·No text on this page.

·THE
MÂLATÎMADHAVA
OF
BHAVABHŮTI
The Commentaries of Tripurari and Jagaddhara,
EDITED BY
MANGESH RAMAKRISHNA TELANG
RETTSID SI
WASUDEV LAXMAN S'ÁSTRÍ PANSIKAR.
Fifth Edition.
PUBLISHED
ET
PÂNDURANG JAWAJÎ,
PEOFSIETOS OF THE SESATA-LIGAE PESS,
BOABIZ.
1926.
Price Papets.

·( All rights reserved by the publisher. ]
POBLISHER:- Pandurang Jawaji, at the Nirnaya-sagar' Press
PRINTER :-Ramchandra Yosa Shedge, 26-23, Kolbhat Lane, Bomba
problema

·॥ श्री॥
महाकविश्रीभवभूतिप्रणीतं
मालतीमाधवम् ।
त्रिपुरारि-जगद्धरकृताभ्यां टीकाभ्यां समेतम् ।
मङ्गेश रामकृष्ण तेलङ्ग
इत्यनेन संशोधितम् ।
पणशीकरोपाइविद्वद्रलक्ष्मणशर्मतनुजनुपा
वासुदेवशर्मणा संस्कृतं च।
(पञ्चमं संस्करणम्
तच
मुम्बय्यां
पाण्डुरङ्ग जावजी
इत्येतैः स्वीये निर्णयसागराख्ययन्त्रालयेऽङ्का
प्रकाशितन् ।
शाके १८४८, सन १९२६.
मूल्यं । सपादरूप्यकद्वयम् ।

·t

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२: मालतीमाधवे पान्तु त्वामकठोरकेतकशिखासंदिग्धमुग्धेन्दवो भूतेशस्य भुजङ्गवल्लिवलयनद्धजूटा जटाः ॥ १ ॥ सर्वथा सादरं सन्तः प्रतिगृहन्त्रमत्सराः । को वा प्रणयिनि प्रहे कुर्यादेवावधीरणाम् ॥ अथवा नः किमेतेन दैन्येन यदि मत्कृतौ । विशेपं चेद्विशेषज्ञः पश्येद्गृहातु तां तदा ॥ साहित्याध्वपरिक्षुण्णधियामस्मादृशां श्रमम् । तादृशा एव जानन्ति विदुरन्ये कथं खलाः ॥ अथ तत्रभवान्भवभूतिः कीर्लादिसत्काव्यनिर्माणप्रयोजनप्राप्तये प्रेक्ष्यप्रवन्वमे- दनाट्यप्रधान प्रकरणं साझं मालतीमाधवं नाम रूपकमाततान । तत्र प्रकरणलक्षणं भरते-'तत्र कविराजवुद्ध्या वस्तुशरीरं च नायकं चैव । स्वयमुत्पाद्य विरचयेत्तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥' इति । दशरूपकेऽपि-'अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम् । अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्यात्तु नायकम् ॥ धीरप्रशान्तं सोपायं धर्मकामार्थतत्य- रम् । शेषं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥' इति । तत्र नाव्योपक्रमे विघ्नोपशा. न्तये कुशीलवैः पूर्वरङ्गः क्रियते । तदुक्तम्-'प्रथमं पूर्वरङ्गश्च ततः प्रत्तावनेति च । आरम्मे सर्वनाव्यानामेतत्सामान्य मिष्यते ॥ यन्नाव्यवस्तुनः पूर्व रणविघ्नोप- शान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स कीर्तितः ॥' इति । तत्र चानुष्ठितभ- रतोपदिष्टपूर्वरङ्गाझंकलापेन सूत्रधारेण पाट्याङ्गभूता नान्दी प्रयोकव्या । तदु. कम्-'यद्यप्यज्ञानि भूयांसि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तेपामवश्यं कर्तव्या नान्दी न- न्दीश्वरप्रिया ॥' इति । नान्दीलक्षणं तु-'आशीर्नमस्क्रियारूपः श्लोकः काव्य- मुखोदितः । नान्दीति कथ्यते तस्यां पदादिनियमोऽपि वा ॥ मानल्या शहचका- ब्जकोककरवशंसिनी । नान्दी पदैादशमिरष्टाभिर्वाप्यलंकृता ॥' इति । 'अपि वा' इति पदानियमपक्षोपक्षेपः । तथाह विद्यानाथः-'कैश्चिन्नान्यां पदनियमो नाभ्यु- पगतः' इति । तत्र कविश्विकीर्षितस्य प्रकरणस्याविनपरिसमाप्तये विशिष्टेष्टदे- वतानमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरन्पूर्वरशानभूतामष्टपदात्मिकामाशीरलंकृतां नान्दी सूत्रधारप्रयोज्यो तावदाह-चूडेति । एपा च 'संदिग्धमुग्धेन्दवः' इति चन्द्र- नामाकिता नान्दी । तदुकम्-'चन्द्रनामाहिता कार्या रसानां स यतो निधिः । प्रीते चन्द्रमसि स्फीता रसश्रीरिति वालुकिः ॥' इति । अयमर्थ:-भूतेशस्य जटाः पान्विति संवन्धः । ता विशिनष्टि-चूडेति । चूडा शिखा । 'शिखा चूडा केशपाशः' इत्यमरः । तया च साश्रयभूतं शिरो लक्ष्यते । कपालमालि- :या विरोभूषणलात् । तस्यापीडस्तत्र तिर्यद्धा सक् । 'आपीडशेसरोत्तंसा- चिरसि सत्रः' इति हलायुधः । आपीडशब्देनैव शिरःसगुकावपि या प्रवल । कर्णावतंसवत् । यथाहुः-'कर्णावतंसादिपदैः मतः । संनिधानप्रतीत्यर्थम्' इति । तत्र कपालाः । तद्र- । तेषु संकुलं व्याप्तं गलतत्पूरणादयःसवय मन्दाकिन्याः शं. । 4.स ·प्रथमोऽधा ३ सानन्दं नन्दिहस्ताहतगुरजरयाहतकौमारवर्हि- त्रासानासापरन्धं विशति फणिपती भोगसंकोचमाजि । गण्डोहीनालिमालामुखरितककुमस्ताण्डवे शूलपाणे- धनायक्यश्चिरं वो बदनविधुतयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥२॥ - भुमिरोगमाया पारिधारा यामु ताः । तटिसुल्येनालिफनेत्रवेजसा साजात्याद्विशे- देण निधीभूता दीप्तिीसो ताः । कोमलया केतकगर्भद्रोप्या सह संदिग्धः समा- नाशतिवर्णवास्किं फेतकपिरोयमुत शमिरेसेति संदेहगोचरो मुग्धो मनोहर इन्दुर्यानु ताः । जटीकृत्य पसासु जूटीकृतासु विप्रकीर्णासु । एकस्याश्चन्द्रकलाया. तिरोधानप्रसन केतकशिखासंशयजनपत्यायोगात् । भुजमा एप पायोलतावा- भिरेव पलवलपीकृतः । लतासहरी रिति यावत् । निर्मितया सजा नसा जूटा यासा ता इति । मन रुपकसंदेदानुविधा समायोचिरलंकारः । ताक्षणानि तु विस्तरभ- यान लिस्यन्ते । अप्रेश्वरस्य जटाजूटालंगतस्य प्रशान्ताकारप्रतीवेधीरशान्तः कथा- नायकः सूचितः । जटा इति कर्तृयत्वेन नायकनायिकायहुत्वम् , भूवेशस्येली- पसर्जन्येन जटा इति खातध्येण नायकस्य सप्रयोजननिर्वाहेऽन्यपारतभ्यम् , कामन्दक्यादितपखिनीजनस्यैव तत्कार्यनिर्वहणनिरन्तरोद्योगित्वं सूचितमिति म. नाफाव्यासमुन्नेष जयः ॥१॥प्रचितादेव मालात्ताहगन्तरायनिरासं मलाह- सानन्दमिति । विनायकस्य संवन्धीनि मुखविधूननानि पान्तु । विनायकस्य विनराजलात्तन्मुखविधूननानि प्रत्यूहनिवर्तकानीलाशयः । तेषु निमित्तमाह- शूलपाणेत्ताण्डवे नन्दिकरवाद्यमानमुरजध्वनिना घनगर्जितसदृशेनाहूतात्स्कन्दवा- हनमयूरानासो भयं तलाद्भोगसंकोचभाजि सूत्मरन्ध्रप्रवेशविध्यर्थ संकुचितश- रोरे फनिपतावुपवीतीयते । नासापरन्धं पुष्करविवरं सानन्दं यथा भवति तथा। तदैव संनिहितविवरलाभात् । विशति सति । कीदृश्यः । कपोलतलोत्थि- तमधुकरमालामुखरितदिशः। चीत्कारोऽनुकरणशब्दत्तत्सहिताः। काव्यलिशमलं- कारः ॥ एताभ्यां श्लोकाभ्यां जलघरसमयप्रारम्भः सूच्यते । तस्य निर्वहणसंधी वक्ष्यमाणत्वात् । मुखसंघिसूचितस्यैव निर्वोढव्यत्वात् । तत्र कपालेयनेन चला- कावलिः, जलक्षरणेन वृष्टिः, विद्युदित्यनेन च विद्युत् , केतकशिखेलनेन केतको. द्मः, भुजगवलयवद्धजटापटलत्वेन जलदोदयः, मुरजध्वानेन गर्जितशब्दः, कौमारवहीति मयूरहर्पश्च सूच्चत इति केवियाचक्षते । तदेतच्छन्दशत्या प्रतीय- तेऽर्थशल्या वेति त एव जानन्ति । नत्वेते शब्दाःप्रकृतार्थनियन्त्रिता अपि शक्य- न्तरवलादन्वितमर्थान्तरं प्रत्लाययन्तीति कस्यचिद्वधुत्पन्नस्य प्रतीतिः। अर्थोऽपि प्रकृतो नैतादृशस्थान्तरस्य प्रतीतौ समर्थोऽनुभूयते सहृदयैः । कथांशानामेव निर्वहणे निरूप्यमाणानां मुखसंघौ सूचननिर्वन्धः । न तु तत्र वक्ष्यमाणस्य सर्व- तुवनवर्णनादेरपि। ततो नैपोऽर्थः कवेर्विवक्षागोचरोऽपि। तस्मानायं -निना २ मालतीमा० " ·४ मालतीमाधवे अपि च । दन्तश्रेणिषु संगलकलकलव्यावर्तनव्याकुला नासालोचनकर्णकुञ्जकुहरेषुद्द्दध्वानिनः । गण्डग्रन्थ्यभिघातशीणकणिकाश्चूडास्रवन्त्यूर्मयः शंभोर्ब्रह्मकपालकंदरपरिस्पन्दोवणाः पान्तु वः ॥ ३ ॥ अन्यच्च । पक्ष्मालीपिङ्गलिम्नः कण इव तडितां यस्य कृत्लः समूहो यस्मिन्ब्रह्माण्डमीषद्विघटितमुकुले कालयज्वा जुहाव । अचिनिष्टप्तचूडाशशिगलितसुधासारशात्कारिकोणं तातायीकं पुरारेस्तदवतु मदनप्लोषणं लोचनं वः ॥ ४ ॥ (नान्द्यन्ते । सूत्रधार:-अलमलम् । उदितभूयिष्ठ एव भगवानशेषभुवन- द्वीपदीपः । तदुपतिठे । (प्रणम्य ।) दो पन्थाः ॥२॥ दतन्त्रेणिवित्यादि लोकद्वयं प्रक्षिप्तमिति पूर्वैरख्याकृतमपि कचि. स्पुस्तकेषु दृष्टवादस्माभिर्व्याख्यायते -दन्तेति । चूडास्रवन्ध्यर्मयः शिरोनदीतर. झाकः पान्तु ब्रह्मकपालकंदरपरिस्पन्दोल्वणा विधिशिरःकरोटिपरिस्खलनप्रभूताः दन्तपतिपु संगलन्त्यः क्षरन्त्यः कलकलसहितेन व्यावर्तनेन परिभ्रमणेन व्याकुलाः। नासादिमुपिरप्रदेशेपु वुद्बुदशब्दवत्यः। गण्डस्थलाभिघाताद्विशीर्णा अत्युन्नतप्रदेशा- दधो विषमस्थले पतन्त्यो निर्भरवारिधारा यास ताः। खभावोफिरलंकारः॥३॥ पक्ष्मेति । तृतीयमेव तार्तीयीकम् । 'तीयादीकक् खार्थे चकव्यः' इतीकर । मदनलोपर्ण स्मरदाहि लोचनं योऽवतु । कीहक् । यत्पक्ष्मपतिपिशलतायाः सर्वोऽपि तडिसंघो लेशः। कालो मृत्युरेव यज्वा । ईपद्विघटितमुकुले किंचिदुन्मीलिते यम्मिनाहवनीयस्थाने जगद्भुतवान् । ज्यालासंतापितशिरचन्द्रकलासुधाधारानि- पातेन प्रतप्तायसि जलबिन्दुसेचनेनेव शाकारिप्रान्तम् । उदातालंकारः ॥४॥ अथ प्रस्तावना विवक्षस्तदायोः प्ररोचनामुरायोः प्रथमं प्ररोचनां प्रस्तीति नान्यन्त इति । कृतपूर्वर प्रथमप्रविष्टे सूत्रधारे नान्दी पटियावशिष्टं च प्रत्याहारमार्जनाले. पनादिपूर्वरमााकलापं निष्पाद्य विनिर्गते तत्सदृशोऽन्यः सूत्रधारःप्रविश्य प्रस्ताव यदीत्यर्थः । तदुकं दशरूपके--'पूर्वर विधायादी सूबधारे विनिर्गते । प्रविश्य दद्वदपरः काव्यमाल्यापयेनटः ॥ इति । प्ररोचनामुसलक्षणं तु-निवेदनं प्रयो. निर्दशो देशकालयोः । काव्यार्थसूचकः शब्दः समायाचित्तरशनम् ॥ फदि. दीना प्रशंगाचप्ररोचनामादिशब्देन राभायनुनायकाना प्रहणम् । नटी ते मारिपं या विदूषकम् । सकार्यप्रगुताक्षेपि चित्रोक्या यादा- ॥ इति । अलमिति । भनेकनान्दीश्लोकपाट पूर्वमूत्रिणं प्रवि विलम्य- ·प्रथमोऽदः । ५ पत्यागानां त्वमति महमां भाजनं विश्वनने धुयी लक्ष्मीमिह मपि भृशं घेहि देव प्रसीद। याला प्रतिजहि जगनाथ ननस्य तन्ने भद्रं भवितर भगवन्भूयते मालाय ॥ ५॥ (नेम्याभिमुरामवतोय।) मारिप, सुत्रिहितानि रजमगलानि । संनिपतितश्च भगवतः कालप्रियनाथस्य यात्रामसभेन नानादिगन्त. वास्तव्यो जनः । तत्तिमित्सुदासते भरताः । नादियोऽलि विवस- रिपदा क्या-बघ त्वयाऽपूर्ववत्तुप्रयोगेण व्यं विनोदयितव्या इति । तत्परिपदं निर्दिष्टगुणप्रवन्धेनोपतिष्ठावः । मसामानलोषिः । प्रभातर निशिति-उदितेति । भूपसा मउन मा. गेनोदितः। तदितरल रवि भावः । ति जोगाराषपानि । 'दप्याराधन- पोध इलामनेपदम् । तपा करोति कल्याणानामिति । विश्वमूर्ते सर्वा- लर । 'दूर्व जात्मा जगतवत्सुपर' इति भुवः। त्वं कल्याणानां मातरूपानां तेजस स्थानमन । मरि धुर्ण सकलनास्यसंपादनसमयो हनी धेहि । प्रसन्नो भव । पशिव पोसपा प्रकारकापमानित । पेन फेनविदूपेन स्थित सर्व- कारं पत्लापमसिनालने तपाभूतं सर्वप्रकारे पापं प्रविजहि निपतप । नत्र पदिति वीसया पाहोऽयं फलवर प्रवरामसिना तचन्देनोपादानान द्वितीपत्तन्छन्दोऽपेक्षित इलाहुः । तेन पूर्ववाश्ये पच्चन्दद्वपदर्शनात्तदुत्तरखाक्ये तजन्दद्वयं ध्वनिलपच्यासानन् ।नगन्, बहुप्रचार महलं भूपले मालाय वितर।मातानुवन्धीनि मालानि प्रपच्छेसः। इयं वाचार्यसूचकेन सोफेन संतापवाग्यवहारमा भारती वृत्तिः। प्ररोपनाझं नामायंदूचनं च । . पानायकतन्नित्रारीनामनिटपरिहारेटप्राप्तिप्रवीः। तथापि यदिसपोरपन्ट- सार्दूलनन्दनादिकतोपद्रवनिर्देशः । मदं भदालत नालदीनदयन्तिशप्रतिरूपं नाद सूचितम् । भूपले मालापति कपालकुन्डलारहीवनावविपमित्तारः। भारक्षहीनमाधवनन्दप्रागरक्षादयः सूयन्ते ॥५॥ नेपथ्य इति । नेपको नाम सस्थलस पसायनिकान्तरितो वर्णप्रहादियोग्यधीलवन्दावस्या- नदेशः । 'कुशलवन्दस्व स्थली नेपम्प इप' इति वचनात् । मारियो नटः॥ नः स्त्रधारेण मारिष शव वायः। सूत्री नटेन मावि देनानी मारियति' इत्युचतात् । सुविहितानि साधु संपादितानि । कालाप्रेयनायव महाशाखा दलशंभोः नानादेशनिवासीसनेन रनवेदित्वं पतिपदो दर्शयति । विद- परिपतनिधी हि प्रयोगौचनस्टनस्योत्साहः । भरतावासाध्वतारो नाः। किं तर्हि तैः प्रयोज्यानलाह-सादिष्टोऽत्मीति । निर्दिष्गुणप्र- पन्धमिति । पनीपवितरिषदा निर्दिधये गुणातजानिनं प्रबन्धनिरर्थः ·- मालतीमाधवे नट:-(प्रविश्य ।) (प्रविश्य ) भाव, कतमे ते गुणा यानुदाहरन्त्यार्य- मिश्रा भगवन्तो भूमिदेवाः । सूत्रधार:- मूना रसानां गहनाः प्रयोगाः सौहार्दहृयानि विचेष्टितानि । औद्धत्यमायोजितकामसूत्रं चित्राः कथा वाचि विदग्धता च ॥ ६॥ नट:-भाव, कस्सिन्प्रकरणे । आर्या इति सर्व विद्यास्थानवेदिनः । मिश्रा इति पूज्यनिर्देशः । भूमिदेवा इति तत्प्रधानलात् , सभाया गुणदोषविवेचनस्य तदधीनतात् , देवतात्मकत्वेन तेपामाराधनीयताच । अनेन सभाप्रशंसा कृता ॥ एते यानुदाहरन्ति त एते गुणाः क इति नटस्य प्रश्नः । तानेव गुणानाह-भून्नेति । भूना प्रात्रु येण रसानामझाङ्गिभावेन निविष्टानां भृक्षारादीनां प्रयोगा अभिनया गहना स्थूलदर्शिभिर्भावयितुमशक्याः। रसनां हि व्यञ्जनेन विषयाणामगूढत्वे गुणीभावप्रः सङ्गात् , गूढतयैव कामिनीकुचकलशवदिति भावनाचर्वणादौ सूत्ममतय ए सहृदयाः समर्थाः। न तु पदपदार्थज्ञानकृतार्थाः पण्डितमन्याः। यथाह ध्वनिकृत्- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स हि काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥ इति । भनेन रसैकप्रवणत्वं प्रवन्धस्य जीवितभूतो गुणो दर्शितः। तथा सौहार्दैन निरुपाधिकस्नेहेन हृद्यानि मनोहराणि विचेष्टितानि नायकतन्मित्रादीनां व्यापाराः अनेन धीरप्रशान्तनायकोपेतत्वं नाम गुणो दर्शितः । तथा औद्धलं झाररसप्र धानस्यापि नायकस्य तद्विरोधिवीभत्साद्भुतरौदरसालम्बनबम् । तथा आयोजि. तमानुकूल्येन संघटितं कामसूत्रं नायिकानायकयोरन्योन्यानुरागवीजं येन तादृशम्। कामोऽनुरागः । स एव वर्तिध्यमाणसर्वकार्यवीजभूतलात्सूत्रमिव सूत्रम् । अयं भावः-महामांसविक्रयाघोरघण्टादौ यद्वीभत्सरौद्रशृङ्गारविरोधिरसोपादानं तदपि प्रधानमालतीलाभलक्षणप्रयोजनानुगुण्येन शहाराणभावापत्त्या विरोधपरिहारेणी- चित्यमेव संपादयतीति । तदुकम्-'विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्टे तु विरोधिनाम् । भावानामनभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्टला ॥' इति । अत्र खल्ववधानवता कविना भवितव्यम् । यद्विरोधिरसोपादानेऽप्यनौचित्यलेशोऽपि नास्पदं लभते । यदा- -'अनौचित्यादृते नान्यद्रसभानस्य कारणम् । प्रसिद्धीचित्लवन्धतु रसस्यो. पिपरा ॥' इति । अनेनौचित्यशालित्वं नाम गुणो दर्शितः । कथाचित्राः। पुनराश्चर्यजनकमिति वृत्तवैचित्र्यं गुणः । वाचि विदग्धता उत्तौ चातुर्यम् । जा योगेन दर्शितः। ईदृशगुणगरिष्टप्रवन्धप्रयोगार्धमादिष्टोऽस्मीति :॥ ६॥ कस्मिन्निति । नैतादृशः प्रवन्धः प्रायेण लक्ष्यत इत्याशयः ॥

·प्रथमोऽङ्कः । सूत्रधारः-(मिचिन्त्य । स्मृतम् । अस्ति दक्षिणापथे पनपुरं नाम नगरम् । तत्र वालणाः केचित्तैत्तिरीयाः परिपावनाः काश्यपाः पञ्चा- मयः सोमपीथिनो घृतवता उदुम्बरनामानो ब्रह्मवादिनः प्रतिवसन्ति । तेश्रोत्रियास्तत्त्वविनिश्चयाय भूरिनुतं शाश्वतमाद्रियन्ते । इष्टाय पूर्ताय च कर्मणेऽर्था- न्दारानपत्याय तपोर्घमायुः ॥ ७ ॥ तदामुप्यायणस्य तत्रभवतो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीर्तेनील- कण्ठस्य पुत्रः श्रीकण्ठपदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूतिर्नाम फविनिसर्गसौहदेन भरतेषु वर्तमानः स्वकृतिमेवंगुणभूयसीमलाकं हत्ते समर्पितवान् । यत्र खस्वियं वाचोयुक्तिः । ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैप यतः । स्मृतमिति । बत्ति कश्चिदीदृशःप्रवन्धो मयेदानी दिष्ट्या स्मृत इति भावः । तैत्तिरीयाः तित्तिरिप्रोकं छन्दत्वैत्तिरीयम् । तदधीयत इति तैत्तिरीयाः । पचा- भयो गाई पत्यादिपञ्चामिपरिचर्यापराः । लाहितामय इति यावत् । सोमपीथिनः सोमपाननेपामतीति ते तथा । ज्योतिष्टोमादिकतनुष्टातार इत्यर्थः । धृतवता. स्वपोनियननिष्टाः । उदुम्बराज्यं कुलनाम येषां ते । तथा ब्रह्मवादिनोऽध्यात्म- निष्टाः । त इति । श्रोत्रियाः वावेदाध्ययनतदर्यज्ञानतदनुष्टाननिष्ठा विशिष्टकु. लप्रसूता ब्राह्मणाः । श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते' इति निपातनात्साधुः । तत्वस्य पार- मार्थिकस्य नाखरूपस्य परमपुरुषार्थस्य विशेषतः संभावनाविपरीतभावनानि. रासपूर्वकं निधयो निर्विचिकित झानं तलै प्रयोजनाय । भूरिश्रुतं शाश्वतम् । 'माह्मणेन निष्कारण पडझो वेदोऽध्येयो हेयः' इति नित्यवच्छृतियोधितत्वेन निलं ध्रुतं शारुभवणमाद्रियन्ते,न तुप्रतिवादिगवनिर्वापणेन ख्यातिलाभार्थम् । यागाद्य- सुष्टानार्थ तटाचादिनिर्माणार्य चार्थानाद्रियन्ते, न तु भोगेच्छया। संततिपादनाय दारान् न तु मन्मयं कृतार्थयितुम् । तपःसंवर्धनार्यमायुरपेक्षन्ते, नतु जीवनलोनेन मरणमयेन वैजि।परित्यालंकारः॥भामुष्यायगय मनुष्यकुलप्रसूतस्य पुत्रस्य नडादिलात्कन । 'मानुष्यायणानुष्यपुत्रिकानुष्यकुलिकति चालुग्वतन्यः' इति पष्टया बलाश्रीकण्ठपदंलाञ्छनं यस्य सः भवभूतिरिति व्यवहारे तस्येदं नामा- न्तरम्।भरतेषु निसर्गसौहृदेन नाट्यवेदपारगत्वेनानिनवार्य नायकादिनिर्माणनिपु- पत्वेन च नटातलिन्गुरौ यथा भत्ति कुर्वन्तीति तेषु तद्वात्सल्याद्वर्तमानःखविने- बंगुणभूपती भूनेसत्र निर्दिष्टगुणशालिनी सभासु प्रयोगेण प्रख्यापयन्सिललाम- पितवान् । पत्र कृतौ खलु प्रचिदौ । पाचोयुतिर्वचोनाक्षः । येन

·No text on this page.

·प्रथमोऽद। यत्प्रौढित्वमुदारता च वचसां यच्चातौ गौरवं तञ्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवेदाध्ययोः ॥ १० ॥ नट:-तावद्भूमिकास्तथैव भावेन सर्वे वाः पाठिताः । सौग- तजरत्प्रवाजिकायाः कामन्दक्यास्तु प्रथमा भूमिकां भाव एक एवा- धीते । तदन्तेवासिन्यास्त्वहमवलोकितायाः । सूत्रधारः-ततः किम् ।। नट:-प्रकरणनायकस्य मालतीवल्लभस्य माधवस्य वर्णिकापरि- ग्रहः कथम् । सूत्रधारः-फलहंसमकरन्दयोः प्रवेशावसरे तत्सुविहितम् । नट:-तेन हि तत्प्रवन्धप्रयोगादेवात्रभवतः सामजिकानु- पामहे । क्षितार्थसमर्पणप्रावीप्यम् । 'विवक्षितार्यनिर्वाहः काव्ये प्रौढिरिति स्मृता' इति वच- नात्। पदे वाक्याधरचना वाक्यार्थे च पदानिधा। प्रौढिाससमासौ च साभिप्राय- समस्य च ॥ इत्येवंरूपं वैचित्र्यं वा । उदारताप्रबन्धसौन्दर्य साध्यात्वं वा।अर्थतो गौरवमनेकार्थप्रतिपादनसामर्थ्य गाम्भीर्यरूपं तदेतचेदस्ति, तदेव पाण्डित्यस्य व्युत्पत्तेर्वेदग्ध्यस्य कविताशकेव गमकं ज्ञापकम् । प्रवन्धगुणान्दृष्ट्वा खयमेय वि- द्वांसोमम वैदग्ध्यं ज्ञास्यन्ति।नत्वेतन्मया खकण्ठेन वक्तव्यमित्यर्थः॥१०॥एतावता कविकाव्यप्रशंसा कृतेति प्ररोचनां निर्वामुखं प्रस्तौति-तावदित्यादि । वीध्यमानामामुखे विकल्पितवान्नान नेपामुपादानमिति मन्तव्यम् । तावत्साकल्येन भूमिकात्तत्तदभिनयकार्य प्रति जनोचितवर्णवेषभाषानिनयादिपरिग्रहान्सवर्गान्त- ताः पठिताः शिक्षिताः।सौगतजरत्प्रमाजिकाया बौद्धवृद्धसंन्यातिन्याःप्रथमामा- दितःप्रवेशनीयाम् ॥ ततः किम् । व्हीति शेषः।तत इति।आवाभ्यां तावत्वाम- न्दक्या अवलोकितायाश्च भूमिकाद्वयं प्रथममेव गृहीतम् । प्रधाननायकभूमिकापरि- महत्तु कथं केन वा कर्तव्य इत्यर्थः। उत्तरमाह-कलहंसेति। कलहंसो माधवस्य चेटः, मकरन्दो मित्रम्, तत्प्रवेशावसर एवैतन्माधवभूमिकापरिग्रहणं भविष्यतीति नेदानी तचिन्तनीयम् । तेन सर्व सुष्टु विहितम् , न किंचिदपि कर्तव्यमवशिष्टमि- त्यर्थः । तदनेन प्रथमं कामन्दक्यक्टोकिताप्रवेशः सूचितः । केचित्तु यावन्त्यत्र प्रकरणे पात्राणि तेषां सर्वेपामपि प्रथमतःप्रवेशः सूचित इति व्याचक्षते । तदवं- गतम् । तत्प्रवेशावसर एवं प्रवेशस्य सूचनीयलात् । न तु मप्रकरणपात्रप्रवेशः प्रथमतः सूचनीय इति प्रकरणलक्षणत्वे न क्षचिदपि ग्रन्थे दृश्यते । तत्तत्सानप्रवे. दासमये तत्तसूचनं स्फुटमेवाने दृदयत इत्यलम् ॥ तेनेति । सामाजिकनिर्दिष्ट- गुपयोगित्वेन वगैरवीतत्वेन चेवर्यः। समाजे समवेतान्तामाजिचान् । 'पशूनां ·१० मालतीमाधवे सूत्रधारः-बाढम् । एपोऽस्मि कामन्दकी संवृत्तः । नट:-अहमप्यवलोकिता। (इति निष्कान्तौ।) प्रस्तावना। (परिवृत्य रक्तपटिकानेपथ्य उभावुपविष्टौ प्रविशतः ।) कामन्दकी-वत्से अवलोकिते। अवलोकिता-आणवेदु भअवदी। कामन्दकी-अपि नाम कल्याणिनोर्मूरिवसुदेवरातापत्ययो- १. आज्ञापयतु भगवती। मजोऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम्' इत्यमरः ॥ वाढमिति । तथा कुर्म इत्य- र्थः । एष इति । सूत्रधाररूपपरित्यागेन कामन्दकीभूतोऽस्मि ॥ अहमप्यवलो- किता संवृत्तेत्येतदामुखाझं प्रयोगातिशयः। तदुक्तम्-'एषोऽयमित्युपक्षेपात्सूत्र. धारप्रयोगतः। पानप्रवेशो यत्रायं प्रयोगातिशयो मतः ॥' इति । अन्यस्य पात्रस्य प्रवेश एपोऽयमित्युपक्षेपः। सूत्रधारस्यैव समनन्तरपात्रल एपोऽहमित्युपक्षेप इति नातीव मेदः ॥ इति प्रस्तावना ॥परिवृत्य निर्गमनं नाटयिला । कापायशाटीविर- चितवेपावुपविष्टौ कामन्दक्यवलोकितावेषधारिणौ प्रविशतः। इत्येवं प्रस्तावना परि- समाप्य सूचनीयकथांशसूचनार्थ मिश्रविष्कम्भमारभते-कामन्दकीत्यादि । वदतीति शेषः । विष्कम्भलक्षणं तु-वृत्तवर्तिष्यमाणानां कांशानां निद- शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपानप्रयोजितः ॥ इति । 'शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि वक्तव्यः। मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमकृत् ॥' इति । शेपं नाटकवदित्यतिदेशात्प्रकरणेऽपि विष्कम्भकनिवेशः । तथा चाहु:- 'प्रकरणनाटकविपये प्रवेशको नाम विज्ञेयः। विष्कम्भकस्तु कार्यो नाटकयोगे प्रकरणे च ॥ इति ॥ अवलोकितेति। आशापयतु भगवती ॥अपि नामेति । कल्या- णिनोः कल्याणं मालमन्योन्यानुरूपं वयोरूपभाग्यसौभाग्यादिकमनयोरस्तीति तो तथोकी । अनेन चान्योन्यानुगुणयोगान्मालत्येव माधवस्य योग्या वधूः, स एव तस्याः समुचितो वर इति सूचितम् । भूरिति श्लाघ्यवंशप्रसूतत्वेन फुलतत्संवन्धा- हत्वं ध्वनितम् । मालतीमाधवयोरितरेतरयोगद्वन्दनिर्देशेन साहित्यप्रतीतेः तदेतु- रन्योन्यानुरागोऽस्तीति द्योत्यते। अभिमतम् । तयोर्यन्धूनामन्येषां च सहृदयानाम- भिलपितमित्यर्थः । तदनेन मालतीमाधवयोरन्योन्यानुरागोऽत्र प्रकरणे बीजभूत- सूचितो भवति । यथा-'स्तोकोद्दिष्टः कार्यहेतुर्वीज विस्तार्यनेकधा' इति । प्रथम खल्पमेवोद्दिष्टः पश्चादनेकधा विस्तारी यः कार्यस्य प्रयोजनस्य हेतुः सोऽयों यी- जमित्युच्यते । अत्र च प्रकरणे मालतीप्राप्तिर्माधवस्य प्रधान कार्यम् । तदेतुश्च ·प्रथमोऽ। रनयोगाशीमाययोरमित पाणिजमहलं स्यात् । सामाजिक बन सविता) विकृण्वतेय कल्याणमान्तरलेन चपा । करता वामकेनापि दाक्षिण्यमयलच्यते ॥ ११ ॥ अयलोकिता-महन्तो वयु एसो मअयदीए निगवखेओ । अचरिखं अचरिखम् । वाणिं चीरचीवरमेपरिच्छदं पिण्डपा- अमेत्तपाणउति वि मसवदी ईरिसे बाआसे समयभूरियन णिओएदि । तस्सि उक्खण्डिअसंसारावगहो तुमोहिं वि अप्पा णिविखविमदि। १. महान्वल्वेष भगवत्याभित्तायक्षेपः । आर्यमार्यम् । यदिदानी चीरचीवरमात्रपरिच्छदां पिछपातमात्रप्राणवृत्तिमपि भगवतीमाशेवाया- सेवमात्यभूरिदमुनियोजयति । तन्निनुल्सन्टितसंसारावग्रहो युप्माभिर• प्यात्मा निक्षिप्यते। तयोरनुरागो दीजम् । वीज नाम प्रापमिकी अर्यप्रकृतिः । कार्य पचनी । पानिप्रहमालमपि नाम स्यात् । किं नु राल भवेत् । अनेन मालतीमाधवसमा- गमरूपफलामीत्सुक्यप्रतीवरारम्भो नाम प्रथमावस्था दर्शिता । यया-'सी- सुश्यमानमारम्भः फतलाभाय भूयसे' इति । यीजारम्भसमव्ययाचायं मुखसंधिः। तदुक्तम्-'पीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः । भारम्भयनप्रात्याशानिय- ताप्तिफलागमाः॥सर्यप्रकृतयः पच पचावस्थासमन्विताः। यथासंख्येन जायन्ते मुखायाः पच संधयः॥ इति । तत्रार्यहेतुमद्भेदो यत्र वीजस्य तन्मुखम् । तस्य च मुखसंधेरुपक्षेपादीन्यज्ञानि द्वादश वीजारम्भानुगुण्येन प्रयोकव्यानि । तानिच यया. वसरमप्रत एव निरूपयिष्यन्त इत्यलम् ॥सहर्पमिति। विचिन्त्यमानमनोरथति- द्विसूचकनिमित्तलाभात् । तदेव दर्शयति-विवृण्वतेति । भान्तरहेनेवालि- नर्थे सल्वियं संदिग्धे किमेतत्प्रयोजनं भविष्यति न वेति, तदस्याः संशयमपनया- मीलेवमलदनिप्रायवेदिनेव कल्याणं विवृण्वता भाविमाल सूचयता स्फुरता वाम- केन सव्येन । अथ च प्रतिकूलेनापि सता चक्षुषा दाक्षिण्यं चिन्वमानकार्यति- द्विशंसित्वेनाप्राविकूत्यम् । अथ च सव्येतरत्वमङ्गीक्रियते । स्त्रीणां वामाक्षिस्पन्दः शुभशंतीति नैमित्तिकाः। विरोधाभासोऽलंकारः॥११॥ अवलोकिता-महा- न्खल्वेष चिन्तारूपो भगवत्याश्चित्तावक्षेपो मनातेदः। आश्चर्यमाचर्यम्। यदिदानी चारै रथ्यापतितपटचरखण्डैः कृतो यश्चीवरः कन्या तन्मात्रप्रावरणां पिण्डस्य भैक्षवलस्य प्रागधारणोचिवस्य पात उदरकुहरे निक्षेपत्तन्मात्रप्राणवृत्तिः। पाने पाणों मुखे वा थैर्यदन्नं विनिपालते तदेवौषधवन्निगीर्यवे, न तु रसाखादपूर्वक भुज्यत इत्यर्थः। भगवती माहात्म्यवतीमात्मवतीनीहशेष्वायासेषु दुःखजनकेषु रा. ।

·१२ कामन्दकी-से, गाम् । गमा विगविषयमा मानि खेतमा तालमतो प्रणाम सारः । प्राणेनगोभिरगनामिगत मदीयः जसं पटेत मुख्दो गदि तागतं सात ॥ १२ ॥ किन बेलि । गत नो बिचापरिमार नानादिगनवासमाइन. समासीरादेवाससौदामिनीसमशमनगोरिवसुदेवरातगोः प्रयोग प्र. मिजनोनितालादिनमालभरिमनियोजगतीति तमा साना न्गेन लामा गुरुकरतानुनितेऽपिल्लागरे भगाती नियोजयतु नामा सम्मिमायाम उराति उन्छिनःसंगार एवानपदी निःश्रेयसागतापत्रविपन्धः । मोक्षान्ताराग इति गायत् । स गस भारमा गुमाभिरपि निक्षिप्त इति यतात्सर्यमावर्गमिति योजना ॥कामन्दकी यत्से इति । नवं वफव्यमित्यर्थः ॥ यन्मामिति।सपू- ज्यो भवान्भूरियमुर्मा विधेय विषये त्याविषये नियुति यतोहस्य प्रेगः फलम् । असी विसम्भयोग्यं प्रेमय प्रणय इत्युच्यते । निव्यानं सौगन्यमेव प्रगय इति फेचित् । तस्य सारः स्थिरांशः शातिरेकानुनितेऽपि कमगि नियोगोऽस्माकं च तदारीकरणं युफमेवेति भावः । प्राणरयया तेभ्योऽपि ग्लाध्येत्तपोभिवी मुह- दभिलपितसं घटेत यदि विध्येत् , ततर्हि निःश्रेयसादयधिक रसमल. प्राणैस्तपोभिध कृतं निष्पादितं स्वादिसायत्या योजनीयम् । मित्रकार्यनिष्पादनं मोक्षादपि गरीय इति भावः । अमात्यभूरिवसुः समुतां मालती खबालमित्रस्य देवरातस्यात्मजाय माधवाय प्रदित्सुनरपतेर्नन्दनवाने नर्मसचिवाय मालती याच. मानाद्भयेन प्रकाशं दातुमशनुवन्गूढविवाहनिवर्तनव्यापारे कामन्दकी नियुक्तवानि- ति कथा उपरि स्कुटीभविष्यति ॥ १२ ॥ किमिति भूरिवसोमायायैव मालती दातव्येति निर्वन्धः । भगवत्सा वा प्राणव्ययेनाप्येतत्कार्य संपाद्यनिति किमिल. भिनिवेश इत्सत साह-किं न वेत्सीति । आवाल्यान्मदन्तेवातिनी तमप्ये. तत्सर्व जानास्येवेति भावः।न इति। भूरिवसुदेवरातयोमम चेत्यर्थः । नानादिग- न्तवासेन बहुदेशवासेन साहचर्य सहचरभावः। एकनाध्ययननिवन्धना मैत्री यदै- वाभूतदैवालदिति पञ्चमीवहुवचनम् । अलत्त एव मत्कारित ययोरियं प्रतिज्ञा ३. ! । केलत आह-आवाभ्यामिति । अतश्च पूर्वप्रतिज्ञाततारिवसोन- र:सरतान्मम चात्र निर्वन्धो युक्त इति भावः। मत्प्रयमशिष्या सौदामिन्य. साक्षिणीयत माह- सौदामिनीसमक्षमिति । तेन तस्या भप्येत- भोजनानन्त विलीत: अन्ते तया करिष्यमाणो मालत्युपदवपरि- • कथांशः सूचितो भवति । नापि मां भूरिवसुईले नियुहे। किंबहमेव मत्काडि- निर्वाहा' प्रवर्ते । न मे दूसलाधवमाशङ्कनीयमित्यपि सूचते । मम च मिन्याचा:..... क्षमिति व्याख्यानमनुपपन्नम् । स च देवदत्तवता- ·प्रथमोऽ। तिज्ञा अवश्यमावाभ्यामपत्यसंवन्धः कर्तव्य इति । तदिदानी वि. दर्भराजत्य मन्त्रिणा सता देवरातेन माधवं पुत्रमान्वीक्षिकीप्रवणाय कुण्डिनपुरादिमां पद्मावती प्रहिण्वता सुविहितम् । अपत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा प्रियस्य नीता सुहृदः स्मृति च । मलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थ प्रकटीकृतश्च ॥ १३ ॥ अवलोकिना-कति मालदि समचो माहवस्स अप्पणा ण प्पडिवादे । जेण चोरिनमिषाहे भनपदीं तुवरावेदि। कामन्दकी- तां याचते नरपतेमसुहन्नन्दनो नृपमुखेन । तत्साक्षान्नतिषेधः कोपाय शिवस्त्वयनुपायः ॥ १४ ॥ १. किनिति मालतीमनायो नापसात्मना न प्रतिपादयति । येन चौविवाहे भगवती लरपति । वितिवत् 'लदादीनि स्वैनिलम्' इलेकशेषप्रात् । द्विपदन्तादीनानेबलदादित्व- निति तु लदादत्वमात्रनिरासार्थम् । तदिदानीमिति। तत्राविकातन् । भत्रिने विपदं चतुप्रयोजनोद्देशेन पुत्रमत्र प्रेषितवानिति तल बुद्धिकौशलं प्रचयिन् । सान्वीक्षिकी न्यापारम् । नीतिशातलापिन्यायमूलकलातदन्तर्गतिः। मुविहितं साधु संपादिवन् ।मुविधाने युतिमाह-अपत्येतिापूर्वने संयन्यस प्रतिकात. तात्खपनेव भूरिया नुतो नापवाय दासतीति चदि तमत्र देवरातो न प्रेश्येत्तदा लारकानावालातविप्रपंच भूरिषदः प्रतिज्ञा दिलरेदनि । तदनेन पुत्रप्रेमलेन सहदः प्रतिशत स्नातविष प्रापिता। यदि वा कदाचिदरवशालरमति पर परिवानादजिलोक्तादयशालिनी मुतां दान संपापीत, तदपि निसटतम् । ६. प्ररोचना संबन्धेच्योलादनार्थ यूनोरन्योपानरागमनना चानिरमाया पत्तनुजःप्रकटीकतति चुग्लुिपात गुतप्रेशन लिहितानलः १६ अपलोकिता-मिति मारतीमगालो मारपस्मनः प्रतिशासी। पेन नईदिपारे भगदी करवति मापदी तुम पासपकारने निमितमार-कामन्दकी। तामिति । रपटेनमारको नन्दन मार नामरेन पारते । नन्दन प्रात 11. इन पारनपरी भावाला समर्थन हरतोचानीले लियो सार रूर इशाहर पारपियोभतः । निमसान्यापार ·१२ मालतीमाधवे कामन्दकी -वत्से, मा मैवम् । यन्मां विधेयविषये स भवान्नियुके लेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य सारः। प्राणैस्तपोभिरथवाभिमतं मदीयैः कृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत्कृतं स्यात् ॥ १२ ॥ किं न वेत्सि । यदैव नो विद्यापरिग्रहाय नानादिगन्तवाससाहच. र्यमासीत्दैवासत्सौदामिनीसमक्षमनयोर्मूरिवसुदेवरातयोः प्रवृत्तेयं प्र. गिजनोचितदूत्यादिकृयेवमायभूरिवमुनियोजयतीति तस्य तावत्कार्यप्रतलाद. न्येन चास्य दुष्करवादनुचितेऽपि व्यापारे भगवतीं नियोजयतु नाम । तस्मिंचायास उत्खण्डित उच्छिन्नः संसार एवावग्रहो निःश्रेयसामृतवर्षप्रतिवन्धः । मोक्षान्तराय यावत् । स यस्य आत्मा युष्माभिरपि निक्षिप्यत इति यदेतत्सर्वमाश्चर्यमिति योजना ॥कामन्दकी। वत्से इति । नैवं वक्तव्यमित्यर्थः॥ यन्मामिति । स पू. ज्यो भवान्भूरिवमुर्मा विधेय विषये कृत्य विपये नियुहू इति यत्तल्नेहस्य प्रेम्णः फलम् । असा विसम्भयोग्यं प्रेमेव प्रणय इत्युच्यते । निर्व्याजं सौजन्यमेव प्रणय इति केचित् । तस्य सारः स्थिरांशः । स्नेहातिरेकादनुचितेऽपि कर्मगि नियोगोऽस्माकं च तदनीकरणं युक्तमेवेति भावः । प्राणैरथवा तेभ्योऽपि ग्लाध्यैस्तपोभिर्वा सुह- दभिलपितकृत्यं घटेत यदि निध्येत् , तत्तहिं निःश्रेयसादप्यधिकं कृत्यमम्म- स्प्रातपोभिश्च कृतं निष्पादितं स्यादित्यावृत्त्या योजनीयम् । मित्रकायनिप्पादनं मोक्षादपि गरीय इति भावः । अमात्यभूरियमुः स्वमुतां मालती खयालमित्रस्य देवरातम्यात्मजाय माधवाय प्रदिमुनरपतेर्नन्दननाम्ने नर्मसचिवाय मालती यान- मानाद्येन प्रकाश दातुमशनधनगूट विवाह निर्वर्तनव्यापारे कामन्दकी नियुक्तवानि. नि कथा उपरि स्कुटीमविष्यति ॥ १२ ॥ फिमिति भूरियसोमांचवायर मालती दोनि नियंन्धः । भगवन्या या प्राणव्ययेनाप्येतत्कार्य अंपायमिति शिमिय. निना इल्लन आह-किन सीति । भायाल्यान्मदन्तयागिनी लमध्ये. दाजानागोनि भावः । न इति । भूरिवगुदेवरातयोमम चेत्यर्थः । नानादिग. नयानेन यहुदेशवागेन यादव सहनरभावः। एकत्राव्यमननियन्धना मंत्री य. बन्दवार निति पननीयहुवचनम् । अम्मत एव महकारितय ययोरिय प्रतिमा ना । केन्या पाद-भावास्यामिति । अनय पूर्वप्रतिज्ञातवादूरिखगोर्म- गावान्मम पात्र निर्गन्धी गुना इति भावः । मलयमशिया गादागिन्य. सा मामलन श्राद-सौदामिनीसमक्षमिति । वन तम्या अपर यो किन्नराजिलबी अन्न तया करिष्यमालो मारमयर P: कांदा: मदिदी भवति । नाति मा भूरियमुख नियुकिनमेय मकाति- दिन प्रवद में हालायामानमगिरि गयो । समय मासदाननीयमनव्यायानगनुापत्रमाण- .. 3 ·प्रथमोऽङ्कः । तिज्ञा अवश्यमावास्यामपत्यसंवन्धः कर्तव्य इति । तदिदानी वि. दर्भराजस्य मन्त्रिणा सता देवरातेन माधवं पुत्रमान्वीक्षिकीश्रवणाय कुण्डिनपुरादिमां पद्मावती प्रहिण्वता सुविहितम् । अपत्यसंबन्धविधिप्रतिज्ञा प्रियस्य नीता सुहदः स्मृतिं च । मलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थ प्रकटीकृतश्च ।। १३ ।। अवलोकिना-किंति मालदिं अमच्चो माहवस्स अप्पणा ण प्पडिवादे । जेण चोरिसमिधाहे भभवदी तुवरावेदि। कामन्दकी- तां याचते नरपतेर्नर्ममुहन्नन्दनो नृपमुखेन । तत्साक्षाप्रतिषेधः कोपाय शिवस्त्वयमुपायः ॥ १४ ॥ १. किमिति मालतीममात्यो माषक्सात्मना न प्रतिपादयति । येन चौर्य विवाहे भगवती स्वरयति । , वितिवत् 'त्यदादीनि सवैर्नित्यम्' इत्येकशेषप्रसमात् । द्विपर्यन्तादीनामेवत्वदादित्व. निति तु त्वदायत्वमात्रनिरासार्थम् । तदिदानीमिति । तप्रतिज्ञातम् । मन्त्रिणे. तिपदं बहुप्रयोजनोद्देशेन पुत्रमत्र प्रेपितवानिति तस्य बुद्धिकौशलं प्रकटयितुम् । सान्वीक्षिकी न्यायशास्त्रम् । नीतिशासत्यापि न्यायमूलकत्वात्तदन्तर्गतिः। सुविहितं साधु संपादितम् । सुविधाने युक्तिमाह-अपत्येति।पूर्वमेव संवन्धस्य प्रतिज्ञात. सात्वयमेव भूरिवसुः सुतां माधवाय दास्वतीति यदि तमन देवरातो न प्रेषयेत्तदा मारकाभावात्कालविप्रकाय भूरिवसुः प्रतिज्ञां विलरेदपि । तदनेन पुत्रप्रेषणेन सुहृदः प्रतिज्ञा स्मृतिविषयं प्रापिता। यदि वा कदाचिदष्टवशात्मरन्नपि वरगुणा- परिज्ञानादतिलोकलावण्यशालिनी सुतां दातुं संशयीत, तदपि निराकृतम् । यतः प्ररोचनार्थ संवन्धेच्छोलादनार्थ यूनोरन्योन्यानुरागजनना चानितरसाधारणगु- पत्तनूजः प्रकटीकृतथेति युक्तिद्वयाप्रतिज्ञातं सुतप्रेपणेन सुवि हितमित्यर्थः ॥ १३ ॥ अवलोकित्ता-किमिति मालतीममात्यो माधवस्यात्मना न प्रतिपादयति । येन चौर्य विवाहे भगवती खरयति । माधवस्येति चतुर्म्यर्थे पष्ठी । खयमप्रदाने निमित्तमाह-कामन्दकी। तामिति । नरपतेर्न सुहृत्क्रीडासचिवो नन्दनस्तां मालती नृपमुखेन याचते । नन्दनाय प्रयच्छेति राहा चाचयतीत्यर्थः । राज- गुणेन पाचन तुलाध्यवरगुणेनेति भावः । तस्या नरपतिप्रार्थनायाः साक्षा- न्मुखतो न प्रयच्छानीलेव निषेधो राशः कोपाय स्यात् । अयं तु चौर्यविवाहरूप उपायः शिवः शोभनः । अभिमतसुहत्संवन्धनृपद्वेषलक्षधनिष्टप्राप्तिपरिहारहेतु- ·Tara । -dot भालोकिता-निरागो णाम नि जाणादिति पिरादि। कामन्दकी-से, वरण ता। निशेत नालासोगितामोः। तेन मापनमालोः काः रामतिनिकाः ॥१५॥ सामिन- अनुरागपादन वसापोः गार्मोतिः । शेगो तासाकमेलि प्रतार्यो राजनन्दनी ॥ १६ ॥ १. सामान सामागो मामा नामानि जातीति नि. पेशा सयते। सा॥१४॥अलोकिता-माधर्ममामलमासो मापा नामाथि जानातीति माधने निरपेक्षता मते को तमोहता हिरमुस सामना मानस रामिनियामापरतीलः ॥कामन्दकी-सारण तारराजगोनाहा. रगोपनं रात । जाननदनागिनतोऽया नातीनियार-विशेषता स्त्यिति । पाख्यानन्तरभाविवादममा समानुप्रते। पास्यमिद प्रागयोगन मुच्यते । रोग युकायुक्तविचारविधुरे, भाकारगोषनागमित, मदनाशवशंवदे,गुरु- जनगुमायापि मनोरथ सपादयितुमानाने, प्रथमयोपने वर्तमानरयादितगारयोः प्रकटीभूतान्योन्यानुरागकुण्ठीभायपरिधारा विशेषतः समतेस्तदन्योन्यानुरागवि. पयाया निमयः कार्यः प्रच्छादनं कर्तव्यम् । मालसपि माधवानुरका मा तातो न जानातीति यथा मन्यते, माधयोऽपि ससुतानुर माममायो न वेत्तीति यथा प्रत्येति, तथा तदशानं नाटयितव्यम् । तथा सति, भकुण्ठितोत्साहयोरायोः सत एवाभिमतसंघटनं सिघ्येत् । अन्यथा गुरुजनेन विदितमसमचापलमिति लजया तदुद्योगभगादभिलपितः कृतकपरिणयो न निष्पयेतेति भावः । अत्र नायकयोर न्योन्यानुरागस्य यीजस्योपन्यासादुपक्षेपो नाम मुखसंधेरगमुकं भवति । यथा- 'धीजन्यास उपक्षेपः' इति ॥१५॥ अनुरागेति-अमात्यो माधयस्य नामापि न जानातीत्येतत्संवरणमानमिति किं वकव्यम् । यतः वत्सयोरुभयोरपि, कामन्दकी प्रति प्रियसुहृदपत्यत्वाद्वत्सयोरिति निर्देशः । अनुरागप्रवादः सार्वलौकिकः सर्वलो. कविदितः 'लोकसर्वलोकाभ्याम्-' इति ठक् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः । पामरा अपि जानन्ति किमुतामात्य इति भावः। अनेन बीजस्य बहुलीकरणात्परि- करो नाम संध्यममुक्कं भवति । यथा-'तद्वाहुल्यं परिकरः' इति । एवं च सत्य- स्माकं श्रेयो भवति । कुतः। हि यस्माद्राजनन्दनौ प्रता? वश्चयितुं शक्यौ स्याताम्। यदि कृतकपरिणये वृत्ते राजा नन्दनो वा कुप्येत् कथमनया वराक्या भिक्षुकया. स्मद्विरोध आचरित इति, तदा न ममात्र दोषः तावन्योन्यानुरागवशेन खत एव संमिलितौ । स चानुरागः सर्वलोकप्रसिद्ध इत्यस्माकं तद्वचनं सुलभमित्यर्थः । .. . - ·प्रथमोऽङ्कः। पहिः सर्वाचारप्रवणरमणीयं बहर- पराभ्यूहसानान्यपि तनुतराणि सगयति । जनं विद्वानेकः सकलनतितंघाय पटै- तटसः सानान्वटयति च मौनं च भजते ।। १७ ॥ अवलोकिता-ए वि तुझ वनणादो तेण तेणोवण्णासेण भूरियनुमन्दिरासप्तरराजमण माहवो सञ्चारिजदि । कामन्दकी कथितनेव नो मालतीपात्रेच्या लवनिकया । भूयोभूयः सविधनगरीरच्यया पर्यटन्तं घटना दृष्ट्वा भवनवलभीतङ्गवातायनसा । १. नयानि गुप्नदूचनात्तेन तेनोपन्चानेन भूश्विनन्दिरातनतरराजना- नन माधवः संचाते। ॥ १६ ॥ एक्नेव च विदग्धाः सपमुदाचीनवर्तमानावद्वानोमयजानना इव परः प्रदीपमाना पुद्धिकीदानव कापानि निर्वहन्तोपन्नइलाह-बहिरिति। विद्वान्कावदेकोऽनेकतवर्गनिक्षिप्तर्षभरोऽपरेकवानदीपमानः सन् बहिः सकपकालव्यापारमच्छादनेन तो वपरितुनेव केवलमारधे खामिलपितरह- स्वाचाहहि वेऽन्चलिन्मनावरेऽपि व्यापारे वसाकारस देवनापायहर- पायरनमास प्रापम्पेन । भावप्रधानो निरः। तदेकारस्पेनरमपी तोरस पित्तरसन या भवाति तथा परमपमानिशानेनदेशपरो वर्तते । नस्सव. न्याचा मदिजानाटीविचारन्मान्वैपिचामपिटजिसपालदारमिसर्थः। परेप मामन्यूस रहसोप्रेशनस समुचितानि स्थानानि विनातिगतराव पानिमाम्यपि स्थगपति विधने, एवं समतसूक्ष्मदर्शनादि अनं पटक- मचारिदिपाय विशारजनन परपिता सर्व सदस्य उपारी दोभा समान एप रमापति संपादयति। मीनं च मयते। कि पारसमपि पनि ददलः । दिदायमसभाकरः । १७ १६. निमारमार-अदलोदिता मनि। र र दुम्जाचगानगोमाग विधामा दिनाथपरंपरा सपा जिला परसरमा निरा. Two-दामादपी पतिमिलि राकररू. रमेश - -- ·मालतीमानवे 1 अवलोकिता-अचरिमं अचरि । ण क्खु अमचो माहवस्स णामं वि जाणादित्ति जिरवेक्खदा लक्खिमदि। कामन्दकी-वत्से, संवरणं तत् । विशेषतस्तु बालत्वातयोवियतभावयोः । तेन माधवमालत्योः कार्यः स्वमतिनिहवः ॥ १५ ॥ अपि च- अनुरागप्रवादस्तु वत्सयोः सार्वलौकिकः । श्रेयो ह्यस्माकमेवं हि प्रतार्या राजनन्दनौ ॥ १६ ॥ १. आश्चर्यमाश्चर्यम् । न खल्लमात्यो माधवस नामापि जानातीति नि- रपेक्षता लक्ष्यते । खात् ॥१४॥अवलोकिता-आवर्यमाश्चर्यम् । न सल्बमात्यो माधवस्य नामापि जानातीति माधवे निरपेक्षता लक्ष्यते। कयं तस्मै सुतां प्रदित्सुस्तं माधवमप्यजा नान इव तस्मिन्नस्पृश्यमाचरतीत्यर्थः ॥कामन्दकी-संवरणं तत् , राजभयेनाका• रगोपनं तत् । अज्ञाननटनमित्यर्थः । इतोऽप्यज्ञानं नटनीयमित्याह-विशेषत. स्त्विति । याल्यानन्तरभावित्वाद्भूयसा तद्धर्मानुत्तेश्च । वाल्यमिह प्रथमयीवन- मुच्यते । तेन युक्तायुक्तविचारविधुरे, आकारगोपनानभिज्ञे, मदना कवशंवदे,गुरु- जनमुलध्यापि मनोरथं संपादयितुमुद्युलाने, प्रथमयौवने वर्तमानत्वाद्विवृतभावयोः प्रकटीभूतान्योन्यानुरागकुण्ठीभावपरिहारार्थ विशेपतः खमतेस्तदन्योन्यानुरागवि. पयाया निहवः कार्यः प्रच्छादनं कर्तव्यम् । मालत्यपि माधवानुरकां मां तातो न जानातीति यथा मन्यते, माधवोऽपि स्वसुतानुरकं माममात्यो न वेत्तीति यथा प्रत्येति, तथा तदज्ञानं नाटयितव्यम् । तथा सति, भकुण्ठितोत्साहयोस्तयोःखत एवाभिमतसंघटनं सिध्येत् । अन्यथा गुरुजनेन विदितमसच्चापलमिति लज्जया तदुद्योगभादभिलपितः कृतकपरिणयो न निष्पद्यतेति भावः । अत्र नायकयोर- न्योन्यानुरागस्य वीजस्योपन्यासादुपक्षेपो नाम मुखसंधेरगमुकं भवति । यथा- 'पीजन्यास उपक्षेपः' इति ।।१५।। अनुरागेति-अमात्यो माधवस्य नामापि न जानातीत्येतत्संवरणमात्रमिति किं वक्तव्यम् । यतः वत्सयोरुभयोरपि, कामन्दकी प्रति प्रियसुहृदपत्यत्वाद्वत्सयोरिति निर्देशः । अनुरागप्रवादः सार्वलौकिकः सर्वलो. कविदितः 'लोकसर्वलोकाभ्याम्-' इति ठक् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः। पामरा अपि जानन्ति किमुतामात्य इति भावः । अनेन वीजस्य बहुलीकरणात्परि- करो नाम संध्यामुक्कं भवति । यथा-'तद्वाहुल्यं परिकरः' इति । एवं च सत्य. स्माकं श्रेयो भवति । कुतः। हि यस्माद्राजनन्दनौ प्रता? वञ्चयितुं शक्यो स्याताम्। यदि कृतकपरिणये वृत्ते राजा नन्दनो वा कुप्येत् कथमनया वराक्या भिक्षुकया. स्मद्विरोध भाचरित इति, तदा न ममात्र दोषः तावन्योन्यानुरागवशेन खत एव संमिलिती । स चानुरागः सर्वलोकप्रसिद्ध इत्यस्माकं तद्वचनं सुलभमित्यर्थः । .. ।

·प्रथमोऽ पश्य। वहिः सर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहर- पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्वगयति । जनं विद्वानेकः सकलमतिसंधाय कपटै- तटस्थः खानान्घटयति च मौनं च भजते ॥ १७ ॥ अवलोकिता-मए वि तुह्म वअणादो तेण तेणोवण्णासेण भूरिवसुमन्दिरासण्णतरराअमग्गेण माहवो सञ्चारिआदि । कामन्दकी-कथितमेव नो मालतीपात्रेय्या लवझिकया । मूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । १. मयापि युष्मद्वचनात्तेन तेनोपन्यासेन भूरिवसुमन्दिरासन्नतरराजमा- गैंण माधवः संचार्यते । ॥ १६ ॥ एवमेव च विदग्धाः स्वयमुदाधीनवद्वर्तमानात्तद्वार्तामप्यजानाना इव परैःप्रतीयमाना वुद्धिकौशलेनैव कार्याणि निर्वहन्तो दृश्यन्त इत्याह-बहिरिति । विद्वान्कार्यवेधेकोऽनेकाप्तवर्गनिक्षिप्तकार्यभरोऽप्यन्यैरेकवत्प्रतीयमानः सन् वहिः सकीयवास्तवव्यापारप्रच्छादनेन लोकं पञ्चयितुमेव केवलमारब्धे खामिलपितरह- स्वकार्यावहिर्भूतेऽन्यलिन्मनःपूर्वकेऽपि व्यापारे सर्वसाकारस्य वेषभाषाव्यवहर- पादेरनुभावस्य प्रावण्येन । भावप्रधानो निर्देशः । तदेकपरत्वेन रमणीयं लोकस्य चित्तरसनं यथा भवति तथा व्यवहरन्नयमहर्निशमेतदेकपरो वर्तते । न ह्यखाव- न्यतार्यवार्तामपि जानातीति यथारन्ध्रान्वेषिणामपि प्रतीवित्तथा व्यवहरनियर्थः । परेप शत्रूणामभ्यूहस रहस्योत्प्रेक्षणस्य समुचितानि स्थानानि छिद्राणि तनुतराण्य- प्पतिसूक्ष्मायपि स्थगयति पिधत्ते, एवं सकलसूक्ष्मदर्शिनमपि जनं कपटैवैध- नव्यापाररविसंघाय विक्षासजननेन वचयिता खयं तटस्थ उदासीन इव प्रतिभा- समान एव खानन्धटयति संपादयति । नोनं च भजते । अनिमतकार्यविपये वामानमपि पहिर्न वदवीलर्थः । विदग्धजनखभावोक्तिः ॥ १७ ॥ इदानीमव- लोकिता खानुष्टितकाशमाह-अवलोकिता। भयेति । स च मयापि युप्माकं वचनात्तेन देनोपन्यासेन बहुविधानाराहनीयव्याजोतिप्रयोगेण भूरिवसुम- न्दिरयावनतरराजमार्गेण माधवः संचाते। यथा मालतीनवनगोचरोजी भवति तथा कृतनियर्थः । मातमत्वेन सर्वावयवत्तोष्टपत्य सम्पविभाव्यता सूचिता । बहुशः संचरणेऽप्यनाराहनीयत्वं राजमार्गपदेन सूचितम् ॥ सत्प्रयुत्तोपापस फल- मलानिरपिगतमिलाह-कामन्दकी। कथितमिति । धान्याः सुता धानपी 'बोन्यो ट। तेन तलासह वन्यपानवहपासकोडादिनानिविलम्भस्थानलाव मपि तन्मनोगतं वेतीवि सूचितम् । फिनिति फपितनत माह-भूय

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः। - अवलोकिता-माहवो वि कोऊलं उप्पादिन मए पउत्तम- अणमहसवं मजणुजाणं पहादें अणुप्पेसिदो । तत्य किल मालदी गमित्सदि । तदो अण्णोण्गदसणं होदित्ति । कामन्दकी-साधु पत्ते, साधु । अनेन मनियाभियोगेन लारयसि मम पूर्वशिष्यां सौदामिनीन् । अवलोकिता-भवदि, सा दाणिं सोदामिणी समासादिन. अचरिजमन्तसिद्धिप्पहावा तिरिपत्रदे कावालिअबदं धारेदि । कामन्दकी-कुतः पुनरियं वार्ता । अवलोकिता-त्यि एत्य णमरीए महामसाणप्पदेसे कराला नान चामुण्डा। कामन्दकी-जति । या किल विविधजीवोपहारप्रिवेति साह- सिकानां प्रवाहः । अवलोकिता-तस्ति क्खु सिरिपवदादो आअदत्त इदो १. माधवोऽपि कौतूहलमुत्लाय नया प्रवृत्तमदनमहोत्सव मदनोधानं प्रभातेऽनुप्रेषितः । तत्र किल मालती गमिप्यति । ततोऽन्योन्यदर्शनं भवि- प्यतीति । २. भगवति, रेदानों सौदामिनी सनासादिताधर्थमनसिद्धिप्रभावा श्रीर- ते कापालिकन धारयति । ३. अत्पत्र नगी महारमशानप्रदेशे कराला नाम चानुम्या । १. तलिन्खल श्रीपर्वतादागतसेतो नातिरलशानवासिनः सकस दं तात्पर्य नन्दारिका चित्रपाल.कानिधानसः अवलोपिता । सन- हितं शान्तिरमाद-मन माययोऽपि चौदलालार मया प्रसनदान मदनोपानं प्रमादेऽनप्रेपितः। किमर्थम् । तालिमारी मो. ददर्शन गप्पिदाति हेतोः । पामन्दकी। साधिलादिमाग गिरपिलसंपादऽनियोगोऽलसाभिमदार । अपलोपिला- हेदानी सदागिनी समादिता सति ॥ कामन्दकी । युत इति । पलापरवः । अवलोकिता- सरसमान मानदेरी पतरः सन मुनापामारी। सनीति परिः । प्रदिरा पसल किया गया दीवार पर निकालेर नार दिमा अदलोदिता-हिर ·१८ मालतीमाधवे णादिदूरमसाणवासिणो साधअस्स मुण्डधारिणो अघोरघण्टणामहेअस्स अन्देवासिणी महाप्पहावा कवालकुण्डला णाम अणुसंझं आअच्छइ। तदो इअं पउत्ति । कामन्दकी-सर्व हि सौदामिन्यां संभाव्यते । अवलोकिता-अलं दाव एदिणा । भमवदि, सो वि पासमरो माहवस्स बालमित्तं मअरन्दो णन्दणस्स भइणि मदअन्तिआं जइ समुबहइ तं वि माहवस्स दुइअंपिअं होदि । कामन्दकी-नियुक्तैव तत्र मया प्रियसखी बुद्धरक्षिता । अवलोकिता--सुविहिदं भअवदीए । कामन्दकी-तदुत्तिष्ठ । माधवप्रवृत्तिमुपलभ्य मालतीमेव पश्यावः। (इत्युत्तिष्ठतः।) कामन्दकी-(विचिन्य ।) अत्युदारप्रकृतिर्मालती नाम । निपुणं निसृष्टार्थदूतीकल्पस्तन्त्रयितव्यः । सर्वथा मुण्डधारिणोऽघोरघण्टनामधेयस्यान्तेवासिनी महाप्रभावा कपालकुण्डला नामा- नुसंध्यमागच्छति । तत इयं प्रवृत्तिः । १. अलं तावदेतेन । भगवति, सोऽपि पार्श्वचरो माधवस बालमित्रं मकरन्दो नन्दनस्य भगिनीं मदयन्तिकां यदि समुदहति तदपि माधवस द्वितीयं प्रियं भवति । २. सुविहितं भगवत्या । नातिदुरामाशानवाशिनः साधकस्य मन्त्रााधनोयतस्य मुण्डधारिणो नरशिरकपा- लपारिणो घोरघण्टनागधेयस्यान्तेवासिनी महाप्रभावा कपालकुण्डला नामानुसं. ध्यमागच्छति । तत इयं प्रत्तिर्वाती । मगा श्रुतेति शेषः ॥ कामन्दकी। समिति । गंगाव्यत इति । अनेनोतरत्र सौदामिनी साध्यान्यनुनानि सूचि. तानि ॥ अवलोकिता-अलं तावदेतेनालं तावदनुपयुरोनाघोरघण्टगृत्ता. नाशनेनेन्यर्थः । भगवति, गोऽगि पाथचरो माधवण यालमित्र मकरन्दो नन्दनग्य भनि मदयन्तिको यदि रामुदहति तदपि माधयण द्वितीयं प्रियं - अनेनोपनागकम्य मकरन्दप गर्भधी पताकावृत्तान्तः गमिनो मानि॥ न्दकी । नियुकनि । तदपि मगा पूर्वमेयानुसहितामियः । अवलो. F-गुमिहिन भगवत्या ॥ कामन्दकी तदिति । माषप्रतिमुपलभ्यकि नावाने तमोर योन्यदानमभून यति माता शायर्थः । मालनी गेल परगा। .., गजनानुपिने हमदुपदिष्ट खयमारमप्रदानगादगे ययागी नाश तथा ..परिचयन वीकनेटपति मानः ॥ कामन्दकी। विचिन्त्येति । कीदृशं ·प्रथमोऽङ्कः १९ शरज्ज्योत्ला कान्तं कुमुदमिव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यः स च युवा । गरीयानन्योन्यप्रगुणगुणनिर्माणनिपुणो विधातुर्व्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥ १९ ॥ (इति निष्क्रान्ते। मिश्रविष्कम्भः। । (ततः प्रविशति गृहीतचित्रफलकोपकरणः कलहंसः।) कलहंस:-कहिं दाणिं तुलिअमअरद्धआवलेवरूवविव्भमा- १. वेदानीं तुलितमकरध्वजावलेपरूपविभ्रमाक्षिप्तमालतीहृदयमाहात्म्य दूसमाचरणीयमिति । विनृश्य । निश्चिनोतीति शेषः। अत्युदारातिगम्भीरा प्रकृति- चत्वाः सा । तथा गाम्भीर्य च-'यस प्रभावादाकारा हर्पोधमयादिषु । भावेषु नोपलक्ष्यन्ते तद्गाम्भीर्य प्रकीर्तितम् ॥' इत्युत्तरूपम् । तेन मालत्यतिगम्भीरप्र- कृतिलाचरमावस्थायामपि लामिप्रायं स्वयं न निवेदयतीति हेतोनिपुणं यथा स्वात्तथा निदृष्टार्था चा दूती तस्याः कल्पो या व्यापारपद्धतितन्त्रयितव्यः प्रधा- नीकर्तव्यः । प्राधान्येनाश्रयणीय इत्यर्थः । नित्ये निक्षिप्तः 'लमेव वेत्ति सर्व कृत्वम्' इति समर्पितोऽर्थः । कार्यभारो यस्यानिति व्युत्पत्त्या खतन्नकार्यनिर्वाहि- का दूती कथ्यते । तदुक्तम्-'रूढानुरागयोनोरमिलापं मनोगतम् । ज्ञाला वाभ्यामनादिया तदपेक्षितविद्धचे या प्रवर्तेत सा प्रोता निराति चोविदैः। निसृष्टः कार्यभारोऽस्यामिति व्युत्पत्तिसंभवात् ॥' इति । अवाच्चनौटिल्यो यत्कृताः संध्यायःप्रमाणंस निधर्थो दूतावथा भगवान्पाण्डवानामिति ॥ इदानी खन्या- पारसाफत्वमाशावे-सर्वथेति ।शरज्योत्लेति । कल्याणी मनोहराकारानु- गुमशीलसंपन्ना सुजातं सुजन्मानं कान्तं खप्राणनायकं सारदचन्द्रिकाकुमुदनिव समानुरागसंघटने दृष्टान्तः। नन्दयतु निरतिशयानन्दसन्दं करोतु । तेन सच युवा कृतपुण्यश्चरितार्थो भवतु । उभयोः समानुरागत्वेन च च तां नन्दयतु । सा च कृतकृया भवत्वित्वचमोऽर्थाभ्यते। तं चकारो योतयति । एवं च सति गरीयान्गुरुतरोऽन्योन्यस्य परस्सरस प्रगुणा अनुगुणा ये गुणास्तेपो निर्माणे निपुणो विधाापारः फलतु तत्पटनलक्षणेनैव फलेन फलवान्भवतु । मनोहः सर्वजनहायो भवतु । ताहगन्योन्यानुरूपनिर्माणस्य तयोः संघटनमेव फलम् । अन्यथा व्यर्य व स्वात् । चदाह कालिदासः-'परसरेण स्पृहणीयशोभन्' इत्यादिलोकेन । अनोपमोपलुलमन्योन्यमलंकारः । मन परसरानुरागस दीज- सानुरूपेण तेर्विलोभनं नामाम्। यथा-'तद्गुनास्था विलोभनम् इति ॥१९॥ निविष्कम्भोऽयम् । नीचमचमपानप्रयोजिततादिति ॥ 'माधवानुचरः फटई नाम' इति पाये सूचितनुपर्शपमहमारभवे-तत इत्यादि । ६

·No text on this page.

