·अर्हम् श्रीजैनयशोविजयग्रन्थमाला [२] श्रीहेमचन्द्राचार्यवर्य-विरचित- ~~~~ - हैमलिङ्गानुशासनम् अवचूरिसहितम् । श्रीवाराणसेय न्यायविशारदश्रीयशो- विजयनामाङ्कितजैनपाठशालातः मुम्बयी-वास्तव्यश्रेष्ठिवर्य- चन्नीलाल पन्नालाल साहाय्यन प्राकाश्यं नीतम् । REGISTERED UNDER SECTIONS 18 AND 19 OF ACT XXV OT 1867 काश्यां चन्द्रप्रभायन्त्रालये समुदितम् । कीरस २४३१ सन् १९०५। Hostu ·ॐ हैमलिङ्गानुशासनम् ॥ अवचूरिसहितम् पुंलिङ्ग कटणथपभ- मरसस्न्वन्तमिमनलौ किश्तिव् ॥ ननौ घघौ दः कि- भीवे खोऽकर्तरि च कः स्यात् ॥१॥ ॐ नमः सर्वज्ञाय । लिङ्गानुशासनमन्तरेण शब्दानुशासनं नाविकलमिति सामान्यविशेषलक्ष- शाभ्यां लिङ्गमनुशिष्यते । नामेति वक्ष्यमाणमिह संबध्यते । कटणथपभमयरषसान्त स्न्वन्तं च नाम चुंलिङ्गं स्यात् । कादयोऽकारान्ता गृह्यन्ते पृथक् सन्तनिर्देशात् । द्विस्वरसन्तानां नपुंसकत्वस्य वक्ष्य-

·२
हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग)
माणत्वेन एकत्रिस्वरादिसन्ता गृह्यन्ते । कान्तः,
आनकः पटहो दुन्दुभिश्च । इत्यादि ॥ टान्तः,
कक्षापुटः सारसंग्रहग्रन्थः। इत्यादि ॥ णान्तः, गुणः
शुम्बे प्रधानादौ । इत्यादि ॥ थान्तः, निशीथः
अर्धरात्रः। शपथः समयः। इत्यादि ॥ पान्तः, क्षुपो
लतासमुदायः। इत्यादि ॥ भान्तः, दर्भो बर्हिः।
इत्यादि ॥ मान्तः, गोधूमो नागरङ्गे स्यादित्यादि ।
यान्तः, भागधेयो दायादः । राजदेये त. स्त्रियो-
वक्ष्यते । शुभे तु तन्नामत्वादेव क्लीबत्वम्।तन्दुलीयः
शाकविशेषः । इत्यादि ॥ रान्तः, निर्दरः कन्दरा ।
इत्यादि ॥ षान्तः, गवाक्षः। 'गवाक्षी शक्रवारुण्यां
गवाक्षो जालके कपौ'। इत्यादि । सान्तः, कूर्पासः
कञ्चुके । हंसो विहङ्गभेदे । इत्यादि ॥ सन्तः,
माश्चन्द्रमासयोः पुंसि । अनेहाः कालः । इत्यादि ।
नन्तः, ग्रावा पाषाणो गिरिश्च । इत्यादि।उकारान्तः,
तर्कः सूत्रवेष्टनमग्न्याधारभाण्डं च । मन्तुः, अपराधः।
इत्यादि । अन्तान्तं नाम मुलिलम् । पर्यन्तोऽवसा

·३ , (पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । नम्। विष्टान्तः मरणम् । प्रत्यन्तस्य बाहुलकत्वान्न- पुंसकत्वमेव ॥ इमन्प्रत्ययान्तम् अल्प्रत्ययान्तं च नाम पुंलिङ्गम् ॥इमन् , प्रथिमा।म्रदिमा। द्रढिमा । इत्यादि । नन्तत्वेनैव सिद्धे इमन्ग्रहणम् 'आत्वात् त्वादिः' इति नपुंसकबाधनार्थम् । यस्त्वौणादिक- स्तस्याश्रयलिङ्गता। भरिमा पृथ्वी, वरिमा तपरवी। इत्यादि ॥ अल्,प्रभवः। प्रभवस्तु पराक्रमे । मोक्षे- ऽपवर्गः'। इत्यादि॥ तथा क्यन्तं रितवन्तं च नाम पुंलिङ्गम् ॥ किः, अयं वृतिः वृतुङ् धातुस्तदर्थश्च ॥ शितव् , अयं पचतिः डुपचींष् धातुस्तदर्थश्च॥श्तिब साहचर्यात् 'इकिश्तिवस्वरूपार्थे ' इति विहितस्यैव केर्ग्रहणम् ॥ तथा नप्रत्ययान्तं नङ्प्रत्ययान्तं च नाम पुंलिङ्गम् ॥ "स्वप्नः स्वापे प्रसुप्तस्य विज्ञाने दर्शनेऽपि च ॥प्रश्नः पृच्छा। नङ्, विश्नो गमनम् ॥ तथा घप्रत्ययान्तं घञ्प्रत्ययान्तं च नाम पुंलिङ्गम् घः, करः । 'करो वर्षोपले रश्मौ पाणौ प्रत्याय- शुण्डयोः ॥ परिसरो मृत्यौ देवोपतप्रदेशयोः ।

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) उरश्छदः कवचं प्रच्छदश्वोचरपटः । छदस्य तु नपुंसकता वक्ष्यते । इत्यादि ॥ घञन्तम् , पादः । पादो बुध्नांहितुर्याशरश्मिप्रत्यन्तपर्वतादिषु॥आप्लावः स्वानम्॥ भावः । भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचे टात्मजन्मसु ॥ क्रियालीलापदार्थेषु विभूतिबन्ध- जन्तुषु' । अनुषन्धः प्रकृत्यादेरनुपयोगी ॥ दास- ज्ञकाद्धातोर्यः किः प्रत्ययोविहितस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम् ॥ आदिः प्राथम्यम्। व्याधिः रोगः1 उपा- धिर्धर्मचिन्ता । कैतवंकुटुम्बव्यावृतो विशेषणं च । उपधिः कपटम् । उपनिधिः न्यासः। प्रतिनिधिः प्रतिबिम्बम् । संधिः पुमान् सुरङ्गादौ। परिधिःपरिवेष अवधिस्त्ववधानादौ।प्रणिधिःप्रार्थनमवधानं चरश्च। समाधिः प्रतिसमाधानं नियमो मौनं चित्तैकार्थ्य च। विधिः कालः कल्पो ब्रह्मा विधिवाक्यं विधानं दैवं प्रकारश्च । वालधिः पुच्छम् । शब्दधिः कर्णः। जलधिः समुद्रः। अन्तईिव्यवधा । प्रधेस्तु नेमौ स्त्रीपुंसत्वं रोगविशेषे स्त्रीत्वं, शिरोऽस्तु स्त्रीत्वम्, ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । इषुधेस्तु स्त्रीपुंसत्वं वक्ष्यते । इत्यादि ॥ भावे खा, भावेऽर्थेयः खो विहितस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम् । आशितस्य भवनम् आशितंभवो वर्तते, तृप्तिरित्यर्थना भाव इति किम् । आशितो भवत्यनया आशितंभवा पञ्चपूली ॥ अकर्तरि च कः स्यात् । भावे कर्तृव- जिते चकारके यः कः प्रत्ययस्तदन्तं नाम पुंलिङ्गम्।। आखूनामुत्थानमाखूथः ॥ विहन्यतेऽनेनास्मिन्वा विघ्न अन्तरायः । इत्यादि । अकर्तरि चेति किम्। जानातीति ज्ञा परिषद् ॥१॥ हस्तस्तनौष्ठनखदन्तकपोलगुल्फ- केशान्धुगुच्छदिनसर्तुपतद्रहाणाम् ।। निर्यासनाकरसकएठकुठारकोष्ठ- हैमारिवर्षविषबोलरथाशनीनाम् ॥२॥ हस्तादीनां नाम जलध्यादीनां तु सभिदा समभे- दानामपि पुंलिङ्गं भवति । हस्तनाम, पञ्चशाखः करः । शयः। अयं शय्यायामपि यान्तत्वात्पुंसि ।

·६ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) हस्तस्य तु पुंनपुंसकत्वम् ॥ स्तननाम, स्तनः। पयोधरः । कुचः। वक्षोजः । इत्यादि ॥ ओष्ठनाम, ओष्ठः। अधरः । दन्तच्छदः । इत्यादि॥ नखनाम, करजः। कररुहः। मदनाङ्कुशः । इत्यादि ॥ नखः पुंक्लीबः॥ नखरस्तु त्रिलिङ्गः॥ दन्तनाम, दन्तः । दशनः । अयं रुद्रटेन क्लीबेऽपि निबद्धः दशनानि च कुन्दकलिकाः स्युः, इति । तचिन्त्यम् । द्विजः । रदः। रदनः । इत्यादि ॥ कपोलनाम, कपोलः । गण्डः । गल्लः । इत्यादि ॥ गुल्फनाम, गुल्फः । गुटुः । प्रपदः। आप्रपदः। खुरकः। निस्तोदः । पादशीर्षः । इत्यादि॥ हस्तिगुल्फस्तु प्रौहः। घुटिक- घुण्टिघुण्टगुल्फास्तु स्त्रीपुंसलिङ्गा वक्ष्यन्ते ॥ केश- नाम, केशः। शिरोजः। शिरोरुहः। चिकुरः। चिहुरः । कचः। अयं बाहुलकाणेऽपि पुंसि । गुरोः पुत्रे तु देहिनामत्वात्सिद्धम् । इभ्यां तु योनि- मत्त्वात्स्त्रीत्वम् । अस्रः। वेल्लितानः। इत्यादि । वृजिनश्च । यद्गौडः । 'वृजिनं कल्मषे क्लीबं केशे ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ना कुटिले त्रिषु'। कुन्तलश्च । 'कुन्तलाः स्युर्ज- नपदो हलो वालश्च कुन्तलः'। हले बाहुलकात्पुंसि। बालः पुनपुंसको वक्ष्यते । तद्विशेषोऽपि केशः। कुरलः अलकः ॥ अन्धुः कूपस्तन्नाम, अन्धुः । हहिः। प्रहिः। इत्यादि । कूपस्तु स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ गुच्छनाम, गुच्छः । गुत्सः। गुलुञ्छः । स्तबकस्तु पुंक्लीबः ॥ दिननाम, घस्रः सूर्याङ्कः । दण्डयामः। दिनदिवसवासराणां पुनपुंसकत्वम् । दिवाह्नोस्तु नपुंसकत्वम् ॥ स इति समासस्याख्या पूर्वाचाया- णाम् । तन्नाम, बहुव्रीहिः। अव्ययीभावः । द्वन्द्वः। इत्यादि ॥ ऋतुनाम, हेमन्तः । वसन्तशिशिरनि- दाधाः पुन्नपुंसकाः। शरत्नावृड्वर्षाश्च स्त्रीलिङ्गाः । ऋतुस्तु उदन्तत्वात्पुंसि । पतगृह आचेलकाधार- स्तन्नाम, प्रतिग्रहः। प्रतिग्राहः । इत्यादि । निर्या- सनाम, वृक्षादीनांरसः।गुग्गुलः।श्रीपृष्टः। श्रीवेष्टः। सर्जरसः। उषः। उलूखलं नपुंसकम् । निर्यासस्तु पुंनपुंसकः । कुम्भकुन्दोलूपले तु बाहुलकान्नपुंसके॥

·to 2 हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) नाकनाम, स्वर्गः। स्वः अव्ययम् । नाकत्रिदिवौ घुनपुंसकौ । दिवं त्रिविष्टपं क्लीबे । घोदिवौ स्त्री-॥ रसाः शृङ्गारादयस्तन्नाम, शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवी- रंभयानकशान्तबीभत्साद्भुता इति । वत्सलस्तु पुत्रा- दिनेहात्मा रतिभेद एव । शृङ्गारः पुंक्लीक गौडस्तु 'शृङ्गारवारौ बीभत्स रौद्रं हास्यं भयानकम् ॥ करुणा चाद्भुत शान्तं वात्सल्यं च रसा दश' ? इति ।। कण्ठनाम, गलः। नालः॥ कुठारनाम,परशुभ पशुः । स्वधितिः।इत्यादि। कुठारः पुंस्त्रीकोष्ठनाम, कुशूलः । इत्यादि। हैमनाम, हैमो भेषजभेदः किरात तिक्तःकिरातकसंज्ञः।। अरिनाम, द्विषन् । प्रत्यर्थी। रिपुः। इत्यादि।। वर्षनाम, वत्सः। संवत्सरः। संक- दित्ययमव्ययमपीति कश्चित् । वर्षहायनाब्दास्तु पुंक्लीबाः। शरत्समे तु स्त्रीलिङ्गे ॥ विषनाम, गरः । ब्रह्मसुतः। श्वेडः। वत्सनाभः। इत्यादि । विषकाल- कूटगरलहालाहलकाकोलाः पुंनपुंसकाः । मधुर बाहुलकात् क्लीबत्वम् ॥ बोल औषधविशेषस्तन्नाम, ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । गन्धरसः। प्राणः। इत्यादि । रथनाम, पताकी । स्यन्दनः । पुनपुंसकोऽयमिति गौडशेषः। रथः पुंस्त्रीम अशनिनाम, पविः। इत्यादि॥अशनिः पुंस्त्री। वज्र कुलिशौ पुंक्लीबौ। भिदुरं बाहुलकात क्लीबम् ॥२॥ श्वेतप्तवात्ममुरजासिकफाभ्रपङ्क- मन्थत्विषांजलधिशेवधिदेहभाजाम्॥ मानद्रुमाद्रिविषयाशुगशोणमास- धान्याध्वराग्निमरुतांसभिदांतुनामा॥३॥ श्वेतनाम, श्वेतः। कपर्दः॥ प्लवनाम, कोल: मेलः । उडुपस्तु पुंक्लीबः।आत्मनाम, जीवः। पुद्- गलः।क्षेत्रज्ञः। प्रधाने त्वाश्रयलिङ्गता । पुरुषः। इत्यादि । मुरजो मर्दलस्तन्नाम, मृदङ्गः। मुरजभे- दोऽपि । मुरजः॥ असिनाम, निस्त्रिंशः। खगः । ऋष्टस्तु पुंस्त्रीत्वम् ॥ कफः।श्लेष्मा। खेटस्तुपुंक्लीबः। अभ्रं मेघः। अभ्रस्तु पुंक्लीबः ॥ पङ्को निषद्वरः। पङ्कजम्बालौ पुंक्लीबौ ॥ मन्थः मन्थानः ॥ विट् ·१० हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) कान्तिः । अंशुः । अयं रवावपि । अभीषुः । मूर्ध- न्योपान्त्योऽयम् । मयूखः । अयं भाशोज्वालयोरपि बाहुलकात्पुंसि॥ रुचित्विटद्युतिदीधतयःस्त्रीलिङ्गाः। रोचिः शोचिषी तु द्विखरसन्तत्वात् क्लीबे । गोमरी- चिप्रश्नयस्तु पुंस्त्रीलिङ्गाः । रश्मिः । अयं रज्जौ स्त्रियाम् । जलधिः । अर्णवः। समुद्रः। महाकच्छः। पश्चिमाशापतौ तु देहिनामत्वात्पुंसि । तत्प्रभेदनाम, क्षीरोदः । लवणोदः । इत्यादि॥शेवधिः। निधिः। तत्प्रभेदः। ‘महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ॥ मुकुन्दकुन्दनीलाच खर्वश्च निधयो नव'१। पद्मस्य विभबिन्दौ । नपुंसकत्वम्॥देही। जन्तुः। जन्मी। जन्मशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । जन्तुः पुनपुंसकः । तत्प्रभेदः । ब्राह्मणः । क्षत्रियः। वैश्यः । शूद्रः। इत्यादि ॥ देवः । सुरः । इत्यादि ॥ तत्प्रभेदः । इन्द्रः। चन्द्रः। इत्यादि।माननाम, तूलः। कुडवः प्रस्थः पुनपुंसकः। आढकस्तु त्रिलिङ्गः ॥ द्रुमनाम, अंहिपः । वनस्पतिः॥ विषयनाम, विषय इन्द्रिय- ·(पुंलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ११ ग्राह्यो गन्धशब्दस्पर्शादिः । देशश्च। तुबररावकषाय कोलाहलनीलानां पुंक्लीबत्वम् । रूपस्य तु नपुंसक त्वम् ॥ आशुगनाम, पतत्रिः । शरबाणकाण्डाः पुनपुंसकाः । इषुस्त्रिलिङ्गः ॥धान्यनाम, व्रीहिः । स्तम्बकरिः । धान्यसत्यशस्यानां संयुक्तयान्तत्वेन नपुंसकत्वम् । माषाणू पुनपुंसकौ। आढकीप्रियङ्ग स्त्री । मसूरः स्त्रीपुंसः । शणं नपुंसकम् ॥ अध्वर- नाम, अध्वरः। मखः। यज्ञः। वितानवाजपेयराज- सूयानां यज्ञविशेषाणां पुनपुंसकत्वम् । बर्हिःसत्रयोस्तु नपुंसकत्वम्॥अग्निनाम, भास्करः। आशुशुक्षणिः। अयमण्यन्तोऽपि बाहुलकात्पुंसि ॥ मरुन्नाम; वातः। समानस्तु पुनपुंसकः ॥ ३ ॥ बर्होऽच्छदेऽहिर्वप्रेत्रीह्यग्न्योर्हायनब- हिषौ॥ मस्तुः सक्तौ स्फटिकेऽच्छो नीलमित्रौ मणीनयोः॥४॥ छदः पर्ण पिच्छं च । ततोऽन्यस्मिन्बर्हः पुंसि । बर्हः परिवारः । तयोस्तु पुनपुंसकः॥वप्रे केदारेऽहिः ·१२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) पुंसि । सर्प तु पुंस्त्री।हायनबर्हिषौ ब्रीहावमौ च पुंसि । वर्षरश्म्योश्च भेदे पुनपुंसकौ । बर्हिषोऽमिनाम- वादेवसिद्धे द्विस्वरसन्तक्लीबत्वबाधनार्थम् ॥ सक्ती धानाविकारे मस्तुः। अन्यत्र तुस्त्वन्तत्वात् क्लीबत्वमा स्फाटिकेऽच्छः अयमव्ययमाभिमुख्येऽप्यस्ति ॥मणौ रत्ने इने सूर्ये क्रमेण नीलमित्रौ पुंसि । नीलान्त- त्वान्मही नीलोऽपि मित्रस्य देहिनामत्वादेव सिडे नियमार्थ, तेन सुहृदिसंयुक्तरान्तत्वेन क्लीबत्वम् ॥॥ कोणेऽस्रश्चषके कोशस्तलस्तालच- पेटयोः ॥ अनातोये घनो भूम्नि दारप्राणासुवल्वजाः॥५॥ कोणेऽस्रः पुंसि । कोणः।अस्रः । अन्यत्रेदमस्र रुधिरम्। संयुक्तरान्तत्वान्नपुंसकत्वम् । केशे तु तन्ना- मत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ चषके कोशः पुंसि । कोशश्व- षकः । प्रत्याकारे शम्बायां च त्रिषु ।भाण्डागारादौ तु पुनपुंसकः॥ तालो वृक्षविशेषो वितस्तिश्च तयो- ·१३ (पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । श्चपेटे च तलः पुंसि। तलान्तत्वात्प्रतलोऽपि चपेटे। आतोद्यमुपलक्षणं नृत्यस्य । आतोद्यान्मध्यमनृत्ता- चान्यत्र धनः पुंसि ॥ दाराः कलत्रम् । प्राणा असवो जीवितं च । असवः प्राणाः । वल्वजा उपलाख्यस्तृणभेदः । एतेपुंलिङ्गाः, भूम्नि बहुत्व एव। कचिदेषामेकत्वमपि । असुसाहचर्यात्तहाचिन एव प्राणस्य बहुत्वम् । पुंस्त्वं तुणान्तत्वादेव सिद्धम्॥५॥ कान्तश्चन्द्रार्कनामायःपरोयानार्थतोयुगः।। यश्वस्यादसमाहारे इन्होऽश्ववडवावितिद चन्द्रार्कनामभ्योऽयःशब्दाच्च परः कान्तो यानार्थ- बाचिनः परो युगश्च पुंलिङ्गः । चन्द्रकान्तः । सूर्य- कान्तः।अयस्कान्तः।लोहाकर्षणः। (यूपयुग्मयोरपि) चानयुगः। शकटयुगः॥यश्वासमाहारे इतरेतरयोगे इन्होऽश्ववडवाविति स पुंसि । अश्वश्व वडवाचेमा- वश्ववडयौ । द्विवचनमतन्त्रम् । तेनेमेऽश्वबडबाः। अश्ववडवान् पश्य । 'अश्ववडवपूर्वापराधरोचरा' ·१४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्ग) इति निर्देशाङ्खत्वम् । असमाहार इति किम् । अश्ववडवम् । द्वन्द्व इति किम् । अश्वो वडवाऽ स्याश्ववडवमुन्मुग्धं कुलम् । अश्ववडवा स्त्री । द्वन्द्वस्यापरवल्लिङ्गत्वप्राप्तौ वचनम् ॥ ६ ॥ वाकोत्तरा नक्तकरल्लकाङ्का, न्युडोत्तरासङ्गतरङ्गरङ्गाः॥ परागपूगौ सृगमस्तुलुङ्ग- कुडङ्गकालिङ्गतमङ्गमङ्गाः॥७॥ अतः परं खरान्तक्रमेण शब्दा उदाहियन्ते । तत्र स्वरान्तेषु ककारोपान्त्यादिक्रमेणाकारान्ता उदा ह्रियन्ते॥वाकोत्तरपदा नक्तकादयश्च शब्दाः पुंलिङ्गाः अनूच्यत इति अनुवाकः ऋग्यजुः समूहात्मकं वचनम् । घञन्तत्वादेव सिद्धे नियमार्थ वचनं भाव एव पुंस्त्वमिति' तेन वकं काष्ठमित्यादौ भावाद- न्यत्र घअन्तस्याश्रयलिङ्गता । अथवा, अनुगतो बायोडोन तदनुदाक दत्ति अन्यपदार्थत्वेऽपि पंस्त्वा- ·१५ (पुंलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । थम् ।नक्तको गलनम् ॥रल्लकः पक्ष्मकम्बलः॥अङ्क: समीपम् । नक्तकरल्लकयोर्वस्त्रनामत्वेनाङ्कस्यान्तिक- नामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् ॥न्युङ्खाः षडोङ्काराः। सम्यग्मनोज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः॥उत्तरासङ्गः वैकक्ष्यम् । तहाची अर्थप्राधान्यात्कम्बलोऽपि ॥ तरङ्गः ऊर्मिः। रङ्गो नर्तनभूमिः॥परागो धूल्यादिः॥ पूगः क्रमुकः सङ्घोऽपि । अयं क्लीबोऽपीति कश्चित् ॥ सृगो भिन्दिपालाख्यः शस्त्रविशेषाऽर्थप्रधान्याद्भिन्दपालो ऽपि ॥ मस्तुलुङ्गो मस्तिष्कः। कुडङ्गो वृक्षगहनम् ॥ कालिङ्गः कालिङ्गिनी तत्फलं च । चिर्भट्यां वल्लि- नामत्वादेव स्त्रीत्वम् । वल्लिनामत्वेन स्त्रीत्वे फलनाम त्वन क्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् । तमङ्गइन्द्रकोशः॥मङ्गो धर्मो नौः शिरश्च॥७॥ वेगसमुद्रावपाङ्गव! घार्घा मञ्चसपुच्छपिच्छगच्छाः॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- अवटः पट्टहठप्रकोष्ठकोष्ठाः॥८॥ वेगोरयः किम्पाकफलं प्रवाहो मूत्रादिप्रवृत्तिश्च। समुद्गः संपुटः ।। अपाङ्गो नेत्रान्तस्तिलकश्च ॥ वर्ग: संघातः ॥ ओषः समूहादिः॥ अर्थो मूल्यं पूजा- विशेषश्च ॥ वेगवर्गरौघाओणामौणादिकगान्तानां समुद्गस्य च डान्तस्य ग्रहणम् । घअन्तत्वेतु सिद्ध. भेव ॥ मञ्चो राजासनम् । पुच्छः पश्चाद्भागः । लाङ्गले तु पुनपुंसकः॥ पिच्छं लाङ्गलम् । गच्छो ऽभिमतसंख्यावसानम् ॥ वाजः पिच्छम् ॥ ओजो विषमसंख्या। किलिञ्जः कटः । मुञ्जः शरेषीका । अवटो रन्ध्रम् ॥ पट्टः पेषणपाषाणः पीठं च । ललाटभूषायां बाहुलकत्वात् स्त्रीत्वे पट्टी ॥ हठ: बलात्कारः वारिपर्णी च ॥ प्रकोष्ठः कूर्परादधः ॥ कोष्ठः कुक्षिगृहयोरन्तरालम्, आत्मीयश्च ॥ ८॥ अङ्गुष्ठगण्डौ लगुडप्रगण्ड- करण्डकूष्माण्डगुडाः शिखण्डः॥

·७ (युंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । वरण्डरुण्डौ च पिचण्डनाडी- व्रणौ गुणभ्रूणमलक्लकुन्तौ॥६॥ अङ्गुष्ठोऽङ्गुलिविशेषः ॥ अथ डान्ता दश ॥ गण्डः पिटकः। लगुडो लोहमयं शस्त्रम् ॥ प्रगण्डः कूर्परांसयोर्मध्यम् ॥ करण्डो भाण्डविशेषः ॥ कूष्माण्डः कर्कारुः भ्रूणश्च ॥ गुडो गोलकः ।। शिखण्डश्चूडा ॥ वरण्डोऽन्तरावेदौ ॥ रुण्डः कबन्धः। रुण्डान्तत्वाद्वारुण्डः सेकपात्रम् ॥ पिचण्ड उदरम् ॥ णान्तास्त्रयः॥ नाडीव्रणो रोगविशेषः । व्रणस्य पुनपुंसकत्वेन तत्पुरुषेण परवल्लिङ्गताप्राप्तौ वचनम् ॥गुणः पटः। भ्रूणो गर्भिणी स्त्री शिशुश्च । गुणस्यांशुकनामत्वेन नपुंसकत्वे भ्रूणस्य तु योनि- मन्नामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते पाठः । अथ तान्ताः सप्त ॥ अलक्तो यावकः॥ कुन्तः प्रासः । अर्थ- प्राधान्यात् शलपराचदीर्घायुधा अपि ॥ ९ ॥ पोतः पिष्टातः पृषतश्चोत्पातवाता- ·हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) वर्थकपर्दो ॥ बुहुदगदमगदो मकरन्दो जनपदगन्धस्कन्धमगाधः॥१०॥ पोतः प्रवहणं शिशुश्व॥ पिष्टातः पटवासकः पृषता बिन्दवः। प्रायेण बहुवचनान्तोऽयम् । मृगवा- चिनस्तु देहिनामत्वादेव पुंस्त्वम् । उत्पातः उपसर्गः॥ बातः समूहः ॥ अथ थान्तः। 'अर्थः प्रकारे विषये चित्तकारणवस्तुषु' । अभिधेयेऽपि शब्दानाम् । धननामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ अथ दान्ताः षट् । कपर्दो हरजटाबन्धः। वराटवाचि- नस्तु तन्नामत्वादेव सिद्ध पुंस्त्वम् ॥ बुहुदः जला- दिसंस्थानविशेषः॥ गदो व्याधिः विष्णोरनुजश्च । अगद औषधम् । मकरन्दः पुष्परसः । अर्थ- प्राधान्यान्मरन्द इति॥ जनपदो जनसमूहो विषयः करदश्व कुटुम्बी ॥ अगदजनपदयोभैषजनामप- दान्तत्वाभ्यां नपुंसकत्वेप्राप्ते पाठः॥ अथ धान्ताः॥ 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धगर्वयोः' ॥

