत म्यान् । मेन्टपेन्यनेनीद्वारविभागे पम्य नेत्युक्तम् ; नम्य मानीय नच्छिन्त्या नावात् । मादेन च पुरन्च्या वेपन्य निरनम् ; "अनोगाम्नहितो " इति स्मरणान् ; "निरि ति पुजामदानमिटिपेषु न यानन्यम् " इति शारीनमरणात् । नयाँ पिरतणम् “ नहीं पर पुगा अगिरम्यानन्यान् " इति सद्गनगमात् । दानमदृष्टायम् । विमा सन्दिन्यो दानम् । नवनादिना नागनन् । मनिच्छाया न गया निरनियन jafanta 1 “ ..

·सप्तदशोऽध्यायः २८३ तदूर्व विभागो न विपम इयुक्तम् ; “विभजेरन् सुताः पित्रोधमृक्थमृणं समम् ॥ इति योगिलरणात् । चेदित्यनेन व्याध्यादिग्रस्ते पितरि जीवत्यपि पिनार्जितस्य पुत्रैविभागो न विषम इत्युक्तम् , विशेषाश्ररणात् सम स्यादश्रुतत्वात् ॥ इति न्यायात् ; " व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तमानसः । अन्यथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभु ॥" इति स्परणाच । व्यायादेः पितृस्वातन्त्र्यनिराकर्तृत्वेनैच्छिक्थैषम्यनिराम्र्तृत्वसिद्धिः। पुत्रानित्यनेन मृतपितृकपौत्रविभागे न वषग्यमित्युक्तम् ; " पितृतो भागकल्पना " इत्यविशेषलरणात् ; "अविभक्त सुते प्रते तत्सुतं रिक्थभागिन्म् । कुर्वति" इति कात्यायनीयविशेषस्मरणाच । पुत्रविभागेऽपि विशेषमाह योगीश्वरः--" शक्तत्यानीहमानस्य विचिद्दत्त्वा पृथक्रिया " इति । विशेपश्रयण न केवल पुत्रविभाग एव, किंतु स्वरिभागेऽपि । यथाहतु शङ्खलिखितौ--" स्वल्पेन वा सविभज्य भूयिष्ठमादाय वसेत् " इति । भूयिष्ठतायाश्च नियममाह बृहस्पतिः--"जीवद्विभागे तु पिता गृहीतागद्वय स्वयम् ". इति । अगद्वयमर्धस्याप्युपलक्षणम् । यथाह कात्यायन:-द्वयगहरोऽर्धहरो वा पुत्रविचार्जनात् पिता" इति । पुत्रश्च वित्त च पुनरित ; तयोरर्जनान् । पुत्रश्चौरस प्रय, म यान स्यात् द्वौ भागावात्मनः कुर्यात् " इति गड्खलिखितलरणात् । एक. मुम्य. पुत्रो यस्येति औरमपुत्रपा- एक मुग्न्यान्यकेरलाः" इति निमाडीलरणात् । इय च द्वयाकल्पना औरमपुत्राणामेच दिमागे । जन्यविभागे तु ततोऽप्यधिकेन स्वागकल्पना; तेफा चतुरादिभागभागित्वम्योक्तत्वात् । पिपान्तरम- प्याहतुः गइसलिसितौर यापदम्येत् पुनम्तेभ्योऽपि गृहीयात् क्षीणाध विभृयात् " इति । उपदस्येत् ; भक्ष्याभावेन ग्लिश्येत् । तदा तेभ्यः पुरेभ्यो जीवन गृहीयान् । दाणाश्च पुत्रान् पिता विभृयादित्यवः। मातुम्तु वक्ष्यति । भ्रातृविभागे अजम्यापि द्वयगत्वमाह यसिष्ठ: "येन च स्वयमुपार्जित स्वात् स द्वयामेव लभेन " इति । अयं इति मामान्योपादानेऽपि अामधिको विभागः; न सावरल; पितृपमादाद् भुज्यन्ते पन्नाप्याभरणानि च । सायर तु न नुगत प्रमादे सति पटक" इति दशरणान् । ऐच्छिविभागम्यारि प्रसादहेमयात् । न गेद पतामहमारविश्यम् । सार द्विपद ना यपी पपमानिन् । जगभूय सुतान् मान् न दानं न नलिः |" नित्यवः " Tara-1 ..

·२८४ विष्णुस्मृति इति स्मरणात् । अस्यापपादमाहतु शङ्खलिखितौ 'गृह यवीयसोऽन्यत्र पितुरवस्थानात्" इति । वसिष्ठोऽपि-" अजावयो गृह च कनिष्ठस्य " इति । यद्यमेव गृह विभागायोग्य च, तदा कनिष्ठाय तत् देयमित्यर्थ , पर तु पित्रवस्थितिगृह विना । तत्तु ज्येष्ठस्यैवेति । यथाह हारीतः- "ज्येष्ठाय दद्युदेवता गृह च । इतरे निष्क्रम्य कुर्यु " इति । देवता पितृपूज्यविप्ण्वादिप्रतिमा । गृह पैतृक्म् । निष्क्रम्य कुर्युरिति , आत्मासाथ गृहान्तराणि कुटुंरित्यर्थ । विभागाहें तु गृहे विशेषमाह स एव–“एकस्मिन्नेव वा दक्षिण ज्येष्ठायानुपूर्व्यमितरेपाम्" इति । दक्षिण दक्षिणाशम् । इतरेपामानुपूर्व्यम् , उदक्सस्थतादि- भागनम इत्यर्थ । दक्षिण श्रेष्ठमिति' कल्पतरुः। अनेन बहुपु गृहेषु पैतृक ज्येष्ठस्यैवेत्यर्थ- सिद्धमित्यल बहुना ॥१॥ पैतामहे त्वर्थे पितृपुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम् ॥२॥ अप पेतामहद्रव्यविभागमाह । पितामहेनार्जित पैतामह । तस्मिन्नथे स्थावरे जगमे वा पितृपुत्रयो- स्तुल्य स्वामित्वम् । यथाह योगीश्वरः- भूर्या पितामहोपाचा निरन्धो द्रव्यमेव च । तन स्यात् सदृश स्वाम्य पितु पुत्रस्य चेव हि ॥" इति । निरन्यो नाम 'एक्स्य मासम्येतद्दिनमारभ्य इयदन्नादि अग्मे देयम् । इति राजदत्तो वृत्तिविशेष । पतामह इत्यनेन प्रपितामहादिक्रमागतेऽपि तुल्यस्वाम्येन समाशित्वमनिच्छत्यपि पितरि पुत्रेच्छया विभाग- धोच्यते । यथाह व्यास:- "मागते गृहक्षेत्रे पितृपौना समाशिन । पैतृक न विभागार्हा मुता पितुरनिच्छत ॥" इति । कमोऽत्र प्रपितामहपितामहपितॄणा पिजिन , प्रपौत्रपर्यन्त दायसनन्धश्रपणात् । यथाह देवल:- 'अविभक्त विभत्ताना उल्याना वमता सह । भूयो दायविनाग स्यादा चतुर्थादिति स्थिति ॥ नात् उल्या मपिण्डा म्यु पिण्डभेदन्नत परम् । सममिच्छन्ति पिण्डाना दायायम्बरिभाननम् ॥ विधिरेण सवर्णाना पहना ममुद्रात । एक पसरणम्य दायोजन विभन्यते ॥" “ यस्मामा-ट. सम्मन-ग ·२८५ " सप्तदशोऽध्याय इति । अयमर्थ -~अविभक्ताना विभक्ताना वा सह वसता कुल्याना यो दायविभाग प्रथम भूयो वा, स आ चतुर्थात् चतुर्थपुस्पमभि याप्य स्यादिति स्थिति मर्यादा । तत्र हेतुमाह - तावदिति । तावत् चतुर्थपुस्पपर्यन्तमेव कुल्या सपिण्डा समानपिण्डा एकपिण्डदानक्रियान्वयिनो भवन्ति , त्रयाणा सप्रदानत्वात् चतुर्थस्य च दातृत्वात् । तद्वयतिरेक्माह-~-तत , चतुर्थात् पर पञ्चमस्य पिण्डभेद पिण्डदानक्रियानन्वय । तेन न दायभागित्वमित्यर्थ । तन्नियममाह । पिण्डाना पिण्डसनन्धाना सममन्वयव्यतिरकनियत दायवि- भजनमिति। अयमपि विधि सवर्णानामौरसाना सवर्णाना कानीनादीना चेति । अयमभिसधि येपामेकपिण्डदानक्रियान्वय , तेषामेव दायसवन्ध इति। मनुरपि- त्रयाणामुदक कार्य त्रिपु पिण्ड प्रवर्तते । चतुर्थ सप्रदातैपा पञ्चमो नोपपद्यते ॥ अनन्तर सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धन भवेत् । अत ऊवं समुल्य स्यादाचार्य शिप्य एव च इति । चतुर्णा सपिण्डत्वात् स्वाम्यभावे तदीय दाय पुत्रपोत्रप्रपौत्रा पूर्वपूर्वाभावे गृहीयु , न पञ्चम । स्वसंतानस्याभावे स्वपितृपितामहप्रपितामहसतानो गृह्णीयात् पूर्वपूर्वाभावे। सपिण्डामावे तु सगुल्यो वृद्धप्रपितामहसतति गृह्णीयादित्यर्थ । यदुक्त पञ्चमो न दायमागिति, तदपि जगमविषयमेव । स्थावर तु पञ्चमादिरपि लभत एव । यथाह बृहस्पति:- "तृतीय पञ्चमश्चेव सप्तमो वापि यो भवेत् । जन्मनामपरिनाने लभतेऽश क्रमागतम् ।। य परपरया मौला सामन्ता स्वामिन विदु । तदन्वयस्थागतस्य दात-या गोत्रजेर्मही ।। इति । चकारेण वाशब्देन च चतुर्थपष्ठयोर्ग्रहणम् । महीति सावरमानोपलक्षणम् । पैतामहेऽपि पिया नष्टोद्भते न पितृपुत्रयोस्तुल्य स्वामित्व, किंतु पितुरेवेति वक्ष्यति । जीवति तु पितामहे पितृपुत्रयोरुभयोरप्य- स्वातन्त्र्यमित्युक्तमेव । पितामहस्यापि मणिमुक्तादिषु स्वातन्त्र्येऽपि सावरे पुत्रपौत्रयो यारतन्यमेव, " मणिमुक्ताप्रपालाना सर्वस्यैर पिता प्रभु । साररस तु सर्वस्य न पिता न पितामह ॥" : मिपुत्रयो to डिमदे omitted in T, I अस्मानापमा-3 ·इति । रिशेपान्तरमाह यागीश्वरः-"पितृभ्या यस्य यद्दत्त तचम्ये धन भवेत्" इति । दानप्रतिपणे विष्णुस्मृति दति स्मरणात । पेतामहेऽर्थे तुल्यस्वामित्वप्रतिपादनेन च समागित्वमुक्त भवति । अन्यथा तुल्यस्वामित्वेन दानविक्रयादिनिषेध एव सिभ्येत् , न समाशित्वम् । अत एव वृहस्पतिः- द्रये पितामहोपात्त नगमे स्थावरेऽपि च । सममगित्वमारयात पितु पुत्रस्य चैव हि ॥" इति ॥ २॥ पितृविभक्ता विभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दधुः ॥३॥ अथ विभागानन्तरोत्पन्नस्य विभागमाह । ये पित्रा समेविपर्या अशेर्विभक्ता , तेऽपि भागकाले मातुरस्पष्टगर्भतया विभागानन्तरोत्पन्नम्य भ्रातु स्वम्वेभ्योऽभ्य आय ययनिशोधितेभ्य स्वाशानुरूप विचित् किंचिदुद्धृत्य स्वसमीत भाग दद्यु । यथाह योगीश्वरः—“दृश्याद्वा तद्विभाग स्यादाय ययविशोधितात् " इति । दृश्यात् भ्रातृविभाग क्ल्पयेयुरित्यर्थ । इदमपि पितृसत्तष्टभ्रातृधनाभावे । तत्सत्त्वे तु तत एवाश- कल्पनास्येति । यथाह मनु:- " उर्व विभागाजातस्तु पिन्यमेव धन हरेत् । ससृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेत स तै सह ॥" इति । पिन्यमेवेत्येवकारेण विभक्तपुत्राशात् न्यूनत्वे अधिक्त्वे वा विभक्तनस्तदेव लभते । तत्पूर्वना अधिक न गृहीयु , न्यून वा न पूरयेयु , "अनाशा पूर्वना पिये भ्रातृभागे विभक्तना " इति वृहस्पतिस्मरणात् । विभक्तता इति बहुवचनात् वहनामपि विभक्तनानामिति बोद्ध यम् । पिये , मात्रशभागित्वेनोक्तदुहिनभावे मातुर्धन विभक्तन एवाप्नोति , “मातुर्दहितर शेषमृणात् ताभ्य क्तेऽन्वय " इति योगिस्मरणात् । तत्राप्य सपाया जातम्तु स्वाशमेव पि यात् लभते । मातृक तु सर्वमेव । यद्यप्यन्वयित्वेन पूर्वनानामपि प्रान ति, तथापि विभक्तने सति तेपामम्वाग्यात् विभक्तनस्येव मातृक्म् , पिन्य तु तस्येव , " पुरे सह विभक्तेन पित्रा यत् स्वयमानतम् । विभक्त तस्य तत् सर्वमनीशा पूर्वना स्मृता ॥" इति वृहस्पतिम्मरणात् । अत्राननमिति समान्योपादानात् ऋण धन चेत्युभयमपि गम्यते । यथाह स एव, यथा धन तथणेऽपि दानाधानक्रयेषु च । परम्परमनीशास्ते मुफ्त्यायोचोदरक्यिाम् ॥" । . . दत्तपन्याहरण या न तेन कार्यमियय । अननैप न्यायेन विभागात् मागूध वा पितृभ्या यस्य यत् दे, तत् तम्यवति वेदिन यम्, ·२८७ - सप्तदशोऽध्यायः "पितामहेन यदत्त पित्रा का प्रीतिपूर्वकन् । तस्य तन्नापहर्तय मात्रा दत्त च यद्भवेत् ॥" इति व्यासस्मरणात् । पितृविभक्ता इति परस्परविभक्तानामप्युपलक्षणम् । तेन पितुर्व परम्परविभक्ता अपि भ्रातरो विभक्तजस्य भ्रातुर्यीक्तमश दद्युः । विभागानन्तरोत्पन्नस्येति सामान्यनिर्देशात् एवरिपम्य भ्रातृपुर- स्याप्यश पितृ-या द्युरिति सिध्यति । स्पष्टे तु गर्भ यावत्प्रसव प्रतीक्षेत्र कार्या । यथाह वसिष्ठः- प्रातॄणा दायविभागो याश्चानपत्या ख्यिातासामा पुत्रलाभात् " इति । प्रतीक्ष्येति गेप ॥३॥ अपुनधनं पत्न्यभिगामि ॥४॥ पुत्रपोत्रप्रपोगाणा दायादत्त्व निरूपितम् । तदभावे 'प्रमीताना दायादानाह फैगर ॥ न विद्यन्ते पूर्वोक्ता द्वादश पुत्रा यम्यासो अपुत्रः । पुत्रधार पौत्रमपोनयोरप्युपलक्षणम् । ततश्च पुत्रपोत्रप्रपोत्राणामभावे यद्वित्त, तन् पन्या इति मिभ्यति , "अविभक्तविभक्ताना तुल्याना वसना सह । भूयो दायविभाग. म्यादा चतुर्थादिति स्थिति ॥" इति देलेन प्रपोतन्यापि दायसन्धाभिधानात् , “ अशुनपोरसताने दोहिता धनमानुयु " इति अपुर- दायारिकारिपुत्रपारसनानाभावत्याभिमतत्याच । अा दोहि पदमपुत्रपनमाहिमा पक्षणम् , पूतिन्यायात् । भन एर रौधायन:-" सवर्णाया पुत्र पनि प्रोत्र " इत्युपरम्य " अगत्म्यन्येषु नहामी यो भवति" इति स्पष्टमाह | अन्येषु पन्यादिषु। तहामी : पुत्रादिगानी । स्नि पुपदम्य मुम्यागपुरनावार मृतधुनाया पोत्ररत् पन्या एव धनप्रणमन । न चेष्टापधि , पितृपितानला र ननसकीन पुराणा नत्यारन येणाशकल्पनायोगात् । तयाने सष्टमिप्यते । न च पैतामहे धने पोत्राणामाप म्यन्यादितनाग मियत्येवेति वाच्यम् , पितामहेनर पिनाममापि पागणा पारनन्न्यात् । नन्नात् पुरी गाभार पर पन्या एनाधिसर दति सिद्धमित्यल परितेन । तम्यापुत्रस्य पुत्रीमरीनरहिनम्य मृतस्य भारजानादि म पनी विकदमला मनापा गृहीयान् । 'ययाह रदपनु:--- जना मान पानी को मिला। पर दया नम्मिान" । ६ - ·२८८ " विष्णुस्मृति इति । स्न स्थावर जगम च । यथाह वृहस्पतिः- जगम स्थावर हेम कुप्य धान्य रसाम्बरम् । आदाय दापयेच्छ्राद्ध मासपाण्मासिकादिकम् ॥ पितृव्यगुरदौहित्रान् भर्तु स्वस्रीयमातुलान् । पूजयेत् कयपृर्ताभ्या वृद्धाश्चाप्यतिथीन् स्त्रिय ॥ तत्सपिण्डा बान्धवा ये तस्या स्यु परिपन्थिन । हिस्युर्धनानि तान् राजा चौरदण्डेन शातयेत् ॥" इति । स्थावर गृहक्षेत्रारामादि । जगम गवाश्वादि। हेमकुप्यादीनामुभयात्मक्त्वात् पृथड् निर्देश । पितृ- यादिसाहित्य वृद्धादीना पूनने चकारेणोच्यते । तेन तन्नेरपेक्ष्य स्थावरे । कचिदपवादमाह स एव-- 'यद्विभक्त धन किंचिदाध्यादिविधिसभवम् । 'तज्जाया स्थावर मुक्त्वा लभते गतभर्तृका ॥" इति । अस्यार्थ ---आधि प्रनष्टस्वत्व " आधि प्रणश्येद् द्विगुणे धने " " काले कारकृतो नश्येत् " इत्याद्युक्त । अयमभिसधि -यद्भर्ना स्थावरमाधीकृत्य धन प्रयुक्त, तस्मिन् 'क्रावृद्धया द्वेगुण्यमापने तम्मिनायौ स्वामिन स्वत्वनाशेन धनप्रयोक्तु भर्तु स्वत्यमुत्पन्नमिति स्थिति । गर्तृमरणानन्तर तस्मिन्नाधौ स्त्रिया सक्रान्ते तादृशप्रयोगान्तरोत्पत्त्या धनद्वैगुण्यातिकमेण कराया वर्धमानायामाधिनाशो नास्तीति सिध्यति । ततश्ध मरणात् भर्तृस्वत्वे नष्टे कलाद्धया च स्त्रिया स्वत्वानुत्पत्तो तादृशस्थावरस्य पर्युदासो युक्त एवेति । आदिपदात् भर्तु प्रीतिदानम् । तदुभयविधिना यत् सभूत स्थावर, तन्मुक्त्वा स्थावर जङ्गम च लभत इति । ततश्या- विभक्तम्पावरविषयमिद वृत्तिहीनपलीविपय चेत्यपि व्याग्यान परास्तम् । दुहितृरहितपत्नीविषयमिदमिति तु तुच्छमेव , प्रमाणाभावात् । न च पूर्ववाक्ये दौहित्रपूननश्ररणात् दौहित्रपत्या स्थावराधिकारसिद्धरिद टोहिररहिनपत्तीविषयमर्थात् भवेदिति वाच्यम् , दौहित्रात् पितृव्यादीनामपि पूजनश्ररणात् तद्वत्या अधिकारापत्त्या तदभावविषयता व्यापये । न च पितृयाद्यपइया दौहित्रस्य सनिहितत्वेनाधिकारापादकत्व- मिति याच्यम् , सनिहितम्यदीहिवाश्रमणात् प्रतभर्तृदोहितस्याधिकारापादकत्वासभवात् । तम्मान मिचिदैत- दित्यम् । न्यावर मुक्त्वा " इति वचन दायादानुमति विना सारदाननियादिनिधपरमिति, तदी ममा गाभारनाम् । यत् 'मृने भतरि मग रभते पारिका । यारहि नयाभ्य दानाशमननिरये ||" मारपा- . ife ·.. भजेरन् । सप्तदशोऽध्यायः २८९ इति कात्यायनीयं वचन प्रमाणमिति, तदपि न ; तत्र स्थावरपदाश्रवणात् ; तस्य भर्तृप्रीतिदत्तविषयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । सवर्णाभावे त्वसवर्णा अपि सर्व धन गृह्णीयु'; ' सवर्णाभावे त्वनन्तरस्य । इति वक्ष्यमाणत्वात् । समवाये तु सर्वा विभज्य गृह्णीयुः । परं तु स्वस्वपुत्रभागानुसारेण । यदा तु द्विजातीनां केवलशद्वैव भार्या, नान्या, तदा सा न सर्व लमते ; किंवर्धमेव । अर्थ चान्ये रिक्थिनो गृलीयुः । यथाह गौतमः- "पिण्टगोत्रर्षिसबद्धा रिवथ मजेरन् ; स्त्री चानपत्यस्य ” इति । अनपत्यस्य धन सपिण्डाद्याः प्रत्यासविक्रमेण स्त्री च । अत्र सपिण्डादिभ्यः स्त्रिया पृथक् निर्देशात् अर्थ सपिण्डायन्यतम ; अर्ध स्त्रीति सिध्यति । स्त्रीग्रह्णाचेद शूद्रापरमेव ; अन्यासा पनीत्वात् । वक्ष्यति च--'द्विजातीना शूद्रत्येक पुत्रोऽर्धहरः । अपुत्ररिक्थस्य या गतिः सात्रार्धस्य द्वितीयस्य । इति ; शूद्रापुत्रन्यायस्य शहाया पत्न्यामपि तुल्यत्वात् । वृहस्पतिस्तु क्षत्रियादिपरिणीताया शूद्रायां विशेषमाह- अन्यन ब्राह्मणात् फितु राजा धर्मपरायणः । तस्वीणा जीवन दद्यादेप दायविधिः स्मृतः ॥ अन्नाथ तण्डुलपम्थमपराहे तु सेन्धनम् । वसन त्रिपणकीत देयमेक त्रिमासतः ।) एतावदेव साध्वीना चोदित विधवाधनम् । वसनस्याशनस्यैव तयेर रजस्य च । धन व्ययोख तच्छिष्ट दायादाना प्रकल्पयेत् ॥" इति । साध्वीनामिति विशेषणात् असा चीना तदपि नेति ध्वनितम् ; भरण चापि युरिन् वीणामा जीवनक्षयात् । रक्षन्ति शय्या भर्तुश्चेदाच्चिन्धुरितरामु च ॥" दति नारदलरणात् । अपीतापुनभूम्यरिण्याल्दादिभ्यस्तु आढस्मानमेर देय, नान्यत् ; पतीत्वामारम्य आठक भर्तृनाया दद्यादामरण लियाः ॥ इति प्रजापनिमरणाय । एनामादेव गौतमबृहस्पत्यादिवचनज्ञापिनदायादक्रमात् यहा सपर्णा दुहिना अमवर्णा व बी गमतः, नदोनयोः समाशित्वम्; पुत्राभावे उभयारिमानात् । पन्यभावे दुहिता मपर्णादहिना । सांगाये मां पनीति द्वयन्तरितन्यसाम्यान् । यथाह नारद:--"पुनानाय तु दुहिता तुल्यमतानदर्शनार " इति । " सदनी सोनोटा साी शुरणे खा" इति च सातिः । गोमा नमार्ने सुन्दर । " सस्विपि तुल्यलात् IFrora here uptoशीनाम्नाp:11tated

·२९०
"
विष्णुस्मृतिः
प्यनुत्तमपर्णकन्याधमार्णस्त्रीसमवायेऽन्यत्राप्यूह्यम् । इद च पल्यादीना धनग्रहण विभक्त पत्यावसत्दृष्टिनि मृते
च द्रष्ट यम् , विभागम्य पूर्वमुक्तत्वात् , ससटिना चाग्रे वक्ष्यमाणत्वात् ।
ननु जपुरम्येत्यत्र पुत्रपदेन स्नुपापि कुनो न विवक्ष्यते । तस्या अपि " अर्थो वा एप बत्मन
पनी" इति श्रुन्या पुत्रा शरीरत्वारगमात् । सत्यम् , पनीमात्रविपयन्यायश्रुत्या न्यथ्या अपि श्वशुरशरीरार्धना-
प्रतिपादनात् म्यामिगरीरार्धतया वया एतत्स्नुपापेक्षया सनिपेण विवक्षाफ्राभारात् । पन्यभावे
त्यपुत्रपन म्नुपेच लभते, न दुहिता , तदधिकारस्य पुत्रपन्यभावायत्ततया पत्न्यभावेऽपि पुत्रार्धशरीरसत्वेन
पुत्राभारविरहान् ! नयाच वृहस्पतिः-
यन्य नोपरता भार्या देहाधं तस्य जीवति ।
जीपयशरारे तु कथमन्य समानुयात् ॥"
दति। न च दुहितु सामन् पिरयययारव्यत्वेन पित्रययपारब्धपुत्रसहकारिस्नुपापेक्षया सनिZष्टत्वमिति
वाच्यम् , पियवारव्यपुत्रमहकारित्वमेव न केवलम् , अपि तु दुहित्रपे.जया सगोत्रसपिण्डाया स्नुपाया
प्रन्यामत्वतिगयान् । यद्यप पित्रादिप्यतिप्रमाः इति चेत्, सत्यम्, तेपा वचनेनेव स्थानविशेषम्य
नियमितन्यान् । यत्रापि पतिमरणानन्तर पन्येव रभते, तत्रापि मातृधनत्येन तद्धन दुहितृगामीति न
अमितव्यम् , जन्मना पुत्रम्येच पिवाहेन ग्नुपाया अपि मतदारा शुरथने स्वत्योत्पत्त्या श्वशुरमरगे
चनुपनो म्वत्यमायेन मरण म्नुराया "प मापारणम्याम्यान् ॥ ४ ॥
तदमारे दुहितगामि ॥५॥

·सप्तदशोऽध्यायः
२९१
इति । सदृशी सवर्णा । सा चासवर्ण पलक्षणम् ; 'पुत्रभागानुसारेण भागापहारिण्योऽनुढाश्च दुहितरः' इति
वक्ष्यमाणलिङ्गात् । उढेत्यनुढोपलक्षणम् ;
" पत्नी पत्युर्धनहरी या स्यादव्यभिचारिणी ।
तदभावे तु दुहिता यद्यनूढा भवेत् तदा ॥"
इति कात्यायनस्मरणात् । ततश्च सपर्णा असवर्णा उढा अनूढाश्च समवाये यथाशं सम च विभज्य गृहीयुः।
पूर्वपूर्वाभावे तृतरोतरैवेति । ऊढानूढासमवाये अनूद्वैवेति तु न ; तादृशकमक्ल्पने प्रमाणाभावात् । यतु
यद्यनूहा भवेत्तदा " इति यद्यनृढा दुहिता भवेत् तदैव सा धन लभते, नान्यथेत्यनेनानृढाभार एव उढाया
धनग्रहणं सिध्यतीति ; तन्न; तस्यान्यार्थपरत्वात् । तथाहि~-यधन्दा भवेत् , तदा अनुढारस्थायां पितृभाग
न लभते ; किंतु यावद्विवाह भरण विवाहोपयुक्त च द्रव्यम् । पितृभागं तु विवाहानन्तरमेव लभत इति ।
तथाच नारद:-
"
"
स्यात्तु वै दुहिता तस्याः पित्रशो भरणे मतः ।
आ सस्काराद्धरेदाग परतो विभृयात् पतिः ॥"
इति । अस्यार्थ:--यद्यनुदा दुहिता स्यात् , तदा तस्याः आवियाह पित्रशेन भरणं कार्यम् । परतो सिाहा-
नन्तर पित्र्य भाग हरेत् । तस्याश्च भरण पतिरेव कुर्यात् ; न पित्रशेनेति । देवलोऽपि-
कन्याभ्यश्च पितृद्रव्याद् देय वैवाहिक चमु ।
अपुत्रस्य तु कन्या स्वा धर्मजा पुत्रवद्भवेत् ॥"
इति । वैशहिक विवाहोपयुक्तम् । देय कन्यादानाधिकारिणा । म्या सवर्णा । धर्मजा औरमी । यदपि
पराशरवचनम् -' अपुत्रमृतस्य कुमारी ह्यथं गृह यात्, तदभावे वोढा' इति पठन्नि, तदपि धन-
मन्तरेणान्हकन्याया ऋतुदर्शने पित्रादीना नररूपातश्रुतेः तद्विवाहः प्रथम स्तन्यः ; अनन्नरमशदानम् ;
तदभावे विवाह्यकुमार्यभावे उढा सपुत्रा समाविताना वा गृहीयादित्ययम् । यद्यपि सनिपन्योपकारस्त्यात्
सपुमाया एव मथम धनग्रहण प्रामाति, तथापि तदनावे समावितपुत्राया जपि योग्यतया पुसत्यान् दुट्टिया-
विरोपाचोभयोरपि भिज्येर धनमहणं युक्तमुत्पश्यामः । एतेन " सीधन दहितपासवानामतिहिताना च ॥
इति गौतमीयस्य पितृधने समानत्वात् प्रतापसिमराये अप्रतेय, प्रतिष्ठितामतिष्ठितमनगो चामतिष्ठिसंपन्या
व्याम्ब्यान पराम्नम् ; वाक्यम्य मशिनसियन्यात् , न्यायम्य न पितृानविपरे दुष्टचादित्यल मन । 'मुल्य-
सतानदर्शनात् । इति हेनूपन्यामेन पुगभाव पोवस्त्र, दुहिजभावे दाहिनम्य विमरः । यथा गृहसनि:-
यथा पितृधने म्याम्प नम्पाः गम्भरि का ।
तर तन्गुनाहट नामानाम भने ।"
:-
इति ॥५॥

·२९२ सा विष्णुस्मृति तदभावे पितृगामि ॥ ६॥ तदभावे मातृगामि ॥७॥ तदभावे क इत्यत आह । तेषा पुत्रादिदौहित्रान्तानामभावे अपुत्रधन पितृगामि । यथाह देवल:- 'तुल्या दुहितरो वापि ध्रियमाण पितापि च " इति । कात्यायनोऽपि- अपुत्रस्यापि कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिता ॥" इति ॥ ६॥ तदभावे क इत्यत आह । तेषा पित्रन्तानामभावे माता, मात्यस्या गर्भ इति या माता जननी, धन गृह्णीयात् । यथाह वृहस्पतिः- भार्यासुतामिहीनस्य तनयस्य मृतस्य तु । माता रिक्थहरी ज्ञेया भ्राता वा तदनुजया ॥" इति । एतेन " पितरो भ्रातरस्तथा” इति योगिवाक्यमपि व्याख्यातम् । यत्तु-एक्शेषे रिग्रहवाक्ये मातृशब्दस्य पूर्वनिपातात् , एकशेषाभावे च मातापितराविति मातृशब्दस्य पूर्व श्रवणात् , पाठक्रमादेवार्थ- कमावगमात् प्रथम माता गृहीयात् , पश्चात् पिनेति व्यारयातम् , तदसत् , मूलवाक्ये तदभावेना- यनमो गृह्यते "अग्निहोत्र जुहोति, यवागू पचति" इतिवत् , “पिता माता" इति कात्यायन वाक्येन प्रतीयमानश्रोतक्रमविरोधेन च पाटकमस्यातन्त्रत्वात् । यदपि पिता पुत्रान्तरेप्वपि साधारण , तु असाधारणीति प्रत्यासत्त्यतिशयात् मातु प्रथम धनग्रहण युक्तमिति , तदप्ययुक्तम् , पितु प्रयासनतरत्वात् , जयप्रत्यासत्तेश्वोक्तप्रत्यासत्त्यप झ्याभ्यर्हितत्वात् । अन्यथा दुहितृणा मातृधनग्रहण पुत्राणा च पितृग्नग्रहण न स्यात् । फिंच अपत्योत्पलो शुक्रस्य प्राधान्य शोणितस्य च तदुपष्टम्भक्त्वेन गुणभार इत्यपि पितु प्रत्यासन्नतरत्यम् । तदाह पौधायन:- अपत्य ननने पितु प्राधान्य, पितुरेव पीनम्य प्राधान्यात् । अयोनिता अपि पुत्रा दृश्यन्ते द्रोणागस्त्यादय । इति । एतदेवाभिप्रेत्य स्पष्टमाह मनु:- उपसनन प्रगनन्य धर्मतो नोपपद्यते । पिता प्रधान जनने तम्माद्धर्मण त भजेत् ॥" इति । उपमनन नाम माता, प्रधानम्य पितु धर्मनी धर्मण रिक्थग्रहणादिना नोपपद्यते न सवध्यते । यन जनने पुत्रोत्पी पिता प्रयानम् । नतो धमण पुत्रपन तमेव पितरमेव भनेत, न मातरमिति । तस्मात् पित प्रथम गृलीयान् , पश्चान्मातेति । मात्रभाव पितामही धन गृहीयात् , माता पित्रायनाधिक्येन गया, TIT-ग, ·“ या सप्तदशोऽध्याय २९३ "अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमामुयात् । मातर्यपि च वृत्ताया पितुर्माता हरेद्धनम् ॥" इति मनुना मात्रभावे पितामह्या धनसनन्धनोधनात् । अत्र केचित्----सत्यमनेन मातुरनन्तर पितामह्या धनग्रहण प्राप्तम् , पर तु पित्रादीना भ्रातृमुतपर्यन्ताना बद्धक्रमत्वेन मध्येऽनुप्रवेशाभावात् 'पितुर्माता' इति वचनस्य धनग्रहणाधिकारिमात्रपरत्वादुत्क् तत्सुतानन्तर पितामही गृह्णाति, अविरोधादित्याहु । तद्विरुद्धम् , बद्धक्रमाणामपि पञ्चाना चितीना मध्ये अना- रभ्याधीताना चित्रिण्याढीनामिष्टकानाम् वै काचित् ब्राह्मणपनीमिष्टकामभिनानीयात् , ता मध्यमाया चितावुपदध्यात् ॥ इति वचनेन यथा मध्यमचितावुपधान, तया बद्धकमाणामपि पित्रादीना मध्ये " मातर्यपि च वृत्तायाम्" इति वचनेन मातुरनन्तर पितामह्या निवेशसभवात् । यदप्यस्य वनग्रहणाधिकारिमात्रपरत्वात् न क्रमपरत्वमिति , तदपि न, " विभक्ते सस्थिते द्रव्य पुनाभावे पिता हरेत् । भ्राता चा जननी वापि माता वा तत्पितु मात् ॥" इति श्रोतक्रमविधायककात्यायनवाक्येकवाक्यतया नमपरत्यसभवात् । पुत्रपद च दौहित्रान्तसनिहितोपरक्षणम् । अनपत्यस्य पुत्रस्य " इत्यपि व्याख्यातम् । भानु पूर्वनिर्देशश्च मात्रभ्यनुनानाभिप्राय , “ माता रिस्थहरी ज्ञेया भ्राता था तदनुजया " इति स्मरणात । तस्मात् मात्रभावे पितामहा धन गृहातीति सिद्धम् ॥ ७॥ तदभावे भ्रातृगामि ॥ ८॥ तदभावे भ्रातृपुत्रगामि ॥ ९॥ तदभावे क इत्यत आह । तेषा पितामद्य-तानामभावे भानर । म्यमारश्च प्रातरश्चति प्रातर; 'मातृपुतो स्वसहितृभ्याम् " इत्येकोपान् । योगिवाक्ये "पितरी भानरम्नथा" इत्येकोोपरमाद्वा मानरो भगिन्यश्च भ्रातृधन गृहन्ति, प्रत्यासतिसाम्यात्, "प्रातरी ये च सदृष्टा भगिन्यश्च सनामय " इत ससृष्टिधने भगिनीनामप्यशभागित्वदर्शनाय । तर प्रथम समानपितृसत भातरी गृहीयु , पित्रस्यराविम्येन प्रत्यासनतरत्वात् । तदभावे समानमातापिता भन्यो गृनाउ , ताना निमातृदिनाप या सनिहितत्वात् ; मिनादराणा माना भिसालाना च पिया चिप्रान् । तदभावे तु तेजी गनी , " मोदी सन्त्यमोदयां मातरो द्विरिश यदि । विद्यमानेऽप्योदये संदयां प भागिन ॥" इति स्मरणान् । तत्रापि प्रथम मनानशिस , पचार समानना , रजम्य प्रशान्यात्, सध माननियानरुत्यात् । नपया-पालवे पन्यो । नल्ला मी पुत्री, मन्याने पुग्नेन रनिन । अनेन .. - ..

·विष्णुस्मृति. मननर च द्वित्रा जन्य पतिमानित्य पुत्रान्तर जनयामासेति तन्या ग्य पुत्रा बभूवु । तत्र पूर्वप्रेरन्यनरन्मिन् प्रीते तद्धन ममानमातापितृक एव प्रथम गृहीयात् । तदभावे समानपितृको मिनंदरोऽपि गृहापा, पीनपारान्यात् । तदभारे समानमातृको मिलपितृगोऽपति । तत्रापि ज्येष्ठ पत्र प्रपन गृह चात्, नदनावेऽन्य , " जसमृष्टिविभाग प्रेताना ज्येष्ठम्य " इति गौतमलरणान् । सवर्णभाव- भारे मा मात्रा माता गृहारान् , “मपर्णा भानरो माता भार्या चेति यथारमा " इति देश्लमरणात् । बान्त ना पाटान गलियभिचारिणाविषयमिन्युक्त प्राक् । मपर्णमपनमानभाने अमपर्णा भारी गृ उ । नटभरे जम मपनमातेति ॥ ८ ॥ 'नारे क टत्यत आद। तेपा बान्तानामभारे भ्रातृपुत्रा धन गृहीत् । अआप्पेशेष दर। तथाच भानुपुत्राणाममात्र भगिनीपुत्रा गृहीयु , पूर्वदेव प्रन्यामरान्नरत-यात् । । पूर्वप्रम नयन अनुग्ने म्बन्चानुत्पत्त्या श्रापुत्राणामेव च पामिनाशेन स्वत्वं त्यत्त्या पितृम्मेण विभाग नदेन्या र पितो भागकल्पना न्यान् , परम्यन्यन्य द्रयविषयत्वात् । यहा तु अत्रे मानरि मृते जन्मेका नाना नद्धने बचपयदि रधित् नवनविभागान मागेर प्रियते, तदा तत्वाणाम् ; सि। नापि में प्रदेश मन्यासविणनाया नदनावे यन्धुगामि ॥ १० ॥ तदभावे सकुल्पगामि ॥ १२ ॥ तदमाये सहाध्यायिगामि ॥ १२ ॥ . पितोऽसियर- ॥ ८ ॥

·, , . . सप्तदशोऽध्याय २९५ तढभावे के इत्यत आह । तेषा बन्ध्वन्तानामभावे समुल्य पञ्चमादिसतति , तद्गामि । यथाह चौधायनः- " प्रपितामह पितामह पिता स्वय सेदर्या भ्रातर सवर्णाया पुत्र पौत्र प्रपौत्रस्तानविभक्त दायादान् सपिण्डानाचक्षते । विभक्तदायादान् सकुख्यानाचक्षते । सत्सु सपिण्डेषु तद्द्वामी ह्यर्थो भवति । सपिण्डाभावे सकुल्या, तदभावे त्वाचार्योऽन्तेवासी मत्विग्वा हरेत् । तदभावे राजा" इति । दायोऽत्र पिण्ड दीयते इति व्युत्पते । स आभिमुख्येन दीयते पित्रादिभ्य , आदीयते गृह्यते च पुत्रादिभ्यो यस्मिन् कर्मणि तत् दायाद श्राद्धम् । तत् अविभक्तम् एक्दातृदेवताभावेन येपा ते अविभक्त- दायादा , एक्श्राद्धान्वयिन इत्यर्थ । ते ये चत्वार सपिण्डा , ततोऽन्ये पञ्चमादय सकुल्या इत्यर्थ । सकुल्य सपिण्टाभावे धन गृह्णीयात् । सकुल्याभावे आचार्यों गृह्णीयात् । तदभावे शिष्य "पुत्राभावे प्रत्यासन्न सपिण्ड , तदभावे आचार्य , आचार्याभावे अन्तेवासी" इति आपस्तम्ब- स्मरणात् ॥ ११ ॥ शिप्याभावे क इत्यत आह । तस्य शिष्यस्याभावे सहाध्यायी गृह्णीयात् । येन सह एकस्मात् गुरोरधीत, स सहाध्यायी । अध्ययनमुपनयनस्याप्युपलक्षणम् । तेनैकाचार्योपनीतोऽपि रभते , "शिप्यस- ब्रह्मचारिण " इति योगिस्मरणात् । तदभावे मत्विक् हरेत् , “ अन्तेवासी मत्विग्वा हरेत " इति शङ्खस्मरणात् ॥ १२॥ तदभावे ब्राह्मणधनवर्ज राजगामि ॥ १३ ॥ ब्राह्मणार्थों ब्राह्मणानाम् ॥ १४ ॥ वानप्रस्थधनमाचार्यों गृह्णीयात् ॥ १५॥ शिष्यो वा ॥ १६॥ ऋत्विनोऽभावे क इत्यत आह । तेपा पुत्रादीनामृत्विगन्तानामभावे तद्धन राना गृहीयात् ब्राह्मणधन वर्तयित्वा । यथाह वृहस्पतिः- येऽपुत्रा क्षत्रविद्रा पत्नीमात्रादिवनिता । तेपा धनहरो राना सर्वस्याधिपतिाह स ॥" - “ इति ॥ १३॥ तहि नामणधनस्य का गतिरित्यत आह । ब्राह्मणम्यार्थो धनम् । त श्रेरिया नामणा गृहयु , "श्रोत्रिया ब्राह्मणम्यानपत्यस्य रिवध भनरन्" इति गौतमम्मरणात् । तदभावे नानणमानम् । यथा मनु:--" सर्वेषामप्यभावे तु नाझणा रिक्थभागिन " इति ॥ १४ ॥ मिनार नाममर-1 ·२९६ विष्णुस्मृति यदुक्त पुत्रादयस्तदभावे पल्यादयश्च धनमाज इति, तदुभयापवादमाह । वानप्रस्थ इति गृहस्थातिरिक्ताश्रमत्रयोपलक्षणम् । आचार्य इति शिप्याद्युपलक्षणम् । तेन च वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणा धन क्रमेणाचार्यसच्छिप्यधर्मभ्राफतीथिनो गृह्णीयु । यथाह योगीश्वर:- वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणा रिक्थभागिन । क्रमेणाचार्यसच्छिप्यधर्मभ्राक्तीथिन ||" इति । आचार्योऽत्र वानप्रस्थाश्रमदीक्षयिता , " दीक्षितो गुरुणानुज्ञातो दिशमुपनिष्क्रम्य ” इति वृद्धहारीतीय- लिङ्गात् । भारतेऽपि- " तत्रैन विधिवद्राजा प्रत्यगृह्णात् कुरूद्वहम् । स दीक्षा तत्र सप्राप्य राजा कौरवनन्दन । शतयूपाश्रमे तस्मिन्निवासमकरोत् तदा । तस्मे सर्व विधि राज्ञे राजाचल्यौ महामति ॥" इति धृतराष्टस्य वानप्रस्थाश्रमे आचार्यवत्त्वलिनाच्च । सन् गुणवान् निर्दाप शिप्य । धर्मभ्राता प्रतिपन्नो भ्राता। एकतीर्था समानाचार्यक । धर्मभ्राता चासौ एक्तीर्था चेति, एकाचार्येषु भ्रातृत्वेन प्रतिपन्न इति यावत् । एते त्रय याणा क्रमेण धनमाज । यद्वा एकतीर्थी वाराणस्यायेकतीर्थवासी , द्वन्द्वाश्रयणात् । ते चत्वार त्रयाणा क्रमेण पूर्वपूर्वाभावे पर परो धनभागित्यर्थ । यतेस्तु आचार्यों महानाक्योपदेष्टा, सन्यस्याचार्यमुपतिष्ठत ब्रह्मजिज्ञासया” इति शङ्खस्मरणात् । यत्तु यतिवणिनो- राचार्याभावमभिप्रेत्य प्रातिरोम्यक्रमेणेति व्याख्यात, तत् हारीतविष्णुशहवाक्यादर्शनमूलकमित्युपेक्ष्यम् ॥ १५ ॥ आचार्याभावे क इत्यत आह । सच्छिप्यो वा वानप्रस्थादिधन गृह्णीयात् । वाशब्दात धर्मभ्रात्रेतीथिनोर्ग्रहणम् ॥ १६ ॥ संसृष्टिनस्तु ससृष्टी सोदरस्य तु सोदरः। दद्यादपहरेचांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ १७ ॥ जपवादमाह । विभक्त धन पुनमिश्रीत ससृष्टम् , 'ससृष्ट धनमुभय समाकृतम् ॥ इति श्रुते । यदे सत् उभौ याति तदुभयम् , विभक्तमिति यात् । तत् समान साधारणास्त सन्तृष्टम् । तदम्याम्तीति ससृष्टी । यथाह गृहस्पति - "विभत्तो य पुन पिता भ्राता चात्र सस्थित । पितृ येणाथा प्रीत्या स तत्समृष्ट उच्यते ||" पृथगेव ·सप्तदशोऽध्यायः २९७ इति । एकत्र स्थितिस्त्र विभक्ताना धनानामिदंताव्यवहारप्रयोजकधर्मापनयनेन पूर्ववत् सर्वेषां साधारण्येनो- पभोगयोग्यतापादनम् । तच्च ‘यावद् भूतभावि भवद्धन तन, तन्ममापि ; यावच्च तद्धन मे, तत् तनापि । इत्यनुमतिः। सा तु कचिद्वाचनिकी; कचित्तु अनन्यथासिद्धव्यवहारगम्या; " अनुक्त्वापि वचः किंचित् कृतं भवति कर्मणा " इति विष्णुपुराणात् । पित्रादिगणन तु प्रदर्शनार्थ, नान्यपरिसम्यार्थम् ; दोपत्रयापत्ते विभक्ताः सह जीवन्तः ॥ इति मानवीये सामान्याभिधानाच्च । न च विशेपेणोप- सहारः; “ विभजेरन् पुनर्यदि" इति पुनःशब्देनावृत्तिवाचिना .आद्यविभागपूर्वावस्थां द्योतयता यत्पति- योगिक आद्यो विभागः, तत्प्रतियोगिकस्यैव ससर्गस्य प्रदर्शनेनास्पष्टताभावात् । किंच पित्रादित्रयससमें अनपत्यस्य धर्मोऽयम् ॥ इत्यादिवक्ष्यमाणवार्हस्पत्यससृष्टिक्रमानुपपत्तिः । तस्मात् यैः सह विभागः, तैरेव सह ससर्ग इति स्थितम् । तेन च पित्रा विभक्तः पुत्रः पूर्वविभक्तन पितृव्यादिना सह ससृष्टो न भवति ; किंतु यः पितृव्यादिभिः साप्रतं विभक्त., स तेषामेवान्यतमेन । न विभागस्योपलक्षणत्वम् ; सभूयसमुत्थानादावतिप्रसङ्गात् । तस्य ससृष्टिनो मृतस्यांश ससृष्टी दद्यात् । कस्य दद्यादित्यपेक्षायामाह-जातस्येति । ससृष्टधन- सबन्धितयेति शेपः । सा च त्रिधा-ससर्गावस्थोत्पत्त्या, ससृष्टिपितृससर्गेण, अविभक्तपितृकेण ससर्गेण चेति । तद्यथा-यः ससर्गावस्थायामुत्पद्यते पुत्रः, यो वा पूर्वरिभक्तो भ्रात्रादिससृष्टेन पिना पश्चात् सज्यते, यो वा अविभक्तः पितृकृतससगैणैव ससृष्टी भवति, तस्य त्रिविधस्यापि । यथाह मनुः- " ऊर्व विभागाजातस्तु पित्यमेव हरेद्धनम् । ससृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेत स तैः सह ॥" इति । य इति सामान्यनिर्देशात् पितृपुत्रभ्रातृव्यादयो ये तेन पित्रा सह ससृष्टाः, सह विभनेत; ते तस्मै अशं दद्युरित्यर्थः । तादृशपुत्राभावे मृतस्य ससृष्टिनोऽश सदृष्टयपापहरेत् गृहीयात् । न त्वससृष्टः पुनधात्रादिः; पूर्वविभागेनाससृष्टाना स्वत्वस्य निवृत्त्या, ससृष्टाना तु सत्सृष्टिधनससर्गेण स्वत्वोत्पत्त्या, सलु च तेषु धनम्वामिषु ‘क्स्येद धन भवति । इत्यामाक्षाया अनुदयेना- ससृष्टिगामित्यशकानवकागान् । एवच विभक्तानेकपुरसत्त्वेऽपि यदा कनचिकेनर पुरेण पिता समग्य सुतादालविभाग एवं प्रियते, तदा तद्भाग सष्टयेर पुत्रो गृहाति, नासन्नृष्टी पुत्रः । एवमेव यदा कश्चित् भ्राता स्वभ्रातून स्वपुत्राश्च विभग्य कनचिन् प्रागा भ्रानुन या ससृष्ट , ससर्गानसाया च पुत्रान्तरमनुत्पायेर मृतः, तदा सदृष्टया पाना आवृत्यो वा तदनं गृमीयान् । नाससृष्टः पुनभागादिः "समृष्टिनम्नु समृष्टी" इति वचनारम्भनामन्यांत् । उत्तन्यायपगत् " सरष्टिना तु यो भागम्तेपामेव स इप्यते । अनोऽन्ययानभाये निरजियितरानियात् ।।" तेभ्योऽशं गृहीयात् ; . 33 - ·२९८ सबष्टी पिता, तदभावे समृष्टिनी माता, तदभावे समष्टी प्राता, तदभावे तु अस सृष्टयपि पुत्रादिरिति विष्णुस्मृतिः इति न्याख्यातम् । अतः ससृष्टिभ्यः; अन्यथा ये अससृष्टिनः, ते अनंशभाजः अंशानाः । कदा पुनस्ते अंश- भाज इत्यत आह । निर्वाजेषु निरपत्येषु पुनः संसृष्टिषु मृतेषु तद्भागः इतरान् अससृष्टिनोऽपि इयात् गच्छेत् । अयमर्थः-ससृष्टिधनं पूर्वोक्तस्त्रिविधोऽपि संसृष्टी पुत्रो गृहीयात् । तदभावे संसृष्टी पितृभ्रात्रादिः । तस्याप्यभावे पूर्वोक्तस्त्रिविधोऽससृष्टी पुत्रः । तस्याप्यभावे अससृष्टी पितृभ्रात्रादिः ; निर्वाजत्वविशेषणस्योभयसंसृष्टिशेषत्वात् । नन्वेतदसगतम्। "विभक्ता भ्रातरो ये च सप्रीत्यैकत्र सस्थिताः । पुनर्विभागकरणे ज्येष्ठय तत्र न विद्यते ॥ यदा कश्चित् प्रमीयेत प्रनजेद्वा कथंचन । न लुप्यते तस्य भागः सोदरस्य विधीयते ॥ या तस्य भगिनी सा तु ततोऽशं लब्धुमर्हति । अनपत्यस्य धर्मोऽयमभार्यापितृक्स्य च ।।" इति वृहस्पतिना पुत्रपन्नीपितृरहितस्यैव ससृष्टिनो भ्रातुरंशं ससृष्टी भ्राता गृह्णीयादित्युक्तत्वात् कथमससृष्टिनि पुरे विद्यमाने ससृष्टी भ्राता भ्रातृव्यो वा धनभागिति । उच्यते-नेदमपत्यादिसामान्याभाव बोधयति । पत्न्याद्यपपादक्ससृष्टिवाक्यशेपत्वविरोधात् । फितु “ ससृष्टिनां तु यो भागः" इति नारदवचनैरुवाक्यतया ससृष्टिवाक्यशेषतया च ससृष्टिनां पुत्रपत्नीपितृणामभाव गमयति । तथाच यत्रैकस्य कस्यचित् पुत्रभार्या- पितृभ्रातृभिः सम ससर्गः, तस्मिन् मृते ससर्गाविशेषेण सर्वेषां सममंशग्रहणे प्राप्ते ससृष्टिपुत्रायभाव एव सत्सृष्टिभ्रातादेर्धनसबन्धं बोधयति ; "पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा ॥ इति क्रमस्य सत्दृष्टि- वाक्यापोद्यत्वेन तद्विपयाप्रवृत्त्या अनेकससृष्टिविषये क्रमाकाङ्क्षायामस्य प्रवृत्तः । अन्यथा सष्टिवाक्यस्य पत्न्यायपादस्त्यानुपपत्तेः, प्रत्युत विक्ल्यापतेः ; 'सत्यामपि पल्यां ससृष्टी गृह्णीयात् । सत्यां पत्न्यां न ससृष्टी गृतीयात् । इति परस्परविरोधात् ; अपपादकत्यम्य च “ मनोऽन्यथानंशभाज:" तन्मात् पुत्रायने ससगै प्रत्यासतिविशिष्टससर्गिक्रमेण प्रथम सत्सृष्टी पुत्रः, तदभाये ससृष्टिनः स्त्री, तभाने . इत्यनेनारश्यस्त्वात् । यथोक्तकमेण लक्ष्यने ; " निजिप्यितरानियान् " इति स्मरणान् ; समृष्टिप्रक्रमे, मृतोऽनपन्योऽभार्यधदमातृपितृमातृकः । गो गपिण्डानदाय विभनरन् यथाशनः ॥" इति वृहस्पतिम्रणाय। ननु पुत्रादिमिरने संगणे पुत्रम्य मत्त्वात् भातुर्धनमरण न प्रामोल्लेर; पुत्रा पिपराः yि." इति स्परणात् ; मनुष्टि गायन मन परयभिगामि । इत्यस्सापपादकत्येन्द्र न प्रातरी नलिः - ·. सप्तदशोऽध्याय २९९ सर्गसमानविषयतया अपुत्रविषयत्वाच । तस्मादत्र क्रमाकाङ्क्षाविरहेण एतद्वाक्यारम्भो निरर्थक इति चेत- मेयम् । ससृष्टिवाक्येन · अपुत्रधन पत्न्यभिगामि । इत्यस्य विशिष्टस्यापवाद वदता पुत्रपत्नीसद्भावेऽपि ससृष्टिनो धनग्रहण योधितम् । तथा ससृष्टिपुत्रसत्त्वेऽपि पुत्रत्वमनादृत्य ससर्गाविशेषात् तेन सह भ्रातुरपि धनग्रहण प्राप्तम् । न क्रमविधानाय, अनपत्यस्येति वचनारम्भसामर्थ्यात् । विशिष्टापपादत्वे च “ ससृष्टिना तु यो भागस्तेपामेव स इप्यते । अतोऽन्यथानशभाज " इति नारदवाक्यमेव प्रमाणम् । अन्यथा पत्न्याधप- वादोऽपि न स्यात् , प्रमाणान्तराभावात् । यदि चेदमेव प्रमाण, तर्हि अससर्गाविशेषात् पुत्रस्याप्यपवादमस्तु । न चादृष्टपूर्व पुत्रापवाद , वानप्रस्थादिषु दर्शनात् । न च पुत्राशेपु प्रतिप्रसवोऽस्ति । यत्तु अनपत्यस्येति, तत् अनेकससृष्टिना क्रमपरम् । अन्यथा विरोध , पल्यामपि तुल्यत्वादित्युक्तमेव । ननु 'अनपत्यस्य ' इत्यस्य सामान्याभावपरत्वानहीकारे महदेव वैशसम् । तथाहि--" अतोऽन्यथान- शमाज " इत्यनेन पूर्वविभक्तस्य पुत्रस्यापवाद । ससर्गावस्थोत्पन्नस्य तु “ससष्टास्तेन देया स्यु " इत्यनेनाशग्रहण चोधितम् । ससप्टिनस्तु 'अनपत्यस्य । इत्यनेन सरन्धो बोधित । तथाच सति यदा अकृत- विभागेन पुत्रेण सहैव पिता भ्रात्रादिना ससृज्यते, नदा तादृशपुत्रस्य कोटिनयेऽप्यनन्तर्भावात् का गतिरिति चेत् --न, ससृष्टान्तर्भाव एवात्र गतिरिति ब्रूम ! अविभक्ते धनेऽपि पितापुत्रयो स्वत्वस्य तुल्यतया एतादृशधनेना- न्यससगै पितृवत् पुत्रस्यापि ससृष्टित्वस्य शब्दशक्त्यैव सिद्धत्वात् । न चैव “दपती धनस्येशाते" इति आपस्तम्वेन पाणिग्रहणादेव पन्या अपि भर्तृधने स्वत्वोधनात् अकृतविभागभार्येणान्यससगै भार्यापि भत्रंश लभेत , तथाचापवादो निर्विषय इति वाच्यम् । अकृतविभागाया कृतविभागाया ससनितधनाया- श्योक्तरीत्या ससृष्टत्वेऽपि अपवादस्य कृतविभागाससनितधनपत्नीविषयत्वमभवात् , पलीवाक्ये उभयविधाया अपि महणात् । न चैरमपि भगिन्या ससृष्टित्व न सभवत्येव , भ्रातृसत्त्वे तम्या विमागानहतया तदभावेन ससर्गासभवादिति चेत्--न , असस्कृतभगिन्या अशदानपूर्वक सस्कारश्रयणात् विभागसमवेन ससर्गसभात् । तस्मात् सिद्ध पुत्रपल्याद्यनेक्ससगै क्रमविधानार्थम् अनपत्यवाक्यमिति । ननु ससर्गावस्थोत्पन्नपुत्राभानविषयतया अनपत्यपद सरापरतया नतस्थापरतया का भार्यापद च कुतो नेप्यते । वृद्धस्तथा व्यवस्थापनादिति चेत्--न , पितृपद पिपयाविशेषपरतासभवन विस्तादवस्थ्यात् । अपत्यपदस्य तु पुत्रदुहितृपरता अश्याभुपेयेर, दुहितुरप्यैच्छिकविभागसभवेन ससर्गसभवात् । पन्यास्तु पाक्षिक विभाग वक्ष्यत्येव । न च-मातृमानविषयमनपत्यम्येति वचनम् , मरणादिति वाच्यम्, वाक्यान्तरकवाक्यताया प्रारणात् बलवत्त्वात् । अन्यथा मूलान्तरल्सनारेशाप । पन्यायपादस्यान्य व विशेषणमिति निरोधात् असमृष्टम्यापि भानुर्धनग्रहणे पुत्रपन्यायभाये विशेषणम् , स एव सनष्टस्यापीति अविगेषणेनद्वाक्यारम्भानर्धक्याय । सम्मात् जनपन्यम्येत्यादि . . यास्यस्य पल्याधभाव म्य-ग ·- -- सप्तदशोऽध्यायः ३०१ इति । अयमर्थः-ससृष्टानां ससृष्टा एव गृह्णीयु. । तदभावे पृथक् स्थिताः। तथा पृथक्स्थानामश पृथक् स्थिताः असमृटिन एव गृद्धीयुः । तदभावे ससृष्टाः । न केवल स्वाम्यभाव एवान्यस्यार्थहरत्वम् ; किंतु त्रिविधससृष्टपुत्राभाव इत्याह-निर्माजेति । त्रिविधसंसृष्टपुत्राभावे अन्योन्यस्यार्थहरत्वम् ; न तु तत्सत्त्वे । अस्य चोमयशेषतया संसृष्टानामभावे तदपत्या भावे च समृष्टा गृहीयुः । तेषामभावे तदपत्याभावे च पृथक् स्थिता इत्यर्थः पर्यवम्यति । एव पृथक् स्थितानामपि द्रष्टन्यम् । यत्तु---"अन्योदर्यस्तु ससृष्टी नान्योदर्यो धन हरेत् । अससृष्टी" इत्यन्वयन्यतिरेकाभ्यामन्योदयस्य संसृष्टित्वमेव धनभाक्त्वे हेतुरिति प्राचोक्तम् ; तचिन्त्यम् ; ससृष्टिवाक्यस्य पन्याद्यपादक्त्वोक्त्यवैतदर्थसिद्धर्वाक्यारम्भानर्थवयात् ; पित्रादीनामपि संसृष्टित्वसभवात् तस्य साधारण्ये च पृथगसोदये तद्विधानवैयाञ्च । न च सोदयस्यैव ससृष्टित्वेनाशभाक्त्व नान्यस्येति नियमाय वचनारम्भः; पित्रादीना ससर्गिणामपि धनभाक्त्वाप्रसङ्गात् ; अससर्गिणामपि धनभावत्वप्रसङ्गाच । न चेष्टापत्तिः । आये पित्रादिससर्गिविधानवेयात् । अन्त्ये तदपादत्वविरोधात् । यद्येव सोदरखाक्यस्यापि ससृष्टिवाक्यापबादक्त्वारम्भेणेव सोदर्याभावे अन्योदर्य, सोदरासोदर- संसृष्टयभावे चासंसृष्टी हरेदित्यर्थसिद्धौ एतद्वाश्यानर्थक्य तदवस्थमेवेति चेत्-न; सोदरभातृपुत्रान्योदर्य- भ्रातृसत्त्वे कि द्वयोरपि, उत अन्यतरस्याशभाक्त्वमित्यपेक्षाया पूर्वार्धप्रवृत्ते ; भानपत्यासत्त्यभावेऽपि पित्रपत्यासन्नत्वेनाशभाक्त्वौचित्यात् । उत्तरार्ध तु अपवादापवादकशास्त्रमन्तरेणोत्सर्गाप्रवृत्तरारभ्यत दति नानर्थक्यम् । अपादकाभावमात्रेणोत्सर्गप्रवृत्त्यङ्गीकारे वानप्रस्थादिधनाधिकार्यभावेऽपि पुत्रादीनामधिकारा- परित्यलम् । यदपि ससृष्टिनो भिन्नोदरस्याससृष्टिनश्च सोदरस्य सद्भावे उभयोविभज्य धनग्रहणमिति उसरार्थ- व्याख्यान, तदपि तथैव " अतोऽन्यथानशभाज. " " अभावेऽशहरा ज्ञेयाः" इति नारदकात्यायन- वाक्यविरोधात् । अमसृष्टिससृष्टिपदयोः पूर्वजान्वितयोः इतरत्राप्यनुपङ्गस्य, समृष्टिपदे ससृष्टित्यसोदरत्यरूपार्थ- द्वयकल्पनस्य, एक्काराध्याहारस्य च निष्प्रमाणत्याच । यञ्च " विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि। समन्तर विभागः स्याज्ज्येष्ठयं तत्र न विद्यते ।। येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेताशप्रदानत. । नियेतान्यतरो चापि तस्य भागो न लुप्यते । सौदर्या विजयुम्न समेत्य सहिना. मनम् । प्रातरी ये च सवा भगिन्यश्च सनामयः।।" इति मनुवापये सोदर्यपदमसमष्टिमोदरपरम् ; "भातरो ये च समष्टाः " इतर समामि दरसमिति व्याम्ब्यान प्रमाणादानागने--तदपि न सोदरभानुपदयोः विशेषणविगेयभारमागम्याम्मानि- ·. .. ३०२ विष्णुस्मृतिः वाक्यस्यसोदरपदेन एकार्थत्वसमवे अर्थान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् ; चकारवशात् तत्कल्पने तु नारदकात्यायन वाक्यविरोधापत्तेः; चकारद्वयस्यापि धवश्च खदिरश्चेतिवत् उत्तरविवक्षया भगिनीस- मुथयार्थत्वात् । न च विशेषणानर्थक्यम् ; भगिनीविशेषणवत् भिन्नोदरभ्रातृवारणार्थत्वात् । तस्मात् यत्तिय व्यवस्था सावीयसीति । अत्रापरार्फ:--' अपुत्रधन भ्रातृणामित्युक्तम् । तत्राय विशेषः-ससृष्टिन: सोदरस्य मृतस्यांश सोदरः ससृष्टी गृहीयात् । तस्मिन् मृते जातस्य पुत्रस्य दद्यादिति तु प्रासङ्गिकम् । सोदर्यत्वाभावे तु नांशभाक्त्वमिति स्पष्टयति----अन्योदर्यस्तु ससृष्टयपि नान्योदयद्धन हरेदिति । यदा तु अन्योदर्य एव ससृष्टी, न सोदर्यः, तदाह-अससृष्टयपि चादद्यात् सोदर्य एव, नान्यमातृजः ससृष्टयपि । इतितत् आमूलं शिथिलम् । समृष्टिवाक्यस्य भ्रातृमात्रविषयत्वे पितृभ्रातृपितृयैः ससर्गाभिधानमनर्थकम् ; तत्ससर्गनिर्णायक- वाक्यान्तराभावात् ; प्रकरणविच्छेदक्तुशब्दद्वयवयाच्च ; सोदर्यनियमादेवान्योदर्यव्यावृत्तिसिद्धौ व्यतिरेकानि- धानवैयर्थ्याच्च । समृष्टिसत्त्वेऽपि अससृष्टिनोऽशभाक्त्वे नारदकात्यायनवचोविरोधश्चेत्यल वृद्धविरोधेन । अशमिति सामान्योपादानेऽीि स्थावरे विशेषमाह वृद्धहारीत:-" ससृष्टी गृह्णाति स्थावरवर्ज सावराणा सपिण्डसमता" इति । अस्यार्थ.-~सोदरासोदरससगै सोदरः ससृष्टी सोदरससृष्टिनोऽश गृहीयात् ; परं तु अविभक्त स्थावरं वर्जयित्वा ; तस्य सोदरामोदरसाधारण्यादिति । तदाह यम:- " अविभक्त स्थानरं यत् सर्वेषामेव तद्भवेत् । विभक्त स्थावर ग्राह्य नान्योदर्य. कथंचन ||" इति । अविभक्तविभागे यत् स्थावरं, तत् सपा समृष्टिनां सोढराणाममोदराणा च। विभक्त तु नान्योदधैर्यापन, पितु मोदर । तदाह गृहन्मनु:- एकादरे जीपति तु सापतो न लभेद्धनम् । बारेऽप्येयमेर स्यात् तदभाये लभेत ॥" इति । यषि प्रजापतिम्मरणम्--- " जन्तर्धन नु यद्दय समृष्टाना च तद्भवेत् । भूमि गृह न मष्टाः प्रगृतीयुर्यथागतः ॥" दति, नदास मपृष्टाना मोदराणाम् । भूमि गृह च; निमिति त्याग्येयम् ॥ १७ ॥ पितृमातृमुतभ्रातृदत्तम्, अध्यग्न्युपागतम् , आधियेदनिक, पन्नवत्तं, शुल्फम् , अन्यायकामिति स्त्रीधनम् ॥ १८ ॥ Himant-1,७.