·No text on this page.

·२२ मालदीवाने साना शिजिला निनानिमिया गुमग मी का॥ २१ ॥ बार्गम् । गहिसायशिमिताक्षमितामा मानन्दमन्दमागगादिशासीत् । तत्सनिमी दनाद मदीय- मजार नुम्मितभित मानमाम् ॥ २२ ।। मकरन्दः-(उपगला ।) ससे माधन, इत इतः ललाटतपापति धर्माशुः । तदसिगनुगाने मुहूर्तमुपनिशानः । (अभी परिकामनः ।) कलहंरा:-केहं मारन्दराहमरो इमं एना बालजाणं अलं- करेदि माहयो । ता सिमि गणवेअणानिसजमाणमालदी. १. कथं मकरन्दराहनर इदमेव वालोवानगलं करोति माधयः । तदर्श- यामि गदनवेदनानियमानगालतीलोचनसुम्सायहमात्मनोऽस प्रतिच्छन्द कम् । अथवा विश्रामसौख्यं तावदनुभवतु । एव । लज्जाम् । कयमार्य विगहिते परोपदासनीये कर्मणि प्रगृतोऽहमिति मनःसं- कोचनं लज्जा । यथा-'मनःसंकोचनं लगा बनौचित्यप्रवर्तनात्' इति । तां विजित्य निरस्य विनयं विनीतता विनिवार्य । धैर्य धीरतामुन्मथ्य मयिला मन्थरो मन्दीभूतो विवेकः कृत्याकृत्यशानं यथा स्यात्तथेति ॥ अत्र लनात्यागो विवेकमान्येन उन्मादधे ति सप्तमाष्टमावस्थाद्वयमादावेन रागोत्कर्षप्रदर्शनार्थमुक्का मिति द्रष्टव्यम् । मन्थर विवेकमिति चेतोविशेषणं वा ॥ २१ ॥ आश्चर्यम् । यद्विस्मयेति । यन्मदीयं मनस्तस्याः संनिधी विस्मयेनामानुपलोकोचितापूर्वला- वण्यदर्शनजनितेन चित्तविकासेनाद्भुतरसस्थायिना रसतामापनेन स्तिमितं निष्प- न्दमस्तमितान्यभावं विगलितवेद्यान्तरममृतप्लवनादिव सुधार्णवनिमजनेनेवानन्देन निरतिशयसुखाविर्भावेन मन्दं तदाखादैकपरतया निरुद्धवृत्त्यन्तरमभूत् । तदेवे. दानी तदसंनिधावज्ञारचुम्बितं प्रदीप्तेन्धनशकलसंस्पृष्टमिव । दग्धमिति वक्तव्ये मनोगतप्रेयसीदाहमिया चुम्बितमिति कोमलोकिः । व्यथमानं संतप्यमानमास्ते । तत्संनिधानासंनिधानयोः क्षणमात्रभेदेनातीव मनोवस्थावलक्षण्यमाश्चर्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ मकरन्दोऽन्यमनस्कतयात्मानमपश्यन्तमपि स्वयमेव प्रज्ञापयन्नाकार- यति-मकरन्दः। सखे माधवेति । इत इतः। आगम्यतामिति शेपः । ललाटेत्यादि । ललाटंतपो नभोमध्यवर्तीत्यर्थः । 'भसूर्यललाटयोईशितपोः' इति खच् । 'खियनव्ययस्य' इति मुमागमः ॥ कलहंसः कथं मकरन्दसह- र इदमेव बालोद्यानमलंकरोति माधवः । तद्दर्शयाम्यस्य मदनवेदनाखिद्यमान- ·प्रथमोऽक्षा। २३ M लोमणसुहावह अत्तणो से पढिच्छन्दसं। अहवा विस्सामसोक्खं दाव अणुहोदु । मकरन्दः-तदत्त्वैव तावदुच्छ्वसितकुसुमकेसरकषायशीतलामो- दवासितोद्यानस्य काञ्चनपादत्याधस्तादुपविशावः । (उभौ तथा कुरुतः।). मकरन्द: वयस्य माधव, सकलनगराङ्गनाप्रवर्तितमहोत्सवा- भिरामकामदेवोचानयात्राप्रतिनिवृत्तमन्याशमिव भवन्तमवधारयामि। अपि त्वमवतीर्णोऽसि रतिरमणवाणगोचरताम् । (माधवः सलबमधोमुखत्तिति ।) मकरन्दः-(विहस्य ।) किमवनत्रमुग्धमुखपुण्डरीकः स्थितोऽसि । पश्य अन्येषु जन्तुपु च यस्तमसावृतेषु विश्वस्य धातरि समः परमेश्वरेऽपि । सोऽयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा मा लज्जया तव कथंचिदपहुतिर्भूत् ।। २३ ।। मालतीलोचनमुखावहम् । चित्रस्य दर्शनमात्रफलकलात् । भात्मनःप्रविचन्दकम् । अथवा विधामाख्यं ताददनुभवतु । पचा विप्यानोति शेयः ।। मकरन्दः तदिति । विकसितकुसुम जिल्लानां कपाशीतलो र आमोदो दरविमरो गन्धः । पाचनदिशिरलयो रसपनत्वेऽपि तादारनकार्यसमवायादामोद्धर्म- लोपचारः तेन मुरनीकृतोद्यानस्य कामनपादपत्व चाम्पेयतरोदयायामानुपति- रायः ॥ सकलेत्यादि । अन्यादा विलक्षणावस्थम् । अपिः प्रश्ने ॥ विह स्येति । खननोगतदानादयनतानने माघदे सर्व मदनविदार ए मदुभी हैदरेतलापलेत समातिवादाद्विदल लाना यादर्शनेन पिलपि- एमाहेति दोपः। थिमिति । मुन्ध गुन्दरम् । तदन्तःपरमदिरा पमा मनाया। तापतिपय यसर्थः । किचन रूट पर लाभिषा रामरताधारणलाद। देवानन्यापूलावन न्याय र सन्यविति । सो मिल पातार कम मास्तु दिया. पनेरेसार दिवसानिमिः गोपातलिपोर जनप्रति सः । मो. स्कार ! र तनातिनाग : FREE: - मनोहरपालिका

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः । २५ सा रामणीयकनिधेरषिदेवता वा सौन्दर्यसारसमुदायनिकेतनं वा । तस्याः सखे नियतमिन्दुकलामृणाल- ज्योल्लादि कारणमभून्मदनश्च वेघाः ।। २४ ।। अथ प्रणयिनीभिरनुचरीभिः कुसुमसंचयावचयलीलाभिलापवती- भिरभ्यर्यमाना तमेव वकुलपादपोद्देशमागतवती । तस्याश्च कलिश्चि- दपि महाभागधेयजन्मनि बहुदिवसोपत्रीयमानमिव मन्मथव्यथावि- कारमुपलक्षितवानलि । यतः। परिमृदितमृणालीन्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु । लोचनपपगोचरंतसा सल्लनिदानीमपि प्रलमानव विमान्यमानं नियति- सेति । रमणीयल भावो रामजीयकम् । 'योपधाद्गुरूपोत्तमात्' इति बुञ् । ला. नित्यनिति यावत् । तस निधिनिक्षेपः शलपादिमान्। तस्याधिष्टारदेवता वा। सौन्दर्षन्स सवयवोटवस्य निकेतन मन्दिरं वा । तले, तसा निर्माणे कारणनु- पादानानन्दादि। न तु भौतिक्रम् । मदनव वेषाः।नतु साधारपो वेदाभ्यासडः। चदाह-साः सर्गविधौ प्रजापजिरभूबन्दो नु कान्तिप्रदः' इत्यादि । अनेन नाविकागुनदर्षनेन तद्विपदो महानुरागोऽपि श्रेयानिति वीजगुनप्रशंसनाहिलोभनं नाम मुखसंघरजनुतम् । क्या-'तद्गुणाख्या विलोभनम्' इति । गुगतरूपनिरूप- पागुपदनिरूपा तुर्मवस्या माधवस्य प्रदर्शिता । था-'हौदार्यगुगलीला- चेसाहवितकीक्षितः । दर्शनालापमाधुर्वास्त्वतस्तत्वमा वथः ॥' इति । 'पत्रेसी दिवा वाणी भवेत्व गुणतुतिः' इति । वितर्क व्यभिचान बज्यते । यथा- 'हो नितई इत्युत्तः परार्थेषु दयामति' इति । संशवापहवयोः संधिः ॥ २४ ॥ अथेति । प्रदिनानिः प्रेमविषयामिरनुचरोनिः परिसरवर्तिनीमिः । कुनुम- संचयत्वापद एव टाटा तत्वानभिलपवतीभिरदर्यमाना सपनेद गन्नुका. मापिशालीनतया कुश्तेिच्छा सती तदपनोदनाय मनोविनोरिनीभिः प्राद माना दमेव चनादं स्थितः । तस्साच कलिचिदपि लोकोत्तरे।महाभाग्यमाद- अनेधारादि वर्मफला पदुत्पादने दराकमा तारानुचरितविरोइन्न पस दलिन् । अन्याशास्त्र तदमिलापपात्रतालभनिनुवनसावाजसिहासनापिरो. हपसोभावानहलान् । बहुदिवसोरचीचमाननतिचिरकालाअपने नन्ना- हातापापा तन्वं विकारनपलक्षितवानलि। उसपने लिगामाह-पः। परिदितेति । परिमारितापचयेन म्हापमाना नाती निन्दन्ति । अटे- सोषिपादोधाद' विदेर राम्हानं या दिनुपमतम् । पकान मदन दाचित। दिपाय नपानादिका परिवारमानिनिः पोजना w- - --

·No text on this page.

·No text on this page.

·२८ मालतीमाधवे अन्योन्यमेव चतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः ।। २८ ॥ मकरन्द:-(खगतम् ।) कथं प्रत्यभिज्ञापि नाम । माधव:-अथ ताः सलीलमुत्तालकरकमलतालिकातरलबलयाव- लीकमुत्रस्तकलहंसविनमाभिरामचरणसंचरणरणरणायमानम मञ्जीर- रणितानुविद्धमेखलाकलापकिङ्किणीरणरणत्कारमुखरं प्रतिनिवृत्य 'म- र्तृदारिके, दिष्ट्या वर्धामहे । यदत्रैव कोऽपि कस्या अपि वल्लम- स्तिष्ठति' इति मामङ्गुलीदलविलासेनाख्यातवत्यः । धामधुरा दरहसितामृतसाहचर्यमनोहराः कटाक्षा आकृतद्योतका दृष्टिविशेषा अन्योन्यं मुक्ताः प्रहिताः। मां दृष्ट्वा स्मितपूर्वकं परस्परावलोकनं कृतवत्य इत्यर्थः। अथ मामवलोक्येत्सवलोकवक्रियां विशिष्टि-सप्रत्यभिज्ञमिवेति । प्रसमिझा नाम पूर्वानुभूतस्य पुरोवर्सेक्यावगाहिनी धीः । सा च परघुद्धिवान मया प्रत्य- क्षीकृता, किंतूप्रेक्षितेति इवशब्देन द्योतयति । कथं वयैतदुत्प्रेक्षितमित्याशा वीजमाह-सोऽयमितीव नामेति । नाम प्रसिद्धी।यो मालतीजीवितवल्लभो माधवो नाम प्रसिद्धः सखीजनकथासु स एवायमितीव तत्तेदन्तांशावच्छेदः प्रत्यमिज्ञोत्प्रेक्षावीजम्, तस्यापि तदिदंशब्दाभिलापरूपस्य तदानीमभावात् । ज्ञाना कारस्य अप्रत्यक्षलात् सोऽप्युत्प्रेक्षित एवेतीवशब्देन सूचयति । तदपि कथ- मुनीतमित्याशय स्फुटं तल्लिङ्गमाह-सभ्रूविलासमिति । श्रुवोर्विलासो विक्षेपः । योऽस्माभिर्भर्तृदारिकाचित्तचोरो माधवो नाम गोष्ठीषु प्रसज्यते स एवायमित्येवं. रूपार्थद्योतिका चेष्टाभ्रूलतोनमनचातुरी तत्सहितं यथा भवति तथा पूर्वानुभू- तलपुरोवर्तिवलक्षणतत्तेदन्ताभिव्यजिका भ्रूचेष्टा, पदार्थाभिनयरूपलाचेष्टायाः। तेन तया तत्तेदन्तावच्छेदनेनासाधारणधर्मेण मद्विषया तासां प्रत्यभिज्ञाभ्यूहिते. त्यर्थः। भाविकमलंकारः॥२८॥ मकरन्दः-स्वगतम्। कथमिति। नामेति संभावनायाम् । अननुभूतपूर्वे कथं तासां प्रत्यभिज्ञासंभव इति वितर्कः।इदं चात्म- गतं वेदितव्यम् । अन्यथा माधवेनोत्तरस्य वक्तव्यतापत्तेः ।माधवः-अथेति। अनन्तरं तस्याः पुरत एव मत्समीपमागतास्ताः परिचारिका मां दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्त्य पश्चादागच्छन्दै तस्यै । अङ्गुल्य एव दलानि । अङ्गुलीनां दलत्वरूपणं करस्य कमलत्वं द्योतयति । तेषां विलासोऽप्राम्यललितक्रिया तेन मां कथितवत्यः । कथं प्रति निवृरयेत्यपेक्षायां त्रीणि क्रियाविशेषणानि । तत्र सलील लीलया सहित यथा भवति तथा । लीला नामापाडव्यापारेणाभीटार्थानुकरणम् । यथा--'मनो. मधुरवागाचेष्टितैः प्रीतिचोदितैः । प्रियानुकरणं लीला सा स्यात्स्त्रीपुंसयोरपि ।' उत्ताला उन्नताः करकमलयोस्तालिका ऊर्वप्रसारितालीककरतलद्वयपरस्परा. स्फालनं तेन तरला वलयावली ककृणश्रेणियथा स्यात्तथा। उनस्ता उद्विग्ना मताश्च ये कलहंसास्तेषां विभ्रमो विशिष्टभ्रमणं मनोज्ञा गतिस्तद्वदभिरामं चरणसंचरणं

·No text on this page.

·मालतीमागने ततश्च। स्तिमितविकसितानामुहारालतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविखारमाजाम् । प्रतिनयनविपाते किंचिदाकुशितानां विविधमहमभूवं पानमालोकितानाम् ॥ ३० ॥ तदुचितमोहावेगादिव्यगिनारिप्रतीतेरालम्बनोदीपनविभागमनिभानपूर्णः शसार सध्वनिः । परिकरघालंकारः ॥२९॥ निकालास गरीयसः पूर्वा रागस्य शब्दविकल्पस्मरणसंतानोपनितम जीवितसर्वसागमानस तस्यैव सा म्वनविभावस्य सांमुख्यादन्योन्यकटाक्षामिश्रीभावानुत्पूरस गुमाकरकरस्पर्शादि क्षीरसागरस्यापूरितान्तरतया परिपूर्ण उम्भोगलनन्यायेन मुहिमपलतो निरा शयपरिपोपात्मिका रसतामापनस्य तसाच्छटा दव प्रथमानुभावभूताः शारदर मदालम्बनाः प्रादुरासनियाह-ततश्च । स्तिमितेति। मनमालोकितानांश रदृष्टिविशेषाणां विविधं पात्रमभूवम् । 'प्रसादललिता कान्ता शालिनी मन्म शया । विचलद्भूकटाक्षा च शशारे दृष्टिरिष्यते ॥' इति । तद्विशेष दर्श विशिनष्टि-स्तिमितानामुन्मीलनानन्तरमेव पुरोवर्तिनि मयि निषत्स दर्शनलो तत्रैव विपये निश्चलानाम् । स्तिमितं नाम मारदृष्टिविकारः। यथा-'स्वगो रान चाल्येत यत्तत्तिमितमुच्यते' इति । ततो विकसितानां विषयगताशेपनि पप्राहिणाम् । विकसितदृष्टिविकारो यथा-'विकासितं यद्विपये विशेषमवगाह इति । अतो विपयाखादजन्मानन्दभावनयोल्लसन्ती किंचिदुच्छसन्ती चतुराख भ्रूकर्मसहिता भ्रूलता येषाम् । चतुरं नाम कर्म । यथा-'चतुरं किंचिदुच्छ्वार न्मधुरा रचना ध्रुवोः' इति । प्रसन्नास्यश्चानेन दृग्विकार उक्तः । यथा- 'प्रसन्नं तद्भवेत्सभ्रूविलासं सस्मितं च यत्' इति । अतो मरणानामनुरागपेशल नाम् । मरणदग्विकारो यथा-'मरणं तत्तु विज्ञेयमनुरागकथायितम्' इति । त सुखपारवश्यान्मुकुलितानामनुन्मीलितानाम् । मुकुलिता दृष्टिरनेनोका । मुकुनि ताख्यश्च दृस्विकारो यथा-'स्फुरितालिटपक्षमाप्रा मुकुलोधपुटोच्छिता । सुख न्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते । दृष्टिर्मुकुलिता स्वप्नमुखनिद्रासु वर्तते इति । अनेन विकूणिताख्यद्दग्विकार उक्तः॥ विकूणितं यथा- भागत्रयस्य संको विकासस्वपरस्य च । यस्या दृष्टेविलक्षेण तद्विणितमुच्यते ॥' इति। ततः पुनर्द- नस्पृहया प्रान्तेऽपादेशे विस्तारभाजां विसृत्वराणाम् । सम्यगाश्लिष्टविषयाणा ति यावत् । अपादृष्टिर्हि तत्रैव निपतन्ती सम्यग्विपयं परिच्छिनत्ति । भने : सस्पृहश्चेति दृग्विकारद्वयमुक्तम् । यथा-'येनाश्लिष्टो हि विषयता तारीति कथ्यते । भूयोभूयः स्पृहा यत्र दृष्टेस्तत्सस्पृहं भवेत् ॥' इति । तद प्रतिनयनस्य तदवलोकनाय प्रहितस्य मन्नेत्रस्य निपात आभिमुहयेन युगपदुपस्था लंजया किंचिदाकुञ्चितानामीपत्संकुचितानाम् । संकुचितं नाम दृग्विकारो यथा- 'अपाङ्गभागसंकोचो यत्र तत्कुञ्चितं भवेत्' इति । वहुवचनेन धारावाहिन्याये ·प्रथमाऽङ्कः । । तश्च । अलसवलितमुग्धलिनिष्पन्दमन्दै- रविकविकसदन्तर्विलयलेरतारैः। हृदयमशरणं मे पश्मलाक्ष्याः कटाक्ष- रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥ ३१ ॥ प्रतिप्रतीवेळेलख्यो दृष्टिविकार उत्तः । च्या-'धारावाहिकसंचारो यत्य तलोलमुच्यते' इति । विविधपदेनान्यानपि मधुरसामिलापसोत्कण्ठितसोत्सुकतम- न्मयप्रणाविप्रेमग विचोचललितकोमलमुखाशारदृष्टिविचारविशेपानहाति । तरक्षणानि वित्तरमपान लिखितानि । परिकर एवालंकारः ॥ ३० ॥ इदानीं तागवलोकनपाननभूवम् । तलावुनवादालिकीमवस्थामाह-ततश्च । अललेति । पलले अतिवान्द्रपममाले अतिणी यत्सात्वत्याः कटाक्षः 'लपाई तारनक्षेपः फटाक्ष इति कथ्यते' इत्युक्तलक्षगैईष्टिविशेपैः पूर्वोत्तने हृदयनरारणं सत्तदा मन पारवश्येनाकिंचित्करलादन्येन च रक्षणवाशक्यतात्तद. भावाच रक्षितारमलभमानं सत् ।अपहृतं वलदाच्छिद्य गृहीतम् । कटाक्षाणां ननो- हरतात्तदा मनमान्य इयाभवम् । प्रनुपितमतिलाततत्तरपहल तदपविद्धननिती. दतात्तेषां नारचरिद विक्षतम् । निस्तिशलादाप्रकृतरन्ध्रमिव व्यथामन्वभूदि. सर्थः। ततश सतहमदनाराचकल्लतातेपांतदपवेधेन द्रवीभूय तत्रव धाराजलन्या. येन विलीनतातः पीतानेदारचा पीतं महिलादिकं पातुरन्तक्लिीयते, एवं का क्षेषु मन्ननो विलीनमिलर्थः। ततदतमीयहदयालवाले लीनस्वापि मनसः पुनर- एरोदवाइया तदुन्मूलितनुत्सातमूलं स्तम् । पुनरद्वयोग्यं कृतनिलयः । मनःपारपरवातियोगिः। पाविना प्रोटपुत्कदेिवं निरूपितम् । केचितु-विदन्यो या पाश्चिमालिकेरतरोखपालमपहलायालेनापविध सरन् एता तदन्तःस- दिलं निपीच तदन्तःसारमुन्मूच भक्षयति, एवं वटामा अपि नापपादेव तरो- मन.पालमपाल गाम्भीर्यपादिना रटत्याप्रमाविष्य राक्ष फुटवा सदनाम सहादिनपविदेवारिकपतविपरनिर्गत लिपीय तापतामायालयाला मुरगूरचामरासिले मालि.रफारसमाधिपति त्याचपते । दा. लत सार-अलपति । घरमाः प्रथमपात पुरतः प्रमादितः पुरे. परिनि मोव Arrar: । मानौर : ! माराः । तमामा-re. परेती । ततो दिया । पधा-'लिलिवर कम्' । ५ साम्रो माया र - Pादि:- First :- परमार - ·३० मालतीमाधवे ततश्च । स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयनविपाते किंचिदाकुञ्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥ ३०॥ । तदुचितमोहावेगादिव्यभिचारिप्रतीतेरालम्बनोद्दीपन विभावसंनिधानपूर्णः शृङ्गारर सध्वनिः । परिकरचालंकारः ॥ २९ ॥ अतश्च चिरकालप्रवृत्तस्य गरीयसः पूर्वानु रागस्य शब्दविकल्पस्मरणसंतानोपचितस्य जीवितसर्वसायमानस्य तस्यैव साल म्वनविभावस्य सांमुख्यादन्योन्यकटाक्षमिश्रीभावादुत्पूरस्य सुधाकरकरस्पर्शादिव क्षीरसागरस्यापूरितान्तरतया परिपूर्णकुम्भोचलनन्यायेन मुहुर्बहिरुचलतो निरति शयपरियोपात्मिकां रसतामापन्नस्य तरङ्गच्छटा इव प्रथमानुभावभूताः कारदृष्टयो मदालम्बनाःप्रादुरासनित्याह-ततश्च । स्तिमितेति। अहमालोकितानांना रदृष्टिविशेषाणां विविधं पात्रमभूवम् । 'प्रसादललिता कान्ता शालिनी मन्मथाः शया । विचलद्भूकटाक्षा च शशारे दृष्टिरिष्यते ॥' इति । तद्विशेष दर्शयितुं विशिनष्टि-स्तिमितानामुन्मीलनानन्तरमेव पुरोवर्तिनि मयि निपत्य दर्शनलोमेन तत्रैव विपये निश्चलानाम् । स्तिमितं नाम शारदृष्टिविकारः। यथा-'स्वगोच. रान चाल्येत यत्तस्तिमितमुच्यते' इति । ततो विकसितानां विषयगताशेषविशे- पग्राहिणाम् । विकसितदृष्टिविकारो यथा-'विकातितं यद्विपये विशेपमवगाहते' इति । अतो विपयाखादजन्मानन्दभावनयोल्लसन्ती किंचिदुच्छ्वसन्ती चतुराख्य- भ्रूकर्मसहिता भ्रूलता येपाम् । चतुरं नाम भ्रूकर्म । यथा-'चतुरं किंचिदुच्छ्वासा. न्मधुरा रचना भ्रुवोः' इति । प्रसन्नाख्यश्चानेन दृग्विकार उक्तः । यथा-- 'प्रसन्नं तद्भवेत्सभ्रूविलासं सस्मितं च यत्' इति । अतो मसृणानामनुरागपेशला- नाम्। मसृणदृग्विकारो यथा-'मसृणं तत्तु विज्ञेयमनुरागकपायितम्' इति । ततः सुखपारवश्यान्मुकुलितानामनुन्मीलितानाम् । मुकुलिता दृष्टिरनेनोका । मुकुलि. ताख्यश्च दृग्विकारो यथा-'स्फुरिताश्लिष्टपक्षमाप्रा मुकुलोधपुटोच्छ्तिा । सुखो. न्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते । दृष्टिर्मुकुलिता स्वप्नसुखनिद्रासु वर्तते ॥' इति । अनेन विकूणिताख्यदग्विकार उक्तः॥विकूणितं यथा-'भागत्रयस्य संकोचो विकासस्वपरस्य च । यस्या दृष्टेविलक्षण तद्विकूणितमुच्यते ॥' इति। ततः पुनर्दर्श- नस्पृहया प्रान्तेऽपाशदेशे विस्तारभाजां विसृत्वराणाम् । सम्यगाश्लिष्टविषयाणामि- ति यावत् । अपादृष्टिहिं तत्रैव निपतन्ती सम्यग्विपयं परिच्छिनत्ति । अनेन विस्तारी सस्पृहश्चेति दृग्विकारद्वयमुक्तम् । यथा-'येनाश्लिष्टो हि विषयस्तद्वि: स्वारीति कथ्यते । भूयोभूयः स्पृहा यत्र दृष्टेस्तत्सस्पृहं भवेत् ॥' इति । ततः प्रतिनयनस्य तवलोकनाय प्रहितस्य मन्नेत्रस्य निपात आभिमुख्येन युगपदुपस्थाने लनया किंचिदाकुञ्चितानामीपत्संकुचितानाम् । संकुचितं नाम दृग्विकारो यथा- 'अपाङ्गभागसंकोचो यत्र तत्कुचितं भवेत्' इति । वहुवचनेन धारावाहिन्यायेन

·No text on this page.

·No text on this page.

·दियोऽनेन - विपेन चलाया गानिलान में नये कटायः ॥ ३२ ॥ नाप्रमृति परिच्छेदातीतः सकलयननानामविषयः पुनर्जन्मन्यम्मिलनुमयपयं यो न गतवान् । विवेकमध्वंसानुपचितमहामोहगानो विकारः कोऽप्यन्नयति च तापं न तनुते ॥ ३३ ॥ मन्मनशिलपये कमाजिदपवरणीय निजामयानिनिमाधिःकारा असनेन विण दिग्धः । पसनममये निरनिगमानन्दयनरतालिदानीमतिजी. बनसामान दियः । बुर्विपा वियोगदनारेगनादिग्यि नि. व्यम् । अनेन विधानं नामागुनम् । यथा-"विमानं मगनुमा' ही। निसात स्वेति तीवगतया फटाक्षम्य गारानलगंगावनायकाकारः॥३३॥ तत इति । परिच्छेदेति । तत्कटाक्षानिमातमारस्म को रिविको हनः । अन्तरमन्तःकरणं जयति प्रतिपतियायं करोति । तय तानपुरने मंसार- गाति । जायसंग्परयोमदनायस्थचोरियाधिः । राजापा-जालमत्र- तिपत्तिः स्यात्सर्वकार्येषु सर्वदा । यानिटं न जानाति मुखदुःन पेनि च ॥ प्रले न किंचित्प्रमूते न गणोति न पश्यति। हादेवि भाषणाकाहुंगारविधिलागता॥ कार्यववर्य निश्वाससम्भस्पीनभिता । एते जायभवा भाया मीनकेतनमा- निताः ॥' इति । संज्वरो यथा--'भविपयो मनस्तापः संज्दरः परिकीर्तितः । येनाझारनदीमध्ये विलुठभिय भाव्यते ॥ इति । किं च जाप्यमतिशीतलयमं- टेपास्तब्धलम् । तेन जव्यति । भतिशत्यासम्धयति । तापं च तनुत इत्युके विरोधप्रतीतिः । रौत्यसभावस्य तापहेतुताविरोधात् । परिहारत्तु पलितप्रीया- वलोकनस्य स्नेहसूचकलात् । गाटानुरागामृतानुलिप्ततयेदानीमनुसंघीयमानोऽपि । अमृतनिमममिव कटाक्षः करोति । पुनस्तत्प्राप्तिनैराश्यप्रतिपादनेन विचिन्त्यमानो विपमिव व्यथयतीति । तेन विरोधाभासोऽलंकारः। कीदृशो विकार इत्यत माह-परिच्छेदेति । इयानेतावा नित्यवधारणात्मकं ज्ञानं परिच्छेदः । तदतीत- स्तदविषयः । तथा सकलवचनानामनिधालक्षणादिसर्वप्रकारशब्दव्यापाराणाम- विषयोऽगोचरः । अनेन विशेषणद्वयेन वामनसयोरगम्यसमुत्तम् । न चासौ पूर्वा- नुभूतेन केनचिदपि विकारेण तादृगयमित्युपमातुं शक्य इत्याह-पुनरिति । ज- न्मान्तरे किमनुभूतमिति न ज्ञायते । प्राग्जन्मवृत्तस्याजातिसरैरलरणात् । भन्मिस्तु जन्मनि पुनर्नेतः पूर्वमीहशो विकारोऽनुभवपथमवतीर्णो येनायमुपमीये वेति भावः। तथा विवेकस्याज्ञानविरोधिनः शास्त्रश्रवणादिजन्मनो विज्ञानस्य प्रकण ध्वंसादत्यन्तसमुच्छेदादुपचितः प्रवृद्धो यो महामोहो दृढो भ्रमोऽविद्या -गहनो विषम इत्यर्थः । अनेन चोन्मादो नाम मदनावस्था सूचिता । 4 . H मा 1-

·No text on this page.

·जगमोऽङ्कः । ३३ दियोऽमृतेन च विषेण च पदमनाया गाह नितात इव मे हुये कटाक्षः ॥ ३२ ॥ ततःप्रमृति परिच्छेदातीतः सफलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिननुमवपर्य यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तडयति च तापं च तनुते ॥ ३३ ॥ .. मन्मनसि लक्ष्ये कदाचिदम्पनुदरणीयं निमारामानिति समाधिः । कोहमा कटाक्षः। समृतेन विपेण च विन्धः । पतनसमये निरतिशयानन्दजनकलानिदानीमपि जी. यनहेतुवाचामृतेन दिग्धः । दुपिंपहाविप्रयोगवेदनाहेगुतादिपेन दिग्ध इति द्रष्ट- व्यम् । अनेन विधानं नामामुरूम् । पया-'विधानं मुरादुःसत्' इति । निसातवेति तीवगतया फटाक्षस नाराचसमापनात् । उप्रेक्षालंकारः ॥३२॥ तत इति । परिच्छेदेति । तत्कटाक्षनिसातमारभ्य कोऽपि विकारो धरतः। अन्तरमन्तःफरणं जयति प्रतिपत्तिशून्यं करोति । तय तापं च कुरुते संताप- गाति । जायस्वरयोनंदनावस्ययोरियमुतिः । तम जायं यथा-'जाध्यमत्र- तिपत्तिः स्वासर्वकार्येषु सर्वदा । इटानिष्टं न जानाति मुरादुःसं न वेति च ॥प्रश्ने न किंचित्प्रनूते न भगोति न पश्यति। हाहेति भाषणाकारहुंकारसिथिलागता॥ कार्यवेवनिवासस्तम्भस्तीनभिज्ञता । एते जायभवा भावा नीनकेतनमा. निताः ॥' इति । संज्वरो च्या-विपासो मनवापः संज्वरः परिकीर्तितः। येनाझारनदीमध्ये विलुमिव भाज्यते ॥' इति । किं च जाय्यमविशीतलचसं- पात्तव्यतम् । तेन जडपति । जतिशैलात्तब्धयति । तापं च तनुत इत्युक्ते विरोधप्रतीतिः। शैत्यखभावस्य तापहेतुताविरोधात् । परिहारलु वलितप्रीवा- दलोकनत्य स्नेहसूचकलात् । गादानुरागामृतानुलिप्ततयेदानीमनुसंघीयमानोऽपि । सन्तनिमममिव कटाक्षः करोति । पुनत्तत्प्राप्तिनैराश्यप्रतिपादनेन विचिन्समानो विपनिव व्यथयतीति । तेन विरोधाभासोऽलंकारः। कीदृशो विकार इत्लत लाह-परिच्छेदेति । इयानेतावानित्यवधारणात्मकं ज्ञानं परिच्छेदः । तदतीत- सदविषयः । तथा सकलवचनानामनिधालक्षणादिसर्वप्रचारशब्दव्यापाराणाम- विषयोऽगोचरः । बनेन विशेषणद्वयेन वामनसयौरगन्यतनुत्तम् । न चासौ पूर्वा- नुभूतेन केनचिदपि विकारेण तागयनित्युपमातुं शक्य इत्याह-पुनरिति । ज- न्मान्तरे किमनुभूतमिति न हायते । प्राग्जन्मवृत्तसाजाविलरैरलरणात् । मलितु जन्मनि पुनर्नेतः पूर्वनीहशो विकारोऽनुभवपयमवतीर्णो येनायनुपनीदें तेति भावः। तथा विवेकत्याज्ञानविरोधिनःशानभवणादिजन्मनो विज्ञानस्य ने धंसादयन्तसमुच्छेदादुपचितः प्रदो चो महानोहो दृटो मोऽविद्या गहनो विपन इत्यर्थः । लनेन चोन्मादो नाम मदनावस्था सूचिता ।

·३४ मालतीमाधवे अपि च । परिच्छेदव्यक्तिर्न भवति पुरःस्थेऽपि विषये भवत्यभ्यस्तेऽपि स्मरणमतथाभावविरसम् । न संतापच्छेदो हिमसरसि वा चन्द्रमसि वा मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च ॥ ३४ ॥ कलहंसा-'दिदं क्खु एसो कए वि अज्ज अवहरिदो । अवि णाम मालदी एव सा हवे। । .. १. दृढं खल्वेष कयाप्यद्यापहतः । अपि नाम मालत्येव सा भवेत् । 'उन्मादो विरहोत्थो य अतस्मिंस्तबहाग्रहः । सर्वावस्थासु सर्वत्र सर्वथा सर्वदा मनः ॥ तद्गतं तत्कथाहादि प्रद्वेष्टीष्टानपीतरान् । दीर्घ मुहुनिश्वसिति तिष्ठत्यनि- मिषेक्षणः ॥ विहारकाले रुदति क्रन्दति ध्यायति क्षणम् । ग्लायति सन्दते ख. स्मिन्हसति स्तौति मुह्यति ॥ इत्थमुन्मादजा भावाः कथिता नाट्यकोविदैः ॥' इति । एतैरेव विशेपणैः कोऽपीति व्याख्यातम् ॥३३॥ इदानीमस्य विकारस्य कार्याप्यनु- भवाश्चापरिच्छेद्या इत्याह-परिच्छेदव्यक्तीरिति । पुरःस्थेपीन्द्रियसंनिकृष्टे ग्रहणयोग्ये विषये परिच्छेदेन घटोऽयं पटोऽयमित्यवधारणात्मकेन सम्यगनुभवे. न कृता व्यक्तिरमिव्यक्तिस्तत्र स्फुरणं तज्जन्यं प्राकट्य वा न भवति । अनेन मनसो विकारोपहतखाचक्षुराद्यनवस्थानेन वाह्यार्थप्रमायामव्यापार उक्तः । स्मरणेऽपि न सम्यग्व्याप्रियत इत्याह-भवतीति । अनभ्यस्ते सकृदापाततो गृहीते कदाचिदनु- भवो न संस्कारमादध्यात् । आहितो वा संस्कारो दााभावात्कदाचिन्न स्मृति जनयेदपि । पुनहीते वस्तुनि दृढतरं संस्काराधानाद्यथानुभवं स्मृल्या माव्यम् । इह पुनरभ्यस्तेऽपि विषये न यथानुभवं स्मृतिरुत्पद्यते विद्यमानेष्वपि सदृशवस्तु- दर्शनादिषु संस्कारोद्वोधकारणेपु । प्रत्युत दोपवशादतथाभावेनातथात्वेन विरसं विपर्यस्तं स्मरणं भवति । क्वचिदपि पूर्वानुभूते स्मरणं नोत्पद्यते । अपि तु स्मृति- विपर्यय एवेत्यर्थः । हिमसरसि तुपारवायां वा चन्द्रमसि वामृतमयशरीरे संता- पच्छेदो न भवति । केनापि शिशिरद्रव्येणानिर्वापणात्संतापो न निवर्तत इत्यर्थः । तेन लया च कस्मिंश्चिदपि शैयोपचारे प्रयतितव्यमिति भावः । तथापि मनो निष्टया निर्वहणेन शून्यम् । कंचिदर्थमनुसंघातुमुपक्रम्य मध्य एव तस्यासन्तविस्म. रणात्प्रक्रान्तनिर्वहणासमर्थमित्यर्थः । तन हेतुमाह-भ्रमति चेति । कचिदप्यर्थे क्षणं तिष्टतीत्यर्थः । 'जडयति च तापं च तनुते' इत्युक्तयोरेव जायसंतापयोरे. ना मन्तव्यम् । विरोधाभास एवालंकारः अतिशयोतिर्वा ॥ ३४ ॥ :-दृढं खल्वेप कयाप्यद्यापहृतः। अपि नाम मालत्येव सा भवेत् । यथा वनितान्तरवार्तामपि न सहते तथा । कयाप्यद्य यात्रासमये नयनपथप- तितया। याना हि यूनोः प्रथमावलोकने प्राथमिकोपायः । यथा-'यात्रा पुर•

·No text on this page.

·+ ·प्रथमा । मकरन्दः-अहो वैदग्ध्यम् । माधव:-तया मदनुयुक्तयाख्यातम्-'इयममात्यभूरिवसोः प्रसूतिमालती नाम । अहं च भर्तृवारिकायाः प्रसादभूमिर्धात्रेयिका लवनिका नाम इति । कलहंसः-(सहर्षम् ।) कि णाम मालदिति । दिहि विल- सिदं भनवदा देवण कुसुमाउहेण । जिदं लोहिं । १. किं नान मालतीति । दिया विलसित भगवता देवेन कुसुमायुधेन । जितनलाभिः। होजनत्य तस्यमहदपतोक्स चाशासत्वेन बुद्धौ विपरिवर्तमानः संनिवेश नवतोः संपन्धोऽनिलापमात्रम् । तत्सां विषयेऽभिनयः फेनापि निरहिणाननुभूत पूर्वः, अतएव विचित्रो विलयकारी कुमुपोर्खापारः । त्वानुद्दिश्च लरेण वल पदगिम्यत इत्यः । ततलादन्योन्यसमागमेनोभयोदग्पस सकलकलापरिक्ष नव वातानवतु वयवदम्पसारं व लो वेदितुमर्हा तस्याश्च त्वमेने लन्योन्यनशानिविपदलाभानुभवोदयं चरितार्थनाललयः ।वैदग्यलक्ष सकिके वैदिक वर्षे तया सामायिकेऽपि च । सन्यपरिचपप्रौडिदग्ध मिति गीयते ॥ इति । निर्माणस नवदुभवष्टिलक्षपस विधातृव्यापारस्य रमः पता सर्वत्तोकानिमाविसौन्दर्यत्पादकत्वेन मनोहरता भवदुभयचनागनेनैव फार पालनु अन्दपेधिनगुणोदलोभनि प्रचासो विधेये एष मोने भाषः । तदेप निनुपरमभूतः सरसः सानुरागो रजिज्ञानपीठ भवांतर पटायलम्बनेर कामानिनमहार्पत प्रामोताका खमूत्यरत्नभूतं भवन्तं व सविनयेन रनिरमपपरोक्षके कल्पिदेन महताधिकेन लादपदविणेन र रतरपतिजनासंपादेन नल्लेन केतुनहीं नान्या काचिदेिवि भाषःसत्र मदाममानाबान पूर्व निरमार्थस्य मालतीदिरहरूपस्य भाविनय निर्वहन कानपतमानपत्तदानसाक्षिक सर्वव्यापारसूचनात्पत्ताधास्थानमिदम् । थप दीवानापते का कदेते पत्र ददनः। अन्यापदेशाच्याजेन पताकास्य हिवद ॥ इति । स एव चिरकालावलापिनी लनापि तैरन्यूनदी। भासद पदिनानिदिधान तितरएनुनमालेनिफरन्दः । वैद रिचारिकामा एक्दो चापलं चित्रलिपः ॥ माधवः बन्धुरः वस्थामा परियारपितं तपा-दरनिलादि । प्रनितलन् । बाजारात विकारोपित मूचित । प्रसादभूनिर्पिहननाजनन् माधुरम् । पापीलालपचन सक्टवन्महान चा रविन्दलासा-सर्पमिति। याविना प्रविन्दका पर सवारसासारापोऽमिति सरदाममदापार इतिह ।

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः । मकरन्दः -अहो वैदग्ध्यम् । माधवः-तया मदनुयुक्तयाख्यातम्-'इयममात्यभूरिवसोः प्रसूतिर्मालती नाम । अहं च भर्तृवारिकायाः प्रसादभूमिर्धात्रेयिका लवनिका नाम इति । कलहंसः-(सहर्षम् ।) किं णाम मालदिति । दिद्विआ विल- सिदं भगवदा देवेण कुसुमाउहेण । जिदं अहोहिं । १. किं नाम मालतीति । दिष्ट्या विलसितं मगवता देवेन कुसुमायुधेन । जितमलामिः। सीजनस्य तटस्थसहदयलोकस्य चाशासत्वेन बुद्धौ विपरिवर्तमानः संनिवेशो भक्तोः संपन्धोऽमिलापमात्रम् । तस्यां विषयेऽभिनवः केनापि विरहिणाननुभूत- पूर्वः, अतएव विचित्रो विलयकारी कुसुमेपोापारः । त्वानुद्दिश्य लरेण बल. पदगिभूयत इत्यर्थः। तत्तलादन्योन्यसमागमेनोभयो,दग्ध्यस सकलकलापरिक्षा- नस्य सत्तार्थता भवतु । त्वदीयवैदग्ध्यसारं सैव लोके वेदितुमहीं तस्याश्च त्वमेवे. खन्योन्यसहाराभिविषयलाभादुभवोर्वेदरच्चं चरितार्थमस्त्वित्यर्थः । वैदग्ध्यलक्षणं च-लाकि वैदिके वार्थे तथा सामयिकेऽपि च । सम्यक्परिचयप्रौटिवैदग्भ्य- मिति गीयते ॥ इति । निर्माणस्य भवदुभवदृष्टिलक्षणस्य विधातृव्यापारस्य रमणी- पता सबलोकातिशादिसौन्दर्यसंपादकरवेन मनोहरता भवदुभवसमागमेनैव फलेन फाल्नु । अन्वयेष्टितमगुणोज्वलनीपुंसनिर्माणप्रयासो विधेय॑ध एव भवेदिति भावः । तक्षेप त्रिभुवनरमभूतः सरसः सानुरागो रतिकाप्रणीश्च भवांस्तस्याः पटायलम्यनेन कालिदानेन महार्यतां प्राप्नोत् ।सा घमूत्यरत्नभूतं भवन्तं वक- सानिमानसाम्येन रतिरमणपरीक्षके कल्पितेन महताधिकेन सावप्पदविणेन रि- द्वादतरयुपतिजनासंपायेन मूल्येन फ्रेतृमी नान्या काचिदिति भावः।भत्र कुसु- मदारमानाव्याजन पूर्व निष्पनार्थस्य मालतीदिरहरूपस्य भाविनय निर्वहणपर्य- दासबर्तमानलदामसाक्षिकस्यव्यापारसूचनापताकास्थानकनिदम् । क्या- तानागते याय याम्येते पत्र पस्नुनः । अन्यापदेशव्याजेन पताकास्थानक तर ति । अत एव चिरपालापरवादिनी म्लानापि सौरम्पमपी कुल- मार दयादिना सिदिन लितरबुरामगारेति ॥ मकरन्दः । वंदन्यं तत्व. किया एपदरी वचन तं चित्रमिलः ॥ माधवः मनुयुत्या के १२ मा पिपालि समारपमिलादिप्रभूतिरपलम् । न तु दत्ता दादाले पिरोपकारपिता । प्रसादभूमिर्दिसन्मभाजनन् । टेन after पानीलमलन सकतन्महान चात्मनः सार्पमिति। याखिलमल प्रविचन्दकन r: Tranमिति सरदार सरकार इदि होता -- . तु ·मालतीमाधवे माधव:-श्रूयताम् । अथ तस्याः करेणुकाधिरोहणसमय एव ततः सखीकदम्बकादन्यतमा वारयोषिद्विलम्व्य कुसुमापच- यक्रमेण नेदीयसी भूत्वा प्रणम्य कुसुमापीडव्याजेन मामेवमुक्त- वती-'महाभाग, सुश्लिष्टगुणतया रमणीय एष संनिवेशः । कुतूह- लिनी च नो भर्तृदारिकास्मिन्वर्तते । तस्यामभिनवो विचित्रः कु- सुमेपुव्यापारः । तद्भवतु कृतार्थता वैदग्ध्यस्य । फलतु निर्माणरम- णीयता । समासादयतु सरस एप भर्तृदारिकायाः कण्ठावलम्बनमा हार्यताम्' इति । पर्यनुरकेति तदुक्केन तचेष्टाविशेषेण ज्ञातम् । कस्मिन्कुले जाता संवन्धयोग्या वा किनामधेया वेयेतदितः परं ज्ञातव्यम् । तत्साधनाय लया यत्किंचिद्विदितमिति प्रश्नः ॥ माधवः-श्रूयतामित्यादि । विलम्ब्य कुसुमापचयव्याजेन वि. लम्ब कृता । कुसुमापचयक्रमेण तान्युपचिनोमि । तानि तानीत्यवंरूपेग नेदीयसी भूयः संनिहिता भूचा कुसुमापीढव्याजेन प्रणम्य शिरति स्रग्बन्धनव्याजेन लला. टतटघटितकरकमलसंपुटा नमस्कृत्य । नमस्कारेण खभर्तृदारिकायास्वमेव मतेति तथा सूचितम् । मामेवं वक्ष्यमाणमुक्तवती । सा तावत्पूर्वमेवावलोकितादिमुसा- माधवस सर्वकलाकौशलं ज्ञातवती सती निपुणं वक्तुमुपक्रमते-महाभागे त्यादि । महान्भागो भागधेयं यस्य । 'रूपनामभागेभ्यो धेयः' इति सार्ये धेयप्र. खयविधानाद्भाग एव भागधेयम् । आकृतिविशेषेणैवोपलक्ष्यमाणमहाभाग्याति- शयेत्यर्थः । एष रानिवेशः फुसुमसंनिवेशनप्रकारः सखिरचनावेदग्ध्यं सुश्लिष्टगुग. तया गुगंघटितप्रन्थिमस्मत्वेन रमणीयो मनोहरः । फुतूह लिनी चाम्मिन्विदग्धा. तिशये कुगुमदामविरचनाविशेपे चारमा भदारिका । भूरिवगोरमात्यस्य राज- दुबलात्तरगुतापि भदारिकेत्युध्यते बहुमानसूचनाय । तस्यामधिकरणभूतायाम- गिननोऽन्यत्रादृष्टा विचित्रचमत्कारकारी कुमुमेगुविषये व्यापारी माल्यमय- नागा सयमस्यां कुगुमरचनायामतिशयेनागाधारणी प्रसिद्धिमुपगता ख. पदग्ध्यगदर्श भरती माल्यप्रथनकोशलमुपलभ्येदानी कानुलाकान्तमानमा पर्नत दत्यः । तनावी यग्य वेदाध्यम्य गुगुमदामरचनाप्रावीण्या लातानिद- माया तमोपलालनाचरितार्थना भवतु । यथाह-'आ परितोपाद्विदुषां न गाभु मनी प्रयोगविनम्' इनिशा अपि सनो निमाणमा रमणीयताभिजनमनो- नगर पंदन फालतु । अपवितागुमानां सत्रफलाजनकत्वेऽप्येतदेव फलम. न्यानंदपले गामोडम्लानः, तथा गारस्पन चातुर्यगान्वितः, तथा वयानु- गग गमता, मुगुमच्यापारी भदारिकागाः काटावलम्बनेन प्रीया कारलया भारणेन मदायदा महामूल्यसामागादयतु प्रानोनु । यथा पित्तम रममुराग नरभूपनस्थापित महामूल्यं भवति, तदमपि यकुल दामरतभू मदारिका- प्टाभरनयन महामूल्यं भवयिति प्रतो । अन्य मोडमाशमा ग.

·प्रथमोऽः। मकरन्द: -अहो वैदग्ध्यम् । माधव:-तया मदनुयुक्तयाख्यातम्-'इयममात्य भूरिक्तोः प्रसूतिर्मालती नाम । अहं च भर्तृदारिकायाः प्रसादभूमिर्धात्रेयिका लवनिका नाम इति। कलहंसः-(सहपेम् ।) किं णाम मालदिति । दिदिआ बिल- सिदं भअवदा देवेण कुसुमाउहेण । जिदं अमेहिं । १. किं नाम मालतीति । दिया बिलासितं मगरता देवेन फुनुमायुधेन । जितमलाभिः। सीजनस्य तटस्थसहृदयलोकस्य चाशासत्वेन युद्धी विपरिवर्तमानः मंनिवेशो भवतोः संपन्धोऽनिलापमानम् । तस्यां विपयेऽभिनवः केनापि विरहिणाननुभून- पूर्वः, नतएव विचित्रो विलपकारी कुसुमेपोव्यापारः । त्वामुद्दिदय सरेण यत. वदभिभूयत इत्यः। ततलादन्योन्यसमागमेनोभयोबदम्पस सकलकलापरिझा- नस कृतार्यता भवतु । त्वीयवैदग्न्यसारं सव लोके वेदितुमही तस्याप त्यमेवे. बन्योन्याशामिहविषयलाभादुमयोदयं चरितार्थमस्त्वित्यर्थः विदग्घ्यलक्षणं च-'लौकिक वैदिके वार्य तथा सामायिकेऽपि च । सम्यकपरिचपीडिवैदग्ध्य- निति गीयते ॥' इति । निर्माणस्य भवदुभयरष्टिलक्षणस्य विधातृव्यापारस्य रमणी- पता सर्वलोकातिशापिसौन्दर्यसंपादकत्वेन मनोहरता भवदुभयसमागमेनैव फलेन फल्नु । अन्ययेनिमगुणोच्चलसीपुंसनिर्माणप्रयासो विधेय॑र्थ एव भवेदिति भावः । तदेष त्रिभुवनरनभूतः बरसः सानुरागो रविकाग्रणीश्च भवात्तस्याः कप्तावसम्बनेन कालिगनेन महापंतां प्राप्नोतु ।सा खमूत्यरत्नभूतं भवन्तं वक- जालिनसौख्येन रविरमपरीक्षक कल्लितेन महताधिकेन लावण्यदविणेन दारे- स्वेतरयुवचिजनासंपायेन मूल्येन केतुमर्हा नान्या काचिदेिति भावः । अत्र फुल- मदाममार्थनाचाजेन पूर्व निष्पन्नायस मालतीविरहरूपस्य भाविनय निर्वहणपर्य- न्वानुवर्तमानकुटदामवातिकसर्वव्यापारसूचनात्पताकास्थानकमिदम् । यया- 'बतीतानागवे कार्य कथ्यते यत्र पलुनः । अन्यापदेशव्याजेन पताकास्थानक हि तत् ॥' इति । अत एव चिरकालावस्थापिनी म्लानापि सौरभ्यमयी वकुल- माला सैव कविना निर्दिधन तितरकुमुममालेति । मकरन्दः । वैदग्ध्यं तत्स. रिचारिकाया एवेशं वचनकौशलं चित्रनिलयः ॥ माधवःभिनुयुक्त्या केयं फस्य सुता वेति पृथ्या। कथितं तया-इपनिलादि । प्रसूतिरपलम् । न तु ८r संकरजातावान विवाहयोग्यता सूचिता । प्रसादभूनिर्विनन्भभाजनम् । मचि शश न कार्वेयुतम् । धात्रेयीलनुहत्ववचनतं सकतन्मनहानं सूचितम् ॥ कलहंसः-सहर्पमिति । या लिखितमस त्रास मया तत्वानेव मारलामाससोऽयनिति सफल इदानों मम व्यापार

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः। ४ तत्संगमं प्रति सखे न हि संशयोऽस्ति यसिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ।। ३७ ॥ दष्टव्यरूपा च भवतो विकारहेतुत्तत्रैवालिख्यताम् । माधव:-यदभिरुचितं वयस्याय । (लिखन् ।) सखे मकरन्द, वारंवारं तिरयति शाबुद्दतो याप्पपूर- स्तत्संकल्पोपहितजडिमस्तम्भमभ्येति गात्रम् । सद्यःखिद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाडुलीकः पाणिर्लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥ ३८ ॥ तधाप्यवहितोऽलि । (चिरादभिलिख्य दर्शयति ।) मकरन्दः-(चित्रं नि ।) उपपन्नस्तावदत्रभवतोऽभिषङ्गः । (सकौतुकम् ।) कथमचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । (वाचति ।) जन्मा तमपि मनोरपन्यास हटानुरागस बन्धुः। आश्रय इलः। ततत्तस्याः संगनं प्रति संदेहो नास्ति । चत्तो यसिन्गने विधिरन्योन्यानुरूपनि नोद्भूत- प्रयासो मदनदाफलादेवोत्पादितगाटानुरागः कृतानियोगः एतत्कार्यसंगने रचितानिनिवेशो पद्धकटः । ततो न तदर्थ सया चिन्तनीयनियर्थः ॥ ३५ ॥ द्रव्येति । अतिधीरस्थापि ते या मनोविकारनुत्पादयित्री सा नया दव्यरूपा दर्शनीयाकृतिः । अनेन माधवल संशयं निरस्य परसरानुरागस वीजस्य स्थापनासमाधान नाम संयमुजम् । यथा-'दीनागमः समाधा. नम्' इति ॥ द्रष्टव्यरूपा दर्शनीयाकृतिः । केयं कलानु प्रागल्भ्यं प्रकाशितवती, तद्धवानपि तहिलेसनेन ब्याजेन तव सर्वदाध्यं प्रकटीकरोलिति प्रतीतिः ॥ माधरः। रसायेति । 'हानाम्' शी संप्रदानलन् । तत्करोनीति दोपः।बप तत्तदवसायलेतना मनसव माललाः सपियवसम्ममिनेन समुपजातातादिसारिचय.भायोमाधवधिनियायां सस्य पारादिसामान. सरलतामुपपादकमार-पारंपारमिति । लिसानि प्रियानिजि संवादद. चिमारवयास सरपं सरसमय सगद्गातो पापपूरी वारपार घोक्षदर- दादरसा पनि वचनाद । पुनःपुनरायमानोऽपि न सिरसा। बनेनामयः सास्पिदमा उमा-नोशार सम प्रपंजाल तस्करंदर पियोपरितः प्राओ महिना देव हा सम्ममम्देशिस्तीया-दिपारस्पारिभर. दिभिः दातो भरमसमिनिटे । पार- लिए सिसेदकलाई भावनिपसरते.

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः। ४१ तत्संगम प्रति सखे न हि संशयोऽस्ति यस्मिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ।। ३७ ॥ द्रष्टव्यरूपा च भक्तो विकारहेतुस्तदत्रैवालिख्यताम् । माधवः-यदभिरुचितं वयस्याय । (लिखन् ।) सखे मकरन्द, वारंवारं तिरयति शाबुद्गतो बाप्पपूर- स्तत्संकल्पोपहितजडिमस्तम्भमभ्येति गात्रम् । सद्यःविद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गुलीकः पाणिलेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥ ३८ ॥ तथाप्यवहितोऽलि । (चिरादमिलित्य दर्शयति ।) मकरन्दः-(चित्रं निर्वर्ण्य ।) उपपन्नतावदत्रभवतोऽभिषङ्गः । (सकौतुकम् ।) कथमचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । (वाचयति ।) जन्ना लमपि मनोरयन्धस्स हटानुरागस्य बन्धुः । साध्य इत्यर्थः। ततत्वसाः संगनं प्रति संदेहो नास्ति। तो चलिन्संगने विधिरन्योन्यानुरूपनिर्मागेनोद्धत. प्रवासी मदनधारलादेवोत्पादितगादानुरागः कृतानियोगः एतत्वार्यसंगने रचितानिनिवेशो ददकच्चः। ततो न तदर्थ त्या चिन्तनीयलिलयः ॥ ३७॥ द्रष्टव्येति । अतिधीरस्थापि ते वा मनोविकारनुत्पादयित्री सा मया व्यरूपा दर्शनीचाहतिः। बनेन मापदत्य संशयं निरस्य परसरानुरागस वीजस्य स्थापनलमाधानं नाम संध्या मुजम् । यथा-वीजागनः समाधा- नम्' इति ॥ द्रष्टवरूपा दर्शनीयाकृतिः । केवं कलालु प्रागल्भ्यं प्रकाशितवती, वद्वानपि तहिलेसनेन ब्याजेन त सदरचं प्रमटीकरोतिति प्रतीतिः ॥ माधवः। यत्सायेति । 'हचानान्' इति संप्रदानतन् । तत्करोनीति शेयःमयतत्तदवयववादलेखनाथ मनव नालसाः सर्वावयवतम्याड़िचनेन मनुपजातदानादिसाविकमायो मापदचित्रक्रियायां खस्स हारादिसाममा जन- स्कूलतानुपपादयमाह-वारंवारमिति | लिखान प्रियानिवि संकल्प्य सकि- चिनेत्रायदयपस लर तत्समदत्तनगतो याप्पपूरो वारदार क्षक्षणे। बार- दापसरःक्षपः' इति वचनाद।पुनःपुनरन्नयमानोऽपि सौविरबलामोति। बनेनाधुनानक सात्त्विकभाद उसः । पा-अदु नेत्रोद्भवं दारि दुःखकोप- प्रहपंजा' इति । तस्याः संकल्लेन चिन्तयोपहिता प्राप्तो जटिमा न त- सम्भमन्येति।जायस्वभौथा-निपाखपाव जाट चिन्द्र . . दिभिः । लनटनीपातो नपरागानपारिनिः । इवि। . निक्षप एव खिपन्खेदजनार्दो भवन में पाजिलेंसाविधियु ७५ ·४२ मालतीमाधवे जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ ३९ ॥ (प्रविश्य ।) मन्दारिका-कलहंस कलहंस, चोर चोर, पाणुसारेण ल- 'वपुर्ज- १. कलहंस कलहंस, चोर चोर, पदानुसारेण लब्धोऽसि कथं तावपि महानुभावावत्रैव प्रणमामि । रकम्पेनानवरतवेपथुना लोलाश्चला अगुलयो यस्य स तादृशो वर्तते । तरिक करोमि । इदानी चित्रकर्मवैदग्ध्यप्रकटनं दुर्घटमित्यर्थः । खेदवेपथू यथा- लोद्गमस्खेदो रतिधर्मश्रमादिभिः । रागरोगभयादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः ॥ इति ॥ ३८ ॥ तथापीत्यादि स्पष्टम् ॥ जगतीति । जगति भुवने ते ते नवेन्दुक- लादयो भावाः पदार्था जयिनो मन्मथसाहाय्याचरणेन विरहिजनवशीकरणशीलाः। प्रकृतिमधुराः स्वभावेनैव मनोहराः । इह वटे यक्षः' इति न्यायेन न केवलमन्धपर- म्परया प्रसिद्धाः । अन्ये मालतीव्यतिरिक्ताः सन्येव येऽन्येपामदृष्टमालतीमुखा- म्युजानामविवेकिनां वा मनो मदयन्त्युत्सुकयन्ति । नैतदपूर्वम् । सन्तु नाम । तैः किमिदानी तदपेक्षया बराकप्रायैरिति भावः । भिन्नरुचिर्हि लोकः' इति न्या. येनान्येषां यथा तथा वास्तु नाम । मम पुनर्विलोचनचन्द्रिका नेत्राहादकारिणी। लोके लोकप्रसिध्या केवलमिदमुच्यते, न तु खापेक्षया । माधवस्य मालत्यपेक्षया चन्द्रिकादेरतितुच्छत्येन मालत्यामुत्कर्पप्रतिपादनार्थ चन्द्रिकालारोपस्य स्ववचो- व्याहतसात् । तेन यथा लोकस्य चन्द्रिका नेत्रयोराहादकारिणी एवं मम मालती. त्येतायता चन्द्रिकालारोपो न तत्कर्षप्रतिपादनायेति व्याख्येयम् । एवं च व्याह- तार्थदोष इति तु परिहतम् । इयं मालती नयनविषयम् । भावप्राधान्येन निर्देशः। नेत्रगोचरतामापनेति यत्स एवास्मिअन्मनि लोके कृत्नेऽपि प्रपद्य एकोऽद्वि- तीयो महानुत्सवः सौख्य हेतुः । नान्ये चन्द्रकलादय इत्यर्थः । अतिशयोक्तिरलं. कारः ॥ ३९ ॥ प्रविश्य । मन्दारिकेति । माधवाय प्रदश्यं शीघ्रं प्रत्यानयेति कलहंसस्य हस्ते चित्रमर्पितवती मदनोद्यानात्प्रतिनिवृत्य कीडासौधयतिन्यां माल.. खामद्य विशेपदर्शनप्रबलतरोत्कण्टाविनोदनायक चित्रफलकमिति विमृशन्स तदसंनिधानादुपजातसंभ्रमा मन्दारिका जनसंकुले कलहंसमन्विष्य तमादृष्टयती प्रविश्य वदतीति भावः। द्विरुक्तिः संभ्रमसूचनार्था । एतच 'निगृयानुयोगे च' इति विहितो देशभापासपि व्यवडियते । चोरेत्यामन्याण महावित्रफल त्वया चोरे- मानीतमित्युपदासपरम् । अत एवाह-पादानुसारेण लन्योऽसीति ।

·प्रथमोऽङ्कः सि । (सलबम् ।) कहं दे वि महाणुहावा एत्य एव । (उपत्य ।) मामि । उभौ-मन्दारिके, इत नागन्यताम् । मन्दारिका-कलहंसक, उवणेहि चित्तफलम। कलहंसः-गिहें इमं । मन्दारिका--केन किंणिमित्तं वा एत्य मालदी अहिलिहिदा । कलहंसः-जो एक णिमित्तं मालदीए । मन्दारिका-(सहर्पम् ।) दिद्विआ उवदंसिदफलं विण्णाणं आवइणो । मकरन्दः-सखि मन्दारिके, यदन्न वत्तुन्येष ते वल्लभः स्थयति, अपि तत्तथा । मन्दारिका महाभान, तत्तहा। मकरन्द:- पुनर्मालती माधवं प्रादृष्टवती । १. वालहंसक, उपनय चित्रालन् । २. गृहाणेदन । ३. केन विनिनित्तं वात्र मालल्याभिलिखिता। १. य एव चमिमित्तं मालवा। ५. विष्दा उपदसितपालं विमानं प्रजापतेः । ६. महामान, तत्तदा। गोरो हि पदन्यासलिनुसनव गृपते । सलजामिति । - निधी तेन सहोपदमनानारिला । कथं तापि महामनाया ॥r:- मान्यता दिलादचिः । ततः समनन्तरवादापयोगलदायार्मा गया. रिफा पतसर, उपप चित्रपालवार । पालरंसः। पहम् । माता शिका | पलहर प्रति । धेन नितं . . ! पालसः। १८ समिनि ६ मारला ५६ ... वामदाद मारयः । महिला मिति । जलदापार पर प. प. चोदयातना दिने गरिमाः । मदारद ५११६ पप गाजर ६.१e: मदारिदा । मर- ·છંછ मालतीमाधवे मन्दारिका-लवङ्गिका भणादि वादाअणगदेत्ति । मकरन्दः-नन्वमात्यभवनासन्नरथ्यैव वहुशः संचरावहे । तदुपपन्नमेतत् । मन्दारिका-अणुमण्णादु महाभाओ । जाव एदं भगवदो दे. वस्स मअणस्स सुचरिसं पिअसहीए लवलिआए णिवेदिस्सामि । मकरन्द:-प्राप्तावसरमेतद्भवत्याः । (उत्थाय परिकामतः।) मकरन्दः-वयस्य, मध्याहोऽतिवर्तते । तदेहि । संस्त्यानमेव प्रविशावः। (उत्थाय परिकामतः ।) माधव:-एवं हि मन्ये । धर्माम्भोविसरविवर्तनैरिदानी मुग्धाक्ष्याः परिजनवारसुन्दरीणाम् । तत्प्रातर्विहितविचित्रपत्ररेखा- वैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि ॥ ४० ॥ १. लवङ्गिका भणति वातायनगतेति । २. अनुमन्यतां महाभागः । यावदिदं भगवतो देवस्य मदनस सुचरितं प्रियसख्यै लवनिकायै निवेदयिष्यामि । उत्कण्ठाविनोदनाय तद्रूपमलिखदिति भावः ॥ मन्दारिका । लवनिका भगति वातायनगतेति ॥ एतद्वाक्षमार्गेण दर्शनमित्यर्थः । मन्दारिका । अनुमन्यता महाभागः यावदिदं भगवतोऽप्रतिहतभावस्य देवस्याशक्यसंघटनेदशमिथुनसंघ. टनानुगुणव्यापारात्मककीडावतो मदनस्य सुचरितमन्योन्यातिनिमीणहेतुपरस्प. रानुरागलक्षणं लवनिकाय निवेदयिष्यामि । तथैवाहमत्र नियुक्ता, तमिमं वृत्तान्तं तस्यै निवेदयामि । सा पुनर्यथोचितमाचरिष्यतीति भावः ॥ मकरन्दः-प्रा. तेति । भवत्या । एतन्माधवालोकितस्य दृढीकृततदनुरागस्य तदभिलिखितमा. लतीरूपसंपादयिष्यमाणमालतीमनःप्रत्ययस्यास्य प्रतिच्छन्दकस्य लवनिकाय नि. बंदनं प्राप्तोऽवसरो यस्य तत् । अवसरोचितमित्यर्थः। संस्त्यानं सदनम् ॥ धर्माम्म । मुग्धे मुन्दरे अक्षिणी यस्यास्तस्याः परिचारिकाणां पारविलासिनीनां मा कर्तृशि कपोलयोरनुलिप्तानि फुमानि । अनेनानुलेपनविशेष । यथा-वेदग्थ्येनोपरचितं सनयोवी कपोलयोः। उन्मादनं नयनयोर्य- १५मुटेपनम् ॥ इति । घाम्ममः खेदजलस्य विमरो बिन्दुसमूदास्य ·प्रथमोऽङ्कः। ४५ अपि च। उन्मीलन्मुकुलकरालकुन्दकोश- प्रच्योतद्धनमकरन्दगन्धवन्यो । तामीपत्मबलविलोचनां नताशी- मालिङ्गन्पवन मम स्पृशाङ्गमङ्गम् ॥ ४१॥ मकरन्द:-(खगतम् ।) अभिहन्ति हन्त कयनेष माधवं सुकुमारकायननवग्रहः लरः। विवर्तनः प्रसारणः । तत्तदा नया टं प्रातःकाले विहिताचा विचित्रा चमका- रकारिणी पत्रलेखा पनरचना संत्र वैशघ्यं तत्कर्मभूतं जहति सजतीति मन्ये । तयानीत्यर्थः । वेदमाटरचनानि विच्छिन्नचातुर्यानि कपोलकुहमानि मध्याहे स्युरिति भावः ॥ ४० ॥ अयोन्मादविजुम्भमहिना वायोरचेतनादपि तत्संगनं प्रार्थनाह-उन्मीलदित्यादि। हे पवन, तामालिनेव, न तु तदनन्तरं किंचिद्विलम्च्या मनामा प्रत्सव स्था। प्रियतमामालिप्यतत्तत्रा- परखनोऽपि प्रियतमासकल्प एवेति भावः । दयाह-वाहि वात बनः पान्ता त रवानामपि रहा। सदि ने गानसंस्पर्शयन्द्र टिनमागमः ॥ शत। तामिति । पाशी पूर्व दृष्टा तामेव लरति । पत्नचले बिलासपशाकिचियाले । पापवानिमिपदर्शनेन सायोशासन्तीति तत्पश्चादनाय किंचियघलेलेचने का सन् । पीपरपु चमरे बिरहलान्या का नतमदनतनां सालान् । पवन किसि. महि-मालदिति । उन्नीसटिविकासोन्नुपर: कोरः करालो दन्दरः । 'पालो दादरे विशाले विरतऽपिचति दानात् । ६ सुन्दर सतारतानं ततःच्योतन्तो पना निविद्या ये मकरन्दाः पुष्पमा पन्धन पन्यो तारापरेलगेम विवादमायामा दीनारथा-कहानि विनिमलनिः सितम्बनिमयददितं चादम्। एम. बचा लिपीन पुरः पयाग-7. मारमा पापति।":::::: कमाल ४६ सपा-ममता ! अशिकि पिदे । 'म. सामोद :: ६४. Pri.::... ... ... १४ :::, १३ : . :

·No text on this page.

