·No text on this page.

·॥श्रीगणेशाय नमः॥
गुरुमण्डलग्रन्थमालाया अष्टादशपुष्पम्
पद्मपुराणम्
पञ्चमं पातालखण्डम्
श्रीमन्महर्पिकृष्णद्वैपायनच्यासोबराचतम
श्रीनायादिगुस्त्रयं गणपति पीठत्रयम्भवम् ।
सिद्धीमं वटुकत्रयं पदयुगं दूतीमम शाम्भवम् ।।
पोरान्द्रपष्टचतुष्कपष्टिनपर पीरावलीपश्दकम् ।
श्रीमन्मालिनिमन्त्रराजसहितं वन्दे गुगेमण्डलम्।।
५, भाइव रो
मा.
प्रयम संकरणम्
घसादः

·मूल संस्कृतप्रन्य के मुद्रा-
गोपाल प्रिण्टिङ्ग वर्क्स,
प, राजा दिनेदमीट.
कलकत्ता-६

·Gurumandal Series No. XVIII
PADMA PURANAM
Shrimanmaharshi Krishna Dwaipayan Vedavyas
PART III
5, CLIVE ROW,
Calcutta
Vikram Era
2015
First Edition
5000
Christian Era
1958

·No text on this page.

·श्री पद्मपुराणस्थ पातालखण्डस्य
विषयानुक्रमणिका
१
भन्डार
....
दिनाक
.......
पुस्तकालय, ) यो का ने
६
श्रीरामाश्वमेधचरित्र कयनारम्भः
बिली नागरी
रामस्य विमानमध्यान्नन्द्रिप्रामदर्शनमा
रामप्रहितस्यमारतेभरतं प्रत्यागमनम्।
रामभरतसमागमवर्णनम्
रामस्य अयोध्यायाम्प्रवेशः
रामवियोगादाममातुर्विलापकरणम्
रामचन्द्ररय राज्याभिषेकवर्णनम्
११
सर्वदेवकृतारामतुतिः
रामराज्यस्य व्यवस्थितिप्रकारकयनम्
रामेणागस्तिस्वागतकरणम्
रावणोत्पत्तिवर्णनम्
रावणकुम्भकर्णविभीषणांनी तपसोप्रेण प्रसन्नस्य ब्रह्मणोवरप्रदानम् १६
प्रावधपरिक्सरम रामस्य पश्चात्तापकरणम्
२१
अगस्त्यस्य तच्चान्त्यर्थमश्वमेधकरणोपदेशः साधना
अश्वमेघीयाविषये रामस्यागस्त्येन सह खावशालाया निरीक्षणम् २४
रामाय पिभिः सर्वधर्मोपदेशदानम्
अश्वमेधकरणाय रामस्य सम्भारपोजनम

·। ३८ ४५ ४८ रामाझया शप्रस्य इयतो गमनम् लक्ष्मीनिधिनाशवममुहिस्य रामस्य विनोदकरणम् कलपल्या स्वपति पिजयमानोसुकं वीक्ष्य सदभिनन्दनम् फामाक्षादेवाचरित्रवर्णनम् १३ सुमदाप्सरः सम्मापणम् रम्भाधासरसा कामस्य च सामर्यक्षयः अहिच्छत्रापुरे शत्रुमध्य प्रदेशः १४ मुमदस्य शत्रुघ्नेनसम्वादः यवनसुकन्यावृत्तान्तवर्णनम् च्यवनसुकन्यावृत्तान्तवर्णनम्, सुकन्यया स्वपतिशुश्रूषणम् शांतियज्ञम्प्रतिगतयोः सुकन्याच्यवनयोः शर्यातिना सुकन्याभर्सनम् सुकन्ययापतिसुरूपत्ववृत्तान्तकथनम् रामेण च्यवनस्य स्वागतकरणम् शधुमत्याश्वेन सहवासीयुरप्रतिगमनम् , नीलपर्वतमाहात्म्यकथनम् " रसपीयराजवृत्तान्तवर्णनम् नीलपर्वतवासाचनजस्वरूपप्राप्तिवर्णनम् . नीलगिरियाविधिवर्णनम् , रमणीयस्य नीलगिरिम्प्रतिगमनम् २० गण्डकीमाममाहाल्पपर्णनम् पुल्कमशवरपत्तान्तवर्णनर रममावेन नीििगया सत्र ورة . ५६ " M . 7 ६६ पुरुषोत्तमस्तोत्रकरणम् ·८० ८३ २४ ६१ ૨૧ स्तोत्रकरणानन्तरं सत्यासिदर्शनम् रामप्रीवेण स्वप्ने भगवर्शनम् रमणीयण भगवत्पूजापूर्वकं स्तुतिकरणम् नीलगिरिमहिमवर्णनम् २३ यस्य सुयाहुराजपालितपमाननगर प्रत्यागमनम् सुमाहुराजारमजेन दमनेनाश्वबन्धनम् प्रतापाग्यूक्ष्मनयोयुंदवर्णनम् दमनपुष्कलयोयंदवर्णनम् दमनपुष्कलयोमंढे हस्तकौशलयर्णनम् सुराहोः सैन्येन सह युद्धभूमिम्प्रत्यागमनवर्णनम् २६ सुमतिमन्त्रिमा शत्रुमप्रति सुबाहुयलनिरूपणम् लक्ष्मीनिधिसुकेरवोर्यद्रवर्णनम् २७ चित्रागपुष्कलयोयुद्धे चिन्तागायधवर्णनम चित्रागावधासुधाराक्षः पुत्रशोक: सुधाइनुमतोयुद्धवर्णनम् २६ सुबाहुशत्रुघ्नसमागमवर्णनम् शशुभस्य सुयाहुना सह निर्याणम् अश्वसमेतस्य शनमस्य तेजः पुरम्प्रतिगमनम् भवम्भरपत्य पृत्तान्तवर्णनम् जनवृत्तान्तवर्णनम् जनस्य नगरमार्गगमनकारणवर्णनम् .५: गोपूजाविधिकथनम् ३२. सत्यवतराजवृत्तान्तवर्णनम् ३३, विद्युन्मालिराक्षसेनावहरणम् ७ ६६ १०२ १०५ १०७ १०६ ११० १११ “ ११७ ११६ १२१ ·१२३ १२५ १२६ १३५ १४१ १४५ १४७ १४४ विद्युन्मालिनोवधाय शत्रुघ्नसनिक प्रतिज्ञाकरणम् विद्युन्मालियधपर्णनम् विद्युन्मालि राक्षसेन सह युद्धवर्णनम् विद्युन्मालिराक्षसपराजयवर्णनम् रेवातीरे आरण्यकामेऽश्वस्यगमनम् आरण्यकेन रामनाममहिमवर्णनम् भारण्यकेन लोमशमहिपिंप्रोक्तसमयसमेत रामचरित्रवर्णनम् ३७ आरण्यकस्यायोध्यायामागमनम् ३८ नर्मदाहदेऽश्वस्य निमजनम् नर्मदाहदे शत्रुघ्नपुष्फलहनुमताम्प्रयेशकथनम् ३६ अश्वस्य देवपुरम्पतिगमनम् शिवेन सह वीरमणमन्त्रकरणम् ४० वीरमणिना सह युद्धाय शत्रुनस्य निश्चयः वीरमणिकृत्तान्तवर्णनम् ४१ रुखमाङ्गदस्य पुष्कटेन सह युद्धम् ४२ पुष्कलेन वीरमणिना सह तुमुलयुद्धकरणम यीरमणिपराभववर्णनम् ४३" पोरमद्रेण युद्धे पुष्फलस्य वधकरणम् शवभपराजयवर्णनम् ४ शिवेन सह हनुमतो युद्धम् हनुमता द्रोणाघलानयनायगगनम् ४५. द्रोणाचारमृतसबीवनीमानीय पुष्कलादीनां सञ्जीवनम पुनः शिवरावप्रयुद्धवर्णनम् शहरेण ।-~~-~ १५२ १९६ १५४ १६८ १७१ ·४८ हेमकूटपर्वतेऽवगमनम् লাইন হাননানুগন্ধিাঞ্চন शत्रुध्नाय शौनकेन नानाकर्मविपाककथनम् अश्वस्य मुक्तिवर्णनम् सुरथराजपालितकुण्डलपुरेऽश्वस्य गमनम् सुरथेनाश्वग्रहणम् सुरथवृत्तान्तवर्णनम् शत्रुध्नेन सुरयम्प्रति दौत्येनारद अगदमुरथसम्बादवर्णनम् पम्पकास्ये राजपुत्रेण सह पुष्प लेगा। 1. हनूमता पुष्कलस्य मोचनम् ५२ मुरथहनूमतोः सम्यादपूर्वकं भयर युद्धम रामारण मुरथलहनूमधन्धनम् मुरपकवसरामयोधयन्धनम् पन्धनान्मुक्तये हनुमत्यवरामस्तोत्रम् पाल्मीयाममे रोनावपन्धनम् पात्यायनस्य सीतारयागविषयप्ररने शेपेण सदृशान्तवर्णनम् प्रजामनिवासया नगरे रात्री पारगमनम् पारः पुरे जनमुपादामविनयणम् प्रातःकाले पारः सभामागत्य रामाय रजोतिरपनम् रामाप भरतेन सह सम्वादपर्णनम् गीताया भाषियोगकारणकयनम् रजारर पूजन्मतान्तवनम् १८ भरतरप सीतारयामाहाकारे गगनाराक्षाकरणय १४६ १८१ १८३ १८७ ૧૮૮ १८६ १६१ १६२ १६३ १६६ JEE “२०० २०३ २०४ २०४ ·८ २२६ २३३ २३५ २४१ २४३ २४५ २४६ सीतात्यामार्थ लक्ष्मणायानाकरणम् सीतालक्ष्मणसम्वादवर्णनम् सीतालक्ष्मणसम्बादवर्णनम् लक्ष्मणेन यने सीतात्यागः याल्मीकिना सीतासान्वनम् 10 शत्रुघ्नसेनानिनः कालजितो लवेनयुद्धयर्णनम् १ शनुनलययोरतुमुलसख्यामवर्णनम् लवस्य पुष्कलेन सह युद्धम् २, शत्रुध्नेन सह घोरयुद्धे लघस्य मू वर्णनम् ... शत्रुघ्नलवयोस्तुमुलयुद्धवर्णनम् ३, व्यस्यपतनात्सीवया शोककरणम् फुशस्य महाकालपुरात्प्रत्यागमनम ... शत्रुध्नकुशयोयुद्धम् ४. कुशेन पद्धौ हनूमत्सुप्रीवौ सीतायै प्रदर्य युद्धवृत्तान्तनिवेदनम् .... कुशलवाभ्यां हनूमत्सुप्रीवबन्धनम सीताज्ञया कुशलवाभ्यामश्वस्यत्यागकरणम् ३५. अश्वेन सह शत्रुघ्नादीनामयोध्याम्प्रत्यागमनम् : मन्त्रिणा रामाय जैवयात्रा वृत्तान्तकथनम् ६. रामस्य वाल्मीकिना सह सम्बादः ... सीतालक्ष्मणसम्बावर्णनम् सीवाझया कुशलवयो रामसमीपे गमनम् वाल्मीकिरणया कुमालवाभ्यां रामचरित्रगानम् प्रमाइया वाल्मीकिनामाविरामायणवर्णनम् . रक्ष्मणेन सह सीतायाः श्रीरामयज्ञमण्डपथागमनम् २४७ २४६ २५५ २५६ २६१ २६६ २७१ २७२ .

·६७ ६ २७६ ६६ २८० २८३ २८५ ७२ २६६ इयस्य पूर्वजन्मवृत्तान्तकथनम् रामस्य यज्ञान्तक्षानम् रामाश्वमेधपठनश्रयणमाहात्म्यवर्णनम श्रीकृष्णचरित्रवर्णनम् গাঙ্গীভাষানচাল वृन्दास्यस्य माहात्म्यवर्णनम् श्रीकृष्णस्य सौन्दर्यकथनम् श्रीकृष्णपार्षदगणवर्णनम श्रीकृष्णचरिप्रवर्णनम नारदस्य राधाकृणयोन्दायने दर्शनपूर्वकमाहात्म्यवर्णनम् श्रीकृष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् श्रीकृष्णस्वरूपवर्णनपुरः सरं मथुरामाहात्म्यवर्णनम लभुनस्य राधास्वरूपदर्शनपूर्यकत्रीत्यप्रापया श्रीकृष्णसङ्गवर्णनम् त्रिपुरादेव्या अर्जुनप्रतिवाश्यम् अनस्य पीत्वप्राप्तिवर्णनम् नियमुदाऽर्जुनीसम्मापणम् मनीराधासम्पादकपनम् भगमनमहिमपर्णनम् नारदाय श्रीवासिषर्णनम् भीहायस्य संक्षिम गमयं मन्यवएपपरित्रम् मीरगतीर्थरर्णनम् परिपू शारमामशिरारक्षणादिष्यनम् गवान विसधारणायनेविधिवर्णनम रिगेहरिनाममाहास्पनर ३०६ ३१७ ३१६ ३२० २२६ ·३२ ३ ३ ३६६ ३६१ हरिपूजाविधियणंगम श्रीकृष्णमन्त्रार्थवर्णनम् मन्त्रीक्षाविधिषर्णनम पृन्दायने श्रीकृष्णदेनन्दिनीयलीलायर्णगण कग्गस्य राधया सह पिलादियणनम् देशासमाहात्म्यप्रारम्भः नारदाम्परीपसायादवर्णनम वैष्णवधर्मकथनम् विष्णुप्यानप्रकारवर्णन भक्तिलक्षणभेदवर्णनम् सर्वमासेषु वैशाखस्यमहरवम् वैशाखमासमतविधानयर्णनम् घेशाखमतमाहात्म्यफलकथनम् वैशाखस्नानमाहात्म्ये देवशर्ममाह्मणवृत्तान्तवर्णनम् अनेकविधपुत्रवर्णनम झणसम्बन्च्यादिपुत्रकथनपूर्वकं संसारनिःसारतावर्णनम् पुत्रप्राप्तये सुमनया देवशर्माणम्वशिष्ठसन्निधौ प्रेपणम देवशर्मणः पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् देवशर्मणो विप्रत्वप्राप्तिकारणवर्णनम् सुममया सह देवशर्मणो गङ्गावत्तितीर्थसेवनतो विष्णुप्रीत्या सुतप्राप्तिः। वैशाखसेवनफलवर्णनम् दिवोदासराजपुश्याः कशाmam पैशाखमासे रेवानानोप ३६८ ३७५ ३७८ ३८२ ३८५ ·。

·१०५ श्रीरामण पुकारेण भोगगनगारप्रतिगमनम
समय बेहुण्ठापति गगनम
रामलागीमायादवर्णनम
পাকাবিলম্বন
शिवलिङ्गमाहात्म्पयर्णनम्
धनजयविप्रकथानकम्
भरमसानमाहात्म्यवर्णनम्
६ भरमगादास्ययनने फस्यपिच्छनोमुतिः
शुनः पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम्
पत्या सहगमनकर त्रियामाहात्म्पफथनम
भस्ममाहात्म्यवर्णनम्
भस्ममाहात्म्ये कश्यपादृषिवृत्तान्तवर्णनम्,
वीरभद्रकथानकम
भस्मनिर्माणविधानकथनम्
भस्ममणधारणपुण्यनिरूपणम्
६ शिवलिङ्गार्चनमाहाल्यवर्णनम्
इक्ष्वाकुम्राह्मणचरित्रवर्णनम्
शिवलिङ्गार्चन नियमवर्णनम
१० अनिमुखामिधशिवगणवृत्तान्तवर्णनम्
काराकिकराज्ञः कस्याश्चिद्वेश्यायाश्ववृत्तान्त;
११ शिवनाममाहात्म्यवर्णनम
विधृताभिधन्पचरित्रवर्णनम्
शिवनाममाहाल्ये देवरातसुतायाः फलाया वृत्तान्तवणनम
गौरीकृत सोमवारप्रतवर्णनम्
७
.
.

·No text on this page.

·{{ গীমৃগন্যান্য
महशक पुत्रस्यास्यामवर्णनम
रामपुल कौशल्यामासिकमाविधि:
पादकाले फस्यपिदमागतस्यागमनम
सेनाऽतिपिना रागसीसयोः समपरीक्षणम
अन्यायाजिंगद्रव्येण देयपूमाफः किल्पिपप्राति:
पुराणयापकपूजाफथनम्
।समाप्पा पातालपण्डस्य विषयानुक्रमणिका ।।
शुभमस्तु

·श्रीगणेशायनमः ।
styाम
vigrगालापिलान्यां नमः ।
पाद्मपुराणम्
अथ पञ्चमं पातालखण्डम्
प्रथमोऽध्यायः
रामाश्वमेधग्यिापनासम्मः
माग मम्म्य मांगेय मलम | देगी सापनी जान ततो जयमुदीरयेत् ।।
पात्र गुः।
धुन पर मदामाग : पग मनोहम् । योभुना परागुप्मन्नरामय सिदिमः
मृत उपाग ।
यादा पवार पृटयान्भुजगभ्याम् । पाल्यापनी मुनियरमाथामेता निर्मलाम् ।।
धापारम्गायन उयान।
ना.कपारपत्ती जगरसलपादिकाः भूगोलमालय मोतियायिनिर्णयः
मदनापादि मदीनां पृथपतस्पपिनिर्णयः । मामागचरित्राणि फपितानित्ययाऽनय
सूपयशपाला व राना धारित्रमद्भुतम् । तानेरमदापापहरा रामकथा स्तुताः
सम्य पारम्य रामाय दयमंधा धृता ।
संपत्तो मया पत्तशामिच्छामि सपिम्तराम् ॥७॥
या धृता संम्मृता चोका महापातरारिणी।
चिन्तितादात्री च भत्तमित्तातोपदा ॥ ८॥

·२ पामपुरा* शेष उवाच। धन्योऽसि द्विनवर्य ! त्वं यस्य ते मतिरीदृशी। रघुवीरपदद्वन्द्वमकरन्दस्पृहायती ॥ यदन्ति मुनयःसर्वे साधूनां सङ्गमं घरम् । यस्मात्पापक्षयकरी रघुनाथकथा भवेत् ।। त्वया मेऽनुग्रहःरसृष्टो यद्रामःस्मारितःपुनः । सुरारकिरीटोघमणिनीराजितामिकः । रावणारिकथावाचौं मशको मादशःकियान् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदन्त्यपि ॥ १२ ॥ तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तिः । पक्षिण: स्वगति श्रित्या खे गच्छन्ति सुविस्तरे ॥१३॥ चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । येषां वे यादृशी बुद्धिस्ते पदन्त्येव तादृशम् रघुनाथसतीकोतिर्मयुद्धिनिर्मलीमसाम् । करिष्यतिवसम्पर्कात्कनकं त्यनलो यथा सूत उवाच। इत्युक्त्या तं मुनिघरं ध्यानस्तिमितलोचनः । मानेनालोकयायके कयां लोकोत्तरां शुभाम् ॥ १६ ॥ गद्गदस्यरसंयुक्तो महादर्गडिनाट्नयः । कथयामास पिशदर्दा कर्ण दाशरथैःपुनः ॥ शेष उपाचा महोपो विनिहते देवानपदु.पदे । भप्सरोगणयप्राजचन्द्रम फान्तिहर्तरि ॥१८॥ सुगःसमें गुणं मारिद्रप्रयातदा । मुपं प्राय:स्तुति यासयत्प्रणति गताः। माया प्रतिष्टाप्य धर्मयुनं यिमीपणम् । सीतयासहितो रामापुष्पर्क समुपाशिनः। गुपिनुमानालाम्मंगुनम्नदा । लवामपश्यदु पाहुधा मायापारलोरणाम् । रामोकपन सत्र सीताम्यानं गुहा FATER सांप पुष्पिनाकोरवयंताम् ॥ २२ ॥ गामाजिरमाचीपांशामिनुभद्रपान् । Naiपितोषपाणुगम: सापारी प्रति ॥ २३ ॥ এবষাগ। রাবি শিক্ষার্যাবধিমান ·प्रथमोऽध्यायः] * रामस्पधिमानमध्यान्नन्दिप्रामदर्शनम् * देवदुन्दुभिनि!पान्छुण्वन्धोत्रसुखाचहान् । यथैवाप्सरसां नृत्य पूज्यमानो रघूत्तमः ॥ २५ ॥ सीताय दर्शयन्मार्ग तीर्थान्याश्रमयन्ति च । मुनीच मुनिपुत्रांश्च मुनिपली पतिव्रताः यत्र यत्र कतावासाःपूर्व रामेण धीमता । सान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्यका पुरीम् । तस्याःपुनःसमीपेतु नन्दिप्रामं ददर्शह थन वै भरतो राजापालयन्धर्ममास्थितः । भ्रातुर्वियोगजनित दुःखविहं पहन्याहु ॥२६ गतशायी ब्रह्मवारी जावल्कलसंयुतः। शायटिदुःखातःकुर्वग्रामको मुहुः ॥३०॥ ययान्नमा नो भुङ्क्ते जलं पियति नो मुहुः। उद्यन्तं सवितारं यो नमस्कृत्य प्रवीति च ॥३१॥ जगन्नेत्र! सुरस्वामिन्दर मे दुष्टतं महम् । मदर्थे रामबन्दोऽपि जगत्पूज्यो धनं ययो सीता सुकुमाराड्या सेव्यमानोऽटपी गतः । या सीता पुष्पपर्यत वृतिमासाद्य दुःखिता ॥ ३३ ॥ या सीता रपिसातापं कदापि प्राप नो सती। मदर्थं जानकी साव प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो या सीता राजवृन्देश न दृश नयनःकदा । सासीता दृश्यते भून किराते कालरूपिभिः मा सीता मधुरं त्यन्नं भोजिता न धुमुक्षति । सा सीताय पनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यदो ॥२६॥ इत्येवमायई पूर्यमुपस्थाय पदत्यदः । प्रातः प्रातर्महाराजो भरती रामवलमः ॥ ३७॥ यशोच्यमान.सचिवैःसमदुःपमुखैर्यधैः । नीतिशास्त्रनिपुणेरिति ग्रोवाच तान्नृपः ।। अमात्या दुर्भग माफिप्रत पुष्पापमः । पदमप्रजो रामो धन प्राप्याघसीदति । दुर्भगस्य मम प्रस्याः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामवन्द्रामि स्मारं स्मारं मुमन्त्रिणः ॥४॥ धम्या मुमित्रा मुनरी पारसुस्पपतिप्रिया । यस्यास्तनको रामस्य चरणो सेयतेऽन्यहम् ॥४॥ - ·४ . पायपुराणम् ५ पातारपण्ड यत्र प्रामे स्थितो नूनं मरणो मातृपत्सलः । विलाप प्रकरोत्गुम्चन पाम सददर्श इति श्रीपासपुराणे परमे पातालपण्डे शेग्यारम्यायनसंपादे रामाश्वमेधे नायर मरसायासनन्दिप्रामदर्शन माम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ द्वितीयोऽध्यायः रामप्रहितस्य मारुतर्भरतं प्रत्यागमनम् शेष उपाय। अथ तदर्शनोत्कण्ठा पिहलीरतचेतसा । पुनःपुनःस्मृतो भ्राता भरतो धार्मिकाप्रणीः उधाच च हनूमन्तं यलयन्तं समीरजम् । प्रस्फुरद्दशनव्याजचन्द्र कान्तिहताधिकः । शृणु पीर हनूमंस्त्वं मदगिरं भ्रातृनोदिताम् । चिरन्तनधियोगेन गद्गदीकृतविहलाम् ॥३॥ गच्छतं भ्रातरं धीर समीरणतनूच ! । मद्वियोगटशां यष्टिं घपुषो थिम्रतं हटान् ।४। यो पल्कलं परीघत्ते जटां धत्ते शिरोरहे। फलानां भक्षणमपि न कुर्याद्विरहातुर । परस्त्री यस्य मातेप लोप्टपत्काञ्चनं पुनः । प्रजाः पुत्रानि पो द्रक्षेद्वान्धवो मम धर्मचित मद्वियोगजदुःखाग्निज्यालादग्धकलेचरम् । मदागमनसन्देशपयोवृप्रयाऽशुसिञ्चतम् ॥७॥ सीतया सहितं राम लक्ष्मणेन समन्वितम् । सुग्रीवादि कपीन्द्रश्चरक्षोभिःसपिभीपरीः प्राप्तं निवेदय सुखात्पुप्पकासनसंस्थितम् । येन मे सोऽनुजः शीघ्रं सुखमेति मदागमात् ॥६॥ इति श्रुत्वा ततो पाक्यं रघुवीरस्य धीमतः । जगाम भरतावासं नन्दिप्रामं निदेशरुत् गत्या स नन्दिप्रामं तु मन्त्रिवृद्धःसुसंयुतम् । भरतं भ्रातृविरहहिन्न धीमान्ददर्श ह॥ कथयन्तं मन्त्रिवृद्धानामचन्द्रकथानकम् । तदीयपदपाथोजमकरन्दमुनिर्मरः ।।१२।। नमश्चकार भर-indiamr praima ---- .

·द्वितीयोऽध्यायः] * रामभरतसमागमवर्णनम् * दृप्ट्या भरतःशीय प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । स्वागतं चेतिदोषाव रामस्य कुशलं बद इत्येवं धदतस्तस्य भुजो दक्षिणतोऽस्फुरत् । हृदयाच्च गतःशोको परिपूरिताननः ॥ १५ ॥ चिलोस तादृशं भूपं प्रत्युवाच कपीश्वरः । निकटे हि पुरस्प्राप्त विद्धि रामं सलक्ष्मणम् ॥ १६ ॥ मागमनसन्देशामृतसितकलेयरः । प्रापयर्षपुरं हि सहस्रास्यो न वेदम्यहम् ॥१॥ जगाद मम तलास्ति यत्तुभ्यं दीयते मया। दासोऽस्मि जन्मपर्यन्तं रामसन्देशहारक! वसिष्ठोऽपिगृहीत्वाऽयमन्त्रिद्धाःसुहपिता जमुस्ते रामचन्द्रव हनुमद्दर्शिताऽध्वना दृष्ट्या दुरात्समायान्तं रामचन्द्रं मनोरमम् । पुष्पकासनमध्यस्थं स सीतं सहलक्ष्मणम् ॥ २० ॥ रामोऽपि दृष्ट्या भरतं पादचारेण सङ्गतम् । जटापल्कलकोपीनपरिधानसमन्वितम् ।। अमात्यान्भ्राधेपेण समपाजावरान् । नित्यं तपःक्लिष्टतया शरूपान्ददर्श ६ ॥ रामोऽपि चिन्तयामास दृष्ट्या ये तादृशं नृपम् । अहो दशरथस्यायं राजपजस्य धीमतः ॥२३॥ पुत्रःपदातिरायाति जटावल्कलवेषभृत् । न दुःखं तादृशं मेऽन्धनमध्यातस्य हि ॥ यादृशं मद्वियोगेन चैतस्य परिवर्तते । अहो पश्यत में माता प्राणातिप्रपतमःसखा । श्रुत्वा मां निकटे प्राप्त मन्त्रिवृद्धःसुपितः । द्रष्टुं मां भरतोऽभ्येति पसिष्ठेन समन्धितः ॥ २६ ॥ इति पन्नरपति:पुष्पकालभसोऽङ्गणात् । विमीपणहनूमनयां लक्ष्मणेन ताइरः ।। यानादयतताराशु पिदविन्नमानसः । भ्रातांतःपुनांततितिवदन्मुहुः ॥ २८ ॥ दृष्ट्या समुत्तीर्णमिमं रामचन्दं सुरैर्यतम् । भरतो मातृपिरहिमन धीमान्ददर्श ह॥ हर्षाणि प्रमुशंध दण्डपत्रणनाम ह। रघुनाथोऽपि तं दृष्ट्या दण्डपत्पतितं भुधि उत्थाप्य जगृहे दोम्यो हर्णलोकसमन्धितः ॥३०॥ उत्थापितोऽपि हि भृशं नोदतिष्टगुदमुरामवन्दपदाम्योजगहणासतगहभृत् । -

·• गणम् .
माय उपागा
मायापिनो मे ! कानि
मे गिदहमाणि मम माली ने माम माने।
गुमपानी भीम गरि पुम पुगः | e erritraxनिताननः ।
शुमामानुज परियापानि
प्रणाय ग महामरित्रगुपनामा ३५॥
रितेन गर्म मात्रा पुरुषमासनमाशि | Antaर्श माती प्रामानिन्दिताः
निरापामिपा:
पिपाणु दिपः। पnि जनपनाममन्या मनाम य
ताक्षमस्य पद मामयुसिमा । स्परसहाय पतिपरास सागुफारिकाः
तानययपि मामागा देपर वाट्य सादाम । माशीमिरमियुरयाग समानामय
पेमानपामाहाले स ममसोमणे । क्षणादालोफया निफट म्पपितुःपुरी
इति धीपा महापुराणे पश्चमेपासाला पयारस्यायनसंपादे रामायमेधे रा
राजधानीदर्शनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।
तृतीयोऽध्यायः
रामस्य अयोध्यायां प्रवेशः
शेष उवाच
'दृष्ट्या रामो राजधानी निजलोकनिपासिताम् । जहर्ष मतिमान्वीरश्चिरदर्शनलाल
'भरतोऽपि स्पर्क मित्रं सुमुखं नगरं प्रति । प्रेषयामास सचिवं नगरोत्सवसिद्धये
भरत उधाचा
कुर्वन्तु लोकास्त्वरितं रघुनाथागमोत्सपम् । मन्दिरे मन्दिरे रम्यं कृतकोतुक चित्र
विपासुका राजमार्गाचग्दनद्रघसेचिताः । प्रसूनभरसड्बलता हटपुष्टजनाधृताः ॥ १

·तृतीयोऽध्यायः रामस्य अयोध्यायां प्रवेशः विचित्रवर्णध्वजमा वित्रिताखिलस्वाङ्गणाः । मेघागमे धनुरिच पश्यन्त्येष घलीमुखाः ॥५॥ प्रतिगेहं तु लोकानां फारयन्त्यगलक्षणम् । यमं धीक्ष्य शिखिनो नृत्यं कुर्वन्ति लीलया ॥६॥ हस्तिनो मम शैलामा नाधोरण सुयन्त्रितान् । विचित्रयन्तु बहुशो गैरिकाद्युपधातुभिः पाजिनश्चित्रिता भूयःसुशोमन्तु मनोजवाः । यद्वेगवीक्षणादेव गर्व त्यजति स्थहयः ।। काया:सहस्रशोरम्या:सर्वाभरणभूषिताः । गजोपरि समारूढा मुक्ताभिर्विफिरन्तु च ब्राह्मण्य पात्रहस्ताश्च दूर्घा हारिद्रसंयुताः । सुवासिन्यो महाराजं रामं नीराजयन्तुताः फौसल्या पुत्रसंयोगसन्देशपिधुरा सती । हर्ष प्रामोतु सुश्शा तदीक्षणसुलालसा । इत्येवमादि रचनाः पुरशोभाविधायिकाः । करोतु जनता हा रामस्यागमन प्रति ॥ शेष उधावा इति श्रुत्वा ततो पाक्यं सुमुखोमन्त्रपित्तमः । प्रययौ नगरी फत्कृतकौतुकतोरणाम् गत्याय नगरी तां वै मन्त्री तु सुमुखामियः । व्यापयामास लोकानां रामागममहोत्सवम् ॥ १४॥ लोकाःश्रुत्वा पुरी प्राप्त रघुनाथं सुहर्षिताः । पूर्व तदीयविरहत्यक्तभोगसुखादयः ॥१५ ब्राह्मणा चेदसम्पन्ना:पवित्रा दर्भपाणयः । धौतोत्तरीय पलिता जामुःश्रीरघुनायकम् क्षत्रिया ये शूरतमा धनुर्वाणघरा घराः । सङ्ग्रामे यहुशो वीरा जेतारो ययुरप्यमुम् ॥ धेश्या धनसमृद्धाश्च मुद्राशोभितपाणयः । शुभ्रवस्त्र परीधाना अभिजग्मुरेश्वरम् ।। भूदा द्विजेषु ये भक्ताः स्वीयाचारप्सुनिष्ठिताः । चेदाचाररता ये वै तेऽपि जग्मुः पुरीपतिम् ।।६।। ये ये वृत्तिकरा लोकास्ये स्वे कर्मण्यधिष्ठिताः । स्थकं पस्तु समादाय ययुः श्रीरामभूपतिम् ॥२०॥ इत्यं भूपतिसन्देशात्प्रमोदाप्लघसंयुताः । नानाकोतुफसंयुक्ता आजग्मुर्मनुजेश्वरम् । रघुनाथोऽपि सकलदैवतैःस्वस्थयानः परीतःप्ररिवेशोच्चैःपुरी रवितमोहनाम् ॥

·* पानपुराणम्
प्लयङ्गाः प्लघनैयुंक्ता आकाशपथचारिणः ।
स्थस्थशोभा परीतागाश्चानुजग्मुःपुरोत्तमम् ॥ २३ ॥
काघल्ह्याशु नरयानमथारुहत् । सीतयासहितो रामःपरिवारसमावृतः ॥ २४ ॥
ध्यां प्रवियेशाथ कृतकौतुकतोरणाम् । हटपुष्ट जनाकीर्णामुत्सवःपरिभूषिताम्
गापणयभेर्यादि धादिराहतभृशम् । शोममानःस्तूयमानःसूतमागधयन्दिभिः ॥२६
राघव रामेति जय सूर्य कुलाङ्गद । जय दाशरये देव जयताल्लोकनायक ! ॥२७॥
इति शृण्वन्छुभां पाचं पौराणां हर्षिताड्गिनाम् ।
रामदर्शनसात पुलकोद्रेदशोभिनाम् ॥ २८ ॥
चवेश घरं मागं रथ्यावत्यरभूपितम् । चन्दनोदकसंसिक्तं पुष्पपलपसंयुतम् ॥२६॥
तदा पौराङ्गनाःकाश्चिद्गपाक्ष विलमाश्रिताः ।
रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अधा घन् ॥ ३०॥
पौराङ्गना ऊचुः ।
धन्या अभूवन्यत
मिलकन्या धनेषु या राममुखारपिन्दम् ।
स्थलोचनेन्दीयरफरपापियन्स्यमाग्यसातमहोदया इमाः ॥१॥
धन्यं मुखं पश्यत पीरधाम्न श्रीरामदेघस्य सरोजनेत्रम् ।
पदर्शनं धातृमुपाःसुरा अपि प्रापुर्मद्भाग्ययुता ययं त्यहो । ३२ ॥
पतामुपं पश्यत चारहासं फिरीटमशोमि निजोत्तमागम् ।
पन्धकधिकारलसच्छविप्रर्द दन्तवाद विभ्रतमुध्वनासम् ॥ ३३ ॥
इति गदितपास्ता:म्मेहमारे गमो मलिनदलसर्ने प्रपातनिरीक्ष्य ।
निषिलगुगरनूनप्रेममारं मृलोक सननिगृहमियेष प्रोषितानि दृष्टः ॥ ३४ ॥
इनिधीपाश्मदापुगणे पञ्चमे पातालक्ष शेषपारम्यायनसंपादे रामाश्वमेधे
रघुनाथम्य पुरषोशन माम हनीपोऽध्यायः ॥ ३ ॥

·चतुथोंऽध्यायः
रामपियोगाद्राममातुर्विलापकरणम्
घात्स्यायन उवाच
भुजगाधीश्वरेशान! घराभारधरक्षम! शृश्येक संशयं मह्यं कृपया कथयस्प तम् ॥१॥
रघुनाथस्य गमनं धनप्रति यदाह्यभूत् । तदा प्रभृति देहेन स्थिता शन्येन चेतसा ॥२॥
तद्विप्रयोगविधुरा कसदेवातिदुःखिता । सुमुखान्मन्त्रिणःश्रुत्या रघुनाथं समागतम् ॥३
कथं जवर्ष किमभूत्कीदृशं तत्र चिह्नितम् । रामचन्द्रस्य सन्देशदर्तारं किमुवाच सा॥
पतं मे संशयं छिन्धि रघुनाथ गुणोदयम् । ययावन्छुप्यते महां कथयस्व प्रसादतः ॥
शेष उचाचा
साधु पृ महाभाग द्विजवर्य पुरस्कृत । तन्मे निगदितःसाक्षाच्छृणुष्वकमनाःकिल ॥६॥
सा ये तद्वदनाम्भोजच्युतं रामागमामृतम् ।
पीत्या पीत्वा यभूयाहो स्थगिताडेन चिह्नला ॥७॥
कि मे स्वामी चिमूढायाः किपा भ्रमफरंपचः । साथै मन्दभाष्यायाःकथं रामेक्षणंपुनः
बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतःशिशुः । केनचिन्मम पापेन विषयोगं गतःपुनः ।।
सुमन्त्रिकुशली रामःसीता लक्ष्मणसंयुतः। कथं मां स्मरते पीरो धनवारीसुदुःखिताम्
इति सा पिललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता।
न विवेद निजं किञ्चित्परकीय विमोहिता ॥ १९ ॥
सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्या दुःखितां मातरं भृशम् ।
धीजयामास घासोप्रैःसंशामाप च सा पुनः ॥ १२॥
उवाव जननी सौम्यं पचो हर्षकर मुहः । रघुनाथागमस्मारहां तां व्यदधात्पुनः ।
मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम् ।
सीतया सहितं पश्य वाशीमिरमियुश्य च ॥ १४ ॥

·। पाद्मपुराणम् [५पातालख तथ्यं पचःश्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम् । यादृशं हर्षमापेदे तादृशं घेद्ग्यहं न हि ॥ य चाजिरेप्राप्ता रोमानिततनूमहा । हर्षविट्वलिताइयच मुञ्चन्ती राममैक्षत ॥ तावत्सरामो राजेन्द्रो नरयानमधिश्रितः । प्राप्तःस्थमातुर्भवनं कैफेय्याःसुनया:पुरः ॥ १७ ॥ कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम् । नोवाच किचिन्महतीं चिन्तां प्राप्तपती मुहुः ॥ १८॥ सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम् । उवाच सान्त्वयंस्तां च पाक्यविनयमिश्रितः ॥१६॥ मिया धनं गत्या सर्वमाचरितं तथा । अधुना फरये किंचा त्यदाशातो जनन्यहो न्यून कृतं नास्ति फथं मां नेक्षसे पुनः । थाशीमिरभिनन्द्यैनं भरतं मां च पीक्षय श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रयदनाऽनघ । शनैः शनैः प्रत्युपाय राम गच्छस्थमालयम् रामोऽपि श्रुत्या पचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः । नमस्कृत्य योगेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः ॥ २३ ॥ सुमित्रापुत्र सहितं रामं दृष्ट्या महामनाः । चिरंजीय चिरंजीव ह्याशीभिरिति चाभ्यधात् ॥ २४ ॥ तुधराममद्रोऽपि चरणौ प्रणिपत्य च । परिष्वज्य मुदायुक्तो जगाद घयनं पुनः । गर्ने ममम्रात्रा फेनापि न एतं तथा । यथायमरोद्धीमान्मम दुःखापनोदनम् । वणेन हता सीता मयायस्प्राप्यते पुनः। मातस्तत्सर्वमापिद्धि लक्ष्मणस्प पिचेष्टितम् सामाशिमाया शिरसा यं सुमित्रया । निजमातुध मपनं प्रपया पियुधे ॥ तिरं पीटर पितां निजदर्शनलालसाम् । स्ययानादपष्ह्याशु घरणायहीदति। तानदर्शनोरकण्टा पिहली बनमानसा। परिष्यम्य परिष्यस्य राममुदमपाप सा रेमभूदगदगदापागभूतदा । दर्याणि सोरणानि प्रयाहं प्रापुरापात् । ननी योश्य पिनी हार पनिाम् । बराकस्यपालारहिता पिततीतगुम् ॥ दिशियाशंगादर्श शादी सोकमार।

·चतुर्थोऽध्यायः * रामचन्द्रस्प राज्यामिपेकपर्णनम् ।
दुःपस्य समयो नायमिति मत्या जगाद ताम् ॥ ३३॥
श्रीराम उवाच ।
मातर्मया त्वचरणी चिरकालंन सेषिती । ततःक्षमस्वापरा, भाग्यहीनत्य चै मम
ये पुत्रा मातापित्रोर्न शुश्रूषायां समुत्सुका। ते मन्तव्याः परामात:कीटकारेतसोमवाः
किं कुर्य जनकाशातो गतो ये दण्डक बनम् ।
तत्रापि त्यत्कृपापाङ्गात्तीर्णोऽस्मि दु खसागरम् ॥ ३६ ॥
राधणेन हता सीता लङ्कायां गमिता पुनः ।
त्वत्कृपातो मया लल्या तं हत्या राक्षसेश्वरम् ।। ३७ ।
सीतेयं त्वचरणयो.पतिता वै पतिव्रता । सम्माषयाशु थकितां त्वत्पादापितमानसाम्
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं पादयोः पतितो स्नुपाम् ।
आशीभिरभियुज्यनां यभाये तां पतियताम् ॥ ३६॥
सीते स्वपतिना सा विरं विलस भामिनि । पुत्रौ प्रसूय व कुलं स्वकं पापय पायने!
त्वत्सदृश्यः पतिपराः पतिदुःखसुखानुगाः । भवन्तिदुःखमागिन्यो न हि सत्यं जगत्त्रये
विदेहपुत्रि ! स्वफुलं त्वया पाक्तिमात्मना।
रामपादाब्जयुगलमनुयान्त्या महायने । ४२॥
कि चित्रं यत्पुमांसस्तु चैरिकोटिप्रभञ्जनाः।
येषां गेहे सती भार्या स्वपतिप्रियचाछिका ॥४३
इत्युक्त्वा रधुनाथस्य भार्यामञ्चितलोचनाम् ।
तूष्णी बभूव हपिता प्रहरस्वतनूरबा ५४४ ॥
अप भ्राताऽस्य भरतःपित्रादत्तं निजं महत् । राज्य निघेदयामास रामचन्द्राय धीमते
मन्त्रिणस्ते प्रहृष्णाट्ला दैवज्ञान्मन्त्रकोविदान्। आहूय सुमुहूतं ते पप्रच्छुःघरमादरात् ।।
शुभे मुहूर्त सुदिने शुभनक्षत्रसंयुते। अभिषेक महाराज्ये कारयाभासुरुद्यताः ॥४॥
सप्तद्वीपवती पृथ्वी व्याघ्रचर्मणि सुन्दरे।
लिखित्वोपरि राजेन्द्रो महाराजोऽधितस्थिधान् ॥ १८ ॥

·२ [५पातालमण्डे ० पामगुराणम् दिनादेय साधूनां मांसि प्रमुई ययुः । दुष्टानां सोग्लानिरमपातापिनाम् । মা রিনা নিন। মসবি কারা বা নালি বনা देत्या देपाम्रागा नागा यक्षासुरामदोरगाः । सर्व न्यायपणे स्थित्या रामान शिरसा दधुः ॥ ५॥ रोपकरणेयुक्ताःस्वधर्मसुरानित । विद्यापिनोदगमिता दिनरात्रि क्षणाशुभाः । पातोऽपि मार्गसंम्यानां यलानाहरते महान् । पासांस्यपि तु सूक्ष्माणि तत्र चौरफथा न हि ॥ १३ ॥ धनदो हार्थिनां रामः फारुण्यध रूपानिधिः। भ्रातृभिःसाहितो नित्यं गुरुदेवस्तुति घ्यधात् ॥ ५४॥ ति श्रीपादो महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषपात्स्यायनसंघादे रामाध्यमेधे रघुवरस्य राज्याभिषेको नाम चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ । पञ्चमोऽध्यायः सर्वदेवकृतरामस्तुतिः। शेप उघाच! अथाभिषिक्तं रामं तु तुष्टुवुःप्रणताःसुराः । रावणामिधदेत्येन्द्रवधहर्षितमानसाः। देवा ऊचुः। जय दाशरथे! सुरातिहचय जय दानवत्रंशदाहक!। जय देवयराङ्गनागणग्रहणव्यप्रकरारिदारक ! ॥२॥ तघ यनुजेन्द्रनाशनं कथयो वर्णयितुं समुत्सुकाः । प्रलये जगतां तीः पुनर्गससे त्वं भुवनेश! लीलया ॥३॥ जय जन्मजरादिदुःखकः परिमुक्त प्रयलोद्धरोधर!।

·-: TRIमस्तुातः * १३ जय धर्मकरान्वयाधुधौ कृतजन्मनजरामराच्युत ॥ ४॥ तब देववरस्य नामभिवहुपापा अपि ते पविविताः । किमसाधु द्विजवर्य पूर्वकाः सुतनुं मानुषतामुपागताः ॥५॥ हर विरिश्चिनुतं तव पादयोयुगलमीप्सितकाम समृद्धिदम् । हदि पवित्रयवादिकचिह्नितःसुरचितं मनसा स्पृहयामहे ॥६॥ पदि भवानधात्यभयं भुचो मदनभूतितिरस्करकान्तिभृत् । सुरगणा हि कथं सुखिनःपुनर्ननु भवन्ति घृणामय पावन ॥७॥ यदा यदा नो दनुजा हि दुःखदास्तदा तदा त्वं भुवि जन्ममाग्भवः । अजोऽव्ययोऽपोशवरोऽपि सन्विभो स्वभावमास्थाय निजं निज्ञाचितः । मृतसुधा सदशेरधनाशनःसुचरितैरवकीर्य महीतलम् । अमनुजेर्गुणशंसिभिरीडितः प्रविश चाशु पुनहि स्वकं पदम् ॥ ६ ॥ अनादिगद्योऽजररूपधारी हारी किरीटी मकरध्वजामः । जयं करोतु प्रसभं हतारिस्मरारिसंसेधितपादपाः ॥१०॥ या ते सुराःसर्वे ब्रोन्द्रप्रमुखा मुहुः। प्रणेमुररिलाशेन प्रीणिता रघुनायकम् ।। इति स्तुत्यातिसंहाटो रघुनाथो महायशाः । प्रोवाय तान्सुरान्धीक्ष्य प्रणतान्नतकधरान् ॥ १२॥ श्रीराम उवास। वृणुतमे यूयं परं किश्चित्सुदुल्लभम् ।यं कोऽपि देवो दनुजोन यक्षःप्राप सादरः सुरा ऊचुः। भगवतःसर्व प्राप्तमस्माभिरुत्तमम् । यदयं निहतःशत्रुरस्माकं तु दशाननः ।। असुरोऽस्माकं बाधां परिदधाति भोः। तदा तदेति फर्तव्यमेतायटैरिनाशनम् तथेत्युचपा पुनःप्रोपाच रघुनन्दनः । श्रीराम उपावा तिमद्वाक्यमादरेण समन्धिताः । भवत्तं मदीय गुणप्रेषितमदभुतम् ।।

·३ यामपुराणम् [५पानाला तोत्रं पठिष्यति गुमातनिशि सरन्नरः । तस्य वैरि पराभूतिनं भविष्यति दारणा च दारिद्रासंयोगो न च व्याधिपगमपी । माय गरणद्वन्डे मनिस्तान भूयसी मपिप्यति मुदायुक्तो म्यान्ते पुसा तु पाटलः । इत्युक्या सोऽमपणी गरदेवशिरोमणिः ॥ २० ॥ सुराः सर्वे प्रष्टास्ते ययुलोक स्पर्क स्यफम् । रघुनाथोऽपि भ्रातृस्सापालयंस्तातयद् युधान ॥२१॥ प्रजाः पुत्रानिय स्पीयाँलालयलोकनायकः । यस्मिन्छासति लोकाना नाकालमरणं नृणाम् ॥ २२॥ न रोगादि पराभूति हेषु च महीयसी । नेतिःकदापि दृश्येत वैरिज भयमेव च। वृक्षाःसदेष फलिनो मही भूपिछधान्यका । पुत्रपौत्रपरीयारसनाकृत जीयनाः ।। शान्तासंयोगजसुनिरस्त घिरहफलमाः । नित्यं श्रीरघुनाथस्य पादपायोत्सुकाः । कदापि परनिन्दासु पारस्तेषां भवन्ति न ! कारवोऽपिकदा पापं नाचरन्ति मनस्यहो रघुनाथ फराघात दुःखशङ्काभिशंसिनः । सीतापति मुखालोक निश्चली भृतलोचनाः लोका बभूवुः सततं कारुण्यपरिपूरिताः । राज्यं प्रासमसापलं समृद्धवलवाहनम् । ऋपिभिह एपुष्टश्च रम्यं हाटकभूषणः । सम्पुरमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः ।। सदासम्पन्नसस्यं च सुषसुक्षेत्रसंयुतम् । सुदेशं सुप्रजःस्वस्थं सुतृणं बहुगोधनम् ।। देवतायतनानां च राजिभिःपरिराजितम् । सुपूर्णा यत्र ये प्रामासुवित्तद्धि विराजिताः सुपुष्पकृत्रिमोद्यानाः सुस्वादु फलपादपाः | सपदमिनीककासारा यत्र राजन्ति भूमयः ॥ ३२॥ सदम्मा निम्नगा यत्र न यत्र जनता कचित् । कुलान्येच कुलीनानि वर्णानां न धनानि च ॥३३॥ विनमो यत्र नारीषु न विद्वत्सु य कार्दवित् । नद्यःकुटिल गामिन्यो न पत्रविषयेप्रजाः युक्ताःक्षा यत्र यहुलेषु न मानवाः । रजोयुजालियो यत्र नाधनं बहुला नराः ॥ यत्रास्ति जनो नैपच भोजने । अनयास्यन्दनो यत्र न चैव राजपूरुषः ·हिपरशु कुद्दाल घालव्यजनराजिपु । आतपत्रेषु नान्यत्र चित्रोधोपरोधनः । यत्राक्षिकवृन्दम्यावविन्न परिदेवनम् । आक्षिका एच दृश्यन्ते यत्र पाशकपाणयः ड्यधार्ता जलेवेच स्त्रीमध्या एव दुर्वलो कठोरहृदया यत्र सीमन्तिन्यो न मानवा: औषधेष्येव यत्रास्ति कुष्टयोगो न मानये । वेधो यत्र सुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु च ॥ ४०॥ कम्पासात्विकभाषोत्थो न भयात्वापि कस्यचित् । सम्वरः कामजो यत्र दारिदयं फलुपस्य य॥४१॥ भत्वं सदेवस्य सुकृते न व पस्तुन। इभा एच प्रमत्ता चै युद्धे धीच्यो जलाशये ॥ दानहानिर्गजेप्येष तीक्ष्णा एघ हि कण्टकाः। याणेषु गुणविश्लेपो बन्धोक्तिःपुस्तके गुढा ॥ ४२ ॥ त्यागः खलेप्येष न च वै स्वजने जने । तं देशं पालयामास लालयलालिता:प्रजाः संस्थापयन्देशे दुऐ दण्डधरोपमः । एवं पालयतो देश धर्मेण धरणीतलम् ॥ च व्यतीयुथै धर्षाण्येकादश प्रभोः । तब मीचजनाच्छुत्या सीताया अपमाननम् धनिन्दारजफतस्ता तल्याज रघूतहः । पृथ्वी पालयमानस्य धर्मेण नृपतेस्तदा ।। विरहितामेकां निदेशेन सुरक्षिताम् । कदानित्संसदोमध्ये ह्यासीनस्य महामते । आजगाम मुनिश्रेष्ठःकुम्भोत्पत्तिर्मुनिर्महान्। गृहीत्याऽध्यं समुत्तस्थो घसिदन समन्वितः ॥ ४६॥ भिमहाराजो पाधिशोपफमागतम् । स्थागतेन सुसम्भाव्य पप्रच्छ तमनामयम् ।। मुखोपविष्टं विधान्तं यभाये रघुनन्दनः ॥५०॥ श्रीपा महापुराणे पश्चमेपातालखण्डे शेपयात्स्यायनसंवादे रामाश्यमेधेऽगस्त्य समागमो नाम पश्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ ---

·इत्युक्त्वा स यभूपाशु तूपणी कुम्मसमुद्यः। रामसन्दर्शनाडादविह्वलीतमानसः॥
पप्ठोऽध्यायः
रामेणागस्तिम्यागतकरणम् ।
शेष उवाच ।
इत्थं स्वागतसन्तुष्टं ब्रह्मचर्य तपोनिधिम् । उपायमतिमान्धाःसर्वलोफगुरमनिम् ॥१॥
धीराम उवाच।
स्थागतं ते महाभाग! कुम्भयोने तपोनिधे । त्यदर्शनेन सयें ये पाविताःसकुटुम्बकाः
फचिन्मतिस्ते चेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते । त्वत्तपो विनफर्ताय नास्ति भूमण्डले क्ववित्
लोपामुद्रा महाभाग! या च ते धर्मचारिणी।
यस्याः पतियता धर्मात्सर्व भवति शोभनम् ॥४॥
अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे । अलोलुपस्य किं कार्य करपाणि मुनीश्वर!॥
त्वत्तपो योगतःसर्व भवति स्वेच्छया यहु ।
तथापि मयि कृत्वैध रुपा शंस मुनीश्वर ॥६॥
शेप उपाय।
इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता । उधाव रामं लोकेशं विनीततरभाषया ॥sh
अगस्त्य उवाच।
स्वामिस्तव सुदुर्दशं दर्शनं देवतैरपि । मत्या समागतं विद्धि राजराज ! कृपानिधे!"
इतस्त्वया राधणाख्यस्त्वसुरो लोककण्टकः ।
दिष्टयाऽद्य देवाःसुखिनो दिष्टया राजा घिमीपणः ॥ ॥
राम त्यदर्शनान्मेऽद्य गतं ये दुष्कृतं किल । सम्पूर्णो मे मनःकोश आनन्देन सुरोत्तमम्
रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनि ज्ञान विशारदम्।
लोकातीतं भपदापि सर्व जानासि सर्गतः ॥ १२॥

·पष्ठोऽध्यायः
* राषणोत्पत्तिवर्णनम् 2
मुने कथय मे सवं पृच्छतो हि सुविस्तरम् ।
कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः ॥ १३ ॥
कुम्भकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिवें
दुरात्मनः।
देवो दैत्यः पिशाचो पाराक्षसो वा महामुने! ॥१४॥
सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ, सर्व जानासि विस्तरात् ।
अतः कथय मे सर्व कृपां कृत्वा ममोपरि॥ १५॥
श्रुत्वा ततो पाक्पं कुम्भजन्मा तपोनिधिः ।
यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रवक्रमे ॥ १६ ॥
राजन्सृष्टिकरी ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् ।
ततस्तु विधवा जशे चेदविद्याविशारदः ॥ १७ ॥
तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यवरित्रभृत् ।
एका मन्दाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता ॥१८॥
पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् ।
योऽसी शिवप्रसादेन लट्टावासमन्त्रीकरम् ।। १६ ॥
विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभूत्महत् । रावणःकुम्भकर्णश्च तथा पुण्यो विभीषणः
राक्षस्युदरजन्मत्यात्सन्ध्यासमयसम्भवा । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते ॥
एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । काञ्चनीयोपकल्पेन किङ्किणीजालमालिना
मारह पितरी द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्धितः । स्थाणे संस्तुतो भूत्या नानारत्नचिभूषणः
आगत्य पित्रोचरणे पतित्या चिरमात्मजः हर्षविलितात्माच रोमाश्चिततनूरहः ॥
उपाच मेऽद्य सुदिनं महामाग्य ! फलोदयः । पम्मे युप्मत्पनी दृष्टी महापुण्यदर्शनी ॥
इत्यादिभिः स्तुतिपदः स्तुयाऽमान्मन्दिरं स्यकम्।
पितरायपि संतुष्टी पुत्रस्नेहा घभूपतुः ॥२६॥
तं दृष्ट्या रावणो धीमाजगाद निजमातरम्।
फोऽयं पुमान्सुरो घाश्य यक्षो याऽथ नरोत्तमः ॥ २७ ॥

·८ ० पामपुराणम् सॉ मम पितुःपादो मंनिगेय गतःपुनः । महाभाग्यनिधि:म्पीयर्ग: नंदं मरमा लाधं विमान पायुयेगधृन् । उद्यानारामलीलादिपिलासम्पा शेष उपाय। इति पाययं समाफर्य जननी रोगविण्या। उघान पुर्व विमनाः फिभिनेत्राधिकारिणी ॥३०॥ रे पुत्र ! पृणु महाययं यहुशिक्षासमन्धितम् । पतस्य जन्मकर्मादि पिचारपतुराधिकम् ॥ ३१॥ सपन्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्यमातुर्णिमलं कुलमुग्ज्यलितं महत् ॥ ३२॥ त्वं तु मत्कुक्षिजः फीटः पापः स्थोदरपूरफः। यथा खरः स्पर्क भारं जानाति न च सद्गुणम् ॥ ३३ ॥ तयात्वं लक्ष्यसे शानी शयनासनभोगवान्। सुप्तो गतः क्वचिद् भ्रर इत्येव तप सम्भयः ॥ ३४॥ नेन तपसा लब्धं शिघसरतोषकारिणा । लङ्काधासो मनोवेगं विमानं राग सुधन्या जननी त्वस्य सुमाग्या सुमहोदया। यस्याः पुत्रो निजगुणलंग्यवान्महतां पदम् ॥ ३६॥ इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः रोपं विधायाऽऽत्मगतं पुनर्वयो जगाद तो निश्चयभृत्तपः प्रति ॥ रावण उधाच । जनन्याकर्णय धचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नार्मात्यमेघासि यस्याः पुत्रास्त्रयो अपम् ॥ ३८॥ फोऽसी कीरः सधनदार तपः स्वल्पकं पुनः का लङ्का फितु सद्राज्यं स्पल्पसेयकसंयुतम् ॥ ३६॥ मातः! ममोत्साहालप्रतिक्षा करुणान्विते ।।

·तमोऽध्यायः ] रावणादीनां तपसोग्रेण प्रसन्नस्य ब्रह्मणो परप्रदानम् - नफेनापि कृता फर्धा महाभाग्ये! हि कैकसि!॥४॥ यह भुवनं सर्व घशेन स्थापयामि । तपोभित कृत्या ब्रह्मसन्तोषकारकः । अन्नोदके सदा त्यत्तया निद्रा कीडां तथा पुनः । चेत्तदापि त्रिलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम ॥४२॥ कुम्भकर्णोऽपि तपाविभीषणसमन्वितः । रायणेन सदनात्युक्त्यागादिरिफाननम् ॥ ४३ ॥ रति श्रीपाये महापुराणे पञ्चमेपातालपण्दे शेषवात्स्यायनसम्वादे रामाश्वमेधे रापणोत्पत्ति म पष्ठोऽध्यायः॥ ६॥ । सप्तमोऽध्यायः रावणरुम्मरणविमीपणानां तपसोयण प्रमन्नस्य ममणीवरमदानम् । अगस्त्य उपाय। अधोसी देस्यो दरापांसहायकम् । चकार भानुमणा च पश्यन्नूपपदे स्थितः कुम्भोऽपि तपास: परमदुधरम् । पिभीरणातु धर्मारमा पयार परमं तपः॥ सदा प्रसन्नो भगवान्देषदेयःप्रजापतिः । देवदानपयादिमुटी परिसपितः वाराण्यं यमुमदामुपनत्रयमावरम् । पपुश हजयाप्रम देवदानवसेपितम् ॥ तदा सन्तापितो भ्राता धनी धर्मयुसिमान् । विमान दुतती मीत नगरी यात्॥५॥ अपने नापित एवं देवाय दिपोगता। लामाललं मुनीनो मातनः । পানি:শ্বিনা ইয়া:বাঙ্গালমালুদিয়মাবলুসিম: शुभ रास वाभियांभिराहत्यः सरप्रसन्नो मागपाधि भरोमातिनापी ततो निपपासणे थिभा.पुरः । दरापाप सर तथा निजामम् ·.पामपुराणम. क्षणे ध्यात्या ययी मा लास निरीः सद। तस्य शैलय पायें पैनिध्येण समाकुला: ॥१॥ स्थिताःसन्तुष्टयुषा:शाणुगपुरोगमा: 1 ममो मपाय शग मीलप्रीपाय नमःस्यूलाय एश्माय मरूपाय ते माः इति सर्यमुनीको पानीमाफर्ण प्रोपाचमन्दिनं देयानानपेति ममान्तिकम् । पम्मिानन्तरे देया भारता प्रविश्यान्तःपुरे देया दहशुर्पिम्मितेक्षणाः। प्रयागस्य ददर्शाय दूर लोकर गणकोटिसाहनस्तु सेपितं मोदशालिमिः। नग्न पिककुटिलसरपिकर प्रणिपत्याप्रतःस्थित्या सद देवः पितामह उयाच देवदेवेशं पश्यावस्या:दिप का कुर महादेव ! शरणागतवत्सल !। दुपदत्यपधार्थ त्वं समुयोग पिधेहि भोः ॥ १७ ॥ सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा देन्यशोफसमन्धितम् । त्रिदशेःसहितःस राजगाम हरे- तुष्टुयुर्मुनयःसर्व ससुरोरगफिन्नराः । जय माधध ! देवेश ! जयभक्तजनातिन पिलोकय महादेव ! लोकयस्थ स्वसेवकान् । इत्युच्चैर्जगदुःसर्वे देवाःशर्वपु इत्युक्तमाकर्ण्य सुराधिनायो दया सुराति परिविन्त्य विष्णुः । जगाद देपाअलदोश्चया गिरा दुःखं तु तेषां प्रशमं नयन्निध ॥ २१ भो प्रहाशर्वेन्द्रपुरोगमामराः! शृण्वन्तु पाचं भयतां हिते रताम् । जाने दशग्रीवकृतं भयं पस्तन्नाशयाम्यद्य कृतापतारः ॥२२॥ पुरी त्वयोध्या रविवंशजातै पैर्महाशनमखादिसत्कियः । प्रपालिसा भूतलमण्डनीया विराजते राजतभूमिभागः ॥ २३ ॥ तस्यां दशरथो राजा निरपत्याधियान्वितः। पालयत्यधुना राज्यं दिक्वजयवान्विभुः ॥ ४॥ सतु धन्यादप्यङ्गात्मार्धितात्पुत्रकाम्यया। पुष्टयां विधिना यज्या महावलसमन्वितः ॥ २५ ॥ प्रार्थितःपूर्व तपता तेन भोःसुराः। पनी तिहषु प्रीत्या चतुर्धाऽपिभव ·अष्टमोऽध्याय: 1 * ब्रह्मयधपरितप्तस्य रामस्य पश्चात्तापकरणम् * रामलक्ष्मणशत्रुमभरताख्यासमन्वितः । कर्ताऽस्मि रावणोद्धार समूलबलवाहनम् ।। भवन्तोऽपि स्वकरंशेरवतीर्य चरन्त्यिह। अक्षयानररूपेण सर्वत्र पृथिवीतले ॥२८॥ इत्युक्तधा विररामाऽऽशु नमसीरितपाङ मुने!! देवाः श्रुत्या महद्वाक्यं सर्वे संहृष्टमानसाः ॥ २६ ॥ ते चक्रुर्गदितं यादग्देवदेवेन धीमता । स्वःस्थैरंशेर्महीपूर्णा क्षयानररूपिभिः ॥३०॥ योऽसो विष्णुमहादेषो देवानां दुःखनाशकः। स त्वमेव महाराज! भगवान्कृतविग्रहः भरतोऽयं लक्ष्मण शत्रुनश्च महामते! । तापकांशाद्दशनीयो जनितश्च सुराईनः ॥ पूर्ववैरानुसन्धेन जानकी हतवान्पुनः । स त्वया निहतो देत्यो ब्रह्मराक्षसजातिमान् ।। पुलस्त्यपुत्रो दैत्येन्द्रःसर्वलोकैककण्टकः । पातितःपृथिवी सर्या सुखमाप महेश्वर ! म ब्राह्मणानां सुसं त्वद्य मुनीनां तापसं बलम् । शिधानि सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञाः सुसंहिताः ॥ ३५॥ त्ययि राशि जगत्सर्व सदेवासुरमानुषम् । सुखं प्रपेदे विश्वात्ममगधोने ! नरोत्तम!॥ एतते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽनय । उत्पविश्व विपत्तिश्च मया मत्यानुसारतः हत्यं निशम्य दितिजेन्द्रकुलानुकारिवार्ता महापुरुष ईश्वर ईशिता । संरुद्धवाप्पगलदश्रुमुखारविन्दो भूमी पपात सदसि प्रधितप्रभाषः ॥ ३८ ॥ इति श्रीपामे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषयात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे रापणोत्पत्तिविपत्तिफधनं नाम सतमोऽध्याय: 100 अष्टमोऽध्यायः मनवपरितमस्य रामस्य पश्चात्तापकरणम् । शेष उधाव। पात्स्यायन ! मुनिनेछ ! कया पापप्रणाशिनी । महाप्पदेपदेवस्य सर्वधर्मफरक्षितः ।

·•ागतम्. गला मामा नितिः। गाrmigamen.॥ iteramalni hrs faifairmalay भू मार्य भाषा I frryal रपट नाnि nan मिमि yिa पापा महान Traffiniti उगामी पिmer: .. ভােগ গেল নবিগাবিন। গ্যাসিমলামেশঃ श्रीराम पाना अहो में एश्यामागे यिमतम्य दुरागः । मामले कामलोलुपः । पदिला रप वि शास्त्रपियका 1 पायापाल विदीनी तिदुर्मतिः स्याणा पुले मातु ग्रामणी म दुनिमा । दशं पुर्यता फर्म मयतत्फलादितम् ॥ १॥ ये ग्राह्मणास्तु पूजार्दा पानसम्मानभोजनः से मया निहना विमानारसवातसहितः फॉलोकान्नु गमिष्यामि कुम्भीपाकोऽपि सः । न तादृशं तीर्थमस्ति यन्मां पाययितुं समम् ॥ ११॥ यज्ञो न तपो दानं न पाचैव प्रतादिकम् । यनु चै ग्राहाणदोग्धुर्मम पायनताकरम् । य:फोपितं ब्रह्मकुल नरैर्निरयगामिभिः। ते नरा यशो दुःd भोक्ष्यन्ति निरयं गताः॥ घेदा मूलं तु धर्माणां वर्णाश्रमधिकिनाम् । तन्मूलं ब्राह्मणकुलं सर्ववेदैकशाखिनः ॥ १४ ॥ मूलच्छेत्तुर्ममौद्धत्यात्को लोकोऽनुभविष्यति । किमद्य फरणीयंधे येन मे हि शिवं भवेत् ॥ १५ ॥ शेष उधावा घिलपन्तं भृशं रामं राजेन्द्रं रघुपुङ्गवम् । मायामनुप्यघपुपं कुम्मजन्माऽवीद्वचः।। 1 ·रावणोऽपि न वै दैत्यो चैकुण्ठे तय सस्यविकालय, बीकानेर अप्टमोऽध्यायः ] • अगस्यरय तच्चान्त्यर्थमश्वमेधकरणोपदेशःसान्त्वनच * २३ अगस्त्य उवाव। मा विपादं महाधीर ! कुरु राजन्महामते । न ते ब्राह्मणहत्यास्यादुष्टानांनाश मिच्चतः त्वं पुराणः पुमासाझादी प्रहतेः परः । फर्ता हताऽयिता साक्षी निर्गुण: रिला नाम सुरापो ब्रह्महत्याकृत्स्वर्णस्तेयी महाधक सि चिन्शान पूता शीप्रति हि इयं देवी जनकजा महाविद्या महामने । यस्स्मरणमा मुक्ता यस्थिन्तिोसदारिम ऋषीणां शापतोऽवाती दैत्यत्वं दनुजान्तका तस्याऽनुप्रदकर्ता त्वं न तु EPा द्विजन्मनः । एवं सश्चिन्त्य मा भूयो निजं शोचितुमर्हसि ॥ २२॥ धुत्वा सतो वाक्यं रामःपरपुरञ्जयः । उवाच मधुरं पाक्यं गद्गदस्वरभाषितम् ।। श्रीराम उयाचा पातक द्विविधं प्रोकं ज्ञातामातविभेदतः। झातं यद्बुद्धिपूर्व हि अज्ञातं तद्विवर्जितम् ॥ २५ ॥ बुद्धिपूर्व कृतं फर्म भोगेध विनश्यति । नश्येनुशवादन्यदिदं शास्त्रयिनिश्चितम् ॥ फुर्चतो बुद्धिपूर्व मे ग्राह्त्यां सुनिन्दिताम् । न मे दु.खापनोदराय साधुवादः सुसंमतः प्रतहि सादर्श महां यादृशं पापदाहकर । व्रतं दानं मखं किश्चित्तीर्थमाराधनं महत् ।। येन मे विमलाकीतिर्लोकान् पारिति। पारावाराप्तकालुप्पाहात्याहतप्रभान् शेष उवाच। इस्युक्तवन्तं तं रामं जगाद स तपोनिधिः। सुरासुरनमामा रिमणिनीराजिताउधिकम् श्णु राम! महावीर ! लोकानुहकारफ! 1 पिमहत्यापनोदाय तब यद्वचनं व थे । सर्व सपापं तरति योऽश्वमेधं यजेत घे। तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्याजिमेधेन शोभिना सतातुर्मही भत्रों त्वया साध्यो मनीषिणा। महासमृदियुत्तेन महाबलमुशालिना ॥ ३२॥ . 1 ·* पाद्मपुराणम् [५पातालखप याजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः । कृतवान्यमहाराजो दिलीपस्तव पूर्वज कतुःशतं कृत्वा फतूनां पुरुषर्षभः । पदमापामरावत्या देवदैत्यसुसेवितम् ।। ३४ । श्च सगरो राजा मरुत्तो नहुपात्मजः । पते ते पूर्वजाःसर्व यज्ञ कृत्या पदं गताः । तस्मात्त्वं कुरु राजेन्द्र ! समयोऽसि समन्ततः । भ्रातरो लोकपालामा घर्तन्ते तय भावुकाः ॥ ३६॥ इत्युक्तमाकर्य मुनेः स भाग्यवानघूत्तमो ब्राह्मणघातमीतः । पप्रच्छ यागे सुमति विकीर्पविधि पुरावित्परिणीयमानः ।। ३७ ।। ति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्वादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्यागस्त्योपदेशो नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ नवमोऽध्यायः अश्वमेघीयावविपये रामस्थागस्त्येन सह सावशालाया:निरीक्षगम् । श्रीराम उवाच । फीदशोऽश्यस्तत्र भाव्यः को विधिस्तत्र पूजने । फर्य पा शक्यते कतुं के जेयास्तत्र वैरिणः॥१॥ अगस्त्य उवाच। नजलसमानेन पणेन वपुषा शुभः । फणे श्यामो मुखे रक्कापीतापुच्छे सुलक्षितः ।। -येगासर्यगतिरच्चयस्समप्रमः ।पाजिमेधे या प्रोक्तः शुमलक्षणलक्षितः ॥३॥ येशासपोर्णमास्यां तु पूजपित्या यथाविधि । पत्रं लिखित्था माले तु स्वनामयलविहितम् ॥ ४॥ नीय:प्रपन्नेन रक्षक परिरक्षितः । पत्र गति यहायस्तर गरक्षकः ॥५॥ पलालिमाति स्वावलपिनः । तम्मानसममानेयापरिरक्षाकरईयः ॥६॥ तापमुपिपिना स्थानाय नियमादिह । पथरी मूत्वा प्रापर्यसमन्वितः ·नवमोऽध्यायः रामेण सहागस्त्यस्य पाजिशालानिरीक्षणम् * व्रतं पालयमानश्य यावर्षमतिक्रमेत् । तावद्दीनान्धपणा: परितोप्या धनादिमिः अन्नं तु धदुशो देयं धनं पा भूरि मारिख । यद्यत्मार्थयते धीमांस्तत्तदेव ददाति हि ।। एवं प्रकुर्वतःफर्म यज्ञसम्पूर्णतां गतः । करोति सर्वपापानां नाशनं रिपुनाशन ! ॥१०॥ तस्माद्यान्समर्थोऽस्ति फरणे पालनेऽर्चने। कृन्या फीति सुबिमला पाययान्याञ्जनान्नृप ! ॥ ११ ॥ श्रीराम उवाद। विलोकय द्विजश्रेष्ठ! वाजिशाला ममाधुना। तादृशाः सन्ति नो घाऽश्या: शुभलक्षणलक्षिताः ॥ १२॥ इति श्रुत्या तु तद्वाक्यमगस्त्यः करुणाकरः। उत्तस्या पीक्षमाणोऽयं यागान्यिाजिनःशुमान् ॥ १॥ गत्वाऽय तत्र शालायर्या रामचन्द्रसमन्यितः। ददश्विान्विचित्राङ्गाग्मनोवेगानमहायलान् ॥१४॥ भवनितान्टगता:कियाजिराजस्य पंश्याः किमय रघुपतीनामेकातः कीर्तिपिपाः । कि.मिदममृतराशिदकपेण सिन्धोमुनिरिति मगसोऽन्तर्विम्मयं प्राप पश्यन् ॥१५॥ एकातः शोणदेवानो पाजिनां पतिरतमा । एफस: श्याममांध फास्तीफान्तिसत्रमाः १ka প্রজননক্ষমা ঘোষণা দলিলঃ। এছন: হাবিযিদালিসিস: ০ पये पश्यन्मुनिःसन्किोकायिएमानसः ( ययापन्यत्र सान्दए पागयोग्याहामुनिः पर्श त शतशो पदास्ताहवर्णकान् । एपायिस्मयमापदे समुनिरिक्षा एषतः श्यामका सांसरिसनिमान । पीतामुपे रक्षामनाराणलक्षितान् ॥२०॥ निरीक्ष्य परितोऽनयान्धिमलनीरधारानिमान: मनोजपनशोभितान्यिमदीलिपुरमान् । पोनिधिविधरको मुनिस्याम सीतापति।

·! 4 .पामगुराणम् [५पासाला विभित्रयदर्शगानुभूपिणनं प्रयपत्रप्रगः ॥ २१॥ भगमग उयाग। हयमेधासी योग्यान्याहार गगुश शुमान् । गायनो मेयो: मिनाम्नि पूनम ! गमचन्द्र ! मदामाग ! सुरासुरनमान ! कुरा महागत ! गमे गुपिस्ताम् ॥ मुरपतिरिय सर्वान्यासाफEिATE IN गुरागिनोयं विगोष्यन् ॥ २३ ॥ पतरिपुगणमुग्यं साम्परा विजिन्य सिमितलसुषमाग कुपिद भूरिमाग! ॥ २४ ॥ न्येयं पायययादेन पग्नुिशामिलेन्द्रियः। सर्यान्ये यनमामामाजदार मनोहरान् । मुन्यन्यिसो महाराजःसम्याग्मागतः । गुयर्णलाइन्ममि विगका महीयसम् ॥२६॥ विलिग्ग्य भूमि यद्गुशधनुयोजनममिनाम् । मण्डपाप्रथयामास यमायं स नरोतमः पुण्डं तु विधियत्रस्या योनिमेग्यलयान्यितम् । भनेफरवरचितं सर्वशोमासमन्वितम् ॥ २८ ॥ मुनीश्वरो महामागो पसिष्ठःसुमहातपाः । सर्वतत्कारयामास येदशाम्प्रविधिश्रितम् प्रेपितास्तेन मुनिना शिष्या मुनिपराधमान् । कथयामासुरुद्युक्तं हयमेधे रघूत्तमम् । आकारितास्तदा सर्व पयस्तपतां घराः । आजग्मुःपरमेशस्य दर्शने त्वतिलालसाः ।। नारदोऽसितनामा च पर्वतः फपिलो मुनिः। जातूकोऽगिरा ध्यास पार्टियेणोऽत्रिरासुरिः ॥ ३२ ॥ हारीतो यानवल्क्यश्च संवतःशुकसंशितः । इत्येवमादयो रामहयमेघवरं ययुः ॥३३॥ तान्सर्वान्पूजयामास रघुराजो महामनाः । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्थविष्टरकादिभिः गां हिरण्यं ददौ तेभ्यःप्रायशो दूपविक्रमः । महद्भाग्यं त्वद्य मेऽस्ति यधूयं दर्शनं गताः शेष उवाच। एवं समाकुले ब्रह्मन्नृपियर्यसमागमे । धर्मवार्ता वभूयाही घर्णाधमसुसंमता ॥ ३६ ॥ घात्स्यायन उवाच। का धर्मचार्ता तत्रासीत्किघा कधितमद्भुतम् । साधवः सर्वलोकानां कारुण्यारिफमुताग्रुघन् ॥ ३७॥ . - ·नवमोऽध्यायः] * रामाय भूरिभिः सर्वधर्मोपदेशदानम् * शेष उपाय। सान्समेतामुनीन्दृष्ट्वा रामो दाशरथिमहान् । पप्रच्छ सर्वधर्माश्च सर्ववर्णाश्रमोचितान् ॥ ३८ ॥ तु पृष्टा हि रामेण धर्मान्योचुर्महागुणान् । ताप्रवक्ष्यामि ते सर्वाग्यथाविधि शृणुप्य तान् ॥ ३९ ॥ मृपय ऊचुः॥ ब्राह्मणेन सदा कार्य यजनाध्ययनादिकम् । घेदान्पवित्वा घिरजेन्नो वा गार्हस्थ्यमाविशेत् ॥ ४० ॥ ब्राह्मणेन सदा त्याज्यं नीचसेवानुजीवनम् । आपद्गतोऽपि जीवेत नश्ववृत्या कदाचन ऋतुकालाभिगमनं धोऽयं गृहिणःपरस्त्रीणां घरमनुस्मृत्याऽपत्यकामोऽथ पाभवेत् दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यफरं मतम् । श्राद्धाहःसर्वपर्वाणि यतस्त्याच्यानि धीमता तत्र गछेत्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्मच्यघते परात् । ऋतुकालाभिगामी यास्यदारनिरतश्च यः सर्वदा ब्रह्मचारी ह विशेयास गृहाश्रमी! ऋतुःपोडशयामिन्यश्चत्तस्तस्ता सुगहिताः ।। पुत्रदास्तासुया युग्मा अयुग्माः कन्यकामदाः। त्यक्त्वा चन्द्रमसं दुएं मयां मूलं विहाय च ॥ ४६॥ शुचिःसन्निविशेत्पनी (नामर्दा विशेषतः । शुचि पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधनम् ॥ या विवाहे गोइन्द्वं यदुक्तं तत्प्रशस्यते । शुल्कमण्वपि कन्याया:कन्याकोतुस्तु पापकृत् पाणिज्यं नृपतेःसेवा घेदानध्ययन तथा कुविवाहःक्रियालोपःकुलपातनहेतयः । अन्नोदकपयोमूलफलेवाऽपि गृहाश्रमी । गोदानेन तु यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् ॥ अनवितोऽतिथिर्गेहाशमाशो यस्य गच्छति। आजन्म सचितात्पुण्यात्क्षणास हि दहिभवेत् ।। ५१ ॥ पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाऽनीतामृतं गद्दी स्वार्थ पवत्यधं भुक्ते केलं स्योदरम्मरि पामयाटम्योविशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां सथाऽमायां त्यजेत चरमङ्गनाम् रजस्थलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यपा। एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

·[-
भाrat ranfinit कामो मोगमः । गुमामि त यो
माइती प्रजापती मममम lafirms
प्राणिEिR in मानीPARTitam
गाnim Yuri माम दिला ग मामिल
“जी मिनी मागिपदेनागाषि।
मोत्रिकप्रिोमगारफा पानी म पाय 0a
गधारणेम्यमुकंपापमहानिराममिनमानीयानाना पिण
मंपिशेनाद्रंगरणी मोसिसः गिधामनन् ।
शपानी पान मानीयानोमियः संगोस्पिरः ।..
न मनुष्यानुति कार्यान्नारमानापमामयेन् । समगुप्त न प्रणमेपरमाणि मो
एवं पादस्थ्यमाधिस्य पानपाधर्म प्रजेन् ।
सरनीको पा गतस्त्रीको पिरश्येत ततः परम् ॥१२॥
इत्येवमादयोधर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा । भृता रामेण मदता सरलीकदिनैपित
पति धीपाने महापुराणे पञ्चमे पाताण्डे शेषपारम्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
सर्वधर्मोपदेशो नाम नघमोऽध्यायः ॥ ta
दशमोऽध्यायः
अश्वमेधकरणाय रामस्य सम्भारयोजनम् ।
शेष उघाच।
इत्य संमृण्वतो धर्मान्वसन्तःसमुपस्थितः । यत्र यशक्रियादीनां प्रारम्भःसुमहात्मनः
दृष्ट्या तं समयं धीमान्धसिष्ठः कलशोद्यः।
रामचन्द्र महाराज प्रत्युषाव यथोचितम् ॥ २॥

·॥
दशमोऽध्यायः] * भश्वमेधकरणाय रामस्य सम्भारयोजनम् *
पसिष्ठ उवाच ।
रामचन्द्र ! महाबाहो ! समयापर्यभूत्तय । हयो यत्र प्रमुच्येत यक्षार्थ परिपूजितः ॥
सामग्री क्रियतां तत्र भायातां द्विजोत्तमाः ।
करोतु पूजां भगवान्ब्राह्मणानां यथोचिताम् ॥ ४ ॥
दीनान्धपणानां च दानं स्वान्ते समुत्थितम् ।
ददातु विधिवत्तेषां प्रतिपूज्याधिमान्य च ॥५॥
भवान्कनकसत्पत्यादीक्षितश्वरताद्मतम् । भूमिशायी ब्रह्मचारी धासुभोगविवर्जितः ॥
मृगङ्गाधरःफयां मेखलाजिनदण्डभृत् । करोतु यज्ञसम्भारं सर्यद्रव्यसमन्वितम् ॥
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं घसिष्टस्य यथार्थकम् ।
उवाच लक्ष्मणं धीमान्नानार्थपरिवृहितम् ॥ ८॥
श्रीराम उवाच।
श्णु लक्ष्मण ! माययं श्रुत्वा तत्कुरु सत्परम् ।
हयमानय यत्नेन पाजिमेधकियोचितम् ॥ ६॥
शेष उवाया
श्रुत्वा धाक्यं रघुपतेःशत्रुजिलक्ष्मणस्तदा । सेनापतिमुपाचेदं पवो विविधधर्णनम् ।।
लक्ष्मण उपाचा
धीराकर्णय मे धचः सुमधुरं श्रुत्या स्वरातः पुनः ।
कार्य तरिक्षतिपालमौलिमुकुटैधानि रामाशया॥
सेना कालयलप्रभानवल प्रोद्यत्समर्यागिनीम् ।
सजा सद्यस्तिपतिसुहयारोहैविधेद्यन्विताम् ॥ ११ ॥
सन्जीस्ता घायुयधास्तुरङ्गास्तरमालाललिताधिपाता।
सदश्वचार शस्त्रधारिभिः संरोहिता वैरियलपहारिभिः ॥ १२॥
संलक्ष्यन्तां हस्तिनःपर्वतामा आधोरण:प्रासकुन्तानहस्तः ।
गरिः सास्त्र रिदानोपहाराः क्षीयाणस्ते सर्वशस्त्रास्त्रपूर्णाः॥ १३॥

·मो ३० पाप शिकायमदनाममामा मे ArtifiiTTHAT I গিfurfuradাচ্ছেjলনগি সা গুৰ: {৪। বৃদয় সহ চালনা: গোলাপ বিসাগো ॥ र्ण पामण महारमनः। मेमामी: कालमानामा पारयामास गनगार मरायणमण्टिमी मनुगमशोमाग्पिना, पिपिगगलशुगनिमफटकांगे मणिः ॥ मुग पिशवकातिरपलितफान्तिभूत कर्णयो, र्यराजत दादयो तकरारमियः ॥१७॥ यालासंशोमिसमुन्नारददापिशामितः । मुनाफलाना मालाभिः शोभिती नियंयी हयः ॥ १८ ॥ श्वेतातपरचितः खितचामरशोमितः । पहुशोगापरताही नियंयी हयगद् ततः । अप्रतो मध्यतर्थक पृष्ठतामेनिफास्तथा । देया हरि यथापूवं संपन्ने संयनोचितम् । अथ सैन्यं समाहय सर्वमाशापयत्तदा । हस्त्यभ्यरथपादातवृन्दाय सङ्कलम् । ततस्ततःसमेताना सैन्यानां धूयते ध्वनिः । ततो दुन्दुभिनादोऽभूत्तस्मिन्पुरघरे सदा -तन्निनादेन शूराणां प्रियेण महता तदा । कम्पन्ते गिरिश्टङ्गाणि प्रासादा विचलन्ति च हेपारयो महानासीद्वाजिनां मुह्यतां नृप ! ! रथाङ्गयातसंधुपा धरा सञ्चलतीप सा । चलितर्गजयूथैध पृथ्वी रुद्धा समन्ततः । रजस्तु प्रचलतत्र जनान्तर्धानमाधात् । निजंगाम महासन्यं छत्रैः संछाद्य भास्करम् । सेनान्या कालजिन्नाना प्रेरितं जनसङ्कुलम् ॥ २६ ॥ गर्जन्तस्तलघीरानया:कुर्वन्तो रणसम्भ्रमम् । रघुनाथस्य यागाय सजास्ते प्रययुमंदा ॥ २७॥ मृगमदमयमङ्गेवड्गरागं दधानाः कुसुमविमलमाला शोमितस्योत्तमाङ्गाः । में. समस्ताः प्रययुरपनिनाथप्रेरितास्तेऽपि सर्वे ॥२८॥ ,

·शिमोऽध्यायः ! भायमेधफरमाय रामस्य सम्मारपोजनम् .
इत्येवं ते महाराज ययु सेनायरा पराः। धनुर्धरापाशधरा पदाधरा. म्फुटममाः ॥
एवं शाशने.मानो मण्डपं यागचिडितम् । इयःसुरक्षततला भूमि कुर्वन्नमा प्रयन् ॥
रामो दृष्ट्या हरि प्राप्नं यासन्तुष्टमानसः । पसिष्टं प्रेयामास मियान्यता प्रति
पसिधो राममाय स्वर्णपत्नीसमन्वितम् । प्रयोगं फारयामास प्रहहत्यापनादनम् ॥
प्रलवर्यवतधरी मृगपरिग्रहः । सत्कर्म कारयामास रामः परपुरक्षयः ॥ ३३ ॥
प्रारभे यागकाश कुण्ड मण्डपसंमिनम् ।
ताचार्योऽभवद्धीमाग्वेदशाम्नविचारयित् ॥ ३४ ॥
पसिष्ठो रघुनाथम्य फुलपूर्वगुरुमनिः । ग्राम्यं सशवदग्रह्माकर्मागस्त्यस्तपोनिधिः ।
पाल्मीकिनिरध्वनि:कण्वस्तु द्वारपा अष्टो द्वाराणि तासन्सतोरणशुभानि ।
द्वारि द्वारिद्वयं विप्र प्राह्मणस्यारिमंत्रपित् ।
पूर्वद्वारि मुनिश्रेष्ठी देवलासितसंहितो ।। ३७ ॥
दक्षिणद्वारि भूमानी कश्यपात्री तपोनियो ।
पश्चिमद्वारि ऋषभी जानकऽध जाजलि. ॥२८॥
उत्तरदारितु मुनी द्वी द्वितकलतापसी। एवं द्वारपिधि कृत्या पसिष्ठःकलशीद्धयः ।
इयचर्यस्य सत्पूजा फर्तुमारमत द्विज! । सुवासिन्यात्रियस्ता धासोऽलङ्कारभूपिता
दरिदाऽक्षतगन्धाधेः पूजयामासुरचित्तम् । नीराजनं ततःत्या धूपयित्वाऽगुरूक्षण
पर्धापन ततो वेश्याचकस्ता यायालया। पर्व सम्पूज्य विमले भालेवन्दनचचिते।
कुवमादिकगन्धादयसर्वशोमासमन्विते । यबन्ध भावर पत्रं तमहाटकनिर्मितम्
सत्रालितहाशरपेः प्रतापवलमूजितम् । सूर्यवंशध्वजो धन्धी धनुर्दीक्षागुरुर्गुरुः ॥४४
यं देवा.सासुराःसर्वे नमन्ति मणिमोलिभिः । तस्यात्मजो धीरयलदर्पहारी रघुद्धदः
रामचन्द्रोमहाभागःसर्वशूरशिरोमणिः । सन्माता कोसलपपत्नी गर्मसमुद्भवा ॥४६
तस्याः कुक्षिमय रत्नं रामःशत्रुक्षयङ्करः । करोति हयमेवं वै ब्राह्मणेन सुशिक्षितः
रामेणाभिधन्द्रियधपापापनुचये।
मोवितस्तेन पाहाना मुख्योऽसौ पाजिनाम्बर ॥४८॥

·विष्णुःसर्वेश्वरसाक्षी स्सर्वव्यापकदेहभृत् । ये तदीया महायाहो तदूपाविचरन्ति हि
वृद्धानां प्रेरणं पूर्वमा कुथा रणजय!। पूज्यपूजातिकमंत्वं मा विधेहि दयान्वितः
Ramentarmfe Trlirti
Purnsfontमना MMER
RTILIMमागगति।
meting मा. MATER
पशुधगम हिम मानानिमूनाम् ।
मनोग काम informsगाम् ।
गो मोगिता मा RELEAR
गगनगिनिगमगा: गिना.
स्येपमानि पिनिग महामुनीत frrममत्रगुतागतमामा ।
शामाणिधानमतियालपायुगो पामानमूलागि गुमान ४ ॥
रामादिदेशाल रामः शत्रता प: । दिपार TAM तस्यैरगामिनः ।
शम! गच्छ पादम्प मार्ग म गगप । गत शपिगयी रिपुण! ते मुनी ।
ये योद्वारा प्रसिरणगताम्रपया पारणीया।
पादं रक्ष स्पफगुणगणः संयुप्तः सन्मदोयाम् ।।
नुमान्भ्रष्टान्यिगतघसनाम्गीतमीताम्नु नना-
स्तान्मा दन्याः सुरततिनो ये न शंसन्ति फर्म । ५७n
चिरथा भयसन्नस्ताये पदन्ति पयं तय । ते त्यया नहि हन्तय्याः शत्रुम ! सुरतथिमा
यो हन्याद्विमदं मत्तं सुप्त मग्न भयातुरम् । सापकोऽहं ग्रुपाणं च सयजत्यधमांगतिम्
परस्ये चित्तवृतित्वं मा कृथाः पारदारिके।
नीचे रति न कुयीथाः सर्वसद्गुणपूरितः ॥ ६ ॥
-
गां पिप्रं च नमस्कुर्या वैष्णवं धर्मसंयुतम् ।
अभिवाद्य यतो गच्छेस्तत्र सिद्धिमवाप्नुयाः ॥ ६२॥

·एकादशोऽध्यायः] * रामाज्ञया शत्रुघ्नस्य हयपृष्ठतोगमनम् * ये स्मरन्ति महाविष्णुं सर्वभूतढदि स्थितम् । ते मन्तव्या महाविष्णुसमरूपा रघूद्रह ! यस्य स्वीयो न पारक्यो यस्य मित्रसमो रिपुः । ते पैष्णवाः क्षणादेव पापिनं पावयन्ति हि ॥६५॥ येषां प्रियं भागवतं येषां वे ब्राह्मणाःप्रियाः । वैकुण्ठात्यपितास्तेऽत्र लोकपावनहेतवे नेपां पको हरेर्नाम हदि विष्णुः सनातनः । उदरे विष्णुनैवेद्यं सश्वपाकोऽपिवैष्णयः नेपां वेदाःप्रियतमा न च संसारजं सुखम् । स्वधर्मनिरता ये व तान्नमस्कुर्विहान्वितान् शये विष्णी न पा भेदो न च ब्रह्ममहेशयोः । तेषां पादरजःपूतं वहाम्यघविनाशनम् गौरी गङ्गा महालक्ष्मीर्यस्य नास्ति पृथक्तया । ते मन्तव्या नराः सर्वे स्वर्गलोकादिहागताः ।। ७०॥ रणागतरक्षी च मानदानपरायणः । यथाशक्ति हरेःप्रीत्यै स शेयो वैष्णवोत्तमः॥ व्य नाम महापापराशि दहति सत्वरम् । तदीयवरणद्वन्द्वे भक्तिर्यस्य स वैष्णवः ॥ इन्द्रियाणि यशे येषां मनोऽपि हरविन्तकम्। तान्नमस्कृत्य पूयात्स हाजन्ममरणान्तिकात् ।। ७३ ॥ परस्त्रियं त्वं करवालयस्यजन्मवेर्यशोभूषणभूतिभूमिः । एवं ममादेशमधाचरंश्च लभेःपरं धाम सुयोगमीड्यम् ॥ ७४ ॥ धीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्म्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शङ्क शिक्षाकथनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ एकादशोऽध्यायः रामाज्ञया शत्रुमस्य हयपृष्टवोगमनम् । शेप उवाया शाप्य भगधाप्रामवामित्रकर्षणः । धीरानालोकयन्मयो जगाद शुभया गिरा ॥

·[५पातालपण्डे * पामपुराणम् . शत्रुतस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै। को गन्ता पृष्ठतो रक्षस्तग्नि देशवपालकः । यः सर्पचीरान्प्रतिमुल्यमागतान्यिनिर्जयेन्मर्ममिदरसङ्घः । गृह्णात्यसी में करवाटकं तद् भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुधिस्तरम् ॥ ३॥ इत्युक्तपति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः । जग्राह पीटकं तस्माद्रघुराजकराम्बुजात् खामिन्गच्छामि शत्रुघ्न पृष्टरक्षाकरोऽन्यहम् । सन्नःसर्वशस्त्रास्त्रचापयाणघर:प्रभो! सर्वमद्य क्षितितलं त्वत्प्रतापो चिजेप्यते । एतेनिमित्तभूना पै रामचन्द्र ! महामते ! ॥ भवरूपातःसकलं ससुरासुरमानुपम् । उपस्थितं प्रयुद्धाय तलियेधे क्षमो हहम् ॥ सर्व स्वामी शास्पति यन्मम विक्रमदर्शनात् । एपगन्ताऽस्मि शत्रुमपृष्टरक्षाप्रकारकः । एवं ब्रुवन्तं भरतात्मजं स प्रस्तूय साध्यित्यनुमोदमानः । शशंस सर्वान्कपिचीरमुख्शप्रभञ्जनोभूतमुखान्हरि.प्रभुः ॥ ६॥ मोहनूमन्महावीर ! शृणु मद्धाक्यमानः त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तमिदं राज्यमकण्टकम् सीतया मम संयोगे यो भवाञ्जलधि तो चरितं तद्धर ! बेशिसयं तव कपीश्वर ! त्यं गच्छ मम सैन्याय पारकः सम्ममाऽऽक्षया । शत्रुमः सोदरो मयं पारनीयस्त्वहं यथा ॥ १२॥ यत्र यत्र मतिनंशःशशुभस्य प्रजायते । तत्र तत्र प्रयोद्धव्यो माता मम महामते! ॥ इति श्रुत्वा मदवावयं रामवन्द्रस्य धीमतः । शिरसा सन्समाधाय प्रणाममकरोसदा धयाऽदिशामहाराजो जाग्ययन्तं फायरम् । रघुनाथस्य सेवाये कवित्तमतेजसम् । अगदी गयो मन्दस्या दधिमुख:कपिः । मुनीषः प्रयाधीशःशतशल्यक्षिको कपी भीलो मसरी मनायेगोऽधिगन्ता यानमः । इत्येयमादयो यूयं सन्नीभूना भयन्तुभोः ससा तभूपः। फायःसशिरस्थाणभूषिता यान्तु सत्यराः । सौर उचामा মশনাথ মনিষ না মানা খান। समामाले ! पर योपा नगह पानापि ममः॥१५॥ बदनावमा गा पापा ने योग्यायलिमोल माधिपान ॥ .

·एकादशोऽध्यायःJ * रामाज्ञया शानुनस्य हयपृष्टतोगमनम् । रघुनाथ ! शृणुप्यत्तात्रय धीरान्सुसंहितान् । धनुर्धराममहाविद्यान्सर्वशस्त्रास्त्रकोचिदान् ॥ २१ ॥ प्रतापाययं नीलरत्न तथा लक्ष्मीनिधि नृपम् । रिपुतापं योनइयं तथा शस्त्रविदंनुपम् राजन्योऽसौ नीलरनो महावीरो रयाप्रणीः । स एव लक्षं रक्षेत लक्षं युध्येत निर्भया अाहिणीमिर्दशभिर्यातु पादस्य रक्षणे । दंशितैस्सशिरस्त्राणेमहाबाहुभिरुद्धतः ।। प्रतापाप्रयो यो वयं व रिपुपर्वमशातयत् । सध्यापसव्ययाणानां मोक्ता सर्यास्त्रवित्तमः ॥२॥ एकोऽक्षी दिणिशिया यातु यायाधने । सन्नदो रिपुनाशाय युवा फोदण्डदण्डभून् ॥ २६ ॥ तथा लक्ष्मीनिधिस्त्वेष यातु राजन्यसत्तमः । यस्तपोभिःशनकृति प्रसादास्त्राणि चाम्पसन् ॥ २७॥ प्रामा पाशुरल्या गाई नागमक्षितम् मयूर नाकुलं रोदं मयं मेघसचिनम् पनं पार्यतसंघ तथा यायव्यसंमितम् । इत्यादिकानामस्त्राणां सम्प्रयोगविसर्गचिम् ॥ २६॥ स पप निमसेन्यानामीदियफायायुतः। प्रयातु शरमुष्टः सवै रिप्रमशनः ॥३०॥ रिपुनापोऽयमेपार गपप्रमो धनुभंशाम् । सशस्त्रास्त्रपुराली रिपुषशदधानलः गलासेनया पहा मनुरागसौगया । राम शिरम्पले धन्पर पोस्फटाः ।। TRasपिमहानगा शत्रविदेष का सर्व पातु सुसंनझाम्नय पाइन्य पार इतिभागितमाधण्यं मधिल मा मातापगामास य सागुमात्रमशिनामटान् गुना mar प्राप मोई प्रदिप मिशाल साम्परा थाऽयन्तो गुदगुदाः TREEमाधाप्रपननेः प्रयुःशापान सीतापनिमोदिताः ॥ भागोर एरिणामीविधिमा मामापटिपीनारदशिनः भापाय दर्श गमी हस्निन परिदायनम् । रमेक मनोवेग समालाविभूतिर ।

·[५ पालामा । पामगुराणम्. पौरट मेकं ग मणिग्यविमपितम् । गमिर्गानिगिक सफागुनम् ॥३t माणस तु प्रत्यक्ष गुगालगुनाराम् । पिएमग तुलाना तु सहर्ष स्कुटोजसम् प्राममं मुगापम्न मानाजनसमागुनमा विमित्रसम्म निधन विविधमन्दिातम् ॥११॥ রাণীবি বাংলা না। त्पिाभ्यो मूरिशी दरया प्रपनाम रातम ४२॥ स सेऽपयन्याग्मिराशीमिरमिपूजिता: निभीष महागज ! रामचन्द्र ! रणबह ! फरयादानं भूमिदानं गजवानं रायेप । यदान म्पर्णदानं तिलदान समात्तिकम् ॥ अन्नदानं पयोदानममयदानमुत्तमम् । रमादानानिः सर्वाणि विप्रेम्यधादिशन्महान् । देहि देहि धनं देदि मा नेति यूदि कम्यचित् । ददात्यन्नं ददात्यन्नं सर्वमोगसमन्वितम् ॥ ४॥ इत्थं प्रावतंत मखो रघुनाथस्य धीमतः । सदक्षिणो द्विजवरः पूर्णः सशुभक्रियः अथ रामानुजो गत्या मातरं प्रणनामह । आमापयाम्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोमने ! त्वरूपातो रिपुकुल जित्या शोमासमन्धितः। भायास्यामि महाराजयपर्यसमन्धित मातोवाच । पुगच्छ महावीर शिवाःपन्थान पप ते । सर्घानिपुगणाक्षित्या पुनरागच्छ सन्मते! पुष्कलं पालय निजम्राजं धर्मवित्तमम् । महायलिनमद्यापि यालकालीलया युतम् पुत्रागच्छसि चेयुक्तः पुष्कलेनशुभान्धितः । तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकमागहम् ॥ ५२ ॥ इति सम्माषमाणां स्वां मातरं प्रत्युषाव सः। त्वदीयचरणद्वन्द्वं स्मरप्राप्स्यामि शोभनम् ॥ ५३॥ पुष्कलं पालयित्वाऽहं निजाङ्गमिच शोभने । स्थनाम सदशंकृत्या पुनरेप्यामि मोदधान इत्युक्त्वा प्रययो पीरो रामं स मखमण्डपे । आसीनं मुनिवर्याग्य यज्ञवेषधरं परम् । उवाच मतिमान्धीः सर्वशोमासमन्धित: रामाज्ञापय रक्षार्थ यस्यात्र महामले ।

·ऽध्यायः] . लक्ष्मीनिधिना शप्रमुद्दिश्यरामस्यविनोदकरणम् . रघुनाथोऽपि तच्छुत्वा भद्रमस्त्यिति चाप्रवीत् । पालं त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रयजितम् ॥ ५७ ॥ मीनिधिता जानक्या जनकात्मजः। प्रहस्य फिश्चिन्नयने नर्तयग्राममनर्व लक्ष्मीनिधिस्थाच। ! महावाहो ! सर्वधर्मपरायण! | शत्रुग्नं शिक्षय तथा यथालोकोत्तरो भये नं फर्म कुर्वन्दप्रजावरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोयलसमन्वितम् कं महाराज ! ब्राह्मणं नायमानयेत् । पित्रा तय हतो विप्रःपितृभक्तिपरायण सुमहत्कर्म कृतं लोकपिगहितम् । अवध्या महिला यस्त्वं हतवान्नियतं तत व्य महाराज ! कृतवान्यं पराक्रमम् । स न फेन कृतःपूर्व राक्षस्या:कर्णकर्तनः प्यति नृप! शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत तं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगम्भीरया पाचा सर्वपाक्यविशारदः । शृण्वन्तु योगिनः शान्ताः समदुःखसुखाःपुनः । जानन्त्यपारसंसारनिस्तारकरणादिकम् ॥ ३६॥ ये शूराः समहेप्यासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोपिदाः । तेच जानन्ति तु भवादृशाः ॥ ६७॥ नो ये चै ये बोत्पथविसारिणः । ते हन्तव्या नृपःसर्वेःसर्वलोकहितैपिभिः इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिन्दमस्य । कुम्भोद्भपः पूजितमेनमश्वं पिमोचयामास सुशोभितं हि ॥६६॥ मुच्चार्य पशिष्ठः कलशोद्भवः । करानेण स्पृशन्नश्वं मुमोव जयकाङ्क्षया ।। यथालील सर्वत्र धरणीतले । यागाथै मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः॥ चतः सर्भटःशस्त्रास्त्रकोविदः। परीतःप्रययी प्राची दिशं घायुजवान्वितः सर्व कम्पयद्धरणीतलम् । शेषोऽपिकिश्चिन्नतया फणया धृतवान्भुवम् शः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । अयवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्टतो मन्दगामिनः ॥ ४ ॥ युद्धस्य वार्तान ·(५पाल ८ पापुराणम् ম্যাল সমাদানুগ যুগ। সিগমাণখ গ ঘ पुग्मन्नास येग दिनानिमिगशामिः गोमियादिकम् যনি মাথা নসিমাগলাম। গিগামামালা मुगारपिन्ना माल सुरगुन मगचंगी। मासापलं सायम गान याहापाठीशीः गुरुदणे॥७॥ पुगी गु मादपलोमा पर्ग निमायगिरी यानीपिशोभिगन् । पादौ तुलापोरिधरी गुपगली पायही : पेशल सम्पनि म्बकम् ।' परिरम्प प्रिपा धारो गद्गदम्परमारिणीम् । सरोजपरम्भनिरीदेदिकाम् ॥ ८० ॥ उवाच मते ! गच्छामि शत्रुघ्नहरदाकः । गमाया याशम पादयग्रगमयुतः । त्वया मे मातरःपूज्या:पादसंपादनादिभिः । तदुनिष्ट दि भुक्षामात फर्मकारपादरा। सर्वाः पतियता नायर्यो लोपामुदादिफा शुभाः । नायमान्यारत्यया भीरु! स्वतपोयलशोभिताः ॥ ८॥ इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयमोवनपुष्कलभार्यासमागमो नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ द्वादशोऽध्यायः पुष्कलपल्ल्या स्वपति विजयमात्रोत्सुकं वीक्ष्य तदभिनन्दनम् शेष उवाच । इत्युक्तवन्तं स्थपति धीक्ष्य प्रेरणा सुनिर्भरम्। प्रत्युवाच हसन्तीय किशिद् गद्गदमापिणी ॥१॥ ने गिलयो भयात्सर्वत्र रणमण्डले । शत्रानाशा प्रकर्तव्या हयरक्षा यथामवेत ·३ 8 द्वादशोऽध्यायः] * पुष्कलपत्न्या तदभिनन्दनम् * स्मरणीया हि सर्वत्र सेविका त्वत्पदानुगा। कदापि मानसं नाथ! त्वत्तो नाऽन्यत्र गच्छत्ति १३५ परमायोधने कान्त ! स्प्रर्तव्याहं न जातुचित् । सत्यां मयि तव स्वान्ते युद्ध विजयसंशयः ॥ ४॥ पानेत्र ! तथा कार्यभूमिलाया यथा मम । हास्यनेय प्रकुर्वन्ति मा पीक्ष्य करनाउनैः। इयं पली महाभीरोःसङ्ग्रामे प्रपलायितुः कातरायहि युट्यन्ति शूराणां समय कुतः इत्येवं न इसन्त्युबैर्यथा मे देघराशनाः । तथा कार्य महाबाहो रामस्य इयरक्षणे ।। योद्धा त्वमादौ सर्वत्र परे ये तब पृष्टतः । धनुङ्कारबधिराः क्रियता बलिन परे॥ तय प्रौद्यत्कराम्भोजकरवालभियावलम् । परेषां भवतात्क्षिप्रमन्योन्यमयसम् ॥६॥ कुलं महदलङ्कायं परान्धिजयता रघया । गच्छस्वामिन्महाबाहो ! तय श्रेयो भवत्विह इदं धनु हाणाऽऽशु महद्गुणविभूपित यस्य गजितमाकप चैरिघृन्दभयातुरम् ।। इमी ते विधी धीर! ध्येता शं यथा भवेत् । चैरिकोटिधिनि पेपयाणकोटिसुपूरिती ॥ १२॥ कवचं त्विदमाधेहि शरीरे कामसुन्दरे । घनमभामहादीप्तिहतसन्तमसंदृढम् ॥ १३ ॥ शिरस्त्राण निजोतंसे फुरू कान्त! मनोरमम् । इमेचतंसे विशदे मणिरत्नधिभूपिते ॥ इति सुविमलयाचं धारिपुत्रीं प्रपश्यन्नयनकमलदृष्ट्या पीक्षमापास्तवङ्गम् । अधिगतपरिमोदो भारतिः शत्रुजेता रणफरणसमर्थस्तो जगादाऽतिधीरः पुष्कल उवाच। कान्त यत् पदसिमा तथा सपंचराम्यहम् । धीरपनि! भवेत्कीर्तिस्तवकान्तिीप्सिता ॥१६॥ इति कान्तिमतीदत्तं कवचं मुटं घरम् । धनुर्महेपुधी खसर्व जबाइ वीर्यवान् । परिधाप च तरस पहुशोमासमन्वितः । शुशुभेऽत्तीय सुभट सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः । तमस्त्रशस्त्रशोभाय पीरमालाविभूषितम् । ।

·४० * पाद्मपुराणम् [५पातालखण्डे । कुङ्कुमागुरुकस्तूरीचन्दनादिकवितम् ॥ १६॥ नाना कुसुममालामिराजानुपरिशोभितम् । नीराजयामास मुहुस्तत्र कान्तिमती सती ॥ २० ॥ नीराजयित्वा बहुशःकिरन्ती मौक्तिकर्मुहुः । गलदश्रुचलन्नेत्रा परिरभे पति निजम् । इदं स परिरभ्यतां विरमाश्याप्तयत्तदा। धीरपनि! फान्तिमति धिरहं मा कृथा मम एप गच्छामि सविधात्तव भामे, पत्तिवते! । इत्युक्त्या तां निजां पत्नी रथमारुरुहे परम् तं प्रयान्तं पति श्रेष्ठं नयननिमियोस्मितः । पिलोकयामास तदा पतिव्रतपरायणा । स ययो जनकं द्रष्टुं जननी प्रेमविहलाम् । गत्या पितरमम्यां च धवन्दे शिरसा मुदाय माता पुत्रं परिप्यज्य स्वाङ्कमारोपयत्तदा । मुञ्चन्ती बाप्पनिवयं स्वस्त्यस्त्विति जगाद सा ॥ २६ ॥ पितरं माह भरतं रामो यज्ञकरम्परः । पालनीयो लक्ष्मणेन भवद्भिश्च महात्मभिः ॥२७ आमोऽसी जनन्या च पित्राह पितया गिरा। ययोशाम कटक महावीरविभूषितम् ॥ रथिभिःपत्तिभिवोर सदश्वःसादिभितः । ययौ मुदा रघूत्तंसमहायशयाप्रणीः ॥२६ गच्छन्पासालदेशांध कुम्धयोत्तरान्कुरुन् । दशान्दीविशालोध सर्वशोमासमन्वितः ॥ ३०॥ पत्र सत्रोपरण्यानो रीरयशोऽखिलम् । रावणामुरघातेन भक्तरक्षाविधायकम् ।। पुनधि दयमेवादि कार्यमारम्य पावनम् । यशो पितन्वन्मुयने लाफाप्रामोऽयिता मयात् म्यम्तुशे ददाधारान्दानि विविधानिय महाधनानियासांसि शमनःप्रय महान सुमतिनांम जम्मी सर्गपिद्यापिशारदः । रघुनाथस्य सथिप मागुबरी परः ॥३४॥ सपा मेन महापारी प्रामानपदान्यहुन् । रघुनापातापन मोडवितान्हयम् ॥३५ देशाधिपाये पहपो महावयाप्रमाः । इपायलापातयतुरङ्गसमग्यिताuta सम्रदी पहुगो माया मुनामाणिषयमानाः । रायमापन प्रममा मुः॥१७॥ रंपाय धर्म म म पाया। रामचन्द्रमस दिन म !nel ·ध्यायः • कामाक्षादेवीचरित्रवर्णनम् - हदुकमाकर्य शत्रुमःपरपीरहा । आशा स्यां तत्र संशाप्यं ययौ तैः सहितः पथि। फ्रमेण सम्प्रात:मो हपसंयुक्तः । अहिच्छा पुरी प्रहातानाजनसमाकुलाम् ।। ग्रामद्विजसमफोर्णा नानारतषिभूषिताम् । सौवणे: स्काटिकहम्योपुरःसमलताम् ॥४१॥ यत्र रम्मातिरस्कारकारिण्यः कमलाननाः । दृश्यन्ते सर्वहार्येषु सतना लीलयाधिताः ॥ ४२ ॥ स्पाचारललिताःसर्वभोगेकभोगिनः । धनदानुचरा यद्वत्तथा लीलासमन्विताः ॥ रा धनुईस्ता:शरसन्धानकोविदाः । कुर्वन्ति तत्र राजानं सुदृष्टं सुमदाभिधम धंददर्शाऽसौ नगरं दूरतःप्रभुः । पायें तस्य सुरश्रेष्ठमुद्यानं शोभयाऽन्धितम् ॥ नगिचच तिलकर्दे पदारुभिः । अशोक पाटलेश्चूनैर्मन्दारैःकोविदारकैः ॥४६॥ थाम्रजम्युकदम्वैश्व प्रियालपनसैस्तथा । शालेस्तालेस्तमालैश्च मलिकाजातियूथिभिः ॥ ४७ १५ स्वैर्चकुलेश्थापकर्मदनादिभिः । शोभितं स ददर्शाऽथ शत्रुघ्नःपरयोरहा ॥४८॥ हयो गतस्तद्वनमध्यदेशे तमालतालादिसुशोभिते थे। यो ततः पृरत पर पीरो धनुर्धर सेयितपादपद्मः ॥ ४६॥ रवितं देवायतनमद्भुतम् । इन्द्रनीलच येडूयस्तथा मारकतैरपि ॥ ५० ॥ सुरसंचाई केलासप्रस्थसन्निभम् । जातरूपमय:स्तम्भ शोभित समनां घर दृष्ट्वा तद्रधुनाथस्य भ्राता देवालयं घरम् । पाच्छ सुमति स्पीय मन्त्रि पदतां परम् ॥ ५३॥ शत्रुन उवाच घरेदं किं कस्य देवस्य केतनम् । का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोःस्थिताऽनघ सुमति रुपाव सर्यो मन्त्रविग्निजगाद ह । शृणुष्वैकमना वीर ! यधापदिह सर्वशः। परं स्थानं विद्धि विश्वकशर्मदम् । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिःप्रजायते ·४२ * पासपुराणम् [५पातालखण्झे देवासुरास्ते या स्तुत्वा मत्वा प्राप्ताखिला श्रियम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भकानुकम्पिनी ॥५६॥ याविता सुमदेनाशाहिच्छत्रापतिना पुरा स्थिता करोति सकलं भकानां दुःखदारिणी सां नमस्कुरुशत्रुम्न! सर्वधीरशिरोमणे !! नत्याऽऽशुसिद्धिमाप्नोपिससुरासुरदुल माम् श्रुत्वाऽथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नःशत्रुतापनः । पप्रच्छ सकलो धार्ता भवान्या:पुरुपर्षभः शत्रुघ्न उवावा कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् । येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टाऽत्र संस्थिता ॥६॥ पद सर्व महामात्य ! नानार्थपरिवहितम् । यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद महामते! सुमतिवाव । हेमकृटोगिरिपूतःसर्वदेवोपशोभितः । तत्रास्ति ती विमलमृपिवृन्दनिषेवितम् । मुमदो दि तपस्तेपे इतमातृपितृप्रजः । अरिभिःसर्वसामन्तैर्जगाम तपसे दिनम् । घर्षाणि श्रीणि स पदात्त्वेकेन मनसा स्मरन् । जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः ॥ ६४ ॥ घर्गणि प्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं यान् । चकार पमुग्रं स तपःपरमधरम बन्दानि श्रीणि सलिले शीतकाले ममन मः। प्रीम पवार पञ्चासीन्यायसु जलदोन्मुखः । ६६ ॥ प्रीणि पर्णणि पपन संरभ्य म्यान्तगोचरम् । भयानी संम्मरन्धारोनच बियन पश्यति ॥६॥ पशुमारोऽतीत पैतापाम: | विमान्य मनसाऽतीप शरःपस्पर्धभपात् भादिदेश सकामं तु परियारपरीलम् । अप्सरोगि रामंयुनं प्रोन्दादिजपोचतम गठबामसमे ! म प्रियमाचर मोहन! । मुमदस्य तपोपिन समारा मोन् इतिश्या मागमा मह प्रभुः । उपाय किविये महर्षीर!..॥ 1

·.
।
द्वादशोऽध्यायः] * कामाक्षाचरित्रवर्णनम् .
फाम उपाचा
स्थामिन्कोऽसी दि सुमदः
कितप: स्यल्पर्क
पुनः
ब्रह्मादीनां तपोभङ्गं करोग्यस्य तु या फया ॥७२॥
मद्वाणयलनिमिलश्चन्द्रस्तारो गतः पुरा।
स्वाप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनकाम् ।। ७३ ॥
चिन्तामा पुरु देवेन्दः सेक्के मयि संस्थिते । एर गच्छामि सुमदं देवापालय मारिष
एचमुक्या कामदेवी हेमकट गिरि ययो। पसरतेन युक्त संख्या तथैवाप्सरसा गणेः ।।
घसन्तस्तत्र सकलान्वृक्षापुष्पफलेयुतान् ।
कोकिलापट्पदश्रेण्या घुटानाशु चकार है 1 s६ ॥
घायुःसुशीतलो धाति दक्षिणां दिशमाश्रितः । इतमालासरित्तीरलबङ्गकुसुमान्वितः
प,विधे चने वृत्त रम्भानामाऽप्सरो घरा।
सौमि.संवृता तत्र जगाम सुमदान्तिकम् ।। ७८॥
तत्रारमत गानं सा किनरस्वरशोभना। मृदङ्गपणधानेकपाद्यभेदविशारदा ॥ ७ ॥
तद्गानमाकण्यं नराधिपोऽसौ घसन्तमालोक्य मनोहरञ्च ।
तधान्यपुष्टारटितं मनोरमं वकार चक्षुःपरिवर्तनं बुधः ॥ ८ ॥
तं प्रबुद्धं नृपं घोक्ष्य कामापुष्पायुधस्त्वरन् । चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्टतोऽनध
एकाप्सरास्तत्र नृपस्य पादयोःसंवाहनं नतितनेत्रपालया।
चकार चान्या तु फटाक्षमोक्षणं चकार काचिद् भृशमलचेटितम् ।। ८२ ॥
अप्सरोभिस्तयाकीर्ण:कामविहलमानसः ।
चिन्तयामास भतिमाञ्जितेन्द्रियशिरोमणिः ॥ ८३ ॥
एता में तपसी विश्नकारिण्योऽप्सरसा घराः।
शरण पिता:सस्करिष्यन्ति यथातथम् । ८५
इति सश्चित्य सुतपास्ता उवाच रागनाः ।
का यूयं कुत्र संस्था:किं भवतीनां विकीर्षितम् ॥ ८५ ॥

·[५पातालखण्डे * पद्मिपुराणम् * अत्यभुतं जातमहो यद्वचत्योऽक्षिगोवराः । यास्तपोमिः सुदुष्प्राप्यास्ता मे तपस आगताः ॥ ८६ ॥ इति धीपाझे महापुराणे पश्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादै रामाध्यमेधे फामाशोपाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ . त्रयोदशोऽध्यायः सुमदाप्सरः सम्भापणम् । शेष उपाय। पनि पाक्यं समाफर्य सुमदस्य तपोनिधेः । जगदुःकामसेनास्नं रम्भाचप्सरसो मुदा त्यत्तपोभियं फान्त ! प्राप्ता:सर्यवराङ्गनाः । तासां पीयनसर्यस्य मुइश्त्य त्यज तपः फलम् ॥२॥ ताची गुममा मापकामशरीरभृत् । फरगन्धललितं भुना त्यग्मुग्णामृतम्। पता महामाग मुशोभियिनमा मनोराही धनपानसत्वाम् । भारतापभुयाय निजामपुण्यताप्राप्त पुनम्त्य त्या दुःखजातम् । मामयनामरणोपगामिला मन्दागमालापरिशोमियाराम् । नामामारपानपिवारयंगुरपाम्या परिरम्मर्ण पुर।५ nिp मानिने विमानमा पर मपा सद। यति मात्राप्य भाग मतपतलम् .. निमा पापमोमिता गृातु मूर्धनि तावारणमा मरामि गारपादायिष गुम्दतम! Rs. NAL Fषगणादिपायलम् । नामिनाभियर परमी!.. .

·. ४ दशाऽध्यायः] • रम्भाचप्सरसा कामस्यच सामर्थ्यक्षयः . इत्युक्तमाकर्ण्य महामति पो विचारयामास कुतो हुपस्थिताः । मया मुएष्टास्तपसा मुराष्ट्रना-प्रत्यूह एवाय विधेयमेप किम् ॥ इति चिन्तातुरो राजा स्यान्ते सचिन्तयन्सुधीः । जगाद मतिमान्धीसमुमदो देवताहनाः ॥ १०॥ यूपं तु मम चित्तस्था जगन्मातृभ्यरुपकाः । मया सशिन्त्यते या हिसाऽपि स्पट्टपिणी मता ॥११॥ इदं तु स्वर्गमुपं त्ययोक्तं सविफल्पकम् । मत्स्वामिनी मया मनया सेपिता दाम्यते परम् ॥ १२॥ यसरातो विधिः सत्यलोफ मानो महानभूत् । सा मे दास्यति सर्य हि भनागान्तकारिणी ॥ १३ ॥ किनन्दनं किंतु गिरिःफनयेत मुमण्डितः । कि सुधा म्यल्पपुण्येन प्राप्या दानपतुःपदा ॥ १४ ॥ ययं समाये पामस्तु पिषिध.शरः । प्राहरानरदेवस्य गर्नु फिशिन ये पुरारायःपरिरम्भपिलोयनैः । म तम्य नितं पिभ्रान्न पर्नु मा परानन नपागतं शकंजगीरधीपः। तरफस्पा मधपा भीती मोघमारम्भमात्मन भनिधितमालोपय पादपणे म्यवेश्यिया। जितेन्द्रियं महाराज प्रत्यक्षाऽभूसुतोपिना. १८॥ पएललिता पाइराघरा पर। धनुषाधा माता जगत्पापनापनी तो पाप मातरं धीमानकोटिसमप्रभाम् । धनुषाणगापासान्दधाना मानपान् ॥ २०॥ शो मापा मार मनिमापिताम् । सन्नी निजी गन्ती पाणिनामुष्टः बतचालितरित निमंहामतिः। गदागदम्पापुनःसप्टकाटोपशोभितः । महादेवि! भनान्देश सेपित ! सामादिपेन्द्र मे पिनामिपुगेऽर! कलापिरमेनानि परामाम् त्पिडने मानिसमा माग्नु से ।

·[पालादारी .पामगुपणम् . मही या पिता गणीत । গনীপানখিলগালা • यस्तपति ने तीक्ष्णेशुगिःप्रामाहीम् । गत मार्ग गुन्गिमुनि अनियंतिम्गितो पद्रिीमान प्रफगेमिशा प्रतापमहादेगि! मुगपुग्नममने! त्यं पिद्यात्य महामाया पिरणाकालिनः । म्यशनमा राजसीदत्य पारयनिमोहिनि २८॥ त्यत्तःसर्व मुगःप्राप्य सिदि गुगमपन्ति ये 1 मा पालय हानाय पन्दिन मनपलमें, रक्ष मा सयर्फ मातम्यदीययरणारणम् । पुर में पाति सिदि महापुमपूजे ! मुमतिग्यान । एवं तुघा जगन्माता वृणीप्य परमुत्तमम् । उपान भकं मुमदं तपसारशदेहिनम् । इत्येतद्वाक्यमाकर्ण्य प्रहाट मुमदो नृपः। पमे निज हम राज्यं तदुर्भनफण्टयम् ।। ३२ महेशीचरणद्वन्द्व भक्तिमयभिचारिणीम् । प्रान्त मुक्ति तु मंसारपारिधेस्तारिणी पुनः कामाक्षोपाचा राज्यं प्राप्नुहि सुमद ! सवत्र हतकण्टफम् । महिन्यारतस एपादपनद्वयो भव । तय चैरिपराभूतिर्मा भूयात्सुमदाभिध!। यदा तु रापणं हत्या रघुनाथो महायशाः । करिष्यत्यश्वमेधं हि सर्वसम्भारशोभितम् । तस्य भ्राता महाधीर शत्रुन परवीरहा। पालयन्हयमायास्यत्यत्र घीरादिभिर्वृतः । तस्मै सर्व समर्प्य त्वं राज्यमृद्धं धनादिकम् पालयिष्यसि योधः स्वर्धनुर्धारिभिरटैः । ततःपृथिव्यां सर्वत्र भ्रमिष्यसि महामते! ॥३८॥ ततो रामं नमस्कृत्य ब्रोन्द्रशादिसेषितम् । मुक्ति प्राप्स्यसि दुप्पापां योगिभिर्यमसाधनैः ।। ३६ ॥ तावत्काल मिहस्थास्ये याबदामहयागमः । पश्चात्त्वां तु समुद्धृत्य गन्ताऽस्मि परमं पदम् ॥ ४० ॥ इत्युक्त्याऽन्तर्दधे देषी सुरासुरनमस्कृता । ।

·४७ त्रयोदशोऽध्यायः] * अहिच्छत्रापुर्या शत्रुघ्नस्य प्रवेशः * सुमदोऽप्यहिच्छत्रायां शत्रून्हत्या नृपोऽभवत् ।। ४१ ॥ एष राजा समर्थोऽपि बलवाहनसंयुतः । न प्रदीप्यति ते चाहं महामायासुशिक्षितः ॥ श्रुत्वा प्राप्तं पुरीपायें हयमेधहयोत्तमम् । त्यां व सर्वमहाराजैः सेविताधिं महामतिम् ॥ ४३ ॥ सर्व दास्यति सर्य! राजा सुमदनामधृत् । अधुनातन्महाराजरामचन्द्रप्रतापतः ॥ शेष उवाच। इति वृत्तं समाकर्ण्य सुमदस्य महायशाः । साधु साध्विति चोयाच जप मतिमान्य अहिच्छत्रापतिःस:स्वगणैःपरिवारितः । सभायां सुखमास्ते यो बहुराजन्यसेवितः ब्राह्म गर वेदविदुषो वैश्या धनसमृद्धयः । राजानं पर्युपासन्ते सुमदं शोभयान्वितम् घेदविद्याघिनोदेन न्यायिनो ब्राह्मणावराः । आशीर्वदन्ति तं भूपं सर्वलोकैकरक्षकम् ।। १८॥ पतस्मिन्समये कश्चिदागत्य नृपति जगी। स्वामिन्न जाने कस्यास्ति यः पत्रधरोऽनिके ॥४॥ तच्छुत्या सेवर्फ श्रेष्ठं प्रेषयामास सत्वरः । जानीहि फस्य राशोऽयमश्वी मम पुरान्तिके ॥५०॥ गत्याऽथ सेपफम्तत्र ज्ञात्या वृत्तान्तमादितः । निवेदयामास नृपं महाराजन्यसेवितम् ।। ५ ।। स श्रुत्या रघुनाथस्य हयं नित्यमनुस्मरन् । माशापयामास जनं सर्व राजा पिशारदः ॥५२॥ लोका मीया सर्वे ये धन्यधान्यसमाकुलाः । तोरणदीनि गेहेपु मालानि गजन्त्विह ।। ५३ ॥ मन्याःसहनशोरण्या.सर्याभरणभूषिताः । गोपरि समाउदा यान्तु शगुनसमुपम् । इत्यादि सर्पमानाप्प ययौ राजा स्वयं हतः । पुत्रपात्रमहिप्यादिपरिपारसमावृतः । मुमःसुमहामात्यः सुभटैःपुष्फलादिभिः । संयुतो भूपति पीर ददर्श सुमदाभिधम् ॥

·[५पातालखण्डे * पाद्मपुराणम् * हस्तिभिःसादिसंयुक्तःपत्तिभिःपरतापनः । याजिमिभूपितरःसंयुतं धीरशोभितम् । अथागत्य महाराजःशत्रुघ्नं नतवान्मुदा। धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि सत्कृतं च कृतं घपुः॥ ५८ ॥ इदं राज्यं गृहाणाशु महराजोपशोभितम् । महामाणिक्यमुक्तादिमहाधनसुपूरितम् । स्वामिश्चिरं प्रतीक्षेऽहं यस्यागमनं प्रति । कामाक्षाकथितं पूर्व जातं सम्प्रति तत्तथा ॥६० ॥ विलोकय पुरं मह्यं कृतार्थान्कुरु मानवान् । पापयास्मत्कुलं सर्व रामानुज ! महीपते ! इत्युक्त्याऽऽरोहमायास कुञ्जरं चन्द्रसुप्रभम् । पुष्कलं व महावीरं तथा स्वयमथाऽऽरुहत् ।। ६२ ॥ मेरीपणवतूर्याणां पीणादीनां स्यनस्तदा । व्याप्नोति स्म महाराज! सुमदेन प्रणोदितः कन्या:समागत्य महानरेन्द्र शत्रुघ्नमिन्द्रादिफसेधिताघ्रिम् । फरिस्थिता मौक्तिकवृन्दसर्यर्धापयामासुरिनप्रयुक्ताः ॥ ६॥ शनैः शनैः समागत्य पुरिमध्ये जनर्मदा । पर्धापितो गृहं प्राप तोरणादिकभूषितम् ॥ दपरत्नेन संयुक्तस्तथा पीरैःसुशोभितः। राज्ञा पुरस्कृतो राजा शत्रुघ्नःप्राप मन्दिरम् । अर्यादिभिःपूजयित्या रघुनाथानुजं सदा । सर्प समर्पयामास रामचन्द्राय धीमते । इति श्रीपा महापुराणे पातालसण्डे शेषयात्स्यायनसंघादे रामाश्वमेये शत्रुमाहिच्छत्रापुरिप्रयेशो मान प्रपोदशोऽयायः ॥१३॥ चतुर्दशोऽध्यायः गुमदम्य शयुग्नेन मह मंगादः र उपाय बालसनु राप्राह भूमिः । नायकल घे थप पुषर्षभः ॥१॥ ."

·- - • चतुर्दशोऽध्यायः] * सुमदस्य शत्रुग्नेन सह संवादः सुमद उवाच। कश्चिदास्ते सुखं रामःसर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षाघतारोऽयं ममानुग्रहकारकः॥२॥ धन्या लोका इमे पुया रघुनाथमुखाम्बुजम् । ये पियन्त्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः ॥३॥ अथ जातं मदीयं व नितरां पुरुषर्षम! । कृतार्थ कुलभूम्यादि घस्तु जातं महामते! ॥४॥ कामाक्षया प्रसादो मे वृतःपूर्व दयाया । रघुनाथमुखाम्भोजं द्रक्ष्येऽद्य सकुटुम्बकः ॥ इत्युक्तपति धीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्व तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम् ॥ त्रिरात्रं तत्र ये स्थित्या रघुनाथानुजःपरम् । गन्तुं चकार धिपणां राज्ञा सह महामतिः तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यपेचयत् । शत्रग्नेन महाराज! पुष्कलेनानुमोदितः ॥ ८॥ यासांसि बहुरनानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसी प्रादात्तत्र महामतिः ततो गमनमारंभे मन्त्रिभिवहुवित्तमः । पत्तिभिर्वाजिमि गै.सदश्वै रथकोरिभिः ।। शत्रुघ्न सदितस्तेन सुमदेन धनुभृता । जगाम मार्गे विहसनघुनाथप्रतापभृत् ॥ ११ ॥ पयोप्पणीतीरमासाद्य जगाम स योत्तमः । पृष्टतोऽनुययु सर्वे योधा घे हयरक्षिणः॥ आश्रमान्विपिधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्र तत्र विटण्यानोरघुनाथगुणोदयम् ॥ १३ ॥ एर धीमानहरियाति हरिणा परिरक्षितः । हरिभिहरिभक्तध हरिचर्यानुगमगुः ॥ १४ ॥ इति शृण्यग्छुभा पचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोप भत्युत्फलितचित्तवृत्तिभृतां महान् ॥ १५ ॥ दर्श माधर्म शुद्ध जनजन्तुसमाकुलम् । येभ्यनिहताशेगमगलं शृण्वनां नृणाम् । -निदोश्रदपिधूमपवित्रितनभस्थलम् । मुनिवर्यतानेकयागयूपसुशोभितम् ॥ १७ ॥ यत्र पापस्तुदरिणा पाल्यन्ते पालनोचिताः। मूगफा न सनन्त्यस्मिन्यिाहालस्य भयाद् विलम् ॥ १८॥ मयूर्नकुलः सादं कीडन्ति फणिनोऽनिशम् । - - ·१० . धीमतः * पामपुराणम् * गः सिनित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतः ॥ १६ ॥ एणास्तत्रत्यनीपारमक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्यते कालाइक्षिता मुनिवृन्दको । गायः कुम्मसमोधस्का नन्दिनीसमविग्रहाः । कुर्वन्ति चरणोत्थेन रजसेला पचित्रिताम् ॥ २१ ॥ मुनिवर्याः समित्पाणिपर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्या पप्रच्छ सुमतिं सर्वझं राममन्त्रिणम् ॥ २२ ॥ शनुन उचाचा मुमने ! कात्य संस्थान मुनेर्भाति पुरोगतम्। निरिजन्तुसंसेव्यं मुनिवृन्दसमाकुलम् श्रोष्यामि मुनिवार्ता व विदधामि पवित्रताम्। निजं यपुस्तदीयामिभिर्वर्णनादिमिः ॥ २४ ॥ इति श्रुत्या महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचियो रघुनाथस्य सुमतिरुवाच । ध्ययनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वरि जन्तुसङ्कीणं मुनिपनीमिरावृतम् योऽसौ महामुनिःस्पर्गवैद्ययोर्मागमादधात् । स्यायम्भुवमहायज्ञे शकमानविभेदनः ॥ महामुनेःप्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोयलसमृद्धस्य घेदमूर्तिधरस्य ६ ॥२८॥ श्रुत्या रामानुजो पार्ता ध्ययनस्य महामुनेः । सर्व प्रपच्छ सुमतिं शक्रमानादिमानम् शत्रुम्न उयाचा पदाऽसौदप्रयोर्भागं धफार सुरपक्तिषु । किं एतं देवराजेन स्यायम्भुपमहाम। सुमतिक्ष्याच। सोऽतिविण्याती मुनि गुरिति ध्रुतः । कदाचिद्गलपासायं समिदादरण प्रति सदा मरापिनाशाप दमनी राक्षसोयलिः। आगयोम्यगादे मामयकर पयः । कुत्रानि मुनिबन्धुस कर तन्मदिलाउनया । पुन पुनलाई पो रोपसमाहुलः तदा पदोभाया राक्षमाद्वयमा यामास तमाशमन्तवीमनिन्दिताम् । जहार TAARो तुम्दाली कामिय । भूगो ! गाने! हा समाएगोनि! " ·* च्यवनसुकन्यावृत्तान्तवर्णनम् * एवं वदन्तीमार्ता तां गृहीत्वा निरगावहिः । दुष्टो पाक्यप्रहारेण धर्षयन्स भृगोः सतीम् ॥ ३६॥ ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इबाङ्गजः ॥३७॥ तेनोक्तं मा बजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते!। न हि साध्वीपरामर्श कृत्वा श्रेयोऽधि यास्यसि ॥ ३८॥ इत्युक्तःस पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदाऽर्भकं नीत्या जगामाश्रममुन्मनाः । भृगुर्वहिकृतं सर्व ज्ञात्या कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक । तदा शतोऽतिदुःखार्ती जग्राहावी तनूनपात् । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामित्रपार्णव महामते मयाऽनृतं पचो भीत्या फथितं न गुरुद्वहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे! तदानुग्रहमाधान सर्वभक्षी भवाछुविः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयाो मुनि तापसः ॥ गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः। चकार विधियद्धिपो दर्भपाणिः सुमङ्गलः ॥ ४४ ॥ च्ययनाच्यपनं प्राहुःपुत्र सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स वृधे शुक्लप्रतिपदीन्दुचत् ॥ स जगाम तपःफतुं रेयां लोकैकपावनीम् । शिष्य परिवृतःसर्वैस्तपोयलसमन्वितैः ।। गत्वा तत्र तपस्ते पर्षाणामयुतं महान् । अंसयोःकिंशुको जाती पल्मीकोपरिशोमिती मृगा आगत्य तस्याले कण्डूं विदधुरुत्सुकाः । न किचित्स दि जानाति दुर्धारतपसावृतः ॥४८॥ फदाचिन्मनुरुयुक्तस्तीर्थयात्रा प्रति प्रभुः । स फुटुम्यो ययौ रेयां महायलसमावृतः।। सत्र स्मात्या महानयां सन्तर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुश्ये सत्पन्या पिचरन्ती सा धनमध्ये इतस्ततः । सीभिःसहिता रम्या सतदाटफभूषणा सत्र दृष्ट्याऽय पल्मीक महातरमुशोभितम् । निमेपोन्मेपरहितं तेजः किश्चिददर्श सा॥५२॥ गत्या सत्र शलाकाभिरनुददुधिरं प्रपत् । इप्ट्या रामोऽङ्गजाखेदं प्रानयत्यतिदुःखिता जनन्य या पित्रेशशंसायन विप्लुता। स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयानुय ·*पामपुराणम् सदा मधलिता राजन्दियश्चोल्का पपात ह । धूम्रादिशोऽभवन्साःसूर्यश्च परिवेषितः तदा रानो हयानष्टा हस्तिनो यहयो मृताः । धनं नटं रत्नयुतं फलहोऽभून्मियस्तदा ।। सदालोक्य नृपो भीतःकिशिदुद्वितमानसः । जनानपृच्छत्वेनापि मुनये त्यपराधितम् ।। पारम्पर्येण सन्मात्या स्यपु-याः परिवेष्टितम् । ययौ मुदुःखितम्तत्र समृद्धयलवाहनः ॥ ५८॥ संयै तपोनिधि पाश्य महता तपसायुतम् । स्तुत्या प्रसादयामास मुनिपर्य ! दोकुरु तम्मे नुष्टो जगादायं मुनिवर्पो महातपाः । तवात्मजा कृतं समुत्पाताशमहि तत् ।। लय पुश्या महाराज ! यविस्फोटनं कृतम् । यद्सुम्राप रुधिरं जानती त्यामुघाव म सम्मादियं महाभूर! मां देया ययाविधि । ततधोत्पातशमन भविष्यति न संशयः ॥ तत्या दुरितो राजा मायभुष भात्मनाम् । ददी मुन्नपयोगपीलापमंयुताम् ॥ १३ ॥ दत्ता पता नगगेयं पन्या कमललोचना। तदोटपाताराम पातास मुनियोगलाः गाना दरारमा तम्मै मुनये तरसानिये! मारो नगरी भूगो तुमितोल दायुतः ॥१५॥ निधारामानुग पसने पालासगडे शेषमाम्यापनमा राममेये परनोपयान माम मनुयाय ॥१५॥ पन्यदनोपापः पाएनन। weekarare with gramin योmrat rrrrrrrrrh kirtantan | ·- पञ्चदशोऽध्यायः] * स्वकन्यया स्वपतिशुश्रूपणम् * सिव एनं हरिमेधसोत्तमं निजेष्टदात्री कुलदेवतां यथा ॥२॥ शुश्रूपती स्वं पतिमिङ्गितज्ञा महानुभावं तपसांनिधि प्रियम् । परां मुदं प्राप सती मनोहरा शवी यथा शक्रनिषेधणोद्यता ॥३॥ चरणो सेवते तन्वी सर्वलक्षणलक्षिता । राजपुत्री सुन्दराङ्गी फलमूलोदकाशना ।। नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजनेरता । फालक्षेमं प्रकुरते सर्वभूतहिते रता ॥५॥ विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोपयत् एवं तस्य प्रकुर्याणा सेवां पाकायकर्मभिः । सहस्राब्दं महाराज! सा च कामं मनस्यात् ।। ७॥ फदाचिद्देय भिपजाधागतावाश्रमे मुनेः । स्थागतेन सुसम्भाव्य तयोःपूजां चकार सा शर्यातिकन्याकृतजनार्यपाद्यादिना तोपितत्तिवृत्ती। तावूचतुः स्नेहयशेन सुन्दरी घरं वृणीप्येति मनोहराङ्गीम् ॥ ६ ॥ तुष्टी तो पीक्ष्य भिषजी देवानां परयावने । मति चकार नृपतेः पुत्री मतिमतांवरा ॥ पत्यभिप्रायमालक्ष्य पाचमूचे नृपात्मजा । दत्तं मे चक्षुषी पत्युर्यदि तुष्टी युषां सुरी इत्येतद्वचनं श्रुत्या सुफन्याया मनोहरम् । सतीत्वं च पिलोक्येदमूचतुर्भिपजांघरो॥ त्पत्पतिर्यदि देवानां भागं यो दधात्यसी । भाषयोरधुना कुर्वधक्षुषोःस्फुटदर्शनम् ॥ च्यवनोऽप्योमिति प्राह भागदाने घरोजसोः। सद हटायश्विनी तमूवतुस्तपतां परम् ॥ १७ ।। निमजतां भवानस्मिन्हरे सिद्धधिनिर्मिते । इत्युक्तोजरया प्रस्तदेहो धमनिसन्ततः ॥ हुदै प्रवेशितोऽश्विभ्यां स्वयं चामग्जा दे। पुरुषालय उत्तस्थुरपीच्या पनिताप्रियाः ॥१६॥ समस्त्रजःकुण्डलिनस्तुल्यापासुपाससः । सानिरीक्ष्य परारोहा सुरूपान्सूर्यवर्चसः । अजानती पति साध्वी घश्विनी शरणं ययौ। दर्शयित्या पति तस्यै पातिव्रत्येन तोपिती ॥ १८॥ पिमामय ययतुर्विमानेन त्रिपिष्टपम् । । .

·-- - ५४ पामपुराणम् ॥ पक्ष्यमाणे पती म्पीयमागाशिवायुना ॥१९॥ फालेन भूयसा क्षामा फशित मनयर्पया। प्रेम गद्ययायावा पाति:शया तुष्टोऽहमय सघ मामिनि मानवाया शुभ्रूण्या पामया इदि नेफमनया। यो देहिनामयमतीय सुदरम्यदेही मायेक्षितः समुगितामपितु मदर्ये ॥ २१ ॥ ये मे रपधर्मनिरतस्य सपासमाधिपिधारमयोगपिजिनामगयाप्रसादाः। सानेप ते मदनुसेधनयाऽपिम्दान्दष्टि प्रपश्य पितगम्यमयानशोकान् ॥ २२ ॥ भन्ये पुनर्भगयतो सुप द्विजृम्म पिप्रंसितार्थरचनाः फिमुन्नमस्य । सिद्धाऽसि भुड्क्ष्य पिमपानिजधर्मदेहान्दिश्यान्नरदुरधिगाम्नृप विक्रियामि एवं घु घाणमयलाऽखिलयोगमारा विद्याधिवक्षणमवेश्त्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविहलया गिरेपपीतापिलोकपिलससिताननाऽऽह ॥२४॥ सुकन्योवान। राद्धं यत द्विजवृषेतदमोघयोगमायाधिपे त्वयि पिभी तय मि मतः ।। यस्तेऽभ्यधायि समयासदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुणःप्रसयासतीनाम् ॥ तति कृत्यमुपशिक्ष्य यथोपदेशं येनैप फर्शिततमोऽतिरिरंसयात्मा। सिव्येत ते कृतमनो भवधर्पिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विवक्ष्य ॥२६॥ सुमतिरुवाच। प्रियायाःप्रियमन्विच्छश्च्यवनोयोगमास्थितः । विमानं कामगं राजस्त:वाविरचीफरत् ॥२७॥ सर्वकामदुर्घरग्यं सर्वरत्नसमन्धितम् । सर्गोपचयोदकं मणिस्तम्भैरुषस्कृतम् दिव्योपस्तरणोपेतं सर्वकालसुखापहम् । पट्टिकाभिः पताकाभिर्विवित्राभिरलङ्कृतम् ॥ २६ ॥ सम्मिर्षि चित्रमालामिर्मवुशिअत्पडनिमिः । दुकूलीमकोशेयेनानायलगिजितम् ॥ ३० उपपर्युरिविन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् ।

·श्चदशोऽध्यायः] •सुफन्याच्यवनवृत्तान्तपर्णनम् । पतृप्तः कशिपुभिः कान्त पर्यडप्यजनादिभिः ॥ ३१ ॥ तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरक्तस्थल्या जुएं पिदुमयेदिभिः ।। द्वासु विद्रुमदेवल्या मातं पक्षकपाटकम् ॥३२॥ शिखरविन्द्रनीलेषु हेमकुम्भरधिभितम् ॥ ३३ ॥ यक्षुमत्पनरागाप्रपैजमित्तिषु निर्मितः । जुष्टं विवित्रवतानैर्मुक्ताहारावलम्वितः ॥ ३४॥ हंसपारावतवातस्तत्र तत्र निकृजितम् । कृत्रिमानि विमानानि त्यधिरह्यावरह विहारस्थानधिधामसंवेशप्राङ्गणाजिरः । यथोपजोपं रचितस्मिापनमियात्मनः एवं गृहं प्रपश्यन्ती नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूनाशणभिज्ञ स्वयं प्रोवाच तो निमयास्मिन्हदे भीरु! विमानमिदमारह । सुन भर्तुः समादाय पचः कुवलयेक्षणा ।। ३८ ॥ सरजी विनती घासो वेणीभूतांश्च मूर्द्धजान् । मञ्च मलपङ्केन सञ्छन्नं शवलस्तनम् ॥ ३६॥ थाविवेश सरस्तत्र मुदा शिवजलाशयम् । सान्तःसरसि वेमस्या शतानि दशक सर्वा:किशोरपयसो ददशात्पलगन्धिनीः । तां दृष्टया शीघ्रमुत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयात्रियः ॥४१॥ कर्मकर्यो घयं तुभ्यं शाधि नः करधाम किम् । स्नानेन ता महाहण स्नापयित्वा मनस्विनीम् ॥ ४२ ॥ दुकृले निर्मले नूरने ददुरस्य व मानद ! | भूषणानि पराानि परीयासि अन्नं सर्वगुणोपेतं पानंचवामृतासयम् । अथादर्श स्थमात्मानं अग्विणं विरजोऽम्बरम् ॥ ४४ ॥ ताभिकृतस्वस्त्पयनं कान्ताभिर्वहुमानितम् । हारेण च महार्हण रुचकेन च निष्काग्रीनपलयिन कणकाञ्चनपुरम् धिोण्योरभ्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्याय ·[५पागालाई • पापपुराणम उम्र पापुदमा शुरुनिमायाम मना) पप्रकोशरपधामीलासा सरगुणम् ॥४॥ यदा सस्मार दयिरामीण पान पतिम् । शत्र याम्ने रहाणीमित्राने समुनीश्वरः मत:पुरतादात्मानं बीसहप्रगन नि सोगान मंशय प्रत्यायन । सता एसमलम्नागां पिताजन्तीमपूर्वपत् । भारमनो यिनी र संधातागिरम्तनीम् ॥ ५० ॥ पयापरीसहस्रण सेव्यमानो सुरासस । जाननायो विमान तारोहपमित्रइन् ।। सम्मिन्नलुगमतिमा प्रिययाऽनुनी विद्याधरी मिरपाणपपुर्यिमाने । यम्राज उत्कयकुमुनुगणयागीयस्तारामिरात चोदुपतिनमःस्पः ॥१२॥ तेनाटलोकपयिहारकुलाचलेन्द्रोणाच्याहसघमारतसीमगासु । सिद्धर्नु तोाधुनिपातशियस्यनासु रेमे चिरं धनदपालनापरूथी ॥ १३ ॥ घेथम्भके सुरयने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैधरथ्ये च स रेमे रामया रतः ॥ ५५ ॥ इति श्रीपादोमहापुराणे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंपादे रामाश्वमेधे व्ययनस्य तपोभोगवर्णनं नाम पश्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ । । पोडशोऽध्यायः शर्यातियज्ञप्रति गतयोः सुकन्याच्यवनयोः शतिना सुकन्यामर्त्सनम् । सुमतिरुवाच । एवं तया क्रीडमानःसर्वत्र धरणीतले । नाबुध्यत गतानन्दान्तसङ्ख्यापरीमितान् ।। ततो ज्ञात्वाऽथ तद्विमास्थकालपरिघर्तिनीम् । मनोरथैश्च सम्पूर्णा स्वस्य प्रियतमा पराम् ॥२॥ श्रेष्ठं पयोष्णीतीरसंस्थितम् । निरजन्तुजनतासडलं मृगसेवितम् ।।

·पोडशोऽध्यायः] * सुकन्यया पतिसुरूपत्पवृत्तान्तकथनम् * तपायसत्स सुतपा शिष्यर्वेदसमन्वितः । सेविताधियुगो नित्यं तताप परमं तपः ।। पदाविदय शर्यातिर्यामेच्छत देवताः । तदा व्यवनमानेतुं प्रेषयामास सेपकान् ।। तैराहतो द्विजवरस्तत्रागच्न्महातपाः। सुकन्यया धर्मपत्न्या स्वाचारपरिनिष्टया॥६॥ आगतं तं मुनिपरं पत्न्या पु-या महाया: 1 ददर्श दुहितुःपायें पुरुष सूर्यवर्चसम् ॥ লা ছিল সাঃ চুরামিষলাম। মামি ল মঙ্গানী নিরসনা মুখ। चिकीपितं ते फिमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः । या त्वं जराग्रस्तप्रसंमतं पति विहाय जारं भजसेऽमुमध्यगम् ॥ ६ ॥ कर्य मतिस्तेऽधगताऽन्यथा सतां कुलप्रसूतः कुलदूपणं त्विदम् । यिपि जारं यदपत्रपाकुलं पितुःस्थभर्तश्च नयस्यधस्तमाम् ॥ १०॥ एवं पाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उचाच तात ! जामाता तबैष भृगुनन्दनः शशंस पित्रे तत्सर्व घोरूपाभिलम्भनम् । विस्मितःपरमप्रीतस्तनयां परिपस्वजे ॥ सोमनायाजपीर प्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनःस्वेन तेजसा प्रहं तु प्रादयामास तपोयलसमन्धित. । धनं गृहीत्या शकस्तु हन्तुं ब्राह्मणसत्तमम् । अपङ्क्तिपावनी देवी कुर्याणं पङ्क्तिगोवरी। शकं पज्रधरं दृष्ट्या मुनिः पहननोद्यतम् ॥ १५॥ हुङ्कारमकरोद्धीमास्तम्भयामास तद्भुजम् । इन्द्रःस्तब्धभुजस्ता दृष्टःसर्वश्व मानवः कोपेन श्वसमानोऽहियथा मन्त्रनियन्त्रित:! नुष्टाय स मुनि शक्रःस्तम्ध्याहुस्तपोनिधिम् ॥ १७ ॥ अश्विभ्यां भागदानं व कुर्वन्तं निर्भयान्तरम् । कथयामास भोःस्वामिन्दीयतामश्विनोलिः ॥१८॥ मया न घार्यते तात! क्षमस्याघमहत्तम् । इत्युक्तःस मुनिःकोपं जही तूर्ण कृपानिधिः इन्द्रोमुक्तमजोऽप्यासीत्तदानीं पुरुपर्पम! । एतद्वीश्य जनाःसर्व कौतुफाविष्टमानसाः शशाह्मणपलंते तु देवादि दुर्लभम् । ततो राजा बहुधनं प्राह्मणेभ्योऽददन्महान् ·[५ पाना सा जिहारयुनाथस्य नामकीर्तनमादरात् । करोति विपरीताया फणिनो रसनासमा .पामगुणा গা বাংলা গান। যা পৃ গা সমগ সন্ধান समया फशितसोयोगसEिT | AREATIतिमिम प्राण जगशिरः प्रेषय त्यसपगिया मनाम ॥२५॥ र उयाग। एवं तु पुर्यतोर्यासा साप्रामा प्रतिविधयागुपेगेन यी पुरविलभिताम् । दुर्षायुरान्गुग्गप्रेण घरं गदालमे । मुनयो यापदादाय दांग्नातुं गता नीम् ।। शघुम्नःशासेनायास्तापनःशरसंमतः । तापमाप मुनेयांस व्यपनम्यातियोभितम् । गत्या सदाधमे पीरो दशं ध्यप मुनिम् । सुकन्याषा:समीपस्य तपोमूर्तिमिय स्थितम् ॥२८॥ पवन्दे चरणी तस्य स्यामिधा समुदाइन् । शत्रुम्नोऽहं रघुपतेर्माता पाहस्य पालक नमस्करोमि युष्मभ्यं महापापोपशान्तये । ति याक्यं समाफर्य जगाद मुनिसत्तमः शत्रुन! तप कल्याणं भूयान्नरवर !! यज्ञं पालयमानस्य फीतिस्ते पिपुला भवेत् चित्रं पश्यत भो विधा! रामोऽपि मखकारकः। यनामस्मरणादीनि कुर्वन्ति पापनाशनम् ॥ ३२ ॥ महापातकसंयुक्ताःपरदाररता नराः। यन्नामस्मरणोयुक्ता मुक्ता यान्ति परांगतिम् ॥ पादपद्मसमुत्थेन रेणुनानायमूर्तिभृत् । सत्क्षणाद्गोतमार्धाही जाता मोहनरूपधृत् ॥ मामकीयस्वरूपस्य ध्यानेन प्रेमनिर्भरा । सर्वपातकराशि सा दग्ध्या प्राप्ता मुरूपताम दैत्या यस्प मनोहारि रूपं प्रधनमण्डले । पश्यन्तःप्रापुरतस्य रूपं विकृतिवर्जितम् ।। योगिनो ध्याननिष्ठा ये यं ध्यात्या योगमास्थिता। संसारभयनिर्मुक्ताः प्रयाताः परमं पदम् ॥३७॥ धन्योऽहमय रामस्य मुखं दक्ष्यामि शोभनम् । पयोजदलनेत्रान्तं सुनसं सुभ्र सूनतम - अद्य प्राप्त तपःपुण्यमय पूर्णा मनोरयाः । यद्रक्ष्ये रामचन्द्रस्य मुखं ब्रह्मादि दुर्लभम तत्पादणुना स्याङ्गं पवित्रं घिदधाम्यहम् । .

·पोडशोऽध्यायः रामेण च्यवनस्य स्वागतकरणम् *
पिवित्रतरवार्ताभिः पापये रसनां स्वकाम् ॥ ४१ ।।
इत्यादि रामचरणस्मरणप्रबुद्धप्रेमवजप्रसृतगद्गदयागुदश्रुः ।
श्रीरामचन्द ! रघुपुङ्गव! धर्ममूर्ते ! भक्तानुकम्पक ! समुद्धर संसृतेर्माम् ।।
जल्पलश्रुकलापूर्णो मुनीनां पुरतस्तदा ।
नाशासीत्तत्र पारक्यं निजध्यानेन संस्थितः ॥ १३॥
शत्रुघ्नस्तं मुनि माह स्वामिन्नो मषसत्तमः । क्रिपती भवतापादरजसा सुपचित्रितः
महदाग्यं रघुपतेर्याप्मन्मानसान्तरे । तिष्ठत्यसो महायाहुःसलोफसुपूजितः ॥४५॥
इत्युक्तः सपरीधारःसर्वाग्निपरिसंवृतः । जगाम ध्यधनस्तत्र प्रमोदहदसम्प्लुतः ॥ ४६॥
हनूमास्तं पदायान्तं रामभक्तमवेक्ष्य ह । शत्रुग्न निजगादासौ पचो विनयसंयुतः ।।
स्वामिन्कथयसि त्वं चेन्महापुरुषसुन्दरम् ।
रामभकं मुनिवरं नयामि स्वपुरीमहम् ॥४८॥
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं कपिवीरस्य शत्रुहा { आदिदेश हनूमन्तं गच्छ प्रापय तं मुनिम्
हनूमास्तं मुनि स्वीये पृष्ठ भारोप्य वेगवान् । सकुटुम्ब निनायाशु घायुःख इव सर्वगः
थागतं तं मुनि द्रष्टा रामो मतिमतांपरः । अध्यं पायादिकं चक्रे प्रीतःप्रणयपिहलः ॥
धन्योऽस्मि मुनिवर्यस्य दर्शनेन तयाधुना।
पपिषितो मखो मेऽध सर्वसम्भारसाभृतः ॥५२॥
इति धाक्यं समाकर्ण्य च्यवनो मुनिसत्तमः । उचाच प्रेमनिभिन्न पुलकाङ्गोऽतिनिवृत्तः
स्थामिन्नापयदेवस्य तव धाइयपूजनम् । युक्तमेव महाराज! धर्ममार्ग प्ररक्षितुः ।।
इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
च्यधनाश्रमे इयगमनं नाम पोडशोऽध्यायः॥ १६ ॥

·सप्तदशोऽध्यायः शत्रुतस्याश्वेन सह वाजीपुरं प्रति गमनम् शेष उघाच। शघुम्नश्च्यवनस्याय दृष्टाऽचिन्त्यं तपोबलम् । प्रशशंस तो ब्राह्मसर्वलोकैकवन्दितम् अहो पश्यत योगस्य सिद्धि ब्राह्मणसत्तमे । यःक्षणादेव दुष्प्रापं सद्विमानमवीकरत् । कभोगसिद्धिर्मदतीमुनीनाममलात्मनाम् । क तपो वलहीनानां भोगेच्छामनुजात्मनाम् इति स्वगतमाशंसन्छत्रुघ्नश्च्यवनाश्रमे । क्षणं स्थित्या जलं पीत्वा सुखसम्भोगमाप्तवान् ॥ ४॥ हयस्तस्याःपयोण्याख्यनद्याः पुण्यजलात्मनः । पयः पीत्या यो मार्गे घायुवेगगतिर्महान् ॥ ५ ॥ योधास्तन्निर्गम दृष्ट्वा पृष्ठतोऽनुययुस्तदा । हस्तिभि.पतिभिःकैचिद्रधःकेयन पाजिभिः शघुम्नोऽमात्यपर्येण सुमत्याख्येन संयुतः । पृप्तोऽनुजगामाशु रथेन हयशोभिना । गरपाजीपुरं प्राप्तो घिमलाम्पस्य भूपतेः । रतातदाख्यं च जनह पुष्टे.समाकुलम् स मेघयादुपश्रुत्य रघुनाथदयोत्तमम् । पुरोऽन्तिक हि सम्प्राप्तं सर्ययोधसमन्धितम् तदा गजानां सारस्पा चन्द्रवर्णसमानया। भावानामयुनःसाध रयाना फाचनत्यिषाम् ॥ १० ॥ सदग्रंपच संयुक्तः शत्रुघ्न प्रति जग्मिवान् । रागुम्नं स नमस्कृत्य सान्याममहारथान ॥ ११ ॥ पापुषोश धर्मस पाय नस्मै नियंत या पि.करोमीति राजा तंजगार पुरतःस्थितः रातापितम्यायपदे प्रण दो सम्परिणम्यजे महान । जगाम सा नये म्यरा निशिन्य सर्व यायिमित १३॥ martientuomaiमिनाराम् सप्रसायन पाई पुर्यगु मदानम्।

·६१ सप्तदशोऽध्यायः] * नीलपर्वतमाहात्म्यकथनम् * राजानं पूजयित्वा तु शत्रुघ्नःपरमया मुदा ! सेनया सहितोऽगच्छद्वाजिनःपृष्ठतस्तदा ॥ १५ ॥ एवं सगच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्यं ददर्शह । स्फाटिकःकानकै रप्य राजितं प्रस्थराजिभिः जलनिझरसंहादं नानाधातुकभूतलम् । गेरिकादिकसद्धानुलाक्षारङ्गपिराजितम् ॥१७॥ यत्र सिद्धाङ्गनाः सिद्धःसङ्कीडन्तेऽकुतोमयाः । गन्धर्याप्सरसो नागा यत्र मोडन्ति लीलया ॥ १८॥ गडातरङ्गसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । धीमारणद्धं सशुक्रवणसुन्दरशोभितम् ॥१६॥ पर्वतं घीक्ष्य शत्रुघ्न उघाच सुमति त्विदम् । तदर्शनसमुद्भूतविस्मयापिष्टमानसः ॥ कोऽयं महागिरिघरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्ग राजति मेऽद्भुतः अत्र कि देवतावासो देवानां फ्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसःक्षोभं करोति श्रीसमुच्चयः ।। इति धाम्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । घक्ष्यमाणगुणागाररामचन्द्रपदाजधीः ।। नीलोऽयं पर्यतो राजन्पुरतो भाति भूमिप ! : मनोहरेमहाङ्ग स्फाटिकाःसमन्ततः । पनं पश्यन्ति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्येचे न मन्यन्ते नराधमाः श्रुतिस्मृतिसमुत्य ये धर्मसद्भिःसुसाधितम् । न मन्यन्ते स्पबुद्धिस्यहेतुधादपिचारण: नीलीविकयकर्तारी लाक्षाधिक्रयकारकाः। यो ग्राहाणो पृतादीनि पित्रीणाति सुरापकः ॥ २७॥ कन्या रूपेण सम्पन्ना न दद्यात्कुलशालिने । वित्रीणाति द्रव्यलोभारिपता पापेन मोहितः ॥२८॥ पनी दुपयते यस्तु फुलशीलपतीतरः । स्वयमेयात्ति मधुरं यन्धुभ्यो न ददाति या भोजने याणा च पाकभेदं करोति यः । स पायसं पापि निजाथै पाचयेत्कुधीः अतिधीनधमन्यन्ते सूर्योदान्मुक्षुधादिता । अन्तरिक्षभुजो पे च ये च विश्वासघातका ॥१॥ म पश्यन्ति महाराज ! रघुनायपराइमुखाः । असी पुण्यो गिरिपरः पुरुषोत्तमशोमितः पयिप्रयति सान्नी दर्शनन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देषानां मुस्टेरविवानिकः ॥३३ - ·- पुष्पयदिशंमा.पुण्य प्रायोनि मेनानि पानामगि य गरपादाज यानि देणे गम मेदिगिपून गजात सोऽत्र धीमानीगने पम पुस्तमः । मा गमनागमणाय गुमादिना || ta नये मशविरपा ये मूर! भूपायनुतः । भप्राणुशाहाणीममिनिहामं पुगतनः संणुप महाराज ! समसमयिम् । गीयम्य माग सादम्मिन चतुर्भूजादिक प्राप्त देवदामपलंगम् । भासाठी महाराज पुरी लोका विद्युत महाजनपरीपारसमृद्रपलपाहना । पम्यो पसल पिाप्रपा:फर्मनिरता भूराम सर्पभूनाहिल युका राममशिपु लालसा क्षत्रिया रणकार समामेऽप्यपलायिनः ॥ ४ ॥ परदारपरद्रव्यपदोहपरा गुमाः । वेश्या कुसाद म्यादि पाणिग्यमवृत्तयः ।। कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रति सदा । श्रष्टा ग्राह्मण सेयामिर्गत रात्रि दिनान्त कुर्वन्ति पाथन राम रामेति रसानाप्रतः । प्रारता:कोपिनो पापं कुर्वन्ति मनसा दानं दया दमासत्यं तत्र तिष्ठन्ति नित्यशः । यदते न परायाधंधाक्यं फोऽपि नरोइन नपारक्ये धने लोम कुर्वन्ति नहि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्ननीचेण पाल्यते ॥४६॥ पष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाघमण भूपतेः । गतानि पहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षी महाराज एकदा विवानिद= पतिव्रतां धर्मपत्नी पतिव्रतपरायणाम् । पुत्राजाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरन्धरा परीवारो महान्मा धर्तते विगतज्वरः इस्तिनो मम शैलामा पाजिनःपपनोपमाः। रथाश्च मुहययुक्ता घर्तन्ते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किञ्चिन्यून ममास्ति न || ५१ ॥ •एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे ममार सायं मया नाय कृतं परमशोभने ॥५२॥ गर्मचासचिरामाय क्षमं गोविन्दशोभितम् ।

·ATA सप्तदशोऽध्यायः] * रत्लोवराजवृत्तान्तवर्णनम् * वृद्धो जातोऽस्यहं तापवलीपलितदेदवान् ।। ५३ ॥ करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमाहृतः । यो नरो जन्मपर्यन्तं स्वोदरस्य प्रपूरकः ! न करोतिहःपूजा स नरो गोवृपःस्मृतः। तस्माद्गच्छामि भो भद्रे! तीर्थयात्रा प्रतिप्रिये स कुटुम्बः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निभृताम् । इति व्ययस्य सन्ध्यायां हरि ध्यायन्निशान्तरे ।। ५६ ॥ अद्राक्षीत्स्वनमप्येकं ब्राह्मणं तापसं घरम् । प्रातस्थाय राजाऽसौ हत्या सन्ध्यादिकाः क्रियाः ॥ ५७॥ समा मन्त्रिजनःसा सुखमासे दिवान्महान् । तापद्विमं ददर्शाथ तापसं शदेहिनम् ॥ ५८॥ जटायल्फलफोपीनधारिणं दण्डपाणिनम् । अनेकतीर्थसेवाभिः पृतपुण्यकलेचरम् ॥ राजा पीट्य शिरसा प्रपनाम महाभुजः । अयंपाचादिकं चको प्रहृष्टात्मा महीपतिः सुखोपविष्टं विश्वान्तं पप्रच्छ विदितं द्विजम् । स्वामिस्त्वदर्शनाग्नेऽच गतं देहस्प पातकम् ॥ ६॥ महान्तःशपणापातुं यान्ति तद्रोहमादरात् । तस्मात्कथय मो चित्र वृद्धस्य ममसम्बनि को देघोगर्मनाशाय कि सीधं चक्षम भवेत् । यूयं सर्यगता श्रेष्ठा:समाधिध्यानतत्पराः सर्वतीर्यापगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः ! यथावण्यते मय थधानाय पिस्तरात् ॥ ६ ॥ कथयस्व प्रसादेन सयंतीर्थ पिचक्षण!॥६५॥ पारण उयाचा Pणु राणेन्द्र ! पश्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम् । परूप देवस्य कृपया गर्भनिरिण भयेन् ।। ६६ शश्रीरामचन्दोऽसौ संसारयानाशफः । पूज्यास एए भगवान्पुरगतमसंहसः ।। भानापुर्यो मायाःसपापभयराः । अपोपा सरयूमतापी तया द्वारंदरे परम् । मपन्ती पिमला पायो रेवा सागरगामिनी!

·[५पातालखण्डे ६४ * पामपुराणम् # गोकणं हाटकाख्यं च हत्याकोरिधिनाशनम् ॥ ६॥ मलिकाख्यो महाशैलो मोक्षदः पश्यतां नृणाम् । यत्राङ्गेषु नृणां तोयं श्यामं पा निर्मलं भवेत् ॥ ७० ॥ पातकस्यापहारीदं मया दृष्टं तु तीर्थकम् । मया द्वारपती दृष्टा सुरासुरनिषेविता । गोमती यत्र पति साक्षाद ब्रह्मजला शुमा। यत्र स्वापो लयःप्रोक्ता मृतिर्मोक्ष इति श्रुतिः ॥ ७२ ॥ यस्यांसं असतां नृणां न फलिःप्रभवेत्कचित् । चकाङ्का यत्र पापाणा मानया अपि चक्रिणः ॥ ७॥ पशवःफीटपक्षायाःसर्वे चक्रशरीरिणः । त्रिविक्रमो पसेद्यस्यां सर्वलोककपालकः । सा पुरी तु महापुण्यमया दृग्गोचरीकृता । कुरुक्षेत्र मया दृष्टं सर्वहत्यापनोदनम् । स्यमन्तपञ्चकं यत्र महापातकनाशनम् । पाराणसी मया दृष्टा विश्वनाथकृतालया। यशोपदिराते मन्त्रं तारफब्रह्मसंज्ञितम् ।। ७६ ॥ यस्यां मृताः फीटपतङ्गभृङ्गाः पश्याइयो या सुरयोनयो या। म्यकर्मसम्मोगसुख विहाय गच्छन्ति केलासमतीतदुःखाः ॥ ७ ॥ मणिकर्णिया तीयं यस्यामुनरवाहिती । करोति संसृतेर्यधच्छेदं पापरतामपि ॥ फपदिनाकुण्डलिनःसर्पभूषाधरा घराः । गजचर्मपरीधाना घसन्ति गतदुःखकाः । कालभैरपनामात्र फरोति यमशासनम् । नफरोति नृणां पार्ता यमो पडधर प्रभुः पताशी मया इटा फाशी विश्वेश्वराङ्किता। भनेकाम्यपि सीधांनि मया दृशनि भूमिप ! ॥ ८१ ॥ परमेव मणित्रं यहाई नालायंते । पुरुशोत्तमसान्निध्ये सन्न काप्यक्षिगोयाम । निधीपाने महापुगणे पश्मे पातालपण्डे शेरयारस्यायनसंपादे समाध्यमे मालसमागमो माम समदशोऽध्यायः ॥१७॥ । " ·अष्टादशोऽध्यायः नीलपर्वतवासाच्चतुर्भुजस्वरूपप्राप्तिवर्णनम् । चाह्मण उवाच। शृणु यवृत्तं नीले पर्वतसत्तमे । यच्छ्रधानाःपुरुपा यान्ति ब्रह्म सनातनम् टता तत्र गतं नीलाभिधे गिरी। गङ्गासागरतोयेन क्षालितप्राङ्गणे मुहुः ।। जा मया दृष्टाःपर्वताने धनुर्भृतः । चतुर्भुजा मूलफलमन्यनिर्वाहितमाः । मनसि क्षिप्रं संशयः सुमहानभूत् । चतुर्भुजा:किमेते वै धनुधरा नराःn सिना रूपं दृश्यते विजितात्मनाम् । कथमेतैरुपालब्धं ग्रहाचैरपि दुर्लभम् शङ्गायकगदाशापमोल्लसितपाणयः । पनमालापरीताङ्गर विष्णुमक्का यान्तिके ॥ ६ ॥ वित्तेन मया पृष्टं तदा नृप!। यूयं के वत युप्माभिलब्धं चातुर्भुज फयम् तदा तेर्यदास्यं तु कृत्या मां प्रतिभापितम् । ब्राह्मणोऽयं न जानाति पिण्डमाहात्म्यमद्भुतम् ॥ ८॥ उपदं चाहं कापिण्डःफस्य दीयते । तन्मम चूत धर्मिष्टाचतुर्भुजशरीरिणः RAAH कधितं तैर्महात्मभिः । स तत्र तु यद्वृत्तं चतुर्भुजमवादिकम् किराता ऊचुः। ण! वृत्तान्तमस्माकं पृथुफःशिशुः नित्यं जम्बूफलादीनि भक्षयन्क्रीडपावरन् माणस्तु गिरिरहं मनोरमम् । समाररोइ शिशुमिासमन्तात्परियारितः । दर्शाथ देवायसनमदुतम् । गारमतादिमणिभिःसचितं स्थमित्तिकम् ॥ स्थकान्त्या तिमिरधेणी दारयदपिय भृशम् । या पिस्मयमादे किमिदं पस्य गृहम् ॥ १४ ॥ कयामीति किमिदमहतां पदम् । इति सचिन्त्य गेहान्तगाम बहुमाग्यतः ·[५पातालखण्डे * पाद्मपुराणम् ददर्श तत्र देवेशं सुरासुरनमस्कृतम् । किरीटहारकेयूरप्रेवेयायविराजितम् ।। १६ ॥ मनोहरायतंसी व धारयन्तं सुनिर्मली। पादपो तुलसिकागन्धमत्तण्डनिक । शङ्खवक्रगदाशाईपद्माद्यैर्मृतिसंयुतैः । उपासिताजि श्रीभूति नारदाय सुसेवितम् । केविद्गायन्ति नृत्यन्ति इसन्ति परमामुतम् । प्रीणयन्ति महाराजं सर्वलोकैकवन्दितम् ॥ १६॥ हरि पीक्ष्य मदीयोऽभस्तत्र सजग्मिवान्मुने !। देवास्तत्र विधायोच्चैः पूजां धूपादिसंयुताम् ॥२०॥ नैवेद्यं श्रीप्रियस्यार्थ इत्यानीराजनं ततः । जग्मुः स्वं स्वं गृहं राजरूपां पश्यन्त मादात् ॥ २१ ॥ महामाग्ययशात्तेन प्राप्तं नैवेद्यसिक्थकम् । पतितं ब्रह्मदेवायेदुलभं सुरमानुषः । तदक्षणं च कृत्याऽयो श्रीमूर्तिमवलोक्य च । चतुर्भुजत्वमाप्तं ये पृथुकेन सुशोमिन तदाऽस्माभिगृह प्राप्तो खालको धीक्षितो मुहुः । चतुर्भुजत्य सम्मानः शङ्खचक्रादिधारकः ।। २४ ।। अम्मामिटमेतस्य फिमेतत्रातमद्रुतम् । तदा प्रोपाव नःसर्यान्यालकापरमातम् शिखराने गतःपूर्व तत्र दृटःसुरेश्वरः । तत्र नैवेद्यसिक्यं तु मया प्राप्त मनोहराम नत्य भक्षणमात्रेण फारणेन तु साम्प्रतम् । चतुर्भजत्यं साप्राप्तो विस्मयेन समन्धित समुत्पातु पवस्ताय सधः सम्प्रासविस्मयः। भस्माभिरष्यसी दृष्टी देषः परमदुल्लमः ॥ २८ ॥ अन्नादिकं तत्र गुन साम्याई समन्यितम् । पर्य चतुर्भुजा जाता देवस्य रूपपा যা য়ঃন্তি ইনিছু ! মুয়া সানি ফিঃ स्पाट पहात पाश्पर्गम !॥३०॥ শিখায় মগু হম গােনই মাথানার মামা प्रासमोपदेशी मामाटागोयाय:॥ १८]

·अनविंशोऽध्यायः
नीलगिरिपायाविधिवर्णनम् ।
प्राला उधाचा
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं मिलानां महददभुतम् ।
भल्याश्चर्यमिदं मत्वा प्रदृष्टोऽभयमित्युत ॥१॥
गङ्गासागरसंयोगे स्मात्या पुण्यफलेवरमाशङ्गमारकहे तर मणिमाणिक्यविचितम् ।
तत्रापश्य महाराज देवं देवादिचन्दितम् । नमस्त्य कृतार्थोऽहं जातोऽग्नप्राशनेन च
चतुर्भुजत्यं सम्प्राप्तःशङ्खवकादिविहितम् । पुरषोत्तमदर्शनेन न पुनर्गर्भमाविशम् ॥
राजस्त्यापि तत्राशु गच्छ नीलामिधं गिरिम् ।
उता कुरु चात्मानं गर्भदुःखविपर्जितम् ॥ ५॥
इत्याकर्ण्य घयस्तस्य पाडवास्यस्य धीमतः।
पप्रच्छ हपगारस्तु तीर्थयात्रापिधि मुनिम् ।। ६ ।।
राजोचाव।
साधु विधाग्य ! हे साधो ! त्वया प्रोक्तं ममानघ!।
पुरुषोत्तममाहाल्यं भवतां पापनाशनम् ॥ ७॥
हि तत्तीर्थयात्रायां विधि श्रुतिसमन्वितम् ।
विधिना केन सम्पूर्णफलप्राप्ति भयेत् ॥ ८॥
ब्राहाण उचाचा
शु राजन्नपश्यामि तीर्थयात्राधिधि शुमम् । येन सम्प्राप्यते देवःसुरासुरनमस्कृतः ॥
वलीपलितदेहो पा यौवनेनान्वितोऽपि वा।
ज्ञात्वा मृत्युमनिस्तीर्य हरि शरणमाबजेत् ॥ १०॥
तत्कीर्तने तछ्वपो धन्दने तस्य पूजने । मतिरेप प्रकर्तव्या नान्यत्र पनितादिषु ॥१५॥

·६८ [५पाना •ानम् . বই লামালীগ গাথি : । গানফার্নাননিশমন্দ फोभाकामामामा.y: IT निमम स समागुने सहरिङ्गायो राष्ट्रमायापनि पुरा भास्यामनिता। मेसापयः शामरामा कामलोगनियनिगा। पनि गमहाराज सारनिपण.१५॥ ধা পল হয়; মা। মান সূয়া যথাবিrি: सामासात गात गारगारभिः । पुष्णीवा पुरा सायणिपिरामिषु । तानि triनि विधिना शागि प्रहारयाम् । त पिधि नृपशाल ! कुनय निगोगाम् ॥१८॥ चिराग जनयेरपूर्व कामावि कुटुम्यो । असत्यभू माया दरिनु मनसा स्मरेत् पोशमात्र सतो गत्या रामरामेति २ ग्रुपन् । तत्रतादिषु मात्या क्षौर कुर्याद्विधानपिन् ।। २० ॥ मनुष्याणां च पापानि तीयांनि मति गमाम् । केशानाश्रित्य तिन्ति तस्मादपनमाचरेत् ॥ २१॥ ततो दण्डं तु निर्ग्रन्थि कमण्डलुमधाजिनम् । यिभ्यालोमनिर्मुक्तस्तीर्यवेधरो मरः । विधिनागच्छतो नृणां फलायाप्तिविशेषतः । तस्मात्सर्यप्रयत्लेन तीर्थयाविधि चरेत यस्य हस्ती व पादौ च मनश्चैव सुसंहितम् । विद्या तपश्च कीतिश्च स तीर्थफलमश्नुते हरेकृष्ण हरेकृष्ण भकयत्सल गोपते। शरण्य समयन्मिष्णो मां पाहि बहुसंसृतः ।। इति न घप्रसनया मनसा च हरि स्मरन् । पादचारी गति कुर्यात्तीर्थप्रति महोदयः । यानेन गच्छन्पुरुषःसमभागफलं लभेत् । उपानद्भ्यां चतुर्थीशं गोपाने गोवधादिकम् व्यवहर्ता तृतीयांश सेवयाऽष्टमभागभाक् । अनिच्छया घजस्तत्र तीथमर्धफलं लभेत यथायथं प्रकर्तव्या तीर्थानामभियात्रिका । पापक्षयो भवत्येव विधिदष्टया विशेषतः। तत्र साधूनमस्कुर्यात्पादधन्दनसेवनः । तद्द्वाय हरिभक्तिहि प्राप्यते पुरुषोत्तमे ॥३०॥ इति तीर्थविधिः प्रोक्त समासेन न विस्तरात् ।

·एकोनविंशोऽध्यायः] * रत्नप्रीवस्य नीलगिरिम्प्रति गमनम् * एवं विधि समाश्रित्य गच्छत्वं पुरुषोत्तमम् ॥ ३१॥ तुभ्यं तुष्टो महाराज ! दास्यते भक्तिमच्युतः । यथा संसारनिर्वाहाक्षणादेव भविष्यति तीर्थयात्राविधि श्रुत्या सर्वपातकनाशनम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः उप्रेभ्यःपुरुपर्पम ॥ सुमतिरुधाव। इतिवाक्यं समाकर्ण्य धधन्दे चरणो महान् । तत्तीर्थदर्शनोत्सुक्यविह्वलीतमानसः। आदिदेश निजामात्य मन्त्रयित्तममुत्तमम् । तीर्थयात्रेच्छया सर्वान्सह नेतु मनोऽदधत् मन्त्रिपरिजनासर्वानादिशत्वं ममाया। पुरुषोत्तम पादाब्जदर्शनप्रीतिहेतये ॥३६॥ ये मदीये पुरे लोका ये च मद्वाक्यकारकाः । सर्व निर्यान्तु मत्पुर्या मया सह नरोत्तमाः ॥ ३७॥ ये तुमद्वाक्यमुलभ्य स्थास्यन्ति पुरुषा गृहे । ते दण्ड्यायमदण्डेन पापिनोऽधर्महेतवः किं तेन सुतवृन्दन यान्धवःकि सुदुर्नयः । येर्न दृपःस्थवर्णा' पुण्यदापुरुषोत्तमः । सूकरीयूथवत्तेपी प्रसूतिविद् प्रभक्षिका । येषां पुत्राश्च पौत्रा वा हरिं न शरणं गताः यो देयो नाममात्रेण सर्वान्पाययितुं क्षमः ॥ तं नमस्कुरत क्षि मदीपा:प्रकृत्तिवजाः ॥ इति धाक्यं मनोहारि भगवद्गुणगुम्मितम् । प्रजहर्ष महामात्य उत्तमः सत्यनामधृत् ॥ ४२ ॥ हस्तिनं परमारोप्य पटहेन ध्यधोपयत् । यदादिष्टं नृपेणेइ तीर्थयात्रां समिच्छता । गच्छन्तु त्वरिता लोका राजासह महागिरिम् । दृश्यता पापसंहारी पुरुषोत्तमनामधृत क्रियता सर्वसंसारसागरो गोष्पदं पुनः । भूप्यतां शङ्कवादि चिहःस्थस्यतनुर्नरः ।। इत्यादि घोपयामास राक्षाऽऽदिष्टं यदभुतम् । सचियो रघुनाधानिध्यान निर्धारितधमः ॥ ४६ ॥ तात्या ताः प्रजाः सर्या भानन्दरससम्प्लुताः। मनो दधुःस्थनिस्तारे पुरुषोत्तमदर्शनात् ॥ ४ ॥ निर्ययुगाह्मणास्तत्र शिष्यःसह सुपिणः । माशिसंघरदानाढयां ददतो भूमिपं प्रति । क्षत्रिया धन्विनी धीरा येश्या वस्तुकयाचिताः। AL ·[५पानाम . पापणम् शासारनिग्नागिनीपिका ॥५॥ ग्जामकाः क्षमा मिलता मिगिकारमा। गायष्या जीपसम्मानसरकारका ५०॥ तालयायधरा पेग ये रोपानिमः यिप्रापिणय पविक्रयिषस्तथा । সায়াখা যায় না। মাথা ঘনিষ্ঠ নিয়া মুমি मियरपामजीपातम्या पाराकफोषियाः । पाफस्यादुरसामिमा दाम्ययाषयानुकाः ॥ १३ ॥ ऐन्द्रजालिफविद्याधारतथा पातांमुफोपिदाः । प्रशंसन्ती महाराज निर्ययुःपुरमध्यक राजाऽपि तत्र निर्ययं प्रातः सन्ध्यादिकाः मियाः । ब्राह्मणं तापसष्ठमामिनाय मुनिर्मलम् ॥ ५५ ॥ सदाशया महाराजो निर्जगाम पुरानुहिः । लोकेरनुगतो राजा यमी चन्द्र पौडुमिः फ्रोशमा स गत्याऽथ क्षीरं हत्या विधानतः । दण्डं फमण्डलुं विनामृगचर्म तथा शुभम् ॥५॥ शुभवैपेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः । कामक्रोधादि रहित मनो यिन्महायशाः । तदा दुन्दुभयो भेर्य आनका:पणास्तथा । शङ्खवीणादिकाचैवाध्मातास्तद्वादक। जय देवेश ! दुःखम! पुरुषोत्तमसंक्षित ! । दर्शय स्वतनुं मह्यं पदन्तो निर्ययुर्जनाः । इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंघादेरामाश्वमेधेरनप्रीधर तीर्थप्रया नामेकोनपिंशोऽध्यायः॥१६॥ विंशोऽध्यायः गण्डकीशालग्राममाहात्म्यवर्णनम् सुमतिरुवाच । -~ -ममलित । महाभागवणवध गायकःकृष्णकीर्तहम्

·विशोऽध्यायः] * गण्डकीशालनाममाहात्म्यवर्णनम् *
शुभाघासी महाराजो मार्गे गोविन्दकीर्तनम् ।
जय माधव भक्तानां शरण्य पुरुषोत्तम ! ॥२॥
मार्ग तीर्यान्यनेकानि कुर्वन्पश्यन्महोदयम् । तापसत्राह्मणात्तेपो महिमानमथाटणोत्
विचित्रविष्णुवार्ताभिविनोदितमना नृपः ।
मार्ग मार्गे महाविष्णुं गापयामास गायकान् ॥ ४ ॥
दीनाधिकृपणानां च पशूनां पासनोवितम्।
दानं ददी महाराजो घुद्धिमान्विजितेन्द्रियः ॥५॥
अनेकतीर्थपिरजमात्मानं भव्यतां गतम् । कुर्वन्ययास्वीयलोकई रिध्यानपरायणः ।
नृपो गच्छन्ददर्शाग्रे नी पापप्रणाशिनीम् । चक्राङ्कितप्रारयुतां मुनिमानसनिर्मलाम्
अनेकमुनिवृन्दानां पहुश्रेणिराजिताम् । सारसादि पतन्त्रीणां कृजितरुपशोभिताम् ।
दृष्ट्या पप्रच्छ विप्रानय तापसं धर्मकोधिदम् ।
अनेकतीर्थमाहात्म्यविशेषज्ञानम्भितम् ॥६॥
स्थामिन्केये नदीपुण्या मुनिवृन्दनिषेधिता । करोति मम वित्तस्य प्रमोदमरनिर्भरम
इति श्रुत्या पवस्तस्य राजराजस्य धीमतः । धक्तुं प्रचक्रमे विद्वांस्तीमाहात्म्यमुत्तमम
ग्राह्मण उधाचा
गण्डकीयं नदी राजग्मुरासुरनिषेपिता । पुण्योदकपरीपाहहतपातकसचया ॥ १२ ॥
दर्शनाम्मानसं पापं स्पर्शनात्कर्मज दहेत् । पाचिकं स्वायतोयस्य पानतः पापसञ्चयम
पुराइट्रपा प्रजानाथः प्रजाः सर्या विपापिनीः।
स्पगण्डषिघुषोऽनेकपापी सृष्टपानिमाम् ॥ १४ ॥
एनो नदी ये पुण्योदो स्पृशान्ति सुतरहिणीम् । ते गर्भमाजो नेघस्युरपि पापरतोनरा
भस्या भया ये पाश्मानधविरलक्षात साक्षागयतो हि स्पस्परूपधरा:परा
शिला सम्पूरयेपानु नित्यं सययुक्ता मरः । न जातु स जनन्या घे जटरं समुपापिशेट
पूजयेयो नरो पीमाशासप्रामशिला घराम् ।
सेनाचारपता माध्यं दम्भलोमषियोगिना ॥१८॥

·[५पातालखण्डे * पाद्मपुराणम् * परदारपरद्रव्यविमुखेन नरेण हि । पूजनीयःप्रयत्नेन शालग्रामः सचक्रकः ॥१६॥ द्वारपत्यां भवंचक्रं शिला चै गण्डकीमया । पुंसां क्षणादरत्येव पापं जन्मशतार्जितम् अपि पापसहस्राणां फर्ता तापन्नरो भवेत् । शालग्रामशिलातोयं पीत्या पूतो भवेत्क्षणात् ।। २१ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः सूद्रो वेदपथि स्थितः । शालग्रामं पूजयित्या गृहस्थो मोक्षमाप्नुयात् ॥ २२॥ न जातुचिनियाकार्यशालग्रामस्य पूजनम् । मर्तृहीनाश सुभगा स्वर्गलोकहितषिणी मोहात्स्पृश्वाऽपि महिला जन्मशीलगुणान्विता । हित्या पुण्यसमूह सा सत्वरं नरकं व्रजेत् ॥ २४ ॥ स्त्रीपाणिमुक्तपुष्पाणि शालग्रामशिलोपरि। परधिकपातानि पदन्ति ब्राह्मणोत्तमाः चन्दनं विपसंकाशं कुसुमं पत्रसन्निभम् । नेवेद्यं फालकूटामें मवेदगवतः कृतम् ॥२६ तस्मात्सर्यात्मना त्याज्यः खिया स्पर्शः शिलोपरि। कुर्वती याति नरकं यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ २७ ॥ अपि पापसमाचारो ग्रह्महत्यायुतोऽपि शालग्रामशिलातोयं पीत्वा याति परां गतिम् ।। २८॥ तुलसी चन्दनं पारि शङ्खो घण्टाऽथ चकम् । शिला ताघ्रम्य पातु विष्णोर्नाम पदामृतम् ॥२६॥ पदामतं नु नमिःयापराशिपदादकम् । पदन्ति मुनयःशान्तासशास्त्रार्थ कोविदाः सर्यायपरिनानात्सर्यनुसमर्थनात् । पुण्यं मयति पदाजन्थिन्दी यिन्दी तदभुनम थालयामशिला पत्र प्रयने पुरगतमः । तत्र योजनमा नु तीर्यकोटिसमन्वितम् । सालमामाः समाः पृश्याः समेषु द्विन महि। पिग्मा एय सम्स्याः पिरमेषु व महि॥५॥ माराint पनपा पे गाकामयम् । मोसमो पत्र तत्र गर समुता CEकुन्ति पुरानायुधीरलयजितान् ।

·७३ तस्मात्स्निग्धा मनोहारि रूपिण्यो ददति श्रियम् ॥ ३५ ॥ मायुप्फामो नरो यस्तु धनफामो दियः पुमान् । पूजयन्सर्वमानोति पारलौफिफमैहिफम् ।। ३ । पतकाले पुंसस्तु भयेगाग्ययतो नृप ! याचिनामहरे-पुण्य शिला हदि सदन्ति ।। गच्छत्सु प्राणमार्गेषु यस्य विनम्मतोऽपि चेत् । शालप्रामशिलास्फूर्टिस्तस्य मुक्ति संशयः ॥३८॥ मगवता मोक्कमम्बरीपाय धीमते। प्राह्मणान्यासिनःस्निग्धाःशालग्रामशिलास्तथा पत्रितयं मह्यमेतद्धि क्षितिमण्डले । पापिनां पापनिहारं फतु धृतमुदवता ॥४० निन्दन्ति पापिनो ये पा शालग्रामपिलां शरत् । कुम्भपाके प्रपच्यन्ते याचदाभूनसम्प्रयम् ॥ ११ ॥ समुद्यतं कर्तुं यो धारयति मूढधीः । तस्य माता पिता याधुघर्गा नरफमागिनः ( कथयति प्रेष्ट शालग्रामार्चनं कुरु । सरतार्थो नयत्याशु वैकुण्ठं स्वस्य पूर्वजान् दाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मुनयो घीतरागाश्च फामक्रोधविवर्जिताः कटसंशेधे देशे धर्मचिचर्जिते । मासीत्पुल्कसजातीयो नरः शबरसंशितः ॥ जन्तुषधोयुक्तःशरासनधरो मुद्गुः । तीधप्रति यियातूनां चलाद्धरति जीवितम् पिश हत्यारस्परस्व निरतःसदा । सदा रागादिसंयुक्तःकामक्रोधादि संयुतः ।। यनिशं भीमे धने प्राणियङ्करः। विषसंसक्तवाणावरुदयापगुणोदुधुरः ।। 'पर्यटन्व्याधाप्राणिमात्रभयङ्करः । काल प्राप्तं न जानाति समीपेऽप्युवमानसः स्तु सम्प्राप्ताःपाशमुहरपाणयः। ताप्रवेशा दीर्घनखा लम्पदंष्ट्रा भयानका ॥ श्यामा लोहस्य निगडान्चिभ्रतो मोहफारकाः । यमन्तु पापिनं ह्येनं प्राणिमात्रमयङ्करम् ॥ ५१ ॥ ममता नायं प्राणिमात्रोपकारकः । परदारपरद्रव्यपरदोहपरायणः ॥५२॥ जहां मइतीमहं निष्कासयाम्यतः ।एको पति चैतस्य चक्षुरुत्पाटयाग्यहम् ति चैतस्य करी तामि पापिनः । अन्यो पदरपह कौँ कर्तयामि दुरात्मनः

·०४
[ বানালা
.
•पामगुराणम् .
एवं पदाः सुभृग दलनिकमा गुगलमान युगमा
पफोदगाना MISER IRRI.मरमा गतागुपर्गमापन
सदा मोहपाशेन गामा यतिः ।
पशामिनायामातुनः प्राहारगा। १७ ॥
भदी दुष्ट ! तुगलमय गदागिमाग गुमम् ।
मनसाऽपि यता सेभ्यामोगरपु.n
त्पमासं पायसा गद्रा भक्षपियन्ति ये नया । माजग्मतनु मना नहरिवनम्
स्पया फलपुत्राया दोहे या सुपोपिमाः ।
न कदायित्स्मृतो देयः पापारी जनार्दन
तस्मारयां लोहशती पा कुम्भीपाके य रोरये । धर्मराजाशया सनेप्यामो बहुताइनेः
पपमुक्त्या यदा नेतुं समैच्छन्यमफिहराः । सापरप्राप्ती महायिष्णुधरणापराय:
यमदूतास्तदा दृष्टा वैष्णयेन मदात्मना । पाशमुटुगरदण्डादिदुष्टायुधधरा गणाः ६३
पुल्फस लोह निगडेर्यध्दा यातुं समुचताः ।
यन्ध यन्ध प्रस च्छिन्धि भिन्धि भिन्धीति पादिनः ॥ ६४ ॥
तदा कृपालुस्तं प्रेक्ष्य पद्मनाभपरायणः । अत्यन्तापायुक्तं चेतस्तर ताऽकरोत् ।
असो महादुष्टपीडा मा यातु मम सन्निधौ । मोचयाम्पमयेय यमदूतेभ्य एव च ।
इति कृत्या मति तस्मिन्पायुक्तो मुनीश्वरः ।
शामग्रामशिला हस्ते गृहीत्याऽस्य गतोऽन्तिके ॥ ६ ॥
तस्य पादोदकं पुण्यं तुलसीदल मिथितम् । मुख घिनिक्षिाकर्ण रामनाम जजाप ह।
तुलसी मस्तके तस्य धारयामास वैष्णयः ।
शिलां हदि महाविष्णोधूत्वा प्राह स वैष्णपः । ६६ ॥
गच्छन्तु यमदूता घे यातनासुपरायणः । शालग्रामशिलास्पर्शो दहतात्पातकं महत् ।
इत्युक्तपति तस्मिन्वै गणा विष्णोर्महाभुताः।
आययुस्तस्य सविधे.शिलास्पर्शाद गांहसः ॥ ७१॥

·।
विशोऽध्यायः]
* पुल्कसशयरवृत्तान्तवर्णम् .
पीतवस्त्राःशङ्खचक्रगदापाविराजिताः । आगत्य मोवयामासुर्लोहपाशाद्दुरासदात् ।।
मोययित्वा महापापकारकं पुल्कसनरम् । ऊचु:
किमर्थ वद्धोऽयंवैष्णवः
पूज्य देहभृता
फस्याज्ञाकारका यूपं यद्धर्मप्रकारकाः 1 मुञ्चन्तु पैष्णवं त्वेनं किमर्थं विधृतोह्ययम्
इति धाक्यं समाकर्ण्य जगदुर्यमकिङ्कराः । धर्मराजाज्ञया प्राप्ता नेतुं पापिनमुद्यताः ।
नासौ कदाचिन्मनसा प्राणिमात्रोपकारकः ।
प्राणिहत्यामहापापकारी दुएशरीरभृत् ॥ ७६ ॥
नृन्वहस्तीर्थयात्रायां गहतोऽसौ व्यलुण्ठयत् ।
परदाररतो नित्यं सर्वपापाधिकारकः ।। ७७॥
तस्मान्नेतुं घयं प्राप्ता-पापिनं पुल्कसं नरम् । भवद्भिर्मोचितःफस्मादकस्मादागर्भटः।
विष्णुदूता ऊचुः
ब्रह्महत्यादिकं पापं प्राणिकोटिवधोद्धम् । शालग्रामशिलास्पर्शःसर्व दहति तत्क्षणात
रामेति नाम यच्छोत्रे विधम्मादागतं यदि । करोति पापसन्दोह तूलं घहिकणो यथ
तुलसी मस्तके यस्य शिलाहदि मनोहरा । मुख कर्णेऽ५ धा राम नाम मुक्तस्तदेय स
तस्मादनेन तुलसी मस्तके पिता पुरा । श्रापितं रामनामाशु शिलाहृदि सुधारिता
तस्मात्पापसमूहोऽस्य दग्धः पुण्यकलेवरः।
यास्यते परमं स्थानं पापिनो यत्सुदुर्लभम् ॥ ८३ ।।
पर्षायुसं तत्र भुक्त्वा मोगान्सर्वमनोहरान् ।
भारते जन्म सम्प्राप्प समाराध्य जगद्गुरुम् ।। ८४॥
प्राप्स्यते परमं स्थानं सुरासुरसुदुर्लमम् । म ज्ञातो महिमा सम्पक्छिलायापरमेष्टिन
या स्पृष्टाऽविता पापि सर्वपापहरा क्षणात् ।
त्युस्था विरताः सर्वे महाविष्णोर्गणा मुदा ।। ८६ ॥
थाम्यात्तै फिडरा राशे कथयामासुरभुतम् । वैष्णयो हर्षमापेदे रघुनाथपरायणः
मुक्तोऽसौ यमपाशाय गमिप्यति परं पदम् ।
तदाऽजगाम घिमलं किडिणीजालमण्डितम् ॥ ८८॥

·[५पातालमा • पामगणम् . पिमानं देवलोकातु मनोहारि महायुमुगम् । राप्राहा गनाम्यगे महापुण्यनिषेवितम् ॥ भोगान्मुनया स पिपुलानाजगाम मदीतलम् । फाश्या जन्म समासाध शुगियाहयताले ॥१०॥ आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् । स पापी साधुसङ्गत्या शालग्रामशिला स्पृशन् ॥ ११॥ महापीटाविनिर्मुक्तो गतपापरमं पदम् । मया तेऽमिदितं राजनगण्डकीवरित महन् ॥ ध्रुत्या चिमुच्यते पापै नि मुक्ति च विन्दति । इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालगण्डे शेषयात्स्यायनसम्यादे रामाध्यमेधे गण्डकीमाहात्म्यं नाम विशोऽध्यायः ॥ २०॥ एकविंशोऽध्यायः रत्नग्रीवेण नीलगिरिं गत्वा तत्र पुरुषोत्तमस्तोत्रकरणम् सुमतिरुवाच । एतन्माहात्म्यमतुलं गण्डयाकर्णगोचरम् । कृत्या कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः । स्नात्वा तीर्थ पितृन्त्सर्वान्त्सन्तर्पजह महान् । शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्याडयवाक्यतः ॥ २॥ चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः । पूजयामासप्रेरणा व तत्र दानानि दत्त्वा च दीनान्धेभ्यो विशेषतः । गन्तुं प्रवक्रमे राजा एवं फ्रमेण सम्प्राप्तो गङ्गासागरसङ्गमम् । कृत्वाऽक्षिगोवरं तं च ब्राह्मणं पृटवान्मुदा स्वामिन्वद कियद् दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् । पुरुषोत्तमसंचासः सुरासुरनमस्कृतः ॥ ६ ॥ तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्ननीयस्य भूपतेः । उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादर चन्दनाथुपचारको पुरुषोत्तममन्दिरम्

·एकषिशोऽध्यायः * पुरुषोत्तमस्तोत्रवर्णनम् *
राजन्नेतत्स्थल नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम् ॥८॥
पुनःपुनरुवावेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत् ॥६॥
अत्र स्नातं मया सम्यग्मिल्लाश्चानाक्षिगोवराः । अनेनैव पथा राजन्नारुढं पर्वतोपरि।
इति तद्वाक्पमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः । नीलभूधरदर्शाय कुर्वनुत्कण्ठितं मनः
उचाच तत्कथं चित्र! दृश्यत पुरुषोत्तमः । कथं पा दृश्यते नीलस्तदुपायं धदस्य नः।
तदा पाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः ।
तापसो ब्राह्मणी वाक्यमुवाच नृप! विस्मितः ॥ १३ ॥
गङ्गासागरसंयोगे स्नात्वाऽस्माभिर्महीपते।
स्थातव्यं तावदेवात्र याचन्नीलो न दृश्यते ॥१४॥
गीयते पापहा देवापुरुषोत्तमसंज्ञितः । करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृत् ॥१५
त्यजत्यसी न वै भक्कान्देवदेवशिरोमणिः । अनेके रक्षिता भक्तास्तदायस्व महामते !
इति पायं समाकण्र्य राजा व्यथित्तचेतसा।
स्मात्या गगाब्धिसंयोगे ततोऽनशनमादधात् ॥ १७ ॥
करिष्यति रुपा यदि दर्शने पुरुषोत्तमः । पूजां कृत्वाऽशनं कुर्यामन्यथाऽनशनं वत
इति कृत्या सनियमं गङ्गासागररोधसि । गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथावरत् ॥१८
राजोवाच
जय दीनद्याकर ! प्रभो ! जय दुःखापद ! मङ्गलाय !।
जय भक्तजनातिनाशन ! पृतवर्मअप ! दुष्टघातक ! ॥२०॥
अम्बरीषमथ वीक्ष्य दुःखितं विमशापहतसर्वमङ्गलम् ।
धारयन्निजकरे सुदर्शनं संररक्ष जठराधियासतः ॥ २१ ॥
दैत्यराजपितृकारितव्यथः शूलपाशजलयद्विपातनः ।
श्रीनृसिंइतनुभारिणा त्वया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः ॥ २२ ॥
ग्राहवक्त्रपतिताधिमुद्दें पारणेन्द्रमतिदुःखपीडितम् ।
पीक्ष्य साधु फरणामानसस्त्वं परमति हतारहक्रियः ॥ २३ ॥

·[५पातालखण्डे इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे एनन्मादालयमतुलं गण्डया:फर्णगोचरम् । एत्या कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोतम धनुपिरामिष्टाम्मत्र गृहीत्वा स नृोत्तमः । पूजयामासमेग्णाघ यदनायुश्वारा मेण सामाना गमागमामम् । सत्याऽभिगोयरंतंच मार्ग परवान्नु सधन्या मनप्रीपम्य मानः। उपाय पिम्मयाचिो राजा प्रतिसा * पाद्मपुराणम् विमानं देवलोकात्तु मनोहारि महाद्भुतम् । तत्रारा गतःस्यगं महापुण्यनिषेवितम् । भोगान्भुत्त्या स विपुलांनाजगाम महीतलम् । फाश्यां जन्म समासाद्य शुचिवाडवसत्कुले ।। १० ॥ आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् । स पापी साधुसङ्गत्या शालग्रामशिलां स्पृशन् ।। ६१ ॥ महापीडाविनिर्मुक्तो गतवान्परमं पदम् । मया तेऽभिहितं राजन्गण्डकीवरितं महत् । श्रुत्वा विमुच्यते पाप क्ति मुक्ति व विन्दति । गण्डकीमाहात्म्यं नाम विशोऽध्यायः॥ २० ॥ एकविंशोऽध्यायः रसग्रीवेण नीलगिरिं गत्वा तत्र पुरुषोत्तमस्तोत्रकरणम् मुमतिण्याच। घाल्या तीर्य पितॄन्सन्त्सिन्तप्र्य जहरे महान् । शालग्रामशिलापूजा कुर्वन्याइपपापयतः ॥२॥ कर दामानि दया मदीनाम्यो विशेषतः 1 गन्तुं प्रयक्रमे राजा स्वामियर रिपन हरे नायालयः पर्यतो मदान् । पुषीनमधामः मुरामुग्नममतः ॥ ६ ॥ ...- पुरोसममदिर ·एकविंशोऽध्यायः] पुरुषोत्तमस्तोत्रवर्णनम् * राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थ दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम् ॥८॥ पुनःपुनस्याचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत् ॥६॥ अत्र स्नातं मया सम्यम्भिल्लाश्चात्राक्षिगोवराः । अनेनैव पथा राजन्नारुद पर्वतोपरि। इति तद्वाक्यमाकर्ण्य पिन्यथे मानसे नृपः। नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कण्टितं मनः ॥ उवाच तत्कथं विप्र! दृश्येत पुरुषोत्तमः । कथं या दृश्यते नीलस्तदुपायं पदस्य नः ॥ तदा पाक्यं समाकर्ण्य रत्ननीयस्य भूपतेः। तापसो ग्राह्मणो पाक्यमुवाच नृप! पिस्मितः ॥ १३ ॥ गङ्गासागरसंयोगे स्नात्याऽस्माभिर्महीपते । स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलोन दृश्यते ॥ १४ ॥ गीयते पापहा देवापुरुषोत्तमसंशितः । फरिप्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृत् ॥१५॥ त्यजत्यसो न वै भक्कान्देवदेयशिरोमणिः । अनेके रक्षिता मक्तास्तदायस्य महामते ! ॥ इति याक्यं समाकर्ण्य राजा ध्यथितचेतसा। नात्या गड्नाग्धिसंयोगे ततोऽनशनमादधात् ॥ १७॥ फरिप्यति रुपा यदि दर्शने पुरोत्तमः । पूजां प्रत्याऽशनं कुर्यामन्यथाऽनशनं प्रतम् इति कृत्या सनियम गङ्गासागररोधसि । गायनहरिगुणग्राममुपयासमधाचरत् ॥१६॥ राजीवावा जय दीनदयाफर ! प्रभो! जय दुःपापद! मङ्गलाहय । जय भक्तजनातिनाशन ! पन्तयमञ्जय ! दुष्टघातक ! ॥२०॥ भग्यरीपमय धीक्ष्य दुःपितं विप्रशापहतसर्यमङ्गलम् । धारपन्निजफरे गुदर्शनं संरक्ष जठराधियासतः ॥२१॥ दैत्यराजपितृफारितम्यथः पादपाशजलपडिपातनः । धीमसिंहनगपारिणा त्यया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः ॥ २२ ॥ प्रापपत्रपतिता निमुददं पारणेन्द्रमतिदुःसपीडितम् । पाट्य साधु परणाईमानसस्त्वं गरिमति हतारप्रियः ॥२३॥ ।

·• पापणम् .
नाशिनिगममो गागागमालिकाम्याः ।
गीयामिरगुप्य गमन : ma निनाशकः ॥२४॥
यत्र यत्र गर गया गया हयारिणा।
पाल्पामा नि:: प्रमो पापी मारिनोहर २५,
दामना! मुरमारिदारफाराममायाम!।
पाएको टिपरिवादक : प्रमी! दर्शयम्य मम पादपजम् ॥२६॥
पापराधादि जनाऽयमागतो मानसे तय सपा दिदर्शया
तायफा घयमापनाशनं विस्मृत नदि मुरासुरार्चित ! ॥२७॥
ये पदन्ति तय नाम निर्मल ने तरन्ति सफलाघसागरम् ।
संम्मृतिर्यदिएता सदा मया प्राप्यतां सफलदुपधारक ! ॥ २८ ॥
सुमतियाच।
एवं गायागुणाग्रानो दिया वापि मदीपतिः ।
क्षणमात्रं न विश्रान्तो निद्रामाप न सुम्पम् ॥ २६ ॥
गायगच्छन्गृणतिष्ठन्यदत्येतदहनिशम् । दर्शयस्य पानाय स्यतर्नु पुरुषोत्तम !॥
एवं राक्षःपञ्चदिनं गतं गङ्गाब्धिसङ्गमे । तदा रुपाधि.कृपया चिन्तयामास गोपतिः ।
असी राजा मदीयेन गानेन विगताधकः । पश्यतामामकींप्रेष्टा सुरासुरनमस्कृताम् ।
इति सञ्चिन्त्य भगवान्कृपापूरितमानसः ।
संन्यासिवेपमास्थाय ययी राज्ञोऽस्तिकं विभुः ॥ ३३ ॥
तत्र गत्वा महाराज घिदण्डियतिधेपधृत् ।
भक्तानुकम्पया प्राप्तो पीक्षितस्तापसेन हि ॥ ३४ ॥
ॐनमो विष्णवेत्युक्त्वा नमश्चक्रे नृपोत्तमः । अयंपाद्यासन.पूजांचकार हरिमानसः ।
उपाच भाग्यमतुलं यद्यानक्षिगोवरः । यतःपरं दास्यते मे गोविन्दो निजदर्शनम् ।
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं संन्यासी निजगाद तम् ।
राजन्दृणुष्य कथितं मम वाक्यं विनिःसृतम् ॥ ३७॥

·एकषिशोऽध्यायः] * स्तोत्रकरणानन्तरं संन्यासिदर्शनम् *
अहं ज्ञानेन जानामि भूतं भव्यं भवञ्च यत् । तस्मादहंधे किश्चिच्छाप्यकाप्रमानसः
यो मध्याह्न हरिदाता दर्शनं ब्रह्म दुर्लभम् ।
पञ्चभिः स्यजनः साकं यास्यसे परमं पदम् ॥ ३६ ।।
स्वममात्यश्च महिला तय तापस पाडयः । पुरे तय करम्याख्यासाधुश्च तन्तुवायकः ।
पतैःपञ्चभिरेतस्मिन्नीले पर्यतसत्तमे। यास्यसे ब्रह्मदेवेन्द्रयन्दितं सुरपूजितम् ॥ ११॥
इत्युच्याऽदृश्यतां मातो यतिः शापि न दृश्यते।
तदाफर्य नृपो हपं प्राप चाशु स विस्मयम् ॥ ४२ ॥
राजीयाचा
स्थामिन्कोऽसी समागत्य संन्यासी म यदूविधान् ।
न दृश्यते पुनः कुत्र गतोऽसी चित्तहर्षदः ॥४३॥
तापस उधाचा
राजस्तच महाप्रेम्णा कृष्पचित्तःसमभ्यगात् । पुरुषोत्तम नामायं सर्वपापप्रणाशनः ।।
भ्वो मध्याहे तब पुरो भविष्यति मदागिरिः ।
तमारा हरिदृष्ट्या कृतार्थस्त्वं भविष्यसि ॥४५॥
इति पाक्यसुधापूरनाशितस्वान्तसञ्चरः।
हप यमाप स नृपो ब्रह्माऽपि न हि वेत्ति तम् ॥ ४६॥
सदा दुन्दुभयो नेदुर्षीणापणक्गोमुखाः । महानन्दस्तदा घासीदाजराजस्य चेतसि ।।
गायन्दरि क्षणं तिष्ठन्दसअल्पपनमन् । आनन्द प्राप सुधनं सर्वसन्तापनाशनम् ॥
इति श्रीपादो महापुराणे पक्षमेपातालखण्डे शेरवात्स्यायनसंपादेशमाश्वमेधेसंन्यासि.
दर्शनं नामकविंशोऽध्यायः ॥२५॥

·द्वात्रिंशोऽध्यायः
ग्मग्रीगमन भगानम्
रामनियम
m सनि माया हरियाणा मे रात्री राणा गाम्कलो
ददर्श स्यामध्ये गुम गामा गगंजम् । गमगानाकोपारिणम् ।
गृागात गोगमप पुत: पानिदेगे..
धीमति यागिदाणगामायादिभिः ।
पियामेगपागणेः सुगनुमिः श्री सोमासिन,
हमा पिमयमा लोकपिल पायाभुतम् ॥ ३॥
ददत मनसोऽभी; पुगगेतमसंशितम् । भारमान ग पाममन्यत महामतिः ।
इत्येयं स्थापिपये ददर्श नृपसत्तमः । प्रातःमयुरो पिप्राय जगाद स्यममीभितम् )
रुकुत्या पाडपो धीमान्फपपामास पिस्मितः।
राजस्त्वयाऽसौ दृष्टो य: पुरगेत्तमसंगितः ॥ ६ ॥
दास्यते शवमादिविहिता स्यतनुं हरिः । इति श्रुत्वा तु साक्यं रसाग्रीयो महामना
दापयामास दानानि दीनानां मानसोचितम् ।
नात्या गङ्गान्धिसंयोगे सर्पयित्या पितृन्दुरान् ॥ ८॥
गायन्हरिगुणग्राम प्रत्येक्षत च दर्शनम् । ततो मध्याहसमयेदिवि दुन्दुमयो मुहुः इस
नेदुःसुरकराधातपहुशब्दसुशब्दिताः । अकस्मात्पुष्पवृष्टिच यभूव नृपमस्तके ॥ १०
धन्योऽसि नृपचर्य ! त्वं नीलं पश्याक्षिगोचरम् ।
शृणोतीति यदा पाक्यं नृपो देवमणोदितम् ॥११॥
सदा स सूर्यकोटीनामधिकात्तिधरोऽदभुतः।
राशोऽक्षिगोचरो जातो नीलनामा महागिरिः ॥ १२॥

·पोऽध्यायः ] • रत्नग्रीवेण भगवत्पूजापूर्वकं स्तुतिकरणम् * कानकैःटसमन्तात्परिराजितः। किमग्निःप्रज्वलत्येप द्वितीयःकिमु भास्करः किमयं वैद्युतः पुञ्जो ह्यकस्मात्स्थिरकान्तिधृत् । तापसव्राह्मणो दृष्टा नीलप्रस्थं सुशोभितम् ॥ १४ ॥ वेदयामास एप पुण्यो महागिरिः। तच्छुत्वा नृपतिभ्रेष्ठः शिरसा प्रणनाम है " धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि नीलो मे दृष्टिगोचरः अमात्यो राजपत्नी च करम्यस्तन्तुवायकः ॥ १६ ॥ नसंहया बभूवुः पुरुषर्षभ!। पञ्चैते विजये काले नीलपर्वतमारहन् ॥ १७ ॥ मिनि?पान्छृण्वन्तो ह्यमरःकृतान् । तस्योपरितने शृङ्गे चित्रपादपराजिते । टकायद्धं देवालयमनुत्तमम् । ब्रह्मागत्य सदा पूजां करोति परमेष्ठिनः ॥१६॥ रुते यत्र हरिसन्तोषकारकम् । दृष्ट्वाऽथ तत्र विमलं देवायतनमुत्तमम् ।। परीवारःपञ्चभिःसह संवृतः । तत्र दृष्ट्या जातरूपे महामणिविचित्रिते॥ घिराजन्तं चतुर्भुजमनोहरम् । चण्डप्रचण्डविजयजयादिभिरुपासितम् ॥२२॥ सपत्नीको राजा सेवकसंयुतः । प्रणम्य परमात्मानं महाराजः सुरोत्तमम् ॥ स विधियद्वेदोक्तः स्नानमन्त्रकः । अर्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतेन मनसा नृपः। बेलिप्यनं सुवस्त्रे पिनिवेद्य च । धूपमारातिकं कृत्या सर्वस्यादु मनोहरम् ॥ जयन्मूत्यै न्यवेदयदयो नृपः। प्रणम्य च स्तुति के तापसत्राह्मणेन च । यथामति गुणग्रामगु गुम्फितस्तोत्रसञ्चयः ॥ २७॥ राजोपाय। कपः साक्षाद्भगवान्मरतेः परः । कार्यकारणतो भिन्नो महत्तत्त्वादिपूजितः मलाजशे ब्रह्मा सृष्टिधिवक्षणः । तथा संहारकर्ता व रदस्त्वलेत्रसम्भवः व्ययाऽऽशतः करोत्यस्य विश्वस्य परिवेष्टितम् । चत्तो जातंपुराणाद्यजगत्स्थास्नु चरिष्णु च ॥३०॥ नाविश्य त्यमेनं तयस्यहो । तर जन्म तु नास्त्येच नान्तस्तव जगत्पते द्धिक्षयपरीणामास्त्वयि सन्त्येव नो पिभो।

·तथापि भक्तरक्षार्थ धर्मस्थापनहेतवे ॥३२॥ फरोवि जन्मकर्माणि हानुरूपगुणानि च । त्ययामात्स्यंघपुर्घत्याशङ्कस्तुनिहतोऽसुर वेदाः सुरक्षिताः ब्रह्मन्महापुरुष! पूर्वज !! शेयोन येति नापित्यां भारत्यपि महेश्वरी किमुतान्ये महाविष्णो! मादृशास्तु कुयुद्धयः । मनसा त्यां न चानोति बागियं परमेश्वरी॥ ३५॥ तस्मादहं कथं त्वां वै स्तोतुं स्यामीश्वरः प्रभो! इति स्तुत्वा स शिरसा प्रणाममकरोन्मुहुः ।। ३६ ॥ गद्गदस्वरसंयुक्तो रोमहाङ्किताङ्गकः । इति स्तुत्या प्रहात्मा भगवान्पुरुषोत्तमः । उयाच पचनं सत्यं राजानं प्रति सार्थकम् ॥ ३७॥ थीभगवानुवाच । स्तव स्तुत्या प्रपोऽभून्ममराजन्महामते । जानीहि त्वं महाराज मां व प्रकृतितःपरम् नैवेद्यमक्षणं त्वं हि शीघ्रं कुरु मनोहरम् । चतुर्भुजत्वमाप्त: सनगन्ताऽसि परमं पदम त्यत्तस्तुतिरत्नेन योमांस्तोष्यतिमानयः । तस्यापिदर्शनंदास्ये भुक्तिमुक्तिवरप्रदम् ॥ इत्येवं पचनं राजा श्रुत्या भगवतोदितम् । नैवेद्यमक्षणं चक्रे चतुभिःसइ सेवकः । ततो विमानं सम्प्राप्त किङ्किणीजालमण्डितम् । अप्सरोवृदसंसेव्यं सर्वमोगसमन्वितम् ॥ ४२ ॥ पुरुषोत्तमसं च पश्यनाजा स धार्मिकः । धवन्दे चरणो तस्य कृपापात्ररतात्मक तदानया पिमाने स आम्हा महिलायुतः । जगाम पश्यतस्तस्य दिपि चैकुण्ठम तम् मग्नीधर्मपरो राशः सर्वधर्म पिदुत्तमः । ययौ साकं विमानेन ललनावृन्दसेयितः । तारसग्रालणस्ता सर्वतीर्थापगाइफः । चतुमुंजत्यं समालो ययौ देवरिमानिभिः । करण्योऽपिमहाराज! गानपुण्येन दर्शनम् !। माती यया सुरायास सरंदेवादि दुर्टमम् ॥४॥ समयसिता विष्णुलोक परमभुकम्। भनुजा::! गापायोज! धारिणः ॥ १८ ॥ ₹ ·॥ द्वाविंशोऽध्यायः] • नीलगिरिमहिमवर्णनम् . सर्य मेघटियाशुद्धा लसदम्भोजपाणयः । हारफेयूरकटक पिताला ययुर्दियम् ॥ ४ ॥ तद्विमानायली प्ट्या लोके.प्रकृतिभिस्तदा । दुन्दुमीनां तु नि?रस्ततःपार्णगोचरः सदको पासणी घासीद्विष्णुपादाजपलभः । गतम्नतिरहारष्टचेता जातधनुमंजः । तचित्र पीय लोकान्तं प्रशंसन्ती महोदयम् । गहासागरमयोगे स्नात्याऽगुम्नं पुररप्रति ॥ ५२ ॥ भादोभाग्य भूमिपने रत्ननीयस्य सन्मतः । जगामानेन देन हद्विष्णोः परमं पदम् । राजन्नसी नीलगिरिः पुरोसम्साहः । पश्यिय प्रजनपद्धा पेकुष्टं पामायनम् एनन्नीलम्य मादात्म्यं यः शृणोति स माग्यपान । यः धापयति लोकान्ये ती गरोतां परम्पदम् ॥ ५५॥ पतफरपा तु म्यनो मश्यति स्मृतिमाप्तः । प्रान्त पंसार निम्तारं ददानि पुरुगत्तमः !.५ योऽसी नीलाधिपासी य स गमः पुरोत्तमः ।। सीता : साक्षान्महालक्ष्मीः ! सर्यकारण कारणम् ॥ ५॥ दपमेध गरित्या टोकापे पापयिष्यति । पन्नाम प्रापापा:प्राधिमादिश्यते हामी त्यसपः प्रामो मोले पपंतानमे । पुनम देव ! ममापुर. महामने । निपापिनी भत्या पाण्यामः परमपदम् । पायप्रसादानुपरपा मिसमा भपसागरान् ॥ १०॥ पं प्रपरताना पो मालतम् । पाणुगेन धिनी पुर्णसंधुण्यमालाम् HIsपि एगारी मीनानिय निग्म् ि। anit विगंगे मापातागोतमम् ॥ १२॥ गुणामया: मुगपुग्नमहल । गालामा माRAARATI rfatri मागणे पसमे पान:: नागिरिमरिमनं नाम ·प्रयोपिंशोऽध्यायः हगस्य गुपाहुगनपातित नसाइनगरप्रयागमनम् । शोष उपाग। क्षणे मिरपा पूर्ण जाध्या मी पासी मनोजयः। पीरणीयत: प माने या सामरः ॥2॥ शवनेन सुपारण लक्ष्मीनिधिगण ना पुष्कलेनोप्रगान प्रताप रक्षितः ३२३ ययो पुरी सधमादो सुपादपरिरक्षिताम् । मनेकीरकोटीमीरक्षितो नुगतः प्रभो । तदा पुत्रोऽस्य धमनो मृगयामागिता महान् । ददर्शाय भालपत्रं चन्दनादिफचर्चिनम् ॥ ४॥ पिलोषय सेव माह फस्यायो मेक्षिगोचरः । भाले पर्व धूने किनु चामरं किन्तु शोमनम् ॥५॥ इति राशो पच श्रुत्या सेयफःप्रययौ ततः 1 यमासी घर्तते पाजी भालपत्रःसुशोमनः ।। गृहीत्या तं फेशसरतमालाविभूषितम् । निनाय याने भूपस्य सुथाहपुलधारिणः । सपत्रं पाययामास सुन्दराक्षरशोभितम् । अयोध्याधिपतिश्चासीदाजा दशरयो बली । तस्यात्मजो रामभद्रः सर्वशूरशिरोमणिः । नान्योऽस्ति तत्समः पृथ्यो धनुर्धरणविक्रमः ॥ ६ ॥ सेनासी मोचितो पाजी चन्दनादिकवचितः । तं पालयति धर्मात्मा शत्रुघ्नःपरपरिहा ये च शूरा घयं पीरा धनुर्हस्ता इमे घयम् । ते गृहन्तु यलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम तं च मोक्ष्यति शत्रुघ्नः सर्वचीरशिरोमणिः । अन्यथा पादयोस्तस्य प्रणति यान्तु धन्धिनः ॥ १२॥ इत्यभिप्रायमालोजगाद नृपनन्दनः । राम एघ धनुर्धारी न पयं क्षत्रिया:स्मृताः। * तात मेऽवस्थित पृथ्ख्यां कोऽयं गर्षी महान् भुपि । * ताते मम स्थिते इति मानन्द श्रम मुदित पुस्तकें पाठः ।

·योविंशोध्यायः ] * सुबहुराजात्मजेन दमनेनावकाधनम् * प्राप्नोतु गर्वस्य फलं मम निर्मक्तसायकैः ॥ १४ ॥ पद्य मे निशिता वाणा:शत्रुग्नं किंशुकं यथा। पुष्पितं विधत्वदाक्षतावृतशरी दारयन्तु कपोलांश्च सायका मम दन्तिनाम् । अध्यापश्यन्तु शतशो रुधिरोधपरिप्लुतान् ॥१६॥ पिबन्तु योगिनीसङ्घा रुधिराणि नृमस्तको । शिवा भवन्तु सन्तुष्ट मरिक्रव्यमक्षणः ।। १७ ॥ पश्यन्तु सुभटास्तस्य मम पाहुयलं महत् । कोदण्डदण्ड निर्मुक्ताःशरकोटीविमुः- इत्थमुक्त्या महीपस्य तनुजो दममाभिधः । स्वपुरं प्रेपयित्वा तं प्रहृष्टोऽभवदुद्- सेनापतिमुवाचेदं सजीकुरु महामते ! । सेना परिमिता मां वैरिवृन्दनिधारणे सज्जां सेनां विधायाऽऽशु संमुखो रणमण्डले । स्थितवान्यायदत्युप्रस्तावत्प्राप्ता हयानुगाः ॥२१॥ काऽसी यो महाराज्ञो भालपत्रेण चिहितः। पप्रच्छुस्ते तु चान्योन्यमतियाकुलिता मुहुः ॥ २२ ॥ वायददर्श पुरतःप्रतापायापरन्तपः । सन्जीभूतं तु फटकं धीरशान्दनिनादितम् तत्रावदाना फेचिन्तीतोऽभ्योऽनेन भूपते । अन्यथा संमुखस्तिष्ठत्कथं पीरोवला इत्यार्य प्रतापायाप्रेषयामास सेवकम् । सगत्या तत्र पप्रच्छ कुत्राश्वो राम फेन नीताकुतो नीतो रामं ज्ञानाति नो कुधीः । ये शक्रप्रमुखा देवावलिमादायर तस्य वै धर्मराजस्य कुपितं नु यलं महत् । सर्वथा विग्रसेतैनं प्रणति चेत्न यास्पति ॥२७॥ इत्यमुक्त समाफर्ण्य तदा राजसुतो यली । तं वै धिकारयामास पाजालेन सु मयानीतो यशाइय:पत्रचिट्टाधलङ्टतः । ये शूरास्ते तु मां जित्या मोचयन्तु य संघकस्तच श्रुत्या रोषपूरें इसन्ययो । राजे निवेदयामास ययावदुपवर्णिता मानाAmr.