·३०३ - मीयात, सप्तदशोऽध्याय एव पुस्पधनविभाग सप्रपञ्चमभिपाय स्त्रीधनविभाग विवक्षन् तल्लक्षणमाह | पित्रा मात्रा पुत्रेण भ्रात्रा च यदत्त, तत् सौदायिकम् । यच्च विवाहकाले अग्निमधिकृत्य पितृव्यादिभ्य अधिगत तत् अध्यग्न्युपागतम् । आपिवेदनिकम् , अधिवेदन भार्यान्तरपरिग्रह , तदर्थमेव पत्न्ये यत् दत्तम्। बन्धुभि मातुलादिभि यत् दत्त तत् बन्धुदत्तम् । शुल्क पित्रादिदत्त गृहादि, स्वकन्यामूल्य वा । अन्वाधेयक विवाहानन्तर भर्तृलात् पितृद्धा लब्धम् । इतिकरणात् अभ्यावहनिक्म्, “रिक्थकयसविभागपरिग्रहाधिगमेपु" इति गौत- "वृत्तिराभरण शुल्क लभश्च स्त्रीधन स्मृतम् " इति देवलीयाच। तल्लक्षणमाह कात्यायन:- उदया कन्यया वापि पत्यु पितृगृहेऽपि वा। भ्रातु सकाशात् पित्रो; लब्ध सौदायिक स्मृतम् ॥" ऊदया पत्यु सकाशात् , कन्यया पितृगृहे पैतृकमित्रादिभ्य पित्रादिभ्यो वा । विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसनिधौ तदध्यमिकृत सद्धि स्त्रीधन परिकीर्तितम् ।।" सिाहकाले कन्यादानकाले । अमिसनिधौ होमकाले । " अधिविन्नस्त्रिये दद्यादाधिवेदनिक समम् । न दत्त स्त्रीधन यस्ये दचे त्वधं प्रकीर्तितम् ॥ पीत्या दत्त तु यत् किंचिच्छथ्वा वा श्वसुरेण वा । पादवन्दनिफ यत्तु प्रीतिदत्त तदुच्यते ।। गृहोपस्खाह्याना दोह्याभरणकामणाम् । मूल्य लव्य तु यत् किंचिच्छुल्क तत् परिकीर्तितम् ॥" पिनादिदचस्य गृहादे भानादिगामित्वस श्रवणात् गृहस्य उपस्कर उपादि । पारो पनादि । दोयो गनादि । आभरण विवाहकारीनम् । कर्मिणो दासाद्या । मूल्य हाटकादि । शिहात् परतो यत्तु लल्य भर्तृकुलत् स्त्रिया। भर्तु पिनो समशाद्वा जन्वाधेय तदुच्यते ॥ यत् पुनर्लभते नारी नीयमाना पितुहात् । अन्यायनिक नाम साधन तदुदाहृतम् ॥" इति । व्यासोऽपि- "विवाहाले या मिचिरायोदिस्य' दायते । कन्यायानद्धन समिविभाग्य सपा ।" परिस-राग, ·. दद्याद्धन ३०४ विष्णुस्मृति इति । कन्याया इदमित्युद्दिश्य , अन्यथा औद्वाहिक्स्य पृथगभावेन विभागनिषेधानुपपत्ते । बन्धुभिरिति वचनात् तत्पुर्विभाज्यमेव , यद्दत्त दुहितु पत्ये स्त्रियमेव तदन्वियात् । मृते जीवति वा पत्यौ तदपत्यमृते स्त्रिया ॥" इति स्मरणात् । स्त्रिया मते तद्धन तदपत्य प्राप्नोति । पित्रादिदेये विशेषमाह कात्यायन:- पितृमातृपतिभ्रातृजातिभि स्त्रीधन स्त्रिये । यथाशक्त्या द्विसाहस्रादातव्य स्थावराहते ॥" इति । द्विसाहस्र कापिणम् , " द्विसहस्रपणो दाय स्त्रियै देयो धन न तु " इति व्यासस्मरणात् । इयमपि सरया प्रत्यब्द देये । सकृदेव अनेकाब्दपर्याप्त पनदाने तु नेय संख्या, नापि स्थावरपर्युदास च पर्याप्त क्षेत्राश वा यदीच्छति " इति वाईस्पत्यात् । उक्तलक्षणे च स्त्रीधने स्त्रीणा स्वातन्त्र्यमेव , " सौदायिक सदा स्त्रीणा स्वातन्य परिकीर्तितम् । विक्रये चेत्र दान च तथेच स्थावरेप्पपि ॥" इति कात्यायनस्मरणात् । सौदायिक च स्त्र'णा धनमानोपलक्षणम् , सोदायिक धन प्राप्य स्त्रीणा स्वातन्न्यमिप्यते । यस्मात् तदानुशस्यार्थ तेर्दत्त तत् प्रतीवनम् ॥" इति हेलो सर्वत्र सत्वात् । आनृशम्यमनुकम्पा , सेवार्थ प्रयोजन यस्य । प्रनीवन जीयनप्रधिायकम् । यत-- भर्तृदाय मृते पत्यो विन्यस्येन् स्त्री यथेच्छन । विद्यमानेषु सर इत् क्षपयेत् तत्तुलेऽन्यथा ॥ मपुत्रा शयन भर्तु पालयन्ती गुणे स्थिता । भुयाता मरणात् क्षान्ता दायादा ऊर्ध्वमाप्नुयु ॥" इति तैनयोक्त, तत उभयमपि भर्तृदनद्विविधर्म दायिविषयम् , भर्तृदायोपत्रमात् । तत्रायेन जगम यासा । मृने म्यानन्यान् नीति नरति गम्यते । पातन् यापवादमाह-वियमानपु दुहित्रादिदायादेषु त सरक्षन्, न मेच्या व्ययायान , पिता पुत्राणानिय माधन पुत्राणामपि तन्मना स्वत्वे साधारभ्यात् । न पर पुत्रीच्या विभाग , रिजानते पुत्राणामिर मात्राति पुत्रीणामपि पारनन्न्यात् । अन्यथा दुहिनभाये, ततुले विशाल दिव्यादिए, अपोत दयान । अन्य पति बपना तुहिनुमत्त्वे दोहिन्यादानामनगिकारण पतामहे ·३०५ सप्तदद्मोऽध्यायः पौत्राणामिव मातामहीधने दौहित्रीच्छया न विभागः; “मातुर्दुहितरोऽभावे दुहितॄणां तदन्वये । इति नारदस्मरणात् । एवं जङ्गमं निर्णीय स्थावर निर्णयति । अपुत्रा पुत्रपौत्ररहिता; पौत्राणामपि पितामहीऋणदातृत्वेन तद्धनभागित्वात् । तादृशी यथोक्तगुणवती विधवा - भर्तृदत्तस्थावरम् आ मरणात् भुजीतैव ; न दद्यात् , विक्रीणीत वा; "भा प्रीतेन यद्दत्तं स्त्रियै तस्मिन् मृतेऽपि तत् । सा यथाकाममश्नीयाद् दद्याद्वा स्थावराहते ।।" इति नारदस्मरणात् । भर्तृग्रहणान् श्वशुरदत्ते स्थावरे स्वातन्त्र्यमेव । यथाह बृहस्पतिः- " स्थावरं हि धनं स्त्रीभ्यो यद्दत्तं श्वशुरेण तु । न तच्छक्यमपाकर्तुं पुत्रैरपि हि कहिचित् ।। इति । अनेन, . " मृते भर्तरि भत्रंशं लभते कुलपालिका । यावजीवं न हि स्वाम्यं दानाधमनविक्रये ॥" इति कात्यायनवाक्यमपि व्याख्यातम् ; भर्तृदत्तस्थावरविषयत्वात् । तन्मरणोत्तरं तु भर्तुः भ्रात्रादयः प्रामुयुः; पितृदत्तस्य स्थावरस्य भ्रातृगामित्वेन भर्तृदत्तस्य तद्भात्रादिगामित्वस्यैवौचित्यात् । अपुत्रेति विशेषणात् पुत्रपौत्र- सत्त्वे त एव गृढीयुः, न दुहितरो नापि दायादाः ; तयोरपि मातृपितामहीधनाधिकारान् । किंच अपुर- विशेषणात् पुत्रपौत्ररहितायाः दुहितृसत्त्वेऽपि दायादा एवाप्नुयुः; न दुहितरः ; अपुत्रपदसामर्थ्यात् । अन्यथा अपजेत्येवावक्ष्यदित्यलं विस्तरेण । पित्रादिदत्तस्यापि कंचित् स्त्रीधनत्यापवादमाह कात्यायन:- यत्तु सोपाधिकं दनं यच योगवशेन वा । पित्रा भात्राथवा पत्या न तत् सीधनमिप्यते ।।" इति । उत्सवादी शोभार्थ दानमुपाधिः । योगः भोगार्थ छलेन । तथा स्वयमपि शिल्परनिते न स्यातव्यम् । " प्राप्तं शिल्पैस्तु यद्विवं प्रीत्या चैत्र यदन्यतः । भर्तुः स्वाम्यं सदा तर शेतु सीधनं म्मृतम् ॥" इति कात्यायनलरणात् । भर्तुः सिल्यैः तन्तुयायादिनीभिः यत् दसरानादिभिः मास, मनुः प्रचार यदन्यैः दण्, तर भर्तुः स्वाम्यनित्ययस्य व्यास्रोयम् ; अन्यथा म्यानल म्यत्वापदाचारः ।। १८ ।। ।

·३०६ विष्णुस्मृति. ब्राह्मादिपु चतुर्पु 'विवाहेष्वप्रजायामतीतायां तद्भर्तुः ॥ १९ ॥ शेपेषु च पिता हरेत् ॥ २० ॥ खौधनमुक्त्वा इदानी तद्विभागमाह । नाह्मदेवार्पप्राजापत्यैश्चतुभिर्विवाहेरूढायामप्रजाया यक्ष्यमाण- दहित्रादिसततिरहितायामतीताया मृताया तत् पूर्वोक्त स्त्रीधन तद्भर्तुर्भवति । यथाह मनु:- जाह्मदेवार्पगान्धर्वप्राजापत्येषु यद्धनम् । अपनायामतीताया भतुरेव तदिप्यते ॥" इति । गान्धर्वग्रहण विकल्पार्थम् । पुत्रिकाधनमपि भर्तुरेवेत्याह स एव, अपनाया मृताया तु पुत्रिकाया क्थचन । धन तत्पुत्रिकाभर्ता हरेदेवाविचारयन् ॥" इति । पुत्रिका च अस्या यो जायते पुत्र " इत्येव द्रष्टन्या । भर्नभावे भर्तृसपिण्डा पूर्वोक्तप्रत्यासनिम्मेण गृवायु जप्रजायामतीताया बान्धवास्तदवामुयु " इति योगिस्मरणात् ॥ १९ ॥ नामादिविशेषणावर्त्यमाह । शेषेषु आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचवियाहेषु अग्रज स्त्रीधन पिता, चारात् माता च हरेत् । तत्र प्रथम माता, पश्चात् पितेति ज्ञेयम् , दुहितृषु मात्रस्यराधिायेन मानु प्रन्यामत्यतिमयान् । यथाह कात्यायन:- आमुरादिषु यहन्ध स्त्रीधन पैतृक स्त्रिया । अभाव तदपत्याना मातापित्रोस्तदिप्यते ॥ इति । परम पित्रादिभ्यो लब्धम् । शुमाग्यन्त्रीधने तु विशेषमाह गौतमः-" भगिनीशुल्क मोदर्याणान- मातु पूर्व " इति । मृत्त्यपो विकल्प । यत्तु तेनैवोक्तम्- "स्व च गुरु गाईति " इति, नत् प्राक् सम्मारामृताया जेयम् , " मृनाया समादयात् परिशोध्योभय ययम् ।" इति योगिन्मरणान् । उदभयानाये पितुरेव । यथाह जोधायन:- "तिष मृताया न्याया गृसीयु सोदरा समम् ।

·सप्तदशोऽध्याय ३०७ सर्वेष्वेव प्रसूतायां यद्धनं तत् दुहितगामि ॥ २१ ॥ . " " . प्रसूतायामुभयापपादमाह । सर्वप्वेवाप्टस्वपि विवाहेषु परिणीताया यद्धन तत् प्रमूताया सततिमत्या तस्या दुहितृगाम्येव भवति , न भर्तृगामि पितृगामि वा। दुहितृग्रहणात् न पुत्रादिगामि, "दुहितॄणा प्रसूता चेत् " इति योगिसरणात् । यद्यप्यत्र धनदुहिनो सामान्येनोपादान, तथापि व्यवस्था द्रष्टव्या । सा चेल्थम् --उतलक्षणेषु स्त्रीधनेषु यत् अभ्यमि कृत तत् दुहितृप्वपि कुमार्य एव लभन्ते, नोढा , मातुम्तु यौतक यत् स्यात् कुमारीभाग एव स " इति मनुस्मरणात् । योतक विवाहकाले लब्धम् , " पारिणेय स्त्रियो विभजेरन् । इति वसिष्ठस्मरणात् । पारिणेय परिणयनकालीनम् । स्त्रिय कुमार्य । कुमारीवत् अप्रतिष्ठितापि , स्त्रीधन "दुहितृणामप्रतानामप्रतिष्ठिताना च " इति गौतमस्मरणात् । बीधन पेतृवम् । निर्धना निरपत्या विधवा दुर्भगा चाप्रतिष्ठिता। कुमार्यभावे तूढापि कन्येर लभते, न पुत्र गुणलोपे च मुख्यस्य " इति न्यायात्, दुहितृपदसामर्थ्याच । एवमप्रतिष्ठिताभावे प्रतिष्ठितापीति द्रष्ट यम् । अन्वाधेय तु स्त्रीपुनपुसर- साधारणप्रनाया भाति । यथाह प्रनु:--- " अन्वाधेय तु यद्दत पत्या प्रीतेन वा पुन । पत्यो जीवति वृत्ताया प्रजायास्तद्धन भवेत् ॥" इति । शुल्के तूक्तमेव प्राक् । सोदायिक स्थावरे जगमे च विशेपमाह सुद्धकात्यायन:- पितृभ्या चेर यदत्त दुहितु स्थावर धनम् । अपनायामतीताया भ्रातृगामि तु सर्वदा ॥" इति । चकारात् भ्रातृपितृयादिदत्तमपि । अप्रपासविशेषणात् तत्सत्त्वे र रमते, न भातर । तत्रापि प्रथम दुहिनर , तदभावे पुत्रादय इति । सर्वदा, मविवाहेप, नानुरादिप्वयेति । यत्तु अपुत्रस पितु विभागकाले पत्यु; रिक्थत्येन माना लर, तत् पुत्रदंहितृधि स्न निभान्यम् । यथाह मनु.. " जनन्या ससिताया तु सम सबै महोदरा । भनेरन् मातृक रिपथ भगिन्यध मनामय ॥" सिन्नर, 'दुशिनि-1, ·. विष्णुस्मृति. इति । भगिन्य कुमार्य सम सर्वे सहोदरा मातृक रिक्थमर्हन्ति कुमार्यश्च " इति शङ्खलिखितस्मरणात् , सामान्य पुत्रन्याना मृताया स्त्रीधन स्मृतम् ॥ इति देवलस्मरणात् । उढास्तु चतुर्थांशमात्र लभन्ते, समम् । तदाह बृहस्थात:- " स्त्रीधन तदपत्याना दुहिता च तदशिनी । जदत्ता चेत् समूहा तु लभते सा न मातृक्म् ॥" इति । जनूदाना पितृधन इव ऊढाना मातृधने चतुर्थांश इत्युक्त प्राक् । यत्तु- जपत्तायास्तु दुहितु स्त्रीधन परिकीर्तितम् । पुत्रस्तु नेन लभते प्रत्ताया तु समाशभाक् ॥" दति, तन् अप्रताभावे प्रतापि तुल्याशभागित्याह , अप्रतासद्भावे प्रत्तायाश्चातुर्थांश इति स्मरणात् तदभावे समाशस्य न्यायप्राप्तत्वात् , " भगिन्यो बान्धवे साध विभनेरन् सभर्तृका । स्त्रीधनस्येति धर्मोऽय विभागस्तु सम स्मृत ॥" इति कात्यायनत्मरणात् । एतेन ‘भ्रातृभगिन्यो सभूयाशहरत्व नाम्ति, इतरेतरयोगस्य द्वन्द्वेकशेपाभावाद- प्रतीते , इति पराम्नम् । चाथै द्वन्द्व " इत्यनेनेतरेतरयोगस्य चार्थत्वात् , दति द्वन्द्वपणात् । यौनकव्यतिरिक्त तु सर्वत्र दुहितृढोहित्रीसमनाये दौहित्रीणामपि विचित् दात यम् । यथाह मनु:- याम्नासा म्युर्दुहितरम्नासामपि यथार्हत । मानाममा धनात् किंचिन् प्रदेय प्रीतिपूर्वम् ।।" इति । मृतमानृ माणा दौहित्रणा तु "पितृतो भागफल्पना” इति न्यायात् पुत्रदुहित्रादिमि समग गमामा मन्यो।। मुहिनभारे नु रिपय पुत्र प रभते, न दौहित , "दुहितॄणामाभावे तु रिफ्य पुरा" इति कात्यायनन्नरणान् । पुत्राभाये दाहित , तदभाने दीहि पुत्र ; तम्याप्यभाये स्वसाय इसरिता निभान इत्याह वृहस्पति - “ सामान्य पुरस्न्यानाम् " “ ·सप्तदशोऽध्यायः ३०९ दति । आद्यगन्देन " यस्य मातुलानी सः" इत्यादि द्रष्टव्यम् । पूर्वजः अग्रजः । यद्यप्यत्र पुत्राभावे दाहिनः धूयते, तथापि पुत्रदौहित्रसद्भावेऽपि दौहित्रीणां किंचिद्धनमनन्धश्रमणात् तदभावे च मग्नसनन्धन्या- प्रतिबन्धात् मातामह्यवयवाधिक्येन च दौहित्रापेक्षया प्रत्यासन्नत्वाच टोहिन्यभावे दौहित्रो धनभागरयः । अत्राप्यय विशेषः---यत् पितृलागत तत् स्वत्रीयाद्याः, यत् भर्तृकुल्लागतं तत् देवराद्या गृहीयु । जामाता तूभयमप्यविशेषात् ।। २१ ॥ पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥ २२ ॥ अनेकपितृकाणां तु पितृतोऽशप्रकल्पना'। यस्य यत् पैतृकं रिक्थं स तद् गृहीत नेतरः ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ सप्तदशोऽध्यायः 1 पितृधनविभागोषमाह । गृहपतिना स्वपल्यै म्नुपाभ्यो वा विवाहकाले योऽलकारो दतः, स्त्रीभिधासौ धृतः परिहितो भवेत् , न तु तथैव स्थापितः, त विभागले दायादाः पुत्रदानादयो जीवति पत्यो न जेरन् । किंतु यस्याः सोऽलकारः तत्पतिभाग न त दयुः, यथा मा त परिद-यात् । न तु पयो जीपति यो धृतः, स मृतेऽप्यविभाज्य इति; अदृष्टार्थतापनः । एतेन 'सर्वथा मोऽस्मिान्न.' इत्यार निरन्नम् । अथालकारमौन्दर्यत्येभेन भजन्ते, तदा पतिता भपनि । जीवनीति विशेषणात् मृते नन्निन् अन्येनारी महणे न दोषः ।। २२॥ पनामहदयविभागगेपमाह । जनेऊ पितरो येषा पौत्राणां, ते मना सिमा या ददा पनामा धन भिजेयुः, सदा तेषा पितृसम्ययेाशकल्पना नाति; न ममम्मया । प्रगन्नाय ममा । नाम- यदरस्य क्यः पुत्राः; तेपा च कन्यचिदर, सन्नचित्र २, नदा ते धानेर नमानभागान 11, न गु पद्; समानतानीयाधेन रितरः । विनातीयाना नु निता पन यामानाने में य.त्यते, ना नाये लभते; न न्यूनाधिस्नानसाम्येन । यपद वृहस्पनि:- 'ममतनु यत् मास सरे ना ननामिनः । तनुमा विमानाः हिमानहगः स्मृतः ।।" .. गर...REE-..

·३१० विष्णुस्मृति ति । यद्यप्यम्य पेतामहद्रयविषयत्वमाहत्य न प्रतीयते, तथापि पितृतोऽशप्रकल्पनान्यथानुपपत्त्या यलिन् हरे पोगाणा पितृद्वारक म्वत्व, तद्विपयत्व पर्यवस्यति । अत्रेव पुत्रपोत्रसमवाये विशेषमाह कात्यायन:-- " अविभक्त सुते प्रेते तत्सुत रिक्थभागिनम् । कुर्मीत जीवन येन लय नैव पितामहात् ॥ लभेताश स पित्र्य तु पितृ यात् तम्य वा सुतात् । स एवाशम्तु सपा भ्रातृणा न्यायतो भवेत् । भेत तल्लुतो वापि निवृत्ति परतो भवेत् ।।" इति । अविभक्त पितरि प्रेते पुत्र पितामहात् जथमा पितृयात् तत्पुत्रात् तत्पौत्राद्वा स्वपित्रश गृहीयत् । तमेवाग भ्रातृभ्यो विभनेत् । प तत्पुत्र तत्पोत्रोऽपि । पञ्चमोऽत्र न ल्भत इत्युक्त प्राक् । यदा तु अविभत्ता भ्रातृपु कनचित् अपुत्रमातामहात् रिक्थ लव्य, तदा तदपि सर्विभाज्यमिति प्राप्तानाह । यस्य पित्रा यन्मातामहरिसथ लब्ध, स य तत् गृहीयात् , नेतरभ्रातृपुत्र इति । अनेनाविभक्तार्जितस्यापि तादृशस्यापिभाज्य- त्यमुक्तम् । रिक्थपदग्रहणात् प्रतिग्रहाद्यार्जिन भिाज्यमेव । पर तु आर्जक्स्य भागद्वय क्ल्प्यम् , म्ययमुपानित स्यात् स व्यरमेन लभेत" इति स्मरणात् । सभूयोत्थाने तु समाशते । एव प्रपितामहधन- विमागोऽपि पितामहसम्न्यया दृष्टय । यद्वा एन्यामेव योपिति यदा रहुभि पुत्रा जन्यन्ते, तदा तेपा क्थ विभाग इत्यत आह-- जनेपितृमाणामिति । यो येन जनित , स तस्येव रिक्थभागित्यर्ध । यथाह वृहस्पतिः-- " ययारिस्थिनी स्यातामोरसवनी मुती । यस यत् पैतृक रिस्थ म तद् गृहीन नेतर ||" इति । नाय' पारिभाषिक , क्षेत्रनम्य पूर्व विभागान्तराभिधानात् , किंतु क्षेत्रमानोत्पन इति ध्येयम् । " द्वौ तु यो रिपदेयाता द्वा-या नाती बिया धने । नयेयरम्य पित्र्य म्यान् तन् म गृहात नेतर ||" दति मानगान् । 'रदगामालय:- "विकागद कामुगाध्यपिरगने । विभागभाना सायां न मोद देविकी रिया ॥" 'येन वैषा -- ·सप्तदशोऽध्यायः इति । कथ तत्र निर्णय इत्याकाडायामाह मनु:- " विभागे यत्र सदेहो दायादाभ्या परस्परम् । पुनर्विभाग कर्तव्यः पृथक्स्थानस्थितैरपि ॥" इति । यत्र सदेहो युक्तिभिरपि नापैति, तत्र पुनर्विभाग कर्त य इत्यर्थ । यत्तु तेनैवोक्तम्- सकृदशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सता सकृत् ।।" इति, तत् युक्तिभिर्निणेतु शक्तौ सत्या वेदितव्यम् । स्वयकृतस्यासदिग्धस्य पुन. प्रवर्तको राजा दण्डनीय इत्याह वृहस्पति:- " स्वेच्छाकृते विभागे य पुनरेव विसवदेत् । स राजा स्वाश स्थाप्यः शासनीयोऽनुवन्धत ।" इति । अनुसन्धतः निर्बन्धत ॥२३॥ :- इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मजधीनन्द- पण्डितकृती विष्णुस्मृतिविटतौ श्रीमत्या वैजयन्त्या सप्तदशोऽध्याय ·, दशाना विनियोगमाह । तत्र चातुर्मणिकेपु पुत्रेषु दशसु भागेषु विप्रस्य विप्रापुत्रश्चतुराऽमान् अष्टादशोऽध्यायः ब्राह्मणस्य चतुर्यु 'वर्णेपु चेत् पुत्रा भवेयुः, ते पैतृकं रिक्धं दशधा विभजेयुः ॥१॥ तत्र ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोंऽशानादद्यात् ॥ २॥ क्षत्रियापुत्रस्त्रीन् ॥ ३ ॥ "द्वावंशौ वैश्यापुत्रः॥ ४ ॥ शूद्रापुत्रस्त्वेकम् ॥ ५॥ पूर्वाध्यायान्ते पितृतोऽशक्लुप्तिरक्ता । तत्र यज्जातीयस्य यावानश , तमष्टादशेनाभिधातु "प्रक्रमते । तत्र ब्राह्मणपुत्राणा तावदाह । यदा विप्रस्य चातुर्वर्णिकस्त्रीपु उत्तसज्ञा पुत्रा भवेयु , तदा ते पितृधनस्य दश भागान् कुर्यु । चेदित्यनेनासवर्णापुत्राणामनित्यतोक्ता । त इत्यनेन पुत्रर्तृविभाग एवेयमशक्ल्पना नियता न पितृर्तृके, तत्र पित्रिच्छाया एव नियामकत्वात् । पैतृकमिति पैतामहमपि , तस्यापि पितृतो भागवल्पनात् । पैतृममिति सामान्योपादानेऽपि प्रतिग्रहलव्धभूमि यतिरिक्तमिति ज्ञेयम् । यथाह बृहस्पतिः- "न प्रतिग्रहभूदेया क्षत्रियादिसुताय वै । यद्यप्येपा पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत् ॥" इति । प्रतिग्रहशब्दात् क्रयादिलच्या देयेन । सापि न शूद्रापुत्राणाम् , भूमे गमर्हति " इति स्मरणात् । भूमि स्वयमनित क्षेत्रम् , न क्रमागत गृह ना, नह्मदाय गता भूमि हरेद्यो नामणीसुत । गृहान् द्विनातय संवै तथा क्षेत्र क्रमागतम् " इति वृहन्मनुस्मरणात् । ब्रह्मदाय प्रतिग्रह ॥१॥ 'शूदया द्विनातिभि तो न गृहीयात् ॥ २॥ पिाहा-१ प्रसमनि-य, ग, छ, वैश्यापुनो दावशी-ज, 'शूद्रो-स,ग ·. " असवर्णस्त्री- " अष्टादशोऽध्याय किंच विप्रात् क्षत्रियोत्पन्न त्रीनशानादद्यात् ॥ ३॥ किंच विप्रात् वैश्योत्पन्नो द्वादशौ गृह्णीयात् । अशानुवृत्तावप्यशोपादान विकृतस्यानुपगाभार- बोधनाय , “स ते वायुर्यातेन गच्छता स यजत्रेरगानि" इतिवत् । तेनोत्तरत्रेयचनान्तस्याबाहार । मनुस्तु-"वैश्याजोऽभ्यर्धमेवाशम्" इत्याह ॥ ४ ॥ किंच विप्रात् शूद्रोत्पन्नस्तु एक्मश गृह्णीयात् । यत्तु- "ब्राह्मणक्षत्रियविशा शूद्रापुत्रो न रिक्थमाक् । यदेवास्य पिता दद्यात् तदेवास्य धन भवेत् ॥" इति मानव, तत् अनूढशुद्रापुत्रविषयम् , “ब्राह्मणस्यानुपूयण चतम्रस्तु यदा वित्र " इत्युपक्रम्य अश शहासुतो हरेत्" इति तेनैवाभिधानात् । अत्र शङ्खलिखितौ विशेषमाहतु जाताना दायादर्धिहानिर्वर्णक्रमेण" इति । अयमथ --ब्राह्मणीपुत्रात् क्षत्रियादिपुत्राणामर्धिहान्या नगो देय इति । यथा-अष्टावशा ब्राह्मणीपुत्रस्य, चत्वार क्षत्रियापुत्रस्य , द्वो वैश्यापुत्रम्य , एक शुद्रापुत्रस्येति । सोऽयमशभेदो गुणागुणाभ्या व्यवस्थाप्य । अनयेव दिशा क्षत्रियादिषु कल्प्यम् ॥ ५ ॥ अथ चेत् शुद्रवज ब्राह्मणस्य पुत्रत्रयं भवेत् , तदा तद्धनं नवधा विभजेयुः॥ ६॥ वर्णानुक्रमेण चतुस्त्रिद्विभार्गीकृतानंशाना- दाः॥७॥ वैश्यवर्जमष्टधा कृतं चतुरस्त्रीने 'चादयुः ॥८॥ क्षत्रियवर्ज सप्तधा कृतं चतुरो द्वावेकं च ॥९॥ ब्राह्मणवर्ज पधा कृतं चीन द्वावेकं च ॥१०॥ एव चातुर्वर्णिकपुत्रचतुष्टयसमवाये विभागमुक्त्वा, इदानी त्रिविसमाये तमाह । यदा पुनर्विमन्य शहापुत्रानं विपक्षत्रिय वेश्यास्त्रय एव पुत्रा भवेयु, तदा पितृधन नग्धा उ ॥६॥ तद्विनियंगमाह । विप्राषियवेश्या ममेण चतुर नीन् द्वौ च भान् गृदीयु ॥ ७ ॥ चि यहा विषम्य रस्यापुर विपक्षत्रियशद्वात्य एव पुत्रा भवेयु , तदा ते पितृधनमष्टया यु । तद्विनिये गनाह । योग तुर बीन् एक च गृहीयु ॥ ८॥ यदा विमस्य क्षत्रियानं विप्रमेश्यादा ण्य पुत्रा भोर, नहा ते न सप्तग विभज्य रमेण चतुर द्वौ एक चाश गृहीयु ॥ ९॥ चि यहा विपन्न विवादा उग भवेयु , तदा ते पितृधन पेदा निभग्य नग वन्द्वी एक चायं गनी ॥१०॥ * Text Sutra 9 and 10 ard coalele on Surs U fistlus, in ·. - ३१४ विष्णुस्मृतिः क्षत्रियस्य क्षत्रियावैश्याशद्रापुत्रेप्ययमेव विभागः ॥११॥ अब ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षत्रियौ पुत्रौ स्यातां, तदा सप्तधा कृतात् धनात् ब्राह्मणश्चतुरोंऽशानादद्यात् ॥ १२॥ त्रीन् राजन्यः ॥ १३ ॥ उक्तमर्थ क्षत्रियस्य त्रैवर्णिकपुत्रसमपायेऽप्यतिदिशति । विप्रम्य विप्रपुत्रार्ज नैवर्णिकपुत्रेषु यो विभाग उक्त , स एव क्षत्रियस्यापि पर्णिकपुत्रेषु, तस्यापि विप्रपुनाभावात् । अयमर्थः-तेऽपि पोढा पितृवन विभज्य त्रीन् द्वौ एक चाशमादा । अत्र विशेषो महाभारते- "भीम उवाच- क्षत्रियस्यापि भाये द्वे निहिते कुरुनन्दन । तृतीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः कचित् ।। अष्टधा तु भवेत् कार्य क्षत्रियस्य युधिष्ठिर । क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्चतुराऽशान् पितुर्धनात् ।। युद्धानहारिक यच्च पितुरासीद्धरेत तत् । वैश्यापुत्रम्तु भागास्त्रीन् शूद्रापुत्रम्तथाष्टमम् । सोऽपि दत्त हरेत् पित्रा नादत्त हर्तुमर्हति ॥" इति ।। ११॥ एव त्रिविसमपाये विभागमुक्त्वा, दानी द्विद्विसमपाये तमाह । यदा विप्रस्य विप्रक्षत्रियो द्वावेव पुत्री स्याता, तदा पितृवनं मप्तवा कृत्वा तेषु विपश्चतुरोऽशानादद्यात् ॥ १२ ॥ किंच सप्तमु अवशिष्टानशान् क्षत्रिय आदद्यात् ॥ १३ ॥ अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणवैश्यो', तदा पड्धा विभक्तस्य चतुरोंऽशान् ब्राह्मणस्त्वादद्यात् ॥ १४ ॥ द्वावंशी वैश्यः ॥ १५ ॥ अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणशूद्रौ पुत्रौ स्यातां, तदा तद्धनं पञ्चधा विभजेयाताम् ॥ १६ ॥ चतुरोंऽशान ब्राह्मणस्त्वादद्यात् ॥ १७ ॥ एकं शुद्रः॥ १८॥ पिंच यदा पिप्रम्य पिप्रौश्यावेव पुत्रो म्याता तदा पितृधन पवा विभज्य तत्र चतुरोऽशान् विध प्रथममादद्यात् ।। १४ ॥ किंच पट्यु अवनिष्टो द्वावशो वैश्यो गृह्णीयात् ।। १५ ॥ किंच यदा विप्रस्य 1 एवमेव-ग, छ, न पुत्री स्याता added in झ 2 उपोदा-ध, छ, त्र.

·अष्टादशोऽध्याय विप्रशूद्रावेव पुत्रौ स्याता तदा पितृधन पञ्चधा निभजेयाताम् ॥ १६ ॥ तद्विनिये गमाह । पञ्चसु चतुरोऽशान् विप्रो गृह्णीयात् ॥ १७ ॥ किंच पञ्चस्ववशिष्टमेश्मश शद्रो गृहीयात ॥ १८ ॥ अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियवैश्यौ पुत्रौ स्याता, तदा तद्धनं पञ्चधा विभजेयाताम् ॥ १९॥ त्रीनशान क्षत्रिय- स्त्वादद्यात् ॥ २०॥ द्वावंशी वैश्यः ॥ २१॥ अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियशद्रौ पुत्रौ स्याता, तदा तद्धनं चतुर्धा विभजेयाताम् ॥ २२॥ त्रीनंशान् क्षत्रियस्त्वादद्यात् ॥ २३ ॥ एकं शुद्रः॥२४॥ एव विप्रविषयविभागमुक्त्वा इदाना तिप्रक्षत्रिययो द्विद्विसमवाये तमाह । यदा सिमक्षत्रिययो क्षत्रिय- वैश्यावेर पुत्रो स्याता, तदा पितृधन पञ्चधा निभजेयाताम् ॥१९ ।। तद्विनियोगमाह । पञ्च तीनशान क्षत्रियो गृहीयात् ॥ २०॥ किंच पञ्चस्ववशिष्टो द्वावशो वैश्यो गृहीयात् ॥ २१॥ किच यदा विमक्षत्रिययो क्षत्रियशदावेव पुत्रौ स्याता, तदा तद्धन चतुर्धा विभनयाताम् ॥ २२ ॥ तद्विनियोगमाह । चतुप्पेशेषु जीनशान क्षत्रिय प्रथममादद्यात् ॥ २३ ॥ पिंच चतुर्यु अपशिष्टमशमेक शगो गृहीयात् ॥ २४ ॥ अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य वा वैश्यशद्रौ पुत्री स्यातां, तदा तद्धनं त्रिधा विभजेयाताम् ॥ २५॥ द्वावंशी वैश्य- स्त्वाड्यात् ॥ २६ ॥ एकं शूद्र. ॥ २७ ॥ एव विप्रशत्रियविषयविभागमुक्त्वा इदानीं विप्रक्षत्रियविशा द्विद्विसमपाये तमाह । यदा विपक्षत्रियरिश चैश्यशदावेव पुत्रौ स्याता, तदा तो पितृपन विग विभनयाताम् ॥ २५ ॥ तद्विनियोगमाह । विशेषु द्वादशी वैश्य प्रथममादद्यात् ॥ २६ ॥ किंच त्रिप्वपशिष्टमेकना हो गृह वान् । जापि वैश्यविषये विशेष महाभारते- "एव हि भवद्भार्या वैश्यम्य तुरुनन्दन । द्विनीयापि वैद्रा न तु दृष्टान्तत पचिन् । भाद्री-पन Here comm on Sutras22,.30d 21 corrupt in a अपने- ·३ तथापि मातु स्वत्वाविशेषात् ३१६ विष्णुस्मृति पञ्चधा तु भवेत् कार्य वैदयस्व भरतर्षभ । वैश्यापुत्रस्तु गृह्णीयाच्चतुरोऽशान् पितुर्धनात् ।। पञ्चमस्तु भवेद्भाग शद्रापुत्राय भारत । सोऽपि दत्त हरेत् पित्रा नादत्त हर्तुमर्हति ॥" इति ।। २७॥ अथैकपुत्रा ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः सर्वहराः॥२८॥ क्षत्रियस्य राजन्यवैश्यौ ॥ २९॥ वैश्यस्य वैश्यः॥ ३०॥ शुद्रः शद्रस्य ॥३१॥ एव चातुर्वर्णिक्पुत्राणा द्वित्रिचनु समवाये अशकल्पनामुक्त्वा इदानीमेकाविना तदपवादमाह । यदा विप्रस्य विपक्षत्रविश एक्पुत्रा । एक्श्चासौ पुत्रश्चेत्येक्पुत्र । एक्पुत्रश्च एकपुत्रश्च एकपुत्रश्चेत्येकपुत्रा । विप्र-शत्रपिशामन्यतम एकाक्येव पुत्र इति यावत् । तदा ते सर्वहरा । यदा एक एव पुत्र , तदा स एवं सन पितृधन गृह्णीयादित्यर्थ । यद्यप्येतत् स्वामिनाशादेव तत्स्वत्वोत्पत्ते वक्त य, तद्विभागापनादायेति नानर्थक्यम् । तेन चैकपुत्राया मातुर्यावज्जीव भरणमेव, नागभाक्त्वमिति वक्ष्यते ॥ २८॥ पिंच यदा क्षत्रियस्य क्षत्रियो वेश्यो वा एक एव पुत्र , तदासौ सर्वमेव हरेत् ॥ २९॥ किंच यदा वैश्यस्य वैश्य एक एव पुत्र , तदासौ समेव हरेत् ॥ ३० ॥ किंच शब्दस्य शद एवेक पुत्रश्चेत्, असौ सर्वमेव हरेत् ॥ ३१॥ द्विजातीनां शूद्रस्त्वेकः पुत्रोऽर्धरः ॥ ३२ ॥ अपुत्ररिक्थस्य या गतिः, सात्रार्धस्य द्वितीयस्य ॥ ३३ ॥ मातरः पुत्रभागानुसारेण' भागापहारिण्यः ॥ ३४ ॥ अनूढाश्च दुहितरः ॥ ३५ ॥ द्विनपुत्रा द्विना एव सर्वहराश्चेत् शद्स्य का गतिरित्यत आह । द्विनातीना विप्रक्षत्रविशा शब्द "प चदेक पुत्र , तदासौ न सर्वहर , स्त्विमेव हरेत् । इद च गुणपच्छूद्रपरम् । निर्गुणे तु-- "निपाद एक्युवस्तु विग्रस्य स तृतीयभाक् । द्वो सपिण्ड समुल्यो वा स्वधादानाय वा हरेत् ॥" इति देवगतम्तृतीयागो जय । जन्य तनिर्गुणे तु- " यद्यपि स्यात्तु सत्सुत्रोऽप्यसत्पुत्रोऽपरा भवेत् । नापिक दामाद् दद्याच्द्रापुत्राय धर्मनित् ।।" भागानुगारि-दान ·अष्टादशोऽध्याय ३१७ इति मानव द्रष्टव्यम् । यद्वा दद्यादित्यन्यक्र्तृनिर्देशात् पित्रादिक्र्तृके विभागेऽस्य दशमाशभागित्व, स्वकर्तृके तु अर्धादिहरत्वमिति विवेक । यत्तु- "ब्राह्मणक्षत्रियविशा शब्दापुत्रो न रिक्थमाक् । यदेवास्य पिता दद्यात् तदेवास्य धन भवेत् ॥" इति मानव, तत् अनूढशूद्रापुत्रविपयमित्युक्तम् , पितृप्रसादलब्धधनविषय वा ज्ञेयम् । शूद्रस्य दासीपुत्रे विशेपमाह योगीश्वर:- "जातोऽपि दास्या शुद्रेण कामतोऽशहरो भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्त प्रातरस्त्वर्धभागिकम् । अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितणा सुताहते ॥" इति ॥ ३२ ॥ न अर्धान्तरस्य विनियोगमाह । अपुत्रधन पन्यभिगामि' इत्यादिना ये अपुत्रधनाधिकारिणोऽभिहिता , ते तेनैन क्रमेणेदमधं गृह्णीयु ॥ ३३ ॥ पुत्राशकल्पनाया मातृप्वतिदेशमाह । यज्जातीयस्य पुत्रस्य यो भाग उक्त , तदनुसारेणेव तज्जातीया माताप्यश हरेत् । ब्राह्मणी चतुरोऽशानादद्यात् । क्षत्रिया त्रीन् । वैश्या द्वौ । शूद्रा एकमिति । समविषम- सख्याना विभाग पूर्ववहनीय । मातृशब्दसामर्थ्यात् पुत्रकर्तृकविभाग तासा नियताशभाक्त्वम् , पतिकर्तृक इत्युक्त भवति । अत एव, " यदि कुर्यात् समानशान् पल्य कार्या समाशिका । न दत्त स्त्रीधन यासा भर्ना वा वशुरेण वा ॥" इति योगिना पाक्षिक एव तासा विभाग उपन्यस्त । यद्यप्यत्र समाशित्वे यद्युपरन्ध , नागकल्पनायामित्य- शकल्पनाया न पाक्षिक्त्व गम्यते, तथापि इच्छयेत्यनुवर्तनात् पत्नीना समाशकरणस्येच्छिक्त्वेन पाक्षिक्त्व- सिद्धेर्न दोष । एतदेवाभिप्रेत्याह विज्ञानेश्वरः -" भर्तुरिच्छया भार्याया अपि द्रयविभागो भपति" इति । हरदत्तोऽपि " जायापत्योर्न विभागो विद्यते” इति आपस्तम्घीय सूत्रम् “आत्मन एवाश तस्या अपीति मन्यते ॥ इति व्याचक्षाण मात्रशक्लप्ते पाक्षिक्त्व गमयति । पुत्रभागानुसारेण चैकपुत्राया मातु पुत्रस्यैव सर्वहरतया विभागाभावेन तदनुसरणायोगात् अशक्ल्पना नास्त्येव । किंतु यावजीव भरणमात्रमेव । तथाच देवल,-" एक एव सवण स्याद् दायोऽन न भिज्यते” इति । सवर्ण इत्यमपर्णोऽपि शव्यतिरिक्त । मातुरेव चाय विभागनिषेध पर्यवस्यति , तस्या एव तत्र स्वत्वसद्भावात् । नान्येपाम् , एकपुत्रत्वात् तस्या । अत एवानेकपुत्राणा विभाग एव मातुरशकल्पनामाह योगीश्वरः--"पितु विभनता माताप्यश सम हरेत् " इति । अनकासा प्रत्येक्मेकपुरत्वे तु भवत्येव तासामशक्लप्ति , विभानमाना

·.
"
विष्णुस्मृति
भ्रातृणा बहुत्वात् । मातर इति बहुवचनात् वह्वीनामप्येकपुत्राणा न विभाग , किंतु भरणमेव । मातर इति च
पितामहीनामप्युपलक्षणम् । तेन पैतामहधनविभागे तासामप्यशो देय । यथाह व्यास:-
असुतास्तु पितु पन्य समानाशा प्रकीर्तिता ।
पितामह्यश्च ता सर्वा मातृतुल्या प्रकीर्तिता ॥"
इति । मातृतुल्या मातृवदशमान । स चाश स्त्रीधने दत्ते अर्ध
जदत्ते पूर्ण , "दत्त त्यधं प्रकीर्तितम् "
इति योगिस्मरणात् । अर्धमित्युपलक्षणम् । यावता अशसाम्य भवति तावदित्यर्थ । 'भाग इति
सामान्योपादानेऽपि स्थावर विनति द्रष्ट यम् ,
वृपल्स्य कृतेऽप्यशे न स्त्री स्थावरमर्हति" इति
गृहस्पतिस्मरणात् ॥ ३४ ॥
अतिदेशान्तरमाह । यजातीया पुत्रा यमग लभन्ते, तज्जातीया अविवाहिना दुहितरोऽपि तमश
स्मरन् । यागीश्वरस्तु तत्जातीयपुत्राशचतुर्थांश तत्तज्जातीयकन्याया आह-
असम्कृतास्तु सस्कार्या भ्रातर पूर्वसम्मृते ।
झगिन्यश्च निनादशाद् दत्वाश तु तुरीयम् ॥"
इति । अनयोश्च पस्यो र्यवस्थामा कात्यायन:-
कन्याना त्वदत्ताना चतुर्थी भाग इप्यते ।
पुत्राणा च यो भागा. साम्य त्वल्पधने स्मृतम् ॥"
। अयमय --यटा नामणम्य सनातीय एक पुत्र कन्या वंका, तदा पितृधन द्वेषा विभज्य तक
भाग चतुर्ग हत्वा चतुर्थांग कन्याये दत्त्वा स्वागमाशिष्ट चाशवय पुत्रो गृहीयात् । व सन तीय
विनीयकन्यापुत्रयो साम्ये चैपम्ये वोहनीयम् । नदेतन् पधने । स्वल्पपने तु समोऽम इति । येषु
जमादिविश्यात् विवाहोपयुक्तदायमात्र रमन,
स्न्याभ्यश्च पितृदय देय गाहिक य" इति
देालाननान् । इति चन्द्रिकानमन्तृतम् , तन, "विभन्यमाने दायाद्य कन्या नमार गहिक
च रमतइति गमरणविरोगह। अर मार म्यधृतम् । वाहिक विवाहोपानम् । मग्न
रु रिस्य गावांगादि ॥ ३५ ॥
"
चन
समानयणाः पुत्राः ममानशानादाः ॥ ३३ ॥ उपेष्ठाय
श्रेष्ठमुद्वार दगुः ॥ ३७॥

·। अष्टादशोऽध्यायः ३१९ एवं विजातीयपुत्रसमवाये विभागमुक्त्वा, इदानी - सजातीयसमवाये तमाह । यदि चतुर्णामपि वर्णानां सजातीया एव पुत्रा भवेयुः, तदा ते समानेवांशानादधुः । इद चैकमातृकाणाम् । भिन्नमातृकाणां तु समसख्यानां मातृत एवं विभागः । तदाह व्यास:- " समानजातिसख्या ये जातास्त्वेकेन सुनवः । विभिन्नमातृकास्तेषां मातृतो भागकल्पना ॥" इति । वृहस्पतिरपि- " यद्येकजाता वहवः समाना जातिसख्यया । सापलास्तैर्विभक्तव्यं मातृभागेन धर्मत" इति । विपमसख्यानां तु पुत्रसख्ययैव । तदाह व्यास: -" सवर्णा भिन्नसख्या ये विभागस्तेषु शस्यते" इति । अत्रापि पुत्रनिर्देशात् पुत्रकर्तृक एव विभागे समत्वम् , न पितृर्तृक इत्युक्तमेव ॥ ३६ ।। समांशत्वस्य ज्येष्ठे अपवादमाह । सर्वस्मिन् पितृधने यत् श्रेष्ठ गोमिथुनादि, उद्धारं विशांशादि च, ज्येष्ठाय सर्वापेक्षया, कनीयांसो दद्युः । यथाह गौतमः-"विशतिभागो ज्येष्ठस्य मिथुनमुभयतोदद्युक्तो रथो गोवृपः” इति । मिथुनं गवादेः। उभयतोदतः अश्वाश्वतरगर्दभा.। तेपामन्यतमाभ्यां युक्तो रथः । गोवृपः पुंगवः । ज्येष्ठाय श्रेष्ठवचनेन मध्यमाय मध्यमं कनिष्ठाय च कनिष्ठमुक्त भवति । तदाह स एव- काणखोरकूटपण्डा मध्यमस्यानेकाश्चेत् । अविर्धान्यायसी गृहमनोयुक्त चतुप्पदां चैकैकं यवीयसः " इति । काणः एकनेत्रः । खोरः वृद्धः, खञ्जो वा । कूटः शृङ्गहीनः । पण्डः अण्डरहित: गवादिः । एवंरूपा अनेकाश्चेत् मध्यमत्योद्धारः। अवि. उरभ्र. यद्यप्येकः, तथापि स यवीयस एव । धान्य ब्रीह्यादि । आयस दात्रादि । एतदुभयं सर्वमेव । गृहमावसथः । अनः शकटम् । युक्तं वाह्याभ्याम् । चतुप्पदां च गवादीनां वहूनामेकैमिष्ट यवीयस उद्धारः । ज्येष्ठस्य विशतिभागवचनात् चत्वारिंशदशीतितमौ भागी मध्यमकनीयसोः सिध्यतः । तदाह मनुः- " ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वव्याञ्च यद्वरम् । ततोऽर्ध मध्यमस्य स्यात् तुरीय तु यवीयसः ॥" इति । सममितरत् सर्वम् । अयमेकमातृकाणामुद्धारः। अनेक्मातृकाणां त्वाह गौतमः--" ऋपभोऽधिको ज्येष्ठाय । ऋषभपोडशा ज्यैष्ठिनेयस्य ॥ इति । यदा कानिष्ठिनयो ज्येष्ठः, तदा तस्यैक ऋषभ उद्धारः । यदा तु ज्येष्ठिनेय एव ज्येष्ठः, तदा तस्य ऋपभषोडशा गाव उद्धारः । अत्रैव पक्षान्तरमाह स , 2 मध्यमाय-स, ग, छ. 1च omitted in स, ग, छ.

·३२० तस्य , . “ सर्ववर्णेप्विति “ विष्णुस्मृति एव-"प्रतिमातृ वा स्ववगै भागविशेष " इति । मातृसख्यया विभक्त धने, यस्या यो ज्येष्ठ , तदीयादेवाशादयमुद्धारो द्रष्टव्य , न पितृधनादिति । अयमपि समानजातीयमातृकाणामुद्धार । विजातीयमातृकाणा तु नासावित्याह बृहस्पतिः- " विप्रेण क्षत्रियाजातो जन्मज्येष्ठो गुणान्वित । भवेत् समाश क्षत्रण वैश्याजातस्तथैव च ॥" इति । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । ज्येष्ठ्य च जन्मत एव । न मातृत सदृशस्त्रीपु जाताना पुत्राणामविशेषत । न मातृतो ज्यैष्ठ्यमस्ति जन्मतो ज्येष्ठ्यमुच्यते ॥" इति मानवात् । सदृशग्रहणात् असदृशस्त्रीजाताना जन्मतो ज्यैष्ठ्य नेत्युक्तमेव । अविशेषत , शेप । अस्यापवादमाह मनु:- जन्मज्येष्ठेन चाहान सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् । यमयोश्चेव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥" इति । यस्य प्रथम गर्भोत्पत्ति स ज्येष्ठ , न तु नन्मनेति , यदा वेशे द्विधा भूत वीन पुप्प परिक्षरत् । तदा भवेद् द्विधा गर्भ सूतिर्वेशविपर्ययात् ॥" इति श्रीधरात् । अत्र विशेषमाह देवल:- वहिवणेपु चारि याद्यमयो पूर्वनन्मत । यस्य जातस्य यमयो पश्यन्ति प्रथम मुसम् ।।" इति । वर्णेभ्यो बहि बहिर्वर्णा अनुलोमप्रतिलोमना । तेषु यमयो चारित्र्यात् सत्र्मणा ज्येष्ठयम् । मातापितृसनातीययोस्तयोर्गभेषु पूर्वनन्मत एकनरायुनयोस्तयो प्रथम यस्य मुख दृश्यते तस्येत्यर्थ ॥ ३० ॥ यदि द्वौ ब्राह्मणीपुत्रौ स्यातामेकः'शद्रापुत्रः, तदा नवधा विमत्तस्यास्य ब्राह्मणीपुत्रावष्टौ भागानादद्यातामेकं शूद्रापुत्रः ॥ ३८॥ अध शुद्रापुत्रावुभौ स्यातामेको ब्राह्मणीपुत्रः, पधा विभक्तस्यार्थस्य चतुरोंऽशान ब्राह्मणस्त्वादद्यात्, शूद्रापुत्री ॥३९॥ अनेन फ्रमेणान्यनाiarramanाति॥४०॥ तदा द्वावंशी पहलदाय ·. अष्टादशोऽध्याय समसख्यविनातीयपुत्रसमवाये विभाग पूर्वमुक्त । इदाना पिमसख्यतत्समवाये तमाह । यदि विपस्य द्वौ विप्रो, एक्श्च शूद्र इत्येव लय पुत्रा स्यु , तदा ते पितृधन नपधा विभज्य चतुरश्चतुरो भागानेकेको विप्र , शूद्रश्चेक भाग गृहीयात् ॥ ३८ ॥ किंच यदा द्वौ शद्रो, एको विप्रश्चेत्येव त्रय पुत्रा स्यु , तदा ते पोढा अर्थ विभज्य चतुरोऽशान् पिनो गृढीयात्, एकैक शुद्रो शूलीयात् ॥ ३९ ॥ एव प्रतिवर्ण पुत्रसख्यासमभेदे तत्समपायाना वक्तुमशक्त उहप्रकारमाह । योऽय पिप्रस्य विषमसख्य- विपशूद्रसमवाये विभाग उक्त , तेनेच क्रमेण विशद्धसमवाये विपक्षत्रसमपाये विविट्समवाये अशक्ल्पना भवतीति ज्ञेयम् । एव क्षत्रविट्शदाणामपि ॥ ४० ॥ विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि। समस्तत्र विभागः स्याज्ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते ॥४१॥ अनुपनन् पितृद्रव्यं अमेण यदुपार्जयेत् । स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति ॥ ४२ ॥ 'सदृष्टिविभागशेपमाह। ये पित्रा स्वय वा विभक्ता सन्त सह ससृष्टीभूय जीवन्ति, ते यदा पुनर्विभजेरन् , तदा तेषा सम एव विभाग , नाद्यविभागवत् पित्रिच्छया। विंच ज्येष्ठय ज्येष्ठताप्रयुक्त उद्धारविशेषोऽपि तत्र ससष्टिविभागे नास्ति । अय च ' ज्येष्ठाय श्रेष्ठमुद्धार द्यु । इत्यस्यापवाद । अनेन विभक्तानामेकीभवनमेव ससर्ग । स च धनसाधारण्यानुमतिपर्यवसन्न इत्युक्तमेव प्राक् । समविधानादेव सिद्धी ज्येष्ठयनिषेध बहल्पधनससर्गनिमित्क्वैषम्यानुनानार्थ । तेन समायेन यारद्धन ससृष्ट, तस्य तावत एवोपचयापचयो विचार्य भाग कार्य । कचित् साम्यापवादमाह बृहस्पतिः- ससृष्टाना तु य कश्चिद्विद्याशौर्यादिनाधिकम् । प्रामे ति तस्य दातयो द्वयश 'शेपा समाशिन ॥" इति ॥ ४१॥ भ्रातृविभागशेषमाह । पितृद्रव्यमनुपमन् पितृधनमनुपभुज्य यत् भोण 'पिगाणिग्यालिगेनानि, यय स्वयमीहित वान्छित सत् मित्रादिभ्यो सत्यम् , तत् अमरान अनिच्छन् मानादिभ्यो दानु नाईति । तदाह योगीश्वरः- "पितृद्र याविरोधेन यदन्यत् स्वयमानितम् । मेरमद्वाहिक । दायादाना न तद्रेन्॥" * TI e com.entary on Sutra 1 11 21. t?ut.pt 4 U झमेन- ·- ३२२ विष्णुस्मृति इति । व्यासोऽपि- " विद्याप्राप्त शौर्यधन यच्च सौदायिक भवेत् । विभागकाले तत् तस्य नान्वेष्टव्य सनामिमि ॥" इति । सौदायिक माधुपकिम् । 'अनुपघ्नन् इति शत्रा यदुपार्जने पितृद्रव्यानुपयोग , तस्याविभाज्यत्वमुक्तम्, न तु पितृद्र-यार्पणेरपरिपुष्टेनार्जितस्य । इति व्याख्यानमयुक्तम्, परभक्तोपयोगेनेति वक्ष्यमाणविद्याप्राप्तलक्षण- विरोधात् , तस्य चाविभाज्यमात्रोपलक्षणत्वात् , अन्यथैकस्मिन् व्यासवाश्ये सममियाहारानुपपत्ते । तस्मात् पितृद्र यापरिपुष्टेनार्जितस्येवाविभाज्यत्व युक्तम् । पितृद्रव्य च साधारणधनमात्रोपरणम् । तेन भ्रातॄणामप्यतथा- विधेनार्जितस्यैवाविभाज्यत्वमित्यलम् ॥ ४२ ॥ पैतृकं तु यदा द्रव्यमनवाप्तं यदाप्नुयात् । न तत् पुत्रैर्भजेत् सार्धमकामः स्वयमर्जितम् ।। ४३ ॥ वस्त्रं पत्रमलंकारः कृतान्नमुदकं स्त्रियः। योगक्षेमं प्रचारश्च न विभाज्यं च पुस्तकम् ।। ४४ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ अष्टादशोऽध्यायः पितृविभागशेषमाह । यत् पैतृक पितृसवन्धि धन नष्ट प्रयुक्त वा पित्रा चासामन्येनानुद्धृत स्वसामर्थ्या- दुद्धरेत् , यच म्वय विद्याशोर्यादिना अनित, तत् जाम स्वपुत्रै सह न विभनेत् । यथाह बृहस्पतिः पेतामह हृत पित्रा स्वशक्त्या यदुपार्जितम् । विद्याशौर्यादिना प्राप्त तत्र स्वाम्य पितु स्मृतम् ॥" इति । कात्यायनोऽपि- म्यशक्त्या यद्धत नष्ट स्वयमाप्त' च यद्भवेत् । एतत् सर्व पिता पुत्रेविभागे नैर दाप्यत ।।" इति । एनय भूमि यतिरेक्ण । भूमी तु विशेपमाह शङ्खः पूर्वनष्टा तु यो भूमिमेस्श्चेदुद्धरेत् नमात् । यथाभाग मन्तऽन्ये दत्त्वा तु तुरीयकम् ॥" 1-7,स पर धमग स्क्यिप्राणमयदाम्-१, ट पेण पनगार रिक्रमा-2 " ·अष्टादशोऽध्यायः ३२३ इति । सर्वस्या भूमेः चतुर्थांशमुद्धतं दत्त्वा, शेप तेन सहैव यथाश गृहीयुरित्यर्थः । विद्याप्राप्तलक्षणमाह कात्यायन: " परभक्तोपयोगेन विद्या प्राप्तान्यतस्तु या । तया लब्धं धन यत्तु विद्याप्राप्त तदुच्यते ॥" इति । अस्य च कचिदपवादमाह नारद:- “कुटुम्बं विभृयाद् भ्रातुर्यो विद्यामधिगच्छत. । भाग विद्याधनात् तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि सन् ।।" इति । इदमप्यवैद्याभिप्रायेण । समानाधिकविद्यानां तु कुटुम्नभरणमृतेऽपि अशो भवत्येव । यथाह कात्यायन:- " नाविद्याना तु वैद्यन देय विद्याधनात् कचित् । समविद्याधिकानां तु देय वैद्येन तद्धनम् ।।" इति । अकाम इति वचनात् कामनया तु दद्यादेव। अत एवोक्तम्-'तस्य स्वेच्छा म्वयमुपार्जितेऽथै इति॥४३|| एवं भ्रातृपितृविमागेपु अविभाज्यमुक्तम् । इदानी सर्पविभागप्वविभाज्यमाह । वस्त्र यत् येन परिहितम् । पर वाहन यत् येनारूढम् ; ऋणादिपत्र वा। अलकार• कुण्डलमुद्रिकादि. यो येन धृतः । कृतान्नं मोदकापूपादि । उदकं जलाधारः कूपादिः । स्त्रियः दास्यः, अरद्धाश्च । योगक्षेमम् ; दृष्टापूर्ते राजादयो वा । प्रचार. गृहादिप्रवेशमार्गः । पुस्तक प्रसिद्धम् । एतत् सर्वमविभाज्यम् । चकारात् धर्मार्थमुद्धृत च धनम् ; "धन पत्रनिनिष्ट तु धर्मार्थ यनिरूपितम् । उदक चैर दासश्च निवन्यो य क्रमागत.॥" इनि कात्यायनीयात् । पत्रनिविष्ट धर्मार्थत्वेन निखिनम् । अयममिसपिः 'वत्र समाननानीय संपामेर चेत् यथावस्थमेव साप्यम् । 'नान्यतरनिषेधेन विपरिवर्तनीयम् । रिपममधृत बहुमूल्य या मूल्यादिकल्पनया विभाज्यम् । एव वाहनालंकारादावपि दृष्ट यम् । मणादिपत्र चेत् सम दयमाम्येन विनाम्यम् । सिन तु द्रव्यद्वारे विभाज्यम् ; न स्वरूपतः; कार्याक्षमत्वात् । कृतान तु यापदुपयोग भोक्त यमेव; न सममपि स्वरूपतो सिमाज्यम् । पादिम्तु समश्चत् स्वरूपेण रिमान्य.। सिमन्नु पर्यापण जन्येद्धरणादिनोपभोक्तयः। रियोऽपि समाश्येत् विभाज्याः। विषमाः पर्यायण कर्म परयितयाः । अरद्धास्तु समा अपि न विभाज्याः; "तीषु च सयुनानु" इति गौतमनरवान् । सन्ताना विभागनिषेधात् सिाहितानामर्धसिद्ध एयासी । इष्टापूर्ने रिक्तदशाया येन र नम्बर याचनीयम् । यथाह लोगाक्षि:- मारतरनिरंम्पन-1,त्र. । नान्येन तन्च ·.- - " " ३२४ विष्णुस्मृतिः "क्षेम पूर्त योगमिष्टमित्याहुस्तत्त्वदर्शिनः । अविभाज्ये च ते प्रेक्त शयनासनमेव च ॥" इति । राजादयस्तु न स्वरूपेण विभाज्याः; किंतु तदुत्पन्नो लाभ एव विभाज्यः । सोऽपि विषमश्चेत् ; योगक्षेमवतो लामः समत्वेन विभज्यते " इति बृहस्पतिस्मरणात् । प्रचारोऽपि सति संभवे अन्य एवं कार्यः। न तु स एव भित्त्यादिना छेत्तव्यः ; किंतु सर्वैरुपभोग्यः । पुस्तकमपि समं विभाज्यम् । विषमं पर्यायेणाध्येतन्यम् । न तु द्वधा कार्यम् ; स्वरूपनागापत्तेः । तदेवविध विभागसदेहे निर्णयमाह नारद:- विभागधर्मसदेहे दायादानां विनिश्चयः । ज्ञातिभिर्भागलेख्येन पृथक् कार्यप्रवर्तनात् ॥ दानग्रहणपश्चन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः । विभक्तानां पृथग्ज्ञेयाः पाकधर्मागमव्ययाः ॥ साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्युनाविभक्ताः परस्परम् ।। येपामेताः क्रिया लोके प्रवर्तन्ते स्वरिक्थतः । विभक्तानवगच्छेयुलेन्यमप्यन्तरेण तान् ॥" इति । उक्तोपायरप्यनिर्णये पुनर्विभागमाह मनुः- " विभागे यर सदेहो दायादानां परस्परम् । पुनर्विभागः कर्तव्यः पृथरस्थानस्थितैरपि ॥" इति । यत्तु तेनोक्तम्- " सझदशो निपतति सहत् कन्या प्रदीयते । सरलाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सत् ।।" इति, तत् युक्तिभिर्निणे शक्ती सत्यां द्रष्टव्यम् । म्ययनासदिग्पविभागातिकमे विशेषमाह बृहस्पति:- स्वच्छातविभागे यः पुनरेव विसवदेत् । स राजा म्यांग साप्य: शासनीयोऽनुबन्यतः ।।" इति । अनुबन्धः ; धनापेक्षया । विनतत्यमाह नारदः- " वयेकजाता ययः पृथधर्माः पृषक्रियाः । परमगुणोपेता न चेत् कार्यषु समताः ।। ग.- मार मान-ग, प.