·प्रथमोऽङ्कः । प्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहदाह- स्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः । रणरणकविवृद्धि विनदावर्तमानं ज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धते ॥ ४ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे प्रथमोऽङ्कः। मिति ॥ ४३ ॥ एवं खात्मनि विमृष्टमेवार्य वयस्याय मकरन्दाय निवेदयन्नाह- प्रसरतीति । कोऽप्यनिर्वाचः फेनाप्यविदितनिदानः परिमाथी परिमयनशील: सच एव विपत्तिशाचार्य देहदाहो मदनबरः प्रारति सर्वावयवयातो. तते । वराल्यस्य दशाविशेपत्य लक्षणमुजम् । प्रमोहः । 'सुखदुःखादिजनितो मोहश्चित्तस्य मूढता' इत्युक्तरूपः फरजानामिन्द्रियाणां प्राहकावं तसविषयप्र. हाति तिरपति नाशयति । रणरणकयोकाया विवृद्धि विनत् । मावर्तमान मदनानलेन क्षाभ्यमानम् 'मावर्तनं वायनं स्यात्' इति वचनात् । हृदयमन्तर्चलति । था तैलादिकमतिक्षायेन प्रचलति तद्वदिति । कथं तहादानी प्राणधारणमियत लाह जन्मपत मालतीतादात्यनेवास्तनिषेत्रप्रायम्। संजीवनौषधनिलयः४४ चापलं पदकारीदं दातेनापि तता मया । गुजैकमाहिलानेतत्प्रीतयेऽस्तु नहात्मनाम् ।। इति श्रीमन्नारद्वाजकुलतिलकपवेतनाधयायजूकनन्दनत्रिपुरा- रिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां प्रथमाङ्कवि. वरणम् ॥

·द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशतश्चेव्यौ।) एका-हला, संगीतसालापरिसरे अवलोइआदुईआ भअवदी कामन्दई किं वि मन्तअन्ती आसी। द्वितीया-सैहि, तेण किल माहवप्पिअवअस्सेण मअरन्देण सअलो मअणुज्जाणउत्तन्तो भअवदीए णिवेदिदो । तदो भट्टिदारि दटुकामाए पउत्तिणिमित्तं अवलोइदा अनुप्पेसिदा । मए वि ताए कहिदं जह लवङ्गिआदुईआ विवित्ते भट्टिदारिआ दृवदिति । १. सखि, संगीतशालापरिसरेऽवलोकिताद्वितीया भगवती कामन्दकी किमपि मन्त्रयन्त्यासीत् । २. सखि, तेन किल माधवप्रियवयसेन मकरन्देन सकलो मदनोद्यान- वृत्तान्तो भगवत्यै निवेदितः । ततो भर्तृदारिका द्रष्टुकामया प्रवृत्तिनिमित्त मवलोकितानुप्रेषिता । मयापि तसे कथितं यथा लवनिकाद्वितीया विविक्ते भर्तृदारिका वर्तत इति । . जयत्यपूर्व पाण्डित्यमहो कुसुमधन्वनः । मा विरश्चनपकसंप्रदायप्रवर्तकम् । केनाप्यनुपदिष्टेषु प्रगल्भा येन बालिका ॥ कविरिदानीमकान्तरमारभमाणो लवमिकागमनानन्तरभाविवृत्तान्तसूचनाया- विशेषकं प्रवेश तावत्प्रस्ताति-तत इत्यादि । प्रवेशकस्तु-वृत्ततिध्यमा- णानां कथांशानां निदर्शकः । प्रवेशकतु नाटयादी नीचपात्रप्रयोजितः ॥' इति । चव्या दागा। एतादृशानामेव प्रवेशकाहलात् । यदाह--'परिजन तथानुवन्धः प्रवेशको नाम विनेगः' इति । एका।हले ति राख्या आमन्त्रणम् । संगीतशालाप- रिगरेश्वलोकिताद्वितीया भगवनी कामन्दकी किमपि गत्रयन्यासीत् । प्रायवे यादग्रहणादद्यतनभूनेऽपि लमयोगः । अवलोकितया तदा किमभापिठा इत्यर्थः ॥ द्वितीया । रालि, तेग दिल माधयनिगायन मकरन्देन राइलो मदनोद्यानत्तान्तो भगवर्ष निवेदितः । मकरन्देन निमितं सलु कामन्दकी नःश. रमणमिति । ततः मुहादिपप्रतीकारावं तत्समर्थाय कामन्दर्य ततावं निवेस्तिवानिया वलोकिदामुवाछुतमित्यर्थः । ततोभदारिका द्रष्टु काम या भगवत्या प्रतिनिमित छ. या कथं वा वनंत इति भनुदारिकायाः समवस्थापरिज्ञानार्थमवलोकितानुषिता। मयापि तस्य अवलोलिताय कथितं यथा व्यक्षिकाद्वितीया विवि मदारिका य.

·द्वियोतीऽङ्कः । प्रथमा-सहि, लवनिआ खु केसरकुसुमाइं अवइणुम्मि ति । मअणुज्जाणं किं संपदं णिउत्ता। द्वितीया-अह इं । तं खु आपतन्ती एव हत्थे घेत्तूग अप- प्रणा भट्टिदारिआ उपरिअलिन्दं समारूढा । प्रथमा-णूणं तस्स महाणुहावस्स संकहाए अत्ताणं विणोदेइ । द्वितीया-(निःश्वस्य ।) कुंदो रूखु से आस्सासो । एदिणा ज्ज सविसेसदसणेण अदिभूमि क्खु ताए अहिणिवेसो गमिस्सदि। ण्णं म । कले एव णन्दणस्स कारणादो महाराओ भट्टिदारिश्र थअन्तो अमञ्चेण विण्णत्तो। प्रथमा-कि ति। १. सखि, लवङ्गिका खलु केसरकुसुमान्यवचिनोमीति गता भदनोद्यानं कांप्रतं निवृत्ता। २. अथ किन् । तां खल्वापतन्तीमेव हत्ते गृहीत्वाऽपरिजना भर्तृदारि- नोपर्यलिन्दं समारूढा । ३. नूनं तस महानुभावस संक्रययात्मानं विनोदयति । ४. कुतः खल्वत्या आश्वासः । एतेनाद्य सविशेषदर्शनेनातिभूमि खलु तला अभिनिवेशो गमिष्यति । अन्यत्र । कत्ल एव नन्दनस कारणान्म- हाराजो भर्तृदारिकां प्रार्थयमानोऽमात्येन विज्ञप्तः । ५. फिनिति। तत इति ॥ प्रधमा सखि, लवालिका खलु केसरकुसुमान्यपचिनोनीत तत्रैव निलन्धितवती नालाभिरागच्छन्तीनिः सह मदनोद्यानादेवागता किं सांप्रतं संप्राप्ताद्वितीया। सय किम् । दाई संप्राप्तेसपः। तां सल्लापतन्तीनेव हले होताऽपरिजना प्रतिपिद्धतफलपरिचारिका भदारिकोपलिन्देकोचावहिा- रसान्तवर्तिन्या येदिकाया जमार्ग सनारुटा । प्रथमा। नूनं तस महानु भावस्व संकयदात्मानं विनोदपति । लया फिमुतं तेन च किनुक्तनिजि तत्वले वोलादिनोदनं करोतीलः। द्वितीया । निःश्वस्येति । मालवीमनोर- पान्तरापाधिगमानिया। कुतःसत्वला भावासानाय सपिरोपदर्शनेना- विभूमि परां का सतसा अभिनिवेदोऽनुरागप्रकों गमिष्यति । बन्दर- मिनिपेशाविनी निमित्तं सूरपति-इलेप प्रभातसमय एक नन्दनल प.. नाराजोभर्वदारिकां प्रार्थयमानोऽनालेन विहसः॥प्रधमा । किनकि ·द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशतश्चेभ्यो।) एका-हेला, संगीतसालापरिसरे अवलोइआदुईआ भअवदी कामन्दई किं नि मन्तअन्ती आसी। द्वितीया-सैहि, तेण किल माहवपिअवअस्सेण मअरन्देण समलो मभणुजाणउत्तन्तो भअवदीए णिवेदिदो । तदो महिदारिशं कामाए पउतिणिगिरा अवलोइदा अनुप्पेसिदा । मए वि ताए गति मा लाशिभादुईभा निविते महिदारिआ दृवदित्ति । १. पति, गीतशासपरिगडालोलिताहितीया भगवती कागदकी गी। २. , it.; मातमिगतगमेत गकरन्देन राकलो मदनोद्यान 21. Hi fदितः । ततो गर्नुमारिका एकागया प्रवृत्तिनिमित्त ! | मानिने कथितं गया लवनिमाहितीया रिते में, | Patthis tijith in it. ' ImlilthThis: Fill ill; l -in. tellit!:11111111": "}}}}} .. -1111.!! ti,---Frt 11 | ji 1 - 1 :....,.! .. 1115 " !!! 1.111111 11. Ji ...! } . ' 111.11'! tal, in ! ! : 1. } - . {METERMI | . ..::. :'; it.:;: मी .. li.jia.in} } liviruint...... ! "" !!!!..... ! !!!............। 1.:.:..:.in.in hithin it.::::::::: , ५.

·द्वितीयोऽः। मालती-सहि, तदो तदो। लवङ्गिका-तेदो तेण महाणुहावेण उवणीदा इमं वउल- माला (इलर्पयति ।) मालती-(माला गृहीत्वा सहर्ष निर्वर्ण्य ।) सहि, एकपासविसम- यडिबद्धा इअं विरअणा। लवङ्गिका-एत्य अरमणिज्जतणे तुम एवं अवरद्धासि । मालती कहं विभ। लवङ्गिका-जेणं सो दुबासामलङ्गो तह विहत्थीकिदो । मालती-सहि लवङ्गिए, सबहा आसासणसीलासि । लवङ्गिका-सहि, एत्य का आसासणसीलदा । णं भणामि । - १. सखि ततत्ततः। २. ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं बकुलमाला । ३. सखि, एकपार्थविपमप्रतिवद्धेयं विरचना । १. अत्रारमणीयत्वे त्वमेवापराद्धासि । ५. कथमिव । ६. येन स दूर्वाश्यामलाङ्गतथा विहत्तीकृतः । ७. सखि लवशिके, सर्वचाश्वासनशीलासि । ८. सखि, अत्र काश्वासनशीलता । ननु भणामि सोऽपि प्रिय- 'भुखं दीजसमुत्पत्ति नायरतसंभवा' इत्युक्तलक्षणात् इत्ललं प्रपधेन ॥ मा- लती । सखि, ततस्ततः । मदनोद्याने सविलम्ब माधवसनीपगमनं चतुर्वचन- बकुलदामप्रार्थने चेलेतावदुचायती व्यशिकां प्रत्युपरितनवृत्तान्तथव पातुको कारसमनमः । सादरसूचना दीप्ता । अनन्तरवृत्तान्तं कपति दोषः ।। लवालिका । ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं चकुलमाला ॥ मालती। निर्म सादरं विलोपय । सति, एकपाश्र्वदिपमप्रतिय मिरचना ॥ लवक्षिका। जमारमणीयर त्वमेवापरासाति। मालती। कयनिय । माधवा वापर रचनाया एकपापये कमाई निमित्तं भवानीलः । लवनिका । दूर्वाश्यामलालपा विस्तीरः । पललो प्रपनक्रियाचा विश्लरलाह लगेय सान्दर्यसंपदा गम्भीरमपि तमनः समापदी प्रहकियादि सरदती । तर इदं विचनापन्न झालमिति भावः ॥मालती। ति, सर्दपावारीमासमारवाद पनि सयो ' ती नादः ॥ सदाक्षिका। रति,

·No text on this page.

·द्वितीयोऽङ्कः। मालती-सहि, तदो तदो। लवद्भिका तंदो तेण महाणुहावेण उवणीदा इमं वउल- माला (इत्यर्पयति ।) मालती-(माला गृहीत्वा वहर्ष निर्वर्ण्य ।) सहि, एकपासविसम- पडिबद्धा इसं विरअणा। लवद्भिका-एत्य अरमणिज्जतणे तुम एवं मवरद्धासि । मालती-केहं विस। लवङ्गिका-जेणं सो दुवासामलङ्गो तह विहत्थीकिदो। मालती-सहि लवङ्गिए, सबहा आसासणसीलासि । लवाङ्गिका-सहि, एत्य का आसासगसीलदा । णं भणामि । १. सखि ततस्ततः। २. ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं वकुलमाला । ३. सखि, एकपाविषमप्रतिवद्धेयं विरचना । १. अनारमणीयत्ने वापराद्धाति । ५. कथमिव । ६. येन त दूर्वाश्यामलागलया विहत्तीकृतः । ७. सखि लवनिके, सर्वपाश्वासनशीलाति । ८. सखि, जन स्वासनशीलता । ननु भणामि सोऽपि प्रिय- 'नुसं पीजलनुत्पत्तिर्नानारसंभवा' इत्युपलक्षमा इखलं प्रपधेन ॥ मा. लती । सलि, ततस्ततः । मदनोदाने स्वविलम्ब माधवसनीपगमनं चतुर्वचन- कुलदामग्रार्थनं चेलेतावदुचादती लवतिको प्रत्युपरितनवृत्तान्तश्रवपकानुको- त्कर्षासम्मनः । आदरसूचना दीप्सा । अनन्तरवृत्तान्त करयेति शेषः । लवनिका । ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं यकुलमाला ॥मालती। निदेय सादरं दिलोपय । सलि, एकपार्वदिपमप्रतिद्धे दिरचना ॥ लवक्षिका। पधारमपीपरले त्यमे वापरासानिमालती। कपानिद । मादा कपास रचनामा एकपापन्य कपन मिनितं भवानीपई । लदनिका । पेनस पूर्वाधामलालपा दिहतीमा । महतो प्रपनविपापा विरलतः लने ससन्दसंपदा मारपितानः समाती प्रकिया प्रजापती । तल किरनाप जासमिति भादः मालती पि, सर्वधारमा पनि सोचते मपहरायोरि . सपका। र,... म ·" ใน ว:

·द्वितीयोऽङ्कः । मालती-सहि, तदो तदो। लवङ्गिका-तेदो तेण महाणुहावेण उवणीदा इसं वउल- माला (इलर्पयति ।) मालती-(मालां गृहीत्वा सहर्ष निवर्ण ।) सहि, एकपासविसम- पडिबद्धा इसं विरमणा। लवहिका-एत्य बरमणिज्जतणे तुम एवं नवरदासि । मालती-नहं विस। लवङ्गिका-जेण सो दुबासामलङ्गो तह विहत्यीकिदो । मालती-तोहे बनिए, सबहा बासासणसीलासि । लवङ्गिका-सहि, एत्य का मासासगसीलदा । णं भणामि । १. सखि ततत्ततः। २. ततस्तेन महानुभावनोपनीतेचं बकुलनाला । ३. सखि, एकपार्थविपनप्रतिवद्धेयं विरचना । ४. जनारननीयले वनेशराद्धाति । ५. कपमित्र । ६. न स दूर्वादयानलगत्तया वित्तीकृतः । ७. सति स्वाहिके, नपाधाननशीलति । ८. सरिः अत्र काशाननमोलता । ननु भपामि सोशी प्रिय- 'सं वजनमुत्तिर्मनार्यरतनवा' इत्युसलमान इललं प्रपन ॥मा- लती । तसि, ततत्वतः मदनोदाने स्वविलन्दं माननीपगमनं चरवचन- पहलदानमान लेनापत्ती लक्षिका प्रायुपरितनतान्तप्रदर दुको. स्कासमादरचना दीसा । समन्दरता करत रोगः । लवशिवा । ततस्तेन नानुभावेनोपनीतेदं पुलमारा मालती। नियम सादरं दिलोपर । रति, एकापमप्रतिपदे निरचना ॥ लवझिा। जनारमपित्ये वापरासानिमालती ! स्पनिद मथपरक करा. सपनाय कापसे या दिलितं भवानी । लवनिकास पूर्वाश्यामसपालि । दलको प्रतिक्रियापलिस सद दददा मातिन्मयः सदी मुकाबिल सदर समिति मारः।मालती। लि., गर्दा देरी सोच मरी कारः परियार, है। ।

·No text on this page.

·द्वितीयोऽङ्कः । लवनिका--(बिहस साइपनि ।) तुमं वि सहावेण एव तस्ति अक्सरे वसंगीदनं पचिनाति । मालती-(स्त विहत्त्व।) है, तदो तदो। लवद्धिकातदो पडिपिउमाणजवाजणतंकुलेग अन्तरिदे तति मन्दारिनापरं उबगदसि । ताए चित्रफलनं पहादे हत्यी- निद बासी। मालती-लिणिनि । लबङ्गिका क्षु माहवामुनरो कलहंसनो कानेदि । स तस्त दंसहसदिति । तदो पिलपिवेदिता नन्दारिजा संवृत्ता। मालती-(लगनन् । सान्न्दन ।) —णं देण त्रि कलहंसएण २. त्वनि समावेनैव तसिन्नर नरेनंगीत तिताति। ३. ततः प्रतिनिवर्तनानयात्रजननकुलेनान्तरिते तलिन्नन्दारितगृह- उगतालि । तलावित्रा प्रमाते हताहतमासीत् । १. सिनिनिन्। ५. तनु नपवानुवरः कलहंकः कानयते । सा तर दर्शविन्य- तीति ! नियनिवेदिका मन्दारिता संचा। ६. नूनं तेनाति हत्तनेतलतिच्छन्दकनात्मनः प्रनोदक्षित नाव. पदिति, रिनिदानी ते प्रियन् । लबालिका निलिदिभाव कवटले सदिय जिविस्वनिविदेच नमानिरिमाचरत इति सासूपन् । काहेतिमासानेलय प्रायो। दनदि खनाद तलिदानंगीत सोगानन्दम् । 'होमसोमनां मनमान' परदा नर्विकाले। परि तक सहमति सावरपालिकामानि दिन प्रादा इति। प्रतिवन्दितः प्रापिनेर मालनी । पकार डम् । निति प्रदत्तदः पर विका । हतः प्रतिदिन साजरंजनान्तरित है। हरहाल । सचिव प्रमाडे त मालपारिका । म मालती। रामः ।

·No text on this page.

·हिताया। लवझिका--(विहस्य सांसूयलिव ।) तुमं वि सहावेण एव तस्सि विसरे असंगीदअंणचिदासि । मालती-(समा विहस्य ।) हु, तदो तदो। लवङ्गिका-तैदो पडिणिउत्तमाणजत्ताजणसंकुलेण अन्तरिदे त्ति मन्दारिजाघरं उवगदमि । ताए चित्रफलमं पहादे हत्यी- केदं बासी। मालती-किणिमित्र । लवङ्गिका- पखु माहवाणुजरो कलहंसओ कामेदि । सा तत्त दंसहस्सदिति । तदो पिलणिवेदिला मन्दारिना संवुत्ता । मालती-(वगतम् । सानन्दम् ।) fणं देण वि कलहंसएण .. १. त्वमपि खनावे व तलिन्नवसरेऽसंगीत नतिताति । २. हु, ततत्ततः। ३. ततः प्रतिनिवर्तमानयात्राजन कुलेनान्तरिते तलिन्नन्दारिकागृह- नुपगतालि । तसाचित्रफलक प्रमाते हत्तीकृतनासीत् । ४. किंनिमिचन् । ५. तां खलु नाघवानुचरः कलहंतः कामयते । सा तस दर्शयिष्य- तीति । ततः प्रियनिवेदिका नन्दारिका संवृत्त । ६. नूनं तेनारि कलहंसकेनतलतिच्छन्दकमात्मनः प्रभोर्दर्शितं भवि. प्यति । नति, किनिदानी ते त्रिचन् । लवनिका । निधिलापिभावगुप्त केवलनि संदिग्ध इति विहस्व निश्तेिऽप्य] ममापि किमाचादत इति सासूपम् । साहेजि शेपःसावद निलयं प्रापक्रोधे। वमपित्तनाद तलिनवसरेऽसंगीतकं त्रीमानशून्यम् । 'सीमा सोवियनां मानं संगीतकमतन्' इति वचनात् । नर्तितति । यदि तल साइपिटार वरितानि तर्टि त्वदीया अदिदिलासा: साभाविकालदूधिका सनसनरान- प्रमया इति । प्रतिवन्दितः प्रजापनिर्धारपतन ॥ मालती । सारं. पनारायः सलकम् । हुन्निति प्रो । ततस्तः परयो होला । लद. द्विका । ततः प्रतिनिवर्तमानपानमननान्तरित दलिन्नानन्तरे- दरामुपगतालि । उत्पाचित्रपट प्रभाते रतीशत मातम । मालती । किनितिन् । लपतिया । तो समापन पारे । यसरूदलिपटी रेलोटस से पहलः । से भन्दा पनि परिसरात मालती। रूपान्नामिक

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·द्वितीयोऽङ्कः । ५७ सत्य पिअसहि, सलाहणिजं दुल्हमणोरहकलं जीअलोअस्स जं गुरु- माणुराजसरिसो महाभाअवल्लहसमाअमो ति एतिसं जाणीमो । मालती-सहि, दइदमालदीजीविदे साहसोवण्णासिणि, अवे- हि । (सानम् ।) बहवा । अहं एच वारंवारं विलोमअन्ती पलाअंतपंडि- वाविदधीरत्यणावठ्ठन्भेण अत्तणो हिजएण दूरं विलीअन्तलज्जतेण दु- विणलहुआ एत्य जबरद्धम्मितहावि पित्रसहि । (संस्कृतमाश्रित्य ।) तब्यन् । तत्र प्रियमति, साधनीय दुर्लभमनोरथकलं जीवलोकख यद्गुरु- शानुरागनशो नहानागवहमतमागम इत्येतावजानीमः । १. सखि, दयितमालतीजीविते, साहमोपन्यासिनि, अपेहि । अथवा । अनेत्र वारंवार विलोकयन्ती पलायनानप्रतिष्ठापितधीरत्नावष्टन्भेनात्मनो हृद- वेन दूर विलीयमानलबावेन दुविनयलव्यत्रापराध्यामि । तथापि प्रियसति । पान तलिदिर जीवलोकन्य प्रानिवन्तदेव यदुरकानुरागस्य गरीयसः पर- परमानन्य सहशोऽनुरूपो महाभागनमसमागम इत्येतावनानीमो वयम् । रवियोगानन्तरं कल किवा फलनिति केवलं शिवो वेद । जीवतां पुनःख. जन्मापात्पमानिलपता प्राम्भवीयमुरितातिरेकात्तुल्यानुरागो महाभाग प्रम. जिलो पनि लभ्यते, तर्हि थाकथंचिदपि तत्समागम एवायं मनोरयाल- हिरदेव सबलगले रक्षान्त इलयः ॥ मालती। सखि, दयितनालती. जादोपयामिनि, अपेहि तवतावनी जीवितमेव दचितं प्रियतमम् । मेन पन्चकाजनविदशमलन गुरुबन्धुवनीकृतारा कुलकला. पद प्रदान उपन्यस्यति । नेकनुपदेष्टव्यम् । ततः साहसोपदे. को पात्रःतद ने जीवितं दधिनम्, न तु गुमानन्। माम तो हारविहीन भनि ज्योति FREE: पाणिनिक वापि ...। HTTER FERTI. I. TET :::::::::::::: - '. २

·No text on this page.

·द्वितीयोऽक्षः एत्य पिअसहि, सलाहणिजं दुल्लहमणोरहफलं जीअलोमन्स जं गुरु- आणुराजसरिसो महाभाअवलहसमाअमो ति एति जागीमो । मालती-सहि, दइदमालदीजीविदे साहसोवण्णासिणि, अवे. हि । (सातम् ।) अहवा। अहं एव्व वारंवारं विलोमअन्ती पलासंतपंडि- हाविदधीरत्थणावट्ठम्भेग अत्तणो हिजएण दूरं विलीअन्तलजत्तेण दु- विणलहुजा एत्य अवरद्धन्मि।तहावि पिनसहि । (संस्कृतमाभिय।) तव्यम् । तत्र प्रियतति, साधनीयं दुर्लममनोरथकलं जीवलोकस यगुरु- कानुरागसदृशो महाभागवडमसमागम इत्येतावजानीमः । १. सखि, दयितमालतीजीवित, साहसोपन्यासिनि, अपेहि । अधत्रा । अहमेव वारंवार विलोकयन्ती पलायमानप्रतिष्ठापितधीरत्वावष्टम्मनात्मनो हद येन दूरं विलीयमानलजात्वेन दुर्विनयलन्यत्रापराध्यामि । तथापि प्रियसखि । पलं तसिद्धिपं जीवोकास प्रानिवर्गसतदेव यद्गुरकानुरागस गरीयसः पर- सरप्रेमपन्यनस सहशोऽनुल्मो महाभागवल्लमसमागम इत्येतावनानीमो वयम् । शरीरवियोगानन्तरं कस्य किंवा फलनिति केवलं शिवो वेद । जीवतां पुनः ख. मसाजननिलपतां प्राग्नवीयसुचरितातिरेकातुल्यानुरागो महाभागश्च प्रण- विजनो यदि लभ्यते, तर्हि याक्थंचिदपि तत्समागम एव साध्यं मनोरथफल- नित्येप सकलजननलो राधान्त इत्यर्थः । मालती। सखि, दयितमालती. जीविवसाहलोपन्यातिनि, पहि। तब तावन्नदीयं जीवितने दयितं प्रियतमम् । तेन नक्लिोनेन कन्यचजनविरुद्धमलन्तगुरुवन्नुवर्गानजीकृताशयं कुल कलई सपनेव सदानमा उजन्यसनि । नदनुपदेष्टव्यम् । ततः साहनोपदे- शादसतरवि नियो वाच्यः । तवैद ने जीवितं दवितम्, न तु गुरुणानन्येपाम् । दलादत प्रापस्या मम मनो सपा शाशकविहीन भवति तथोपदेष्टव्यमिति विधिः । सानमिति। हारकेलं तया पदपि साहसोपदेशः क्रियते तपायुपदेवामान न तत्कलिष्यति । यलं गुरजनाहाविक्रमपसाट्साप्यवसायः एलो भवेद । ततो ममादिनपस पालं मवानुभोतव्यम् । फिमत्र त्वया कर्व- बनिति रदन्लाहेलः । अदाबहनेव पारंदारे दहलो विलोपन्ती । दाने- लपाहारसा पसायमानं साप्रतिष्ठापितं पुननिरय स्थापितंपदारवंतसादरम्भो- उपसम्पनं पल तानामनो हदन दूर दिलीयमानतमान दुनिया भारापान । पुलकुमारीजनमादामहिलाएर पारसमलोपन्ला मन नागरीपरति भावः । दिलोपीडितःपटापनमानेत र साः, लिलीयमानेपाना पापित परिमन् । तपनि --

·No text on this page.

·द्वितीयोऽङ्कः । ५९ (निष्कान्ता प्रतिहारी । मालती चित्रं जादयति ।) लवद्भिका-(खगतम् ।) सुसमाहिदं क्खु जादम् । (ततः प्रविशति कामन्दश्यवलोकिता च ।) कामन्दकी-साधु सखे भूरिवसो, साधु । प्रभवति निजस्य कन्यकाजनत्य देव इत्युभयलोकाविरुद्धमुत्तरमुपन्यस्तम् । अपि च । अद्य मन्मयोद्यानवृत्तान्तेन भगवतो विधेरप्यनुकूलतामवगच्छामि । बकुलावलीचित्रफलकव्यतिकरतु कमप्यद्भुततमं प्रमोदमुल्लासयति । इतरेतरानुरागो हि विवाहकर्मणि परार्घ्य मङ्गलम् । गीतश्चा- वनर्थोऽगिरसा यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिरिति । अवलोकिता-ऐसा मालदी। १. मुसमाहितं खलु जातम् । २. एपा मालनी। वगत इति नोचम् । अत एव मालतीलवशिके पृच्छतःकि भगवती संदि- इति । भागरतीत्यर्थः ॥ प्रतिहारी। भर्तृदारिका द्रष्टकामागता-उभे। कि ततो दिसम्यते । बहिरेव । भवत्येति शेषः ॥ लवङ्गिका । खगतम् । मुस- मादिनं सानु जातम् । भद्रं संपनं, चत इदानीमेव भगवती समागतेसः ।। कामन्दयी-सावित्यादि । उभयलोकाविरसमुभयोलोक्योरिहलोकारलो- पचारिखं तिरपतया सलाहतात्मकम् । तथा हि । सर्वे चलकुटुम्यो महाराजार परिवारः । तेन निजस्य खकीयस्य चपेटविनियोगाईस्य कन्यकाज- नारदः प्रभवतीति रागपित्तागुरपने हिकमुखहेतुखादिलोका विरुद्धत्वम् । पि यचजना प्रभवति देवः । न तु मदीयस्येति सत्यवोचत्वारपूर्व- रामवन्धनसिहभाप्रसपायपरिदाराध परलोकाविरस्त्यम् । अयं भावः- २६. सचिसोम दास्वामीति गुसतो निधान रामारोशनदोपेण द. माको भवट । सायद रागदाक्षिप्य ददामीति निधिल पमुहसंयम- TET पागुनमायानादिचाहायोगः समन्वयाभापपलोपेज प्रस्यायः नुन पदमा विरसमुपयामिति । पला उगमोवियो. कर दिया मदमसुमारजनमोरचा पदा मयोलमो. काया और सोया बानुजमपी. सपिपलिया रोग मारिल माध- : पाकिसे मारपीपरा पनि REETरारकरीत्या कर -रेतियारिमानः।

·५८ मालतीमाधवे ज्वलतु गगने रात्रौ रानावखण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यतः । मम तु दयितः श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥ २ ॥ लव निका-(स्वगतम् ।) एत्थ दाणी को उवाओ। (नेपथ्यार्धप्रविष्टा ।) प्रतिहारी-ऐसा भअवदी कामन्दई । उमे--कि प्रतिहारी भट्टिदारिश ददुआमा आअदा। उमे-दो किं विलम्बीआदि । १. अनानी क उपायः। २. एगा भगवती कामन्दकी। ३.कि भगवती। १. मदारिका द्राकामागता । ५. ततः किविलम्च्यते । भगवई। - - । गलतियादि । गा रात्री गांगु शुभ माणपक्षरात्रि गोसाय. Iri. THE मसलो रिलिजन नीविलेभननिनग. +'Tiमानी....लि. कभी सामानला जनमान- 4. It नरागा जिनमदिमागो पदनों गगनदानमादाय मदन एन पहा । उनी An: 12moti.fi. THAT THE IT. 31 14 मान । मम पुन: भागो facil. 14.1: iniममता जी दनिता । नामानिनिए न। न गुनगंदगानीका मिनीती माननाममोजनी यति । नागमसिमानामानित नारी Ang, ..:: गम: ॥ ५॥ नका. I HAzitigati- 2 d:17.. 47. नेमा रा.

·No text on this page.

·मालतीमाश्रये कामन्दकी--(निर्माण) निकामं क्षामाजी सरराकदलीगर्भगुमगा कलाशेषा मूर्तिः शशिन इव नेनोत्सवकरी। अवस्थामापना मदनदहनोदाह विरा- मियं नः कल्याणी रगयति मनः कम्पयति च ॥ ३॥ अपि च । परिपाण्डपांसुलकपोलगाननं दधती मनोहरतरत्वमागता । रमणीयजन्मनि जने परिझम- ललितो विधिविजयते हि मान्मयः ॥ ४ ॥ नियतमनया संकल्पनिर्मितः प्रियसमागमोऽनुभूयते । तथा ह्यस्याः नीवीवन्धोच्छसनमधरस्पन्दनं दोधिपादः खेदश्चक्षुर्मसृणमुकुलाकेकरनिग्धमुग्धम् । अवलोकिता । एपा मालती ॥ कामन्दकी-निकाममित्यादि ! अ. सर्थ कृशानी । कार्य नाम मदनावस्था दर्शिता । सरसकदलीगर्भवत्सुभगेति मार्दवं सौकुमार्य पाण्डता काश्यं च प्रकाश्यते । एवमतिकृशत्वेऽपि कृष्णचतुर्दश्यां कलामात्रशेपा शशिनो मूर्तिरिय नयनानन्दकारिणी । मदनदहनेन यदुद्भुतो दाह. स्तेन विधुरां विहलामवस्थामापना प्राप्ता । कल्याणी माललक्षणोपेता। इये नोऽस्माकं मनोरमयत्यस्मध्यापारानुकूलमाधवानुरागप्रकर्पसूचकावस्थाशालिवादा- हादयति कम्पयति च । दुःसहमन्मथव्यथादूयमानतया सुकुमारतया च कदाचि- दनिष्टाशयोद्वेजयति चेत्यर्थः ॥ ३ ॥ परीति । पाण्डुपांसुलौ क्रियाद्वेषेण कुगु- मानुलेपनादिसंस्कारशून्यतया धूसरौ कपोलौ यस्य तादृशमाननं दधत्यपि कथ- मियमतिशयेन मनोहरत्वं प्राप्ता। चित्रमिदम् । अथवा नेदमाश्चर्य यतो रमणीय. जन्मनि सहचरसौन्दर्यशालिनि जने परिभ्रमंस्तत्र व्याप्रियमाणो ललितः सुकुमारी मान्मयो विधिरवस्थाविशेपो विजयते सर्वोत्कर्षेण प्रकाशते । सहजसौन्दर्य- शालिनां मन्मथविकारोऽपि शोभातिशयं पुष्णातीत्यर्थः ॥ ४ ॥ नियतं निश्चितम् । यतः संभोगानुभावा दृश्यन्त इति भावः । तानेवाह तथा हस्सा इत्युपस्कारः। नीवीत्यादि । नीवी नामान्तरीयनिवसनग्रन्थिरुच्छयाख्यः । तत्संबन्धस्यो. सनं श्लथलम् । उपलभ्यत इत्यध्याहार्य क्रियासंवन्धः सर्वत्र द्रष्टव्यः । वाह्य- संभोगानन्तरं रतारम्भसमये कमेण कुचकलशदोर्मूलनाभिप्रदेशसंचारिणः काञ्ची दामाकर्षणव्यग्रस्य प्रियतमकरस्य भावनया तत्स्पर्शसुखनिर्भरोद्भिननितम्बबिम्ब- विसंसमाननीवीयमुपलक्ष्यत इति भावः । रतारम्भविधानं रतिरहस्यं यथा- ·द्वितीयोऽङ्कः। एदं पवित्तं आसणम् । गानस्तम्भः स्तननुकुलयोरुप्रबन्धः प्रकम्पो गण्डाभोगे पुलकपटलं मूर्च्छना चेतना च ॥ ५॥ (उपसर्पति ।) (लवशिका मालतों चालयति । उने उत्तिष्ठतः।) मालती-भवदि, वन्दामि । कामन्दकी महाभागधेयजन्मतायाः फलस्य भाजनं भूयाः । लवङ्गिका-भजवदि, १. भगवति, वन्दे। २. भगवति, एतत्सवित्रमातनन् । अलिकचियुकगाई नातिका च जुन्बन्युनताहितनी तालु जिहां च भूयः । कलितललितवानीकक्षज्ञोहोर व्ययति धैःसोभविताय नोवीम् ॥' इति । बघरसन्दनसिलनेन नितयमपि तदेतत्कन्चकायां प्रयोज्यनिति कन्यकाजनविहि- तस्य विकृधितरकारितपटिताख्यचुम्बनत्रयस्य मध्ये स्फुरितं नान चुम्बनमुकम्। तरक्षण रतिरहस्से-कुरितमधिमुशान्तयत्तमोष्टं जिश्नः कुरदधरपुटाभ्यां पत्र मावि मती' इति । दोविंपादो भुजलतामाथिल्यम् । अनेन नायकस्य रचित. जयनुरतया पूर्वनेय नायिकाया रतिभावप्रातिदक्षा । दाह-निग्यता वधुपि नीलनं रसोईना च रतिलाभलक्षणम्' इति । खेदः सात्त्विकभाववियो रविजन्यः पदाह-वपुर्जलोद्गमन्लेदो रतिपर्मप्रमादिनिः' इति ॥ चश्वास्या मन मुलमावर निम्धमुग्धं च । 'मणमधुरम्' इति चित्ताः । मुहमारवाया- सुसमापनानष्टिदिकार विदेपा महपादयः । तत्राकर्चिपा-'आवृधितपुर- पासिंगसानिमपिणी । मुहुरातारा च दृष्टिराफेवरा स्मृता॥' मधुरं यथा- पिच तापो न तन्मधुरं रमृतम्' इति । मममुलकिपधानां कवितालोतिषहरबारमानावसरे प्रायोउन् । मानस सामोरा- ममातिवादमारिपरमादःच्या-मातीपानोभरममदान परस्पन्दो प्रायः प्रायः परः । बायोदय माविकमायः । २४ा- समाचार::.' किमोन कि चोर कोर -~udra":":. Pr:-:::... :::::::.:..::- ::::: :::::: ":.:::. 3. :: .. .

·२ मालतीमानो (Hit निरानित।) मालती-कुरालं मअवदीए । कामन्दकी-(निःशमा ।) कुशलगिव । लवक्षिका-(मगतम् ।) पत्यावणा गसु एमा कवडणाइ- मस्स । (प्रकाशम् ।) गुरुमबाहभरत्यम्ममन्यरिदकण्ठप्पडिलग्गनिगमं अण्णारिसं विअ अज मभवदीए वमणम् । ता कि दाणी उधेअ- कारणं हविस्सदि। कामन्दकी-नन्वयमेव चीरचीवरविरुद्धः परिचयः । लबङ्गिका-कैह वि। कामन्दकी~अयि, त्वमपि किं न जानीये इदमिह मदनस्य जैत्रमर्स सहजविलासनिबन्धनं शरीरम् । १. कुशलं भगवत्याः । २. प्रस्तावना खल्वेपा कपटनाटकस्य । गुरुकत्राप्यमरस्तम्भमन्यरितक- ण्ठप्रतिलग्ननिर्गममन्याशमिवाद्य भगवत्या वचनम् । तत्किमिदानीमुद्वेगका रणं भविष्यति । ३. कथमिव । शुद्धमित्यर्थः॥ मालती। कुशलं भगवत्याः ।। कामन्दकी। निश्वस्य । कुशल- मिव लवङ्गिका । स्वगतम् । प्रस्तावना खल्वेषा कपटनाटकम्य । कपटमसदृश- वरप्रदाने वार्तोपन्यासच्छलेनोद्वेगमुत्पाद्य मालतीमनति कृत्रिमपरिणयाध्यवसा- यदृढीकरणं तदेव नाटकम् । तस्यैपा निःश्वाससहकृता कुशल मिवेति वालवकुशला- भावोक्तिः प्रस्तावना । आमुखमित्यर्थः। निःश्वासेवशब्दद्योतितां तस्या वैया कुलीमेव स्फोरयितुंतां पृच्छति । प्रकाशम् । गुरुकवाष्पभरस्तम्भमन्यरितकण्ठप्रतिलग्ननिर्ग- ममन्यादृशमिवाद्य भगवत्या वचनम् । तत्किमिदानीमुद्वेगकारणं भविष्यति ॥ का- मन्दकी। चीरैजीर्णवनखण्डैनिर्मितस्य चीवरस्य कन्यायाः तत्परिग्रहोपलक्षितस्य। परिव्राजकस्येति यावत् । विरुद्धोभवादृशेन संसारिजनेन सहायं परिचय एव । उद्वे. गनिमित्तमित्यर्थः ॥ लवङ्गिका । कथमिव । अलत्परिचयः कथमुद्वेगहेतुत्तद्वक व्यमित्यर्थः ॥ कामन्दकी। अयीति संबोधने । वमपि । लया खल प्राणसख्या सर्व मालत्या इष्टमनिष्टं च विचारणीयम् । तत् ईदृशमनिष्टमिदानीमपि कथं वया न ज्ञातमित्यर्थः । इदमिति । मदनस्य जयशीलमायुधमकृत्रिमविलासास्पदमिदं मालत्याः शरीरम् । अनुचिताय येन केनचिदपि कुलशीलरूपयौवनादिना वरगुणेन संयन्धायोग्याय वराय यत्संप्रदानं राजदाक्षिण्याद्भरिवसुना चिकीर्पितं तेन शोच्यं

·No text on this page.

·। सानिकाला गमादी गाणोनि । म तमि बरे सुदसणे जमिनमोरो जिगारि गरेर मालती-(गा ।) हो, परमि ममामिण गन्दगाइणी। लवाहिका-तों पसीद । मनादि, परिचालि एलो जीनगर. पायो पिमरादि । तुन निगमा दुहिता एम। कामन्दकी-भागि सरले, किमा गगाला शापम् । प्रम- पति मागः कुमारीणां जनगिना दैनंग । या किल कौशिकी शकुन्तला दुप्रान्तमप्सराः पुरुरवसं नाम उमेशीयाम्यान विद आनक्षते, वासवदया न पित्रा संजयाग राजे दरमात्मानमुदय- नाय प्रायच्छदित्यादि, तदपि साहसकल्पमित्सनुपदेष्टव्यमेव । सर्वया राज्ञः प्रियाय सुहदे सनिवाय कार्या- दत्वात्मनां भवतु नितिमानमात्यः । १. यया भगवत्यागापयति तत्तथैव । अन्यथा तमियरे दुर्दर्शनेऽति. कान्तयोयने किनिति न विचारितममात्येन । २. हा, हतासि समुपस्थितानर्थवज्रपतना मन्दमाग्या । ३. तत्प्रसीद । भगवति, परित्रायस्वाम्माजीवनमरणालियसम्खीम् । त- वाप्येपा दुहितैत्र । पुनर्माटती ॥ लवगिका । यथा भगवत्याज्ञापयति । कुतोऽपसलेह यदुकं तत्तथैव । अन्यथा तस्मिन्बरे दुर्दशने कुरूपेऽतिकान्तयोवने मिति न विचारितममात्येन ॥ मालती। खगतम् । द्दा, हतामि, समु. पस्थितानर्थवजपतना मन्दमाग्या ॥ लवद्भिका । तत्प्रसीद । भगवति, परि- भायखालाजीवन्मरणाप्रियसखीम् । तवाप्येया दुहितैव । समप्यस्या मात- सादभिमताय वराय दातुमीशिष इति भावः ॥कामन्दकी। अवि सरले, जु- प्रकृति के । दैवं चेति । जनकमप्युल्लहप यदि करोति देवमेव करोति नान्च इत्यर्थः । देवानुकूल्यमस्ति चेन्मया नोपेक्ष्यत इति भावः । यथेति । यच्चअन्त- लादिभिः कृतं तत्साहसमिति कृला नोपदेष्टुं योग्यम् । शास्त्रलोकप्रतिध्यादिनि- निवेदितं तत्र यदि स्वयमेव खात्महितं विचार्य प्रवर्तते तदा साहाय्यमात्रम- मिः कर्तुं शक्यम् । न तु कर्तव्यमित्युपदेष्टुं शक्यमित्यर्थः । अथ च साहसमि- नोपदेष्टव्यम् । किं तु खजीवितव्यये प्राप्त इदमेव युक्तमित्लेवोपदेष्टव्यनित्यपि :। अनेन माधवस्य समागमानुगुणप्रोत्साहनं भेदयति । सर्वधेयुपस्कारः। इति । राज्ञः प्रियाय प्रेमभाजनाय सुहृदे सौहार्दशालिने । प्रियसुहृदोः कि. । तद्यथा भावप्रकाशे-'सत्सवागार्जवरतिरुपकुर्वन्प्रियंवदन्। . ।

·No text on this page.

·मालजीमाधवे मालती-(जनान्तिकम् ।) अस्थि मे कोऊहलम् । लवङ्गिका-(प्रकाशम् ।) को एसो माहवो णाम, जस्सि भअ- वदी एवं सिणेहगुरु अत्ताणं धारेदि । कामन्दकी-अप्रस्ताविनी महत्येपा कथा । लवाङ्गिाका-तह वि आअक्खिअ भअवदी पसादं करेदु । कामन्दकी-श्रूयताम् । अस्ति विदर्भराजस्यामात्यः समग्रपु. रुपप्रकाण्डचक्रचूडामणिदेवरातो नाम । यमशेपभुवनमहनीय पुण्यम- हिमानमात्मनः सातीर्थ्यात्पितैव ते जानाति योऽसौ यादृशश्चेति । अपि च । व्यतिकरितदिगन्ताः श्वेतमानैर्यशोभिः सुकृतविलसितानां स्थानमूर्जखलानाम् । अगणितमहिमानः केतनं मङ्गलानां फथमिव भुवनेऽगिस्ताहशाः संभवन्ति ॥९॥ १. अस्ति मे कौतृहम् । २. क एप माधवो नाम; यशिन्भगवत्येवं सेहगुयकमात्मानं धारयति । ३. तथाप्याख्याय भगवती प्रसादं करोतु । सिस्थानं पुलं विमुद्धमिति यावजानीमः ॥ मालती । जनातिकमेव । अस्ति गे कोलम् । अस्मियर्थ तत्पच्छेत्यर्थः ॥ लवनिका । प्रकाशम् । क एप गायो नाम, यस्मिन्मगवणेवं मेहगुरुकमात्मानं धारयति ॥ कामन्दकी । अप्रताविनी प्रतापनानुपगुका । महनी पहुयनगरादायाद्विस्तृता । शीघ्रं मगा गन्तव्यम्। तरियानीमनगरामावादप्रस्तुतस्याग किमनगा । गुथ्रगातिशयोत्पादनामनादरो- क्किालवनिका । तथाप्याटगाय भगवती प्रगाम् करोतु ॥कामन्दकी-भूय. तामिति । गमनमा गरमस्य पुरुषप्राकम्प पुकाठमूह नामनिराधा- रश्रमटियर्थः सातीय महाश्ययनम् । 'सनीयीकगुरम.' इमाः । या करिनेति । तमानधवलीमयादियशोनियंतिकरिता जानन्यनिकरा गिता वाद । व्यतिकरी मिधीमावः ऊर्गखलानां प्रपलानाम् । राशीभूलानामिति मा. का। मुशनधिलगताना भागधेयविम्मणानाम् । 'प्रा पिलगताना निवाडे नीकरणा स्लानमाणदप। अगणितमहिमानोरको गानुमानाम... नांकन पिलभूना या यत्रतत्र मालमनितामा अगिाने माग मलान मनिगः । व्यतिकरिततिानि fiftmi मंशानी येन्या देगु दिगन्तपुतियनियमानानि । कमि यानां यत्र नारवाः स्यामा मालवियागमः। ऊपना मशिना स्थानमुतातिन गजभूगमापन समाएर मा.

·No text on this page.

·६९ मालतीमांधव यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥ ११ ॥ तदत्रं च बालसुहृदा मकरन्देन सह विद्यामान्वीक्षिकीमधीते । स एप माधवो नाम । मालती--(सानन्दं जनान्तिकम् ।) सहि लवङ्गिए, सुदं महाउल- प्पसूदो महाभाओ ति। लवङ्गिका—(जनान्तिकम् ।) सहि, कुदो वा महोअहिं वजिअ पारिजाअस्स उम्गमो। कामन्दकी-अहो कालातिपातः । संप्रति हि क्षिपन्निद्रामुद्रां मदनकलहच्छेदसुभगा- मुपात्तोत्कम्पानां विहगमिथुनानां प्रथमतः । १. सखि लवशिके, श्रुतं महाकुलप्रसूतो महाभाग इति । २. सखि, कुतो वा महोदधिं वर्जयित्वा पारिजातसोद्गमः । न्मादतरलैरकुण्ठितप्रसरैलॊलैश्च कटाक्षैः पुरमिदं कुवलयितवातायनं संजातकुवा लयगवाक्षमिव भवति । पूर्णचन्द्रदर्शनेन कुवलयोलासो हि युक्तः । सकलवनि- तालोचनीयलावण्यस्य तस्यामिलापवती भवतीत्यहो ते सौभाग्यमिति भावः ॥ ११॥ तदति। बदनुरागाविष्ट एव विद्याभ्यासव्याजेनेहागत्य वर्तत इति भावः । स इति । य एप कथितो देवरातात्मजः स एव माधव इत्यस्मा- भिनिर्दिष्ट इत्यर्थः ॥ मालती। सखि लवशिके, श्रुतं महाकुलप्रसूतो माधव इति ॥ लवनिका । सखि, कुतो वा महोदधिं वर्जयित्वा पारिजातस्योद्मः । पारिजातकल्पस्तादृशादेव महोदधिकल्पादुत्पत्तिमर्हति, न तु क्षुद्रपल्वलकल्पानी- चादित्यर्थः । तदनेन 'निःश्वस्य । कुशलमिव' इत्यादिना 'स एप माधवो नाम' इत्यन्तेन संदर्भण प्रासनिकनन्दनवृत्तान्तसूचनम् ,तद्गुणहीनत्वम् ,पितुःख कार्यपर- तयापत्यम्नेहराहित्यम् ,शकुन्तलावृत्तान्तस्य निषेधमुखेन सूचनम्, तुल्यसंविधानेन माधवसमागमोपायनिवेदनम् , तद्गुणप्रख्यापनेन तन्नानुरागदृढीकरणं चेत्येतावतो. ऽर्थस्य कामन्दक्या तटस्थयैव संविधानचातुर्येण कृतत्वात्पताकास्थानमिदम्। यथा- 'आगन्तुकेन भावेन यदभिव्यक्तिकारकम् । वस्तुनो भाव्यवस्थस्य पताकास्थान- तत् ।। अतीतानागते कार्य कथ्येते यत्र वस्तुनः । अन्यापदेशव्याजेन पता- तु तत् ॥' इति । अत एव कामन्दकी वक्ष्यत-अवलोकिते, साधु संप्रति सा तटस्थयैव मालती प्रति निसृष्टार्थदत्यस्य लघूकृतो भारः' इति ॥कामन्दकी। बहो कालातिपातः। प्रस्तुतकथाव्यासायशादतिकान्तः कालोऽपि न विचारित यः । कालातिपातमेवाह-संप्रति हि । क्षिपन्निति । विहगमिथुनानां .

·No text on this page.

·गालतीमागने वरेऽन्यस्मिन्दोगः पितरि विचिकित्सा च जनिता पुरावृत्तोद्दारैरपि च कथिता कार्गपदवी । स्तुतं माहामाग्यं गदमिजनतो गा गुणतः प्रराशाइत्सत्यय सल विधेयः परिचयः ॥ १३ ॥ (इति निशान्ता गर्ने।) प्रति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधने द्वितीयोऽङ्कः । - परमल्पमेवावशिष्टमित्यर्थः । तारा कर्तव्यांश च विशेषतो निरूपयति-घर इति । मन्यमान्वरे नन्दने दोषः । पितरि विचिकित्साप्तलसंदेवमूलं यमुख्यं च जनितं गद्वात्सायनसून कन्यामंप्रयुराकाधिकरणे निमष्टार्थती कृत्यनिरूपणप्रक- रणेऽन्यवरपिराणां च दोषानभिप्राय विरुवान्प्रतिपादयेदिति मातापित्रोध गुणान- मिशतामनपेक्षता लब्धतां शटता सपलता पान्धवानां प्रतिपादयेदिति पूर्वसूत्रा- दनुपज्यते । शकुन्तलाशतान्तारीतिहासोद्धाटनैः कार्यपदवी कर्तव्यसरणिय क. यिता। यप सूत्रम्-'याधान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाद्याः खरच्या मोरं प्राप्य मोदन्ते स्म, ताश्चास्याः प्रदर्शयेत्' इति, तथा वत्सस्य माधवस्याभिजनत भाभिजात्याद्धेतोर्यन्महाभाग्यं महाभागधेयत्वं गुणतश्च रूप- विद्यागुणेभ्यो यन्माहात्म्यं तत्प्रसात एव, अन्यथा पक्षपातप्रतीतेः । स्तुतम् । यदपि सूत्रं तस्याः 'खरुच्या नायकगुणान्भूयिष्टान्परिवर्णये' दिति । एवं तावन्मा- धवानुरागो दृढीकृतः। इतः परं परिचयो विलम्भयोग्यतमनुचितेऽपि व्यापारे विनियुज्यमाना. झटित्यविशद्धं येन करोति तादृशः प्रणयो विधेयश्चेत्येतावन्मा- त्रमवशिष्टमित्यर्थः । अनेन करणं नाम मुखसधेरामुकं भवति । यथा-'करणं प्रकृतारम्भः' इति ॥ १३ ॥ जयन्त्यमृतनिष्यन्दिरसोत्कर्षानुरक्षिताः। मधुरोदात्तगम्भीरा भवभूतिकवेगिरः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रिपुरा- रिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां द्वितीयाङ्कवि. वरणम्॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·तृतीयोऽ। ताद, तुमं वि मह णाम एवं ति सहा जिदं भोअतिहाए । (सान- न्दम् । ) कहं महाउलप्पसूदो सो महामायो । सुदु भणिदं पिअस- हीए कुदो वा महोअहिं वजिअ पारिजादस्त उग्गमो ति । अवि णाम तं रणो वि पेक्खिस्तं । लवङ्गिका-सहि, एसो क्खु महुरमहुरसादमञ्जरिकवल- णकेलिकलकोइलउलझोलाहलाउलिदसहआरसिहरुड्डीणचडलचञ्चरी- अणिमरवइअरुद्दलिददलकरालचम्पमाहिवासमणोहरो मरालजहणप- रिणाहुबहणमन्थरोरुभरविसंठुलक्खलिदचलणसंचलणोवणीदसेससी- अरमुहाविन्दुजलमुद्धमुहचन्दचन्दणाअमाणसीमलफंसो तुमं परिस्स- अदि कुनुमाअरुजाणमारुदो । ता पिअसहि, इदो परिकमायो । (परिक्रम्य प्रविशतः।) न पुन लती । हा तात, त्वमपि मम नामैवमिति सर्वथा जितं भोगतृष्णया । कथं महाकुलप्रस्तः स महामागः । सुष्टु भणितं प्रियसख्या कुतो वा महो. दधिं वर्जयित्वा पारिजातसोद्गम इति । अपि नाम तं पुनरपि प्रेक्षिष्ये । १. सखि, एष खलु मधुरमधुरसार्द्रमतरीकालनकेलिकलकोकिलकुलकोला- हलाकलितसहकार शिवरोधीनचलचचरीकनिकाव्यतिकरोद्दलितदलकराल. चपकावित्राममनोहरो मरालजघनपरिणाहोहनमन्यरोरुमरविन्धुलननलि- तचरणरचरणोपनीतस्वेदशीकरमुधाबिन्दुज्यलमुग्धमुखचन्द्रचन्दनायमानशी- तलावां परिष्वजति युमुमाकरोधानमारतः । तत्प्रियमन्त्रि, इतः परिणामाः। पारीजातगदोपत्रामिप्यामः ॥ 'नेपथ्य' लादि 'पुनः प्रेक्षिये इल मतार्थः ॥ लपनिया । सखि, एप रातु महरेण मधुरसेनादो भयो दिनी मारीपां दालमोद देलिरमा पसोऽयन्तमगे : कोरि. लयोहारपरमाय दिलात्रावारमियरा सेनोनीमार चल पीव नियमल मडिया हिमोलिदल कार्य दिवस Rani मम् । रालो दारे मो. ird दिएऽपि ' । कायमचाम्यामानामनिवारन गरेर र: rreी पापपरियार TETTE Trt सरकार मदद सद ८ ER: "EE: :: ART: " -- T

·No text on this page.

·हतीयोऽङ्कः। संप्रति रमणीयतरा मालती। ज्वलयति मनोभवामि मदयति हृदयं कृतार्थयति चक्षुः । परिमृदितचम्पकावलिविलासललितालसैरझैः ॥ ६ ॥ मालती-सहि, इमस्सि कुजणिउजे कुसुमाइं अवचिणुस । माधव:- प्रथमप्रियावचनसंश्रवस्फुर- सुलकेन संप्रति मयावलम्व्यते । धनराजिनूतनपयःसनुक्षण- क्षणबद्धकुमलकदम्बडम्बरः ॥ ७॥ लवनिका-सेहि, एवं करेल । (पुप्पावचयं नाटयतः।) माधव:--अपरिमेयाश्चर्यमाचार्यकं भगवत्याः । १. सखि, अमुष्मिन्कुञ्जनिकुळे कुसुमान्यवचिनुवः । २. सखि, एवं कुर्वः। चैत्य प्राप्य द्रवमयो विकारोद्रवीभावःसंधार्यते। तदेतन्मनसो द्रवीभवनमाश्चर्य- मित्वर्थः। महीधरस्य चन्द्रमणिनेलनेन खस्य महीधरसाम्यप्रतीतेरचलबद्धीरस्यापि मम मनो द्रवीभवतीलाधर्यहेतुः ॥५॥ संमतीति । पूर्वदृष्टावस्थापेक्षया विर- हविनानां स्फुटीभावात्तेपामात्मविषयत्वस्य निश्चितताच मालखतीव रमणीया त्र वर्तत इत्यर्थः । यत इत्यध्याहार्यम् । वलयतीति । परिनृदिता म्लानिमुप- गता या चम्पकावलियाम्पेयकुसुममाला तस्या विलास इव विलासो विलसनं कान्तिप्रकपत्तेन ललितैराविलैः।अनिव्याप्तैरिति यावत् । अलसैः क्रियाखनुन्मु. रामनोभवानि ज्वलयति दीपयति । हृदयं मदयति हर्षपरपशं करोति । चक्षुः कृतार्थयति द्रष्टव्यावधिदर्शनेन सफलं करोतीति ननिमित्ततचा निश्चिता विरहावस्थामनुभवन्तीयमानन्दमदनवेदनाभ्यां नमान्तःकरणमाकुलयतीलः। कारकदीपकालंकारः ॥ ६॥मालती । सखि, अमुष्मिन्कुपनिकुळे वामनत्या खहत्तापचेयकुसुमे लतागुल्मे कुसुमान्यपचिनुवः ।। माधवः-प्रथमेति । अभुतपूर्वप्रियावचनश्रवणेन स्फुरन्पुलको रोमोद्गमो यस्य तेन मया संप्रति मेघ- पतिनवजलविन्दुसंसेचनेन य उत्पन्नः क्षणो हप्तेन वदानि कुमलानि येन तस कदम्बतरोडम्बरोऽवस्थाविशेषोऽवलम्ब्यते । अनुक्रियत इत्यर्थः । लत्र प्रती- यमानसंभोगामिलापानुगुण्यात्तद्वचनश्रवणकौतुकेन च तापसणादि गम्यमानलाद्विलासो नाम प्रतिमुखसँधेरजम् । यथा-'सनीहा विम विलासः परिकीर्तितः' इति ॥ ७॥ लवङ्गिका। सखि, एवं कुर्वः ॥म'

·No text on this page.

·तृतीयोऽक्षः । ७९ मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुनु खेद- स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥८॥ (मालती लनां नाटयति ।) लवङ्गिका-सोहणं भअवदीए आणत् । माधव:-हृदयंगमः परिहासः । कामन्दकी-तदास्यताम् । किंचिदास्येयमाख्यातुकामालि । (सर्वा उपविशन्ति ।) कामन्दकी—(मालत्याधुवुकमुन्नमय्य ।) शृणु चित्रमिदं सुभगे। १. शोमनं भगवत्याप्तम् । करोति । श्रमादपि स्खलितवाग्भवति । प्रियतमदर्शनादपि गद्गदाख्यः सात्त्विक- भावो भवति । यथा-'मदप्रमोदब्रीडादेक्तिम्भो गद्गदं विदुः' इति ॥ भामर प्रत्सवयवं संभ्रयति । सर्वेष्वषयवेष्वनिव्याप्तो वर्तत इत्यर्थः। वहभालोकनपक्षे तु भई कर्तृ। भगमवयवान्तरं कर्मभूतं श्रमवशात्संधयतीति धमाख्यः सात्वि. कभाव उकः । तहक्षणं तूकम् । अलिन्पाठे वल्लभालोकनेन तुल्यमिति सहो- तिनिर्वाहक पदभालोकनस्य कर्तृत्वेन प्रान्तस्य परिलागेन कर्जन्तरखीकारात् । न च व्यायवादस्यार्थस्यायमदोप इति वाच्यम् । तुल्यनिति सहार्यतुल्यशब्दवला- दुभयोरपि वाच्यत्वेन व्यङ्ग्यताभावात् । वलमालोकनजनितानुभावाभिव्यको हि शहारो व्ययः। न तु वल्लभालोनियापारः। तलात् 'वंसयति' इति पाठः श्रेयान् । अनमझं संसपति तत्वं करोति । बासादोऽनेनोक्तः । स चोभयत्र साधारण एव । मुखचन्द्र उद्भासनशीलान्खेदकणाधनयति । अनेन स्वेदो द्वयो- रपि साधारणो दर्शितः। थाह-वपुर्जलोद्मः स्वेदो रतिधर्मभ्रमादिभिः' इति । नेने च मुकुलयति । यदाह-निवासस्वेदतीत्काराः संकोचो मुखनेत्रयोः । एते अमत्वानुभावाः' इति । पक्षान्तरे च सुखपारवश्यानेत्रनीलनं बम्भाख्यं सात्वि- कभावं व्यनक्ति । सहोक्तिदीपच्योः संकरः ॥८॥लवङ्गिका। शोभनं भगव- लागतम् माधवः परिहासो नर्मवचनम् । अनेन नास्यमनमुकम्। यथा- 'परिहासदचो नम' इति । कामन्दकी-तदास्यतामित्यादि । किंचिदाख्येय- मल्पमेय पकव्यम् ॥ न्युकं वदनाधोभागं लजावनतमुन्नमय्य । साहेति शेपः। शुपियत्यादि । रतिरहस्सदचनप्रतीकोपादानं कामन्दक्या वक्ष्यमाणस्य नायक- विरहातिापत्य दूतीयापारतया शासतिद्धता सूचयितुम् । यदाह-उत्साय सौम- नवं पात्नुभगे शुषप्त पचित्रम् । चित्रं किमयं व्यतिकरमसौ युवा कुसुमसुकु- भारः । टिभुजहीदष्टसव सखि संदेहमारूढः । शतिति खिद्यति मुह्यति संतापोऽदल कोऽपि दुर्वारः ॥ तन्मुखचन्द्रधारसमप्राप्य प्रानिता नागौ । सोऽपि तव नेवादापि सुभगे विकारोऽभूत् ॥' इति । सुभगे इति संबोधन स्वदीपसमापनी पैनकाकी पित्रोरेकपुत्रो माधवः फुलालम्बनं श्रवण .. । ... --

·No text on this page.

·तृतीयोऽङ्कः। । मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुनु खेद- स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥८॥ (मालती लजां नाटयति ।) लवङ्गिका-सोहणं भअवदीए आणत्तं । माधव:-हृदयंगमः परिहासः । कामन्दकी-तदास्यतास् । किंचिदाख्येयमाख्यातुकामास्मि । (सर्वा उपविशन्ति।) कामन्दकी--(मालत्याधुवुकमुन्नमव्य ।) शृणु चित्रमिदं सुभगे। १. शोभनं भगवत्याज्ञप्तम् । करोति । धमादपि स्खलितवाग्भवति । प्रियतमदर्शनादपि गद्दाख्यः सात्त्विक- भावो भवति । यथा-'मदप्रमोदब्रीडादेक्स्तिम्भो गद्दं विदुः' इति ॥ अङ्गमर्श प्रत्यवयवं संधयति । सर्वेष्ववयवेवानिव्याप्तो वर्तत इत्यर्थः । वल्लभालोकनपक्षे अचं कर्तृ । अनमवयवान्तरं कर्मभूतं श्रमवशात्संश्रयतीति श्रमाख्यः सात्वि. कभाव उकः । तल्लक्षणं तूक्तम् । अस्मिन्पाठे वल्लभालोकनेन तुल्यमिति सहो. किनिर्वाहक वल्लभालोकनस्य कर्तृत्वेन प्रक्रान्तस्य परित्यागेन कर्वन्तरखीकारात् । न च व्यायवादस्यास्यायमदोप इति वाच्यम् । तुल्यमिति सहायतुल्यशब्दवला- दुभयोरपि वाच्यत्वेन व्यायवाभावात् । वल्लभालोकनजनितानुभावाभिव्यको हि मारो व्यायः । न तु बालभालोकनच्यापारः । तस्मात् 'संसयति' इति पाठः श्रेयान् । अगम वंसयति वसं करोति । भासादोऽनेनोक्तः। स चोभयत्र साधारण एव । मुखचन्द्र उद्भासनशीलान्खेदकणाजनयति । अनेन स्वेदो द्वयो- • रपि साधारणो दर्शितः । यथाह-वपुर्जलोदमः स्वेदो रतिधर्मश्रमादिभिः' इति । नेत्रे च मुकुलयति । यदाह-निश्वासस्वेदखीत्काराः संकोचो मुखनेत्रयोः । एते धमस्यानुभावाः' इति । पक्षान्तरेच सुखपारवश्यानेत्रसंमीलनं स्तम्भात्य सात्वि- कमावं व्यनक्ति । सहोकिदीपकयोः संकरः ॥ ८॥लवङ्गिका। शोभनं भगव- लायतम् ।माधवः। परिहासो नर्मवचनम् । अनेन नास्यमशमुफम्। यथा- 'परिहासवचो नर्म' इति । कामन्दकी-तदास्यतामित्यादि । किंचिदारयेय- मल्पमेव वचाव्यम् ॥ चुयुकं वदनाधोभागं लजावनतमुभमप्य । पाहेति शेषः । शूपियत्यादि । रतिरहस्यवचनप्रतीकोपादानं फामन्दक्या पक्ष्यमाणस्य नायक- विरहातिशयख दूतीव्यापारतया शारासिस्ता सूचयितुम् । यदाह-उलाय सीम- नवं नृवात्सुभगे गृणुष्व चचित्रम् । चित्रं किमयं व्यतिकरमसा युपा सुमनकु- मारः ॥ एटिभुजझीदष्टनर सलि संदेहमारूढः । तिति लिपति नुवति संतापोऽप्यस्य योऽपि दुरिः ॥ सन्मुख चन्द्र सुधारसमप्राप्य प्रानिदा नासी । समेऽपि तस्य नेरदादापि सुभगे विकारोऽभूत् ॥' इति । सुभगे इति पदीयसामाग्पनीर काकी पित्रोरेक.पुत्रो माधवः कुलालम्पनं ।

·No text on this page.