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । स्कन्धः 'प्रकाण्डशे नृपे स्कन्धः काये व्यूहस- मूहयोः ॥ अगाधः विरलम् । बिलनामत्वादेव क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ विरं छन्दः ॥ १० ॥ अर्धसुदर्शनदेवनमला- भिजनजनाः परिघातनफेनौ ॥ पूपापूपौ सूपकलापौ रेफः शोफः स्तम्बनितम्बौ ॥ ११॥ अर्धः खण्डम् । ग्रामाधः। अर्धः पटी। अर्थ नगरम् । समांशे तु क्लीबत्वस्य वक्ष्यमाणतया विषमांशवृत्तिरिहार्धशब्दः ॥ अथ नान्ताः सप्त ।। सुदर्शनः विष्णुचक्रं शक्रपुरं च । मेरुजम्ब्चा स्त्रीपुंसलिङ्गः॥ देवनः अक्षः। क्रीडाविहारविजि- गोषासु नान्तत्वान्नपुंसकत्वमेव ॥ अह्न इति 'संख्यात' इति 'सर्वाश' इति च कृतसमासान्तो हिनशब्दः । संख्यातासः । सर्वमहः सर्वाह्नः । पूर्वमहः पूर्वाह्नः। एवं सायाह्नः । प्रारम्भो मध्य ·२० हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) चाह्नःप्राह्नः मध्याह्नः ॥ अपराह्नस्तु पुंक्लीबः। परव- ल्लिङ्गतापवादोऽह्नस्य पाठः॥अभिजनः कुले ख्याताव- भिजनो जन्मभूम्यां कुलध्वजौ॥ जनः लोकः ॥ परिघातनः अयोबद्धो लगुडः ॥ फेनः डिण्डीरः अर्थप्राधान्यादब्धिकफ इत्यपि ॥ अथ पान्ताश्व- त्वारः ॥ पूपोऽपूपश्च गुणभेदः । सूपः मुद्गादि- विकारः । सूपकारे देहिनामत्वादेव सिद्धम् । अर्थ- प्राधान्यत्सूद इत्यपि । पूपादीनां नपुंसकत्वे प्राप्ते- ऽस्य पाठः ॥'कलापः संहतौ बर्हे काञ्च्यां भूषण- तूणयोः ॥ पिच्छनामत्वान्नपुंसकत्वेऽस्य पाठः ॥ अथ फान्तौ । रफोऽवद्यम् । वर्णविशेषे तु विषय- नामत्वेनैव पुंस्त्वम् ॥ शोफः श्वयथुः ॥ अथ बान्ताः४॥ स्तम्बः आलानं ब्रीह्यादीनां प्रकाण्ड- विशेषश्च । तत्र चार्थप्राधान्याद् गुच्छोऽपि ॥ नितम्ब 'स्त्रियाः पश्चात्कटौ सानौ नितम्बः कटि- रोधसोः ॥ ११॥ शम्बाम्बौ पाञ्चजन्यतिष्यो ·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । २१ पुष्यः सिचयनिकाय्यरात्रत्राः॥ मन्त्रामित्रो कटप्रपुण्डाराः कल्लोलोल्लौ च खल्लतल्लौ ॥ १२॥ शम्बः मुसलाग्रस्थो लोहमण्डलकः। अशनौ तु तन्नामत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ अम्बः सरकादीनाम्॥ अथ यान्ताः ॥ पाञ्चजन्यो विष्णोः शङ्खः पोट- गलश्च ॥ तिष्यः पुष्यश्च कलियुगम् । नक्षत्रे बहुलं नक्षत्रेत्यनेन मासविशेषे तु मासनामत्वा- देव पुंस्त्वम् ॥ सिचयो वस्त्रम् । अंशुकनामत्वेन क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ निकाय्यो निवासः॥ अथ रान्ताः॥ रात्र इति कृतसमासान्तः 'संख्या- तैक'-इति 'ऋक्साम' इति च रात्रिशब्दः। पुण्या रात्रिः पुण्यरात्रः। वर्षारात्रः। दीर्घरात्रः । चिररात्रः । पूर्वरात्रः। अपररात्रः । अर्धरात्रः । अहोरात्राविमौ । एकात्समाहारे च पुंक्लीबः। पर- वल्लिङ्गतापवादोऽस्य पाठः ॥ वृत्रोऽन्धकारः रिपुश्च॥

·२२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंलिङ्गः) मन्त्रः ऋगादिलक्षणः ॥ अमित्रो वैरी । अरिनाम त्वादेव सिद्धे संयुक्तरान्तत्वात् क्लीबत्वबाधनार्थ वचनम् ॥ कटप्रः समूहः। 'पुण्द्रो दैत्यविशेषेक्षु- भेदयोरतिमुक्तके' ॥ आरः आरकूटः॥ द्रवनाम- त्वात् क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः। अत लान्ताः २६॥ कल्लोलस्तरङ्गः। अथप्राधान्यादुल्लोलोऽपि । उल्लः सूरणः ॥ खल्लः कृतौ हस्तपादावमर्दनाख्यरुजि च॥ तल्लस्तडागः॥ १२ ॥ कण्डोलपोटगलपुद्गलकालवाला- वेला गलो जगलहिङ्गलगोलफालाः॥ स्थाद्देवलो बहुलतण्डुलपत्रपालवातूल- तालजडुला भ्रमलो निचोलः॥१३॥ कण्डोलः पिटकाख्यं भाजनम् ॥ पोटगल: काशः नडश्च । पुद्गलः परमाणुः देहश्च । कालो मृत्युः। वालोऽश्वकरिवालधिः। तुटौ तु बाहुल- कात् स्त्रियाम् ॥ आवेलश्चर्वितताम्बूलम् ॥ गलः ·२३ अवचूरिसहितम् । सर्जरसः॥ अर्थप्राधान्यात् कलकल इत्यपि । कण्ठे तु तन्नामत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ द्रवनामत्वात् । क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ जगलः पिष्टमद्यम् ॥ हिङ्गुलं दारदम् ॥ गोलः सर्वतोवृत्तः बालक्रीडन- काष्टे स्त्रीपत्राञ्जनादौ क्लीबः। यस्तु गोल एव गोलके इति खार्थिकप्रत्ययान्तो मृते भर्तरि जार- जस्य वाचकः स आश्रयलिङ्गः॥ फालः कुशी। देवलः देवायतनम् ॥ बहुलः कृष्णपक्षः॥ तण्डुलः धान्यसारः विडङ्गं च ॥ पत्रपालः दीर्घाछुरी ॥ बातूलः वातसमूहः। वातासहे । चोन्मत्ते चाश्रय- लिङ्गः ॥ तालः गीतकालक्रियामानकरतलादौ । जडुलो देहे कृष्णं लक्ष्म ॥ भृमलो रोगविशेषः॥ निचोलः निचुलकम्। उपसर्गस्यातन्त्रत्वात चोल: स्त्रीणां कूसकश्चोलः ॥ १३ ॥ कामलकुद्दालावयवस्वाः सवरौरव- यावाः शिवदावौ ॥ माधवपणवादीन-

·२४
हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग)
वहावध्रुवकोटीशांशाः स्पशवंशौ॥१४॥
कामलो 'मरौ रोगेऽवतंसे ना कामलस्त्रिषु
कामुके'।कुद्दालः खनित्रविशेषः॥ अथ वान्ताः१२॥
अवयवः अङ्गम् ॥ ख आत्मा स्वभावः ज्ञातिश्च ।
अर्थे तु पुंकीबः । आत्मीये तु गुणवृत्तित्वादाश्रय-
लिङ्गः ॥ सुवः स्रग्भेदः ॥ रौरवो नरकभेदः ॥
यावः अलक्तकः । शिवो वेदादिः॥ दावोऽरण्यम् ।
वह्निविशेषे तु पुंस्त्वं सिद्धमेव । अर्थप्राधादव-
इत्यपि 'कानने वनवह्नौ च स्याहाबो दववन्नरि।।
माधवो मधुमिश्र आसवः। खार्थिके के माधवकः।
माघे मासभेदे मधौ विष्णौ च सिद्धमेव पुंस्त्वम्।
स्त्रियामपीति कश्चित् । पणवः पटहः॥ आदी-
नवो दोषः परिक्लिष्टः दुरन्तश्च॥हावः भावसूचकः॥
ध्रुव आतौशिवे शङ्कौ इत्यादि ॥ अथ शान्ताः७ ॥
कोटीशो लोष्टभेदनः। अर्थप्राधान्यात्कोटिशोऽपि ॥
अंशः भागः ॥ स्पशः संपरायः प्रणिधिश्च ॥
'वंशो वर्गे कुले वेणौ पृष्ठस्यावयवेऽपि च ॥१४॥

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । कुशोडीशपुरोडाशटषकुल्मासनि- ष्कुहाः ॥ अहनियृहकलहाः पक्षराशि- वराश्यषिः ॥ १५॥ कुशः योक्रम् द्वीपश्च ॥ उड्डीशो ग्रन्थविशेषः। हरे तु देहिनामत्वात्पुंस्त्वम् ॥ 'पुरोडाशो हविभेदे चमस्यां पिष्टकस्य च ॥ रसे सोमलतायाश्च हुत- शेषे च पुंस्यपि' ॥ अथ षान्तः॥ वृषः गवादिः। व्रतिनामासनं वृषी । अथ सान्तः॥ कुल्मासः अर्धस्विन्नो माषादिः । अन्ननामत्वात् क्लीबले प्राप्तेऽस्य पाठः । मूर्धन्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ अथ हान्ताः ॥ निष्कुहः कोटरम्।ये तु टान्तमाहुस्तन्मते टान्तत्वात्पुंस्त्वम्॥अह इति हिंगोः' इति 'अह्न' इति च कृतसमासान्तोऽहनशब्दः । इयोरह्योः समाहारो यहः । त्र्यहः। पञ्चाहः । सप्ताहः । द्विगुरन्नेति स्त्रीनपुंसकत्वे परमाह उत्तराह इत्यादौ परवल्लिङ्ग- ताप्राप्तौ वचनम् । सुदिनैकाभ्यां क्लीबलम्, पुण्या- ·२६ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) हस्य तु पुनपुंसकत्वम् ॥ नियूहः शेखरे नागदन्ते निर्यासेऽपि ॥ कलहः खड्गकोशे भण्डने च ॥ अथ क्षान्तः । पक्षः पिच्छम् । युद्धपिच्छनामखा- क्लीबले प्राप्ते वचनम् । प्रतिज्ञार्थादौ च पक्षस्य षान्तत्वादेव पुंस्त्वम् ॥ अथेकारान्ताः राशिर्मेषादिः पुञ्जश्च ॥ वराशिः स्थूलशाटः ॥ वस्त्रनामत्वात क्लीबत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥ऋषिर्वेदविशिष्टादौ॥१५॥ दुन्दुभिर्वमतिरष्णिपाण्यविज्ञाति- रालिकलयोऽञ्जलिघृणिः॥ अग्निवह्निकृमयोंऽह्रिदीदिविग्रन्थि- कुक्षितयोऽर्दनिर्ध्वनिः ॥ १६ ॥ दुन्दुभिर्भेरीविशेषे । दैत्ये तु सिद्धमेव । अक्षे स्त्रीत्वम् ॥ वमतिान्तिः॥ वृष्णिः कुलविशेषः मेषश्च ॥ पाणिः हस्तः ॥ अविः मूषककम्बलः ॥ ज्ञातिः स्वजनः॥ रालिः कलहः॥ कलिः अन्त्य- युगम् । अञ्जलिः पाणिपुटः ॥ घृणिरभीशुः ॥

·(पुंलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मग्निः कृशानुः ॥ वह्निः स एव ॥ कृमिः कीटः। अर्थप्राधान्यात् क्रिमिरपि ॥ अंहिः पादः॥ अर्थ- प्राधान्यादतिरपि ॥ दीदिविः ओदनम् । अथ- प्राधान्यात् कुरुश्च ॥ ग्रन्थिः रज्ज्वादिवेष्टनबन्धः॥ कुक्षिर्जठरम् ॥ दृतिश्चर्मचर्मप्रसेवकश्च ॥ अर्दनिः अग्निः॥ ध्वनिः प्रतीयमानोऽर्थः। वृष्णिधृष्ण्योर्ण्यन्त- त्वात् अग्निवह्नयोश्च न्यन्तत्वात् अर्दनेरन्यन्तत्वात् कृमय॑न्तत्वात् पाणिकुक्ष्यंहीणां प्राण्यङ्गवाची- दन्तत्वात् स्त्रीत्वे दीदिवेरन्ननामत्वाद्रालेश्च युन्ना- मत्वाक्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् ॥ १६ ॥ गिरिशिश्रुजायुको हाहाहश्च नाम- हूर्गर्मुत् ॥ पादश्मानावात्मा पाप्मस्थे- मौष्मयक्ष्माणः॥ १७॥ इति पुंलिङ्गं समाप्तम् ॥ गिरिः कन्दुकः॥शिश्रुः श्रोत्रम्॥जायुरौषधम्। कर्पू: कराषाग्निः ॥ हाहाहूहूरित्यखण्डं नाम देव- ·- २८ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंलिङ्ग) गायनवाचि । केचित् खण्डयन्ति । अव्ययत्वाद- लिङ्गाविति केचित् । गन्धौ च हाहा हूहूरिति तु लक्ष्यम् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादर्थप्राधा- न्याहा निर्देशस्य तदपि संगृहीतम् । देहिनामत्वा देव पुंस्त्वसिद्धौ विमतिज्ञापनार्थम् हूहूरित्यस्य कृत इति स्त्रीत्वबाधनार्थम् ॥ नग्नहूर्माषदलिन्या- दिबीजम् । अर्थप्राधान्यान्नग्नहुरित्यपि ॥ नमान् ह्वयतीति व्युत्पत्तिप्राधान्ये त्वाश्रयलिङ्गता ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः ८॥ गर्मुत् सुवर्णम् सरघा च । द्रवनामत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्य पाठः॥पाद् चरणः। अदन्तोऽप्ययम्॥अश्मा पाषाणः ॥ उपलक्षणत्वा- द्वेमलोऽपि ॥ आत्मा शरीरं खभावश्च ॥ पाप्मा पापं रोगश्च ॥ स्थेमा स्थैर्यम् ॥ इमन्नन्तत्वादेव सिद्धे द्विखरं मन्नकर्तरि इति क्लीबत्वबाधनार्थ- मस्य पठः॥ ऊष्मा सन्तापः समृद्धिश्च ॥ यक्ष्मा क्षयरोगः। तदन्तत्वाद्राजयक्ष्मापि । अश्मादीना- ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । मन्नन्तत्वेन क्लीबत्वे प्राप्ते वचनम् । एवं शेषेष्वपि लिङ्गेषु वरव्यञ्जनान्तक्रमो ज्ञेयः॥ १७ ॥ इति पुलिङ्गस्यावचूरिः। अथ स्त्रीलिङ्गः। स्त्रीलिङ्ग योनिमग्रीसेनावल्लितडि- निशाम् ॥ वीचितन्द्राऽवटुग्रीवाजिह्वा- शस्त्रीदयादिशाम् ॥१॥ नामेति स्मर्यते। योनिमदादीनां नाम स्त्रीलिङ्गं भवति । पुरुषी । स्त्री । रामा। वामा। हस्तिनी । वशा । वृषी । अश्वा । मकरी मत्सी । मयूरी । इत्यादि ॥ वम्रीनाम उपदेहिका इत्यादि । सेना- नाम।चमूः। पृतना। वाहिनी। इत्यादि। वल्लिनाम। लता। प्रतानिनी। वल्लरी । इत्यादि । वल्ली । अजमोदायां तु अस्य बाहुलकात् स्त्रीत्वम् ॥ तडि- नाम । शम्बा । चपला । चरा। इत्यादि । निशा- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) नाम । तुङ्गी । तमी । निःशब्दोऽप्यस्ति निशा- वाची ॥ वीचिनाम । वीचिः। उत्कलिका । लहरी । भङ्गिः । इत्यादि । तरङ्गोल्लोलकल्लोलानां । पुस्त्वमुक्तम् ॥ तन्द्राशब्देनालस्यनिद्रे गृह्यते ॥ अवटुनाम। घाटा। कृकाटिका इत्यादि । अवटोस्तु स्त्रीपुंसत्वम् ॥ ग्रीवानाम । ग्रीवा । अयं तच्शि- रायामपि॥ जिह्वानाम । रसज्ञेत्यादि॥ शस्त्रीनाम । शस्त्री । असिपुत्री । इत्यादि ॥ दयानाम । दया । करुणा । इत्यादि। दिनाम । आशा । ककुप् । इत्यादि ॥१॥ शिंशपाया नदीवीणाज्योत्स्नाचीरी- तिथीधियाम्॥अङ्गुलीकलशीकङ्गुहिङ्गु पत्रीसुरानसाम् ॥२॥ शिंशपादिगणो नद्यादीनां नाम च स्त्रीलिङ्गं भवति । शिशपादि । शिंशपा। वीरुत् । पाटला। विडा । फल्गुका। लुक्लुयौ। निर्गुण्डी। झण्टी।

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । बम्बूः । श्रीपर्णी । भद्रपर्णी। बदरी । इत्यादिगण- पाठः ॥ नदीनाम, नदी। धुनी। निम्नगा। इत्यादि। बीणानाम । घोषवती । तद्भेदोऽपि । विपञ्ची इत्यादि ॥ ज्योत्स्नानाम । चन्द्रिका । कौमुदी। इत्यादि ॥ चीरी जीवविशेषः॥ तिथीति ड्यन्तं पदम् ॥ प्रतिपदाद्याः द्वितीया तृतीया चतुर्थी इत्यादि यावत् पञ्चदशी । सैव पूर्णचन्द्रा राका । पूर्णिमा । न्यूनचन्द्राऽनुमतिः । आमावस्या इत्यादि ॥ धीनाम । धिषणा । पण्डा । अङ्गुली- नाम । अङ्गुली । करशाखा ॥ कलशी। गर्गरी॥ कॉर्धान्यविशेषः ॥ हिडपत्री गुल्मभेदः । सुरा वारुणी। नसा नासिका ॥२॥ रास्नाशिलावचालालाशिम्बाकृष्णो- ष्णिकाश्रियामासृक्कापण्यातसीधाय्या- सरघारोचनाभुवाम् ॥३॥ रास्ता औषधीविशेषः ॥ शिला मनःशिला ॥

·३२
हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः)
वचा शतपर्विका ॥ गोलोमी । जीवा षड्ग्रन्थाः
उग्रगन्धा इत्यादि । लाला सृणीका ॥शिम्बा बीज-
कोशी ॥ कृष्णा कृष्णजीरकं राजिका च । पिष्पल्यां
वल्लिनामत्वात् सिद्धमेव ॥ उष्णिका यवागूः ॥
श्रीः । लक्ष्मीः। कमला । पद्मा। पद्मवासा ।
हरिप्रिया । क्षीरोदतनया । मा । रमा । इन्दिरा
इत्यादि ॥ सृक्का गन्धद्रव्यविशेषः। तन्नाम । मरु-
न्माला । पिशुना । सृक्का । देवीलता । इत्यादि ।
पण्यानाम । पण्या । कटती। सुवर्णलता। ज्यो-
तिष्का । इत्यादि। अतसीनाम । कृष्णप्रिया ।
चण्डिका। ममृणा । क्षुमा । उमा । इत्यादि ।
धाय्यानाम । सामिधेनी ऋक्। इत्यादि ॥ सरघा-
नाम । क्षुद्रा । मधुमक्षिका । इत्यादि ॥ रोचनेति
गोरोचना वंशरोचना च गृह्यते । तत्राद्यानाम ।
'वन्दनीया तु रोचना । भूतनी भूतनाशिनी' ॥
वंशरोचनातुवांशी तु काक्षीरी तुका शुभा।इत्यादि।
भूनाम।भूः। भूमिः। पृथ्वी। मही। इत्यादि ॥३॥

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । हरिद्रामांसिदूर्वाऽऽलूबलाकाकृष्ण- लागिराम्॥इत्तु प्राण्यङ्गवाचि स्यादी- दूदेकस्वरं कृतः॥४॥ हरिद्रा । पीतिका ॥ मांसिर्गन्धद्रव्यविशेषः ॥ दूर्वा हरिताली ॥ आलूः कर्करी, गलन्तिका च ॥ बलाका पुंध्वजेऽपि स्त्रीत्वमेव । बलाका विस- कण्टिका ॥ कृष्णला गुञ्जा ॥ गीर्वाक् ॥ प्राण्यङ्ग वाचि इकारान्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् ॥ गोधिर्ललाटम्। कटिः । पालिः। इत्यादि । इदिति किम् । कर्णः । प्राण्यङ्गवाचीति किम् । नाभिः क्षत्रियः। प्राण्यङ्ग- वाचिनस्तु स्त्रीपुंसत्वम् । चक्रपिण्डिकायां तु स्त्री- त्वम् ॥ ईकारान्तमूकारान्तं चैकखरं स्त्रीलिङ्गम् ॥ हीः । प्रीः । श्रीः। भ्रूः । स्त्रः । द्रूः। जूः॥ एक- खरमिति किम् । स्वयंभूर्ब्रह्मा । नीः लूरित्यादौ तु गुणवृत्तित्वादाश्रयलिङ्गता ॥ कृत्सम्बन्धिनौ यावी- दूतौ तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अनेकखरार्थ- ३ ·३४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) मारम्भः । लक्ष्मीः। ययीः। पपीः। इत्यादि। यवागूः । कुकूः । कच्छुः । अजूः । तनूः। इत्यादि ॥४॥ पात्रादिवर्जितादन्तोत्तरपदः समा- हारे ॥ द्विगुरन्नाबन्तान्तो वाऽन्यस्तु सर्वो नपुंसकः ॥ ५॥ पात्रादिवर्जितमकारान्तमुत्तरपदं यस्य स हिगुः समाहारे स्त्री ॥ पञ्चानां पूलानां समाहारः पञ्च- पूली। पात्रादिवर्जित इति किम् । द्विपात्रम् । द्विमासम् । त्रिभुवनम् । चतुर्युगम् । द्वित्रिचतुर्व्यः परः पथः । त्रिपुरम् । इत्यादि । अदन्तेति किम्। पञ्चसमिति । त्रिगुप्ति । पञ्चकुमारि । दशकुमारि । अन्त्ययोः स्त्रीपुंसत्वमपीत्येके ॥ उत्तरपदेति किम् । पञ्च गावः समाहृताः पञ्चगवम् । एवं दशगवम् । सप्तभूमम् । अत्र द्विगुरदन्तो नोत्तरपदम्। समाहार इति किम् । पञ्चाम्रप्रियः॥ अन्नन्तमाबन्तं च ·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । यदुत्तरपदं तदन्तो द्विगुर्वा स्त्री। पञ्चराजी । पञ्च- राजम् । पञ्चमाली। पञ्चमालम् । त्रिसन्ध्यं तु क्लीबम् । अन्नन्तं चाबन्तं चोत्तरपदं न हिगु- रिति द्विरन्तग्रहणम् ॥ उक्तस्त्रीत्वादन्यो द्विगुः समाहारे वर्तमानो नपुंसकम् । तेन पात्राद्युत्तर- पदस्यानदन्तोत्तरपदस्य विकल्पितस्त्रीत्वस्य च पक्षे कीबत्वम् ॥ ५॥ लिन्मिन्यनिण्यणिस्युक्ताः क्वचित्तिगल्पह्रस्वे कप् ॥ विंशत्याद्या शतावन्हे सा चैक्ये द्वन्द्वमेययोः॥६॥ लित्प्रत्ययान्तं मि-नि-अनि अणिप्रत्ययान्तं स्त्रियामुक्ताः स्त्र्युक्ताः क्तिः क्यप् शः यः अः अङ् अनः क्विप् ञः अनिः इञ् णकश्च इत्येत- दन्तं च नाम स्त्रीलिङ्गं स्यात् । लित् । गवां समूहो गोत्रा । एवं रथकट्यातॄण्याजनतादयोऽपि ।

·३६ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) शुक्लस्य भावः शुक्लता। देव एव देवता। इत्यादि। मिः, नेमिः कूपस्यान्ते त्र्यस्रं काष्ठं चक्रधारा च। वल्मिरिन्द्रः। दल्मिः शस्त्रम् । निः, वेनिः केश- रचना॥अनिः, वर्तनिः मार्गः। अटनिधनुष्मान्तः।। णिः, वाणिः मूल्यम्। वेणिः केशरचना प्रवाहश्च ॥ अणिः, सरणिः पन्थाः। तरणिः संक्रमो यवागूश्च । समुद्रादौ तु स्त्रीपुंसत्वम् । क्तिः, भूत्यादयः । क्यप् आस्या आसनम् । अट्या, व्रज्या, ईर्या च गमने। शः, क्रिया । यः, जागर्या । अः, शंसा । इच्छा॥ शुश्रूषा श्रवणेच्छा॥ अङ्, भिदा । छिदा। पूजा । अनः, वन्दना स्तुतिः। चेतना संवित्तिः। याचे- रपि बाहुलकादने याचना। एषां भावे क्लीबत्वम्। क्विप् , संपत् । समित् एधो रणश्च ॥ रुक् विट युच्च कान्तिः ॥ ञः, व्यात्युक्षी व्यतिहारेण सेच- नम् ॥ अनिः, अजननिस्ते वृषल भूयात् ॥ इञ् कां त्वं कारिमकार्षीः सर्वां कारिमकार्षम् ॥ णकः, भवतः शायिका शयितुं पर्याय इत्यर्थः ॥

·स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण तिगन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । तनुतात्तन्तिरित्यादि ॥ अल्पे हुस्खे चार्थे यः कप् तदन्तं नाम स्त्रीलिङ्गम् । अल्पः क्रयः ऋयिका । हवः पुटः पुटिका । क्वचिदिति किम् । पुटकः॥ विंशत्याद्या संख्या संख्येये संख्याने वर्तमाना च स्त्रीलिङ्गम् । इयं विंशतिः घटा घटानां वा । एवं त्रिंशदादयोऽपि ॥ षष्टिस्त्रीलिङ्गः । शताद्यानां पुन- पुंसकत्वम् । नन्तसंख्या वलिङ्गा । इन्हे विंश- त्याद्या संख्या शतादर्वाक् स्त्रीलिङ्गम् एकविंशति- र्यावन्नवनवतिः । द्वन्द्वैकवे इति क्लीबत्वबाधनार्थ वचनम् ॥ सा विंशत्याद्या सङ्ख्या द्वन्द्वे इतरे- तरसमासे मेये सङ्घयेये च वर्तमाना एकत्व एव प्रयोक्तव्या । इतरेतरार्थ वचनम् । एकविंशति- घंटा घटानां वा। एकशतम् । द्विलक्षम् । द्विसह- स्रम् । द्वन्द्वमेययोरिति किम् । वे विंशती घटा- नाम् तिस्रो वा विंशत्यः । विंशत्यादेः सङ्ख्यास्था- नस्यैव हित्खबहुखविवक्षायां द्विवचनबहुवचने ।