·३२५ अष्टादशोऽध्यायः स्वभागान् यदि दद्युम्ते विक्रीणीयुरथापि वा। कुर्युर्यथेष्टं तत् सर्वमीशास्ते स्वधनस्य हि ॥ भ्रातृणामविभक्तानामेको धर्मः प्रवर्तते । विभागे सति धर्मोऽपि भवेत् तेषु पृथक् पृथक् ॥" इति ॥४४॥ 'इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसश्रीकोण्डपनायकात्मजथीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारिश्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृती श्रीविष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यामष्टादशोऽध्यायः समाप्तो व्यवहारकाण्डः 3 ·एकोनविंशोऽध्यायः मृतं द्विजं न शूद्रेण निर्हारयेत् ॥ १॥ न शूद्रं द्विजेन ॥२॥ पितरं मातरं च पुत्रा निर्हरेयुः ॥ ३ ॥ न द्विजं पितरमपि शूद्राः॥४॥ एवं घोडशभिरध्यायैः व्यवहारकाण्ड परिसमाप्य चतुर्दशभिराचारकाण्डं प्रारिप्सुः सर्वकर्मागशुद्धि- निरूपणाय पञ्चान्यायीमारभते । नत्र पूर्वाध्याये विभागमभिवाय तत्समनियतं पैतृमेधिकमेकोनविंशेनाभिधातु- मादौ निर्हरणविधिमाह । मृत त्रैवर्णिकं द्विजं शुद्रेण सपिण्डेनासपिण्डेन वा न निर्हारयेत् ॥ १ ॥ किंच तथा शुद्धमपि द्विजेन सपिण्डेनासपिण्डेन वा न निहारयेत् ॥ २ ॥ एवमुभयथा निपंधे के निर्हरेयुरित्यत आह । पुत्राः सवर्णा असवर्णाश्च मातापितरौ निर्हरेयुः । चकारात् पितामहादीनपि ॥ ३ ॥ पुत्रत्वेऽप्यपवादमाह । शूद्रापुत्रा. द्विजं पितरमपि न निर्हरेयुः । यत्तु- न विप्र स्वेषु तिष्ठत्सु मृत शूद्रेण हारयेत् । अस्वा ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसस्पर्शदूपिता ॥" इति मानये 'स्वेषु तिष्ठत्सु' इति विशेषण, तदविवक्षितम् ; अस्वयैति दोपश्रयणात् । पितृग्रहणात् मातरं निहरेयुरेख स्वमाता कुरुते चैषां तेऽपि तस्याश्च कुर्वते" इति विजातीयपुत्रप्रस्तावे देवलस्मरणात्। पितृनिर्हरणनिपेवादन्येषां सुतरां निपेयः ॥ ४ ॥ ब्राह्मणमनाथं ये ब्राह्मणा निर्हरन्ति ते स्वर्गलोकभाजा' ॥ ५॥ निहत्य च वान्धवं प्रेतं संस्कृत्याप्रदक्षिणेन चितामभि- गम्याप्सु सवाससो निमजनं कुर्युः ॥ ६॥ परिणुस्मृतिटीयां वैजयन्यामाचाराध्याय प्रारम्भ: added in घ. ३ यायेत् -२. 4 F omitted in F. 2एव-ग. 5 सत्सत्य-क, ज.

·३२७ एकोनविशोऽध्याय " निर्हरणनिषेधस्य कचित् प्रतिप्रसवमाह । अनाथ सपिण्डादिरहित ब्राह्मण ये ब्राह्मणा द्विनातय निर्हरन्ति, ते ऋतुफलस्वर्गलोक्मान अनाथ ब्राह्मण प्रेस ये वहन्ति द्विजातय । पदे पदे यजकलमानुपूहिन्ति ते ॥" इति स्मरणात् ॥ ५॥ जान्धननिहरणे विशेपमाह । वान्धर प्रत निर्हय स्वशाखे तविधिना ययापिहितामिना सम्मृत्य चितामप्रदक्षिणेनाभिगम्य, अप्यु अनुद्धतासु सवासस वास प्रक्षालनपूर्वक निमजा । गान्धपग्रहणात् अान्धवे पाराशर्यः प्राणायामोऽधिक " असगोत्रमनन्धु च प्रेतीभूत द्विनोत्तमम् । वहित्वा च दहित्वा च प्राणायामेन शुभ्यति ।।" - इति ॥ ६ ॥ प्रेतस्पोदकनिर्वपणं कृत्वैकं' पिण्डं कुशेषु दद्युः ॥७॥ परिवर्तितवाससश्च निम्मपत्राणि विदश्य द्वार्यश्मनि पदन्यासं कृत्वा गृहं प्रविशेयुः॥ ८॥ नाश्राद्धस्य काल स्वरूप चाह । वक्ष्यमाणमुदकदान निपणमस्यापिण्ड च घ्या, अनन्तरनेक पिण्ड उगेषु दयु । पिण्डोदकटानानन्तर्यविगनेन प्रमदिनादि क्तव्यना धिना । तर विगेर- माहानिगः-- "प्रथमेऽद्धि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे तथा । नमैकादशे चेप नरश्राद्धमुदीरितम् ॥" इति । पिण्डलेने कोदिष्टत्वमुक्तम् । नदाह प्रनेताः- "दिष्टविधानेन स पुत्र प्रक् पृ५ । निनायादमनि पूर्व तु तत श्राद्ध प्रल्पपेन ।' इति । असनि प्रतमित्यया, निनाय निराजरिमाया मिनेन र नामा कारोदिन्यध । कारगिनार प्राचार्यम्पारस्वात्ययन । उनि मलाना ·विष्णुस्मृतिः दत्यस्य " "देयस्तु दशमः पिण्टो राज्ञा वै द्वादशेऽहनि । वैश्याना पञ्चदशमे देयस्तु दशमस्तथा । शूद्राणा दशम पिण्डो मासे पूर्ण विधीयते ॥" इत्यस्य च गौणपक्षता दर्शिता । यावदाशौचमिति सामान्यवचनात् अनुपनीतम्यापि त्यहाशौचे पिण्टवयदान गम्यते । तथाच यांगीश्वर:--" पिण्टयज्ञामृता देयं प्रेतायान्नं दिनत्रयम् ॥ इति । तत्र धर्मविशेषमाह प्रवेना:-" असम्कृताना भूमो पिण्डं दद्यात् , सस्कृताना कुशेष इति । तत्र पिण्डद्न्य चाह शुनःपुच्छः- " फलमूलैश्च पयसा शाकेन च गुडेन च | तिलमिश्र तु दर्भेषु पिण्ड दक्षिणतो हरेत् ॥ शालिना सक्तुभिर्वापि शाप्यिथ निपेत् । पथमेऽहनि यद्न्य तदेव म्याद् दशाहिक्म् ।। इति । कर्तृनियमस्तु परिशिष्ट--- "असगोत्र. सगोत्री वा यदि बी यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात् स दगाह समापयेत् ।।" इति । दद्यात् , 'अमिमिति शेष.। "असगोत्र. सगोत्री या प्रेतायामि ददाति य. । पिण्ड चोदवान च म दशाह ममापयेत् ॥" इति म्परणान् । देशनियमोऽपि परिशिष्टे-"योको दीयते पिण्टम्तर पिण्डान् समापयेत् । इति ॥ १३॥ शीतलधाशनाश्च भवेयुः ॥ १४ ॥ अमांसाशनाश्च ॥ १५ ॥ स्वपिडलशायिनः ॥ १७ ॥ भकशायिनन ॥ १७ ॥ जि गोतमयाचिनला या नभनि त, नया मोय । न पगचितगृहाधमनीयु: । भाग यायेगु, " अमानवयान गुमनामनाम्ना" इति म्मरणात । "सार गत २ पाय मुहानगर। सारा श्रीमान भागमभाग नंता " मानाLuited nu ·"मत्स्य- " . एकोननिशोऽध्याय इति । इद च प्रथमदिन उपवासाशक्ती, “ नैतस्या रात्रावन्न पचेयु " इत्या पलायनमरणात् । वसिष्ठस्तु त्यहमुपवासमाह--" गृहान् नजित्वा अघप्रस्तरे त्यहमननन्त आसीरन् । गीतोत्पन्नन वा वर्तेरन् ।" इति । अघप्रस्तर आशौचिना शयनादिक्ट ॥ १४ ॥ क्रीतादौ विशेपमाह । न मासमभन्नीति अमासाशना भवेयु । चकारात् मत्स्यादि च, मासादि न भक्षयेयुरा प्रदानात् ॥ इति गौतमीयस्मरणात् । प्रदानमेादशाहिक श्राद्धम् ॥ १५ ॥ किंच स्थण्डिल मृन्मयश्चत्वर । तत्र शेरत इति स्थण्डिलशायिन । अनेन खट्वादिनिवृत्ति ; अध शय्यासना दीना उपभोगविवर्जिता " इति स्मरणात् ॥ १६ ॥ तत्र विशेषमाह । भूमावप्येकस्मिन् क्टादो न सर्वे शयीरन् । क्तुि पृथक् पृथगिति । पृथवचनात् मेथुननिवृत्ति , " ब्रह्मचारिण सर्वे" इति गौतमीयम्मरणात् । रात् तामूलादिनिवृत्तिश्च, " मातापित्रो क्षयश्राद्धे तथैव क्षयसूतके । ताम्यूल चर्वयेद्यस्तु पितृहा स निगद्यते ॥" इति स्मरणात् ।। १७ ॥ ग्रामान्निष्क्रम्याशौचान्ते कृतश्मश्रुकर्माणस्तिलकल्कैः सर्पप- कल्कैर्वा स्नाताः परिवर्तितवाससो गृहं प्रविशेयुः ॥ १८ ॥ आशोचान्तदिनक्तव्यमाह । आशोचस्यान्तो यस्मिन् तत् आगोचान्तम् , अन्त्यदिनम् । तन्मिन् प्रामान्नगराद्वा निवासस्थानात् निष्कम्य अन्त्यपिण्डदानानन्तर मुण्डर्न श्मश्रुम वा यथाधिकार कारयित्वा तिलकल्केन गोरसर्पपल्केन वा तिलतैलसयुक्तेन मलम्नान कृत्वा, तमाशीचवासामि परित्यज्य, नरसस्त्राणि परिगृह्य, गृह प्रविगेयु । यथाह ब्रह्मपुराणम्-- यस्य यस्य तु वर्णस्य यद्यत् म्यात् पश्चिम त्यह । तत्र वस्त्रविशुद्धिं च गृहशुद्धि च कारयेत् ।। समाप्य दशम पिण्ड यथाशास्खमुद्राहतम् । ग्रामाहहिस्ततो गत्वा प्रतस्पृष्टं च यासमी । अन्त्यानामाश्रिताना च त्यस्त्वा स्नान ममाचरेत् । श्मश्रुन्येमनवाना च यत् त्याज्य नात्यपि ।। गौरमपपालन तिरटेन सना। मरम्नान तन त्या नागनाव-य वापत ॥ मनु-ग ·३३० विष्णुस्मृति इत्यस्य, " - - " देयस्तु दशम पिण्डो राज्ञा वै द्वादशेऽनि । वैश्याना पञ्चदशमे देयम्तु दशमस्तथा । शूदाणा दशम पिण्डो मासे पूणे विधीयते ॥ इत्यस्य च गौणपक्षता दर्शिता । यावदाशोचमिति सामान्यवचनात् अनुपनीतस्यापि व्यहाशीचे पिण्टत्रयदान गम्यते । तथाच यागीश्वरः--" पिण्डयज्ञावृता देय प्रेतायान्न दिनत्रयम् ॥ इति । तत्र वर्मविशेषमाह प्रचेना:- असम्कृताना भूमो पिण्ड दद्यात् , सस्कृताना कुशेषु ” इति । तत्र पिण्डद्रव्याणि तन्नियम चाह शुन पुच्छा- फ्लमूलेश्च पयसा शाकेन च गुडेन च । तिलमिश्र तु दर्भेपु पिण्ड दक्षिणतो हरेत् ।। शालिना सक्तुभिर्वापि शार्वाप्यथ निवपेत् । प्रथमेऽहनि यद् द्रव्य तदेव स्याद् दशाहिक्म् ॥ इति । कर्तृनियमस्तु परिशिष्टे-- " असगोत्र सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात् स दगाह समापयेत् ॥" इति । दद्यात् , 'अग्निमिति गेप । " असगोत्र सगोत्रो वा प्रेतायामि ददाति य । पिण्ड चेदकदान च स दशाह समापयेत् ॥' इति स्मरणात्। देशनियमोऽपि परिशिष्ट-" योको दीयते पिण्टस्तत्र पिण्डान् समापयेत् " इति ॥ १३ ॥ फ्रीतलब्धाशनाश्च भवेयुः ॥ १४ ॥ अमांसाशनाश्च ॥ १५ ॥ स्थण्डिलशायिनः ॥ १६ ॥ पृथक्शायिनश्च ॥ १७ ॥ किच कानमयाचितलय वा अभनि ते, तथा भवेयु । न पूर्वसचितगृहस्थमश्नीयु । चकारा 1 भारलवणे च वर्नयेयु , " अक्षारल्यणाना म्युलत्यमानागनाम्ना " ति स्मरणान् । गीर ग न च धान्य मुहानिग या । जगारा करिता छते गराधान्य प्रशान्ता ॥" मH-1 ग म्मरगा on inted ani ·एकोनविशोऽध्यायः 'ब्राह्मणानां प्रसादेन दिवि तिष्ठन्ति देवताः। ब्राह्मणाभिहितं वाक्यं न मिथ्या जायते कचित् ॥ २२ ॥ यद्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद् देवताः प्रत्यभिनन्दयन्ति । तुष्टेपु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥ २३ ॥ तदुपपादयति। ब्राह्मणानुष्ठितनित्यनैमित्तिकादिकाप्यायिता देवा दिवि तिष्ठन्ति । ब्राह्मणाभिहित. शापानुग्रहादिवाक्यैः दुष्टनिग्रहशिष्टानुग्रहाभ्यामनुगृहीता जनाश्च भुवीति लोकधारणमुपपन्नम् ॥ २२ ॥ वाक्यमात्रस्य कथं फलसाधकतेत्यत आह । पूजादिना तुष्टतमा विप्राः यस्मै यत् पुत्रपशुधनादि 'अस्तु' इति वदन्ति, तत् देवताः 'तथास्तु' इति वाक्यैः प्रत्यभिनन्दयन्ति । स्वाथै णिच् । प्रत्यभिनन्द- न्तीत्यर्थः। यद्वा प्रत्यभिनन्दन्त निजपरिवारं प्रेरयन्ति । प्रत्यभिनन्दने हेतुमाह । प्रत्यक्षदेवेषु विप्रेषु 'अतितुष्टेषु परोक्षदेवाः ब्रह्मादयो निरन्तरमेव तुष्टा भवन्ति । तदाप्यायकक्रियाणां ब्राह्मणाधीनत्वात् ॥ २३ ।। 'दुःखान्वितानां मृतवान्धवाना- माश्वासनं कुर्युरदीनसत्त्वाः । वाक्यैस्तु यैर्भूमि तवाभिधास्ये 'वाक्यान्यहं तानि मनोऽभिरामे ॥ २४ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ एकोनविंशोऽध्यायः अनिमाध्यायप्रतिपाद्यं प्रस्तौति । न दीन सत्त्वं धैर्य येषां ते धैर्यपन्तः पुरुषाः वान्यावियोगेन दुःखार्तानां नराणामाश्यासनं शोमापनोदन यैक्यिः कुर्युः, तानि अह हे भूमि मनोऽभिरामे, धर्ममान- प्रवृत्तया मन्मनोऽनुकूले, तव तुभ्यम् अभिधास्य कथयिष्यामि । भूमीशब्दस नयन्तत्वात् दम्यत्वम् ॥२४॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंगावतसत्रीकोग्डपनायकालजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासियाधिकारिश्रीरामपग्टितात्मनश्रीनन्द- पण्डितान्ती विष्णुस्मृतिपिरतो धीमन्यां पैनयन्त्यामेनसिंगोऽध्यायः This entire scrse and the first quarter of thic i.cat omitted in . अति omatted ne. The first halfurthescnc corrupt ins. परान्नई-फ. वैनर-पासमंज मनितीन- भगमन to पाMARAchatted in 4,च.

·"
नैमिनिक्स
३३०
विष्णुस्मृतिः
चासोयुग नर शुरुमत्रण शुद्धमेव च ।
गृहीत्वा गा सुपणं च मङ्गलानि शुभानि च ।
स्पृष्टा सकीर्तयित्वा च पश्चाच्छुद्धो भवेन्नरः ॥"
दति । देवलोऽपि-~
दगमेहनि सप्राप्त स्नान ग्रामावहिर्भवेत् ।
तर त्याच्यानि वासासि केशश्मश्रुनखानि च ॥"
इति । क्षारे तु विशेषो मैत्रायणीयपरिशिष्ट-
गङ्गाया भाम्रो मातापित्रोर्गुरोमृतौ ।
जापान सोमपान' च वपन सप्तमु स्मृतम् ।।"
इति। मृतापिति निमित्तसप्तम्या पित्रादिमरणानन्तरमेव वपन कार्यमित्युक्त भवति
निमित्तानन्तर्यनियमात् । जोर पक्षान्तरमाह देवल:-
"किया तु उरते यस्तु तदिने तस्य मुण्टनम् ।
लवीयमा दशाहे तु पुत्राणा वपन स्मृतम् ॥"
इति । अनेन क्रियाया एत निमित्त्वाचनात् पुत्रातिरिक्तस्यापि प्रथमेऽहि क्रियानिमित्त वपन भवतीत्युक्तम् ।
अन्ये तु अन्त्य एस,
पुत्र पनी च उपन कुर्यादन्त्ये यथारिधि ।
पिण्डदानोचिनोऽन्योऽपि उर्यादित्य समाहित ।।
इति ब्यासम्मरणान् । तदपि प्रतनीयमामेय, न ज्यायमाम् ; " अनुभारिना च परियापनम्" इति
आपस्तम्मन्गरणान् । जनु पश्चात् मयन्तीत्यनुभापिन रनिष्ठा । तेषा वपन विधानान् ज्यायमा मधुर
पर्यन्यति ॥ १८॥
तन शान्ति कृत्या ब्रामणानां च पूजनं फुयुः ॥ १०॥
देयाः परोक्षदेयाः, प्रत्यक्षदेवा प्रामाणाः ॥ २० ॥ प्रामणेर्लोका
भार्यन्तं ॥२१॥

·३३५ विशोऽध्याय सनत्सर । स देवानामहोरात्र ॥ ३ ॥ तेषा सवत्सरस्पाहोरात्रणा त्रिशता माम ॥ ४ ॥ ते द्वादन मासा पष्टयधिकशतत्रयाब्दरूपा दिव्य वर्ग भवति ॥ ५ ॥ द्वादश वर्षशतानि दिव्यानि कलियुगम् ॥६॥'द्विगुणानि द्वापरम् ॥७॥ त्रिगुणानि त्रेता ॥ ८॥ चतुर्गुणानि कृतयुगम् ॥९॥ द्वादशवर्षसहस्राणि दिव्यानि चतुर्युगम् ॥ १० ॥'चतुर्यु- गाणामेकसप्ततिर्मन्वन्तरम् ॥११॥ चतुर्युगसहस्रं 'च कल्पः॥१॥ स च पितामहस्याहः ॥ १३ ॥ तावती चास्य रात्रिः॥ १४ ॥ उक्तरूपाणि दिव्यानि द्वादश वर्षशतानि कलियुग भाति । तत्र शनद्वय सभ्यास यागयो । वर्षसहस्रमेव च युगम्। युगस्य पूर्वभाग स'या। उतरभाग स याग । मध्यभागश्च युगमिति । नदुक्त विष्णुपुराणे- " तत्प्रमाणे शते सभ्या पूर्वा तत्राभिधीयते । सध्याशश्च तत्तुल्यो युगम्यानन्तरेण य ।। सध्यासभ्याशयोरन्तर्य करो मुनिमत्तम । युगास्य स तु विजय हनरेतादिसजित ॥" इति । एवमग्रेऽपि जयम् ॥ ६॥ चतुागतिगनानि दिवानि वर्षाणि सयास यागमति द्वापरतु। अयम् ।। ७ ।। पतिगच्छतानि दियानि वर्षाणि स यास यागादिन तायुग अयर ॥ ८ ॥ अटा- चत्वारिशच्छतानि दियानि वर्षाणि सन्यासध्यागसहिन नियुग अयम् ॥ २॥ तपाति दियानि द्वादगार्पसहस्राणि चतुर्युगम् । चतुर्गा युगना ममाहार चतुर । दाहमति चनां न, सहसे सगास यायोरिति द्वादश सहगाणि । अनुशत पर पुन्यद रेगदान मापननिगाय ॥ १० ॥ पर सति पारमाणनि नत्यायपि आनि मन्यन्तर रति ॥ ११ ॥ मदनगरमारणानि सामने स्य । कल्लते नाइनिन् कार इत्यथ ।। १२ ।। २ नम, मलमलमा ! पति ॥ १३ ॥ मारिमिरी रवि निदास ॥॥

·मरसक्रान्ति- विशोऽध्यायः यदुत्तरायणं' तदहर्देवानाम् ॥ १॥ दक्षिणायनं रात्रिः ॥ २॥ संवत्सरोऽहोरात्रः ॥ ३॥ तत्रिंशता मासाः ॥ ४ ॥ मासा द्वादश वर्षम् ॥५॥ पूर्वाध्यायान्ते प्रस्तुतशोकापनोदनवाक्याभिधानाय विशाध्यायमारभते । तस्य च जगदनित्यताजानायत्त- तया जगत्क्र्तुब्रह्मण एवानित्यता वक्तु कालविभागमाह । उत्तरस्यामयन रवे उत्तरायणम् , मारभ्य कर्कसक्रान्तिपर्यन्त काल । तत् देवानामह , देवकर्मानुष्ठानयोग्यत्वात् ॥ १॥ दक्षिणस्यामयन रवे दक्षिणायनम् , कसक्रान्तिमारभ्य मकरसक्रान्तिपर्यन्त कार । सा देवाना रात्रि निद्राकाल , विष्णु स्वपिति कर्कटे” इत्यादिस्मरणात् । वस्तुतस्तु मेरुगताना देवाना नाडिकामण्डल क्षितिनम् । तस्मादुपरि स्थिता क्रान्तिवृत्ते मेपादय पट् राशयो दृश्या । तुलादय पट् अथ स्थिता अदृश्या । अत मेपादिषट्क् स्थितेऽकें देवाना दिनम् , दृश्यत्वात् । तुलादिपट्कस्थिते रात्रि , अदृश्य- त्वादित्यहोरात्र गोलवासनासिद्धम् । तस्य च स्मृत्या विरोध एव परिहार्य । मेपादेर्दिनस्य कर्कसक्रमे मध्याह्न । तदुपरि राव्युन्मुखत्वादकस्य रात्रिरित्युच्यते । एव मकरसक्रमे अर्धरात्र । तदुपरि दिनोन्मुखत्वात् दिनमेवेति । तदेतत् फलकथनाय , न तु वास्तवम् । तदुक्त सिद्धान्ते--- दिन सुराणामयन यदुत्तर निशेतरत् साहितिके प्रकीर्तितम् । दिनोन्मुखेड दिनमेव तन्मत निशा तथा तत्पर फीर्तनाय तत् ॥ “ कर्क गतेऽके हि सुरापराल पल पुना रात्रिवदाहुरस्य । नक गते चापररात्रमेपामेतत् पर वासरवत् स्मरन्ति ॥" दिन(वासर)वदित्यनेन दिवसेऽप्यौव क्ल्पना-- अतश्च कैश्चिदशमीप्लपि प्राक् कापालिको (प्राभातिको) वेधविधिनिस्क्त " इति । एव कृष्णशुक्लपक्षयोरपि पित्रहोरात्रत्व द्रष्टयम् ॥ २ ॥ दक्षिणोत्तरायणरूप काल “ 1 उद्गयन-ज,ठ 3 यदुक्त-स - From here to मरगताना देवाना omitted in स ·रिशोऽध्यायः ३३७ ननु यदि भूनानित्यतया भौतिशनित्यत्व, तर्हि ब्रमनित्यतया भृतनित्यतेपास्तु ; इत्यत आह । या गङ्गायाः सिकताः वालुकावणाः, या वा वासवे वर्पति जलयाराः, ता अपि लोके गणयितु शस्यन्ते, न वतीताः पितामहाः ब्रह्माणः। तथाच ब्रह्मण एवानित्यत्वे तन्निर्मिताना भूताना क्थ नित्यत्वमिति भार.॥२३।। चतुर्दश विनश्यन्ति कल्पे कल्पे सुरेश्वराः। सर्वलोकप्रधानाश्च मनवश्व चतुर्दश ॥ २४ ॥ यहूनीन्द्रसहस्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च । विनष्टानीह कालेन मनुजेष्वथ का कथा ॥ २५ ॥ कैमुतिकन्यायेन मानुपानित्यतां वक्तुमिन्द्राद्यनित्यतामाह । एकैलिन् करपे ब्रमदिपने चतुर्दग देवमयाना दन्द्रा मनुष्यप्रधाना मनमश्च विनश्यन्ति ॥ २४ ॥ किंच एफैकस्मिन् कल्प चतुर्दश चतुर्दशेत्येव कल्पानामानन्यान् बहूनीन्द्रमसापीत्युत्तम्यर प्रपञ्चः । तथा दैत्येन्द्राणां हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षादीना निपुतानि लक्षाणि म्बम्यारधिभूतेन कालेन नष्टानि । ताल्पतरायुषा मनुजाना विनागे कथैर केत्यनाम्थे क्त्या तेषामनादरणीय पाभिहिता ॥ २५ ॥ राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणः। देवा' ब्रह्मर्पयश्चैव कालेन निधनं गताः ॥ २६ ॥ ये समर्था जगत्यस्मिन् सृष्टिसंहारकारणे । तेऽपि कालेन नीयन्ते कालो हि दुरतिक्रमः ॥२७॥ किंच राजर्पयः प्रभुयेऽप्यविनचिताः सगराठयः मा गोर्यादादिनिगुती. मन्यगुदिना ननुदय- पनः, तथा देशः अमिरम्मादय. नमर्पयः कश्यपाहयच' कालेन म्यम्यानरमूनेन निम्न पचना। ना मनुजानां मा स्यति ॥ २६ ॥ किंच न कररमनीतल पर विशिष्टा नष्टाः। स्नुि हानी भन् नाति वनमानी मष्टिमहारस्वरण विपिनाशिने में गयी. नामदयो कहा, न काटेनामदनी । पुनरन्ये हि यतः काल जनतिकलगाय. ॥२७॥ 1,17 virittcu in it

·निष्णुस्मृति.
एवंविधेनाहोरात्रेण मासवर्पगणनया सर्वस्यैव ब्रह्मणो
वर्षशतमायुः ॥ १५ ॥ ब्रह्मायुपा च परिच्छिन्नः पौरुपो दिवसः
॥ १६॥ तस्यान्ते महाकल्पः ॥ १७॥ तावत्येवास्य 'निशा ॥१८॥
पौरूपेयाणामहोरात्राणामतीतानां संख्यैव नास्ति ॥ १९ ॥ न च
भविष्याणाम् ॥ २० ॥ अनाद्यन्तत्वात् कालस्य ।। २१ ॥
ग्यविधेन क्ल्पद्यपरिमितेनाहोरात्रेण निशत्सरन मास । ते द्वादशभिर्पम् । तानि शत वर्षाणि
मम्येय यो यो यदा यदा नसा जायते, 'तदा तदा तस्य तस्यायुर्भवति , " शतायु पुरुष " इति
अतेः ॥ १५ ॥ यानि गत वर्षाणि ब्रह्मायु , तैरेव परिमित पुस्पस्य भगतोऽनाद्यन्तस्य श्रीवासुदेयम्य
दिवस ॥ १६ ॥ तम्य पौम्पदिग्सम्यान्ते मध्ये महाकल्प , महान् नझा कल्पते यम्मिनित ॥ १७ ॥
लम्य “पुग्णस्य तारत्येव उनायु परिच्छिन्ने निशा निद्रामार. ॥ १८ ॥ भगतो यान्यतीतानि अहोरा गणि
तानि असायानीत्यर्थ ॥ १९ ॥ सायामति शेरोऽनुवर्तते ॥ २०॥ तर हेतुमाह । " कलयति जगदप
मान्यान "
इत्यादिस्मृत्या मागेऽत्र भगान् परमेश्वर । तम्यायन्तरहिनत्यात् आयु परिच्छेदशाहोरानादि-
सग्या नास्तीति युक्तम् । तपाच कर्मपुराणे-
अनादिरेण भगवान् कालोऽनन्तोऽतर पर ।
मांगन्यान् म्वतन्त्रत्वात् मरिमत्यान्महेश्वर ॥"
.
-
रति ॥ २१॥
पयमस्मिन्निरालम्ब काले सततयापिनि ।
न तदनं प्रपदयामि स्थितिर्गस्य भवेद् ध्रुवा ॥ २२ ॥
गङ्गायाः सिफता धारास्नया वर्षति पामये ।
शक्पा गणयितुं लोफेन व्यतीताः पितामहाः ॥ २ ॥

·३३९
विशोऽध्यायः
वान्धवानामशौचे तु स्थिति प्रेतो न विन्दति ।
अतस्त्वभ्येति तानेव पिण्डतोयप्रदायिनः॥३२॥
अर्वाक् सपिण्डीकरणात् प्रेतो भवति यो मृतः।
प्रेतलोकगतस्यान्नं सोदकुम्भं प्रयच्छत ।। ३३ ।।
-
प्रेतोपकारकक्रियाविधानाय तदर्थवादमाह । यावत् वान्धवाः प्रेताशौचमाचरन्ति, तावत् अम्मालोकात्
प्रस्थितो लोकान्तरप्राप्त्यभावात् कुत्रापि स्थितिमलभमानः 'पुनः पुनर्वासनावशात् पिण्डतोयप्रदायिनो वान्धवाने.
वाभ्येति । तस्मात् पिण्डदानादि कार्यम् ॥ ३२ ।।
विधेयांशमाह । वक्ष्यमाणेषु सपिण्डीकरणकालेषु यावत् सपिण्डीकरण भवति, तावत् मृतो जन्तुः
प्रेतः क्षुत्तृष्णाजनितदु.खानुभववान् भवति । तन्निवृत्तये सोदकुम्भमन्न प्रयच्छतेति । अयमर्थः-प्रेतत्य
दाहानन्तरं प्रथमपाथेयश्राद्धेनेतः प्रेतलोकं प्रापितस्य दशाहिकैकादशाहिकाश्च पिण्डा उपतिष्ठन्ते । ततः
सपिण्डीकरणेन विमुक्तप्रेतत्वः द्वितीयपाधेयश्राद्धेन प्रेतलोकात् पितृलोक नीयत इति । प्रेतत्वानामनेक्त्वात्
तन्निवर्तकक्रियाणामनकत्वमिति नान्यानर्थक्यम् । अत्र विशेष त्वो वक्ष्यति ॥ ३३ ॥
पितृलोकगतश्चान्नं श्राद्धे भुङ्क्ते स्वधासमम् ।
पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छाद्धं प्रयच्छत ॥ ३४ ॥
देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैव च ।
मानुष्ये च तधामोति श्राद्धं दत्तं स्वयान्धवैः ॥ ३५ ॥
नन्वेवं प्रेतत्वनिवर्तिकैव क्रिया कार्या, नामेतीत्यत आह । सपिण्डीरणेन पितृत्वमाप्त्यनन्तरमपि
मृतो जन्तुः श्राद्ध पार्वणादौ पुत्रादिदत्तमन्नपानादि म्यधया पितृभोग्येणामृतविशेषेण समं तुल्यं मुक्त ।
तलात् पितृलोकगतस्यापि जन्तोः श्रद्ध कार्यम् ॥ ३४ ॥
ननु प्रातिस्विकशुभाशुभमवशेन स्वर्गनरकादिगतस्य जन्तोः कथं पुनादिदग्भ्राद्धादिना तृतिः !
इत्यत आह । स्वकर्मपारव्येन यद्यत् जन्तुः शरीरं प्राप्नोति, ततन्टरीरोपमेन्याम्नुन मान्मादत
आदीयमन्नानादि उपतिष्ठते । तत्लात् मृतस्यापि तृतिसिद्धेः श्राद्ध कार्यमिति ॥ ३५ ॥

·यतोऽय. विष्णुस्मृति आक्रम्य 'सर्वः कालेन परलोकं च नीयते । कर्मपाशवशो जन्तुस्तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्बुवं जन्म मृतस्य च । अर्थ दुष्परिहार्येऽस्मिन्नास्ति लोके 'सहायता ॥ २९ ॥ चि न केवल मानुषेप्वेव काल्पाभवम् , अपि तु सर्वोऽपि जन्तु अधिसमाप्तौ आक्रम्य निप्पीड्य कालेन परोक पञ्चत्व नीयते । तत्र परिदेवना विपाद क ? तत्र हेतुमाह । यतो जन्तु , कर्मव स्वात पाशो बन्यक्त्वात् , तद्वम तटायत्त । अयमर्थ --येन शरीरेण यावत्काल यम भोक्तय, तत्मसमाप्तो कार प्रभवति, ना गिति । प्रकटित चेतत् गोतमीलुब्धक्सवादे व्यासेन ॥ २८ ॥ पिच उत्पनम्य जन्ती गरीरारम्भकर्मक्षये मृत्युनिश्चित । मृतम्य च तदेहकृतेन कर्मणा जन्मापि ध्रुवमेव । जन्मात्ययम्पेऽस्मिन्नथे प्रवृत्तिनिवृत्त्यो सहायता सहकारिता क्स्यापि नास्ति , मां दु सेनाप्यपरिहरणीय , प्रारब्धम॑णा भौगैरनाश्यत्वात् ॥ २९ ॥ 'शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः'। अतो न रोदितव्यं हि क्रिया "कार्या स्वशक्तितः ॥ ३० ।। सुकृतं दुष्कृतं चोभी सहायो यस्य गच्छतः । यान्धस्तस्य किं कार्य शोचद्भिरथवा न वा ।। ३१ ।। पिच गौचना जना मृनम्य नपर्वनि । प्रत्युत श्लेप्माश्रुमेोचनेनापपुर्वन्त्येव , चान्यवैर्मुक्त प्रेतो भुट्ने यतोऽरम इति योगिलरणान् । नतो न रोदिन यम् । किंतु प्रतापपराय भादादिकिन्या म्यगक्त्यनुमारण कार्या ॥ ३० ॥ किन इष्टानिष्टपाती धर्मागर्मा पुपम्य महायो । नारपि यम्य मृनन्य सहय गच्छन, पाल प्राच्न, गरीरासरस्मंगमाप्त्या गरीरममाम कापन् ॥ ३१ ॥ हेम " नार तन्य गोनदि अगोनशिबान ·सह तेने विशोऽध्यायः संह गमन विरुभ्येतेत्यत आह । जायायाः पत्येकशरीरत्वेन "दिवि ज्योतिरजरमारभेताम् ॥" मोदने” इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यामवियोगप्रतीत्या " व्यालग्राही यथा व्याल बलादुद्धरते निलात् । तद्वद्धृत्य सा नारी" इत्याद्युपकारकत्वश्रयणाच्च ता विनान्यस्य सर्वस्यापि यमलोस्मार्गानुसरण विरुद्धमेव ॥ ३९ ॥ . धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र कचन गामिनम् । नन्वसारे नृलोकेऽस्मिन् धर्म कुरुत मा चिरम् ॥ ४० ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाहे चापराह्निकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वाकृतम् ॥ ४१ ।। 'धर्ममेक सहायार्थ वरयध्वम् । इति, तदुपपादयति । प्रातिस्विकशुभाशुभर्मयशेन जन्तु यासु यासु योनिपु येपु येषु लोकेषु वा गच्छति, तत्र तत्र धर्म एनमनुयाति । यद्यप्यधर्मोऽप्यनुयाति, *तथापि तदनुगमनस्य दु सहेतुतया परिहरणीयतयेव 'नानुष्ठेयता। धर्मानुगमनस्य तु सुग्पहेतुतयेष्टत्वेना- सारे धर्मातिरिक्तसुखहेतुरहितेऽस्मिन् मनुप्यरोके त यान्तरपरिहारेण धर्ममेव कुस्तेति ॥ ४० ॥ अचिरत्वमुपपादयति । न व श्वमुपासीत । को हि मनुप्यम्य यो वेद " इति श्रुन्या ससारानित्यता प्रतीत्य, श्व कार्य कर्मायेर कार्यम् । तथा अपराहकर्तव्य पूर्वाह एव कार्यम् । यतोऽस्य जन्तोः कृतमकृत च मृत्युनं प्रतीक्षते ; प्राप्त काले नयत्येव ॥ ११ ॥ यदुक्तम् क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्र गतमानसम् । वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४२ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेप्यश्चास्य न विद्यते । आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम् ॥ ४३ ॥ नानामतीक्षणमेनोपपादयति । क्षेत्रमिद सृष्टम्, इदमाष्टम् ; आपणे चंद पचनमि, इद नास्ति ; गृहे चंद लम्, इदमहतम् । इन्यायकृतपदार्यसपादनामक्तम्, अन्या पुत्रदुहियापुरनान- विवाहादी गतमानसम् अनार्यमा मृत्युरादाय गच्छति । क्या Zी उरण पमिति दृष्टान्तन मृत्युपाणिनोः प्रारदुर्वलभावो दर्शितः ॥ ४२ ॥ ..

·३४० विष्णुस्मृति प्रेतस्य श्राद्धकर्तुश्च पुष्टिः श्राद्धे कृते ध्रुवम् । तस्माच्छ्राद्वं सदा कार्य शोक त्यक्त्वा निरर्थकम् ॥ ३६ ।। एतावदेव कर्तव्यं 'सदा प्रेतस्य वन्धुभिः। नोपकुर्यानरः शोचन् 'प्रेतस्यात्मन एव च ॥ ३७॥ ननु सप्रयोजनाभावे परतृप्तिमात्रोद्दशेन 'मार्वजनीनप्रवृत्तिर्न स्यादित्यत आह । यथोक्तद्रव्य श्राद्धकरणे पितॄणा तृप्तिविशेष । र्तुश्च, " आयु प्रजा धन विद्या स्वर्ग मोक्ष सुखानि च । प्रयच्छति तथा राज्य "प्रीता नृणा पितामहा ॥" इत्यादिफल्पाप्तिर्यतो निश्चितैन, तस्मात् प्राद्ध सदैव श्राद्धमालेपु निरर्थक्मनर्थहेतु शोक त्यक्त्वा कार्यम् । तथाच समलिताधिकारक्त्वान्नित्यकाम्यत्व नैमित्तिककाम्यत्व च जातेप्टिवत् श्राद्धस्यापि सिध्यति ॥ ३६॥ उक्तमर्थमुपसहरति । शोकेन श्राद्धमकुर्वन् विध्यतिक्रमनिमित्तप्रत्यवायेनात्मन , क्षुत्तृष्णादिदु खा- नपनोदनेन प्रेतस्य च प्रतिफरमेव कुर्यात् , नोपकारम् । तस्मात् तदुभयानिष्टनिवृत्तये एतावत् पूर्वोक्त श्राद्धादि प्रेतस्य बन्धुभि कार्यमेव ॥ ३७॥ दृष्ट्वा लोकमनाक्रन्दं म्रियमाणांश्च वान्धवान् । धर्ममेकं 'सहायार्थ वरयध्व सदा नराः॥ ३८ ॥ मृतोऽपि वान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतम् । जायावर्ज हि सर्वस्य याम्यः पन्या विरुध्यते ॥ ३९ ॥ यदुक्तम् 'नास्ति रोके सहायता' इति, तदुपपादयति । आक्रन्द पृष्ठरक्षक , मृतस्य रोके पश्चात् प्रियानुष्ठानेनोपर्ता , तद्रहितोऽय रोक् । यत प्रतिदिन म्रियमाणा एव नान्धया दृश्यन्ते, अत स्वस्या- सहायता ज्ञात्वा दहामुत्र च सहायार्थ धर्ममेवैक भो नरा , सदा वस्यधम् ॥ ३८ ॥ ननु यदि स्नेहातिशयेन वायवा जपि सह नियन्ते, तदा अमुत्र साहाय्य "पुर्युरित्यत आह । सह मृतानामपि प्रातिस्विकामानिनोभोगावश्यकतया नेत्रावस्थानमिति के सहायोपयोग : तर्हि पल्या अपि . . तिदा मानी प्रवृत्ति सदायाथ-7,1,3 मृतं नरम्-7 पारिण-ग 6 3 मृतस्य-नट पितृगा च पितामहा-स मृता दि-11, मृतभी गान्धी शक्य-न, इस ॥ यथं न यु-स, च, छ 8 10 रिभियान-7 ट ·विशोऽध्याय ३४३ यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । 'तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं विन्दते ध्रुवम् ॥ ४७ ॥ औषधादीनामत्रातृत्वे हेतुमाह । प्रारब्धर्मपानल्येन भाविनोऽनर्थस्योपायशतैरप्यन्यधयितुमशक्यत्वे क शोकावसर ! भाविनोऽनर्थस्य गौरवात् ॥ ४६ ।। हेतुमेव प्रपञ्चयति । जन्मान्तरीयमणसबन्येनोत्तमर्णाधमर्णवासनापारल्यात् धेनुसहस्रपु वत्सो यथा मातरमेव गच्छति नान्या धेनु, तथा " शास्त्रफल प्रयोक्तरि " इति न्यायात् पूर्वकृत कर्म रिमेवोपतिष्ठत इति शास्त्रपु निश्चितम् , " नामुक्त क्षीयते कर्म क्ल्पकोटिगतेरपि " इति स्मरणात् ॥ ४७ ।। अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि 'चाप्यथ । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ४८ ॥ देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरमाप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ॥ ४९ ॥ अयक्तमदृश्यमानमेव प्रधानमादि निदान येपा तानि अयक्तार्दानि भूतानि पाचभौतिकानि शरीराणि , कारणात्मना स्थितानामेवोत्पत्ते । तथा यक्त दृश्यमान म' य जन्ममरणान्तरालम्थितिलक्षण येपाम् । अव्यक्ते निधन लयो थेपा तानीमान्येवभूतान्येव । तेषु परिदेवना विराप ॥ ४८ ।। ननु शरीरवत् जीवस्यापि नाशे चिरापोऽर्यवानवेत्यत आह । देहोऽस्याम्तीति देही, तदभिमानी जीव । तस्य यथा स्थूलदेहे कोमाराद्यवस्था देहनिबन्धना एव, न त्वात्मन , पूर्वारस्थानाशेनापस्यान्तरो- त्पत्तावपि ' स एवाहम् । इति प्रत्यभिज्ञानात् , तर एतदेहनाशे देहान्नरप्राप्तिरपि लिङ्गदेहनिनन्थना । न जातमात्रस्य स्तन्यपानादी प्रवृत्तिदर्शनात् । अतो धीर धीमान् तर देहोत्पतिनागयो न मुह्यति ; आत्मैव जातो मृतश्चेति न मन्यते ॥ ४९ ।। गृह्णातीह यथा वस्त्रं त्यक्त्वा पूर्वधृतं नरः। गृह्णात्येवं 'नवं देही देहं कर्मनिवन्धनम् ॥५०॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । +गन्यापोन शोपयति मारुनः॥५१॥ " । तावतात्मनो नारा - ·यथा ३४२ विष्णुस्मृतिः तमेवोपपादयति । कलयति जगदिति काल मृत्यु.। तस्य प्रिय प्राप्ते काले रक्षणीय , द्वेप्यश्च अप्राप्त काले मारणीयो वा नास्ति । किं तर्हि ? जन्तो आयुर्जनके प्रारब्धकर्मणि श्रीयमाणे, प्रसह्य क्रियमाण- मार्जनक विमत्यैव जन्तु मृत्युर्हरति ।। ४३ ॥ नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि । 'कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ ४४ ॥ 'नौपधानि न मन्त्राश्च न होमा न पुनर्जपाः । त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ ४५ ॥ रागद्वेषाभाव निविनक्ति । न प्राप्त प्रारब्धम्मक्षयकालले यस्यासौ शरशतैर्विद्धोऽपि न म्रियते, भीष्म । स एव प्रारब्यकर्मक्षयकाल प्राप्य कुशाग्रसस्पर्शमात्रेणापि म्रियते, यथा गौतमीया गौ. ॥ ४४ ॥ प्रारख्यात् क्रियाणस्य मणो दोव्य दर्शयति । औषपानि नीलकण्ठरमादीनि । मन्त्रा. मृत्युनचादीनाम् । होमा जन्मदिनतया दूर्वाहोमादय । अपा महारद्रादीनाम् । चकारात् सुवर्ण- दानादीनि । जरया मृत्युना वा ग्रस्त मानन न त्रायन्ते । न चैत्र विभ्यानर्थक्यम् , रिसमलनेन विजातीयकर्मारोन्मूलनेन वा फलबत्त्वात् । इदमत्राकूतम्– नानाजन्मनु पुत्रादिफलप्रतिबन्धकानि तज्जनकानि च नानाविधानि कर्माणि जन्तुनार्जितानि सन्त्येव । तेषु यदेव सजातीयसरनेन प्रापल्यमावहति, तदेव स्वस्वकार्य फल तत्प्रतिबन्ध वा जनयति । तत्रेदानीतन फलामनयानुष्ठीयमान कर्म प्राग्भीयसजातीयम॑सपलित फल जनपति । तदभावे तत्प्रतिनन्धक दुल कोपमर्य म्बफल जनयति । तत्पापल्ये तु स्वयमेव तत्प्रतिबद्ध तिष्टति यावत् सजानीयान्तर लभते । सजातीयविनानीयोभवाभाचे तु म्ययमेव साङ्ग चेत् फल जनयति । यद्गत्वे तु मनातीयान्तरमेपापक्षन इति न मिचिद्विध्यानर्थवयम् । तदेनन् विश्वामित्रमतन्नायुपाख्यानव्याजन भगवता व्यासेन प्रपचितम् ॥ ४५ ॥ 'प्राग्जन्मीयसजातीय- 'आगामिनमन हि प्रविधानशतैरपि । न निवारयितुं शक्तस्तत्र का परिदेवना ॥ ४६॥ 1.1-, छ ? Fruin here four lines of the text mussing in P > Frosu here ihrce lines of the text messing in •run there tree senes missing in ·एकविंशोऽध्यायः अधाशौचव्यपगमे सुलातः 'सुप्रक्षालितपाणिपादः खा. चान्तस्त्वेवंविधानेच ब्राह्मणान् यथाशक्ति उदङ्मुखान् गन्ध- माल्यवस्त्रालंकारादिभिः पूजितान् भोजयेत् ॥ १ ॥ पूर्वाध्याये क्रियाः कार्या इत्युक्तम् । ताश्च द्विविधाः ; शौचाशोचयोरधिकारात् । तत्रान्त्या ना- श्राद्धाद्याः पूर्वमुक्ताः । इदानीमेकविंशेनाद्यानाह । तत्राशौचानन्तरदिनकर्तव्यमाह । अथ शोकनिर्हरणा- नन्तरम् । तेन चाशौचमभ्य एव मा भूदित्येवमाशौचन्यपगम इति । व्यपगमे विशिष्टापगमे । विशेषश्च, " विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् । वैश्यः प्रतोदं रदमीन् वा यष्टि शुद्रः कृतक्रियः॥" इति मनूक्तः । तेन यथोक्तमालेन चापगमे । अय च सार्ववर्णिकः साधारणः कालः; "आशौचान्ते ततः सम्यक् पिण्डदान समाप्यते । ततः श्राद्ध प्रदातव्य सणेप्वयं विधिः ।।" इति मरीचिस्मरणात् । यत्तु- "एकादशेऽहि यच्छाद्धं तत् सामान्यमुदाहृतम् । चतुर्णामपि वर्णानामाशीच तु पृथक् पृथक् ॥" इति, तत् दशाहदशपिण्डपक्ष इत्यविरोधः । तत्र सुन्नातः मन्त्रात् तम्मानः "नियानि निरन् । इति आशीचे मन्त्रयत्नाननिषेधात् “ आशोचान्ते पुनः क्रिया " इत्यनेन च मन्त्राचायनायपमर्गः । पर " नित्यानि निरन् । इत्यनेने शौचाचमनयोरपि अदृष्टमाधनेतिस्तं यनानिपतनान् आचन्ते नदनुष्ठा- नारगमायाप्रेतनापप्युपसर्गो। तेन च यथोक्तविपिना पाणिपाद प्र.गन्यानम्यानन्तरम् परविधान पायमान लक्षणान्', पिनिवेति वा । तेन वैश्वदेवायरिमनि गृति. । कवचनेनापुमान् , मा- omulted in 1. भूमिकामधन्-.

·३२४ विष्णुस्मृतिः ननु आत्मनोऽविनाशेऽपि देहनाश एव शोक इत्यत आह । तत्तत्कर्मनिवन्धनान्येव जीपशरीराणीति पूर्वशरीरपरित्यागेनान्यगरीरग्रहणमावश्यक्मेव, जीवदवस्थाया वस्त्रग्रहणमिवेति नात्र शोरावसर इत्यर्थः॥५०॥ इदानी 'यसाधनाभावेनाप्यात्मनो नित्यतामुपपादयति । शरीखत शरच्छेदामिदाहजलशीर्णतारायु. गोपादि आत्मनो न भरतीत्यविनाश्योऽयमशोच्य इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ ५२ ।। अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हथ ॥ ५३॥ इति श्रीविष्णुस्मृतो "पिंशोऽध्यायः . तत्र हेतूनाह । अच्छेयः, निरसयपत्त्वात् । तन एवालयोऽपि । अदाग, अमूर्तत्वात् । अशोप्यः दवदव्यत्वाभावात् । किन निन्य अविनाशी । सनतगः सर्वकालापन । स्थाणु स्थिरस्वरूप: रूपान्तरापति: शून्यः । अनल. पूर्वदेगापरित्यागी । सनातन अनादि ॥ ५२ ॥ जयक्त नराधविषय । अचिन्त्य. मनमोऽप्यविषयः । अविर्यः अन्यशानुमशाय इत्यर्थः । उच्यते इत्यभियुक्ताक्ति प्रमाणयति । उक्तमर्यमुपसहरति । नदेवमात्मनो जन्ममरणाभावात् शारीरस्यारस नाशिन्वाग न गोराशविकला मचितुमईयेति ॥ ५३ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजीवसिष्ठ पगापनमश्रीकोटपनाय कात्मजीतम्मणनायकापरनामधेय. थीपनायक माहितश्रीपागणसीयामिधर्माधिकारिधीरामपग्टितात्मा श्रीनन्द- पग्दिनाली श्रीविष्णुम्मतिरिटती श्रीमया वनपत्यां विमोऽध्यायः ·एपिंशोऽध्यायः इति अविस्मरणात् अरनिमानदेशमुत्सृज्य । एकमेव ; प्रेतोदेशेनैव, न तत्पित्रादीनाम् । नामगोत्राभ्यामेव न; किंतु "एतत्ते । इति मन्त्रेण च । पिण्डम् ; कपित्थप्रमाणम् ; एकोदिष्टे सपिण्डे च कपित्थं तु विधीयते । नारिकेलप्रमाण तु प्रत्यन्दे मासिके तथा ||" इति स्मरणान् । निर्वपेत् । कुशेषु पितृतीर्थन दद्यात् । उच्छिष्टसनिधावित्यनेन यन्त्र स्थाल पासद्भावः, तत्रामिसमीप एव पिण्डदानमित्युक्त भवति । तच्चाने स्पष्टयप्यते । धर्मान्तरमाह याज्ञवल्क्य:- एकोदिष्ट दैवहीनमेकार्थेकपवित्रकम् । आवाहनागौकरणवर्जित ह्यपसत्यवत् ॥ उपतिष्ठतामक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने । अभिरम्यतामिति वदेद ब्रूयुम्तेऽभिरताः स ह ॥" - " इति ॥ ३॥ भुक्तवत्सु ब्राह्मणेषु दक्षिणयाभिपूजितेपु प्रेतनामगोत्राभ्यां दत्ताक्षय्योदक' चतुरङ्गुलपृथ्वी तावदन्तराः तावदधःखाताः वितस्त्यायताः तिस्रः कः कुर्यात् ॥ ४॥ कर्पूसमीपे चाग्नित्रयः मुपसमाधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकस्मिन् आहुतित्रयं जुहुयात् ।।५।। सोमाय पितृमते स्वधा नमः ॥ ६॥ अग्नये कव्यवाहनाय स्वथा नमः ।। ७ ।। यमायाङ्गिरसे स्वधा नमः ॥ ८॥ किंच 'नानाभक्तान्नरसविन्यासरेकैकमुद्दिश्य विधिवद्भोजयेत् " इति सत्यवतोचविधिना भुक्तवत्सु बाह्मणेषु 'वासोहिरण्यदास्युपानच्छत्रोदाम्भा दक्षिणा गुणपति पात्र शरयादानम् " इति तदुक्तदक्षिणयेवाभिजितेषु प्रतनामगौत्र उचार्य उपतिष्टताम् । इत्याय्योदक तेपु दत्त्या, 'अभिरम्यताम् । इति तान् विसृज्य, पर्ता तिनः कईः अमटान् कुर्यात् । तत्परिमाणमाद । चतुरगुल- विस्तृताः, तावदन्तराः चतुरंगुलान्तराः, तावदध साताः चतुरगुरुगमीरा , वितम्त्यायनाः द्वादशगुग यामाः इति ॥४॥ " *From here up to oth Sutra of the 22nd chapicr rBunt मुममी. समाधार for उपसमाचार-झ.