·[५पातालखण्डे * पाद्मपुराणम् सुकवरेण सर्यास्त्रपूरितेन ययो यली ॥ ३२ ॥ धनुष्कारयामास महायलसमन्धितः । पुन.पुनर्जहासोच्चैःकोपादुद्गमिताश्रुकः ॥३३॥ अश्ययाहगजारूढाःखड्गोल्लसितपाणयः । अन्ययुस्ते प्रतापान रोपपूर्णाकुलेक्षणम् । हस्तिनःपत्तयश्चैघ कोटिश प्रधनोद्यताः । चिरकालमभीप्सन्तो रणं धीरेण कारितम् । तदोद्यतं समाज्ञाय रिपुसैन्यं नृपात्मजः । प्रत्युज्जगाम पीराग्रयो महावनपरीवृतः । सन्नद्धःकयची खड्गी शरासनधरो युधा । लीलयेघ ययौ योधं मृगराङ्गजतामिव । तदा योधाः प्रकुपिताः परस्परपधैषिणः । छिन्धि भिन्धीति भाषन्तो रणकार्यविशारदाः ॥ ३८॥ पत्तयः पत्तिसडेन गजारूढाश्च सादिभिः । रथारूढा रथस्यैश्च पाहारूढाश्च पाहगैः ॥ ३६॥ गजाभिन्ना द्विधा जाता हयाश्च द्विदलीकृताः । अनेकनरमस्तिष्कम दिनीपूरिताहाभूत तदा प्रकुपितो राजा प्रतापाप्रयो महाबलः । स्वसैन्यकदनोयुक्तं राजपुत्रं समीक्ष्यच उपाच सारथि तत्र प्रापयाश्वान्यतो मम । सैन्यस्य फदनासक्तो राजपुत्रो मदारथः । अथ पीरशिरोरत्ननमिताधिर्नृपात्मजः। ययौ संमुखमेपाऽस्य प्रतापाययस्य धीर्यपान् ॥ ४॥ सारथिःप्रापयामास प्रतापाययस्य पाजिनः । यत्रासी दमनी धीरः सशशिरोमणिः ॥ ४५ ॥ गस्पा तमाहयामास राजपुत्रं रणोचतम् । रथे पुरटनिणिक्त सिष्टम्फोदण्डदण्डभृत् ॥ राजपुत्रक! शिशो ! त्यया पद्धोऽश्यसत्तमा न जानासि महाराज सर्पपीरेन्द्रसेपिनमा यस्य प्रताप दैत्येन्द्रो मशः सोदुमद्भुतम् । तस्य त्वं पाजिनं मारपा गतोऽसि पुरभेदनम् ।। ४७॥ मो जानीहि पुरमा कालम मु यरिणम् । मुशाध्यम ! गच्याशु पालीडनक एक- म.म्यान्मजाय कुत्रयः कायं मोऽदिशिना। धृतास्यास्पय संजाला पूणा मम शिशा ! त्ययि ॥ ४॥ - ·वयोचिंशोऽध्यायः ] * प्रतापायदमनयोयुद्धवर्णनम् * त्यमाकर्य दमनःस्मितं चक्रे महामनाः । उपाव च प्रतापानतृणीकुपंच तघरम् दमन उवाच। मयाबद्धो बलादयो नीतःस्वपुटभेदनम् । नार्पयिष्येऽद्य सप्राणःकुरु युद्धं महायल ! ॥ त्वया यदुक्तं बालस्त्वं गत्या क्रीडनकं बुह । तन्मे पश्य महाराज ! क्रीडनं रणमूर्धनि शेष उवाच। इत्युक्त्या सगुणं चापं विधाय भूभुजोऽङ्गज 1 शराणां शतमायत्त प्रतापावरम्य पक्षसि सन्धाय याणशतकं शङ्ख दध्मौ प्रतापवान् । तेन शङ्ख निनादेन कातराणां भयं हाभूत् ।। वाडयामास हृदये थाणानां शतकेन सः । प्रतापायय प्रविच्छेद लघुहम्त सुपर्वणः ॥ स घाणच्छेदनं ध्या कुपितो व्यसृजच्छरान् । कडपक्षान्वितांस्तीक्ष्णभलावातात्मनो बली ॥५६॥ आकाशे भुधि मध्ये च बाणा ददशिरेऽञ्चिताः। स्पनामचिहिनास्तीक्ष्णधारापातानुशोभिताः ।। ५७ ॥ शारास्तराहु हृदये लग्ना वह्निकणान्यहन् । सृजन्तःकुर्वते सैन्यदाहनं तदभूत्महत् ॥ प्रतापाप्रयाप्रकुपितस्तिष्ठ तिष्ठति च धन् । शरेण दशसमृधेन साडयाभास भूर्धनि । ते बाणा राजपुत्रस्य ललाटे परिनिष्ठिताः । विराजन्तेस्म च मुनेदशशाखास्तरोरिष । तेन याणमहारेण धिव्यथेन महामनाः । यएिकाहतो यद्वत्कुञ्जरः सप्तवर्षकः ॥६१॥ थाणान्यनुपि सन्धाय मुमोच त्रिशताऽछुमान् । सुवर्णपुसरचितान्महाकान्ानलोपमान् ॥ ६२ ॥ याणास्तु प्रतापाप्रधवक्षो भित्त्या गता हाधः । शोणिताता यथा रामचन्द्रभक्तिपराङ्मुखाः ॥३३॥ प्रतापाप्रध.प्रकुपितःशरारमुञ्चन्सहस्रशः ! अकरोद्विस्थं सूनुं सुयाहोरतत्क्षणाद्रुतम् ॥ चतुर्भिधतुरोपाहारद्वाभ्यां ध्वजमशातयत् । एकेत सारथे कायाडिरो मह्यामपातयत् चतुर्भिस्तारयामास तं सूनुं नृपते.पुनः । तत्क्षणाधापमेकेन गुणयुक्तं तु विच्छिदे। सोऽन्य र समरस हयरमसुशोभितम् । धनुःकरे समादाय सम्यं चके महामनाः ।।

·. [५ पागला. प्रगुणाम प्रmmire दानी गवानिmil mentan पपगपातु ममो भाग मागिमारोबाहनिना माना। সিমিয়া খালি.। এসবি বি এম হানি। সায় মোৰ গগণাগ: দশনামা না থাৎ ম্য!! तिपिपानोपmium | म TREATी गए गुमानम् ॥ २॥ उपार पार! पश्य र गायिफ्राममश्गुणम् । इत्युपरयाऽऽशु गुमोगापासराणा शिवरयंणाम् ॥ ३ ॥ शराःसत्र श्यन्ते कुशीष पंगा प्राय सोगरा: ॥५॥ तं राजपुत्र शितयाणफोटिमियां पिधायाशु जग विमामी। संहायस्पीपणापरामकुयंहा शयतमानातुफान् ॥ ३५॥ स राजपुत्रः शितसायफरः सापूर्णमात्मानमवैश्य रोपितः । जमाद शरत्राणि दुग्न्तविममो धनुध धुत्यन्मुनदण्डपोर्महान् ॥ ७ ॥ चकर्त सपियस्त्राणि शस्त्राणि च महाबलः । বরাগী মুখাবিঘির: ৩৩। तच्छस्त्रजालं निधूय राजपुरोजगाद तम् । क्षमस्यक प्रहारं मे यदि शूरोऽसि मारिए! यद्यनेन भवन्तं घे रथाच्चेपातशामिन प्रतिज्ञा शृणु मे पीर! मम गर्येण निर्मिताम् घेदं निन्दन्ति ये मत्ता हेतुवादविचक्षणाः । तेषां पापं ममैवास्तु नरकार्णयमलकम् इत्युक्त्वा याणमासाथ फोदण्डे फालसन्निभम् । ज्यालामालाकुलं तीक्ष्णं निराङ्गादुधृतं परम् ॥ ८ ॥ स मुक्तो नृपवर्येण हदि लक्ष्यीतःशरः 1 जगाम तरसा तं ये फालानलसम्प्रमः । प्रतापाग्रयःशरं दृष्ट्या स्वपातनसमुद्यतम् । वाणान्धनुष्यथाधत्त शरच्छेदाय धै शितान् सवाणःसर्वाणांस्ताश्छिन्दन्मध्यत एव हि । जगाम ये प्रतापाप्रय हृदयं धर्यसंयुतम् -- ·नुर्विशोऽध्यायः] * दमनपुष्कलयोर्युद्धवर्णनम् * लामो हदि नालीक.प्रविवेश तदन्तरम् । राजा कृतप्रहारस्तु पपात धरणीतले ॥८॥ च्छित चेतनाहीनं रथोपस्थागत भुधि । सारथिस्तं समादायापोवाह रणमण्डलात् हाकारो महानासीदपलं भग्नं गतं ततः । यत्र शत्रुमनामासी धीरको टिपरीवृतः ।। राजात्मजो जयं प्राप्य प्रतापानयं चिजित्य सः। प्रतीक्षां तु सकाराऽस्य शनुम्मस्य व भूपतेः ॥ ८८॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमेपातालसण्डे शेषवात्स्यायनसंचादे रामाश्वमेधे राजपुत्रयुद्धकथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ चतुर्दिशोऽध्यायः दमनपुष्कलयोयुद्धवर्णनम् । शेप उवाच। शत्रुम्मस्तु कुधाविष्टो दन्तान्दन्तैर्विनिपिपन् ।हस्ती धुन्चल्लेलिहानमधरं जिह्वयाऽसत्. पुनःपुनस्तान्पप्रच्छ केनाभ्यो नीयते मम । प्रतापाप्रप.केन जितःसर्थशूर शिरोमणिः ।। सेयकास्ते तदा प्रोचुर्दमनो नाम शत्रुहन् । सुयाहुज.प्रतापामधं जितवान्हयमादरत् ।। इति श्रुत्वा हयं नीतं दमनेन स्ववैरिणा । आजगाम सवेगेन यत्राभूदणमण्डलम् ॥ तत्रापश्यत्स शत्रुनो गजान्दीर्णकपोलकान् । पर्वतानिय रक्तोदे मजमानामदोद्धतान हयास्तपनिजारोह कर्तृभिःसहिताक्षताः। मृता धीरेया दहशे शगुन्जेन सुकोपिना । नराम्रधानगजान्मानान्धीक्षमाण.सराहा। अतीव चुकुधे यत्प्रलये प्रलयार्णवः ।। पुरतो दमनं घीक्ष्य हयनेतारमुरम् । प्रतापाययस्य जेतारं तृणीहत्य निजं यलम् ।। सदा राजा प्रत्युवाच योधाल्कोपाकुलेक्षणः । कोऽसौ दमनजेताऽत्र सर्वशस्त्रास्त्रधारकः। EM योये राजसुतं पार रणकमविशारदम् । जेध्यत्यस्त्रेण निमीत.सनीभूतो भवत्ययम् ·६० [५पातालखण्डे 1 1 * पामपुराणम् * इति पाक्यं समाकर्ण्य पुष्कल परपीरहा । दमनं जेतुमुयुक्तो जगाद पचनं त्विदम् । स्वामिनकाऽयं दमनकारतेऽपरिमितं बलम् । जेप्येऽहं त्वत्प्रतापेन गच्छाम्येष महामने सेवके मयि युद्धाय स्थिते कनीयते हयः । रघुनाथप्रतापोऽयं सर्व कृत्यं करिष्यति स्वामिछृणु प्रतिज्ञां मे तब मोदप्रदायिनीम् । विजेध्ये दमनं युद्ध रणकर्म विचक्षणम् ॥ १४ ॥ रामचन्द्रपदाम्भोजमध्यास्वादवियोगिनाम् । यदधं तु भवेत्तन्मे दमनं न जये यदि ॥ पुत्रो यो मातृपादान्यत्तीर्थ मत्या तया सह । विरुद्धयेत्तत्तमो मह्यं न जये दमनं यदि अद्य मयाणनिभिन्नमहोरस्को नृपाङ्गजः । अलङ्करोतु प्रधने भूतलं शयनेन हि ॥१७॥ शेष उवाया इति प्रतिज्ञामाकर्ण्य पुष्कलस्य रघूद्वहः । जहर्ष वित्ते तेजस्वी निदिदेश रणम्प्रति ॥ आशप्तोऽसौ ययौ सन्यैर्वहुभिःपरिवारितः । यत्रास्ते दमनो राजपुत्रः शूरफुलोदयः ।। दमनोऽपि तमाज्ञाय ह्यागतं रणमण्डले । प्रत्युजगाम घीराप्रय.स्वसैन्यपरिघारितः । अन्योन्यं ती संमिलिती रथस्थीरथशोभिनी। समरे शक्रदत्यो कि युद्धार्थ रणमागती ॥ २१ ॥ उपाच पुष्कलस्तं वे राजपुत्रं महायलम् । राजपुत्र! दमनक! मां जानीहि समागतम् सप्रतिशं तु युद्धाय भरतारमजमुटम् । पुष्फलेन स्वनाम्ना च लक्षितं विद्धि सत्तम ! रघुनाथपदाम्भोजनित्यसेवामधुव्रतम् । त्यां जेष्ये शस्त्रसङ्केन सजीभय महामते ! इति धाक्यं समाफर्ण्य दमनःपरपीरदा। प्रत्युषाच हसन्यामी निर्भयो इष्टविक्रमः । सुयाहुपुत्रं दमनं पितृमनिलताधकम् । विद्धि मामश्वनेतारं शमस्य महीपतेः ॥२५॥ जयो देवयिष्टोऽयं यम्य चाऽरिष्यति । स प्राप्नोति निरीक्षस्य यल पे रणमूर्धनि एयुपश्या सशरं चापं विधायाकर्णपूरितम् । मुमोच पाणानिशितान्यैरिमाणापहारिणः ॥ २८ ॥ से वाणाम्न्याविलोभूनाश्तादयामामुरम्यरम् । गर्यमानुपमा यत्र पाणछापा नियारिता २६॥ म ET ·तुविशोऽध्यायः ] * दमनपुष्कलयोयुद्धे हस्तकौशलवर्णनम् * जानां कटभित्योघे रमासायकसन्ततिः अलङ्करोति धातूनां रागा इव वित्रिताः ॥ रतितास्तत्र दृश्यन्ते नरा घाहा गजा रथाः । शरवातेन नृपतेःसुतेन परिताडिताः ।। द्विकान्तं समालोक्य पुष्कलापरवीरहा । शराणां छायया व्याप्तं रणमण्डलमीक्ष्य व शरासने समाधत्त वाणं घड्य भिमन्त्रितम् । आवम्य सम्यग्विधिवन्मोचयामास सायकम् ॥ ३३ ततोऽग्निःप्रादुरभवत्तत्र सङ्नाम मूर्धनि । ज्यालाभिचिलिहाव्योम प्रलयाग्निरिचोत्थितः ॥ ३४ ॥ ततोऽस्य सैन्यं निर्दग्धं त्रासं प्राप्तरपाङ्गणे । पलायनपरं जातं यहिज्यालाभिपीडितम् छत्राणि तु प्रदग्धानि चन्द्राकाराणि धन्विनाम् । दृश्यन्ते जातरूपाभकान्तिधारीणि तत्र ॥३६ ॥ दया दग्धाःपलायन्ते केसरेषु च वैरिणाम् । रथा अपि गता दाई सुकवरसमन्विताः मणिमाणिक्यरत्नानि पहन्त.करभास्ततः । पलायन्ते दहनभूज्यालामालाभिपीडिताः ॥ ३८॥ कुत्रचिद्दन्तिनो नया:कुत्रविद्धयसादिनः । कुत्रचित्पत्तपो नष्टा पहिदग्धकलेवराः ॥ शराःसर्वे नृपसुतप्रमुक्ताः प्रलयं गताः । आशुशुक्षणिकीलामिभस्मीभूतासमन्ततः ॥ तदा स्पसैन्ये दग्धे व दमनो रोपपूरितः । सर्यास्त्रवित्तच्छान्त्यर्थं घारुणामयाददे ।। पारुणं घहिशान्त्यर्थ मुक्तं तेन महीभृता । भालाययवलं तस्य रथवाजिसमाकुलम् ॥ स्था विलावितास्तोय श्यन्ते परिपन्धिनाम् । गजाश्चापि परिप्लुयाः स्थीयाः शान्तिमुपागताः ।। ४३ ॥ पहिश्व शान्तिमगमदग्न्यस्त्रपरिमोचितः । शान्तिमाप यलं स्वीयं पहिचालाभिपीडितम् ॥ १४ ॥ फम्पिता: शीततोयेन सीत्कुर्वन्ति च चैरिणा। फरफा वृष्टिभिः क्षिप्ता पायुना च प्रपीडिताः ॥ ४५ ॥ सदा स्वयलमालोक्य तोयरेण पीडितम् । कम्पितं क्षुभितं नष्टं पारुणेन यिनिहतम् ,

·"पागाललगे
•पामगुगणम्.
समातिकोपना पुसली AAPAM I पाया ममा धनु महारारम्
रातो पायुमंदानासीयानोदिनः । माणामाग गेन समानाकमुभितम् ।
घागुना मादिता मागा.परम्पर गमागाः ।
भाया हसायोग म्यम्पागदसमन्पिता:४॥
मरा:प्रमशाधना गुपयेशा निरोजसः । पन्तोऽत्र समाधान येताला इय भूगताः
पायुना म्यपलं सय पग्भूिन पिलोगय सः । राजपुत्रःपर्यना धनुष्यवं समादये ।।
मादा तु पर्यताः पनुमतकोपरि युध्यताम् ।
पायुः सञ्चादिरास्नेस्नु म प्रगमाम पुत्रगित् ।। ५२ ॥
पुष्पलो पनसं तु समाधत्त शरासनम् । पमेण मृत्तात सर्व जाताध तिलशक्षणात
चनं नगाग्रजाशेगरन्या याणामिमन्त्रितम् ।
राजपुत्रोरसि प्रोच्चैः पपात स्यनय भृशम् ॥ ५४॥
सस्थाकुलितचेतस्को हदि पिद्धः क्षती भृशम् ।
विव्यथे बलयाधीरःफश्मलं परमाप सः॥५५॥
तं वै फश्मलितं दृष्ट्वा सारथिनयफोविदः । अपोयाहरणात्तस्मात्योशमा नरेन्द्रजम्
ततो योधा राजसूनोःप्रनष्टा:प्रपलायिताः । गत्या पुरी समायल्युःकश्मलस्यनृपात्मजम्
पुष्कलो जयमाप्येवं रणमूर्धनि धर्मवित् । न प्रहर्नु पुनः शक्तो रघुनाथपवः स्मरन् ।
ततो दुन्दुभि निर्धेपोजयशब्दो महानभूत् । साधु साध्विति पाचध प्रावर्तन्त मनोहराः
हर्ष प्राप स शत्रुघ्नो जयिनं वीक्ष्य पुष्फलम् । प्रशशंस सुमत्यादिमन्त्रिभिःपरिपारितः
इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्वादे रामाश्वमेधे
पुष्कलपिजयो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥२४॥

·पञ्चविंशोऽध्यायः मुबाहीः सन्पन मद युद्धभूमिम्प्रत्यागमनवर्णनम् शेष उपाय। अथ धीक्ष्य भटानिजाम पो गधिरायेण परिप्लुताङ्गकान् । मुखमाप न ये शुशोच तापरिपाठ मुतस्य पितम् ।।१।। गदताऽचिलमर्म तस्य घे स फधं चाहरदायपर्षकम् । पाययन्तु पुनःमियदुयलं यत धीराः कति योद्धुमागताः॥२॥ अथ शमुयलोन्मुरा:कथं मम पीरो दमनी रणं व्यधात् । पिजयं च विधाप दुर्जये फिल पीरं धन कोऽप्यशातयत् ॥३॥ हत्यारण्यं पयो रामः मत्यूचुस्नेऽस्य संयकाः । क्षतजेन परिहिन्नगाश्यादिधारिणः ॥ ४॥ राजन्नश्यं समालोक्य पनिहायराइरतम् । प्रादयामास गर्येण हीरत्य रसमम् पानुगःप्रात:स्पलान्यसभागृतः । तेन साकभूपुन मुमुलं रोमहर्षणम धित मत.या सप पुत्र स्पसायो । थायत्तियथायातःशमनात्पुत्रमः। ततो युर मददभूपपरवारनपरिवदितम् । पाशो जयमापदे नप पुत्री महायतः ॥ ८॥ पानी मुगामस्त्रं तु शमनानाना । मुनियने राजरतो पारगुणानय ॥६॥ ति पापय समाफर्य रोगोयसमन्पितः । स्थगिताइपासीरस समुन्द्र प पनि उपाय सेनाधिपति पारिताधः । दलगतालिनी जिदया गोलि। रोगापन ! दुरप्पारामम सेना नुसजिताम् । पोल्ये रामस्य सुमरीमम पुप १९ भादमम पुन दुस मिनि । वानपिप्पे पदिनि रक्षिापि मम ॥ रेनापतिदिपावर प्रोन. एमुजभूगी।

·तद्वाक्यमाकर्य सुबाहुभूपतेः कौञ्चाख्यसयूहविशेषमादधात् । १४ पायुमणम् . निशाना या गाजीनोमामयम् ॥ १४ ॥ गमे निवदयामास स माना गहणीम् । सेना कालयलय मनकोटिकाम् ॥ १५ ॥ शुत्पा सेनापनयांगां गुया.पागीरहा । निजंगाम सा यत्र शा.म्यगुवाईन. १६ पुरेश मोम्मईयभावि मगोजयः सर्यशामागपूरित रिपुनेमिः ॥ १७॥ भूभकापे सदा तत्र मेन्यमारेण भूरिणा । नमःमहानामागप्र मैन्ये यिसाति ॥१८ राजानं निर्गतं दृपया रन पनफाहिना । शवगायलमुयुक्त सर्परिप्रहारकम् ॥ १६ ॥ मुफेतुन्तस्य ये भ्राता गायुविशारदः । रचनाभ्याजगामार्य सर्यशनाप्रपूरितः ॥२० चित्राङ्गस्तु नुतो रामःसर्पयुट वियक्षणः । जगाम म्यस्यनाशु शमपलमुन्मदम् । तस्यानुजो विचित्राग्यो विचित्ररणकोविदः । ययौ रन मन मातृदुःशेन पीड़िता अन्ये शूरा महेप्यासाःसशस्त्रास्त्रफोपिदाः । ययुपसमादियाःप्रधनं पीरपूरितम् राजा सुयागुःसंरोपादागतःप्रधनाङ्गणे । विलोफयामास सुतं मूछितं शरपीडितम् ।। रथोपस्थस्थित मूह स्पसुतंदमनाभिधम् । वीक्ष्य दुःखं मुहुःप्राप पीजयामास पलुवैः जलेन सिक्तःसंस्पृष्टो राज्ञा कोमलपाणिना । संज्ञामाप शनैवीरो दमनःपरमास्त्रवित् उत्थितःच धनुर्मेऽस्तिक पुष्कल इतो गतः । संसज्य समरं त्यक्त्वा मयाणवणपीडितः ॥ २७ ॥ इति वाक्यं समाकर्ण्य सुबाहुः पुत्रमापितम् । परमं हर्षमापेदे परिरम्य सुतं स्वकम् दमनो वीक्ष्य जनकं नृपं नम्रशिरोधरः । पपात पादयोक्त्याक्षतदेहोऽस्त्रराजिमिः ॥ स्वसुतं रथसंस्थं तु विधाय नृपतिःपुनः । जगाद सेनाधिपति रणकर्मविशारदः॥ व्यूह रवय संग्रामे क्रौञ्चाख्यं रिपुदुर्जयम् । यमाविश्य जये सैन्यं शत्रुघ्नस्य महीपतेः यनो विशन्ते सहसा रिपोर्गणा महायलाः शस्त्रसमूहधारिणः ॥ ३२ ॥ मुखे सुकेतुस्तस्यासीद्गले विवाहसंज्ञकः । पक्षयो राजपुत्रौ द्रौपुच्छे राजा प्रतिष्ठितः मध्ये सैन्यं महत्तस्य चतुरङ्गैस्तु शोभितम्। कृत्वा न्यवेदयद्राशे फ्रौञ्चन्यूई विचित्रितम् .

·. पड्विंशोऽध्यायः ] * सुमतिमन्त्रिणा शत्रुघ्नप्रति सुबाहुबलवर्णनम् * राजा दृष्टया सुसन्नद्धं क्रौञ्चव्यूह सुनिमितम् । रणाय स्वमति चक्रे शत्रुघ्नकटके स्थित इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुबाहुसैन्यसमागमो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥ १८ पड्विंशोऽध्यायः सुमतिमन्त्रिणा शत्रुघ्नम्प्रति सुबाहुबलनिरूपणम् । शेष उवाच। शत्रुघ्नस्तवलं दृष्ट्वा भीषणाकृतिमेघवत् । हस्त्यश्वरथपादातर्बहुभिःपरिचारितम् ॥ सुमति प्रत्युवाचेदं घचो गम्भीरशब्दयुक् । नानावाक्यविचारःपण्डितःपरिसेषितः ।। शत्रुघ्न उवाच । सुमते ! कस्य नगरं प्राप्तो मे हयसत्तमः । बलमेत निरीक्षेऽहं पयोनिधितरङ्गवत् ॥ फस्यतयलमुद्धर्ष चतुरङ्गसमन्वितम् । पुरतो भाति युद्धाय समुपस्थितमादरात् ॥ एतत्सर्व समावक्ष्य यथावत्पृच्छतो मम । यशात्या युद्धसंस्थाये निर्दिशामि स्वकान्भटान् ॥५॥ इति धाक्यं समाकये सुमतिःशुभवुद्धिमान् । उयाच पवनं प्रीतःशत्रुम्नं घेरितापनम् सुमतिरुवाच। चकाङ्का नगरी राजन्यर्तते सविधे शुभा । यस्यां सन्ति नराःपापरहिता विष्णुभक्तिः तस्याःपुर्या:पतिरयं सुमाहुर्धर्मपित्तमः । तपाऽयं पुरतो भाति पुत्रपौत्रसमावृतः !! स्थदारनिरतो नित्यं परदारपरामुखः । विष्णोःकथाऽस्य फर्णस्था नापरार्थप्रकाशिनीnen परस्यं न समादत्ते पष्ठांशाधिकं नृपः । ब्राह्मणा विष्णुभत्यय पूज्यन्ते तेन धर्मिणा निरीक्षेत इति आनन्दाश्रम पुस्तके ·।५पापा... ॥ * पामपुराणम् नित्यं सेवारतो विष्णुपादपद्ममधुवतः । एष स्वधर्मनिरतःपरधर्मपराङ्मुखः ॥ ११ ॥ एतस्य यलतुल्यं हि न धीराणां यलं क्वचित् । पुत्रस्य पतनं श्रुत्वा रोपशोकसमाकुल चतुरङ्गसमेतोऽयं युद्धाय समुपस्थितः । तथाऽपि पीरा यहयो लक्ष्मीनिधिमुखा अमून ॥ १३॥ जेप्यन्ति शस्त्रसङ्ग्रेन निर्दिशाऽऽशु परं हि तान् । शत्रुघ्नस्तद्वय श्रुत्वा प्रोयाच स्वभटान्वरान् ।। १४ ।। रणप्राप्तिभयोधर्षपूरपूरितमानसान् । कोशव्यूहोऽद्य रवितःसुबाहुपरिसैनिकः ॥ १५ ॥ मुखपक्षस्थिता योधाम्तान्को भेत्स्यति शस्त्रचित् । यस्य भेदे निजा शक्तियों धीरविजयोधतः ॥१६॥ स गृहातु मदीयाद्धि पाणिपद्माच्च पीटकम् । तदालक्ष्मीनिधिवारी जमाह फौशभेद सर्वशस्त्रास्त्रविद्वीरवहुभिःपरिवारितः । उवाच पचनं राजन्यास्येऽहं प्रौञ्चभेदने । भार्गवः पूर्वमेवासीत्कौञ्चभेत्ता तथा ह्यहम् । तयाऽन्यं चीरमायोचत्कोऽस्य साध गमिष्यति ॥१६॥ पुष्कल:पृष्टतस्तस्य यातुं धने मति ततः । रिपुतापो नीलरन उपायो पीरमर्दनः ।। सर्वे शत्रुमसन्देशाधयुस्तयोश्चमेदने । शत्रुमोऽपि रयस्थ सर्वायुधधरपरः । पृथतोऽम्य परीयाय पाहुभिःसैनिकयुतः । सदा प्रचलिती दृष्टापन्योन्ययलपारिधी। प्रलयं पतंमुगुनी जगतःसुनरहिणौ । तदा भेर्य:समाजानुस्मयो.सेनयो का ॥२३॥ रणभेयःशगावाः धूपरत तर तत्र हा पन्ते धानिनस्तत्र गर्नन्ति द्विरदाभुतम् ॥ हो पुर्वन्ति धीराप्रया नन्ति रयनेमपः । तत्र प्रकुपिता मारा:मुशाहबलदर्पिताः ॥२०॥ हिन्धि मिति मातोश्यन्ने पो रणे । यम्भूने रजोगुनसन्ये शमयरिणी मुगरम्य मुनसत्मीनिधिमयाच ६॥२३॥ समानिधिण्याय) अनसम्म सुतं पिदिमामीनिधिरिनिम्नम्। • गंयाति भालदासम पु पार।

·& पतिशोऽध्यायः लक्ष्मीनिधिसुत्योयुद्धवर्णनम् । सर्वशस्त्रास्त्रकुशलं सर्वयुद्धविशारदम् ॥ २७ ॥ मुश्चाऽश्व रामचन्द्रस्य सर्वदानवदंशितुः । नो सेन्मयाणनिर्मिन्नो यास्यसे यमसादनम् ।। २८ ॥ इति त्रुपन्तं पीराग्यं सुकेतुः सहसा त्वरन् । सज्यं चापं विधायाशु याणान्मुञ्चस्थिरोऽभवत् ॥ २६ ॥ ते वाणाःशितपर्वाणःस्वर्णपुडासमन्ततः । दृश्यन्ते व्यापिनस्तत्र रणमध्ये सुदुर्भराः॥ तद् वाणजालं तरसा निहत्य लक्ष्मीनिधिश्चापमधाततज्यम् । विधाय तस्योरसि वाणषटकं मुमोच तीक्ष्णं शितपर्वशोभितम् ॥३१॥ तयाणा:सुभुजम्रातुर्ह दयं संविदार्य य । गतास्ते भुवि दृश्यन्ते रुधिराका मलीमसा:. तयाणभिन्नहृदयःसुकेतुःकोपपूरितः। जघान शरविंशत्या तीक्ष्णया नतपर्वया ॥३॥ उभी वाणविभिन्नाङ्गायुमो क्षतजविप्लुती। सैनिकः परिदृश्यन्ते किंशुकाविध पुष्पिती ॥ ३४ ॥ सुश्चन्ती याणकोटीश्य सन्दधन्ती द्रुतं शरान् । न केनापि पिलश्येते लघुहस्ती मदावली कुण्डलीकृतसचापी घन्ती याणधारया । नधाम्बुदाविर दिवि शक्रनिर्देशकारिणी॥ तयोर्वाणा गजान्याहान्लराछूरान्विमत्तकान् । कुर्वन्तः केवलं दश न च सन्धानमोक्षणे ॥३७॥ थियी सुमटैःपूर्णा सकिरीट.सकुण्डलः । धनुर्याणकर रोषसन्दाधरयुग्मकः ॥१८॥ घो:प्रयुध्यतोदात्सर्वशस्त्रास्त्रवैदिनोः । युद्धं समभवदोर देयविस्मापनं महत् ।। 'मर्दोऽभवदत्यन्तं धीरकोटिविदारणः । न केनचित्कचिदृष्टं घरजालान्तरेऽम्वरम् ॥ तस्मिस्तु समये लक्ष्मीनिधियोंरोऽरिमर्दनः । पाणांशापे समाधत्त पसुसत्यान्दृढाञ्छिताम् ॥४१॥ तुभिस्तुरगान्धीर सुकेतोरनयत्क्षयम् । एकेन ध्वजमत्युनं चिच्छेद तरसा हसन् ॥ न सारथैःकायाच्छिरो भूमायपातयत् । एकेन चापं सगुणमच्छिन्द्रोपतिः ॥४३ न हदि विव्याध सुकेतोगयान्नकः । तत्कर्माद्दुतमुद्रीश्य धीरा विस्मयमाययुः ।।

·[५पातालयाने • पापुराणम. समिनमाया पिणो हो। गानी गर्दा मा गोहफागोऽस्पेगिषान् ॥ ४ ॥ समाधान गमाला गादपिशाम् । महागा गदागुन वादनार सः । गरामादाय मानी सांग यिनिर्मित पिमित्राही सशोमापुलतान सानिधिः गुरगायति पान। पातयामास राह गर्दा पनामिसन्निमाम् ॥ ४८॥ गदपा तास्तिो धारो माफ मागे ! । मदोन्मत्ती समादन्ती शालेन सरिभराहतः उपाय त सपीराप्रपा नृपं लक्ष्मीनिधि सदा सदस्यक प्रदार में यदि परन्तर इत्युक्त्या सारयामास ललाटे गदया भृशम् । गदया ताडितो मालेगापमाकुपितो भृशम् ॥५१॥ मूनि ते साडयामास गदया फालरूपया । पुस्तुरपि तं स्कन्धेतादयामासधर्मपिट एवं भृशं प्रकुपिती गदायुद्धपिशारदी । गदायुद्ध प्रकुर्वाणी परस्पाजय पिणी । ५३॥ अन्योन्याघातविमती परस्परयधोयतीन कोऽपि तत्र हीयेत नको जीयेत संयुगे। मूनि भाले तथा स्कंधे हदि गात्रेषु सर्वतः । रुधिरोधपरिहिन्नी महावलपराक्रमी ॥ ५५॥ तदा लक्ष्मीनिधिःद्धो गदामुद्यम्य घेगवान् । जगाम प्रयलं हन्तुं हदिराजानुजं वर्ल तमायान्तमपालोक्य स्थगदो महती दधत् । ययौ तं तरसा हन्तुंराजमाता बलाबल गदां तेन विनिक्षिप्तां स्थफरे धृतवानयम् । तय गदया सस्या हृदि जम्ने महायला । स्थगदां तेन चै नीतां दृष्या लक्ष्मीनिधिपः । वाहुयुद्धेन तं योद्धुमियेष घलघत्तमा तदा राजानुजःद्धो याहुभ्यामुपगृह्य तम् । युयुधे सर्पयुद्धस्य ज्ञाता वीरेषु सत्तमः । तदा लक्ष्मीनिधिस्तस्य हृदि जम्ने स्वमुष्टिना। तदा सोऽपि शिरस्येनं मुष्टिमुद्यम्य चाहनत् ॥ ६॥ मुष्टिमिर्वनसङ्काशस्तलस्फोटेश्च दारुणः। अन्योन्यं जन्मतुःकुद्धौ सन्दधाधरपलुवो। मुष्टीमुष्टि दन्ताइन्ति फयाकवि नखानखि । उभयोरमवद्युद्ध तुमुलं रोमहर्पणम् ।

·सपिरातितोऽध्यायः] .विवाहपुपलयोमपर्णनम् . ত। মাবিলা ঘামতে শূন্যে ভামযি বাঘায় ফু कामानिधिमारणामानुजमुपः । मामपिरपा शगु गमोपम् जपान सनर पतितो भूमी संमो माय राणा। तय शामयामास पानि पंगेन एवं प्रयुध्यमानी तो पादपुरं गता पुनः । पादे पार कर पाणि हरिने गुर एवं पार निधी परम्परपरिणी । उगापपि पराणान्तामापपि गुपूर्ण या पिम्म प्रारमोमुः सदसराः । पन्यो लक्ष्मीनिधि पो पन्यो राजानुभो पली ॥ ६॥ इति धीपाये मदापुराणे पय पातालपण्डे ग्यारस्यायनसंपादे रामाभ्वमें गदायुदं माम पपिरातिसमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ सप्तविंशतितमोऽध्यायः चिवानपुष्फलयार्पद चित्रावधवर्णनम् । शोर उपाय। चित्राङ्ग पोशकष्टस्योरपस्थी परिशोभितः । गाहयामास तत्सन्यं पायह इस पारिधिम् ॥ १॥ धनुर्विकार्य र मेघनादनिनादितम् । मुमोच यापानिशितारिफोरिविदाइकान् ॥ २॥ सवाणभिन्नसागाशेरते सुमटाभृशम् । सकिरीटतनुत्राणा:सन्दपदशन एवं प्रवृत्ते सयाम यया यादुधु सपुष्पालः । मणिविप्रितमादाय चाप वैरि प्र. तयोःसनानयो रुप दृश्यतेऽतिमनोहरम् । पुरा सारफसमामे स्पन्दतारफपी विस्फारयन्धनुःशी सव्यसाची नु पुष्कला ताडयामास तं क्षिर शरैःसन्ततः विलोऽपि रूपाकान्तःशरासन पुग्छितान् । दायमापशी raute ·[५ment पारण. माम गोगममा ताग यी कुण्डलीमारितो বৃক্ষ: দুর: সবস। বিগ বয়াল ম্যাসারাক্ষণ निवासायासोर निशाना गारयामास गाईम शिग: " জয় দিল গামাগো মাসিস। বারি মম কায়সমিয়াম भ्रान्त्या मुहर्तमात्रं तु स णो दशगुनः निऽतिकन सपूती रमण्डले स माम्य पिफर्म हानि पुगियो गृशम् । उपाय पुष्फलं धीमासयास्त्र विशारदः ॥१३॥ শিশ্নর যান। स्थया साधु एनं फर्म मुमटैधि संमतम् । मइयो पाजिसंयुक्तो नामितो नमसि क्षणम् ॥ १४ ॥ पराममं समीक्षस्य ममापि सुभटेरितम् । आकाशचारी तु मयान्भव त्यमरपूजितः । इत्युक्त्या स मुमोबास्त्रं रणे परमदारुणम् । धनुषा परमास्त्रशः सर्वधर्मविदुत्तमः । तेन याणेन संपिद्धः खे पनाम पतङ्गपत् । सरयः सहयः सख्ये सध्यतय ससारथिः भ्रान्त्या सरथपर्यस्तु नभसि त्वरयान्वितः । यापस्थिति न लभते तापमुक्तोऽपरः शरः ॥१८॥ पुनश्च परिवभ्राम रथः सूतसमन्धितः । तत्कर्म पीक्ष्य पुत्रस्य राशो विस्मयमाप से कथंचिस्थितिमप्याप पुष्कलः परपीरहा रथं जघान याणश्च सप्तइयमस्य च । सभग्नस्यन्दनो घीरः पुनरन्यं समाश्रितः । सोऽपि भन्नः शरैराशु पुष्कलेन रणान। पुनरन्यं समास्थाय यायदायाति संमुखम् । तावद्मभञ्ज निशितैः सायकैस्तद्रय पुन एवं दशरथा भला नृपतेरात्मजस्य हि । पुष्कलेन तु धीरेण महासंयुगशालिना २३ तदा चित्राङ्गकः सङ्ख्ये रथे स्थित्या विवित्रिते। आजगाम हवेगेन पुष्फलं प्रति योधितुम् ।। २४ ।। पुष्कलं पञ्चभिगिस्ताडयामास संयुगे। तानिहतोऽत्यन्तं दिव्यथे भरतात्मक ·सतविंशतितमोऽध्यायः] • वित्रागपुप्यालयोद्धपर्णनम् * १०१ सद्धिचापमुधम्य थाणान्दशशितान्महान् । मुमोव हृदये तस्य स्थर्णपुरसशोभितान् ते घाणाः पपुरेतस्य दधिर बहु दारणाः । पीत्या पेतुः क्षिती फूटसाक्षिणः पूर्वजा च ॥ २७ ॥ तदा वित्राङ्गकः द्धी मल्लान्पश्च समाददे । मुमोय माले पुषस्य भरतस्य महौजसः ।। भेल्लराहतः पद्धः शरासनयरे शरम् । दधत्पतिशामकरोचित्राङ्गनिधनं प्रति ॥Ren शृणु पीर ! मम क्षियं प्रतिमा स्यद्वयाश्रिताम् । सनात्या साबधानेन योद्धव्यं च त्वयाऽत्र हि ॥३०॥ याणेनानेन चेत्त्वां पैन या प्राणर्जितम् । सती सन्दूप्य पनितां शीलाचारमुशोभिताम् ॥ ३१॥ यो लोकः प्राप्यते लोफेर्यभस्य पशयतिभिः। सलोको मम ये भूयात्सत्यं मम प्रतिध्रुतम् ॥३२॥ इति श्रेष्ठं पयः श्रुत्या जदास परपीरहा । उयाच मतिमान्योरः पुष्कले पचनं शुमम् ॥ मृत्यु प्राणिनां माम्यः सर्ववेष व सर्वदा । तस्मान्मे निधनेदुः नास्ति शरशिरोमणे :॥३४॥ प्रतिज्ञा पाएता पीर! त्यया धीरत्वशालिना। सा सत्यप पुनर्भर धूयतां ध्याहन महन् ॥ ३५ ॥ त्यनुपाणं माधोपुन महिन्यां पदिगदम् । ताप्रतितोटशु मेसर्यपारामिमानिनः ती निगमियों पे कुर्यातम्यान्तयिषण्यनम् । पफादमतादम्यमानाति प्रतमुपः ॥२७॥ तर पा ममेपास्तु मनियापरियातिनः । इति पाक्यमुदीपय तूष्णीमूनो धनुरंधे।। जानेन निवारस्याप साप परम् । पापयामास पिराई पार गनुपमापदम् पुण्याय उपाय যদি মাসিষ্ট বিবিধ বস। বাধি মহা মিম কথা परिस्पमहिला मुक्या माया जानामि रोतसा । --

·१०२
• पापणा.
जन सरगेन मे या सणे मग सगरे । ४१॥
शिपायाशीयोग यार्ण गरिमंदिगम् ।
फालानलोपमे पार! शिवनमामि ॥४२॥
तं पाणं मुगमालोषय सशुराममो यानी पार्ण शरामफाला
तेन याणेन सरिन्नो गाणः स्पषध उद्यमः।
दाहाफारो मदानासीटिने तस्मियरे सराn
पराध पतितं भूमी पूध पलसंयुतम् । शिरोधरा गांशु पानालमिय
तदा भूमी पतन्तं तुहमा सप्तम्य मेनि: दादा एत्या भृशं सरें पलायन
पृथ्यो समस्तकं घेष्ठ साफिरीट सतुण्डायम् ।
शुशुमेऽतीय पतितं चन्द्रयिम्य दियो यथा ॥ ४७ ।।
संघीय पतितं धीर: पुष्कली भरतात्मनः। ध्यगात घ्यूमिमं सर्वरिफर
इति श्रीपादो महापुराणे पञ्चमेपातालपण्हे शेषपात्स्यायनसंपादे रामाश्वमेधे
घधीनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ॥२७॥
1
अष्टाविंशतितमोऽध्यायः
चित्राङ्गयधात्सुबाहुराज्ञः पुत्रशोक:
शेष उधाव।
अथ पुत्रं समालोक्य पतितं व्यसुमुद्धतम् । चिललाप भृशं राजा सुतदुःखेन 5
मूर्ध्नि सन्ताडयामास पाणिभ्यामतिदुःखितः ।
फम्पमानो भृशं चाभ्रूण्यमुश्चन्नयनाञ्जयोः ॥२॥
गृहीत्वा पतितं चक्त्रं चन्द्रविम्यमनोरमम् ।
पुष्कलेपुक्षतासग्भिः क्लिन्न कुण्डलशोभितम् ॥ ३॥

·अष्टाविंशतितमोऽध्यायः] सुबाहुरक्षा पुत्रशोककरणम् * कुटिलभूयुग श्रेष्ठं सन्दष्टाधरपलपम् । सयुम्यामुखपाझेन पिलपग्निदमनधीत् ॥ ४॥ हापुत्र धीर! कथमुत्सुफचेतसं मा कि नेक्षसे विशदनेत्रयुगेन शूर!! किमदिनोदकथया रहितस्त्वमेयं रोपोदधिप्लुतमना; किल लक्ष्यसे च ॥५ घद पुत्र ! क मा त्यं प्रव पे न हसन्पुनः । अमृतमधुरास्थादेविनोदयसि पुरक : शत्रुनाश्व गृहाण त्वं सितचामरशोभितम् । स्वर्णपत्रेण शोभादपंत्यज निद्रा महामते एष प्रतापविशदः प्रतापानमः परन्तकः । धनुप्रिंम्रत्पुरो माति पुष्कलः परवीग्दा १८॥ एने धारयसत्तीक्ष्णर्याणः कोदण्डनिर्गतः। कथं त्वरणमध्ये वै शेषे धीर: विमोहितः हस्तिनः पत्तयधेय रथारूढा भयादिताः। शरणं त्यां समायान्ति हानीक्षर महामने ! ॥१० ।। पुत्र ! त्यया पिना सोद कथं शक्को रणालणे। शत्रुमसापकांस्तीक्ष्णचण्डकोदण्डनिर्गतान् ॥ ११ ॥ अती मां तु त्वया हीनं को पा पलयितुं क्षमः । यदि त्यस्यति निद्रो स्यं जयायाहं क्षमतदा ॥ १२॥ इत्यं पिलप्य सुभृशं तता हृदयं स्यकम् । यदुराः पाणिना राजा पुषदुःखेन दुःखितः तदा पिचिप्रदमनी स्वस्यस्पन्दनमंस्थिती । पिनुधरणयोनंस्था ऊचतुः समयोचितम् राजन्नस्मासु जीप-तु किदु हदिद। पीराणे अपने मृत्युमितो जायने महान् ॥ १५ ॥ धन्योऽयं यत वित्राडो यो पीपभुवि शोमने । सविरम्नु सन्दएदन्तप्पुषाप्रभुः पायाशु लिमयेय पुर्यले कार्यमारिसतम् । सग्नपाहिनी सा इन्य भाषामनाधिनीम् ॥ १७॥ भाष पुष्पलं तुरंधकारिणमाइये । पातपापो स्थायित्या शिरोमुकुटमण्डितम् । स्पन गोमुखात बर्ष मासि महामते ! भामापयायो मानाई ! फुरयुद्धे मति सपा इति पाप समाई पुत्रपो(रमानिनीः । शोपचपा महारामो युसाप मतिमादधात् ॥॥

·।५५iurav १०४ * पामपुराणम् * तायपि प्रतियोद्धारं घान्छन्तो रणदुर्मदी । जग्मतुः फटके शोरनन्तमटपूरिते ॥२१॥ रिपुतापेन दमनो नीलरत्नेन चेतरः । युयुधाते रणे पीरो प्रावृषीव यलाहको ॥ २२ ॥ राजा कनकसमद्धे रथे मणिविचित्रिते । रनवरशोमाढ्ये तिष्ठचापघरो चली ॥२३॥ ययी योद्धु तु शत्रुघ्नं धीरकोटिमिरावृतम् । तृणीकुर्वन्महावीरान्धनुर्विद्याविशारदान तं योद्धुमागतं दृष्ट्वा सुयाहुँ रोपपूरितम् । पुत्रनाशेन कुर्वन्तं सर्वसैन्यपधादिकम् ॥ शत्रुघ्नपार्यसञ्चारी हनूमास्तमुपाद्रवत् । नखायुधो महानादं कुर्वन्मेघ इचाहये ॥ २६ ॥ सुयाहुस्तं हनूमन्तमागच्छन्तं महारयम् । उपाच प्रदसन्वाक्यं रोपपूरितलोचनः । क गतः पुष्कलोहत्या मत्पुत्रं रणमण्डले ] पातयाम्यय तस्याशु शिरोज्यलितकुण्डलम क शत्रुघ्नो पाहपालः क व रामः कुतो भदाः । प्राणहन्तारमायान्तं पश्यन्तु प्रधने तु माम् ॥ २६ ॥ इति तद्वाक्यमाकण्यं हनूमानिजगाद तम् । शत्रुनो लवणच्छेत्ता पर्तते सैन्यपालक! स फर्य प्रधने युध्येत्सेयकेऽग्रे स्थिते नृप। मां घिजित्य रणे तंव त्वं गन्तासि नरम! इत्युक्तवन्तं तरसा विव्याध दशसायके । हदि पानरमत्यु पर्वतामय मियस्थितम् । सयाणानागताम्तांश्च गृहीत्या फरसम्पुटे। चूर्णयामास तिलशः शितात्वैरिविदारणान् ॥ ३३ ॥ चूर्णयित्या शरांस्तांस्तु निनदग्धनमर्जितैः । पुन्छनायेष्टय सम्योच्चे रयं निन्ये महायलः ॥३५॥ तदान मृरपर्योऽसायाफारों स्थित एप सः । लांगूलं ताइयामास शिताः सायकः स ताडितम्नु पुच्छाग्रेशरे समामिः । मुमोय तद दिय कमफेन वियित्रितम स मुझस्नेन तरसा सरताजपान तम् । हनूमन फपिपर रोषसम्पूरिक्षणः ॥ नूमान्यायपिस्सिनः सर रधिराप्नुमः 1 महारो समाधत्त सोपरि काhivaran गृहीत्या तस्य दंशामी र हरसमन्दिनम् । पयामास येगेन तदभुतमिधामपन् । मा भापमान नया रामास्वल्पी । माय र समास्याप युपये तं महाम ·शष्टापिशतितमोऽध्यायः ] * सुवा हनुमतोयुद्धवर्णनम् * पुन्छे मुखेऽयोरसि च भुजे चरणयोनृपः। जघान शरसन्धानकोविदः परमास्त्रचित् ॥४१॥ तदा शुद्धः फपियरस्ताडयामास पक्षसि । पादेनोरप्लुत्य वेगेन राक्षः सुभटशोभिनः स पदा महतो भूमी पपात फिल मूच्छितः । मुखाद्वमनस्क्यो श्वासपूरमयेषितः ॥ ४३ ॥ सहा प्रकुपितोऽत्यन्तं हनूमान्यधनाङ्गणे । अश्वान्वीरान्गजांश्चापि चूर्णयामास वेगतः तदा मुकेतुस्तम्राता तथा लक्ष्मीनिधिपः । उभावपि सुसन्नद्धी युद्धाप समुपस्थिती ॥ १५॥ राजानं मूचितं दृष्ट्या प्रपलाय्यगता नराः । इतस्ततो याणसधै.क्षता.पुष्कलयर्षितः सदश्यमानं स्वपलं वीक्ष्य राजात्मजोपली । दानास्ताभयामास सेतुधिभिपोचलम् सदा तु मूच्छितो राजा स्वप्नमेकं ददर्शह । रणमध्ये फपिवरप्रपदाघाततादितः ॥ रामचन्द्रस्त्ययोध्यायां सरयूतीरमण्डपे । ब्राह्मणेयामिफयटेहुभिःपरिपारित: HER तत्र प्रहलादयोदेयास्तत्र पहाण्डकोटयः । एतप्राअलपस्ते में स्तुषन्ति स्तुतिभिर्मुः राम श्याम सुनयने मृगाहपरिग्रहम् । गायन्ति नारदाचाय पीणोलसितपापाय: ऋत्यन्त्यप्सास्तत्र पुनाची मेनकादपः येदा मूर्तिधरा भूरघा उपतिधन्ति राघघम् ।। यञ्च फिश्चिमस्तुजात सर्यशोमासमन्यितम् । तस्य दातारमपिलं मकाना भोगदायकम् ॥ ५॥ स्येपमाविसापश्याप्रसंशामयाप सः प्रामशाहतमानःकि हरमिति पदन।। न्याय प्रथयो पस्यो शत्रुपवरण प्रति । भृश्यकोटिपरीपारो रथकोटिपरीकृतः ॥ । सुकेतु तु समाप पिचित्रं दमन तथा । युद्धमन समुधुकायारयामास धर्मपिन् । उपाय तान्महाराजो धर्मात्मा धर्मसंयुप्तः । भात:पुत्रीरशुत मे पाय धर्मसमन्वितम् ॥७॥ मा युवं पुरस शिवनयस्नु महानभून् । पदामचन्द्रपाई स्वमग्रमादमनास्जितम् ॥ । समापन कार्यकारणत-परम् । परापरजगरस्यामी म मानुपपुधरः १९६१ - ·• पापुराणम्. [५पातालमा तमि प्रामपितानमधुना पानम् । पुरासिकाहान सानोऽनया ई पुरा यो गसम्नायविधिमा संत्राने के माया नया धर्मवित्तमाः सिसाझं मुनिराई गसयामानुमिनाया। तदा प्रयाग मा पिया ममोपरि योऽसापयोध्याधिपति: स परग्रहाशब्दितः । नम्य या जानकी देवी साधारसा निम्मी मना ॥१॥ रमं तु योगिनःसाक्षानुपासते यमादिमिः । दुम्तरापारर्मसारयापि सन्तितीय स्मृतमात्रो मदापापहारी स गमध्यजः । य एनं संपते विद्वान्स मंसार भरिणति ।। तदाइमहर्म पि फोऽयं रामस्तु मानुगः । सा जानकीदेवी शोफसमान्ता । अजन्मन:फवं जन्म अफर्तुःपत्यमत्र किम् । जगमदुमजरातीनं कपयस्य मुरे! मम ।। इत्युक्तयन्तं मां फुद्धःशशाप स मुनीश्वरः । अमात्या तत्स्पापं त्वं प्रति पे ममाधम ! पनं निन्दसि राम त्वं मानुषोऽयमिदं इसन् । तस्मात्त्य तत्त्वसंमूढो मविप्पस्युदरम्मरिः ॥६६॥ तदाऽहं तस्य चरणान्यगृहन्सदयायुतः । दृल्या मे विनयं मातु प्राचीनत्करुणानिधिः त्वं रामस्य मखे विघ्नं करिष्यसि यदा भूप!! सदाऽधिणा हनूमांस्त्वां ताडयिष्यति येगतः ॥७॥ तदा त्वं ज्ञास्यसे राजन्नान्यथा स्वमनीपया पुराहमुक्तस्तेनैवं तटमधुना मया । यदा मां हनुमान्कुद्धस्ताडयामास पक्षसि । तदाऽदर्श रमानाथ ! पूर्णब्रह्मस्वरूपिणम तस्मादयं तु शोभाढ्यमानयन्तु महाबलाः । धनानि चैच वासांसि राज्यं चेदं समर्पये ।। ४ ।। रामं दृष्ट्वा कृतार्य:स्यामहं यज्ञेऽति पुण्यदे । आनयन्तु हयं मह्यं रोवते तु सदर्पणम् ॥ इति श्रीपा महापुराणे पातालपण्डे शेषवात्स्यायनसंघादे रामाश्वमेधे सुबाहुपराजयोनामाष्टाधिशतितमोऽध्यायः ॥ २८ ॥ :

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः सुबाहुशत्रुमसमागमवर्णनम् । शेष उवाच ते तु सातववाश्रुत्वा हर्पिता:सम्प्रहारिणः । तथेत्यूयुर्महाराजं रामदर्शनलालसम् ॥१॥ पुत्रा ऊचुः। राजन्मघत्पदाम्मोजान्नान्यं जानीमहे वयम् । यत्तय स्थान्ततो जातं तवचत्वद्य गतः अश्वोऽयं नीयतां तत्र सितचामरभूपितः । रतमालातिशोभादयश्चन्दनादिकर्चितः ॥ राज्यमाशाफलं स्थामिन्कोशा बहुसमृद्धयः । पासांसि सुमहाहीणि सूक्ष्माणि सुगुणानि च ॥४॥ धन्दनं चन्द्रकं चैच पाजिन सुमनोहरा: । हस्तिनस्तु मदोधूता रथा:फाञ्चनयरः ॥ पिवित्रतरपर्णादि नानाभूपणभूषिताः । दास्यःशतसहस्रं व दासाश्व सुमनोरमाः ॥ मणयःसूर्यसवासा रत्नानि विविधानि च । मुक्ताफलानि शुभ्राणि गजकुम्भभवानि च ॥७॥ विद्रुमाःतसाहस्रा यद्यवस्तु महोदयम् । तत्सवं रामचन्द्राय देहि राजन्महामते ! ॥ सुतानस्माकिङ्करांश्च सर्वानर्पय भूपते! । कथं न कुरुषे राजस्तदधीनं नृपासनम् ॥ शेष उवाव । इति पुत्रवचःश्रुत्या हर्षितोऽभून्महीपतिः । उवाच च सुतान्धीरान्स्चयाक्यकरणोधतान् राजीवाव। भानयन्तु इयं सर्वे सन्नद्धाशस्त्रपाणयः । नानारथपरीवारास्ततो यास्ये नृपं प्रति शेष उवाच। इति राशीघ:श्रुत्वा पिवित्रो दमनस्तथा । सुकेतुःसमरे शूरा जग्मुस्तस्याइयोधताः ते गत्वाऽथ पुरीं शूरा धाजितं सुमनोरमम् । सितवामरसंयुक्तं स्वर्णपत्राद्यलकृतम् ·द .पामगुराणम् . गतमालायिमगला गिप्रपत्रेग शामितम् । विचित्रमणिभूगर्ग गुणाजालम्पदाम् ॥ १४॥ ग्याधृतं महापरिपूर्णत.तो मः। महाशम्प्राम्ययुग.सर्यशीमासमन्धिनः । सतातपत्रमयोञ्चाशि मूर्धमि पामिनः । सुयामा यम्य धियों पुरतो मुहुः । कृष्णागर्यादि भूषा धूपि पागुगिनम् । गा.पुरी निनाथाश्यं यमेधम्य सकतीः मागीतं इयं दृष्ट्या रतमालायिभूषितम् । मनोजयं फाम जद मनिमान्नृपः । जगाम पायां शत्रुघ्न राजनितापलतः । म्यपुत्रपौत्र:मयुको राजा परमधार्मिकः ययौ पर्नु धनाना स सदष्ययं चलगामिनाम् । पतदिनाचरं मत्वा दुःपदं सक्तचेतसाम् ॥ २०॥ शत्रुग्नं स ददर्शाथ सितच्छोण शोभितम् । चामरयोज्यमानश सेयरःपुरतःस्थितः । सुमतिं परिपृच्छन्तं रामचन्द्रकथानकम् । भयपाापिनिर्मुक्तं वीरशोभाम्यलतम् पोरः फोटिमिराकीण नेत्रपाताभिकाशिमिः । पानराणां सहस्रश्च समन्तात्परिवारितम् ॥ २३ ॥ दृष्ट्या शत्रुपवरणो प्रणनाम सपुत्रकः। धन्योऽहमिति संहतो पदग्रामकमानसः । शत्रुमस्तं प्रणयिनं दृष्ट्या राजानमुद्भटम् । उत्थायासनतः सर्वे मेंटेर्दोम्यां स सस्वजे ॥२५॥ गुढं सम्पूज्य राजा तं शत्रुघ्नं परघीरहा ! उवाच हर्षमापन्नो गद्गदस्वरया गिरा २६ सुवाहुरुवाच। अद्य धन्योऽस्मि ससुतःसकुटुम्यःसवाहनः । यामश्चरणो द्रक्ष्ये नृपकोटिभिरीडिती अज्ञानिना सुतेनायं गृहीतो घाजिनांवरः । दमनेनानयंत्वस्य क्षमस्व फरुणानिधे!॥ जानाति रघूत्तंसं सर्वदेवाधिदेवतम् । लीलया विश्वस्रष्टारं हन्तारमपि पालकम् । इदं राज्यं समृदाङ्गं समृद्धयलयाहनम् । इमे फोशा धनःपूर्णा इमे पुत्रा इमे फ्यम् ।। सर्वं पं रामनायास्त्वदाज्ञा प्रतिपालकाः। गृहाण सर्व सफलं न मेऽस्ति कचिन्मतम कासी हनूमात्रामस्य चरणाम्भोजपट्पदः । यत्प्रसादादहं प्राप्स्ये राजराजस्यदर्शनम न ·एकोनत्रिशोऽध्यायः • शत्रुघ्नस्य सुशाहुना सह निर्माणम् । साधूनां सहने फिकिं प्राप्यते न महीतले । यत्प्रसादादई मूढो प्रायशापमतीतरम् ॥ दृपया त्पद्य महाराज पनपत्रनिभेक्षणम् । प्राप्स्यामि जन्मनःसर्वपलं दुलममत्रच मम तायद्नं घायुर्य रामयियोगिनः । स्यल्पमुरितं तर कथं प्रत्ये रघूत्तमम् ॥३५॥ महां दर्शयतं रामं यज्ञकर्मपिवक्षणम् । यदधिरजसा पूता शिलाभूना मुनिप्रिया !! फाफः परं पर्द प्रामो ययाणस्पर्शनास्पगः । अनेक यस्य पराजे पाल्य सदरे पदं गताः ॥३७॥ ये स्पस्य रघुनाथम्य नाम गृहति सादराः । यान्ति परमं स्थानं योगिभिर्य द्विचिस्यते ॥१८॥ धन्योऽयोशाभपो लोफी पो राममुलपङ्कजम् । म्यलोचनपुटैः वीरया सुर्ण धाति महोदयम् ॥ २६ इति सम्माप्य पनि पाद धनानि च। स समयं पापोपरिषरोऽग्मि महीपते ॥१०॥ निपापं समाप. स.परपुरताः । प्रत्युपाचेनि भू पानी पाषपपिशा राम उपाय। ALTRA पयो मम मितः । सरपरस्पद्राय पमनो पिधारयणम् सास्त्रियानामि प्रामकरण नुपन् । सर्याय धनं पेई प्रतिशतु ममाया ॥ ४ ॥ पामेमाशातु पायो पारमनसा पदा। नमा पनि मत्स्यो भपियसि मह!ren भवासामी मपत्यप गागर्म प्रति सिलासपी NRIALयुनः हिता समाप पEnts musमियपरावर्णन पनि महापरिपूती शिपु राम पुत्र भगय पिपिगम् ।। ( गोप तय माना ICAprमान । Hi freeMITRATI भाजगाम सरावानं महाधि -- -- ·[५पातालमा .पामगुराणम् . मा समागतं हुएषा सग्यसमन्वितम् । गर्नु गकार पिणापपर्यस्य पालने। सोऽयो पिमोचिशम्नेन माले पण चितिः। यामायत ममनमायापार्यानपादान्यान् । प्र सरपभूपालमंदारामिपूजितः । प्रतिक्रियते सत्य न कोऽपि शमगृत ९२६ फेरिद्वासासि चित्राणि केचित्राग्य म्यवं महत् । केविद्धन जन केचिदानीय प्रणमन्ति तम् ॥ ५३॥ इति श्रीपाने महापुराणे पश्च पातालपण्डे शेषयात्स्यायनसंपादे रामाश्वमेधे शत्रुधस्य सुपाहुनासनिक नामकोनविंशतमोऽध्यायः ॥ २६ ॥ त्रिंशोऽध्यायः अश्वसमेतस्य शत्रुभस्य तेजःपुरम्प्रति गमनम् शेष उपाचा अथ तेजःपुरं प्राप्तस्तुरणापत्रशाभितः । यम्यां पालयते राजा प्रजासत्येन सत्यवान रथकोटिपरीधारो रघुनाथानुजस्ततः । हयानुगो ययौ तस्य पुरतःपुरधर्षणः ॥ २॥ तद् दृष्ट्या नगरं रम्यं विनाकारशोभितम् । काञ्चनैः कलशस्तत्र परितः प्रतिभासितम् ॥ ३॥ देवायतनसाहनःसर्वतश्च विराजितम् । यतीनां तु मटास्तत्र शोभन्ते यतिपूरिताः। घहत्यत्र महादेवी शिखिलोचनमूर्धगा। हंसकारण्डघार्कीर्णा मुनिवृन्दनिविता ॥ ब्राह्मणानां प्रत्यगारमग्निहोत्रभवः पुनः । धूमस्तत्र पुनात्यङ्गपातकाप्लुतमानसान् ।।६।। उपाच सुमति राजा शत्रुघ्नःशश्रुतापनः । तत्पुरप्रेक्षणोद्भूतहरविस्मितमानसः ॥७॥ शत्रुघ्न उवाच। 'मन्त्रिकथय फस्येदं पुरं मे दृष्टिगोचरम् । करोति मानसाहादधर्मेण प्रतिपालितम् ·त्रिंशोऽध्यायः] * ऋतम्भरनृपस्य वृत्तान्तवर्णनम् * शेष उवाच। इति धाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतेः । उवाच सुमतिःसवं यथातथमनुद्धतम् ।। सुमतिख्याव। शृणुप्यावहितः स्वामिन्यैष्णवस्य कथाः शुभाः । याः श्रुत्वा मुच्यते पापाद् ब्रह्महत्यासमादपि ॥१०॥ जीवन्मुक्तो घरोयति रामाङ्मयम्बुजपट्पदः । सत्यपान्यशयशाङ्गशाता फर्ताऽपिता महान् ॥ ११ ॥ धेनुं प्रसाद्य यहुभिर्वतयं प्राप तत्पिता । ऋतम्भराख्यो जगति ख्यातःपरमधार्मिकः गोः प्रसन्नाददौपुत्रमनेकगुणसंस्कृतम् । सत्यवन्तं सुशोभाढ्यं तंजानीहि नृपोत्तमम् ॥ शत्रुन उवाच । कोपा ऋतम्भरो राजा किमर्थं धेनुपूजनम् । कथं प्राप्तः सुतस्तस्य वैष्णयो विष्णुसेवकः ॥ १४ ॥ सर्वमेतत्समाचश्य घेणयस्य फयानकम् । श्रुतं हरति जन्तूनां महापातकपर्वतम् ।। शेष उपाय। इति पाक्यं समाकर्ण्य शत्रुम्मस्य महार्यकम् । कथयामास पिशदं तदुत्पत्तिकथानकम् ऋतम्भरी नग्पतिरनपत्यः पुराऽभवत् । फलत्राणि यहन्यस्य न पुत्र प्राप तेषु थे। तदा जाबालिनामानं मुनि दैपादुपागतम् । पप्रच्छ कुटालोयुक्तःस पुत्रोत्पत्तिकारणम् मृतम्भर उघाचा , स्वामिन्याध्यम्य मे हि पुत्रोत्पत्तिकरं पवः । यत्कृत्या जायतेऽपत्यं ममवंशधरं परम् तन्मात्या भवती भव्यं प्रकुर्यान्निधितं धयः । दानं मतं पा तीथं पा मखं या मुनिसत्तम ! ॥२०॥ इति राशो पचा धुत्या जगाद मुनिसत्तमः । मुनोत्पत्तिकर पाक्यं प्रणतायमुताधिनः अपत्यप्राप्तिकामस्य सन्त्युपायारत्रयः प्रमो!! ग्यायो प्रसादी गोधापि शिपस्याप्यथा पुनः ॥ २२॥ + .

·* पाद्मपुराणम् * [५पाताल उस्मारवं कुरु वे पूजां धेनोर्दयतनोप! यस्याःपुच्छ मुखे शृङ्गे पृष्टदेवाःप्रतिष्ठिता सा सुप्ता दास्यति क्षिप्रं धाञ्छितं धर्मसंयुतम् । एवं विदित्या गोपूजां पिधेहि त्यस्तम्भर ! ॥२५॥ यो वे नित्यं पूजयति गां गेहे यवसादिभिः । तत्य देवाश्च पितरो नित्यं तृप्ता भवन्ति हि ॥२५॥ यो वै गवाहिकं दद्याग्नियमेन शुभवतः । तेन सत्येन तस्यस्युःसर्वे पूर्णा मनोरयाः । तृपिता गोहे यद्धा गेहे कन्या रजस्वला । देवता च सनिर्माल्या हन्ति पुण्यं पुरातम् ।। २७ ।। यो चै गां प्रतिषिद्ध्येत चरन्ती स्वं तृणं नरः । तस्य पूर्व च पितरः फम्पन्ते पतनोन्मुखाः ॥२८॥ यो ये यष्ट्या ताइयति धेनुमत्यों चिमूढधीः। धर्मराजस्य नगरं स याति घरपर्जिनः यो ये दंशावारयति तस्य पूर्वे ह्यधोगताः । नृत्यन्ति मत्सुतो हाम्मांस्तारयिष्यति भाग्यधान् ॥३०!! अधोदाहरन्तीममतिहासं पुरातनम् । जमफस्य पुरायसं धर्मराजपुउद्भुतम् ॥३१॥ एकदा जनको राजा योगेनारन्समत्यजत् । सदा पिमान सम्मान किङ्किणीजालभूषितम् ॥ ३२॥ मदार गतो राजा सेपोटदेहपान् । मार्ग जगाम धर्मस्य संयमिन्या:पुरोऽन्तिके तदा मरककोटीपु पौड्यन्ते पापकारिणः । जनयस्याहुपयनं प्राप्य सौख्यं प्रपेदिर। निय दादा पस जाने मुम्बकारिणी । महानुदान जनकल्यानपायुना। तह निर्गन दृष्ट्या अन्तयः पापपीडिताः। अम्पन्न धुनःगुमीताम्मद्धियोगमनियः ॥ ३६॥ जयुम्न कार पार मा गय मुहनिनिल स्परहपायुमा-मुगिनः स्याम पीडिताः॥३॥ Team समाप मा परमधार्मिक मानसं चिन्तयामास कदमापूनः - ·* त्रिंशोऽध्यायः] * जनकवृत्तान्तवर्णनम् चेन्मत्तः प्राणिनां सौख्यं भवेदिह तदा पुनः। अत्रय व पुरे स्थास्ये स्वर्ग पषमनोरमः एवं कृत्वा नृपस्तस्थो तत्रैव निरयाग्रतः । विदधत्प्राणिनांसौख्यमनुकम्पितमानसः ॥ तत्र धर्मस्तु सम्प्राप्तो निरयद्वारि दुःखदे। कारयन्यातनास्तीया नानापातककारिणाम् ॥४१॥ तदा ददर्श राजानं जनकं द्वारिसंस्थितम् । विमानेन महापुण्यकारिणं दययायुतम् ॥ तमुवाच प्रेतपतिर्जनकं स हसनिगरा। राजन्कुतस्त्वं सम्प्राप्तः सर्वधर्मशिरोमणिः ॥ पतत्स्थान पातकिनां दुष्टानां प्राणघातिनाम् । नायान्ति पुरुणा भूप! त्यादृशाः पुण्यकारिणः ॥ ४४ ॥ अत्रायान्ति नरास्ते वै ये परदोहतत्पराः। परापवादनिरताः परदव्यपरायणाः ।। यो चे फलत्रं धर्मिष्ठं निजसेवापरायणम् । अपराधाते जह्यात्स नरोऽत्र समावजेत् ॥ मित्रं पश्यते यस्तु धनलोभेन लोभितः । आगत्याऽत्र नस्पीडां मत्तःप्रामोतिदारुणाम् यो राम मनसायाचा फर्मणादम्भतोऽपिया। द्वेषाद्वाचोपहासाद्वा न स्मरत्येयमूढधीः तं यध्नामि पुनस्त्वेषु निक्षिप्य श्रपयामि च । यः स्मृतो न रमानाथो नरफफ्लेशवारकः ॥ ४६॥ नावत्पापं मनुष्याणामङ्गेषु नृप! तिष्ठति । याघद्रामं न रसना गृणाति कलिदुर्मतेः ।। महापापकराराजन्ये भवन्ति महामते ! तानानयन्ति मभृत्यास्त्यादृशान्द्रष्टुमक्षमाः ।। तस्माद्गच्छ महाराज ! भुश्यभोगाननेकशः । पिमानघरमारहा भुक्ष्य पुण्यमुपार्जितम् ।। ५२ ।। सिधाक्यं समाकर्ण्य धर्मराजस्य तत्पतेः । उयाच धर्मराजं स फरणापूरितः । जनक उवाच। भदं गच्छामि नो माय! जीयानामनुकम्पया। मङ्गपायुना होते सुसं प्राप्ताः स्म संस्थिताः॥ ५४॥ पताम्मुशसि घेद्राजन्सर्पान्य निरयस्थितान् । ततो गच्छामि मुसितः स्पर्गपुण्यजनाधितम् ॥ ५५ ॥ । 7 ·[५पातालखण्ड ११४ * पाभपुराणम् * जापालिरुवाच। इति पाक्यमथाश्रुत्य जनकं प्रत्युपाच सः। प्रत्येकं निर्दिशाशीवानिरयस्थाननेकशः । धर्म उपाचा अयं मित्रफलत्रं वै विश्वस्तमनुजग्मिवान् । तस्मादेनं लोहशङ्को घर्षायुतमपीपवम् । पश्चादेनं सूकराणां योनौ निक्षिप्य दोषिणम् । मानुषेष्यवतार्योऽयं पण्डविह्ननचिह्नितः अनेन परदाराश्च बलादालिङ्गिता मुहुः । तस्मादयं पच्यतेऽत्र रोरवे शतदायनम् ।। अयं तु परफीयं स्वं मुपित्या भुजे कुधीः । तस्मादस्य फरौछित्त्वापचेयं पूयशोणिते अयं सायन्तने प्राप्तमतिथि घयादितम् । पाण्यापिनो सच्चकारनाप्रचीत्स्थागनं पर तस्मादयं पातनीयस्तामिनेऽन्धेन पूरिते । भ्रमरैःपीडितो यातु यातनां शतहायनम् ॥ अयं तावत्परस्योच्चनिन्दा कुर्वन्नलजितः । अयमप्यगुणोत्कर्णी प्रेरयन्यहुशस्तुनाम् तस्मादिमावन्धकूपे पतिती दुःखदुःखिती। अयं मित्रभृगुद्विग्नः पच्यते रौरव भृशम् ॥ ६४ ॥ तस्मादेतान्पापभोगान्कारपित्या विमोचये । त्वं गच्छ नखार्दूल! पुण्यराशिविधायफः ॥५॥ जापालिण्याचा एवं स निर्दिशीयोस्तुणीमासायकारिणः । प्रोयाच रामभक्तोऽसौ करणापूरितक्षणः n६६ जनक उपाय। पनिरपनिमुक्तिजीयानां दुम्मिनां मयेत् । तदाशु कथय त्वं यै यस्टरपा मुखमा युः धर्म उपाय । मेमिराराधितो विष्णुन मिस्तस्य कथाः धृताः। कार्य निरयनिमनिर्भयेदै पापकारिणाम् ॥६८॥ परित्वं मोधयस्येतान्महापापकरानपि । हय महाराज! पुण्यं कथयामि यत् ।। एकदा मान याय गुल्मायेन चेतसा | पात:धीरानापोऽसौ महापापभिया

·एकत्रिंशोऽध्यायः ] * उनकस्य नरकमार्गगमनकारणवर्णनम् *
राम रामेति यच्चोकंत्वया शुद्धेन चेतसा। तत्पुण्यमर्पयेतेभ्यो येनस्यान्निरयाच्च्युतिः
जवालिरुषाव।
एतच्छुत्या पचस्तस्य धर्मराजस्य धीमतः । पुण्यं ददौ महाराज आजन्म समुपार्जितम्
यदाजन्मकृतः पुण्यै रघुनाथानोद्भवैः। एतेषां निरयान्मुक्तिर्भवत्यत्र मनोरमा ।
एवं कथयतस्तस्य जीवा निरयसंस्थिताः। तत्क्षणालिरयान्मुक्ता जाता दिव्ययपुर्धराः
ऊचुस्ते जनक राजस्त्वत्प्रसादाद्वयं क्षणात् ।
दुःखदान्निरयान्मुक्ता यास्यामः परमं पदम् ।। ७५ ॥
तान्दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशाग्नरान्निरयविःसृतान् । तुतोप वित्तेसुभृशं सर्वभूतदयापरः ।।
ते सर्वे प्रययुलॊकं दिवं देवैरलङ्कतम् । जनकं तु प्रशंसन्तो महाराजं दयानिधिम् ॥७॥
इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
सत्यचदाख्याने जनकेन नरकस्थप्राणिमोचनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥
एकत्रिंशोऽध्यायः
जनकस्य नगरमार्गगमनकारणवर्णनम् ।
जावलिरुवाच ।
अथ तेषु प्रयातेपु नरफस्थेषु चै नृषु । राजा पप्रच्छ कीनाशं सर्वधर्मविदांवरम् ॥१॥
राजोधाचा
धर्मराज! त्वया प्रोक्तंयत्पातककरा नराः । आयान्ति तवसंस्थानं न चधर्मकथारताः
मदागमनमत्राभूत्केन पापेन धार्मिक! । तद्वै कथय सर्व मे पापकार्य यथा तथा ॥
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मराजः परन्तप !! कथयामास तस्यैवं यमपुर्यागमं तदा ॥४॥
धर्मराज उपाय।
-राजस्तयमहत्पुण्यं नेतादकस्य भूतले । रघुनाथपदद्वन्द्वमकरन्दमधुमत! ॥५॥

·: * पामपुराणम् . [५पाताल त्वत्कीर्तिस्यधुनी सर्वान्पापिनो मलसंयुतान् । पुनाति परमाहादकारिणी दुएतारिणी ॥ ६ ॥ थापि पापलेशस्ते धर्तते नृपसत्तम ! 1 येन संयमिनीपार्श्वमागतः पुण्यपूरितः 192 एकदा तु चरन्ती गांधारयामास ये भवान् । तेन पापचिपाकेन निरयद्वारदर्शनम् ॥८ इदानी पापनिर्मुक्तो यहपुण्यसमन्वितः । भुडक्ष्य भोगान्सुपिपुलानिजपुण्यार्जितान्यहन ॥ ६ ॥ एतेषां करुणावार्थी रघुनाथो सुखं हन् । संयमिन्या महामार्ग प्रेरयामास घेणयम् ॥१० नागमिप्यो यदि त्वं घे मार्गणानेन सुमत ! । अभविष्यत्कय तेषां निरयात्परिमोचनम् स्याशापरतुःलेन दुःपिता: फरणालयाः । माणिनां दुःसपिच्छेदं कुर्वन्त्येव महामते! जापालिण्याचा पर पदन्तं शमन प्रणम्य स दिवंगतः। दिध्येन मुघिमानेन अप्सरीगणशोभिना ११ तम्मादापोऽनिगं पूज्या मनसापिन गर्हयेत् । गायग्निार्य पानि पापदिन्दानुश। १५ ॥ माय गति ! गोपूजा समाचर । सानुशावास्यति शिपु धर्मपरायणम् । गुनियागा শুখা মাখা। নাগা সন্তান ও মে ল पारिबगामामधेनुगो पापित। प्रय पिगमारणामी गोः १७ এই গানগ মধ্যম। मा पुरयामेन ममा १८॥ साretat लागना या पालिदायी बामगिन" Gaers are eve inा धर्म ·एकत्रिशोऽध्यायः] *गोपूजाविधिकथनम् । सुमतिरुवाच । शतिवाक्यं समाफर्ण्य पुत्रकाम ऋतम्भरः । प्रतंचकार धर्मात्मा धेनुपूजा समाचार प्रत्यहं कुरुते गां वै यवसायेन शोषिताम् । दंशान्यवारयद्धीमान्यवमक्षरताद एवं धेनुं पूजयतो गतास्तु दिवसाधनाः । धनमध्ये तृणाश्च यन्तीमकुतोभय एकदा नृपतिस्तस्य पनस्य श्रीनिरीक्षणे । न्यस्तदृष्टिःसपरितो बधाम सकुतूह तदाऽऽगत्याइनद्गां वे पश्चास्यः काननान्तयत्। कोशन्ती बहुधा दीनां सिहमारेण दुःखिताम् ॥ २५ ॥ तदा नृपःसमागत्य पिलोक्य निजमातरम् । सिंहेन निहतां पश्यन् रोदातीवधिह स दुःखितःसमागत्य जावालि मुनिसत्तमम् । निष्कृति तस्य पप्रच्छगोवधस्य प्रम् ऋतम्भर उवाच। स्वामिस्त्वदाशया धेनुं पालयन्वनमास्थितः । कुतोऽप्यागत्य ता सिंहो जधानादृष्टिगोवरः ॥२८॥ तस्य पापस्य निष्कृत्यै कि करोमि त्वदाशया। कथं था यतसापूतिर्मम पुत्रमदायिनी ॥ २६ ॥ इत्युक्तवन्तं तं भूपं जगाद मुनिसत्तमः । सन्त्युपाया महीपाल ! पापस्यास्यापनुर ब्रह्मन्नस्य कृतानस्य सुरापस्य महामते ! प्रायश्चित्तानि घर्तन्ते सर्वपापहराणि कृच्छश्चान्द्रायणेन तैःसनियमैर्यमैः । पापानि प्रलयं यान्ति नियमानुति द्वयोश्च निष्कृतिनास्ति पापपुसतोस्तयोः । मत्या गोधकर्तुश्च नारायणविनिन्दितुः ॥ ३३ ॥ गर्दा यो मनसादुःखं पान्त्यमसत्तमः । सयाति निरयस्थानं यावदिन्द्राश्चतु योऽपि देवं हरिनिन्देत्सददुर्भाग्यपाल सवापि नरकं पश्येत्युपपीवपरी: तस्माज्ञात्वा हरि निन्दनगोषु दुःखं समाचरन् । कदापि नरकान्मुक्ति न प्राप्नोति नरेश्वर ! ३६॥ अज्ञानप्रातगोहत्याग्रायश्चित्तं तु विद्यते । राममकं तुम्धीमन्तं याहि त्वमृतुपर्ण - ·* पाद्मपुराणम् [५पातालमा सवै समदृशा सर्वाञ्छन्मित्राणि पश्यति । कथयिष्यति ते क्षि गोयल्यास्य निष्कृतिम् ॥ ३८॥ तस्य देशांस्त्वमाकामंस्तेन निर्वासितः पुरा। चैरिमाचं परित्यज्य गच्छत्यमृतुपर्णकम् ॥ ३६॥ स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुप्य समाहितः । यथा त्वत्तपापस्य निष्कृतिहि भविष्यति ॥३॥ स नुतद्वचनं श्रुत्या जगाम स्तुपर्णकम् । राममकेरिपी मित्रे समदृष्टयासमासम् । स तस्मै कथयामास यन्नातं गोपधादिकम् । सस्य पापस्य निष्कृत्य हुपायं सोऽप्यचिन्तयत ।। ४२ ।। क्षणं ध्यात्याऽथ तं राजामतुपर्ण ऋतम्भरम् । उपावप्रहसन्याक्पं युद्धिमानधर्मकोपिः कोऽहं राजन्मुनीनां ये पुरतः शात्रयेदिनाम् । तान्हित्या किंतु मो प्राप्तो मुखं पण्डितमानिनम् ॥ ४४ ॥ तव मप्यस्ति चेच्क्षा तदा मिचिद् अधीम्यहम्। PZशुष्य नपाईल! गदितं मम सादE || मज्ञ धीरचनात्य पर्मणा मनसा गिरा नफापटपेन लोश तोपयस्य महामते!" सनुशे दाम्पते राय स्पादिस्य मनोरथम् । प्रभानरतगोदरयापापना करिष्यति राम म्मरस्य मामग्धेन पालय सप्तम !! दशद्विसाप कम पानिशतिमामि॥४८॥ मुमतिश्याय पापल्या गुन्मारामानुपामा । दिपाय रामामर नामा माया पूर्णमासमायेनं मा विपिन महामना मानिसप्तहिने गतः ताध मुगुमिपाय पतितिा मला ये पालन मनोयम्। मा पु मRIDHHE figrन स्थपनलिकर आसारं सानिमुना।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः] * सत्यपद्राजवृत्तान्तवर्णनम् * जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती ॥५३॥ स फाले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् । सत्यपत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पित्ता ।। सत्यवन्तं सुतं लब्ध्या पितृभक्तिपरं महान् । परमं हर्षमापेदे शकतुल्यपराक्रमम् ॥ ५५॥ स राजा धार्मिकं पुत्रं प्राप्य हर्षेण निर्भरः । राज्य मस्मिन्महल्यस्य जगाम तपसे धनम् ।। ५६ ॥ तत्राराध्य दृयोकेश भक्तियुक्तेन चेतसा निधूतपापःसतनुरगारिपदं नृपः॥ ५ ॥ इति श्रीपाने महापुराणे पश्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंघादे रामाश्वमेधे सत्यवदाण्याने धेनुवतधर्णनं नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥२१॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः सत्यवद्राजवृत्तान्तवर्णनम् । सुमतिरुघाव। असायपि नृपःसौम्य ! सत्यवानाम विश्रुतः । निजधर्मेण लोकेशं रघुनाथमतोपयत् ।। अस्मैतुनो रमानायोदी भक्तिमयसलाम् । निजामिपो यजतां दुर्लभा पुण्यकोटिभिः नित्यं श्रीरघुनाथस्य कथानकमनातुरः । कुरुते सर्वलोकानां पावनं कृपयायुतः । यो न पूजयते देवं रघुनाथ रमापतिम् । स तेन ताडयते दण्डैर्यमस्यापि भयावहः ॥ अष्ठमाद्वत्सरादूर्ध्वमशीतिपत्सरो भवेत् । हादेकादशी सर्व नुः कारिताऽमुना ॥५॥ तुलसी घलमा यस्य कदाचिद्यच्छिरोघराम्। न मुश्चति रमानाथपादपद्मस्रगुत्तमा । भूपीणामपि पूज्योऽयमितरेषां फथं न हि । रघुनाथस्मृति प्रीतिधूतपाप्मा हताशुमः ज्ञात्वाऽयं रामचन्द्रस्य घाजिनं परमाद्भुम् ।

·. - .पामगुराणम् . भागाय गुम्प सदाम्परराधामकण्टकम् ॥ स्था यादित रागिणमुरामम् । पुनः किमे म्यामिग्नामापर करोमि तत् ॥१ शेर सपा । गतोऽभ्यसागरास्त गानाभसमगिपतः । सहरमा जनतासा रागदपान्यवेदयन जनता अगुः। फोऽप्यभ्यःसितपर्णेन गलामलसमेन थे। भाले सौपर्णपत्रेण राजमानःसमागतः । सत्या पवन रायं जनानां मीरितम् । ता:प्रत्याह सम्भूगो शायता कस्य वैहर ताश्येनं फण्यामानुः शत्रुग्नेन प्रपालितः । पापात्य यो महीम रामस्य पुरमध्यनः । रामस्य नाम स ध्रुत्या यक्षरं सुमनोरमम् । जर्ष विसे सुभृशं गादस्वरचिह्नितः । मयाऽयोध्यापतिनित्यं यो रामचिन्त्यते हदि । तस्याबासशयमासमायातःपुरं मन हनूमस्तित्र समाधिसेपाफर्ता मषिष्यति । कदाचिदपि यो रामं न घिस्मरति मानसे ॥ १६ ॥ गच्छामि यत्र शत्रुघ्नो यत्र मारतनन्दनः । अन्येऽपि यत्र पुरुषा रामपादाजसेयका। अमात्यमादिदेशाथ सर्व राजधनं महत् । गृहीत्यातु मयासाईमाग त्वरयायुनः । यास्येऽहं रघुनाथस्य हय पालयितुं परम् । फर्तुं च रामपादाजपरिचर्या सुदुर्लभाम् ॥ १६॥ इत्युक्त्वा निर्जगामाथ शत्रुम्न प्रतिसैनिकः । तावत्पुरीमयप्राप्तो रामभ्राता ससैनिक धीरा गर्जन्ति प्रवला रथासुनिनदन्ति च । जयशङ्कस्वनास्तत्र घेणुनादाच सर्वतः ॥ थागत्य सत्यचाराजा मन्त्रिभिसुसमन्धितः । चरो प्रणिपत्यास्मै राज्य प्रादान्महाधनम् ॥२२॥ शत्रुघ्नस्तं तु राजानं ज्ञात्वा राममनुवतम् । ताज्यं तस्य पुत्राय रुक्मनाम्ने ददो महत् ॥ २३ ॥ हनूमन्तं परीरम्य सुवाई रामसेवकम् । अन्यान्वै रामभक्तांच परिरभ्य महायशाः ॥ - ·रयस्त्रिशोऽध्यायः] * विद्युन्मालिराक्षसेनाश्यहरणम् * हतार्थमिव चात्मानं मेने सत्यसमन्धित: निनन्द चेतसि तदा शत्रुम्ने समन्धितः । इयस्तापगतो दूर धीरःसुपरिरक्षितः । शत्रुमस्तेन भूपेन यो धीरसमन्वितः ॥२६॥ इति श्रोपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंपादे रामाभ्यामेधे सत्यवत्समागमो नाम द्वात्रिशोऽध्यायः ॥ ३२॥ प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः विद्युन्मालिराक्षसेनाश्वहरणम् । शेष उपाय। गच्न रथिधर्येषु शत्रुग्नादिषु भूरिषु । महाराजेषु सर्येषु रथकोटियुतेषु च ॥ १॥ अपस्मादमयन्मार्ग तमःपरमवारणम् । यस्मिाम्धीयो नपारक्यो लक्ष्यते शातिभिर्नर रजसाथ्यावृतं व्योम विद्युत्स्तमितसङ्कलम् । एताशे तु सम्मद मदामयफर सनः । मेघा पन्ति गधिरं पूयामेध्यादिक यहु । मस्याकुला भास्ते पार: परमवैरिणः । भाकुन्दीरतलोके नु किमिदं फिमिति स्थितिः । तमोव्यामानि लोकानां सरि प्रपितामसाम् ॥ ५॥ जहाराश्य रापणस्य मुहृत्पातालसंम्धितः। पियुन्मालीति पिण्याती पदासणिसंवृतः ॥६॥ कामगे मुधिमाने तु सोपसनिपेपिणि । भारुढोरपतु पीराणां भांपुर्व नदारद मुहर्ताससमो भएमाझा पिमलं पसी। पी: शत्रुममुख्याने प्रोगुः कुत्र गोऽस्ति Run है सहयराज लोकयन्तःपरस्परम् । शुनं पदापाद हाहाकारम्साऽमपन् । कुत्रायो रपमेयस्य न मास:कुरद्धिनाति पायमपोन तास दनुजेश्वर पार्श गुमा रथस्य शौर्यगोभिः । विमानरमा राक्षसा.समानः १११/- ·* पामपुराणम् ।। [५. भागत्य तुभ्यं सन्दास्यत्येशदायमण्टपम् ॥ ८॥ त्यया यद्गदितं राजस्त फाधितगुत्तमम् ।। पुनः किं पृच्छसे स्यामिन्नाशापय परोमि तत् ॥ १॥ शेष उपाय। गतोऽभ्यस्तत्पुरान्तस्तु नानागाति । एषा जनतासर्या राशंगट्यान्यने ·प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः] * विद्युन्मारिनोवधायशप्रसैनिक प्रतिक्षाफरणम् * १२३ गच्छन्तु सायकैतीक्ष्णस्तान्योइधुं राक्षसाधमान् ॥ २६ ॥ भवानपि महाशस्त्रपरिधारी रस्थितः । करोतु युद्धे विजयं राक्षसं हन्तुमुद्यतः ।। पतन्मम मतं राजन्ये योधास्त प्रमर्दनाः। ते गच्छन्तु रणे शूराःकिमन्पर्बहुभिर्भः ।। इत्युक्तयति पीराग्रयेऽमात्ये सुमतिसंशके। शत्रुघ्नः कथयामास धीरान्समामफोधिदान् ॥ २६॥ भो पीराःपुष्कलाया ये सर्वशस्त्रास्त्रकोपिदाः। ते घदन्तु प्रतिज्ञा व मत्पुरो राक्षसाने कृत्या प्रतिमाधिपुर्ला स्वपराक्रमशोमिनोम् । गच्छन्तु रणमध्ये हिमवन्तो बलसंयुताः इति पाक्यं समाफर्ण्य शत्रुघ्नस्य महायलाः। स्था स्वां प्रतीज्ञा महतीं चक्रुस्ने तेजसान्यिताः ॥३२॥ तत्रादी पुष्फली पीर श्रुत्या पाक्यंमहीपतेः। परमोरसाहसम्पन्नः प्रतिज्ञामूचिपानिमाम् ॥३३॥ पुष्फल उयाचा zणुष्प मृपशाईल. मत्प्रतिमा पराक्रमात् । पिहितां सर्वलोकाना गण्या परमादभुताम् ॥३५॥ धेन्न कुर्या धुराप्रैस्तीक्ष्णः कोदण्ड निर्गतः। दैत्य मुसिमाकान्त फीर्णवेशाकुन्ताननम् ॥ ३५ ॥ पन्यास्यभोक्तर्यस्पाप यत्पाप देषनिन्दने । सत्यापं मम भूयाग्वेरपुर्यास्यपमोऽनृतम् ॥ पदि माणनिभिग्ना.सैनिकाःगुमहायाना पान्ति महाराज प्रतिमांतर मेणु पिण्पीशयोविभेदपः शिवशनयोः परीत्यपि। सत्ता मम पे भूगाम्चन पुर्यात पर ॥ ३८॥ सर्व मापयमित्युताना मनि निधनापाnि संयसाय करिष्यति पुष्पदस्य प्रतिशत भुस्या समानिधिः। प्रतिमा पचासत्या स्वपराक्रमशोभिताम् ॥१० ·पानालमा • गागपुगणा. समीनिधिग्याग। घेवामा निन्दनं त्या मागे गो मौनियग्नाः । मानमे गेगयेयानुसायणिः ॥५॥ प्राणो गोदुगमागे ग्गलाशाविविकी। विकीणाति नग मुद्रा धनलोभेग मोदिमः ॥४२॥ देशपावकं पीत्या प्रायशिन गुमागरेत् । सत्पापं गम ये भूयाद्विगुणोपायदम् || yan तत्प्रतिशामधारय दनूमाग्रणकोपिदः । गमाइनिम्मरण त्या प्रोपाय पचनं शुभम् मत्म्यामोदये नित्यं धेयो घे योगिभिर्महुः । यं देवाः सानुराःसर्य नमन्ति मणिमौलिमिः ॥ ५॥ रामः श्रीमानयोध्यायाः पतिलयिशपूजितः । तं स्मृत्वा यद्यपे घाफ्यंत सत्यं मधिप्यति ॥ ४६॥ राजन्कोऽयं लघुदैत्यो दुर्यलाफामगेम्धितः । फययाशु मया कार्यमेकेन विनिपातनम् ॥ मेर देवेन्द्रसदितं लाशूलाग्रेण तोलये । जलधि शोषये सर्व सांवत या पियाम्यहम् राशःश्रीरघुनाथस्य जानक्या:कृपया मम । तन्नास्ति भूतले राजन्यदसाध्य कदा भवेत् एसद्वाक्यं मयाप्रोक्तमनृतस्याददि प्रभो ! । तदैव रघुनाथस्य भक्तिदूरो भवाम्यहम् ॥ यः शूदः फपिलां गां ये पयोबुद्धयाऽनुपालयेत् । तस्य पापं ममेवास्तु चेत्कुर्यामनृतंघचः ॥ ५ ॥ ग्रामणी गच्छते मोहाच्छूद्राकामचिमोहितः । तस्य पापं ममैवास्तु चेत्कुर्यामवृतंयवः यद्घाणान्नरकं गच्छेत्स्पर्शनाथापि त्रयम् । तां पियेन्मदिरा यो पा जिहास्वादेन लोलुपः ।। ५३ ॥ तस्य यज्जायते पापं तन्ममैवास्तु निश्चितम् । चेन्नपुर्या प्रतिज्ञातं सत्यं रामरूपायलात् ॥ ५५ ॥ । चा:प्रतिज्ञा महती स्वपराक्रमशालिनीम् ॥५५ ।

·चतुस्त्रिशोऽध्यायः * विद्युन्मालिषधवर्णनम् . १२५ शत्रुम्नोपि व्यधात्तत्र प्रतिज्ञां पश्यतां नृणाम् । साधु साधु प्रशंसन्यै तान्धीरान्युद्धकोपिदान् ॥ ५ ॥ कथयामि पुरोषः स्पो प्रतिशो सत्त्वशोभिताम् । तच्छृण्वन्तु महाभागा युद्धोत्साहसमन्विताः ।। ५७॥ चेत्तस्य शिर आहत्य पातयामिन सायकः। विमानाच फयाधाच्च भिन्नं छिन्नं च भूतले ।। ५८ ॥ यत्पापं कृटसाक्ष्येण पत्पापं स्वर्णचार्यतः यत्पापं ब्रह्मानिन्दायां तन्ममास्त्वच निश्चयात् ॥ ५ ॥ इति शत्रुग्नसद्वाक्यं श्रुत्वा ते धीरपूजिताः । धन्योऽसि राघयभ्रातः ! फस्त्वदन्यो यदिदम् ॥६॥ त्वया पेनिहतोदेत्यो देवदानवदुःखदः । लवणो नाम लोकेश ! मधुपुत्रो महाबलः । कोऽयं ये राक्षसो दुष्टः शयास्य यलमल्परम् । करिष्यसिक्षणादेष तस्यमाशं महामते ! ॥६॥ प्रत्युत्तथा से महावीराःसजीमूतारणाहणे । प्रतिमा स्यामृतांक पयुम्तै राक्षसंमुदा इति धोपा महापुराणे पक्षपातालखण्डे शेग्यात्स्यायनसंघादे रामाश्यमेधे पोर. प्रतिशाधनं नाम पस्त्रिशोऽध्यायः॥ २३॥ चतुत्रिंशोऽध्यायः विद्युन्मालिवधमनम् । शेष उपाय। रपे.सदश्चैःशोभादये.सर्पशास्त्ररितः । मानारासमायुतीयुम्ने राक्षसापमम् ।। साध्या कामगपाने स्थित प्रोपाव सरसः । मेघगम्भीरयापाचा हपनिय मूरिस:

·• पागला. [५पागाला मा पातु सुमरा गोद गर तिमगि। मात्मा गान्प्राणान माश्ये पानिन याम्॥३॥ मिणमालीगि पिया गयएएसया मराणुः गभूगाण निष्कतिक प्रयिमान ॥५॥ कातीमायभाहरग सपा ! सम्य घासावित्रा सारशिरोमणिः ॥५॥ नहत्या निरति तस्य प्रास्येरामानुजम् । पियरधिमुमूर्तकण्ठमालम्पवुई इतियापय समाकये गोधानां प्रथरीरामः । युष्याली निमगाईन पोर्यशार्यसमन्वितम् पुष्पल उपाना पिफरय म पुर्षन्ति समामे गुभानराः। परामम दर्शयन्ति निजशास्त्रपर्णीः रापणो निदतो येन समुदरम्पजनेतः । सस्य पाजिनमाहत्य कुत्र गन्ताऽसि दुमंद! nen पतिप्यसि त्वं शप्रयाणः कोदए निर्गतः। त्यामत्स्यन्ति शिधा भूमी पतितं प्राणपार्जितम् ॥१०॥ मा गर्ज दुष्ट ! रामस्य सेपफे मयिसंस्थिते । गर्जन्ति मुभटा युद्धशत्रुजित्यामहोदयात् शेष उपाय। एवं प्रपन्तं तं धीरं पुष्कलं रणदुर्मदम् । जधान शक्त्या सुभृशं हदि राक्षसत्तमः ॥ आपाती हां महाशकिमायसी फाञ्चनाभिताम् । चिच्छेद त्रिभिरत्युप्रैः शितैर्वाणः स पुष्कलः ॥ १३ ॥ सा त्रिधा हापतद भूमी विशिनिप्पभीकता। पतन्ती विरराजासो विष्णोः शक्तित्रयीच किम् ॥१४॥ तां छिन्नां शक्तिकां दृष्ट्वा राक्षसः परतापनः। जग्राहशूलं तरसा त्रिशिखं लोहनिर्मित तीक्ष्णाम्रज्वलनप्रख्यं राक्षसेन्दोव्यमोचयत् । आयान्तं तिलशचकेवाण:पुष्कलसंक्षितः छिस्था त्रिशूलं तरसा राघवस्य हि सेवकः । .

·1 पुष्पालधाप मापत पााम्नीक्षणामनोजपान १० मंथाणा दिसम्यागुलमा पर्ग बनायजन् । पैष्णयम्य पपा म्यान्ने गुणा पिलांमनोहराः ॥१८॥ गणपधातो पिग्माली मुरमंदः । अप्राद मुहगरपोर पुष्प दन्तुमुपाः । नगरः प्रदिनान पिग्मात्यामधेनदि हिदिमाग परमतदकारणम् । नगरप्रती पी पम्पमानः सोमः पातम्यन्दनो पुबलः रामापनः । झाला सक्ष्मीनिधिमयोधयत् । गावापामुमोमाणापहार.. पुणगामायणामाप्य जोगाउमापात् । भाग्याइमिगयेष्ठ ! मदायी पगरमः ।। पश्यमानी ममाप्णुप्या प्रतिमा पारमानिनाम् । FAITRImपापच भूमीप गितसाप ॥२४॥ गुपया निशिन बाण मा गमरम् । पनिहाय. महोदाममधिनम् ॥५॥ थापन' पिमम् । HTOTRAryाना गा stn पान fourit पित. mmI TRAIमगामा xि वर्ग: पानी नि: I TERMIRe मामा frien Eि REMITrertairatere I Bा पालदिला ! दुधितिनिपि। Fataftarm mum falem Trt Am I crantICERTIATERः । FrimiyakhargiNTRuru Arharraimigp trwastimamretarket ·* पामपुराणम् * [५पाताल टिनामिहतो धीररयुष्फल:परमास्त्रयित् । नाकम्पतविनिष्पे पास्तस्य दुरातान पत्सदातान्मदातीक्ष्णामुमोच हृदि सायफान् । तर्याणयथितो दैत्यस्त्रिशूलं तु समादे ॥ ३५ ॥ जाज्वल्यमानं त्रिशिर्ष ज्यालामालातिभीषणम् । लग्नं हदि महावीर ! पुष्कलस्य तु दारुणम् ॥ २६ ॥ मूच्छितस्तेन शूलेन निहतो धन्विसत्तमः ! कश्मलं परमंप्रात:पपात स्यन्दनोपरि ॥३॥ म्रा प्राप्त तमानाय हनूमान्पधनात्मजः । कोपव्याकुलितस्वान्तो यमापे तं तु राक्षसम् ॥ ३८॥ कुत्र गच्छसि दुर्वृद्ध मयि योद्धरिसंस्थिते । त्यो हमि चरणाघातर्याजिहारमागतम एचमुफ्त्या महादैत्यामधान परसैनिकान् । धिमानस्यालखाण दारयन्नमसिस्थितः लाशूलेनाइता केचिस्केचित्पादतलाइताः । याहुभ्यां दारिता केचित्पपनस्य तनूभुषा नश्यन्ति केचिन्निहता केचिन्मूर्छन्ति संदताः । पलायन्ते पदाघातभयपीडाहतास्ततः॥ ४२ ॥ अनेकेनिहितास्तत्र राक्षसाशातिदारुणाः । छिन्नाभिन्ना विधाजातपयनस्य मुतेनये फामगं तु विमानं तदिन्नप्राकारतोरणम् । हाहाकुर्वद्भिरसुरसमन्तात्परिवारितम् । हनूमति महाशरे क्षणं भूमी क्षणं दिवित इतस्ततःप्रहश्येत फामयानं दुरासदम् ॥४॥ यत्रय विमानं तत्तत्र तत्र समीरजः । प्रदरग्नेय दृश्येत कामरूपयरकपिः ॥ ४६॥ पपं सदावलीभून विमानम्ये महाजने । उमदंप्रस्तु दैत्येन्द्रो हनूमन्समुपैविधान ॥४७॥ कपेत्यया महत्फर्म कृतं यदटपातनम् । क्षणं तिसि चेत्कुयें तय प्राणपियोजनम पथमुपस्या हनूमन्तं प्रजधान सदुर्मतिः। त्रिशलेन सुतीक्ष्णन ज्यलत्यायफकान्तिना II सदागनं विशालं च मुखे जग्राह वीर्यया । चूर्णयामास सफलं मनोहयिनिर्मितम् । चूर्णपित्या विशालं सदायसं देवमोचितम् । जधान सं सपेरामिहीमि गुमायली ॥ ५॥ समाहतमान्दैन चामिरितस्ततः । म्यथितो व्याजन्मा सर्पलोकमपम् - ·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः] *विद्युन्मालिराक्षसपराजयवर्णनम् * तदा तमोऽभवत्तीनं यत्र को पा न लश्यते । यत्र स्पीयो न पारक्यो घिदामास जनान्धहुन् ॥ ५३॥ शिलाःपर्वतरङ्गामा:पतन्ति सुभटोपरि । ताभिहतास्तु ते सर्व घ्याकुला अथ जशिरे विद्युतोपिलसन्त्यध गर्जन्ति जलदाधनम् । पर्षन्ति पूयरुधिरं मुञ्चन्ति समल जलम् ।। आकाशात्पतमानानि कपन्धानि यहनि च । दृश्यन्त छिन्नशिपाणि मुकुण्डलयुतानि च ॥५६॥ नग्ना विरुपा सुभृशं फीर्णवेशाःसुदुर्मुखाः । दृश्यन्ते सर्वतोदैत्या दारणा भपकारिणः सदा व्याकुलितालोकाःपरस्परभयाकुलाः । पलायनपरामाता महोत्पाप्तममंसत ॥५८n तदा शत्रुघ्न मायातो रथे स्थित्या महाशाः । धीरामस्मरण कृत्या चापे सन्धाप सायकान् ॥५॥ तां मायां स पिधूपाय मोदनास्त्रेण वीर्यपान् । शरधागः फिरन्थ्योग्नि पर्ष समरेऽमुग्म् ।। ६०॥ ना दिश.प्रसेदुस्ता रपिरपपरिपरयान् । मेघा ययागतं पाता विद्युतःशान्तिमागताः सदा पिमानं पुरतोदृश्यते राक्षसैर्युतम् । उिन्धिभिन्धीति मागभियाकुलं सुतर्ग मदम् বা হাসানো যায় মামি:। पेतुर्यिमाने नमसि सि कामगमे मुः ॥ ६ ॥ सामान विमानं दिदृश्यते पादुधपः । स्यपुर्ण मेकत्र भामिप भूतले । मा प्रकुपितो दियो बाणान्धनुपि सन्दथे । बाणपिपिरणाममातरं पाभिजित से पाणाः शम्ताय सना पपुषि भूग्शि । शोभामापुः शोणिताधाम्पतम्सीपपवित्रणः॥ शतःपरपाशतया संयुनो पायुदेपनम् । म धनुनि साधत गमगाना प्रकाशनम् नतिमानारयात्पन्तो मुल मजाः पन्ने भूपतालसाप ममधगः एमापस्य धागा गुरु पिलोषः। भाग पागुगर स पापेश्वानुजारम: Inter ·.पामधुराणम् mगा: मेताना मा.निशान: I कारकगुनापिनोनि मेनेशानीगण via Ajा। जीनामनिर्णागकी पाणि nar शाप हमारना। गुमाग निमार मात्रं मागणागिरम् ॥ २॥ বলা বাবার সন্ধান। म पिप प्रापुर्मिशागाप्रणोदियाः ॥ ७ ॥ पदा पनी मिशागा मिग्माली ममारदे । निशल मिशितं सारं शग्न इनमुन्यणम् ॥ ५॥ लम समायानं पिग्मालिनमाये । साप मारतम्य मुजे त्यशशिध तेर्याणेशिछन्नम्तः स शिरसा दन्तुमुपरः । इतोऽसि यादिशगुम फस्त्यां प्राता मयिष्यति । इति पाणं सरसा विच्छेद शिततायो । मस्तसं सम्य पलिन:शरस्य सदर तं छिन्नशिरस या उपदंतःप्रतापपान् । मुटिनाहन्तुमारेमे शगुणं रस शनुमस्तु भुरप्रेण सायफेनाछिनछिरः । प्रधापतो रणे पीरान्सर्यशस्त्रास्त्रकोविदान् ॥ ७ ॥ हतशेषाययुःसर्व राक्षसा नाथर्जिताः । शत्रुघ्नं प्रणिपत्याथ ददुर्गजिनमा ततो घीणानिनादाध शवनादासमन्ततः । धूयन्ते शूरवीराणां जयनादा मनोर इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाव विद्यमालिराक्षसपराजयो नाम चतुर्तिशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ .

·पञ्चविंशोऽध्यायः रेवातीरे आरण्यकाश्रमेऽश्वस्यागमनम् शेष उवावा प्राप्य तं पाजिनं राजा शत्रुघ्नो राक्षसह तम् । अत्यन्तं हर्षमापेदे पुष्कलेन समन्वितः रुधिरैःसिक्तगात्रास्ते योधा लक्ष्मीनिधिस्तथा रणोत्साहेनसंयुक्तं प्रशशंसुर्महानृपम् हने तस्मिन्महादेत्ये विद्युन्मालिनि दुर्जये । सुराःसर्वे भयंत्यत्वा सुखमापुर्मुने महत् नद्यस्तु चिमला जाता रविस्तु विमलोऽभवत्। पाता घवुः सुगन्धोदसिक्ता विमलशुष्मिणः ॥ ४॥ सन्नद्धास्ते महावीरा रथस्था विमलाङ्गकाः । राजानमूचुस्ते सर्वे जयलक्ष्म्या समन्विता ॥५॥ धीरा ऊचुः। दिष्टया इतस्त्वया दैत्यो विद्युन्माली महामते!। यद्यात्त्रासमापन्नाः सुराः स्वर्गान्निराकृताः ॥ ६ ॥ दिष्टया प्राप्तो महावाजी रघुनाथस्य शोभनः । दिया गन्तासि सर्वत्र जयं तु क्षितिमण्डले ॥ ७॥ स्वामिन्मुश्चत्यिम पाहं मनोवेगं मनोरनम् । समयस्य विलम्बो मा भवत्यत्र महामते शेर उपाय। श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धीराणां समयोचितम् । साधु साधु प्रशस्यतान्मुमोच यसत्तमम् ॥ ६ ॥ स मुक्तधोत्तरामाशां बभ्रामाय सुरक्षितः। रयपत्तिहयष्टः सर्वशस्त्रास्त्रकोपिदैः । सत्र यदत्तमेतस्प शत्रुमस्य मनोहरम् । पात्स्यायन! गुप्वैत पापराशिमदाहकम् ॥ रेयातीरमयामो मुनिन्दनिपेयितम् । नीलरतसमूहस्य रसाकि तु पयोमिगत: इति ·•irem. [4गावपात oframeनियरामगोम्प्रणमागितः । अगाय कामगामितः । म मा निर्मिग । मागिन, पETTER तं हया समान माह स मरोगिदम् Amriकर्मक भावः। हातमा मन्त्रिमा कायापमाघमण्णारांनः । पिगारगर निगम मातः १५० বিষ মান্ধব মিগ্রাঃ । যিশ থাকা শাসনামলে गुमसिम्याग। पनं दृष्ट्या महाराज ! धूमपा पर्ण गलु । मपियामो मुनिश्रेई सर्यशाम्बपरायणम् तस्मान्नत्या समापुच्छ सर्व ते फयिष्यति । रणुनाशादामोजमकरन्दातिलोलुपः । লায়াহায্যের হাফিয়। যুগযুগান্ধীহিম इतिश्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मार्थपरिट दिसम् । जगाम तमयोदष्टुं म्पल्पसेयकसंयुतः । एनूमान्पुष्फलो पीरमतिमन्त्रिसत्तमः । लक्ष्मीनिधि:प्रमापाप्रपामुयाहु मुमदस्तया पतैःपरिवृतो राजा शमःप्रापदाश्रमम् । समस्या विजपरमारण्यकमुदारधीः ॥२३॥ गत्या तं तापसश्रेष्ठं नमस्कारमयाकरोत् । सस्न.सहितो पीनियानतकन्धरः । तान्दृष्ट्या सन्नन्तासर्याश्छत्रुग्नामुषार पान् । अर्यपाद्यादिकं च फलमूलादिमिस्तदा ॥२५॥ उयाच तान्नुपान्सन्मियन्तःकुल सङ्गताः । कथमत्र समायातास्तत्सय घदतानघाः । तच्छुत्या पाक्यमेतस्य मुनिपर्यस्य पाइप !! सुमति:कथयामास याश्यपादविचक्षणः सुमतिरुवाच। रघुवंशनृपस्यायमश्वो थे पाल्यतेऽखिलः ।यागं करिष्यते धीरःसर्वसामारसम्भृतम् ॥ तच्छुत्या धधनं तेषां जगाद मुनिसत्तमः। दन्तकान्त्याऽखिलं घोरं ठमोनिारयलिय आरण्यक उपाच । कि यापिचिन्यःसर्वसम्भारसम्भृतः । स्थल्पपुण्यप्रदेनूनं क्षयिष्णुपददातृभिः ।

·पत्रिंशोऽध्यायः] * मारण्यकेन रामनाममहिमावर्णनम् * मूढोलोको हरि त्यक्त्वा फरोत्यन्यसमर्चनम् । रयुधीरं रमानाथं स्थिरेश्वर्यपदमः यो नरः स्मृतमात्रोऽपि हरते पापपर्वतम् । तं मुत्त्या क्लिश्यते मूदो यागयोग व्रतादिभिः ॥ ३२ ॥ अहो पश्यत मूदत्यं लोकानामतिश्चितम् । सुलभं रामभजनं मुक्त्वा दुर्लभमाचरेत सकामेर्योगिभिर्यापि चिन्त्यते कामवर्जितः । अपवर्गप्रदं नृणां स्मृतमात्राषिलाघ पुराऽहं तत्त्वचित्ताप झानिनं सुविचारयन् । अगम बहुतीर्थानि तत्त्वं कोऽपि न मेऽदिशत् ।। ३५ ।। सदेकं हि महामाग्यात्माप्तं वे लोमशं मुनिम् । स्वर्गलोकात्समायातं तीर्थयात्रा चिकीर्षया ॥३६॥ तमहं प्रणिपत्याथ पर्यपृच्छं महामुनिम्। महायुपं महायोगिसंसेचितपदद्वयर स्थामिन्मयाद्य मानुष्य प्राप्सम तदुर्लभम् । संसारपोरजलधि फिर्तव्यं तितीर्पणा ॥ ३८॥ विचार्य फययत्वं तद्प्रतं दानं जपोमखः । देवोपा विद्यते योथै संमृत्यम्भोधितार यज्ञात्वा संएति धोरां रामित्वत्कृपाधितः । सन्मे फयय योगेश ! सर्वशास्त्रार्यपारग!॥४०॥ इति मद्वाक्यमाकार्य जगाद मुनिसत्तमः । शृणुप्वैकमना विन थतया परयायुत सन्ति दानानि तीर्थानि यतानि नियमायमाः । योगा यहास्तथाऽनेके यतन्ते स्वर्गदायकाः ॥ ४॥ परंगुट प्रपश्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । तच्णुप्य महामाग संसाराम्भोधितार नास्तिफायन वक्तव्यं न चाऽश्रद्धालये पुनः । निन्दफाय शठायापि न देयं भक्ति रामभक्ताय शान्ताय कामक्रोधषियोगिने। पकष्यं सर्वातस्य नाशकारफमुत्तमा रामानास्ति परो देवी रामानास्ति परं यतम् । न हि रामात्परोयोगो न हि रामात्परोमखः ।।४।। संस्मृत्वा चैध जप्त्या ध पूजयित्या मस्परम् । - ·* पाद्मपुराणम् . प्राप्नोति परमामृद्धिमहिफामुप्मिकी तथा ॥४७॥ संस्मृतो मनसाध्यातः सर्वकामफलप्रदः । ददाति परमां भक्ति संसाराम्भोधितारिणीम् ॥४८॥ श्वपाकोऽपि हि संस्मृत्य रामंयाति परां गतिम् । ये येदशास्त्रनिरतास्त्यादृशास्तत्र किं पुनः ॥ ४६॥ सर्वेषां चेदशास्त्राणां रहस्यं ते प्रकाशितम् । समाचर तथा त्वं चे यथा स्याते मनीपितम् ॥ ५० ॥ एको देवो रामचन्द्रो व्रतमेकं तदर्चनम् । मन्त्रोऽप्येकचं तन्नाम शास्त्रं तद्धयेय तरस्तुतिः ॥५१॥ तस्मात्सर्यात्मना रामचन्द्र मज मनोहरम् । यथा गोप्पदयतुच्छो भवेत्संसारसागरः ॥ ५२ ॥ श्रुत्याऽहं नु मुनेर्वाक्यं पुनःप्रश्नमकारिपम् । कथं धा ध्यायते देवःकथं धापू कथयस्व महायुद्धे! सर्वज्ञ ! मम विस्तरात् । यज्मात्याऽहं कृतार्थः स्यों त्रिलोक्यां मुनिसत्तम ! ।। ५४ ।। एतकुत्या तु मद्वाययं विचार्य स तु लोमशः । कथयामास मे सयं रामध्यानपुरःसरम् ॥ ५५ ॥ शु पिप्रेन्द्र पश्यामि यत्पृष्ट तु त्वयाऽनघ । यथा तुष्येद्रमानाथ: संसारस्य- अयोध्यानगरे रम्ये चित्रमण्डपशोभिते ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सर्वकामसम मदामरकरस्यनीलरतादिशोमितम् । सिंहासनं वित्तहरं कारया तामिलना- तस्योपरि समासीन रघुराज मनोरममांदलश्यामतनुं देवदेवेन्द्रपूजितम् । राकायो पूर्णशीतांगुशान्निधिकारि पवित्रणम् । धामी चन्द्रशकलसममालाभिधारिणम्॥१०॥ मालामालकिरीटमभिरक्षितम् । मकराकारसौन्दर्यकुण्डला पिरा पिनुमापिसकान्तिरादपिराजितम् । तारापनिकराकारविजरामिएशोमि ·पत्रिंशत्तमोऽध्यायः ] * आरण्यकेन रामचरित्रवर्णनम् * जपापुष्पा भयामाध्या जिहया शोभिताननम् । यस्यां घसन्ति निगमा ऋगाद्याः शास्त्रसंयुताः ।। फम्युकान्तिधरप्रीया शोभया ममतम् । सिंहघदुच्चकी रफन्धी मांसली विक्रारम् ॥६५॥ बादधानं दीर्घाडी के गरकर फाडिती । मुदिकाहीरशोमाभिभूविती जानुलम्पिनी॥ पक्षोदधानं विपुलं लक्ष्मीयामेन शोभितः । श्रीवत्सादिपिचिरहितं सुमनोहरम् महोदरं महानामि शुभकट्या विराजितम् । फाच्या वै मणिमन्या च पिशेरेण धियाम्पितम् ॥१७॥ उपभ्यां विमराभ्यां पे जानुभ्यां शोभितं धिया। चरणाम्या घनरेखा ययादशसुरेख ग ॥ ६॥ युताभ्यां योगिध्येयाभ्यां फोमलाम्यां विराजितम् । ध्यात्या स्मृत्वा च संसारसागरं त्वं तरिष्यसि ॥ ६ ॥ तमेय पूजयन्नित्यं चन्दनादिभिरिच्छपा । प्राप्नोति परमामृद्धिमैटिकामुष्मिकी पराम् त्यया पृष्टं महाराज ! रामस्य ध्यानमुत्तमम् । तत्ते करितमेतद्वै संसारजलधि तर इति धीपाने महापुराणे पश्चमे पातालग्यण्डे शेषयात्स्यायनसम्पादे रामायमेधे भारण्यकोपाण्याने लोमशारण्यफसंपादो माम पशिसमोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ पत्रिंशत्तमोऽध्यायः आरण्यकेन लोमशमहर्पिप्रोक्तममयममेवरामररिप्रवर्णनम् शेष उवाच पतकृत्पातु विप्रेन्द्रो टोमशात्परमं महत् । पुनःप्रपा तमृति सर्व योगिनापरम् भारण्यक उपाना मुनि ! परन्मे पृच्छामि त्यो महामने । गुग्ण रुपयायुना मान्ने सेपरेऽपिरम् ·आगतो राक्षसस्तां तु हर्तुपापविपाकतः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहर्ते वृन्दसंशिते [५पानानव ६ • पाप्रपुराणम्. फोऽसौ गमो महामाग! यो निरयं ध्यायने रपया। सम्य फानि मारित्राणि पदस्य त्वं द्विजपम!॥३॥ किमर्थमपतीणोऽसौ फम्मानमानुपागतः । तसर्य करायाशु त्यं मम मंशयनुत्तये । शेष उपाय। रतियाययं समाफर्ण्य मुनेःपरमशोमनम् । लोमशः फशयामास गमारियममुनम् ॥ लोकान्निरयसंमग्लाज्ञात्या योगेश्वरीश्वरः । कीर्ति प्रथयितुं लोके ययायोरं तरिष्यति एवं ज्ञात्या दयायाधि परमेशो मनोहरः । अवतारं चकारात्र चतुर्धा सश्रियान्वितः ॥ पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते पूर्णांशो रघुनन्दनः । सूर्ययंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः । सरामो लक्ष्मणसखःफाफपक्षधरो युया । सातस्य पचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुवती । यज्ञसंरक्षणार्थाय राशादत्तो कुमारको । दान्ती धनुर्धरी पारी विश्वामित्रमनुप्रती ॥ पथि प्रवजतोस्तत्र ताटका नाम राक्षसी । सङ्गता च यने घोर तयोर्वे यिनकारणात ऋषेरनुज्ञया रामस्ताटकां यमयातनाम् । प्रायेशयद्धनुर्वेदविद्याभ्यासेन राघवः ॥१२॥ यस्य पादतलस्पर्शाच्छिला पासवयोगजा । महल्या गौतमवधू पुनर्जाता म्यरूपिणी विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुयाहुं व जघान परमेषुमिः ॥ ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहेस्थितम् । राम.पञ्चदशेवर्षे घर्षामथ मैथिलीम् ॥१५ उपयेमे विधाहेन रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातःसीतां सम्प्राप्य राघवः ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तयासह । सप्तविंशतिमेवर्षे यौवराज्यमकल्पयत् ॥१७॥ राजानमय कैकेयी घरद्वयमयाचत । तयोरेकेन रामस्तु ससीतःसहलक्ष्मणः ॥ १८॥ जटाधर.प्रव्रजतुर्वणीह चतुर्दश । भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोऽस्तु मे ॥१६॥ जानकी लक्ष्मणसखं रामं प्रावाजयन्तृपः। त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेऽह्नि फलाशनः ॥ २०॥ पञ्चमे चित्रकूटे नु रामःस्थानमकल्पयत् । अथ त्रयोदशवर्षे पञ्चपट्यां महामुने ॥२१॥ रामो घिरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । घने विवरतस्तस्य जानक्यासहितस्य व - ·पट्त्रिंशतमोऽध्यायः] * आरण्यकेन रामचरित्रवर्णनम् * राघवाभ्यां विनासीतां जहार दशकन्धरः (तेन हियमाणा सा चकन्द कुररो यथा रामरामति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधाकान्तः कन्दन्ती पतिकां नयेत् ॥ २५॥ तथा कामयश प्राप्तो रावणो जनकात्मजाम् । नयत्येवं जनकजां जटायु-पक्षिराट् त युयुधे राक्षसेन्द्रेण स रावणहतोऽपतत् । मार्गशुक्लनयम्यां तु घसन्ती रावणालये सम्पातिर्दशमेमास आचख्यो धानरेषु साम् । एकादश्यां महेन्द्रादे पुप्लुवे शतयोजन- हनूमान्निशि तस्यां तु लङ्कायां पर्यकालयत् । तदानिशेपे सीताया दर्शनं हि हनूमा द्वादश्यां शिशपावृक्षे हनूमापर्यवस्थितः । तस्यां निशायां जानक्यां विश्वासालापसंकपा ॥३०॥ शक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततोयुद्धमपर्तत ! ब्रह्मास्त्रेण चतुर्दश्यां यद्धाशक्राजिता कपिः पहिना पुच्छयुक्तेन लङ्काया दहनं कृतम् । पूर्णिमायां महेन्द्रादौ पुनरागमनं फपे ! ॥३२॥ मार्गासितप्रतिपदापशभिः पथिवासरैः । पुनरागत्य पष्ठेऽझि ध्यस्तं मधुपन किल सम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनियेदनम् । अग्युत्तरपल्गुम्यां मुहर्ते विजयामिधे मध्य प्राप्ते सहनांशी प्रस्थानं रायवस्य च। रामः कृत्या प्रतिज्ञां तु प्रयातो दक्षिण दिशम् ॥ ५॥ तीवोऽहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशों प्रयातस्य सुप्रोपोऽध्यभवत्सखा ॥१६॥ पासरः सप्तभिः सिन्धोः स्कन्धाधारनिवेशनम् । पीपशुपतिपदस्तृतीया यायदम्युधेः ॥ ३३ ॥ उपस्थान ससैन्यस्य राधयस्य यभूष ह । विभीषणचतुध्या नु रामेण सह सङ्गतः समुदतरणार्याय पश्चम्यां मन्त्र उपतः । प्रायोपवेशन सके रामो दिलचतुष्टयम् समुश्परलाभध सहोपायपदर्शनम् । ततो दशम्यामारम्मलयोदश्यां समापनम् मनुश्या मुलादी रामः सैन्यं न्यवेशयत् । -

·[५पातालमा
० पासपुगणम् .
पौर्णमाम्याधिमीगानं त्रिदिनः मेन्यतारणम् ॥४१॥
तीपा तोयनिधि गमो पानवरसैन्यपान् । गरोधम पुरीला सीतार्थ सहलक्ष्मः
तृतीयादि दशम्यानं नियेशा दिनाष्टकम् । अफसारणयोम्तत्र प्रापिरकादशे दिने ।
पापासितास्यद्वारश्या सैन्यसम्यानमेव च।
शार्दूलेग कपीन्द्राणां सहसा सेन्ययर्णनम् ॥ ४४ ॥
प्रयोदश्या अमायास्या लट्टायो विषमरित्रभिः ।
रापणः सैन्यसायानं रणोत्साहं तदाफरोत् ॥ ४५ ॥
प्रययायङ्गन्दो दौत्यं माघशुक्लाययासरे। सीतायाश्च ततोभर्तुर्मायामादिदर्शनम् ॥
मायद्वितीयादि दिनः सतभिर्यायदष्टमी । रक्षसां यानराणां च युद्धमासीच्च सङ्कलम
माघशुक्रनवम्यां तु रात्रविन्द्रजिता रणे। रामलक्ष्मणयोनागपाशवन्धः कृतः किल ।
आकुलेषु फपीशेषु निम्त्साहेषु सर्वशः ।
नागपाशविमोक्षायं दशम्यां पयगोऽजपत् ॥४६॥
फर्णेस्वरूपं रामस्य गरुडागमनं ततः । एकादश्यां च द्वादश्यां धूम्राक्षस्य घधः कृतः ।
प्रयोदश्यां तु तेनैव निहतः कम्पनो रणे । माघशुक्लचतुर्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्
त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्यन्तं त्रिमिर्दिने
रामेण तुमुले युद्धे रावणो दावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमीयावद्रायणेन प्रबोधितः ।
कुम्भकर्णस्तदा चोऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् ।
कुम्भकर्णो दिनैः पड्भिर्नवम्यास्तु चतुर्दशीम् ॥ ५४ ॥
रामेण निहतो युद्धे बहुघानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकादयहारो बभूयह ॥ ५५ ॥
फाल्गुनादि प्रतिपदश्चतुर्यन्तं चतुर्दिनः । विसतन्तुप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः ।
पञ्चम्याः सप्तमीयाघदतिकाययधस्तथा । अष्टग्या द्वादशीयावन्निहतों दिनपश्चात् ।
निकुम्भकुम्मादूर्व तु मकराक्षनिमिर्दिनः ।
फाल्गुनासितद्वितीयायां दिने शक्रजिताजितम् ॥ ५८॥
तृतीयादिसप्तम्यन्तं दिनपञ्चकमेघ च । ओपध्यानयनव्यप्रादघहारो बभूवह ॥ ५ ॥

·पत्रिंशत्तमोऽध्यायः] *आरण्यकेन रामचरित्रवर्णनम् * ततस्त्रयोदशीयावद्दिनैः पञ्चभिरिन्द्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातयलपौरुषः ॥ चतुर्दश्यां दशग्रीवो दीक्षा प्रापायहारतः । अमावास्यादिने प्रायायुद्धाय दशकन्धरः ॥ चैत्र शुक्लपतिपदः पञ्चमीदिनपञ्चकः । रावणे युद्धधमाने तु प्रचुरोग्क्षसां पधः ॥ ६२॥ चैत्रपटाएमी याचन्महापाादिमारणम् । चैत्रशुक्लनयम्यां तु सौमित्रः शक्तिभेदनम् ॥ ६३ ॥ फोपापिष्टेन रामेण दापितोदशकन्धरः । द्रोणादिराजनेयेन लक्ष्मणार्थमुपाहतः ॥६॥ दशम्यामबहारोऽभूदात्री युद्धे तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथं मातलिसारधिः प्रेरितो पासवेनाजावर्पयामास भक्तितः । कोपचानध द्वादश्या यावरूष्णचतुर्दशी । अष्टादशदिने रामो राधणं द्वरथेऽवधीत् । सङ्ग्रामेतुमुले जाते रामो जयमघाप्तवान् ।। माघशुक्ल द्वितीयापाश्चैत्रकृष्णचतुर्दशीम् । सप्ताशीतिदिनेष्येय मध्य पञ्चदशाहकम् ॥८॥ युद्धावहारः सङ्ग्रामोद्वासततिदिनान्यभूत् । संस्कारो रावणादीनाममावस्यादिनेऽभवत् ॥६६॥ पैशाखादितिया राम उघास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लङ्काराज्ये घिभिषणः सीताशुद्धिस्तृतीयायो देवेभ्यो घरलम्भनम् । इत्याऽविरेण लश लक्ष्मणाप्रज पच सः ॥ १॥ गृहीत्या जानकी पुण्यां दुःखितो राक्षसेन तु । आदाय परया प्रीस्था जानकी सम्पयति ॥ ७२॥ पैशाखप धतुष्पा नु रामः पुष्पकमाधितः । पिहायसा निवृत्तस्तु भूगोऽयोध्या पुरी प्रति पूर्ण चतुर्दशे वर्षे पञ्चायां माधवस्यतु । भरद्वाजाश्रमे रामः सपणाः समुपाविशम् । मन्दिमामे मुगाया स भरतेनसमागतः । सप्तभ्याममिषिक्तोऽसापयोध्यायां रयूहः॥ दशेशाधिफमासांस्तु चनुशाहानिमथिली । उपास रामरहिता रापणस्य निवेशने । द्विवत्यारिशके पर गमो राम्यमकारयः । 1 ·[५पातालपर • पापुराणम् . सीतायाध पम्प्रिशद्वत्सराव सदाऽमयन् ॥ ७ ॥ । चतुर्दशपर्णान्ते प्रविश्यम पुर्ण प्रभुः । अयोध्या मुदिनी रामो हल्या रापणमा वामिः साहितस्तप्र रामो रामारोह ! राय प्रर्यतत्सम्य पुरोधा परतावर गम्त्यः कुम्मसम्भूतिम्तमागता रयोपतिम् । सहायपादानापोऽसौ करिष्यति दयमानुम् ।। ८० ॥ सम्यागमिष्यति यो हाश्रमे सप मुमत!। तस्य योधाः प्रमुदिता आयाम्यन्ति तवाश्रमम् ॥ ८॥ तेषामने रामकथाः फरिप्यसि मनोहराः। तैः साकं त्यमयोध्यायां गतासिधै द्विजम्म!॥ ८२॥ दृष्ट्या राममयोध्यायो पापत्रनिभेक्षणम् । तत्क्षणादेय संसारपाधिनिस्तारपान्भव । इत्युक्त्या मा मुनिवरो लोमशः सर्वबुद्धिमान् । उघाच ते किं प्रष्टव्यं सदाइमपदं हितम् ।। ८४ ॥ शातं त्वत्कृपया सर्व रामचारित्रमद्भुतम् । त्वत्प्रसादादचाप्स्येऽहं रामस्य चरणाम्बुजम् ॥ ८५॥ यया नमस्कृतः पश्चाजगाम स मुनीश्वरः। तत्प्रसादान्मयाऽधाप्तं रामस्य चरणाचनम् सोऽहं स्मरामि रामस्य चरणाचन्यहं मुहुः । गायामि तस्य चरित मुहुर्मुहुरतन्द्रितः । पापयामि जनानन्यागानेन स्थान्तहारिणा। हप्यामि तन्मुनेर्वाक्यं स्मारे स्मारं तदीक्षया ॥ ८८ ॥ धन्योऽहं कृतर त्योऽहं समाग्योऽहं महीतले । रामचन्द्रपदाम्भोजदिक्षा मे भविष्यति तस्मात्सर्वात्मना रामो मजनीयो मनोहरः। धन्दनीयो हि सर्वेषां संसाराव्यितितीर्पया ॥१०॥ तस्माद्यूयं किमयं चे प्राप्ता को घा नराधिपः । यागं करोति धर्मात्मा हयमेधं महाकतुम् ।।६६॥ सत्सवं कथयात्वत्र यान्तु वाहस्य पालने।

·सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः] * आरण्यकस्यायोध्यामागमनम् - स्मरन्तु रघुनाथद्धि स्मृत्या स्मृत्या पुनः पुनः ॥ १२ ॥ इति पाक्यं समाकण्यं मुनेविस्मयमागताः । रघुनाथ स्मरन्तस्तै प्रोचुगरण्यके मुनिम् इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे लोमशारण्यकसंघादे रामचरित्रकथनं नाम पत्रिशतमोऽध्यायः ॥ ३६॥ सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः आरण्यकस्यायोध्यामागमनम् । शेष उपाय। त | पृष्टा मुनिपर्येण रामवारित्रमभुतम् ।धन्यं समायं मन्याना मोचुरारमानमादरात् जना ऊपः। पपिप्रितापयं सर्प दर्शनेन तयाधुना । यद्राममायामान्य पापमयधुला उलार १२१ 2णुप्प पचनं तय भयान्यायसिसम । स्पया पृट पदम्मम्यं सये सत्यधयाम ये भगरपणायपालीरामो पिनत्यापनुत्तये । यागं करोति मुमदान्स सम्भागसम्भृतम् पालपमानास्नं सत्यदायममुपागताः। भयेन सदिता पित्र: तनानीदिमदाम! तिचाप समाफपं मनोहरि सापनम् । भायन्समादे ब्राह्मणी राममनिमान् । भय मे कलिलो सो मनोरपधियान्वितः भव में जननी धन्या जातामो सुपुणे तुपा अपय मण मा करोन पिक्षितम् । भएकोशा गुसपना मादेषा गुमारिता: 100 मल्सियस पर मान में पिशनम् । पहा गयन्द्रम्पपासामोरोपंगम पानित्यापते त्यात भयापाः पतिः -- ·[५पातालसर . यामपुराणम् . सीतायाभप्रशस्साऽभयन् ॥ ७॥ स चतुर्दशपर्णान्ने प्रविश्य पुरी प्रभुः । मयोग गुदिनी रामोहन्या रायणमा मातृभिः सहितस्तर रामो राज्यमयाकरोत् । सायं प्रकुर्वतमसभ्य पुरोधा पदनांगर अगम्यः कुम्मसम्भूतिम्तमागता रणोःपतिम् । ताद्वाय यातनापोऽसौ फरिष्यति हयमातुम् ॥ ८॥ तस्यागमिष्यति यो मे तय मुवत। तम्य योधाः प्रमुदिता आयाम्यन्ति तवाश्रमम् ॥ ८॥ तेषामग्रे रामफयाः करिथ्यसि मनोहराः। तेः साकं त्वमयोध्यायां गातासिधै द्विजपम! ॥ ८॥ दृष्ट्या राममयोध्यायां पनपत्रनिभेक्षणम् । तत्क्षणादेव संसारपाधिनिस्तारवान्भव । इत्युक्त्या मां मुनिवरो लोमशः सर्यबुद्धिमान् । उपाच ते कि प्रव्यं तदाहमपदं हितम् ॥ ८४ ॥ ज्ञातं त्वत्कृपया सपं रामवारित्रमद्भुतम् । त्वत्प्रसादावाप्स्येऽहं रामस्य चरणाम्बुजम् ।। ८५ ॥ यया नमस्कृतः पश्चाजगाम स मुनीश्वरः। तत्प्रसादान्मयाऽयाप्तं रामस्य वरणार्चनम् सोऽहं स्मरामि रामस्य चरणान्धहं मुहुः। गायामि तस्य चरित मुहुर्मुहुरतन्द्रितः । पापयामि जनानन्यागानेन स्वान्तहारिणा। दृष्यामि सन्मुनेर्वाक्यं स्मारं स्मारं तदीक्षया ॥ ८८ ॥ धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं समाग्योऽहं महीतले । रामवन्द्रपदाम्भोजदिदृक्षा में भविष्यति तस्मात्सर्वात्मना रामो भजनीयो मनोहरः । पन्दनीयो हि सर्वेषां संसाराब्धितितीया ॥६॥ किमयं वै प्राप्ताः फोघा नराधिपः। धर्मात्मा हयमेधं महाक्रतुम् ॥ ६ ॥ यान्तु घाइस्य पालने ।

·सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ] * आरण्यकस्यायोध्यामागमनम् * १४१ स्मरन्तु रघुनाधनि स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः । ६२ ॥ इति धाक्यं समाकर्ण्य मुनेविस्मयमागताः । रघुनाथं स्मरन्तस्ते प्रोचुरारण्यक मुनिम् इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे लोमशारण्यफसंघादे रामचरित्रकथनं नाम द्विशत्तमोऽध्यायः ॥ ३६॥ सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः आरण्यकस्यायोध्यामागमनम् । शेष उपाय ते पृथा मुनिपर्येण रामचारित्रम तम् । धन्यं समाग्यं मन्याना: प्रोचुरात्मानमादरात् जना ऊचुः । पपित्रिता घयं सर्वे दर्शनेन तयाधुना । यद्रामकथयास्मान्य पाक्यस्यधुना जनान ॥२॥ Yष्य पचन तथ्यं भवान्ब्राह्मर्पिसत्तमत्वया पृष्टं यदस्मभ्यं सर्व तरकथयाम थे। अगस्त्यधाक्याच्छीरामो विप्रहत्यापनुत्तये । यागं फरोति सुमहान्सर्वसम्मारसम्भृतम् पालयमानास्नं सर्वे त्वदाश्रममुपागताः । अश्येन सहिता विप्र ! तजानीहि महामने ! इति पाक्यं समाकर्ण्य मनोहारि रसायनम् । अत्यन्तहर्षमापदै ग्राह्मणी रामभतिमान् ॥६॥ अद्य मे फलितो पक्षो मनोरथधियान्यितः । अद्य मे जननी धन्या जातामां सुषुये तु या अद्य राज्यं मया प्राप्त कण्टोन पिपर्जितम् । अद्य कोशाः सुसम्पन्ना यच देवा मुनोपिताः ॥८॥ भनिदोरफलं त्यय प्राप्त मे इपिपाहुतम् । यद्दश्य रामचन्दस्य चरणाम्भोरहोयंगम यो नित्यं ध्यायते स्यान्त अयोध्यायाः पतिः प्रभुः।

·[५पासालमा .पामपुराणम् स मे दृग्गोचरो नूनं मविपति मनोहरः ॥ १०॥ धनूमान्मा समालिश्य मश्यते कुशल मम। भक्ति में महती इष्टपा हा प्रास्यति ससमः ॥११॥ ति पाययं समाफर्य हनूमान्यपिसत्तमः । जमाद पाइगुगल मुनेशरप्यकस्य हि । स्वामिन्हनूमामिप्र सेशको पुरः स्थितः । जानीहि गमदासस्य रेणुका मुनीया इत्युनपति तम्मिन्य मुनिः परमहर्पितः । भालिलिङ्ग हनूमन्तं राममतया सुशोमितम उभी प्रेमविनिभिन्नाबुमायपि सुपाप्लुती स्थगिती चित्रलिपिताविध तत्र भूपनुः उपविष्टौ फशास्तत्र चकनुः सुमनोहणः । रघुनाथपदाम्भोजप्रीतिनिर्भरमानसौ ॥१६॥ हनूमास्तमुपाचेदं पयो विविधशोभनम् । आरण्यक मुनिवरं रामाइनिध्याननिभृतम् स्थामिन्नयं दशरथकुलहीराङ्कुरो महान् । रामम्राता महापूरः शत्रुघ्नः प्रणमत्यसो । लपणो येन निहतः सर्वलोकमयङ्करः । कृताच सुखिनः सर्वे मुनयः सुतपोधनाः ॥१६॥ एप पुष्कलनामा त्यो नमत्युगटसेपितः । येनाधुना महावीरा जिताः समरमण्डले । जानीनं बहुगुणं रामामात्य महायलम् । प्राणप्रियं रघुपतेः सर्वशं धर्मकोविदम् । सुबाहुरयमत्युग्रो वैरिवंशदधानलः । गमपादाम्जरोलम्यो नमति त्वां महायशाः ॥ सुमदोऽप्येप पार्वत्या दत्तरामाग्रिसेवया। प्राप्तोऽधुनाऽसौ संसारवाधिनिस्तरणं महत ॥ २३ ॥ सत्यवानयमश्वं यः प्राप्समाश्रुत्य सेघकात् । राज्य निवेदयामास स त्वां प्रणमति क्षिती ।। २४ ॥ इति वाक्यं समाकर्ण्य समालिस्य समादरात् । चकारारण्यक ऋषिः स्वागतं फलकादिना ॥ २५॥ ते हटास्तत्र घसति सकुर्मुनिवराश्रमे । प्रातनित्यक्रियां एत्या रैपायां ते महोद्यमाः । नरयानमधारोप्य सेवकः सहितं मुनिम् । शत्रुनः प्रापयामासायोध्या रामकृतालयाम् स दूरान्नगरी दृष्ट्या सूर्यवंशवृपोषिताम् । पदातिरमपोगाद्रधुनाथदिक्षणा ॥२८॥ सम्माप्य नगरी रम्यामयोध्यां जनशोभिताम् । मनोरथसहघेण संरुढो रामदर्शने ।

·सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः] * आरण्यकस्थायोध्यामागमनम् * १४३ ददर्श तत्र सरयूतीरे मण्डपशोभिते । रामं दूर्वादलश्यामं फलकान्तिविलोचनम् ॥३०॥ मृगङ्ग कटी राग्यं धारयन्तं श्रियान्वितम् । ऋषिवृन्दासमुख्यैर्वृतं शरैःसुसेवितम् भरतेन सुमित्रायास्तनूजेन परीवृतम् । ददतं दीनसयेभ्यो दानानि प्रार्थितानि तम् ॥ विलोक्यारण्यकाख्योऽसौ कृतार्थ इत्यमन्यत । मल्लोचने पद्मदलसमाने रामलोकके ॥ ३३॥ अध में सर्वशास्त्रस्य ज्ञातृत्वं चहुसार्थकम् । येन श्रीराममाशाय प्राप्तोऽयोध्यापुरीमिमाम् ॥ ३४ ॥ इत्येवमादिधवनानि वहनि हटो रामाघिदर्शनसुदर्षितगात्रशाभी । प्रायादमेश्वरसमीपमगम्यमन्यैर्योगेश्वरैरपि विचारपरैः सुदूरम् ॥ ३५ ॥ धन्योऽधमय रामस्य चरणावक्षिगोचरी। करिप्यामि यो रम्यं पदनाममवेक्षयन् ॥ रामोऽपि पाडवश्रेष्ठ उपलन्तं स्वेन तेजसा (तपोमूर्तिधरं पीक्ष्य प्रत्युत्थानमधाफरोत् रामचन्द्रस्तस्य पादी सुचिरं नतवान्महान् । ग्रह्मपयदे ! पावित्र्यं कृतमद्यतनोर्मम ॥ इति धाक्यं धर्दस्तस्य पादयोः पतितः प्रभुः । सुरासुरनमन्मीलिमणिनीराजिताधिकः ॥ ३ ॥ प्रणतं तं नृपश्रेष्ठं पाडयेन्द्रो महातपाः । गृहीत्या भुजयोर्मध्यमालिरिङ्ग प्रियं प्रभुम् ॥ कौसल्यातनयस्तं था उच्चणिमयासने । संस्थाग्य च पदोर्युग्मं जलेनाक्षालयत्मभुः पादायनेजनोदं तु मस्तके धारि. स्ययम् । पविनितोऽध सणसकुटुम्य इति धन ॥ ४२ ॥ चन्दनेन विलिप्याथ पांच प्रादात्पयम्बिनीम् ।उयाच च एवीरम्यं देवदेवेन्द्रसेषितः स्थामिन्मयो मया पाजिमेधसंतः क्रियेत सोऽयं त्यच्चरणापातादध पूर्णा भविष्यति । ४४॥ भय मे पादयोरथपापानि पारिष्यति । भायमेधः अनुमच्चरणेन पपित्रितः ॥४५ रति पापं पाणंत राजराजेन्द्रसेपितम् । भारण्यक उयावेदं सन्मास्यागिरामुनिः स्वामिस्तय तु युकं दियची ग्रह्मण्य भूमिप!।

·[५पातालबारे १४४ ० पासपुगणम् . रयन्मूर्नयो महाराज प्रणा पारगा: 15 1 যা যা গণনাদি যা কম জাগ। দিপা সৃণ যি বুঝিলিমি त्वयोग यन्महाराज ! पिप्रदत्यापनुपये या फरोमि विमलं शनु हास्यकर त्पन्नामस्मणान्मूढः सर्पशास्त्रविजितः । सर्यपापारियमुत्तीर्य स गच्छेत्या सर्ययेदेतिदासानां सारापोऽयमितिस्पुटम् । यद्रामनाममाणं वियत पर साबद्र्जन्ति पापानि ग्रहत्यासमानि च । न पापमोच्यते नाम राम त्यानामगर्जनं ध्रुत्या महापातफफुलगः 1 पलायन्ते महागज कुनि तस्मात्तय फर्थ हत्या महापुण्यददर्शन । राम त्यत्सुफयां श्रुत्पात मया पूर्व सतयुगे गडायास्तोरपासिनाम् । ऋषीणां मुग्यतो पाक्यं श्रुतमंत । सापत्पापभियः पुंसां फातराणी सुपापिनाम् । याचन्न घदते धाबा रामनाम मनोहम्म् ॥१६॥ तस्माइन्योऽहमधुना ममसंमृतिनाशनम् । साम्प्रतं सुलभं रामचन्द्रत्वदर्शनादभून् । इत्युक्तयन्तं समुनि पूजयामास तत्र वै। सर्वे मुनिजनाः साधुसाधुवाध्यमिति नयन शेष उपाय। अत्याधर्यमभूत्तत्र तन्मे निगदतः शृणु। पात्स्यायन मुनिश्रेष्ठ रामभक्तिपरायण ! रामं दृट्या महाराज यादृशं ध्यानगोचरम् । अत्यन्त हर्षमापन्नो जगाद स मुनीश्वरान मुनीश्वराः संशृणुत मद्वाक्यं सुमनोहरम् । मादशः को न भूलोके मविष्यति सुभाग्यधान् ॥६॥ नास्ति मत्सदृशः कोऽपि न जातो न भविष्यति यद्रामभद्रो मां नत्वा स्वागतं परिपृथ्वान् ॥ ६२॥ यत्पादपङ्कजरजः श्रुतिमृग्यं सदेव दि । सोऽध मत्यादयोः पायः पीत्या प्तममन्यत। एवं प्रवदतस्तस्य ग्रह्मस्फोटोऽभवत्तदा । निर्गतं तवं तेजी विषेश रघुनायके ॥ ६४॥ सर्वलोकानां सरयूतीरमण्डपे । सायुज्यमुक्ति सम्प्राप दुर्लभी योगिभिर्जनः । 1 पुष्पवृष्टिः पपातर पश्या चित्रमदभुता -- ·अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः] * नर्मदाहदेऽश्वस्य निमजनम् * मुनयोऽप्येतदीक्षित्वा प्रशंसन्तो मुनीश्वरम् । कृतार्थोऽयं मुनिश्रेष्ठो यद्रामवपुपीक्षितः इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामभ्यमेधे आरण्यकमुनेर्धिष्णुलोकगमनं नाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। ३७ ॥ अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः नर्मदाहदेऽश्वस्य निमजनम् । व्यास उवाच। एतदाख्यानकं श्रुत्वा वात्स्यायन उदारधीः । परमं हर्गमापेदे जगाद व फणीश्वरम् ।। धात्स्यायन उवाच। कथा संगण्यते महां तृप्तिर्नास्ति फणीश्वर!। रघुनाथस्य भक्तातिहारिकीर्तिकरस्य वे धन्य आरण्यको नाम मुनिदधरः परः । रघुनाथं समालोक्य देहं तत्याज नश्वरम् ॥ ततो राशो हयः कुत्रः गतः केन नियन्त्रितः । कथं तत्र रमानाथकीर्तिर्जाता फणीश्वर ! सर्व कथय मे तथ्यं सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् । धराधरवपुर्धारी साक्षात्तस्य स्वरूपधृत् ।। ५ ।। व्यास उदावा इति धाक्यं समाकर्ण्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना । उवाच रामचारित्रं तत्तद्गुणकथोदयम् ॥ शेष उवाच । साधु पृच्छसि विप्ररघुनाथगुणान्मुहुः । श्रुतानशुतवत्कृत्या तेषु लोलुपतां दधन् । ततो निरगमद्वाहः सैनिकहुभिर्वृतः । रेचातीरे मनोज्ञे तु मुनिवृन्दनिपेविते ॥ ८॥ सेनाचरास्ततः सर्वे यत्र पाहस्ततस्ततः । प्रसर्पन्ति गिरीक्षन्तस्तन्मार्ग रणकोधिदाः ।। पाजी गतोऽयरेघाया हदेऽगाधजलान्विते । भाले स्वर्णमयं पत्रं धारयन्पूजिताङ्गकः॥ खतो जले ममजासी रामचन्द्रहयो घरः। तदा सर्व महाशूरास्तत्र विस्मयमागताः ॥ १०- ·• पासपुगणम् . ने: परम्परमेयोने का समाग | फोsnा जले पाहमाने से इनि यायत्समुद्विमा मात्र पापम् । सापडीशनः सार्धमाजगाम र तासर्या नियमगम्यान्स दृश्या शनुपम मितः । परमेप्रगम्भीरपाना धीरा फिनिश निविलय गुमामिः सदशी जले। कुत्राभ्यो रघुनाथस्य म्पर्णपत्रेण शोभितः ।। १५ ।। जले कि घिनिमाप्नोऽसी तो पायेन मानिना। तन्मे कथयत क्षिप्रं फयं यूर्य पिमोहिताः ॥ १६ ॥ इति पाक्यं समाकपर्य रामो रघुपरस्य हि । फथयामासुस्ते सब पीराः शूरशिरोमणिम् ॥ १७ ॥ जना अधुः। स्वामिन्वयं न जानीमो मुहूर्तमभवजले । निममज ततो मायाद्धयस्तय म त्यमेव तत्र गत्वेमं पाहमानय गतः । अस्मामिस्ता गन्तव्यं त्वया साई- शेष उवाच। इति श्रुत्वा पचस्तेषां सैनिकानां रघुददः । खेदं प्राप जनान्पश्यालसन्तरणो उवाच मन्त्रिमुख्यं स किं कर्तव्यमतः परम्। कथं पाहस्य सम्प्राप्तिर्भविष्यति पदस्थ तत् ॥२२॥ के तत्र शूराः संयोज्या जलेऽन्वेपयितुं हयम् । कोवाऽऽनयिष्यते चाहं केनोपान इति राज्ञो पवः श्रुत्वा सुमतिर्मन्त्रिसत्तमः । उघाव समये योग्यं शत्रुघ्न हर्षय सुमतिरुवाच। स्वामिन्नस्ति तव श्रीमच्छक्तिरगुतकर्मणः । पातालगमने शक्तिर्जलमध्यादिहस्- अन्यच्च पुष्कलस्यापि शक्तिस्ति महात्मनः । हनूमतोऽपिरामस्य पादसेवा- तस्माधूयं त्रयो गत्वा हयमानयत ध्रुवम् । यतो भवेद्वाहमेधो रघुनाथस्य , शेष उवाच। पति पाक्यं समाश्रुत्य शत्रुघ्नः परवीरहा । स्वयं विवेश तोयान्तईनुमत्पुष्कलानि ·अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ] * नर्मदाहदे शत्रुमपुष्कलहनूमाप्रवेशकथनम् . १५७ याचजलं विवेशासी तावत्पुरमदृश्यत । अनेकोधानशोमाढयममेयं पुरमेदनम् ॥ २८ ॥ तत्र माणिक्यरविते स्ताम्मे स्वर्णमये हयम् । यद्धं ददर्श रामस्य स्वर्णपत्रसुमोभितम् स्त्रियस्तत्र मनोहारि रूपधारिण्य उत्तमाः। सेवन्ते सुन्दरीमेकां पर्यङ्के मुखमास्थिताम् ॥ ३० ॥ सान्दृष्ट्या ताः स्त्रियः सर्वाः प्रायोचनस्वामिनी प्रति । एतेऽल्पवर्मवयसो मांसपुटकलेवराः ॥ ३१॥ भविष्यन्ति तय भ्रष्टभाहारम्य फलं महन् । पतेषां शोणितं स्पदु पुरुषाणां गतायुपगम् एतद्वचः समाफर्य सेविकानां पराङ्गना । जहास किञ्चिद्वदनं नर्नयन्ती भ्रषाऽनघा !! तापत्त्रयस्ते सम्प्राप्ताः सन्नाश्रीविशोभिताः। शिरस्त्राणानि धतः शार्यवीर्यसमन्विताः ॥ २४ ॥ तान्द्रप्या महिलास्तत्र सौन्दर्यधीसमन्विताः । प्रोचुस्ते विस्मयं विप्र! किमिदं दृश्यते महत् ॥ ३५ ॥ नमधफर्महात्मानः सर्वे देवपराङ्गनाः । किरीटमणिविद्योतयोतिताप्रियुगास्ततः ।। सा तापप्रच्छ पुररान्सर्वश्रेष्ठ भामिनी ! के यूपमत्र सम्माता: फर्य चापधरा नराः मत्स्थल सर्यदेवानामगम्यं मोदन महत् । अत्र प्राप्तम्य तु कापि निवृत्तिने भवत्युत। भयोऽयं फस्य रासोये फर्य चागरयोजितः । म्यर्णपत्रेण शोमादयः कथयन्तु ममानतः इति तस्या पच: ध्रुत्पा मोहनावारसंयुतम् । मास्तिो प्रत्युधाच गतमाः प्रहसनिय पये ये फिरा राम त्रैलोकस्य शिवामणेः । पिलोकोयं प्रणमते सर्वदेवशिरोमणिम् रामभद्रम्प जानीदि हयमेधप्रयतिनुः । प्रमुच याहमम्माकं कथं पद्धो पराइने ! ॥४२॥ पर्प सपरिपुशलाः सशस्त्रास्त्रांविदाः। मविष्यामो पलादाद इत्या सरप्रतिरोधकान् ॥ ४ ॥ रति पाप समाकार्य पम्प पराष्ट्रना। पिपाम्या प्रत्युषाम हसन्ती पावयकोविदा ॥४४॥ मपानीतमिम पाई म को मोबानु समः ! पायुनेन निशितेषांकोटिभिपहिरो:

·० पापुराणम् [५पातालप परं रामस्य पादाजसएकी फर्गफारिणीम प्रदीप्यामि गजराम्य धीमतः महानपिनयो जाती मम नया सुपाजिनः । क्षमतादामचन्द्रनारण्यो मनपसनः यूयं शिष्टास्तापुरपा याय सम्य शिनुः । याय: पामध्ये देवानामपि सत्तमाः । यथा मेऽमी पमन्यु क्षमेत पुगतमः । मोहा स्यापाऽपिला मूर्य पृणुध्यं परमुत्तमम् ।। ४६ ॥ सत्या धनः परं श्रुत्या हनूमानिजगाद साम् । रघुनाथप्रसादेन सयमम्माकमूर्जिनम् ॥ तथापि याचे परमेकमुत्तमं विधेहि तन्मे मनसः समीहितम् ॥ भषे भये मो रघुनायकः पतिर्षयं च तत्कर्मकराध फिराः ॥५॥ पतद्वयनमाकर्य एयगस्य तदाऽङ्गना । उयाच धाक्यं मधुरं पदस्य गुणपूजितम् ॥१२॥ भवद्भिः प्रार्थितं यई दुलर्भ सर्वदेवतः । सदपिप्यत्यसन्देहः सेवकान्तद्रयोः पतेः ।। तथापि घरमेकं ये दास्यामि एतहेलना। रघुनाथस्य तुष्ट्यर्थ तहतं मे भवेद्वयः ॥१४॥ अग्रे पीरमणि पो महावीरसमन्वितः । ग्रहीप्यति भवद्वाहं शिवेन परिरक्षितः ॥१५॥ सज्जयाथै महास्त्रं मे गृहीत सुमहायलाः । रिये स तु योद्धव्यः शत्रुघ्नेन त्वया महान इदमस्त्रं यदा त्वं तु क्षेपयिष्यसि सगरे । अनेन पूतो रामस्य स्वरूपं शास्यते पुनः । ज्ञात्वा तं वाजिनं दत्त्वा वरणेप्रपतिप्यति । तस्माद्गृहीध्यमस्वतन्ममवैरि विदारणम् तच्छुत्या रघुनाथस्य भ्राता जग्राह यास्त्रकम् । उड्मुखः पवित्राङ्गो योगिन्या दत्तमद्भुतम् ॥ ५६ ॥ तत्माप्याण(स्त्रीमहातेजा बभूव रिपुकर्शनः । दुष्प्रर्योदुराराध्यो वैरिवारणसत्सपिः तां नत्वाराघवर्धष्टः शत्रुनोहयसत्तमम् । गृहीत्वाऽगाजलात्तस्माद्रेवातीरे सुखोसित दृष्ट्या सैनिकाः सर्च प्रहृष्टाङ्गा मुदान्विताः । साधु साधु प्रशंसन्तः पप्रच्छुह्यनिर्गमम् ॥६२॥ हनूमान्कथयामास हयस्यागमनं महत् । परप्राप्ति च तेभ्यो वै तेऽपि श्रुत्वा मुदंगताः इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुम्नस्य योगिनीदर्शनपूर्वकं जलमध्यावाहमाप्तिामाष्टत्रिशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ तं ·एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः अश्वस्य देवपुरम्प्रति गमनम् । शेष उधाच। निनदत्सु मृदङ्गेपु पीणानादेषु सर्वतः । मुक्तो पाहस्ततो देवपुरं देघधिनिर्मितम् ॥१॥ यत्र स्फाटिककुड्यानां रचनाभि हा नृणाम् । इसन्ति विन्ध्यं विमलं पर्वतं नागसेवितम् ।। २॥ राजतानि गृहाण्यत्र दृश्यन्ते प्रकृतेरपि । विचित्रमणिसन्नद्धा नानामाणिक्यगोपुराः पद्मिन्यो यत्र लोकानां गेहे गेहे मनोहराः । हरन्ति चित्तानि नृणां मुखपद्मकलेक्षिताः पारागमणियंत्र गेहे गेहे सुभूमिपु । बद्धः संलक्ष्यते विप्र! तदोष्ठस्पर्धया नु किम् ॥ क्रीडाशैलाः प्रत्यगारं नीलरलविनिर्मिताः। कुर्वन्ति शङ्का मेघस्य मयूराणां फलापिनाम् ॥ ६ ॥ हंसा यत्र नृणां गेहे स्फाटिके सुनियन्त्रिताः । फुर्यन्ति मेघान्नो भीति मानसं न स्मरन्ति च ॥ ७ ॥ निरन्तरं शिवस्थाने ध्वस्तं चन्द्रिकया तमः । शुक्लकृष्णविभेदो न पक्षयोस्तत्र वै नृणाम् ॥ ८॥ नत्र पीरमणी राजा धार्मिकेप्यप्रणीमहान् । राज्यं करोति पिपुलंसर्वभोगसमन्वितम् नस्य पुत्रो महाशूरो नाम्ना रुक्माङ्गदो यली । यनिताभिर्गतो रम्यदेहामिः क्रीडितुं धनम् नासां मीरसंरायः कङ्कणानारपस्तथा । मनोहरति कामस्य किमन्यस्य फयाऽत्र भोः वनं जगाम सुमहत्सुपुष्पनगसंयुतम् । सदाशिवकृतस्थानमृतुपटकविराजितम् ॥१२॥ चापका यत्र यहुशःपुलकोरकशोमिताः । कुर्वन्तिकामिनांतत्रहृच्छयात्तिविलोफिताः चूताःफलादिभिर्नघ्रामारीकोटिसंयुताः । नागा:पुन्नागवृक्षाश्वशालास्तालास्तमालकाः कोफिलानां समारापा यत्र च ध्रुतिगोवराः । सदा मधुपझड्कारगतनिद्राः मुमल्लिकाः - ·'ये जनको मे महायटः। यात्वेष घाजिशालायां यनन्तु मम पे मटार [५पातालमण्डे १० • पामगणम् . डिमाना समूहाम फर्णिकारः समन्पिताः । केकीकानफी पम्पयशराजिविराजिताः तम्मिन्यने प्रमदसंयुसविलगृत्तिगोयन्कलं मधुरपाम्यिजिही याच्चैः। उद्यत्कुचामिरमिती पनिताभिरागाच्छोमानिधानयपुरिझतमीयिवेश । फाधित्तं नृत्यविद्यामिस्तीपयन्ति म्म शोमनम् । फाधिदु गानफलाभिध फाधिद्वाययनुरोवितैः ॥ १८॥ संझाभिः पराः फाधित्तीपयामासुगन्मदाः । परिग्मणचातुर्यस्तं दृष्टं विदधुः स्त्रियः तामिः पुप्पोचयं कृत्या भूपयामास ताः स्त्रियः । पाण्या फोमलया शंसनेमे कामयपुर्धरः ॥ २० ॥ एवं प्रवृत्ते समये राजराजस्य धीमतः । प्रायातदनदेशं सहयः परशोमनः ॥२१॥ तं स्वर्णपत्ररचितफललाटदेशं गङ्गासमं घुसृणकुड्डुमपिसराङ्गम् । गत्याऽसमं पवनवेगतिरस्करिण्या दृष्ट्या स्त्रियः परमकौतुकथामदेवम् ।। ऊचुः पति कमलमध्यपिशङ्गवर्णास्ताम्राधरप्रतिभया हतविद्रुमामाः । दन्तव्रजप्रमितहास्यसुशोभिवक्त्राः कामस्य याणनयनादिविमोहनामाः ।। स्त्रिय ऊचुः। ॥ कान्त ! कोऽयं महानर्वा स्वर्णपत्रफशोभितः । कस्य घा भाति शोमाढ्यो गृहाण स्ववलादिमम् ॥ २४ ॥ शेष उवाच। तदुक्तं पच आकर्ण्य लीलाललितलोवनः। जग्राह हयमेवन करपद्मेन लीलया ॥ २५ घावयित्वा स्वर्णपत्रं स्पष्टपर्णसमन्वितम् । जहास महिलामध्ये जगादधचनं पुनः । रकमाङ्गद उपाय। पृथिव्यां नास्ति मे पित्रा समः शौर्येण व श्रियः । तस्मिन्कयं विधत्ते स उत्सेकं रामभूमिपः ॥२७॥ प्रकुरते सदारदः पिनाकधृत् । यं देवा दानवा यक्षा नमन्ति मणिमालिभिः चे ·एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] . शिवेन सह पीरमणेमन्त्रकरणम् . इति पाक्यं समाकर्ण्य महिलास्ता मनोहराः । प्रहप्रवदना जाताः कान्तं तु परिरी गृहीत्वा च हये पुत्रो राशो पीरमणेर्महान् । पुरं पत्नीसमायुक्तो महोत्साहमचीविर मृदङ्गभ्यनिषु प्रोच्चराहतेषु समन्ततः । चन्दिभिः संस्तुतः प्रागारस्पपितुर्मन्दिर मः तस्मै स कथयामास इयं नीतं ग्योः पतेः। पाजिमेधाय निर्मुक्त सच्छन्दगतिमद्भुतम् ॥ ३३ ॥ रक्षितं शत्रुसूदेन महायलसमेनिना । सत्या यवनं तस्य न धोरमणिर्महान् ॥ नातिप्रशंसयामास तत्कर्म सुमहामतिः । नीत्या पुनः समायान्तं चौरम्येच पिचेष्टि फथयामास जामाने शियायाभुतकर्मणे । अर्धानाधरायाङ्गभूपाय चन्द्रधारिणे ॥ तेन संमन्त्रयामास नृपो धीरमणिहान् । पुत्र : गृष्टं महत्फर्म चिनिन्यं महनां मतः ॥२७॥ शिघ उपाय। राजपुत्रेण मयतः एतं फर्म महादभुतम् । यो जहार महापाई रामचन्द्रस्य धीमतः अघ युद्ध महाति मुरासुरपिमोहनम् । शत्रुनेर महीभी पीरफोटयेकरक्षिण मया यो भियते स्थान्ते जिया प्रोच्यते दियः । तत्य रामस्य यमाईजहार सय पुत्रकः । ४० ॥ परमत्र मलामी भविष्यति रणागणे । यदामचरणाम्मा द्रक्ष्यामः स्वीयसेपि भत्र पत्नी महामार्यो हयस्य परिरक्षणे । मविप्यन्ति बलाद्वादं मया रक्षिसमध्य तस्मादिम महाराज! गायेन सदसन्नतः । पाजिने भोजनं दत्त्या प्रेक्षस्याधियुगं ततः॥४॥ इति पा समाकये शिपम्य स भूपोत्तमः । उधान सुरेन्द्रादिपन्यपादाम्युज वीरमणिरपान। क्षत्रियाणामयं धर्मों परयतापस्याणम् । तदसौ फ्रान्तुमान पनुना - सामादायः स्यातापो येन केलाऽपि मानिना। पाषाव कर्म म्या गरायकारिणा॥ -- ·[५पानालस पामधुगणम् हतं सुनेने गृहीतोश्व पुनर्वसः । कोपित रामपाल समयाह कुन प्रमो! १५७ त्रयाणामिदं फर्म भर्नध्या मनदि । ययफम्मादियोः पादरी प्रणमेद्वपपिहलः ।। पपो पिइसन्त्येनं फातरोऽयं नृपाः | शुभारमयनीयो ननवान्मयपिइन् । तस्मान्भपायगायोग्यं योद्ध्ये समुपगते । यद्विधेयं विचार्य कर्तव्यं मक्तरक्षणम् ॥ ५० ॥ शेष उपाय। ति याक्यं समाकर्ण्य चन्द्रचूदोऽपदद्वचः । प्रहसन्मेवगग्मीरवाण्या संमोहयन्मनः । दि देयास्त्रयस्त्रिशत्कोटयः समुपस्थिताः । तथापि त्यत्तः फेनाभ्यो गृहाते मम रक्षितः पदि रामः समागत्य स्यात्मानं दर्शयिष्यति । तदाऽहं चरणी सस्य मणमामि सुकोमली स्वामिना न हि योद्धव्यं महाननय उच्यते । अन्ये पीरास्तृपाप्राया: किश्चित्य न घे क्षमाः ॥ १४ ॥ तस्मायुद्धधस्य राजेन्द्र ! रक्षके मयि सुस्थिते । को गृहाति बलादाहं त्रिलोकी यदि सङ्गता ॥ ५५ ॥ एतद्धः परं श्रुत्या चन्द्रचूडस्य भूमिपः । जहर्ष मानसेऽत्यन्तं युद्धकर्मणि कौतुकी । इति श्रीपाये महापुराणे पातालखण्डे शेषयात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणिपुत्रेण हयग्रहणं नामैकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३६॥ चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः चीरमणिना सह युद्धाय शत्रुभस्य निश्चयः शेष उवाच। सेनायरास्तु रामस्य महाबलसमन्विताः । समागतास्तं पश्यन्तो यं रामस्य भूपतेः कासावश्व केन नीतः कथं या दृश्यते न सः ·चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] * धीरमणिना सह युद्धाय शत्रुभ्नस्य निश्चयः * १५३ को गन्ता यमपुर्या वै पाहं हत्या सुमन्दधीः ॥२॥ पिलोकयन्तस्तन्मार्ग वाचत्सेनाचरा रघोः । तावत्प्राप्तो महाराजो महासन्यपरीवृतः पप्रच्छ सेवकान्सन्कुित्राभ्यो मम साम्प्रतम् । नदृश्यते कथं वाहः स्वर्णपत्रसुशोभितः इति तद्वचनं श्रुत्वा सेयकास्ते हयानुगाः। प्रोचुर्नाथ मनोवेगोवाहः केनापि फानने ॥ हतो न लक्ष्यते तस्मादस्माभिर्मार्गकोविदः । तत्र यत्नः कर्तव्यो हयप्राप्ति प्रति प्रभो! ॥६॥ तेषां पवनमाकर्ण्य पप्रच्छ सुमति नृप! शत्रुमः शत्रुसंहारकारी मोहनरूपधृत् ॥ ७ ॥ शत्रुध्र उवाच । कोऽत्र राजा निवसति कथं वाहस्य सङ्गमः । कियघले भूमिपतेयेन मेऽद्य हतो हयः सुमतिरुवाच। यजन्देवपुरं होतदेवेनैव विनिमितम् । कैलासमिय दुर्गम्यं वैरिसङ्घः सुसंहतः ।।६।। अस्मिन्दीरमणी राजा महारः प्रपापवान् । राज्यं करोति धर्मण शिवेन परिरक्षितः योऽसी प्रलयकारी स आस्ते भन्या पशीकृतः । चन्द्रचूडः स्वभक्तस्य पक्षपातं सृजन्सदा ॥ ११ ॥ तस्मादन महाद्धं गृहीतश्चेद्भविष्यति । यत्ताः सातः प्रकुर्वन्तु रक्षणं फटकस्य हि ॥ एवं श्रुत्या सशत्रुमः सर्वभूपशिरोमणिः । सैन्यन्यूह रवित्याऽसौ तिष्ठतिस्म महायशाः अथ तं सुखमासीनं मात्रयन्तं सुमन्त्रिणा । आजगाम स देवर्षियुद्धकौतुकसंयुतः ॥ समागतं मुनि दृष्ट्या शत्रुतस्तपसां निधिम् । अभ्युत्थायासने स्थाप्य मधुपर्फमथार्पयत् ॥ १५ ॥ स्थागतेन च सन्तुएं नारदं मुनिसत्तमम् । उपाय प्रीणयन्याचा धाक्ययादविशारदः शधुम उघाव। मदीयोऽश्वः कुत्र विप्र फपयस्य महामने न लक्ष्यते गतिस्तस्य सेवकर्मम कोविदः शंस तं येन पानानं क्षत्रियेण च मानिना । कथमत्र हरप्रातिभविष्यति तपोधनः। रति घावयं समाफर्ण शत्रुमप स नारदः । उवाच घीणां रणयगायनामकथां मुहुः

·[५पानालायडे
पामपुराणम्
माग्दउपागा
पतदेयपुरं राजन्भपो पीरमणिर्महान् । सटपुत्रेण पनम्धेन गृहीतम्ना याजिराट् ॥२०॥
रात्र युमं महत्तेऽद्य मषिपनि मुदामणम् । मत्र धीराः पतिप्यन्ति यन्शोर्यसमन्धिनाः
तस्मादत्र महायनारस्थातव्यं ते महायल ! । रचय प्यूहरगनां दुर्गमा परमैनिकः ॥२२
जपस्तं भपिता राजशेणास्मान्नृपोत्तमात् ।
राम को नु पराजीया भुपने सपले पि ॥ २३ ॥
इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे पिनो नमसि स्थितयांततः । युद्ध सुदारुणं वक्ष्यन्देघदानपयोरिय
शेष उवाच।
अथ राजा पीरमणिः सर्वशरशिरोमणिः । पटहं घोपितुं स्यीये पुग्मध्ये महारयम् ।
आह्वयामास सेनान्यं रिपुवीरं महोन्नतम् । कथयामास च क्षिप्रं मेघगम्भीरया गिरा
पीरमणिस्थाच।
सेनानी: पटहस्याज्ञां देहि मे शोभने पुरे।
तच्छुत्वा मे सुसन्नद्धाः शत्रुध्नं प्रयियान्तु ते ॥ २७ ॥
इति घावयं समाकर्ण्य राज्ञो पीरमणेस्तदा । फारयामास पटहं महारयनिनादितम् ॥
गेहे गेहे च रथ्यायां श्रूयते पटहध्वनिः शत्रुध्नं यान्तु ये सर्वे घीरा राजपुरे स्थिताः
ये वै राज्ञः समुलध्य शासनं पीरमानिनः ।
पुत्रा घा भ्रातरो धापि ते घध्याः स्युर्च पाशया ।। ३० ।।
शृण्वन्तु वीराः पुनरप्याहते पटहे रघम् ।
श्रुत्वा विधीयतामाशु फर्तव्यं मा विलम्बितम् ॥ ३१॥
शेष उपाय।
इति पटहरवं स्थकर्णगोचरं नरघरवीरघराययुत पोत्तमम् ।
फनककपचभूपितस्यदेहाः समरमहोत्सवहरचित्तकोशाः ॥३२॥
केचिद्ययुः शिरस्त्राणं धृत्वा शिरसि शोभनम् ।
फयचेन सुशोभायाः शतकोटिसुशोभिताः ॥ ३३ ॥

·चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] * वीरमणिवृत्तान्तवर्णनम् * रथेन हययुग्मेन मणिञ्चनशोमिना । ययुस्ते राजसन्देशान्नृवरा युद्धदुर्मदाः ॥ ३४॥ केचिन्मतङ्गजैर्मत्तः केचिद्वाहः सुशोभनैः । ययुनूपगृहं सर्वे राजसन्देशकारफाः ॥ विविक्तस्वर्णकवय शिरस्त्राणसुशोभितः । रुक्माङ्गदोऽपि च निजे रथे तिष्ठन्मनोजये शुभाङ्गदोऽनुजस्तस्य महारत्नमयं दधन् । फपचं धपुपि श्रेष्टं निजं प्रायाद्रणोत्सये ॥ ३७॥ राजभ्राता धीरसिंहः सर्वशस्त्रास्त्रकोघिदः । यो नृपाशया तत्र शासनं भूमिपस्य हि ॥३८॥ जामेयस्तस्य राज्ञोऽपि चलमित्र इति स्मृतः । सन्नद्धः फपची पड्डी जगाम नृपमन्दिरम् ।। ३६ ॥ सेनानी रिपुपारोऽपि सेना तो चतुरशिणीम् । सनो विधाय भूपाय न्यवेदयदयो महान् ॥ ४० ॥ अथ राजा पीरमणिः सर्वशस्त्रास्त्रभितम् । मणि एटोच्चयोच्चमारोहत्स्यन्दनोत्तमम् ॥ ११ ॥ ततो पाराणये शटनिनादध समन्ततः । धूयते फासराम्पराग्यपि सङ्गरे। भेर्यः समन्ततो जम्नुः शुभपादकपादिताः । अनीफान्यत्र तस्यासन्सङ्ग्रामायग्रतस्थुरः सर्ये एतस्पस्रपथनाः सर्वाभरणभूषिताः । सर्वशस्त्रास्त्रसापूर्णा ययुः समरमण्डलम् भेरीशड्वनिनादेन पूरिताध नगागुदाः । थाफारितुं गत.फिनु तद्रय. म्यर्गसंस्थितान् तस्मिन्कोलाहले वृत्ते राजापीरमणिर्महान् । रणोत्साहनसंयुक्तो ययी प्रधनमण्डलम् भागस्य संस्थितस्तायधपतिसमाकुलम् । समुद्र प तरपानात्प्लापितुं पुरुगनयात् ॥ ४ ॥ तागर्न पल हया रथिमिः शस्त्रकोपिया कोलादलीनं सयंमुषाय मुमति नृपः । बाम उपाय। समागतो पीरमणिर्मम पाजिधरी पली । यो मां मना भूपः मन्येन चतुरहिया पा युदं प्रकस्य केशोरायनित पोरकटाः। ।

·[५पातालपदे .पामपुराणम् सासर्यान्दिश मे पीगन्यथा म्गाजिय सितः ॥७॥ सुमतिरपान। म्पामिन्नमी महागजो महामैग्यारीतः । समागतः सयुद्धाय शिवमक्किममन्वितः साम्प्रतं गुदपा पीर: पुष्कलः परमात्रपिन् । अन्येऽपि नीलरत्नाथा योदारो युद्धकोविदाः ॥ ५२॥ शिवेन सह योद्धव्यं रामा पा भवताऽनघ । छन्दयुद्धेन जेतव्यो महाबलपराक्रमः॥ अनेन विधिना गजलयम्तेऽत्र भविष्यति । पश्चाद्यद्रोचते म्यामिम्सकुरुष्य महामने दोष उपाच । इति पाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नः परयीरहा । सुभटानादिदेशाय युद्धाय कृतनिश्चयः । सर्वेः ससैन्ययुद्धार्थ गजमिः शस्त्रकोपिदैः। यथास्यान्मे जयःक्षिप्रं यतितव्यं तथापुनः जयार्थ राघघस्य श्रुत्या ते रणकोविदाः। महोत्साहेन संयुक्ता ययुर्योधू तु सैनिकैः इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंपादे रामाश्वमेधे धीर- मणिना सह युद्धनिश्चयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४० ॥ एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः रुक्माङ्गदस्य पुष्कलेन सह युद्धम् । शेष उपाय। युद्धाय ते सुसन्नद्धाः शत्रुघ्नस्य महाबलाः । ययुधीरमणे: सैन्यमध्ये शौर्यसमन्धिताः शरान्चिमुश्चमानास्ते भिन्दन्तः सैनिकान्यहुन् । व्यदृश्यन्त रणान्तःस्थाः शयसनधरा नराः॥२॥ अनेके निहतास्तत्र गजा मणिमया रथाः । मना पाहसमेताच दृश्यन्तेरणमण्डले पर विहितं फर्दनं तेषां श्रुत्या रुक्माङ्गदो बली।

·।
-
एफयत्वरिंशत्तमोऽध्यायः ] * रुक्माङ्गदस्य पुष्कलेन सह युद्धम् *
रथे मणिमये तिष्ठन्ययो योधुं स सैनिकान् ॥ ४ ॥
शरासने शरान्धास्यन्निपुधी अक्षयो दधत् ।
शोणनेत्रान्तरो भीमो महाकोपसमन्वितः ॥५॥
अनेकयाणसंघिन्नान्कुर्वञ्छूरान्सहस्रशः । हाहाकारं फारयंस्तद्ययौस्यमाङ्गदो चली।
राजपुत्रः स्वसदृशं यलेन यशसा श्रिया । आयामास शत्रुघ्नं मारतीपुष्कलं पली ॥
रुकमाङ्गद उवाच ।
आगच्छ धीरकर्मा त्वं महायलपराक्रम । मया योधु नु यलिना राजपुत्रेण भास्यता
किमन्यस्त्रासितवीर निहतैः कोटिमिर्नरः । मया समं महायुद्धं विधाय जयमाप्नुहि ॥
इत्युक्तवन्तं तरसा प्रहसन्पुप्फलो बली । जघान पिपुले मध्ये पक्षसस्तीक्ष्णपर्वभिः ॥
तदमृप्यनराजपुत्रो महाचापे दधशरान् । जयान दशभिर्योरं पुष्कलं पक्षसोऽन्तरे ।।
उभी समरसंरब्धायुभाषपि जयपिणी । रेजाते समरे तोहि कुमारतारफी यथा ।
याणान्धनुपि सन्धाय दशसस्यान्महाशितान् ।
अफरोत्पुप्पलो पीरो विरथं राजपुत्रकम् ॥ १३ ॥
चतुर्भिधतुरो पाहान्द्वाभ्यासूतमप्रातयत् । एपेन ध्यजमेनस्य द्वाभ्यां स्यन्दनरक्षकों ।।
म फेन हदि पिय्याध राजपुत्रस्य वेगवान् । तदभुनंफर्म दृष्ट्या सर्वे धीराःयतोषिताः
सच्छिनधन्या घिरपी हमाम्यो हतसारथिः
भत्यन्तं कोपमापन्नः स्यन्दनं परमापिशन् ॥ १६ ॥
स स्थित्या स्पन्दनपरेपरलेनभूपित । शरासनं महत्या मुहं गुणपूरितम् ॥१७॥
उपाय पुष्कलं पीर रुपमाङ्गद इन पचः । महापराक्रमं एस्या पास्यसि परन्तप!"
पश्य मेव पराकान्ति यवलेन यिनिर्मिताम् ।
यकात्तिष्टस्य भी पीर! मयामि त्पदशं ममः ।।१९।।
युपत्या शरमायुप्रे धार स्थशरासने । मन्त्रयित्या ततधास्वं भ्रामपंपाप्पालेश्य ।।
गुमोय निशिन पाणे स्पर्णपुरेशीमितम् ।
तेन पाणेन मीतोऽस्य एपी योजनमात्रयम् ॥ २५ ॥

·गणम् .
[५पाताल
धृतः कृष्ण गनेन रथो यन्नाम भूतले ।
एषण प्राप्य म्यम्यान पुष्कल मायिन् ॥२२॥
जगाव पचन संधै पापां विनगासने । म्यगं प्राप्नुदि पाराग्य ! सपंदयेश सैपिटम
त्यादृशाः पृथिधीयोग्या म स्यन्ति गोलम !!
शतमातुसमा योग्याम्तगछ त्यं सुरालयम् ॥ २४ ॥
इत्युक्त्वा स मुमोयाप्रमाफाशप्रापक महन् ।
तेन याणेन स रथी ययौ समनुलोमतः ॥२५॥
सोलोकानसियामन्ययों सूर्यस्य मण्डलम् । तयालया रयोदाधी हयगतसमन्वितः
तत्करैर्दग्धभूयिष्ठकलेपरः सुदुःखितः । पपात चन्द्रचूई स धृत्या हृद्यसुखार्दनम् ॥
भूमी निपतितस्तत्र करदग्धकलेपरः । अत्यन्त दुःसमापन्नो मुमूर्छ रणमण्डले ॥
सस्मिन्निपतिते भूमी मूच्छिते राजपुत्रके । हाहाकारो महानासीत्तत्र सङ्ग्राममूर्धनि
चैरिणो जयलक्ष्मी ते प्रापुः पुष्कलमुख्यकाः
पलायनपरा जाता वैरिणो हयरक्षकाः ॥३०॥
तदा पुत्रस्य चे मूळ दृष्ट्या पीरमणिर्नृपः।
भायात्समयमध्यस्थ पुरकलं कोपपूरितः ॥ ३१ ॥
सदा भूमिश्चचालेयं सपर्वतबनोत्तमाः शूरा हर्षमापन्नाः कातरा भयपीडिताः ॥
चापं महद्दधानः साधी अक्षयावपि । रोपान्नि.भ्यासमामुञ्चन्नाहयामास वैरिणम् ।
इति श्रीपाडो महापुराणेपश्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंघादे रामाश्वमेधै
रुक्माङ्गदपराजयपुष्कलचिजयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४॥

·द्विचत्वारिंशोऽध्यायः पुष्कलेन वीरमणिना सह तुमुलयुद्धकरणम् । शेष उवाच। आह्वयन्तं महासन्यवारिधी पुष्कलं नृपम् । समालक्ष्य कपीन्द्रोऽपि हनूमांस्तमधाचत लाशूलमुद्यम्य पिशालदेहं सरावमातत्यपयोदघोषम् । रणस्थितान्वीरवरान्कपीन्द्रो जगाम तं वीरमणि नृपेन्द्रम् ॥ २॥ आयान्तं तं हनूमन्तं वीक्ष्य पुष्कल उदटः । चिलोकयामास दशा वैरिक्रोधसुशोणया ॥३॥ जगाद तं हनूमन्तं पुष्कलः परमास्त्रवित् । मेघगम्भीरया याचा नादयन्त्रणमण्डलम् ।। पुष्कल उवाच। कथं त्वं समरे यो मागतोऽसि महाकपे! । किययलं स्वल्पमेतद्राशो पीरमणेर्महत् ।। यत्र त्रिजगती सर्वा संमुखे समुपागता । तत्र त्वं लीलया योद्धुं यातुमिच्छसि वा न पा ॥६॥ कोऽयं राजा धीरमणिः किययलमथाल्पकम् । अत्रागमनमत्युग्रं तव पीर न भाव्यते रघुनाथकृपापाङ्गादई निस्तीर्य दुस्तरम् । क्षणान्निर्यामि फीशेन्द्र मावित्तं कुरु सगरे त्वया राक्षसपाधोधिस्तीर्णो रामपावशात् । तथा रामं सुसंस्मृत्य निस्तरिप्यामि दुस्तरम् ॥ ६ ॥ ये केचिद्दुस्तरं प्राप्य रघुनाथं स्मरन्ति च । तेषां दुःखोदधिः शुष्को मविप्यति न संशयः ॥१०॥ तस्माद्वज महापीर शत्रुघ्नसपिधेयलिन् । एप आयामि निर्जित्य भूपं धीरमणि क्षणात् शेष उपाय। इति धीरां समाकर्ण्य धाणी पुष्कलभाषिताम् ! जगाद पचनं भूयः पुष्कलं परवीरहा ·.पामपुराणम् [५पाताल हनुमानुपाय। पुत्र! मा साइसं फार धोरमणि प्रतिपदासा शरण्यध यलशीर्यसमन्वितः स्यं याला स्थपिरो भूपोऽपिलशस्त्रास्त्रयितमः । अनेके विजिता सङ्ग्ये पोराः शौर्यएशोमिनः ॥ १५ ॥ जानीहि पाय तस्य स्थ रक्षितारं सदाशिवम् । भनया पशात स्थाणु सोमं चैतन्पुरि स्थितम् ॥ १५॥ हम्मादहमनेने योग्य भूऐन पुष्पाल। अन्यान्वीरान्विजित्य त्व कीर्तिमाप्नुहि पुष्यालाम् ॥१६॥ पुष्कल उपाय शियो भक्त्या घशीत्य स्यपुरे स्थापितोऽमुना । परमस्याशु हृदये न तिप्रति महेश्वर सदाशियो यमाराध्य परमं स्थानमागतः । स रामो मन्मनस्त्यक्त्वा न कापि परिगच्छति ॥१८॥ यत्र रामस्तत्र विश्व सर्व स्थास्नु चरिष्णु च । तस्मारह जयिष्यामि रणे धीरमणि नृपम् ॥ १६ ॥ मज त्वं समरे योद्धमन्यान्मानिधरान्नृपान् । धीरसिंहमुखान्फीश! मचिन्तां मा कुरु प्रभो! ॥२०॥ धावमित्थं समाकर्ण्य हनूमान्धीरसेधिताम् । जगाम समरे योद्धु पीरसिहं नृपानुर लक्ष्मीनिधिः सुतेनास्य शुभाङ्गदसुसंज्ञिना । द्वैरथेन प्रयुयुधे महाशस्त्रास्त्रवेदिना यलमित्रेण सुमदः स्वप्रतापवलोजितः । यो सशस्त्रः सयाम विववार नृपात्म आह्वयन्तं नृपं दृष्ट्या द्वैरणे युद्धकोविदः । पुष्कलो रत्नखविते रथे तिप्रत्ययो हि राजा तमागतं दृष्ट्या पुष्कलं युद्धकोचिदम् । उपाय निर्भिया पाण्या रणमध्ये सुभापितः ॥२५॥ घोरमणिरुचाव। बालमायाहि मां मुदं समामे चण्डकोपनम् ।

·द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] * पुष्कलेन पीरमणिना सह तुमुलयुद्धकरणम् * १६१ गच्छ प्राणपरीप्साय मा युद्ध्यस्थ मया सह ॥ २६ ॥ त्वादृशान्यालकान्भूपामादृशाः कृपयन्ति हि । प्रहरन्ति न चैतान्दै तस्माद्गच्छरणाद्यहिः यावत्त्वं न मयादृष्टश्चक्षुभ्यां तापदुन्मनाः । साम्प्रतं त्या प्रस्तुं न मनःसममिकाङ्क्षति यत्वया मत्सुतो घाणेभिन्नो मूछीरतः पुनः । सर्व मया क्षान्तमद्य तय यालधियो महत् ।। इति पाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलो निजगाद तम् ॥ २६ ॥ पुष्कल उपाय। यालोऽहं त्वमहायुद्धः सर्वशस्त्रास्त्रकोपिदः।क्षत्रियाणां मतं चैव ये वलाधिक्यसंयुताः त एवं वृद्धा भूपाग्य ! न पयो पद्धतां गताः । मया ते मूर्णितः पुत्रः सशौर्यबलदर्पितः इदानीं त्यामहं शस्त्रः पातयिष्यामि सगरे । तस्मात्त्वं पलतस्तिष्ठ राजन्संप्राममूर्धनि रामभक्त न मा फधिजयतीन्द्रपदे स्थितः । इत्यं भापितमाश्रुत्य पुष्कलस्य नृपाप्रणीः जदास यालं संघीक्ष्य कोपं घ ध्यरात्पुनः। संघे कुपितमालक्ष्य भरतात्मज उन्मदः । जघान शरविशत्या राजानं हदि तीक्ष्णया राज तानागतान्हाट्या पाणांस्तेन पिमोचितान् ॥ ३५ ॥ चिच्छेद परमशः शरस्तीक्ष्णैरनेकधा । सद्गाणच्छेदन दृष्ट्या भारतिः परपीरहा। घुफाप हदयेऽस्यन्ते राजानं परिमिः शरैः । पिव्याध भाले भूपालपुरः पुष्करसंशकः सत्र सपा विरेजुस्ते विकूटशिलराणिकिम् । तैर्याणय धितोराजा अधान मपमिः शरः ६दये पुष्कलं पोर मदाकोपसमन्धितः । तेर्यरसदन्तयन पीतरामानुजाङ्गलम् ॥३॥ सर्पा भाशीपिय पदत्युद्धास्तपुरि स्थिताः । परमं फोपमापन्नः पुष्पालो भूमिपं पुनः॥ ४०॥ पाणानां शतकेनाशु पिभेद शिनपर्यणम् । नर्वाणः कावं मिन्नं चिरोटः सशिरस्त्रयः रथो धनुर्मदत्सय छिन्नं कोपपपिरषात् । सनंजन परिप्लुरो पापभिन्नकलेपर। भग्यस्यन्दनमारहा जगाम भरतारमजम् । धन्योऽसि पार रामस्य परामधुमत! मदरनगर्म लेप पदद पिरपीएसः । मापाप्रशम्य भी धीर ! साम्न मपियुभ्यति

·.पामधुराणम् .
[५पानादब
गुलमा म सब प्राणा: फारस्पे मयि गिते ।
इन्गुवरया ध्याहनवापरतायः शम्फोविदः ॥ ४॥
भूमी दिशिन तयाणामान्य श्येत सत्रह।
अनेके गजसाहना मिना प्रायाः समन्ततः ।। ४६ ॥
रथा रधियुतास्तेन सिन्ना मिन्ना विचारता ।
शोणितीया सरितत्र प्रताप रणागणे ॥ ४ ॥
योन्मदा हि मातङ्गा दृश्यन्ते शैलङ्गपत् ।
पेशाः शैयालदक्ष्यास्ते मुदुमाणिशिरः स्थिताः॥४८॥
সর্গ ঘদিনা এল ক্লাযিঃ।
दृश्यन्ते अहियत्तत्र चन्दनादिकरूपिताः॥४६॥
शरांसि च भाग्याणां फच्छपाभांघहन्ति थे। मांसानिण्डायनासन्धीराणांमहतांततः
एवं व्यतिकरे वृत्ते योगिन्यः शतशो रणे । पपुः पात्रेण रुधिरं प्राणिनारणपातिनाम
मांसानि
बुभुजस्ता वे हर्पकौतुकसंयुताः ।
पीत्वा तु शोणितं तब भक्षित्वा मांसमुन्मदाः ॥५२॥
नन्तुर्जहसुः प्रोचरजगुः प्रधनाङ्गणे । पिशावास्तत्र समरे प्राणिनां मस्तकानि च
धृत्या कराभ्यां मत्ताङ्गास्तालवद्वादनीयताः। शिवास्तत्र महामांसं पतितानां रणा
भक्षित्वा व्यनदन्मत्ताः कातराणां भयप्रदाः फास्त सन्त्रस्ता गताः कुञ्जरकोट
भक्षिता योगि भिस्ते पापिनां वापिन स्थितिः ।
एतत्कदनमालक्ष्य स्वसैन्यस्य रथाप्रणीः ॥ १६ ॥
पुष्कलोऽपि चकारात्र कदनं रामण्डले।
भियन्तै गजशीर्षाणि पतन्ति मौक्तिकानि तु ॥ ५॥
दृश्यते लोममिः पूर्णा ताम्रपर्णींचतन्नदी । पुष्कलहिता वाणा नृणामहेषु सड़
कुर्वन्ति प्राणविच्छेदं धीराणामपि सर्वतः ।
सर्वे मधिरसिताड़ाः सर्वे हिन्लनिजाङ्गकाः ॥ ५६ ॥

·३ द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] * धीरमणिपरामपवर्णनम् * २६३ दृश्यन्ते किंशुका यद्वत्सुभटाः प्रधनाङ्गणे । एतस्मिन्समये युद्धासमामाप्य महीपतिम् जघान पहुचाणस्तं रोषपूरपरिप्लुतः । तयाणवेधभिन्नाङ्गो विशीर्णकघचो नृपः ।। मदाबलं तं मन्वानः प्राहरच्छरफोटिभिः । तैर्वाणैः फयचान्मुक्तं सुस्राय बहुशोणितम् वपुर्वभूव रुविरं शरपारगोचरम् । शरपञ्जरमध्यस्थो विह्वलीकृतमानसः ॥ ६ ॥ शरान्नेतुं च सन्धातुं न क्षमः स च भारतिः। रामं स्मृत्वा धनुर्थत्वा करे सज्ज महगृढम् ॥ ६४ ॥ मुमोच याणानिशितान्वैरिवृन्दनिवारणान् । तैर्वाणैः शरजालं तद्विधूय मुनिपुङ्गय ! शङ्ख प्रध्माय समरे जगाद गतभी पम् ॥६६॥ पुष्कल उवाच । त्वया कृतं महत्कर्म यन्मां वाणस्य पारे । गोचरं कृतवान्वीरं धीरतापनमुटम् ॥ वृद्धत्वान्मम मान्योऽसि साम्प्रतं रणमण्डले । पश्य मेऽद्य पराक्रान्ति राजत्वीरमणे महत् ॥ ६८॥ याणत्रयेण भोवीर मूच्छितं फरवै नहि । तर्हि प्रतिज्ञा शृणु वै सर्ववीरविमोहिनोम् गङ्गां प्राप्यापि यो घे तां निन्दित्वा पापहारिणीम् । न मजति महापापो महामूढविचेष्टितः ॥ ७० ॥ सस्य पापं ममैवास्तु चेनत्यां रणमण्डले। पातये मूछितं धीर सन्नद्धों भव भूपते इति पाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलस्य नृपोत्तमः । चुकोप भृशमुद्विग्नः सन्दधे निशिताञ्छरान् ॥ ७२ ॥ ते शराहृदयं भित्या गतास्ते भारतेर्महत् । पेतुः क्षितायधो यद्वद्रामभक्तिपराङ्मुखाः ।। ततः शरं मुमोचास्मै निशितं पहिसप्रभम् । लक्षीकृत्य महद्वक्षः कपाटतटविस्तृतम् ॥ स याणो भूमिपतिना द्विधा च्छिन्नः शरेण हि । पपात रथमध्ये स रविमण्डपघलन् ॥ ७ ॥ अपरं वाणमाधत्त मातृभक्तिभवं ततः । निधाय पुण्यं सोऽप्येषविच्छेद महता पुनः तदा खिन्नः स हृदये किंकर्तव्यमिति स्मरन् ।

·• पामपुराणम् [५पाताल राम विनिजातिान मुमोच परमालयित् ॥ ७॥ হব থাকা সেই লয় সহাযিীম: । মুমিন ই অশাহিদ। सनो हाहारत सर्व पलायनपरायणम् । गमि मधिने जाते पुष्कन्दो जयमालवान् । इति श्रीपाने महापुराणे पयमे पातासाण्डे शेयारम्यापनसम्पादे रामाश्वमेये पीरमणेः परामयो नाम द्वित्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ विचत्वारिंशोऽध्यायः धीरभद्रण युद्धे पुष्कलस्य वधकरणम् । शेप उवाच। हनूमान्यीरसिंह तु समागत्यावधीद्धयः । तिष्ठ यासि कुतो धीर! जेष्यामि त्वां क्षणादिद ॥ १॥ एवमुक्त समाकर्ण्य पगस्य पचो महत् । कोपपूरपरिप्लुटः कार्मुकं जलदस्वनम विनद्य घोगन्निशितान्याणान्मुञ्चन्यमी रणे। आपादे जलदस्येय धारासारे मनोर तान्दृष्ट्या निशितान्याणान्सदेहे सुपिलानकान् । चुकोप हृदयेऽत्यन्तं हनूमानजनीसुतः ॥ ४॥ मुष्टिना ताडयामास हृदये धनसारिणा 1 स मुष्टिना हतोः धीरः पपात धरणीत मूछितं तं समालोक्य पिठ्यं सशुभाइदः। रुक्माङ्गदोऽपि समूछा त्यक्त्याऽगादणमण्डलम् ॥ ६॥ याणान्समभिवन्तो मेधाविध महास्वनी । कुर्वन्तो कदनं घोरं प्लधगं प्रतिजन्म दृपया समरे धीरो समायाती कपीश्वर। लाशूलेन च संवेष्टय सरधो चापधारको neu भूदेशे तत्क्षणामूच्छितायुमा । निधेष्टौ सम्भूतान्तरुधिरारक्तद ·६ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ] + धीरभद्रेण युद्धे पुष्कलस्य पधकरणम् * पलमित्रश्चिरं युद्धं विधाय सुमदेन हि । मूर्छामगमयत्तं वै याणैः सुशितपर्वभिः । पुष्कलेन क्षणान्नीतो मूच्छा चैतन्यवर्जिताम् । जयमाप्तं तु फटकं शत्रुनस्य भटार्दनम् ॥ ११ ॥ एतस्मिन्समये साम्यः स्यन्दनं घरमास्थितः । पिस्फारयन्धनुदिव्यमुपाधावटानिमान् ॥ १२ ॥ जटाजूटान्तरगतां चन्द्ररेखां पहन्महान् । सर्पाभूषां मनः स्पशा दधदाजगवं धनुः ।। मूच्छितान्स्यजनान्दृष्ट्या भक्तातिम्नो महेश्वरः । योद्धु प्रायान्महासन्यैः शत्रुम्नस्य भटानिमान् ॥ १४ ॥ सगणः सपरीघार: फम्पयन्पृथिवीतलम् । भक्तरक्षार्थमागच्छंत्रिपुरं तु पुरा यथा ॥ १५ ॥ कोपाच्छोणतरे नेत्रे घहन्प्रलयकारकः । पश्यन्योरान्यहुमतीपिनाकी देययन्दितः ॥ तमागतं महेशानं पीक्ष्य रामानुजो थली । जगाम समरे योद्धुं सर्वदेवशिरोमणिम् ॥ अधागतं तु शत्रुघ्नं दो पीत्य पिनाकधृत् । उघाव परमापन्नः कोपं सगुणचापधृत् पुष्पलेन महत्कर्म कृतं रामामिसेविना । मन यो रणे हत्या गतः समरमण्डलम् ॥ भय कास्ति परी पीरः पुष्पलः परमात्रपित् । तं हत्या सुखमापयामि समरे मक्तपीडनम् ॥ २०॥ शेष उपाय। इत्युक्त्या पीरमद्रं स प्रेषयामास पुष्पलम् । यादित्यं समरे योदधु पुष्कलं सेवकार्दनम् ३२१ ॥ मन्दिनं प्रेषयामास हनूमन्तं महायलम् । कुशध्यजं प्रचण्ड नु भृङ्गिणं व सुपाहुकम् ॥ सुमदं चण्डनामानं गणे स्यीयं समादिशन् । पुप्पालस्नु समायान्तं धीरमनं महागणम् ॥ २३ ॥ मदारद्रस्य संपोक्ष्य थोपायान्मदामनाः । पुष्कल पञ्चमिपणिस्तारयामास संयुगे सैणः क्षतगात्रस्तु विशालं स समादिशत् ।

·रामपुराणम्
[५ पातालपर
स त्रिशाले क्षणाधिस्वाध्यात महायलः ॥ २ ॥
छिन्न स्पीर्ष प्रिगलं वै धीश्य ग्यानुगो पली।
पदयान जघानाशु मस्तके भारति द्विज
पटपाहाभिहतः सोऽय मुर्छ धणमुद्रः ।
बिहाय मूखी सदीरपुष्कलः परमात्रपित् ॥ २७॥
शारधिन्छेद पट्याएं फरस्थ तस्य तरक्षणात् ।
पीरमनः स्यके चिन्ने सट्या) कर संस्थिते ॥२८॥
परमोधमापन्नो पमन रथिनो रथम् ।
भयत्या र तु पीरस्य पदातिच विधाय सः ॥२६॥
पाहुयुद्धन युयुधे पुष्फलेन महारमना । स पुष्कलो र त्यक्त्या चूणितं तेन घेगतः
मुटिना ताडयामास धीरभद्रं महायलः । अन्योन्यं मुष्टिभिनन्तावरुमि नुमिस्तथा
परस्परपधोयुक्तो परस्परजयपिणो । एवं चतुर्दिनमभूदाधिदियमपीशयोः ॥३२॥
न फोऽपि तत्र हीयेत न जीयेत महायलः । पञ्चमे तु दिने वृत्ते धीरभद्रो महाबलः।
गृहीत्या नम उहीनो महावीरं तु पुष्फलम् । तत्र युद्धं तयोरासीदेवासुरपिमोहनम् ।
मुटिना चरणाघाताहुमिः सुपुरमहत् । तदारयन्तं प्रकुपितः पुष्कलो पीरमरकर
गृहीत्या फण्ठदेशे तु साडयामास भूतले। तत्पहारेण म्यधितो धीरभद्रो महाबलः
गृहीत्या पुष्कलं पादे जघानास्फालयन्मुहुः ।
साहयित्या मद्दीदेशे पुष्फलं सुमहायलः ॥ ३७॥
त्रिशूलेन वफर्ता शिरोज्यलितकुण्डलम् । जगर्ज पुष्कलं इत्या धीरभद्रो महाबलः ।
गर्जते नशार्वेण प्रापितानाः समुद्भटाः । हाहाकारो महानासीत्पुष्कले पतिते से।
प्रासं प्रापुर्जनाः सपेरणमध्ये मुकोविदाः । ते शशंसुश्च शत्रुग्नं पुष्कलं पतितं रणे ।
हतं धीरभद्रेण महेश्वरगऐन थे। हत्याभुत्य महावीः पुष्फलस्य पधं तदा ४१ ।
दुःवं प्राप्तोरणेऽत्यन्त कम्पमानः शुचा महान् ।
तं दुःखितं व शनशास्था रोऽधीद्ववः ॥ ४२ ॥

·त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः] * शत्रुमपराजयवर्णनम् * शत्रुघ्नं समरे पीरं शोवन्तं पुष्कले हते। रे शत्रुघ्न रणे शोकं मा कृथाः सुमहायल!॥ पीराणां रणमध्ये तु पतनं कीर्तये स्मृतम् । घन्यो धीरः पुष्कलाख्यो यश्च वै दिनपञ्चकम् ॥ ४४ ॥ युयुधे धीरभद्रेण महाप्रलयकारिणा । येन क्षणाद्विनिहतो दक्षो मदपमानकृत् ॥ क्षणाद्विनिहता येन दैत्यास्त्रिपुरसैनिकाः । तस्माशुद्धयस्य राजेन्द्र ! शोकं त्यक्त्वा महावल !॥ ४६॥ यत्नात्तिष्ठाद्य घीराप्रय मयी योद्धरि संस्थिते । शोक सन्त्यज्य शत्रुघ्नो धीरश्चुकोध शङ्करम् ॥ ४॥ आत्तसज्जधनुर्बाणैः प्रयच्छाद महेश्वरम् । ते याणाः सुरशीर्पण्यधपुपं क्षतविक्षतम् ।। अकुर्वत महच्चित्रं भक्तरक्षार्थमागतम्। ते याणा शङ्करस्यापि वाणा नभसि संस्थिताः ॥ ४ ॥ व्याप्तत्सकलं विश्वं चित्रकारिमुनेरपि । तयाणयोयुद्धयलं पीक्ष्य सर्वत्र मेनिरे ॥ प्रलयं लोकसंहारकारकं सर्वमोहकम् । आकाशे तु विमानानि संश्रित्य स्थपुरस्थिताः विलोकयितुमागत्य प्रशंसन्ति तयोर्भृशम् । अयं लोकत्रयस्यास्य प्रलयोत्पत्तिकारकः असावपि महाराज! रामचन्द्रस्य चानुजः। किमिदं भपिता को पा जेष्यति क्षितिमण्डले ॥ ५३॥ पराजयं धा को धीरः प्राप्स्यते रणमूर्धनि । एघमेकादशाहानि वृत्तं युद्धं परस्परम् ।। द्वादशे दिघसे प्राप्ते मुमोचास्त्रं नराधिपः । ब्रह्मसंझं महादेवं हन्तुं क्रोधसमन्धितः ।। स विज्ञाय महास्त्रं तन्मुक्तं शत्रुघ्नवैरिणा! हसनप्यपिवत्तेन मुक्तं ब्रह्मशिरो महत् ॥ अत्यन्तं विस्मयं प्राप्य किंकर्तव्यमतः परम् । एवं विचारयुक्तस्य हृदये ज्वलनोपमम् ॥ ५७ ॥ शरं घे निवखानाशु देव देव शिरोमणिः । तेन घाणेन शत्रुनो मूच्छितो रणमण्डले हाहाभूतमभूत्सवं फटकं मटसेचितम् । धीराःसर्वे रुद्रगणैः पातिताः पृथिवीतले ॥ सुबाहुदमनप्रेष्ठाः स्वबाहुबलभर्पिताः ।पतितं मूळया वीक्ष्य शत्रुघ्नशरपीडितम् ॥१०॥ । ।

·No text on this page.

·१ AR चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः] *शिवेन सह हनुमतो युद्धम् * यथा फबिद्धतोऽसौ रक्ष्यः स्वात्मा इति स्थितिः॥८॥ रघुनाथः कृपां कृत्या पिलोकयतु निस्त्रपम् । मां स्यभक्तं सुदुःखेन किञ्चित्कोपं द्धन्महान् ॥ ६ ॥ एवं पदति चण्डीशे हनूमान्कुपितो भृशम् । शिलामादाय महतीं ताडयामास तद्रय शिलया ताडितस्तस्य रथः शकलतां गतः। ससूतः सहयः केतुपताकाभिः समन्यिा नभःस्था देवताः सर्वाः प्रशशंसुः कपीश्वरम् । धन्योऽसि प्लवगाधीश! महात्कर्म त्वया कृतम् ॥ १२ ॥ श्रीशिवं घिरयं दृष्ट्वा नन्दी तं समुपाद्रवत् । उघाव श्रीमहादेवं मत्पृहं गम्यतामि वृषस्थितं तु भूतेश हनूमान्कुपितो भृशम् । शिलामुत्पाटयतरसा जघान हृदये तदा सदाऽऽहतो भूतपतिः शूलं तीक्ष्णं समाददै । जाज्वल्यमानं त्रिशिखं घह्निज्वालासमप्रभम् ॥ १५ ॥ मायातं तन्महद्दृष्ट्वा शूलं प्रज्वलनप्रभम् । हस्ते गृहीत्वा तरसा यमन तिलशः क्षण भन्ने त्रिशूले तरसा फपीन्द्रेण क्षणाच्छिचः । शक्ति करे समाधत्त सर्वलोहधिनिर्मिताम् ॥ १७ ॥ सा शक्तिः शिवनिमुक्ताहृदये तस्य धीमतः । लग्ना क्षणादभूतत्र पिक्लपः प्लयपाधि क्षणाश तद्वयों तीर्धा गृहीत्वा वृक्षमुल्यणम् । ताडयामास हृदये महाव्यालविभूषिते ॥ १६ ॥ ताडितास्तेन धीरेण फणीन्द्रास्त्रासमागताः। इतस्ततस्ते तं मुक्त्या पताः पातालमुम्जयाः ॥ २०॥ शिवस्तस्मिन्नगे मुक्त पक्षसि स्थे निरीक्ष्य च । कुपितो ध्पदपावोरं मुसलं करयुग्मके ॥२१॥ इतोऽसि गच्छ संग्रामात्पलाय्य प्लयगाधम ! 1 एष ते प्राणहन्ताई मुसलेन क्षणादि मुसलं पीक्ष्य निर्मुक्तं शियेन कुपितेन धै। फीशस्तद्रशयामाप्त महावेगारि स्मन् मुसलं सत्पातायः शिवमुक्तं महायसम् । विदार्य पृथियों सवा जगाम व रसातल

·No text on this page.

·पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ] * युद्धे. मृतानां धीराणां सजीवनम् के
बृहस्पतिरुवाच।
यो रावणमहन्सख्ये कुम्भकर्णमदीदहत् । येन ते वैरिणः सर्वे हतास्तस्यैव सेधक
येन लङ्का सत्रिकूटा निर्दग्धा पुच्च हिना । अक्षश्च निहतो येन हनूमन्तमवेहि तम्
तेन सर्वे विनिहता द्रोणार्थमयमुद्यतः । हयमेधं महाराजः करोति धलिसत्तमः ॥ ७
तस्याश्वं शिवभक्तस्तु नृपो धीरमणिर्महान् । जहार तत्र समभूदणं सुरविमोहन
शिवेन निहताः सङ्ख्ये धीरा रामस्य भूरिशः ।
तान्दै जीवयितुं द्रोणं नेष्यत्येय महाबलः ॥ ७ ॥
नायं वर्षशतै यो भवता यलसंयुतः । तस्मात्प्रसादय कपि देहि तत्रत्यमोषधम् ॥
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
द्रोणगिरी देवानां पराजयो नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४४ ॥
PI
کی نسب
میر
पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
द्रोणाचलान्मृतसञ्जीवनीमानीय पुष्कलादीनां सञ्जीवनम् ।
शेष उधाव।
गुरुभाषितमाकर्ण्य वृषपर्वरिपुः स्वराट् । ज्ञात्या रामस्य कार्यार्थमागतं पवनात्म-
भयं तत्याज मनसि पानरात्समुपस्थितम् । जहर्ष चित्ते व भृशं पाचस्पतिमुवावा
न्दि उपाच ।
कधं कार्य सुराधीश द्रोणोऽयं नीयते यदि देवानां जीयनं भूयः कथं स्यादिति में
इदानी पचनोभून प्रसादय यथातथम् । रामः प्रीतिं परां याति देवानां च मुखं म
देवाधिपस्य पचनं श्रुत्या पाचस्पतिस्तदा । शकं तु पुरतः इत्या सर्गदेवः परीतम
जगाम तत्र यत्रास्ते हनूमानिर्भयः कपिः।
गर्जति प्रसव जित्वा मुरान्सन्मुिलासिनः ॥६॥

·No text on this page.

·- चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः] हनुमता द्रोणाचलानयनाय गमनम् . अत्र तु स्यगणेधार्य रक्षतिस्म शिवो महान् । श्मशानं सद्गणः स्वोयमहाप्रलपराममः हनूमान्द्रोणमासाद्य द्रोणं नाम महागिरिम् । लाशले तं निघायाशु प्रतस्थे रणमण्डलम् ॥४४॥ नफापे स च पर्वतः । कम्पमानं तु तं दृष्ट्या तत्वाला देवता गणER ने किमिदं भविता गिरी । को होनं नयते पीरी महायलपराफमः । सुराः सर्ये संहता ददृशुः कपिम् । J (जग्नुः शम्त्रास्त्रकोटिभिः॥४॥ वाहनूमान्कुपितो भृशम् । शक्रः सांसुगन्यथा ॥४८॥ विमर्दिताः। में चाहताः ॥४॥ क्षणात्यीशन साहिताः। रधिरेण परिप्लुताः ॥ ५० ॥ मुराधिपम् । शतन घ परिप्लुरा धिक्षदिनः : परिप्तान । मुराजगाद पिमनाशा पपंगुरोत्तमः केत देयेन निहता राक्षसनाधमेन पाव यथा भारपा प्रजामि तम्। पुष्मवानामुन्मदम् ।। ५४॥ मुत्तमाः । जादुमपा पाया गुरासुरनममाम् । देपा अधुः। बभिवानररूप मागले पएर गिरिम् ॥ ५५ ॥ गुदवाः । पुरं गएमसन शत्रपरिषः। परशालिना । यो निदलासा मा पनुः गुरामा ->

·७०
[५पातालखण्डे
* पाझपुराणम्
दा प्रकुपितोऽत्यन्तं हनूमानामसेवकः । गृहीत्या पर्वतहस्ते ताडयामास पक्षसि ।
न याषत्पर्वत छेत्तुं मति चक्रे सतीपतिः । तापद्धत: कपीन्द्रेण शालेन यहुशाखिना ।
मपि च्छेत्तुमुधुक्तो
गिलास्ता
तावद्धष्टिं चकारायं
लिन
.
+
भूतपम्।
.

·चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ] * हनुमता द्रोणाचलानयनाय गमनम् * अत्र तु स्थगणेश्वार्य रक्षतिस्म शिवो महान् । श्मशानं तद्गणः स्वीमहावलपराक्रमः हनूमान्द्रोणमासाद्य द्रोणं नाम महागिरिम् । लाशूले तं निधायाशु प्रतस्थे रणमण्डलम् ॥४४॥ तं नेतुमुद्यते विन चकम्पे स च पर्वतः । कम्पमानं तु तं दृष्ट्वा तत्पाला देवता गणाः॥ हाहेति कृत्या प्रोचुस्ते किमिदं भविता गिरी। को होनं नयते चीरो महायलपराक्रमः एवं कृत्वा सुराः सर्व संहता ददृशुः फपिम् । मुश्चन मिति तं प्रोच्य जग्नु शस्त्रास्त्रकोटिभिः ॥ ४७ ।। तान्सन्निन्नतो दृष्ट्या हनूमान्कुपितो भृशम् । जधान तान्क्षणाद्वीरः शक्रः सर्वासुरान्यथा ॥४८॥ केचित्पदा हतास्तत्र केवित्करविमर्दिताः । लागूलेन हताः केचित्केविछूनेण चाहताः ॥ ४६॥ सर्वे ते नाशमापन्नाः क्षणात्कीशेन ताडिताः। केयन्निपतिता भूमौ रुधिरेण परिप्लुताः ॥ ५० ॥ केचित्फीशभयात्रस्ता जग्मुः शक्र सुराधिपम् । क्षतेन च परिप्लुटा रुधिरक्षतदेहिनः तान्दृष्ट्या भयसंविग्नाधिरेण परिप्लुतान् । सुराजगाद घिमनाः शक्रः सर्वसुरोत्तमः कथं पूर्य भयत्रस्ताः कथं रुधिरविप्लुताः । केन दैत्येन निहता राक्षसेनाधमेन पाn सयं शंसत मे सध्यं यथा ज्ञात्या यज्ञामि तम् । निहत्य यदुध्या धायामि युप्मदातफमुन्मदम् ॥ ५४॥ इति पाक्यं समाफर्ण्य तुरासाहं सुरोत्तमाः । जगदुःनया पाया सुरासुरनमस्कृतम् । देघा ऊचुः। पहागत्य न जानीमा कधिद्वानररूपधृत् । नेतुं प्रोणं समुधुक्तो लागले येय ते गिरिम् ॥ ५६ ॥ गन्तुं स्तमतिस्तापद्वयं सधैं सुसंहनाः। युझं घरमसनसाः सर्पशस्त्रास्त्रवर्षिणः। वेन सधै पये युदे निजिता पलशालिना । मनके निहतास्तत्र भूमी पेतुः मुरोधमाः। ।

·१० [५ पातालखने पदक समारण्यतिनिगार सम्पादिशीनगनुशामित्यदरामुमत * पाद्मपुराणम् * दा प्रकुपितोऽत्यन्तं हनूमानामसेवकः । गृहीत्या पर्वतहस्ते ताडयामास पक्षसि । अ यात्पर्यत छेत्तुं मति चक्रे सतीपतिः । तावद्धतः कपीन्द्रेण शालेन पहुशास्तिना। मपि च्छेत्तुमुयुक्तो यावत्तापच्छिलाहतः । शिलास्ता भेदितुं स्यान्तंधकार मृष्ट उद्यत तापष्टिं चकारायं शिलाभिनंगपर्वतैः । लागुलेन व संवेष्टय ताडपत्येष भूतपन् । शिलामिः पर्वतैर्वृक्षः पुच्छास्फोटेन भूरियाः । नन्दी प्राप्तो महावासं चन्दोऽपि शकलीकृतः ॥ २६ ॥ अत्यन्तं विलो जातो मद्देशानः प्रकोपनः । क्षणे क्षणे प्रहारेण विलं कुर्वते भृशम् । जगाद प्लपगाधीशं धन्योऽसि रघुपानुग! । महत्कर्म कृतं तेऽद्य यत्तेऽहं सुप्रतोषित: न दानेन यमेन नालपेन तपसा यहम् । सुलमोऽस्मि महायेग! तस्मात्प्रार्थय मे परम् । शेर उवाच एवं प्रपन्तं तं दध्या हनुमानिजगादतम् । प्रहसलिभिया पाण्या महेशानं सुतोदितर हनूमानुपाचा नाप प्रसादेन सय मेऽम्ति महेभ्यर । तथापि यावे घिर त्यत्तः समातीविना । एष पुष्पलमंशा नः समरे पतितो हतः । तपेप रामायरशः शधुनो मूछितो रणे। भन्ये च धीग पदयः पतिताः शरविक्षताः। भूपिटना: पतिताः केचित्तप्रक्ष म्यगणैः सह ॥ ३६॥ गया तामहाभूता येतालायपिशायकामहरन्ति न वादन्ति गालायातका এসব ও মানবতাবো। যায়দিল নিঃনাম অনুগল্প भाग्योपादिमीरया मापापिताम्मटान् । आययानि मायसाया पक्ष सर्यशः ३५॥ Meri मेनुनी मनमम् । यस्मिन्यसायोग्ययः माणिगीयमा নবাব গামাল। पातिय XITA TRIMERARI ·। चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ] * हनुमता द्रोणाचलानयनाय गमनम् - अत्र तु स्यगणवायं रक्षतिस्म शिवो महान् । श्मशानं तद्गणः स्वीपमहावलपराममः हनूमान्द्रोणमासाद्य द्रोणं नाम महागिरिम् । लाङ्गेले तं निधायाशु प्रतस्थे रणमण्डलम् ॥ ४४॥ तं नेतुमुद्यते विप्र बकम्पे स च पर्वतः । फम्पमानं तु तं दृष्ट्या तत्पाला देवता गणाः॥ दाहेति कृत्या प्रोचुस्ते किमिदं भविता गिरी। को होनं नयते पीरो महायलपराक्रमः एवं कृत्वा सुराः सर्व संहना ददृशुः फपिम् । मुश्चन मिति तं प्रोच्य जम्नुः शस्त्रास्त्रकोटिभिः ॥४७॥ तान्सन्निनतो दृष्ट्या हनूमान्कुपितो भृशम् । जधान शान्क्षणाद्वीरः शक्रः सर्वासुगन्यथा ॥४८॥ केचित्पदा हतास्तत्र केचित्करविमर्दिताः। लागृलेन हताः केचित्केविनेण चाहताः ॥ ४ ॥ सर्वे ते नाशमापन्नाः क्षणात्कीशेन ताडिताः। फेवन्निपतिता भूमौ रुधिरेण परिप्लुमाः ॥५०॥ केचित्फीशभयावस्ता जग्मुः शक सुराधिपम् । क्षतेन य परिप्लुटा दधिरक्षतदेहिनः तान्द्रप्या भयसंविनाधिरेण परिप्लुतान् । मुराजगाद पिमनाः शकः समुरोत्तमः कार्य पूर्व भयत्रस्ताः कथं रुधिरपिप्लुताः । फेन देत्येन निहता राक्षसेनाधमेन या सर्व शंसत में तथ्यं यथा शात्या मजामि तम् । निहत्य यध्या चायामि युष्मद्वातफमुन्मदम् ॥५४॥ इति वाक्यं समाफर्य तुरासाई मुरोत्तमाः । जगदुनिया पाया मुरासुरनमस्टतम् । देषा ऊयुः। हागस्य न जानीमः कश्चिद्वानररूपकृत् । नेतुं दोण समुयुक्तो लाशूले पेय तं गिरिम् ॥५६॥ गन्नु समतिस्ताप सर्वे मुसंहताः । युदं परमसमताः सर्यशधास्थयपिणः । तेन स पये युद्धे निमिता घलशालिना । मनेके निहतास्तत्र भूमी पेतुः गुरोधमा ।

·. पामपुराणम् 1५५ पर्य नु यहुभिः पुण्यंजीपिता ६ वागताः शोणितेन मुसिकाहाना एतद्वार्प समाफर्य सुराणांत पुण्दरः । आदिदेश सुरान्सान्यालायलसमन्धिनान् ॥ ६॥ यात महादोणगिरि फपि यधु महायलम् । ययाऽऽनयत यूगं ये सुराणा रणपातकम् ।। ६१॥ इत्याशप्ता ययुस्ते पे द्रोणं पर्वतसतमम् । यत्रास्ते पलपापीरो हनूमान्कषि गत्या ते प्राहरन्सर्वे हनूमन्तं महायलम् । हनूमता ते निहता मुष्टिमिः कर पतितास्ते क्षणात्तत्र रुधिरक्षतविप्राः । अन्ये पलायनपरा जग्मुस्ते त्रिदि तच्छुत्वा कुपितः शक्रः सर्वानमरसत्तामान् । आदिदेश महावीर यानरेन्द्र मु सदाममा ययुस्ते चै यत्र कीशेश्वरो पली । तान्सर्वानागतान्द्रष्ट्या जगाद क मा यान्तु धीराः समरे संहर्तारं हि मां बलात् । नेष्यामि युष्मानधुना संयमिन्याः पुरोऽन्तिके । ६७ ॥ इत्युक्ता अपि ते सर्वे सन्नद्धाः माहरन्कपिम् । शस्त्रास्त्रैर्यहुधामुक्तर्महायलस केचिठूलैः परशुभिः केचित्खड्डेश्च पदृिशैः । मुसलैः शक्तिभिः केचित्क्रोधेन फलुपीताः ॥ ६ ॥ स पाहतोऽमरपरैविविधरायुधैली। शिलामिस्ताअधानाशु समरसत्तमा केचित्पलाय्य आहुस्ते गताः शक्रसमीपकम् । तदुक्तं पाक्यमार्य भयं प्राय वृहस्पति सुराध्यक्षं मन्त्रिणं स्वर्गवासिनाम् । पप्रच्छ सविधे गत्वा नत्या सुरगुरु घरम् ॥ ७२ ॥ इन्द्र उवाब। फोऽसी यो धानरो द्रोणं नेतुं स्वामिन्समागताः । येन में निहता वीरा अमराः शस्त्रधारिणः ।। ७३ ॥ शेष उपाय।

·पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ] * युद्धे. मृतानां धीराणां सजीधनम् *
वृहस्पतिघ्याच।
यो रावणमहन्सङ्ख्ये कुम्भकर्णमदीदहत् । येन ते वैरिणः सर्वे हतास्तस्यैव सेवकः ।।
येन लड्का सत्रिकुटा निर्दग्धा पुच्छवह्निना । अक्षश्च निहतो येन हनूमन्तमवेहि तम् ॥
तेन सर्वे विनिहता द्रोणार्थमयमुद्यतः । हयमेधं महाराजः करोति यलिसत्तमः ॥ ७७॥
तस्याश्वं शिवभक्तस्तु नृपो पीरमणिर्महान् । जहार तत्र समभूदणं सुरविमोहनम् ।।
शिवेन निहताः सङ्ख्ये पीरा रामस्य भूरिशः ।
तान्यै जीवयितुं द्रोण नेप्यत्येव महाबलः ॥ ७६ ॥
नायं वर्षशतैर्जेयो भवता वलसंयुतः । तस्मात्प्रसादय कपि देहि तत्रत्यमोपधम् ॥८०॥
इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
द्रोणगिरी देवानां पराजयो नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥४४॥
पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
द्रोणाचलान्मृतसञ्जीवनीमानीय पुष्कलादीनां सञ्जीवनम् ।
शेष उपाय।
गुरुभाषितमाकर्ण्य पृपपर्वरिपुः स्वराट् । ज्ञात्या रामस्य कार्यार्थमागतं पचनात्मजम्
न तत्याज मनसि पानरात्समुपस्थितम् । जहर्ष चित्ते च भृशं पाचस्पतिमुपावह ।
इन्द्र उवाच ।
अयं कार्य सुराधीश द्रोणोऽयं नीयते यदि ।देवानां जीवनं भूयः कथं स्यादिति मे यद
-दानी पपनोभूतं प्रसादय यथातथम् । रामः प्रीति परां याति देवानां च सुखं भयेत्
वाधिपस्य पवनं श्रुत्या पावस्पतिस्तदा । शमं तु पुरतः कृत्या सर्वदेवैः परीवृतम् ॥
जगाम तत्र यत्रास्ते हनूमान्निभयः फपिः।
गर्जति प्रसय जित्वा सुरान्सर्यान्सुनासिनः ॥६॥

·* पामपुराणम् [५ पातालमा गत्या सन्निधौ तस्य वृहस्पतिपुरोगमा: । पेतुस्ते चरणी नत्या समीरमानुजस्य हि स्पतिश्च तं धीरं जगाद प्रेरितोऽमुना । सुराधीशेन लोकस्य गुरुणा पदतां घर। वृहस्पतिरुवाच। जानद्भिः कृतं कर्म देवस्तव पराकमम् । श्रीरामचरणस्य त्वं सेवकोऽसि महामते । कमर्थमयमारम्भः कथमत्र समागमः | सत्करिष्यामहे सधैं सलतास्तव मारितम् ॥ रोपं त्यस्या छपां कृत्वा देवाधीशं विलोकय । पवनात्मज ! दैत्यानां भयङ्करमपुर्दधन् ॥ ११ ॥ शेष उवाच। दत्य मापितमाकर्ण्य देवानां स गुरोर्चकः । उवाव देवान्सकलान्गुरुं चैव महायशाः । राक्षो धीरमणेः सत्ये हताः शर्वेण भूरिशः । मटास्तान्ये जीवयितुं द्रोण नेष्यामि पर्वतम् ॥ १३ ॥ नये निवारयिष्यन्ति म्ययार्ययनदर्पिताः । तान्नेप्यामि क्षणादेव यमस्य सदन प्रति हम्मादत मे यूर्य द्रोणं याग तदापयम् । येन सत्रीययिष्यामि मृतावोगप्रणालणे शेष उवाच । इति पापं समापणं घायुगूनोमंदारमन: 1 ते मर्य प्रातिगत्या ददुः सीवनीषधम् से प्रक्ष मयं स्यनया मुरा: स्पीकसः म्पयम् । ययुः मुपनि एण्या पुरः सौष्यसमन्यिताः ॥ १७॥ हनुमाग्ने तनु समादायाना ग्णम् । नुन सयः सुगमदाफर्मसमुपुरः । RHITEमन पोल्य सऽपि घेरिणः साधु साधु प्रामन्तभानुन निर कपिन फपि समात्य महामुदायुनः पुगेम पुष्पलमागते शतम् । शिपन मंगसिमप्रसादले धीरामपिसं मयि जगाम २०॥ এমনি ব্যাথলি মাসে সংঘােথ যায় প্রধাৰীৰ গৰ कटाय महारमि शिकायेन मग्माय गार पगर्न शुभम पर मनसा पाया पानागर परिम् । नानामि सादि पर भजनाय जायत। दरमुक्या मेरा ·। । पशवत्वारिंशोऽध्यायः] • पुनः शियशत्रुमयुद्धयर्णनम् . इति पाक्यं यदा वक्ति तावत्पुष्कल उत्थितः । रणाङ्गणेऽदशद्रोपाहन्तान्योरशिरोमणिः ॥ २४ ॥ क गतो धीरभद्रोऽसौ मां संमूच्र्य रणायणे । सद्योऽहं पासयाम्येनं कास्ति मे धनुरुत्तमम् ॥ २५॥ इतितं भाषमाणं घे प्राह पीर कपीन्द्रकः । धन्योऽसि पीर यभूयो वदस्येनं रणागणे स्वं हतो वीरभदेणरघुनाथप्रसादतः । पुनः सञ्जीवितोऽस्येहि शत्रुघ्नं याममूचितम् इत्युक्त्या प्रययौ तत्र समामयरमूर्धनि । श्वसन्नास्ते सशत्रुमः शिवयाणप्रपीडितः तत्र गत्या समीपं तच्छत्रुघ्नस्य महात्मनः । निधाय भेषजं तस्य पचसि श्वासमागते उवाच हनुमास्तं वै जीय शत्रुघ्नसत्तम! । मूच्छितोऽसि रणे फस्मान्महावलपराक्रम! यद्यहं ब्रह्मवयं च जन्मपर्यन्तमुद्यतः । पालयामि तदा पीरः शत्रुनो जीवतु क्षणात् ।। उक्तमात्रेण तेनेदं जीवितः क्षणमात्रतः । एशियः शिवो यातो विहाय रणमण्डलम् ॥ ३२॥ अनेके निहताः सङ्घये श्रीरुद्रेण पिनाकिना ते सर्वे जीविता धीराः कपीन्द्रेण महात्मना ॥ ३३ ।। मदा सर्वे सुसन्नमा रोपपूरितमानसाः । स्वे स्वे रथे स्थिताःशत्रून्प्रययुः क्षतविग्रहाः पुष्कलो पीरभद्रं तु चण्डं चैय फुशध्वजः । नन्दिनं हनुमान्धीरः शत्रुम्नः सगरे शिवम् धनुबिस्फारयन्तं तं शत्रुघ्नं यलिनां चरम् । सङ्ग्रामे शिवमाहूय तिष्ठन्तं प्रययौ नृपः बाजा धीरमणिवीरः शत्रुग्नः समरे यली । अन्योन्यं चक्रतुर्युद्धं मुनिविस्मयकारकम् राज्ञा च धीरमणिना रथा भग्नाः शताधिकाः। शत्रुम्नस्य नरेन्द्रस्य तिलशः क्षणतो द्विज !॥ ३८॥ तदा प्रकुपितोऽत्यन्तं शत्रुग्नो रणमण्डले । आग्रेयास्त्रं मुमोवामुं दग्धुं सैन्यसमन्धितम् ।। ३६ ॥ दाहक तन्महदृष्ट्या महास्त्रंशत्रुमोचितम्। अत्यन्तं कुपितो राजा पारुणास्त्रं समाददे पारुणास्त्रेण शीताति चीक्ष्य रामानुजो यलो। . - ---- ·.पामपुराणम् [५पानालय पाययात्र गुमोगाम्मै सेग पागुमहानभूत ॥४॥ गयुगासदमा मेयाययुग मशा दिशम् । गताः सर्वे मे समुशियः सैन्ये पयनीमा पो धीमणिमंदान् । पर्यता दिारि प्राह भ शगसने पर्यतः तस्मितो यागुनमासन सदरे वाय रामायाजी मात्र तु समाददै. पमास्त्रेण दताः सर्वे गगाम्नु सिलशः कृताः । पूर्णता मापुरतम्मिरणे धोरयावि पमास्त्रेण विदीर्णा पोरः शोणिसीमिताः ययुः सममान्त चित्रं सममपदणम् ॥ ४॥ तदा प्रकुपितोऽत्यन्त राजा पीरमणिर्मदान् । प्रशास्त्रं चापमावत रिदाहकमगुटम प्रहार संहिते सोऽपि सस्मार सुमनोहरम् । अस्त्रयोगिनीदत्तं सर्यपरिधिमाइनम ब्रह्मास्त्रं सत्करम्रएमागतं घेरिणं प्रति । सायच्युमनामा नु सम्मुन मोदनास्वरम मोदनास्त्रेण सद् प्राी द्विधा किन्ने क्षणादिद। लग्न राहो हदि क्षिप्रं मूर्धा सम्प्रापयन्नुपम् ॥ ५० ॥ ते राणा शतशो मुकाः शत्रुग्नेन महीभृता। सर्वेऽपि मूच्छिता धीरा गणा रुद्रस्य ये पुनः ॥ ५१ ॥ शिवस्य चरणोपस्थे मूढाः पेतुर्महीतले । तदा शियः प्रकुपितो रथे तिष्ठन्यया नृपम् । शिवेन सहसा योद्धु समायातो रणाणे ! शत्रुमः सम्जमात्तज्यं धनुः इत्या व्ययुद्धधत ॥१३॥ ठयोः समभवयुद्धं घोरं चैरिविदारणम् । शस्त्रास्वबहुधामुत्तरादीपितदिगन्तरम् । अस्त्रप्रत्यस्त्रसङ्घातेस्ताइनप्रतिताइनैः । देवानामपि दैत्यानां नैतादृप्रणमण्डलम् ॥ तदा व्याकुलितोऽत्यन्तं शत्रुनः शिवसङ्गरे । सस्मार स्वामिनं तर पारनेरुपदेशतः ।। हा नाथ भ्रातरत्युनः शिवः प्राणापहारणम् । करोति धनुरुयग्य प्रायस्य रामण्डले अनेके दुःखपायोधि तीर्णा राम! वाख्यया । मामप्युद्धर दुःखस्य राम! रामरूपानिधे!॥५८॥ इत्यं पति यदातावद्वीक्षितो रणमण्डले । नीलोत्पलदलश्यामो रामो राजीवलोचनः ४ ·पट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ] * शङ्करेण सह श्रीरामस्य समागमः ** १७७ मृगङ्ग फटौ धृत्वा दीक्षितं घपुरुद्वहन् । तं दृष्ट्या विस्मयं प्राप शत्रुघ्नः समराङ्गणे इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे श्रीरामसमागमो नाम पञ्चवत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ . पट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः शङ्करेण सह श्रीरामस्य समागमः । शेष उवाच आगतं वीक्ष्य श्रीरामंशत्रुघ्नः प्रणतातिदम् । भ्रातरं सकलाद्दुःखान्मुक्तोऽभूद्विजसत्तम! हनूमान्वीक्ष्य विभ्रान्तो रामस्य चरणो मुदा । घवन्दे भक्तरक्षार्थमागतं निजगाद च ॥२॥ स्वामिस्तवैतद्युक्तं तु स्वभक्तपरिपालनम् । यत्सङ्ग्रामे जितं सर्व पाशयद्धममोचयः ॥ वयं त्विदानी धन्या घे यद् द्रक्ष्यामो भवत्पदे। जेन्यामोऽरोन्क्षणादेय त्वत्कृपातो रघूद्वह ! ॥ ४॥ शेष उवाच। स्थाणुस्तदागतं रामं योगिनां ध्यानगोचरम् । पतित्या पादयोचिन जगाद प्रणताभयम् ॥ ५॥ एकस्त्वं पुरुषः साक्षात्कृतेः पर्यसे । यः स्यांशकलया विश्वं सृजस्यवसि हंसिय अरूपस्त्वमशेयस्य जगतः कारणं परम् । एक एव विधा रूपं गृहासि पुहकात्वितः ॥ पृष्टी विधातृरूपेण पालने स्वयमास च । प्रलये जगतः साक्षादहं शस्यतां गतः ।। सय यत्परमेशस्य यमेधकनुक्रिया । ग्रहहत्यापनोदाय तद्विडम्यनमद्भुतम् ॥ ६ ॥ सत्पादशौचममलं गङ्गाल्यं शिरसोऽन्तरा ! पहामि पापशान्त्यर्थ तस्य ते पातकं कुतः मया पहपकाराय कृतं कर्म तप स्फुटम् । क्षम्यतां तत्रूपालो हि भवतो घ्यवधायकम् ।

·[५पातालखण्ड पाद्मपुराणम् कि करोमि मया सत्यपालनार्थमिदं कृतम्। जानन्प्रभावं भक्तो भक्तरक्षार्थमागतः ॥ १२॥ असी पुरा उज्जयिन्यां महाकालनिकेतने स्मात्याशिप्राख्यसरिति तपस्तेपे महादुनम ततः प्रसन्नो जातोऽहं जगाद भूमिपं प्रति । याचस्वेति महाराज स पत्रे राज्यमदुत्म मया प्रोक्तं देवपुरे तब राज्यं भविष्यति । यावदामहयः पुर्यामागमिष्यति याधिकः । तावत्प्रभृत्यहं स्थास्ये तब रक्षार्थमुद्यतः । एष दत्तवरो यम किंकरोमि स्पसत्यतः । घृणितोऽस्म्यधुना राज्ञा सपुत्रपशुवान्धपः। इयं समर्पते पादसेवां राजा विधास्थति शेष उधाचा इति वाक्यं समाकर्ण्य महेशस्य रयूत्तमः । उवाच धीरया पावा कृपया पूर्णलोचनः । राम उवाच। देवानामयमेपाम्ति धर्मो भक्तम्य पालनम् । त्यया साधु कृतं कर्म यद्को रक्षितोऽधुना भमासिहृदये शयं भवतो हृदये त्यहम् । आययोरन्तर नास्ति मूढाः पश्यन्ति दुधि ये भेदं विदधत्यक्षा आययारेकरूपयोः । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते नराः फल्पसहप्रकम् ॥ ये त्यद्कास्त पपासम्मशता धर्मसंयुताः । मदना अपि भूयस्थामत्या तप नतिरा शेष उपाचा इस्य भाषितमाफर्य शर्यो पीरमणि नृपम् । मूच्छित जीवयामास फरस्पादिनाप्रभु अन्यानपि मुनानम्य भूछितामारपीहितान् । जीपयामास समृद्धः समःममुरीभ्यः ॥ २४॥ पर पिपाप तं मूर धीरामपदयो तिम् । फारयामास भूनेशः पुत्रपौत्रः परीवृतर, भन्यो गजा पीरमपिषों ददर्श रनमम् । योगिनियोगनिष्ठाभिप्रापमयुतायुनः । नया रघुनाथ माधोहनविदाः । ग्रहादिभिः पुरयतमा मभूपरिजरातम!" गप्नहनुमाया र पुकारादिमिरदः परिएलाय गमाय ददौ राजा योताम्। गायन महिल सर्प सपुगगुवाम्ययम् । गण प्रेरित मादाइमूपो पीरमणिन्तदान मी रामानुः मरिमिनिझमेयरः।

·सप्तवत्वाशत्तमोऽध्यायः] * हेमकूटपर्वतेऽश्वगमनम् * शत्रुघ्नादिमिरत्यन्तमुत्सुकैश्च विशेषतः ॥ ३० ॥ रथे मणिमये तिष्ठन्यभूव स तिरोहितः । अन्तर्हिते रामभद्रे सर्वे प्रापुः सुविस्मयम् ॥ मा जानीहि मनुष्यं तं रामं लोककवन्दितम् । जले स्थले व सर्वत्र पर्तते संस्थितःसदा ततो धीरा अलं हा अन्योन्यं परिरेमिरे । तूर्यमङ्गलबादित्रैः सुमहानुत्सवोऽभवत् ॥ ततो मुक्तो हयः सर्वधारः शस्त्रास्त्रकोपिदैः । सर्वेरनुगतः प्रीतविस्मयेन समन्वितैः ॥३४॥ शर्वः सत्यप्रतिज्ञश्च तमनुज्ञाप्य सेयफम् । श्रीरामं शरणंप्रोच्य याहि लोककदुर्लभम् खयमन्तहितस्तत्र प्रलपोत्पत्तिकारकः । कैलासमगमच्छर्यः सेवकः परिशोभितः॥ भूपो धीरमणिया॑यन्छीरामचरणोदजम् । शत्रुम्नेन ययौ साकं यलिना यलसंयुतः ॥ ३७॥ एतद्रामस्य चरितं येण्यन्ति नरोत्तमाः । तेषां संसारजं दुःखं न भविष्यति फर्दिचित् ॥ ३८ ॥ इति धोपामे महापुराणे पशपातालखण्डे शेषयात्स्यायनसंपादे रामाश्वमेधे हयग्रस्थानं नाम पनत्यारिंशसमोऽध्यायः ॥ ४ ॥ सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः हेमाडपर्वतेऽवगमनम् । शेष उपाय। दयोगतो देमार भारतान्ते तलो दिन! मनेकभटसाहले रक्षितो पद्धचामा १ गोपे विस्तरतोदियांपोजनानां समन्ततः । अयुनेन गुटलेध गजनः काशनादिभिः सोपान महकई पादः परिशोभितम् । शालेग्सालेम्तमालेध कर्णिकारः समन्ततः दिनतालमांगनुमानः कोरिहारः मविचः । पर कुलमंघमंदनः पुरमादिभिः ॥

·[५ पातालसर ताविस्मयमापन्नो भूपतिः सह सैनिकः। जगाम सहितः सर्वहयस्य महतोऽन्तिो। परेन पालनाऽऽधान्तो नाकम्पत इयत्तदा हनूमस्तिं समुद्धर्त मतिया महामना। रिमा निशानं दिपारयलिभिण्डतः। भायोऽपि न य स्थानाचयाल निमार मोनामन बनया कात्रीपायो विधेयस्यान पाहणवित्री १८० * पाद्मपुराणम् जातिकाभिyधिकामिनयमालिकया तथा। आमाधवद्राक्षाभिर्दादिमः शोभितं धनम् ॥५॥ अनेकपक्षिसधुष्टं भ्रमरस्सुनिनादितम् । मयूरकेकारवितं सर्वसुखदं यः ॥ ६ ॥ प्रविवेश स शत्रुघ्नो मनोवेगसमन्वितः । स्वर्णपत्र विशाले स्ये भाले विभन्मनोदन गच्छतस्तस्य पाहस्य इयमेधकतोस्तदा । अकस्मादभवच्चित्रं तच्छृणुष्य द्विजोत्तमः । गात्रस्तम्मोऽभवत्तस्य न चचाल पथि स्थितः। हेमकूट इघाचाल्यो वभूव इयसत्तमः ॥६॥ तदा तद्रक्षकाः सर्वे कशाघातान्वितेनिरे । तदा हतोऽपि न यो स्तम्धगावोहयोतन शत्रुमसपिधे गत्या चक्रुशुर्याहरक्षकाः स्यामिन्वयं न जानीमः किमभूदयसत्तमे। गच्छतो पाहवयंस्य मनोगस्य भूपते! 1 आकस्मिकोऽभवत्तस्य गावरताभो महामने पशामिस्ताडितोऽस्माभिः परं तत्र चचाल न ! पर्य विचार्य यत्कार्य तत्कुरप्य नृपोत्तम!॥ १३॥ पुष्पलो पाहुना धृत्या चरणों तस्य भूनलात् । उत्पाटयामास तदा परन्नो चेलतुस्ततः ॥ १५॥ लागलेन समायष्टय पलेन यदिनांपर: आपलादाई मधयाल तथापि संदीपान फपिधेप्टी हनूमान्यम्मयापितः । राप्नं पलिना श्रेष्ठ पांगरियण्यताम् ॥ १८ ॥ मपादोषो मालन नीलोत्पाटिनोऽधुना । पामत्र महायंकापते न दयोऽ! पिमानिमाकप गमो विस्मयान्पितः । सुमति मन्त्रिणा घेष्टमुपात पदांय शम्मदपाय। 1 ·सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] शत्रुमपृष्टेनशानकेनाश्वगात्रस्तम्भकारणकयनम् १८१ सुमतिरुवाच। स्वामिन्कश्चिन्मुनिग्योऽखिलज्ञानविचक्षणः । देशोद्भधमहं जाने प्रत्यक्षं न परोक्षजम् ॥ २३ ॥ शेष उवावा इतिवाक्यं समाकर्ण्य सुमतेधर्मकोविदः । अन्येषयामास मुनि सेवकः सहशोभनम् ।। ते सर्वे सर्वतो गत्या मुनि धर्मविदंभटाः । व्यालोकयन्तःसर्वत्र न चापश्यन्मुनीश्वरम् एकस्त्वनुचरो विप्र ! गतो योजनमात्रतः। पूर्वस्यादिशि चोयुक्तः पश्यतिस्ममहाश्रमम् यत्र निरिणःसर्वे पशवो जनतास्तथा । गङ्गास्नानहताशेषकिलिबपाःसुमनोहराः ॥ यत्र केचित्तपःश्रेष्ठं कुर्वतिस्म हुतासनैः । धूमैरधोमुखाःपत्र_युभिःस्वोदम्भराः ॥ यत्राग्निहोत्रजोधूमः पवित्रयति सर्वदा । अनेकमुनिसंदृष्टो मुक्तपत्रलतोत्तमः ॥ २६ ॥ तमाश्रमं मुनेत्या शोनकस्य मनोहरम् । न्यवेदयन्नृपायासी विस्मयाविष्टचेतसे तच्छुत्वा हर्षितोऽत्यन्तं शत्रुमः सहसेयकैः । हनूमत्पुष्कलायैश्च संयुतोऽगात्तदाश्रमम् सत्र पीक्ष्य मुनिश्रेष्ठं सम्यग्घुतहुताशनम् । प्रणमद्दण्डयत्तस्य वरणी पापहारिणी। समागतं नृपं ज्ञात्वा शत्रुघ्नं यलिनांघरम् । अर्यपाद्यादिक चक्र प्रीतस्तद्दर्शनादभूत् ॥ ३३ ॥ सुखोपविष्टं पिनान्तं नृपं प्राह मुनीश्वरः । किमर्थमटन देव ! महत्पर्यटनं तय ॥३॥ त्याद्शाः पृथिवीं सर्वां नृपा चे न भ्रमन्ति चेत् । तदा दुष्टजनाः साधूग्याधन्ते विगतज्वरान् ॥ ५ ॥ मदीपाल शत्रुम यलिनांवर । सवं शुभाय नो भूयात्तवपर्यटनादिकम् ॥३६॥ शेष उवाय। भूदेयं प्रत्युवाच महीभ्यः । गद्गदस्थरयापाण्या हर्षितस्पीयविग्रहः । शत्रुम उवाच। चित्रं रामाभ्यस्य मनोहतः । नातिदूरे त्वदापासात्तच्छृणुप्प विदांबर । ने तर शोभाये यदृच्छातो हयोगतः । ॥ 1 -~-

·[५पातालसण्डे
* पाद्मपुराणम्
तत्प्रान्ते तस्य प्राहस्य गानस्तामो भवत्क्षणात् ॥ ३६
तदा मे वलिनी धीराः पुष्कलाद्या मदोत्कटाः ।
चलादाचपुर्याहं न ववाल तथाप्यसो ॥ ४० ॥
अस्मानपारदुःखान्धो मतान्प्रतितरिः स्मृतः ।
देचावष्टः सुमाग्यस्त्वं कथयस्व निदानफम् ॥ ४ ॥
शेष उपाय।
पवं पृष्टो मुनिवरः क्षणंध्यौ महामतिः । यस्य चरणस्तम्भकारणं तु विचारयन् ।
क्षणात्ततु सविज्ञाय विस्मयोत्पुललोचनः । जगादस महीपाल दुःखितंसंशयान्वितम्
शौनक उपाय।
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यस्तम्भस्य कारणम् ।
पछुत्या मुच्यते दुःखादतिचित्रकथानकम् ॥ ४४ ॥
गोडदेशे महारण्ये कावेरीतीरभूषिते । पाडवः सात्विको नाम्ना चवार परमं तपः।
एकाई पयसः प्राशी दिनकं पायुभक्षकः । दिनकं तु निराहार एवं विदिनमुन्नयेत् ।
एवं प्रते प्रवृत्तस्य फालः सर्यक्षयदुरः । अप्राइ स्वस्य दंष्ट्रायां मृति प्राप महामती ।
पिमाने सर्वशोमादये सर्परलविभूषिते ।
अप्सरोमिः सह फ्रीडन्ययो मेरोः शिखास्थिती ॥४॥
जम्बूनाम मदायक्षस्तत्र सेयरसोमयत् । नदीजाम्यती संज्ञा स्पर्णपसमन्यिता 1
तस्यां तु मुनयम्स तपोध्यानसमन्विताः। अनेक तपसा पुण्याससौख्यसमन्विता
तासी स्यैव्या श्रीलप्सरोमिसुदान्धितः ।
प्रतीपमारतेषां म्यामिमानमदोद्धतः । ५१.
सतः स मुनिमी राक्षसी भषादुर्भुवः । ततोऽतिदुःखितः प्राह मुनीन्विधामोधना
मनुगृहन्नु म स विवायू हवालयः । मदानेग्नुगृहीतो यक्ष राम मपान ४५३
যিনি ধান কাটা মাথাগুঝি।
पभामुतिर्मवित्रीले शापादस्मारगुदाणात् ॥ ५५ ॥

·अप्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] • शत्रुमाय शौनकेन नानाकर्मविपाफफयनम् - १८३ स प्रोको मुनिमिदंघो राक्षसत्यमितः प्रभो!। स्तम्भयामास रामाश्वं मोचयानघकीर्तनः ।। ५५ ॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेधे शापकीर्तनं नाम सप्तचत्वारिंशचमोऽध्यायः॥४७॥ अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः शत्रुध्नाय शौनकेन नानाकर्मविपाककथनम् । शेष उपाय। इति प्रोक्तं तु मुनिना संश्रुत्य परवीरहा । विस्मयं मानयामास हृदि शौनकमब्रवीत् ॥ शत्रुम्न उवाच। कर्मणो गहना धार्ता यया सात्त्विकनामधृन् । दिवं प्राप्तोऽपि महता कर्मणा राक्षसी कृतः ।।२।। स्वामिन्यद महर्षे त्वं फर्मणां स्वगतिर्यथा । येन फर्मविपाकेन यादृशं नरकं भवेत् ॥ शौनक उवाया धन्योऽसि राघवश्रेष्ठ ! यत्ते मतिरियं शुभा। जानन्नपि हितार्थाय लोकानां त्वं प्रयोपि भोः!॥४॥ कथयामि विचित्राणां कर्मणां विविधा गती। ताः शृणुष्व महाराज यच्छ्रुत्या मोक्षामाप्नुयात् ॥ ५॥ परवित्तं परापत्यं कलत्रं पारकं च यः । बलात्कारेण गृह्णाति भोगबुद्धया व दुर्मतिः कालपाशेन सम्बधो यमदूतर्महायलैः । तामिन्ने पात्यते तापद्यापद्वर्णसहस्रकम् ॥ तत्रताडनमूद्धृताः कुर्वन्ति यमकिङ्कराः । पापमोगेनसन्तप्तस्ततो योनि तु सीकरीम् तत्र भुक्त्वा महादुःखं मानुषत्वं गमिष्यति। - .

·४ " * पामपुराणम् [५ पातालखण्ड रोगादिविहितं तत्र दुर्यशो झापक स्वकम् ॥ ६ ॥ भूतद्रोहं विधायष फेवलं स्वकुटुम्यकम् । पुष्णाति पापनिरतः सोऽन्धतामिस्रके पतेत् ॥ १०॥ 'नरा इह जन्तूनां धधं कुर्वन्ति वै मृणा ते रोरवे निपात्यन्ते भियन्ते रुमीरा ॥ : स्योदरार्थे भूतानां चधमाचरति स्फुटम् । महागरवसंझे तु पात्यते स यमाया। गोवै निजं तु जनकं ब्राह्मणं द्वेष्टि पापरत् । कालसूत्रे महादुष्टे योजनायुतविस्तृते । पायन्ति पशुरोमाणि गवां द्वेष करोति यः । सावर्षसहस्राणि पच्यते यमकिडूः। यो भूमी भूपतिर्भूत्या दण्डायोग्यं तु दण्डयेत् । करोति ब्राह्मणस्यापि देहदण्डं च लोलुपः ॥१५॥ स सूकरमूईः पीड्यते यमकिङ्करः । पश्चाद्दुष्टामु योनीषु ज्ञायते पापमुक्तये ॥१६ ब्राह्मणानां गया ये तुइन्यं वृत्तं तथाल्पकम् । वृत्ति पा गृढ़ते मोहाल्लुम्पन्ति स्थवलानराः ॥ १७॥ से परवान्धकृपे चपात्यन्ते च महार्दिताः । योऽन्न स्थयमुपाहत्य मधुरं सात्ति लोलुपः न देवाय न मुहदे ददाति रसनापरः । स पनत्येय नरके रुमिमोजनसंहिते १६॥ अनापदि नरो यस्तु दिरण्यादीन्यपाहरेत् । ब्रह्मस्यं था महादुष्टे सन्दसे नरके पतेन् । प: म्यदेहं प्रपुष्णाति नान्यं जानाति महधीः । सपास्यते तेन्टतप्ने कुरमीपाकेऽतिदारणे ॥ २१ ॥ यो नागम्यां खिरं मोदाचोरिद्वाषाण कामयेत् । संतरा किदुराः गया परिसम्मं च कुर्यते ॥ २२॥ ये पलाश्मयांदा मन्ति स्पषलोना से धैतरण्यां पतिता मांसशोणितका ग्ली य: स्त्रिया तपा गाईमध्यमाचरेत् । प्योदे निपतपेय महातु ससमन्वित ये दाममायन्ते ये पूर्ण मोडम्य पइने । येशसे भरके महा पतन्ति यमनाति सपनांमु सुप्रीपु बलि पानमन्ति । रेलवस्थामुने पापात पानयुपरा:२६॥

·अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः] *मानाकर्मविपाककपनम् । येचौरा पहिदा दुष्टा गरदा प्रामलुण्टकाः । सारमेयादने तेथे पात्यन्ते पातकान्विताः फुटसाक्ष्यं पदत्यद्धा पुरुषः पापसम्भृतः । परकीयं तु द्रव्यं यो हरति प्रसमं चली। सोऽधीविनरके पापी अाग्यपत्रः पतत्यधः । तत्रदुःखंमहगुत्या पापिष्ठ योनिमायजेत यो नरो रसनास्वादात्सुरो पिवति मूहधीः । तं पाययन्ति लोहस्य रसं धर्मस्य किङ्कराः ।। ३० ॥ यो गुरूनघमन्येत स्थविद्यासारदर्पितः । स मृतः पात्यते क्षारनरके धोमुखः पुमान् ॥ विश्वासघात कुर्वन्ति ये नरा धर्मनिष्कृताः । शूलपोते च नरके पात्यन्ते पहुयातने ।। पिशुनो यो नरान्सर्यानुद्वेजयति पाक्यतः । दन्दशूके च पतितो दन्दशकैः स दश्यते ॥ एवं राजन्ननेके वे नरकाः पापकारिणाम् । पापं कृत्वा प्रयान्त्येते पीडा यान्ति सुदारुणाम् ॥ ३४ ॥ यने श्रुता रामकया न परोपकृतिः कृता । तेषां सर्वाणि दुःखानि भवन्ति नरकान्तरे ॥ अन्न यस्य सुखं स्वर्गे भूयात्तस्य इतीर्यते । ये दुःखिनो रोगयुता नरकादागताश्च ते । शेष उपाय। एतच्छुत्वा महीपालः कम्पमानः क्षणे क्षणे । पप्रच्छ भूयस्तं विप्र सर्वसंशयनुत्तये ।। शत्रुघ्न उवाच। तत्तत्पापस्य चिह्नानि कथयस्व महामुने ! । केन पापेन किं चिहं भूलोक उपजायते ।। शेष उवाचा इति श्रुत्वा तु तद्वायं मुनिः प्रोवाय भूपतिम् ।।३।। शौनक उचाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चिहानि पापकारिणाम् । सुरापः श्याचदन्तश्च नरकान्ते प्रजायते ॥४०॥ अमक्ष्यभक्षकारी च जायते गुल्मकोदरः । उदया पीक्षितंभुक्त्या जायते कृमिलोदर- | मार्जारादिसंस्पृष्टंभुच्या दुर्गन्धपान्भवेत् । भनिवेद्य सुरादिभ्यो भुञ्जानो जायते नर- उदर रोगधान्दुःखी महारोगप्रपीडितः । परान्नविघ्नकरणादजीर्णमभिजायते ॥ ४३ ॥ । -- - ·मधुचौरस्तु पुरुषो जायतेवस्तिगन्धवान् । तैलचौर्येण भवति नरः कण्ड्यातिपीडित मातृभार्याभिगमने गुल्मकुष्टः प्रजायते । स्यामिपल्यादिगमने जायते ददुमण्डलम् । मित्रमार्याभिगमने मृतभार्यः प्रजायते। स्थगोत्रस्त्रीप्रसन जायते च भगन्दर ज्ञास्युनतश्रीगमने जायते मम्तफणी। पशुयोनी च गमनान्मूत्रपात: प्रजायते .[५ पातालखण्डे २८६ * पापुराणम् - मन्दोदराग्निर्भयति सति द्रव्ये कदन्नदः । विपदश्छादिरोपी स्यामार्गहापादरोगान् । पिशुनो नरफस्यान्ते जायते भ्यासकासवान् । धूर्तोऽपस्माररोगी स्याच्छूली च परतापनः ॥ ४५ ॥ दावाग्निदायकश्चय रक्तातीसाराम्भवेत् । सुरालये जले घापि शत्क्षेपं करोति यः । गुदरोगो भवेत्तस्य पापरूपः सुदारुणः । गर्भपातनजारोगा यकृत्प्लोहजलोदराः 11951 प्रतिमाभङ्गकारी व अप्रतिष्ठश्च जायते। दुष्टवादी खण्डितः स्यात्खल्वाटः परनिन्दकः ॥ ४८ ॥ समायां पक्षपातीच जायते पक्षघातवान् । परोक्तहास्यकृत्काण: कुनखी विप्रहमहत् ॥ ४६॥ तुन्दीपरी ताम्रधौरः फास्पद्वत्पुण्डरीकिकः । पुहारी व पुरुषो जायते पिगमूर्धतः । शीसहारी व पुरुषो जायते शीर्ष रोगवान् । पुनचौरस्तु पुरुषो जायते नेत्ररोगवान् । लोहहारी च पुरुषो यर्वराङ्गः प्रजायते । चर्महारी च पुरुषो जायते मेदसावृतः । ५२ प्रजायते आमान्नहरणाच्चैव दन्तहीनः प्रजायते । पक्वान्नहरणाच्चैव जिहारोगयुतो भवेत मातृगामी च पुरुषो जायते लिङ्गयर्जितः । गुरुजायाभिगमनान्मत्रः भगिनीं चैध गमने पीतकुष्ठः प्रजायते । स्वसुतागमने चैव रक्तकुष्ठः प्रजायते ॥ १६॥ प्रजायते। पिश्यस्तभार्यागमने गजचर्मा प्रजायते । पितृष्यन्नभिगमने दक्षिणाने प्रणी भवेत् । मातुलान्यास्तु गमने घामाले प्रणयान्भवेत् । पितृध्यपत्नीगमने फटी कुष्ठः - तपस्थिनीप्रसङ्गेन प्रमेहो जायते नरे । श्रोत्रियस्त्रीप्रसङ्गेन जायते नासिकाग्रणी ॥६८ दीक्षितावासलेन जायने दुष्परतगृ । स्थजातिजायागमने जायते हृदयमणीय एले दोग नरापर्णा स्युनरकाले म संशयः । स्त्रीणामपि भपान्त्येते तसत्पुरुषसाम ·अष्टचत्वारिंशतमोऽध्यायः ] * अश्वस्य मुक्तिवर्णनम् २ एवं राजन्हिविहानि फीतितानि.सुपापिनाम् । दानपुण्यप्रसङ्गेन तीर्थादिक्रियया तथा रामस्य चरितं श्रुत्या तपसा पाऽक्षयं प्रजेत् । सर्वेषामेव पापानां हरीकीतिधुनी नृणाम् ॥ ६६ ॥ क्षालयेत्पापिनां पङ्क नात्र कार्या विचारणा । यधाधमन्येत हरित गङ्गा न पुनातिहि तीर्थान्यपि सुपुण्यानि पावितुं न क्षमाणितम् । हसते कीर्त्यमान यश्चरित्रं शानदुर्यल: न तस्य नरकान्मुक्तिः कल्पान्तेऽपि भविष्यति । याहि राजन्धिमोक्षाय हयस्यानुवरैः सह । श्राघय श्रीशचरितं यतो पाहगतिर्भवेत् ॥ ६॥ शेष उवावा इति श्रुत्या प्रष्टोऽभूच्छत्रुमः परपीरहा। प्रणम्य तं परिक्रम्य ययों सेवकसंयुतः ॥ तत्र गत्या सहनुमान्यवर्यस्य पार्श्वत: । उवाच रामचरित महादुर्गतिनाशकम् ॥ याहि देव विमानस्वं रामकोर्तनपुण्यतः । स्वैरं चरस्थलोके त्वं मुक्तो भय कुयोनित: इति पाक्यं समाकर्ण्य शत्रुनो यायदास्थितः । ताबद्ददर्श विमलं देवं वैमानिकं धरम् ।।७३॥ स उपाय चिमुक्तोऽहंरामकीर्तनसंश्रुतेः । यामि स्वं भवनं राजन्नाज्ञापय महामते ॥ इत्युक्त्वा प्रययो देवो विमाने स्वपरिस्थितः। तदा घिस्मयमापुस्ते शत्रुम्नेन सहानुगाः ततो पाहो विनिर्मुक्तो गात्रस्तम्भाच्च भूतलात् । ययो तद्विपिनं सर्व भ्रमपक्षिसमाकुलम् ।। ७६ ।। इति श्री पाद्मे महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषघात्स्यायन सम्पादे रामाश्वमेधे हनिर्मुक्तिर्नामाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ -- । 1 " 1 -- ·एकोनपगाशनमाऽध्यायः गुग्गगजातिवान्डलपुरंकाय गमनम् । inपामा : নামাযগ গলা। গা মাল ঘামাদামি। समितो भूपपरः परीय पागातम् । परीक्षा पावरिः शत्रुप्मादिमिन्द्रः १२ स यग्राम यान्देशान्दिमालयसमीपतः।फोऽपिन निजमा रामपलं मग्न् । महपहपालिहानो राजमिः संग्नुनी दमः । अगाम it मगर मुग्गय मनोहरे । कुण्डलं माम मगग्मदिन कुण्डलम् । कर्णयो पनि भूमी वर्षमपसुकोः । यत्र धर्मपतिकान्तिन करोति कदापि ना धीरामस्मरण प्रेणा फरोगि जनतान्यदन आयत्याना तु यत्रार्या तुलम्याः प्रत्यहं भूमिः। क्रियते रघुनाथस्य सेयोः पापपजितः ॥ ७ ॥ यत्र देयालया रम्या राघयंप्रतिमायुताः । पूज्यन्ते प्रत्यहं शुद्धवितैः कपटयजितः ॥ पाचि मामहरेर्यत्र न घे फलहसट्ठया । हदि ध्यानं तु तस्यप न व कामफलस्मृतिः । देपनं यत्र रामस्य पातभिःपूतदेहिनाम् । न जातुचिन्नृणामस्ति सत्यव्यसनमानिनाम् तस्मिन्यसति धर्मात्मा सुरथः सत्यपान्यली । रघुनाथपदस्मारहचित्तः परोन्मदः । कि पर्णयामि रामस्य सेवकं मुरथं परम् । यस्याशेषगुणा भूमौ विस्तृताः पापयन्त्यघम् ॥ १२॥ सेपकास्तस्य भूपस्य पर्यटन्तः कदाचन । अपश्यन्हमेघस्य इयं चन्दनचर्वितम् ॥ १३॥ ते दृष्ट्या विस्मयं प्राप्ता हयपत्रमलोकयन् । स्पष्टाक्षरसमायुक्तं चन्दनादिकवितम् । ज्ञात्वा रामेण संमुक्त हयं नेत्रमनोहरम् । दृष्टा राक्षे सभास्थाय कथयामासुस्सुकाः स्वामिन्नयोध्यानगरी पतिस्तस्यास्तु राधषः। हममेघनतोयॊग्यो हयो मुक्तः परिभ्रमन् ॥ १६ ॥ ॥

·पञ्चाशत्तमोऽध्यायः * सुरथेनाश्वग्रहणम् * स ते पुरस्य निकटे प्राप्तः सेघकसंयुतः । गृहाण त्वं महाराज! हयं तं सुमनोहरम् शेष उधाव। इति श्रुत्वा निजप्रोक्तं पाक्यं हर्पपरिप्लुतः । उवाच धीरान्वलिनो मेघगम्भीरयागिरा सुरथ उवाच । धन्या घयं राममुखं पश्यामः सह सेवकाः । अहिप्यामि हयं तस्य भटफोटिपरीवृतम् तदा मोक्ष्यामि पाहं तं यदा रामः समावजेत् । कृतार्थ ममभक्तस्य चिरं ध्यानरतस्य वे शेष उवाच। इत्थमुक्त्वा महीपालः सेवकान्स्वयमादिशत् । गृह्णन्तु वाहं प्रसभं मोच्यो नाभ्योऽक्षिगोवरः ॥ २१ ॥ अनेन सुमहाँल्लाभो भविष्यति तु मे मतम् । यद्रामचरणी प्रेक्षे ब्रह्मशकादिदुर्लभो ।। स एव धन्यः स्वजनः पुत्रो पा यान्धयोऽथवा । पशुर्वा पाहन पापि रामाप्तिर्येन सम्भवेत् ॥ २३ ॥ तस्माद् गृहीत्वा प्रत्यश्यं स्वर्णपत्रेण शोमितम् । घनन्तु पाजिशालायां कामयेगं मनोरमम् ॥ २४ ॥ इत्युक्तास्ते ततो गत्वा पाहं रामस्य शोभितम् । गृहीत्या तरसा राशे ददुः सर्व शुभाशिनम् ॥ २५ ।। राजा प्राप्य मुदा चावं रामस्य दनुजार्दनः । सेयकान्माइयलिनो धर्मश्त्यविचक्षणः पात्स्यायन ! महायुद्धे ! रणुप्यैकाप्रमानसः । न तस्य विपये कश्चित्परदाररतोनरः । न परद्रष्यनिरतो न च फामेषु लम्पटः । न जिहाभिरतो मार्गे कोर्सयेद्रामकीर्तनात् ।। यः सेवफान्नृपो पक्कि यूयं सेवार्थमागताः । फधयन्तु मवच्चेष्टां धर्मकर्म विशारदाः । एफपत्नीयतधरान परद्रव्यलोलुपाः। परापवादनिरता न च वेदोत्पपं गताः ॥३०॥ धीरामस्मरणादीनि पुर्यन्ति प्रत्यहं भटाः । सानहरामसे मयं रक्षाम्यन्तककोपवान् ।। एतद्विरद्धधर्माणो ये नरा.पापसंयुताः । तानहं विषये मे तु पासयामि न दुर्मतीन् । तस्य देशे न पापिष्ठाः पापं कुर्वन्ति मानसे । हरिध्यानहताशेरपातका मोदसंयुताः ।

·• पापपुराणम्. पषममयदेशो गला धर्म गुगः । राजा RE मरा: स गृता गनिनिम्॥ि ३५ यमानुसरनियमो नारायसोरणे पुरे । तदा यमो गुने प्रया पल्यालायरपरी जयाशामिनाकः । मुरल नु समामध्ये दर्शहरिपकम् ।। तुलसी मम्स यम्प पामिनाम हरेपरम् । शर्मयमंन्तापाता' प्रापयन तदा मुनि भूपोद्दष्ट्या तपोर्तिमिम्मिलम् । पपन्दे पाणी सस्य पाचादिकमपाकरो ॥३८॥ मुपोपपिट पिधान्न मुनि प्राद मृपाप्रणीःधन्यमय जनुमंहां धन्यामर काफपयसान्मां रामस्य विविधा परा: यारण्यतो पापहानियिष्य इत्यमुक्तं समाकर्ण्य जहास स मुनि शम्। दन्ताम्प्रदर्शयन्सीस्तालाम्फालितपाणियः ॥४१॥ इसन्तं तं मुनि माह इसने फारणं फिमु । कथयस्व प्रसादन यथास्यान्मन ततो मुनिपं प्राह गृणु गजन्धियायुतः । यदहंतेऽभिधास्यामि स्मिते का त्वया प्रोक्तं हरेःफीति कथयस्व ममाप्रतः । फो इरिकस्य पाकोतिःसर्व क- फर्मणा प्राप्यते म्बर्ग:कर्मणा नरकं व्रजेत् । फर्मपणेच भवेत्सवं पुत्रपौत्रा शक्राशतं ऋतूनां तुकृत्यागात्परमपदम् (ब्रह्माऽपिकर्मपालोमाप्य सत्या अनेके फर्मणा सिद्धा मरदादय ईशिनः । कुर्वन्ति भोगसौख्यं च अप्सरोग- तस्मात्कुरुष्य यज्ञादीन्यजस्व किल देवताः। यथा ते विमलाकीतिर्मविष्यति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं कोपभुभितमानसः । उचाच रामेकमना विनं कर्मवि= मा हि फर्मणो वार्ता क्षयिष्णु फलदायिनीम् । गच्छ मन्नगरोपान्ताद् घहिलोकविगर्हितः ॥ ५० ॥ इन्द्रःपतिष्यति क्षिप्रं पतिष्यत्यपिपमनः। पतिप्यन्ति मनुजा रामस्य भजन myा निमीतम् । ये चान्ये रामभका चै कदापिन - ·एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] • सुरथवृत्तान्तवर्णनम् * ये रामनिन्दका दुष्टास्तानिमे यमकिङ्कराः । ताडयिष्यन्ति लोहस्य मुद्गरैःपाशयन्धनः ब्राह्मणत्वाद्देहदण्डं न कुर्याते द्विजाधम!। गच्छ गच्छ मदालोकात्ताडयिष्यामि चान्यथा ॥५४॥ इत्थमुक्तपति श्रेष्ठे भूपे सुरथसंशिते । सेपका याहुना धृत्वा निष्कासयितुमुद्यताः ॥५५ तदा यमो निजरूपं धृत्या लोकैकवन्दितम् । प्राह भूपं प्रतुष्टोऽस्मि याचस्व हरिसेवक! मयाप्रलोभितो घाग्भिवहीभिरपि सुव्रत । वलितोऽसि न रामस्य सेवायाःसाधुसेवितः तदा प्रोवाच भूमीशो यमं दृष्ट्वा सुतोषितम् । उवाच यदि तुष्टोऽसि देहि मे घरमुत्तमम् ॥ ५८॥ तावन्मम न चै मृत्युर्यावदामसमागमः । न भयं मे भवत्तोहि कदा च न हि धर्मराट् तदोवाच यमो भूपमिदं तय भविष्यति । सवं त्यदीप्सितं तथ्यं फरिप्यति रघोःपतिः इत्युस्यान्तहितो धर्मो जगाम स्यपुरं प्रति । प्रशस्य तस्य चरितं हरिभक्ति परात्मनः स राजा धार्मिको रामसेवकः परया मुदा । गृहीत्वाऽश्वं प्रत्युपाच सेवकान्हरिसेवकान् ॥६२॥ मयागृहीतो पाहोऽसौ राघवस्य महीपतेः । सजीभयन्तु सर्वत्र यूयं रणविशारदाः इति प्रोक्तास्तु ते सर्वे भटा राशो महायलाः । सज्जीभूताःक्षणादेव सभायां जग्मुरुत्सुकाः ॥ ६४॥ राशो धीरा दशसुताश्चम्पको मोहकस्तथा । रिपुञ्जयोऽतिदुर्वार:प्रतापी बलमोदफः । हर्वक्षःसहदेवश्च भूरिदेव सुतापनः । इति राशो दशसुताःसम्जीभूता रणागणे ॥६६॥ यातुमिच्छामकुवंस्ते महोत्साहसमन्विताः। राजाऽपि स्परथं चित्रं हेमशोभाविनिर्मितम् ॥ ६॥ आहयामास सुजवजिभिःसमलऋतम् । रणोत्साहनसंयुक्तःसर्वसैन्यपरीवृतः ।। सभायां सेवकासन्दिशन्नास्ते महीपतिः ॥ ६ ॥ इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुरथेन राशा हयग्रहणं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः MER ·- •ामगुराणम् . पदेपममपदेशो राजा गणः । या मराः राय गमा शनि! पमानानियशी मामयसौगये रे । यो । ফানে সামি सुरणेतु समामयदर्श हरिपथम तुलसी मसके पाप पागिनाम परम् । घर-

·।
पञ्चाशत्तमोऽध्यायः] - अड्दसुरथसंवादवर्णनम् .
१६
नोचेदमानतो धाहो धृतः केनापि मानिना। अर्पयिष्यति नः साधुमश्य क्रतुयरे शुभ
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं शत्रुघ्नो बुद्धिमान्यली।
अड्दं प्रत्युवाचेदं पवनं विनयान्वितम् ।। १६ ॥
शत्रुघ्न उवाच।
याहि त्वं निकटस्थे वे सुरथस्य महापुरे । दूतत्वेन ततो गत्वा प्रव हि नृपति प्रति
त्यया धृतो रामयादो ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि पा ।अर्पयतु न पा यातु प्रधनं धीरसंयुत
रामस्य दौत्यं लङ्कायां राषणं प्रति यत्कृतम् । तथेष कुरु भूयिटबलसंयुतबुद्धिमन् !
शेप उवाच।
एतच्छुत्याऽङ्गदो पीर ओमिति प्रोच्य भूमिपम् ।
जगाम संसदो मध्ये धीरथेणिसमन्विते ॥ २० ॥
ददर्श सुरथं भूपं तुलसीमञ्जरीधरम् । रामभद्रं रसनया व पन्तं सेघकान्निजान् ॥२१
राजाऽपि द्रश्या एचगं मनोहरपपुर्धरम् । प्रात्रुघ्नदूतं मत्याऽपि धालिजं प्रत्यभाषत
सुरथ उवाच
प्रपणाधिप! कस्मात्त्वमागतोऽत्र कथं भवान् ।
ग्रूहि मे कारणं सर्व यथा ज्ञात्या करोमि तत् ।। २३ ॥
शेष उपाय।
इति सम्भापमाणं तं प्रत्युवाच कपीश्वरः । विस्मयंश्चेतसि भृशं रामसेपाकरनृणr
जानीहि मां नृपश्रेष्ठ ! थालिपुत्रं हरीश्वरम् । शत्रुघ्नेन च दूतत्वे प्रेपितोमवतोऽन्तिक
सेवकः कैश्चिदागत्य धृतोऽभ्यो मम साम्प्रतम् ।
अज्ञानतो महान्याय्यं कुर्वद्भिः सहसा भूप ॥२६॥
समश्य सह राज्येन सहपुत्रदाधितः । शत्रुघ्नं याहि चरणे पतित्वाऽऽशु प्रदेहि च
नोचेच्छशुननिर्मुक्तनारावैः क्षतविप्रहः । पृथ्वीतलमलडुर्चञ्छयिष्यसि विशीर्षक:
येन लङ्कापति शं प्रापितो लीलया क्षणात् ।
तस्याश्च यागयोग्यं तु हत्या कुत्र गमिप्यसि ॥२६॥

·४ * पाद्मपुराणम् [५पाताल शेष उपाय। त्यादि भाषमाणं तं प्रत्युवाच महीश्वरः । सर्व तथ्यं प्रीपित्वं नानृतं तवभापितम् रंशृणुष्व मद्घाक्यं शत्रुघ्नपदसेवक! । मया धृतो महानश्वो रामचन्द्रस्य धीमतः । : मोक्ष्ये सर्वथा पाहं शत्रुघ्नादि भयावहम् । द्रामः स्वयमागत्य दर्शनं दास्यते मम दाहं चरणी नत्या दास्यामि सुतसंयुतः । सर्व राज्यं कुटुम्यं च धनधान्यं पलं यदु क्षत्रियाणामयं धर्मः स्वामिनाऽपि विरुद्ध्यते । धर्मण युद्धं तत्रापि रामदर्शन मिच्छता ॥ ३४ ॥ शत्रुमादीन्प्रचीरांस्तानधुनाई क्षणादपि । जित्या यध्नामि मद्गेहे नोचेद्रामः समाग्रजेत शेष उवावा इनि श्रुत्वाङ्गदो घीमाअहास नृपति तदा । उपाच च महद्वाक्यं महाधैर्यसमन्वितम् । अङ्गद उधाच। बुद्धिहीनः प्रपदसि वृद्धत्यात्सा गता तव । यत्वं शत्रुम्मनृपति धिकरोषि धिया पली यो मान्धातृरिपुं दैत्यं लवणं लीलयाऽघधीत् । येनानेके जिताः सत्ये घेरिणः प्रयलोदताः ॥३८॥ विद्युन्माली हतो येन राक्षसः कामगे स्थितः । स्वंतं पम्नासि पीरेन्द्र प्रतिहीनः प्रभासि मे ॥ ३६॥ मातृजो यस्य सुयली पुप्फलः परमात्रवित् । येन स्ट्रगण: समये पीरमाः सुतोपितः ॥ ४०॥ पर्णयामि फिर्मतस्य पराक्रान्ति परोजिताम् । ऐन नाम्नि समः पृथ्थ्यां यलेन यशसाध्रिया ॥४१॥ मान्य निकट रघुनाथदाजधीः । यस्पानेकानि कर्माणि मषियन्ति ध्रुतानि ते मनिटा पसार्दग्धा पैन क्षणापलात् । भनी येन हनः पुरोगामेन्द्रस्य दुर्ग दीगो माम गिरिन पुण सदेपर मानीतो अपनायव मैनिकाना गुरम जानानिशानिमायोजानानि गाधी।

·। । पञ्चाशत्तमोऽध्यायः] • अङ्गदसुरपसंपादवर्णनम् * यं फपीन्द्रं मनावस्यान्तान विस्मरति सेयफम् ॥ ४५ ॥ सुप्रीपाद्याः फपीन्द्रा ये पृथ्वी सदा असन्ति ये। ते शत्रुघ्नं नृपं सर्वे सेवन्ते प्रेक्षणोत्सुकाः ॥ ४६॥ सुशध्वजो नीलरत्नो रिपुतापो महानचित् । प्रतापायः सुयाहुध विमलः सुमदस्तया बाजा पीरमणीः सत्ययुतो रामस्य सेवकः । एतेऽन्येपि नृपा भूमे पतयः पर्युपासते ॥ नत्र त्वं पीरजलधी मशकः कोभवानिनि । तज्ज्ञात्वा गच्छ शत्रुघ्नं कृपालं पुत्रकर्यतः वाहं समर्प गन्तासिरामराजीवलोचनम् । दृष्ट्या कृतार्थी कुरुपे स्वाङ्गानि जनुपा सद शेय उवाच । राजा प्रोधाच तं दूतं प्रत्रु वन्तमनेकधा । एतान्दर्शय सि क्षिप्रं सर्वेन मम गोचराः ॥ यादशं मद्यलं दूत ! तादृशं न हनूमतः । यो रामं पृष्ठतः कृत्वा प्रागाद्यागस्य पालने । यद्यहं मनसा चाचा कर्मणा कुतुकान्वितः । भजामि राम ताशु दर्शयिष्यति स्वां तनुम् ॥ १३ ॥ अन्यथा हनुमन्मुख्या घीरा यध्नन्तु मां बलात् । गृहन्तु पाहं तरसा राममक्तिसमन्विताः ॥ ५४॥ गच्छत्वं नृप शत्रुघ्नं कथयस्य ममोदितम् । सजीभवन्तु सुमटा एप यामि रणे चली = विचार्य यथा युक्तं फरिष्यति रणाङ्गणे । मोचयन्तु महावाहं न वा मामाददन्तु ते शेष उवाच । इति श्रुत्वा स्मितं कृत्वा ययौ घीरो यतो नृपः । गत्वा निवेदयामास यथोक्तं सुरथेन चै ॥ ५७ ॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्वादे रामाश्वमेधे अङ्गदस्य दूतत्वषाक्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ । । - ।

·परमशीर्यवान् । युद्धं करोतु सुबलः परयुद्धधिशारदः ।
एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
चम्पकारख्यन राजपुत्रंण मह पुफलस्य युद्धम् ।
शेष उयाचा
सफ़रपा मापितं तस्य सुरथम्यागदाननात् । सत्रीमूना रणे सर्वयम्या रणकोविदा
पटदाना निनादोऽभरोनादस्तथषय । पीराणां गर्जनानादाः प्रादुर्भूता रणाहणे ॥
रथचीत्कारशब्देन गजाना वृदितन च । प्यानंतासकलं विश्व दियं यातो महारयः
रणोत्साहन संयुक्ता पीरा रणयिशारदाः ।
पुर्यन्ति विविधान्नादान्कातरम्य भयङ्करान् ॥ ४ ॥
एवं कोलाहले वृत्ते सुरयो नाम भूमिपः । म्यमुनेः सैनिफैधाथ पृतः प्रायाद्रणा
गजैरथैहयः पत्तियः पूर्णा तु मेदिनीम् । फुर्वन्समुद्र इय तांडायपन्ददृशे मटैः ॥ ६ ॥
शङ्खनादेन सधुष्टं जयनादेस्तथैव च । पीक्ष्य तं प्रधनोद्युक्तं सुमति प्राह भूमिपः -
शत्रुधन उधाच।
एष राजा समायातो महासैन्यपरीवृतः । अत्र यत्कृत्यमस्माकं तद्वदस्य महामते !!
सुमतिण्याच।
योद्धव्यमत्र बहुभिधीरे रणपिशारदः । पुष्कलादिभिरत्युप्रैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ।
शेष उपाय।
इति यू ते महामात्योयाघत्तावन्नृपात्मजाः । रणाङ्गणेधनूंप्यद्धा स्फारयामासुरुद्धताः
तान्वीक्ष्य योधाः सुवलाः पुष्कलाद्या रणोत्कटाः ।
अमिजग्मुः स्यन्दनैः स्वधनुर्याणकरा मताः ॥ १२॥
चम्पकेन महावीर पुष्कला
परमास्त्रधित्।
द्वैरयेनेघ युयुधे महाधीरेण शालिना ॥ १३॥

·प्रकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] * चम्पकपुष्कलयुद्धम् * मोहक योधयामास जानकिः सकुशध्वजः । रिपुञ्जयेनधिमलो दुर्यारेण सुबाहुकः ।। प्रतापिना प्रतापाग्यो बलमोदेन बाङ्गदः । हप्रक्षेण नीलरलः सहदेवेन सत्पधान ॥१५॥ राजा पीरमणिभूरिदेवेन युयुधे बली । असुतापेन चोग्राश्वो युयुधे वलसंयुतः। द्वरथं तु महाद्धमकुर्वन्युद्धकोधिदाः । सर्वे शस्त्रास्त्रकुशलाः सर्वे युद्धपिशारदाः ॥ एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे सुरथस्य सुतैस्तदा । अत्यन्तं कदनं तत्र बभूव मुनिसत्तम ! ॥ पुष्कलश्चम्पकं प्राह किन्नामासि नृपात्मज। धन्योऽसि यो मया साधं रणमध्यमुपेयिवान् ॥ १६ ॥ इदानीं तिष्ठ कि यासि फयन्ते जीवितं भवेत् । एदि युद्धं मया साधं सर्वशस्त्रास्त्रकोचिद ! ।। २० ॥ इत्यमिव्याहृतं तस्य श्रुत्वा राजात्मजोवली । जगाद पुष्कलं घीरो मेधगम्भीरया गिरा चम्पक उचाचा न नाम्ना न कुलेनेदं युद्धमत्र भविष्यति । तथापि तव पश्येऽई स्वनाम बलपूर्वकम् ।। मममाता राघवेशी मत्पितापघयःस्मृतः । ममबन्धू रामचन्द्र स्वजनो ममराधवः ।। मन्नाम रामदासश्च सदा रामस्य सेवकः । तारयिष्यति मांयुद्धे रामो भक्तरुपाकरः॥ लोकानां मतमास्थाय प्रवीमि माधुना । सुरथस्य सुतवाहं माता धीरवती मम ।। मन्नाम यो भधौ सर्पाडोभनान्विदधाति धै। मधुपायं रसापासं त्यजन्ति मधुमोदिताः ॥ २६ ॥ पपेन स्पर्णसदृशो मध्ये लिट्टयपुर्धरः । तदास्पयाभिधां धीर जानीहि मम मोदिनीम् युध्यस्व थाणः प्रघने न को जेतुं हि मां क्षमः । इदानी दर्शयिष्यामि स्वपराक्रममदभुतम् ॥ २८ ॥ शेष उवाच। इतिश्रुत्या महदाक्यं पुष्कलो हदितोपितः । तं दुर्जय मन्धमानः शरामुचप्रगेऽभवत् शरसाई प्रमुश्चन्तकोटिधा पुष्कलं ययौ । चापकःकोपसंयुक्तो धनुःसग्यमधाकरोत् ॥ मुमीच निशितान्याणान्वैरिवृन्दविदारणान् ।

·[५पातालस *पामपुराणम् . स्वनामचिहितान्स्वर्णपुखभागसमन्वितान् ॥ ३१ ॥ तांचिच्छेद महांधीरः पुष्कलः प्रधनाङ्गणे । शरान्धकारं सर्वत्र मुञ्चन्याणाग्छिलाशितान् ॥ ३२॥ स्थयाणच्छेदनं दृष्ट्या कृतं धीरेण चम्पकः । आह्वयामाप्त वलिनं पुष्कलं कोरपूरित मा प्रयाहि रणत्यवत्येति ग्रुपन्समरे पुनः॥ पुष्कलं हृदये पार्णविव्याध दशभिस्त्यर ते याणाः पुष्कलस्याहो हृदये तीव्रवेगिनः । आगत्य सुभृशं लग्नाःशोणितं पपुलर्जित तैर्याणैव्यथितोषीरःशरापञ्च समाददे । सुतीक्ष्णाग्रान्महाकोपाद्वारयन्पर्वतानिव ते याणास्तस्य याणाश्च परस्परमथोर्जिताः । आकाशे रचिताश्छिन्नाः शतधा राजसूनुना ।। ३७॥ छिरवा वाणान्सुतीक्ष्णाग्रान्सुरथानोदयो यली। चाणाञ्छतं समाधत्त पुष्फलं ताडितुं हृदि ॥ ३८ ॥ तेबाणाःशतधाच्छिन्नाःपुष्कलेन महात्मना । अपतासमरोपान्ते शरचेगप्रपीडिताः ॥ सदा तत्सुमहत्कर्म दृष्ट्या राज्ञःसुतोवली । सहस्रेण शराणां च साडयन्वक्षसिस्फुटम् तानप्याशु प्रविच्छेद पुष्कल परमास्त्रचित् । पुनरप्याशु स्येयापे समाधत्तायुतं शराद तानप्याशु प्रचिच्छेद पुष्कलः परमास्त्रवित् । सतोऽत्यन्तं प्रकुपितः शरवृष्टिमयाकरोत् ॥ ४२ ॥ शरवृष्टिं समायान्ती मत्या चम्पफपीरहा । साधुसाधु प्रशंसन्त पुष्कलं समताडयत् । पुष्कलचम्पर्क दृष्ट्या महापीयसमन्वितम् । ग्रह्मणोऽस्त्रं समाधत्त स्वे चापे सर्वशस्त्रचित् ।। ४४॥ तेन मुक्त महाशस्त्रं प्रजम्याल दिशोदशा ख रोदसी च्याप्यविश्व प्रलय कर्तुमुचतम यापफो मुक्तमस्त्रं तद् दृष्ट्या सम्धिकोविदः । तत्संहर्तु तदेयास्त्रं मुमोच रिपुमुद्यतम् ॥ ४६॥ 'तेजःप्रलयं मेनिरे जनाः । सनहार सदास्त्रास्त्रमेफीभूतं परास्त्रकम् - सत्यम घामुन दृष्ट्या पुष्फलम्तिष्ठ तिष्ठ छ।

·एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ] * हनूमता पुष्फलस्य मोवनम् * धरानमोघांस्तु चम्पकं स क्रुधाऽहनत् ! ॥४८॥ चम्पकस्ताञ्छरान्मुक्तानगणय्य महामनाः । रामास्त्रं प्रमुमोचाय पुष्कलंप्रति दारुणम् तन्मुक्तमस्त्रमालोक्य चम्पकेन महात्मना । छेत्तुं याचन्मनश्चके तापप्रस्तः शरेण सः बश्वम्पकपीरेण रथे स्वे स्थापितःपुनः । पुरं प्रेषयितुं तापमनश्चके महामनाः ॥५१॥ हाहाकारो महानासीयद्धे पुष्कलसंज्ञके । शत्रुघ्नं प्रययुर्योधाः पलायनपरायणा ॥ भानस्तान्धीक्ष्य शत्रुघ्नो हनूमन्तमुवाच है। केन धीरेण में भग्नं वलं धीररलकृतम् ॥ ३ ॥ तदोवाय महोनाथ ! पुष्फलं परवीरदा । यध्यानयति धीरोऽसौ चम्पकास्यपदोधरः तस्येद्गग्धाक्पमाकार्य शत्रुधःकोपसंयुतः । उपाच पचनोभूतं मोचयाशु नृपात्मजात महाबलः सुतश्चास्य बद्ध्या य पुक्लं भटम् । तस्मान्मोवय धीरानय ! कथं तिष्ठसि चाहये ॥ ५६ ५ पतद्वाक्यं समाकर्ण्य हनूमानोमिति ग्रुघन् । जगाम तं मोचयितुं पुष्कलं चम्पकाद्भटात् हनूमन्तमथालोक्य तं मोवयितुमागतम् । वाणे शतेश्च साहर्जयान परकोपनः ॥५८॥ थापास्तान्स थमाशु मुक्कांस्तेन महात्मना । पुनरप्येनमेपाशु पाणान्मुश्चन्महानभूत् तान्साश्चूर्णयामास नाराचान्वैरिमोचितान् । शालं करे समाधृत्य जघान नृपनन्दनम् ।। ६० । शालं तेन चिनिर्मुक्तं तिलशकृत्तवान्यली । गजो हनूमता मुक्तो नृपनन्दनमस्तके। सोऽप्पाहतश्चम्पकेन मृतो भूमी पपात सः । शिनःसंमोचयामास हनूमान्परमात्रपित् यापकस्ता शिलाः सर्याः क्षान्चूर्णितयान्भृशम् । याणयन्त्रिकया ब्रह्मान्महशित्रमभूदिदम् ॥ ६ ॥ स्यमुक्तास्ता शिलाः सर्वाश्चूर्णिता धीश्य मारतिः । घुफोप हृदयेऽत्यन्तं पहुधीर्यमिति स्मरन् ॥ ६४ ॥ भागत्य प फरकृत्या नमस्युत्पतितःकपिः । सावधयो नेपथादुपरि क्षिप्रवेगवान् । चम्पफस्त हनूमन्तं युयुधे नमसिस्थितः 1.या युद्धेन महता साहितः फपिपुङ्गवः ।

·• यामपुराणम् [५पाठान्दमय कार मानसे पीरो गर्यपशवारण: पदा या माणसाइयामास भूतले । शाहिशोमीपतीन्वेण क्षणादुरगाए येगवान् । इनमग्न लाहाले या भाम सर्वत: ntcm पीन्द्रम्मानुयल पाय सापादेऽहपुनः 1 मामविया शतगुणं गोरस्य द्यालय पात भूमी सुथलो राजगूनुःस घाः । मूदिनो धारभूगारामलकुर्यप्रणाङ्गणम् ॥ दामादेति पे लोफाश्युमशुधापफागुगाः । पुष्फल माययामाम पद्धं चाशनः इति श्रीपारे महापुराणे पातालपण्हे शेषयात्स्यायनसम्पादे रामाश्यमेधे पुष्पालमोचनं नामकरशाशत्तमोऽध्यायः ।। ५.। द्वापञ्चाशत्तमोऽध्यायः सुरथहनूमतोः संवादपूर्वकं भयङ्करं युद्धम् । शेष उपाय। चम्पकं पतितं दृष्ट्या सुरथःक्षत्रियोक्टी। पुत्रदुःखपरीताङ्गो जगाम स्यन्दनेस्थितः फपीन्द्रमाजुहापाय सुरथःफोपसंयुतः । निःश्वासांश्चयन्मुश्शन्महावलसमन्वितः ।।२। आह्वयन्तं नृपं दृष्ट्वा निजं धीरःकपीश्वरः । जगाम तं महावीरो महायेगसमन्वितः । तमागतं हनूमन्तं तृणीकुर्वन्तमुद्भरान् । उपाच सुरथो राजा मेघगम्भीसुस्थर ॥४॥ सुरथ उवाच। धन्योऽसि फपिवयं त्वं महायलपराक्रमः । येन राममहत्त्यं कृतं राक्षसके पुरे । त्वं रामवरणस्यासि सेवको भक्तिसंयुतः । त्वया धीरेणमत्पुत्र:पातितधम्पकोयली इदानीं त्यां तु सम्यध्य गन्तास्मि नगरे मम । यत्नात्तिष्ठ कपीशेश ! सत्यमुक्तं मया स्मृतम् ॥ ७॥ इति भापितमाफर्य सुरयस्य फपीश्वरः 1 उपाव धीरया पाण्या रणे धीरकमूषिते ।

·.
झापश्चाशत्तमोऽध्यायः] • मुरपहनूमतोयुद्धवर्णनम् ,
हनूमानुपाच।
त्वं रामवरणस्मारी पयं रामस्य सेवफाः।
यनासि चेन्मा प्रसभं मोचयिष्यति मत्प्रभुः ॥ ६॥
कुरु वीर! भवत्स्वान्तस्थितं सत्यं प्रतिश्रुतम् ।
राम स्मरन्चै दुःखान्तं याति चेदा पदन्त्यदः ॥ १०॥
शेष उवाच ।
इति पन्नं सुरथाप्रशस्य पचनात्मजम् । विव्याध वाणहुभिःशितैःशाणेन दारुणः ॥
तान्मुक्तानगणय्याध वाणाञ्छोणितपातिनः ।
करे जग्राह कोदण्ड सज्यं शरसमन्वितम् ॥ १२॥
गृहीत्या करयोशा वमा कुपितःकपिः । चीत्कुवंस्त्रासयन्धीरानबंदीन्सृजन्मटान्
तेन भानं धनु या स्वकीयं गुणसंयुतम् । अपरं धनुरादत्त महइगुणपिशोभितम् ।।
तथापि जगृहे रोपात्कपिश्चाप वमा तत् ।
अन्यच्चापं समादत्त तद् बभञ्ज महाबलः ॥१५॥
तस्मिंश्चापे प्रभन्नेऽपि सोऽन्यद्धनुरुपाददे । सोऽपि नापं वभक्षाशु महावेगसमन्वितः
एवं राज्ञस्तु चापानामशीतिर्विदलीकृता । क्षणेक्षणे महारोपात्कुर्धन्नादाननेकधा ॥
तदाऽत्यन्तं प्रकुपितःशक्तिमुग्रामथाददे । शक्या स ताडितो पीरःपपात क्षणमुत्सुकः
उत्थाय स्यन्दनं राज्ञो जग्राह कुपितोभृशम् । उड्डीनस्तं गृहीत्वा तु समुद्रमतिगतः ।।
तमुद्दीनं समालक्ष्य सुरथःपरपीरदा । ताडयामास परिघेह दि मारुतिमुद्यतम् ।।२०।।
मुक्तस्तेन रयो दूराच्चूणीभूतोऽभवत्क्षणात् ।
सोऽन्यं रथं समारुह्य ययी वेगात्समीरजम् ॥ २१ ॥
हनूमास्तद्रय पुच्छे संवेष्टय प्रधनाङ्गणे । हयसारथिसंयुक्तं यभञ्ज सपताकिमम् ॥
अन्यरय समास्थाय ययौ राजा महाबलः । वमच तं रथं धेगान्मारुति:कुपिताङ्गकः ।।
मग्नं तं स्यन्दनं वीक्ष्य सुरथोऽन्यं समाश्रितः ।
भग्नास तेन सहसा हयसारथिसंयुतः ॥ २४ ॥

·[५सातारा २०२ • रामपुराणम् एपमेकोमपभाषा मा हनुमना 1 फोपीय राजाऽपि स्मयं प्रा समेनिकः ।। कुपितः मादकोशेग्नं अन्योऽसिपपनारमज! राममन्निधर्म न पा न करिष्यति क्षणमेकं प्रतीक्षस्य यायरसार्य धनुम्रयहम् । फरोमि पपनोदभूत! रामपाशजन्दपद :॥२७॥ इत्युपत्या धापमातम्यं हत्यारोपपरिप्लुतः । अस्त्र पाशुपत नाम संदधे शरडल्यो ततो भूताच घेतालाः पिशाचा योगिनीमुखाः । प्रादुर्षभ्युः सहसा भीषयान: समीरजम् ॥ २६ ॥ फपिपाशुपतेरम्र्यद्धोलोकरभीक्षितः । हाइति च पदन्त्येते यापत्तायत्समीरतः ॥३०॥ स्मृत्या राम स्वमनसा प्रोटयामास तत्क्षणात् । समुतगात्रः सहसा युयुधे सुरयं नृपम् ॥ १॥ ते मुक्तगात्रं संघीय सुरथा परमास्त्रयित् । मदायलं मन्यमानो ब्राह्ममस्त्रं समाददे। मारुति हामस्त्रं तुनिजगाल इसन्यली । तन्निगीणं नृपो दृप्पा राम सस्मारभूमियः स्मृत्वा दाशरथिं रामं रामास्त्रं यशरासने । सन्धाय तं जगादेदं बद्धोऽसि कपिपुङ्गव श्रुत्वा तत्प्रक्रमेधावत्ताधघद्धो रणाङ्गणे ॥ राजा रामास्नतो धीरो हनूमानामसेवक उपाय भूपं हनुमानिक फरोमि महीपते ! । मत्स्याम्यस्त्रेण सम्बद्धो नान्येनमारतेन में तन्मानयामि भूपाल! नयस्व स्वपुरं प्रति । मोचयिष्यति मत्स्वामी आगत्य स दयानिधिः ॥ ३७ ॥ बद्धे समीरजे क्रुद्धःपुष्कलो भूमिपं ययो। तं पुष्कलं समायातं विव्याध बहुभिःशारी भनेकवाणसाहनिजधान नृपंवली । राज्ञानेके शरास्तस्या छिन्ना:प्रधनमण्डले । एवं समरसङ्घद्धे सुरथे पुष्कले तथा । वाणाप्तं जगत्सव स्थास्नुभूयश्चरिष्णु च तेषां रणोद्यम धीक्ष्य मुमुहुः सुरसैनिकाः । मानवानां तु फा पार्ता क्षणावास समीयुषाम् ॥ ४१॥ अस्त्रप्रत्यस्त्रविगमैमहामन्त्रपरिष्णुते । बभूव तुमुलं युद्धं धीराणां रोमहर्पणम् NRN सदा प्रकुपिता का नारावं तु समाददे । छिन्नः स तु श्रुधामुक्तवत्सदन्तः स भारते ·युद्धं विधाय द्वापश्चाशत्तमोऽध्यायः] * रामास्त्रेण सुरथरत हनूमवन्धनम् * २०३ छिन्ने तस्मिन्छरे राजा कोपादन्यं समाददे। छिनत्ति यावत्स शरं तावलग्नो हृदिक्षतः ॥en मूच्छा प्राप महातेजाः पुष्कलो महदभुतम् । सुमहद्राशा सह महामतिः ॥ ४५ ॥ पुष्कले पतिते राजा शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । सुरयं प्रति समृद्धो जगामस्यन्दनस्थितः उवाय सुरयं भूपं रामभ्राता महायलः । त्वया महत्कृतं कर्म यवद्धः पचनात्मजः ।। पुष्कलोऽपि महाधीरस्तपान्ये मम सैनिकाः । पातिताः प्रधने घोरे महायरपराकमाः इदानी तिष्ठ मद्वीरान्पातयित्या रणाङ्गणे । कुत्र यास्यसि भूमीश ! सहस्व मम सायकान् ॥ ४६ ।। इत्थामाश्रुत्य चीरस्य भाषितं सुरथो यली । जगाद रामपादाजं दधच्चेतसि शोभनम् मया ते पातिताः सङ्ख्ये घीरा मारतजोन्मुखाः । इदानीं पातयिष्यामि त्यामपि प्रधनाङ्गणे ॥ ५१ ।। स्मरस्थ रामं यो धीरस्त्वामागत्य प्ररक्षति । अन्यथा जीवितं नास्ति मत्पुरः शत्रुतापन! ॥५२॥ इत्युक्त्या माणसाहस्रस्तं जयान महीपतिः । शत्रुम्नं शरसङ्घातपञ्जरे न्यद्धात्परम् शत्रुग्नः शरसङ्घातं मुञ्चन्तं घहिदैवतम् । अस्त्रं मुमोच दादार्थ शराणां नतपर्वणाम् सदस्त्रं मुक्तमालोक्य राजा चै सुरथो महान् । धारणास्त्रेण शमयन्विव्याध शरकोटिभिः ॥ ५५ ॥ सदा तद्योगिनीदत्तमस्त्रं धनुपि सन्दधे । मोहनं सर्वपीराणां निद्रामापकमद्भुतम् ।। तन्मोहनमहास्त्रं स धीक्ष्य राजा हरि स्मरन् | जगाद शत्रुघ्नमयं सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ।।५७॥ मोहितस्य मम धीमद्रामस्य स्मरणेन ह । गायनमोहनमाभाति ममापि भयतापदम् ।। इत्युक्त्यति धीरे तु मुमोव स महास्त्रकम् । तेन थाणेन संछिन्नं पपात रणमण्डले हम्मोहनं महास्त्रं तु निष्फलं धीश्य भूमिपे।

·[५ पातालखण्ड ०४ . * पाद्मपुराणम् भत्यन्तं पिस्मयं प्राप्य याणं धनुपि सन्दधे ।। ६०॥ पणो पेन निदतो महासुरपिमर्दनः । तं वाणं चाप भावत्त घोरं फान्त्यानलप्रभम् । पीक्ष्य राजा प्रोपाच याणोऽयमसतांहृदि । लगते रामभक्तस्य संमुखेऽपि नभात्यसो इत्येवं भापमाणं तु बाणेनानेन शत्रुह। । विव्याय हृदये क्षिप्रं पहिन्यालासमप्रभम् ।। जोन पाणेन दुःखातों महापीडासमन्धितः । रथोपस्थे क्षणं मूर्धामयाप परतापनः । स क्षणातां व्यथां ती| जगाद रिपुमग्रतः । सहस्वकं प्रहार मे कुत्र यासि ममाग्रतः पपमुक्त्या महासङ्ख्ये याणमाधत्त सायके। ज्यालामालापरीताङ्गं स्वर्णपुड्ससमन्वितम् ॥ ६६ ॥ स याणो धनुगे मुक्तः शत्रुम्नेन पथि स्थितः । छिन्नोऽप्यप्रफलेनाशु हृदये समपद्यत तेन याणेन संमूर्य पपात स्यन्दनोपरि । ततो दादारतं सैन्यं भग्नं सर्व परादपत् ॥ सुरथो जयमापेदे सङ्ग्रामे रामसेवकः। दशवीरा दशसुतैमूच्छिताः पतिताः कवित इति श्रीपाझे मदापुराणे पश्चमे पातालमण्डे शेषधात्स्यायनसम्पादे रामायमेधे सुरयपिजयो नाम द्विपश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥ निपञ्चाशत्तमोऽध्यायः मुग्थान मरंरामयोधयन्यनम् । वर उपाय। गुप्रीपानर परकं मान पाश्य रणाणे। स्यामिनं मछि वापि यो पनि प्रति॥१॥ प्रागार! सांग्लो मविश्या कुको मपार। "शि मेदियुर्व रणापिण॥२॥ ..... गुम्। उपार प्राहलय मक बलमयुग

·त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] * बन्धनान्मुक्तये हनुमत्रतरामस्तोत्रम् *
तेन प्रहारेण महावलो नृपः संवीक्ष्य सुग्रीवमयो स्पचापे।
वाणान्समाधाय शितान्सरोपाञ्जघान पक्षस्यतिपोरुषो घली ॥४॥
तान्याणाच्यधमत्सर्यान्सुप्रीधः सहसा हसन् । ताडयामास हृदये सुरयं सुमहाबलः
पर्वतैः शिखरश्चैव नगैदिग्दवर्मभिः । धेगात्सन्ताडयामास दारयन्सुरथं नखः ।।
तमप्याशु यबन्धास्त्रादामसंज्ञात्सुदारुणात् । वद्धः फपिवरो मेने सुरथं रामसेवकम् ॥
गजो यथाऽऽयसमयीं शृङ्खला पादलम्बिताम् ।
प्राप्य किञ्चिन्न वै कर्तुं शक्नोति स तथा ह्यभूत् ॥ ८॥
जितं तैन महाराज! सुरथेन सुपत्रिणा। सर्वान्वीरानथे स्थाप्य ययौ स्थनगरं प्रति
गत्या सभापां सुमहान्यद्धं मारुतिमत्रवीत् । स्मर श्रीरघुनाथं त्वं दयालु भक्तपालकम्
यथा त्वां यन्धनात्सद्यो मोचयिष्यति तुष्टधीः ।
नान्यथाऽयुतवर्षेण मोवयिष्यामि यन्धनात् ॥ ११ ॥
इत्युक्तमाफर्य समीरजस्तदा सुद्धमात्मानमवेक्ष्य धीरान्।
समूच्छिताञ्छत्रुशराभिघातपीडायुतान्यन्धनमुक्तयेऽस्मरत् ॥ १२ ॥
श्रीरामचन्द्र रघुवंशजातं सीतापति पङ्कजपत्रनेत्रम् ।
स्वमुक्तये यन्धनतः कृपालुं सस्मार सर्वेः फरणपिशोकः ॥ १३ ॥
हनमानुपाचा
हानाथ ! हानरपरोत्तम ! हादयालो ! सीतापते ! रुचिरकुन्तलशोमिपत्र !!
भक्तातिदादक ! मनोहररूपधारिरमा थन्धनात्सपदि मोचप मा पिलम्यम् ॥
संमोवितास्तु भपता गजपुरुषाया देवाध दानयकुलानिसु दहामानाः ।
तत्सुन्दरीशिरसि मंस्थितकेशयन्धः संमोचितस्नु फरणालय ! मां स्मरस्य ॥१५॥
त्यं यागफर्मनिरतोऽसि मुनीश्वरेन्द्रर्धमं पिचारयसि भूप्रिपतीइयपाद!!
अत्राहमय सुरथेन विगाढपारायदोऽस्मि मोवप महापुगगु देव ! ॥१६॥
मो मोबयस्पथ यदि स्मरणातिरेकात्त्वं सर्वदेवघरपूजितपादपम!!
लोको मपन्तमिदमुलसितोऽसिप्यत्तस्माद्विलम्यमिद माऽश्वर मोरयाशु ॥१७॥

·६ * पानपुराणम् * [५पावालखण्ड । श्रुत्या जगन्नायो रघुवीरः कृपानिधिः । मतं मोचयितुं प्रागात्पुष्पकणाशु वेगिना श्मणेनानुगेनाथ भरतेन सुशोभितम् । मुनिवृन्दव्यासमुख्यः समेतं ददृशे फपिः ।। मागतं निजं नार्थ धीश्य भूपं समरवीत् । पश्य राजनिजं मोक्तुमायातं कृपया हरिम् अनेके मोचिता: पूर्व स्मरणात्सेपका निजाः । तथा मां पाशतो यद्धं संमोवयितुमागतः ॥ २१ ॥ पीराममद्रमायान्तं वीक्ष्यासौ सुरधः क्षणात्। नतीध शतशचक्रे भक्तिपूरपरिप्लुतः श्रीरामस्तं निजेदाभिः परिरेमे चतुर्भुजः । मूनि सिशन्नध्रुजलहंद्क्तं स्वकं मुद्रः ।। उवाच धन्यदेहोऽसि महत्कर्म कृतं त्वया । कपोश्वरस्त्यया बद्धो हनुमान्सर्वतो धरू श्रीरामः कपिपर्य तं मोवयामास बन्धनात् । मूर्छितांस्तान्मटान्सर्यान्वीक्ष्य दृष्ट्या स्पजीवयत् ।। २५ ॥ ते मूछातत्यजुटा रामेणासुरघातिना। उत्थिता दहशुः श्रीमदामचन्द्रं मनोरमम् प्रणतास्ते रघुपति तेन पृथा अनामयम् । सुखीभूता नृपं सोचुः सर्व स्वकुशलं नृपाः ।। सुरयो घीय रामं व कृपापं सेवकारमन. : आगतं सकलं पज्यं सहयं सुमुदाऽपयम् अनेकथरियस्याभिः धीरामं समतोषयत् । कपयामास मेऽन्याय्यं कृतं ते क्षम राघर! श्रीरामस्तमुवावाय एतं ते चादरक्षणम् ॥२६॥ श्रीराम उवाच। क्षत्धिपाणामपं धर्म: स्यामिना सह युद्धयते । स्पया साधु कृतं कर्म रणे पीरा: प्रोपिताः ॥ ३० ॥ इत्युकयन्तं र पूजयामसुनोऽभवत् । श्रीरामस्त्रिदिन स्थित्याययो तमनुमन्यय कामगेन विमानेन मुनिमिः सहितो महान् । नंदला पिम्मिताम्तम्य बाधकर्मनोदराः ॥३२॥ चार स्थपुरेम्वाप्प मुरम: क्षत्रियो पली । शत्रुजेन सम यातुं मनधो महायल। रामः स्पर्ष प्राप्य भेरीनादानकारपन् । शवनादाग्यविधानसर्वत्र समपादयन् ।। सुरथेन सर्म पीरो परवाहमम्मुनत् । स पनामापरान्देशाम्न कोपि अगृहे चली।

·+ चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ] * वाल्मीक्याश्रमे लवेनाश्वयन्धनम् * २०७ यत्र यत्र गतो पाइस्तत्र तत्र परिभ्रमन् । सैन्येन महता यातः शत्रुमः सुरथेन व ॥ कदाचिजाह्नवीतीरे पाल्मीकेरानमं घरम् । गतो मुनिवरेजुष्टं प्रातधूमेन चिह्नितम् ।। इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेधे रघुनाथसमागमो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ।। चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः वाल्मीक्याश्रमे लवेनाश्ववन्धनम् । शेष उवाच । गतः प्रातः क्रिया कर्तु' समिधस्तत्कियाईकाः। आनेतुं जानकीसूनुर्वतो मुनिसुनेर्लयः ददर्श तत्र यशाश्यं स्वर्णपत्रेण चिह्नितम् । कुश्मागरकस्तूरी दिव्यगन्धेन पासितम् ।। पिलोक्य जातकुतुको मुनिपुत्रानुवाच सः । अर्या फस्य मनोयेगः प्राप्तो देवाग्मदाश्रमम् ॥३॥ आगच्छन्तु मया साधं प्रेक्षन्तां मा भयं कृया। इत्युक्त्वा स लपस्तूर्ण पाहस्य निफटे गतः ॥ ४॥ स रराज समीपस्यो पाहस्य रघुवंशजः । धनुणधर स्कन्धे जयन्त च दुर्जयः । गत्या मुनिमुनेः साधं धारयामास पत्रकम् । भालस्थितं स्पश्यर्णराजिराजितमुत्तमम् विवस्वतो महान्यंशः सर्वलोकेषु विश्रुतः । यत्र कोऽपि परायाधी न पदव्यलम्पटः । सूर्यवंशध्यजो धन्धी धनुदीक्षागुरगुरुः ।यं देषा सानुगाः सर्वे नमन्ति मणिमालिभिः तस्यात्मजो धीरयलदर्पहारी रदहः । रामचन्द्रो महामागः सर्यशरशिरोमणिः ॥६॥ मन्माता फोशल मृपपुत्री रत्नसमुद्वा । तस्याः कुक्षिभयं रत्नं रामशासगरः ॥१०॥ करोति इयमेधंस ग्राह्मणेन सुशिक्षितः । रापणाभिधविप्रेन्द्रयधपापापनुत्तये ॥ १५॥ मोनितम्नेन पाहाना मुख्योऽसौ यानिकोहपः । महायलपरीपारपरिखाभिः सुरक्षितः ·* Trism Amisfimmat minimel marnगंमत थाय marat मानाmaram mujrinter arrer में गुम मा मारिनो काम गEिATRE मागमा amritaram शासनपिगिगाला! शधिया मिपायका जाना मा। गुमाferinter मागु गाणे निच ॥१७॥ मिपाप कुपितो नः शापधनु: । मुनिjstratmगरमाणित पश्यत मित्रमेय पदाधिवम्यागियो मादा Arc कोसीमामा कीटापापनाभिताः । क्षत्रियाणां कुल साता पर्ने म पयमुममाः ॥ २० ॥ एतस्य पीएएमर्माता जानकीन पुनरागः । यारनं दुशमं तु धारानिमियामिः। इदानी क्षत्रियस्यादि दर्शयिष्यामि सर्वतः । यदि क्षत्रियभूगल मयिष्यति घशा " गृहीप्यति मया पद्धं पाहयात्रियोचितम् । मौनत्यमुन्मुच्य दुशस्य यरणाचक अधुना मद्धनुर्मुक्तः शरैः सुप्तो भयिष्यति । अन्ये ये च महापारा रणमण्डल त्यादिपरामुच्चार्य लवो जमात हयम् । सृणोश्त्य नृपासचापयाणधरोवर । सदा मुनिसुताः प्रोचुर्लयं यजिहीर्षकम् । अयोध्यानृपती रामो महायलपराक्रमः । तस्य घाई न गृहाति शझोऽपि स्ययलोदतः। मा गृहाणशृणुप्येदं मदाय हितसंयुतम इत्युक्तं स श्रुतो धृत्या जगाद स द्विजात्मज्ञान् । यूर्य धलं न जानीय क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः ।। २८ ।। क्षत्रिया धीर्यशोण्डीर्या द्विजा भोजनशालिनः । तस्माद्यूयं गृहे गत्या भुञ्जन्तु जननीहतम् ॥ २६ ॥ प्रेक्षन्तस्तत्यराक्रमम् । लयस्य मुनिपुत्रास्लेसन्तमरतोर्या .

·पंञ्चपञ्चाशेतमोऽध्यायः ] • सीतात्यागविषयकवृत्तवर्णनम् * पवं व्यतिकरवृत्ते सेवकास्तस्य भूपतेः। आयातास्तं हयं पदं दृष्ट्वा प्रोचुस्त- बबन्ध को हयमहो रुपः फस्य च धर्मराट् । को चाण नजमध्यस्थः प्राप्स्यते परमां व्यधाम्॥३२॥ तदा लवो जगादाशु मया पद्धोऽश्य उत्तमः । यो मोवयति तस्याशु रुष्टोमाता कुशो महान् ॥ ३३ ॥ यमः करिष्यति किमु ह्यागतोऽपि स्वयं प्रभुः । नत्या गमिप्यति क्षिप्रं शरदृष्ट्या सुतोपितः ॥ ३४॥ शेष उपाय। इति पाक्यं समाकर्ण्य वालोऽयमिति ऽत्र पन् । समागता मोचयितुं हयं यद्धं तु ये हरेः ॥ ३५ ॥ तान्दै मोचयितुं प्राप्ताग्छत्रुध्नस्य च संघकान् । फोदण्डं करयोऽत्या क्षुरप्रान्समम्मुचत् ॥ ३६ ॥ तेच्छिन्नयापः शोकाच्छत्रुघ्नं प्रतिसङ्गताः । पृटास्ते जगदुः सर्वे लवात्स्वभुजरन्तनम् ॥ ३७॥ इति श्रीपादो महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेरपात्स्यायनसंवादे रामश्व रूपेन हयवन्धनं नाम चतुष्पश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४॥ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः वात्स्यायनस्य सीतात्यागविषय प्रश्ने शंपेण तद् वृत्तवर्णनम् । ध्यास उधावा पता ध्रुत्या को रायो लपप यलिनो मुनिः । संरायानः पर्यपृच्छनाग दश धीवात्स्यायन उपाय। रथयो, सु पुरामा सीतामेकामिनी बने । रजकस्य दुरपाऽसीतल्याज महि ·.१गुपणम् . [५पालामर লিয়াকত আলী গগনে গগ। গগগ মিাি গিয়া মাৰ सिधुपा गुमेपर्योो मागो महामगि प्रयाग जिगई गमनारिशमनम् । शेष उपाय। मोगायमयोध्या प्राथमिः सविनोऽकरोत् । धर्मण पालयन्स शिपाई म्यया स्त्रिया ॥५॥ सीता धार साय मासा: पामयम्सदा । मत्पन्न शुशुभे देवी प्रयीय धुरन्धरा 1 पदागिरसमय गमः पम पिदनाम्। फोहशी शरः साध्यि! मया ते साध्यतो हिसः19n रदम्येय तु सा पृणा अपमाणापतिसती लाजागगइयाप्रामे निजगाद पयोऽमृतम् सीतोपाय। स्परातो मया सय भुक्तं मोक्ष्यामि शोभनम् । नधिमालसे कान्त ! विषयो हातिरिच्यते । यस्या भयादृशः स्थामी देवसंस्तुनसत्पदः स्याः सवं परीति नकिदिवशिष्यते घमानहात्पृच्छसि मा दोहदं मनसि स्थितम् प्रवीमिपुरतः सत्यं व स्थामिन्मनोहर! चिरं जातं मया सत्यो लोपामुद्रादिकाः स्त्रियः । दृष्टाः स्वामिन्मनो द्रष्टुं ता उत्सुफति सुन्दरीः ॥ १२ ॥ राज्यं प्रासा त्वया सार्द्धमनेकसुखमास्थिता । कृतमाहं कदापीह सा नमस्कर्तुमानसा तत्र गत्या तपः कोशान्यस्त्रायः परिपूजये । रत्नानि चैव भास्यन्ति भूग अपिसमाये यथा मे तोपिता सत्यो ददत्याशीमनोहयः । एष में दोहदा फान्त परिपूरय मानसम् इत्थमाकर्ण्य पचन सीतायाः सुमनोहरम् । जगाद परमप्रीतो रामचन्द्रः प्रियां प्रति धन्याऽसि जानकि ! प्रातर्गमिष्यसि तपोधनाः ! प्रेक्ष्य वास्तु छतार्थ त्वमागमिष्यसि मेऽन्तिकम् ॥ १७ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा परमां प्रीतिमाप सा प्रातर्मम मवत्यद्वा तापसीनां समीक्षणम् ·पञ्चपञ्चाशचमोऽध्यायः ] * प्रजामजिज्ञासया नगरे रात्री चारगमनम् * २११ अथ तनिशि रामेण चाराः फीति निजां श्रुताम् । प्रेक्षितुं प्रेषितास्ते तु निशीथे ह्यगमन्छनः ॥१६॥ ते प्रत्यहं रामकथाः शृण्वन्तः सुमनोहरातदिने गतवन्तस्तु धनान्यस्य गृहं महत दीपं पीक्ष्य प्रज्वलन्तं घरनं वीक्ष्य मानुपम् । स्थितास्तत्र क्षणं चाराः समण्यन्यशो भृशम् ॥ २१ ॥ तत्र कावन धामाक्षी चालक प्रतिहर्पिता। स्तनन्धयन्तं निजगी पाक्यं तु सुमनोहरम् ॥ २२ ॥ पिय पुत्र! यथेष्टं त्वं स्तन्यं मम मनोहरम् । पश्चात्तव सुदुष्पापं मविष्यति ममात्मज) पतत्पुर्याः पती रामो नीलोत्पलदलपमः । सत्पुरीस्थजनानां तु न भविष्यति ये जनुः जन्मामायात्कथं पानं स्तन्यस्य भुपि जायते । तस्मातिपय मुहुः स्तन्यं दुर्लभ हदि मन्य च ॥ २५ ॥ ये धीराम स्मरिष्यन्ति ध्यायन्ति च पदन्ति ये। तेषामपि पयः पानं न भविष्यति जातुचित् ॥२६॥ इत्यादि पापं संश्रुत्य श्रीरामयशसोऽमृतम् । हर्षिताः प्रययुगैहमन्यादाग्यवती महत् ॥ २७॥ सापदन्यधरस्तत्र मनोरममिदं गृहम् । मत्या तिष्ठन्हि रामस्य शुधूपुर्यशसः क्षणम् ! तत्र फाधिनिज फान्त पर्यडोपरि सुस्थितम् । ताम्यूलं धर्यती दत्तं भर्दा स्नेहेन सुन्दरी ॥ २६ ॥ कणस्परशोभाख्या करायधूपिता।कान्तं वीक्ष्य बलन्नेश फामरूपमयोयत नाय त्वं मादृशो महां भासि यादमधोः पतिः । अत्यन्तं सुन्दरतरं पपुनित्सुकोमला पभप्रान्तं नेत्रयुग्मं पक्षो मोहनविस्तृतम् । भुजौ य सादी विरसाक्षादाम पासि मे ॥३२॥ इति पाक्यं समाफर्य कान्तायाः सुमनोहम् उपाय नेत्रयोः प्रान्तं नर्तयकामामुन्दः ॥१३ न -- म ·* पाद्मपुराणम् - [५पाताला शृणु फान्त त्वया प्रोक्तं साध्या तु सुमनोहरम् । पतिव्रतानां तद्योग्य स्थकान्तो राम एव हि ॥१४॥ रिंकाहं मन्दभाग्य करामो भाग्यवान्महान् ! क चाहं फीटपत्तुच्छः क ब्रह्मादिसुरानि खद्योतः क नभो रत्नं शलभः कनु पामरः । गजारिक मृगेन्द्रोऽसौ शशकः कनु मन्दधीः ॥ ६॥ क व सा जाह्नवी देवी करण्याजलमुत्पथम् । क्व मे सुरसंघासः फगुञ्जापुत्रकोऽल्प तथाऽहं क क रामोऽसौ यत्पादरजसाऽङ्गना। शिलीभूता क्षणाजाता ग्रामोहनरूपधृत् ॥ ३८ ॥ इति वाक्यं प्रधाणं परिरभे निजं पतिम् । जातकामा हुतप्रेरणा नर्तितभूधनुर्धरा । इत्यादि पाक्यं संध्रुत्य गतश्चान्यनिवेशनम् । ताचदन्यश्चरो पाक्यं शुभाय यशसाऽन्धितम् ।। ४० ।। कावित्पुष्पमयीं शय्यां चन्दनं सह चन्द्रफम् । सय विधाय कामाहे जगाद चननं पतिम् ॥ ४१ ।। पत्ते ! कुरुष्य भोगार्हे शयनं पुष्पमझके । वदनादिकलेपं च यथा भोगमनेकधा । स्वादशा पर भोगार्हा न च रामपराङ्मुखाः । सर्व रामकृपाप्रामुपभुस्य यथातथम मत्सदृशी कामिनी ते चन्दनं सापहारकम् । पर्यटः पुष्परचितः सयं रामहपामयम् । येरामन भजिप्यन्ति ते नरा जटर म्पयम्। ममतुं शक्नुपन्त्येष पत्रमोगादिवसि ॥ निधन्ती महिला हरित: पतिरवीन् । स य योपित्यं मम महपामगर ल्पेय रामभद्रभ्य पशः श्रुत्या गत सायम्य येश्मरोऽन्यः शुचये पा काविस्थानेन पपडे वीणापादनतरपरा का साफीति गायमान पनि गी स्पामिव धन्यतमा देवा पुर्याः पतिः प्रभुः । धीरामः स्वर पुगनिय पाति यस यो महकमंसा वागत!

·- पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ] * वारः पुरे जनमुखादामकीर्तिश्श्रवणम् * समुद्रं यो निजमाह सेतुं तत्र ववन्ध च ५९॥ राधणं यो रिपुढत्या लङ्का सम्भव्य धानरः । जानकीमाजहारात्र महदाचारमावरत इति प्रोक्तं समाकर्य वचः सुमधुराक्षरम् । पति: स्मितं चकारेमां वाक्यं पुनरथाब्रवीत् ॥ ५२ ।। मुग्धेनेदं महत्कर्म रामचन्द्रस्य भामिनि ! दशाननवधादीनि समुद्रदमनानि च ॥५३ लीलया योऽवनि प्राप्तो ब्रह्मादिप्रार्थितो महान् । करोति सच्चरित्राणि महापापहराणि च ॥ ५४॥ मा जानीहि नरं राम फोसल्यानन्ददायकम् । सृजत्यति हन्त्येतद्विश्व लीलात्तमानु धन्या पयं ये रामस्य पश्यामो मुखपङ्कजम् । ब्रहादिसुरदुर्दशं महापुण्यकृतोषयम् अटपोद्दामचन्द्रस्य चरित्र श्रुतिसौख्यदम् । इत्यादि धाक्यं शुश्राव चारो द्वारि स्थितो मुहुः ॥ ५७॥ अन्यो ह्यन्यगृहं गत्वा तस्थौ श्रोतुं रेर्यशः तत्रापि रामभद्रस्य यशः शुधाच शोभन खेरान्ती स्थामिना साधंद्यूतेन सुमनोहरा । उवाच पाक्यं मधुरं नर्तयन्तीय कङ्कणे जितं मया कान्त ! जवेन सवं करिष्यसि त्वं किमु हारिमानसः । इत्यादि धाक्यं परिहासपूर्वके कृत्या स्वकान्तं परिपस्यजे मुदा ॥६॥ उधाच फान्तश्चार्यङ्गि जितमेव सुशोभने । रामं मे स्मरतो नित्यं न कुत्रापि पराजयः इदानीं त्वां तु जेष्यामि रामं स्मृत्वा मनोहरम् । देवा यथा पुरा स्मृत्वा दितिजानजयन्क्षणात् ॥ ६॥ एघमुरत्या पाशकानां परिवर्तनमाकरोत् । तावजयं प्रपेदेऽसी हर्पितो पाक्यमब्रवीत् ॥ ६३॥ मम प्रोक्मृतं जातं जिता त्वं नवयौवना । रामस्मारी कदाप्येष न भवेदिपुतोमयी इत्येवं तो पदन्तौ च परस्परमथोत्सुफो। परिरभ्य दृढं प्रेरणा सतधारोगतोगृहम् एवं पञ्चमहावारा राक्षः संश्रुत्य घे यशः । परस्परं प्रशंसन्तो गेहं स्वं स्वं ययुमुंदा एकः पावर कारमेहानालोस तत्रह।

·२१४
• पापणा.
जगाम थ्रीगुफागोऽसी गो गो महीपः॥
राजकः मोधापरी मामागहोशिशाम् ।
पश तायाम शिमोणनेत्रया
गाय महातम्यग गोरिला दिनम्।
मादं गृहामि मपी दुर्श यमनलाहिनीम् ।
राऽस्य माता मोयाम मात्यनेनो गृागarRI भाराधेन रविना दुश्व
मातरं प्रत्युपाचा रजक गोधर्मगुतः । माई रामस्य प्रेष्ठो काम्यन्-
स राजा यरफोरयेय सत्स नीतिमादयेत् ।
महं गृहामि मो माया परयेश्मनि संस्थिताम् । ७२ ॥
पुनः पुनस्यानेदं नाई रामो मदीश्वरः । यः परम्य मृद संस्था जानकी
इति धाक्यं समाचत्य घार: शोधपरिप्लुतः ।
खड्ग गृहीत्या स्थकरे तं हन्तुं विदधे मनः ॥ ७४ ॥
सरामोव सम्मार मध्यः कोऽपि मे जनः ।
रति ज्ञात्वा सरोपं तु सदार महामनाः ॥ ३५॥
सदा श्रुत्या सुदुःखार्तः पा चारा यतः स्थिताः ।
ततो गतः प्रकुपितो निःश्वसन्मुहुरुन्छसन् ॥ ७६ ॥
ते च परस्परं तत्र मिलितास्तु समधन् । स्वश्रुतं रामचरितं सर्वलोक
ते सदापितमाफर्ण्य परस्परममन्त्रयन् ।
न थाल्यं रघुनायायावाच्यं दुष्टजनोदितम् ॥ ७८॥
इति संमन्य ते गेहं गत्या सुपुपुल्सुकाः।।
प्राता राज्ञे प्रशंप्ताम इति बुद्धया व्यवस्थिताः ॥ ॥
इति धीपाशे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसम्पादे राम
चारनिरीक्षण नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५५॥

·पटपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
प्रातः काले चारैः सभामागत्य रामाय रजकोक्तिकथनम् ।
शेष उपाय।
प्रातनित्य विधायासी ब्राह्मणान्वेदपित्तमान् ।
हिरण्यदानः सन्तर्प विधिपत्संसदं ययौ ॥१॥
लोकाः सर्व नमस्कतु रघुनायं महीपतिम् ।
पुत्रपत्स्पप्रजाः सर्वाः पालयन्तं ययुः सभाम् ॥२॥
लक्ष्मणेनातपत्रं तु धृतं भूर्धनि भूपतेः । तदा भरतशमी चामद्वन्द्वधारिणी ॥३॥
पसिष्ठप्रमुखास्तत्र मुनयः पर्युपासत । सुमन्तरमुखास्तत्र मत्रिणी न्यायफर्तृकाः ।।
एवं प्रवृत्ते समये षट्दारास्ते स्थलताः । समाजग्मुर्नरपति नमस्कत सभास्थितम्
तान्यक्तकामान्संवीक्ष्य घारान्नृपतिसत्तमः | सभायाभन्तरापेश्म रहः प्राविशदुत्गुफा
एकान्त सरासोन्पप्रच्छ सुमतिपः । कथयन्तु चरा महां यथातथ्यमरिन्दमाः ।
लोका पन्ति में कीदग्माया मम कहाशम् ।
मन्त्रिण कोदशं लोका पन्ति चरितं कथम् ॥ ८॥
इति या समाकर्ण्य धारा राममधाम पन् ।
मेघगम्भीरया पाचा पृचान्त नायकम् ॥६॥
चारा ऊचुः।
मापकीर्तिजनान्सपापापयस्यधुना भुपि । गृहे गूदे शुताऽस्माभिःपुरी वीमिरीदिता
पिषस्यतो मदाय मयता परमेष्ठिना । मलश गर्न भूमो कीर्तिविस्तारिताः याः
भनेर सगराधाधकीर्तिमन्तो महायला समस्तादशी कीर्तिस्तैग माया ।
त्पपा नाधेन सम्लाः एताधि प्रजाता।
पासो माकारमान पेगापतिः ॥ १३॥

·१ २१६ * पाद्मपुराणम् * [५प- यादृशश्चन्द्रमा लोके यादृशी जाह्नवी सरित् । तादृक्तव च सत्कीतिः प्रकाशयति भूतलम् ॥ १४ ॥ ब्रह्मादिका भवत्कीर्तिमाकर्ण्य त्रपिता भृशम् । नाथ! सर्वत्र ते कीर्तिः पावयत्यधुना जनान् ॥ १५ ॥ अयं धन्यतमाः सर्वे ये चारास्तच भूपते ! क्षणे क्षणे तव मुखं लोकयाम मन श्वः श्रुत्वा तु चाराणां पञ्चानां राघवस्तदा । षष्ठं पप्रच्छ चारं तं विलक्षणमुर राम उवाचा प्रत्यं घद महायुद्ध ! यच्छ्रतं लोकसङ्करे । ताक्प्रशंस मे सर्वमन्यथा पातका पुनः पुनश्च तं रामः पप्रच्छाशु सविस्तरम् । तथापिन प्रवीत्येव राम लौकिकभाषितम् ॥१९॥ पदा रामः प्रत्यवोपचार मुखपिलक्षितम् । शपामि त्वां तु सत्यं न शंस सर्वय तदा रामं प्रत्युवाच चारो घाक्यं शनैः शनैः। अकरामपि ते पाच्य पाक्यं कारुजनोदितम् ॥ २१ ॥ चार उपाचा यामिन्सयंत्र तेकीतिर्दशाननवधादिका । अन्यत्रराक्षसगृहे स्थिता यास्ते रिख फायरेफस्नु रजको निशीथे महिला स्यफाम् । अन्यहोषितांच्या धिरकुर्यन्समताइयत् ॥ २३ ॥ तन्माता प्रत्युवाचमा फयं ताइयसेऽनघाम् । गृहाण मा कृया निन्दा लियं मद्वाषयमाचर ॥२४॥ दापोवत्स रजको माई रामो महीपतिः । यद्राक्षसगृहेऽभ्युसीतामडीयम पिं पहचर्म नीतिमद्यति प्रभो! । अन्ये पुष्पयतणामपि यमनी नःपुनस्यावासी माई गमो महीपतिः । चुनधे समय राजमपापाप तय दानी शिर मासिक पातमि महसले पुनर्षियारो मेक रामो सक: चीनले पनि महाध्यमण्यो। भाजापयसि घेद्राम साप मारपामि ·॥ समस्यभरतन सह सम्पादवर्णनम् * मपि ते प्रोक्तं त्वदाग्रहत उन्नयम् । राजा प्रमाणमदं विवास्यतु सङ्गतम् ॥ शेष उपाय। इति पाक्यं समाकर्ण्य महायज्ञनिभाक्षरम् । निःश्वसन्मुहुरुच्छ्यासमाचरन्मूच्छितोऽपतत् ।। ३१ ।। तं मूच्छितं नृपं दृष्ट्वा चारा दुःखसमन्विताः । पीजयामासुर्यासोप्रैर्दुःखापनयहेतये ॥ ३२ ॥ संज्ञो नृपतिर्मुहूर्तेन जगाद तान् । गच्छन्तु भरतं शीघ्रं प्रेषयन्तु व मां प्रति ताश्चरास्तूणं भरतस्य गृहं गताः । कथयामासू रामस्य सन्देशं नयहारकाः ॥ भरतो रामसन्देशं श्रुत्वा धीमान्ययो सदः । राम प्रति रहः संस्थं श्रुत्वा तं त्वरया युतः ॥ ३५ ॥ तं प्रतीहारं प्रत्युवाच महामनाः । कुत्रास्ते राममद्रोऽसौ ममभ्राता कृपानिधिः - गृहं पीरो ययौ रत्नमनोहरम् । रामं पिलोक्य विक्लान्तं भयमाप स मानसे कि घाऽसौ फुपितो रामः किं घा दुःखमिदं विभोः। तदा प्रोवाच नृपति निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ॥ ३८ ॥ खसमाराध्यं पकं ते कथमानतम् । अश्रुभिर्लक्ष्यते राहुग्रस्तदेहः शशीच ते सर्व मे कारणं तथ्यं चू हि मां किं करोमि ते । त्यज दुःख महाराज! कथं दुःखस्य भाजनम् ॥ ४० ॥ प्रोच्यमानो गदद्गस्थरया गिरा। प्रोवाच भ्रातरं धीरो रामवन्द्रश्च धार्मिकः बर्वचो मह्यं मम दुःखस्य कारणम् । तन्मार्जनं कुरुप्वाद्यभ्रातः प्रातर्महामते !" वते राजा न कश्चिदयशःक्षतः । मत्कीतिरद्य फलुपा गड्डा यमुनया गता। येषां यशो नृणां भूमी तेषामेव सुजीवितम् । अपकीर्तिक्षतानां तु जीवितं मृतकः समम् ॥ ४४ ॥ भवेद्भूमी तेषां लोकाः सनातनाः । अपकीयुरगीदष्टास्तेषां भूयाधोगतिः अद्य मे कलुपा कीर्तिः स्वधुंनी लोकषिध्रुता ।

·[५पाठालख पामपुराणम् सच्छृणुष्य पचो मेऽद्य रजकेन यथोदितम् ॥ ४६॥ भस्मिन्पुरोध रजक उकयामानीमषम् । किश्चिद्वाच्यं ततो म्रात: कि फरोमि महीतले ॥४७॥ किमात्मानं जहाम्पध फिमेनां जानकी स्त्रियम् । उमयोः किमया कार्य भवांस्तथ्यं प्रवीतु तत् ॥ ४ ॥ इत्युक्त्वा निर्गलवाष्पा वेपथुक्षुभिताड़कः । पपात भूमी घिरजो धार्मिकाणां शिरोमणिः ॥ ४६॥ मातरं पतितं दृष्ट्या भरतो दुःखसंयुतः । संवीक्ष्य शनकै रामं प्राप्तसंझं चकारसः। संज्ञां प्राप्तं तु संवीक्ष्य रामचन्द्र सुदुःखितम् । उवाच दुःखनाशाय धाक्यं तु सुमनोहरम् ॥५१॥ कोऽयं वै रजकः किं तु पाच्यं पाक्यं यथाऽप्रवीत् । जिह्वाच्छेदं करिष्यामि जानकीवाच्यकारिणः ॥ ५२॥ तदा रामोऽप्रवीद्वाक्यं रजकस्य मुखोद्गतम् । श्रुतं वारेण तत्सर्व भरताय महात्मने । तक्त्या भरतः माह भ्रातरं दुःखशोकिनम् । जानकीबहिशुद्धा भूलवायां धीरपूजिता ब्रह्माऽब्रवीदयं शुद्धा पिता दशरथस्तव । कथं सा रजकोरियाद्धातव्या लोकपूजिता ब्रह्मादिसंस्तुना कीर्तिस्तव लोकान्पुनाति हि । सा फयं रजकोत्या चे फलुपाऽद्य प्रविष्यति ॥५६॥ तस्मात्यज महादुखं सीतापाच्यसमुद्धम् । कुर, राज्य तथा सार्धमन्तवल्या सुमायया ॥ ५॥ स्वं कर स्पशरोरंतु हातुमिच्छसि शोभनम् । पदमा म सर्वेऽद्यत्वां पिना दुःपनाशकम् ।। ५८॥ क्षणं सीता न जीयेत त्यां पिना सुमहोदया। सम्मात्पसिनतासा मुनत पिपुर्श श्रियम् ॥ ५ ॥ इति पाय समायं भरतस्य र धार्मिकः । पुनरेव जगादे धार धारयविधि ·सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] * सीताया भतृ पियोगकारणकथनम् में यत्त्वं कथयसि भ्रातस्तत्सर्व धर्मसंयुतम् । परं यदन्यहं याक्यं तत्कुरुष्प ममाया। जानाम्येनां पहिशुद्ध पवित्रा लोकपूजिताम् । लोकापवादाद्गीतोऽहं त्यजामि स्यां तु जानकीम् ॥ ६ ॥ तस्मात्परे शितं धृत्या फरपालं सुदारुपाम् । शिरश्टिन्ध्यथया जायां जानकी मुश्चयै पने ।। ६३ ।। इति पाक्पं समाकर्ण्य रामस्य भरतोऽतत् । भूच्छितः सन्क्षिती देहे कम्पयुक्तः सवाष्पकः ॥ ६४ ॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेपवात्स्यायनसंवादे गमाश्वमेधे भरतवाक्यं नाम पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥ सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः सीताया भरी पियोगकारणकथनम् । चात्स्यायन उवाच। जगत्पवित्रसत्कीर्तिजानक्या धाच्यवाचनम् । कथंसमकरोत्स्वामी तन्मे कथय सुव्रत! यथा मे मनसः सौख्यं भविष्यति सुशोभनम् । तथा कुरुष्य शेषाद्य त्वन्मुखाग्निःसृतामृतम् । पवतस्तृप्तिरेवस्याद्यया संसृतिकृन्तनम् ॥२॥ शेष उवाच । मिथिलायां महापुर्या' जनको नाम भूपतिः । तस्यां करोति सदाज्यं धर्मेणाराधयन्ग्रजाः॥३॥ तस्य सर्वतोभूमि सीतया दीर्घमुख्या। सीरध्वजस्य निरगात्कुमारी ह्यतिप्सुन्दरी॥ सदाऽत्यन्ते मुदेप्राप्तः सीरकेतुर्महीपतिः । सीता नामाकरोत्तस्यामोहिन्या जगतःक्रियः

·५पाना
1. पागना
सेफलोपाननितिन मरम्ती रामगोह | TOTTARः कान्ले शुक्रगुतीर्णन पाम् ।
भागत हपमा कामलीलगा। पर मामानेन शुभगा गित ।
गममार्ण तवा गुम ममगिक्षिगगः ममुपगमगोपनि शवं प्रकार लन
गमो महीपतिमी भविष्यति मनोह: तपसानि मायामपियति महेलिका
मतया गाद परांणा सहप्राण्येषयुवा
गरी फरियो धागारकपन्ममिनीम्यादी non
धन्या सा जानकी देवी पगासी गममंतिः ।
यो परपग्मानी शिष्या रम्पती मुदा ॥ ११ ॥
इति सम्मापमाणं तु शुफ्युग्मं तु मैमिली।
मारय देपनायुग्मं पाणी सम्य पिलोक्य च ॥१२॥
मदीयास्तु फया रम्याः कुरुते शुफयोगम् ।
एतद् गृहीन्या पृच्छामि सयं पाययं गतार्थकम् ॥ १३॥
एवं पिचार्य साम्पीयाः सीः प्रतिजगाद ह । गृहन्तु शनकरेत पक्षियुग्मं मनोहरम
सम्यस्तास्तगिरि गत्या गृहस्पक्षियुगं घरम् ।
निवेदयामासुरिदं म्यसस्याः प्रियकाम्यया ॥ १५ ॥
बहुधा विविधान्छब्दान्कुर्वीक्ष्य मनोहरम् । आश्वासयामास तदा पप्रच्छ तदिदंयवः
सीतोषाच।
मा भैष्टं तु युधां रम्यौ फी वां कुत्र समागती।
को रामः का च सा सीता तज्ज्ञानं तु कुतः स्मृतम् ॥ १७ ॥
तत्सवं शंसतं क्षिप्रं मत्तो यां व्येतु यदयम् । इति पृष्टं तया पक्षियुगं सर्यमशंसत!।
पक्षियुग्ममुवाच।
थाल्मीफिरास्ते सुमहानृपिधर्मविदुत्तमः । आवां तदा_मस्थाने सर्वदा सुमनोहरे ॥
- स शिष्यान्गापयामास भाचि रामायणं मुनिः ।
प्रत्यहं तत्पदस्मारो सर्वभूतहितेरतः ॥ २० ॥

·सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] • रजकस्य पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् . २२१९ सदावाभ्यां श्रुतं सर्व भाघि रामायणं महत् । मुहुर्मुहुगीयमानमायातं परिपाटितः शृण्वायां तेऽभिधास्यावो यो रामो याच जानकी। यद्ययिष्यते तस्या रामेण मीडितात्मना ॥ २२॥ ऋष्यशृङ्गकृतेष्टयां च चतुर्धा त्वं गतो हरिः । प्रादुर्भषिप्रति श्रीमानसुरस्त्रीगीतसत्कायः ॥ २३ ॥ स कौशिकेन मिथिलां प्राप्स्यते भ्रातृसंयुतः । धनुष्पाणिस्ता दृष्ट्या दुर्ग्राह्यमन्यभूभुजाम् ॥ २४ ॥ धनुर्भया जनकजां प्राप्स्यते सुमनोहराम् । तया सह महदाज्यं करिष्यतिश्रुतं घरे एतदन्यच्च तत्रयः श्रुतमस्माभिरुगतेः । फथितं तय चार्वणि मुञ्चायां गन्तुकामुको इति पाक्यं तयो त्वा श्रोत्रयोः सुमनोहरम् । पुनरेव जगादेदं धाक्यं पक्षियुगं प्रति स रामः कुत्र पर्तेत फस्य पुत्रः कथं तु ताम् । परिग्रहीप्यति धरः कीदृग्रूपधरोनरः ॥ मया पृष्टमिदं सर्व युवां व्रतं यथातथम् । पश्चात्सर्व करिष्यामि प्रियं युष्मन्मनोहरम् तच्छ्रुत्वा तां तु कामेन पीडितां पीक्ष्य सा शुकी। जानकी हृदये ज्ञात्या पपाठ पुरतस्ततः ॥ ३०॥ सूर्यवंशध्वजो धीमानाजा पङ्क्तिरथोयली। यं देवाः चित्य सर्वाधिजेष्यन्ते च सर्वशः ॥२१॥ तस्य भार्यात्रयं भाधि शकमोहनरूपधृत् । तस्मिन्नपत्यचातुष्क भविष्यति बलोन्नतम् सर्वेपामग्रजो रामो भरतस्तदनुस्मृतः । लक्ष्मणस्तदनुश्रीमान्छत्रुघ्नः सर्वतो परः ॥३३ रघुनाथ इति ख्याति गमिष्यति महामनाः । तेपामनन्तनामानि रामस्य बलिन. सखि ! पद्मकोश इव शोमनं मुखं पङ्कजाभनयने सुदीर्घके । उन्नतापृथुमनोहरानसा चल्गुसङ्गतमनोहरे ध्रुवी ॥ ३५ ॥ जानुलम्बितमनोहरी भुजी कम्युशोभि गलकोऽतिहस्यकः । सत्कपाटतलविस्तृतधिक पक्ष एतदमले सलक्ष्मकम् ।। ३६ ॥ शोभनोरुफटिशोभया युतं.जानुयुग्मममलं पसेधितम् ।

·१२२ * पामपुराणम् [५पातालसम्म पादपामखिलनिजैः सदा सेवितं रघुपति सुशोमनम् ॥ ३७॥ एतद्रूपधरो रामो मया कि तुस घपर्यते। शताननोऽपि नो याति पक्षिणः किमु मादशाः ॥ ३८॥ यहूपं धीक्ष्य ललिता मनोहरवपुर्धरा । लक्ष्मीर्मुमोह भुवि का घर्तते यान मुह्यति । महाबलो महावीर्यो महामोहनरूपधृत् । किं पर्णयामि श्रीराम सर्वेश्वर्यगुणान्वितम् धन्या सा जानकी देवी महामोइनरूपधृत् । रस्यते तेन सद्द या पर्षाणामयुतं मुदा । त्वं कासि कि नु ते नाम पद सुन्दरि यत्तु माम् । परिपृच्छसि वे दग्ध्याद्रामकीर्तनमादरात् ॥ ४२॥ एतद्वाक्यं समाकर्ण्य जानकीपक्षिणोयुगम् । उपाच जन्मललितं शंसती स्वस्य मोहनम् ॥ ४३ ॥ या त्वया जानकी प्रोक्ता साऽई जनकपुत्रिका । स रामो मां यदाभ्येत्य प्राप्स्यते सुमनोहरः । ४४ ॥ ताव माचयाम्पद्धानाम्यया वाक्यलोभिता। लीलया च मुखेनास्तां मदुगेहे मधुरादकौ ॥ ४५ ॥ इत्युक्तं तत्समाफयं पक्षिणी भयमापनुः । परस्परं प्रक्षुभितो जानकीमित्यपोक्ताम पर्य यैपक्षिणासाध्यि यनस्था वृक्षगोवरा । परियमाम सर्वत्र नो मुखं नो भये मुरारे अन्तर्वस्नी स्यके म्याने गत्या संमय पुत्रकान् । स्थरस्थानमागमिष्यामि सत्यं मे हादितं पयः ॥ ४८ ॥ पर्य प्रोक्ता तया सातुम मुमोच शुकी म्पयम् । तदा पतिम्ता प्रोपाच मिनीतपदनुसुफः ॥ ६ ॥ सीने मुश क भायां रक्ष में मनोहरीम्। भायोगशापविपिन पिचय गुन अन्तस्नीनु पर्तत भाषां मम मनोरमा । तस्याः प्रतिहल्या त्यामागमिष्यामि शोमने ! ॥५१ • इत्युत्ता निगादेमं मुखं गा महामने। -

·सप्तपश्चाशतमोऽध्यायः ] * रजकस्य पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णम् *
૨૨૨
एतां रक्षामि सुखिनी मत्पाव प्रियकारिणीम् ॥ ५ ॥
इत्युक्तो दुःखितः पक्षी तामूचे करुणान्चितः ।
योगिभिःप्रोच्यते यद्वै तद्ववस्तध्यमेव हि ॥ ५३॥
न पत्तव्यं न वक्तव्यं मौनमाश्रित्य तिष्ठताम् ।
नोवेत्स पाक्यदोपेण प्राप्नोत्यालानमुन्मदः ॥ ५४ ॥
चयं चेदन पाक्यं नाकरिष्याम नगोपरि । धनं फथमाचा स्यात्तस्मान्मीने समाचरेत्
इत्युक्त्या तो प्रत्युवाच नाहं जीवामि सुन्दरि!।
एतया भार्यया हीनस्तस्मान्मुश्चमनोहरे ! ॥५६॥
अनेकविधवाक्यैः सा घोधितानामुक्त्तदा ।
कुपिता दुःखिता भार्या शशाप जनकात्मजाम् ॥ ५७॥
यथा त्वं पतिना साधं वियोजयसि मामितः।
तथा त्यमपि रामेण वियुक्ता भव गर्भिणी ॥ ५८॥
इत्युक्तवत्यां तस्यां तु दुःखिताया:पुनः पुनः । प्राणा निरगभन्दुःखात्पतिदुखेन पूरितात्
राम राम स्मरन्याश्च पदन्त्याश्व पुनः पुनः।
विमानमागतं सुष्ट पक्षिणी स्थर्गता यमौ ॥ ६॥
तस्यां मृताया दुखार्ती भो तस्याः स पक्षिराट् ।
परमं शोधामापनो जाहव्यां दुःखितोऽपतत् ॥ ६१॥
बधा भवामि रामस्थ नगरे जनपूरिते । महासादियमुद्विमा वियोगेन सुदुःखिता।
इत्युक्त्वा स पपातोदे जाहव्या भ्रमशोभिते।
दुःखितः कुपितो मीतस्तद्वियोगेन कम्पितः ॥ ६ ॥
पद्धत्पादःखितत्याय सीताया अपमाननात् ।
अन्त्यजत्व पर प्राप्ती रजक शोधानाभिधः ॥ ६॥
या प्रोधाय स्थकान्प्राणान्महतां दुष्टमावरन् ।
सन्त्यजेस्स मृतो पाति भन्त्यजत्वं द्विजोत्तमः ॥६५॥

·. १२४ पासपुराणम् पानामा सामाने रसकोलयासी निन्दिताव थियोजिता। रजपाय पशापेन पिगुमा मा धर्म गना पतरो फपित विप्र यत्पृष्टं पिनाम् । पुना पतं मय निमामि हुन् । इति श्रीपाने महापुराणे गामे पातालपण्टे शेरपारम्पायनसम्पादे रामायमेधे रजफमाग्मन्मपयन माम समाशाशनमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ . अष्टपक्षाशत्तमोऽध्यायः भरतस्य सीतात्यागाज्ञाऽस्वीकारे शत्रुमापाज्ञाकरणम् । शेष उवाच । भरतं मूति हश्या रघुनाथः सुदुःखितः । प्रतिहारमुपाचेदं शत्रुम प्रापयाशु माम् । तद्वाक्यं प्रोक्तमाकये क्षणाच्छयुममानयन् । यत्र गमो निजमाता मरतेन सह स्थित भरतं मूर्छितं दृष्ट्या रघुनाथं च दुःखितम् । प्रणयदुःखितोऽयोचकिमिदं दारुणमहन तदा रामोऽन्त्यजप्रोक्तं पाक्यं लोकधिहितम् । तं प्रत्युवाच रामोऽसौ शत्रुघ्नं पदसेवकम् ॥ ४॥ अधोमुखो दीनरयो गद्दाक्षरवेपथुः । शृणु मातर्वचोमेऽद्य कुरु सक्षिप्रमादरात् यथास्याद्विमला कीर्तिर्गनेव पृथिची गता। सीताया घाच्यमतुलं लोके श्रुत्वाऽन्त्यसोदितम् ॥ ६ ॥ हातुमिच्छामि देहं स्वमेनी पा जानकी किल। इति चाक्यं समाकर्ण्य रामरूप किल शत्रुदा ॥ ७ ॥ सवेपथुः पपातोयी दुःखितः परदारणाः। संज्ञां प्राप्य मुहर्वेन रघुनाथमयोवर शत्रुम उवाच। किमेतदुच्यते स्वामिजानकी प्रति दारुणम् ।

·२२५ - अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] * सीतात्यागार्थ लक्ष्मणायाशाकरणम्। पाखण्डैर्दुष्टचित्तच सर्वधर्मबहिष्कृतैः ॥ ६ ॥ निन्दिता श्रुचिरग्राह्या भवति त्वग्यजन्मनाम् । जाह्नवी सर्वलोकानां पापघ्नी दुरितापहा ॥ १० ॥ निस्पृष्टा पापिभिः पुम्भिः सा स्पर्श नाहिता सताम् । सूर्यो जगत्प्रकाशाय समुदेति जगत्यहो ॥ ११ ॥ उलूकानां रुविकरो न भवेत्तत्र फा क्षतिः । तस्मात्त्वमेना गृहणीप्य मा त्यजानिन्दिनां त्रियम् ॥ १२ ॥ रामभद्रकृपया कुरुष्व पचनं मम । एनकृत्वा धनस्तस्य शत्रुम्नस्य महात्मनः । न पुनर्जगादेमं यदुक्तं भरतम्प्रति । तनिशम्य वयो भ्रातुर्दःखपूरपरिप्लुतः ॥ १४ ॥ पपात मूछितो भूमो छिन्नमूल इव द्रुमः । भ्रातरं पतितं घीक्ष्य शत्रुघ्नं दुःखितो भृशम् ॥ १५ ॥ तहारमुवाचेदं लक्ष्मण त्यानयान्तिकम् । सलक्ष्मणगृहं गत्या न्यवेदयदिदं वचः ॥ प्रतिहार उचाव। बामिघ्रामो भवन्तं तु समाह्वयति घेगतः । स तच्छुत्वा समाह्वानं रामवन्द्रेण वेगतः गाम तरसा तत्र यत्र सभ्रातृकोऽनघः । भरतं मूच्छितं दृष्ट्या शत्रुन्नमपि मूच्छितम् श्रीरामचन्द्रं दुःखातं दुःखितो धाक्यमवयीत् । किमेतदारुणं राजन्दश्यते मूर्च्छनादिफम् ॥ १६ ॥ पशु शंस मा सर्व कारणं मुख्यतोऽनघ! एवं वदन्तं नृपतिवृत्तान्तं सर्वमादितः ।। शशंस लक्ष्मणं क्षिप्रं दुःखपूरपरिप्लुतम् । लक्ष्मणस्तद्वचः श्रुत्वा सीतायास्त्यागसम्भवम् ॥ २१ ॥ नि.श्वसन्मुहुरुन्छ्यसंस्तब्धगा इघाऽभवत् । भ्रातरं स्तम्धगात्रं च कम्पमानं मुहमहु ॥२२॥ नफिश्वन पदन्तं तं वीक्ष्य शोकादितोऽप्रवीत् । फि फरिप्याम्यहं भूमौ स्थित्या दुर्यशसाऽद्वितः ॥ २३ ॥ 1 - ·[५पासाटम पामयुगमा रयजामी पपुः श्रीमालीपीया शोषपान । सदा भातरो मा माफरणारगुका: ॥ २॥ দেনদিষ্ট মফি: তুমি ক্ষ যামি চিনি না স্বনি शोलागि पुटिन सपनराः । गगारी पुरा भूगजाता जाता गुणाधिका इदानी माय जारी नु विपरीने यभूय रान् । इति साभाषमाणसं रामगदं समीक्ष्य सः संस्तम्याऽभूणि पिपुलायुपाय पिफलस्परः । म्यामिधिपाद मा फास: फयं सय मतिता ॥२८॥ सीतामनिन्दिता को नु त्यति श्रुतवान्मयान् । श्राकारयामि रजकं परिपृच्छामि तम्प्रति २ER फयं त्वया निन्दिता सा जानकी योषिताम्बरा। तव देशे यलात्कश्चिदु थाध्यते न जनोऽल्पफः ॥ ३०॥ तस्मात्तस्य यथा स्वान्ते प्रतीति: स्यात्तथाऽऽचर। किमर्थ स्यज्यते भीरुः पतिव्रतपरायणा ॥३१॥ मनसा घचसा नान्यं जानाति जनकात्मजा। तस्मादेनां गृहाण त्यमेतां मा त्यज जानकीम् ॥३२॥ ममोपरि कृपां कृत्वा मदुक्तं संश्रयाशु तत् । एवं पदन्तं प्रत्यूचे रामः शोशेन कर्पितः लक्ष्मणं धर्मवाक्येन शोधयंस्त्यजनोद्यमः ॥३३॥ राम उवावा कथं तु मां अवीपि त्वं मा त्यजेनामनिन्दिताम् । लोकापवादास्यत्येऽहं जानलपि विपापिनीम् ॥ ३४ ॥ खयशः कारणेऽहं स्वं देहं त्यक्ष्यामिशोमनम् । त्यामपि भ्रातरं त्यक्ष्ये लोकपादाद्विहितम् ॥ ३५॥ शोफयन्तो भ्रातरो मे फतथ्यो माहचेतसः इति पुस्तकान्तरे पाठः ।

·૨૨૩ ध्रुवम् । अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] • लक्ष्मणाय सीतात्यागार्थमाझाकरणम् . किमुतान्ये गृहा पुत्रा मित्राणि पसु शोमनम् । स्वयशः कारणे सयं त्यज्ञामि किमु मैथिलीम् ।। ३६ ॥ न तथा मे प्रियो माता न फलन धान्धवाः । यथा मे विमला कीतिर्वल्लमा लोकविश्रुता ॥ ३७॥ इदानी रजको नेय (नाय) प्रष्टव्यो भवति कालेन सयं मयिता लोकचित्तस्य रञ्जनम् ॥ ३८॥ आमयो यद्वदामस्नु न चिकित्स्यो मवेत्क्षिती । स कालेन परीपाकापजादेव नश्यति ॥ ३६॥ तथा कालेन सम्माचि साम्प्रतं मायिलड्मय । त्यजेनां पिपिने साध्वी मां पाखड्डेन यातय इत्युक्तं पाक्यमाकर्ण्य दुखितोऽभूत्तदा महान् ।। चिन्तयामास व स्यान्ते लक्ष्मणः शोकफर्शितः ॥४१॥ पित्रासो जामदग्न्यो मातरं चाप्यघातयत् । गुरोराक्षा नैष लङ्ग्या युक्ताऽयुक्ताऽपि सर्वथा ।। ४२ ॥ तस्मादेनो त्यज्ञाम्येव रामस्य प्रियफाम्यया । इति सचिन्त्य मनसिभ्रातरं प्रत्युपाच सः लक्ष्मण उवाच अगत्यमपिफाय घे गुमा नेय सधयेत् । तस्मात्कु मयतापर्य पत्त्वं पदसि मुमत! त्येिय भाषमाणं नं लक्ष्मणं प्रत्युषाच सः । साधु साधु महाप्राश ! स्पया मे तोपितं मनः ॥ ४५ ॥ भयेय रात्री ज्ञानाला दोहरातापसीक्षणे । तन्मिरेण रथे स्थाप्य मोसनां महापने। एवं भापितमाफर्य पिशुप्पादनोऽभितः । एन्पापकलां मुशवगाम म्यं निवेशनम् गुमन्त्रं तु समात्य पयनं तमयाऽनपीन् । रयं मे दुर सानं ये सन्दश्वयम्भूषितम् । सतज्ञापय समापपरपमा तयारमा । मानीत ने रपया लक्ष्मणशोकाशितः परम दुधमापन्नः संग्रा स्यन्दन परम् । निःसनानोगेदं प्रतस्थ मातृमेएफः। • 'सायापरभूषितम् इति मानन्दाधम पुस्तके पारः।

·१२८ [५मालवन • रामपुराणम् गाया गान्तः पुरे माता रामम्म मिमिनामनाम् । प्ररगगे निःश्वरापारिनु ... मारानिकि रामेण प्रेरितो मन प्रतिपादिल दोसामिहतये ।। इति पाप रामाफर्य समण विदेहापामापनाममा प्रत्यमान। जागरपुपाना धन्याई मैगिली मी मम्य परणया योदय प्रेषयामास लक्ष्मणर माधाऽहं ता पनगरीम्सापसीः पतिदेपना: नमस्या नपासोभिः पूजयामि मनोदयः इत्युनया रम्पपरब्राणि मादामरणानि च । गान्धिमलगुकाध फरादिसुगन्धिमन् ঘাহিনি যিনিয়া নয়া। এ গ্রুয়ব ব্যায়াম सीता गृहीत्या सर्वाणि दासीना फरयोमहः । लक्ष्मण प्रतिगमन्ती देवल्यां नास्थलत्तदा ॥५॥ अधिचार्य सदौत्सुक्यालक्ष्मण प्रियकारिणम् । उपाय फुत्र सग्यो येन मा प्रापयिष्यसि सनिःभ्यसप्रथं हेमं जानश्या सह निर्षियन् । सुमन्त्रं प्रत्युवाचासौ चालयायान्मनोजियान् ॥ ६॥ स (तु) मुयुकं रथं पाक्यालश्मणस्व तु बालयन् । अश्रुपूर्णमुर्खपश्यलक्ष्मण समुहुर्मुहुः ॥ ६ ॥ आहतास्तेन कशया पाहास्तस्यापतापथि। नवलन्ति यदा घाहास्तदा लक्ष्मणमत्रवीत् ॥ ६२॥ सुमन्त्र उघाच! स्वामिचलन्ति नो पाहा यलेन परिचालिताः। किंकरोमिन जाने कार धापातने ॥६॥ एवं ग्रुपन्तं प्रत्यूचे लक्ष्मणो गद्गदत्यरः । सारधिधर्यमास्थायताडयतापशादिभिः एतच्छुत्वोदितं यन्ता फयश्चित्समचालयत् । तदाऽस्फुरद्दक्षनेत्रं ज्ञानक्या दुःखशंसकम *प्रियकरी घरा इति आनन्दाश्रम पुस्तके पाठः न मनोहरान-इति च पाठः ।

·! अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः] * सीतालक्ष्मणसम्बादवर्णनम् * २२६ तष हृदये शोकः समभूदुदुःखशंसकः । तदैव पक्षिणः पुण्याः कुर्वन्ति परिवर्तनम् ॥ एवं घीक्ष्यैव वैदेही प्रत्युवाचाथ देवरम् । कथं मे तापसीक्षायै यातुमिच्छा रघूद्वह रामे भूयाद्धि कल्याणं भरते घा तथानुजे । तत्प्रजासु व सर्वत्र मा भवन्तु विपर्ययाः एवं त्रुधन्ती सम्वीक्ष्य जानकी च स ( स तु ) लक्ष्मणः । न किश्चिदुक्तवान्रुद्धकण्ठो याप्पप्रपूरितः ॥६॥ सा गच्छन्ती मृगान्धामपरिवर्तनकारकान् । अपश्यद्दुःखसयातकारकान्सममापत अद्य यन्मे मृगा पामं वर्तयन्ति तदिप्यते । श्रीरामवरणी मुक्त्या गच्छन्त्या युक्तमेव तत् ॥ ७१ ॥ महिलानां परो धर्मः स्यभर्तृचरणार्चनम् । तन्मुक्ताऽन्यत्र यान्त्यामे यद्भवेद्युक्तमेव तत् एवं पथि विचारं तु कुर्वन्त्या परमार्थतः । जाह्नवी ददृशे देव्या मुनिवृन्दैकसेविता ।। यस्यां जलस्य फलोला दृश्यन्ते दुग्धसन्निभाः । तरङ्गो दृश्यते यत्र स्वर्गसोपानमूर्तिभृत् ।। ७४ ॥ यस्या धारिफणस्पर्शान्महापातकसञ्चयः । पलायते न कुत्रापि स्थानमीक्षन्समन्ततः गङ्गां प्राप्याऽथ सौमित्रिर्जानकी स्यन्दने स्थिताम् । उयाच निर्गलद्याप्प एहि सीते! रथादुपि ॥ ७६ ॥ सीता तद्वाक्यमाकर्ण क्षणादयततार सा। लक्ष्मणेन धृता याही स्खलन्ती पधि फण्टकैः ॥ ७ ॥ इति श्रोपाने महापुराणे पचमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे जानक्या गङ्गादर्शनं नामाप्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥ - ·एकोनपष्टितमोऽध्यायः मीनालक्ष्मणमम्पादनम् । शेष उपाग। मथ नाया समुसार्य जारी समस्तदा । जातकी पातम्तीरे दाने धुन्या पनं ययौ सा चलन्ती पयिता शुष्पदालसिना पाण्टफशतमाता सलन्ती य पदे पदे लक्ष्मणस्ता मायोरे यिपिने गुपदायिनि । प्रयेशयामास तरा राययामापिधायकः । यत्र पृक्षा महाघोरा या पदिगयनाः (घपाः ) ॥३॥ श्लेप्मातफाश्चिचिणीफा: शुष्का दायेन पहिना ॥ ४॥ फोटरस्था महासर्पा:फूर्यन्ति सुकोपिताः | घूफा घूत्तुर्यते यत्र लोकचित्तमपरा घ्याधाः सिंहाः गालाच दीपिनोऽतिभपङ्करः । दृश्यन्ते यत्र सरला (सहनाः) मनुष्यादाः सुकोपनाः ॥६॥ महियाः शूकरा दुष्टा दंप्रादपिलक्षिता! कुर्वन्ति प्राणिनां तापं मानसस्य मदोद्धुतः ईदग्पनं प्रपश्यन्ती भयेनोपगतज्वराः । फण्टफर्दष्टचरणा लक्ष्मणं पापमपीत् ॥८॥ जानक्युवाच। धीरपिमुनिसंसेन्यानाश्रमाप्रसौख्यदान् । नाहं पश्यामिनो ते पत्नीध मुतपोधनात पश्यामि फेवलं घोरापक्षिणः शुष्कवृक्षकान् । दापानलेन तत्स दह्यमानमिदं पनम त्यां च पश्यामि दुःखार्तमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । शकुनेतरसाहतं भवेन्मम पदे पदे ११ तन्मे फथय पीराप्रय! कयं मुक्ता महात्मना। रामेण दुष्टहृदया शिमं कथय मे दिसत इति धाक्यं समापर्य लक्ष्मणः शोकमर्शितः । संसद्धयाप्पपदनो (नयनो) न किञ्जित्प्रोक्तास्तदा ॥ १३ ॥ मा युनरप्या तं धीरं दुःखार्ता पश्यती मुखम --- ·ऊजपठितमोऽध्यायः] * लक्ष्मणेत धने सीतायास्यामः * २३१ तदापि सन तो यक्ति किमपि प्रेक्षुलोलुपः । तदा सात्यन्तनिर्यन्धं चकार परिपृच्छत्ती आग्रहेण यदा पृष्टो लक्ष्मणः सीतया तदा । रुद्धकण्ठो मुहुः शोवन्नपदत्यागसम्भवम् तद्वाक्यं पविना तुल्यं निशम्य मुनिसत्तम! । मुलता कृत्तमूलेय बभूवाऽऽकल्पवनिता तदेव पृधिषी मान जग्राह तनयामिमाम् । रामो विवापिनी सीतां न जहादिति शदिनी ॥ १८ ॥ पतितां तां तु वैदेही दृष्ट्या सौमिनित्सुफः । पलवाग्य (प्र) समीरेण संशितां तु चफार सः ॥ १६ ॥ संज्ञा माना छुपाचेदं मा हास्यं कुर देवर ! । फर्य मो पापरहितां त्यजने स रघुददः एवं बहु विलप्याऽथ लक्ष्मणं दुःएसयुनम् । सम्वीक्ष्य मूच्छिता भूमौ पात परिदुःखिता ॥ २१ ॥ मुहर्तेनापि संशा सामाप्य दुःखपरिप्लुता | जगाद रामचरणी स्मरन्ती शोफविक्षता जानवयुगाचा रघुनायो महायुद्धिस्त्यजते मा फयं महान् । यो मदर्थे पयोराशि यद्धपान्यानरगुंत: ॥ स फधं मां महापीरो निष्पापा रजकोक्तितः । पजिष्यति ममेयात्र देयं तु प्रतिकृलितम् ॥ २५ ॥ पर्व पदन्ती पुनरपिच्छा मामा विदेहजा। मूसित समीक्ष्याध गरोद घिरतस्थः ॥ २५ ॥ पुनः संज्ञामपाप्येय समिति निमगाद सा! दुःपानुरं पाशमाणारुदफण्टं मुरारिता सामिरे गा राम त्यं धर्ममूर्ति यशोनिधिम् । मशफ्यमेवेत घूयाः समझ तपसा निधेः ॥२७॥ मांतल्यान भपाय जाननपि पिपापिनीम् । कुलस्य सह पाशालझानस्य तत्परम् निस्पं रुपपदेरका त्पसिधभुदि माम्। भारतप्यार सत्सर्प मम दे तुकारण २६॥ कल्याणे तय सर्वत्र भूपानीबरोरुम!! मह तापदने स्पा हि स्मरन्ती प्राणधारिका ·[५ पातालगाडे .पामगुराणम् सा कांणा पाना मानेय ममोगाः । मन्ये सुमारास मनमा रगंशन! নয় মগ্ন থানায় যায়। ঘ্যাগনেস স্যার এগুসন মুদি হই মামা গো!! ঘা এর সংগীম নিম্যাশন। रामि पाणी गुणाने मृगगणेमुने । मन्तयनी यने त्यहा रामेण सुमहात्मना । सीमि! zणु माय मरगतमा बानी सन्त्यजे प्राणानामधार्य मुरभनी र रामययनं तस्य यस्यगरि शुम तय । गरमन्त्रण सहकार्य रामपादाजयिना । गच्छत्यं रामसपिधे शियाः पत्यान पयते। ममोपरि सपा कार्यारमनव्या पदा पदा ॥३५॥ रत्युत्तथा मन्तिा भूमी पपात पुरतस्तदा (स्ततः)। लक्ष्मणो दुःखमापेदे पीक्ष्य मूलितनानीम् ॥ ३८ ॥ वीजयामास पासोप्रेःसंशामा प्रणाय च । सौमित्रिःसान्त्ययामास घनिर्मधुरमंडः लक्ष्मण उपाय। एष गच्छामि राम ये गत्या शंसामिसर्यशः । समीपे ते मुनेरस्ति पालीकेराश्रमोमहान इत्युत्तया तो परिक्रम्य दुःखितोयाप्पपूरितः । मुभ्यमभुकलादुःसाधोरामं महीपतिम जानकी देवरं यान्तंवीक्ष्य विस्मितलोयना । हसत्ययं महामागो लक्ष्मणो देवरो मम फयं मां प्राणतः प्रेठा विपापा राघवोऽत्यजत् । इति सञ्चिन्तयन्ती सातमैक्षियानिमेषणा (समक्षदनिमेपणा)॥४३॥ जाह्नवी सर्वथोतीणी ज्ञात्वा सत्यं स्थापनम् । पतिता माणसन्देहं प्राता मूछाऽऽगता तदा ॥४४॥ सदा हंसाः स्वपक्षाभ्यां जलमानीय सर्वतः । सिपिधुर्मधुरोपायुर्वधौ पुष्पसुगन्धिमान फरिणः पुष्करः स्वीयजलपूर्णः समन्ततः। ध्याप्तं शरीरं रजसा क्षालयन्त याSSE मृगास्तदन्तिकं प्राप्य सन्तस्थुर्विस्मितेक्षणा। नगाः पुष्पयुता आसंस्तत्कालं मधुना चिना ॥७॥ एतस्मिन्समये वृत्ते संज्ञां प्राप्य सती सदा । पिललाप सुदुःखार्ता रामरामेति जल्पती ·ऊनपष्टितमोऽध्यायः] # पाल्मीकिना सीतासान्त्वनम् * २३३ हा नाथ ! दीनबन्धो हे करुणापयसां निधे । अपराधादृते मां त्वं कथं त्यजसि वै पने इत्येवमादिभापती विलपन्ती मुहुर्मुहुः । इतस्ततः प्रपश्यन्ती संमूर्च्छन्ती पुनःपुनः । तदा स्थशिष्यभगवान्याल्मीकिः सङ्गतो पनम् । शुश्राव रुदितं तत्र करुणास्वरभाषितम् ॥ ५१ ॥ शिष्यान्नतिजगादाथ पश्यन्तु धनमध्यतः । फो रोदिति महाघोरे विपिने दुःखितस्वरः ते प्रयुक्ताश्च मुनिना सञ्जग्मुर्यत्र जानकी । रामरामेति भापती बाप्पपूरपरिप्लुता । तां दृष्ट्या स्त्रियमौत्सुक्याद्वाल्मीकि प्रत्यगुर्मुनिम् । श्रुत्या तदीरितं वाक्यं जगामाऽऽसौ ततो मुनिः ।। ५४ ॥ दृष्ट्या तं तपसां राशि जानकी पतिदेवता । नमोऽस्तु मुनये वेदमूर्तये व्रतवार्धये ॥ इत्युक्तवन्ती तां सीतामाशीभिरभ्यनन्दयत् । म; सह चिरं जीप पुत्री प्राप्नुहि शोभनी ॥५६॥ काऽसि त्वं कि धने घोरे सङ्गताऽसि किमीदृशी। सर्व मे शंस जानीयां तप दुःखस्य कारणम् ॥ ५७॥ सा तदा प्रत्युवामं रामस्य महिलामुनिम् । निःश्वसन्ती करुणया गिरा सातवेपथु: शृणु मे पापमोक्तं सर्वदुःखस्य कारणम् । जानीहि मां भूमिपते ! रघुनाथस्य सेविकाम् ॥ ५६ ॥ अपराधं चिनात्यतन जाने तत्र कारणम् । रमणीमा चिमुच्यात्र गतवाघ्राघवाशया इत्युक्त्याऽयुकलापूर्ण विनती मुखपङ्कजम । पाल्मीकिः सान्वयनमा जानकी कमरेक्षणाम् ॥ ६१॥ पाल्मीकिरपाव। पाल्मीकि मां विजानीहि पितुस्तव गुरु मुनिम् । दुःख मा कुरु देहि ! ह्यागच्छ मम चाऽऽश्रमम् ॥ १२ ॥ भिन्नस्थाने पितुर्गहें जानीहि पतिदेवते ।दर कर्मणि मम रोपोऽस्त्येव महीपतेः॥ एप पयासमाफर्य जानकी पतिदेवता । दुःखपूर्णाऽश्रयदना किश्चित्सुखमयाप सा॥

·[५पातालयाई । । २३४ • पापपुराणम्. शेष उपागा पाल्मीकि मारपविश्यमा नागमणाम् । निनागार्म पुर्ण तिम् ॥':॥ सा गान्ती छतोऽपाल्मीकम्पोनिधी गजेन्दी: मी पेशाव मनोहग पाल्मीकिः प्राप्य कम्पीयममं मुनिपूनितम् । तापसी:प्रतिसयमयी जानी माध्रर्म गताम् ॥६॥ पैदेदी तापसी:सर्या गमभ महामनाः । परम्प प्रहप तारिरम्भ समाचरन् । पाल्मीफिजिशिष्यास प्ररयुयान तपोनिधिः । रच्या पत जानपपाः पर्णशाला मनोरमा sen इत्युक्तं पाक्यमायर्य धामीफेः सुमनोरमम् । व्यरचपत्रको शालो दारभिः सुमनोहराम ( सुमनोरमाम् ) तावसद्धि पैदेही पतितपरायणा । पाल्मीकः परिचया व कुर्यन्ती फलमक्षिका । *जयन्तीरामरामेति मनसा घससा स्वयम् । निनाय दिवसांस्तत्र जानकी पतिदेवता काले सास्त पुत्री द्वीमनोहरवपुर्धरी । रामचन्द्रग्रतिनिधी विनाविप जानकी । तच्छुत्वा तु मुनि यो जानक्याः पुत्रसम्भवम् । चकार जातकर्मादि संस्कारान्मन्त्रपित्तमः ॥ ७४॥ कुशैलबैश्च पाल्मीफिर्मुनिःफर्माणि चाऽऽचरस् । सन्नाना पुश्योराख्या कुशोलव इति स्फुटा ॥ ४५ ॥ पाल्मीकिर्यत्र विरजा मङ्गले तययाचरत् । अत्यन्तं दृष्टचिता सा यभूध कमलेक्षणा। सहिने लवणं हत्वा शत्रुनःस्यल्पसैनिक आगमन्याश्रमे चास्य पाल्मीकनिशि शोभने तदा पाल्मीकिना शिष्टःशत्रुघ्नोरयुनायकम् । मा शंस जानकीपुत्रो कपयिष्याम्यहं पुरः ॥ ७० ॥ जानकीपुरको तत्र धवृधाते मनोरमौ । कन्दमूलफले. पुष्टी ध्यदधादुन्मदो धरौ राम जपन्त्याशु' इत्यानन्दाधमपुस्तके पाठः ।

·पष्टितमोऽध्यायः ] * शत्रुग्नसेनानिनः कालजितः लवेनयुद्धवर्णनम् . शुलपतिपदायाश्च शशीय सुमनोहरी । कालेन संस्कृती जातापनीती मनोहरी॥ उपनीय मुनिर्वेदं सागमध्यापयत्सुती सरहस्य धनुर्वेदं रामायणमपाटयत् ॥ ८१ ॥ पाल्मीकिना च धनुपी दत्ते स्वर्णमुभूषिते । अभेद्ये सगुणे श्रेष्ठे वैरिवृन्दविदारणे॥ इपुधी पाणसम्पूर्ण अक्षये फग्यालके। पर्माण्यभेद्यानि ददी जानक्यात्मजयोस्तदा ॥ ८३ ॥ धनुर्धरौ धनुर्वेदपारगावाश्रमे मुदा । चरन्ती तत्र रेजाते (घ) मश्विनाधिय शोमनी । जानकी पीक्ष्य पुत्री द्वौ खड्गयर्मधरी घरी । परमं हर्षमापन्ना विरहोदयमत्यजत् ॥ एप ते फथितो विप्र ! जानक्याः पुत्रसम्मयः । अतःणुप्य यवृत्तं पीरयाहुपियन्तनम् इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालसण्डे शेषयात्स्यायनसम्यादे रामाभ्यमेधे कुशलयोत्पत्तिफयानक नामकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥५६॥ - पष्टितमोऽध्यायः शत्रुघ्नसेनानिनः कालजितः लवेनयुद्धवर्णनम् । शेष उपाय। शत्रुनो निजपीराणां छिन्नयाहन्निरीक्षयन् । उयान तान्युकुपितो सन्दंशिताधरः फेन धीरेण पो पादुरन्तनं समकारि भोः । तस्याई पारन्तामि देषगुमस्य ये मटा. म जानाति महामहो रामयन्द्रपलं मदम् । पानी दर्शयिष्यामि परमारया पलं स्पषम् ॥३॥ सकुत्र पतले पीरोदरकुत्र मनोरमः । को पाराहारसुसन्मिहामापा परापमम् इतितरपिता धारा पिम्मिता दुपिना भृशम् । रामधनपतिनिधि पालक परमशंसत । ५ सत्या रोपाप्रासी पालन प० पदम् । सेनान्यं वे कालजिमारपयुयुग्मुः। .'पेहतम्'स्पपि पाट मानन्दाधम पुग्यो। .