·३८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) साचेति प्रसिद्धसङ्ख्यापरामर्शादिह न स्यात् । एकश्चैत्राय विंशतिमैत्रायेति एकविंशती आभ्यां दीयतामिति द्विवचनमेव ॥ ६॥ सुग्गीतिलताभिदि ध्रुवा विडनरि वारि घटीभबन्धयोः॥ शल्यध्वनिवा- द्यभित्सुतुक्ष्वेडा दुन्दुभिरक्षबिन्दुषु॥७॥ मुग्भेदे यज्ञभाण्डभेदे गीतिलताभिदोः शालि- पर्णीमूर्वयोश्च ध्रुवा शब्दः स्त्रीलिङ्गः। नरादन्यत्र विट् । वारीति शब्दरूपं घट्यामिभबन्धनभुवां वा। शल्यभिदि वेणुशलाकायां, ध्वनिभिदि भटानां सिंहनादे, वाद्यभिदि च दन्तोष्ठवादे क्ष्वेडा स्त्री ॥ अक्षबिन्दुषु पासकबिन्दुषु दुन्दुभिः स्त्री ॥ ७ ॥ गृह्या शाखापुरेऽश्मन्तेऽन्तका कीला रताहतौ ॥ रजौ रश्मिर्यवादिर्दोषादौ गञ्जा सुराग्रहे ॥ ८॥ शाखापुरं समीपस्थपुरं तत्र गृह्या, अश्मन्ते ·३९ (स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । चुल्यामन्तिका, रताहतौ सुरतग्रहणने कीला स्त्री॥ रज्जौ वाच्यायां रश्मिः स्त्री । इह यवादयो यव- यवनेति सूत्रोक्ताः शब्दा दोषादयश्वार्था गृह्यन्ते । दुष्टो यवो यवानी। यवनानां लिपिर्यवनानी । उरु अरण्यमरण्यानी । महद्धिमं हिमानी । दोषा- दाविति किम् । यवः। यवनाः । धान्यविषयनाम- त्वात्पुंस्त्वमेव । अरण्याहमयोस्तु प्रतिपदपाठान्नपुंस- कत्वम् ॥ सुरागृहे वाच्ये गञ्जा स्त्री। खनौ स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ ८॥ अहंपूर्विकादिवर्षामघा अपकृत्तिका बहौ ॥ वा तु जलौकाप्सरसः सिकता- सुमनः समाः॥६॥ अहंपूर्विकादयो मयूरव्यंसकादिषु कृतनिपाताः स्त्रीलिङ्गाः । 'अहं पूर्वोऽहं पूर्व इत्यहपूर्विका स्त्रियाम् | आहोपुरुषिका दीद्या स्यात्सम्भावना- मनि ॥ अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परमहंकृतिः॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) वर्षामघाऽप्कृत्तिकाः स्त्रीबहुवचनान्ताश्च । जलौक- आदयोऽपि स्त्री. विकल्पेन बहुवचनान्ताश्च । कृत्तिकाऽर्थप्राधान्याद्बहुलापि ॥ समान्तवात्सुषमा ऽपि कालभेदे परमशोभायां च ॥ ९ ॥ गायत्र्यादय इष्टका बृहतिका संव- तिका सर्जिका,-दूषीके अपि पादुका झिरुकया पर्यस्तिका मानिका ॥ नीका कञ्चुलिकाऽऽलुका कलिकया राका पताकान्धिका, शुका पूपलिका त्रिका चविकयोल्का पञ्चिका पिण्डिका॥१०॥ षडक्षरी गायत्रीमादीकृत्य षड्विंशत्यक्षरीमु- कृष्टिं यावत् । छन्दोजातिनामानि स्त्री । शर्करी मेखलानयोरपि । अक्षरनियमात्मकं छन्दः। गुरु- लघुनियमात्मकं वृत्तम् । इति बहुलं वृत्तेत्यादिना न सिध्यति ॥ इष्टका मृद्विकारः । बृहतिका उत्तरासङ्गः। कप्रत्ययाभावे बृहती रिङ्गिणी । संव-

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ४१
तिका पद्मादीनां नवोद्भिन्नं दलम् ॥ सर्जिका
क्षारविशेषः। अर्थप्राधान्यात्सझिकापि। सुवचिका।
मुन्नी इत्यादि ॥ दूषीका नेत्रमलम् । अर्थप्राधा-
न्यात् दूषिका इत्यादि ॥ पादुका उपानत् । अर्थ-
प्राधान्यादुपानदादयोऽपि तत्पर्यायाः सर्वे । झिरुका
कोष्ठिकाख्यो मृद्धिकारः। पयस्तिका परिकरः ।
अर्थप्राधान्यादवसक्थिकापि ॥ मानिका द्रोणचतु-
ष्टयम् ॥ नीका साराणः॥ कञ्चुलिका कञ्चुकः।
अल्लका धान्यकम् ॥ कलिका कुड्मलम् । काल-
कान्तवादुत्कलिकापि हेलोत्कण्ठयोः ॥ राका
कच्छूः ॥ पताका सौभाग्यं ध्वजश्च । अर्थप्राधा-
न्यात्पटाकावैजयन्तीजयन्त्योऽपि । अन्धिका कैत-
वम् ॥ शूका हृल्लेखा ॥ पूपलिकाऽपूपः। काभावे
पूपली । अर्थप्राधान्यात्पोली । त्रिका कूपस्यान्ते
यत्रं काष्ठम्॥चविका श्लेष्मन्नश्चव्याख्यो भेषजः।
अर्थप्राधान्यात् सुगन्धापि ॥ उल्का ज्वाला ॥
पश्चिका न्यासः ॥ पिण्डिका चक्रनाभिः ॥ १० ॥

·४२
हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः)
ध्रुवका क्षिपका कनीनिका शम्बूका
शिबिका गवेधुका ॥ कणिका केका
विपादिका महिका यूका मक्षिकाष्ट-
का ॥ ११ ॥
ध्रुवका भाण्डविशेषः। उपलक्षणत्वात् धुव-
कापि ॥ क्षिपका शस्त्रविशेषः ॥ कनीनिका नेत्र-
तारा ॥ शम्बूका शुक्तिः॥ शिबिका याप्ययानम् ।
गवेधुका तृणधान्यविशेषः । अर्थप्राधान्यात् गवी-
धुकापि ॥ कर्णिका गोधूमचूर्णम् । अर्थप्राधान्यात्
शुद्धसमितापि । केका मयूरध्वनिः॥ विपादिका
पादस्फोटः ॥ मिहिका हिमम् ॥ यूका क्षुद्रजीव-
विशेषः । मक्षिकापि । अष्टका पितृदेवत्यं
कर्म ॥ ११॥
कूर्चिका कूचिका टीका कोशिका
केणिकोर्मिका॥ जलौका प्राविका धूका
कालिका दीर्घिकोष्ट्रिका ॥ १२॥

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । कूर्चिका क्षीरविकृतिः॥ कूचिका कपाटाकुटः॥ अर्थप्राधान्यात् कुञ्चिकापि ॥ टीका वृत्तिः ॥ कोशिका दीपभाजनम् ॥ केणिका गुणलयनी । ऊर्मिका अङ्गुलीयकम्। जलौका रक्ताकर्षः प्राणी। अर्थप्राधान्याज्जलूकाऽपि ॥ प्राविका श्येनः ॥ धूका पताका ॥ कालिका क्षारविशेषः कीटश्च ॥ दीर्घिका परिखा ॥ उष्ट्रिका अलिञ्जरः। अर्थ- प्राधान्यान्नन्दापि ॥ १२ ॥ श (शि) लाका वालुकेषीका विह- ङ्गिकेषिके उखा ॥ परिखा विशिखा शाखा शिखा भङ्गा सुरङ्गया ॥ १३॥ शलाका चित्रकूर्चिका ॥ वालुका सिक्ता ॥ वालुकान्तत्वाद्धिमवालुकापि कपूरे ॥ इषीका वीर- पशलाकाविशेषः ॥ विहङ्गिका भारयष्टिः॥ईषिका गजाक्षिकूटम् ॥ उखा स्थाली ॥ परिखा खेयवि- शेषः ॥ विशिखा प्रतोली। शाखा भुजः ॥ शिखा ·४४ हैमालङ्गानुशसिनम्- (स्त्रीलिङ्ग) चूडा ॥ भङ्गा तृणधान्यम् ॥ सुरङ्गा गूढमार्गः ॥ अर्थप्राधान्यात् सन्धिलापि ॥ १३ ॥ जङ्घा चञ्चा कच्छा पिच्छा पिञ्जा गुञ्जा खजा प्रजा॥ झञ्झा घण्टा जटा घोण्टापोटाभिस्सटया छटा॥१४॥ जङ्घाऽङ्गविशेषः॥ चञ्चा तृणमयः पुरुषः । कच्छा कच्छोटिका । अर्थप्राधान्यात् कच्छाटिकापि। पिच्छा काञ्चिकम् ॥ पिञ्जा तूलम् ॥ गुञ्जा पटहः।। खजा मन्थः दर्विश्व । अर्थप्राधान्यात् खजाका- पि ॥ प्रजा लोकः ॥ झञ्झा सशीकरो मेघवातः ॥ घण्टा वाद्यविशेषः । अर्थप्राधान्यात् किङ्गिणीक्षुद्र- घण्टिके अपि॥ जटा कचविकारः॥ घोण्टा बदरी- फलम् ॥ पोटा शण्डः। अर्थप्राधान्यात् तृतीया- प्रकृतिरपि ॥ भिस्सटा दग्धिका ॥ छटा समूह- विशेषः ॥१४॥ विष्ठा मञ्जिष्ठया काष्ठा पाठा शुण्डा ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ४५ गुडा जडा ॥ बेडा वितण्डया दाढा राढा रीढाऽवलीढया ॥ १५ ॥ विष्ठा पुरीषम् ॥ मञ्जिष्ठा रागद्रव्यविशेषोऽर्थ प्राधान्यात् अरुणापि ॥ काष्ठा मर्यादा ॥ पाठा औषधविशेषः॥शुण्डा करिहस्तः॥ गुडा स्नुही। गुडिकापि च ॥ जडा शूकशिम्बी ॥ बेडा नौः ।। वितण्डा वादभेदः॥ दाढा दंष्ट्रा॥ राढा शोभा रीढा अवहेला ॥ अवलीढापि ॥ १५ ॥ घृणोर्णा वर्वणा स्थूणा दक्षिणा लिखिता लता ॥ तृणता त्रिता त्रेता गीता सीता सिता चिता ॥ १६॥ घृणा निन्दा ॥ ऊर्णा मेषरोम ॥ वर्वणा मक्षि- का ॥ स्थूणा गृहादीनामुत्तम्भनकाष्ठम् ॥ दक्षिणा यज्ञदानम् ॥ लिखिता लिपिः ॥ तृणता चापम् । त्रिवृता औषधिः । अर्थप्राधान्यादरुणादयोऽपि तत्पर्यायाः।त्रेता युगविशेषः ॥ गीता शास्त्रवि- ·४६ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) शेषः ॥ सीता लालपद्धतिः॥ सिता शर्करा । अर्थप्राधान्यात्कठिन्यपि ॥ चिता मृतकदाहाय काष्ठशय्या ॥ १६ ॥ मुक्ता वार्ता लूताऽनन्ता प्रसृता मार्जिताऽमृता॥ कन्था मर्यादा गदेतु- गन्धा गोधा स्वधा सुधा ॥ १७॥ मुक्ता मौक्तिकम् ॥ वार्ता वृत्तिः ॥ लूता ऊर्णनाभः ॥ अनन्ता दूर्वा ॥ प्रसृता जङ्घा ।। मार्जिता शिखरिणी ॥ अर्थप्राधान्यात् मर्जिता शिखरिण्यावपि॥अमृता पथ्या गुडूची च ॥ कन्था स्यूतजीर्णवस्त्रप्रावरणमा मर्यादाऽवधिः॥गदा प्रहरण विशेषः॥ इक्षुगन्धा कोकिलाक्षे गोक्षुरकाशक्रोष्ट्रीषु।। गोधा दोस्त्राणं प्राणिविशेषश्च । पुंध्वजोऽपि ॥ गोधान्तत्वात् तृणगोधा कृकलासः॥ स्वधा पितृदा- नार्थो मन्त्रविशेषः । सुधा पीयूषं लेपनं च ॥१७॥ सास्ना सूना धाना पम्पा

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम्
४७
झम्पा रम्पा प्रपा शिफा ॥
कम्बा भम्भा सभा हम्भा
सीमा पामारुमे उमा ॥ १८ ॥
सास्ना गोगलचर्म ॥ सूना घातस्थानम् ॥
धाना भ्रष्टयवोऽङ्कुरश्च ॥ पम्पा सरोवरविशेषः ॥
झम्पा उच्चाधः पतनम् ॥ रम्पा चर्मकृदुपकरणम्
प्रपाऽम्बुशाला । अकर्तरि कः स्यादिति पुंस्त्वे
प्राप्तेऽस्य पाठः। शिफा तरुजटा । कम्बा कम्बिः।
भम्मा भेरी। सभा वृन्दम् सभासदश्च । हम्भा
गोध्वनिः । अर्थप्राधान्याद्रम्भापि । सीमा मर्यादा।
पामा कण्डूः । अर्थप्राधान्याद्विचर्चिकापि । रुमा
लवणाकरः। उमा कीर्तिः ॥१८॥
चित्या पद्या पर्या योग्या
छाया माया पेया कक्ष्या ॥
दृष्या नस्या शम्या सन्ध्या
रथ्या कुल्या ज्या मङ्गल्या॥१६॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गा) चित्या चिता । पद्या मार्गः। पर्या क्रमः । सहयोगे सपर्या पूजा । योग्याभ्यासः । छाया शोभातमःप्रतिबिम्बेषु पालनोत्कोचयोः पङ्क्त्य- कयोषित्कान्त्यादिषु च । माया दम्भः । अर्थ- प्राधान्यात् शाम्बरी। पेया शृतं दुग्धादि । कक्ष्या काञ्ची हादेमध्यभागश्च । दूष्या रज्जुः। नस्या वृषादीनां नासारज्जुः । शम्या युगकीलकः । सन्ध्या चिन्तामर्यादादिषु । रथ्या स्थानां समूहः प्रतोली पन्थाश्च । कुल्या सारणिः । ज्या मूर्वी मङ्गल्या मल्लिकागन्ध्यगुरुश्च ॥ १९ ॥ उपकार्या जलार्द्ररा प्रतिसीरा पर- म्परा ॥ कण्डराऽसृग्धरा होरा वागुरा शर्करा शिरा ॥२०॥ उपकार्या नृपमन्दिरम् । अर्थप्राधान्यादुपका- रिकापि । जलार्दा आईवस्त्रम् । इरा जलमन्नं गीश्च । प्रतिसीरा जवनिका । परम्परा परिपाटिः ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । सन्तानकश्च । कण्डरा महास्नायुः । असृग्धराऽजि- नम् । होरा लभम् । वागुरा मृगबन्धिनी । शर्करा उपला । शिरा धमनी ॥ २०॥ गुन्द्रा मुद्रा तुद्रा भद्रा भस्ना छत्रा यात्रा मात्रा। दंष्ट्रा फेला वेला मेला गोला शाला माला॥२१॥ गुन्द्रा मुस्ताविशेषः। अर्थप्राधान्यान्महिलापि। मुद्रा प्राण्यङ्गुलिसन्निवेशः । क्षुद्रा वेश्या नटी कण्टकारिका च । भद्रा विष्टिः । भस्त्रा लोहध- मनी । छत्रा मधुरिका । कुस्तुम्बरशिलन्ध्रयोश्च । यात्रा प्रयाणी देवोत्सवो वृत्तिश्च । मात्रा परिच्छदः मानमल्पं च । दंष्ट्रा दाढा । अर्थप्राधान्याद्राक्ष- स्यपि । फेला भोजनोज्झितम् । अर्थप्राधान्यात्मि- ण्डोलिः फेलिश्च । वेला काले बुधग्रहस्त्रियां सीन्नि बाचि च । अकारप्रश्लेषादवेला पूगचूर्णः। मेला ममिः। गोला बालक्रीडनकाष्ठम् । दोला प्रेक्षा । ४ ·५० हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्ग) शाला गृहम् । अर्थप्राधान्यात् किमीत्यपि । माला पतिः। खार्थिके के मालिका पुष्पमाल्यम् । सरिद्भेदः पक्षी अवेयकं च ॥ २१ ॥ मेखला सिध्मला लीला रसाला सर्वला बला ॥ कुहाला शङ्खला हेला शिला सुवर्चला कला ॥२२॥ मेखला काञ्चीशैलनितम्बखड्गबन्धेषु। सिध्मला मत्स्यचूर्णम् । लीला केलिः । रसाला मार्जिता जिह्वा च । सर्वला बाणभेदः। बला औषधिवि- शेषः । अर्थप्राधान्याद्विनयापि । बलान्तवादति- बलामहाबले अपि । कुहाला काहला । अर्थप्रा- धान्याञ्चण्डकोलाहला पिच्छला पत्रकाहला च । शङ्कुला क्रीडनशङ्कुः । हेलावहेला । शिला दृषत् स्तम्भाधारभूतं दारु च । गण्डूपयां तु ड्यां शिली। सुवर्चला शाकविशेषः । कला शिल्पादिः ॥२२॥ उपला शारिवा मूर्वा लट्वा खट्वा ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । शिवा दशा ॥ केशा कुशेशा मञ्जूषा शेषा मूषेषया स्नसा ॥ २३॥ उपलाऽश्मरूपा मृत् शर्करा च। अत्र चोप- लक्षणत्वात् माधवी मधुनः शर्करा॥ अथ वान्ताः पञ्च ॥ शारिवा औषधविशेषः शालिविशेषः । मूर्वा ज्याहेतुस्तृणविशेषः । अर्थप्राधान्यान्मोरटा- स्रवे अपि । कटम्भरापि च ॥ लट्वा कुसुम्भं भ्रमरश्च ॥ खट्वा शयनम् ॥ शिवा क्रोष्ट्री ॥ दशावस्था वर्तिश्च ॥ कशाऽश्वताडनं चर्मदण्डः। अर्थप्राधान्यात्सप्तलापि ॥ कुशा बला ङ्यां कुशी आयसी चेत् ॥ ईशा हलदण्डः ॥ मञ्जूषा पेटा अर्थप्राधान्यात् पेटीपेटे अपि ॥ शेषा देवनिर्मा- ल्यम् ॥ मूषा वर्णविलयनभाण्डम् ॥ ईषा हला- द्यवयवः ॥ नसा स्नायुः॥ २३ ॥ वनसा विस्रसा भिस्सा नासा बाहा गुहा स्वाहा ॥

·५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) कक्षाऽऽमिक्षा रिक्षा राक्षा भङ्गयावल्यायतिस्त्रोटिः ॥२४॥ वस्त्रसा स्नायुः। विस्रसा जरा ॥ भिस्सा ओदनः ॥ नासा स्तम्भादीनामुपरि दारु ॥ बाहा बाहुः ॥ गुहा गिरिविवरम् । खाहाग्निभार्या ॥ कक्षा उदाहणिका स्पर्धा पदं कटाटिका च ॥ आमिक्षा शृतक्षीरक्षिप्तदधि ॥ रिक्षा यूकाण्डम् । लवे लिक्षा ॥ राक्षा जतु । लले लाक्षा ॥ अर्थ- प्राधान्यात् वरवर्णिनी रजनी पलङ्कषा च ॥ अथ चेदन्ताः ॥ भङ्गिविच्छित्तिः ॥ आवलिः पतिः।। आयतिरुत्तरकालः प्रभावः दैर्घ्य च ॥ त्रोटिर्मत्स्य- भेदे बन्द्यां च ॥ २४॥ पेशिसिर्वसतिविपणी नाभिना- ल्यालिपालि, भल्लिः पल्लिर्धकुटिशक- टी चर्चरिः शाटिभाटी ॥ खाटिर्वति- व्रततिवमिशुण्ठीतिरीतिर्वितर्दि,-दर्वि- ·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ५३ नींविच्छबिलिबिशढिश्रेढिजात्याजिरा- जि ॥२५॥ पेशिर्मासपिण्डी खड्गपिधानं च ॥ वासिस्तक्षो- पकरणम् । अर्थप्राधान्यात्तक्षण्यपि ॥ वसतिर्वेश्म ॥ विपणिः पण्यमापणः पण्यवीथी च ॥ अस्यां च पुंस्यपीति कश्चित् ॥ नाभिश्चक्रादिनाभिः॥ नालिः कालमान कन्दलं च ॥ लत्वाभावे नाडि लम् । शिरा च ॥ शिरायां चार्थप्राधान्याल्ललनापि ॥ आलिरनर्थः सेतुश्च ॥ पालि कर्णलताग्रम् अस्त्रि- रुत्सङ्गप्रान्तश्च ॥ पाल्यन्तत्वादकपाल्यपि ॥ भल्लि- र्वाणभेदः ॥ पल्लिः कुटी हस्खग्रामश्च ॥ भ्रकुटिर्भू- भङ्गः। उपलक्षणत्वात् भ्रूकुटिः भृकुटी अपि ॥ शकटिः शकटम् ॥ चर्चरिः हर्षक्रीडा ॥ शाटिः प्रावरणविशेषः ॥ भाटिः सुरतमूल्यम् ॥ खाटिः किणः। वर्दीिपस्तद्दशा च ॥ व्रततिविस्तारः ।। वमिर्वान्तिः॥ शुण्ठि गरम् । इतिरुपद्रवः ॥ अर्थप्राधान्यात् शृगाल्यपि ॥ 'अतिवृष्टिरनावृष्टि- ·५४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) मूषकाः शलभाः शुकाः॥ अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः' ॥ रीतिरारकूटम् । अर्थ- प्राधान्यादरीरी अपि । वितर्दिर्वेदिका ॥ दर्वि- रहस्तः ॥ नीविर्मूलधनम् ॥ छविः कान्तिः शोभा ॥ लिबिलिपिः॥ अर्थप्राधान्याल्लिपिरपि ॥ शढिरौषधविशेषः॥ श्रेढिर्गणितव्यवहारविशेषः ॥ जातिर्मालती ॥ आजिः संग्रामः । पुंस्यपीति कश्चित् । राजिः पतिः। के राजिका केदारः॥२५॥ रुचिः सूचिसाची खनिः खानिखारी खलिः कीलितूली क्लमिळपिधूली ॥ कृषिः स्थालिहिण्डी त्रुटिर्वेदिनान्दी किकिः कुक्कुटिः काकलिः शुक्ति- पङ्क्ती ॥ २६॥ रुचिः कान्तिः ॥ सूचिः सेवनी ॥ साचिः तिर्यग् । खनिराकरः ॥ खानिः स एव ॥ खारि- मानविशेषः ॥ खलिः पिण्याकादिः ॥ कीलि:

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कीलिका ॥ तूलिः चित्रकूर्चिका ॥ क्लमिः क्लमः ॥ वापिः कूपः ॥ धूलिः पांशुः॥ कृषिः कर्षणम् ॥ उपलक्षणं चेदं किप्रत्ययान्तानाम् । तेन छिदि- भिदित्विष्यादयोऽपि सिद्धाः ॥ स्थालिरुखा ॥ हिण्डिः रात्रौ रक्षाचारः ॥ त्रुटिः संशयेऽल्पेऽपि ॥ वेदियज्ञोपकरणी भूः ॥ नान्दिः पूर्वरङ्गाङ्गम् ॥ ककिः पक्षविशेषः ॥ कुक्कुटिः कुहनी ॥ काकलि- ध्वनिविशेषः । शक्तिः कपालशकले । पतिर्दश- सङ्ख्या ॥ २६ ॥ किखिस्ताडिकम्बी युतिःशारिराति- स्तटिः कोटिविष्टी वटिष्टिवीथी । दरिर्वल्लरिर्मञ्जरि पुञ्जिभेरी शरारिस्तु- रिः पिण्डिमाढी मुषण्ढिः ॥२७॥ किखिः कालस्य गोत्रविशेषः ॥ ताडिराभरण- विशेषः॥ कम्बिदविः ॥ धुतिः कान्ति ॥ शारिर- क्षोपकरणम् ॥ आतिः शरारिः ॥ तटिः नद्यादौ ·५६ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) जलास्फोटनस्थानम् ॥ कोटिरग्रम् ॥ विष्टिर्भद्रा ॥ वटिगुलिका ॥ गृष्टिानविशेषः ॥ वीथिः पतया दिषु ॥ दरिः कन्दरा ॥ वल्लरिमञ्जयौं एकार्थे ॥ पुंञ्जिः संहितः ॥ भेरिः वाद्यम् ॥ शरारिराटिः। तुरिस्तन्तुवायोपकरणम् ॥ पिण्डिनिष्पीडितस्नेह- पिण्डः ॥ माढिः पत्रस्नसा ॥ मुषण्ढिरायुध- विशेषः॥ २७ ॥ राटिराटिरटविः परिपाटिः फालिगालिजनिकाकिनिकानि ॥ चारिहानिवलभि प्रधिकम्पी चुल्लिचुण्टितरयोंऽहतिशाणी।२८। राटिः कलहः ॥ आटिः शरारिः ॥ अटविः अरण्मम् ॥ परिपाटि: क्रमः ॥ फालिदलम् ॥ गालिरवद्योद्भावनम् ॥ जनिर्जन्म ॥ काकिनिर्माष- चतुर्भागः ॥ कानिः सङ्कोचः॥ चारिः पशुभक्ष्यम् । हानिरर्थनाशः ॥ वलभिः पटलाधरो वंशपञ्जरः ॥

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ५७ इदन्तत्वात् ड्यां वलभी ॥ अर्थप्राधान्यात् गोपानसी॥ प्रधिः रोगविशेषः॥ काम्पिः कम्पनम्। चुल्लिरुद्धानम् ॥ चुण्टिः क्षुद्रवापी। तरिः नौः॥ अर्थप्राधान्यात् द्रोण्यपि ॥ अंहतिर्दानम् ॥ शाणिः शाणः॥२८॥ सनिः सानिमेनी मरिर्मारिरश्यो- षधी विद्रधिझल्लरिः पारिरभ्रिः ॥ शिरोधिः कविः कीर्तिगन्त्रीकबर्यः कुमा- ढिकी स्वेदनी हादिनीली ॥२६॥ सनिर्याचा । सानिर्वस्त्रभेदः॥ मेनिः सङ्कल्पः।। मरिारिश्च मरकम् ॥ अश्रिः कोटिः ॥ ओषधि- रौषधम् ॥ विद्रधिः रोगविशेषः ॥ झल्लरिर्वाद्य- विशेषः ॥ अर्थप्राधान्यात् कलरिरपि ॥ पारिस्तै- लाद्याधारः ॥ अभ्रिः खनित्रम् ॥ शिरोधिः कन्ध- रा ॥ कबिः खलानम् ॥ कीर्तिर्यशः॥अथेदन्ताः॥ गन्त्री शकटिका ॥ कबरी वणिः ॥ कुमारी राम- ·५८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) तरुणी ॥ आढकी धान्यभेदः ॥ अर्थप्राधान्यात् तुबर्यपि ॥ खेदिनी कण्डूः ॥ हादिनी वज्रम् ॥ ईली एकधारोऽसिः ॥ २९ ॥ हरिण्यश्मरी कर्तरीस्थग्यपट्यः करीपैकपद्यक्षवत्यः प्रतोली ॥ कृपाणीकदल्यौ पलालीहसन्यौ वसी गृध्रसी घर्घरी कर्परी च॥३०॥ हरणी वर्णप्रतिमा ॥ अश्मरी मूत्रकृच्छ्रम् ॥ कर्तिनी तकुः ॥ स्थगी ताम्बूलकरङ्कः ॥ अपटी काण्डपटः ॥ करीरी करिदन्तमूलम् ॥ एकपदी मार्गः॥अर्थप्राधान्यात्पदविरपि ॥अक्षवती द्यूतम् ॥ प्रतोली विशिखा ॥ कृपाणिः कर्तरिः॥ अर्थप्रधा- न्यात्कर्तर्यपि ॥ कदली पताका ॥ पलाली क्षोदः॥ हसनी अङ्गारशकटी॥ अर्थप्राधान्यात् हसन्त्यपि।। बृसी वतिनामासनम् मूर्धन्योपान्त्यो दन्त्योपान्तश्च ॥ गृध्रसी ऊरुसन्धौ वातरुक् ॥ घर्घरी किङ्किणी ॥