·३४६ विष्णुस्मृति " एकोदिष्ट तु यच्छ्राद्ध तन्नेमित्तिकमुच्यते । तदप्यदेव कर्तव्यमयुग्मान शयेद् द्विजान् ॥" इति शातातपस्मरणात् । तत्र सम्व्याविशेषविधानाय यथाशक्तीति । ता चाह बृहस्पतिः- " एकोद्दिष्ट- पिानेन यदेवम्य प्रदीयते इत्युपरम्य " श्रोत्रिया भोजनीयास्तु नव सप्त त्रयोदश" इति । सप्तार्यानीनामपि सग्यामाह आश्वलायन:-" एकैकमुपवेशयेदेकैकस्य द्वौ द्वो त्रीस्त्रीन् वा; वृद्धी पलभूयस्त्वम् " इति । तत्र एकद्विपक्षो वहुवचनेनैव निरस्त । वृद्धिशब्देन च पश्चापि परिगृहीता । ननत्रयोदशयोरन्ततिन्येकादशसग्न्यापि ग्राह्या , " दशम्यामतीताया प्रातरुत्थाय प्रेतत्राह्मणानेकादशानामन्त्र्य" इति सत्यवतमरणात् । उदमुग्यानिति पित्रर्थदिड्नियम । गन्धाः चन्दनादय , माल्यानि शुमादीनि । वस्त्रालझारग्रहण नियमार्यम् । यथाह कात्यायन:- एवमाहानिते गन्धपुप्पधूपे समर्चयेत् । ततो वस्त्राणि विप्राय सर्राण्याभरणानि च ॥" इति । दद्यादिति शेप । आदिशब्दात् धूपदीपादिग्रहणम् । गन्धादीना प्रतितः प्राप्तावपि पुनर्वचन प्रेतश्राद्धतया " अनुदकमधूप च गन्धमाल्यविवर्जितम् " इत्यादिमाप्तनिपेयपरिहाराय । तान् भोजयेत् ॥ १ ॥ एकवन्मन्त्रानूहेदेकोद्दिष्टे ॥ २ ॥ उच्छिष्टसंनिधावेकमेव तन्नामगोवाभ्यां पिण्डं निर्यपेत् ॥ ३ ॥ यापदुनैतितंत्र्यनानिरागाझ्यादमन्त्रत्व प्राप्तावाह । प्रकृती पार्यणे ये बहुवचनान्ता मन्त्रा, ते पिटनाये दिष्ट पकवचनान्नत्यने या । यचनग्रहणमुपलक्षणम् । तेन प्रतेरप्यह, मुख्यदृष्टार्थताम्याध- ममतार्थनादीनाम्हरारणाना तुन्यन्यात् । यथा आश्चलापनानामर्यपातिरायापे मानदेवत्य " इति मन्त्र यसचनान्तपितृगन्दसाने एकवचनान्तपितृगदम्ये ह । दन्या नु निनाम्याद , न बननम्य, पटनापसमयत्वान् । ग्यमन्येऽपि सामाभेदेन माया । एकदैन पटनामिनासानामित पानीनेषु समन्चना पनाय, इति परिशिष्टान् ॥ २॥ पदिष्ट मानद । उचिटटगनिशी, नरमायनुनय रिटाम्ना प्रयोग। मंना यारी मानुगनिन पिन्दर ||" 'तिरोऽमि गुन्धन्ता मिरा " " नाथादममन्त्र च पिण्डदारिता" ·। " एकविशोऽध्यायः ३४९ वद्विशेषधर्मानाह । अत्र सपिण्डीकरणान्तर्गतैोद्दिष्टे अमौकरणाबाहनपाद्यानि वुर्यात् । नेकोदिष्टत्वेनात्र तनिवृत्तिः । तस्य चतुर्दैवतपार्वणत्वात् । यथोक्तं चतुर्विशतिमते- " सपिण्डीकरणं चाब्दे सपूर्णऽभ्युदयेऽपि वा । पूर्व कृत्वा नर प्रेतमुत्तरान् प्रपितामहान् || चतुर्भिः पितृर्युिक्त पाणं तु विधीयते ॥" इति । अत्रेति वचनात् पूर्वेकोद्दिष्टेषु एषां निवृत्तिरित्युक्तमेव । चकारात् एकपवित्रत्वादिकं भाति । तदितिकर्तव्यता चाह बोधायन:--" सर्वस्मात् सकृत् सकृत् समवदायाभिषार्य दक्षिणतो भन्मभिः सहाशारान्निरह्य तेपु जुहुयात् प्रेतायामुष्मै यमाय स्वाहेति तद्धनमहुत च भरति " इति । तथा पितृशब्दे क्षिपेत् प्रेत स्वधावनं तु सर्वतः । प्रेतमावाह्य विप्राश्चाप्युपवेदय निमन्त्रणम् ||" दति । न चायं पावणाश एवं विधिः; प्रकृतिपाप्तत्वात् । तेन एकोद्दिष्टाश एपेति मन्तव्यम् ; अमाप्तत्वात् ।।१३।] 'संसृजतु त्वा पृथिवी समानी व इति च प्रेतपाद्यपाने "पितृपाद्यपात्रत्रये योजयेत्॥१४॥ उच्छिष्टसंनिधौ' पिण्डचतुष्टयं कुर्यात् ।। १५॥ किंच पाय च पात्र च पाद्यपान ; प्रेतपाद्यपात्र--प्रतपायं प्रेतपाद्योदकम् ; पार प्रेतार्घ्यपानोदकम् । तदुभयं पितृपायोदकत्रये पिवयंपात्रोदकरये च यथाक्रम मन्त्राभ्या योजयेत् । अयमर्थ:--पायोदकमान प्रेतपायदानानन्तरं समृतोदक्मेकम्मिन् पात्रे छल पितृपायोदकेन पारनये एतेन " सबजनु थिरी इति वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण “ समानी व आकूतिः ॥ इत्यनेन च सयोजयेन् । नयार्थ्यदानानन्तरमाशिष्ट तार्यपात्रोदकं पित्रयंपात्रत्रये योजयेत् ॥ १४ ॥ किंच सपिण्डीकरणपरिणेऽप्यसोरण नास्तीत्सुच्छिष्टसनिराविति पुनक्तम् । यदिष्टविरिना पेतनामगोत्राभ्यामेमपिण्डं दत्त्वा पावणविधिना पिण्डस्यं दद्यात् ।। १५ ।। ब्रामणांच' स्वाचान्तान् दत्तदक्षिणांचानुवज्प विसर्जयेत् ॥ १६॥ ततः प्रेतपिण्डं पाद्यपात्रोदफयत्' पिण्डवये निदध्यात् ॥ १७॥ कर्पूनपसंनिकऽप्येवमेव ॥ २८॥ मनार-प. Frenti-7. " 1 Sutra-s 14 and 15 oturni in . . दाग-2 वर्ष-3, 77added in 2 ·- . ३४८ विष्णुस्मृति किच र्पणा समीपे मूले विचित् स्थलमपहाय, अग्नित्रय तूष्णीमुपसमाधाय तूष्णी परिस्तीर्य, तेपु अग्निषु एफैम्मिन् आहुतित्रयमोदनस्य जुहुयात् ॥ ५ ॥ तन मन्त्रानाह । पितृमच सोमस्य, कयवाहनत्वमग्ने, आहिरसत्व च यमस्य गुण , न पृथग्देवता ; तेपु मन्त्रेषु तथा दर्शनात् ॥ ६, ७, ८॥ स्थानत्रये च प्राग्वत् पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् ॥९॥ अन्नदधि- घृतमधुमासैः कर्पूवयं पूरयित्वा एतत्त इति जपेत् ॥ १० ॥ एवं मृताहे' प्रतिमासं कुर्यात् ।। ११ ।। किंच 'मूले यत् स्थल स्थापित, तेपु त्रिष्वपि प्राग्मत् कुशेषु प्रेतनामगोत्राभ्यामेकैक पिण्ड दद्यात् ॥ ९॥ चि जन्नम् जोदन , तद्युक्ते दपिघृतमधुमासे प्रत्येक पूरय पूरयित्वा " एतते तत, ये च त्यामत्रानु" इति आश्वलायनोक्त मन्त्र यथाशास जपेत् । अत्र ततशब्दस्याने प्रेतशब्दस्योहः । प्रेतत्राद्धेषु "पितृशब्द स्वसनन्ध धर्मशब्दम्तये च " इत्याद्यष्टादशपदार्थनिषेधात् ।। १० ॥ मासिकान्याह । ण्यम् आयेोद्दिष्टविधिना सवत्सर यावत् प्रतिमास मृताहे एकोद्दिष्ट कुर्यात्; मृताहनि तु क्तंन्य प्रतिमास तु वत्सरम्" इति योगिस्मरणात् ।। ११ ।। संवत्सरान्ते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय च ब्रामणान् देवपूर्वान् भोजयेत् ॥ १२ ॥ अवाग्नीकरणमावाहनं पायं च फुर्यात् ॥ १३ ॥ सपिण्डीकरणमाइ । सरमन्ते सत्मरान्तदिने, तन्निन् सति अयाहिताग्रिमदिने इति वा । मोऽय मागणार सागरण साल । कागनरमप्याह भरिप्यत्पुराणम्- जादगेऽहनि पष्ठ या त्रिपा या निमामि या । पादोऽसि या मामि मरे प्यास्यते ॥॥ " ·३५१ , , - एकविंशोऽध्याय शूद्राणा त्वत्र विशेषमाह । शुदाणा सपिण्डीकरण द्वादशेऽह्नि भवति , न त्रयोदशे, यतस्तन्मन्त्रार्जम् । अय चार्थवाद अल्पेतिकर्तव्यताकत्ववोधनाय । न तु , अनेकान्त्यात् । नापि गुणविधि , प्राप्तत्वात् , वाक्यभेदाच्च । नापि विशिष्टविधि , गुणगुणिनो सामान्यत एव प्राप्तत्वात् । तस्मादर्थवाद । मन्त्रार्जनमपि न सामान्यत , अपि तु वेदिकानाम् , “ अनुमतोऽस्य नमस्कारो मन्त्र " इति गौतमस्मरणात् । वैदिकानामपि स्वय पाठो निषिध्यते , न विने , “ अमन्त्रस्य तु शद्स्य विप्रो मन्त्रण गृह्यते ॥ इति ब्रह्मपुराणात् । यत्तु-~-अमावास्याश्राद्धकारिशद्रविपयमिद वचनादाशौचमध्य एष कार्यमिति व्याख्यातम् , तत् "अथाशौचव्यपगमे । इति पूर्ववाक्याननुसधानमूलकमित्युपेक्षणीयम् । किच वचनादाशौचेऽस्यानुष्ठानेऽपि अमावास्याश्राद्धस्याननुष्ठानमेव, वचनाभावादित्यास्ता तावत् । यदि च द्वादशाहविधान एवाग्रह , तर्हि सार्ववर्णिकदशाहाशौचपक्षे शुदाणा सपिण्डने द्वादशाहविधानमस्तु , अप्राप्तत्वात् ॥ २० ॥ यदुक्त 'मासिकार्थचत् द्वादशाह श्राद्धम् ' इति, तन मासवृद्धौ क्थमित्यत आह । यस्मिन् सवत्सरे मासिकानि कार्याणि, तन्मध्ये चेत् अधिमासो भवति, तदा तन्मासिकसिद्धययमेक दिनमधिक कुर्यात् । त्रयोदशाह मासिकानि कुर्यादित्यर्थ । अनेन में स्वकालतव्यमासिक्वृद्धिरथसिद्धव । यथाह चमिष्ठः- " असक्रान्तेऽपि कर्तव्यमाब्दिक प्रथम द्विजे । तव मासिक श्राद्ध सपिण्डीकरण तथा " - इति ॥ २१ ॥ सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेव तथा भवेत् । यावजीवं तथा कुर्याच्छादं तु प्रतिवत्सरम् || २२ ॥ अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य सवत्सरात् कृतम् । 'तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्याद्वर्प द्विजन्मने ।। २३ ।। इति श्रीविष्णुस्मृतौ एकविंशोऽध्यायः पुरुषार्षदेहिकी निया स्त्रीप्यत्यतिदिगति । यदुक्त मपिण्टीकरण तत् , तथान्यदपि, यत. सस्कारक दाहादि मासिकान्त यत् कर्म, तच संणा भवेन्', अथाशीचव्यपगम इति omitted in a 'तम्मान साकुम्भ - अणव एकविसोपाप-शमरे थममात्र रिचारप्रामाविमर-3 कुमार-. पाया ·हाविशोऽध्यायः ब्राह्मणस्य सपिण्डानां जननमरणयोर्दशाहमाशौचम् ॥ १॥ द्वादशाहं राजन्यस्य ॥ २ ॥ पञ्चदशाहं वैश्यस्य ॥ ३॥ मासं सदस्य ॥४॥ पूर्वाध्याये 'अधाशीच यपरमे । इत्युक्तम् । तत्रापेक्षिनत्वात् द्वाविंशनाशोच क्रमेणाह । सपिण्डादि- जननमरणाहितोऽतिशयविशेप आशौचम् । तत् ब्राह्मणस्य सपिण्डजननमरणयो दशाह दगाहोरात्र भनति । तच ज्ञातमेव निमित्तम् ; “निर्दश ज्ञातिमरण श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च " इति लिङ्गात् ॥ १ ॥ किंच राजन्य क्षत्रियः । तस्याशीच द्वादशाहम् । दशरात्र टद्धपरागरः । मादगाह गौतमः । पश्चदगाह वसिष्ठः । पोडशाह पैठीनसिः । तदेषा कल्पाना यथाचार व्यवस्था ज्ञेया ॥ २ ॥ किच वैश्यस्याशौच पञ्चदशाहम् । द्वादशाह गोतमः । विंशतिरात्र वसिष्ठः। तत्रापि पूर्वध व्यास्था ॥३॥ किच शूद्रस्याशोच मास त्रिंशदिनानि भवन्ति । सच्द्राणा पञ्चदश दिनानीति योगीश्वरः । सत्त्व च द्विजातिपरिचर्येत्युक्तम् । विगतिरातमिति देवलगातातपो । संसा दशाहमिति अगिरा:- " सपामेर वर्णाना सूतके मृतके तथा । दशाहाच्छुद्धिरधरा इति शातातपोऽत्रसीत् ॥" इति ॥४॥ सपिण्डता च पुरुपे सप्तमे 'विनिवर्तते ॥५॥ सपिण्डानामित्युक्तम् । के ते सपिण्डा : तानाह । पिन्टो देहनना , मनमो या ते मन्दिा लेषा भार , सपिण्डता । सा च कूटमारभ्य पटरनगनुस्तते , मने पुरे रिनिरतते , निरतते । विशेषधायमेष-यद्वियाहे साप्तपुरम् , " सापिय मतमानम् इति शमाला11 पाट्पुरुषगर, सपने निवृत्तिभरणात् । न चातिदा यारेण नदारता कानरनिरा . - - परम्म्ग R7-4 ·विष्णुस्मृतिः नवश्राद्ध दशाहानि नवमिश्र तु पड् ऋतून् । अत पर पुराण स्यात् त्रिविध श्राद्धमुच्यते ।।" इति परिशिष्टात् त्रिविध श्राद्धम् । तर नवश्राद्ध पूर्वाध्याये । नवमिश्र तु अस्मिन्नुक्तम् । इदानी पुराणमाह । यथा सपिण्डान्तानि कर्माणि स्त्रीपुरुषयो कार्याणि, तथा यावज्जीव प्रतिसवत्सर मृताहे श्राद्धमपि वक्ष्यमाणविधिना कुर्यात् । 'ओक् सपिण्डीकरणात् । इत्यनेन सोदकुम्भश्राद्ध विधाय सवत्सरान्ते सपिण्डन वदता यावद्वर्प तदित्युक्तम् ॥ २२ ॥ तत्र सपिण्टनापर्षे प्रेतत्वनिवृत्त्या तत्तृप्तिरूपद्वारलोपात् तल्लोपप्राप्तावाह । यस्य वृद्धयादिनिमित्तेन मामिफान्यपकृप्य सपिण्डनमप्यपकृप्यते, तम्यापि यावद्वर्ष विप्राय सोदकुम्भमन्न दद्यात् । तदेव सोदकुम्भ श्राद्धम् । तत्म्वरूपमाह गीतमः- अदेव पाणश्राद्ध मोदकुम्भमधर्मम् । कुर्यात् प्रत्यान्दिकाच्छादात सक्ल्परिधिनान्यहम् ।।" " इति ॥ २३ ।। दति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवमिष्ठपगावतसत्रीकोण्डपनायकात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीस्नायपोत्साहितश्रीराणसीयामिधर्माधिमारिधीरामपण्डितात्मनश्रीनन्द- पण्डितली श्रीविष्णुस्मृतिपिटती श्रीमत्या वेजगन्त्यामेक्गिोऽध्यायः ·द्वाविशोऽध्यायः " सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । सजातीयेषु वणेषु चतुथै भिन्नजाति ॥" इति शातातपस्सरणात् । भिन्नजातयः विजातीयमार्योत्पन्नाः । यथोक्तं ब्राह्मे- " क्षत्रविद्रजातीनां सापिण्ड्यं तु त्रिपूरुषम् । ब्राह्मणैरपि जातानामविभक्तार्थभागिनाम् ।।" इति । ब्राह्मणैरिति बहुवचन क्षत्रियादिप्राप्त्यर्थम् । अविभागोक्तिः पितृजातीयाशौचप्राप्त्यर्था । यथाह आपस्तम्ब:- "क्षत्रविदजातीनां ततश्चेन्मृतसूतके । तेषां तु पैतृकाशौचं विभक्तानां तु मातृकम् ।।" इति । विभागः पितृमरणोपलक्षणम् । " नानाजातिपु पारक्य पैतृक जीवतः पितुः । अतीते मातृक विद्यात् पारक्यमुभयोरपि ॥" इति । यदा तु एकोऽन्तःसख्यमपरश्च बहिःसख्य वर्तते, यथा पाट्पुरुषे सापिण्ड्ये पञ्चमसप्तमी, तदा तयोः सापिण्ड्य निवर्तते । उभयनिरूप्ये तस्मिन् अन्यतरस्य सल्यावहिर्भावेनानिरूपकतया तत्स्वरूपानिप्पः ; यथोक्तसख्यानिरूपकाणामेव च तन्निरूपकत्यात् । तस्मात् यथान्यतरादिना सयोगादिर्नश्यति, एवमन्यतर- सख्यावहिर्भावेन सापिण्ड्यमपीत्यवगन्तव्यम् । तेन च तयोः परस्परं सोदमाशौचमेव ; न सपिण्डाशौचम् न चैवं विवाहप्रसङ्गः । तत्रोभयोरप्यसपिण्डत्वविशेपणनोभयोरपि सख्यावहिर्भावस्यापेक्षणात्। तय तोव वक्ष्यते ॥५॥ आशौचे' होमदानप्रतिग्रहस्वाध्याया निवर्तन्ते ॥६॥ नाशौचे कस्यचिदनमनीयात् ॥७॥ ब्राह्मणादीनामशौचे यः सकृदेवान्नमत्ति तस्य तावदाशौचं यावत् तेपाम् ॥ ८॥ आशौचापनोद्यमाह । होमो वैधदेवः ; "पिनो दगाहमामीत वैधदेवसिर्जितः" इति संवर्त- लरणात्। न श्रौतः ; “वैतानोपासनाः कार्याः" इति प्रतिमममात् । दानं नैमितिकातिरिक्तन् । " दानं नैमित्तिक बिना" इति प्रतिप्रसमात् । प्रतिग्रही विद्यमानानस्य ; “सयो प्रश्यतुटुम्बाध प्रतिमहानी तथा " इति प्रतिप्रसवात् । स्वाभ्यायो नमयज्ञः । स चान्येषां त्रयागानुपरक्षणम् । एते च जननमरजागीच .. ? Fron Lere up waf99547 comitted in it. 1 added in 3.

·३५४ विष्णुस्मृति वाक्यान्तरारम्भानर्थक्यात् । यदि च तस्य स्त्रीपुद्वारक्तयोभयसाधारण्येनास्य पुमावद्वारकतामाविष्क्तुं वास्यान्तरारम्भ, तहि मातृपितामहीप्रपितामयादीना घुमात्रद्वारक्सापिण्ड्याभावेनाशौचाभावप्रसङ्ग । तथाच पाठ्पुस्पत्यमाविर्तुं स कुतो नेप्यते ? मूलान्तरकल्पनालेशादिति चेत् , तुल्यमेतद्भवतोऽपि । यदि च " सपिण्डता च साप्तपुस्पी विज्ञायते " इत्याशोचप्रकरणीयवसिष्ठादिवाक्येक्वाक्यतार्थमध्याहार , तर्हि 'पिण्डनिवृत्ति सप्तमे " इत्याशौचप्रकरणीयमनुगौतमवाक्यक्वाक्यतार्थ यथान्यासमेवास्तु । न च तत्रा- ध्याहार "ऊवं सप्तमात् पितृवन्धु य " इति विपाहप्रकरणीयेन पौनस्क्त्यात् । तस्मात् वसिष्ठगौतमा- दीना वाक्यद्वयारम्भनरादत्रापि सापिण्ड्यद्वयलक्षण्याभिपानाय राक्यान्तरारम्भ इति वक्त यम् । वसिष्ठ- वाक्यविरोधस्तु आशौचफल्पविकल्पवत् व्यवस्थापनीय इत्यरम् । 'पुस्पे' इत्यनेन पुमात्रद्वारक्ताभिपानात् स्त्रीद्वारक सापिण्ड्य निवर्त्यते , न स्त्रीसापिण्ड्यम् । ततश्च सत्यपि सापिण्ड्ये मातामहादीना न दशाहाद्याशौचप्रसङ्ग , नापि मात्रादीना तदप्रसङ्ग । पुस्पे च सप्तमत्व विशेषणात् अप्रत्ताना स्त्रीणा सापिण्ड्यान्तरमुक्तम् । तदाह वसिष्ठः- “ अप्रताना स्त्रीणा त्रिपुस्पी विज्ञायते " इति । सपिण्डतेत्यनुवर्तते । तस्याश्चोभयनिरूप्यत्वात् द्वयोरपि परस्पर त्रिपुरुषमेव *सापिण्ड्य सिध्यति । ततश्च अप्रत्तस्-याशौच चतुर्थीदाना चतुर्थाद्याशौच वा तासा न भवति । मनुरप्याशौचे सापिण्ड्यमेवमेवाह- " सपिण्डता तु पुस्पे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु नन्मनाम्नोरवेदने ॥" इति । “ निवर्तेता चतुर्दशात् " इति वृद्धमनुः । गोतमस्तु पञ्चमेऽप्याह- " पिण्डनिवृत्ति 'सप्तमे पञ्चमे वा" इति । तत्र पञ्चमे वेति पुत्रिकापुत्रविषय द्रष्टयम् , तस्य चनु पुस्पमेव पिण्डान्वयात् । यथाह गोधायन:-"क्य नु खलु पुत्रिकापुत्रस्य पिण्डदानम् ? एतत्तेऽमुप्मे पितर्मम पितामह, ये च त्वामनु । एतत्तेऽमुष्मै पितामह मम प्रपितामह, ये च त्यामनु , एतत्तऽमुप्मे प्रपितामह मम “परमप्रपितामह, ये च जामनु " इति । इदमनोरमानामुपलक्षणम् , तेपामपि चतु पुस्पमेव पिण्डान्वयात् । यथाह मनुः- उयाणामुल्क कार्य त्रिपु पिण्ड प्रातते । चतुथ सप्रदातैपा पञ्चमो ने पपद्यते ॥" इति । तदननौरसानामश्ययानुवृत्त्या पाटपुस्प सापिण्ड्यम् , जनोरमाना निर्याप्यपिण्डान्वयेन चनु पुरुषमित्युक्त भवति । इदमपि सणषु । जसपणषु तु रिपुस्पमेव, । - 1 AT omitted in असा सिध्यति- ग परमपितामय ग . From here up to 4ta om tted in 3 पचने सतम वा-स या added inग, ग ·द्वाविशोऽध्याय ३५७ आशौचापगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात् ॥९॥ सवर्णस्याशौचे द्विजो भुक्त्वा स्रवन्तीमासाद्य तन्निमग्नस्त्रिरघमर्पणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ १०॥ क्षत्रियाशौचे ब्राह्मणस्त्वेतदेवो- पोषितः कृत्वा शुध्यति ॥ ११ ॥ वैश्याशीचे राजन्यश्च ॥ १२ ॥ वैश्याशौचे ब्राह्मणस्त्रिरात्रोपोपितश्च ॥ १३॥ ब्राह्मणाशीचे राजन्यः क्षत्रियाशौचे वैश्यश्च स्रवन्तीमासाद्य गायत्रीशत- पञ्चकं जपेत्॥१४ ॥ वैश्यश्च 'ब्राह्मणाशौचे गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥१५॥ शूद्राशीचे द्विजो भुक्त्वा प्राजापत्यं चरेत् ॥ १६ ॥ शूद्रश्च द्विजाशौचे स्नानमाचरेत् ॥ १७॥ शूद्रः शूद्राशौचे स्नातः पञ्चगव्यं पिवेत् ॥ १८॥ किंच अन्नभोजनादिनिमित्वेन यस्य यावदाशोच प्राप्त, तदपगमे वक्ष्यमाण प्रायश्चित्त कुर्यात् ॥९॥ तदेवाह । द्विजो विप्रादि सवर्णाशोचे भुक्त्वा नदा गत्वा तन्निमम त्रिवारमघर्पणम् मत च सत्यम् ॥ इति तृच जप्त्वा उत्तीर्य, अष्टाधिक सहस्र गायत्री पेत् ॥ १० ॥ विप्रस्तु क्षत्रियाशौचे भुक्त्वा पूर्वेचुरपोप्य परेघु पूर्वोत्तमेव कृत्वा शुभ्यति ॥ ११ ॥ राजन्योऽपि वैश्याशाचे भुक्त्वा पूर्वेद्युस्पोप्य परेछु पूर्वोक्तमेव कृत्वा शुभ्यति ॥ १२ ॥ विप्रो वैश्याशोचे भुक्त्वा त्रिरात्रो- पोपित पूर्वोक्त कृत्वा शुध्यति ॥ १३ ॥ विप्राशोचे क्षत्रिय , क्षत्रियाशोचे वैश्यो भुक्त्या नदा गत्वा गायत्रीशतपञ्चक जपेत् । 'सवन्तीमासाद्य' इत्यनुवृतारपि पुनर्वचनमयमर्पणनिवृत्त्यर्थम् , उत्तरन 'तावन्मात्रानुवृत्त्यर्थं च ॥ १४ ॥ वैश्यो विप्राशाचे भुक्त्या, नदा गत्वा अष्टोत्तरगत गायत्रीपेन् ॥ १५॥ द्विजो विप्रादि शब्दाशीचे भुक्त्वा नदी गत्या वक्ष्यमाण प्राजापत्य चरेत् ॥ १६ ॥ गवश्व द्विताशीचे भुक्त्वा नी गत्वा स्नान कुर्यात् ॥ १७ ॥ शूट गृहागाचे भुरत्या नद्या म्हात पञ्चगव्य " - पिवेत् ॥ १८॥ पतीनां दासानामानुलोम्येन स्वामिनस्तुल्यमाशौचम् ॥ १९॥ मृते स्वामिन्यात्मीयम् ॥ २० ॥ 2 Tlus Sutra ciutind in 7 शायरी-1 व्यपगमे- माक्षणाशीच-न अष्टसास-च 'अत्रा, छ ·निवर्तन्ते ; " " विष्णुस्मृतिः पञ्चयज्ञविधानं च न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः” इति स्मरणात् । चकारः स्मार्तकर्ममात्राप- संग्रहार्थः । यथाह व्याघ्रपाद:- "स्मार्तकर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतके । श्रौते कर्मणि तत्कालं खातः शुद्धिमवाप्नुयात् ॥" इति । अत्र श्रौतन्मातयोरेव निषेधप्रतिप्रसवौ, " नित्यानि निवर्तेरन् वैतानवर्जम् ॥ इति पारस्करस्मरणात् । नैमितिककाम्ययोस्तु नियः स्मृत्यन्तरे-" वर्जयेत् सूतके कर्म नित्यनैमितिकादिकम् ” इति । अत्र नित्यनैमित्तिके सगतिके । आदिशब्दात् काम्यम् । तदपि सगतिकम् ।। ६ ।। आशौच्यन्नभोजने आशौचविधानाय तन्निषेधति । आशौचिनः सवर्णस्यासवर्णस्य वा असपिण्डत्यान मन्यो नाश्नीयात् । सपिण्टस्य तु न दोषः । यथाह यम:- उभयत्र दगाहानि कुलस्यान्न न भुज्यते । सूतके तु कुलस्यान्नमदोपं मनुरवीत् ॥ दनि । उभयत्र जननमरणयोः । कुलम्याशौचिनोऽन्नमन्यैनं भुज्यते । सूतक तु न दोष इत्यर्थः । कस्यचिदिति सामान्योपादानेऽपि अनग्निहोत्रिण इति द्रष्टन्यम् । तदाह अङ्गिराः- "ब्रह्मक्षत्रविशां भुक्त्वा न दोपो ह्यमिहोत्रिणाम् । सूतके शाव आशौचे ह्यस्थिसचयनात् परम् ॥" इति ॥ ७॥ तदेवाह । ब्राह्मणाद्यन्यनमागौचिनो योऽनमश्नीयात् सदपि, स ततदागौचमेय प्राप्नुयात, तायसारमशुचिर्भवतीत्यर्थः । इदं च कामनोऽनापदि भोजने ज्ञेयम् ; " यस्तेषामन्नमनाति सहदेवापि कामतः । तठाशीचे निवृर तु म्नान हला विशुन्यति ॥" इति कौमांन् । आपरामनो भोजने तु अङ्गिराः- "प्रतानममपिण्डन्य यारदश्नात्यकामतः । नारन्यहान्यशीन न्यान् गमिष्टानां कथनन ॥" इति । दिनरमा शुदिनटिकाया गन्नयः ॥ ८॥ - ·३५९ " द्वाविंशोऽध्यायः शदेपु सपिण्डेपु जातेपु मृतेषु वा वैश्यस्य पड़ात्रेण शुद्धिः । यथाह हारीत:--- ''शुध्येद्विपो दशाहेन जन्महानौ स्वयोनिषु । पभित्रिभिरधैन क्षत्रविट्मृदयौनिषु ।" इति । यत्तु ब्राह्म- चान्धवेषु च धिप्रस्य क्षत्रविदशगजातिषु । मृतेषु वाथ जातेपु दशाहाच्छुद्धिरिप्यते ।। क्षत्रियस्याथ वैश्यम्तु वेश्यस्य वृपलस्तथा । जायते म्रियते बन्धुस्तत्राशौच स्वकं भवेत् ॥" इति, तत् देशाचारानुरोधेन व्यवस्थाप्यम् । तदुक्तं तत्रैव, " देशधर्मप्रमाणत्वात् पडात्रं क्षत्रियेप्यथ । विरारमपि वैश्यस्य "शद्रेप्वेकाहमेव च ||" . इति ॥ २४ ॥ " भासतुल्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे ॥ २५ ।। गर्भस्रावाशौचमाह । यावन्तो मासा गर्भस्य, तत्समसरव्यैरहोरात्रैर्गर्भस्रावे माता शुध्यति । यद्यपि आ चतुर्थीद्भवेत् साधः पातः पञ्चमपष्ठयोः” इति मरीचिना स्रावपातौ परिभापितो, तथापि अध:- पातमात्रमभिप्रेत्यात्र साक्शब्द उयात इति द्रष्टव्यम् । तत्राद्यमासत्रये मातुरेव त्रिरात्र, न सपिण्डानाम् । चतुर्थपञ्चमषष्टेषु च माससमसस्यैरहोरात्रैः मातुः शुद्धिः । पित्रादीनां तु तत्र त्रिरात्रमित्यर्थः । तदाह स एव, "गर्भस्रावे यथामासमचिरे तूतमे त्रयः । स्रावे मातुस्त्रिरात्रं स्यात् सपिण्डाशौचवर्जनम् । पाते मातुर्यथामास पित्रादीनां दिनत्रयम् ॥" इति । अचिरे आद्यमासत्रये । उत्तमे ब्राह्मणजातौ । यत्रापि सपिण्डागौचाभावः, तत्रापि पितुः स्नानमस्त्येव ; “गर्भस्रावे मासतुल्या रात्रयः स्त्रीणां, स्नानमेव पुरुषस्य " इति वृद्धवसिष्ठस्मरणात् । क्षत्रियादीनां त्वाह मरीचि:- " राजन्ये तु चतूरात्र वैश्ये पञ्चाहमेव च । अष्टाहेन तु शूद्रस्य शुद्धिरेया प्रकीर्तिता ॥" 1 शुद्धो विप्रो-ग, * यदुक्त-ग. 3 शूद्रस्तु, ·३५८ पल्य, . विष्णुस्मृति विजातीयाशोचमाह । पिप्रादीनामानुलोम्येन या "क्षत्रियाद्यास्तिस्रो वर्णानुपूयेण" इति स्मरणान् , ये च दासा "वर्णानामानुपूर्येण दास्य न प्रतिलोमत " इति स्मरणात ; तासा पनीना दासाना च स्वजननमरणयोरपि स्वामितुल्यमेवाशौचम् । यज्जातीय स्वामी, तदाशोचकालेनेर तेषामपि शुद्धिरित्यर्थ । एतच्च जीवति स्वामिनि स्वामिगृहावस्थितौ ज्ञेयम् ; दासान्तेनासिभृतमा. शिप्याश्चेक्त्र वासिन स्वामितुल्येन शोचेन शुध्यन्ति मृतस्तके ।।" इति वृहस्पतिस्मरणात् ।। १९ ॥ मृत तु स्वस्वजातीयमेवेत्याह । स्वामिमरणानन्तर पृथगवस्थिताना वा पल्यादीना स्वस्वनातीयमेवा- शोचम् । तदाह हारीत:- मृतमूतेषु दासाना पत्नीना चानुलेमत । स्वामितुल्य भवेच्छोच मृते स्वामिनि यौतक्म् ॥" इति । योतक स्वस्वनातीयम् ॥ २० ॥ हीनवर्णानामधिकवर्णपु सपिण्डेयु 'तदशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥२१॥ ब्राह्मणस्य क्षत्रविशद्रेपु सपिण्डेपु पात्रत्रिरात्रैकरात्रैः ॥ २२॥ क्षत्रियस्य विद्शद्रयोः पइरानत्रिरात्राभ्याम् ॥ २३ ॥ वैश्यस्य शूद्रेपु परात्रेण ॥ २४ ॥ हानपर्णाना क्षत्रियादीनामधिकवणेपु नामणादिषु सपिण्डेषु जातेषु मृतेषु वा यदुतमराशीच तदपगम प शुद्धि । तदाह व्रामपुराणम्- "महा वश्या क्षत्रियाच क्रमादुत्तमनातिषु । पाययेषु चरन्त्या य सम्य तेषु नियने ||" पति । मारिण्टमानुचापि माण्टियोपादान विज्ञप्तीमापिण्ज्वर सध्ययधनाय । तमुक्तमेव प्राक् ॥ २१ ॥ शनिटेगु गरिडेगु नातेषु मृनपु मा मिस पदागिराध कमेण शुद्धि ॥ २२ ॥ विशाहो मापदशेनानगतयो क्षत्रियम्य पदावनिरागा-या शुद्धि ॥ २३ ॥ Mirrigamitted int. मन.

·द्वारिशोऽध्याय दन्तजाते त्वकृतचूडे त्वहोरात्रेण ॥२९॥ कृतचूडे त्वसंस्कृते त्रिरात्रेण ॥ ३०॥ ततः परं यथोक्तकालेन ॥ ३१॥ जातदन्ते पुनरकृतचूडे अहोरात्रेण सपिण्डाना शुद्धि । आहिनाम्यादित्वात् पूर्वनिपात । एतदपि दाहाभावे । दाहे तु त्रिरात्रम् । तदाह अङ्गिराः- " यद्यप्यकृतचूडो वै जातदन्तस्तु सस्थित । 'तथापि दाहयित्वेनमाशोच व्यहमाचरेत् ॥" इति ॥ २९॥ चूडाकरणानन्तरमसस्कृतेऽनुपनीते त्रिरात्रेण शुद्धि सर्वेषाम् । अत्र दाहो नियत एव, “ तूणीमेवो- दक कुर्यात् " इति स्मरणात् । निवर्पस्य तु चूडाभावेऽपि दाहत्रिरात्र नियते । "चोल न क्रियते यस्य स्वकाले तन्मृतावपि । चतुर्थ वर्षमारभ्य दाहादि त्रिदिन स्मृतम् ।।" इति पडशीतिम्मरणात् ॥ ३० ॥ तत उपनयनात् पर स्वस्वकालेन दशाहादिना स वर्णा शुभ्येयु ॥ ३१ ॥ स्त्रीणां विवाहः सस्कार ॥ ३२॥ संस्कृतासु स्त्रीपु नाशौचं पितृपक्षे ॥ ३३ ॥ सस्कृतासु स्त्रीपु आशौचाभाव पितृपक्ष वक्ष्यति । तत्र सम्कार के ? इत्यपेक्षायामाह । स्त्रीणा तु पूर्णाशौच विवाहानन्तरमेव , उपनयनस्थानीयत्वात् तस्य , वैवाहिको निधि स्त्राणामोपनायनिक स्मृत " इति मानवात् । प्राविमाहात्तु विशेषो ब्राह्मे- आनन्मनस्तु चोलान्त कन्या यदि विपद्यते । सद्य शौच भवेत् तत्र सर्वपणपु नित्यश ॥ तनो चाम्दानपर्यन्त यावदेकाहमेव हि । तत पर प्रवृद्धाया त्रिरात्रमिति निश्चय ॥ वाक्प्रदाने कृते तत्र ज्ञेय चोभयतस्यहम् । पिनुर्वरस्य च तनो दत्ताना भर्तुरेव हि । स्वतात्युक्तमशोच स्या-मृतक जातक तथा |" " दायित्वा तथाप्येन-ग 46 ·३६० विष्णुस्मृति इति । मूले यस्यानुक्ति उक्तपक्षेणेव सर्ववर्णशुद्धिमभिप्रेत्येति न न्यूनता, पण्मासाभ्य-नर यावदर्भस्रायो यदा भवेत् । तदा माससमेत्तासा दिवसे शुद्धिरिप्यते ॥" इति ब्राह्म तच्छब्देन सर्ववर्णस्वीणा परामर्शात् , “तुल्य वयसि सर्वेषाम् " इति व्याघ्रपादस्मरणाच ॥२५|| जातमृते मृतजाते वा कुलस्य सद्यः शौचम् ॥ २६ ॥ अदन्तजाते वाले प्रेते सद्य एव ॥ २७॥ नास्याग्निसंस्कारो नोदक- क्रिया ॥ २८॥ जान एव मृत जातमृत , नाभिच्छेदात् पूर्वमेव मृत इति यावत् । मृत एव जात मृतनात । तस्मिन् कुलम्य सद्य शौचम् । तन्मरणनिमिन कुलस्य नाशौचमित्यर्थ । यथाह वृहन्मनु:- "दशाहाभ्यन्तरे वाले प्रमीते तस्य वान्धवै । शावाशौच न कर्तव्य सूत्यागौच विधीयते ॥" दति । सत्यागोचे विशेष स्मृत्यन्तरे- "जीरन् जातो यदि मृतो मृतसूतक एव तु । सूतक सरल मानु पित्रादीना दिनत्रयम् ॥" इति । मन , नारच्छेदात् पूर्वमित्यर्थ । पारकराऽपि “गर्भ यदि विपत्ति स्याद् दशाह सूतक भवेत् " इति ।। २६ ॥ जाता दन्ता यस्यासो दन्तनात तद्भिन्न अदन्तनात । तस्मिन् वाले प्रेते सपिण्डाना सद्य एव शुद्धि । इद च दाहाभावे , तथा वक्ष्यमाणत्वात् , " दाहे त्वहोरात्रमेमाहो दन्तनन्मन प्राक् " इति स्मृत्यन्तरात् । पित्रोस्तु निरानमेव सर्वत्र, "वैजिकादभिसन्धादनुरुन् यादध त्यहम्" इति मनुम्मरणात् ॥ २७॥ जन्यानातदन्तम्याग्निसस्कारो दाहो न कार्य । नापि उदरक्रिया, अजलिदान न कार्यम् । निमश्चाय पानिको ज्ञेय , " तूष्णामेवोदक सुर्यात् तूष्णा सस्कारमेव च । संपा लन्डानामन्यत्रापाच्च्या द्वयम् ॥" इति लोगासिन्मरणात् ॥ २८ ॥ , . 1 Tlus Sutra omulted in T, 3, मनु-म, ग ·द्वाविशोऽध्याय ३६३ इति । एतेन प्रसवे एकरात्र, मरणे निरात्रमिति निरस्तम् । यत्तु प्रसवमरणे समुचिते निमित्तम् , द्वन्द्वनिदेशादिति , तन्न, " गृहे मृतासु दत्तासु क्न्यासु स्यात् यह पितु " इति कौर्मविरोधात् ॥ ३४ ॥ आशोचसनिपाते विशेपमाह । प्रक्रान्तनननाशोचस्यान्तिमदिनीयसूर्योदयपर्यन्तमपर जननाशौच चेत् स्यात्, तदा पूर्वाशोचशेपेणेव कालेन शुद्धि , न पुनर्दशरात्रादि । यथाह बोधायन:- दशरात्रात् सनिपतेयुराद्य दशरात्रमाशोचमा नरमात् दिवसात् " इति । आडभिव्याप्त्यथ । जननाशोचसामान्यो- पादानेऽपि दीर्घकालेन समकालमल्पकाल वापति , न तु स्वल्पकालेन दीर्घकालमिति द्रष्ट यम् । तदाह अथ यदि देवल:- अघाना योगपद्य तु ज्ञेया शुद्धिर्गरीयसा । गुरुणा लघु शुध्येत लघुना नैन गुर्विति ॥" इति ॥ ३५॥ किंच अत्राशौचप्रकरण रात्रिशब्दोऽह शब्दश्चाहोरात्रपर । तेनान्तिमाहोरात्ररूपे शेपे आशौचा- न्तरपाते अधिकन दिनद्वयेन शुद्धि , न पूर्वशेपेणेप ॥ ३६ ॥ किंच प्रभातो रात्रेचरमो याम । तत्राशोचान्तरपाते अधिकेन दिनत्रयेण शुद्धि । तदाह - देवला- " । पुन पाते दशाहात् प्राक् पूर्वेण सह गच्छति । दशमेऽह्नि पतेद्यस्य व्यहेन स विशुध्यति । प्रभाते तु त्रिरात्रेण दशरात्रेप्वय विधि ॥" इति । शातातपोऽपि-"रात्रिशेषे द्वयहाच्छुद्धिर्यामशेषे त्र्यहाच्छुचि " इति। 'इति प्राश्च । हरदत्तस्तु--- “प्रभाते तिसृभि ॥ इति गौतमीय सूत्र दशाहादौ व्यतीते प्रभाते सगवे यद्यन्यदापतेत् , तत तिसृभि रात्रिभि शुध्येरनिति व्याचष्टे । तस्य चेयमुपपत्ति -~~-आशौचिना हि आशौचानन्तरदिने सगवे स्नान विहितम् । स्नानकालापनोद्य चाशौचम् । ततश्च स्नानात् प्राक् प्रातरप्याशौचान्तरपाते यहेण शुद्धिरिति युक्तमेव । तदेतत् स्पष्टमुक्तम् अमिस्मृतौ-- "दशाहे दशमे शावे शावमन्यधदापतेत् । द्वयहाच्छुद्धिर्भवेत् तस्य प्रभाते च न्यहात् तथा ।। प्रोक्त पुरोगत काल प्रभातस्त्रिमुहूतक । पुरोदयाच कल्याख्य काल पञ्चमुहूर्तक । खानकाल प्रभातान्त शावसूतविना स्मृत । स्त्रीणा चर्ता तु तत्कारात् प्राक् स्वानाच शुचिर्भवेत् ।।" 1 From here the rest of the commentary on this Sutra omitted in all VSS except ·" 3 ३६२ विष्णुस्मृतिः इति । पित्रोस्तु सर्वत्र त्रिरात्रमेव । तदाह कााजिनिः- प्रतापत्तासु योपित्सु सस्कृतासस्कृतासु च । मातापित्रोस्त्रिरात्र स्यादितरेषां यथाविधि ॥" इति । वाग्दत्तायाम्दताकृतचौलाकृतचौलाम्पित्यर्थः । अत्र विशेषमाहतुः शङ्खकार्णाजिनी--" अजात- दन्तासु पित्रोरेकरात्रम्” इति । देवस्वामी तु अप्रत्तास्वपि दशाहमाह ; "दशाहं सपिण्डेपु, गुरौ चासपिण्डे, अपत्तासु च स्त्रीपु” इति आश्वलायनस्मरणात् । वसिष्ठोऽपि-"दशाह शावमाशौचम् ॥ इत्युपक्रम्य अप्रत्ताना स्त्रीणा त्रिपुरुषी विज्ञायते " इत्यभिधाय " जननेऽप्येवमेव स्यात् । इत्युपसहरनेव- माह' । तच देशाचारतो व्यवस्थाप्यम् । विवाह दति सामान्योपादानेऽपि ब्राह्मदेवार्पप्राजापत्यानामेव ग्रहणम् ; तत्रैव प्रदानसद्भावात्, प्रदानस्यैव चाशौचविच्छेदक्त्वात् । तथाच वसिष्ठः-"प्रतानामितरे दुर्युः" इति । अन्यथा सापिण्ड्यसद्भावेन दशाहाशौचप्रसङ्गः । न च विशेषवचनादेव तन्निवृत्तिः ; निमितविशेषा- भावे विशेषवचनत्वासिद्धेः । तस्मात् प्रदानमेव निमित्तम् । तथाच गान्धर्वासुरराक्षसपैशाचेषु प्रदानाभावेन सगोत्रत्वसापिण्ड्ययोरनिवृत्त्या दशाहाशौचमेव सिध्यति । येऽपि " सपिण्डता तु विज्ञेया गोत्रत साप्तपौरुपी । पिण्डश्चोदकदान च शौचाशौच तदानुगम् ॥" इति शङ्खलिखितवचनात् सापिण्ड्यविशिष्ट सगोत्रत्वं दशाहाशौचनिमित्तमाहु , तेपा सीपिण्ड्योत्तीर्णसगोत्रोढ- मातृप्वसपुत्रेषु सगोत्रत्वसापिण्ड्ययोर्विद्यमानत्वेन दशहाशीचप्रसङ्गो दुरद्धर. ॥ ३२ ॥ स्याशौचस्य पितृपक्षे नैमित्तिक्मपवादमाह । ब्राह्मादिचतुर्विधविवाहोढासु स्त्रीपु प्रसूतासु मृतासु वा पितृपक्ष नाशौचं भवति ॥ ३३ ॥ तत्प्रसवमरणे चेत् पितृगृहे स्यातां, तदा एकरात्रं त्रिरात्रं च ॥ ३४ ॥ जननाशौचमध्ये यद्यपरं जननाशोचं स्यात् , तदा पूर्वाशौचव्यपगमे शुद्धिः ॥ ३५ ॥ रात्रिशेपे दिनद्वयेन ॥ ३६ ॥ प्रभाते दिनत्रयेण ॥ ३७॥ तस्यैव नैमित्तिक प्रतिप्रसपमाह । तस्या सस्कृनाया न्यायाः प्रसपमरणयोरन्यतरत् यदि पितृगृहे स्यात् , तदा पिनोस्त्रिरात्र, बन्धूनामेरात्र जेयम् । यथाह ब्राह्म- " *दत्ता कन्या पितु हे सूयते म्रियतेऽयया । तद्वन्धुरर्गस्वेंकन शुन्यते जनानिमिः ॥" 1 मेगह-च. . सद्भावे-स अदचकन्या-स.

·द्वानिशोऽध्याय देशान्तरस्थ प्रत्याह । आशोचमध्ये इत्यनुवर्तते । तेन देशान्तरस्थो दशाहान्त सपिण्डनननमरणे श्रुत्वा आशौचशेषकालेनैव शुध्येत् । तदाह बृहस्पतिः- " अन्यदेशमृत ज्ञाति श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । अनिर्गते दशाहे तु शेषाहोभिविशुध्यति ॥' इति ॥ ३९॥ " नाशुद्धि तस्यैवाशौचापगमे विशेपमाह । दशाहादावशोचकालेऽतिकान्ते पुनर्वर्षमध्ये जातिमरणश्रवणे देशान्तरस्थ अहोरात्रेण शुध्येत् । यद्यप्यशौच इति सामान्येनोपात्त, तथापि मरणाशोचमात्र इद ज्ञेयम् , प्रसवाशौचे व्यतीतेषु दिनेष्वपि " इति देवलस्मरणात् । पुत्रजन्मश्रवणे तु पितु स्नानमस्त्येव , " निर्दश ज्ञातिमरण श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानव ॥" इति मानवात् । सवत्सरान्त इत्यविशेपेऽपि पण्मासादूर्ध्वमिति द्रष्टव्यम् , अर्वाक् त्रिपक्षात त्रिनिश षण्मासाच दिवानिशम् । अह सवत्सरादर्वाग्देशान्तरमृते सति ॥ इति विष्णुपुराणात् । दिवानिशमित्यनेन अहईययुक्ता निशोच्यते , पण्मासात् पक्षिणी भवेत् ॥ अन्यथा अह सवत्सरात् । इत्यनेनाविशेषापातात् । अह सवत्सारात्' , इत्यपि पण्मासादृय नपमान्मासादाक् द्रष्टव्यम् , नवमादृवं स्नानमात्रश्रवणात् । यथाह वृद्धवसिष्ठः- " मासत्रये त्रिरात्र स्यात् षण्मासात् पक्षिणी भवेत् । अहस्तु नवमादगूिर्व स्नानेन शुध्यति ॥" . इति स्मरणात् ; इति ॥ ४०॥ किंच ततो नवमान्मासात् पर देशान्तरमृत श्रुत्वा स्नानमात्रेण शुध्येत् । युत्तु-नद्यादिन्यवहित देशान्तरमृते तत्सपिण्डाना दशाहादूर्घ मासत्रयादगिपि सद्य शौचमिति मिताक्षरोक्त, तत् विष्णयादि- वाक्यविरोधादुपेक्षणीयम् । यच्च 'देशान्तरमृत श्रुत्वा लीरे वैखानसे यतौ । मृते सानेन शुध्यन्ति गर्भस्रावे च गोत्रिण ॥" इति वचन, तत् नाममासादूर्ध्व खानपिधायकमिति न विरोध ॥ ४१ ॥ विष्णुसरणात्- 1यह-स ग ·, सगवकाल इत्यर्थ विष्णुस्मृति इति । अस्यार्थ -दशमे , दिन इति शेष । शाव इति सूतकस्याप्युपलक्षणम् । प्रभात इत्यत्रापेक्षित प्रभातलक्षणमाह । उदयात् पूर्व पञ्चमुहूर्त , ज्दयात् पुरोगत उदयानन्तरभावी च त्रिमुहूर्त काल प्रभात इत्यर्थ । स एव च कल्याख्य । शाव च सूतक च शावसूतके , ते विद्यते येपा ते शावसूतरिन । तेपामाशोचानन्तरदिन स्नानकाल प्रभातान्त । प्रभातस्यान्तो येनासौ प्रभातान्त स्त्रीणामृतो च स एव स्नानकाल " सगवे स्नानमाचरेत् " इति वक्ष्यमाणदेवलस्मरणात् । तुशब्देन तत्याने कालान्तरमप्याह । तत्कालात् सगवकालात् प्राक् च प्रातरपि रजस्वला खानात् शुचिर्नवेदित्यर्थ ॥ ३७॥ मरणाशौचमध्ये ज्ञातिमरणेऽप्येवम् ॥ ३८ ॥ श्रुत्वा देशा- न्तरस्थो जननमरणे आशौचशेपेण शुध्येत् ॥ ३९ ॥ व्यतीतेऽशौचे संवत्सरान्तस्त्वेकरात्रेण ॥४०॥ ततः परं लानेन ॥४१॥ आचार्य मातामहे च व्यतीते त्रिरात्रेण ॥४२॥ जननाशौचसनिपाते यो निर्णय , स एव मरणाशौचसनिपातेऽप्यवधेय । विशेषस्तु शावाशौचेन सत्याशोचमपैति, न सूत्याशौचेन शाबाशौचमिति । तदुक्त चतुर्विशतिमते- 'मृतनातक्योोंगे या शुद्धि सा तु क्ल्यते । मृतेन शुध्यते जात न मृत जातकेन तु ॥ इति । अत्र विशेषान्तर पडशीतिमने- 'पूर्वागोचेन या शुद्धि सृतिना मृतिना च सा । सूतिकाममिद हित्वा प्रेतस्य च सुतानपि । पूर्वेण वा परेणापि पितो शावेन हीतरत् । जागौच शुद्धिमायाति न पित्रो शायमन्या ॥" इति । पित्राशीचसनिपात तु गहः- " मातर्यग्रे प्रमातायामशुद्धी म्रियत पिता । पितु शेपेण शुद्धि स्यान्मातु उर्यानु पपिणीम् ॥" इति ।। ३८॥ . " 11-2, 1 omists thus Sutra . पूगी या-1 अशा 7-3न ग ·। द्वाविशोऽध्याय ३६७ यस्मिन् देशे स्वयमुप्यते, स स्वदेश । तस्य राजनि च प्रेते एकरात्रेण शुद्धि ॥ ४५ ॥ सपिण्ड पूर्वोक्त । तद्भिन्न जसपिण्ड । तस्मिन् स्ववेश्मनि मृते एकरात्रेण शुद्धि ॥ ४६॥ भृग्वग्न्यनाशकाम्बुसंग्रामविद्युन्नृपहतानां नाशौचम् ॥४७॥ मरणविशेषेणाशोचापवादमाह । भृगु गिरिकटक । अग्नि अग्निप्रवेश । अनाशक्मनशनम् । अम्बु जलपात । सग्रामो युद्धम् । विद्युत् वन । नृपो राजा । एतै बुद्धिपूर्व हताना नाशौचम् । यद्यपि एतेश्चतुर्थापि मरण सभपति-निपिद्ध, नैमित्तिक, काम्यम् , अभ्यनुज्ञात चेति, तथापि आयेषु त्रिप्वेपाय- माशौचाभाव । तत्र निपिद्ध शह:- "भृग्मग्न्यनाशाम्भोभिzतानामात्मघातिनाम् । न पिण्डस्तस्य नाशौच शस्त्रविद्युद्धताश्च ये॥" इति । नैमित्तिके गौतमः- यस्य प्राणानिक प्रायश्चित्त स मृत शुध्येत् । सर्वाण्येव तस्मिन्नुदकादीनि प्रेतकर्माणि कुर्यु " इति । प्राणानिकपायश्चित्तप्रस्तावे सुमन्तुरपि-" भृमग्निनल्सपातदेशान्तरस्थ- सन्यास्यनशनमहा-वनिकानामुदक्रिया कार्या, सद्य शौच भवति " इति । काम्ये शिवपुराणे वायु- सहितायाम्- " तथापि मरण शस्तमुशन्त्यनशनादिमि । शास्त्रविसम्भधीरेण मनसा क्रियते यत ॥ एतेप्वन्यतमोपाय कथमप्यवलम्व्य वा । पडध्वशुद्धिं विधिवत् प्राप्तो वा प्रियते यदि ॥ सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा । पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदेहिक्म् ।। नैवाशौच प्रसज्येत तत्पुत्रादेविशेषत । अयैतमपि चोद्दिश्य कर्म चेत् कर्तुमीप्सितम् । कल्याणमेव उति भक्त्या भक्ताश्च पूजयेत् ॥" इति । कल्याण शिवमहोत्सर । एतेप्नित्यनेन काष्ठपापाणनरप्रवेशादयोऽपि काम्यमरणोपाया परामृश्यन्ते । तेन तत्राप्याशौचादिनिवृत्ति । तथाच वृहत्पराशर.. " जलमध्यगतो वापि काष्ठमध्यगतोऽपि वा। वाराणसीमृतो जन्तुर्न स सस्कारमहति ॥" जथैनमपि-च ·विष्णुस्मृति असगोत्राशीचमाह । आचार्यों वक्ष्यमाणलक्षण । मातामहो मातु पिता । तस्मिन् व्यतीते मृते त्रिरात्रेण शुद्धि । चकारात् मातामह्यामपि , " मातामहे च तत्परन्यामाचार्ये च त्रिवासरम् " इति पडशीति- स्मरणात् ॥ ४२ ॥ । :- अनौरसेपु पुत्रेपु जातेपु च मृतेषु च । परपूर्वासु भार्यासु प्रसूतासु मृतासु च ॥ ४३ ॥ जनोरसाद्याशौचमाह । अनौरसा पुत्रा क्षेत्रजगूढजकानीनसहोढजपुत्रिकापुत्राद्या । यद्यपि क्रीतकृत्रिम- दत्तस्वयदत्तापविद्धानामुत्पत्त्यनन्तरमेव पुत्रत्वेन परिग्रहात् तज्जननाशोच न सभवति, तथापि तदपत्योत्पत्ता- विति द्रष्टयम् । एतेषु जातेपु मृतेषु वा त्रिरात्रमाशौचम् । तथा पर पूर्वी यासा ता परपूर्वा पुनी स्वैरिण्यश्च , तासु 'प्रस्तासु मृतासु वा त्रिरात्रमाशौचम् । इद च यत्प्रतियोगिक भार्यात्व पुत्रत्व च तस्यवेति ज्ञेयम् । जन्येपामहोरात्रमेव । यथाह मरीचिः- सूतक मृतके चेर त्रिरात्र परपूर्वयो । एहस्तु सपिण्डाना त्रिरात्र यन वै पितु ॥" इति । पर पूर्व पति पिता च ययोम्तो भार्यापुत्रौ । परपूर्वेत्यन्याश्रिताया स्वभार्याया अप्युपलक्षणम् , अन्याश्रितपु दारेपु परपत्नीसुतेषु च । गोत्रिण स्नानशुद्धा स्युस्विराणेर तत्पिता ।।। इति प्रजापतिस्मरणात् ।। ४३ ॥ 'आचार्यपत्रीपुत्रोपाध्यायमातुलश्वशुरश्वशुर्यसहाध्यायि- शिष्येप्यतीतेप्वेकरात्रेण ॥४४॥ स्वदेशराजनि च ॥ ४५ ॥ असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते च ॥ ४६॥ पूर्वशेषमाह। आचार्या यक्ष्यमाणलक्षण । तत्पनी विवाहसम्पृना। पुत्रश्चौरसम्तस्यैष । उपाध्यायो वक्ष्यमाणल पण । मातुल मातु सोढरो भ्राता । श्च यशुरश्च श्वशुरी । श्वशुर्य स्याला । महाध्यागी महा ययनकारी । मिप्योऽ यापिन । तेप्यतीतेपु परामण शुद्धि ॥ ४ ॥ irincnc milled in a from Icre up to 117177 177 (mitted in ना+ प्यार 7-7 ,ट नाग-1 प्रमागुomled in ग marth-४ ·द्वाविशोऽध्याय ३६९ न राजाज्ञाकारिणां तदिच्या ॥ ५२ ॥ न देवप्रतिष्ठा- विवाहयोः पूर्वसंभृतयोः ॥ ५३ ॥ न देशविभ्रमे ॥ ५४॥ आप- यपि च कटायाम् ॥ ५५ ॥ राज्ञामाजाकारिणो रानसेवका । तेषा रानेच्छया नाशौचम् , “ राज पुरोहितोऽमात्य शुद्धिस्तस्य तदाश्रयात् ॥ इति शवलिखितस्मरणात् ।। २२ ॥ विष्ण्वादिमूर्तिप्रतिष्ठापने विवाहे च नाशौचम् , पूर्वमाशोचात् सभार प्रारम्भश्चत् । एव श्राद्धादि- प्वपि ज्ञेयम् , “ यज्ञे सभृतसभारे विवाहे श्राद्धकर्मणि " इति स्मरणात् । प्रारम्भलक्षण त्याह विष्णुः- " प्रारम्भो वरण यज्ञे सकल्पो व्रतसत्रयो । नान्दीमुख विवाहादो श्राद्धे पाकपरिझिया ॥" इति ॥ ५३॥ देशोपप्लवे नाशोच स्पर्शादो, तन्निमित्तशान्त्यादौ च , विवाहे देवयात्राया सग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कटाया स्पृष्टास्पृष्टिर्न दोपकृत् ।।" " इति स्मरणात्; "दुर्मिक्ष राष्टसपात आपदा च समुद्भवे । उपमर्गमृतौ चैत्र सद्य शोच विधीयते ॥" इति पराशरस्मरणात् ॥ ५४ ॥ कप्टा आपत् दुर्भिक्षरोगादि । तत्र प्रतिग्रहदानादौ नाशौचम् , जन्मप्रभृतिपापाना निरासे च मरिप्यत । उत्क्रान्तिवैतरिण्यादिदाने प्रेताहुतिप्वपि सद्यो भ्रश्य कुटुम्बाथै प्रतिग्रहकृती तथा ॥" इति पडशीतिस्मरणात् ।। ५५ ॥ आत्मत्यागिनः पतिताश्च नाशौचोदकभाजः ॥५६॥ पति- तस्य दासी भृतेऽह्नि पदा 'अपां घटमपवर्जयेत् ॥ ५७ ॥ 2 4 अपा omitted in झ मतात्- 1तदिच्छायाम्- मागिन-च 47 ·३६८ विष्णुस्मृति इति । अभ्यनुनाते मनुशातातपौ--- “वृद्ध शौचस्मृतेर्तृत प्रत्याख्यातभिपस्क्रिय । आत्मान घातयेद्यस्तु भृग्यग्न्यनशनाम्मुभि ॥ तस्य त्रिरात्रमाशोच द्वितीये त्वस्थिसचय । तृतीये तूदक कृत्वा चतुयें श्राद्धमाचरेत् ।।" इति । आगोचमित्योदेहिम्स्याप्युपलक्षणम् । यथाह आपस्तम्बः- व्यापादयेदिहात्मान स्वय योऽन्युदकादिभि । विहित तस्य नाशोच नामि प्युदरिया ॥" इति । प्रमादमृते त्वन्त्येन सर्पम् , अप कश्चित् प्रमादेन नियेतान्युदकादिमि तस्याशौच विधातय क्तव्या चोदरक्रिया ।" दति अगिरःस्मरणात् ॥ ४७ ॥ न 'राज्ञां राजकर्मणि ॥ १८ ॥ न वतिनां व्रते ॥ ४९ ॥ न सत्रिणां सत्रे ॥५०॥ न कारूणां कारुकर्मणि ।। ५१.।। अप पाचिन् मनिशेपेणापवादमाह । रानामभिषिक्ताना रातकर्मणि प्रनापारनोपयुक्त होनदान- व्यवहारदर्शनादी नागोचम् ॥ ८ ॥ वन पृच्छचान्द्रायणादि विद्यते येषा ते जतिन । तेपामारव्यनतानुष्ठाने नागौचम् । यद्वा प्रतिनो नभचारिण । तेपामपि नागौचम् । क्तुि पित्रोरन्या । यदाह वसिष्ठः- " ब्रह्मचारिण शवयर्मया तानिचिरन्यत्र मातापित्रो " इति । यद्वा तिन प्रान्तप्रायश्चिता "प्रायश्चितताना दान नमपिदा तथा " इति ब्राह्मात् ॥ १९ ॥ सत्र गवामयनादि जनमत्रादि च , तद्विद्यते येपा यामानाना ते मरिण । तपा सो गवामयनाम- मत्र नागौरम् , " सामानामाममनमगाहनम् " इति स्मरणान् । सरकाहार्दानामुपक्षणम् , " कविता दाताना च यजिय कर्म ताम्" इति यागिम्मरणान् ।। ५० ॥ कारय नगदय । तेषा कागमणि गटन मणानी नागोवम् ।। ५१॥ . . गयunited int ना-५ resas de inuichury or Sullas 1) 1931 unated in IT, te ·द्वाविशोऽध्याय ३७१ "चोदारोऽमिप्रदातार पाशच्छेदक्रास्तथा । तप्तकृच्छ्रेण शु-यन्तीत्येवमाह प्रनापति ।।" इति पराशरस्मरणात् ।। ५९ ॥ तेषामात्मघातिनामथै योऽश्रुपात करोति, सोऽपि तप्तकृच्छेण शुध्यति ॥ ६० ॥ प्रसङ्गादन्यार्थाश्रुपातेऽपि प्रायश्चित्तमाह । सर्वम्य चातुर्वर्णिकस्य प्रेतस्य प्रसङ्गाम्मिलिते वान्धवे सहाश्रुपात कृत्वा सोऽपि स्नानमात्रेण शु-यति , तद्गृहगमनादो त्वाशोचान्तरस्मरणात् । तच्च शुद्धिचन्द्रि- कायामुक्तमिति नहोच्यते । यद्वा सर्वस्य ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य क्षत्रियादे क्षत्रियाद्युदेशेन रोदने इद द्रष्टव्यम् । यथाह व्राह्मे- " सचैल स्नानमन्येषामकृते त्वस्थिसचये। कृते तु केवल स्नान क्षत्रविट्गद्वनन्मनाम् ॥" इति ॥ ६१ ॥ अस्थिसचयादर्वाक् रोदने तु सचेलस्लानेन शुद्धि । अत इति वचनात् कृते स्नानमात्र द्रष्टव्यम् ॥ ६२॥ द्विजः 'शूद्रप्रेतानुगमनं कृत्वा स्रवन्तीमासाद्य तन्निमग्नः विरघमर्पणं जप्त्वोत्तीर्य गायत्र्यष्टसहस्रं जपेत् ॥ ६३ ॥ द्विज- प्रेतस्याप्टशतम् ॥ ६४ ॥ शूद्रः प्रेतानुगमनं कृत्वा स्लानमाचरेत् ॥ ६५ ।। चिताधूमसेवने सर्व वर्णाः लानमाचरेयुः ॥ ६६ ॥ द्विन त्रैवर्णिक शूद्र प्रेतमनुगम्य नदा गत्वा तस्या निमज्म्य त्रिरघमर्पणं जप्त्वा उत्तीर्य अष्टाधिक सहस्र गायत्री पेत् ॥ ६३ ॥ द्विनो द्विन प्रेमनुगम्य पूर्वपदधमपण जप्त्वा अष्टाधिकशत गायत्री पत् ॥ ६४ ॥ शूद्र द्विज प्रेतमनुगम्य स्वायात् ॥ ६५॥ चिता प्रसिद्धा । तद्भुमसेवने सर्वे वर्णा स्नान कुर्यु ॥६६॥ मैथुने "दुःस्वप्ने रुधिरोपगतकण्ठे वमनविरेकयोश्च ॥१७॥ श्मश्रुकर्मणि कृते च ।। ६८ ॥ शवस्पृशं च स्पृष्ट्वा रजस्वलाचण्डाल- यूपांश्च ॥ ६९॥ भक्ष्यवर्ज पञ्चनखशव' तदस्थिलेहं च ॥ ७० ॥ सर्वेष्वेतेपु लानेषु वस्त्रं नाप्रक्षालित विभृयात् ॥ ७१ ॥ तनिमान 10 उar onsted in • पूर्व वन-क, ग शाय- 1 शूद्रप्रेतस्यानु- अपने दुस्वप्न--3 ·३७० विष्णुस्मृति ओदेहिकाद्यपपादमाह । आत्मत्यागिन पूर्वोक्ता । पतिता महापातस्प्रिभृतय । तेपामाशौचोदक- दानादि न तन्यम् , " आत्मनस्त्यागिना नास्ति पतिताना तथा क्रिया। नेपामपि तथा गङ्गातोये सस्थापन हितम् ॥" इति स्मरणात् । यद्यपि आत्मघातिनामाशौचाभाव पूर्वमेवोक्त , तथापि उदक्दानादिनिवृत्त्यै पुनस्पन्यास ॥ ५६ ॥ कथ तर्हि तस्य तृप्ति स्यात् ? अत आह । पतितस्य मरणदिने दासी अपा घट पदा 'अपवर्जयेत् 'दद व पिन ' इति । तदुक्त ब्राह्म- " पतितस्य तु कारण्याचस्तृप्ति र्तुमिच्छति । स हि दासी समाहृय सर्वगा दत्तवेतनाम् ।। अशुद्धघटहस्ता ता यथावृत्त ब्रवीत्यपि । हे दासि गच्छ मूल्येन तिरानानय सत्वरम् ।। तोयपूर्ण घट चेम सतिल दक्षिणामुखी । उपविष्टा तु वामेन चरणेन तत क्षिपे । कीतये पतिता सज्ञा व पिनेति मुहुर्वद ॥" इति । मुहु , ति । स एप मृतपतिनपहिष्कार । जीवद्वहिप्कारस्तावद्वक्ष्यते । प्रकारान्तरमप्युक्त तत्रेव- "क्रियते पतिताना तु गते सवत्सरे कचित् । देशधर्मप्रमाणत्वात् गया-पेपु वन्धुभि । मार्तण्टपादमूले च श्राद्ध हरिहर स्मरन् ।" इति ॥ ५॥ उद्वन्धनमृतस्य यः पाशं छिन्द्यात् स तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ॥८॥ आत्मत्यागिनां संस्कर्ता च ॥५१॥ तदश्रुपातकारी च ॥३०॥ सर्वस्यैव प्रेतस्य यान्धयः सहाश्रुपातं कृत्वा लानेन ॥ ६१ ॥ अनेऽस्थिसचये सचैलस्लानेन ।। ६२॥ जात्मगतिसम्मारादी प्रायश्चित्तमाह । 'उद्वन्धन गलपारा । तेन मृतस्य य त पाम रिन्द्यात् , से नमकंग मध्यमाणेन शुयति ।। ५८ ॥ पूर्वानानामा मघातिना दाहपाहमादिरपि तप्तरण शु-यति , सन्म 3 माता--गन "11cc mentary from Icre up in that on Sutra 60 omitted 17 ·द्वारिशोऽध्यायः ३७३ अन्ते प्रायश्चित्तं च वसिष्ठपराशरायुक्तमुन्नेयम् । तच पराशरस्मृतिविकृती विद्वन्मनोहरायामुक्तमिति नेहोच्यते ॥ ७४ ॥ क्षुत्वा सुप्त्वा भुक्त्वा भोजनाध्ययनेप्सुः पीत्वा स्नात्वा निष्ठीव्य वासः परिधाय रथ्यामाक्रम्य 'मूत्रपुरीपं कृत्वा पञ्च नखास्थि अलेहं स्पृष्टा चाचामेत् ॥ ७० ॥ चण्डालम्लेच्छसभाषणे च ।। ७६॥ आचमनशुद्धिमाह । क्षुनस्वापभोजनानन्तरं भोजनाध्ययनादौ च पानस्ताननिष्ठीवनवास परिधानरच्या- कमणमूत्रपुरीपोत्सर्गाशहपञ्चनखास्थिस्पर्शेषु आचामेत् । चकार पुनस्क्त्यर्थः । यथाह योगीश्वरः- स्नात्वा पीत्वा सुते सुप्ते भुक्त्वा स्योपसणे । आचान्त पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च ॥" " भोक्ष्यमाणोऽध्येप्यमाणश्च प्रयतोऽपि द्विराचामेत् " इति । प्रचेताः-" मूत्र- पुरीपोत्सर्गनिष्ठ्यूतशुक्तवाक्याभिधाने पुनस्पस्पृशेत्" इति ॥ ७५ ॥ चण्डाल उक्तलक्षण । म्लेच्छा किरातादयः । तेपा सभापणे च द्विराचामेत् ॥ ७६ ॥ नाभेरधस्तात् प्रवाहुपु च कायिकैर्मलैः सुराभिर्मयैश्चोपहतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य 'शुध्येत् ॥ ७७ ॥ अन्यत्रोपहतो मृत्तोयै- स्तदङ्गं प्रक्षाल्य लानेन ॥ ७८ ॥ 'वक्त्रोपहतस्तूपोष्य लात्वा पञ्चगव्येन ॥ ७९ ॥ दशनच्छदोपहतश्च ।। ८० ॥ प्रक्षालनशुद्धिमाह । नाभेरधोभागे प्रबाहुपु कराग्रेषु च कायिकैमले सुराभि• मद्यैश्च वक्ष्यमाण- लक्षणैरुपहतः मृत्तोयैः गन्धलेपक्षय यावत् तदङ्ग प्रक्षाल्य शुध्येत् ।। ७७ ॥ स्नानशुद्धिमाह । उक्ताभ्यो- ऽन्यत्र नाभेरवं पूर्वोक्तैः द्रव्यैस्पहतो मृत्तोयैस्तदङ्ग प्रक्षाल्य स्नानेन शुध्येत् ॥ ७८ ॥ प्रायश्चित्तशुद्धिमाह । पूर्वोक्तैरेव द्रव्यैः वक्त्रे उपहतः उपोप्य स्नात्वा पञ्चगयपानेन शुध्येत् । चक्षुपीत्यपि पाठः ॥ ७९ ॥ दशनच्छदावोष्ठौ । तत्रोपहतश्योपोप्य स्नात्वा पञ्चगव्यपानेन शुध्येत् ॥ ८० ।। । इति । आपस्तम्ब:- नराखिम्नेह-ज, वा-ग 1 कृत्वा मूत्रपुरीप-झ. मद्यध omatted in a अपि omitted in ग. • From here up to प्रक्षाल्य in the next Sutra omitted in क, ज, हा, उ. चक्षुष्युपहत.-ज, 7 ·। ३७२ विष्णुस्मृति प्रसङ्गात् स्नाननिमित्तान्याह । स्त्रीसभोगे दु स्वप्ने गर्दभाद्यारोहणे कण्ठतो रुधिरनिर्गमे वान्ते अतिसारे च सर्ने खान कुर्यु ॥ ६७ ॥ श्मश्रुम दोरम् । तस्मिंश्च कृते स्नान कार्यम् ॥ ६८ ॥ शववाहक, रजस्व- लामुदक्या, चण्डाल तत्समानधर्म धपचादिक च, यूप यज्ञस्तम्भ स्पृष्टा स्वायात् ॥ ६९ || भक्ष्या पञ्चनखा शशादय पञ्च , तद्वर्ज धादिपञ्चनखशवमा तदन्थि स्पृष्ट्वा सायात् ।। ७० ॥ एषु स्नानघु विशेषमाह । एषु पूर्वोक्तेपु सर्वेवपि नानेपु स्पर्शकालीन वस्त्र प्रक्षाल्येव निभृयात् , नाप्रक्षालितम् ॥ ७१ ॥ रजस्वला चतुर्थेऽह्नि 'स्लानाच्छुध्यति ॥ ७२ ॥ रजस्वला हीनवर्णा रजस्वला स्पृष्टा न तावदनीयात् यावन्न शुद्धा ॥ ७३ ।। सवर्णामधिकवर्णा वा स्पृष्ट्वा 'सद्यः लात्वा शुध्यति ।। ७४ ।। रज शुद्धिमाह । रसस्सला उदक्या, दिनत्रय तेन तिवाह्य चतुर्थेऽह्नि प्रात सगवे वा मृद्धि शौच कृत्वा सचेल खात्या शुध्यति स्पर्शे भर्तृपरिचरणे च योग्या भनति । देवपित्र्ययोस्तु पञ्चम एव , " चतुर्थेऽहनि कुर्वात प्रात स्नान यथाविधि । सगवे वा मृदाद्भिश्च शौच कृत्वा रतस्वला ॥" इति स्मृत्यन्तरात् । आपस्तम्बोऽपि---- शुद्धा भर्तुश्चतुर्थेऽह्रि स्नाता नारी रजस्वला । दवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति ॥" इति । "चतुर्थऽहनि शुध्यति । इत्यभिधानात् दिनत्रय सर्व यवहारायोग्येति गम्यते। त पाच तेत्तिरीयश्रुति - तस्मान्मलवद्वाससा न सवदेत, न सहामीत, नास्या अन्नमद्यात् " इत्यादि । अस्यापवादोऽपि तत्रेय अथो सल्याहुरभ्यजन वा स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्य काममन्यत् ॥ इति । अत्यार्थ मतान्तरमुपन्यस्यति-अयो इति । अभ्यजन व्यवाय । तदेव स्त्रिया अन्न तर्पम् । तदेव न प्रतिगृह्य न क्र्तव्यम् , " यस्ततो जायते सोऽभिशस्त " इत्यपत्यदोषश्रवणात् । जन्यत् सहासिकाभापणादि कामम् । वर्नने अभ्युदय । अपने प्रत्यवायाभाव इति । तदिद देशभेदेन यथाचार व्यवस्थाप्यम् ।। ७२ ॥ रतम्बल्योरन्योन्यस्पर्श शुद्धिमाह । नासण्यादि रनम्बा हीनवर्णा क्षत्रियादिरनस्वला स्पृष्टा न तावदीयात् यापन शुद्धा भाति ।। ७३ ॥ सपणां ब्राह्मण्यादि नामयादिसम् , जधिरपणां क्षत्रियादि ब्राह्मण्यादिशा वा रतस्वरा स्पृष्टा मय स्नात्वा जनीयात्, नोपपमेन् । इदमुभयमप्यकामत म्पटी । कामन म्पर्श तु यापच्छुद्धि उपवास “ - मागुचन-1 न्या omitted nग #From here up to 7'117t7777199 omittcd 111 21] VISS except 387 omitted in 7,3 ·वर्जनीया , द्वाविंशोऽध्याय इति स्मरणात् । तासु ययैवैका पैष्टी त्रिभिरपि द्विजेर्वर्जनीया सुरा वै मलमन्नाना पाप्मा च मलमुच्यते । अतो ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरा पिवेत् ॥" इति मनुस्मरणात् , तथा द्विजातिभि मणक्षत्रियवेश्येर्मूर्धावसिक्ताद्यनुलोमजैश्च सर्वा गौड्यादिर्नवविधापि " यथैवेका तथा सर्वा न पेया ब्रह्मवादिमि " इति मानवात् । ब्रह्मवादिनोवर्णिका वेदाध्येतृत्वात् । नाध्यापनयोगिनो ब्राह्मणा एव , वदेत्चारणार्थत्वेनाध्यापनपरत्वाभावात् , एका माध्वी च पैष्टी च गौडी च त्रिविधा सुरा । द्विजातिभिर्न पातव्या क्थचिदपि कर्हिचित् ॥ अज्ञानाद्वारणी पीत्वा प्राश्य मूत्रपुरीपके । पुन सस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातय ॥" इति 'यमस्मरणाच्च । कथचित् , रोगादिप्पपि , “ मद्य तावत् त्रिविध गौडी पैप्टी च मावी च " , इत्युपक्रम्य, " मद्यप्रयोग कुर्वन्ति शूद्रादिपु महार्तिपु । द्विजैस्त्रिभिस्तु न ग्राह्य यद्यप्युज्जीवयेन्मृतम् ॥" इति धन्वन्तरिस्मरणात्। यदपि कामादपि हि राजन्यो वैश्यो वापि कथचन । मद्यमेवासुरा पीत्वा न दोष प्रतिपद्यते ॥" इति द्धयाज्ञवल्कीयमभ्यनुज्ञान, तदपि उक्तनिषेधवशीकृत सत् तालादिमद्यमात्रविषयमेव , असुरापदेन त्रिविपाया अपि सुराया व्यावर्तनात् । यत्तु उभौ म वासवक्षीनावुभौ चन्दनचर्चितौ । एकपर्यशयनौ दृष्टो मे केशवार्जुनो ॥" दति लिङ्ग, तदपि " मधुमये पुप्परसे " इति कोशेन " यदपकोषधाम्बुभ्या सिद्ध मद्य स आसन " इत्यागायुवेदेन च गौडीमापीन्यतिरिक्तनारादिमद्यासवपानगमकम्, न गौडीमा-वीपानन्य , तयोस्तद्वेदम्या- युदप्रसिद्धत्वात् । वृहद्यान-रा, ग, श. यम onmitted in च