·२३६ * पाद्मपुराणम् [५ शत्रुघ्न उपाय। सेनानी:सकलां सेना व्यूहयस्य ममाऽऽशया रिपुःसाप्रति गतव्यो महा नायं यालो हरिनं भविष्यति हयन्धरम् । अथवा त्रिपुरारिः स्यान्नान्यथा मद्धयापहृत् ॥ ८॥ अवश्यं कदनं भावि सैन्यस्य यलिनो महत् । स्वच्छन्दवरितैः खेलन्नास्ते निर्भयधी:शिशुः ॥ ६ ॥ गन्तव्यमस्माभिःसन्नद्ध रिपुदुर्जयः। एतन्निशम्य वचनं शत्रुानस्य स सज्जीवकार सेनां तां दुयूंढां चतुरङ्गिणीम् । सजा तां शत्रुजिहवा चतुरङ्गयुतां परम् ॥ ११ ॥ पयत्ततो गन्तुं यत्र पालो हयन्धरः । सा ववाल सदा सेना चतुरङ्गर गयन्ती महामार्ग प्राप्तयन्ती रिपन्यलात् । सेनानीस्तं ददर्शीऽथ यालकर पर्य रामप्रतिममयीद्वयनं हितम् । याल ! मुश्च हयष्ठं रामस्य यलशा सेनानीः फालजिन्नाम तस्य भूपम्य दुर्मदः । स्वां राममतिम या रुप मे हदि जायते ॥ १५॥ भन्यथा सदमे दोस्ध्यामीपितं नमविष्यति। परशा समाफर्य शम्नस्य भटम्प ६ि१६ ॥ अदास विशिकोपानुपाच पोटुसम् । गय मुनोऽसि तं राम कपयम्य हयग्रहम् ॥ १७ ॥ स्पतो घिमेमिनो र पारपेन नपशालिना। ममात्र गणना माम्ति त्पादशा कोटयो पवि ॥ १८॥ पारससाइन मूलीभूतान संशयालानिलय यन्नाम मकादिमा पविलालणेष पणनीमच पीयंत्रः । হাঁধানাে যায় যায় বিসি ·-- पष्टितमोऽध्यायः] * कालजितो लयेन सह युद्धवर्णनम् * २७ शेष उधाच। सपाक्यै पपिनातुल्यैमिन्नःसुभटशेखरः । चुकोप हृदयेऽत्यन्तं जगाद पचनं पुनः फालजिदुघाय। फस्मिन्कुले समुत्पत्तिः किन्नामासि च वालफ!। त्पन्नाम नाभिजानामि कुलं शीलं पयस्तथा ॥ २२ ॥ पादचारं रथस्थाऽहमधर्मेण कथं जये। तदाऽत्यन्तं कुपितो जगाद धचनं पुनः ॥२३॥ लव उवाच। कुलेन कि च शीलेन नाना पा सुमनोहता (पयसा भट!)। लयोऽहं लयतः सर्वाश्रेष्यामि रिपुसैनिकान् ॥ २४ ॥ इदानी त्यामपिभट फरिष्ये पावारिणम् । इत्थमुक्त्वा धनुःसज्यं चकार सलधोयल रवारयामास तदा धीरानाकम्पयन्हदि । पाल्मीकि प्रथम स्मृत्मा जानकी मातरं लय मुमोच बाणाग्निशितान्सद्यः प्राणापहारिणः । फालजित्स्वधनुः कृत्वा सज्यं (ज्जं) कोपसमन्वितः ।। २७ ।। ताडयामास जघनो लवं रणविशारदः। तयाणाञ्छतधा हिरवा क्षणाद्वेगात्कुशानुजः (ग) ॥२८॥ सेनानी चक्रे विरथं (बहुभिः) घसुभिः स्वशिरोत्तमैः ( स्थशरोत्तमैः)। विरथो गजमानीतमारोह मटैनिजः ॥ २६॥ मदोमत्तं महावेग सप्तधा प्रत्यान्वितम् । गजारूढं तु तं दृष्ट्या दशभिर्धनुषोगतैः याणचिव्याध विहसासर्वाघ्रिपुगणाञ्जयी । कालजित्तस्य धीयं तु दृष्धा घिस्मितमानसः ॥ ३१॥ गदा मुमोस महती महायसचिनिर्मिताम् । आपतन्ती गदा येगाद्वारायुतधिनिर्मिताम् । त्रिधा विच्छेद तरसा क्षुरप्रैः स कुशानुजः । परियं निशितं घोरं वैरिमाणहरोदित मुकं पुनस्तेन लपचिच्छेद तरसाऽन्वितः । छित्त्या सत्परिघं घोरं कोपादारतलोचन गजोपस्थे समारूढं मन्यमानश्युकोप ह । बक्षणादच्छिनत्तस्य शुण्डा खड्नेन दन्तिन म.

·[५पातालस २३८ पासपुराणम् . दन्तयोश्चरणो धृत्वाऽऽसरोह गजमस्तके । मुकुट शतधा हल्या फयचं तु सहनया। केोधाकृष्य सेनान्यं पातयामास भूनले । पातितःसगजोपस्थात्सेनानी: कुपितःपुनः हृदये ताडयामास मुष्टिना पनमुटिना । स ाहतो मुष्टिभिस्तु क्षुरप्रान्निशिताम्बरान मुमोच हृदये क्षिप्रं कुण्डलीहतधन्यवान् । स राज रणोपान्ते कुण्डलीरतचापवान् ॥ ३६॥ शिरस्त्रं कवचं विभ्रदभेयं शरकोटिभिः। स विद्धः सायकस्तीक्ष्णस्त हन्तुं सद्गमादरे दशवोपात्स्चदशनान्निध्यशन्नुच्छसन्मुहुः । खड्गहस्तं समायान्तं शूर सेनापति लयः ॥ ४ ॥ विच्छेद भुजमध्यं तुसखड्ग पाणिरापतत् । छिन्नं खड्गधर इस्तंधीक्ष्यकोपाच्चभूपतिः ॥ ४२ ॥ यामेन गदया हन्तुं प्रचझाम भुजेन तम् । सोऽपिच्छिन्नोभुजस्तस्यसाङ्गदस्तीक्ष्णसायकः ॥४३॥ तदा प्रकुपितो धीरः पादाम्यामहनलयम् । लपः पादाहनस्तस्य न यवाल रणाहणे । सजा तो द्विप इष चरणच्छेदनं व्यधात् ।तदाऽपि त मौलिनाऽसौ प्रहर्तुमुपचकमे । तदा लवचमूनायं मन्यमानोऽधिपापम् । फरयालं समादाय फर फालानलोपमम् अच्छिनछिर एतस्य महामुकुटशोमितम् । हाहाफारो महानासीच्चमूना निपातित सैनिकाःपरिसदद्धा लयं हन्तुं समागताः । लपस्तानस्यशराघातःपलायनपरान्यात छिन्ना भिन्नाकाः केचिद् गताः केविद्रणाक्षणात् । सनिवार्याखिलान्योधान्विजगाह च मुदा ॥ ४En पारादरप नि:श्वस्य प्रलये (प) सुमदायम्। गजा भिन्नाद्विधा जातामौक्तिक पूरितामही ॥ ५० ॥ दुर्गमा भूमराम्यामा पर्वतम्यांपता यथा । वामनपल्याणा रचित रनराजित अपनप्रधित प्लुटे हदे यलमुशोभिता: रिधिनः करमध्यस्पधनुषामोमिन (रस रयोपस्थे निपतितस्यगंगास्य पे मुसार्शष्टपुरा थानमाश्मीपिलक्षित ·२३६ रटितमोऽध्यायः * कालजिती लवेन सह युद्धवर्णनम् ** पतितास्ता दृश्यन्ते चीरा रणविशारदाः । सुनाव शोणितसरिद्धपमस्तककच्छपा महाप्रवाहललि(सि) तारिणां भयकारिका । केषां विद्यायश्छिन्नाकेशं पादा चिकर्तिताः ॥ ५५ ॥ केषां कर्णाश्च नासाश्च केषां क्यचकुण्डले । एवं तु कदनं जातं सेनान्यां पतितेरा सर्व निपतिता धीरान केचिजीवितास्ततः। रची जयं रणे प्राध्य वैरिवृन्द घिजित्य च ॥ ५ ॥ अन्यागमनशङ्कायां मनःकुर्वन्नवक्षत । केविदुर्वरिता युद्धाभाग्येन न रणे मृताः शमसविधे जग्मुः शंसितुं वृत्तमद्भुतम् । गत्वा ते कथयामासुर्यथावृत्तं रणागणे फालजिन्निधनंबालावित्रकारिरणोद्यमम् । तच्छ्रुत्वा विस्मयं प्रातः शत्रुघ्नस्तानुवाचा हसनोपाद्दशन्दन्तान्यालपाहहयं स्मरत् ।रे पीरा:कि मदोन्मत्ता यूर्य किम्पाछलग्रहा किम्वा वैकल्यमायातं कालजिन्मरणं कथम् । यः सङ्ये घेरिवृन्दानां दारुणः समितिक्षयः ।। ६२ ॥ तं कथं यालको जीयाद्यमत्यापिदुरासदम् । शत्रुघ्नवाक्यंसंभ्रुत्यवीराःप्रोचुरस्कप्लुता नास्माकं मदमत्तादिन च्छलो न च देवनम् । फालजिन्मरणं सत्यं लयाजानीहि भूपते ! ॥६४॥ चलं च एत्स्नं मथितं चालेनातुलशौण्डिना । अतःपरं तु यत्कार्य ये प्रेप्या नृवरोत्तमा यालंकात्याभवान्नाऽत्र फरोतु बलसाइसम् । इतिश्रुत्वा वचस्तेषां चीराणां शत्रुदा तद सुमति व मतिश्रेप्टमुघास रणकारणे ॥६७ ॥ इति श्रीपाने महापुराणे पश्चमे पातालखण्डे शेषयात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेधे कुलपयुद्धे सैन्यपराजयकाल जित्सेनानीमरणं नाम पष्टितमोऽध्यायः ॥६॥ ।

·भ्रमिराद्या सहस्रेण द्वितीयाऽयुतसङ्ख्यया। तृतीयायुतयुग्मेन तुरीयाऽयुतपञ्चभिः। एकपष्टितमोऽध्यायः शत्रुघ्नलागोमुमुनसंग्रामवर्णनम् । शाउपागा जानासि किमदागन्धिको पालोपमाहरणायेगमेशसि पयानिधिसन्निनम् एमगिराया। म्यामिग्न मुनिश्रेषगाल्मीराधमो महान् । स्त्रियाणामत्र पासी गाग्रप परतापन!२ इन्द्रो भविष्यति परमम(६)में दयमादरत् । पुरारियोन्यथा पाई तय कः समुगाहरेत् । फालजियेन नाशं ये प्रामः परमदाणः। प्रति धीमहाराज! गन्ता कः पुष्कलान्वितः स्यं च परिमंटेसराजभिः परिपारितः । तत्र गयास्य संन्येन महतारातुन्टनः । गत्या सजीयितं पीरं यदुध्या तु कुतुफार्थिने । दर्शयिष्यामि रामाय मतं मे त्पिदमाहृतम् ॥६॥ इति पाक्यं समाफर्ण्य वीरान्सर्यान्समादिशन् । सैम्पेन महतायात यूयमायामि पृष्ठन निर्दिष्टास्ते क्षणाद्वारा जामुर्यत्र लयो यली । धनुबिस्फारयंस्तत्र मुद्रं गुणपूरितम् आयातं तन्महढ्ट्या पलं घोरप्रपूरितम् । न किचिन्मनसा यिभ्ये लवेन बलशालिग लयः सिंह इवोत्तस्थी मृगान्मत्याऽखिलान्भटान् । धनुर्बिस्फारयग्रोपाच्छरान्मुश्चन्सहस्रशः ॥ १० ॥ ते शरैः पीड्यमानास्तु महारोपेणपूरिताः । पीरं यालं मन्यमानाःसम्मुखं प्रायस्तर धीरान्सहस्रशो दृष्ट्वा भ्रमिभिःपर्यवस्थितान् । लघो जवेन सन्धाय शरानोषप्रपूरितः पञ्चमी लक्षयोधानां पष्ठी योधायुताधिकः । सप्तमी लक्षयुग्मेन सप्तभिभ्रमिभितः । मध्ये लयो भ्रमित्र्यातः सञ्चरायद्विपत्तदा ।

·एकपष्टितमोऽध्यायः] * लयस्य पुष्कलेन सह युद्धम् * २४६ दायामास सर्वान्चै सैनिकान्भ्रमिकारकान् ॥ १५ ॥ केवित्खड्गः शरैः केचित्केवित्रासश्च कुन्तलैः । पहिशः परिधः सर्या भ्रमिना महात्मना ॥ १६ ॥ सप्तभिर्धमिभिर्मुक्तो रराज स कुशानुजः । मेघवृन्दविनिर्मुक्तःशीय शरदागमे ।। प्राहरत्सर्वथा योधान्भिन्दग्गजकरान्यहून् । छिन्दन्छिरांसिपीराणां चक्रभूणि महान्ति च ।। १८ ॥ अनेके पतिता पीरा लघयाणप्रपीडिताः । मुमुहुःसमरेथान्ये नष्टा अन्ये सुकातराः पलायनपरं सैन्यं लघवाणप्रपीडितम् । वीक्ष्य पीरो रणे यो प्रायात्पुष्कलसंशकः।। तिष्ठनिष्ठेति च पद्मोपपूरितलोचनः । रथे सुहयशोमाढये तिष्ठन्यायालयं बली ॥ स लवं प्रत्युवाचाथ पुष्कलःपरमात्रपित् । तिष्ठ दत्ते मयासङ्ग्ये त्येसुद्दयशोमिते ।। पदातिना त्वया युद्धं फरोमि फयमाहवे । तस्मात्तिष्ठ रथे पधायुद्धयेऽहं मयता सह ॥ एतद्वाक्यं निशम्याऽसौ लघः पुष्कलमप्रवीत् ॥ २३ ॥ लय उवाच। त्वयादत्ते रथेस्थित्या युद्धं फुर्यामहं रणे। तदा मे पापमेयस्याज्जयःसन्दिग्ध पप हि न घयं ब्राह्मणा धीर! प्रतिप्रदपरायणाः । पयं तु क्षत्रिया नित्यं दानफर्मकियारताः इदानी स्यद्वयं कोपादनज्मि प्रत्यहं भयान् । पादचारी मपत्येय पञ्चायुद्धं करिष्यति पुष्फलो पाक्पमाफर्य धर्मधैर्यसमन्धितम् । स्मयमाप विरंचित्ते धनुःसम्यमथाफरोत् तमाप्तधनुष दृश्या लपःकोपसमन्धितः । पापं विच्छेद पाणिस्यं शरसन्धानमावरन् स यापत्सगुणं चापं कुरते तापदुद्धतः । रपमहं चकारास्य समरे प्रहसन्थली । भग्न रयं स्यकं पीक्ष्य धनुश्छिन्नं महात्मना । महापीरं मन्यमानःपदातिप्रापदणे उभी धनुर्धरी पीराघुमायपि शोमतो । उभी सजविलुशौछिन्नसन्नादितावुभौ ।। परस्परं चानघातपिशीर्णरुनुलक्षितौ । जयाकाक्षा पन्ती परम्परपरिणी। मपन्तकार्तिको पा पुरारिपुरभिपथा। एवं परस्परं युद्धं प्रकुर्षापी रणाहणे ॥ गुप्फलः प्रत्युपायाध लपहारशिरोमणे । स्याहशो न मया दृष्टःकधिरशिरोमणिः ।

·४२ [५पावारम रामपुराणम् . शेरस्ने पायव गाणे शिलापंभिःमा पलायम्य समरे प्राणारसभ्य संपन्न रयमुश्त्या यं पार गकार शरणारे फलपराभूमी ममसि व्यायसंस्थिताः सलमयो लप: पुष्कलमीत् । महकमल पीर या पाणेरपीन् । युपश्या पाणसहान प्रति पनन पुनः जगार पुकलं पीटरसन्धानकोविह पालपERTAमाजिr FTAAREe: 1 पतिष्यसि मदीरा गधिरेण परिम्नु एमुल समाफर्य पुष्पलाकोपसयुतः । रणे संयोपामाम हा धीरं महावरम् । लयःप्रपिता या तारण परियिवारणम् । जमाद लयतःकोशावाशाविपमिष शुधा जायल्यमानःसशरधापमुको लपम्य या दर्य मेनुमुयुक्तरिच्छन्नो मारतिनास छिन्नमारतिमासण्ये शरेण प्राणहारिणा । अत्यन्त कुपिता घोर शारमन्समा । आकर्णाटचापेन समुक्तो निशितः शरः । विभेद हदयं तस्य पुष्कन्नस्य महारो। भिगो पक्षसि धीरेण सायनाशुगामिना । पपात धरणीपृष्ठे महारारशिरोमभिः । पतितं ते समालोक्य पुष्फलं पपनात्मजः । गृहीत्याराधयमादौ मसिमन्वितम् भूछितं तं समालोयप शोकपिलमानसः । हन्मन्त लवं हन्तुं निदिदेश धान्वित हनूमान्कोसम्प्लुटो लयं सङ्ख्ये महायलम् । विजेतुं तरसा प्रागाद् वृक्षमुद्यम्य शाल्मलिम् ॥ ४८ ॥ वृक्षेण इतवान्मूनि लवस्त्र हनुमावली | तमापतन्तं तरसा विच्छेद शतया लवः । छिन्नेनगे पुनः कोपावृक्षानुत्पाटय मूलतः । ताडयामास हृदये मस्तके व महाल यान्यान्वृक्षान्समादत्ते ताडनाय स मारुतिः। तांस्तां चिच्छेद तरसार तदा शिलाः समुत्पाटय गण्डौलोपमाः कपिः । पातयामास शिरसि क्षिप्रयेगेन मारुतिः ॥५२॥ साहतः शिलासङ्घ सस्य फोदण्डमुन्नयन् । थाणेस्ताश्चूर्णयामास यन्त्रिकाभिर्यथा फणाः ॥ ५३॥ तदाऽत्यन्तं प्रकुपितो मारुतिः पुच्छवेएनम् । वफार समरोपान्ते लवस्य थलिनाती स्वं पुच्छेन समाविद्धं धीक्ष्य स्वाम्यां हदि स्मरन् । যালবাম ·* द्विपटितमोऽध्यायः] • शत्रुम्नेन सहयोरयुद्धे लवस्यमू वर्णनम्। मुष्टिना ताडयामास लाङ्गुलं मारतेली ॥ ५५॥ सन्मुष्टिघातव्यथितोमारुतिस्तमममुवत् । समुक्तः पुच्छतो युद्धे शरान्मुश्चमभूदुवली ॥ दुर्यारशरमातेन सम्पीडिततनुः फपिः । वाणवर्ष मन्यामानो दुःसहं समरे पहु ॥१७॥ किंकर्तव्यमितोऽस्माभिः पलाय्य यदि गम्यते । तदा मे स्वामिनो लज्जा ताडये वालकोऽत्र माम् ॥ ५८ ॥ ब्रह्मदत्तवरत्वात्तु मूर्छा न मरणं न हि । दुःसहा याणपीडाऽत्र किंकर्तव्यं मयाऽधुना शत्रुनः समरे गत्वा जयं प्राप्नोतु वालकात् । अहं तायज्जयाकाङ्क्षी शये कपटमूर्छया ॥६॥ इत्येवं मानसे छत्वा पपात रणमण्डले । पश्यतां सर्व घीराणां कपटेन विमूच्छितः ॥ तं मूछितं समाज्ञाय हनूमन्तं महावलम् । जघान सर्वान्टपतीन्छरमोक्षविचक्षणः ॥ इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेपवात्स्यायनसम्वादे रामाश्वमेधे हनुमत्पतनं नामैकपष्टितमोऽध्यायः ॥६॥ । द्विपष्टितमोऽध्यायः शत्रुध्नेन सह घोरयुद्धे लवस्य मूच्छावणनम् । शेष उवाच। मूच्छितं मारुतिं श्रुत्वा शत्रुमः शोकमाययो। कि कर्तव्यं मया सङ्ख्ये बालकोऽयं महाबलः ॥१॥ स्वयं र हेममये तिष्ठन्वीरवरैःसह । योधुं प्रागालयो यत्र विचित्ररणकोविदः ॥२॥ लवं ददर्श शिशुता प्राप्तं राममिव क्षिती 1 धनुवाणकर पीरान्क्षिपन्तं रणमूर्धनि विचारयामास तदा फोऽयं रामस्वरूप । नीलोत्पलदलश्यामं धपुर्विमन्मनोहरम् ।। पर पैदेहननुजासुनो भवति नान्यथा । अस्मान्यिजित्य समरे यास्यते मृगराडिय।। । .

·3 [५पातालमा * पापुराणम् . अस्माकं नो जयो मायः शत्या विरहितात्मनाम् । आशकाः कि फरिप्यामः समरे रणकोविदाः ॥६॥ इत्येवं स विचार्याध घालफंतु धचोऽनधीत् । रणे कुतुककर्तारं धीरकोटिनिपातकम् ॥ ७॥ फस्त्वं बाल! रणेऽस्माकं धीरान्पातयति क्षिती। न जानीये वलं राज्ञो रामस्य दनुजादिनः ॥८॥ का ते माता पिता कस्ते सुमाग्यो जयमासवान् । नाम कि विश्रुतं लोके जानीयां ते महायल!॥६॥ मुश्च थाई फयं यद्धःशिशुत्यातक्षमामिते । मायाहि रामं धीक्षस्य दास्यते पलं सव इत्युक्तो यालको धीरो यः शत्रुघ्नमादरात् । कि ते नामाऽय पित्रा या कुलेन पयसा तया ॥११॥ युध्यस्य समरे धीर! चैत्वं यलयुतीमयः । कुर्श धीरं नमस्थत्य पादयोर्याहि नायर माता रामस्य पीरोऽभूनाथयोलिनायर । पाईघिमीषय यलायक्तिस्त विद्यते यदि इत्युक्त्या शरसन्धान हत्या प्राहरवट हृदये मस्तके व भुजयो रणमण्डले । सदा प्रकुपितो राजा धनुः साथमपाफरोत् । नादपमेघगम्भीरं प्रासयनिय यालकम पासानारिसहयातामुमोच पलिना यः। पालो पलेन गिरोदसर्या तासायफनजान् ॥१६॥ থবান সুধালাস মা। বাবা মা বানামা ते पाणा प्पोममकलं प्याजुयलयमहिला मण्डरमासा प्रय समन्ततः সানাবিয়া খাব। मनुष्यानुमायाता सणापितमिमाम् ॥ १५॥ দিয়া বিমা? বিছাখানাবিধ हाछिनामापागम्यायामा पुगायुतः। धनुधिारा प्राय महापः २५॥

·। द्विषष्टितमोऽध्यायः ] *शत्रुभ्नलवयोस्तुमुलयुद्धवर्णनम् . सोऽन्यद्धनुरुपादाय याचमुशति सायफान् । सायमअस रयं सायकै शितपर्वरि करस्थमच्छिनसापं सुदृढ़ गुणपूरितम् । तत्कर्मा पूजयन्धीरा रणमण्डलवर्तिनः सच्छिन्नधन्या धिरयो हताश्वो हतसारथिः। अन्यं रथं समास्थाय ययौ योधु लयं यलात् ॥ २४ ॥ अनेकवाणनिमिन्नः नयद्रक्तकलेयर। पुप्पितःकिंशुक इव शुशुभे रणमध्याः ॥ शानुनवाणहतःपरंकोपमुपागमत् । पाणसन्धानचतुरः कुण्डलीरतचापवान् ॥ विशीर्णफयवं देहं शिरो मुकुटयर्जितम् । उपद्रतपरिप्लुष्टं शमस्य धकार सः॥ सदा रामानुजः बुद्धो दशवाणाछिताम्रकान् । मुमोच प्राणसंहारकारफान्कुपितो भृशम् ॥ २८ ॥ सतांस्तास्तिलशाश्त्या यानिशितपर्वमिः । ताइयामास हृदये शमस्याप्टमि अत्यन्त पाणपीडा लवं यलिनमुत्स्मरन् । दुःसई मन्यमानस्तं शरान्मुश्चम तदा लोन तीन इविभिन्नो विशालके । अर्धचन्द्रसमानेन तीक्ष्णपर्यसुशोभित स विद्धो हदि घाणेन पीडा प्राप्तः सुदारुणाम् पपात स्यन्दनोपस्थे धनुष्पाणिः सुशोभितः । ३२॥ शत्रुघ्नं मूचितं हप्पा नृपाध सुरथादयः । दुद्रुवुर्लपमुमुक्ता जयमाप्त्यै रणे । सुरथो दिमटो पीरो राजा धीरमणिस्तथा । सुमदो रिपुतापायाःपरिययुध संट केचिरशुरनर्मुसले केनियाणैःसुदारुणः । प्रास:पशुभिः केचित्सर्वतमाहान्नूप तानधर्मेण युद्धोत्कान्दृष्ट्या पीरशिरोमणिः । दशभिर्दशमिर्याणम्तायामास संयुगे ॥३६॥ ते पाणपपिहता रणमध्ये मुफोपनाः । केचित्पलायिता फेचिन्मुमुहुरंदम तापत्स राजा शत्रुमो मूर्दा सन्त्यस्य सहरे। रूपे प्रायान्महावीर योदुधु पलसमन्यितः । ८३ मागत्य तल माह पन्योऽसि शिशुसलिमः । मपालस्त्वं मुर कधिलितुं मां समागतः ।। -- ·[५पातालय -- ते पुत्रो थलावाइमपाहरत् । फस्यचिभूपपर्यस्य पलंयुलस्य मानिनः पापुराणम् . पिन दि धीरेण पारितो रणमण्डले त्वियाऽई मापियो मुन्धसमममारयत बदामी पश्य में पीय त्यो साये पासयाम्यहम् । सहस्व दाणमेकत्वमा पलायस्य पालक!॥४॥ युगपा समरे या शरमेकं समाददे । यमप्रकसमं घोर लपणो येन धातितः ॥४२॥ न्धाययाण मिशित हदिमेतुं मनोदधत । लब पीरसदनाणां परिपत्सर्वदाइकम् । तयाणं प्रपलातं स धोतयन्त दिशोदश। नया सस्मार पलिन पुशं परिनिपासिनम् । ४४ ॥ ग्यस्मिन्समये धीरो भ्रातास्यायलयान्मम । तदा शत्रुमपाता न मे स्याद्रयमुल्यणम् एवं तर्कयतस्तस्तस्यलयस्य च महात्मनः दिलो महावाणो धोरफालानलोपमः मूच्छा प्राप तदा पीरो भूपसायफसंहतः । सहरे सर्वधीराणां शिरोमिसमलकृते इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषयात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेधे लपमू नाम द्विपरितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥ त्रिपष्टितमोऽध्यायः लवस्य पतनात्सीतया शोककरणम् । शेष उघाव। लयं विमूच्छितं दृष्ट्या यलिवैरिषिदारपाम् । शत्रुनो जयमायेदे रणमूनि लवं यालं रथे स्थाप्य शिरखापाद्यलकृतम् । रामप्रतिनिधि मूर्त्या ततो गन्तुमियेप सः ॥२॥ स्थमित्रं शत्रुणामस्तमितिदुःसमन्धिता पालामात्रेऽस्य सीताय त्वरितासंत्योदयद घाला ऊचुः। महायल।

·त्रिषष्टितमोऽध्यायः] • कुशस्य महाकालपुरात्प्रत्यागमनम् . २४७ ततो युद्धमभूद्धोरं तस्य सैन्येन जानकि ! । तदा पोरेण पुत्रेण तव सर्व निपातितम् पश्चादपि जयंप्राप्तःसुतस्तव मनोहरः । तं भूपं मूच्छितं कृत्वा जयमाप रणाङ्गणे ॥६॥ ततो मूछा विहायष राजा परमदारुणः । सङ्कप्य पातयामास तयपुत्रं रणागणे ॥ अस्माभिर्वारितः पूर्व मा गृहाण योत्तमम् । अस्मान्सर्याश्च धिकृत्य ब्राह्मणान्येदपारगान् ।। ८॥ इतिवाक्यं शिशूनां सा समाकर्ण्य सुदारुणम् । पपात भूतलोपस्थे दुःखयुक्ता रुरोदह सीतोपाव। फथं नृपो दयाद्दीनो बालेनसह युध्यति । अधर्मकृतदुर्बुद्धियों मघालं म्यपातयत् ॥ लघवीर! भवान्कुत्र घर्ततेऽतियलान्वितः। कयंत्वं निष्कृपस्याहो राज्ञोऽहापोहयोत्तमम् त्वं यालस्ते दुराकान्ताः सर्वशस्त्रविशारदाः। रथस्था विरथस्त्वं चे कथं युद्धं समं भवेत् ॥ १२॥ साताहंतु त्वयासाद्धं रामत्यागा सुखं जही । इदानी रहिता युप्मन्कथं जीवामि कानने एहि मां मुञ्च यशाश्वं गच्छत्येप महीपतिः। मद्दुःखं नाभिजानासि मम दुःखप्रमार्जकः कुशो यद्यमविप्यत्स रणे धीरशिरोमणिः । अमोचयिष्यदधुना भवन्तं भूपपार्श्वतः ॥ सोऽपि मद्देपतो नास्ति समीपे किं फरोग्यतः । देघमेघ ममाप्यत्र फारणं दुःखसम्भवे पचमादि पहुश्रीमत्येपा वे पिललाप ६ । पादाङ्गुष्ठेन लिखती भूमि नेत्रद्वयाधुभिः॥ यालान्प्रति जगादासौ पृथुकाःस व भूपतिः । कथं मत्सुतमापात्य रणे इति धावपं पदत्येषा जानकी पतिदेवता । तापत्कुशस्तु सम्प्राप्त उन्नयिन्या महर्षिभिः ॥ १६n माधासितवतुर्दश्यां महाकालं समय॑ च । प्राप्य भूरिवरांस्तस्मादागमन्मातृसन्निधौ जानकी पिहलो दृष्ट्या नेत्रोद्भूताश्रुषिक्लवाम् । शोकविहलदीनाहीं यभाये यापदुत्सुकः ॥ २१ ॥ सदा स्वबाहुरषदत्स्फुरन्युद्धाभिशंसनः । हृदये च रणोत्साहो यभूवातिरथस्य हि । स प्रत्युवाच जननी दीनगद्गदमापिणीम् । मातस्तव गतं दुःखं मयि पुत्र उपस्थिते । कुत्र गमिष्यति ·४८ [५पाताल नमोचयाम्यय पुर्व तव मातर्महारणात् । तदातो मे मघत्पादौ संहपो भवता शिक्षा .पामगुराणम् . मयि जीपति से मैशायणि मुषि मोऽसान। प्रस्य गोपाराविना बीनगहामारिणीम् ॥ २४ ॥ कुशो दुःपमिसःसयो :पितां धीरमानसः । मम माता लपात्र पर्नते थैरिमर्दनः । सदा मामागतं झारमा पन्सन्निधाधिपात् । न दृश्यते पाय धीरधातुं गीली कर पा सदालत्यादतो मो ये निरीक्षितुम् । कि त्वं रोदिति में मातलंयः कुत्र स पर्तते ॥२७॥ तन्मे फषय सर्व पत्तथ दुषस्य कारणम् । साफुत्या पुषधाक्यं सा दुनिता पुशप्रवीत् ॥ २८ ॥ जानवयुयाचा लयोधृतो नृपेणात्र फेनविद्धयरक्षिणा । ययन्ध पालको मेन हयं यागक्रियोनितम् । सद्रक्षकान्यदृषिग्य एकोऽनेकानियली । राजा तं मूच्छितं कृत्या यबन्ध रणमूर्धनि यालका इति मामूयुःसहगन्तार पप हि । ततोऽहं दुःखिता जाता निशम्य लघमातम त्वं मोचय यलात्तस्मारकाले प्राप्तो नृपोचमात् । निशम्य मातुर्वचनं कुशःकोपसमन्धितः । जगाद तो दशनोप्नं दन्तर्दन्तान्विनिष्पिपर कुश उपाचा मातानीहि तं मुक्तं लय पाशस्य बन्धनात् । इदानी इन्मितं धाःसमयलवादनम् यदि देयोऽमरो घापि यदि शर्यःसमागतः । तथापि मोचये तस्माद्यानिशितपर्वभिः मा रोदिपि मातरिह घीराणां रणमूर्जितम् । फोर्तयेऽत्र भवत्येप पलायनमकीर्तये । दैहि मै घर्च दिव्यं धनुर्गुणसमन्धितम् । शिरमाणं व मे मातःकरपाल तथापित इदानों यामि समरे पातयामि चलं महत् । मोचयामि मातरं स्यं रणमध्याद्विमूठितम् ॥ ३७ ॥ -- शेष उवाच जानकी शुभलक्षणा ! सर्व प्रादादनबन्द जयाशीमिनियुज्य के ·विषष्टितमोऽध्यायः] * शत्रुग्नकुशयोयुद्धम् # २४६ प्रयाहि पुत्र! सङ्ग्राम लवं मोक्य मूछितम् । इत्याशप्तः फुशः सख्ये फयची कुण्डली यली ॥४॥ मुकुटी फरवाली च चर्मधारी धनुर्धरः । अक्षयाविपुधी कृत्या स्कन्धयोःसिंहवीर्ययोः जगाम तरसा नत्या मातृपादी रथामणीः । येगेन यावद्युद्धाय गच्छति क्षिप्रमाहवे ॥ तापढ्दर्श सलवं वैरिवृन्दनिपातितम् । आयान्तं तं कुशं पीरा ददृशुःसुमहामटाः ॥ कृतान्तमिप संहर्नु सवं विश्वमुपस्थितम् । लयो महायलं दृष्ट्या कुशं मातरमागतम् अत्यन्तं पहियधुद्धे दिदीपे पायुनासमम् । रथादुन्मुच्य चात्मानं युद्धाय स विनिर्गतः ॥ ४५ ॥ कुशः सर्याव्रणस्थान्वे धीरान्पूर्वदिशि क्षिपन् । पधिमायां दिशि लपः कोपात्सर्वान्समैरयत् ॥ ४६॥ पुशवाणव्यथायाला लयसायफपीडिताः । सैन्येजनामुनेसउत्पलोलाम्बुधिनमाः ।। कुशेन च लघेनाथ शरमातःप्रपीडितम् । न शर्म लेभे सकलं सैन्यं पीप्रपूरितम् ॥ इतस्तत.प्रभग्नं सयलं प्रस्तं पुनःपुनः । न कुत्रविद्रणे स्थित्या युद्धमैच्छदपलान्यितः एतस्मिन्समये राजा शत्रुमःपरतापनः । कुशं पीरं ययौ योद्धु तादृशं ख्वसन्निभम् ॥ कुशं हवा पलाकान्तं राममूर्तिसमप्रभम् । र तिष्ठन्हेममये जगाद परपीरहा ॥५॥ शत्रुप्त उपाच । कोऽसि त्वं सन्निभो मात्रास्येन सुमहायल!। किन्नामऽसि महापीर! पस्ते सातःकते प्रमः ॥५२॥ काय पने द्विजेर्मुरे तिष्ठसि त्वं नरीम!। सर्य शंस यथा युध्ये त्ययासह महायल ta इतिपाप समाफर्य कुश मोयाच भूमिपम् । मेयगम्भीरयाधाचा नादयणमण्डलम् फेपलं सुषुये सीता पतिपतपरायणा । धने घसायो पाल्मीकधरणाचनतापरी ५५ मातृसेपासमुधुक्ती सर्पपिचापिशारदा । कुशोलप इतिवण्यामागता भूपतेऽनध! कास्य पीरो राश्लामी फिमयं यसत्तमः। गुतोऽस्ति रामरे त्या जेतासिबलसंयुक्तः ॥५॥ - ·५० [५पानालयले पाप्रपुराणम् गुध्याय स्यं मया सादे यदि पीराऽसि भूमिप!! लानी पातयिष्यामि मपन्त रणपूनि ॥ ५८ ॥ शमस्त सुतं मात्या सीताया रामसामयम् । पिसिमिये स्वयं चिते कोपाउनुष्णाददत् ॥ ५ ॥ तमासधनुष हुप्पा कुश:फोपसमन्धितः । विस्फारयामास धनुःस्पीय सुरमुत्तमम् मुमोच पाणानिशितायुनःसर्पशस्त्रयित् । ताधिच्छेद कुशः सप्लिीलया प्रसग्रणे ॥ ६ ॥ याणाश्च शतसाहलाकुशस्य च नृपस्य घ । भुपनं व्याप्नुपरसय रुधियममयन्मुने । अग्न्यस्त्रेण नृपःसन्दिदाह तरसा वली । शमयामास त कुशःपर्जन्यास्त्रेण धीर्यवान् शमयामास तं भूपयायव्येनातिविश्रमः ! सदा पायुरभूतीयःसर्यतो रणमण्डले ॥६॥ पर्वतास्त्रेण तं पायुं स कुशस्तु समावृणोत् । पत्रास्त्रेण नृपः सङ्घये विच्छेद स नगोपलान् ॥ ६५ ॥ तदा नारायणास्त्रं समुमोव कुराउद्भटः । नारायणं तदा भूपं नाशकस्परिचाधितुम् ।। तदा प्रकुपितोऽत्यन्तं पुश:कोपपरायणः । उघाच भूपं शत्रुघ्नं महावलपराक्रमम् ॥ जानामि त्यां महावीर सझामे जयफारिणम् । यत्त्वां नारायणास्त्रं मेन ययाधे भयानकम् ।। ६८।। इदानी पातयाम्यद्य भूमी त्वां नृपते शरैः। त्रिभिश्चन्न फरोम्येतत्मतिज्ञा तहि मे शृणु यो मनुष्यवपुःप्राप्य दुर्लभंपुण्यकोटिभिः । तन्नाद्रियेत संमोहात्तस्य मेऽस्त्वत्र पातरम सावधानो मधानत्र भपतु प्रधनाङ्गणे । पातयामि क्षितौ सद्य इत्युक्त्वा स्यशरासने शरं संरोपयामास घोरं कालानलमभम् । लक्षीकृत्य रिपोर्वक्षो पिपुलं कठिनमइन् । तं संहितं शरं दृष्ट्या शत्रुनाकोपमूच्छितः । "मुमोच याणान्निशितान्कुशत्वम्मेदकारफान् । ७३ ॥ स पाणो हदयं तस्य भेत्तुं सत्प्रववाल धै। घोररूपो पहिसम आशीविषपदुच्छ्यसन स पाणो नृपपर्यण राम स्मृत्वाऽशु लक्षितः। - ·तुःषष्टितमोऽध्यायः] • कुशेन सीतायै युद्धवृत्तान्तनिवेदनम् + चिच्छेद कुशमुक्कं स सायर्फ शिवपर्यफम् ॥ ७५ ॥ दाऽत्यन्तं प्रकुपितःकुशो घाणस्य कृन्तनात् । अपरं सायकं चापे धारशितपर्वकम् र यायत्तदुरोभेत्तुं करोति व बलोधुरः । तं तापदच्छिनत्तस्य शरं कालानलप्रमम् ॥ दा कुशी मातृपादौ स्मृत्वा रोपसमन्धितः । तृतीयं चापके स्वीये दधार शरमद्भुतम् शत्रुमस्तमपि क्षियं छेत्तुं पाणं समाददे । तापद्विद्धः शरेणासी पपात धरणीतले || ७ || हाहाकारो महानासीच्छत्रुघ्न चिनिपातिते । जयमाप कुशस्तत्र स्वयाहुबलदर्पितः ।। इति श्रीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नमूर्च्छने कुशजयो नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ चतुःपष्टितमोऽध्यायः कुशेन बद्धौ हनूमत्सुग्रीवौ सीतायै प्रदर्श्व युद्धवृत्तान्तनिवेदनम् । शेष उपाच । शत्रुघ्नं पतितं धीक्ष्य सुरथः प्रबरो नृपः । प्रययौ मणिनासृष्टे रथे तिटन्महागुते ४९॥ पुष्कलस्तु रणे पूर्व पातितःस विचारयन् । लवं ययौ तदायोडुं महावीरवलोन्नतम् मुरयाकुशमासाद्य याणान्मुझन्ननेकधा । व्यथयामास समरे महापीरशिरोमणिः॥ सुरथं चिरपंच थाणर्दशभिरच्छिः । धनुचिच्छेद तरसा सुद्रढं गुणपूरितम् nem भस्त्रप्रत्यस्त्रसंहारक्षेपणैःप्रतिक्षेपणः । अभधत्तुमुलं युद्धं धीराणां रोमहर्षणम् ॥ अन्यन्तं समरोयुक्त सुरथे दुर्जये नृपे। कुशः सञ्चिन्तयामास फि कर्तव्यं रणे मया ॥ चिचार्य निशितं घोरं सायकंसमुपाददे । हननाय नृपस्यास्य महाबलसमन्वितः ।।७।। तभागतं शरं दृष्ट्या फालानलसमप्रभम् । छेत्तुं मति धकाराशु तावल्लग्नो महाशरः ॥८॥ मुमूर्छ समरे पीरो महावीरयलस्ततः । पपात स्यन्दनोपस्थे सारथिस्तमुपाहरत् ।।

·[५पानातवा स शालेन तो धीरःसंदारास्त्रं समाद।संह पेरिण फोपातुशास परमार्ग .पामगुगना. ( বগি থকা সামিল।মামাল খান দিয়া হাসান ধর্ম মাসাল গা গানরা লাগিয়ে उपागमनमनमंदिर मम गुणम्। मेरम्य पामरण गृमी यायमि पामिनीम् ॥१२॥ गुगो हनुमानापा गमग मदापारम् । ग्यामिका प्रपतमिनिपाणा प्रपापिगः ॥ शालगुम्पाटा तरसा पिशाल शागिमम् । पुर्ण पासि सलत्यपयोदमहाय शारदस्त सगापात हनूमन्न महाचलम् । प्रिमिथुरयियाय मोऽयन्द्रोल सयाणपिसग्रारसा पुरोन पालिमा। मालेग दिसाने दन्तानिमिष्य मारतिः ॥१६॥ शालाहतस्तदा पालः फिशिन्नाकम्पन स्मयात् । सदा पीराः प्रशंसा तु प्रयकुम्तस्य थाल्यतः ।।१७।। संहारास्त्र समालोक्य दुर्जयं कुशमोचितम् । ध्या राम स्यमनसा मक्तपिम्नपिनाशकम् ॥ १६॥ तदा मुकं पुरोनाशु तदस्त्र हदि मारतेः । लग्न महाव्ययाकारि तेन मूच्छामितःपुन मृच्छा प्राप्तं तु तं दृष्ट्या प्लपगं पलसंयुतः । विव्याध सायफस्तीक्ष्णः सैन्यं तत्सकलं महत् ॥२१॥ तस्य याणायुतैर्मग्नं पलं सब रणङ्गणे । पलायनपरं जातं चतुरङ्गसमन्वितम् ॥ तदा फपिपतिः कोपात्सुग्रीयो रक्षको महान् । अभ्यधापन्नगान्नैकानुत्पाटय कुशमुद्भटम् ॥ २३ ॥ कुशःसर्वान्यविच्छेदलीलया प्रहसन्नगान् । पुनरप्यागतान्वृक्षांश्चिच्छेद तरसा घर अनेकवाणध्यथितः सुग्रीयासमराङ्गणे । जग्राह पर्वतं घोरं कुशमस्तकमध्यतः । 'कुशस्तं नगमायान्तं धीश्य थाणेरनेकधा। . . -- ·पष्टितमोऽध्यायः] * कुशलयाभ्यां हनूमत्सुप्रीघयन्धनम् * २५३ निप्पिपेप चकाराशु महारुद्राङ्गयाग्यताम् ॥ २६ ॥ वस्तन्महत्कर्म दृष्ट्या घालेन निर्मितम् । जयाशां प्रतिनिवृत्तो यभूघ समराङ्गणे ध्ये दुराकान्तं कुंशं लाशूलताइकम् । अत्यमर्षी रसामान्तस्तं हन्तुं नगमाददे गने हन्तुमुयुक्तं घीक्ष्य सुग्रीवमादात् । ताडयामास यहुभिःसायकशितपर्वभिः डितो बहुविधेःशरैःपीडासमन्धितः । कुशं हन्तुं समारब्धो ययौ शालं समाददे पि च पुशोपीरो पारुणास्त्रं समाददे । ययाध तं च पाशेन दृढेन सलचाग्रजः दपाशस्निग्धैःकुशेन बलशालिना । पपात रणमध्ये वै महावीरैरलङ्कृते ।। सुग्रीवं पतितं दृष्ट्या धीराः सर्वत्र दुद्रुवुः । जयमाप लपभ्राता महावीरविरोमणिः॥३३॥ यो मटामित्या पुष्कलं चागदं तथा । प्रतापाग्य पीरमणि तथाऽन्यानपिभूभुजः माप्य रणे पीरो लयो भ्रातरमागमत् । सङ्ग्रामे जयकर्तारं घेरिकोटिनिपातकम् परं प्रहपिती परिरम्भं प्रकुर्वतः। जयंप्राप्तौ तदा पाता मुने चक्रतुरुन्मदी ॥ ३६॥ लच उपाव स्तथ प्रसादेन निस्तीर्णो रणतोयधिः । इदानी धीर ! रणकं शोधयाधः सुशोभिम इत्युक्त्वा राजसविधे जगाम सलयः कुशः। राज्ञो मौलिमणि चित्रं जग्राह कनकाधितम् ।। ३८ ॥ लस्य लवोवीरो जाग्रह मुकुटं शुभम् । अङ्गदे च महानर्थे शत्रुध्नस्यापरस्य च ।। गृहीत्या शस्त्रसङ्घात हनूमन्तं फपीश्वरम् । सुग्रीवं सविधे गत्या उभावपि यवन्धतुः॥ ४० ॥ पुच्छे घायुसुतस्यायं गृहीत्वा तु कुशानुजः । भ्रातरं प्रत्युपाचेदं नेष्यामि स्वकमन्दिरम् ॥४१॥ गेर्जननीप्रीत्यै गृहीत्या पुच्छकेत्यहम् । कोडार्थमृषिपुत्राणां कौतुकार्य ममेव च एतच्छुत्या सतो धाक्यमुवाच च कुशो लघम् । अहमेनं प्रद्दीष्यामि पानरं यलिने दृढम् ।। ४३ ।।

·* पामपुराणम् -[५पाताल इत्येवं भाषमाणी तो यदुध्या तो दलिनां धरी। पुच्छ्योलिनो धृत्या जग्मतुः स्याश्रमम्मति ॥ ४ ॥ स्वाश्रमाय प्रगच्छन्ती पीक्ष्य तो फपिसत्तमो। कम्पमानी जगदतुल्योन्यं भीतया गिरा ॥४५॥ हनूमान्कपिराजानं प्रत्युवाच भयाधीः । एतौ रामसुतायस्मान्नेष्यतस्याश्रमम्पति मयापूर्व कृतंफर्म जानकीम्मति गच्छता । तत्र मे जानकोदेवी संमुखाऽभून्मनोहरा सा मां द्रक्ष्यति वैदेही पद्धं पाशेन परिणा। तदा हसिष्यति परा प्रपा मेऽत्र भविष्यति ॥४८॥ मया किमत्र फर्तव्यं प्राणत्यागो भविष्यति। महदुःखं चापतितं स रामः किं करिष्यति ॥ ४६॥ मुग्रीवस्तद्वयःश्रुत्वा ममाप्येचं महाकपे !! नेष्यते यदि मामे निधनं तु भविष्यति । एवं कथयतोरेव ह्यन्योन्यं भयभीतयोः । फुशोलवश्च मधनं मातुः प्राप्तुपेजसा । सापायाती समीक्ष्यप जबर्ष जननी त्योः । यन्योन्यं परमप्रीत्या परिरभे निजी मुओं साभ्यां पुच्छगृहीती सो धानरोधीक्ष्य जानकी। हनूमन्तं च सुप्रीवं सर्वपीर कपीश्वरम् ॥ १३ ॥ जहास पारायद्धी तो धीक्षमाणा पराङ्गना । उयार व विमोक्षाय पदन्ती पवन धान पुत्री ! प्रमुशतं फीशी महापारी महायलो। द्रक्ष्यती मां यदि स्कीती प्राणत्यागं करिष्यतः ॥ ५ ॥ पर्प घे हनुमान्धारो यो ददाह दनोः पुरीम् । ययम यक्षराजो हि सर्यघानरभूमिपः ॥५६॥ किमयं पिधृतो कुत्र किया एतमनादरात् । पुस युपाभ्यां विकृती सप्रदायिम्मयोऽस्ति मे ॥५॥ पति मातुचालणं त्या तां पुत्रयाँ सदा । ऊचतुर्दिनस्येष्टी मदालसामयिनी । মাদ মুবা গামী বাসিন্দা। মন মুহামযুয়ারি। .

·चतुःषष्टितमोऽध्यायः] • सीताज्ञया कुशलवाभ्यामश्वस्य त्यागकरणम् ॥ २५५ तवं लिखितं मातरेकवीरा प्रसूर्मम । ये क्षत्रियास्ते गृहन्तु नोचेत्पादतलार्चकाः ॥ तदा मया विचारोघे कृतः स्यान्ते पतिव्रते। भवती क्षत्रिया कि न पीरसूः किन पा भवेत् ॥ ६१ ॥ घाटयं सदीक्ष्य भूपस्य गृहीतोऽश्वो मया बलात्। जितं कुशेन धीरेण सैन्यं तत्पातितं रणे ॥६॥ मुकुटोऽयं भूमिपतेर्जानीहि पतिदेवते ! । अयमप्यन्यवीरस्य पुष्फलस्य महात्मनः ।। जानीहि मुकुटं त्वयं मणिमुक्तापिराजितम् । अश्वोऽयं मे मनोहारी फामयानो हि भूपतेः ॥ ६॥ आरोहणाय मद्भातुर्जानीहि यलिनोपरे । इमो कीशी मयारन्तुमानीती यलिनांपरी कौतुकार्य सवैवैती सड्ग्रामे युद्धकारको। इति पाक्यं समाकपर्य जानकी पतिदेवता ॥६६॥ जगाद पुत्री तो पीरी धीरयानरमुक्तये ॥ ६७ ॥ सीतोचाव। युवाभ्यामनयामृष्टो हतो रामहयो महान् । अनेके पातिता धीरा इमो श्रद्धा कपीश्वरी पितुस्तव हयो पीरो यागार्थ मोवितोऽमुना। तस्यापि हृतवन्तौ कि पाजिनं मखसत्तमे ॥६६॥ मुञ्चते लपगावतो मुञ्चतं घाजिनांवरम् । क्षाम्यतां भूपतेर्धाता शत्रुघ्नः परकोपनः ।। जनम्यास्तद्वचः श्रुत्वा ऊचतुस्तां बलान्विती। क्षात्रधर्मेण तं भूपं जितवन्ती बलान्धितम् ॥ ७१ ॥ नास्माकमनयो भावि क्षात्रधर्मेण युध्यताम् । पाल्मीकिना पुरा प्रोक्तमस्माकं पठतांपुरः॥७२॥ दुष्यन्तेन समयुद्ध भरतेन कृतपुरा । कण्वस्याश्रमके पाहं धृत्वा यागनियोवितम् ।। तस्मात्सुतः स्वपित्राऽपि युध्येद् भ्रात्राऽपि चानुजः। गुरुणा शिष्य एवापि तस्मान्नो पापसम्भवः ॥ ७४५ ·२५६ .पामपुराणम् [५पाताल स्पदामातोऽधुना गायो दाम्यायो यमुत्तमम् । मोशायः यीशासी हिफरियाया पगमाय ॥ परयुक्त्या मातरं धीरोगती रणे करियरी। মনুয়া গাথি যেময়ফিষীঘিাময় ও सीतादेपी म्यपुत्राभ्यां पुरया सेन्यं निपातितम् । धीराम मनसा ध्यात्या मानुमेशत साक्षिणम् ॥७॥ यद्यहं मनसापाचा फर्मणा रघुनायकम् । मजामि मान्यं मनसा आदि जीयेदयं यः ।। सैन्य धापि मदरसवं यानाशितमिदं बलात् । पुत्राभ्यो सत्त जीयेत मत्सत्यालगतापते ! ॥ ७n इति यायचो पूते जानकी पतिदेयता । सापपलं घ तत्सर्य जीवितं रणमूनि ।। इति श्रीपाशे महापुराणे पञ्चमे पातालपण्डे शेषवात्स्यायनसम्पादे रामश्वमेधे सैन्यजीपनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ --- पञ्चपप्टितमोऽध्यायः अश्वेन सह शत्रुघ्नादीनामयोध्या प्रत्यागमनम् । शेष उपाय। क्षणान्मूच्छी जही धीरः शत्रुग्नः समराङ्गणे। अन्येऽपि धीरा यलिनो मूच्छी प्राप्ता:सुजीचिताः ॥ १॥ शत्रुघ्नो धाजिनांश्रेष्ठं ददर्श पुरतःस्थितम् । आत्मानं वशिरस्त्रणरहित सोयीवितम धीक्ष्य चित्रमिदं स्वान्ते वकार व जगादह । सुमति मन्त्रिणां श्रेष्ठ मूच्छ पिरहितं सदा ॥३॥ कृपां कृत्वा हयं प्रादाद वालो यशस्य पूर्तये ।

·.. तमाऽध्यायः ] • अश्वेनसद शत्रुनादीनाम्प्रत्यागमनम् । गच्छाम राम तरसा हयागमनकाक्षिणम् ॥ ४॥ इत्युक्त्वा स रथेस्थित्या इयमादाय धेगतः । ययौ तदाश्रमादडूरं मेरीशङ्कविर्जितः। तन्पृष्टतो महासन्यं चतुरङ्गसमन्धितम् । चचाल कुर्वन्सम्भग्न स्वभारेण फणीश्वरम् जयेन जाहीं तीा कल्लोलजलशालिनीम् । जगाम विषये स्वीये स्पकीयजनशोभित पुष्कलेनयुतो राजा सुरयेन समन्वितः । रथे मणिमये तिष्टमिहरकोदण्डधारकः १८४ इयं तं पुरतःकृत्या रतमालाविभूषितम् । श्वेतातपत्रं तस्यैव मूनि चामरभूषितम् । अनेफरथसाहनपरीतो थलिभिवृपः । उद्यत्कोदण्डललितारनादधिभूषितः ॥ १०॥ क्रमेण नगरी माप सूर्यवंश विभूषिताम् । अनेक केतुभिःश्रेष्ट पिता दुर्गराजिताम् । रामाश्रुत्वा हयंप्राप्तं शत्रुधन सहामुना । पुष्करलेन च पीरेण यी मनेकधा ।।१२।- कटक निर्दिदेशासी चतुरङ्गं महाबलम् । लक्ष्मणं प्रेषयामास भ्रातरं बलिनाघरम् ।। लक्ष्मणः सैन्यसदितो गत्या भ्रातरणागतम् । परिरेभे मुदाक्रान्तः क्षत शोभितगात्रकम् ॥ १४ ॥ सर्वत्र कुशलं पृष्टी धाता बात्र वकार सः । परमं हर्षमापनः शत्रुनः सङ्गतो मुदा । सौमित्रिः स्वरथेस्थित्वाभ्रात्रासह महामनाः । सेन्येनमहताचीरो यया स्वनगरी प्रति- सरयू पुण्यसलिला पचित्रितजगत्त्रया : रामपादरजःपूता शरच्चन्दसमप्रभा ॥१७॥ हंसकारण्डयाकीर्णा चक्रयाकोपशोभिता । विचित्रतरवर्णश्च पक्षिभिर्नादिताभृशम् ।। मण्डपास्तत्र बहुशो रामचन्द्रेण फारिताः । ब्राह्मणानां चेदपिदा पृथक्पाठनिनादकाः क्षत्रियास्तत्र यहयो धनुष्पाणिसुशोभिताः । ज्यारडारण बहुना नादयन्ती महीतटम् ।।२०।। भुअते ब्राह्मणा यत्र विचित्रान्नेर्मनोहरैः । परस्परं प्रपश्यन्तो पाती चक्रुमनोहराम् ॥ पयसाऽन्नानि शुभ्राणि चन्द्रकान्तिसमानि च । क्षीराज्यपहुयुक्तानि शर्करामिश्रितानि च ।। २२ ।। अपूपास्तत्र बहुलाधन्दयिम्बसमा:श्रिया । कर्पूरादि सुगन्धेन चासितासुमनोहराः ।। ....... फेविका घटकाःस्निग्धाः शतच्छिद्रा विन्ध्रकाः।

·•पामगुराणम् . [५पाता शणुन्त्यो मण्डफामृष्टा मधुरान्नसमन्पिताः ॥ २४ ॥ गुरसहाशे मुगालि पिमिश्रितम् । सुगन्धेन समायुममत्यन्त प्रीतिदायकम् ।। रेणान्यितो दया यये सिक्तमोदनः । स्थानुपापपर:पृष्टपात्रेमुनःप्रयेपः॥२६॥ तत्र फेचिनु विजापाने निक्षिा पीश्य पायसम् । परस्परं से प्रत्यूचुःफिमिदं दृश्यतेऽगुतम् ॥ २७ ॥ के चन्द्रयिम्य नमसःपति तमसोमयात् । अमृतं तु मपत्यत्र मृत्युनाशकमगुनम् ।। सच्छुत्या रोपमाघ्राक्षः प्रीयाचान्यो द्विजोत्तमः । न भयत्येव चन्द्रास्यपिम्यं त्यमृतपिप्लुनम् ॥ २६॥ एकमिन्दोर्यपुस्त्येतदृश्यते सदशं कथम् । ग्राहणानां सदनस्य पायेपाये पृथक ततो जानीदि कुमुदं फपूरं पा भविष्यति । मा जानीहि मृगाडूस्य विम्यं शुमश्रियान्वितम् ॥ ३१ ॥ तापदन्यो रुपाक्रान्तो धुन्धनस्य मस्तकं तथा! न जानन्ति द्विजा मृदास्यादुशानपिचक्षणाः ॥३२॥ इदं तु क्षौद्रकन्दस्य रसेन परिपाचितम् । जानीहि शतपत्रस्य पुष्पाणि मधुराणि च एवं परस्परं विप्राःकन्दमूलफलाशिनः । तर्कयन्ति मुने प्रीता रसज्ञानेऽतिलोलुपाः । तावदन्यो द्विज प्राहः क्षत्रियाणां घरं जनुः । भोक्ष्यन्ते तादृशं त्वन्न' महापुण्यरुपस्टतम् ।। ३५ ॥ तदा तं प्रावीविप्रो दत्तस्य फलमीदृशम् । ये ददत्यग्रजन्मभ्यःप्राप्नुवन्ति तदीप्सित येरचितोनेय हरिनवेद्यैषिविधर्मुहुः । तेषामेतादृशं भोज्यं न भवेदक्षिागोचरम् ॥ ३७ यैर्नरैरप्रजन्मानो भोजिता विविधैरसैः । भुञ्जते ते स्यादुरसं पापिना चभुरुझिर एवंविध रसमिटौजिता द्विजसत्तमाः । मण्डपे विपठन्तस्ते शब्दयाधिवक्षणा नृत्यन्त्येके हसन्त्येके नदन्त्येके प्रदर्षिताः। उत्सवो यहुरद्धाति तत्र शत्रुघ्न आगमत् ॥ ४०॥ रामशत्रुममायान्तं पुष्कलेन समन्वितम् । निरीक्ष्यमुरमुइभूतां रक्षितं नाशपत्ता

·पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ] * मन्त्रिणारामाय जैत्रयात्रावृत्तान्तकथनम् * २५६
याघदुत्तिष्ठते रामो भ्रातरं हयपालकम् । तावदामपदेलग्नःशत्रुनो मातृवत्सलः ॥४२॥
पादयोःपतितं वीक्ष्य भ्रातरं विनयान्वितम् । परिरेभे दृढं प्रीतःक्षतसंशोमितागाकम् ।।
अधूणि यहुधा मुश्चहच्छिरसि राघवः । अत्यन्तं परमां प्राप मुदंघवन दूरगाम् ।।
पुष्कलं स्वीयपदयोर्नम्र विनयविह्वलः । सुदृढं भुजयोर्मध्ये पिनीयापीडयद् भृशम् ।।
हनूमन्तं तथापीरं सुप्रीवं चाइदं तथा । लक्ष्मीनिधि जनकर्ज प्रतापाप्रयं रिपुञ्जयन् ।।
सुबाहुं सुमदं धीरं विमलं नीलरत्नकम् । सत्यवन्तं धीरमणि सुरथं रामसेवकम् ।।
अन्यानपि महाभागानघुनाथःस्वयं तदा।
परिरभे दृढं स्निग्धान्पादयोः प्रणतान्नृपान् ।। ४८॥
सुमतिःधोरघुपति भक्तानुग्रहकारकम् । परिरभ्य इदं प्रीतःसंमुखेऽतिष्ठदुग्नतः ॥ ४ ॥
तदा रामो निजामात्यं वीक्ष्य सान्निध्यमागतम् ।
उवाव परमप्रीत्या मन्त्रिणं पदतां धरः ॥५०॥
धीराम उपाय।
सुमते मन्त्रिणांश्रेष्ट शंस मे घाग्मिनांवर! एते भूमिपाःसर्वे फथमत्र समागताः
कुनकुत्र हयःप्राप्तःकेनकेन नियन्त्रितः । कथं वे मोचितो मात्रा महायल सुशालिना ।।
शेष उपाय।
इत्युक्तो मन्त्रिणां श्रेष्ठः सुमतिः प्राह राधयम् । प्रहसन्मेघगम्भीरनादेन च सुबुद्धिमान
सुमतिरुघाय।
सर्यशस्य पुरस्तेऽद्य मया कयमुदीर्यते ।
पृच्छसि त्वं लोफरीत्या सर्व जानासि सर्यदक् ।। ५४ ॥
सधापि तपनिर्देशं शिरस्याधाय सर्वदा । प्रवीमि तच्छृणुप्याद्य सर्पराज शिरोमणे ।।
त्याप्रसादाददो स्यामिन्सर्वत्र जगतीतले । परियन्नामतेचाही भालपत्रसुशोभितः
नाधित निजग्राह स्वनाम यलदर्पितः । स्वस्थ राज्यं समाय प्रगेमुस्ते पदाम्बुजम्
को घारायणदेत्येन्द्र निहन्नुषांजिसत्तमम् ।
गृहाति विजयाफाइक्षी जरामरणजितः॥५८॥

·: .पागणम् . मEिET परमापसप पाजी गोम I MIT गुमःधूरपा हयं प्रान सामो। पुत्र:प्रयनरागेन्येन पलिताः । सपं समर्पयामास गाय निदाकण्टकम् यो राजा जगतनिधी मातरं जगदरिकाम् । प्रसार निरमायुष्य मेमे गन्यमफाण्टमम् ॥१॥ सपा यो प्रणामति गुम्द-प्रमेपितम्। गृहाण कादप्रपा बिरादर्शनकाइसकम् सतापाहाभूपस्य नगरे बलपूरिन । दमनम्तम्य ये पुत्र:प्रजमा योत्तमम् ॥ ३ ॥ मेमसा महावं यभूप दमनेन च । पुष्पलो जयमापदे संपूर्ण मुमुनात्मजम् ॥६ष्टर सतःसुपादासयुद्धी रणे पयनजं पलात् । युयुजे टय पादाजसेपर्क यलिनांवरम् ॥ तस्य पादाहसो पानं प्राप्य शापतिरम्यतम् । तुभ्यं समर्प्य सफल पाजिनः पालफोऽमयन् ॥ ६६ ॥ एप त्यां मुभुजीराजा प्रणमत्युग्नताड़मः । कृपाप्यामिविश्च त्यं मुबाई नयकोविदन ततो मुक्तो यो रैवाहदे स निमम । तत्र प्राप्त मोहनास्त्रं शत्रुघ्नन यनीयसा । ततो देवपुरे प्रागाच्छियपासविभूषिते । तत्रत्यं तु विज्ञानासि पतस्त्वं तत्र वागत विद्युन्माली हतोदैत्यासत्यपान्सङ्गतस्ततः । मुरथेन समंयुद्धं जानासि त्यं महामने । ततःफुण्डलकामुको यो यभ्राम सर्वतः। न कश्चित्तं निजग्राह स्ववीर्यवलदर्पितः ।। पाल्मीकेराश्रमेरग्ये हयःप्राप्तो मनोरमः । तत्र यत्कुनुकंजातं तच्णुष्य नरोत्तम ॥5॥ तत्रामस्तघ सारूप्यं विभ्रत्योडशवार्षिकः । जग्राह वीक्ष्यपबाई घाजिनं वलयत्तमः ।। सत्र कालजितायुद्ध महजातं नरोत्तम निहतस्तेन धीरेण शितधारणहेतिना ॥ ५ ॥ अनेके निहता सख्ये पुष्पलाधा महाबलाः। मूच्छितं चापि शत्रुघ्नं चक्रे धीरशिरोमणिः ॥ ७५॥ सदा राजा महद्दुःखं विचार्य हदि संयुगे। कोपेन मूच्छितं चक्रे पीरोहि यलिनांपर? .स यायमूच्छितो राशा ताघदन्यःसमागतः । तेनतेन च साध्य नाशितं फटकं । सर्वेषां मूच्छिताना तु शस्त्राण्यामरणानि च। गृहीत्वा पानरी बद्धो जामतावाश्रमे प्रति ॥ ७८ ...

·पिंट्पतितमोश्यायः * समस्यबाल्मीकिनासह संबादः * २६१ कृपांत्या पुनस्तेन दत्तोऽभ्यो यशियो महान् | जीवन प्रापितसर्व कटक नष्टजीवितम् धयं गृहीत्वा तं पाहं प्राशास्तष समीपतः । एतदेव मया ज्ञातं तदुक्तं ते पुरोवः ।। इति श्रीपाो महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसम्बादे रामाश्वमेधे सुमतिनिवेदनं नाम पञ्चषष्ट्रितमोऽध्यायः॥६५॥ पट्यष्टितमोऽध्यायः रामस्य वाल्मीकिनासह संवादः। शेष उवाच । कथिती घे सुमतिना घाल्मीफेराश्रमे शिशू । पुत्री स्वीयापिति ज्ञात्या पाल्मीकिरप्रति सझगो ॥ १ ॥ श्रीराम उचाच ॥ को शिशु मम सारूप्यधारको पलिनोधरी । किमर्थं तिष्ठतस्तत्र धनुर्विद्याविशारदो ॥ मा मात्य कथिती श्रुत्या घिस्मयो मम जायते। यो शत्रुघ्नं हनूमन्तलीलयापयन्धतः तस्माच्छंस मुने सर्व यालयोश्च पिचेरितम् । यथा में परमाप्रीतिर्भवत्येवमभीप्सिता इति तत्कधितं श्रुत्या राजराजस्य धीमतः । उवाच परमंवाक्यं स्पष्टाक्षर समन्वितम् पाल्मीफिरवाया तथान्तर्यामिणो नर्णा कयं ज्ञानं च नो भवेत् । सवापि कथयाम्यत्र सघ सन्तोपतये ॥६॥ पजन्यौपालको मह्यमाधमे पलिनापरी । त्यत्साम्प्यधरो स्थाङ्ग मनोहरपपुर्धरो॥ स्थया यदा पनेत्यका जानकी निरागसो ! भन्तपली घनेयोरे पिलपन्ती मुहमतुः कुरीमिय दुःखार्ता पीक्ष्याई तपपलभाम् । जनकपसुतां पुण्यामानमे स्वानयं यदा पस्या:पर्णयुटिरम्या रविता मुनिपुरकः । तस्यामगापुत्री द्वौ मासयन्ती दिशोदश ॥ -

·[५ पाताल
रामकुमारयोः॥
.परमपुराणम्
रायोरफरय गाम पुशोलय इतिष्पुटम् । पापानेऽनि यत्र शुभरो यथाशी !
कालेनोपनमायानि सर्वाणि रामदादासाहान सपन्याहयामास माने!
सर्याणि राहस्यानि णुप्प गुगलो मम ! भायु धनुविधा शरविद्या तयेय व ॥
पियो जालन्धरी पाय सीताराली हो । गहाले गायमानी लाग्ने छ ।
पालो चलपित्तों तो सर्यपियापिशाग्दी ।
पदाऽदमतिसन्ती प्राम:परमालयोः ॥ १५
दत्त्या सर्याणि शास्त्राणि मस्तके मितिःकरः।
अतीयगानपुशली दृष्ट्या लोफो पिसिमिये । १६ ।।
पड्जमध्यमगान्धारस्यरमेदपिशारदी तथाविधी विलोक्याहंगापयामि मनोहरम् ।
भविष्यशानयोगाय कृतं रामायणशुभम् । मृदङ्गपणपाधादि यन्त्रवीणा विशारदी
पने पने च गायन्ती मृगपक्षि विमोदको । अद्भुतं गीतमाधुर्य तय
श्रोतुं तो परुणो यालापानिनाय चिमापरीम् ।
मनोहरपयोकपी गानविद्याधिपारगी ॥२०॥
कुमारी जगदुस्तत्र लोकेशादेशतः फलम् । परमं मधुरं रम्य पचित्रं चरितं तप ४२१५
शुधाव धरुणासाद्धं कुटुम्येन च गायकः । शृण्वन्नेवगतस्तृप्ति मित्रेणवरुणासह ।
सुधातोऽपि परस्वादु चरितं रघुनन्दन ! गानानन्दमहालोमहतप्राणेन्द्रियक्रियःRA
प्रत्यागन्तुं दिदेशासौ कुमारी न हि तायकी।
रमणीय महामोगेलोभितावपि वालको ॥ २४॥
चलिती न गुरोश्चात्ममातुःपादाम्बुजस्मृतेः ।
अहं चापि गतःपश्चाद्वरुणालयमुत्तमम् ॥ २५ ॥
घरुणःप्रेमसहितः पूजांच मम प्रमो। पृच्छते जन्मकर्मादि सर्वज्ञायापि यालयोः ।
परुणायाचं सर्व जन्मविद्याद्युपागमम् । श्रुत्वा सीतासुतौ देवः सचत्रेऽग्यरभूषणः।
देवदत्तमतोनामिति मदाक्यगौरवात् ।
माहतं राजपुत्राभ्यां यद्दत्तं घरुणेन सत् ॥ २८॥

·पट्पष्टितमोऽध्यायः ] * रामस्यवाल्मीफिनासह सम्वादः * प्रसन्नेन तयोर्धाच गानविद्याश्योगुणः । ततो मामब्रवीत्सीतामुद्दिश्य घरुणः कृती। सीता पतिव्रता धुर्या रूपशीलवयोऽन्धिता। पीरपुत्रा महाभागा त्यागंनार्हतिफहिवित् महतीहानिरतस्यास्त्यागे हि रघुनन्दन । सिद्धीनां परमासिद्धिरेपा तेह्यनपायिनी ॥३१॥ पामरेमहिमा नास्या ज्ञायते यदि दूषितः । काहानिस्तावता राम ! पुण्यश्रवणकीर्तन ! अस्मत्साक्षिकमेतस्याः पाचनं चरितं सदा । सद्यस्ते सिद्धिमायान्ति ये सीतापदचिन्तकाः ॥३३॥ यस्याःसङ्कल्पमात्रेण जन्मस्थितिलयादिकाः । भवन्ति जगतां नित्यं व्यापारा ऐश्वरा अमी ॥ ३४ ॥ सीता मृत्युःसुधाचेयं सपत्ये च पर्षति । स्थों मोक्षस्तपो योगो दानं च तव जानकी ॥ ३५ ॥ प्रमाणं शियमन्यांश लोकपालाम्मदा दिकान् । करोत्येषाफरोत्येव नान्या सीता तय मिया ॥३६॥ त्वं पिता सर्वलोकानां सीता च जननीत्यतः। कुष्टिर तु क्षेमयोग्या न तप कहिचित् ॥३७॥ येत्ति सीतां सदाशुद्धा सर्पझो भगवान्स्ययम् । भधानपि मुतांभूमेः प्राणादपि गरीयसीम् ॥ ३८॥ भादर्तय्या त्वया स्मात्प्रिया शुद्धति जानकी । न च शापपराभूतिः सीता स्वयि या पिभो ॥ ३६॥ इमानि ममयाक्यानि धान्यानि जगतांपतिम् । रामम्प्रति त्वया साक्षावाल्मीके! मुनिसत्तम!॥४०॥ इत्युक्ती धरणेनाई सीतासहकारणात् । एपमेघहि सर्व लोकपालेरपि प्रभो!॥ धुतं रामयणोद्गानं पुत्राभ्यां ते सुरासुरैः । गन्धरपि सर्वध कौतुकापिष्टमानसः। प्रसमा एष सर्वेऽपि प्रशशंसुःखसोय ते सोक्यं मोहित तान्या रूपानपयोगुणः ·- 0 AR PC पामपुषणम् . दत्त यागोपालग्नु सुताभ्यो स्थान दिलम् । शपिमिश पराभा-यामन्येभ्यः कीतिय॥४४॥ एकराम जगरसय पूर्व मुनिविलोकितम् । त्रिराममनानानं मुलाम्यानपिन एफफामपरामूसिलंकि पूर्णमधेक्षिता । कामधनुरिया जायते च यम्ततः! सर्वप्रायन राजेन्द्र ! रामपुत्रो कुशीलयो । गीयते भत्र सदोषःफिरतो थि एतेषु सवसर्येषुधूपसे मदतीस्तुतिः । रपागादन्यत्र सीतयाः पुण्यश्लोकशिरोमणे स्पया त्रैलोक्यनायेन गार्हस्थ्यमनुपुर्यता। मङ्गीकार्यों सुती राम विद्याशीलगुणान्धिती ॥ ४६॥ नती स्याम्मातरं हित्या स्थास्यतो मपदन्तिके। जनन्या सहिती तस्मादाकार्यों भवता मुती ॥ ५० ॥ दत्त एव तयेदानी सेनासजीवनात्पुनः । प्रत्ययासर्यलोकानां पायनापततामपि नामातं तेन वास्माकं नामराणाशमानदाशुद्धी तस्यास्तु लोकानां यन्माष्टं सदिद शेष उयाचा इति पाल्मीकिनारामः सर्वशोऽप्यपयोधितः। स्तुत्वा नत्या व पाल्मीकि प्रत्युवाच सलक्ष्मणम् ॥ ५३ ॥ गच्छताताधुना सीतामानेतुं धर्मवारिणीम् । सपुत्रां रथमास्थाय सुमन्तसहितः श्रावयित्वा ममेमानि मुनेश्च पवनान्यपि । सम्बोध्य व पुरीमेतां सीता प्रत्यानयाशु ताम् ॥ ५५ ॥ रश्मण दवाव। यास्यामि तप सन्देशात्सर्वेषां नः प्रभोविमो। देव्यापास्यति चेहेव यात्रा में सफला ततः ॥ ५॥ मयि सा साभ्यसूर्यय पूर्वदोपयशात्सती । अनागतायां तस्यां तु क्षमस्वागन्तुकं हि माम् ॥ ५ ॥ Ent ·। ट्पष्टितमोऽध्यायः] * सीतालक्ष्मणसम्बादवर्णनम् * सुमित्रमुनिशिष्याभ्यां युतोऽगाभूमिजाश्रमम् ।। ५८ ॥ थं प्रसादनीयास्यात्सीताभगवती मया । पूर्वदोएं विजानन्ती रामाधीनस्य मे सदा एवं लश्चिन्तयन्नन्तहर्षसङ्कोच मध्यगः । लक्ष्मणःप्राप सीताया आश्रमं श्रमनाशनम् ॥ यात्सोऽथावरह्यारादशुरूदविलोचनः । आर्य पूज्ये भगवति शुभे इति पदन्मुहुः ।। पात पादयोस्तस्या वेपामानाखिलाङ्गका उत्थापिस्तया देव्या प्रीतिविह्वलया सच सीतोपाव। किमर्थमागतासौम्य! धनं मुनिजनप्रियम् । आस्ते स कुशलीदेवःकौशल्याशुक्तिमौक्तिका अरोपो मयि फञ्चित्सकीयाकेवलायादतः । कीयंते सर्वलोकैश्च कल्याण गुणसागरः अकीर्तिमीतिमापन्नस्त्यक्तु मां त्वां नियुक्तवान् । यदि ततश्च लोकेषु फीर्तिस्तस्यामलाऽभवत् ॥६५॥ मृत्वाऽपि पतिसत्कीर्ति कुर्वन्त्या मे हि सुस्थिरा। पतिसामीप्यमेवाशु भूयादेध हि देवर !॥६६॥ त्यतयाऽपि मया तेन नासीत्यतो मनागपि । फलं हि साधनायत्तं हेतुःफलयशोमतु कौशल्याशल्यशून्याऽसौ कृपापूर्णा सदा मयि । भास्ते कुशलिनी यस्याः पुषस्त्रलोकपालकः ॥ ६८॥ सर्व कुशलिनःसन्तिभरतायाश्च धान्धवाः। सुमित्रा च महाभागा यस्या:प्राणादहं प्रिया मरिक त्वमपि त्यक्तः सर्वलोकेषु फीर्तये। राशः किं दुस्स्य तस्य स्थात्माऽपि या न प्रियः ॥७॥ रत्येचं बहुधा पृष्टस्तया रामानुजः स ताम् । उयाव कुशलीदेवः कुशलं त्वयि पृच्छति कौशल्या च सुमित्रा च याचान्या राजयोपितः । पप्रच्छुः कुशलं देवि प्रीत्या त्यामाशिम सह ॥ १२॥ कुशरप्रश्नपूर्व दि तयपादाभिपन्दनम् । निवेदयामि शत्रुममताभ्यां हतं शुमे ! nan गुराभिर्गुरुपत्नीभिःसर्षाभिरपि ते शुभे । दयाशी कुशलप्रश्नः कृतच स्वविज्ञानकि माकारयति देवस्स्वा निर्यलीकेत चारमना ।

·[५पाताल • पामपुराणम् . मलयापरतिम्रथमोऽस्यत्र सयंत्र मामिनि ७५ शन्या पप दिशः साम्त्यां गिना जनफारमजे । पश्यनोदिति नापो मोरोपनितगनnि यत्र देपिरिषतासि त्वं नित्य म्मरति गययः । अान्यं तु हमेपासौ मन्यमानोविदेइ धन्योऽयमाश्रमोजातो पाल्सीयंत्र जानकी । कालंक्षपतियामिर्मीयामिवंदनिति उनपान्यादम्फिशित्स्यामीनस्त्ययितम्णु । यीमपति वक्तुर्यगतं तदसंशयम् लोकावदन्ति मामेय सर्वकामीयरेश्वरम् । महं स्पष्टीपी स्थतन्त्र कारणंचवे । अगष्टमेय फार्येषु सर्पशोऽप्यनुगच्छति । ईशनीगःकुतो नैतदन्यीयुः सुखदुःखयोः । धनुभद्रेमतिभ्रंशे कोप्या मरणेपितुः । अरण्यगमने तत्र हरणे सय पारिधः । ८३१ तरणे रक्षसांमारणेऽपि रणरणे । सहायीभपने मह्यमृक्षवानररक्षसाम् ॥३॥ लाभे तय प्रतिज्ञायाः सत्यत्वे च सतीमणे!" पुनः स्वबन्धुसम्बन्धे राज्यभासी व भामिनि! ॥ प्रियापियोगे च कारणं यदवारणम् । प्रसीदति तदेवाध संयोगे पुनराधयोटा वेदोऽन्यथा कृतो येन लोकोत्पत्तिलयोयतः । लोलाननुगतस्तस्मात्कारणं प्रथमंत्वदर अष्टमनुवर्तन्ते लोकाःसम्पति योधकाः । भोगेन जीर्यतेऽदृष्टं तत्तद्भुक्तं त्वयाने। स्नेहोऽकारणकः सीते वर्धमानो ममत्वयि। लोकाएं तिरस्कृत्य त्यामाहयत आदरात् ॥ ८॥ शङ्कितेनापि दोषेण स्नेहनमल्यमजनम् । भवतीति सधै शुद्ध आस्वाद्यो चिबुधैः सदा स्नेहशुद्धिरियं भद्रे! कृता मे त्वयि नान्यथा । मन्तव्यं रक्षितोऽप्येष: लोकः शिष्यानुवर्तिना ॥ १० ॥ आवयोनिन्दया देवि ! सर्वावस्थासु शुद्धये । लोको नश्येदि संमृदश्चरितर्महतामयम आधयोरुज्ज्वलाकोतिरावयोकाज्यलोरसः । आधयोरुज्यलो चंशावाधयोचलाः क्रियाः ॥ १२॥ भवेयुराधयो कीर्तिर्गायफा उज्ज्वलामुधि । आवयोभक्तिमन्ती येतेयान्त्यन्तैभवाम्बु ·षट्पष्टितमोऽध्यायः] * सीताशया कुशलवयो रामसमीपेगमनम् * इत्युक्ता भपती तेन प्रीयमाणेन ते गुणेः । पत्युःपादाम्बुजे द्रष्टुं करोतु सदयं मनः ॥ पासांसि रमणीयानि भूपणानि महान्ति च । अङ्गरागस्तथा गन्धा मनोशास्त्वयि योजिताः ॥ १५॥ रथोदास्यश्च रामेण प्रेषिता उत्सघायते । छत्रंच चामरे शुभ्र गजा अश्वाश्च शोमने ॥ स्तूयमानाद्विजश्रेष्ठःसूतमागधयन्दिभिः । चन्द्यमानापुरस्त्रीभिःसेव्यमाना च योधृभिः पुष्पैः संछाद्यमाना व देवी देवाङ्गनादिभिः । धनानि ददती तेभ्यो द्विजातिभ्यो यथेप्सितम् ॥१८॥ गजारूढी कुमारी व पुरस्कृत्यजनेश्वरी । मयानुगम्यमाना व गच्छायोध्यांनिजांपुरीम् त्वयि तत्र गतायां तु सङ्गतायां प्रियेणते । सर्वासां राजनारीणामागतानां च सर्वशः सर्वासामृषिपत्नीनां फौसलानां तथैव च । मङ्गलाद्यगीताद्यैर्भवत्वद्यमहोत्सवः ॥ शेष उवाच। इति विज्ञापनां देवी श्रुत्वा सीता तमाद सा । नाहं फीतिफरी राशो धुपकीर्तिः स्वयंत्वहम् ॥ १०२॥ कि मया तस्य साध्यं स्याद्धर्मकामार्थशन्यया । सत्येवंभवतां भूपेकोषिश्वासोनिरङ्कुशे प्रत्यक्षा पा परोक्षा पा भर्दोषा मनःस्थिताः । नपाच्या जातु मादृश्या कल्याणकुलजातया ॥ १०४॥ पाणिग्रहणकाले मे यहूपी हृदयेस्थितः । तद्रूपोहृदयान्नासी कदाचिदपसर्पति ॥१५॥ लक्ष्मणेमी कुमारी मे तत्तेजोशसमुद्भवा । घंशाड्डुरौं महाशूरी धनुर्विद्यापिशारदी॥ नीत्वा पितुःसमीपं तु लालनीयौ प्रयत्नतः। तपसाराधयिष्यामि रामकाममिहस्थिता धाच्यं त्वया महाभाग पूज्यपादाभियन्दनम् । सर्वेभ्यः कुशलं चापिगत्वेतो मदपेक्षया पुत्रौ समादिशत्सीता गच्छतंपितुरन्तिकम् । शुश्रूपणीय एवासी भयभ्यांस्यपदप्रदः माज्ञप्ताघप्यनिच्छन्ती तो कुमारी कुशीलयो । पाल्मीकिवचनातत्रजग्मतुश्चसलक्ष्मणी पाल्मीरेष पादाम्जसमीपं तत्सुती गती। लक्ष्मणोऽपि पचन्देतं गत्यायालफसंयुनः पाल्मीकिर्लक्ष्मणस्तौ तु कुमारी मिलिता अमी।

·. ~ * पाझपुराणम् -[५पाताल सभायां संस्थितं रामं ज्ञात्वा ते जम्मुत्सुकाः ॥ ११२॥ लक्ष्मणः प्रणिपत्याथ सीतापाक्यादि सर्वशः। कथयामास रामाय हर्षशोकयुतःसुधीः ॥ ११३ ॥ सीतासन्देशवाक्येभ्यो रामो मूच्छा समन्वभूत् । संज्ञामवाप्य चोवाच लक्ष्मणं नयकोचिदम् ॥ ११४ । गच्छमित्र पुनस्तत्र यत्लेन महता च साम् । शीव्रमानय भद्रं ते मवाक्यानि निये अरण्ये किन्तपस्यन्त्या गतिरन्या पिचिन्तिता। श्रुता दृष्टाऽथ या मत्तो यन्नागच्छसि जानकि । ११६ ॥ त्वदिच्छया त्वमेवेतो गतारण्यं मुनिप्रियम् । पूजिता मुनिपल्यस्ता दृष्टा मुनिगणास्त्यया ॥ ११७ ॥ पूर्णो मनोरथस्तेऽद्य किं नागच्छसि मामिनि !| न दो मयि पश्यम्त्यं स्वात्मेच्छायापिलोफनात् ॥ ११८॥ गत्या गत्याऽथ पामोर ! पतिरेष गतिः स्त्रियाः। निर्गुणोऽपि गुणाम्भोधित कि पुनर्मनसेप्सितः ॥ १६ ॥ या या क्रियाकुलानीणां सा सा पत्युः अनुथ्ये। पूर्वमेय प्रतुष्टोऽदमिदानी सुनो त्ययि ॥ १२० ॥ यागी जपस्तो दानं प्रतीपं दयादिकम् । देयाध मयि सन्तु तुष्टमेनसंशयः और उपाय। निसन्देशमादाप सीना प्रति जगत्पतेः माह सम भारमेशमाननःप्रणयावर्ग सालानयनमुदिप प्रसन्नम्त्य पयियान् । कापियामिडाकप पिनयन समन्वितम् ॥ १३ ॥ पुण्या पादयोमत्या नागम्य समनः । अपाम म्परिणः सीता र निष्टामदास १२५. पामitch राम मनमा।

·.पटपष्टितमोऽध्यायः] * पाल्मीकिरणया कुशलवाम्यांरामचरित्रगानम् * २६६ उवाब स्मितमाधाय मुखं त्या मनोहरम् ।। १२५ ॥ युषां प्रगायतं पुत्री रामवारित्रमभुतम् । यीणां प्रवादयन्ती च फलमानेन शोभितम् इत्युक्तो तीसुती रामवारिनं बहुपुण्यदम् । भगायतां महामागी सुघाक्यपदचित्रितम् यस्मिन्धर्मविधिः साक्षात्पातिव्रत्यं तु यस्थितम् । भ्रातृस्नेहो महान्यत्र गुरुभक्तिस्तथैव च ॥ १२८॥ स्यामिसेवकयोर्यत्र नीतिमूतिमती किल । अधर्मकरशास्ति यत्र साक्षाद्रभूदहात् । तगानेन जगद्व्याप्तं दिषि देवा अपि स्थिताः । किन्नरा अपि यद्गानं श्रुत्वा भू मिताः क्षणात् ।। १३० ।। पीणाया रणितं श्रुत्वा तालमानेन शोभितम् । निखिला परिपत्तत्र शालमीय विधिता॥११॥ हदभूणि मुञ्चन्तो रामाय भूमिपास्तथा । तदानपचमालापमोहिताश्चित्रितोपमाः । सत्र रामः सुतौ दृष्ट्या महागानविमोदको। अदात्ताभ्यो नुपर्णस्य लक्ष लक्षं पृथयपृषक् ।। १३२ ॥ तदा दानपरं दृष्ट्या पाल्मीकिमुनिसत्तमम् । अवता प्रहसन्तो सौ फिश्चिद्वकपी सत मुने महानयोऽनेन क्रियते भूमिपेन च । यदावाम्यां सुवर्णानि दातुमिच्छति लोमपन प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां शस्पते नेतरेपु ये । प्रतिप्रापरो राजा नरफायप कल्पते ॥१५- आपयोः कृपया मुक्तं राज्यं भुत मदीपतिः । फर्य दातुं सुपर्णानि पाञ्चति श्रेषसाशितः ॥ १७ ॥ ल्युक्तयन्ती तो हट्या पाल्मीकि कृपयायुतः । भसंशष्मपितरं जानीया मीतिपिसमा । १३८ । इति श्रुत्या मुनेक्येि पालको नृपपाइयो। ला विनयमयुको मानभन पाऽतिनिर्मल रामो पालो स्या परिरम्य मुदापितः । मेने स्वीपों सदा धौ मूर्तिमन्तायुपस्थिता ॥१४॥ समाऽपिरामातुमयोपोंक्ष्य पर मनोरमे। जानफीपतिभक्तित्व सम्यं मैने मुनीचर . - ·.पामगुराणम् . 1५पासा.. विशेषगुषप्रोनं प्रत्या पारम्यायमोऽसपी रामापर्ण धातुमनाः सम्धर्मसमन्धितम् पारस्यायन उयान। परिमाकालेपन स्यामिप्रामायणमिदं महम् । पम्माचार मित्र पर्णन सदस्य में १४३॥ शेष उपाय। पपवागतयान्पिी पाल्मीफियिपिन मदन । यत्र तालास्तमाला मिशुफा पत्र पुष्पिता ॥ १४ ॥ की या रजसा कुर्यती सौरम पनम् । शशिप्रमेय मदती दृश्यते शुनर्णभृत् ।१४ को यकुलधापि फोपिदारः पुरण्टफः । अनेके पुष्पिता यत्र पादपाशोमने भने । फोफिलानां विराण पट्पदानां च शदितः । सधुएं सर्वतो रम्यं मनीदरययोन्धितम् ॥ १४ ॥ मौञ्चयुगं रम्यं कामयाणमपीडितन् । परस्पर प्रदषितं रेमे स्निग्धतया स्थितम् 'व्याधः समागत्य तयोरेक मनोहरम् । अवधीनिर्दयः कश्चिन्मांसास्वादनलोलुफ तदा मोचील्याधदतं स्थपति घीक्ष्य दुःखिता। विललाप भृशं दुःखान्मुशन्ती राधमुञ्चकः ॥ १५ ॥ मुनिः प्रकुपितो निपादं फौश्चयातकम् । शशाप यायुपस्पृश्य सरितः पावनं शुभम् मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समा। यत्कौञ्चयक्षिणोरेकमषधीः काममोहितम् ॥ १५२।। तदा प्रबन्धं श्लोकस्य जातं मत्वा हनुद्विजाः । ऊयुर्मुनि प्रहप्तास्ते शंसन्तः साधुसाध्विति ॥ १५३ ।। स्थामिछापोदिते पाक्ये मारती श्लोकमातनोत् । अत्यन्त मोहनो जातः श्लोकोऽयं मुनिसत्तम ॥ १५४॥ मुनिः प्रहात्मा बभूव वाडयम ! तस्मिन्काले समागत्य ब्रह्मा पुत्रैः समन्धिक पवो जगाद पाल्मीकि धन्योऽसि त्वं मुनीश्वर!। ३ ·पट्पष्टितमोऽध्यायः ] * ब्रह्माशयावाल्मीकिना भाषिरामायणवर्णनम् * २७१ भारती त्यन्मुखे स्थित्या श्लोकत्वं समपद्यत ॥ १५६ ॥ तस्माद्रामायणं रम्यं कुरुष्य मधुराक्षरम् । येन ते विमलाकीतिराफल्पान्तं भविष्यति धन्या सैव मुखे पाणी रामनाना समन्विता। अन्या कामकथा नृणां जनयत्येच पातकम् ॥ १५८ ॥ तस्मात्कुरुष्य रामस्य चरितं लोकविश्रुतम् । येन स्यात्पापिनां पापहानिरेव पदेपदे । इत्युक्त्वान्तर्दधे स्रया सर्वदेवः समन्वितः । ततः सचिन्तयामास फयं रामायणं भवेत् तदा ध्यानपरो जातो नदीतीरे मनोरमे । तस्य चेतस्ययोरामः प्रार्दुभूतो मनोहर । नीलोत्पलदलश्यामं रामं राजीवलोचनम् । निरीक्ष्य तस्य चरितं भूतं भावि भषच्च यत् ।। १६२॥ तदाऽत्यन्तं मुदं प्राप्तो रामायणमथासृजत् । मनोरमपदैर्युक्तं वृत्तहुविधैरपि ॥१६॥ पटकाण्डानि सुरम्याणि यत्र रामायणेऽनय!। थालमारण्यकं चान्यत्किष्किन्धासुन्दरं तथा ॥१६॥ युद्धमुत्तरमन्यच पडेतानि महामते । रणुयाद्यो नरः पुण्यात्सपंपापैः प्रमुच्यते ॥ तवालेतु सन्तुष्टः पुरेटया चतुरस्सुतान् । प्राप पङ्क्तिरपः साक्षारि ब्रह्म सनातनम् ॥ १६६ ॥ स कोशिकमवंगत्या सीतामुद्राह्य भार्गपम् । आगत्य पुरमुतप्टोयीवराज्यप्रगल्भकः मातृयामाइन प्रागाद्गङ्गामुत्तीर्य पर्यतम् । चित्रपट महिलया लक्ष्मणेन समन्धितः ॥ भरतस्तं घने श्रुत्या जगाम भ्रातरं नयी । तमप्राप्य स्वयं नन्दिप्रामे धासमचीफरत् ॥ यालमेतहणुप्यान्यदारण्यफसमुदयम् । मुनीनाथमे पासस्तत्र तत्रोपवर्णनम् ॥१७॥ मासाच्छेदः शूर्पणख्याः परदूषणनाशनम् । मायामारीचदननं दैत्याद्रामापहारणम् । पने पिरहिणा म्रान्तं मनुष्पचरितं भृतम् । फवन्धप्रेक्षणं तत्र पम्पापां गमनं तथा । धन्मता सहमनमित्येतानमनितम् । अपरं चरणु मुने : संक्षिप्य कयाम्यहम् ।।१७५ समतालप्रभेदध पालेर्मारणमगुतम् । सुप्रीय राज्यदानं घनगपर्णनमित्युत ॥ १७ ॥ एक्ष्मणात्पर्मसन्देशः सुप्रीरस्य पियासनम् ।

·पानामा इति धोपा महापुराणे पञ्च पातालपण्डे दोग्यात्स्यायनसम्पादेरामाश्वमेये ago गया मेरेग: नीमारणमगुन । १७९॥ मानिantn गाडि गापागी करिन निकलने कामदन सुपर गुफा में गत मुना पनि गरिबानि बोभित्राय दर्शनम् मीनागनशेनं सत्र माना गार) पनमनः प्रापियन पानरमाथ। तो मामापनम पागर: ममिततः | गमामिलामदान ग मैन्यायानर । समुदे सेनुकरण गुरसारणमतिः। निमुनामामा गुदे मागासमागम ।' उत्तरे शागिसम्पादों पRHITRA PA नासानेका रामा: गण्यतो पानाशिक इति पदफामाया प्रस्थापनोदनम् । संक्षेपमा मया तुभ्यमाम्यानं मुमन हरन घनुपिशतिसाहन गटपाटपरिमिद्वितम् । स रामायणं प्रोफ. मदापातकनाशनम् । तफरपा गययः प्रीतः पुत्रापाधाप पासने । दृ ती परिरम्याय सीतो सम्मार पालमाम् ॥ १८४ - रामायणगानं नाम पारितमोऽध्यायः॥६६॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः लक्ष्मणेनसह सीतायाः श्रीरामयज्ञमण्डप आगमनम् । शेष उवाच । अथ सौमित्रिरागत्य जानको नतयान्मुहुः । प्रेमगद्गदया शंसन्याचं रामप्रणोदिताम् । सीता समागतं दृष्ट्या लक्ष्मणं चिनियान्वितम् । तन्मुखादामसन्देशं श्रुत्योवाच पिलज्जिता ॥२॥ सौमित्र कथमागच्छे रामत्यता महावने । तिष्ठामि रामस्मरन्ती पाल्मीकेराश्रमेश्यहम् ॥ ३॥ ..

·सप्तपष्टितमाऽध्यायः] * लक्ष्मणेनसह सीताया:श्रीरामयज्ञमण्डपेआगमनम् * २७३ तस्या मुखोदितं पाक्यं ध्रुत्वा सौमित्रिरत्रवीत् । मातः ! पतियते ! रामस्त्वामाकारयते मुहुः ॥४॥ पतियता पतिकृतं दोपं नानयते हृदि । तस्मादागच्छ हि मया स्थित्वा स्यन्दन उत्तमे इत्यादियवनं श्रुत्वा जानकी पतिदेवता। मनोरोपं परित्यज्य तस्थौ सौमित्रिणा रथे ॥६॥ तापसी: सकला नत्वा मुनीश्च निगमोघलान् । राम स्मरन्ती मनसा रथे स्थित्वाऽगमत्पुरीम् ।। ७ ॥ प्रमेण नगरी प्राप्ता महार्हाभरणान्विता । सरयूं सरितं प्राप यत्र रामः स्वयं स्थितः रथादुत्तीर्य ललिता लक्ष्मणेन समन्विता । रामस्य पादयोलग्ना पतिव्रतपरायणा ।। रामस्तामागतां दृष्ट्या जानकी प्रेमविद्वलाम् । साध्यि ! यया सहेदानी कुर्वे यज्ञसमापनम् ॥ १० ॥ पाल्मीकि सा नमस्कृत्य तथान्यान्विसत्तमान् । जगाम मातृपदयोः सन्नति फर्तुमुत्सुफा ।। ११ ।। कौसल्या सामथायान्तीं धीरतूं जानकी प्रियाम् । आशीभिरभिसंयुज्य ययौ हर्षमनेकधा ॥ १२ ॥ कैकेयीपदयोनंम्रोधीक्ष्य चैदेहपुत्रिकाम् । भर्ना सह विरे जीव सपुत्रत्याशियं व्यधात् सुमित्रा स्वपदेनसांचीक्ष्य पैदेहपुत्रिकाम् । आशिर्ष व्यदधात्तस्याः पुत्रपौत्रप्रदायिनीम् सीता ता सर्वतो नत्वा रामचन्द्रप्रिया सती । परमं हमापाना भूप फिल पारध! समागतां धीक्ष्य पत्नी रामचन्द्रस्य कुम्भजः। सुवर्णपनी धिक्कृत्य सामधाद्धर्मवारिणीम् ॥ १६ ॥ रामस्तदा यामध्ये शुशुभेसीतयासह । तारयानुगतो यद्वच्छशीव शरदुत्प्रभः ॥ १७॥ प्रयोगमफरोत्तत्र काले प्राप्ते मनोरमे । वैदेह्या धर्मवारिण्या सर्वपापापनीदनम् ॥१८॥ सीतया सहित राम प्रसक्तं यज्ञकर्मणि । निरीश्य जहपुस्तत्र कौतुकेत समन्धिताः ।। पसिएं प्राह सुमति रामन तो घरे।कि कर्तव्यं मया स्वामिन्नतः परमपश्यकम् ·[५पावाटसण्डे * पामपुराणम् रामस्य पवनं श्रुत्वा गुरुः प्राह महामतिः । ब्राह्मणानां प्रकर्तव्यापूना सन्तोषकारिका मरुत्तेन क्रतुः सृष्टः पूर्व सामारसम्भृतः । ब्राह्मणास्तत्र वितायेस्तोपिता अमवस्दा अत्यन्त पितसम्भार नेतुं तमशकनहि । प्राक्षिपन्नहिमवद्देशे वित्तमायसहाद्विजाः । तस्मात्त्वमपि राजाप्रय लक्ष्मीवान्नृपसचम!। देहि दानादि विप्रेभ्यो यथा स्यात्तीतिरुत्तमा ॥ २४॥ एतच्छुत्वा स राजाप्रयः पूज्यं मत्या घटोद्वयम् । प्रथमं पूजयामास ब्रह्मपुत्रं तपोधनम् भनेकरत्नसम्भारः स्वणमारैरनेकधा । देशैर्जनः परिवृतरत्यातप्रीतिदायकः ॥ २६ ॥ अगस्त्यं पूजयामास सपत्नीक मनोरमम् । तप रतः स्वर्णश्च देशश्च विविधरपि । व्यासं सत्यवतीपुत्रं तथैव समपूजयत् । च्यवनं भाषया साकं सुरत्नैः समपूजयन् । अन्यानपि मुनीन्सर्वावृत्यिजस्तपसां निधीन् । पूजयामास रलीधैः स्वर्णभाररनेकधा भदात्तदामती रामो विप्रेभ्यो भरिदक्षिणाम् । लक्ष लक्षं सुपर्णस्यप्रत्येक त्यप्रजन्मने दीनान्धरपणेभ्यश्च ददौ दानमनेकधा । यथा सन्तोपविहितवित रत्नर्मनोहरः ३॥ पासांसि च विचित्राणि भोजनानि मृदूनि च । तत्र प्रादायथा शास्त्रं सर्वेषां प्रीतिदायकम् ॥ ३२ ॥ हरपुष्ट जनाकी सर्वसत्त्योपहितम् । अत्यन्तमभषधृष्टं पुरं पुंनीसमावृतम् ॥३॥ दानं ददन्तं सर्वेषां पीक्ष्य कुम्भोद्भयो मुनिः । अत्यन्तरमप्रीति ययो मतुया द्वित्र सदामिपेकतोपार्थ पानीयममृतोपमम् । मानेतुं घ चतुःपटिनुपान्सरपीन्समाहरण रामस्तु सीतया साईमानेनुमुदक. ययो । घटेन स्वर्णपणेन सर्पालद्वारशोभया । सामिशिरप्यूमिलया माध्यामरको नृपः। रामः धुनफीत्यां ध फाम्तिमत्या व पुपालः ॥३७॥ गुणाः सत्यपाया च सत्यपापीरभूपया। मुमदस्तत्र सरकार्य गरपाच यिमलो प ३n राजा परमपिता अपत्या मनोरया । लक्ष्मीनिधिः कोमलया रिपुतानसेन पिमरणो महामृत्यां मायाप्रतीमा प्रायः बामगमयामीटरनोऽधि

·२.
सापष्टितमोऽध्यापः] • हयस्य पूर्वजन्मवृत्तान्तफापनम् .
सुरपः सुमनोहार्या तथा मोहनया कपिः।
इत्यादीन्नृपतीन्धिो पसिधः प्राहिणोन्मुनिः ॥ ४॥
यसिष्ठः सरयूं गत्या शिवपुण्पजलाप्लुताम् । उदकं मन्त्रयामास घेदमन्त्रेण मन्त्रापि
पयः पुनीहा, पाहमुकेन मनोहता । यता रामचन्द्रस्य सर्वलोकैफरक्षितः॥४
उदकं सन्मुनिस्पृष्टं सर्वेरामादयो नृपाः । माजहमंण्डपतले विप्रचर्यरुपस्तु ते ॥४॥
पयोमिनिमलः स्नाप्य घाजिनं क्षीरसन्निमम् ।
मन्त्रेण मन्त्रयामास रामहस्तेन कुम्भजः॥ ४५ ॥
पुनर्नाहि मां महापादयस्मिन्ब्रह्मसमाकुले । त्वमेधेनाखिलादेवाःप्रीणन्तु परितोपित
इत्युक्त्या स नृपोरामासीतया समभस्पृशत् । तदा सर्ने द्विजाधिनममपन्तकुतूहल-
परस्परममावस्ते यन्नामस्मरणान्नः। महापापात्प्रमुच्यन्ते स रामाकि धदत्याह
इत्युक्तधति भूमीशे राम कुम्मोद्योमुनिः। फरपालं चाभिमन्ध्या ददौ रामकर मुनि
फरवाले धृतेस्पृष्ट रामेण सहयःयाती। पशुत्वं तु विदायाशु दिव्यरूपमपद्यत ॥५-
विमानयरमारूढश्चाप्सरोभिःसमन्ततः । चामरेपीज्यमानश्च पेजयन्त्या विभूषितः
तदा त धाजितां त्यक्त्या दिश्यरूपधर घरम् ।
घीय लोकातौ सर्वे विस्मयं प्राप्नुवंस्तदा ।। ५२॥
तदा रामःस्वयं जानज्ञापयन्सर्वतो नरान् । पप्रच्छ दिव्यरूपं तं सुरं परमधार्मिक
फस्त्वं दिव्यवपुः प्राप्तः कस्मात्त्वं पाजितां गतः ।
कथं सुरस्त्रीसहितःकि विकीपसि तद्वद ।। ५४ ॥
रामस्य चयनंश्रुत्या देवःप्रोषाच भूमिपम् । हसम्मेघरवां वाणीमवदासुमनोहराम
सवाहात न सर्वत्र चाहाम्वन्तरचारिणः । तथापि पृच्छते तुभ्यं फधयामि यथात-
अई पुरा भये राम द्विजःपरमधार्मिकः । अचर प्रतिकूलं थे वेदस्य रिपुतापन ॥ ५-
कदाचिधूतपापायास्तीरेऽहं गतवान्पुरा । अनेकवृक्षललिते सर्वत्र सुमनोरमे ॥५
तत्र स्नात्वा पितृस्तृप्त्या दानं दत्त्वा यथाविधि ।
ध्यान तब महाबाहो कृतवान्वेदसंमितम् ॥ ५ ॥

·{ থাকায় सरित। पागणा. रामा जनामा पदयात्र माने! प्रगमनाय ममनमारिन। भनेकपायुसम्गाः पूर्णमजिरगमम् । घामाभिधानि गगनादियुत महत् । अग्निहोत्रोद्धपोपमापती मसोमणम् । गकार मनुल मित्रकारियपुर्णः। भनेक शिलफारिशोगिताही महादशोग समित्यापिग्मो मूर्तियाक्नुि दुर्वासास्तत्र स्ययान्द पर्यटनगगीतलम् । प्राप तत्र महानंजा धूमपापा ददर्श मा दामफर मागधारिणमः । मनायंकरमुग्मतमायागतपयःकरम् ॥ ६॥ दृश्याऽतीप फुधामातः समुद्र इय पर्पणि । शंशापासी मुनिस्तायो दग्गिन मा महामतिः ॥६॥ पम्म फरोपि यतीरे सरितम्यं सुतुमंते । तम्मारप्राप्नुदि निर्याय पशुत्वं तापसायन शार्प प्रदत्तं संधुत्य तुःषतोऽदं तदाऽमयम् । प्रादि पदे तस्या मुनेई समकि- तदा मे एसवाप्राम द्विजोऽनुप्रदमुत्तमम् । पाजितां प्राप्नुहिम राजराजस्य तापस! पश्चात्तद्धस्तसम्पयादि तत्परमं पदम् । दिव्यंघपुर्मनोहारि धृत्या दग्भविवर्जितम् तेन शापोऽपि सन्दिष्टो ममानुग्रहतां गतः । यदहं तय हस्तस्य म्पर्श प्राप्तो मनोरम- यदेव रामदेवादिदुर्लभं यहुजन्मभिः । तत्तेऽहं फरजस्पर्श प्रातयानिह दुर्लमम् ॥ ३२॥ आशापय महाराज! त्वत्प्रसादाददं महत् । गच्छामि शाश्वतं स्थानं तव दुःखादिर्जितम् ।। ७३ ॥ न यत्र शोको न जरान मृत्युः फालचिनमः। तत्स्थानं देव गच्छामि त्वत्प्रसादानराधिप! ७४॥ इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य विमानवरमारुहत् । अनेकरक्षखवितं सर्वदेवाभिवन्दितम् गतोऽसौ शाश्वतं स्थानं रामपादप्रसादतः । पुनरावृत्तिरहितं शोकमोइविवर्जितम् तेन तत्कथितं श्रुत्या राम ज्ञात्येतरे जनाः । विस्मयं प्रापिरे सर्वे परस्परमुदुन्मदाः ।। ७७॥ शृणु द्विज महाबुद्ध दम्भेनापि स्मृतो हरि। ददाति मोक्षं सुतरां किंपुनर्दभ्भवर्जना यथा कश्चिद्रामस्य कर्तव्यं स्मरणं परम् । येन प्राप्नोति परम पदं देवादिदुर्लभम्

·अष्टषष्टितमोऽध्यायः] रामस्य यज्ञान्तस्नानम् *
तचित्रं धीक्ष्य मुनयः कृतार्थ मेनिरे निजम् । यद्रामवरणप्रेक्षा फरस्पर्शपचित्रितम् ॥
गते तस्मिन्सुरे स्वर्ग हयरूपधरे पुरा। उपाव रामस्तपसां निधीन्वेदविदुत्तमान ।
किं कर्तव्यं मयाब्रह्मन्हयो नष्टो गतःसुखम् । होमः फधं पुरोभावी सर्वदेवततर्पकः ।।
यथा स्यात्सुरसन्तृप्तियंया मे मख उत्तमः ।
तथा कुर्वन्तु मुनियो यथा मे स्याद्विधिश्रुतम् ॥ ८३ ॥
इति पाक्यं समात्य जगाद मुनिसत्तमः । पसिष्ठः सर्वदेवानो चित्ताभिशानकोषिदः
क'रमाहर क्षिप्रं येन देवाः स्वयं पुरा । प्राप्य हव्यं महीप्यन्ति मद्वाक्यप्रेरिताधुना ॥
इति पाक्य समाकर्य रामः क्षिप्रमपाहरत् । कर्पूरं बहुदेवानां प्रीत्यर्थ यहुशोभनम् ।।
तदा मुनिः प्रहृष्टात्मा देवानाह्वयदभुतान् । ते सर्वे तत्क्षणामाता:स्थपरीवारसंवृताः
इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शेषधात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे
यशप्रारम्भी नाम सप्तपष्ठितमोऽध्यायः ॥६॥
अष्टपष्टितमोऽध्यायः
रामस्य यज्ञान्तस्नानम् ।
शेष उघाच।
इन्द्रस्तत्र हपिष्टं रामचन्द्रेण वीक्षितम् । परिस्थादं फती तृप्ति न प्राप सुरसंयुतः ।
नारायणो महादेयो ब्रह्मा तत्र चतुर्मुखः । परुणाच कुवेरश्च तथाऽन्ये लोकपालफाः ।
सत्रास्थाद्य इपिः स्निग्धं घसिष्टेन परिष्कृतम् ।
सत्र पुनहि विप्रेन्द्राः क्षुधार्ता इय भोजनात् ॥३॥
सन्देिघांध सन्तप्प इचिषा कक्षणानिधिः । वसिष्ठप्रेरितः सर्वमिति फर्तव्यमावल
ब्राह्मणा दानसन्तुष्टाः इपिस्तुशाः सुरापरः।
तुमाः सर्वे स्थकं मागं गृहीत्या स्पाटयं ययुः ॥ ५॥

·* पाभपुराणम्
[५पाताला
ऋषिभ्यो होमुख्येभ्यः प्रादाद्राज्यं चतुर्दिशम् ।
सन्तुष्टास्ते द्विजा राममाशीभिरददुः शुभम् ॥ ६
पूर्णाहुति ततः कृत्या पसिष्ठः प्राह सुत्रियः । वर्धापयन्तु भूमीशं यागपूर्तिकरं परम् ।
तद्वाक्यं ताःस्त्रियः श्रुत्या लाजैरपाकिस्मुदा।लावण्यजितकन्दर्पमहामणिविभूषितम्
ततोऽप्रभृथस्नानार्थ प्रेरयामास भूमिपम् । पयो रामः सह स्वीयः सरयूतीरमुत्तमम्
अनेकराजकोटीमिः परीतः पादचारिभिः । जगाम ससरिच्छष्टा पक्षिवृन्दसमाकुलाम्
तारापतिरियस्याभिर्माभिवृतिउत्प्रभः । विरोचते तथा तद्वद्रामो राजगणैर्वृतः ।
तदुत्सवं समाज्ञाय ययुलोकास्त्वरायुताः। सीतापतिमुखालोकनिश्चलीभूतलोवना
राजेन्द्रं सीतया सार्क गच्छन्तं सरितम्प्रति।
विलोक्य मुदिता लोकाश्चिरं दर्शनलालसाः। ॥ १३ ॥
अनेकनटगन्धर्या गायन्तो यश उज्ज्वलम् । अनुजग्मुर्मदीशानं सर्पलोफनमस्टतम् ॥
नर्तक्यस्तत्र नृत्यन्त्यः क्षोमयन्त्यः पतेर्मनः ।
जलयन्त्रैश्च सिञ्चन्त्यो ययुः श्रीरामसेयनम् ॥ १५ ॥
महाराज घिलिम्पन्त्यो हविद्यमादिभिः । परस्परं प्रलिम्पन्त्यो मुदं प्रापुर्महतरार
पुचयुग्मोपरिन्यस्तमुनाहारसुशोभिताः प्रिवणद्वन्दसमृएस्वर्णकुण्डललक्षिताःti
भनेफनरनारीभिः सहीण मार्गमाचरन् । यथा पत्सरित प्राप शिषपुष्यजलाप्लुतान
तत्र गत्या स पंदेशा रामः कमलोचनः । पियेश जलं पुण्यं पसिधादिभिरन्धित !
मनुअपिपिगुः सय राजानी जनतास्तथा। तत्पादरजसा पूतजलं लोकयन्दिनम्।
परागरं प्रसिझन्ती जलपानमनोरमैः । गुशीणनयनाः स ल प्रापुर्मनोऽधिभर
रागमः सीता साधं विर पुण्यशप्रा मीडित्या जलबालोलेनिरगार्मसंयुतः ।
उरलपासाः सकिरीरकुण्डलः केयूगोमापरफणापितः ।
बन्दकोरिट्रियमुहम्पी राजापपयें परास्नुतो पो २३॥
सयागपूर पाएपंशोमितं हत्या सरितीपर महामनाः ।
टोस्पटानियमा मुनामन्यदंगा नाति जमिनः ॥ २४ ॥

·11 प्रष्टषष्टितमोऽध्यायः] * रामाश्वमेधपठनश्रयणमाहात्म्यवर्णनम * २७६ एवं जनकपु-याऽसौ हयमेधत्रयं वरन् । त्रैलोक्ये कीर्तिमतुलां प्राप देवः सुदुर्लभाम पवंते धर्णित तात यत्पृष्टो रामसत्कथाम् । विस्तृतः कथिती मेधो भूयः किं पृच्छसे द्विज ॥ २६ ॥ य. शृणोति हरेभक्त्या रामचन्द्रस्य सन्मखम् । ब्रह्महत्या क्षणात्ती, ब्रह्मशाश्वतमाप्नुयात् ॥ २७ ॥ अपुत्रतो लभते पुत्रानिर्धनो धनमाप्नुयात् । रोगा? मुच्यते रोगाबद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ २८ ॥ यत्कथाश्रवणाद्दष्टः श्यपचोऽपिपरं पदम् । प्राप्नोति किमु विप्राग्यो रामभक्तिपरायणः रामस्मृत्था महाभागं पापिनः परमं पदम् । प्रामु युः परमेस्वर्ग शक्रदेवादिदुर्लभम् ॥ ते धन्या मानवा लोके ये स्मरन्ति रघूत्तमम् । ते क्षणात्संसृति तीर्खा गच्छन्ति सुखमव्ययम् ॥ ३१ ॥ प्रत्येकमक्षरं ब्रह्म हत्यावंशदयानलः । तं यः श्रावयते धीमास्तं गुरुसम्प्रपूजयेत् ॥३२॥ श्रुत्वा कयां पाचकाय गयां छन्द प्रदापयेत् ।सपत्नीकाय सापूज्य घखालङ्कारभोजनः कुण्डलाभ्यां विगजन्त्यो मुद्रिकाभिरलयते । रामसीते स्वर्णमच्या प्रतिमे शोभने घरे ॥ ३४ ॥ छत्वा तु पावकार्यच दातव्ये भोद्विजोत्तम । तस्य देघाश्च पितरोबैकुण्टंप्रानु गुस्तदा । त्वया पृटा रामकथामयातेकथितापुरा । किमन्यत्कथ्यतांब्रह्मन्पुरतस्तयधीमतः ॥३६॥ ऋषयन्ति येकथामेतांब्रह्महत्यौपनाशिनीम् । ते यान्ति परमं स्थानं यच्च देवः सुदुर्लभम् ॥ ३७॥ गोनचापि सुतानश्च सुरापो गुरतल्पगः । क्षणात्पूतो भपत्येध नात्र संशयितुं क्षमम् इति श्रीपाझे महापुराणे पक्षमे पातालखण्डे शेश्यात्स्यायनसम्पादे रामाश्वमेध. अयपापठनपुण्यवर्णनं नामाएपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६॥ इतिरामाश्वमेधः समाप्तः।

·दुर्लभानां च परमं दुर्लभ मोहनं परम् । सर्वशक्तिमयं देवि सर्वस्थानेषु गापितम् 19ी
एकोनसप्तितमोऽध्यायः
श्रीकृष्णपरिप्रवर्णनम् ।
प्राण्य ऊः।
सम्पयाड तोमदामागत्पत्तोरामाश्वमेघफः । इदानीपदमाहात्म्य शीशष्यस्य महात्मनः
सूत उयाय।
टण्यन्तु मुनिशार्दूला: धीर चरितामृतम् । शियापाभूतेशं यत्तदः कीर्तयाम्यहम्
एफदा पार्यती देवी शिवं संस्निग्धमानसा । प्रणयेन नमस्कृत्य प्रोवाय धचनं त्विदन
पार्यत्युपाय।
अनन्तफोटिग्रह्माण्डे तयाह्याभ्यन्तरस्थितेः ।
विष्णोः स्थानं परं तेषां प्रधानं घरमुत्तमम् ॥ ४॥
यत्परं नास्ति कृष्णस्य प्रियं स्थानं मनोरमम् ।
तत्सर्व श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो ॥५॥
ईश्वर उपाय।
गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं परमानन्दफारफम् । अत्यद्भुतं रदः स्थानमानन्दं परम् ॥६॥
सात्वतां स्थानमूर्धन्यं विष्णोरत्यन्तदुर्लभम् ।
नित्यं वृन्दावन नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थितम् ॥ ८
पूर्णब्रह्मसुखैश्वयं नित्यमानन्दमव्ययम् । धैकुण्ठादि तदंशांशं स्वयं घृन्दावनं भुधि ॥१॥
गालोकेश्वयं यत्किचिगोकुले तत्प्रतिष्ठितम् । वैकुण्ठवैभवं यदै द्वारकायां प्रतिष्टितम्
*नित्यं वृन्दाधनाश्रयम् । कृष्णधामपरं तेषां धनमध्ये विशेषतः ॥१९॥
तस्मात्रैलोक्समध्ये तु पृथ्वी धन्येति विश्रुता ।
यस्मान्माथुरकं नाम विष्णोरेकान्तवल्लभम् ॥ १२॥

·एफोनसतितमोऽध्यायः ] • श्रीकृष्णक्रीडास्थानवर्णनम् *
२८१
स्वस्थानमधिकं नामधेयं माथुरमण्डलम् । निगूढं विविधं स्थानं पुर्यभ्यन्तरसंस्थितम्
सहस्त्रपत्रकमलाफार माथुरमण्डलम् । विष्णुवकपरिभ्रामद्धामवैष्णघमद्भुतम् ॥१४॥
फर्णिकापर्णपिस्तारं रहस्यममीरितम् । प्रधान द्वादशारण्यं माहात्म्यं कथितं क्रमात्
भद्रश्रीलोहभाण्डीरमहातालखदीरफाः। यकुलं कुमुदं काम्यं मधु वृन्दावनं तथा ॥१६॥
द्वादशैतापती सङ्ख्या कालिन्द्याः सप्त पश्चिमे ।
पूर्व पञ्चवनं प्रोक्तं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम् ।। १७ ।।
महारण्यं गोकुलाख्यं मधुवृन्दावनं तथा । अन्यच्चोपचनं प्रोक्तं कृष्णक्रीडारसस्थलम्
कदम्यखण्डनं नन्दवनं नन्दीध्वरं तथा। नन्दनन्दनखण्डं च पलाशाऽशोककेतकी।
सुगन्धमानसं कैलममृतं भोजनस्थलम् । सुखप्रसाधनं वत्स हरणं शेषशायिकम् ।।
श्यामपूर्वोदधिग्रामश्चमभानुपुर तथा । सङ्केत द्विपदं वैध वालकीडनधूसरम् ॥२१॥
कामद्रुमं सुललितमुत्सुकं वापि काननम् । नानाविधरसनीडा नानालीलारसस्थलम्
नागपिस्तारविष्टम्यं रहस्यममीरितम् । सहस्रपत्रकमलं गोकुलारूपं महत्पदम् ॥२३॥
फर्णिकातन्महदाम गोपिन्दस्थानमुत्तमम् । तत्रोपरिस्वर्णपीठे मणिमण्डपमण्डितम्
फणिफाया क्रमादिक्षुपिदिक्षु दलमीरितम् । यद्दलं दक्षिणे प्रोक्तं परं गुह्योत्तमोत्तमम्
तस्मिन्दले महापीठं निगमागमदुर्गमम् ।
योगीन्द्ररपि दुष्प्राप्यं सर्वात्मा यच्च गोकुलम् ॥ २६ ॥
द्वितीयं दलमाग्नेय्यां तद्रहस्यं दलं तथा । सङ्केतं द्विपदं चैव कुटो को तत्कुले स्थिती
पूर्व दलंतृतीयं व प्रधानस्थानमुत्तमम् । गङ्गादि सर्वतीर्थानां स्पर्शाच्छतगुणं स्मृतम्
चतुर्थ दलमैशान्यां सिद्धपीठेऽपि तत्पदम् ।
कात्यायन्यर्चनाद्वीपी तत्र कृष्णं पति लभेत् ॥ २६॥
पखालङ्कारहरणं तद्दले समुदाहृतम् । उत्तरे पञ्चमं प्रोक्त दलं सर्वदलोत्तमम् ॥ ३०॥
द्वादशादित्यमत्रपदलं ध फर्णिमासमम् । पारव्यां तु दलं षष्ठं सत्र कालीहदः स्मृतः
दलोत्तमोत्तमं वैध प्रधानं स्थानमुच्यते
सर्वोत्तमदलं चैव पश्चिमे सप्तमं स्मृतम् ॥ ३२॥

·[५पाताल * पाद्मपुराणम् यशपत्नीगणानां च तदीप्सितपरंप्रदम् । अत्रासुरोऽपि निर्याण प्राप त्रिदशदुर्लभम् । ब्रह्ममोहनमय दलं ब्रह्महदाभिधम् । नेत्यां तु दलं प्रोक्तमष्टमं व्योमघातनम् ॥३५॥ शङ्खचूडबधस्तत्र नानाकेलि रसस्थलम् । श्रुतमष्टदलं प्रोकं वृन्दारण्यान्तरस्थितम् । श्रीमद्वृन्दापन रम्यं यमुनाया:प्रदक्षिणम् । शिवलिङ्गमधिष्टानं दृष्टं गोपीश्वराभिधम् तग्राह्ये पोडशदलं श्रियापूर्ण तमीश्वरम् । सर्गसु दिक्षुयत्प्रोक्तं प्रादक्षिण्याययाक्रमन महत्पदं महद्धाम स्वधामाधवसंज्ञकम् । प्रथमैकदलं श्रेष्ठं माहात्म्यं फर्णिकासमम् ॥ ३८ ॥ तत्र गोवर्द्धनगिरी रम्ये नित्यरसाश्रये । कणिकायां महलीला तलीलारसगहरी ॥३॥ यत्र कृष्णो नित्यवृन्दाकाननस्य पतिर्भवेत् । कृष्णो गोपिन्दतां प्राप्त:फिमन्यैर्वहुभाषितैः ॥ ४०॥ दलं तृतीयमाख्यातं सर्वश्रेष्ठोत्तमोत्तमम् । चतुर्थ दलमाख्यातं महाभुतरसस्थलम् ॥ नन्दीश्वरयनं रम्यं तत्र नन्दालयःस्मृतः । फर्णिमादलमाहात्म्यं पञ्चम दलमुच्यते । अधिष्ठाताऽत्र गोपालो धेनुपालनतत्परः । षष्टदलं यदाव्यात तत्र नन्दयनं स्मृतमः । सनम यन्लारण्यं दलरम्यं प्रकीर्तितम् । तत्राष्टमं तालयनं तत्र धेनुयपःस्मृतः॥४५॥ नयम कुमुदारप्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । फामारण्यं च दशमं प्रधानं साकारणम् । पायप्रसाधनं तत्र विष्णुछा प्रदर्शनम् । कृष्णकीडारसम्यान प्रधान दलमुच्यते । दलमेफादरी प्रोन मतानुग्रहकारकम् । निर्माण मेनुबन्धात्य मानापनमयस्थलम् ॥ ४ ॥ गातार जादरादल पनं गयं मनोहरम् । कोहारतस्तत्र श्रीदामादिमिरा प्रपोगं दल भे; तत्र भद्रपनं स्मृतम् । यनुरंशदलं प्रोक्तं सर्वसिवित्रदम्पलम् ॥५॥ धीपन र सचिरं पर्यश्वरम्पकारणम्। रोजावटमय श्रीकान्तिकोतिपर्धनम् ।। पराध पर लोहन गृतम् । कपिन योगदल माent कणिकारागम् । महानंतर गाय मामि गुगुनमम् । पाहातात्र पासपाट:समाTI মামম। এঘিঃস এ ধzগীয়ান্তানালি। The ·कोनसतितमोऽध्यायः] - वृन्दारण्यस्यमाहात्म्यवर्णनम् * २८३ डामा दामोदरप्रोक्तःप्रेमानन्दरसापः! दलं प्रसिद्धमाख्यातं सर्वश्रेष्ठदलोत्तमम् ॥१४॥ कप्याकीडा च किझल्की चिहारदलमुच्यते । सिद्धप्रधानकिञ्जल्फ दलं च समुदाहृतम् पार्वत्युवाच । वृन्दारण्यस्य माहात्म्यं रहस्यं पा किमद्भुतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो ! ॥५६॥ ईश्वर उवाच। कथितं ते प्रियतमे गुह्याद्गुह्योत्तमोत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं यदुर्लभानां च दुर्लभम् त्रैलोक्यगोपितं देवि देवेश्वरसुपूजितम् । ब्रह्मादि धाञ्छितं स्थानं सुरसिद्धादिसेवितम् ॥ ५८॥ योगीन्द्रा हि सदा भत्तया तस्य ध्यानकतत्पराः। अप्सरोभिश्च गन्धर्नृत्यगीतनिरन्तरम् ॥ ५९॥ श्रीमवृन्दावनं रम्य पूर्णानन्दरसाश्रयम् । भूरिचिन्तामणिस्तोयममृतं रसपूरितम् ॥ वृक्षं गुरुगुमं तत्र सुरभीवृन्दसेवितम् । स्त्री लक्ष्मी पुरुष विष्णुं तद्दशांशसमुदयम् ॥ तत्र कैशोरवयसं नित्यमानन्दविग्रहम् । गीतनाट्यकलालापं स्मितवक्त्रं निरन्तरम् ॥ शुद्धसत्यैःप्रेमपूर्णवैष्णवस्तद्वनाश्रितम्। पूर्णब्रह्मसुखेमग्नं स्फुरत्तन्मूर्ति तन्मयम् ॥६३॥ मत्तकोफिलभृङ्गायैः कूजत्फलमनोहरम् । कपोल शुकसङ्गीतमुन्मत्तालि सहायकम् ॥ भुजङ्गराउनृत्याढ्यं सकलामोदविभ्रमम् । नानावणेश्च कुसुमैस्तद्रेशुपरिपूरितम् ॥६५॥ पूर्णेन्दु नित्याभ्युदयं सूर्यमन्दांशुसेपितम् । अदुःखं दुःखपिच्छेदं जरामरणयर्जितम् ॥ अमोधं गतमात्सर्यमभिन्नमनहङ्तम् । पूर्णानन्दामृतरसं पूर्णप्रेम सुखार्णवम् ॥७॥ गुणातीतं महद्धाम पूर्णप्रेम स्वरूपकम् । वृक्षादि पुलकैर्यत्र प्रेमानन्दानुवर्षितम् ॥ ६८॥ कि पुनश्चेतनायुक्तैर्विष्णुभक्तकिमुच्यते । गोविन्दाधिरजःस्पर्शान्नित्यं वृन्दावनं भुवि ।। ६६ ।। सहस्रदलपमस्य पृन्दारण्यं घराटकम् । यस्य स्पर्शनमात्रेण पृथ्वीधन्या जगत्त्रये ॥

·[पानासन - तन्मध्ये मजुभवने योगपीठं समुपलम् । तदष्टकोणनिर्माणं नाना दीप्तिमनोहरन् योधनोदिन्नकशोरं पयसाऽद्भुतविग्रहम् । अनादिमादि सर्वेषां नन्दगोपप्रियात्मजम् ।। .पामगगम्. गुमागुगर मरोगानं गुपि । मार मामई गोपिदापानमE MAP गोविन्द होमिग्न पूर्णरम गुवाप्रपम् । मुगिमात्र राजापागामादा रिगुणो ७२ ॥ सम्मारगपांगमनादेवि दिनान पुन । पनापनगिहाण हरण केगोरविप्राम् । फानिती गाग फणिकापामामिलाम् । हीलानियांणगातार जर्म मीरममोहगम् ॥ ७ ॥ मानन्नाराममन्गिभ्रमकरन्दमानयम् । पमोहानाय सुमनांनापणसमुरारम् ॥3॥ गमायाकारि पिदनगन्नु गागा पनपनः । शोभमान जलर साहातिमनोरमम् । सम्पोमपतटीम्या गुराफाशननिर्मिता । गदा कोरिगुणमाको यत्रमाशंबराटमः । पणिफायां फोटिगुणी गर फ्रीधारतो इति। फालिन्दी कणिका एणमभिन्न पयिप्राहम् ॥ ७८॥ पार्यत्युपाय। गोपिन्दस्य फिमाधयं सौन्दर्यायतिविग्रह । तदा धोतुमिच्छामि कथयस्य दयानिधे श्वर उवाच मध्ये पृन्दायने रम्ये मञ्जमझोरशोमिते। योजनाधिनसवृक्ष शाखापलयमण्डिते । तस्योपरिव माणिक्यरत्नसिंहासनं शुभम् । तस्मिन्नष्टदलं पहा फर्णिकायां मुखाश्रयम् ॥ ८२ ॥ गोविन्दस्य परंस्थानं किमस्य महिमोच्यते । श्रीमद्गोविन्दमन्यस्थपालवी वृन्दसेवितम् ।। ८३ ॥ दिव्यव्रजवयोरूयं कृष्णं वृन्दावनेश्वरम् । प्रजेन्द्रसन्ततैश्वयं ग्रजयालेकवलमम् ॥८४१ श्रुतिमृग्यमनं नित्यं गोपीजनमनोहरम् । परंधाम पररूपं विभुजं गोकुलेश्वरम् ॥८६॥ ध्यायेन्निर्गुणस्यैककारणम् । सुश्रीमन्तनयं स्वच्छं श्यामधाम मनोहरम् ·एकोनसप्तितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णस्य सौन्दर्यकथनम् * २८५ नवीननीरदश्रेणीसुस्निग्धंमञ्जुकुण्डलम् । फुल्लेन्दीचरसत्कान्ति सुखस्पर्श सुखावहम् ।। ८८॥ दलिताञ्जनपुामचिक्कणं श्याममोहनम् । सुस्निग्धनीलकुटिलाशेपसौरभकुन्तलम् ॥ तवं दक्षिणे भाले श्यामचूडामनोहरम् । नानावोज्ज्वलं राजच्छिखण्डिदलमण्डितम् ॥ १० ॥ मन्दारमन्तुगोपुच्छाचूड चारुविभूषणम् । कविबर्हदलश्रेणीमुकुटे नाभिमण्डितम् ॥ अनेकमणिमाणिक्यकिरीटभूषणं कचित् । लोलालकवृतं राजत्कोटिचन्द्रसमाननम् ॥ कस्तूरीतिलकं भ्राजन्मन्जुगोरोचनान्वितम् । नीलेन्दीवरसुस्निग्धसुदीर्घदललोचनम् ॥ १३ ॥ भाभृत्यमूलताश्लेपस्मितं साचिनिरीक्षणम् । सुधारून्नतसौन्दर्यनासाप्रातिमनोहरम्, नासामगजमुक्तांशुमुग्धीकृतजगत्त्रयम् । सिन्दूरारुणसुस्निग्धाधरीष्टतुमनोहरम् ॥६५॥ नानावोलसत्स्वर्णमकराकृतिकुण्डलम् । तद्रश्मिपुञ्जसद्गण्डमुकुराभसमयुतिम् ॥ कर्णोत्पलमन्दारमकरोत्तंसभूषितम् । श्रीयत्सकौस्तुभोरस्क मुक्काहारस्फुरद्गलम् विलसदिव्यमाणिक्यं मञ्जुकाञ्चनमिश्रितम् । फरकङ्कणकेयूरकिङ्किणीकटिशोभितम् ॥ १८ ॥ मन्नुमक्षीरसौन्दर्यश्रीमदधिविराजितम् । कर्पूरागुरुकस्तूरी विलसच्चन्दनादिकम् ।। गोरोयनादिसंमिश्रादिव्याङ्गरागसित्रितम् । निग्धपीतपटीराजत्प्रपदान्दोलिताञ्जनम् ॥ गम्भीरनाभिकमलरोमराजीनतस्रजम् । सुवृत्तजानुयुगलं पादप-मनोहरम् ॥ १०१॥ ध्वजवजाडशाम्भोजकरानितलशोमितम् । नखेन्दुकिरणभ्रेणीपूर्णब्रह्मककारपाम् ।। फेचिद्वदन्ति यस्पाशं ब्राचिठ्ठपमद्वयम् । सद्दशांशं महाविष्णु प्रवदन्ति मनीषिणः॥ योगीन्द्रः सनकायैश्च तदेव हदि चिन्त्यते । त्रिभङ्गं ललिताशेषनिर्माणसारनिर्मितम् तिर्यग्नीयजितानन्तकोटिकन्दर्पसुन्दरम् । घामांसार्पितसद्गण्डस्फुरत्काशनकुण्डलम् सहापाट्लेक्षणस्मेरं कोटिमन्मथसुन्दरम् । कुचिताधरपिन्यस्तवंशीमफलस्वनैः । जगत्त्रयं मोहयन्तं मग्नं प्रेममुधाणये ॥ १०७n

·[५पातालसर
२८६
पामपुराणम् *
श्रीपार्वत्युवाच ।
परमं फारणं कृष्णं गोविन्दाख्यं महत्पदम् । वृन्दावनेश्वरनित्यं निर्गुणस्यैककारपन्
तत्तद्रहस्यमाहात्म्यं किमाश्चयं च सुन्दरम् । तदुव दि देवदेवेश श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रमो
ईश्वर उवाच
यदधिनखचन्द्रांशुमहिमान्तो न गम्यते ( विद्यते)।
तमाहात्म्यं कियद्देवि! प्रोच्यते त्वं मुदा शृणु ॥ ११०॥
अनन्तकोटिब्रह्माण्डे अनन्तत्रिगुणोच्छये । तत्कलाकोटिकोट्यंशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
सृप्रिस्थित्यादिना युक्तास्तिष्ठन्ति तस्य वैभवाः ।
तद्रूपकोटिकोट्यंशाः फलाः फन्दर्पविग्रहाः ॥ ११२ ॥
जगन्मोहं प्रकुर्वन्ति तदण्डान्तरसंस्थिताः । तदेह विलसत्कान्तिकोटिकोट्यंशको विभुः
तत्प्रकाशस्य कोट्यशरश्मयो रविविप्रहाः । तस्य स्यदेवकिरणैः परानन्दरसामृतैः ।
परमामोदचिटूपनिर्गुणस्यैककारणैः । तदंशकोटिकोट्यशा जीवन्ति किरणात्मनः
तदधिपङ्कजद्वन्दनखवन्द्रमणिप्रभाः माहुः पूर्णब्रह्मणोऽपि फारणं वेदुर्गमम् ॥१९
तदंशसौरमानन्तकोट्यंशो विश्वमोहनः । तदस्पर्शपुष्पगन्धादि नानासौरमसम्भवः ।
तस्त्रिया प्रकृतिस्त्वाद्या राधिका कृष्णचलभा।
तत्कला कोटिकोट्यंशा दुर्गाद्या स्त्रिगुणात्मिकाः ।
तल्या अधिरजः स्पर्शात्कोटिविष्णुः प्रजायते ॥ ११८॥
इति धोपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्टे वृन्दावनमाहात्म्ये कृष्णचरित्र
नामकोनसाततितमोऽध्यायः ॥ ६॥

·सप्ततितमोऽध्यायः श्रीकृष्णपार्षदगणवर्णनम् । पार्वत्युवाव। यदाकरणमेतस्य ये था पारिपदाः प्रभोः। तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्य दयानिधे !॥ ईश्वर उपाय। राधया सह गाविन्दं स्वर्णसिंहासने स्थितम् । पूर्वोक्तरूपलावण्यं दिव्यभूपाम्बरस्रजम् त्रिभङ्गमञ्जुसुस्निग्धं गोपीलोचनतारकम् । तयाह्ये योगपीठे व स्वर्णसिंहासनावृते ॥ ३॥ प्रत्यङ्गरमसावेशाः प्रधानाः कृष्णवल्लभाः । ललिताद्याः प्रकृत्यंशा मूलप्रकृतिराधिका ! संमुखे ललिता देवी श्यामला घायुकोणके । उत्तरेश्रीमतीधन्या ऐशान्यां श्रीहरिप्रिया विशाखा च तथा पूर्व शैव्या चाग्नी ततः परम् । पद्मा च दक्षिणे पश्चान्नते क्रमशः स्थिताः ॥ ६ ॥ योगपीठे केशराग्रे चारु चन्द्रावती प्रिया । अष्टो प्रकृतयः पुण्याःप्रधानाः कृष्णवल्लभाः प्रधानप्रकृतिस्त्वाद्या राधाचन्द्रावती समा । चन्द्रावली चित्ररेखा चन्द्रा मदनसुन्दरी प्रिया च धीमधुमती चन्द्ररेखा हरिप्रिया । पोडशायाः प्रकृतयः प्रधानाः कृष्णघलभाः वृन्दावनेश्वरी राधा तथा चन्द्रावली प्रिया । अभिन्नगुणलावण्यसौन्दर्याश्चारुलोचनाः मनोहराः मुग्धपाः किशोरीवयसोज्ज्वलाः । अग्रेसरास्तथा चान्या गोपकन्याः सहस्रशः ॥११॥ शुद्धकाञ्चनपुअामाः सुप्रसन्नाः सुलोचनाः। तद्रूपहृदयारूढास्तदाश्लेषसमुत्सुकाः॥ श्यामामृतरसे मग्नाः स्फुरत्तद्भावमानसाः। नेत्रोत्पलाचिते कृष्णपादान्जेऽपितचेतसः श्रुतिकन्यास्ततो दक्षे सहस्रायुतसंयुताः । जगन्मुग्धीकृताकारा हर्तिकृष्णलालसाः नानासत्त्वस्वरालापमुग्धीकृतजगत्त्रयाः । तत्र गूहरहस्यानि गायन्त्यः प्रेमविहलाः ॥ । ।

·- • पापना. [ATA देवगना गरि time I मानाना दिशामायमगधिना .. सोनिया सानिमः निमार गोविन्द माता- MARमगमनम: fromnिifREIनिय तो या प्रिपया मिदायते । হানাযা: গানশালা। ম্যাগ: শ্যামামিঃ ॥ ৫৫# समानस्परमाहीतगानाNirm भिम धाय गुगामा तोत्तरे ॥ २१ सुदामा का पूर्ण मिहिणेगापि दक्षिण । या स्पर्णपाडेग सुपर्णदग ते ॥ २॥ म्यर्णयान्सरको मु म्यामरणभूति। स्तोमरणं गुमनायेगीपारयुतायुनः ॥ २२ ॥ गृहपीणाघेणुपेत्रपयोयेगारतिस्परः । तदुगुणध्यानसंधुनगायद्भिरपियितः ॥२॥ विधानिधित्ररूपैः सदानन्दाधुपतिभिः। पुलकाकुलसहियोगीन्द्ररिप विस्मितैः । क्षरत्पयोमिर्गावृन्दरसाइल्यानेगावृतम् । तदयारो म्याधीरे कोटिसूर्यसमुन्यले चतुर्दिामहोद्यान मञ्जसौरममोदित पधिमे संमुखे श्रीमत्यारिजातनुमाश्रये ॥२६॥ तप्राधस्तु स्वर्णपीठे स्थर्णमण्डनमण्डिते । सन्मध्ये मणिमाणिकपदिश्यतिहासनोज्यले तत्रोपरि परानन्दं पासुदेयं जगत्प्रभुम् । त्रिगुणातीतविद्रुप सर्वकारणकारणम् ॥२८॥ इन्द्रनीलधनश्याम नीलकुचितकुन्तलम् । पद्मपत्रविशालाक्षं मकरातिकुण्डलम् ARE चतुर्भुजं तु चकासिगदाशङ्खाम्बुजायुधम् । माद्यन्तरहितं नित्यं प्रधान पुरुषोत्तमम् । ज्योतीरूपं महद्धाम पुराणं घनमालिनम् । पीताम्बरधरं निग्धं दिव्यभूषणभूषितम् । दिल्यानुलेपनं राजच्चित्रिताड्मनोहरम् । रुक्मिणी सत्यभामा व नानजिती सुलक्षणा ॥ ३२ ॥ मित्रविन्दाऽनुविन्दा सुनन्दा जाम्यवती मिया। सुशीला चाष्टमहिला पासुदेवनियास्ततः ॥ ३३ ॥ 'उद्भाजिताः पारिषदा वृत्तयोमक्तितत्पराः । उत्तर सुमहोद्याने हरिचन्दनसंश्रये ३३५३ -

·सप्ततितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णचरित्रवर्णनम् *
तत्रावस्तु स्वर्णपीठे मणिमण्डपमण्डिते । तन्मध्ये हेमनिर्माणदले सिंहासनोज्ज्यले ॥
तय सहरेवत्या सङ्कर्षणहलायुधम् । ईश्वरस्य प्रियानन्तमभिन्नगुणरूपिणम् ॥३६॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशं रक्ताम्बुजदलेक्षणम् । नीलपट्टधरं स्निग्धं दिव्यभूपानगम्वरम् ॥
मधुपाने सदा सक्तं मधुपूर्णितलोचनम् । प्रचीरदक्षिणे भागे मञ्जुनाऽभ्यन्तरस्थिते ।
सन्तानवृक्षमूले तु मणिमन्दिरमण्डितम् ।
तन्मध्ये मणिमाणिक्यदिव्यसिंहासनोज्ज्वले ॥ ३६ ।।
प्रद्युम्नं च रतीदेवं तत्रोपरि सुखस्थितम् । जगन्मोहनसौन्दर्यसार श्रेणीरसात्मकम् ॥
असिताम्भोजपुञ्जाभमरविन्ददलेक्षणम् । दिव्यालङ्कारभूपाभिर्दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥
जगन्मुग्धीकृताशेपसौन्दर्याश्चर्यविग्रहम् । पूर्वोद्याने महारण्ये सुरद्रुमसमाश्रये ॥ ४२ ॥
तत्राधस्तु स्वर्णपीठे हेममण्डपमण्डिते।
तस्य मध्ये स्थिर राजद्दिव्यसिंहासनोज्ज्वले ॥ ४३ ॥
दिव्योपया समं श्रीमदनिरुद्धं जगत्पतिम् । सान्द्रानन्दघनश्यामसुस्निग्धंनीलकुन्तलम्
सुभ्रून्नतलतामङ्गं सुकपोलं सुनासिकम् । सुग्रीयं सुन्दरं पक्षो मनोहरमनोहरम् ॥
किरीटिनं कुण्डलिनं कण्ठभूपाविभूषितम् । मञ्जमीरमाधुर्यादतिसौन्दर्य विग्रहम् ।।
प्रियभृत्यगणाराध्यं यत्रसङ्गीतकप्रियम् । पूर्णब्रह्मसदानन्दं शुद्धसत्त्वस्वरूपिणम् ॥
तस्योा वान्तरिक्षे च विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् ।
अनादिमादिचिद्रूपं चिदानन्दपरं विभुम् ॥ ४८ ॥
त्रगुणातीतमव्यक्तं नित्यमक्षयमव्ययम् । समेघपुञ्जमाधुर्यसौन्दर्यश्यामधिग्रहम् ॥४६॥
नीलकुञ्चितसुस्निग्धकेशपाशातिसुन्दरम् । अरविन्ददलस्निग्धसुदीर्घचारुलोचनम् ॥
केरीटकुण्मुलोद्गण्डं शुद्धसत्त्वात्मभिर्वृतम् । आत्मारामैश्च चिटूपस्तन्मूर्तिध्यानतत्परैः
दयारूढतद्धयानैर्नासाग्रन्यस्तलोचनैः । क्रियतेऽहैतुकी भक्तिः फायहवृत्तिमापितः
मत्सव्ये यक्षगन्धर्वसिद्धविद्याधरादिभिः । सुकान्तैरप्सरस? त्यसङ्गीततत्परः ॥
दङ्गभजनं फार्म घान्छनिः कृष्णलालसः । तद्ने वैष्णयः सर्वैश्वान्तरिक्षे सुखासने ।
बहादनारदायुध कुमारशुकवैष्णवः । जनकाचैलंसद्मावैर्दयाह्यस्फूतितत्परैः ॥१५॥

·३ , 1:11५पातालस -- * पाभपुराणमू- काकुलसङ्ग स्फुरत्प्रेम समाकुलः। रहस्यामृतसंसिरयुग्माक्षरो मनु अचूडामणिः प्रोक्तः सर्वमन्त्रककारणम् । सर्वदेवस्य मन्त्राणां कैशोरंमन्त्रहनुव किशोरमन्त्राणां हेतुश्चूडामणिर्मनुः । जपं कुर्वन्ति मनसा पूर्णप्रेमसुखाया. धाञ्छन्ति तत्पदाम्भोजे निश्चलं प्रेमसाधनम् । तयाहो स्फटिकाधुच्चप्राचीरे सुमनोहरे ॥ ५६ ॥ कुमैः सितरक्ताद्यैश्चतुर्दिक्षुसमाकुलः । शुक्ल चतुर्मजं विष्णुं पश्चिमे द्वारपालक वयक्रगदापद्मकिरीटादिविभूपितम् । रक्तं चतुर्भुज पद्मशङ्खचक्रगदायुधम् ॥ ६१ रीरकुण्डलोद्दीप्तं द्वारपालकमुत्तरे । गौरं चतुर्भुज विष्णुं शङ्खचक्रगदायुन करीटकुण्डलायैश्च शोमितं धनमालिनम् । पूर्वद्वारे द्वारपालं गौर विष्णु प्रकीर्तिक रणवणं चतुर्बाहु शङ्खवप्रादिभूषणम् । दक्षिणद्वारपालं तु श्रीविष्णुं कृष्णवर्णकः श्रीकृष्णचरितं होतद्यः पठेत्प्रयतः शुचिः । शृणुयाद्वापि यो भत्या गोविन्दे लमते रतिम् ॥ ६५॥ इति श्रीपामे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे श्रीकृष्णचरिते सप्ततितमोऽध्यायः । -- एकसप्ततितमोऽध्यायः नारदस्य राधाकृष्णयोन्दापने दर्शनपूर्वकमाहात्म्पवर्णनम् । श्रीदेव्युवाच। भगवन्सयंभूनेश ! सांत्मन्सयंसम्मप! देयेश्वर महादेष! सर्वज्ञकरणार!! श्ययानुफारिश्तपाई भूयोन्यादानुमाया। लोक्यमोहनामशास्त्ययागे धिनाप्रभो न देशेन गोपभिमहामोहनपिणान केन विशेषण विक्री समय में महादेव उपाय। एकदा पादपापी मापदी मुनिपुगयः लापतामाTT. प्रपया मागापुरम।

·पंकसप्ततितमोऽध्यायः] * राधाकृष्णमाहात्म्यवर्णनम् *
:२६१
गत्वा तत्र महायोगमयेशं विभुमच्युतम् । पालनाट्यधरं देवमद्राक्षीन्नन्दवेश्मनि ।।
सुकोमलपटास्तोर्णहेमपर्यडिकोपरि। शयानं गोपकन्याभिः प्रेक्षमाणं सदा मुदम् ।।
अतीच सुकुमाराङ्गं मुग्धं मुग्धपिलोकनम् । विसस्तनीलकुटिलकुन्तलावलिमण्डलम्
किञ्चिस्मिताङ्कुरव्य अदेकद्विरदकुड्मलम् । स्थप्रभाभिर्मासयन्तं समन्ताद्वयनोदरम्
दिग्याससं समालोक्य सोऽतिहर्षमयापह। सम्माप्य गोपति नन्दमाह सर्वप्रभुप्रियः ।।
नारायणपराणां तु जोवनं हतिदुर्लभम् । अस्य प्रभावमतुलं न जानन्तीह केवन ।।
भवब्रह्मादयोऽप्यस्मिघ्रति घान्छन्ति शाश्वतीम्।
चरितं चास्य यालस्य सर्वेपामेय हर्पणम् ।। ११ ॥
मुदा गायन्ति मृण्वन्ति चाभिनन्दन्ति तादृशाः ।
अस्मिस्तव सुतेऽचिन्त्यप्रमावे स्निग्धमानसाः ॥१२॥
नराः सन्ति न तेषांचे भययाधा भविष्यति । मुश्चेद परलोकेच्छाः सर्या पलयसत्तम ।।
एकान्तेनकभावेन पालेऽस्मिन्नीतिमावर ।
इत्युक्त्या नन्दमयनानिपान्तो मुनिपुङ्गवः ॥ १४॥
तेनाचितो पिष्णुबुद्धया प्रणम्य च पिसर्जितः ।
भधासी चिन्तयामास महाभागयतो मुनिः ॥ १५॥
भस्य फान्ता भगयी लक्ष्मीनारायणे हरौ । विधाय गोपिकारूपं फ्रीडापं शार्ङ्गधन्यन.
अपश्यमयतीर्णा सा भविष्यति न संशयः । तामह पिचिनोग्यच गेहे गेहे मजीकसाम्
विमृश्य मुनिपरो गेदानि प्रजवासिनाम् ।
प्रधिवेशातिथि त्या विष्णुयुद्धया सुपूजितः ॥ १८ ॥
सयेंगा पलपादीनां रति नन्दहुने पराम् । एषा मुनिपरः सन्मिनसा प्रपनाम दर
गोपालानां गृहे याला ददर्शश्यतरूपिणीम् । सइया तयामास रमा रोग न संशयः
प्रविषेश ततो धीमानन्दसायुमंदात्मनः । कस्यविद्गोपपर्यस्य मानुनानो गृहं महत्
भनितो विधियत्तेन सोऽप्यपृच्छमहामनाः ।
साधो! त्यमसि पिरपातो धर्मनिष्टतया भूपि ॥ २२ ॥

·२१२ [५पाताल * पाद्मपुराणम् * तवाहं धनधन्यादिसमृद्धि संविमायये। कञ्चित्ते योग्यः पुत्रोऽस्ति कन्या या शुभलक्षणा ॥ २३ ॥ यतस्ते कीतिरखिलं लोकं व्याप्य भविष्यति । इत्युक्तो मुनिवर्येण भानुरानीयपुप्रश्न महातेजस्विनं दृप्तं नारदायाम्यवादयत् । दृष्ट्या मुनिघरस्तं तु रूपेणाप्रतिम भुवि । पद्मपत्रविशालाक्षं सुग्रीवं सुन्दरभ्रयम् । वारदन्त चारुकणं सर्वावयवसुन्दरम् ॥ तं समाश्लिष्य बाहुभ्यां स्नेहाभूणि विमुच्य च। ततः सगद्गदं प्राह प्रणयेन महामुनिः ॥ २७ ॥ नारद उवाच। अयं शिशुस्ते भपिता सुसखा रामकृष्णयोः । घिदरिष्यति ताभ्यां च राबिन्दिधमतन्द्रितः ॥ २८॥ सत यामाप्य तं गोपमयरं मुनिपुङ्गयः । यदा गन्तुं मनचके तत्रैवं भानुरप्रीत् ॥२॥ पकाऽस्ति पुत्रिका देव देवपल्युपमा मम । फनीयती शिशोरस्य अडायधिराकृतिः उत्साहायुद्धये याचे त्यां परं भगवत्तम । प्रसन्नद्रष्टिमात्रेण सुस्थिरी फुरु पालिका थुत्यैवं नारदो पाक्यं फोनुकारटमानसः । अथ प्रविश्य भयन लुटन्ती भूतले सुनार उत्थाप्याडे निघायातिस्नेहविहलमानसः । भानुरप्याययों भनिनम्रो भुनियरान्तिकम् ॥३३॥ अप मागयतश्रेष्ठः कृष्णस्यातिप्रियो मुनिः । इत्या तस्याः परं पशुतम अभूतपूर्वसममुग्धो हरिप्रेमा महामुनिः । विगत परमानन्दसिन्धुमेकरसायनम् ॥१५॥ महतंटितयं तर मुनिरासीन्दिोपमः। मुनीन्दः प्रतियुद्धस्तु शनैरन्माल्य लो। महायिम्मयमापन्नस्नाणीमेव स्थितोऽमयत् । अन्नई दिमहाबुद्धिोपमेयं प्यचिन्तयन् ॥३॥ मान्ने सम्पुलोरेगु मा स्पन्दवाग्णिा! मम्या पंसदीदा मैप कुत्रचि १८१ प्रयोदसीक दलोके च मे गतिः।

·In. mail.ENo. RatinAmirm Ter of FREET RITAirtण सा मुन पापाम् । Prerar Traimit निति। miतिशिलाभाnिt. पापापामा mil वियोमोटिवीन पिमोहितve. माpिitai । PRIRAMANART Rinfra IIRIRI Raiप्रियाम् । भायाः पादांनाष गोपिनपापाmami वाशिमामागिन् । मोनि मनी विrarian पायापार पर गिर मुगिपरपर पवित् । দিশগ এলুয়া হাসি দিয়ে দিন। বি বি মান্না মা दामोहनदिमा ममापूर्णपाणि । महानामानन्दारिया ॥ ८ ॥ मामाEिRE नियममुंघानिय विधिमा भोप मदानदारिपस प्रमाने मधुर गोम्पमिर पगुषमण्डलम् ॥ मनिपामा रमप्यास एखादयम् । सम्पधिनियमितरानियोग परियिनिसमापिणी पमधिष्टिना and पिगुणगायागुगतिपिपारिमापरा पामानन्दमदार बचती पेरपा पम् का त्यपिम महादाविर्गम ५३ योगदाणा earn toपिपिन् । प्रकाशनिर्मागनिः मियानिनियेशिनुः । ५४ ॥ सपांशमात्र मिरपेय मनीरा में प्रपती । मापापियोऽधिपातामापानमापिनः पणस्य मदापिपासा पम्न बराचसाः। धागन्दापिणी शनिश्पमीभ्यरिम संशपः।

·२६४ ..पापुराणम् ...::14पानासंबर स्पया मारते हष्णो पूर्व प्रदाय एने। कोपारणे स्पेण स्वं विधम्या मोदिनी ॥५॥ पारुण्यपयसा फोहत रुपमागम् । फादर्श तय दार लीलाहासेमणान्वितन परिमानुपलोभेन पपुराधर्षमदिराम् । ष्टुं सामियामि कप से हरियलों ! ॥१६॥ येन नन्दसुतः कृष्णो मोई समुपयास्यति । इदानी मम मारण्यानि महेश्वरि । प्रणताय प्रपन्नाय प्रकाशयितुमाईसा रयुक्ता मुनियर्यण तदनुमतचेतसा ॥६॥ महामाहेश्वरी नत्या महानन्दमयी पराम् । महामेमतरोत्कण्ठा प्याफुलानी शुभेक्षणाम् ॥2॥ क्षमाणेन गोविन्दमयं पर्णयतास्थितम् । जय कृष्ण मनोहारिजयवृन्दायनप्रिय ६३६ जय भ्रूभङ्गललित ! जय घेणुरपाकुल !! जय यईकृतात्तंस! जय गोपीविमोहन !" जय फुड्डमलिताङ्ग ! जय रत्नविभूषण !! फदाऽहं त्वत्प्रसादेन अनया दिव्यरूपया। सहितं गवतारुण्यमनोहारियपुः श्रिया। विलोकयिध्ये कैशोरे मोहनं त्यां जगत्यते । एवं फीर्तयतस्तस्य तत्क्षणादेव सा पुनः । चमूव दधती दिव्यं रूपमत्यन्तमोहनम् ।। चतुर्दशाब्दययसा संमितं ललितं परम् । समानघयसश्चान्यास्तदेय ब्रजयालिकाः ।। आगत्य चेष्टयामासुर्दिव्यभूषाम्परस्रजः । मुनीन्द्रः स तु निश्चेष्टो यभूपाचर्यमोहित वालायास्तास्तदा सख्यश्चरणाम्बुरुणैर्मुनिम् । निपिच्य वोधयामासुरूचुश्च कृपयान्विताः ॥ ७० ॥ मुनिवर्य महाभाग महायोगेवरेश्वर ! । त्वयधपरया मक्या भगवान्हरिरीश्वरः ॥१॥ नूनमाराधितो देखो भक्तानां कामपूरफः । यदियं ब्रह्मद्रादेवः सिद्धमुनीश्वरैः ॥७२ महाभागवतश्चान्यदुर्दशा दुर्गमापि च । अत्यद्भुतश्योरूपमोहिनी हरिचलमा ७३॥ केनाप्यचिन्त्यभाग्येनं तव दृष्टिपथं गता। उत्तिष्टोतिष्ठ चित्र धैर्यमालम्य सत्वरम् पना प्रदक्षिणात्य नमस्कुरु पुनः पुनः । किं न पश्यसि धावडीमत्यन्तव्याकुलामिव यस्मिन्नेव क्षणे नूनमन्तर्धान गमिष्यति । नानया सह संलापः कश्चित्ते भविष्यति दर्शनं व पुनर्नास्याः प्राप्स्यसि ब्रह्मवित्तम!। ।

·. एकसमितमोऽध्यायः] . राधाकृष्णमाहारम्पणनम् । २६ । किनु पृन्दापने काऽपि भात्यशोफलता शुमा ॥ ७ ॥ सर्यफालेऽपि पुष्पादया सर्वदिष्यापिसौरमा। गोपर्धनादहरेण पुसुमासयसरम्सटे। सन्मूले धर्द्धरात्रे च द्रक्ष्यस्यस्मानशेषतः । श्रुत्ययं पचन सासा स्नेहथिहरचेतसाम् ॥ यावत्प्रदक्षिणीरत्य प्रणमेदण्डपामुनिः । मुहर्सद्वितयं याला नानानिर्माणेशोभनाम् ॥ आहूय भानु प्रोपाच नारदःसर्यशोभनाम् । पपं प्रभावा यालेयं न साध्या देपनैरपि । फितु यगृहमेतस्याः पदविह्नविभूषितम् । तत्र नारायणो देयः स्ययं पसात माधयः लक्ष्मीश्च घसते नित्यं सोभिः सर्वसिद्धिभिः । अद्य एनां परारोहा सर्वामरणभूषणाम् ॥ ८३ ॥ देवीमिव परां गेहे रक्ष यत्नेन सत्तम ! । इत्युक्या मनसेचैनां महामागपतोत्तमः॥ तटूपमेय संस्मृत्य प्रयिष्टो गहनं घनम् । अशोफलतिकामूलमासाद्य मुनिसत्तमः ६८५॥ प्रतीक्षमाणोदेवी तां नयागमनं निशि। स्थितोऽत्र प्रेमविकलधिन्तयन्णयलभाम् मथ मध्यनिशाभागे युयत्यः परमादभुताः । पूर्वदृष्टास्तधान्याश्च विचित्राभरणम्रजः दृष्ट्या मनसि सम्भ्रान्तो दण्डघत्पतितो भुपि । परिचार्य मुनि सर्यास्तास्ताः प्रविविशुः शुभाः ॥ ८॥ प्रष्टुफामोऽपि स मुनिः किचित्स्वाभिमतं प्रियम् । नाशकरप्रेमलापण्यनियमापाप्रधर्षितः ॥ ८॥ अथागता मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिमपस्थितम् । भक्तिमारानतग्री सविस्मयं ससग्भ्रमम् ॥ सुधिनीततमं प्राह तय करुणान्घिता । अशोक्मालिनी नाम्ना अशोकवनदेवता ॥ अशोकमालिन्युघाच! अशोककलिकायां तु घसाम्यस्यां महामुने!। रक्ताम्बरधरा नित्यं रक्तमालानुलेपना रक्तसिन्दूरफलिफा रक्तोत्पलयतंसिनी । रक्तमाणिक्यकेयूरमुकुटादिविभूपिता ॥३॥ एकदा प्रियया साद्धं बिहरन्त्यो मधूत्सये। तत्रैव मिलिता गोपचालिकाश्विप्रधाससः ॥ ४॥ अहं चाशोकमालाभिर्गोपवेषधरं हरिम् । रमारपाच तासर्या भक्त्या सम्यगपूजयम् ॥ " , ·1 (५पानमा तदेकानमना भूत्या शृणु देवि! परानने! मासी दुतपा नाम मुनिरको दृढमतः ॥ पामपुराणम् रातःप्रभृतितासां मध्येष्ठिामिसर्यदा। भूगमिपि विधानिय तोपिया रमापतिम् परात्परमदं सर्य विज्ञानामीदसर्यतः गोगोयगोपिकादीनां रहस्यं चापि म्यहम् । सप जिशासित सर्व हदि प्रत्यमिमापिरम् । तां देपीमभुसाफारामभुतानन्ददायिनीम् ॥१८॥ दरेः प्रिया दिरण्यामा हीरकोरम्पलमुद्रिकाम् । फर्य पश्यामि लीलाक्षी फर्य पा तत्पदाम्युजम् ॥ १६ ॥ आराध्यतेऽतिमत्येति स्पया प्रयिमशितम् । तत्र ते कथयिष्यामि वृत्तान्तं सुमदारमनाम् ॥ १०॥ मानसे सरसि स्थित्या तपस्सीयमुपेयुपाम् । जपता सिद्धमन्त्रांच ध्यायतां दरिमीभ्वरम् ॥ १०१॥ मुनीनां फाङ्क्षतां नित्यं तस्या एप पदाम्बुजम् । एफसप्ततिसाहस्रसङ्ख्याताना महोजसाम् ।। १०२।। तत्तेऽहं कथयाम्यद्य तहस्यं परं धने ॥ १०३॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे श्रीराधाकृष्णमाहात्म्ये एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७॥ द्विसप्ततितमोऽध्यायः श्रीकृष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् । ईश्वर उचाच । सामिको ह्यग्निमक्षश्च चवारात्यद्भुतं तपः । जजाप परमं जाप्यं मन्त्रं पञ्चदशाक्षरम्

·--
+
द्विसप्ततितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् * २६
काममन्त्रेण पुटितं काम कामपरप्रदात् । कृष्णायेति पदं स्वाहा सहितं सिद्धिदं पर
दध्यो व श्यामलं कृष्णं रासोन्मत्तं घरोत्सुकम् । पीतपट्टधरं घेणुं फरणाधरमर्पित
नवयौपनसम्पन्न कर्षन्तं पाणिनाप्रियाम् । एवं ध्यानपर:कल्पशतान्ते देहमुत्सृजन्
सुनन्दनामगोपस्य कन्याऽभूत्स महामुनिः ।
सुनन्देति समाख्याता या घीणां विनती करे ॥६॥
मुनिरन्यः सत्यतपा इतिख्याती महावतः । स शुष्कपत्रं भुक्तेयः प्रजजाप परं मनु
रत्यन्तं कामयीजेन पुटितं च दशाक्षयम् । स प्रध्यो मुनिवरचित्रवेषधर हरिम् ।।
धृत्या रमायादोलीद्वितयं फङ्कणोज्ज्वलम्।
नृत्यन्तमुन्मदन्तं व संश्लिष्यन्तं मुहुर्मुहुः ।। ६ ।।
इसन्तमुच्चैरानन्दतरङ्गं जठराम्परे । दधतं येणुमाजानु वैजयन्त्या विराजितम् ।।१०
स्वेदाम्भः कणसंसिक्तललाटलिताननम् ।
त्यक्त्या त्यक्त्वा स चै देहं तपसा च महामुनिः ।। ११ ॥
दशकल्पान्तरे जातो हायं मन्दधनादिह । सुभद्नानो गोपस्य कन्या भद्रेति विश्रुता
यस्याः पृष्टतले दिव्यं व्यजनं परिदृश्यते । हरिधामाभिधानस्तु कश्चिदासीन्महामु
सोऽप्यतप्यत्तपः कृच्छ नित्यं पत्रकभोजनम् ।
आशु सिद्धिकरं मन्त्रं पिंशत्कणं प्रजप्तवान् ॥ १४॥
अनन्तरं कामयीजाद पारूढं तदेव तु ! माया तत्पुरतो ध्योम हंसायाधुतिचन्द्रकम्
ततो दशाक्षरं पश्चन्नमोयुक्तं स्मरादिकम् । दध्यो वृन्दावने रम्ये माधवीमण्डप्रभुम्
उत्तानशायिनं चार पल्लयास्तरणोपरि । कयाचिदतिकामार्तवल्लव्यारतनेत्रया
पक्षीजयुगमाच्छाद्य पिपुलोर स्थलं मुहुः । सञ्चुम्यमानगण्डान्तं कृप्यमानरदच्छद
फलयन्त प्रियां दोम्या सहासं समुदादभुतम् ।
स मुनिध यहन्देहांस्त्यक्त्या कल्पत्रयान्तरे ॥१६॥
सारङ्गनाम्नो गोपस्य कन्याऽभूच्छुभलक्षणा।
रवेणीति विख्याता निपुणा चित्रकर्मणि ॥ २० ॥

·No text on this page.

·२६३ । । द्विसप्ततितमोऽध्यायः 1 * श्रीकृष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् * चरन्तं मजपीधीषु विचित्रगतिलीलया। ललितः पादविन्यासैः कणयन्तं व नूपुरम् वित्रकन्दर्पचेष्टाभिः सस्मितापाङ्गयीक्षितः । संमोहनाख्यया बंश्या पञ्चमारुणचित्रया विम्योष्टपुटचुम्विन्या कलालापेमेनोशया। हरन्तं व्रजरामाणां मनांसि व पपूपि च ॥ श्लथन्नीपीभिरागत्य सहसाऽऽलिङ्गिताङ्गकम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ ११ ॥ श्यामलाइप्रभापूरमोहयन्तं जगत्त्रयम् । स एवं बहुदेवेन समुपास्य जगत्पतिम् ॥४२ नवकल्पान्तर जाता गोकुले दिव्यरूपिणी। कन्यामयण्डनाम्नस्तु गोपस्यातियशस्विनः ॥ ४३ ॥ चित्रगन्धेति विख्याता कुमारी व शुभानना । निजागगन्धैर्विविधैर्मोदयन्ती दिशोदश तामेनां पश्य फल्याणीवृन्देशो मधुपायिनीम् ! अङ्गेपु स्वपति कृत्वा रसावेशसमाकुलाम् ॥ ४५ ॥ अस्याः स्तनपरिष्यने हारैः सर्वविहन्यते । पक्षःस्थलात्मव्यवद्विचित्रगन्धादिसौरभैः अपर मुनिवर्यास्तु सततं पूतमानसाः । पायुभक्षास्तपस्तेपुर्जपन्तः परमं मनुम् ॥४७॥ स्मरः कृष्णाय फामातिफलादिवृत्तिशालिने । आग्नेयीसहितं कृत्यामन्त्रं पञ्चदशाक्षरम् दध्युर्मुनिचराः कृष्णमूर्ति दिव्यविभूषणाम् । दिव्यवित्रकलेन पूर्णपीनकटिस्थलाम् मयूरपिच्छकः पलमचूडामुग्यलकुण्डलाम्।सव्यजङ्घान्त भादायदक्षिणं चरणाम्बुजम् भ्रमन्ती सम्पुटीरत्य चारहस्ताम्युजद्वयम् । कक्षदेशधिनिक्षितवेणुं परिचलत्पुटीम् ।। भानन्दयन्ती गोपीनां नयनानि मनांसि च । परमावर्यरूपेण प्रविष्ट रशमण्डपे ॥५२॥ प्रसूनपगोपीभिः पूर्यमाणां च सर्वतः । अधकल्पान्तरे देहं त्यतया जाता इहाधुना ॥ यास कर्णेषु दृश्यन्ते ताटङ्का रश्मिदीपिताः । रत्नमाल्यानि फण्ठेषु रत्नपुष्पाणि घेगिषु ॥ १४ ॥ मुनिः शुचिया नाम सुपर्णो नाम धापरः । कुशध्यजस्य प्रम: पुनीती घेदपारगी ऊर्वपादी तो घोरं तेपनुरूप्यक्षरं मनुम् । हीहंस इतिरत्यय जपन्ती यतमानसो।। ध्यायती गोकुले कृष्णं यालकं दशयार्षिकम् । कन्दर्पसमरूपेण तारुण्यललितेन च । । । ।

·[५पाताल 1 *पाभपुराणम् पश्यन्तीर्बजविम्योष्ठीर्मोहयन्तमनारतम् । तो कल्पान्ते तनू त्यच्या लग्धयन्ती जनि प्रजे ॥५८॥ सुपीरनामगोपस्य सुते परमशोमने । ययोहस्ते प्रदृश्यते सारिके शुमरापिणी ॥५॥ जटिलो जपूतश्च धृताशीफर्युरेवय । चत्वारो मुनयो धन्या इहामुत्र च निःस्पृहाः ॥ फेवले धकमायेन प्रपन्ना पल्लवीपतिम् । तेपुस्ते सलिले मग्ना जपन्तो मनुमेयव ॥६॥ रमात्रयेण पुटितं स्मराद्यन्तं दशाक्षरम् । दध्युश्च गाढमावेन घल्ल्वीमिर्वने घने ॥६॥ भ्रमन्तं नृत्यगीताद्यानयन्तं मनोहरम् । चन्दनालिप्तसर्वाङ्गं जपापुष्पावतंसकम् ॥ कहारमालयावीतं नीलपीतपटावृतम् । कल्पत्रयान्ते जातास्ते गोकुले शुभलक्षणाः । इमास्ताः पुरतो रम्या उपविष्टा नतनृपः । यासां भर्मकृतान्येच घलयानि प्रकोष्टके ।। विचित्राणि व रत्नाद्यैर्दिव्यमुक्ताफलादिभिः । मुनिदीर्घतपा नाम घ्यासोऽभूत्पूर्वकल्पके ॥६६॥ तत्पुत्रः शुक इत्येव मुनिः ख्यातो घरः सुधीः । सोऽपि यालो महामाक्षः सदैवानुस्मरन्पदम् ।। ६७॥ विहाय पितृमात्रादि कृष्णं ध्यात्या पनं गतः । स तत्र मानसैदिव्यरुपनारम्हनिशम् अनाहारोऽर्चयद्विष्णुं गोपरूपिणमीश्वरम् । रमया पुटितं मन्त्र जपन्नष्टादशाक्षरम् ॥ दध्यौ परमभायेन हरि मितरोरयः । हममण्डपिकायां ध हेमसिंहासनोपरि ॥1 आसीनं हेमहस्तानैर्दधानं हेमयं शिफाम् । दक्षिणेन मामयन्त पाणिना हेमपजम् ॥ हेमपणेप्टप्रियया परिपलमानचित्रकम् । सन्तमतिहर्षेण पश्यात निजमाश्रमम् ॥७२॥ हपाधपूर्णः पुटकाविताङ्गः प्रसीद माधेति पदग्गयोच्चैः । दण्डप्रपामाय पपात भूमी सयेपमानस्त्रिजगद्विधातुः ॥ ३॥ संमतिकाम पतितं धरण्यामायासिनोऽस्मीति पदासगुग्यः । दण्डप्रणामम्य मुजा गृहीत्या पस्पर्श परिक्षणेन ॥४॥ उपाय व प्रियारूपं साधयन्नं शुक्र हरिवं मे प्रिपतमा भदेसका ति ममानित भट्ट विन्तयन्ती व प्रेमापदापागाच मुख्यतमे गोप्यो समानपयसी शुभ ॥

·द्विसप्ततितमोऽयायः] • श्रीकृष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् * एकमते एकनिष्ठे एफनक्षत्रनामनी ! तप्तजाम्बूनदप्रख्या तत्रैवान्या तडित्मभा ॥ ७ ॥ एका निद्रायमाणाक्षी परा सौम्यायतेक्षणा। सोऽर्चयत्परया भक्या ते हरेः सव्यदक्षिणे ॥ ७ ॥ सकल्पान्ते तत्यक्त्वा गोकुलेऽभून्महात्मनः । उपनन्दस्यदुहिता नीलोत्पलदलच्छवि सेयं श्रीकृष्णापनिता पीतशाटीपरिच्छदा । रक्तचोलिकया पूर्णा शातकुम्भघटस्तनी। धाना रकसिन्दूरं सर्याङ्गस्यापगुण्ठनम् । स्वर्णकुण्डलविभ्राजदुगण्डदेशा सुशोभना स्वर्णपङ्कजमालाढया कुङ्कुमालिप्तसुस्तनी। यस्या हस्ते व पर्णीयं दृश्यते हरिणाऽर्पितम् ॥ ८२॥ वेणुवाद्यातिनिपुणा केशवस्य निषेवणी । कृष्णेन परिनुप्टेन कदाचिद्गीतकर्मणि । विन्यस्ता फम्युकण्ठेऽस्या भाति गुजापलिः शुभा। परोक्षेऽपि च कृष्णस्य फान्तिभिश्च स्मरादिता ॥ ४॥ सखीभिर्वादयन्तीमिर्गायन्ती सुस्वरं परम् । नर्तयेत्प्रियवेपेण घेपयित्वा पधूमिमाम धारं पारं च गोविन्दं भावेनालिङ्गय चुम्वति । प्रियासी सर्वगोपीनां कृष्णस्थाप्यतिवल्लभा॥८६॥ श्वेतकेतोः सुतः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । सर्वमेवपरित्यज्य प्रचण्डं तप भास्थितः । मुरारेः सेयितपदा सुधामधुरनादिनीम् । गोविन्दस्यप्रियो शक्ति ग्रहदादिदुर्गमाम् । भंजन्तीमेकभावेन थियमेव मनोहराम् । ध्यायचजाप सततं मन्त्रमेकादशाक्षरम् IICE हसितं सकलं इत्या यत मायेषु योजयन् । कास्यादिभिईसन्तीभिर्यासयन्त्यमितो जगत् ॥ १० ॥ वसन्ते घसतेत्येवं मन्त्रायं चिन्तयन्सदा। सोऽपि फल्पद्वयेनेय सिद्धोऽत्र जनिमाप्तवान् ॥११॥ सेपं पालापते पुत्री कृशाली कुमलस्तनी। मुक्तापलिलसत्कण्ठी शुद्धकोशेयपासिन मुक्काछुरितमधीरकरणामुद्रिका ! पिम्रती कुण्डले दिध्ये अमृतस्त्रापिणी शुभे । :पतफस्तूरिकापेपरमध्ये सिन्दूरबिन्दुयत् । दधाना चित्रकं मालेसाई पन्दनविश्य ·(लय मायापले गा मा पा पाम् | मी नाम : fal me manम पुग्मगुगतिः । नियतिmarमारायधिपः ॥ रामासु सोग गिरासादिकम् । मादेश निजाम परमादशामाम् ॥१७॥ गिरिष्यमाग मशिगुमात्रामपणे भूमि प्रेग्ना नामकलिया नस्मिन्दिने सये पाद: गुगिणपघा: गुयिः । दानपुरावाद्ययादशः पिपिसी दरमणिमुपगत्यामलाययः । विष्णोरायस गरपा स्रियेकाकी प्यचिन्तयत् ।।१०।। फ मजामि मन मोहन गोपयोषिताम् । विप्रीत साताभि कालिदी पुलिने घर रथमत्यापुलमतिचिन्तयन्नय यालकगयाप परम पिर्धा म्यन र समपश्यन । आसीत्यप्पप्रतिरतिः पुरतस्तम्य शोमना । शिलामयी स्वर्णपी सलक्षणलक्षिता साऽदिन्दीपश्यामा स्निग्यलावण्यशालिनी। निमगललिताकारशिलण्डीपिच्छभूषणा || १०४ ॥ फुजयन्ती मुदा येणु फाशनीमधऽपिताम् । दक्षसम्यगताम्यां व सुन्दरीभ्यां निषेपिताम् ।। १०५॥ पर्द्धयन्ती तयोः काम चुम्बनाश्लेपणादिमिः । दृष्ट्वा चित्रध्वजः कृष्णं तादग्वेपपिलासिनम् ।। १०६ ॥ अवनम्य शिरस्तस्मै पुरोलजितमानसः । अयोपाव हरिदक्षपार्श्वगां प्रेयसी हसन् । सलन्जं परमं चैनं स्वशरीरासनागतम् । निर्मायात्मसमं दिव्यं युवतीकपमदभुतम् । चिन्तयस्य शरीरेण हभेदं मृगलोचने । अथो त्यदतेजोभिः स्पृष्टस्त्यदूपमाप्स्यति । ततः सा पनपत्राक्षी गत्या चित्रध्वजान्तिकम् । निजाङ्गकैस्तदङ्गानामभेदं ध्यायती स्थिता ॥ ११०॥ . 'अथास्यास्त्वगतेजांसि तदङ्ग पर्यपूरयन् । स्तनयोज्योति जातो पीनो चारुपयोधरी ·। द्विसप्ततितमोऽध्यायः] - धीरूष्णस्य श्रेष्ठसुन्दरीगणकथनम् - नितम्यज्योतिपा जातं श्रोणिबिम्ब मनोहरम् । कुन्तलज्योतिरा फेशपाशोऽभूत्करयोः करौ ॥ १२ ॥ सर्वमेघ मुसम्पन्न भूपापासः नगादिकम् । कलासु फुशला जाता सौरभेनान्तरात्मनि दीपाहीपमिवालोक्य सुभगां भुधि फन्यफाम् । वित्रध्वजां प्रपाभङ्गि स्मितशोभा मनोहराम् ।। ११४ ॥ प्रेरणा गृहीत्या करयोः सा तामपरहरन्मुदा। गोविन्दघामपावस्थां प्रेयसी परिरभ्य च ॥ ११५ ॥ उवाय तव दासीयं नाम चास्याच फारय। सेवां चास्य पद प्रोत्या यथाभिरुचितां प्रियाम् ॥ ११६ ॥ अथ चित्रफरेत्येतनाम चारममतेन सा । चकार चाह सेवा,धृत्वा चापिचिपच्चिका सदा त्वं निकटे तिष्ठ गायस्य विविधः स्वः। गुणात्मन्प्राणनाथस्य तवायं विहितो विधिः ।। ११८॥ अथ चित्रकला त्याज्ञां गृहीत्याऽऽनम्य माधवम् । तत्प्रयस्थोश्च चरणं गृहीत्या पादयी रजः ॥ ११६ ।। जमी सुमधुरं गीतं तयोरानन्दकारपणम् । अथ प्रीत्योपगूढा सा कृष्णेनानन्दमूर्तिना यायत्सुधाम्बुधौ पूर्णा तावदेवाप्ययुध्यत । चियध्वजो महाप्रेमवितलः स्मरतत्परः तमेव परमानन्दं मुक्तकण्टोररोद ह । तदाऽऽरभ्य रुदन्नेवमुक्तया हारविहारकम् ।।१२२ आमापितोऽपि पित्राधेवायोचद्वचः क्ववित् । मासमा गृहे स्थित्या निशीथे कृष्णसंशयः ॥ १२३ ।। निर्गत्यारण्यमवरत्तपो वै मुनिदुष्करम् । कल्पान्ते देहमुत्सृज्य तपसव महामुनिः । धीरगुप्ताभिधानस्य गोपस्य दुहिताशुभा । जाता चित्रकलेत्येव यस्याःस्कन्धेमनोह- : विपक्षी दृश्यते नित्यं सप्तस्वरविभूषिता । उपतिप्रति वै घामे रत्नभृङ्गारमगुतम् दधाना दक्षिणे हस्ते साधै रत्नपतद्ग्रहम् । अयमासीत्युरा सर्वतापसैरभिवन्दितः मुनिःपुण्यश्रवा नाम काश्यपः सर्वधर्मवित् । पिता तस्याभवच्छेवः शतरुद्रीयमन्यह

·No text on this page.

·त्रिसप्ततितमोऽध्यायः] *धीकृष्णस्वरूपवर्णनम् -
सुकुमारतरं ध्यायेत्किशोरवयसान्वितम्। पूजा दशाक्षरोकैय दलक्ष पुरस्किया ।
इत्युक्त्याऽन्तर्दधे देवो देवी च गिरिजासती । मुनिरागत्य पुत्राय तथैवोपदिदेशद्ध ।।
पुण्यध्यास्तु तम्मन्त्रग्रहणादेव केशवम् ।
धर्णयामास पिपिस्पा सन्मुिनीन्स्पयम् ॥ ४ ॥
रूपलावण्यवेदाध्यसौन्दर्याश्चर्यलक्षणम् । तदा हुएमना थालो निर्गत्य स्वगृहासतः ॥
पायुमक्षस्तपस्तेपे फल्पानामयुतत्रयम् । तदन्ते गोकुलेजाता नन्दधातु स्वयम्
लपगारति तमाम कृष्णेनितनिरीक्षणा । यस्याहस्ते प्रहश्येत मुखमार्जनयन्त्रकम् ॥
इति ते फपिताः काश्चितप्रधानाः कृष्णयलमा ५३॥
दरि पिपिघरसायेयुक्तमध्यायमेतं अजयरतनयाभिधारहासेक्षणाभिः ।
पदति यह मतया पाटयेडा मनुष्यो पजति भगयत: धीधासुदेषम्य धाम ॥५५
इति श्रीपाने महापुराणे पक्षमे पातालपडे धीरणमादार निगमतिमाध्यायः
त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
স্বীকালন: মায়ান।
पर उयाचा
परयया पृटमाधयं तन्मयाभापितं प्रमान् । यत्र मुगन्ति पापा कोपा नमुधनि
शापि प्रपश्यामि यदुनं परमर्षिणा। महाराऽपरीपाथ विष्णुमनयन्विताय
पपर्याध्रममासाच समासी जितेन्द्रियम् ।
राजा प्रणम्य नुशय विष्णुपाविपिसा
घरभ्या महामार्ग सनं पुरषोत्तमम् । मो र संसारमारे परिधानुमिति
पितपेभ्यो शितोऽस्मि मनापी नमोऽपिलम् ।
...
यतत्परमानुदिन सचिदानन्दविन्दम् ॥ ५॥

·• पापुराना গ'লে ব্যায়াফায়াম। গাপযুগী মামীর্টি গলি समाई मनसो निको गनिमयानुगान् ।। पायउयाग। মানিব্যাগ যd যথা লাফলি। গন্ধি লাল ফিশা ঘনিববিসি। भासीदिन परविश्य या गतिधितम् । मारमयथित तदीघरमयं ।। म्याने पूर्व गदुपर्षसदरमम् । परमलालागानुयायादारनिविणा ॥१७ ततो मामा भापानयज्यानजिर हरिः। फस्मिन्न चिकीर्णते पिपिरसा पा महामते ! ॥११॥ प्रसन्नोऽस्मि पृणुष्यत्य पर स परमात् । मदर्शनातःसंसार इति सत्य प्रोमिते मतोऽदम य एष्णं पुलफोल्लपिनदः । त्यामद मिष्ठामि यभुम्या मधुपुदन! यत्तत्सत्यं परंग्राहा जगम्योतिर्जगत्पतिम् । पदन्ति येदशिरसधासु नाथमहमुटम् । धीमगयानुपाच! प्रमणेयं पुण्टमार्धितच ययापुरा । यदयोचमई तस्मै सम्पमपि कम्यते ॥१५॥ मामेके प्रति माहुःपुरुषं च तोचरम् । धर्ममेके धन के मोक्षमेऽकुतोभयम् ॥१६॥ शून्यमेके मायमेके शिपमेके सदाशियम् । पर घेदशिरसि स्थितमेकं सनातनम् ॥ सद्भाव घिक्रियाहीनं सच्चिदानन्दविग्रहम् । पश्याय दर्शविष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् ततोऽपश्यं भूपयालमहे कालाम्युभम् । गोपकल्यावृतं गोएं इसन्तं गोपालकः ।। फादग्यमूल भासीनं पीतवाससमभुतम् । पनं पृन्दावनं नाम नवपल्लवमपिटुतम् । फोफिलममरारावं मनोमवमनोहरम् । नदीमपश्यं फालिन्दीमिन्दीचरदलप्रभाम् ॥२१॥ गोवर्द्धनमयापश्यं कृष्णरामफरोधृतम् । महेन्द्रदर्पनाशाय गोगोपालसुखावहम् ॥२२॥ गोपालमयलासगमदितं वेणुवादिनम् । दृष्ट्वाऽतिहयो भवं सर्वभूषणभूषणम् ॥२॥ ततो मामाह भगवान्वृन्दावनवरः स्वयम् । यदिदं मे त्वयादृष्टं रूपंदिव्यं सनातनम् ।। निष्कलं निष्क्रिय शान्त सच्चिदानन्दविग्रहम् । पूर्ण पापलाशाक्षं नातापरतरं मम ।। पदन्त्येते घेदाःकारणकारणम् । सत्यं नित्यं परानन्दं विधनं शान्यतं शिवम् ·त्रिसप्ततितमोऽध्यायः] * मथुरामाहाल्यवर्णनम् * नित्यां मे मथुरांविद्धि वनंवृन्दाननं तया । यमुनां गोपकन्याश्च तथा गोपालवालकाः ममावतारो नित्योऽयमत्र मा संशयं कृथाः । ममेशा हि सदा राधा सर्वशोऽहं परात्परः सर्वकामश्च सर्वेशः सर्वानन्दः परात्परः । मयि सर्वमिदं विश्वं भाति माया विजृम्भितम् ॥ २६ ॥ ततोऽहमवं देवं जगत्कारणकारणम् । काश्च गोप्यस्तु के गोपा वृक्षोऽयं कीदृशो मतः ॥ ३०॥ धनं कि कोकिलाद्याश्च नदी केयं गिरिश्च का। फोऽसौ घेणुर्महाभागो लोकानन्दकभाजनम् ॥ ३९ ॥ भगवानाह मां प्रीतःप्रसन्नवदनाम्बुजः । गोप्यस्तु श्रुतयो झया ऋचो चै गोपकन्यकाः देवकन्याश्च राजेन्द्र ! तपोयुक्ता मुमुक्षवः । गोपाला मुनयःसर्वे वैकुण्ठानन्दमूर्तयः ।। कल्पवृक्षःकदम्बोऽयं परानन्दैकमाजनम् । धनमानन्दकाख्यं हि महापातकनाशनम् ।। सिद्धाश्च साध्या गन्धर्वाः कोकिलाद्या न संशयः । केचिदानन्दहृदपं साक्षाधमुनया तनुम् ॥ ३५ ॥ अनादिरिदासोऽयं भूधरो नात्र संशयः । वेणुर्यःगु तं वि तथापि विदितं तथा।। द्विज आसीच्छान्तमनास्तपःशान्तिपरायणः । नासा देववतो दान्तःकर्मकाण्डविशारदः सधैष्णपजनवातमध्यपर्ती कियापरः । स कदाचन शुश्राप यशेशोऽस्तीति भूपते !॥ तस्य गेहमयाभ्यागाद्विजो भगतनिश्चयः । स मद्भकाशचित्पूनां तुलसीदलधारिणा सतांस्तगृहे किश्चित्पलं मूलं न्यवेदयत् । स्नानवारिफलं किचित्तस्मै प्रीत्या ददी सुधीः ॥४०॥ अश्रद्धयास्मित हत्या सोऽप्यगृहाद्विजन्मनः । तेन पापेन सजातं वेणुत्वमतिदारुणम् तेन पुण्येन तस्याथ मदीयप्रियतांगतः । अमुना सोऽपि राजेन्द्र केतुमानिव राजते । युगान्त तद्विष्णुपो भूत्या ब्रह्म समाप्स्यति ॥ ४२ ॥ अहो न जानन्ति नरा दुराशयाः पुरी मदीयां परमां सनातनीम् । "सुरेन्द्रनागेन्द्रमुनीन्द्रसंस्तुतां मनोरमां तो मथुरा पुपतनीम् ॥ ४३ ॥ -- -- ।

·[५पातालस ३०८ * पामपुराणम् . फारयादयो यद्यपि सन्ति पुर्यस्तासां तु मध्ये मथुरेष धन्या। यजन्ममीझीवतमृत्युदाहेर्नृणां चतुर्दा विदधाति मुतिम् ॥ ४॥ यदा विशुद्धास्तपमादिना जनाः शुभाशया ध्यानधना'निरन्तरम्। तदेव पश्यन्ति ममोत्तमा पुरी न चान्यथा कल्पशद्विजोत्तमाः ॥४५॥ मथुरावासिनो धन्या मान्याअपि दिवौकसाम् । अगण्यमहिमानस्ते सर्व पक्ष चतुर्भुजाः मथुरवासिनो ये तु दोपापश्यन्ति मानघाः । तेषु दोष न पश्यन्ति जन्ममृत्युसहस्रजम् ॥ १७ ॥ अधना अपि ते धन्या मथुरां ये स्मरन्ति ते । यत्र भूतेश्वरो देयो मोक्षदःपापिनामपि मम प्रियतमो नित्यं देवो भूतेश्वरःपः । यःकदापि मममीत्यै न सन्त्यजति ता पुरीम् भूतेश्वरं यो न नमेन्न पूजयेन्न या स्मरेद् दुश्चरितो मनुष्यः । मैनां स पश्येन्मथुरा मदीयां स्थयाप्रकाशां परदेघताख्याम् ॥ ५० ॥ न फयं मयिभक्ति स लभते पापपूरुषः । यो मदीयं परंभतं शियं सम्पूजयेन हि ॥ मन्मायामोदितधियः प्रायस्ते मानयाधमाः । भूतेश्वरं न नमन्ति न स्मरन्ति स्तुपन्ति ये ॥५२॥ पालकोऽपि ध्रुपो यत्र ममाराधनतत्परः । प्राप स्थान परशुद्धं यन्न युक्तं पितामहैः । तां पुरों प्राप्य मथुरा मदीयां सुरदुर्लभाम् । पनी भूपाऽन्धको पापि भाणानंय परित्यजेत् ॥ ५४॥ पेप्यास महामाग मा स्था.संशयं शयितादम्यं घेदशिरतां यन्मयात प्रकाशित इमं भगवता प्रोममध्या या पदेधिः । गुयानाऽपि यो मनया मुतिम्सस्यापि शायती ॥५६॥ पति धीपा महापुराणे पधमे पातालवण्डे पृन्दामनादि मधुरामाहारस्यकन काम त्रिसनतितमोऽध्यायः ॥ ०३॥ .