·(स्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । कर्परी तुत्थाञ्जनम्॥ अर्थप्राधान्याद्दर्विकापि ॥३०॥ काण्डी खल्ली मदी धटी गोणी खण्डोल्येषणी द्रुणी ॥ तिलपर्णी केवली खटी नधीरवसत्यौ च पातली॥३१॥ काण्डी वेदविषयो ग्रन्थः ॥ खल्ली हस्तपादाव- मर्दनाख्यो रोगः । मदी कृषिवस्तुविशेषः ॥ धटी वस्त्रखण्डम् ॥ गोणी धान्यभाजनविशेषः॥ अर्थ- प्राधान्यात् कण्ठालापि ॥ खण्डोली सरसी तैल- मानं च ॥ एषणी वैद्यशलाका ॥ अर्थप्राधान्यात् नाराच्यपि ॥ द्रुणी कर्णजलौका ॥ तिलपर्णी रक्तचन्दनम् ॥ पर्ण्यन्तत्वेन माषपर्णीत्याद्यपि ॥ केवली ज्योतिःशास्त्रम् ॥ खटी खटिनी ॥ अर्थ- प्राधान्यात कष्कटी कठिन्यामपि ॥ नधी वध्री ॥ रसवती महानसम् ॥ पातली वागुरा ॥ ३१॥ बाली गन्धोली काकली गोष्ठयजा- ·६० हैमलिङ्गानुशासनम्- (स्त्रीलिङ्गः) जीन्द्राणी मत्स्यण्डी दामनी शिञ्जिनी च ॥ शृङ्गी कस्तूरी देहली मौर्व्यति- भ्यासन्दीक्षरेय्यः शष्कुली दद्रुपचूं।३२॥ बाली कर्णभूषणम्॥कप्रत्यये वालिका सिकता।। गन्धोली क्षुद्रजन्तुः ॥ काकली ध्वनिविशेषः ॥ गोष्ठी सभा संलापश्च ॥ अजाजी जीरकः ॥ इन्द्राणी करणविशेषः सिन्दुवारश्च ॥ मत्स्यण्डी शर्कराभेदः ॥ अर्थप्राधान्यात् मात्स्यण्डी मीनाण्डी च । दामनी पशुरज्जुः ॥ शिञ्जिनी ज्या ॥ शृङ्गी वर्णविशेषः ॥ कस्तूरी मृगमदः ॥ अर्थप्रधान्या- द्योजनगन्धापि ॥ देहली गेहद्वाराग्रस्थली ॥ मौर्वी ज्या ॥ अतिभीर्वज्रज्वाला । आसन्दी वेत्रा- सनम् ॥ क्षैरेयी पायसम् ॥ शष्कुली अन्नभेदः । अथोदन्ताः॥द्रुः कुष्ठभेदः॥ पशुः पार्थास्थि ॥३२॥ कर्णान्दुकच्छू तनू रज्जुचञ्चु स्नायुर्जुहूः सीमधुरौ स्फिगर्वाक्॥

·(स्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् हार्योदिवौ स्युक्त्वगृचः शरद्वा- श्छर्दिदरत्पामहषद्द्दशो नौः॥३३॥ इति स्त्रीलिङ्गाः॥ कर्णान्दुरुत्क्षिप्तिका ॥ कच्छुः पामा ॥ तमुः कायः ॥ रज्जुर्गुणः॥ अर्थप्राधान्याहरत्रापि । चञ्चुः पक्षिमुखाग्रम् ॥ स्नायुः शिरा ॥ जुहूः मुग्भेदः ॥ सीमा मर्यादा ॥ धूः शकटाङ्गम् ॥ स्फिग् क्षुतम् ॥ अर्वाक् अवान्तरम्॥ द्वार द्वारम्।। घोदिवित्येतौ वर्गाकाशवाचिनौ ओकारान्तवन्तौ॥ सुग होमभाण्डम् ॥ लक् चर्म वल्कलं च ॥ वल्कले चार्थप्राधान्यात् छल्लिरपि ॥ ऋग् गाय- त्र्यादिः॥ एते त्रयोऽपि चन्ताः॥ शरत् ऋतुविशेषः वर्षश्च ॥ वाः वारि ॥ क्वचित क्लीबत्वमपि ॥ छर्दिवान्तिः॥दरत् म्लेच्छविशेषः॥पामा कच्छूः॥ दृषत्पाषाणः ॥ दृग् लोचनम् । नौस्तरी ॥३३॥ इति स्त्रीलिङ्गं समाप्तम् ॥

·६२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) अथ नपुंसकलिङ्गः । नलस्तुतत्तसंयुक्तररुयान्तं नपुंस- कम् ॥ वेधादीन् विना सन्तं हिस्वरं मन्नकर्तरि ॥१॥ नान्तं लान्तं स्त्वन्तं तान्तं त्तान्तं संयुक्ता ये ररुयास्तदन्तं च नपुसंकलिङ्गं स्यात् । नान्तमजिनं चर्मेत्यादि ॥ लान्तं, चक्रवालं समूहः। दलं शक- लम् ॥ स्त्वन्तम् । वस्तुतत्त्वं पदार्थश्च ॥ मस्तु दधि- निस्यन्दः ॥ तान्तं शीतमनुष्णम्, अद्भुतमाश्चर्य- मित्यादि ॥ त्तान्तं भित्तं शकलम्, निमित्तं हेतु- रित्यादि ।। त्तस्य संयुक्तम् पृथगुपन्यासात्पूर्वेऽसं- युक्ता गृह्यन्ते ॥ संयुक्तरान्तम् अग्रं पुरः अधिक च ॥ गोत्रं नाम कुलं क्षेत्रं च ॥ शुक्र सप्तमो धातुः । इत्यादि॥संयुक्तरुशब्दान्तम् श्मश्रु कूर्चर इत्यादि ॥ संयुक्तयान्तं शरव्यं लक्ष्यं वेध्यं च । सान्नाय्यं हव्यमित्यादि ॥ वेधस्प्रभृतीन वर्जयित्वा ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसाहतम् । ६३ सकारान्तं द्विस्वरं च नपुंसकम् ॥ इदं रक्षः निशाचरः॥ उषः प्रभातं सन्ध्यायां तु पुंस्त्री ॥ तपः कृच्छ्राचरणम् ॥ माघे पुनपुंसकम् ॥ रजो रेणुः । पुंसीति गौडः ॥ जोपान्त्योऽयम् ॥ यादो जलचरः ॥ रोचिः शोचिश्व दीप्ती ॥ वेधः आदी- निति किम् । वेधा बुधो विष्णुर्विधिश्च ॥ सहा हेमन्तः ॥ नभा मेघादिः ॥ ओका आश्रयः ॥ ओकस्य तु कान्तत्वात्पुंस्त्वम् । पूर्वापवादो योगः। तेनाम्भः स्त्रोतो याद इत्यादीनां नद्यादिनामत्वेऽपि क्लीबत्वमेव ॥ गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गता परत्वात् ॥ द्विखरमिति अनुवर्तते, अकर्तरि विहितो यो मन्त- दन्तं नाम नपुंसकम् ॥ धाम तेजः। वर्म प्रमाणं शरीरं च ॥ तर्म यूपानम् । वर्त्म मार्गः॥ अकर्त- रीति किम् ॥ ददातीति दामा ॥ करोतीति कर्मा ॥१॥ धनरत्ननभोऽन्नहषीकतमोघुसृणाङ्ग- णशुल्कशुभाम्बुरुहाम् ॥ अघगूथज- ·६४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) लांशुकदारुमनोबिलपिच्छधनुर्दलता- लुहृदाम् ॥२॥ धनादीनां नाम नपुंसकम् ॥ धननाम, द्रविणं बस्तु इत्यादि ॥ रत्नं माणिकमित्यादि ॥ नभो विय- दित्यादि ॥ अन्नं सिक्थं भक्तम् ॥ हृषीकम् इन्द्रि- यम् अक्षम् ॥ तमोऽवतमसम् इत्यादि ॥ दिगम्ब- रस्य तु बाहुलकात् पुंस्त्वम् । घुसृणम् कुङ्कुमः । पुंसीति वाचस्पतिः ॥ कश्मीरजम् इत्यादि । अङ्गणम् प्राङ्गणम् अजिरम् । इत्यादि । शुल्कम् आरनालम् तुषोदकमित्यादि ॥ शुभम् श्वःश्रेयसम् कल्याणमित्यादि ॥ शम्भावपि निश्रेयसशब्दो बाहुलकात् नपुंसकः ॥ अम्बुरुहम् अब्जम् कुशे- शयम् इत्यादि ॥ अम्बुरुहवाचिनां ननिलाम्बुज- पद्मकमलनालीकानां पुनपुंसकत्वम् ॥ अधम् पापम् । गूथम् अशुचिः॥जलम् सलिलम् कीला- लम् क्षीरम् । दधिसारबाणयोस्तु पुनपुंसकत्वम् ।

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचुरिसहितम् । गौडस्तु धनरसस्यापि ॥ वरुणस्य तद्वाचिनो बाहु लकात् पुंस्त्वम्॥अंशुकम् वस्त्रम् ॥दारु काष्ठम् ॥ काष्ठान्तवात्पूतिकाष्ठमपि॥ सरलो देवदारुश्च द्रुमौ॥ एधस्तु घअन्तत्वेन पुंसि ॥ समिधस्तु स्त्र्युक्तत्वात् स्त्रीत्वम् ॥ मनो मानसमित्यादि ॥ बिलम् रन्ध्रम् इत्यादि ॥ पिच्छम् पतत्रम् पत्रम् । तनूरुहगरु- हास्तु पुनपुंसकाः ॥ धनुः कार्मुकम् । पिनाक- कोदण्डगाण्डीवगाण्डिवानां पुनपुंसकत्वम् ॥ दलम् किसलयम्॥ तालुः काकुदम् ॥ हृत् हृदयम्। वक्षः पुनपुंसकम् ॥ २॥ हलदुःखसुखागुरुहिङ्गुरुचत्व- चभेषजतुत्थकुसुम्भदृशाम् ॥ मरिचास्थिशिलाभवसृकयकृन्न- लदान्तिकवल्कलसिध्मयुधाम्॥३॥ हलम् लाङ्गलम् ॥ दुःखम् कष्टम् ॥ सुखं शर्म॥ सुखादीनां गुणवृत्चेस्त्वाश्रयलिङ्गता ॥ सुखः ५

·६६
हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः)
सुखा ॥ अगुरु लोहम् ॥ हिङ्गु सहस्रवेधि ॥
रुचम् हीबेरम् ॥ त्वचम् गन्धद्रव्यविशेषः ॥
भेषजम् शमनम्॥तुत्थम् चक्षुष्यो द्रव्यविशेषः ।
औषधस्तु पुनपुंसकः ॥ कुसुम्भम् वह्निशिषम्
महारजतम् ॥ कुसुम्भस्तु पुनपुंसकः ॥ अक्षि,
ईक्षणम् । दृग् दृष्टिः स्त्रीलिङ्गे ॥ मरिचम् वेल्ह-
जम् ॥ अस्थि कीकसम् ॥ शिलाभवं शिलायाः
सारः निस्यन्दः शैलेयसंज्ञम् । सृक्क ओष्ठपर्यन्तः॥
यकृत् दक्षिणपाधै कृष्णमांसांशः ॥ नलदं तृण-
विशेषः । अन्तिकम् समीपम् अभ्यर्णम् अभ्या-
शम् ॥ दन्त्योपान्त्ये तु बाहुलकात्पुंस्त्वम् ॥ सिध्म
किलासम् ॥ युत् युद्धम् । युधस्तु स्त्रीत्वम् ।
संयतो नपुंसकत्वम् ॥ ३ ॥
सौवीरस्थानकद्वारक्लोमधीतेयकास-
जाम् ॥ लवणव्यञ्जनफलप्रसूनद्रवतां
सभित् ॥४॥

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसाहतम् । सौवीरादीनां लवणादीनां तु सभेदमपि क्ली- बम् ॥ वाच्यस्य सभेदत्वान्नामापि सभेदम् । सौवीरम् सौवीराञ्जनम् ॥ स्थानकं योधानामाली- ढादिसंस्थानविशेषः ॥ द्वारमुपायेऽपि बाहुलकात् क्लीबम् ॥ क्लोममुदो जलाधारो हृदयस्य दक्षिणे यकृत् क्लोमं च वामे प्लीहा पुष्पसाश्चेति वैद्याः ॥ धौतेयकं ग्रन्थिपर्णम् ॥ तहाची जीवदस्तु बाहुल- कात्पुंसि ॥ अमृग् रुधिरम् ॥ लवणम् तद्भेदाः, अक्षीवमाणिबन्धविडादयः॥ व्यञ्चनभेदाः दधि- दुग्धाज्यतकादयः ॥ गोरसस्य सान्तत्वात्पुंस्त्वम् ॥ फलभेदा नालिकेरादयः॥ प्रसूनभेदाश्चम्पकादयः॥ अग्निसंपर्के ये द्रवन्ति विलीयन्ते ते द्रवन्त- स्तेषां भेदा लोहादयः॥ स्वर्णवाचिनस्तु चाम्पे- यस्य आरकूटवाचिनो मदनस्य तु बाहुलकात पुंस्त्वम्॥ इह पृथग्ग्रहणात् जलसम्पर्काचे द्रवान्ति न तेषां परिग्रहः ॥ तेन न मृदोऽपि परिग्रहः ॥४॥ पुरं सद्माङ्गयोश्छाशीर्षयोः पुण्ड- ·६८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) रीकके ॥ मधु द्रवे ध्रुवं शश्वतकयोः खपुरं घटे॥५॥ सद्मनि अङ्गे च पुरं क्लीबम् ॥ नगरे तु त्रि, लिङ्गः ॥ पुण्डरीकं कं च क्रमेण छत्रे शीर्षे च ॥ द्रवति वस्तुनि मधु क्लीबम् ॥ मधु मकरन्दः ॥ शश्वन्नित्ये तर्के उहे च ध्रुवम् ॥ अन्यत्र तु यथा- प्राप्तम् ॥ खपुरं घटे वाच्ये क्लीबम् ॥ ५॥ अयूपे दैवेऽकार्यादौ युगं दिष्टं तथा कटु ॥ असं द्वन्द्वं स्थले धन्वारिष्टमद्रु- मपक्षिणोः ॥६॥ अयूपादिष्वर्थेषु यथासङ्घयं युगदिष्टकटुशब्दाः क्लीबाः॥ युगं युग्मम् कृतादिच॥ यूपे तु पुनपुंस- कम् ॥ गोगोयुगम् इत्यादौ तु गोयुगप्रत्ययान्ता- देवं सिद्धम् ॥ दिष्टम् दैवम्॥ काले तु पुंसि॥ कटु अकार्यम् दूषणं च॥ समासादन्यत्र द्वन्दं क्लीबम् ।। इन्ई युग्मम्॥अर्थप्राधान्याइन्द्वमपि॥धन्वन् शब्दः

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
स्थले क्लीबः ॥ मरौ तु पुनपुंसकः॥द्रुमं च पक्षिणं
च वर्जयित्वाऽरिष्टम् क्लीबम् ॥ अरिष्टम् सूतिका-
गृहम् मरणम् अशुभम् च ॥६॥
धर्म दानादिके तुल्यभागेऽर्धे ब्राह्मणं
श्रुतौ ॥ न्याय्ये सारं पद्ममिभबिन्दौ
काममनुमतौ ॥७॥
दानादिके पुण्यस्योपाये धर्मः क्लीबः॥ तानि
धर्माणि प्रथमान्यासन्॥पुण्ये तु मान्तत्वात्पुंस्त्वम्॥
खभावे तु पुनपुंसकः॥ समेंऽशे वाच्येऽर्धशब्दः॥
अर्ध पिष्पल्याः अर्धपिष्पली ॥ अतुल्ये भागे तु
पुंस्त्वम् ॥ केचिदाश्रयलिङ्गतामाहुः ॥ श्रुतौ वेद-
विषये ब्राह्मणं नपुंसकम्॥ न्यायादनपेतं न्याय्यम्
तस्मिन् वाच्ये सारशब्दः ॥ बलादौ तु पुंस्त्वम् ।
इभबिन्दौ वाच्ये पद्मं नपुंसकम् ॥ अन्यत्र तु
यथाप्राप्तम् ॥ अनुज्ञायां कामं क्लीबम् ॥अयमव्य-
यमप्यस्ति ॥ ७ ॥

·॥ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) खलं भुवि तथा लक्ष वेध्येऽहः सुदि- नैकतः ॥ भूमोऽसङ्ख्यात एकार्थे पथः सङ्ख्याव्ययोत्तरः॥८॥ भुवि वाच्यायां क्लीबं खलम् ॥ पिण्याके दुर्जने च पुनपुंसकः ॥ स्थाने तु त्रिलिङ्गः॥ वेध्ये वाच्ये लक्षम् । व्याजे तु पुंनपुंसकः ॥ सङ्ख्यायां तु पुंस्त्री ॥ शोभनवाचिसुदिनशब्दादेकशब्दाच्च परो अह इति कृतसमासान्तोऽहन् शब्दः क्लीबः।। भूम इति कृतसमासान्तो भूमिशब्दः संख्याया अन्येभ्यः परः एकार्थे कर्मधारये वर्तमानः क्लीबः॥ पाण्डुर्भूमिः पाण्डुभूमम् ॥ एवमुद्ग्भूमम् । कृष्ण- भूमम् ॥ असंख्यात इति किम् । द्वयोर्भूम्योः समाहारो द्विभूमम् 'अन्यस्तु सर्वो नपुंसकः' इति नपुंसकत्वम् ॥ ननु चेत्संख्यापूर्वस्यापि क्लीबत्वम् तर्हि निषेधोऽनर्थकः ॥ नैवम् ॥ द्वयोर्भूम्योः क्रीत इति कृतसमासान्तादिकणि तस्य लुपि क्लीबत्वस् ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । आश्रयलिङ्गता चेष्यते । एतच्च विशिष्टं व्यावृत्तेः फलम् । संख्यावाचिनोऽव्ययाच परः कृतसमा- सान्तोऽयं पथिन् शब्दः पथशब्दो वा क्लीबे । द्वयोः पन्थाः द्विपथम् ॥ यवययो वायम् ॥ ८ ॥ द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ क्रियाव्ययवि- शेषणे ॥ कृत्याः क्तानाः खल् जिन् भावे आ त्वात् त्वादिः समूहजः ॥६॥ द्वन्द्वैकत्वं सुखदुःखम् । अव्ययीभावः दण्डा- दण्डि । तूष्णींगङ्गं देशः॥ पञ्चनदम् । पारेगङ्ग मित्यादि ॥ क्रियाया अव्ययस्य च यद्विशेषणं समानाधिकरणं तद्वाचि नपुंसकम् ॥साधु पचति । प्राग्रमणीयम् दिग् देशः कालो वा ॥ एवमुद्र प्रत्यगित्यादि ॥ भावे ये विहिताः कृत्याः क्तानाः खल् जिन् तदन्तं नाम क्लीबम् ॥ चैत्रेण कार्य पाक्यं कर्तव्यं करणीयं देयं ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वमि त्यादि ॥ ताना इति प्रश्लेषात् आनानानटो ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसाहतम् । ७३ शौवम् ॥ एयञ्, पौरुषेयम् । इत्यादि ॥ ९ ॥ गायत्र्यायण स्वार्थेऽव्यक्तमथान- कर्मधारयः॥ तत्पुरुषो बहूनां चेच्छाया शालां विना सभा ॥१०॥ गायत्र्यादीनि च्छन्दोनामानि खार्थे योऽण तदन्तानि क्लीबानि ।। गायत्र्येव गायत्रम् ॥ एव. मानुष्टुभादीन्यपि ॥ अव्यक्तम् अव्यक्तलिङ्गवाचि क्लीबम् ॥ किं तस्या गर्भे जातम् ॥ यत्तत्रोत्पद्यते तदानय ॥ इदं च शिष्टप्रयुक्तेष्वेव द्रष्टव्यम् ॥ अधिकारोऽयम् गृहतः स्थूणा इति यावत् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्र नसमासं कर्मधारयं च वर्जयित्वा योऽन्यस्तत्पुरुषः स नपुंसकं भवतीति अधिकृतं वेदितव्यम् ॥ छायान्तस्तत्पुरुषः क्लीबः।। सा यदि येषा बहूनां समुदितानां सम्भवति ॥ शलभानां छाया शलभच्छायम् ॥ शरच्छायम् ॥ बहूनामिति किम् ॥कुड्यस्य च्छाया कुड्यच्छाया॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) सेनाशालेत्यादिना विकल्पे प्राप्ते वचनं नित्यार्थम् ॥ शालां मुक्त्वाऽन्यत्रार्थे यः सभाशब्दस्तदन्तस्तत्पु- रुषः क्लीबः ॥ स्त्रीसभं दासीसभं मनुष्यसभं तत्स- मूह इत्यर्थः॥ अनञ् कर्मधारय इत्येव ॥ असभा। परमसभा ॥ परमसभाया उत्तरपदत्वविज्ञानादिह न स्यात् ॥ स्त्रीणां परमसभा स्त्रीपरमसभा ॥ एव- मुत्तरत्रापि ॥ १०॥ राजवर्जितराजार्थराक्षसादेः पराऽपि च ॥ श्रादावुपक्रमोपने कन्थोशीनर- नामनि ॥११॥ राजार्था ईश्वरादयस्तेभ्यो राजवर्जितेभ्यो राक्ष- सादयः पिशाचादयश्च प्राणिनोऽमनुष्यास्तेभ्यः परा या सभा तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ शालार्थ आरम्भः ॥ इनसभम् ईश्वरसभम् नृपसभम् ॥ पिशाचसभम् । रक्षःसभम् तद्गृहं तत्सङ्घो वेत्यर्थः ॥ नृपतिसभामगमदिति बाहुलकात ॥ - ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । सजवर्जितेति किम् ॥ राजसभा । समूहार्थस्य भवत्येव पूर्वेण राजसभम् ॥ राजार्थराक्षसादेरिति किम् । नरसभा ॥ आदौ उपक्रमस्योपज्ञानस्य च प्राथम्ये विवक्षिते उपक्रमोपज्ञेत्येतदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ श्रेयांसस्योपक्रमः श्रेयांसोपक्रमं दानम्। श्रेयांसेन श्रेयसे प्रथमं प्रवर्तितमित्यर्थः ॥ आदि- देवस्योपज्ञा आदिदेवोपझं धर्मव्यवस्था॥ आदिदे- वेन प्रथमं ज्ञात्वा प्रवर्तितेत्यर्थः ॥ उपक्रम्यते इत्युपक्रमः इत्युपक्रमः । उपज्ञायते इत्युपज्ञा ॥ कर्मणि घनडावित्यनुयोगेन सामानाधिकरण्यम् ॥ उशीनरा नाम देशस्तत्र चेत्कस्यचित्संज्ञायां वर्त- मानः कन्थान्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ सौशमीनां कन्था सौशमिकन्थम्, आह्वरकन्थं नाम उशी- नरेषु ग्रामः ॥ उशीनरेति किम् । दक्षिणकन्था नाम ग्रामसंज्ञा किन्तु उशीनरेषु न ॥ ११ ॥ सेनाशालासुराच्छायानिशा वोर्णा शशात्परा ॥ भाद्गणो गृहतः स्थूणा ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) सङ्ख्यादन्ता शतादिका ॥ १२॥ सेनाद्यन्तस्तत्पुरुषो वा क्लीबः । कपिसेनम् । कपिसेना । हस्तिशालम् । हस्तिशाला । यवसुरम् यवसुरा ॥ छत्रच्छायम् छत्रच्छाया । चौरनिशम् चौरनिशा ॥ अनञ् कर्मधारय इति किम् । असेना । परमसेना ॥ शशात्परो यः ऊर्णाशब्द- स्तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ शशोर्णम् । अन्यत्र तु न । छागोर्णा ॥ भात्परो यो गणस्तदन्तस्तत्पु- रुषः क्लीबः । भगणम् । अन्यत्र न । गोगणः॥ गृहात्परा या स्थूणा तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबः ॥ गृहस्थूणम् गृहधारणम् । अन्यत्र तु न । शाला- स्थूणा ॥ अकारान्ताः शतप्रभृतिसंख्याः क्लीबाः॥ अब्जं खर्व निखर्व महासरोजमित्यादि॥शतसहस्रा- युतप्रयुतानां पुनपुंसकत्वम्। लक्षस्य तु पुंस्त्रीत्वम् ॥ मौक्तिकं माक्षिकं सौप्तिकं क्लीतकं, नाणकं नाटकं खेटक तोटकम् ॥

·७७ (नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् आह्निकं रूपकं जापर्क जालक, वेणुकं गैरकं कारकं वास्तुकम्॥१३॥ अथ कान्ताः ४७॥ मौक्तिकं मुक्ता ॥ माक्षिकं यस्मात्ताम्रादि भवति स धातुविशेषः ॥ सौप्तिकं रात्रीधाटी ॥ क्लीतकं मधुकम् ॥ नाणकं रूप- कादि ॥ नाटकं दशरूपकभेदः ॥ खेटकं फल- कम् ॥ तोटकं दशरूपकभेदः वृत्रं च ॥ आह्निकं नित्यक्रिया भोजनं च ॥ रूपकं काव्यालङ्कारधि- शेषः ॥ उपलक्षणत्वाद्यमकं दीपकं च ॥ जापकं दर्वी सुगन्धिद्रव्यविशेषश्च॥अर्थप्राधान्यात् काला- पकमपि ॥ दा च पुंलिङ्गोऽप्ययमित्येके॥ जाल- कम् कुड्मलम् ॥ वेणुकम् गजयोत्रम् ॥ गैरिकं धातुविशेषः ॥ कारकं कादि ॥ गुणवृत्तिस्त्वा- श्रयलिङ्गः॥ वास्तुकं शाकविशेषः ॥ १३ ॥ रुचकंधान्याकनिःशलाकालीकालि- कशल्कोपसूर्यकाल्कम् ॥ कवककिबुक- ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) तोकतिन्तिडीकैडूकं छत्राकत्रिकोल्म- कानि ॥१४॥ रुचकं चन्दनपेषणी शिला ॥ धान्याकम् अल्लुका ॥ अर्थप्राधान्यात् धानेयकम् धान्यकम् धानीयकम् अपि । निःशलाकं रहः ॥ अर्थप्राधा- न्याज्जनान्तिकमपि ॥ अलीकं ललाटम् अलिकं च ॥ शल्कं खण्डम् ॥ उपसूर्यकं परिवेषः ॥ अल्कश्च रोगः ॥ कबकं भूकन्दविशेषः ॥ किबुकं जलोत्पन्नद्रव्यविशेषः॥ तोकमपत्यम्॥ तिन्तिडीक चुक्रम् ॥ एडूकम् अन्तर्यस्तास्थि कुड्यम् ॥ छत्राकं भूकन्दविशेषः ॥ त्रिकम् पृष्ठाधोभागः ॥ उल्मुकम् अलातम् ॥ १४ ॥ माटककदम्बके बुकं चिबुकं कुतुक- मनूकचित्रके ॥ कुहुकं मधुपर्कशीर्षके शालूकं कुलकं प्रकीर्णकम् ॥ १५॥ माटकं मृवीकासवः॥अर्थप्राधान्यात् माध्वी- ·७९ (नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । कमपि हारहूरं च ॥ सुरानामत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते वचनम् ॥ कदम्बकं समूहः॥ काभावे कदम्बम् ॥ बुकं तृणविशेषः ॥ चिबुकमधरस्याधः ॥ कुतुकं कुतूहलम् ॥ अनूकमन्वयः॥ चित्रकं पुण्द्रम् ॥ कुहुकमाश्चर्यम् ॥ मधुपर्क दधिमध्वादिः देवादीना- मर्घः ॥ शीर्षकम् शिरस्त्राणम् । शालूकमुत्पलादि- कन्दः॥ कुलकं वृत्तसमूहः॥ प्रकीर्णकं चाम- रम् ॥ १५ ॥ हल्लीसकपुष्पके खलिङ्गं स्फिगमङ्गं प्रगचोचबीजपिञ्जम् ॥ रिष्टं फाण्टं ललाटमिष्टव्युष्टं करोटकृपीटचीनपि- ष्टम् ॥ १६॥ हल्लीसकं स्त्रीणां नृत्तभेदः॥ पुष्पकं नेत्रेरोगः॥ सं संवेदनम् ॥ लिङ्गं हेतुश्चिह्नं च ॥ अर्थप्राधा- न्याच्चिह्नमपि ॥ स्फिगं स्फिग् ॥ अङ्गं प्रतीकः समीपं च ॥ अङ्गान्तत्वाद्वराङ्गं चक्राङ्गं च ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (नपुंसकलिङ्गः) प्रगम् प्रभातम् ॥ चोचमुपभुक्तफलावशेषश्छल्ल्या- दि ॥ बीजम् हेतुः आधानं च ॥ पिञ्जम् बलम् ॥ रिष्टं क्षेमम् ॥ फाण्टमनायासम् ॥ ललाटं भालम्।। इष्टं ऋतुकर्म ॥ व्युष्टं प्रभातम् ॥ करोटं मस्तकम् कास्यभाजनं च ॥ कृपीटमुदरम् ॥ चीनपृष्टम् सिन्दूरम् ॥ १६ ॥ शृङ्गाटमोरटपिटान्यथ पृष्ठगोष्ठभा- एडाण्डतुण्डशरणग्रहणेरणानि॥पिङ्गा णतीक्ष्णलवणद्रविणं पुराणं त्राणं शणं हिरणकारणकार्मणानि ॥ १७॥ शृङ्गाटं जलोद्भवकन्दः चतुष्पथं च ॥ मोरट- मिक्षुमूलम्॥ पिटं छर्दिः॥टान्तानां तु पुंस्त्वे प्राप्ते- ऽस्य पाठः ॥ अथ ठान्तौ ॥ पृष्ठम् प्राण्यङ्गम् ॥ गोष्ठं गोकुलम् । गोष्ठप्रत्ययान्तमपि ॥ गोगोष्ठम् । अश्वगोष्ठम् ॥ 'पशुभ्यः स्थाने गोष्ठः' इति गोष्ठः।। भाण्डं भाजनं गेहं च ॥ अण्डं वृषणः ॥ तुण्डं ·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । मुण्डम् ॥ अर्थप्राधान्यात् द्विजालयमपि ॥ शरणं गृहं त्राणं च ॥ ग्रहणमादरः ॥ इरिणमूषरम् ॥ अर्थप्राधान्यादूरमपि ॥ पिङ्गाणं काचभाजनम् गेहं च ॥ तीक्ष्णं विषादिः। लवणं लावण्यम् ॥ द्रविणं पराक्रमः ॥ अर्थप्राधान्यात् घुम्नमपि॥पुराणं पञ्च- लक्षणम्॥त्राणं त्रायमानाख्यो विधिविशेषः॥शणं धान्यविशेषः॥ हिरणम् ‘विराटहेमरेतःसु हिरणं स्याहिरण्यवत्' ॥ कारणं हेतुः ॥ कार्मणं संवन- नमपि ॥१७॥ पर्याणर्णघ्राणपारायणानि श्रीपर्णो- ष्णे धोरणतूणभूतम् ॥ प्रादेशान्ताश्म- न्तशीतं निशान्तं वृत्तं तूस्तं वार्तवाहि- स्थमुक्थम् ॥१८॥ पर्याणं पल्ययनम्॥ ऋणमुत्तमर्णदेयम ॥ घ्राणं घ्राणा॥ पारायणं शास्त्रविशेषः॥श्रीपर्णमग्निमन्थः। उष्णं शीतविरोधः ॥ धोरणं वाहनम् ॥ खूणं ६ ·८२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) विकलता ॥ भूतं प्राणी ॥ प्रादेशान्तं प्रमाणविशे- षावस्थानम् ॥ अश्मन्तं चुल्लिः ॥ शीतम् ऋतु- विशेषः उष्णविरोधश्च ॥ निशान्तं गृहम् अव- रोधश्च ॥ अन्तान्तवात्पुंस्वे प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ वृन्तं प्रसवबन्धनम् ॥ वृन्तान्तलात्तालवृन्तमपि ॥ तूस्तं केशजटा, जरद्वस्त्रम् । खण्डे तु सिद्धमेव । वार्तमारोग्यं निःसारं च ॥ अथ थान्तौ ॥ वाहित्थं गजकुम्भयोरधः ॥ उक्थं साम ॥ १८ ॥ अच्छोदगोदकुसिदानि कुसीदतुन्द- वृन्दास्पदं दपदनिम्नसशिल्पतल्पम् ॥ कूर्पत्रिविष्टपपरीपवदन्तरीपरूपंच पुष्प- निकुरम्बकुटुम्बशुल्बम् ॥ १६ ॥ अथ दान्ताः ११ ॥ अच्छोदं देवसरः ॥ उपलक्षणलान्मानसमपि ॥ गोद मस्तकस्नेहः ॥ कुसिदं ऋणम्॥ कुसीदं विज्ञानम्॥तुन्दमुदरम् ॥ वृन्दम् समूहः॥ आस्पदं प्रतिष्ठा कृत्यम् च ॥