·विष्णुरमृति
वसा शुक्रममृद् मन्ना मूत्रं विट् कर्णविनखाः ।
'श्लेष्मानु दृपिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ।। ८१ ।।
गोडी माध्धी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा।
ययका तथा सर्वा न पातव्या द्विजातिभिः ।। ८२।।
समिररियुक्तम् । तानाह । रमा मासन्नेह । शुभ रेत । असृक् रत्तम् । मजा अन्धरि-
गतो रम । मूत्रमुच्चार 1 पिट् पुरीषम् । क्णेपिट क्णच्छिद्रमर । नवा नवरा । हेप्न का ।
नगलम् । दृषिमा नरमलम् । पेट अन्तलम् । एते द्वादमा नृणा मरा । नृमण पञ्चन पराणम् ,
चमगादीनामस्पृश्यन्वान्, " विमूत्र च मन्यानाविकोऽयेभ्योऽन्यत्र ॥ इति स्मरणात् ॥ ८१ ।।
राभिरिन्युक्तम् । तदानाह । गौडी गुडविकार । मारी मधुविकार । पेष्टी पिष्टविकार ।
मेय विपिग पुरा पिज़या। विजयतापचनाच तत्रये उरागन्दम्य शक्ति गमयति ,
वारसामानयस्यान । न गनेशायत्वम् , तालादिमद्य यानिटविगेपारेकल्या प्रतिनिमित् ।
या "दादमा नु पुरा मयम् " दृति पुलस्त्येन गाडामा गाभ्यामपि सुराया पृथक् निंदगात् भेद इति
प्रानिन् , तन् मनोमयको गाडीमा पविभ्रमेणेति मन्नया, जन्यथा मूलवाको तान्या तपे
पृथगुमानुपा । परिगानादार प्रसिद्धी पुना न मयेक पनि यातिपादनाय । यथाह हारीत:--
गोहाना नया पटा नियास्या सथितापरा।
चारा उराम्नाना प्रमहरा ॥
मंदिन बाद मना तुरा मारमा ।
मीण पान मस्य ||
TEममा मना मनबर ।
नष्ट पार ||
अन्यथा
.

·.. -- .. .. -- द्वाविशोऽध्याय ३७७ मद्यैरित्युक्तम् । तद्भेदानाह । माधूक मधूकपुप्पोद्भवम् । ऐक्षवम् इक्षुरससभव गौडीव्यतिरिक्तम् । टाकम् ; टङ्क. कपित्थविशेष ; तज्जम् । कौलम् ; कोल वदरम् ; तज्जातम् । खार्जूरम् ; खजूरफलोद्भवम् । पानसम् ; पनसफलोद्भवम् । मृद्वीका द्राक्षा ; तद्रसोद्भवम् । माध्वीकम् ; मधूद्भवम् , मानीव्यतिरिक्तम् । मेरेयम् ; धातृपुप्पजम् । गुडधान्याम्बुसहितमिति शब्दार्णवे वाचस्पतिः । नारिकेलजम् ; नारिकेल वृक्षोद्भव जलम् ॥ ८३ ॥ एतानि दश मद्यानि मदजनकानि ब्राह्मणस्यामेध्यानि अस्पृश्यानि। स्पर्शनिषेधादर्थसिद्ध पाननिषेधः ; " नित्यं मद्य ब्राह्मणो वर्जयेत् " इति गौतमीयात् । राजन्यवैश्ययो पुनरेतत्स्पर्शे न दोष. । स्पर्श. पानोपलक्षणम् ; " मद्यमेवासुरा पीत्वा " इत्यभ्यनुज्ञानात् । न च ऐक्षवमाध्वीक्योरेव मद्ययोर्गोंडी- मा चीत्व शकनीयम् : पूर्वेण पौनरस्त्यात् । क्षत्रियवैश्ययोस्तन्निषेधाभ्यनुज्ञाविरोधाच्च । पुलस्त्यस्तु एकादशेत्याह- पानस द्राक्षमाधूक खारं तालमैक्षवम् । मधूत्थ सैरमारिष्ट मैरेय नारिकेलजम् । समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु ॥" इति । तालम् ; तालवृक्षोद्भवम् । सिरा सिन्दीवृक्ष' ; तद्भव सैरम् । अरिष्ट फेनिल ; तद्भवमारिष्टम् । 'मिरा माडीवृक्षः । तद्भव मेरेयम् ॥ ८४ ।। गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् । प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ ८५ ॥ आचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निहत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥८६॥ एव प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृता प्रेतशुद्धि पुनराह । मृतस्य गुरो. क्न्तराभावे यदि शिष्य. पितृमेध करोति, तदा असारपि प्रेताहारे प्रेतसपिण्डै सम दगरात्रेण शुध्यति । इद च तदन्नभोजनतद्गृह- वासाद्यभावेऽपि गुरुशिप्यसनन्धमात्रेणैव दाहादिकरणे द्रष्टव्यम् ॥ ८५ ।। किंच आचार्योपाध्यायगुरवो वक्ष्यमाणलक्षणा । स्वग्रहणात् गुरुगुर्वादो निर्हते नत लुप्यत एवेति गम्यते । एतान् प्रेतान् निर्हत्य व्रती ब्रह्मचारी व्रतेन ब्रह्मचर्येण न वियुज्यते, न भ्रश्यति ॥ ८६ ॥ Hfrom मिरा up to मैरेयम् omtted in स, ग * From मृतस्य up to गुध्यति omitted in च 48 ·“ “ ३७६ विष्णुस्मृति यदपि “ यन्माल्यमासीत् तत्पश्चात् पर्याहत सुरा वै माल्य ततो राजन्यमसजत् तस्माज्ज्यायाश्च क्नीयाश्च श्वशुरश्च स्नुषा च श्वश्रूश्च सुरा पीत्वा विलपन्त आसते पाप्मा वै माल्य तस्माद् ब्राह्मण सुरान पिवेदिति पाप्मना न ससज्यत इति तदेतत् क्षत्रियो ब्राह्मण ब्रूयान्ने। सुरा पीता हिनस्ति । इति श्रुतौ अन्यार्थदर्शनम् , तत्रापि ' ब्राह्मण सुरा न पित् । इत्युपक्रमैकवाक्यतार्थ सुराशब्द 'तालादिमद्यपरोऽपधेय , जन्यथा नाह्मणवाक्ये सुराशब्द त्रिविधसुरापर , क्षत्रियवाक्ये च गोडीमाध्वीमात्रपर इति उपक्रमोपसहारयो- रथभेदेन वाक्यभेदापत्ते । 'तारादिमद्यपरत्वे तु यदेव ब्राह्मणस्य निषिद्ध, तदेव क्षत्रियस्यानुज्ञातमित्येक वाक्यत्वम् । प्रयुक्तश्च 'तारादिमद्येऽपि सुराशब्दो हारीतेन- गोडी माध्धी तथा पैष्टी निर्यास्या कथितापरा । एव चतुविधा ज्ञेया सुरास्तासा प्रभेदका ॥" इत्युपक्रम्य, मृद्वीकारससभूता ताडमाडरसोद्भवा । निर्यास्या सा तु विज्ञेया तासा वन्मि गुणागुणान् ॥" दत्युपसहारात् । अपश्चित चेतत् प्रमिताक्षरायामस्माभिरिति नेहोच्यते । वहुवचनात् शब्दोपसग्रह , 'गोडी माधी च पेष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । चातुवर्णरपेया सा तत्स्त्रीभिश्च द्विनोत्तमा ॥" इति बृहन्नारदीयात् ; शद्रम्य चेदृश पाप मद्यपम्य दुरात्मन । मामो भूत्वा चिर देवि विष्ठामक्षश्च नायते ॥" इति उमामहेश्वरसादाच । मद्यादोऽत्र त्रिवि ससुरापर , पूर्ववाक्यानुरोधात् , अन्यथा क्षत्रियादे मद्या- द्यभ्यनुनान, शूद्रस्य च ननिय दति महावेगामापत्ते । एतेन " न पात या द्विनोत्तमे " इत्यपि व्याख्यातम्, "पोत्तमा " इत्यादि योत्तमशब्दम्यान्त्ये प्रयोगात् , सप्तमीतत्पुरुषात् द्वन्द्वस्य र पुत्वाचेत्यल विस्तरेण ।। ८२ ।। मायूफमैक्षर टाई कोल पाजूरपानसे । 'मृद्वीफारममावीके मेरेयं नारिकेलजम् ।। ८३ ।। अमेध्यानि दर्शतानि मगानि नामणस्य च । राजन्यौय वैश्यश्च स्पृष्ट्रतानि न दुप्यतः ।। ८४ ॥ , " - . 1 komatted in गग गमन पामा- ·त्रयोविंशोऽध्यायः शारीरैर्मलैः सुराभिर्मचैर्वा यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम् ॥१॥ अत्यन्तोपहतं सर्व लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्त शुध्येत् ॥ २॥ मणिमयमश्ममयमजं च सप्तरात्रं महीनिखननेन ॥ ३॥ पूर्वाध्यायान्ते प्रतिज्ञातां नानाद्रव्यशुद्धि त्रयोविशेनाभिधातुमत्यन्तोपहतस्य शुद्धयभिधानाय तत्स्वरूपं लक्षयति । शरीरसंभवा मलाः वसादयः । सुराः गौड्यादयः । मद्यानि माधूकादीनि । वाशब्दात् कुणपग्रहणम् । एतैः पूर्वोक्तलक्षणैः प्रत्येकं यदुपहतम् अत्यन्तससृष्ट, तत् अत्यन्तोपहतम् ॥ १॥ तच्छुद्धिमाह । लोहानि सुवर्णरजतताम्रायसत्रपुरगसीसकानि सप्तविधा धातवः । सर्वशब्दात् तद्विकाराः पित्तलादयश्च । तन्मयं भाण्डमत्यन्तोपहतमग्नौ प्रक्षिप्तमावर्तित शुध्येत् ; " तैजसानां कुणपमये- रत्यन्तवासितानामावर्तनम् ॥ इति बोधायनीयात् । इद च सुराग्रुपहते शुद्धिविधानं येषां सुरादि अस्पृश्यं तद्विपयम् । तेस्पर्शिनां तु न दोपः ॥२॥ मणयः करिकुम्भवंशवराहदष्टायुद्भवा मुक्ताः । यथोक्त रत्नपरीक्षायाम्- " करीन्द्रजीमूतवराहशतमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथिनानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥" इति; माणिक्यादीनामश्मपदेन ग्रहणात् । अश्मा स्फटिकमरकतादिः; तन्मयमलंकारपात्रादि। अर्ज शङ्खशुक्त्यादि चात्यन्तोपहतं सप्ताह भूमिनिखातं शुध्येत् ॥ ३ ॥ शृङ्गदन्तास्थिमयं 'तक्षणेन ॥ ४॥ दारवं मृन्मयं च जह्यात् ॥ ५॥ अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य यत् प्रक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् ॥ ६॥ .. 1 He: omitted in 7. 32797 omitted in 3; 3o omitted in Fr. संतक्षणेन-ठ. शितं-क. * समावर्तितं-रा. सत् न पियुज्यते-ज, स.

·" “ विष्णुस्मृतिः किंच गात्राणि शरीराणि लिप्तानि अद्भिः स्नानः शुध्यन्ति । मनः सदसत्सकल्पात्मकमसत्सकल्पादशुद्धं सत्येन सत्सकल्पेन शुन्यति; पाप ध्यात्वा पुण्यकृतो ध्यायेत् " इति श्रुतेः । भूतान्यनितीति भूतात्मा पञ्चभूतात्मकशरीराभिमान्यात्मा जीव । तस्य विद्यातपोभ्यां शुद्धिः । विद्या त्वपदार्थनिरूपक्वाक्यार्थ- ज्ञानम् । तपः तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्त्र " इत्यादिनात्मज्ञानसाधनतया विहितं कृच्छादि । ताभ्यां शुद्धिः शरीराभिमानजन्यदुरितनिवृत्ति 'देहाभिमाने यत्पापं न तद् गोवधकोटिभिः" इति स्मरणात् । बुद्धिः सशयविपर्ययात्मिा ज्ञानेन प्रमारूपेण शुभ्यति ; असत्कोटिनिरसनात् ॥ ९२ ॥ उक्तमर्थमुपसहरति । एप. 'ब्राह्मणस्य ' इत्यारभ्योक्तः शारीरस्य शरीरसवन्धिनः शौचस्य शुद्धः विशिष्ट आन्तरभेदभिन्न निर्णय ते तुभ्य प्रोक्त. । उत्तराध्यायार्थ प्रतिजानीते । नानाविधानामनेकप्रका- राणा द्रव्याणां धात्वादीना वक्ष्यमाणं शुद्धिनिर्णयं शृणु दति धरावधानविधानाय ।। ९३ ॥ दति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतसश्रीकोण्डपनायफात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितसनाया विष्णुस्मृतिविकृती श्रीमत्यां वैजयन्त्यां द्वाबिशोऽध्यायः मन्मा यागमनसि oinitted in ५ :: » omitted in 1 ·त्रयोविंशोऽध्यायः शारीरैमलैः सुराभिर्मद्यैर्वा' यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम् ॥ १॥ अत्यन्तोपहतं सर्व लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्त शुध्येत् ॥ २॥ मणिमयमश्ममयमजं च सप्तरात्रं महीनिखननेन ॥ ३॥ पूर्वाभ्यायान्ते प्रतिज्ञातां नानाद्रव्यशुद्धि त्रयोविशेनाभिधातुमत्यन्तोपहतस्य शुद्धयभिधानाय तरस्वरूपं लक्षयति । शरीरसभवा मला. वसादयः । सुराः गौड्यादयः । मद्यानि माधूकादीनि । वाशब्दात् कुणपग्रहणम् । एतैः पूर्वोक्तलक्षणैः प्रत्येक यदुपहतम् अत्यन्तससृष्ट, तत् अत्यन्तोपहतम् ॥ १॥ तच्छुद्धिमाह । लोहानि सुवर्णरजतताम्रायसत्रपुरगसीसकानि सप्तविधा धातवः। सर्वशब्दात् तद्विकाराः पित्तलादयश्च । तन्मयं भाण्डमत्यन्तोपत्तमनौ प्रक्षिप्तमावर्तित शुध्येत् ; “ तैजसाना कुणपमये- रत्यन्तवासितानामावर्तनम् ॥ इति बोधायनीयात् । इद च सुराग्रुपहते शुद्धिविधान येषा सुरादि अस्पृश्यं तद्विषयम् । तत्स्पर्शिनां तु न दोपः ॥ २ ॥ मणयः करिकुम्भवशवराहदष्टायुद्भवा मुक्ताः । यथोक्त रत्नपरीक्षायाम्- "करीन्द्रजीमूतवराहशड्डमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथिनानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥" इति; माणिक्यादीनामश्मपदेन ग्रहणात् । अश्मा स्फटिकमरकतादिः; तन्मयमलकारपात्रादि। अर्ज शङ्खशुक्त्यादि चात्यन्तोपहत सप्ताह भूमिनिखात शुध्येत् ॥ ३ ॥ शृङ्गदन्तास्थिमयं तक्षणेन ॥ ४ ॥ दारवं मृन्मयं च जह्यात् ॥ ५॥ अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य यत् प्रक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् ॥ ६॥ - 17: omitted in 37 'अरममय omitted in 13; अन्जं omulted in h. सतक्षणेन-ठ. चितं-क. समारर्तित-स. 8 सत् न पियुज्यते-ज, श ·" , विष्णुस्मृतिः किंच गात्राणि शरीराणि लिप्तानि अद्भिः स्नानः शुध्यन्ति । मनः सदसत्संकल्पात्मक्मसत्सकल्पादशुद्धं सत्येन सत्सकल्पेन शुन्यति; पाप ध्यात्वा पुण्यकृतो ध्यायेत् " इति श्रुतेः । भूतान्यनितीति भूतात्मा पञ्चभूतात्मक्शरीराभिमान्यात्मा जीव । तस्य विद्यातपोभ्यां शुद्धिः । विद्या स्वंपदार्थनिरूपकवाक्यार्थ- ज्ञानम् । तपः तपसा ब्रह्म विजिन्नासस्य " इत्यादिनात्मज्ञानसाधनतया विहितं कृच्छादि । ताभ्यां शुद्धिः शरीराभिमानजन्यदुरितनिवृत्ति , “ देहाभिमाने यत्पापं न तद् गोवधकोटिभिः" इति स्मरणात् । बुद्धि' सशयविपर्ययात्मिका ज्ञानेन प्रमारूपेण शुध्यति ; असरकोटिनिरसनात् ॥ ९२ ॥ उक्तमर्थमुपसहरति । एषः ब्राह्मणस्य ' इत्यारभ्योक्तः शारीरस्य शरीरसवन्धिनः शौचस्य शुद्धे विशिष्ट अमान्तरभेदभिन्न निर्णय ते तुभ्य प्रोक्त । उत्तराध्यायार्थ प्रतिजानीते । नानाविधानामनेकप्रका- राणा दन्याणा धात्वादीना वक्ष्यमाण शुद्धिनिर्णयं शृणु इति धरावधानविधानाय ॥ ९३ ॥ दति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठपणावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकपोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृनाया विष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां द्वाविशोऽध्यायः 11 lu 71 cmitted us 9 भी onmitted in ·त्रयोविशोऽध्यायः शारीरैर्मलैः सुराभिर्मद्यैर्वा' यदुपहतं तदत्यन्तोपहतम् ॥१॥ अत्यन्तोपहतं सर्व लोहभाण्डमग्नौ प्रक्षिप्त शुध्येत् ॥२॥ मणिमयमश्ममयमजं च सप्तरात्रं महीनिखननेन ॥ ३॥ पूर्वाभ्यायान्ते प्रतिज्ञाता नानाव्यशुद्धि त्रयोविशेनाभिधातुमत्यन्तोपहतस्य शुद्धयभिधानाय तत्स्वरूप लक्षयति । शरीरसभना मला वसादय । सुरा गौड्यादय । मद्यानि माधूकादीनि । वाशब्दात् कुणपग्रहणम् । एते पूर्वोक्तरक्षण प्रत्येक यदुपहतम् अत्यन्तससृष्ट, तत् अत्यन्तोपहतम् ॥ १ ॥ तच्छुद्धिमाह । हानि सुवर्णरनतताम्रायसत्रपुरङ्गसीसकानि सप्तविधा धातव । सर्वशब्दात् तद्विकारा पित्तलादयश्च । तन्मय भाण्डमत्यन्तोपहतमम्रो प्रक्षिप्तमावर्तित शुध्येत् , " तैनसाना कुणपमये- रत्यन्तवासितानामावर्तनम् ॥ इति वोधायनीयात् । इद च सुराग्रुपहते शुद्धिविधान येषा सुरादि अस्पृश्य तद्विपयम् । तत्स्पर्शिना तु न दोष ॥२॥ मणय करिउम्भवशवराहदष्टायुद्भवा मुक्ता । यथोक्त रत्नपरीक्षायाम्- "करीन्द्रजीमूतवराहशङ्खमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषा तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ।।" इति, माणिक्यादीनामश्मपदेन ग्रहणात् । अश्मा स्फटिक्मरकतादि , तन्मयमलकारपात्रादि। अन्न शङ्खशुक्त्यादि चात्यन्त पहत सप्ताह भूमिनिखात शुध्येत् ॥ ३॥ शृङ्गदन्तास्थिमयं 'तक्षणेन ॥ ४ ॥ दारवं मृन्मयं च जह्यात् ॥ ५॥ अत्यन्तोपहतस्य वस्त्रस्य यत् प्रक्षालितं सद्विरज्यते तच्छिन्द्यात् ॥ ६॥ , 2 शिप्तक समावर्तित-स 6 1 omitted in 37 अरममय omitted in न, अन्ज onutted in क सतक्षणन-ठ सत् न युनते-7, म 3 5 ·" तावदपनयेत् । 'छेदो ૨૮૨ विष्णुस्मृति 2ङ्ग ग्वद्गादीनाम् । दन्त गनादीनाम् । अस्थि कूर्मादीनाम् । तन्मय पात्रादि अत्यन्तोपहत तक्षणेन तारदवयवापनयनेन शु येत् ॥ ४ ॥ दास्मय क्मण्डल्वादि । मृन्मय घटादि । तदत्यन्तोपहत जह्यात् । चकारात् अलाबुवेदलाना ग्रहणम् , अरावुदास्पात्राणा वेदलाना तथेप च । जत्यन्तोपहताना तु परित्यागो विधीयते ॥" इति यमस्मरणात् ।। ५ ।। प्रक्षालनासहस्य सुम्भादिरक्तवस्त्रस्य यावदत्यन्तोपहत, दाहोपलक्षणम् । यदम्भमा न शुभ्येत्तु वस्त्र चोपहत दृढम् । छेदन तस्य दाहो वा यन्मात्रमुपहन्यते ॥" दति यमस्मरणात् । तेन च सोपयाने त्याग एव । प्रक्षालनसहस्य प्रक्षालनमेव , वैराग्याभावात् । यदि मूतपुरीपाभ्या रेतमा रधिग्ण वा । चेल समुपहन्येत अद्भि प्रक्षाल्येत्तु तत् ॥" दति यमम्मरणाच । जत्यन्तोपघातस्यानुवृतारपि पुनस्पादान प्रारणसमाप्त्ये ॥ ६॥ 'सौवर्णराजताजमणिमयानां निलेपानामद्भिः, शुद्धिः ॥७॥ अश्ममयानां चमसानां ग्रहाणां च ॥८॥ चरुधुक्खुवाणा- मुप्णेनाम्भसा ॥९॥ यज्ञकर्मणि यज्ञपात्राणां पाणिना संमार्ज- नेन ॥ १० ॥ स्फयशूर्पशकदमुसलोलूखलानां प्रोक्षणेन ॥ ११ ॥ अल्पोपपात शुद्धिमाह । सोरणं सुवर्णकृतम् । रानत रतनम् । अन्न शशशुमत्यादि । मणिमय पूनमुक्तादिनम् । "तपा निरेपानामुच्छिष्टादिस्पर्ममात्र अद्वि प्रशारनेन शुद्धि । सुवर्ण रास्याचपलमणम् , साम्यायनानरत्यानि गुमीममयानि च । निपानि विशु यन्ति कालेन लेन या ॥" इति ब्राह्माग्दपुराणान् ॥७॥ Ithni tic up to 1717 (Iulie in 7,7 umitteen 'गन प्रमा- 'ए7 omatted int *पमा साना-1 ·त्रयोवियोऽध्यायः ३८३ अश्मा पापाणः, तन्मयानि पात्राणि । चममाः होतृचमसादयः सोमपात्राणि । ग्रहाः पोडझ्यादयः । तेपां निपानामदिरेव शुद्धिः । सलेपानां तु अश्मनामौशनसं भस्मना त्रिर्जिनम् , अश्मघर्पणं वा "पापाणे तु पुनः शुद्धिरेपामुदाहृता ॥ इति पाराशरं ज्ञेयम् । ग्रहचमसयोस्तु उच्छिष्टलिप्तयोरपि मार्जालीये अद्भिः प्रक्षालनमेव ।। ८ ॥ चरुः स्थाली । मुक्खुवौ याज्ञिकप्रसिद्धौ । द्वन्द्वनिर्देशात् प्राशित्रेडापात्रादीनां ग्रहणम् , " चरुसुक्खुव- सस्नेहपात्राण्युप्णेन वारिणा " इति योगिम्मरणात् । एतेपा चर्वादिलेपरहितानामाज्यपात्रस्नेहाक्तानामुष्णोद- केन शुद्धिः । चर्वादिलेपे तु कुशैर्धपणेन ॥ ९॥ कर्माङ्गशुद्धिमाह । यज्ञकर्मणि इष्टयादौ प्रयुक्तानां यज्ञपात्राणाम् "एतानि वै दश यज्ञायुधानि " इत्यायुक्तानां युवादीनामेव, न पुनः सौकर्योपानानां सदशादीनामपि ; पुनर्यज्ञग्रहणात् । तेषां पाणिना दक्षिणेन कुशैः दशापवित्रेण च सम्यक् यथाविधि मार्जिनेन शुद्धिः ॥ १० ॥ स्फयः काठखड्गः । शूर्प प्रस्फोटनम् । शकटम् ; अनः । मुसलोलूखले प्रसिद्ध । तेषां प्रोक्षणीजलैः प्रोक्षणेन शुद्धिः । द्वन्द्वनिर्देशात् अजिनधान्ययोर्ग्रहणम् ; " स्फयशुर्पाजिनधान्यानाम् ” इति योगिस्मरणात् । धान्यं पुरोडाशाद्यर्थं निरुप्तं ब्रीह्यादि । 'एतेनेषामुप्णेन वारिणा शुद्धिरिति मिताक्षरा- व्याख्यानं प्रामादिकमवगम्यते स्फयशूर्पा जिनधान्यानां मुसलोलावलानसाम् । प्रोक्षणं सहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ॥" इत्यत्र प्रोक्षणस्य चकारेणोभयत्रान्वयावगमाच ॥ ११ ॥ शयनयानासनानां च ॥ १२ ॥ बहूनां च ।। १३ ॥ स्पर्शशुद्धिमाह । शयनं पल्यकतूलिकादि । यानं रथशिविकादि। आसन रोमबद्धस्थूलतन्तुनिर्मितादि । चकारात् वसत्यादिग्रहणम् । तथाच देवल:- वसतिश्चापि सोपानं वाहनं साधनानि च । क्षुरा नौरासनं चेति स्वयं शुद्धमिति स्मृतम् ॥" इति । वसतिः दृप्यम् । वाहनमश्चादि । साधन खड्गादि । एपां चण्डालादिस्पर्गेऽपि प्रोक्षणेनैव शुद्धिः ॥१२॥ 6 - 3 शुचिः-ख. 1च-स, ग. ग्रहणम् omitted in स, ग. 4 From here up to अवगम्यते found after धार्यत्वेन at the end of the commentary on Sutra13 in च. 5 शकटयाना-3.

·३८४ विष्णुस्मृतिः येषां क्षालनेन शुद्धिः, तेषामपि बहूनामनेकपुरुषोद्धार्याणां प्रोक्षणेनैव शुद्धिः । यथाह बोधायन:- " चण्डालादिस्पर्श अनेकपुरुषोद्धार्याणां प्रोक्षणम् ॥ इति । मनुरपि- अद्विस्तु प्रोक्षणं शौचं वहूनां धान्यवाससाम् । प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते ॥" इति । चकारात् वक्ष्यमाणधान्याद्यतिरिक्तानां 'कुसुम्भादीनां ग्रहणम् । “बहूनां 'कुमुम्भकार्पासलवणानां सर्पिषां कठिनीभूतानां चण्डालादिस्पर्श प्रोक्षणेनैव शुद्धिः" इति बोधायनम्मरणात् । अत्र बहूनामिति न 'कुसुम्भादिविशेषणम् । अन्यथा 'कुसुम्भादीनामल्पानां क्षालनापत्तेः । 'कुसुम्भेनातसीसपंपादीनां ग्रहणम् । कठिनीभृताः गुटादयः । बहुत्वं चानेकपुरुषधार्यत्वेन ॥ १३ ॥ धान्याजिनरज्जुतान्तववैदलसूत्रकार्पासवाससां च ॥ १४ ॥ शाकमूलफलपुष्पाणां च ॥ १५ ॥ तृणकाष्ठशुष्कपलाशानां च ॥ ॥ १६ ॥ एतेषां प्रक्षालनेन ॥ १७ ।। अल्पानां च ॥ १८ ॥ धान्यं ब्रीह्याद्यष्टादशविधम् । अजिनं हारिणरौरवादिचर्ममात्रम् । तेन च तद्विकाराणामुपानद्वरत्रादीनां ग्रहणम् । रज्जुः मुनादिमयी । तान्तवं त्रसरीपट्टादितन्तुनिर्मित कौठोयपद्कूलक्षौमादि । वेदलं वेणुविदलन व्यजनशूर्पादि। सूत्र कामतन्तुः । कार्पास सास्थि अनस्थि च । वासः नवमचिरयन्त्रनिर्मुक्तं क्षालनासहं कौसुम्भादिरक्तं च । चकारान्निर्यासादिग्रहणम् । एतेषामबहूनामपि चण्डालादिस्पर्शे प्रोक्षणेन शुद्धिः । यथाह " 'नियांसानां गुडानां च रावणाना तथैव च । कुसुम्भमानां च ऊर्णाकासियोम्तथा । मेरातु कविता शुद्धिरित्याह भगवान् यमः ।।" इति । देवलोपि- 'औकोगेयकुतपाः पक्षीमदुकूलकाः । असगीचा भान्त्येत गोषणोक्षणादिभिः ॥" इति । आपस्तम्बोधपि-" नानां वाममा प्रोक्षणम् " इति । महोऽपि- " कुसुमान रत्त तथा लाक्षारमेन च । मधन गुज्जेत चण्डारम्पर्शने सदा ।" सावन-1. पम्-ग. 1 ·३८५ -- त्रयोविशोऽध्यायः इति । पत्रिंशन्मतेऽपि- " अरक्तानां नवानां क्षालनमेव " इति । चण्डालायेस्तु सस्पृष्टं धान्य वस्त्रमथापि वा । प्रक्षालनेन शुध्येत परित्यागान्महीमयम् !!" इति स्मरणात् । धान्यप्रक्षालनं सम्यक् चिरस्पर्शविपयम् , पाकाद्यर्थ वा ॥ १४ ॥ शाकं वार्ताकादि । मूलमाकादि । फलमाम्रादि । पुप्पं जात्यादि। एतेषां चण्डालादिस्पर्शेऽपि प्रोक्षणेन शुद्धिः ॥ १५ ॥ तृणं कुशदूर्वादि । काठमेधः । शुष्कं गोमयपिण्डः । पलाशं पर्ण मधूकपलायादेः । एतेषां चण्डालादिस्पशेऽपि मोक्षणेन शुद्धिः ॥ १६ ॥ लेपशुद्धिमाह । एतेषां शयनादीनां पलाशान्तानां विष्ठादिलिप्तानां प्रकृष्टेन लेपापनोदकेन द्रव्याविनाशकेन च क्षालनेन शुद्धिः। यथाह देवलः और्णकौशेयाद्युपक्रम्य- तान्येवामध्ययुक्तानि क्षालयेच्छोधनैः स्वकैः ॥ इति ।। १७ ॥ येषां धान्यवासःप्रभृतीनां बहूनां स्पर्श प्रोक्षणमुक्तं, तेपामेवाल्पानां तत्रैव क्षालनेन शुद्धिः । नेदं लेपशुद्धौ ; पूर्वसूत्रेणैव विधानात् । तेन चाल्पानां वहूनां वा लेपे क्षालनमेव ॥ १८ ॥ ऊपैः कौशेयाविकयोः ॥ १९ ॥ अरिष्टकैः कुतपानाम् ॥ २०॥ श्रीफलैरंशुपट्टानाम् ॥ २१ ॥ गौरसर्पपैः क्षौमाणाम् ॥ २२ ॥ शृङ्गास्थिदन्तमयानां च ॥ २३ ॥ क्षालने प्रकर्षाय गुणनियममाह । ऊपः क्षारमृत्तिका । तया कौशेयस्य त्रसरीपट्टादिमयस्य आविकस्य च कम्बलादेः शुद्धिः । यतु " सोपेरुदकगोमूत्रैः शुध्यत्याविककौशिकम् " इति गोमूत्रग्रहण, तत् शुद्धयति- शयार्थम् ॥ १९॥ अरिष्टकैः फेनिलेः । कुतपाः पार्वतेयछागरोमनिर्मिताः कम्बलाः । तेषां शुद्धिः ॥ २० ॥ अंशुपट्टाः वल्कलतन्तुनिर्मिताः शाणीपट्टादयः । तेषां श्रीफलैः बिल्वैः शुद्धिः ॥ २१ ॥ क्षुमा अतसी । तत्तन्तुनिर्मितानां श्वेतसिद्धार्थैः शुद्धिः ॥ २२ ॥ शृङ्गादीनि पूर्व व्याख्यातानि । तेषामपि गौरसर्पपकल्केन शुद्धिः ॥ २३ ॥ पद्माक्षर्मूगलोमिकानाम् ॥ २४ ॥ ताम्ररीतित्रपुसीसमयाना- मम्लोदकेन ॥ २५ ॥ भस्मना कांस्यलोहयोः ॥ २६॥ तक्षणेन दारवाणाम् ॥ २७ ॥ गोवालैः फलसंभवानाम् ॥ २८ ॥ मृगलोमिकानि मृगलोमोद्भवानि राङ्कवादीनि । तेषां पद्माः कमलबीजे: शुद्धिः ॥ २४ ॥ रीतिः पित्तलम् । त्रपु जसदमिति लोके । सीसं प्रसिद्धम् । तेपामम्लोदकेन ; अग्लं त्रिन्त्रिण्यादि, तत्सहितेनोदकेन शुद्धिः । अत्रोदकग्रहणं सर्वेप्वप्यूपादिपु तक्षणघर्षणयोश्चोदकप्राप्त्यर्थम् ॥ २५ ॥ 1जस्तद-स.. 49 ·1 ३८६ विष्णुस्मृति कास्यलोहयो पानयो भस्सना शुद्धि ॥ २६ ॥ दारु काष्ठम् । तन्मयाना पात्रादीना प्रक्षालनानन्तर वास्यादिना तावन्मात्रावयवापनयनेन शुद्धि ॥ २७ ॥ फलानि नारिकेलालापिल्वादीनि | तत्समवाना पात्राणा गोवाले गोपुच्छलोममि घर्पणेन शुद्धि ॥ २८ ॥ प्रोक्षणेन संहतानाम् ॥ २९ ॥ उत्पवनेन द्रवाणाम् ॥ ३० ॥ प्रक्षालनापपादमाह । उक्तशुद्धिभिर्विष्ठामेध्याद्यनुलिप्तै द्रव्यै एकराशीकरणेन सहताना ससृष्टाना द्रव्याणा प्रोक्षणेन शुद्धि । लिप्ताना तूक्त प्रक्षालनमेव , वस्त्रधान्यादिराशीनामेकदेशस्य दूपर्ण । तावन्मात्र समुद्धृत्य शेष प्रोक्षणमर्हति ॥" इति स्मरणात् । शेपप्रोक्षणविधानादुद्धृतस्य प्रक्षालन गम्यते । पात्रसघाते तु शातातपः- सहताना तु पात्राणा यद्येवमुपहन्यते । तस्यैव शोधन प्रोक्त न तु तत्स्पृष्टिनामपि ॥" " इति । यत्तु, " शयनासनयानानि रोमवद्धानि यानि च । वस्त्राण्येतानि सर्वाणि सहतानि प्रचक्षते ॥" इति अङ्गिरसोक्तम् , तन्न , प्रस्तोपयोगिशयनादीना प्रागेव शुद्भयभिधानात् । यच्च सहताना लिप्ताना- मरिताना च सर्वेषामपि प्रोक्षणमेवेति , तदपि न, प्रोक्षणेन लेपानपायात् ॥ २९ ॥ कीटाद्युपहतो शुद्धिमाह । द्रयाणा घृततैरदुग्धादीनामुत्पवनेन वस्त्रान्तरितपात्रान्तरप्रक्षेपेण शुद्धि । श्वमाकाद्युपहतस्य तु प्लावन शुद्धि , “ शुद्धि प्लायो द्रवस्य तु ” इति स्मरणात् । ष्ठावो नाम सनातीयेन द्रव्येण भाग्डस्यातिपूरण यावन्नि सरणमुच्यते । व्योपादानात् कठिनाना तावन्मात्रौद्धरणमेवा तत्र शातातपः-- 'तन्मात्रमुद्धृत शुध्येत् कठिन तु पयो दधि । अविरीन तथा सपिर्विलोन परनेन तु ॥" इति ॥ ३०॥ 'गुडादीनामिक्षुचिकाराणां प्रभूनानां गृहनिरितानां पार्यग्नि- दानेन ॥ ३१ ॥ सर्वलवणानां च ॥ ३२॥ पुनः पाकेन मृन्मयानाम् ॥३३॥ द्रव्यवत् कृतशोचानां देवता_नां भूयः प्रतिष्ठापनेन ॥३४॥ जमय omitted in a •The reading of the Sutra corrupt in 7 27 onnitted in I 5 सरमधुरमणाना-ट 6 पा दताना-ट.

·त्रयोविशोऽध्यायः ३८७ आवर्तनेन पिण्डीकृत दक्षुरसो गुडः । स आदियेषां ते तदादयः । तथाभूता ये इशुविकाराः फाणित- शर्करादयः, तेषां प्रभूतानां देणाधिकानां गृहनिहितानां स्वगृहावस्थितानां वार्यनिदानेन ; वारिदानं प्रोक्षणम् ; तत्पूर्वकममिदानं पर्यमिकरणम् । तेन शुद्धिः। अपभूतानां तु 'कीटादियुक्तावययापनयनं प्रोक्षणं च, 'सेकातु कथिता शुद्धिः" इत्यभिधानात् । गृहनिर्देशात् हट्टादिस्थितानां शुद्धयतिरेको दर्शितः । तत्र हारीत:-" केशकीटपिपीलिकादिभिरन्नायुपपाते काञ्चनभमरजतताम्रवन्नवैडूर्यगोवालजानामन्यतमेन सस्पृष्ट प्रोक्षणपर्यमिकरणादित्यदर्शनात् शुद्धं भवति" इति । आदिशब्दात् गुडादिग्रहणम् ॥ ३१ ॥ सर्वेषां शाम्भलसामुद्रसैन्धवसीवर्चलादीनां लवणानां कीटाधुपहती प्रोक्षणपर्यग्निकरणाभ्यां शुद्धिः ॥३२॥ पुनलेपशुद्धिमाह । मृन्मयानां घटकरकादीनामुच्छिष्टादिलेपे पुन.पाकेन पुनर्भर्जनेन शुद्धिः । तत्र बोधायन:-"मृन्मयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारब्धानामवधूपनमुच्छिष्टलेपोपहतानां पुनर्दहन मूत्ररेत:- प्रभृतिभिरुत्सर्गः" इति । अवधूपनं धूपेन स्वेदनम् । प्रभृतिशब्दात् चाडालादिस्पर्शेऽपि ; “ चण्डालाद्यैस्तु संस्पृष्टं परित्यागान्महीमयम् ॥ इति पराशरस्मरणात् ॥ ३३ ॥ लेपस्पर्शयोः शुद्धिमाह । देवतार्चाः देवताप्रतिमाः । तासाममेध्यादिलेपे यत् द्रव्यं तत्प्रकृतिः, तत्तच्छुद्धिविहिरोः द्रव्यैः तत्तद्रीत्या कृलशुद्धीनां पुनः प्राणप्रतिष्ठया शुद्धिः पूज्यत्वम् । अयमभिसन्धिः- सुवर्णादिधातुप्रकृतिकायाः सुवर्णवदेव शुद्धिः । शिलाप्रकृतिकायाः शिलावत् । दारूप्रकृतिकायाः दारुवत् । मणिप्रकृतिकायाः मणिवदित्यादि ॥ ३४ ॥ असिंद्धस्यान्नस्य यन्मात्रमुपहतं तन्मात्रं परित्यज्य शेपस्य 'कण्डनप्रक्षालने कुर्यात् ॥ ३५ ॥ 'द्रोणाभ्यधिकं सिद्धमन्नमुपहतं न 'दुष्यति ॥ ३६ ॥ तस्योपहतमात्रमपास्य गायच्याभिमन्त्रित सुवर्णाम्भः प्रक्षिपेत् यस्तस्य च प्रदर्शयेदग्नेश्च ॥ ३७॥ असिद्धस्यापकस्य अन्नस्यादनयोग्यस्य तण्डुलमुद्गादेः यावन्मात्रमुपहतं तावन्मात्रं परित्यज्य शेषमवघात- प्रक्षालनाभ्यां शुध्येत्। यथाह वोधायन: -" मूत्रादिसपके तन्मात्रापहारोऽस्थ्यादिद्रव्यसयोगे निस्तुपीकरणम् ॥ इति । यत्तु " तण्डुलांस्तु परित्यजेत् ॥ इति, तत् आढकाल्पताविषयम् । अन्नपदसामर्थ्यादनदनीयस्य बीह्यादेः उद्धारावघातयोरन्यतरेणैव शुद्धिः । तत्र वोधायन:- बीहयः प्रोक्षणादद्भिः शाकमूलफलानि च । तन्मात्रस्यापहाराद्वा वितुषीकरणेन वा ॥" इति ॥ ३५॥ सण्टन-ठ. -संदुष्यति-ठ. 1 From here up to हादिस्थिताना missing in ग. द्रोणात्-ज, ठ. s From वस्तस्य up to अमेश्व missing in क. 3 ·" - ३८८ विष्णुस्मृति सिद्धमन्नमोदनादि वाद्युपहत न दुप्यति, न त्यज्यते , यदि द्रोणाभ्यधिक भरति । द्रोणाचनात् न्यूनस्य त्याग । ययाह पराशर:- "काश्चाद्यपलीढ तु गाघ्रात सरेण वा । स्वल्पमन्न त्यद्विप शुद्धिाणाधिके भवेत् ॥' इति । आढक्यचन देशमाराद्यपेक्षया । यथाह वाधायन:- देश काल तयात्मान द्रय द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्था च ज्ञात्या शौच प्रकल्पयेत् ॥" दति । द्रोणाढको च स्मृत्यन्तरे- पल च कुडर प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेपु नौद्ध या क्रमशोऽमी चतुर्गुणा ॥" दति ।। ३६ ।। अदोपाव तच्छुद्धिमाह । तस्य सिद्धान्नस्य यादुपहत तापमानमुत्योपरि गायत्र्याभिमन्त्रित हेमाम्भ प्रविपत् । अनन्तर ठागस्य मुस 'प्रदर्शयेत् । जन राभिश्च पर्यनि कुर्यात् । गायत्री परमानानु- वामोपलक्षणम् । यथाह संपायन. -" सिद्धहविषा महना च 'वायसप्रभृतिभिरपहताना तद्देशपिण्ड- मुद्ध यामानानुपाकन प्रोक्षगम् ” इति । हेम रनोपल हणम् , " हेमोदकन चाभ्युशेद्रानंतनाम्बुनाप वा " दति पराशरन्मरणात् । अन अयोपरक्षणम् , 'अनाच मुग्यतो मेध्यम् । इति वक्ष्यमाणत्वात् ।। ३७ ॥ पक्षिजग्धं गया घातमवधूतमवक्षुतम् । दूपितं केशकीटैश्च 'मृत्मक्षेपेण शुध्यति ॥ ३८ ॥ यायनापत्यमेध्याक्ताद् 'गन्धो लेपश्च तस्कृत । 'तान्मृद्वारि देयं स्यात् सर्वासु द्रव्यशुद्धिपु ॥ ३९ ॥ भाग्यशुद्धिमाह । परिण पृश्या शुझादय , •क्याच रासादय , यत् जाध भक्षितम् । गा मातम् , न तु भपितम् । नापूनम् , मुम्बातेन नाममा वा नियापितम् , पादेन नापदना । अकुतम् , सुनपिन्ट पृष्टम् । की मानी, गट अन्य तिब्ध दरितम् नन भोननकाले मृपक्षपा शुपति, यति ! यो मनिरामरणम् , मशिकायोगमनमा युगपालि | नंग. atm herein. Timr mmsf hin" ३ Shreplica ! f scnc 10 < at sted in I ·. प्रयोरिशोऽध्याय ३८९ पिण्डमुद्धत्याद्भिरभ्युक्ष्य भत्सनाभिवार्य पुनरनि प्रेक्ष्य वाचा प्रशस्तमुपयुजत ॥ इति बोधायनीयात् । मृत् भस्मसलिलयोस्परक्षणम्, गेप्रातेऽन्ने तथा केशमक्षिकाकीटदूषिते । सलिल भस्म मृद्वापि प्रक्षेप्तय विशुद्धये ॥" इति योगिसरणात् ॥ ३८॥ उक्तशुद्धिशेपमाह । अमेध्य विष्ठादि , 'मानुपास्थि शव निष्ठा रेतो मूत्रार्तव वसा । स्वेदाच दूषिका श्लेष्मा मद्य चामेध्यमुच्यते ॥" इति देवलीयात् । तेनाक्तात् लिप्तात् शोध्यात् यावत् तत्कृतो अमे यकृतो गन्धलेपौ नापगच्छत , तिष्ठत इति यावत् , तावत् मृद्वारि देयमिति सर्वासु उत्तासु वक्ष्यमाणासु च द्रव्यशुद्धिषु ज्ञेयम् , " अमेध्याक्तस्य मृत्तोयै शुद्धिर्गन्धापर्पणात् ॥ इति योगिस्मरणात् । तेन च कालेन गन्धलेपापगमे मृद्वार्यावृत्तिनिवृत्तरर्थ- सिद्धारपि सकृदुपादान भवत्येव , नियमार्थत्वात् । तत्कृतत्वोपादानममेभ्यससृष्टद्रव्यान्तरीयलेपानपायेऽप्य- शुद्धिज्ञापनार्थम् । चकारात् मृद्वार्यनन्तर तत्तद्व्याण्यादेयानि , दृष्टादृष्टरूपकार्यवेक्षण्येन तावना दृष्टासिद्धे ॥ ३९ ॥ अजावं मुखतो मेध्यं न गौर्न नरजा मलाः। 'पन्धानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः ॥४०॥ रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः। मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ ४१॥ अनाश्वौ मुखे पवित्रो । तेनाजाश्चमुखदर्शन शुद्धिहेतु । न गौर्मुखे मेध्या । तेन गाघ्रातमशुचि । नरजा मनुष्यदेहजाता वसादयो मला न मेध्या । तेन तेषा स्पर्शोऽत्यन्तेपघातम् । एवमुक्तशेषशुद्धि मुक्त्वा प्रकृतमाह । पन्थानो मार्गा चण्डालादिस्पृष्टा अशुचिद्र याक्रान्ताश्च रात्रो सोमाशुमास्ताभ्या दिया सूर्यांशुमास्ताभ्या च शुभ्यन्ति ।। ४० ॥ तत्र स्थितानि कर्दमतोयानि । बहुवचनात् कपालशरयोग्रहणम् । तान्यन्त्यादिभि स्पृष्टानि मारतेनैव शुभ्यन्ति । अन्त्या चण्डालादय । वा कुकुर । वायस काक । तथा परेप्टकचिनानि धरलगृहादीनि च। एक्कार कर्तयशुद्धयन्तरनिरासार्थ । पक्पद तृणमन्मय युदासार्धम् , तम्य स्वभाव- शुद्धत्वात् ॥ ४१ ॥ 1 This half is omitted here and read as the second half of serse 41 in 7,2 रख्या मार्ग वायुभि ·२८ जानियंग नन , विष्णुस्मृति. प्राणिनामथ सर्वपां मृद्भिरद्भिश्च कारयेत् । अत्यन्तोपहतानां च शौचं नित्यमतन्द्रितम् ॥ ४२ ॥ 'भूमिष्टमुदकं पुण्यं चैतृष्ण्यं यत्र गोर्भवेत् । 'अव्याप्तं चेदमेध्येन तद्वदेव शिलागतम् ।। ४३ ॥ अयन्न पहताना विष्पादियोगिना संग नाल्यावस्थानादरेण प्राणिना मनुष्याणा नित्य यारजीदम् जालम्यमुगन्य मृत तय गौच कारयेत् उपदिशेत् आचार्य ॥ ४२ ॥ जमेन गादिना संचाथिमाविष्मूनसयोगेम्झिन यदि " इति ब्राह्मात् । अयाप्तम् म बन्नसपरिरहिन गमिष्ठ नेय पुण्य पुष्यमियोयम् । तत् स्यित् । यत्र गोरेकन्याः वैतृप्य भवेत् , "अ.णाधेर गोपानाताप शुद्धा ति स्मृता " ति देवलमरणात् । अन्यायाप्ति न्पायनन्यन्येपलक्षणम् , "रूपगन्धरमान्विता " दति मानपात् । भूमिरामागोपलक्षणम् : "स्वभावगुपयो aरो गमिगता नारायानाथ" इति शामरणात् । नारायो निर्झर , न वर्ष पारादि ; तामा निमाप्त्यनन्तर दशगवण शुद्धयभिधानात । यवाह देवल:- जना गाको महिप्यच नामश्च प्रगतिका । दारावयनि भनिष्ठ व नोदाम् ॥" सी। निरनिगमिष्ठम्यापि शनि यायम् मेगनर सार्थक्यादिति पाच । शुनिभनि- मान्यपनि यि नागिन्यम् उI पनि ५ पार ममुना पनामामा शुद्धा यम् ॥" । दे। 34:। न गमिष्टादश शिया पतििा Roarria :-" 17 m" " "जीविषा ।। ३ ॥ राम-नगात गायनोपदनात् तथा। अरः ममुदगत् गयाः शेष 'यण नोपपत् ।। ४४ ॥ पहिमामादन' मांग को पटकापित। पER मामलोपमो. ॥ . " स्टकर :

·३९१
त्रयोविशोऽध्यायः
जलाशयशुद्धिमाह । मृताः शीर्णाः पञ्चनखाः मनुप्यादयोऽभक्ष्या यस्मिन् , तस्मात् ;
स्थूलसूक्ष्मप्राणिशवे क्लिन्ने जीणे च तज्जलम् ।
येषामभक्ष्यं मांस च तच्छरीरयुतं च यत् ॥"
इति ब्राह्मात् । मरणमात्रे तु " शोषयेदथवा त्रिंशजलकुम्भान् समुद्धरेत् " इति ब्राह्म जेयम् । तथा
अत्यन्तोपहताच कूपात् सर्वमुपहतं जलमुद्धृत्य शेषमपां वस्त्रेण शोधयेत् अपनयेत् । शस्त्रेणेति पाठे
कुद्दालादिना खनेत् ।। ४४ ॥
पकेटकावद्धे कूपेऽयं विशेषः, यन्मभ्ये वह्निप्रज्वालनं कार्यम् । इष्टका पापाणोपलक्षणम् , शरादि-
वदनिरासाय;
पाषाणैरिष्टकाभिर्वा दहेत् तत्स्थानमेव च ।
शरबद्धे तु सप्रोक्ष्य विप्राशीर्वचनं तथा ॥
इति जामदग्न्यात् । सामान्यशुद्धिस्तु सर्वत्र दुष्टजलापनयेन । जलोद्गमे तत्तन्मन्त्रपूर्वकं पञ्चगव्यन्यासः
“पञ्चगव्यं न्यसेत् तस्मिंस्ततस्तन्मन्त्रपूर्वकम्" इति ब्राह्मात् ॥ ४५ ॥
जलाशयेष्वथाल्पेपु स्थावरेपु यसुंधरे।
कूपंवत् कथिता शुद्धिर्महत्सु च न दूपणम् ।। ४६ ॥
त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अष्टमद्भिनिर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ।। ४७ ॥
कूपशुद्धिमन्यत्राप्यतिदिशति । या कूपे शुद्विरुक्का, सैरापेप, अथान्येषु सावरेषु याप्यादिषु
जलाशयेषु ज्ञेया। स्थावरग्रहणात् अलिजरादिनितिः । महत्स्वाह-न दृषणमिति । दोषागारब्ध तीर्थ-
परिहारेण । यथाह देवल:-
" अझीभ्याणि तडागानि नदीवापीमरासि च ।
कदमलाशुचिसपी ततीर्थ परिवर्जयेत् ॥"
इति । अल्पमहणादेव सिद्धी महत्तु दोपाभावाचन नयनेषु शुद्भयन्तराभिगनाय । ना परामर:-
यापीरूपनडागेषु दृस्तेिषु वचन ।
उदत्य चै रुमशतं पयामेन गुप्यति ।"
इति ॥ ४६॥

·" . । ३९४ विष्णुस्मृतिः इति स्मृतेः । भूः भूमिः । वायुः; दगादिव्यतिरिक्तः, " शिमातः शूर्पवातश्च वातो घ्राण्योर्मुखस्य च । मुकतानि हरन्त्येते संस्पृष्टाः पुरुषस्य च ॥ इति लैङ्गात् । गिर परदगा । अमिः चितादिव्यतिरिक्तः; " चण्डालामिः श्मशानाग्निः सूतिकाग्निस्तथैव च । पतिताग्निरमेध्याग्निर्न शिष्टमहणोचितः॥" इति स्मृने । मार्जारः । चकारात् शुकादिश्च । 'यथाह यम:- गौरश्वो विग्रुपश्छाया मक्षिसः शलभाः शुकाः । अनो हस्ती रणे छत्र रश्मयश्चन्द्रसूर्ययोः ।। भूमिरमिरजो वायुरापो दधि नं पयः । सांण्येतानि शुद्धानि स्पो मे यानि सर्वगः ।।" इति । पते चण्डालादिम्पृष्टा अपि स्पर्म अशुद्धिकरा न भरन्ति ।। ५२ ।। नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विमुपोऽङ्गे न यान्ति याः। न इमणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरवेष्टितम् ।। ५३ ॥ स्पृशन्ति यिन्दयः पादौ य आचामयतः परान् । मौमिस्ते समाज्ञेया न नैरप्रयतो भवेत् ॥ २४ ॥ या गुण्या मिग म न पनन्ति, किंतु लोममिरेर मान्ने, ना उच्छिष्टमा सम्प परम्प यान नि । तेन न न पालनादि । नया प्रादानि मणि मुम्न प्रविष्टान्यपि नोरिल लिा मय मानी दनमभिए रोटिन रारादि नेच्छिष्ट परीति, यानि पर लिया गामित्यने । चुन मिरिन् : न चांगा। वांग जानन, "इनल नु दनात्, न्या विज्ञानिमर्शनात् । पार सुगरिल। यानि ननि " इति गौतमीयान " नांगर मुसामना पनि मृतः ॥ १३ ॥ पगा 'ima inा । नामय ! र पायपतः । न मानना • पिपरी, पापनि नापन मम मनुति 1 सय १ पगमाः- ।

·" .. त्रयोविशोऽध्यायः ३९५ भूमि स्पृष्वागतं तोयं याश्चान्योन्यस्य विग्रुपः । भुक्तोच्छिष्टं तथा स्नेहं नोच्छिष्टं मनुरवीत् ॥" । परग्रहणात् स्वस्याचामतोऽशुचित्वमिति प्राञ्चः ; तन्न ; मुखजा विग्रुपो मेध्यास्तथाचमनविन्दवः " ! योगिस्मृतेः। आचामयंत एव नाशुचित्वम् ; पार्श्वस्थितस्य तु भवत्येव । पादग्रहणात् अङ्गान्तरेऽप्य- चेत्वम् । बिन्दुग्रहणात् गण्डूषादिनाशुचित्वमेव ।। ५४ ॥ उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । • अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ ५५ ॥ पुनः स्पर्शशुद्धिमाह । ऊर्ध्वमधो वा उच्छिप्टेन कथंचन प्रमादेन संस्पृष्टः साक्षात् स्पृष्टः, द्रव्यहस्तः भक्ष्यभोज्यादि द्रव्यं हस्ते यस्यासो, तत् द्रव्यमनिधायानिक्षिप्यैवाचान्तः सद्रव्यः शुध्येत् । हस्तशब्दः स्कन्धाइपरः । तेन नानिहितद्रव्यहस्तस्याचमनासंभवः । यदि तु द्रव्यं हस्त एव स्यात् , तदा तत् प्रकोष्ठे उत्सङ्गादौ वा कृत्वा आचामेत् । अत्र भूमौ तन्निवाय प्रोक्ष्याचामेत्; "प्रचरन्नन्नपात्रेषु उच्छिष्टं संस्पृशेद्यदि । आचामेद् द्रव्यमभ्युक्ष्य एवं चैव न दुप्यति ॥" इति स्मृतेरिति प्राञ्चः ; तन्न ; निधानापतीतेः ; अनिधायेति विरोधाच । यत्तु, " चरन्नभ्यवहारेपु उच्छिष्टं यदि सस्पृशेत् । भूमौ निधाय तद् द्रव्यमाचम्य प्रचरेत् पुनः ॥ तत्र बहु द्रव्यं निधेयम् ; स्वल्पमतान्तरे कार्यमिति व्याया। स्वयमुच्छिष्ट तु गौतमः--" द्रव्यहस्त उच्छिष्टोऽनिधायाचामेत्” इति । द्रव्यहस्तः सन्नुच्छिष्टः अनिधायाचामेत् ; उच्छिष्टः सन् द्रव्यहस्तश्चेत् निधायेति । भक्ष्यादि निधेयम् ; वस्त्रदण्डायनिधेयमिति नव्याः ॥ ५५ ॥ 'मार्जनोपासनैर्वेश्म प्रोक्षणेनैव पुस्तकम् । संमार्जनेनासनेन सेकेनोल्लेग्वनेन च ।। ५६ ॥ दाहेन च भुवः शुद्विर्यासनाप्पथया गयाम् । गावः पवित्रमगल्यं गोपु लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ २७ ॥ गृहादिशुद्धिमाह । मार्चनं मान्या पां-वायपनयनम् । आसनं गेमपेन लेपनम् । दाम्यांमार वेश्म शुध्येत् । यहुवचनं लिसस्यापि पुनर्जिनलेपनमाप्यर्थम् । पुस तापमानमादिन्दिनम् । नन् 11......chatted incांद- " इति वासिष्ठम्, प तन् outurd in प.