·7 चतुःसप्ततितमोऽध्यायः अर्जुनस्य राधास्वरूपदर्शनपूर्वकस्त्रीत्वप्राप्त्या श्रीकृष्णसङ्गवर्णनम् । ईश्वर उवाच। एकदा रहसि श्रीमानुयो भगवत्प्रियः । सनत्कुमारमेकान्ते ह्यपृच्छत्पार्पदःप्रभोः ।। यत्र क्रीडति गोविन्दो नित्यं नित्यसुरास्पदे । गोपाङ्गनाभिर्यत्स्थानं कुत्र पा कीदृशं परम् ॥ २॥ तत्तत्कीडनवृत्तान्तमन्यद्यद्यत्तदभुतम् । ज्ञातं चेत्तव तत्कथ्यं स्नेहोमे यदि पर्तते सनत्कुमार उवाच । फदाविद्यमुनाफूले कस्यापि च तरोरतले । सुवृत्तेनोपविष्टेन भगवत्पार्षदेन घे ॥ ४ ॥ यद्रोऽनुभवस्तस्य पार्थेनापि महात्मना । दृष्ट कृतं च यद्यत्तत्प्रसङ्गात्कथितं मयि । तत्तेऽहं कथयाम्येतच्छृणुप्वावहितःपरम् । किं त्येतद्यत्र कुत्रापि न प्रकाश्यं कदाचन अर्जुन उवाच । शङ्करायैर्विरिश्च्यारिदृष्टमश्रुतं च यत् । सर्वमेतत्कृपाम्भोधे ! कृपया फथय प्रभो ! ।। कि त्वया कधितं पूर्वमाभीर्यस्तव घल्लभाः। तास्ताः कतिविधा देव कति पा सत्यया पुनः॥८॥ नामानि कति वातासां का था कुत्र व्यवस्थिताः। तासांचा फतिकर्माणि पयोपश्व कः प्रभो!! || फामिःसा क पा देव विहरिप्यसि मोरहः । नित्ये नित्यसुखे नित्यविमवेव धनेयने तत्स्थान कीदृशं फुत्र शाश्वतं परमं महन् । कृपाचेताद्शी तन्मे सर्व यक्तुमिहार्हसि ।। यदपृष्टं मयाऽप्येयमज्ञातं यद्रस्तिथ । आर्तातिन! महामाग! सर्व सत्कथयिष्यसि ।। थीमगवानुवाच । तत्स्थानं पल्लभास्ता मे बिहारस्तादृशो मम।

·• पामपुराणम् अपि प्राणसमानानां सत्यं पुंसामगोचरः ॥१३॥ फपिते द्रष्टुमुत्कण्ठा. तब पता भविष्यति । प्रहादीनामदृश्य यत्कि तस्मादिम मसैताकि तु तेन विनातय ! पयं मायनस्तस्य श्रुत्याया धीनः पादायुजवा दण्डवत्पतितोऽर्जुनः । ततो मिहस्य भगवान्दोम्यांमुत्थाप्य तं चिमुः ॥ १६ ॥ उवाच परमप्रेम्णा भकाय भक्वत्सलः । कि तत्कयनेना द्रष्टव्य यस्यां सर्यसमुत्पन्नं यस्यामचापि तिष्ठति । लयमेष्यति तां देवीं श्रीम आराध्य परया भचया तस्यै स्वं व निवेदय । तां घिनैतत्पदं दातुं न शक्नोमि कदाचन ॥ १६॥ श्रुत्वैतद्गगवद्वाक्यं पार्थो हाकुलेक्षणः । श्रीमत्यास्त्रिपुरादेव्या ययो श्रीपादुकातलम् ॥२०॥ तत्र गत्या ददर्शनांधीचिन्तामणिवेदिकाम् । नानारत्नेविरचितःसोपान तत्र कल्पतरं नानापुप्पैः फलमवैनतम् । सर्वत्तकोमलदलैः सपमा पर्पविर्घायुनालोले पल्लवैराज्यलीकृतम् । शुकैश्च कोकिलगणेः सारिक 'लीला चकोरकैरम्यः पक्षिभिश्चनिनादितम् । यत्र गुञ्जभृङ्गराजकोलाह= मणिभिर्मास्वरेण्यद्भास्कराभं मनोहरम् । श्रीरत्नमन्दिर दिव्यं सले तर रत्नसिंहासन सत्र महाहैमाभिमोहनम् । तत्र वालार्कसङ्काशी नानालङ्क नवयौवनसम्पन्ना सृणिपाशधनुःशरैः । राजशतुर्भुजलतां सुप्रसला मनो ब्रह्मविष्णुमहेशादिकिरीटमणिरश्मिभिः । विराजितपदाम्मोजामणिमादिभिरावृताम् ॥२८॥ प्रसन्नवदना देवी घरदा भक्तवत्सलाम् । अर्जुनोऽहमिति ज्ञाताप्रणम्य च ·चतुःसप्ततितमोऽध्यायः] • त्रिपुरादेल्या अर्जुनम्नविवाक्यम् - मगवत्युवाच। किया दानं त्वया पत्स ! कृतं पात्राय दुर्लभम् । इष्ट यझेन नात्र तपो पा किमनुष्टितम् ॥ ३१॥ भगवत्यमला भक्ति का पा माक्समुपाजिता । कि घाऽस्मिन्दुर्लभं लोके किंधा कर्म शुभं महत् ॥ ३२ ॥ प्रसादस्त्वयि येनापं प्रपन्ने च मुदा फिल । गृहातिगूढश्वानन्यलभ्यो भगव मैताङ मर्त्यलोकानां न व भूतलवासिनाम् । स्वर्गिणां देवतादीनां तपस्वीश्वरयोगिनाम् ॥ २४ ॥ मकानां नैव सर्वेषां नवनय च नैव च । प्रसादस्तु कृतो घत्स ! तब विश्वार- तदेहि भज बुद्ध्यैव कुलकुण्डसरो मम । सर्वकामप्रदा देवी त्यनयासह ग तत्रैव विधिवत्स्नात्वा द्रुतमागम्यतामिह । सदैव तत्र गत्वा स स्नात्वा पार्थस्तथाऽऽगतः ॥ ३७॥ आगतं तं कृतस्नानं न्यासमुद्रार्पणादिकम् । कारयित्वा तती देच्या तस्य ये दक्षिणश्रुती ॥ ३८॥ सद्यःसिद्धिकरी बाला घिद्या निगदितापया इकारार्द्धपराद्वीपा द्वितीया हि यनुष्ठान व पूजां च जपञ्चलक्षसङ्ख्यकम् । कोरकीकरवीराणां प्रयोगं च नित्यं तमुवाचेदं कृपया परमेश्वरी । अनेनैव विधानेन क्रियता मदुपासन ततो मयि प्रसन्नायां तबानुग्रहकारणात् । सद्यस्तु कृष्णलीलापामधिकारी प्रत्ययं नियमःपूर्व स्वयं भगवताकृतः । श्रुत्वैवमर्जुनस्तेन धर्मणा तां समर्च- ततः पूजां जपश्चैव कृत्वा देवीप्रसादिता । कृत्या ततःशुभंहोमं स्नानञ्च चि इतकत्यमिवात्मानं प्राप्तप्रायमनोरथम् । करस्थां सर्वसिद्धिञ्च स पार्थःस अस्मिन्नयसरे देवी तमागत्य स्मितानना । उवाच गच्छ वत्स! त्वमधुनात पार्थ: समुत्थाय मुदाचितः। ततः ससम्भ्रमः

·. पामपुराणम्.
[५ पातालखण्टे
मस्तु समासाद्ध पी पपस्ययाऽर्जुनः । गतो राधापतिस्थान यत्सिदग्गोवरम्
सतत उपादियो गोलोफादुपरि स्थितम् ।
स्थिरं पायुधृतं नित्यं सत्यं सर्यसुसास्पदम् ॥ ४ ॥
नित्यं पृन्दापनं नाम नित्यं रासमहोत्सपम् । अपश्यत्परमंगुहां पूर्णप्रेमामारमफम् ॥
तस्यादिपचनादेव लोचनेवीक्ष्य तदः । वियशः पतितस्तत्र विवृद्धप्रेमविरल १९१३
ततः पच्छालन्धसंशो दोामुत्थापितस्तया।
सान्त्वनावचनस्तस्याः कथञ्चित्स्थैर्यमागतः ॥ ५२ ॥
ततस्तपः किमन्यन्मे फर्त्तव्यं विद्यते बद। इति तदर्शनोत्कण्ठामरेण सरलोऽमवत् ।।
ततस्तयाकरे तस्य धृत्वा तत्पददक्षिणे । प्रतिपदै सुदेशेन गत्वा चोक्तमिदं घनः॥५४॥
स्नानायतच्छुमं पार्थ विशत्वं जलविस्तरम् । सहस्रदलपद्मस्थसंस्थान मध्यकोरकम्
चतुःसाधतुर्धारमाश्चर्यकुलसङ्कुलम् । अस्यान्तरे प्रपिश्याथ विशेषमिह पश्यसि ।
एतस्य दक्षिणेदेशे एपवात्र सरोवरः । मधुमाध्वीकपानं यन्नाम्ना मलयनिर्भरः ॥५७१
पतञ्चफुलमुद्यानं पसन्ते मदनोत्सयम् । फुस्ते यत्र गोविन्दो पसन्तकुसुमोचितम् ॥
यत्रावतारं कृष्णस्य स्तुपन्त्येव दिधानिशम् ।
भवेद्यत्स्मरणादेव मुनेः स्वान्ते स्मराकुः ।। ५६ ॥
ततोऽस्मिन्सरसि स्नात्वा गत्वा पूर्वसरस्तटम् ।
उपस्पृश्य जलं तस्य साधय स्थमनोरयम् ॥१०॥
ततस्तद्वचनं श्रुत्या तस्मिन्सरसि तजले । फहारकुमुदाम्मोजरक्तनीलोत्पलच्युतः ।
परागरञ्जिते मजुवासिते मधुविन्दुभिः । तुन्दिले फलईसादि नादैरान्दोलिते ततः ।
रत्नाधध्यचतुस्तीरे मन्दानिततरङ्गिते । मग्ने जलान्तः पार्थे तु तत्रैवान्तर्दधेऽथ सा
उत्थाय परितो पीश्य सम्भ्रान्ता चारहासिनी।
सद्यः शुद्धस्वर्णरश्मि गौरकान्ततनूलताम् ॥ ६॥
स्फुरकिशोरवर्षीयां शारदेन्दुनिभाननाम् ।
सुनीलकुरिलस्निग्धचिटसदलकुन्तलाम् ॥६५॥

·चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ] * अर्जुनस्य स्त्रीत्यप्राप्तिपर्णनम् * सिन्दूरविन्दुकिरणप्रोज्ज्वलालकपट्टिकाम् । उन्मीलभ्रूलतामणिजितस्मशासनाम् घनश्यामलसल्लोलखेललोचनखानाम् । मणिकुण्डलतेजोंशुविस्फुरद्गण्डमण्डलाम् ॥ मृणालफोमलम्राजदाश्चर्य भुजवलरीम् । शरदम्बुरहां सर्वधीचौरपाणिपल्लवाम् ॥ विदग्धरचितस्वर्णकटिसूत्रकृतान्तराम् । फूजत्काञ्चीकलापान्तविभ्राजजघनस्थलाम् ॥ माजद्दुकूलसंवीतनितम्बोल्सुमन्दिराम् । शिक्षानमणिमनीरसुवारुपदपङ्कजाम् ॥७०॥ स्फुरद्विविधकन्दर्पकलाकौशलशालिनीम् । सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वाभरणभूषिताम् ॥ आश्चर्यललनां श्रेष्ठामात्मानं स व्यलोकयत् । विसस्मार च यत्किञ्चित्पार्षदेहिकमेव च मायया गोपिकाप्राणनाथस्य तदनन्तरम् । इतिकर्त्तव्यता मूढा तस्थीतत्र सुपिस्मिता अनान्तरेऽम्बरे धीरध्यनिराकस्मिकोऽवयत् । अनेनैव पथा सुभ्र! गच्छ पूर्वसरोवरम् ॥४॥ उपस्पृश्य जलं तस्यसाधय स्यमनोरथम् । तत्र सन्ति दिसण्यस्ते मासीद घरणिनि ताहि सम्पादयिष्यन्ति तच परमीप्सितम्। इति देवी गिरं श्रुत्वा गत्या पूर्वसरोऽथ सा ॥ ६ ॥ नानापूर्वप्रचाहं च नानापक्षिसमाकुलम् । स्फुरत्करयकाहारकमलेन्दीवरादिभिः ॥9॥ मानितं पारागश्च पासोपानसत्तटम् । विविधःकुसुमोद्दाममनुकुखलसाद्रुमः ॥८॥ विराजितचतुस्तीरमुपस्पृश्य स्थिता क्षणम् । तत्रान्तरे कणत्काशीमञ्जमबीररञ्जितम् ॥ ७ ॥ किङ्किणीनां झणरफारं शुभावोत्फर्णसम्पुटे । ततध प्रमदावृन्दमाधर्ययुनोचनम् ।। आधर्यालकृतिन्यासमाधयति भाषितम् । भगुतालमपूर्व सा पृथगाधर्षविनमम् ॥ चित्रसम्भाषणे चित्रसितालोकनादिकम् । मधुरागुतलापण्यं सर्वमाधुर्यमेपितम् । चिल्लापण्यातानन्तमार्याकुलसुन्दरम् । माधयनिग्यसौन्दर्यमाथांनुप्रहादिकम् ॥ सोधयंसमुदयमाधर्यालोकनादिकम् । दृष्ट्या तत्परमाधयं चिन्तयन्ती हुदा किया पादागुऐनालिसन्ती भयं नम्रानना स्थिता । ततस्ता सम्भ्रमोऽभूतु दृष्टीनां च परस्परम् ॥५ ·• पाद्मपुराणम् . [पातालखण्ड केयं मदीयजातीया चिरेण न्यस्तकौतुका । इति सर्धाःसमालोक्य ज्ञातव्येयमितिक्षणम आमन्व्य मन्त्रणामिनाः कौतुकाद् द्रधुमागताः। आगत्य तासामेकाय नाना प्रियमुदा मता ॥ ८७॥ गिरा मधुरया प्रीत्या तामुवाच मनस्थिनी ॥ ८८॥ प्रियमुदोवाच । काऽसि त्वं फस्य कन्याऽसि फस्य त्वं प्राणवल्रमा। जाता कुत्राऽसि फेनास्मिन्नानीता घाऽऽगता स्वयम् ॥ ८en पतच सर्यमस्माकं फय्यतां चिन्तया किमु । स्नानेऽस्मिन्परमानन्दे फस्यापि दुःसमम्ति फिम् ॥१०॥ इति पृष्टा तया सा तु विनयापनतिगता । उपार सुस्परं तासां मोहयन्ती मनांसि य अर्जुन उवाच । का पाऽस्मि फम्य फग्या पा प्रजाता फस्य पदमा। धानता केनपा यात्र कियाऽथ स्वयमागता॥१२॥ पतत्किचिन जानामि देवी जानातु तत्पुनः । कथितं धूयतां तन्मे मवाक्ये प्रत्ययो यदि un मायेप दक्षिणपाश्ये एकमम्ति सरोपरम् । तत्राई नातुमायाता जाता तय संस्थिता যিমাহিয়া মাথা ঘামা বিম। पक्षमापाशसम्भूतं ध्यानिमीपमद्भुतम् ॥१५॥ भनव पपा मुन्न ! गया पूर्णसरोयाम् । उपम्पृश्य जल सम्य साधयस्पमनोरथम ॥ तर सतिपिम्नेमा साद पाणिनि। नादि सम्पादपियन्ति तत्र ते पग्मीसितम् ॥ ७॥ इत्याययं यवतम्य सम्मान समागी विवादमा यिासमा আমাদের লালাথিয়ামনি। মাথায় থাঃ গল: एममा नामिकायेन मनसा गिरा देष मया देण्याकथितं यदिरोगी ·चतुःसप्ततितमोऽध्यायः] • प्रियमुदाऽर्जुनीसम्मापणम् । का यूयं तनुजाः केषां क जाताः कस्य पल्लमाः । तकृत्वा पवनं तस्याः सा घे प्रियमुदाऽप्रवीत् ॥ १०१॥ यस्त्वेवं प्राणसख्यः स्म तस्यैप व पयं शुभे!। वृन्दापनकलानाथपिहारदारिफाः सुखम् ॥ १०२ ॥ ता आत्ममुदितास्तेन ब्रजयाला इहागताः । एताःश्रुतिगणाः ख्याता एताश्च मुनयस्तथा पयं बल्लययाला हि कपितास्ते स्वरूपतः । अत्र राधापतेरङ्गात्पूर्वायाः प्रेयसीतमाः नित्यानित्यविहारिण्यो नित्यकेलिभुवधराः । एषा पूर्णरसा देवी एषा व रसमन्यरा एप रसालया नाम एषा च रसपल्लरी । रसपीयूषधारयमेषा रसतरङ्गिणी ॥१०॥ रसकल्लोलिनीचेया इयं च रसवापिका । अनङ्गसेना एव इयं चानङ्गमालिनी ॥१०॥ मदयन्ती इयं वाला एपा च रसविह्वला । इयं व ललिता नाम इयं ललितयौवना ॥ अनङ्गकुसुमा चेपा इयं मदनमअरी। एषा कलावती नाम इयं रतिकला स्मृता ॥१०॥ श्यं कामकला नाम इयं हि कामदायिनी । रतिलोला इयं बाला इयं वाला रतोत्सुका एपा चरति सर्वस्वा रतिचिन्तामणिस्त्यसौ। नित्यानन्दाः काश्चिदेताः नित्यप्रेमरसप्रदाः ॥ १११ ॥ अतः परं श्रुतिगणास्तासां काश्चिदिमा:शृणु । उद्गीतपा सुगीतेयं कलगीता त्यियं प्रिया एस कलसुरा ख्याता वालेयं फलकण्ठिका । विपञ्चीय क्रमपदा एपा यहुहुता मता ॥ एषा यहुप्रयोगेयं ख्याता बहुकलाऽवला ! इयं कलावती ख्याता माता चैपा क्रियावती अतः परंमुनिगणास्तासां कतिपया इह । इयमुग्रतपा नाम एषा बहुगुणा स्मृता ॥११५ एरा प्रियव्रता नाम सुव्रता च इयं मता। सुरेखेयं मता वाला सुपर्वेयं यहुप्रदा ॥११६ रत्नरेखा त्वियं ख्याता मणिग्नीवा त्यसौ मता। सुपर्णा चेयमाकल्पा सुकल्पा रत्नमालिका ।। ११७ ।। इयं सौदामिनी सुभूरियं च कामदायिनी। एषा व भोगदा ख्याता इयं विश्वमता सती एका च धारिणी धात्री सुमेधाकान्तिरप्यसी । अपर्णेयं सुपर्णपा मतैपा च सुलक्षणा सुदतीयं गुणवती चैषा सौकलिनी मता। । ।

·मता * पामपुराणम् [५.पातादर एपा सुलोचना ख्याता इयं च सुमताः स्मृता ॥ १२०॥ अश्रुता च सुशीला च रतिसौख्यं प्रदायिनी । अतः परं गोपयाला पयमत्रागतास्तु तासां च परिचीयन्तां फाधिदम्युरहानने । यसो चन्द्रावली चैपा चन्द्रिफेयं शुमा- पपा चन्द्रापली चन्द्ररेखेयं चन्द्रिकाऽप्यसी। एका ख्याता चन्द्रमाला मता चन्द्रालिका त्वियम् ॥ १२३ ॥ एका चन्द्रप्रमा चन्द्रकलेयमयला स्मृता ! एका वर्णाचली वर्णमालेयं मणिमालि धर्णप्रभा समाख्याता सुप्रभेयं मणिप्रभा। इयं हारावली तारा मालिनीयं शुमा मालतीयमियं यूथी पासन्ती नवमल्लिका । मल्लीयं नयमल्लीयमसोशफालिका म सौगन्धिकैयं फस्तूरी पद्मिनीयं कुमुद्रती । एपेध हि रसोलासा चित्रवृन्दासमा त्वियम् ॥ १२७ ॥ रम्भेयमुर्वशी पा सुरेखा स्वर्णरेखिका । एपा फाशनमालेयं सत्यसन्ततिकापरा पता: परिशताः सर्वाः परियाः परा अपि । सहितास्माभिरताभिर्विरिष्यसि मामि एहि पूर्वसरस्तीरे तर त्या विधिवत्सखि !! स्नापयित्वाऽथ दास्यामि मन्त्र सिद्धिप्रदायकम् ॥ १३० ॥ पति तो सहसा नीत्या स्नापयित्या विधानतः । वृन्दावनकलानाथप्रेयम्यामन्त्रमुत्तमा प्रायामास संक्षेपाबीक्षाविधिपुरस्सरम् । परं घरुणयीजस्य पहियीजपुरस्कृतम्। चतुर्थम्परसंयुक्त नादविन्दुविभूपितम् । पुटिनं प्रणयाभ्यां च त्रैलोक्ये वातिदुर्लभम् माप्रमणमात्रेण सिद्धिः सो प्रजायते । पुरधर्याविधिान होमसण्याजपस्य समकाञ्चनगौराह्नीं नानालङ्कारभूषिताम् । माश्चर्यरूपलावण्यां सुप्रनो यरमदाम् ॥१३- कल्हारः करपाराधम्पः सरसीमः । सुगन्धकुसुमैरन्यः सौगन्धिफसमन्धितः ।। पायाचमनीयध धूपदीपमनोहरः । नैवेद्यविविधदिश्यः सत्रीवृन्दाहनर्मदा ॥१३॥ सम्पत्य विधियदेयी जप्त्या लक्षमततः हुत्या च विधिनास्तुन्या प्रणाय दण्डाधि सनः सा संस्तुना देवी निमेषरहितान्तरा।परिकल्प्य निजां छाया माययारमसमीदया पाश्यऽथ प्रेयसी त्रस्थापयित्वा पलादिष। - ·चतुःसप्ततितमोऽध्यायः } * अर्जुनीयधासंपादकथनम् * सखीमिरावृता दृष्या शुद्धः पूजाजपादिभिः ॥ १४० ॥ स्तवैर्भक्या प्रणामेश्च कृपयाऽऽपिरभूत्तदा । हेमचम्पकवर्णाभा विचित्राभरणोउन्धला अङ्गप्रत्यङ्गलावण्यलालित्यमधुराकृतिः । निष्कलङ्का शरत्पूर्णकलानाथशुभानना ॥१४२ स्निग्धमुग्धस्मितालोकजगत्त्रयमनोहरा । निजया प्रभयाऽत्यन्तंद्योतयन्ती दिशो दश अनवीदथ सा देवी घरदा भक्तवत्सला ॥ १४४ ॥ देव्युवाच । मत्सखीनां घचः सत्यं तेन त्वं मे प्रियासखी। समुत्तिष्ठ समागच्छ कामं ते साधयाम्यहम् ॥ १४५ ॥ अर्जुनी सा पचो देव्याः श्रुत्वा वात्ममनीपितम् । पुलकाङ्कुरमुग्धाडी याप्पाकुलविलोचना ॥ १४६ ॥ पपात चरणे देव्याः पुनश्च प्रेमविह्वला । ततः प्रियम्बदा देवीं समुयाच सखी मेमाम् ॥ पाणी गृहीत्या मत्सङ्गे समाध्यास्य समानय । ततः प्रियम्बदादेव्या आशया जातसम्भ्रमा ॥ १४८ ॥ तां तथैव समादाय सङ्के देव्या जगामह । गत्योत्तरसरस्तीरे स्नापयित्या विधानतः ॥ सङ्कल्पादिकपूर्वन्तु पूजयित्वा यथाविधि । श्रीगोकुलकलानाथमन्त्रं तव सुसिद्धिदम् ग्राहयामास तां देवी कृपया हरिवल्लभा । यतं गोकुलनाथाख्यं पूर्व मोहनभूषितम् ॥ सर्वसिद्धिप्रदं मन्त्रं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । गोविन्देरितविज्ञाऽसौ ददौ भक्तिमचञ्चलाम् ध्यानञ्च कथितं तस्य मन्त्रराजञ्च मोहनम् । उक्तश्च मोहने तन्त्रे स्मृतिरप्यस्य सिद्धिदा ॥ १५३ ।। नीलोत्पलदलश्यामं नानालङ्कारभूषितम् ॥ १५४ ॥ कोटिफन्दपलावण्यं ध्यायेद्रासरसाकुलम् । प्रियम्वदामुपाचेदं रहस्यं पापनेच्छया ॥ श्रीराधिकोवाच । मस्या याबद्भवेत्पूर्ण पुरश्चरणमुत्तमम् । साघद्धि पालयनांत्वं सावधाना सहालिमिः॥ इत्युचवा सा ययौ कृष्णपादाम्बुरुहसन्निधिम् । । है

·• पापपुराणम्
[५पानालय
Bामारममपामारमधामीमा मिधाप ।
Artex गणापूर्ण राधिका कृष्णयामा | मत्र मियपदादेशापसमयदलं शुभम् ।।
गोरोगनामिनिमाय फुलमेनापि गन्दनः । एभिनांनायिधः संमिः सिद्धिदायकम्
लिगिरा यात्रा मन शुद मन्त्रं समभुतम् ।
যারাশি খায় ব্যাদি গবিধির
माग समयः पुणेः कुडमैरपि चन्दनः । धूपदीपेश नैवेद्यस्लाम्यूमुंग्ययामनः ॥१६॥
पासोऽलद्वारमाल्यैध सम्पाय नादनन्दनम् । परिवाः समं सर्व सायुधं च सपादनम्
स्तुत्वा प्रणम्य विधियमचेतसा स्मरणं पयों।
सतो भक्तियशो देखो यशोदानन्दनः प्रभुः ॥ १६३॥
स्मितापलोफितापाङ्गतरङ्गिततरङ्गितम् । उपाच गधिका देवी तामानय बाशु च।
आशशाय सा देवी प्रस्थाप्य शारदां सीम् । सामानिनाप सहसापुरोवासुरसात्मनः
श्रीकृष्णस्य पुरस्तात्सा समेत्य प्रेमपिहला।
पपात फाशनी भूमी पश्यन्ती सर्वमद्भुतम् ॥१६६॥
कात्कञ्चिदुत्थाय शनेहमील्यलोवने । स्वेदाम्मापुलकोत्कम्पमाघमागकुलासती
ददर्श प्रथमं तत्र स्थलं चित्रं मनोरमम् । ततः कल्पतरस्तत्र लसन्मरकतच्छदः ॥१६८
प्रवालपल्लवयुक्तः कोमली हेमदण्डकः । स्फटिकमवालमूलच कामदः कामसम्पदाम् ।
मार्थकामीएफलदस्तस्यायो रत्नमन्दिरम् । रत्लसिंहासनं तत्र तत्राटदलपाकम् ॥
शङ्खपद्मनिधी तत्र सव्यापसव्यसंस्थिती रितुर्दिश्च यथास्थानं सहिताः कामधेनवः
परितो नन्दनोद्यानं मलयानिलसेवितम् । ऋतूनां चैव सर्वेषां कुसुमानां मनोहरः ।।
आमोद_सितं सर्व कालागुरुपराजितम् । मकरन्दकणावृष्टिशीतलं सुमनोहरम् ।।
मकरन्दरसास्वादमत्तानां भृङ्गयोषिताम् । वृन्दशो झङ्गतः शश्वन्चैव मुखरितान्तरम्
फलकण्ठीकपोतानां सारिकाशुकयोषिताम् ।
अन्यासां पत्रिकान्तानां फलनादेनिनादितम् ॥ १७५ ॥
नृत्यमत्तमयूराणामाकुलं स्मरबर्द्धनम् । रसाम्बुसेकसंसृष्टतमानतनुश्रुतिम् ॥१७॥

·चतुःसप्तितमोऽध्यायः] * भगवन्महिमवर्णनम् * सुस्निग्धनीलकुटिलकपायापासिकुन्तलम् । मदमत्तमयूराद्यशिखण्डायद्धचूडकम् भृङ्गसेवितसव्योपक्रमपुष्पावतंसकम् । लोलालकालिविलसत्कपोलादर्शकाशितम् ।। विचित्रतिलकोदाममालशोभाविराजितम् । तिलपुष्पपतङ्गेशवञ्चुमक्षुलनासिकम् ॥ चारुविम्याधरं मन्दस्मितदीपितमन्मथम् । पन्यप्रसूनसङ्काशप्रैधेयकमनोहरम् ॥१८॥ मदोन्मत्तम्रमभृङ्गीसइस्ररतसेपया । सुरदुमस्रजा राजन्मुग्धपीनांशुकद्वयम् ॥१८॥ मुक्ताहारस्फुरद्वक्षःस्थलकौस्तुभभूषितम् । श्रीवत्सलक्षणं जानुलम्बियाहु मनोहरम् ॥ गम्भीरनाभिपञ्चास्यमध्यमध्यातिसुन्दरम् । सुजातद्रुमसवृत्तमदूरजानुमञ्जुलम् ॥ कट्टणाङ्गदमीर पितं भूषणैः परैः । पीतांशुकलयाविष्टनितम्यघटनायकम् ॥ १८४ ॥ लावण्यैरपि सौन्दर्यजितकोटिमनोभवम् । वेणुप्रवत्तितैगीतरागैरपि मनोहरैः ॥१८५।। मोहयन्तं सुखाम्भोधौ मन्नयन्तं जगत्प्रयम् । प्रत्यङ्गमदनावेशधरं रासरसालसम् ।। चामरं व्यजनं माल्यं गन्धं चन्दनमेव च । ताम्बूलं दर्पणं मानपात्रं चर्वितपात्रकम् ।। अन्यत्क्रीडाभवं यद्यत्तत्सवं च पृथवपृथक् । रसालं विविध यन्त्र कलयन्तीभिरादरात् ॥ १८८ ।। यथास्थाननियुक्ताभिः पश्यन्तीभिस्तदिङ्गितम् । तन्मुखाम्भोजदत्ताक्षि चञ्चलाभिरनुक्रमात् ।। १८६ ।। श्रीमत्या राधिकादेव्या पामभागे ससंभ्रमम् । आराधयन्त्या ताम्बूलमर्पयन्त्या शुचिस्मितम् ॥ १६ ॥ समालोक्यार्जुनीयाऽसौ मदनावेशविह्वला । ततस्तां व तथा ज्ञात्वा हृषीकेशोऽपि सर्ववित् ॥ ११ ॥ तस्याः पाणि गृहीत्वैव सर्वक्रीडायनान्तरे । यथाकाम रहो रेमे महायोगेश्वरो विभुः। चतस्तस्याः स्कन्धदेशे प्रदत्तभुजपल्लयः । आगत्य शारदां प्राह पश्चिमेऽस्मिन्सरोवरे शीघ्र स्नापय तन्वङ्गीं फ्रीडाधान्तां मृदु स्मिताम् । ततस्ता शारदादेवी तस्मिन्क्रीडासरोवरे ॥ १६४॥ स्नानं कुर्वित्युवाचैनां सावधान्तातथाऽकरोत् । जलाभ्यन्तरमाप्ताऽसौपुनरर्जुननांगतः ·यत्र देवेशः श्रीप्रवकुण्ठनायकः। दृष्ट्या तमर्जुनं कृष्णो विषण्ण मरमानसर मायया पाणिना स्पृष्ट्या प्रस्तं विदधे पुनः ॥ १५ ॥ श्रीकृष्णा उघाव। चामाशंसे भवाग्मियसखो मम । त्वत्समो नास्तिमेकोऽपिरही घेत्ता जगत्त्रये त्वया पृटमनुभूतं च तत्पुनः। कथ्यते यदि तत्कस्मै शपले मो तदाऽर्जुन !॥ सनत्कुमार उपाचा दमासाद्य शपयातनिर्णयः । ययौ हटमनास्तस्मात्स्यधामा तसंस्मृतिः कथितं सर्व रहो यगोचरं मम । गोविन्दस्य तथा चास्मै कयने शपथस्य । ईश्वर उवाच। त्या पवस्तस्य सिद्धिमापगविर्गतः । नरनारायणापासं घृन्दारण्यमुपायजत् तत्रास्तेऽवापि कृष्णम्य नित्यलीलाविहारचित् । नारदेनापि पृटोऽदं नायब तहस्यफम् ॥ २०१ ।। तथापि तेनेदं प्रातित्यमुपेत्य च । नुम्यं यतु मया प्रोक्तं रहस्य स्नेहकारणात् स्मचिदाण्येयं त्वया म स्ययोनियत् । हम धीमगपदक्कमदिमाध्यायमभुता यः पर्दागदापि स रति विन्दते हरो । २०४॥ धोपापुराणे पाताललण्डेऽर्जुन्यगुगयो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७॥ पडसप्ततितमोऽध्यायः नारदस्य पीत्वप्राप्तिपर्णनम् । पार्वत्युवाच । अपनाह व पहुधा कपिनं विमो केन पुण्यपिरोण मा प्रति गतः ॥ वर उपाय। या निसिन पुराणा कपिर्त गुर्थ भुत गुलाम्युमा ...

·मंश्चसप्ततितमोऽध्यायः ] * नारदस्य स्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनम् * नारदः पृष्टवान्मह्यं तदाऽहं प्राप्तवानिदम् । अहं वक्तं न शक्नोमि तन्माहात्म्य कथशन ।। किं कुर्वे शपनं तस्य स्मृत्वा सीदामि मानसे। इति श्रुत्वा मम पचो दुर्मनाः सोऽभवद्यदा ॥ ४॥ तदा ब्रह्माणमाहृय अहमादिष्टयान्प्रिये । त्वया यत्कथितं मां नारदाय घदस्य तत् ।। ब्रह्मा तदा मम चंचो निशम्य सह नारदः । जगाम कृष्णसविधं नत्वा पृच्छत्तदेव ते ॥ ब्रह्मोवाचा किमिदं द्वात्रिंशद्वनं घृन्दारण्यं पिशांपते !। श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि योग्योऽस्मि मे घद ॥७॥ श्रीभगवानुवाच । इदं वृन्दावनं रम्यं मम धामेव केवलम् । यत्रेमे पशयः साक्षावृक्षाः फीटा नरामराः ये वसन्ति ममान्त्येते मृता यान्ति ममान्तिकम् । अत्र या गोपपत्यश्च निवसन्ति ममालये ॥६॥ योगिन्यातास्तु एवं हि मम देवाः परायणाः । पञ्चयोजनमेवं हि पन मे देयरूपकम् कालिन्दीय सुषुम्नाख्या परमामृतवाहिनी । यत्र देयाश्च भूतानि घर्तन्ते सूक्ष्मरूपतः ॥ सर्वतो व्यापकश्चाहं न त्यक्ष्यामि धनं क्वचित् । आविर्भावस्तिरोभावो भयेदत्र युगेयुगे तेजोमयमिदं स्थानमदृश्य चर्मचक्षुपाम् । रहस्यं मे प्रभावश्च पश्य वृन्दापनं युगे । प्रमादीनां देवतानां न दृश्यं तत्कथश्चन ॥ १३ ॥ ईश्वर उपाय। तस्मृत्वा नारदो नत्या कृष्णं ब्रह्माणमेश्च । माजगाम ह भूलोके मिश्रक नैमिपंचनम् तपासी सत्ततश्चापि शौनकायेर्मुनीश्वरैः । पृष्टयाप्यागतो ग्रह्मन्कुतस्त्यमधुना पद ॥ तक्रुत्वा नारदः प्राह गोलोकादागतोऽस्म्यहम् । श्रुत्वा कृष्णमुखाम्भोजाद घृन्दायनरहस्यफम् ॥ १६ ॥ नारद उवाया कर नानाविधाः प्रश्नाः कृताचैव पुनः पुनः । समस्ता मनवरतत्र योगाधेय मयाभूताः ·.पामपुराणम् [५पातालपर सानेपापियामि पचाल बसस्यतः ॥१८॥ शौनकादप मः। मा दिप. प्राणा स्पपि । सम्मा समाचश्य ययामासु कम तय भारद उपारा फदागिरसनारे टोऽम्मामिश गीतमः । मनम्ची ग महाःत्री विन्ताकुन्निसचेतन- मोरया गोसमा देपः पात धरणीतले । उत्तिष्ठ परसपत्रोति समुपाचाहमेय दिश पर्य भयान्मनस्थीति प्रोन्यता यदि रोचन ॥२२॥ गौतम उपाय। ध्रुतं तप मुखादेय रुष्णतत्त्वं च तादृशम् । द्वारकास्यं माराध्य रहस्य बहुमो मया पृदायनरहस्यं तु नभुतं त्यन्मुपाम्युजात् । यतो मे मनसः स्थव्यं मरिष्यतिवसद्गुरो नारद उपाय। इदं परमं गुह्यं रहस्यातिरहस्यकम् । पुरो मे ब्रह्मणा प्रोक्तं सादावृन्दावनोद्भवम् । रहस्यं पद देवेश! वृणदारण्यस्प मे पितः!! इति जिशासित ध्रुत्या क्षणे मौनी स सामपत् ॥ २६ ॥ ततोमाऽऽहमहाविणुं गच्छ धत्सप्रभु मम । मयाऽपि तत्र गन्तव्यं त्वया सदन संशयः इत्युच्चा मां गृहीत्या च गतो विष्णोध धामनि । महाधिष्पी च कथितं मयोक्तं यत्तदेव हि ॥२८॥ तस्मृत्वा र महाविष्णुः स्वयम्भुवमथादिशत् । त्वमेवादेशतो मां नीत्वा ये नारद मुनिम् ॥ २ ॥ स्नानाय विनियुश्वासरस्थमृतसंज्ञकेमिहाविष्णुसमादियः स्वयम्भूमी तथाऽकरोत् तत्रामृतसरचाहं प्रविश्य स्नानमाचरम् । तत्क्षणात्तत्सरः पारे योषितं सविधेऽभवम् सर्वलक्षणसम्पन्ना योपिटुपातिपिस्मिता ।मां दृष्ट्वासा. समायान्तीमच्छंध मुहुर्मुहुः त्रिय ऊचुः1 का त्वं कुतः समायाता कथमात्मघिचेष्टितम् ।

·1.३२३ . पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः] * नारदस्य स्त्रीत्वप्राप्तिधर्णनम् - तासां प्रियकथां श्रुत्वा मयोक्तं तन्निशामय १ ३३ ॥ कुतः फोऽहं समायावः कथं वा योपिदारुतिः । स्थामवद् दृश्यते सर्व किं पा मुग्धोऽस्मि भूतले ॥ ३४॥ तकृत्वा मद्ववो देवी प्रोवाच मधुरस्वनः । वृन्दा नानी पुरी चेयं कृष्णचन्द्रप्रियासदा महं च ललितादेवी तुर्यातीता च निष्कला । इत्युक्याच महादेवी फरणासान्द्रमानसा मो प्रत्याह पुनर्देधी समागच्छ मया सह । अन्याश्च योपितः सर्वाः कृष्णपादपरायणाः साक्ष मा प्रवदन्त्येवं सगगच्छानया सह । ततोऽनुकृष्णचन्द्रस्य चतुर्दशाक्षरो मनुः । कृपया कथितस्तस्या देव्याश्चापि महात्मनः । तत्क्षणादेव तत्साम्यमलभ घिविधोपमा शामिः सदगतास्तत्र यत्र कृष्णः सनातनः । केवलं सच्चिदानन्दः स्वयं योपिन्मयः प्रभुः ॥ ४ ॥ योपिदानन्दहृदयो दृष्ट्वा मां प्रानपीन्मुहुः । समागच्छ प्रिये ! कान्ते ! भत्त्या मां परिरम्भय ॥४१॥ रेमे घर्षप्रमाणेनतत्र चैध द्विजोत्तम । तदोक्तं रमणेशेन तां देवीं राधिका प्रति ॥४२॥ इयं मे प्रकृतिस्तत्र चासीन्नारदरूपधृत् । नीत्वाऽमृतसरी रम्यं स्नानार्थ सन्नियोजय सपा मेरमणस्यान्ते मदितं प्रियमाषितम् । अहं यललिता देवी राधिका या चीयते अहं च पासुदेवाख्यो नित्यं कामकलात्मकः । सत्यं योपित्स्यरूपोऽहं योपिच्चाई सनातनी॥४५॥ महें घ ललिता देवी पुंरुपा रुष्णविग्रहा । माधयोरन्तरं नास्ति सत्यं सत्यं दिनारद एवं पो घेत्ति मे तत्वं समयं च तथा मनुम् । ससमाचारसद्रुतं ललितायत्स में प्रियः बन्दायनं माम रहस्पं मम घे गृहम् । न प्रकाश्यं कड़ा कुत्र पत्तव्यं न पीकचित् ततोऽनु राधिका देवी मां नीत्या सत्सरोवर। स्थित्या सा कृष्णचन्द्रस्य धरणान्ते गता पुनः । सो निपजनादेष नारदोऽहमुपागतः। पीणाहस्तो गानपरस्तदहस्यं मुहमंदा । ५०॥ स्वयम्भुवं नमस्कृत्य तत्रागां विष्णुपादम्।

·[५पाताल पापुराणम् स्थपापा तथा इष्ट मोक्तं फिशितदा पुनः ॥ ५१ ॥ इति फपितं यत्स! मुगोयं च मया त्ययि। रपयाऽपि कृष्णचन्द्रस्य केवलं धाम चित्कलम् ॥५२॥ गोपनीयं प्रयत्लेन मातुर्जार इयं प्रियम् । यथा प्रोक्तं मया शिष्ये गौतमे सरहस्य तथा भपत्सु फास्पैनकथितंचातिगोपितम् । यत्र फुत्र फदायित्तु प्रकाश्यं मुनिपुङ्ग सदा शापो भयेद्विमाः कृष्णचन्द्रस्य निश्चितम् । इमं कृष्णस्य लीलामियुतमध्यायमुत्तमम् ॥ ५५ ॥ यः पठेच्णुयाद्वापि स याति परमं पदम् ॥ ५६ ॥ इति श्रीपाी महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वृन्दावनमाहात्म्ये नारदीयानुनयो न पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५॥ पट्सप्ततितमोऽध्यायः श्रीकृष्णस्य संक्षिप्तं गद्यमयं मध्यत एवं चरित्रम् । ईश्वर उवाच। अत्र शिशुपालं निहतं श्रुत्वा दन्तवक्त्रः कृष्णेन यो मधुरामाजगाम १ कृष्णस्तु तछ्रुत्वा रथमारहा तेन सह मथुरामायया ॥२॥ अथ तं हत्या यमुनामुत्तीर्य नन्दबजगत्या पितरावमिवाद्याश्वास्यताभ्यामालिद्वितः- সন্ধাবল্লাহি দানাঘায় ঘষামলাহিমিংথানার पंयामास ॥ ३॥ फालिन्याः पुलिने रम्ये पुण्यवृक्षसमाकीर्ण गोपस्त्रीमि रहनिशं कीडासुखेन त्रिरात्रं तत्र समुयांस तब स्थले नन्दगोपादयः सबै जनाः पुत्रदार सहिताः पशुपक्षिमृगादयोऽपियासुदेवप्रसादेन दिव्यरूपधरा विमानसमाar uri लोकं धैकुण्ठमवापुः ॥५॥ .

·सप्तसप्ततितमोऽध्यायः] • श्रीकृष्णतीर्थवर्णनम् .
३२५
श्रीकृष्णस्तु नन्दगोपवजोकसां सर्वेषां निरामयं स्थपदं दत्त्या देवगणैः स्तूयमानः
श्रीमती द्वारावती विवेश ॥ ६ ॥ तत्र पसुदेवोग्रसेनसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धारादिभिः
प्रत्यहं सम्पूजितः पोडशसहस्राष्टाधिकमहिपोभिश्च विश्वरूपधरो दिव्यरत्नमयलता
एहान्तरेषु सुरतरुकुसुमाचितश्लक्ष्णतरपर्यवेषु रमयामास ॥७॥
रवं हितार्थाय सर्वदेवानां समस्तभूभारविनशाय यदुवंशेऽवतीर्य सकलराक्षसविनाश
त्या महान्तमुवीभारं नाशयित्वा नन्दब्रजद्वारिकावासिनः स्थावरजङ्गमान्भयवन्ध-
गान्मोचयित्या परमे शाश्वते योगिध्येये रम्ये धाम्नि संस्थाप्य नित्यं दिव्यमहि-
ग्यादिभिःसंसेव्यमानो यासुदेवोऽखिलेपूयाच ॥ ८ ॥
प्रसीदव्याकृतं ब्रह्मकरकापतयोरिव । प्रकृतिस्थो गुणान्मुक्तो द्रवीभूत्या दिवं गतः ॥
इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वृन्दावनमाहात्म्ये पार्वतीशिवसंपादे
पट्सततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीकृष्णतीर्थवर्णनम् ।
पार्वत्युवाच ।
वेस्तरेण समाचक्ष्य नामार्थपदगौरयम् । ईश्वरस्य स्वरूपं च तत्स्थानानां विभूतयः
द्विष्णोः परमं धाम व्यूहभेदास्तथा हरेः । निर्वाणाख्याहि तत्त्वेन मम सर्व सुरेश्वर
ईश्वर उवाच।
तारेवृन्दावने कृष्णं गोपीकोटीभिरावृतम् । तत्र गङ्गापराशक्तिस्तत्स्थमानन्दफाननम्
नासुकुसुमामोदसमीरसुरभीकृतम् । फलिन्दतनयादिव्यतरङ्गरागशीतलम् ॥ ४ ॥
उनकायैर्मागपतः संसृष्टं मुनिपुङ्गवः। आहादिमधुरारावर्गोवृन्दरमिमण्डितम् ॥५॥
म्यशाभूषणोपेतैर्नृत्यद्विालकैर्वृतम् । तत्र श्रीमान्कल्पतरुर्जाम्बूनदपरिच्छदः ॥ ६ ॥

·.पामपुराणम् [५पातालखण्डे मानालायालादयो मानमणिपलोग्न्पटः सम्य मूले रलदीरलदीधितिदीपिता तत्र त्रयीमय रत्नसिंहासनमनुत्तमम् । सत्रासीनं जगन्नाथ त्रिगुणातीतमव्ययम् ॥ ८ ॥ फोरिचन्द्रप्रतीकाशं फोटिमास्करमास्थरम् । फोटिफन्दालाप मासयन्तं दिशोदश त्रिनेत्रं विभुजं गौरतप्तसाम्यूनदप्रभम् । शिलप्यमाणमङ्गनामिः सुदामानं च सर्वशः । ब्रह्माद्यैः सनकायैध ध्येयं भक्तपशीस्तम् । सदापूर्णितनेवामित्यन्तीभिर्महोत्सवः ।। चुम्यन्तीमिहसन्तीमिः शिलप्यन्तीभिर्मुहुर्मुहुः । अयातगोपीदेहाभिः श्रुतिमिः कोटिकोटिभिः ॥ १२ ॥ तत्पादाम्बुजमाधीकचित्ताभिः परितोवृतम् । तासां तु मध्ये यादेवी तप्तचामीकर द्योतमाना दिशः सर्वाः कुर्वती विद्युदुम्ज्यलाः । प्रधान या भगवती यया सर्वमिदं ततम् ॥१४॥ सृष्टिस्थित्यन्तरूपा या विद्याऽविद्या प्रयी परा। स्वरूपा शक्तिरूपा च मायारूपा च चिन्मयों ।। १५॥ प्राधिष्णुशिवादीनां देहकारणकारणम् । घराचरंजगत्सर्य यन्मायापरिरम्भितम वृन्दाधनेश्वरी नाना राधा धात्राऽनुकारणात् । तामालिङ्ग्य चसन्तं तं मुदा वृन्दावनेश्वरम् ॥१७॥ अन्योन्यचुम्बनाश्लेषमदावेपविघृणितम् । ध्यायेदेवं कृष्णदेवं स च सिद्धिमवाप्नुया मन्त्रराजमिमं गुहां तस्य मन्त्रंच मन्त्रपित् योजपेच्छृणुयाद्वाऽपि स महात्मासुदुल्ला राधिका विवरेखा व चन्द्रा मदनसुन्दरी। श्रीप्रिया श्रीमधुमती शशिरेखा हरिप्रिय सुपर्णशोभा संमोहा प्रेमरोमाञ्चराजिता । वैधय॑स्वेदसंयुक्ता भाषासक्ता प्रियंचन सुपर्णमालिनी शान्ता सुरा सरसिका सथा। सर्वत्रीजीवनादीनपत्सला विमलाशय निपीतनामपीयूषा सा राधा परिकीर्तिता । सुदीर्घस्मितसंयुक्त तस्वामीफरप्रभा। राधा चरणालोचनाझना । मायामात्सर्यसंयुक्ता दानसाम्राज्यजीवना प्रकीर्तिता । गोराडी नातिदीर्घा च सदापादनतत्परा ·अहङ्कारसमायुक्ता मुखनिन्दितचन्द्रमाः मधुरालापचतुरा जितन्द्रियशिरोमणिः । सुन्दरस्मितसंयुक्ता सा वै भदनसुन्दरी। विविक्तरासरसिका श्यामाश्याममनोहर प्रेणाप्रेमकटाक्षेण हरेश्चित्तचिमोहिनी। जितेन्द्रिया जितक्रोधा सा प्रिया परिकीर्तिता ॥ ३१ ॥ सुतप्तस्वर्पागोराङ्गी लीलागमनसुन्दरी । स्मरोत्यप्रेमरोमाञ्च वैचित्रमधुराकृतिः ॥ सुन्दरस्मितसंयुक्तमुखनिन्दितयन्द्रमाः । मधुरालापचतुरा जितेन्द्रियशिरोमणिः फोतिता सा मधुमती प्रेमसाधनतत्परा । संमोहज्वररोमाञ्चप्रेमधारासमन्विता ॥ दानधूलिविनोदा व रासध्वनिमहानटी । शशिरेखा व विज्ञेया गोपाल प्रेयसी स कृष्णात्मा सोत्तमा श्यामा मधुपिङ्गललोचना । तत्पादप्रेमसंमोहात्कचित्पुलक शिवकुण्डे शिवानन्दा नन्दिनी देहिकातरे। रुचिमणी द्वारचस्यां तु राधा वृन्दापनि देवकीमथुरायो तु जाता मे परमेश्वरी । चन्द्रकुटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी ॥ ३८ ॥ घाराणस्यां विशालाक्षी घिमला पुरुषोत्तमे । वृन्दावनाधिपत्यं च दत्तंतस्यै प्रस कृष्णेनान्यत्र देवी तु राधा वृन्दावने घने । नित्यानन्दतनुः शोरियोऽशरीरीति भा घाय्वग्मिनाकभूमीनामङ्गाधिष्टितदेवता । निरूप्यते ब्रह्मणोऽपि तथा गोबिन्दवित्र सेन्द्रियोऽपि यथा सूर्यस्तेजसा नोपलक्ष्यते । तथा कान्तियुतः कृष्णः फालं मोहयति ध्रुवम् ॥ ४२ ॥ न तस्य प्रारुती मूर्तिमदोमांसास्थिसम्भया । योगी चैवेश्वरश्चान्यः सर्वात्मा नित्यविग्रहः ॥४३॥ काठिन्यं देघयोगेन फरकावृतयोरिच ! कृष्णस्यामिततत्त्वस्य पादपछ न देवता । वृन्दावनरजोवृन्दे तत्र स्युर्विष्णुकोटयः । आनन्दफिरणे घृन्दव्याप्तविश्यफलानि - ना - छ ·लप्रपालादयो नानामणिपलोरम्पलः । सम्य म्ले एनयेदारलदीपितितरित -विमुजं गौरंतप्तजाम्यूनदप्रमम् । लिप्यमाणमद्नामिः सुदामानं च सर्वशः। :: सनकायैश्च ध्येयं भक्तपशीयन्तम् । सदापूर्णितनेत्राभिस्यन्तामिमहीन्सवः। दाम्बुजमाध्वीकचित्तामिः परितोवृतम् । तासां तु मध्ये यादेवी ततवामीकरणमा प्णुशिवादीनां देहकारणकारणम्। चराचरंजगत्सवं यन्मायापरिरम्भितम् । का चित्ररेखा च चन्द्रा मदनसुन्दरी। धीप्रिया धीमधुमती शशिरेखा हरिप्रिया शोभा संमोहा प्रेमरोमाञ्चराजिता । चैवर्ण्यस्वेदसंयुक्ता भाषासका प्रियंवदा मालिनी शान्ता सुरा सरसिका तथा । सर्वस्त्रीजीवनादीनपत्सला विमलाशया प्रेमनदी राधा चरणालोचनाअना। मायामात्सर्यसंयुक्ता दानसाम्राज्यजीवना . पामपुराणम् . पत्र प्रयीमयं रत्नसिंहासनमनुगमम् । सत्रासीनं जगन्नाथ त्रिगुणातीतमाययम् ॥ ८॥ चन्द्रप्रतीफाशं फोटिमास्फरमात्परम् । कोटिभन्दालापण मासदन्नं दिशा चुम्यन्तीमिईसन्तीमिः ग्लिप्यन्तीमिमुंडमुंहः । अयाप्तगोपीदेहाभिः श्रुतिभिः कोटिकोटिमिः ॥ १२॥ द्योतमाना दिशः सर्वाः कुर्वती विद्युदुज्ज्वलाः । प्रधानं या भगवती यया सर्वमिदं ततम् ॥ १४॥ सृष्टिस्थित्यन्तरूपा या विद्याऽविद्या त्रधी परा। स्वरूपा शक्तिरूपा च मायारूपा च चिन्मयी ॥ १५॥ वृन्दाधनेश्वरी नाम्ना राधा धात्राऽनुकारणात् । सामालिङ्ग्य वसन्तं तं मुदा वृन्दावनेश्वरम् ॥१७॥ न्यचुम्यनाश्लेपमदायेपविधूर्णितम् । ध्यायेदेव कृष्णदेव स च सिद्धिमवाप्नुपात जिमिमं गुह्यं तस्य मन्त्रं च मन्त्रचित् । योजपेच्छृणुयाद्वाऽपि नामपीयूपा सा राधा परिकीर्तिता । सुदीर्घस्मितसंयुक्ता तप्तवामीकाप्रमा! स महात्मासुदुल्लमः - तासनतत्परा ·सप्तसतितमोऽध्यायः * श्रीकृष्णतीर्थवर्णनम् * -देन्यानुरागनटना मूळ रोमाश्चपिला । हरिदक्षिणपार्श्वस्था सर्वमन्त्रप्रिया । मनङ्गलोममाधुर्या चन्द्रा सा परिकीविता । सलीलमन्थरगतिर्मनमुद्रितलोचना प्रेमधारोज्ज्वलाफी दलितानशोभना । कृष्णानुरागरांसका रासयनिसमुत महङ्कारसमायुक्ता मुखनिन्दितचन्द्रमाः । मधुरालापचतुरा जितेन्द्रियशिरोमणि सुन्दरस्मितसंयुक्ता सा वै मदनसुन्दरी । विविकरासरसिका श्यामाश्याममनो प्रेणाप्रेमकटाक्षेप हरेचित्तधिमोहिनी। जिनेन्द्रिया जितक्रोधा सा प्रिया परिकीर्तिता ॥ ३१॥ सुतप्तस्वर्णगोराडी लीलागमनसुन्दरी । स्मरोत्यप्रेमरोमाच घेवित्रमधुराकृतिः सुन्दरस्मितसंयुतमुखनिन्दितचन्द्रमाः । मधुरालापचतुरा जितेन्द्रियशिरोमणि फोलिता सा मधुमती प्रेमसाधनतत्परा । संमोहन्यररोमामधारासमन्विता दानधलिपिनोदा व रासध्यनिमहानटोशशिरसा च विमेया गोपालप्रेयसी कृष्णाटमा सोतमाशमामथुपिट्नललोचना । तत्पादप्रेमसंमोहातहवित्पुलकन शियकु शिवानन्दा नन्दिनी देहिकातटे। सचिमणी द्वारपत्यां तु राधा वृन्दा देवीमयुरायां तु जाता मे परमेश्वरी । धन्दारे तथा सीता विन्ध्ये पिन्ध्यनिषासिनी (३८॥ पाराणस्यो विशालाक्षी पिमला पुरषोत्तमे । वृन्दापनाधिपत्यं च दत्तस्यै : कृष्णेनान्यत्र देवी तु राधा घृन्दायने धने । नित्यानन्दतनुः शॉरियोऽशरीरीति: थाप्यशिनाकभूमीनामताधिष्ठित पता। निरूप्यते सोऽपि तथा गोविन्द सन्दियोऽपि यथा सूर्यस्तेजसामोपलाते। कथा कान्तियुक्त हाणाकालं मोहयति भ्रषम् ॥ ४२ ॥ m ·•ाराज. गुमाएESrमनि धारामा। मुरण पाकिस्मनः॥४ গাধ পূrিazসি । গাষি বগলে লােনা নিপ থে mum tuisinhat I TET गिगायो रामान्दापनेप मापिशिता पक्षधाम् ॥४॥ समुदयप राप्रपेदिर मेग तय पिनारा पण मागोमतिमि मायादिनानिपिगुतिः । त्रिगुणादिमाशोऽयं गवाणपिधारिणः । ऊमीयानाम्य पारिपनप जापते । पराधिका रामामारी महणसहाः पुमान् । पयः परन शायरम्यमानः परः ध्येय गो. ध्येयं पनं दापन पनम् । श्याममेग पर सामादिदेयं परी रसः ५३ थाल्यं पशमन्त पागण्ड रामायधि। भाकशोर सामाधि Un पोपनोदिनकशोरं नयापनमुच्यते । इयम्तम्प सर्यध्य प्रपशमितरदपः ॥ ५५ ॥ थाल्योग फैशोरं पयो पन्दे मनोहरम् । पालगोपालगोपालं म्मर गोपालरूपिणम् पन्दे मदनगोपालं फैशोराकारमद्भुतम् । यमाहुयोधमोदिनीमन्मदनमोहनम् ॥१७॥ अखण्डातुलपीयूषरसानन्दमहार्णयम् । जयति थोपतेगूद यपुः शोररूपिणः ॥ ५८॥ एकमप्यव्ययं पूर्व पलयीवृन्दमध्यगम् । ध्यानगम्यं प्रपश्यन्ति रविभेदात्पृथग्घियः ॥ ५ ॥ यन्नवेन्दुविध्येयं ब्रह्मादिभिः सुरैः । गुणत्रयमतीतं तं पन्दे वृन्दावनेश्वरम् ॥६० धृन्दावनपरित्यागो गोपिन्दस्य न विद्यते । अन्यत्र यद्धपुस्तत्तु कृत्रिमं सन्न संशयः । सुलभ वजनारीणां दुर्लभं तन्मुमुक्षुणाम् । तं भजे नन्दसुन यासतेजः परं मनुः । पार्वत्यवाना ·अष्ट्रसप्ततितमोऽध्यायः] * शालनामशिलालक्षणादिकथनम् * ३२ स्मृत्वा गुणान्मरन्नामगानं या मनरञ्जनम् । बोधयत्यात्मनात्मानंसततप्रेरिणलीयते इति श्रीपादो महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वृन्दावनमाहाम्ये पार्वतीशिवसाधारे श्रीकृष्णरूपवर्णनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७॥ अष्टसप्ततितमोऽध्यायः वैष्णवशुद्धिपूर्वकं शालग्रामशिलालक्षणादि कथनम् । पार्वत्युवाच। वैष्णवानांस यधर्म सर्व तथ्यं च मे धद । यत्कृत्या मानवाः सर्वे भवाम्मोधि तरन्ति हि ॥१॥ ईश्वर उवाया अथ द्वादशधा शुद्धिष्णपानामिहोच्यते। गृहोपलेपनं चैव तथानुगमनं हरैः ॥ २॥ भक्त्या प्रदक्षिणा चैव पादयोःशोधनं पुनः । पूजाऽयपत्रपुष्पाणां मत्र्ययोतोलन हरेः फरयोः सर्यशुद्धीनामियं शुद्धिविशिष्यते । तन्नामकीर्तनं चैव गुणानामपि कीर्तनम् भत्त्या श्रीकृष्णदेवस्य पवसःशुद्धिरिष्यते । तत्कथा श्रवणश्चैव तस्योत्सपनिरीक्षणम् श्रोत्रयोर्नत्रयोश्चेष शुद्धिःसम्यगिहोच्यते । पादोदकं च निर्माल्यमालानामपिधारणम् उच्यते शिरसः शुद्धिः प्रणतस्य हरे पुरः। आमाण तस्य पुष्पादेनिर्माल्यस्य तथा प्रिये ॥७॥ विशुद्धिः स्यादन्तरस्य माणस्यापि विधीयते । यत्र पुष्पादिकं यच्च कृष्णपादयुगार्पितम् ॥ ८॥ सदेकं पाप लोके सद्धि सपंधिशोधयेत् । पूजा व पञ्चधा मोना तासां भेदएणुप्य में अभिगमनमुपादानं योगः स्याध्याय एच घाल्या पत्रकारार्चा प्रमेण कथयामिते तस्याभिगमनं नाम देवतास्थानमार्जनम् । उपलेपं च निर्माल्यं दूरीकरणमेव व ४११ - -- ·- -- " पामपुराणम्. [५पात उपादानं नाम गन्धपुष्पादिवयन तथा । योगो नाम स्वदेषस्य स्यात्मनेपालम स्वाध्यायो नाम मन्त्रानुसन्धापूर्यफो जपः । सूक्तस्तोत्रादिपाटश्च हरेःसङ्की- तत्त्वादिशास्त्राभ्यासश्च स्थाध्यायः परिकीर्तितः । इज्या नाम स्वदेवस्य पूजनं च यथार्थतः ॥ १४ ॥ इति पञ्चप्रकारार्चा कथिता तप सुबते । सापिसामीप्यसालोक्य सायुज्यसारूप्यदा प्रमात् ॥ १५ ॥ प्रसङ्गात्कथयिष्यामि शालग्नामशिलार्चनम् । केशवादेश्चतुयाहोदक्षिणोर्यकरकमात् ॥ १६ ॥ शङ्खचक्रगदापी फेशयाल्यो गदाधरः । नारायण पागदावशङ्खायुधः प्रमा माधपश्चाशमाभ्यां पमेनगदयाभवेत् । गदाजशावक्री च गोविन्दाख्यो गन पमशङ्खागिदिने विष्णुरूपाय ते नमः । सशङ्कारजगदावझमधुसूदनमूर्तये । नमो गदारिशकार जयुक्तत्रिविक्रमाय च । सारिकोमोदकीपमशङ्ख धामनमूर्तये॥ चमाजशङ्कगदिने नमः श्रीधरमूर्तये । हषीकेशसारिंगदाशनपछिन्नमोऽस्तु ते ॥ साजशासगदाचक्रपानामस्वमूर्तये । दामोदर ! शङ्कादायमापदमिन्नमोऽस्तुते ॥ शङ्काटजयक्रगदिने नमः सङ्कर्षणाय च । सारिशङ्खगदाजाय पामुदेव! ममोऽस्तु शङ्खचणागदाटजाय धृतप्रयानमूर्तये । नमोऽनिरुद्धाय-गदाशवाजारिविदारिणे । साजशड्सगदाचक्रपुरुषोत्तममूर्तये । नमोऽधोक्षजापाप गदाशङ्कारिपमिने । ६ नृसिंहमूर्तये पद्मगदारावारिधारिणे । पदमारिशङ्गदिने नमोऽस्त्यच्युतमूर्तये । सगदाजापिलाय ममः श्रीकृष्णमूर्तये । शामनामशिलाद्वारगतलमनियमन पर एकामरेख: शोमादयः सदेवः थीगदाधरः । समद्विवोरामः पूर्वमागरतु पुष्पाल सङ्कर्षणोऽय प्रद्युम्नः मुश्मयस्तु पीतकः । सुवीर्यमुपरियोहानिस्यानु पर्नु मीलीद्वारे दिखच नथ नारायणोऽसितः मध्ये गदारती रेषा मामिपमहानगर पृश्यको नृसिदो यः कपिलोयब्रियितुः। प्रथा पञ्चयिन्दोग्नु पूनमयारि पहः सबिलिट्री यो विषमायवत्रकः मालबिरेलः स्यूयोऽयममूर्ति सपिपुर ।

·एकोनाशीतितमोऽध्यायः] * वैष्णयानां तिलकधारणाधनेकविधिवर्णनम् * २१ कृष्णः सपतुलावर्तपाण्डुरो धृतपृष्ठकः । श्रोधरः पञ्चरेखश्च धनमाली गदाशितः ॥३३ धामनोपलो नाम मध्यश्चकः सनीलकः । नानावर्णानकमूर्ति गभोगी त्वनन्तकः ।। स्थूलो दामोदरो नीलो मध्ये चकः सनीलकः । सङ्कर्षणद्वारकोऽव्यादब्रह्मासुलोहितः सुदीर्धरेखासुपिर एकचक्रावुजःपृधुः । पृथुवका स्थूलछिद्रः कृष्णोविन्दुश्च विन्दुमान् हयग्रीचोऽङ्कुशाकाः पञ्चरेखः सकौस्तुभः । चैकुण्ठोऽमलपदाति एकवनमयोऽसितः ॥ ३७॥ मत्स्यो दीर्घाम्युजाकारो दीर्घरेषश्चपाण्डुर। रामचक्रो दक्षरेखो याश्याम:सत्रिविक्रमः शालग्रामद्वारकायां()स्थिताय गदिने नमः । एकेन लक्षितों योऽव्यागदाधारीसुदर्शनः लक्ष्मीनारायणोद्वाभ्यां विभिश्चैव त्रिविक्रमः। चतुर्मिश्च चतुयूं हो चासुदेवश्चपञ्चभिः प्रद्युम्नापभिरेवाव्यात्सङ्कर्षणश्च सप्तभिः। पुरुषोत्तमोऽष्टमिश्च स्यान्नवव्यूहोनवोहितः दशावतारो दशभिरनिरूद्धोऽवतादध । द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः ॥४॥ मला चतुमुंखोदण्डी कमण्डलुलगुन्नतः । महेश्वरः पञ्चवक्त्रो दशवाहु पध्वजः। पधायुधस्तथा गोरी चण्डिका व सरस्वती महालक्ष्मीर्मातरश पद्मइस्तोदिवाकरः गजास्यश्च गजस्कन्धः पण्मुखोऽनेकधा गणाः । एते स्थिताः स्थापिताः स्युः प्रासादे वाऽथपूजिताः ॥ ४५ ॥ धर्मार्थकाममोक्षा हि प्राप्यन्तं पुरुषेण च ॥ ४६ । तिधीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शालग्रामनिर्णयो नामाप्रसप्ततितमोऽध्यायः एकोनाशीतितमोऽध्यायः वैष्णवानां तिलकधारणाद्यनेकविधिवर्णनम् । श्वर उवाच शालग्रामे मणी यन्त्रमण्डले प्रतिमासु च । नित्यं तु श्रीहरे पूजा केवले भवनेनतु ·. •पाणुगगा. दाम माम गणादिमपर्म ए गोगी मामा ফায়াখা নাম মাগী মা। গলায় तरयादिगारग्राम्गामायाग की। या माम म्यदेयाग पूतन पा १५ पति पराममारानां गिना गम!" सास्सिामीप्यतालापय सारपसारा प्रमा प्रसङ्गारफरापिण्यामि शालपामगिटानम् । पेशयादेधितुयाही शिपायंकायमान ॥१६॥ शड्यफगदापी पेशयाग्यो गदाधरः । मागयतःपप्रगदा माधपश्चमाशङ्काम्या पद्मेनगदयामयेन् । गदाजशनम: पभशङ्कारिगदिने पिष्णुरूपाय ते नमः । समाजगदा नमो गदारिशङ्खार जयुक्तत्रिविक्रमाय च । सारिफॉमोद चक्रारजशवगदिने नमः श्रीधरमूर्तये । हीयेशसारिण साजिशप गदाचमापदनामस्वमूर्तये । दामोदर ! शङ्गग शङ्खाजचक्रगदिने नमः सङ्कर्षणाय च । सारिशङ्गगदा- शङ्खवक्रगदाजाय धृतप्रद्युम्न मूर्तये । नमोऽनिरुद्धायःग साजशङ्खगदाचक्रपुरुषोत्तममूर्तये । नमोऽधोक्षजमाः नृसिंहमूर्तये पद्मगदाशङ्खारिधारिणे । पद्मारिशद, सगदाजारिशङ्खाय नमः श्रीकृष्णमूर्तये । शुक्लाभरेखः शोभादयः सदेवः श्रीगदाधरः । सङ्कर्षणोऽथ प्रयुग्नः नीलोद्वारे त्रिरेखश्च पृथुवक्री ५..

·AY Pr पंकोनांशीतितमोऽध्यायः ] *घेणधानों तिलकाद्यनेकविधिवर्णनम् * द्वादशैतानि नामानि कर्तव्ये तिलके पठेत् ।। २१॥ सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं सगच्छति । अर्ध्वपुण्ड्रभूदुर्घरखं ललाटे यस्य दृश्यते वण्डालोऽपि स शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः । यस्योर्ध्वपुण्ड दृश्येत न ललाटे नरस्य हि ॥२३॥ तदर्शनं न फतव्यं दृष्ट्या सूर्य निरीक्षयेत् । त्रिपुण्ड यस्य विनस्य ऊर्ध्वपुण्डनदृश्यते तं दृष्ट्वाऽप्यथवा स्पृष्ट्या संवैलं स्नानमाचरेत् । सान्तरालं प्रकर्त्तव्यं पुण्य हरिपदाकृति ॥ २५ ॥ निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड द्विजाधमः । ललाटे तस्य सततं शुनः पादो न संशयः नासादिकेशपर्यन्तमूदुर्ध्वपुण्डं सुशोभनम् । मध्ये छिद्रसमायुक्तं तं विद्यारिमन्दिरम् पामभागे स्थितो ब्रह्मा दक्षिणेतु सदाशिवः । मध्ये विष्णु घिजानीयात्तस्मान्मध्यं न रोषयेत् ॥ २८ ॥ पीक्ष्यादर्श जले पापि यो विध्यात्प्रयत्नतः । ऊर्ध्वपुण्ड महाभागः स याति परमां गतिम् ॥ २६ ॥ अग्निरापश्च घेदाच चन्द्रादित्यौ तथाऽनिलः । विमाणां नित्यमेते हि कर्ण तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥३०॥ गडा व दक्षिणे श्रोत्रे नासिकायां हुताशनः । उभयोरपिसंस्पर्शात्तत्क्षणादेव शुध्यति कृत्वा वैधोदके शोघेणधानो महात्मनाम् । तुलसीमिश्रितं यात्पिोमूनोऽभिचन्दयेत् ॥३२॥ माधीयानोक्षयेदेहं पुमित्रपरिग्रहम् । विष्णोः पादोदकं पीतं कोटिजन्माघनाशनम् सदेवाएगुणं पापभूमा यिन्दुनिपातनात् । जलश फर इत्यास्तुत्या नत्या प्रदक्षिणम् सततं धार्यते धारि तेनाप्तं जन्मनः मलम् । शटो यस्य गृहे नास्ति घण्टा पा गण्डान्विता ।। ३५ ॥ पुरतो थासुदेवस्य ग स भागयतः फलौ । यानेया पादुकामियां यानं भगवतो गृहे ।। देपोत्तयेषु सेवा च अप्रणामस्तनतः । इच्छिष्टे चैव वाशीये भगवद्वन्दनादिकम् ॥

·३३४ • पापुराणम् * [५पात एफहस्तमणामश्च तत्पुरस्तात्प्रदक्षिणम् । पादप्रसारणचाने तथा पर्यसेवन शयनं भक्षणं चापि मिथ्याभापणमेव वा उच्च पामियो जल्पो रोदनानि व निग्रहानुग्रही चैव स्त्री साकृतभाषणम् । कम्बलावरण चैव परनिन्दा परस्ट अश्लीलभाषणश्चैव अधोवायुधिमोक्षणम् । शको गीणोपचारधाप्यनिवेदितमक्षणम् ॥ ४॥ तत्तत्कालोद्भवानां च फलादीनामनर्पणम् । चिनियुक्तापशिष्टस्य प्रदानं ध्यान स्पष्टीकृत्याशनं चैव परनिन्दा परस्तुतिः । गुरौ मौनं निजस्तो देवतानिन्दनं । अपराधास्तथा विष्णोत्रिंशत्परिकीर्तिताः ॥४४॥ "अपराधसदस्राणि क्रियन्तेऽहनिशं मया । तपाइमिति मां मत्या क्षमस्व मधु इति मन्त्रं समुथार्य प्रणमेहण्डपदभुपि । अपराधसहस्राणि क्षमते सर्वदा हरिः । सायंप्रातद्विजातीनां श्रुत्युक्तमशनं तथा । विष्णुभक्कापशिष्टस्य दिनंपापात्ममुरु अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुः खादयेन्मा समुच्चरन् । पवंशात्या नु यो भुक्ते सोऽन्नदोपैन लिप्यते ॥४८॥ मलायं धतुंलाकारं मसूरं च सयल्फलम् । तालं पलं च पृन्ताकं न खादेवाण- पदायित्धार्फपत्रेषु कुम्मीति दुफपपोः । फोपिदारे कदम्ये घन मादेष्णयो म धापणे पर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे त्यजेत् । पाश्चिने मासि दुग्धं च कार्तिके चामिरं त्यजेत् ॥ ५॥ दग्धमन्न नु जम्पीर पद्विष्णोरनियेदितम् । यी यशाप प्रत्यक्षपणे गया यदि देवाच्य मुद्धात तदा तन्नाम संस्मरेत् । मनित सिता म्यिन्नं धान्य मुद्रान्तिला पयाः ॥५३॥ कलापमानीयागः शार्क पहिलमाविका । कालसा य पास्नूर मूलका int म्टयणे सिन्धुसामुगध्ये पदधिमगिरी। पयोऽनुतमार पनसाती पिपीसीर चंप नागाइकातितिकदली टपली धात्री मायगुरमेशवण अलारमनयोपियानं प्रवदानानुसापत्रणायमाश्यं वदति गोमर ।

·। एफोनाशीतितमोऽध्याय:J * चैष्णवाना तिलकाधनेकविधियर्णनम् * "विष्णुं समपि जानीयात्सत्यं सत्यं न संशयः । धात्रीवृक्षं समारोप्य विष्णुतुल्यो भवेन्नरः ॥ ५८॥ कुरुक्षेत्र विजानीयात्साद्ध हस्तशतत्रयम् । तुलसीकाप्टपरित रुद्राक्षाकारकारितः ।। निर्मितां मालिकां कण्ठे निधायार्चनमारभेत् । तथाऽऽमलकमालां च सम्यक्पुष्करमालिकाम् ॥ ६॥ कण्ठे मालां च यत्नेन धारयेद्विष्णुपूजकः । निर्माल्यं तुलसीमालां शिरस्यपिचधारयेत् निर्माल्यवन्दनेनाङ्गमयेत्तस्य नाममिः । सलादेव गदा धार्या मूलिचापं शरस्तथा नन्दकं चैव हनमध्ये शङ्ख चक्रं भुजईये । शङ्खचक्रान्वितो विप्रः श्मशाने म्रियते यदि॥ प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सागतिस्तस्य निश्चिता। यो धृत्या तुलसीपत्रं शिरसा विष्णुतत्परः ॥ ६४ ॥ करोति सर्वकार्याणि फलमाप्नोति चाक्षयम् । तुलप्तीकाप्टमालाभिभूपितः कर्म आवरन् ॥६५॥ पितॄणां देवतानां च कृतं कोटिगुणं भवेत् । निवेद्य केशव मालां तुलसीकाष्ठनिर्मितरम् चहते यो नरो भत्तया तस्य नश्यति पातकम् । पाद्यादिभिरधाभ्यर्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् या दृष्टा निखिलाघसङ्कःशमनी स्पृष्टा पपुः पावनी, रोगाणामभिवन्दितानिरसनी सिकान्तकपासिनी। प्रत्यासत्तिविधायिनी भगवतः कृष्णस्य संरोपिता, न्यस्ता तच्चरणे चिमुक्तिफलदा तस्यै तुलस्यै नमः ॥ ६८५ इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वृन्दावनमाहात्म्ये देवीश्वरसंधादे तिलकादिनिर्णयो नामकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ GER ·अशीतितमोऽध्यायः कलियुगे हरिनाममाहात्म्यवर्णनम् । पार्यरयुपाय। गरे कलियुगे प्राप्ते विषयप्राइसले । पुत्रदारपनायातस्तत्कयं धार्यते विभो ! तराय महादेप! फषयस्य कृपानिधे ! ॥१॥ ईश्वर उपाय। हरनाnatin हरेनमिप फेवलम् । हरे राम हरेकृष्ण कृष्णकृष्णेति मङ्गलम् ॥ २॥ पपदसिये नित्यं न हिसान्याधने फलिः । भातरान्सरफर्माणि कृत्या नामानि च स्मरेत् ॥ ३॥ कृष्णकृष्णेति कृष्णेति कपणेत्याह पुनः पुनः । मन्नाम चैव त्वन्नाम योजयित्या व्यतिक्रमात् ॥en सोऽपि पापात्प्रमुच्येततूलराशेरिवानलः । जयायेतत्वया पाऽप्यथया श्रीशब्दपूर्वकम् तच्च मे मङ्गलं नाम जपन्पापात्प्रमुच्यते । दिघा निशि च सन्ध्यायां सर्वकालेषु संस्मरेत् ॥ ६॥ मार्निशं स्मरणाम कृष्णं पश्यति चक्षुषा । अशुचिर्घा शुचिर्वाऽपि सर्वकालेषु सर्वदा । मामसंस्मरणादेव संसारामुच्यते क्षणात् । नानापराधयुक्तस्य नामापि च हरत्यघम् यामततपोवान साङ्ग मेय फलोयुगे । गङ्गास्नानं हरेर्नामनिरपायमिदं प्रयम् ॥६॥ दत्यायुतं पापसहस्रमुग्रं गुर्षङ्गनाकोटिनिषेवणञ्च । स्यान्यथान्यानि हरेः प्रियेण गोविन्दनाय न च सन्ति भद्रे! ॥१०॥ पपित्रो पा सर्धावस्थाङ्गतोऽपि था। 'स याद्याभ्यन्तः शुचिः ॥ ११ ॥ तस्यार्थचिन्तनात् । सीयों पजतीयापित्तथापैप्टनमातिम् ·मान्यपणनम् में पादयोचिहितां कृत्या पूजां चैव समारभेत् । दक्षिणस्य पदोऽङ्गुष्टमूले वर्क बिभर्ति यः ॥१३॥ जनस्यापि संसारच्छेदनाय मध्यमाङ्गुलिमूले तु धत्ते कमलमच्युतः ॥ ध्याववित्तद्विरेफाणी लोमनायातिशोभनम् । पास्याँधो ध्वज धते सर्यानर्थजयध्वजम् ॥ १५॥ कुलतो पत्रं भक्तपापौघभेदनम् । पार्श्वमध्येऽङ्कुशं भक्तवितेभमदकारणम् ॥ मयं धत्ते यधमङ्गुष्ठपर्वणि । मूले गदा व पापादिभेदनीं सर्पदेहिनाम् ॥१७ प्रकाशाय धत्ते स भगवानजः । पयादीन्यपि विहानि तत्र क्षेण थरपुनः॥ पसेत्सोऽयं विमति फरुणानिधिः । तस्माद्गोविन्दमाहात्म्यमानन्दरससुन्दरम् श्टणुयात्कीर्तयेन्नित्यं स निर्मुक्तो न संशयः । मासकृत्ये प्रवक्ष्यामि विष्णोः प्रीतिकरं परम् ॥ २० ॥ मापनं कुर्याछोविष्णोर्यक्षतः शुचिः । दैनन्दिनं तु दुरितं पक्षमासर्नुपर्पजम् उहवाणि साक्षातरतानि च । स्पर्णस्तेयसुरापानगुरतल्पायुतानि च ५२२ कोटिकोटिसहस्राणि पपापानि यानि च । सण्या प्रणश्यन्ति पौर्णमास्यां तु पासरे ॥ २३ ॥ च्युतं भूमि तदेतत्कलशोदकम् । पुरुषसृतमन्त्रेण पायमानीमिरेप घ २४ दिकेनाय तथा तालफलाम्बुना । रसोरेन गन्धेन तथा पुप्पोदकेन व ॥२५ राराध्य यथा विभवधिस्तरः । घं घण्टायै नम इति घण्टाघाचं प्रदापयेत् ॥ रहाध्यानन्यस्तपातकसमये । पाहि मां पापिनं घोरसंसारार्णघपातिनम् । य एवं कुस्ते विद्वान्याह्मणः श्रोत्रियः शुचिः । सर्वपापैः प्रमुच्येत विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २८ ॥ आपादशुक्लंकादश्यां कुर्यात्म्यापमहोत्सयम् । प्राय रयं कुर्याद्रायणे,श्रयणारिधिम् ॥ २६॥ मदिषस उपासपरो भवेत् । मममस्य परीपर्तमाधिने मासिकारयेत् ।

·। .पामथुराणम् . [५पाताल उत्थान श्रीदः कुर्यादन्यथा विष्णुगोहान् । शुमेचैयाम्धिनमासिमहामायां च पूज सोपी राजती पाऽपि पिष्णुरुप यति बिना। हिसादेन कर्तव्यो धर्मात्मा विष्णुपूजफः ॥ ३२॥ फासिके पुण्यमासे च फामतः पुण्यमाचरेत् । दामोदराय दीपं चप्रांशुस्थान प्रदापर्य सप्तपतिप्रमाणेन दीपः स्यान्चतुरङ्गलः । पक्षान्ते च प्रकर्नच्या दीपमालापलिः शुमा मार्गशीर्ष सितेपक्षे पष्ठयां च सितपत्रकः । पूजयेजगदीशं च ग्रहाण च पिशेषतः पाये पुष्पाभिषेक व पर्जयेच्चन्दनलयम् । समान्त्यां माघमासे च साधिवासिततण्डुलान् ॥ ३६॥ नषेध विष्णवे दद्यादिममन्त्रमुदीरयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेद्वतया देवदेवपुरःस्थितान् । अभ्यर्च्य भगवद्भक्तान्द्रिजांश मगपद्धिया एकस्मिन्मोजिते मक्ते फोटिर्भवति मोजित विप्रभोजनमात्रेण व्यङ्ग साङ्गं ध्रुवं भवेत् । पञ्चम्यां शुक्लपक्षे तुमापयित्वाच केशयम पूजयित्वा विधानेन चूतपल्लवसंयुतः । फलचूर्णश्च विविधैर्वासितः पदसाधितः ॥४० काननं रमणीयं च प्रदीप्त दीपदीपितम् । द्राक्षेक्षुरम्माजम्बीरनागरपंच पूगकम् । नालिकेरं च धात्री च पनसं च हरीतकीम् । अन्यैश्च वृक्षखण्डेच सर्व कुसुमान्वितः अन्यश्च विविधैश्चैव फलपुष्पसमन्वितैः। पितानः कुसुमोदामैरिपूर्णघटस्तथा ॥ चूतशायोपशाखाभिः शोभितंछत्रचामरेः । जयकृष्णेतिसंस्मृत्यप्रदक्षिणपुरस्सरम ॥ पिशेषतःकालयुगेदोलोत्सबोषिधीयते । फाल्गुने व चतुर्दश्यामप्टमे यामसंक्षके n४५R अथवा पौर्णमास्यां तु प्रतिपत्सन्धिसझके । पूजयेद्विधिवद्धक्या फलगुचूर्णैधतुर्विधैः सितरतगौरपीतः फर्पूरादिविमिश्रितः । हरिदारागयोगाच्च रङ्गरूपैर्मनोहरैः ॥ १७ ॥ अन्यारङ्गरूपश्च प्रीणयेत्परमेश्वरम् । एकादश्यां समारभ्य पञ्चायां तं समापयेत् । पञ्चादा निम्यहानि धा दोलोत्सपो विधीयते । दक्षिणाभिमुखं कृष्णं दोलमान समयः ॥ ४॥ दृष्टवाऽपराधनिक्यमुक्तास्तेनात्र संशयः । निक्षिप्य जलपाने व मासिमाधषसंशके ! सौपर्णपात्रे रौप्ये जातानं पाप्यय मृत्मये । होयस्थयोऽर्चयेद्देवंशालग्रामसमुइभषम् ·तेतमोऽध्यायः] * हरिपूजाविधिवर्णनम् * iपा महामागे तस्य पुण्यं न गण्यते । दमनारापर्णकृत्या श्रीविष्णोच समर्पयेत् वे श्राषणे माझे कर्तव्यं पा तदर्पणम् । पूर्ये पूर्व तु धातस्थे दमनादिषु फर्मसु॥ व्यं विधानेन अन्यथा निष्फलं भवेत् । वैशाखे च तृतीयायां जलमध्ये विशेषतः मण्डले कुर्यान्मण्ड वा वृहदने । सुगन्धवन्दने नाई सुपुष्टं च दिनेदिने ॥५५॥ प्रयत्नतः कुर्यात्मशाङ्गस्येव पुष्टिदम् । चन्दनागुरुहीबेरकृष्णकुङ्कुमरोवना ॥५६॥ जटामांसीमुरा चैव विष्णोर्गन्धाटकं विदुः । तैस्तैर्गन्धयुतश्चापि विष्णोरङ्गानि लेपयेत् ॥ ५७ ॥ व तुलसीका; कर्पूरागुरुयोगतः । अथवा केसरयोज्यं हरिचन्दनमुच्यते ॥ ५ ॥ यात्राकाले च ये कृष्णं भत्त्या पश्यन्ति मानवाः । न तेणं पुनरावृत्तिः फल्पकोटिशतैरपि ॥ ५ ॥ धमिनितेस्तोयधदेवं गलन्ति ये । अथवा पुप्पमध्ये तु स्थापयेजगदीश्वरम् ॥ पिनं तत्र गत्वा उपकृत्य फलानि च । विष्णुभक्तन योग्येन भोजयेत्चदशेषतः ।। मालिकेरफलं बीजकाशं चोधृत्य दापयेत् । घोण्टाफलं च पनर्स कोशमुद्धृत्य दापयेत् ॥ ६२॥ ता विमिश्रितं चारनं तेनाप्लुत्य दापयेत् । पावित पिएक पूपमप्रादशतेन च । श्व तिलसंमित्रैः फलं पर प्रदापयेत् । यद्यदेवात्मनः प्रीतं तत्तदीशाय दापयेत् ।। वा नैवेद्य घनादिनाददीतकथञ्चन । त्यक्तं च विष्णुमुद्दिश्य तदक्तेभ्यो विशेग्तः ॥ ते फधित किश्चित्समासेन महेश्वरि । गोपनीय प्रयत्नेन स्वयोनिरिव पार्वति ॥ श्रीष्णरूपगुणवर्णनशास्त्रवर्गवोधाधिकार इह चेदलमन्यपाठः। तत्प्रेममावरसभक्तिविलासनामदारेषु चेत्खलु मनः किमु कामिनीमिः। तच्वेतसा प्रभजतां प्रजवालकेन्द्रं वृन्दावनक्षितितलं यमुनाजलं च । तल्लोकनाथपदपङ्कजधूलिमिश्रलिप्तं घपुः किल वृथाऽगस्चन्दनायैः ॥८॥ इति धीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे उमामहेश्वरसंवादे वृन्दावनमाहात्म्येऽशीतितमोऽध्यायः

·एकाशीतितमोऽध्यायः
श्रीकृष्णामन्यार्थवर्णनम् ।
अषय ऊचुप
सूत जीवचिरंसाधो श्रीकृष्णरितामृतम् । त्यया प्रकाशितं सर्व मलानां भवता
श्रीकृष्णलीलो निखिला हि दैनन्दिनीं प्रभो।
ययाऽऽकर्णितया साधो कृष्ण भक्तिविपते १२॥
गुरोः शिष्यस्य मन्त्रस्य विधान लक्षणं पृथक् ।
पदास्माकं महाभाग त्वं हि नः परमः सुहृत् ॥ ३ ॥
सूत उवाच।
एकदा यमुनातीरे समासीनं जगद्गुरुम् । नारदः प्रणिपत्याह देवदेवं सदाशिषः
नारद उवाच
देवदेव! महादेव ! सर्वज्ञ जगदीश्वर भगवन्धर्मतत्त्वज्ञ! कृप्पामन्त्रविदांपर!।
कृष्णमन्त्रा मया लब्धास्त्वत्तो ये च पितुः परे।
ते सर्व साधिता यलाग्मन्नराजादयो मया ॥६॥
बहुवर्षसहस्रस्तु शाकमूलफलाशिना । शुष्कपर्णाम्बुवाय्यादिमोजिना च निराशिना
स्त्रीणां सन्दर्शनालापजिना भूमिशायिना।
कामादिपड्गुणं जित्या याह्येन्द्रियनियम्यता ॥८॥
एवं कृतेऽपि नैवात्मा सन्तुष्टो मम शङ्कर । तद् यूहि यत्प्रसिध्येत संस्काराद्यैर्विनाप्रभं
सदुश्चारणादेव ददाति फलमुत्तमम् । यदि योग्योऽस्मि देवेश! सदा मे कृपया पर
शिव दवावा
साधु पृष्टं महाभाग त्यया लोकहितपिणा।
सुगोप्यमपि पक्ष्यामि मन्त्रचिन्तामणि तय ॥ ११ ॥

·- एकाशीतितमोऽध्यायः * श्रीकृष्णमात्रार्थवर्णनम् * रहस्यानां रहस्पं यद्गृह्यानां गुपमुत्तमम् । न मया कथितं देव्यै नाग्रजेम्पः पुरा तय पश्यामि युगलं तुभ्यं कृष्णमन्त्रमनुत्तमम् । मन्त्रचिन्तामणि म युगलं द्वयमेव च ॥ पर्याया अस्य मन्त्रस्य तथा पञ्चपदीति च । गोपीजनपद घल्लमान्तं तु चरणामिति ॥ शरणं व प्रपद्येच एर पञ्चपदात्मकः । मन्त्रविन्तामणिः प्रोका पोडशार्णीः महामनुः नमो गोपीजनेन्युनधा घलमाभ्यां पदेत्ततः । पदद्वयात्मको मन्त्री दक्षार्णः खलु कथ्यते ॥ १६॥ एतां पञ्चपदी जप्त्या श्रद्धयाऽश्रद्धया सहत् । कृष्णप्रियाणां सान्निध्यं गच्छत्येव न संशयः ॥१७॥ न पुरधरणापेक्षा नास्थन्यासघिधिकमः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम् ।। सर्वेऽधिकारिणश्चात्र चाण्डालान्ता मुनीश्वर। त्रिपः दादयश्चापि जडमूकादिपङ्गपः अन्ये हणाः फिराता पुलिन्दाः पुष्फसास्तथा। आमीरा यवनाः कडाः खसाधाः पापयोनयः ॥ २० ॥ दम्माहङ्कारपरमा पापा: पेशून्यतम्पराः । गोनालगादिहन्तारो महोपपातकान्यिता शानयरायरहिताः धयणादिवियर्जिताः । एने धान्ये च स स्युर्मनीरस्पाधिकारिणः यदिभक्तिभंवेदेषां कपणे सर्वेश्वरयरे । तदाधिकारिणः सर्वे नान्यथा मुनिसत्तम ! पानिको दाननिरतः सर्वतन्त्रोपसेवकः । सत्यपादी यतिर्यापि घेदवेदाङ्गपारगः ॥२४॥ सनिष्टः पुलीनो पातपस्थीमततत्पर अधाधिकारी नभवेत्रष्णमतिपिवर्जितः। तस्मादभनाय धनमाय न मानिने निधशापिहीनाय यतम्यं मास्तिकायच नवाणुधूपये पापं नासंघसरसेपिने धारणेऽनन्यभकाय दमलोमविहिन । कामकोपिमुकाय देयमेतत्मयात पिधेयाहमेतस्य गायत्री मन्द उच्यते ॥२८॥ देवतापलीकान्तो मन्त्रस्य परियोर्तितः सप्रियस्य हरेदास्पे विनियोग राहत भयशास्तथा मन्त्र पक्षाङ्गानि प्रकल्पयेत् । मयाऽपि स्याडेत सराङ्गन्यासको चरेत् ॥ ३०॥ मन्त्रस्य प्रथमोधों हिन्दुना जिभूषितः गमित्य भयोजनमा शनिष्दिोदिता . TA - मा संप 1 ·* पानपुराणम् * [५पातालस अन्तिमाणदेशाङ्गानि तैरेव तथाऽर्चनम् । गन्धपुष्पादिभिस्तश जलपाप्यसम्भवे न्यासपूर्व विधानेन कर्तव्य हरितुष्टये । अत पपास्य मन्त्रस्य न्यासाद्यन्ये पदन्ति च । सरदुच्चारणादेव कृतात्यरपदायिनः । तथाऽपि दशधा नित्यं जपाद्य प्रविन्यसेत् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि मन्त्रस्यास्य द्विजोत्तम!) पीताम्बरं घनश्याम द्विभुज धनमालिनम् ॥ ३५॥ राहियईश्नोत्तंसं शशिफोटिनिभाननम् । घूर्णायमाननयनं कणिकारायसिनम् ॥२६॥ अमितचन्दननाथ मध्ये कुङ्कमविन्दुना। रचितं तिलक माले यिव्रत मण्डलाकृतिम् । सदमादित्यसङ्काशकुण्डलाभ्यां विराजितम् ] धर्माम्युफणिफाराजहणामकपोलकम प्रियाम्यन्यस्तनयन लीलापाठोप्रतभ्रयम् । अत्रमागन्यम्नमुनायिस्कुरपोयनासिफम् ॥ ३९ ॥ दशनम्यारम्नया राजत्पषिम्यफलाधरम् । केयूराङ्गदसदनमुद्रिकाभिलंसरफरम् । यिनतं मुरली पामेोपमन्तधेप घ । काशीदामस्फुरत्मक नपुगभ्या सरारपरम् । रतिकन्दिरसायशवपलं गपलक्षणम् । हमनं प्रियगा साद हासयन्न घati ed फलानरोमले रत्नसिंहासनोपरि । दारण्ये मरण मंस्थित विषया सह। पामा fruainय राधिको गम्मत। नीलसकर्मपीतांसाहेमगमत्रमा ४५ पहावनानामुम्मैगजननाम् । शान्ता म्यान फोगवणाम ! मारनाम्यो शनिशकालमुम्बु । भांगाती पूणास पर्णपूर्णाधिनम् । गुनाहारमारष्टवादीनोन्नतापोयगम्। freeei नानी चिनिीतालमण्डिनाम ।। एनवायरमुदायलयधारिख ।रमकटसमधीलदारगुलीमा । मापसारमुग्धाही सवयवालरीम् । सनन्दाममनोमानो भगोकर मसम्म विरेन्द्र ! ससमाजोगुणाः। নব মায়াবগার্কি ·एकाशीतितमोऽध्यायः * श्रीकृष्णमन्त्रार्यवर्णनम् अथ तुभ्यं प्रवक्ष्यामि मन्त्रार्थ गृणु नारद । बहिरङ्ग प्रपञ्चस्य स्वांशेर्मायादिशक्तिभिः अन्तरस्तथानित्यविभूतेस्तैश्चिदादिमिः । गोपनादुच्यते गोपी राधिका कृष्णवल्लमा देवी कृष्णमयी प्रोक्का राधिका पग्देवता। सर्वलक्ष्मी स्वरूपा सा कृष्णाडादम्वरूपिणी ॥ ५३ ॥ ततः सा प्रोच्यते विस हादिनीति मनीषिमिः । तकलाकोटिकोट्यंशदुर्गाद्यात्रिगुणात्मिकाः ॥ ५५ ॥ सा तु साक्षान्महालक्ष्मीः कृष्णो नारायणः प्रमुः । नेतयोविद्यते भेदः स्वल्पोऽपि मुनिसत्तम! ॥५५॥ इयं दुर्गा हरी रदः कृष्णः शक इयं शची । सावित्रीय हरिप्रंशा धूमोर्णाऽसौ यमोहरि बहुना कि मुनिश्रेष्ठ पिनमो न किञ्चन । विदविलक्षणं सर्व राधाकृष्णमयं जगत् इत्यं सर्व तयोरेप विभूति पिद्धि नारद । न शक्यते मया धक्तुं वर्षकोटिशतैरपि । त्रैलोक्ये पृथिवी माया जम्बूद्वीपं ततो घरम् । तत्रापि भारतं घर्ष तत्रापि मथुरा पुरी तत्र वृन्दापनं नाम तत्र गोपीकदम्यकम् । तत्र राधासबीवर्गस्तत्रापि राधिकापरा। सान्निध्याधिक्यतस्तस्या आधिम्यं स्याययोत्तरम् । पाययी प्रभृतीनान्तु नान्यत्किचिदिहोदितम् ॥ ६ ॥ संपादिराधिका गोपी जनस्तस्याः सखीगणः। सस्याः सखीसमस्य हमी प्राणनापको। ६२॥ राधाहणीसोपादाः शरण म्यादिहाधये । प्रागतवानम्मि जापोऽहं भृशदुःखितः सोऽदं यः शरणं प्रातो मम तस्य सदस्ति या सर्व ताभ्यां स हि सदोग्य नामम त्यसोकधितो विन! मन्त्रस्याः समास युगलागतथा न्यासः प्रतिः शरणागतिः ॥ १५ ॥ भारमाणमिमे पच पर्यायास्ते ममोदिताः । अयमे चिन्तनीयो दिपानसमन्दिनः । इति धापा महापुराणे पक्षमे पाहालसपणे पृन्दापनमाहात्म्य एकाशीतितमोऽध्यायः ·दुव्यशीतितमोऽध्यायः मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम् शिव उवाच । - दीक्षाधिधि पक्ष्ये शृणुनारद तत्त्वतः । श्रवणादेव मुच्येत विना तस्य विधानतः परिश्चिजगत्सर्व विज्ञाय नश्वरं धुधः । आध्यात्मिकादिविविधदुःखमेवानुभूय व अनित्यत्वास सर्वेषां सुखाना मुनिसत्तम!। दुःखपक्षे विनिक्षिप्य तानि तेभ्यो विवर्जितः ॥३॥ ज्य संहानी साधनानिविचिन्तयेत् । अनुत्तमसुखस्यापि सम्प्राप्ती भूशानित: of दुष्करत्वं हि विज्ञाय च महामतिः । भृशमार्तस्ततो घिनःश्रीगुरुं शरणं प्रजेत् शान्तो विमत्सरः कृष्णे भक्तोऽनन्यप्रयोजनः। अनन्यसाधनः श्रीमान्कामलोमविर्जितः ॥ ६॥ पारसतत्त्वशः कृष्णमन्त्रविदायरः । कृष्णमन्त्राथयो नित्यमन्त्रमत्तः सदा शुचिः शासको नित्यं सदाचारनियोजकः । सम्प्रदायी कृपापूर्णो घिरागी गुरुरुध्यते । गदिगुणमायः शुश्रूपुरगादयोः । गुरो नितान्तमकथ मुमुक्षुः शिष्य उच्यते ॥ यत्साक्षात्सेपनं तस्य प्रेम्णा भगपतो भयेत् । समोसा नोच्यते प्रार्येदवेदाङ्गयादिमिः ॥ १० ॥ माश्रित्य स्यगुरोः पादौ निवृत्त निवेदयेत् । स सन्देहानपान्य योधयित्या पुनः पुनः ॥ ११॥ दमणने शान्तंगु निजादयोः । मतिमना.शिष्यं मनुमध्यापरपरम् ।। पाऽपि पिलिखेदुराष्टुमूलयो। पामक्षिणयोयिंत्र महायपासम्म उर्धपुतः कुर्यातकालादिषु पिधानतः । मोमाजरतम्य दशमण विरित्१ि४॥

·।
यशीतितमोऽध्यायः] * मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम् *
न्त्रिाथं च पदेतस्मै यथावदनुपूर्वशः । दासशब्दयुतं नाम धार्य तस्य प्रयत्नतः ॥१५
ततोऽतिमत्या सस्नेहं वैष्णधान्मोजयेद्बुधः ।
श्रीगुरुं पूजयेचापि वस्त्रालङ्करणादिभिः ॥ १६ ॥
सर्वस्वं गुरवे दद्यात्तदद्ध धा महामुने । स्वदेवमपि निक्षिप्य गुरी स्यमकिञ्चनः ॥
य पतः पञ्चमिविद्वान्संस्कार संस्थती भवेत् ।
दास्यभागी सकृष्णस्य नान्यथा कल्पकोटिभिः॥१८॥
अङ्कनं चोर्ध्वपुण्ड्रश्च मन्त्रो नामधिधारणम् ।
पञ्चमो याग इत्युक्ताः संस्काराः पूर्वसूरिभिः ॥ १६ ॥
अङ्कन शङ्खचकाः सच्छिदं पुण्ड्रमुच्यते । दासशब्दयुतं नाममन्त्रो युगलसंशकः ॥२०
गुरुवष्णवयोः पूजा याग इत्यभिधीयते । एते परमसंस्कारा मया ते परिकीर्तिताः ॥
अथ तुभ्यं प्रपन्नानां धर्मान्वक्ष्यामि नारद!।
यानाथाप गमिष्यन्ति हरिधामनराः फलो।। २२ ॥
इत्थं गुरोर्लब्धमन्त्री गुरुभक्तिपरायणः । सेपमानो गुरुं नित्यं तत्पां भावयेत्सुधीः
सतां धर्मांस्ततः शिक्षेत्प्रपन्नानां विशेषतः । स्वेपदेवधिया नित्यं वैष्णपान्परितोपयेत्
ताडनं भर्सनं फामी भोग्यत्वेन यथास्त्रियः।
गृह्णाति वैष्णयानां च तत्तग्राह्य तथा बुधैः ॥ २५ ॥
ऐहिक्यामुध्मिकी विन्ता नैव कार्या कदावन ।
ऐहिक तु सदा भाव्यं पूर्षाचरितकर्मणा ॥ २६ ॥
आमुग्मिक तथा कृष्णः स्वयमेव फरिष्यति ।
अतो हि सत्कृते त्याच्या प्रयतः सर्वधा नः ॥ २७॥
सर्वापायपरित्यागः कृष्णीयात्मतयार्चनम् ।
सुचिरं प्रोक्तेि फान्ते यथा पतिपरायणा ॥२८॥
प्रियानुरागिणी दीना तस्य सङ्ककाक्षिणी ।
सदगुणाभावयेन्नित्यं गायत्यपि शृणोति च ॥२६॥

·४६ पाम्पुराणम् [५पातालमा रुष्णगुणलीलादिस्मरणादि तथा चरेत् । न पुनः साधनत्वेन कार्य तत्तु कदाच विरं प्रोध्यागत कान्तं माप्य फान्तधिया यथा। चुम्यन्तीपाश्लिप्यन्तीय नेत्रान्ता पियस्यापि ॥ ॥ मानन्दगते घाऽऽशुसेवते परया मुदा । श्रीमदर्चावतारेण तथा परिचरेद्धरिम् ॥३२॥ नन्यशरणो नित्यं तयधानन्यसाधनः । अनन्यसाधनार्थत्वात्स्यादनन्यप्रयोजनः । न्यं च पूजयेदेयं न नमेतं म्मरेन । न च पश्यन्न गायेय न च निन्देत्फदायन " मान्योच्छिष्टं च भुञ्जीत नान्यशेपं च धारयेत् । अवैष्णयानां सम्भाशयन्दनादि विवर्जयेत् ॥ ३५ ॥ वैष्णपयोनिन्दा रणुयान्न कदाचन । फणी पिधाय गन्तव्यं शक्तों दण्ड समाचरेत् आश्रित्य चातकी वृत्ति देहपातायधि द्विज !! दयस्याथं भावयित्वा स्थैयमित्येव मे मतिः ॥ ३७॥ समुद्रनद्यादीन्विहाय चातको यथा। तृषितो म्रियते धापि याचते या पयोधरम् एवमेव प्रयत्नेन साधनानि विचिन्तयेत् । स्वेटदेवः सदा याच्यो गतिस्त्वं मे भरेरिति ॥ ३६॥ एदेवतदीयानां गुरोरपि विशेषतः । आनुकूल्ये सदास्थेयं प्रातिकल्यं विवर्जयेत् ।। सत्प्रपलो घक्ष्यामि कल्याणगुणतां तयोः। विचिन्त्य विश्वसेदेती मामिमायुद्धरिष्यतः ॥ ११ ॥ गारसागरान्नाथी मित्रपुत्रगृहाकुलात् । मोतारी मे युपामेव प्रपन्नभयमन्जनौ । दं ममाम्ति यत्किञ्चिदिह लोके पर व तत्सयं भवतोरद्य चरणेषु समवितम् मस्म्यपराधानामालयस्त्यक्तसाधनः अगतिश्च ततो नाथों भवन्तायेय में गतिः स्मिराधिका फान्तकर्मणा मनसा गिरा। कृष्णकान्ते सवैधास्मि युधामेव गतिमम णे पां प्रपन्नोऽस्मि फरुणानिकराकरी। प्रसादं कुरुतं दास्यं मयि दुष्टेऽपराधिनि 'वं अपता नित्यं स्थातव्यं पापचयम् । अविरादेय तदास्यमिच्छता मुनिसत्तम! पधर्मा मया होते संक्षेपेणोपयर्णिताः । मान्तरः परमो धर्मः प्रपानानामयोच्यते ।

·यशीतितमोऽध्यायः * मन्त्रदीक्षाविधिर्णनम् * कृष्णप्रियासखीभाव समाश्रित्य प्रयत्नतः । तयोः सेषां प्रकुवत दिधानत्तमतन्द्रितः ॥ उको मन्त्रस्तरङ्गानि तथा तस्याधिकारिणः । तद्धर्माध तथा तेभ्यः फलं मन्त्रस्य नारद!॥५०॥ अनुतिष्ठत्वमप्येतत्तयोर्दास्यमवाप्स्यसि । स्थाधिकारक्षयेविन सन्देहो नात्र फश्चन ।। सन्मात्रप्रपन्नाय तवास्मोति च याचते । निजदास्यं हरिदद्याल मेऽत्रास्ति विचारणा अत्र ते पर्णयिष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् । श्रुतपूर्व मया कृष्णात्साक्षादगवतः परम् ॥ एष ते कथितो धर्म आन्तरो मुनिसत्तम । गुह्यादेष गुह्यतमो गोपनीयः प्रयत्नतः ।। मन्त्ररत्नमहं पूर्व जपकलासमूनि । ध्यायन्नारायणं देवभवसं गहने पने ॥ ५५ ॥ ततस्तु भगवांस्तुप प्रादुरास ममाग्रतः । वियतां घर इत्युक्ते मया युद्धाट्य लोचने । दृष्टोदेवः प्रियायुक्तः संस्थितो गरुडोपरि। प्रणिपत्यायोवमहं वरदं कमलापतिम् ॥ यहूपं ते कृपासिन्धो परमानन्ददायकम् । सर्वानन्दाश्रयं नित्यं मूर्तिमत्सर्वतोऽधिकम् निर्गुणं निष्क्रिय शान्तं यदुग्रह्मेति विदुयुधाः । तद् द्रष्टुमिच्छामि चक्षुा परमेश्वर ! ॥ ५ ॥ सतो मामाह भगवान्प्रपन्न कमलापतिः तदद्य द्रक्ष्यसे रूपं यत्तेमनसि काक्षितम् ।। यमुनापश्चिमे तोरे गच्छवृन्दावन मम । इत्युत्तवाऽन्तर्दधे देयः प्रियायुक्तो जगत्पतिः महमप्यागतस्तर्हि यमुनायास्तदं शुभम् । तत्र कृष्णमपश्यं च सर्वदेवेश्वरेश्वरम् ॥ गोपवेषधरं फान्तं किशोरघयसान्वितम् । प्रियास्कन्धे सुविन्यस्तवामहस्तं मनोहरम् हसन्तं हासयन्तं तां मध्येगीपीकदम्बके । स्निग्धमेघसमाभासं कल्याणगुणमन्दिरम् ।। प्रहस्य च ततः कृष्णो मामाहामृतभाषणः । अहं ते दर्शनं पातो ज्ञात्वा रद्र तयेप्सितम् यदद्य में त्वया दृष्टमिदं रूपमलौकिकम् । घनीभूतामलप्रेमसच्चिदानन्दविग्रहम् ॥६६॥ नीरूपं निर्गुणं व्यापि क्रियाहीनं परात्परम् । पदन्त्युपनिषत्सधा इदमेघममानधम् ॥ परत्युत्थगुणा साधादनन्तत्वात्तयेश्वरम्। असिद्धत्यान्मद्गुणानां निर्गुणं मां पदन्ति हि ॥६॥ अदृश्यत्वात्ममतस्य रूपस्य चर्मचक्षुग । अरूपं मां बदन्त्येते घेदाः सर्वे महेश्वर !

·पिपत्याश्चिदशेन ग्रहोति घ पिदुर्पधाः । महत्वात्प्रपयस्य निफियं मा घन्ति हि ॥ ७ ॥ यागुणर्यतो मेंऽशाः पुर्वन्ति सर्जनादिकम् । फरोमि स्वयं फिशिस्ट्यादिकमदं शिघ ! ७१। हादेव गोपीनां प्रेमपिहला क्रियान्तरं न जानामि नात्मानमपि नारद! । नित्यमस्याः प्रेमपशीरसः । इमां तु मत्मियां विद्धिराधिका परदेवताम् स्याश्च परितः पश्यः सत्यः शतसहस्रशः। त्याः सी रमा रुद्र! यथा नित्यविग्रहः ॥ ४ ॥ गोपिकाश्च सदावृन्दापनं मम । सर्वमेतन्नित्यमेव चिदानन्दरसात्मकम् दाख्यं विद्धि वृन्दावनं मम । यस्मिन्प्रवेशमात्रेण न पुनः संसृति धिशेत् यो मूढः पुनरन्यत्र गच्छति । स आत्महा भवेदेव सत्यं सत्यं मयोदितम् रेत्यज्य नैव गच्छाम्यहं कचित् । निवसाम्यनया सार्द्धमदमत्रेय सर्वदा । इत्येवं सर्वमाख्यातं यत्ते रुद्र! हदि स्थितम् । कथयस्य ममेदानी किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ७ ॥ देवमहं च मुनिसत्तम ! 1 ईदृशस्त्वं कथं लभ्यस्तमुपायं पदस्थ मे ॥८॥ । भगवान्साधु रुद! तवोदितम् । यति गुह्यतमं होतगोपनीयं प्रयत्नतः॥८॥ पन्नो य उपास्ते त्यक्तसाधनः । गोपीभावेन देवेश स मामेति न चेतरः ॥ पन्नो धा मत्प्रियामेकिफामुत । सेवतेऽनन्यभावेन स मामेति न संशयः । पन्नश्च मत्नियां न महेश्वर न कदापि स थाप्नोति मामेवं ते मयोदितम् ॥ इन्नो यस्तयास्मीति वदेदपि । साधनेन विनाऽप्येवमामाप्नोति न संशयः । तस्मात्सर्यप्रयत्नेन मप्रियां शरणं प्रजेत् । आश्रित्य मत्मिमां रद मां पशीफर्तुमईसि ॥ ८६ ॥ परमं मया ते परिकीर्तितम् । त्वयाऽप्येतन्महादेव गोपनीयं प्रयत्नतः ॥८॥ 'समाश्रित्य राधिका मम पल्लमाम् । जपन्मे युगल मन्त्र सदा तिष्ठ मदालये ·यशीतितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णस्य दैनन्दिनीयलीलावर्णनम् . शिव उपाय। इत्युक्त्या दक्षिणे कर्णे मम कृष्णो दयानिधिः। उपदिश्य पर मन्त्र संस्कारांश्च विधाय हि ॥ ८ ॥ सगणोऽन्तर्दधे विप्र तत्रैव मम पश्यतः । अहमप्यत्र तिष्यामि तदारभ्य निरन्तरम् ।। सर्वमेतन्मया तुभ्य साङ्गमेव प्रकीर्तितम् । अधुना पद विप्रेन्द्र ! कि भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ इति धीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वृन्दावनमाहात्म्ये द्वयशीतितमोऽध्यायः । त्र्यशीतितमोऽध्यायः वृन्दावने श्रीकृष्णस्य दैनन्दिनीयलीलावर्णनम् । नारद उधावा मगपन्सर्यमाख्यातं यत्पृष्टं मया गुरो! अधुना श्रोतुमिच्छामि भाषमार्गमनुत्तमम् ।। शिप उपाय। सापु विप्र स्यया सर्वलोकहितैषिणा ! रहस्यमविपक्ष्यामि तम्मे निगदतःणु ॥ दात्यः सखायः पितरौ प्रेयस्यथ हरेरिह। सर्वे नित्या मुनिश्रेष्ठ पसन्ति गुणशालिनः यथा प्रकटन्दीलायों पुराणेषु प्रफोर्तिताः । तथा ते नात्यलीलायो सतिन्दायने मुषि गमनागमने नित्यं करोति पनगोष्ठयोः । गोवारण पपस्यैश्च पिनाऽमुरपियातनम् ॥ परकीयामिमानिन्यस्तथा तस्य प्रिया जनाः। पान्नेने मायेन रमयन्ति निजप्रियम् भात्मानं विन्तयेस तासां मध्ये मनोरमार। • पापनसम्पन्न किशोरी प्रमदाहतिम् । नानाशिल्पकलाभिज्ञ हष्णमोगानुरूपिणीम् । प्राधितामपि हरणेन तत्र भोगपरारमुखीम् ॥ ८॥ 1 ३ ·•पामपुराणम् [५पातालवणे राधिकागुचरी तत्र सत्सेवनपरायणाम् । कृष्णादप्यधि प्रेम राधिकार्या प्रकुर्वतीम् प्रीत्याऽनुविषसं परनारायोःसङ्गमकारिणीम्। सत्सेयनसुम्बाहादमायेनातिसुनिताम् इत्यात्मान घिचिन्त्येषतत्र सेयांसमाचरेत् । प्राय मुद्समारभ्य यापत्स्यात महानिशा नारद उवाच। हरेदैनन्दिनी लीलो धातुमिच्छामि सत्यतः । लीलामजानता सेव्यो मनसा तु कर्य हरि १२॥ शिव उपाय। माहं जानामि तां लीला हरेनारद! सत्यतः। घृन्दादेवीमितो गच्छ सा ते लीला प्रपश्यति ॥१३॥ अघिदूर इतः स्थानात्कशीतीर्थसमीपतः । सखीसङ्घवृत्ता :साऽस्तेगोपिन्दपरिचारिक सूत उवाच इत्युक्तस्तं परिक्रम्य दृष्टो नत्वा पुनः पुनः । पृन्दानमं जगामाथ नारदो मुनिसत्तमः चन्दाऽपि नारदं दृष्ट्या प्रणम्य च पुनः पुनः । उपाव च मुनिश्रेष्ठकथमत्रागतिामय नारद उवाच। त्वत्तो वेदितुमिच्छामि नैत्यक चरितं हरेः । सदादितो मम धूहि यदि योग्योऽस्मि शोमने ! ॥ १७ ॥ वृन्दोघाव। रहस्यमपि पक्ष्यामिकृष्णभकोऽसि नारद । न प्रकाश्यं त्वयाप्येतद्गुह्याद्गुह्यतरम्महत् मध्ये घृन्दापने रम्ये पञ्चाशत्कुञ्जमण्डिते। कल्पवृक्षनिकुञ्ज तु दिव्यरत्नमये गृहे । निद्रितो तिष्ठतस्तल्पे निघिडालिङ्गिती मियः । मदासाकारिभिः पधात्पक्षिभियोधितापपि ॥ २० ॥ दालिङ्गनजानन्दमाप्ती सदङ्गकातरी । न मनः कुरुत स्तल्पात्समुत्यातुं मनागपि । हतच सारिफासङ्घ शुकायैः परितो मुहुः । पोधिती विविधंधारयः पतल्पामुदातिएताम् ॥ २२ ॥ ।

·। ध्यशीतितमोऽध्याय: * श्रीकृष्णस्य दैनन्दिनीयलीलावर्णनम् * उपविष्टी ततो दृष्ट्या सख्यस्तल्प मुदान्विती। प्रघिरय सेयां कुर्वन्ति तत्काले झुचितां तयोः ॥ २३ ॥ पुनश सारिका धास्तावुत्थाय स्वतल्पतः । गच्छतः स्थम्यभवनं मीत्युत्कण्ठाकुली ततः ॥ २४ ॥ मातच योधितो मात्रातल्पादुत्थाय सत्यरः । कृत्वा कृष्णोदन्तकाष्ठं यलदेवसमन्वितः मात्रानुमोदिती याति गोशाला सखिभितः । राधाऽपि योधिता विप्र ययस्यामिः स्वतल्पतः ॥ २६ ॥ उत्थाय दन्तकाहादि इत्याऽभ्यङ्गं समाचरेत् । मानवेदी ततो गत्या स्नापिता सा निजालिभिः ॥२७॥ भूगगृहे यजेसत्र पयस्या भूण्यन्त्यपि । भूपर्णविविधैदिव्यर्गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२८॥ तत: सीजनस्तस्याः वधू सम्माप्पे पत्नतः । पानुमायते स्पन्न ससबी सा यशोदया ॥ २६॥ भारद् उपाय। फरमायने देवी पाकार्य तु यशोदया। सतीपु पारकरीषु राहिलीयमुपास्यपि वृन्दोपाचा दुससा दत्तो परस्तस्यै महामुने ! । इतिकात्यायनीपषत्राछुतमासीमिया पुरा स्वायत्पच्यते देवि तदन्न मदनुपहात् । मिएं शादमृतम्पद्धि मोनुरायुमर तथा इत्याइयति हो नित्यं यशोदा पुत्रपत्सला। मायुप्मान में भटपुत्रः म्यादुलोमाता सती ॥२ भुस्याऽनुमोदिना हा साऽपि मन्दालय प्रजेन् । स सपाप्रकरा तत्र गत्या पाक करोति ध। ३४॥ सोऽपि दुम्या गा.काधिरोपित्या अने: पराः। भागयति पिनुवयास्पराई सखिमित ३५॥ भागमईन पादासः संस्नापितो मुदा पाँतरलपर: पापी धन्दनानगर। ।

·r [५पातालखणे . पाद्मपुराणम् राधिकानुवरी तत्र तत्सेवनपरायणाम् । कृष्णादप्यधिक प्रेम राधिकायां प्रकुर्वतीम् श्रीत्याऽनुदिघसं यत्नात्तयोःसङ्गमकारिणीम्। तत्सेवनसुखाहादमायेनातिसुनिर्वृताम् इत्यात्मानं विचिन्त्येव तत्र सेवांसमाचरेत् । बाह्म मुहूर्तमारभ्य यावत्स्यातु महानिशा नारद उवावा हरेर्दैनन्दिनी लीलां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । लीलामजानता सेव्यो मनसा तु कथं हरिः ॥ १२ ॥ शिघ उपाय। नाहं जानामि तां लीलां हरेर्नारद! तत्त्वतः। घृन्दादेवीमितो गच्छ सा ते लीला प्रवक्ष्यति ॥१३॥ अघिदूर इत: स्थानात्येशीतीर्थसमीपतः । सखीसङ्ग्यता :साऽस्तेगोविन्दपरिवारिय मूग उवाच। न्युक्तस्तं परिझम्य हो नत्या पुनः पुनः । वृन्दाश्रम जगामाप नारदो मुनिसाराम ग्दाऽपि नारदं दृष्ट्या प्रणम्य च पुनः पुनः । उपाच मुनिश्रेष्ठफयात्रागति तय मारद ज्याचा त्वत्तो घेदितुमिहामि मैत्यक धरित हरेः। तदादिनी मम पू.हि यदि योग्योऽस्मि शोमने ! ॥१७॥ आन्दीपाय। हस्पमपि पश्यामिहलमकोऽसि नारदम प्रकारयंत्ययारयंतगुहागुणातरम्मत ये वृन्दापने ये पवाजमण्डित। कपानि पिम्पररममये दे। विकिनी मिटतम्तये निविहालिदिनी मिपः। মামি খাস্থিনিৰাখিমাধবি এ ধ? नादिनानन्दमाता मनकाममुगाल प्रभाग पारितामहः शुकाः पाली मुर। बोधिविधियाना..

·अशीतितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णस्य दैनन्दिनीयलीलावर्णनम् * उपपिष्टी ततो दृष्ट्या सज्यस्तरूपे मुदाचिती। प्रविश्य सेवां कुर्वन्ति तत्काले झुचितां तयोः ॥ २३ ॥ पुनश्च सारिका पाक्यैस्ताबुत्थाय स्वतल्पतः । गच्छतः स्वस्वभवनं भीत्युत्कण्ठाकुलो ततः ॥ २४ ॥ सातश्च योधितो मात्रातल्पादुत्थाय सत्वर । कृत्या कृष्णोदन्तकाष्ठं चलदेपसमन्वितः मात्रानुमोदितो याति गोशाला सखिभिर्वृतः । राधाऽपि बोधिता विप्र वयस्याभिः स्वतल्पतः ॥ २६ ॥ उत्याय दन्तकाप्यादि सत्वाऽभ्य समाचरेत् । स्नानयेदी ततो गत्वा स्नापिता सा मिज्ञालिभिः ॥ २७ ॥ भूगगृहे मजेत्तत्र ध्यस्था भूपयन्त्यपि । भूषणविविधैर्दिव्यैर्गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२८॥ ततः सखीजनस्तस्याः श्व सम्प्राध्ये यत्नतः । पक्तुमाहूयते स्वन्ने ससखी सा यशोदया ॥ २६॥ भारद उवाच। फरमाहूयते देवी पाकाधं तु यशोदपा । सतीषु पाककत्रींपु पहिणीप्रमुखास्यपि ॥ वृन्दीघाव। पूर्व दुर्याससा दत्तो घरस्तस्यै महामुने ! । इति कात्यायनीवाछुतमासीन्मया पुरा स्वयायल्पच्यते देवि तदन्नं भदनुग्रहात् । मि; स्यादमृतस्पद्धि भोक्तरायुप्कर तया॥ इत्यादयति तां नित्यं यशोदा पुत्रवत्सला। आयुष्मान में भवेत्पुत्रः स्यादुलोमात्तथा सती ॥ ३३॥ श्रुत्वाऽनुमोदिता हटा साऽपि नन्दालयं व्रजेत् । स सखीप्रकरा तत्र गत्या पार्क करोति च । ३४॥ कृप्पोऽपि दुग्ध्या गा काधिहोदायित्वा जनैः पराः। आगच्छति पितुर्वावयात्स्यगृहं ससिमितिः ॥ ३५ ॥ अस्पङ्गमर्दनं कृत्या दासः संस्तापितो मुदा पीतवस्त्रघर बग्घी बन्दनाकफलेपर। '- ·.पामण्णम्. [५पावादवगे निकालयसचिरीपामालोपरि शुन् । चन्द्राफारस्पद्वालतिटकालकरक्षितः । करणादफेयूररलगुवालसत्परः । मुकाहारस्फुग्नशामफरारतिकुण्डलः ॥ ३८ ॥ मुहुराफारिसी मारा प्रविरोधोजनालयम् । अयलमा कर सम्युलदेवमनुमतः ॥ भुइन य पियिधान्नानि मात्रा य सधिमिता। हासयन्चिपियहास्यः साम्तेईसति स्वयम् ॥ ४॥ इत्थं भुत्तया सपाऽऽचम्य दिश्यपट्पोपरिक्षणम् । विश्राप सेवदत्तताम्यूलं विमजन्नदन् ॥ ४॥ गोपवेषधरः कृष्णो धेनुवृन्दपुरस्सरः । यजयासिजनः प्रीत्या सरनुगतः पथि ॥४ पितरं मातरं मत्या नेत्रान्तेनापितं गणम् । यथायोग्यं तथा चान्यान्विनिवर्त्य धनं प्रजेत् ॥ ४३॥ धनं प्रविश्य सखिभिः क्रीडयित्या क्षणं ततः । विहारविविधस्तत्र धनेविक्रीडतेमुः धञ्चयित्याततःसन्द्विःप्रियसखे—त: । सङ्केतकं वजेद्धत्प्रियासन्दर्शनोत्सुकः सापिकृष्णधनंयातं दृष्ट्या स्वगृहमागता । सूर्यादिपूजाच्याजेन कुसुमाहृतये ठया। पञ्चयित्वा गुरुन्याति प्रियसनेच्छया धनम् । इत्यं तो यहुयत्नेन मिलित्या काननेतत विहारविविधस्तत्र दिनं विफ्रीडतो मुदा । दोलायां च समारूढी सखिभिर्दोलिती क्वचित् ॥४८॥ कापि घेणुं फरस्रस्तं प्रिययापहनुतं हरिः । अन्वेषयन्नुपालन्धो घिपलब्धप्रियागणैः। हसितर्वहुधा ताभिर्हासितस्तत्र तिष्ठति । वसन्तवायुना जुएं बनखण्ड मुदा कवित प्रविश्य चन्दनाम्भोभिः कुड्डुमा दिजलैरपि । निपिञ्चतो यंत्रमुक्तस्तत्प।लिम्पती मिथः सख्योऽप्येवं निषिन्ति ताश्च ती सिञ्चतः पुनः । घसन्तवायुप्रेषु धनपण्डेषु सर्वतः ॥ १२ ॥ तत्तत्कालोचित नाविहा सगणो द्विज श्रान्ती विशमूलमासाय मुनिसत्तम उपविश्यासने दिव्ये मधुपानं प्रवक्रतुः । ततो मधुमदोन्मत्ती निद्रया मीलितेक्षणों मिपा पाणी समालम्ब्य कामवाणपशं गती।

·ज्यशीतितमोऽध्यायः] * कृष्णस्य राधया सह पिलासादिधर्णनम् *
रिसू विशतः कुझं स्खलद्वाझनसौ पथि ॥ ५५ ॥
भीडतच ततस्तत्र करिणी यूथपो यथा । सख्योऽपि मधुभिर्मत्ता निद्रयापीडितेक्षणाः
अमितोमञ्चकुलेषु सर्वा एघापि शिश्यिरे । पृथगेकेन वपुपा कृष्णोऽपि युगपद्विभुः
सर्यासां संनिधि गच्छेतिप्रयया प्रेरितोमुहारमयित्वा व ताः सर्वाःकरिणीर्गजराडिय
प्रियया तथा साभिः कीडायं च सरो यजेत् ।
जलसेकैमिथस्तत्र फ्रीडतः सगणी ततः ॥ ५६ ।।
पासः स्रक्वन्दनदिव्यभूषणैरपि भूपितो । तत्रच सरसस्तीरेदिव्यरत्नमये गृहे ॥६॥
मागेय फलमूलानि कल्पितानि मया मुने। हरिस्तु प्रथम भुक्त्वा कान्तया परिवेष्टितः
वित्राभिः सैपितो गच्छेच्छथ्यां पुष्पविनिर्मिताम् ।
ताम्बूलव्यंजनस्तत्र पादसंवाहनादिमिः ॥ ६२ ॥
सेव्यमानो संस्ताभिर्मोदते प्रेयसी स्मरन् । राधिकापिहरी सुप्तेसगणामुदितान्तरा
अपि तत्र गतप्राणा तदुच्छिदं भुनक्ति च।
किश्चिदेव ततो भुक्त्या प्रजेच्छप्यानिकेतनम् ॥ ६४॥
द्रष्टुं फातमुखाम्भोज बफोरीव निशाकरम् । ताम्बूलवर्षितं तस्य तत्रत्यामिनिवेदितम्
ताम्बूलान्यपि चाश्नाति घिमजन्ती प्रियालिपु ।
कृष्णोऽपि सासां शुश्रूषः स्वच्छन्दमापितं मियः ॥ ६६ ॥
प्राप्तनिद्र पाभाति विनिहोऽपि पटावृतः । साध श्वेलीक्षणं कृत्या कुतश्चिदनुमानतः
घिदश्य रसना दधिः पश्यन्त्योऽन्योन्यमानतम् ।
विलीना घ लबान्धी क्षणमूचुन फिश्चन ।। ६८॥
क्षणादेव ततो पस्त्रं दूरीएत्य सदङ्गतः । साधुनिद्रां गतोऽसीति हासयन्त्यो इसन्तिच
एवं विधिधस्य रममाणी गोः सह । अनुभूय क्षणं निद्रा सुखं च मुनिसत्तम ।
उपविश्यासने दिध्ये सगणो विस्तृने मुदा । पीरव्य मियोहारचुम्बाश्लेपपरिच्छदान
अधिग्रीडतः प्रेरणा नर्मालापपुरस्सरम्।
पराजितोऽपि प्रियया जितोऽहमिति घे ग्रुपन् ॥ १२ ॥

·[५पातालमा . • पापपुराणम् . हारादिहणे तम्या. प्रताप तया । ये सारित करमाकरणास्य सरोगहे। पिण्णमागसी मुरपा गन्न प्रकुम्ने मतिम् । मितोऽस्मि श्यया देपि गृहाता यरपणीलम् ॥ ७ ॥ सुम्यनादि मया दत्तमित्युगया सा सपायरेम् । फौटिन्यं तपोष्ट श्रीतुं सदरएंनं परः ७५ ॥ ततः सारीशुफानां च ध्रुत्या पागादय मियः । निर्गच्छतस्ततः म्यानाद्गन्तुफामो गृहं प्रति ॥ ६॥ कृष्णः कान्तामनुशाप्य गधामभिमुख गजेन् । सातुसूर्यगृहं गच्छेत्सीमण्डलसंयुना फियद्दूरं ततो गत्या परागृत्य हरि पुनः । पिप्रवेषं समाधाय याति पूर्णगृह प्रति ।। रायं प्रपूजयेत्तम प्राधितम्तत्सषीजनः । तदेयकल्पितर्वेदैः परिहासचिगर्मितः । ततस्ता शापितं फान्तं परिक्षाय विचक्षणाः । आनन्दसागरे मग्ना न पिदुः स्यं न चापरम् ।। ८० ॥ विहारविविधरैवं सार्द्धयामद्वयं मुने । नीत्या गृहं प्रजेयुस्ताः स व कृष्णी गायजे सङ्गम्य स्वसखीन्कृप्यो गृहीत्या गाः समन्ततः । आगच्छति बज हर्षामादयम्मुरली मुने! ॥ ८२॥ ततो नन्दादय: सर्व श्रुत्या वेणुरवं हरेः। गोधूलिपटलव्याप्तं दृष्ट्वा चापि गभस्तलम विसृज्य सर्वकर्माणि स्त्रियो यालादयोऽपि च । कृष्णस्यामिमुखं यान्ति तदर्शनसमुत्सुकाः ॥ ८॥ राजमार्ग बजद्वारि यत्र सर्वे प्रजोकसः । कृष्णोऽपि तान्समागम्य यथावदनुपूर्वशः । दर्शनस्पर्शनैर्याचास्मितपूर्वावलोकनैः । गोपवृद्धान्नमस्कारः कायिक चिरपि। अष्टाष्ट्रपातः पितरौ रोहिणीमपि नारद! | नेत्रान्तसूचितेनैव विनयेन प्रियां तथा ।। एवं तैस्तद्यथायोग्य जोकोभिः प्रपूजितः । गवालये तथा गाध सम्प्रवेश्य समन्ततः पितृभ्यामर्थितो याति मात्रा सह निजालयम् । झात्या पीत्या तत्र किञ्चिद्गुक्त्या मात्रा नुमोऽदितः ।। ८६ ॥

·यशीतितमोऽध्यायः] * श्रीकृष्णस्य दैनन्दिनीयलीलावर्णनम् * गवालयं पुनर्याति दोग्धुकामो गयां पयः । ताश्च दुग्ध्वा दोइयित्वा पाययित्या व काश्चन ॥१०॥ पेत्रा साद्धं गृहं याति तत्र मावशतानुगः । तत्र पित्रा पितृव्यश्च तत्पुत्रश्च यलेन च । भुनक्ति विविधानाति चयनोच्यादिकानि च । तन्मतिः प्रार्थनात्पूर्व राधिका च तदैव हि ॥१२॥ प्रस्थापयेत्सवीद्वारा पकानानि सदालयम् । लाययंश्च हरिस्तानि भुक्त्या पित्रादिभिः सह ॥ १॥ सभागृहं प्रजेतेश्च शुष्ट वन्दिननादिभिः । पकान्नानि गृहीत्वायाः सत्यस्तत्रपुरागताः यहूनि च पुनस्तानि प्रदत्तानि यशोदया । सस्पस्तत्र तथा दत्तं कृष्णोच्छिष्ट नयन्ति च सर्व ताभिः समानीय राधिकार्य निवेद्यते । सापि भुत्त्या सखीवर्गयुता तदनुपूर्वशः ।। सखीभिर्मण्डिता तिष्ठेदमिस सभुशता प्रस्थाप्यते मया काचिदित पर ततः सखी तथामिसारिता साथ यमुनाया: समीपतः । कल्पवृक्षनिकुऽस्मिन्दिव्यरत्नमयेगृहे । सितमण निशायोग्यपायातिसवीना। कृष्णोऽपि विविधं तत्र दृष्टया कोतूहलं ततः कात्यायन्या मनोशानि श्रुत्वा सङ्गीतकान्यपि । धनधान्यादिभिस्ताव प्रीणयित्या विधानतः ।। १०० जनराराधितो मात्रा याति सस्या निकेतनम् । मातरिस्थितायां च भोजयित्वा ततो गृहम् ॥ १०१५ सङ्केतक कान्तयाऽसमागच्छेदलक्षितः । मिलित्या तावुभाषत्र फोडतो यनयजिपुर विहारविविधरासलास्यदासपुरस्सरेः । साईयामद्वयं नरया रायं विहारतः सुपुप्यू धिशत: कुलपक्षिणीभिरलक्षितौ । एकान्ते कुसुमः पलप्ते केलितपे मनोदरे। सुमायातिष्ठतम्तत्र सेप्यमानी निजालिभिः। इति ते सर्वमास्शनं नेत्यकं चरितं हरेः । पापिनोऽपि विमुच्यन्त धरणादस्प नारद! नारद उघाच! भन्योऽरूपनुगृहीतोऽस्मि त्वया देवि! न संशयः ।

·- [५पातालख- * पाद्मपुराणम् हरेदैनन्दिनीलीला यतो मेऽद्य प्रकाशिता । १०६॥ सूत उपांच। इत्युक्त्या तां परिकम्य तया वापि प्रपूजितः । अन्तर्धानं गतो ब्रह्मन्नारदो मुनिसत्तमः मयाप्येतशानुपूर्यात्सर्वमेय प्रकीर्तितम् । जपेन्नित्यं प्रयत्नेन मन्त्रयुग्ममनुत्तमम् । कृष्णवक्त्रादिदं लब्धं पुरानेण यत्नतः । तेनोक्तं नारदायापि नारदेन ममोदितम् । संस्कारांश्च विधायप मयाप्येतत्तवोदितम् । त्वयाप्येतद्गोपनीयं रहस्यं परमागुतम् ।। शौनक उवाच। छतरत्योऽभयं साक्षात्वत्प्रसादादहं गुरो । रहस्याना रहस्यं यत्यया मा प्रकाशितम् सूत उवाच । धर्मानतानुपातिष्ठअल्पन्मन्त्रमदनिशम् । मविरादेयतदास्यमपास्यसि न संशयः ११२ मयापि गम्यते घालन्नित्यमायतनं विमोः । गुरोगुरोर्भानुजायाः फूले गोपीयरस्य । इदं चरित्र परमं पयिनं प्रोक्तं महेशेन महानुमायम् । टण्यन्ति ये मक्तियुता मनुष्याम्ते यान्ति नित्यं पदमव्युत्तस्य ॥ ११४॥ धन्यं परास्यमायुष्यमारोग्यामीसिद्धिदम् । म्यर्गापवर्गसम्पतिकारणं पापनाशना मनया पदरित ये नित्यं मानया पिणुतत्पराः। मग पुनरावृत्तियिष्णुलोकारकपश्चन ॥ ११६ ॥ इतिधीपाले मदापुराले पक्षमै पातासघण्टे भीवृन्दापनमाहात्म्ये त्र्यशीतितमोऽध्यायः समाप्तं वृन्दावनमाहारम्यम् । चतुरशीतितमोऽध्यायः वाममाहाम्प प्रारम्मः । अपयुः। माग ! रोमपानन्दन!कया रम्या त्या प्रोमा दोषस्यानायी ·चतुरशीतितमोऽध्यायः] * नारदाम्बीपसम्बाद पर्णनम् । श्रीकृष्णस्य महाभाग! चरितं महद्भुतम् । श्रुतं सर्व त्वया प्रोक्तं नि तिस्तेन वाभवत् अहो श्रीकृष्णमाहात्म्य भक्तानां गतिदायकम् । यतस्तेन महामाग! निर्वति को न चाप्नुयात् ॥३॥ तः पुनरपि थीमत्कृष्णस्य चरितं महत् । श्रोतुमिच्छामहे चान्यद्वतदानाहणादिकम् स्नानं धापि महाभाग ! यथा येन कृतं पुरा! तत्सर्व विस्तराद् ब्रूहि यथा नो नितिर्भवेत् ॥ ५॥ सूत उवाच। साधु पृथं द्विजश्रेष्ठा! लोकानां तारणं परम् । यूयं कृतार्थाः कृष्णस्य भक्त्या सम्पूर्णमानसाः ॥६॥ श्रीकृष्णचरितं पुण्यं साधूनां हर्षदं परम् । प्रवक्ष्यामि द्विजश्रेष्टा मददाख्यानमुत्तमम् । एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः । मथुरायामम्वरी कृष्णाराधनतत्परम् ॥८॥ महाभाग वतपरं ददर्श मुनिसत्तमः । स भागतं मुनिवर सत्कृत्य मुनिसत्तमः ॥ ६ ॥ भवन्त इच पप्रच्छ श्रद्धया हष्टमानसः ॥६॥ अम्बरीप उवाच। यमुने परम प्रहा घेदचादिभिरुच्यते । सदेवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः ॥१० योऽभूतों मूर्तिमानीशो व्यक्तोऽव्यक्त सनातनः । सर्यभूतमयोऽचिन्त्यो ध्यातव्यः स फहरिः ।। ११ ।। यस्मिन्समिदंविश्वमोतं प्रोते प्रतिष्टितम् । अव्यक्तमेकं परमं परमात्मेति विश्रुतम् ।। यती जन्मादि जगतो योनिर्मायस्वयम्भुवम् । दी तस्मै च निगमानात्मन्येव व्यवस्थितान् ।। १३ ।। कामाराध्यते सोऽयं समापुरुषार्धदः । योगिनामपि दुर्गम्यस्तदेत रूपया पद ॥ १॥ अनाधितगोविन्दो न विदन्ति हितोदयम् । न ता यशदानानां लभते फलमुत्तमम् ॥ 'अनास्वादितगोविन्दपदाम्युजरसश्च यः । मनोरथपथातीतं स्फोतं नाकलयेत्फलम् १५ हरैराराधनं हित्वा दुरितीघनिवारणम् । नान्यत्पश्यामिजन्तूनां प्रायश्चित्रं परं मुने । -- ·२ पापुराणम् [५पातालखण्डे यद्भूनर्तनवतिय श्रूयन्ते सिद्धयोऽखिलाः । कथमाराध्यते सोऽयं केशवः पलेशनाशनः ॥१८॥ उपास्यते स भगवान्कयं नारायणोनरैः। प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो घद ॥१६॥ मक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भल्या प्रसीदति । फयं तस्मिन्मवेदक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् ॥ २० ॥ चैष्णवोऽसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थसित् । तेन त्वामेयपृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम ! ॥२१॥ श्रोतारमय पक्कारं पृधारं पुरुष हरेः। प्रश्नः पुनाति कप्पास्य तदधिसलिलं यथा ॥ २२ ॥ दुलमो मानुषो देवो देहिनां क्षणमगुरः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये धैकुण्ठप्रियदर्शनम् संसारेऽस्मिन् क्षणार्थोऽपि सत्सङ्गः शेयधिणाम् । यस्मादयाप्यते स पुरशर्यचतुष्टयम् ॥ २५ ॥ भगपन्मपती यात्राम्यस्तये सर्यदेदिनाम् । यालानां तु यथा पित्रोरत्तमरलोफयरर्मनाम भूतानां देपरि दुखाप यमुपाय च । मुसार्यप हिसाघुनारयादशमन्युतारमनाम मजन्ति ये था देवान्देपा भपि तय तान् । छायेय कर्मसचिपाताधपोधीनपामलाः॥ २७॥ तरमार भगन्मय पण धर्ममादिश। यम्योपदेशवानेन माने येद फलम् ॥२८ माद उपाय साधु पर महीपाल विष्णुमनिमला त्वया । जानतापरमधमे मापपारेपनम् ॥२॥ মাখি বিল হিমাযিন মা। যা ! যখনই দু। पम्य म्ममदापातकमंहतिःणालारामायातियोगिदि. न Iन मनेसो गृप्युपापियनः । मयः पुनाति समायोरी पिपिडि बारम्यान कारजम् । ।

·चतुरशीतितमोऽध्यायः] धैष्णवधर्मकथनम् * अनन्यकारणं योगी जगजीयो जगन्मयः ॥३४॥ अणुवहरुशः स्थूलो निर्गुणो गुणभृन्महान् । भजो जन्मलयातीतो ध्यातव्यः स हरिः सदा ॥ ३५॥ सम्यगेतद्वययसितं भवता पुरुषर्षभ । यत्पृच्छसे भागवतान्धस्त्वं विश्वभाषनात् ॥ प्रसङ्गेन सत्तामात्ममनः श्रुतिरसायना: {मवन्ति कीर्तनीयस्य कथाः कृष्णस्य निर्मला: भावसाध्यो ह्ययं देवः स्वयं जानातितनपान् । 'तथापि पक्ष्ये जगतो हिताय तव गौरयात् ॥ ३८॥ यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषगत्परम् । यन्मायया ततं सर्व सवं यच्छति सोऽच्युतः ॥ पुत्राकलनं दीर्घायू राज्यं स्वर्गापवर्गकम्। स दद्यादीप्सितं सर्व भक्त्या सम्पूजितोऽजितः ॥ ४० ॥ फर्मणा मनसा चाया तत्पराये हि मानवाः । तेषां व्रतानि वक्ष्यामि प्रीतये भूपसत्तम अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्परत । एतानि मानसान्याहुतानि रितुपये ॥४२॥ एकभक्त तथा नक्तमुपवासमयाचितम् । इत्येवं कायिक पुंसां प्रतमुक्तं नरेश्वरः ॥ ४३॥ घेदस्याध्ययनं विष्णोः कीर्तनं सत्यमापणम् । अपैशुन्यमिदं राजन्याचिकं प्रतमुत्तमम् चकायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशीचं कीर्तने तस्य सपचित्रकरो यतः पर्णाधमानारयतापुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्या नान्यः सन्तोपकारणम् पतिप्रियहिताभिश्च मनोवाकायसंयमैः । व्रतैराराध्यते स्त्रीभिर्यासुदेवो दयानिधिः ॥ आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीरपि पूजनम् । कर्तव्यं कृष्णचन्द्रस्य द्विजातिधररूपिणः प्रयोवर्णास्तु वेदोक्तमागाराधनतत्पराः श्रीशूदादय पथ स्यु नाऽऽराधनतत्पराः । न पूजने यजन यतैरपि माघधः । सुष्यते फेयलं भक्तिप्रियोऽसौ समुदाहृतः ॥५०॥ स्त्रीणां पतियतानां तु पतिरेवादिदेवतम् । स तु पूज्योविष्णुभक्त्यामनोवाकायकर्मभिः कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोधिन्तयित्वा पति हदि । शूद्राणां चैव भवति नाना ये देवतार्चनम् ॥ ५२॥ सवप्यागममागंण कुर्यपदानुकारिणा स्त्रीणामप्यधिकारोस्ति विष्णोराराधनादिषु ·पामगगन.. ५पातालयले पतिप्रियता तिला रानामनी योनिमाण, पपग विदित प्रतम् । रापागोवस्तुणति केशवः । गिगी जले पुणेशानन दो हरिम् ॥९॥ यति मागी नियंजन रयिमण्डले महिसा प्रामपुर्ण द्वितीयकरण एमीयर्फ भूगरा गान्तिरेव ग । शमस्तु पधर्म पुर्ण दम गठघ सम्मम् ॥५७ ध्यान सपनाम होनेस्नुष्यति प्रायः । एनरेपारमिः पुणतुणस्यपागितो हरिः ५८॥ पुपान्तराणिसन्त्येय यागानि मनुजोत्तम । भरयारलागि ययिष्णु पूजितः परितुष्यति ॥ ५॥ पारणं सलिल पुर्ण सौम्यं गुपयोदधि । प्राजापन्यं तथान्नादि आग्नेयं धूपरिव फलपुष्पादिफ चैप पानस्पत्यं तु पशमम् । पार्थियं पुशमूलायं याययं गन्धचन्दर धदात्यं विष्णुपुष्पं च याचं विष्णुपदं स्मृतम् । पमिस्तु पूजितः पुणरपि विष्णुः प्रसीदति ॥ २॥ सूर्योऽग्निवालणोगायो घणयः खमाजलम् । भूरात्मा सर्वभूतानि पूजास्थानानि या दः ६॥ ये तु मन्त्रजाप्येन हविषाग्नौ यजेततः । मातिध्येन तु विप्राग्य गोषु प्रासरसादिन प्णवे याधुसरत्या हृदये ध्याननिष्ठया । पार्यो मुख्यधिया तोये द्रव्यस्तोयपुरस्कृत थण्डिले मन्त्रहदयोंगरात्मानमात्मनि । क्षेत्रशं सर्वभूतेषु समत्येनार्चयेद्विभुम् ॥६६ प्ण्येप्येतेषु तद्रूपंशङ्खचक्रगदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्भुज शान्तं ध्यायमर्चेत्समाहितः Tणेः पूजितेरेय पूजितोऽयं न संशयः । निर्भसितेश्चत प भवेनिमसितो विभुः जगमो धर्मशास्त्रं च यदाधारे प्रवर्तते । विप्रास्ते वैष्णवीमूर्तिः पायनी परमामता। सर्व शुभं जगति धर्मत पय लभ्यं धर्मो गतिनिगमतो नृप! धर्मशास्त्रान् । नूनं तयोरपि गति यिभूमिदेवास्तैरचितैरिह जगत्पतिरचित: स्यात् ॥७॥ न यज्ञयोग तपोमिरन्यन योगयुक्त्या न समर्चनेन । तथा विगुस्तुष्यति देवदेवो यथा मही देवततोपणेन । ' ।

·चतुरशीतितमोऽध्यायः] * विष्णुध्यानप्रकारवर्णनम् * ब्रह्मण्यो ब्रह्मविग्रह्मा ब्रह्मवेद प्रवर्तकः । ब्राह्मणेरेव तुप्येत तोपितब्रह्मदेवतः ॥ ७ ॥ नरकेऽपि चिरंभग्नाः पूर्धजा ये कुलद्वये। तदेव यान्ति ते स्वर्ग यदाऽर्चति सुतो हरिम् ॥ ७३ ।। किं तेषां जीवितैनेह पशुवच्चेष्टितेन किम् । येषां न प्रयणं चित्तं घासुदेये जगन्मये ॥ ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि यन्नदृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां भूप कैवल्यं केवलं मलजितम् यथा दीपो निघातस्थो निश्चलो घायुधर्जितः । प्रप्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमन्धकारं महामते तवद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निरामयः । निराशो निश्चलो पीरो न मिन रिपुस्तथा शोकः विपादश्च नलीमो मत्सरोनमः । सम्भ्रमालापमोहेश्च सुखदुःखैविमुच्यते ॥ विषयश्चापि सर्वश्च इन्द्रियाणां प्रमुच्यते । तदा सकेवलज्ञानी कैवल्यत्वं प्रजायते ॥ ज्यालाकर्मप्रसट्रेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । घांधारेण राजेन्द्र ! निर्द्वन्द्वो पायुवर्जितः काजलं वमते पश्चातैलस्यापि महामते । कृष्णासन्दृश्यते रेखा दीपस्याने महामते ॥८१ स्वयमाकृष्य तत्तेलं तेजसा निर्मला भवेत् । काये चान्तःस्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत् ॥ ८॥ विषयान्कजलं कृत्वा प्रत्यक्षान्सम्प्रदर्शयेत् । ज्वालावन्निर्मलो भूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत् ॥ ३॥ कोधलोभादिभिः संज्ञर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजश्च स्वयमुज्यलेत् ॥ ८४ ॥ प्रैलोक्यं पश्यते सर्व स्वस्थामस्थं स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः ध्यानं चैव प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते परचक्षुषा । योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः।पं न पश्यन्ति मुग्धास्तु सर्वशं सर्वदर्शकम् हस्तपादविहीनश्च सर्वत्र परिगच्छति । स गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जगमं पुनः ॥ नासामुख विहीनस्तु प्राति भक्षति भूपते !। अकपः शृणुसे सर्व सर्व साक्षी जगत्पतिः अरूपी रूपसम्बद्धः पञ्चपर्गवशं गतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूज्यते स चयबरः १६० भजिलो चरते सर्व वेदशास्त्रानुगं तथा । मत्वकः स्पर्शमेवापि सर्वपामेय चिन्दति ।

·40 Y पामपुराणम् 2 ५पातालमण्डे सदानन्दो घिधिक्ताक्ष एकरूपो निरामयः । निर्गुणो निर्ममो व्यापी सगुणो निर्मलोऽनघः ॥ १२ ॥ नवश्यःसर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्वपित्तमः | तस्य माता न चैधारित सर्व सर्वमयोविभुः बचं सर्वमयं ध्यानं यश्च पश्यत्यनन्यधीः। स याति परमस्यानममूर्तममृतोपमम् ॥१५ द्वतीयं तु प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व महामते। मूर्ताकारं तु साकारं निराफारनिरामयम् । दाह्माण्ड सर्वमतुलं घासितं यस्य पासनात् । स तस्माद्वासुदेवस्तु प्रोच्यते नृपनन्दन ! पमाणस्य मेघस्य यद्भासा तस्य तयेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्याहुसुरोधरम् ।। क्षिणे शोभते शस्रो हेमरत्नविभूषितः । कौमोदकी गदा तस्य मदासुरविनाशिनी मेच शोभते पीर हस्ततस्य महात्मनः । महापद्मसुगन्धाढ्यं तस्त दक्षिणहस्तगम् ॥ ममानं सदैवास्ते सायुधं कमलश्रियम् । कम्युग्रीवं सुवृत्तास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ जमान हषीकेशं दशमः कुन्दसन्निभैः । गुडाकेशस्य यस्यास्ते थधरो विद्रुमातिः' मिते पुण्डरीकाक्षः किरीटेनापि मास्चता। पिशालेनापि रूपेण फेशयस्तु सुवक्षसा स्तुभेनाहितेनैव राजमानो जनार्दनः । मूर्यतेज प्रतीकाशकुण्डलाम्या प्रभाति च । पिसाढून पुण्येन सर्वदा राजते हरिः । केयूएफरिमाक्तिक्षसन्निभैः ॥ पुरा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां घरः । भ्राजते सोऽपि गोविन्दो हेमवर्णन पाससा दिकामिम्तु युक्तामिरङ्गलीषु विराजते । सायुधः सुसम्पूर्णहिय्यगमरणेईति ॥ नतेयसमारदोलोफ.फर्ता जगत्पतिः। एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसागर ख्यने सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्त सर्प मारपात ध्यानमेदं जगत्पतेः रति धीपा महापुराणे पञ्चमे पानालवण्डे येशापमाहालये नारदाम्यरीषसंपारे मगपद्धपानपर्णनं नाम यनुरशीतितमोऽध्यायः । ८४ ॥

·पञ्चाशीतितमोऽध्यायः भक्तिलक्षणभेदवर्णनम्। अम्बरीष उपावा साधु साधु मुनिश्रेष्ठ! लोकानुग्रहकारफ!। विष्णोनि रपया प्रोकं सगुणं निर्गुणं च यत् ॥१॥ ध्रुना लक्षणं यूहि भक्तः साधु रुपाकर । यादृशी क्रियतेयेन यथा यत्रयदा तथा सून उयाया इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्प मुनिः प्रहष्टो निजगाद भूपम् । श्णुप्य राजन्निखिलापहारिणी भक्ति हरेस्ते प्रददामि सम्यम् ॥ ३॥ भय भक्ति प्रवक्ष्यामि विषिर्धा पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिपद्दिष्टा मनोपासायसम्भया ॥४॥ लौकिफी दिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी सथा। ध्यानधारपाया युद्धया घेदानां स्मरणं हि यत् ॥५॥ विष्णुधीतिकरी घेपा मानसी भक्तिरव्यते। मन्त्रयेदसमुचारैरपिधान्तयिचिन्तनः ॥ जाप्यधारण्यकधिच पाचिकी भक्तिरच्यते । प्रतोपचासनियमः पञ्चेन्द्रियजयेन च। फायिकी संघ निर्दिष्टा भक्तिः सर्पार्थसाधिनी। भूषणेहेमरमाई धिताभिर्याग्मिरेप च ॥८॥ पासः प्रतिसरः सूत्रः पापमयजनीतिः । नृत्यपादिवगीत समन्युशहारकः । मक्ष्यभोग्यानपान या पूजा प्रियते नरः। नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौशिकीमा १०॥ कायिकी सैए निर्दिश मक्तिः सर्यासाधिका। प्राप्यतुःसामहास्यानि संहिताध्यपनानि च ·१४ पापपुराणम् [५पातालसा कायन्ते विष्णुमुद्दिश्य वैदिकी मनिरच्यते । वेदमन्त्रपिांग:क्रियाया वैदिकीमन शे च पार्णमाम्यो र कर्तव्य याग्निहोत्रपम् । प्राशनं दक्षिणादानंपुरोडाशंचाक्रिय मितिः सोमपानं पाशियं फर्मसयंशः । अग्निभूम्य निसाकाशतिशङ्करमाकरम् । मुदिश्य एतं फर्म तटसपिणुदेषतम् । आध्यात्मिकीतिविधिधात्रहमतिस्थिता साडनव्या योगसमाता पृणुभूप! यथोदिताम् । चतुर्विंशतितत्यानि प्रधानादीनि सङ्ख्यया ॥१६॥ चेतनानि भोग्यानि पुरुषः पञ्चविशफः । चेतनःससमुदियो फर्तामोक्ता च कर्मणान आत्मा नित्योऽव्ययप अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्तनित्यः स्पात्कारणं च महेश्वरः ॥ १८॥ तत्त्वसर्गो भावसों भूतसर्गश्च सत्यतः । सख्यायाः परिसङख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम् ॥१६॥ त्या साधर्म्यवैधम्य प्रधानं च विधर्मि च । फारणं ब्रह्मणश्चैव फामित्यमिदमुच्यने योज्यत्वं प्रधानस्य चैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र फर्तृता ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता । -चेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्यान्तरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव व ॥२२॥ प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसङ्ख्यया। सङ्ख्यातमुच्यते प्राईविजयाथ विविन्तकैः ॥ २३॥ ते मत्यास्यसनावंतत्यसङ्ख्यां च तत्त्वतः ब्रह्मतत्त्वाधिकंचापि भूततत्त्वविदुर्बुधाः साङ्ख्यः कृता भक्तिरेखा भक्तिराध्यात्मिफी स्मृता। योगजामपि ते भूप! शृणुमति पदाम्यहम् ॥ २५ ॥ णायामपरो नित्यं ध्यानधान्नियतेन्द्रियः । मैक्ष्यभक्षप्रती चापि सर्यप्रत्याहृतेन्द्रियः हरणं हृदये छत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हत्पमकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम् यन्नुयोतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्ण चतुर्था वरदाभयहस्तकम् ॥ २८ ॥ योगेंजा मानसी सिद्धिविष्णुभक्तिः परा स्मृता। य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुमतिः स उच्यते ॥ २६॥ . , ..

·पंभ्वाशीतितमोऽध्यायः ] * सर्वमासेषु घेशाखस्यमहत्यम् * एवं भक्तिः समुदिशा विविधा नृपनन्दन | सात्त्विकोराजसीचपतामसीभेदतस्त्विमाः नानाप्रकारा चिया विष्णोरमिततेजसः। पधाग्निः सुसमृद्धान्धिः करोत्येघांसि भस्मसात् ॥ ३१ ॥ पापानि भगवद्भक्तिस्तथा दहति तत्क्षणात् ॥ ३२॥ पायजनो न शृणुते भुपि विष्णुभक्ति साक्षात्सुधारसमशेपरकतारम् । तापजरामरणजन्मशताभिधातदुःखानितानि लमते बहुदेहजानि ॥ ३॥ सञ्चिन्तितः कीर्तित ः नित्यं श्रुतानुभावो भगवाननन्तः । समन्ततोऽपिनिहन्ति मेधं घायुर्यथा भानुरिघान्धकारम् ॥ ३४॥ न दानदेवार्चनयागतीर्थस्नानश्रुतावारतपःक्रियामिः । तथा पिशुद्धि लमतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगपत्यनन्त ॥ ३५॥ फया पिशुद्धा नरनाथ ! सध्यास्ता एप पथ्या इरिनाथ पश्याः । सीर्तिता यत्र पत्रिभूतः संधूयते व ध्रुतसाधुकीतिः ॥३६॥ धन्योऽसि धीर! धरणीधर ! धर्मधुर्य ! ध्यानकतामहृदयः पुरषोत्तमस्य । यन्नैष्टिकी मतिरसों व सौभगनी: श्रीकृष्णनाथसुस्तश्रयणे प्रवृत्ता ॥ ३७॥ अनाराध्य हरिभक्त्या घरदं विष्णुमव्ययम् । कुतः श्रेयोमधेहुभूप पुरुषस्यारममानिनः मायाजनिरमायोऽसी भरपा राजन्नमायया। साधते साधुपुरुषः स्वयं जानाति तदपान ॥ ३६॥ न विद्यते ते नृपधर्मतत्त्वममाप्तमेतद्धिमलं पुनर्माम् । स्पं पृच्छसे तीर्धपदं प्रसङ्गात्मधारसं पंष्णगौरवण ॥४॥ मातः परं परमतीपपिशेषपोर्ष पश्यामि पुण्यमुचितं च परस्परण। सन्तः प्रसा यदनन्तगुणाननन्तप्रेयोनिधीनधिकभाषभुजी पति mean पापार गुरमी सत्यं अक्षा यागतरांसि। भुतिस्मृति दया दीक्षा शान्तपस्तनयो १६४२४ मादित्यान्दमा पायु मिरापोऽयदिशः । महाविष्णुध रद्रय सर्वभूमयो पिमु' ·AN ६ our * पामपुरायम् * [५पाताल विश्वरूपः स्वयं चके जगदेतच्चराचरम् । स्वयं ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुपभुनते ततस्तु तीर्यास्पदपादरेणून्धराधरात्मालयभूमिदेवान् । परात्मनः पूजय पुण्यलक्ष्मीसर्चस्थभूतानखिलात्मभूतान् ॥ ४५ ॥ ब्राह्मणं विष्णुयुध्या यो विद्वासं साध पश्यति । स एव पैष्णवो यश्च स्वस्थकर्मकनिष्ठितः ॥ ४ ॥ किश्चिदेतन्मयायोक्तं रहस्यसमयो हि मे । स्नातुंगन्तुंच गङ्गायां न फयाघसरोऽधिक प्राप्तोऽयं माधवीमासः पुण्योमाश्यपलभः । तस्यापि सप्तमी शुक्का गढ़ायामणिदुर्लभा ॥४८॥ घेशासशुगलसप्तम्यां जाहवीजदनापुरा । फ्रोधात्पीतापुनम्त्यक्ता कर्णधातुदक्षिणा तस्यां समयेद्देवी गगां गगनमेखलाम् । खात्या सम्यग्विधानेन सधन्यः सुस्ती गरः तस्यां यस्तायेदयाम्पितन्मयों यथाविधि साक्षात्पश्यति तं गङ्गा सातकंगतवारकम् न माधयसमो मासो न गहरा सहशीनदी ।दुलमः खलुयोगोऽयं हरिमतयेय सम्यो विष्णुपादोदफोभूना प्रहालोकानुपागता । विभिःम्रोसीमिरयान्ता या पुनाति जगत्वयम् ॥ ५३॥ मगरोजनि.ग्रेजी समानन्दकारिणी । मनेकरितोनाहारिणी दुर्गतारिणी। धीमहशटाजूटपासिनी दुःखनाशिनी। मजमानजनम्यातकाल लिपिनाशिनी । सगरापयनिर्वाणकारिणी पधारिणी। निमार्गमारिणी देयो रोकायाकृतिकारिणी ॥ ५ ॥ दर्शनम्पसनधानकामनध्यानमेयनः । पुण्यानपुण्यापुरुषारापानी सहया: ३.९३१ गहागरनिगनियेविरुध्यमितारितम् । गुण्येयनि जम्माnिa योजनामां ने गहा या मानेन। पिकामांझी रसमले पनि ও মদনী মা মা বিল। গ্লাস মার্গা! বিনাশ। माघमनोमानी न मापसमा विमुः। पोतोfrAmATHAमानमः। संजनामा यदना मासि माघ । सामवेद मापुरकोटिलाnिe ·4TA 9 पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ] सर्वमासेषु वैशाखस्यमहत्त्वपर्णनम् * यथादेयेषु विश्वात्मा देवोनारायणो हरिर! यथा उपेषु गायत्री सरितां जाहवी तथा यथोमा सर्वनारीणां तपता भास्करो यथा । आरोग्यलाभोलामानां द्विपदा ब्राह्मणो यथा ॥६॥ परोपकारः पुण्यानां विद्यानां निगमो यथा । मन्त्राणां प्रणयो यद्वद्धयानानामात्मचिन्तनम् ॥६५॥ त्यं स्वधर्मवतित्वं तपसा व यथावरम् । शोचानामर्थशौचं च दानानाममयं यथा । गुणानां व यथा लोमक्षयो मुख्योगुणः स्मृतः। मासानां प्रबरो मासस्थाऽसो माधवो मतः ६७ ॥ अ यत्कियते श्राद्धं यशदानमुपोषणम् । तपोऽध्ययनपूजादि तदक्षयफलं स्मृतम् ।। शाखान्तानि पापानि सूर्यान्तानि तमांसि च । परापकारपैयूान्यप्रान्तानि सुकृतानिच फात्तिके मासि यत्किञ्चित्तुलासंस्धे दिवाकरे। मानदानादिकं राजस्तरपराधंगुणं भवेत् ॥ ७० ॥ स्मात्सहस्रगुणितं भाधे मकरण रवी । ततोऽपि शतसहयातं धैशाखे मेषगे रयो । ते धन्यास्त सुकृतिनो नरा वैशाखमासिये। प्रातः स्नात्वा विधानेन पूजयन्ति मधुद्विपम् ॥ ७२ ॥ प्रातः स्नानं च वैशाखे यशदानमुपोपणम् । इविष्यं ब्रह्मचयं च महापातकनाशनम् ॥ पुनः कलियुगे राजन्नेतद्गोप्यं भविष्यति । अश्वमेधादिकं यस्मानमाहात्म्यं माधवस्य यत् ॥ ४ ॥ बश्वमेधमख: पुण्यः कलौनव प्रवर्तते । एव माधव मासस्य हयमेधसमो विधिः १७५ अश्वमेधस्य यत्पुण्यं स्वर्गमोक्षफलप्रदम् । न वेत्स्यन्ति कलौ पापा जनादुरितयुद्धयः सस्मिन्मयैर्नरः पापगन्तव्य नरकाणये। अतस्तु विरलस्तस्य प्रचारो येन निर्मितः। इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालपण्डे पैशाखमाहालये पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ।

·पडशीतितमोऽध्यायः यशासमासव्रतविधानवर्णनम् । सूत उवाच। इतितस्य पचः श्रुत्यानारदस्य महात्मनः । अयरीपश राजपिपिस्मितो पाक्यमन्त्री थम्परीप उवाच मार्गशीर्षादिकामासान्हित्या पुण्या-महामुने ।। सर्यमासाधिक मास घेशावं कि प्रशंससि ॥२॥ सर्वेभ्योऽप्यधिकः फस्मान्माधयो माधयप्रियः। को चिधिस्तन किं दानं कितपः काच देवता ॥३॥ त्वत्पादाम्मोजरजसा पावितस्य च मे मुने! । उपदेशप्रसादेन प्रसादं कर्तुमईसि 43 धर्मशो धर्ममार्गाणामुद्धर्ताऽसि महामुने । त्वमेकोऽखिलतत्त्वार्यवेत्ता धर्मोपदेशकः । कर्वोपदेष्टा मन्ता पाऽनुमन्ताऽपिप्रयोजकः । शास्त्रविद्भिर्मुनिपरस्मर्यन्ते सममागिनः यतसत्रतपोदानयंत्फलं समवाप्यते । धर्मोपदेशनेनेव तत्सर्घमुपलभ्यते ॥ ७ ॥ तीर्थस्नान तपोयाकर्मयत्कुरते मुने । भपि तत्फलभागीस्याधः प्रवर्तयितामवेद 141 यद्यदा वरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । सयममाणं कुरुते लोकस्तदनुपर्तते ॥ ६॥ सदईति भवान्धर्ममुपदेष्टुं तदद्भुतम् । दुर्लभो गुस्सम्योधो देशकालोपपत्तयः ॥१०॥ न केचन तथा माघाश्चेतः शीतलयन्तिनः । राज्यलामादयोऽप्येते यथा तप समागमः सूत उवाच। अथ मन्दमृदुस्मेरस्फुरदन्तप्रमानुगः । आवरी प्रत्युधान नारदो मुनिसत्तमः ॥१२॥ नारद उचाचा शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि हिताय जास्तव । विधिर्माधषमासस्य यच्छ्रतो प्रह्मणः पुरा। दलमं भारत वर्षे जन्म तस्मान्मनुध्यता । मानध्ये दुर्लभे लोक स्वस्वधर्मप्रवर्तन ·३ Mur t पदशीतितमोऽध्यायः] बैशाखवतमाहात्म्यफलकथनम् . ततोऽपि भकिभूपाल घासुदेवेऽति दुर्लभा । सत्रापि दुल्लमो मासो माधपो माधयप्रियः ॥ १५ ॥ तमघाप्य ततो मासं सानदानजपादिकम् । कुर्वन्ति घिधिना ये तु धन्यास्ते कृतिनो नराः ॥ १६ ॥ तेपो दर्शनमात्रेण पापिनोऽपि विफिल्वियाः । भवन्ति भगवदापभाषिता धर्मकाक्षिणः ॥ १७ ॥ माधये मासि यः खातं प्रातनियमसंयुतः । ते कोटिपर्पपर्यन्तं कीडन्ते नन्दने पने। यथा न पारिधिसमो लोके कोऽपि जलाशयः । सपा मासो न घेशाखसद्यो माधवप्रियः ॥ १६॥ तापत्पापानि तिष्ठन्ति मनुष्याना कलेपरे। यायत्कलिमलभ्यसी मासी नायाति माधवः ॥ २०॥ । अपशिष्टदिनान्येष पत्र मासस्य तस्य थे। एकादशी समारभ्य सर्वमाससानि पैशाखे पूजिप्ती देघो माधपो मधुधा तु मानोपचार राजेन्द्र प्राप्तं जन्मनः फलम् ॥२२॥ किकिन दुर्लभतरं प्राप्यते मासि माघचे। मानेन परमेशस्य पूजनन ययापिपित मदत म हुतं जप्तं न साये मरणे हनम् । यहि मारायणो मेष ध्यासी निशिET संथा जगमनमा लोके ज्ञातव्यं निष्कलं नृप । थ्येषु विद्यमान हो यो भन्नर अदापा प्रियते यो वितस्य द्रध्यं निरर्थकम् । ताप सामादितपसा साकुले जन्म सम्पते ॥२६॥ বাবা বিল মূত্ব ফিজিবিনি। ধানমারবি বনামা सरफुले प्राप्यते जन्म मपं पिपिधं तथा । एपुत्रः सुरभूर धनं पापं पास्त्रियः एजन्ममरचापि गुभोगाः मुगमेष पासा दानाधिकातिरक्षयं धर्षमुघमन् प्रसादाचस्व देवस्य पिता महात्मनः। नारायणस्य जाप सियो भूपपारिता ॥ त - 6 CAMP ·:- पागपुराणम् . (५ पातालमा ऊ मासिपोमासि माधये,माधयप्रिये । माल्या दामोदर मतमामाघ मधुमूद पिशेषण समम्पर्य दया दानानि शनितः । ऐहिक सुसमासाय नरो हरिपदं प्रजेत् ॥ ३२॥ अनेकजामाजिलपाटफापली पिलीयते माधयमननेन । सूर्योदये भूप यथा तमित्रं परः म्ययम्भुरिदमादिशन्मे ॥३३॥ चकार विष्णुपिपुलप्रचारं मासस्य ये माधयसंमकस्य । यमस्य गुप्तं धवला पिचिन्त्य मनुष्यलोकं गमितं चकार ॥२४॥ तस्मादस्मिन्समायाते माधवेमासिवैष्णयः। स्नात्या पुण्याजले तीर्थे गङ्गायाः पावने नृणाम् ॥ ३५॥ रैवाया या महाराज यामुने शारदेऽथया । प्रातस्त्यनुदित मानी विधानेन नृपोत्तम!" पूजयित्वा च देवशं मुकुन्दं मधुसूदनम् । पुथपौत्रधनैःश्रेयो पान्छितानि सुखानि व अनुभूय तपस्त्यन्ते स्वर्गमक्षयमाप्नुयात् । एवं ज्ञात्वा महाभाग मधुसूदनमर्वय ॥३८॥ स्नात्वा सम्यग्विधानेन वैशाखेतु विशेषतः। देवमाराध्य गोविन्दं नारायणमनामयम् ॥ ३ ॥ प्राप्स्यसित्वं सुखं पुत्रं धनानि च हरे पदम् । देवदेवं नमस्कृत्य माधवं पापनाशनम् प्रारमेतायतमिदं पौर्णमास्यां मधौर्नुप। यमैश्च नियमेर्युक्तःशक्या किञ्चित्प्रदाय च हषिष्यभुग्भूमिशायी ब्रह्मवयंरते स्थितः । कृष्त्रादि तपसाक्षामो ध्यायलारायणं हृदि ॥४२॥ एवं प्राप्य व पैशाखीं दद्यान्मधु तिलादिकम् । भोजनं द्विजमुख्येभ्यो मल्या धेनुं सदक्षिणाम् ॥ ४२ ॥ अच्छिदं प्रार्थयेच्चापि तस्य स्नानस्य भूपुरान् । यथा लक्ष्मी:प्रिया भूप! माययस्य जगत्पतेः॥४४॥ . तथैय माधमोमासो मधुसूदनपल्लमः । एवं विधियुती मयःस्नात्वा द्वादशवत्सम ·. संताशीतितमोऽध्यायः ] * देवशर्मत्राह्मणकृत्वान्तवर्णनम् * यत्पुरा ब्रह्मणो धक्त्राकृतमासीन्मया नृप!॥ ४७) इति श्रीपा महापुराणे पञ्चमेपातालखण्हे वैशाखमासमाहात्म्ये पडशीतितमोऽध्यायः सन्ताशीतितमोऽध्यायः शासनानमाहात्म्ये देवशर्मब्राह्मणवृत्तान्तवर्णनम् । सूत उपाय। .इति तस्य घचःश्रुत्वा नारदस्पस भूपतिः । प्रणम्य विस्मितःप्राइचिन्तयन्मनसा हरिम् अश्वरीप उपावर कथमेतद्विमुद्यामात्यल्पायातेन वै मुने ! प्राप्यते स्नानमात्रेण फलंचवातिदुर्लभम् नारद उवावा सत्यमुक्तं त्वया राजन्नदपायासेन यन्महन् ! फलं सम्माप्यते सत्र शुद्धत्स्व पिधिमापित॥३॥ धर्मस्य गतामा दुर्भयादोश्वरैरपि । मुद्यन्तेवात्र विद्वांसोऽदित्यशक्ति हरेशतो विश्वामित्रादयो राजधर्माधिक्येन याजाः। ब्राह्मण्यं समुपायाताः सूश्मा धर्मगतिस्त्वतः॥५॥ अजामिलोऽपि भूपाल! दासीपतिरिति श्रुतः। धर्मपत्नीपरित्यागी नि: पापपधि स्थितः ॥६॥ घ्रियमाणःतस्नेहायोच्य नारायणेति च । तदयाननाममहात्परलेभे सुदुर्लभम् । अविध्यापि दहति स्पृष्टो दुतपडो यथा । स्या दहति गोविन्द मामध्यानादीरितम् कानीनस्प मुनेः पौत्राभ्रातृजापाभिगामिनः । गोलकस्य च घे पाण्होपुण्डाः कुण्डा स्वयं तथा ॥६ से पद्यापि च भूपाल पाएeया द्रौपदीरता।

·[५पातालयले ३०२ पामपुराणम् तेच पुण्यायोफार्थ गश्मा घमंगतिस्ततः ॥१०॥ पिविशणिकपमाणि पिरिया मूतमापनाः । पिचित्राणि च भूनानि पिचित्राः फर्मशतायः ॥११॥ पदाचित्सुन फर्म फटस्यं यदपस्थितम् किनचित्फर्मणा भूप! शुभेन परिपते ॥१२ फलं ददाति मुमहरकस्मिन्नपि य जन्मनि । सुस्मी घोऽतिगहनो मायने न यथातथा नेतस्य फलदानस्य धूयते भूपनिधयः । यत्किचित्रातकर्म यान्न पापान्तरैरपि । तदागत्य युतः कापि स्यं फलं च प्रयच्छति। मृतस्य नेह नाशोऽस्ति पुण्यस्य दुरितस्य च ॥ १५ ॥ तथापि यहुमिःपुण्यैर्दुरितं याति दारुणम् । यदुक्तं भवठा राजन्नायासाधिक्यतो मवेद महत्पुण्यं च तत्रापि कारणं मे निशामय। स्वल्पायासमहायासी यद्यल्पत्यमहत्त्वयोः ॥१७॥ महापुण्यास्ततस्तस्युःसन्ततं कर्षकादयः । मन्त्रोचारं च सिंहादेरायासं बहुलं लता पञ्चगव्यं प्रशस्तं हि बताङ्गत्वेन नो भवेत् । इति कर्तव्ययाहुल्यं महत्त्वं च तदल्पता ॥ जलाग्न्यादि प्रवेशस्य प्रसन्येत व्रतान्तरात् । इदमपं महच्चैतदिति नै नियामकम् । पलं यच्चोदितं शास्त्रे तदेवस्यान्महन्नृप । यथाल्पनाशो महता महलाशस्तथाल्पतः कि त्वल्पविस्फुलिऊन तृणराशिःप्रदाते ॥ २२ ॥ हत्यायुतं पापसहस्रमुग्रं गुर्वङ्गना कोटिनिषेवणं व । स्तेयादि पापानि च कृष्णभकरज्ञानजातानिलयं हियन्ते ॥ २३ ॥ विष्णुमक्तिमता पीर यत्किश्चिक्रियतेऽल्पकम् । सुकृतं साधुविदुपातदक्षयफलं लभेत् सन्देहो नात्र कर्तव्यो माधये मासि माधवम् । समाराध्य नरो भत्तया तत्तद्वाञ्छितमाप्नुयात् ॥ २५ ॥ अपत्यद्रविणं रस्नं दाराहम्मे हयागजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षी च न दूरे हरिमन्तितः एवं शास्त्रोक्त घिधिना स्वल्पनापि न संशयः । पापस्य महतोऽपिस्यात्क्षयो वृद्धिः सुकर्मणः ॥ २७ ॥ - , ·सप्ताशीतितमोऽध्यायः ] * देवशर्मामवृत्तान्तवर्णनम् * फलाधिपभभूपत्याधिक्याभावकर्मणो सूत्माधर्मस्यविज्ञेयागतिस्तुविविधरपि प्रियो माघयमासोऽयं माधवस्यमहात्मनः । एकोऽप्यनुष्ठितो लोकः समनेप्सितदायकः ॥ २६॥ पुण्येन गाङ्गेन जलेन काले देशेऽपि यः स्नानपरोऽपि भूप!! आजन्मतो मावहतोऽपि दाता न शुद्धिमेतीति मतं ममैतत् ॥ ३०॥ गङ्गादितीर्थेषु वसन्ति जीया देवालये पक्षिगणाध नित्यम् । धिनाशमायान्ति कृतोपचासा भावोज्झिता नैव गतिं लभन्ते ॥ ३१॥ भावं ततो हरफमले निधाय श्रीमाधवं माधयमासि भक्त्या । यजेत यः स्नानपरो विशुद्धः पुण्यं न भत्ता वयमस्य धक्कुम् ॥ ३२ ॥ प्रग्याल्य घहिं घुततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं स्वकाले । प्रविश्य दग्धः किल भाषदुष्टो न स्वर्गमाप्नोति फलं न चान्यत् ॥ ३३ ॥ श्रद्धत्स्य भूप तस्मात्त्वं माधषस्य फलपति । स्वल्पंवापि शुभकर्म विकर्म शत नाशनम् यथा हरेर्नाम भयेन भूप ! नश्यन्ति सर्च दुरितस्य वृन्दाः । नूनं रची मेपगते विमाते स्नानेन तीर्थे च हरिस्तवेन ॥ ३५॥ तेजसा धैनतेयस्य पाप्मानःपन्नगा इव । विदयन्ति च वैशाखस्लानेनोपसि निश्चितम् गङ्गायां नर्मदायां या स्नात्वा मेगते रयो । पापप्रशमनस्तोत्रं यःपठेद्भक्तिभावतः १३७ एककालं द्विकालं पा त्रिसन्ध्यमपि भूपते ! | स याति परमस्थानं सर्वपापविवर्जितः अम्बरीप! महापुण्यप्राप्तये कुरु पीक्षणम् । माधवेमासि वै स्नान प्रातनियमसंस्थितः यदानर्तपुरं प्रोक्तं वसता घर्षकोटिभिः । सत्प्रातर्माध मासि माने नैकेन लभ्यते।।४।। इहाथै यत्पुरावृत्तं तदाकर्णय भूपते । भार्ययासह संपादं देवशर्मद्विजन्मनः ॥ ४ ॥ रैवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे चामरकण्टके । कौशिकस्य सुतो जातो देघशर्मा द्विजोत्तमः धनपुरविहीनस्तु यहुदुःखसमन्वितः । दारिदयेण सुदुःखेन सर्वदेव प्रपीडितः ॥४॥ पुत्रोपायं धनस्यापि दिचापत्रों प्रचिन्तयेत् । --- ܝܥܪ ·'पापपुराणम. [५ पाताल . एकदा तु प्रिपा शम्य सुमना माम मुपता ४४॥ मार गिरायोपेतमधोमुममलक्षयम् । समालोयय तदाफाल समुपाच परास्थिनी । दुपाजालसाम्नु तपरितं मार्शितम् । व्यामोहेन प्रम्होऽसिस्ययिता महामने मग d समायत्य स्पस्यो मय सुर्व यज्ञ । नास्ति चिन्तासमै दुःप फायशोषणमय दि॥४ तां सन्स्यज्य प्रपरीत स मुपेन प्रमोदते । चिन्तायाःकारणं विप्र फययस्य ममप्रमो गारद उवाच प्रिया पाक्यं स संधुत्य देवशर्मा महामतिः । उपाय पचनं प्रीतो दुःखितोऽपि सप्तीसप्तः ॥ ४६॥ देवशोधाय। यत्यया विन्तित भरे ! फिश्चिदुखःस्य कारणम् । सत्स तु प्रयश्यामि त्या यायधार्यताम् ॥ ५० ॥ न जाने फेन पापेन धनहीनोऽस्मि सुनते!। तथा पुत्रविद्दीनोऽस्मि एतद्दुःखस्यकारणम् ॥ ५१ ॥ सुमनोधाच। धूयतामभिधास्यामि सर्यसन्देहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविशानदर्शनम् ॥५२॥ सन्तोप एप परम पुण्यसोख्यादि कारणम् । असन्तोषःपरंपापमित्याह भगवान्हसि लोमः पापस्य पीजोऽयं मोहो मूलं च तस्य थे। असत्यं तस्य हि स्कन्धो महाशाखा सुपिस्तरात् ॥ ५४॥ पदकोटिल्यपत्राणि कुयुद्धया पुष्पितःसदा । अनृतं तस्य सौगन्ध्यमशानं फलमेय व कुश्यं पापण्डचौराय फ्रूराः फुटाच पापिनः । पक्षिणी मोहवृक्षस्य महाशाखासमाश्रिताः ॥ ५६ ॥ प्रशानं सुफलं तस्य रसोधर्म फलस्य हि । भाचोदन संवृद्धिस्तस्य श्रद्धा मनुप्रिया उत्क्लेदैर्मधुरायते । तादधि फलव सफलो लोमपादपः ॥५८॥ -.

·. समाशीतितमोऽध्यायः] * अनेकविधपुत्रवर्णनम् - तस्य च्छापां समाश्रित्य यो नरः परिवर्तते । फलानि सस्य सोऽश्नाति स्वपमानि दिनदिने । ५६॥ फलानां व रसेनापि अधर्मेण तु पोषितः । स सप्पुणे भवेन्मयःपतनाय प्रयच्छति तस्माञ्चिन्तां परिधित्य म्यामिलोमं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिन्तामेतो न कारयेत् ॥ ६१ ॥ यो हि विद्वान्न चेत्कान्त! मर्याणां पथमेव हि । मृषा चिन्तयते नित्यं दिधारात्री घिमोहितः ॥ ६॥ शुमान प्रपिन्दामि कयं पुत्रानहं लभे । एवं चिन्तयते नित्यं दियारात्री विमोहितः क्षणमेकं प्रपश्येत्स चिन्तामध्ये महत्सुखम् । पुनधैतन्यमायात महादुःखेन पीब्यसे चिन्तामोही परित्यज्य अनुवर्तम्प तं द्विज । संसारनास्ति सम्बन्धः केनसाधं महामते मित्राणि पाया पुत्रा पिता माता सुतास्तथा । स्यसम्बन्धा भवन्त्येते कलत्रादि तथप च ॥ ६६ पशोधाय। सम्बन्धःकीहशो भद्रे ते मे पिस्तरतो पद। ये न जायन्ति ते सर्व धनपुत्रादि यान्धवाः सुमनोवाच । भर्त.पञ्चयिधाःपुना जायन्ते सान्यदाम्यहम् । म्यासापहारकं घेफमृणसम्यधिनंपरम् रिपुं लम्यमुदासीनमिति फान्त ! मवन्ति । क्षणानि प्रघमामि तेरामीश! पृथक्यम् ॥ ६॥ पुत्र मिश्र प्रिया मार्या पिता माता च पाया। म्येन स्येन हिजायन्ते सम्बन्धेन महीतले. भ्यासापहारमाधेन यस्य येनहतंभुपि । न्यासस्यामभिपेत्पुको गुणपान पयान्मुधि पेनापपरतंन्यासं तस्य गेहे न संशयः। न्यासापहरण पेस दया दारणंगतः ७२ न्यासस्वामी गुपुत्रोभल्यासापहारकस्य च । गुणयान पषांप सर्यलक्षपसंयुतः । मतिम दर्शदेसस्य पुरोमन्था दिनदिने । पिपाश्मयुरोपामी पहुस्नई पिदपिन् ·[पाताल पापपुराणम्. स्वार्य वर्ग सगुनुप्राहा प्रीशिपाय गानुलाम् । पथा तेन प्रदर्शन्यासापदरणात्परम् ॥ ५॥ तुःपमेयं महामाग दारण प्राणनाशनम् । तादर्श तस्य सो दद्यात्पुरोमूत्यामहागुणः । अल्पायुष्पस्सा भून्या मरणं गोपगति । बंदरया प्रयारयेयं प्रहत्य पुनःपुनः पदाह पुत्रपुषेति प्रलापं दि फरोति यः । तदाहास्य परोत्येप फस्तुपुत्रो दिकस्य व भनेनापहनं न्यासं मदीयं पापचारिणाध्यापहरणेनापि ममप्राणा गता:किल ॥ दुःखेन महताय असोन च घे पुगा तदादुरावं मपादत्त्वा द्रव्यमुप्राह्यमुत्तमम् । इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालपण्डे येशाग्यमाहात्म्ये सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८॥ अष्टाशीतितमोऽध्यायः ऋणसम्पन्ध्यादिपुत्रकथनपूर्वकं संसारनिःसारवावर्णनम् सुमनोचाय। मणसम्बन्धिनं पुत्रं प्रयत्यामि तवाग्मतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणकिल अर्थदाता सुतोभूत्या भ्रातापाय पितानिया। मित्ररूपेण पर्तेत अन्तईएसदेष सः । पुणनेय प्रपश्येत सकरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठर धाक्यं सदेव स्वजनेषु व॥ मिटमिष्टं समश्नाति भोगान्भुङ्क्ते च नित्यशः । द्यूतकर्मरतोनित्यं चौरकर्मणिसस्पृहः यहादुद्रव्यं चोरयति पार्यमाणःस फुप्यति । पितरंमातरंचैव कुत्सते च दिनदिने ॥५॥ हावफस्त्रासफश्चैव यहुनिष्ठुरजल्पकः । एपमुदुप्राह्य तव्यं सुखेन परितिष्ठति ॥६॥ तकर्मादिभिर्वाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणम् । पुनर्विवाहसंयोगान्नानाभेदनेकदा ॥ वं संक्षीयते द्रव्यमेवमेतद्धदत्यपि गृहक्षेत्रादिकं सर्व ममैव दिन संशयः॥ ८॥ ऐतरंमातरंचव हिनस्त्येव दिनदिने । सुदण्डेर्मुसलेश्चैप फेशोत्पाटैध दारणः ।।" ते तु तस्मिन्पितरि मातरि चातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरधैव जायते नात्र संशयः ·अष्टाशीतितमोऽध्यायः * ऋणसम्बन्ध्यादिपुत्रधर्णनम् * २५७ श्राद्धकार्याणि दानानि न करोति सच सः। एवंविधाः प्रियाः पुत्रा भवन्ति व महीपते ॥ ११ ॥ रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि करोति द्विजसत्तम । थाल्ये पयसि सम्प्राप्ते पुत्रत्वे वर्तते सदा ॥१२॥ पितरंमातरंचय क्रीडमानो हितायेत् । ताडयित्वा प्रयात्येवं प्रहस्येचं पुनःपुनः ॥१३. पुनरायाति तं तत्र पितरंमातरं पुनः सक्रोधोवर्तते नित्यं कुत्सते च दिनदिने ॥१४॥ "चं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सम्पदा । पितरं ताडयित्वा च भ्रातरं च तत पुनः ॥१५॥ यात्येवं स दुरात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातःसम्भवक्ष्यामि यधालभ्यो भवेत्प्रियः जातमात्राप्रियं कुर्यादुवाल्ये फाडनताडनः । पयःप्राप्य प्रियं कुर्यान्मातापित्रोरनन्तरम् पत्तथा सन्तोषयेन्नित्यं तावुभी परितोषयेत् । स्नेहेन पवसाचैव प्रियसम्भाषणेन च ॥ नृतीगुरुसमाशाय स्नेहेनरुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिण्डदानादिको कियाम् करोत्येच सुदुःखार्तस्तेभ्यो पात्रां प्रयच्छति। णत्रयान्वितः स्नेहान्मोचयेद्यस्तु निश्चितः ॥२०॥ यस्मालम्यं भवेत्कान्त प्रयच्छति न संशयः । पुत्रोभूत्या महाप्राज्ञ अनधिधिना किल उदासीनं प्रवश्यामि तवाने प्रियसाम्प्रतम् । उदासीनेन भावेन सदय परिवर्तते ॥२२॥ ददाति नैव गृह्णातिनाव कुष्यति तुष्यति । नो पा प्रयाति सन्त्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम! ॥ २३ ॥ भृत्याश्चापि समाख्याताः पशषस्तुरगास्तथा। गजामहिप्पो दास्यश्च ऋणसम्बन्धिनस्त्वमी॥ २४॥ गृहीतं मायया किञ्चिदावाभ्यां तु न फस्यहि ।न्यासमेयं न कस्यापिरतवे पूर्वजन्मनि राधयामि नकस्यापि क्षणं कान्त शृणुयाहि । न वेरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वे कृतम् आपल्येत तु विप्रेन्द्र! नवत्यको मया पतिः । एवं हात्या शमं गच्छ त्यज चिन्तामनार्थकाम् ॥ २७ ॥ इतनैप च फल्यापि नषदत्तं त्वया पुनः कथं ते धनमायाति विस्मयं व्रजमा विमो ·{५पातालखण्टे *पामपुराणम् प्राप्तमेघहि यत्रैप रक्षितुश्च न तिष्ठति । एवं ज्ञात्या शमं गच्छत्यज चिन्तामयिकाम कस्य पुशः प्रिया भार्या कस्य स्यजनवान्धवाः। कः कस्य नास्ति संसारे न सम्बन्धो द्विजोत्तम !॥३०॥ मायामोहेन संमहा मानधाःपापचेतनाः । इदं गृहमयं पुत्रं इयं भार्या ममैव हि ॥ ३१ ॥ अनृतं दृश्यते फान्त संसारस्य हि यन्धनम् ॥ ३२॥ इतिश्रीपामे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे पैशाखमाहात्म्येऽटाशीतितितमोऽध्यायः एकोननवतितमोऽध्यायः पुत्रप्रासये सुमनया देवशमाणम्प्रति वशिष्ठसन्निधौ मेगणम् । नारद उपाय। पर्व सम्योधितो यिनी देवशर्मा द्विजोनमः । पुनः माह प्रियांमायां सहिता ज्ञानपादिनीम् ॥ १॥ सरपमुतं स्यया मद्र! सर्वसन्देवनाशनम् । साहिशमिरान्ति साधयःसत्यपण्डिताः॥२॥ पथा पुत्रस्य चिन्ता में न धनम्य तथा प्रिये । येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोयाच। पुष लोकानपति पुरस्कारपने कुलम् । गुपुत्रेण महामा! पितामाता प्रीप एकापुत्रोषरात पमिनिगुणानु किम् । एकस्तारयते शमग्ये सताएकारका । पूर्वमेव मया प्रीतमन्य सम्बन्धमागिनः । पुण्येन प्राप्यते पुत्र:पुण्यात प्राप्यते पुलम। गुणभं प्राप्यने पुष्पग्युपातकनगुशानां निययं बाल मस्यमय पायहम् मज मायनमामा नियन: दानेन नियमेधापि क्षमाशीगेन ! मरिसा या पाम्ननाशिनीलेशमिश धर्ममे प्रगूपने " ·कोननपतितमोऽध्यायः} * देवशर्मणो वशिष्ठम्प्रति गमनम् * सम्पूर्णो जायते धो घर्गी यथोदरे । धर्म सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव फर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यसौख्यं प्रयच्छति । यं यं चिन्तयते प्राशस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् ॥ ११॥ देवशर्मोवाच सर्व देवि समाख्यातं धर्माख्यं ज्ञानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं घिद्यां वैष्णवं गुणसंयुतम् घदत्वं मे महाभागे यदि जानासि सुनते! धर्ममार्गस्त्यया सर्व:पितुःप्राप्त पुराऽनघे!। ममैतद्विदितं कान्ते! भवती ब्रह्मवादिनी । न्यधनस्य प्रसादेन विष्णोस्तुष्टस्य ते पुरा सुमनोवाचा पसिष्ठं गच्छधर्मश तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्माप्स्यसि तं पुत्रं धर्मसं धर्मवत्सलम् पवमुक्त सयावाक्ये देवशर्मा द्विजोत्तमः । फरिप्ये तब कल्याणि मतमेवं न संशयः ।। एपमुक्त्वाजगामासी देघशर्मा द्विजोत्तमः | पसिष्ठं सर्ववेत्तार दीप्यन्तं तपतांघरम् ।। गङ्गा तीरेस्थितं पुण्यमासनस्यं द्विजोत्तमम् । तेजोज्यालासमाकीणं द्वितीयमिय भास्करम् ॥१८॥ राजमानं महात्मानं ब्रह्मसिंह द्विजोत्तमम् । मतया प्रणम्य स मुनिदण्डवत्तं पुनः पुनः तमुवान महातेजा ब्रह्मसूनुरफल्मपम् । उपधिशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते ! ॥२०॥ नारद उपाय उपविष्टःस योगीन्द्रःपुनःप्राइ तपोधनम् । गृहे पुरुप ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा ॥२१॥ क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मपु वामिषु । निरामयोऽसि चाङ्गेषु धर्मपालयसे सदा । पपमुक्त्वा महामाशः पुनः प्राहमहीमुरम् । किंकरोमि प्रियंकाम मुभियन्ते द्विजोत्तम नारद उघाच। एवं सम्भाष्य तं विप्रं पिरराम शुभंवचः । ततो विप्रो महामागो पसिष्टमुनिपुङ्गधम् सहोवाच महात्मानं घसिष्ठं तपताचरम् । भगवन्छु यतां पाक्यं यतःप्राप्तोद्विजोत्तम! दारिदयं फेनमायेन पुत्रसौख्यं कथं न हि एप मे संशयस्तात कस्मात्पापाद्वदस्व में महामोहन संमुग्धः प्रियया योधितो द्विज ! तयाऽहं प्रेषितस्तात तवपाश्च समागतः ·५पातालखण्डे ये २.पापुराणम् अयं हि समाचक्ष्व सर्वसन्देहनाशकम् । मुक्तिदातामवस्व त्वं मम संसारबन्धनात् पसिष्ठ उपाय। मित्रं तथा भ्राता अन्येस्वजनयान्धवाः । पञ्चभेदास्तु सम्बन्धाः पुरुषस्य मपन्ति ते सुमनसा प्रोकाः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसम्बन्धिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम! स्य लक्षणं पुण्यं तवाप्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसको यस्यात्मा सत्यधर्मरतःसदा । दमामानसम्पन्नस्तपस्थीवाग्विदांवरः । सर्वकर्मसु संघीतो येदाध्ययनतत्पर। शास्त्रप्रयेदी च देवग्राह्मणपूजकः । याशिकः सर्पयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंघदः । विष्णुध्यानपरो नित्यं शान्तो दान्तः सुत्सदा पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्यजनयत्सलः ॥ ३४ ॥ स्य सारफोषिद्वान्स्यकुलस्य च पोरफः । एवं गुणस्तु संयुक्तःसुपुत्रः मुखदायक सम्यन्धयुक्ताध शोकसन्तापफारफाः । उदासीनन कि कार्य फलहीनेन तेऽनधः । पान्ति यान्ति ते सर्षे दुःखंदस्या मुदरणम् । पुत्ररूपेण ते सः संसारे द्विजसत्तम जन्मस्तं कर्म यत्यया परिपालितम् । तसर्य हि प्रयक्ष्यामि धूयतामदुतं पुनः ३८ मादो महामान ! पूर्वजन्मनि मान्यपा। रुपिफर्ता ज्ञानहीनो महालोभेनसंयुतः ॥ जमार्य:सदादेवी यादपुगे पदनपान । धर्म नय विज्ञानासि सत्यं व परिनिष्टिम् । नेय स्वपादत्तं शास्त्रंनव परिधुनम् । एतनेय त्ययातीय नय यात्रा महामने ! । मारपया पिम कृषिमार्ग:पुनःपुनः । पानापालनं पूर्व गरबंधेय द्विजोत्तम!" दीर्णा तयाधीनो पालनं च पुनःपुनः । एवं पूर्व कर्म त्पर्यप व शिमोत्तम!" पुलं धनं सोभेन परिचितम् । सम्ग ध्ययन्तु पुण्येन म एमस्तु त्वया का दानं मदन हिल्या या दुचना । हामियान दत्तं तु मपना धनमेपर महि पिई समानासमय यये। पिडीयय पन यिन सशिन विपुलपा सपा क्षीर विक्री सदधि दुपाललिको त्रि: माहिती विष्णुमाग:४७॥ या मन प्रसनसनमा नियनपद मदनं तदा बिल ·एकोननवतितमोऽध्यायः] - देवशर्मणः पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् * देवानां पूजनं विप्र! भवता न कृतं सदा । पर्याणि प्राप्य विप्रेभ्यो द्रव्यनेध समर्पितम् श्राद्धफालं व सम्प्राप्य श्रद्धयान कृतं त्वया। भार्या पदति ते साध्वी दिनमध्ये समागते ॥ ५० ॥ श्वशुरथाद्धकालश्च वश्याश्चैव महामते । तच्छ्रत्वा तद्ववस्तेषां गृहंत्यत्वा पलायसे । धर्ममार्गो न दृष्टो हि श्रुतो नैच कदा त्वया। लोमो माता पिता भ्राता लोभः स्वजनवान्धवाः॥५२॥ पालितो लोभ एफस्स्यतया धर्म सदेव हि । तस्माद्दुःखी भवाआती दारिद्रोणाविपीडितः ।। ५३ ॥ दिनदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्तते । यदा यदा गृहे द्न्य वृद्धिमायाति ते सदा ॥५४ तृष्णया दह्यमानस्तु तदा त्वं वह्निरूपया। रात्री या त्वं प्रसुप्तस्तु लोभ चिन्तयसेऽधिकम् ॥ ५५ ॥ दिन प्राप्य महामोहैयापितो हि सदैव हि । सहस्रलक्षतःकोटिकदाबावुदमेव च ।। भविष्यति फदा खयों निखर्वश्वाथ में गृहे । एवं सहस्रलक्षं च कोटिरवुदमेव च ॥५७n Fखर्ची निखर्वःसाततृष्णाने प्रगच्छति । एवं कालं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा नेवदत्तंहुतं विम भुक्तंनेच कदा त्यया। निश्चित भूमिमध्ये तरिक्षप्तं पुत्रा न जानते ।। अन्यमेघमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुपे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि युद्धिमान खनिश्रमानंचाई धानुवादातःपरम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकतृष्णपा परिमोहितः ॥६१ सर्वाचिन्तयसे नित्यं कल्पासिद्धिप्रदायकान् । प्रवेशं चित्रवर्णानां चिन्तामणि च पृच्छसि ॥ ६॥ तृष्णामलेन दग्धोऽसि सुर्खनष प्रगच्छसि । तृष्णानलपदीयोऽसि हाहाभूतोऽमचेतनः एवंभूतोऽसि धिप्रेन्द्र गतस्त्वं कालपश्यताम् । दारपुत्रेषु तदन्यं पृच्यमानेषु ये त्वया कथितं नैव तदत्तं प्राणांस्त्वा गतोयमम् । एवं सर्व मयाख्यातं वृत्तान्तं तव पूर्वकम् अनेन कर्मणा विप्रदरिद्रोऽपि च निधनः। संसारे पस्य सत्पुत्रा भतिवन्तःसदेच हि सुशीला ज्ञानसम्पना.सत्यधर्मरासदा । सम्भवन्तिगृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति ·- । पापपुराणम् ॥ ; धन धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनन्तकम् । सभुत मर्त्यलोके चै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान् ॥ ६॥ धिना विष्णोःप्रसादेन दारापुत्रा भवन्ति न । सुजन्म व कुले विप्रतद्विष्णोःपरम् -इति धीपा महापुराणे पक्षमे पातालखण्डे धैशाखमाहात्म्ये देयशोपाख्यान एकोननवतितमोऽध्यायः । ८६ || . नवतितमोऽध्यायः देवशर्मणो विप्रत्वप्राप्तिकारणवर्णनम् । देवशर्मोवाच । पूर्वजन्मस्तंपापं त्ययाव्यात ममैवतम् । शूदत्वेन दि विप्रेन्द मयेपंधनमर्जितम्। पिनत्यं हि मयाप्राप्तं तत्कय द्विजसत्तम । तत्सर्च कारणं हि शानपिज्ञानपण्डित दुर्लभं भारतेवर्षे जन्म तस्मान्मनुप्यता । मानुध्ये प्राह्मणत्वं च सुनरा सत्युलोदि- तत्रापदिग्विधा मार्या सर्वज्ञा प्रियपादिनी । सती सर्वगुणोपेता दुर्लमा सा कुतोऽभवत् ॥ ४॥ पशिष्ठ उपाय। यत्वया चेष्टितं पूर्य धर्मकर्मस्तं द्विज । तददं सम्प्रपश्यामि श्रूयतो यदि मन्यसे । प्राणोऽभूसुधारमा सदाचारः सुपण्डितः । विष्णुमतास्तु धर्मात्मा नित्यं शिशुपरायणः ॥६॥ मानार्थमपि तीर्थानां ममस्येकास मेदिनीम् । अटमान:समायातम्तयो महामतिः । सम्य दर्शनमात्रेप समुत्पन्ना सुधीन 1 पतो मंगनेगेहे सतामामन गरे । विकिन सम्पने पित्र! विवरणवरया।

·नयतितमोऽध्यायः] * देवशर्मणो चिनत्वप्राप्तिकारणवर्णनम् , यावित स्थानमेकं घे यासाधं तेनसत्तम तथैव भार्यया दत्तं त्वया च सहकः ।। पयतामेयता ब्रह्मन्सुखेन व गृहे मनः । घेणयं प्राह्मणं पुण्यमित्युबार पुनःपुनः ॥११॥ मुखेन स्थीयतामत्र घेश्मेदं तव सुयत । अवधन्योऽस्यहं पुण्योऽस्म्यद्य तीर्थमहं गतः अथ तीर्थफलं प्राप्तं मया ते पिप्रदर्शनात् । गास्थान परंपुण्यं पासस्थानं प्रदर्शितम् अगसंपादनं सम्यक्पादीचेच प्रमदिती । क्षालितौ च पुनस्तोयः स्नातःपादोदकेन दि सद्यो पूतं दधिक्षीरमन्यमन्यं प्रदत्तधान् । प्राह्मणाय तदा तस्मै स्पं तयानोदितः ।। एवं सन्तोपितो विप्रस्त्वयंप सदभार्यया । पुःसाधं महामागो वैष्णपो भानपण्डितः अथ प्रमाते पिमले स्नानाथ मासिमाधये। गङ्गा तु गच्छता नेन तुष्टेन दयया किल्ल शारास्नानमाहात्म्यमुपदिष्टं तयारत: । कारितस्नु यथान्यायं समायांतनयोमयान् यथा न पारिधिसमो लोके फोऽपि जलाशयः। तथा मासो न घेशापसहशो माधषधिपः ॥ १ ॥ सायरपापानि तिष्ठन्ति निमत्यूपलेदरे । यायपालिमलध्वंसी मासोनति समाधयः सस्य पापं समापं पेशा सेवनं सम् । नुरेन मनसा घि पूजिती माग्दनः ।। अवशिदिनान्येय पसमासस्य तस्य भादशी समय स्नान घधिधियानम् माणस्य प्रसन रेषा दिन त्पा । प्रात.स्मानं पित्र : पेशामासिनापना पूजितो देवदेवेशो मधुदा परमेश्वर मेपासः सफामासः नालाय तर पूर्णत: २५ एवं स्नानं स्वया कीर्णमपि पश्चदिनारमाम् । मेन पुष्पेन सास्पा प्राणायविशेषत: गोपियस्य प्रसादेन त्वं न मागतः स्यातम्मासरोगेन मानतामनुगमन दुल्संभ भूमिपान सत्यधर्म समपित। भार्या:रिशुमती EAT Aपी सगुणान्विना. AREA होरपना Rint वादिनी (ध पानीमा भूत महामुने । मान नितीय या सच नामदार गनु तु यमं पुण्षमुनाम: मधुरत् तथा पर्यटन सत्र मदर सालसान स्त्री समरपनमर भापती भाषः राधा नपर्मबिलासहिष्णुमा धराने रनिवासा!!