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ८३ दं कलत्रं त्राणं च ॥ पदं त्राणं स्थानम् ॥ पादे पुस्यपि पदान्तत्वात् गोष्पदप्रपदादयोऽपि ॥ निम्नं गम्भीरम् ॥ शिल्पं विज्ञानम् ॥ तल्पं रण- मण्डपः अट्टः दाराश्च ॥ शयनीये तु पुंक्तीबः ॥ कूर्प भ्रुवोर्मध्यरोम ॥ कूपमिति भार्गविः ॥ त्रिवि- ष्टपं स्वर्गः ॥ त्रिपिष्टपमपि ॥ परीपं परिगता आपो यत्र । अन्तरीपं मध्येजलप्रदेशः॥रूपं चक्षुर्विषयः सौन्दर्य च ॥ पुष्पं स्त्रीरजोनेत्ररोगश्रीदविमानप्रसू- नेषु ॥ निकुरम्बं समूहः ॥ कुटुम्बं पुत्रदारादि । शुल्बं रज्जुः ॥ १९ ॥ प्रसभतलभशुष्माध्यात्मधामेर्मसूक्ष्म किलिमतलिमतोक्मं युग्मतिग्मं त्रि- सन्ध्यम् ॥ किसलयशयनीये सायखेये- न्द्रियाणि द्रुवयभयकलत्रद्वापरक्षेत्रस- त्रम् ॥ २०॥ अथ भान्तौ ॥ प्रसभं बलात्कारः ॥ तलभ ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) करिकराघातः॥भान्तलेन पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्य वचनम् ॥ अथ मान्ता दश १० ॥ शुष्ममोजः ॥ आत्मान- मधिष्ठितमध्यात्मम् योगशास्त्रम् ॥ बाहुलकात् तत्पुरुषादपि समासान्तः ॥ अव्ययीभावस्य तु 'द्वन्द्वैकत्व'-इति नपुंसकत्वम् ॥ धामं गेहं तेजश्च ॥ नन्तस्य तु मन्नन्तत्वादेव सिद्धम् ॥ ईम ब्रणम् ॥ सूक्ष्ममणौ ॥ किलिमं देवदारुः॥ तलिम कुट्टिमम् तल्पं चन्द्रहासः वितानं च ॥ तोक्म कर्णमलः ॥ युग्मं युगम् ॥ तिग्मं तीक्ष्णम् ॥ अर्थ- प्राधान्यात् तीक्ष्णं खरं तीव्रमपि॥अथ यान्ताः ८॥ त्रिसन्ध्यमुपवैणवम् सन्ध्यात्रयसमाहारः ॥ 'अन्ना- बन्तान्तो वा' इति पक्षे स्त्रीले प्राप्तेऽस्य पाठः ॥ किसलयं पल्लवः । शयनीयं शय्या ॥ सायं दिना- वसानम् ॥ खेयं परिखा ॥ इन्द्रियम् रेतः ॥ द्रुवयं मानम् ॥ पाय्यमपि ॥ भय प्रतिभयम् कुब्जकप्रसूनेऽपि ॥ शुष्मादीनां मान्तत्वात् किस- लयादीनां यान्तत्वात् पुंस्त्वे प्राप्ते पाठः ॥ अथ ·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । रान्ताः २१ ॥ कलत्रं भार्या ॥ द्वापर युगविशेषः।। क्षेत्र केदारः॥ क्षेत्रकलत्रयोयोनिमन्नामत्वेन स्त्रीत्व- प्राप्तौ वचनम् ॥ सत्रं गृहम् आच्छादनम् सदा- दानम् वनं दम्भः साधनं यज्ञश्च ॥ २० ॥ शृङ्गवेरमजिराभ्रपुष्कर तीरमुत्तरम- गारनागरे ॥ स्फारमतरकुकुन्दरोदर- प्रान्तराणि शिबिरं कलेवरम् ॥ २१ ॥ शृङ्गवेरमाकम् ॥ अजिरं प्राङ्गणे वाते विषये दुर्दुरे तनौ ॥ अभ्रं मेघः नाकश्च॥ स्वार्थिके के अभ्रक गिरिजामलम् ॥ अर्थप्राधान्यात् शैला- भ्रादयोऽपि॥ पुष्करं पङ्कजव्योमपयाकरिकराग्रेषु ॥ तीर तटम्॥ अपुवाची तु तीरो बाहुलकात् पुंसि॥ उत्तरं प्रतिवचनम् ॥ अगारं गृहम् ॥ नागरं मुस्तकः शुण्ठी च ॥ स्फारं विपुलम् ॥ गुणवृत्ते- स्वाश्रयलिङ्गता ॥ अक्षरं वर्ण: मोक्षः परब्रह्म च ॥ कुकुन्दरं जघनकूपः ॥ अर्थप्राधान्यात् ककुन्दस्- ·८६ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) रतावुके अपि॥ उदरं जठरव्याधियुद्धानि ॥ जठरे त्रिलिङ्गोऽयमिति बुद्धिसागरः ॥ प्रान्तरं विपिने दूरशून्यवर्त्मनि कोटरे च ॥ शिबिरं सैन्यम् तन्नि- वेशश्च ॥ कलेवरं शरीरम् ॥ २१ ॥ सिन्दूरमण्डूरकुटरिचामर- क्रूराणि दूराररवैरचत्वरम् ॥ औशीरपातालमुलूखलातवे सत्वं चसान्त्वं दिवकिण्वयौतवम्॥२२॥ सिन्दूरं धातुविशेषः ॥ अर्थप्राधान्यात् मसि- वईनम् गन्धोरम् नागसम्भवमित्यपि ॥ मण्डूरं लोहमलम् ॥ कटीरम् कटी ॥ चामरम् प्रकीर्ण- कम् ॥ पुंस्यपीति कश्चित् ॥ क्रूरं क्रौर्यम् ॥ दूर विप्रकृष्टम् ॥ अनयोर्गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गतैव ॥ अररं कपाटम् रणं च ॥ वैरम् विरोधः॥ चत्वरं चतुष्पथम् ॥ औशीरं शयनासने चामरं यष्टिश्च॥ अथ लान्तौ ॥ पातालं वडवानलः । उलूखलं ·८७ (नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । गुग्गुलः ॥ निर्यासनामत्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते पाठः ॥ आर्तवं पुष्पं स्त्रीरजश्च ॥ सत्वं व्यवसाये स्वभावे विलम्बिते चित्ते गुणे द्रव्यात्मभावयोः ॥ चस्या- नुक्तसमुच्चयार्थत्वात् तत्त्वं स्वरूपं वाद्यभेदे पर मात्मनि च ॥ प्लवं मुस्तः गन्धतृणं च ॥ सान्त्वं साम दाक्षिण्यं च ॥ दिवं दिवसः स्वर्गश्च॥ किण्वं मुराबीजम् ॥ यौतवं मानविशेषः ॥ २२ ॥ विश्वं दशपलिशमर्पिशकिल्बिषानु तर्षार्षिषं मिषमृचीषमजीषशीर्षे॥पीयूष साध्वसमहानससाध्वसानि कासीसम- सतरसं यवसं बिसं च ॥२३॥ विश्वं जगत् ॥ वृशं शृङ्गवरं लशुनं मूलक च ॥ पलिशं यत्र स्थित्वा मृगादि व्यापाद्यते । अर्पिशम् आर्द्रमांसम् ॥ बालवत्साया दुग्धं च ॥ अथ षान्ताः ८॥ किल्बिषं रोगः अपराधः विषं च ॥ अनुतर्ष मद्यम् ॥ अर्षिषम् आर्द्रमांसम् ॥ मिषं व्याजः ॥ ऋचीषम् ऋजीषं च पिष्ठपचन- ·८८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) भाजनम् ॥ शीर्ष शिरः ॥ शीर्षान्तत्वात् कपि- शीर्षमपि ॥ पीयूषममृतम् प्रत्यग्रप्रसवगव्यादिक्षी- रविकारश्च ॥ अथ सान्ताः ८॥ साध्वसं भयम् ।। महानसं पाकस्थानम् ॥ साहसं दुष्करकर्म वैया- त्यमविमृश्यकारिता दमश्च ॥ कासीसं धातुविशेषः॥ अर्थप्राधान्यात् धातुकासीसम् धातुशेखरमपि ॥ मत्सं सन्धिस्थानम् ॥ तरसं मांसम् ॥ अर्थप्राधा- न्यात् उत्तप्तं शुष्कमांसम् ॥ यवसमश्वादिघासः ॥ बिसं पद्मकन्दः ॥ २३ ॥ मन्दाक्षवीतमथ सक्थि शयातु यातु स्वाहाशु तुम्बरु कशेरु शलालु चालु॥ संयत्ककुन्महदहानि पृषत्पुरीतत्पर्वाणि रोम च भसच्च जगल्ललाम ॥२४॥ इति नपुंसकलिङ्ग समाप्तम् । मन्दाक्षं लज्जा शूका च॥ वीक्षं विस्मयः दृश्य च ॥ सक्थि उरुः ॥'इत्तु प्राण्यङ्ग'-इति स्त्रीत्व- ·(मपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । प्राप्तौ वचनम् ॥ अथोदन्ताः॥ शयातु अजगरः॥ यातु राक्षसः ॥ स्वादु पयः ॥ आशु शीघ्रम् ॥ तुम्बर औषधिविशेषः॥ उकारान्तत्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते वचनम् ॥ कसेरु कन्दविशेषः पृष्ठास्थि च ॥ अर्थप्राधान्यात् गाङ्गेयमपि ॥शलालु गन्धद्रव्यम्॥ आलु कन्दविशेषः ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः ११ ॥ संयत् संग्रामः॥ ककुत् वृषस्कन्धः॥ महत् राज्यं बुद्धितत्त्वं च ॥ अयं पुंस्यपि । महान् प्रकृतिः। अहर्दिनम् ॥ पृषत् बिन्दुः ॥ पुरीतत् अन्त्रम् ।। पर्व दर्शप्रतिपदोः सन्धिः । ग्रन्थिप्रस्तावयोरपि ॥ पर्व क्लीबमाहवे च विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥ रोम तनूरुहम् ॥ रोमणी इति द्विवचनम् ॥ मन्नन्तत्वे. नैव सिद्धे कर्बर्थं वचनम् ॥ पुंस्यपि कश्चित् ।। भसदास्य जघनमामाश्रतस्थानम् । दकारान्तोऽयम्॥ जगत् विश्वम् ॥ ललाम ध्वजादौ रम्ये च ॥ ललामस्य तु पुन्नपुंसकत्वम् ॥ २४ ॥ इति नपुंसकलिङ्गम् ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्ग) अथ पुंस्त्रीलिङ्गः। पुंस्त्रीलिङ्गं चतुर्दशके शङ्कर्निरये च दुर्गतिः॥ दोर्मूले कक्ष आकरे गञ्जो भूरुहि बाणपिष्पलौ ॥१॥ चतुर्दशके स्थाने वर्तमानः शङ्कुशब्दः स्त्रीपुंस- लिङ्गः ॥ अयमियं वा शङ्कुः ॥ 'एकं दश शतं तस्मात्सहस्रमयुतं ततः परं लक्षम् ॥ प्रयुतं कोटि- मथार्बुदमजं खर्व निखर्व च ॥ १॥ तस्मान्महा- सरोजं शङ्ख सरितां पतिं ततस्त्वन्त्यम् ॥ मध्यं परार्धमाहुर्यथोत्तरं दशगुणं तज्ज्ञाः ॥ २ ॥' निरये वाच्ये दुर्गतिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ अयमियं वा दुर्गतिः॥ भुजमूलेऽभिधेये कक्षशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः।। कक्षः कक्षा दोर्मूलम् ॥ आकरे वाच्ये गञ्जः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ गञ्जः गञ्जा आकरः॥ भाण्डागारे तु पुनपुंसकत्वमसुरालये तु स्त्रीत्वं प्रतिपदपाठेनो- क्तम् ॥ भूरुहि वृक्षे वाच्ये बाणपिष्पलशब्दौ स्त्री- ·९ (पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ९१ पुंसकौ ॥ बाणः बाणा झिण्टी ॥ पिष्पलः पिष्पली अश्वत्थः॥ वस्त्रच्छेदनोपकरणे प्रतिपदपाठापुंनपुं. सकत्वम् ॥ जले तु तन्नामत्वान्नपुसकत्वम् ॥१॥ नाभिः प्राण्यङ्गके प्रधिर्नेमौ कचन बलिम्हे कुटः॥ श्रोण्योषध्योः कटो भ्रमो मोहे पिण्डो ठन्दगोलयोः॥२॥ प्राण्यङ्गे वाच्ये नाभिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ अयं नाभिरियं नाभिः प्राण्यङ्गविशेषः ॥ नेमौ चक्रधारायां वाच्यायां प्रधिः॥अयमियं वा प्रधिः॥ क्वचनार्थविशेषे बलिशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः॥ बव- योरैक्थेन निर्देशः॥ अयमियं वा बलिः उपहार: स्वग् मांससङ्कोचश्व जठरावयवश्च ॥ गृहे वाच्ये कुटशब्दः ॥ कुटः कुटी ॥ घटे हलाङ्गे च पुंक्ली- बः ॥ श्रोणावौषधिविशेषे च कटः पुंस्त्रीलिङ्गः ॥ कटः कटी श्रोणिः, कटः कटा औषधिः॥ मोहे ·९२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः) अज्ञानविशेषे च भ्रमः पुंस्त्री ॥ भ्रमः भ्रमी अज्ञा- नविशेषे सन्देहे भ्रमणे च ॥ वृन्दे सक्वादीनां गोले च वाच्ये पिण्डः पुंस्त्री ॥ पिण्डः पिण्डी वृन्दं गोलकश्च ॥ २॥ भकनीनिकयोस्तारो भेऽश्लेषहस्तश्र- वणाः ॥ कणः स्फुलिङ्गे लेशे च वराटो- रज्जुशस्त्रयोः॥३॥ भे नक्षत्रे कनीनिकायां तारकायां च तारशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः ॥ तारस्तारा नक्षत्रम् कनीनिका च॥ मे नक्षत्रविशेषे अश्लेषहस्तश्रवणाः स्त्रीपुंसलिङ्गाः।। अन्लेषः अश्लेषा, हस्तो हस्ता, श्रवणः श्रवणा नक्षत्राणि ॥ स्फुलिङ्गे लेशे च बाच्ये कणः स्त्री- पुंसलिङ्गः ॥ कणः कणा स्फुलिङ्गो लेशश्च ॥ वराटः वराटा रज्जुशस्त्रविशेषौ ॥ अन्यत्र तु कद चेतनामत्वात् पुंस्त्वमेव ॥ ३ ॥ कुम्भः कलशे तरणिः समुद्रार्कीशु- ·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । ९३ यष्टिषु॥ भागधेयो राजदेये मेरुजम्ब्वां सुदर्शनः ॥४॥ कलशे वाच्ये कुम्भः पुंस्त्री । कुम्भः कुम्भी कलशः ॥ अन्यत्र तु यथाप्राप्तम् ॥ गुग्गुलौ बाहुलकानपुंसकत्वम् ॥ अयमियं वा तरणिः समुद्रः अर्कः अंशुः पतितगोरूपोत्थापनी यष्टिश्च ॥ अन्यत्र तु 'लिन्मिन्यनिण्यर्णिस्न्युक्ताः' इति स्त्रीत्वमेव ॥ भागधेयो भागधेयी राजदेयः करः ॥ मेरुजम्ब्यां सुदर्शनशब्दः स्त्रीपुंसलिङ्गः। सुदर्शनः सुदर्शना मेरुजम्बूः ॥ अन्यत्र तु विष्णुचक्रे शक- पुरे च प्रतिपदपाठात्पुंस्त्वमेव ॥ ४ ॥ करेणुर्गजहस्तिन्योरल्पाख्यापत्यत- द्वितः ॥ लाजवस्त्रदशौ भूनीहाद्याः प्रत्ययभेदतः॥५॥ गजे हस्तिन्यां च वाच्ये करेणुः स्त्रीपुंसलिङ्गः।। अयमियं वा करेणुः गजः हस्तिनी च ॥ अलेज़- ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः) मरस्याख्या पुंस्त्री ॥ अयमलिः। इयमलिः । एक- मली अलिनी, भृङ्गः भृङ्गी इत्यादि ॥ देहिनाम- त्वात्पुंस्त्वे प्राप्ते योनिमन्नामत्वाभावाच्च स्त्रीपुंसार्थ वचनम् ॥ अपत्येऽर्थे जातस्तद्धितस्तदन्तं नाम पुंस्त्रीलिङ्गम् ॥ अयमौपगवः इयमौपगवी ॥ एवं बैदः बैदी गार्ग्यः गार्गी इत्याद्यपि ॥ आश्रयलिङ्ग त्वमपीति कश्चित् ॥ औपगवः ना औपगवी स्त्री औपगवं कुलमित्यादि ॥ लाजशब्दः वस्त्रसम्बन्धि- दशावाची च दशशब्दः स्त्रीपुंसौ तौ च बहुत्व एवं प्रयोक्तव्यौ ॥ अघञ्प्रत्ययभेदेनेहाद्याः शब्दाः स्त्रीपुंसलिङ्गाः॥ईहः ईहा वाञ्छा उद्यमश्चेष्टा च ॥ उहः ऊहा तर्कः।स्पर्धः स्पर्धा सङ्घर्षः॥ इत्यादि॥५॥ शुण्डिकचर्मप्रसेवको सल्लकमल्लक- वृश्चिका अपि ॥ शल्यकघुटिको पिपी- लिकश्चुलुकहुडुक्कतुरुष्कतिन्दुकाः॥६॥ अथ कान्ताः १२॥ शुण्डिकः शुण्डिका सुरा. ..

·(पुंस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । ९५ पणः ॥ चर्मप्रसेवकः चर्मप्रसेवका दृतिः॥ सल्लकः सल्लकी गजप्रियतरुः निर्यासविशेषश्चेत्यरुणः ॥ मल्लकः मल्लिका दीपवाधारः ॥ वृश्चिकः वृश्चिकी सविषः कीटः ॥ शल्यकः शल्यकी श्वावित् ॥ घुटिकः घुटिका गुल्फः॥ अर्थप्राधान्यात् घुण्टिक: घुण्टिका, घुटः घुटी, गुल्फः गुल्फा इत्यादि । पिपीलकः पिपीलिका वल्मीककृमिः। चुलुकः चुलुका आस्यपूरणं वारि॥हुडुक्क हुडुक्का तोधम् ॥ तुरुष्कः तुरुष्का सिहकः॥तिन्दुकः तिन्दुकी वृक्षविशेषः॥६॥ शुङ्गोऽथ लञ्चभुजशाटसटाः सृपाटः कीटःकिटस्फटघटावरटःकिलाटचोट- श्वपेटफटशुण्डगुडाः सशाणाः स्युर्वा- रिपर्णफणगर्तरथाजमोदाः ॥७॥ शुङ्गः शुङ्गा कन्दलः ॥ अथ चान्तः॥ लञ्चः लञ्चा उपचारः॥ भुजः भुजा बाहुः॥ शाटः शाटी परिधानम्॥ सटः सटा सिंहस्कन्धकेशाः॥ सपाटः ·९६ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः) सृपाटी परिमाणविशेषः॥कीटः कीटी कृमिविशेषः।। किटः किटी वंशादिपुत्तलिका ॥स्फटः स्फटा फणः।। घटः घटी कलशः॥ वरटः वरटा क्षुद्रजन्तुविशेषः॥ किलाटःकिलाटी क्षीरविकारः ॥ किलाटिकेत्यमरटी- का। चोटः चोटी शाटिका। चपेटः चपेटा विस्तृताङ्गु- लिपाणितलम् ॥ फट: फटा फणः॥ शुण्डः शुण्डा मुरा ॥ गुडः गुड़ा हस्तिसन्नाह ॥ शाणः शाणा निकषः ॥ वारिपर्णः वारिपर्णी फङ्गानामशाकम् ॥ फणः फणा फटा ॥ गतः गर्ता श्वभ्रम् ॥ रथः रथी स्यन्दनः॥अजमोदःअजमोदा ब्रह्मकुशा ॥७॥ विधकूपकलम्बजित्यवर्धाः सहचरमुद्गरनालिकेरहाराः॥ बहुकरकृसरौ कुठारशारौ वल्लरशफरमसूरकीलरालाः॥८॥ विधः विधा प्रकारः ॥ कूपः कूपी अन्धुः । कलम्बः कलम्बी शाकविशेषः ॥ जित्यः जित्या ·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । हलिः॥ अथ रान्ताः १२ ॥ वर्धः वर्षी चर्मरज्जुः ॥ सहचरः सहचरी लता समूहविशेषश्च ॥ मुद्गरः मुद्गरी लोष्ठादिभेदनोपकरणम् ॥ नालिकेरः नालि- केरी तरुविशेषः ॥ फले तु तन्नामत्वात् क्लीबत्वम् ॥ हारः हारा मुक्तादाम ॥ बहुकरः बहुकरी संमार्जनी॥ कुसरः कृसरी तिलौदनः॥ कुठारः कुठारी पशुः॥ शारः शारी आयानयीनः वराटश्चेति हर्षः॥ वल्लरः वल्लरी मञ्जरी । अर्थप्राधान्यान्मञ्जरः मञ्जरीत्यपि॥ शफरः शफरी मत्स्यविशेषः ॥ मसूरः मसूरी माषविशेषः अर्थप्राधान्यान्मसुरोऽपि॥ कालः कीला कफण्यादि ॥ रालः राला सर्जरसः॥ ८॥ पटोलः कम्बलो भल्लो दंशो गण्डूष- वेतसौ ॥ लालसो रभसो वर्तिवितस्ति- तुटयस्त्रुटिः ॥ ६॥ पटोलः पटोला औषधिविशेषः ॥ कम्बलः कम्बली ऊर्णावस्त्रम् गोगलचर्म च ॥ भल्लः भल्ली ·हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः) शस्त्रभेदः ॥ अथ शान्तः ॥ दंशः दंशी क्षुद्रजन्तु- विशेषः॥ गण्डूषः गप्डूषा करजलादिमुखपूरणम् ॥ अथ सान्ताः॥ वेतसः वेतसी वानीरः॥ लालसः लालसा तृष्णातिरेकौत्सुक्ययाचासु ॥ अन्यत्र तु आश्रयलिङ्गः ॥ रभसः रभसा पौर्वापर्याविचारः॥ रभसो हर्षवेगयोः॥ माघे तु स्त्रियाम् 'क्रमते नभो रभसयैव' अथेदन्ताः ३४॥ अयं वर्ति- रियं वर्तिर्वस्त्रस्य दशा॥अयं वितस्तिरियं वितस्तिः वितताङ्गुष्ठकनिष्ठः करः ॥ अयं कुटिरियं कुटि: खल्पवासः ॥ अयं त्रुटिरियं त्रुटिः अवस्था क्षण- द्वयम् चेत्यरुणः ॥९॥ ऊर्मीशम्यौ रन्यरत्नी अवीचिल. व्यण्याणिश्रेणयःोण्यरण्यौपाणी- शल्यौ शाल्मलियष्टिमुष्टी योनीमुन्यौ स्वातिगव्यूतिबस्त्यः ॥ १०॥ अयमूर्मिरियमूर्मिः वीच्यादि ॥ अयमियं वा

·(पुंस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
शमिस्तरुविशेषः॥ अयमियं वा रनिः बद्धमुष्टिः
करः॥ अयमियं वाऽरनिः सकनिष्ठः करः ॥
अयमियं वाऽवीचिः नरकभेदः ॥ अयमियं वा
लवित्रम् ।। अयामियं वा अणिः अक्षाम्रकीलिका
अश्रिः सीमा च ॥ अयमियं वाणिः सैव ॥ अय-
मियं वा श्रेणिः पतिः ॥ अयमियं वा श्रोणिः
कटिः ॥ अयमियमरणिः अग्निनिर्मन्थनकाष्ठम् ॥
अयमियं वा पाणिः गुल्फयोरधः पादावयवः ॥
सैन्यपृष्ठे तु बाहुलकात्पुंसि ॥ अयमियं वा शलिः
कौटिल्यम् ॥ अयमियं वा शाल्मलिर्वृक्षविशेषः ॥
एकदेशविकृतस्यानन्यावात् शल्मलिः॥ अयमियं
वा यष्टिः आलम्बनदण्डः ॥ अयमियं वा मुष्टिः
संपीडिताङ्गुलिः करः॥ अयमियं वा योनिरुत्पत्ति-
स्थानं श्रोणिश्च ॥ यद्गौडः'द्वयोर्योंनिर्भगाकारे॥
अयमियं वा मुनिस्तपखी ॥ अयमियं वा स्वाति-
नक्षत्रम् ॥ अयमियं वा गव्यूतिः क्रोशद्वयम् ॥
अयमियं वा बस्तिमूत्राधारः ॥ १० ॥