·३९६ “ विष्णुस्मृतिः प्रोक्षणेनैव शुध्येत् ; क्षालने द्रव्यनाशात् । समार्जनाञ्जने पूर्वोक्ते । सेकः पर्जन्यवर्षणम् ; पञ्चगव्येन वा । उल्लेखनमुपरिभागतक्षणम् । चकारात् गाम्भीर्येण खननम् ॥ ५६ ।। दाहः तृणकाष्ठाद्यैः । चकारात् कालपूरणे । गवामेकरात्रं वासः अवस्थानम् । अपिशब्दात् संचारमात्र वा । अथवेति छागग्रहणम् । यथाह यम:- खननात् पूरणाद् दाहादद्भिर्पणलेपनात् । गोभिराक्रमणात् कालाभूमिः शुध्यति सप्तभिः ॥" इति । संवर्तः–पञ्चगव्येन सप्रोक्ष्य छागैराकामयेद् बुधः” इति । एतैः व्यस्तैर्वा यथायथं भुवः शुद्धिः । तदाह देवल:- यत्र प्रसूयते नारी म्रियते दह्यतेऽपि वा । चण्डालाध्युपितं यत्र यत्र विष्ठादिसगतिः ॥ एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्या प्रकीर्तिता । श्वसूकरखरोष्ट्राद्यैः संस्पृष्टा दुष्टतां प्रजेत् ।। अङ्गारतुपकेशास्थिमद्याद्यैर्मलिना भवेत ॥" इति । एवं त्रैविध्ये तच्छुद्धिमाह-- दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापने । पर्जन्यवर्पणं चेति शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥" इति । पञ्चविधां व्यवस्थामाह- पञ्चया वा चतुर्धा वा भूरमेध्या विशुध्यति । दुष्टा त्रिधा द्विधा वापि शुध्यते मलिनकथा इति । अयमर्थ:- 1:-~-या प्रसपाद्याः पश्चापि जाताः, तस्याः दहनादिभिः पञ्चभिः शुद्धिः । यस्यां दाहचण्डाल वासयोरन्यतराभावः, तस्या दाह मिना बननादिभिश्चतुर्भिः । या पुनः श्वादिभिश्चतुर्भिरधिष्ठिता, सा उपलेप- नादिभिन्निभिः । या पुनः श्वमाम कुनकुटेरधिष्ठिता, सा वापनादिद्वाभ्याम् । या तु अगारादियुक्ता, सा पर्जन्यवर्पणनैवेति । मानलेपने सर्वत्र समुचीयेते । यम्यां तु त्रिवि द्विविध वा अशुचिन्यं, सा मूल्यनर्दशभिः यमातः सप्तमिया शुभ्येत् । गोगामे अर्धवादमाह । गापः पवित्रम् ; परेः वमान् विमान् अायत इति । मनाय शुभायाई माल्यम् । भूर्भुपादयो लोकाः गोपु प्रतिष्ठिताः, गाधीन-नीविनाः ।। ५७ ॥ ॥ " - भन्मा: मिपावे.-1, ग.

·. प्रयोविशोऽध्याय ३९७ गावो वितन्वते यज्ञं गावः सर्वाघसुदनाः। गोमूत्रं गोमयं सर्पिः क्षीरं दधि च रोचना ।। ५८ ॥ पडङ्गमेतत् परमं मङ्गल्यं परमं गवाम् । शृगोदकं गवां पुण्यं सर्वाधविनिपूदनम् ॥ ५९ ।। गवां कण्डूयनं चैव सर्वकल्मपनाशनम् । गवां ग्रासप्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ॥ ६ ॥ गावो यज्ञ ज्योतिष्टोमादिक हवि सपादनेन सपादयन्ति । गाव सर्पमघ ब्रह्महत्यादि सुदयति , “प्रथम गौमि सत्कृतस्य पुरस्क्रिया" इति स्मृतेः । यतो गा गोमूत्रादिपञ्चक पष्ठी गोरोचना चेत् तत् पडल, पप्णामङ्गाना समाहार , सर्पकाल मगल्य पापनिवृत्तो पुण्योत्पत्तो च निमितमिति । गोरमोदकेन नान मार्जन च पुण्य पुण्यननक पुण्यकामस्य । सर्वपापनाशक पापमयमामत्य । तथेत्र गोकण्डूयनमुभयसाधनर । गोग्रासदान स्वर्गसाधनम् ।। ५८-६० ।। गवां हि तीर्थे वसतीह गद्गा पुष्टिस्तथासां रजसि प्रवृद्धा। लक्ष्मीः करीपे प्रणती च धर्म- स्तासां प्रणामं सततं च कुर्यात् ॥ ३१॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ योनिशोऽध्यायः तीर्थे गोमूत्र गहा । रनसि सुरोद्धृते महती पुष्टिदेवी । करीपे शुक्रगोमये, चारान् सयो जात च 'सद्य कृते चाप्यथ गोमये च। इति वक्ष्यमाणत्यात्, लक्ष्मी । मती धर्म । तामा सर्वकाल उर्यादिति विधि । अन्ते विविमदर्शन पूतिषु संप्यन्यथराद नस्सारणमल्पनया गिरि प्रदर्शयितुम् ॥ ६१॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराधी पसिष्ठपगारतमधीरोग्टपनायका नवीनपणनायमारनाय. श्रीशानायकमोत्साहितश्रीवाराणमीच सिसमापिसरि श्रीरामपन्दिता नरानन्द- पग्टितानी श्रीविष्णुस्मृतिपिटनी मचा नपन्या पर रा-3 को भारत जा..."-: Sualcu 17 ·चतुर्विशोऽध्यायः अथ ब्राह्मणस्य वर्णानुक्रमेण चतस्रो भार्या भवन्ति ॥ १॥ तिम्रः क्षत्रियस्य ॥२॥ द्वे वैश्यस्य ॥ ३॥ एका शूद्रस्य ॥ ४॥ एवमाचारकाण्डादो सर्वाङ्गतया देहद्रयशुद्धिमुक्त्वा इदाना सर्वाधिकारापेक्षितसस्कारा- भिधित्मया चतुर्विशेन विवाहमादो निरूपयति । सस्कारप्रकरणार्थाऽथशब्द । वर्णाना ब्राह्मणादीनाम् , अनु- कमेण जानुरोग्येन , न तु प्रातिरोम्येन । ब्राह्मणस्य ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रेति चतस्रो भार्या भवन्ति । तेन ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीविवाह प्रथमम् । तत क्षत्रियादिपिनाह । अन्यथा रानन्यापूर्व्यादिनिमित्तप्रायश्चित- प्रसङ्ग ॥ १ ॥ क्षत्रियस्य वर्णानुपूर्येण क्षत्रिया वैश्या शुद्रेति तिलो भार्या भान्ति ॥ २ ॥ वैश्यस्य वर्णानुक्रमेण वैश्या शूद्रेति द्व भायै भवन ॥ ३ ॥ शूद्रस्य वर्णानुक्रमेण एका भार्या भवति । क्षत्रियादिषु वर्णक्रमानुपादाने नाह्मण्याद्युपादानेऽपि त्रित्वसख्यापूर्ति स्यात् । तेन क्षत्रियादीना न प्रातिरोम्येन जामण्यादिविवाह । तथाच वर्णाश्रमानुवृत्तो दक्ष:- -" त्रयाणामानुलोम्यं स्यात् प्रातिलोम्य न विद्यते" इति । त्रयाणा क्षरियादीना गृहस्थाद्याश्रमाणा च ॥ ४ ॥ तासां 'सवर्णावेदने पाणिह्यिः॥०॥ असवर्णावेदने शरः क्षत्रियकन्यया ॥ ६॥ प्रतोदो वैश्यकन्यया ॥७॥ वसनदशान्तः गुद्रकन्यया॥८॥ नासा भार्यात्योत्पादक्माह । तासा सवर्णामवर्णभार्याणा मध्ये सपणाना परिणये नामणादिभि पाणिप्राय ॥ ५ ॥ सपर्णावेदने पाणिग्रहणविधानात् क्षत्रियाया शरग्रहणमसवर्णविषयमिति सिद्ध पुनरसवर्णा- वैदनग्रहणमुत्रविश्वयेति गम्यते । अत्र वचन लत्रियादीना परिणतॄणा पाणिशरादिविकल्पनिरासार्थम् । क्षत्रियकन्यायाश्चा रवां गाह्मण एव । न वेदयादि , जानुलेम्येन विशाहविधानात् । ततश्च क्षत्रियकन्यया जामणेन परिणीयमानमा रा माघ । कन्याया तत्वनिर्देशात् पूर्व जामणेन गृहातस्स गरम्य न्यया ग्रहण क्तव्यम् , न तु कन्यया गृहातम्य वरण । कन्याग्रहणान् क्षतयोनिपुन समारे वधूगृहानन्य INR-78 जमMT1-2 ·चतुर्विशोऽध्यायः ३९९ शरस्य वरेण ग्रहणं गम्यते ॥ ६॥ असवर्णावेदन इत्यत्रावतिष्ठते । असवर्णेन ब्राह्मणेन क्षत्रियेण या परिणीयमानया वैश्यया प्रतोदो ग्राह्यः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ७ ॥ असवर्णावेदन इत्येव । असवणेः ब्राह्मण- क्षत्रियवैश्यैः परिणीयमानया शूद्रया वसनस्य प्रावरणवस्त्रस्य दशान्तो ग्राह्यः । शेपं पूर्ववत् ॥ ८ ॥ न सगोत्रां न समानार्पप्रवरा भायां विन्देत ॥९॥ मातृ- तस्त्वा पञ्चमात् पुरुषात् पितृताचा सप्तमात् ॥१०॥ कन्यातिप्रसङ्गमाह । गोत्रम् अगस्त्याप्टमसप्तमेपत्यम् । तत् समानमेकं वंशप्रवर्तक स्वस्य यस्याश्च, सा सगोत्रा। तां न विन्देत ; वेदनं परिणयः। नन्वेवं भृग्वगिरोऽपत्यानामगोत्रत्वेनासमानगोत्रत्वात् निषेधाप्रवृत्त्या विवाहः प्रसज्येतेत्यत आह-न समानाति । ऋपे गोरगिरसश्च यत् वंशकरम्पत्यं जम- दमिभरद्वाजव्यतिरिक्तम् आप्टिंपेणमुद्गलादि तत् आपम् । समानमार्पमुक्तरीत्या यस्याः सा समानार्पा । नां च नोद्वहेत् । यथाह वोधायन:-"भृग्वनिरसो भिन्नविवाहं कुर्वते” इति । भृग्वनिरस्त्वेन साम्येऽपि अवान्तरवंशभेद एव विवहन्तीत्यर्थः । नन्वेवं गोत्रार्पभेदेऽपि प्रवरेक्ये विवाहः स्यादित्यत आह---प्रवरेति । आपं च प्रवरश्चार्पप्रवरौ । समानौ आर्पप्रवरौ यस्याः सेति द्वन्द्वगर्भवहुव्रीहिणा समानप्रसरो लभ्यते । तां च नोद्वहेत् । आफै पूर्वोक्तम् । प्रवरः तत्चद्वशेषु मन्त्रकृतो मन्त्रगो वा ऋषयः । “ यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते " इति श्रुतेः, “ ऋषिर्दर्शनात् ॥ इति 'यारकस्मृतेश्च । यदा तु माठरादिमतेन दशानामपि गोत्रकरत्वं, तदा आर्पपदं प्रवरविशेषणं दैवमानुपपपरनिरामाया- न देवैर्न मनुष्यैरापं वृणीते, ऋषिभरेवाएं वृणीते " इति श्रुतेः । गोत्रप्रपौ च प्रत्येक परिहार्याविति प्रत्येक निषेधः ; अन्यथा ' अममानार्पगोत्रजाम् । इति वैशिष्टयदर्शनेन विशिष्टनिषेधभ्रमापः । ततश्च गोत्रभेदेऽपि प्रवरैक्ये न विवाहः। यथा-~-यास्कवाधूलमौनमौकादीनां गोत्राणां भेदेऽपि भार्गवैतदन्य- सावेतसेति प्रवरैक्यम् । तथा प्रपरभेदेऽपि न गोत्रैक्ये । यथा--- -तिपिरिकपिभूनिस्वन्दितखण्डिनानां मेरमा- मारिससैन्यगायेति अङ्गिराः तिनिरिः कपिभूमिरिति वेति व्यैक्येऽपि प्रारभेदः । एवमन्यत्राप्यूमन् ॥ ९ ॥ सपिण्डातिपसगवारणायाह । 'सगोत्रादिविशेषणनिरासाय तुशब्दः । तेन पृथगयं निमः । मातृत आपञ्चमात् पुरुषात् पितृतथासप्तमात् पुरुषात् भायां न विन्दतेयुभयमानुपज्यते । पलाने कन्यापा निषेधद्वयममुच्चयार्थधकारः । नाङ् मर्यादायाम् ; किंतु अभिव्याप्ती ; पधनात् सतना मातृतः पितृतस्नधा " दति स्मृतः । पुरुषः शीर्षम् । मानृतः मानरमारभ्य यः पधनः मातामहादाना ले, शित: पितरमारभ्य यः सप्तमः पितामहादीनां कुले, तन्मननी योयना सत्या, नां नदेदिति । मातान्ति ध्यवसेयम् । " madded int. गम्पते omutted in 7, प. अजमदनिगीननमरद्वार-स, ग, प. मधुरादि-ग. Trum heetpornttednn.

·, विष्णुस्मृति आपञ्चमादिग्रहणात् मातापितृद्वारक पञ्चमसप्तमावधिसमानपुरुषान्वयसनन्धो वरस्य कन्यापरिहारे निमित्तमिति गम्यते । स एव च 'सापिण्ट्यप्रयोजक , " एतत् पाटनैशिक शरीर त्रीणि पितृत , त्रीणि मातृत । अस्थिस्नायुमजान पितृत , त्वङ्मांसरधिराणि मातृत " इति श्रुतेः । तदतिप्रसङ्गनिवृत्त्ये चापञ्चमात् आसप्तमादिति । यानि तु " पञ्चमी सप्तमा चैत्र मातृत पितृतस्तथा " इत्यादीनि वासिष्ठादिवाक्यानि, तानि द्विजयतिरिक्तविपयाणीति जेयम् ; पञ्चमात् सप्तमादर्वाग्य कन्यामुद्बहेद् द्विज । गुरुतल्पी स विज्ञेयः सगोत्रा चैवमुद्वहन् ॥" इति विष्णुना, " पञ्चमे सप्तमे चैत्र येपा वैवाहिकी क्रिया । क्रियापरा अपि हि ते सवे ते शूद्रता गता ॥" इति मरीचिना च द्विजपुरस्कारेणेन तन्निपेवात् । न च द्विजपद चातुर्वण्र्योपलक्षणम् ; वाक्यद्वयेऽपि वाक्य- द्वयशेषासगते । न हि शूद्रस्य सगोत्रोद्वहने शूद्रताभिधाने वा निन्दा प्रतीयते । किंच “ उद्वहेत द्विजो भार्याम् " इत्युपक्रम्य असपिण्डा च या मातु " इति मनुना, " अविप्लुतब्रह्मचर्य." इत्युपगम्य पञ्चमात् सप्तमाध्यम्" इति योगिना चावान्तरप्रकरणे सप्तमायनिकमत्य द्विजमात्रविषयत्वाभिधानात् , चातुर्वोपक्रमे पुन द्विजग्रहणस्य नियमपरिसख्यान्यतरार्थत्वाच न शूद्रस्य सप्तमादृयतानियम. सिध्यति ; द्विजातिप्विव शूदेषु तादृशनियामकवचनाभावात् , असपिण्डायचनस्य तु द्विपुस्पादिसप्तपुरपपर्यन्तसापिण्ड्य- पट्पान्यतमपक्षाश्रयणेनापि चारितार्यात् , सदसच्द्रयो गुरल उपक्षाश्रयणेनाव्यवस्था निरासाचत्यल विस्तरेण । -- पञ्चमात् सप्तमादूध मातृत पितृत स्मात् । सपिण्डता निरर्तत सवर्णप्यय विधि ॥" इति वचनं, तर सर्वपद त्रैवर्णिम्पर व्यास्त्येयम् , पूक्तिपचननिचयानुरोधात् । यच, " सप्तमी पितृपसाय मातृपलाच पञ्चमीम् । उद्धहेतु द्विनी भायां न्यायेन पिपिना नृप ॥" इति विष्णुपुराणीय वचन, तत् जनुकल्पविगननावरन् , अन्यथा न्याय्येनेति विशेषणानर्थक्यान् । अनुकल्पयर न्यायप्रामत्यान् , न मुग्याल्पम्य । गुम्याग रहनु सम्परानुष्ठान चानुकल्प । म च पनिदार्थ, परिस् मान्द। यथा-" न दीरितम्यानमाभानि " इति निधेि जानीये सन्धिते दीक्षितम्यान- Jun-1, ग, पिचर-गग * From here up to rit umutid : "1, ·४२१ चतुर्विशोऽध्यायः मन्नाति " इत्यस्य गुरुपक्षस्य प्रतिप्रसवस्यासंभवे " क्रीतराजको भोऽयान्नः" इति लघुपक्षम्याभ्यनुज्ञानम् । शाब्दो यथा-"एपामसंभवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी द्विजः” इत्यादिः । तथा चतुर्विशतिमते- "दशभिः पुरुपैः ख्याताच्छोत्रियाणां महाकुलात् । उद्वहेत् सप्तमादूर्वा तदभावे तु सप्तमीम् ॥ पञ्चमी तदभावे तु पितृपक्षे त्वयं विधिः । सप्तमी च तथा पष्ठी पञ्चमी च तथैव च ॥ एवमुद्राहयेत् कन्यां न दोपः शाक्टायनः । तृतीयां वा चतुर्थी वा पक्षयोरुभयोरपि । विवाहयेन्मनुः प्राह पाराशर्योऽगिरा यमः । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ॥ सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । यस्तु देशानुरूपेण कुलमार्गेण चोद्वहेत् । नित्यं स व्यवहार्यः स्याद्वेदाचैतत् प्रतीयते ।।" इति । सप्तमादूर्ध्वमिति मुख्यः कल्पः; तदभावे पञ्चमीमिति पक्षद्वयेऽप्ययं सर्वमतेनानुकल्पः । तुशब्दैन पक्षान्तरं परिगृहाति : पितृपक्षे तु अय वक्ष्यमाणोऽपि विधिः-सप्तमी पष्ठी पञ्चमी च । तथा पूर्वपूर्वाधार एवोद्वहेत् । एवमुद्राहे न दोप इति शाकटायनमतम् । एवं स्वमतेन पक्षद्वयेऽनुकल्पमुक्त्या, इदानी मतान्तरेण पक्षद्वयेऽनुल्यमाह । पञ्चम्यनाये चतुर्थी, तदभावे तृतीयाम् ; आर्थक्रममावल्यात् । पक्षद्वयेऽप्युद्वहेदिति मनुपरागरा मरे,यमानां मते कन्यागतमा सप्तमत्वादिविशेषणं वरेऽपि ज्ञेयम् , 'असपिण्डामुहिन्' इत्यतामापिण्यस्योन्यविगेपणत्वात् । तेन 'सप्तमः सप्तमी पष्ठीम् । इत्यादि सिध्यति । ननु अनुकस्पेऽपि यदि दोपाभावस्नुल्यः, तर्हि को विगतो मुम्याल्यादित्यत आह-मा मग्नेति। सा अतीतसप्तमादिः प्राण शम्ना । दारम्न गृहर्म । मैथुनन मायानादि । मनेनानुल्लम्म दिनानां दोपाजनकत्येऽपि अमाशम्त्यमुक्तं नाति । अन्येषां तु नापागम्यमार; उमगेन्या मानसिप द्विजातिप्यिा शूद्रप्वपि सोचावश्यंभावन द्विजातिमापियवान् । अन्ये तु-- मातरुपमापिण्डवं नानुचविष्यम् । नदियमेर नानु नि । न दिन पोपने "पसमान् मतमादयान " इत्यनेन । ननध बिना मनुस्मनी, नामिनि दिया. तिरिक्तपिपय मतम्यादिविगनगिति मन्यन्ते । ना सुन्दान; मनुस्म्य निरन . . यमर-स, ग. .

·४०२ विष्णुस्मृति द्विजातीनामित्युपसहारेण च द्विजातिमात्रविषयतया चातुर्वर्ण्यविषयत्वास वात् । द्विजातिमात्रविषयत्वे च विधिनिषेपयोरप्टदोपदुष्टविकल्पापत्ते । न चास्मन्मते स , विधेरनुक्ल्पविषयत्वेन निषेधस्य च मुग्न्यकल्प- विषयत्वेनैकविषयत्वाभावात् । तस्मात् यथेतमेव साधीय इति । ननु जनुक्रुपे दोपाभावात् नरको न म्यात् , लोमविद्वेषस्तु मधुपर्फे गोवधवत् स्यादेवेत्यत आह- यम्त्विति । देशकुलाचाराभ्यामनुक्ल्पस्य व्यवस्थितत्वात् न रोकविद्वेषविषयता । तत्र प्रमाणमाह- वेदादिति । " तृतीये सगच्छापहै चतुर्थं सगच्छावहै ।" इति वेद तृतीयचतुर्थयोरद्वाहे प्रमाणम् । " ते नत्राव तेऽत त उ नो अधियोचत । मा न पथ पि यान्मानवादधि दूर नेष्ट परावत ॥" इति वेद सुलाचारे प्रमाणमिति । भो देवा ते यय न त्राभ्व पालयध्वम् । ते यूय न अस्मान् अपत रक्षन । ते यय न अम्मान् अधिपोचत अधिक हित' व्रत । मानवात् मनुष्यानुष्ठेयात् परावत परलोक- सनन्धिन पिन्यान् पितृपरम्परागतात् पथ दूर न अस्मान् मा नेष्ट मा नयतेति देवान् प्रति प्राय॑त । तस्मात् कुलपरपरागतेन मागेण सप्तमादगिप्युद्वाहे न दोप इति भाव । नन्वेर सप्तमान्तानामस्तु अनुक्ल्पत्वम् । सप्तमोर्धानामर्वाचीनाना तु क्थम् ? दशपुस्पस्यापि सापिण्ड्यस्मरणात् । तथा च उधस्मति " सवर्णा भार्यामुद्हेत् अतीत्य मातृत पितृत पञ्चमा दशमीमन्यत्र गोत्रनाम् ॥ इति । मातृत पञ्चमः पितृतो दशमीमतीत्येत्यन्वय । स्वयभूस्तु अस्येव सापिण्ड्यस्य निपाहायोचयोरप्यावश्यक्त्वमाह-" तत्र ब्राह्मणानामेकपिण्टस्वधानामादश्मात् धर्मविच्छिदि- र्भपति । आसप्तमात् रिक्थविच्छित्तिर्भवति । आतृतीयात् स्वधाविच्छित्तिर्भवति । अन्यथा सपिण्डाशौच- कियाधुच्छेदात् ब्रह्महतुल्या भान्ति " इति । जस्यार्थ -'पिण्डो नक्देह । म्पधा श्राद्धम् । तत् न यत् किंनित्, किंतु प्रौष्ठपद्यादी विहिन प्रपितामहपित्रादीना नान्दीमुस आद्धम् । तत्र प्रपितामह- पित्रादयस्त्रय पिण्डमान । तदम्बियो लेपमान । म्वपित्रादयन्त्रय तनिरूपमा । फर्ता चेत्येव दगपुरुष- सन्धि । तदुभय ने यान्ति, त एपिष्टम्या ते मपिण्डा इति वाक्यगेपात् । तेपामादगमात् , दशम पुरुष मर्यादीन्य जादशमम् । तम्मात् आदशमात् । दामो मिति यात् । जवाड्पूर्वमर्यादावचन आनन्मशुद्धानामितियत् । धर्मन्य विपाहे सपिण्टानम्य जननमरणयो स याम्नानादिवर्तनम्य च विच्छिति नितिभवति । तया नामममान् मप्तमा सिनियति । नथा तृतीवादूर्भ म्यानि- गृति । नन्य या दशमपुरपाटयागेर जनियतापरिहारे जननमरणयों स यमानादिवर्तननिवृत्ती न मपिण्डानामार्गलम्य तनिमित्ताया पिण्डदानादिनन्याया, आदिजन अविर सताय व चंदात नाहात्या भयन्ति । रति । - ·चतुर्दिशोऽध्याय ४०३ नन्वेवमपि “एकपिण्डस्ववानाम् ॥ इत्यत्र विशेषणद्वयोपादान व्यर्थम् , अन्यतरविशेषणेने पापयर- पिण्डान्वयरूपैकतरसापिण्ड्यसिद्धेरिति चेत्, न , दत्तपुत्रे सत्यपि जनावयान्वये तत्कर्तृकश्राद्धसपन्धा- भावात् न दशपुस्प सापिण्ड्यम् । क्तुि, दत्तक्रीतादिपुत्राणा वीजवप्नु सपिण्टता । पञ्चमी सप्तमी तद्वद्गोत्र तत्पालकस्य च ॥" इति बृहन्मनुवचनात् साप्तपुस्पमेव । तथा प्रतिगृहीते पुत्र सत्यपि प्रतिग्रहीतृश्राद्धान्यये अपयवान्ययाभावात न दशपुस्प सापिण्ड्यम् । कितु, यारन्त पितृवर्गा स्युम्तापद्भिर्दतकादय । प्रेताना योजन कुर्यु स्वकीयै पितृभि सह ।। द्वाभ्या सहाथ तत्पुत्रा पौत्रास्त्वेकेन तत्समम् । चतुर्थपुस्पे छेद तस्मादेषा त्रिपौस्पी ॥" इति कार्णाजिनिवचनात् त्रिपुस्पमे। पितु प्रतिग्रहीतु वर्गा पितर गोणमुग्या समुचिता वा द्वयामुप्यायणस्य याश्न त्रय पड़ वा, तारद्भि सह दत्तकादय मृताना पित्रादीना योनन कुर्यु । दचपुत्र तु विशेष -तस्य दत्तस्य ये पुना, ते अस्य पितु प्रतिग्रहीतु अग्रेतनाभ्या द्वाच्या प्रतिमहीना च सम सपितृयोजन ज्युं । एव दत्तकस्य पोत्रा अपि जनप्रतिग्रहीतृभ्या तदनने केन तादृशेन सह स्वपितृयोजन सुर्युर्यंत , तस्मादेव त्रिपोरपीत्यर्थ । विशेपानगरमलताया दत्तकमीमासायाम् अपयन् । दशपुरुषमेव सापिण्ड्य अतिरप्युपोद्धलयति- दीर्घतमा मामतयो जुजुर्मान् दशमे युगे। अपामयं यतीना ना भवति सारथि ||" इति । ममताया अपत्य मामतेय दीर्घतमा नाम पि एस्स्वान् दगमे युगे द्वन्दे मातापिर गिऽनीत सति जुजुर्वान् भार्यासहयोगप्रीत , “जुरी प्रीतिसेग्नयो " इत्यम्याय प्रयोग । कुल इन्यत जाह। अयं गर्भलक्षण प्रयोजनमासादयितु यतीना गच्छन्नीनाम्पा शुभमोणितरपागा जगना माराय नेता तमा जीपो भवति, बीपुसयोब्ध सयोगे रिशुद्ध शुभशोणिते । पच धातून् पय पष्ठ नादर युगपत् प्रभु ॥" इति स्मृतेः । तम्मादप्यमान्वयम्प सारिय रिस्पातीचयोपोरी माना याद गान गंधायन:- मरिनामद पितामह पिता पय मोदी भार माग पुर पंच व तार पुवीरमविभनदायम्" इति । दायोऽनिल्ड पायथ । तर दातुमेव मार । " ·४०४ " विष्णुस्मृति. नच इद केवल रिक्यग्रहण एव दशपुस्प सापिण्टयम् , आगोचे “ सपिण्डेप्वा सप्तमात् ” इति तेनैव पृथक् सप्तपुम्पाभिधानादिति मन्तव्यम् , " सपिप्डेप्वा,शाम्" इत्युप्क्रम्य “ जननमरणयो सनिपाते " इत्युपस रात् मध्यपठिनयो सातपुस्पदशपुस्पयो सापिण्ड्ययो सदशपतितत्वेनोभयत्राप्युभयोरपि वेल्सि- साङ्गत्वसिद्धे । तच असप्तमात् रिक्यविच्छित्ति " इति स्वयंभुवाक्ये साप्तपुरपम्य, “ असत्स्वन्येषु तगामी ह्यर्थो भवति " इति बाधायनवाक्ये च दशपुस्पस्य च रिक्यग्रहण वैकल्पिक्मङ्गत्व स्पष्टमेव । जाशौचऽपि तयो वैकल्पिरमङ्गत्व स्पष्टमाह पारस्करः " सर्वे जातयोऽभ्यवयन्त्या सप्तमात् पुरषात् दगमाद्वा" इति । याज्ञवल्ल गोभी-" सप्तमादशमाद्वापि ज्ञा योऽभ्युपयन्यप " इति । यत्तु सप्तमदशम- शब्दया दिनपरतया प्राचा व्यस्यान, तदसत् , पारस्करण पुस्पपरताया स्पष्टीकरणात् । तस्मात् सिद्ध पितृद्वारक दयपुस्ष सापिण्टयम् । तथा मातृद्वारक साप्तपुस्प सापिण्डय स्मर्यते । यथाह सुमन्तु:- मातापितृसनद्धा आ सप्तमादविवाह्या कन्या भवन्ति । आ पञ्चमादन्येषाम् " इति । तर्हि मातृत मप्तमा पितृतो दशमाद विवाह्यत्वस्मरणात् कथमर्वाक् निगायत्वम् । अनुक्ल्पेनापि विध्यभानादिति चेत्, सत्यम् , न वाचनिक एपानुकल्प , अपितु न्यायसिद्धोऽपीत्युक्तमेव “क्रीत रानको भोज्यान्न " इत्यत्र । तस्मात् यया पञ्चमात् सप्तमादू-मप्यनुम्ल्पत्व, तथा पञ्चमात् सप्तमादगिप्यस्तु, अनुपपनेस्तुल्यत्वात् । अयमप्यनुक्पो ब्राह्मणातिरिक्तविषय एव , भैपति" इति स्वयभुम्मरणादिति समनयद्यम् । प्राच्यास्तु पञ्चमात् सप्तमादाग्निपाहप्रतिपादाक्याना त्रिगोत्रारितत्वविषयतया व्यवस्थामाहु । तथाच गृहन्मनु:- असनद्धा भवेद्या तु पिण्डेनैवोदकेन वा । सपिण्डा स्याद् द्विजातीना त्रिगोजान्नरिता च या ॥" दति । त्रिगोगान्तरिता, मूलस्पोटमादाय विगोत्रयरहितगोत्रोत्पन्नति यावत् । तथाच स एव-- "तत्सनि- की तंत्र्यन्त्रिगोत्रात् परतो यदि " इति ॥ १० ॥ नाकुलीनाम् ॥ ११ ॥ न च व्याधिताम् ॥ १२॥ 'नाधि- काद्गीम् ॥ १३ ॥ न हीनागीम् ॥ १४ ॥ नातिकपिलाम् ॥ १५ ॥ 'न याचाटाम् ॥ १६॥ न्याया पिरोपमाद । पररातमेयकादीना कुलमाला , " कुलान्य कुलता यानि रप्या राजप- मेश्या" इति स्मरणान् । तर भया नागना। ता नवदेन् ॥ ११॥ यापय उठानारादय । जाह्मणानामादशमात् धर्मविच्छित्ति- - " AANTIग्राम-४ 2 Thus Sutra omittcu in H 3 thu Sutra vinutted in a ·चतुर्विशोऽध्याय. ४०५ तद्युक्ता च न । चकारात् अलमातिलोमकादीना ग्रहणम् ॥ १२ ॥ अधिक्मगमगुल्यादिक यस्वास्ता पडड्गुल्यादिमा न ३॥ हीनमङ्गम तुल्यादि। यस्य ।। चतुरगुल्या दवा न ॥ ॥ अतिथि। कपिलवर्णां न । अतिशब्दात् ईत्कपिल न दुष्टा ॥ १५ ॥ वाचाटा बहुभाषिणा नोद्वदिति प्रत्येक- मन्वय ॥१६॥ अथाष्टौ विवाहा भवन्ति ॥ १७ ॥ ब्राह्मो दैव आर्पः प्राजा- पत्यो गान्धर्व आसुरो राक्षसः पैशाचश्चेति ॥ १८ ॥ विवाहभेदान् प्रतितानीते। अथेत्यवानरपकरणारम्भ । विवाहो नाम भार्यात्योत्सादको मिति । सोऽष्टधा ॥ १७॥ ब्रह्मणोऽय नाम । एव देवादयो व्याख्येया । प्रतिनातानामष्टानामिमा सना व्यवहारसौकर्याय ॥ १८ ॥ आहूय 'गुणवते कन्यादानं ब्राह्मः ॥ १९ ॥ यज्ञस्थमात्विजे दैवः ॥ २० ॥ गोमिथुनग्रहणेनार्पः ॥ २१ ॥ प्रार्थितप्रदानेन प्राजापत्यः॥ २२॥ यथोद्देश ल प्रणान्याह । सवर्णश्रोत्रियसुपरीक्षितपुम्सासपिण्डत्यादयो गुणा । तद्वते आहानपूर्य । यदयाचितन्यादान स ब्राझो विवाह । आहानमत्कारीपलक्षणम् , “ आच्छाद्य चाहयित्वा च " इति मानवात् । आच्छादनार्हणे चाविशेषादुभयो ॥ १९ ॥ यज्ञ ज्योतिष्टोमादो तिष्ठति वृत सन् कर्म आ-वर्यवादि करोतीत यनन्स । ताहमाय मन्वित अपर्युप्रभृतये नेपुण्यदर्शनोद्धतसतोषविशेपेण, न तु चर्थतया, दान दक्षिणाकाले सदा , “दक्षिा नीयमानामु अनदि यहविजे स देव " इति बोधायनीयान् । एतद्विरिन्यदेव दीक्षितम्य दान- नियोऽप्यन्यविषय इति सिद्धम् ॥२०॥ गोजातीय मिथुन स्त्रीपुमम् । तस्य तयोगी प्रत्यर्पणाय ग्रहणेन यन् कन्यादान स ना, गोमिथुन द्वे वा " इति मानवात् । प्रदान यतु न्याया मह मैमिथुनेन तु । गम्ताय चामगेलाय तमामृायो विदु ॥" इति नारदीयाच ॥ २१ ॥ 11 Jnt 1 आराम ·१७६ विष्णुस्मृतिः *प्रार्थिताया याचिनाया न्याया यत् पित्रा प्राणोक्तविपिना 'दान, तेन प्राजापत्य. । प्रदानमिति वक्त ये तृतीवानिदेशो लक्षणान्तरसूचनार्थ । तदाह मनु:- " सहोमो चरता धर्ममिति वाचानु प्य च । कन्यापदानमभ्यर्य प्राजापत्यो विधि स्मृत ॥" इति । यद्यपि निसाहानरे पपि सहामंचरणमस्येव, तपाप्यत्र यापजीन सहधर्मचरणमेप ; नाश्रमानरगमन, नापि म्यगरपरिणय दति पिस । यत्तु धर्मशब्दोऽर्धसामयोरप्युपलक्षणार्थ “धर्म चाथै च काने व नातिना या वियम्" इति स्मृतेरिति , तन्न , "प्राजापत्ये सह धर्मश्चर्यतामिति मन्त्र " इति गीतमनास्यनिरोपन तन्य विचारानरविषयत्वात् । अन्ये तु 'सह धर्म चरतम् ' इति प्रार्थिताय प्रदान- मियेार्यता वर्णन्ति ॥ २२ ॥ द्वयोः सकामयोर्मातापितरहितो योगो गान्धर्वः ॥ २३ ॥ मयेणासुरः ॥ २४ ॥ युद्धहरणेन राक्षसः ॥ २५ ॥ सुप्तप्रमत्ताभि- गमनात् पैशचः ॥२६॥ 'यो स्न्यापरयो मकानयोरन्योन्यानुरक्तयो मानास्तृिन्या रहित जननुनानो योग परम्परानुम्भति. गन्धर्व ॥ २३ ॥ स्य स्थापितृप्रथिनान्यदानम् । तन मणमा पुर ॥ २४ ॥ युद्ध न्याया हरणेन राम ॥ २५ ॥ गुना निटिना । प्रमचा महातिगयेन नष्टचेतना । तन्यामभिगमन मनन् । तम्मन् पैशाच "मुमा मठा प्रमता पा रही योगगन्छति । गपापिटो रिहाना पजान सथितोऽटम ||" रति मनुम्मा । गरिजानासामन्त पान " रति गानमम्मरणाय। मन नि 'ला पया! " इत्यादिवो मागमनानाने नवनिदपाते । ना दमनको, "ना मनाना रामनार " इति भावलायनामनार amaARTI समानादिनिस मानि । असार मार । न नाना नाम्नाना मो ·४०७ चतुर्विंशोऽध्याय इति परिशिष्टात्, . बलादपहृता कन्या यदि मन्त्रेन सस्कृता । अन्यस्मै विधिप्रद्देया यथा कन्या तयेन सा ॥" इति वासिष्ठाच । इदमपि क्षत्रियादिविषयम् ; पुराणे तथा दर्शनात् । ब्राह्मणाना तु गान्धर्वादिष्वपि प्रति- ग्रहेणेव स्वत्वोत्पत्ति । परस्परानुमत्यादिक तु वरणस्थानीय पूर्वागमेव , न स्वत्वोत्पादवम् । " मङ्गलार्थ स्वस्त्ययन यज्ञश्चासा प्रजापते । प्रयुज्य त विवाहेषु प्रदान स्वाम्यकारणम् ॥ ब्राह्मादिषु विवाहेषु पञ्चस्वेपु विधि स्मत । गुणापेक्ष भवेदानमालरादिषु च त्रिपु ॥" इति मनुनारदाभ्या सामान्यविशेषाभ्यामप्टस्वपि विवाहेषु दानप्रतिपादनात् । एप विधि दानलक्षण । गुण ब्राह्मण्यम् , तस्यैव सप्रदानविशेषणेषु प्राधान्यात् । प्रतिग्रहलब्धम्यासाचारप्याच नदपे उरादिप्वपि त्रिपु दान भवति ॥ २६ ॥ 'एतेष्वाद्याश्चत्वारो धाः ॥ २७ ॥ गान्धर्वोऽपि राजन्या- नाम् ॥ २८॥ एतेषु पूर्वोक्तप्पष्टमु विवाहेषु आद्याश्चत्वार नामदेवार्पणा नापत्या धा धर्मननका ब्रामणस्य , " चत्वारो नामणस्याद्या शस्ता " इति स्मरणात् ।। २७ ॥ रानन्याना क्षत्रियाणा गान्धर्म । अपिशन्नात् रासश्च धर्म्य , " गायरामो राज इति स्मृतेः । परिशिष्टो आसुरपेशाचो। तत्रासुरो वैश्यशूदयो , तथासुरो वैश्ये शूद चान्य गाईन " इति नारदस्मरणान् । 'अन्य पेाच स गर्हित । न यस्यापि योग्य इत्यर्थ , “पेनियापुरा न कर्तयो क्दाचन" इति मनुस्मरणात् । यद्वा यो गर्दित पैशाच , अन्या हा प्रतिरोन- जादयश्च , तद्योम्य इत्यर्थ , “पशाच गम्य" इति पेठीनसिन्मरणान्, “पनाचे ऽसम्म माग प्रतिलोमजाना च" इति प्रचनःस्मरणात् ।। २८ ॥ ब्राप्मीपुत्रः पुरुपानेकविंशतिं पुनीते ॥ २९॥ देवीपुर- श्चतुर्दश ॥ ३० ॥ आपीपुत्रश्च सप्त ॥ ३१ ॥ प्राजापत्यश्चतुरः॥३२॥ । . - 3 सियापति "I rom here up to 817 Fri omitted in माजापत्यापुष, मायपर-२,

·४०८
विष्णुस्मृतिः
वक्ष्यमाणतत्तत्माहताहेतुमाह । ब्राझेढाउनो दशारान् दश परान् दातारं चैकविंशं पुनाति वक्ष्य-
मागले कार्यान् करोति । " द्वादगाररान् द्वादश परान् पुनात्युभयतः" इति शौनकः । उभयतः ; मातापितृ.
उले। दातुराननश्च दातारमात्मानं च पञ्चविशमर्थात् । सद्वृत्तश्चेत् ; “आत्मानं चैविंशकम् । ब्राह्मीपुत्रः
मुकारत्" " इति मानवात् ।। २९ ।।
देवोढा पुत्रश्चतुर्दग सप्त पूर्वान् सप्तापरान् दातारं पञ्चदशमर्थात् पुनाति । "दावरान् दश परान्
पुनान्युभयन " इति गौनकः । व्याग्न्या च पावत् ॥ ३० ॥
आदिापुत्रर्मन् पूर्वान् बीन् परान् दातार च सप्तम पुनाति ; " आढानः सुतस्त्रास्त्रीन् ” इति
मानपात् । " सप्तापरान् मप्त परान् पुनातुभयन. " इति शौनकः ॥ ३१ ॥
पानापन्ये भर प्राजापत्य । स द्वापचरी द्वो पूर्को दातारं च पञ्चम पुनाति ; " पट् षट् कायौढन.
मुन " इति मनुः जष्टाररानष्ट परान् पुम्पान् पुनात्युभयतः" इति शौनकः ।
गायर्यादिषु फापचन तेपा दुष्टतामभिप्रेत्य । तदाह मनुः--
'इतरेषु तु शिष्टेषु नृशमान्तादिन ।
जायन्ते दुमिाहेषु असामद्विपः मुता ॥"
॥
इति ॥ ३२॥
'नाम्मेण विचाहेन कन्यां ददत् तापलोकं गमयति ।। ३३ ॥
देवेन स्वर्गम् ॥ ३४॥ आपण वैष्णवम् ॥ ३५ ॥ प्राजापत्येन
देवलोकम् ।। ३०॥ गान्धर्वण गन्धर्षलोकं गच्छति ॥ ३७॥

·चतुर्दिशोऽध्यायः ४२९ कन्यादातृनाह । पिता जनकः । पितामहः पितृपिना । भ्राता से दर्यः । तेषु ज्येष्ठ , तदभावेऽन्य । सल्यः सपिण्डः आ सप्तमात् यथासनिकर्मम् । मातामह मातुः पिता । स च मातुलमातृतान्यानानुष- लक्षणम् । माता जननी । चकारात् सनातयः । इतिकारात् एवविधसन्धिनो मातृपितृवतीयाः । एते पित्रादयः क्न्यायाः ससवन्धिकत्वात् प्रदातारो ज्ञेयाः । तदाह नारदः- "पिता दद्यात् स्वय क्न्यां माता वानुमते पितुः । मातामहो मातुलश्च समुल्यो बान्धवास्तथा ॥ माता स्वभाव सर्वेषा प्रकृती यदि तिष्ठति । तस्यामप्रकृतिस्थाया दधुः कन्यां सजातयः ॥" तेषां क्रममाह । 'एतेपा पित्रादीनां मध्ये पूर्वपूर्वाभावे, परः परो दानाधिकारी प्रकृतिसः अविक्षिप्त- चित्तश्चेत् । तथात्वेऽधिकारिणापि कृतमकृतमेव । यथा नारदः- " स्वतन्त्रोऽपि हि यत् कार्य कुर्यादप्रकृति गतः । तदप्यकृतमेव स्यादस्वातन्त्र्यस्य हेतुतः ॥" इति ॥ ३८॥ इति ॥ ३९॥ - ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात् स्वयं वरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनः सदा ॥ ४० ॥ पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता। सा कन्या वृपली ज्ञेया हरंस्तां न विदुप्यति ॥४१॥ इति श्रीविष्णुस्मृती चतुर्विधोऽध्यायः दातृभिरदाने कथमित्यत आह। क्लाध स्तराध नाति नये यानि । ता कान +तुत्रयम् ; वर्पत्रयमिति यात्; पणामृतूनाने कालिकलान् एशेजागना बिचारमा । दानुशासन मतीश्येय; नान्नरा । मनुमती सन्या म्ययमेर बगनानजातीय राष्टगतीय सर यतो वर्षयापगमे कन्या भानो दाने प्रभुपति । थाह भागनः- जोगि वर्गयामती कानुन निमासनम् । ततधायदा तु विन्टन समतम् ॥" . ।

·i ४१० विष्णुस्मृतिः इति । सदेति ऋतुदर्शन विनापि वपत्रयमप्रतीक्ष्येव दात्रभावे स्वयं वर कुर्यादिति दर्शयति । तदाह योगी-“गम्य त्वभावे दातृणा कन्या कुर्यात् स्वय वरम् ॥ इति । यत् ऋतुत्रय रजोदर्शनत्रयमिति ; तन्न, वोधायनविरोधात् । इद च ब्राह्मणातिरिक्तविषयम् ॥ ४० ॥ स्वयपराभावे क्थमित्यत आह | या कन्या अनूठैव पितृगृहे रजस्वला भवेत् , सा वृपली । तद्वतः पातक राजदण्डो वा नास्ति, सजातीया अनुलोमा वा चेत् : " सकामास्वनुलोमासु न दोपरत्वन्यथा दम. इति योगिस्मरणात् । दोषाभाववचन हरणाभ्यनुनानार्थम् ; रजस्वला तु या क्न्या पितृवेश्मनि तिष्ठति । पित्रादयो न यच्छन्ति हरेत् तामविशक्कितः ॥" इति ब्राह्मात् । इदमप्यतामणविषयम् , यस्ता विवाहयेत् कन्या ब्राह्मणो मदमोहित । सतत सूतक तस्य ब्रह्महत्या दिने दिने ।।" इति नाह्मणम्य दोपश्ररणात् । एतेन, यत्रोत्येरात्रेण धृपलीसेवनाद् द्विज. । तदक्ष्यभुम्नपेन्नित्य निभिर्वर्षपोहति ॥" इति द्विजपद न्यारत्यातम् ॥ ४१ ।। इति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीपसिष्ठपशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजबीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीशिवनायकपोत्माहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितहनी श्रीपिणुस्मृतिविरती श्रीमत्या वैजयन्त्या चतुर्विंशोऽध्याय. " from 1957 up to stririt omitted in 4, T Armutted inn ·पञ्चविंशोऽध्यायः .. स्यादित्यर्थः " .. अथ स्त्रीणां धर्माः॥१॥ भर्तुः समानव्रतचारित्वम् ॥ २ ॥ श्वश्रूश्वशुरगुरुदेवतातिथिपूजनम् ॥ ३॥ विवाहानन्तरं स्त्रीधर्मान् पञ्चविंशेनाभिधातुं प्रतिज्ञानीते। अथ विवाहानन्तरम् ; वियहादेव सं.गां धर्माधिकारात् ; “ वैवाहिको विधिः स्त्रीणामोपनायनिकः स्मृतः" इति स्मरणात् । वीणाम् ; अविगैरेण सर्वासाम् । धर्माः कर्तव्यान्युच्यन्ते इति शेषः ॥ १॥ तानाह । भर्तुः व्रतेन भर्तृसकल्पेन समानवतचारिणी समानसकल्पा भवेत् ; भर्तृसकल्पानुसरणीला यत्र यत्र रुचिर्भस्तित्र प्रेमवती सदा” इति कान्दाद; " वीभिर्भर्तृचः कार्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः" इति योगिस्मरणाच ॥ २ ॥ धश्रूश्वगुरौ प्रसिद्धौ । गुरुः ज्येष्ठादिः। देवता सौभाग्यदात्री गौर्यादिः । अतिथिः अधनीनः । तेपा पूजनं पादवन्दनादि ; “कुर्याच्छशुरयोः पादवन्दनं भर्तृतत्परा" इति योगिलरणान् । भरि विशेषमाह गौतम:---.. 'स्त्री'योगेऽभिवादतोऽनियममेके दति । स्त्रीपुंयोगे जायापतिमममाये अभिभादतः अभिवादन माप्त अनियममेके मन्यन्ते । एक इति वचनात् गौतममते नियम एव ॥ ३ ॥ 'सुसंस्कृतोपस्करता ॥ ४ ॥ अमुक्तहस्तता ॥५॥ सुगुप्त- भाण्डता ॥६॥ सौष्ठवेन संस्कृता अनुलेपनादिभिः उपस्कराः सूगदयो यया, नभावन । नथान लिपिनों- 'ध: श्वः पचनभाण्डानामनुलेपनं मुसदृष्टगृहद्वारोपलेपनामिरिचर्या गृहामणलिए पूरसन :- मायित्वं देवपूजोपकरणसपादनं पारकिया कौशल्यं त्यजनपरिष्कारो भाचिनमदन भरभिगदान मान्यमाननं न॥ इति ॥१॥ यो सामुदामा "नि पानगत् पलवावरात्यहन्तता असण्यपरान्तार " 1 Yound in 3.0 -1 ·४१२ विष्णुस्मृतिः सुतरामन्यापेक्षया अतिशयेन गुप्तानि गोपितानि भाण्डानि गृहोपकरणानि मुसलोलम्वलादीनि यया, तधात्वम् । भाण्डसरक्षणे अतिगयितयनवतीत्यर्थः । तथाच हारीत:-" पतितानि प्रतिकुर्यादगुप्त गोपायेत् ।" इति ॥६॥ . - मूलक्रियास्वनभिरतिः॥७॥ मङ्गलाचारतत्परता ॥ ८॥ मूलक्रियाः वशीकरणादिम्माणि ; तासु अनभिरतिः अरचिमतीत्यर्थः । मूलक्रियेत्युपलक्षणम् “ पर- शयनपत्राभरणानि मनमापि ना ययम्येत् । आ पुनः सस्कारात् एकपात्रमद्यमांसाधुच्छिष्टनिर्माल्य चान्यत्र गुरुभर्तृमुतेभ्य " इति हारीनम्मरणात् ; “ पानाटनदिवास्वममक्रिया दूपणं स्त्रियाः" इति बाईस्पत्याच । आ पुन• सम्झारात् ; मार्जनप्रक्षालनादिसस्कार यावत् । अक्रिया गृहकार्यानभिरुचिः । वमिष्ठोऽपि-" न भनारं तद्वन्धन् वा द्विप्यात् " इति ॥ ७॥ महल हरिद्राकुमाञ्जनादि । आचारो वृद्धवीणां, वस्त्राचलेन दीपनिरुपणादिः । तत्र तत्परा सादरा, तीलत्वम् । तथा च स्कान्दे-- " स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्र तु स्वमुग नैर दर्शयेत् । म्वपाक्य धारयेन्नापि यावत् नाता न शुभ्यति ॥ मुम्नाना भर्तृवदनमीक्षनान्यस्य कस्यचित् । जथया मनसि ध्याला पनि भानु विलोकयेत् ॥ हरिद्रा उम र सिन्दूर कजल तथा । पमिक च ताम्बूल महराभरण शुभम् ।। कैरसम्बारसरमरकर्णविभूषणम् । भरायुन्यमिन्टनी दृश्येन पनिन् मती ।" इति । ऋप्पोऽपि, मुतान्छा नुमा नाग मुक्तकमी तर न हमत यानि मा नाग लागी । नि-मानना गाम माया" ।। म... होमनाम मनाममा भनि सानमनं मार माम:- "निरमान नियोग किये। FAL RAI पंग॥"

·४१३ न " .. पञ्चविशोऽध्यायः इति । शवोऽपि-" नानुक्ता गृहानिर्गच्छेत् , नानुत्तरीया, न त्वरितं ब्रजेत् , न परपुस्पमभिभाषेतान्यत्र वणिक्मत्रजितवृद्धवैद्येभ्यः, न नाभिं दर्शयेत् , आगुल्फाद्वासः परिदध्यात् , न स्तनौ विवृतौ कुर्यात् , हसेदपावृतं, न भर्तारं तद्वन्धून वा द्विप्यात् , न गणिकापूर्वाभिचारिणीमत्रजिताप्रेक्षणिकामायामूलाहककारिफा- दुःशीलादिभिः सहेकत्र तिष्ठेत् ; संसर्गेण हि चारित्रं दुप्यति दुप्यति" इति ॥ ८॥ भर्तरि प्रवसितेऽप्रतिकर्मक्रिया ॥ ९ ॥ परगृहेष्वनमि- गमनम् ॥ १० ॥'द्वारदेशगवाक्षेष्वनवस्थानम् ॥ ११ ॥ प्रोपितपतिका प्रत्याह । भर्तरि पत्यौ प्रवसिते देशान्तरगते, न विद्यते प्रतिकर्म अलंकरण किया क्रीडादिश्च यस्याः सा तथोक्ता ; पतिप्रमासे अलंकरणादिशून्या भवेदित्यर्थः । तदाह योगीश्वरः- "क्रीडां शरीरसस्कारं समाजोत्सवदर्शनम् । हास्यं परगृहे यान त्यजेत् प्रोपितभर्तृका ॥" इति । हारीतोऽपि---" न प्रोपितेऽलंकुर्यान्न वेणी मुञ्चत् ” इति । वेणीमोक्षाभावेन केशप्रमाधन निषेधः । .. तद्वृत्तिमाह मनु:- " विधाय प्रोपिते वृत्ति जीवेनियममास्थिता । प्रोषिते सविधायैव जीवेच्छिल्पैरगर्हितैः ।।" इति । शिल्पैः ; कर्तनादिभिः। शङ्खलिखितावपि-"प्रेड्साताण्डवविहारचित्रदर्शनाइरागोद्यानयानपित- शयनोत्कृष्टयासोभोजनकन्दुकक्रीडाधूपगन्धमाल्यालंकारदन्तधावना जनादर्शप्रसाधनादीनामस्वत-त्राणां मष्तिभर्तृ- काणामनारम्भः” इति । प्रेक्षा दोला। ताण्डवं नृत्यम् । विहारः क्रीडा । एपां चित्रान्तानां दर्शनम् । दर्शननिषेधात् अनुष्ठाननिषेधोऽर्थसिद्धः । विवृतं निप्पावरणं शयनम् । प्रसाधनादीनामनारम्भोऽस्वतन्त्राणा- मित्यन्वयः॥ ९॥ भर्तरि प्रवसिते परेषां पितृयशुरभ्रातृमातुलादिव्यतिरिक्तानां गृहेषु अनभिगमनमनिरुच्या गमनाभाः । परगृहगमननिषेधात् तत्र वासनिपेयोऽप्यसिद्ध एव । तथाच वृहस्पतिः- " पित्रा मात्रा सुतेर्न स्त्री वियुक्तान्यगृहे वमेत् । असत्सो विशेषेण गीतामेति सा भुम् ।।" इति । बहुवचनात रध्यादिग्रहणन् ; " परगृहरयारपीचन्यरचनुप्पयनमावविनासपांच नाभिगच्छन् कृपपथसस्थान सधिवेलासचरणं च वर्जयेत् ॥ इति हारीतलरणात् ॥ १०॥ रिया- - दारदेशगराधरेतु-3.

·४१४ विष्णुस्मृति प्रकृतमाह। द्वारदेशो द्वारचत्वर । गवाक्षो वातायनम् । तत्रानवस्थानमस्थिरता । बहुवचनात् कूपपथग्रहणम् । हारीतवाक्यात् । अवस्थानमुपवेशोपलक्षणम् ; "नोलखले न मुसले न वर्धन्या दृपद्यपि । न यन्त्रके न देहल्या सती चोपविशेत् कचित् ।।" इति स्कान्दात् ॥ ११ ॥ सर्वकर्मस्वस्वतन्त्रता ॥ १२॥ याल्ययौवनवार्धकेष्वपि पितृ- भर्तृपुत्राधीनता ॥ १३ ॥ मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं चा॥१४॥ सबै नित्यनेमित्तिक्साम्येषु कर्मसु स्वातन्त्र्याभाव , माद्यनुज्ञापेक्षेत्यर्थ , वालया या युक्त्या वा वृद्धया वापि योषिता । न स्वातन्त्र्येण तव्य कर्म किचिद् गृहेप्पपि ॥" इति मनुस्मरणात् । किचित् रोक्किमौकिक वेति ॥ १२ ॥ तर हेतु । बाल्यादिषु पित्राद्यधीनताना यथारममन्वय । अपिशब्दात् एतेषामभावे ज्ञात्यधीनता । तेपामप्यभावे राजाधीनतेति , " रक्षेत् कन्या पिता विना पति पुनास्तु वार्धके । अभावे जातयातेपा न स्वातन्त्र्य कचित् स्त्रिया । मुलद्धयेऽपि चोटिने राना भर्ता प्रभु त्रिया ॥" इति स्मरणात् । भता पोपा । प्रभुनियोक्ता ॥ १३ ॥ मृतभा प्रन्याह । पतिमरणानन्तर यावजीर नामचर्यम् । प्रमणि वेदे गृह्यमाणे यत् चीर्यते मन तन् नमार्यम् । नच मामामादिव नन नामचारिसर्मप्रकरणोतमविरद्ध गर्वम् । यथाह गोतम.--"ये- न्मगुमानगन्यमान्यदिगम्यमाजना यनयानपानच्यामोधरीभमे हवादवादनहर्पगीत नृत्यपरिवादनभयानि " इति । भरतानाऽपि-" यारी प्रेमपता दरम्पर्शनमे भुनमय शय्या नमवयं क्षारमणमामास- यांन॥ इति । प्रना:- नागन्याना साम्यपात्र व भागनम् । पनिशमनारीच शिरान विरा॥

·पानिपन्यपि नामिभि पति दारा निर्मन्य परिचरेदार सिन्त निरन्तर , "निमनपरन . पञ्चरिशोऽध्याय एकाहार सदा कार्यों न द्वितीय क्दाचन । पर्यशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ।। गन्धद्रव्यस्य सयोगों ने कार्यस्तया पुन । तर्पण प्रत्यह कार्य भर्तु उशतिलोदकै ॥ वैशाखे कार्तिके माघे विशेपनियम चरेत् । स्नान दान तीर्थयात्रा विष्णे नामग्रह पुन ॥" इति । तर्पण पुत्राद्यभावे इति प्राञ्च , तन्न, नित्यवत् श्रवणविरोधात्, अपुत्रा पुत्रवत् पत्नी पुत्रवत्यपि भर्तरि । श्राद्ध तिरोदक कुर्याज्जलमात्र तु पुत्रिणी ॥" इति रत्नावलीस्मरणाच । स्कान्देऽपि- विधवाक्वरीकन्यो भर्तृनन्धाय जग्यते । शिरसो वपन तस्या पक्षे पक्ष सिीयते ॥ नैपालोद्वर्तन कार्य स्त्रिया विधवया कचित् । नाधिरोहेदनाह प्राणे कप्ठगतैरपि ॥ कञ्चुक न परीदध्यान्न वासो रिकृत वसेत् ॥" इति । विकृत माजिष्ठादि । तद्दाहे अग्निनिर्णयमाह हारीत:--" आहितामिश्चेत् प्रमीयेत तदा ओपासना. वक्षणामिं परिगृह्य खर्परामिभिरनुसवनमिष्टा वसेत् तु पितु श्वशुरस्य वा गृहमाश्रित्य " इति । अर्भागनिन मृतमाहितामिं त्रनामिना दग्न्या तत्पनी ओपासनावक्षणस्यमुल्मुमारस्थितमोपसनामि सर्परामिभि " भूमिर्नग' इति चतसभि अनुसवन त्रिकालमिष्टा परिगृह्य श्वशुरादिगृहे वमेत् । तेन तदाह । विधुरम्याहिनागरप्येय- ---" तयोर्य पूर्वा प्रियेत यतमान पती वा तम्या मित्रतया पिनेर साधते । पश्चात् तस्योपासनेन " इति । तस्य च परिचरण नित्य कार्यम्, “या ५ तरि प्रम ते " इति भरद्वाजस्मरणात् । परिचरेदित्यनुपज्यते । अनाहितामिपही प्रत्याह हारीत: -" अनाहितामियदन्यनाद याजनामा परिगृय" इति। ममीयेतेत्यनुपङ्ग । तदा तत्पनी म्यगृधे नविधिनान्यममिलाद यान । जनामि दाम पा परिगूप परिचरेत् । निर्मन्यमिति भरद्वाज:- औपासनेनानाहिनामिनहन्ति , निर्मोन पर "लामा मेव । तदाह भरद्वाजः- “ पनी- ·“ ४१६ विष्णुस्मृतिः इति भरद्वाजस्मरणात् । तदन्वारोहणं या । ऐच्छिकोऽयं विकल्पः । तं पतिमनुलक्ष्य आरोहणमनः । न तु पश्चात् ; चातुवर्णाविशेषवाधप्रसङ्गात् ; “पृथञ्चितिं समारह्य न विप्रा गन्तुमर्हति" इति स्मरणात् । अन्धारोहणे महानभ्युदयः; नैमित्तिककाम्यत्वात् ; जातेष्टिवत् । तच्चागर्भिणीनामबालापत्यानामाचण्टाल साधारणो धर्मः; बालसवर्धनं मुक्त्वा बालापत्या न गच्छति । रजस्वला सूतिका च रक्षेद्गर्भ च गर्भिणी ॥" इति बृहसतिस्मरणात् । व्यासोऽपि- दिनैक्गम्यदेशस्था साध्वी चेत् कृतनिश्चया । न दहेत् स्वामिन तस्या यावदागमनं भवेत् ॥" इति । बृहन्नारदोऽपि- चालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टरजसस्तथा । रजस्वला राजमुते नारोहन्ति हुताशनम् ।। इति । राजसुते इति सबोधन सगरमातुरिति प्राच्याः । गर्मिण्या अन्धारोहणे गर्भहननप्रत्यवायः; "गर्भिणी गर्भहननप्रत्यवायेन दुप्यति" इति स्मरणात् । वाशब्दात् प्राज्या, बोधायनस्मरणात् । “ स्त्रिया श्रुतौ वा शास्त्रे वा प्रत्रज्या न विधीयते " इति याम्यात् एकीयत्वोपन्यासः॥१४॥ नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोपितम् । पति शुश्रूपते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते ॥ १५ ॥ पत्यौ जीयति पा योपिदुपवासवतं चरेत् । आयुः सा हस्ते भर्तुर्नरकं च गच्छति ॥ १६॥ मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता । खगं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते 'ब्रह्मचारिणः ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतों पञ्चरिंशोऽध्यायः " प्रवज्या वा स्त्रीणां चैके" इति 1 1 omits this scntcncc असारधिनी- समगरिन:- जानेष्टि यत् ormitted in m. प्रतिपया-द. यगो धर्मातीधर्मारण पश्चि- ·पञ्चविशोऽध्याय ननु सर्वथैवास्वातन्त्र्ये स्त्रियाः कथं पारलौकिककर्मसिद्धिरित्यत आह । यज्ञो महादानादिः । व्रतं कृच्छ्चान्द्रायणादि । उपोषितमुपवासः। एतानि पृथक् स्वातन्त्र्येण भाज्ञामन्तरेण सीणां समतृकाणां स्वर्गार्थ न विधीयन्ते ; तादृशविध्यभावात् । कितु यत् पति मनोवाकायकर्मभिः शुश्रूपते नातिक्रामति, तेन भत्रनुज्ञापालनपूर्वेणैव स्वर्गलोके महीयते भोगभाग्-वति, न स्वातन्त्र्यानुष्ठितरेतैः । तथाचान्वयन्यतिरेकान्यां मनुमार्कण्डेयावाहतुः- न व्रतेनोपवासेन धर्मेण विविधेन च । 'नारी स्वर्गमवाप्नोति प्राप्नोति पतिपूजनात् ॥ नारी खल्वननुज्ञाता भर्ना पित्रा सुतेन वा । निष्फलं तु भवेत् तस्या यत् करोति वादिकम् ॥" इति ॥ १५॥ पृथक् बनादिनिषेधे हेतुमाह । या जीवद्भर्तृका स्वातन्त्र्येण, उपवासश्च व्रतं च तयोः समाहारः, तत् कुर्यात्, सा भर्तुरायुर्हरते। तदपुण्येन नरक्भाग्भवति । अनुज्ञया तु न दोषः ; “ काम भरिनुज्ञया मतो- पवासादीन्याचरेत् ॥ इति शङ्खमरणात् ; " भार्या भर्तुर्मतेनैव बतादीन्याचरेत् सदा " इति कात्यायनलर- णाच ॥ १६॥ ननु ब्रह्मचर्यान्धारोहणयोः कथं ब्रह्मचर्यस्य विकल्प: नैमिचिकत्वात् ; अन्धारोहणे च फलमाणेन काम्यतया विपममिष्टत्वादित्यत आह । या मृतभर्तृका स्त्री साध्वी निषिद्धाचरणरहिता सनी ब्रमचये विशेषयनवती, सा स्वर्ग गच्छति । ननु अपुत्रायाः नह्मचर्यमात्रेण कथं सर्ग इत्यत आह । यथा नैष्ठिक- ब्रह्मचारिणः अपुत्रा अपि ब्रह्मचर्येणेव स्वर्गभाजः, तथा साप्यपुत्रा स्वर्गमागिति । अयं च दृष्टान्नी मनुना . . सष्टीकृत:- " अनेकानि सहस्राणि कोमारब्रह्मचारिणान् । दिवं गतानि विमाणामहत्वा तुलसततिम् ॥" इति । नामचर्यण सगं गच्छतीत्येय वक्तव्ये यदपुत्रायुक्त, नत् " नापुत्रग्य ले नि " इति न्या. कर्णनान्तचिततया अपत्यार्थ न यतित-यमित्येतदर्थम् । नयाच मनुः- "अपत्यलोभाया तुन्नी नतरिमतिस्तते । मेह निन्दानरामेति परिसर होत ॥" I Timlne o.nitted int.