·[५पाताल .पापुराणम् पतिप्रसत्यं विप्रेन्द्र मादर्श योपितं स्मृतम् । पतेःसम्भूपिता भार्या साध्या ते प्रत्यादिनी ॥ ३२॥ यशापस्नानयोगेन लल्यापुण्येन सादरम् । कि किन दुलभता प्राप्यतेमासिमा स्नानेन परमेशस्य पूजनेन यथाविधि। मप मोहप्रमुग्धोऽसि तृष्णयाध्यापितमन पूर्व जन्मनि ते चिम द्रध्यमेय प्रसञ्चितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्योहि दीनप्यन्येषुर्य त्वर न यन्धुवानोपुत्रदारपु व कथञ्चन । ब्रियमाणेन भवता लोभवदि चिन्तितः ॥३॥ न दत्तं न हुतं जप्तं न तीर्ये मरणंहतम् । न हि नारायणोदेवो ध्यातीवाखिलपापद द्रव्येषु विद्यमानेषु कृपणोजायते नरः । अदत्या म्रियते यस्तु ततो दुःखतरनुकिम् । तीर्थस्नानादि तपसा फुले जन्मेपलभ्यते। नोदाने न विना विप्र किञ्चिदेवोपतिप्रति तस्य पापस्य भावेन दरिद्रत्वमुपागतम् । अपुत्रयान्मवाक्षातः सततं दुःखपीडित चैशाखस्नानमाहात्म्यादपि पश्चदिनात्मकात् । तदैव हरिपूजायाः सङ्गत्या ब्राह्मणस्य च ॥ ४१ ॥ लब्धं जम्म कुलेविप्र ! विप्रत्यमपि दुर्लभम् । सुपुत्रश्च कुल विप्र धनधान्यंवरत्रियः सुजन्ममरणञ्चैव सुभोगः सुखमेव च । सदा दानेऽधिकाधुद्धिरौदार्य धैर्यमुत्तमम्॥४३॥ प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः । नारायणस्य जायन्ते सिद्धयो विप्रचाञ्छिताः ॥४४॥ ऊर्जेमासि तपोमासि माधव माधवधिये । स्नात्वादामोदरं भक्या माधयं मधुसूदनम् चिशेपेण समम्पय॑ दत्वादानानि भक्तितः ऐहिक सुसमासाद्यजनोयाति ततो हरिम अनेकजन्मार्जित पातकावली पिलीयते माधयमजनेन । सूर्योदये विप्र ययातमित्रा घवास्थयम्भूरिदमादिदेश ॥ १७ ॥ चकारविष्णुर्विमलं पिचारं मासं विधि माधयमेकमादी। यमस्य गुप्तं मनसाविचिन्त्य मनुष्यलोकैर्गमितुं च नाके ॥ १८ ॥ तस्मादस्मिन्समायाते माधयेमासि माधये । स्नात्वा पुण्यज़ले तीर्थे रवापनुदितेऽधुना शित Emra

·एफनवतितमोऽध्यायः) * सुमना सह देवशर्मगस्तीर्थसेवनतः पुत्रप्राप्तिः ३८५
पुत्रपौत्रधनं श्रेयो पाञ्छितानि सुखानि च ॥ ५० ॥
अनुभूय ततस्त्वन्ते स्वर्गमक्षयमाप्स्यसि । पूर्व जन्मस्तं सरं यत्त्वया परिचेष्टितम् ॥
सन्मया कथितं पिन! हयानपरिचेष्टितम् । पवंशात्वा महाभाग ! पैशाखे व विशेषतः
स्नात्या सम्यग्घिधानेन मधुसूदनमचेर । देघमाराध्य गोपिन्दं नारायणमनामयम् ।
प्राप्स्यसि त्वं सुखं पुत्रंधनानि हरिमव्ययम् ॥ ५४॥
नारद उपाच
ग्राहात्मजेनापि महानुभावः स विषयः परिपोधितो दि।
हर्षेण युक्तः स महानुमायो भक्त्या पसिष्टं प्रणिपत्य सत्र ॥ ५५ ।।
भामध्य पित्रं स जगाम गेहे तो प्राह मार्या सुमनां महर्षिः ।
सर्व दिवृत्तं मम पूर्वचेष्टितं तेनैष यिप्रेण तव प्रसादात् ॥५६॥
भ! पसिष्टेन धिकाशनीतमधव मोहः परिकाशिती मे।
भारापिध्ये मधुसूदनं ते धीमाधये मासि निममप मनपा ॥ ५ ॥
माद उपाचा
भाकपर्य पाक्यं परमं पपि सुमहल महलहेतुमुरुचः ।
हरेण युना समुपाय कान्तं धन्योऽसि पिण पियोधितारयम् ॥ ५॥
इति धीराने मदापुराणे परमे पातालपण्डे येशासमादार देपशोपाख्याने
नयतितमोपायः।
एफनवतितमोऽध्यायः
मुमनया मह देवशर्मप: गङ्गायनितीनला विष्णुप्रीत्या मुनप्राप्तिः ।
देवामामा समे एमनरासा बनाने पुज्ये गहापामतिपिप्रठे ॥१॥

·(4पालबारे मेशा विभिना ना ग गी| जयामाग विधिमनमन्गुलम् मैः गमिग मिति | निमिशाली प्रकाशित एकाशिमोगाभारापति। Rare सोशा दरया मगु मिलादिकम् ॥ ४॥ पिप्रेभ्यो मोम या माग सदक्षिणाम्। मयि प्रागंगामाम नामम्य मुगुगन् ॥ ५॥ साऽपि सापीय सुधाणी परिमनिरायणा। पति शुभगत नित्यं नात्या साप फेण्यम् ॥ ६॥ सौ दम्पती सती पाती स्पोर्ट साधुदरितम् । हारटयापधारमानी मन्यमानापमंश तेन पुण्यप्रमायेम फालेन फियता किल । यमपुरमितास्तस्य धनधापानि सम्पद सनपा यिनपोपेताश्चत्यारम्भुतिकोपिदाः । धर्मगा वैष्णपा नित्यं पितृमातृपराया यभ्युरमिता:पुरुषार्थाययोधिताः। विख्याता पिधितत्यज्ञा प्रहमा प्रतत्परा समयगुणसम्पन्नाः सम्पतिष्ठन्ति कीर्तयः । ११ तो दापती मुतसमप्रसमृद्धसौख्यं पुण्योदयं समुपयुज्य सतधिरेण । स्नानं परं परममीयतुरस्य मनया श्रीमाघरे च सुस्तस्य नृप! प्रसादात यधै माधयःसाक्षाद्विघालक्ष्मीधयःस्मृतः । तथेष माधषोमासो मधुसूदनपलभः इदंमाधयमाहात्म्य किश्चित्संक्षेपतोऽनघ । मया ते कथितं पीर! यत्पुराव पितुःश्रुत इति श्रीपा महापुराणे पातालखण्डे नारदाम्बरीषसंपादे बैशाखमाहात्म्ये पफनवतितमोऽध्यायः॥११॥ .

·द्विनवतितमोऽध्यायः वैशाखसेवनफलपर्णनम् । सूत उचाव। इति तस्य पवःश्रुत्वा नारदस्य स भूपतिः। प्रणम्य विस्मितः प्राह चिन्तयन्मनसा हरिम् ॥१॥ शायरीप उवाच । कथमेतद्विमुह्यामः स्वल्पायासेन यमुने ! । शूद्रापापसमाचारो लेभे ब्राह्मण्यमुत्तमम् प्राह्मण्यं दुल्लभ तात! सुन्नैचि विधरपि । कथं माधवमासस्य स्नानेनयाप सोऽधमः न यज्ञदानेन तपोभिप्रेर्न पुण्यसंरपारपीश। यस्मादृशो भूपतयोऽर्थवन्तो न तेलमन्तेऽवनिदेवतत्यम् ॥ ४॥ स गाधिसूनुर्विविधं तपोऽपि चिरं विधायानिशमेघ घोरम् । कृच्छ्रेण लेभे शतवर्षपूर्णरहो कश्चिद्रयहुभिः प्रयलेः॥५॥ क सपर्णाधम एप पापः स्यधर्महीनो धनवानदाता। पुण्यादनायासरतादमुष्माइल्पाविहापापस रामतत्यम् ॥ ६॥ नारद उवाच। सत्यमुक्तं त्वया राजन्प्रापप्रमतिदुर्लभम् । तथापि गतय. मुस्मादुईया धर्मतत्त्वत: विचित्राणि च फर्माणि विवित्रा भूतमापना। विचित्राणि य भूतानि पिवित्राः फर्मशक्करः ॥ ८॥ पदाचित्सुकृतं कर्मकूटस्थं यदपापि तम् । यतविकर्मणा भूग! शुभेन परिवर्धत IED फलं ददाति सुमहतस्मिन्नपि च जन्मनि । धर्मो गहनमूश्मोऽयं नीयते न यथा तथा न तस्य फलदानस्य धूपते कालनिश्चयः । परिकचिमुरतं फर्मयन्नं पापान्तरपि सदायत्प कुत्तः शापि मुगलं प्रयच्छति।

·[५पातालमग्न .पामरागम् . सत्य नेह नाशोऽसि पुण्य दुरितम्य ॥ १२॥ तथापि यदुभिः पुण्य रितं याति दारुणम् । यदुक्तं मयमा राजन्नायासाधिक्यतो मयेत् ॥ १३ ॥ तत्फलं सत्र तत्रापि Aणु सत्यं मयोदितम् । मनायासमहायासी यद्यल्पत्यमहत्त्वयोः महायतास्ततस्ते स्युः सतनं फर्मफादयः । सिंहव्याघ्रादिमूत्रादी प्रयासा बलास्तर पञ्चगव्यप्रशस्तत्वं मतमध्ये सती भवेत् । इति फर्तव्यबाहुल्यं महत्त्वं चेत्तदल्पता atta जलाग्न्यादिमयेशस्य प्रसज्येत घतान्तरात् । इदमयं महत्यं तदिति नेय नियामकः । फलं यथोदितं शास्त्रे यदेय स्यामहोदयम् । यथाऽल्पनाशो महतामहन्नाशस्तयाल्पतः किं त्वल्पपिस्फुलिनन तृणनाशः प्रदृश्यते । अजामिलोऽपि भूपाल ! दास्याः पतिरिति स्मृतः ॥ १६ ॥ धर्मपत्नी परित्यागी नित्यं पापपथि स्थितः। नियमाणः सुताहानं चके नारायणेति च ॥ २०॥ तथा यन्लामप्रहणात्पदं लेभे सुदुलमम् । अनिच्छयाऽपि दहति स्पृष्टो हुतघहो यथा तथा दहति गोविन्दनामन्याजादपीरितम् ॥२२॥ इत्यायुतं पापसहस्रमुग्रं गुर्यङ्गनाकोटिनिषेवणं च । स्तेयान्यशेषाणि हरेः प्रियेण गोविन्द नामा निहतानि सद्यः ॥ २३ ॥ विष्णुभक्तिमयं धीर यत्किञ्चिस्क्रियतेऽल्पकम् । सुकृतं साधु विदुषा तदक्षयफलं भवेर सन्देहो न च कर्तव्यो माधये मासि माधधम् । समाराध्य जनो मक्या तत्तद्वाञ्छितमाप्नुयात् ॥ २५ ॥ अपत्यं द्रधिणं दारा धराहम्मे हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोशी व न दूरे हरिमक्तितः पवं शास्त्रोक्तविधिना स्वल्पेनापि न संशयः । पापस्य महतोऽपि स्यात्क्षयः सम्यग्विधानतः ॥ २७ ॥ फलाधिक्यं भवेदविद्वन्नाधिक्यानाधर्मपो सूक्ष्मा धर्मस्य गतयो दुर्शया विधुधरपि प्रियो माधयमासोऽयं माधवस्य महात्मनः । एकोऽपि त्रिषु लोकेषु समप्रेसितदायक

·निपतितमोऽध्याय दिधोदासराजपुश्या कथानकवर्णनम् .
पुण्येन गाङ्गेन जलेन काले देशे युधः स्नानपरः कथञ्चित् ।
आजन्मनो भावहतोऽपि दाता न शुध्यतीत्येवमतं ममैतत् ॥ ३० ॥
प्रज्वाल्य यदि घृततेलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिख स्वकाले।
प्रविश्य दग्धः किल मावदुयो न स्वर्गमाप्नोति फलं न चान्यत् ॥ ३१ ॥
गङ्गादि तीर्येषु घसन्ति देवा देवालये यक्षगणाध नित्यम् ।
विनाशनं यान्ति कृतोपवासा भावोस्मितास्ते न फलं लभन्ते ॥ ३२ ॥
मावं ततो हुत्कमले निधाय धीमाधये माधवमासि भत्तया ।
यजेत यः स्नानपरो पिशुद्धः पुण्यं न शक्ता घयमस्य वक्तुम् ॥ ३३ ॥
दार्थेऽपि पुरा वृत्तमाकर्णय महीपते!। विचित्रं कथयिष्यामि फलंकिमपि फर्मणाम्
तस्य माधयमासस्य प्रसादान्माधवस्य च।
यथा दि प्राह्मणो काचित्स्वैरिण्याप शुभं फलम् ॥ ३५ ॥
दिवोदासेति विख्यातः पुरा कान्तीश्वरोऽभवत् ।
तस्यापत्यं महारत्नं नारीणामुत्तमं सदा ॥ ३६ ॥
गुणरूपसमायुक्ता सुशीला चास्मङ्गला । दिव्या देवीति विख्याता रूपेणाप्रतिमा मधि
पित्रा त्यालोकिता सातु रूपलावण्यसंयुता।
सतां दृष्ट्वा दिवोदासो दिव्या देवी सुतां तदा ॥ ३८॥
कस्मै व दीयते कन्या सुघराय महात्मने ।
इति चिन्तापरो भूत्वा समालोक्य नरोत्तमः ॥ ३६॥
रूपदेशस्य राजानं सम्यग्ज्ञात्वा महीपतिः । चित्रसेनं महात्मानं समाहूय ततो नृपः ।
कन्यां दी दिवोदासश्चित्रसेनायधीमते । तस्या विधाहकालस्य सम्प्राप्ते समये नृप।
मृतोऽसी चित्रसेनस्तु कालधर्मेण च किल।
दिवोदास धर्मात्मा चिन्तयामास भूपतिः ॥ ४२ ॥
प्राहाणांश्च समालय पप्रच्छ कृपनन्दन । भस्या विधाइकाले तु चित्रसेनो दिवं गतः ॥
अस्यास्तु कीदृशं कर्म भविष्यति वन्तु मे ॥४३॥

·पुण्येन फेनापि मुने! पवित्रे चित्रा विचित्रेण च कर्मकी | चित्राविचित्रसुरतैरय पञ्चयन्ती प्रच्छन्नकामुकविटान्धनधीवित पिश्यन्नपरं स्थानं मूदाचित्रागृहं ययौ। तया संमोहितोऽत्यर्थ वेश्यया ।' दसंपाहनस्मानताम्बूलासनभोजनः । पिलासैस्तोपितः सोऽपि खेदहनि.. संसेपितोऽयं रजनीमशेषामघायद्भाचविशेषलुब्धः॥५॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखः कपश्चिदुपाच चित्रामनुरक्तवित्तः। सन्तोपितः स्वैधरितः स्परत्ययवस्तया चैकधिया सदानीम् ।। कापःप्रत्युपकारस्ने तोपिनेन मया प्रिये । स्यद्दंघ निजं दुःखं काया पासपुराणम् सुन्दरीरूपसम्पन्ना पुरा ऐन नोदिता non नारद उपाचा इति तस्य पचः श्रुत्या दिपोदासोऽति विस्मितः । उवाच राजा मधुरं जातूफर्ण मुनि पवः ॥ ७ ॥ दियोदास उचाचा यदीदृशी सा दुरितप्रचारा सदा दुराचाररता प्रयाता। फथं मम श्रीपतिदेयतस्य महाकुलीनस्य सुतानुरूपा ॥ ७ ॥ सुदुर्लभं राजकुले विशाले लेभे च सा श्रीमतिजन्मघन्यम् । नारद उवाच। इति तस्य पचः श्रुत्या भूमिपस्य मुनिस्ततः । किञ्चिद्विहस्य तु प्राशो पवः सूनृतमनचीत् ॥ ८॥ जातूफर्ण उपाय। घेश्या यभूच विषपानमितचरित्या कालेन न. . ऽपि तत्र समायातः सायं विप्रः श्रमादितः । अर्दमानो पिशुद्धात्मा ततो विचित्रः सुरतोपचाररदृष्टयुद्ध्यैव ग्राह्मण उपाय। . 'तया स पित्रः।

·तमाश्यापः] •दिपोदासरामपुःपा:फयानपणनम् . न हि पदनां पित्राणां नर्मदातटे । शुभे यत्सर्यपापाने तदाफर्णय सादरम् । यो दिनत्रयमपि प्रयटातः स्नाति मेर उपयाति भास्करें। भाम्बरेऽनुदित एप माधय मास सोऽधनियर्षिमुच्यते ॥ ८ta मपि पेशाले यो यदि मानमाचरेत् । घिधिना मापयं देपमर्चयेत्सोऽपि पापक्षा च पिशेषेण स्नानदान मियादिभिः । महापार्विमुच्यत मानपो मासि माधये साधनमहापापवपः शरीरे शरीरिणतिष्ठति निर्पिशहः । पापन्मुदा पोषसि मेगराशिमुपागते मननि मो दिनेशे nt. तस्तै पिप्राण पदां मया । भनेकदुरिताम्भोधितरणे पोत उत्तमः हा पपर्ततेऽसी सद्विरा । तत्र स्नातं गमिप्येऽहं सदापौधययाय १४ आने कान्ते शिर पामतो भयेन् । तन्मया त्ये समागच्छ वैशाखस्नानदेतचे पितमिदं पाचनं घातिन्दरम् । हेतु रफपासस्य दुपारध स नो भवेत् ॥ त्ययाऽहं चपातितो दुरितार्णये। महतामपि यत्सत्यं दुपस्थितशरीरिणाम नोन्तेन न विलम्योचितःक्षणः । उद्धरणेऽपि भवती पिरक्तियदि ते हदि । चित्रोपाचा ष्टियोगेन तय सङ्गतिधर्मतः । ध्रुयं पिरक्तं मच्चेतो निन्यमेतद्वयं प्रति HEEM प्राशास्त्रेश्रुतं यत्सत्सङ्गमः । भचिन्त्यायै नमस्तस्यै नियताये ततः पुनः ।। जातूकर्ण उवाच । ततस्तेन समं चित्राययौ सदा । विद्यमानं धनं किशिदादाय मुनिनोदिता ततः परं साऽपि पुनजिम्मा पशाखमासे शिवदेहदेहम् । अयाप सानी च दिनेशमस्यै स्नानाय सद्योऽथ ददी दयालुः ॥ १०२॥ यं विप्रः स्नापयामास तां तदा । यथोचितषिधानेन चित्रामुच्चित्रभाषिणीम् तनमाहात्म्य तत्र शुश्राप सा मुदा ! पठमानेषु विप्रेषु पुराणानि पृथक्पृथक् णमात्रेण क्षीयते दुरितान्धकः । यथा सूर्योदयेनेघ तिमिरोघः प्रणश्यति ।। सा शिवे शिधजनूजले पुनः स्नानतोऽजनिकरे विधानतः । ।

·[५पातालम्बडे • पापपुराणम् . सुन्दरीरूपसम्पन्ना पुरा हुऐन नोदिशा non भारद उपाचा इति तस्य पचः श्रुत्या दिपोदासोऽति यिस्मितः । उपाच राजा मधुरं जातूफर्ण मुनि पचः ॥ ७ ॥ दिवोदास उपाय। यदीदृशी सा दुरितप्रचारा सदा दुराचाररता प्रयाता। फर्य मम श्रीपतिदेषतस्य महाकुलीनस्य सुतानुरूपा । ७८ ॥ सुदुर्लभं राजकुले पिशाले लेभे व सा श्रीमतिजन्मधन्यम् । पुण्येन फेनापि मुने! पवित्रे चित्रा विचित्रेण च कर्मकों n se | नारद उवाच। इति तस्य पचः श्रुत्या भूमिपस्य मुनिस्ततः । किञ्चिद्विहस्य तु प्राज्ञो यवः सूनृतमवयीत् ॥ ८॥ जातूफर्ण उपाय। वित्राविचित्रसुरतैरथ पञ्चयन्ती प्रच्छन्तकामुकविटान्धनधीविहीनान् । वेश्या वभूध विषपानमितश्चरित्या कालेन नागनगरे महति प्रसिद्ध ॥ ८॥ फोऽपि तत्र समायातः सायं विप्रः श्रमादितः । मर्दमानो विशुद्धात्मा नगरे नागसंज्ञके अपश्यन्नपरं स्थानं मूढचित्रागृहं ययौ । तया संमोहितोऽत्ययं वेश्यया दृष्टियोगतः पादसंवाहनस्नानताम्बूलासनभोजनः। पिलासस्तोषितः सोऽपि खेदहीनोऽभवत्तदा ततो विविनः सुरतोपवारदष्टबुद्धधैव तया स पितः । संसेधितोऽयं रजनीमशेषामधाहयद्भावविशेषलुब्धः ॥ ८५॥ प्रातः प्रयाणाभिमुखः कथशिघाव वित्रामनुरकचित्तः । सन्तोपितः स्वैश्चरितः स्यात्यर्ववस्तया चैफधिया तदानीम् ॥८६॥ ब्राह्मण उवाच। प्रत्युपफारस्ते तोपितेन मया प्रिये। स्वदं च निजं दुःसंधयाम्पपिशेषतः । ।

·नमोऽध्याप:] •दिवोदासरामपुरयाफपानम.पण,मम् - हि पदनो पिाणां नर्मदातरे। शुभ यासर्यपापान सदाकर्णय सादरम् । यो दिनत्रयमपि प्रथमतः स्नाति मेर उपयाति मास्परे। भाम्फरनुदित पप मापे मासि सोऽधनिचयविमुच्यते ॥ ८॥ दिशाये यो पदिपानमाचरेत् । विधिना माधयं देवमर्चयेत्सोऽपि पापक्षा पियोरेण म्नानदान कियादिमिः । मदापापिमुच्यत मानपो मासि माधये तापमापाचपः भारीरे शरीरिणस्तिष्ठति निर्यिशङ्कः । थापामुदायोपसि मेगाशिमुपागते मन्नति नो दिनेशे १२ णिस्तर यिप्राणां पदता मया । मनकरिताम्भोधितरण पोत उत्तमः ॥१३ पदेवा व पर्ततेऽसौ सद्विरा । तत्र नातं गमियेऽहं सदाघौघवधाय ६४ रोचते फान्ते पिरत या मनी मयेन् । तन्मया त्य समाग शाखस्नानहेतवे जीपितमिदं पापनं पातिमुन्दरम् । हेतु रफयासस्य दुग्ध स नो भवेत् ॥ तिस्त्ययाऽई चपातितो दुरितार्णये । महतामपि यत्सत्यं दुपस्थितशरीरिणाम यहुनोक्तेन न बिलम्योचितःक्षणः । उद्धरियेऽपि भपती पिरतिदि ते हदि ।। चित्रीयाय नएयोगेन सय सङ्गतिधर्मतः ! ध्रुवं पिरतं. मच्चेतो निन्द्यमेतद्वं प्रति REER मपासाश्रुतं यासाधुसङ्गमः । पचिन्त्यायै नमस्तस्यै नियत्ताय ततः पुनः॥ जातूकर्ण उपाचा प्य ततस्तेन समं चित्राययौ सदा । विद्यमानं धनं किश्चिदादाय मुनिनोदिता ततः परं साऽपि पुदिजन्मा पैशाखमासे शिघदेहदेहम् । अवाप सस्नी व दिनेशमस्यै स्नानाय सयोऽथ ददौ दयालुः ॥ १०२॥ जुरयं विप्रः स्नापयामास हांसदा । यथोचितविधानेन चित्रामुच्चित्रभाषिणीम् रमानमाहात्म्यं तत्र शुश्राप सा मुदा । पठमानेषु विप्रेषु पुराणानि पृथक्पृथक् अषणमात्रेण क्षीयते दुरितान्धकः । यथा सूर्योदयेनैव तिमिरोधः प्रणश्यति । सा शिये शिषजनूजले पुनः स्नानतोऽजनिकरे विधानतः ।

·*पापुराणम् . पाताल स्नानतो पिमलमानसोदया सूर्यफान्तिरिय निर्मला या १०६ ॥ तत्र जन्ति पायो मेपायां गिरता हरेः। पैशाखे पिपिधालोफा लोफानन्त्यममीप्सयः ॥ १०७॥ ये नर्मदायामिह शर्मदायामशुद्धकायानपि शोधयन्ति । विशेषतो माधयमासि मर्या भवन्ति माधिपलोफलीलाः॥१८॥ आजनमन्मोऽधं म्मरणेन रेवा निहन्ति दश दशजन्मजं पुनः। स्नाता फथञ्चिच्छतयोनिजात संसेयिता यच्छति रुद्रलोकम् ॥१०॥ सफलं माधयं मासं सा चित्रा नर्मदा जले। सस्नो फिश्चिदी दानं शत्या विप्रेषु नित्यशः ॥ ११ ॥ सर्वपापहरं स्तोत्रं शृणोति श्रद्धया हरेः । विप्राणी तत्र पठतो सङ्गादस्य द्विजन्मनः निमजन्य सा माधवमासि पूर्ण रेवाजले तत्र महीसुरेभ्यः । अच्छिद्रमासाद्य यथा विधानं तत्रापि चित्राऽपि चकार मासम् ॥ ११२॥ कुटीरकं तं तु नपं विधाय सुदेघनामापि स भूमिदेवः । उवास रेवासलिले निमज्जभित्रोपरोधादनिशं दयातः ॥११३॥ अथ कालेन कियता फालधर्ममुपेयिधान् । विप्रस्तदनु सावित्रा निरपंच मृता नृप ।। तेन माधवमासस्य सुकृतेन तदैव सा । पुत्री तवाभयानूनमदृष्ट्या यमयातनाम् ॥११५ तस्यकर्मविपाकोऽयं यदाप्तं भूतः कुलम् । वैष्ण विशदं वीर! दुप्पाप्यं पापकर्मभिः दिव्या देघी घरं नाम जातं चास्यां नरोत्तम। यश्च दत्तयती चान्न भोग्यसास्पसुखानि च ॥ ११७ ॥ प्राह्मणाय पुरा तस्मै गणिकात्वेऽपि सङ्गता। स्नात्याच माधये मासि किश्चित्तत्रापि यहदी । ११८॥ .. .तस्य दानस्य सा भुङ्गे स्नानस्य च फलोदगम् । पियने शीतलं तोयं मिष्टान्न तथाऽनिशम् ॥ ११६॥ भुक्तेव विधिदत्तं घ दुःषशोकादिपी । 4 ·बिनपतितमोऽध्यायः ] वैशाखमासेरेवास्नानोपदेशवर्णनम् * यत्पुरा नरनारीपा गृहमङ्गरताऽभवत्। तस्य कर्मविपाकोऽयमस्याः किश्चिदुपस्थितः ११२१५ माधवस्नानमाहात्म्याद्विनैध यमयातनाम् । महापापाऽपि ते धीर! सुन्दरी सा सुताऽभवत् ।।१२२॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं तव पु-या विचेष्टितम् । सर्वजन्मभवं धीर ! कर्म दुष्कर्मसम्भवम् इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमें पातालखण्डे वैशाखमाहात्म्ये चित्रोपाख्यने द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ विनवतितमोऽध्यायः वैशाखमासे रेवास्नानोपदेशवर्णनम् नारद उवाच। जातूकर्णधवचित्रमेपमाफर्ण्य भूपतिः । तमुचाच नमस्कृत्य हानिनं मुनिमादरात् ११॥ दिघोदास उवाच। फरमेषा चिमुध्येत दुःखादस्मान्मुनेऽधुना ॥२॥ जातूकर्ण उपाच। कधपामि महत्पुष्पं येनेयं सुषिता भयेन् । मप्रकाश्यमपि प्रायः प्रवक्ष्यामि सघामत: स्वल्पमध्यदुत फर्म पिफर्मशतनाशनम् ॥ यथा हरेर्यानयलेन पापं विनाशमायाति महत्समग्रम्। मातस्तदा माधयमासदानम्नानेन घोरं पिलयं प्रयाति ॥४॥ पपा हरेभीतिमपेन नागा नश्यन्ति सर्वे निचयास्तथैध । नूनं रपो मेगते विमाति स्नानेन तीर्थं च हरिस्तयेन: ५॥ तेजसायनोपस्य पलगा व पातका । विद्रयन्ति च वैशाखस्नानेनोपसि निधितम् ।

·[५पातालसन्दे
.पापुराणम्
सम्माइयाऽपि भूपाल दिव्या देषी पुनः स्वयम् ।
कृत्या पेशापयणं ध्रुत्या पापहरं स्तपम् ॥ ७॥
मपित्री मतुः संयोगसुखसम्मोगमागिनी।
सुदेवोऽपि स जातोऽस्ति पाण्डयदेशाधिपो यली ॥८॥
शाखमासि रेवायां स्नानपुण्येन भूपते । तस्मा एय सुतां देहि पिशुद्धां स्नानतस्तया
धियस्य पुनः स्तोत्रं श्रयणान्माधषस्य च । सन्देहो नात्र फर्त्तव्यो विचित्रं पश्य भूपते
इहामुत्र फलं तस्या समाख्यं पुण्यकर्मणः ॥ ११ ॥
नारद उवाच।
इत्याकण्येच मुदितो राजा तमखिलं ततः ।
फारयामास तां पुत्री जातूकर्णोदितं विधिम् ॥ १२ ॥
रसेनेन तेनैव पाण्डयदेशाधिपेन सा । पुरा जन्मैकसुहृदा दिव्या देवी विवाहिता ।
मुजे भूरिविषयांधिरं सुवरितवता । धीरसेनेन सुहृदा पूर्वजन्मकृतेन च ॥ १४ ॥
बतत्ते किञ्चिदाख्यातमम्बरीष ! समासतः । वैशाखस्नानमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि
इति श्रीपादो महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वैशाखमहात्म्ये चित्रोपाख्याने
त्रिनवतितमोऽध्यायः।
चतुर्नवतितमोऽध्यायः
पापप्रशमनस्तोत्रमाहात्म्पवर्णने मुनिशर्मविप्रकथानकम्
अम्बरीय उवाच।
पापप्रशमनं स्तोत्रं श्रोतुमिच्छामि तद्विभो ! । यस्य प्रयणमात्रेण पापराशिपिलीयते
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि धावितोऽस्मि शुभं घिधिम् ।
पिकर्मोपार्जितं यस्य श्रवणादेप हीयते ॥२॥

·चतुर्नवतितमोऽध्याय:] मुनिशर्मविप्रकथानकम् * चित्र किात्र मधुसूदनदेयतस्य मासस्य पुण्यसपनरिह माधवस्य । स्नानरपश्यघिहितरघराशिनाशः स्यायस्य नाम पठनादपि तस्य लोकः॥ तदेष पुण्यं परमं पवित्रं यं च लोके सुकृतकलभ्यम् । यदुच्यते केशवनामधेये मन्ये मुने! माधयमासि भव्यम् ॥ ४॥ धन्यास्तुते माधवमासि नाम स्मरन्ति येऽहो मधुसूदनस्य । उस्यैव मे किश्चिददो चरित्रं.पुनः पवित्रं घद विश्वतन्यम् ॥ ५१५ सूत उवाच। पचः समाकर्ण्य हरिप्रियस्य प्रीतो मुनिस्तस्य नृपोत्तमस्य । समाधघस्नानसमुत्तुकोऽपि कधारसेनाह स माधवस्य । नारद पधाचा सत्यं महीपाल : मियो मुकुन्दफारसालापधिधिषिशुद्धः । त्वया सम माधयमासधर्मस्नानाधिकोऽयं हरिदधतेन ॥७॥ जोषितं पस्प ध धर्मो इर्षर्धमेव च । अहोरात्राणि पुण्याचं तं मन्ये घेष्ण मुषि किधिवक्ष्यामि ते राजन्यैशाखस्नान फलम् । अस्मत्पिताऽपि मो धतुमलं पिस्तरतोऽखिलम् ॥" यत्र मजनमात्रेण पापा मुक्तिमुपागता: 1 माधये मासि ते पापा नर्मदासलिले पर। पुरा तीर्थप्रसानभ्रमन्कोऽपिमहीपुरः । मुनिशर्मेति विरुपातो धर्मात्मा सत्यपाधि- युक्तः शमदमाभ्यां च क्षान्तिसन्तोषसंयुतः । गुरुः स पितृकार्येषु धुतिस्मृतिविधानधात् ॥ १२॥ युक्तो मधुरयापेषु सयुक्तो हरिपूजने । युक्तो वैष्णवसंसर्ग निकालमानपामुनिः । स्पकर्मणि रतो पीरोहदयालु. प्रियादियः । दमालुरतिमेधापी तत्वविदयाह्मणप्रिय- माधये मासि रैपायो स्नानाधं प्रतिसशरन् । मनत: पापुरसान्ददांतीय पिता- परस्परमसेसर्गकारिणः पिम्दाना परसामुपाध्रित्य समासानानम्यिता पश्यतो विश्व सामु दुरितोनिमवेतसः । सानाठोरप दियष्टचिन्तयामासपिरिम ·..पामपुगणम् .. [...[.५ पातालपम ते के नरा मीता विपिनदीनचेदिताः। चौरा पा पिटताकाराश्यन्ते पापमागिनः परस्परं च भारतः रशाः कृष्णयपुः श्रियः । यापदेयं स पिप्राग्यो पियारयति धीरधीः ॥ १६॥ ग्यदागम्यते सर्व दूरस्था मुनिमादगत् । यद्याबलिपुटा भूत्या प्रणम्योचुरितिस्फुटम् पश्यपुरग ऊचुः। भव्यं भवन्तं पुरोत्तमं ये पिम्राजमानं चरितन मान्यम् । मन्यामहे यिम दयालुमुख्यं पाचं समाकर्णय नोऽसि मैत्रः ॥ २१ ॥ सन्तः प्रतिष्ठा दीनानां दैयादुद्भूतपाप्मनाम् । आर्तानामातिहन्तारोदर्शनादेवसाधयः । नह पाञ्चालदेशीयः क्षत्रियो पीरयाहनः । ब्राह्मणं हतयान्मोहाच्छरेण शब्दवेधिना । शेखासूत्रविहीनस्तु तिलकेन विवर्जितः । अटामि जगतीमेनां ब्रह्मनोऽहमिति ग्रुवन् । ब्रह्मनायातिपापाय भिक्षामा प्रदीयताम् । एवं सर्वेषु तीर्थेषु भ्रमन्नत्रास्मि वागतः ब्रह्महत्या न मेऽद्यापि प्रयाति मुनिसत्तम!। एवं मे पर्वमेकं हि यतीतं कुर्वतो विभो ॥ २६ ॥ दह्यमानस्य पापेन शोकाकुलितचेतसः। चन्द्रशर्माऽपरो विप्रो योऽयं संलक्ष्यते द्विज! गुख्याती स तु ब्रह्मन्मोहाकुलितमानसः । मोहाकुलितचित्तत्याद्गुरुघातक उच्यते । निवसन्मागधे देशे सन्त्यक्तः स्वजनैस्ततः । देवादसावपि मुने! भ्रमन्निह समागतः । शिखासूत्रविहीनस्तु विप्रलिङ्गविवर्जितः । मया पृष्टस्तु वृत्तान्तं सत्यमेवावद्विजः। घसता यद्गुरोर्गेहे क्रोधाकुलितचेतसा । महामोहगतेनापि यथा घे धातितो गुरु । तेन पापेन दग्धोऽसौ वर्तते शोकपीडितः। तृतीयोऽयं पुनः स्थामिन्येदशर्मा समाहितः ॥ ३२॥ मुरापो ग्राह्मणो जातो मोहाद्वेश्याप्रसङ्गतः । पृष्टोमया यमपि मे यथावृत्तं तथाऽप्रवीत् मात्मनश्चेष्टितं सर्व मनस्तापेन पीडितः । निरस्तः सर्वलोकश्च भार्यायन्धुजनरपि । तेन पापेन संलिप्तो भ्रमन्नत्रायमागतः । चतुर्थों विधुरो नाम पैश्योऽयं गुस्तापगः" मोहान्मासत्रयं यावद्धेश्याभूतां घ मातरम् । युभुजेस विदेवस्थां ज्ञाततत्त्वस्ततधान ।

·चतुर्नपतितमोऽध्यापः] • मुनिशर्मविप्रकथानकम् - दुःखितोऽभ्यागमभूमि भ्रमन्निद मुने पुनः । पञ्चमोऽयं महापापी पापिसंसर्गकारकः प्रत्यहं धनलोभेन स्तेयादितपानधम् । येश्योऽतिपातका मान्तस्ततस्त्यतो जनैः स्वयम् ॥३८॥ निर्षिण्णमानसो देघान्लन्दनामेह सङ्गतः । एवं पञ्चापि पापिष्टाः स्थानमेकमुपागताः कः कस्यापि न सम्पर्क भोजनाच्छादनादिभिः । करोति व महाभाग ! चिना पाती द्विजोत्तम ॥ ४०॥ विशन्त्येकासनेने न स्थपन्त्येकसंस्तरे । एवं दुःखसमानान्ता नानातीर्थेषु चै गताः नास्माकं पातर्फ धोरं प्रयाति मुनिसत्तम। दृष्ट्या भवन्त दीप्यन्तं प्रसन्नानि मनांसि नः ॥ ४२ ॥ অনির বিপন্ন মাথার ঘাঁৰাৰ । उपाय पदनः स्वामिन्यथा पापक्षयो हिनः ॥४३॥ भापते करुणोऽस्माभिषिप्रवेदार्थपित्तभो । भार्तानां मार्गमाणानां पश्चात्तापमुपेयुगम् मोदादयाप्तपापानां त्वमुद्धताऽसि निश्चितम् ॥ ४ ॥ नारद उवाच। गमिति यः थुत्या मुनिशर्मा मुनिस्ततः । दमाह विवाति फरणारयणालयः ।। मुनिशोपाच। यूयमक्षानतः प्रामपातकाः सत्यमापिणः । अनुतापयुतानम्मानुप्राधा मयाऽधुना। Zणुभ्यं मे परः सत्यमयशगुदाम्यहम् । यन्मयाऽगिरसः पूर्व धुतं मुनिसमागमे । हर येदेषु शास्त्रेषु भुतं गुरुमुपात्तथा। विष्णुनाराधितेनादी स्पयमुक्तं च तस्वनः । म शियानादन्या न गुपर्जनकादपि । पाश्मयादिभ्यो न देयः शमाVER नगाया सम साधन दानं मुग्भीसमम् । भगायाया सम जाप्पं न द्वादश्श सम मतम्ब ५०॥ समायया समं मित्रन धर्मोपपा समः। ग स्थातथ्यसमं सौरय गाईस्थ्यानाधमा प..

·[५पातालसण्डे * पामपुराणम् न सत्यात्पर आवारो न सन्तोपात्परं सुखम् । नमाधयसमो मासो महायापार पर विधिनानुष्टितो मत्या मधुसूदनयल्लमः । गङ्गादिषु व तीर्थेषु विशेषेण सुदुर्लभः । प्रायश्चित्तानि सर्वाणि द्वादशाब्दमुखानि च। ताबद्र्जन्ति पापानि यावन्नायाति माधषः ॥ ५४॥ वैशाखमखिलं मासं यः स्नाति हरितत्परः । हरिपादसमुद्भूते सलिले विमलाशयः । स एव सर्वपापैस्तु मुक्तो यायात्पर गतिम् । निजपापौघनिष्पत्ये यक्तव्यं तस्य किन्नरः॥५६॥ मासे तु माधयसंभऽम्मिन्यः साति पापैः स पिमुज्यते हि । मेपस्थिते सम्प्रति नर्मदायाः शर्मप्रदेशारिणि मारिताघे ॥ ५७ ॥ दुलंभा हि महानद्यो माधये मासि सर्यशः । तोऽपि दुर्लभा गला रेगाव यमुना तथा ॥ ५८॥ एतार निगा प्रायः प्राप्यशामपि सादरम्। पानाति माधये मासि विपापः स हरिप्रजेत् ॥ ५॥ कामादही सद मया सुरतफसारे पेशाधमासि च भपनी उपन्य रेषाम् । मनन्तु पात्रकालो मुनिन्दजुटे रेयाले निखिलपासपो।।। पय मुनामा म मुदिता मुनिना सह । जामुन पापिनी या जमिन्नोऽभुतकारिणीम ॥ ११ ॥ दुनिया लीगम्यानुगती मार्श गिगतानाfreeमरणार না যিখিনীথি সস। गोratureलदान ॥३ सोयरा पानीपत।मगरी पानी मनोनारायनानिसाशनि यात्रा RITA:मियानमा पनियाममुख्यः । HTTAREET डिABALI ৪ধিরন ·तुर्नपतितमोऽध्यायः] * मुनिशर्मणः प्रेतैःसहसम्पादधर्णनम् * वनयान्वितमनसो मुनिशर्मा विलोक्य तान् । उवाच मधुराभापी के यूयं विकृता नराः किया येन कृतं कर्म येन प्राप्ता च वै कृतिः । फयमेवं विधाः सर्वे दुःखिनोऽतीच भीषणाः॥६॥ प्रेता ऊचुः। उत्पिपासादिता नित्यं नानादु खचया कुलाः । इतवुद्धे हदिरा नष्टसंशा विचेतसः र जानीमो दिश कापि भूहा मानपघातिनः । तदेतदुःखमाख्यातमेतदेवासुर्ण पुनः॥ प्रभातभिच सम्माति भास्करोदयदर्शनात् । श्रुत्या नारायणेत्युच्च पितं तप कोमलम् ॥ ११ ॥ हवा च दर्शनं विप्र शुद्धमा गता घयम् । दर्शनेनैव ते विप्र ! नामश्रवणतोहरेः॥ भवान्तरमनुप्राप्ता पयं प्रामदयालयः । विनाशयत्यपयशो पुद्धिविशदयत्यपि ॥ ७ ॥ प्रतिपयति प्रायो नृणां वैष्णपदर्शनम् । अहं पर्युषितो नाम सूचकोऽयं द्वितीयकः ।। शोधगी रोधकश्चान्यः पञ्चमोऽयंत्र लेखकः। पष्ठोऽयमिति धाग्दुएः सप्तमोऽयं विदेवतः । नित्यं यावनकश्चायमएमः कादायकः । मुनिशोधाव । प्रतानां फर्म जातानां नामानि भवतां कुतः । किं तत्कारणामुद्दिश्य ये नयूयं सनामकाः प्रेता ऊचुः। मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युक्तिं द्विजे । आज्ये सति निराज्यं च तेन पर्युवितोऽस्यहम् ॥ ७८ ॥ मिथ्यामिथ्यापरच्छिद्रमर्मान्वेषी स्वभावतः। सूचयामास तेनाऽसी सूचकोऽशुचिरातुरः शीघ्रं नश्यति विप्रेण यावितः श्रुभितेन घे। एतत्कारणमुद्दिश्य शीघगो द्विजसत्तम ! दोपरि सदा स्वादु भुक्तमेतेन पापिना । एकाफिना कुमनसा तेनासो रोधकः स्मृतः मौनेनापि स्थितो नित्यं पादेन लिखते महीम्। अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको लोकसङ्गतः ॥ ८॥ गुणिनोऽयं गुणान्द्वेष्टि निर्गुणे व गुणज्ञताम् ।

·[५ पातालंखण्टे ४०२ * पाद्मपुराणम् * असंझे ज्ञानयोगी च घाग्दुष्टोऽसौ सत.स्मृतः ॥ ३ ॥ नास्तिक्यभावादनिशं पितृदेवतमानवान् । न मन्यते च सत्कर्मपापस्तेन विदधतः । सदा याचनको मिथ्यामिथ्यादौर्गत्यदर्शकः । स भूतोद्देजको लुब्धस्तेन याचनकस्त्वयम् ॥ ८५॥ एभिः पूर्वकृतैः पापमुक्त्वा नरकयातनाम् । प्रेतास्ते दर्शनादय पुनर्जाताः स्म सुस्थिताः ॥८६॥ एतते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तान्तसम्भवम् । प्रष्टं च यदि ते श्रद्धा पृच्छाऽन्यत्कथयामि ते ॥ ८ ॥ ग्राह्मण उवाच। ये जीचा भुपि तिष्ठन्ति सर्व आहारमूलकाः । युग्माकमपि साहारं श्रोतुमिच्छामि तत्पतः ॥ ८८ ॥ प्रेता ऊयुः। शुपादारमस्मा सर्वसत्यविगहिनम् । यं श्रुत्या निन्दसे ग्रहन्भूयो भूगश निरपरा श्लेप्ममूत्रपुरीरेण योरिदगमलेन य । गृहाणि त्यतशीयानि तानि भवन्ति तत्र थे। स्त्रीदामानि प्रकीर्णानि प्रकीर्णायस्कराणि च । कुस्मितानि मलेगापि प्रेता ये सत्र मुझने ११ माधयं यत्र नार्यन्ति स्त्रीजीतानि गृहाणि च । दयाशान्तिपिहीनानि प्रेताम्य भुनने पत्रामद्रायदे पाचः शौचहानाध योषितः पालदी यत्र सततं प्रेताम्तशा भुने। न यत्र जामयो गेहे पुण्याने न घरा: त्रियः। यत्र दुर्जनसंसर्गस्तत्र मोश्याम पम् न पर दरिमका पानफया पत्र रणवीन यत्रवेणी प्रीति प्रेमाने पैगमेध गृहे मीता मुनते सम्परम् । धेमा मयन्ति पापन नियंगपिनाशका | समय में जाने प्रशान्यदनी भोजन निजम् । मामा शान्यत्किशित म सफरते ।।७। नियमनमायेन पृच्छामि त्वां मतम्।

·AP
1
यथा न जायते प्रेतो मुक्तिः प्रेतत्वतो यथा ॥ १८ ॥
ब्राह्मण उवाव।
एकादश्यादिमिः पुण्यतरच्युतकोर्तनः । देवतातिधिपूजाभिर्गुरुपूनादिभिस्तथा IEL
आचारैः साधुचरितैः श्रुतिस्मृत्युदितदिनैः । एवं श्राद्धक्रियादानैर्यथा विधिविनिर्मितः
दयादानदमक्षान्तिशीलशिष्टाभिवादनः । इत्येवमादिभिर्ध: प्रेता नस्युः कुलेऽपि थे।
गोविनतीर्थामरपर्वताग्यमदीनदाश्वत्थताननेकशः ।
यो धन्दते धन्धुजने विनीतः प्रेतो न लोके भवतीह नूनम् ॥१०२॥
फमादर्दीयते युक्तो विशेषादपि मानकः । गङ्गादिपुण्यतीर्थेषु तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥
नाहं धर्षसहस्त्रेषु वक्तुं शक्तः स्वयं विभुः । दर्शनादेव तस्यापि मुक्तः प्रेतत्वती भवेत्
ऊर्जमूर्जस्वलं मासमय दामोदरप्रियम् । तपसामुत्तम मासं तपोमाधवबलभम् ॥१०५॥
चैशाखे माधयं मासं मधुसूदनदेयतम् । उत्तम सर्यमासानां यमेकं मुनयो विदुः ॥१०६
येनेव साधनेन स्यात्सर्व कृत्यं हि साधितम् ।
ब्रह्मविद्यामताभ्येति सा लक्ष्मीविश्वकारिणी ॥१७॥
तस्या घासी यतो मासो माधवोऽसौ ततः स्मृतः ।
न माधयसमो देवो यथा देवेषु निश्चितम् ॥१०८॥
तथा मासेषु सर्वेषु न मासो माधयप्रियः । तस्य माधयमासस्य माहात्म्यमपि भक्तिः
श्रुत्या विमुच्यते प्रेतयोनितः किं विधानतः।
सतां सम्भापणादेच पुण्यतीर्धनिषेधणात् ॥ ११ ॥
नारायणेति पठनात्तग्नामश्रवणादपि । मुच्यते पातकः सर्वैर्जनो भक्तिपरायणः ॥१२॥
यतिष्ये तदह मेता भवतामपि मुक्तये । परोपकारज पुण्यं यतो नस्यान्मरपि ॥१२॥
प्रेता यामि ततः स्वातुं रेवावारिणि माधये । मासि मेपस्थिते भानावेतैरनुगतो नरैः
पश्चैव ते पुनमौहाजातपातकसश्याः । सातुमायास्ति पयसा मीच करुणावतः ॥१४
तावद्वयन्तस्तु निदेशतो मे तिष्ठन्तु तत्रैप वने विशोकाः ।
श्रीनर्मदापारिणि यापदेव गत्वा निजस्नानविधि विहाय ॥ ११५ ॥

·४०४ * पाझपुराणम् - [५पातालस निर्माय पुरुषानपि नाम तस्मात्कुशस्वरूपानिह नर्मदाके । विधानतो माधधमासि दीनान्निमजयामीति दयानियद्धः ॥ १६॥ एवं दिनत्रयेणव मुक्तिर्वः प्रेतयोनितः । नदर्भवटुफस्नानमात्रेणध न संशयः ॥ ११७ नारद उवाच। एघमुक्तस्ततस्तैस्तु प्रतीतैरपि पूजितः । मुनिशर्मा ययावेतैरनुयातस्तु पञ्चभिः ॥११८ तत्र गत्वा ततः प्रात: स्नात्वा कृत्वा तथा विधिम् । स्नापयामास तान्तानामतो दर्भनिमितान् ॥ ११६॥ स्मृताश्च मुनिना तीर्थ स्नापिता नामतस्तथा । प्रेताः पुण्यवता तेन सयो मुक्ता दियं ययुः ।। १२० ।। ते पापिनः पञ्च यदेष रेषाजले निममा पचव तस्य । धीमाधये मासि पिप देवाः सद्यः सुपर्णकरचो यभूयुः ॥ १२१ ॥ .पापशमनं स्तोत्र प्रापिता मुनिशर्मणा । समक्ष सर्वलोकाना जातास्ते घरकान्तर तत्रस्था मानवास्तांस्तु पिरजालस्नानमात्रतः। नस्पृशन्ति च राजेन्द्रपापि संसर्गशाया ॥ १२३ ॥ मुनिशर्मानुरोधेन ततो धर्मप्रमाणतः । सो दियाऽभपाणी पदेते घिगर्ननसः । म्नातानो माधये मासि मुकुन्दश्यात्मनाम् । पापप्रशमनं स्तोरण्यतामिद साद चित्र फिमत्र या शुद्धिर्जायने पापसायान् । सामेप पापान प्रायधिसमि यत्मातर्माधये मासि ममया ताऽपगाहनम् । यत: प्रेतास्तु ते पापा: म्नापिता माममारत: । १२७ स्मृताः पुण्ययता मेन मोयिता मुनिरामपा । १२८ ॥ स्येपमाफयं गिरं नमाम्याम पटुतामागु ततो मनुष्याः। सुरेता मपि पक्ष पुष्याम्यशालमा पनि यथाम् ॥ অব মূখাল সিনা। যা না ম্যানুয়ালি पस्य थपसमाज पारित शुद्धिमाग:)

·. चतुर्नयतितमोऽध्यायः] • पापप्रशमनस्तोत्रपर्णनम् * ४०५ अन्येऽपि यहधो मुक्ताः पापादानसम्भवात् ॥ १३१ ॥ परदारपरदव्यजीव हिंसादिके यदा | प्रवर्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा ॥१३२ विष्णवे विष्णये नित्यं विपाये विष्णवे नमः । गमामि विष्णं चित्तस्थमकारगतं हरिम् ॥ १३३ ।। वित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितम् । विष्णुमीडयमशेषाणामनादिनिधनं विभुम् ॥ विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्विगतश्च यत् । योऽहंकारगतो विष्णुयों विष्णुर्मणि संस्थितः ।। १३५ ॥ फरोति कर्तृभूतोऽसौ स्थावरस्य चरस्य च । तत्पानं नाशमायातितस्मिन्नेवहिचिन्तिते ध्यातो हरति यत्पापं स्वप्ने दृष्टस्तु पापिनाम् । तमुपेन्दमहं विष्णुं प्रणमामि नतिप्रियम् ॥ १३७ ।। जगत्यस्मिन्निरालम्ये मधुसूदनमच्युतम् । हस्तायलम्बनं स्तोत्रं विष्णु पन्दे परात्परम् सश्चरेश्वर चिभी परमात्मन्नधोक्षजाहषीकेश कृषीकेश हृषीकेश नमोऽस्तुते ॥ नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभावन केशव । दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाशु जनार्दन ! ॥ यन्मया चिन्तित दुष्पं स्वचित्तपशपतिना । भकार्यमघमत्युग्रं तच्छम नय फेशप ! ॥ प्राण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण! जगन्नाय जगद्धातः पापं शमय मेऽच्युतः। यच्चापरासायहि मध्पाझेच तथा निशिकायेन मनसा पाचा कृतं पापभजानता जागता च पीकेश पुण्डरीकाक्ष माघ । नामत्रयोच्चारणतः सयं यातु मम क्षयम् शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष मानमम् । पापं प्रशममायातु पावरतं मम माधय । यद्भुनानः पिस्तिष्ठन्स्वपक्षापद्यदास्थित । अकार्ष पापमर्थाय फायेन मनसा गिरा। महदल्यं च यत्पापं दुर्योनिनकायहम् । तत्पापं प्रशमं यातुथासुदेवस्य कीर्तनात् ।। परम्ग्राहा परधाम पवित्रं परमञ्च यत् । तम्मिन्यकीर्तिते विमा यत्पापं तन्मणश्यतु অসাম লিন্ত লাঘবয়াহিরিরা। सूरपस्तत्पदं विष्णोस्तत्सवं शमयत्ययम् ॥ १५६। पापप्रशमनं स्तोत्रं यः पठेक्रगुपानस शारीरमानसर्वाग्जैः कृतेः पापैः समुत्पते । न ·[५पातालबन्डे .पामपुराणम् . मुक्तः पापप्रदादिभ्यो पाति पिरणोः परं पदम् । सम्मात्पाप एन जप्य स्त्रोत्रं सांघमर्दनम् ॥ १५१ ॥ प्रायश्चित्तमपौधान पटिसध्यं मरोरामः । प्रायधित; स्तोत्रयायतनंत्यति पातकम् । सतः कार्याणि संसिद्धये सानि ये मुनिमुक्तये । पूर्वजन्मार्जितं पापमैहिक र नरेश्वर स्तपस्य प्रयणादस्य सय एघ पिलीयते । पापद्रुमकुठारोऽयं पापेन्धनदयानलः । पापराशितमः म्तोममानुरेपम्तयो नृप। मा प्रकाशितस्नुभ्यं तथा लोकानुकम स्तयो योऽयं मया प्राप्तो रहस्यं पितुरादरात् । इतिहासमिमं पुण्यं यः रणोति नराधिप! ॥१५॥ तस्यापि पुण्यमाहात्म्पं पहुं शक्तः स्वयं हरिः। स्वस्ति तेऽस्तु महाराज, गढ़ायामय सत्वरम् ॥ १५७ ॥ स्नातुं यामि समापातो मासोऽयं माधघो महान् ॥ १५८ ॥ इति श्रीपाझे महापुराणे पश्चमे पातालखण्डे नारदाम्बरीषसंवादे वैशाखमाहात्म्ये प्रेतोपाख्याने पापप्रशमनं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥een पश्चनवतितमोऽध्यायः वैशाखमासीयसंक्षिप्तविधिवर्णनम् । सूत उवाच। यातुं तमुवतं नत्या मुनि राजा ततो मुदा । विधि पप्रच्छ संक्षिप्तं स्नानदानक्रियोचितम् ॥१॥ अम्बरीप उपाय। मुने ! वैशाखमासेऽस्मिन्को विधिः किं तपोऽधिकम् ।

·४०७ पचनपतितमोऽध्यायः] *पैशाखस्यसंक्षिप्तविधिधर्णनम् * कृपया चद विमर्षे सर्वशस्त्वं हरिप्रियः । विशेषतोऽपि पूजाया घिधि तीथंपदे पद ॥ नारद उपाधी मेषसङ्क्रमणे भानोर्माधये मासि सत्तम । महानद्या नदीतीरे मदे सरसि निझरे ॥४ देवखातेऽथ या स्नायाद्यथाप्राप्ते जलाशये। दीपिकाकूपयापीपु नियतात्मा हरि स्मरन् ॥ ५ ॥ मधुमासस्य शुक्लायमेकादश्यामुपोषितः । पशदश्यां च या धीर! मेपसडकमणेऽपि पा घेशाबस्नान घियमं ब्राह्मणानामनुश्या । मधुसूदनमभ्यर्थ कुर्यात्सुस्नानपूर्वकम् ॥ ७॥ पेशाय सकलं मास मेपसङ्क्रमणे रवैः । प्रातः सनियमः स्नास्ये प्रीयतां मधुसूदनः मधुदन्तुः प्रसादेन ग्राह्मणानामनुग्रहात् । निलिमस्तु मे पुण्य शासनानमन्पहम् ॥ माधये मेपो मानी मुरारे मधुसूदन ! प्रातःस्नानेन में नाय योक्तालदो भए १० पया ते माधवो मासो घल्लभो मधुसूदन ! 1 प्रात स्नानन मे तस्मिफलदः पापहा भय एकमुचार्य तत्तीर्थे पादी प्रक्षाल्य घाग्यतः । [मरानारायणं देवं स्नानं कुर्याद्विधानतः ॥ सीधे प्रकल्पपेशीमामूलमन्त्र मिमं पठन् । ॐनमो नारायणाय मलमन्त्र उपाहतः।१३ दर्भवाणिस्तु विधिपदाचान्त प्रणतो भुवि । चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरनं समन्ततः । भफल्यापाहयेगही मन्त्रेणानेन गानघः । पिष्णुपादमस्ताऽसि वैष्णपी विष्णुदेवता आदि मस्त्येनसस्तस्मादाजन्ममरणन्तिफात् । तिनः कोटयोऽईकोरीव तीन पायुपीत ॥ १६ ॥ विधिभुष्यातरिक्षेचतानि सन्ति जाहयि! नन्दिनीयेय ते माम घेदेषु नलिनीति च दक्षा पृषी च विहगा विश्वगाया शिवप्रिया। विद्याधरी महादेवी सपालोक्यसादनी सेमरी जाही म शान्ता शान्तिदायिनी । एतानि पुण्यनामानि मानकाले प्रकायेत् ॥ १५॥ भरसन्निहिता तत्र गहा रिपथगामिनी । समपाराभिजन परसम्पुटपोनित १२० म्ति त्या मल भूपधनुर्ण पक्ष सन पासानं हत्या मुलामन्य मुविधानतः मयमाले समाते विष्णुशान्त पमुन्धरे।मृसिक हरने पापमपा दुपतं हनम् ·[पाताल पामपुराणम् . ऽसि घराहेण विष्णुना शतयाहुना । नमस्ते सर्वलोकानां प्रभवारणि सुबते । एवं स्नात्वा ततः पश्चादावम्य तु विधानतः । उत्थाय पाससी शुक्ले शुद्धे तु परिधापयेत् ॥ २४ ॥ तर्पणं कुर्यास्त्रलोक्याप्यायनाय थे । ब्रह्माणं तर्पयेत्पूर्व विष्णं रदं प्रजापतिम् देवान्यक्षांस्तथा नागान्गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् । क्रूरान्सन्सुिपर्णांश्च तरून्य जन्तुकान्खगान् ॥ २६ ॥ राजलधरांस्तथैघाकाशगामिनः । निराधाराश्च ये जीयाः पापकर्मरताच ये। प्यायनार्थाय दीयते सलिलं मया । कृतोपपीती देवेषु निधीती व भवेन्नरः । स्तर्पयेनत्तया ब्रह्मपुत्रानृपींस्तथा । सनकः सनन्दनश्चैव सृतीयश्च सनातनः । भासुरिश्चय घोढःपञ्चशिसस्तथा । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु महत्तेनाग्युना सदा । मध्यशिरसा पुलम्न्यं पुलहं ऋतुम् । प्रचेतसं पसिष्ठं व भृगु नारदमेघव ॥३५॥ मपीन्सयाम्नयेदक्षतादयः । अपसव्यं तत.कुर्यात्सयं जान्याच्य भूतले १२ मग्निध्यात्ताम्नथा सौम्या हविष्मन्तस्तथोमपाः। फलम्यानलाम्यहिद पाश्यपाः पुनः ॥ ३॥ पेपिनमनया सतिलोदफवन्दनः । यमाय धर्मराजाय मृत्यये चान्तकाय च। बनाय फालाय सर्वभूतक्षयाय य । गौदुम्पराय नाय मीलाय परमेष्टिने ॥३५॥ राप चित्राय यिप्रगुमाय ये नमः । दमंगाणिस्तु विधिपरिपन्तसन्तयत्तः । हालामगोत्रेण तथा मातामहानपि । सन्तप्यं विधिना सानिममत्रगुदीरयेत् । पंड्यान्धया पान्धया पाये येऽन्यजन्मनि चान्धवाः । ने निमनिला यान्नु यमलतीयकाइक्षिणः ॥ ३८॥ यविधिषसम्यगालिमममम । साक्ष माघ मलिटाटणमादनः । -पायनेन नाम नुकीयः । ममम्ने विष्णुमणाय नमाने प्रहागिणे" सम्म म ममम्ने समे। ममम्ने ग्यारे नमाने ममपाम.. न नमान्नु कुण्डलाङ्गरमाणित । ममाने महोश गुमामागुवोधन ।

·। पचनपतितमोऽध्यायः] • घंशाणमासीयविधिवर्णनम् . सुरतं दुप्पतं चैव सपं पश्यसिसर्वदा । सत्यदेष : नमस्तेऽस्तु ! प्रसीद मम मास्फर! दिपाकर नमस्तेऽस्तु ! प्रभाफर नमऽस्तुने ! । एवं सूर्य नमस्सत्य सतहत्या प्रदक्षिणम् द्विजं गां काञ्चनं स्पृष्ट्या पश्चाच्च स्वगृहं मजेत् । आधमस्थांस्ततः पूज्य प्रतिमां चापि पूजयेत् ॥ ४५ ॥ पूर्व भत्त्येष गोविन्दं गृहीच नियतात्मवान् । पूजयेद् भक्तिो राजन्नुभयत्र यथाविधि ॥ १६ ॥ विशेगदपि वैशाखे योऽर्चयेन्मधुसूदनम् । सर्व संघत्सरं यावदवितस्तेन माधयः ।। माधये मासि सम्माप्त मेषस्थे फर्मसाक्षिणि । केशवप्रीतये कुर्यास्केशववतसञ्चयम् ॥ दद्यादनेकदानानि तिटाज्यप्रभृतीन्यपि । जन्मकोटि समुद्भूतपातकान्तकराणि च ॥ जलान्नशर्कराधेनु तिलधेनुमुखानि च। वित्तमानेन देयानि दानानीप्सितसिद्धये ॥ वैशाख सकलं मासं नित्यनायी जितेन्द्रियः । जपन्हविष्यं भुनानः सर्वपापैः प्रमुच्यते एकभुक्तमयो नक्तमयाचितमतन्द्रितः । माधये मासि यः कुर्यालभते सर्वमीप्सितम् ॥ चैशाखे विधिना स्नानद्वयं मद्यादिक यदिः । इपिप्यं ब्रह्मचर्य च भूशय्यानियमस्थितिः 'यतं दानं जपो होमो मधुसूदनपूजनम् । भपि जन्मसहस्रोत्थं पापंदहति दारुणम् ॥ यथैव माधवो ध्यातो धिनाशयति किल्बिषम्। तथैव माधये सानं नियमेन विनिर्मितम् ॥ ५५॥ ती चानुदिनं स्नानं तिलश्च पितृतर्पणम् । दानं धर्मघटादीनां मधुसूदनपूजनम् ॥५६॥ माधये मासि कुर्वीत मधुसूदनतुष्टिदम् । तिलोदकसुघर्णाग्नशर्कराम्वरभूषणम् ॥ पादनाणातपत्राम्युकुम्मान्दद्याद्विजातिषु ! त्रिसन्ध्यं पूजयेदीश भक्तितो मधुसूदनम् साक्षाद्विमलया सक्षया समुपेतं समाहितः! सुवर्णतिलपात्रश्च ब्राह्मणाञ्छक्तितो घहुन् तर्पयेदुदपात्रयों ब्रह्महत्या व्यपोहति । घेखाखे मासि यः सात्या पातनद्यां समाहितः पूजयित्वा हरि भक्त्या पुष्पैः कालो फलैः। पूजयेद् ब्राह्मणं शक्तया पाखण्डालापाजतः ॥ ६१ ! सर्पयेद्वस्त्रगोदान रक्षावधनसञ्चयः । अन्यद्वित्तं यथाशक्ति स्तोकं स्तोकं समाचरेत् ॥ ।

·[पातार । 1 विद्याधराजलधरांस्तथैधाकाशगामिनः । निराधाराच ये जीयाः पापकर्मरताये। तेपामाप्यायनार्थाय दीयते सलिलं मया।कृतोपपीती देवेषु निधीतीच मरेनरः। मनुप्यास्तर्पयेतया ब्रह्मपुत्रानृपींस्तथा । सनक सनन्दनश्चय सृतीयध सनाला फपिलधासुरिश्चय पोदुःपञ्चशिखस्तथा । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मदतेनाग्बुना सरा मरिचिमध्यशिरसी पुलस्त्यं पुलई प्रातुम् । प्रचेतसं पसिष्टं च भूगु नारदमेवन १ देवमहामृपीन्सांसदक्षतोदकः । भपसव्यं सत.कुर्यात्सम्यं जान्याय भूतार पम्पताय फालाय सर्पभूतश्याय चाभोदुग्यराय दध्नाय मीलाय परमेधिने । विधानामगोत्रेण तथा मातामदानपिसम्सय विधिना सपनिममन्त्रमुरता ४०८ . पाभपुराणम् . उधृताऽसि पराहेण विष्णुना शतयाहुना । नमस्ते सर्वलोकानां प्रमवारणि सुशे। एवं रसात्वा ततः पश्चादावम्य तु विधानतः। उत्थाय पाससी शुक्ले शुद्ध तु परिधापयेत् ॥ २४॥ ततस्तु तर्पणं कुर्यात्त्रैलोक्याप्यायमाय थे । ब्रह्माणं सर्पयेत्पूर्व विष्णु रद्रं प्रजापति देवान्यक्षांस्तथा नागान्गन्धर्याप्सरसोऽसुरान् । क्रूरान्सन्सुिपर्णीच तरून्य जन्तुकान्सगान् ॥ २६ ॥ मशिप्याताम्सया सौम्या इयिमन्तस्तथोप्मपाः। परम्पाइनलान्यहिदध पाज्यपाः पुनः ॥ ३३ ॥ सन्तरिपवभिनय सतिलोदकावन्दनः । यमाय धर्मराजाय मृत्यये धारतकाप । पृफोदराप विशय चित्रगुमाय पे ममः । दर्भपाणिस्तु विधिपरिपन्तसन्ततिका 1 ·‘पञ्चनपतितमोऽध्यायः ] - पैशाखमासीयविधिवर्णनम् * ४०६ सुरुते दुष्टतं च सर्व पश्यसिसर्वदा । सत्यदेव! नमस्तेऽस्तु! प्रसीद मम भास्कर! दिवाकर नमस्तेऽस्तु ! प्रमाफर नमऽस्तुते । एवं सूर्य नमस्कृत्य सप्तरत्या प्रदक्षिणम् द्विजं गां फाञ्चनं स्पृष्ट्या पश्चाच्च स्वगृहं प्रजेत् । आभ्रमस्थांस्तत: पूज्य प्रतिमां चापि पूजयेत् ॥ ४५ ॥ पूर्व भत्यय गोविन्दं गृही व नियतात्मधान । पूजयेद् भक्तितो राजन्नुभयत्र यथाविधि ॥ ४६॥ विशेषादपि वैशाखे योऽर्चयेन्मधुसूदनम् । सर्व संवत्सरं यावदवितस्तेन माधयः ॥ साधये मासि सम्प्राप्ते मेषस्थे फर्मसाक्षिणि । केशवप्रीतये कुर्यात् केशवव्रतसञ्चयम् ॥ स्थादनेकदानानि तिलाग्यप्रभृतीन्यपि । जन्मकोटि समुद्भूतपातकान्ताराणि च ।। गलान्नशर्कराधेनु तिलधेनुमुखानि च । वित्तमानेन देयानि दानानीप्सितसिद्धये ॥ शाखं सकलं मासं नित्यनायी जितेन्द्रियः । जपन्हविष्यं भुनानः सर्वपापैः प्रमुच्यते कमुक्तमथो नक्तमयाचितमतन्द्रितः । माधये मासि यः कुर्यालभते सर्वमीप्सितम् ॥ शाखे विधिना स्नानदयं नद्यादिके पतिः। हधिष्यं ब्रह्मचर्य च भूशय्यानिपास्थितिः तं दानं जपो होमो मधुसूदनपूजनम् । अपि जन्मसहस्रोत्यं पापंदहति दारुणम् ।। यथैव माधवो ध्यातो घिनाशयति किल्विषम् । तथैव माधो मान नियमेन विनिर्मितम् ॥ ५५ ॥ ये चानुदिनं स्नानं तिलश्च पितृतर्पणम् । दानं धर्मघटादीनां मधुसूदनपूजनम् ॥५६॥ धये मासि कुर्वीत मधुसूदनतुपिदम् । तिलोदकसुपर्णान्तशर्कराम्बरभूषणम् ॥ दत्राणातपत्राम्बुकुम्भान्दद्याद्विजातिषु । त्रिसन्ध्यं पूजयेदीश भक्तितो मधुसूदनम् शाद्विमलया लक्ष्म्या समुपेतं समाहितः। सुवर्णतिलपात्रश्च ब्राह्मणान्छक्तितो बहून् येदुदपायों ग्रह्महत्यां ध्यपोहति । धैखाले मासि यःमात्या प्रातर्नयां समाहितः पूजयित्वा हरि भक्त्या पुष्पैः फालोवे फलैः। पूजयेद् ब्राह्मणं शतया पाखण्डालापर्वाजतः ॥ ६१ : पेद्वस्त्रयोदान रत्नार्धनसञ्चयः । अन्यद्वित्तं यथाशक्ति स्तोकं स्तोकं समाचरेत् ॥

·४५० पाराणम् [ ५पाताल पधातिनि:म्यः पुरगे मापये मासि माघपम् । पुष्पाचनपिधानेन पूजयेमादनम् ॥३॥ सर्वपापयिनिर्यनः पितृण सायेच्तम् । स जामशःसाहन शोककलमाग्मये । नघ प्याधिमयं तम्य न दारिदयंग साधनम् । स पिष्णुमको जायेत धाया जामनि जन्मनि पापयुगसहस्राणि शतमष्टोनरं भवेत् । तायत्स्यगै बसेर ! भूपतिय पुनर्भयेव ॥६ भूपते यिधिधान्मोगान्मुत्तत्या चैव यथासुखम् । माधवस्य प्रसादेन माधये लीयते ततः ॥ ६॥ शणु राजन्प्रवक्ष्यामि समासामाधघार्चनम् । घेदिकं तान्त्रिक पाऽपिमिधर्फ प.पनाशनम् ॥ ६॥ न हान्तोऽनन्तपारस्य नान्नः पूजाविधैर्नृप!। अथ संक्षिन्य चोच्येत यधाघदनुपूर्वपट धेदिकस्ताग्धिको मिधः श्रीविष्णोनिधिो मख । प्रयाणामीप्सितेनैव विधिना हरिमर्वयेत् ॥ ७० ॥ वैदिको मिश्रको पाऽपि विप्रादोनां विधीयते। तान्त्रिको विष्णुभक्तस्य शूद्रस्यापि प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ यथा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः । यजेच विधियद्विष्णुं ब्रह्मचारी समाहितः अर्चयेत्स्थण्डिलेऽनो धा सूर्येऽप्सु हदि घा द्विजे । द्रव्येण भक्तियुक्तेन स्वगुरु तदनुसया ॥७३॥ पूर्व स्नानं प्रकुर्वीत धातदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयोरपि च स्नानं मन्त्रेदाणादिना ) सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि देदतन्नोदितानि । पूजान्ते कल्पयेत्सम्यक्सवरुपं फर्मपावनम् ॥ ७५ ॥ भोली दास्मयी लोदी लेप्या लेख्या व सकती। मनोमयी मणिमयी प्रतिमाऽविधा स्मृता ।। ७६॥ चलावलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।

·r पुनः। पञ्चनपतितमोऽध्याय: ] * वैशाखविष्णुपूजाविधिवर्णनम् . उद्घासावाहने न स्तः स्थिरायां माधवार्चने ॥ ७॥ अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थण्डिले तु भवेदयम् । स्नापनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ।। ७८ ॥ दव्यैः प्रसिद्धदेवेज्या प्रतिमादिप्यमायिनः । भक्तस्य च यथालन्धर्भक्तिभावेन चैप स्नानालङ्करणं श्रेष्ठमायामेव भूपते । स्थण्डिलेप्यपि विन्यालो चढ़ावाज्यहुतं । सूर्ये चाभ्यहणं श्रेष्ठ स्थण्डिले सलिलादिभिः । श्रद्धयोपहृतं श्रेष्ठं हरी भक्तेन चा- गन्धी धूपः सुमनसो दीपोऽनाय च कि शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भः कल्पितासनः ॥ ८२ ॥ भासीनः प्रागुदग्यकत्रो होयामथ सम्मुखः । कृतन्यासः कृतन्यासां हर्यची पाणिना स्पृशेत् ॥ ८॥ कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् । तदनिर्देचयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ॥ प्रोश्य पात्राणि श्रीण्यद्धिस्तैस्तव्यस्तु सादयेत् । पाद्याचमनीयार्थ श्रीणि पात्राणि दापयेत् ॥ ८५॥ हतशीच शिखया गायल्या चाभिमन्त्रयेत् । पिण्डे घाय्यग्निसंसिद्ध हत्पद्मस्थां परां विभोः॥८६॥ अण्ची जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धिभाषिताम् । तयात्मभूतया पिण्डे च्याप्ते सम्पूज्य सन्मयः ॥ ७ ॥ आवाह्याचर्चादिषु स्थाप्य न्यस्ता गां तां प्रपूजयेन् । पाचार्यस्नानाईणादीनुपचाराप्रकल्पयेत् ॥ ८८॥ धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं हा पम्मएदलं तत्र कणिकाकेसरीजन्य उभाभ्यां येदत्तन्नाम्यां हररुमपसिद्धये । सुदर्शनं पाशजन्य गदासीपुधनुईलम् ।। मुसलं कौस्तुमं मालो धीवत्सं बानुपूजयेन् । नन्द मुनन्द गराई प्रचण्डं चण्डले महायलं यलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् । दुगा विनायकं ध्यासं विष्वक्सेनं गुरुन्मु स्वस्थस्थानेष्यमिमुखान्पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः । चन्दनोशीकरपुदमागुम्यासित ·[५पाताल याययुगसहस्राणि शतमष्टोत्तरं भवेत् । तावत्स्वर्गे वसेद्वीर! भूपतिश्च पुनर्भवेत् । मानतोऽनन्तपारस्य नारतः पूजाविधेनुप!। अथ संक्षिन्य चोच्येत यथापना यथा म्यनिगमेनोनं. विजय प्राप्य पूगरः । यजेद्य पिधियाद्विष्णं व्हावारी सा पूर्व म्नानं प्रयोग धोनदामोहरादये। उभयोरपिघस्नानं मात्रामा ४१० * पाद्मपुराणम् पश्चाद्विनिःस्थः पुरुषो माधवे मासि माघषम् । पुष्पार्चनविधानेन पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ६३ ॥ सर्वपापयिनिर्मुक्तः पितृणां तारयेच्चतम् । स जन्मशतसाहरू न शोकफलमा धेर न च व्याधिभयं तस्य न दारिदयं न बन्धनम् । स विष्णुभक्तो जायेत धन्यो जन्मनि जन्मनि ॥५॥ भूपते विविधान्भोगान्मुक्त्वा चैव यथासुखम् । माधवस्य प्रसादेन माधये लीयते ततः ॥ ६७॥ शणु राजन्प्रवक्ष्यामि समासान्माधवार्चनम् । वैदिकं तान्त्रिक वाऽपि मिश्र प.पनाशनम् ॥ ६८॥ पैदिकम्तान्त्रिको मिथः श्रीविष्णोनिधिो मख । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना रिमर्वयेन् ॥ ७ ॥ यैदिको मिश्रको पाऽपि पिप्रादीनां विधीयते। सान्त्रिको विष्णुमतम्य शूदस्यापि प्रफीर्तितः ॥ १॥ भयेम्पण्डिले मापा मूऽप्मु हदिया दिने । दथ्येण मनियुनंन म्यगुम सदनुशया ॥ ३ ॥ :: दिनोदितानि ।

·पुनः। पञ्चनपतितमोऽध्यायः ] * वैशाखेविष्णुपूजाविधिवर्णनम् । उद्वासावाइने न स्तः स्थिरायां माधवार्चने । ७७ ।। अस्थिरायां विकल्पः स्थास्थण्डिले तु भवेद्वयम् । स्नापनं त्वपिलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ।। ७८ ॥ द्रव्यैः प्रसिद्धदेवेज्या प्रतिमादिष्वमायिनः । भक्तस्य च यथालन्धर्भक्तिभायेन चैव हि स्नानालङ्करणं श्रेष्टमायामेव भूपते । स्थण्डिलेवपि विन्यासो पहावाज्यहुनं हविः सूर्ये वाभ्यहणं श्रेष्ठ स्थण्डिले सलिलादिभिः । श्रद्धयोपहृतं श्रेष्ठं हरी भक्तेन यार्यपि, गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽसायं च कि शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भः कल्पितासनः ॥ ८२॥ आसीनः प्रागुदग्यत्रो ह्यायामथ सम्मुखः । कृतन्यासः कृतण्यासां हर्यची पाणिना स्पृशेत् ॥ ८॥ कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् । तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ॥८॥ प्रोक्ष्य पात्राणि श्रीण्यद्विस्तस्तै व्यस्तु सादयेत् । पाद्यााचमनीया त्रीणि पात्राणि दापयेत् ॥ ८॥ हत्तशीर्णाच शिखया गायथा वाभिमन्त्रयेत् । पिण्डे याप्चग्निसंसिद्ध हत्पद्मस्थां परां विभोः॥ ८६ ॥ अण्वी जीवकलां ध्यायेनादान्ते सिद्धिभाविताम् । सपात्मभूतपा पिण्डे च्याप्ने सम्पूज्य सामयः ॥ ८ ॥ आघाह्यादिषु स्थाप्य न्यस्तां गां तां प्रपूजयेत् । पाचार्यस्नानाईणादीनुपचाराप्रकल्पयेत् ॥ ८८॥ धर्मादिमिश्ध नवभिः फल्पयित्वाऽऽसन हरेः । परमपदलं तत्र कणिकासरोग्यलम् उभाभ्यां घेदतन्त्राभ्यां हररुभयसिद्धये । सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीपुधनुहलम् ॥३०॥ मुसले कौस्तुभं माला धीवत्सं नानुपूजयेन् । नन्दं सुनन्दं गरु प्रबण्डं चण्डमेवर मदायलं धलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् । दुगा विनायकं व्यासं विपक्सेनं गुरुन्मुरान् स्यस्पस्पानेप्यभिमुखान्यूजयेत्प्रोक्षणादिभिः । चन्दनोशीरमरकुङ्कमागुरुयासितैः ।।

·[५पातालमा - • पाम्युगणम् -सलिले गायेमन्त्रेनिग या पिगमति । म्यामांनुमान महापुरुषविद्यया । पॉररेणापि गृनंग सामनीराजनानिमिः परोपीनामापात्रनगन्याय भलड्योत सप्रेम यिणुगनो योगितम् । गागमागमनीयं ग गयं सुमनसोक्षता गन्धधूपोपदापांणि दयाने प्रयाकः । गुठपायससीनि शाकुल्यापूरमोदकान् ।। पायसं दधि राधि नये मपिकल्पयेत् । अम्यान्मनादर्शदन्तघापामिरेवनम् ॥ मन्नाय मृत्यगीतानि सांणि म्युरणान्पदम् । विधिना पिहिने कुण्टे मेग्नलायर्तयेदिमिः ॥ ६ ॥ मग्निमाधाय परितः समूहेल्पाणिनोदकम् । परिम्तीर्याय पर्युक्ष्य दरया ध्मं यथाविधि ॥ १० ॥ प्रोक्षण्यासाद्य ट्याणि प्रोक्षण्यधाज्यसेचनम् । सप्तजाम्यूनदप्रग्यं शङ्कवनागदाम्बुजः ।। १०१ ॥ लसचतुर्भुज शान्तं पाजिल्कघाससम् । स्फुरकिरीटफटककटिसूत्रवराङ्गदम् ॥ श्रीवत्सयक्षसंभ्राजत्कौस्तुमं धनमालिनम् । ध्यायन्नम्यर्च्य दारूणि हविषा सघृतानि च ॥ १०३।। प्रास्याज्यभागापाघारी दत्त्या चाज्यप्लुतं हषिः । अभ्याऽध नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो वलि हरेत् ॥१०॥ मूलमन्त्र जपेद्ब्रह्मन्स्मरन्नारायणात्मकम् । दत्त्याचमनमुच्छिष्टं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् मुखवासं तु सुरमि ताम्बूलाधमुपाहरेत् । उपगापगृणन्नित्यं कर्माण्यमिनघाक्षरः ॥ सत्कयां श्राययघृण्वन्मुहनं क्षणिको भवेत् । स्तथैरुच्चावचैः स्तोत्रः पौराणः प्रारतैरपि। १०७॥ स्तुत्या प्रसीद भगवनिति चन्देत दण्डवत् । शिरस्तत्पादयोः कृत्वा याहुभ्यां च परस्परम् ॥ १०८॥ पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् । इति शेषान्हरेर्दत्ताञ्छिरस्थाधाय सादरम् उहासयेच्चे दुवास्यं ज्योतियोतिपि चात्मनः। * ·पञ्चनवतितमोऽध्यायः] धैशाखमासीयविधिकथनम् * ४१३ अर्चादिषु पदं यत्र श्रद्धावांस्तत्र चायेत् ॥ ११० ॥ सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्घात्मानमवस्थितम् । एवं क्रियायोगपथैः पुमान्वैदिकतान्त्रिक अर्चयेच्च यतः सिद्धि हरेचिन्दत्यभीप्सिताम् । तामची सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेदृढम् ॥ १२ ॥ पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवादिकम् । पूजादिनां प्रपाहार्थ महापर्यस्यथान्यहम् ॥ १३ ॥ क्षेत्रापणपुरप्रामान्दत्स्या सायुज्यतामियात् । प्रतिष्टया सार्वभीमं समना भुवनत्रयम् पूजादिना ग्रहालोकं त्रिभिस्तत्साम्यतामियात् । तमेव नरपेक्षेण भक्तियोगेन विन्दते भक्तियोग स लभते एवं यः पूजयेरिम् ॥ १६ ॥ यत्कृष्णप्रणिपातधूलिधवलं तदुर्म तद्वच्छुभं ते नेत्रे तपसार्जिते सुरुचिर याभ्यां हरिदश्यते । सा युद्धिविमलेन्दुशसधवला या माधवव्यापिनी सा जिला मृदुभाषिणी नृप ! मुहुर्गा स्तीति नारायण ४९७४ मूलमन्त्रेण फर्तव्यं स्त्रीशूद्ररपि पूजनम् । श्रद्धया स्थगुरूद्दिष्टमार्गेणान्यच घेणयः ।। इदं ते सर्वमाख्यातं पापनं माधधार्चनम् । विशेषान्माध मासि त्वमेतत्कुरु भूपते । सूत उपाच इत्येधमाकपर्य धरो विवित्रं पुण्यं पवित्रं विधिनन्दनस्य । प्रणम्यबद्धाञ्जलिराह राजा सफीतुफी भागवतप्रधानः ॥ १२०॥ भयरीप उपाय। समस्तभूमीयलयेश्वरोऽहमध्याहताहो पियुधप्रसेवी। गोविन्दपादाम्बुजदत्तचित्तः स्थविसससोपितभूमिदेपः ॥ १२ ॥ पिस्यातराजोचितवंशरलं निरन्तरं धर्मरूनिशम्पी। सौन्दर्यशोयोदयदानशीलः सुपुत्रपानस्मि जितारिपर्गः ॥१२॥ फेनापि पुण्येन पवित्रबुद्धिर्जातोऽहमी गुणसहतधीः।

·इयं पुनः ४१४ * पाझपुराणम् ० [५ पातालखण्डे श्रीरिघ पुण्यभूतिलब्धा कुतः कान्तिमतीच कान्ता ॥१२॥ इदं मे सुकृतं सर्व पुरा जन्मनि चेष्टितम् । समादिश मुने सम्यक्सर्वशोऽसि दयानिधे नारद उवाच। इयं रूपवती नाम वेश्याऽसीदन्यजन्मनि । साम्प्रतं तव भार्या या सत्याचारातिसुन्दरी वेश्याधर्मेण वर्तेत यथोद्दिष्टेन भाविनी । कुर्वती किल फर्माणि शुभानि द्विजशासनात् देवदास इति ख्यातो हेमकारो भवानभूत् । पूर्वजन्मनि वै तस्या रचेर्भा भुजङ्गमः । इयं भवन्तं भजते रुवी रूपवती पुनः । व्ययार्थमयनं धर्म स्थिता विज्ञानमुत्तमम् ॥२८ आकर्ण्य चैकदा धर्म वैशाखस्नानसम्भवम् । चक्रे धर्मपती तोये स्नानं मेपगते रयो दानं दत्तपती दक्षा वेश्यारूपचती सदा । ब्राह्मणाय नमस्कारं भस्याऽऽदरपुरःसरम् । स तया देवदासस्त्वं चोधितःस्नेहयन्त्रितः । कृतवान्युद्धितःस्नानं माधये मासि सादरम् सत्र प्रेतायुगस्यादी तृतीयामाप्य निर्मलाम् । सुवर्णकारं सोचाच देवदासं समादरात् घेश्योपाच उत्तमं कुर सौवणं मधुसूदनमव्युतम् । पूजयित्वा यथैर्देषमेतैःसन्तप्यं चानलम् ॥ ३३॥ प्रालणाय च दास्यामि ग्रामणानामनुसया । दानमेतत्पुराणेषु कथ्यते तत्र चाक्षयम् ॥ अक्षयेति तृतीयासों ग्राह्मणेभ्यःध्रुतं मया । शुरुष पेशारामासस्य तदक्षयफलप्रदम् । अम्यां दाम्यामि तं हेमं मधुसूदनमव्ययम् ॥१३॥ नारद उवाच। इति तस्या पयाभृत्या मधुरं हेमकारकः । च सुवर्णप्रतिमामच्युतायाविसुन्दरीन । सत्यमायेन धर्मार्थमिति मार्यविजितः। यदिएम्य चन्द्रस्य प्रतिमा लक्षणान्वितार । १२८॥ ददी साय विधानेन म्नात्या विनाप सुन्दरीम् । पूजदिया REAम्यामभयायो तिमी मृग!:१५ कालेन किरता येश्या मामृता धर्मनिष्टिता। देषनासोऽपि सन्तो मा म्वीयायुधः । १५. ।

·पाचनवतितमोऽध्यायः] * अम्बरीपस्य पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् * तेन पुण्येन भूपाल ! हेमकारोऽन्यजन्मनि । स त्वं प्राप्तो मदीं राजन्नशेषगुणसंयुतः ।। सापि रूपवती वेश्या तेन धर्मेण तेऽभवत् । नाना कान्तिमती कान्तामणयेनपरिप्लुता विविधा वासना धीर कर्मणी पूर्वसम्भवाः । विचित्रागतयस्तात ज्ञायते न बुधरपि तमेनं माधवं मास प्रतिकार्य न संशयः । गोपितं तेन देवेन ब्रह्मणा माधवेन ॥४॥ असाधुसहेरनवाप्तधियैरसंयतैराथमधर्महीनः । अभूततीधैरकृतवतेस्तन लभ्यते माधयमासधर्मः ॥ १४ ॥ गोविन्द केशव मुकुन्द हरे मुरारे लक्ष्मीनिवास मधुसूदन कृष्णपिणी । पाणी घरा न धदने घसतीति येषां वैशाखमासनियमो भयते न तेषाम् ।। साधुसाधु घचनानि हिताधिकानि नाफर्णपन्ति च हरेधरितामृतानि । पश्यन्ति ये न कालारतिकेतनानि वैशाखमासनियम न हि ते लभन्ते । शुधूपिता न गुरषो न घराय कन्या दत्ता समायतमये समलता येः। अध्यापिता न तनया विनयादिधर्म वैशाखमासनियम न हि ते लभन्ते । सूत उपाय। इत्येवमादिश्य मुनि रेशमामन्य त मन्त्रधिदग्रगण्यः । स्नातुं ययौ माधयमासि गङ्गामभ्मर्चितस्तेन सदा स विमाः ॥ ४६॥ विधि स राजाऽपि ततश्चकार चैशावमासस्य मुनिप्रणीतम् । पल्या समं पुण्यधिया तमेव संचिन्तयलोफपवित्रकीर्तिः ॥ १५०॥ इति श्रीपाद महापुराणे पशमे पातालखण्डे घेशायमाहात्म्य नारदाम्यरीपसंपादे पञ्चनचतितमोऽध्यायः । १५५

·पष्णवतितमोऽध्यायः
वंशारी माधवाचनमाहात्म्पपर्णनम् ।
प्राग्य जयुः।
रसूतगत महाप्राज्ञ जीप जीप शनं समाः । पदयं पुण्यसमय प्रायिता जगतो हितम् ।
पद भूयोऽपि भूयिष्ठं पियामासायर्फ पयः । पायम्पायन मृप्यामो पर्य सूत तदुत्तमम
मूल उपाचा
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । संपादमादिलोकस्य जगतां जगदीशिनुः ॥
पट्सहस्राणि चोच्छायो पिस्तारेण पुनस्रयम् ।
एवं नवसहस्राणि योजनानां विधाय च ॥४॥
पामया दंष्ट्रया गृह्य उधृतादी वसुन्धरा । दिव्यवसहनं ये दंष्ट्रयाधारिता मदी।
धर्माख्यानप्रसङ्गेन सोधाच विनयाद्विभुम् ॥ ६ ॥
पृथिव्युयाच।
एते द्वादशमासाचे षष्टिदिनशतप्रयम् । एषां किमुत्तमं पुण्यं प्रियं च तव केशव!।
पवित्रकार्तिकोमासस्तुलासंस्थे दियाफरे। मकरस्थे रपीमासः पुराणे पवनःस्मृतः ।
मेषस्थे माधवोमासो मास्करे पठ्यते बुधैः ।
मार्गशीपर्योऽपि मासानां पाचन:परिकीर्तितः ॥ ६ ॥
एवं मासाः पवित्रास्ते घासरा: केऽपि कीर्तिताः ।
युगादयो युगान्ताव तथा फल्पादयोऽपि च ॥१०॥
सर्वेभ्योऽप्यधिक मासमेतेभ्यो पद पाधनम् । सर्ययशमयः श्रीमन्ने निश्चित्य मे पर
घराह उवाच
विधिनाऽविधिना चैव ये यजन्ति नय घरे!।
माधवे मासि मां भक्त्या संध पूज्योऽस्म्यई सदा ॥ १२ ॥

·पण्णवतितमोऽध्यायः ] * वैशाखे माधवार्चनमाहात्म्यम् * કરે૭ हिरण्याक्षो धरारोहे ! माधये तु मधुईतः। आदिदैत्यावुमावेतौहत्वा त्वं तु समुद्धता त्रेतायुगे त्रयीधर्मो ज्ञानवर्णव्यवस्थितिः । माध्येमासि सम्भूता तेन मे माधवः प्रियः प्रेतायुगं तृतीयायां शुक्लायां मासि माधये । प्रवृत्त प्रयीधर्माःप्रवृत्तास्ते प्रवद्धिताः ॥ अक्षया सोव्यते लोके तृतीया हरिघलभा । स्नाने दानार्चने श्राद्धे जपे पूर्वजतर्पणे ॥ येऽचंयन्ति यविष्णुं श्राद्धं कुर्वन्ति यत्नतः । तेषां ददाम्यहं सर्व यन्मनोऽभीएमुत्तमम् ये ददत्यपि दानानि धन्यास्ते धार्मिकानराः । ये यजन्ति हरि नित्यमध्यविषिधरपि माधये यजते यो मां तेभ्यस्तदाधिकं फलम् । स्नान दानंजपोहोमस्तपो यशप्रतादिकम् बैशाखे यकृते देवि तस्य पुण्यफलं णु । मन्यन्तराणां कोटयस्तु दशपञ्च च सप्तर मत्सान्निध्यं गतास्तेऽपि तिष्ठन्ति भयवर्जिताः यद्यपि स्युरहाःसर्वे फरा जन्मव्ययाएकाः ॥ २१ ॥ प्रातः स्नानेन वैशाखे सर्व सौम्या भवन्ति । चशारखे मासि यो विमाम्भोजयेद्भक्तितत्परः । सिवधेसिक्थे भवेत्तृप्तिःपितृणां युगसल्यया ॥ २२ ॥ यच्छरित सत्र मधुराधिकभोजनानि ये पा यचाशनतिलोदफभोजनानि । श्राम्यराणि रणोवितरक्षणानि धन्यास्त एप परितोपरा हि विष्णोः - विशेगदिह दातव्यास्तिला मधुसमन्विताः । धर्माय वृहले दीर्घदुरितक्षयतये ॥ २४ ॥ पर्वते तु यरपुप्यं प्राप्यते मनुजैध तैः । तत्कगणयितुं शक्यं घर्षकोटिशनरवि १२५॥ মান্নার দাবি ফুৰি যামু। হানি এগোবি মারয় বিষয়। अनेकजन्मार्जितपातकापली बिलीयते माधयमन्बनेन । जनस्य तत्रोपसि पुण्यतार्थ यथाविधानं धयते तथा पा २७ प: परित्यज्य पेशाप्रतमन्यदुपाचरेत् । स करम्यं महारत्नं दिया लोटं दियाचने स्त उपाय। एवं स भगवान्पूर्वमादिदेयोऽधददिभुः । माधयं मासमुदिन्य गरयां अगती किमत्र याहुनोचन न सदस्ति महीसुराः । पदमाप्य मरेमासि माधये माधपार्चनान् । . + ·[५पातालपण्डे • पामपुराणम् णुध्यं च पुरा वृत्तमिदा परमानुतम् । प्राह्मणस्य व संपाद यमस्य च महात्मनः मध्पदेशे महाप्रामो ग्राह्मणानां यभूय ह । गडायमुनयोमध्ये यामुनस्य गिरेरधः ३० विद्वांसस्तत्र भूयिष्ठा प्राणायायसंस्तदा । मय प्राह यमः कवित्पुरुष कृष्णपिङ्गलम रक्ताक्षमूदुयरोमाणं काफजडाक्षिनासिकम् । गच्छत्वं मो मदाग्रामं गत्या ग्राह्मणामानय । ३४॥ पसिष्ठगोत्रसम्भूतं नामतो यशदत्तकम् । शमे निविष्ट विद्वांसं यज्ञकर्मविशारदम् । न चान्यमानयेधास्त्वं सगोयं तस्य पार्श्वतः । सहि तादग्गुणस्तेन तुल्योऽध्ययनजन्मना ॥ ३६॥ आकृल्या य तथा चिह्नः समस्तेने सत्तमः । तमानय यथोद्दिष्टापूजाकार्याहि तस्यमे स गत्या प्रतिकूलं तु चकार यमशासनम् । तमेवमानयार्मास प्रतिषिद्धो यमेन था। तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च धर्मवित् । प्रोवाच नीयतामेप सोऽन्य नीयतामिति ॥ ३६॥ सूत उवाच। एवमुक्ते तु पचने धर्मराजेन स द्विनः । उवाच धर्मराज त निविण्णो गमनाय घे ४० ब्राह्मण उवाच। फस्मादहमिहानीतः फस्मात्प्रेरयसे पुनः । गन्तुं नवोत्सहे सत्र मर्त्यलोकं पुनः प्रभो! यम उवाच। इद क्षीणापुषां पुंसां घासःपुण्यवतां भवेत् । अयं वै धर्मराजस्य लोके धर्म प्रकीर्तितः सौख्याभूमिरियं सर्वा धर्मराजोऽहमीश्वरः । पुण्यापुण्यानुसारेण जन्तूनां सुखदुःखद पापिनो यमरूपोऽस्मि नृणां निरयदायकः । तथा पुण्यवतां सौख्यस्वर्गदो धर्ममूर्तिमान् ॥ ४४ ॥ गच्छ विश्त्वमयेय निलयं स्वं यथागतः । मद्यापि दशवर्षाणामायुस्ते परिवर्तते । प्राप्तिलोकस्यास्य भविष्यति। मएव्यं चेत्त्वया हन्यत्पृष्ठस्य प्रवीमि ते ॥ ४६॥ क्षयेत पायुषः 1 ·पण्णवतितमोऽध्यायः] * यमत्रालणसम्पादधर्णनम् * ब्राह्मण उपाय। यत्रत्यासुमहत्पुण्यस्वर्गः स्याद्यूहि तन्मम । सर्वस्य हिप्रमाणत्वं धर्माधर्मविनिश्चये यदि देव मया सम्यागन्यव्यं निजमन्दिरे । सहि कर्मणा केन पतन्ति नरके नयः । व्रजन्ति केन चै स्वर्ग तत्स कृपया पद् ॥ ४६ यम उवाच। कर्मणा मनसा पाया ये धर्मपिमुखा नराः । विष्णुभक्तिविहीना ये ते धनिरपगामिनः पश्यन्ति भेदबुद्धया ये ब्राह्मां शङ्करंहरिम् । पिरका विष्णुविधासु नरा निरयगामिनः कुलदेशोचितं फर्म यस्त्यक्त्याऽन्यत्समाचरेत् । कामाद्वा यदिपा मोहात्सयाति नर नर ५२॥ अयाज्ययामधेषधाज्यानां च विषर्जकः । चिरतोविष्णुविद्यासुसभुङ्क्ते नरफायन भदत्वा पितृदेवेभ्यो विप्रेभ्यो मयंयाधुपु । सपनो नियतेपापः सयाति नरफान्यन सपिन्नानि सिद्धानि पाकभेदं करोति यः। अवैश्वदेयं भुशीत सपाति नरकंचिरम् यादोहण भूतानां येऽर्जयन्ति धनं द्विज !! धनवन्तो निरपगा दाम्मिका दुःखमागिनः नास्तिकवादयवा लोमान्मोहात्यकाले यपोदित । भत्तया न मादा ये स्युः पच्यन्ते भरक्षेषु ते ॥ ५॥ दीयमानस्य वितस्याल गेभ्यस्तुपापरत् । विममावसे योऽसीतपेनिरयगोमयेत् सामान्यदक्षिणा सध्या गृहस्पेको पिमोदितः। नास्तिक्यभापनितो नरः स्यानरकालये। ५॥ असहिष्णुतया तस्य गुणानां कारणं भये । महपापं समुत्पन्न फार मरकस्य तत् নিশীথা মাখা শাটল যার যার বংশ ধলা লা লঞ্জে বন अधम धर्ममिति यो पदेन्मोदयशं गतः । हतुको नास्तिकीयस्तु स नरो निरपालया मनसा योऽस्यमापन पयसा साम्ययायदेवयं कटु कुत्सि नरो मरकै पसेन् अपमन्य धपेयान्ति भगयरीतनं नात पान्ति नरक घोरं तन पान पसंपा। पापन्यो भगदारं मामसारसरियाम् । मास्या सयपामादियान्तिनराशसः ·'ver गधेन नरा:न्या न्यधिवेदनम् ।त्यजन्ति सुफल येते यान्ति नरके नराः गोति गुरोर्याक्यं धर्मशास्त्र योनरः परेषां चेतसावलेशकारी निरयगो भयेन तो धन्धुधालानां प्रफोमिटमनुने । स याति नरकं घोर केयलोदरपूरफ गई मफरमेषेणु प्रात:म्नान न यधरेन् । नधादिषु च नास्तिक्यातम्य स्थानरकालयः वं जनमालोक्य नाम्युत्थानं करोति यः प्रणयादरती विन! स नरो नरकातिधिः शङ्कमिपि शूलरश्ममिरेप च । ये मागाश्चैव रन्धन्ति ते वै निरयगामिनः । पुरुषमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिन्तयन्ति ये विष्णु ते च निरयगामिनः । वृत्ति गृहच्छेदं प्रीतिच्छेदं च ये नराः । याशाच्छेदं व कुर्वन्ति ते नरा नरोकस तान्मोजनाय च ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् । यःपरीक्षेत मृदात्मासमेयो नरकातिथिः थिं पैष्णवं दीगं रोगातं वृद्धमेव च । नानुकम्पन्ति ये मृहास्ते चै निरयगामिनः । रमांस्तु समादाय ये पश्चादजितेन्द्रियाः । विलोपयन्ति तान्भूयस्ते वै निरयगामिनः शृणु विप्र यथा यान्ति नरा: स्वगं दयालः । समासेनेव पक्ष्यामि किश्चित्ते गौरवादहम् ॥ ७ ॥ यन्ति हरि देवं जिष्णुं विष्णु सनातनम् । नारायणम कृष्णं पिक्सेनं चतुर्भुजम् यन्ति पुरुष दिव्यमच्युतयेस्मरन्तिच । लभन्ते तेऽभ्युतस्थानं श्रुतिरपा पुरातनी । मेय हि माङ्गल्यमिदमेव धनार्जनम् । जीवितस्य फलं चैतयद्दामोदरकीर्तनम् ॥१०॥ र्तिनादेघदेषस्य विष्णोरमिततेजसः । दुरितानि पिलीयन्ते तमासीय दिनोदये । गाथां गायन्ति ये नित्यं वैष्णवी श्रद्धयान्विताः। स्वाध्यायनिरता नित्यं ते नरः स्वर्गगामिनः ॥ ८२॥ सर्यान्क्लेशान्परित्यज्य विष्णुमेव स्तुपन्ति ये। स्वधर्मनिरता धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ८॥ सुदेवजपासक्तानपि पापरतो जनान् । नोपसर्पति तान्धिप्र! यमदूताच दारणा 'पिहाय हरिकीर्तनम् । सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं विजोत्तम! प्रहष्यन्ति प्रियं दत्त्वा पदन्ति छ। + ·। । पणपतितमोऽध्यायः] * यमेन नारकिणां स्वर्गिणा पापपुण्य वर्णनम् * ४२१ स्यवहानफला ये व ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ ६॥ पर्जयन्ति दिवास्यापं नराः सर्वसहाथ थे। पर्वण्याश्रयभूना येते माः स्वर्णकामिनः द्विषतामपि ये दोपान पदन्ति कदाचन। कोर्तयन्ति गुणांश्चैव ते मराः स्थगंगामिनः ये परेषां श्रियं दृष्ट्या न वितप्यन्ति मत्सरान् । प्रदष्टाध्याभिनन्दन्ति ते नरा: म्वर्गगामिनः ॥ ८॥ प्रवृत्ती च निवृत्तीवभूतिशास्त्रोक्तमयच । आदरन्ति प्रतीता येते नराम्वर्गगामिनः यस्मिन्कस्मिन्युले जाता दयावन्तो यशस्विनः । सानुकोशाः सदाचारास्नै नराः स्वर्गगामिनः ॥११॥ पूताः परदारोध फर्मणा मनसा गिरा । रमयन्ति न सत्यस्यास्ले नरा:स्पागामिनः सदा कर्मयपोनेन कुर्वन्ति विधिना ये आत्मशतिश विझाय ते रास्यगंगामिनः मनोकामाथिके धर्मे श्रद्धा या कुस्ने सदा । साधूनां सम्मतो यध स भवेपतानिधिः पचोपगं मनोयेगं यो गमुहरोयम् । उपस्थयेगं सहते स स्पी जायते नरः ॥५॥ येषां गुणोतु मत्तोपोगाणी गांधुताप्रति । परमा मनिपा ने शिधा स्वर्गगामिनः प्रतं रक्षन्तिकोपारित गसन्ति मन्सरात् । विद्या मानापमानाम्यामामानं तु प्रमादनः ॥७॥ मतिरहशान्ति ये लोमान्मनी पक्षन्ति कामतः धर्म रक्षतिहास मगम्यर्गगामिनः । एकादश मपिरियनुपपासपरायणाः शुषलेऽसिने च ये पिर मरा:म्यगंगामिनः मानव सपालानामी गिणाभिरक्षा सर्यलोकानां निमित्रकादशी तिपिः एकाशीसम शिशिपापा कपिलमुपोप्य पिधानेन पुरुषाः म्यगंगामिनः एमालेन्द्रियः पाय पत्तां मपति जिन नियतपूर्णनीतः स्पर्गतिमामयेन् ममेघसदमावि राजपशतानि च । एकादरगुपपासायला मार्दन्ति शाम्। एक: तपः स सर्वतोपामि महादानादिवानानि सामेre HTRAT भर्गो मोपादि सम्मपः एक दुनिती धारा र पूर्ण भरेगुल रिवारमानामग्युतानन्तमारिमा मायनापिरोग्मतम्या त्रिविमान

·[पातालखण्डे
४२२
* पामपुराणम्
येषां पुत्रथ पोध एकादश्यामुपोषितः । सदात्मना स पुरवातमुखरते पलान् ।
उपोषणन्ततः कुर्यात्पक्षयोगमयोरपि। एकादश्यां स पुगगे मुक्तिमुक्तयेकमाजनम् ॥
जया च पिजया चैव जयन्ती पापनाशिनी । विम्पृशा पञ्जला व पक्षसम्पर्धिनी धरा
तिलदुग्धा पराशेयामखण्डद्वादशीतथा । मनोरथाच्या च परा भीमद्वादशिका तथा
इत्येवमादयो भेदा द्वादश्याः सन्त्यनेकशः।
प्रतेप्येतेषु ये शक्ता शेयास्ते ब्रह्मणि स्थिताः ॥११॥
श्रोतारो धर्मशास्त्राणां धर्मप्रत्ययसङ्गताः । प्रियङ्कराश्च यालानां म्वर्गलोकं बजन्ति
मासि मास्येकदियसे दर्श श्राद्धयता नराः ।
तृप्यन्ति पितरो येषां ते धन्याः स्वर्गगामिनः ॥ ११३॥
भोजनेपूपपन्नेषु भोज्ये यच्छन्ति सादरात् । अभिन्नमुखगगेण शिष्टास्ते स्वर्गगामि
ये भक्तिमन्तो मधुसूदनस्य नारायणस्याखिलनायफस्य ।
सत्येन हीना रजसाऽपि युक्ता गच्छन्ति ते नाकमनन्तपुण्याः ॥११॥
पितस्ता यमुनां सीता पुण्यांगोदावरी नदीम् । सेवन्ते ये शुमायारामानदानपरायण
न ते पश्यन्ति पन्धानं नरकस्य कदाचन ॥ ११७॥
ये नर्मदायामिह शर्मदायां मजन्ति तुप्यन्त्यपि दर्शनेन ।
विधूय पापानि महेशलोकं गच्छन्ति ते तत्र चिरं रमन्ते ।। ११८ ॥
साताश्चर्मण्यतीतीरे त्रिरात्रं नियता नराः। ध्यासाधमेधिशेषेण ते नरानाकिनःस्मृता
गङ्गाजले प्रयागे च केदारे पुष्करे तथा । व्यासाश्रमे प्रभासे च मृतास्ते विष्णुगामिनः
द्वारघत्यां कुरक्षेत्रे योगाभ्यासेन धा मृताः । हरिरित्यक्षरं पक्त्रे येषां ते न पुनर्भया
त्रिरात्रमपि ये विप्र! द्वारपत्यांपुरि स्थिता:मनन्ति गोमतीतीरे धन्यास्ते केशवप्रिया
नरनारायणापासे त्रिरात्रं ये समाश्रिताः। मत्यलोके व नन्दायां धन्यास्त केशवप्रिया
पण्मासमुपिता विप्र पुरुषोत्तमसन्निधौ । ते नूनमच्युतात्मानो इटाः स्युरपहारिणः
अनेयाजन्मार्जितपुण्यतोये मलन्ति तोये मणिकर्णिकायाः ।
नमन्ति विश्वेशमाप्य फाशी ते मयाऽपीदमपन्ति पन्याः ॥ १२५ ॥

·पण्णायतितमोऽध्यायः * यमेन नारकिणां स्थगिणाच पापपुण्यवर्णनम् * ४२३ पूजयित्वा हरि ये तु भूमी दर्भतिले सह। तिलान्धिकीर्य लोइञ्च दत्त्वा धेनुं पयस्पिनीम् ॥ १२६ ॥ ये मृता विधिय द्विम ! ते. नरा स्वर्गगामिनः ॥ १२७ ॥ उत्पाद्य पुत्रान्संस्थाप्य पितृपतामहे पदे । निर्ममा निरहड्वारा ये मृतास्तेऽपिनाकिनः स्तैन्यानिवृत्ताः सततं सन्तुयाः स्वधनेन च । स्पभाग्येनोपजीवन्ति न स्वर्गगामिनः ॥ १२६॥ श्लक्ष्णां पाणी निरायायां मधुरा पापजिताम् । स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १३॥ शुभानामशुमानाश्च फर्मणां फलसञ्चये । विपाशा ये घिन: ते नराः स्वर्गगामिनः धनधर्मप्रवृत्तानां धर्ममार्गानुयायिनाम् । प्रोत्साई पर्धयन्ते ये मोदन्ते दिवि ते नराः हेमन्ते घहिदो यश्च तथा ग्रीमे जलपदः । वर्षास्याश्रमदाता च स स्वर्ग मोदते चिरम् पुण्यकालेषु सर्वेषु नित्यनैमित्तिकादिषु । मक्त्यायः कुरुते श्राद्धं सनून सुरलोकमाक् दानं दरिदस्य पिभो ! क्षमित्वं यूनां तपोमानपताच मौनम् । इच्छानिवृत्तिथ मुखोविताना दया च भूतेषु दियं नयन्ति ॥ १३५ ॥ विविधः कर्मसम्पन्धः पापपुण्यसमुद्रपः । सत्यमेव समाश्रित्य कियते पर नियः । तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय भपाम्बुधः पापन्तु पतनायो सायमेष न संशयः । पलेन परिधारेण शर्यजामियुतस्यन । पुण्यहीनस्य ये पुंसम्तयन्दादि पिनीयते ।। उता गिरिदुर्गेपु वृक्षाः सन्ति युपुरका पतन्ति पातरेगेन समूलाम्नु पना थपि सत्यधर्मविहीनास्त तथा यान्ति यमालयम् । सामान्य सर्गजन्दना बरंपर्मस्तुपलः येन सन्तरते जन्तुरिद सोके परत्र काम सर्वमिदं सायपस्पसमाप्रदायकम् । समापन समास्यात विभूयः धोनुमिप्यसि ॥ १२ ॥ इतिधीपाये महापुराणे पक्षमे पातालपपड़े पैशायमादार पाकिमोऽध्यायः ·- सप्तननवतितमोऽध्यायः विविधतनियमस्नानादिवर्णनम् । ब्राह्मण उवाच। चूर्वोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् । न यानि नरकं स्यगं तथा पापनियारर भविविधरियतदानजपादिभिः। सरयेनाचारकुशलः स्वर्गसौख्यमपाप्यते।२ चारधनोपेते पिभिर्येदपारगः । प्राप्यते पुण्ययोगेन यो फस्ततः फनिन् । न च पिना दानं यहुदातुं न शक्यने । विद्यमानधनेनाऽपि युटुग्यासक्तचेतसा दोत्रादयो धर्मा विशेषेण कलीयुगे। दुष्करा दानधर्मोऽपि दुष्करी भगपामतः पासेन धर्मेण लभ्यते धर्मसञ्चयः । सन्मे पिशेषतो यूहि धर्माधर्मप्रदर्शक! में कथ्यता धर्म सर्यधमोत्तमोत्तमम् । एनकेन येनेद सर्यपापक्षयो गये। धनं धान्यं यशो धर्मगायुगाभिषधंगे। मत्यलोकेऽपि मांस म्यात्म्यगों येनाशयो भयेत् ॥ ८॥ नाबारापणी येन भकानाममयः । मुष्येदम्य प्रसादन फामः करत ति: यातपोदाननीयसंवाधियं फलम् । सम्यने येन यद्यस्ति पेयायन ! मदानिश शाही शाई देय! यदि धर्मोपदेशतः । सर्यधर्मशियासा देगा पर.११ বানানুহানি মাথমিাৰি ধন্য। गया मय सम्मप्य कशिनानि मनीविमिः ॥ १४॥ मानिन रामपग्ने देष : यशोना सर्या पुण्यमेक मेन Ramष्टी यनं धर्म याणिम् ! नुशराव प्रश्नोत्या गृहमरामिकामुक प्रागवामा :: ससंशमन ममान ताममोस्तु देवगाय स्वर्गमार्गaninent ·सप्तनपतिनमोऽध्यायः ] * विविधवनियमस्नानादिवर्णनम् * ४२५ धर्मशास्त्रात्वरूपायधर्मराज! नमोऽस्तुते ! त्वया भूः पाल्यते देवाप्यन्तरिक्षच द्यामहः जनस्तपस्तथासत्यं सर्वस्वं पाल्यते त्यया । न त्वया रहितं किञ्चिजगत्स्थावरजङ्गमम् विद्यते त्वगृहीतं तु सद्यो नश्यति चे जगत् । त्यमात्मा सर्वभूतानां सतां सत्त्वस्वरूपवान् ॥ १८॥ राजसाना रजस्त्यञ्च नामसानां समस्तथा । चतुप्पदा भवान्देव चतुःशास्त्रिलोयमः सतहस्तस्त्रिधा बद्धो वृषरुप ! नमोऽस्तुते । सर्वयशमयो धर्मस्त्वयि विप्रविग्रहः ॥ साक्षाद्दष्टोऽसि लोफेश! देव ! तुभ्यं नमोनमः । दिस्थः सर्वभूतानां पुण्यपापेक्षिता भवान् ॥ २१ ॥ सेन शास्ता च भूतानां दाता देवप्रशासिता । प्रवर्तको हि धर्मस्य देवदण्डधरो भुवि सर्वधर्ममयं सारमेक घद सुनिश्चितम् ॥ २३ ॥ यम उवाच। परितुदोऽस्मि ते विम! स्तीप्रेण च विशेषतः । सवाप्यागमधर्मेण मान्योऽसि मम सत्तम २४॥ यन्नफस्यचिदारयातं सद्गोप्यं परमं मम । सारमुकृत्य सां यदेयं निश्चितं मया ॥ महानिरयस हातान्निासनफरं परम् । अनारपेयमपि ग्रान्पत्ये पिनयतोचितः । स्मोहाय चराचरम्य जगताने ते पुराणागमा- स्तोतामेषदि देयतां परमिकां जलान्तु को पिधी। सिद्धान्ते पुनरेफ पय भगवान्विष्णुः समस्ताराम. ध्यापारेपु पिपिनो व्यतिकरं नातेपु निधीयते ॥ २७॥ भयोगमा च विष्णुध त्रयमेव अर्थमा दीपोऽनियनिम्न हैम्नु पया पित्र तथा दति समाराध्य हरिम्मयया गोलीकामानुपाच्दुमान् । भाराधित रीकामाः स परतले स्थिताः । दानमैप परष्ठ सपुष्येषु विनादानेन नश्पते पार सय दानन सम्पनं ३ नियं ममिति कायमदम्युश्यात्मरम्। अनशमं दानमितियपिधामृतम् ·४२६ .पामगणम्. [५पातालम प्रातमध्यापहे त्रिगुफालेपु यसः। परिकशिनि दातम्य नित्यमेय प्रतितम अन्य दिन नपगमारमा हिनामिनाम् । गम्मिल नु दत्त यत्तत्र तत्रोपनिष्ठ यः म्यः भक्षयमोया युधियजितः । उपादयाम्यह रोग शम्य मोगनिवारक तेषु कार्येषु सन्तुष्टं यदुपीडाप्रदायकम् । मन्दानन्लेन मंयुन दार सलाएकारकम् । विपु फालेषु नो द ग्रामणेषु मुरेषु यः । म्ययं तु मुन्नने मिष्टं पापं तैम्नु महत्रकामा मायधिसेन गदेण तानह परिशोधये । उपपाममहादेय ! फायशोषफरादिकः ।।३37 चर्मकारो यथा धर्मकुण्ठम्योपरि निणणे 1 शोधयेज्य पशायध कुद्रव्यस्कोटयेद्यया तथाऽहं पापफतारं शोधयामि न संशयः । औषधानां मुयोगध करायः कटुक ग्रंबा उप्णोदयश्च सन्तापैधरूपेण नान्यथा । अन्ये भुअन्तितत्याने मोगानन्यान्मनोगतान कि फरोमि समर्थश्च न दत्तं दानमुत्तमम् । महता रोगरूपेण समेनं परियारयेत् ॥४१॥ नित्यफालस्य यदानमात्मानं पापिभिर्यथा । न दत्तञ्च महीदेव ! श्रद्धया निजशक्ति तथा यातान्प्रधश्त्येतानुपायरिणः किल । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानकालं तवाम महापर्वणि सम्प्राप्त तीर्थप्राप्ती तयं च । पितुः क्षयाइदिषसे घेशासादिषुपन्नतः । मासेषु पुण्यकालेषु दानं नैमित्तिकं स्मृतम् । काम्यकालं प्रवक्ष्यामि यद्दानं फलदायकम् ॥ ४५ ॥ प्रतादिकं समुद्दिश्य कामानाफलकल्पितम् । यत्कामं कथितं सम्यक्सगिरेव सङ्गतम् तस्य दानप्रभावेण भावना परिभाषितः । तादृवफलं समश्नाति मानुपस्तत्प्रसादनात आभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यच्च यज्ञादिपु स्मृतम् । जातकर्मादिकार्येषु मौज्याद्युद्वाहकर्मसु ॥४८॥ प्रासाध्वजदेवानां प्रतिष्टासु प्रयत्नतः । इत्यादिक महोदेव! दानमभ्युदयात्मकम्! प्रजावृद्धिकरं भोगयशस्वर्गसुखप्रदम् । अन्त्यञ्चैव प्रवक्ष्यामि शृणु दानं द्विजोत्तम! कामस्य संक्षयं ज्ञात्या जरया परिपीडितः। दद्याद्दानानि यत्नेन कुर्यादाशां न कस्यचित् ॥५१॥ मृते च मयि मे पुत्रा जायायाधघसोदराः । कथमेते भविष्यन्ति माधिनासुहृदो मम ·सप्तनवतितमोऽध्यायः] * विविधयतनियमस्नानादिवर्णनम् - अहं वित्तविहीनो घा कथं जीवन्पुनस्तथा। भविष्यामीतिविज्ञाय न ददाति हि किश्चन आशापाशशचंद्धो भाग्यादेव कुमाया। मृत्युम्पयाति मूहात्मा रुदन्ति च ततः सुताः ॥ ५४ ॥ दुःखेन पीडिताः किश्चिन्मोहेनाकुलवेतसः । स्वल्पमल्पञ्चवादानं कश्चित्कल्पयन्तिते नसत्रास्मिन्गते काले महादुःखगते सति । पिस्मरन्ति तदा दान लोभावा नददत्यपि मृतोऽयं च पिता ज्ञात्वा स्नेहपाशोनिवर्त्तते। योऽसी मुमो महादेव मम पार्शनियन्त्रितः ॥ ५७ ॥ तृष्णाक्षुधासमाकान्तो यहुदुःखेः प्रपीडितः । पच्यते नरके घोरे चिरफालं न संशयः तस्मादानं प्रदातव्य स्वयमेव न संशयः । कस्य पुत्राश्च पीत्राश्चकस्यमा धनञ्च पा संसारें नास्ति कः फस्य स्वयंतस्मात्प्रदीयते । पानमन्नं च ताम्बूलमुदकं काञ्चनन्तथा पसनं गाश्च भूमिञ्च छत्रपात्राण्यनेकया। पालानि भूमिदानानि विधिधानिस्यशक्तितः ॥ ६१॥ दातव्यानि महादेव नारकार्या विचारणा । तीर्यानालक्षणं विप्र : प्रवक्ष्यामि तवाप्रतः भाति पुण्या सरस्थती । रेषा व यमुना तापी नदीचर्मण्यतीतथा सरयूध घरावणी पूर्णा पापप्रणाशिनी । कावेरी कपिला चान्या विशल्या पिश्यतारिणी गोदावरी समाख्याता नगमा व गण्डकी । पापाना भीतिदा नित्यं नदी भीमरधी स्मृताः५॥ देषिका कृष्णगडास भन्या याः सरितां परा: एतास्तु पुण्यकालेषुसन्तितीयान्यनेस्राः মাম যা যা থাইে সংঘয়েসঃ বষয়ধারণাৰিছিয়া यदा महायते नाम तस्य तीर्थस्य भो द्विज । तत्रेत्युपारणे कार्य विष्णुनार्थमिदं महत् तीर्थस्य देवता विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः। मारायणेति यानाम स्मरेतीपु साधा. तस्य हादरतं सम्पम्पिापुनारनय जारहें । महाताना घतीयांनांदेषतानां न संशयः । सुतीर्थानि इयं गङ्गा ·४२८ * पाद्मपुराणम् * [५पातालख विष्णुनाम्नव नामानि मानयः परिकीर्तयेत् । सर्वास्तु सिद्धयः पुण्यास्तीर्थभूतास्तु सागरः ॥ ७१ ॥ सरांसि मानसादीनि निर्मराः पल्वलादयः । स्वल्पा नद्योऽपि सर्वास्तास्तीर्थानि हरिनामतः ॥ ७२॥ पर्वतास्तीर्थरूपाश्च यज्ञो यहमही तथा । ब्राह्मणा यत्र विद्वांसः कौतुकेनाप्यवस्थिर तदेव तीर्थ सुमहत्सर्वपापहरं स्मृतम् । श्राद्धञ्च प्राधभूमिश्च देवशाला व होमभूः यत्र घेदध्वनिः सम्यग्यत्र विष्णुकथाः शुभाः । स्वगृहं पुण्यसंयुक्तंगोत्थानमपिपापन यत्राश्वत्थतस्वनं यत्रागारोऽपि पावनः । एवमादीनि तीर्थानि पिता माता हर्थय पच्यते यत्र धर्मार्थ स्वयं तत्र गुरु: स्थितः । साधी यत्रास्ति घे मार्या तत्र तीर्थ म संशयः ॥ ७७ ॥ यत्र धर्मरतिनित्यं घिद्वान्पुत्रः प्रवर्तते । तत्र तस्य हि तत्तीय तारणाय प्रतिष्ठितम् रत्येमादि तीर्थानि राजयेश्म तथैव २ । पयमादिषु तीर्थेषु पर्वयोगाद्विशेषतः ७९ मनाराध्य हषीकेशं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोऽपिज्ञापि फिमप्यत्र न लभेततिनिधित अपत्यं द्रविणं दाराम्तारहम्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न पूरे हरिमनित नारायणः परो देयः सम्परूपी जनार्दनः । विधाऽऽरमाने स मगयासत परमेश्वर रजस्तमाभ्यां युमोऽभइमः सन्यादिक विभुः । समनं नामिक.मरे ग्रह्माणं कमलासनम् ॥ ८॥ रजसा तमसा जुएं सरदमागृजदिमः। मश्वं रजस्तमधेय वितयं चैतदुपते ।। सत्येन मुच्यते जन्नुः सत्यं नारायणात्मकम् । रतसा सत्ययुनन भीमान्याधिकः ॥ ५॥ पदधार्य धर्मम्प समुहियोपमपते । तदुरमिति विसानं विशिष्ट गदितं नाम मनरामा मबाहों के रजमा मसा पुनः परीनं सा घमं पलं तामसच पन् । कप दुगंतिदं ममामिद मोरे पत्र । यो विशु सम्पर्ष मक्षा यो प्रयास पर..

·सप्तनवतितमोऽध्यायः ] * विषिधमनियमस्नानादिधर्णनम् . ४२६ देपास्त्रयोऽपि योऽस्मिन्निध्यादेवेपुनित्यशः।यो मेदंकुरते तेषां त्रयाणां द्विजसत्तम! स पापकारी पापारमा अनिष्ट गतिमाप्नुयात् । विष्णुरेघ परं ब्रह्मा विष्णुरेवजगद्धिज सस्यायं माधयी मासः प्रियः सर्वेषु कर्मसु । कीर्त्यने हयमेधादि महान तुफलप्रदः ॥ तीर्थस्नानतपादानजपयाफलाधिकः ॥ १२ ॥ स्नानं विमात नियमेन नद्यामनारत मेषगते रधी ये। पुर्वन्ति येऽस्मिन्नपि विप्रपूजां मदण्डभाजो नहि ते मवन्ति ॥ १३ ॥ हत्या हत्या किङ्करीधं पुरो मे लुप्त्या लुप्त्या चित्रगुतस्य लेख्यम् । स्नात्या स्नात्वा माधव मासि ती पूर्वान्पूर्वानुद्धातीह पापात् ॥६४} इदं भयच्छेदका न तस्मात्प्रकाशनीयं परमं रहस्यम् । निर्यासहेतुर्नरकालयस्य ममाधिकारक्षयकारणन्तत् ॥ ५ ॥ मागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती। विशोका र विसस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः ॥ ६॥ गोदावरी भीमरथी तुगभद्रा य देधिका। तापी पयोरणी विध्यस्य दक्षिणास्तु प्रकीर्तिताः ॥ १७ ॥ द्वादशेना महानद्यो नित्यं तेनायगाहिताः । पैशाखे विधिना स्नातनद्या या प्रातराचरेत् सर्वाः समुद्गाः पुण्याः सर्वे पुण्या नगोत्तमाः । सर्य पुण्यावनाधयाः ॥ ६॥ तनावगाहिता दृष्टाः प्रणतायहुसेविताः । स्तानमोदिते सूर्य वैशाखे नियतश्चरेत् ॥ तस्य पुण्यं मदीदेव फश्चिद्वर्तुं न शक्नुयात् । यदिघवत्रसहस्रापांसहस्राणिभवन्तिहि आयुध ग्रह्मणा तुल्यं यदिस्याइद्विजसत्तम। तदा माधवमासस्य फलं कथयितुं भवेत् ॥ १०२॥ महानिरयकर्षानिमाधवो माधयो यथा । ब्रह्महत्यादिकं पापगम्यागमनादिकम् ॥ कामाकामकृतं पापमतिपातकमेय च । उपपापरहस्यच सड्डरीकरणं परम् ॥ १०४॥ जातिभ्रंशकर 'घोरमपात्रीकरणन्तथा ! मलापहं प्रकीर्णञ्च धाङ्मनःकायसम्भवम् । सर्व चायतनाः पुण्याः ·[५पाता •पामपुराणम् माधपो निहन्मासो पिपिना समुपसितः। पाल्यकोटिसहनामि कलरकोटिलानिय पशिणुपुरै धीमामाघर याचदरम् ॥१०७३ इति श्रीपाने महापुराणे पश्चमे पातालगण्डे पेशागमाहात्म्ये सतनपतितमोऽध्यायः । अष्टनवतितमाऽध्यायः वंशाखमासे विष्णुपूजाविधानकथनम् । सून उवाया पतच्छुत्या पवस्तस्य धर्मराजस्य भूसुरः । पुनः पप्रच्छ मासस्य माधवस्य विधि शुभम् घ्राह्मण उचाच. धर्मराज ! महाभाग सम्यागुह्यं प्रकाशितम् । माधवस्लानजं पुण्यं नराणां मुक्तिदम्परत माधवं माधये मासि नात्या प्रातः समाहितः । कथं सम्पूजयेद्देवं कैः पुष्पैस्तद्विधि घद ॥ ३॥ धर्मराज उचाच । सर्वेषां पत्रजातीनां तुलसी केशवप्रिया । पुष्करादीनि तीर्यानि गङ्गाद्याः चासुदेवादयो देवा घसन्ति तुलसीदले । सर्वदा सर्वकालेषु तुलसीविष्णुवलमा १५ त्यत्वा तु मालतीपुष्पं मुक्त्वा च सरसीरहम् । गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या माधयमर्चयेत् ॥ ६॥ तस्य पुण्यफलं पकुमलं शेषोऽपि नो मवेत् । अस्नात्वा तुलसी छित्त्वा देवाचं पितृकर्मणि ।। ७ ॥ सत्सवं निष्फलं याति पश्चगव्येन शुध्यति । दारिदयदुःखभोगादि पापानि सुधन्यपि हरते क्षिप्रं रोगानिय हरीतकी । तुलसी कृष्णगोराख्या तयाऽभ्यर्यमद्विरम हरेमको नरोनारायणो भवेत् । माधवं सकलं मासंतुलस्या योऽर्थयेशतः । सरितास्तथा ·आएनवतितमोऽध्यायः * विष्णुपूजाविधानकथनम् . विसाध्यं मधुहन्तारं नास्ति तस्य पुनर्भवः । अलाभे पुष्पपत्राणामनायेनापि पूजयेत् गलितण्डुलगोधूमैवैर्वापि हरि सदा ! प्रात: स्नात्या विधानेन माधव माधवप्रिये पेतृदेवमनुष्यांश्च तर्पयेत्सवराचरम् । योऽश्वत्थमूलं वे सिश्चेत्तोयेन यहुना सदा । हुर्यात्प्रदक्षिणं तं तु सर्वदेवमयं ततः । योऽश्वत्थमर्चयेवमुदकेन समन्ततः ।। १४ ।। फुलानामयुतं तेन तारितं स्यान्न संशयः । अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिन्ततम् ॥ १५॥ अश्वत्थ तर्पणातात सर्वदुःख चिलीयते । पिताः पितरस्तेन तेन विष्णुः समचितः ।। योऽश्वत्यमर्चयेद्धीमान्महास्तनैघ पूजिताः ॥ १७॥ श्वेताश्यपुष्पाणि तथा शमीञ्च हुताशनं चन्दनमर्कविम्यम् । अश्वत्यक्षञ्च समालभेत ततश्च कुर्यान्निजातिधर्मान् ॥ १८ ॥ फण्ड्रयनञ्य गोग्रासं स्नात्वा पिप्पलतर्पणम् । कृत्या गोविन्दपूजाश्व न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ १६ ॥ प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां शारयाञ्च दिनत्रयम् । सर्वाशकोऽपि विधिना नारी या पुरुषोऽपि या ॥ २० ॥ पूर्वोक्तनियमैर्युक्तः प्रात: स्नात्या च शक्तितः । विमुक्त पातकः सर्वः स्वर्गमक्षयमस्तुते शाखमासे यो भक्त्या भोजयेद् ग्राह्मणान्दश। निराधमुत्थितः स्नात्या सहच प्रपतः शुचिः ॥ २२॥ गौराया यदि पा,कृष्णांस्तिलान्झौद्रेण संयुतान् । दत्त्वा द्वादशविप्रेभ्यस्तैरेव स्पस्ति धारयेत् ॥ २३ ॥ पीयतां धर्म राजो मे पितन्देयाश्च सर्पयेत् । यापजीपस्तं पापं लक्षणादेव नश्यति । अपुतायुक्तञ्च तिरेस स्वर्गलोकयथासुखम् मामेय तु म पश्येस्स पूजितोऽसिलदैवतैः । सामानोदककुम्भादि पितृदेवततुये। प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पूर्णायाश्य दिनत्रयम् । यो दद्यादवितो विप्र महापापे अमुच्यते सुवर्ण तिलपात्रेस्तु ब्राह्मणाक्तिोऽन्यदम् । तदुदायस्तु प्रहहत्यां ध्यपोहति ।।

·[५पाताल
न येदेन समंशाम्त्रं नहीच गहया समम् निदानं जलगोतुम्यन यैशाखी समातिथि
४३२
* पायपुराणम्
पेशाज्यांपोर्णमास्याञ्च सृष्टाःफमलयोनिना। तिलादेयाश्च भत्या च श्रेयःसन्ततिहेतो
इहाथैच पुरावृत्तं तदाकर्णय सुव्रत !। फलं माधघमासस्य पूर्णायां परमाइभुतम् ॥
मेपङ्कममारभ्य तिथयस्त्रिंशदुत्तमाः । सर्वपक्षाधिकाः पुण्याः पुराणेषु प्रकीतिताः ।
विशेषतोऽपि तास्तिस्त्रः पवित्राः पापिदुर्लभाः।
ततोऽपि पूर्णिमा पुण्या माधवी माधयप्रिया ॥३१॥
एका धाराहकल्पादि तिधिराद्या महाफला। पुरानारायणेनास्यादितिमी द्वाचिोदती
हिण्याक्षमधू विप्र पृथियी च समुद्धता । त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्याम विभः
फमादेतत्त्रयं चक्रे शुकलेऽस्मिन्मासि माधवे । ततः प्रभृति विप्रेन्द्रविशेगदेय पूर्णि
कल्यादिः पावनाख्याताकर्मणःकल्पसाक्षिणी । येन स्नातनयेशाखेमातनियमशालिन
कि तस्य जन्मना विर! नूनामात्मापकारिणा।
प्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्या विशेषतः ॥ ३६॥
अपि सम्पग्यिधानेन नारी या पुरोऽपि च ।मातः मातःसनियमासर्वपापैः प्रमुग्यो
নানানানাফিয়াথাবিলিনা। যযাপীনাথ ইমানী ও নুন দিয়ে
जलधेनुभ्य यो दद्यादेशाग्यो विष्णुनापरः । प्रयाणामपि देवानां चतुर्थोऽय विशेष
'मातृदा पिदा पेय भुपदा गुप्तापगः । जलधे समालोक्य गुच्यते सर्पपातर्फ...
दशपूपिगन्ययान्नाकात्तारपन्ति में । जलधेनुं प्रयन्तियेशारयो विधिनाऽधी
शाललातूरमुपान फरपत्रिका प्रयष्यन्ति द्विजाय भ्योधन्यास्तेयात्र कालिग
मणिकादमांध पकान हमदक्षिणाम्।
पः प्रयच्छति यशापयां मोश्वमेघालं लभेत् । ४४॥
मवाप्पुरादरलोममितिधाम पुगतनम् । प्राणाय च सम्पादनः साक्ष मा
माधोपनामाइसमध्यदेशपुगठन! | शायर्य वन याती दशेरमा
मोतीसरयदसा गान्धीमनिदादलान् ।
अध्यासनाशाहदतामोदरान् ॥४॥

·। भटनपतितमोऽध्यायः] • धनशर्मबाह्मणस्य प्रेतीद्धारकथानकवर्णनम् * ४३३ कुर्वतो विविधारापान्धावतोऽपि यतस्ततः । तान्द्रुष्टचा भयसन्त्रस्तो ब्राह्मणो विद्रुतो जवात् ॥४८॥ कन्दमानास्ततस्तेऽपि तमेवानुययुस्तदा । सधग्रंमाणस्तैःप्रेतैरुधाव मधुरं पचः ॥४॥ धनशमॉघाय। केयूयं यः कुत्तोऽवस्था जातेति निरयोचिता भयातमनुकम्प्यं मां दुःखितं प्रातुमर्हथ वैष्णचं बहुभृत्यं च निःस्वं विप्रं घनागतम् । भवतामपि सश्रेयोनूनं दास्यति केशवः ब्रह्मण्यो भगवान विष्णुस्तुष्टो मय्यनुकम्पया। अतसीपुष्पसङ्काशो विष्णुः पीताम्बरो हरिः ।। ५२ ॥ यस्य श्रवणमात्रेण नानो याति महातमः । अनादिनिधनोदेवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षपदायकः ॥ ५३॥ यम उवाच नामश्रवणमात्रेणविष्णोस्तेपरितोपिता. पिशाया:पुण्यभावस्थादयादाक्षिण्ययन्त्रिताः प्रीणितास्तस्य घचसा तदादिष्टेन नोदिताः । इदमूद्विजप्रेताःभुत्तृष्णापूरपीडिताः ।। प्रेता ऊचुः। पर्शनेने ते विन! मामश्रवणतो हरेः । भावमन्यमनुप्राप्ता घय जाता दयालयः ॥५६॥ अपाकरोति दुरितं श्रेषश्च योजयत्यपि । यशोधिस्तारयस्याशु नूनं वैष्णवसनमः ।। रसायनमयी शीता परमानन्ददायिनी । मानन्दयति के नाम वैष्णवामृत्तवन्द्रिका श्रयं कृतमनामास्ति द्वितीयोऽयं वियतः । अशाखस्तृतीयोऽयं त्रयाणामपि पापत् सदेषानुष्ठिताऽनेन पापेनातिकृतनता। तेनास्य कर्मजं नाम कृतमा व्यवस्थितम् ॥ सुदास रति नानाऽयं शूदोऽभूत्पूर्वजन्मनि । कृतमस्तेन पापेन प्राप्तोऽवस्थामिमां द्विज! अतिपापिनि धूर्ते च गुरुस्थाम्यहितेऽपि च । निष्कृतिविद्यते विप्र! कृतम्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ६२॥ नानानिरयसवात शरीरयातनाक्षमः । अनुभूय तां त्वयस्थामन्त्यामेनांगतो द्विज !! अनेनान्नं सदा मुक्तमत्या देवतावनम् । भदत्त्वा गुरुविप्रेभ्यस्तेनवार्य दिपतः ।। । -- २८- ·अहं तव सुतः स्थामिन्गौतमस्य.निरपं [५पावालय ४३४ न दत्तं महुन किशिदेशाग्थ्यां चाविशेषतः । नाचितो महातातोपिता नमनीषिक .पापुराणम् . अयं दशाप्राण प्रामाणामोश्य गृपः। रिपीर इतिम्याती नानाऽऽसीतर्गजन्मनि रोगाद्वारगाम्निक्यगुंागालहुनोपतः । भरत्येय महायान्मुक्रयान्विप्रनिन्दकः । फर्मणा तेन पापेन महागरफसङ्कटम् । मनुभूय ततः प्रेतो जातो नाम्ना विदेवतः । अयेशारामतृतीयोऽई प्रयाणामपि पापरानमे धर्मजं नाम ब्राह्मणोऽव्यवस्थितः मध्यदेशेऽभयं नाना गौतमी गौत्रतोऽप्यहम् । यिनी पासपुरे पासी यासाऽऽसं पूर्वजन्मनि ॥ ६ER मया फेयलमेयेयं श्रोतमार्गानुसारिणा । उद्दिश्य माघयं देवं न स्नातं मासि मात्र मणिकोदपकुम्मानां न दानः पितृदेवताः। तर्पिता न तिला दत्ताः सौदाः श्रोत्रियेषु च । ७२ ॥ न पूष्पफलताग्बूलचन्दनथ्यजनाम्वरः। विद्वांसो नावितास्तत्र पितृदयततुष्टये ॥७३॥ मया नेकाऽपि पैशाखी पूर्णा पूर्णफलपदा । स्नानदानक्रियापूजासुकृतैः परिपालिता। तेन मे वैदिकं फर्म सयं चैवतु निष्फलम् । ततोऽवैशाखनामाहं प्रेतो जातोऽस्मि सर्वक एतत्ते सर्यमाख्यातं त्रयाणामपि फारणम् । त्वंनो भवसमुद्धर्ता पापाद्विनोऽसि वैपठः पिमुक्कं ब्रह्मतीथं च साधवः परमं यतः। तारयन्ति महापापान्निरयेभ्योऽपि संचितान गङ्गादि पुण्यतीर्थेषु यो नरः स्नाति सर्वदा । यः करोति सतासङ्ग तयोः सत्सङ्गमो घर अथवा मम पुत्रोऽस्ति घनशर्मेति विध्रुतः । तं गत्या बोधयस्वामिन्नस्मद कृतोद्यम कार्य समु यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते । पुष्कलं फलमाप्नोति यशदानक्रियाधिकन यम उचाचा प्रेतवाक्यं तदाकार्य धनशर्माऽतिदुःखितः । स तं जनकमानाय पतितं निररे निजम् । आत्मानमभितो निन्दन्निदं पवनमग्रवीत् ॥ ८१॥ धनशोवावा . यस्तु पुत्रो न निस्तारं पितुः कुर्यादतन्द्रिवः ॥ १२॥ .

·प्रटनपतितमोऽध्यायःJ * घनशमंत्रालणस्य प्रेतोद्धारकथानकवर्णनम् * भारमान पाचपन्नासावदाता द्रव्यवानिति । धनों हि गहनो क्षेयः प्रयलेनापि धीमता पथा ममपिताच त्यामिमां प्राप्तोऽसि दुर्गतिम् । यदावसुखसन्ताननमत्तः प्राप्तवानसि लोकयोः सुखसन्ताने तथा न तनयो मतः । द्वी गुरू पुरुषस्येह पिता माता व धर्मतः तयोरपि पिता धेयान्धीजप्राधान्यदर्शनात् । किं करोमि क गच्छामि कथं तात! गतिस्तव ॥८६॥ धर्मतत्त्वं न जानामि संश्रयामि भवतवः ॥ ८७॥ प्रेत उचाचा श्णु पुत्र पवः सत्यं भाधिनोऽर्थस्यमे बलात् । अथ पुण्येन केनापि भषित्रीसुगतिर्मम मया धौतानि कर्माणि कुर्वता किल गर्यतः । अनादृतं गुरुयचो गुरुस्तशापमानितः ॥ गुरूणामपमानेन प्रहर्षोधविस्मयः । पुण्यानि क्षपमापान्ति पशांसीप हि दुर्नयः ।। पौराणिकविधानेन कर्मचौतापिरोधियत् । फेपलं वैदिक धर्म कृतमशानतो मया । पापेन्धनदयग्याला पापदुमकुटारिका । मा नेकाऽपि वैशायी विधिना पुर पूर्णिमा शमता यस्पर्धशाषी सोऽधशाम्रो भवेन्नरः । दश जन्मानि च तस्तियायोनिपुजायते चिरं भुक्ता दुःखमन्त मेतः पर्यापतो भवेत् । लभनेमानुष जन्म कञ्चिदपिदुर्लभम् उपाय ते पदिशमि प्रेतमोक्षफरम्परम् । श्रुतधान्यदहंपूर्वजन्मनि स्यगुरोर्मुस्यात् ११५ गच्छ पुत्र गृहग्नात्या यमुन.यां विधानतः । अयतः सातिदा पाल्पाद्यासाप्युपागता पधिमेऽदनि पेशावी पितृदेवार्चने हिता २६ पानीयमप्यत्र तिलबिमिनं सहोदम्मामफलानि मक्या। धारिपतभ्यो भवतीद दस थादं सदा तेन समासहस्त्रम् ॥ ७॥ amal पोसार यो भोजयेद् भूमिदेयता। सिषधे सिषधे भऐनमिः पित्रणो युगसक्यपान १८॥ वैशायो विधिना स्लाट्या मोजये ग्रालणान्दरा। पापसं सर्वपापेभ्यो मुख्यते नात्र संशयः R. गौसन्या यदिया रस्सिलाक्षतिष संयुतान् । - ·पासपुराणम् [५पासास- दया दशम्यो पिम्पम्नेय म्यन्ति पाचयेत् ॥ १०॥ मीयता धर्मराजेति पिन्देपधि तयेन् । पापीपर पा साक्षणादेव ना पेशामयो पॉर्णमास्यामुयशः कमलयोनिना। तिला देयाध मतया यम्पृश्याः सांगतो द्विज! १००। यस्तिलपसम्मिम्मातिसर्याङ्गतम्तदा । तस्यात्मा च धर्मोऽत्र ददातियरमीप्सिन प्रीतये धर्मराजस्य यो दद्यादुदकुम्भकान् । सा सप्त कुलं तेन सारितं स्यान्न संश प्रयोदश्याश्चतुर्दश्यां पूर्णायो मक्तितत्परः । मात्या जप्त्या तथा हुत्या दत्त्वा सम्पूज्य माधयम् ॥ १०५॥ यत्फलं जायते पुत्र तदस्माकं प्रयच्छ भोः। नती परिवितो व्रती हित्यास्वर्गतिमा पतयोरपि पापस्य हान्तोऽयं समुपस्थितः ॥ १७ ॥ यम उपाचा तथेत्युक्त्वा गतः सवं सतश्चके स वै द्विजः प्रीतःपरमपामत्या पैशाख्यास्नानदानक स्नातः समुदितो भक्या प्राप्य माधवपूर्णिमाम् । दत्त्वा बहूनि दानानि तेम्पः पुण्यं ददौ पृथक् ॥ १०६॥ तत्क्षणादेच ते सर्वे विमानस्था दिवं ययुः । तत्पुण्यदानयोगेन मुदिता द्विजसत्तम!। धनशर्माऽपि विप्रेन्द्रः ध्रुतिस्मृतिपुराणवित् । भुक्त्या भोगांश्चिरं कालं ब्रह्मलोकमवाप्तवान् ॥ ११ ॥ एषा पुण्यतमा तस्माद्वैशाखी विश्वपावनी । कथ्यतेतुमया पिन समासेनातिगौरवार धन्यास्त एप कृतिनश्च त एच जाता लोके त पच पुरुषाः पुरुषार्थमाजः | ये माधये मधुनिषूदनमर्चयन्ति प्रातनिमज्ज्य नियमेन पिशुद्धचित्ताः ॥११३ यो माधये मासि नरःप्रमाते स्नातः समाराधयते रमेशम् । यमेरुपेतोनियमैरशेषवृतोऽपि नूनं स निदन्ति पापम् ॥ १४ ॥ तैरेव कालो पिजितस्त पय नरेषु धन्या विगतैनसस्ते। त एच गम न पिशन्ति भूयो मन्त्रान्ति ये माध्यमासि युक्ताः । ३१५॥ । 1 ·भटनपतितमोऽध्यायः] * धैशाखस्याधिषपवर्णनम् , समाधवो गर्जेति यशयोगात्तपःक्रियादानविधानयोगात् । यस्मिन्नते मासि फशिदल्पं पुण्यं पुनः स्थादिह कल्पतुल्यम् ॥ ११६ ॥ मजतो दि मनुजस्य माधवे माघयार्चनकृते दिनोदये। तामसोऽपि जलबिन्दुसङ्गमादङ्गमायातिपाचन यतः ॥ ११७ ॥ तानि देहमधिरा देहिनस्तावदेव विचरन्त्ययानि च । यावदेति न समाधयालयः श्रीरमारमणचलमो विराट् ॥ ११८॥ स्नातुं पदानि मनुजो गमधिभाते तीर्थ ददाति मधुसूदनमासि युक्तः । भूयो भवन्ति इयमेधसमानि तानि श्रीमाधवस्मरणतः पटतोऽस्य नाम । मेरुमन्दरतुल्यानि पापा-युग्राण्यनेकशः। दहते माधवो मासः स्नातो माधववल्लभः ॥ १२०॥ इदं संक्षेपतः प्रोक्तं मया तेऽनुग्रहाइद्विज । वैशाखस्नानमाहात्म्यं श्रोतुः पापक्षपङ्करम् यस्तु थोप्यति भक्त्यनमितिहासं मयोदितम् । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो न मामालोकयिष्यति ॥ १२२ ।। ब्रह्महत्यादि पापानि यहुशोऽपि कृतान्यपि । वैशाखस्य विधानेन प्लानि नश्यन्ति निश्चितम् ॥ १२३॥ मिशःपूर्वान्परांख्रिशस्त्रिशच्चैव पराधरान् । वैशाखे विधिना स्नातोनरकादुरेत्पितन एकतः सर्वतीर्थानि सर्बयहाः सदक्षिणाः । एकतो माधवो मासी नियमानुपालितः यतो भगवतस्तस्य रस्त्कृष्टकर्मणः । प्रियोऽसौ माधवो मासःसर्वेभ्यः प्रघरोऽधिक: संशयं नोविधेहीति महीदेव! कथञ्चन । वैशाख प्रति वै मासं समासाद्य भयोदितम् इहाथै यत्पुरा वृत्तं तदाकर्णय घाद्भुतम् । भनास्येयमपीदं ते कथयिष्ये फयानकम् । इति श्रीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे वैशाखमाहात्म्येऽटनवतितमोऽध्यायः ·नवनवतितमोऽध्यायः मदीरधराजवृतान्तवर्णनम् । यम उपाचा यभूय भूपतिः पूर्वख्यातो नाम्ना महीरथः । पूर्वपुण्यफलायाभूतेश्चर्यसम्पदः ॥१॥ केलं फामफलनाललनाललितस्थितः । तदेकव्यसनासकिन धर्मार्थव्यवस्थितः ॥२॥ मन्त्रिणि न्यस्तराज्यधीयुमुजे विग्यान्नृपः । सफामिनीसहवरो राज्यकार्यपराङ्मुखः ॥ ३ ॥ न प्रजा न धनं धर्म नाथायंच पश्यतिापलं फामिनीलिकलनोचितवासनः। मध फालेन महता पुरोधास्तस्य कश्यपः । पचासीयावर्तधायमिति चेतस्यचिन्तयत् न पारपनि योमोहादधर्मान्पति गुरुः । सोऽपि पापभुक्तस्माद्योधनीयः पुरोधसा पोधितोऽप्पय ज्ञानाति स चेद्वाक्यं पुरोधसः । पुरोधास्तत्र निर्दोगे राजा स्यात्सर्यदोगमा ॥७॥ -रण राजन्मम गुरोर्यचो धांधसंहितम् । गमिन्नामुपेतामिहाराणादिक्षितम् । अपमेप परो धर्मो पद्गुरोर्ययमिस्थितिः । गुभायान्दयोरागामायुःधीसौष्पपर्यन * ছিন্নবিনা ধানজিলাসিয়ান এন লণঃখিসিনে কথা रिनाम त्पपा कामपरागेन म चिन्तितम् । हा त्ययामीरमगत्या मविद्वत्सालिका मरवामपादिन्यो यलमा कम्य न नियादिताः पवनीतालयालीलपला नरल मोगबूंमहमदगुणमुहर्तपातारण नुप्याने महाशयः ॥ १॥ विषयावसाबिपानमनशाकविपिनतमनगाग्रीमियमन हरपल सारो निधनयनुपातियोमपचीज राम नामिनि । रत: सशिनुपशमीकामिर पुनिका धर्मेणादि सहायेन समस्ता निदाना पनि आमासिराजेन्द्रणांतीवितषियमम् । . १ ·। नवनवतितमोऽध्यायः] *महीधरराजवृत्तान्तवर्णनम् . ४३३ पिनयो रत्नमुकुटः सत्यधौं व कुण्डले । त्यागश्च फणो येषो कि तेपो जडमण्डने: मृत शरीरमुत्यज्य काष्ठलोएसमं भुधि । पिमुखा धान्धया यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति गम्यमानेषु सर्वेषुक्षीयमाणे तयाऽऽयुपि। जीविते लुप्यमाने व किमुत्याय न धावसि कुटुम्ब पुत्रदारादिशरीरं द्रव्यसञ्चयः । पारक्यमवयं कि तु स्वीये सुस्तदुष्कृते ॥२१॥ यदा सर्व परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते । अनर्थे कि प्रसतस्त्वं स्वधर्म नानुतिष्ठसि ॥ अविश्राममनालम्बमपाथेयमदेशिकम् । मृतः कान्तारमध्यानं कथमेको गमिप्यसि । नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनु गमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुपास्यति ॥ २४ ॥ श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म कुलदेशोचितं हितम् । धर्ममूलं निषेवस्थ सदाचारमतन्द्रितः ॥ परित्यजेईथकाो स्यातां वेधर्मवर्जिती । धर्मेण प्राप्यते सर्वमर्थकागादिकं सुखम् ॥ इन्द्रियाणां जयं योगं समातिदिवानिशम् । जितेन्द्रियो हि शक्नोति पथि स्थापयितुं प्रजाः ॥ २७ ॥ अतिप्रगल्भललनाकटाक्षचपलाश्रियः । विनये प्रणिधानेन विरं तिष्ठन्ति भूभुजाम् ।। कामोदिशीलानामविवारितकारिणाम् । आयुषा सहनश्यन्ति सम्पदो मूढचेतसाम् भूतिभिर्नरद्दष्टाभित्यन्ते न महाशयाः । नागताभिनयाताभिनंदीभिश्चीयतेऽम्बुधिः॥ व्यसनस्य च मृत्योध व्यसनंकटमुच्यते । व्यसन्यधोऽधीग्रजतिस्वर्गाम्यव्यसनीनृपः व्यसनानि दुरन्तानि कामजानि विशेषतः । त्यजतस्मान्महाराज कामन्धर्मविरोधिनम् जडानामविवेकानामसुराणांदुरात्मनाम् । भाग्यभोग्यानिराज्यानिसत्त्यनीतिमतामपि नैवस्थिराणि तानीह दुरितरतुसे वितैः । पिलीयन्ते यथा घहिसंसर्मणेन्धनानि च ॥ गच्छतस्तितो पापि जानतः स्वपतोऽपिया न विचारपर चेतो यस्यासीमृतपचसः उपदेया श्रुतधतो गुरुरित्युच्यते यतः । किं तु त्यासन्नविपदामुपदेशाः शिरोरुहाः ।। विषयज्वरमुत्सृज्य समया स्वस्थया धिया। - युक्त्या च व्यवहारिण्या स्वार्यः प्रान साध्यते ॥ ३७॥ भशुभार्थालतं याति शुभंतस्मादपीतरम् । जन्तीचित्तञ्चशिशुवत्तस्मातञ्चालयेवलात् ·१० [पातालखणे । • पापुराणम् ग्धार्यमतिराजन्वृद्धानां धर्मदर्शिनाम् । नियच्छेत्परया युद्धध्या पित्तमुत्पथगामियदे धनान्युपकुर्यन्ति न मित्राणि न यान्धवाः । म हस्तपादवलनं न देशान्तरसङ्गतम् फायक्लेशधुयं न सीयतनादयः । केवलं तमनस्कस्य जपेनासापते पदम् ३४१ पये पर्तमानस्य तस्माञ्चित्तस्यसंयमे । यत्नं कुर्यायुधोराजाभुष यन्तेष पाजिनाम् उत्कुर्याधतोराजन्भयता येन घञ्चितः । मुनिभिच फलस्तस्तैरतोऽप्याकयाधुना पताऽपि मनुष्येण प्रष्टव्यासुद्वदोबुधा ते च पृष्टा यथा ययुस्तत्कसव्ययथोचितम् पायेन कर्तव्यो निप्रहः कामकोपयोः। धेयोऽधिना यतस्तोहि धेयोघातामुद्यती मोदि घलयाग्राजभ्रोरस्यो रिपुर्महान् । न तस्यघशगोभूगाज्जनःधेयोऽभिलापुर फामो देवदेषन पुरा सेनेय शूलिना । ललाटयहिना दग्धः कृतोऽनङ्ग सिस्थितिः यदा पाछत्यसौ नारी निहन्तुं स मनोभवः। पुसो फार्य समाधिस्य स्यरूपं दर्शयत्यसो ४८॥ त्यमानस्य पे सो नार्यारूपं पुनः पुनः। तमदष्टं समादित्य मरमुन्माश्यत्यसो। पोन्मादपस्पेप योपिङ्गन संशयः । स्मरः संस्मरणानाममात तस्य ततो रूप!। स्ताहशो रङ्गो पस्थं पीरसमाधयेत् । भात्मतेम प्रकाशात्सोऽभधारापेपता प्रजेन् गंक समारा धीर समपि मोदयेत् । पुरुष तु समाधिस्य दापपत्येपोषितम् । श्व सदमो राजमशरीरीशरीरगःशरीरकस्यापि पिभोकथं पाविधीयते ॥५॥ मायातिपषित्राणि पश्चगध्यपीरिय। गायित्व क्ष यान्ति कोऽन्यः स्यारशुविस्ततः । ५४॥ निमपिम्पनु परपम्नपि मसं म्पकम् । मदिरापतिमोको पीडयनिषि नासिकाम। ५५. पानमन्नपानानिमाय मुरमीणिय। अधित्य माम्स्पाशु कोन्या स्थापित परापान स्वं विपरिषदाहमिमिप्रमरपत्य को प्रायो भूगल : विमा परिन्। गुमा पनि ममिनिसान।

·नवनपतितमोऽध्यायः] - महीधरराजवृत्तान्तपर्णनम् । ४४१, यन्ते तत्र ये यूकार झमयो धान संशयः । स हामिःकुरते स्फोटकण्डूश्चपरिदारण: पथामुत्पादभूयः सर्वाङ्ग परिवालपेत् । नपाने प्यमाणासाफण्डूशान्ताप्रजापते इत्सुखं भवत्येव सुरतस्य न संशयः । भुमत्येवं रसान्मर्त्यः सुमक्षाम्पियते पुनः॥ त्रिस्थं पचते पहिरपाने पातयेन्मलम् । सारभूतो रसस्तत्र उद्विक्तस्तु प्रजायते ।। नेमलः शुद्धपीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति व भारयः स समानेन नीतस्तेनापि বানা। स्थानं न लभते घीयं यश्चलत्वेन धर्तते । प्राणिनां हि कपालेषु रमयः सन्ति पञ्चयै द्वावेतो कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः । कनिष्पाङ्गुलिमानेन रफ्युच्छाश्च भूपते ! ॥ नवनीतस्य वर्णन कृष्णपुच्छा न संशयः । तेपानामानि भद्रं ते मतो निगदतः ॥ पिङ्गली शृङ्गली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः । शृङ्गली जङ्गली चान्यौ नेत्रयोरन्तरस्थितौ ॥ ६७॥ कृमीणां शतपञ्चाशत्तादूग्भूता न संशयः। ललाटान्तः स्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः॥१८॥ कपालरोगिणः सर्च पिकुर्वन्ति न संशयः । अन्यमेवं प्रवक्ष्यामि प्राजापत्यो महाकृमिः सतण्डुलप्रमाणेन तद्वद्वर्णेन संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विधते ण भूपते ! ॥७॥ प्राणिनो संक्षया बुद्धिस्तत्क्षणादि न संशयः । स्पस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य चै मुखे ॥१॥ तद्वीय रसरूपेण पतते नात्र संशयः। सुखेन पियते षीयं तेन मत्तः प्रजायते ॥ ७२ ॥ तालुस्थान प्रमेयैव वञ्चलत्वेन वर्तते । डा च पिङ्गलानाहीसुपुझा तर संस्थिताः । स्थवलेनापित्तस्यय कम्पिता नाडिका क्षणम् । कामकण्डूवेशाजन्सर्वेषां प्राणिनां फिल ॥ ७ ॥ नरस्य स्फुटते लिहू नार्या योनिश्च भूपते । स्त्रीनरौ च प्रमत्तीतो गच्छतः सङ्गमं ततः कायेन कार्य सञ्ष्य मैथुनेनहि जायते । क्षणमात्रं सुखं तत्र पुनः कण्डूश्च तादृशी। सर्वदश्यते पीर माय एवं विधः किल । चिरसः परिपाकोऽयं विषमस्य न संशयः धर्म पच पुनः श्रेयान्विधिना समनुष्टितः । धैर्यमालमत्र्य व ततो धर्ममेव समावर ·५४२ । ५पातालसरडे • पामपुराणम् प्रयास एप घपल. क्षणमध्ये यो गतागतरातानि पियत्त। जीवितं तनुभृतां तदधीनं का समावरति धर्मयिलम्यम् ॥ SER दशमीमपि यातस्य चेतो नाधावि भूपते । विषयेभ्यो निम्भ्यिो हाहानविरमेयलम् न जानुफामाकामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णपामय भूय पवामिवद्धते । पुधल्यापहृतं चित्तं पश्चान्यो मोचितुं क्षमः । आत्मारामेश्वरमृने भगवन्तं च माधयम् तस्मात्सर्य निष्फलस्यं प्रयातं फामफरमलान् । घयस्तेऽप्यधुना भूप ! समाचर हितं निजम् ॥ ८३ ॥ घदाम्यहं तव नृप! हितं सर्वोत्तमोत्तमम् । पुरोहितो यतस्तेऽहं सदसत्कर्ममागापे। एकतः सर्वपुण्यानि पापनाशाय पापिनाम् । एकतोमाधयो मासोमाघवस्य प्रिय.सदा ग्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्घङ्गनागमः । महान्ति पातकान्येव फौतितानि मुनीश्वरः । नत्र यन्मनसा काये व्रतेनापि रुतं नरः। नाशयेन्माधवो मासः सर्व पापतमो महत ॥ ८॥ दिवाकर इव ध्यान्तं नाशयेन्लप सर्वशः । तथा श्रीमाधयो मासस्तमावर विधानतः आजन्मनोऽपि विहितानि महान्ति राजन्योराणि तानि दुरितानि विहाय माः वैशाखमासपिहिताचरणमभावपुण्येन ते हरिपुरं मुदिता लभन्ते ॥ ८ ॥ যমণি বলােনি যিখান শাম: বাহিৰীঘৰ সনি মিবি तस्यात्वमपि राजेन्द्र ! मासेऽस्मिन्माधवेऽधना । प्रात: स्नात्या विधानेन समर्चय मधुद्रिपम् ॥ २१ ॥ तण्डुलस्य यथा धर्म यथा ताम्रस्य फालिमा । नश्यन्ति क्रियया वीर पुरुषस्यतयामल: जीवस्य तण्डुलस्येव सहजोऽपि मलो महान् । नश्यत्येव न इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे पैशाखमाहात्म्ये नवनवतितमोऽधायः॥ सन्देहस्तरमात्कमोदितपुर ·शततमोऽध्यायः कश्यपेन महीधरस्य वैशाखे स्नापनम् । श्रीराजोचाय। क्षीरोदजलतुल्याभिःशीतलामलदष्टिभिःातध्याभिश्चविचित्रामिस्त्ययागीर्भिःप्रयोधित: असागरोत्यं पीयूपमद्रव्यं व्यसनौषधम् । त्वयाऽहं पायित: सौम्य भवरोगनिवारणम् वर्षपदो नृणां पापहानिरजीयनोपधम् । जरामृत्युहरो विम सद्भिः किल समागमः ॥ यानियानिदुरापानियाग्छितानिमहीतले । प्राप्यन्ते तानि तान्येव साधूनामेव सद्गमात् यास्नातःपापहरयासाधुसङ्गमगङ्गया। किं तस्य दानेः कितीर्थः किंतपोभिः किमध्धरैः निमज्ज्योन्मजतो नृणां भवान्धी परमायनन् । सन्ती धर्मविदः शान्ता नौ देवाप्सु मजताम् ॥६॥ पो मे भावः पुरा ह्यासीत्कामैकसुखलालसः । दर्शनावनात्तेऽद्य विपरीतोऽमपतिमो एक जन्मसुखस्यायें सहस्राणि विलोपयेन् । माझी जन्मसहस्राणि सचिनोत्येकजन्मना ॥८॥ बादाफामरसास्वादसुखलालसचेतसा । मया म्हेन न एतंकिश्चिदारमदितं द्विज En पदो मे मनसो मोहो येनारमा योगिता एने । पातितो ध्यसने घोरे दुःखोद दुरत्यय भगवपरितुष्टोऽस्मि योधितो पचनेन ते । उपदेशप्रदानेन मामुदतुमिहाईसि ॥ १५॥ पुराऽऽचरितपुण्योऽहं मयता घोधितोऽस्मि थन् । स्वरपादरजसा थाऽपि पिसेरापि पापितः ॥ १२॥ विधि माधपमासस्य हि मे पदतांपर! | सर्पपापक्षयरो यस्त्यया परिकीर्तितः किदानं तत्र स्निानं को देषो नियमानु के। एतदानश्य पिस्तीत्तारमायमे यम उपाय। प्रत्येषमुक्तो मगराकरः स दयानिधिः।। रियहितगुमन ·४४४ • पामपुराणम्. [५पातालखण्डे फश्यप उपाय। पूर्णपरसमाधानक्षमयुद्धया य ते नृप!। पृष्टं प्राक्षेन पक्तम्यं माघ मे पापमानसे १६ पापप्रवृत्तस्य तथा पत्त्या भूप शुमा मतिम् । विद्यादानफलं सम्यक्प्राप्यते मात्र संशयः मापृष्टः फास्यचिद् घूयान यान्यायेन पृच्छतः । जानग्नपि हि मेधापी जडपलोक भावरेत् ॥ १८॥ चिदुपामपि शिष्याणां पुत्राणां च क्रियापताम् । अपृष्टमपि पकव्यं श्रेयः श्रद्धापतां हितम् ॥ १६॥ साम्प्रतं शुद्धहृदयो जातस्त्वं पवनान्मम । पुरा चरितपुण्येन केनापि च महीपते!।२० पापायस्थं शरीरं तद्गतं तय ममाश्रयात् । श्रवणाधर्मशास्त्रस्य धर्मावस्यं तु तेऽभवत् पापावस्थमधर्माख्यं धर्मशानविर्जितम् । अपरं सव्रतं यद्धि विज्ञेयं सद्धि धार्मिकम् धर्माधर्मोपभोगाय तत्तृतीयमतीन्द्रियम् । तत्त्रिभेदं शरीरं हि धर्मविदिरिहोच्यते । यापता धर्मभोगश्च मुक्तिश्चेतत्रिभेदफम् । पापावस्थं शरीरं तत्पापसंशं तदुच्यते । इदानीं गुरुभक्तिं च कुर्वतश्च पवो मम । शृण्वतो धर्मरूपं तु शरीरं ते व्यवस्थितम् । तेनेव शुद्धिरमला जाता धर्मक्रियोचिता। देवेन देहिनां नाम चेतांसि चरितानि च । शरीराणि च पुष्यन्ति काले काले विपर्ययम् । साम्प्रतं भवतधेतो नूनं धर्मे प्रवर्तने । तेन त्वां कारयिष्यामि माधवनानमुत्तमम् ॥ २८ ॥ यम उचाचा ततस्तु कारितस्तेन फश्यपेन पुरोधसा । स नृपो माधये मासि सानं दानं च पूज यथा दृष्टं पुरा शास्त्रे पैशाखस्नानजं विधिम् । स मुनिः प्रत्युपावासी भूपाय च यथोदितम् ॥ ३०॥ भाषितः स्तोत्रसारंच पाठितो हरिमेधसः। श्रुते यस्मिन्नधीते च स सम्यफ्फलमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥ स कारितस्तेन विशुद्धमाघो राजाऽपि चक्रे विधियत्तदानीम् । धीमाधव मासि विधानमीड्यं ततो यथाऽऽकर्णितमादरेण ॥१२॥ ..

·माऽध्यायः] * महीघरदेवदूतसंपादकथनम् , स्नानं च पाद्यं च ह्ययं च हरिपूजनम् । नैवेद्यं भक्तिभावेन चकार स नृपोत्तमः दानं यथा नियमपालनमादरेण वैशाखमासि घिदधाति पिधानमेषम् । यो भक्तितोऽन्वहमसी प्रतिवर्षमेवं कृत्वा प्रयाति हरिधाम महीसुराग्यः ३४ नेषु मासेषु कामिनीकुचकेलिवान् । भोगेकलालसो भूयो भवत्येवं यथारुचि। नियमं राजकार्येपुन विचारणम् । फरोति फामपशगो हित्या मासं समाधयम् मपि धिप्राग्य ! दुनिघार्यो मनोभवः। शरीरसहजो नूनमनादिर्यासनाक्रमः ॥ जलशालिन्यो दुःस्पर्शालोचनप्रियाः । यस्मादग्निशिखा नार्यो दहन्ति तृणपतरम् रात्रुः शरीरस्थासांकामो यथोचितम् । मोहधूममयःपापो न केगमान्ध्यकारफः जीपा महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे पैशाखमासमाहात्म्ये शततमोऽध्यायःn एकाधिकशततमोऽध्यायः महीधरदेवदूतमंयाद यमलोकस्थानेकपापिपापविपाकनिरूपणम् । यम उवाच। मलपटाक्षेण लक्षितो नृपतिस्तदा । मृतोऽतिरतिसेयोत्यक्षयक्षीणकटेपर १ जो यमास्तापमानो मुहुः । फन्दमानो महारापासस्मरन्निजपातकम् समागम्य ताइयित्या ममानुगान् । धर्मपानयमिन्युक्या पिमानमधरोपितः रिपुर भूपः स्तूयमानोऽप्सरोगणे: । प्रातः स्नानेन पेशाममासस्य क्षीणपातकः विहानोऽपमिति मत्या घ ते पुनः । देपनिदेशेन पिप्पोभूमिपतिस्तदा । -मिरयपरर्मना स समाहितः । स गन्नपि शुभाय जोपाना मन्दतां पुनः समानानामा पिपि तदा । पापिनो प्यमानानामाकन्दमति दारणम् थुत्या पिस्मपपानिधन ! राजाऽभूतिरितः। ताकिमयमानन्दो दारणा धलः । पुनर्न धूपत्रे तन्मे कारण पतमध्य - ·[५पातालमा .पामपुराणम् दूता ऊनः। जन्तयम्स्यत्तमयांदाः पापामयागारयनिता निरयेषु घ घोरेपु तामिन्नादिषु पाठिनाः कृतपातमिमस्रपत्र प्राणत्यागादनन्तरम् । याम्यंपल्यानमाश्रित्य दुःखमानन्ति दारुणम् यमस्य पुरुषोरः कृप्यमाणा इतस्ततः । अन्धकार निपतिता मत्यन्त हतिदायपः । भ्यमिः टगाले मायादेःफाफफट्टयकादिमिः । अग्मितुण्डफयाप्रे जगधिकादिभिः अग्निना दहामानाच तुद्यमानाय कण्टफः । क.कः पाट्यमानाश्च पी.यमानाश्चतृष्णया क्षुधया याध्यमानाध घोराधिगणैस्तथा । पूयशोणितगन्धेन मूर्यमानाः पदे पदे कथ्यन्ते च कचित्तले ताइयन्ते मुशलः शवित् । आयसीपु प्रपच्यन्ते शिलामु कचिदेव च ॥ १५: कचिद्वान्तमथानन्ति धयित्पूयमसक् कचित् । क्वविद्विष्टां कचिन्मांसं पूतिगन्धिषु दारुणम् ॥ १६ ॥ कृमिभिर्भक्ष्यमाणाधवहितुण्ड क्वचित्त्वचित् । केशशोणितमांसासृग्यसास्थिनिकरेयुच आम्थिताः कुणपाः कीर्णाः कृमिभिर्भक्षिताः स्फुटम् । फाकफङ्कमहागृध्रयदनध्वंसितेषु च ॥ १८ ॥ शिवदुर्गन्धनीरन्ध्रसङ्घदृशतकोटिपु । फरपात्रशिलापत्रततनिस्तैलकेषु च ॥ १६ ॥ लोहतलघसास्तम्भकृटशाल्मलसद्मसु । शुरफण्टफफीलोप्रज्यालास्तम्मधिमातिए १६० तप्तं वैतरणीपूयपूरितेपु पृथक्पृथक् । असिपत्रवनोत्कृत्तनरनारीस्तनेषु च ॥ २१॥ घोरान्धकारप्रहणदारणेषु मुहुर्मुहुः । पापच्यमानाः फ्रन्दन्तो दारणैर्विविधैः स्परैः । फण्ठेषु यद्धपाशाश्च भुजगावेष्टिताः क्वचित् । पीयमानास्तथा यन्त्रैः कृप्यमाणाश्च जानुमिः ॥ २३ ॥ भग्नपृष्ठशिरोनीयाः स्तब्धकण्ठाः सुदारुणाः । फूटागारे भ्राम्यमाणाः शरीरर्यातनाममैः पीड्यन्ते पापिनो राजन्नन्दमाना विकमिणः। सहितं विषयास्यादैः ग्रन्दनं तैविधीयते ॥ २५ ॥ च कृतं पूर्वमेतत्सर्वंध जन्तुमिः । परस्त्रीषु कृतः सङ्गः प्रीतये दुःखदो हिसः ·एकाधिकशततमोऽध्यायः ] * महीधरदेघदूतसंचादकथनम् * मुहूर्तविषयास्वादो जातोऽनेकान्ददुःखदः । पपुषस्तय राजेन्द्र प्रातः स्नानस्य माधवे विधिना पावनस्यते मस्तः स्पर्शमाप्यतु । लब्धसौख्याः क्षणं जाता महसाप्यायितास्तव ॥ २८॥ आक्रन्दरहितास्तेन जातास्ते निरये स्थिताः। नामापि पुण्यशीलानां श्रुतं सोख्याय कीर्तितम् ॥ २६ ॥ जायते तद्वपुस्पर्शवायुस्पर्शः सुखावहः ॥ ३० ॥ यम उयावा इति दूतयवः श्रुत्या स राजा करुणानिधिः । प्रत्युवाच ह तान्दूतात्विष्णोरगुतकर्मणः कोमलं हदयं नूनं साधूनां नवनीतवत् । पहिसन्तापसन्तप्तं तद्यथा दयतिस्फुटम् ॥ राजीवाव। नातं जन्तुमहं हित्वा पीडितुं गन्तुमुत्सहे । तं पापिष्ठं धिगानामातिशक्तो न हन्तियः मदङ्गसङ्कमोच्छिष्टवायुस्पर्शन ते यदि । जन्तवः सुखिनोजातास्तस्मात्तत्र नयन्तु माम् पवित्रयन्ति जननीमयनीमपि ते नराः । परतापच्छिदो ये तु चन्दना इव चन्दनम् ॥ परोपकतये ये तु पीड्यन्ते कृतिनो हि ते । सन्तस्त एच ये लोके परदुःखविदारणाः ।। थार्तानामातिनाशार्थ प्राणा येषां तृणोपमाः । सैरियं धार्यते भूमिर्नरः परहितोद्यतः ॥ मनसो यत्सुखं नित्यं तत्स्वर्गो नरफोपमः । तस्मात्परसुखेनैव सुखिनः साधयः सदा पर निरयपातोऽत्र घरं प्राणवियोजनम् । न पुनः क्षणमार्तानामातिनाशमृते सुखम् ॥ दूता ऊचुः। जन्तवो निरये घोरे पव्यन्ते तेऽत्र पापिनः । स्थकर्मयोपजीवन्ति मोहस्थानं न विद्यते यैर्न दत्तं न व हुतं तीर्थे स्नान न पा कृतम् । पुनोपहतं भक्या सुहन्तं न कृतं परम् नेटं न तप्तं नो जप्तं येन हएतया नृप । परस्मिन्निह धोरेषु पच्यन्ते निरयेषु ते॥ दुःशीला ये दुराचारा पिहाराहारनिन्दिताः । पापकारिणः पापकारिणो दुर्पिहारिणः विद्यारिणो हिमोत्या पापाः परहदां हिये। निरये ते विपच्यन्ते ये परस्त्रीविहारिणः४४॥

·[५पताल कृतपातकिनस्त्वत्र प्राणत्यागादनन्तरम् । याम्यंपन्थानमाश्रित्य दुःखमनन्ति दावा भ्यभिःगालेः कन्यादेःकाककङ्कबकादिमिः ।अग्मितुण्डफियाप्रे जगवृधिकादि अग्निना दहामानाश्च तुद्यमानाश्च कण्टका क्रकचेः पाट्यमानाश्व पीड्यमाना मिमिभक्ष्यमाणाधवहितुण्डःवचित्कचित् । केशशोणितमांसासृग्यसास्थितिकीय शिवदुर्गन्धनीरन्ध्रसङ्घशतकोटिषु । फरपायशिलापत्रतप्तनिस्तैलकेषु च ॥१॥ लोहतलयसाम्तम्भकूटशाल्मलसमसु । क्षुरकण्टफफीलोप्रपालास्तम्भघिमाता" सप्नं घेतरणीपूयपूप्रितेषु पृथक्पृथक् । असिपप्रवनोत्कृत्तनरनारीस्तनेषु वा। घोरान्धकारपदणदायगेषु मुहुर्मुहुः । पापच्यमानाः मन्दन्तो दारणविविध ममाशिरानीयाः स्तम्धकण्टा:मुदागणाः। फूटागारनाम्यमाणाः शरीtrians मुख्यते व पूर्वमेनमध जन्नुमिः परस्त्रीषु हतासानीत * पाद्मपुराणम् * दूता ऊचुः। जन्तवस्त्यक्तमर्यादाः पापास्त्वाचारवर्जिताः निरयेषु च घोरेषु तामिस्रादिषु पारि यमस्य पुरुषोरैः कृष्यमाणात अन्धकार निपतिता भक्ष्यन्ते हातिहरु क्षुधया याध्यमानाच घोराधिगणैस्तथा । पूयशोणितगन्धेन मूठर्यमानाः परे क्कभ्यन्ते च क्ववित्तले ताड्यन्ते मुशलः कचित् । आयसीयु प्रपच्यन्ते शिलासु कचिदेव च ॥ १५: क्वचिद्वान्तमथानन्ति क्वचित्पूयमसृक् क्वचित् । कविद्विष्टां चिन्मांसं पूतिगन्धिषु दारुणम् ॥ १६ ॥ आस्थिताः कुणपा: फीर्णाः कृमिभिर्भक्षिताः स्फुटम् फाकफदुमहागृध्रवदनध्यसितेपु च ॥ १८ ॥ कण्ठंषु यद्धपाशा भुजगावेष्टिताः कचित् । पीध्यमानाम्तया यात्रैः कृष्यमाणाथ ज्ञानुमिः ॥ २३ ॥ पीपलं पापिनी राजकन्दमाना यिमिणः । सहितं पिण्यास्यादः क्रन्दनं तविधीयते ॥२५॥ ।

·एकाधिकशततमोऽध्यायः] • महीधरदेवदूतसंवादकथनम् । हर्नविषयास्वादी जातोऽनेकाददुःखदः । पपुषस्तव राजेन्द्र प्रातः स्नानस्य म विधिना पावनस्यैते मस्तः स्पर्शमाप्यतु । लब्धसौख्याः क्षणं जाता महसाप्यायितास्तव ॥ २८ ॥ आफन्दरहितास्तेन जातास्ते निरये स्थिताः। नामापि पुण्यशीलानां श्रुतं सौख्याय कीर्तितम् ॥ २६ ॥ जायते तद्वपुस्पर्शयायुस्पर्शः सुखायदः ॥ ३० ॥ यम उवाच। अति दूतपचः श्रुत्या स राजा फरणानिधिः । प्रत्युवाच ह सान्दूनान्विष्णोरगुतक कोमलं हदयं नूनं साधूना नवनीतवत् । पहिसन्तापसन्तप्तं तथा दधतिम्पुर राजोधाय। नातं जन्तुमहं द्वित्या पीडितुं गन्तुमुत्सहे । तं पापिष्ठं धिगार्तानामातिशतोनदा मदङ्गसङ्गमोत्रियायुरुपर्शन ते यदि । जन्तवः सुखिनोजातास्तस्मात्तथ नयन्तु पविश्यन्ति अननीमपनीमपि ते नराः परतापच्छिो ये तु चन्दना घ चन्द परोपरमये ये तु पश्यन्ते कृतिनी दित । सन्तस्त एप ये लोके परदुःविदारक भातानामातिनाशाय माणा ये सृणोपमाः ।रियं धार्यते भूमिर्नरः परहितोर मनसो पत्सु नित्यं तत्स्पो नरफोपमः । तस्मात्परसुग्वेनेय मुगिनः साधपः- पर निरयपातोऽत्र पर प्राणपियोजनम् । म पुनः क्षणमाानामातिनाशमृने मुन सूता ऊचुः। जन्तपो निरये घोरे पच्यन्ते तत्र पापिनः । स्वकर्मयोपजीयन्ति मोहस्थानन पैनं दत्तं नषतं तीर्य स्नानं न पाहता 'पुनोपानं नया मुरतं नए ने म तप्त मी जप्तं येन एनया नृप! परस्मिन्निद घोरेपु पच्यन्ते निरोप दशीला ये दुरावारा विहारादारनिन्दिताः पपयकारिणः पापकारिणो दुपिंदर विहारिणी हि मर्मोनया पापा: पप्पस दिये। निरपे है पिपच्यन्ते ये परतीपिहारिणः ·४४८ • पापुराणम् [५पागाल पदिनून महीपाल गयामो हरिममि मते पुण्यपतोयुतमिद म्यानुमापा राजीयाचा पर गुरली दूताः पम्मादम्मिन्मदामये । मारके पपि या मीतःकिया मे सुस्त मयाऽपि न एनं साहमुत फामशालिमा । फर्य पुगिहरेगन्ता संगगनोऽहमस्मि दूता ऊचुः। मुरनं मरतं सत्यं त्ययाकामयसारमना मेट यार्नया यमायशिष्ट मयताशिम किंतु माधवमासे यद्विधिना परसरत्रयम् । प्रात: स्नात्या गुस्ययः प्रेरितेन पुरात्य भत्तया सम्पूजितोविष्णुपिश्येशो मधुसूदनः । महापापातिपापीघनिहन्ता मकवास सर्पधर्मफसारेण तेनैकेन नरेभ्यर ! नीयते पुण्यमयनं पूज्यमानो मन्दगणे: मदतामपि पापानां निहन्ता माधयोऽचितः। तथैव माधयो मासो मानां विधिनोदितः । ५२ ।। यथैध पिस्फुलिङ्गेन चाल्यते तृणसञ्चयः । प्रातः स्नानेन पैशाने तथाऽपौधोऽपिदह्यते तापदपुपि पापानि प्रभवन्ति महान्त्यपि । यावन माधवेमासि तीर्थ मजतियोपसि । वैशाखमासि यो युक्तो यथोक्तनियमैर्नरः । हरिभक्त्यै पापोधर्मकोऽच्युतगृहबजेट आजन्मनो हि सुकृतं यत्त्वया न पुराहतम् । तेनत्वं निरयस्थानमार्ग नीतो नरीवर! । अथ भूमिपते तूर्णमस्माभिस्तु मरुद्गणः । स्तूयमानो पिमानेन गच्छगोविन्दमन्दिरम् इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे पैशाखमाहात्म्ये एफोत्तरशततमोऽध्यायः दुव्युत्तरशततमोऽध्यायः महीधरप्रदत्तवैशाखमासीयैकदिनपुण्येन नारकिसमुद्धारवर्णनम् । यम उधाचा सतस्तु करुणायाधिस्तयां शोकेन पीडितः । भूपतिः थीहरर्दूतान्धिनयेनाह पाइप । mmarmले तपरिरमणम् .

·ईपुत्तरशततमोऽध्यायः ] * महीधरप्रदत्तपुण्येननारकिसमुदारवर्णनम् * यद्यस्ति सुरतं किञ्चिन्मम तेनैव जन्तयः । स्वर्गे गच्छन्तु मुक्तीधाः स्थाने तेषां घसाम्यहम् ॥ ३॥ एवं भूपयवःश्रुत्वा तस्य सत्ययतो हि ते । ध्यायन्तः सत्यमौदार्यमयुबस्ते पचोटपम् दूता ऊचुः। अनेन तय कारुण्यकर्मणा पचसा नृप! १ बभूव वृद्धिर्धर्मस्य सश्चितस्य विशेषत: ६५॥ स्नानं दानं जपो होमस्तपो देवार्चनादिकम् । कृतं यन्माधये मासि सदनन्तफलं पिदुः स्वर्गे यज्याच दाताच फ्रीडते त्रिदश:सदा पापीहेमपद्मासु कल्पवृक्षतलेऽपिच । गीयमानो मुदंयाति गीर्घागरमणीगणः । जलान्नदानतो लोकं लभते पारुणं शुभम् ॥ कुलानि हेलया सप्त सन्तारयति गोप्रदः । हयं दत्त्वा रखेलोकं याति विद्यामदो नरः ।। ब्रह्मलोकं तथा हेमदानाद्याति सुगलये। यो ददाति तथा कान्यां विष्णुलोकं स गच्छति ॥ १० ॥ माधव मासि यः स्नात्वा दत्त्या सम्पूज्य माधधम् । अवाप्य सकलाकामान्प्रयाति पदमव्ययम् ॥ ११ ॥ एकतोऽपि तपोदानक्रतुसुत्थादिकाःक्रियाः । एकतो विधियामासो माधयश्चरितो महान् ॥ १२॥ तस्य माधघमासस्य दिनकस्यापि भूपते!। कृतं यत्सुकृतं तत्ते सर्वदानादिकं पुरा १३ कारुण्येन दिनकस्य पुण्यदेहि धरापते! । निरये पच्यमानेभ्यो दुःखितेभ्यो दयानिधे । न दयासदृशो धर्मो न दयासदृशं तपः । न दयासदृशं दानं न दयासद्दशः सखा ॥१६॥ पुण्यद पुष्पमाप्नोति नरो लक्षगुणं सदा । कारुण्येन विशेषात्त धर्मवृद्धिस्ततो भवेत् दुःखितानां हि भूतानां दुःखोद्धत नरोहियः । स एघसुस्तीलोके शेयोनारायणांशजः येशावमासि पूर्णायां स्नानदानादिकं त्यया । यी विहितं धीर सर्याधयिनिषूदनम् सदेभ्यो देहि विधिवत्त त्या साध्ये हरि प्रभुम् । त्रिधाचिकं च निरयायेनामी स्वर्गमाप्नुयुः ॥ १६ कपोतार्थ स्यमांसानिकारुण्येनपुराशिविः । दत्वादयानिधिःस्वर्गराजतेकीर्तिवारिधिः २९- ·विष्णुमूर्तिध्यानवर्णनपुरःसरं वैशाखमासमाहात्म्यसमाप्तिवर्णनम् । । .पामपुराणम् [५पमानमा গাণিবিবিনিমমো: लोपयोगुनी कीरि मायास्यगंमझगम् ॥ २१. सम्रमिप गजः प्राणानिशम्मदायः ग्रासणा परित्यम्यगोलोकाननुत्तमान न स्पर्गे मापपर्गेऽपि गुर्गमभने नरः । यदातजन्तुनियांणदानोत्यमिति नो मनि सर्येषु दायमासे पुरानातोऽसि मूने। कर्मणाऽनेन सद्समासु घुरिचयं नियोज्य प्रष्ट्या तयधिपं धर्म दयावानंसुनिशलम् । भस्माभिरपि सूटसाइक्रियने धर्मयादिमि यदि ते रोचते राजनपिलम्यतया सतः । तदेशे देदि सत्पुण्यं यातनादुःबदाइकम् । परयुक्तः स सदा देयं एल्या साश्त्ये गदाधरम् । तेम्पनियाचिकं पुण्यं दयावान्विधिना ददी ॥ २७॥ दसे माधयमासस्य तस्मिन्नेकदिनोद्धये । सुरुते जन्तयो याम्ययातनापरिवजिताः । पिमानवरमारूढाः सर्वं ते त्रिदियं गयुः । प्रणमन्तः स्नुपन्तध पश्यन्तस्तं प्रहर्षिताः । नृपेण दत्तं तदवाप्य पुण्यं वैशासमासकदिनामिजातम् । सबै ययुस्ते नरकाद्विमुक्ता दियं विमानाधिगता हि चित्रम् ॥ ३ ॥ नूनं विचित्रो भुवि भूतवर्गः सम्भूतमायो यहुधा विचित्रः । तथा विचित्रोऽखिलकर्मयोगस्तत्कर्मशक्पिवयो विचित्रः॥३१॥ संस्तूयमानो मुनिदेवसङ्घर्यस्तद्विशेषाधिकलब्धपुण्यः । परं पदं योगिधरैरलभ्यं ययी जगन्नाथगणामिवन्द्यः ॥ ३२ ॥ इति श्रीपा। महापुराणे पञ्चमेपातालखण्डे वैशाखमासमाहात्म्ये युत्तरशततमोऽध्याय व्यधिकशततमोऽध्यायः यम उचाचा एतन्माधयमासस्यसमासात्किञ्चिदीरितम् । माहात्म्यपूर्णिमायायधिशेषाद्विजसत्तम ·यधिकशततमोऽध्यायः] विष्णुचिध्यानयर्णनम् । घेशाखमासे मधुसूदनस्य प्रियं य पनं पठतीतिहासम् । स याति कृष्णालयमाशु पूतः पाल्पाननेकानिह मोदते च ॥२॥ धन्यं यशस्यमायुध्यमिदं स्वरूपानं महत् । स्वायं श्रीदं सौमनस्यं प्रशस्यमधमर्पणम् ॥ ३ ॥ दं माधयमासस्य माहात्म्यं माधयप्रियम्। वरित्रं भूपतस्तस्य संपाद बापयोरपि। श्रुत्या परित्या विधिषदनुमोध मनःप्रियम् । भवेद्भकिभगवति यया स्यात्पापसंक्षयः अपगच्छ महादेव ! देव लोकारका निपात्य मुविधदेहं दन्त्यायापि वान्धयाः पिलप्यमानरपि याधुभिस्तन पायदी तय तहरीरम् । प्रमिप्यते हन्त जर्न तापवाहि स्पयं मुन प प्रयुखः 400 मम प्रसादादिह पुण्ययोगः धृतो यथावत्तमिमं विधेहि । पिधाननो ये समये ममन्ते समागमोऽन्ते भविता सुरेध ॥ ८ ॥ सूत्र उवाच। अति देषपचः भन्या नस्पा धर्माधि | पुनः पपात साद परिनुएमना दिजः। धर्मरामप्रसादेन ततातर मर्दातले । मंगुन इष मीत्तस्थी पन्धुपगंसमन्यितः पिधिमेन द्वितो भूमीपवर्षे मस म्ययम् । धकार कारयामास माधपम्नापनेसनम् यमद्राह्मणापाशे मपाइ परिकीर्तितः । तम्य माधपमासस्य पुण्यवानसहर। घेशायमासे सन्ततिनियमान पिण्याप ददाति मपत्या। दानध्य दोमं पुस्ल तथा दुधी दर पर तलबमा पापोत्यकामिन मादरम्य मंगलम् । सस्पपिनिमंनो पानि पिरोपपदस् रिप गुप गुलमा ! यातिकपणाममा | RATसमा मोतियानम् निपमा मधुरन्तु माघर कपिलाया। पूमन म्नानाना Unामापिपान पपाय माया देव. मोयो पासमानः । मधुना धानुमिकामा ध्यानसम्मानः हरयामानां पिय मार.१८॥ ।

·र गुमrmer गोगा नाममा एका मापOnirabimar I Am प्रामा तारतन सुमोriafrankraryामियालयानभाष्य मालमinformation in Indiaमानापनम् । पिकासिमपानमनAforgोमपरिवानाभः । प.inगुणाकारागादिमिििानिमितो मुजगारगम् । पमिददिनुभवारिपिनु पाहिनिपिनिसासमासः। प्रदीपितमनी पिनासिनीपासमा पिनोलनानियिमनात मानः। प्रपादनपपा परमानपज मोहिमनगामाकोर कमदगगनानाफलम्। ফিলিশি:সাযিস খায় নাকি থামিনি বিষ মহিলা বিশমানুষমাঘ ফাঙ্গামাটি। प्रदीरमणिपुहिमो कुसुमरेणुपुझोपला स्मरेत्पुनरवन्दितो विगततरङ्गाम्बुधः । तदरनहिमनियिएमहिएयोगपीठेऽरपत्रमाणं मामलं विचिन्त्य । उपद्विरोचनसरोचिरमुप्यमध्ये सचिन्तयेत्सनियिएमयो मुकुन्दम् ॥२६ मुत्रामहतिदलितासनमेघपुअप्रत्पनीलजलजन्मसमानभासम् । सुस्निग्धनीलयनश्चितकेशजाले राजन्मनोनशितिकण्ठशिखण्डचूडम् । रोलम्यलालितसुरद्रुमसूरसम्पयुकं समुत्कचनयोत्पलकर्णपूरम् । लोलालिमिः स्कुरितमालतलमदीतगोरोचनातिलफमुचलचिलिवापम् आपूर्णशारदगताइशशाङ्कयिम्बकान्ताननं कमलपत्रविशालनेत्रम् । रतस्फुरन्मकरकुण्डलरश्मिदीप्तगण्डस्थलीमुकुरमुन्नतचारनासम् ॥ २६॥ सिन्दूरसुन्दरतराधरमिन्दुकुन्दमन्दारमन्दहसितयुतिदीपिताशम् । ७७ ·व्यधिकशततमोऽध्यायः * विष्णुमूर्तिध्यानवर्णनम् - मचभ्रमभ्रमरघुटपिलम्बमानसन्तानकमसरदामपरिष्कृतांसम् । हारापलीभगणराजितपीचरोल्योमस्पलीलसितकौस्तुभमानुमन्तम् । श्रीवत्सलक्षणसुलक्षितमुन्नतांसमाजानुपीनपरिवृत्तसुजातयाहुम् । भापधुरोदरमुदारगभीरनाभि भृङ्गागनानिकरमचलरोमराजिम् ॥ ३१ ॥ नानामणिप्रघटिताङ्गदफणोमिग्रेयेयसारसननूपुरतुन्दयन्धम् । दिव्यागरापरिपिारिताड़यधिमापीतवस्त्रपरिपीतनितम्यविश्वम् ॥ २३॥ चारजानुमनुवृत्तमनोनजई कान्तोन्नयप्रपदनिन्दितार्मकान्तिम् । माणिकपदणालसन्नसराजराजहतालिदनसुन्दरपादपरम् ॥ ३४ ॥ मत्म्याशारिदरफेनुयपाजयग्नेः संलक्षितारणफराशितलाभिरामम् । लायपयसारसमुदायपिनिम्तिा सौन्दर्यनिन्दितमनोमयदेहशान्तिम् ॥ भास्यारविन्दपरिपूरितयेणुलोलत्काराङ्गलिसीरितवियागः । शवदयः एलनिविएसमस्तजन्नुसन्तानसन्नतिमनन्तमुखाम्युराशिम् । गोभिर्मसायुजपिलीनधिलोचनामियोभाम्बलिसमाधामन्दगाभिः । दन्ताप्रदष्टपरिशिष्टतणाराभिरालम्पियालधिलनाभिरथामियीतम् ॥३॥ सम्प्रस्नुतस्मनयिभूषणपूर्णनिभलाम्याक्षरितफेनिलायमुग्धैः । पेणुषयतितमनोदरमन्दगीदनोचकर्णयुगलैगपि तर्णय ca प्रत्ययगामस्तकसम्हारसंराममायनविलीलारामपतिः । भामेदुरेपलसाम्रगलंदापुछा परसतावसनिकायः। धम्मारपशुभितदिग्पलयमद्विध्युतमिशुमारभारमिले। उसमितः शुलिपुटीपरिलीनरायानामृलोस्तपिकामिनियो: गाः समानगुणशीलपपोपिलासरोधमूहिलालम्पनशुपपिः। मन्दोध्यतारपटगानापिलोलदोवारीदलिपरास्यपिधानस.. महायरपाटीरतटीनियालीलगिहिनिशापितरः। मुलभुनरारतियानपिनसम्परने पर परीकन । ४२॥ - .