·१०. हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंस्त्रीलिङ्गः)
मेथिर्मेधिमशी मषीषुधी ऋष्टिः
पाटलिजाटली अहिः॥ प्रश्निस्तिथ्य-
शनी मणिः सृणिर्मोलिः केलिहली-
मरीचयः॥११॥
अयमियं वा मेथिः पशुबन्धनार्थ खलमध्ये
स्थूणा ॥ अयमियं मेधिः सैव ॥ अयमियं मसिः
कज्जलम् ॥ अयमियं मषिस्तदेव ॥ अयमियमिषु-
विस्तूणीरः ॥ अयमियमृष्टिः खड्गः ॥ व्यञ्जनादि-
रपि ॥ अयमियं पाटलिस्तरविशेषः ॥ अयमियं
जाटलिः स एव ॥ अयमियमहिः सर्पः ॥ अय-
मियं प्रश्निः किरणः ॥ अयमियं तिथिः प्रतिप-
दादिः ॥ अयमियमशनिवज्रम् विद्युच्च ॥ अयमियं
मणिः रत्नादि ॥ अयमियं सृणिरङ्कुशः ॥ अयमियं
मौलि: चूडा मुकुटः केशाश्च ॥ अयमियं कलि;
परिहासः ॥ अयमियं हलिः महाहलम् ॥ अय-
मियं मरीचिः करः॥ ११ ॥

·(पुंस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १०१ हन्वाखू कर्कन्धुः सिन्धुर्मत्युमन्वा- वट्वेर्वारुः ॥ ऊरुः कन्दुः काकुः किष्कु- र्बाहुर्गवेधू रा गौर्भाः ॥ १२॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गम् ॥ अयमियं हनुः कपोलयोरधोवर्ती मुखावयवः ॥ अयमियमाखुः मूषिकः ॥ अयमियं कर्कन्धुः बदरी ॥ अयमियं सिन्धुः सरिदर्णवश्च ।। अयमियं मृत्युः प्राणवियोगः ॥ अयमियं मनुः प्रजापतिः ।। अयमियमवटुः काटिका ॥ अयमियमेरुः चिर्भटः ॥ उपलक्षणवादीर्वारुरपि ॥ स्वार्थिके तु के प्रकृतिलिङ्गबाधया एर्वारुकमपि ॥ अयमिय- मूरुः सक्थि ॥ अयमियं कन्दुः खेदनिका ॥ अयमियं काकुः ध्वनिर्विकारः॥ अयमियं 'किष्कुः हस्ते वितस्तौ च प्रकोष्ठे वा नपुंसकम् ' ॥ अय- मियं बाहुः हस्तः ॥ अयमियं गवेधुः तृणधान्य- विशेषः । अयमियं रा द्रव्यम् ॥ अयमिथं गौः ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) अयमियं भाः कान्तिः प्रभावश्च ॥ अन्यत्र प्रभा- यामपि भाः शब्दः सन्तः पुंलिङ्ग एव चेत्याह॥१२॥ इति स्त्रीपुंसलिङ्गावचूरिः॥ अथ पुंनपुंसकलिङ्गः॥ पुनपुंसकलिङ्गोऽब्जः शङ्ख पद्मो- ऽब्जसङ्ख्ययोः ॥ कंसोऽपुंसि कुशो बहिर्वालो ह्रीबेरकेशयोः॥१॥ शङ्ख वाच्येऽब्जशब्दः पुनपुंसकलिङ्गः॥ अब्जः अब्जं शंखः ॥ यदुक्तम् 'अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे शंखे स्त्रीक्लीबमम्बुजे' ॥ अब्जे सङ्ख्याविशेषे च पद्मः पुनपुंसकम् ॥ पद्मः पद्ममब्जं सङ्ख्याविशे- षश्च ॥ पद्मकादावपीत्यन्ये ॥ अपुंसि नरादन्यत्रार्थे कंसशब्दः पुंनपुंसकः ॥ कंसः कंसं मानविशेषः पानपात्रं कांस्यं च ॥ कुशशब्दः पुनपुंसको बर्हि- दर्भश्चेदाच्यः। कुशः कुशम् दर्भः ॥ रामसुते तु ·(नपुंसकलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १०३ देहिनामत्वाद्योक्त्रहीपान्तरयोस्तु प्रतिपदपाठात् पुंसि ॥ अपरोऽप्यर्थः ॥ बर्हिः शब्दः पुनपुंसकः कुशो दर्भश्चेवाच्यो भवति ॥ अयमिदं वा बर्हिः कुशः ॥ हीबेरे केशे च वाच्ये वालशब्दः । वाल: वालं ह्रीबेरं केशश्च ।। करिवालधिः प्रतिपदपाठात् पुंसि ॥१॥ द्वापरः संशये छदे पिष्पलो विष्ट- रस्तरौ ॥ अब्दो वर्षे दरस्त्रासे कुकूल- स्तुषपावके ॥२॥ संशये संदेहे वाच्ये द्वापरशब्दः पुनपुंसकः । द्वापरः द्वापरं संशयः ॥ अन्यत्र तु यथाप्राप्तम् । हापरं युगविशेषः प्रतिपदपाठात् नपुंसकः ॥ छिद्यतेऽनेनेति च्छेदो वस्त्रोपकरणम् ॥ तस्मिन् वाच्ये पिष्पलः पुनपुंसकः ॥ पिष्पल: पिष्पलं वस्त्रच्छेदोपकरणम् ॥ तरोरन्यत्रार्थे विष्टरः पुनपुं- सकः ॥ विष्टरः विष्टरम् आसनं बर्हिर्मुष्टिश्च ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग) अब्दः अब्दं वर्षम् ॥ दरो दरं भयम् ॥ कन्दरे तु त्रिलिङ्गः ॥ ईषदर्थे खव्ययम् देश्यपदं वा ॥ यथा 'दरदलितहरिद्रापिञ्जराण्यङ्गकानि' ॥ तुषपा- वके तुषाग्नौ वाच्ये कुकूल: पुनपुंसकः ॥ कुकूल: कुकूलं तुषपावकः ॥ अन्यत्र तु लान्तत्वान्नपुंस- कम् ॥ कुकूलं शङ्कुमान् गर्तः ॥ २ ॥ परीवादपर्ययोर्जन्यतल्पौ तपोधर्मवत्सानि माघोष्णहृत्सु ॥ वटस्तुल्यतागोलभक्ष्येषु वर्णः सितादिस्वराद्यो रणे संपरायः॥३॥ जन्यशब्दः परीवादे कोलीने वाच्ये तल्पश्च पल्यळे पुन्नपुंसकः ॥ जन्यः जन्यं परीवादः ॥ 'जन्यः स्याज्जनवादेऽपि' इत्यमरः ॥ तल्पं तल्पः पर्यङ्कः ॥ तपः शब्दो माघमासे, धर्मशब्द उष्णे । शीतविरोधिनि, वत्सः हृदि पुन्नपुंसकः ॥ अयं तपा इदं तपः माघः ॥ धर्मः धर्ममुष्णः ॥ वत्सः ·(पुंनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १०५ वत्सं हृत् ॥ वटशब्दस्तुल्यतायां गोलके भक्ष्य- विशेषे च वाच्ये पुन्नपुंसकः॥ वटः वटम् तुल्यता गोलकः भक्ष्यविशेषः॥न्यग्रोधे रज्जौ च त्रिलिङ्गः॥ भक्ष्ये स्वार्थिके केऽपि वटकः वटकम् ॥ न्यग्रोध- फले फलनामत्वान्नपुंसकम् ॥ वर्णशब्दः सितादौ खरादौ च वाच्ये पुन्नपुंसकः॥ वर्णः वर्ण सित- कृष्णादि रूपम् स्वराद्यक्षरं च.॥ अन्यत्र तु णान्तवात्पुंस्येव ॥ विलेपनेऽप्येके ॥ रणे युद्धे वाच्ये संपरायः पुंनपुंसकः ॥ संपरायः संपरायं रणम् ॥ ३॥ सैन्धवो लवणे भूतः प्रेते तमो विधुतुदे ॥ स्वदायौ कस्वरे कृच्छं व्रते शुक्रोऽग्निमासयोः॥४॥ लवणे वाच्ये सैन्धवः पुंनपुंसकः ॥ सैन्धवः सैन्धवं लवणम् ॥ प्रेते वाच्ये भूतः पुनपुंसकः ॥ भूतः भूतं प्रेतः॥ अन्यत्र तु पृथिव्यादौ प्राणिनि ·१०६ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्गः च क्लीबः ॥ विधुंतुदे राहो वाच्ये तमः शब्दः पुन्नपुंसकलिङ्गः ॥ अयं तमा इदं तमो राहुः ॥ खदायशब्दो कखरे धने वाच्ये पुन्नपुंसकौ ॥ स्वः खं कस्वरम् ॥ अन्यत्र स्वः आत्मा स्वभावो ज्ञातिश्च ॥ प्रतिपदपाठात् पुंस्त्वमेव ॥ दायः दायं धनम् ॥ कृच्छ्रशब्दो व्रते वाच्ये पुनपुंसकः ॥ कृच्छ्रः कृच्छ्रे सान्तपनादि व्रतम् ॥ अग्नौ ज्येष्ठ- मासे च शुक्रः शब्दः पुनपुंसकः॥ शुक्रः शुक्र- मग्निज्येष्ठमासश्च ॥ ४॥ कर्पूरस्वर्णयोश्चन्द्र उडारक्षं छदे दलः॥ धर्मः स्वभावे रुचको भूषाभि- न्मातुलिङ्गयोः॥५॥ कपूरे वर्णे च वाच्ये चन्द्रशब्दः पुन्नपुंसकः॥ चन्द्रः चन्द्रं कर्पूरम् खर्ण च ॥ उडौ नक्षत्रे वाच्ये ऋक्षशब्दः पुनपुंसकः ॥ ऋक्षः ऋक्षं भम्।। छदे पणे वाच्ये दलशब्दः पुंनपुंसकः ॥ दल:

·(पुंनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १०७ दलं छदः ॥ स्वभावे स्वरूपे वाच्ये धर्मशब्दः पुन्नपुंसकः ॥ धर्मः धर्म खभावः ॥ अन्यत्र तु पुण्योपाये क्लीबलमुक्तम् ॥ अन्यत्र तु पुंलिङ्ग एव भूषाभिदि अवेयके मातुलिङ्गे च बीजपूरे वाच्ये रुचकः पुन्नपुंसकः रुचकः रुचकं ग्रैवेयकं बीजपूरं च। सौवर्चले चन्दनपेषण्यां शिलायां च क्लीबः॥५॥ पाताले वाडवो वर्धः - सीस आम- लकः फले ॥ पिटजङ्गलसत्वानि पिट- कामांसजन्तुषु ॥६॥ पाताले वाच्ये वाडवशब्दः पुनपुंसकः॥ वाडवः वाडवं पातालम् ॥ वर्धः सीसे सीसके वाच्ये ॥ फले वाच्ये आमलकः पुन्नपुंसकः ॥ आमलकः आमलकम् फलम् ॥ पिटकाख्ये भाजनविशेषे मांसे जन्तौ च यथासंख्यं पिटजङ्गलसत्वाः पुनपुं- सकाः॥ पिटः पिटम् पिटका । अन्यत्र छदौ आकर्षफले च प्रतिपदपाठान्नपुंसकत्वम् ॥ जङ्गलः ·१०८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्गः) जङ्गलम् मांसम् । जङ्गलो निर्जले देशे त्रिलिङ्गः पिशितेऽस्त्रियाम् ॥ सत्वः सत्वं जन्तुः । जन्तु- विशेषोऽपि जन्तुः । तेन पिशाचादावपि पुनपुंस- कत्वम् ॥ उपलक्षणत्वाद्गुणप्राणयोरपि । अन्यत्र तु क्लीबः ॥ ६॥ मधुपिण्डौ सुरातन्वोर्नाम शेवाल- मध्ययोः॥ एकाद्रात्रः समाहारे तथा सूतककूलको ॥७॥ सुरायां मृट्ठीकामये तनौ च वाच्यायां मधु- पिण्डशब्दौ पुन्नपुंसकौ ॥ अयं मधुः इदं मधु सुरा । अयं पिण्डः इदं पिण्डं तनुः ॥ शेवालम- ध्ययो म पुन्नपुंसकम् ॥ शेवालः शेवालम् । शेवलः शेवलमित्यादि ॥ मध्यः मध्यं मध्यमः मध्यमम् अवलमः अवलमम् विलग्नः विलग्नम् इत्यादि ॥ रात्र इति कृतसमासान्तो रात्रिशब्दो गृह्यते स एकशब्दात्परः पुनपुंसकः ॥ असमाहा- ·(पुंनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । रार्थ वचनम् ॥ एका चासौ रात्रिश्च एकरात्रः एकरात्रम् ॥ समाहारे द्विगुसमाहारो इन्द्वसमाहा- रश्च गृह्यते तस्मिन् वर्तमानो यो रात्रशब्दः स पुन्नपुंसकः ॥ हे रात्री समाहृते द्विरात्रः द्विरात्रम्॥ एवं त्रिरात्रः त्रिरात्रमित्यादि ॥ द्वन्द्वसमाहारे, अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः अहोरात्रम् ॥ समाहार इति किम्।पूर्वोरात्रेरंशः पूर्वरात्रः॥अथ कान्ताः१९॥ सूतकः सूतकं पारदः ॥ कूलकः कूलकम् स्तूपः ॥ ७ ॥ वैनीतकभ्रमरको मरका वलीक- वल्मीकवल्कपुलकाः फरकव्यलीको॥ किञ्जल्ककल्कमाणिकस्तबका वितङ्क- वर्चस्कचूचुकतडाकतटाकतङ्काः॥८॥ वैनीतकः वैनीतकम् परम्परावाद्यं याप्यया- नादि ॥ भ्रमरकः भ्रमरकं ललाटस्थोऽलकः ॥ मरकः मरकम् बहुप्राणिमरणम् ॥ वलीकः वलीकं

·(पुनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् ।
फलकं खेटकम् ॥ तदन्तत्वात् शालिफलकोऽपि
अष्टापदः ॥ मालक: मालकं ग्रामान्तराटवी ॥
अलकः अलकं चूर्णकुन्तलः ॥ मूलकः मूलकं
शाकविशेषः॥ तिलकः तिलकं पुण्ट्रः ॥ पङ्क:
पकं कर्दमः पापं च ॥ पातकः पातकं पापम् ॥
कोरकः कोरकम् कुड्मलम् ॥ अर्थप्राधान्यात्
क्षारकोऽपि ॥ करकः करकं कमण्डलुः करङ्कश्च ॥
कन्दुकः कन्दुकं गिरिः॥ अन्दुकः अन्दुकं गज-
पादबन्धनम् ॥ अनीकः अनीकं युद्धं सेना च॥
निष्कः निष्कं हेनः अष्टोत्तरं शतं पलं कर्षः हेम्नः
उरोभूषणं दीनारश्च ॥ चषकः चषकं मद्यपान-
भाजनम् ॥ विशेषकः विशेषकं तिलकः ॥९॥
शाटककण्टकटङ्कविटङ्का
मञ्चकमेचकनाकपिनाकाः॥
पुस्तकमस्तकमुस्तकशाका
वर्णकमोदकमूषिकमुष्काः ॥ १०॥

·११२ हैमलिङ्गानुशासनम-(पुंनपुंसकलिङ्ग) शाटकः शाटकं वस्त्रविशेषः ॥ कण्टकः कण्टकं रोमाञ्चः वृक्षभेदी च॥ टङ्कः पाषाणादिच्छे- दोपकरणं गिरिशृङ्गं च ॥ विटङ्कः विटङ्क कपोत- पालीसंज्ञं पक्षिविश्रामार्थ बहिर्निर्गतं दारु, वक्र- दार्वाधारः तत्र हि कपोतपतिरुत्कीर्यते । पञ्चकः २ पल्यङ्कः ॥ मेचकः २ वर्णविशेषः ॥ नाकः २ स्वर्गः आकाशं च ॥ पिनाकः २ रुद्रधनुः॥ पुस्त- कः २ लिखितपत्रसञ्चयः ॥ णकप्रत्ययान्तोऽयम् । तेन पुस्तात् स्वार्थिककेन न सिध्यति॥ मस्तकः २ शिरः॥ उणादौ तु कान्तोऽयम् तप्रत्ययान्ताहा स्वार्थिकः कः। मुस्तकः २ मुस्ता ॥ शाकं २ मूलकादि ॥ वर्णकः २ विलेपनम् ॥ मोदकः २ लड्डुकः॥ मूषिकः २ आखुः।। मुष्कः २ वृषणः॥१०॥ चण्डातकश्वरकरोचककञ्चुकानि मस्तिष्कयावककरण्डकतण्डकानि॥ आतङ्कशूकसरकाः कटकः सशुल्कः पिण्याकझर्भरकहंसकशङ्खपुङ्खाः११॥

·(पुंनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । ११३ चण्डातकः २ अर्घोरुकवस्त्रम् ॥ चरकः २ शास्त्रविशेषः ॥ रोचकः २ क्षुत् ॥ कञ्चुकः २ सन्नाहादिः॥ मस्तिष्कः २ मस्तकस्नेहः ॥ यावकः२ अलक्तकः॥ करण्डकः २ पुष्पाद्याधारः॥तण्डकः२ शाल्यादिसारः ॥ आतङ्कः २ इष्टवियोगतापरुक्श- कादिषु ॥ घनन्तत्वात्पुंसि ॥ शूकः २ धान्यादेः शृङ्गः ॥ सरकः २ मद्यभाजनम् ॥ मद्यपाने तु त्रिलिङ्गः॥ कटकः २ सैन्यं सानुः वलयोऽद्रिशृङ्गं च ॥ शुल्कः २ मार्गादौ राजदेयं स्त्रीविवाहपरि- ग्राह्य धान्यं च ॥ पिण्याकः २ तिलादिखलः ॥ झर्झरकः २ कलियुगम् ॥ हंसकः २ नूपुरम् ॥ शङ्खः २ कम्बुः वलयं प्राण्यङ्गम् ॥ पुखः २ शरपृष्ठम् ॥ ११ ॥ नखमुखमधिकाङ्गःसंयुगः पद्मरागो भगयुगमथ टङ्गोद्योगशृङ्गा निदाघः॥ क्रकचकवचकूर्चार्धर्चपुच्छोञ्छकच्छा ·११४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) ब्रजमुटजनिकुञ्जौ कुञ्जभूर्जाम्बुजाश्च १२ नखमुखे प्रसिद्धे ॥ अधिकाङ्गः २ सारसनं यद् हदि बध्यते युधि ॥ संयुगः २ संग्रामः ॥ पद्मरागः २ शोणमाणिः ॥ भग २ उपस्थः ॥ युगो २ यूपः ॥ टङ्गः २ खनित्रम् ॥ उद्योगः २ पराक्रमः ॥ शृङ्गं २ शिखरम् ॥ निदाघः २ ग्रीष्मः ॥ ककचः २ करपत्रम् ॥ कवचः २ वर्म ॥ कूर्चः २ भ्रूमध्यम् दीर्घश्मश्रु कैतवं च ॥ ऋचो- ऽर्धमर्धर्चः २॥ 'परलिङ्गो द्वन्द्वोऽशी' इत्यस्या- पवादः॥ पुच्छः २ लाङ्गलम् ॥ उञ्छं २ जीविका- विशेषः ॥ कच्छो २ बहुजलो देशः॥ ब्रजः २ पन्थाः॥ उटजः २ तापसपर्णकुटी ॥ निकुञ्जः २ गह्वरम् ॥ कुञ्जः २ गह्वरः गजकुम्भाधो दन्ति- दन्तः हनुश्च ॥ भूर्ज २ च तरुविशेषत्वक् ॥ अम्बुजः २ कमलम् ॥ चकारोऽनुक्तसमुच्चये । तेन चान्तेषु अध्य) २ नमस्या ॥ १२ ॥ ध्वजमलयजकूटाः कालकूटारकूटौ ·(पुनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । कवटकपटखेटाः कर्पटः पिष्टलोष्टौ॥ नटनिकटकिरीटाः कर्बटः कुक्कुटाहौ, कुटयकुटविटानि व्यङ्गटः कोहकुष्टौ१३ ध्वजः २ पताकादिः।।मलयजः २ श्रीखण्डम्॥ कूटं २ मायादि ॥ कालकूटं २ विषम् ॥ आर- कूटो रीतिः ॥ कवटः २ उच्छिष्ठम् । कपटः २ दम्भः ॥ खेटः २ फलकम् कफश्च ॥ कर्पट: २ वासः॥ पिष्टः २ अपूपः ॥ लोष्टः २ मृच्छकलम् ॥ नटः २ नर्तकविशेषः ॥ निकटः २ समीपम् ॥ कि रीट: २ मुकुटम् ॥ कर्बटः२ पर्वतावृतग्रामविशेषः। कुक्कुटः२ ताम्रचूडः॥अः२ क्षौमम् गेहभेदश्च॥ कुटो २ घटःहलाङ्गविशेषश्च ॥ यकुटः२ वार्ताकीकु सुमम्॥विटः२खिगः गोविशेषश्च॥व्यङ्गटः २ शि- क्यभेदः॥कोट्टः२ दुर्गः॥अथ ठान्तौ ॥कुष्ठं २ त्वग्- दोषःगन्धद्रव्यविशेषश्च ॥१३॥ कमठो वारुण्डखण्डषण्डा ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्गः) निगडाक्रीडनडप्रकाण्डकाएडाः ॥ कोदण्डतरण्डमण्डमुण्डा दण्डाण्डौ दृढवारबाणबाणाः॥१४॥ कमठः २ असुरविशेषः भाजनं च ॥ कूर्मे तु देहि- नामत्वात् पुंस्त्वमेव ॥वारुण्डः २ दृकर्णमलः गणि. स्थराजश्व॥खण्डः२ शकलमिक्षुविकारश्च॥गुणवृत्ते- स्त्वाश्रयलिङ्गता॥खण्डः खण्डी खण्डमिति॥ षण्ड; २वृक्षादिसमूहः॥ निगडः २ पादबन्धनम्॥ आक्री डः२ उद्यानविशेषः॥नडः२ नड्वलस्तृणविशेषः।। प्रकाण्डः २ स्तम्बः शस्तं तरोश्व मूलशाखान्तरम्॥ काण्डः२ शरः समयश्व प्रकरणं समूहः जलं वालं कुत्सितम् वृषस्कन्धः लता च॥ कोदण्डं २ चापम् ॥ तरण्डः २ उडुपः॥ मण्डः२ द्रवद्रव्याणामुपरिस्थो भागः भक्तदिनिर्यासः एरण्डः मस्तु च ॥ मुण्डम् २ शिरः ॥ दण्डः २ वष्टिः मन्थाः सैन्यं दमनं च ॥ अण्डः २ पक्ष्यादिप्रसवः ॥ अथ ढान्तः ॥ दृढः

·(पुंनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । ११७
२ स्थूलं बलवांश्च ॥ वारबाणं २ चर्म ॥ बाणः २
शरः पुष्पविशेषश्च ॥ १४ ॥
कर्षापणः श्रवणपक्कणकङ्कणानि
द्रोणापराह्मचरणानि तृणं सुवर्णम् ॥
स्वर्णव्रणौ दृषणभूषणदूषणानि
भाणस्तथा किणरणप्रणानिचूर्णः१५
कर्षापणः२ मानविशेषः पणषोडषकंच॥प्रज्ञा-
द्याणि कार्षापणोऽपि ॥श्रवणः२ कर्णः ॥ पक्कणः २
शबरालयः ॥ कङ्कणः२ हस्तरक्षासूत्रम् ॥ द्रोणः
परिमाणविशेषः ॥ अपराह्नः२ दिवसापरभागश्च ।
चरणं २ गोत्रादि ॥ तृणः २ उपलादिः ॥ सुवर्णः
वर्णः हेमम्॥ व्रणःऊरुः॥ वृषणः२मुष्कः॥ भूषणः
२ अलंकारः॥अर्थप्राधान्यात् मण्डनोऽपि ॥ दूषणः
२ उपालम्भः ॥ भाणः २ प्रबन्धभेदः ॥ किणः२
त्वग्ग्रन्थिः ॥ रणः २ संपरायः ॥ प्रवणः २
चतुष्पथम् ॥ चूर्णः २ क्षोदः ॥ १५ ॥

·११८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग)
तोरणपूर्तनिकेतनिवाताः पारतमन्त-
युतप्रयुतानि॥ वेडितमक्षतदैवतहत्तै-
रावतलोहितहस्तशतानि ॥ १६ ॥
तोरणः २ वन्दनमाला बहिरि नि!हश्च ॥
पूर्तः २ खानादि कर्म ॥ निकेतः २ आवासः ।
निवातः • गृहं दुर्भेदं चर्म च ॥ वातरहिते प्रदे-
शे त्वाश्रयलिङ्गता ॥ पारतं २ रसेन्द्रः॥ अर्थप्रा-
धान्यात्पारदमपि ॥ अन्तः २ प्रान्तः समीपं स्वरूपं
च ॥ उपलक्षणत्वात्प्रान्तः प्रान्तमपि ॥ युतम् २
अपानम् । प्रयुतं २ दश लक्षाणि ॥ वेडितः २
सिंहनादविशेषः । अक्षताः अक्षतम् मङ्गलस्य त.
ण्डुलाः॥ पुंसि बहुत्व एवायम् ॥ दैवतः २ देवता॥
वृत्तम् २ शीलं निस्तलं च ॥ ऐरावतः २ सुरेन्द्रद-
न्ती ॥ लोहितः २ शोणितम् ॥ गुणवृत्तिस्त्वाश्रय-
लिङ्गः ॥ हस्तः २ करः ॥ शतं २ पञ्च विंशतयः
॥ १६॥

·(नपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । व्रतोपवीतौ पलितो वसन्त- ध्वान्तायुतद्यूतघृतानि पुस्तः॥ शुद्धान्तबुस्तौ रजतो मुहूर्त- द्वियूथयूथानि वरूथगूथौ ॥ १७ ॥ व्रतः २ शास्त्रितो नियमः ॥ उपवीतः २ क- ण्ठसूत्रम् ॥ पलितं २ पक्वकेशः । केशपाके कर्द- मे च तान्तत्वान्नपुंसकत्वम् ॥ वसन्तः २ सुरभिः देवपुत्रविशेषश्च ॥ ध्वान्तं २ तमः ॥ अयुतं २ दशसहस्राणि ॥ द्यूतः२ दुरोदरम् ॥ धृतम् २ आ- ज्यम् ॥ पुस्तं २ लेख्यपत्रसंघातः लेपादिकर्म च ॥ शुद्धान्तः २ अन्तःपुरम् ॥ बुस्तं २ पक्वमांसविशे- पः॥ रजतो २ रूप्यं श्वेतं च ॥ मुहूर्तः २ घटि- काद्वयम् ॥ द्वयो!थयोः समाहारो द्वियूथः २ ॥ यूथः २ सजातीयपश्वादिसंघातः ॥ वरूथः २ रथ- गुप्तिः ॥ गूथः २ विष्ठा ॥ १७ ॥ प्रस्थं तीर्थ प्रोथमलिन्दः ·१२० हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुनपुंसकलिङ्ग) ककुदः कुकुदाष्टापदकुन्दाः॥ गुददोहदकुमुदच्छदकन्दा- बुंदसौधमथोत्सेधकबन्धौ॥ १८ ॥ प्रस्थः २ मानम् ॥ तन्मितं वस्तुमात्रं च ॥ तीर्थ २ पुण्यस्थानं जलावतारश्च ॥ प्रोथः २ अश्वा- देोणान्तरम् ॥ अलिन्दः २ गृहद्वारस्था स्थली । ककुदः २ कुकुदश्च श्रेष्ठं वृषस्कन्धः राजचिह्न च॥ अष्टापदं २ सुवर्ण द्यूतफलकं च॥ अर्थप्राधान्यात शारिफलकमपि । गिरौ शलभे कपौ चाद्रिदेहिना- मत्वात् पुंस्त्री ॥ कुन्दः २ पुष्पविशेषः । निधिभेद- मुरभिदोस्तु पुंस्त्वमुक्तमेव ॥ चक्रभ्रमौ च बाहुल- कात्पुंसि ॥ गुदम् २ अपानम् ॥ दोहदः २ श्रद्धा- दौ ॥ हृदयस्य तु बाहुलकान्नपुंसकत्वम् ॥ कुमुदः कैरवम् । छदः २ दलं पिच्छं च ॥ कन्दः २ पयो घरः सस्यमूलं च ॥ अर्बुदो २ दशकोटयः ॥ कोटिरित्यन्ये ॥ स्थानविशेषः आक्षिरोगविशेषश्च ॥