·नागोडसः कामन्दकीमामा मानन्यास मन्मयोगानु रिति । ममापि न एव निश्चयः । कुतः । अनुभवं वदनेन्दुवागम- नियतमेष सदस्य महात्मनः । सुमितमुत्तलिकातरनं मनः पय व लिमितस्य महोदधेः ॥ १० ॥ माधवः-लहो उपन्यासशुद्धिः। अहो मम च महत्त्वारोपणे यतः । यता। शाते प्रतिष्ठा सहजय बोधः प्रागल्भ्यमभ्यम्तगुणा च वाणी । फालानुरोधः प्रतिमानवत्व- मेते गुणाः कामदुवाः क्रियानु ॥ ११ ॥ तथा नियेदितमातीत् । पचासस्यशरीरो माधव इति । कामन्दकी-याव- दिति। मन्मयतोन्माद उन्मयनं फर्णाकर्णिकया श्रुत्वादमप्येतदेवं निर• चैषम् । अन्यथा तदर्यचलनायोगादिति भावः । अनुभवमिति । एप इति मालतीमुतं चुयुकदेशे गृहोला निर्दिशति । यदनेन्दुरस्य प्रकृतत्वेन बुद्धि. स्वस्थ लतान्तरिततया च पुरोवर्तिनो माधवस्वानुभवं सम्पागमद्दर्शनविषयतां प्राप्तः । नियतं निश्चितं सर्वपात्यैवंविधविषमदशाविपाकहेतुभूतं खदाननेन्दुदर्शनं जातमिति साध्यते । तो महात्मनोऽतिगम्भीराशयस्य स्तिनितस्य निस्तरमात्य महोदधेः पय इवोत्कटिकातरलमुत्तग्या कहोलैश्च तरलं सक्षुभितमपहतधैर्य- मुलं च संजातम् । यया पयोनिधेः पूर इन्दुदर्शनादेव क्षुभ्यति न तूप्णीमेवं माध. वमनःक्षोभेऽपि तन्मुखेन्दुदर्शनमेव निमित्तमिति कार्यात्कारणमनुनीयत इत्यर्थः । रूपकोपमाभ्यामशाशिभावेन संजीर्णमनुमानमलंचारः॥१०॥ माधवः-अहो इति । उपन्यासस्य प्रतिपादनप्रकारस शुद्धिः पूर्वापरविरोधादिदोषराहिलम् । महत्त्पत्यारोपणेमप्यविद्यमानस्यापि समुद्रसाम्यसंपादनाघ्यारोपे यनो निवन्धनम्। लयवानैतादृशानालिदमापर्यम्।कुत इत्यत आह-शास्त्र इति। शाने प्रतिष्टा शक्षाशुकरहितसम्यग्ज्ञानरूपा परिनिष्टितिः । सहजः खाभाविको वोघोऽनभ्यस्ते- स्वपि सूक्ष्मप्रनेयरहरयेषु खारतिकप्रसरणशालिनी प्रहा। प्रागल्भ्यं प्रौढोक्तिवचक्ष. चम्। 'निःसाध्वस्वं प्रागल्भ्यं प्रयोगेष्वपि सर्वतः'इत्युक्तरूपं वा । तथाभ्यता:- अपनसंपाद्या गुणाःप्रसादमाधुर्यादयो यस्याःसा वाणी। कालानुरोधो वचनावसर- निरीक्षणम् । प्रतिमानवत्त्वं तादात्मिकनवनवोदेखशालिप्रतिभावलमित्येते गुणाः क्रियासु सापयितुनिष्टार कामदुधा मनोरथपूरकाः । तेनैतद्गुणगरिष्टाया

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तृतीयोऽङ्कः । दि ति जाणामि । जेण पप्फुरिदरदणच्छदुज्जलन्तदन्तमोतिमपन्ति- कन्तिसविसेससोहि णिरन्तरल्लसिअपुलमपझलकपोलघोलन्तसं- ददाणन्दवाहत्यवमं ईसविसमणिप्पन्दमन्थरतारुत्ताणमसिणमुडला. अन्तणेत्तणीलुप्पलं अविरलुभिण्णसेमजलविन्दुसुन्दरणिडलचन्दले. हामणोहरं मुद्धमुहपुण्डरीअं उबन्ती विअड्डसह मरीचिचसंसइदको- मारभावा होइ । किं अ, उद्दामससिमऊहणिउरुम्वचुम्बिअपउत्त- णिस्सन्दचन्दमणिहारधारिणी पउरकप्पूरसविसेससिसिरचन्दणरस- छडासारणिसरदन्तुरिदवालकदलीपत्तसमणा पादसंवाहणादिवावा- रतुवरन्तसहमरीसत्यविरइदोवणीदकमलिणीदलजलद्दतालउन्ता उ- पिणद्दा एव रमणीको गमेइ । कहं वि उवलद्धणिदासुहा पक्खालिद- दिनी शीतलायत इति जानामि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोच्चलद्दन्तमौक्तिक- पङ्किकान्तिसविशेषशोमितं निरन्तरोहसितपुलकपक्ष्मलकपोलघूर्णमानसंतता. नन्दवाप्पत्तवकमीपद्विपननिष्पन्दमन्थरतारोचानमसृणमुकुलायमाननेत्रनीलो- त्पलमविरलोद्भिन्नखेदजलविन्दुसुन्दरनिटिलचन्द्रलेखामनोहरं मुग्धमुखपुण्डरी- कमुद्वहन्ती विदग्धसहचरीचिचसंशयितकौमारमात्रा भवति । किं च उ- हामशशिमयूलनिकुरुम्वचुम्वितप्रवृत्तनिष्यन्दचन्द्रमणिहारधारिणी प्रचुरकर्पू. रसविशेषशिशिरचन्द्रनरसच्छटासारनिकरदन्तुरितवालकदलीपत्रशयना पादसं- वाहनादिन्यापारत्वरमागसहचरीसार्थविरचितोपनीतकमलिनीदलजलार्द्रताल- न्तोनिदेव रजनीर्गमयति । कपमप्युपलव्धनिद्राखा प्रक्षालितपादपहवोदन- जानानि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोव्वलद्दन्तमौक्तिकानि शान्तिसविशेषशोभित निरन्तरोहसितपुलकपक्षमलकपोलघूर्णमानसंततानन्दयाप्पस्खयकम् । 'दाहधेवम्' इति पाठे को (१)दिन्दुः । पद्विपमानापन्दमन्यरतारोत्तानमणमुकुटापमान नेवनीलोत्तलमविरलोदिमस्वेदजलविन्दुमुन्दरनिटिलचन्द्रलेखामनोहरम् । नि. टिलो ललाटः । मुग्यमुखपुण्डरीकनद्वदन्ती विदग्धसहचरी चित्तावितकोनार- भाषा भवति । येन कारणेन दन्तच्छदस्फुरणरोमायानन्ददापहरियकर विशेषस्ये. दप्रतिभिः संभोगचिहर्षिदग्ध सम्सीनां चित्ते संशयाविषयीरुतः कुमारोभादो पत्ता सा। पदम कुमार्यपि विदग्धनायकोपभुतेष संभोगविहाल हस्पे माना भपति, देन वारपेन हदयानिहितवामनिर्माप संभोगसोहिपनि पिदेपोहे जागानीति योज्यम् । एतामर्द मम्माभिः कीदीद-' इसादावेदकनेति ने मान्यते । चियामानिमदूरानिपुरमानुदिन पन्दयन्दमानित पालको प्रचुरतादिदोपरिनिरपरनरसासारनेरदरिदलदली. पनाना पादसंवारनादिवासापरी सारिरिकी - ·क मालतीमाधवे माधव:-अहो, स्थान एवाभ्युल्लासो भगवत्याः । कामन्दकी-अहो, प्रमादः । प्रकृतिललितमेतत्सौकुमार्यैकसारं वपुरयमपि सत्यं दारुणः पञ्चवाणः । बलितमलयवातोद्भूतचूतप्रसूनः कथमयमपि कालश्चारुचन्द्रावतंसः ॥ १४ ॥ लवङ्गिका-अण्णं अ जाणीदं होदु भगवदीए । एदं अ माहवप्पडिच्छन्दअसणाहं चितफल। (मालत्याः स्तनांशुकमपनीय) एसा वि तस्स एव सहत्थविरइदेति कण्ठावलम्बिआ बउलमाला संजीवणं पिअसहीए । (इति वकुलमालां दर्शयति ।) १. अन्यच्च ज्ञातं भवतु भगवत्या । एतच्च माधवप्रतिच्छन्दकसनाथं चित्र- फलकम् । एपापि तस्यैव स्वहस्तविरचितेति कण्ठावलम्विता वकुलमाला संजीवनं प्रियसख्याः। नन्दनमपि मे हृदयमस्या दारुणया बदुक्तयावस्थया विदीर्यते । सुकुमारतया शटित्यनिष्टोपनिपातमाशय विदीर्णमिव भवतीत्यर्थः ॥१३॥ माधवः। अभ्यु- लासोऽनिष्टाशझ्या हृदयस्योद्वेगः । स्थाने युक्त इत्यर्थः ॥ कामन्दकी। प्रमादो- ऽस्मदीयानवधानता। अहो आश्चर्यम् । यदिदानीमपि बया संदिहानेनैव प्राणव्य. येनापि मालतीसमागम प्रति विलम्ब्यत इत्यर्थः । विलम्बनानौचित्यमेवाह- प्रकृतीति । प्रकृत्यैव ललितम् । ललितं नाम यौवनारम्भसंभवहारानुगुणो गात्रारम्भः । यथा-'सुकुमारोऽविन्यासः सभ्रूनेत्राघरक्रियः । अनुल्यणच मसृणःत्रीणां ललितमीरितम् ॥' इति । तद्योगाललितमेतस्या वपुः सौकुमार्यकसार सौकुमार्यमात्र स्थिरांशम् । सौकुमार्यमेवास्य वपुषोऽवलम्बनं नान्यः सत्त्वयोग इत्य- थः । 'प्रसूनपालवस्पर्शासहं यत्स्यात्तदुत्तमम्' इत्युकमुत्तमसौकुमार्यमन विवक्षितम्। अयं पुनः पञ्चयाणो दारुणो घोरतरव्यापारः । अस्तु नामैतत् । कथमयं कालोऽपि मन्दमन्दसंचारिचन्दनाचलगन्धवहकम्पितसहकारकुमुमनिकरस्तुपारयारिदाद्यव- ग्रहाभावाचारुचन्द्र एवावतंसो यस्य स तादृश इदानीमेवोपस्थितः । कष्टमनर्थ. परम्परा संमिलितेत्याशयः। अनेन विधूतं नामानमुक्तम् । यथा-'विधूतमरति. यूनोः मुरताप्राप्तिसंभवा' इति ॥ १४ ॥ लवङ्गिका । अन्यय शातं भवतु भग- बत्ला । एतच्च माधवप्रतिच्छन्दकसनाथं चित्रफलकम् । माधयानुरागप्रकपद्योतक- मिदमप्येकं भगवस्या ज्ञातव्यमित्यर्थः । स्तनांशुकमिति कण्टावलम्यितनगवलोकना- थम् । एपापि तस्यैव सहस्तविरचितेति कण्ठावलम्बिता वकुरमाला मंजीयनं प्रिय. सख्याः तदेवं भगवत्या माधवं प्रति मालत्यानुरागे न किंचिदपि संशयितव्यम्। यथा- ·तृतीयोऽङ्कः + - माधव:- जितमिह भुवने त्वया यदस्याः सखि बकुलावलि वल्लभासि जाता। परिणतविसदण्डकाण्डपाण्डु- स्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती ॥ १५॥ (नेपथ्ये कलकलः । सर्व मानर्णयन्ति ।) रे संकरपुरवासिजाणपदा, एसो क्खु जोवणारम्भभरिददुवि- सहामरिसरोसवइअरबलामोडीसविघडिदुग्वडिअलोहपञ्जरपडिलग्गसं. गलिअणिमलो णिलीलाविलासुबेलिअवल्लहतुङ्गलशूलविअडवैजन- न्तिमाविसमडामरुद्दामसरीरसंणिवेसो मठादो अवकमिन तक्खणस- तिण्णकवलिआणेमदेहिदेहावसवमज्झणिमुरत्यिखण्डखण्डगटंकारक: १.२ रे शंकरपुरवासिजानपदाः, एष खलु यौवनारम्भभारतदुर्विषहा- मर्परोषयतिकरबलात्कारविघटितोशटितटोहपञ्जरपतिलमसंगलितनिनलोनि- जलीलाविलासोद्वेलवभतुङ्गलालविकटवैजयन्तिकाविषमडामरोहामशरीर- संनिवेशो महादपक्रम्य तत्क्षणततृष्णकवलितानेकदेहिदेहावयवमध्यनिहुरास्थि. रूपंचित्संघटनोपाय एव सटिति प्रयोज्य इत्याशयः॥ माधव:-जितमिति। पति,पूर्व मत्कष्ठादम्बिनी भूत्वेदानी मत्प्रियतमाकण्ठप्रणयिनीत्वेन मत्प्रयोजन- संपादनकप्रवणतया मम वयसभूते रकुलापति,इह भुवने सर्व लिनपिप्रपचे सदैव जितं सर्वाविणव्युत्कर्षों लब्धः। यतोऽस्याः प्रियाया पहमा जाताति । मया हि कपमहमला मदनरागसूचकसमहापलोकनगोचरोभवेयम् , कयमेतदीपसरवं. हसंजातसाहित्यनितो भूयासम् , कथं क्षणमप्येतत्कण्ठालिङ्गनमहोत्सवचरिता- पंजीवनःस्वामिति संततं पदासासते तदेतत्वमा निरन्तरतत्कुषमण्डलीमडनाय- मानया संततं सस्पृहावलोकननिर्णमानया मयं जीवितालम्बनभूता प्रिपसती. लनरतमनिनन्दमानया सदसरगुणमविगतमिलतो ते सौभाग्यासिराम भावः । इदमेव विदोपपेन दर्शयति-परिगतो वो दिसा सल कारपर्व- देशातत्यादयः स्तनपरिणादा कुचाभोगवस यो मिटास अमर तल जयन्ती पताका सवयोडिया । बनेन मापपल सालनिर्मितदातमा लि. पायाः प्रियलगायाभरपलहानेन हर्षप्रशसियुपामामो मानुन् । था-परलपामा रमः'ति । सलिमलकाः ॥ १५ ॥ एवमले. सामरामबहाद परस्परावस्थानिदेदनेनारं पोप रसासरेनवरी- मापारमयोपऐपमारनेपर रति । 'म पुरा लक्षणम् । रेरेरकाचार, ·'मालतीमाधवे टकटामन्तकरपत्तकठिणदाढाकरालमुहकन्दरो विअडविअन्भणुद्दाम- दारुणछपेडामोडिअपरिमिलिअणरतुरङ्गाजलग्गालभरिमगलगुहाग- भगम्भीरगग्गरो रल्लिग्गल्लूरणसहसंदभपरिपूरिमणहोअलो णिहदणि- प्पेसिदणहणिहाविदासेसजणणिवहो कठोरणहरकप्परदलिआकट्ठज. न्तुगत्तावअवपउत्तरतकद्दमिअगइपहो दुट्ठसहूलो कअन्तलीलाइदं क- रेदि । ता पडिरक्खह जसहत्ति अत्तणो जीविदं ति । खण्डखण्डनटंकारकटकटायमानकरपत्रकठिनदंष्ट्राकरालमुखकन्दरो विकटवि. जृम्मणोद्दामदारुणचपेटामोटितपरिमिलितनरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरितगलगुहाग- भगम्भीरघर्घरो रलिगामरणशब्दसंदर्भपरिपूरितनमस्तलो निहतनिष्पेपितनष्ट- निछापिताशेषगननिवहः कठोरनखरकर्परदलिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्त- कर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यमा. शक्त्यात्मनो जीवितमिति । बनारम्मेण भरिती पूर्णी दुर्विषही यावमर्षरोपायक्षमाकोधी । यद्वा स्थिरकोभता. कालिफफोपी । यथाः-'क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽगर्षलमाते । रोपस्थाका लिकः कोपः' इति । तयोयतिकरण संमेलनेन गो बलात्कारस्तेन पूर्व विपरितं मअितं पश्चादुद्घाटितमपसारितद्वारयन्धनं गोहपतरं तत्रैव प्रतिलमः संम्रक: यंगलितः सचरणाद्विगलितो निगलः शाला यस्य सः । निजः खकीगः पारनिग. लगन्धापगमाचिरस्य लब्धो यो लीलया खाच्छन्येन विलासश्चक्रमणको निहार• स्वेनोल कर्यप्रसारितो वालमः प्रियतमा उन्नतो यो लाशलो पालदण्डः य एवं विकटवेजयन्तिका विताकारपताका तया विषमो दुर्दशी डागरो मीपण उद्दामः प्रा. चममण्डितःशरीरसंनिवेशो गस्य सः।मठादपकम्य तत्क्षणेऽपकगण एक रातृणं यथा स्यात्तथा कवलितानागनेक देहिवदागामवगवास्रोपो मध्ये ये निराः परषा अस्थिखण्डास्तेा सण्डनेन दन्तनिष्पीइनेन जनितो गष्टंकारस्तेन कटहटायमाना कटकटाशद वाणा कररावतकाचवल्कटिना या दंशा तया करालो दारो गुगा. कन्दरो बदनकुहरै यम्य यः । राया विकट यद्विगमगं विरहण सेनोद्दामदारण: प्रचण्डभीषणो यचपेटो विस्तृतातलि फरः । 'पाणी चपेटप्राणप्रहमा विस्ता. तुली' इसमरः। तेनामोटित मर्दितम् । 'मुट प्रमर्दने' इति धातोरेतदूपम् । परितो मिलितं यत्ररतुरतम्य मानलं सरफ माग तस्य य उदार आविषयाचमनं वेग भ. रिता परिपूी गलगुला तसा गर्न गम्भीरो घरो यस रीति देशी गांदीग. पुरध्वनिवालि । दीर्घमधुरो गाहरणशब्दो मागमणमय कुपितशालगानित्रगुफ घाटगमित इस्य गंदर्भो बिगुल हन परिपूरिः मम माल येन सः । तथा केदि. प्रिताः, कैचिनियेषिताणी कृताः, केनिया अदर्शन गणिताः, फेरिलिया. विदा नि निर्भयम्यानपर्यन्त गनिता ये शेषनास्ता निवहो यस पवित्र ·दृतीयोऽङ्कः । ९१ (प्रविश्य संभ्रान्ता) बुद्धरक्षिता-परित्ताअघ । एसा णो पिअसही अमञ्चणन्द- णस्स भइणी मदअन्तिआ एदिणा दुइस लेण हदविद्दाविअपरि- अमा अभिभविअदि। मालती-सैहि लवगिए, अहो महन्तो पमादो। माधव:-बुद्धरक्षिते, कासौ । मालती-(सहर्षसाध्वसम् । स्वगतम् ।) अह्महे, एसो वि एत्य एव । माधवः-(खगतम् ।) हन्त, पुण्यवानसि यदहमतर्कितोपनत- दर्शनोल्लसितयानया। अविरलमिव दाना पौण्डरीकेण नद्धः लपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण । १. परिनायध्वम् । एपा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस भगिनी मदयन्ति- कैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । २. सखि लवशिके, अहो महान्प्रमादः । ३. अहो, एपोऽप्यत्रैव । । - नीपितननिष्ठापिता' इति पाठः। तत्र पूर्व भीषिताः, पक्षानया हरिवषयमतीताः, पचानिष्टापिता निर्भयस्थान प्रापिता इति व्याख्येयम् । तथा कठोरनसरफर्परद- लिताष्टजन्तुगात्रावयवत्तरककर्दमितगतिपयो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथाशक्यात्मनो जीवितमिति ॥ वुद्धरक्षिता । परित्रा- चप्वम् । एपा नः प्रियसख्यमायनन्दनस्य भगिनी मदयन्तितेन दुष्टशाटन इतविद्रावितपरिजनानिभूयते । मालती। सखि लवाहिके, अहो महान्प्रमादः । पिरमत्र विजने पनेऽलामिरेका किनीनिः स्थितमनुचित प्रतम् । इदानी का परित्रातेति भावः ॥माधवः । असी कुत्र वर्तते।इदानीमेव निहल भयत्पती मोचविष्यामीत्यर्थः॥मालती। सहर्षसाध्यसमिति । सहकानिदेदितसवीर- विरहवेदना चित्रफलपफुलावटीवृत्तान्तः सोऽप्यन पर्तमानेनाधिगत रति पः, पिदिक मामेनं च एता परित्ताताय निवेदयिष्यतीति सादर र साहे पदो प्रमादः । 'चिन्तायां राप्रमादापामसहेज कल्पितम्। सदस्पंदित पेण प्रयोगव्यं प्रयोत्तानिः॥ति परमात् । एपोऽप्यवि माधयः परिहार लोकोपरफारः । अचिरलेति । सतरितोपनतमसविसमेव बापागतं या मतिपय नोस्तिवापरालयानया पदारपारिटेर विरसारिटेन'मा. र विरफरतार रिफारिसमपालम्' रविवाद । भुपारऐन ६. ... लिसम्मोलिमिटेन दातादिरलनोर डिपारगर .

·१२ मालतीमांधवे; कवलित इव कृत्लश्चक्षुषा स्फारितेन , प्रसभममृतमेधेनैव सान्द्रेण सिक्तः ॥ १६ ॥ बुद्धरक्षिता-महाभाअ, एसों खु उजाणवाहिअरज्झामुहे । माधव:-(साटोपम् ।) अप्रमत्तोऽस्मि । मालती- लैवङ्गिए, संसओ खु जादो । माधव:-(सवीभत्सम् ।) अहह । संसक्तत्रुटितविवर्तितान्त्रजाल- 'व्याकीर्णस्फुरदपवृत्तंरुण्डखण्डः । कीलालव्यतिकरगुल्फदघ्नपङ्कः प्राचण्ड्यं वहति नखायुधस्य मार्गः ॥ १७ ॥ अहो प्रमादः । वयं बत विदूरतः क्रमगता पशोः कन्यका १. महाभाग, एप खलूद्यानबाहरथ्यामुखे । २. लवङ्गिके, संशयः खलु जातः । क्षाणां पलीभूयाविरलनिपातनात् । नद्धत्वेन निष्क्रयलमात्मनो दर्शयन्स्तम्भाख्यं सात्विकभावमभिव्यनक्ति । तथा निर्भरेण संपूर्णेन दुग्धस्रोतसा पयःप्रवाहेण मपित इव । क्षीरपूरनपनेनारमनः सौहित्यप्रकप व्यनकि । कृत्स्नः समस्त एवाहं कवलितो निगीर्णो विषयमाधुर्योत्कर्षाचक्षुपा सान्तःप्रवेशित इव । तस्याश्चिर- कालदर्शनेनाप्यतृप्तिमनेन सूचयति । अमृतवर्षिणा मेघेन सान्द्रेण सिक इव । अनेन धारासारन्यायेन कटाक्षप्रवृत्तेर्लोलाख्यो दृष्टिव्यापार उकः । यथा-'धा- रावाहिकसंचारो यस्य तालोलमुच्यते' इति मालोपमालंकारः ॥ १६ ॥ बुद्धर• क्षिता । महाभाग, एष खलूद्यानयाहारथ्यामुखे ॥ माधवः । साटोपं ससं. यमम् । अप्रमत्तः सावधानः ॥ मालती। लवशिके, संशयः खलु जातः शार्दू उमृत्युवक्रानिर्गमिष्यत्यसो न वेति संदेहो जातः । कटं घिगियर्थः ।। माधवः । सपीभरसं सजुगुप्सम् । आहेति शेषः । अहहेत्सद्धते । संसक्तेति । नसायुधस्य व्याघ्रस्य.मार्गःप्राचण्यमतिभयंकरतां वहति घते । कीटक । संसकानि कचिाहतादी प्रथमं लगानि ततघुटितानि छिनानि ततश्च विवर्तितानि भूमी तत्र विक्षिप्तानि पान्य प्रजालानि तव्यांकीर्णः संकुलस्तथा स्फुरन्तः प्रकाशमाना अपता विप. यस्ता रुएडसण्डाः शिरःकपालच्छेदा यत्र सः। तया कीलालस्य रफम्स व्यवि. करेणामिश्रीमावेन गुल्फदनः पो यत्र य इति ॥ १७ ॥ अहो प्रमादः । उस्यन्तिकापरिजनस्यानवधानलमाश्चर्य यदियमशक्यप्रतीकारे घंटे निपविवे. अशक्यप्रतीकारतामेवाह चयमिति । वयं तावरे वतीमहे । कन्यका ·तृतीयोऽङ्कः । १३ । - - सर्वाः हा मदन्तिए.।, कामन्दकीमाधवा. (सहर्षाकृतम् ।) कथं तदवपातितादषिगतायुधः संममात् । कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितः इतराः साहु, महाभाल, साहु ।. कामन्दकीमाधवी- हद च पशुना हतो व्यसुरसौ कृतश्चामुना ॥ १८ ॥ इतराःचाहिदं। कामन्दकी-(साबूतम् ।) कथं व्यालनतरप्रहारनिःतरक्तनि वहः क्षितितलविषकखगलतावष्टन्भनिश्चलः संभ्रान्तमदयन्तिकावल वितस्तान्यति वत्सो मकरन्दः । इतराः-हद्धि, गाढप्पहागदाए, किलम्मदि महाभाओ। १. मपन्तिके। २. साधु महानाग, साधु । ३. अत्याहितम् । ४. हा धिरु, गाढमहारतया क्लान्यति महाभागः । तु पो हममता । एफेनर पदविन्यासेन लम्पदेशे वर्वत इत्यर्थः। हादार इटजनविपत्तियोतकः । माघदस सहपत्वं व्याघ्रहननादनिताजीवनाच । कानन्द क्याः सातत्वं मकरन्देन मदरन्तिमप्रारक्षणोपकारस तदुभयपटनोपयो गिलादिति । कथं मकरन्दः सहसव संभ्रमादेस तदवपावितात्तेन शार्दूलेनावमा जितामिहतात् । कलाचिदायुधहलातुदादिलयाहारः । मधिगतं प्राप्तमायु पेन सः । तमिहतभवरलगतमाहत्येलपः। मदे व्याघ्रमदन्तिकपोरन्त स्थितोऽपितोपनतोऽसावला बालन्दनं जात दलदः ॥ इतराः साधु फरमातमिति शेपः । इदमिति । रर मा हाता मकरन्दः पहन इतोऽभिरतः । समुना मकरन्देन पासी पदमुर्विगतप्रावधानमितप 'दंडापः रति पचित्वारः। सन्टितः । पाइलः ॥१०॥तरागस रितं महानीतिः । उपस्थितमिति दोपः ॥ कामन्दकी ! सातवे हेदरलः चालः रजनः । क्षिरित विपालनपशिरिष संलबोटिकी बार साम्नेन तपसारन मित्रता कलवामानोऽपि स भनेर रारस्थितःनपडित वर्षः। रमनयोपिया मदहिहदी ॥रतराः। दिन महारत हार ·मालतीमाधवे . मालती-(माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वा ।) महाभाम, दिट्ठिा व दृसि । णं भणामि पडिवण्णचेअण्णो महाभाओ ति । माधव:-(समाश्वस्य ।) वयस्य, साहसिक. एहि । (इलालिङ्गति ।) कामन्दकी-(उमौ निरस्याघ्राय ।) दिष्ट्या जीवद्वत्सामि । इतरा:-पिणो संउत्तं । (सर्वे हर्ष नाटयन्ति ।) बुद्धरक्षिता-(जनान्तिकम् ।) सहि मदअन्तिए, एसो एव सो। मदयन्तिका-सहि जाणीदं एब मए जह एसो माहवो अअं.वि.सो जणो चि। बुद्धरक्षिता-अवि सञ्चवादिणी अहं । मदयन्तिका-ण क्खु अझारिसेसु तुझारिसीओ पक्खवा- दिणीओ होन्ति । (माधवमवलोक्य ।) सहि, मालदीए वि रमणिज्जो १. महाभाग, दिष्ट्या वर्धसे । ननु मणामि प्रतिपन्नचेतनो महामाग इति । २. प्रियं नः संवृत्तम् । ३. सखि मदयन्तिके, एष एव सः । ४. सखि, ज्ञातमेव मया यथैप माधवोऽयमपि स जन इति । ५. अपि सत्यवादिन्यहम् । ६. न खल्वसादृशीषु युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यो भवन्ति । सखि, मालत्या अपि रमणीयोऽस्मिन्महानुमवेऽनुरांगप्रवादः । चित्ताहादकलादनुरागप्रकर्ष सूचयति ॥ मालती। माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वे. सजसंस्पर्शनामृतासेचनकल्पेन झटिति प्रमोहमपसारयितुं ललाटे हखनिक्षेपः। न चैतावता मालत्या धार्यमाशहनीयम् । ईदृशे विपत्समये सर्वत्र सर्वेषामुचितो. पचारकरणस्य लोके धार्यरूपतयानुद्भावनात् ॥ कामन्दकी। शिरस्याघ्राणं गुरुजनस्यापत्येषु वात्सल्यद्योतकम् । जीवन्ती वत्सी वात्सल्य विषयावपत्सकल्पा यस्याः सा ॥ इतराः । प्रियं नः संवृत्तम् ॥ बुद्धरक्षिता । सखि मदयन्तिके, एप एव सः।यो मया पूर्व निवेदितस्त्वयि निरतिशयानुरागो मकरन्दः स एप एवे. सर्थः ॥ मद्यन्तिका । सखि, ज्ञातमेव मया एप एव माधवोऽयमपि स जन इति। भर्तृत्वाच्यवसायानामानुपादानम् । त्वदुक्काकृतिविशेषसंवादेन खजीवितानि. रपेक्षतया मत्प्राणत्राणप्रवणतया कामन्दक्यादिव्यवहारेण च मदनुरकोऽयं मक. रन्द इति हात एवेत्यर्थः । वुद्धरक्षिता । अपि सत्यवादिन्यहम् । किं मदुफमस्य दिगुणोज्ज्वरत्वं प्रत्यक्षतो दृश्यते न वेत्यर्थः । मदयन्तिका। नसल्यस्म. -

·No text on this page.

·मालतीमाधवे मन्त विमआणन्दसुन्दरघोलाविदधीरपेरन्तमणोहरा पल्लत्यन्ति मद- मन्तिामअरन्दाणं दलिअनीलप्पलमंसलच्छविआ दिद्विसंभेआ, तह मण्णे मणोरहणियुतसमागमा एदेति । कामन्दकी-(विहस्य ।) नन्विमी परस्परं मानस मोहनमनुम- वतः । तथा हि, ईपत्तिर्यग्वलनविपमं कृणितप्रान्तमेत. अमोदस्तिमितललितं किंचिदाकुश्चितनु । अन्तर्मोदानुभवमरणं सस्तनिष्कम्पपक्षण व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोईएगाके कराक्षम् ॥ २ ॥ मनोहगः परन्ते गदगन्तिकामकरन्दयोर्दलितनीलोत्तालगागलन्छययो टि- गंमेदाः, तथा गन्ये मनोरणनितगमागमावताविति ।

·चतुर्थोऽङ्कः । पुरुष:-वत्से मदयन्तिके, इत इतः । मदयन्तिका-(अपवार्य ।) सहि -(अपवार्य।) सहि बुद्धरक्सिदे, अवि पुणो दीसइ एसो जीविदप्पदाई पुण्डरीअलोअणो । बुद्धरक्षिताइ देवं अणुऊलइस्सदि। (इति निष्क्रान्ता) माधव:-(अपवार्य ।) चिरादाशातन्तुस्रुटतु विसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिळधिनिरवधिरिदानी प्रसरतु । प्रतिष्ठामव्याज व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा विधिः स्थैर्य धत्तां भवतु कृतकृत्यश्च मदनः ॥ ३ ॥ अथवा। समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैपा परिणतिः। १. सखि बुद्धरक्षिते, अपि पुनर्द्रक्ष्यत एष जीवितप्रदायी पुण्डरीक- ठोचनः। २. यदि दैवमनुकूलयिष्यति । इति व्याचक्षते । अचिरनिति दर्शन क्रियाविशेषणम् ॥२॥ मयन्तिका। उखि उदरक्षिते, अपि पुनश्यत एप जीवितप्रदायी पुण्डरीकलोचनः । अपि पुनरिली- हफ्यातिरायो द्योलते । बुद्धरक्षिता। यदि दैवमनुकूलचिप्यति । लय माधवः समपितमारतीप्रदान निधयो नैराश्यसंजातमुद्वेगातिदायं विवृण्वनाह-चिय- दिति । चिरादनुत्तो वितिनीसूमवन्मृणालतन्नुवद्भिदुरः खयमेव नियमान सा- पातन्तुत्वत्प्राप्यारीव तन्नुरिदानी बुटत टिमो भवतु । प्रियतमासमागमासा पुलवेपन्तं फालमनुत्ता सेदानी टिलः । तयेदानी महानाधि नदी पर स एव व्याधिनिरवधिमिरवसरः प्रसरतु । मालतीप्राप्तिलक्षपमधि प्रदीक्ष्य - पंचिदाधिःसोट यानी तस्वावधेरभावनिधयानि दो विम्भतानिवः। तपा মাতি বিৰাভাৰাবৰ গীবী বা বৈষম্যের डिबापत् । प्रति स्थिति मगनु । माल लीप्रापारा शालन्दननादा गमावालादितदयदप्रति प्रमोलिस। तपा विधिः स्वम् । मदनप तरलो पद । उमाभ्यामपि दर्तव्य मरतः प्रयोजनल मादा प्रोन निवर्तितवादिलः । श्रीदनतिर क्षमाप्रमपिर्तमानति गायः । एकलि- स्पायडरवारपारायालंकारः ३ ॥ सधयेति । स्वाद था- प्लान Enercer-समानेति । समान पारसमलमपरीन- देन प्रतियोममधीदरम्नेकोमा एक .. ।

·No text on this page.

·पढपाडा १०५ (माटीमापन रामनोवतः।) माधव:-कष्टन्, एतावती हि भाषवत्त मालयास तो. यात्रा । नहो नुमो उहादेव प्रकटय सुखप्रवां प्रथममेकरमाननन्। पुनरकविवर्तनवाल प्रविपिनष्टि विधिनसो मन् ॥ ७ ॥ मालती-(पमा । नहाहावा तोकान्दार, सचिन विलि। लवङ्गिजा जि । सरीरसंसन एक हो विहार करो- विदा बना मालती-पारे व जीवतिहार जल्द । कि निबार नवा कालिन । परिनिहितो कमाल ·१ . १०४ मालतीमाधवे मा वा सपलेष्वपि नाम तद्भू- स्पापं यदस्यां त्वयि वा विशयम् । तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥ ५॥ मकरन्दः-सर्व सुष्ठु युज्यमानमादिश्यते युष्मामिः । अपि च दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिशिशुजने भवत्याः संसाराद्विरतमपि चित्तं द्रवयति । ततश्च प्रव्रज्यासमयसुलभाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्नः प्रभवति पुनर्दैवमपरम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये।) भअवइ, कामन्दइ, एसा भट्टिणी विण्णावेदि जहा मालदि घेत्तूण तुरिअं आअच्छेति । कामन्दकी-वत्से, उतिष्ठोत्तिष्ठ । (सर्वा उत्थाय परिकामन्ति ।) १. भगवति कामन्दकि, एषा भी विज्ञापयति यथा मालती गृहीत्वा त्वरितमागच्छति । तनानिष्टमाशङ्कनीयमित्यर्थः । तदेवाह-मा वामिति । अस्यां वयि च यत्पाप- मनिष्टं विशवयं युवाभ्यामन्योन्यमस्मदादिभिक्ष 'प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि' इति नीत्या प्रेमवशादस्थानेऽप्यनिष्टशङ्किभिराशङ्कनीयं तद्वां युवयोः सपनेष्वपि माभूत् अनिष्टं हि शत्रुगामित्वेनेष्यते । इदं तु तेष्वपि नापेक्षितुं युक्तमित्यवस्था- दौसध्यातिशयोक्तिः । तस्मात्सर्वथान्ततो गला प्राणव्ययेनापि भवत्संगमनाय यनो मया विधेयः। कार्य इत्यर्थः । इयं च यत्नाख्या द्वितीयावस्था । यथा- 'अपश्यतः फलप्राप्ति यो व्यापारः फलं प्रति । परं त्वौत्सुक्यगमनं स यन इति कथ्यते ॥' इति ॥ ५ ॥ मकरन्दः। अपि चेत्यादि । संसाराद्विरतं राग- द्वेपवासनाविवर्जितमपि चित्तं द्रवयति कृपा करोति । दयेति । दयानुकम्पा, स्नेहःप्रेमाख्यो भावः । अतो दयानेहपरवशलात्त्वदन्तःकरणस्य प्रवज्यासमये संन्याससंप्रदाये सुलभो योऽष्टाङ्गयोगाभ्यासादिराचारस्वस्य विमुखो विरोधी । मयं यनः प्रसको बलादापतितः । अपरं पुनरितःपरं तु दैवमनयोर्भागधेयं प्रभ. वति । खया तु यावत्कर्तव्यं तावलियत इत्यर्थः । इदं चानुनयरूपं पर्युपासनं मामाशम् । यथा-'अनुनीतिः पर्युपास्तिः' इति ॥ ६ ॥ नेपथ्ये । भगवति. कामन्दकि, एपा देवी विज्ञापयति यथा मालती गृहीला खरितमागच्छेति ।। .

·चतुर्थोऽहः। तकहायनकुरङ्गकिलोष्टि- राष्टिवत्सहतसंवलिरिवारैः ॥ ८॥ माधवः- दुर्लमा बुद्धरशितायाः प्रियसती । अपि च । प्रनय कन्याद मरणसमये रक्षिततः परिन लना तक न्यमितान्यत्र रमतान् । त्या च व्यानरः कमलनयनाया नयनयो- तथि वक्षः निनितरननीयश्विरमभूत् ।। ९ ॥ दुन्छि । परनातिन्युत्तनैवनवगाह नगरीनेव प्रविशावः । (उपाय परिकामतः) मकरन्दःजयनौ महानचोर्चतिकरः । य एषः जलनिविडितहतवक्षनिनोनताभिः परिगततनूनिः सातमात्रोत्यिताभिः । . दिली तर कन्दिरतातोपएमहापनकरात्तव विटोला दाटेसावा। मानेन रून अगदेखरामापिःप्रत्यायो। मन्तवः धारम करः। बनेन दारूल परनहिल हेनुस्तासन् । यस दिने उपादालिन ने मनः शिति । न्यायपदीसः ॥ ८ ॥ माधयः नेति । दुरक्षितापः पिसी तयान दुदंति मन्दनाशाव- पति । दुर्लभलनेकोमा नियनि-अपि चेति। प्रमभ्येति मिरज सम्मातिर माया ममायापनिहल रक्षितवन- सासनेनुपरापोवा सादा पनियन बारसे माननरपि भवेद । तपाहि तवानीने व पजीविपिनन्द भई वितरच समतलति समलिनेन पिस्तदनन् मुकामः।-तिं. रावत एद तर मन्रो परि. रनिनि दमदारद सिरिदिप राय बनदेवास। मान८ TEE. <PTET? ९१ परदेति । पर कर Price:

·१०६ मालतीमाधवे दालणसमारम्भपरिणामो । ता कं वा उवालमामि मन्दभाइणी । के वा असरणा सरणं पडिवजामि । लवङ्गिका सहि इदो इदो । (परिक्रामति ।) माधव:-(खगतम् ।) नूनमाश्वासनमात्रमेतन्माधवस्य सहजले- हमात्रकातरा भगवती करोति । (सोद्वैगम् ।) हन्त, सर्वथा संशयित- जन्मसाफल्यः संवृत्तोऽस्मि । तक्किं कर्तव्यम् । (विचिन्स ।) न खलु महामांसविक्रयादन्यदुपायान्तरं पश्यामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य मकरन्द, अपि भवानुत्कण्ठते मदयन्तिकायाम् । मकरन्द:-अथ किम् । तन्मे मनः क्षिपति यत्सरसप्रहार- मालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया तातस्य कापालिकत्वम् । परिनिष्ठितो दैवहतकस दारुणसमारम्मपरिणामः । तत्कं वोपालभे मन्दमागिनी। कं वाशरणा शरणं प्रतिपद्ये । १. सखि, इत इतः । यतस्वेत्याशयः॥मालती। परिणतमिदानी जीविततृष्णायाः फलम् । नियूडं च निष्करुणतया तातस्य कापालिकलम् । कापालिक एव परं त्रीबालादिवघे निष्क रुणः । तेन पञ्चमाकृत्यं च किंचित्सूचितम् । परिनिष्ठितः परिसमाप्तिं गमितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । कमुपालमे मन्दभाग्या। कं वाशरणा श. रणं प्रतिपद्ये । अनेन माधवं कामन्दकी च प्रति कथं युवयोः सतोरप्यहमीदी दशामनुभवामीति तदुपक्रम्यतां यथोचितं प्रयन इति सूच्यते । एतत्सूचनार्य- मेवाधीरयापि मालत्या माधवसंनिधानेऽपि निम्नपीभूयाकन्दितमिति मन्तव्यम् ॥ लवनिका । सखि, इत इतः । आगम्यतामिति शेषः ॥ माधवः । नून- मिति । कथं वा राजनि प्रतिपक्षे तद्विरोधेन भगवती कार्य निष्पादयेत् । उदस्या वचनमावासनार्थमेवेत्यर्थः । संशयितं जन्ममाफल्यं मालतीप्राप्तिक्षणं यस्य तादृशः संवृत्तोऽस्मि । अनमालतीप्राप्तिरेव जीवितमाफल्यमित्यनेन तदनु. रागतदुगातिशयप्रख्यापनात्साविशयवचनरूपं पुष्पं नामानमुकम् । यथा-'पुमं साविशयं वचः' इति। इदानी जात्यनुचितेनापि क्षिप्रफलप्रदेन यायागमप्रतिद्धन साहनिकजनकृसेन महामांसविक्रयेणापि प्रयोजन साधनीयमिति विचिन्य नि. धारयवि-न खल्विति । महामांसं पुरुषमांसम् । इयमपि द्वितीयावस्मा इष्टया। वयस्येति । अपि प्रश्ने । उत्कण्ठत उत्सुको भवति ॥ मकरन्दः। बब किम् । बाढमुत्तष्टितोऽहमित्यर्थः। तदेवाह-तदिति। सरसप्रहार गयो. विवादलकरजातं मामालोक्याविचारितविगलाकचावरगांगुका । अनेन द्वारका । । b.

·. चतुर्थोऽङ्कः। त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टि- राश्लिष्टवत्यमृतसंवलितैरिवाः ॥ ८ ॥ माधवःन दुर्लभा बुद्धरक्षितायाः प्रियसखी । अपि च । प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम् । तथा च व्यापरः कमलनयनाया नयनयो- स्वयि व्यक्तलेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ।। ९॥ तदुत्तिष्ठ । परदासिन्धुतभेदमवगाय नगरीमेव प्रविशावः । (त्याय परिकामतः।) मकरन्द:-अयमसौ महानद्योतिकरः । य एषः जलनिविडितवखव्यक्तनिनोन्नताभिः परिगततटभूमिः खातमात्रोत्थिताभिः । । लिची तत्याः कान्तिरता । त्रत्तो य एकहायनकुरइत्तस्येव विलोला दृष्टिर्यस्याःसा । अनेन तत्सालप्युगप्रतीवेरनुरागातिशयःप्रत्याप्यते।अनृतसंवलितैः सुधारसा. हरिवाजैः । बनेन तदनससस परमसाहित्यहेतुकतमुक्तम् । भाष्टिवत्या. लिजनं कापवीति यत्तदालिझनं कई ने मनः क्षिपति । व्यययवीवर्यः ॥ ८॥ माधवः । नेति । युद्धरक्षितायाः प्रियसखी बयान दुर्लनेवि मकरन्दमाश्चास- यति । भदुर्लभवनेवोपपत्त्या निर्धारयति-अपि चेति । प्रमथ्येति । मरण- समये तत्साःप्रागविपतिका मचादं मांसासनं व्याघ्र प्रमप्य निहत्य रक्षितवत- वाशब्दसने प्राणापलक्षनुपकारं कृतवतत्त्व परिष्वकं वयंप्रहावं लब्ध्वा कपासवान्यत्र सहातिरिके रमतामनुरतचित्ता भवेत् । तथा हि तदानीनेव खजीवितप्रदागिनतव मदीयं जीवितं शरीरं च समर्पितमिति खयंप्रहालिानेन कपितम् । लतलदर्पितजीवित नान्यत्रानुरज्यत इति भावःया नया निषितं तथा च तदनुरूप एव तस्सा नपनको पारो बफरहः प्रकटीकृतप्रेमातिसाद- तथा विनिततया विषयान्तरासंसान तव निममतया रमणीयो मनोहरस्त- निविपचिरमभूत् । सोहावलोकनादेव निधीयते तत्सास्तरदेवासत्तिरिलः। इदं चोपत्त्या निर्णयानुपन्यासो नामाइम्या 'पातिकतो योऽपः सप- न्यास पते' इति ॥९॥वरदेति । परदा सिन्धुशेति नदी तपोवनेदः संगमः ॥ मकरन्दः । यतिकरोऽपि एव । य एप इति । पोऽपं नयोः सेभेदः । जलेति । पुम्पीयबाददगानार्थ मागतानिबंधूभः सकतीरा- नानिः परिणदहनातवीरप्रदेशः । इस्पत इति शेषः । विपिन मानमायोचितानि सनसननन्तरमेव निवामिः ९ जटेन नि ·; ;

·भ्यामेभ्योऽधिवास्य । सप्तमवेत्यर्थः । दशनाडीप दानापात्मकं च नानि- चत्रपटनिरवसनादताएपम् । तन्त्र स्थित उपासनावदा रनमावि साधितानपरदलन् । मानौ दशदलोरे वरपरले ॥६ई रूपोट पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन भीषणोञ्चलवेपा कपालकुण्डला।) कपालकुण्डला- पडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभिः सापकैम॒ग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः॥१॥ पञ्चवाणमुहद्वैरिवामवामेतरागकम् । वीरशृङ्गारयोरक्यं हृदि स्फुरतु तन्महः ॥ अथ पूर्वापसूचितमहामांसविक्रयोपयोनिवृत्तान्तं सूचयितुमेकपात्रप्रयोज्यं शुद्ध- विष्कम्भमारभते-तत इति । एकेनापि मध्यपात्रेण शुद्धविष्कम्भो भवत्येव । चथाह--'शुद्धोऽनेकेन वैकेन मध्यपात्रेण योजितः' इति । आकाशयानेनेति योगि- नीत्वेन खेचरगमनादिसिदिसंपत्तेः । सीपणो भयंकर उमलो दीप्तश्च वेपो यस्याः सा। कपालकुण्डलेसन्धर्ध नाम ॥ पडधिकेति। शकीनां ज्ञानेच्छाकियोपलक्षि- तखभावपरित्सन्दरूपाणां नायः प्रयोका । अत एव तामिः परिणो व्याप्तः। विधि- विक्षपरिस्पन्दखतन्त्रनिर्मातेति यावत् । यद्वा शकीनां ब्राध्यादीनां नायः जित एव ताभिः परिणद्धः स्वप्राणेश्वरबुध्या प्रणयाद्वेष्टितः कापालिकादर्शनप्रतिपाद्यभूत- नायो जयति सत्कर्षेण प्रकाशते । ताशस्यैव नमस्कार्यतात् । कीशोऽसावि- सत आह~-पडधिकेति । पढधिका दश पोडश या नात्यस्तासां यचक्र मण्डल पिण्डरूपं तस्य मध्य हृदयं तत्र स्थित मात्मा स्वरूप यस्य सः । नाटीमामनन्त- त्वेऽपि प्रधाननादीनानिदादीनां पोटसंख्याबापडधिकदशेत्युक्तम् । इडादयो नायव । 'इडा च पिहला चैव सुपुन्ना च परा स्मृता । गान्धारी हस्तिजिहा चपा दमयशा तमा ॥ बलम्बुमा कुहू चव शशिनी दशमी स्मृता । ताल जेहा च लिहा च दिजया कामदा परा ॥ अमृता बहुला नाम नाम्यो वायुसमीरेताः ॥' रवि । अपरिमितसूक्ष्मनादीसहितप्रधानपोडशनाडीसमूह एव सघिरवसामांसारि- पाहपरिपूरित लगानं पिटादवाच्यं शरीरमात योगमार्गः ! यदा । पह- पालरूपम् । यदा पाक्षिदानादीमा पोडदानातीनां च पोहानामा भाना सरपं यस्येलः । दानियोगशाले-बल पदभार १६. भूमादितम् ॥ हादसापाने

·No text on this page.

·पञ्चमोऽङ्कः। तथा हि। विवरवृत्तिर्जगनां प्रचलति निविडग्रन्थिवन्धोऽपि भारः संस्कारकाणदीर्घ पटु रटति कृतावृत्ति खटाइ घण्टा । अर्व धूनोति वायुर्विवृतशवशिरःश्रेणिकुलेषु गुञ्ज- नुत्तालः किंकिणीनामनवरतरणत्कारहेतुः पताकाम् ॥ ४ ॥ (परिमन्यावलोक्य च ।) इदं च पुराणनिम्वतलाक्तपरिभृज्यमानरसो- नकरसगन्धिभिश्चिताधूमैरवस्ताद्विभावितस श्मशानवाटस्य नेदीयः करालायतनम् । यत्र पर्यवसितमन्त्रसाधनस्यात्सद्गुरोरघोरघण्टस्याज्ञया सविशेषमद्य मया पूजासंभारः संनिधापनीयः । कथितं हि मे गु- रुणा-'वत्ले कपालकुण्डले, भगवत्याः करालया यन्मया प्रागुपया- चितं स्त्रीरतमुपहर्तव्यम् , तदत्रैव नगरे विदितमास्ते' इति । (सकौतुक- तदेव रमणीयदामरत्वं प्रकटयति-विप्वगिति । विष्वक्सर्वतो वृत्तिरवस्थानं यस स ताशो जटानां भारो हटतरपन्यिवन्धोऽपि वेगवशात्प्रचलति । तथा ख- झानता घन्टा संस्कारेण शब्दजनजानिपातादिजन्योनानिहन्धमानगनातिश- पेन कापैकपरिकल्प्येन जनितो यः वाणो रणरणध्वनिस्तेन दीर्घ चथा तथा । पटु हता लावृत्तिः पुनः पुनरभ्यासो क्या स्वात्तयेति क्रियाविशेषणत्रयम् । रवि ध्वनति । तथा विस्तानि यानि शवशिरांति वेषां या श्रेणी तखाः कुलेषु परन्ध्र- कुहरेषु गुमादायमान उत्ताल उगटः किंकिणीनामनवरतरणकारखाविच्छिन्न- निक्षाणस्य हेतु दुर्वेगोसन्नोऽनिलः पताकां सद्दाशापबद्धामूर्च यथा स्वादेवं धूनोति कम्पयति ॥ ४॥परिक्रम्येत्यादि । इदं च तत्करालायतनम् । कीट- शम् । इनानवाटस पितृनप्रदेशस नेदीयोतिसंनिहितम् । इशानबाट विशिष्टि-पुराणेन निम्बतेलेनाकल परिन्द्रव्यमानस्य रसोनकस लशुनस्व । 'लगनं नारिटमहाकन्दरसोनकाः' इत्यमरः । यो रतो निर्यालय गन्ध इव गन्यो देपा तेथिताधूमर्गगनंकपैरपत्ताभूतले विभावितस्थानुनितल महतो बि- सोर्णसहिचा करालायतने पदसितमग्नसाधनस्य परिसमापितपुरधरपस सदिश पूर्वापेक्षया विदोपसतं यया सातपा पूनासंभारः पूजोपकरणकलापः निधापनीय उपस्थापनीयः । दिशेपः को लपेक्षायामाह-कृषितमिति । प्रापयाचितं पूर्व प्राषितं सिलिन्मने भगवर सीरममुपहारीकाप्पानीति संकलितम् । सहर्तवमानेवलम् । तत्कोर पार्नव संनिहिते नगरे विदितं सर्वजनप्रतिवनात इति ॥ सकौतुकमिति । एताराकुमारमधुराकारस पतिवापान निनिमित्तं संचरणनिति सकिन् । भनिगम्भीरमधुराइनिर्मा- म्भीर्यमापुर्वगुणमालियातिल सः । भीगोरकोषषु गाम्नी निका रता र स्पापलाम माधुर्व निपान दुकारिता ॥ जन्मितो हल ११ माट.

·११२ मालतीमाधवे मवलोक्य ।) तत्कोऽयमतिगम्भीरमधुराकृतिरुत्तम्भितकुटिलकुन्तलभार- कृपाणपाणिः श्मशानमवतरति । य एपः । कुवलयदलश्यामोऽप्यनं दघत्परिधूसरं ललितविकटन्यासः श्रीमान्मृगानिभाननः । हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशितसाहसः प्रविगलदसृक्पङ्कः पाणिर्ललन्नरजाङ्गलः ॥ ५ ॥ (निरूप्य ।) स एप कामन्दकीसुहृत्पुत्रो महामांसस्य पणयिता मा- घवः । तत्किमनेन । यथासमीहितं संपादयामि । विगलितप्रायश्व पश्चिमसंध्यासमयः । तथा हि । व्योम्नस्तापिच्छगुच्छावलिभिरिव तमोवल्लरीभित्रियन्ते पर्यन्ताः प्रान्तवृत्त्या पयसि वसुमतीनूतने मज्जतीव । कुटिलः करालः कुन्तलभारः केशकलापो यस्य सः। कृपाणपाणिः खगहतः श्मशानमवतरति । तत्कोप्ययं मृदुप्रकृतिरपि कुतश्विद्धतोरचिरपरिगृहीतसाहंस- व्यापारः तदेष विचारणीय इत्याशयः । तमेव निर्णयति-य एपः । कुवं- लयेति । खभावत इन्दीवरदलनीलोऽपि विरहादिनिमित्तसंस्कारराहिलात्परिधू. सरं विवर्णमझं दधद्विभ्राणः तथा महानायकतया विनयगाम्भीर्यधैर्यशालित्वे. नात्रापि श्मशानप्रदेशे ललितो गाम्भीर्यमनोहरो निःशश्वरणविन्यासो यस्य सः । श्रीमान्महाभाग्यद्योतककान्तिविशेषयुक्तो मृगाङ्कनिभाननः पूर्णचन्द्र- मण्डलसंनिभवदनो य एप परिदृश्यतेऽतो नेदमस्य समुचितं कर्म । किंतु 'न साहसमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति' इति न्यायेन जीवितव्ययेनापि साधनीयं किंचिदभिलपितं साधयितुमेवं साहसमवलम्बितमिति भावः । यस्यास्यप्रक्षर- दुधिरकर्दमो ललन्नरजाङ्गलो विलसन्नरमांसखण्डः प्रकटीकृतसाहसो वामः पाणिरेव केवलं विनयं हरत्यविनयं द्योतयति । समांसखण्डवामकरदर्शनादे- वास्य साहसं प्रतीयते । तदतिरिकावयवदर्शने तु प्रशान्तो विनीताकार एव प्रतीयते । न साहसमित्यर्थः ॥ ५॥ निरूप्य निश्चित्य । स एप इति । यः कामन्दकीसुहृदो देवरातस्य 'कुण्डिनेश्वरसचिवस्य पुत्रो वाल एवास्मामिदृष्टः स एवासौ कार्यवशादिहागतः किंचिदतिदुःसाधकं कार्य साधयितुमवलम्बितसाहसो .महामांसस्य विक्रेता भूत्वेह संचरति । युज्यते चास्यैतन्मनुष्यदुष्करं कर्म । यदसौ महायोगिन्याः कामन्दक्याः सुहृत्पुत्र इति भावः। पणयिता व्यवहर्ता । विक्रेतेति यावत् । 'पण व्यवहारे तुतौ च' इति धातोस्तृचि रूपं पणयितेति । तत्किमनेन । पि वकृत्यं निवर्तयतु । भहमपि मदिष्टं संपादयामीत्यर्थः । गुर्वाज्ञानुष्ठानस्य ोऽप्यनुगुणोऽयं प्राप्त इत्याह-विगलितप्राय इति । निर्वृत्तकल्प इत्यर्थः । इति । व्योम्नः पर्यन्ता अवनीतलप्रान्तेष्ववनतास्तिरस्करिणीवत्प्रतिभा.

·पञ्चमोऽक्षः ११३ वात्यासंवेगविप्वग्विततवलयितस्फीतधूम्याप्रकाशं प्रारम्भेऽपि त्रियामा तरुणयति निजं नीलिमानं वनेषु ॥६॥ (इति निष्कान्ता।) इति शुद्धविष्कम्भः। ततः प्रविशति चयानिदिंष्टो माधवः।) माधवः-(साशंसम् ।) प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुन्धहशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । समाना वियत्तटाः । तमोवहरीमिरन्धकारलताभिस्तापिच्छगुच्छावलिभिरिव तमालस्तवकपरिभिरिव नियन्त साच्चायन्ते । तथा पृथिवीप्रान्तवृत्त्या परितः पर्यन्तदेशनिनजनक्रमेण नूतने प्रत्यप्रतया कलुपे पयति मजतीव । अन्धकारा- वृता पयोराशिनिममेवेत्युत्प्रेक्षते । तथा त्रियामा रात्रिः प्रारम्ने खप्रवेशसमयेऽपि वालानां मण्डलाकारवातानां सम्यग्वेगेन विष्वक्वर्वतो वितता विस्तारिता ततो पलयिता संजातवलयाकारा स्फीता प्रचुरा या धूम्या धूनमण्डली तस्याः प्रकाशो पत्र तं नि खत्रीय नीलिमानं तरुणयति । प्रमुख एव संतमतनैल्यं यौवनदशां प्रापयतीत्यर्थः॥६॥एवं महामांसविक्रियार्थ माधवप्रवेश, करालायतने पूजार्थम- घोरपग्टस्य संनिधानम् ,तत्र मालखानयनं च सूचविखा कपालकुण्डला निष्कान्ता॥ इति शुद्धविष्कम्भः ॥ तत इत्यादि । यथानिर्दिष्टः कपालकुण्डलया निक- पितरूपः ॥ माधवः-साशंसमिति । यदुद्देशेन महामांसविक्रयात्यं कर्म चिकीर्पितं तत्प्रयोजनाशंसापूर्वकमाहेत्यर्थः । प्रेमेति । झारस्य स्थायीभावस्य रतिरूपत्य प्रकपलक्षणावस्थाविशेषः प्रेनेत्युच्यते । प्रेममानप्रणयत्नहानुरागा रते. रेवावस्थानेदाः। यदुकम्-'इचमहारता प्रेम्णा मानालल्लविता भवेत् । सकोरका प्रणवतः नेहाकुसुमिता भवेत् ॥ रागाललवती सेवमनुरागेण भुज्यते ॥' इति 'परसराप्रपनं निरुडं भाववन्धनम् । यदेकायत्ततोपाधि तत्प्रेनेति निगद्यते।' इति । तेनार्दाः सरसाः । भानुकूल्यशालिन्य इति यावत् । उकं च-'यद्यदस्याः प्रियो वक्ति तस्य तस्साशुकारिताम् । योग्यतामाईतामाहुनाकालुभ्यनाशिनीम् ॥' इति । तथा प्रपयं स्पृशन्ति वेनानुरज्यन्त इति प्रणयस्पृशः। प्रगयो यथा- 'उपचारनियो यूनोह.ह्याभ्यन्तराभिधैः । प्रेम नीतं प्रकर्ष चेत एव प्रणयः स्तृतः॥ इति। तथा परिचयात्तत्वैव प्रणयत्य पुनःपुनरवलोकनसंभापणत्लादिभिः परिपोपात् । 'विदेशस्थे नृते वापि दुर्दले प्रतियोगिनि । धर्मिनि क्लेशकारी यः च प्रौटनेह उच्यते ॥ इत्येवंरूपप्रौटनेहात्मकतापत्तौ सवा तत उगाढः प्रौढः कदाचिदप्यनुपरमो माजिष्टाख्योरागश्चित्तानुरपकनेहप्रयों यत्वस्य उदय उद्रेको पाड ताः। रागो यथा-'स एप चद्गुनद्रव्यदेशकालादिभिर्हदि । रज्यते दीय चित्ते व राग इति कथ्यते ॥' मामिष्टो रागो यथा-'अतीव शोभते पतु - ·मालतीमाधवे यावन्तःकरणस्य बाधकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ७ ॥ अपि च । पति क्षालितोऽपि सन् । स एव कविभिः सर्वाशिष्ठो राग उच्यते ॥' अयमेव च श्रेष्ठो रागः । यथाह-'श्रेष्ठो माजिष्ठरागः स्यानीलीरागस्तु मध्यमः । कुसु- म्भरागः कविभिरथमः परिकीर्तितः ॥' इति । स्थिरोऽप्यशोभनो नीलीरागः । आपातरमणीयः कुसुम्भरागः क्षणिकः । निसर्गमधुराः खभावरमणीया मुग्घह- शस्तस्यास्तास्तास्तथानुभूताः केवलमनुभवैकसाराश्चेष्टाः कटाक्षविक्षेपकर्मगा- नवलनप्रभृतयः शुमारानुगुणा गात्रारम्भाः यथा-'लीला विलासो विच्छित्तिर्विन भ्रमः किल किश्चितम् । मोहायितं कुमितं विवोकललिते तथा ॥ विहृतं चेति विज्ञेया योपिता दश गात्रजाः ॥' इत्येवं सूक्ष्मदृष्ट्या परिगणिता मयि भवेयुरि- त्याशंसायां लिङ् । यासु चेष्टाखाशंसामात्रेण परिकल्पिताखपि कथमेतदीयप्रेमा- ईकटाक्षगोचरो भवेयम् , कथममृतरसमधुरमाकूतगर्ममस्याः प्रणयवचनमाकर्ण- येयम् , कथमेतदीयगाढालिङ्गनसौहित्यसुधारससरस्यात्मानं निमजयेय मिलादिप्र. कारेण मनोरथमात्रोपस्थापिताखपि न तु परमार्थतोऽनुभूयमानासु, अन्तःकरणस्य लयो विलीनता तदेकनिममलम् । तप्तायःपिण्डपाथोन्यायेन तन्मयीभाव इति यावत् । स भवति । किमु वक्तव्यं वस्तुतोऽनुभूयमानाखिति भावः । कीदृशो लयः । वायकरणानां चक्षुरादीनां यो व्यापारः स्वखविपयग्रहणहेतुशक्तिरूपस्तं रोटुं शीलमस्यास्तीति तथा अन्तःकरणस्य चेष्टाखेव विलीनलातदधिष्ठानाभा- वादुपरतव्यापाराणीन्द्रियाणि भवन्त्येव । मूर्छादिलयाद्वैषम्यमाह-आनन्दसान्द्र मानन्दैकप्रचुरः प्रत्यगात्मन इव ब्रह्मण्यानन्दात्मके विलयो मोक्षदशायां तद्वदि- त्यर्थः । अत्र चामिलापविप्रलम्भशृङ्गारः प्राधान्येन व्यज्यत इत्यभिधामूलसंलक्ष्य- क्रमव्यङ्गयो रसध्वनिः ॥७॥ अत्र च पूर्व शंकरपुरोद्यानवृत्तान्तेन दृष्टस्य समनन्तरं नन्दनप्रदान निश्चयेन नष्टस्य चीजस्य 'प्रेमाः' इत्यारभ्य 'लीनेव प्रतिविम्बितेव' इत्यन्तेन ततः 'उपपनस्तावत्' इत्यादिना तत्रतत्रापरिसमाप्तिपर्यन्तं मुहुर्मुहुरन्वे- पणादनुसंधानरूपायाः पठाझे मालसाःप्रथमावलोकसमयादारभ्य "विस्तारिणः' इत्यादिनाकसमाप्तिपर्यन्तं निरूप्यमाणायाःप्रात्याशायाः 'वत्स मकरन्द,मालतीने- पथ्येन परिवृतःप्रवर्तखारमनः परिणयाय' इत्यादिना सप्तमाङ्कपरिसमाप्तिपर्यन्तं नि- रूप्यमाणाया मालतीरूपधारिणो मकरन्दस्योपनायकस्य तस्याधिकारिकतान्तो- पयोगिव्यापाररूपायाः पताकायाश्च समन्वयात्कृत्रिमपरिणयलक्षणावान्तरकार्यस. मन्वितानामझत्रयप्रतिपाद्यानां महामांसविक्रयमालतीप्राणत्राणाधोरघण्टसंहरणन- गरदेवतागर्भगृहवृत्तान्तकृतकमालतीरूपमकरन्दव्यापाररूपाणां कथांशानां संवन्ध. तनतन ताह. I', 'मपितो गर्भसंधिनिरूपितः विना द्रष्टव्यम् । तल्लक्षणानि-'गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेषणं मुहुः । सम- अपेदे५ प्राप्त्याशया पताकया ॥ अमान्येकादशैतस्य गर्भसंधैर्यथाक्रमम् ॥' EL नायय.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पञ्चमोऽ ११७. त्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति वृचिसारूप्यतश्चैतन्यम् । तथा हि । लीनेव प्रतिविम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च । । यैर्विषयान्तरावगाहिभिः प्रत्ययान्तरैरन्यैनिः । विभिन्न विषयावगाहिलमेव ज्ञाना- नामन्योन्यं वैसादृश्यम् । अतिरस्कृतोऽनन्तरितःप्रवाहो यस्य । विजातीयप्रत्यया- संवलित इत्यर्थः । प्रियतमाविषयाः स्मृतय एव प्रत्ययावेपामुत्पत्तिसंतानैः संत- न्यमानत्वेनोल्पद्यमानाः स्मृतिप्रत्यया इति यावत् । मम चैतन्यं चिद्रूपमात्मानं तन्मयं मालतीमयमिव तत्तादात्म्यापनमिव करोति । फुतः । वृत्तिसारूप्यतः। वृत्तेर्मालतीगोचरायाः स्मृतिरूपाया अन्तःकरणवृत्तेः सारूप्यं मालत्याकारका. रितत्वं तस्सादयमर्थः । वेदान्तिनः खल्वेवमाहुः-इन्द्रियार्थसनिकर्षे सत्यन्तः- करणं परिणामिखभावं वृत्त्याकारेण परिणमते । अन्तःकरणावच्छिन्नं च प्रमा- तृचैतन्यं वृत्तावपि प्रतिफलति । तदेव वृत्तिप्रतिफलितं चैतन्यं प्रमाणमि- त्युच्यते । सा च वृचिर्विषयदेशं गला विषयाकारकारिता भवन्ती विषया- धिष्टानचैतन्यावरणकमज्ञानं विरोधिवात्प्रदीपतमोन्यायेन निवर्तयति । ततश्च विपयाधिष्ठानचैतन्यं वृत्तिप्रतिफलितमातृचैतन्याभेदेन कूपकुल्यालवालसलिलन्या- येनैक्यमापनं स्फुरति । अधिष्ठानचैतन्यस्य चान्तःकरणतादात्म्याध्यासाभावाद- हमिति न प्रतीतिः । कि विदमन तादात्म्याध्यासाद्विपयाकारणेदमित्येवेति । तथा च प्रकृतेऽपि स्मृतेर्मालखाकारकारिलात्तत्प्रतिफलितचैतन्य विषयचैतन्ये- नैक्यमापन विपयाकारेण स्फुरतीति । नन्वेवं तर्हि सा मालतीत्येवं प्रतीतिः स्यान तु तन्मयखम् । सत्यम् । किंतु संतानपदं पर्यालोचित लया नैरन्तर्येण सर्य- माणतत्तांशविगलनेनेयमिति पुरोवर्तिलप्रत्यक्ष प्रतिभाति । ततोऽपि चिरकालं तथैव भावनयेदंतयापि प्रविलयात्प्रमातृचैतन्यतादात्म्यापनैव प्रतीयत इति भाव- नाया माहात्म्यमेतदेव । एवं हि कामातुरका मिनीसाक्षात्कारः प्रसिद्धः शास्नेविति। मत एवेवशब्दप्रयोगः सर्वत्र तन्मय मिव लीनेवेत्यादावपारमाधिकलद्योतनाय । तेन सत्यप्येवं विधे दर्शने पारमार्थिकदर्शनप्रार्थनं युक्तमेवेति भावः । तन्मयमेवेति यदुकं तदेव विशदयति-लीनेवेत्यादि । या मदनोद्याने मद्विषयप्रागनुराग. योतकाननुभवान्प्रकाशितपती सा प्रिया नोऽस्माकं तादृशे सीरने मत्तोऽपि प्रा- गेव मम्पनुरफ आसफचित्त इत्यहो मे सौभाग्यमित्यात्मनि गौरवमारोप्य यहु- पचनम् । चेतति लना । कपं लोति जिज्ञासायां लालप्रकारविशेषानुत्प्रेक्षते- लोनेवेति । लयं गतेव । पांसुराशिपतितपयःणवचित्तेऽन्तहितेवेसर्थः । ननु तर्हि तत्स्फुरणमेव न सादित्यागबाह-प्रतिविम्बितेवेति । विमलसलिलाशये चन्द्रमण्डल मिय गयेतसि प्रतिविम्बितेय । सन्तःस्फुरणमुपपमनिलपः । ननु तर्हि पिम्पासंनिधौ फवं प्रतिविम्य इलत लाह-लिखितेवेति । मचित्तभिती मन्ननैव चिमकारेण चिन्तातलिफयानुरागवर्णन लिखितेव । अतः साक्षारकरवी ·११४ मालतीमाधव सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चमि- श्चिन्तासंततितन्तुजालनिविडस्यूतेव लग्ना प्रिया ॥ १० ॥ (नेपथ्ये कलकलः।) माधव:--(आकर्ण्य ।) अहो, संप्रतीतस्ततः प्रवर्तमानकोणपनि- करस्य महती श्मशानवाटस्य रौद्रता । अत्र हि, पर्यन्तप्रतिरोधिमेदुरघनस्त्यानं चिताज्योतिषा- मौज्वल्यं परमागतः प्रकटयत्याभोगभीमं तमः । - ननु तर्हि चित्रस्य रेखोपरेखासंस्थानविशेपात्मकत्वेन तद्रूपलाभावान्मालतीचित्र- मेव लग्नं न तु मालती स्यादत आह-उत्कीर्णरूपेवेति । यथा शिलायामेव शिलापु- त्रिका शिल्पिना टड्केनोत्कीर्यते, एवं मम चित्ते मदनशिल्पिना शरैरेव टरकी- रूपमचित्तमेव प्रियाकारेणोत्कीर्णमित्यर्थः। नन्वणीयसो मनतो निरवयवलाकर्य प्रिया तनोत्कीर्णेलत आह-प्रत्युत्तेवेति । यथा कनकविकारेषु वजादिकं घटित भवति, एवं मन्मनति विरहानलसंदीपितलादुज्ज्वलमुवर्णपिग्डसंनिभेऽत एव द्रवी- भूते स्त्रीरनं मदनसुवर्णकारेण स्थापितमिलर्थः । ननु प्रतिवापस्य संयोगविशेपता. द्विभागोऽपि स्वादित्यतः संयोगदाढर्यार्थ प्रकारविशेषमाह-बजेति । गुडमापरसा- दिद्रव्यभावितः सुधालेपो वज्रलेपः। तद्धटितं वतु यथा दृढतरं भवति तद्वत्प्रियापी. सर्थः । ननु तर्हि मनसः प्रियायाश्च संस्पर्शो न स्यात् मनस उपरि जलेपत्तदु- परि तस्या घटितत्रादिवत आहे-अन्तर्निखातेवेति । भूतले निधानान्मनोगर्ने यथा यत्किंचिनिखात्यते तद्वप्रियापि निखातेत्यर्थः । तहि तद्वदेव प्रतीतिर्न स्या- दित्यत आह-कीलितेवेति । यथा दाहद्वयमयःशलका विद्धं कोलितं भवति तद्वत्प- श्वभिरपि पञ्चबाणैरतितीक्ष्णैरुभयत्रानुवृत्ततया प्रतिमेम मनसि प्रियतमा कीलिवेवे. सर्थः । अत्र स्वचित्तस्य कठिनत्वादयःशलाकावेथव्यथासहिष्णुत्वेऽपि प्रियायाः सी- कुमायांतिशयशालिन्याः कुसुमसंस्पर्शेनापि खिद्यदर्श कथं शलाकावेधव्यथां सोहम- ईतीलच्या प्रकारान्तरमाह-चिन्वेति चिन्तासंततिः कथं तत्प्राप्तिः स्यादित्येवंत- पैव तन्तुजालं तेन निविर्ड स्यूता बद्धवालग्नेति सर्वत्रान्वयः। अत्र लीने सत्रासन्तामे- दस्योपक्रमात्तस्य चोत्तरोत्तरं भेदप्रतीतेः पतत्प्रकलादर्थस्य पतत्कातिशयस्यैत- दुदाहरणं स्यादिति भीला पाठकमादर्थक्रमो बलीयान्'इति न्यायेन सोपानावरोहण- रोलाचिन्तासंततीसारभ्य लीनेवेतिपर्यन्तं चोत्तरोत्तरसंयोत्कर्षप्रतीतेः पतत्यका पत्वं न भवतीति केचिद्विदग्धा व्याचक्षतेभित्र लग्नतया निर्दिष्टायाः प्रकृतायाःप्रिया- या लयादिकियानिमित्तकालीनाद्यप्रकृतवस्त्रात्मकलाध्यवसाय प्रधानक्रियानिमित्त. कद्रव्यखरूपभावोत्प्रेक्षेतिनिष्कर्षः। यत्सूत्रम्-'अप्रकृतगुणक्रियामरन्धादप्रस्तावेन प्रकृतस्य संमावनमुत्प्रेक्षा' इति । एकस्याने स्थाध्यवसायाययं मालोत्प्रेक्षा॥१०॥ नेपथ्ये कलकल: पिशाचानामुम्पन इति शेषः। कोणपा राक्षमाः रद्रता मीपणता! अत्र हि दमशानप्रदेशे। पर्यन्तेति । तमः कचिताज्योतिपानीज्यल्यं परमा.

·पञ्चमोऽङ्कः । ११९ संसक्ताकुलकेलयः किलकिलाकोलाहलैः संमदा- दुत्वालाः कटपूतनाप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते ॥ ११ ॥ तदुबैराघोषयामि । भो भोः श्मशाननिकेतनाः कटपूतनाः, अशस्त्रपूतमव्या पुरुषाङ्गोपकल्पितम् । विक्रीयते महामांसं गृह्यतां गृह्यतामिति ॥ १२॥ (नेपथ्ये पुनः कलरलः ।) माधवः कथमाघोषाणानन्तरमेव सर्वतः समुञ्चलदुत्तालतुमुल- त्यक्तकलकलाकुलः प्रचलित इवाविर्भवद्भूतसंकटः श्मशानवाटः । आश्चर्यम् । कर्णाभ्यर्णविदीर्गरकविकटव्यादानदीप्तामिभि- दंष्यकोटिविशङ्कटैरित इतो घावद्भिराकीर्यते । गतो वर्गोत्कर्षात्प्रकटयति । तमोरूपसंनिधौ हि तेजोरूपनुब्बलं प्रकाशते। कीदृशं तमः पर्यन्ते ज्योतिषां प्रान्तप्रदेशे प्रतिरोढुं शीलमय तत्तथा। ज्योतिःसनीपप- पन्तमायस वर्तमाननिलयः। तया नेदुरं मांसलं धनं निविडं त्यानं पिण्डीनूतन्। सूचीनेलियर्थः। तथा भोगेन विवारेण वहुदेशव्यापित्वेन भीमं भीषणम् । किंववे संसकाविच्छिन्नाकुला केलियेपां ते । उताला उद्भटाः । कटपूतना नाम पिशा. चविशेपावतयः पिशाचाः संमदाकिलकिलारूपः कोलाहलैः साराविनं सर्व- तोऽपि विस्तरमाको कुर्वते। संपूर्वात् शन्दे' इत्ललाद्धातोः 'अनिविधी भाव इनु' श्तीनु प्रत्ययः । तदन्ताद' इति तद्धितोऽप्रलयः सार्थिकः ॥ ११ ॥ सापोपवानि । उमियार्थ विक्रेतु निवेदयानीचर्यः । भो भोः संत्रमादामन्त्र- पे। सशस्त्रेतिलेपास्कृष्टम् । सशनक्षतनित्यर्थः।दारूस्पृष्टं हि पवित्रत्वालि पात्रः नरामयनिति तदभावत्वेषां तस्य सुप्रहत्वप्रतिपादनायोक्तः । अया. जनकपटं वटुतो विक्रयार्यनेवानीतं न तु मांसविक्रपयाजेन विधान नुस्पाय प्रहनुमानीतनिलयः । यदा व्यासः कृत्रिनो गदादि सदूपको रोगनिरोपव- द्रहित परपस्याहं तेनोपकल्पितम् । नादिकृत्रिनदोपदूषितं हि मांसं रसही- नत्पादनासायं स्यात् । सीमांसापेक्षया पुरुषमांसस प्रालययोतनाय पुरर- प्रहपम् । उर दि पापालि कागमे-जरूसंहिसमयोपिर्श नमांसनाई मत- दसविन्दु पद' । अन्ये तु-भारनलिदि पपीएस साहसारदुपातिन् । न. पारस्तमलानं मासं परिवर्तितम् ॥' दलातुः । एतदेव नहानाराय। साततानिति दीसा दुर्लगायादेवाहरू प्रपनमागसलेवाति न पर दाग- तलेलादरातिापसूचना ॥ १२॥ ततः स्मरलतालो मोटातः . पीनों बर: एट बिभाबमान २ः य लोना हार्दिक प्रवीभवतिः संक्टा सम्मानःप्रचलिरशिपचर. सभिपापारमतवादीत दमदानवपल्या कामतिर ·१२० मालतीमाधवें विद्युत्सुञ्जनिकाशकेशनयनयूश्मश्रुजालै भी लक्ष्यालक्ष्यविशुष्कदीर्घवपुषामुल्कामुखानां मुखैः ॥ १३ ॥ अपि च । एतत्पूतनचक्रमक्रमकृतग्रासार्धमुक्तैर्वृका- नुत्पुष्णत्परितो नृमांसविधसैरादर्दर क्रन्दतः । खर्जूरद्रुमदनजङ्घमसितत्वङ्नद्धविष्वक्तत- सायुग्रन्थिधनास्थिपञ्जरजरककालमालोक्यते ॥ १४ ॥ (समन्तादवलोक्य विहस्य च ।) अहो प्रकारः पिशाचानाम् । ततः । पृथुचलरसनोग्रमास्यगत दधति विदार्य विशीर्णशुष्कदेहाः । मुखगतोल्कादीप्तिवशादीपलक्ष्यमन्धकारवशात्स्फुटमलक्ष्यं च विशेषतः शुष्कं कृशं दीर्घमत्युन्नतं च वपुर्येषामुल्कामुखानामन्वर्थानां पिशाचविशेषाणां मुखैनभ आकी- यंत माकीणं भवतीति । कीदृशैः । कर्णयोरभ्यर्णमन्तिकं यावद्विदीर्णे विपाटिते ते सुकणी भोष्ठप्रान्तौ ताभ्यां विकटं यद्यादानं वदनकुहरविवरणं तेन दीप्तः प्रका. शमानोंऽग्निर्येषु तैः । दंष्ट्राणां कोटिमिरप्रैर्विशहटैराकुलैः । इतश्चेतश्च धावद्भिः । प्रदीप्तोल्कासंबन्धेन मुखमात्रदर्शनातंषामपसरणमुक्तम् । तडित्समूहसंनिभकेशा- दिमिराननैः ॥ १३ ॥ एतदिति । एतत्पूतनानां पिशाचविशेषाणां चक्रमालो. क्यते दृश्यते । कीदृशम् । परितः सर्वत आदर्दरमीपद्धर्धरं यथा तथा । 'भाष- घरम्' इति क्वचित्पाठः । कन्दत आक्रन्दनं कुर्वाणान्कान्मांसाहारान्मृगविशेषा- नक्रमेणातितृष्णया योगपद्येनेकीकृत्य गृहीतो यो प्रासः कवलपिण्डस्तस्मादर्धमु. क्राधिक्यावदनविवरेऽधमानाद्भूमौ पतितैमासस्य विघसैर्भुक्तशेषैः । उच्छिटै- रिति यावत् । उत्पुष्णपोपणं कुर्वाणम्। सर्जूरदुमदन्ना तत्प्रमाणा जदा यस्य तत्तथा। असितया बचा नद्धाः परीता: विष्वक्सर्वतस्तता व्याप्ताः स्नायुप्रन्ययः सिरान- न्ययस्तामिर्घनं निविडमस्थिपञ्जरं रक्तमांसमजादिभिविहीनतया केवलं पारीभू- तान्यस्थीनि यस्य ताइक्व जरतोऽतिचिरकालजीवनाजरानीः कालाः शरीरा- स्थीनि यस्य तात्तटक्चेति विशेषणसमासः। 'कालः पुंसि कायासिन' इति विश्वः ॥१४॥ समन्तादवलोक्य विहस्य च । आहे ति शेषः। विहसनेन च ताह- शभयंकरदर्शनेऽपि वीतशकतासूचनानायकस्यातिमनखिता कथिता । पृथुच. लेति । विशीर्णा विशेषेण शीर्णा व्रणकिणगण्डादिवहूपद्रयवशाद्विशकलिताः शुष्का मांसरुधिरादिशून्यतया नीरसा देहा येषां ते पिशाचाः पृथु विशालं चलया कम्प. मानया रसनयोग्रम् 'पृथुतररसनोमम्' इति पाठेऽतिस्थूलतया रसनयोप्रमास्यगत गर्तमिवास्यम् । उपमितसमासः । अत एव समाससाम्यातद्वाचिलोपे लुप्तोपमा। ..