·११८ विष्णुस्मृतिः इति । तस्मात् पुत्र सत्त्या गृहन्यानामेव स्वर्ग.; न सिवादीनाम् । ततश्च पुत्रोत्परिनिरपेक्षस्य नमचर्यस्यापि बर्गमापनतया तुन्यालरत्वात् विकल्यो युक्त ॥ १७ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवमिष्ठरशारतसत्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरमामय- श्रीशानायम्मोत्माहितश्रीवाराणसीवामिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृती श्रीविष्णस्मृतिरिटतो श्रीमत्या वैजयन्त्यां पञ्चविशोऽध्यायः ·। पड्विंशोऽध्यायः सवर्णासु 'बहुभार्यासु विद्यमानासु ज्येष्टया' सह धर्म- कार्य कुर्यात् ॥१॥ मिश्रासु च कनिष्ठयापि समानवर्णया ॥२॥ 'समानवाया अभावे त्वनन्तरयैवापदि च ॥३॥ न त्वैव द्विजः शूद्रया ॥४॥ स्त्रीधर्मप्रसङ्गेन 'सवर्णासवर्णस्त्रीधर्मान् षड्विंशेनाह । सवर्णानकभार्यासमवाये ज्येष्ठैव सहधर्मचारिणी पत्युः ॥१॥ ज्येष्ठापवादमाह । मिश्रणं सवर्णासवर्णासमवायः । तत्र कनिष्ठापि सवर्णन सहधर्मचारिणी ; न ज्येष्ठाप्यसवर्णा । चकारात् सवर्णज्येष्ठात्ययेऽपि सवर्णकनिष्ठाधिकारिणीति ॥ २ ॥ सपर्णापवादमाह । सवर्णाभावे आपदि च सवर्णाप्रतीक्षणे प्रयानवाधप्रसङ्गे चानन्तरेव । पिपस्य क्षत्रियेव ; क्षत्रियस्य वैश्यैव । नैकान्तरा यन्तरा वा ॥ ३॥ विप्रस्यैकान्तरान्यनुयाह । द्विजस्य विप्रादेः शूद्रा सहधर्मचारिणी ने। विपस्यानन्तरानियमेनैव शूद्राप्रतिषेधात् पृथक् निषेधो वैश्यान्यनुज्ञार्थोऽवगम्यते । स चायमापत्कल्पः । तेन चापद्यनन्तराभावे एकान्तरापि विप्रस्येति सिध्यति ॥ ४ ॥ द्विजस्य भार्या शूद्रा तु धर्मार्थ न फचिद्भवेत्। रत्यर्थमेव सा तस्य रागान्धस्य प्रकीर्तिता ॥५॥ 'हीनजाति नियं मोहादुहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥६॥ देवपिश्यातिधेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नामन्ति पितृदेवास्तु न च स्वर्ग स गच्छति ॥ ७॥ इति 'श्रीविष्णुस्मृती पदचिोऽध्यायः मान- . मंग-२. स. माग-3. सागांनी होममिका.

·४२० विष्णुस्मृतिः तर्हि किमर्थ शूद्रापरिणयनं द्विजस्येत्यत आह । द्विजस्य त्रैवर्णिकस्य भार्या शूद्रा कचित् आपदि अनापदि च धर्मार्थं न भवति । किंतु रागातिशये रत्यर्थम् । एक्कारः पुत्रार्थताप्रतिषेधार्थः ; “ तत्रात्मा जायते स्वयम् ” इति स्मरणात् । सहाधिकारिकवर्मस्य पूर्वेणैव निषेधात् पुनर्वचनमाश्रमधर्मनिषेधार्थम् ॥५॥ पुत्रार्थ तदुद्वाहे फलमाह । हीनजातिं शूद्रां स्त्रियं मोहात् उक्तदोपाज्ञानात् उद्वहन्तो द्विजाः ससतानानि सान्चयानि कुलान्येव आशु पुस्पसख्यामनपेक्ष्यैव शूद्रत्व प्रापयन्ति ॥ ६ ॥ धर्मनिरोधे धर्मशब्दार्थमाह । यस्य द्विजाते. तत्प्रधानानि ; सैव शूदा प्रपान सर्वोपकरणसपादिका येषां तानि, तथाविधानि दैवपि-यातिथेयानि । दैव देवपूजादि ; पित्र्य श्राद्धादि ; आतिथेयम् अतिथि- सत्कारादि । तस्य पितृदेवाः, बहुवचनादतिथयश्च तदुपक्लप्त नैवेद्यपिण्डभोजनादि नानन्तीति कर्मासिद्धिः । तत्कर्मापूर्वानिप्पत्त्या च स्वर्गमयसौ न गच्छतीति फलासिद्धिश्च ॥ ७ ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवशावतसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डित कृतौ श्रीविष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां पड्विंशोऽध्यायः .. "Iso n klo 187 up tu 987tit omitted in 9, 7 ? omitted in 17.

·" सप्तविंशोऽध्यायः गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने निपेककर्म ॥१॥ स्पन्दनात् पुरा' पुंसवनम् ॥२॥ एवं वियाहं तत्प्रसक्तानुप्रसक्तं चाभिधाय इदानी तदनन्तरभाविनो गर्भाधानादिसस्कारानाह । गर्भ: वीजगर्भसमुद्भवम् ॥ इति योगिस्मरणात् । तस्य स्पष्टतां प्रादुर्भाव ज्ञात्वा निपेक: गर्भाधानान्यं कर्म कार्यमिति सर्वत्र संबन्धः । इदं च क्षेत्रसस्कारत्वात् सकृत् कार्यम् ; “अथ ऋतुमत्याः प्राजापत्यमृती प्रथमे” इति परिशिष्टात् । यद्यपि “निषेकायाः श्मशानान्नास्तेषां वै मन्त्रन प्रियाः निपादिः स्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः" " यस्यैते चत्वारिंशत् सम्झाराः" इत्यादिभिः योगिमनुगौतमादि- वाक्यः गर्भाधानस्य "गर्भसंस्कारत्वमवगम्यते, तथापि 'जायाया दक्षिणे नामारन्धे सिञ्चेत्तु तद्रसम् । उदरस्थे रसे तस्मिन्नाचान्तसविहां सतीम् ॥ उपगच्छेद्वधूमेवं गर्भस्य स्थिरता भवेत् । विष्णुर्यानि जपेत् सूक् योनि स्पृष्टा प्रिभिती ॥" इत्यादिशौनकादिवाक्येषु द्वितीयानिर्दिष्टत्वेन वयादिसस्सारत्यमेथोचितम् ; अन्यथा प्रनिगमाया। यत्तु आधानेनामेरिव गर्भस्य सस्कार इति, तर ; प्रागाधानान् गास्यै गासिलमा संसारामन दृष्टान्तवैषम्यात् ; मन्वादियावयानां तु सस्कृतक्षेत्रे.त्परिकतानिभायेणाप्युपपणेः ; "गगनचारमन् नयां जातस्तु दुप्यति । इत्यसस्कृतोत्पनस्य दुष्टत्वस्मरणादित्यलम् ॥ १ ॥ स्पन्दनं गर्भस्य चलनम् । तत् चतुर्य मासि भाति ; " तानासनादानिक करीत शारीरकात् । तस्मात् पुरा मागेय द्वितीये नृतीये या मानि व्यक्त गर्ने ; "मिनी कामानि " इति नातूफालरणात् । पुमान गर्न पुस्पतागदक । इदं न मगधरननीयन गर्न तस्मात् पुंसक्सस्कारः प्रतिगर्न प्रस्ते " इति गौनकम्मर । एतन मानना វល់ ៩.1" ព . पुग omitted in "Bond lose the food safticelona 17.it सायनो तया. -- -- वान् !

·४२२ . विष्णुस्मृति सहकरण मन्यमानो विज्ञानेश्वरोऽपि परास्त । यत्तु “अथ सीमन्तोन्नयन पुसवनवत् प्रथमगर्भ" इति पारसरवचन तद्व्याख्याधारत्वेन प्रतीयते, तत्रापि पुसवनवदित्यतिदेशो न सकृत्करणप्रापणार्थ , पुसवन- सूत्र एव तदनभिधानात् । किंतु पुसवनीयपुनक्षत्ररूपकालातिदेशार्थ इति तद्भाप्यीयव्याख्यानादित्यल वृद्धमर्मोद्दनेन ॥२॥ पाठेऽष्टमे वा मासि सीमन्तोन्नयनम् ॥ ३ ॥ जाते च दारके जातकर्म ॥ ४ ॥ आशौचव्यपगमे नामधेयम् ॥ ५॥ गर्भग्रहणमासात् पष्ठ अष्टमे वा मासि सीमन्तोन्नयनम् । सीमन्न उन्नीयते यस्मिन् मणि तत् । यथाकुर धर्म विकल्प । जस्य च क्षेत्रसस्कारत्वमेके मन्यन्ते, 'सत् सस्कृतसस्कारा सीमन्तेन द्विजलिय । य य गर्ने प्रसूयन्ते स सर्व सस्कृतो भवेत् ॥" इति हारीतस्मणात् । गर्भसम्कारत्वमपरे , सीमन्नोन्नयन कर्म न स्त्रीसस्कार इष्यते । गर्भस्येव तु सस्कारो गर्ने गर्ने प्रयोजयेत् ।। इति विष्णुम्मरणात् ॥ ३ ॥ दारक कुमारे जाते गर्भकोशानिर्गते सति जातकर्म मधुसपिहिरप्यनिपाणा हिरण्येन प्रागनम् ॥ ४॥ विप्रादीना स्वम्यागोच यपगमोत्तरदिने नामधेय नामकरणम् , जननात् दगरानै युष्ट शतराने सनमरे वा नामकरणम् ” इति परिशिष्टात् । दशरात्रस्त्वाशोचोपलक्षणम् । नारदस्तु आगीचान क्षत्रियादिनाविषयमेवाह-- "जन्मनो दशमे वापि द्वादशे वापि ततुन । चिप्राणा नामर्म म्यादागोचान्ते तु शेषयो | शहाणामपि चत्र स्यान् सता नामासतामपि ॥" इति ॥ ५॥ 'मद्गल्यं जाह्मणस्य ॥ ६ ॥ बलवत्' क्षत्रियस्य ॥७॥ धनोपेतं वैश्यस्य ।। ८॥ जुगुप्सितं शूद्रस्य ॥ ९॥ " “ 1 TAIमाधाना-ग मान, STR-न या मासि Omitted inच,५ मरगमनक पल्यपन- ·४२३ . सप्तविंशोऽध्याय नाम्नि विशेषमाह । मङ्गलाय साधु मङ्गल्यम् । मङ्गल नाम 'उशुभसूचक वस्तु । तदभियानमेव शब्दस्य तत्त्वम् । तादृश ब्राह्मणस्य नाम क्तव्यम् , यथा लक्ष्मीधर इत्यादि । मङ्गल्यग्रहणात् पार पर्मादि- व्युदासः ॥ ६ ॥ वल्वत् , वलपर्यायशब्दार्थाभिधायकमिति यावत् । तादृश क्षत्रियस्य , यथा युधिष्ठिर इत्यादि ॥ ७ ॥ धनपर्यायशब्दार्थोपेतं वैश्यस्य , यथा अर्थपतिरिति ।। ८ ॥ जुगुप्सित गहपित शूद्रस्य , यथा लोक्दास इति । यद्वा मङ्गल सुखादिपर्याय शर्मादिशब्द । तस्मै सायु , उपपदीभूतमिति यावत् । तादृशं विष्णुशर्मेति ब्राह्मणस्य । बल वल्साधन वर्मादि । तद्वत् क्षत्रियस्य, भीमपर्मेति । धन गुप्त, तदुपंत तच्छब्दवत् वेदयस्य, देवगुप्त इति । जुगुप्सित निन्दित दासत्वादि । तत् शुदस्य, धर्मदास इति । मङ्गरादिपर्यायाणामानन्त्येऽपि मानवी नियमो यथा- "शर्मान्त ब्राह्मणस्यक्त वर्मान्न क्षत्रियम्य तु गुप्तान्त वैश्यजातेस्तु दासान शूगजन्मन ॥" इति । नाह्मणादिपदेपु पुस्त्वस्योद्देश्यगतत्वादविवक्षा । तेन तस्त्रीणामपि तन्नियम । तथा च आश्वलायन:- "तत्तस्त्रीणा तथा तथा ” इति । तथेति शर्माद्यन्तम् । तस्य च स्त्रीत्वेऽपि “ मन " इति नान्नलक्षणम्य डीप प्रतिपेधात् 'गार्गीशर्मा इत्यादि पुवत्प्रयोग । डासुभान्यामन्यनरम्याम् ' इति टायन्न्ये तु 'गार्गीशर्माम्' इत्यादिरिति विशेष । विशेगानर नाह स एव-" युम्मानि त्वेर पुसान् ; अयुजानि स्त्रीणाम् ” इति । युग्माक्षराणि पुसाम् । अयुग्माक्षराणि स्त्रीणामित्यर्थ , यथा सुभद्रा, सावित्रीत्यादि । ब्राह्मणादिग्रहणमन्येषामनियमाय; " देवाल्यगनाश्वाना वृक्षाणा वापिपयो । सर्वापणाना पृष्ठयाना 'चिहाना योपिता नृणाम् काव्यादीना कपीना च पश्चादीना रिशेपन । गजप्रासादयज्ञाना नामकर्म यथोचितम् ॥" इति स्कान्दात् ।। ९॥ चतुर्थे मास्यादित्यदर्शनम् ॥१०॥ पष्ठेऽन्नप्राशनम् ॥ ११ ॥ तृतीयेऽन्दे चूडाकरणम् ॥ १२॥ मूत्रद्वयमिदं सामानुमन्यन परिनाकाइन् । तन मन चाय मामि गाय चन्द्रदर्शन कारयेत् । तृतीये मानि यहि सत्य नादिन्यदर्शनं गारदिति । ६५ जावन्तवत् ·१२४ विष्णुस्मृति. 'ततम्तृतीये क्तव्य मासि सूर्यस्य दर्शनम् । चतुर्थे मामि क्तव्य शिशोश्चन्द्रस्य दर्शनम् ॥ दति ॥१०॥ 1 जन्मतः पष्ठ मामि 'अन्नप्रागन कार्यम् । तदभावेऽष्टमादौ; "जन्मतो मासि पष्ठे स्यात् सौरेणोत्तममन्नदम् । तदभावेऽष्टमे मासि नरमे दगमेऽपि वा ॥ द्वादो नापि उनि प्रथमान्नागन द्विजा । समत्सरे चा सपूर्ण केचिदिच्छन्ति पण्टिता ।" दति नारदम्मरणात् । नाम इति मन्याभिप्रायेण "नरम्यान्नाशने युग्म स्त्रीणा चान्नाशनेऽयुगम्" इति गर्गम्मरणात् ॥ ११ ॥ गर्भती जन्मनो वा तृतीयेऽब्दे चूटावरण शिवापारणम् , " तृतीयेऽन्दे शिमोगर्भाजन्मतो वा शिवाति " इति वृहसतिम्मरणात् । तृतीय इति कुलपगितकारोपलक्षणम् , " आद्यऽब्दे उर्वत केचित पञ्चमेऽब्दे तृतीयके । उपनीत्या सहेवेति विकल्या कुलधर्मत ।। दति म्मरणात् ।। १२ ॥ एता एव क्रियाः स्त्रीणाममन्त्रकाः॥१३॥ तासां समन्त्रको विवाहः ॥१४॥ पना ण्व जानार्मादिस प्रिया बीणा कन्यकानानमन्त्रका मन्त्ररहिता कार्या । यद्यपि एतच्छब्देन प्रमानाना गर्भाशनादीनामपि परामर्श सनपति, न पापि नदाना गर्भम्य प्रत्यानिश्चयात् " अविनाता हि गर्मी मागे मन्ति " इति न्यायेन नामन्त्रत्वम् । अस्तु नहि गर्नमस्ताराणा समन्वयम् , क्षेत्रससारण, तु मथ म्यान् । विमा मात्र मनन्त्रत्याभ्यनुज्ञानादिति चत्-भवम् , विराहा चानास्वमन्त्रविमानन नत्र मन्त्रमाया निशम्योपक्षणवान् । जन्यया यमसारम्पासि जमन्त्रन्यापन । मतदेय मष्टयितुमेवार । कुमारीणामिणी वन्य बाण बनामक गम्भाराभानीपनाय, "न मनोन्नतमूगदानराननन्य- परिन् मयां " इति गईन पण्डमानान्याभिगनान् ॥ १३ ॥ ममन्त्रन्ये विधिमाह । नामा मागा पिराहनारम्य सम्भार माया ॥१॥ पास्नंग ·४२५ सप्तविशोऽध्यायः गर्भाष्टमेऽन्दे ब्राह्मणस्योपनयनम् ॥ १५ ॥ गर्भकादशे राज्ञः ॥ १६ ॥ गर्भद्वादशे विशः ॥१७॥ .. गर्भधारणमारभ्याष्टमेऽब्दे ब्राह्मणस्योपनयनं गायत्रीसबन्धः ; "सानियाः प्रापणनुपनयनम्" इति कात्यायनस्मरणात् । गर्भाष्टमं जन्माष्टमोपलक्षणम् ; "गर्भाप्टमेऽष्टमे वान्दे" इति स्मरणात् ।। १५ ।। राजः क्षत्रियस्य गर्भकादशे एकादशे वा ॥ १६ ॥ विशो वैश्यस्य गर्भद्वादशे द्वादशे वा उपनयनमित्युभपना- नुषज्यते ; “राज्ञामेकादशे सैके विशाम् ॥ इति स्मरणात् । नित्योऽयं कालः । काम्यमाह आपस्तम्बः- " अथ काम्यानि सप्तमे ब्रह्मवर्चसकाममष्टम आयुष्कामं नवमे तेजस्कामं दशमेऽन्नायकाममेकादश टन्द्रियराम द्वादशे पशुकाममुपनयेत् ॥ इति । अयं च त्रैवर्णिकसाधरणः ; अविशेषात् । ब्राह्मणादीन् प्रति तु सप्तमादीनां संयोगपृथक्त्वन्यायात् । प्रागप्यष्टमात् काम्यकालमाह मनुः- ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राजो बलार्थिनः पष्ठे वैश्यस्यार्थिनोऽष्टमे ॥" नित्यकाम्यत्वम् । इति ॥ १७ ॥ "शागतान्तवी" . तेपां मुअज्यावल्यजमय्यो मौजथः॥ १८ ॥ कासशाणा- विकान्युपचीतानि वासांसि च ॥ १९ ॥ तेषां ब्राह्मणादीनाम् । मुजः दपीकात्यक् । ज्या मूर्वा । यचजो दीर्घस्तृणजानिः । नन्नव्यः नरिमिताः मोन्ज्यो मेखलाः क्रमेण । ज्याशब्देन धनुपोऽपनीय ग्रहणं गम्यते । बच्चनः गाणन्त्रचिन्मोपलक्षचन " सौन्यो मेखला: " " आमी वैश्यस्य " इति मनुगौतमा पलायनम्मरणात् । मेन्य इति वक्तव्ये मौजीग्रहणं ज्यायभावे सपा मुजपाप्त्यर्थम् ; " संगो या माजी " इति अलग्नान् ॥१८॥ क्यपास तूलम् । शणः राणत्वक् । अपिः तायम । तनिर्मिते यम्परते तेषां कमेन । सन्ता- न्यायाह मनु:--" वसीरन्नानुपर्थेग गाणीमारिवानि च " इति । वरिष्ठोऽपि-" स मामलम्य क्षीन क्षत्रियस्य कोगेयं वैश्यस्य ।" इति। " कार्यानं वा मपान " इति गोनमः । न ये मानना "कार्पास चोपपीतं संपाम् ॥ इति पैगनसिम्मरणात् ॥ १२ ॥ मार्गवैयाप्रयास्तानि चर्माणि ॥ २०॥ पालाशादिरीवुम्परा दण्डाः॥२१॥ मांत-7, म ·४२६ विष्णुस्मृति मृग कृष्ण । व्याघ्रो द्वीपी। वस्त छाग । तेषा चर्माणि क्रमेण । मनुः क्षत्रियस्य रोखमाह । 'गन्य बस्तानिन वा वैश्यस्य " इति वसिष्ठः । “ सर्वेपा वा गव्यम् ॥ इति पारस्करः । वस्त्राजिनयो परिधानोतरीयत्वेन विनियोग , "तत्रादौ परिधानार्थ कल्पयेन्नववस्त्रकम् । यथोक्तमजिन वापि कल्पयेदवगुण्ठनम् ॥" इति शौनकस्मरणात् ॥ २० ॥ पलाश किंशुक । खदिरो गायत्री । उदुम्बरो जन्नुफल । तत्प्रभवा दण्डा क्रमेण । मनुस्तु पिल्वक्टपैलवानप्याह । शौनकस्तु “औदुम्बर क्षत्रियस्य, वैल्वो वैश्यस्य” इत्याह ॥२१॥ केशान्तललाटनासादेशतुल्याः॥ २२॥ सर्व एव वा ॥२३॥ अकुटिलाः सत्वचश्च ॥ २४॥ भवदाद्यं भवन्मध्यं भवदन्तं च भैक्ष्यचरणम् ॥ २५ ॥ केशान्तदेश निकेशतोपरक्षित ललाटान्त । ललाटदेश भ्रूमध्यम् । नासादेश नासाग्रम् । तत्तुल्या तत्पर्यन्ता भूतलमारभ्य क्रमेण ॥ २२ ॥ सर्वेषा सर्व एव वा दण्डा भवन्ति उक्ता अनुक्ताश्च । " सवै वा सर्वेषाम् " इति शोनकः। " एतेषामप्यराभे तु सर्वेपा यजिया स्मृता " इति यमः । "वाक्षों वा दण्ड इत्यवर्णसयोगेन " इति पारस्करः॥ २३ ।। सर्वेऽपि ते टिला अपका सत्वच अनिप्कुपिता । चकार कीटकोटरादिव्यावृत्त्यर्थ । “ अनणान नदूषिता " इति मनु । “ अपीडिता यूपवक्त्रा सशल्का " इति गौतमः ॥ २४ ॥ आदिमध्यानसानेपु भवच्छब्दो भैक्ष्यचरणे क्रमेण योज्य ॥ २५ ॥ आ पोडशाद् ब्राह्मणस्य 'सावित्री नातिवर्तते । आ द्वाविंशात् क्षत्रयन्धोरा चतुर्विशतेर्विशः॥ २६ ॥ अत ऊध्वं त्रयोऽप्येते यधाकालमसस्कृताः। सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविहिताः ॥ २७ ॥ उपनयनकालावधिमाह । पोडशद्वाविंशचतुर्विशानि वर्षाण्यभि-याप्य ब्रह्मक्षत्रपिशा यथाक्रममुपनयनकाले नात्येति । आडयमभिरियो, न मर्यादायाम् , "औपनायनिक काल पर पोडशवापक । द्वापगति परोऽन्यम्य चतुर्विशतिम पर ॥" मरदादिमध्यान्त मेश्य-ज, ट 1 पशान्तयत्यान्तामदरा-ट तदन्तन-गन 'गायत्री-ज ·From भीमन्महा up toतातो auttedinप,२ सप्तविशोऽध्यायः इति व्यासस्मरणात् । पोडशादिसख्या गर्भतो जन्मतश्च ; "सावित्री पतिता यस्य दश वर्षाणि पञ्च च । सशिखं वपनं कृत्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥" इति यमस्मरणात् । सावित्रीग्रहण गाय-यादित्रितयप्राप्त्यर्थम् ; " गाय-या ब्राह्मणमुपनयीत । त्रिष्टुभा राजन्यम् । जगत्या वैश्यम् । सर्वेषां वा गायत्री" इति कात्यायनस्मरणात् । ताश्चाह शातातप: 'तत्सवितुर्वरेप्य- मिति गायत्री ब्राह्मणस्य । देवसवितरिति त्रिष्टुप् राजन्यस्य । विश्वा रूपाणीति जगती वैश्यस्य ” इति ॥२६॥ अवध्यतिक्रम आह । अतः गर्भात् जन्मतो वा पोडशद्वाविंशचतुर्विशवर्षादृष्य त्रयोऽप्येते ब्रह्मक्षाविशः यथाकालमपि मध्ये असस्कृताः सावित्रीतः पतिताः उपनयनायोग्याः आर्याणां त्रैवर्णिकाना विगर्हिताः निन्द्याः; व्यवहारायोग्या इति यावत् ; व्रात्यसज्ञा भवन्ति ॥ २७ ॥ यद्यस्य विहितं चर्म यत् सूत्रं या च मेखला। यो दण्डो यच्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि ॥ २८ ॥ मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ २९ ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ सतविंशोऽध्यायः उपनयनधर्मातिदेशमाह । यानि ब्राह्मणादीनां चर्मयज्ञोपवीतमेखलादण्डवसाण्युपनयने अभिहितानि, तान्येव तेग व्रतेषु महानाम्न्यादिषु भवन्ति । तेषामपि वेदाध्ययनाझोपनयनवत् महानाभ्यध्ययना को- पनयनत्वात् ।। २८ ॥ मेखलादिधारणस्य नित्यतां द्योतयति । मेखलाजिनदण्डोपपीतकमण्डलन् पिनष्टान् अप्यु मास ब्रह्मचारी मन्त्रपूर्वकमन्यान् गृहीयात् ; ब्रह्मचर्याङ्गत्वात् तद्धारणस्य । प्रतिपतिविधानादेवानुकरयापि मण्डत्यः पूर्वग्रहणमवगम्यते । यथाह आश्वलायन:- "अच्छिन्नान् धारयेन्नित्यं दण्डाजिनकमण्डलून " इति ॥२९॥ इति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवशारतसश्रीकोण्डपनायकालवधीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपन्दितालनधीनन्द- पण्डितकृतौ धीविष्णुस्मृतिविटतो धीमत्या पैजपन्यां सप्तर्षिशोऽध्यायः Mratrin. अवधि omitted in येण धर्मगाने संस्कारमारणं सतरिम्-ज,ठ ·- न अष्टाविंशोऽध्यायः अथ 'ब्रह्मचारिणां गुरुकुलवासः ॥ १ ॥ संध्याद्वयो- पासनम् ॥ २॥ पूर्व संध्यां जपेत् तिष्ठन् पश्चिमामासीनः ॥ ३ ॥ अष्टाविशेन ब्रह्मचारिधर्मानाह । अथ उपनयनानन्तर ब्रह्मचारिणा त्रैवर्णिकाना गुरो अध्यापकस्य कुले अध्याप्यवेग वास स्थिति अध्ययनार्थी विधीयते । गुररत्राध्यापक , अल्प वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति य । तमपीह गुरु विद्याच्छूनोपक्रियया तया ॥" इति स्मरणात् । न पितेव , तत्राध्ययनाभावे दृष्टहानि , अदृष्टार्थता च वासस्य स्यात् , “गुरु चैनाप्युपासीत स्वाध्यायार्थम् ॥ " इति गुस्कुर मासस्य दृष्टार्थत्वात् । एव चाचार्यकुलवासस्मरणमप्य- ध्यापक्त्वोपाधिना सगच्छते । यदा तु पितैवा यापयति तदाप्यध्यापकत्वमेव गुरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् , पितृत्वम् । कुल च शिष्यसमूह , “ शोनक्स्य कुलपते " इत्यादिदर्शनात् । तथाच स्पर्यते-- शिप्याणा दशसाहस्री योऽध्यापयति नित्यश । सभावयति चान्नाद्येरसी कुल्पति स्मृत ॥" इति ॥१॥ सधि अहोरात्रयोस्पक्रमावसाने । तत्र विहिता क्रिया सध्या । तयो द्वयम् , सायप्रात कालभेदात् । तस्योपासनमनुष्ठान ब्रह्मचारी पुर्यादिति विधीयते । यद्यपि “ अहरह सध्यामुपासीत " इत्याश्रमविशेपानादरेण तद्विहित, तथापि आद्योपक्रमस्योपनयनानन्तर्यसूचनाय ब्रह्मचारिप्रकरणऽस्यारम्भ , " उपायनादिमारभ्य साय प्रातश्च काल्यो " इति प्रजापतिस्मरणात् । द्वयपदात् तृतीया नावश्यकीति गग्यते, “ उभे सध्ये तु तव्ये ब्राह्मणे स्वगृहेप्वपि" इति अनिस्मरणात् ॥ २॥ पूर्वां सूर्योदयकालीना सध्याम् । मुहूर्तद्वयं काल प्रागुदयात् , सध्याफार प्रागुयाद्विपस्य द्विमुहर्तक । क्षत्रियस्य तदर्धं स्यात् तदर्ध स्याद्विशोऽप्युत ।। " ब्रह्मचारिण-1, ब्रह्मचारिणे गुस्सुले निवास-झ 2 This sentence corrupt in स, ग ·अष्टाविशोऽध्यायः अस्तिमयवेलादि साय नक्षत्रदर्शनात् । विप्राई नां त्रयाणा तु सामान्यमिति केचन ॥" इति अत्रिमरणात् । तामभिव्याप्य; द्वितीययात्यन्तसयोगात् तिष्ठन् स्थित एव । पश्चिम,म् ; सूर्यास्तमय- कालीनामासीन एव गायत्री जपेत् ; यावत्सूर्यनक्षत्रदर्शनम् ; " जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगा तारकेदयात् । सध्या प्राक् प्रातरेवं हि तिष्ठेदा सूर्यदर्शनात् ॥" -- गोदानादि ।" इति गौतमस्मणात् । नित्यस्नानम्याय प्रति था, न ननिविग्य; मारणात् । तवाल रमेष ४२९ इति योगिस्मरणात् ॥ ३॥ कर्म समित्प्रक्षेपः । तत्करणम् । "एक 'कालद्वयमभिपेकाग्निकर्मकरणम् ॥ ४ ॥ अप्सु दण्ड- वन्मजनम् ॥ ५॥ कालद्वयम् ; सायं प्रातश्च । अभितः सेोऽभिषेकः ; परिममूहनप्रणे , न म्नानम् ; नवमी .. " अमिकार्य च भिक्षायाः प्रागूल या तदिप्यते । पर्यहनोक्षणे स्यातामादारन्ते च र्मणः ॥" इति यमस्मरणात् । कालद्वयासभवे सायमेवेति आपस्तम्बः-" सायमेवा मजेत्येक ” इति ॥ ४ ॥ अप्यु जलाशये दण्डवत् स्नानीयमन्त्रार्जमेव मचनमाप्ठतः । अप्पु इत्यनेनोद्धृतोदनि “आजीवनानाभ्यञ्जनवर्जम् ॥ इति वसिष्ठस्मरणात् । आर्जीयम् ; उद्धतीदरम्। मजनमित्यनैनामपर्पणादि- 'नाप्सु लापमान.' स्नायात्" इति आस्तम्पीयात् । गोदानापेर स्नाननिक; निषेधः; समतु नमचारिणः" इति कात्यायनीयात् । विरगं त्याना यांनवरनहाला सिग्नापीत व सदा शुचिः" इति आश्वलायनस्मरणात् । नैष्ठिकाना तु नित्यं शिलन ; “विगोगादर. "ही वसिष्ठम्मरणात् ॥ ५॥ आहताध्ययनम् ॥ ६ ॥ गुरोः प्रियहिताचरणम् ॥ ७॥ मेखलादण्डाजिनोपवीतधारणम् ॥ ८ ॥ गुरुफुलपज गुणपत्सु भैक्ष्यचरणम् ॥१॥ गुर्गनुज्ञातं भैश्याम्पपहरणम् ॥१०॥ नि.

·४३० विष्णुस्मृति गुरुणाहूतेनाध्ययन कार्यम् । यत्तु " चोदितो गुरुणा नित्यमप्रणोदित एव वा । कुर्यादध्ययने योगम् ' इति मानवम् , तत् गुणाधिकाभिप्रायेण ॥ ६ ॥ गुरो पूर्वोक्तस्य, प्रियमनुकूल, हितमायत्यामुप- कारकम् , तयोराचरण यावजीव कुर्यात् , " हित चास्याचरेन्नित्यम् ॥ इति योगिम्मरणात् ॥ ७ ॥ मेखलादीनि पूर्वोक्तानि । तेषा धारणम् । यम:- दण्ड कमण्डल वेद मौजी च रशना तथा । कौपीन कटिसूत्र च ब्रह्मचारी तु धारयेत् ॥" इति । वेद , दर्भमुष्टि ॥ ८ ॥ गुरो कुल स्वस्य च ज्ञातिबन्धुकुलानि वर्जयित्वा गुणवत्सु वेदयज्ञादि- सपन्नेषु भैक्ष्य भिक्षासमूह , तदर्थ चरणमटनम् । यथाह मनु:- गुरो कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलवन्धुषु । अभावे त्वन्यगेहाना पूर्वपूर्वं परित्यजेत् ॥ वेदयनेरहीनाना प्रशस्ताना स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरेद्रेक्ष्य गृहेभ्य प्रयतोऽन्वहम् ।।" इति । वेदादियोगस्य पर्णिकसाधारण्येऽपि ब्राह्मणासमवे क्षत्रियादौ ज्ञेयम् , " ब्राह्मणेषु चरेद्रेक्ष्यम- निन्द्येप्यात्मवृत्तये " इति योगिस्मरणात् । यत्तु " सार्ववर्णं चरेद्धेश्यम् " इति, तत् त्रैवर्णिकाभिप्रायम् । तत्राप्यलाभे " चातुर्वर्ण्य चरेद्रेक्ष्यम् " इति द्रष्टव्यम् ।। ९ ॥ निवेदितस्य गुरुणानुज्ञातस्य भक्ष्यस्याभ्यव- हरण भोजनम् । गौतमः-" निवेद्य गुरवेऽनुज्ञातो भुञ्जीत । असनिधौ गुरोस्तद्भार्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्य इति । योगीश्वरोऽपि-" आपोऽशनक्रियापूर्व सत्कृत्यान्नमत्सयन् " इति । सत्कारमाह हारीत:- " भैक्षमवेक्षितमवोक्षित पर्यमिकृतमादित्यदर्शितममृत प्राहुलॊहे मृन्मये वा पात्रे भुञ्जीत ” इति । लोहग्रहणात् " कास्यनिषेध , " H ताम्बूलाभ्यञ्जन चैव कास्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत् ।।" इति प्रचेतःस्मरणात् । तच्च सार प्रात , " साय प्रातर्भुञ्जीत ” इति गौतमीयात् । तच्च भिक्षाचरण- साय प्रातर्भिक्षेत " इति शौनकीयात् । नास्य ग्रासनियम " अमित ब्रह्मचारिण" इति वासिष्ठात् ॥ १०॥ 'श्राद्वकृतलवणशक्तपर्युपितनृत्यगीतस्त्रीमधुमासाजनो- च्छिष्टमाणिहिंसाश्लीलपरिवर्जनम् ॥ ११ ॥ पूर्वम् , 1 पाना- प्रचतस-घ 3 शुल for शुक्त-स, प्राण for प्राणि-ज ·४३१ . " अष्टात्रिशोऽध्यायः श्राद्धं पित्रादेः असमाप्तव्रतस्यापि कर्तव्यं ब्रह्मचारिणः । श्राद्धादि मातापितृभिर्न तु तेषां करोति सः ॥" इति ब्राह्मात् । बहुवचनमाचार्यादिग्रहणाय । इदमधिकार्यन्तरसद्भावे । तदभावे तु न निपेयः ; 'निरन्वये सपिण्डे तु मृते सति दयान्वितः । तदशौचं पुनश्ची| कुर्यात् तत्पितृवत् क्रियाम् ॥ इत्युक्तानन्तरवाक्यात् । एतेन, " पण्डिता ज्ञानिनो मूर्खाः स्त्रियो वा ब्रह्मचारिणः । क्षयाहं समतिक्रम्य चण्डालाः कोटिजन्मसु ॥" इत्यादीनि प्रचेतःप्रभृतिवाक्यानि व्याख्यातानि । न तु श्राद्धभोजनम् ; तस्य त्रैवर्णिकमाधारण्याभावात् ब्राह्मणः काममनीयाच्छ्राद्धे व्रतमपीडयन् ” इति ब्राह्मणस्याभ्यनुज्ञानाच । कृतलवणं कृत्रिमलयणम् । शुक्त निष्ठुरभापणम् ; " शुक्ता वाचः” इति गौतमीयात् । न तु कालेनाम्लीभूतम् ; पर्युपिननिषेधेनैव तनिषेधात् । पर्युषितं राज्यन्तरितम् । नृत्यं नाट्यम् । गीतं गानम् । स्त्री स्पर्शालापादो ; "मीप्रक्षणालम्भने मैथुनशङ्कायाम् ” इति गौतमीयात् । मधु क्षौद्रम् । मांस भक्ष्वमपि । अझन कजलादिना अयोः । उच्छिष्टम् अगुरोः । प्राणिहिसा प्राणिपीडा ; न प्राणवियोगः ; तस्य " न हित्यात् सर्वभूतानि " इत्यनेनर निषेधात् । अश्लीलम् असभ्यम् । एतेषां परिवर्जनम् । गौतमोऽपि--" वर्जयेन्मधुमांसगन्धमाल्य- दिवास्वमाजनाभ्यञ्जनयानोपानच्छत्रकामकोयलोभमोहवादवादनस्नानदन्तधावनहर्पनृत्यगीतपरिवादमयानि " इति " .. ॥ ११ ॥ -- -- अधः शय्या ॥१२॥ गुरोः पूर्वोत्थानं चरमं संवेशनम् ॥१३॥ कृतसंध्योपासनश्च गुर्व भिवादनं कुर्यात् ।। १४ ॥ अधः शय्या ; भूमौ शयनम् । अघोविधानात् सदानिषेधः ।। १२ ॥ गुरोः शयन थानान् पूर्व भान रायनात् ; गुस्सवेशनादनन्तरं च सवेशनम् ॥ १३ ॥ एतं सध्याया उपासनं येन ; विहिनयोः सम्या- वन्दनामिकार्ययोरनुष्ठान येन स तथोक्तः । गुरूणां मानाशिदीनां यक्ष्यमाणानाम् अभिरदिन । अभिवादनं नाम गुरोः स्वाभिमुख्यनाशीर्वचनानुकूलीकरण । तय ननरम्पराग । नमारय पूपता मयुक्तः क्रियाविशेषः । अत एव शातातपः- - ३ -रा, ग. परिवादनभसनि-ग. .

·४३२ विष्णुस्मृति " अभिनायो नमस्कार्य शिरसा वन्द्य एव च । ब्राह्मण क्षत्रियायेस्तु श्रीसामै सादर सदा॥" इति भेदेन व्यानहार ॥ १४ ॥ तस्य च व्यत्यस्तकरः पादावुपस्पृशेत् ॥ १५ ॥ दक्षिणं दक्षिणेनेतरमितरेण ॥ १६ ॥ स्वं च नामास्याभिवादनान्ते भोशब्दान्तं निवेदयेत् ॥ १७ ॥ अभिवादनप्रकारमाह । व्यत्यस्तौ स्वस्तिकीकृतौ करौ येन स तथा, उक्तस्य गुरो पादादुपस्पृशेत् । गुरुप्रक्रमेऽपि तस्येति वचनमन्यनिरासाय , तस्य पादत उपरिष्टात् आजानूपसग्रहणम् । यथाह बोधायन:- "श्रेत्र सस्पृश्य मन समाधायाधस्ताज्जान्वोरा पद्भगमन्योपसग्रहणम् " इति ॥ १५ ॥ व्यत्यासे कारणमाह । दक्षिण पाद 'दक्षिणेन पाणिना सव्य सव्येनोपस्पृशेत् । तच्च करव्यत्यासे भवति ॥ १६ ॥ तद्वाक्ये नियममाह । 'अभिवादये' इति शब्दान्ते 'भो । दति शब्द अन्ते यस्य तादृश स्व च नाम निवेदयेत् । तथाच ' अभिवादये विष्णुशर्माह भो । इत्येपा वचन व्यक्तिर्भवति , “ असावहमिति ब्रुवन् " इति योगिस्मरणात् अस्मच्छब्द । अन्ये गोत्रप्रवरानपि कीर्तयति , " स्वर्ग नामशाह भो इत्यन्तेऽभिवादये । इत्येतद्वापण यतन्मन्त्र स्यादभिवादने ।" दति भरद्वाजस्मरणात् । तत्र च 'जमुक्प्ररान्तिोऽमुस्गोत्री विष्णुशर्माह भो । इत्यन्ते ' अभिवादये। इति वाक्यम् । गोपरिचायकत्वात् प्रवरावश्यभार । तचोत्याय कार्यम् , " सर्वत्र प्रत्युत्थायामिवादनम् " दति आपस्तम्बीयात् । प्रत्यभिवादन त्वयसिद्धमिति ने क्तम् । तदाह मनु आयुप्मान् भन सोम्येति वाच्यो निमे ऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्य पूर्वाक्षर प्लुत ॥" इति । तथाच 'आयुष्मान् भर देवदत्तशर्माश्न् ।' दति वाक्य सपद्यत । वसिष्ठस्तु- "योऽन्त्य म्बर स सरते सत्य परमप्रगृह्यम् आउआदभाव सपद्यते " इति । तत्र च 'आयुष्मान् भर पिनास्पाणा३य' इति 'रिणा३३' इति प्रयोग । गृहविपये तु आपस्तम्घः -" नीचे शुद्द प्रालि ॥ इति । त प्रत्यभि- वादन न जुन , “प्रयभिवादे शह" इति पाणिनीयात् । तेन 'आयुप्मानधि तुपना' इति । विधानपि प्लो न, "स्स्यिानपि प्रतिमा वनव्य " दृति कात्यायनीयान् । तेन 'आयुप्मनी भर । IANTना-ग ·हात, तत् सम्यम् ; आउनाम इति भागात् ॥ २०॥ ४३३ अष्टाविशोऽध्यायः 'मनः" इति टीप्प्रतिपेवात् । “ डावुभाभ्यामन्यतरस्याम् " इति डायक्षे गार्गीशर्मन् । इति प्रयोगः; गार्गीगमे । इति प्रयोगः ॥ १७ ॥ तिष्ठन्नासीनः शयानो भुञ्जानः पराङ्मुखश्च नास्याभि- भाषणं कुर्यात् ॥ १८॥ आसीनस्य स्थितः 'कुर्यादभिगच्छंस्तु गच्छतः । आगच्छतः प्रत्युद्गम्य पश्चाद्धावस्तु धावतः ॥ १९ ॥ तिष्ठन् स्थितः । आसीन उपविष्टः । शयानः तिर्यम्भूतः। भुञ्जानः अभ्यपहरन् । पराङ्मुखः । चकारादन्यदपि कर्म कुर्वन् अस्य गुरोः अभिभाषणं प्रत्युत्तरदानं न कुर्यात् । प्रत्युत्तरं प्रतिश्रयणोपरक्षणम् ; “प्रतिश्रवणसभाषे शयानो न समाचरेत् ” टति मानवात् । प्रतिश्रयणमाजास्वीकार. ॥ १८ ॥ कथं तर्हि ? इत्यत आह । उपविष्टस्याग्रे तिष्ठन्, गच्छनः पराङ्मुग्वस्याभिगच्छन् समुन्वीभपन् ; निष्ठन इति वा पाठः; आगच्छतः प्रत्युद्गम्य, धावतः पश्चाद्धावन् प्रयुत्तरप्रतिश्रपणे कुर्यात् ॥ १९ ।। पराङ्मुखस्याभिमुखः ॥ २०॥ दूरस्थस्यान्तिकमुपेला ॥ २१ ॥ शयानस्य प्रणम्य ॥ २२ ॥ तस्य च चक्षुर्विपये न यथेष्टासन: स्यात् ॥ २३ ॥ न चास्य केवलं नाम ब्रूयात् ॥ २४ ॥ पराड्मुखस्योपविष्टस्य तिष्ठनो वा अभिमुखो भूत्वा ते कुर्यात् ॥ २० ॥ दरम्यस्य निकटे गत्या ते कुर्यात् ।। २१ ।। शयानस्य तिर्यग्भूतस्य प्रणम्य ते कुर्यात् ।। २२ ॥ तस्य गुरोः नर्विषये समझ यथेष्टम् असस्थिकादिवन्धेन आसनं यस्येति स तथोक्तः न स्यात् । तदाह गौतम.---" गुरुदर्शन काटमारता- वसक्थिकापाश्रयपादप्रसारणानि वर्जयेत् ॥ इति । विशिष्टनिषेधेऽप्या विशेष्यनिषयोऽपि पृथक्; " नं प्राणा व्युत्नामन्ति युनः स्थविर आगते । प्रत्युत्थानाभिपादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ।" इति मानवात् । चकारात् हसितादि ; " निष्ठीवितइसितस्जूिन्न्तिापम्फेटनानि " इति गीतमायात ॥ २३ ॥ अस्य गुरोः केवलं धीशब्दादिशून्यं नाम न उर्यान् समक्ष पर वा; "दन्न नान परोक्षमपि केवलम् ॥ इति मानीयात् । यत्तु " आत्मनाम गुरोनाम नानातिलान्य च । आयुकानो न गृलं.लामोठाम्याला." ' कुस्विमिगन , KHET'. भा.

·“ विष्णुस्मृति गतिचेष्टाभापिताय नास्यानुकुर्यात् ॥ २५ ॥ यत्रास्य निन्दापरिवादी स्यातां न तत्र तिष्ठेत् ॥ २६ ॥ नास्यैकासनो भवेत् ॥ २७ ॥ प्राते शिलाफलकनौयानेभ्यः ॥ २८ ॥ गतिर्गमनम् । चेष्टा हस्तपादादिक्रिया । भाषित वाक्यपरिपाटी । आदिशब्दात् मनोरथादिकल्पनम् । गतान् परिहामेच्छया गुरो नानुकुर्यात् ॥ २५ ।। निन्दा असदोपख्यापनम्, परिवाद विद्यमानदोपोद्घाटनम् , तद्वय यत्र गुरोर्भवेत् , तत्र न तिष्ठत् । ततोऽन्यत्र गच्छेत्, पर्णा या पिधात-यो, “कर्णा तत्र पिगतत्र्यो गन्तव्य वा नतोऽन्यन " इति मानवात् ॥ ६ ॥ एक्त्रासने गुरुणा सम न तिष्ठेत् । गुरुप्रक्रमे पुनरेत- च्छनोऽन्येषामप्येतद्धर्मप्राप्यर्थ । यथा मनु:- 'रियागुरुप्वेवमेव नित्या वृत्ति स्वयोनिषु । प्रतिपपत्सु चाधर्माद्धित चोपदिशत्म्वपि ॥" दति । विद्या पुराणाद्याश्चतुर्दग ॥ २७ ॥ जस्यापपादमाह । गिलापरक शिलापट्ट । नो तरि । यान स्थाचादि । तेर्पिना । तमसने न दोष । बहुवचनात् मासादादिग्रहणम् , " गोऽयोष्ट्रयानप्रामादप्रस्तरेषु क्टेषु च । आसीत गुरुणा साधं गिराफरस्नौषु च ॥" इति मानवात् ॥ २८ ॥ गुरोगुरौ सनिहिने गुरुवर्तत ॥ २९ ॥ अनिर्दिष्टश्च गुरुणा 'स्वान् गुरुन् नाभिवादयेत् ॥ ३०॥ याले समानवयसि वाध्यापके गुरुपुत्रे गुरुपर्नत ॥ ३१ ॥ नास्य पादौ प्रक्षालयेत् ॥ ३२॥ नोप्टिमनीयात् ।। ३३ ।। गुरो र अत्यापम्म्या पापा । नम्मिन् मनिहित ममागत गुम्यन् ननिराटनादि सा यार । यो मन रम भापस्तम्पोक्त --" जनमानार्यमापारे प्राचार्यमुपसंगृह्म परिपदाम् " दति ॥ - 0.1 गुममा मनिष्ट भननु मान घान् गुन्न् पियाद न नानिबाद। पिनागर्ययो सबारे पिर. • पाप माना गया। नागाभानिय विना" - मन:RT- ·इति ब्राह्मात् । . अष्टाविशोऽध्याय उत्पादक्ब्रह्मदात्रे गरीयान् ब्रह्मद पिता" इति मानवाच । गुणाधिकस्य प्राथग्य या ॥ ३० ॥ पुनरतिदेशमाह । बाले न्यूनवयसि समानवयसि वाध्यापयति गुरपुत्रे गुरुवत् वर्तेत । नेदमखिल- वेदाध्यापकत्वप्रयुक्तम् ; आचार्योपसदनविधिनैव सिद्धत्यात् । नाप्येक्देशाभ्यापकत्वमयुक्तम् , पायायो- पसदनविधिना गतत्वात् । नापि गुरुपुत्रत्वप्रयुक्तम् , अध्यापकत्वविशेषणानर्थक्यात् । तस्मात् एवं व्याख्येयम्-यो गुरौ स्नानादिव्यापते वर्ग वर्गद्वय वाध्यापयति, त प्रतीदमुच्यते । बारादिविशेषणमन- ध्यापकेऽपि ज्येष्ठे गुरुपुत्रे गुस्वृत्तिप्राप्त्यर्थम् ; "श्रेय सु गुस्वद्वृत्ति नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रे तथाचार्य गुरोश्चैव सनन्धुषु ॥" इति मनुना अभ्यापकगुरुपुत्रादस्य पृथगभिधानात् । वाशब्दात् शिप्यम्यापि ग्रहणम् , वाल समानजन्मा वा शिप्यो वा यज्ञमणि । अध्यापयन् गुरुसुतो गुस्वन्मानमर्हति ॥" दति 'मनुस्मरणात् । यज्ञमणीति यज्ञकर्मविषयककल्पादिग्रन्थप्रदर्शननाङ्गार्दी-युपलक्ष्यन्ते । तेषु शिष्योऽपि अभ्यापिताङ्गादिविद्योऽपि वेदाध्यापनेन गुरुवन्मान्य । यदा तु गुरुपुत्रापि अस्मादेवाधीतवेदान्तरो वेदान्नर- मध्यापयत्यस्मै, न तदैवम् ॥ ३१ ॥ उक्तापवादमाह । अस्य गुरपुत्रस्य पाढो न प्रक्षालयेत् । मशब्दात् स्नापनादि च ॥ ३२ ॥ तस्योच्छिष्ट च नाश्नीयात् , उत्सादन च गात्राणा सापनोच्छिष्टभोजने । न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥" " इति मानवात् ।। ३३ ॥ एवं वेदं वेदो वेदान् वा स्वीकुर्यात् ॥ ३४ ॥ ततो वेदागानि ॥३५॥ यस्त्वनधीतवेदोऽन्यत्र श्रमं कुर्यादसौ ससंतानः शद्रत्वमेति ॥ ३६॥ एवम् उक्तेन प्रकारेण एक द्वौ त्रीन् वा वेदान् सीपुर्यात् । वेदान्याची परवान्यानास टक्षमा सा चार्यज्ञानावमायिनी , तेन विना कर्मानुष्ठानासिद्ध । यथा पराशरः- जातय सनदेवार्था वेदाना फर्मसिद्धये । पाटमानमति य पर गरिव मदति।। . भारधी-गन ·- " अधीत्य " ४३६ विष्णुस्मृति. इति । निधिमारेऽप्यर्थज्ञानमावश्यकम् , “ ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च " इति स्मरणात् । यद्यपि प्रथमोपादानेन एकवेदाध्ययनस्यैव मुख्यकल्पत्वमवगम्यते, तथापि त्रय्यध्ययन मुख्यकल्प.; तामृते वैतानिक्क्रमासिद्धे । ततश्च त्रय्यध्ययनाशक्तस्यैवेदाध्ययनमनुक्ल्प एव । तथाच मनु:- 'वेदानधीत्य वेदी वा वेद वापि यथाक्रमम् ” इति । प्रथमोपादान तु स्वशाखाभिप्रायेण , शाखामान्मीया परशाखा तत पठेत् " इति वासिष्ठात् ।। ३४ ॥ ततो वेदाध्ययनानन्तर वेदाङ्गानि शिक्षादीनि स्वीकुर्यात् । यद्यपि, एव दण्डादियुक्त सस्कृत्य तनय पिता । वेदमध्यापयेत् पश्चाच्छास्त्र मन्वादिक तथा । इति बृहस्पतिना स्मृतीनामपि पश्चादध्ययनमुक्तम् , तथापि वेदाध्ययनात् स्मार्तयमनियमादिज्ञानायाथात् पूर्वमेवेति ज्ञेयम्। तेन स्मृति यतिरिक्ताना पुराणादीना पश्चादध्ययन सिद्धम् ॥ ३५ ॥ तद्वयुत्क्रम निन्दति । नाधीता वेदा वेदी वेदो वा येनासो अनधीतवेद ,नेदमनधीत्यैवेति यावत् । य अन्यत्र शास्त्रादो श्रममभ्यास कुर्यात् , स ससतान शूद्रत्वमामोति, शूद्रवत् कर्मानधिकारी भवतीत्यर्थ ॥३६|| मातुरग्रे 'विजननं द्वितीयं मौजिवन्धनम् ॥ ३७ ॥ तत्रास्य माता सावित्री भवति पिता त्वाचार्थः ॥ ३८॥ एतेनैव तेषा' द्विजत्वम् ॥३९॥ प्राट् मौजीवन्धनाद् द्विजः शूद्रसमो भवति ॥४०॥ द्विजत्वमुपपादयति । अग्रे प्रथम विजनन जन्म मातु सकाशात् । द्वितीय जन्म मोजिरन्धनम् उपनयनम् । तृतीय दीक्षत्यपि द्रष्ट यम् , मातुरप्रेऽपिनमन द्वितीय मोजिलन्धनम् । तृतीय यजदीक्षाया द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥" इति मानपात् । न । निन्मेत्युच्येत , दीक्षाया उत्तरस्तुमात्राधिकारापादकत्वेनोपनयनरत् कर्ममाना- विकारानापादकन्चात् ॥ ३५ ॥ तत्र पितरामाह । तत्रोपनयाख्ये द्वितीये जन्मनि, अस्य वर्णिकवटो सावित्री माता , लाचार्य पिता भवति ॥ ३८ ॥ निगमयति । एतेन द्वितीयेनोपनयनाग्येन जन्मना तथा रण- काना द्विनत्यम् । कारो निकादिश्मशानानसस्तारवतोऽप्यनुपनीतस्य द्विजत्वनिरासार्थ । बहुवचनात् जनुपनीतापाना पुत्राणामप्यविनय गमयति । अत एव आपस्तम्:- . " यम्य पिता पितामह 1771-3 रना- अपन-ट पपा-ट ·"स्नास्यस्तु गुरुणानप्तः शक्त्या गुर्वधमाहरेत् " गौतम:-"कृत्यानुनातस्य वा स्नानम्" इति । वरदानम्ति शेष । तयद मनु:- ४३७ .. अष्टाविशोऽध्यायः इत्यनुपेतौ स्यातां तस्य सवत्सरं विद्यकं ब्रह्मचर्यम् ; यस्य प्रपितामहादेर्नानुस्मयेतोपनयनं तस्य द्वादश- वर्षाणि ” इत्याह ।। ३९ ॥ प्रागुपनयनादाह । उपनयन यावत द्विजस्त्रैवर्णिक. शूद्रसमः शूद्रवत् वेदानधिकरी भवति । न तु शूद्रधर्मा ; अनुपनीतस्यापि नमोमन्त्रेण पञ्चयज्ञोपपत्तेः । न चोपनयनकालं लक्ष्वति ; कालात्यये सर्वकर्माधिकारप्रसङ्गात् । तच्चदं मुख्यगौणकालानुपनीतसाधारणम् ; अनुपनीतत्वाविशेषात् । व्रात्यत्वं परमधिकम् ; व्रात्यस्तोमानानात् ; "श्रौतस्माधिकारी स्यान्नौपनायनिकं पिना ” इति भृगुस्मरणात् । न चौपनयनेनैव व्रात्यत्वमप्यपैति ; प्रायश्चित्तानन्तरमुपनयनविध्यनुपपत्ते । तस्मात् ब्राह्मणपरित्राजक्वत् सामान्य- विशेषाविमे । तेन " न त्वेवेनमनिहवनबलिहरणयोर्नियुञ्ज्यात् । न ब्रह्माभिन्याहारयेदन्यत्र स्वधानिनयनात् " इत्युभयसाधारणं सिद्धम् ॥ ४० ॥ ब्रह्मचारिणा मुण्डेन जटिलेन वा भाव्यम् ॥ ४१॥ वेद- स्वीकरणादूर्ध्व गुर्वनुज्ञातस्तस्मै वरं दत्त्या स्नायात् ॥ ४२ ॥ त्रैवर्णिकेन ब्रह्मचारिणा मुण्डेन उप्तसनकेशेन, जटिलेन जटाभारयता वा भक्तियम् । जटा केशसहतिः । वाशब्दात् शिखाजटो वा; "मुण्डजटिलशिग्वाजटाश्च" इति गौतमस्मरणात् । मुण्डत्व छन्दोगविषयम् ; “वापयेच्छिखावर्जम् ॥ इति समावर्तनीयखादिरसूत्रात् प्राक् मुण्डत्वसिद्धः । जटिलस्यं नैष्ठिकविषयम् , “अक्लप्तलोमकेशनखः” इति देवलस्मणात् । शिखामात्रमेव जटा यस्यासी शिखाजटों वा वापयेदितरान् ॥ इति आपस्तम्मस्मरणात् । इरविषयमिदम् ; यथावर्ण तथा; वा॥ ४१॥ वेदस्य वेदयोर्वेदानां वा स्वीकारः पूर्वोक्तः । तस्मादूर्य गुरुणा अनुनातो गुरवे वरमन्निपिन दत्त्या स्नायात् समावर्तेत । खानपदोपादानमर्वाक् गोदानात् म्नानस्यानित्यताबोधनाय ; “ अपामुपम्पर्शनमें गदानात् ” इति गौतमीयात् । यद्यपि क्त्वाप्रत्ययेन स्नानपूर्वकालय वरदानस्याविशेषेण गम्यते, नथापि विद्यास्नातक्तस्नातन्योरेव तत्सभा, वेदस्वीकरणोत्तरसालतायास्तत्रय सभ्यात् । न तु ग्रनम्नानके असमाप्तविद्यस्थेर बनमात्रेण स्नानविधानात् । तत्र तु स्नानविधान्तालयेविरोधेन दक्षिणागलेऽपि झिल्प, पियान्ते गुररथेन निमन्य. " इति मनुगौतमाभ्यां कालद्वयविधानात्। अनुज्ञानवरदानयोरप्याद्विकल्पः, वरदानेनाप्यनुजाया एर मा यचन् । मन पर क्षेत्र हिरण्यं गाम सोपानदन्ननः । धान्य यासामि शाया गुरवे प्रतिमारत॥" इति ॥४२॥ मापसम्बीमार-स.