·(पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १२१ पर्वतविशेषे तु पुंस्त्वमेव ।। अथ धान्ताः॥ सौधः २ राजगृहम् ॥ उत्सेधः २ उन्नतिः ॥ कबन्धः २ शिरोरहितः कायः॥ १८॥ श्राद्वायुधान्धौषधगन्धमादनप्रस्फो- टना लग्नपिधानचन्दनाः ॥ वितान- राजादनशिश्नयौवनापीनोदपानासनके- तनाशनम् ॥ १६ ॥ श्राद्धः२ पितृकर्म ॥ यस्तु मत्वर्थीयाणन्तःस आश्रयलिङ्गः ॥ आयुधः २ प्रहरणम् ॥ अन्धः २ तमः ॥ औषधो २ भेषजम् ॥ गन्धमादनः २ पर्वतविशेषः ॥ प्रस्फोटनः २ शूर्पम् ॥ लग्नं २ मेषादि ॥ पिधानं २ संवरणम् ॥ अपेः प्यदेशाभा- वेऽपिधानमपि ॥ चन्दनः २ मलयजतरुः॥ चन्द- मान्तत्वाहरिचन्दनो देवदारुः चन्दनविशेषश्च ॥ वितानं २ विस्तारः उल्लोचःशून्यं यज्ञश्च ॥ राजा- दनः २ पियालः क्षीरिका च ॥शिश्नं २ मेष्ट्रः ॥

·१२२ हैमलिङ्गानुशासनम् (पुंनपुंसकलिङ्गः) यौवनं २ द्वितीयं वयः ॥ आपीनम् २ ऊधः । उदपानं २ कूपः ॥ असनं २ वृक्षविशेषः ॥श्लेष- निर्देशादासनमुपवेशनम् ॥ केतनः २ ध्वजः ॥ अशनः २ ओदनः ॥ १९ ॥ नलिनपुलिनमौना वर्धमानः समा- नौदनदिनशतमाना हायनस्थानमानाः धननिधनविमानास्ताडनस्तेनवस्ना भ- वनभुवनयानोद्यानवातायनानि ॥२०॥ नलिनः २ पद्मम् ॥ पुलिनः २ सैकतम् ॥ मौनो २ वाग्यमः ॥ वर्धमानः २ शरावः ॥ स- मानः २ तुल्यः शरीरस्थो वायुविशेषश्च ॥ ओद- नः २ कूरम् ॥ दिनो २ दिवसः ॥ शतं माना- न्यस्य शतमानः २ भूभागविशेषः रूप्यमानं च ॥ हायनः २ वर्षः रश्मिश्च ॥ स्थानम् २ आश्रयः॥ मानः २ दर्पः ॥ धनो २ द्रव्यम् ॥ निधनः २ विनाशः कुलं च ॥ विमानं २ व्योमयानादि ·(पुंनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १२३ ताडनः २ व्यधनम् ॥ स्तेनः २ चौरः चौर्यं च ॥ वस्त्रः २ अवक्रयः ॥ धनवस्त्रयोस्तु क्लीबत्वम् ॥ भवनः २ गेहम् ॥ भुवनं २ जगत् ॥ यानः २ वहनम् ॥ उद्यानः २ क्रीडास्थानम् ॥ वातायनः २ गवाक्षः॥ २०॥ अभिधानहीपिनौ निपानं शयनं लशुनरसोनगृञ्जनानि ॥ खलिनखली- नानुमानदीपाः कुणपः कुतपावापचाप- सूर्पाः॥२१॥ अभिधानं २ संज्ञा शब्दश्च ॥ द्वीपिनं २ व्याघ्रः ॥ निपानम् २ आहावः॥ शयनं २ शय्या। लशुनरसोनगृञ्जना २ महाकन्दाः॥खलिनं २ खली- नं२ च कवियम् ॥ अनुमानो२ हेतुः॥ अकर्बनड- न्तोऽयम् ॥ भावे तु क्लीबत्वमेव ॥ दीपः २ प्रदी- पः॥ कुणपः २ शवम् ॥ कुतपः २ छागरोमकृत- कम्बलः दुर्भः अपराह्नकालश्च ॥ आवापो २ वल- ·१३४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुंनपुंसकलिङ्ग) यः ॥ चापं २ धनुः॥ शूर्प २ धान्यादिपवनं भा. ण्डम् ॥ २१॥ स्तूपोडुपौ विटपमण्डपशष्पबाष्प- हीपानि विष्टपनिपौ शफडिम्बबिम्बाः॥ जम्भः कुसुम्भककुभौ कलभो निभामे- संक्रामसंक्रमललामहिमानि हेमम॥२२॥ स्तूपो २ मृदादिकूटः । उडुपं २ प्लवः ॥ चन्द्रे तु पुंस्त्वम् ॥ विटपः २ तरोः स्कन्धादूर्व शाखा ॥ मण्डपो २ जनाश्रयः ।। शष्पं २ बाल- तृणं प्रोक्तम् । बाष्पं २ नेत्रवारि ऊष्मा च॥ द्वीप २ मध्येजलं देशः ॥ विष्टपं २ जगत् ॥ निपं २ घटः ॥ शफः २ खुरः॥ डिम्बः २ उदरान्तोऽव. यवः ॥ बिम्बं २ प्रतिबिम्बं मण्डलं च ॥ जम्भोर जम्बीरः॥ कुसुम्भं २ कमण्डलुः महारजतं च ॥ ककुभः २ वीणप्रसेधः॥ कलभः २ करिपोतः॥ निभो २ व्याजः ॥ अर्मः २ चर्रोगः ॥ संक्रामः

·(नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १२५
संक्रमश्च २ जलतरणविशेषः ॥ ललामः २ श्रृङ्गं
पुच्छम् हयमुखेऽन्यवर्णः पुण्ढ़ः केतुश्च ॥ हिमः२
तुषारः ॥ हेमम् २ स्वर्णः ॥२२॥
उद्यमकामोद्यामाश्रमकुहिमकुसुमसं-
गमा गुल्मः॥क्षेमक्षौमौ कम्बलिवाह्यो
मैरेयतूर्यो च ॥ २३ ॥
उद्यमः २ उत्साहः ॥ कासः २ अभिलाषः।।
उद्यामः २ उद्यमोपरमौ , इति निपातनावृद्धिनि-
षेधेऽपि अत एव निपातनादात्वमपि ॥ आश्रमः २
मुनिस्थानम् ब्रह्मचर्यादिश्च ॥ कुट्टिमः २ संस्कृत-
भूमिविशेषः ॥ कुसुमं २ पुष्पे स्त्रीरजस्यपि च ॥
नेत्ररोगे तु बाहुलकात्क्लीबत्वमेव ॥ सङ्गमः २ सं-
गमः ॥ गुल्मः २ विटपः प्रकाण्डं च ॥ क्षेमः २
कुशलम् लब्धरक्षणं च ॥ क्षौमम् २ अट्टालक:
अभ्यन्तरे प्राकारधारणार्थ खोमाख्यश्च ॥ कम्बलि-
वाह्यं २ गन्त्री ॥ मैरेयः २ सीधुः ॥ तूर्य २
वाघम् ॥ २३ ॥

·१२६ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्गः) पूयाऽजन्यप्रमयसमया राजसूयो हिरण्यारण्ये संख्यं मलयवलयौ वा- जपेयः कषायः ॥ शल्यंकुल्याव्यय- कवियवदोमयं पारिहार्यःपारावारातिख- राशिखरक्षत्रवस्त्रोपवस्त्राः ॥२४॥ पूयः २ क्लिन्नासृग् ॥ अजन्यः २ उत्पातः ॥ प्रमयः २ मरणम् ॥ समयः २ कालः । अन्यत्र पुंसि ॥ राजसूयः २ ऋतुः ॥ हिरण्यं २ स्वर्णम् ॥ अरण्यः २ अटवी ॥ संख्यः २ आहवः॥ मलयः २ गिरिविशेषः॥ वलयः २ कटकम् ॥ वाजपेयः २ क्रतुभेदः ॥ कषायो २ रसभेदेऽङ्गरोगे च ॥ शल्यं २ देहगतं शस्त्रादि ॥ कुल्यः २ अस्थि ॥ अव्ययं २ खरादि । २ कवियः २ खलिनम् ॥ गोमयः २ गोशकृत् ॥ पारिहार्य २ वलयम् ॥ अथ रान्ताः ॥२७॥ पारं २ परतीरम् समाप्तिश्च ॥ अवारम् २ अर्वाक्तीरम् ॥ अतिखरः २ औषध-

·(पुंनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १२७
विशेषः ॥ शिखरं ॥ शैलवृक्षाग्रं पुलकः पक्वदा-
डिमबीजाभमाणिक्यं च ॥ क्षत्रम् २ क्षत्रियः ॥
वस्त्रं २ वासः ॥ उपवस्त्रम् २ उपवासः॥ यत्तूप-
वस्ता प्राप्तोऽस्येति कृत्वाणिऔपवस्त्रमुपवासः त-
संयुक्तरान्तत्वान्नपुंसकम् ॥ २४ ॥
अलिञ्जरः कूबरकूरबेरनीहारहिञ्जी-
रसहस्रमेदाः ॥ संसारसीरौ तुबरश्च
सूत्रशृङ्गारपद्रान्तरकर्णपूराः ॥ २५ ॥
अलिञ्जरः २ मणिकः ।। कूबरं २ युगंधरः ॥
कूरः २ ओदनम् ॥ बेरो २ देहः ॥ नीहारः २
हिमम् ॥ हिञ्जीरः २ अन्दुकः ॥ सहस्रं २ दश
शतानि ॥ मेण्ट्रः २ शफः॥ २ संसारः जगत् ॥
सीरं २ हलम् ॥ तुबरः २ कषायः॥ सूत्रः २ तन्तुः
सूत्रणा च ॥ शृङ्गारो २ रसविशेषः॥ पद्रं २ ग्रा-
मस्थानविशेषः॥ अन्तरं २ मध्यं छिद्रं विनार्थश्च
अवधिः अवकाशः विशेषश्च ॥ कर्णपूरः २ अव-
तंसः नीलोत्पलं च ॥ २५॥

·१२८ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) नेत्रं वक्त्रपवित्रपत्रसमरौशीरान्ध- कारा वरः केदारप्रवरौ कुलीरशिशिरा- वाडम्बरो गह्वरः ॥ क्षीरं कोटरचक्रचु- ऋतिमिराङ्गारास्तुषारःशरभ्राष्ट्रोपह्व- रराष्ट्रतक्रजठरार्द्राः कुञ्जरः पञ्चरः॥२६॥ नेत्रो २ नयनम् परिधानविशेषश्च ।। वक्रो २ मुखम् ॥ पवित्रः २ पावनम् । गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलि- ङ्गता ॥ पत्रं पर्ण २ वाहनं च ॥ समरः२ रणम् ॥ उशीरः २ वारणीमूलम् ॥ अन्धकारः २ तमः ॥ अर्थप्राधान्यानीलपङ्कदिनकेसरावपि ॥ बरः २ श्रेष्ठः देवतादेश्च । मनागिष्टे त्वव्ययम् ॥ अन्ये तु क्लीबम् ॥ केदारः २ वप्रः ॥ प्रवरो २ गोत्रवि- शेषः हिमं च ॥ कुलीरः२ कर्कटकः ॥ शिशिरः २ ऋतुविशेषः॥ आडम्बरं २ करिगर्जितम् पटह उद्धतवेषादिश्च ॥ गहरं २ बिलंनिकुञ्जः दम्भश्च॥ क्षीरः २ दुग्धम् ॥जले तु नपुंसकत्वम् ॥ कोटरं २ ·(पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १२९ छिद्रम् निष्कुहश्च ॥ चक्रः २ आयुधम् रथाङ्गम् संघातः राष्ट्र कटकं च ॥ स्वल्पहूस्वयोः कपि चक्रिका दुरुद्योगः घुणावर्तश्च ॥ चुक्रम् २ अम्लो रसः अम्लव्यञ्जनं च॥ तिमिरः२ तमः॥ अङ्गारः२ अग्निदग्धकाष्ठशकलम् ॥ तुषारः २ हिमम्॥ शरः २ बाणः दधिसारश्च ॥ भ्राष्ट्रम् २ अम्बरीषः ॥ उपह्वरः २ उपसरः रहः समीपं च ॥ राष्ट्रः २ ज- नपदः उपद्रवश्व ॥ तक्रम् २ उदश्वित् ॥ जठरम् २ उदरम् ॥ आर्द्रः २ शृङ्गवेरम् ॥ कुञ्जरः २ गजः ॥ पञ्जरम् २ वीतंसम् ॥ २६ ॥ कर्पूरनूपुरकुटीरविहारवारकान्ता- रतोमरदुरोदरवासराणि ॥ कासारकेसरकरीरशरीरजीर- मञ्जीरशेखरयुगंधरवजवप्राः ॥२७॥ कर्पूरम् २ धनसारः॥ नूपुरो २ गञ्जीरः ॥ कुटीरं २ ह्रखा कुटी ॥ विहारं २ भिक्षुस्थानम् ·१३० हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग) यतिचर्या च ॥ वारः २ परिपाटिः अवसरः समू- हश्च ॥ कान्तारो२ महारण्यम् ॥ तोमरं २ शस्त्र- विशेषः ॥ दुरोदरम् २ पणः॥ वासरम् २ दिनम्॥ कासारः २ पल्वलम् ॥ केसरः २ किञ्जल्कः सटा च ॥ करीरं २ वंशाधङ्कुरः घटश्च॥ शरीरः२ कायः॥ जीरम् २ अजाजीकः । जीरकोऽपि च ॥ मञ्जीरः २ नूपुरम् ॥ शेखरम् २ शिरोभूषणम् ।। युगंधरम् २ कूबरम् ॥ वज्रम् २ अशनिः रत्नं च ॥ वप्रम् २ क्षेत्रं रोधश्च ॥ २७ ॥ प्रालवालपलभालपलालाः पल्वलः खलचषालविशालाः। शूलमूलमुकुलास्तलतैलो तूलकुमलतमालकपालाः॥२८॥ आलवालम् २ आवालम् ॥ पलम् २ मांसं मानविशेषश्च ॥ भालं २ ललाटम् ॥ पलालं २ धान्यादेः शुष्कनालम् ॥ पल्वलः २ कासारः॥

·(पुनपुंसकलिङ्गः)अवचूरिसहितम् । १३१ खलः २ पिण्याकः दुर्जनश्च ॥ दुर्जने आश्रय- लिङ्गोऽप्ययमित्येके ॥ चषालः २ यज्ञपात्रम् ॥ विशालः २ विस्तीर्णता। गुणवृत्तेस्त्वाश्रयलिङ्गता॥ शूलम् २ आयुधम् ॥ मूलम् २ आदिः प्रतिष्ठा च ॥ मुकुलम् २ कुड्मलः ॥ तलम् २ अधः खभापश्च ॥ पृष्ठे तु लान्तवान्नपुंसकः ॥ तैलम् २ तिलादिस्नेहः॥ तूलम् २ पिचुः ॥ कुड्मलो २ मुकुलः ॥ तमालो २ वृक्षविशेषः ॥ कपालम् २ शिरोऽस्थि । घटादिशकले बजे भिक्षाभाजने च स्त्रीक्लीबः ॥ २८॥ कवलप्रवालबलशम्बलोत्पलो- पलशीलशैलशकलाङ्गलाञ्चलाः ॥ कमलं मलं मुशलशालकुण्डलाः कललं नलं निगलनीलमङ्गलाः॥२६॥ कवलः २ भक्ष्यपिण्डः ॥ प्रवालम् २ नव- किशलयं विद्रुमश्च ॥ बलः २ प्राणः॥ अर्थप्रा-

·१३२ हैमलिङ्गानुशासनम्-(नपुंसकलिङ्ग)
प्राधान्यात सहोऽपि ॥ सैन्यस्थौल्यरूपेषु तु क्लीबः।।
शम्बलम् २ पाथेयम् ॥ उत्पलं २ सरोजम् अर्थ-
प्राधान्यात् कुवलयमपि ॥ उपलः २ पाषाणः ॥
शलिं २ सद्वृत्तं खभावश्च ॥ शैलम् २ गडः ॥
शकलं २ खण्डम् ॥ अङ्गुलः २ अङ्गुलीयमानम् ॥
अञ्चलम् २ वस्त्रैकदेशः ॥ कमलः २ पद्मम् ॥
जले तु क्लीबः ॥ अर्थप्राधान्यान्नालीकमपि ॥ मलं
२ किट्टम् पापं च ॥ किट्टे चार्थप्राधान्यात् किट्टः
किट्टम् ॥ मुसलः २ क्षोदनोपकरणम् ॥ अर्थप्रा--
धान्यात् अयोऽनः॥ शालम् २ वृक्षविशेषः ॥
कुण्डलं २ कर्णाभरणम् ॥ कललम् शुक्रशो-
णितयोरीषद्धनः परिणामः ॥ नलम् २ अन्त:-
शुषिरस्तुणविशेषः॥ नल् गन्धे इत्यस्येदं रूपमिति
कृतलवान्नडादस्य भेदः ॥ निगल्यते बध्यतेऽने-
नेति निगलः पादबन्धनम् ॥ अयमपि धातुभेदे
कृतलवान्न सिध्यति ॥ नीलं २ वर्णविशेषः ॥
मङ्गलः २ प्रशस्तम् ॥ २९ ॥

·(पुनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १३३ काकोलहलाहलौ हलं कोलाहलकङ्कालवल्कलः॥ सौवर्चलधूमले फलं हालाहलजम्बालखण्डलाः॥३०॥ काकोलो २ विषभेदः ॥ हलाहलः २ स एव ॥ हलः २ सीरः ॥ कोलाहलः २ कलकलः॥ कंकालं २ शरीरास्थि ॥ वल्कलं २ वृक्षादीनां त्वक् ॥ सौवर्चलम् २ रुचकम् ॥ धूमलः २ तूर्यः॥ फलः २ प्रयोजनं पुष्पादिभवं च ॥ हालाहलो २ विषभेदः। एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन हालहल- मपि ॥ जम्बालः २ कर्दमः ॥ खण्डलः २ खण्डम् ॥ ३०॥ लागूलगरलाविन्द्रनीलगाण्डीव- गाण्डिवाः॥ उल्वः पारशवः पार्थापूर्व-. त्रिदिवताण्डवाः॥३१॥ लागूलः २ पुच्छम् ॥ गरलं २ विषम् ।।

·१३४ हैमलिङ्गानुशासनम्-(पुनपुंसकलिङ्ग) इन्द्रनीलः २ रत्नभेदः ॥ गाण्डीवं २ धनूः पार्थ- धनूश्च ॥ गाण्डिवं २ तदेव ॥ उल्वः २ कललम् ॥ पारशवः २ शस्त्रम् ॥ पार्श्वः २ कक्षाधः शरीर- देशः ॥ अपूर्व २ धर्माधर्मों ॥ त्रिदिवं २ वगः॥ ताण्डवम् २ उद्धतं नृत्यम् ॥ ३१ ॥ निष्ठेवः प्रग्रीवः शरावरावौ भावली- बशवानि ॥ दैवः पूर्वः पल्लवनल्वौ पाशं कुलिशं कर्कशकोशौ ॥ ३२ ॥ निष्ठेवः २ निष्ठेवनम् ॥ अत्र यज्ञोपकरण- वाचिनं पात्रीवशब्दं केचित्पठन्ति स त्वाश्रय- लिङ्गः ॥ प्रग्रीवो २ वातायनम् ॥ शरावो २ वर्ध- मानम् ॥ रावः २ ध्वनिविशेषः ॥ भावः २ स्वभा- वादिः॥ क्लीबः २ तृतीयाप्रकृतिः॥ अर्थप्राधान्यात नपुंसकमपि ॥ शवो २ मृतशरीरम् ॥ देवो २ विधिः॥ पूर्वः २ प्रथमता ॥ गुणवृत्तिस्त्वाश्रय- लिङ्गः ॥ पल्लवः २ किशलयम् ॥ पल्लवान्तत्वात् ·(पुनपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १३५ सपल्लवो २ वासः ॥ नल्वो २ हस्तचतु:शती ॥ अथ शान्ताः ८॥ पाशो २ बन्धनम् ॥ कुलिशो २ वज्रम् ॥ कर्कशो २ ऽमृदुत्वम् ॥ गुणवृत्तेस्त्वा- श्रयलिङ्गता ॥ कोशो २ भाण्डागारः कुड्मलं शपथश्च ॥ भाण्डागारेऽर्थप्राधान्यात् गञ्जोऽपि तालव्योपान्त्यः ॥ समानार्थः मूर्धन्योपान्त्यः कोषशब्दो वक्ष्यते ॥ ३२ ॥ आकाशकाशकणिशाङ्कुशशेषवेषो- ष्णीषाम्बरीषविषरोहिषमाषमेषाः॥ प्र- त्यूषयूषमथ कोषकरीकर्षवर्षामिषा रस- बुसेकसचिक्कसाश्च ॥ ३३॥ आकाशो २ नभः ॥ काशः २ तृणविशेषः॥ कणिशं २ धान्यशीर्षकम् ॥ अङ्कुशः २ सृणिः ॥ अथषान्ताः १५ ॥ शेषः २ उपयुक्तेतरत् ॥ वेषः२ आकल्पः॥ तालव्योपान्त्योऽप्ययम् ॥ उष्णीषं २ किरीटम् शिरोवेष्टनं च ॥ अम्बरीषं २ भ्राष्ट्रः ॥

·१३६ हैमलिङ्गानुशासनम-(पुनपुंसकलिङ्ग) विषं २ गरलम् ॥ रोहिषं २ रक्ततृणम् ॥ माषः २ धान्यविशेषः॥ मेषः२ मेण्ड्रम्॥ प्रत्यूषः २ प्रभा- तम् ॥ यूषं २ मुद्गादिरसविशेषः । कोषः २ कुड्मलम् ॥ करीषः २ शुष्कगोमयं तदग्निश्च ॥ कर्षः२ पलचतुर्थीशः ॥ वर्षः २ संवत्सरः वृष्टिः खण्डः भरतक्षेत्रादि च ॥ आमिषम् २ उत्कोचः मांसं भोग्यवस्तु च ॥ रसं २ मधुरादि श्रृंगारादि विषं वीर्य रागश्च ।। बुसम् २ कडङ्गरः॥ इक्कसं २ वस्तुविशेषः ॥ चिक्कसं २ यवान्नविशेषः॥ चका- रात् पायसं २ परमान्नं २ च ॥ ३३ ॥ कर्पास आसो दिवसावतंसवीतंस- मांसाः पनसोपवासौ ॥ निर्यासमासौ चमसांसकांसस्नेहानि बर्हो गृहगेह- लोहाः ॥३४॥ कर्पासः २ तूलकारणम् ॥ आसो २ धनुः॥ दिवसं २ दिनम् ॥ अवतंसः २ शेखरः ॥ अव- ·Ju (नपुंसकलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । स्य वादेशे वतंसोऽपि ॥ अर्थप्राधान्यादुत्तंसो २ ऽपि ॥ वीतंसः २ पञ्जरः॥ मांसं २ जङ्गलम् । पनसो २ वृक्षविशेषः ।। उपवासः अहोरात्रनिरश- नता ॥ निर्यासो २ वृक्षादेनिस्यन्दः ॥ मासः २ पक्षद्वयम् ॥ चमसम् २ यज्ञपात्रम् ॥ मसूरादि. पिष्टे तु बहुलकास्त्रीत्वम् । चमसी ॥ अंसः २ स्कन्धः॥ कांसो २ भाण्डविशेषः ॥ स्नेहं २ सौहृदं तैलं च ॥ बहः २ कलापः वर्ण च ॥ गृहाणि २ दारा वेश्म च ॥ गेहः २ सदनम् ॥ लोहः २ अयः अगुरु च ॥ ३४ ॥ पुण्याहदेही पटहस्तनूरुहो लक्षाररिस्थाणुकमण्डलूनि च ॥ चाटुश्चटुर्जन्तुकशिप्वणुस्तथा जीवातुकुस्तुम्बुरु जानु सानु च ३५ पुण्याहः २ पुण्यदिनम् ॥ देहः २ कायः ॥ पटहः २ आनकः ॥ तनूरुहः २ गरुल्लोम्नी ॥ लक्षः २ व्याजः ॥ वेध्ये क्लीवः ॥ संख्यायांतु ·.. २ १३८ हैमलिङ्गानुशासनम्- (पुंनपुंसकलिङ्गः) स्त्रीक्लीबः ॥ अररिः २ कपटाम् ॥ अथोदन्ताः ॥ स्थाणुः २ शङ्कः॥ शिवे तु देहिनामत्वात्पुंस्त्वम् ॥ कमण्डलुः २ करकः ॥ चाटुः २ प्रियवाक्यम् ॥ चटुः २ तदेव ॥ जन्तुः २ प्राणी ॥ कशिपुः २ भोजनाच्छादने ॥ अणुः २ परमाणुः सूक्ष्मपरि- माणविशेष इत्यर्थः ॥ जीवातुः २ जीवनौषधम् ॥ कुस्तुम्बुरुः २ धान्यविशेषः ॥ जानुः २ अष्ठी- वान् ॥ सानुः २ गिरितटम् ॥ ३५ ॥ कम्बुः सक्तुर्वगुरुर्वास्तु पला- एडुर्हिगुः शिग्रुर्दोस्तितउः सीध्वथ भूम ॥ वेम प्रेम ब्रह्म गरुल्लोम विहायः कर्माष्टीवत्पमधनुर्नामम- हिम्नी ॥ ३६॥ इतिपुंनपुंसकलिङ्गाः॥ कम्बुः २ शंखः ॥ वलये शम्बूके गजे कचूरे च पुसि ॥ सक्तुः २ यवादिविकृतिः॥

·(पुंनपुंसकलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । १३९ के चिदनं बहुवचनान्तं पठन्ति ॥ दारु २ काष्ठम् ॥ दार्वन्तत्वादेव महादादयोऽपि पुंक्लीबाः सर्वेऽप्येते एकार्थाः॥ अगुरु २ गन्धद्रव्यविशेषः ॥ वास्तु २ गृहभूमिः ॥ पालण्डुः २ कन्दविशेषः ॥ हिङ्गु २ रामठम् ॥ शिग्य २ शोभाञ्जनम् ॥ अथोदन्तप्रक्रम एवं छन्दोऽनुसंधानात् सन्तः ॥ दोः २ बाहुः ॥ तितउः२ शूर्पम् ॥ सीधुः २ मैरयम् ॥ अथ व्यञ्जनान्ताः १३ ॥ भूमा २ बहुत्वम् ॥ वेमा २ तन्तुवायशलाका ॥ प्रेमा २ स्नेहः नर्म च॥ ब्रह्म २ तपः वेदः ज्ञानम् आत्मा प्रजापतिः॥ गरुत् २ स्वर्ण पिच्छं च ॥ लोम २ तनूरुहम् ॥ विहायाः २ शकुनिनभश्च ॥ कर्म २ क्रिया व्याप्यं च ॥ अष्ठीवान् २ जानुः॥ पक्ष्म २ आक्षिरोम तूलं च ॥ धनुः २ चापम् ॥ नाम २ संज्ञा ॥ महिमा २ महत्त्वम् ॥ ३६ ॥ इति पुनपुंसकलिङ्गं समाप्तम् ॥