·पञ्चमोक्षः। १२१ चलदजगरपोरकोटराणां घुतिमिह दग्यपुराणरोहिणानाम् ॥ १५ ॥ (परिमन्यावलोक्य च ।) हन्त, अतिवीभत्समग्रतो वर्तते । उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममय पृथूत्सेवभूयांसि मांसा- यंसस्फियपृष्ठपीठायययवसुलभान्युप्रतीनि जग्वा । यातलावामनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरकः करा- दवासादस्थि संसं स्वपुटगतमपि क्रव्यमव्ययमति ॥ १६ ॥ अपि च । निष्टापविद्यदम्नः कथनपरिगलन्मेदसः प्रेतकाया- नदृष्ट्वा संसक्तधृमानपि कुणपभुजो भूयसीभ्यश्चिताभ्यः ।

·१२२ मालतीमाधवे उत्पवसंसि मांसं प्रचलदुभयतः संधिनिर्मुक्तमारा- देते निष्कृय जङ्घानलकमुदयिनीमज्जधाराः पिवन्ति ॥१७ (विहस्य ।) अहो, प्रादोषिकः प्रमोदः पिशाचानाम् । आन्त्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनह्य सहसा हृत्पुण्डरीकस्रजः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुपः संभूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ।। १८ । तो गलत्वंसमान मेदो येषां तानेवंविधान्संसकधूमांचितासु दह्यमानान्प्रेतका यान्भूयसीभ्यश्चिताभ्यो मृतशरीरदहनेन्धनराशिभ्यः कृष्ट्वाकृष्य । उत्पकमुत्क- पेण पक्कमत एव संसि विगलन्मांसं यस्य तत् । प्रचलत्कायात्पृथक्त्वेन स्वतन्त्र- क्रियम् । उभयतो मूलाग्रभागयोयौँ संधी ताभ्यां तयोर्वा निर्मुक्त जवानलक जहाकाण्डमारात्समीपे निष्कृष्य शरीरात्पृथकृत्य । 'निश्चय' इति पाठे प्रथम द्रवीभूतगलन्मांसलामेदादिवचूपणं कृला पश्चात्तत उदयिनीनिष्प्रतिवन्धं निः- सरन्तीमज्जधारा अस्थिसुपिरपूरकधातुविशेषधाराः पिबन्ति । निःशब्दपानासे- चनमित्यनासेचनमीपत्सेचनं तद्यतिरिक्तनासेचनेनेपत्त्वविधानानिष्टापन इति पवम् । 'निष्टतं रक्षः' इत्यादौ निःशेषतापस्यैव विवक्षितलात् । पूर्वश्लोके मांसभक्षणस्योक्तखादत्र पानक्रियावर्णनेनः बीभत्सरसपरिपोपः ॥१७॥प्रादो- पिक इति । रजनीमुखसमुद्भूतः प्रमोदः प्रकृष्टो हषः । तेषां रात्रिचरत्वात्प्र- दोषसमये प्राप्ते युक्तः प्रमोद इति भावः । आन्त्रैरिति । पूर्व पिशाचवृत्तान्त इदानीं समृद्धवधूकानां तेषां विजृम्भणमुच्यते । आन्नः कल्पिता मसलार्थ प्रतिसरा रक्तसूत्रादिनिर्मितवलया यास ताः । श्रीणां मृतानां हस्ता एव र को- स्पलानि तान्येव व्यकानुत्तंसान्विभ्रतीति तथोकाः । शोणितपक्ष एव रुधिर- कर्दम एव कुङ्कुमं तजुपन्ति सेवन्त इति तथाभूताः पिशाचाहनाः सहसा हृद्भिरेव पुण्डरीकैः कृतलजः । 'पिना शिरसा' इति पाठे खकीलेन शिरसा धृता । एवमलंकृताः कान्तः समं कपालैः शवशिरःकरोटिभिरेव चपकैः पान- पात्रैरस्थिनेहमजान्येव सुरां प्रीताः सत्यः पिबन्तीत्येकदेशवर्तिसावय रूपकम- नालंकारः । पिशाचानां संभोगनायकत्वस्य तदानानां तन्नायिकात्वस्य च श्रुत्या. रोपणाभावादर्थात्प्रतीतेः । यदाह-'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' इति । 'श्रीता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् इति च मात्रैः कल्पितमालप्रतिसरः' इत्यत्र तु परिणामः । आत्रप्रतिसरत्वस्य प्रकृतोपयोगित्वेनारोपणात् । यथाह- 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतस्योपयोगित्वे परिणामः' इति। आरोप्यमाणमारोपविषयात्म- तया स्थितम् । प्रकृतस्योपयोगिलात्परिणाम उदाहृतः॥ इति । प्रकृतोपयोगिता. दित्यनेन रूपकाद्भेद उजः। तत्र प्रकृतेनोपरमकमारोप्यमाणस्य । अन तु तदुप. : नि । अन प्रियतमैः सह मधुपानप्रवृत्तसश्चन्दनायलंकतना. - ·पञ्चमोऽङ्कः । १२३ (परिक्रम्य । पुनः 'भशस्त्रपूतम्-'इत्यादि पठिता।) कथं नामातिमीषण- विभीपिकाविकारर्झटित्यपक्रान्तं पिशाचैः अहो निःसत्त्वाः सर्वे । (सनिर्वेदम् ।) विचितश्चैष सर्वः श्मशानवाटः । तथा खल्वियं पुरत एव, गुञ्जद्गुल्लकुटीरकौशिकघटाघूत्कारसंवेल्लित- क्रन्दत्फेरवचण्डधात्कृतिभृतप्रान्भारभीमैस्तटैः । विकाप्रतीतेः संभोगराजाररसः प्रतीयमानःप्रधानस्य चार्यभूतस्य बीमत्सरससा- समिति रमवदलंकारश्च । सज्ञाशिभावापत्तेश्च राजारवीभत्सयोविरोधपरिहारः। 'अयं स रशनोत्कपा' इत्येवमादी करुणामलाकरणशक्षारयोरिव । यदाह घनि- कृत्-'विवक्षिते रते लब्धप्रतिष्टे तु विरोधिनाम् । वाध्यानामनभावं वा प्राप्ताना- मुक्तिरच्छला ।।' इति । अत्र 'प्रेमाः' इत्यारभ्य लीनेव' इत्यन्तं परिपोपितस्य - कारस्य आन्त्रः' इत्यनेन वीभत्सेन मह विरोध इति नाराहनीयम् । मध्ये 'इतस्ततः परिवर्तमान-'इत्यादिनाचर्यस्य, कर्णाभ्यर्ण-' इत्यादिना चाङतरसस्य नैरन्तकृत- विरोधपरिहारायव निवेशनात् । 'रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोथिता ॥' इति एकवाक्यस्थयोरपि रसान्तरव्यवधाने विरोधो निवर्तते किल । किमुत भिन्नवाश्यस्ययोरित्यपिशब्दार्थः । न चात्रकार- चततो विरोधः शनीयः । शारिणो माधवस्य वीभत्सरसालम्बनलानुपपनेनं विरोधशहापीति प्रागेव निरूपितम् । न च यावत्प्रधानरसपरिपोपः पतरसायाना परिपोपलेनापि विरोधाभावः । यदाद-शविरोधी विरोधी या रसोनिनि रसान्तरे । परिपोपं न नेतन्यथा स्यादविरोपिता ॥' इति। परिपोदानावे प, रसत्यनिति वाच्यम् । यतो यावानमिनो रसस्य परिपोषः कृतसामान न कर्तव्य इत्यस्या पनिवारिकायाजाचयनिललं प्रमोन ॥ १८॥ 'पुनररम-' इत्यादिपाठः पदादागतानामपि प्रापनार्थम् । अतिमीपणा मिनीपिकाः परम्म भवत्पादयितुंचे विकारा वितवेपभापादयो पात: पिशाच दिलासर पलाषितम् । निःसत्या निवासनियमिति । पिसाः पिनीनी सस्तं न तु पामवलम्च्य मदन्तियामागत्य मांस नितम्, पते पाना में कार्यसितिमिति नियंदरेतः । सोऽपि स्मशानदाटः मो. किरातः पर विश्वभागभूमिररित या मेजारोबारी सारसे प्रभात मेनयालिशिरिलहोदय मामिप्रमिला।:-: पर मारप्रसाभादमेवार- पुरत एक परमर नमः । गुसदिति । पारमा मन परे पर्यो । पापा'ललीमायः नारद १८ ! मार । एETER-. दिला foमितरता ·१२४ मालतीमाधवे अन्तःकीर्णकरककर्परतरत्सरोधिकूलंकप- सोतोनिर्गमघोरघर्षररवा पारेश्मशान सरित् ॥ १९ ॥ (नेपथ्ये।) हां ताद णिकरुण, एसो दाणिं दे णरेन्दचित्ताराहणोवअरणं जणो विपज्जा । माधवः-(सान्तमाकर्ण्य ।) नादस्तावद्विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- श्चिचाकी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति । अन्तभिन्नं भ्रमति हृदय विहलत्यङ्गमङ्गं गानस्तम्भः स्खलयति गति कः प्रकारः किमेतत् ॥२०॥ १. हा तात निष्करुण, एप इदानीं ते नरेन्द्रचित्ताराधनोपकरणं जनो विपद्यते। रणशब्दस्तेन मृतो भरणशीलः प्राग्भारस्तेन भीमभीषणैवटैरुपलक्षिता। तथा- न्तःकीर्णानां करवाणां निर्मासास्थिपअरशवशरीराणां यानि कर्पराणि कपालानि तेपु तरदत एव संरोधोऽस्यास्तीति संरोधि तत एवैकदेशे सङ्घीभूय वेगातिशयेन प्रवहणात्कूलंकपं तटमेदकम् । 'सर्वकलाभ्रकरीषेषु कषः' इति सच्मुमागमय । तादृशं यत्स्रोतस्तस्य निर्गमस्तेन घोरो भीपणस्तथाविधो धर्धरः श्रवणकटू रवो यस्याः सा तादशीति । अत्रोलुकादिभी रसाभावेऽपि वाच्यायाः सरितो भीषण- खात्तदनुगुणा परुषवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ नेपथ्ये इति । इत्थं वाणी समुत्थितेति शेषः । हा तात निष्करुण, एप इदानीं ते नरेन्द्रचित्ताराधनोपकरणं जनो विपद्यते । तात, जनक एवाति केवलम् , न तु जनकानुरूपव्यापारोऽसीति भावः । अतो निष्करुणो मयि कृपारहितो माधवाय मामदत्त्वा नन्दनाय प्रयच्छता खयैवाह निष्करुणेन मारिता । श्रमस्तु मरणस्य केवलं व्यपदेशभाछ । अन्यथा मरणस्य निश्चितत्वादिति भावः। एष इत्यात्मनिर्देशः। जनो यः कश्चिजन्तुरियेव 'मयि बुद्धिः नलपत्यमिनि लेहलेशोऽपीति भावः।नरेन्द्रस्य चितानुरजनोपकरण- द्रव्यतयैवाहं तवोपयुक्ता मणिसुवर्णादिवत् । न तु पुनरात्मजेत्याद्यत्र द्रष्टव्यम् ।। माधवः । साकृतं साभिप्रायम् । नाद इति । विकला भयोद्विमा या कुररी क्रौद्यवधूस्तस्याः कृजितवत्स्निग्धो मसणस्तारच मालतीधनिरिव चित्ताकर्षो मनो- हार्ययं नादस्तावत्प्रथमं परिचित इव पूर्वमनुभूत इव श्रोत्रसंवाद पूर्व व्याघ्राव- स्कन्दनसमये मकरन्दविपत्तिविहलाया मालत्या यो ध्वनिमयानुभूतः स एवाय- 'मिति प्रत्यभिज्ञागोचरसमेति गच्छति किंच नादश्रवणानन्तरं मदीयं हृदयमन्त- मध्ये भिनं विदीर्ण सद्धमत्सनवस्थितं वर्तते । तथागमा सर्वमप्यवयवजातं पाणि- पादादिकं विह्वलति विषण्णं भवति । तथा गात्रस्य महावयविनः शरीरस्य स्तम्भो ·पञ्चमोऽङ्कः। १२५ फरालायतनाचायमुच्चरन्करुणध्वनिः। विभाव्यते ननु सानमनिष्टानां तदीहशाम् ॥ २१ ॥ भवतु । पश्यामि । (इति परिझामति ।) (ततः प्रविशतो देवतार्चनाव्यप्रो कपालकुन्डलाघोरपण्टौ कृतवस्यचिता मालती ।) मोलती-हाँ ताद णिक्षरुण, एसो दाणि दे गरेन्दचिचारा- हणोवसरणं जणो विपज्जा । हा अम्ब, हिजए हदासि दुबारदेव- दुबिलसिदेण । हा माल्दीमजजीविए, मह कल्लाणसाहणेक्षसुहसम- १. हा तात निष्करुण, एष इदानी ते नरेन्द्रचित्ताराधनोपकरणं जनो विपद्यते । हा अन्व, हृदये हतासि दुर्वारदेवदुर्विलसितेन । हा मालतीमय- जीविते, मम कल्याणसाधनानुसतकलव्यापारे भगवति कामन्दकि, चिरस निष्पं गतिं गमनं स्वलयति । ततधायमत्रार्तनादसमुद्भवप्रकारः को वा भवेत् । किनेतत् । किं मालत्येव केनचिदुर्लभनिद्धिसाधन मायाविना विविध जीवोपहारप्रियत्प्रतिद्धायाः सकलसाधकानिमतत्तिद्धिप्रदानदक्षायाः संनिहिताय- तनवर्तिन्याः करावल्याया महाकात्या उपहारीकर्तु मायावतादानीता निहित- पथा कर इन्दनित तनादहशो वान्यदीयो वायं ध्वनिरिति प्रकारे विकी चदन्यदीयोऽयं प्वनिवर्हि ममोत्पन्नं मनोविदलनत्रमणपाण्याद्यवयव विषादगात्र. तन्मादिकं किंनिमित्त सात् । न हन्यदीयव्यसनान्ना दुःसहवेदना भवि- तुमईति। तेन 'प्रमानमन्तःकरणप्रत्तयः' इति न्यावेन प्रियायां एवैप आष- निरिति मन्ये । सा हि नम वहिवराः प्राणा इव तद्विपत्तिसंभावनयैव नया दशेति निषयगर्भो माधवल वितर्को युज्यत एवैपः॥२०॥ प्रियाया एव केन- चित्कारला उपहारीताया एप घ्वनिरिति कुत इत्सत माह-करालेति । फरालात्यायाः काल्या स्थानादुरखुद्गच्छन्करणमनिषि विभायते। वत्सल्ली- दृशानां जीवोपहारादीनामनिधनां स्थानम् । तलासंभावितमेवैतदित्ययः ॥२१॥ एवं विमृदय व्यं निचिनोति-भवतु मया क्यान्यूहितं तथैव भवतु । तथापि पश्यानि चालीस्थानं करुणपतिन्हं च प्रत्यक्षारोनि । यदि वल्लुतः प्रियव त. न्मूलम्, तदा नत्प्राणयपेनापि यदि का विपदो निखारयितुं शक्यते, तर्हि तक प्राणान संपूर्णसंप्राप्तमीवितलो भवेयम् । यदि न शक्यते, तदापि तनेद विटज्य प्राणान्प्रियतनां लोचान्तरे वा समासादयेयलेसमिप्रायः । मालती। हा वात निष्करण, एप इदानी ते नरेन्द्रचित्ताराधनोपकर जनो विपद्यते। हा सन्ब, हृदये हताति दुरिदैवदुर्विलचितन । 'मस्नेहन' इति हृदयविशेष हावित्सल्यते । तत्र तात, तं निष्कदनः किंतु (बन्बा) नइत्सलेवि नादयोग- सोफचटनान्न बीविष्यतीत्येतदेव ने दुःसनिमित्तम्, न तु मागवियोग ·१२६ मालतीमाधवे . लवावारे भअवदि कामन्दइ, चिरस्स जाणाविदासि दुक्खं सिणेहेण । हा पिअसहि लवङ्गिए, सिविणअवसरमेत्तदंसणा अहं दे संवुत्ता । माधव:- हन्त, संप्रति निरस्त एव मे संदेहः । तदपि नाम जीवन्तीमेनां संभावयेयमिति । (झटिति परिकामति ।) कापालिकौ-देवि चामुण्डे भगवति, नमस्ते । सावष्टम्भनिशुम्भसंग्रमनमद्भूगोलनिप्पीडन- न्यञ्चत्कर्परकूर्मकम्पविगलद्ब्रह्माण्डखण्डस्थिति। पातालप्रतिमल्लगल्लविवरप्रक्षिप्तसप्तार्णवं वन्दे नन्दितनीलकण्ठपरिषयकं तव क्रीडितम् ॥ २२ ॥ ज्ञापितासि दुःखं स्नेहेन । हा प्रियसखि लवशिके, स्वप्नावसरमात्रदर्शनाई ते संवृत्ता। तस्य माधवमलभमानाया मम संमततादिति भावः । हा मालतीमयजी विते मम कल्याणसाधनकसुखसकलव्यापारे । मत्परिणयनिष्पादनमेवैकं सुखं साध्यत्वेन फलं यस्य स तादृशः सकलो व्यापारो यस्या इति विग्रहः । भगवति कामन्दकि, चिरस्य ज्ञापितासि दुःखं स्नेहेन । मयि स्नेह एव तव दुःखहेतुर्जात इत्यर्थः । हा प्रियसखि लवशिके, खप्नदर्शनमात्राहं ते संपत्ता । माधवः । हन्तेति खेदे । सत्यं प्रियतमैव वधार्थमानीता केनचिदिति मजीविततरोर्मूले कुरोऽन. र्थाय व्यापारित इति भावः । 'हन्तेति हर्षे' इति व्याख्यानमसंगतम् । जीवित- सर्वखभूतायास्तस्या वध्यशूलारोपणसमये कोऽत्र हर्षस्यावकाशः । न च प्रिया मया मोचयिष्यत इति निश्चयस्तु तदानीमस्ति जीवनस्यैव संदिग्धवादत एवाह---अपि नाम जीवन्ती संभावयेयमिति । सर्वथा तन्मरणेनापि ममापि प्राणत्यागो निश्चितः । तथापि जीवन्तीमेव तां संदर्शनसंभाषणरक्षणप्रयन्नव्या- पारर्यदि संभावयामि तदा जीवितसाफल्यं स्यादित्याशंसा । अपि नामेति निपा- ताभ्यामपि संभावनौत्सुक्यं द्योत्यते । यश्चात्र निपातसमुदायस्यावधारणपरत. मुक्ता जीवन्तीमेवैनां संभावयेयमिति जीवन्त्येव वर्तत इति व्याख्यानम् , तदपि प्रकृताननुगुणलाइसेयम् । नहीदानीमपि तस्या जीवनं निश्चितं तनिश्चये वा संभावयेयमित्याशंसायां लिशब्दः कथं घटत इत्यलम् ॥ कापालिको । पालकुण्डलाघोरघण्टी । 'पुमान्त्रिया' इलेकशेषः । देवीत्यादि । रकोपहार पुरतः संनिधाप्य स्तुतिनमस्कारपूर्वकं निवेदये देति देव्याः खुतिः क्रियते- सावष्टम्मेति.। सावष्टम्भः सावलेपो यो निशुम्भः पादघातलक्षणपरिभवस्व. संत्रमेण । 'निशुम्भनिर्भर-' इति पाठे निशुम्भेन निर्भरमतिमात्रं नमद्यद्गोलंभुवः तेन यनिप्पीडनमतिभारत्वेन दुर्वहतया वहनशक्त्यवसादनं तेन न्यध- न्कर्परः पृष्ठास्थिक्टाहो यस्य तादृशस्य कूर्मत्य पृष्टाद्विगलन्ती तत्कम्पेन निा ब्रह्माण्डखण्डस्य स्थितियसिन्क्रीडिते तत्तथा। पातालस्य प्रतिमायोः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२९ कपालकुण्डला-हन्त, माधवानुरक्तेऽयं तपस्विनी । अघोरघण्टः-(शस्त्रमुद्यम्य ) चामुण्डे भगवति मन्नसाधनादा- वुद्दिष्टामुपनिहितां भजख पूजाम् ॥ २५ ॥ माधव:-(सहसोपस्त्य खरं प्रकोष्टेन निक्षिप्य ।) आः कापालि- कापसद दुरात्मन् , अपेहि । प्रतिहतोऽसि । मालती-(सहसावलोक्य ।) परित्ताअदु महाभाओ । (इति माधवमालिङ्गति ।) माधवः-महाभागे, न भेतव्यम् । मरणसमये त्यक्ताशकं प्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजलेहः सोऽयं सखा पुर एव ते । सुतनु विसृजोत्कम्पं संप्रत्यसाविह पाप्मनः फलमनुभवत्युग्रं पापः प्रतीपविपाकिनः ॥ २६ ॥ १. परित्रायतां महाभागः। जनो युष्माभिः देवेत्यनेन खमेव ममेष्टदेवतावरूपः । तन्मरणदशायामपिता- मेव मरिष्यामि । जन्मान्तरे वा त्वत्समागमो ने भूयादिति भावः।न खलु न उस- स्तो यस्य वाइभो जनः सरति। यस्येतीयं कर्मणि पटी। प्रियतमस्मृतिगोचरस्य जनस्य निरन्तरं तन्मनति स्थित्या नोपरतिरित्यर्थः॥ हन्ठेति विषादे । तपस्सिन्थ- नुकम्पा । इयं माधवेऽनुरका सती । तदिदानी सोऽत्रय महामांसस्य विक्रवार्य पर्यटति । देवादागल नोचयेद्वा तदा कष्टं मनसाधनप्रत्यूहः संभावित इति पि. पादः ॥ 'तं भद्रे' इति लोकस्योत्तरार्धम्-चामुण्डे भगवतीति । मानसाधन- स्वादादुपक्रमसमय उदियो संकल्पितामिदानी तत्पर्यवसान उपनिहित समर्षितां पूजां सीरमोपहारं भजखेति ॥ २५॥ माधवः । स कापालिक्स्पोयतं प्रको ऐन नजिवन्धेन विक्षिप्यापसार्य । अपेडपसर । प्रतितोऽति परीसेन त्वमेय हतोसि ।मालती । परिमाया महाभागः ॥माधवः । मरणसमय पति । त्वमाSSIE पसिन्दगि तप्तथा प्रलापेऽनवदमोजल्लने इदानीने संदरियागीत्येदरूपे निरर्गलो निष्प्रतिरोधः । महानुभावाः पवार हुन्त्य न द वचनपूर्व वं कुर्वन्तीति दयनस्यानपयम् । पराप्येवं परिणामीविरस मोपलं पर्तव्यद, तथापीरला दुर्दसावां रियायाः प्रापमान माइन्नोऽवीय साफल्यमासादितमिलिभरपोन मनस्वभारितापदामामिलान- भवदपिलपितमिलिभाषा तथा प्रतिनिधारमाहो पेनस से ससा पुरत एक पर्वते । बEः सहनु सा भाति पनि ·१२८ मालतीमाषवे माधव:-(विलोक्य ।) हा विक् प्रमादम् । न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसना पापण्डचण्डालयोः पापारम्भवतोम॑गीव वृकयोगिता गोचरम् । सेयं मूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्योर्मुखे वर्तते हा धिक्कप्टमनिष्टमस्तकरुणः कोऽयं विधेः प्रक्रमः ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- तं भद्रे सर दयितोऽत्र यस्तवामू- दद्य त्वां त्वरयति दारुणः कृतान्तः । मालती-हाँ देव माहव, परलोअगदो वि तुझेहिं सुमरि- दवो असं जणो । ण हु सो उवरदो जस्स वल्लहो सुमरेदि । १. हा देव माधव, परलोकगतोऽपि युष्माभिः स्मर्तव्योऽयं जनः । न खलु स उपरतो यस्य वल्लमः सरति । तथोत्तमस्य खट्वागस्य शिखरमेव ध्वजस्तस्योदूतिमिरुद्भूननैनिक्षिप्ता विशीर्णा- खारागणा यत्र तत् । तथा प्रमुदितानां कटपूतनानां पिशाचविशेषाणामुत्तालानां प्रचण्डानां वेतालानां मेतालानां च तालैः करतलद्वयास्फालनैः स्फुटत्कर्णा विदलच्छ्रवणकुहरा अत एव संभ्रान्ता या गौरी तस्या धनाश्लेषेण गाढालिङ्गनेन हृष्यन्मनसख्यम्बकस्यानन्दोऽनास्तीति तत्तादृशमिति दण्डकः । 'नौ रः' इति वचनात् ॥ २३ ॥ माधवः । मालतीमेव वधार्थमानीतां दृष्ट्वा हा घिगिति । प्रमादं पित्रोः कामन्दक्यादीनां चानवधानतां धिक् । यदियमनेन नृशंसेन कैरप्यनालक्षिता वधार्थमानीता वध्यवेपभूपिता चेति भावः । तदेवाह-न्य- स्तेति । न्यस्तमनुलिप्तमलतकं यस्याः सा चासौ रकमाल्यवसना च पापानां पापकारिणामारम्भो मारणं कर्मानयोरस्तीति तद्वतोः । पापण्डी बौदावेव चण्डालकर्मकारिखात्तत्सहकारिलाच । तयोः । 'पुमान्निया' इलेकशेपः । कयोाघ्रादिक्रूरसत्त्वयोम॑गी हरिणीव गोचरं विषयं गता। मीरुः खभावेनैव । रिवाष्टवसुध्वन्यतमसदृशस्य । यद्वा वसोरग्नेरिव पराक्रमसंपन्नस्य देवतुल्य- पि भूरिवसोरमासस्य सुता मृत्योर्मुखे वर्तते । हा खेदे। विगिति । ममेतः रंजीविताशामिति शेषः । कष्टमिदमनिष्टमापतितम् । अस्तकरुणः कृपाहीनो 'प्रक्रम भारम्भः कोऽयम् । कथमत्सन्तानुचितमेवारब्धं दैवहतकेनेत्यर्थः । एमनिष्टमिति पदानामतीवार्थमेदामावेऽप्यनुकम्पातिशयद्योतनार्थलान रेति ध्येयम् । यदाह-'अनुकम्पातिशये यदि कश्चिनिबध्यते । न मत्यादी प्रत्युतेयमलंक्रिया ॥' इति ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- इति । अत्र मरणसमये यस्तव दयितोऽमीटो देवोऽभूतं सर । मिष्टदेवतात्मरणममुत्राभ्युदयायेत्यागमः । अयेति । मृत्युः संनि- सर्थः ॥ मालती । हा देव माधव, परलोकगतोऽपि स्मर्तव्योऽयं ·पञ्चमोऽङ्कः। १२९ कपालकुण्डला-हन्त, माधवानुरक्तेऽयं तपतिनी । अघोरघण्ट:-(समुचन्द) चामुण्डे भगवति मन्नसाधनादा- पुद्दिष्टामुपनिहितां भजन पूजाम् ॥ २५ ॥ माधव:--(सहत्तोपल खहं प्रकोप्टेन निशिय।) आः कापालि- कापसद दुरात्मन् , अपेहि । प्रतिहतोऽसि । मालती-(सहसावलोक्य ।) परिचाजदु महाभानो । (इति माधवनालिझाति ।) माधव:-महाभागे, न भेतव्यम् । मरणसमये त्यताशई प्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजलेहः सोऽयं सखा पुर एव ते । सुतनु विजोक संप्रत्यसाविह पाप्मनः फलमनुभवत्युग्रं पापः प्रतीपविपाकिनः ।। २६ ।। , १.परिवायतां महाभागः । जनो दुष्मानिः देदेखनेन लमेव मोष्टयताबरमः नम्मर मायनि- मेव नगरियानि । जन्मान्तरे यारपरसमागमो मे भयादिति भावः. रसो वारदामो मरठि। पातीय दिपाप्रियवरम जनस्व निरन्तरं नालिशिया नोपरतिरिला वि. पापाही । इमापये: नरमा सती । तदिदानी र amref पंजाबादामल मोचदा सदा गलनमा मानि. पादः। तभजिमकरसोत्ता-चामुण्टे भगदतीनि ! - दाइपमनरम दिरंदविनानिदाता: --: पूर्ण सरसोपा मगर॥२५॥माधपः। नराधेन विपिरोपा नि :::: FREE: TER: RE: सेकसी TREATimes Ar::::: grt ::::::::

·१२८ मालतीमाषवे माधव:-(विलोक्य ।) हा धिक् प्रमादम् । न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसना पापण्डनण्डालयोः पापारम्मवतोम॑गीव वृकयोगिता गोचरम् । सेयं मूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्योर्मुखे वर्तते हा विकष्टमनिष्टमस्तकरुणः कोऽयं विधेः प्रक्रमः ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- तं भद्रे सर दयितोऽत्र यस्तवामू- दद्य त्वां त्वरयति दारुणः कृतान्तः । मालती-हो देव माहव, परलोअगदो वि तुझेहिं सुमरि- दयो अमं जणो । ण हु सो उवरदो जस्स वल्लहो सुमरेदि । १. हा देव माधव, परलोकगतोऽपि युष्माभिः स्मर्तव्योऽयं जनः । न खलु स उपरतो यस्य वल्लमः सरति । तथोत्तुमस्स सट्वागस्य शिखरमेव ध्वजस्तस्योभूतिमिरुभूननैनिक्षिप्ता विशीर्णा- स्वारागणा यत्र तत् । तथा प्रमुदितानां कटपूतनानां पिशाचविशेषाणामुत्तालानां प्रचण्डानां वेतालानां मेतालानां च तालैः करतलद्वयास्फालनैः स्फुटकर्णा विदलच्छ्रवणकुहरा अत एव संभ्रान्ता या गौरी तस्या घना पेण गाढालिगनेन हप्यन्मनसख्यम्बकस्यानन्दोऽत्रास्तीति तत्तादृशमिति दण्डकः । 'नो २ः' इति वचनात् ॥ २३ ॥ माधवः । मालतीमेव वधार्थमानीतां दृष्ट्वा हा धिगिति । प्रमादं पित्रोः कामन्दक्यादीनां चानवधानतां धिक् । यदियमनेन नृशंसेन कैरप्यनालक्षिता वधार्थमानीता वध्यवेषभूपिता चेति भावः । तदेवाह-न्य- स्तेति । न्यस्तमनुलिप्तमलतकं यस्याः सा चासो रकमात्यवसना च पापानां यापकारिणामारम्भो मारणं कर्मानयोरस्तीति तद्वतोः । पापण्डी वौद्धावेव चण्डालकर्मकारितात्तत्सहकारित्वाच्च । तयोः । 'पुमान्त्रिया' इत्येकशेषः । वृकयोर्व्याघ्रादिकूरसत्त्वयोम॑गी हरिणीव गोचरं विषयं गता। भीरुः खभावेनैव । वसोरिवाष्टवसुष्वन्यतमसदृशस्य । यद्वा वसोरमेरिव पराक्रमसंपन्नस्य देवतुल्य- स्यापि भूरिवसोरमात्यस्य सुता मृत्योर्मुखे वर्तते । हा खेदे। धिगिति । ममेतः परं जीविताशामिति शेषः । कष्टमिदमनिष्टमापतितम् । अत्तकरणः कृपाहीनो विधेः प्रक्रम आरम्भः कोऽयम् । कथमत्सन्तानुचितमेवारब्धं दैवहतकेनेत्यर्थः । हा धिकष्टमनिष्टमिति पदानामतीवार्थमेदाभावेऽप्यनुकम्पातिशयद्योतनार्थतान पौनरुत्यशङ्केति ध्येयम् । यदाह-'अनुकम्पातिशये यदि कश्चिन्निवध्यते । न दोपः पुनरुत्यादी प्रत्युतेयमलंकिया ॥' इति ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- तं भद्र इति । अन्न मरणसमये यस्तव दयितोऽभीष्टो देवोऽभूतं सर । मरणदशायामिष्टदेवतास्मरणममुत्राभ्युदयायेत्यागमः । अद्येति । मृत्युः संनि. हित इत्यर्थः ॥ मालती । हा देव माधव, परलोकगतोऽपि सर्तव्योऽयं - ·पञ्चमोऽङ्कः । १३१ मालती-(अपवार्य ।) कहं मम कालणादो एव एद अप्पणि- रपेक्वं परिव्भमन्दि । माधव:--अहो नु खलु भोः, तदेतत्काकतालीयं नाम । संप्रति हि राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरी दैवात्समासाद्य मे दस्योरस्य कृपाणपातविषयादाच्छिन्दतः प्रेयसीम् । १. कथं मम कारणादेवैत आत्मनिरपेक्षं परिभ्रमन्ति । मनुष्यजातिवाचितम् । संज्ञायामिति वा अप्रत्ययः॥ २७ ॥ मालती- अपवार्येति । 'अपवारितकं कार्य त्रिपताकेन पाणिना' इत्युक्तनीडाहर्षातिशय- गोपनात्मकस्य व्यभिचारिणोऽनुभावोऽपवारणम् । कयं मम कारणादेवैत आत्मनि- रपेक्षं परिझामन्ति । मम स्त्रीमात्रस्यैव कृते महत्कार्यमुद्दिश्य कर्तुमात्मनिरपेक्ष- मेतत्फर्म कथमनेनारब्धम् । तदत्राहमेवापराधिनी या साहसेनापि नैनं समागते. लहो मे दारुगं चित्तमिति भावः।। माधवः । अहो नु खलु भोः । एतद्याख्यातं प्राक् । तदेतदिति । तदेतत्प्रियाया दर्शनं काकतालीयं नाम । दैवात्काकागमन- समये तालफलपतनसशमित्यर्थः । खरूपतिद्धित्तु 'इवे प्रतिकृतौ' इतीवार्थप्रकरणे "कुशाग्राच्छः' इत्यतइछ इत्यनुवर्तमाने 'समासाच तद्विषयात्' इति तच्छन्देने- वार्थः परानृश्यते । इवार्थविषयात्समासादिवाथै छो भवतीति सूत्रार्थः । ननु स. मातेनैव तद्विषयेणेवार्थाभिधानातिक प्रत्ययेनेति चेन्मैवम् । समासविषयादिवार्था- दन्यसिनिवार्थे प्रत्ययोत्पत्तिः । तथा हि यादृच्छिकं काकागमनं तालपतनं च । वेन पतता तालेन काकवधः कृतः। माधवस्य यदृच्च्या तत्रागमनम्, मालत्या अपि तत्र तथैवागमनं च काकागमनतालपतननिवेति विगृह्यालादेव वचना. ज्ज्ञापकात्समासः । वृत्तिविषये च काकतालशब्दावागमनपतनक्रियावाचिनौ भवतः । ततः काकतालशब्दात्पतता तालफलेन काफवधसदृशं यदृच्छागतेन माघवेन कापालिकं हला प्रियारक्षणमलिनिवार्थे च्छः। काकतालीयनिवातर्कि- तोपनतं चित्रकरणनिति शब्दार्थः । सुप्सुपेति समासः । अन्यस्य विशेषवि- धानस्य चाभावात्तस्य चैवंविधा. सस्कारः। राहोरिति । राहोरानने चरतीत्लाननचरी । ताम् लयः। चरेष्ठः' इत्यधिकरण उपपदे टप्रत्ययः । टित्त्वान्द प्रेयसीम् । प्रियशब्दात् द्विवचनविभज्योपपदे त तलि. परतः 'प्रियस्थिर-' इलादिना प्रियशब्दस्य हो । देवापहच्छया समासाय प्राप्य दसोधोरखात्य विषयात्तत्मापतनगोचरादाच्छिन्दतः नियं राहोरिवातिरस्य दलोः ५ वि ·१२८ मालतीमागवे माधव:-(विलोक्य ।) हा विक प्रमादम् । न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसना पापण्डचण्डालयोः पापारम्भवतोम॑गीव वृकयोगिता गोचरम् । सेयं मूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्योर्मुखे वर्तते हा विकष्टमनिष्टमस्तकरुणः कोऽयं विधेः प्रक्रमः ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- तं भद्रे सार दयितोऽत्र यस्तवामू- दद्य त्वां त्वरयति दारुणः कृतान्तः । मालती-हां देव माहव, परलोअगदो वि तुझेहिं सुमरि- दयो असं जणो । ण हु सो उवरदो जस्स वल्लहो सुमरेदि । १. हा देव माधव, परलोकगतोऽपि युप्माभिः सर्तव्योऽयं जनः । न खलु स उपरतो यस्य वल्लमः सरति । तयोत्तमस्य सदाशस्य शिखरमेव ध्वजस्तस्योतिमिरुभूननैनिक्षिप्ता विशीर्णा- तारागणा यत्र तत् । तथा प्रमुदितानां कटपूतनानां पिशाचविशेषाणामुतालानां प्रचण्डानां वेतालानां नेतालानां च तालैः करतलवयास्फालनैः स्फुटकर्णा विदलच्छ्रवणकुहरा भत एव संभ्रान्ता या गौरी तस्या धनालेपेण गाढालिङ्गनेन हृप्यन्मनसख्यम्बकस्यानन्दोऽत्रास्तीति तत्तादृशमिति दण्डकः । 'नी रः' इति वचनात् ॥ २३ ॥ माधवः । मालतीमेव वधार्थमानीतां दृष्ट्वा हा धिनिति । प्रमादं पित्रोः कामन्दक्यादीनां चानवधानता धिक् । यदियमनेन नृशंसेन कैरप्यनालक्षिता वधार्थमानीता वध्यवेषभूपिता चेति भावः। तदेवाह-न्य- स्तेति । न्यत्तमनुलिप्तमलतकं यस्याः सा चासो रकमाल्यवसना च पापानां यापकारिणामारम्भो मारणं कर्मानयोरस्तीति तद्वतोः । पापण्डौ वौद्धावेव चण्डालकमकारिलात्तत्सहकारिलाच । तयोः । 'पुमान्त्रिया' · इलेकशेषः । वृकयोाघ्रादिकूरसत्त्वयोगी हरिणीव गोचरं विषयं गता। भीरुः खभावेनैव । वसोरिवाष्टवसुष्वन्यतमसदृशस्य । यद्वा वसोरग्नेरिव पराक्रमसंपन्नस्य देवतुल्य- स्यापि भूरिवसोरमात्यस्य सुता मृत्योर्मुखे वर्तते । हा खेदे । विगिति । ममेतः परं जीविताशामिति शेषः । कष्टमिदमनिष्टमापतितम् । अस्तकरुणः कृपाहीनो विधेः प्रक्रम आरम्भः कोऽयम् । कथमत्यन्तानुचितमेवारब्धं दैवहतकेनेत्यर्थः । हा धिकटमनिष्टमिति पदानामतीवार्थमेदाभावेऽप्यनुकम्पाविशयद्योतनार्यलान पौनरुत्यशङ्कति ध्येयम् । यदाह-'अनुकम्पाविशये यदि कश्चिन्निबध्यते । न दोषः पुनरुत्यादी प्रत्युतेयमलंक्रिया ॥ इति ॥ २४ ॥ कपालकुण्डला- तं भद्र इति । अत्र मरणसमये यस्तव दयितोऽभीष्टो देवोऽभूत्तं सर। मरणदशायामिष्टदेवतासरणममुत्राभ्युदयायेलागमः । अद्येति । मृत्युः संनि- हित इत्यर्थः ॥ मालती । हा देव माधव, परलोकगतोऽपि सर्तव्योऽयं ।

·पञ्चमोऽक्षः। १३१ मालती-(अपचार्य ।) केहं मम कालणादो एवं एद अप्पणि- रपेक्स परिव्ममन्दि। माधवः-अहो नु खलु भोः, तदेतत्काकतालीयं नाम । संप्रति हि राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरी दैवात्तमासाद्य मे दत्योरस्य कृपाणपातविषयानाच्चिन्दतः प्रेयसीन् । १. यं मम कारणावत आत्मनिरपेक्षं परिन्नमन्ति । मनुष्यजाविवाचितम् । संसायानिति वा प्रत्ययः॥ २७ ॥ मालती- अपवार्येति । 'लपपारित कार्य त्रिपताकेन पापिना' इत्युसनीडाहर्षातिशय गोपनालकस्य बनिचारिणोऽनुमानोऽपवारणम् । क्यं मन कारणादेवैत बालाने- रपेक्ष पारेमामन्ति । मन बीमात्रस्यैव ते महत्वार्यमुद्दिश्य कर्तुमारननिरपेक्ष- तत्कन स्यमनेनारपम् । तदवाहनेवापराधिनी या साहसेनापि नैन समागते- लहो ने दारनं चित्तमिति भावः । माधवः। बहोनु खलु मोः । एतघाख्यातं प्रा। तदेतदिति । तदेतत्रिपाया दर्शनं चातानी नान । दैवात्काागमन- सनये तातफलपतनसहसनिलः । वरूपविदितु 'इवे प्रतितौ'इतीवार्यप्रकरणे "कुसाप्राक्षः' इसतरह इलनुपर्तनाने 'सनासाथ तद्विपात्इति तच्चन्देने वार्यः पराश्यते।वार्य विषयासमासादिवायें छो भवतीति त्रायः। ननुस- मानव तद्विपवार्यानिधानाल्कि प्रलपेनेति चेन्नवन् । समासविषपादिवायां- दन्यलिनिवार्य अस्पोत्सत्तिः । क्या हि पाहन्छिक बागमनं तालमतनं च। तेन पत्ता तालेन काश्यपः नः । माधवत्स यहच्च्या तत्रागमनन् , माल्या जापि तत्र तथैवागमनं च कारागननतालपतननिवि विह्यालादेव वचना. व्हापकासमासः । वृत्तिविपये व कारताव्याव्दावागननपवनक्रियावाविना भवतः । ततःचारतालादालनता तालपन कारवषनशं पहचागतेन नाघवेन कापालिक हला प्रिपारक्षपनलिनिवार्य छ। वास्तानीपतिवानर्मि- दोपन निरनिति शब्दार्थः । सुसपेति समासः । सन्यस विशेपषि- घानस पाभावात्तस चैवंविधा गरिनेकपपत्तादिल्लन् । प्रतीत्युपस्वारः। राहोरिति । राहोरान्ने घरदौलाननचरी । तान् । तन्मुखागनानिलयः । वहः' इलधिकरण उपदेलपः । टिस्वान्दोर । ताहों चन्द्रमानव प्रेयतीन् । विपशव्दार द्विवपनानज्योपपदे दरपीपमुने' इतपन् । तलि. नरतः 'प्रिपस्थिर-' इलादिना प्रिपराब्दस प्रेलादेशः । 'वि'ने हो। दैवापरल्या समासाद प्राद दलोसोरहास कापालिशानदस हजाराव. विपदात्तत्मापदननोचरादाच्छिन्दतः प्रहरतो ने मन चेन लावाप- नियं राहोरिवानिकरल दत्तोः भागवानदिपपलेन्दुरलेन सौकुनापानिधन ·मागीमा RA- अशोरगण्ट:-गाः, क पा पापोऽसामन्तराममंगः । कपाल कुण्डला--भगवन् , स एवासाः खेदमूभिः कानन्दकी- गुहातो महामांससा पगिता माधयः । माधाः-(सालम् ।) महामागे किमेतत् । मालती (निराम) महामाज, अहं विण आणामि एशिमं जाणामि । उगरिमलिन्दं एम पसुता इस पडिबुद्धन्ति । तुदो उण कहिं । माधरः--(पालनम् ।) खत्पाणिपकजपरिमहधन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्यमानः । प्राम्यहमांसपणनाय परेतभूमा- वाकर्ण्य भीरु रुदितानि तवागतोऽस्मि |॥ २७ ॥ १. महाभाग, अहमपि न जानामि । एतावजानामि । उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिबुदालि । यूयं पुनः क । संप्रत्येयासी पापः पापकारी हैव तवैव पुरतः प्रतीपं विपरीतं यया तथा विपाकः फलारम्भो यस्य तादृशस्य पाप्मनः फलमनुभवति। बद्धोद्यमेनायं खयमेव हत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अघोरघण्टः । अन्तरायः प्रत्यूहः । कपाल कुण्डला । अस्याः स्नेहस्य भूमिरेकालम्बनमित्यनेनावश्यं रक्षणीयेयमिति सूचितम् । फामन्दकीमुहृत्पुत्र इत्यनेन महायोगिन्यास्तस्याः प्रसादादलिनास्माकं मणिनत्र. मायादिकं प्रभवतीति सूचितम् । महामांसस्य पणयितेत्यनेनातिशूरस्वान्न पौरुपे- णाप्यसौ साध्य इति दर्शयति । माधवः-सास्त्रमिति । आनन्दविपादाभ्यां सानलम्। किमेतत् । तत्कथमसावनर्थोपनिपात इत्यर्थः॥ मालती । महाभांग, अहमपि न जानामि एतावजानामि उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिवुद्धालि । यूयं पुनः क । समागता इति शेषः ॥ माधवः-सलजमिति । खस्यानुचितं खेनाचरितं कर्म नृमांसविक्रयरूपं निवेदनीयं जातमिति लज्जाहेतुः। त्वत्प्राप्तिप्र. त्याशयानुचितमपि कृतमिति घार्यमवलम्ब्याह-त्वदिति । तत्पाणिपङ्कजपरि- प्रहेण धन्यजन्मा भूयासमित्यनेनाभिनिवेशेनाभिषक्षण कदर्यमानो धैर्यमपसार्य चापलापादनेन वितथीक्रियमाणोऽहं नृमांसपणनाय विक्रयाय परतभूमौ श्मशाने , हे भीर, तव रुदितान्याकर्ण्य समागतोऽसीति । विभतेस्ताच्छील्ये 'मियः फ्लुकनौ' इति कुङ् । 'जडुतः' इत्युकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिन जङ् । ततः 'अम्बार्थनघोर्हखः' इति इखः । भीरुशन्दस्य नियमेन स्लीवाचिलाट्या ·पञ्चमोऽङ्कः । १३१ मालती-(पवार्य ।) कई मम कालणादो एक एद अप्पणि- रपेक्वं परिममन्दि । माधवः-अहो नु खलु भोः, तदेतत्काकतालीयं नाम । संप्रति हि राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरी दैवात्समासाद्य ने दत्योरस कृपाणपातविषयानाचिन्दतः प्रेयसीन् । १. क्यं नम कारणादेत नामनिरपेक्षं परिननन्ति । मनुष्यजाविवाचितम् । संहाचालति पानझालयः॥ २७ ॥ मालती- अपवार्येति । अपवारितकं कार्य त्रिपताकेन पानिना' इत्युकानोडाहपाविशय- गोपनात्मक व्यभिचारिणोऽनुमावोऽपवारणम् । क्यं मम कारणावत नानान- सेक्ष परिकनन्ति । मम स्त्रीमात्रत्वैव कृठे महत्त्वार्यनश्यि मात्मनिरपेक्ष- तत्कन कपमनेनारग्यम् । तदत्राहमेवापराविनी या वाहनापिने समागते- लहो ने दार चित्तनिवि नावः । माधवः । बहो नु खनुमोः । एतघाल्या प्रादातदेतदिति । तदेतत्रियाया दर्शन काकताली नाम | देवात्माकागमन- समये तासकलमतनहानिलः । सरूपनिदिनु'इदे प्रतिकृती' इवायंप्रमाणे 'कुसापाचः' इत्यताछ इन्चनुवमाने 'समासाच तद्विपात्' इति तच्छदेने कार्यः परायते । वाविपपासमासादिवायें छो भवनीति सार्यः। ननु - मानद तहिषपेवानिधानाति प्रलपेनेवि चन्वन् । समापिपारितापां. दन्यलिनिवार्थ प्रसयोसत्तिः । तपाहि पाच्छिकं कायागमनं ताटपदनं च। तेन पतता तालेन वाक्पपः इतः । मापस पहच्या तत्रागमनन् , नालस बपि तत्र तथवागमनं ८ काागमनतालपतननिडि विमलालादे वचना मारकास्नाः । वृत्तिविपये च कारनाराब्दादागमनपजन क्रिमादिनः भवतः । ततः काकतालवादात्तता तातफलेन कास्वयं रामटेन माययेन कापालिक हत्ता प्रियारक्षपमलिभिदाय ८ः। कारतालोनिदाद- तेपन चिमरणनिति दार्थः । मुमुपेत समावः । सन्वत शिप धानन्य पाभावात्तस्व चैविधा गरिनेविपदलालितम् । प्रदुपरकारः। राहोरिति । रोशनने परतीलाननररी । तन् । तन्नुकतानिलः । ''इलपिपर उपदे लदः । हिमालीरालाले प्रेयसीना निवासद द्विवरममियोपदे तरपीपमनः' परन् । दल. मरतः 'पिस्थिर-'लादिन त्रिपादकः । उ' वापरला स्मारकाच दलोररूपदरू . विचारधारा प्रारमन:स म सातिर एसो हावाद र ·१३० मालतीमाधवे अघोरघण्टः-आः, क एप पापोऽस्माकमन्तरायः संवृत्तः । कपालकुण्डला-भगवन् , स एवास्याः लेहभूमिः कामन्दकी- सुहृत्पुत्रो महामांसस्य पणयिता माधवः । माधवः-(सास्रम् ।) महाभागे किमेतत् । मालती-(चिरादाश्वस्य ।) महामाअ, अहं वि ण आणामि एत्तिअं जाणामि । उवरिअलिन्दं एव पसुत्ता इह पडिबुद्धनि । तुझे उण कहिं । माधवः-(सलनम् ।) त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रहधन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्यमानः । भ्राम्यन्नृमांसपणनाय परेतभूमा- वाकर्ण्य भीरु रुदितानि तवागतोऽस्मि ॥ २७ ॥ १. महाभाग, अहमपि न जानामि । एतावजानामि । उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिवुद्धासि । यूयं पुनः क्व । संप्रत्येवासी पापः पापकारीहैव तवैव पुरतःप्रतीपं विपरीतं यथा तथा विपाकः फलारम्भो यस्य तादृशस्य पाप्मनः फलमनुभवति। बद्धोद्यमेनायं खयमेव हत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अघोरघण्टः । अन्तरायः प्रत्यूहः । कपालकुण्डला। अस्याः स्नेहस्य भूमिरेकालम्बन मित्यनेनावश्यं रक्षणीयेयमिति सूचितम् । कामन्दकीसुहृत्पुत्र इत्यनेन महायोगिन्यास्तस्याः प्रसादादमिनास्माकं मणिमत्र. मायादिकं प्रभवतीति सूचितम् । महामांसस्य पणयितेत्यनेनातिशूरत्वान पीरुपे- णाप्यसौ साध्य इति दर्शयति । माधवः-सास्त्रमिति । आनन्दविपादाभ्यां सास्त्रलम्। किमेतत् । तत्कथमसावनर्थोपनिपात इत्यर्थः॥ मालती । महाभांग, अहमपि न जानामि एतावजानामि उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिवुद्धामि । यूयं पुनः क्व । समागता इति शेषः ॥ माधवः-सलजमिति । स्वस्थानुचित खेनाचरितं कर्म नृमांस विक्रयरूपं निवेदनीयं जातमिति लज्जाहेतुः। त्वत्प्राप्तिप्रं- त्याशयानुचितमपि कृतमिति घार्यमवलम्ब्याह-त्वदिति । बत्पाणिपङ्कजपरि- ग्रहेण धन्यजन्मा भूयासमित्यनेनाभिनिवेशेनाभिपक्षण कदर्यमानो धैर्यमपसार्य चापलापादनेन वितथीक्रियमाणोऽहं नृमांसपणनाय विक्रयाय परेतभूमी इमशाने हे भीर, तव रुदितान्याकर्ण्य समागतोऽस्मीति । विभतेस्वाच्छील्ये 'मियः कुप्लुकनौ' इति क्रुङ् । 'उडुतः' इत्युकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिन कर । ततः 'सम्बार्थनद्योईखः' इति हवः। भीरुशन्दस्य नियमेन स्लीवाचिसाव्या ·पञ्चमोऽङ्कः । ज्ट--अरे ब्राह्मणडिम्म, तमृगीकृपाकुलमृगन्यायेन हिंसारुचेः प प्राण्युपहारकेतनजुषः प्राप्तोऽसि मे गोचरम् । प्राग्भवतैव भूतजननीमूनोमि खनाहति- यस्तस्कन्धकवन्धरन्ध्ररुधिरप्राग्भारनिष्यन्दिना ॥ २९ ॥ :-आः दुरात्मन्पाखण्डचण्डाल, असारं संसारं परिमुषितरतं त्रिभुवनं निरालोकं लोक मरणशरणं वान्धवजनम् । । '॥ . रस्परविरोधाः प्रधानरसापेक्षयाऽविरोधाः । प्रधानरसपरिपोषापेक्षयान्यू: पोपत्वेव श्लाघनीयौचित्यनिवन्धना व्यतिकराख्यया शोभनाख्यया च त्या झारेण सह संकीर्त्यन्ते । ययाह-'समकालसमुत्पन्नत्रिमिभ्या- 1 वा । रसवेषतिकीर्येत समव्यतिकरः स्मृतः ॥ विरोधे मित्रशत्रूणां रसानां • ऽपि च । महिना शोभते खेन यः स शोभन रितः।' इललमविकय. . ॥ २८ ॥ अघोरघण्टः । ब्राह्मणडिम्भ । विप्रसाच्छिशुलाच भीरुख- तया पौरुषशून्येत्यर्थः । व्याघ्रामातेत्यादि । व्याघ्रगाघ्रातायां गृहीतायां ना हरिप्यां कृपाकुलः कृपालों मृगो हरिणस्वन्यायेन हिंसारुचेरनवरतहिंसा- (स्य प्राणिनानुपहारस्य साधकैः क्रियमाणस्य केतनमास्थानं करालास्थानं ...जुषः सेवमानस्य मे गोचरं विषयं प्राप्तोऽसि गतोऽति । यथा मृग्यां दयाल- गो व्याघ्रण हन्यते तथा लमप्यस्यां मयोपहारार्धमानीतायां दयालुर्नया वध्यस शति भावः । पापेति प्रारब्धकर्मप्रत्यूहकारित्वान्माधवस्य संबोधनम् । सोऽहं पूर्व खशाहत्या व्यवस्कन्ध विक्षिप्तस्कन्धं यत्करन्धं विगतशिरस्क तस्स रन्ध्रेभ्यो रुधिरप्राग्भारं रजप्रवाहं निष्यन्दते वर्पतीति तयो केन भवतैव भूतानां जननी तरं भद्रकालीनोनि प्रीणयानि । पक्षादनयेति शेषः ॥ २९ ॥ माधवः। "सारमिति । अये दुरात्मन्पाखण्डचण्डाल, कयनेवं विधातुं व्यवसितोऽस्युद्यु- 'ति । कि विधातुनिलपेक्षायामाह-संसारमाकीटमाविरचं देवतिर्थमनुप्पा- पापवित्रा पर जननजीवनमरणतत्तद्देशकालोचितशरीरपरिप्रहतत्त- रानुरूपसुखदुःसायनुभवादिव्यापारप्रवाहायविच्छेदेन संतन्यमानं प्रपत्र- पराह्मवल्लुमन्यं कर्नु फवं व्यवसितवानसीति सर्वत्र संपप्यते । हि सत्लपि चन्दनचानोकरादिपु पदापु तैर्न सारवान् , किंत्वनीव सारभू. चत्वना निहतायां केवलमृजीपकल्पोऽयं निःसार एव सात् । मुद्यतस्त्वं संतारनेवासारं फतुमुपतोऽतीर्थः । 'नत्र विषयनिगर- सकलसारसारपलुस्वखापतितत्वात् 'निगीपदसानं तत्प्र- पत्' इत्युकलक्षणाप्पपतिप्रकाजिसपोरिः, सिदनिदिधया ·१३० मालतीमाधवे अघोरघण्ट:-आः, क एप पापोऽस्माकमन्तरायः संवृत्तः । कपालकुण्डला-भगवन् , स एवास्याः स्नेहभूमिः कामन्दकी- सुहृत्पुत्रो महामांसस्य पणयिता माधवः । माधवः-(सास्रम् ।) महाभागे किमेतत् । मालती-(चिरादाश्वस्य ।) महामाअ, अहं वि ण आणामि एत्तिसं जाणामि । उवरिअलिन्दं एव पसुत्ता इह पडिबुद्धझिं । तुझे उण कहिं । माधव:-(सलन्नम् ।) त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रपन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः । भ्राम्यन्नृमांसपणनाय परेतमूमा- वाकर्ण्य भीरु रुदितानि तवागतोऽस्मि ॥ २७ ॥ १. महाभाग, अहमपि न जानामि । एतावजानामि । उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिवुद्धालि । यूयं पुनः क्व । संप्रत्येवासौ पापः पापकारीहैव तवैव पुरतः प्रतीपं विपरीतं यथा तथा विपाकः फलारम्भो यस्य तादृशस्य पाप्मनः फलमनुभवति। बद्धोद्यमेनायं स्वयमेव हत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ अघोरघण्टः । अन्तरायः प्रत्यूहः। कपालकुण्डला । अस्याः स्नेहस्य भूमिरेकालम्बनमित्यनेनावश्यं रक्षणीयेयमिति सूचितम् । कामन्दकीसुहृत्पुत्र इत्यनेन महायोगिन्यास्तस्याः प्रसादादस्मिन्नास्माकं मणिमन्त्र- मायादिकं प्रभवतीति सूचितम् । महामांसस्य पणयितेत्यनेनातिशूरत्वान पीरुपे- णाप्यसौ साध्य इति दर्शयति । माधवः-सानमिति । आनन्दविपादाभ्यां सास्त्रखम्। किमेतत् । तत्कथमसावनर्थोपनिपात इत्यर्थः । मालती । महाभांग, अहमपि न जानामि एतावजानामि उपर्यलिन्दमेव प्रसुप्तेह प्रतिबुद्धास्मि । यूयं पुनः क्व । समागता इति शेपः ॥ माधवः-सलजमिति । स्वस्थानुचित खेनाचरितं कर्म नृमांसविक्रयरूपं निवेदनीयं जातमिति लज्जाहेतुः। त्वत्प्राप्तिप्रं. त्याशयानुचितमपि कृतमिति धार्यमवलम्ब्याह-त्वदिति । लत्पाणिपङ्कजपरि- ग्रहेण धन्यजन्मा भूयासमित्यनेनाभिनिवेशेनाभिपङ्गेण कदय॑मानो धैर्यमपसार्य चापलापादनेन वितथीक्रियमाणोऽहं नृमांसपणनाय विक्रयाय परेतभूमी श्मशाने हे भीरु, तव रुदितान्याकी समागतोऽस्मीति । विमतेस्वाच्छील्ये • "मियः कुल्लकनी' इति कुङ् । 'उकुतः' इत्युकारान्तान्मनुष्यजातिवाचिन कड् । ततः 'थम्बार्थनयोहखः' इति हसः। भीरुशन्दस्य नियमेन स्लीवाचिवाट्या ·पञ्चमोऽङ्कः । अघोरघण्टः-अरे ब्राह्मणडिम्म, व्याघ्राघातमृगीकृपाकुलमृगन्यायेन हिंसारुचेः पाप प्राण्युपहारकेतनजुषः प्राप्तोऽसि मे गोचरम् । सोऽहं प्रान्भवतैव भूतजननीमूनोमि खड्गाहति- व्यस्तस्कन्धकवन्धरन्ध्ररुधिरप्राग्भारनिप्यन्दिना ॥ २९ ॥ माधव:-जाः दुरात्मन्पाखण्डचण्डाल, असारं संसारं परिमुषितरतं त्रिभुवनं निरालोकं लोक मरणशरणं वान्धवजनन् । निरत्तपरसरविरोधाः प्रधानरसापेक्षयाऽविरोधाः । प्रधानरसपरिपोपापेक्षयान्यू. नरसपारपोपत्वेवसापनीचौचित्लनिवन्धना ब्यविसरात्यया शोभनाख्यया च नेलनगत्या हारेण सह संकीर्त्यन्ते । यथाह-'समकालसमुत्पन्ननिनिभ्या- मयापि वा । रसवेधतिकीर्येत समव्यतिकरः तः॥ विरोधे नेत्रशत्रूणां रसानां संकरेऽपि च । महिना शोभते खेन यः स शोभन रितः ॥' इत्सलनविक्रय. नेन ॥ २८ ॥ अघोरघण्टः । ब्राह्मणाडिम्म । विप्रसाच्छिताच भीख- भावतया पौषशून्येत्वपः । व्याघ्रामातेत्यादि । व्याप्रेगावातायां गृहीतायां मयां हरियां पाकुलः कृपा नृगो हरिणतन्यायेन हिंसारचेरनवरतहिंसा- परस प्रानिनामुपहारस्य साधकैः क्रियमाणस्य केतनमास्थानं करालास्थानं सन्जुषः सेवमानस्य मे गोचरं विषयं प्राप्तोऽति गतोऽति । पया नृग्यां दयाद्ध- गो व्याण हन्यते तथा समप्यत्त्यां मयोपहारार्यमानीतायां दयानंया वयस इति भावः । पापेति प्रारधर्मप्रत्यूहचारित्वान्नाववत्स संवोधनम् । सोऽहं पूर्व समाहत्या व्यवस्कन्धं विक्षितस्कन्धं यत्रूपन्, विगतशिरत् तस्य रन्प्रेन्यो सपिरप्रारभारं रतप्रवाहं निष्यन्दते वर्पतीति तपोकेन भक्त भूतानां जननी मातरं भद्रकालीनभोनि प्रीपवानि । पचादनपति शेपः ॥२९माधवः। असारमिति । ये दुरात्मन्पासहचाल, कपनेवं विधातुं व्यतितोऽस्युचु- सोऽति । कि विधातुनिलपेक्षायामाह-संसारमाकीटमाविरयं देववियनुप्पा- दिविविधविचित्रप्रानिदर्गस जननजीवनमरणतत्तद्देशकालोचितारिपरिप्रहात्त- शरीरानुरूपमुखदुःखापनुभवाव्यिापारप्रवाहापाविच्छेदेन संवन्दनानं प्रार- मसारं परार्धवस्तुसन्द कर्नु रूपं व्यवसितवानसीति सर्वत्र संपप्पो । हि संसारः सत्लपि चन्दन पानीकरारिपु पदार्न सारवान्द, निदव सारन्- तया, मलां चलवा निदतायां केवलनीपाल्पोऽयं निहार एव सह । तदिनां तुमदत संसारनेदातारं मुरतोऽसीलपः । विपनिगर- पेन मालला सक्टरसरकारपसुन्दसाप्पदहितवाद निगाप्पा तान- सबल परेण पद' दुपलक्षापरितप्रमानिससोदिः, हिस्तनिर्दिया ·१३२ मालतीगाधने आतकारिक हुतं करुणगा नियोमितं निरमाया- कोनेन ज्वलितं गुदा विकसितं तः का वर्तते ॥ २८॥ शालिनी निगरामागता । गाः मम दामाजमितः पर लिम्पोमविणात, मदान सात सेनगाहमानकरराणागीमानात् । 'गगं निरास रोजनितं नि:' इफलाणारगार्सिगशागूगम् । राया कम गा धागगनभानेऽपि परासुरेनेगं रामरी पुनमसला प्रियायासागयया. लिभानाजनितमा फरुणगा शोकरसमामीभूतगा गुतं विलीनम् । तमा विस्म- गाददो देशपिलसिसमानिन्यमाहिमतां गया महामांगविकमार्थमागमनं तत्रैव काकतालीगम्गामेनेवागमनं प्रियासप्राप्तिरिति गदमिदं नियमितरूपात. रसस्गामिनः "विस्मगधिराविस्तारः पदातिशयानिमिः' इत्युफलक्षणारिशोभित जनितान्तरसम् । राणा क्रोधेन फगमयं पापकारी निरपराधिनी त्रिभुनरज- भूतानिमामपीदानी हन्तुं समुपतः, तस्मादयश्यमेष हन्तव्य इत्येवरूपाद्री- दररावागिना 'प्रतिकूलेगु तदप्यस्य प्रापः क्रोध इष्यते' इत्येवंलक्षणेन ज्वलितं रोदरसेनोद्दीपितम् । तथा मुदा मरमाणेभ्योऽपि गरीयसी प्रिया परिरक्ष्य कृतार्थों भवामीत्यादिप्रकारया रसा मनःप्रसादरूपया प्रधानाररसस्थायिन्या विकसितं रसास्वादेन विस्तारमुपगतम् । कथं केन प्रकारेण वर्तते । कयंनिदे. ताहशी दशास्पति निरूपयितुं न शक्यत इति भावः । अत्र च प्रयन्धप्रवृत्ता माधवस्य मालतीगोचरा रतिः प्रेयसीमिति निर्दिष्टेनालम्बन विभावेन विभाव्यमाना तदवलोकनादिमिरुद्दीपिता मनोविकासप्रियवचनतदक्षणव्यापारादिभिरनुभावैर्वा- पनःशरीरारम्भरूपेरनुभाव्यमाना तद्दर्शन जनितमंदशनहर्षचिन्तास्मृत्यादिभिर्व्य- मिचारिमिरुपचिता रसतामापना प्राधान्येन ध्वन्यते । तदातया तु राहोराननचरी चन्द्रकलामिवेत्युपमासूचितमीषणाकारकापालिकालम्बनस्तत्वरूपविभावनोद्दीपित भातरूपदनिर्दिष्टभयस्थायी विकलपदसूचितमनोवैक्लव्यतदनुगुणशरीरवागारम्मा- नुभावस्तन्नियतकम्पशानिर्वेदग्ला निजाड्यदीनतावेगविषादोन्मादचिन्तामोहादि- भिर्व्यभिचारिभिः प्रतीयमानरुपचितो भयानकरसः । तथा दस्योः कृपाणपा- तविपयादिति सूचितमृतप्रायप्रियतमालम्बनस्तदुर्दशापरिभावनोद्दीपितः करुणयेति ' निर्दिष्टः शोकस्थायीभावो द्रुतमिति निर्दिष्टचित्तद्रवीभावतदुचितशरीरवागारम्भा- नुभवतनियतावैवर्ण्यवैखर्यजाड्यावेगमोहोन्मादविषादादिभिर्व्यभिचारिमिः प्र- तीयमानः परिपोपं गतः करुणरसश्च । तथा देवादासायेति सूचितयादृच्छिकसमा. गमालम्बनतहेतुविधिवैचित्र्यपरिशीलनोद्दीपितो विस्मयादिति निर्दिष्टाद्भुतस्थायी- भावो विक्षोभितमिति मनोविक्षोभतदुचितशरीरवागारम्भानुभावस्तनियतस्तम्भ- प्रलयखेदहर्षगर्वस्मृतिवितर्कविवोधचिन्तादिभिर्व्यभिचारिभिरुपचितोऽद्धतरसच । तथाच्छिन्दत इति सूचितः प्रियावधोद्यतो हन्तव्य इत्यालम्बनतद्दौरात्मविम- शनोद्दीपितो ज्वलितमिति मनोज्वलनतदुचितवागारम्भानुभावतन्नियतत्वम्भरो- माञ्चखेदहर्षावेगभ्रमोन्मादमदहर्षचापलासूयाश्रमामादिभिर्व्यभिचारिमिः सर्वत्र कथं वर्तत इसनेन सूचितरुपचितो रौदरसश्चैत्येते रसा अङ्गभावापत्त्यैव दूरतो ·पञ्चमोऽङ्कः । अपि च रे रे पाप, प्रणयसखीसलीलपरिहासरसाधिगते. ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैव भुजः ॥ ३१ ॥ न्धमाकलयंस्तानेव लोकोत्तरसौन्दर्यशालिनी मन्यत इति निर्यवपि प्रतिद्धम् । न चात्रापि माधवाभिमानमात्रतिद्धमेव तत्या लोकोत्तरसमिति वाच्चम् । मा भूत प्रवन्धरसाखादयितां सहृदयानामन्यथाभावप्रतीलानौचित्यस्फुरणादसाखाद- भागः । न च खाभिमानेन तस्याःलाध्यत्वेऽपि न तावता तत्सत्त्वासत्त्वाभ्यां जगतोऽस्ति कश्चिद्विशेष इत्युपेक्षणीयमेवैतत् । अतो 'विधिविलसितं सर्वम. फलम्' इति पठनीयमिति कुन्तकप्रभृतयः काव्यतत्वज्ञाः सहृदयाः । एवं हि नावद्यलेशोऽपि । अनादौ घसारे मनोहरतरवस्तुरटी प्रवृत्तस्य विधेर्यो विलासो व्यापारो न तस्य चन्द्रादिनिर्माणं फलम् । तेषां तुच्छतया तादृश विधिप्रयासफल. बायोगात् । अपि त्वियमेव तस्य हि फलमिति निगीर्याध्यवसानम् । तदेवक. लमकाण्हे हन्तुमुधुक्तस्वम् । विधातृव्यापारमेव निष्फलं कर्तुमुद्यत इत्यर्थः । तथा कन्दर्पमदर्प दर्पशून्यं कर्तुम् । तस्य हि सत्खपि मन्दानिल चन्दनचन्द्रिकादि- भावेषु न तानवलम्ब्य त्रिलोचनावधिका त्रिलोकीमहं जेध्यामी दर्पस्तेषां तत्सहकारसत्यभावात्, किंत्विमामेवाप्रतिहितां निनां शक्तिमयलम्ब्ध न मे कश्चित्रिलोक्यां प्रतिभटोऽस्ति, भहनेक एव वीर इति तन्य दपः । तामिमां हन्तुकामः कन्दर्पमेव दर्पशून्यं निरुत्साहं कर्नुकानोऽसीयर्थः । तथा जनानां नयननिर्माणलं फलहीनं कर्तुम् । निरतिशयसन्दर्यशालिवस्तृदर्शनमेव हि नय. ननिर्माणस्य फलम् । न च वस्त्वन्तरदर्शनं फलं तस्य । एतादृशसौन्दर्यशालि. नोऽन्यस्याभावात् । इयमेव लावण्यासारसीमा तस्य फल मिति तद्विनाशे नेत्र- निर्माणमेव पन्ध्यं स्यादित्यर्थः । तथा जगजीर्ण जरच्छुककण्टकोटरापिदुस्प्रेक्ष. वृक्षमरण्यं यूरसादराक्षसपुलिन्दादिभीपणं कान्तारं कर्तुम् । इदं हि जगनमन- यव हि प्रमदवनवसन्तत्रियातिसुकुमारविविधतरलताकमुमवासनामुरनीका चपलसंतापनिवारकमानन्दानुभकभूमिः प्रमदोद्यानमभूत् । न तु भावरन्दरनी. रसगुणगनोवलः । तदिनां कथावदोपितां कर्तुमिच्छता जगदिनयुद्धगदादि भयंकरमरप्पमेव केवलं चिकीर्पित मिलर्थः । मन न पाश्नोलपंप्रतिपादन नात्तस्वर पाय पान्तररपि प्रतिपादनार्थ पीनर समाहत साक्षात्रा तस. पार्थस्त माटोबिपिग गम्भीरदिशेपनोपादानास पानरस्पलत भोजराजः परिजहार । थाह-विदोदकं तु पूर्वोपरि भूयोऽई की । तदेव रसारिस तत्तस्नानु न इायवे ॥'ति । नुहाएपलेकरः रू. सनरंकारप्रत्यगौरदे ॥ ३० ॥ प्रणयेति । प्रहरी प्रेमसर सीनां रालीले परिहासाशसिपः हरमनपरन्तरसेन र १३ मारपीमा ·मालतीमाधवे अदर्प कंदपं जननयननिर्माणमफलं जगजीरण्यं कथमसि विघातुं व्यवसितः ॥ ३० ॥ व्यवसायक्रियायाः सर्वत्रान्वयाक्रियादीपकं च वाच्यालंकारी । चन्दनचामीक. रादीनां न वस्तुतः सारत्वम् , किंतु पामरजनप्रसिधव । इयमेव सारभूतेत्यपद्धवः, सर्वसारवस्तूपमानानि यानि तेभ्योऽपि सारभूतेयमेवेति व्यतिरेका व्यसाविति सर्वन द्रष्टव्यम् । तथा त्रिभुवनं त्रयाणां भुवनानां समाहारनिभुवनम् । 'पाना- दिभ्यः प्रतिषेधो वफव्यः' इति वचनात् 'द्विगोः' इति टीन भवति । परिमुयितं लुण्ठितं रन यस्य तत्कर्तुम् । सस्वपि कौस्तुभकनकादिपु न ते रमयत्रिभुवनम् । न च तानि वसुनो रत्नानि । अविवेकिनां तु तत्र रनलव्यपदेशः गमीचीनव. स्तूपमानत्वप्रसिद्धिश्च । इयमेव त्रिभुवनस्य सकलरसातिशायिगुणशालिन्येर रत्नमिति विगीर्याध्यवसानम् । तां हन्तुं प्रवृत्तः रत्नशून्यमेव जगत्व प्रातोऽसी- त्यर्थः । लंगारयोगः पूर्ववत् । तथा लोकं प्रमाणपटकपथपथिकं प्राश निरालो प्रणाशशून्यं फेगलगन्धकारामान्तं कर्तुम् । न सलु सौरादिभिरालोनी: मालोमोग लोकः। तेगो जरूपाणां प्रशाशान्तरप्रकाश्यत्वेनाभागलात् । अनर्गव पुनरानन्- करगर्मविनायप्रकाशामिकया त्रिभुवनभवनलोकोत्तररवादी कलिकया समुद्रा Freोsi सगरीचन्द्रादितेजस्को लोकः । तदिमां निवापयितु कामः जगदम करें रातोडनीगर्भः । तथा बान्धवजनं गकलमणि बन्धुवर्गमेत देकनी वितं मरमा पारणोनगिनिजनितमोकनिराकरणगमर्थ गम्य तत्ताइयं कर्तुम् । दम् नानान्तर नागहरनिलम् । इह हि महानाययको लोकोडगार गंगारमियानिमिर. मगरागीलत्या गालालो कातिनागिलावणादिगुणशालिन गावराणी- मदनगगावरे कागागा लोकागोमागलागगगरिको नोजागति ·पंञ्चमोऽङ्कः। (नेपथ्ये कलकल लाकर्णपन्ति ।) भो भो मालत्यन्वेषिणः, इयममात्यमूरिवसुमाश्वासयन्सपति- हतप्रज्ञाचक्षुर्भगवती कामन्दकी समादिशति, पर्ववष्टभ्यतामेतक- रालायतनम् । नाघोरघण्टादन्यलालमैतदारुणादमूत् । न करालोपहाराच फलमन्यद्विभाव्यते ॥ ३३ ॥ कपालकृण्डला-भगवन् , पर्यवष्टव्याः लः। अघोरघण्टः-संप्रति विशेषतः पौरुषसावसरः । मालती-ही ताद, हा भअवदि । माधवः भवतु वान्धवसंसामेनां विधाय तत्समक्षमेनं व्या. पादयामि । (मालतीमन्यतः प्रेषयन्तरिकामति ।) (माधवाघोरघण्टादन्योन्दमुद्दिदय ।) आ, रे रे कटोरास्थित्रन्थिव्यतिकरघणात्कारमुखरः खरलायुच्छेदक्षणविहितवेगव्युपरमः । पाप, १. हातात, हा भगवति । प्रत्युपलक्षणो निदर्शनालंकारः । न चात्रलेपन्नान्तिः पया। पायलचस्य युगपदुभान्यां पाशादिति ॥ ३२ ॥ यसकलः दोलालः । भावारीमा प्रनादिगा दुःसंरचयन्ती । प्रनिहतापिता प्रद चतुर्यवाः स भगदी पामन्दकी समापिसात समादापयति । वि.निति । पर्यपरभ्यतां परिसमेत त्वरालायतनम् । किमनिलत पाह-~-नेति। वारपालीपापोरपाटद स्मात्तयतिरिका देवनगालसपहरण ६ बाभूत् । नादि तप को मसाधना परालोरदारीकरणादयादि पविभाबले। समार- टरबोपहारिला देवी बलनिति लदेव रमा दिदाता भगवतीयः ॥ ३३ ॥ यापालपटला। भामा का भः । विमान चबात पर। अपोय- संज। Reमेवार ( REET- कोर: मालही... माधवः।::-- मामला :- मेवार २८ र ९८ TE : are : - ।

·No text on this page.