·* पामपुराणम् [५पातालमन्द अथ सुललितगोपसुन्दरीणां पृथुफवरीपनितम्बमन्यराणाम् । गुरुकुचमरभङ्गरीयलझत्रिदिविजृम्मितरोमराशिमामान ॥ ४३ ॥ तदतिरुचिरचारवेणुवाद्यामृतरसपल्लपिताङ्गजानिपस्य । मुकुलविमलरम्यरूढगेमोद्गमसमलतगात्रघल्लरीणाम् ॥ १४ ॥ तदतिरुविरमन्दवासचन्द्रातपपरिजृम्भितरागवारिराशेः । तरलतरतरङ्गभङ्गविगुट्नकरघनश्रमयिन्दुसन्ततानाम् ॥ ४५ ॥ तदतिललितमन्दबिल्लिचापच्युतनिशितेक्षणमारयाणवृष्टया । दलितसकलमर्मविह्वलाङ्गप्रपिस्तदुःसहवेपथुव्यथानाम् ॥ ४६॥ तदतिरुचिरयेषरूपशोभामृतरसपानविधानलालसानाम् ॥ प्रणयसलिलपूरवाहिनीनामलसविलोलचिलोवनाम्बुजानाम् ॥ ४ ॥ विसत्कवरीकलाप विगलत्फुलप्रसूनारय. न्माघीलापरवश्चरीकघटयासं सेचितानां मुहुः । मारोन्मादमदस्खलन्मृदुगिरामालोलकाञ्च्युलस- न्लीयीविश्लयमानवीनसिवायान्ताविनितम्पत्विषाम् ॥ ४८॥ स्खलितलसितपादाम्मोजमन्दामिधातच्छुरितमणितुलाकोट्याकुलाशामुखाना चलदधरदलानां कुमलापक्ष्मलाक्षिद्वयसरसिरहाणामुल्लसत्कुण्डलाना प्राधिष्ठश्वसनसमीरणामितापप्रम्लानीभपदरणीपट्ट्यानाम् । नानोपायधिलसत्कराम्बुजानामालीमिः सततनिषेधितं समन्तात् ॥५०॥ तासामायतलोलनीलनयनव्याकोशलीनाम्बुज. सम्मिः सम्परिपूजिताखिलतनुं नानाविलासास्पदम् । सन्मुग्धाननपटुजमपिगलन्माध्वीरसास्वादिनी, विघ्राणं प्रणयान्मदाक्षिमधुहन्मालां मनोहारिणीम् ॥ ५ ॥ गोपीगोपपानां यदिः स्मरेदप्रतोऽस्य गीपांणघदाम् । 2.Deatenmammirert Hearina ·'चतुरधिकशततमोऽध्यायः] • शम्भुब्राह्मणरूपेणशङ्करस्यायोध्यांप्रत्यागमनम् * ४५५ तद्वदक्षिणतो मुनिनिकरं दधर्मधाञ्छया समाम्नायपरम् ५३ ॥ योगोन्द्रानय पृष्ठे मुमुक्षमाणान्समाधिना तु सनकाद्यान् ॥ ५५ ॥ सव्ये सकान्तानथ यक्षसिद्धगन्धर्वविद्याधरवारणांश्च । सकिन्नरामप्सरसश्च मुख्याः कामार्थिनीर्तनगीतवाद्यः ।। ५५ ॥ शङ्खन्दुकुन्दधवलं सकलागमनं सौदामिनीततिपिशङ्गजटाकलापम् । तत्पादपङ्कजगताममलाञ्च भक्ति धान्छन्तमुग्झिततरान्यसमस्तसङ्गम् ॥ नानाविधिभुतिगुणान्वित्तसप्तरागग्रामत्रयीगतमनोहरमूर्छनाभिः । सम्भीणयन्तमुदिताभिरपि प्रभक्त्या सञ्चितपन्नभसि मां हिणमतम् ।। इति ध्यात्वाऽऽत्मानं पटुचिशदधीनन्दतनयं, गरो धुद्धचाऽप्रभृतिभिरनिन्योपह तिमिः । यजेद् भूयो भक्त्या स्वयपुपि पहिऐश्च विभवैरिति प्रोक्तं सयदभिलषितं भूसुरपराः। श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे धैशाखमाहात्म्ये घ्युत्तरशततमोऽध्यायः इति चैशाखमासमाहात्म्यं समाप्तम् . चतुरधिकशततमोऽध्यायः अश्वमेघनतोरनन्तरं शम्भुवाह्मणरूपेण शङ्करस्यायोध्या प्रत्यागमनम् । पय ऊचुः। भूयो धद महाभाग रामचारित्रमद्भुतम्। राममाहात्म्यसर्वस्वं भक्तानां प्रीतिदायकम् सूत उवाव। अश्वमेघ पनुपरं त्या दाशरथिर्यथा । प्रवृत्तोलोरायेषु शास्त्रत्येषु कोविदः । भयोध्यां गन्तुकामेन शडरेण महात्मना । पार्यत्यासह देवेन उपिनं सरयूतरे ॥३॥ मुनयस्तं समभ्येत्य शङ्करं पिपिणम् । पश्यपारा महारमान:पारमिताजस ·। [५ पातालखण्डे * पामपुराणम् स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ समार्यःकुत आगतः 1 किमागमनत्यं तेक देशं गन्तुमुद्यतः ५ शङ्कर उवाच। अहं शम्भुरितिख्यातो पिनो हिमगिरिस्थितः । द्रष्टुं व राघवं गच्छे ममकार्य महत्ततः मामाह्वयति राजाऽसौ पुराणवणेरतः । आगच्छन्तु भवन्तोऽपि राघवःपरितुष्यति । ततस्ते मुनयःशम्भुर्ययू रामदिद्वक्षया । तानागतान्यलिष्ठस्तु ज्ञात्वा रामाय चोकयान ततःसत्वरमुत्थाय निर्ययो स पुरोहितः । अर्यपाद्यादिकस्सर्वान्पूजयामास तापीन् गृहराज ततःसर्वान्प्रायेशयदरिन्दमः । प्रत्येकमासनं दत्त्वा स्थागतोक्याऽऽसनस्थितान क्रमेण रघुशार्दूलःपूजयामासतानृपीन् । पावा मधुरया प्रीणग्निदमाहासनस्थितान् । श्रीराम उवाच। अद्य मे सफल जन्म प्राप्तमद्य तपःफलम् । अद्याभ्यासस्य विद्यानां फलकालोऽयमागतः अद्य मे पितरस्तुष्टा राज्यं च सफलं मम | अद्य मे सफलं वृत्तमद्य मे सफलं श्रुतम् ॥ एवं पदन्तं राजानं ब्राह्मणा:कश्यपादयः । ऊचुःप्रियतरंधाक्यं रामं राजीवलोचनम् । ऋषयः ऊचुः। अयं शम्भुदिजःप्राप्तःसर्वशास्त्र विशारदः । घेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञःसर्वभूतहिते रतः ॥ १५ ॥ फैलासपासी सततं तपसे कृतनिधयः । ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चस्के तुल्यो ब्रह्मविदांघरः ॥१६॥ हरिणा ग्रहयात्सल्ये प्रसादे शङ्करोपमः । एवंविधोमहातेजाःशम्भुाह्मणपुगपः ॥१७॥ अष्टादशपुराणशो मीमांसाम्यायकोविदः । त्वदाग्यगौरपादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । त्ययाऽऽहतो मुनिवर.कैलासादागतःप्रभो । अतःपृच्छ महाभाग पुराणाख्यानमुसमम् । धोतुफामा पयं प्राप्तास्त्यामध रघुनन्दन । अन्तंगतस्य येदानां सर्वशास्त्रार्थयेदिनः । पुंसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग्याति दर्शनम् ॥ २१ ॥ सूत उवाया एपमुक्तो रघुग्रेटो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिमिः । प्रहर्षमतुलं लेभे पुराणश्रयणोत्सुफः ॥२॥ धीराम उपाय। य लिगमाहात्म्यमेय ५ । महरानाममाघारम्य पूनामावास्यमेव । :

·चतुरधिकशततमोऽध्यायः ] * रामेण विभीषणबन्धधाधियणम् । नमस्कारस्य माहात्म्य दृष्टिमाहात्म्यमेव च । जलदानस्य माहातपं धूपदानस्य सत्तम! दीपगन्धादि दानस्य पुष्पमाहात्म्यमेव च । नानाख्यानेतिहासानां कयां पापप्रणाशिनीम् ॥ २५ ॥ धर्मार्थकाममोक्षांश्च तदुपायांश्च सुवत । तत्सर्व श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम ॥ शम्भुरुषाच । रामराम महायादो पुण्यपानसि राघय ! राज्यासत्तास्य ते जाता पुराणधवणे रतिः ।। रूपान्महत्सेवया राम पुण्यतीर्थनिघेवणात् । साजिह्वा या शिवंगायेत्तचित्तंयत्तदर्पितम् साधेव केपली श्लाम्यौ यो तत्पूजाकरी करी । सुजामदेवमत्यथं तदेवाशेषजन्मसु । यदेवोत्पुलको भासि हरनामानुकोर्तनात् । कृतार्थोऽसि महागज तत्प्रश्नानुगता मतिः अनन्तरं समाजग्मु टिकाःसत्वरश्नमाः । तत्करात्पत्रिका गृह्य पपाठ रघुसत्तमः ॥ मनसाऽचिन्तयद्रामःकयमेतदभूदिति । रामं शम्भुस्तदा प्राद देव्या बाहरणवेषयान् । शम्भुख्याचा किं चित्तयसि काकुत्स्य ! मुनिध्यग्रे घसस्पपि। तद्वाक्यं राघयः श्रुत्या पप्रच्छ मुनिपुङ्गवान् ॥ ३३ ॥ श्रीराम उवाच। विभीषणःफथमसौवद्ध खलया नृभिः । मत्स्थापितं शिवलिङ्गंदृष्ट्यारामेश्वरं त्यही द्राविडाकुटिलेदुरात्मनातद्विवार्यताम् । घिचार्य मुनिधर्यास्तै नेशास्तम्ज्ञातुमल्पतः न जानीम इति प्राह राम रामस्तदाऽप्रवीत् । पुराणे पीक्ष्यविधिनातत्सर्व द्रूतसत्तमाः मघदहानहेतुश्च विचार्यस्तदनन्तरम् । किं किं पुराणं प्रेक्ष्यं स्यादर्जनीयं तथैव किम् 'प्रशस्तःकीदृशःश्लोकस्तदन्याकीदृशो भवेत् । कीदृशेषु व कार्येषु कीदृशःपूजकस्तथा पूजा च कीदृशेर्भक्त कार्या निर्णयदर्शने । इति रामस्य पचनं श्रुत्वा ते द्विजसत्तमाः ॥ प्रत्यूचुस्तं रघुश्रेष्ठं वित्ता व्याकुलमानसम्। नपकारो धयं यम! वीक्ष्यतां तु पुराणवित् ॥ ४०॥ सष्क्रुत्या राघवःशम्भु पप्रच्छपिनयान्धितः । सोऽपितद्वाक्पमाकर्यप्रत्युवावमहामतिः ।

·४१८ पागाम [५ पास राम्गुणान। गुगपतीपी ना मानगुमिःगीमामातापिनान प्रोत्रियोऽनुष्का रोग समा समापिग: ITAविपनालीम सानिमानिगानमः ४३ पनगदी विशेष पूमगुगर : | ललिधिन देशलिप्यन्वित गुमन पभापwिal rgPATANE | प्रातुन गयोमान्ने प्रायम्याप्रयोजिका । रेलामपदेयमेका भकारनाग ri| गिरीभागमुभम्प मकोणाधःप्रदागिनी । भाफारस दि पिशेप.पहिफारेपणा! पामे पइयायिन्दूवाधिकार इति कीर्तितः । तम्य पागशिरांगेगा मम्पिया वाइन शिरशिरीरमा भयका प्रणयविना । तम्या तुलायरेगाग्या तदन्त गलपित्रपत् । वारसहि पिण्याती लयित्रद्वयतस्त पपमन्यानि सर्वाणि भक्षराण्या मारती लिप्याऽनर्षय लिशितं पुराणं तु प्रशस्यते ग्राह्य पानं येण च मार्तण्ड मारदेरितम् । मार्कण्डेयमपाग्नेयं फॉम यामनमेय व । गाई लैङ्गमाख्यात स्फान्दं मात्स्यं नृसिंहफम् । तथैवदितं राम पुराणं कपिलतथा पारा ग्रह्मययतं शकुनेषु प्रशस्यते । शैयं मागपत दो भविष्योत्तरमेव च ॥ ५३॥ भविप्यं चोपसंझानि त्वन्यानि च पियर्जयेत् । घिमुख्य पुस्तकं रक्षपीठे निक्षिप्य संस्कृतम् ॥ ५४ ॥ धीतवस्त्रधर.स्नात्याशुचिरक्रोधनोऽयरः । मादायात्मानमभ्यर्यकृत्यासङ्कल्पमेध व आडशं चाक्षसूत्रं च पाशं पुस्तकमेव च । धारयन्ती सितां ध्यायेत्प्रसन्नास्यां सरस्वतीम् ॥५॥ गोक्षीरसदशाकार त्रिनेत्रं वृषवाहनम् । सहासघदन शान्तं शुक्लाम्बरधरं शिवम् ॥५३॥ हरिणं चाभयं चोर्ध्वयाहुयुग्मं फिरीटिनम् । व्याख्यामुदां च दक्षेऽधो पामहस्ते परप्रदम् ॥ ५८ ॥ नानारतयिभूपाढ्यं गिरिजााम्बुजासनम् । यहुभिर्मुनिमुख्यैस्तु ध्यायमानपदाम्बुजम् मूर्तिमशिस्तथा येदैः स्तूयमानं पुराणकः । अन्यः समस्तलोकैध संसेयितपदाम्बुजम् ध्यात्वैव पूजकः सम्यगादी पूजा समारभेत् । - ·स्तुरधिकशततमोऽध्यायः] * शकुनयोग्यपुराणकथनम् . आपो पा इदमित्येतत्कलशस्यामिमन्त्रणम् ॥ ६॥ उजलं च गृहीत्या च पास्थमभिमन्त्रयेत् । तत्सद्ब्रह्मेति मन्त्रेण प्रशस्य प्रणधेन तु आत्मानं सर्वपात्राणि तत आधाहयेदिति । यद्वापितित्यूचेनैव भारती पोडशार्चनम् ॥ पुरुषसूक्तेन वा कुर्याद्गम्यया चा समचंयेत् । ओनमो भगवते अमुक पुराणायेति पुराणमर्चयेत् ॥ ६४. काण्डादिति हि मन्त्रेण दूर्वामानीय पूजयेत् । भो नमो भगवत्यै दूर्घाय इति ॥६५॥ सलोफपालपूजास्यादय कन्यासमर्थनम् । यत्सरात्पञ्चकादूदुवं दशवर्षादधः शुभाः ॥ अनुत्पन्नमतुर्वाऽपि तां प्रयत्नेन पूजयेत् । गन्धपुष्पाक्षतेधूंपैदीपताम्बूलभूपणेः ॥६॥ पाठयेदप्यम मन्त्र पूजकः कन्यकामिमाम् ॥ ६८ ॥ सत्यं ब्रूहि प्रियं धूहि भगति सरस्थति नमस्ते नमस्त इति ॥ ६ ॥ गायत्र्यानुकमार्यात्तुदूर्वायुग्मंनुकारयेत् । सन्निधी पुस्तकस्याधः सहस्रपरमेश्यवा। दूर्घायुग्मत्रपंदधातल्या हस्ते विचक्षणः । साऽपिक्षिपेत्पुस्तासन्धी शलाका पमन्यनु पिएज्यतां पुनर्दद्याछिपाभ्यां नमइत्पथ । पत्रपोर्मध्यमाश्लोकः कार्यसिद्धेहि सूचकः पूर्वपत्रे समाप्तिः स्थाच्छ्लोफस्य यदि राघध!" परपत्रे पटेच्छ्लोक विधिच्यार्यमुदीरयेत् ॥ ०३. शनैः शनेः पटेदमाशो व्याख्यास्येच्च शनैः शनैः। त्थरे नहि कर्तव्या कुप्यति त्वरया तुगी ।। ७५ ॥ घटिफापास्नुपादास्यादत्यगस्यात्ततोऽधिका। त्वरयेन्नवयकारझानध्यासमनुद्विजम् पिषिच्य पाठ श्लोकस्यनिधित्यायं च मानसे । प्रतीपं तन्नयक्तश्यंपिषिच्य रघुनन्दन यदि युक्तमयुतं पा श्लोकमान्य पटेदसौ । पुस्तकम्धं च हिस्बैध पूजफः स द्विजोयदि तसर्थष दिपिमेयं पिसंपादोन शम्पते । दपागतो वि स श्लोको देवं वि पलवत्तरम् उपभुति पदच्य नापराधो द्विजम्य नु । विस्मयोन व फर्नय्यो देयम्य कुटिलागतिः पत्तत्पपिपासे पत्रे घोपरि पारिणि । समादेश तिरम्पत्य द्वितीयं तु पटेदतः । ततस्तृतीपंपाठपस्यात्ततःकार्यविधनम् । अषिसन्तिपूधास्त पयर्गतरपक्षमा cra - ·-. [५पातालखण्डे ४६० * पाद्मपुराणम् : स्तुतिलिड्वर्जितः श्लोकःशकुनेपुप्रशस्यते । अध्यायादिः समाप्तिश्ववृथापत्रवृथालिपिः उक्तानुवचनं चैव हापस्तुतमथैव च । दग्धपत्र नलिपिः सन्दिग्धाक्षरमेव च ॥ ८३ ॥ एतानि शकुने नित्यं धर्जनीयानि पण्डितः । प्रश्नो हि द्विविधो शेयो दीप्तशान्तप्रभेदतः शान्तं च द्विविधं शेयमुत्पत्तिस्थितिवृद्धितः । तत्र शान्तप्रशस्तं स्यालक्षितंपूर्वलक्षण कार्यभेदास्तु पर्यन्ते केचिन्मयोपयोगिनः । कस्यचित्कार्यमादाय कश्चित्प्रष्टा भवत्यपि ॥ ८६ ॥ स फरोति तदा प्रश्न समेत्य स्मरतेऽत्र किम् । स पुनर्धार्यपत्र तत्तस्मिन्पत्रं प्रशस्यते अथवा तत्क्षमोपेतं वैराग्यं परमेव च । यतः कुतश्चिगटस्तु स्तुतिपादकमेव व ८८t परिहत्य परं चापि तस्मिन्नर्थे शुभायहम् । मृतो गृह्णाति धागर्थमिति प्रश्नोऽशुभप्रद विवादै विजयप्रश्ने जयद्योतकमिप्यते । सृष्टिरप्यत्र शस्ता स्यात्रायां क्लेशोजयः प्रशान्तायामुपायैस्तु मिश्रायां विड्यरो भयेत् । पुरादिवर्णनं यत्तु मध्यमं यदिवोत्तमम् फलिसम्भावनायास्तु शृङ्गारस्योपवर्णने । राज्यनिहचिन्तायां राज्यलिङ्गं शुमावहम् यस्यापि यादृशं योग्यं घियायंतादशं बुधः । स्तुतिवैराग्ययोःकार्यघिलयः परिकीर्तितः कार्याल्पसिद्धिः स्खलिते न च निर्वाहमृच्छति । तस्यान्यार्थस्यान्यमापोराम! शान्तिविचारणे ॥४॥ विसर्गान्तध पूर्वार्द्धविपर्यासी भविष्यतः । सङ्कल्पिताम्यधामायो दयायस्यसमाने काण्डादेन्तु समाप्तौ तु स्यात्तत्कार्ययिनाशनम् । तस्मादेतादशेदोपे शकुनस्यषिर्णयः • श्रुते पुस्तफपाते च त्याइते मस्तकादिषु । यता माननं याति ततः शतुननाशनम् । सम्मादेतादृशे दोपे शकुनं परिपर्जयेत् । उपमा गयेवाम कार्याभासो न यस्तुतः । सन्तानं मोऽन्यत्र घोक्तारष्टिमध्यफरपदा । नुनिःप्रशस्ताकुत्रापि गुणवत्कार्यनिर्णये वियाहे चौधे दानेश्यवहारहरी तथा । यथार्या य स्तुती राम निदिगिमदूपणम् अयथार्या स्तुतियां दितत्र कार्य म सिध्यति । अयुयाय तथा १ पुराणावियनाइने पलायने देशमा प्याधिसामय पयायोरायभिमये सम्मिाधारकानाम | शाल: म्पायनियमान इति प्रायः पुराविक १.२३ .

·राम उघाव। फर्य पद्यं पुराणहो पदिष्यति । अनुक्तो न श्रुतः सम्यक्श्रोतृणामितिनिश्चयः पता महमचापि विवार्यताम् । भागाबोधकमप्यत्र यत्तुमर्हसि पण्डित!! शम्भुषाव। मधून्यत्र मधुर्मधुभुजं मधुः । मधुनामधुनादयंधियाणि च विशाणि च । अबुद्धार्थस्त्वयं श्लोकः शकुनेन हि शस्यते ॥१०६॥ ते रोरो रीरीरारंररीररम् । एवं करोति शुद्धात्मा ब्राह्मणो ब्रह्मतोऽतिथिः । त्वयं श्लोफः शकुनेन प्रशस्यने । एघमादीनि पद्यानि पुराणेषु रघूत्तम!n नव व्याख्यातरपाठस्तु परं भवेत् । यः श्रोतुरवैगुण्यं व्रतेषु नियमेषु च पुराणानि न चिन्त्यानिकथन्विति । त्रितादिवशादर्थधीरप्यस्तु विचारतः प्रक्रियांचेपवविधार्यपरमार्थतः । बलवांस्तत्राहि श्लोकःप्रक्रिया तु ततोलघुः वृधायासे दग्धपत्रे विनाशनम् । स्यादन्तरितनिर्वाहपत्रे कार्यविसूत्रता ॥ प्रयः प्रोक्तः प्रनलिपिके तथा वृथाक्षरे वृथायासः पुनरुक्ते विसंविदे । तत्कासिध्यतिवा न सिध्यति । विलम्वनाथ घा सिद्धिरस्पटाक्षरके पुनः मामोति निर्दिष्यदिवसेष्वपि । न प्रत्यहं निरीक्षेत पुराणशकुन नृपः ॥११५ मुक्त्योतिस्तथा नघ निरीक्षेत पुराणकम् । एर्वस्य दिवसस्याथ रात्री पूजां विधाय च ॥ ११६ ॥ परशुश्च शकुने रघुनन्दन । पश्चानिरीक्षण कार्य सद्यःकालमापिया ॥१९७ शेषेण विशेष शकुनं घदेत् । शुभकार्येषु सर्वेषुप्रेतश्राद्धादियर्जनम् ॥१५८ शापोदेशानां च विपर्ययः । रक्षसां दुपसत्यानां शुद्ध पाणिबिहिसनम् । म छीपनं धमनं दी। हासो बीभत्सता दुःखदुःस्वप्नम्नमपापकाः। पीडा करहो मरणं तथा राणामागमश्चापि महतो भयमेव व ११२९ पमायास्तथा वान्याः प्रक्रियास्तु विपर्जयेत् । यः प्राप्तिविचारे च राजस्ष्ठिः सुखायदा १२२ ·देव! धीगमगानीमस्तुकगामिमाम् १५५ Mir - : * पाद्मपुराणम् -[५ पाताल ग्रहणामुदयो रोगशान्तिरप्यत्र शस्यते । फिमत्र यहुनोतन तत्तद्योगं विचारयेत् ॥१२॥ सर्वेषुच पुराणेषु स्कान्दमत्र प्रशस्यते । वैष्णव केचिदिच्छन्ति रामायणमयापरे १२५ सत्यादिसर्वदोपाणां वैष्णवे नैव दोपता । स्कान्दे रामायणे चैवदोषत्वमपि वाल्पता फितु पूजयितुं शक्यं वैष्णवं नैव केनचित् । सदावारविहीनेन पूजितं यदि चेद्भवेत् तदा शुममियायाति शकुनं नैव सिध्यति । सर्वाचारसमोपेते शाखायन्धे यथा वृषः। सूत उवाच। इत्थं शम्भुद्विजेनाथ वोधितो राघवस्तदा । विभीषणपरीक्षायां शकुनायोपवक्रमे । घसिष्ठं सर्वतत्त्वज्ञं पुराणेषु विशारदम् । यमापे राधयो पाक्यं पुराणं पीश्यतामिति घसिष्ठोऽप्याह रामं तं मुनेश्वामध्यसन्निधौ । पक्तुं निरीक्षितुं राम न शक्तिर्मम विधते शम्भु प्राह ततो रामो मुनिसम्प्रेक्षिताननम् । भवन्तोऽपि हि तरवसाः पुराणेषु पिशारदाः ॥ ११ ॥ सद्वदन्तु पुराणम्यंशकुनं मम कार्यतः । तथेति शम्भुरुक्त्या तु शुचिर्भूत्याऽर्यकोऽभाम् म्कान्दमभ्यय विधिवत्मश्नं कृत्येति तत्त्वतः। स किड्सलया पद्धो मम भक्तो विमीपणः ॥ १३ ॥ ममी धास्तदा श्लोकात्रय आदेशकास्त्रिया ॥१४॥ पध्या समुद्रं स तु राययेन्योरोध पुपा क्षणदायरेन्द्रान्। योद्धु विनिर्गत्य समाययुस्ते लहापुरधाप्यतिकायमुख्याः १३५॥ भाला जनपदा शिवराला विजातयः । प्रमदा. शालिन्यो मयिष्यन्ति बागे। एवं स्तुको मद्देशस्नु देयताः माह शिषः । मोयपियं भपानीमलापरिधिमा इटीकापं निरीक्ष्याय पमिधयमुनधान । मोचनत्यरया गम भविष्यतिम माग इति भुत्यामुनयोक्रामः स मुनिकानर का पिनियों शीय पिणगाणम् । भोरनामनगरं त्वरया प्रशिद । गत पमपामाः पाXिII fears - पूजितागानुपावापतिमा पिमीषणः । , ·। चतुरधिकशततमोऽध्यायः ] * रामेण विभीषणमोवनम् * पयामास काकुत्स्यो धानरान्सर्वतो दिशः । ततो गत्वा कपिवरा दूएवन्तो नचैवतम् घ रामो मुनि शाह शम्भुपश्चाद्वदत्व मे। तथेति रामसहितो मुनिः शम्भुद्विजान्वितः शेयेति तथैवेति विप्रघोषं जगाम सः । पृटास्तेऽपि द्विजास्तत्र दर्शयामासुरचिताः । न्तिभूमिगृहे यद्धं राक्षसं बहुखलेः । अथाह राघवो विप्राः किमनेन कृतं त्विति रुक्तं नहाहत्येति वृद्धो ब्राह्मणसत्तमः । द्विजोऽतिधार्मिकः कश्चिदेकान्ते प्रययाः कृशः ध्यानायोपवने तस्थौ तत्र गत्वा विभीषणः। पादनाधर्पयद्विनं स विप्रोऽप्यतिचूर्णितः ॥ १४७ ॥ रदमेकमतो गन्तुं न शशाक विभीषणः । अस्माभिस्ताडितो दुयो न ममार घधरपि । भतो राम! निहन्यैनं पापात्मानं पीभव | रामः संशयमापन्नो विप्रानिदमुवाचह। घर ममैवमरणं मदतो हन्यते कथम् । राज्यमायुर्मया दत्तथैव स भविष्यति ॥१५० त्यापराधे सर्वत्र स्वामिनांदण्डइष्यते । रामवाक्यं द्विजाःश्रुत्वा विस्मयादिदमयन् द्विजा ऊचुः। न पवद्धमरणं भोराम मुनिसंमतम् । पसिष्ठादिमुनीन्द्रस्तु विचारं कुरु यद्धितम् ॥ रामपृश मुनिवराः प्रायश्चित्तमयोचिरे । अहानब्रह्महत्या तु प्रायश्चित्रपोह्यते ॥१५॥ इयमज्ञानतो हत्या प्रायश्चित्तमपेक्षते । गवां च त्रिशतं पष्टि ददातु स विभीषणः॥१५४ बन्धकाधापि ते विप्रास्तथेत्यूचुः परस्परम् । मोचपियामस्तदक्षः प्रायश्चित्त करोतु सः॥ १५५ ॥ विमुच्य राक्षसं विप्रा राधवाय न्यवेदयन् । रामोऽपि नाभिमापेत्तं प्रासनिकमभापत स्मात्या पृथ्वामुनीन्द्धाप्रायधित्तमतः परम् । द्विजानुमतित:पापीमामुपेक्षतु राक्षसः श्रुत्वैति रायपघचो राक्षसः पापसंयुतः । प्रायश्चित्तमृपिमोक्तं कृत्या राममयाभ्यगात् प्रायश्चित्तपिशुद्धारमा ननाम रघुनन्दनम् । रामस्तं प्रहसन्धाक्यमिदमाह सभान्तरे । श्रीराम उवाच। अव प्रभृति पौलस्त्यविमृश्य कुरु यद्वितम् । भस्मा त्यस्तरक्षःप्रयासोऽयमभूयतः कृपालुर्भध सर्वत्र भृत्यो मम यतो मघान् । अथ ते मुनयः सर्वे निश्चिता रघूत्तमे ।। -

·No text on this page.

·ता कारा पायथा प्राता घोते नृपस्तथा तवांशो नृपतिश्चार्य रामचन्द्र प्रतापवान् । काम घिगयापनतो भूत्वा घाचमा सुचारिणीम् का फाशते तत्र आनम्वतन्मुखाम्बुजम् । स्मरपान पोन सम्पीय रघुशेखरम् मा निर्ययों देवी पमा पमपनप्रिया। एकपनीयत प्रात्या राम ते समुपागमन् ॥ रामपितसर्या स्खलत्पदगति भूपम् । शिवनारायणों दृष्ट्या पिस्मयं परमं गती जात प्रमो.नस्पनिमावित मायिनोऽप्यपशारमनः धैर्य पश्यह नियन्तेनरामःमुकीर्तिमान स्वरया विधीमापरिपूनः पुरक इयान्मुनिः। ताराम महायाई शियनारायणाधीन वारदहस्ते पूजयित्वासु तानुपाय मदानुनिः। ममाधमपदे पूर्व भीनमध्य सत्तमाः। धिकशततमोऽध्यायः] रामलक्ष्मीसंबादवर्णनम् - शम्भुस्पाची वीक्षितुं पत्नीतच केशवकाङ्क्षति । नारायणस्तयेत्युक्त्वा प्रविशेत्याह राधयम् अथ प्रविश्य भवनं लक्ष्मी धीक्ष्य नमस्य । कृतार्थोऽस्मिन सन्देही पद त्वं कि तु मन्यसे ॥ ४५ ॥ धीदेच्युवाच। पाकामश्वरूपायानसि राधय । सीता सा चारुसर्यानी तय पत्नी तया भयान कोऽस्ति पुरा चासीदतीय विरहाकुलः । ममापि पद सर्वसदपपा न पराप्स्पसि सहासान्यथ पाक्यानि यूनां वित्तहराणि च । श्रुत्वा तु सानि सर्याणि राममदो यतात्मपान ॥४८॥ :शिपमेवास्य नाशियं विधते फचित् । अपरामोपचमाह गच्छेदंमगन्यमो!. रतोऽपरिता पुष्पकेण स रामयः। स मुनिःसहशम्भु सानारायणो गयी SHAलोकं गतः शीर्भ सनः म्यादधिंगतः । ततो मीपसमुदाध जम्बूदीपं पुनर्गतः । जाधमपदे तस्थिपान्गौतमीनटे । अथ स्नारया मदानां महानो मुनी। रवार। मारा निनीय . . म समा " शीहरिक . तुमुनियास्येनत्याह करधन | भय स्नात्या मदानको स्वादेवादिसमम् भोलकामं तदा पने पसिष्ठो पापमुतवान् । धर्मत्यागो भपेशामभादंबिपने पति।। स्थित्यामा यशोऽ ·• पारपुराणम् 1५ पाताल इति चिन्तालेध्येय सरामेषु मुनिष्यय।२३। शम्भुराहणुप्वाध रायसददामि ते । फरियता मया माया त्परतेनेतदमुन्न नारायणीयमेततु परमधाम माम्वरम् 1 उष्णशीतापिच्छेद्यमानगम्यं न बानुपम तत्तु पूजयतधोध्यं पश्य प्रापुरोगमा । दिनु सामु च मुनीन्पश्य पूजयतोऽमल चतुरो निगमान्पश्य स्तुपतः परमं पदम् । योगिनः सनफावास्तु योगमास्थाय यत्नतः ॥ २ ॥ ध्यायन्ति परमं तेजस्तदिदं पश्य राधय! | अमच रोमशं पश्य प्रदक्षिणनमस्कियाः कुर्वाणं फोटिकोटिश्च पालखिल्यान्मुनीश्वरान् । लक्ष्क्षयादि सर्वच नितापूज्यमानं परं पदम् ॥ २६ ॥ साकारं च निराकार ब्रह्मयत्परिकीर्तितम् । अज्ञानिनो न पश्यन्तिपश्यन्ति शान शम्भुपाक्यादतः सर्वे पूजयामासुरव्युतम् । गिरिकणी च तुलसी मलिका मारलं तथा नीलोत्पलरम्युगेश्च कृष्णास्फुटजलैरपि । पूजयन्तो महात्मानो महात्मानं जनार्दनम् । मारदं खेऽथ ददृशुर्जटिलं सविपश्चिकम् । नारायणपदाघोपं लम्बहर्वोपीविनम् । स चापि मनसा दध्यो क एप इति नारदः । स पपात प्रमोः पादे शम्मोरानन्दनिर्भः शैवीं पञ्चाक्षरी विद्यां जजाप मनसा मुनिः । धन्योऽस्यनुगृहीतोऽस्मि जन्माद्य सफलं मम ॥ ३५॥ ब्रह्मादिधन्यं वागम्यं शातपानस्मि ते पदम् । नारदं तमय प्राह शम्मुवं पदेति हि । यथा व मां न जानन्ति तथा मे कुरु घर्तनम् । गच्छ शीघ्रहरि हि ममागमनमल्पना यप स त्यस्या गत्या सर्व व्यज्ञापपद्धरिम् । अथ सत्वरया विष्णुरादायायदान कमलासहितो योगिकोरिकोटिसमावृतः । निर्ययो नारद हस्ते गृहीत्वा गरबा नमो नमो नमोऽस्त्वस्मै शरायेत्युदीरयन् । अर्धपायादिना सर्वान्पूजयामास केशवः४०॥ शुभम् । गृहराजे ठरा स्थित्ता नारायण उपाय। कोऽयं पड़ा महायशाः। अमानुग्णवेयोऽयं ब्रह्मायरप्यगोदा।

·पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः] * रामलक्ष्मीसंवादवर्णनम् . शम्भुख्याच। मुनियेपा यथा प्राता ययमेते नृपस्तथा । तवांशो भूपतिश्चार्य रामचन्द्रः प्रतापवान् । एनांसंवीक्षितुं पत्नीतव केशवकाङ्क्षति । नारायणस्तथेत्युक्त्या प्रविशेत्याह राधयम् अथ प्रविश्य भवनं लक्ष्मी वीक्ष्य नमस्य च । विनयापनतो भूत्या पावमाह सुवारिणीम् कृतार्थोऽस्मि न सन्देहो पद त्वं किंतु मन्यसे ॥ ४५ ॥ श्रीदेव्युवाच। त्वं युवाकामरुपवरूपावानसि राधय । सीता सा चारसर्वाङ्गी तब पत्नी तया भवान् पियुक्तोऽस्ति पुरा बासीदतीय विरहाकुलः । ममापि यद सब-तदयया न चलप्स्यसि सहासान्यथ पाक्यानि यूनां वित्तहराणि च । श्रुत्वा तु तानि सर्वाणि राममो यतात्मवान् ॥४८॥ निर्गन्तुं फाइझते तत्र आनन्यतन्मुखाम्बुजम् । स्मरयाणेन पोन सम्पीय रघुशेखरम् अन्येव निर्ययो देवी पमा पश्यनप्रिया । एकपनीमतं शात्या राम ते समुपागमन् । भय घेपितसयांङ्ग स्खलत्पदगति नृपम् । शिवनारायणी दप्ट्या विस्मयं परमे गती महोऽस्य द्विमावित्त मायिनोऽप्ययशात्मनः । धयं पश्येहनियतंतेनरामासुकीर्तिमान सर्वतःशियमेवास्प नाशिवं विद्यते धचित् । अपरामोपचः:प्राह गच्छेऽईमगयन्प्रभो! अनुमातोऽथ हरिणा पुष्पकेण स राघयः। स मुनिःसहशम्मुध सदनारायणो ययो। लोकालोकं गतः शीनं ततः स्यादधिंगतः । ततो द्वीपसमुदाध जम्यूपं पुनर्गतः । मराजाश्रमपदे सस्थियातमीनटे । अथ स्नात्या महानद्यां भरद्वाजो मुनीभ्यर शिष्यैः श्रीमापरिवृतः पुमकं प्यान्मुनिः। तत्र राम मदाबाई शिवनारापणाधीन पधावत्पूजयित्या नु सानुपाव महामुनिः । ममाश्रमपदे यूर्य मोक्नुमईय सप्तमा रामस्तु मुनिवाक्येन तपेत्याह कथञ्चन । अथ स्नात्या महानयां इत्यादेवादि तर्पणम् भोलुकाम सदा रामं पसिष्ठो पापमुख्यान । पर्मत्यागो भवेदाम न श्राद्धं झिपने यदि ..

·भमा प्रहणे सीर्थ ध्यतीपानेऽप मंक्रमे ध्यतीत यदिवेकादं भगवन्कियने पुनः । नित्यधाद पुनप कुगादिसि पनम्तप । यथा मय माता मरणे समुपस्थिते । आशाचे घसमापारी निरपधाम ये एतम् । यतीपातादि काले हनन्तु पचनात्सव घसिष्ठ उपाय। एते दि मुनयः स तथा शम्भुस्यं द्विजः । एतन्मुम्मादशेषेण निर्णयस्तु भविष्यति । सद सर्वे पिनिधित्य मुनयः शम्भुमापन् । पदास्माफमशेष त्यं द्विजपर्य : महानसि । शम्भुम्याचा त्यक्तव्यं यच्च पे धाद पुन: फर्तव्यमेव च । सूतके समनुप्राधिन्नेषु च पदाम्यहर मासिकान्युदकुम्मानिश्राद्धानि सफलानि च । प्रसिसाम्यत्सरंधा सूतकानन्तरंविशुः त्यकाम्यन्यानि यापन्ति हतके विनसम्मये। अनन्तरं हि फार्याणि सर्वाणीति न संशयः॥६॥ मासिफानि समस्तानि धादं प्रत्याब्दिकं तथा। सूतकानन्तरं कार्य विग्नेऽन्यस्मिन्यतोऽन्यथा ॥६॥ एकादश्यां कृष्णपक्षे फर्तव्यं शुभमिटताव्यतिक्रमे हेतावमायां क्रियते तुतव । ययोत्तरदिनेष्वेव कर्तव्यं यद्यविनतः । कृष्णपक्षे त्वमायां तु कर्तव्यं राम ::नो कृतम् मृताइस्य यदामासो न झायेत कथञ्चन । माशोऽथवा माघे श्राद्धं तद्दिषसे स्मृन्म यदा तु पासराशानं मासस्य शानमेव च । अमायामेघ तन्मासे श्रादं सांवत्सरं भवेत् दिनमासापरिज्ञाने प्रोपितस्य मृतस्य वातत्तिभ्यां सहिनं ग्राह्य तत्राशानं यदा भवेत् आश्विनामा च मार्गामा माधामा व दिनप्रयम् । तत्र धान्यतमं ग्राह्य दिनमालामतीतितः ॥ ७ ॥ वृद्धिसप्तमसीमन्त प्रेताधावानुमासिकम् । नित्योदकुम्भप्राच.मासस्युरधिकेऽपिच ग्रहणे पुत्रजन्मादौ फर्मण्यपि वशास्तिके सहुल्पिते व सर्वस्मिन्नधिमासो न दुष्यति रोगी यदा मनुष्यः स्थाश्राद्धकर्मण्युपस्थिते।

·ञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ] . श्राद्धकालनिर्णयपर्णनम् * माया पा भ्रातरं धापि शिष्यं पापि नियोजयेत् ॥ ७८ ॥ तस्याभावेन हानिः स्यात्कर्मणः धाद्धसंशिनः । नित्यधाद्ध यथाशक्ति भोकारं तु नियोजयेत् ॥ ७ ॥ अमावास्या मासिकं च मृताहज्पतिरेकि यत् । स्वयं कर्मण्यशक्तश्चेत्सुतं विप्रे नियोजयेत् ॥ ८॥ राजकार्यनियुक्तस्य दासग्रहणवर्तिनः । व्यसनेषु समस्तेषु श्राद्धविप्रेण कारयेत् १८१ प्रातःकाले तुन थाद्धं प्रकुर्वन्ति द्विजोत्तमाः । नैमित्तिकेषु श्राद्धेपु न कालनियमःस्मृतः प्रहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमःकुतपःस्मृतः । कुतपादयधाप्यर्घागासन्नकुतपो भवेत् १८३ मासेमासे यथाधाद्धेऽपराहस्पृग्विधीयते । अपराहव्यापिनी स्थादुभयन पदा त्वमा क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धी साम्ये परा स्मृता । अमावास्या तु या हि स्यादपराहृदये समा ॥८५॥ क्षये पूर्वा परावृद्धी साम्येऽपि च परा भवेत् । क्षीणस्तु चन्द्रमा यत्र तत्र श्राद्धं तु पार्वणम् ॥ ८६ ॥ अमाटभागे सूक्ष्मोऽसौभूताटांशे स नास्ति चेत् । मध्याह्वव्यापिनी सा स्यादेकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत् ॥ ८॥ सायाह्नव्यापिनी या स्यात्पावणे सा विधिर्भवेत् । अल्पापराहगा याऽमा ग्राह्या श्राद्धादिके भवेत् ॥८८॥ मृताहे त्रिमुहूर्ता च सायङ्काले तिथिर्भवेत् । परे ह्यस्तङ्गता यत्र त्रिमुहृतं तु पूर्वपत् ।। तापरेयुः श्राद्धं स्यात्येष्टपुत्रस्य नाशनम् । अमाश्राद्धं यथाकुर्यान्मृताहे समुपस्थिते मध्याह्नव्यापिनी तत्र ह्यद्विजस्य विधीयते ॥ १॥ राम उपाय। धारनाममशेरेण मर्यकर्मकर्म तया। प्रासङ्गिकानां धर्माणां निर्णय वक्तुमर्हसि ॥१२ शम्मुंश्वाचा श्राद्धस्य दिवसेप्राप्ते पूर्वयुनियमान्वितः ! निमन्त्रयीत विप्रेन्द्रान्धिप्रलक्षणसंयुतान् । -

·एफभुनं ग्रामवर्गमन्त्यजायेगमायणम् । दन्तघायनमभ्यङ्गना
फर्ता कुषर्षात पूर्य गुम्स्यपत्याय परेऽहनि । गृहीत नियमानुकान्समेन परित्यजेत् ॥
निफालंचय पूजाचेत्मातदेयं यजेत्म्यफम् । अरुणोदयवेलायां करोति यदि पूजनम् ॥
अधाशायी तथाभूनः प्रातरुत्थाय फर्मवित् ।
प्रातस्त्यमपि यत्फर्म तलत्या सातपूर्वकम् ॥ ७ ॥
ऋणत्रयविनिर्मुक्तो याम्यति ब्रह्मतत्परम् । सूर्यस्योदयवेलायर्या शिवपूजां करोति यः॥
सूर्येण समतेजस्वी शिवलोके महीयते । उदित माम्फरे पश्चाइटिकान्तरपूजनम् ।।EEM
रुद्रेण समतेजस्वी शिवलोके महीयते । द्वितीयघटिकायां तु यदि पूजनीशितः ॥
पायुना समतेजस्वी शिवलोके महीयते । तृतीयघटिफायां तु शिवपूजा समाचरेत् ।।
कुवेरसमतेजस्वी शिवलोके महीयते । चतुर्योपश्चमीपष्टीसप्तमीघटिफासु यः ।। १०२ ॥
शिवं पूजयते भक्त्या शिघलोके मरुत्समः । तत्काल एवं क्रियते पूजांयत्कालनोदिता
यथाप्रतिशमथवा गृहीतनियमो यजेत् । उपचारेषु शक्या वे नियम परिपालयेत् ॥
नियमातिकमे चापि यागश्च स्याद्विमोयेदि ॥ १०५॥
श्रीराम उवाच
क पूजा देवदेवस्य शङ्करस्यामितौजसः । स्मरणात्पापनाशस्य स्मरणान्मोक्षदस्य च
शिवस्य शिवरूपस्य शिवतत्त्वार्थवेदिनः । सोमस्य सोमभूपस्य सोमनेत्रस्य राजितुः
घेदमूर्तरमूर्तश्च वेदसारस्य घेदिनः । वेदवेदांगचित्तस्य घेद्यावेद्यस्य योगिनः ॥१०८॥
गोक्षीरसमदेहस्य गोक्षीरस्नानमोदिनः। गोपालिनस्त्रिनेत्रस्य प्रयीनेत्रस्य मायिनः ॥
प्रश्नमध्ये तथा रामं शिवज्ञानमथादिशत् । स्थाणुभूत घासीनो नासाग्रन्यस्तलोवनः
आनन्दनिप्यन्दपिलोयनाथुप्रवाहसंस्पृष्टकपोलदेशः ।
दधार देवं गिरिशं हृदम्बुजे गोक्षीरसुस्निग्धसुचारुपात्रम् ॥ ११ ॥
प्रतिविम्यमथो गात्रे रामस्य समदृश्यत । दृष्ट्वैवविम्यितं शम्भु चतुर्याहुं त्रिलोचनम्
६ परमं याता:सर्वे मुनिहरीश्वराः । शम्भोर्यक्षःस्थितं रामंदृष्ट्या दीप्तातिशुभम्
वपुर्यामाईमथ राममुदक्षत । स्थप्रश्नमनुसन्धाय प्राह सर्व पदेति च ॥११॥

·पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः] * शिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् * ४७१ शम्भुषाच । अवले या सदा पूजा चलेपापि यथेच्छया । लिङ्गसम्पूजनं मुख्यमलाभेप्रतिमादिषु ॥ अधिकारधिशेपेण तत्र तत्रापि पूजनम् । विगुणं सगुणं चापि सफलं लिङ्गपूजनम् ।। प्रतिमादि कृतापूजा विगुणा सफला न हि । अचलेवाचलेपापि पूजालिङ्गे प्रशस्यते । चलस्य पूजनं वक्ष्ये स्थापनोद्वासने तथा । ते उभेन पिजानाति कश्चिमुनिरपि क्वचित् स्थापयन्ति हृदब्जे गोपयन्ति यजन्ति च । उद्वासयन्ति देवेशं शङ्करं योगिनःसदा क्रियांचातीधहोतॄणां वहाँ देवं त्रियम्बकम् । पूजकानामशेषाणां शिवलिङ्गे महेश्वरम् लिङ्गस्य स्थापनं पूजा उद्वासनमथैव च । धारणं शङ्करस्यैघ लिङ्गमेव महेश्वरम् ॥ सजिक परमोत्कृष्ट स्वर्णचैव विनिर्मितम् । राजतैर्यादले कार्य राजतैःणवैस्तु यत्॥ लतासूत्ररथोपापि रचितं दारुणाऽथया । वस्त्रेण घाऽथ रचितं मृदा विरचितं भवेत् तत्र संवेष्टय घस्त्रेण सुगन्धेनसमन्विते । धीतवस्त्रयुगे शुद्धे मृद्वासनसमन्विते ॥१२४ शीतोष्णरहिते पादवतुष्टयसमन्धिते । प्रावृत्तिच्छेदनोपेते कृमिकीटविर्जिते ॥१२५ घौतेन मृदुवस्त्रेण सर्वतो धेय्य ते शिधम् । विन्यस्य सजिकामध्ये प्रावृत्य व पुनर्विभुम् ॥१२६॥ एपा हि सजिकारामदेवस्याग्रेऽतिकीर्तिता । तस्य च स्थापनंपाठोरहस्ये च महेशितुः अथवा भित्तिमूलेस्याद्देववेद्यामथापि धा । सुरक्षिते तथादेशे रक्षकं च नियोजयेत् ॥ प्राणादेरधिनाभावं कुर्वीत नियमैःसह । एतद्धि राजसंप्रोक्तं स्थापनं परमात्मनः । सात्त्विक स्थसमीपस्थं धारण तामसं पुनः । धारणं गात्रसंस्पर्शमशेपदेहगोपनम् ॥ मस्तकेधारणं मुख्यं ब्रह्मणा च तथा कृतम् । पिन्यस्य मुकुटस्यान्ते धारणं शुभमुच्यते ललाटेधारण शस्तं यथा लक्ष्म्या धृतं शुभम् । वाणेन च धृतं मूनि दक्षिणोरसि वा पुनः ॥ १३२ ॥ कर्णे च हरकणेन मुनिना परमपिणा । घिनिर्मिध तथागा लोहस्थान प्रकल्प्य च धारयन्ति तथालिङ्ग राक्षसा.केचिदुत्तमाः । अनिकेतनमानामशक्तानां शिरोधृतिः ।। अधमाधममाख्यातं नीविबन्धादि धारणम् । तेषु तूच्छिएसंप्राप्ती मस्तके धारणंमवेत् ।

·४७२ . पामपुराणम् [५पातालसण्डे अधमाधमत्तीना सहा ये लिङ्गपारणम् । पापिनामपि चाभयं यमलोके न विद्यते । श्रीराम उवाच। चित्रगुप्तेन लिखिता ललाटे या लिपिदा । सया तु लिप्या नियते नरकं फयमन्यथा फरोति पूजन शम्मोः पापं नाशयने फयम् ॥ १३७॥ शम्मुरायाचा पापं नाशयते कृत्स्नमपि जन्मशतार्जितम् । मर्सनासर्वपापानांस्मरणाच्च महेशितुः भस्मेति पदमाख्यातं तस्य धारणमुत्तमम् । यथाविधि ललाटे ये पहिवीर्यप्रधारणात् आशयेल्लिखितां यामी परस्यामिप हव्यभुक कर्णोपरि कृतंपा मष्टस्यान्मुखधारणे॥ कण्ठे च धारणात्कण्ठमोगादि छतपातकम् । याहोर्याहस्तं पापं घक्षसि मनसाकृतम् नाभ्यां शिश्नतं पापं पृष्ठे गुदफ्तं तथा । पाययोर्धारणादाम परस्यालिङ्गनादिजम् तमस्मधारणं शस्तं सर्वत्रय त्रिपुण्ड्रफम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां त्रय्यप्तीनां च धारणम् ॥ १३ ॥ गुप्त्यै लोकत्रयाणां च धारणं तेन चे कृतम् । धृतं पञ्चदशस्थानेशुद्धभस्माभिमन्त्रितम् रोष्ठयुग्मे वाहुयुग्मे फोष्ठोपरियुगे तथा । धारणं सर्वदेहानां पूनायै धर्मसंमतम् । भस्माशना भस्मशय्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः । भस्मस्नानाः सदापापैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः ॥ १४ ॥ आदी ग्राह्मणदीक्षायां त्रियायुपमिति स्मृतम् । प्रसवे च मनुष्याणां भूतावेशेऽपि रक्षकम् ॥ १४७॥ पादि विषहान्ययं सर्वेषां साधनं त्विदम् । भपिघा वैष्णवो मर्त्य अथपापीतरोजनः मस्मस्नापी भस्मयुक्तः कर्मस्थधिकरोति वै ॥ १४६॥ श्रीराम उवाच। स्ममाहात्म्यमादी मे भस्मायुष्यं हि फस्य थे। कथं हिरक्षते ह्येतत्सर्वमेद्वदस्य में । शम्भुषाव। देहिनः । पापम्नं शीतमुष्णं च स्पर्शाच्छिवपदप्रदम् । 1 ·देशस्य फरस्पर्शाद्विशापः करुणोऽभवत् । स्वरूपं च ततो गत्या स्वमाश्रमपदं ययी .. ४७३ श्रेयायुषाविहोनं तु जमदग्निं तपोनिधिम् । भस्मैवजीवयामास कश्यपं च तथाविधम् पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः] +धनञ्जयधिप्रकथानकम् * अत्र ते फीतयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । आसीद्वासिष्ठवंश्यस्तु धनक्षय इति द्विजः तस्य भार्याशतं चासीद्रूपलावण्यसंयुतम् । तासामेका तु सुपुवे शामाका फरणं मुने भार्यानां सङ्ख्यया राम! सुताश्चासंस्तपस्विनः । पित्रा विभागस्तेषां च विषमः परिकल्पितः ॥ १५४ ॥ मातृणां च तथा व वैरबन्धो महानभूत् । नराणामेकजातीनां वैरं नियतमेव तु ॥१५५ यथासो फरुणो गत्या भवनाशिनिकातटे । नानामुनिगणैःसाद्धं नरसिंहदिद्वक्षया ॥ नृसिंहदशनार्थन्तु ब्राह्मणेन तु केनचित् । उत्कृष्टफलजम्बीरमानीतं रूपगन्धवत् ॥१५७ करुणस्तु तदादाय व्यजिप्रत्फलमुत्तमम् । तत्रा स्थिता द्विजगणाः शापेन तमोजयन् मक्षिका भय पापात्मवर्षाणां शतमप्यतः । शापावासनं भविता दधीचेन महात्मना । थथ मक्षिकतां प्राप्तो भार्यामिदमभापत। मक्षिकात्यमई प्राप्तो मां शुभे ! पालयस्य भोः ॥ १६० ॥ इत्युक्त्वा स तथा भूतोयनाम च ततस्ततः । अथैवंविधमाशाय शातयः पापनिश्चयाः वदधे यनमास्याय तैलमध्ये ह्यपातयन् । मृतं पतिमथादाय दुःखिता सा कृशोदरी ॥ वदुःखशमनार्थाय प्राह देवी त्यस्न्धती । अमुं सभीवयाम्यद्य भस्मनैव शुचिस्मिते ॥ अयाग्निहोत्रजं भस्म अरुन्धत्य न्यवेदयत् । मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण मृतजन्ती तथाऽक्षिपत् मन्दवायु तथा चक्रे व्यजनेन शुचिस्मिता । उदतिष्ठत्ततो जन्तुर्भस्मनोऽस्य प्रभावतः ॥ ततो घर्षशते पूर्ण ज्ञातिरेको ह्यमारयत् । मृते भर्तरि सा साध्वी दुःखिता च शुचिस्मिता ॥१६६॥ धीचं नाम पिप्रेन्द्र महामाहेश्वरं मुनिम् । जगाम शरणं साध्वी प्राइ धिप्रस्तपोधनः । वानपि तथाभूतान्मामप्येतादृशं पुरा । तस्मात्तु भस्मना जन्तुं जीवयामि तपानघे ! ॥ इत्येवमुक्त्या भगवान्दधीचो महेश्वरं वै शरणं जगाम । भस्माभिमन्याय करे गृहीत्वा सञ्जीवयामास धवं सुसाध्व्याः ॥ १७ ॥ .

·*""- चिमपिसा साध्या गृहमानीय मोजने । प्रार्थयामास पिप्रविमुक्तपानय स द्विजः । पत्यथविन्दे फोटिशिष्या:समागताः अथ देवा:समायातामस्मोद्धूलितविप्रदाः नमस्एस्य धीच तु पमन्युः शिषफाशया ॥ १७ ॥ देया च । माकं तु पुरानानंनएमासीन्महामते । गौतमम्य तु माया ये दृष्याकामातुरा धयम् ॥ च धर्पिता देपी वियाइतमङ्गला । तां ये कामयमानानां नष्टं ज्ञानममूध नः । ततः सर्ये पयं भीता गता दुर्याससं मुनिम् । स उपाचाधुना सर्वमपनेष्यामि घो मलम् ॥ ७६ ॥ रिद्रियमन्त्रेण मन्त्रितं शम्भुना स्ययम् । ममापि दत्तं तेनेच ब्रह्महत्यादिशान्तये । पेयमुक्त्या दुर्वासा दत्तवान्भस्म चोत्तमम् । अथ तद्वचनात्सर्ये ययं विस्तचेतनाः रुद्रियमन्त्रेण मस्मोद्धूलितविग्रहाः । निर्धूतपातका सर्वे संवृतास्तत्क्षणेन हि । आश्चर्यमेतजानीमो भस्मसामर्थ्यमीदृशम् ॥ १८० ।। दधीच उवाच । पस्य भस्मनः शक्ति संक्षेपेण पदामि घः । यिस्तरेण न शक्येत वक्तुं घर्षशतैरपि । अधः फीर्तयिष्यामि पुरा वृत्तं तु देवयोः । हरिशङ्करयोः सर्वे ब्रह्महत्यादिनाशनम् । रा चैकार्णवे घोरे ब्रह्मणः प्रलये सति । महाविष्णुस्तु भगधाञ्छेते स्म प्रलयाम्मसि तस्यपाद्वयं प्राप्य ब्रह्माण्डानां शतद्वयम् । विंशतिः पादयोः पार्वे विंशतिमस्तकान्तरे ॥ १८४ ॥ सामौक्तिफमायेन ब्रह्माण्डमदधात्प्रभुः । तत्राभिमण्डले केचिल्लोमशाद्या मुनीश्वराः पस्तपन्तः सुमहदीश्वरं पर्युपासते। अथ विष्णुर्महातेजाश्चिन्तामाप सिरक्षया । यानयोगपरो भूत्वा न किश्चित्पर्यपश्यत । अथ दुःखेन महतारोदोच्चैः पुनः पुनः । पतस्मिन्नन्तर दीक्षित काचिल्लोकपिलक्षणा। दृष्ट्या च हरिणा भीत्या लोचने च निमीलिते ॥ १८८ ॥ पागम्यमानो गोक्षीरसमतेजा: सुगाप्रधान् । संप्रध्य फोटिब्रह्माण्डदामयुग्मं कराये ।

·४७५ पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ] * भस्मस्नानमाहात्म्यवर्णनम् ** दधानमुरसा धामकोटिग्रह्माण्डकल्पितम् । ब्रह्माण्डमेकं निपतदुत्पतच करद्वये ॥१०॥ सर्वामरणसंयुक्त तथाभूतंतमव्ययम् । विष्णुस्तुष्टाव वादृष्ट्या दर्शनाय च तस्य थे ॥ विष्गुरुवाव। नमस्ते देवदेवेश नमस्ते शाश्वताव्यय । न जानेऽहं भवन्तंभोस्त्वं च वेत्सि नमोनमः ।। जानामि न च ते भावं दुनिरीक्ष्या च ते द्युतिः । माणिक्यकुण्डलं हेमदामजालविभूपितम् ॥ १३ ॥ रत्नाङ्गुलीयं सुभगं वाहुकोष्ठविभूषणम् । तनुरकोत्तमाकीर्णदीप्तायतविलोचनम् ॥१६४ याणलोवनसङ्काशं भाललोवनमव्ययम् । फन्दर्पकार्मुकभ्रान्तिजनकभुवमीश्वरम् । स्निग्धाधोन्नतवार्यगनासमच्छकपोलफम् । मन्दस्मितं प्रसन्नास्यं विभुं वालेन्दुदर्शनम् पिज्ञानरक्तवसनवेदकल्पितभूपणम्। शरणं त्यां प्रपन्नोऽस्मि चक्षुर्मे दीयतां पिमो! ॥ दीनान्धकृपणाशाननष्टस्य शरणं भय । अथ दिव्यं ददो वक्षुः स्थात्मदर्शनशक्तिमत् ॥ अथ दृष्ट्वा हरिः शम्भुं त्रिनेत्रं पुरतः स्थितम् । को भवानित्युवाचाथ न जाने त्या महायशाः॥ प्रणामं केलं फतुं शक्तोऽस्मि न हि येदितुम् ॥ १६ ॥ सदाशिव उवाच । घशानं प्रदास्यामि कुरु स्नानं च धारुणम् । भस्मंस्मानं ततः पश्चात्ततो ज्ञानं पदाम्यहम् ॥ २०० ।। श्रीभगवानुवाच। मत्तानयोग्यं सलिलं न च तिष्ठति कुत्रचित् । इत्युक्तोऽथ निषण्णस्तु ब्रह्माण्डासतविग्रहः २०१३ दमजले स्नान न योग्यममघद्धरः । शम्भुर्जहास स्नानाय जलमत्यधिकं त्यही । दधीच उवाच । भय देवः शियो विष्णु मालाक्षेण व्यलोफयत् । पिलीनसूक्ष्मायययं धामाक्षेण ध्यलोफयत् ।। २०३।।

·- ० पापुराणम् ० [५पातालमष्टे ततः गत्मानुर्विष्णुःशा शम्भुना । उनता माहिमोयिष्णी हवा पिकल्पितः सो हदेवरिः स्नातुं दराई फनिसरोतदा । प्रयेषु न शशाकायाम्मीर मधदस्य तु॥ गिराह घनो फगाहदम्याम्य प्रयेशने । मागों में दीयतां देव समयी शम्भुरप्रवीत् ॥ कोटियोजनगम्मार जलमेतन्महत्पुरा । निविष्टस्य मयत अन्दन्न जलं विमो !॥ इदानी तिलभाविन प्रयेशी हदे फयम् । भष्टाङ्गुलप्रमाणोऽयमूगम्सम्मिन्दे च मे ॥ २० ॥ पश्यामि प्रविशत्यं नपादम्पशंददामि ते । पाक्यमेकं नु सोपानं येदमदाययनिम्मृतम् दरिन्याया शब्दारोहणसामध्यं फस्यापीह न विद्यते । मृतम्य रोहणं शक्यग्रहणं या कयंश्रुतेः । शम्भुण्याचा पुंसः शक्तिर्न घस्तूनां धारणारोहणादिषु । गृहाणेमं महायेदं जग्राह हरिरप्यय ॥२११॥ नम्रकरवाशक्तहि पतन्निय जनाईनः । न च शक्यं मया धर्तुमिति प्राह शिवं हरिः । शिवः प्रहस्य निपतीपात्यतेव (१) महाहदे । तत्सोपानमथारुह्य स्नातुमर्हसि केशव । दधीच उपाय। वेदे सोपानभूते हि अदमोपलब्धिनि । तत्र नात्यास विधिना यहिरुत्तीर्य चोक्तवान् स्नातोऽस्मि किमतः कार्य शम्भुराह हरि ततः । ध्यायसे हृदये कि त्वं न च किञ्चिद्वदस्य मे ॥ २१५॥ हरिन फिश्चिदित्याइ तमयो शम्भुरुक्तवान् । भस्मस्नानेन संशुद्धोवेत्स्यसे परमं शुभम् दीक्षितस्य हि तच्छस्तं तदक्षा फरधाग्यहम् ॥ २१७ ॥ दधीच उवाच । स्वपक्षःस्थितमस्मैकं नखेनादाय शङ्करप्रणवेनाभिमन्याथ गायच्या ग्रहाभूतया । अङ्गुलिम्यामुपादाय शिवः पञ्चाक्षरेण वै। हरिमस्तकगात्रेषु सर्वेप्यपि समाक्षिपत् । शान्तदृष्टया निरीक्ष्याथ जीवेत्याह हरि हरः। ध्यायस्य किते हृदये सव ध्यानपरोऽभवत् । २२० ।

·४७७ । पश्चाधिकशततमोऽध्यायः] • भस्ममानमाहात्म्यवर्णनम् में भंपत्यप्रदये दीपं दीर्घाकारमतिप्रभम् । हरिराद शियं साक्षादीपो दृष्टो मयेति च। शिवः प्राह मते जानं परिपकमयोहरे । भस्म मक्षय ते शानं समग्नं सम्भविष्यति। हरियावा मक्षयिष्ये शुभं भस्मस्नातोऽई मरमनापुरा। दृष्ट्येभ्यरं मक्तिगम्यं भस्माभक्षयदच्युतः ताधर्यमतीपासीत्पायिग्यसमद्युतिः । पासुदेपः शुद्धमुक्ताफलवर्णोऽमपरक्षणात् ॥ ततः प्रभृति शुशोऽसौ पासुदेवः प्रसन्नवान् । पुननिपरो भूत्या दीपमध्ये य पूरुषम् ।। २२५ ॥ शुद्धस्फटिकसडाशं त्रिनेत्रंद्विभुजं शिवम् । परदं दक्षिणे हस्ते पामे चाभयदं विभुम् ॥ पञ्चवर्षीययपुर्ण शरच्चन्द्रयुतद्युतिम् । माणिक्यकुण्डलं दमदामजालविभूषितम् ॥२२७ रनाङ्गुलीयसुमर्ग याहुकोष्टसुभूपणम् । तनुरक्तोष्ठमार्णदीर्घायतपिलोचनम् ॥२२८ वाणलोचनसङ्काशं माललोचनमध्ययम् । फन्दर्षफार्मुफभ्रान्तिजनकभ्रुपमीभ्यरम् ॥ स्निग्धोन्नतमुवापनासमच्छफपोलफम् । मन्दस्मितं प्रसन्नास्यं यालेन्दुदर्शनंधिभुम् विज्ञानरकयसनं घेदफल्पितनपुरम् । पामाङ्गुलीयमध्यस्थमणिप्रणयमध्ययम् ॥२३१ दृश्यानय तं पिप्णुः कृतात्योऽभवत्तदा । अथाह शम्भुढे पिष्णो हदि दृष्टं त्यया किमु ।। २३२ ।। हरिराह पुरा दृष्टः पुरुषः शान्तधिग्रहः । इत्युदीर्य महाविष्णु शिवपादे पपात ह ॥२३३ हरियाच। न शक्ति भस्मनो जाने प्रमायं पा कुतस्तव । नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु त्यामेव शरणं गतः ।। २३४ ॥ सदाशिव उवाच । परं घृणु महामाग ! मनसायं त्यमिच्छसि । शिवपाचमधाफर्ण्य हरिवने घरोत्तमम् ॥ हरिरुयाव। त्यत्पादयुगले शम्भोभक्तिरस्तु सदा मम । अथ दत्त्या.परं शम्भुरिदमाह पचोहरिम् ॥ मस्मधारणसम्पन्नो मम भक्तो भविष्यसि ॥ २३६ ॥ । 4 ·४७८ .पाम्पुराणम् . [५पाता दधीच उपाय। इत्थर मदानानं भस्मसम्मपमादितः । तस्मायूयं सुराः सर्य धारयध्वं तदाद विस्मयोलनयनादेवाऽऽधासंस्तदस्त्यितिा यादग्रणुयान्नित्यपुष्याख्यानमनु पिमुक्तः सर्वपापेभ्यो यात्यसो शाडूरं पदम् ।। २२६ " इति धीपासे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवराधसंवादे भस्ममाहात्म्य पशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५॥ पडधिकशततमोऽध्यायः भस्ममाहात्म्यवर्णने कस्यचिच्छुनो मुक्तिः । शुचिस्मितोवाच । आयुष्यपर्धनं भस्माशनं दृष्टं महामुने ! : परलोकगति दातुं शक्मेतं पदस्थ मे ॥ दधीच उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहास पुरातनम् । चित्रगुप्तयमाभ्यां च यद्विख्यातं बभूव मिथिलायां पुरा कश्चिन्टुनः पर्यटते क्षुधा। पुरा जन्मशतात्पूर्व ब्राह्मणः पापनिश्चयः ॥३॥ पूर्व पयसि घेदाढ्यः शास्त्रादयश्च सुबुद्धिमान् । स स्नातुं जाह्रषीं गत्वा स्नानं कृत्वा पितॄनपि ॥४॥ देवानृपीन्समभ्यर्च्य ययो प्रात्तलिफापुरम् । प्रतिधयमयोवके ब्राह्मणस्य निवेश तत्रैकाक्षस्त्रियसुता योधनस्या इतप्रिया । भ्रष्टराज्या च पटकोटिनिकद्रव्येण संयु मुक्याऽथ शयितं विप्रं सर्वाधयधसुन्दरम् । रात्री चन्द्रोदये शुद्ध ज्योत्स्नाहसितदिमुखे ॥७॥ ग्राह्यणाभ्याशमागत्य तमुदीश्येदममधीत् । कुतस्त्वमागतो चिप कंपादेशं गमिष्या ·पदधिकशततमोऽध्यायः] • शुनःपूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् । ४७६ ब्राह्मण उवाचा यकालचर्या सर्वेषां शङ्कामुत्पादयेध्रुवम् । ययःस्थयोमियो पादोरहस्ये दास्यमन्दिरे क्षत्रियोवाच । फयाप्रसङ्गे यात्रायां तीर्थे देशादिपिप्लये। दुर्भिक्षे प्रामदहने रहोयादो न दूपितः ।। प्रतिश्रयस्तु मद्गेहे भपतेय पुराकृतः । मद्रोहयासिनी चाहं न शङ्कात्यिह फस्यचित् ब्राह्मण उवाच। तूष्णीम्भावो मया कार्यों गच्छ त्वं शीघ्रमग्रतः । इत्युत्तया ब्राह्मणेनासी मनसेदमचिन्तयत् ॥ १२ ॥ अनेन सङ्गमो मह्यं यथा भूयात्तथाविधि । रोदनं तु फरिष्यामि तथा यास्यति सान्त्यितुम् ॥ १३ ॥ मां च सान्त्ययितुंप्राप्तो मां समुत्थापयिष्यति । अहमुत्तिष्ठमानेघदोलताकप्टसगिनी कुचयुग्मेन तगात्रं स्पर्शयन्ती घिमूछिता। गतमानां हि मां दृष्ट्या निषण्णां स्वयमेव सः ॥१४॥ उत्सङ्ग्रे मामकं देह निधास्यति द्विजानणीः । अचेतनेय पसनमपास्य पदनीय च ॥ सुस्निग्धं रोमरहितं पक्वाश्यत्यदलाहति । दर्शयिष्यामि तत्स्थानं कामगेदं सुगन्धि । मयेय पिलुटन्त्याने तस्य पस्त्रमपास्यते । पिलुप्य मानसं तस्य करिये स्वपशं द्विजम् ॥ १८॥ मष्टौ यादृशं वित्तं दृष्टौ नेतादृशं भयेत् । दर्शने यादृशं वित्तं संलापे नेय तादृशम् ।। संलापे यादृशं वित्तं हास्योक्तों नेय तादृशम् । दास्योको यादृशं वित्तं स्पर्शने नैव तादृशम् । स्पर्शने यादृशं वित्तं योनिदष्टी न तादृशम् । इष्टौ यादृशंपित्तं योनिस्परों नताशम् पाइमूलाबन्दस्वयोनिस्पर्शदर्शनात् । कस्य म स्खलते चेतो रेत:स्पन्न व नामपत् दधीय उपाच । इति सचिन्त्य मनसा क्षत्रियागृहमन्यगादास्यगृहद्वारमासाध मन्द मन्दं गोद ये ·४८० [५पातालबन्द • पापणम् . विरं फालं घ रुदितं ब्राह्मणः फरणानिधिः ॥२५॥ रीपालद्धानुरराजयोगिनां पिपाग्नितोपादिनिपातनादिना। दुःपस्य योद्धरण प्रशस्गते पस्य खातेन समं पदन्ति ॥ २५ ॥ इत्यं पिचार्य विनोऽसौ शुचिर्भूतः प्रसनधीः । तम्या:समीपमगमत्तामुगाचततोद्विन अलं शोफेन महता रहामुत्रपिरोधिना । शरीरशोपणे ह्येतच्चित्तविध्वंसनं तया ॥२७ त्यजशोफमिमं यालेन वार्थः शोचितेन शोफस्य कारणं फियायेनेत्य रयते त्यय धीय उपाय। पयमुक्का द्विजेनाथ न सा किश्चिदुपाचह । मूच्छितेपाफ्तभूमौ तमदष्ट्येच पाशने ॥ सामयीत्यापयामास ब्राह्मणः परमार्यविद । उत्यितोत्यापिता तेन निपपात पुनपुनः पतितां पतितां विप्रो निषिध्योत्थाप्य तां पुनः । अड्डमारोपयामास प्रममा विलोचने अध सा मूर्धितेवाऽऽशुवसनं परिमुच्यतम् । दर्शयन्तीस्तनी गुहां याहुमूले विलोचने मालम्ब्य कण्ठे याहुभ्यां स्तनाम्यामस्पृशद् द्विजम् । चन्दातपश्च विशदो मन्दमास्तसम्मपः ॥२३॥ अथ चिन्तापरो विभो नैव कार्यमिदं मम । पितुर्या मातुरुचितं पत्युथ गुरोस्तथा असंयुद्धस्य मे सर्व विपरीतं विभाति च । अय फामः समायातो रहस्यस्थितयोस्तयोः विव्याध निशितैर्वाणद्विजं कामो दुरात्मवान् । स्मरवाणातुरो विप्रश्चिन्तयामास कामुकः ॥ ३६॥ इयं सुचारसर्वाङ्गी फामिनीय प्रदृश्यते । नोद्योनिमुखे धस्या: फयं रोमाचसम्भवः तदेतस्याः कुचस्पर्शात्सर्व व्यक्तं भविष्यति। इति सञ्चिन्त्य मनसा कुची योनि द्विजोऽस्पृशत् ॥ ३८॥ साऽपि मूछितरूपेव मन्दस्मितमुखाऽभवत् । आलिलिङ्ग द्विजं गाढमाननं व चुवुम्बई नयोरथ समायोगो घर्षणां शतमप्यभूत् । गते घर्षशते पश्चादेकस्मिन्दिपसे द्विजः । स्नातुं ययौ नदी प्रातः साऽपि विप्रप्रसङ्गतः । स्नानं तत्र तथा चक्रे पुराणं श्रुतवानथ ॥ ४ ॥ .

·वेष्यमन्नमादाय भुत्त्यशक्त शिवालयम् । गत्यादीपस्थिताज्येन भोजनं कृतवान्बहिः
पर्याणां दशकं स्वयं कृमिमुक्तिः परं दश। पुनश्च दीपवर्तित्वं पर्याणां च तथा दश।
वोनरफशेषण श्वानजन्मशतं परम् । यमवाक्यमिति श्रुत्वा ब्राह्मणो निपपापत ॥
।
पडधिकशततमोऽध्यायः ] शुनः पूर्वजन्मवृत्तान्तवर्णनम् ।
४८१
कोर्म समस्तपापानां नाशनं शिवभक्तिदम् । इदं च पर्व शुनाव पुराणक्षेन भाषितम् ॥
ब्राहामधपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । कौम पुराणं श्रुत्वैध मुच्यते पातकात्ततः ॥
श्रुत्यैतद्ववनं विप्रः पौराणिकमभाषत ।
मया कृतानां पापानां न व सङ्ख्यास्तिऽकाचन ।
अशेषपापसन्दोहनाशनं तदिहोच्यताम् ॥ १४ ॥
पौराणिक उवाच ।
गराधयम्य देयेशं शङ्करं त्रिदशेश्वरम् । तस्य सम्पूजनाद्विप्र सर्व पापं विनश्यति ॥
उपमेव तमः प्रोक्तं ज्ञानदीपेन नश्यति । अथवा पूजया घिन ! समस्ताघयिनाशनम् ॥
ज्ञानपूजाविहीनानां नरके पतनं ध्रुवम् ॥ ४७ ॥
दधीच उघाच।
य द्विजो ह्यभिगतः शिवालयमनुत्तमम् । द्रोणपुष्पसहस्रेण पूजयामास शङ्करम् ।।
हे जगाम च ततो भोजनं कृतघानथ । विहाय क्षत्रियां विप्रो जगामेष्टां भुवं ततः ॥
अथ मृत्युषशं प्राप्तो यमलोक जगाम वै ॥५०॥
यम उचाचा
या कृतानां पापानां फेचिन्नाशनं पुरा । त्वयक दिघसे पूजा शङ्करस्य यतः कृता
पापसहस्र व प्रनष्टं भयतो द्विज ! | स्थितानामपि पापानां फलं नरकपातनम् ॥
५५कोटिदयं विप्र! श्वानजन्मशतं पुनः । शिवदीपाज्यहरणात्फलं नरकसेघनम् ॥
नरके व स्थितिस्तस्य शतवर्ष सुभीषणम् ।
कुम्भीपाके च काष्ठत्वं भस्म भूत्वा पुनः पुनः ।। ५४ ॥
।
श्लेप्मामेध्यपुरीषेषु मूत्ररतोहदेषु च।
उन्मस्य च निमग्न्याथ श्लेष्मविण्मलभोजनम् ॥ ५६ ॥

·४८२ .पामपुराणम् (५पातालपाई m तस्य प्रियामार्या पतिचिसापराऽमपन् । पतस्मिन्नन्तर तया: समी भारदोऽभ्यगात् ५८॥ मारदस्य पपातासा पादयोरतिदुःमिना । सामुत्पाप्य मुनिः शुद्धां गतायुगममापन । अयि मुग्धे! पिशालासि! भारं गन्तुमईसि । भता ते हि पिशालाक्षि मृतो मधुविधर्जितः ॥६॥ म रोदितव्यं ते मते ज्वलनं प्रविशस्य मोः॥६५॥ प्रालण्युयाचा अशक्यं यदि या शक्यं मया गन्तुं मुने घद । अग्निप्रवेशकालो ये व्यतीतो न मया नारद उवाचा योजनानां शतं त्वेफमितः स्थानात्पुरं दि तत्। योदाहः किल विप्रस्य भविता गन्तुमर्हसि ॥ ६३ ॥ अध्ययोचाव दुरस्थितं कायनाथं गन्तुमर्हामि हेमुने । सद्ववस्तु समाफर्य नारदस्ताममापत ६४० विपञ्चीनालसंस्थात्वं भव गडाम्यहं क्षणात् । इत्युदीर्य तदा गत्वा त्वरा चक्रे गतं व तत् ॥६५॥ देशं नष्टद्विजस्थानं तामुवाचाव्ययां मुनिः । रोदनं नेह कर्तव्यं यदि तत्राप्तिमेष्यसि । पापं यदि कृतं भद्रे परपुरुषसेवनम् । एतद्विशुद्धये पुत्रि! शयश्चित्तं समाचार 11७1 तवोपपातफवातनाशो घहिप्रवेशनात् । नान्यत्पश्यामि नारीणां सर्वपापोपशान्तये । अग्निवेशं मुक्त्वक प्रायश्चित्तं जगत्त्रयेnten दधीच उवाच । अथ नारदवाक्येन नोदिता सा पचोऽवयीत् । अग्निप्रवेशे नारीणां किंकर्तव्यं महामुने नारद उवावा स्नानं मङ्गलसंस्कारो भूपणाजनधारणम् । गन्धपुष्पं तथाधूपं हरिद्वाक्षतधारणम् । मङ्गलंच तया सूत्रं पादालककमेव शक्या दानं प्रियोतिध प्रसन्नास्पत्यमेवय।

·पदधिकशततमोऽध्यायः * पत्यासहगमनकर्तृ स्त्रिया माहात्म्यकथनम् * ४८३
नानामङ्गलपाद्यानां श्रवणं गीतकस्य व । व्यभिचारकृते पापे तत्पापस्य प्रशान्तये ॥
अतीतं पातकं पृष्ट्या
प्रायश्चित्तं तदीरितम् ।
कुर्यादथ स्यका भूपां विप्राय प्रतिपादयेत् ॥ ३ ॥
भूपाभावे स्वकीयेन प्रायश्चित्तं तु फारयेत् ।
नान्यथा तस्य पापस्य नाशनं वेति कुत्रचित् ॥ ७४॥
अव्ययोघाच।
सर्वमेतत्करिष्यामि हरिदा मे न विद्यते । भूषणं किमुत ब्रह्मन्सर्वमेतत्प्रदीयताम् ॥
नारद उवाच।
नास्ति किञ्चित्सौभाग्यद्रव्यमन्यत्त्वपेक्षया ।। ७६ ॥
धीच उवाच।
अथ क्षणेनाम्यगमत्केलासं शिवमन्दिरम् । गिरिजामथ दृष्ट्याऽसौ प्रणिपत्येदमत्रवीत्
हरिदा दीयतां मातर्भूषणानि च सूत्रकम् ।। ७७ ।।
पार्वत्युवाच ।
विधावायै मया किञ्चिद्भूषणं दीयतां कथम् । मया दत्ते हि तस्मिन् वैधव्यंनोपपद्यते
नारद उवाच।
मातर्न विधवा यावद्धयाङ्गं वर्तते स्त्रियः । आदाहात्सूनवनास्तितिष्ठेत्सौभाग्यमुत्तमम्
पार्वत्युवाच ।
न चान्यदेहो मभूषां हरिदां धर्तुमर्हति । भूपणादौ मयादत्ते चिरंजीवितमिप्यते ।
दीयते हि जयन्त्यैव सर्वमेतत्त्वयोदितम् । जयन्ती स जगामाथ तया दत्तमथाइरत् ।।
स्नाताया अव्ययाय तु हरिद्रां दत्तवान्मुनिः । ततःस सूक्ष्मवसनभूषणानि मुनिर्ददौ ।।
आह चैनां तवान्तप्टिं कः करोति नियुवतम् ॥ ३ ॥
अव्ययोवाव।
त्वमेव मे समस्तानां क्रियाणां कारणं मुने!
पिताऽसि सर्व कुर्वद्य नमस्ते मुनिसत्तम! ॥ ८४ ॥

·०पाम्पुगणम् [५पातालाई दधीय उयान। पतं प्रामण दग्ध्या भारदस्नामुषाय । अध्ययं गच्छदहन प्रपिश त्वं यदीच्छसि अप सा भूपिता साध्वी नि:प्रदक्षिणार्ययम् । गारदं तु नमाग्य सा गीर्यामयन्मनः मुक्ष्म मलं सूर्य दरिद्रामक्षतम्नया । कुसुमानिय पासांसि फस्तूरी चन्दनं तया सीपर्णकतिको च फलानि पिपिधानि च। म्यदक्षिणादि परसान्त स्पर्शयित्या पृथपृथक् ॥ ८॥ पार्यती प्रीतिकामा सा पुरुधामयोऽसिलं ददी । ज्यालामालाभिराफाशं ददन्तमिय चानलम् ॥ ८॥ : प्रदक्षिणमागत्य स्थित्याऽग्नेःपुरतःसती । इदं प्राहतदापाययं प्राञ्जलिः प्रहसन्मुसी अव्ययोचाय। दादयो दिशा पाला मातमेदिनि भास्कर | धर्मादयः मुराःसर्वे शृणुध्यं मममापितम् णिपीडनमारभ्य चैतदन्तमदनिशम् । पाइमनः फर्मभिमर्ता सेपितो यदि भक्तितः ।। व्यभिचारो यथा न स्यादयस्थापितये मम । तेन सत्येन मे पत्या साद्ध यानं प्रयच्छत ॥ ३॥ युक्त्याऽथ स्वहस्तानपुप्पकं द्रुतमाक्षिपत् । प्रपिटा ज्वलनंदीतमयापश्यद्विमानकर णि 'सममुत्कृष्टमप्सरोगीतशोभितम् । आरुरोह विमानं सा भी साकं दिवं ययौ ।। माहाथ सम्पूज्य घनितां तां पतियताम् । अक्षयःस्वर्ग एघेह नच पापं तवास्ति धै -टिद्वयसमास्तत्र नरके हन्तपातकम् । मृष्टमेच न सन्देहः किं तु पातकमेव च MESH शिवस्य दीपाज्यभक्षणेन समार्जितम् । तवापि नरके पातः भ्यानजन्मशतं भवेत अध्ययोवाच प्रवेशशुद्धानां पुनश्च नरकः कथम् । अशिमवेशात्सर्वेषां पापानां नाशनं भवेत् ।। यम उपाचा बद्रव्यापदारस्य पातकं ने नश्यति । त्थमाह पुरा शम्भुरन्येषांनाशनं भवेस् ।

·पडधिकशततमोऽध्यायः]
* भस्ममाहात्म्यवर्णनम् *
अथस श्वानतामाप्य शताब्दं स्यात्ततः परम् ।
दधीचमन्दिरं प्राप्तो मृत्योरास्यगतो हि सः ॥ १० ॥
तस्य भित्तिसमीपे तु भस्मास्ते ह्यभिमन्त्रितम् ।
भस्मनि श्वा पपाताथ ममार च गतो यमम् ॥ १०२ ॥
पमः सम्पूज्यावनतो भवान्पुण्यतमो मुनिः । मद्गेहे भवतःस्थानं न योग्यंगम्यता बहिः
अथ गत्या यहिस्तस्थौ सारमेयोयमोदितः । सन्तापायस्थितं तं च नारदोदृष्टवानमुम्
पच्छ व किमर्थ त्यमिहतिष्ठसि दीप्तिमान् । शिवभस्मस्थितमृत शैवं जाने महामते
शेवानां पापिनां चापि साहसेन तनुत्यजाम् ।
यमलोको न चास्तीति शिवाशा शिधनोदिता ॥ १०६ ॥
दधीच उवाच ।
इत्थमाभाप्य तं श्वानं केलासमगमन्मुनिः । दण्डवत्प्रणिपत्येशं व्यज्ञापयदथोहरम् ।।
देय ! कश्चिद्यमपुरागहिरास्ते सकुक्कुरः । भस्मन्येय मृतस्तद्वट्वपलोकं स चार्हति ॥
अथ मुख्यगणाविष्टो धीरभद्रः शियेरितः । आनयामास तं भ्वानं दिव्यरूपधरं तदा ॥
मद्देशपादप्रणतं देवायाथ व्यजिज्ञपत् । आह माहेश्वरी देवं गणमेनं कुरुप्प मे ॥११०॥
तथेति च शिवः प्राइ गणः श्वानमुखोऽभवत् ॥ ११ ॥
दधीच उवाच ।
मतुलं भस्म माहात्म्यं मयोक्तं ते शुचिस्मिते !!
इतः परं हि किंभूयः श्रोतुमिच्छसि सुनते ॥ ११२ ॥
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवरायघसंयादे विभूतिमाहात्म्ये
पडत्तरशततमोऽध्यायः॥ १०६॥

·सप्ताधिकशततमोऽध्यायः भस्ममाहात्म्यै कश्यपाद्य पिवृत्तान्तवर्णनम् । शुविस्मितोपाय। जमदनि च देवानां व पुराकथम् । ररक्ष भस्मतदुब्रह्मन्समावक्ष्य मुने ! मम । दधीच उपाच। आदियुतादेघाः पूर्वमभ्यागमगिरिम् । शोकरं नाम विख्यातंगिरिमध्येसुशोम घेहङ्गसङ्कीर्ण नानामुनिगणाश्रयम् । धासुदेवाय रम्यमप्सरोगणसेवितम् । वृक्षसंपीतं सर्व फुसुमोपलम् । तथाविधं प्रविश्यते गिरि पयमयापरे स्तुपन्तः केश तत्र गताः स्म गिरिशेश्वरम् । हल्या सत्र महाग्याला प्रयिाश्च पयं च ताम् ॥५॥ तु तिरस्पत्य पदधदेवता मुनीन् । मां ददाह ततःपश्चास्मीभूता पर्य शुभे! नेताहशान्द्रष्ट्या पीरमः प्रतापपान् । फेनापि फारणेनासो गयानपर्यतं यता भस्मोधूलितसङ्गिो मरतफस्थशिपः शुचिः । एफाफी निःस्पृहः शान्तो दाहाशयमयाणोत् ॥ ८॥ येतापरण्याप्तीप्रियमाणशपथ्यनिः । शबानामिप यते निरीक्षणे ॥ नधित्य मनसा जगामानिमनित्रभम् । रायद्विपारगई व घुमारवयान ! प्रेरिष साताभासाय सलिलं पया ततोऽपरी महापालापीपरपान स्तमहाकालोपालोनियपितामपि । मनसा यिन्तियच्यापिधारमा प्रभावान समाशिनी त्याला प्राणिनां शलफोटिशः। रूस रक्षा दिपिराममाया पिमा ad पालामि मनी ज्याला सथिल मुक्तिी यया। पामाद पारीरिणी १५.

·सप्ताधिकशततमोऽध्यायः] * पीरभद्रकथानकम् * ४८७ - । भारत्युषाच। पीर! मा साहसं कापीः क्व तृपा काशुशुक्षणिः । तृषितानां जलेनार्थो विपरीतो धनाग्निना ॥ १५ ॥ निकामं योजनशिराः प्रनष्टो राक्षसेश्वरः । शतयोजनयकत्रश्च शतवाहुस्तथापरः ॥१६॥ अगस्त्यश्च महामागो निःशेषं पीतसागरः । एतानन्यानसड्वयातायालेयं सानमारयत् धीरभद्र उवाच। भीषिकेयं महाज्याला त्यदुक्ता न हि जायते । सरस्पति भवत्यां च मम रोपश्चजायते सर्वदेवाचितपदं पीरभद्मवेहि माम् ॥ १८ ॥ भारत्युवाच । भयोक्तं हितमायेन न द्वेषान्नान्यतो मुने । फोपमुत्एज पीरत्यमात्मनो हितमाचर ॥११ इस्युतवान्तर्दधे देषी मारती पीरमीतितः । अथ पीरो महान्यालमपासीलीलये नु क्षणेन मद्दती ज्याला शतयोजनविस्तृता । एकेन धीरभद्रेण पीता परमदुःसहा ॥२१॥ अय चेन्द्रमुखानां च मुनीनां भस्मराशयः । इप्टा पै पीरभद्रेण पाहताध महारमना । म चायन्प्रतियचो मृता मुनिदिपोफसः । पीरभद्रस्तु पिशाय नाशं मुनिदियोफसाम् दध्यापमून्फर्य सर्पाञ्जीपयाम्यद्य फोषिदः । ध्यानेन दृष्टपाचापिजीपित मम्मदेदिनाम् भयाचम्य मृताना तुभस्मान्यच च मस्मना । मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण मन्त्रिोन हामन्त्रयम् अयोत्थिता मुनिपराः स्यं स्य रूपमुपाश्रिताः । भय ते पतपन्तय गिरिपाश्य महाप्रभम् ॥ २६॥ वापि मक्षिताः सर्वेसर्पणातिशरीरिणा | भय पीरो महासर्पसमीपमगमाप्रभुः । पीरमागतमालोषय भुजगो यो मारमन् । युयुधे पर्वमेकं नु मानारुपया फनी । मप पीर प्रगृहोप्टयुगं फरयुगेन च । द्विधा च समम्साहं देपास्तत्र गनापुरः ॥२॥ पाय भस्मनवतावापयामास शहर । भए देपाः स मुनयों पीरमर प्रपम्प न गनपती येथा मार्ग दास र भागतम् । परमे महाकाय दोमिध दशमितम् । सपासमोपेन शिरोभिर्पतमष्टभिः । कालमा महादार युध्यमानो दि पारिमा । ।

·[५पातालबडे ૪૮૮ पासपुराणम् महापरायपुपो पासुदेषम्य पद्यन्नम् । दश द्विगुणीमून की पालिनिनिश्चितम् ॥ तादृशं पानरश्रेष्ठं समुग्रीयं सराक्षसः । मुष्टियुद्धे पचपदः सहसाऽऽहत्य घालिनम् ॥ सुप्रीयं च फराभ्यां स हन्तुमेय प्रया मे । मास्ये निक्षिप्य मुनीयमप्रसटकवलं यया । पालिसुग्रीयप्रसनं दृष्ट्या चिन्तामपाप ह 1 फयमेनं हनिष्यामि रक्षयिष्ये कयं कपिम् पयं चिन्तयमानं तं पानरं राक्षसेभ्वरः । अप्रसीदेकयत्नेन तया भूतं चराक्षसम् ॥३३॥ दृष्ट्या देवर्षयः सर्वे पलायनपरास्तथा । पलायमानांम्तान्दृष्ट्या पञ्चमेद्रः सराक्षसः ॥ हस्तैः समस्तैस्तान्सांनादायामक्षयत्तदा । धीरभद्रस्ततो दृष्ट्या पानरपिसुरादनम् ॥ पञ्चाशयोजनशिलो फरेणादाय तं रुपा । निजघान शिरो मध्येमध्यमं पतितं शिरः । तत आदाय शैलस्य शृङ्ग तच्छतयोजनम् । स्थापयित्वा दृढतरं राक्षसेन्द्र तथा हरत् ॥ ४॥ राक्षसोऽथ यभाये तं धीरभद्रं त्रिलोचनम् । मम वाहुवलं पश्य धीक्षितं त्वबलं मया असिद्वयं तैलधोतं पञ्चाशद्योजनोन्नतम् । एफयोजनविस्तारं सुदृढं लक्षणान्वितम् ॥ एकं गृहाणाभिमतं घशिष्टं तन्मम प्रियम् । पीरभद्रस्तथेत्युक्त्या गृहीत्वासि महाबलः करणाचालयत्तीक्ष्णं श्वेली चक्रे ततः क्रुधा । गृहीतासिस्तथाक्ष्वेली चक्रराक्षसपुगध चीरभद्रं समभ्येत्य कण्ठं प्रतिसमर्पयत् । तद्गानं भिन्नममघच्छोणितं निर्गतं यह ॥४६ नाक्षसस्त्वेकहस्तेन पपी तच्छोणितं ततः । पीरभद्रः फण्ठदेशे राक्षसं प्राहरदुपा ५४७ शिरोद्वयं तथा च्छिन्नं पतमानं ततोऽग्रहीत् । न्यभक्षयदमेयात्मा सिंहनादं चकार ह ॥४८॥ तेन नादेन महताशुन्धमासीजगत्त्रयम् । अन्योन्यमसिघातेन भिन्नगात्री विफस्वरी किंशुकाविच दृश्येते पुप्पितौ रुधिरोक्षितौ । घर्षमेकं तु संयुध्यसासीदेवासुरौ तदा अतः परं घर्षमेकं गदायुद्धमभूत्तयोः । असिपुत्रिकया पश्चाद्वर्षमेकमभूदणः ॥ ५ ॥ गुन होत्याऽसियुगं युयुधाते परस्परम् । शं घुवाणो महाख दंनाकारो गणेश्वरः । सरोपरचनयनधालयित्वाऽसिमग्रतः । तस्य फण्ठवनं सर्व विच्छेद कदली यथा। यमक्ष भगनेत्रहा । तस्य गात्रं कररहैपिदाहित्य देवताः ॥५४ ।

·४८६ साताधिकशततमोऽध्यायः] • धीरभद्रकथानकम् है कपीन्द्रीय तथा चान्या अदाक्षीत्परमेश्वरीम् । एताद्धं महाघोरं नारदो धीक्ष्य चाभ्यगात् ॥ ५५ ॥ ब्रह्मणे घासुदेवाय शङ्कराय व्यजिज्ञपत् । मुनयो रक्षिता देवा पालिसुप्रीयवानरौ । एती सधीवयामास ब्रह्मविष्णुशियात्मकः । रक्षसे शम्भुना दत्तो घरः परमदारुणः ॥ हिरण्यकशिपो राज्ये बलवानेकराक्षसः । देवैः साद्धं तु युयुधे घर्षाणां शतमद्भुतम् ॥ पलायिताश्च बहुधा मृताच शतशोऽसुराः । शुक्रेण रक्षितः सोऽथ गुरुणाऽचिन्तयत्त्विदम् ॥ ५६ ॥ मृतोऽस्मि शतशः शुक्रजीवितोऽस्मि त्वयैव हि । अमृत्यवेत्वमेतस्मादुदरस्थमृतायव अन्यथा मरणं मह्यं भविष्यति न संशयः । गुरो यमेन साकं मे युद्धमासीत्सुदारुणम् मयाऽसौ ग्रसितो युद्धे यमराजः प्रतापवान् । ममोदरं प्रविश्यासो विभेद च ननाद च मई मृतस्तदा चासं त्वया सोवितः पुनः । तस्मादुदरसंस्थाना मरणाय तपे तपः ॥ एवमेतन्न सन्देहो यथावत्वं समाचर स्यमन्तपञ्चकं तीर्थ तत्र त्वं तप्तुमर्हसि ॥६॥ राक्षस उवाच। तपे महत्तपो घोरं यन्न चीणं सुरासुरैः । गुल्फप्रदेशे पादान्ते त्वयः पाशैः प्रयध्य व अयः स्तम्मयुगं कृत्वा अयः पट्टिकयान्वितम् । पट्टिकायां पादयन्धं कृत्वाधः शीर्यतां तथा ॥ ६६ ॥ पिवृतास्यं तथाकल्पं कृत्वाधोमुखमुश्चकैः । स्तम्भोत्तरेण ज्यालायां चक्रिकायामितस्ततः ॥ ६७ ॥ अधःशिरास्तथा तिष्ठन्नुन्मील्यैव विलोचने । एवं तपश्चरिष्यामि घरदः कोऽपि मे भवेत् ॥ ६८ ॥ रहा था परदः सोऽस्तु शङ्करो विष्णुरेव च । परदेन तु मेभाव्यं योवा कोवा परप्रदः इत्थमाभाष्य मुनिना गुरुणा भार्गवेण सः । सपाऽतपच पण्मासं पुनरन्यच्चकार ह ॥ ७० ॥ - शुक उघाच । ।

·४९० [५पातालमा पितामहः । यथागतमथो जग्मुरय देवादियोपित ॥७ पामपुराणम् नखाम्यां स्पशिरहित्या जुहायानी समंन्त्रकम् । नमो भवाय मन्त्रेण चत्वारि घशिरांसि सः७॥ पञ्चमं तु शिरोहातुं यतमाने च राक्षसे। पहिमध्यात्समुत्तस्था भगवानग्विकापतिः शुद्धस्फटिफसङ्काशी यालयाद्रविभूषणः । अधःशिरस्कं सद्रक्ष इदमाहमहेश्वरः ॥ ३ ॥ मा साहसं कृथा रक्षो परदोऽस्मि परं वृणु ॥ ७॥ राक्षस उवाच। बहूनां च पराणां त्वं दाता नूनं महेश्वरः । इतशीर्षसमुत्पत्ति प्रस्तजीयमृति तथा । घराहयपुपो विष्णोरस्तुशक्तिश्चतुर्गणा । मयि ते न हिरोपःस्यात्सग्निधिस्तु सदा मम त्यजटोत्पातनेनैकः पुरुषः सम्भविष्यति । तेनैव मरणं नान्यरिदमस्तु घृतं मम 1951 भविष्यत्येवमेवैतदित्युक्त्वाऽन्तहितोहरः । एवं लब्धयरःपापीराक्षसो निहितस्त्यया निपत्य दण्डव मी धीरभद्रमथाब्रुवन् । नमस्ते देवदेवेश! नमस्ते करुणाकर !! नमस्ते शाश्वतानन्त नमस्ते घरदो भव ॥८९ धीरभद्र उवाच। भस्मना जीवयिष्यामि सुरान्समुनियानरान् । भवतीभिःप्रतोप्टव्यंशोकःकायॉनवाघुना इत्युक्त्वा यीरभद्रस्तु भस्मनजीपयत्स तान् । उत्थिता मुनिदेवाश्च धानरोचोत्थिती ततः ॥ ८२॥ इदमूयुर्वचोहटाःशिरःस्थाञ्जलयोऽनमन् । त्वयाऽत्र जीवितास्तातपिता त्यधर्मतो हिनः अस्माकं शरणं नित्यं भय शङ्करसम्भव । शिशूनां दुष्टचरितं दृष्ट्या शिक्षेस्तथा च तार रक्षेपरकृतायाधा व्याधिभ्यश्च यधीरसान् । दक्षाध्वरे कृतागस्काः शिक्षिता भवतानऽय! ॥ ८५॥ इदानी रक्षितास्तात घयं शिशुवदेव ते ॥८६॥ धीरभद्र उपाय। सन्देहो यत्र याचा भवेत्तु यः । तत्र मां स्मरतक्षिप्रं याधानाशं गमिष्यति । द ·४६१ भस्मोत्पत्ति महामाग भस्ममाहात्म्यमेव च । भस्मसन्धारणे पुण्यं भस्मदाने च तद्वद भस्मोत्पत्ति प्रपश्यामिसर्वपापप्रणाशिनीम् । स्मरणारकीर्तनाद्राम तांशृणुष्यनराधिप अष्टाधिकशततमोऽध्यायः] * भस्मनिर्माणपिधानकथनम् * परमद्रपदं येऽपि पठन्त्यशतं ततः। प्रणवादिनमोऽन्तं च चतुर्थीसहितं तथा । पां राक्षसपीडानां नाशनं च भविष्यति । ब्रह्मराक्षसपीडासु पिशाचादिभयेषु च ॥ नामानुस्मणात्सवाधानां च यिनाशनम् ॥ १० ॥ वियुत्प्रमालोचनमग्रमीशं यालेन्दुदंष्ट्रारुणशोभिताधरम् । सुनीलगात्रं च जटाकृतस्रजं दधानमङ्गे भसितत्रिपुण्ड्रकम् ॥ ११ ॥ मराक्षसमुक्त्यर्थ स्मरणं त्विदीरितम् । मन्त्रे च धीरभद्रस्य सर्वमेतदुदीरितम् ॥ धीव उपाचा येवं विदधे धीरो मुनिदेवास्तथागताः । एतस्त्रियायुपं प्रोक्तं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम् छतः दण्वतो पापि स्मरतोऽपविनाशनम् । शिवभक्तिप्रदं पुण्यमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ शुचिस्मितोपाच। ई कृतार्धा धन्या च नारीणामुत्तमाऽस्म्यहम् । हतपापातथाचास्मिनमस्ते मुनिपुङ्गवः इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवरायसंपादे सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः अष्टाधिकशततमोऽध्यायः भस्मनिर्माणविधानकथनम् । श्रीराम उवाच। शम्भुरुवाच । । य एका शाभ्यतो देखो ब्रह्मवन्धः सदाशिवः । त्रिलोचनो गुणाधारो गुणातीतोऽक्षरोऽध्ययः ॥ ३ ॥ सिएशा तस्य जाताऽथ पाध्यात्मस्य गुणत्रयम् । घेदप्रथमिदं ज्ञेयंवेदत्रयगुणं हियत् ·४६२ [पातालवणे कंपा गुणं को भजतां कियन्तं कालमीश्वरम् । फयं गुणनिवृत्तिश्च भयेदेवदत्वना .पामपुराणम् पृपयशरपात्मनस्तात तत्र म्यान पिमन्य च। दक्षिणाङ्गेऽगजत्पुत्रं ब्रह्माणं पामती हरिम् ॥५॥ पृष्ठदेशे मद्देशानं प्रीन्पुत्रानराजधिभुः । जातमात्रारत्रयो देया ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। इदमूचुर्ययः म्पष्ट फोभयान्के पयंत्यिति । तानाद च शियः पुत्रान्यूयं पुत्रा मई पिता इदं गुणत्रयं पुत्रा मजय फर्महेतुकम् ॥ ८॥ पुत्रा ऊचुः। शिव उपाय। यावज्ज्ञानं हि भवतां यावदायुरथापि था । धारणं तावदेवस्यादेकैकस्य गुणस्य च । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुर्भजेन्महेश्वरस्तमः । इत्युक्तमात्रे देवेशे ब्रह्मा सत्त्वमथानहीन् । न च चालयितुं शक्तो धारणे किमु शक्तिमान् । ते गुणं तु तिरस्कृत्य रजोगुणमयाग्रहीत् ॥ १२ ॥ न च चालयितुं शक्तो जमादाय तमोगुणम् । न च चालयितुं शक्तो निपपात रुरोद च विष्णुश्च घामहस्तेन रजोगुणमधारयत् । अङ्गुलीभ्यां महेशोऽपि तमोगुणमधारयन् । सत्यमेकोऽङ्गुलीभ्यां व सत्त्वं विष्णुमधादधात् । ब्रह्माणं पादपीठे व दधारचनतर्न च नृत्यन्तमत्यन्तविलासरूपं गोक्षीररूपं तरुणं त्रिनेत्रम् । सर्व दधानं कृतकौतुकं शिवं समीक्ष्य पुत्रं घरदो यभाये ॥ १६ ॥ शिव उपाय। प्रीतोऽस्मि तव पुत्राहं परं वृणुयथेप्सितम् । अथाह पितरं पुत्रो परमेनं ददस्य मे । मामुद्दिश्य कृता पूजा तव पूजा भवेच्छिय । तिष्ठेमयि सदात्वं चत्वमेघाहं च घाव्ययः शिव उवाच। एयमेतन्महाभाग भविष्यति न संशयः । रक्तगौराधिमी पुत्री ब्रह्मविष्णू ममैव तु ।। याहुमूलस्थिरी रम्यौ ममाफा तथानयो। अथ ब्रह्माणमाहेदं भजत्येकं गुणं भवान् ॥ २०॥ 1 ..

·निध्यापपूर्वोत्कराये गामयपिण्डकान् । स्याप्रोक्त विधानेन प्रतिष्टाप्यानिमिधपेन ४६३ धिकशततमोऽध्यायः] * भस्मनिर्माणकथनम् - ब्रह्मोवाव। त्वनिर्दिष्टं गुणमहं धतु शक्तो नहीश्वर । यिष्ये रजा देवसत्त्वं भजतु वै हरिः । अपशिष्टं गुणं वायमीश्वरो धारयिष्यति ॥ शम्भुरुवाव। गानादाय ते देवा न शेकुनित्यधारणम् । कतुं मरणशक्त्यथं शिपमित्यपदरपुनः ।। गान्धयं सर्यकालं न च धारयितुंक्षमाः । दीयतांभगवन्छक्तिर्यदि मोस्त्वं परप्रद !" शिव उपाय। अथ तद्वचनं श्रुत्या शिषो पाश्यमभाषत ।। २४ ।। विद्याशक्तिः समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते । गुणत्रयाश्रया विद्या अविद्या व तदाश्रया ॥ २५ ॥ पश्यं च दग्ध्यैप तत्सारं धर्तुमर्हथ । यचकिशिद्वयेत्तत्र भवद्धिप्रियता दितत् ।। पास्तत्मता पाक्यं न दाहोज्यलनं घिना । शिवः प्राहमहेशस्य लोवने पहिरस्तिो गत्रयमिदं धेनुपिंद्यास्याद्गोमयं शुभम् । मूत्रं चोपनिषत्प्रोक्तं कुर्याद्दस्म ततः परम् । यत्सास्तु स्मृतयो यस्यास्तत्सम्भूतं तु गोमयम् । भागाय इति मन्त्रेण धेनुं तत्राभिमन्त्रयेत् ॥ २६ ॥ गेमगो गाप इतिप्राशयेत्तु तृणंजलम् । उपोप्य च चतुर्दश्यांशुषले पुणे:य पाती प्रातरत्थाय शुचिर्भूत्या समाहितः । हप्तमानो धौतपस्रो गोमगार्थ प्रजेनु गाम् पाय तो मयत्नेन गाय:या मूत्रमारेत् । सौपणे राजते ताम्र धारपामृग्मये घटे कारे या पलाशे पा पागोटङ्ग एप था। आदधीत दिगोम्गन्धद्वारेति गोमयम् मिगतं गृहीयात्पात्रे पूर्वोदित थिये । गोमयं शोधदेशिकाम्दीमें मजनु मन्ततः । अलक्ष्मीर्मीतिमन्त्रेण गोमयस्यापमार्जनम् । सन्त्या सिक्षामि मन्त्रेण गोमूत्रं गोमये क्षिपेत् ॥ ३५ ॥ यो स्पति मन्त्रेण पिण्डधेिय चतुर्दश । कुर्यारसंशोप्यकिरातररादरेतु वान् - ।

·No text on this page.

·प्राधिकरलो विष्णुरायुषि ब्रह्मणोऽधिकः । ब्रह्माण्डमालामरणे महेशस्य ममैप तु ॥
४६५
अष्टाधिकशततमोऽध्यायः] * भस्मग्रहणधारणपुण्यनिरूपणम् *
शम्भुरुषाच।
इत्यं तु भस्मसम्पाद्य शुष्कमादाय मन्त्रवित् । प्रणवेन विमृज्याथ सप्तप्रणवमन्त्रितम्
शानेन शिरो देशं मुखं तत्पुरुषेण च । उरो देशमघोरेण गुह्यं पामेन मन्त्रयेत् ॥५८॥
सद्योजातेन वै पादौ सर्वाङ्गं प्रणयेन तु । तत उधूल्य सर्वाङ्गमापादतलमस्तकम् ।।
सन आयस्य पसनं धोतं श्वेतं प्रधारयेत् । पुनराचम्य कर्म स्वं कर्तुमईति सर्वतः ॥६०
ततो मस्म समादाय प्रमृज्य प्रणवेन तु । त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं प्रयाणां जनकं विभुम्
स्मरनमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्डुकम् ।
नमः शिवाभ्यामित्युत्वा याहोर्यापि त्रिपुण्ड्रकम् ॥ ६२ ॥
मधोराय नम इति उभाभ्यां च प्रकोष्ठयोः । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरोऽधिपश्चिमेतथा
नीलकण्ठाय शिरसि क्षिपेत्सर्वात्मने नमः । प्रक्षाल्यावततो हस्ती फर्मानुष्ठानमाचरेत्
शिव उवाव।
यूपमेयं प्रकारेण भस्म कृत्या प्रयुष्य च । गुणान्धारयितुं शक्तास्ततः सश्त्यथर्व प्रजाः
शम्भुरुषाच।
इत्यंशियोदितादेपाब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तथा कृत्या च विधिनाऽहमदमिफयातदा ।।
अन्योन्ययोधनाशक्ताःप्रणम्यशियमूविरे । के गुणं धारयेत्को पा शियः माह सुतानथ
कर्मशक्ति तथालानं मुघरेण्येय नश्यति । अल्पायुद्देश्यते ब्रह्मा मनुभिधास्य जीपितम्
योऽहं प्रयाण्डमालाभिभूपितो ब्रह्मगोपनम् । रजोगुणमयष्टभ्य न च जानासिमां तदा
धनुनिःश्वासमात्रेणविष्णोरायुरुदाहृतम्। ब्रह्मणोऽधिकसत्त्यत्पात्सत्यमालम्यताहरिः
जानाति सर्वकालं मां कचिदेय न विस्मरेत् ।
साविककैय पूजाऽस्य राजसी सामप्ती न तु ॥७२॥
गानं शिवं सत्त्वगुणं रजयात्रायमानतः । नमो नीलं तथा चैव गुपं शम्भुस्तथामजन्
सरचं रजस्तमधापि दधार व पुरा किल ।
पूजा शङ्करस्य
विधीयते
भतोऽस्य त्रिपिधा
॥४॥

·[५पानालख .पामपुराणम् रजच रामसा युन दारणं परिकीर्तितम् । दारणापि ततः पूजा शरे गठिदा मता। रजश समसायुम मलंशास्त्रप्रयर्नकम् । पिच्छिन्नाऽपित्ततः पूजा शहरे फलदा मठा तमध सत्यमयुक्त मिश्र र प्रपनकम् । मिश्रपूजा विफलदा शहुरे लोकशहूर यादृशं तादृशं पापि नियमेनाचं पिमोः । शङ्करस्याशु फलदं यादृशम्यापि देहिनः शरभुण्याचा एतत्संक्षेपतः प्रोनं विधानं मम्मनोऽनघ । पतृयोजनानां च समस्तापविनाशन इति श्रीपामे महापुराणे पञ्चमे पातालसण्टे शिवरायपसंपादे मस्मोत्पत्तिविधान नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः॥ १०८ नवाधिकशततमोऽध्यायः शिवलिङ्गार्चनमाहात्म्यवर्णनम् । शम्भुख्याचा अत्र ते कीर्तयिस्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । ध्रुत्वा यां प्राप धर्मात्मा शिवभकिमनुत्तमाम् ॥१॥ इक्ष्वाकुर्नाम विप्रेन्द्रः पुरा ह्यासीन्महामतिः । बहुशास्त्रप्रवीणश्च नीतिशास्त्रविशारद नयटा न च दाता वन देवानां च पूजकः। न चाध्यापयिता वेदंन व्याख्याता श्रुतस्य च ॥३॥ न पुणाणेतिहासनां श्रुतीनामागमस्य था। यतादोका तथा देहसंस्कारकप्रवर्तकः ।। तादृशस्य द्विजस्याथ समालक्षाक्ष्यिा)युरत्यगात् । लक्षान्तरे तर्थकस्मिन्यत्सरे मासि पञ्चमे ॥५॥ तृतीय दिवसे राम्यां पुराणं श्रुतधानिदम् । स्पसम्पादितविसस्य येन दानं न कृतम दिने दिने भुज्यमानं निःसारं स्यात्प्रमेण हि।

·नवाधिकशततमोऽध्यायः] - इक्ष्वाकुबाह्मणचरित्रवर्णनम् + ४१७ घर्षाण्येव च तापन्ति नरके पच्यते ध्रुधम् ॥ ७॥ कृमियोनिसहस्रं च अनुभूय ततः परम् । दरिदो व्याधितोऽवन्धुर्दुष्टभायों बहुमना। दिने दिने मिक्षितेन याचितेन च जीवनम् । यन्न कापि च वीजानां मनानामथ मार्गणात् ॥ ६ ॥ लधेन जीवनं कर्म भृत्यानामय जीधनम् । मध्ये श्रोत्रविहीनश्च नेत्रहीनः स्खलन्मल: एवं पुराणं श्रुत्वाऽसाविक्ष्वाकुभृशदुःखितः । मनसाऽचिन्तयेच्चेदं स्मारं स्मारं द्विजाधमः ॥ ११ ॥ पुष्पेमाद्विष्मयी दुर्गाऽपि फलवजिता । तथा पुराणरहिता विद्या नो गतिदशिनी ॥ यहुशास्त्र समभ्यस्य बहुचेदान्सविस्तरान् । पुंसोऽभूतपुराणस्य सम्यग्याति न दर्शनम् शम्भुरुवाच । एवं चिन्तयतस्तस्य अकालमरणं त्यभूत् । यमलोक गतथाथ यमेन परिभाषितः । यम उपाव अनेकपापयुक्तोऽति पुण्येनेव महत्तय । न घेदाध्यापनात्प्राप्तं पापं व विदितं तय । कोदिपाणि नरके तय स्थितिरिति द्विज! मायुरस्ति तवात्यल्पं गम्यतां पोविकी तनुम् ॥ १६ ॥ र पुण्यं हितं दानं देवतापूजनं जपम् । साङ्गमध्यापनं वित्र भोजनं भस्मधारणम् ॥ भज विश्वेश्वर देवं देवदेवमुमापतिम् । तस्य प्रयनमात्रेण मम लोकं न गउसि यत्किञ्चित्मत्यहं पापिन्पुराणां शृणु सादरम् । ततस्तष्क्रयणादेय नेशसे मम यातनाः यमस्य पचनं श्रुत्या ब्राह्मणः स्यां ययौ तनुम् । अयेशपूजनरने यामास्थाय सदिजः भगमन्मुनिपर्य तु जायालि शिवपूजकम् । तपःस्थाध्यायसम्पन्न धुतिस्मृतिविनकम् पुराणतत्त्ववेत्तार लक्षशिष्यसमावृतम् । जराशिथिलसर्या पेपेदाङ्गपारगम् ॥ २२ ॥ कामो ययो शैलं सुन्दरं चार फन्दरम् । नानाविहगसम्पूर्ण नानापुष्पलतापनम् । सामुमोपेतं नानागयोपशोभितम् । किन्नराणा धमिधुनीतपूर्णमहागुहम् । अनेरमलावण्ययनितोषितपादपम् । लम्बमानपिचित्रामिस्ताभिः शोभितपादपम् ।

·१६८ [५पाताललो * पाद्मपुराणम् रतिभ्रमप्रसुप्तानां योधनादितषट्पदम् । कूजन्ति च पिकाः फार्म वियुकानां युजे फिल ॥ २६ ॥ नानामुनिगणाकीणं प्रशान्तमृगचारिणम् । अप्सरोगणसङ्कीर्ण गन्धर्वगणसेवितम् ॥ नानासिद्धमुखोद्भनगीतपूर्णयनान्तरम् । विचित्रफलसम्पूर्ण नानादेवालयान्वितम् ॥ प्रासादशतसम्बाधं नानागृहसमन्वितम् । सिंहाननैर्गजमुस्लूझबदनरय ॥२६॥ अमुसविमुखरुपैरर्खयक्त्रमगीमुखेः । रुरुजन्तुकगोधाऽहिवानरर्शमुपैरपि । ३ । व्यावृश्चिकमल्लोष्ट्रवानगर्दभतुण्डकः । समस्तजीवघदनसशास्यगणेश्वरः ॥३१॥ पलीमुरीशमुग्वः शिलायकारयोमुखः । शङ्खमुक्तादिजलजपदनरुपशोभितम् ॥ ३२॥ अधिकारेनष्ट्रय जटिलैः शियिमुण्डितैः । पत्रियविश्पक्त्रेनिधिप्रहमुखैरपि । घटास्यः शपदनकर्णपादमुपैरपि । घण्टामुपैर्येणुमुक्षेःकिङ्किणीपदनैरपि ॥ ३५॥ याप्यन्तु जगत्यस्ति तादृशाम्यैरयोमुखः । पोधिनिभृतकन्दर्परुपलावण्यफोमलेः ॥ ३५ ॥ फोटिसूर्यप्रकाशेधन्दफोटिसमप्रभः । नानापर्णविश्यमुश्विाशनुर्मुः ॥३॥ विमुग्यैः पञ्चयका त्रिमुख परमुनरपि । एकानेर मुग्रीः शान्तः सदा गुधिभितम मानामोगसमृद्धश्च रसिकामसमेरपि । लक्ष्मीनारायणमुपगमेशसमविग्रहः ॥१४॥ नानासधान्यः सेयिन मन्दराचलम् । धेनयो यत्र येदाध मामासायरसयुमा । पनांदयः सयमाणः पुराणानिय कर्मणा । गृतीनिहायजातानि भागमाय शरीरिणः ॥४॥ मिलताध मा यत्र मशेदः पापनाशनः | तस्य मध्ये महापुण्यं पुरै भितम् । पानागोयनासादोमितम् । सन माकारपरिपक्षाहादक.गुनम् ॥ १॥ गोगनपमिन, मिथिमंयुगम् । यम्य धानिस जाणशीतादिनितम् ॥४॥ माम नगरी पुण्या सन्मध्ये च समा गुगा । नम्पा मद्रासनं मध्ये पादपिमिति ॥४॥ मापनिदापण पार्टि एगोमनम्। पुराणमातम्यामस्नीनिfore ·M नवाधिकशततमोऽध्यायः ] * इक्ष्वाकुब्राह्मणवरित्रवर्णनम् , ४६६ तत्रासीनो महायोगी गोक्षीरसदृशाकृतिः । मन्दस्मितसुचार्वास्यो द्वयष्टवर्पवयाः प्रभुः ॥ ४६॥ धान उरसा मालां मणिरुद्राक्षकल्पिताम् । विभ्राण उपयीतं च फर्णिकारसमद्युतिः । सुरत्नकुण्डलोदेवः किरीटकनकाम्बरः । नानाभूषणसंयुक्तो नानागन्धविलेपनः ॥ घामाङ्कन्यस्तगिरिजो धीक्षमाणस्तदाननम् । मुग्धां च सुमुखीं याला नवयौवनशोमिताम् ॥ ४६॥ भूपितां चारुसर्वाङ्गों विभ्रती कनकाम्बुजम् । आलिड्ग्य पामेन फरेण देवी दक्षेण तस्या मुखमुन्नमय्य । स्पृष्ट्या शिरो पामकरण तम्या दक्षेण कुवंस्तिलकं च देवः ॥५०॥ भक्तिपीजयने देवं प्रणवश्यजनेन च । पूजाकान्ताऽपि कुसुमेर्मालां देवाय विभ्रती पतिविरक्तिर्वनितविभ्रत्यो योगवामरे । समाधिः कार्यकर्ताऽस्य धारणायोपिदस्य च यमाश्च नियमाश्चैव फिरास्तस्य फीर्तिताः । प्राणायामः पुरोधास्तु प्रत्याहारः सुपर्णधुन् ।। ५३ ।। ध्यानं च द्रविणाध्यक्षः सत्यं सेनापतिस्तथा। प्राप्रभृतिकीटान्ताः पशवस्तातिः शियः॥ ५४ । पाना पालको धर्मः स्यादधर्मश्च तस्करः । मायापाशेन ते यदामोचनी फाशिकामृतिः नानाविधाश्च प्रमदा देवदेशमुमापनिम् । एतादृशमुमानार्थ कोटिजन्तुग्नुस्मरेत् ॥१६॥ टाभोगानपारा शिवलोके महीयते । ब्रह्मविष्णुमहेन्दाधास्तपुडारपालगाः । लक्ष्मी सरस्वतीदेव्यो देहत्यच्चन उक्षिती । नियुक्ते देवदेवम्य देवाध मुग्योषितः । दास्यो देवाः समम्ताध दासा यस्य महात्मनः । पताशमहाशैलमित्याः सन्ददर्श ६ ॥५॥ मुनि प्रणम्प जायालिमिदमाह पचस्तदा । गन्तुकामो महाशलं शनोऽस्पस्मिन्न पा मुने ! ६॥ समायुरल फधिनं यमेन मानिना पुरा। मरकट या प्रोक भयं धेयो भपिप्यति ·[५पातालखण्डे प्राहुः शरणागतपालनम् titell धनुस्ताय पदंशामामुंहन यदिच मावति। शियेति महल नाम यस्पाविप्रवर्ती ५०० * पाद्मपुराणम् * जायालिरवाच । मयाऽपि सर्यमेतत्ते ज्ञातं दिव्येन चक्षुपा । आयुर्दशदिनं ब्रह्मन्विद्वानपि न धर्मकृत् । न तपस्तानभ्यासान्न च योगोऽल्पकामतः। नदानं द्रविणाभावादसामर्थ्यात्तथाऽईमा न यज्ञो न व्रतं पूतं न चपुण्यमनायुपः । न चाध्यापनतीर्थादिसेपाकालविरोधतः । तस्मात्तत्पापनाशाय प्रायश्चित्तं न विद्यते । गतिप्रदं तथा धर्म गच्छ पा तिष्ठ पा मुने इक्ष्वाकुख्याच । यावजीवं प्रतिज्ञाय क्रियते यो वृषो द्विज । तेन पापपरीहारो भविष्यतिसुनिश्चितम् तं ब्रूहि येन धर्मेण मम पापं प्रणश्यति । केन घा पुण्ययोगेन स्वर्गतिश्च भविष्यति । शरणं मव विप्र ! नरकादति विभ्यतः । सर्वधर्मफलं जावालिरुवाच । सत्यं स्वल्पेन फालेन न तादृग्लभ्यते वृपः । अमृते त्वन्ते शक्यं धक्तुं स्थानान्तरेप्पलि रहस्यमेकं किश्चित्तु यस्य कस्यापि नोच्यते॥ ७० ॥ इक्ष्याकुख्याय । शरणं पालय मुने ! फालो मे निर्गमिष्यति ॥ ७॥ जायालिस्याचा मम प्राणाधिकं विप्र रहस्यं श्रुतियोदितम् । शिवलिङ्गार्चनं नामग्रहादिमिरनुष्ठितम् । समम्सपापशमनं सर्योपद्रवनाशनम् । भुक्तिमुनिप्रदं तस्माच्छियपूजा समायर ॥३३॥ नातिकामेयदि मुने शियलिङ्गडाचनं शुभम् । यः शम्भुपूजा पिच्छिन्द्वात्तेन छिन्नं हि में शिरः ॥ ७४ पर डालयिनिोपो थांशाल्मलिफरणम् 1 यरं प्राणपरित्यागो नेप पूजाव्यतिनमः । पर पाहिमपननं परं घायःशिरहतम् । पर स्यमलमुनियां नेशपूजाथतिकमः ॥ मायिन्या वेशानं योहि भुझ्ने नगधमः । पानामनराणां तम्य भोजनमुने तम्यागु महापातककोरयः । शिर्ष प्रदक्षिणीय यो नमाम्यति माता ·नयाधिकशततमोऽध्यायः] • शिवलिङ्गार्चन नियमपर्णनम् । भूमेः प्रदक्षिणं कृत्या यत्तत्पुण्यमवाप्नुयात् । प्रदक्षिणायं त्या नमस्कार थप पुनः प्रदक्षिणा इत्या नत्यामुच्येत पातकः । सर्ववाद्यानि यः कुर्यात्कारयेद्वा शिव पलेन महता युक्तो घेदसेव्यत्र जायते । शाययेद्यः पुराणानि देवदेवं त्रिलोचनम् सर्वपापविनिर्मुक्ती पसेच्छियपुर कृती । तं नित्यमादरेणेशो पक्ति पाक्यं प्रियंस एतत्संक्षेपतः प्रोतमीशपूजनमुत्तमम् । अल्पायुध भवान्धिप्र शिवपूजनमावर ॥ त्रिकालं पा द्विकालं पा एफकालमथापि पा । याम यामार्धमथवा शिवपूजन धानप्रस्थाश्रमो भूत्वा पानप्रस्थरताश्रयः । पानप्रस्थप्रसूनश्च प्रात: पूजय शङ्क- श्रीफलैः शतपत्रेश्च पासौगन्धिरपि । नीपैर्जपाभिः पुग्नागः करपीरेश्च पाटलैः तुलस्या च रघिदलेरपराजितया तथा । अपामार्गदलै रुद्रजटादमनकेन च ॥ सर्वेरेमिः समफलविल्यपत्रैध धूर्तकः । द्रोणैः शिरीषैः शश्च दूर्वया कोरकैरपि नन्याधतरक्षतैश्च तिलमित्रैश्च फेवलेः । अन्यैरपि यथाशक्तिप्रातः सम्पूजयेच्छि- फर्णिकारश्च सौवर्णदूर्वयापि शिवार्चनम् । मुकुलर्चियेद्देवं चम्पर्कल चिना जलजानां च सर्वेषां पत्राणामक्षतस्य च । कुशपुष्पस्य रजतसुवर्णरत्तयोरपि ॥ अन्यत्कृत्या यथा यत्तु तैलपक्यं भवेन्नृप । न तत्पर्युषितं प्रोक्तमपूपादि गमिष्य उक्षिनं यत्फलायुक्तं तलक्षाराम्हजीरकः । जले तत्प्रोक्षितं मूलफलशाकादिक न न च पयंपितंप्रोकं गङ्गातोयं च सागरम् । महानदीजलं सर्व केदारजलमेच च हदरूपेण यत्तीर्थ कृपतीर्थन पाइच । तडागवापीसरसा कृपेनापां च यद्भवेत् ॥ तत्तीर्थतोयं सत्रं च न च पर्युपितं भवेत् । न रात्री अलमाहायं दिघा सम्पादये- ससक तथा धार्य न च पर्युपितं हि सत् । एवं विदित्यापूजां त्वं शिवलिङ्गे स- शम्भुख्याचा एवमुक्तोऽय मुनिना इक्ष्वाकुर्लाह्मणप्रियः । शिवपूजापरो भूत्या दिनाटकमति नवमेऽथ दिने प्राप्ते प्रातः काले कृतार्चनः । मरणावसरे प्राप्ते शिवपूजां विधा स्वान्प्राणानुपहाराय तत्याजैव महेशितुः । मृतं तमथ विज्ञाय यमदूता समाग यमलोकमापका ये यत्नमास्थाय तस्थिरे । शेषाचापि समायाता दतावहिमखान ।

·[पानालखण्डे 1 ५.२ . पामपुराणम् सेगमायोग्यपादोऽन्मामको मामफरियति । मायामः पाशपाणिःशियाटमयार्दयत् मथ परिमुषः पुगी यमत्ताने तरः । महाकायस्नया मृत्या गृहीत्या च करेण छन् যিৰি অহলান থিয়গায়। मारयित्वा ततो दूनानादायेत्याकुमभ्यगान् ॥ १० ॥ गियेदयामास व सं पीरमदाय धीमते । स वापि शहरायाय तं प्राह य महेश्वरः । स्ययाप्टदिनपूजैप कृता सृष्णादिन दिने । त्यमनिन्दः पुरा मां च लिङ्ग शिलानमित्युन सेनेय पापयोगेन शिश्यपत्रो मषिणासि 1 शिश्नाने पियरं च जिहानासादिवर्जितः पूर्व मनामययतृत्वाद्वक्ता चापि भयिष्यसि । अधेशवयनात्सोऽपि तथाभूतोऽभवत्क्षणात् ॥ १० ॥ शम्भुस्याच। य इदं शृणुयान्नित्यं पुराणाख्यानमुत्तमम् । यिमुक्तपापयन्धश्च शिवभको भविष्यति स याति च शिवस्थाने यता चापि तथा भवेत् । यश्च पक्ति कथामेनां हरेण सदृशो भयेत् ॥ ११ ॥ उत्तया कथामिमा पूर्वमधीरो नाम भूमिपः । स्यगं स गतयाघ्राजातपापोऽथ भार्यया श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिघराघवसंपादे विभूतिमाहात्म्ये नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६॥ दशाधिकशततमोऽध्यायः अग्निमुखाभिधशिवगणचान्तवर्णनम् । श्रीराम उवाच । अयमग्निशिखो नाम पहिः शिवगणश्चयै । स कथं तादृशो भूतस्तन्मे पद नमोऽस्तु ते शम्भुख्याय - फश्चित्क्षत्रियःनोधनः सदा । नएमाणे नष्टसेनो नष्टराष्ट्रोऽतिदुःखितः ·शाधिकशततमोऽध्यायःJ* अग्निमुखामियशिरगणवृत्तान्तवर्णनम् * लन्ध्या लुलायद्वितयं कृर्षि चक्रे सहात्मजः। ऋणेन महता युक्तः पुनश्वातीपदुःखि पुनश्च दुःखितो राजा सर्पण सुतनाशनात् । तथाभूतो महीपालस्तत्याज कृत्रिम परित्यज्य सुती चापि त्यक्ताहारो रुरोदह । सुतापथ समागम्य पाहतुः पितरं ति किमर्थ रुद्यते तात नष्टो नायाति रोदनात् । शरीरशोषणायाथ शोकस्तेऽद्य भविष्यति ॥६॥ शोकेन चक्षुपी नऐ फण्ठो नष्टस्तथा तव । अनुष्ठान तथा नई किमर्थ परितप्यसे एको नष्टोनचायाति रक्ष पञ्च स्थितानसून् । पहूनां रक्षणं पुण्यमाधितानां विशेषतः : अन्याश्रितममुं शत्रु कथं शोचितुमईति पितोवाच । पुत्रः शत्रुः कथं पुत्री युधां शत्रू तथा च मे । अत्यन्तसुखिनं पुत्रं फयं शत्रुमभाषत सुताबूचतुः। जायमानो हरेद्धाया पर्द्धमानो हरैद्धनम् । म्रियमाणस्तथा प्राणाभ्युत्थं फिमतः यत्सुखं च त्वया प्रोक्तं स्पर्शनालिङ्गनादिभिः । दुःखोदकमिदं राजन्सर्वमेतद्वदा प्रसूतिकाले पुत्रस्य भार्यानाशधिवारणा। जीवितायामयो पल्यामात्मनः सुखनाशनम् ॥१२॥ योन्यशुद्धौ तु जातायो संयोगो नोपपद्यते । आलिङ्गनपरे गाढं स्तन्येनापरिष्ट तथापि यदि संयोगः शिशुरोदनतः स्त्रियाः । इदं शिशुगतं वित्तं सतो घरस्यमेष मय चेत्पतितो डिम्भो मध्ये मेथुनमुद्गतिः । रतिमध्ये तु पिच्छेदे दुःखं फिशिदसभिभम् ॥१५॥ सर्वकाले परिमिते कदाचिद्रातिसम्भवः । सत्काले भोजनं नास्ति स्यापो नास्ति च भार्यया ॥ १६॥ शिशूनां रक्षणे दुराव्याधितग्रहादिभिः मयं यत्सुखं चित्रं यथाडारोहणं दि आलिङ्गनक्तं तात चुम्यनादिकृत तथा । अत्यन्तमधुरोत्यादि यत्मपानि नरेश्वर रतिमध्ये पिरामस्य कला नाईन्ति षोडशीम् ।

·५०५ [५पातालमन्डे • पापुराणम् अन्यान्यपि म दुःयानि सन्ति पुरे सहस्रशः ॥ १६ ॥ अनत्य फि कुगरे दामुत्रपिरोधिना । त्यजशीकमिदं तम्मादावापुरी स्थिनादिह । धीराजोयाय। त्यजामि शोकं दुर सर्यकार्यविरोधिनम् । मारमनध हिनं फार्यमिहामुत्र सुती मम पुरोधसं तु गच्छामि ममपूर्व महागुम्म् । पसिष्ठं मुनिययं य स दास्यति गति मम ॥ एपगुफ्त्यागतो पित्रं पाराणम्यां स्थितं गुरुम् । दण्डयत्प्रणनामाथ मुनिना परिपूजितः आलिङ्गितः शिरोमासो दत्तासनपरिप्रदः । उक्तधागमनं किते किकार्य करवाणिवै । राजोवाच । गति प्रयच्छ मे विप्र! संसारतरणाय,दि । खिन्नोऽहं कर्मणा शयद्भवन्तं शरणं गतः। घसिष्ठ उपाय। गतिं पश्य महालिङ्गं विश्वेश्वर मिति स्थितम् । एनं पूजय राजेन्द्र देवदेवं पिनाकिनम् न्यमाराध्य पुरा शक्तिररुन्धत्याः सुतो मुनिः । रक्षसा मक्षितश्चापियमलोकंगतो नसः किश्चित्कालगतः स्वर्ग ब्रह्मलोकमगादतः । ब्रह्मलोकाद्विष्णुलोके कीडन्नास्ते सुतो मम ॥ २८ ॥ अमुं पश्य महाराज लुब्धकं घनचारिणम् । पूजयन्तं हि विश्वेशं पत्रमात्रः स्वसम्मृतैः शमीवृक्षस्य सम्भूतैस्तथा पूगप्रसूनकैः । कदम्यकुसुमैरकंकुसुमैयूंथिकामवैः ॥ ३० ॥ एरिन्यमहेशानं पूजयन्तं पिलोकय । इतोऽर्द्धयाममात्रेण मरिष्यति तदभुतम् ॥३॥ अन्तकाले समायाते लुब्धकोऽपि शिवाय चै। उपहारप्रदानाय दृष्टवान्पार्श्वतो घटम् तं चूतफलसम्पूर्ण शुना स्पृष्टं विगहितम् । सङ्कल्पितोपहारस्य हमाघाल्लुब्धकस्तया इदं जगो शुभं पाक्यंलोकानां भक्तिसूचकम् । पुष्पाभावेहरिनेत्रं फलाभावेऽगुलं रविः लिङ्गविलंसनेकं च जमदग्निपिस्तथा । लिङ्गपीठविभेदे च गात्रं निर्भिय दत्तपान । अन्यर्माहेश्वरैरन्यत्साहसं परमं कृतम् । ममापि तत्तथा कार्यमन्यथा दोपभागहम् ॥ एतस्मिन्नन्तरे फश्चिदुन्मत्तः शिवमभ्यगात् । अथ लुग्धमतां पूजामाहत्याभक्षयत्क्षणात् ॥ ३७॥ - ·दशाधिकशततमोऽध्यायः ] + अग्निमुखामिधशिवगणवृत्तान्तवर्णनम् * ५०५ घमनं च तथा चक्रे शिवपीठेऽथ लुब्धकः। शिवापकारिणं चैन इन्मि नो वेत्यचिन्तयत् ॥ ३८॥ अथ स्यात्मयधायैव यत्नमास्थाय शङ्करः । उन्मत्तेनयथोदभुक्ता शिवपूजा मया कृता लिङ्गमावरणे ोपा तदहं मम देहिनः । प्रावृतिस्त्वगियं त्वद्य निमोक्तव्या मया दतम् ॥ पूजाविमोचनायैतत्फलहानेर्गलं त्यजेत् । इत्थं सङ्कल्प्यसतथातीक्ष्णस्वधितिनाद्गुतम् चक्रे त्वचं दक्षपादं त्वचं छित्त्वा कटेरधः । पामपादं तथा चक्रे फटिपर्यन्तमाशु च ॥ दृष्टश्चावेपितश्चैव तत ऊर्ध्वमथाच्छिनत् । करांसोदरहत्कण्ठत्यचं निर्भिद्यलुब्धकः ।। मस्तकस्य त्वचं चापि निर्विभेद प्रहृष्टयान् । तयोरन्तरतस्तस्माद्गात्रं निर्भिद्य पर्तुलम् छित्वाऽङ्गुलि समादाय देघायार्पितवांस्त्ययम्।आरादेघ तथा दिव्यरूपः स्पक्षश्चतुर्भुजः नानाभूषणसंयुक्तः स्थितो वियति शाङ्करः । अथ शैवाः समायाता दूताः शतसहस्रशः विचित्रमुकुटाकराः सर्वाभरणभूषिताः । त्रिशूलपाणयः सर्वे शुद्धस्फटिकसन्निभाः ॥ चतुर्भुजाः सुरूराध विमानघरसंस्थिता । सर्वे सूर्यसमाः शान्तारम्भावत्प्रिययायुताः सुनुपत्नीवलोत्साहविलासस्त्रीशतान्धितः । तेजसा सूर्यसदृशाः पुष्पवृष्टिमवाकिरन् । तैराहूतो लुब्धक नागच्छदयदश्चतान् । भार्यायन्धुजनोपेतो गच्छेऽहमधया न पा॥ शेवास्तद्वचनं श्रुत्वा पाक्यमेतदयोचिरे । येन पुण्यं कृतं पापं तेन भोग्यं हि तत्फलम् लुब्धक उपाय। अशीचानां च सर्वेषां धर्माणामेककर्तृफम् । माहेश्वराणां धर्माणां फलं च द्विवहुप्यपि एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो धीरभदः शताभकः । नानाफोदिगणोपेत पदि लुम्धकबन्धुयुक् सर्व त्वयोक्तं च तथा सभार्यो शातियन्धुयुक् । आरोदं विमानं व शिवं गच्छ शिवं तु पः॥ ५५॥ अप तद्धवनात्प्राप्तः शिवलोकं विमानगः ॥५५॥ पशिष्ठ उपाव । हटवानसि सर्व त्वमीशपूजा समाचर । विमुक्तपापयन्धस्त्यं शिवलोकं गमिष्यसि । यदि राज्यं त्वया प्राध्य मार्जये शाङ्गणं नृप । गामयोदकलेयं च नित्यमेष समाचर ।

·- .पामरागम् [५ पाताल रसायमा भूमिगायं भूयं ग मयिष्यति । यायायुध ने गम्यमन्ते शिपादं भवेत् ।। नेगस्मिन्नु भयेप्रायममिद्भिग्नुगृ गुनः । अतो देहान्नां प्राप्य शिवसेनाप्रमावतः । मपिण्यतिम गाय शिवमनिः धिरा तथा ५६॥ शम्भुगत्याय। अथ एत्या तथा पूजा मृतः म्यर्गगतम्तः। रामजन्म पुनः प्राप्य राज्यं च शिये रतः कदाचिदय देयम्य गृहमभ्यगमन्नृपः । नानादीपसमोप्नं मणिमिनागडिया, भटानामय संमदं एको दीपोऽपतन्नृपे । तदाऽसौ कुपिती राजा श्रीपमादायसत्वरम् । देवालपपुरे रम्ये न्यक्षिपत्कोपसंयुतः । दाधं देवगृहं तेन एनध समपद्यत । ६३ ॥ अथ तेन पुनस्तत्र दग्धं येग्मगृहादिकम् । निर्मापयामास नृपो मद्देशानमथायजत् । अथ मृत्युदिने प्राप्ते राजाऽऽराधितशटुः । भस्मस्नायी मस्मशायी जपणु द्रं ममारह शियलोकं गतःसोऽयं पीरभद्रेण भाषितः । मय त्वं गणशार्दूलो मम चै परिवारका शाङ्करान्मम निर्देशादानयस्य ममान्तिकम् । शिरोहीनो भांथपि ज्यालायकत्री भषिष्यति ॥६७n स तूवाच महात्मानं पीरभद्रं गणेश्वरम् । चक्षुःधोनं तथा जिहानासिफास्यं शिरोगणः ॥ ८॥ एतधिना व्यवहतिः कथं में सम्मषिष्यति । अमावे शिरसः किया मया पापं कृतं विमो! ॥६॥ धीरभद्र उवाच। त्ययैव स्वीकृता पूर्व देवी परमसुन्दरी । महेशमयनं नित्यं चातुर्वर्णकरड़कः n san स्यस्तिकं सर्वतोभद्रं नन्यायादिकं शुभम् । पनमुत्पलमान्दोलपादों व्यजनवामरे । त्रिशूलं शङ्खचक्रेचगदाधनुरथैव च । त्रिशूलं इमर सङ्गं वृष भृगिरिटि शियम् ७२० तथाटनं कमलमन्यधन्त्रादिकं तथा । कल्पयन्ती प्रतिदिन सेवते वृषमध्वजम् IAL फदाचिदथ सावेश्या देवसमन्युपस्थिता । राज्ञः काराद्धिकः कश्चिद्देषवेश्मसमापिशन अथ तां दृष्टयास्तत्र स इदं पाक्यमुतवान् । ७४॥

·५०७ - दशाधिकशततमोऽध्यायः ] • फाराट्रिफराज्ञःकस्याधिद्वेश्यायाश्चवृतान्तः * फाराङ्किफ उवाच ! एकान्तसंस्थिता येश्या युधाऽहं घिरश्चन ॥ ७५ ॥ त्यविरं ध्याधितं पण्ढमशक्तं धनवर्जितम् । अदीर्घमेहनं दीनं पुरुषं योषिदुत्सृजेत् ॥ श्मश्रुलंमलच्छन्ने जडं दुर्गन्धिदूषितम् । स्वल्पमव्यसनं नारी दूरतः परिचर्जयेत् । तस्मान्मे दीयतां येश्ये ! मैथुनं जीवयाशु माम् । घेश्योवाच । नियतः सर्वजातीनामिहामुत्र सुखप्रदः ॥ ७८ ॥ पातिव्रत्यं परो धर्मः स्त्रीणामिति हि शुश्रुम । यदीना यदाघश्या तदा नान्येन सङ्गता ॥ ७६ ॥ पतिव्रतेति विख्याता तस्मात्तं परिपालयेत् । फारादिक उवाच । यदि चैवं मृतिः शीघ्रं भविष्यति न संशयः ॥ ८॥ अथ राजान्तिकं गत्या राजानमिदमुक्तवान् । वेश्या घेश्येच नो भार्या नेति धक्तुं च नोचितम् ॥ ८ ॥ इत्यं राजानमुक्त्याऽथ मण्डं चैवारनालजम् । किञ्चिदादाय तस्यास्तु मन्दिरं गतवानयम् ।। ८२॥ निद्रावसरमालोक्य प्रसृज्य व करं ततः ॥ ८३॥ पस्त्रस्य पिपरे तत्र मण्डं चिक्षेप दुष्टधीः । एवं कृत्वा ततोगत्या राजानमिदमुक्तवान् राजन्निर्गत्य गत्याऽथ वेश्याग्यां तब योपितम् । उत्थापयित्वा घेश्या तां सर्वाङ्गं द्रष्टुमर्हसि ॥ ८॥ उन्मुकबन्यमथवा पसनं पश्य यत्नतः । वेश्यावेश्माथ गतयात्राजाकाराङ्किकं वचः ।। इदमाह सनिद्रेयं पश्येमां यामिपश्यसि । स तूपाच नृपं तत्र न मे युक्तमिदं नृप!॥ तन्मातरं पा पितरं दर्शनाय नियोजय । तद्दष्टौ सर्वमेवेदं व्यक्तमाशु भविष्यति ॥८८ मानीता ह्यथ राज्ञातु माता पीक्षितुमुद्यता । पचनात्तु नृपस्यैय घस्त्रं शोधयतीव सा ·[५ पातालखण्डे * पाद्मपुराणम् * तत्र स्थितं मण्डमथ विज्ञायाम्बाह्यमर्दयत् । मर्दनाद्वसनं क्लिन्न कि तदित्याह पार्थिवः न किश्चिद्देव नोकिञ्चिदिति वेश्याप्रसूरपि । बहुवाक्येन राजाऽथ घसनं घीश्य शङ्कया शुक्रक्किन्नमिदं वासः प्राहेतदृश्यतामिति । भय दृष्ट्यासमीपस्थास्तथेत्यूर्यवो नृपम् राजाऽथ स्वगृहं गत्वादण्डाध्यक्षमभाषत । इदानीमेववेश्याया:शिरश्छिन्ध्यविचारयन् दर्शनीयं शिरस्तस्या घटिकाभ्यन्तरे मम । दण्डकश्च नृपोत्याऽस्यास्तथा कृत्या ह्यदर्शयत् ॥ १४ ॥ धीरभद्र उवाच। एवं कृतं त्वया पूर्व प्राप्तं च फलमद्य ते। ज्यालयवहिवक्तात्यं श्रोताद्रष्टाचजिनसि। रसं जानासिमतिमानतिक्रोधीभविष्यसि शम्भुरुवाच। एवं गलामुखोजातोराजामाहेश्वरोऽक्षमी । तस्मात्तु क्षमिणाभाव्य परत्रेहसुधेप्सुना य इदं श्णुयान्नित्यं पुण्याख्यानमनुत्तमम् । यिमुक्तपापयन्धध शियलोके भविष्यति इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवराघवसंवादे शिवपूजामाहारम्यकथने नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ।। ११०॥ एकादशाधिकशततमोऽध्यायः शिवनाममाहात्म्यवर्णनम् । धीराम उधावा ময়নামমাঃ বুলামায়ামমঘ। সাথে মাদাস হিমাহামের मलदानम्य माहारा धूपदानम्य सत्तम । वीपगन्याविधानस्य मादल पर में गुरो शम्मुष्याय। एकनाममाहालवितात शिरते। मंशेरेयरी परिमाणु गप साम् ·एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ] • शिवामिधाचरित्रपर्णनम् . पुरा मागे राजा पिशूनां माम पायपान् । गृतं पितरि पालोमा भूमिगाऽभिरेगितः ॥ ४॥ समानपपरसः स पार मः। ये ना ये पिनासम्ते च तस्य न संमताः पुरानः नमना पुरा भरमपकरणास्तगा। मुख्यानपनामा चारकर्मपिशारदाः ॥ मान्यातानानाम्गनिपुणाम्नम्य संमता. । पीकरणमन्त्रमा पात्रापपिदस्तया गीतलीमा पूगांतपिद मियाः । पितृसंमतफत पा स्यागं धके स पाधिपः । पिमार्प सपनेः साद ऐः कार्यमकारयम् । एतादाम्मपा पाग्याग्दुष्टान्सद गुयोजEn पतनिमुपारण शिष्टं मुहमायतन । उगमुष्टि व फैल्फार ये कुस्तस्य ते प्रियाः मगलसपनर रमित्रपिशारदाः । राजनीप्तिमिदीनं तद्राग्यं समभवत्तदा ॥१॥ गायमुप्पा गोमदिप्यादिक. गमत् । तसर्य नाशमापनमपहारा यतस्ततः ॥१२ रनानि पसुधान्यानि नश्यन्ते पुरे मदा । अथ भूपान्तरेणासी निर्जितः प्रपलायितः मदारण्यमय गत्या गिरिदुर्गमकल्पयत् । तत्र चापपरीयारधोरवृत्तिसमाश्रितः ॥१४ मुवर्णपानपान्यादि धादिकं तया । तत्र तत्र पिनिर्दिश्य चोरानानीय पञ्चफान वन्यायकारयतेम्नु अय्यादरणकर्मणि । यदादारो न पियेत तदाहारमफल्पयत् ॥१६॥ गोमदिप्यादिमामन यपन्न मोपलम्यने । अघीयनरमांसेन भोजनं पर्यकल्पयत् ।। एताहरामभयस मध्योपासादियजितम् । एफस्नुसनिपस्तस्य सुरापो नाम राक्षसः नियुटन सांगालं. तमादर प्रहरति च । एयं रक्षो मतेस्थित्पा नानादेशगतानरान् ॥ मदनपरयारोपादचादरपालयः । स्वस्याभिमतयोगस्तु शात्या शात्या समाहरत् किशित्फालं पता भुनया तासां मांसममक्षयत् । पर हत्या नरान्नारी राज्यं धके मुदुःसहम् ॥ २१ ॥ एवं पर्पसदनं तु राज्यं एत्या नराधमः । जराशिथिलसांडो पलीपलितदूपितः ॥२२ निर्जीयममय-स्थानं समन्तादशयोजनम् । अथ मृत्युदिनं प्राप्तं राशस्तस्य महात्मनः मृत्युकालेऽश सम्प्राप्त स्नातं भूमिगतं नृपम् । - ·• पापुराणम् [५पाना तसा मानुचगः सय परिपार्योपधिर ॥ २५॥ सुरापः सधियः प्राद किमायं मम यादिश । भय राजानथाशको निर्गतायुम्तदा नाभेरधन्तु क्षीणागुः कथमिवाययमुनयान् । त्वं सर्यकाले दैत्येन्द्र महर माह इत्ययोगत्या ममारासी यमदूताः समाययुः। विचित्रं यधनेयले यस्ताइनकप चूर्णिता पन्धपाशा इतिदशाश्च मूर्णिताः । तदात्रम्पर्शमाने च तदद्गुनमिया अधापातः म्ययं मृत्युः पाशेननमयोजयन् । मृत्युपाशमपि दिन्नं पश्य मृत्युरचिन्तयन् ॥ २६ ॥ सर्पमय॑मृतिया दृष्टानेतादशी कचित् । इति चिन्तापरे मृत्यौग्यालायकत्रःप्रतापर धीरभद्रेण निर्दिष्टः सहसाऽऽयाच्च शूलभूत। ज्वालापत्रमयालोर मृत्युम्तूणं पलायितः ॥ ३५ ॥ पलायमानं तं दृष्ट्या मृत्युंघहिमुखस्तदा। अरेरे चोर चोर त्वं तिष्ठ तिष्ठ क याम्या एनसो मुच्यते चोरः शूलारोपणमात्रतः । एपमाभाष्प मृत्यु तं शूलपोतमकल्पयन् शूलस्कन्धगतं कृत्यादूतान्समध्य रज्जुना । पादश्टकुलविन्यस्तानादायनृपमध्यगा विमानवरमारोप्य गीतवाद्यसुशोभितम् । पीरान्तिकमयोगत्या सर्वमस्मै न्यवेदयत् पीरमद्रोऽपि तत्सर्व शङ्करायामितात्मने । नानामुनिगणब्रह्मविष्णुपुरसरः ॥३६ सेव्यमानाय देवाय पार्वतीसहिताय च । प्रणिपत्य निवेद्याथ शूलस्यं मृत्युमेव च । तूष्णी बभूव विश्वात्मा चौरमद्रः प्रतापधान् ॥ ३८॥ अग्न्याननं पीक्ष्य शिवो निगर्दयन्कथं त्वयैतगण साहसं कृतम् । विभेपि मृत्योर्न कथं यमाधिकाइदस्थ सर्व परमार्यतो ३६ प्रणम्य तं पहिमुखोऽतिरोपो मृत्यु समालोक्य ननर्त हात् । उपाच चौयं कृतमेच मृत्युना तदेव शूलेऽपि मया प्ररोहितः ॥ ४ ॥ विमोचयामास शिवोऽपि मृत्यु दूतानशेपानिजधकार मृत्यु समालोक्य शियो यमापे मन्नाम एप मरणे समास्ते ॥४॥ मच्चेतसामन्यधियां च नाम हीनाक्षर घाऽधिकपर्णयुचम्।

·इनिधीपा महापुराणेपश्चमे पातालखण्डेशिवराययसंवाद एकादशोत्तरशतनमोऽध्यायः एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ] * विधृताभिधनृपचरित्रवर्णनम् * ५११ ममैव लोकं प्रददामि सत्यं धनेन नामप्र हरेति भापितम् ॥ ४२ ॥ प्रशब्दमानं त्यधिक हरेरितपदप्रदं वै पदमीरयन्ति । आरादमूस्त्वं जपतो नमस्व मदीयवाक्यं च यमं पदस्थ ॥ ४३ ॥ नति यति कीर्तिमुपास्तिमाश्रिता दास्यं च कैडूर्यमध श्रुतिम्वदाः । पञ्चाक्षरोक्ति शतरुद्रियोक्ति शियस्य कुर्वन्ति न ते विचार्याः ॥ १४ ॥ मन्नामदाक्षविभूतिधारणो ममाग्रतो यस्तु पुराणयक्ता । सर्वेषु पापेप्यपि तेषु सत्सु प्रशासयहं नैव यमाधिकारः ॥ ४५ ॥ ये चापि पापान्वितमायिनो नराः परान्नवस्त्राादिवधूभुजश्च । पाराणप्तीमृत्युपराश्च ये चै श्रीशैलमाश्व न ते विचार्याः ॥ ४६॥ यूकाश्च दंशा अपि मत्कुणाश्च मृगादयः कीटपिपीलिकाश्च । सरीसृपा वृश्चिकशकराच काशीमृताः शङ्करमाप्नुवन्ति ॥४७॥ इदं नाम गृणन्ध्यायेद्यो वै हृत्पद्ममन्दिरे । त्रियम्बकं विरूपाक्षं सोमं सोमार्द्धभूषणम् त्रिनेत्रकं श्रीनेत्रं सोमसूर्णाग्निलोचनम् । तं नमस्कृत्य दूरस्थो भय मृत्यो ! ममाशया अयाकर्ण्य शिवप्रोक्तं मृत्युस्तुष्टाय शङ्करम् । नमस्ते देवतानाथ ! नमस्ते देवमूर्तये ।। सर्वज्ञाय नमस्तुभ्यं पशुनां पतये नमः । अथ देवो महादेवो मृत्युं प्राह परं वृणु ॥ स्तोत्रेणानेन तुपोऽस्मि मृत्युवरमयाचत । त्यदीयं पालय विभो! मां च शङ्कर ! पापिनम् ॥ ५२॥ तयेत्युक्त्या मृत्युमीशी गच्छ पत्सेति चाप्रवीत् । यमलोकं गतः सोऽपि यमायाशेषमुक्तवान् ॥ ५३॥ शम्भुस्वाच । यद टणुयान्नित्यं पुण्याख्यनमनुत्तमम् । विमुक्त सर्वपापेभ्योयातिशङ्करसन्निधिम् । -- ·द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः शिवनाममाहात्म्ये देवरातसुतायाःकलाया वृत्तान्तवणनम् । शम्भुरुवाच । अथान्यदपि निर्वच्मि प्रमदाख्यानमुत्तमम् । सुतया देवरातस्ययत्प्राप्त नाम कीर्तनान् देघरातसुता वाला फला नामाऽतिरूपिणी । धनञ्जयसुतस्यासीद्भार्या शोणस्य धीमतः सायुमो नियती नित्यं धर्मफप्रवणो शुभी। लब्धयन्ती निधिमयो गङ्गास्नानाय तो गतौ ॥ ३ ॥ प्रवाहपतिते कूले मृत्तिकानयनाय तो फूलादादाय मुल्लोष्टं दृष्ट्वाती महाघटम् ॥ ४॥ राजतंचोर्ध्वपापाणमय शोणःप्रियां पचः । इदमाह कयं फायं कि कर्तव्यं हि नोदितम् भार्योधाय। म मारीमतमालय फिश्चित्कार्य समाचरेत् । न च नार्या चरेद् गुह्यमप्रियं पाऽय विश्वन ६ यदि मारीसमक्षं तु दविणं हिमापतेत् । पक्षयीत तथा मारी स्पीदशेपसर्गः। सम्मामिन वि सम्मेश्यं कि पा तत्र हि तिष्ठति । द्रविणं चैन संप्रेक्ष्यं पाधोदकं भविष्यति ॥८॥ मायाजातं तु यदि घेन्युतो मानपिनिधयः । भनष्टम्स्पिदानी पेन्निभृतः कोऽपि तिप्रति तिरोधानं नकिधिच्चेग्मायया कोऽपि तिहति। नघेन्मायामनुप्याला क्षेत्रपालानु तिष्ठति ॥१०॥ महिनषद नियति राक्षसः | मोवि महाविद्यापित मथ मानाति पेद्रामा पपधारादिसामयः । स घेत प्रकारेण योरयाधा मणि महानों मषिष्यति । प्रायेणाया ममा भोगनिसा Rarel ।

·बैधव्ये इषिर्ण सर्व धर्मार्थ मे भविष्यति । इतिनिश्चित्य मनसा वैधव्ये समुपस्थिते इदमूचे पचो दुःखादुपस्थस्थकरासती। किं त्वया चै कृतं योने किवा पापमुपाश्रिता शिनत्य पाथवा पापं यत्त्वदन्तरवेशनात् । यच्च कर्तृकृतंपापं माक्सेवाविवर्जनात् असाधुन्धती पादौ विवृतास्यातिदुःखिता ॥ २८॥ अवाकाष्टमथालि यस्तनपीई यथाप्रियम् । अथोविचित्रचित्तत्वे ततःप्रद्युष्टताभयत् सतोऽपि कण्डसम्भूती प्रवेशयेदथाइलीम् । विचित्रचेया कृत्वा तु कण्डूबुद्धरतःपरम् द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः] देवारातसुतायाः कलाया वृत्तान्तवर्णनम् * भोगायोगान्तरेच्छा व सर्वानुष्ठाननाशिनी। जानाति यदि नारी स्वं भावयोगगतं तथा नारी स्वतन्त्रतामेतिरोपालन्धप्रकाशिनी। रोपे विश्वासता याति तदा दोपः पुरोदितः विश्वासिनिय विश्रम्भः प्रवासो चान्यवित्तना। विश्रम्भाजायते स्त्रीणां नानाविधि विचेष्टता ॥१६॥ यं फञ्चित्पुरुषं दृष्ट्या युधानं प्रीतिरापतेत् । प्रोत्या संक्षायते योगो योगान्मैथुनसङ्गतिः ॥ १७ ॥ सततं मैथुने जातेविश्रम्भान्तरमापतेत् । भवता घा तथा पूर्व मुक्तदानी च भुज्यते ॥ कां प्रतीच्छा तवेदानों प्रीतिः कस्यामथापि वा। का विदग्धा सुसंमिग्धा पुरुपादन्यतश्चरेत् ॥ १६ ॥ योऽब्रवीदय पाक्यं तां यदि ग्रूयास्त्वमय मे। सर्वमेव तथा पच्मि नान्यथा धाक्यमुच्यते ॥ २० ॥ यं च धृष्टतां याता तथा रूपान्तरेण च । द्रव्यमादाय यत्किश्चिदनुपर्ने स्वतन्त्रतः ।। समारयित्वा तां द्रव्यं गृहीत्या पातयिष्यति । अथ पूर्व पतिमृती प्रविशेन्नाशुशुक्षणिम् ॥ २२ ॥ योनिकुण्डं समासाद्य दिया था यदि या निशि । एकान्तस्थानमभ्येत्य घिवृत्य घसनं भगम् ॥ २४ ॥ मर्दयित्या कराभ्यां तत्सन्ताड्य च विवृत्य तु । अग्रवाहिपुरे स्थित्या शाके व्यवहृतं च यत् ।

·पापुराणम् . मानम्न्य पेश्मनि निशि सध्यायो पिशिनासु ॥३०॥ त्पान्ययेरमात्मानं य:फेरप्युषभुष्यने । भगवान्यममायेन शडिनायोग्यमाहरेत् ॥३५ प्रमातंग गाया रमये देय निधितम् नारी समझ लातु पिणे होतदिप्यते सम्मान्मपापि मयतो न पियारप्रयोजनम् । ३२० शोण उपाय। एयमेतन सन्देदो गत्वं ति दूरतः । मलमूत्रपिसर्गाय स्थिरया गडाम्यतः परम् ॥ ३३ ॥ तम्यां गतायां शोणाऽपि घरम्यण्डं त्यकल्पयत् । एफैकस्मिस्ततखण्डे त्यप्रदीदविणं यहु ॥३४॥ सकते पियरं जानुदग्नं कृत्या ततस्ततः । क्षिप्त्या धनं पूपित्या विष्ठां चके तपोपरि परसाधारं घटं तं च प्रतिचिक्षेप कुवयित् । सर्वमशातयतत्वा मानाय प्रययौ मुनिः तस्य भार्या ततः सानं कृत्या सम्पूज्य पार्यतीम् । गच्छेति मळ सा प्रोक्ता स्ववेष्माभ्यागमत्सती. ३७॥ पतामेकाकिनी हात्या मारीचो नाम राक्षसः भर्तृरूपमथास्याय कलामेतदुषावह । मारीच उधावा सप्तगोदावरीतीरे पवित्रं पापनाशनम् । द्राक्षाराममिति प्रोकं यत्र मोमः स्वयं स्थितः भुक्तिमुक्तिपदो नृणां स्मरणात्पापनाशनः । तत्र गच्छावहे शीघ्रं त्वं तु निगच्छ सुन्दर फलोधाच। इदानीमभिषेकाय प्रवृत्तो नाभिषिक्तवान् । कथमेतादृशं त्वंहि पूर्वानुकंपदिष्यसि । प्रकृतेरन्यथा भावमुत्पातं विदुरुत्तमाः॥ ४२ ॥ मारीव उवाया भर्तुरप्रतिकूलत्वं नारीणां धर्म उच्यते । प्रतिकलानुकला घामम शीघं पदस्वतन् ११३ तूष्णीं भूत्वाऽथ सासाध्वी मतेत्येव विचार्य सम्। निर्ययो तेन सापाला पनमध्ये गता सती।४४॥

·- शाधिरामोऽ.] बलाया पृत्तान्तपर्णनम् . মারু হিযামাজিদিখা। परमोड या भूम्या मानुष्ठानम्पल स्पिदा ४॥ यत्र शनियमितो गच्छापतः। किशिनदेशं गत्या तु गुहां पीक्ष्य सरम्तया ४६ ॥ दयाने दिमे ममा कार्य प्रानमध पिये। एयुषत्या सरसिमात्या फलाहारं प्रफलप्य ।। মীনাহ মাই গুম থিম। গ সা সম ন্যাষি খােবন भर ध्यानेन गोर निधिपनियता । मीनाति नम्रपदना गपूर्णमुग्नी तदा पाटमापतितं पारमित्युपत्या निपपात च । रखती सामयो दृष्ट्या राक्षसः पापनिश्धपः पनि तामधारेमेन घेणं प्रति । यतात्कारमयोफतुं यतमाने तु राक्षसे १५९६ पानानुनामिपर्यन्न शैलस्यानमकल्पयत् । शिलासमभयदस्त्रं राक्षसी पीत्य सामथ । इत्येता हनिष्यामि पादयिष्याम्यतः परम् । परयुगत्या भ्रामयिस्पाऽसि शिरश्छेत्तुं प्रयकामे ॥ ५३॥ कलादमस्पतिजस्या दाम्यति मादर युनतमात्रे पचसि शिरचिच्छेद राक्षस: मानायो दुसितम्यामय शेयाः समागताः । दुमा पिवित्रा भरणासायुध पराः शुभाः ॥ ५५ ॥ पता विमानमारीप्य शिपालीकमु गगमन् । तामागतां गिरिसुताहर्षेण प्रतिपूज्य व स्वादमागता शुक्षामुमायामभाषत । पातिव्रत्येन ते तुष्टा अभीष्टं प्रददामि ते ॥ कलीवाच। दासीमा प्रयन्ड स्यं त्यत्पादाज मम प्रियम् । प्रायः फिमन्यैर्यहुभिस्तथास्त्यिति शिवाऽब्रवीत् ॥ ५८॥ इन्द्रादि पनिताभिः सा पूजिताऽध फलानिधिः । पतस्मिन्नन्तरे, प्रासः शोणो मुनिरधो गृहम् ॥ ५ ॥ मतत्र दया तो माया ध्यानयोगपरोऽभवत् ।

·१ ६ * पाद्मपुराणम् * [५पार रक्षोहतां मृतां प्राप्तां शिघालोकमुमा प्रति ॥ ६० ।। उमादत्तवरां चापि दृष्ट्याज्ञानवभुषा । फिश्चिदुःखधिरं ध्यात्वापरावृत्य मु ध्वशुरं गतवान्सोऽय देवरातं मुनीश्वरः । निवेद्य सब सहितो विश्वामित्रमग निवेद्य तद्वसिष्ठस्य घसिष्ठोऽप्याह तान्मुनीन् । गत्या कैलासमादी तु दृष्टया देवं महेश्वरम् ॥ ६३ ॥ अनुज्ञां शिवतो लब्ध्या पार्वतीमन्दिरे गताः। देव्यै विज्ञाप्य तत्सवं यथार्थप्रयदामतत् ॥ ६४ ॥ तयेत्युपत्या मुनिवरः फैलासं शङ्करालयम् । गत्या प्रणम्य देवेशं पीरभद्रेण विज्ञापयामासुरिदं शोणभार्याहतेति च । शियः प्राह मुनीन्द्रास्ताशातमेव मया त्विदा ॥ ६६ ॥ अकालमरणं त्यस्या आयुर्वर्षशत स्थितम् । अकालमृत्युयुक्तानां पुनीषनर्मा दशपुप्रभम्यारा पतौभाग्ययत्यपि भवद्विरिति निश्चित समामिद द्विजा यमलोकगतानां तु सर्यमेतद्धिनिधितम् । ममलोफगतानां च गतिरन्या मावि धनया फीतिनं नाम प्राणनिर्गमने पुरा । तया यमलिपि पथमायुप्पनिर्ण अपपा गिरिजायै च निवेदयतारमशः । अथ त पार्यतीवाददर्शनाय गता विजाः प्रणाप मातरं सर्वे फिवामित्रोऽपीदिशम् । दीनानाया ना मार्या मनपिनकाश्मिान ॥ ३२ ॥ रक्षयिस्या पुरा मातरिष्टदात्यं समा हामः । पला पाश्री मर्मवेयं स्यामाराध्य पति रपमुम् ॥ ३॥ गोगे टाययती मातत्यपूजायाः पाल स्थिम । तपसा सम्यतेपणे!दानेन यक्षियावि मनोपयामेरपपा कटा सा लम्यनेमया । एतया परिपिधानमामि MEE पान्युपाय। सायी येतं मायां माशीदीयते मया । मैना पनमई शमादिया मागे -

·-
बादशाधिकशततमोऽध्यायः ] * गौरीकृतसोमवारव्रतवर्णनम् *
विश्वामित्र उवाच ।
माता त्वमित्येव मया अविशङ्कितमीरितम् । शोणी मुनिरयं.मातस्तव विज्ञापयिष्यति
शोण उवाच।
मेव मायाप्रतिमेप्रीतिरत्युत्कटा सति । सैच मे दीयतांभार्यावान्यथामरणं भवेत्
पावत्युवाच ।
मार्या पतिसमावेव विषमी तु विहितो।
व चासदशी चेयं सदृशीं प्रददाम्यहम् । न च मन्मन्दिरे प्राप्तांत्यक्ष्ये देहविर्जिताम्
शोण उपय।
दे नो दोयते चेयं भार्यामन्यां ममप्रियाम् । राज्य महेश्वरे भक्ति प्रयच्छपरमुत्तमम्
भविष्यत्येयमेवैतदित्युक्त्या चारधीन्मुनीन् ।
भोकव्यमिह युप्माभिर्ममास्मिन्दियसत्रयम् ॥ ८॥
न्दुिधारे देवस्य महेशस्यैव तुष्टये । भोजनीयाः सदाकालमष्टौ विप्रा मुनीश्वराः ॥
उया यत्र फुत्रापि व्रतमेतदुपक्रमेत् । घत्सरे परिपूर्णे तु महाराजतमीश्वरम् ॥८॥
निष्कप्रमाणेन तदनेव कारयेत् । श्वेतवस्त्रयुगं सूक्ष्मं चामरे व्यजने तथा ॥८॥
पादुकोपानहं छत्रं सर्व धिप्रे नियोजयेत् ।
स्यशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणांध विसर्जयेत् ॥ ८५ ॥
द्यापने कुर्यादादी मध्ये तथा सुधीः । दिने दिने तथा पूजा सोमस्य परमात्मनः ।।
स्प विद्महे महादेवस्य धीमहि । तन्नो दः प्रचोदयात् ।। ८७॥
इति पूजामन्त्रः।
बेडले पूजयेद्देषं प्रतिमायामयापिया। एफमकं स्वयं कुर्याद्ग्रह्मचर्यसमन्वितम् ॥
बोमानं प्रोक्तं शिवतुष्टिप्रदं शुभम् । य एवं कुरते मत्या मारी या पुरुषोऽपिपा
शङ्करस्यासी नित्यमेगनुवर्तते । अद्य सोमदिनं प्राप्तं मध्याहात्परतो मुजिः
पूर्य च सर्वे मुनयः कुतपाहिकभियाः।
माध्याहिकी क्रिया कृत्या मोतुमहंथ सत्तमाः ॥ १५ ॥

·[५पातालमडे
८
.पागणम.
स्वयंपनमार्ण गुपया मम । अनुशामाय से मां गता भागीरथी नदीम्
सदमे मध्यता रोएगा माध्याडिकी क्रियाम्।
पिपूतो पी गोरीग्यगामः ॥१३॥
गते पार्यमांगई गरमा देवी प्रणम्य गालोकमातुनियोगेन शालडायनकान्मतः
दमक्षालनगुगानुपगारानकल्पयत् । पशगन्धमादाय सामुनीनम्यलेपयत् ॥ ५॥
राध्य गमवाप्नोति यो चारपशगन्धकम् ।
पशयाणसमो मृग्या म्त्रीणां पासमतामियात् ॥ ६ ॥
विष्णय यो दिदधातु सोऽपि मारसमो भवेत् ।
फामी त्यफामी यः कुर्यात्फैलास पश्चयत्सरान् ॥ १७ ॥
अयंगन्धसमोपेतो भोगीचेष्टार्थसंयुतः । यधेश्यत्तनो भूत्या ततो जायेत भूमिपः ॥१८८
कस्तूरीचन्दनं चन्द्रमगरद्वितयं तथा । पञ्चगन्धं समाम्यातं सर्वकार्येषु शोमनम् ॥
चलप्तपञ्चगन्धेषु ग्राह्मणेषु महात्मसु । आसीनेषु तदाम्यागाग्राह्मणः स्थविरः काः
उन्मत्तयेपो दिग्यासा जराजर्जरितस्त्वरी।
ग्यल्पादः श्वासकासी च यहुदिकी क्षुधान्वितः ॥१०॥
लालास्नुतः श्मश्रुपूर्चः श्लेष्माननः स्खलत्पदः ।
द्वयष्टयर्पा तथा नारी सर्वाभरणभूषिता ॥१०॥
रूपलावण्यसंयुक्ता लोकोत्कृष्टस्यरूपिणी । पुरुषारूपसंयुक्तान्धीक्षन्ती च ततस्ततः ।।
गायन्ती त्यथ नृत्यन्तीतं दृष्टयाऽऽह सतीपतिम् । प्रवाधने वृद्धयवंशीघ्रमेहि कृशाधम
आलम्ब्य त्वत्करं वृद्धदुःखितानित्यमस्यहम् । भूपणं पसनं प्राण सग्घिलेपनमेव व
हासो गीतिस्तथापानं मण्डनं शोभनं गृहम् । सर्वमृतुसमृद्धिश्च कामस्यैवाभिवृद्धये
सर्वेपामेष फामानां रतिरेका प्रयोजनम् । सुखानि सर्वाण्येकत्र रतिरकत्र व स्थिता
गुलया तुलितं सर्व रतिः शतगुणाधिका । तन्मादृशी समासाद्य भवन्तं किं करिष्यति
इति चान्यानि पाक्यानि ग्रुवाणा गृह्य ये करे ।
सदुत्तरमुपाचेदं किं कुर्मो भाग्यमीदृशम् ॥१६॥

·द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ] * गौरीरुतसोमवारवतकथनम् *
मा मारय दुरुत्या त्वं मां विज्ञायाथ चेदृशम् ।
एतादृशो द्विजः प्रायात्पार्वतीमन्दिरं तदा ॥ ११०॥
अविज्ञायव गिरिजामिदं ववनप्रवीत् ॥ १११ ।।
द्विज उवाच ।
सन्नार्थिनमिह प्राप्तं विद्धि मामतिथि मुने । भोजनायसरे प्राप्तं ब्राह्मणान्नहि भोजप
सद्धार्याधचनं प्राहक मुनियोपिदेष हि । अन्धस्य वचनं सर्वमेवमेतादृशं दृढम् ॥ ११३॥ .
पार्वत्युवाव।
प्रक्षाल्य वरणाचेतमासने वोपवेशय । जाम्बूनदकतेऽतीच भोज्येनातर्पपद्विजम् ॥ १४
सुग्नवषकोपेतममृतं ब्रह्मवादिनीम् । अल्धतीमथाहय पर्यवेपपदविका ॥ ११५ ॥
पला वारस्थती चैव अनसूया पतित्रता । परिवेषं पदार्थानां नगन्धाक्षतभूषणाः ॥
अकुर्वन्नन्धिकाधाक्यात्पड़सानां पृथक्पृथक् ।
भुनानेषु तु पिपु दिग्पासा ब्राह्मणाकृतिः ॥ ११७॥
रणेन भुजे सर्व दातुं नोशेकुरङ्गनाः । अथ सा गिरिजा देवी स्वयं दातुं प्रचक्रमे ।
पया दत्तमशेषं तु क्षणेनाश्नाति सद्विजः । भाण्डस्थितमशेष व मोक्तुमैच्छत्प्रियायुतः
स्याम्बिकासमादाय प्रादादक्षय्यमस्त्यिति । अथ पामकरणासी भोलुमच्चत्ततःसती
तत्राप्यक्षय्यमेवास्तु सवानमिति यार्पयत् । फरान्तरमथोत्पाद्य भोक्तुमच्छद्विजोत्तम
पचं करसहनं च कृत्येच्छदोजनं द्विजः । दत्त्वा दत्त्वा पुनर्देयी सन्तुष्टा न च कोपना
न वित्तमन्यथा कर्तुं शक्यमस्या इति द्विज ।
प्रक्षाल्य हस्तौ चरणी हस्तापितसुगन्धयान ॥ १२३ ॥
पार्वती पाक्यमाहेदै तोपितोऽहं घरं घृणु ॥ १२४ ॥
पार्यत्युषाव।
मम दातुंधरं शक्ती यदि त्वं प्राह्मणोत्तमा परेण मम कि कार्य शहरो मे यतः पतिः
तदाह झालणो देवीं शहरः काहास्त्यिति।
सदशोऽसौ त्यया नो धा त्यद्योग्यो नान्यथा भवेत् ॥१६॥

·• पापुराणम् [५पातालयः पिालमरयमप्येप मादाय गमाङ्गना । नोचैदेतादशी मापां मदीना कगम्मवेत् पायरयुपाय। त्पद्वापचनं ध्रुन्या तप पाययं सा विज!! अपलापम्त्या प्रमान किया तथा पिरम् ॥ १२८॥ प्राह्मण उपाय। स्मिल्लं से परिष्यामि ममास्यं ममाग्द । प्रचलेद्यदि ते चिसं पातिव्रत्यं कुतस्तर पार्यत्युवाच । म प्रतं द्विजश्रेष्ठ शङ्कराडफरोहणम् । अथ तच्चित्तमाशाय भवान्याः परमेश्वरः॥१३० पष्टपर्षपया भूत्या सुस्निग्फचयन्धनः । मुस्निग्धचारनयनो गोक्षीरसमविग्रहः । लेटिकन्दर्पलापण्यः सामरणभूषितः । स्वपार्थस्थितनायंसे प्रसारितभुजदयः । पायन्मन्दं तया साकमुमया पटुता यथा । अथ तां पार्वती शम्भुः कोणाकृष्य च स्मयन् ॥ १३३ ॥ चिन्यस्य हस्ती पनिताद्वयांसे गायन्समस्तामरण प्रसन्न दृक् । ननर्त चानन्दसमृद्धगात्रो मुनीन्द्रगीतश्च सकालवेलम् ॥ १३४ ॥ तादृशं शिवं ध्यात्या जन्मकोटिशतेष्वपि । न दुःखं जायते तस्य सदा हर्षश्च जायते अथ स्तुतो मुनिघरेनारी कृत्या हरि ततः। अथ सा पार्वती तुष्टा देवं प्राह पिनाकिनम् ।। १३६ ॥ पार्वत्युपाव फिमित्येतादर्श माघमास्थाय त्वमिहागतः । नारी हत्या तथा विष्णुं कि प्रत्या न चागतौ ॥ १७ ॥ शिवः प्राह यते चात्र ह्यतिर्थर्मोजनं शुभम् । जाने सिद्धिमयो येषां विषादो नामिजायते ॥ १८॥ जाते विषादे तु प्रतमसम्यगिति निश्चयः । सोमधाराः समायान्ति यावन्तोऽब्दशतानि तु ॥ १३६ ।। ."

·दशाधिकशततमोऽध्यायः] * पुराणश्रवणमाहात्म्यम् * ५२१' न्ति मत्पुरे देवि सर्वभोगसमन्वितः । सभार्यपुत्रवन्धुध वेदोक्तायुष्यजीषितः । पश्चाद्वाराणसी गत्वा मृतो मुक्तिमयापस्यति । शम्भुरुषाच। देवे स्थिते तप्रमुनयस्त्रिःप्रदक्षिणम् । कृत्या पश्चनमस्कारान्पुनःकृत्या प्रदक्षिणम् पुनश्च दण्डघद् भूत्वा विसृष्टया निर्ययुस्ततः । अथ शोणः शोभिताङ्गी भार्यामाप ह्यनिन्दिताम् ॥ १४२ ॥ च भारते घर्षे धर्मेणापालयद्विजः ।मानुपानखिलान्भोगान्युभुजे शिवभक्तिमान् देवार्चनपरो नित्यं ब्राह्मणपूजकः । नित्यदाता नित्ययाजीनित्यश्रोता पुराणकम् जगतांलोकं शङ्करस्य विभोः शुभम् । नामफीर्तनमाहात्म्यं प्रसङ्गात्परिकीर्तितम् सर्वपापम्नभक्तानां च तथा नृप ! । सर्वकल्याणदंनित्यं सुभार्याराज्यदंशिघम् शिवभक्तिप्रदं गोप्यं यस्य कस्यापि नेरयेत् ॥ १५७ ॥ श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवराघवसंघादे शिवनाममाहात्म्ये द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥ त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः पुराणश्रवणमाहात्म्यम् । श्रीराम उपाय। ते विमानस्थानानारूपधराः शुभाः । सर्वकामफलोपेताः सुभार्याःशयोषितः नारीभिः पूज्यमानाः पदे पदे । गायन्ति पिंशतिर्योग रुपलायण्यकोमलाः । हेनी चैका चामरासक्तयाहवः । तालपृन्तद्वयं नार्योपीजयन्ति प्रगृह्य ये ॥३॥ बाडमध्येऽस्या उपधान तथापरः । एफस्याः करयोहम्नः स्तावकानेकसंयुनः परीहासस्तोत्पुलमुखाम्युजः । एकका पिमाने तु दृश्यते चन्द्रापितिः । - ·[५पातालमण्डे. • पापपुराणम्. रनाशनेषु विमानेपुराने गया: शुमः । पते कि पुण्यकर्तारो विष्णुमायाऽयया मुने शम्मुम्याय। पले विपत्मणाः पुण्या गृहस्थाश्रमपासिनः । येगमेय व सुग्रामो दता दशरयेन ते । मगिताना नगनु कदाचिदमपन्मतिः। यह सुनिनः सर्वे पर्य चान्योप यिन अस्मानेपानुजीयन्ति शतशोमगुना छ । येन पुण्येन च धयं सर्वे कामानुमोदिनः ।। मुनीटतोपचाराध सर्ये राज्यसुग्नान्यिताः । जरामरणहीनाश युपानः सर्वदेव हि । पिवायच द्विजाः सर्वे पसिष्टस्याश्रमं ययुः । मागतानथ सम्पूज्य पसिधा पाक्यमुक्तवान् ॥ ११ ॥ फिमर्थमागता यूयं शीघ्रं द्यूत द्विजोत्तमाः ॥१०॥ द्विजा ऊचुः। पयमिच्छामहे सर्वे सर्वसम्पत्समन्यिते । धिमाने कामगे रोनु तत्सम्पादय नो गुरे तत्तेपां विन्तितं श्रुत्या पसिष्ठो धाक्यमग्रवीत् । पुराणं सर्वदा विप्राः श्रोतव्यं पापनाशनम् ॥ १४ ॥ धर्मश्चार्यश्च कामश्च मोक्षस्तत्रय दृश्यते । तथेत्युक्याऽथ मुनयः पुराणकुशलं मुनिम जग्मुरगिरसं श्रेष्ठं सर्वशास्त्रविशारदम् । सर्वागमपुराणझं सदासत्कर्मचारिणम् ॥१६॥ इदमूचुनमस्कृत्य वयं सफलजीविनः । कृतकृत्या धयं ब्रह्मन्साक्षादृष्टोऽसि यन्मुने । अङ्गिरा उपाच । यदधमागता यूयं सत्कार्य करपाण्यहम् । पुराण श्रोतुकामास्तु यूयमत्र समागताः । कीर्तयिष्ये विधानं घः समस्ताघधिनाशनम् । सर्वज्ञानप्रदं देवं तत्त्वपिज्ञानसम्मवम शिवभक्तिप्रदं हृद्यं विष्णुभक्तिप्रदं शुभम् । विवित्रस्थगतिप्राप्तिज्ञानदं रमणीप्रदम् । नानाविधशुभज्ञानं रतितन्त्रप्रकाशकम् । भुक्मुिक्तिप्रधानं च विधिदर्शनदीपकम् ॥२९ घिवित्रभक्तिकथनं भक्तिसाहसीर्तनम् । प्रतप्रतिपादानादिभस्मपूजाविधिप्रदम् १२२ पुराणं पारमुदितं ब्रह्मपनोपनिवृतम् । महेश्वरेण कथितं प्रमथाकृतिवर्णनम् ॥ २३ ॥ एतदन्यत्र कथितं पुराणे पान एष तु दिलीपेन पुरा पृष्टो पसिष्ठः मोक्यानिदम् ॥

·॥
प्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः] * पौराणिकपूजाविधानकथनम् *
तच्छृणुध्वं मुनिवरा ज्ञानं सर्व भविष्यति । अथ तद्वचनाद्विप्राः पुराणश्रयणेरताः
कथं श्रोतव्यमधुना कि कृत्वेत्यत्रुवन्मुनिम् । सोऽपि सर्व समाचष्टगृणुप्रमं सनातनम्
नमस्कृत्य पुराणशं दद्याच्या_सनं ततः । निपीद तत्रचेत्युच्या गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
आत्मयोगं च ताम्बूलमधिकं या समर्पयेत् ।
धूहि पुण्यकथां ब्रह्मन्पौराणिकीमितीरयेत् ॥ २८ ॥
ने खट्यासनमारहा नोच्चासनमथापि पा । नीचासनो घे शृणुयाद्धर्मकामार्थसिद्धये
एण्वित्युक्त्वा पुराणश इमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमो हरि हरमथो गणेशं भारतीमतः ॥
इष्टदेवं नमस्कृत्य पुराणं धक्तुमर्हति । अर्द्धयामं प्रतिदिनं यदि पापीच्छया भवेत् ॥३१
पर्य पाठसमाप्ति च श्रुत्या कृत्यं समाचरेत् । श्रोतुध तूष्णीं मननं तूष्णीं श्रयणमेवया
अन्यथा भारती क्रुध्येत्तत्क्रोधान्मूकताभवेत् ।
तस्मात्पुराणधोत्रा च ताम्बूलादिसमर्पणम् ॥ ३३ ॥
पक्तश्च जीषिका कार्या स्यसामर्थ्यानुसारतः । पुराणप्रक्रमेदेयं सचेलोद्गमनीयम् ॥
सूक्ष्माम्वरमयो पापि पस्त्रद्वितयमर्पयेत् । आसनं तु महच्चित्रं रम्यमूर्जस्थलं मृदु ।
सुवर्ण पा तथा दद्याद्गोभूगेहादिकं तथा । एतत्समस्तं विप्रेन्द्रा दक्षिणामूर्तिनापुरा
शङ्करेण मुनीनां हि भाषितं च दिवौकसाम् ।
अथ ते मुनयः सर्वे तं प्रणम्यासनस्थितम् ॥ ३७॥
थक्पृथक्वताम्बूलं दत्त्या शुश्रुपधः स्थिताः । तेनापि फधितं सर्यपुराणे सर्वसम्पदम्
उपान्ताध्यायपर्यन्तं श्रुतवन्तो द्विजोत्तमाः ॥ ३८ ॥
दिलीप उपाय।
गमगेन विमानेन सर्यसम्पत्समृद्धिना । सर्वतः सुखयुक्तेन पुण्यस्थानमुपस्थितम् ।
पशिष्ठ उपाव।
नालं पृष्टं त्यया राजनितोऽप्यतिशयान्तरः । मोडमाना भविष्यन्ति येन तत्पुण्यमुच्यते
सुधा धलितं कृत्या शिषवेश्मसमन्ततः।
स्त्रियो रूपपिलासादराः सर्पालङ्कारभूषिताः ॥४१॥

·[५पातालखण्डे ५२४ * पाद्मपुराणम् * नानासुगीतकुशला नानानृत्यविशारदाः । चतस्रोऽष्टी पडथया मर्दलध्वनिकाः स्त्रियः पशिन्यो द्व आयजिक्यो फोणिकाधमने उभे। लासिक्यस्तु चतस्रः स्युः सन्तुष्टैकाथ गायिका ॥ ४ ॥ एको द्वे या सुगीतशेऽमुखरेहि प्रकीर्तिते । कोणघायरते द्वे तु तूष्णी भूताः पडष्टया सर्यारूपपिलासिन्यः सर्वाश्चापतितस्तनाः । रतितन्त्राधिकुशलास्तत पवापिङ्किताः सुसूक्ष्मवस्त्रयेपाच विद्युच्चञ्चलद्ष्टयः । एतादृशीभियोपामियेन नृत्यं हि कारितम् । एकस्मिन्दिघसे राजन्वत्सरान्सयिमानगः । शतस्त्रीपीक्षितमुखो युषा यहुभिरचितः आनन्दपोषसपूर्णः क्रोधेादिविवर्जितः । पञ्चगन्धविलिप्ताङ्गः स चन्द्राहिदलाननः ॥ सूर्योपमस्तु योपाश्च सर्यास्तादृशमान्विताः । सयो विफसितामोदि पारिजातरतननः सर्या विकसितारोहिरक्तसन्धितस्रजः । धम्मिले पक्षसि तथा विम्रत्यःमुस्मिताधराः॥ ५॥ चरत्येताहशोभिन्तु नृत्यगीतानुमोदितः । पयं पिमानगो भून्याउपित्या फालमक्षयम् पधाज्ञायेत नृपतिरयं कृत्या पुनम्तथा । राज्यं स्वर्गफलं भूत्याशिषमतो मपिश्यति शम्भुरुपाच। दिलीपाय पसिष्ठोतं मुनिम्योऽपददगिरा । ते तथा एतपन्तध तीर्यत्रिफगुमापतेः ॥ धुत्या पुराणं पानं व समग्र सुखिनोऽगयन् । तपने ग्राह्मणा राम विमानपरमाधिता:॥५४॥ दश्यन्ते से घ मुधिनः सदा मुदिनमानसाः । एतसेमपंगाण्यानं पुराणेषु यिनिधिगम इतः परंय कि भूपः धोनुमिच्छसि राय ॥ ५६. इनिधीपा महापुराणे पक्षमे पातालयाई शिवरायमंयारे प्रयोगनाशनमोऽध्यायः॥१३॥ - ---- -47 ·राम उवाच। । मुनिग्यनिपिइच्छायं घटमूलोपकल्पितम् । प्रस्नकदलीपण्डसरोमिः प्रान्तमोमितम् चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः गौतमगृहयुचान्तवर्णनम् । एष दृश्यते व्योनि सर्वाभरणभूषितः । विमानस्थो महादीप्तमध्याहार्क इघापरः। प्रेक्ष्यः सर्वमानां तस्याङ्के चारुहासिनी । अपरा श्रीरिवब्रांस्तथापञ्च सुयोषितः यन्ति मधुरां गीति सुभ्रूभङ्गनिरीक्षणैः । मन्दस्मितैः करतलशब्दास्फोटिक यातथा चिद्गलकृतीतैरन्योरन्यकरताडनैः । अन्योन्यमुखमालोक्य प्रलोभंगीतपूर्वकः ॥४॥ डनास्ते महायोगी पद्मकिअल्फसन्निभः । एवं चरितपुण्योऽसौ कोऽयमेतद्वदस्य मे शम्भुख्याचा पिनः पुरा राम सर्वसम्पत्समन्यितः । नानाविधसुखोपेतो भार्यापोषणतत्परः ॥ (ो दानहीनश्च देवतार्चनर्जितः । पञ्चयशविहीनश्च स्वाध्यायपरिवर्जितः ॥७॥ तर्मध्याह्नासायाभोजनप्रघणोऽशुचिः । कदाविदगमद्गेहं गौतमस्य महात्मनः ।। श्यम्बकस्य गिरी पुण्ये नानामुनिगणाधिते । तत्रापि शोभिनगृहं स्फटिकस्तम्भकल्पितम् ॥ En अगुरुद्रयकस्तुरीचन्द्रकुड्डमवर्चिता । भित्तिर्यस्य च सन्तानकुसुमामोदसौष्टषम् ॥ १० कस्तूरिकापुष्परसमुत्सेचितभूतलम् । सूक्ष्मसुश्वेतविधिधवितानपरिशोभितम् ॥ ११॥ यणं शोभितमहाकदलीपूगशोभितम् । समीपसरसीजातमन्नुकूजन्मभुषतम् ॥ १२॥ पाटीरतरसम्भूनगन्धपूरितदिङ्मुम्बम् । शिक्षागीतस्ताहादगीतपूरितदिङ्मुखम् ॥१२॥ निदाघजनितातापनाशनाय विनिर्मितम् । कदलीदलसम्छादिपायकाफल्लितष्ठदम् । पाटीरतरसुस्निग्धसान्द्रद्वारकपाटफम् । सौगन्धिकमदामोदिकल्पितान्तरमित्तिकम् ॥ शानभागसुभगरतिकल्पितवेदिकम् । हाटफाकल्पितपदं विचित्रवेदिकायुतम् ॥१६॥ ।

·* पामपुराणम् [पाता महापटाग्रसलामतुषारितपयोधरम् । नाकोपश्नसम्पनविवित्रारामशोभितम् । पापीकृपतडागाधमनेकघनशोभितम् । मन्दम्मन्दं पयो घायुर्यत्र गेहे सुखप्रदः । पादिन्यश्चारुसङ्गियो घाद्यानि स्मरसम्पदः । चीणां वेणुं त्रिवेणुंच पादयन्ति घराङ्गनाः ॥ २० ॥ तीर्यत्रिकहतो नार्यश्चतुर्दिक्षु तथोर्ध्वतः । सुवर्णादिकपात्रेषु घटका भस्मनः चासिताः सर्वगन्धेश्च सुधूरैरपि धूपिताः । कुशप्रथितसाध अक्षमालाच को कृष्णाजिनसहस्राणि बहिः प्रान्ते स्थितानि च । एतादृशे गृहवरे देववन्द्यो मुन कर्पूरादिश्व संस्थाप्य चतुर्दिश्च मुनीश्वरः । पाटीरपीठेकर्पूरसिंहासनमकल्पयत्। सूक्ष्म श्वेतञ्च सुस्निग्धमावृत्तं धनसारकैः । सुगन्धवासितजलः स्नाप्य क्षीरेण शङ्करम् ॥ २५ ॥ अन्यध वैदिकर्मन्त्रैः स्लापयित्वा सदाशिवम् । दारुचन्द्रोपपीठे तु वस्त्रपीठं निधाय च ॥ २६ ॥ पात्रिकामप्रतः स्थाप्य स्थापयित्यादलेप्यमून् । एकस्मिनक्षतापाने त्यन्यस्मिन्सतिलाक्षताः ॥२७॥ पञ्चगन्धकमेकस्मिन्नन्यस्मिन्नटगन्धकम् । काश्मीरं मृगनामि तु फपूरं यन्दन । पाषेप्यन्येषु विन्यस्य पूजास्थाने प्रकल्प्य च । नानापरणमार्गेण पूजा तत्र विधी- लिङ्गमध्ये स्थितो देयः पश्यत्रासदाशिवः । तस्यप्रापरणलिङ्गं शक्तिस्तस्यविधी शतपयर यिष्णुविष्णोरापरणं विधिः । ब्रह्मप्रापरणं चन्द्रस्तस्य सूर्यस्ततः ध्रु दिग्देयताउतदगुनिस्तासामापरणं दिशः। दिशामायरणं शम्भुम्तस्य वापरणे गुणा परामरच्छियलिङ्गार्चनं शुमम् । केशभिन्मतमेतम्यादश प्रापरणातरम् पिधाधरणमाख्यातं हनुमापरणस्मृतम् । विष्णुरापरणं तस्या विष्णोधापरण विधि मापरणं चन्द्रस्नम्प मानुरपायतिः । मानोरापरणं पेश इति पोहायतिम्गनाः विधि पिना समायानं पापरणमुत्तमम् । शशाविष्णुराकीनामेतापरणत्रपम् परिवार प्रोतमेशापरणमुलमम् । अथपा लोकशाला युगतिःसोमाने । - ।

·- - चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः] • गीतमगृहवृत्तान्तवर्णनम् * ५२८ अनावरणमथया पूजनं शस्यते शिये । पत्रिकाएदलेप्येव स्थितद्रव्यैर्यजेच्छियम् ॥३० पत्रिकालक्षणं घश्ये सर्वकर्मोपयोगि व । स्वर्णन राजतेनाथ तानेणाथ प्रकल्पितम् । मुक्काशक्तिनिभं कुर्यात्पत्रिकाटदलं शुभम् । पद्मपत्रसमानाएकोणाकारं प्रकल्पयेत् ।। । पलमात्रं ततः शस्तं निवृतं विस्तृतं पदम् । अस्थूलमध्यमुपरि पद्माकृति दलाएकम् ।। अथवा शक्तिमार्गेण पञ्चपत्रं प्रकल्पयेत् । त्रिपत्रमथया कुर्याच्छक्तिभावेन तेन च ॥४२ यथास्याच्छोमनं पात्रं तथाकुर्याद्विचक्षणः । शक्त्यान्तरितरुद्राक्षः कल्पिताएशतैःशुभा मालोपवीतं त्रिंशत्या अष्टकेन प्रकल्पितम् । प्रगण्डयोरथैकैकं यद्ध्या तु विप्रकोष्ठयोः शिरस्येका धृता तेन कण्ठे च परमर्षिणा। रुद्राक्षः स्फटिकैः रत्न.कल्पिता ह्यक्षमालिका ॥ ४५ ॥ व्याघ्रचर्मासनं कृत्वा पद्मासन गतो मुनिः आवाहनासनं चाय पाद्यंघाऽऽचमनीयकम् ॥ ४६॥ निर्वय॑गङ्गासलिलैः स्नापयामास शङ्करम् । अष्टगन्धकसंयुक्तः पुष्पैर्यकुलपाटलेः ॥ स्वर्णभाण्डस्थितर्वस्त्रशोधितर्वासितैर्दृढम् । द्वारे ताम्रकटाइश्च प्रयन्धद्रोणिमाशुभम् गोश्टङ्गेण विषाणेन गययस्य तथाक्वचित् । दक्षिणावर्तशड्वेन रत्नपात्ररथापि पा॥ वर्णरिराजतेर्यापिताम्रीकांस्यरथापिया। स्वर्णश्च सूक्ष्मकलश:स्नापयामासचेच्छया अथवा मृण्मयैः कुर्यात्पद्मपत्ररथापिधा। पालाशेश्चूतजम्याधः पात्रः संस्नापयेद्विभुम् ॥ ५॥ नानानामथ सर्वेषां धारास्नानं विशिष्यते । नमस्तेत्यादिमन्त्रेण शतरुदियशिना । चेत्याद्यनुवाकेन शान्तिरूपेणचेश्वरम् । आवृत्य च यथाशक्ति पश्चाद्गगादिविन्यसेत् तच शोभनेः पुष्पैः पविल्वैः समर्वयेत् । तुलसीमाययदलेः कहारेध महोत्पलैः । गेलोत्पलैस्त्पलेच शेवश्च करवीरकः । कणिकारीः सिताम्भोजेरपराजितया तथा । लाक्षतरक्षश्च श्रीपस्तिलमिश्रकः । एवं महेशमीशानं पूजयामास गीतमः Rin गगरकस्तूरीसर्जागरुकचन्दनः । भन्यध धूपयामास पोडशाय प्रदीपिकाः 491 पूरपतिसंयुक्तादीपयन्त्रोपरिस्थिताः। निवेदितं मद्देशाय मथ नवेपमुत्तमम् ॥५८० ·पामपुराणम् सुपकशालिपिटानं गश्य लेांच चोप्यफम् । मधुपदिसमोपेतं पञ्चमसमन्वितम् अनेफरपशाफाव्यमनेकपफमिधिनम् । पानं पिंशतिसंयुक्त द्राक्षारम्माफलान्वितम् ॥ सदफारफलेधान्यनांगरहाफलाक्षनः । शर्मरागुडसंयुक्तराज्यपात्रसमन्वितम् ।। ६१ ॥ सूपाटफादिसंयुक युनं मूलफलादिना। यथासम्मयसंयुक्तरन्यैरप्युपकल्पिठम् ॥६२३ थप्रपुष्पसमोपेत नेयेयं प्रददौ मुनिः । सौपर्णपात्रिकान्यस्तनीराजनसहनकम् ॥६शा सोपदारापदेषाय दत्त्या चैप नमस्य च । पूगखण्डानयो धृष्टान्पत्राणि क्षालितानि च पृष्ठापाणि सुश्वेतच्छादनावृतिकानि च । घनसारकचूर्ण च न्यस्तपत्रत्रयं शुभम् ॥ सौपर्णपात्र विन्यस्तमिदं साम्यूलमीश्वरे । अथ प्रदक्षिणं कृत्या नमस्काराननन्तरम् । अध्योपास्ततः प्राप्तास्तन्त्रीवेण्यादिधारिकाः। विचित्रयाद्ययादिन्यः सम्प्राप्ता मुनिसन्निधिम् ॥ ६७ ॥ क्षुद्रतालयुगं गृह्य स्वयं गातुं प्रयक्रम । गाँतमे गातुमुयुके तानं कुर्युरयाङ्गनाः ॥ ६८॥ मन्दमन्दं च पायानि पादयन्ति तथा पराः । मधुरं गायति मुनों स्वरामूर्तिभृतस्तथा प्रानृत्यन्त महेशाग्रे तदभुतमिवाभवत् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो भगवानारदो मुनिः । तमागतं गौतमोऽपि सम्पूज्य प्रणिपत्य च । माहचैनं कृतार्थोऽस्मि न च कश्चिन्मया समः । तवागमनकृत्यं कि कुत आगमनं तथा श्रीनारद उवाच। पातालादागतोऽस्मीह भुक्वा वै घाणमन्दिरे । आयास्यन्ति महात्मानो याणशुक्रादयो गृहम् ॥ ७२॥ अथ क्षणादभ्यगाच्च वाणः परपुरञ्जयः। विशत्यक्षौहिणीयुक्तो गजमारा सोऽसुरः अपरं हि गजं शुक्रः प्रहादो रथमुत्तमम् । वृषपर्वास्थपरं यलिस्तुरगमुत्तमम् ॥ ७ ॥ आगतानथ तात्सर्वानाज्ञाय स तु गौतमः। स शिप्यो निर्जगामाथ हाादायाादिकं तथा ॥ ५ ॥ गौतमं चापि ते धीक्ष्यावरह्य च गजादिकात् । नमधक्रुरथो दैत्यास्तं नमस्कृत्य भार्गवम् ॥ ७६ ...