·१४० .. हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) अथ स्त्रीलीबलिङ्गः॥ स्त्रीनीबयोर्नखं शुक्तौ विश्वं मधुकमौषधे॥ माने लतं मधौ कल्यं क्रोडोऽङ्के तिन्दुकं फले ॥१॥ शुक्तौ गन्धद्रव्यविशेषे नखशब्दः स्त्रीक्ली- बलिङ्गः ॥ नखी । नखम् ॥ विश्वमधुकनाम्नी औषधवाचिनी स्त्रीक्लीबे ॥ विश्वा विश्वं शुण्ठी ॥ मधुका मधुक मधुयष्टिः॥ माने संख्यायां लक्षं स्त्रीक्लीबम् ॥ लक्षा लक्षं सहस्रशतम् ॥ मधौ मये वाच्ये कल्यशब्दः स्त्रीक्लीबः ॥ कल्या कल्यम् ॥ अङ्के उरसि वाच्ये कोडशब्दः स्त्रीक्लीबः ॥ क्रोडा क्रोडम् ॥ फलविशेषे तिन्दुकं स्त्रीक्लीबम् तिन्दुकी। तिन्दुकम् ॥ १॥ तरलं यवाग्वां पुष्पे पाटलं पटलं चये ॥

·१ (स्त्रीक्लीबलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १४१ वसन्ततिलकं वृत्ते कपालं भिक्षुभाजने ॥२॥ यवाग्वां वाच्यायां तरलम् । तरला । तरलम् ॥ हारे तन्मध्यमणौ चाभरणनामत्वात्पुंस्त्वम् ॥ पुष्प- विशेषे वाच्ये पाटलम् पाटली पाटलम्॥चये समूहे वाच्ये पटलम् । पटली पटलम् । पिटकतिलकपरि- च्छेदेषु लान्तत्वान्नपुंसकत्वम्॥ वृत्तविशेषे वसन्त- तिलकम् ॥ वसन्ततिलका। वसन्ततिलकम् ॥ भिक्षुभाजने वाच्ये कपालं स्त्रीक्लीबम् ॥ कपाली ।। कपालम् ॥ २॥ अर्धपूर्वपदी नावष्ट्यणकनटौ क्व- चित्॥ चोराद्यमनोज्ञाद्यकञ् कथानक- कशेरुके ॥३॥ अर्धशब्दपूर्वपदोऽट्समासान्तो नौशब्दः स्त्री- क्लीबः ॥ अर्धनावी । अर्धनावम् ।। ट्यणप्रत्ययान्तं कर्तृवर्जिते कारके विहितो योऽनट्प्रत्ययस्तदन्तं ·हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) च क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण स्त्रीक्लीबम् ॥ ट्यण, उचितस्य भावः कर्म वा औचिती । औचित्यम् ॥ एवं याथाकामी याथाकाम्यम् ॥ वैदग्धी वैदग्ध्य- म् ॥ मैत्री मैत्र्यम् ॥ आनुपूर्वी। आनुपूर्व्यम् ॥ इत्यादि ॥ क्वचिद्वचनात् क्वचित्स्त्रीत्वमेव ॥ शीलमेव शैली । क्वचिक्लीबत्वमेव । शैत्यम् ॥ एवं दाय॑म् । जाड्यम्। ब्राह्मण्यम् । त्रैलोक्यम् । सैन्यम् ॥ इत्यादि ॥ अकर्बनट् ॥ आस्थानी आस्थानम् राजसभा ॥ राजधानी राजधानम् स्कन्धावारः ॥ चालिनी चालनम् तितउः॥ एवं करणी करणम् ॥ प्रमाणी प्रमाणम् ॥ इत्यादि ॥ क्वचित्स्त्रीत्वमेव ॥ गुणलयनी दूष्यम् ॥ भ्रमणी राज्ञः क्रीडा ॥ प्रसाधनी कङ्कतिका ॥ वेषे तु क्लीबत्वमेव ॥ गवादनी गवां घासस्थानम् इत्यादि। क्वचिन्नपुंसकत्वमेव ॥ प्रधीयतेऽस्मिान्निति प्रधा- नम् ॥ 'प्रकृतौ च महामात्रे प्रज्ञायां परमात्मनि ॥ नपुंसकं प्रधानं स्यातू एकत्वे तूत्तमे सदा १॥

·(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १-४३ साध्यतेऽनेनेति साधनं प्रमाणं तुरगादिसमूहश्च ॥ लक्षणं लक्ष्म चिह्न नाम च ॥ उपवर्तनं देशः॥ स्थानं स्थितिः सादृश्यं च ॥ युक्तार्थे करणार्थे च स्थाने इत्यव्ययम् ॥ केतनं २ गृहम् ।। केतौ तु पुनपुंसकन्॥प्रमाणं २ सम्यक् प्रवक्ता ॥ कारणं २ मर्यादा मानं च उपसर्जनं २ गौणमित्यादयः॥ केचित्तु आश्रयलिङ्गभाजः॥ राजभोजनः शालिः॥ राजभोजनी द्राक्षा॥राजभोजनमन्नम् इत्यादिकाः। मनोज्ञाद्यन्तर्गणवर्जितेभ्यश्चौरादिभ्यो योऽकञ्प्रत्य यस्तदन्तं नाम स्त्रीनपुंसकम् ।। चौरिका । चौरकम् ।। धौर्तिका । धौर्तकम् ॥ यौवनिका । यौवनकम् इत्यादि ॥अमनोज्ञादीति किम् । मानोज्ञकम् प्रैय- रूपकम् इत्यादौ आ त्वात्त्वादिः' इत्यनेन क्लीब- त्वमेव ॥ चार । धूर्त । युवन् । ग्रामपुत्र । ग्राम- षण्ड । ग्रामभाण्ड । ग्रामकुमार। ग्रामकुल। ग्राम- कुलाल। अमुष्यपुत्र । अमुष्यकुल । शरपुत्र। शारपुत्र । मनोज्ञ । प्रियरूप । अभिरूप । बहुल।

·हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) मेधाविन् । कल्याण। आढ्य । सुकुमार।छान्दस। छात्र । श्रोत्रिय । विश्वदेव । ग्रामिक । कुलपुत्र । सारपुत्र । वृद्ध । अवश्य ॥ इति चौरादिः ॥ अथ कान्ताश्चत्वारः ॥ कथानिका कथानकम् आख्या- नम् ॥ कशेरुका कशेरुकं पृष्ठास्थि ॥ ३ ॥ वंशिकवक्रौष्टिककन्यकुब्जपीठानिन- क्तमवहित्थम् ॥ रशनं रसनाच्छोट न- शुम्बं तुम्बं महोदयं कांस्यम् ॥४॥ वंशिका । वंशिकम् अगुरुः ॥ वक्रोष्ठिका । वक्रोष्ठिकं स्मितम् ॥ अथ जान्तः॥ कन्यकुब्जा कन्यकुब्ज महोदयाख्यो देशः ॥ अथ ठान्तः ॥ पीठी पीठमासनम् ।नक्ता नक्तं रात्रिः॥ नक्त- मिति मन्तमव्ययमपि ॥ अवहित्था अवहित्थमा- कारगोपनम् ॥ रशनं रशना काञ्ची॥ रसना रसनं जिह्वा ॥ अच्छोटना आच्छोटनं मृगया ॥ शुम्बा शुम्बं रज्जुः ॥ तुम्बी तुम्बं वल्लिविशेषः॥ महो- ·(स्त्रीक्लीबलिङ्ग)अवचूरिसहितम् । १४५ दया महोदयं कन्यकुब्जाख्यो देशः ॥ कांस्यी। कांस्यं सौराष्ट्रिका अर्थप्राधान्यात् सौराष्ट्रिका सौ- राष्ट्रिकमपि ॥ ४ ॥ मृगव्यचव्ये च वणिज्यवीर्यनासीर- गात्रापरमन्दिराणि ॥तमिस्रशस्त्रे नगरं मसूरत्वक्षीरकादम्बरकाहलानि ॥५॥ मृगव्या मृगव्यं पापर्द्धिः ॥ चव्या चव्यं नागवल्लिमूलम् । वचायां तु स्त्रीत्वमेव ॥ वणिज्या वणिज्यं वणिक्कर्म ॥ वीर्या वीर्यम् अतिशयशक्तिः॥ अथ रान्ता दश ॥ नासीरा नासीरमग्रयानम् ॥ गात्रा गात्रं गजस्य पूर्वजङ्घादिभागः ॥ अपरा अपरं गजस्य पाश्चात्यजङ्घा ॥ मन्दिरा मन्दिर गृहम् ॥ समुद्रे तु पुंस्त्वमेव ॥ नगरे तु क्लीबम् ॥ तमिस्रं तमः। तमिस्रा निबिडं तमः ॥ सामान्य- विशेषयोरभेदविवक्षया ऐकार्थ्यम् ॥ कोपे तु क्लीबम् ॥ कृष्णपक्षनिशायां तु स्त्री ॥ शस्त्री शस्त्रमायुधविशेषः ॥ नगरी नगरं पुरी ॥ मसूरी ·- १४६ हैमलिङ्गानुशासनम्-(स्त्रीक्लीबलिङ्गः) मसूरं चर्मासनम् ॥ त्वक्षीरी त्वक्षीरं वंशलो. चना ॥ कादम्बरी कादम्बरं मद्यविशेषः ॥ सामा- न्यविशेषयोरभेदविवक्षायामित्थं निर्देशः॥यदाह- 'कादंबरं मद्यभेदे दधिसारे सीधुनि स्त्रियाम् ॥ अथ लान्ता अष्ट ॥ काहला काहलं शुषिरो वाद्यभेदः ॥ ५॥ स्थालीकदल्यौ स्थलजालपित्तला गोलायुगल्यौ बडिशं च छर्दि च ॥ अलाबु जम्बूडुरुषः सरः सदो रोदो ऽर्चिषी दाम गुणे त्वयट तयट् ॥ ६॥ इति स्त्रीलीबलिङ्गाः॥ स्थाली स्थालं भाजनविशेषः ॥ कदली कदलम् शाकादेर्नक्नालम् ॥ स्थली अकृत्रिमा चेत् कृत्रिमा तु स्थला । स्थलम् उन्नतो भूभागः ॥ जाली जालम् आनायः समूहः गवाक्षश्च ॥ मित्तला पित्तलमारकूटम् ॥ गोला गोलं पत्राञ्जने ·: (स्त्रीक्लीबलिङ्गः)अक्चूरिसहितम् । १४७ कुमद्यां च गोदावर्या च मण्डले ॥ सखीमणिकयो- गोला गोलं लक्ष्यानुसारतः' ॥१॥ युगली युगलं युगम् ॥ अथ शान्तः॥ बडिशा बडिशं मत्स्यबन्धनम् ॥ बडिशीत्यपि क्वचित् ॥ अथे- दन्तः॥ इयं छर्दिः इदं छर्दिः वान्तिः ॥ इयमलाबूः इदमलाबु तुम्बीलता॥ इयं जम्बूः इदं जम्बु जम्बू- वृक्षफलम् ॥ अनयोः क्लीबत्वे ह्रस्वता ॥ उडुःउडु नक्षत्रम् ॥ उषाः उषः सन्ध्या ॥ प्रभाते पुनपुंस- कम् ॥ सरः सरसी तडागः ॥ सदः सदाः सभा ॥ रोदसी द्यावापृथिव्यौ ॥ आर्चिः २ अग्निशिखा रश्मिश्च । दाम २ बन्धनम् ॥ गुणवाचिअयट्त- यडन्तं नाम स्त्रीनपुंसकम् ॥ द्वयी द्वयम् । त्रयी त्रयम् । चतुष्टयी चतुष्टयम् । गुणिनि त्वाश्रयलि- ङ्गतैव ॥ द्वये पदार्थाः द्वयी गतिः । द्वयं वस्तु ॥ अयाणि जगन्ति ॥ चतुष्टये कषायाः ॥ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः इत्यादि ॥ ६ ॥ इति स्त्रीक्लीबलिङ्गम् ॥

·(खत्तस्त्रीलिङ्ग) अवचूरिसहितम् ।
जीवः जीवा जीवम् प्राणाः ॥ केदारे
वाच्ये वलजस्त्रिीलङ्गः॥ पवने धान्यपवनस्थाने
खलशब्दस्त्रिलिङ्गः ॥ वृत्तं मात्रादिच्छन्दः ॥
वृत्तादीनामभिधा नामानि बहुलं लक्ष्यानुरोधेन
त्रिलिङ्गानि ॥ वृत्ताभिधा श्लोकः पुटः पणव
इत्यादि पुंसि । प्रमाणी समानी कलिका गाथा
आर्या इत्यादि स्त्रियाम् ॥ पक्त्रं वितानमित्यादि
क्लीबे ॥ दण्डकः पुनपुंसकः ॥ वसंततिलकं
स्त्रिक्लीबे उक्तम् ॥ नक्षत्राभिधा तिष्यः पुनर्वसू
इत्यादि पुसि । अश्विनी इल्वलाः चित्रा इत्यादि
स्त्रियाम् ॥ ॐ नक्षत्रम् इत्यादि नपुंसकम् ॥
मृगशिरः पुनपुंसकः ॥ कस्यचित्पुरस्याभिधा
द्रङ्गःद्राङ्गःनिगमः इत्यादि पुंसि ॥ पू: अमरावती
अलकेत्यादि स्त्रियाम् ॥ अधिष्ठानं पत्तनं दुर्गम्
इत्यादि क्लीबम् ॥ आदिशब्दो ग्रामदेशोपलक्षणम्
तेन वरणा ग्रामः गोदौ ग्रामः इत्यादि पुंसि ॥
शालूकिनी ग्रामः । काञ्ची माढिश्च देशः इत्यादि

·१५.० हैमलिङ्गानुशासनम्- (खतस्त्रीलिङ्ग) स्त्रियाम् ॥ कोडं ग्रामः कुरुक्षेत्रं च देशः इत्यादि क्लीबे ॥ आभरणाभिधा। तुलाकोटिः ताडङ्कः इत्यादि पुसि ॥ वालपाश्या पारितथ्याशब्दौ केशाभरणे ,मेखला सप्तकी इत्यादि स्त्रियाम् ॥ केयूराङ्गदे मुकुटम् अङ्गुलीयकम् इत्यादि क्लीबे ॥ आवाप्यादयः पुनपुंसकाः ॥ हारः पुनपुंसकः ॥ रशनं स्त्रीक्लीबम् ॥२॥ भल्लातक आमलको हरीतकबिभी- तकौ ॥ तारकाढकपिटकस्फुलिङ्गा विडङ्गतटौ ॥३॥ भल्लातकी आमलकी हरीतकी बिभीतक्या- दयो वृक्षभेदाः । तारका भम् । आढकी मानवि- शेषः । पिटका भाजनविशेषः फोटश्च । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । विडङ्गा औषधिविशेषः। अभिज्ञे त्वाश्रयलिङ्गः । तटी रोधः ॥ ३ ॥ पट: पुटो वटो वाटः कपाटशकटौ

·खतस्त्रीलिङ्गः) अवचूरिसहितम् ।
कटः ॥ पेटो मठः कुण्डनीडविषाणा:
स्तूणकङ्कतौ ॥ ४ ॥
पटी वस्त्रविशेषः। पुटी पत्रभाजनम् ।
भूर्जाद्यवयवे तु टान्तत्वात् पुंस्त्वमेव ॥ वटी
न्यग्रोधतरुः रज्जुश्च ॥ वाटी वृत्तिः। यवविकारे
वरण्डेऽङ्गे च बाहुलकात्पुनपुंसकः ॥ वर्मनि
पुस्त्वमेव ॥ इक्कटीवास्तुनास्तु स्त्रियाम् ॥ कपाटी
अररिः। जपादित्वाद्वत्वे कवाटी॥ शकटी अनः।
कटी वीरणादिकृतः। पटी संघातः परिच्छदश्च ।।
स्वार्थे के पेटिका ॥ मठी, 'आश्रयविशेषः ।
कुण्डी भाजनभेदः ॥ नीडा. कुलायः ॥, विषाणी
विषाणा वा गवादिशृङ्गम् दन्तिदन्तश्च ॥ तूणी
तूणा वा इषुधिः ॥ कंकती केशमार्जनम् ॥ ४ ॥
मुस्तकुथेगुदजृम्भदाडिमाः
पिठरप्रतिसरपात्रकन्दराः ॥
नखरो वल्लूरो दरः पुरश्छत्र-
कुवलमृणालमण्डलाः॥५॥

·१५२ हैमलिङ्गानुशासनम्- (खतस्त्रीलिङ्गः) मुस्ता कन्दविशेषः । कुथा वर्णकम्बलः। इङ्गुदी वृक्षविशेषः ॥ जृम्भा जृम्भणम् ॥ दाडिमा उच्चिलिङ्गतरुः तरूलं तत्कणश्च ॥ पिठरी स्थाली । मुस्तं मन्थानदण्डयोस्तु क्लीबम् ॥ प्रतिसरा मङ्ग ल्यसूत्रम् सेनायाः पश्चाद्भागश्च ॥ पात्री भाजनम् योग्ये यज्ञभाण्डे नाटयानुकतरि च क्लीबः ॥ कन्दरी कन्दरा च दरी । अंकुशे तु पुसि ॥ नखरी नखरा वा नखः ॥ वल्लूरा सौकरं शुष्कं वा मांसम् ॥ ऊपरे नक्षत्रे वाहने च क्लीबम् ॥ दरी श्वभ्रम् ॥ पुरी नगरी ॥ छत्री आतपत्रम् ॥ कुवली वृक्षविशेषः तत्फलं च ॥ मृणाली बिसम् ॥ मण्डली देशः समूहश्च बिम्बं चतुरस्रता च ॥५॥ नालप्रणालपटलार्गलशृङ्खलक- न्दलाः ॥ पूलावहेलौ कलशकटाही षष्टिरेण्विषु ॥६॥ इति स्वतस्त्रिलिङ्गाः॥ नाली नाला वा पद्मादिवृन्तम् ॥ जलनिर्गमे ·१५३ (परलिङ्ग) अवचूरिसहितम् । तु बाहुलकात्पुंसि लत्वाभावे, नाडः । प्रणाली जलपद्धतिः॥ पटली गृहोपरिभागः आक्षिरोगश्च ॥ 'अर्गला त्रिषु कल्लोले दण्डे चान्तः कपाटयोः ॥ शृङ्खलः शृङ्खला शृङ्खलमयोमयी रज्जुः ॥ कन्दली उपरागः समूहः नवाङ्कुरः द्रुमभेदश्च ॥ पूली पूला वा बद्धतृणसंचयः ॥ अवहेलाऽवज्ञा ॥ कलशी जलाद्याधारविशेषः ॥ दन्त्योपान्त्योय. मपि॥ कटाही भाण्डविशेषः॥ षष्टिः संख्याविशेषः रेणुधूलिः ॥ इषुर्बाणः ॥ ६ ॥ इति स्वतस्त्रिलिङ्गावचूरिः॥ अथ परलिङ्गः। परलिङ्गो द्वंद्वोऽशी ढेऽर्थो वाच्यव- दुपत्यमिति नियताः॥अस्न्यारोपाभा- वे गुणटत्तेराश्रयाहचनलिङ्गे ॥१॥ द्वन्द्वः समासो द्वन्द्वस्यैव यत्परमुत्तरपदं तत्समानलिङ्गो भवति ॥ स च समाहारादन्यो ·१५४ हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्ग) भिन्नलिङ्गवर्तिपदो वचनं प्रयोजयति ॥ समाहार- स्तु नपुंसक उक्तः ॥ समानलिङ्गवर्तिपदोऽपि सिद्धलिङ्ग एव ॥ इमौ मयूरीकुक्कुटौ॥इमे कुक्कुट मयूर्यो । इत्यादि ॥ अंशितत्पुरुषसमासः परलिङ्गो भवति ॥ अर्ध पिपल्या अर्धपिप्पली ॥ अयं समेंऽशेऽर्ध नवा इति समासः॥ अ? जरत्याः अर्धजरतीयम् ॥'जरत्यादिभिः, इति समासः॥ द्वितीयं भिक्षायाः द्वितीयभिक्षा 'हित्रि'-इति समासः॥ पूर्वाह्नपूर्वरात्रादीनाम् ' अह्न'-इति 'रात्र'-इति च पुंस्त्वम् ॥ .र्थश्चतुर्थ्यर्थोऽर्थशब्दो यत्र प्रस्तावात् तत्पुरुषसमासे स वाच्यस्य यल्लिङ्गं तत्समानलिङ्गो भवति ॥ ब्राह्मणायायं ब्राह्मणार्थः सूपः ॥ एवं ब्राह्मणार्था पेया ॥ ब्राह्मणार्थ पयः॥ के इति किम् । धान्येनार्थः धान्यार्थः॥ पुस्त्वाप- वादो योगः ॥ अपत्यमिति अपत्यादयः शब्दा नियता नियते अजहद्वर्तिनी व्यस्ते समस्ते वा लिङ्गवचने येषां ते तथा ॥ अपत्यं दुहिता .

·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् । १५५
पुत्रश्च ॥ इति शब्दस्याद्यर्थत्त्वादेव तोकं रक्षः
सारथिः सादी निषादी अतिथिः स्त्री पुमान् कुलं
वा ॥ स्याहादः प्रमाणम्, अनेकान्तात्मकं वस्तु
संविदां गोचरः, दण्ड उपसर्जनं, विद्या गुणः, गौः
प्रकाण्डं, कुमारी तल्लजः, अश्वो मतल्लिका ॥
स्वार्थिककप्रत्ययान्तास्तु क्वचिद्वाच्यलिङ्गा अपि
भवन्ति ॥ वीरौ रक्षःप्रकाण्डको । कुमारी तल्लजका
इत्यादि ॥ बाहुलकात्क्वचिदाश्रयलिङ्गा अपि ॥
प्रमाणी ब्राह्मणी ॥ गुणो विशेषणं तस्मात्प्रवृत्ति-
निमित्ताद्विशेष्ये वृत्तिर्यस्य स गुणवृत्तिः शब्दः
तस्याश्रयाविशेष्यवशाल्लिङ्गवचने स्याताम्
परत्वात् सकलशास्त्रापवादः ॥ अस्त्र्यारोपेति आरो-
पोऽर्थान्तरे निवेशनम्, अस्त्रियामारोपोऽस्त्र्यारोपः
तस्याभावे सति ॥ गुणवृत्तिश्च गुणद्रव्यक्रियोपा-
धिभेदात्रेधा ॥ गुणोपाधिः शुक्लः पटः शुक्ला
शाटी शुक्लं वस्त्रम् । मूों ना मूर्खा स्त्री मूर्ख
कुलम् इत्यादि ॥ द्रव्योपाधिः दण्डी ना दण्डिनी

·१५६ हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्गः)
स्त्री दण्डि कुलम् इत्यादि ॥ क्रियोपाधिः, पाचको
ना पाचिका स्त्री पाचकं कुलम् इत्यादि ॥ सर्वादिः
केवलस्तदन्तश्च गुणवृत्तिः । एवं संख्यापि । सर्वः
सूपः सर्वा यवागूः सर्वमन्नम् ॥ एवं स सा तत् ॥
अन्यः अन्या अन्यत् ॥ द्वाभ्यामन्यः हन्य:
द्वन्या द्वन्यत् । एकः पटः। एका पटी। एकं
वस्त्रम् ॥ एवं द्वौ हे द्वे । त्रयः तिस्रः त्रीणि ॥
बहुव्रीहिरदिग्वृत्तिगुणवृत्तिः ॥ चित्रा गावोऽस्य
चित्रगुर्ना चित्रगुः स्त्री चित्रगु कुलम् इत्यादि ॥
दिग्वाची तु दिग्नामत्वात्स्त्रीलिङ्गः ॥ दक्षिणस्याः
पूर्वस्याश्च यदन्तरालं दिक् सा दक्षिणपूर्वा दिग् ॥
एवं दक्षिणपश्चिमा ॥ पूर्वपदप्रधानस्तत्पुरुषस्तद्धि-
तार्थद्विगुश्च गुणवृत्तिः ॥ अतिक्रान्तः खट्वामति-
खट्वः अतिखट्वा अतिखट्वम् ॥ एवमवक्रुष्टः
कोकिलया अवकोकिलः ३ । परिग्लानोऽध्ययनाय
पर्यध्ययनः ३ । अलं जीविकायै अलंजीविकः३॥
निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कौशाम्बिः ३। प्राप्तो

·(परलिङ्गः) अवचूरिसहितम् १५७ जीविकां प्राप्तजीविकः ३ इत्यादयः ॥ शतात्परे परःशताः ३॥ एवं परःसहस्राः ३ । परोलक्षाः३। उत्तरपदप्रधानस्य तु यथास्वं लिङ्गम् ॥ तद्धिता- र्थद्विगुः ॥ पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः। पञ्चकपाला । पञ्चकपालम् ॥ रक्ताद्यर्थेऽणाद्यन्ताश्व गुणवृत्तयः। हरिद्रया रक्तः हारिद्रः हारिद्री हारिद्रम् ॥ एवं सर्वतद्धितेषु यथायोगमपवादवर्ज- मुदाहार्यम् ॥ आरोपाभावे इति किम् । चञ्चव चचा पुरुषः । अत्र समतया आरोपः। एवमन्ये- ष्वप्यारोपेषूदाहार्यम्॥ अस्त्रीति किम् । धवनाम्नो योगात्तहार्यायामध्यारोपे आश्रयलिङ्गतैव ॥ प्रष्ठस्य भार्या सएवेयमित्यभेदोपचारेण प्रष्ठी ॥ एवं भवान्यादयोऽपि ॥ १॥ प्रकृतेर्लिङ्गवचने बाधन्ते स्वार्थिकाः क्वचित् ॥ प्रकृतिहरीतक्यादिर्न लिङ्- गमतिवर्तते ॥२॥ स्वार्थे प्रकृत्यर्थे भवन्ति इति स्वार्थकाः ॥

·हैमलिङ्गानुशासनम्- (परलिङ्गः)
ते च क्वचिल्लक्ष्यानुसारेण प्रकृतेर्लिङ्गवचनं च
बाधन्ते । बाधिते च लिने बहुलं लिङ्गव्यवस्था।
संदिष्टा वाक् वाचिकम् ॥ विनय एव वैनयिकम् ॥
उपाय एव औपयिकम् ॥ योग्ये त्वाश्रयलिङ्गता।
वृत्तिरेव वार्तिकम् ॥ ह्रस्वा शुण्डा शमी वा
शुण्डारः शमीरः ॥ क्वचिदनुवर्तते ॥ राज्ञो धूः
राजधुरा ॥ मृदेव मृत्तिका मृत्सा मृत्स्ना ॥ क्व.
चिहिकल्पः ॥ ईषदपरिसमाप्तो गुडो बहुगुडो
बहुगुडा वा द्राक्षा ॥ प्रकृतिलिङ्गप्रतिपत्तिव्युदा-
सार्थ वचनम् ॥ हरीतक्यादिकाप्रकृतिः प्रत्ययार्थे
वर्तमानापि प्रकृत्यर्थलिङ्गं नातिकामति ॥ हरीत-
क्या विकारोऽवयवो बा हरीतकी हरीतक्यौ हरीत-
क्यः फलानि । एवं पिप्पल्यादयोऽपि ॥ मल्लिकाया
विकारोऽवयवो वा पुष्पं माल्लिका ॥ एवं मालती
यूथिका मागधी नवमालिकादयोऽपि ॥२॥
वचनं तु खलतिकादिर्बह्वर्थात्यति
पूर्वपदभूता ॥ स्त्रीपुंनपुंसकानां सहव-
चने स्यात् परं लिङ्गम् ॥३॥