·- षष्ठोऽङ्कः। ततः प्रविशति कपालकुण्डला।) कपालकुण्डला-आः पाप दुरात्मन् , मालतीनिमित्तं विनि- पातितासद्गुरो माधवहतक, अहं त्वया तस्मिन्नवसरे निर्दयं निम्न- त्यपि सीत्यवज्ञाता । (सकोधम् ।) तदवश्यमनुभविष्यसि कपालकु- ण्डलाकोपस्य फलम् । शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रो- लिन्निवद्धानुशया सदैव । जागर्ति दंशाय निशातदंष्ट्रा- कोटिर्विपोद्गारगुरुर्भुजङ्गी ॥ १ ॥ (नेपथ्ये।) भो राजानश्वरमवयसामाज्ञया संचरध्वं कर्तव्येषु श्रवणसुभगं भूमिदेवाः पठन्तु । मनाहार्यगुणोदारामनागन्तुकभूषणाम् । भयनतिद्धसारस्यामाश्रये सहजा गिरम् ॥ कविरिदानीमान्तरमारभमाणो वृत्तवतिष्यमाणार्यसूचनायैकपात्रप्रयोज्यं शुद्धविष्फम्भाख्यमर्थोपक्षेपकं प्रस्तौति-तत इत्यादि । कपालकुण्डला । मालतीनिमित्तं विनिपातितोऽलद्गुरुर्येन तादृशेति । तादृशेन संवोधनेन युद्धे माधवेनाघोरघण्टवधो, मालत्यर्थ हि तयालगुरुनिहतत्तन्मालसपहरणेनैव प्रल- पकरिष्यानीति कपालकुण्डलाभिप्रायश्च सूच्यते । तलिनवसरे युद्धसमये निर्दयं निन्नती स्त्रीजातिप्रयुकं भीक्षवं परित्यज्य गुरुववकोपानिष्करुणं प्रहरन्सहं खया सोलवज्ञातावधीरिता । तलावश्य नदवसायाः फलमनुभविष्यतीति। अलग- स्वधपातकस मयि बद्धवैरायां जामसां कुतः सुखमित्येव वाक्याथें तदपश्यमि. त्यादिवाक्योकर्वाक्यार्थान्तरमसंभवस्तुसंबन्धात्मकमुपमानोपमेयपरिकल्पितं नि. दर्शनालंकारच्छाययाध्यारोपयन्नाह-शान्तिरिति । तस्य भुजङ्गशत्रोराशी- विपस्य हन्तुः शान्तिः सौख्यं कुतः । पत्र बलिनिवद्धानुसया दृढतरबद्धवैराति. विक्षनदंष्ट्रामा विपोद्मनभीषणा भुनही देशार्थ जागर्ति सावधाना वर्तते । तस्याः सौस्यासंभवात्तवापि सौख्यं न संभवतीति भावः ॥ १ ॥ वर्तिष्यमाणं सूच- पति-भो राजान इति । हे राजानः सकलांदगन्तविधानसशासनस्य महारा- जय पादमूलसेवार्थनकीकृतकिंकरभावाः सामन्तमहीपतयः, चरमवयसां दृट- परापरव्यवहाराणां वृद्धानामाइया कर्वयवदानाइया कर्वव्येषु प्रयोजनेपु संच -- ·१३८ मालतीमाधवे निरातङ्कः पङ्केष्विव पिशितखण्डेपु निपत- नसिर्गात्रंगानं सपदि लवशस्ते विकिरतु ॥ ३४ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे पञ्चमोऽङ्कः । जाते-रे रे इति।कठोरेति । कठोराः कठिनायेऽस्थिग्रन्थयः कीकसकूटानि तैः सह व्यतिरेकेण तदभिघातेन जनितो यो घणात्कारोऽनुकरणशब्दस्तेन मुखरः तथा खराणां मायूनां छेदेन क्षणमानं जनितो वेगस्य व्युपरमो विश्रा- तिर्यस्य सः । तथा पिशितखण्डेष्वस्थिस्नायुरहितेषु मांसखण्डेषु पङ्केष्विव निरा• तको निष्प्रतिरोधो निपतन्नेवंविधोऽसिः सपदि ते गात्रंगात्रं प्रत्यक्षं लवशः खण्डशः कृखा विकिरतु दिक्षु विक्षिपतु । बीभत्सोपस्कृतो रौद्ररसो व्यज्यते ॥ ३४ ॥ प्रत्यक्षयुद्धवर्णनस्य निपिद्धलानोकम् । तत्फलमग्रे सूचयिष्यते । यदुक्तम्-'दूरावानं वधं युद्ध राज्यदेशादिविप्लवम् । संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ॥ अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥' इति ॥ ३४ ॥ युद्धार्थ निष्क्रान्ताः ॥ यथामति मयाख्यातो भवभूतेरिहाशयः। तत्सर्वार्थपरिज्ञाने समर्थास्तु सचेतसः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां पञ्चमाङ्कविवरणम् ॥

·(ततः प्रविशतो माधवमकरन्दौ ।) माधव:- मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो मूयः लेहविचेष्टितैर्मगहशो नीतत्य कोटिं पराम् । अद्यान्तः खलु सर्वयास मदनायासप्रवन्धत्य मे कल्याणं विदधातु-वा भगवतीनीतिविपर्येतु वा ॥ ३ ॥ मकरन्द:-कथं भगवत्याः सा मेघाशक्तिर्विपयेंप्यति कलहंसः-(पश्य।) णाह, दिहिना वहसि । पउत्ता खु इदोमुहं मालदी। माधव:-अपि सत्यम् । मकरन्दुः-किमत्रद्दधानः पृसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या- सन्ना च वर्तते । तथा हि । मलाकमेकपद एव नरुद्विकीर्ण- जीमूतजालरसितानुकृतिनिनादः । १. नाथ, दिष्टया वर्षसे । प्रवृत्ता तल्लितोनु मालती। संध्या नुतम् । था-'अभूताहरण तत्स्याद्वात्वं पत्फपटाश्रयम्' इति । इद. नेव तयोः प्रवेशकं च ॥ माधव:-मालत्या इति। मदनापासप्रदन्यस्य लरक्पानुपन्तस्य सर्वपार खलितो नालवीलाभान्यतरकोटिररिच्छेदेन पर्दव. सानं भविष्यवीलेप तत्त्वार्थकीर्वनान्नानें नाम गर्भधेरकमकन् । पचा- 'तत्वार्यकोनं मार्गः' इति । कपनत्रान्यवरकोटिपरिच्छेद इलपेक्षायां भग- पतप्रत्युसोपायनियतिदिन्यतिलाह-मगलाः कामन्दक्या नीतिः हनिम- विधाहरूप जाये कल्पानं मालतीपानिमहलरूपं पा विदधातु । दया सात तप्राय मदनापासवान्तो भविष्यति । सपदा मझादकत्याद्विपतु विप. रोता भपतु । तथापि प्रयुरोपापनादुपान्तराभावाद ददलाननिय दुवं मन विपतिरिलाययान्तराभापादेव मदनापाससान्तो भविप्पटीलयः। कोह. पास मदनापासलेलपेक्षापां ताददाह-माललाः प्रथमदर्शनक्षमादार दिवारितः प्रमानस । तपा मगरलाः शेखूब दिक्षित निकापा- बलोपनादिमिः परा निरविरावां कोटि प्रातां नौतलेले पोचन् । पा प्रास्ता नाम वृतीपा विस्तारा-सासापरिन्दान्यांत प्रतिभदः' इति ॥ ३ ॥ मकरन्दः । विदिष्यति निसरीमा मम्पिति। प.लातीनाथ, दिलाते। प्रत सवितोमुख मा.समाधवः। अपि सकि सलमतोतं प्रालनादतः प्रामकरन्दः।कमयानो विक्षसरितः । अल्लादनिति । मरता प्रदानेन सिरिलिई ·गालतीमाधवे चिनं नानावनननिवदेोणतां मालेभ्यः प्रत्यासन्नस्त्वरयतितरां जन्यगावाप्रवेशः ॥ २ ॥ यावच संबन्धिनो न परापतन्ति तावद्वत्सया मालत्या नगरदेव- तागृह विनमजलाय गम्यतामित्यादिशति भगवती कामन्दकी । अन्यच गृहीतविशेषमण्डनः प्रतीक्ष्यतामानुगानिको जन इति । कपालकुण्डला-भवतु । इतो मालती विवाहपरिकर्मसत्वरप्र. तिहारजनसहरसंकुलाप्रदेशादपकम्य माधवापकारं प्रत्यभिनिविष्टा भवामि । (दति निष्फान्ता ।) इति शुद्ध विष्कम्भः। कलहंसः--(प्रविश्य ।) आणतोलि णअरदेवदागभघरवट्टिणा मअरन्दसणाहेण माहवेण जाणीहि दाव इदोमुहं पउता मालदी ण वेति । ता जाव णं आणन्दइस्सं । १. आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवतागर्भगृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । ध्वम् । विप्राश्च श्रुतेः श्रवणस्य सुभगं यथा स्यात्तथा पठन्तु । आशीर्वादमन्त्रा. निति शेषः । नानावचननिवहैः संस्कृतप्राकृतादिनानाभापाविशेपैः सहितं चित्र- माश्चर्यकारि गीतवाद्यवृत्तादिकं मालेभ्यो मालार्थम् । तादयें चतुर्थी । चेप्यतां व्याप्रियताम् । ततो जन्यानां वरसंबन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः निग्धा परस्य ये' इत्यमरः । यात्राया वरगृहाद्वधूगृहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । खरा जनयतीत्यर्थः॥२॥ न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- पमण्डनं येन । सम्यगलंकृत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपात्यताम् । शीघ्रमाहूयता मित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्सुहृज्जनः । गृहीतं सविशेषमण्डनमाभरणवत्रादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालकुण्डला-भवत्वित्यादि। तेन नेदानी मालत्यपहरणं शक्य मिति भावः । आकुलाजनसंमर्दान्माधवस्याप- पर मालत्यपहरणरूपस्तं प्रत्यमिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्का- जा । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः। भाज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ- । मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रयत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रता मालतीति प्रियनिवेदने. नेति शेपः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थ छाना नगर. देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ- .. ..

·षष्ठोऽङ्कः । मे (ततः प्रविशतो माघवमकरन्दौ ।) माधव: मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो मूयः लेहविचेष्टितैर्मुगदृशो नीतत्य कोटिं पराम् । अद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासप्रवन्धत्व कल्याणं विदधातु-वा भगवतीनीतिर्विपर्येतु वा ।। ३ ।। मकरन्द:-कथं भगवत्याः सा मेघाशक्तिर्विपयेष्यति । कलहंसः—(उपस्त्य।) णाह, दिद्विमा वडति । पउत्ता खु इदोमुहं मालदी। माधव:-अपि सत्यम् । मकरन्दः-किमत्रद्दधानः पृच्छसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या- सन्ना च वर्तते । तया हि। मलाकमेकपद एव मरुद्विकीर्ण- जीमूतजालरसितानुकृतिनिनादः । १. नाय, दिघ्या वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती। संध्या मुक्तम् । यथा-'लभूताहरणं तत्स्यावाक्यं यत्फपटाश्रयम्' इति । इद. मेव तयोः प्रवेशकं च ॥ माधवः-मालत्या इति । मदनापासप्रवन्वय लरलपानुपन्यस्य सर्वपाय सवितो मालतीलाभान्यवरकोटिपरिच्छेदेन पर्यव- सानं भविप्नवीलेप तत्त्वार्थकीतनान्मार्गो नाम गर्भसंधेरगमुकम् । पया- 'तत्वार्यकीवन मार्गः' इति । क्यमान्यतरकोटिपरिच्छेद इलपेक्षायां भग. पतीप्रयुफोपापसिद्धतिद्धिन्यानिलाह-भगवलाः कामन्दक्या नौतिः हनिम- विवाहप उपाये कल्पानं मालतीपालिमहरूपं या विदधातु । दपा सति तत्प्रार्दव नदनायामलान्तो भविष्यति । अपवा मारल्याद्विपतु विप. रोता भवतु । तथापि प्रत्युझोपापभाादुपापान्तराभावाच तदानानेष भुवं गम विपतिरिलाश्रयान्तराभाकादेव मदनापासवान्तो भविप्पतीलर्पः। फोर. दाल मदनापासलेसपेक्षायां तापदाह-माललाः प्रथमदर्दनक्षमादारन्य दिसारिजः प्रदर्थमानस । तया नगरातला हसूपर विहितः सानापा- पोरनारिभिः परा निरविसको वोरि प्रसां नोबलेजे पोचन् । सा प्रास्तारानान तृतीया कादीपला। सा-सासायचिन्ता प्रसारा प्रतिभवः' इति ॥ ३ ॥ मकरन्द । निदेयाने दिवानीपत। कलहंसः।प, पिता से । प्राता सविसोनु मालती मापः। अपि सकि सलमतोमुलनारपटः प्रशः मकरन्दभियानो विक्षसहितः । अलावानिति । भरता प्रलापदेन रिजिन ·गालतीमानते चितं नानावनननिवदेशेषतां महालेभ्यः प्रत्यासनस्त्वरयतितरां जन्ययानाप्रवेशः ॥ २॥ यावश संबन्धिनो न परापतन्ति तावत्सगा मालल्या नगरदेव- तागृह विजमहलाय गम्यतामित्यादिशति भगवती कामन्दकी । अन्यत्र गृहीतविशेषगण्डनः प्रतीक्ष्यतामानुयानिको जन इति । कपालकुण्डला~भवतु । इतो मालतीविवाहपरिकर्मसत्वरप्र. तिहारजनसहमसंकुलाटादेशादपक्रम्य माधवापकारं प्रत्यभिनिविष्टा भवामि । (इति निष्कान्ता ।) इति शुद्धविष्कम्भः। कलहंस:-(प्रविश्य ।) आणतोनि णअरदेवदागन्मघरवटिशा मअरन्दसणाहेण माहवेण जाणीहि दाव इदोमुहं प्पउत्ता मालदी ण वेति । ता जाव णं आणन्दइस्सं । १. आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवतागर्भगृहवर्तिना मकरन्दसनायेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि | ध्वम् । विप्राश्च श्रुतेः श्रवणस्य सुभगं यथा स्यात्तया पठन्तु । आशीर्वादमन्त्रा. निति शेषः । नानावचननिवर्हः संस्कृतप्राकृतादिनानाभापाविशेषैः सहित चित्र- माश्चर्यकारि गीतवाद्यवृत्तादिकं मालेभ्यो मङ्गलार्थम् । तादयें चतुर्थी । चेष्टयता व्याप्रियताम् । ततो जन्यानां वरसंबन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः निग्धा वरस्य ये' इत्यमरः । यात्राया वरगृहाइधराहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । वरां जनयतीत्यर्थः ॥ २ ॥न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- पमण्डनं येन । सम्यगलंकृत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपाल्यताम् । शीघ्रमाहूयतामित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्सुहृज्जनः । गृहीतं सविशेपमण्डनमाभरणवत्रादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालकुण्डला-भवत्वित्यादि। तेन नेदानी मालत्यपहरणं शक्यमिति भावः । आकुलाननसंमर्दान्माधवस्थाप- कारो मालत्यपहरणरूपस्त्र प्रत्यमिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्का- न्ता । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः। आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ- गृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रवृत्ता मालतीति प्रियनिवेदने नेति शेषः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थ छाना नगर- देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ- ·षष्ठोऽद १४१ (ततः प्रविशतो माधवमकरन्दौ ।) माधव:- मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो भूयः लेहविचेष्टितैर्मगहशो नीतस्य कोटिं पराम् । अद्यान्तः खलु सर्वथास्य मदनायासप्रयत्वस्य मे फल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिविपर्येतु वा ॥ ३ ॥ मकरन्दः-कथं भगवत्याः सा मेघाशक्तिविपर्येष्यति । कलहंस:-(उपसल ।) णाह, दिद्विआ वढ्ढुसि । पउत्ता खु इदोमुहं मालदी। माधव:-अपि सत्यम् । मकरन्दः-किमश्रद्दधानः पृच्छसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या- सन्ना च वर्तते । तथा हि । अलाकमेकपद एव मरुद्विकीर्ण- जीमूतजालरसितानुकृतिनिनादः । १. नाथ, दिष्टया वर्धसे । प्रवृत्ता खल्वितोमुखं मालती । संध्यजनुचाम् । यथा-'अभूताहरणं तत्स्याद्वाक्यं यत्कपटाश्रयम्' इति । इद. नेव तयोः प्रवेशकं च ॥ माधवः-मालत्या इति । मदनायासप्रवन्यस्य लरव्यथानुपन्यस्य सर्वथाद्य सवितो मालतीलामान्यतरकोटिपरिच्छेदेन पर्यव. सानं भविप्पतीलेप तत्त्वार्थकीर्वनान्मार्गो नाम गर्भसंधेरकममाम् । यथा- 'तत्त्वार्थकीतनं मार्गः' इति । कथमत्रान्यतरकोटिपरिच्छेद इलपेक्षायां भग- पतीप्रयुशोपायतिष्यतिद्धिभ्यानिलाह-भगवत्याः कामन्दक्या नीतिः निम- दिवाहरूप उपाये कात्यागं मालतीपानिप्रणरूपं पा विदधातु । तया सति तत्मात्यद मदनायासस्थान्तो भविष्यति । अथवा मद्भाग्यवत्वाद्विपतु दिप. रोता भपतु । तथापि प्रायुधोपापभादुपायान्तराभापाच तदलामनिधये भुवं मम विपत्तिरिलाध्यान्तराभायादेव मदनायाससान्तो भविष्यवीसः। कीर- साल मदनापासस्पेसपेक्षायां तावदाह-माललाः प्रथमदर्शनादरम्य दिसारिणः प्रदर्थ मानस । तथा मगदपारस्ताः फेदमूचविचशिनः राभिमाया- दोरनादिभिः परा निरजिसमा कोहिमा गीतसेति योग्यम् । तरा प्रासादा नाम तृतीया कानावरला । या-पायापारचिन्तामा प्रसार प्रमिसंभवः' इति ॥ ३ ॥ भवारन्दः । दिप्की पिटा मनिषाद ! प.लहंसः। नाम, दिप्पा वर्धते । प्राता रास्टिोनर मादी मापदः। अपि सविसलामतोख प्रतेलमारकता प्रामकरन्दः बहाने सिरितः । असायमिति । मरमा प्रकार हर - ·मालतीमाधवे चित्रं नानावचननिवहैश्चेष्ट्यतां मङ्गलेभ्यः प्रत्यासन्नंस्त्वरयतितरां जन्ययात्राप्रवेशः ॥ २ ॥ यावच्च संबन्धिनो न. परापतन्ति तावद्वत्सया मालल्या नगरदेव- तागृह विघ्नमगलाय गम्यतामित्यादिशति भगवती कामन्दकी । -अन्यच्च गृहीतविशेपमण्डनः प्रतीक्ष्यतामानुयात्रिको जन इति । कपालकुण्डला-भवतु । इतो मालतीविवाहपरिकर्मसत्वरप्र. तिहारजनसहस्रसंकुलादेशादपक्रम्य माधवापकारं प्रत्यभिनिविष्टा भवामि । (इति निष्कान्ता'।) इति शुद्धविष्कम्भः। कलहंसः-(प्रविश्य ।) आणतोमि णभरदेवदागभघरवट्टिणा मअरन्दसणाहेण माहवेण जाणीहि दाव इदोमुहं प्पउत्ता मालदी ण वेत्ति । ता जाव णं आणन्दइस्सं । १. आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवतागर्भगृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेच जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि | ध्वम् । विप्राश्च श्रुतेः श्रवणस्य सुभगं यथा स्यात्तथा पठन्तु । आशीर्वादमन्त्रा. निति शेपः । नानावचननिवहैः संस्कृतप्राकृतादिनानाभापाविशेषैः सहितं चित्र माश्चर्यकारि गीतवाद्यनृत्तादिकं मालेभ्यो मङ्गलार्थम् । तादयें चतुर्थी । चेष्टयतां व्याप्रियताम् । ततो जन्यानां वरसंबन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः निग्धा वरस्य ये' इत्यमरः । यात्राया वरगृहाद्वधूगृहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । खरा जनयतीत्यर्थः॥२॥ न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- पमण्डनं येन । सम्यगलंकृत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपाल्यताम् । शीघ्रमाहूयतामित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्सुहृज्जनः । गृहीतं सविशेपमण्डनमाभरणवस्त्रादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालकुण्डला-भवत्वित्यादि। तेन नेदानी मालत्यपहरणं शक्यमिति भावः । आकुलाननसंमर्दान्माधवस्याप- कारो मालत्यपहरणरूपस्तं प्रत्यमिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्का- न्ता । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः। आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ गृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रवृता मालतीति प्रियनिवेदने. नेति शेपः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थ छमना नगर. देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ- ..

·पष्टोऽङ्कः । १४१ (ततः प्रविशतो माधवमकरन्दो।) माधव:- मालत्याः प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो भूयः लेहविचेष्टितैर्मृगहशो नीतस्य कोटिं पराम् । अद्यान्तः खलु सर्वधास्य मदनायासप्रबन्धस्य मे कल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिविपर्येतु वा ॥ ३ ॥ मकरन्दः-कथं भगवत्याः सा मेघाशक्तिर्विपयेंप्यति । कलहंसः-(उपमूल ।) णाह, दिद्विआ वहसि । पउत्ता खु इदोमुहं मालदी। माधव:-अपि सत्यम् । मकरन्दु:-किमश्रद्दधानः पृच्छसि । न केवलं प्रवृत्ता प्रत्या- सन्ना च वर्तते । तथा हि। अस्माकमेकपद एव मरुद्विकीर्ण- जीमूतजालरसितानुकृतिनिनादः । १. नाथ, दिष्टया वर्धमे । प्रवृत्ता खल्वितोमुग्वं मालती । संध्यामुपाम् । यथा-'अमूलाधरणं तस्याद्वाययं यरकपटाश्रयम्' जिद- नेय तयोः प्रवेदाचं च ॥ माधयः-मालत्या रति । मदनायामप्रसाद मरव्यधागुपन्यस्य राधाद्य पवितो मालतीलामान्यतरकोटिमलिन पर्य. सानं भविष्यतीत्येष तत्त्वार्थकीर्तनान्मार्गो गाम गर्भसंधेरा गतम् । यदा- 'तपाईकीर्तनं मार्गः' इति । पथमत्रान्यतरकोरिपरिच्छेद इत्य पेशाय भग पतीप्रत्युपोपायतिधरि सिम्यामिल्लाद-~-भगवत्याः वामन्दर या नातिपत्रिम विचारप पाये पाल्याणं मालतीपानिमरणपं पा विधाइ । सारी तरमास्थय मदनापासरयान्तो भविष्यति । अथवा मसावलपिदि. सीता भवन् । तथापि प्रयुगोपायमानुपामान्तराभादाच सादे गम विपत्तिरिलापमान्तरामाबादेव मदनापाससानो गति परम गदनापारम्पलपेशामां तापदार-मारक: रिमः प्रवधमान । तया गावाः देयासार पोवनादिति सिलिकाको ! ए प्रासासामागहमीदा कम --- प्रनिमः' तिमवार। प.सदसरमा दि. ! ! माद: । बहादमिति ।

·मिनामना) पासका निर॥२॥ मागभिनो । निजाम नगर सामाविमा गाविसति मी जी पाच मी विशेगानिको । कपाल काला । गा। इसे मातार मार तिहार जना मजदेगा II II भगिनितिया भवामि । (India) इति शनि कलांग:---(निदा ।) माणसोनिज वागापरसादिया मराणाहेण माहोण जाणीहि दान इकोन: उता मालदी जति । ता जान णं पाणन्दर । १. आगमोमि नगरदेवताग गृहपतिना मकरन्दरागान माधवेग जानीदि तावदितोगुम प्रत मालती न येति । तयारदेनमानन्दयिष्यामि । प्यम् । सियाध श्रुतेः प्रणा गुनगं यथा शातया पठन्तु । आशीर्वादमन्या. निति शेषः । नानापन नियोः गरमपानादिनानाभापाविशेषः सदितं चित्र- माधकारि गीतवायत्तादि मालेभ्यो मालाम् । तादर्य चतुर्थो । चेष्श्यतां व्याप्रियताम् । ततो जन्यानां वरसंयन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः निग्धा परस्य ये' इत्यमरः । यामाया वरगृहाइधूगृहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । खरा जनयतीत्यर्थः॥२॥न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- पमण्डनं येन । सम्यगलंकृत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपाल्यताम् । शीघ्रमाहूयतामित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्महजनः । गृहीतं सविशेपमण्डनमाभरणवन्नादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालकुण्डला-भवत्वित्यादि। तेन नेदानी मालत्यपहरणं शक्यमिति भावः । आकुलाजनसंमर्दान्माधवस्याप- कारो मालत्यपहरणरूपस्तं प्रत्यमिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्का- न्ता । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः। आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ- गृहवर्तिना मकरन्दसनाथेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रवृता मालतीति प्रियनिवेदने नेति शेषः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थ छमना नगर- देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ- :

·पष्टोऽङ्कः। १४३ (माधवमकरन्दी सोनुकं पश्यतः ।) मकरन्द:-पृहणीयाः खल्वनात्यभूरिक्सोर्विभूतयः । तथा हि प्रेसरिमयूरमेचकचबैरुन्मपिचापच्छद- छायासंबलितैर्विवर्तिभिरिव प्रान्तेषु पर्यावृताः । व्यक्ताखण्डलकार्नुका इव भवन्त्युचित्रचीनांशुक- प्रन्तारसगिता इवोन्मुखमणिज्योतिर्वितानैर्दिशः ॥ ५ ॥ कलहंसः-कह ससंभमजणेअपडिहारमण्डलाजिओनलकण- अकलधौअपहलित्तचित्तवेचलदापरिक्तित्तरेहारइनमण्डलो दूरसंठिदो परिचणो । एसा अ बहुलसिन्दूरणिभरसंझाराजोपरत्तनुहमहुरघो- लन्तणखत्तमालाभरणधारिणिं करेणुरअणि अलंकरन्ती इदो एक ·मिननि: पनामानिराः॥२॥ गावच भवभिनो निवासमा ना. सामुदामिना गामि दिगति जी । मजान मनी विशेष माविको जति । म। इसो मानिागरिक तिहार जनामा गादेगा मा पागनिमिष्टा मामि । (कति atra I) इतिहसिक। 'फलहंग:---(पनि ।) माणसोनि परदेशागभारसहिया मगरदाणादण माहोण जाणीदिदा यो पता मालदी वेति । ता जाणं गन्दास । १. आगसोमा नगरदेवतागायतिमा मकरन्दरानान गाधन जानादि तावदितोगु प्रता मालती न येति । तयानगगानन्दयिष्यामि । प्यम् । पिनाथ श्रुतेः भयणस्य गुनगं पणा स्यातया पठन्नु । आशीगीदमन्त्रा. निति शेषः । नानाववननिवः गहतरामाकृतादिनानाभापाविशेषः सहितं चित्र- माधयंकारि गीतयाधत्तादिक माळेभ्यो मालायम् । तादध्ये चतुर्थी । चेट्यता व्याप्रियताम् । ततो जन्यानां वरसंयन्धिनां जनानाम् । 'जन्याः निग्या वरस्य ये' इत्यमरः । यायाया वरगृहाद्वधूराहगमनक्रियायाः प्रवेशः प्राप्तिस्त्वरयति । खरो जनयतीत्यर्थः ॥ २॥न परापतन्ति न समागच्छन्ति । गृहीतं सविशे- पमण्डनं येन । सम्यगलंहत इत्यर्थः । आनुयात्रिको मालत्या अनुचरो जनः प्रतीक्ष्यतां परिपाल्यताम् । शीघ्रमाहूयता मित्यर्थः । यद्वानुयात्रिको वरानुगामी तत्महजनः । गृहीतं सविशेपमण्डनमाभरणवन्नादिकं यस्मात्स तादृशः प्रतीक्ष्य- तामभ्युद्गमनादिना संभाव्यतामिति ॥ कपालंकुण्डला-भवत्वित्यादि। तेन नेदानी मालत्यपहरणं शक्यमिति भावः । आकुलाबनसंमर्दान्माधवस्थाप- कारो मालत्यपहरणरूपस्तं प्रत्यमिनिविष्टा दृढतरप्रयत्ना भवामि । इति निष्का- न्ता । इति शुद्धविष्कम्भः ॥ कलहंसः। आज्ञप्तोऽस्मि नगरदेवताया गर्भ गृहवर्तिना मकरन्दसनाधेन माधवेन जानीहि तावदितोमुखं प्रवृत्ता मालती न वेति । तद्यावदेनमानन्दयिष्यामि । इतोमुखं प्रवृत्ता मालतीति प्रियनिवेदने. नेति शेषः । अनेन वाक्येन माधवमकरन्दयोः कृत्रिमपरिणयार्थ छमना नगर• देवतागर्भगृहे पूर्वमेव प्रविश्य निलीयावस्थानसूचनादभूताहरणं नाम गर्भ- ..

·पष्टोऽयः। १४५ विधाता भद्रं नो वितरतु मनोज्ञाय विधये विधेयासुदेवाः परमरमणीयां परिणतिम् । कृतार्था भूयासं प्रियसुहृदपत्योपनयतः प्रयतः कृत्लोऽयं फलतु शिवतातिश्च भवतु ॥ ७ ॥ मालती-(वगतम् ।) केण उण उवाएण संपदं मरणणिवा- णस्स अन्दरं संभावयिस्तं । मरणं वि मे मन्दमाअहेआए अहमिदं अदिदुल्लहं होइ । १. केन पुनरुपायेन सांप्रतं मरणनिर्वाणसान्तरं संभावयिष्यानि । मरण- मपि मे मन्दभागधेयाया अभिमतमतिदुर्लभं भवति । तया परिजनतात् । 'परिजनकथानुपन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः' इत्युकलक्षण- प्रदेश कोऽयं प्रन्यभाग इति कश्चिद्धावटे । स वकचः । कथं प्रत्यक्षाभिनयह- पाइ.मध्ये केवलाभिनयसूचनेकपानसूच्यार्थसूचकस्य प्रवेशकस्य निवेशः । कथं दा प्रधाननायकस्य वलुतः शिप्यस्यापि प्रवेशकपातपरिजनतादिपरिकल्पन- मनोचिसापादकामिति । कथं च खपटितस्योत्तरलोको न हट: । 'आच्छेद फुला मासकृतं वसंचितं वापि । तत्तत्र सूचनीयं दूर्व तु न कदाचित् ।' इति । तथा 'दिवसापमानकार्य यद्यनोपपद्यते सर्वम् । भइन्टेदं कृला प्रवेश- पत्तद्विधातव्यम् ॥' इखादि भरतप्रन्धेषु तदनन्तर टोकेषु पहुप्रवेशकानमिधे. वार्थसूचकरवेन पृथगेव निदेशाभिधानाद । एतेप्वइबहिर्भावः स्वादिप्यम्मान- पेशयोः । चूलिकायाः पचिद्वाद्ये पचिन्मध्ये निवेशनम् ॥' इति भावप्रकाश मिहितलाय तस्मादमध्ये निवेश प्रधाननायकस्य नैच्यातीवर व लोकपा- विरसम् । अप प्रवेशयतीति व्युत्पत्या प्रदायातसूचकमाने प्रवेशयतदा. चोयुतिसहि न तस्य परिजनेत्यादिकं लक्षणम् , किंतु दियम्भवापिकात. नवस्येति सदुदाहरणमगुगतम् । चूलिकादीनां तु प्रयाणां पात्रप्रदेशसूचनायनेय सौकारात्तव रक्षितताच युज्यते धचित्तेपामामध्ये पात लाराम् ॥ काम- ग्दी । सहर्ष मिति । खप्रयुत्तोपायस्य विध्यार पोदः । पविभाजि' रति संभावित विविधातायादेवता प्रायते--विधातेति। विधाता मा । योचाइगणयोगान्मनोहराय विधये गालीमा पाय प्रयोगमाद नोऽस्मा भर दिलरख । खासमा अपिल प्रोपावभर भितिको उधियादिना निपान पापसायात भावनिमसरा दोपहर परमात मी पति सचिरपरमार घिर। 'लेखन् । निरपोरम: । समि--साद साह पास पर नमामि गर ।

·१४४ मालतीमाधवे कोऊहलुप्फुल्लमुहसमत्थलोअदिस्सन्तमणहरप्पण्डरपरिक्खामदेहसो- हाविभाविआणगवेअणा पुढमचन्दलेहाविममं वहन्दी किंचिअन्दरं पसरिदा मालदी। मकरन्द:-वयस्य, पश्य । इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलंकृतमण्डना कलितकुसुमा वालेवान्तलता परिशोपिणी । वहति च वरारोहा रम्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमुद्भूतां च व्यनक्ति मनोरुजम् ।। ६ ।। कथं निपादिता गजवधूः । माधव:-(सानन्दम् ।) कशमवतीर्य भगवतीलवङ्गिकाभ्यां प्रवृत्तव । (ततः प्रविशति कामन्दकी मालती लवनिका च।) कामन्दकी-(सहर्पमपवार्य ।) पाण्डरपरिक्षामदेहशोमाविभावितानगवेदना प्रथमचन्द्रलेखाविभ्रमं वहन्ती किंचिदन्तरं प्रसूता मालती । अत एव विशेपणद्वयस्य सामर्थ्यात्प्रथमचन्द्रलेखायाः प्रतिपचन्द्रकलाया विक्रम वहन्ती किंचिदन्तरं परिजनमण्डलादपस्त्यान्यदेशं प्रसृता मालती । कथमन्य विभ्रममन्या वहेदित्यसंभवधर्मयोगात्संध्यारागोरक्ततारावलीविभूषित्तरजनीप्रार• म्भोदिता स्वभावादप्रौढलाच पाण्डक्षामकौतूहलोन्मुखसमस्तलोकदृश्यमाना प्रति- पचन्द्रलेखेव सिन्दूरोपरकहारालंकृतकरेणुमलंकुर्वती विरहभावनात्पाण्डक्षामा सर्वलोकप्रेक्षणीया मालतीति विम्बप्रतिविम्वभावेनार्थान्तराध्यारोपान्मुखनक्ष- प्रमालाशब्दोपात्तश्पोपस्कृतसिन्दूरसंध्यारागकरेणुरजनीशब्दोपात्तोपमानुगृहीतो निदर्शनालंकारः ॥ मकरन्दः । इयमिति । इयं वरारोहोत्तमा नायिका । अवयवैः सहजलावण्यमयैर्विरहवशात्पाण्डक्षामैरेव प्रत्युतालंकृतानि मण्डनानि भूपणानि यस्याः सा । अलंकरणैर्न कश्चिदतिशयस्वदवयवानाम् । किंतु तद्गतत्वेन तेपामेव शोभातिशयो हदयत इत्यर्थः । तादृशी सती मानल्यमण्डनसनाथतया रम्यां विवाहमहोत्सवश्रियमौपयिकी गुरुनिर्बन्धादाहृतां वहिः केवलं वहति । त- थात्यर्थमुदायिनीमिदानी प्रतिक्षणमुपचीयमानां मनोरुजं मन्मथवेदनामवयवगत. पाण्डिमकृशिमादिभिरेव व्यनक्ति । अन्तर्गतमनुपाधिकं दुःसहमन्मथव्यथावि- कारं द्योतयतीत्यर्थः । कथमिव । वहिःकलितकुसुमान्तःकीटादिदोपवशात्परिशो- पिणी बाललतेवेत्युपमालंकारः । धीरा चेयं नायिका ॥ ६ ॥ निपादितोपवे- शिता ॥ ततः प्रविशतीति । पूर्ववाक्येनैव सूचितवादत्र माधवमकर- न्दयोः कथानुवन्धेन कामन्दक्यादिप्रवेशसूचनात्तयोश्च कामन्दकी प्रति शिष्य. .. -- ·पष्ठोऽ कामन्दकी-लवङ्गिके, प्रविश त्वमभ्यन्तरं वत्सया मालत्या सह । लवङ्गिका-भसवदी उण । कामन्दकी-अहमपि विविक्ते तावदलंकरणरतानां प्राशस्त्यं शासतः परीक्ष्ये । (इति निष्क्रान्ता ।) मालती--(भात्मगतम् । ) लेवङ्गिकामेत्तपरिवारा दाव संउत्ता । (प्रकाशम् । ) एदं देवदामन्दिरदुवारं । ता पविसदु पिमसही । (प्रविशतः।) मकरन्द:-इतः स्तम्भान्तरितौ पश्यावः । (तथा कुरुतः।) लवङ्गिका सहि, असं माराओ । इमाओ कुसुममालामो । मालती-तदो किं। लवङ्गिका-सहि, इमरिस पाणिग्गहणमङ्गलारम्भे कल्लाणसं- वत्तिणिमित्तं देवदां पूजेहि ति मन्त्राए अणुप्पेसिदासि । मालती-(स्वगतम् ।) कुदो दाणिं दारुणसमारम्भदेव्वदुन्नि- १. भगवती पुनः। २. लवङ्गिकामात्रपरिवारा तावत्तंवृत्ता । इदं देवतामन्दिरद्वारम् । तत्प्र- विशतु प्रियसती। ३. सखि, अयमगरागः । इमाः कुसुमनालाः । ४. ततः किन् । ५. सखि, अलिन्पाणिग्रहणमङ्गलारन्भे कल्याणसंपचिनिमिचं देवतां पूजयेत्यन्वयानुप्रेषिताति। ६. कलादिदानी दारुणसमारम्भदेवदुर्विलासपरिणामदुःखनिर्दलितमा- नसां पुनरपि मर्नच्छेददुःसहां नन्दभागिनीनुपतापयति । नेन प्रसाधनेन प्रसाधितं मालवीरूपधारिणं रमणीयं मकरन्दं जनो विप्रलब्धो मारतीयुष्या क्षणान्तरमवेत्यवीवर्यः । लवङ्गिका । भगवती पुनः । कपास तीति शेपः॥मालती।लवक्षिकामात्रपरिवारा तावत्संवत्ता । तदिदानी यथाश्य. चिदेनां लवक्षिकानुपनीय शक्यं प्राणांस्तुनिविभावः । इदं देवतामन्दिरद्वारम् । तत्प्रविदातु प्रियसखी ॥ स्तन्मान्तरिती स्वन्नापपारिती ॥ लवङ्गिका । सखि, लयमा रानः।इमाः फुसुनमालामालती। ततः किम् ।मकामाया मम किमि रिलारायः॥ लवनिका । सखि, मलिन्पानिमहलमाटसारम्भ उपक्रमसमये पत्लागस विवाहमालय संपत्तिरविन निपतितनिलितं तदर्थ देवतां पूजये- वस्यानुप्रेषिताति । तदेतर्देवतामपति शेषः ॥ मालती । कलादिदानवे . A १४ माल.

·१४६ मालतीमाधवे लवङ्गिका-अदिकीलालिआ क्खु पिअसही एदिणा अणु- ऊलविप्पलम्भेण । (प्रविश्य भूपणपटलकहस्ता।) प्रतिहारी-भअवदी अमच्चो भणादि । एदिणा गरेन्दाणुप्पे- सिदविवाहणेवच्छेण देवदाए पुरदो अलंकरिदबा मालदि ति । कामन्दकी-युक्तमाङ्गलिकं हि तत्स्थानम् । इतो दर्शय । प्रतिहारी-एदं दाव धवलपढेंसुअजुअलं । एदं अ उत्तरी- अवणंसुअं । इमे अ सबझिआ आहरणसंजोआ । इमे अ मोत्ति- आहारा । एवं चन्दणं । एसो सिदकुसुमापीडो ति । कामन्दकी-(अपवार्य ।) रमणीयं वत्सं मकरन्दमवलोकयि- प्यति जनः । (प्रकाशम् । गृहीवा ।) भवतु । एवमुच्यताममात्यः । (प्रतिहारी निष्कान्ता।) १. अतिक्लेशिता खलु प्रियसख्येतेनानुकूलविप्रलम्भेन । २. भगवतीममात्यो भणति । एतेन नरेन्द्रानुषेपितविवाहनेपथ्येन देव. तायाः पुरतोऽलंकर्तव्या मालतीति । ३. एतत्तावद्धवलपट्टांशुकयुगलम् । एतच्चोत्तरीयवर्णोशुकम् । इमे च सर्वाङ्गिका आभरणसंयोगाः । इमे च मौक्तिकहाराः । एतचन्दनम् । एप सितकुसुमापीड इति । शिवंकरश्च भवतु । शिवशब्दात् 'शिवशमारेष्टस्य करे' इति तातिल्लयः। 'क्षेमकरोऽरिष्टतातिः शिवतातिः शिवंकरः' इत्यमरः ॥ ७ ॥ अथ मालती मुह- तानन्तरं नन्दनपाणिग्रहणं वजनिपातसममुत्प्रेक्षमाणा दुर्विषहतत्पाणिग्रहणल- क्षणदुःखात्यन्तोच्छेदकलेन मरणमेव शरणं निःश्रेयसं मन्यमाना तमुपायमपि दुर्लभं मला वितर्कयति-केन पुनः सांप्रतमुपायेन मरणनिर्वाणम्यान्तरमवसरं संभावयिष्यामि । एतद्वितर्कप्रतिपादनाद्रूपं नामाम् । यथा--'वितों रूप- मुच्यते' इति । मरणमपि मन्दभागधेयाया मेऽभिमतमतिदुर्लभं भवति ।। लवङ्गिका । अतिक्लेशिता खलु प्रियंसख्येतेनानुकूलस्य प्रियस्य विप्रलम्भन ।। प्रविश्य । भाहेति शेपः । पटलकमाभरणधारणपात्रम् । प्रतिहारी । अमात्यो भगवती भणति । एतेन नरेन्द्रानुप्रेपितविवाहनेपथ्येन देवतायाः पुरतोऽलंक- तैव्या मालतीति ॥ कामन्दकी । माङ्गलिक मालायोजनमिति ठक् ॥प्रति. हारी । एतत्तावद्धवलपट्टांशुकयुगलम् । एतच्चोतरीयवर्णाशुकम् । इमे च सर्वा- निका आभरणसंयोगा आभरणान्येव संयोज्यन्ते स्थाप्यन्ते येववयवेषिति संयोगाः । कर्मगि धन् । सर्वारिकाः सर्वाशस्थाप्याः । इमे च . मौक्तिमहाराः । एतचन्दनम् । एष सितकुसुमशेखर इति ।। कामन्दकी रमणीयमिति ।अ. ।

·५४ा. माधव:-वयस्य मकरन्द, न्लानस जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । जानन्दनानि हृदयकरसायनानि दिया मयाप्यधिगतानि वचोमृतानि ।। ८ ।। मालती-बह तत्त जीविदप्पदाइणो अवसिदां में सुणिज संदप्पमाणस्त तहाविहं सरिररमणं ण परिहीनदि, जह ब लोग- न्दरगनं वि में उदूसिन सो जणो सुमरणकहानेपरिसं काल. न्दरेण वि लोबजतं ण सिटिलेदि तह करेसु । एवं दे पिज- सही मालदी सकामा होइ । १. यया तख जीवितप्रदायिनोऽवसितां मां श्रुत्ला संतप्यमानस तथाविधं शरीर न परिहीयते, तथा च लोकान्तरगतामपि नामुद्दिश्य न जनः रूर- पायानावारिशेषां कालान्तरेणारि लोकयात्रां न शिथिलीकरोति, कुरु । एवं ते प्रियसती मालती सकामा भवति । न पारयन्ती समप्रतीभाग्यलक्नीपरिग्रहैकमहतं माधवस श्रीमुखारविन्दमान- न्दनरमा सादेवं प्रलोकप । अनेन मनिर्विशेषया तया मालरला त्रिय. मो श्वेन्मदर इति प्रतीवर्माधव विषयः प्रेव परां कोटिमारुतः । स्पा तदलाननिश्चयान्मर निश्चितनिधि चयदे।मानन्दमनिलनेन च चेन प्रा. रेमा तनवतोकपानि तेर्नवादलोय, न तु सोचितेन तास्येनेत्युचन् । माधवासविषयतां प्रेमवन्यस निरतिशयतां च इलाह-न्लानसेति । वित नान्येन मया तानाबानादि चोमतान्यधिनतानि सनि। की हानि । नियामावरंभापनया ग्लानिनुपगम्य जीववव सीमानसमस विकासन नि । तया जपानि सन्यतिजनानि । तेन हिमालसा से नेपाचनमाधी तिलाही न भवतीति वचनानां तकलन्। तपासलेनिया मोदनानि। प्रलपारपसाविकभाववहाददिपालनको प्रिलपातपानन्दनानि निरविरमानन्दवात्मसंदेयमारनन्दसनाने । हृदयस्व रिपोपितर दरसारियाहरू पनि सादि. पापेन रजनदार । भीरमान दिनों गोवायरसायन'खस पनन् । मालती । या तत्व जोतिराहिमबाट मुस्तरमामरूपारिसर पीरहे,सरते. मपि मास्तिर बना रूपमा जन्म सिपियदि सपा पुर । अपामारुमा नका. समोरः । पारनेर ·१४८ मालतीमाधवे लासपरिणामदुक्खणिद्दलिअगाणसं पुणो वि मम्मच्छेददूसहं मन्दन इणी दूमिजसि । लवाङ्गिका-अइ, किं वत्तुकामासि । मालती-किं' दाणिं दुल्लहामिणिवेसमणोरह विसंवदन्तमा हेओ जणो मन्तेदि। मकरन्दः-सखे, श्रुतम् । माधवः-असंतोषस्तु हृदयस्य । मालती-(लवालिका परिष्वज्य ।) परमत्यमइणि पिअसहि लव गिए, एसा दाणिं दे पिअसही अणाहा मरणे वट्टमाणा आग मणिग्गमणिरन्तरोवाढविस्सम्भसरिसं परिस्सजिम अन्भत्येदि जइ दे अहं अणुवट्टणीआ तदो मं हिअएण धारअन्ती समग्गसो- हंग्गलच्छीपरिग्गहेकमगलं माहवस्स सिरिमुहारविन्दं आणन्दन सिणं पलोएहि । (इति रोदिति ।) १. अयि, किं वक्तुकामासि । २. किमिदानी दुर्लभाभिनिवेशमनोरथविसंवदद्भागधेयो जनो मन्त्रयते । ३. परमार्थमगिनि प्रियसखि लवशिके, एपेदानी ते प्रियसत्यनाया मरणे वर्तमानाऽऽगर्भनिर्गमनिरन्तरोपारूढविनन्मसदृशं परिष्वज्याभ्यर्थयते। यदि तेऽहमनुवर्तनीया ततो मां हृदयेन धारयन्ती समग्रसौभाग्यलक्ष्मीपरि- ग्रहकमङ्गलं माधवत्य श्रीमुखारविन्दमानन्दमणं प्रलोकय । रुणसमारम्भस्य दैवस्य यो दुर्विलासो दुर्व्यापारवत्परिणामरूपेण दुःखेन निर्दलितं खेदितं मानसं यस्यात्तां पुनरपि मर्मच्छेददुःसहां मन्दभागिनीनुपतापयति । इदं चात्मगतमेव लवशिकां संवोध्योपालम्भ इति द्रष्टव्यम् ॥ लवङ्गिका । अवि किं वक्तुकामाति । तद्वदेति शेषः ॥ मालती। किमिदानी दुर्लभविषयो योऽभिनि- वेशः प्रयत्नविशेपत्तत्र यो मनोरयस्वत्र विसंवदद्विपरीतीभवद्भागधेयं यस तादृशो जनो मन्त्रयते। प्रियतमसमागमरूपमनोरथविसंवादे मरणं मयापेक्षितं तदपीदानों भाग्यवैकल्यान्मम दुर्लभं जातमिति किनिदानी मया वचचनिसारायः । एतत्र प्रलुतमरणोत्कर्पद्योतकलादुदाहरणं नामाङ्गम् । यथा-'यत्तु सातिशयं वाक्यं तदुदाहरणं भवेत्' इति ॥ मकरन्दः। सखे, श्रुतमित्यत्र काकुः ॥ माधवः। असंतोपस्त्विति खनिमित्तत्वस्यास्फुटत्वात् ॥मालती। परमाभगिनि प्रियसखि लवशिके,एपेदानी ते प्रियसत्यनाथा मरणे वर्तमाना आगमनिर्गमनिरन्तरोपाड. विसम्भसदृशं परिष्वज्याभ्यर्धयते । तत्र प्रस्तुतोपयोगिसामवचनतासंग्रहो नामा- गम । यथा-'संग्रहः सामदानोतिइति । यदि तेऽहमनुवर्तनीया ततो मां हृद- ·पष्ठोऽय मालती-सहि, पिसं खु तुझाणं मालदीजीविदं । ण उण मालदी। लवगिका सहि, किं ति भणिदं होइ । मालती-जेण पञ्चासाणिबन्धणेहिं वसणसंविहाणेहिं जीवा- विन इमं महावीभच्छारम्भं अनुभाविदसि । संपदं उण मे मणो- रहो एत्ति एव । जं तस्स देवस्स परकेरमत्तणेण अवरद्धं अत्ताणं परिचा णिन्वुदा हुविस्तं । अस्सि पलोअणे पिअसही मे अपरिपन्धिणी होदु । (इवि पादयोः पतति ।) मकरन्दः-सैपा परमा सीमा लेहस्य । (लवक्षिका माधवं संज्ञयाऽऽयति ।) मकरन्द:-वयस्य, लवझिकास्थाने तिष्ठ । १. सखि, प्रियं खलु युप्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मालती । २. सखि, किमिति भगितं भवति । ३. येन प्रत्याशानिवन्धनवचनसंविधानर्जीवयित्वेनं महावीमत्तारम्भमनु- भावितासि । सांप्रत पुनर्ने मनोरथ एतावानेव । यत्तल देवस परकी- यत्वेनापराद्धमात्मानं परित्यज्य निता भविष्यानि । अस्त्रियोजने प्रियसखी मेऽपरिपन्धिनी भवतु । प्रतिहतं तेऽमालम् । इतोऽप्यपरं न प्रोप्यानि ॥मालती । सति, नि स्ट युष्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मालती ॥ लवनिका । सति, हिनिति ननितं भवति । मालतीजीवितं प्रियंन तु मालतीति वचनस्य व्याहतसादिति भावः ॥ मालती । ऐन प्रलापानिवन्धनचनसंविधानजादपिर्वतापन्न कालनी गरपीभरसारम्भमनुभाषितान्ति । तदनेनातिगुणितमपि मम जीवित दुमाई नियंचा तपापा जीपति दलमिति न दुःसदिदर्शिता मालती ६५ मु. ऐन नियतीति चुप्मापं. विचार इलस्य सपाय पत्त्याभिप्रायोगिक मा. पोमरमारम्भमलिगुप्सित नन्दनपानिपोटोगशिलः । पुनम मो. पएलापागवायत्तस्य देवलोक्तिप्रदायिनो मध्यतिरपद पर पराधीमापेमारासमामानं रिलमनिमविले पितस्वस एपलानीतिक अनिल गुरकारमयरले योगोऽरथः पसरतपरि एक प्रारमिलामा नपारावातिनारासमोनेसियर पूरनपद ॥ सवरल्यापन करा रस परिभाषः । अप पुदित पर 1 ।

·१५० मालतीमाधवें - मकरन्दः-हन्त, अतिकरुणं प्रस्तुतम् । माधव:- नैराश्यकातरघियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च । वात्सल्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च महोत्सवं च ॥९॥.. लवङ्गिका-अइ, पडिहदं दे अमङ्गलं । इदो वि अवरं प सुणिस्सं । १. अयि, प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि । रागोत्कर्षाच्छ्नशानप्रदेशवृतान्तावगमाच मय्यवसितायामसौ बजीवितनिरपेक्ष स्त्यजेदपि शरीरम् । यथा तु जीवति तथा कुर्विति । त्वत्प्रयत्नवशात्कयंचिदपरिस कजीवितोऽसौ कालक्रमेण यथा मां न विस्मरति तदपि वयैव कर्तव्यमिति भावः। एवं ते प्रियसखी मालती सकामा भवति ॥ मकरन्दः । हन्वेति प्रेमातिशयमरणो. योगप्रतीतेईपैविषादद्योतकः॥माधवः-नैराश्येति। नैराश्येन मत्पाणिग्रहण प्रत्याशाभावे तहेतुकखजीवितप्रत्याशाभावेन कातरा चकिता धीर्यस्यात्तस्या हरि- णेक्षणाया निकामं भृशं करुणं मरणोद्योगसूचनाच्छोकातिशयजनकम् । अथ खवि. पयानुरागप्रकर्षप्रतीतेर्मनोहरं च वात्सल्येन रतिभावेन । यद्यपि वात्सल्यशब्दो. उपत्यविषयां रतिमाचष्टे, तथाप्यत्र लक्षणया रतिसामान्यमात्रमाह, न तु वात्सत्वं नाम दशमं रसान्तरम् । प्रसिद्धालंकारप्रस्थानेष्वव्युत्पादनात् । प्रत्युत निषेधादेव गुरुनृपपुत्रादिविषयाया रर्भावत्वमेव हि व्यवस्थापितम् । रविवादिविपया व्य. भिचारी तथा जिता' । तस्मात् 'तममारोप्य शरीरयोगजैः' इत्यादी पुत्रगोचराया रतेः परिपोपादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यमेदो भावध्वनिरेव रसान्तरम् । न च भरतेनात्र पृथक्स्थायी प्रदर्शितः । नापि रविरेवास्य स्थायी । तस्याः रिकस्थायिवाद , अस्य रसान्तरलाभावप्रसनाथ । नापि मारमेद एवायम् । तद्भेदेषु संभोगादिष्य. परिगणनात् । मात्रादीनां पुत्रादौ शृक्षारस्यात्सन्तानौचित्याच । अनु वात्सल्यं रसान्तरम् । तथापि प्रकृते तन संभवति । तस्यापत्यमानालम्बनखात् । नहि मा- लल्या माधवे वात्सल्यं युक्तमित्यर्थः । अलं कुत्सितेन विचारणेन । तस्मादन रति. सामान्य लक्ष्यते । तेन मोहेन 'मोहश्चित्तस्य शून्यता' इत्युफेन व्यभिचारिणा च यत्परिदेवितं विलापवचनं तत्र तद्गतचिन्तया मदलाभादियं प्राणानपि यत्तु मुद्यता। अनया किमिदानी कर्तव्यमित्येवंरूपया यो विषादो विषण्णवमेव विपत् । तां च महोत्सवं च । अहो मे सौभाग्यं यदेताहशस्य स्त्रीरत्नस्य मय्येवंविधानुरागयन्यस्त. देतल्लाभाभावेऽप्येतावतैव लब्धजन्मसाफल्योऽहमियेवमात्मनो हपोत्कर्षः। तंच वहामि । उकंच-'परस्परप्राप्तिनिराशयोवरं शरीरनाशोऽपि समानरागयोः' इति । शोकहाभ्यां करुणशक्षारसंकीर्ण मनो वर्तत इतिभावः ॥९॥ लवनिका । अयि, ।

·पष्ठोऽङ्कः । १५३ माधव:- किं वा भणामि विच्छेददारुणायासकारिणि । कामं कुरु वरारोहे देहि मे परिरम्भणम् ॥ ११ ॥ मालती-(सहर्षम् ।) कहं अणुगहीदमि । (उत्थाय ।) इसं आ- लिज्ञामि । दसणं उण वाफप्पीडणेण पिअसहिआए पञ्चक्खं ण लभिअदि । (आलिश्य सानन्दम् ।) सहि, कठोरकमलगभपालो अण्णारिसो एव दे अज्ज णिवावेदि मं सरीरप्फंसो । (सास्रम् ।) किंअ मौलिविनिवेसिअमञ्जली मह वसणेण विण्णवेहि तं जणम् । जह ण मए मन्दभाआए विकसन्तसदपत्तलच्छीविलासहारिणो मुह- चन्दमण्डलस्स सच्छन्ददसणेण संभाविदो चिरं लोअणमहोसवो । १. कथमनुगृहीतालि । इयमालिङ्गामि । दर्शनं पुनर्वाप्पोत्पीडनेन प्रिय- सल्याः प्रत्यक्षं न लभ्यते । सखि, कठोरकमलगर्भपक्ष्मलोऽन्यादृश इव तेऽद्य निर्वापयति मां शरीरस्पर्शः । किंच मौलिविनिवेशिताञ्जलिमम वचनेन विज्ञापय तं जनम् । यथा न मया मन्दभाग्यया विकसच्छतपत्रल- क्ष्मीविलासहारिणो मुखचन्द्रमण्डलस स्वच्छन्ददर्शनेन संभावितश्विर लो- किं वेति । विच्छेदेनात्यन्तविप्रयोगेण दारुणो य आयातो मरणोद्योगात्मक दुष्करं कर्म तत्कारिणीति संवोधनम् । ईदृशीं सां किं वा भणानि कथं म्रियलेखनुज्ञां दद्याम् । न कपंचिन्मरणानुज्ञा कर्तु शन्नोनीत्यर्थः । तलावनेव 'ईप्सितार्य- स्थिरनिक्षयं मनः' इति नीत्या कामं खाभिलपितं कुरु । हे वरारोहे, मम परि. रम्भणं देहि । मामालिोवर्यः । अथ च माधौचित्येन कामं मनोरथं फुरु निष्पादय । वरारोहे चिरस्य प्रार्थितं परिरम्भणं देहीसपि प्रतीयते । लवकिया प्रशंसार्थ वरारोहे, इति सखीसंबोधनं युफमेवेति ॥ ११ ॥ जय मालती कानं फुर्विति सख्या अनुमति मलाह-मालती । कथमनुगृहीतालोति । तस्येति शेषः । इयमालिझामि । दर्शनं पाप्पोत्पीडनेनाभूगनेन प्रियसख्याः प्रलक्षं न लभ्यते । एवं लवतिकात्रण माधवमालियानृतसरतीव निममा निरनिरा निरतिविशेपमनुभपन्याह-सखि, कठोरकमलगर्भपक्षमलोऽन्याय एवं तेऽध निर्वापयति मां पारीरस्पर्शः । कठोरफमलगर्भवतारिणतपरजनीजोरावल- मलो रोमाचकर कितः । इदानी कुतमरणनिधया रस्या चानुमति हतां मन्य- माना प्रियतम प्रतिपत्त वाचिकं संरिताति-किंद । मौलिविनिवेदिताए- लिमम पपनेन विज्ञापय तं जनन् । तं जनमिलनेन तस पतित्वं निधिल साक्षा- मामप्रहमानोचित सूचयति । तेन च नाहं कन्य संस्थिता नन्नव मापदाय दत्ता तत्पत्येव केवलम् , ताइयोन पला सह संसारतरूपान्यनुना

·No text on this page.

·पष्टोऽङ्कः । १५७ पुरश्चक्षुरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव । युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुश्च जडतां विधातुरूंदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ॥१५॥ लवङ्गिका-भअवदि, किसणचउद्दसीरअणिमसाणसंचारणिबू- ढविसमववसाअणिहाविदपचण्डपाखण्डदोद्दण्डसाहसो साहसिमो क्खु एसो । अदो पिअसही उकम्बिदा । कामन्दकी-लवङ्गिके, स्थाने खल्वनुरागोपकारयोर्गरीयसी- रुपन्यासः। मालती-ही ताद, हा अम्ब । १. भगवति, कृष्णचतुर्दशीरजनीलशानसंचारनियूँढविषमव्यवसाय- निष्ठापितप्रचण्डपापण्डदोर्दण्डसाहसः साहतिकः खल्वेषः । अतः प्रियसत्यु- कन्पिता। २. हा तात, हा अम्ब। चाव शीघ्रमस्य पाणिं गृहाणेति भावः ॥ पुर इति । यस्य तयि विषये पत्र चलिन्दिपये च तव पूर्व वन:प्रीतिस्तदनु चित्तासातदनु संकल्वादिक्रमेन तनुग्लानिश्चेत्याद्या मदनावस्थाः प्रादुरासन् । अत्र मनःसन कार्यानि पाच्यानि मनसोऽनन्यपरत्वेन तचिन्तकच्चापनत्वेन संकल्पजागरकार्यतनुग्लान्यरतको व्य- ज्यन्ते, स एवायं युवा प्रेयानिति वयसा प्रेम्णा चानुरूपत्वं वन्यते । तलादिहालिन्सुवदने सर्वदा सुवदने जढतामप्रतिपत्ति नुन । विधातुवैद- ध्यं भवदुभयनिर्माणनैपुण्यं भवदुभयसमागनेनैव विलसतु सफलं भवतु । मदनम्य सकानो भवतु । जायं विहाय यावदुन्मादायवस्थान्तराणि नोहसन्ति तावदेव प्रेयांसं वृणीवेति भावः। जाज्यं च व्यभिचारिभावः। यथा-'क्रियालपाटवंजाय चिन्तोत्कण्ठाभयादिभिः' इति ॥ १५॥ लवद्भिका । भगवति, कृष्णचतुर्दशीर- जन्याम् । तत्वानेव साहसकर्मप्रतिद्धरागनोकबाद। लसानसंचारेण निळूटो निर्द- तितो महामांसविकाररूपो दिपन आर्यजनानुचितो व्यवसायो पैन । बनेन माल- लानाधवस्य प्रन्टोऽनुरागपन्ध उचः स चाली निशापितं निरापाटि प्रचण्ड पापपरदोर्दण्टसाहसं मारतीयधरपं कर्म पेन सरलनेन जीवितहानोरकाराविर- यस्याः साहतियाः सल्पः। सतः प्रियसमुत्रपितामन व्यक्षिक तांनि. सीपियामेवारी भूचाल्न्तगतिशतमासविकासासासिको भीनमालदद- पादिप्रतिरविन्दपकारी चासो सपमेदानपार, तदलिबालापा दुर- ता पासमानता पति मापदापि नदिन निरतिशयम परमा- रिमि चालिनेवालियसरे जामाविमस्या से पैपरी नेपालमा हो गेलामालती हातातेति।संविधावितरिम पुनरपिसन्द

·No text on this page.

·पष्ठोऽङ्कः । १५९ .. तदिह सुवदनायां तात मत्तः परस्सा- त्परिचयकरुणार्याः सर्वथा मा विरंसीः ।। १६ ॥ (इति पादयोः पतितुमिच्छति।) माधवः-हो, वात्सल्यादतिक्रामति प्रसङ्गः । मकरन्द:-भगवति, लाध्यान्वयेति नयनोत्सवकारिणीति नियूंढसौदरसेति गुणोचलेति । एकैकमेव हि वशीकरणं गरीयो युप्माकमेवमियमित्यय किं ब्रवीमि ॥ १७ ॥ कामन्दकी-वत्स माधव । माधव: -आज्ञापय । कामन्दकी-वीक्रियतामियन् । माधवः-स्वीकरोमि । कामन्दकी-वत्स माधव, वत्से मालति । माधव:-आज्ञापय । मालती-आणवेदु भअवदी । १. आज्ञापयतु भगवती । वर्षः विरंगीरिति 'व्यापरिभ्यो रमः' इति परम्मपदम् । रमिया, पहले मनिरित्यनिज काम (१) माझ्योगादडागमप्रतिषेधः । विमालामा घोबारतीयशाब्दियोग चम्। 'मा तात सादर चापाग :IES. मुगलान वान्तेय पिचस च हस चलादी पालवधाने दिया ॥१६॥रतिपादयोः परिमितिमाधयःयागलादपस::rm. पोनिमामलीचिलगते । परार लोकाया भगवान तिमनुचितरमा सवल रति भावः।मवारदःगदतीति।ा. देति । मायामाप्रोमोएर".- ... परसात लपालिको गीत र गया. एकमेवारि मार - गा। तुम " रा. १ :- riria: 56crgicisi - ·१५८ मालतीमाधवें - कामन्दकी-वत्स माधव । माधव:-आज्ञापय । कामन्दकी-इयमशेषसामन्तमस्तकोसपरागरञ्जितचरणा- लेरमात्यभूरिवसोरेकापत्यरत्नं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेघसा मन्मथेन मया च तुभ्यं दीयते । (इति वाष्पं विसूजति ।) मकरन्द:-फलितं हि तर्हि भगवतीपादप्रसादेन । माधव:-तत्किमित्यतिवाष्पायितमाननं भगवत्याः । कामन्दकी -(चीराधलेन नेत्रे परिमृज्य ।) वत्स, किमपि कल्याणं वक्तुकामास्मि । माधव:--तत्किम् । कामन्दकी -विज्ञापयामि । माधव:-आज्ञापय । कामन्दकी- परिणतिरमणीयाः प्रीतयस्त्वद्विधाना- महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च । खं विलोकयेयमिति शेषः ॥ कामन्दकी-इयमिति । भशेपेत्यनेन निरति. शयेश्वर्यसंपन्नस्यापत्यं न दरिद्र स्पेति, तस्याप्येकत्वेनातीय प्रेमभाजनं तदपि रनमिव रख सौन्दर्याद्यनेकगुणशाल्यपत्यमियं मालतीत्यनेनास्यामनादरस्त्वया न कथंचिद- पि कर्तव्य इति सूचयति । सेयं प्रथमं सदृशयोरन्योन्यानुरूपयोर्युवयोः संयोगरसि. केन वेधसास खलुत्पादयनेयमस्मा अयं चास्या इति निर्णयं भालतले लिखितवान् तदनन्तरं मन्मथेनाकस्मादेव द्वयोर्मनोघटकेन मया च तदुचितमानुषप्रयमविधा- यिन्या तुभ्यं दीयते ॥ रोदनं च कन्याप्रदानानन्तरं मातृलाद्वात्सल्याच ॥ याप्पायितं याप्पोद्वमनं कृतम् । 'याष्पोप्मभ्यामुद्वमने' इति णिजन्तादावे कः॥ विज्ञापयागी- त्युक्तिः कामन्दक्याः कन्याप्रदानमेव तत्कैयमिति नीत्या विनयद्योतनार्थम् ।। माधवस्तु गुरुजनौचित्येनाह-आज्ञापयेति ॥ कामन्दकी-परिणतीति । सद्विधानां महाकुलीनलादिगुणशालिनां महानायकानां प्रीतयः नेहाः परिणतिरम- णीयाः परिपाकेन मनोहराः न तु शुद्रजनोहयत्परिणतिविरसाः । अतो न मया किंचिदपि वक्तव्यम् । तथाहमपि तैसौहेतुमिनिमित्तः पितृवात्सल्यादिभिर्मान्या- नुलायवचना।तत्तस्मादिहास्यां मुवदनायाम्। हे तातापात्सल्यातिशयादपत्येऽपि तातशब्दः प्रयोज्यः । स तादृशः परिचयो गाढनेह एप करुणा कृपा तस्याः य. काशान्मा विरंसीविरतोमा भूः । अस्यां नहानुबन्धेनेव मयि लया रुपा श्वे. ..