·५२६
-
चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः] गौतमगृहे याणादीनामागमनम् *
आलिङ्गय राक्षसान्सर्यान्पूजयित्वा यथाविधि। सेनाया.सग्निवेशं चचकार मुनिपुङ्गवः
पादी प्रक्षाल्य शुक्रस्य जलं मूनि धृतं तथा। विचित्रफलसंयुक्तंदत्तवानहणं मुनिः ।।
पापीतडागसरसीस्नानपूर्वकृतक्रियाः । सङ्गमेवर्तमाने तु गौतमस्याश्रमे शुभे ॥ ७ ॥
सद्गेहं तु प्रविश्याथ राक्षसास्सपुरोहिताः । देवपूजाप्रपत्ति व चक्रुः सर्वे द्विजालये ॥
सद्य. प्रकल्पितायां च वेद्यां शुक्रोऽयजच्छिषम् ।
तस्यैव चाममागे तु प्रहादोऽयजदच्युतम् ॥ ८१ ॥
सोमं च बलिरप्येवमन्ये चासुरपुट्याः । अथ वाणोऽजयदेवमेकमेव त्रियम्बकम् ॥
शुक्रोऽपि भगवन्तं तमुमानाथमपूजयत् । गौतमोऽप्यथमध्याह्ने पूजयामास शङ्करम् ॥
सर्वे शुक्लाम्बरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।
सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुण्ड्रकम् ॥ ८४ ॥
नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धि प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुपिरं तत्रैघ भूतपञ्चकम् ॥८५॥
तेरा मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् । तन्मध्ये व महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम्
अज्ञानसंयुतं भूतं शमलं सर्वसङ्गतम् । तदेहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ॥ ८ ॥
आकाशस्यावृतं नाहं दग्ध्याकाशमयो दहेत् । दाध्याकाशमथो पायुमग्निभूतं तदादहेत्
अभूतं चततो दग्ध्या पृथिवीभूतमेय च। तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्
एवं संदह्यभूतानि देहो तम्मानयहिना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानन्दरसनिर्भरम् ।।
नेपन्नचन्द्रकिरणसङ्काशकिरणं शिवम् । शिवाङ्गोत्पन्नकिरणेरमृतद्वसंयुतैः ॥३१॥
सुशीतला ततो ज्याला प्रशान्ता चन्द्ररश्मिवत् ।
प्रसारितसुधारुग्भिः सान्द्रीभूतथ सम्प्लपः ॥
कमेण प्लावितं भूतग्राम सञ्चिन्तयेत्परम् ॥ १२ ॥
' इत्यं कृत्वा भूतशुद्धि क्रिया? मर्त्यः शुद्धो जायते शुद्ध एव ।
पूजां फतु जाप्यकर्माऽपि पश्चाद्देवध्याने ब्रह्महत्यादि हानिः ॥ १३ ॥
एवं ध्यात्वा चन्द्रदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिङ्गे शिवस्य ।
सदाशिवं दीपमध्ये विचिन्त्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ॥ ४॥

·* पाद्मपुराणम् - [५पाताल आवाहनादीनुपवारांस्तथाऽपि कृत्या स्नानं पूर्ववच्छङ्करस्य । उदुम्बरं राजतं स्वर्णपीठं पस्त्रादिछन्नं सर्वमेवेद पीठम् ॥ १५॥ अन्ते कृत्वा बुदबुदानाञ्च वृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात्। कुर्यात्पीदे चोर्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे थामतच ॥ ६ ॥ अपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये । सुश्येतेन तस्य मध्ये महेशं लिङ्गाकारं पीठयुक्त प्रपूज्यम् ॥ १७ ॥ एवं कृत्वा वाणमुख्यादितीशा दत्त्वा दत्त्वा पञ्चगन्धाटगन्धम् । पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतेश्च तिलोन्मिभैः केवलैध प्रपूज्य ntc. धूपं दत्त्या विधिवत्साप्रयुक्त दीपं दरवा चोक्कमेयोपहारम् । पूजाशेपं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि च || EER अथास्मिन्नन्तरे गीतमस्य प्राप्तः शिष्यः शङ्करात्मेति नामा ॥ १० ॥ उन्मत्तयेपो दिग्यासा अनेकावृतिमाश्रितः । कचिद् द्विजातिप्रवरः फविचण्डालसन्निमः ॥ ११ ॥ फचिन्दसमो योगी सापसः कचिदप्युतः । गर्जत्युत्पतते चेय नृत्यति स्तोति गायति ॥ १० ॥ गदिति शृणुन प्यनं पतयुत्तिष्ठति कचित् । शियशानेयसापनः परमानन्दनिर्भः॥ सम्प्राती भोग्यवेलायो गीतमस्पान्तिक पी। युमुजे गुरुणा साक, कचिसिएमेय य १०५ अविवमी तपाणीमयाम्यगारचित । हस्तं गृहीत्यष गुरोः म्ययमेपामुनक प्रविन। १०५॥ विहान्तरे कविकसरत । सयंदा गुसकरमा rem प्रपरपम्पीय तमुश्याम्यमोजयत् । म्यर्प तदस्य पात्रेण पुन गतिमो गुम हाय वि परिमाणुशक्षाविद मुग्दा अहया शिपमात्य मुश्वरयुक्त्याऽपमा गुगा 11001, ·चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] * ब्रह्मविष्णुशिवादीनामागमनम् । सौपर्णे भाजने चान्नंनिधाय वषकान्तरे । पानादिकमयो दत्त्याएकस्मिन्पावकं पुनः निधायाङ्गारनिययंकण्टकानांवयंपरे । निधायभुक्ष्य भुश्येति स चापि धुभुजेमुनिः यथा पपीहि पानीयं तथा घहिमपि द्विजः । फण्टकानपिभुक्त्वा स यथा पूर्वमतिष्टत पुराहि मुनिकन्यामिराहतो भोजनाय च । दिने दिने तन्प्रदत्तं लोष्टमम्बु च गोमयम् कर्दमं फाष्टदण्डं च भुक्त्वा प्रीत्याऽथ हर्पितः । एतादृशो मुनिरसी चण्डालसदृशाकृतिः ॥ ११३ ॥ मुनीर्णोपानहोहस्ते गृहीत्वा तु तथाकरे । अन्त्यजोचितभाषाभिवृषपर्वाणमभ्यगात् वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्यासाः समतिष्टत । घृपपर्वा तमशात्वा पीडयित्या शिरोऽच्छिनत् ॥ ११५ ॥ हले तस्मिन्द्विजश्रेष्ठ जगदेतच्चराचरम् । अतीय कलुपमभपतत्रस्था मुनयस्तथा ॥११६ गौतमस्प महाशोकः सातः सुमहात्मनः । निर्ययो चक्षुपोरिशोक सन्दर्शयन्निय गौतमः सर्वदैत्यानां सन्निधौ पाक्यमुनवान् । किमनेन कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ॥ ११८॥ मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः। ममापि मरणं सत्यं शिष्यरूपी यतो गुरुः । ११६ ॥ दानां धर्मयुक्तानां सर्वदाशियवर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं धूयम् । शुक उघाच । - ने सोचयिष्यामि मम गोत्रं शिवप्रियम् । किमसी म्रियतेब्रह्मन्पश्य मे तपसोवलम् इति धादिनि विप्रेन्द्र गौतमोऽपि ममारह। तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः ॥ १२२ ॥ ज्यापि मृतिमाशाय प्रहादाचा दितेस्मुताः । स मृताः क्षणेनेव तदनुतमिषामपन् । मासीदश पलं तस्य याणस्य धीमतः । भदल्याशोकसन्तमायरोदोच्चः पुनः पुनः तमैन मदेशस्य पूजया पूजितो पिभुः । पीरभद्रो महायोगी सयं दृष्ट्या पुकोप र कामहोपट माहेशा पहयो मृताः। शिव पिशापयिष्यामि तेनोक्तं करपाण्याम् ·पामगुराणम्. निधित्य पान्मन्दराचलमध्ययम् । नमय विपाक्षमिदा समयोच हरी स्थिती तत्र दृष्ट्या प्राह शियो पत्रः । मदतः माहम कर्मरनं या घर या पश्याम विष्णो गुयामप्यागमिष्यथ । मयेशो मारहा वायुना धूतन देशेन सुषेण धृते उप्रेऽसिशोमने । सुतिहमदण्डे च नान्ययोग्ये धृते विभ महेशानुमति लक्ष्या हरिनागान्तके स्थितः । आरतनीलच्छवाभ्यां शुशुभे लक्ष्यफोस्नुमः ॥ १३१ ॥ वानुमत्या ग्रहापि हंसारुढोऽभवत्तदा । इन्द्रगोपामाकारच्छायां:शुशुभे घि दादि सर्व देवाश्यस्यस्यपाहनसंयुताः । अथ ते निर्ययुः सर्वे नालायाद्यानुमोदिता टिकोटिगणाकोर्णा गौतमस्याश्रमंगताः । ब्रह्मविष्णुमहेशाना,दृष्ट्या तत्परमाइ ग्मकं जीषयामास यामकोणनिरीक्षणात् । शङ्करो गौतमं प्राद तुष्टोऽहं ते घर । गौतम उवाच। दि प्रसन्नो देवेश यदि देयो परो मम । त्वलिङ्गार्चनसामध्यं नित्यमस्तु महेश्वर तमेतन्मया देव शृणुष्वैतत्रिलोचन । ममशिष्यो महामागो याद्देयादिवर्जितः क्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुपा । न च घाणेन धातव्यं न दातव्यं न चेतरत् इति बुध्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशाः । उन्मत्तविकृताकारः शङ्करात्मेति कीर्तितः ॥ १३६ ॥ । फश्चित्तं प्रतिद्विप्यान्नवतंहिंसयेदिति । एतामेदीयतां देव एतेपाममृतिस्तथा ॥१४. धीभगवानुवाच । गफल्पमेतेजीधन्तुटतोमुभिजन्तु च । त्ययातमिदवेश्म विस्तृत विकृतं शुभम् ॥ तिष्ठामःक्षणमा तु ततो यास्याम मन्दिरम् ॥ १४२॥ गौतम उघाव। योग्यं प्रार्थयामोश ह्यर्थी दोपं न पश्यति । ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश ! दीयतां यदि रोचते विशो विष्णुमालोक्य गृहीत्या तु फर हरेः । प्रहसनम्वुजामाक्षमित्युपाच सदाशिधः म्लानोदरोऽसि गोधिन्द.! देयं ते भोजनं किमु ।

·। चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] में विष्णुशिवकृतजलक्रीडापर्णनम् * स्मयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भक्ष्य स्वगेहयत् ॥ १४५ ।। गच्छ पा पार्वतीगेहं या कुक्षि पूरयिष्यति । इत्युक्त्वा तत्करालम्बीएकान्तमगमद्विभुः मादिश्य नन्दिनं देवोद्वाराध्यक्ष यथोक्तवत् । गौतम समुवाचायमुत्तरंविष्णुभाषणम् सदाशिव उवाच। सम्पादयान्नं मर्वेषां भोक्तुकामा धयं मुने । इत्युक्त्वैकान्तमगमद्वासुदेवेन शङ्करः॥१४८ मृदुशय्यां समारुह्य शयिती देवतोत्तमौ । अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि ॥ १४६ ।। पत्या तटाकं गम्भीरं स्नास्यन्तो देवसत्तमी । कराम्बुपानमन्योन्यं पृथवकृत्वोभयत्रय मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचकिरे । अथ विष्णुर्महेशश्च जलपातानि शीघ्रतः ॥ चक्रतुः शङ्करः पद्मकिअल्कालिना हरेः । अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुलविलोचने ॥ ने केशरसम्पाताल्यमीलयत केशवः । अत्रान्तरे हरेः स्कन्धमारुरोह मदेश्वरः ॥१५॥ हर्युत्तमाङ्गं याहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमजयत् । उन्मजयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनः पुनः ॥ १५४ ॥ पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शङ्करम् । अथ पादौ गृहीत्या तु आचकर्ष च भ्रामयत् ॥ १५५ ॥ ताइयरेक्षः पातयामास चाच्युतम् । अथोत्थितो हरिस्तोयमादायाञ्जलिना ततः अयाकिरदथो शम्भुमथ विष्णुमथो हरः । जलक्रोडघमभघदथ चपिंगणान्तरे ॥१५७n जलक्रीडासम्भ्रमेण विनस्तजटयन्धनाः। अथ सम्भ्रमतस्तेषामन्योन्यजटयन्धनम् ।। इतरेतरयद्धासु जटासु च मुनीश्वराः । शक्तिमन्तोऽशचिमत आकर्षन्ति व सव्ययम् ॥ पातयन्तोऽन्यतश्चापि मोशतो रुदतस्तथा । एवं प्रवृत्ते तुमुले सम्भूने तोयकर्मणि ॥ भाकाशे नारदो हटो ननर्त च ननाद व । विपची नादयन्यायं ललितां गोतिमुन्नगी सुगीत्या ललितायास्तु अगायन विधा दश । शुभ्राप गीतं मधुरं शङ्करो लोकभावनः स्वयं गातुं हि ललितं मन्दम्मन्दं प्रचक्रमे । स्वयं गायति देवेशे मिश्रा मङ्गलफैशिकी नारदे नृत्यमाने तु गायति स्वरभेदिनि । स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् । । ।

·५३४ * पामपुराणम् * [पातालस स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनवमयोऽजयत् । घासुदेवो मर्दलंब काराभ्यामिदमाहनन् । अवगाहंश्चतुर्वक्त्रस्तुम्बुरुमुखरोयमी । सानफागोतमाद्यास्तु तूप्णी गातुं च घायुतः । गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे । म्लानमम्लानममवत्रशा:पुष्टास्तदाऽभवन १६७ स्वा स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्त्येव मूछिताः । तूष्णीं सर्वे सममपन्देवपिंगणदानघाः ॥ १६८॥ एकः स हनुमान्गाता श्रोतारः सर्य पय ते । मध्याह्नकालपितते भोजनायसरे सति ॥ दुफूलयुगमाधत्त पवनगीति महेश्वरः । पीतवस्त्रद्वयं विष्णुरारक्तं चतुराननः ॥१७॥ स्पस्यााण्यथ सर्वेऽपि रत्यं एत्वाऽपि फालिकम् । स्वं स्वं शाहनमारा निर्गताः सर्वदेवताः ॥१७॥ गानप्रियो मदेशस्तु जगाद प्लयगेश्वरम् । प्लधगत्यं मयानाशी निश्शाई वृषमारह । माम साभिमुलो भूत्या गायस्थाशेषणायनम् । अथाइ फपिशार्दूलो भगपन्त महेश्वरम् पृषमारोदसामध्यं तप मान्यस्य विद्यते । तय पाहनमारा पाती स्यामहे विमो!। मामेयाग्द देवेश : पिद्दगा शिषपाहन!। तर चामिमुगानं करिष्यामि पिलोयय ॥ १७॥ भधेयरी हनुमन्तामारोह पूर्व यथा । मादं शङ्करं देव हनुमात्पन्धराशिरः ॥ डिस्पा स्पचे परावृत्य मुलं गायतिपूर्णपन् । एण्यगीतिगुधा शम्भुगौतमस्य गृहमा सर्ये याप्यागतास्तत्र देवगिणदानयाः । पूजिता गौतमेनाप भोजनायसरे सति । पगुपदारसम्मतं गृहोपकरणादिकम् । प्रदममवरस गापमाने एमति । स्मिगाने समानानां विधिरतिष्ठा ॥१॥ ধারায়ণধার্মিক হামলাকল। प्रलमनिम्नान गुमध्ये पिण्यातमूविनिमः सुरः गुतः ॥ १८॥ शिरः कगम्मा परिमारोहमतः पूर्वमुर्ष सकार। पहागनागिनमताली निधाय पाई त्यागु-१८. पासलीम्यामय मासिका विमुः स्नेहन ममाद व मालमन्नम् ।

·। दंशाधिकशततमोऽध्यायः ] * गौतमगृहे सर्वदेवतमोजनम् । स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे पक्षःस्थले च स्तनमध्यमे हदि ॥ ११८॥ ततश्च कुक्षावथनामिमण्डले ततो द्वितीय निदधाति चालली। शिरो गृहीत्वाऽधनमय्य शङ्करः पस्पर्श पृष्ठं चियुकेन सध्यनि ॥ १८ ॥ हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिया हनूमतः कण्टगतं चकारह ॥ १८४ ॥ विष्णुमहेशानमिदं वचनमुक्तपान् । हनूमता समो नाम्ति परमब्रह्माण्डमण्डले देवाधगम्यं हि पदं तय किल स्थितम् । सर्वोपनिषदध्यक्तं त्वत्पदं फपिसर्ययुक् यमादिसाधनेर्योगक्षणं ते पदं स्थितम् । महायोगिहृदम्भोजे पलं स्वच्छं हनूमति घकोटिसहम्नेषु तपः कृत्या तु दुष्फरम् । त्यटूपं नाभिजानन्ति कुतः पादं मुनीश्वराः महोभाग्यं घिवित्रं हि चपलो पानरो मृगः । धत्ते पादयुगं चाले योगियपिन क्षमम् मया पर्पसहस्रं नु सहस्रार्जस्तथाऽन्यहम् । भत्या सम्पूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्यया ॥ १० ॥ लोके पादौ हि सुमहाध्यम्भुनारायणप्रियः। हरिप्रियम्तथागमो ताहामाग्यमन्ति मे सदाशिव उपाच । न त्वया सहशो महां प्रियोऽम्ति भगवनहरे ।। पार्वती पा त्वया नुल्या न चान्यो पिद्यते मम ॥ १२॥ भय देवाय महने गौतमः प्रणिपत्य च । घ्यशापयदमेयात्मन्देये दि परणानिधे!. मध्याहोऽयं प्यतिकान्तो भुक्तियेलाऽग्विलस्य न । मधाचम्य महादेयो विष्णुना सहिती विभुः। प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे ॥ १६४। रवानीपैरण नूपुराभ्यो नुकुलपन्धेन तरिमाच्या । पाररनेकर फण्ठनिप्पयशोपपीतोत्सरपाससी : ११५॥ पिलम्यियमणिकुण्डलेन मुपुप्पिम्मितपरेप देपः । पवागन्धस्य विलेपनेन पाहगः काकालीपः । १५ विभूषितः शिवो निविष्ट उसमास म्ममुग हरि तारारास।

·49 * पामपुराणम् [५ याता योन्यसंमुखी स्थिती हरीशी देवसत्तमी सुवर्णभाजनान्यथोददी सचापि । त्रिंशत्प्रमेदभश्यकं सुपायसं चतुर्विधं सुपक्कपाफजातकं शतद्वयं प्रकल्पितम् कपकमित्रकं शतत्रयं प्रकल्पितं शतं शतं तथा सुकन्दशाफकं तथा मुनिः । हादिसर्पिगन्वितं ददौ च पञ्चविंशति सुशर्करादिकं तथा सुचूनदाडिमादि बाफलं तु गोस्तनी सुखर्जुनागरङ्गकं जम्बूफलं प्रियालुकं विकङ्कतं फलं तर एचमादीनि चान्यानि द्रव्याण्यये यथाविधि । दत्त्या चापोशनं विप्रो भुज्यतामिति चात्रवीत् ॥ २० ॥ नेषु च सर्वेषु ध्यजनं सूक्ष्मवत्रम् । गौतमः स्थयमादाय शिरविष्णू अपीजर हासमयो कर्तुमियेप परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुक्त स पान रं पश्यति हरी मण्डकं विष्णुमाजने । विक्षेप मुनिसङ्केषु पश्यत्स्यपि महे मते दत्तयांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्यदुच्छिष्टममोज्यं तु सवैव पचना हैं मम नयेचं पत्रं पुष्पं फलं तथा । महां नियेद्य सफलं कृप एप पिनिशि अभुक्ते त्यदचो नूनं भुक्तं चापि रूपा तप ॥ २०५ ॥ सदाशिय उपाय। गलिङ्गस्ययम्भूने चन्द्रकान्ते ह्यपस्थिन । यान्दापणसमं शेयं शम्भोनयेयमक्षणा भुक्तियेलेयमधुना सद्धरम्यं कथान्तरात् । मुफ्त्या तु फययिष्यामि निर्पिशई पिमुश्य तत् ॥ २० ॥ अपासी जलसंस्कारं हतयानगीतमो मुनिः । २०८॥ भारनामुनिग्धमुमुक्ष्मगावाननेकपापीतसुशोपिलाङ्गान् । तहागतोय: हमरीजयक्तिविशोधितानः कामामपूरयत् ।२। नया संशदिको नयनरा सम्याप पूश्माम्यरः । गुम्बकतरोपरि घटानोयन पूर्णाक्षित् ॥ शिया मालकजानिमाम्तपुरक कहानकम्मारिका. गृ सन्दनयादा रिमपिरादो माल पुराना झिान । २१.॥ । .

·गुपनद्धसुकेशास्तु ताः शुभास्याः सुनिर्मला । एवमेवोचिता नार्य
युवत्यश्वारुसङ्गयो नितरां भूषणरपि । एतादृग्यनिताभिर्वा नर्यादापयेजलम् ॥
मणिपापु संवेटश पूगखण्डानसुधूपितान् । अकोणवर्तलान्स्थूलानसूक्ष्मान-शानपि
स्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्या कर्पूरखण्डकम् । चूर्ण च शङ्करायाय निवेदयति गौतमे
मद्वावधादखिलंशुध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् । मद्वाक्यादखिलावेदा माययाइयतादयः
मतो एहाण ताम्यूल ममदया.सुखण्डकान् । हरिवामकरणादाताम्यूल पूगराण्डकाम्
चतुर्ददशाधिकशततमोऽध्यायः ] • गौतमगृह मर्यदेवतभोजनम् *
यामस्यापि पुनश्च पारिवसने नाशोध्य कुम्भेक्षिपे-
चन्द्रग्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलाम् ॥ २११ ।।
शेफालीस्तवकमथो जलं व तत्र विन्यम्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् ।
कृत्याऽयो मृदुतरसूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेऐसृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम् ॥२१२॥
अनातपप्रदेशे तु निधाय फरकानथ । मन्दयातसमोपेते मूक्ष्मव्यजनवी जिते ॥ २१३ ॥
अथ उर्वीशसलिलैः सिञ्चयेत्सृणिकामपि ।
संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्योऽथवा नप: ॥२१४ ॥
तत्कन्या पा क्षालिताङ्गा धोतवलाच वाससः । मधुपिङ्गलनिर्यासमता द्रमगुरुदयम् ॥
पाहुमुले व फण्ठे व विलिप्यसान्द्रमेव च । मस्तके जाप्यकं न्यस्य पञ्चगन्धविलेपनम्
ऽपि प्रदानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पयेप्टनम् । अथ पाकरे न्यस्य फरक तत्र पश्य हि ॥
रिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं सत्कारयामास गीतमो भगवाग्मुनिः
देशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालिताहानिहस्तेषु गन्धोद्धर्तितपाणिपु ॥
पदासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीना देवा सपिंगणाम्तथा ।
।
यहाण देव ताम्बूलमित्युक्तवचनेमुनी । फपे गृहाण ताम्बूलं प्रयच्छ ममखण्डकान् ॥
याच पानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभुक्तत्याद्वानरस्तु शुचिःफयम् ॥
सदाशिव उयाव।
मदाक्याद्धर्मविज्ञान मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते।
पुराणान्यागमाधैव स्मृतयो मम पाक्यतः ॥ २२८ ॥

·५३८ पामपुराणम् [५पातालख ततःपात्राणि सङ्ग्रह्य तनः पण्डान्समर्पयत् । फर्पूरमग्रतोदनं गृहीत्याऽमक्षयदि देये तुश्तताम्बूले पार्यती मन्दराचलात् । जया विजययोईस्तं गृहीरयायामुने देवगादी ततो नत्या विनम्रपदनाऽभयन् । उनमय्यमुखं तस्या इदमाह त्रिलोचन त्यदधं देवदेवेशि! अपराधातो मया । यत्या विहाय मुक्तं हि तथाऽन्यच्छृणु सुन्र्दा अथ स्थमन्दिरे स्थाप्य देवदेवविवर्जिते । सर्वयन्धविमुक्ते च महदेनो मयाकृतम क्षन्तुमर्हसि देवेशि ! त्यक्तकोपा विलोकय । न यमाचमुक्ता सा अरुन्धत्या हि निर्ययो । २३५ ॥ निर्गच्छन्ती मुनिर्मात्या दण्डवत्प्रणनाम च। तदारभ्य महेशाय दण्डप्रणतिसंस्तुति कुर्यादुवाच च शिवा गौतम! त्वं फिमिच्छसि ॥२२॥ गौतम उवाच । कृतकृत्योऽस्मि देवेशि! यदि देयो घरो मम । मन्मन्दिरे महाभागे भोक्तुमर्हसि साम्प्रर देव्युपाय। भोक्ष्यामि तयगेहेऽहं शङ्करानुमता मुने! गत्येशं गौतमो विप्रो लब्धानुनः पुनर्गतः भोजयामास गिरिशां देी चारुन्धतीं तथा। भुक्त्वाऽथ पार्वती सर्व गन्धपुष्पसभूषणा ॥ २४ ॥ सहानुचरफन्याभिःसहस्राभिहरं ययौ । अथाह शङ्करो देवीं गच्छ गौतममन्दिरम् सन्ध्योपास्तिमहं कृत्वा हागच्छामि पुन हम् । इत्युक्ता प्रययौ देवी गौतमस्यैव मन्दिरम् ॥२४॥ सन्ध्यावन्दनकामाश्च सर्व एव विनिर्गताः । कृतसन्ध्यास्तटाकेतु महेशाद्यास्तु कृत्स्नशः ॥२४३॥ अथोत्तरमुखः शम्भुासं कृत्वा जजाप ह। अथ विष्णुमहातेजा महेशमिदमपीत् सर्पनमस्यते यस्तु सर्वैरेप समय॑ते । हयते सर्वयज्ञेषु स भयान्कि जपिप्यति ॥२४ सर्वे त्यामेवैकमुपासते । स भपान्देवदेवेश कस्मै पा रचितालिः ॥२४ -पि फलदस्त्वं महेश्वर । तयफःफलदो पन्धःको पात्वत्तोऽधिकोष

·शप्रसाधनकृतावनान्तरमापतेत् । केशप्रसाधने देव! तवं सर्व न
एतस्मिन्वर्तमाने तुमहात्मानो यदाऽऽगमन् । तदा किमुत्तरं घायं तव देवादियन्दित
मल्लिकारजमादाय ययन्ध कचवन्धने । कल्पप्रसूनमालां च प्रसादत्ता महेश्वरः।२६२॥
पार्वतीपसने गूढगन्धाढयेच समादधाद । अथांसपृष्टसंलग्नमार्जनं कृतधान्पिभुः
धनुदंशाधिकशततमोऽध्यायः] • शिवपार्यतीसंवादकथनम् *
ध्याये न किश्चिद्गोविन्द
शङ्कर उवाच।
।
न नमस्येह किञ्चन । नोपास्येकं च न हरे नजपिप्ये हफिचन
कि तु नास्तिकजन्तूनां प्रवृत्यर्थमिदं मया । दर्शनीयं हरे! तेस्युरन्यथा पापकारिणः
तस्माल्लोकोपकारार्थमिदं सर्व कृतं मया । श्रोमित्युक्त्वा हरिरथ तं नत्या समतिष्टत
अथ ते गौतमगृहं प्राप्ता देवगणर्पयः । सर्वे पूजामथो चक्रुर्देघदेवाय शम्भये ॥२५१॥
देवो हनूमतासाद्धं गायनास्ते
। रघूत्तम ! । पश्चाक्षरी महाविद्यां सर्य एघ तदाऽजपन् ।
हनूमत्करमालम्ब्य देव्यभ्याशं गतो हरः । एकशय्या समासीनी तावुमी देवदम्पती॥
गायन्नास्ते स हनुमांस्तुम्युरुनारदस्तथा ।
रानाविधविलासांश्च चकार परमेश्वरः । आहृय पार्वतीमीश! इदं पापमुवाच ह।
श्रीसदाशिव उपाय।
चयिष्यामि धम्मिलुमेहि मत्पुरतःशुभे । देव्याह न च युक्तं तदाशभूषणं स्त्रियाः
चेप्सितम्॥
य यन्धेकृते पश्चादंसप्रान्तप्रमार्जनम् । तनोश्चरमसलनकेशपुष्पादि मार्जनम् ॥२५७१
नायान्ति चेदय विभो भीति शमुपेष्यति । एवं हि भाषमाणां तां फरणाप्य शङ्करः
स्वोर्वोस्तां स्थापयित्वैव विस्रस्य कचबन्धनम् ।
विभज्य व कराभ्यां स प्रससार नरपि ॥२६॥
विष्णुदत्ता पारिजातस्रज कचगतामपि ।
कृत्या धम्मिल्लमकरोदय मालां फरागताम् ।। २६१ ॥
श्लथनीवरघो देव्या घस्त्रवेष्टेरधोगतः । देवः किमिदमित्युक्त्या नीवीयन्धं चकार ।
नासाभूषणमेतत्ते पश्यामि समदासतः ।
इत्युक्त्या स्वयमादाय विच्छायं मौक्तिकं सती ॥२६५॥

·५४० [५ पानालसण्डे • पापुराणम् दरिद्रायाःसमायोगे मुनाफ्लमदीप्तिमत् । इदं न ध्रियतो मुनाफलं मम तय प्रियम् ॥ पावत्युवाच । भदो त्यामन्दिरं शम्मो सर्पघस्तु समृद्धिमत् । पूर्वमेघ मया सर्व घस्तुभातं विभूषण अहो द्रविणसम्पत्ति पणेरपगम्मने । शिरो विभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया ॥२६ नरकस्य तथा माला पक्षःस्थलविभूषणम्। शेषश्च पासुकिश्चैव सपियी सब कडु दिशोऽग्यरे जटाफेशा भसितं घागरागकम् । मदोक्षो पाहनं गोत्रं कुलं चाशातमेवर शायेते पितरोनेय विरूपाक्षं तथा पपुः । एवं पदन्ती गिरिजां विष्णुःप्रादातिकोपनः । किमर्थ निन्दसे देवि! देवदेवं जगत्पतिम् । त्यक्ष्ये प्राणान्प्रियान्भदे तप नूनमसंयमम् ॥ २७२ ॥ यशनिन्दनं भद्रे तत्र नो मरणंवतम् । इत्युक्त्याऽथ नसाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरोगतः महेशस्तु फरंगृह्य प्राह मा साहसं कृथाः । पार्वतीववनं सर्व प्रियं मम तवाप्रियम् ।। ममाप्रियं हृषीकेश ! कतु यत्किञ्चिदिप्यते। ओमित्युक्त्वाऽथ भगवांस्तूष्णीं भूतोऽभपद्धरिः ।। २७५ ॥ हनुमानध देवाय व्यज्ञापयदिदं पवः । अर्थयामि विनिष्कामं ममपूजा प्रतं तथा ॥२७१ पूजार्थमप्यहं गच्छे मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ २९७ ॥ शङ्कर उपाय। T फस्य पूजा क पा पूजा किं पुष्पं कि दलं घद । फो गुरुः कश्च मन्त्रस्ते कीदृशं पूजनं तथा ॥ २७८ ॥ एवं पदति देवेशे हनूमानतिकम्पितः । चेपमानसमस्ताङ्गास्तोतुमेव प्रचामे ॥२७॥ हनुमानुवाच। नमो देवाय महते शङ्करायामितात्मने । योगिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः । योगिगम्याय देवाय मानिनां पतयेनमः । घेदानांपतये तुभ्यं देवानांपतये नमः ॥२८१ ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातणां गुरवेनमः । शिष्टाय शिष्टगम्याय भूम्यादिपतये नमः ....येदयाक्यानां निधयेनमः । मातनुष्येति पाक्पंध प्रतिपाधाय ते नमः ·दर्भामाचे सुवर्ण स्यात्तदभावे गवालफःतदभाये तु दूर्यास्युस्तदभाये तु राजतम् । धूलयेत्समस्ताङ्गे प्रणवेन विचक्षणः । धर्णिकानामुदित.स्नानादि घिधिरुत्तमः ।। जनवारमथादाय शिवायेति शिरःक्षिपेत् । शङ्कराय मुखेप्रोक्तं सर्वज्ञाय हदि क्षिपेत् ॥ दादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथा । शिवेतिपदमुच्चार्य भस्मसम्मन्नयेत्सुधीः चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] * हनुमत्कृतशिवलिङ्गपूजाविधिः के ५५१ अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पानांपतये नमः । श्यम्बकाय त्रिनेत्राय सामसूर्याग्निलोचन!॥२८४ सुभृङ्गराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियायते । वृहतीपूगपुग्नागवम्पकादिप्रियाय च ॥ २८५ ॥ नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु भूय एय नमोनमः । शियो हरिमथ ग्राह मा भैपोर्वद मेऽखिलम् ॥ २८६ ।। हनुमानुवाचा शिवलिङ्गार्चनं कार्य भस्मोद्धूलितदेहिना । दिवासम्पादितस्तोयैः पुष्पायरपि तादृशः देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजाविधिं शुभम् । सायंकाले तु सम्प्राप्ते ह्यशिर.स्नानमाचरेत् ॥ २८८ ॥ सालितं घसनंशुष्कं धृत्वाऽऽचम्य द्विरमधीः । अथभस्मसमादाय भाग्नेयं स्नानमाचरेत् प्रणवेन समामन्च्याप्यष्टवारमथापि या पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण नासा या येन फेनचिस् सप्ताभिमन्त्रितं भस्म दर्भपाणि:समाहरेत् । ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्या शिरसि पातयेत् ॥ २६१ ॥ तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत् । अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्मवक्षसि निक्षिपेत् ॥ २६२ : धामदेवाय नमइति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत् । सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदय पादयोः । स्थाणये नम इत्युक्त्वा गुह्ये चापि स्वयम्भुये । उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्या मस्मशुद्धमतःपरम् ॥२६॥ नमःशिवायेत्युच्चार्य सर्वाङ्गोधूलनं स्मृतम् । मक्षाल्य दस्तावाचम्य दर्भपाणि.समाहितः ॥ २६८ ॥ . सन्ध्योपास्ति जपं देव्याः इत्या देघगृहं प्रजेत् ।

·देष दिमपो पापि कल्पितं स्थाण्डिलं तु धा । ३००॥ मृण्मयं फल्पितं शुद्धं पादिरचनायुनम् । चातुर्यणकरच श्येतेनैकेन या पुनः ॥ विचित्राणि च पनानि स्वस्तिकादि तथैव च । उत्पलादि गदाशरत्रिशूलं उमर तथा सरोक्तपञ्चप्रासादं शिवलिङ्गमथैव च । सर्वकामपलं वृशं कुलकं फोलकं तथा ॥३०३ पटफोणं च त्रिकोणं च नवकोणमयापि था। कोणद्वादशकां दोलां पादुफा ध्यजनानि च ॥ ३०४॥ चामरच्छायुगलं विष्णुब्रह्मादिकं तथा । चूर्णविरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालयेऽपि पा: यत्रापि देवपूजास्यात्तत्रैवं फल्पयेयुधः । स्वहस्तरचितं मुख्यं क्रीतंचय तु मध्यमम् याचितं तु फनिष्ठं स्यादु बलात्कारमयाघमम् । अहेषु यत्त्वनर्हेषु यलात्कारात्तु निष्फलम् ॥ ३० ॥ रक्तशालिजपास्थाणकलमासितरक्तकः । तण्डुलैबीहिमात्रोत्थैःकर्णश्चैव यथाक्रमम् ॥ उत्तमर्मध्यमेश्चैय कथितैरधमैस्तथा । पद्मादि स्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत् ॥३०६ प्रागुत्तरमुखो वापि यदि वा प्रामुखो भवेत् । आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ ३१०॥ कौशं चाम्म चलतल्पं दारवं ताडपत्रफम्। काम्पलं काञ्चनच राजतं ताम्रमेव च ।। गोकरीपार्कजैर्यापि त्यासवं परिकल्पयेत् । वैयाघ्र रौरवं चैव हारिणं मार्गमेघ व ॥ चामं चतुविधं शेयमय बन्धुकमेव च । यथासम्भवमेतेषु शासन परिफरपयेत् ॥३१२ कृतपद्मासनो पापि स्वस्तिकासन एव च । दर्मभस्म समासीनःप्राणानायम्य पाण्यतः तावत्स देवतारूपो ध्यानं चान्तः समावरेत् । शिखान्ते द्वादशाङ्गुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम् ॥ ३१५॥ अन्तश्चरन्तं भूतेषु गुदायां विश्वमूर्तिषु। सर्वाभरणसंयुक्तमणिमादि गुणान्वितम् । ध्यात्या तं धारयेच्यिते तद्वयाप्त्या पूरयेत्तनुम् । तया दीप्त्या शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम् ॥ ३१७ ।। *पारदसम्पर्काद्वक्तं श्वेतं यथा भवेत् । तद्वादशदलावृत्तमष्ट ,पश्च त्रिरेय था।

·पोगमागद मागाकारं प्रपत्ययेन् । पलम्याने दुसरदर्शन समगा, निपाराणा सेन पपित्र पापनाशनम् । एवं संगाप्प देयं पक्षमा चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] • हनुमन्नशियलिङ्गपूजाविधिः . परिकल्प्यासनं शुद्धं तालिङ्गं निधाय च । गुहास्थित महेशानं लिट्ने सञ्चिन्तयेत्तथा शोधिने कलशेतोयं शोधितं गन्धवासितम् । सुगन्धपुष्पं निक्षिप्यप्रणयेनामिमन्वितम् प्राणायामश्च प्रणयादेषु न विधीयते । प्र.पायामपदेध्यान शियेन्याटारमाधणम् ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजादच्याणि यानि च । तानि स्थाप्य समीपे तु तत सदयिष्यने ॥ ३२॥ शिवपूजा फरिष्यामि शियतुष्ट्यर्थमेव च । इति मणि या नुतन आयाहनादिकम् कृत्या तु स्नानपर्यन्तं ततःम्नानं प्रकल्पयेत । नमस्तेत्यादि मन्त्रेण शनद्रियविधाननः ॥ ३०५॥ अपिच्छिन्ना तु या धारा मुनिधारेमि कौनिता। तया यः स्नापयेन्मासं जगन स्टमुपांशु धा । ३.॥ कपारं त्रिधारं च पञ्च सन नवापि या । एकादशमी मारमा प्रयोदशान्यितम् । 'क्तिस्नानमिदं मेयं मासं मोक्षप्रदायराम । शेश्या विधानानं संपलं प्रणयन च । मृण्मयालिफेरस्य शकलधामिभिस्तथा । फास्येन मुना भुनया व पुष्पादि फसरण पा :२८॥ पदेय देवेशं यथासम्भवमीरितः । ट्रम्य च विधियाय म्नानयोग्यं पधा भन् पूर्वमन्तस्तु संशोध्य पदिन्तस्तु शोधयेत् । सुस्निग्धं लघु कृत्याऽथ मागं हिन्यात्मपान १० गोचैकदेशविन्यस्तद्वारट्रोण्यामुगृप्तया । पुशानुयुत स्नानं देवाप परिकगये । एवं गपकरणस्य सलपूर्तिरपोध्यने । दारे निरिदलोहा सन्धिद्वारा समन्वित २. पशवरातप्रेतोय मुदपाजघटेस्थितम् । पातश गाम्येन दामनेर कोषमा पाय स्नाप्प मधुरभितपेन च। रिभूभूगर ममाप्य महेश ·शीतोपचारं एत्याऽय तत माचमनादिकम् । यस्त्रं तयोपवीतं च पश्चगन्धरमेय व. फफूंरं मयंचापि पाटीरमथपा मयेन् । उमयं मिश्रित पापि शिवलिङ्ग प्रपूजयेत् । न्म्नपीटं गन्धपूर्ण यदा यिमयसारतः । तूष्णीमयोपचारं पा फालिय पुष्पमर्पयेत् । श्रीपत्रमरचित्यानं ययाशतयाऽपिलं यथा ! अनेकद्रव्यधूपं च गुग्गुलं केवलं तया । कपिलाघुतसंयुकं सर्वधूपाय शस्यते । धूपं दत्त्वा यथाशक्ति फपिलातदीपकान् । अथचाप्याज्यमात्रेण दीपान्दत्त्योपहारफम् । यथाशतयुपपन्नं च दत्त्या पुष्पसमन्वितम् ॥ ३४२ ॥ मुखशुद्धि ततो दत्त्या दत्त्वा ताम्बूलमादरात् । प्रदक्षिणनमस्कारी पूजयहि समाप्यते गीताङ्गपञ्चकं पश्चात्तानि विज्ञापयामि ते । गीतं पाद्यं पुराणं च नृत्यं हासोक्तिरेव व नीराजनं च पुष्पाणामालिश्चाखिलार्पणम् । क्षमा चोद्वासनंचय कीर्तितंयोपचारकम् भूषणं च तथा छत्रं चामरं व्यजनं तथा । शिवोपपीतं फेयं पडोशानोपवारकम् । द्वात्रिंशदुपवारस्तु यःसमाराधयेच्छिवम् । एकेनाह्रा समस्तानां पापानां नाशनं ध्रुवम् द्वात्रिंशदुपचारं स्यात्पूजनं तूत्तमोत्तमम् ॥ ३४७ ॥ सदाशिव उवाच। पवमेतत्कपिध्रेष्ट तवपूजां पदाम्यहम् । मत्पादयुगलं पूज्य सर्वपूजाकरो भघ । आराध्येत्थं यथा लिने तन्ममाराधनं कुरु ॥ ३४८ ॥ हनुमानुपाचा गुरुणा लिङ्गपूजय नियता कल्पिता मम । तां करोमि पुगदेव पश्चात्त्वत्पादपूजनम् । इत्युक्त्वैव नमस्येशं शिवलिङ्गार्चनेऽभवत् । सरस्तीरमयो गत्या कृत्वा सैकतवेदिकाम् ॥ ३५० ॥ तालपत्रैविरचितमासनं पर्यकल्पयत् । प्रक्षाल्य पादीहस्ती तु समाचम्य समाहितः । भस्मस्नानमथो चक्रे पुनरावम्य पाग्यतः । देवयेद्यामयो चक्रे पनानि मुमनोहरम् । ...तालपत्रं पमासनगतःकपिः । प्राणानायम्य सन्यासं शुक्ध्यानसमन्धितः । गुरुमीशानं जपनासीदतःपरम् । अथ देवार्चनं कत्तुं यतमास्थितपानपि ।

·चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] * हनुमत्कृतशिवलिङ्गपूजनविधिकथनम् * , ५४५ पलाशपत्रपुटकद्वयानीतजलंशुचि । शिरः३ :कमण्डलुगतं निघायानि त्रिमन्त्रितम् ॥३५५ • आवाहनादि कृत्वाथ स्नानपर्यन्तमेव च । अय म्नापयितुं देवमादाय करसम्पुटे ॥३५६ कृत्या निरीक्षणं देवपीठनोदृष्टयाकपिः । लिङ्गमात्र करगतं दृष्टया भीतिसमन्वितः इदमाह महायोगी किंवा पापं मयाकृतम् । यदेताठरदिनं शिवलिङ्गं फरस्थितम् ॥ माय मरणं सिद्ध पीठं चेनागमिष्यति । अथ रुद्रं जमिष्यामि तदा याति महेश्वरः ॥ इति निश्चित्य मनसा जजाप शतद्रियम् । अथापि न समायातो महेशोऽथ काश्वर. ॥१६॥ दम्पपातयभूम्यां धीरभद्रः समागतः । किमर्थं रुद्यते भक्त रुदिहेतुं पदस्थ मे ॥३६१ हनुमानचाचा पीठद्दीनमिदं लिङ्गं पश्य मे पापसझयम् ॥ ३६२ ॥ धीरभद्र उवाच। यदि नायाति पीठं ते लि) मा साहसं यथा । दाहयिष्याम्यहं लोकं यदि नायाति पीटकम् ॥ ३३ ॥ एष दर्शय मे लिङ्ग पीटं यद्यागतं न था। अथ दृष्ट्या पीरभद्रो लिङ्ग पीटमनागतम् ॥ धुकामोऽखिलालोकान्वीरभद्रःप्रतापवान् । यनल भुपि चिक्षेप क्षणादग्धा महीतदा । सततलान्दग्ध्या पुनरूदुर्ध्वमपर्तत । पञ्चो_लोकानदद्दज्जनलोफनिवासिनः । ग्टनेप्रसम्भूतं नखेनादाय चानलम् । जम्बीरफलसङ्काशं कृत्या फरतले विभुः । यदि नायाति पीठं ते दग्धा लोका न संशयः । अनायातमथो दृष्ट्वा धीरभद्रः प्रतापघान् ॥ ३६८ ॥ मादि महात्मानो मात्वा योगेन यागमन् । गौतमस्याश्रमघरं समागम्य महेश्वरम् 1ो देवादि सेव्यमानमपि द्विजाः । अस्तुषन्नय च स्तोत्र.सर्व घेदसमुद्भवः । नमो देवदेवाय तस्मै शुद्धप्रभाविन्त्यरुपाय तस्मै । नम सुरांणामधीशाय तस्मै नमो घेदगुद्याय शुद्धाय तस्मै । ३१ । नम:शिवायादिदेवाय तस्मै नमो व्यालयमोपीताय सम्मै ।

·ममः सुगमिन्दुसन्दोहयात्रीविन्दुपिश्यामराय तस्मै । ३३२॥
पृथियथोषायुराफारामापःपुन.शशी पहिसूगै तथाऽऽत्मा !
यम्याटेता मूर्तयःशङ्करम्य तस्मै नमो मानगम्याय शयत् ॥३॥
पता स्तुतिमयाकर्ण्य भगनेत्रप्रदः शियः ।
विष्णुमाद च गच्छ त्यं समानय च तान्दिजान् ॥३१४॥
आनीतास्तेन हरिणा देवाय प्रणनास्तु ते । तानाह शङ्करो वाक्यं किमयं यूयमागताः
मुनय ऊयुः।
देघ द्वादशलोकानां दृश्यन्ते मस्मराशयः । स्थितमेकं घनमिदं पश्यत्वं लोकसभा
सदाशिव उवाच ।
ऊर्ध्वस्थपञ्चलोकानां दाहे सन्देह एप नः । कथमट्यावृष्टिश्च कयं नो या महाध्या
मुनय ऊचुः।
भीतिरस्माकमधुना घर्तते वीरभद्रतः । स एवाङ्गारवृष्टिं च पिपासुरिघ तामपात
देवोऽथ पीरमाहूय किं धीरेत्यत्रवीदयः । पीरो हनूमतो लिङ्गपीठामावादिदं कृतम्
फपेश्चित्त परिक्षातुं मयाप्तमिदं वृहन् । कृपानिधिरयो देयो यथापूर्वमकल्पयत् ॥३९
दग्धानप्य खिलालोकान्पूर्वतः शोभनान्धिभुः ।
कल्पयामास विश्वात्मा वीरभद्रमथाब्रवीत् ॥ ३८१ ॥
आलियामाय शिरसि ताम्बूलं दत्तवान्हरः । अथाऽसौ हनुमानीशपूजनं कृतवानय
एक घनवरं तत्र गन्धर्व सविपचिकम् । इदमाह महावीणा मम चै दीयतामिति
गन्धों न मया त्याज्या वीणा प्राणसमा मम।
ममापि प्राणसदृशी घीणेत्याह कपीश्वरः ॥ ३४॥
मथ मुष्टिनिपातेन गन्ध पतिने कपिः । आदाय पीणां महती स्वरतन्तुसमन्विता
अलावुसंयुतां कृत्वा राजवृक्ष फलाकृतिम् ।
तस्योरसि विनिक्षिप्य गायनागाच्छिवान्तिकम् ॥३८६ ॥
बृद्दतीकुसुमैःशुद्धAषपादायपूजयत् । तस्मै घरमय प्रादादाफसं जीवितं पुनः ॥३८॥

·t - तुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः * चतुर्युगधर्मवर्णनम् * समुद्रलने शक्ति घरं प्रादादथापरम् ॥ ३८८ ॥ समस्तभूपासुविभूषिताः स्वदीप्तिमन्दीरवदेवदीतिः । प्रसनमूर्तिस्तरुणः शिवाङ्गकःसम्भावयामास समस्तदेवान् ॥ ३८६ ॥ तमुद्गमनीयं व समादाय महेश्वरः । पीतवस्त्रमिदं देव त्वं गृहाण हरे !शुभम् ॥ माणे रक्तवसनं सर्वेषां वसुदस्तथा । देवर्षिदानवादीनां दत्तवान्वसुयुग्मकम् ॥ रामोऽपि चैतदाकण्र्य शम्भवे युग्ममार्पयत् । सुसूक्ष्मं बहुमूल्यं च स्वर्णभूषणमेव च ॥ ३६२॥ य भुक्त्या सुखासीनःसामात्यास पुरोहितः । नानामुनिगणैर्भूपेनरेगीतमी शम्भु पुराणतत्वहं राघयो पाक्यमनधीत् । यमेव सवं जानीपे सर्वधर्म गुहाशयम् । कस्मिन्कस्मिन्युगे बल्कि विशिष्टं पद शम्भुरुवाच । पानमेव कृतेश्रेष्ठं त्रेतायां यज्ञ एव च। द्वापर चार्चनं तिप्ये दानं च हरिकीर्तन सचं च शस्तं सर्वत्र ध्यानं न च कली युगे। मराणां मुग्धचित्तत्वात्कृच्छ्रस्थानां विशांपते ॥ ३९६ ॥ । धर्मे नियतायुद्धिर्न वेदेनेव च स्मृती । न कती न स्वधाकार पुराणानां व न न यशे न च तीर्थपुन च शुशूपणे सताम् । नेज्यायां देवतानां च न स्वजातीयकर्मणि ॥ ३८॥ । देवस्मरणेनापि न व वापि ये नृप । अतश्व दीर्घकालानां पुण्यानामक्षमा नर दानं तु स्वल्पकालत्यात्तुं शक्नोति मानवः । अतश्च कलिदुष्टानां प्रायश्चितं न विद्यते ॥ ४० ॥ पेशाचित्पापनाशः स्यात्प्रायश्चित्तस्तु नान्यथा । ब्रहाज्ञानी गयाश्राद्धी काशीगन्ता श्रुतौरत: १४०१॥ पुराणशावमाश्चैते श्रोता तस्य च राघवः । युगानामनुसारेण तथार्थस्य विवेचना स्वपरप्रत्ययोत्पादात्परब्रह्म प्रकाशनात् । पुराणवक्ता सर्वस्मानाहाणस्तु विशि ·नमः सुराविन्दुसन्दोहवर्पत्त्रयीबिन्दुविभ्वामराय तस्मै ॥ ३७॥ पृथिव्यथोयायुराकाशमापापुनःशशी घहिसूर्यों तथाऽऽत्मा । यस्याता मूर्तयःशङ्करस्य तस्मै नमो ज्ञानगम्याय शश्वत् ॥३७३३ एतां स्तुतिमधाकर्ण्य भगनेत्रप्रदः शिवः । विष्णुमाद च गच्छ त्वं समानय च तान्दिजान् ॥३७४॥ आनीतास्तेन हरिणा देयाय प्रणतास्तु ते । सानाह शङ्करो वाक्यं फिमर्थ यूयमा मुनय ऊचुः। देष द्वादशलोकानां दृश्यन्ते मस्मराशयः। स्थितमेकं घनमिदं पश्यत्वं लोकस सदाशिव उवाच। ऊध्यम्धपश्चलोकानां दाहे सन्देह एप नः । कथमहारपष्टिश्च फयं नो या महा मुनय ऊचुः। मीतिरम्माफमधुना घर्तते पीरभद्रतः । स एवाङ्गारवृष्टि च पिपासुरिप देषोऽथ पीरमाहय कि पीरेत्यत्रयीद्वयः । पीरो हनूमतो लिङ्गपीटामायादिदै एक कधित परिशातुं मयास्तमिदं वृहन् । कृपानिधिरयो देयो यथापूर्णमफल्पयत' ·. ॥ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः] * चतुर्युगधर्मवर्णनम् * समुद्रलङ्घने शक्ति घरं प्रादादथापरम् ॥ ३८८ ॥ समस्तभूषासुविभूषिताङ्गः स्वदीतिमन्दीस्तदेवदीप्तिः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः शिवाङ्गकःसम्भावयामास समस्तदेवान् ॥ ३८६ ॥ पीतमुद्गमनीयं च समादाय महेश्वरः । पीतवस्त्रमिदं देव त्वं गृहाण हरे ! शुभम् ॥३६० ब्रह्मणे रकवसनं सर्वेषां वसुदस्तथा । देवर्षिदानपादीनां दत्तवान्वसुयुग्मकम् ॥३१॥ रामोऽपि चैतदाकर्ण्य शम्भवे युग्ममार्पयत् । सुसूक्ष्मं बहुमूल्यं च स्पर्णभूपणमेव च ॥ ३६२ ॥ अथ भुक्त्वा सुखासीनःसामात्यास पुरोहितः । नानामुनिगणैर्भूपैर्वानरेगौतमीतटे शम्भुं पुराणतत्त्वज्ञ राघवो पाक्यमत्रवीत् । त्वमेव सर्व जानीपे सर्वधर्म गुहाशयम् । फस्मिन्कस्मिन्युगे ब्रह्मन्कि विशिष्टं पदस्यमे शम्भुरुवाच। म्यानमेव कृतेश्रेष्ठं त्रेतायां यज्ञ एच च । द्वापर चार्चनं तिप्ये दानं च हरिफोर्तनम् ॥ सवं च शस्तं सर्वत्र ध्यानं न च कलौ युगे। नराणां मुग्धचित्तत्यात्तस्थानां विशांपते ॥ ३६६ ॥ । धर्मे नियतावुद्धिर्न वेदेनेव व स्मृती । न तो न स्वधाकारे पुराणानां च न श्रुतो न यशे न च तीर्थेषुःनच शुशूपणे सताम् । नेज्यायां देवतानां च न स्वजातीयकर्मणि ॥ ३६८॥ देवस्मरणेनापि न च क्वापि पृषे नृप । अतश्च दीर्घकालानां पुण्यानामक्षमा नराः ।। दानं तु स्वल्पकालत्वात्फतु शक्नोति मानवः । अतश्च कलिदुष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ४० ॥ फेशाञ्चित्पापनाशः स्यात्प्रायश्चित्तस्तु नान्यथा । ब्रह्मज्ञानी मयाधाद्धी काशीगन्ता श्रुतौरतः ॥ ४०१ ॥ पुराणक्षावमाते श्रोता तस्य च राधयः । युगानामनुसारेण तधार्थस्य विवेचनात् ।। स्थपरप्रत्ययोत्पादात्परब्रह्म प्रकाशनात् । पुराणघका सर्वस्मादब्राह्मणस्तु विशिष्यते ।

·No text on this page.

·रिमा पनौतन धर्ममतःसामय । नयं मरष.पासम्ने भपिता नदिजाधम!४.. पतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः] * हरिकीर्तनपुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णनम् . ५४ ध्याख्यानमपि च श्रुत्या पौराणिकमभाषत । कीदृङ् नारायणः प्रोक्तः कीदृशोऽपि महेश्वरः ॥ ४२५ ॥ किपरं त्ययनं प्रोक्तं द्वेषःफीदगुदाहृतः । किं तत्परमितिरख्यातं तत परतरं च किम् ॥ पौराणिक उवाच । परं तद्ब्रह्मणःस्थानं सुखव्यक्तफलक्षणम् । ततः परतरं विष्णो मतदुब्रह्मणोऽधिकम् अविनाशितया 'तत्तु कीर्तितं परमपदम् । तामध्ये पुरुषो विष्णुस्तदङ्गपरमं विभुः । आपो हि नरजन्मत्यान्नाराः प्रोक्ता मनीषिभिः। नाराश्चास्यायनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः ॥ ४२६॥ त्परं पर्तनं येषां ते प्रोक्तास्तत्परायणाः । महदादीनि तत्त्यानि यानि तेरो य ईश्वरः सूर्याग्निशशिनेत्रोऽसौ महेशः स्यादुमापतिः । द्वेषो हि वैरं पिमेयमीवरे परमात्मनि शम्भुख्याच। एवं पुराणभट्टेन समीरितमिदं पनः । चिन्तयन्पुनरप्याह माहशस्य कथं गनिः १४३२ पौराणिकोऽय तं प्राह शृणु पक्ष्यामि ते गतिम् । कुरा सर्वेण यत्नेन प्रायश्चित्तं यथाविधि । ४३ ॥ धर्मझर यथाशक्ति यथाकालं यथाविधि । विमुकपापः पधात्त्यमुत्तमा गतिमप्यसि । पुराणमया नित्यं पृणुप्यावहितासन् । निराशो पा मद्देशाने पूजयम्य पिनाकिनम् देयं पा पुण्डरीकाक्षं केशवंबरेशनाशनम् । संन्यासमथया नित्यं प्रहमानपगेमप । प्रथया गयप्रकाशीश मुक्को घामृतिमानुदि । गर्या या गच्यतत्रत्वंध्राद्धंक प्रयत्नतः भथया सर्ववेदानां सारं पातकनाशनम् । रुदै रुद्रप्रियकर अप प्रत्यहमादरात् ॥ ४३८॥ यारोलमयपागच्छ केदारमयवेच्छया। प्रथया प्रतियां नु मापम्नानं प्रपतंय १४ पातम उपाय। धुत्या सर्व करिष्यामि पुराणं मपतो मुलान् ।

·४५० पामपुराणम् [५पातालखण्डे शास्त्रं विश्वासहेतुं च पज्यं चापि पदम्य मे ॥ ४४१ ॥ पौराणिक उपाय। पज्यं मांसं सुराऽन्यत्री मोगो घृतं पिपत्थनम् । पारुष्यमनृतमायादेवदेवविनिन्दनम् गुरूणां सुरवृद्धानां पुराणस्मृतिभाषिणाम् । निन्दनं श्येतयन्ताकंकृतकालावुपर्तनम् । धीजपूरं कुसुम्मं च लोहितं शृङ्गमेव च । अरकं नालिकेरं च कृष्माण्डकं तथैव च। फोपिदारफलं तेल पर मानवजं पयः । पाधीणसखरीदुग्धं सूतिकाझीरमायिकम् ॥ भोट्रमेकशफक्षीरं मार्गमानं नृसम्भवम् । विवत्सा सन्धिनीक्षीरं लघणंचच योगियत् ॥ ४४६॥ नालिकेररसं कांस्ये ताने मधु च सीसके । काचे तक्रकरम्मांश्च घृतातान्नेय कारयेत् होमं तु मृण्मयेपाने पुरोडाशं तु राजते । न सेवेत परलोके शुभार्थी तु विचक्षणः ॥ पात्रान्तश्चूर्णलेपोऽपि तत्र भक्षणमेव च । क्रमुकस्य तथा मक्षश्चूर्णपत्रस्य चैव हि कमुकस्यापि पक्कस्य भक्षणं क्रिमियोगिनः । पायसे लघणचैव केवलं च फराषितम् । सिन्धुसौराष्ट्रकाम्बोजमागधेषु च सिंहले । न दोषाय भवेत्तत्र क्षीरं च लयणान्वितम् ॥ ४५१ ॥ क्षीराणि च समस्तानि लवणानि च योगतः । देशेप्यन्येषु दोषाय पाने चैवेह संशय किमत्र बहुनोक्तेन सद्भिनिन्यं विवर्जयेत् ॥ ४५२ ॥ शम्भुरुवाच । रवं तस्य धचःश्रुत्वा ब्राह्मणस्य महात्मनः। स्यमेव भवनं गत्वा चिन्तयामास दुःसितः रात्री मृत्युर्दिवाचेति न जानाति महानपि। परलोके सुखं दुःखमिहभोगविनोदनम् ॥ कृमिकीटमनुष्यायै सुखदुःखैःपृथक्पृथक् । प्रतिजीवं तु हेतूनां भेदोऽपि सुषिनिधयः एकस्यापि हि जीवस्य नास्ति चैकविधा स्थितिः । जन्मकाले महाशानं शैशवेऽत्यल्पयोधनम् ॥ ४५६ ।। .याल्ये चाल्पं तथैव च । कौमारे फ्रीडनरतियौवने विषयेषितम् पिनिवृत्ते तु द्रव्यसम्पादनेपणा । पार्द्धके भोगलिप्सा च न भोक्तुंक्षमतेऽपि घ ।

·चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ] • पुराण,यणपठनाधिकारिचर्णनम् * पिकाश्लेष्मलालामिवलीपलितकम्पनैः। श्वासकासानिलाक्षिप्तह पीकर्थिकलयुतः ॥ केचिद्धर्तुं न शक्नोति न च जानाति किञ्चन । तिठन्तीपु परस्त्रीपुगुह्यस्थानं प्रदर्शयेत् कोशकण्डूयनपर:क्रूरो जीवितलक्षणैः । फण्डूयते स्फिची घस्त्रमुद्धृत्य च विचालयन् ।। ४६१ ।। भुक्षानःश्लेष्मणा ग्रासंग्रसितुं न व शक्नुयात् । यदा कासस्तदा जो पायुघायुश्च शब्दवान् ।। ४६२॥ निःसृतिश्च मलस्यापि श्लेष्मनिर्गम एव च । स्नुपादि भर्त्सनं चालतालहास्य निदर्शनम् ।। ४६३ ।। निर्गमनादीनि सञ्चिन्त्य च पुनःपुनः। आहतोभोजनाद्ययं भोज्यान्नादि विनिन्दयन् (मुष्णं च निर्मय॑ पुनश्चिन्तामवाप सः। अतिदुष्कृतिकर्माऽहं कथं भोक्ष्ये कथं शये तिष्ठे कथं गच्छे परलोकःकथंभवेत् । इति चिन्ताकुलो नित्यं ननमत्यपरान्वितः स्यि सदनं गत्या पुराणशस्य राघव । लजावारतवक्त्रश्च कि फरोमीत्यभाषत न किञ्चिदप्युगवासी द्विजःपौराणिकस्तदा । पापोऽयमिति विज्ञाय शिष्येण निरगामयत् ॥ ४६८॥ गौतमोऽपि विनिर्गम्य द्वार्ये व घहिःस्थितः । भुन्यासीनं तु विज्ञाय पुराणार्थविचारकम् ॥ ४६६॥ कथमपि प्राप्य पीठंदत्तं च नामजत् । निषण्णो भूतले राम पुराणक्षमभाषत ।। प्रायश्चित्तं करिष्यामि तदत्रैव विधीयताम् ॥ ४७१ ।। ब्राह्मण उवाच। नि कीर्तयस्थ त्वं सर्वथैव कृतानि तु । स चापि नातंकिचिन्मया पापमितीरयन पात भूम्यां च कथं तातेतिपीडितः । ब्राह्मणस्तमथ प्राह प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ महापापं त्रिरावृत्ते पुनश्च यदि चेत्कृतम् ॥ ४७४ ॥ गौतम उपाय। पौराणिकमहाभाग ! प्राप्याऽपित्यामहं कथम् ! पापयुक्तोद्विजश्रेष्टसङ्गतिर्षिफलामयेस् ·५५२ * पामपुराणम् [५पातालख पौराणिक, उवाच शास्त्रं प्रमाणं सर्वेषां प्रायश्चित्तविनिर्णये। तद्विना योहितं घूयात्प्रायश्चित्तं न तदपे- सरकते सरत्मोतं द्वितीये द्विगुणं भवेत् । तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः ॥ ४६७ ॥ त्ययास्तं तु बहुधा चतुर्विधमपीच्या 1 फयं धतुमहं शक्तः प्रायश्चित्तं भयादो। गौतमोऽपि पुनःप्राह क गन्तव्यं मयेति च । पौराणिको द्विजो राम तूष्णीमेघ थभूषा गौतमोऽपि मदाशैलं शिया एव जगाम ह । तत्र नद्यामथ स्नात्या दृष्ट्येशं मल्लिकार्जुनम् ॥ ४० ॥ उपचासत्रयं एत्या शिवरात्रिमपिन्दत । चतुर्थमुपयासं च फारातीप दुःखितः । पारणं चाप्यमापांस शमयाम्फलयल्फले । भय प्रदक्षिणं च थीशैलम्य च स द्विजः !॥ ४८२ ॥ गतपालमन्दिर पाश्चिन्तयातिशयसन् । फ पापनियति पूरणीभूतस्करस्यति अनन्तमयियाय किपा च सुमहत्तरम्। श्रुत्या न कोऽपि मे याटप्रायधित विधीयताम ॥ ४८४ ॥ बिनु फरिमपुराणे नु ध्रुने शतं भविष्यति । इति कृत्या गति सोश पुराणमा पुराणमेक मेतात व्याख्यान मगपानिति । जातकर्मादिमस्काकारयाय ममान' दिमी त्या गणोम्पय प्राधियतः । विधायकं पुराण में मयिष्यतिय शानिए । मन रियामि पुराणायपिनियन् ॥ ४॥ पौराणिक उपाय पदावनवियामि पुरानाशनम् । यथाशन यानि. गार amrry रिवाइसि पुगीतंपिय तय ३४८८५ पोलम यान सरवि पुर्ष में पfer संबधुतं यस्मिनिदानव वा यो :

·शाधिकशततमोऽयायः] • पुषणपटनपणां लक्षणवर्णनम् - पौराणिक उपाय। फोर्मोन परपुराण तदेययोरभिदाभिधम् । घिणीतियस्तरप्रथम तम्य पा यिनयति ॥ तस्य पना नु यो पियम्तम्य विमान्तरं मयेत्। धोतव्य मम्पने पापोयदि भार्या घिनश्यति ॥१॥ कंचक दुप्परं पश्ये धोनुयंतरनिन्दकम् । ध्याम्यातरि यदि प्रीनिर्द्धमदेिव प्रकाशिनि चारदर्शने पुण्य कर्ममोक्षादि दर्शके । ममा तुष्टो महेशःस्याद्विष्णुरिएफलप्रदः ॥४६३ पितरस्तारिताम्तन यान्ति ने परमां गतिम् ॥ ४६४ ॥ इति श्रीपाये महापुराणे पञ्चमै पातालवण्डे शियराघयसंघादे चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११४ ॥ पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः पुराणपठनकर्तणां लक्षणवर्णनम् । श्रीराम उपाय। शम्भुरघाच। कायं पातकसङ्खानसमामे ग्राह्मणाधमे । पुराणशःफथं ध्यास्यां चकार द्विजसत्तम ।। अध्यापने वाध्ययने जायते चाथ सनमः । सङ्गती पत्सरं राम याति पातकिपातकम् पुराणने तु फाकुत्स्थ सर्वतत्यार्थवेदिनि । अपि पातकसन्दोहचीर्णपापं प्रणश्यति ॥३ अभूतवहिनाशे हि धूमराशियथैव हि । शलभो दीपनाशाय घहिनाशाय न प्रभुः ॥ ४ ॥ तं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिनस्तमानां भूतादि भयमोचकः । समन्वयामपनयेद्यथा न स्पयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न, किंचित्प्राप्तुमर्हति ॥ नात्मना घ कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणशो नाशरति त्वतिदुएं स्वकर्मवा ॥

·[५पातालसण्डे * पाद्मपुराणम् भवानीशे कृषीकेशे समवृत्तिविवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता दजाप्यतिनि:स्पृहः तुष्टःशान्तः क्रियादक्षः प्रभूतो योगदशी । यथैव ते पुराणशो पसिष्ठो भगवानृषिः नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्वं कृत्स्ना त्यां च रक्षःसमापन सच शुक्रोपदेशेन राक्षस्त्यामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथाऽपसरस्त्यिति ॥ ११ ॥ अथ विप्रो विदित्वैत सिष्ठस्पद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं फाकुत्स्थ रक्षोहन्तिन संशार ब्राहावामयरं तद्धि मयाकार्य निवारणम् । इति सञ्चिन्त्य विप्रपि:सेनामादाय निर्गर रक्षोहन्तुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं व राक्षसो भूत्या पाक्यमाह महामुनिः ॥ १४ ॥ फिमर्थमागतोऽसीदवनं मुनिनिषितम् । स ाद राजा रक्षोभस्तमहं तुमागत'. मुनिरप्याह कि तेन जीवितेन मृतेन पा । भुत्याऽऽमिपं मदीयं तु युद्ध हत्या जयं मा राक्षप्त उपाचा पर्यत्यं राक्षसोमयंमक्षणायभविष्यसि । पसिष्ठोऽप्यथमागुष्यमास्थाप पियतिस्थित निष्ठीम्य मम्तके तस्य मुटिना तमताडयत् । ताहितो राक्षसस्तेन ध्यायविध सम पलायमानापन्योन्यं जलधि तुगतायुभो। मात्रम्येन प्रदेणाऽसौ गृहीती राक्षसम्तदा । मुनिः पुनरयोध्यापो पूर्वपरसगतिपुर । शम्भुम्याय । तम्माम्यामिमतं कुर्यात्पुराणमोयिमरसरः । श्रवणस्य विधान य कथयामि शुधन एक दिनेशुड़े पारनक्षत्रयोगतः। करणेयापिलाने व प्रतारायालायिते ॥ २१॥ सम्हन प्रदे पाटे नथ वृनौ गुरीमियत । महाणपक्षे प्रहणे नव नास्तिकगनिधी पूर्णोदलामोपेनं पुरा गुयादिति । गुटगेहेऽथया शुद्धय विकायर्या मध्यमा महानारे देवाह समामा प्य च । रयामा रम्ये पुण्यशामागु गमः ॥२४॥ म्ययं समस्यविवागत | भासत कति निष्च माविका मित्रम् परिधर्माममिति द म्यादनिम्। प्रमदिन यकाय नी ।

·। । एकेश्रवणादेव पातकं महदेव तु | नाशमाप्नोत्यसन्देहः थ्रीशले पर्तनादिय । ४२॥ ञ्चिदशाधिकशततमोऽध्यायः ] * पुराणश्रवणवाचनविधिवर्णनम् * व्याख्यातरं पुराणस्य पस्त्रायःपरिपूजयेत् । शुभानि दत्त्वा पत्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च ॥ २७ ॥ रकण्ठविभूपादि पात्रमासनमेव च । गन्धपुष्पाक्षतैः पूज्य ताम्बूलं विनिवेद्य च ॥ क्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥२६॥ भासदश्च सम्पूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः । ॐनमेत्यादिमन्त्रेण पूजनं भारतीनुतिः ॥३०॥ तःकाले पुराणस्य प्रक्रम प्रारभेदिति । उपक्रमदिने राम त्रिपञ्चदशधा शुभाः ॥३१॥ रोका द्वितीये दिघसे ततो द्विगुणिताःशुभाः । तृतीये दिवसे राम ततश्चाधिकमिष्यते दिनानामव्यवच्छेदाद्वयाख्यानं श्रवणं तथा । च्यवस्थितियंदा जाता तदा पौराणिक गुरुम् ॥ ३३॥ दूरादि प्रदायार्थ परेयुः शृणुयादपि । पुराणमेयं श्रोतव्यं दैनन्दिनमिति श्रुतिः । रूपेण यःकश्चित्पुराणं शृणुयान्नरः । यदैवं तत्पुराण तु तत्र याति न संशयः ॥३५ गं श्रोतुकामेन श्लोकश्चैकोऽपि चेच्छ्रतः । तद्दिने तु कृतं पापं नाशयेनु न संशयः एवं पुराणं शृणुयाच्च यस्तु स ब्रह्महत्यारुतपापबन्धात् । सुरापीतिः स्वर्णहरश्च राम ! गुर्यङ्गनागश्च विमुक्तिमेति ॥ ३७ ।। पापानि चान्यानि कृतानि पुग्भिःसर्वाणि नश्यन्ति पुराकृतानि। (हापि यान्यन्दशतार्जितानि श्रोतुविनश्यन्ति तथा च वक्तः ॥ ३८ ॥ फलो समस्तविप्राणां सर्वज्ञत्वं न विद्यते । घिगुणापि ततो व्याख्या फलदा दानकर्मयत् ॥ ३६॥ नामभिप्राय व्यासोवेद न चापरः । अहं वेनिविशेषणव्यासादपि विधेरपि । ध्यायस्तपोवापि न मन्त्री नजुहोतियः । फलन्ति न तयातिप्ये पुराणश्रयणं यथा अटो । गुरु-पुराणज्ञःश्रोतृवन्द्योऽयनाशनः । न तस्मादधिक.कश्चिद्गुरुरस्ति गतिप्रदः । मन्त्रेषु गुरषो ये च वेदशास्त्रेषु ये मताः । नेशते सर्वपिज्ञानं दातुं तस्मान्न योधकाः पिशाचा:प्रायशो राम! ब्रह्मराक्षसनामकाः।

·- [.५पातालाई पामपुराणम् . पदमन्त्रस्य पत्तारोहल्यानं न पुगणयिन् ॥ ४॥ पुराणपिगुपोनय सर्गः स विपश्यामि । पुराणमा हिनम्तम्मा पापनाशकरः प्रभुः । मापूजा सयंपूजास्यारमयंद्रोही पीडनम् । यया ममानदानानाविद्यादानं प्रशम्यो पौराणिफम्नया धम्गम्त दान महफन्टम् ॥ ४८॥ गम उयाया कि या पौराणिकदेयं कियत्कीदृशमेय य । पुगणं कीदृशं पत्यं पर्य:कहिक्युराणवित शम्मुरवाया पदसानन्नपानानि नहाव्याणि यानि च । गृहं सोपम्फरं राम पुराणमाय दापयेत् । पर्याप्तान्येय सर्वाणि अधिकानि फलाधिकान् । दद्याद्रव्यमतो भूयः सचैलं शोभितं मृदु ॥ ५ ॥ भूषणानि यथार्हाणि स्वशत्या प्रतिपादयेत् । गन्धपुष्पं प्रतिदिनं फेवलं गन्यमेव व केवलं च तथापुष्पं फलफाले फलान्यपि । ताम्बूलं च तया दद्यान्नमस्कुर्याच्च भक्तिः पुराणस्य समाती तुदद्यादानादिकं तथा । अधिकं तु तथादेयं भूहिरण्यादिकं नृप!। न च तूष्णीमुपक्रम्य श्रोतुमर्हति कश्चन | समासद्भिःहताचैव या पूजैकेन वा कृता । देवस्थाने यथाशक्ति सर्वेः पूजनमिष्यते । तीर्थेऽपि च यथा राम पुण्येप्वायतनेषु च स्वशत्या पूजनं कुयात्पुराणज्ञाय राघव । श्रोतुस्तु लक्षणं पूर्व मयोक्तं तु भवेन्द्रर। पौराणिफस्य सर्वस्य लक्षणं कथयामि ते । कुलहीनो महाव्याधिर्महापापी तिरस्कृतः शौचाचारविहीनच घेदस्मृतिपिवर्जितः । अन्यदेवः पूतिवयो व्यगचाप्यधिकायान् परपूर्धापतिःस्तैनः प्राणिहन्ता निराकृतिः । अथ यज्यं पुराणं ते कथयामि नृपोत्तम! पूर्वारुच्यमानं च यत्प्रोक्तं मुनिभिःपरैः। व्यासादयो मुनिवरा यत्प्रोचुस्तदुदीरयेत् ॥ पुपणस्थं पठेदुनन्यं व्याख्यायेत विचारयन् । यया फयापिघा राम भाषया देशभेदतः ॥ ६॥ न देशमापारवितं प्रत्यं श्रुत्वा फलं लभेत् । घ्याख्या या काऽपि काकुत्स्थ! पुराणस्य हिता हि सा ॥३॥ -- ·यादिपर्वसमाप्तौ च दद्यात्सूक्ष्माम्वरत्रयम् । सुवर्णश्चयथाशक्ति सभापर्वणि पाससी कर्णाश्वमेधवैगटशल्यद्रोणेषु पर्वसु।सूक्ष्मवस्त्रत्रयं शुद्ध निष्कद्धयमथापि ॥ ८० ... देशाधिकशततमोऽध्यायः ] * महापुराणोरपुराणानांपरिगणनम् । तस्मात्त्वं देव! याचस्थ व्याख्यात्ये यन्युगणकम् ॥६॥ शम्भुरुवाच। पौराणिकेनोकं श्रुतवानपि गौतमः । स्वयं चम्बत्रयं प्रादाब्राह्मणाय महात्मने । कौम पुराणं प्रथमं श्रुतवानिति नः श्रुतम् । दत्तवान्स्वर्णमधिकं घस्त्राणि च शुभानि च ॥ ६६ ॥ अथ लैङ्गं च शुश्राव वैष्णवं घामनं तथा। पानं च गारउंचैव सौरं ब्राह्ममथैव च ॥ एवमष्ट स शुधाय पुराणानि स गौतमः । अथ रामायणंचैध फोर्ममेव पुनश्च सः॥ शिवनारायणेत्येवं जपं चक्रे सदैव हि । भवाप निधनंचापि स गतो ब्रह्मणःपदम् ।। ब्रह्मणा पूजितो चिनो विष्णुलोकमधागमत् । विष्णुना पूजितः सोऽथ जगाम शिवमन्दिरम् ॥७॥ नर्वेषामेव पन्द्योऽसौ गौतमो मुनिसत्तमः । भारतश्रयणेचापि नियमा ये मयेरिताः ॥ पुरा ध्यासेन मुनिना त्रिवर्षाद्यत्कृतं शुभम् । श्रवणात्तस्य कृत्स्नस्य व्याकर्ता भारतस्य यः ॥ ७२ ॥ न किञ्चित्प्रणमेद्विनं मुक्त्वा योगिनमुत्तमम् । सर्वेपामेव चन्द्योऽसी भारतं व्याकरोति यः ॥ ७३ ॥ यो महाभारतं नित्यं व्याख्यास्यति पठेच्च था। स सर्वेभ्योऽधिको विस्तारयेच्चैव मानवान् ॥ ७४ ।। ध्याकरोति च पर्यंकंसर्वाणिकतिचित्तु वा । सर्वपापविनिर्मुक्तो हव्ये कव्ये विशिष्यते नमेव प्रणमेदिनं तमेवाहं च पूजयेत् । तमेय भोजयेन्नित्यं सर्व तस्मै निवेदयेत् ॥ तस्य पूजाविधिः प्रोक्तो व्याख्यानसमये द्विजः। प्रतिपूज्योऽय वस्त्रायैः पूजयेद्विधिमार्गतः ॥ ७७ ॥ आनुशासनिकारण्यस्वर्गारोहेषु पर्वसु । मादिपर्वणि पूजा या सा पूजा नृपपुङ्गव! ॥ - ·क्षुद्रपर्वस्वथान्येषु निष्कावथ समानयेत् । हरिवंशे सनिष्कं तु पस्त्रत्रितयमेव तु । भारतस्याखिलस्यैव समाप्ती क्षेत्रदो भवेत् । रामायणस्य श्रवणे काण्डे फाण्डे प्रपूजयेत् ॥ ८२॥ क्षेत्रं पर्याप्तमथचा सुवर्णमपि दापयेत् । व्याख्यातुर्गुरुवाक्यस्य सर्वकल्मषनाशनः । अर्थोधर्मश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । व्याख्याश्रवणतःसर्वे सिध्यन्ति च सुवुद्धपः ब्रह्महत्यादि पापानां सर्वेपामपि नाशनम् । एकेन श्रवणेनास्य किनरेनं श्रुतं भुवि । यानवसुसुवर्णानित्यमेनं प्रपूजयेत् । व्याख्यातारं यतःपापसन्दोहस्स यिनाशनम् । अन्यान्यपि पुराणानि मुनिप्रोक्तानि तान्यपि । श्रोतृणां पापनाशाय घक्तश्चापि विशेषतः ॥ ८ ॥ यश्च सर्वपुराणानि पट्त्रिंशत्तु प्रकीर्तयेत् । टणोति पान तस्यास्ति चित्तच्छेदः कदाचन ॥८८॥ ब्राह्म पुराणं प्रथम द्वितीयं पाप्रमुच्यते । तृतीय वैष्णवं चैव चतुर्थ शेषमुच्यते ॥१॥ अप भागवतं प्रोतं पञ्चमपप्रमुच्यते । भविष्यं नारदीयं च सप्तमं परिकीर्तितम् ॥१०॥ मार्कण्डेयमिति प्रोक्तमष्टमं नयम तथा आग्नेयं ग्रलयवतं दशर्म परिकीर्तितम् ॥ १५: लाव यामनंचेय स्फान्दं मात्स्यमथैव च । फोमं घाराहमुदितं गारडं पाय। ग्रयाण्डमित्यष्टादशपुराणानि पिदुयुधाः | तथा योपपुराणानि कथयिष्याम्यताम् आधं सनत्कुमाराभयं नारसिंहमत.परम्। तृतीयमाण्डमुद्दिष्ट दोषसिसमधेप tet मारदीयमथान्यच्च कापिलं मानयं तथा। सतीशनसंप्रोक्तं ब्रह्माण्ड घ ततःपरम्। पाषणं कालिकाहानं माहेशं साम्यमय घासारं पाराशरंचय मारीच भार्गपाहयम् । कौमारं च पुराणानि कीर्तितान्यष्ट पै दश महादशपुराणानां ध्याफतां तु मयेमनुः । इति श्रीपाने महापुराणे पश्चम पातालखण्डे शिवरायसंपादे पुराणमायन नाम पश्चदशोत्साततमोऽध्यायः ॥ १५॥ कीर्तिम ३ ·- षोडशाधिकशततमोऽध्यायः जाम्बवदुक्तपुराकल्पीयरामायणकथावर्णनम् । सूत उवावा संध्याचन्दनकर्म क्रियतामिति रामो मुनिमायटायम् । उष्णद्युतिरत्यस्तमुपैति द्विजकुलमतन्नीडमुपैति ॥ १ ॥ स्वयमपि सन्ध्यावन्दनकामोऽवजदुत्तरदिशमुज्झितयानः । हाहाहूहकृतसङ्गीतिर्थन्दिप्रमुखप्रस्तुतकीतिः ॥ २ ॥ गौतमीतटमुपेत्य राघधो वायुनन्दनसुधौतपद्युगः । जाम्बवत्तकरायलम्बनः प्रापदुत्तमनदी तु गौतमीम् ॥ ३ ॥ करद्रये धृतकुशः स राघवः प्रागमद्वरुपदिशामधोत्तमाम् ॥ ४॥ दत्त्वा ततोऽयत्रितयं यथाविधि प्रहरीमाऽथ जजापसोऽन्तरे। सम्प्रार्थयित्वा परुणं यथाक्रम शम्भु धसिष्ठ मणनाम राघधः ॥ ५ ताभ्यां कृताशीरगमन्मनःपदं हनूमता क्षालितपादपङ्कजः। जुहाव बहीनध बन्दिमागः संस्तूपमानोऽय विनिर्पयो यदिः । प्रहसच्चन्द्रकिरणः सुधालितमियाम्बरम् । प्रसन्नताराकुसुमं पितानमिव 2 प्रयागच्छत्सीघतलं वृद्धामात्येन कल्पितम् । नानासनसमोपेत समास्थाने य अथ मुनि पवेश्य स राघवः स्वयमपि प्रथमासनमामजन् । फपिगणाः परितः पवित्रहा रचनया स्थितिमात्रतिपेदिरे ॥६॥ सुखस्थितं नृपमभिजीक्ष्य स द्विजो धनस्तदा समुचितमाह शम्भु ५६ स्थितो भयति समस्तपूजितः फयं कथा नृपधर! पर्वते गुरु भाकाय रघूतहो द्विजवयः शुनपुरासीत्कयां, तत्रस्यो निपुणं निवार्य पवनं सर्वः श्रुतं तत्क्षणात् ।

·गुरको महायगुनना यामाप्रपामन्यगा, तापिनीमा शिगादिरगाह ग॥५॥ मात्रामा पुगसमनि प्रा गायोग, দিঘমালা বিমিন মা । को गियर: ममम्नजनानाम्निसम्पादकी, गर्मा गानगुरेप पनि.ग मग दगड प्रयोऽय या १२ ॥ गाह जाग्यवान ग्यतम काप्रति गमापणे म सायपि हि कल्पितं मतम् । समराम पिस्तरामवामि देव, तमशु पहकमहम्य मनुनो मगायन पुरा प्रभूत्। जाम्पपन्तं पिमाप्य रामचन्द्रो पचनमाद । श्रीराम उपागा कीर्तय पुराण में शुभ्रपुः दुलहलादई प्रणीतं सत्येन च विभातम् । जाग्यपानय यमापे हि पिघात्रे नमो नमस्तथैव विधुभूपणकेशवाम्याम् । भय पुरातनं रामायणं फथयामि । यस्य थयणेनापिलजन्मसम्पादितपापक्षयो जायत। अघ तयापि दशरयो दशरथसमानरथी महीयसा यलेन सुमानसनामनगरजिर्गापया पङ्केरसुतसुतं पसिष्ठमाहय नमस्त्य मुनिदत्तानुभःशताक्षौहिणीसेनया सहारा तुरङ्गमं चन्द्रसमानशरीरमतिरोपसमाविष्टो विष्टरश्रवसमाराध्य दण्डयात्रां चकार। साध्योनाम स्थीयया सेनयाऽऽवृतो दशरथामिमुखमाययो यो युद्धं वान्योन्यमभूद मासमेकं युद्धं कृत्या दशरथस्ते साध्यं जग्राह । अथ साध्यसनुभूपणो नामा- ल्पपरिपारो युयुधे दशरथेन । दशरथोऽपि साध्यसून भुवी भूषणामवलोक्य योद्धुमेव नैच्छत् । फयमेतादृशं हन्मि वास्मिन्हतेऽस्य कर्थ पिता भविष्यति कयं सन्माता कथमग्रौढयौवना प्रियाभार्या । अमुष्य हि देहे समालिङ्गनचुम्बनपरिवर्तन नवीनतरद लारपिन्दपदानि कुसुमानीय दृश्यन्ते । एतत्समानधर्णधया एतादृशःसुभग:परमप्रीतिक ईनो नामपुत्रो भल्लूकमक्षितो मृतः स्मृतिपयं प्राप्यापि मां रक्षयितुमिच्छतीय मम हृदयमन्यथाफरोति इति मनसा पिता तिपालक प्रहीतुमारमत् । स वासा.

·शाधिकशततमोऽध्यायः ] • पुराकल्पीयरामायणवर्णनम् * अपि पराधीनो बभूघ । सव कुमारेण सह पराजयखेंझमत्या सुखमध्युषास । रियोऽपि तत्र मासं स्थित्वा तत्पुरसन्दर्शनसुखमवलोक्याचिन्तयत् ॥ अहो दुःखापनोदनक्षममेतन्मुखायलोकनं पुत्रसंचर्द्धनं नाम सर्वराष्ट्रिको मम जयापुत्र. योगमनुस्मरतो दुःखाय केवलं भवति । तदस्य पृच्छां करोमि कथमीदशो जायते । इति चितवयं तमपृच्छत् । साभ्योऽपि सकलमोक्षमार्ग क्षितीशायादिशत् । शानो सहाराध्य सबैकादशीरुपोष्य द्वादशीपु ब्राह्मणानाराध्य तत्तत्कालभवं लपूर्वमन्नायं व्यानं पुष्पं च न्यायेन सम्पाद्य फपिलातेन केशवं स्नापयित्या हचूर्णेन संलिप्य स्वादूदकेन स्नापयित्या सुरभिप्राटीरं स्वयमुष्टं मानाभ्या- सारेण पा समेतं देवाने सर्यमुपलिप्य सतुलसीदलेयूंथिकाकरवीरनीलोत्पलकम- कोकनदद्रोणकुसुममरुवदमनकगिरिकणिकाकेतकीदलपूर्वयथासम्भवमभ्यर्च्य द्वा. Pाक्षरेण पुरुषसूक्तेन या नाना पोडशोपचारेण वाऽऽराध्य प्रणम्य नृत्यं कृत्वा क्षमापयेत् । तथा प्रतानि विवित्राणि नारायणप्रीणनाय कुर्यात् । प्रसन्नो भगवान्मुनिरीप्सितं पुत्रं यच्छति तदमुमाराधयस्वेति दशरथमुक्तया । चापि साध्य तत्र स्थाप्य गत्वाऽयोध्यां तथा सर्व कृतवान् । अथ पुत्रकामेष्टी मामायामाहवनीयाद्यशमूर्तिः शङ्खचक्रगदापाणिस्दतिष्ठत् । राजानं च परंवृणीचे. उक्तवान् । स च राजा घने पुत्रानतिधार्मिकान्दीर्घायुपश्चतुरो लोकोपकारका- हीति। अप राजमहिष्यश्चतस्रः कौशल्या सुमित्रा सुरूपा सुवेषा चेति। राजालमत्रु- देव प्रतियोषमेकैकेन पुत्रेण भवितव्यम् । भय कौसल्योचाचा एप यदि प्रसन्नो देवस्ताऽयमुत्पमुद्यतां मम । राजीचाचा मम यदिष्ट रुदयं प्रायसे हरिः। पिप्णो! मसीद देवेश! फमलापते स्वागदाधर! पिभीषण! सृष्टिसमस्तलोकपालादिपूजितपायुगल ! शाश्वत!

·५ 20 * पाद्मपुराणम् . हरे ! नमस्ते नमस्ते एवं स्तुतो भगवानथ राजानमाह । माधव उपाव। तव पुत्रो भविष्यामि फौशल्यायाम् । अथवर प्राविशद्धतिंचरं हि चतुर्धा विभज्य भार्याभ्यो दत्तवान् । अथ कौशल्यायां रामो लक्ष्मणः सुमित्रायो सुरूपायां भरतः सुवेपायां शत्रुघ्नो जज्ञे। खात्पुप्पवृष्टिश्च पपात । अथ चतुराननः स्वयमुपेत्य जातकर्मादिकाः क्रियाश्च । त्रिभुवनामिरामतया राम इति नाम के रूपशोर्यादिलक्ष्मीयोग्यतया लक्ष्मण इत्यपरस्य भुयं भारात्तारय. तीति भरतः शत्रून्हन्तीति शत्रुघ्न इति नामानि कृत्या ब्रह्मा स्यभवनं जगाम । शिशपथ वृद्धिमीयुः। अथ पादसञ्चारिणं चालचन्द्रसङ्काशदर्शनं विम्याधरमुन्नततिलप्रसूननासं पुर. श्चूलिफालग्यामानरनपत्रकं श्रवणलोललम्यमानकुण्डलं पक्षःस्थलपिचलितस्थूल- मुकादारं विलसत्कार्तस्वरयाहुपलयं शिक्षन्मणिफडरताङ्गुलीयकं हेममणिरचित. धोणिसूत्रं शिअन्नूपुरोपशोभितपादमङ्गुलीयोपशोभितपादमध्याङ्लीक धमाडरा- सरोजलानशोभितोरपादतलं तूणीरसदशजचं फरिफरसहशोर पिस्ततजयनं सूक्ष्ममध्यपर्नुलावर्तकं गम्भीरनामिमिन्द्रनीलशिलापिशालयक्षःस्थलं फम्युग्रीयं चन्द्र विग्यसदशपदनमर्द्धचन्द्रसद्शललाटं नीलकुटिलकुन्तलं क्रीडासकं धूलिभिरापाहर फुलपादलारकविलोललोचनं महेश्वरमियोद्धूलितभूति महेश्यामिय दिगग्गरं राम कुमार राजा दशरयोदृष्ट्याहपरिपूर्णहृदयः पुत्रमालिय युग्मित्या पक्षस्यालिनि हम् । अथ कुमारोऽपि पानाम्याडमारोप्य फलकलितलोयनो परिकशिनुयाय । याचमानमितम्ततो पीक्षमाणस्तात! गच्छे शये तात! काहामि तातस्यादि पुत्राम भूयानुभूप निति यया । अथ कदाचिद्रोतमागते राजनि रामचन्द्रो पासकोडास. सहदपो थकीडनकरकमन्द उल्लुस्य पापमानो नरपतिपुरस्थितमणिसवितगुवर्ण- माजमम्यमानं पामकरण गृहीत्या राजमि मिहोगा तमपि राजा एषा मैने। एतान्यन्यानि वकार रामयन्द्रः। अथ पदायिनी:माने रामे पात्याराम ·दशाधिकशततमोऽध्याय: * पुराफल्पीयरामायणपर्णनम् * दामश्च सदनपतत् । एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मराक्षसोराममगृहात् । रामश्च मूछामाप। अथ सहवरो बाल इतस्ततो रोख्यमाणो रामं तथाविधं राक्षे व्यज्ञापयत्। अथ राजा राममादाय पशिष्ठमाह किमिदं रामस्येति। अथ पसिष्ठो भस्मा. याभिमन्न्य ब्रह्मराक्षस मोचयामास । पप्रच्छ कोभवानिति स वाहाहं घेदगांधतो राह्मणो बहुशः परधनमपहत्य ब्रह्मराक्षसो जावो मे निष्कृति विचारय । पशिष्ठ उपाय। इदानीमितःपरमेकवर्पशतोपभोग्यं राक्षसत्यं नरकं मागीरथीस्नानमेकं शिवाय वेल्वपत्रशतं समर्प्य ततः स्नात्वा पापाद्विमुक्की भवतीति। कदाचित्तादृशं कृतपुण्यंतच दिं प्रयच्छामि तदुपरि शिष्टां गति मजेति पसिष्टयाक्यमाकये ब्रह्मराक्षसी पलि. होपदिष्टपुण्यवशादिव्यशरीरी भूत्वा नमस्कृत्य स्वर्ग जगाम । अथ रामं प्राप्त झाले उपनीय पसिष्ठो वेदानध्यापयामास पडङ्गानि मीमांसाद्वयं नीतिशास्त्र ॥ अथ धनुर्वेदमायुर्वेदं भरतगान्धर्ववास्तुशाकुनविविधयुद्धशास्त्राणि च ॥ अथ विघाई कर्तृकामेन राजा दशरथेन नानादेशजनपतीन्यतिदूताः प्रेरिताः ॥ अथ फथिलीय- मागत्य राजानमिदममयीत् ।। राजन्धिदर्भदेशाधिपतिविदेहो नाम राजा ॥ तस्य दुधी देही होमलब्धा रूपेण लक्ष्मीसमा सर्वलक्षणसम्पाना रामयोग्या विद्यते ॥ सच तो दातुं राजा रामायोद्यतः ॥ सदगम्यतां शीयामिति ॥ अथ पसिष्टादीपिया- मास ते च सत्र गत्या तां च निरीक्ष्य लग्नं निश्चित्यायोध्यामेत्य राजा (राजान) मुस्था रामसहिताः पृथिवीपतिसमेताः शीघ्र विविधकरितुरणशफ्टशिथिकान्दी. लिकाभिरतिसुभगरूपभोगविलास क्रियानिपुणपिदिशपिविधचेष्टागन्धर्धाः कामशास्त्र. सुकुशला मृदुफठिनपृथुपयोधरासन्नकण्ठाः स्थूलसूक्ष्मललाटविश्वदशनच्छदमुख- पडजाः कुटिलकुन्तलदीर्घकेशधम्मिला: फनरूपत्रकर्णाः स्नानचेएयोत्थितरीम शोभिता जपाकुसुमरक्तदशना विशदविस्फुरच्छफरीलोचनाः शुक्तिफासदश प्रवणाः नक्षत्रसदशस्थूलमुक्तफलोपशोमितनासापुटा मुकुटसदृशफपोलास्तिला. सूतनासिका आनमध्यप्रदेशचमुका इन्दगोपप्रतीकाशाधरपुरदशनक्षताः समदर्य- ·पाम्पुराणम् . [५पातालमा फाहमदर्शनास्थितसर्यादेश धर्नुलानातिमासलाः पिण्डमायिनीव्यो पलिलयाहु- मूला भनतिचिरपालोस्थिरारोमनया दरिदापर्णतया मणिकाग्दलसाशवानुमूला मृदुनिष्पपर्तुलगूममध्यप्रदेशाः कटिनस्थूलपलाममन्युफपरस्परम्थानाक्रमण स्पर्दिपयोधरमध्यलायपदफपयोधरोपरि घालपिषिधमणिमहारोपयोमितयक्षः- स्थलाः पयोधरपरितो मम्धपदतया तरुणाष्टिपरम्परतया असमानया नाभिकृषो. परितनरोमराज्योपशोभितोदप्रदेशामन्यमानमध्यम्गलीकरण पलीत्रयोग शोमिता मुष्टिप्राह्ममध्याः फरिफरोपमजघनप्रदेशा अरोमसदृशमृदुस्निग्धामलासम जान्थ्यःकदलोस्तामसन्निभोल्युगला आमनजानुस्शकुशधतुलपिण्डिकारहितजड्या भामग्नगुल्का मासूक्ष्मस्निग्धा दीर्घदीर्घाङ्गुलीपादा नूपुररयाहूयमानमदना हसमतङ्ग जगमनादक्षिणाङ्गुष्ठास्पशिकच्छानउपरिकच्छ नीयों कृत्या करद्वययुता यस्त्रप्रदेश फण्टमपावृत्यापरपसनपरिभागवृतस्तनयसनापरमागे घामांस एव दक्षिणपाश्वंगतेन दशामागेन नाभिप्रान्तेन प्रवेशितोपशोभितगात्रयष्टयो योपितो विवाहमङ्गलकर्म- करणायानेकश पागच्छन् । बालिकाध विद्युलतांशुशोधितगात्रयष्टय उद्धिन्नकुचकमलकुड्मलविविधद्वारोप- शोभिपक्षसो यत्किञ्चिद्वापिण्योऽतिचपलमृदुगतयो वृद्धवनिताश्चागच्छन् । मथ विदेहपुरतः क्रोशमात्रे चूतवनिकायां विविधविटपविस्तरप्रदेशविविधविहङ्ग- कृजितकर्णनदत्तकर्णवनहरिणशावपत्यां महारजतनिर्मितीच्चनीचप्रासादोपशोमितप्र. देशपिविधविहङ्गायां हेमघल्कलसंर्यातमसितोद्धूलितशरीरजटिलमुनिगणध्यानोपा- सनोपशोभितवृक्षमालायां विविधविद्याधरवधूपयोधरभाराभिभूतविवरिततरड्यूसर- सीयुतायां सरस्तीरमिलितसरन्धीयुयतिभिराहयमानतरुणजनायां नानावर्णकुसुम सौरभवासिताशेषप्रदेशायामितत्ततो रिंसया प्रदर्शितस्फारशफरी विलोवनतरल- चक्षुषाप्रभाघिलसितशरीरवेश्याजनायां विविधाधर्ययुतायां दशरथः सामात्यपुरो- हितोऽभिरामरामादिपुत्रसहितः सुखमुपास n भय पैदेदोऽपि मिधिलां नानापताकोपशोभिता विविधप्रासादगीपुरोधानदेवता ·पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ] रामविवाहप्रसङ्गवर्णनम् * यतनोपशीमितामन्योन्यकेलिवतुरयुपत्तिजनानुकीर्णामुशीरविरचितमहाप्रपा सुकेली. जनोपशोभितविशिखां विविधपण्योपशोभितरथ्यां तत्र तत्र ब्रह्मयोपशोभितमठो प्रति. मन्दिरं मीमांसादिव्याख्यानसम्पादसीमाध्ययनां सुपुण्यहविर्गन्धसामादिस्वरपक्रम- ध्रुतित्राह्मणयाटिकामनेकपरिवृढमन्दिरप्रवेशनिष्क्रीतागुरुकुङ्कुमाध्धयुचेषां मृदुल- घसनताम्बूलरक्तदन्तच्छदकामिनी मृदुवचनकठिनवचनकरसंज्ञानिर्धारितप्रतिपचन. विविधोपायनाहरणकरजनोपशोभितां मृदुधवलजघनपरिवीतयस्नोपरिभागेन स्ति- ग्धवर्तुलपरस्परसङ्घर्षपयोधरमध्यप्रदेशोपशोभितधामांसकन्दोपशोभितयनितां वि. विधमुक्ता हारजपासङ्काशदशनच्छदमन्दहासमालाकारसहस्रोपशोभिता पुण्यासघसा- धनमन्दिरां तत्र तत्र विचित्रतोरणां विशुद्धपीधिकां तत्र तत्र स्थापितकल्पपादपां रम्माधिभूपित द्वारा पुरौं शोभितां शोभयामास ।। अधाभिकलनार्थ विलासिन्यो निशादूर्वाऽक्षतमन्त्रमङ्गलकजलितकैशिफधम्मिटल. ताप्रथितजटोपशोभितसीमन्तशीर्षशोभितनासामुखधिचित्राभरणाहणहेमपात्रापस्थित ताज्यगुग्गुलुफलादिसौभाग्यद्रव्यमुदहन्तीभिः स्त्रीभिरन्यैरपि शोभितजनः स राजा निर्जगाम । तदानीं मङ्गलसूर्यघोषा देवदुन्दुमिभेरी निसाणमर्दलशसादिनादाः प्रादुर्यभूयुः । गायकाश्च मङ्गलानि जगुः ॥ मङ्गलयेदवाक्यानुपाठेन वैदिका ब्राह्मणाः कुलपाटका भेरीयोवेण च फूटनमाकाशमापूरयन् ॥ अथान्योन्याक्षतपूर्वमङ्गीकुर्वन्तः सूतबन्दिज- नादिमिः स्तूयमानाः पुरं प्रविधिशुः ॥ घिदेहनगरात्पधिममागे निर्मित मन्दिर दशरथः प्रविवेश। अपशिष्टाध यथा योग्यं भवनं विविशुः ।। अथ नारदो मिथिला तदानीमेघागच्छत् । विदेदोऽपि देवर्षिमभिपूज्य स्वागत पृष्ट्या भोजनं फारयित्या सुखासीनाय मुनये सघनसारं ताम्बूलं दत्त्वा यज्ञापयत् । श्यो विधाहे भवास्थातुमर्हति फारयितुं विधाहम् । नारद उपाय। श्यो हि नक्षत्र सूर्यनक्षत्रदर्शनं तत्र विवाहो न कर्तव्य इति ।

·[५पाताल *पाभपुराणम् . अथ मौहर्तिकं वृद्धगायेमाहूय राजा पप्रच्छ । विवाहमुहूर्त इति । । इति गार्य उचाच राजा च नारदं गाग्यं चोदीक्ष्य मो इदमित्थमिति पप्रच्छ। अथ नारदो गार्यमुवाच । फथमुक्कं लग्नं दास्यसि । अथ गाग्यों विपघटिकाश्च विहाय लग्नं दास्यामीत्युषाव नारदोऽपि ब्रह्मपवनानि कि न जानासीत्युक्तवान्गार्यम् । गार्येण पृटस्तान्दोषानपठत् ॥ उल्का च ब्रह्मदण्डश्च मोघः कम्पस्तथैवच । सर्वकार्यविनाशाय दृष्टा चै ब्रह्मणा पुर प्रतिष्ठासु विघाहेषु मौजीयन्धामिकतः । भन्येषु सर्वकार्येषु विपनाडीविवर्जयेत् । अतःपरंतु कार्याणां फरणे नव दोपमा । विवाहादिषु कार्येषुदोषमेव पदाम्यतः । उल्का दहेत्कुलं सर्व ब्रह्मदण्डो विनाशयेत् । मोघस्तु मरणाय स्यात्कम्पः कम्पाय फर्मणः ॥ १७ ॥ इति नारदोत्तमामयं गायों मुनिर्भानपरोऽभवत् । दथ्यो रवि प्रदपति पिहाय विपनाडीबियाहः क्रियतामिति ॥ नारद उपाचा -- फर्य ग्रह्मयननम्। सूर्य उपाच । देशभेदेन ध्यपस्योदिता । तदस्मिन्देश विधाहो विषयटिकाविहाय कर्तव्य । मारदोऽप्यनुमेने। उपाय श्यः पराः यक्षवधिपाय भयेदतः स्वपंपरा का धागच्छन्तु ! तान्योपय । मय राजा दशरथानुमनेन सर्यानेय नृपाना चिन्तयन् कथं सर्पानव तिरपत्य देही रामाय देयेति ॥ भय पत्रों मुनि:श्वस्य निद्रालुरपि न निद्रामाप । अप मध्येनिश राना धि भूत्या त्र्यम्बकं साम्बिकं मलालपारिक कमलमपपुरोत्तमम्प्रमुचनिलियो ·शाधिकशततमोऽध्यायः] * जनकनशिवस्तुतिः । _पमुखमुनिपरोहाप्रमुखगन्धस्तुम्बुरुप्रमुखैश्वश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणैर्भूतिमविश्व दविद्याधरादिमातृकागणेश्च नन्दीप्रमुखगणेश्च सेव्यमानपादकमलं सर्वामङ्गलपरि कमतिपुण्यसलिलया गया निष्कलङ्केन चन्द्रमसा सेव्यमानशिरोभागं घामावा. । गिरिजा प्रदीयमानवीटिं सहास सकामं सहावेक्षणमाददानं गोक्षीरसदृश कलकस्तूरिकासदशकण्ठं मृदुसूक्ष्मस्निग्धजटाभिरिचितकपदं विशुद्धकार्तस्पर• लोपशोभितगण्डमार्ग द्विरष्टवर्पवयसं गोक्षीरसद्शस्थूलमुक्ताफलकोसुम्भवर्णा- नावेष्टितशिरोभागं विविधरत्नविरचितकार्तस्वरभूषितवक्षः स्थन्टमतिधवलोप. नोपशोभितशरीरमम्बिकानुलग्नकुङ्कुमारुणसुगन्धिशरीरमीक्षमाणं तर्जमानकाम- फोटिकन्दर्पसदृशं मनसाऽचिन्तयत् ।। जजाप शतरुद्रियं जुदाय च तेनैव कामाहुतिः प्रास्तुवच्च पुरुषसूक्तेन । अथ । एव महेश्वरस्तत्र प्रादुरभूत् । अथ राजा नमस्कृत्यास्तुवीत ॥ राजोपाव। सलिलगगनपवनदइनरविशशियजमानमूर्तिभिरष्टमूर्ते ! विश्वमत्ते! त्रिभुवन घेदपुराणमूर्ते ! यशमूर्ते ! स्तोत्रमूर्ते ! शास्त्रमूर्ते ! स्वधामूर्ते ! नारायणमूर्ते ! चतामूर्ते! त्रयीमय ! यीप्रमाण! त्रयीनेत्र ! सामप्रिय ! पसुधाराप्रिय ! प्रेय! भक्तसुलभाभक्तपिदूरस्तुतिप्रिय ! धूपनिय! दीपप्रिय ! धृतशीरप्रिय ! रवीरप्रिय ! श्रीपत्रप्रिय ! कमलकहारप्रिय ! नन्द्याधर्तप्रिय ! पकुलनिय ! प्रिय ! कोकनदप्रिय ! ग्रीष्मजलापासप्रिय! यमनियमप्रिय ! नियतेन्द्रियजप- प्रियभ्राद्धप्रिय! गायनप्रिय! गायत्रीप्रिय! पञ्चग्रह्मप्रिय ! सदाचारप्रिय! सादिकमलमवदरिहरनयनसमर्चितपादकमलजयप्रद ! हरिमार्थितजलोत्पा- मदर्शकृत्स्मृतियुनिप्रद ! स्मृतमङ्गलप्रद ! मृत्युञ्जय ! नमस्ते नमस्ते। इति स्तोत्रमाकर्ण्य भगवान्भवो राजानमुवाव परदोऽहं घरं घृणु। राजोवाव। मन्ममकन्या पैदेही रामाय दित्सिता स्वयंवरे फुलापरलोत्साहसम्पन्नानेक- ·.पा गुराणम् :[५ पातालबहे Famir रामाधिकयलो यदि सामग्रीहष्यत्तदावचनमत' ने सवागतान्पिजेनुमलं क्षत्प्रकदनश रामो यथायास्यति FE हरपति पा कि कि पा ग्रेपयिष्यति कीदृशं कारयिष्यति मम Heater अभूतपलवाहनो नरपतिशेषमपि त्रिभुवनं हन्यात् । मुगुना मवानेय शरणं ममोपाय यद यथा विवाहे श्रेयो १. RETRO मयिष्यति । शम्भुरपि तथा करीमीत्युवाच । राम एय * पति। राम व स्ट्या स्वस्त्ययेय करिष्यामि गृहाणाजगवं राजोपाच। गरेन धनुषा स्वयंवरे सीतां रामं प्रापय ॥ शङ्कर उवाच। १९ यस्तु सध्यं करिष्यति । तस्मै देया मया सीताप्रतिक्षामेवमाचर ॥ क्या भगवान्गणैरन्तर्दधे हरः । अथादातुं धनू राजा न शशाकातियत्नतः । संभोगपतं शतसहस्नगजपलं समाहृय गृहाणेत्युवाच ॥ MARATमस्याहास कृत्योत्प्लुत्य धनुाभ्यां फराभ्यामुद्दधार जानुपर्यन्तं Rोरीया भुत्पापफाफी विप्रवेषं कृत्वा विदेहमयावत । श्वदेवान्ते प्राप्तमति Relan राजोधाय। PERATAL ON निषोदेति । स वातिथिस्तथेत्युक्त्या निषसाद । पुधाक्षतेरभ्यर्य महाऽज तस्मै नियेद्य मोज- पाकिजल्कमभेषदलणवसनं पिघ्नी मील ·शाधिकशततमोऽध्यायः] धनुःसजीकरणायदेवदानवमानवादीनामागमनम् ५६६ लकुन्तलेश्चलगिःयूनां मनांस्याकर्पयदि प्रेक्षमाणदृष्टिभग्नकलैरिय स्त्रीणां वित्तमी- पति दर्शयद्भिरियोपशोभितललाटानझवापसुभ्रूःपद्मपत्रारुणविलोचना तिलप्रसून मृदुस्निग्धरोमशकपोलानन्तगरक्तोष्ठा रक्तासनमाणिक्यनिभदाडिमीदशनाज. उमारुणाधरातिशोभितचिबुका शुक्निकर्णा समदीर्घकण्ठाऽतिमांसलपक्षाः पीनो. उचकुमलानेकहारोपशोभिता सुभगाकारनतिमांसलयाहुलता मुग्धायतसमाना- शिखापमारुणपल्लुवा विविधयहुरत्नाङ्गुलिभूषणा मुटिग्राहामध्या सुरोमराजि नाभिः पृथुजघना फरिकरोरूस्तूणीरजङ्घा सुपादकमला नूपुरादिपादविभूषणा गुलीभूपिता विकसितसौगन्धिदकं विधती भुआनमारीवस्य पुरतश्चागता ॥ सावचिन्तयदेनां कथमपहरामि कथमालिङ्गामिकथमन्यत्किञ्चित्करोमीत्येष- -मलभमानस्नूष्णीमेव विनिर्गतः ॥ बा धनुः सजीकरणाय यतमाना अहम्पूर्थिकया विद्यमाना अन्योन्यतिरस्कारेण माप धनुरुत्तमं प्रान्तद्वयात्परं नावनमयितुं शशाक । अथ सूर्यो धनुरादाय नम निपपात ! घायुर्वलवतां श्रेष्ठो जग्राहाजगवमथ स्येनेव करेणोत्कर्षयनधः धनुश्च पायोपरि पपात अहसंस्तदा सर्वे । एतस्मिन्नन्तरे तुरगवरमारहा र सहस्रबाहुरनेकानेकशिरोभिदैत्यः परिवृतः प्रहादसमेतो विदेहपुरीमाजगाम । वधिभूषणोद्वासितां दिशं कुर्वन्स्यतेजसाऽपयशसो देवताः कुर्यन्नाना- -तं मृण्वद्वयङ्गुलमात्रेण शको विरराम । प्रहादो वलिश्चैव धावातेऽथ । अथ राक्षसेपु तूष्णीभूनेषु राजानोऽतिवलिनः समागता ज्यावन्धाशक्ता तस्थुः। अथ ब्राह्मणाः समागताः। अथ विश्वामित्रो धनुरादाय एकागुलपर्यन्तं सज्यं कृत्वा विरराम । निवृत्ताश्चापरे। अथ दिनमात्रे धनुपि तूष्णीभूनेषु राधयः सहानुरागत्य धनुनिरीक्ष्याम्य- धराजकुमाराः शतशः समागताः । सर्वाभरणभूषितो धनुई वा पस्पृशुर्नवा.

·No text on this page.

·साधयावः अपि महेन्द्रपातयावः अपि लिनं हन्धः किमपि कुचहे। जा संस्थिती सर्वलक्षणसम्पन्नी राजपुत्री दृष्टघा उक्तश्च ताभ्यां सुग्रीवाय निवेदयति तत्वयि निवेदितम् । अथ सुग्रीवः सत्वरमुत्थाय पुष्पसलिलादिद्रव्यमादाय पादप्रक्षा- सनादिकं कृत्वा फलानि समर्प्य व्यशापयद । को युवां किमर्थमागतो राजपुत्री तप. स्पिनाविति सुग्रीवघवनमाकण्य लक्ष्मणेनाभाषत राम. दशरथतनयाधाघा राम रक्ष्मणौ दुष्टनिग्रह शिष्टपरिपालनाय पनं गताविति । अथ सुग्रीध आह युवयोस्पका- यस्ति कार्यान्तरम् । अमुप्यभार्या केनापहृता न ज्ञायते तामन्चेष्टुमागतो तदेवाघयोः कार्यमन्यादानुपडिकम् । तदर्थमपि जलधि तराध अपि पातालं प्रपिशाच अपि नाकं अन्यथा सेनासमेतावागमिप्यतः । लक्ष्मप आद पोडशाधिकशततमोऽध्यायः] सीताम नश्मणस्यसुग्रीवेणसहवार्तालप:५७१ कोपपीतीकृतदन्तशुद्धिरेकेनोपवीतेग १ भम्मोद्धूलितसर्घाङ्गोमसितनिष्ठुर कायोमुक्ताफलदाममणिव्यत्यस्तरुद्राक्षमालामगिदधानोऽन्पभूषणाधिभूषितसीतास हायो लक्ष्मगानुचरो विवेश धनान्तरम् ! : यानेकराशसांस्तस्मिन्निजघान भघानिय निखिलं चकार सीतापहरणादिनिखिलमपि गवतो यथा तथाऽस्याथ सुग्रीवाश्रममू- प्यमूकपर्वतं रामो जगाम निविडच्छायं वृत्यूझमासाद्य लक्ष्मणसहायः परिश्रयमक- पयत् । वृक्षे तु धनुषी आरोप्यासीनलक्ष्मणाः शिरः कृत्या हरिचर्मशय्याशयनो लक्षितां गीति ण्यन्वृक्षफलं निरीक्षमाणो धानग्मेकं मणिकुण्डलं हेमपिङ्गलं सुद्ग- दबद्धमौजीकोपीनमच्छोपवीतिनमतिचञ्चलं फालमादायात्मनि विक्षिपन्तं पुष्पमरीश्व किरन्तं गानमनुकुर्वन्तं व्यजनेन रामं पीजयन्तमारा शाखामपि तथा घीजयन्तमा- 'बदचूतफलमा रामो पीक्ष्य लक्ष्मणमभाषत । लक्ष्मण कोऽयं कपिरिति । लक्ष्मणोऽपि न जान इत्युयाव। अथ रामः समाहय कस्य त्वं कि नामेत्य पृच्छत् । स च सुग्रीयस्य हनुमानित्युघाच । राम नत्या सुग्रीवमेत्य नत्वा देव ! नारायण इवापरः पुरुषो युया मेघश्यामा जटी भाजानुयाहुरतियशस्वी सूर्यसङ्काशेन सहापरेण दास्ते । अथ तरुच्छायाधः रमपरं कार्यभस्तीति लक्ष्यते।

·ર * पाद्मपुराणम् [५पातालसण्डे सुग्रीव उपाय। रावणेनापहृतया कयाविध्रियमाणागतया विभूषणानि कानि चित्परित्यक्तानि जानि मया सगृहीतानि तानि दर्शयामीत्यामाप्य राम मन्दिरमागमय्य दर्शया. स। रामोऽपि निरीक्ष्य निश्चित्य प्रस्य क गतोऽसी रावण इति पप्रच्छ सच क्षिणामाशां गट इति यमापे। अथ रामस्तेन सख्यमकरोत् । अपृच्छच्च किमर्थमिह भार्याहीनः स्थित इति । सुग्रीघ उघाव। मम माता बालीमहावलो मम भार्या राज्यं चापहृत्य किष्किन्धायामास्ते युद्ध चाई पराजितस्तद्वधाय सर्वथा मम चिन्ता यथाऽसौ त्यया निहन्यते तथाऽहमपि. बागरं यदुध्या परतीरे लढायां स्थितां सीतारापणेनापहृतां तय समर्पयामीत्यामाप्य उपयं कृत्या मुग्रीयो यालिनाऽतियलिना युद्धायाहूतेन युयुधे। रामोऽप्यनन्तरमनिशा द्वालिनं नाइन् । अथ सुप्रीपः पलायितो राममिदममापत । तय घिसमपिमाय वृत्तोऽहं मरणाय । रामोऽपि युपयोविशेषाज्ञानान्मयातूष्णीभूत चिह्नित त्या निरी व्य संदन्मि। मय सुप्रीपधिहं एत्या पालिनं युद्धायाय समतिष्ठत। हाग न्यमा पालिनम्। सदाययानिष लक्ष्यने सुप्रीयो नोचेदेयं मायति मातं मया रामलक्ष्मणी दशग्यतनपा मारायांशी भूमारापतरणाप रामागतो तापम्य सहागभूना । पाल्युवाच । मीतिमानाम इति मया धृतम् । गहि पलयन्तं विहाय दुर्वयं गाने का समा. धातु पा रामः प्रतिपन्नमधिकं हत्या विभेनियारो यदि गम: स्पर्ष मुखाप पार ना युद्ध कथमिटयामारय तारा सम्माश्य सुग्रीय युद्वारा निर्गतः । म मुधि- पुस्मन्योन्यमभूत् । रामोऽपि पालिनं जपान । पास व पाया गाराप्रपुरे बापयानोऽथ शोणितसमांडो बभूष। भय ताग भादध माय गिती सपनुः । मग गप पानराः समायामा परयुगाने नि माधभातारा ·पान्तरे प्राप्तेन घालिना सुग्रीवः पलायितः। अपहृता तस्य भार्या राज्यं चापहृतम् शाधिकशततमोऽध्यायः ] * ताराया समेण सह कथोपकथनम् + वभा शास्त्रकुशलाः शूराः धार्मिका राघयाः पुरा चापि राम! कथं पापम. । नक्षत्रधर्म जानी राजगणसेरितम् । अन्योन्यं युद्यतोयुद्ध जयो का मरणं भवेत् । अन्यो यदि तयोर्हन्याद् ब्रह्महा स निगद्यते ॥ २३ ॥ किं चैरेण घालिनमाहनः किं घानरमांसाशया ॥ २४॥ अभोज्यं घानरं मांसं यद्यात्मनोऽप्रियात्सुखाभावादपरेषामपि तथाभावं मन्यसे अहो विमोहाद्यदि मामादातुमिदं कृतमेकपत्नीव्रतं तव । यदि रापणहृतां सीतामानेतुं सुग्रीवसहायाय कृतमेवमेवहामहदन्तरं बलवृद्धेन महायलेन पालिना सदावन दिनकरावनितान्तरे सीतामानेतुं समर्थेन स्मरणागतरायणदानसमर्थेन पानर- राजेन पञ्चाशत्परार्द्धयानरभल्लूकसेनायता आत्मकार्येण सिध्यत इति किं सुग्रीवेणा. रुपवीर्येण सप्तपरार्द्धसेनापतिना कपिना कि सिध्यति कार्य धवनयतः । अहो ज्ञातं सर्वदेव भद्रं यदुक्तोऽसि । पक्ति च रामः पृथिवीपतिना मया दुष्टनिग्रहण कार्य शिष्ट- परिपालनं च पालिना सुग्रीवमहिषी रुमाऽपहृता राज्यं व अतश्च न तादग्धधे दोषः । तारोवाच। सुग्रीवोऽपि तहिं बध्यो दुन्दुभिना युध्यता वालिना विले प्रविष्टेन वत्सरं तबोषितं तदन्तरे व मामपहृत्य राज्यं च कृतं सुग्रीवेण तं पूर्वमपि पश्चात्तं हन्तु । . राम उवाच। कियत्कालात्पूर्वमिदं च यद। तारोवाच । पष्टिवर्षसहस्रादर्घागशीतितमे वर्षे रक्षोयुद्धे सुप्रीवेण राज्यमपहृतम् । पुनध मस्मिन्नेव दिने भवतः पितुर्दशरथस्याभिषेकः । राघव उपाच। मया पितुरनुशासनाद्राज्यगतदुष्टनिग्रहणं कृतम् । गुरुवचनस्यानुलनीय.

·[५पातालमन्डे .पामपुरापा. त्पात्तवपहरणयेलायो यो राजा सनावर । अपया रतन्त्री मृगी मृगयोहतवपाली मृगाणामन्योन्यधारणायनुगुप्सा ग । यतो मम मृगयापदायवा मृगाणाम् । चलितस्थितयदाना यलम्रान्तपनायिनाम् । अथायमजतासङ्गमुश्मितामृगया तथा मृगया शारत्रविधितो मृगयेयं मया कृता । दर्शनादर्शनाम्यां च धावता धावता तथा अपरोदात्परं स्थानं सात्विकानां प्रमिद्यते । राध मृगया धमों पिना मामिपमोजनम् ॥२६॥ अथ रामपचनमाफर्य एघ माफम्पयन्छिरांति। पाली यमागे राममलि मस्तके निधाय नमस्ते राम! शृणु पवनं मम । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जगद्गुरुः । नारायणःस्वयं साक्षाद्भवानिति मया श्रुतम् त्यां योगिनश्चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च यस्विनः । हव्यकव्यभुगेकस्त्वं पितृदेवस्वरूपकृत् ॥ २८ ॥ मरणे चिन्तमानस्य त्यां घिमुक्तिरदूरतः । स त्वं मे दर्शनं प्राप्तो राम ! मे पापसंक्षयः गृहाण पाय फाकुत्स्थ व्यथितो भृशमस्म्यहम् ॥ ३०॥ अथ रामस्तयेति थाणमादाय पालिनमुवाव किमिष्टं दीयतां यद । कपिघाव । यदि प्रसन्नो भगवान्मम सद्गति देहि । भयं सुग्रीवस्तथा रक्षणीयोऽङ्ग दोऽथ तारा च मया पापिनाऽपराधः कृतस्तत्फलमनुभूतम् । अथ रामं पश्यन्नेर पाली ममार स्वर्ग व गतः । अथ सुप्रीवं राज्येऽभिपित्य स्वयं वनं विवेश। अय तेन सहायेन जलधिसमीपं गत्वाक लङ्का क सीता क वारातिरिति सुप्रीषमाइ रामः । अथ हनुमानाह प्रविश्य लडां विवित्य सीतां सर्वतत्त्वमवगत्य युदं सन्धिर्धा फर्तव्यस्तदुधिलङ्गनाय कश्चित्समादिशतु भगवान् । भय सुप्रीयमाद रामः कथमे- सद् घटत इति। फपिस्याव। मम पानरा भल्लूममुखाः कोटिशः सन्ति । एवं नियुज्य सर्वमाफलप ·गोडशाधिकशततमोऽध्यायः ] * रामशिरपूजनम् * ५३५ ग्यायुक्तं तथा करणीयम् । अथ जाम्बवानाह । हनुमानेको गच्छतु बुध्यतु लहाम् । रथ हनुमानगमलङ्कापुरं विचित्य । सातामशोकवनिकायामासीनां तया सम्माष्य । विश्वासं कृत्वा वनं यमा धनरक्षकांच। रद्धो रक्षमा लट्ठां दग्ध्या उत्तरकुलं त्या रामं दृष्ट्वा वृत्तान्तं फथयित्वा वृष्णीमतिष्ठन् । भय रामः सर्वविचारयामास जाम्यवानुवाच रामेण लङ्का फपिमिविनश्यतीति रिदेन ममोक्तम् । अथ सागरोत्तरणे यत्न आम्धेय । अथ रामः शङ्करमाराध्य सर्य वेदयित्वा त्वदुक्तं करोमीति पचनमुक्त्या शियमभ्यर्च्य प्रणनोभून्या प्याजिमपन् । महादेव ! महाभूतग्रास ! महाप्रलयकारण ! महादिभूरण ! महार! शङ्कर ! परमेश्वर ! विरूपाक्ष! नागयज्ञोपवीत! फरिकृत्सिवमन! यशिरः : कपालमालागर- भूगण ! नरफास्थिभूषण ! भसितपर ! नारायणप्रिय : शुभवरित! पचप्रमादिदेय ! पन्चानन ! चतुर्वदन ! घेदवेद्य! भक्तसुलमामकदुर्लभ ! परमानन्दविशान ! पर. प्रदन्तपातन ! दक्षशिरश्च्छेदन ! ब्रह्मपञ्चमशिरोहरण ! पार्यतीयालम ! नारदोपगीय- मानशुमवरित ! शर्व ! त्रिनेत्र! त्रिशूलधर! पिनाकपाणे : फपदिन्ननेकरूपधा ! पृष. भवादन ! शुद्धस्फटिकसङ्काश : चतुर्भुज ! नानायुध : दक्षिणामून ! र ! देयपने! महाधर ! त्रिपुरहर! श्रीशैलनियास ! फाशीनाथ ! केदारोघर ! भूगणसिद्धेश्या! गोकर्णेश्वर ! कनपलेश्वर ! पर्यतेश्वर: यमप्रद! यामिन्तापादक! मुग्दरभित घरपकमल ! सोम ! सोमभूषण ! सपेस : ज्योतिर्मय ! जगन्मय ! नमस्ने ममाने । एवं स्नुषतो रामस्य पुरतो लिङ्गमध्यकोपेतम्तेजोमयनिगविभूष। भभपयाना पुनः पमासनासीनमुमाधिष्टिनामीशमामुक्तसर्याभरणंमुशान्तिविर्गटिनं मिली कटिस्पर्श परनामपपरप्रदं तरणितानेकदिशाभिः पूनिम्पिम दाममुर्ग मसन्नपदनं ददर्श रामः । परमेशिता मनाम पाध्यालि पुनध दयपरा भप राम परमेयरोऽपि परंपणु त्वं पदोऽदमिर गुरुवान् । ! राम उपाय। हा गमिणमि समुदतरण उपापकं मम देदि शम्मी:॥

·No text on this page.

·पोडशाधिकशततमोऽध्यायः] * रामरावणयुद्धम् * अतिकाय उवाच। निश्चितमिदंपुरास्माभिः कार्य सेनां विभागशः कृत्वा विद्युन्माली नाम राक्षसो महा- बलो विचित्रयोधी दर्शनादर्शनयोधी धानः सर्वैरेक एव युध्यते । अपरे च यलिनो- महान्तःशिक्षितास्त्राचागता आयां च युवाभ्यां युध्यावो रावणः पुष्पकमारुह्यापर- भागेन त्वामेवनिहनिष्यति । अन्ये राक्षसाः कुम्भकर्णमुखाश्चात्मरूपं कृत्या त्या परि- पार्य गृहीत्वा सीताय दर्शयित्वा तत्सन्निधावेव हनिष्यन्ति । रामः प्राह अहो बलवतां किमसाध्यमेवं भवति देवगतिः कुटिला। सुग्रीवोऽतिकोपनः सक्रोधं दृष्ट्या राम. मुवाच। यध्यायेती न मोचनीयो। रामः प्राहायध्यो मोचनीयायेती घसनानि भूषणान्यानयेन्युक्तमात्रे हनूमता तान्यानीतानिरामस्ताभ्यां दत्तवान् नत्वायदेतलक्षा- द्वारे दृश्यते दारुपञ्चवक्त्रं शुकेणोक्तमेतेन च्छिन्नेन रावणो हन्यते । अथ च दाते च्छेदनसमनन्तरं पातालं गन्तव्यमिति मार्गपभापितं शासनं लिखितम् । तस्मात्वमिदं दार्यकप्रयत्नैकवाणनिपातेन पञ्चधाच्छिन्धि ततस्तय शक्ति ज्ञात्या युद्धमति दृढं कुर्वीमदि। अथ भार्गवववो विज्ञाय रामःपूर्व फोट्या स्पर्शमात्रेण सज्यं कृत्या धनुपियाणं संयोज्य रक्षोभ्यां हनूमतश्नाधयन्नेपयाण मुमोच । याणं धनुषश्चलितं तो राक्षसी घाणमार्ग निरीक्षमाणी दारयाणेन पञ्चधा. ग्छिन्ननिरीक्ष्य रामं व्यज्ञापयतामाययोः शिशवो रक्षणीयास्त्वयेति तथेत्याह रामः ।

·.पामपुराणम. [५पात मनुओं विपरीतो न शस्तः शम्नार्यकारिणः ॥१॥ परम्य पारमनःशक्तिपिदित्या चारमनोऽधिकाम्। तदा युदं प्रशम्न स्यादिपरीतं विनायकम् ॥३२॥ रामेण पलिना नेय युद्ध से दुर्पलस्य । एक पारिहन्ताऽसो पालि तम्त्यया पुरा । ३५॥ मारीच एफयाणेन भयानपि पलायितः । निहता राक्षसाः शूरा इन्द्रजिश्व सुतो परेण्यप्रितयं भग्नं तेन युद्धं च नैव ते दासमाधमयोगाऽपि दत्त्वा सीतामया गोपुरस्थं तथा दायपचयपत्रमधेपुणा। चिच्छेद पवघा तेन रामस्त्वां मारयिम स्वदय यहयोना नाशमेष्यन्ति चापरे । एकोन्यायःसुखार्थाय न व मोदछ । मानुरी मृत्युसंयुक्तामनिच्छन्ती पतिव्रताम् । पत्नी क्लयतश्चापि पूजयित्वा विसर्जय ॥ ३८॥ अनिच्छन्त्या:समायोगे भवेद्दुःखपरम्परा । दुर्गन्धमलसंयुको नारीसङ्गो जुर्मा विरतिरपचेजाता दुःखायाकार्यवर्तनम् । अनुरागो यदि भवेन्मरणं नरकं ततः । आत्मनोमरणंव्ययं तस्याश्चाद्यसमागमे । त्यागो या मरणं तातधर्मपल्यास्तथा एवमादि तथाऽन्यच्च कश्मलं सम्मविष्यति । अन्यदाख्यामि ते पाक्यं सर्वेषां व प्रियं हितम् ॥ ४२ ॥ गत्या रामान्तिकं नत्या स्तुत्या विज्ञाप्य राधवम् । क्षम राम महाधीर शरणागतवत्सल!॥४३॥ तामसा राक्षप्तासर्वे वयमेते सुपापिनः । सीतापहार रोपं त्यच्या पुत्रानवेदि त्वदधीना पयं राम रक्ष पा मारयेच्छया । इत्युदीर्य पुरस्तस्य राधयस्य स्थितार स्थिरायुपो भविष्यामःस्थिरराज्या दशानन !! अथाऽऽह रावणो पाक्पमहो नो राक्षसो भवान् ॥ ४६॥ न शूरो राजधर्म वन व जानासि शाश्वतम् । परनारीपदव्यपरराज्यनिरेषया शराणामुत्तमो धर्मो न पपदानां भवादृशाम् ।

·पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ] * रामरायणयुद्धम् * शनुपक्षं समालिस्य निर्गच्छेच्छा हि चेन्नृप ॥४८॥ अय विभीपणो मन्दिरंगत्वा रामान्तिकं गत्या तं शरणमभजत् । अथ रावणः पुराग्निर्गस्य रामेण लक्ष्मणवानर राक्षसामपि युयुधिरे । अथ रावणं महाबलं हन्तुम- शको रामो विमीपणमुखमवलोक्य तदुत्तचितपदं यापन निर्भिद्यामारयत् । अप कुम्मकर्णी महागदामादाय सर्व निप्पाच पानराननेकशो भक्षयित्वा रामोत्तमा गदपाऽहन । अथ रामो निशितयाणशतेन तमहन्ममार कुम्भकर्णः। अथ विभीषणेन रावणादेः श्राद्धादिकं कारयित्वा शिवालयं तन्नाम्ना कारयित्वा समेच लङ्काराज्ये विभी पणममिपिच्य सीतामग्निप्रवेशशुद्धामुमामहेश्वराभ्यां नमयित्वा पुरहरेण दत्ताखिला- मृत्तवलायुप्यासुपुष्पकमारा जलधिमुत्तीर्य पारावारतटे सेनां समवस्थाप्य शिवप्रति- तत्र त्या मुनिभिर्देवैरभ्यर्चितोऽयोध्यामगमत् । अप भरतादि समुपेतो नागर. सिष्ठेन मुनिभिधाभ्यर्वितःस्यगृहमगमत् । आत्मनाऽऽगतानिन्द्रादि देवानासनादिना- ऽभ्यर्च्य घानरान्सम्पूज्य मुक्ताटोऽभिषिक्तो राज्ये राघणयघहर्षितादेघा राममूचुः । त्वयाऽऽत्मराज्ये स्थापिता वर्ष नासर्वदा परिपालयत्वमादिनारायणो देवो निखिल. दुष्टनिग्रहार्थमवतीर्णा रायणं स थान्धयं इत्या लोकत्रयरक्षकोऽसि थ्रियासह मुखी भवेत्युदीर्य स्वर्ग गताः । अथायोध्यावासिनो रामं प्रहर्षिता ऊचुः । इत्या शत्रून्समायातो दिष्टया प्राप्तोऽसि वै शिवम् । दिध्या त्वं राजसे राम दिष्टया पालयसे प्रजाः ॥ ४६॥ त्वया यज्ञाःकरिष्यन्ते त्ययाधर्मो विवर्धते । इति पौरपवः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः घलादिमिरयो सानागरान्समपूजयत् । मुनीनुवाच धर्मात्मा पूजयित्वाखिलर्जनः कश्चित्तपःसमृद्धं यः कच्चिद्यशः स्वनुष्ठितः । कच्चित्स्वदारनिरताः कचिदीशोऽभिपूज्यते ॥ ५२ ॥ पच्चित्सुप्रजसो भार्याः कश्चित्सवं सुखोत्तरम् ॥ ५३ ।। मुनयःऊचुः। स्वपि राजनि काकुत्स्ध! सर्व स्वस्थ तपस्विनाम् । ।

·19warww-न .पामपुराणम् गच्छामदे पदमितः फिपारवं मन्यसे नृपः॥ ५५ ॥ राम उपारा यस्य पिमा:प्रतीति तम्य शम्भुःप्रसीदति । यध्यप्रसादीशानम्तस्य भद्रं भविष्यति तररस्या भोजनमिह गन्तुमा अनन्तरम् । तयेत्युपत्या मुनिगणाः एत्या मोजनमुत्तमम् ॥ ५६ अभिषध्ये तमाशीमिया:स्वंस्यपदं ययुः । रामोऽपि परमप्रीतः समार्य सहानुजः । अफपटक स एतयाणाऽयं सर्वजनप्रियः । ५७॥ 2णोत्येतदुपाख्यानं य:फधिदपिपातकी । सर्वपापविनिर्मुक्तःपरग्रह्माधिगच्छति ॥८॥ न दुर्गतिर्मवेत्तस्य यधेदं स्मरते नरः । यचापि फोर्तयेत्तस्य एवमेतदुरितम् ५En इति श्रीपाने महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवराधवसंवादे पुराकल्पीयरामायणक- थनं नाम पोडशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः रामस्य भरद्वाजाश्रमात्मुदेवगृहे गमनम् । सूत उवाब। भारद्वाजगृहेभुक्त्वा रामचन्द्र प्रसन्नधीः । मुनीन्द्रविष्णुसहितो घानरक्षसमन्वितः । 'मेघच्छन्ने तथाकाशे मन्दं चरति मारुते । तद्वनाभ्यन्तरे कापि सुदेषगृहमुत्तमम् ॥२॥ मष्टापदस्तम्भयुतं हेमपट्टिककल्पितम् । मणिमौक्तिकसंयुक्तं राजतैःकलशयुतम् ॥३॥ पाटीरचन्द्रकस्तूरीकुङ्कुमैःसुरभीकृतम् । कमेलिफयुतं शकलोपरिसंवृति ॥४॥ चन्द्रज्योत्मागर्म सूर्यानिरीक्ष्या(१) मध्यभित्तिकम् । गृहान्तर्भूतलं छत्स्नं चन्द्रपुष्परसोक्षितम् ॥५॥ दिगुदीची तथा कृत्स्ना मित्तिकल्पनवर्जिता। ।

·सनदशाधिकमानतमोभ्यायः] • गौतमगृवृत्तान्तवर्णनम् . स्तम्भे स्तम्भे चित्रकारी स्यपादीपरिफल्पितम् ॥६॥ शतवस्तार्ण तत्यासारिकोपरिकल्पितम् । गृहागणाधिकच्छायापारिजातमदीरः । पस्नमापति तत्र नियि कदलीयतम् । फदलीपनसयुक्तं घेतकीपनसंवृतम् ॥ ८॥ मयूरनादयगुलं माजामधुवनम् । पारायतगणध्यान नानोपयनशोभितम् ॥६॥ प्रासादातम्या मत्तकोफिलमादितम् । शामालम्बिमहारवशोभितानेकपादपम् १० किमरीयनितागीतनादपूरित दिमुरम् । अनेकारामसुभगं गौतमीतटमुत्तमम् ॥ ११ ॥ भारद्वाजगृहं पुण्यमनन्तगुणसेवितम् । रतिफन्दर्पसङ्काशदासीदासशतान्चितम् ॥१२॥ नानोपकरणोपेतं भारद्वाजहं शुभम् । तस्य चान्तर्गतःसोधस्तान्तवाटिकाः ॥ पटी सन्मभ्यतोहोकं गृहं परमशीमनम् । चतुर्दिक्षु महादेष गृहप्रासादशोभितम् ॥१४॥ प्रतिदेवदं श्यामानार्यत्रिकमुशोभितम् । स्पर्गस्थितपरस्त्रीणां विधामायेव फल्पितम् ॥१५॥ भारद्वाजगृहादामो निर्गत्याशेषसंयुतः । तस्यैव च महागेहे पनमध्यगते त्यगात् ॥१६ तदन्तराच्छादितफम्पलं तदा पृथक्स्थयात्राप्सनसंयुतं च । सिंहासनं मध्यगतं सथैर्फ मुग्यासनानेकगतं पिवेश ॥ १७.१ पौराणिकस्यानुपमासनान्तरं भूपालहक्षवरासनश्च । पौरापिकं पूर्वमयोपवेश्य ततो घसिष्टं मुनिपुङ्गयांश्च ॥ १८॥ नारायणे भूमिपतीकपीश्व नीचासनं च स्वयमध्यतिष्ठत् । मेधावृतं प्योगविशःप्रसन्ना:सुपुष्पमुतलमुप्तवीजम् ॥ १६॥ तदहणं नोप्यमहो न शीतलं सन्तानपुष्प दमपुप्पणन्धि । शम्म पिलोक्याथ पचो यमापे रामः कयां कीर्तय शङ्करस्य ॥२०॥ तृप्तिर्न जाता मुनिचर्य शृण्वतो माहेशमाख्यानमघौघनाशनम् । चकार किंवा ननु गौतमाश्रमे महेश्वरो देवगणाधिसंवृतः ॥ २१ ॥ शम्भुवाद । महाविपञ्चीमबलम्ब्य निष्टितः सघायुसूनुःशिवमन्धपृच्छत् ।

·५८२ • पापपुराणम् म्यायाजितरेप दि पूजने विमोः कीदामयेन्चानयजल पद घायरयो फिफलमपिताणे उपाहतद्रव्यसमधु। एफ.प.शो में भगवन्धदेश प्रश्नोतरं किं फयायाशु शम्मी ! ॥ २३ अवरोपानरमायमापे पदामि सयंतर ध्यानतः शृणु । न्यायार्जितः पूज्य सदाशियं त्यज सम्प्राप चश्चर्यमिदं हि गीत पुरा द्विजो मङ्कणसूनुराफयः सुशोभनामाप सती द्विजन्मा। दरिद एफःफरणासमन्धितःपटाबमोजी पितृयर्जितश्च ॥ २५ ॥ उपोप्य पञ्चामथापि भोक्तुं प्रवृत्त एवाथ समापततिः । यतिर्यभापे मधुरं तदा फयं मासोपचासी तप भोक्तुमागतः ॥ २६ तिष्ठामि भुञ्ज यदि चास्ति ते मुने न मे युभुक्षाऽन्यगृहाद्विमोस्तुम आकथ उवाच नमे भुजिः पञ्चदिनं द्विजेन्द्र ! वष्ठे दिने मे भुजिरागतश्च । तदा मयाकार्यमचिन्तनीयं प्रक्षालयाम्येहि तवाद्य पार्श ॥ २८॥ ओमित्यथ क्षालितपादयुग्मः स भोजनं कर्तुमियेपयोगी। रम्भादलांसे बुभुजेतदनं विपाच्य सम्पादितमाज्ययुक्तम् ॥२॥ धन्यः सुसंयुक्तमथादरेण न किंचिदुच्छेपितमन्नमस्य । अथाकथो धीक्ष्य मुनि सुतुष्टं नुतोष भार्यासहितस्तपस्वी ॥ ३० ॥ गतोऽथ भुक्त्वाऽपि यतिः स चाकयः सन्तुष्टवित्तोऽथ जपं चकार कपोतवृत्ति स चकार पल्या तपोवितानाय स सजनो मुनिः ॥ ३१ पीठेऽथ इत्या तमुमापति शिव लिङ्गे समाराध्य समन्वितं गणैः । लिङ्ग निधायाध निरीक्षमाणो ददर्श वाशातशाहति द्विजम् ॥ ३२ दिगम्वरं पादविहीनमेतं काणं कुणि फर्णविहीनकं प्रभुम् । मामोटिर ना AF ·सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ] * मणकपुत्रस्याकथस्य वृत्तान्तवर्णनम् * अद्धं देयमेतस्मै भोजनं रक्षाईमन्नं चास्मिन्नपि दिने गते पटेऽहि भोजनाभावात्तवजी- वितं न तिष्ठतीति मम प्रतीयते किंतु त्वं मन्यसे घद। शोभनोचाच। आयुर्ललाटे लिखितं नान्तरा नश्यति । आकथ आह । यथा बदायुधोऽपि य. धस्य धीरभद्रेण च्छिन्नं शिर अजनात्मनः किमुत मनुष्याणां पापात्मनामिति तदेनं परिद्वत्य त्वया भुज्यते यदि त्वेतस्तै मयाऽन्नं दीयते। तवेच्छानुसारतो मम फर्तव्यम् । भार्या प्राह फथमहं मोक्ष्ये त्वय्यमुक्ते मया कि पूर्व भुक्तमिद. मपरं शृणु। अन्नं हि माणिनां प्राणाः प्रत्यक्ष सर्वदेहिनाम् । तस्मादन्नप्रदो यस्तुप्राणदास निगद्यते अन्नाभूतानि जायन्ते धर्द्धन्ते तानि वै यतः । तस्मादन्नाधिकिञ्चिन्नास्य दानं महाफलम् ॥ ३५॥ अश्वत्थवलपत्रामलीनतोयद्रवास्तिके । जीविते न हि योदद्यात्तस्य जन्म निरर्थकम् परलोकसहायो दिधर्मों भार्या न बान्धवाः। भार्या या पितरी पुत्रा याघदायुर्न बान्धवाः ॥ ३७॥ सम्पद्धयः सुहृदिह इहामुत्र हितं स्थितम् । धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठं भुङ्क्ते चान्ये किमाघयोः इति भार्याधचः श्रुत्या आकथः करुणानिधिः । अविशङ्कितमेधास्मै दत्तवानन्नमूर्जितम् अयं स शङ्करो देवो नानाकरणमागतः । इति निश्चित्य मनसा तस्याहं पापनाशनम् आजानुपादं प्रक्षाल्य पराजमतः परम् । गुल्फंच तदधस्तस्य प्रक्षाल्याचामयद् द्विजम् ॥ ४१ अथाकयोऽपि पत्सन्धि गृहाङ्गणमुपानयत् । उन्मुच्यपादसन्धि स निषसादापितासने समभ्याकधः सम्यामोजमामास तं मुनिम् । एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदुन्मत्तो गृहमागतः ॥ ४ ॥ पादसन्धिमधादाय गृहयाह्यमुपानयत् । अथादहच्च सद्गेई दम्पती चाप्यताइयत् । माकपस्ताडितो विप्रो दह्यमानं गृहं तदा । विवेश देवमीशानमादातुं तूर्णमेव था ।

·उपाव। .पामपुराणम् [५ पातालखरे अपादाय मद्देशानं दग्धपूजो विजोत्तमः । निर्गस्य च ततो दृष्या मुससन्तापमेप च । दग्धपूजा तिरस्टत्प पीय दण्याङ्गमप्युत । मार्यामुघाच धर्मात्मा यथापूनामदेशिनुः सपा मम समस्तार फर्त्तव्यमविशहितम् ॥ ४८ ॥ पक पश्चादपि एता पूजा सफला ते भविष्यति । यथान्यद्रव्यदहने भादशं दीयते जनः ॥४॥ पूजा या पहने तत्पूजाऽम्य फियतामिति ॥ ५॥ आफथ उचाव। चौर्यणाप्यजितैर्दव्यः पूजया न हितमयेत् । न चान्यायार्जितयित्र शम्भोःपूजा शुभप्रदा इत्युक्त्या चाफथस्तूणं स्याङ्गं दाधुमुपानमत् । दग्धं लिङ्गं तदोन्मत्तो गृहीत्वाऽन्तर्दधे क्षणात् ॥ ५॥ अथ व्यङ्गो हरो भूत्वा धारयामास चाफयम् । किमयं सिद्यते घिन घरदोऽहं धरं वृणु आकयोऽपि विमोः पादे मक्ति यो सुनिश्चलाम् ॥ ५४॥ सूत उवाच। पतां श्रुत्वा कथा रामः प्रहृष्टो मुनिभिर्वृतः । भारद्वाज नमस्कृत्य प्रयाणाशामयावत । अथो भरद्वाजमुनिः प्रसन्नः शम्भं पसिष्ठं मुनिपुङ्गपञ्च । नारायणचर्षिगणां नत्वा व्यसयतेऽपि ययुः प्रणम्य ॥ ५६ ॥ नैमिषीया ऊचुः। गत्वाऽयोध्यां महातेजाःसमस्तमुनिसंयुतः। किं चकार ततोरामास व शम्भुमहायशाः सूत उवाचः। फौसल्यामासिकथाद्धमपरेऽहनि राघवः । चिकीर्षुद्विजप्रवरावृषिकल्पाल्यमन्त्रयत् । शम्भु समस्ततत्त्वज्ञ नारदं रोमशं भृगुम् । विश्वामित्रमयो राम एफमक्पती ततः ॥ भूमी सुखास्तृतायां च सुप्वापाव्याकुलेन्द्रियः। परशुरथ सम्प्राप्ते प्रातः सात्या विधानधित् ॥ ६॥ अन्न शाकादिर्फ शुद्ध जनरेवान्धकारयत्।

·- सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ] • रामरसकौशल्यामासिवाद्धपिधिः * नानानानि पिवित्राणि चोप्याद्यानि तथैव च ॥ ६ ॥ घटकादस्तियाभल्यानशिदकल्पयत्। पायसं पड्यिधं चैव पकशाकशतद्वयम् ॥. अपकमिश्रकाणां च शतप्रयमकलायत् । कालशाकादिक शाकं फलानि विविधानिय मूलानि चैकान्दानियल्कालानि च राघवः । कारयित्वा नदींगत्या सह भ्रातृपुरोहितः सरयूसलिले स्नात्या हुत्याऽग्नि स्वागतान्द्विजान् । उक्त्या तु स्वागतं सांस्तु मृतदेवार्चनो नृपः ॥६५॥ प्राणानायम्य सङ्कल्प्य क्षणं वैव प्रदत्तवान् । रोमशं नारदं रामो वैश्वदेवे न्यमन्त्रयत् शम्भुं भृगं फौशिकं च मातृस्थाने न्यमन्त्रयत्। गोमयेन ततः सत्या मण्डलं पूज्य वाईतः ॥६७ ॥ पापक्षालने चक्र सीतादत्तोदकेन च । भावामयित्वा तान्विप्रान्गृहं गन्तुमथोद्यतः अम्पागतः समायातः स्थपिरो विकृता कृतिः । हशः सम्प्रचलद्दाको पिताङ्गशिरास्तथा १६६ ॥ लम्बमानत्वगुत्कर्पच्छ्वासकासादिपीडितः । दूपिकालिन्नगण्डश्च लालासम्पृत कृर्चकः ॥ ७॥ उपाय रामं राजानमहमेको द्विजः स्थितः । ममापि भोजनं देयं स्थविरस्य शस्यत्र रामोऽपि तद्वचः श्रुत्वा लक्ष्मणं पाक्यमत्रवीत्। पादो प्रक्षालयास्य त्याहमभ्यर्चये द्विजम् ॥७२॥ "अम्यागतोऽपि पचनमाह राममयाकुलम् । त्ययाप्रक्षालिते पादे मम भोजनमिप्यते ॥ भत्तोऽधिका द्विजाः किते येन मामवमन्यसे । श्राद्धधर्म न जानीघे महर्षिगणसेधितम् ॥ ७॥ भमावमानतः सर्वविप्राणामवमाननम्। श्राद्धं विहन्यते चापि नरकं चामिप्यसि ॥ ७॥ अय रामः स्वयं विप्रपादी प्राक्षालयंत्तदा । आचामयित्वा तं विप्रं गृहं प्रावेशयत्ततः मावान्तश्च स्वयं रामो विधरं दत्तवानय | आसीनेषु च विप्रेषु प्राणवायं निरुथ्य च 4 ·५८६ [५पातालखण्डे * पामपुराणम् स्यफर्मफरणानुसां लायाऽथ सतिलं जलम् । अपहतेति मन्त्रेण द्वारदेशे विनिक्षिरे उदीरतामिति तथा पितृपात्रस्थले क्षिपेत् । गायध्या धाक्षतजलं देव पात्रस्थले क्षिपेत् पाफजातं तथाऽभ्युत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ ८॥ श्राद्धभूमि गयां ध्यात्या ध्यात्या देवं जनार्दनम् । पस्यादीध पितृन्ध्यात्या ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥ ८१॥ विश्वेदेवार्चनं कुर्यायवैर्यातण्डुलेरय । मूलानयोजिती दौं गृहीत्या साक्षनावय ॥८२ भूस्पृष्टदक्षजानुस्तुद्विजहस्ते जलार्पणम् । पुरुघाईघाणां च देवानामिदमासनम् ॥ इति दत्त्वाऽऽसनं तेषां श्राद्धदः प्रार्थयेत्क्षणम्। अर्घ कृत्वा ततः पश्चादुत्तरानकुशेष्यथ । ८४ ॥ न्युजं पात्रं ततः कृत्या कुशग्रन्थिमयोपरि। उत्तानं तु सतः कृत्या जलरम्युल्य रोक्मकः । ८५ ॥ पवित्रान्तहिते पात्रे शं नो देव्या जलं क्षिपेत् । वैश्वदेव्याऽखिलं कर्म यावत्तद्विधिवोदितम् ॥ ८६ ॥ ययोऽसि धान्यराजोपा इति पात्रे क्षिपेद्यवान् । मधुमिश्रांस्तु करकानगन्धपूष्पैस्ततो ददेत् ।। ८७ ॥ द्विज ! तेऽस्त्वर्य इत्युक्त्वा त्यस्त्यर्घोत्तरतस्ततः । आवाइयिष्य तान्देवानिति पृष्ट्या तदुत्तरम् ॥ ८८॥ विश्वेदेवास इत्युक्त्या चिप्रमूनि कुशान्क्षिपेत् । विश्वेदेवाः शृणुतेममागच्छन्त्यिति सञ्जपेत् ॥ ८ ॥ समागतो निषण्णोऽथ सदर्भ पात्रमाहरेत् । दक्षिणे चरणे क्षिप्त्या मुख्यपात्रोदकं ततः विप्रस्य दक्षिणे हस्ते प्रागलेऽथ पवित्रके । यादिव्याइति मन्त्रेण निक्षिपेत्यानधारितम् इदं मो अर्घमित्युक्त्या हास्वर्घोत्तरतस्ततः । पाने धृत्वाऽयंतीयं च सत्पात्र स्थापयेत्या विम् ।। १२॥ ५ तोयं यचैरेतानथार्चयेत् । अर्चत शात इति पृट्या चोसातस्ततः ।

·सनदशाधिकराततमोऽध्यायः] रामतकोशल्यामासिफश्राद्धविधिः . पादादिम्पर्पन्तमम्पर्य दलदस्ततः । गन्धद्वारेति मन्त्रेण तथेत्युत्तयोत्तरस्ततः ॥१४ पितृणामचनं कुर्यादेपमेपापसाफम् । उपपीतं द्विजं कृत्या कुशाग्भग्नास्तिलान्वितान् पामजान भूमिगतं एस्या दद्यात्तदासनम् । दक्षिणाभिमुखो भूत्या क्षणप्रश्नमयो घदेत् दक्षिणाप्रेषु दर्भेषु न्य पात्रयं न्यसेत् । त्रिवेशप्रन्धिसंयुक्तमुत्तानमय फल्पयेत् । ततः सम्मोत्य पात्रेषु सपवित्रतिलेषु च । शनी देव्या जलं क्षिप्त्या तिलोऽसीति तिलाक्षिपेत् ॥ १८ ॥ गन्धपुप्पमयो दत्त्या स्पधाऽर्घ इति पृच्छति । दत्तोत्तरोऽस्त्यर्घ इति पितृनाघाहयेत्ततः तिलपुष्पकुशैम्तिष्टन्कल्पिताकरे दधत् । उशन्तस्त्येति मन्त्रेण त्रिरर्योदकमर्पयेत् ॥ मर्थनं तु तदा नेपामपसव्यं तु पूर्वपत् । प्रक्षाल्य भाजनं स्वर्ण देवानां परिकल्पयेत् पितृणां राजन कुर्यायथासम्भयमेव था । तदभावे तु कांस्यं स्यादनन्याशितमुत्तमम् पात्राणि तदभाये स्थुः पालाशानि न मध्यमम् । रम्माणि चूतपप्राणि जम्यूपुग्नागकानि च ॥ १०३ ॥ पराफान्यथ चाम्पानि मधूककुटजान्यपि । मातुलिङ्गस्य पत्राणिश्राद्धे देयानि वै नृभिः दामन्नमयाऽदाय फराभ्यामाज्यमेव च । प्रवेषणंततः पृच्छेत्प्राचीनापीतवाद्विजम् करिष्येऽग्नौकरणमिति कुरुष्येति तदुत्तरम् । परिषेप्योपवीतीस्यादभिघार्यसमाहरेत् हुनेत्सोमायपितृमते स्वधा नम इतीरयन् । यमायाङ्गिरसे पितृमते स्वधा नम इति । द्वितीयामाहुति हुत्या चाभिधार्याक्षतं ततः । अग्नये कन्यवाहनाय स्वधा नमस्ततः एरम् ॥ १०८॥ हुत्याऽपसव्यं कृत्यातु परिवेष्यद्विजान्यजेत् । मेक्षणेन ततोऽमीक्ष्णपातयेत्पितृपात्रके पिण्डपात्रमतः शेष /प्रक्षालनं ततः । मेक्षणस्याग्निनिक्षेपं ततो पात्राण्युपस्तरेत् ॥ पात्रदक्षिणमागे तु दद्यादन्नमनन्तरम्। भक्ष्याणि भोज्यशाकानि सर्वाण्येवसदत्तयात् अधातिधिर्महावृद्धो धीक्षमाणस्ततस्ततः । उयाच राघवं शान्तं शीघ्रमेव नमस्कुरु ॥ बुभुक्षा धर्ततेऽस्माकं भोक्ष्येऽहं या तवाऽऽशया। रामो वभाषे पचनं घिलम्बय क्षणं मुने ॥ ११३॥ " - ·.पणम् [५ पातालमर्ग देशिर मागायुगया राधयः प्रादादन्नपात्रगतं Amriyीक्षिणाप्रफान । मागपतिनानपि । भानाप पिष्णुरिति गृष्टमगुप्टेन द्विजस्य मपि य ततो दयाहवादतिथये सतः ॥१ RATI दोत् । त्रिपित्या तु गायत्रीमुपपीतिपुरोमु प्रापी परम । मुअध्यमिति तानुयत्वा मुआनेषु द्विजाति marwोनि दापयन । एतस्मिन्नन्तरे विनो योऽतिथिस्तदिदंतर শামিমা। ঘামায়রমহী থানল বাসষ ॥ सीनो पर्याप्त दीयतामिति चावीत् । माया श्राद्धक्रियोधतः १ १२२ ॥ WAREET त्यसको राम कि पृथा । यहना भोजनं दातुमुद्युक्तो राम किं वृथा EAR कलि समाप्रियान्ति च । त्यया कृतमशेपानां नालं प्राणाहुतिर्मम ॥ शुति कपमेयो तथा पद । रामस्तमवीद्वीरोमुश्वत्यहि यथासुखम् स्ती स्पर्म तत्परमाद्भुतम् । अथ शम्भुं समाहय प्राह त्वं परिवेषय । संलिपाती माता शियादेषीति मे मतिः। मन्नपूर्णेश्वरीदेवी भधान्येवेतिमे मतिः साशाम्भवीयनः माह तत्पर्याप्त ददाम्यहम् । मोम कांस्यमादाय मिस्सापूर्णमलकृतम् ॥ १२८ ॥ पपर्णा समापाय पायसे गन्धकान्तिमत् । भस्पामिर भूगादिति प्रादात्तु पायसम् ॥ १२ ॥ মাধবকুন যু। মানজিন্তুজছিয়ামৰ गृहीत्या पायसं करे। स्था मधुपकमिदं तु किम् ॥ ११ ॥ करेक्ष्य ततो दे। समक्षयततो घिनःपुनः फरतले स्थितम् .

·। सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ] * श्राद्धकाले कस्यचिदभ्यागतस्यागमनम् * ५८६ तदक्षयमय हात्या प्रासारयदथेतरम् । तस्मिन्करतले देवी पायसं दत्तवत्युत ॥१३॥ अन्येषामपि विप्राणां पचाक्षय्यमदात्सती । अथ पाणिद्वयगतं पिज्ञायाक्षय्यपायसम् दृष्ट्या फरान्तरमथो प्रासारयत स द्विजः । उपाचाग्नं प्रदातव्यं ससूपघृतमुत्तमम् ।। शिवादेवी तथा प्रादादक्षय्यं शम्भुघल्लभा । यद्यत्नादात्तदा साध्वी सर्वमेव तदक्षयम् फरान्तरमथोसृष्टं परिपूर्ण पुनः पुनः । एवं फरसहस्रं तु कृत्वा स विरराम ह ॥१३॥ उयाच पवनं विप्रो देहि गण्डूपपारि मे । तर्पितोऽस्मि त्वया भद्रे न रामेण न सीतया शम्भुरुवाच । रामेण सीतया दत्तं मया दत्तं हि यत्र च । इतः परं हि कि देयं पूर्ण पा त्वं पदस्थ मे द्विज उवाच । तृमोऽस्मि नच मे देयमधिकं च फरस्थितम् । विद्वन्ततः करगतं न पपात कथञ्चन ॥ निषण्णो हि चिरंध्योकथं मे फेघलाकरः । भुक्त्यै स्तमिदं सर्व नान्यस्मैकर्मणे मम ॥ तस्मादन्यकृतेरेतत्सर्व रिक्तं भविष्यति । इति निश्चित्य मनसा लिप्ताङ्गोऽतिथिराभवत् ॥ १४२ ॥ पश्यत्सु सर्वदेवेषु तदद्भुतमिवाभवत् । तृप्तानथ द्विजाज्ञात्वा राघवः परमार्थधित् दर्वीकरोऽथ तृप्ताःस्थ इति पृष्ट्या यथाविधि । तृप्ताः स्म इति विप्रेन्द्रा विकीर्यान्नं समन्त्रकम् ॥१४४॥ पात्रस्य याम्याभिमुखः सन्निधौ पिण्डमर्पयेत् । गण्डूपमपि विप्राणां तत्रेय परिकल्पयेत् ॥ १४५ ॥ उच्छिष्टपर्णपात्रेषु ते गण्डूपमकुर्वत । गृहान्तरे व ते पिप्रा घिविशुस्त्यतिथि घिना ॥ आहातिथिर्वहिः कार्य मयाऽऽचमनं विद्यते । उत्थातुं न शक्नोमि फर मे देहि राघव! अथ रामः कर प्रादान्नोत्थितस्तु द्विजोत्तमः । हनूमानथवाप्यस्य दत्तवान्यलयत्करम् इतरेण गृहीत्वा तु फरेण द्विजपुङ्गवम् । आयकर्ष कपीन्द्रस्तु द्विजः सानोशमुक्तवान् द्विज उयाव। ... छिद्यते मे करो व्यक्तमुत्थापय ततोऽन्यतः ।

·ततः पृथ्वी द्विजस्तु न चवाल ह । अथ पानरपीरस्तु पदयां चरन्त समिहाम् न्यस्यसुदृढी द्विजमूर्धानमाक्षिपत् । विशीर्णमभवद्वेश्म द्विजाः सर्वे पहिस्तथा सहवृद्धद्विजः सोऽप हनूमान्यहिरभ्यगात् । पीठेच स्थापयामास ब्राह्मण स्थविरं रशम् ॥ १५ ॥ द्विजाय जलमादाय जाम्यवान्मृण्मये घटे। आह स्वच्छ जलं विप्र त्वयाऽदेयं समाजनम् ॥ १५ ॥ लयेदङ्गं लक्ष्मणो जलदो भवेत् । जाम्बवानाहतं रामं ग्रामणोकमशेषतः ।। लने रामो व्यादिदेशानुजं प्रियाम् । सौमिनिर्जलमादाय द्विजागशालनेतया दशेषाङ्गा प्रतिमामिवभूभुजः । अथ रामोपदेशेन चक्रतुस्ती तय य॥१५७२ अयातिधिः स्वगण्डुपं सीतापयत्रे व्यमुश्चत । सालङ्कराऽम्युमिव्याप्ता प्राक्षालयदयो सती ॥ १५८॥ श्लेष्मलालासुमनुरं मुसं विमस्य सा सती। ग्रममार्ज पुनः क्षाल्य मासाश्लेष्माणमस्यजत् ॥ १५ ॥ मायामयित्या सौमित्रित्तिस्यपी बिजम्। विमोम शक्पमित्याह हनुमानस्यपात: १०॥ भाइ तं पित्रः पीडितोऽद हनूमता । गृहीत्योदरता पूयं पातितीवानरेण । नप तं पाह लोमा ममय मृदु । मपायो प्रिय मित्रमय पीडामविपति गुस्त्या आम्पयान्यि दोर्यामालम्य बोदरत् । बिजरान्तमादाय स्थापयामास तं मुनिम् ॥१३॥ विजेता प्रक्षितमपन्त दत्ताशीपियिन्द्रयाताम्यूलमnt पापलम्यामो घातृभिः सह थापीद । अपि सनि:नियम्य त्या नक्षालि पपुः१५॥ तिधरम्य मलं साम्यं मलान्वितम् सम्पयशालय मिली मदतेमाल

·सतदशाधिकशततमोऽध्यायः ] * तेनातिधिना रामसीतयोः सत्त्वपरीक्षणम
सीतोवाव।
अथ प्रक्षालितं सम्यगिदानी निर्गतं पुनः ॥ १६७ ।।
राम उवावा
पुनः प्रक्षालयमलं दोपः स्यादन्यथा मम । अथ सीता तथा कृत्या तृष्णीमेव
याह रामं च सीतां व द्विजः परमकोपवान् । पादौ यो ममराजेन्द्रतौसीताल
भवान्करी व भरतो मम बीजं प्रयच्छतु । लक्ष्मणः केशनिवयप्रसाधनकरी
शत्रुघ्नः श्लेप्मनिर्मुक्ति स्ववस्त्रेण करोतु मे ॥ १७ ॥
सूत उवाच।
अथ ते चरतिधेरशेषमुदितं तथा । तथापुविस्मयं चित्रा नरपानरराक्षसाः ।
शिवा देवी च शम्भुश्च सद्भूभङ्गमुदेक्षताम् । मनसा याप्यभारोतामतिधिः ।
अतिथिश्च प्रसन्नोऽभूष्टट्सवक्रगदाधरः । पीताम्बरः समस्ताङ्गभूपितोऽतीय =
पः पुराराधितः शम्भुः प्रसन्नोऽभूत्रिलोचनः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशःसर्घाभरणभूषितः ॥ १७५ ॥
फोटिसूर्यप्रतिकाशः किरीटी करुणानिधिः ।
मालम्य वकिणः पाणिमातिष्ठत सदाशिवः ॥ १७६१
रामः परमधर्मात्मा पुलकाचितधिप्रहः।दण्डपन्निपपातोामानन्दहावितेक्षा
अनमन्मातरस्तस्य दण्डव भूतले स्थिताः।
शिव उत्थाप्य काकुत्स्थमालिण्यामाय मस्तकम् ॥ १७८॥
उपाच मधुरं पाक्यं रामं राजीवलोचनम् ॥ १७ ॥
शिव उवाच
पर घृणु प्रसन्नोऽस्मि प्रहादेवि दुर्लभम् । तयादेयंन में विदिशुत्वं न
श्रीराम उपाच
नयाच्यं मे जगलाय भूराये मम साम्प्रतम् ।
स्वर्गध कर्मभिः प्रातो भक्तिस्त्वत्पाददर्शनात् ॥ १८ ॥

·मारोग्य पश्य मुऽहसासीतायोपिता पराशीस्ता:समृगाः दएप ममापन्नरपवागमनमोऽच्युत । तथापि घरये किमि तथा मम गृहे देप त्रिपणे तिष्ठ है प्रभो । वासमायमांध पर शिव उपारा पपमस्तु राधा रामसते सम्मपिण्यति। अयाचकी राजार, परं वृणु महामाग प्रसन्नोऽहं यामिछसि। धीराममाद पवन म पत्प्राप्यं शम्भुतः प्राप्तमन्यत्सर्यमुदीरितम् । कि धैर्फ परये विष्णी अथ सीतां हरिःप्राह प्रसन्नोऽहं तयाधुना। यरं घृणु प्रयच्छामि सत': घरो वृतः पुरा मर्म नचान्यो मे यरो घरः। यदि कामं प्रयच्छेया मनश्च परपूययात् ॥ १८ ॥ सन्निवृत्तं व मयतान्नमस्तेऽस्तु द्विज प्रभो । अथ ते मुनयः सर्वे . यासी राययं प्राहक्ष्य त्वं यन्धुभिः सह । एकान्तमन्दिरेरम्येदे घेणुःसमस्तकरणःसमुद्रतनयान्वितः । एकस्मिन्मन्दिरे unt रथ शुद्धमहागारे पीठादये बहुभाजने । अग्रे पसिष्ठो नपरे ऋषयःसर्वं यथावृद्धं नृपास्तथा । तेषाममिमुखो रामो मातृभि. रुणे समभागे व आसने तानवेशयत् । हनूमत्प्रमुखान्भृत्यानाह उपन्तःपरितिष्ठन्तु पश्चाद्भुझे न चान्यथा । ततस्ते प्रदुःसर्वे भुजुश्चापि ते सर्व ये रामस्योपसेपिनः । तेषां ... कपत्सु समस्तेपुरामो राजीवलोचनः दीनाधिकृपणादीनां दत्त्वा हि भोजनं सन्ध्यां पन्दितु दि समारभत् । सन्ध्याजपादिकं कृत्वा नत्या तेषां नृपस्ततः ॥ १६ . रामापौरजानपदादिभिः। सेव्यमानःसभास्थान गतो । ..47 यथादेवःशवीपतिः। राजकार्यमशेच कृतवान्म चैकैकशासन्धिससर्जस राधकः । भ्रातृन्धिसर्जयामास । ।

·नयाच्यं मे जगन्नाथ भूगाव मम सभी - सन उवाद। रामः परमधर्मात्मा पुलकाशितपिठहदण्डपम्मिपातोप्यमान, शिव उत्थाप्य काकुत्स्थमालिएपामा मत यो पृणु प्रसन्नोऽस्मि प्रलादेषि दुर्लभम् । तपाई Anition सत्यापिण्यास मन्विरेन बसलरीक्षणम् ०५६५, यशालिनं सन्यगिटाना निस्तं पुन पुनः प्रहालयमलं दोपः म्यादन्यया | सोता तशा स्त्या तणीप र आह रानं च साठा व द्विजः परमोग्गन् । पार्टी दो ममराशेन्दतीसीतार मवान्करी र मरतो मम जिं मानु मायः मानिवपासाधनकरी मंट। रामः भनिक्ति म्पबम्प करोतु मे ॥ १॥ वय ते वारठियदिशेपमुदिनं तथा । तथास्मिर विधा नपानरराशा.11 शिया देवी च शमुश्च सघूमनमुताम् । मनसा सापातागतिक अतिथिध प्रसन्नोऽभूछतकगदाधर , पातार समस्तभूvिaigirls यः पुराराधितः शम्भु प्रसन्नोऽभूविलोचनः । गुद्धस्फटिफसङ्काशसर्घाभरणभूषितः । १७५ ॥ फोटिसूर्यप्रतिकाराः किरीटा करणानिभिः । पालभव्य चक्रिणः पाभिमातित साशियः ॥११॥ मनमनमातरस्तस्य दण्डव भूतले विधता उपाय मधुरं पाक्यं राम गोपलोथनम् ॥ 11 । 1. शिव उपाय श्रीराम पान स्थाधर्मभिः प्राप्तो भक्तियRMiss ·५१२ * पामपुराणम् [५ पाठालखण्ड आरोग्यं पश्य भुझेऽहंसासीता योपिता पराविशीतासयंपाः प्रजा धर्मसमन्विताः वर्ष प्रय ममापन्नस्त्पदागमनतोऽच्युत । तथापि परये किंचिदरिनु स्थिरात्यायि तथा मम गृहे देव विष तिष्ठ हे प्रमो । युयन्समस्तभ्रमांध रूपेणानेन शङ्कर ! ॥१८४ शिव उयात्र। एयमस्तु तथा राम सयं ते सम्मषिष्यति । अथाह चकी राजानं रामं राजीवलोचनम् परं वृणु महाभाग प्रसन्नोऽहं यमिच्छसि। श्रीराममाह पवनं ममप्राथ्यं न चास्तिहि यत्माप्यं शम्भुतः प्राप्तमन्यत्सर्यमुदीरितम् । किं च परये विष्णो प्रसन्नः सर्वदामप अथ सीतां हरिःप्राह प्रसन्नोऽहं तयाधुना । वरं वृणु प्रयच्छामि ततः सीताऽप्रवीदिदम् बरो घृतः पुरा भ; न चान्यो मे वरो वर। यदि फामं प्रयच्छेया मनश्च परपूरुपात् ॥ १८६॥ सन्निवृत्तं च भवतान्नमस्तेऽस्तु द्विज प्रभो। यथ ते मुनयः सर्वे प्रणेमुर्देधतोत्तमौ ॥ अथासी राघवं प्राइभुश्य त्वं बन्धुभिः सह । एकान्तमन्दिररम्येदेव्यासह पसामिते विष्णुःसमस्तकरणःसमुदतनयान्वितः । एकस्मिन्मन्दिर राम तिष्ठत्ता लोलुपी हि सः अथ शुद्धमहागार पीठाढये बहुमाजने । अग्रे पसिष्ठो भगवानुपविष्टस्तयोर्मुनिः । अपर ऋपयःसर्वे यथावृद्ध नृपास्तथा । तेषामभिमुखो रामो भ्रातृभिःसदितो पः ॥ तपणे समभागे व आसने तानवेशयत् । हनूमत्प्रमुखाम्भृत्यानाइ रामोऽनुसान्त्वयन भवन्तःपरितिष्ठन्तु पधाभुङ्गे न वन्यथा । ततस्ते प्रदुःसर्वे पादाघांननुपूर्वशः।।१६६ घुभुजुश्चापि ते सर्वे ये रामस्योपसेपिनः । तेषां दत्त्वाऽयताम्बूलंकपीन्द्रादीनभोजयत् भुक्तपत्सु समस्तेपुरामो राजीवलोचनः । दीनान्धकृपणादीनां पशुपक्षिमृगस्य च ॥ दत्त्वा दि भोजनं सन्ध्यां धन्दितुं हि समारमत् । सन्ध्याजपादिकं कृत्या नत्या तेषां नृपस्ततः ॥ १६ ॥ रामापौरजानपदादिमिः । सेव्यमानःसमास्थान गतो रेजेस राधपः । यथादेवाशीपतिः। राजकार्यमशेपं च साम्राकृभिःसह ॥२०॥ सान्निससर्ज स राधयः । मातृन्धिसर्जयामास पानरादस्तिथाऽपरान् ·मतदशाधिकशततमोऽध्यायः] अन्यायार्जितद्रव्येपदेवपूजाकतःकिल्विषप्राप्ति: ५.३ अथ रामं महातेजा पसिष्ठोपाक्यमुक्तवान् । तप प्रातहि यत्कार्य न च विस्मर राघध भास्ने शम्भुर्जगन्नाथो भगवानम्बिकापतिः । स्मर्तव्यो धन्दनीयश्च भगघानथ यत्नतः मयेत्युक्त्या गुरुं राजा नत्वा तं च व्यसर्जयत् । स्वयं च भार्यामभजद्देषदेवं घिविन्तयन् ॥ २०५ ॥ ऋषय ऊचुः। बातःसमुत्थाय गुरो रामो मतिमतांघरः । किं चकार तदाख्याहि श्रोतुं कौतूहलं हिनः सूत उवाच । शम्भु घिलोक्याथ ततो बभाषे रामः फयां फीर्त्तय शङ्करस्य । तृप्तिर्न जाता मुनिधर्य ! शृण्वतो महेशमाहात्म्यमघौघनाशनम् ॥ २०७॥ शम्भुरुषाच अथ प्रभशेषस्योत्तरमीशमापितं ते फीर्तयिष्यामि । अन्यायोपार्जितद्रव्यैरीश्वर उपासते ने व्यङ्गा जायन्ते । तद्यथा फश्चिद्रूपको नाम राक्षसोन्यायार्जितेन द्रव्येण इरमागध्य नेनैघ द्रव्येण घण्टामीश्वरप्रीतये कृतवान् । तस्य पुत्रःसम्पारीतिख्यातः जितैःशङ्करं पूजयामास । सायुमायेकस्मिन्दिघसे मघ्रतुः गती शिवलोकं धीरम- भाषितौ च । भो रूपफ ! अन्यायाजितेन ध्येण भवता पूजा कृता घण्टादिकं च न मावेन ध्यङ्गोभूत्या चौरगणो भषिष्यसि। शिषपदघवनाद्वयक्तं नामाश्रवणा- तोत्रं सस्य स्पनेनध्यस्तं भवति नो दर्शनमेतापदेष स्वयेश्वरपूजा सम्यवरता। मक्तिश्च मविष्यति घीरभद्रस्त्वनशनं नाम गणं कविद्विबरन्तमियादिदेश। च तथाभूती शिवलोकेऽतिष्ठताम् । शम्भुब्वाचा अथोपहतव्यपूजा कयां हनुमते मद्देशमाषितां कथयिष्यामि । रणु राघर ! यानां चरित्रमेकैकस्य कर्मविपाक कथयिष्यामि । उपहसाङ्गगणय्याख्या कियता नुमत्पृष्टः । M ५ ·५५ पामपुराणम्. शिय उया। पहलव्य मानतो य ईश्वरेऽयमिष्यति पादुक्तं शानिनोऽत: 20 सोङ्गस्ये दिलः सर्पकाल सर्पालाम्येविलः म्येदापसनस्वेदसम्पादिताल्पभया नासाप्रनिपतितस्येदयिन्दुः स्पर्शायोग्यो हरयते । स पुरा स्वेदकरणेश्वरार्चनं योतिहास कीर्तयिष्यामि । घेफितानिरिति ख्याती प्रामणः कपकोऽभवत् । स नित्यं कृषिमुत्पाद्य प्रातः स्नात्या न नित्यशः ॥ ८ ॥ मध्याहाकालेसम्प्राप्त समपन्ब्रह्मणस्त्वसौ । अन्नमानय में क्षिप्रमिति मार्या तयाऽऽनीतेन चान्नेन वेगेन शिवपूजनम् । कृतवानसन्तप्तः स्वेदिलः सर्वदै गन्धपुष्पाक्षताद्यैश्च म्चेदबिन्दुसमन्धितः । अथ सायन्दिनेप्राप्ते क्षालिताणासुर पूजयामास देवेशं कालसम्मघसाधने ममाराथ महाबुद्धिः शिवलोकं गत पीरभद्रेण चाप्युक्तो भवत्वं स्वेदिलोगणः । स्वेदस्पृष्टपदार्थच पुराशम्मुःप्रपूर- नित्यं स्वेदसमायुक्तस्तेन स्वेदगणो भव ॥ २१४ ॥ शम्भुरुषाच । धीरणाय समादिष्टः प्राप्तो राम! गणस्त्वयः ॥ २१५ ॥ अM घण्टामुखं पश्यायं पुरा वैश्यो धिमावसो नाम धार्मिको महादान नित्यं ब्राह्मणभोजन फारयित्या कृतानुष्ठानः प्रातःकाले शिवं नमस्कृत्य कुसुमैःसम किञ्चित्प्रदेशं गोमयेनोपलिप्य पद्मादिफमर्जयित्वा देवाय समर्प उपहातघण्टा कृतवान् । राम उधाच. कथमुपदतघण्टा। शम्भुख्याच । मासीत्पुरायलाफश्चित्सोम इत्यमिषिश्रुतः । तस्य पुत्रथ भन्दाल्यो दशपर्णपया - चाग्निपशकल्मापाघण्टायां प्राक्षिपन्ए । मानमयदप्येप तैन बोपहतोऽभय- ·सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ] * पुराणवाचकपूजाकथनम् * प्रहीतुमथ तं वैश्यं यतमानोऽब्रवीदिदम् । अथ वैश्य स्वयं तत्र निश्चित्य द्रव्यशोधनम् लौकिके कृतघालोके व्यवहारपदश्च ताम् । एतेन पापयोगेन गणोघण्टामुखोऽभवत् ॥ राम उघाव। द्रव्यशुद्धेषिशुद्धा सा कथं पापस्य कारणम् । सम्यगुक्तं द्रव्यशुद्धथैकथं नद्रव्यशोधिनी शम्भुरुषाच । न लौकिकन्यवहतो तपाभको भविष्यति । स याति व शिघस्थान पक्ता चापि तथा भवेत ॥ २२२ ॥ सूत उवाच । यश्चषक्ति कथामेता स तेन सदृशो भुधि । गुह्याद्गुह्यतमं विप्राःशिवज्ञानप्रदं भवेत् ॥ एतद्व कथितं विप्रा पुण्यायुध्यतमं महत् । य इदं शृणुयाद्भक्त्या शिघलोके महीयते ॥ -पुराणपत्रे दातव्यं घस्त्रं गोहेमभूषणम् । भूमिसस्यफलोपेता देया शक्यनुसारतः ॥ शिघराघसंघाद सांधौघनिकृन्तनम् । यःपठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमपदम् ॥२२६ इति श्रीपाझे महापुराणे पञ्चमे पातालखण्डे शिवराघघसंघादे सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥१७॥ - समाप्तं पञ्चमं पातालखण्डम् ॥ ५॥ ॐ तत्सद्ग्रह्मार्पणमस्तु ·- ·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ पद्मपुराणान्तर्गत पञ्चमपातालखण्डस्य शुद्धिपत्रम् पृष्ठाडूः पक्तिः ३ ५ २ ६ ६ २५ १० १२ २३ १६ ११ १३ अशुद्धम निर्घोपा सुहर्पिता पदाभ्योज निगदितः यभासे कारयामासु घृणुतभे पुसा गृहीत्वाऽध्य कुम्भकण द्वारविधि परीरम्भ शुद्धम निर्पोपो सुहर्षिताः पदाम्भोज निगदतः यभासे कारयामासु घृणुत मे पुंसा गृहीत्वाऽध्य कुम्भकर्ण द्वारविधि परीरम्भ शत्रुमाझा बलिनः लोका स्फाटिक १५ १६ ११ . १० २२ ६ ४० शत्रधाज्ञा वलिनः लाका स्काटिक 1 ·४८ ५ १६ १६ १३ ११ १८ महराज तपस्ते स पुटुम्यो तदोत्पाता त्तिवृत्ती तद महाराज तपस्तेपे सकुटुम्यो तदोत्पावाः चित्तवृत्ती ५२ 0 ८ ध्रु यद्वि भ्र ववद्वि " माया १० . २० प्र भाया स्तम्मै उपपर्युरि पराानि शङ्कलं भजो २१ उपर्युपरि पराध्याणि सङ्खलं मुजो ६ ६० ४ दृष्टा " १८ प्राप्ता प्राप्त ४ ६१ ६२ ६३ ६४ १८ २१ २२ धमण राणेन्द्र प्रोक्ता वझवणे ममुत्तमम थिला पंवा भव्यं धर्मण राजेन्द्र प्रोक्तो तच्नवणे मनुत्तमम शिला पघ्या भध्यं ६६ १० ७६ २ ·२ विविताः साक १८ वीराणं १६ प्सर नमि ८ १२५ १६ २३ वियु ** १४३ युभावपि माव्या विपित्रिताः साकम पेदहम् वीराणा प्सरस मैमि विए गुरयः बुमावपि माव्या स्वादु त्रैलोक्यस्य परम श्रिया महान् चरणा मण्डल हतो मयि ८ १५० १६ १० १५१ प्रैलोकस्य पर मियः नेहान् घराण मण्ड हतोः मयी २४ २३ १६ ८ १६६ २५ ८ महात्कर्म घूस्ता भाप्रेयास्त्रं सधुष्टं महत्कर्म स्त्रस्ता आग्नेयास्त्र सधुष्टं १८० ·१७ १८० १८२ १८३ " १८ ११ १८४ जाम्यवती राक्षसीकृतः मोक्ष मुसै सारवान् राघव एतत त्वा । रणविशारद यमन्ध ५ १८८ १६३ १२ १० २०४ २१३ २ " 3. कतुं १६ समुद्धतं जाम्यती राक्षसी कृतः मोक्षा मूर्ख सारान् राघवं एतच्छुत्वा रणाविशरद यवन्य महा कृत यस्तं मत सप्त्वा कोधा सरित क्रोधा पृधियों साम्प्रन एतच्छाचा परतन्त्रण मन्या मवावगतम ३. २१५ २१६ २१६ २२१ २२३ भई १ १४ १८ वन त्या क्रोध हुन्वित क्रोध पृथिवी मापन एतम्भ स्या पालन्य A २३ १० ४ मूवर्णनम् " ·२२ २४७ १६ २२ २५० २५२ २५३ मात विहायैष किन्नामा मूच्छितः जमाह योग्यताम् सुशोभितम् जमाहू शिरमाण २ " माता विहायप किन्नाम मूच्छितः जमाह याग्यताम् सुशोभिम् जाप्रह शिरखण वबन्धतु: वालयोः वचनातन्त्र शीत दुःसतो " १८ १६ २ २६१ २६२ २७ २६८ २२ २३ घबन्धतुः बालयोः वचनात्तन्न शीघ्र दुःखितो २५६ ६ २८० १५ " गापितम् वृन्दावन किश्चिद् गोपितम् पृन्दावन किश्चिद् १६ २२ १६ २६७ २६८ २६६ वाले पथ चापी घरं चित्रबजः पाल पश्या वापी घरं चितवज . ६ १६ ·ममुदत १८० १८२ १८३ ভাল राक्षमादः १८ १२. १८ मोर जाम्यती रामसीना माझा मूगे मारान् राघवं एतच्छवा रणाविरारद थवन्ध १८४ १८६ १८८ १६३ सारवान् रापत्र १२ १० एतन्त्रता रगविशारद वबन्ध २०४ २१ २१३ २ मझ १० १६ A. कतुं यस्त भई २१५ २१६ २१६ २२१ २२३ वन वा १ १४ १८ २२ यच्छत भत् तच्छुत्वा क्रोधा दःखित शोधा पृथिवीं साम्प्रतं एतच्छुत्वा परवन्त्रण कोष हु:खित क्रोध " " २३ पृथिवी साम्प्रतं २२४ २२७ २२८ २३२ २४३ १० २४ परतन्त्रंग मन्या " १५ मूच्छावणम् ·२२ EYE . १६ २२ २४ ५२ २ १८ माता विहायप किन्नाम मूच्छितः जमाह याग्यताम् सुशोभिम् जामह शिरखण ववन्धतुः वालयोः वचनातन शीत्र दुःखतो मात विहायैष किन्नामा मूच्छितः जमाह योग्यताम् सुशोभितम जमा शिरखाण घबन्धतुः बालयोः वचनात्तत्र शीघ्र दुःखितो ६ १ २ १३ २२ २३ ११ ६ १५ १७ १६ २२ गापितम् वृन्दावन किश्चिद् ख्यं वाले पश्च पापी घरं चित्रवनः E गोपितम् पृन्दावन किश्चिद् रूपं वाले पधा वापी धरं चिन्मध्वजः १६ ६ १६ ·१८० १८२ १८३ १८ १२ १८ रामन मोश " ममुद्धन जाम्पती राशमी कृतः मोआ मू सारान् राघवं पतात्या रणाविशरद १८४ १८६ १८८ १६३ सारवान् रापत्र ५ १२ १० एतष्ठता रमविसरह २०४ बबन्ध २१३ २ पवन्य नद्या महा १० १६ यन्त्र भई २१५ २१६ २१६ २२१ २२३ १ कृतु यच्चत भत् तच्छुत्वा क्रोधा दःखित क्रोधा तत्वा १४ क्रोध १८ " २२ खित क्रोध A २३ प्रथिवी २२४ पृथिवीं साम १० २४ साम्प्रतं एतच्छुत्वा परतन्त्रण २२८ २३२ २४३ परतन्त्र मन्य मन्या मुळवर्णना " १५ मूच्छावणनम् ·२२ ४ २४६ . -40 -१२ ५३ १६ २२ २ माता विहायप किन्नाम मूच्छितः जप्राह याग्यताम् सुशोभिम् जाग्रह शिरत्रण ववन्धतुः बालयौः वचनातत्र शीत्र दुःखतो मात विहायेष किन्नामा मूञ्छितः जमाह योग्यताम् सुशोभितम जग्राह शिरस्त्राण ववन्धतुः बालयोः वचनात्तत्र शीघ्र दु:खितो ६ १६ १३ २२ २३ ८ की ६ १५ १६ २२ १३ १६ गापितम् वृन्दावन किश्चिद् ख्यं वाले गोपितम् पृन्दावन किश्चिद् रूपं याले पश्वा वापी ६ पापी घरं चिनम्बजः घरं चित्रवनः १६ ·-३ ७ परहर जमो ur ४ २५ ४६ ६ ११ पद्दर जगी १४६ १५३ १५४ कर्म तत्रत्वा पात्रे कर्म वच्छत्वा २५ १६ २२ ३ २५ पाव w विनाशाय गौरवम् र्यालके २२ २२ ३३ चरितामृतम तुभ्यं ४६ २२ घृण्दा विनशाय गौरवम् लकै भटम् रितामृतम् तुभ्य मुखीम् महद्भुतम् द्विजभेष्ठा विदन्ति वपा परमार्थसित् पृष्ठार माघव सवे २ . ह . २३ मुखीम महदद्भुतम् द्विजष्ठाः विन्दति तपो परमार्थवित् प्रष्ट्रारं माधव सर्वे . " -५८ ६ ·३६६ ४ " २२ -- २ कारो सूरयो एब ब्राह्माण्ड चतुर्बाहु तस्त 9 " ८ R R १६ एतत्त कारोड सूरयो एव ब्रह्माण्ड चतुर्बाहुँ तस्य एतत्ते खयम्भू माधवो माहात्म्ये अम्बरीप स्वामिन् ! लोभ प्रवक्ष्यामि यथा . ur २४ ३७१ " स्वयम्भु माधमो माहात्म्ये अम्बरीष स्वामिलोम प्रवक्ष्मामि . २६ . यधा १२ " श्राबल्येन प्रेगणम श्रावाल्येन प्रेषणम् ३८४ ६ १४ ३६४ २३ ३ ३६७ २२ किश्चि विषया मालु पुरसान् यतीत मुक्ते किश्चि विषया दयाल पुरुषान् व्यती २३ १४ ·४०० १६ राया दिश स्तथा दिशः ४०१ ४०२ ६ ४ ४०५ 8 " ४०७ ८ " कीर्तनः पानं यजिताः वियम माम्भूल नमस्तेऽतु वैखाखे मुचवा सपि पूजादिना नैरपेक्षेण १४ २५ २२ कीतनः पाप वर्जिताः नियम मान्मूल नमस्तेऽस्तु वैशाखें भुक्त्वा सपि पूजादीनां नैरपेक्ष्येण R ८ ४०६ ४१० ४११ ४२३ " 8 ४१५ ४१७ " १४ २६ ४१८ ४१६ ४ चयन्ति सिक्ये क्षीणापुपां गन्यव्यं पाहाणं दाभिका मोहात्य भावनितो यानि चयन्ति सिक्ये क्षीणायुषा गन्तव्य ब्रह्माणं दाम्भिका मोहात् भायनिरतो याति " ८ " १५ १६ ४ ·१७ ४३० " ४३२ ४३३ ८ " १७ " २ १२ ४३५ २ १५ २२ सागरः सागराः या यो रनावा सात्वा मेपक्रम मेपसक्रम नूना नून भगवान भगवान् रयस्यासु रयत्याशु हस्राणां सहस्राणा पूष्प पुप्प मुस्वात् मुखात् मही मही णाह यादृश बिश्व विश्व नियमाणो नीयमानो प्रतः श्रुतः मणुि मणि सुमिग्घ सुस्निग्ध सिचाया सिचया न्याथ न्याय स राममुनिवर्या सराममुनिवर्या शम्मु हे हेतु भार्यान भाय ४४५ " ४५२ १५ २२ २५ १६ १५ " २३ शम् २५ ७३ ४ ·४७३ ह " ४७६ ४८० १६ १० तत्रा समोजयन् ऊगबमो पुनपुनः समाचार विधावाये तवान्तेष्टि भर्ता ४८२ ४८३ ૨ ४८४ १४ ४८५ पहत्तर निपपिता मरमन १३ ४८६ ४६० ४६२ ४६३ ४६५ ४६६ तत्र तमयोजयन् कसरनो पुनः पुनः ममाचर विधवाये तवान्त्येष्टि भंता पहुचर निपपिता भस्मना तं रजो ब्रह्मा कीर्तयिष्यामि चाम्या व्याख्या पुराणे इतम् तथाऽप्रपत्रं वृत्तान्तः पशूनां वर्णनम् ततो ४ रजा . १६ १३ ब्रह्म कीतिर्यस्यामि " चाध्या 2 " ५ ५०६ व्यारव्या पुणाणे द्रतम् तथाष्टत्रं वृतान्तः पशुनां वणनम् तपो १ १ २ ११ १ ·६ . पावत्यु २१ ३ २८ 18 ३ १६ २० ५५५ २ १२ १३ मवापत्यति कीडनास्ते प्रहादो हनूमन्ता किश्चि पहिः पुराणार्थ श्रिणोति राक्ष व्याख्यातरं पुराण चेङ्गतः कुयात् लम्या मभ्याली मामय पुरपोत्तम स्वेनेव निवृत्ताधापरे पावत्यु कृत मवाफ्यति क्रीडनास्ते प्रहादो हनूमन्त किश्चि यहिः पुराणार्थ शृणोति राक्षस व्याख्यातारं पुराणं पेच्छन् सः कुर्यान् टम्प मभ्यालिक मारण्य पुरुपोत्तम स्वेनैव निवृत्तामापरे रामा मृनवपन पाहापः D ५१२ " १२ १४ यन १४ M " " नृवपन! वातारपः akis- १

·.
३
.
Tar
.
३०
व 331135.37
२०
line
पुरे
हि
५८६
६
-
এবিধি
मयादा
शिवराय
परिपत
माह
.
३
१३
॥समातमिदम्पातारूण्वस्य मुद्धिपत्रम् ।।
शुभमस्तु

·No text on this page.