·, ४३८ विष्णुस्मृतिः 'ततो गुरुकुल एव वा जन्मनः शेपं नयेत् ॥४३॥ तत्राचार्य प्रेते गुरुवत् गुरुपुत्रे वर्तेत ॥४४॥ गुरुदारेषु सवर्णपु वा ॥ ४५ ॥ तदभावेऽग्निशुश्रूपुर्नष्ठिको ब्रह्मचारी स्यात् ।। ४६ ।। नैष्ठिकं प्रत्याह । तन इति पञ्चम्या वेदम्बीकरणादित्येव परामृश्यते ; न सनिहितमपि स्नानम् । पञ्चमीकल्पनात् उर्वमित्यनुपज्यते; अपेक्षितत्वात् । तेन वेदा ययनानन्तरं न स्नायात् । किंतु गुरुकुल एवायु. यु.गेष नयेत् ॥ ४३ ॥ तर गुरुकुलावासे क्रियमाणे आचार्यश्चेत् प्रमीयेत, तढा गुरुपुत्रे गुरुवत् वर्तितन्यम् ॥ १४ ॥ गुरुपुत्रे प्रेते गुरुदारेपु । दारशब्दोपाटानं वहीपु अन्यतमप्राप्त्यर्थम् । सवर्णग्रहणमसवर्ण- निरासाय । वाशब्दो वृद्धादिग्रहणाय ; “ तदभावे वृद्ध सब्रह्मचारिप्यग्नौ वा " इति गौतमीयात् ॥ ४५ ॥ गुरुदाराद्यभावे अग्निमेव शुश्रूपेत् समिदाधानादिना । ब्रह्मचारी वेदोद्धरणशीलश्च । नैष्ठिकः ; यावज्जीविको ब्रह्मचर्यनियमो निष्ठा । तद्वान् नैष्ठिकः स्यात् ; “गुरोः कर्मोरेण जपेत् " इति गौतमीयात् । शुश्रूषा- तिरिक्तमाले वेद जपेदित्यर्थः ॥ ४६ ।। एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमतन्द्रितः। स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहाजायते पुनः॥ ४७॥ नैष्ठिपय मतमाह । एवमुक्तरीत्या यो विप्र. अनन्द्रितः अनलसः सन् ब्रह्मचर्य चरति, उत्तम स्थानम् ; थीयतऽस्मिन् जगदिति स्थान ब्रम; गच्छति प्रामोति; "मलोकमनामेति ॥ इति योगिम्मरणान् । नव को नमन्त्रक इति व्याम्येयम् ; अन्यथा अशुनरावृषिम्मरणविरोधात् । तामेवाह । न चह समारे पुनराजायने प्रभवतीति । विप्रग्रहणात् वामगस्यैव नैष्ठिकन्यम् ; नान्येषाम् । अन्ये तु प्रझमान् घर्णिमानामित्याहुः ।। १७ ॥ फामतो रेतसः सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः । अतिक्रमं व्रतस्याहुधर्मज्ञा ब्रह्मचारिणः ॥ १८ ॥ भगवान् नैमित्तिक विधाम्यन् निमितमाह । वर्णिकम्य जमनारिणः बुद्धिपूर मानानतरण स. बाप मर्यन्य धर्मशालाभियुक्ता बननयंगीलातिकम सेपमाः । प्रचारित्रको सयपदोगदान पानमसमन्यामिनरपि प्राप्ययम् । "वानपन्या यतिधा म्पन्दन मति कामत.। पगम्यमायुममान रा!" रति नाहित्यामानात् । अमन-च प्रसादन गदान मानोऽप्यम निमिरनाय ॥१८॥ .:.cntedia Parti.-..

·४३९ अष्टाविशोऽध्याय एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् । सप्तागार चरेद्भक्षं खकर्म परिकीर्तयन् ॥ ४९ ॥ तेभ्यो लब्धेन भैक्ष्येण वर्तयन्नेककालिकम् । उपस्पृशंत्रिपवणमब्देन स विशुध्यति ॥५०॥ तत्र प्रायश्चित्तमाह । एतस्मिन् कामतो रेत म्पन्दनरूपे पापकर्मणि प्राप्त सति, रासभीय चर्म पावृत्य, स्वर्म कीर्तयन् 'मयैव कृतम् । इति त्यापयन् , सप्तागाराणि चरित्वा, तेभ्योऽगारेन्यो लय भक्षमेककाल भक्षयन् , त्रिकालस्नान कुर्वन् , अब्देन विशुध्यति । एतच्छब्दस्तु वानरलेपऽप्येतदेवेति "बतान्तरेषु चैवम् ” इति वासिष्ठात् । स्त्रीसगमेऽपि स एव- "मचारी चेन् स्त्रियमुपेयात् अरण्ये चनुप्पथे लेकिकेऽसौ रक्षोदैवत गर्दभ पशुमालभेत " इति । चतुप्पथारप्ययेविकल्प । - ज्ञापयितुम् , भारत-पेपर परामर- काणन रात्रो चेति विशेष, इति पीतवत्-ट " अपकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुप्पथे । पाक्यज्ञविधानेन यनेत निर्गति निशि ॥ मानवात् । पाक्यज्ञविधानम् “अथ पशुकल्प ॥ इति आश्वलायनोक्त ज्ञेयम् । पञ्चभावे चर कार्य , “नेत वा चरु निपेत् तस्य जुहुयात् कामाय स्वाहा कामकामाय म्वाहा नि:न्ये स्वाहा रसदेवताभ्य स्वाहा " इति वासिष्ठात् । उक्तनिमित्यो समुच्चये तु नेमित्तिकयोरपि समुद्यय "गर्दभेनासणी निर्गनि चतुप्पथै यतेत । तस्याजिनमूलवाल परिधाय ले हितपात्र सप्त गृहान् भेक्ष्यचर कर्माचक्षण सत्त्मरेण शुभ्येत् " इति गौतमीयात् ॥ ४९, ५० ॥ स्वमे सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः। स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यूचं जपेत् ॥ ५१ ।। अकृत्वा भैक्षचरणमसमिद्धय च पावकम् । अनातुरः सप्तरानमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥५२॥ तं चेदभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामकारतः। निम्लोचद्वाप्यविज्ञानानपत्रुपवसेहिनम् ।। ५३ ।। इति श्रीविष्णुस्मृनों अष्टानियोऽध्यायः ·१४० विष्णुस्मृतिः द्विज त्रैमणिको नमचारी उपणिको नैष्ठिश्च, स्वप्ने अामतश्चास्वप्नेऽपि शुक्र रेत सिक्त्वा मच्याय प्रात स्नात्या अकं गन्मादिभिरभ्यर्च्य " पुनर्मामलिन्द्रियम् । इत्येतामृच त्रिपार जपेत् ॥ ५१ ।। अनातुर स्वस्थ ब्रह्मचारी यदि सप्तरात्र भैक्षचर्यामग्निकार्य च न करोति, तदा अपकीर्णी • वतीति तदुक्त 'प्रायश्चित्त कुर्यात् । तच्च गर्दभेज्या चस्योगो वेति । गुस्परिचर्याद्य यग्रस्यैतत् । तद्वयग्रस्य वाह याज्ञवलय:- भैक्षानिकाय त्यात्या तु सप्तरात्रमनातुर । कामाकीर्ण इत्याग्या जुहुयादाहुतिद्वयम् । उपम्यान तत पुर्यात् स मा सिञ्चन्सनेन तु ॥" इति ॥ ५२ ॥ तं ब्रह्मचारिणमविनानात् शास्त्रार्थापरिनानात् कामकारन बुद्धिपूर्व सुप्त सूर्यश्चेदभ्युदेति, निम्लोचेत् जस्तमियाद्वा, तदा अमो ब्रह्मचारी गायत्री जपन् दिनमुपवमेत् , दिवा न भुञ्जीत । दिनग्रहणात् अन्तमिते नक्त भुञ्जीत । यथा गोतम ---" सूर्याभ्युदितो ब्रह्मचारी तिठेदहरभुञ्जानोऽस्तमितश्च रात्रि जपन् सानिनीम् " इति । गाय सग्या चाष्टमसम् , गाय यटसहस्र तु जपेत् स्नात्वा समाहित इति संवर्तम्मरणात् । अामतम्त्वष्टशत चतुप्पञ्चायतमे वक्ष्यति ।। ५३ ।। इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठपशावतमश्रीकोण्डपनायकात्मनश्रीतम्मणनायकापरनामधेय. श्रीशिवनायकमौत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि'श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितम्ती श्रीविष्णुस्मृतिपिटतो श्रीमत्या वेनयन्त्या अष्टानिमोऽध्याय " माtarted nita 4. Tup to mattel my, .

·अनेन 'मूयं विना जीपिका वृति' इति पराम्रा मूल्यनेपानगर । यागीभर नम्- पपातस्तामभिप्रेत्य "एकदेशमुाध्याय." इत्या क्षणायन् ॥२॥ एकोनत्रिंशोऽध्यायः यस्तूपनीय व्रतादेशं कृत्वा वेदमध्यापयेत् तमाचार्य विद्यात् ॥१॥ 'यस्त्वेनं मूल्येनाध्यापयेत् तमुपाध्यायमेकदेशं वा॥२॥ . 3 'पिता त्वाचार्यः । इत्युक्तम् । तत्रेकोनत्रिशेनाचार्यादिलक्षणमाह । यो वटुमुपनीय गाय-या सयोग्य बानि महानाम्न्याद्युपनिषदभ्ययनाङ्गानि उदिदय वेदमेकां शाखां साझामन्यापयेत् , अमावाचार्यों वेदितव्यः; " उपनीय तु यः शिष्यं वेदम यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ।" इति मानवात् । कलुयोऽगान्तरोपलक्षणम् । रहस्यमुपनिषत् । यत्तु " उपनीय ददद्वदभाचार्यः स उदाहनः " इति, तत्र वेदपदेनैव साङ्गशाखाभिप्रेतेति न विरोधः । वेदात् पृथम्भावो महानाम्यादीनां नसानस्ता- सिद्धयै व्युत्क्रमेणाप्यभ्ययनयोधनार्थः ; "नेदमनवीयन् स्नातको भवति" इति आश्वलायनलरणान् । नाम " सायं प्रातः समिधमादध्यात् ।" इत्याद्युपदेशः ; " मेखलामायध्य दण्डं प्रदाय वनचर्यमादिशेत्" इति आश्वलायनेनोपनयनभावनान्तःपातेनैव तदभिधानात् ॥ १ ॥ यः पुनरेनमन्योपनीतं मूल्येन भृत्या कृल्न वेदमभृत्या या वेदैरुदंगमष्टरा यावादि अन्यापरीन् तमुपाभ्यायं विद्यात् । वाशब्दादगनि वा ; एकदेशं तु वेदस्य वेदाशान्यपि वा पुनः । योऽ-यापयनि वृत्त्यर्थमुपाभ्यायः म उच्यते॥" इनि मानवात् । वृतिः भृतिः। "भृनयध्यापको यमु म जा पाय उच्यते " इति गहना। प्रादेशः This Sülra o nitted in .

·१४२ विष्णुस्मृति. यो यस्य यज्ञकर्माणि कुर्यात् तमृत्विजं विद्यात् ॥ ३ ॥ नापरीक्षितं याजयेत् ॥ ४॥ नाध्यापयेत् ॥ ५॥ नोपनयेत् ॥ ६॥ यो याजनाओं यस्य याजनाहम्य यजे पोते ज्योतिष्टोमादी स्माते च पाक्यज्ञादी वृतो मन्त्रणामन्त्रेण या यजमर्माणि, न लोपिकानि, कुर्यात् न त्वन्येन कारयेत् , स त्विक् वेदितव्य । यथा मनु:- " अन्याधेय पाकयज्ञानमिष्टोमादिकान् मखन् । य करोति वृतो यम्य स तस्यविगिहोच्यते ॥" इति । क्रियापुनर्वचनमेकतरनिगेपणाभावेऽप्यनृत्विक्वार्थम् । तदाह उशना- " अदेशकालेऽविधिना योऽयाज्यमुफ्याजयेत् । न न याज्य विदुर्विप्रा न चासावृत्विगुच्यते ॥" इति ॥ ३॥ कुरशीलतादिभिरपरीक्षित न याजयेत् ॥ ४॥ उक्तगुणेरपरीक्षित नाध्यापयेत् ॥ ५ ॥ उक्तलक्षण नोपनयनेन सम्पुर्यात् , योनम्रवमुग्न्ये पातित्याभियानात् ॥ ६ ॥ अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेपं वाधिगच्छति ॥ ७॥ . धर्माधी यत्र न स्यातां शुश्रुपा वापि तद्विधा । तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं यीजमियोपरे ॥ ८॥ प्रातमाह। इद मया न जायते , तदुपदेष्ट यम् ' इति मनिय प्रश्नो धर्म । तद्विपरीन छलेन अब भादि क्य पठ्यते । • इत्यर्म । तेन य पृच्छति, यश्च नम्मे प्रष्टे उक्तप्रश्नधर्माभावेऽपि पम्याय - इनमेपमयेन यम् । इति जूते, नपारेकनर प्रष्टा वक्ता वा प्रति प्रियते । उभयो उस्यादित्वे नागपि प्रियते । प्ररनरायु पमद्राय शिष्ट दंप वा प्रामति । अत एव मनु:- नापृष्ट कम्यचिद् ज्यान चान्यायेन पृच्छन । जाननसिह मेधारी नरक आनरेत ।। इति ॥ ७॥ अनायासाने धर्म । धनिया पर्ने प्रयः । गना यापने शुश्रा । नत यय यद-यापने नाम्नि, नगिन् विपा यादि न दया ; य पर शुभ पल्लनर बीज या बानि । गागजादानगाहापरि , SITT nutted in 7. - : Thu Sutra wmtcd in .

·न मां एकोनत्रिशोऽध्यायः " कृतनाद्रोहिमेवाविशुचिकल्पानसूयका । अभ्याप्या धर्मतः साधु शक्ताप्तजानवित्तदा ॥" इति योगिस्मरणात् ॥ ८॥ विद्या ह वै ब्रह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिप्टेऽहमस्ति । असूयकायानुजवेऽयताय ब्रूया अवीर्यवती तथा स्याम् ॥९॥ यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नम् । यस्ते न द्रुह्येत् कतमच नाह तस्मै मां ब्रूया निधिपाय ब्रामन् ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ एकोनविंशोऽध्यायः उक्ताथै श्रुतिमाह । विद्या तदधिष्ठात्री देवता ब्राह्मणं प्रत्याजगाम । गत्वा चैदमाह । मा मा गोपाय पालय । पालने प्रयोजनमाह । ते अह शेवधिः निधिरम्मि । क्थं पालनीयेत्यत आह । असूयार गुरोरीविते, अनुजवे कुटिलाय, अयनाय अश्श्याय, मा न ब्रूया. ना-यापयेः । कि तथा स्यादित्यत आह । तथा तादृशस्याध्यापनेन अवीर्यवत्यहं स्यामिति । तस्मादेते नाध्याप्या इति ॥ ९ ॥ अध्याप्यानाह । यमध्येतारं शुचिमकल्मषम्', अप्रमत्तं सावधानं, मेवापिनं धारणापन्नं, प्रम- चयेणोक्तेनोपपन्न युक्तं विद्याः जानीयाः, यश्च ते तुभ्य न द्रुह्येत् अनिष्टकारी न म्यात् , स्वमय मिति अभियं न प्राह न जूते, तम्मै निपिपाय निधिवत् विद्यापालाय मा, हे ब्रान्, न्याः । नया रति भई वीर्यवती स्यामिति ॥१०॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठपशास्तमधीकोग्टपनायकालमश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकमोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्मारिकारि श्रीरामपन्तिान भानन्द- पण्डितरती श्रीविष्णुस्मृतिपिटतो श्रीन्या पैनयन्त्यां पोन्मोऽयास 'माम्मन्न.nlai मां-3. येणवे- हारे धर्म गुम्मानारम-८ Sirom sagt up to Start unatralia, ·त्रिशोऽध्यायः " श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा छन्दांस्युपाकृत्यार्धपश्चमान् मासानधीयीत ॥ १ ॥ ततस्तेपामुत्सर्ग बहिः कुर्यात् ॥२॥ 'उत्सर्जनोपाकर्मणोर्मध्ये वेदाङ्गाध्ययनं कुर्यात् ।। ३ अब त्रिशेनाध्ययन पर्माभिधान यादो तदुपक्रमकालमाह । श्रावणीपोष्ठपोस्तुल्यवद्विकल्प , " तदेत- द्वार्षिकमित्याचक्षते " इति गौनकीयात् । प्रथमोपस्थितत्वात् पूर्वापादान श्रावण्या । वाशब्दात् आपाढी- हस्तश्रवणानामुपादानम् । तेषा दिनद्वयप्राप्तो उत्तर ग्राह्यम् , धनिष्ठाप्रतिपद्युक्त त्वा कक्षसमपितम् । श्रावण म उनि सम्यनु सामपाठका ॥" इति स्मरणात् । तेषु ग्रहसक्रान्तिदुष्टेषु नोपार्म , " पार्म न उनि स्मात् सामर्यनुर्विद । ग्रहसक्रान्तियुक्तेषु हस्तभरणपर्वयु ॥" इति निषेधात् । किंतु आपढ्या हस्तान्त्रितश्रावणशुपञ्चम्या 'काल्पञ्चम्या केलहस्ते वा कार्यम् श्रापण्या पोणमास्यामापाट्या वोपाहत्य" इति नाधायनीयान् , पञ्चम्या हस्तेन वा" इति शौनकीयात् , “ आवृतिस्तु पञ्चम्या कार्या वानमनयिभि " इति स्मरणात् , “ हस्तेनापविभावे चा" इति योगिलरणात्। उदासि चतुरोऽपि वेदानुपाकृन्य प्रारम्य अपि चमान् सार्थचतुरो मासान् आयीत, अयाप्याभाव । तत्सद्भावे तु अयारयेदाप । पोपमायाप्रतिपदि उत्सर्गपक्ष एतत् । कारान्तरोपा. कर्मात्मननयायथासमय द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥ तन उपाकर्मानन्तरम् । तन च क्यचित् कालेऽनुपानी उत्सर्गाप्राप्तावपि नोमर्ग । किंतु उपारिणम यश्चितपर्यस्मेव तदनुष्ठानम् । तपामिति येपामुपारण तेपामेत्सर्ग , नानुपाहतानाम् । ततश्चानारब्धवेदान्गरम्य तत्कारप्राप्तापि नेन्मर्ग इति । उत्सर्गम् उत्मननाग्य फम यहिनामात् नरान्त 1114मामान्-घ, न मरनाराममय-सम परमवम्यो omitted ant ·- निशोऽध्याय ४४५ कुर्यादित्याचार्यस्येव प्राधान्यम् , ना येतृणाम् । तत्र च कार अर्धपञ्चमान् मासानित्यनेनोक्त । तेन च श्रावण्युपारणे पौषशुरूपतिपत् , प्रौठपापारणे मायशुमतिपत् जसकार सिध्यति , "पोपे तु छन्दसा कुर्याद्वहिस्त्सनन द्विन । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्न प्रथमेऽहनि ॥" इति मानवात् । शुक्लप्रथमेऽहनीति पौषेऽप्यन्वेति , साकाक्षत्वात् , अर्धपञ्चमानिति रिहाच । पुप्य दति पाठेऽपि मासपरतैव । तदसमवे तु उपाकर्मदिन एष तत् कार्यम् "उत्सनन पोपमाम उपाद्मदिनऽथा" इति स्मरणात् ॥ २॥ अङ्गाध्ययनकालमाह । उत्सर्जनानन्नर यावदुपार्म भवति तापकार शिवह न्यधीयात । पर । तु कृष्णपक्ष, अत ऊतु उन्दासि शुक्रेप नियत पठेत् । वेदाङ्गानि तु सर्माणि कृष्णपक्ष तु सपटेत् ॥" इति मानवात् ॥ ३॥ नाधीपीताहोरात्रं चतुर्दश्यष्टमीपु च ॥ ४॥ नन्तरग्रह- सूतके ॥५॥नेन्द्रप्रयाणे ॥ ६॥ न वाति चण्डपवने ॥ ७ ॥ अनध्यायानाह । चतुर्दश्यामष्टम्या, बटुवचनात् पञ्चदश्या, चकारात् प्रतिपदि चादाराव ना मान । तथाच हारीत:- " प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टग्या पर्वणोद्धया । वोऽन यायेऽध शयां नाधीयीत कदाचन ।। इति ॥ ४॥ मतुना चतुर्मासात्मकाना त्रयाणामनरे सय द्वितायाधन पाय , “ मापा मार्ग सरगुनागार द्वितीयासु ” इति स्मृत्यन्तरात् । एतेन “ कार्निवान्नु यावादाम-मृति चिरानन्" इति गौतमीयमपि यारयातम् । द्वितीयाभिप्रायेण मूल्येत मेराका द्रष्टया । न तु 'स्तुमागिता तितु नि व्याख्यान भयम् , तामा नित्यानध्याय चेन मनुसधित्वरिगेमानधययान् । नात माना दान माध्यायवेन विशेषणमायक्य याच्चम् , निनाद्वय दिन रात्री समा दिनुपर। अनध्याय प्रधान वान् भन्दा निये ।। 1परिमादार--- 3 TERRY~ ·विष्णुस्मृतिः इति नारदीये सक्रान्तिमात्रेऽनभ्यायस्मरणात् । तस्मात् यथोक्तमेव साधु । ग्रहो ग्रहणम् । तत्संभवं सूतक- मशुचित्तम् । तत्र त्रिरात्रम् ; " त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके " इति मानवात् ॥ ५ ॥ इन्द्रः इन्द्रध्वजः । तम्य प्रयागं पातनम् । तेनोच्छ्योऽपि लक्ष्यते । तत्रोभयत्राहोरात्रमनध्यायः ; " शक्रपाते तथौच्छ्ये" इति स्मरणात् । भाद्रपदशुरुद्वादश्यां शक्रध्वजोत्थापनम् । निपातनं च आश्विनकृष्णचतुर्थ्याम् । द्वादश्यां भाद्रशमस्य इन्द्रध्वनसमुच्छ्यः । इथे कृष्णचनुां तु सप्ताहात् पात इष्यते ।।" इति ब्राह्मात् ॥ ६॥ चण्डपवनो वात्या । तस्यां वात्यायां तत्कालमनध्यायः, “ गीतवादित्ररुदितातिवातेषु तत्कालम् " इति गोभिलमरणात् । अतिशयश्च “कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने" इति ज्ञेयः ॥ ७॥ नाकालवर्पविद्युत्स्तनितेपु' ॥ ८॥ न भूकम्पोल्कापातदिग्दा- हेपु ॥९॥ नान्तःशवें ग्रामे ॥ १० ॥ अकाले वर्गकालादन्यत्र वृष्टी, विद्युयोतने गर्जिते च त्रिरात्रमनध्यायः; "विद्युल्तनयित्वृष्टिप्वपर्ती त्र्यहम्" " इति आपस्तम्बीयात् । वर्षाकाले तु आकालिकोऽनध्यायः ; विद्युत्स्तनितपेषु महोल्लानां च सप्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥ इति मानवात् । वृष्ट्यादित्रयसंनिपातकाले तु' त्र्यइमेव ; “ वर्षविद्युत्स्तनयित्नुसनिपाते त्र्यहम् " इति गौतमीयात् ॥ ८॥ 'भूकम्पः भूमिचलनम् । उल्का दिव्यं ज्योतिः ; तत्पातः । दिन्दाहः ; दिशां पीतिमदर्शनन् । तेषु आकालिकाहोरात्रयोर्विकल्पः; " निति भूमिचलने ज्योतिषां चौपदर्शन । एतानाशलिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि ॥" इति मानवात् । मूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं युनिशम् ॥ इति योगिलरणाच्च । भूकम्पादिवय- सनिपाते तु त्रिरात्र ; "उल्काविद्युत्समामे त्रिरात्रम् " इति स्मरणात् ॥ ९॥ " . 1 स्तनिते-ठ. आरि-. शमाने-ज, झ. . भूकम्प: omitted in च.

·त्रिंशोऽध्याय ग्रामान्त स्थिते शवे तत्कालमनभ्याय । शवश्चण्टारोपलक्षणम् , अन्त शनम्, अन्तश्चण्डालम्" इति आपस्तम्बीयात् । शवानुगमनादौ तु अहोरात्रम् , “ शानुगमनपरिचरणेषु कोशशवदर्शने वाहे राजन् " इति स्मृत्यन्तरात् । कोश शवपेटिका ॥ १० ॥ न शस्त्रसंपाते ॥११॥न श्वसृगालगर्दभनिहर्हादे' ॥ १२ ॥ न वादित्रशब्दे ॥१३॥ न शूद्रपतितयोः समीपे ॥१४॥ 'न देवतायतनश्मशानचतुष्पथरथ्यासु ॥ १५ ।। शस्त्रसपातो युद्धम् । तस्मिन् प्रवर्तमान तत्कालमन याय । मनुः न विवादे न करहेन सेनाया न सगरे” इति ॥ ११ ॥ श्वादीना निदि शब्दे थ्रयमाणे तत्कालमनभ्याय श्वगर्दभनादा सालवृदन्तिकाकोलक्शब्दा " इति आपस्तम्बीयात् ।। १२ ।। वादित्र "वाणभेरीमृदङ्गगतिशब्देषु ' इति गौतमीयात् । वागो वीणाविशेष शततन्नु , महानते दर्शनात् । गत शक्टम् , " गतसदम् " इत्यादिदर्शनात् । वादिन गीतायुपलक्षणम् , नृत्यगीतवादिवरदितशब्देपु तावन्त कालम् ” इति वाधायनीयात् ॥ १३ ॥ शूद्रपतिलयो समापे " अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके " इति यागिन्मरणात् ॥ १४ ॥ देवताना हरिहरा- ध्याय । प्रचेता:- चतुप्पथसक्रमोद्यानेषु न देवसमीपेऽधीयीत " इति । मनु. -" नागीयात लसानान्ते सामान्ते गोननेऽपि वा ” इति । आपस्तम्बा-" न वृत्तस्यो न तीर्थस्यो नाप्नु नेषु समासु च ॥ इति । अ ययननिषेधात् जपाद्यनिषेध ॥ १५ ।। नोदकान्तः ॥ १६ ॥ न पीठोपहितपादः ॥ १७ ॥ न हस्त्य. वोष्ट्रनौगोयानेषु ॥ १८ ॥ न वान्तः ॥ १९ ॥ न विरिक्तः ॥ २० ।। नाजीणी ॥ २१॥ यादय दीनामायतनमालय 1. श्मशान पितृवनम् । चतुप्पा मार्गचतुष्टयसनिपात । रया राजमार्ग । पतेवन. उपलक्षणम् , भेर्यादि । तच्छन्देऽनभ्याय अनन्याय . . " . नरमध्ये अनन्याय । मातमन्य छायाया शारेमाप । कदाचिदपि नाध्येय कोविदारपियो ।" IRCT- निहार नौपाना- ·४४८ - विष्णुस्मृतिः इति यमः ॥ १६ ॥ पीठे श्रीपादिकाष्ठनिर्मिते स्थापितपादतलस्यानध्यायः । एतेन भूमिस्थितपादस्य नानध्याय इति ॥ १७ ॥ हस्त्याद्यारूढस्य, यानग्रहणात् तद्युक्तरथादियानस्थस्य चानध्यायः । मनु:- "नाधीयीताश्चमारूढो न वृक्ष न च हस्तिनम् । न नावं न खरं नोष्टं नरिणस्थो न यानगः ॥" दति ॥ १८ ॥ वान्नः कृतवमनो नाधीयीताहोरात्रम् ॥ १९ ॥ विरेक: अतिसारः । तद्युक्तः नाधीयीताहो- रात्रम् ।। २० ।। अजीर्णी यावदजीर्णपाक नाधीयर्यात ॥ २१ ॥ न पश्चनखान्तरागमने ॥ २२॥ न राजश्रोत्रियगोब्राह्मण- व्यसने ॥ २३ ॥ पञ्चनखा• मनुष्यादयः । तेषां गुरुगिप्ययोरन्तरा गमने अहोरात्रमनध्यायः । तत्र विशेषः-"काको- लककुक्कुटम्पकमण्डकाद्यन्तरागमने द्विदिनम् । श्वनकुलसर्पमण्डूक्मारिणां त्र्यहमुपवासो विप्रवासश्च " इति गौतमः । विप्रवासः आचार्यकुलादन्यत्र वासः । अत्रागतो वसिष्ठः-" मारिनकुलव्याघ्राणामहोरात्रम् " इति । अभोजनमनुवर्तते । " खरवराहोप्टचण्डालमृतिकोदक्याशवादी मासम् | अविगवयाजादिव्यप्कुनास्ति- कादौ त्रिमास चण्टालश्वपाकमशानां च पण्मासान् गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकृतमानामप्टमासम् " इति शङ्खः । 'व्यप्युर्मार्जारः। यदि हम्ती सवत्सरो यदि व्याघ्रम्नथैव च” इति आपस्तम्बः । व्यावावान्त- रजातिभेदेन कालभेदः ॥ २२ ॥ राजा राष्ट्राधिप. । श्रोत्रियः एफशाम्बाध्यायी। गोब्राह्मणो आतिमात्रम् । तेसं व्यसने आपदि यावदुपशमनमनभ्यायः । मरणे तु अहोरात्रम् । अहोरावानुवृत्ती गोभिल:- -"प्रेते भूमिपतावपि इति । तथा जहोरात्रमनूचान " इति । " गोब्राह्मणमृतावेकाहः” इति शयमौ । स्वमल्पगुणे । गुणातिगयति त्रिरात्रम् । सार्वभौम राित्र स्यादागाच सस्थिते सति ।। इति भृगुः । व्यहानुवृती " स्वगाग्वाश्रोत्रिये तथा" इति योगीश्वरः। " गोविप्रमृती त्रिरत्रम् " इति स्मृत्यन्तरमिति ॥ २३ ॥ नोपाकर्मणि ॥ २४ ॥ नोत्सर्ग ॥ २९॥ न सामध्वनावृग्य. जुपी ।। २६॥ उपाकर्मानन्तरं त्र्यहननध्यायः ॥ २४ ॥ उसनेऽपि त्यहम् । त्यहानुवृ) " उगामणि चात्मंग" रति योगीश्वरः ॥२५॥ मामचंदवनी जायमाने ऋग्यजुपारन यायः;, करायेदो देवदायों यजुदामु मानुषः । मामवेदः स्मृतः पिचनालात तन्याचि निः ।।" मा:-य. न. " " “ 112 omitted in 3,2 भीointted nम, ग.

·सानोऽनभ्याय' . त्रिंशोऽध्यायः ४४९ इति मानवात् । उपलक्षणमेतदधर्षणोऽपि ; "सामशब्दे नाथवजुषी " इति याम्यात् । एवं वेदान्नर वन "शाखान्तरध्वनौ सान्नामनभ्याय " इति आपस्तम्बीयात् ॥ २६ ।। नापररात्रमधीत्य शयीत ॥ २७॥ अभियुक्तोऽप्यनध्याये- वध्ययनं परिहरेत् ॥ २८॥ यस्मादनध्यायाधीतं नेहामुत्र फल- प्रदम् ॥ २९॥ तदध्ययनेनायुपः क्षयो गुरुशिष्ययोश्च ॥ ३० ॥ तस्मादनध्यायवर्ज गुरुणा ब्रह्मलोककामेन विद्या सच्छिप्यक्षेत्रेपु वातव्या ॥३१॥ रात्रेरपरभाग अपररात्र.। तत्राधीत्य न शयीत । क्तुि यात्सूर्योदयं जागृयात् । अपररात्रग्रहणात् पूर्वरात्रे न निषेधः; 'प्रदोषपश्चिमौ यामौ वेदाभ्यासेन योजयेत् । यामद्वयं शयानस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।" इति मानवात् ॥ २७ ॥ अभियुक्तः अन्येन पृष्टोऽपि अनभ्यायेपूक्तेषु अन्ययनं परिहरेत् । नाभियोगेनाभि- निविष्टः पटेत् ॥ २८ ॥ तत्र हेतुमाह । ऐहिकं फलमभियोगे जयप्राप्तिः । आमुनिक पलं ब्रमन्येकमाप्तिः । तदुभयमनध्यायाध्ययने नश्यतीति हेतुः; " अनध्यायेप्वध्ययन प्रजामायु. प्रजा त्रियः । ब्रह्म वीर्य श्रियं तेजो निहन्तति यमः स्वयम् ॥" इति स्मरणात् ।। २९ ॥ किच तेषु अनन्यायेषु अ ययनेन गुरुशिष्ययोः आयु क्षय भरतीति देवगन ॥ ३० ॥ उक्तार्थ निगमयति । बलादन यायाध्ययने दोषोऽभिहितः, तम्मान् अनन्यायान् पापिया ब्रह्मलोकाप्तये गुरुणा उक्तलक्षणेषु शिप्यक्षेत्रेषु विद्या वेदादिचतुर्दमान्यनमा यम या । अयापन पदान पाय- निषेधात् अन्यत्र दोषाभाव; "वेदोपारणे चैव साभ्याचे र नन्य। नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्यु ||" इति मानगत् । वेदोपरणान्यानि । वेदपारगे । इति पाठे आरमंगोल्यः । निम्म्या - यतः । होमो पत्यायुपलक्षणम् । चकारात् निकिदिपहनन् । 57 ·४५० " विष्णुस्मृतिः 'नित्ये नैमित्तिके कार्य व्रते यज्ञे क्रतौ तथा । प्रक्लप्त कामकार्य च नानध्याय स्मृतस्तथा । इति ॥ ३१ ॥ शिष्येण ब्रह्मारम्भावसानयोर्गुरोः पादोपसंग्रहणं कार्यम् ॥ ३२ ॥ प्रणवश्व व्याहर्तव्यः ॥ ३३ ॥ शिप्यधर्मानाह । ब्रह्म वेद । तदध्ययनोपक्रमे अध्ययनसमाप्तौ चोक्तरीत्या शिष्येण गुरो अध्याप- कस्य पादोपसग्रहणम् अभिवादन कार्यम् । ब्रह्मग्रहणात् अङ्गादावनियम ॥ ३२ ॥ अध्ययनोपक्रमावसानयो ओंकार पठनीय । चकारात् भामेस्पर्शश्चान्ते कार्य , "ओंकार प्रथम कृत्वा ततो ब्रह्म प्रवर्तयेत् । ओंकार च पुन कृत्वा भूमि स्पृष्ट्वा विरामयेत् ॥" इति यमस्मरणात् ॥ ३३ ॥ तत्र च यहचोऽधीते तेनास्याज्येन पितृणां तृप्तिर्भवति ॥ ३४ ॥ यद्यजूंपि तेन मधुना ॥ ३५॥ यत्सामानि तेन पयसा ॥ ३६॥ यदाथर्वणं तेन मांसेन ॥ ३७॥ यत्पुराणेतिहासवेदाङ्गधर्म- शास्त्राण्यधीते तेनास्यान्नेन ॥ ३८ ॥ तत्र ग्रहणाध्ययनफ्लमाह । तत्रोक्तकाले यदृचोऽधीते, तेनास्याध्येतु पितॄणामाज्येन तृप्तिर्भवति । बहुवचनात् , मचा दशसहस्राणि मचा दशशतानि च । ऋचामशीति पादश्चेतत् पारायणमुच्यते ॥" इत्युक्तसख्याग्रहणम् । यदि च वेदोपक्रमात् ऋगादिपदस्य तत्परतयेवोक्तसंख्यालाभ , तदा तावदध्ययनाशक्ती एक्देशाध्ययनाभ्यनुज्ञानार्थ बहुवचनारम्भोऽस्तु। यथाह पराशरः- " अभ्येतव्योऽप्येक्देशो यदि सर्व न शक्यते” इति । एव यजुरादावपि ज्ञेयम् ॥ ३४ ॥ यदि यजूपि अवीते, तेन मधुना पितृणा तृप्तिर्भवति ॥ ३५ ॥ यदि सामान्यधीते, तेन पयसा पितॄणा तृप्तिर्भवति ॥ ३६ ॥ यदि आथर्पणमथ- सन्धिन भागमधीते, तेन पितॄणा मासेन तृप्तिर्भवति ॥ ३७॥ पुराण ब्राह्मादि। इतिहास महाभारतादिः। वेदाङ्गानि शिक्षादीनि । धर्मशास्त्राणि मानवादीनि । द्वन्द्वनिर्देशात् न्यायमीमासादीन्यपि गृह्यन्ते । तदध्ययनेन पितृणामन्नतृप्तिर्भवति । यद्यपीद सादृश्यात् ब्रह्मयज्ञफरमिति प्रतिभाति, तथापि " ब्रह्मयज्ञेन सम्पय ·४५१ . त्रिशोऽध्यायः तृप्यन्ति देवाश्च पितरस्तथा" इत्यादिपैठीनस्यादिवाक्यैः ब्रह्मयज्ञस्य देवपितृतृप्त्यर्थत्वेनोभयदेवनारत्वा- वगमात् अत्र च पितृमात्रतृप्तिश्रवणेनैकदेवत्यत्वात् विधिलक्षणस्य देवतान्तरस्योपलक्षणत्वासभवात् प्रकरणा- संभवेनोत्कर्षासभवाच नास्य तत्फलत्वम् । फितु उपक्रमोपसहारमध्यपठितत्वेन विध्यपेक्षितत्वाच ग्रहणाध्य. यनस्यैवेदं फलकथनमिति युक्तम् । एवं च फलवतोऽप्यस्याकरणे दोपत्रपणात् नित्यनि-यपेक्षितत्वाय' नित्यत्वमविरुद्धम् ॥ ३८॥ यश्च विद्यामासाद्यास्मिन् लोके तया जीवेत्, न सा तस्य परलोके फलप्रदा भवेत् ॥ ३९॥ यश्च विद्यया यशः परेपां हन्ति ॥ ४०॥ नेदं भृतकाध्यापनविश्यम् । तस्योपपातमत्वेन निषिद्धत्वात् । नाप्यध्यापनादिविषयम् । तस्य वृत्त्यर्थतयाभ्यनुज्ञानात् । किंतु परार्थ वेदपारायणादिना यो जीवेत् , तस्य सा परत फलपटा न भवेत् ; विद्याध्ययनजन्या लोका न भवन्तीत्यर्थः " 'यो धनार्थ परान् वेद श्रारयेद्याजनाहते। स वेदविक्रयी नाम इहामुत्र च गर्हितः ।" इति व्यासस्मरणात्॥ ३९ ॥ उक्तार्थमन्यत्राप्यतिदिशति । यश्च विद्यया पादवल्पाभ्या रेषां यशः हन्ति पराजयेन नाशयति, तस्यापि परत्राफलेय विद्या ।। १० ।। अननुज्ञातश्चान्यस्मादधीयानान्न विद्यामादयात् ॥ ४१ ॥ तदादानमस्य ब्रामस्तेयं नरकाय भवति ॥ ४२ ॥ गुर्वनुज्ञामनरेणान्यार्थमधीयानादपि गुरेवियां नादयान ; “माइतबाप्पीचीत " इति स्मरणान् ॥४१॥ निषेधातिकमे फलमाह । तस्सा अननुनानाया रियायाः अननुवादिगुरुः सकाशा माननाय. यनं नरकपल नमस्तेयं नाति ।। ४२ ।। लौकिक पैदिकं वापि तयाध्यात्मिकमेय या। आददीत यतो ज्ञानं न तंदुत् कदाचन ॥ ४३ ॥ उत्पादकत्रमदानोगरीयान् प्रध्यदः पिता। प्रमजन्म हि विमस्य प्रेत्य च प शाशतम् ॥४४॥ Hin-. .:..-. twituat.

·४५२ . विष्णुस्मृति गुरुद्रोह निषेधति । लौकिक का यारमारादिविषयम् , वैदिक साझवेदविषयम् ; आध्यात्मिक वासिष्ठादिविषयम् , औपनिपदस्य वैदिकत्वेनैव सिद्धत्वात् । एतदन्यतम ज्ञान यतो यस्मात् गुरो आददीत उत्पादयेत् , त कदाचनापि रौकिक्वैदिकविपादे न द्रुह्येत् । द्रोहोऽनिष्टासञ्जनम् ॥ ४३ ॥ त्रिप्वप्याचार्यातिशयमाह । उत्पादक शरीरजनक माता पिता च, ब्रह्मदाता गायत्र्युपदेप्टेति' त्रयोऽपि पितर , पातृत्वात् । तेपा मध्ये ब्रह्मद पिता गरीयान् अतिशयेन गुर । अतिशयमेवाह- ब्रह्मणि गाय-या यजन्म विप्रस्य वर्णिस्य, तत् प्रेत्य मोक्षयोग्यतापादकत्वात् , इह च समर्हितापाद- क्त्वात् शान्धत नित्यमित्युक्तमधस्तात् ॥ ४४ ॥ कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः। संभूति तस्य तां विद्याद्यद्योनाविह जायते ॥ ४५ ।। आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद्वेदपारगः। उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साजरामरा ॥ ४६ ।। य आवृणोत्यवितधेन कर्णा- वदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कृतमस्य जानन् ।। ४७ ।। इति श्रीविष्णुस्मृतौ त्रिंशोऽध्यायः ब्रह्मन्मनो नित्यत्व योनिजन्मनोऽनित्यतयोपपादयति । यत् यस्मात् कारणात् मिथ अन्येन्य कामात् परस्पराभिलापात् प्रवृत्ती मातापितरो एन पुत्रमनु निष्पादयत वानिनवज्जनयत , कामोपभोगस्येवोद्देश्यत्वात् । अतस्तस्य पुत्रस्य ता सभूति सभवमात्र विद्यात् । न तु नित्याम् अन्यभिचारिणीम् , मैथुनसभवेऽपि पुत्रानुस्मत्ते । तत्र हेतु -यदिहास्मिन् ससारे पश्चादिसाधारण्येन योनो जायत इति न तावन्माण ऐहिकामुप्मिफरमिद्धि ॥ ४५ ॥ किंतु वेदपारगोऽबिलयेदवित् आचार्यस्तु अस्य वटो विधिदुपनयनविधिना सापिन्या गायन्यादिकया सह या जाति जन्म उत्पादयति सपादयति, सा सत्या नित्या , अरणे नात्यापन । सर्वाधिकारापाद- कत्वेन सैनातरा अपिता यामजीपमेकम्पा , सैनामरा परोकसनन्धितया अविनाशिनी ॥ ४६॥ न तूद्देश्यतया', - 1देशा। श्यतयाना, घ विष्णव-झ , वैष्णो धमशाने जनध्यायप्रकरण निगम-1 , ·. । एकत्रिशोऽध्यायः त्रयः पुरुषस्यातिगुरवो भवन्ति ॥१॥ माता पिता आचार्यश्च ॥२॥ तेषां नित्यमेव शुश्रूपुणा भवितव्यम् ॥ ३ ॥ गुरभक्तरर्थवादार्थमेकत्रिशेनातिगुरुनाह । त्रैमणिकपक्रमे पुस्पग्रहण वर्णजातिप्राप्यर्थम् । तेन चतुर्णा- मपि वर्णानामनुलोमजादिजातीना 'चातिगुरव गुरुभ्यो ज्येष्ठभ्रात्रादिभ्य अतिशयिता अतिगुरव त्रयो भवन्ति ॥ १॥ तानाह । माता पिता आचार्यश्च । निपेक्तृत्वेन पितु प्राधान्येऽपि अभ्यर्हितत्वात् मातु पूर्वनिर्देश "तेभ्यो माता गरीयसी" इति स्मरणात् । माता जननी । पिता निपेक्ता । आचार्य उक्तलक्षण । यद्यप्यय शूद्रादीना न सभपति, उपनयनाभावात् , तथापि याजकाभिप्रायेण तेषामपि त्रितयसभव ॥ २॥ तेषा मात्रादीना नित्य सर्वकाल शुश्रूपणा सेवानिरतेन भाव्यम् । एक्कारोऽत्र नियमचतुष्टय गमयति । तच्च धर्मव्याधोपाख्याने स्पष्टीकृतम् ॥ ३॥ यत्ते ब्रूयुस्तत् कुर्यात् ॥ ४॥ तेषां प्रियहितमाचरेत् ॥ ५ ॥ न तैरननुज्ञातः किंचिदपि कुर्यात् ॥ ६॥ ते मात्रादयो यत् कार्य विहितमविहित वा ब्रूयु , तत् कुर्यात् । तच्च कुन्नीवाक्यात् पञ्चभिपिदी- परिणये, जमदमिराक्यात् परशुरामेण रेणुकावधे च स्पष्टीकृत्तम् ॥ ४ ॥ तेया मात्रादीना प्रियमनुकूल सत् यत् आयत्या श्रेयस्कर कार्य, तदाचरेत् । परस्परविरोधे तु पैतृक्म् , परशुरामीयमातृपरिङ्गात् ॥ ५॥ ते मानादिभिरननुज्ञात अननुमत किंचिदल्पमपि कार्य न कुर्यात् ।। ६ ।। एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयः सुराः। एत एव त्रयो लोका एत एवं योऽग्नयः ॥ ७ ॥ पिता गार्हपत्योऽग्निः दक्षिणाग्निर्माता गुरुराहवनीयः ॥ ८॥ 1 from licre up to Algia nussing in 9, 7 अभिरतन-स मातामिदचिग, तथा गुस्याहवनीयम-ट ·४५५ एकत्रिशोऽध्यायः उक्तेऽथे अर्थवादमाह । एते मात्रादय एव त्रयो वेदाः ऋग्यजु:सामाख्याः। अनुल्लकनीयवाक्यत्वेन वेदसंस्तवः । त्रयः सुराः ब्रह्मविष्णुशिवाः । पूज्यत्वेन सुरसस्तवः। त्रयो लोकाः नरसुरब्रह्मलोकाः । तत्प्राप्तिसावनत्वात् तत्संस्तवः । त्रयोऽग्नयः वक्ष्यमाणाः । नित्यपालनीयत्वेनामिसस्तवः ॥ ७ !! अमित्रयस्य विशेषनिर्देशेन तान् स्तौति । पितुर्गार्हपत्यत्वमाहवनीययोनित्वेन ; 'तव योनिरस्मि " इति श्रुतेः। पूर्वोत्पन्नत्वेन च पूर्वनिर्देशः। मातुर्दक्षिणाग्मित्वं पृथग्योनित्वेन ; “ दक्षिणामेररणी पाणी कुस्ते” इति मानवसूत्रात् । उलूग्वलमुसलाद्यनुपालकत्वेन वा; “ उलूखले मुसले यच्च शूर्पे। इत्यादिमन्त्रलिङ्गात् । गुरोराहवनीयत्वं सर्वहवनीयद्रव्यभागित्वेन " लब्धं चास्मै निवेदयेत् " इति स्मरणात् ॥ ८॥ सर्वे तस्याहता धर्मा यस्यैते त्रय आहताः। 'अनाहत्यास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥९॥ इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रृपया त्वेव ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुस्मृतौ एकत्रिंशोऽध्यायः .यस्य पुरुषस्यैते त्रयो मात्रादय आदृताः, तस्य सर्वेऽपि धर्मा आदृताः; सर्वधर्ममूलत्वात् त्रयाणाम् । यस्य पुनरेते त्रयः अनादृत्याः अनादरणीयाः, तस्य सर्वाः कृप्याचा लौकिक्यः नित्यनैमित्तिकाद्या वैदिक्यश्य क्रियाः निष्फलाः ; मात्राद्यनादरोत्पन्नाधर्मेण प्रतिबन्धात् फलजननायोग्याः ॥ ९ ॥ मात्रादिशुश्रूषाफलमाह । इमं मनुष्यलोकं मातृभक्त्या, मध्यमं देवलोकं पितृभक्त्या, गुरोराचार्यस्य शुश्रूपया तु ब्रह्मलोकमेव प्रामोति ॥ १० ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायफमोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपन्दितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृतौ श्रीविष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां एकलिंगोऽध्यायः -- गृती- प. अनारतारा-ट. भी omitted in ग. 1अमिस्तव-स. अभाविश्वेन-ग, घ. वैष्णवे धर्मशास्त्रे गुरूमकरणमेत्रियम्-, ध्यये परविंशोपार:-. & From #AET up t sfrayal omitted in 9, 7.

·द्वात्रिंशोऽध्यायः " राजत्विक्श्रोत्रियाधर्मप्रतिपेध्युपाध्यायपितृव्यमातामह- मातुलश्वशुरज्येष्ठनातृसंबन्धिनश्चाचार्यवत् ॥१॥पत्न्य एतेषां सवर्णाः ॥ २॥ मातृष्वसा पितृष्वसा ज्येष्ठा वसा च ॥३॥ द्वात्रिंगे गुरुधर्मातिदेशविषयानाह। राजा अभिषिक्तः क्षत्रियः । ऋत्विक् उक्तलक्षणः । श्रोत्रियः एकशाखाध्यायी। अधर्मप्रतिषेधी निषिद्धमणो निवर्तकः । उपाध्यायः उक्तलक्षणः । पितृव्यः पितृभ्राता। मातामहः मातुः पिता। मातुलः मातुर्माता । श्वशुरः पत्नीपिता । ज्येष्ठनाता अग्रजः सोदयः । सबन्धिनौ पुत्रदुहितृश्वगुरौ । चकारात् पितामहादीनां ग्रहणम् ; पितामहो भयत्राता चान्नदाता तथैव च । वर्णज्येष्ठो यतिश्चैव सर्वे ते गुरवः स्मृताः ।।" इति स्मरणात् । एते आचार्यवन्मान्याः। तेन च प्रत्युत्थानाभिवादनादिकं सिध्यति॥१॥ एतेषां राजादीनां सवर्णाः पल्यश्च तद्वदेव मान्याः। सवर्णाग्रहणात् असवर्णायु वक्ष्यति ॥ २ ॥ ज्येष्ठेति तिसृणामपि विशेषणम् ; “पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्येष्ठायां च स्वसर्यपि " इति देवलीयात् । तेन स्वापेक्षया ज्येष्ठा एताः तिस्रोऽप्याचार्यवन्मान्याः । ज्येष्ठेति विशेषणात् कनिष्ठास्सभ्युत्थानमेव । चकारात् पितामह्यादीना ग्रहणम् । माता मातामही चैव तथैव च पितामही । मातृप्यसा मातुलानी श्वश्रूर्धात्री पितृप्यसा । ज्येष्ठस्त्री च पितृव्यस्त्री गुरुस्त्री मातृवत् स्मृताः ॥" इति स्मरणात् । मातात्र सपनमाता ज्ञेया; मातृवदित्यतिदेगात् ।। ३ ।। “ - 'पूजनीया: added in ज, झ, ट पन्यक्ष-ठ, 3 यमस्मरणात् --ग.

·४५७ द्वात्रिंशोऽध्यायः श्वशुरपितृव्यमातुलत्विजां कनीयसां प्रत्युत्थानमेवा- भिवादनम् ॥४॥ हीनवर्णानां गुरुपतीनां दूरादभिवादनं न पादो- पस्पर्शनम् ॥ ५॥ गुरुपत्नीनां गात्रोत्सादनाजनकेशसंयमनपाद- प्रक्षालनादीनि न कुर्यात् ॥६॥ श्वशुरादीनां स्वापेक्षया कनीयसां प्रत्युत्थानमेवाभिवादनकार्यकारि ; न पुनरभिवादनं कार्यम् । किंतु असावहम् । इति ब्रूयात् ; मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुराऋत्विजो गुरून् । असावहमिति ब्रूयात् प्रत्युत्थाय यवीयसः ॥" इति मानवात् । गुरवो ज्ञानवृद्धादयः ; " भूयिष्ठार्थवन्तो गुरवः" इत्युपक्रम्य " ज्ञानवृद्धतपोवृद्धयोः" इति हारीतस्मरणात्; तयोश्च कनिष्ठयोरपि संभवात् । परिगणनं राजादिनिवृत्त्यर्धम् ; तेषां कनीयसामपि मान्यत्वात् ; “ वालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूपतिः" इति मानवात् ॥ ४ ॥ हीनवणे क्षत्रियावैश्ये । बहुवचनात् मूर्धावसिक्ताद्याः । न शूद्रा; पनीत्वविशेषणात् । तासां दूरादेवाभिवादनं कार्यम् । न पादावुपस्पृश्य । प्रत्युत्थानं त्वनुवर्तते ; “ असवर्णास्तु सपूज्याः प्रत्युत्थाना- भिवादनैः” इति मानवात् । शूद्रायां प्रत्युत्यानमेव ; नाभिवादनम् ; " उदक्यां सूतिकां शूद्रां भर्तृनी ब्रह्मघातिनीम् । अभिवाद्य द्विजो मोहादहोरात्रेण शुध्यति ॥" इति शातातपीयात् ॥ ५॥ गुरुशुश्रूपाणां कासांचित् तत्पनीप्वपवादमाह । आ पत्रीपदान् वैयर्णिकलाभेऽपि न शूद्रापरिहारः; दृष्टदोषस्य तत्रापि समानत्वात् । गात्रागामुत्सादनमुद्वर्तनमभ्यजनं च । अन्जन नेत्रयोः कन्यदिना । केशानां सयमनं प्रसायनं कवरीबन्धश्च । पादयोः प्रक्षालनमस्मादिना घर्पणन मलापकर्षणन् । नादिपदान स्नापनादिग्रहणम् " नोच्छिष्टाशनस्नापनप्रसाधनपादपालनेन्मदनोऽसमहणानि " इति गोनमीयान् । गुरुपत्नीनामिति शेपः ॥ ६॥ 'असंस्तुतापि परपनी भगिनीति याच्या पुत्रीति मातेति वा॥७॥ न च गुरूणां त्वमिति घूयात् ॥ ८॥'तदनिमम निरा. हारो दिवसान्ते तं प्रसायानीयात् ॥९॥ ।

·४५८ . विष्णुस्मृतिः असस्तुता अपरिचिता । अपिशब्दात् योन्यसंबद्धा च । परपत्नी ; न परदास्यादिः । भगिन्यादिशब्दैः वाच्या । व्यवस्थितश्चायं विकल्पः । समानवयस्का भगिनीति, न्यूनवयस्का पुत्रीति, अधिकवयस्का मातेति; " परपनी च या स्त्री स्यादसबद्धा च योनितः । तां बयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च ।।" इति मानवात् ।। ७॥ गुरूणां पूर्वोक्तानां वंकारम् , इतिकरणादेवजातीयकमन्यदप्यपकर्पवचः हुंकारादि न ब्रूयात् । चकारादन्येषामपि मान्यानाम् ; प्रायश्चित्तस्मरणात् ॥ ८ ॥ तदेवाह । तेपा गुरुणामतिकमे त्वकारादिवचने आहाररहितः सायं तं गुरुं प्रसाद्यापराधं क्षमापयित्वा भीयान् । पुनम्तच्छन्दनिर्देश अन्यस्याप्यतिकमे उक्तपायश्चित्तविधानार्थः गुरुं हुकृत्य स्वंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । बद्धा वा वाससा क्षिप्रं प्रसाद्योपवसेदिनम् ॥" इति योगिस्मरणात् । दिवसान्ते अशनविधानादेव सिद्धी निराहाखचनं यावत्मसादनं निराहारत्वार्थम् । "कृते नि.संशये पापे न भुञ्जीतानुपस्थितः" इति लिङ्गात् ॥ ९॥ न च गुरुणा सह विगृह्य कथाः कुर्यात् ॥ १०॥ न चैवास्य 'परीवादम् ॥ ११ ॥ न चानभिप्रेतम् ॥१२॥ गुरुणा सह विगृह्य विजिगीपया कयाः अल्पवितण्डाः न कुर्यात् । चकारादन्येनापि विप्रेण " विय निर्जित्य यादतः " इति स्मरणात् ॥ १० ॥ अस्य गुरोः परीवादं दोपाभिव्यक्तिं न पुर्यात् । चारात निन्दादिमहणम् । परीवानात् गरी भवति या वे भवति निन्दकः । परिमोक्ता कृमिर्मवति कीटो भवनि मत्सरी ।।" इति मानपात् । सद पाक्तिः परीवादः । अमोपाक्तिनिदा । रचयिता भोजन परिभोजनम् । उकासिहनं मगरः ॥ ११ ॥ गुरोः अनमियन प्रतिाल न तुर्यान ; "प्रतिालं गुरोः कृत्या प्रमाया विशुध्यति " इति योगिम्मरणान् ॥ १२ ॥ गुरुपती तु युवतिनाभिवायेह पादयोः। 'पूर्णविंशतिवर्षण गुणदोपी विजानता ॥ १३ ॥ एस:- नं farmir-1. -- .

·द्वारिशोऽध्याय कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ॥ १४ ॥ पूर्णतारण्या गुरभार्या पूर्णविशेन शिष्येण गुणे पादोपसग्रहणोत्थे अदृष्टविशेषे दोपो स्त्रीणा मोहत्त्व पुमिन्द्रियाणा दुर्निग्रहत्व चेह रोके विजानता पादयो!पसग्राह्या । विशतिवर्षत्व व्यवहारक्षमत्वम् , " नेके युवतीना व्याहारप्राप्तेन " इति गौनमीयात् । तेन वारस्य युवत्यभिवादने यूना वृद्धाभिादने च नाय दोप । दोपौ च, स्वभार एष नारीणा नराणामिह दृषणम् ।" "वलवानिन्द्रियग्रामो विद्वासमपि कर्पति ।" इति मनुना स्पष्टीकृतौ । पनीपदान्न शुद्राव्युदास , दृष्टदोपतौल्यात् ॥ १३ ॥ तर्हि कथमभिवाद्येत्यत आह । युवा शिप्यो युवतीना गुस्पलीना भुवि पादारनुपस्पृश्न असावहमिति 'अभिनादयेऽह भो अमुक्शा' इति स्वनाम निर्दिश् न् , विधिवत् " व्यत्यसपाणिना" इत्यादिनोत्तरीत्या काम यथेच्छमभिवादन कुर्यात् ॥ १४ ॥ 'विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ १५॥ वित्तं यन्धुर्वयः कर्म विद्या भयति पञ्चमी। एतानि 'मानस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ १६ ।। उक्तयोविधिनिषेधयो काल्पतिप्रमवावाह । यत् यूनो युक्सु गुरुदारेषु पादग्रहण निषिद्ध, तत् विप्रोप्य प्रवासादेत्य कार्यम् । यच भुयभिवादन विहित, तत् अन्यहमिति व्यपन्या । एतेन "रिमेय पादोपसग्रहण गुस्भार्याणाम् । नेक युवतीना व्यवहारप्राप्तेन " इति गौतमीयोऽपि विकल्पो व्याम्यात.। तत्र प्रमाणमाह-~-सता धर्ममनुस्मरनिति । शिष्टाचार एकत्र व्यासाहेनु । गुल्दारेविति सामान्योपादानेऽपि मानादीनामस्मिोप्याप्यन्वद पादोपसग्रहण कार्यम् , " नास्मिोप्य मीणाममातृपितृ यमायर्याभगिनीनान् " इति गौतमीयात्, उपसग्रहण उदिगिन्या मतुरेख च । पितृ त्यभार्याणा समरायेऽवह द्विव ॥" तथा : Th.scne vrullo. 2 ·इति । यत्तु विष्णुस्मृति इति स्मृत्यन्तराच्च । भ्रातृमार्यादीना तु विप्रोप्यापि न पादोपसग्रहणम् , “ ने पसग्रहण भ्रातृभार्याणा श्वश्वाश्च” इति गौतमः । भ्रातृभार्यादीना वश्याश्चोपसग्रहण न कार्यम् । अभिवादनमात्र तु भवत्येव । तत्रापि अत्यन्तगुत्स्थान याना 'मातुलान्यादीनामुपसग्रहणम् , अन्यासामभिवादनमिति हरदत्तः ॥ १५ ॥ मान्यताहेतूनाह । वित्त धनम् । पन्धुरभिनन । वयो जन्मन काल । म श्रोतस्मादि । विद्या वेदादि । परिगणनादेव सन्न्यासिद्धौ पञ्चमीग्रहण “ वित्तमन्युर्मजातिविद्यावयासि मान्यानि परवलीयासि' इति गोतमोत्त्वयोनलीयस्त्वनिराकरणाय । अत एव गौतम -"श्रुत तु सर्वेभ्यो गरीय । एतन्मूल- त्वाद्धर्मस्य " विद्यार्मवयोनन्धुवित्तेर्मान्या यथाक्रमम् " इति योगिमरण, तत्रापि पूर्वपूर्वपाठक्रमेण बलवत्त्वमिति ध्येयम् । सनिधावप्येतच्छन्द गौतमोक्तजातिपरिग्रहणाय । एतानि आत्मनोऽतिरिक्तानि मानस्याभिवादनादे प्रत्येक स्थानानि निमित्तानि । 'परस्परसमवाये तु उत्तरोत्तर गरीयो वेदितव्यम् । अयमथ --अल्पधनस्स बहुधन , अल्प-न्यो बहुउन्धर्मा य इति । धनवद्वन्धुमतो समनाये नन्धुमान् , वन्धुमद्वयावृद्धयो समाये वयोवृद्धो मान्य इत्यादि । यदा तु द्वयोरपि तुल्य धनादि, तदा उत्तरोत्तरगुणयोगेन मान्य । तदाह मनु:- पञ्चाना त्रिपु वर्णेषु भूयासि गुणवन्ति च । यत्र स्यु स्यात् स मानार्ह शद्रोऽपि दशमा गत ॥" इति । भूयासि , धननन्धू धनरन्धुवयासीत्यादि । तेषामपि तौल्ये धनादावेव गुणो वाणिज्याद्युपायेभ्य 'प्रतिग्रहादि अन्वेष्टव्य । दशमा ननत्यूनवयस्कताम् ॥ १६ ।। ब्राह्मणं दशवपं च शतवपं च भूमिपम् । पितापुत्री विजानीयाद्राह्मणस्तु नयोः पिता ॥ १७ ॥ विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठय क्षत्रियाणां तु वीर्यतः। वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥ १८॥ इति श्रीविष्णुस्मृतो द्वारिंशोध्यायः जातिपयमोलीयम्त्वे उदाहरणप्रत्युदाहरणे आह । दशर्पत्यमुपनयनोर्घकालताप्रदर्शनाय । शतवर्षत्व च मान्यतातिश्यप्रदर्शनाय , “शूद्रोऽपि दशमी गत " इत्यपिशब्दात् क्षत्रियादीना सुतरा तत्सिद्धे । . 3 1मानुलायादीनाम् omitted in A, छ परलीयस्त for ययोरसीयस्त्व-ख परसमवाये-ग -श, वैष्णव धमधास्त्र गुणभिवादादेशप्रकरण दानिशम्--7, ट धनादि येणव ·द्वात्रिशोऽध्यायः ४६१ चकारात् वैश्यशूद्रयोर्ग्रहणम् । तेनाल्पवया अपि ब्राह्मणः वृद्धतमानामपि क्षत्रियादीनां पितेवाभिवादनीय इति ॥ १७ ॥ । त्रैवर्णिकसाधारणं मान्यतानिमित्तमुक्त्वा प्रतिवर्णमसाधारणं तदाह । ज्ञानं वेदादिविद्याविषयकम् । वीर्य युद्धादौ शौर्यम् । धान्यधने प्रसिद्धे । जन्मोत्पत्तिः । एतैः क्रमेण विप्रादीनां ज्यैष्ठयम् । एवकारो विप्रादिव्यावृत्त्यर्थः । तेन तेषां ज्ञानादिनैवेति नियमेन विचादीनामनियतत्तं गम्यते । ततश्च विवादिचतुष्टयवतोऽपि केवलविद्यावानेव ज्येष्ठ इति सिध्यति ; हायनैर्न पलितैन वितैर्न च बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्म योऽनुचानः स नो महान् ॥" इति मानवात् ॥ १८ ॥ इति 'श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवसिष्ठवंशावतंसश्रीकोण्डपनायकात्मजश्रीतम्मणनायकापरनामधेय- श्रीकेशवनायकप्रोत्साहितश्रीवाराणसीवासिधर्माधिकारि श्रीरामपण्डितात्मज श्रीनन्द- पण्डितकृतौ श्रीविष्णुस्मृतिविस्तौ श्रीमत्यां वैजयन्त्यां त्रिंशोऽध्यायः VIDYA RATIYA BOMBAY-7 AN. IFrom श्रीमहाराय up to शिवानो outtal nu,.