·पष्ठोऽयः । मकरन्द:-(प्रविश्य विहसन् ।) (सर्वे सविस्मयं सकौतुकं पश्यन्ति ।) माधवः-(गाढं मकरन्दं परिष्वज्य।) भगवति, कृतपुण्य एव नन्दनः । यतः प्रियवयस्यमीदृशं मनसा मुहूर्तमपि कामयिप्यति । कामन्दकी-वत्सौ मालतीमाधवौ, इतो निर्गत्य वृक्षगहनेन चम्यतामुद्वाहमङ्गलार्थम् । अस्ति तत्र दीर्घिकायाः पश्चादुद्यानवाटः । युविहितं तत्रैव वैवाहिकद्रव्यजातमवलोकितया भूयश्च । गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डाच्छपाण्डुच्छ्दै. स्ताम्बूलीपटलैः पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । कक्कोलीफलजग्धमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागाः प्रेसितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१९॥ अतस्तत्रैव मदयन्तिकामकरन्दयोर्यावदागमनं स्थातव्यम् । माधवः-(सहर्षम् ।) कल्याणान्तरावतंसा कल्याणसंपदुपरिष्टा- द्भवतु। कलहंसः-दिडिआ इदं वि पि णो हविस्सदि । १. दिटया इदमपि प्रियं नो भविष्यति। वा तव भवेदित्येवंरूपायाम् । कस्त्वं को वा तव भारोमयि वर्तमानायामिति भावः। गाढोत्कण्ठेति । गाढया प्रवृद्धचोत्कण्ठया प्रियानवाप्तिजनितेन सरदशानि- मित्तेनौत्सुक्येन व्यनिचारिणा कठोरःप्रौटो यः केरलवधूनां कपोलतद्वदच्छा पाण्डुवर्णाश्छदाः पर्णानि चेपां तैत्ताम्वूलीनां नागवल्लीनां पटलैः समूहैः पिनद्धाः संवद्धाः फलिता अत एव व्यानम्राः फलभारावनताः पूगद्रुमाः मुकक्षा येषु तथा। ककोलोफलानां जग्धेन भक्षणेन । भावे कः । मुग्धा मनोहरा ये विकि- राणां पक्षिणां व्याहारा रुतानि तदन्तस्तथा । प्रेसिताक्षलिताः फलापादनार्थ मातुलुङ्गवृतयो वीजपूरसमूहा येषु तादृशान्तद्भुवोऽत्मद्विहारिकाया भुवो भागा अवकाशा वा युवयोः प्रेयः प्रीतिं विधास्यन्तीति । अत्र नागवहीलतापूगदुम- संश्लेषणं मिथुनान्तरदर्शनमुद्दीपनं चायनतिद्धसंभोगसाधनताम्बूललाभश्व पक्षिणां कोलाहलेन नान्यैर्भवद्वचनाकर्णनं दीजपूरकुलतंकटनादन्येषामप्रवेशयोग्यतम. दृश्यत्वेन तेनावस्थानं च भवतीत्यादि व्यज्यते ॥ १९॥ मदयन्तिनागमनं याव- दिति । तत्र युयोर्मदयन्तिकामकरन्दयोश्च युगपदेव विवाहो निवर्तयिष्यत इलाशयः ॥माधवः। कल्याणान्तरावतंसा कल्याणान्तरालंकारा कल्याणसंप- न्मालतीप्राप्तिलक्षणमालसमृद्धिः ॥ कलहंसः। दिया इदमपि प्रियं नो भनि ·१६० मालतीमाधवे कामन्दकी- प्रेयो मित्रं बन्धुता वा समग्रा सर्वे कामाः शेवधिर्जीवितं वा । स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा- मित्यन्योन्यं वत्सयोतिमस्तु ।। १८ ।। मकरन्दः-अथ किम् । लवङ्गिका-जंह तुझे आणवेत्थ । कामन्दकी-वत्स मकरन्द, अनेनैव वैवाहिकेन मालतीनेपथ्ये- नापवारितः प्रवर्तख परिणयायात्मनः । (इति पटलकमर्पयति ।) मकरन्दः यदाज्ञापयसि, यावदितश्चित्रजवनिकामन्तर्घाय नेपथ्यं धारयामि । (तथा करोति ।) माधव:-भगवति, सुलभमपि बनर्थकमतिसंकटमेतद्वयस्यस्य । कामन्दकी-कस्त्वमस्यां चिन्तायाम् । माधवः-एवं भगवत्येव जानाति । १. यथा यूयमाज्ञापयथ। थोभयोः साधारणं धर्म्यमुपदेशमाह-प्रेय इति। प्रेयः प्रियतमः । मित्रं सखा । तथा समप्रा सकला बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वेऽखिलाः काम्यन्त इति कामा विष यास्तथा । शेवधिनिधिः । किं बहुना जीवितं वा स्त्रीणां भतव, पुंसां च धर्म- दाराः । एवं स्निग्धमित्राणीत्येतद्धर्मरहस्यं लोकशास्त्र सिद्धं वत्सयोतिं मनोगतं स. वैथास्तु । एतावत्सर्वदानुसंधेयमित्यर्थः । वत्सयोरित्यत्र 'पुमात्रिया'इत्येकशेषः । उभयोर्वात्सल्यस्य तुल्यलाद्वत्सशब्दप्रयोगः॥१८॥मकरन्दः। अथ किम् । एवमे. वैतदित्यर्थः ॥ लवङ्गिका । यथा यूयमाज्ञापयथ॥कामन्दकी । एवगन विवाह- मलं निवर्सतः परं नन्दनवञ्चनार्थ कृतकमालतीवेपं मकरन्दमदयन्तिकालागलो. भादभ्युपगतस्त्रीमावं सज्जीकुर्वन्याह-वत्सेति । इत भारभ्य मकरन्दवृत्तान्तः पताकेति पूर्वमेयोकम् । मालसर्थ राज्ञा प्रेषितेन नेपथ्येन मालालंकारेण । परि- णयाय नन्दनपरिणयाय मदयन्तिकापरिणयाय चेत्यर्थः । चित्रयवनिका चित्रपट- निर्मितां तिरस्करिणीम् । अन्तर्धानं त्रीसंनिधी वनादिपरिधाने नीजनोचितेराट. वात्सरिधानचलनशड्या माधवः।मुलभमपि यहनर्थकमनेकप्रत्यवायगतिमंकटं मुदुष्करं कर्म नन्दनवचनात्मक वयस्यस्या'शुभमपि' इत्यपि पाठः॥कामन्दकी कस्त्वमिति । अस्यां चिन्तायाम् । प्रभूतानर्थक गुदुष्करं चेदं कर्म, कपमस्य रक्षिसहस्राकुले नंदनभवने प्रवेश निर्गमी, यदि राजा देवाद्विजानीयातदानः, ·सप्तमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति युसरक्षिता।) बुद्धरक्षिता-अम्हहे, सुसिलिट्ठमालदीणेवच्छलच्छीविप्पलद्ध- नन्दणकरग्गहो अमच्चनूरिवसुमन्दिरे भनवदीए संविहाणेण खेमेण गोवाइदो अज्ज मअरन्दो । अज बसे णन्दणावासं उवगदा सदो. भगवदी गन्दणं आपुच्छिम णिावसहं गा । असं अ णव- वधरप्पवेसविरइदाकालकोमुदीमहूसवप्पमत्तपज्जाउलासेसपरिअणो पमोसो अणुऊलइस्सइ अज्ज णो व्ववसिदं । संपदं न तुवरन्तकामो १. अहो, सुप्लिष्टमालतीनेपथ्यलक्ष्मीविप्रलन्धनन्दनकरमहोऽमात्यभूरिव- सुमन्दिरे भगवत्याः संविधानेन क्षेमेण गोपायितोऽद्य मकरन्दः । अद्य वयं नन्दनावासमुपगताः अतो भगवती नन्दनमापृच्छय निजावसघं गता। अयं च नववधूगृहप्रवेशविरचिताकाल कौमुदीमहोत्सवप्रमत्तपर्याकुलाशेषपरि- जनः प्रदोषोऽनुकूलयिष्यत्यद्य नो व्यवसितन् । सांप्रतं च त्वरमाणकामः पार्वतीचुन्वितं शंभोजपसलिलोचनम् । जिम्पोर्मनतिजाइन लजयेव निनोलितम् ॥ विनिदानीनान्तरनारमते-तत इत्यादिना । कानन्दक्या हि निरर्थ- दूतीयापार मालनीमाधवक्षपरिणयलशफलपयेवचितं संपाद्य कामन्दकीनियु- काया बुद्धरक्षिताया अपि तहागरे नियुक्षेत्र हि मया तत्र प्रियससी बुद्धरक्षिता' इति प्राक्टूचितं मदरन्तिशामकरन्दसंघटनेन सफलयितुं करतावतार इति द्रष्ट- व्यम् ॥ वुद्धरक्षिता। सुडियाकतिमत्वेनानाशहनीया मालवीनेपग्यलक्ष्मी- तया विप्रलब्धेन नन्दनेन कृतः करग्रहो यस्य सः। समासभरिवसुमन्दिरे भग. पतीपचनसंविधानः 'सनागवेयं मालती समभ्यर्थ्य नगरदेवताम्' इत्यादिवचनैः भारतीसमुचिततत्तदुपचारसंपादनादिव्यापार मेप केनचिदप्यलक्षितजादन- पदवे गोपायितो रक्षितो राहत्वदनुचरेभ्यः परित्रातो मकरन्दः । च्या विज्ञाय तैन प्रहियते तथा हत इलर्थः । बनेन च हतकमालचीनन्दनपरिणयनिप्पत्तिः सूचिता। जय वयं नन्दनावासमुपगताः। मदयन्तिकासपीत्वेन खत्व वरसंपन्या- द्विद्वद्वरवर्गाणां च बहुताद्वयनिति बहुवचनम् । विवाहार्य वरमनुस्य वयं जन्याच विवाहं निवत वररहने प्रत्यागता इयर्थः। बतो भगवती नन्दननाच्च्या- मागता निजावत खाकावन् । नवंच नववधूगृहप्रवेशार्थ विरचितो योऽकाल मायुजौर्णमातीव्यतिरिकाले कामुदा भावालौर्णमास्यां काव्यो यो महो- सपत्तेन प्रमत्तोऽनवाहितत्त्या पाकुलः कार्यान्तरन्यासनाविक्षिप्तचेततोऽशेष- परिजनो पलिन्स ताः प्रदोषो रजनीमुसमनुकूलपिपलनिमतविद्धिसाहा.

·पाणी कागलकी संदेशो मा । समानिकालिमाटीर । कामन्दकी-रामकरन्द, मो लागि, म मनिशाले। मालती-राति पनि गर । लगालिका-(निमा) संग तु मागे पल मोगरा । (ति: सामना) माचा:मामिलानीमहम् । मामूलकण्टातिकोमल माहुनाल. माहुलीलगना निरामतसः । मस्याः करेण 'करमाकलगामि कान्त- मारकपजमिन दिरदः सरम्याः ॥ २० ॥ (ति निकान्ता गर्ने ।) पति महाफषिश्रीभयभूतिविरचिते मालतीमाधबे पष्ठोऽः । १. श्रुतं प्रियसख्या । २. समि, त्वयापि गन्तव्यम् । ३. सांप्रतं सुलु वयमत्रापसरामः । प्यति । यलिस्तीर्ण विपन्मदयन्तिकासहितो मकरन्दोऽस्माभिर्दष्टव्यः।लवनिका! श्रुतं प्रियसख्या । भगवत्या विहारिकागमनाय मरन्दागमनप्रतीक्षणाय च यदुकं तच्छ्रुतं किम् । तदेतत्कुरुष्वेत्यर्थः ॥ मालती । सखि, बयापि गन्तव्यम् । मां विसृज्येति शेषः ॥ लवङ्गिका । सांप्रतं खलु वयमेव शिष्टा यायाः । त्वं भर्मा सह सुखमास्खेति भावः ॥ माधवः । आमूले ति । अन एव निदाघो धर्मस- मयः संतापकारिलात् । तेन तप्तोऽयमहमिदानी निदाघतप्तो द्विरद इमामूलं कण्ट- कितो रोमाञ्चक कितः संजातकण्टकश्च कोमलो वाहुनालो नालसदृशो बाहुर्यस्य तम् । तथाः खेदाख्यसात्त्विकभाववशात्सलिलसंवन्धवशाच्चाङ्गुल्यो दलानीव दलसदृशोऽमुल्यो यस्य तम् । अस्या मालत्याः सारस्या इव कान्तं करमारकप- फुजं कोकनदमिव करेण हस्तेन शुण्डादण्डेन चाकलयामि गृहामीति । उप- मालंकारः ॥२०॥ भवभूतिकवेर्वाचः वदन्ते रसरजिताः। सुमनोभ्यः सुधास्यन्दवन्धमाधुर्यवन्धुराः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां षष्ठाङ्कविवरणम्॥

·सप्तमोऽङ्कः । लवङ्गिका–को संदेहो महाभांअस्स । किं वहुणा । जह एसो मञ्जीरसद्दो तह जाणामि देण ववदेसेण आणीदा बुद्धरक्खि- दार मदनन्तिएत्ति । ता उत्तरीआववारिदो सुत्तलक्षणो चिट्ठ । (मकरन्दतथा करोति ।). (ततः प्रविशति मदयन्तिका बुद्धरक्षिता च।) मदयन्तिका-संहि, सच्चं. एवं परिकोविदो मे भादा मालदीए। बुद्धरक्षिता-अह ई। मदयन्तिका-अहो अच्चाहिदं । ता एहि, वामसीलं मालदी णिभच्छेह्म । (इति परिकामतः।) बुद्धरक्षिता-इदं वासभवणं । १. कः संदेहो महाभागस । किं वहुना यथेष मञ्जीरशन्दत्तथा जानामि तेन व्यपदेशेनानीता बुद्धरक्षितया मद्यन्तिकेति । तदुत्तरीया- पचारितः नुप्तलक्षणत्तिष्ट । २. सखि, सत्यमेव परिकोपितो नन नाता नालत्या । ३. अथ किन् । ४. अहो अत्याहितम् । तदेहि, वानशीलां मालती निर्सयावः । ५. इदं वासमवनन् । नानेति संभावनायाम् । बुद्धरक्षिताकान्ता भगवत्यैव निवेशिता भगवतीनीतिः कृत्यं मदयन्तिक्षां प्रति न बुद्धरक्षिताबुद्धिदोषेण प्रतिहता फलतीवि संभाब्यते। 'न विपर्येष्यति' इति पाटे बुद्धरक्षितया खप्रज्ञावलेनाप्रमत्तेन दोपेण वैपरीत्यं न संभा- चोपितु भगवत्यैव प्रवर्तितलाफलपर्यवसापिनी नीतिर्भविष्यतीत्यर्थःगलव- ङ्गिका। कःसंदेहो मतभागस्य संभावनाया उल्बजैककोटिसंदेहरूपतादपिनान सन्दसूचिता संभावनैव संदेह शव्देनोता। कपंतर्हि संदेहलेशस्याप्यवकाश इत्वः। किंबहुनाथपैर मसीरसादाश्रूयते,तथा तेनैव नूपुरवनिप्रवनप्रकारेण हेतुना तर्क- पानि वेन व्यपदेशेनालीकमातृभायात्वानुनयव्याजेनानीता युद्धरक्षितया मद- चन्तिकेति। तदुत्तरीचापवारितः सुप्तलक्षणःसुम इव वस्यमाणस्तिष्ट ।मदयन्ति- का। सखि,सलनेव परिकोपितः परिकुपितःलतो नेत्राता माललावुद्धरक्षि. ता।व्यकिम् । ससनेवेलर्थः॥मदयन्तिका । हो, बलाहित महानीतिः। पितामातुर्मालदी सनीपनुपनीतेवेसावदेहि । वामसीलां दाखभावां माटी ·१६४ मालतीमाधवे कामेदं सपादपडणं अभत्थिा पुणो बलामोडिअ अभिद्दवन्तो मअरन्देण णिद्गुरं पडिहदो जामादा। सो अवेल्लक्खरोसावेसखलन्त- अक्खरो ओरुइदणअणपप्फुरन्तवअणो ण मे संपदं इमाए कौमार- वड्ढईए पओअणं ति ससपहं पइण्णं कादूण वासभवणादो णिग्गदो । ता एदेण पसङ्गेण मदअन्तिसं आणीअ मअरन्देण संओजइस्सं (इति निष्कान्ता) इति प्रवेशकः। (ततः प्रविशति शय्यागतो मकरन्दो लवङ्गिका च।) मकरन्द:--लवङ्गिके, अपिनाम बुद्धरक्षितासंक्रान्ता भगव तीनीतिर्विजेष्यते । कामयितुं सपादपतनमभ्यर्थ्य पुनर्बलात्कारेणाभिद्रवन्मकरन्देन निष्ठुरं प्रति हतो जामाता । स च वैलक्ष्यरोपावेशस्खलदक्षरोऽवरुदितनयनप्रस्फुरद दनो न मे सांप्रतमनया कौमारवर्धक्या प्रयोजनमिति सशपथं प्रति कृत्वा वासभवनान्निर्गतः । तस्मादनेन प्रसङ्गेन मदयन्तिकामानीय मक न्देन संयोजयिष्यामि । य्यकानुकूल्येन सिद्धयुन्मुखं करिष्यति । अद्य नोऽस्माकं व्यवसितं मदय न्तिकामकरन्दसंघटनविषयदूत्यव्यापार मालतीवेषधारिणो मकरन्दस्य कृत्रिम निवर्तितमदयन्तिकापरिणयस्य मदयन्तिकां गृहीला निर्गन्तुं कालोऽप्ये एवानुकूलो वर्तते । यतो मदीयाः सर्वेऽप्यप्रमत्ता रक्षिणः सर्वे प्रमत्ता पर्याकुलाश्च । तनिर्गमप्रज्ञानतनिवारणादावसमर्था वर्तन्त इत्यर्थः । अनेन च वर्तमानोऽर्थः सूचितः । सांप्रतं च वरमाणकामो नववधूसंभोगोत्कण्ठास मुन्मीलितमन्मथावेगः कामयितुं मां कामयस्वेत्येवमेव बहुशः समादपतनमभ्यर्य पुनर्वलात्कारेणामिद्रवन्प्रसह्य स्वयंसाहसाहसप्रवृत्तः सनिष्ठुरं परुपं यथा स्यान्म- करन्देन कपटमालत्या प्रतिहतो निराकृतो जामाता वरो नन्दनः। स च वैल. क्ष्यरोपावेशस्खलदक्षरो मन्थरवचनः । तथावरुदितनयनं प्रस्फुरच वदनं यस्य सः । न मे सांप्रतमनया कौमारवर्धक्या कौमारे कुमारीभावे कन्याल एव वर्धकी चलि. तचारित्रया। माधवैकानुर केयं मालतीति पूर्वमेव नन्दनोऽपि श्रुतवानित्येवमुपा- लम्भः । प्रयोजन मिति सशपथं प्रतिज्ञा कृला वासभवनानिर्गतः। तस्मादनेन प्रस- मेन भ्रातृकार्यानुकूल्यार्थमनुनयव्याजप्रस्तावेन मदयन्तिकामानीय मकरन्देन सह संयोजयिष्यामि। इति वृत्तं पतिष्यमाणं च संसूच्य निष्क्रान्ता वुद्धरक्षिता । अयं च प्रन्थकाण्डःप्रवेशको वृत्तवतिष्यमाणोदितलक्षणयोगात्ान चैकपात्रप्रयोगानुपपतिः तल्लक्षणेऽनेकपात्रलनियमाप्रतीतेः। अस्य विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति ॥ तत इत्यादि । शय्यागत इति वासभवने नववधूवरसंभोगार्थ रचिते तल्पे शयितः प्रार्थ. नाभातिरस्कारनिष्कासितनन्दनः । मालतीरूपधारीत्यर्थः ॥ मकरन्दः । अपि.

·सप्तमोऽङ्कः। मदयन्तिका-पैक्ख वुद्धरक्खिदे विप्पदीवं उवालद्धा छ । वुद्धरक्षिता-विप्पंदीवं ण वा विप्पदीवं । मदयन्तिका-कहें विस। बुद्धरक्षिता-जंदाव चलणपतिदो भत्ता ण बहुमण्णिदो । एत्य लज्जादोसेण एसो जणो ण उवालम्भणिज्जो । जं वि पिअसहि, अहिणववविरुद्धरहसोपकमक्खलणवेल्लखविच्छद्दिअमहाणुहावत्त- णस्त भादुणो दे वाआगअं किं अप्पदिवाणं । तेण जाणीअदि किआवराहा उवालम्भणिज्जा अमेत्ति (संस्कृतमाश्रित्य ।) किंच । १. पश्य बुद्धरक्षिते, विप्रतीपमुपालब्धाः सः । २. विप्रतीपं न वा विप्रतीपम् । ३. कथमिव । ४. यत्तावचरणपतितो भर्ता न बहुमानितः । अत्र लजादोषेणैष जनो नो- पालम्भनीयः । यद्यपि प्रियसखि, अभिनववधूविरुद्धरमसोपक्रमस्खलनवैल. क्ष्यविच्छर्दितमहानुभावत्वस मातुस्ते वाचागतं किमप्रतिष्टानम् । तेन ज्ञायते दुर्मनायते । युक्तमेवंविधभईसमागमे क्लेशेनास्या दुर्मनस्कतमित्यर्थः । मदर- न्तिका । पदय बुद्धरक्षिते, विप्रतीपमुपालब्धाः सः। अलानिरूपालन्यव्ये प्रत्युतालानेवोपालभत इत्यर्थः ॥ बुद्धरक्षिता । विप्रतीपं न वा विप्रतीपम् । आपाततो विप्रतीपनिव प्रतिभासमानमपि तत्त्वनिरूपणेनैव विप्रतीपं वयमेवोगा. लल्या इत्यर्थः । मदयन्तिका । कथमिव तत्कयमिति प्रश्नः ॥ बुद्धरक्षिता। पत्तापश्चरणपतितो भर्ता न पहुमानितोऽनाहितप्रणामोऽयमतिनौरव विषयो भतेति न विहातः । अत्र न किंचिदस्या दूपर्ण प्रतिभाति । किंतु कुलवन्यज. नोचिता नवपरिणयसमयमुलभा लव परमार्थतः लापनीयगुणभूतादि सामा- न्यसाविवैविनोऽलदादोपत्वेन स्फुरिता । तेन लवादोदप जनो नोपाल- म्भनीयः । चप्पमिनपधूदर लोकसिमनवोदारांभोगकम विपरीत रमलेषक- रखर प्ररावानुचितप्रमरूपं रखलनं देन लादेन दिच महानु. भावत्वं रखेति । विदितं दिवर्जितम् । प्रारिमारतेति पाप । असे रिमपि श्रोतमप्यनई पाचागतमाजिशान ने तथा दागारमा प्रयोजननिति मस्तियायापलम् । तेन दमेदोराकानीया ति मतिर तदिला-किपेति । बौदियोऽत्र नपराइमरको सपा मारीला महामारवजोपाममा सरकार लिपीयमानम्मोनियामागे म्गामार मुरतयोगपति । ताराधिोनदारी ·मातीमानो (नमे प्रNि) मदगन्तिकारादि लगाए, जाणी भदि पापादेशिअसही चि लवत्रिका-रोहि, मा णं पटिनोभेदि । एशा निरं दुमणा- मन्दी दाणिं जेल ईस मध्ये पसुवेति । अदो राणिसं इस एम स. जगन्द्रगि उननिरा। मदरान्तिका-(राणा प्रता।) दुम्मणाअदि कहं इशं वामसीला । लवालिका-कहें णाम णववाहविरसम्मणोवाअजाणुअं लडहं विमदं महुरगासिणं अरोसणं दे भादरं भचारं आसादिअ ण दुम्न णाहस्सदि मे पिअसही। १. समि लामिके, शायते प्रसुप्ता ते प्रियसमीति । २. समि, मैनां प्रतियोधय । एषा चिरं दुर्भनायमानेदानीमेवेपन्मन्ये प्रसुप्तेति । अतः शनैरिदेव शयनार्थ उपविश । ३. दुर्मनायते कथभियं वामशीला । ४. कथं नाम नववधूविसम्मणोपायाभिनं लडहं विदग्धं मधुरमाषिणम. रोपणं ते आतरं मर्तारमासाद्य न दुर्मनायिष्यते मे प्रियसस्त्री। निर्भसंयायः।। बुद्धरक्षिता। इदं वासभवनम् ॥मदयन्तिका।ससि लवनिके, ज्ञायते प्रसुप्ता ते प्रियसखीति ॥ लवङ्गिका । ससि, मैनां प्रतिवोधय । एपा चिरं दुर्मनायमाना दुःखितमनस्का भवन्ती। 'भृशादिभ्यो भुवि-'इत्यादिना क्यङ् । इदा- नीमेवेषन्मन्ये प्रसुप्तेति । अतः शनैरिहेव शयना उपविश॥मदयन्तिका। दुर्म- नायते कथमियं वामशीला । खयमेव मर्तुः प्रतिकूलकारित्वेनापराधं कृता कय- मात्मनैव दुर्मनस्का भवतीत्यर्थः॥ लवङ्गिका। कथं नाम नववध्वा विसम्भणे वि- सम्भजनने य उपायाःकामतन्त्रोकास्तचित्तवृत्त्यनुरोधस्तन्मनोरनं तदानेवारिता- धांजीकृतानां लजया केवलं वहिरलीकमेव किंचिन्निपिद्धानामप्यन्तरनुमोदिताना. मवयवस्पर्शादिसंभोगव्यापाराणां मन्दमन्दमुपक्रमानातिप्रसह्य किंचिदाचरणमि- त्यादयस्तेपाममिज्ञमिति विपरीतलक्षणयोक्तिः। यतोऽसौ ब्रह्मचर्या शयनादिनि- यमबाह्ये वैवाहिक एव विराने खचित्तवृत्त्यनमिना किंचिदप्यशिथिलीकृतवाहुभरा- मत्सन्तापरिचयादहेरिवोद्विजमानां वलादेनां वाला मुखत एव पामरवालिशजनरी- त्या निर्दयं निष्पीडयितुमारब्धवान् । अतोन कामतन्त्रवार्तामप्यसौ जानातीत्यर्थः। लडहो विदग्धो मधुरभापी । लडहःसुन्दरः। विदग्धः सुरतकलानिपुणः । अत्रापि सौन्दर्यगन्धविहीनं सुरतकलावार्तानभिज्ञमतिपरुषभाषिणमिति वैपरीत्येनोक्तिः । अरोपणमकोपनमतिमूर्खमित्यन्यथोक्तिः । प्रातरं ते भर्तारमावाय प्रियसखी न ·सप्तमोऽङ्कः। १६९ । बुद्धरक्षिता-अंह इं । सुदं एब अझेहिं ण मे संपदं इमाए कोमारवट्टईए पोअणं ति ससपहं पइण्णं काऊण वासभवणादो णिग्गदो। मदयन्तिका-(कौ पिधाय ।) अह्महे अदिक्षमो । अहो पमादो । सहि लवजिए, असमत्यलि दे मुहं संपदं द९ । तह वि पहवामि ति किं वि मन्तइत्तं । लवभिका-सोहीणो दे अमंजणो । मदयन्तिका-चिद् दाव मह भादुणो दुःसीलदा अप्प- डिहाणं अ । तुझेहिं वि ईदिसो वि एसो संपदं जहचित्तं अणुव- जो जेण भन एसो ति । तुझे इमस्स अणहिसाबमक्सराहि- खेवोवालम्भन्स जं मूलं तं ण जाणह । १. अब किन् । श्रुतमेवालाभिर्न में सांप्रतमनया कौमारवर्धक्या प्रयो. जननिति सशपथं प्रतिज्ञां कृत्वा वासभवनान्निर्गतः। २. अहो अतिक्रमः । अहो प्रमादः । सखि लबङ्गिक, असमर्यालि ते मुखं सांप्रतं द्रष्टुन् । तथापि प्रभवानीति किंचिन्मन्त्रयिष्ये । ३. साधीनतेश्य जनः । ४. तिघ्तु तावन्नम भातुर्दुःशीलताप्रतिष्ठानं च । चुप्माभिरपीशोऽध्येप सांप्रतं ययाचित्तमनुवर्तनीयो येन भतॆप इति । यूयमसानभिजाताक्षराधि- क्षेपोपालन्मस यन्नूलं तन्न जानीय । बुद्धरक्षिता दकिम् । मृत एवेत्यर्थः । तदेपाह-सुननेदालानिधान मेसांप्रमयाबी क्या प्रयोजननिति सराप प्रविधी कुता दासभवना- निर्गतः ॥ मयन्तिका । महोबतिमनो मर्यादोहनम् । हो प्रमादोऽनद- भानता। ततिलपति,बसमामि देत सतिंद्राम् । तथापि प्रमयामीति मदहिनियादा वदितमीति विमपि ससितमेवादार.. बिमारिये ॥ लवक्षिका । साथीदरले जनः। परवड भावः । मदयतिका दिमागमा दुफा मिललाटिगिरपी सांप्रदय वित्तमदत मिन साधारपोसार संयोगयते । म तरिका सामान भोपवाभिमान महापा.

·१६८ मालतीमाधवे 'कुसुमधर्माणो हि योपितः सुकुमारोपक्रमाः । तास्त्वनविगतविश्वा- सैः : प्रसभमुपक्रम्यमाणाः संप्रयोगविद्वेपिण्यो भवन्ति ।' एवं किल कामसुत्तआरा मन्तेन्ति । लवझिका-घेरे घरे पुरिसा कुलकण्णकाओ उन्वहन्दि । णम को वि लज्जापसाहणं अणवरद्धमुद्धसहावं कुलकुमारीजणं पहवामि चि वाआणलेण पज्जालेदि । एदे क्खु दे आमलणसंभरिज्जन्तदूंसह- परघरणिवासवेरगाकारिणो हिअअसल्लणिक्खेवा महापरिहवा । जाणं किदे इत्थिआजम्मलाहं जुउच्छन्दि वान्धवा । मदयन्तिका-बुद्धरक्खिदे, अदिदूमिआ पिअसही लवनि- आ। अतिमहान्तो को वि मे भादुणा वाअवराहो किदो । कृतापराधा उपालम्भनीया वयमिति । एवं किल कामसूत्रकारा मन्त्रयन्ते । १. गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यका उद्वहन्ति । न च कोऽपि लज्जाप्रसाधन. मनपराधमुग्धस्वभाव कुलकुमारीजनं प्रभवामीति वागनलेन प्रज्वलयति । एते खलु न आमरणसंभ्रियमाणदुःसहपरगृहनिवासवैराग्यकारिणो हृदयशल्य निक्षेपा महापरिभवाः । येषां कृते स्त्रीजन्मलाभं जुगुप्सन्ते बान्धवाः । २. बुद्धरक्षिते, अतिम्लाना प्रियसखी लवङ्गिका । अतिमहान्कोऽपि मे भ्राना वागपराधः कृतः । त्रयन्ते। :- यैस्ते तथा।यद्वानधिगतो नवोढया परिचयाभावादप्राप्तो विश्वासी विनम्भो येषु ते तथोकाः। तैरप्येतन्मनोऽवेदिमिरपरिचितैश्च प्रसभं बलादेवात्युद्वेगकारिमिक्पारे। रुपक्रम्यमाणाः प्रयोगस्य संप्रयोगस्यैव विद्वेपिण्यो भवन्ति । न केवलं ताशपुरुपे- णानुरज्यन्ते । अपि तु रिपुसमागमवद्विषीदन्तीत्यर्थः । एवं किल कामसूत्रकारा म. यदाहुः- -रभसेन ह्युपकान्ता कन्याभावमविन्दता। भयं चिन्तासमु. द्वेगं सद्यो द्वेषं च गच्छति ॥ इति ॥ लवनिका । गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यका उद्वहन्ति । न च कोऽपि लज्जाप्रसाधनमनपराधमुग्धस्वभाव कुलकुमारीजनं प्रभ- वामीति समर्थोऽहमित्येतावता वागनलेनावाच्यवचनरूपेणानलेन प्रज्वलयति । एते खलु ते हृदयशल्यनिक्षेपा आमरणं संत्रियमाणा विस्मर्तुमशक्यत्वेन मनसि संततं धार्यमाणा अत एव दुःसहाः परगृहनिवांसवैराग्यकारिणो महापरिभवाः । येषां कृते स्त्रीजन्मलाभंजुगुप्सन्ते वान्धवाः ॥ मयन्तिका ।बुद्धरक्षिते, अति. म्लाना प्रियसखी लवक्षिका । अतिमहान्कोऽपि मे भ्रात्रा वागपराधः कृतः ॥

·सप्तमोऽङ्कः । १७१ । मदयन्तिका-संहि, पसीद । अहवा ण तुझे फुडं भणिदावो चिठ्ठह । किम सझे सञ्चं एक माहवेक्षमजजीविदं मालदि जा. णामो । केण वा कठोरकेजईगभविन्भमावसवदोबल्लणिबट्टिद. सुन्दरत्तणविसेसं माहवसहत्यणिम्माविदवउलावलीविरइसकण्ठाचल- वणनेतसंजीवणं मालदीए माहवस्त म पहादचन्दमण्डलापाण्डुर- परिक्खामरमणिज्जदसणं ण विभाविदं सरीरं । किस तस्सि दि. कुसुमाउरुजाणपेरन्तरच्छामुहसमा अमे सविन्भमुल्लसिअकोह- लुप्फुल्लपरिसरवेल्लमाणसविलासमसिणसिणिद्धसंचरणचारुतारआवि- अन्भमाणाणगासङ्गाराआरिजसबासमोपदेसणिम्माविदविसद्धमुद्ध- मणहारा मए ण णिरूविदा इमाणं दिहिसंमेदा । किंअ मह भा- दुणो दाणउत्तन्दं अणिज तखणुवत्तगम्भीरबेअवइसन्धआरिअ. १. सखि, प्रतीद । अथवा न यूयं स्फुटं भणितास्तिष्ठय । किंच वयं सत्यमेव माधवैकमयजीवितां मालती जानीमः । केन वा कठोरकेतकीग- भविनमावयवदौर्बल्यनिर्वर्तितसुन्दरत्वविशेष माधवस्वहस्तनिर्मितवकुलाव- लीविरचितकाठावलम्वनमात्रतंजीवनं मालत्या माधवत्स च प्रभातचन्द्रम- प्डलापान्डरपरिक्षानरमणीयदर्शनं न बिभावितं शरीरन् । किंच तसिन्दि- बसे युनुमाकरोदानपर्यन्तरल्यामुखसमागमे सविनमोहसितकोतूहलोत्फुल्ल- परिसरोडेखमानन विलासमतृणनिन्धसंचरणचारतारकाविजृम्भमाणानगङ्गा- राचार्यसगिनोपदेशनिर्मितवेदध्यमुन्धमनोहरा नया न निरूपिता एतयोईष्टि- संभेदाः । किंच मन नातुर्दानवृत्तान्तं श्रुत्वा तत्क्षणोत्तगम्भीरोद्वेगव्यतिक- रान्धकारितन्लायमानदेहशोभयोरुद्वर्तमानमूलबन्धनमिव न लक्षितं हद किंच मयैतदपर वित्तन् । - मन्त्रादिप्ये ॥ मदयन्तिफा । ससि, प्रसीद । अथवा न चूर्व घ्या किं.च र सलमेव माधकामपजीवितां मालतीक रपोतदीगर्भविभ्रमावस्यनिर्वतित गुन्दरत्यासियो :-- सायलीदिररितपटापलन्दनमानसमापनं नाट ཙཁ་ི : ;,:：ཧ་སག་ परोधानान्तरम्बामगाने दिन दिसमएपरिसंचरपर" दिनुपानोर मय र नि गरदन ·१७० मालतीमाधवे लवङ्गिका-कहं असे असन्तं जाणामो। मदयन्तिका-नं दाणिं तस्सि महाणुहावे माहवे किं वि किल मालदीए वाआमेतं आसी सो एसो सवलोअस्स आदि- भूमि गओ पवादो। तं क्खु एदं विअम्भइ । ता पिअसहि, जह एसो भत्तुणो उवेक्खाहिणिवेसो णिरवसेसो हिमआदो उद्धरिमदि तह करेहि ! अण्णहा महान्तो पमादो ति जाणीदं होटु । णिकम्पदा- रुणासु कुलकण्णकासु दूमावेति हिअ माणुसाणं ईरिसादो दुरहि- संगादो ति जाणह । मा भण मदअन्तिआए कहिदं ति । लवङ्गिका-अइ असंवद्धलोअप्पवादमोहिदे, अवेहि । णतुए सह मन्तइस्सं । १. कथं वयमसन्तं जानीमः । २. यदिदानी तस्मिन्महानुमावे माधवे किमपि किल मालत्या वाभात्र- मासीत्स एष सर्वलोकसातिभूमिं गतः प्रवादः । तखल्वेतद्वि- म्भते । तत्प्रियसखि, यथैव भर्तुरुपेक्षाभिनिवेशो निरवशेषो हृदयादुद्धि- यते तथा कुरु । अन्यथा महान्प्रमाद इति ज्ञातं भवतु । निष्कम्पदारणासु कुलकन्यकासु दूनयति हृदयं मनुष्यागामीदृशादुरभिषङ्गादिति जानथ । मा भण मदयन्तिकया कथितमिति । ३. अयि असंवद्धलोकप्रवादमोहिते, अपहि । न त्वया सह मन्त्रयिष्ये । ऽथिक्षेपो धर्पणं छिद्रोपालम्भस्य यन्मूलं तन्न जानीथ ॥ लवनिका । कयं वयमसन्तं जानीमः। एतदुपालम्भस्य बीजं मालतीगतं किंचिदनुचितमस्ति चेत्कयं वयं न जानीमः। नास्त्येवैतत् । अन्यत्तु कारणमसंभावितमेवेत्याशयः । अन्यदेव तन्मूलमाह-मदयन्तिका। यदिदानी तस्मिन्महानुभाव माधचे किमपि फिल मालत्या वाट्यानं माधवानुरफेयं मालतीति प्रवादमात्रमासीत्म एव सर्वलोकम्याति- भूमिं गतः परां कोटिमारूडः प्रवादः। 'तारामैत्रमासीत्' इति पाठे तारामैत्रदर्शनमा. बन्नेहातस्मिन्सर्वलोकस्येति पाठः।तत्खल्वेतद्विजृम्भते। उपालम्भमूलत्वेनेतिशेषः। तत्प्रियसखि, यथैप भतुरुपेक्षामिनिवेशो मालत्या भर्तृ विषयौदासीन्याग्रहो निरवशे- पो हृदयादुद्रियते तथा कुरु । अन्यथा महान्प्रमाद इति ज्ञातं भवतु । निष्कम्पदार- माखनानुकूल्यं प्रतिपद्य केवलं निश्चेष्टीभूताखत एव दारगामु कुलकन्यकामु विषय. भूतासुदूनयति हृदयं मनुष्याणामीदृशादुरभिपहादिति। दुरभिपतो दुष्टानुरागयन्यः। तन्मा भण मदयन्तिकया कयितमिति मालत्युपालम्भवीजमेतदस्मद्रातुमनोगत भवतीपुम्नेहान्मया गूढमपिकथितम् ,तदेतन्मयो कमिति न चिदपि प्रकट नीयमि- लभिप्रायः ॥लवनिका भयि असंबद्धलोकप्रवादमोहिते, अपेदि। नसमा सह ·सतमोऽः । १७५ बुद्धरक्षिता-(भरीरमन्त्राः स्पृहान्ची ।) असत्यसरीरे, किं वा- बा। सिदं सरीरेण मअन्दसमासमोच्छछ । मदयन्तिका-(लम् ।) संहेि, जबेहि बबेहि । उमिणझि सहवासिणीए मालदीए । लबालिका–हि मन्ति, संमें वि जाणीवं जाणानो । ना पातीद । विरम बदलावो । पदि । विस भगमकहाप्यन्य- सरनं सुई चित। युद्धगदिता-सहि नोहण लवहिबार भणिदं । मदयन्तिका-विधेअग्नि संपदं नहीणं । नो, किं वाचा । यति मन मकरन्यसमागोमुत्रयः । २. महि । किमि मायामिन्या मालन्या । ३. मदाकिनी, समगति जानी। पहि। विनम:। १. मतमोजावया समित। ..भियामि ।

·१७२ मालतीमाधवे मिलाअन्तदेहसोहाणं उक्खण्डिअमाणमूलबन्धणं विअ ण लक्खिन हिअअं। किं अमए एवं अवरं विसुमरिदं । लवङ्गिका -'किं दाणिं अवरं । मदयन्तिका-जे खु मह जीविदप्पदाइणो महाणुहायस्य चेदणापडिलम्भपिअणिवेदिआए मालदीए भगवदीविअद्धवअणोव- ण्णासचोदिदेण हिअअं जीविदं अ माहवेण पारिदोसिअत्तणेण स. अंगाहे णिउत्तं । अह लवङ्गिए, तुए खु एवं भणिदं पडिच्छिदो क्खु णो पिअसहीए अअं पसादो ति । लवङ्गिका-सहि, कदमो उण सो महाणुहावो त्ति विसुमरिद विअ मए । मदयन्तिका-सहि, सुमर । जेण तस्सि दिअहे विअडदुष्ट- सावदविणिवादगोअरं गदा असरणा सुलग्गसण्णिहिदेण पीअरभु १. किमिदानीमपरम् । २. यत्खलु मम जीवितप्रदायिनो महानुभावस्य चेतनाप्रतिलम्भप्रियनिवे- दिकाया मालत्या भगवतीविदग्धवचनोपन्यासचोदितन हृदयं जीवितं च माधवेन पारितोषिकत्वेन स्वयंग्राहे नियुक्तम् । अथ लवङ्गिके, त्वया खल्वेवं भणितं 'प्रतीष्टः खलु नः प्रियसख्या अयं प्रसाद' इति । ३. सखि, कतमः पुनः स महानुभाव इति विस्मृतमित्र मया । ४. सखि, स्मर । येन तस्मिन्दिवसे विकटदुष्टश्वापदविनिपातगोचरं गता- ऽशरणा सुलग्नसंनिहितेन पीवरभुजस्तम्भेन संभाविता निष्कारणबान्धवेन सक- लवङ्गिका। किमिदानीमपरम्।। मदयन्तिका । यत्सालु मम जीवितप्रदायिनो म. हानुभावस्य चेतनाप्रतिलम्भप्रियनिवेदिकाया मालत्या भगवतीविदग्धवचनोपन्या. सचोदितेन हृदयं जीवितं च माधवेन पारितोषिकत्वेन स्वयंप्राहे नियुक्तम् । अथ लवाहिके, त्वया खल्वेवं भणितं प्रतीष्टः खलु नः प्रियसख्या अयं प्रसाद इति । अत्र महानुभावस्येति मकरन्दस्याभिधानं तस्य भर्तृत्वेन मदयन्तिकया स्वमनसैय निश्चितत्वाद्भर्तुर्नामग्रहणस्य कुलस्त्रीणामनुचितत्वादिति प्राथम् । अथ लवधिको प्रच्छन्नो मकरन्दः स्वस्थानुरागस्य व्यअकानि खप्रियतमावचनानि स्वयमेव शृणो- रिवति जानानाप्यजानानेव पृच्छति । लवङ्गिका । सखि, कतमः पुनः स महा- नुभाव इति विस्मृतमिव मया ॥ मदयन्तिका । ससि, स्सर । येन तस्मिन्दियसे विकटदुष्टश्वापदविनिपातगोचरं गताऽशरणा मुलग्नसंनिहितेन पीवरजस्तम्मेन संभाविता निष्कारणवान्धवेन सकलभुवनैकसारनिजदेहोपहारसाह कला परि- ·सप्तमोऽङ्कः । बुद्धरक्षिता-(शरीरमत्याः स्पृशन्ती ।) अस्सस्यसरीरे, किं वा- ना । दसिदं सरीरेण मनरन्दसमाजमोच्छुकं । मदयन्तिका-(सलनम् ।) सहि, अवेहि अवेहि । उभिण्णझि सहवासिणीए मालदीए । लवनिका सहि मदान्ति, अमे वि जाणीदवं जाणामो । तापसीद । विरम देसादो। एहि । विस्तम्भगन्ममहाप्पवन्य- सरलं मुहं चिट्टान । युद्धरक्षिता-सहि सोहणं लवगिनाए भणिदं । मदयन्तिका-विधेअलि संपदं सहीणं । १. अन्सन्यानरे, किं वाया। दर्शितं गरीण मकरन्दनमागौनुनयन् । २. मसि, पाहि । उनिमामि सहवासिन्या मालन्या । ३. गति मयनिक, वयमपि तव्यं जानीमः । नमीद । बिरन लपवेगात् । एहि । विनम्नगर्भकथाप्रवन्धमास मुलं तिष्ठामः | १. मलि, शोभनं लवधिपाया भनितम् । 1. विश्वामितं मातीनाम् । ..

·No text on this page.

·सप्तमोऽङ्कः १७७ । अ पिअसहि, मुहुत्तं उदूटविह्ममविसंटुलुबेल्लवित्यारिपेरन्तणालरत्त- णेत्तपुण्डरीमताण्डवउन्भटपलढमैरेसमदघुम्मन्ततीलं णिवण्णेदि । किंस कवलिआरविन्दकेसरकसामकण्ठकलहंसघोसघग्घरक्खलिम- गम्भीरभारईभरिसकण्णविवरं पिए मदअन्तिए ति मं बाहरइ । अह- पहावन्तो विन उत्तरीबञ्चलवलन्त्रणपराहवेण ससंभमुत्तरङ्गधमघमा- अन्तहिम समुत्तासेइ । सहसा विसब्जियोसरिअतक्खणकठोरक- मलदण्डाअन्तबाहुबन्धणाववारिअपओहरुगम विहडन्तविझलमेह- लावलमसंधाणिज्जन्तपीवरोरुप्पडिसिद्धविप्पडीवगमणं पडिजलवादि- प्रल्ढमेरेयमदघूर्णनशीलं निर्णयति । किंच क्वलिताबिन्दकेशरयायक- पठकलहंतोषधरित्तलिलगन्नीरमारतीमास्तिक विवरं प्रिये मदयन्तिके- इति मां व्याहरति । अथ प्रभवनियोत्तरीपाचलावलम्बनपगमवेन नमनमो- तरङ्गधनवनायनानदयां नमुत्रायते । महमा विजिताततरक्षाको रकमलदडायमानवाबन्दनापयारितायोक्रोनं विघटनानबिवलमेल- वलयसंधार्यमानीवरोरुप्रतिषिद्धविनतीरगननां प्रतिकुलवादिनीमति नवादर- प्रथलनिवर्तितन्हूतकोशेदरागाउपत्यीकृतदयां निनननननो- योन्मादमोहिता पदयानि जनम् ।क्या च प्रियति नहननुविनयविनायु- लोहेशविन्नास्प्रिान्तनावर नेत्रपुन्दरीमान्दवोदावमार्गद. था त्यातथा निवर्गपति सानिमाने पश्यति। लादुन्ननोऽयविशेषः। निर्वाररतिमा मुख्यतीदिनानियो माविमा विन्दारिनःप्रन्दस्य नेत्रदि- भागस दीपीभूयमान मालकालप्रमालनि समावद एव ने प्दरीकन्य महमदपूर्णमानननित्र या न्यादितम् । किंय कालिदारविन्द मादक-कल्पोपपरिस्वतिनगम्भीरनारतीनस्तिकविदा - नितरे, इति ना ध्याहरति । सनदावित पावत् । - रोपालदलमपराभयेन अनंतमोत्तरहराममायमानः काम। मानिति शेपः। मंत्रम सादेगः । 'सादाविपर सादा पनयनायमानमुन्नानं इमार्गमावल होय मान्यतो प्रजनी मानुसीयार दिया भागातीलः सहसा दिलर्मिनस पारितपयोधरोद्मम्मातिनानन्द भाभिरामनानिषादर्शनवाट मान्न सगरमा पोमलपगलनाटा योपोरोसा हादेवन + :: ३ कमाइत मोरकमलद .

·१७६ मालतीगानने लबालिका-आइ एवं ता कोहि को गुदे कालो । छदि ति। मदयन्तिका-णिसामेहि पिससहि, गम नुदरनिवदापानवा- दप्पगएण पुढगं ए तम्सि जणे अविरलकोऊलमण्टामणहरं हिम मासी । तदो विहिणिोइअनिरणिउत्तदसणा भविअ दुवारदालना- आसक्ससंदावडज्मान्तनि विह इन्तजीविवासा दूरविअम्मिआयुधः सबप्पनलणमअणहुदवछामदाहदूसहाआसदुम्मणाअन्तपरिणा पचासा विमुक्खमेतसुलहमित्तुणियाणपडिऊलबुद्धरक्खिदायअणविव. द्विआवेअवइअरविसंटुला इमं जीवलोअपरिवचं अणुहोमि । संकप्प- चिन्ताए सिविणन्तरेसु अ मणोरहुम्मादमोहिदा पेक्खामि तंजणं। तह २. यद्येवं तत्कथय कथं नु ते कालो गच्छतीति । २. निशामय प्रियसखि, मम बुद्धरशितापक्षपातप्रत्ययेन प्रथममेव तलिज- नेऽविरलकौतूहलोत्कण्ठामनोहरं हृदयमासीत् । ततो विधिनियोजितचिरनि- त्तदर्शना भूत्वा दुर्वारदारुणायासदुःखसंतापदयमानचित्तविघटमानजीविताशा दूरविजृम्भितापूर्वसर्वाङ्गप्रज्वलनमदनहुतबहोदामदाहदुःसहायासटुर्मनायमान- परिजना प्रत्याशाविमोक्षमात्रमुलभमृत्युनिर्वाणप्रतिकूलबुद्धरक्षितावचनविवधि- तावेगव्यतिकरविसंत्थुलेमं जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि । संकल्पचिन्तायां स्वप्नान्तरेषु च मनोरथोन्मादमोहिता पक्ष्यामि तं जनम् । तथा च प्रियमखि, मुहूर्तमुदूढविलयविसंस्थुलोद्वेल्लवित्तारिप्रान्तनालरक्तनेत्रपुण्डरीकताण्डवोगट- सखीनाम् ॥ लवङ्गिका । यद्येवमस्मद्विधेयासि तत्कथय कथं नु ते कालो गच्छ तीति। तादृशकाष्टाप्राप्तानुरागविपयं दयितमलभमाना कथं दिवसानतिवायसीति भावः । मदयन्तिका । निशामय शृणु प्रियसखि, मम बुद्धरक्षितापक्षपातप्र- त्ययेन प्रथममेव तस्मिजनेऽविरलकौतूहलोत्कण्ठामनोहरं हृदयमासीत् । नास्थाने बुद्धरक्षितापक्षपातं करोतीति तत्तेहादेव संभावितसकलनायकगणगरीयानिति प्र. त्ययो विश्वासोऽस्त्येवेति भावः । ततो विधिनियोजितचिरनिवृत्तदर्शना भूला दुर्वा. रदारुणायासदुःखसंतापदह्यमानचित्तविघटमानजीविताशा दूरविजृम्भितापूर्वसर्वा- अप्रज्वलनमदनहुतवहोदामदाहदुःसहायासदुर्मनायमानपरिजना प्रलाशाविमो. क्षमात्रसुलगमृत्युनिर्वाणप्रतिकूलबुद्धरक्षितावचनविवर्धितावेगव्यतिकरविसंस्थुलेम जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि । मकरन्दप्रत्याशानिवृत्तमात्रेण सुलभो मृत्युरेव निर्वा- णं निर्धतिस्तत्प्रतिकूलं बुद्धरक्षितावचनं संनिहितमकरन्दनाप्तिप्रतिपादकं तेन संव. धितो य आवेग उद्वेगस्तेन विह्वलेत्यर्थः । संकल्पचिन्तायां खप्नान्तरेषु च मनोर-

·स्तनोः ।
हलवलोकनले । न कि सन
नबिक लो इहि पनि उ..... दिन जो
विनन्दनी विनवन जब कि !
तवाहिता-हे नवन्ति काले है । मात्र
बारेजित नमानविकमन्सुरलिजालेकाहिली
मन परेको हो । किं ८ वेति।
नयन्तिका बजारहीने, वे है।
बुद्धरस्तिा हो कन्डि, मल्लनिकहे एव इ
।
ईसि ।
हिनीले दुनियन सायनो मन्यो ! वं न्न
पिनलेननननन्य लेदेम काय नेमुन्नी
२. नन स्टमकहे। कीटकर हवेको
हिनन्कावन्नकनन्दन रेनोन :-
२. हरेकले, कोह।
३. नाले नवनियेनवरतने रनले।
रामानन्द नहरनन्यानवेनी
नमस्कार,
मन्ना डे परवाने दार
र कानुनी
करनी
६ः
दरम्प
रे दसरा
हर

·मालतीमाधवे णी वि सबादरपअत्तणिवत्तिदमुहुत्तकोवोवरामदुक्खपरुसीकिद- हिअ सिणिद्धपुणरुत्तपत्हत्थलोअणविहाविदासेसचित्तसारं उर्व- हसिअ दुउणवाहुदण्डावे?णणिच्चेदृणिअमिअं पिअसहि, प्परुढस. हूलकठोरकररुहप्पहारविभडपत्तावलीपसाइणुताणवच्छत्थलणिडुरणि- वेसणणीसमें कदुअ सावेअविहूअमत्थआवविद्धकवरीणिहिदकरपरि- गहपुञ्जीकिदुग्णमिअणिच्छलमुहावअवसच्छन्दविलसिदविअड्डवम- णकमलो वामगण्डमूलचिरविणिहिदप्पप्फुरन्तपुजिआहरसमुग्गममण- हरसहअसारस्सदमणहरुक्कस्सिदसरीरसोहं उल्लसिदसद्धसाणन्दविस- मसंभममणहरसंवलणमन्धरभमन्तचेअणं किं वि किं वि दुविणअसा- चनविभाविताशेषचित्तसारामुपहस द्विगुणवाहुदण्डावेष्टननिश्चेष्टनियमितां प्रि- यसखि, प्ररूढशार्दूलकठोरकररुहप्रहारविकटपत्रावलीप्रसाधनोत्तानवक्षःस्थल निष्ठुरनिवेशननिःसहां कृत्वा सावेगविधूतमस्तकापविद्धकवरीनिहितकरपरिग्रह- पुञ्जीकृतोन्नमितनिश्चलमुखावयवस्वच्छन्दविलसितविदग्धवदनकमलो वामगण्ड- मूलचिरविनिहितप्रस्फुरत्पुञ्जिताधरसमुद्गममनोहरसहजसारखतमनोहरोत्कर्षि- तशरीरशोभामुल्लसितसाध्वसानन्दविषमसंभ्रममनोहरसंवलनमन्यरत्रमचेतना रोरुप्रतिषिध्यमान विप्रतीगमनाम् । गाढालिङ्गनसौख्यातिशयतत्क्षणप्रद्धानित. म्वाद्विघटमानं विश्लिष्यद्विह्वलं वित्रस्तं च यन्मेखलावलयं तेन संधार्यमाणाभ्यां पीव रोरुभ्यामेव प्रतिषिध्यमानप्रतिकूलगमनामित्यर्थः।तथा प्रतिकूलवादिनीमपि सर्वाद रप्रयननिर्वतितमुहूर्तकोपोपरागदुःखपरुपी कृतहृदयाम् । मामित्यर्थः । तथा निग्य. पुनरुक्तपर्यस्तलोचन विभाविताशेपचित्तसारांप्रेमा विलोचनेनैव मिथ्यैव कुपितेयंन तु वस्तुतोऽस्याः कोपः। प्रत्युत सर्वमेतन्मचेष्टितमनुमतमेवेति निीताकूतसर्वखा. मुपहस्य त्वदीयं कोपमहं जानाम्येव, त्वयि प्रतिकूलगमनायामपि मेखलेव मत्स खी त्यामन्यत्र गन्तुं न प्रयच्छतीत्यादिनर्मवचनैः परिहास्येत्यर्थः। द्विगुणयाहुदण्डा- वेष्टननिश्चेष्टनियमिता प्रियसखि, प्ररूढशार्दूलकटोरकररुहप्रहारविकट पनागली. साधनमुत्तानं च यद्वक्षःस्थलं तत्र यनिष्टरनिवेशनं तेन निःसहां कृत्वा सावेगविधू- तमस्तकापविद्धकवरीनिहितकरपरिग्रहपुतीकृतोनमित निश्चलमुखावयवस्वच्छन्द- विलसितविदग्धवदन कमलः । शार्दूलनसाहारा एव विकटपत्रावली सेव प्रसाधनं यस्येति पूर्वोपकारस्मरणम् । सावेगं साटोपं यद्विधूननं तेनापविद्धयन्यायिलमा वन्धना या कवरी तस्यां निहितेन करेण यः परिग्रहसेन पुशीकृतः । चरिति यावत् । उनमिता निश्चलाः स्पष्ट विभाव्यमाना ये मन्मुखाद्यवयवासेपु खच्छन्द विलसितं खेच्या विलसनं कुर्वद्विदग्धं वदनामलं यस्य स इत्यर्थः । वामगाः सचिरविनिहितप्रस्फुरत्पुभिताधरममुद्गममनोहरसहजसारस्वतमनोहरोत्कर्षितश- .

·सप्तमोऽङ्कः । मदयन्तिका-निःशस ।) कि एतिवं आसासिदसि । बुद्धरक्षितासहि, कहि । लबङ्गिका-हि, कहिदं एव हिअलावेअभएहिं दीह- पीसा हिं। मदयन्तिका-सहि, काहं इमन्स देण एव अत्ताणं पणीज- दुब मिचुकवलणादो आकट्टिलम्स तस्स एव परईअस्स किन्नति- करस्त बप्पणो सरीरम्ल । लवङ्गिका-सरिसं न्बु महाणुभावदाए । बुद्धरक्षिता-जुमरेसि एवं वअणं । मदयन्तिका- दुदिननामविच्छेदपहो तडिनदि । ता जाव नन्दणं णिमच्चिा सपादपडणं वाचमरियन मालदीए - परि अणुऊलइरल । (इन्युस्थानच्छति ।) १. कलादेताबदाशातितामिः । २. मषि, प.थय। ३. रागि, यथितमेव दियागमुदानि । १. सालि, कार मेजय तामान पी कीयान हालEिAD मर। .., मानभायाया। ५. गायिकाम।

·मदगलिकामा । गुरक्षिता-दिमानिए पनि गिविति। णमे निम्मासमा कोमि । मदगन्तिका- पुगो नि मग नीलामो अगोजेग एमोमि । विमान, लामिमा म संद हिम। गुदरक्षिता-देक निमसरन्यो पुगो नि देसमा मोदर तदो कि तुपकाद। मदयन्तिका-गाववनिमगलामशिनले निरं लोज मिलावसं । युद्धरक्षिता-अद्द सो मम्मायलमारिनो जर मंदामन. जणिं तुमं रुमणिं विअ पुरुसोचमो सअंगाहसाहलेण सहयन्मना- रिणि करेइ तदो कीरिसी पडियत्ती । १. मा सल्वेवं मालतीमुपहम् । २. सम्सि मदयन्तिके, पृच्छामीदानी किमपि । यदि न मे विधानम करोपि । ३. किं पुनरपि प्रणयमनेन नागयोऽयं जनो येनैवं मन्त्रयसे । प्रिय- सखि, त्वं लवनिका च नांप्रतं मे हृदयन् । ४. यदि ते कयनपि मकरन्दः पुनरपि दर्शनश्चमतरति तदा किं त्वया कर्तव्यम् । ५. एकैकावयवनिसर्गलमनिश्चले चिरं लोचने निवापयिष्ये । ६. अथ स मन्मथवलात्कारितो यदि कंदर्पजननीं त्वां रुक्मिणीनिव पुरु- पोत्तमः स्वयंग्राहसाहसेन सहधर्मचारिणी करोति तदा कीदृशी प्रतिपत्तिः । शयो बुद्धरक्षिताया दर्शितः॥मदयन्तिका।मा खल्वेवं नालवीनुपहन।बुद्धर- क्षितासखि मदयन्तिके,पृच्चानीदानी किमपि। यदि ने विश्वासभङ्गं न करोपि॥ मदयन्तिका । किं पुनरपि प्रणयभङ्गेन कृतापरापोऽयं जनो येनैवं मजयते । यज, त्वं लवङ्गिका च सांप्रतं ने हृदयम् ॥ वुद्धरक्षिता । यदि ते कथमपि ८. पुनरपि दर्शनपथमवतरति तदा कि त्वया कर्तव्यम् ॥ मदयन्तिका। एकैकावयवनिसर्गलग्ननिश्चले चिरं लोचने निर्वापयिष्ये ॥ वुद्धक्षिता। अय समन्मथवलात्कारितो यदि कंदर्पजननी वां रुक्मिणीनिव पुरुसोत्तमः खवंप्राः ·सप्तमोऽङ्कः। १८३ मदयन्तिका-सहि बुद्धरक्खिदे, कहिं पुणो दाणिं सोहिं गन्दवं । बुद्धरक्षिता-जेहि एव मालदी गेआ । मदयन्तिका-किं णिन्वुत्तसाहसा मालदी। बुद्धरक्षिता-अह ई । अण्णं अ तुम भणासि । ('का हं इमस्स' इसादि पठति।) (मदयन्तिकापूणि पातयति ।) बुद्धरक्षिता-महाभाअ, दिण्णो खु सलं अप्पा पिअसहीए । मकरन्द:- अद्योर्जितं विजितमेव मया किमन्य- दद्योत्सवः फलवतो मम यौवनस्य । यन्मे प्रसादसुमुखेन समुद्यतेयं देवेन वान्धवधुरा मकरध्वजेन ॥ ४ ॥ १. सखि, बुद्धरक्षिते, क पुनरिदानीमसामिर्गन्तव्यम् । २. यौव मालती गता। ३. किं निर्वृत्तसाहसा मालती । ४. अथ किम् । अन्यच त्वं मणसि । ५. महाभाग, दत्तः खलु स्वयमात्मा प्रियसख्या । 14 पादेवं चामः । एहि । नूपुरप्पनिरन्थैर्यधा न घूयते, तयोर्वमुक्षिप्त विदप्पल- क्षेता यत्र मालतीमाधवी तव चामस्वरित मा लखेलपः॥३॥ मय- न्तका । सति युद्धरक्षिते, छ पुनरिदानीममाभिर्गन्तब्यम् ॥ पुररक्षिता । प्रेय मालती गता ॥ मदयन्तिका । किं नित्तसाहसा मालती । सादसे रा. मेवात्मप्रदानम् ॥ युरक्षिता । अथ पिम् । निई तयारीदेलः । सन्दर (वं भाति । चादमेतस्य' लादि पटति । समापदुर तदर दिसावः। नदयन्तिपा गुरजन विधीयमागप्रदान प ससमनि पातरति । पुरा भागमा विमोचीय तथाः समप्रदानमाधिमापार-महाभाग, सरह समामा प्रियाला यापूर्द यहि भादः मशरन्द:-अति। inोरिया सादेव मिसिलदरासपात. माशामिम्मसि । २: पारद मेसोपोन् । पितरपार मादिगार पर ·I ·सप्तमोऽङ्कः । १८३ मदयन्तिका-सहि बुद्धरक्तिदे, कहिं पुणो दाणिं सोहिं गन्दवं । बुद्धरक्षिता-जेहि एव मालदी गंगा । मदयन्तिकाकि णित्तसाहसा मालदी। बुद्धरक्षिता-सह ई । नणं अ तुम भणासि । (का हं इमस्त' इलादि प०शि।) (मदयन्तिकानि पातपति।) बुद्धरक्षिता महामाअ, दिग्णो खु सर्व अप्पा पिलसहीए । मकरन्दः- अद्योर्जितं विजितमेव मया किमन्य- दद्योत्सवः फलवतो मम यौवनस्य । यन्ने प्रसादसुमुखेन समुद्यतेयं देवेन वान्धवधुरा मकरध्वजेन ।। १. सखि, दुद्धरक्षिते, क पुनरिदानीमसाभिर्गन्तव्यम् । २. पत्रव मालती गता। ३. पिं. निवृत्तसाहसा मालती । १. अघ किन् । अन्य त्वं मणसि । ५. महामाग, दत्तः खलु स्वयमात्मा प्रियसस्था। स्वादे चामः । एतानपुर पनिरल्या ग भूपते, तथोमुक्षि रमल- .क्षिता पत्रमालजीमाधवी तव पामरसरित मा मलदः॥३॥मय- न्तिका । सरि दुसरक्षिते, . पुनरिदानीमन्माभिर्मतन्यम् ॥ पुरक्षिता । पद मालनी गला ॥ मददन्तिका । बित्तियार माल . पोवामप्रदानम् ॥ गुखरक्षिता लिन् । सिरीदेल र भनि । हमेतस्य' ला तसादुरrt:: पनि पुरानीयमान प्रवासमा रस दिगोर दा दरियर: महन्दः- दति। .. Fr: रामद. བཀའ་ནེ་-པ ;པ} སྨ PACE PRE . ।

·संनिहितो वर्तते । एतचामात्यगृहं मुप्तानवहितरक्षितृजनम्। मानवियक्षिक तज्ञतयैव भद्रं मकरन्दपानिग्रहणमाल कुरु । अनन्तरमूर्वमुक्षिप्तनगिनूपुरं चया शापि नास्ति । प्रे तमः । तेन नगरपालकेभ्योऽपि शा निरन्ता। तलाई भी निकाय, निमामि । (दोर का ) मो, ट। भगो विकार- पिन: मनिटामन मध्यभागः । इकलनाममायः संसानि नाप दासः ॥ २॥ युद्धक्षिता--(भानुपरमार संस्कृतमाय ।) गान्गनोरथमत: ग एप गुप्तप्रगतजनमेतदमान्यवेश्म । प्रौढं तमः कुरु कृतज्ञतयैव भद्र- मुक्षिप्तमूकमणिनूपुरमेहि यामः ॥ ३ ॥ १. सति मालति, प्रतियुद्धाति । अहो, इदमन्यदेव वर्तते । निःसं सगदपतनं याभ्यर्य मालसा उपर्यनुकूलयिष्यामि ॥ मदयन्तिका। सि मालति, प्रतियुद्धाति । प्रियतमदर्शनं हर्षहेतुः, कुलकन्यकाजनानुचितन्यापार सतिय साध्यम हेतुः । अहो दलाचर्यम् । इदमन्यदेव वर्तते । प्रतुतमालनीनन्द नसंघटनादन्यदेव मकरन्दमदयन्तिकासंघटनसंधानं वर्तत इत्यर्थः । अयम. रन्दो लज्जापैलक्ष्यशहानिरासेनोन्मुखीकर्तु प्रियतमां चाहत्या प्रसादयति म्भोविति । हे रम्भोरु कदलीखन्भवत्पीवरोरु, अकाण्डे भयं फासापरिनि. इति मत्साध्वसं बज । उत्कन्मिनः साघसजनितोकमतरलस्य तनयु.. विकारं विक्षोभमतिकनीयान्मध्यभागो न सहते । यतोऽपरिविताद्धि नीतिर्भवति एप इति खात्मानं निर्दिशति । अयं जनस्तु नासंस्तुतः किंलित्यं पूर्व सदु प्रकारेण लयैव कथितप्रणय एव प्रसादो यस्य स ताशः संकल्लसमागनेयु परि चितो दास एव । तत्र कथं ते साध्वसर्वलक्ष्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ अथ बुद्धरक्षित मुसमुन्नमय्यायमेय प्रपा शिथिलील मरन्दवरणसमय इयत्र हेतुमुपन्यत्यति कुमारीजनमुलभलनावशादितिकर्तव्यतामूढां मदयन्तिकां प्रतिवोधयन्ती तर यानिति।यः पूर्व लयेय मनोरथसहस्तीतः । स एप याशियप्रेमात्सरंजनः ·अष्टमोऽतः। (ततः प्रदिलवलोकिता।) अबलोकिना-ईन्दिदा नए गन्दणावसयपडिणिचा भ- भवदी 1 जान मालदीमाहदसमासं गच्छति। (पारेकन्य।) एदे दे परिणिनिदगिदिनहावसाणनजागा दीहिनातीरसिलातलं क- कदि । का रसापनि । (प्रति निष्फन्त ।) प्रवेशकः। (प्रसिलो मालदीमापदी उपस्टिायलोकिता ।) माधयः-(कन्या ) वर्धते हि मन्मथोमुतो निकोपस्य सौवनधीः । तथा हि । दलयति परिशुध्यमोहनालीदिपाण्ट- मिनिरनिकम्मलेन्दयः प्रावप्रकारः । वियति पानवेगावन्मुखः केतकीनां प्रचलित दसान्द्रः कालकर पागः ॥ १ ॥ 1. दिनमा मदनमः ref E. HERE गर । एन Arrfmart र प । विधायी। errit.:....: चोविसा: Prefer . :' CREntri... -- . - - .

·१८४ मालतीमाधवे तदनेन पक्षद्वारेण साधयामः । (निमृतं परिकामन्ति ।) मकरन्दः-अहो निशीथनिःसंचाररमणीयता राजमार्गस । संप्रति हि। प्रासादानामुपरि वलभीतुङ्गवातायनेषु प्राप्तामोदः परिणतसुरागन्धसंस्कारगर्भः । माल्यामोदी मुहुरुपचितस्फीतकर्पूरवासो वातो यूनामभिमतवधूसंनिधानं व्यनक्ति ॥ ५ ॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे सप्तमोऽ। TAIप्यानोनितप प्रापिता ॥ ॥ पक्षाद्वारेण पाद्वारेण । गाधयामो ग. नामादि निशाने निर्गनारेण राजमार्गमा रमणीगतामारगाणानुगुण नि ॥प्रासादानामिति । गीगानागुगरिमागे पाणी नालगनाममार्ग प्रय प्रमोदः । 'प्रायाः' इति पाटे पक्षमागहमति मनः । अन ए मननितगासनानुषितः । मालामोजी पुनः पुराणानगारगी यानी गुनागनिपिन गुमानिधान माहीती नमुरादादिमांगोय, ॥ मायामशागतादागिनो। Tigenon मा गुनासा ! इति श्रीमहारानियकातनापनपत्रि বিবিবিবিৰাৰ সপােনাস্বপে सनराइविवरण

·भटमा
चनावातचकिताननलिकेव
किं नसे न्नु नया कहतासि !! ८ ॥
सावननुपीय प्रतिपर्व तिला पन निकल कुखरजी
करोमि। समिनियम)
मदयन्तिका-विमल ए समुह । (कन्न ।)
नहि मालदि।
लबालिका- कार्मा सकिन्नु ।
मदयनिका-भा. मात्रिको माया।
लबालिकामानि पनि ।
ਵਰਪਣ ਤੁਰ ::
पनि।नयो दि न्या
min पोलो
१.rif;"
--
--
.
.

·१९४ मालतीमाधवे विण्णावेहि अजउत्तं । जइ दाव तुह्माणं असे अणुकम्पणीआओ तदो अप्पमत्र, परिकमेद्धति । (मालतीमदयन्तिकावर्ज सर्वास्तथेति निष्क्रान्ताः ।) मालती-हद्धि । ण जाणीअदि कहं इयदी वेला अतिकमेम । होदु।पिअसहीए लवनिआए पडिणिउत्तिमग्गं ओलोमन्ती चिट्ठिस्सम्। (परिकामति । साशवम् ।) फुरिदमे वामं अवामणअणेन। (उपविशति ।) (ततः प्रविशति कपालकुण्डला ।) कपालंकुण्डला-आः पापे, तिष्ठ । मालती-(सत्रासम् । ) हो अजउत । (इति वास्तम्भ नाटयति ।) कपालकुण्डला- -(सकोधहासम् ।) नन्वाकन्द, आक्रन्द । त्वदल्लभः क नु तपखिजनस्य हन्ता कन्याविटः पतिरसौ परिरक्षतु त्वाम् । वेदयतम् । स्वमपि राखि लवजिन्के, त्यरितं विज्ञापयार्यपुत्रम् । यदि तावा. माकं वयमनुकम्पनीयास्ततोऽप्रमत्तं परिकामतेति । १. हा धिक् । न शायते कशमियती बेलातिकम्यताम् । भवतु । प्रिय राख्या लवशिकायाः प्रतिनिवृत्तिमार्गगवलोकयन्ती स्थास्यामि । स्फुरित मे सामगवामनयनेन । २. हा, आर्यपुत्र । गनम् । रामपि रालि लगारिक, सारित विज्ञापगार्गपुनम् । यदि तायशुमा. मागनुहम्पनी गामातोप्रगतं यथा सादे परिमागतेति ॥ मालती। हा मिह । न हायने कामियनी गेलातिकम्गताम् । योन प्रकारेणालियावामियः। भानु । बिगगालगा लक्षिकागाः प्रनिनितिमार्ग गागर्न नमार्गमालो गागन्ती रणा. लागीप्रत्यावर्नवरावलोकनमेव गमगालिवाहनोपाय इलाशयः। रिस माननुलं यथा स्यादेशमनामनगनेन दक्षिण नापात्रीणां दक्षिणानिपुरण मिततान । एलवानिमिरा मनिहितमालगीविपकमिसागः । अग य. र जनदिलाया मालत्या हरणार्थ यदवरागाः कपाल पालामा पोशामा: : कपालगुदाया वो निशम्ग रामा मालनी रोदिति। मादती। तिवारमामी गदाण्टमः गालिकमानरपानामामामपनि. हा-'मदनमादमी दादयोगाम्गो गादविदी। आदिमा .. गद्दनिमितानि मानि ॥ कपाल कुण्डला । मायाम । पानीति पतिः। न्याविरगन्यायधः। द्वामिनाहान. परन्न । नपा मांगादाक्षिविशेषण पनि नािनना नाय १ । --- ·अष्टमोऽङ्कः। कलहंसः--(हः प्रविश्य ।) 'दिहिला कुसलेण झि णिगदो सं. घट्टमग्गादो। हिमाणहे । पेक्खामि विज णिनिलणिरन्तरबुत्ततरवा. रिघारापडिफलिदचन्दकिरणुज्जुलन्तपिञ्जरिवमीसणसणं मदलीला- कलिदकामवालविजडमुजदण्डावविहलहेलावित्यारिदुद्धक्खुभिद- कलिन्दतणसासोतस्तंणिहं विसङ्घलप्पदिदणिहलाणन्दमसरन्दक्तो. भविजलपडिरोधपडिणिउत्तणुद्धजतमत्थगनणणावासविलसन्द- कोलहलं पारकासमूहं दाणिं वि पेक्सानि विज। सुमरामिन नीसण- भुभवजसचितपञ्जरपज्जत्यसमरविनुहसुभटहत्यावल्लुत्तविविहाउहोव- रुद्धजलेसारिपुसेण्णविजडापसारवारिकमन्गसंचारणिवत्तिदविसमसाहस णाहं माहवन् । अहो गुणाणुराजो परेन्दन्त, जं दाणिं सो- १. दिघ्या कुशलेनालि निर्गतः संघमार्गात् । हिमागहे । पश्या. नोव निर्मलनिरन्तरोत्तरवारिघाराप्रतिफलितचन्द्रकिरणोचललितरित- नीपणदर्शन मदलीलाकलितकामपालविकटमुजदप्तापविद्धहलहेलाविस्तारितो- पमितकालिन्दतनयालोतःसनिनं विशालोत्पतितनिर्दयानन्दमकरन्दक्षेम- विकटप्रतिरोधप्रतिनिवर्तनोतलमत्तगगनाझगावकामाविकसकोलाहलं पार- क्पसमूहनिदानीमपि पदयानीव। लरानि च मीपणमुजवननचितपटरपर्य- तसमरदिनुखनुभयहस्ताबसविविधायुधोपरुद्वाशेपरिपुरन्धविकटारसायनि- रिक्तमार्गसंचारनिर्वतितविपनसाहतं नायं माधवन् । अहो गुणानुगगो नरेन्द्रस, पदिदानी साधशिखरावतीर्णप्रतिहार दिनपोपन्यासमानितविरपः मदयन्ति। सखि मालति, ननु भजाति सरि मालतीति ॥ फलतः। दिया पानालि निर्गतः संघहमानीट् । सहर्ष हिमायहे। हिमामय- हरि देवी । पदयामीद निर्मलनिरन्तरोहतरदाधिराजिपतितपद मोदपिकरितभीपनं मददीलाप तिवामपतविक मुदा लोलादिरितानितव लिदतनदासोतालिम लियापहवासार- दमपन्दोदिवलप्रतिरोपनिलिवनोलतमसमापदादर हाल पारस्पनिदानीमपि पानी । अनि परम् । हर मीनपारपिता रत्या पर्वा प्रण: रमिता - स्वाटेम्पोऽपया धानिरह रसियन रोपिः। पर atte मानसरे मिलकर रूसी समय रन्। होगुनासो नरेनस, परिसर ·१९६ मालतीमाधवे मअरन्द साहसिअ ति परिदेवणाओ। महाराओ किल मन्तिधी- आणं विप्पलम्भउत्तन्दं सुणिम संजाअमच्छरावेओ तक्खणविसज्जि- आणेअपोढपदाइणिवहो चन्दादवसोहिदसोहसिहरद्विदो पेक्खदिति मन्तिअदि। मदयन्तिका-हा, हदमि मन्दमाइणी । लवद्भिका—सहि, मालदी उण कहिं । : मदयन्तिका-सहि, सा क्खु पुढम एव दे मगं ओलोइदं पसरिदा । पच्चा अहं तं ण पेक्खामि । सा णाम उज्जाणगहणं पविठ्ठा हवे। लवङ्गिका-सहि, तुरिअं अण्णेसह्म । अदिकातरा मे पिअ- संही उववणट्टिदा इमस्सि अवसरे न धारेदि अचाणं । लवाङ्गिकामदयन्तिके-(खरितं परिकामन्त्यौ ।) सहि मालदि, णं भणामि सहि मालदि ति । (इतस्ततः परिकामतः ।) मन्त्रिदुहिनोर्विप्रलम्मवृत्तान्तं श्रुत्वा संजातमत्सरावेगस्तत्क्षणविसर्जितानेकौ- ढपदातिनिवहश्चन्द्रातपशोभितसौघशिखरस्थितः प्रेक्षत इति मन्यते । । १. हा, हतास्मि मन्दभागिनी । २. सखि, मालती पुनः क । ३. सखि, सा खलु प्रथममेव ते मार्गमवलोकयितुं प्रसृता । पश्चादहं तां न पश्यामि । सा नामोद्यानगहनं प्रविष्टा भवेत् । ४. सखि, त्वरितमन्विप्यावः। अतिकातरा मे प्रियसख्युपवनस्थिता- स्मिन्नवसरे न धारयत्यात्मानम् । ५. सखि मालति, ननु भणामि सखि मालतीति । -- घारा गृहे गुणानुरागनिर्भरस्य पौरलोकस्य हा माधव महाभाग हा मकरन्द साहसिकेति देवनानि । महाराजः किल मत्रिदुहिनोर्विप्रलम्भवृत्तान्तं श्रुखा संजातमत्सरावे. जितकी तिवह २. या .. प्रेक्षत मन्यते ॥ मयन्तिका। हा, हतास्मि मन्दभागिनी ॥ लवङ्गिका । मालती पुनः क वर्तते ॥ मदयन्तिका । सखि, सा सल प्रथममेव ते से प्रस्ता । पश्चादहं तां न पश्यामि । सा नामोद्यानगहनं प्रविष्टा भवेत् । नामेति संभावनायाम् ॥ लवङ्गिका । सखि, सरितमन्विष्यायः । म- तिकातरा मे प्रियसख्युपवनस्थितास्सिनवसरे न धारयत्सात्मानम् । लवनिका- ·अहमोऽङ्कः उद्वेलद्धनगण्डखण्डनिकराकीर्णत्व संयोदधे- द्वेधास्तम्भितपचिपलिविकटः पन्थाः पुरस्तादभूत् ॥ ९ ॥ वयत्य, नन्वनुशयस्यानमेतत् । पश्य । जवेन्दुमयूसखण्डनिचितं पतिं निशीथोत्सवे यैीलापरिरम्भदायिदयित्तागण्डपशेष मधु । संप्रत्येव भवजार्गलगुल्ल्यापारमन्नास्सिभि- गत्रित कथयन्त्यसारभिदुरान्प्रायेण संसारिणः ॥ १० ॥ लतल्यं तु नरपतेरस सौजन्यम् । यदपराद्धयोरप्यनपराद्धयोरिव नौ कृतोपसदनं चेटितवान् । तदेहि, माल्तीसनसमधुना मदयन्ति काहरणवृत्तान्तं विस्तरतः कथ्यमानमनुभवामः । (पुरोऽवलोक्य ।) कथं शून्या इवानी प्रदेशाः । मकरन्द:-नूनं शङ्क जावयोः समरसंकटोद्वेगेन व्याकुल्ला- दितस्ततो प्रमन्त्यन्ता जवालानं विनोदयन्ति । माधव:- कथयति लवि समितमालती. दलितलोलकटाक्षपराहतम् । वदनपहाजनल्लसितत्र तिनितष्टि सखी नायियति ॥ ११ ॥ जयनसावधानवाटः। सपा दियो विपुलः पुरतादा। हम लर्ष लललो देनिक रातःसस यातदेवि संयोदधेशियन् ॥ ९॥ पपस, कहो तकन- नसर्न पाारस्थानं पचातापस्थानम् । अथेति। ६: मुन्दिप- भोगसमदेनिस टोलाविनदाधिप्रेयसीवानापति तथा प्रतिरतिर- परमिपदमिन्दुभभापरिचिरं मधु पीतं संप्रद टे गाभदरकारमा रिपनि संसापुरसानणरसादया मिदुलन्दियन्दप समरसतो मदनिका स्रे क्षेत्र विस्तारते मरो- संसारमा परिमानः । ते दर पर सिरियाली ! सन्त रवि नवरदः ।। सापको स्मरदायो अगवटा लस दो. र बाहिर मापदायतीति । परमपरन्द, पहिरो रन मरिमनिपुर रूट- ·१९८ मालतीमाधवे घसिहरावदिण्णपडिहारविणओवण्णासपसमिअविरोहो सोन्मेकरसो- वणीदमाहवमअरन्दमुहचन्दे ओलोइअ वारंवार पसारिदसिणिद्धलो- अणो कलहंसआदो अहिजणं सुणिअ निवत्तिअमहग्घगुरुवहुमाणो फुरन्तमच्छरेस्सावेल्लक्खमसीमलिणिअमुहे मूरिवसुणन्दणे महुरो- वण्णासेहिं किं दाणिं तुह्माणं भुवणामोअभूसणेहिं महाणुहाहिं णवजोबणगुणाभिरामेहिं जामाउएहिं परितोसेत्ति पडिबोधिअ गओ अन्भन्दरं राआ । इमे वि माहवमअरन्दा आअच्छन्दि इति अहं वि एदं भअवदीए उत्तन्दं णिवेदेमि । (इति निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशतो माधवमकरन्दी ।) माधवः-अहो, प्रेयसः सर्वपुरुषातिशायि निर्व्याजमूर्जितं तेजः । तथा हि। दोर्निष्पेषविशीर्णसंचयगलत्कङ्कालमुन्मश्नतः प्राग्वीराननुपात्य तत्प्रहरणान्याच्छिद्य विक्रामतः । सौम्यैकरसोपनीतमाधवमकरन्दमुखचन्द्राववलोक्य वारंवारं प्रसारितलि. ग्घलोचनः कलहंसकादमिजनं श्रुत्वा निर्वर्तितमहागुरुबहुमानः स्फुरन्मत्सरेणूंवैलक्ष्यमपीमलिनितमुखौ भूरिवसुनन्दनौ मधुरोपन्यासैः किमि- दानी युवयोर्भुवनाभोगभूषणाम्यां महानुभावाभ्यां नवयौवनगुणाभिरामाभ्यां जामातृभ्यां परितोष इति प्रतिबोध्य गतोऽभ्यन्तर राजा । एतावपि धवमकरन्दावागच्छत इत्यहमप्यतं भगवत्यै वृत्तान्तं निवेदयामि । तयोर्मुखचन्द्राववलोक्य वारंवारं प्रसारितस्निग्धलोचनः कलहंसकादमिजनं श्रुखा निवर्तितमहागुरुवहुमानः स्फुरन्मत्सरेणूंवैलक्ष्यमपीमलिनितमुखी भूरि- वसुनन्दनी मधुरोपन्यासैः किमिदानी युवयोभुवनाभोगभूपणाभ्यां महानुभा- वाभ्यां नवयौवनगुणामिरामाभ्यां जामातृभ्यां परितोप इति प्रतियोध्य ततो गतोऽभ्यन्तरं राजा । अत्र मत्सरः क्रोधः, उद्वेग ईर्ष्या एतौ द्वो मपी. ।। आभ्यां मलिनितं मुखं नन्दनस्य । वैलक्ष्यं मपीस्थानीयं भूरिवसो- विवेकः । एतावपि माधवमकरन्दावागच्छत इत्यहमप्येतं भगवत्यै वृत्तान्तं यामि ॥ माधवः। प्रेयसो मकरन्दस्य । निर्व्याजं स्वाभाविकमूर्जितं तेजः ॥ दोर्निप्पेपेति । तथा ह्यस्य प्रेयसो मित्रस्य प्रावप्रथमं वीरानुन्म- । कथमुन्मन्नत इत्यपेक्षायां दोामेव यो निप्पेपः संचूर्णनं तेन शीर्ण ( न दलकवालं यथा स्यादिति क्रियाविशेषणम् । अनुपात्य च तेषां प्रह- च्छिद्य विक्रामतो विक्रम कुर्वतः। एवंभूतस्य प्रेयसो यः संख्योदधिः संप्रा. मुस्तस्य पन्याः पुरोदेशो द्वेधा पार्णिद्वये स्तम्भिता निश्चेष्टा या पदाविपछि- ·अष्टमाऽङ्कः। २०४ मदयन्तिका-तह क्खु इदो विणिग्गदे महाणुहावे. बुद्धर- 'क्खिदं अवलोइदं अ भनवदीसमातं विसजिल अप्पमादणिमित्तं विण्णवेहि अजउत्तं ति लवनिआ अणुप्पेसिदा । तदो उत्तम्ममाणा अ एदाए मग्गं सोलोइ, अग्गदो पसरिदा मालदी। पञ्चादो अहं । तदो ण पेक्खामि । तदो अझेहि मन्गिदा एत्य विडवन्दराइं जाव तुझे दिट्ठति । माधवः-हा प्रिये मालति, किमपि किमपि शके मङ्गलेभ्यो यदन्य- द्विरमतु परिहासश्चण्डि पर्युत्सुकोऽलि । कल्यसि फलितोऽहं वल्लभे देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तविहीं निर्दयासि ॥ १३ ॥ उमे-हो पिअसहि, कहिं ग आसि । मकरन्दः-वयत्य, किमित्यविज्ञाय वैक्लन्यमवलम्व्यते । माधवः-सखे, त्वमपि किं न जानासि मलेहदुःखिताया- स्तस्याः कातर्वचेष्टितानि। १. तथा तल्लितो विनिर्गते महानुभावे बुद्धरक्षितामवलोकितां च भग- वतीसका विस्त्याप्रमादनिनि विज्ञापयार्यपुत्रनिति लवझिकानुप्रेषिता । तत उत्तान्यमाना चैतसा नार्गनवलोक्यतुमनतः प्रसता मालती । पक्षाद- हम्।ततोन पश्यामि । ततोऽलाभिर्नागितात्र विटपान्तराणियावधुवां दृष्टाविति। २. हा प्रियसखि, कुत्र गताति । तद्धतकर्दवेन हतोऽलि ॥ १२ ॥ मदयन्निका । तया सल्दितो विनिर्गते महानुभावे लपि सति दुखरक्षितामदलोरितां च भगदतीसका सिखज्याप्रमा- दनिमित्तं द्विापार्यपुत्रनिवि लदहिकानुप्रेषिता । तत तापमाना टला मार्गमयलोचितमप्रतःप्रसूता मालती। पक्षाद प्रस्तेलः । न तताएपनि। ततोऽलाभित्र विचिता पापपुवा साविति ।। माधवः। किमतीति। हे पण्डिसनिकोपने, परितसःखात्मप्रच्छादनापदिरमा परिदारंपरिज। ततः किमपि दिनपीति रद्धासुमपि न राश्यते महोम्योपदन्यदनालं ददातदि दाडे । सतस्त्वदर्शनार्य पसदोऽलि । सयदा कलयति निति मान- रामदान दिरानो देति रुपेन, तर पलितोऽहं वद महामार विकसकमा दिपु । तस्दिानी पाने, पाच प्रदा। तो मदर हरदं विलं रिलमन्तरे- पापस्थिति न समते । त्वं निर्दयाति ॥ १६॥ मकरन्दः ।बसिनि. शिल । तद्विपदानलारयः॥ माधवः। सन्दरसाददुसानो र पाना। 1 ·२०० मालतीमाधवे - (प्रवेशं नाटयतः1) लवङ्गिकामदयन्तिके-सहि मालदि। (अहसा विलोक्य सहर्षम्) दिट्ठिआ पुणो वि अ महाणुहावा दिस्सन्दि । माधवमकरन्दौर भवत्यौ, क सा मालती। उमे-कुंदो मालती । पदसद्देन असे विप्पलद्धाओ मन्द- भाइणीओ। माधव:-भवत्यौ, कथंकथमपि सहस्रधैव ध्वंसते मे हृदयम् । ततः स्फुटमभिघीयताम् । मम हि कुवलयाक्षी प्रत्यनिष्टैकबुद्धे- रविरतमनुबद्धोत्कम्प एवान्तरात्मा । स्फुरति च खलु चक्षुर्वाममेतच कष्टं वचनमपि भवत्योः सर्वथा हा हतोऽसि ॥ १२ ॥ १. सखि मालति, दिष्टया पुनरपि च तौ महानुमावौ दृश्यते । २. कुतो मालती । पदशब्देनावां विप्रलब्धे मन्दमागिन्यौ। श्रान्ततयोल्लसितवीडं तथा स्तिमितदृष्टि निश्चलनयनं खक मुखं कर्तव्याभावान्न मयिष्यति । पुनः कीदृशम् । सस्मिता या मालती तस्याश्चलन्तो ये कटाक्षास्तैः पराहतमिव पराहतम् । पराहतिर्जुगुप्सा यथा स्यादेवं कटाक्षरवलोकित ईश• निमित्तमत्याहितनिमित्तमिति मालत्याः सस्मितत्वे कटाक्षराहनने च हेतु: ॥ ११॥ अथ माधवमकरन्दयोः पदशब्दं श्रुला मालवीमधिगतां ज्ञाता तद्विरहव्याकुले लवशिकामदयन्तिके । वदत इति शेपः । सखि मालति । अनन्तरं माधवमकरन्दावागती विलोक्य सहर्ष वदतः । दिष्ट्या पुनरपि व तौ महानुभावी दृश्यते । अथ लवशिकामदयन्तिकयोः सखि मालतीति वचः श्रुला संप्रत्युत्पन्नदुनिमित्तशक्तिी माधवमकरन्दी पृच्छतः क मा मालवीति । उमे । कुतः कुत्र सा मालतीति । कुत इति सप्तम्यर्थे तसिः। एवेन खत्र मालती नास्त्येवेत्यर्थः । पदशन्देन भवतोरावां मन्दमागिन्यो विप्रलन्धे । भवत्पदशब्दं मालतीपदशब्दमाकलय्य सखि मालतीत्युक्तमित्यर्थः ॥ माधवः। भवत्साविति संयुद्धौ । कयंकथमपि केनकेनापि प्रकारेण वक्तुमप्यशक्यं सहस- और ध्वंसते हृदयम् । तत इदमभिधीयताम् । मम हीति । मम त्वेषोऽन्तः मम चेतो हि स्फुटं कुवलयाक्षी मालती प्रति प्रेम पश्यति मयान्यपदेऽपि' Hi तैरनुबद्धोत्कम्प एव । यतः अत्र स एव तावदवश्यमनुः कपालकुण्डलाकोपस्य विजृम्मितमिति वचनस्सरणादपि स तयोत्कम्प । तथा घामाक्षिस्पन्दनं कष्टहेतुलात्कष्टम् , तयवेक्सिस्योर्वरनं कटम् । ।

·नवमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति सौदामिनी।) सौदामिनी-एपालि सौदामिनी भगवतः भगवतः श्रीपर्वतादुपेत्य पद्मावती तत्र मालतीविरहिणो माधवस्य संतुतप्रदेशदर्शनासहिष्णोः संस्त्यायं परित्यज्य सह सुद्धगेंण वृहद्रोणीशैलकान्तारप्रदेशमुपश्रु- त्याधुना तदन्तिकं प्रयामि । भोः, तयाहनुत्पतिता यथा सकल एव गिरिनगरमानसरिदरण्यन्यतिकरश्चक्षुषा परिषिच्यते । (पञ्चाद्विलोक्य ।) साधु साधु। पद्मावती विमलवारिविशालसिन्धु- पारासरित्सरिकरच्छलतो विभर्ति । श्रीपर्वते कपालकुण्डलापहृतां मालतीनाच्च्चि निष्प्रत्यूहे देशे निधाय माल. तीविनाशमहिनो माघवत्यावश्यंभाविविनाशमारास जीवत्सेव समागमिष्यतीति माधवप्रतीतिहेतोः मालतीकाकुलावलीमादाय सौदामिनी सत्रनुत्ततिता। ललिनवसरे नवमाहारम्भः। तत इति । सौदामिनी तात्नगतनेव सविधेयं विचारयति-पालीति। एपाहं सैव सौदामिनी नान्या । चा भगवत्याः कानन्दक्या योगाभ्यासागुपदेशेनानुशतावत्पदं प्रापिता । तदवयं मया कामन्दक्या प्राणेनापि रक्षणीययोर्मालतीमाधवयोविपत्प्रवीकारः प्राणचपेनापि विधेय इलेपालोति पदस्थापः। भगवतः पूज्याच्छीपर्वतादुपेल गला पमा पतीम् । तत्र पावलां मालतीविप्रयुत्तस नाधवस्य वृहद्दोग्योपलक्षितो यः सलवस्य कान्तारं दुर्गमार्गवत्र प्रदेदात्तत्र प्रवेशनुपश्रुलाधुना तदन्तिक. मनुप्रयान। भवतु तत्व कान्तारप्रवेशाः किमेतायता स्वादिलासपः। विभूतस नापयत्व-मालत्या सह क्रीडाधिकरणत्वेन संस्तुतः परिचितो देशातसेदानी मालती दिना तदवलोपनासहिप्नोः कयं कान्तरप्रदेशः क्रिवियो देसपेक्षा सह सर्नेजस्लायं गृहं परिलति पदद्वयं योग्यम् ।बन मगरदो- सपूज्यत्वं च धीपर्वतस्यानकमत्रसाधनक्षेनत्वेन । तथाहनिति । तपा देन पेगानिसदेन तमोपदेशगमनमात्रिय वोसतिदेनात्मनः सरीरलधुनोसा योगपरिपालनलिभूतं तपादप्रमानितां चाहेदन्येनालगननेव चिन्तयते । रपिमा नदुर्भपात देन दुर्द करायलम्य तहिम प्रदिसती दुगनारोहर माधपत्य निरिदोपा श्रीदतवादि सरदर्शनार्थम् । तेस्रो दिदोष नहो या। चारमिनारलेन परिपेक्ष्यतेऽनियाद रहे। साधु संधु। पकाको सी प्रतालि। मनासमति सामान्मारोतः। पद्मावतीति । पती नगरी सन्तरिमननिद निर्दि। इलरिस्तायां विन्टमातिनिर्द ·२०२ मालतीमाधवे मकरन्दः-अस्त्येतत् । किंतु भगवतीपादमूलगमनमप्या- शक्यते । तदेहि । तत्र तावद्गच्छावः । :. उमे-एदं वि संभाविअदि । माधव:-एवमस्तु नाम । (इति परिकामति ।) मकरन्दः-(स्वगतम् ।) याता भवेद्भगवतीमवनं सखी सा जीवन्त्यथैष्यति न वेत्यभिशङ्कितोऽस्मि । प्रायेण वान्धवसुहृप्रियसंगमादि सौदामिनीस्फुरणचञ्चलमेव सौख्यम् ॥ १४ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवेऽष्टमोऽङ्कः । १. एतदपि संभाव्यते । खमपि किं मालतीति न जानासि । मम प्राप्तौ मत्स्नेहेन दुःखितया कातरया तया यच्चेष्टितमिति चौरिकाविवाह प्रस्तावे मालत्याः स्वशरीरपरित्यागाध्यवसायं सारयति ॥ उभे । एतदपि संभाव्यते । यद्भगवतीपादसेवां कर्तुं गता भवि- प्यतीत्येतत् ॥ माधवः । एवं नामास्तु । नामशब्दः संभावनायाम् ॥ मक- रन्दः । यातेति । सा नोऽस्माकं सर्वेषां माधवप्रेमविषयतया तस्या एव गुण- विशेषैश्च निःसीमस्नेह विषयत्वात्मखीव सखी मालती याता गता । तद्भगवती- भवनम् नगराध्यक्षपुरुषावरोधव्यतिकरसंभ्रमादिमिः सत्यमेव जीवन्ती प्राणान्या- रयन्ती पुनरप्येष्यति न वेत्याशङ्कितोऽस्मि । अघोरघण्टव्याघ्रयधराजविरुद्धव्या. पाराश्च मालतीजी वितसंदेहाराहामिज्ञानानि । अथ मालती विपदमनया निधित्य । चैपयिकमुखस्यास्थिरत्वं श्लोकस्योत्तरार्धन व्यवस्थापयति-त्रायेणेति । यान्धवा. दिसंगमसौख्यं सौदामिनीस्फुरणवचचलम् । भवतीति शेषः । यान्धवादिसा स्य सौख्यस्य तत्तादृक् । अथ च प्रथमाचमुखमंघिसूचितायाः सौदामिन्याः स्फूर्तियापार विशेपो वा तन्मात्रनिदानं मालतीविपत्प्रतिकरणं माधव. णं च मनसि कृला प्रकरणकृदप्रिमाके सौदामिनीप्रवेशसूचनाय च पदमवान्तश्लोके निवेचितवान् ॥ १४ ॥ शवरस्वामिप्रीत्या प्रकरणरमाकरेऽत्र भवभूतेः । सारोद्धारे मन्दरमकृत कृती व्याकृति नान्यः ।। रति श्रीनान्यदेवस्य कृती विवुधरतावल्यां मालतीमाधव. टीकायामप्टमाङ्कविवरणम् ॥ . ८ ·नवमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति सौदामिनी।) सौदामिनी–एपालि सौदामिनी भगवतः श्रीपर्वतादुपेत्य पद्मावती तत्र मालतीविरहिणो माधवस्य संस्तुतप्रदेशदर्शनासहिप्णोः संस्त्यायं परित्यज्य सह सुहद्धर्गेण बृहद्रोणीशैलकान्तारप्रदेशमुपश्रु- त्याधुना तदन्तिकं प्रयामि । भोः, तथाहमुत्पतिता यथा सकल एवं गिरिनगरप्रामसरिदरण्यव्यतिकरश्चक्षुषा परिपिच्यते । (पचाद्विलोक्य ।) साधु साधु। पद्मावती विमलवारिविशालसिन्धु- पारासरित्परिकरच्छलतो विभर्ति । श्रीपर्वते कपालकुण्डलापहतां मालतीमाच्छिद्य निष्प्रत्यूहे देशे निधाय माल- तीविनाशशदिनो माधवस्यावश्यंभाविविनाशमाश जीवत्येव समागमिष्यतीति माधवप्रतीतिहेतोः मालतीकण्ठाकुलावलीमादाय सौदामिनी सतरमुत्पतिता। सलिनवसरे नवमाछारम्भः। तत इति । सौदामिनी खात्मगतमेव स्खविधेयं विचारयति-एपास्मीति । एपाहं सैव सौदामिनी नान्या। या भगवत्याः कामन्दक्या योगाभ्यासाद्युपदेशेनानुषैतावत्पदं प्रापिता । तदवश्यं मया कामन्दक्या प्राणेनापि रक्षणीययोर्मालतीमाधवयोर्विपत्प्रतीकारः प्राणव्ययेनापि विधेय इत्येषालोति पदस्याशयः। भगवतः पूज्जाच्छीपर्वतादुपेल गला पद्मा- वतीम् । तत्र पद्मावत्सां मालतीविप्रयुतस्य माधवस्य वृहद्दोग्योपलक्षितो यः शैलस्तस्य कान्तारं दुर्गमार्गस्तत्र प्रदेशतत्र प्रवेशमुपधुलाधुना तदन्तिक- मनुप्रयानि । भवतु तस्य कान्तारप्रवेशः किमेतावता स्वादिलाशयः। किंभूतस्य माधवस्य-मालत्या सह क्रीडाद्यधिकरणत्वेन संतुतः परिचितो देशस्तस्यैदानी मालती विना तदवलोकनासहिष्णोः कयं कान्तारप्रवेशः किंविधो वेसपेक्षादये सह सद्धर्गेण संस्त्यायं गृहं परित्यज्येति पदद्वयं योज्यम् । अत्र भगवच्छन्दो- कपूज्यत्वं च श्रीपर्वतस्यानेमन्त्रसाधनक्षेत्रत्वेन । तधाहमिति । तथा तेन वेगातिशयेन तथोच्चदेशगमनमाश्रित्य वोपविवेनात्मनः शरीरलघुतोत्कर्षसहितं योगपरिपालनलिगभूतं तथा शीघ्रगामितां चाश्चर्य हेतुत्वेनात्मगतमेव चिन्तयति । लघिमा लघुर्भवति येन सूर्य करानवलम्य तहिम्बं प्रविशतीत्युच्चैर्गगनारोहणं च माधवस्य गिरिद्रोप्या श्रीपर्वतस्यापि स्पष्टदर्शनार्थम् । व्यतिकरो विशेषः समूहो वा । चक्षु रदिममण्डलेन परिपिच्चवेऽनिव्याप्य गृह्यते। साधु साधु । पद्मावती शीघ्रं प्राप्तालि । भदनासन्नामेति साधुपदाभ्यासहेतुः । पद्मावतीति । पती नगरी अन्तरिक्षं गगनमिव विभर्ति । कलादित्यपेक्षायां विमान ।

·२०२ मालतीमाधवे मकरन्द:-अस्त्येतत् । किंतु भगवतीपादमूलगमनमप्या- शशाते । तदेहि । तत्र तावद्गच्छावः । उमे-एदं वि संभाविअदि । माधव:-एवमस्तु नाम । (इति परिकामति ।) मकरन्द:-(सगतम् ।) याता भवेद्भगवतीभवनं सखी सा जीवन्त्यथैप्यति न वेत्यभिशङ्कितोऽसि । प्रायेण बान्धवसुहृप्रियसंगमादि सौदामिनीस्फुरणचन्चलमेव सौख्यम् ॥ १४ ॥ (इति विष्मान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवेऽमोऽङ्कः । १. एतदपि गंगाव्यते । FIR मालनीति न जानाति । मा प्राधी मलाहेन दुःखितया कातरया लगा गोशितमिति नारिका विवाह प्रस्ताने मालायाः शरीररित्यागागागागं सारपणी ॥ उभे । एतदपि मंगाच्यते । गगनीपादगेवो कतुं गता गति- पर माधयः । नागारनु । नागरायः गंगागनानाम् ॥ माफ मा। यानेति । गा नोडम्मान गर्नमा मानमनिषगतमा तमगा एT गुप. नीमतीन गाणी मालनी गाता गता । तदगानी मनाममा MITसमादिमि मागगन नीमनी पागानTI मनन । 1। भारपायामागीमागा- पर ATARRit.lना । मालनीलामनगा निगि। २amitinगन गगाजापग-भागवति । वागावा- to गोदामनाया। मन शाः । पालगिर नागनमानिनामा: गोदाम या माननादान माffTERE IT. 44 ला प्रामा, गीदारनामामारनाग न AARनान ॥ 1 ॥ Ramji in म.ना.गः ॥ श्रीदात्य देवग : yिarari मा.द. in. ARRI Auran ·नवमोऽङ्कः। गिरिनिकुलगुञ्जगन्भीरगनदोहारपोरघोषणगोदावरीनुतरिनावशालने खलनुवो दक्षिणारयभूपरान् । अयं च मधुमतीसिन्धुलनेदपावनो भग- वान्भवानीपतिरपारपेयप्रतिष्ठः सुवर्णविन्दुरित्यास्यायते । (जन्य जयदेव नुवनमावन जय भगवन्नखिलवरद निगमनिये। जय विरचन्द्रशेखर जय नबनान्तक जवादिगुरो ।। १ ।। (गमनमानिनीय।) अयनमिनदोषश्यामलोनुकसानु- नंदनखरवृतीनुनसककेकः । शकुनिशकलनीसानोकहलिषवर्मा विनाति वृहदामा पतः प्रीतियोः ॥ ५ ॥ वनि कुहन्माजानन महकना- गरमिनमुराणि म्यानमययनानि । विहिवयापायः ग्ल्यायकना- निभवलितविधी अनियनिष्यन्दगन्धः ॥ ६॥ (i)सले. कामयाः । दाहिने . प को पायो .... HTTER " ! MPE समिति .:. :: :: :: . ८१८ : ।:: :: :: : - KRITE: , .. । . .. 1 -r:

·२०४ मालतीमाधवे उत्तुङ्गसौधसुरमन्दिरगोपुराट्ट- संघट्टपाटितविमुक्तमिवान्तरिक्षम् ॥ १ ॥ अपि च । सैषा विभाति लवणा वलितोर्मिपति- रभ्रागमे जनपदप्रमदाय यस्याः । गोगर्भिणीप्रियनवोलपमालभारि- सेव्योपकण्ठविपिनावलयो विभान्ति ॥२॥ (अन्यतो विलोक्य ।) स एष भगवत्याः सिन्धोर्दारितरसातलस्तटप्रपातः। यत्रत्य एष तुमुलध्वनिरम्बुगर्भ- गम्भीरनूतनघनस्तनितप्रचण्डः। पर्यन्तभूधरनिकुञ्जविजृम्भणेनं हेरम्बकण्ठरसितप्रतिमानमेति ॥ ३॥ एताश्चन्दनाश्वकर्णसरलपाटलापायतरुगहनाः परिणतमालरसुरभयोऽ- रण्यगिरिभूमयः स्मारयन्ति तरुणकदम्बजम्बूवनाववद्धान्धकारगुरु- शाला विपुला या सिन्धुर्नाम नदीविशेषः । कीदृशमन्तरिक्षम् । उत्तुगा ये सीधा- स्तेषां संघटनेन पूर्व पाटितं पश्चाद्विमुक्तमिवेत्यर्थः। अन्तरिक्षं चात्र यनीला• कारेणोर्ध्वदेशे प्रतिभाति तज्ज्ञेयम् । अन्यथा विभुत्वेनान्तरिक्षस्य पतनादिवा. नुपपत्तेः ॥ १॥ सेति । सेयं लवणा नाम नदी । जनपदशब्देन जनपद लोका गृह्यन्ते । तेषां प्रमदाय गोगर्भिणीनां प्रियास्तथा नवतृणराजिधारिण्यो धारणशीला यास्ता एव वनावलयो विभान्तीत्यन्वयः। अत्र मालाशब्दस्य 'इष्टकेपीकामालानां चिततूलभारियु' इति हखरूपम् । गोगर्भिणीति रूपंच 'चतुष्पादो गर्भिण्या' इति सूत्रेण जातिसमासे गोगर्भिणी, अजागर्भिणीति च । अचतुष्पादेऽपि तु मानुपीगर्भिणीति, अजातावपि कालाक्षिगर्भिणीति रूपं स्यात् ॥ २॥ स एप पूर्वपरिचितः। भगवतीपदेन पूज्यत्सामिधायकेन तीर्थत्वं सिन्ध्वभिधानायाः सरितः सचयति । उचैर्देशादधःशिखरेषु प्रपतनं प्रपातः । उच्चैःपतनादारितभूतलः । यत्रत्येति । यत्र जातोऽयं संकुलो विमा- व्यानेकमानिध्वनिरभिनवधनध्वानवत्प्रचण्डः । अयं च समीपगिरिप्रतिफलितेयु सत्सु गणपतिगलगर्जितसाम्यं गतः। अन्न च नूतनधगध्वनिसाम्येन मनोहरे प्रकृते ध्वनी प्रचण्डलाभिधानं कदाचिदयं मालतीविरहिणो माधवस्य श्रुतिपय- रमवाम्मोदध्वनिवत्प्रतिभाताति शक्षामुत्पादयमनिष्टकारि स्मादिति हेतोः ३.एता इति । एताश्चारण्यभूमयश्चन्दनादिप्रचुरक्षयनाद्युत्प्रेक्षणाक्षिणा- बनान्मारयन्ति तत्सादृश्येनेत्यर्थः । कीदृशोऽरण्यभूमयः पक्कबिवफल- । किंभूतान्भूधरा नित्यपेक्षा तरुणकदम्बादिवरवपद्धो दृढीकृतो ·नबमोडलः । २०७ प्रियनायवे किमति मग्यवत्सल ननु मोऽझ्नेय यमनन्दयारा । वयमागृहीतकमनीयकरण सब मूर्तिमानिद महोत्सवः करः ॥ १ ॥ व्यन्य मकरन्द दुलनः बल गति नाव लेल मनः । सासुमोना महाजा विगविग्मोन्माथी मेर: प्रतिभावानः । हानिक नतः प्राणान्मोतुं मनो विनंन्य विमपरानो निध्य ययाम ॥१०॥ शिविगलितप्रन्यायाधियाराधिक विकासfaithe | हिमा पाHिEE: ' ::। ."

·- ܢ *-

·नवमोऽङ्कः।
२०९
(परिक्रन्योपविकतः।)
मकरन्दः-(लगदम् ।) भवतु । एवं तावदाक्षिणामि । (प्रकाशम्।)
वयस्य माधव,
एतलिन्मदकलमल्लिकालपक्ष-
व्यातस्करदुल्दण्डपुण्डरीकाः ।
वाप्पान्नःपरिपतनोद्मान्तराले
दृश्यन्तानविरहितत्रियो विभागाः ॥ ११ ॥
(माययः सोगमुनिति ।)
मकरन्द:-कथं निपतिपत्तिशून्यनुत्यायान्यतः प्रवृत्तः ।
(निश्स्योत्पाय।) सखे, प्रसीद । पश्य ।
वानीरप्रसनिकुञ्जसरितामासक्तवासं पयः
पर्यन्तेषु च वृधिकासुमनसामुन्भिनं जालकः ।
उन्नीलकुटजमहासिपु गिरेरालम्व्य मानृनितः
प्राम्भागेषु शिखण्डिताण्डवविघी नविज्ञानाय ॥१५॥

·No text on this page.

·नवमोऽङ्कः । २१.१ तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधराः शिशिरसमीरणावधुतनूतनवारिकणाः । क्यमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमती- मैदकलनीलकण्ठकलहेर्नुखराः ककुमः ॥ १८ ॥ (निवस्य शोचार्ति नाटयति।) मकरन्दः-कोऽप्यतिदारुणो दशाविपाको वयसत्य संप्रति वर्तते । (सात्रम्) मया पुनरज्ञानेन वज्रमयेन किल विनोदः प्रारब्धः। (निःश्वस्य ।) एवं च पर्यवसितप्रायेव नो माधवप्रत्याशा । (अभयं विलोक्य ।) कथं प्रमुग्ध एव । हा सखि मालति, किमप- रन् । निरनुक्रोशासि । अपहस्तितवान्धवे त्वया विहितं साहसमस्य तृष्णया । निपादद्योतकमन्वयम् । तरणेति । हा प्रिये, तमपि यदि महियुत्ता जीवन्ती विष्टति तत्कथमधुनेशो दिशो टुं शक्यातलयमवलोक्येयम् । श्रीदयः क. कुम इत्यत लाह-प्रौढतापिञ्चतत्वनीटावया पहुल वहत्तयोगमन्त्रो नेपा पासु ताः । तथा पीतमारतावधूतप्रलप्रशीकराः । तया हरिहेजिमतीरिन्द्रका मुंयुक्षाः । तथा नदेन हज कता चे नीलकण्ठकलहा खराः । अनेन्दचाप- व्याप्तालया मदान्धवहिकलहेर्दुःशब्दान्विताः कथमवलोक्याः संप्रचोदयां दशा- चनिनि दुरालोस्त्वे हेतुः । शब्दोघ्वनिः अजूद्दीपनविभावत्वेन ॥१८॥ विर- हिजनालन्ताननीय टन्नमदन्दुधरादिभिप्तिाः क्यमवलोक्या माहौरिति गो- कश्चित्तवेधुनम् । बार्तिः पीडा । नाटयति माधवतो नटो न तु माधव एव । यतोऽवस्थानुशतिर्नाट्यमुच्यते । न च नायवः समावस्थाननकरोतीति दुसम् ॥ मकरन्दः । कोऽपि वकुमप्यराश्यो दयादिपाको नरपावसातः वजनदेन । महिनाशदर्शनदशायामपि जीवनीचि वजनदलहेतुः । दिनोदो दुःसनिवारको पायः। माधवस जीवनोपाय इति निःशस चिन्तपति-एवं चेति । था. सनोपाचानावाददतितप्रायेव समाप्तेद। एदुः प्रियालेन सति संबोधनन् । किमपरं भयासमोरया प्रयोजनम् । निरनुकोमानि निर्दपायेतात तर तानि सदूपमानि इवानि । पालपानदलोषितः पतिर्दस्तामासिनेलेतमा- रुपमहामांसविक्रवप्रसोन सबीमित रक्षितवाला समी तोऽस्किान मना मापदजीवितं न स्टीव निखकोगा। अपहस्तितेति नामदीदो- पनमनपेक्षितनानिमारिनहिरिति । या तपासानीन नापल दोन्न

·No text on this page.

·नवमोऽङ्कः । अकरुण वितर लितोज्ज्वलां शमतिदारुण देहि मे गिरन् । सहचरमनुरक्तचेततं प्रियमकरन्द कथं न मन्यसे ।। २३ ॥ (माधवः संज्ञां लभते) मकरन्दः-(सोच्छवासम् ।) अयमचिरघौतराजपट्टनचिरमांसल- चविनवजलपरत्तोयशीकरासारेण संजीवयति ने प्रियवयस्यम् । दिष्ठा समुच्वसितस्तावत् । माधव:-तत्तिमिवात्र विपिने प्रियावार्ताहरं करोमि । फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुज. स्खलनतनुतरङ्गानुत्तरेण लवन्तीम् । उपचितवनमालप्रौढतापिञ्छनील: प्रयति शिखरमद्रेतनतोयवाहः ॥ २४ ॥ (सरमसमुत्यायोन्मुखः कृतापलिः।) परन्तामुद्धरता टोकान्तरं नयता । जीवितनिवोदरता। एतच सर्व विलापप्रका- रतान्न तावसविशेषपोपभावहति ॥२२॥ स्पृशन्नावशरीरम् । अकल्गेति। लितमाहवर्देजोवलामकलयां दृशं वितर । तथाजिदारणनिरं लितोज्ज्वल देहि । प्रियो मकरन्दो पल ताहक तत्वोधनम् । नां सहचरननुरचित्तम् , ननु पादानुरागम् । कथं न मन्यसे कथं न जानाति । किमहं कदाप्युपरकता शति भावःमत्र विशिष्टावचनदानमात्रेवेदानी नम जीवनसातन्मात्रेऽपिकि ते वनस्पनरोति दारोती निमित्तम् ॥ २३ ॥ मकरन्दः । नचिरीतः सदोनिर्मलीकृतोराजपहःदयामः पापानविशेषत्वद्वदेव रुचिरा रम्दा तपा नास्ता पुया रविर्वस्व तागभिनवनेपसन्दः । नासालेधारापातः। अत्र वियोगिनो मा- पवलोच्याले निरहिवर्गतिदुःसहनवजलपरासारामुकूलत्वे प्रायन नबरन्दर नि. पादिरादितात्मसमानतपान्देप्पपिजलपरादीनां मुराजनरजपाबाटेपना दिया भाग्येन ममात्मनः । उतितो विनुतनिरोच्यासलाददयं त सारायः ॥ माधवः-तदिति विपन्दमानन्दः लवापिपानीकिवचनः प्रलासा. पलम्पनीदेवि भावः। दिरेपानहरमन्पति पूरीपन विनिति समाजाती. सकतम् । प्रिया मारलपासनकम् । फलभरेति । भवनको मेघः अपति । ददेनमेव पार्गहरे रोनोलापः। सोशल सरन्टोनित योग्यम् । रुपन्ला उत्तरतिरे पालभरला पानः परसेगा. सा जम्बूलनासानिलिवो दो नियुपत्र पसरलमविपाटरटेन:५१ पासपोलान् । स्योपरितपनना दिल्लहालकोट ·२१० मालतीमाधवे जृम्माजर्जरडिम्बिडम्बरघनश्रीमत्कदम्बद्रुमाः शैलाभोगमुत्रो भवन्ति ककुमः कादम्बिनीश्यामलाः । उद्यत्कन्दलकान्तकेतकभृतः कच्छाः सरित्स्रोतसा- माविर्गन्धशिलीन्ध्रलोघ्रकुसुमसेरा वनानां ततिः ॥ १६ ॥ माधव:-सखे, पश्यामि । किंतु दुरालोकरमणीयाः संप्रत्य- रण्यगिरितटभूमयः तत्किमेतत् । (सालम् ।) अथवा किमन्यत् । उत्कुल्लार्जुनसर्जवासितवहत्पौरस्त्यझम्झामरू- डोलस्खलितेन्द्रनीलशकललिग्याम्वुदश्रेणयः । धारासिक्तवसुंधरासुरमयः प्राप्तास्त एवाधुना धर्माम्भोविगमागमव्यतिकरश्रीवाहिनो वासराः ॥१७॥ हा प्रिये मालति, आह । प्राग्भागेषु गिरिभागेषु । विकसकुटजकुसुमैः प्रकृटो हासतद्वत्सु ॥१५॥ जृम्भति । ऋम्भा विकासस्तेन जर्जरः शियिठसंहतियों डिम्बढम्बरः कलिका समूहस्तेण धनश्रीयुक्तकदम्बद्रुमाः शैलपरिसरभुवो भवन्ति । एतान्मनोविनोदनाथ पश्येत्याशयः । अत्र शैलभुवोऽनुवाद्याः । दम्वद्रुमाः विधेयाः । एवं दिशो मेघ- मालाझ्यामा भवन्ति । तत्रत्यककुभो मनोविनोदनत्वेनावलोकय । तयानुवाद्यविधे. यभावौ च । तथा सरित्प्रवाहाणां कच्छा येऽनूपप्रायदेशा उद्यत्कन्दलाच ते का. न्तकेतकमृतश्चेति संप्रतिपन्नास्तेष्वपि मनो विनोद्यतामित्याशयः। तथा वनानां ततिराविर्भूतगन्धानि यानि शिलीन्ध्रलोध्रयोः कुसुमानि तैः सेरेव स्मेरा । ते मनोविनोदननिमित्तमित्याशयः । अनेन प्रवन्धेन विरहिवर्गायन्तानिष्टहेतुरासन्नो वर्तुः सूच्यते । शिलीन्ध्राः पुन्नाग विशेषाः । रम्मेलन्ये । 'शिलीन्ध्रः कन्दली पुष्पे करत्रिपुटकाख्ययोः' इति विश्वः । त्रिपुटकेति विचकिलविशेषः ॥ १६॥ माधवः । भवचनगौरवेण पक्ष्यामि । दुरालोकसमस्यां दशायां सरोद्दीपक- स्पेन, रमणीयत्वं तु सुखिनामविरहिणामरण्यगिरिभूमीनामिति विवेकः। तत्किमेत. ति सामान्योको नपुंसकलिङ्गता । कोऽयं सर्वविदः मुहृदोऽयर्थप्रतिकूलानामेव मम दुःखशान्त्यर्थमुपन्यासक्रम इसभिप्रायः। अथवा । किमन्यद्धाग्यविष. निमित्तान्तरं वयस्यस्योपन्यासक्रमे गवेषणीयमिति सात्मगतमेव संवृणोति । रमणीयानां दुरालोकत्वे निमितं विमृशन् । अथवा किमन्यते दिवमाः दुरालोकरवे निमित्तानीत्यर्थः । कीदृशो दिवसा इत्यत आह-उत्फु. विकसितानि यानि ककुभमालकुमुमानि तवांवितो वहन्गच्छन्य. प्रयाटा बोटेनान्दोलनेन स्खलिताः स्वस्थानायलिना इन्दनील शक्लयस्ति- । येपु दिवसेषु तादृशाः । तया नूतनासारसकमेदिनीपरिमलमुग- प्रस्खेदजलस्थामारपवनशैलायो विगमो विनाशशथा प्रयदातापाय व्यतिकरो व्यामिश्रणं तन्टोमावहनशीलाः ॥ १०॥ हादति .. .

·नवनोऽङ्कः। मकरन्दः-होगन् ।) यमिदानीमुन्नादोराग एव नावे. न्नुमाकन्दति। हा नात, हा लन्च हा भगवति, परित्रायत मान । पत्य नावासावसान्। माधवः-विचनादः। नवेयु लोत्रप्रसवे शान्ति- ः कुर गंत गजेनु । जानु ननवनिति प्रमय्य व विभक्षा विरिने प्रिया में ॥ २७ ॥ हा प्रिये नालति। मकरन्दः सहदि मुजनिवाले प्रेयसि प्राननाये क्रयानिव सहपांक्रीडनत्रौत्सल्ये । प्रियजनविरहावियाविनेदं दयानं हजहदय विदार्य तं दिवा न प्रयाति ।। २८ ।। नापन:-मुलभानुकारः खलु जगति वेवसो निर्मापनिवेदाः। हिरो लामो नमन समानदार करोति पतः । यसमन्द-मन्दः मनमानी २६॥ २, न्दुको हमने गुनन्देश प्रविले सांचे हेदः, तदन्याः संनदयालपर संचरणनीतिगायन मकरदः । उन्नद परमो मनपर एटेन्मुसमान्य भनक हलविवार माना पर उनी। भाई मन्दीर. सन् । माधवः । दिनदेय नमः । नदिति ने प. पर , म२ सदा-सुनीता F7. सारेर र ! ! ! पद:

·२१२ मालतीमांधवे तदिहानपराधिनि प्रिये सखि कोऽयं करुणोज्झितः क्रमः ॥ १९ ॥ कथमद्यापि नोच्छसिति । हन्त, मुपितोऽस्मि । मातर्मातर्दलति हृदयं ध्वंसते देहवन्धः शून्यं मन्ये जगदविकलज्वालमन्तवलामि । सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वमोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥ २० ॥ कष्टं भोः, कष्टम् । बन्धुताहृदयकौमुदीमहो मालतीनयनमुग्धचन्द्रमाः। सोऽयमद्य मकरन्दनन्दनो जीवलोकतिलकः प्रलीयते ॥ २१ ॥ हा वयस्य माधव, गात्रेषु चन्दनरसो दृशि शारदेन्दु- रानन्द एव हृदये मम यस्खमासीः । तं त्वां निकामकमनीयमकाण्ड एव कालेन जीवितमिवोद्धरता हतोऽसि ॥ २२॥ (स्पृशन् ।) खकरार्पणसाहसमनुष्टितं तदेवमनपराधे कोऽयं निष्करुणः क्रमो व्यापारः ॥१९॥ मातरिति । दलति स्फुटति । ध्वंसते त्रुध्यति । देहयन्धः शरीरावयवसंघि. स्थानम् । ईदृशपुरुषप्रकाण्डेन विना जगच्छून्यं जानामि । तथाऽविच्छिन्नग्याळ यथा स्यादेवमन्तहृदये ज्वलामीव ज्वलामि । तथान्तरात्मा सीदन्नवसनीभवन न्धयतीत्यन्धमस्मिंस्तमसि मन्नतीव । विष्वक्सर्वतो मोहः स्थगयति सर्वेन्द्रिय तीरावृणोति । विधुरो व्याकुलः । कथं मन्दभाग्यः करोमि । अस्य प्राणरक्षामिति शेपः । अथवा कथमिति किमित्यर्थेऽव्ययम् । किमिदानी करोमीत्यर्थः ॥२०॥ चन्धुतेति । यन्धुता यन्धुसमूहः तचित्तस्य कृते कौमुदी मह इव कौमुदीमहः। महाब्द उत्सवे । मालतीनयनयोः कृते प्रतिपचन्द्रः असंपूर्णदर्शनविषयत्वेन कदा सम्यनयनविषयता यावतीत्यस्या उत्कण्ठाजनकत्वेन मुग्धचन्दत्योतिःामकरन्द. नन्दनो मकरन्दानन्दनिमित्तं जीवलोकस्य तिलक इवातिलको मण्डन विशेषः। प्रली. यवे नश्यति ॥२१॥ गाम्पिति। आलिमयमानो गात्रेषु चन्दनरसः। दृश्यमानो दृशि शरचन्दः। विभाव्यमानो हृदय आनन्द एव मूर्तः । निकामकमनीयं समा- ·--- नवनोऽङ्कः । २१५ मकरन्द:-(सोद्वेगन् ।) स्यमिदानीमुन्मादोपराग एव माधवे. न्दुमास्कन्दति । हा तात, हा लन्च, हा भगवति, परित्रायत मान्। पश्य माधवत्यावरसान् । माधवः-धिप्रमादः। नवेषु लोध्रप्रसवेषु कान्ति- ईशः कुरङ्गेषु गतं गजेषु । लतामु नवलमिति प्रमथ्य व्यक्तं विभका विपिने प्रिया मे ॥ २७ ॥ हा प्रिये मालति। मकरन्द: मुहदि गुणनिवाले प्रेयसि प्राणनाथे कथमिव सहपांसुक्रीडनप्रौढसख्ये । प्रियजनविरहाधिव्याधिखेदं दयानं हतहदय विवीर्य त्वं द्विधा न प्रयासि ॥ २८ ॥ माधव:-गुलभानुकारः खलु जगति वेवसो निर्मामलेनियमः।

·No text on this page.

·नवमोऽहः। २१७ कान्पिल्यकप्रसवपाटलगण्डपालि- पाचारणझुटितदाडिमकान्ति वतन् ॥ ३१ ॥ नयं च रोहिणानोकहकन्धविप्रान्तकण्ठः करी । कयमत्राप्य- नवसरः। कण्डूकुत्मलितेक्षणां सहचरी दन्तत्य कोट्या लिख. पर्यायव्यतितीर्णकर्णपवनराहादिभिवीजयन् । जधानवसल्डकीकिसल्यैरत्याः सिति कलय- बन्यो वन्यमतजः परिचयप्रागरभ्यमभ्यत्यति ॥ ३२॥ (जन्यतो विलोक्य ।) पयंतु नान्तर्वर्धयति ध्वनलु जलदेवामन्द्रनगार्जितं नासनात्सरसः करोति कलानावर्जितैः शैवतैः । दानयानिविषादमूकनधुपचासङ्गदीनाननो नूनं प्राणसमावियोगविधुरः तरनतान्यति ॥ ३३ ॥ जलमनेनाप्यायासितेन। (वानन्दम् ।) एष सानन्दसहचरीसनान- माह-अपरारपिता रसीहता कमनीया दन्नपडित्र वदने तत। क्या रोचनेकाफलकलाल कपोलपात्र उत्तया । पानेनारनं दोनोवान लाटेतं पदाडिम तत्व शान्ति वक्ते तताइपिस्यः ॥ ३१ ॥ एष करो विटनीति शेषः। रोहिवरमूले विश्रान्तीयः । रोहिणो वः । नन्वरो नवचनन्छ । कपालिनेति । बन्यः कोऽयचं वनमः कान्तातिर- रेच प्रौडिनन्दसति । बिनिसकायां कन्हयनेन नकुलिवनपना प्रियां दन्दन्य व्या लिसन् । तया पर्यायेण ऋने व्यकिीज निक्षित बनौ सद नैराणविनिः मुखजनकरवरी कोयन् । तथा भुक्षाः प्रलपानीपटवैः स्याः कारच्या इति वनपनिवि ॥ ३२ ॥ नान्तरिति । लपमन्यः । नून से प्रारमा त्रिपा त्तद्वियोगेन विधुरः सन्दरको गजतान्याने। पदोन्नु मेरे नदार्जितं न वर्धयदि नाविष्करोति । उपासमाविकमासरोवरादाबर्दिनः विलः रूदलाम करोति । दया नदव या मानहनिस्दया मदसावानादेन यो पादत्तेन निमदा दे मधुपाडेयां दो को दरनिंदनसानाला दनाय विशल्पा टपरूपलेन दोन्मत्रहर ददन इस त ! नल. नानमनोऽपन, बदलनन स्तरापाटन । योऽारो पनमः स्त- योन्य इलारोबस विदोन-सानन्देति।सन्दा पानिपतमाया समानानो निमिनिस। रोदरं स्तनदार विहरतोचवः। ।

·No text on this page.

·नवनोऽयः । २१९ धिगुच्छसितवैशसं मम यदित्यमेकाकिनी धिगेव रमणीयवस्त्वनुमवादृयामाविनः । त्वया सह न यस्तया च दिवसः स विध्वंसता प्रमोदमृगतृप्णिकां विगपरत्र कामानुपे ॥ ३५ ॥ मकरन्दः-अये, उन्मादमोहान्तरितोऽपि मां प्रति कुतश्चि. व्यलकाप्रबुद्ध एवान्स सहजनेहसंस्कारः । तत्संनिहितनेव मां मन्यते । (पुरतः स्थिता ।) एप पार्श्वचर एव ते स मकरन्दो मन्दमान्यः। माधव:--हा प्रियवयस्य 1 संमाक्य । परिष्वजत मान् । प्रियां मालती प्रति तु निराश एव संवृतोऽलि । मकरन्दः-एपोऽई संमाययामि जीवितेश्वरम् । (दिलश्य गयरणम् ।) कष्टम् । फथमाविभूतमत्परिप्वोत्कण्ठ पत्र निवेदनः संवृतः । तत्कृतमिदानी जीविताशाव्यसनेन । सर्वथा नानिने प्रियवयन्य इति युत्तः परिच्छेदः । हा चयन्य, यत्रोदसंज्वरवता दयेन नित्यः गावद्धपधु विनावि निमिरयोगात् ।

·२१८ मालतीमाधवे य॑मानमधुरगम्भीरकण्ठगर्जितध्वनिरपरोऽपि मत्तमातङ्गवर्गपालकः प्रत्यग्रविकसितकदम्बसंवादिसुरभिशीतलामोदवहुलसंवलितमांसलक- पोलनिष्यन्दकर्दमिततीरं समुद्धृतकमलिनीखण्डप्रकीर्णकेसरमृणालक- न्दाङ्कुरनिकरमनवरतप्रवृत्तकमनीयकर्णतालताण्डवप्रचलकर्णजर्जरित- तरलतरङ्गविततनीहारवित्रस्तकुररसारसं सरोऽवगाह्य क्रीडति । भवतु । एनमाभापे । महाभाग नागपते, श्लाघ्ययौवनः खल्वसि । कान्तानु- वृत्तिचातुर्यमप्यस्ति भवतः। (सापवादम् ।) लीलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु संपादिताः पुष्यत्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूपसंक्रान्तयः । सेकः शीकरिणा करेण विहितः कामं विरामे पुन- ने नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥ ३४ ॥ कथमवधीरणानीरसं व्रजति हन्त, मूढ एवास्मि, योऽस्मिन्वनचरेऽपि वयस्यमकरन्दोचितं व्याहरामि । हा प्रियवयस्य मकरन्द, सरोविशेषणान्याह-प्रत्ययविकसितेति । प्रत्यग्रविकसितो नूतनविकसितो यः कदम्यकुमुमरामूहस्तत्समानः सुरभिः शीतलो य आमोदस्तेन बहुलः प्रभूत. स्वथा संवलितः पुजीभूय स्थितोऽत एव मांसलः पुष्टो यः कपोलनिष्यन्दतेन संजातकर्दमं तटं यस्य सरसस्तादृक् । तथा समुद्धृतानि यानि कमलिनीखण्डानि पद्मिनीकदम्बानि तेभ्यः प्रकीणी विक्षिप्ताः केसरादयो यस्य यरराः।अनवरतम. विच्छिन्नं प्रवृत्तं कमनीयं यत्कर्णतालयोस्ताण्डवमुद्भूततं तेन चण्डी यो कणी ताभ्यां जरिता ये तरजास्तेभ्यो विनिर्गता ये नीहाराः शीकरासोभ्यो वित्रस्ती १९...ासी पक्षिविशेषी यत्र तत्तादृक् । भवतु । खस्थचित्तोऽयमाभाषणयोग्यः । तदेनमामापे । टाध्ययावनः प्रियावियोगवर्जयोवनः । कान्तानुगृत्तिवानुयं तय सदूपणम् । तदेव चातुर्य व्यनक्कि-ठीलेति । लीलयोद्धता ये विसकाण्डका वटास्तच्छेदेषु समाप्तिपु विकसत्पममुरभितम्य जलस्य गणपसंकान्तय उद्रीण. जलचुबुकमुफ्रान्तयः संपादिता दत्ताः । अनेन रतारम्भ नायककृत्यमुशम् । गाइयपदेन खयं पीला जलदानं ध्वनितम् । तयाम्मकगवना शलमोन सेकः कृतः । तदिदं द्वयं काम युक्तमेव । दोपमाह-पिरामे रतिपिरामे पुनर- कुटिलनालपद्मपत्रच्छनं न नेहादतम् । एतादयुक्तमित्यर्थः । अतः कान्तानुति न जानामीति भावः ॥ ३४ ॥ अवधीरणा प्रतिषचनादानम् । तेन नीराम यथा स्यादेवं प्रजदीत्यर्थः । हन्टेति विपादे । ययामकरन्दोस्तिमित्यनेन प्रा.

·नवनोऽः तदेतदसितोत्सल्युति गरीरनालनमू- ममापि इत्पीडनैरपि न तृतिरालिनैः। पदुल्हसितविक्रमा का निपीनवयः पुरा नवप्रणयविनमाकुलितनाललीदृष्टयः ॥ ३८ ॥ हन्त मोः, एकत्सां तनावेजावतो गुणनाशारस संनिवेशः स्य निवान्त् । सखे नाधव, नापूर्णश्च कलानिरिन्दुरनो यातश्च राहोर्नुस संजातश्च धनायनो जलपरः शीर्णश्च बापोर्नवात् । निवृतश्च फलेपहिर्द्वन्दरो दम्पश्च दावामिना तं चूडामणितां गतश्च जगतः प्रासश्च योगद ॥ ३९ ॥ बलरियजे तावदेवं गतमपि प्रियवयसन् । नतिश्चानेन सं. त्यनेवाः । (पदस्य।) हा वयस, विनलकलानिये गुनगुने, हा मालतीत्वयंसाहावितेश्वर, हा कानन्दकी नकरन्दानन्दजनक नाघव, रूपनत्र ते अन्नन्यपश्चिनः पश्चिनावलानाधितो करन- बाहुपरिप्वनः । ससे, संमति नइलमति कान्दो जीवनीति - मंसाः । कुतः।

·२२० मालतीगाधने त्वय्यापदो गणयता भगमन्वमावि तत्सर्वमेकपद एवं गम प्रणप्टम् ॥ ३६ ॥ अथवा वरं त एवातिकान्ता मुहूर्ताः, गेषु तथाविधमपि भवन्तं तयमानमनुभूतवानगि । इदानीं तु मम भारः कायो जीवितं वजकलं काष्टाः शून्या निष्फलानीन्द्रियाणि । कप्टः कालो मां प्रति त्वयाणे शान्तालोकः सर्वतो जीवलोकः ॥ ३७ ।। (विचिन्त्य ।) तरिकं नु माधवास्तमयसाक्षिणा भवितव्यमित्यतो जी. वामि । तदस्माद्विरिशिखरात्पाटलावत्यां निपत्य माधवस्य मरणा- ग्रेसरो भवामि । (सकरुणं परिवृत्त्यावलोक्य च ।) कष्टम् । दुपस्थितं तद्विनापि । 'प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि' इति लुकम् । पुनः कीदृशा हृदयेन । यीदृशावस्था विचारयता । तद्यं सर्व लयि नियतने सति एकपदे झटिति विनष्टमिति ॥ ३६ ॥ तेऽतिकान्ता मुहर्ता एव वर्तमानमुह- तेभ्यो वरम् । भद्रा इत्यर्थः । 'परशब्दोऽव्ययो भद्रम्' इत्यमरः(१)। 'वर विरोधो. ऽपि समं महात्मभिः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । तथाविधं तादृगसासर्वदुःसमनु. भवन्तं येपु तेषु मुहर्तेपु । चेतयतीत्येवं शानच् । इदानीं वैराग्यप्रभावादावि. भूतशरीरव्यतिरिकात्मसाक्षात्कारो मकरन्द आत्मगतमेव विचारयति-भार इति । यथा भाराकान्तोऽपि तत्परित्यागानिर्दुःसः स्यात् , एवं शरीरप्राणपरित्या- गाद्वाधारहितो भवामीति काये भारत्वोक्तिः । ईयप्राणनाथ विनाशेऽपि यम प्र. याति तज्जीवितं वकीलमिव वकीलम् । वकीलत्वोयत्या दृढलमुक्ला दुःसह. दुःख जनकत्वं च जीवितस्य कथितम् । खद्विरतिज्ञानान्मम सर्वशः प्रतिमाति । सदिदानी सर्वाः काष्ठाः शून्या इव शून्या असंपूर्णायांः निष्फलान्येकादशेन्द्रि- याणि यथायथमिन्द्रियैः खखानि ग्राह्याणि न गृह्यन्ते । सर्वव्यापाराणा निवृत. लात्कालस्य कटलम् । लत्प्रयाणे मरण इति वफव्ये मरणशब्दस्याशखार्थखा. तद्वक्तुमशकः प्रयाणपदेन कल्याणानिधायकेनाह यथा 'देवव्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां द्रोणे च कर्णे च यशोवशेपे । लक्ष्मीसहायस्य तथैव यत्स वात्सत्य- वान्द्रीणिरयं सहायः ॥' इति । अत्र दीर्घनिद्रादिपदैः शब्दार्थप्रतिपादकाभासेरश- स्वान्येव कविरुकवान् । अत्र दीर्घनिद्रापदेन मरणम् । यशोवशेष इति गते । लक्ष्मीसहायस्यैकाकिनः। वात्सल्यवानिति वात्सल्यसहायः। एकाकीत्यर्थः । शान्ता- लोको जीवलोकः । शान्तद्योत इत्यनेन जीवलोकस्य तमोमयतां प्रतिपादयन्मो- हमयतामात्मनः प्रतिपादयति ॥ ३७ ॥ माधवोऽस्तमनमेतीति माधयमरणवेदि- समेव मज्जीवितफलम् । तहि जीवितपरित्यागाय प्रयत्नं करोमीयाशयः। गिरि- ·नवमोऽङ्कः २२१ तदेतदसितोत्पलद्युति शरीरमलिन्नभू- न्ममापि दृढपीडनैरपि न तृप्तिरालिङ्गनैः। यदुल्लसितविनमा वत निपीतवत्यः पुरा नवप्रणयविनमाकुलितमालतीदृष्टयः ॥ ३८ ॥ हन्त भोः, एकत्यां तनावेतावतो गुणसमाहारस्य संनिवेशः कथ- मिवामूत् । सखे माधव, आपूर्णश्च कलाभिरिन्दुरमलो यातश्च राहोर्मुलं संजातश्च घनाघनो जलघरः शीर्णश्च वायोर्जवात् । निवृत्तञ्च फलेनहिर्द्धमवरो दन्वश्च दावाग्निना वं चूडामणितां गतश्च जगतः प्राप्तश्च मृत्योर्वशन् ॥ ३९ ॥ तत्परिप्वजे तावदेवं गतमपि प्रियवयस्यम् । अर्थितश्चानेन संप्र- त्ययमेवार्थः । (परिष्वव्य ।) हा वयस्य, विमलकलानिधे गुणगुरो, हा मालतीस्वयंसाहजीवितेश्वर, हा कामन्दकीमकरन्दानन्दजनक माघव, अयमत्र ते जन्मन्यपश्चिमः पश्चिमावस्याप्रार्थितो मकरन्द. वाहुपरिप्वङ्गः । सखे, संप्रति मुहूर्तमपि मकरन्दो जीवतीति मैव- मस्साः । कुतः। - पिसरापाटलावलभिधानायां नयां निपत्र वारदेवमाधवो नियते तावदेवमजी वितं परिलजानीलः । तदेतदिति । तदेतन्मापारीरं नीलोत्पलपनकान्ति। तृप्तिः संतोपो मम हटपीटनरपालिानरलिमाभूत् । सदई नवलेपिलासव्याकु. समालतीहस्य उपचितालुताः पूर्व निपीतलः। मिलादरेणालोकितवल एलपः। पतेति खेदे ॥ ३८ ॥ आपूर्ण इति । या निर्मलचन्द्रः कलानिरापूर्णोऽहता. नन्दच सहियान रखते। या संजातमात्र एद पनापनी दर्पयो पनः प्रचण्ड- पायुगाद्विी! भवति । मतदायरादितापमानः प्रचारपदनादियदे। रसादा परेप्रतिः पस्तित्वातरितरः सफलरतपितापारियों समामिला दस्ते सपा समयसाधारसामगधगतामानामागुनमन पसोको त्यो प्राप्त दलः६॥ प्रार्थितो पारितोदनेवारीपरोड:- लेव पयस्व, संगादया परिपजस मान । त्रिवारप्रति दिनेल' इलने प्रदेश रकम रोपपेन । तपसार- जमानपेको मायामाननिय सररररररर सोदित सिन् । हिमाली रिलारामारदमरमरकरार ·२२० मालतीमाधवे त्वय्यापदो गणयता भयमन्वमावि तत्सर्वमेकपद एव मम प्रणप्टम् ॥ ३६ ॥ अथवा वरं त एवातिकान्ता मुहूर्ताः, येषु तथाविधमपि भवन्तं चेतयमानमनुभूतवानस्मि । इदानीं तु मम भारः कायो जीवितं वज्रकी काष्टाः शून्या निष्फलानीन्द्रियाणि । कप्टः कालो मां प्रति त्वायाणे शान्तालोकः सर्वतो जीवलोकः ॥ ३७॥ (विचिन्त्य ।) तत्किं नु माघवास्तमयसाक्षिणा भवितव्यमित्यतो जी- वामि । तदस्माद्विरिशिखरात्पाटलावत्यां निपत्य माधवस्य मरणा- ग्रेसरो भवामि । (सकरुणं परिवृत्त्यावलोक्य च ।) कष्टम् । दुपस्थितं तद्विनापि । 'प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि' इति झुकम् । पुनः कीदृशा हृदयेन । खयीदृशावस्था विचारयता । तद्भयं सर्व लयि निश्चेतने सति एकपदे झटिति विनष्टमिति ॥ ३६ ॥ तेऽतिक्रान्ता मुहूर्ता एव वर्तमानमुहू- तेभ्यो वरम् । भद्रा इत्यर्थः । 'वरशब्दोऽव्ययोभद्रम्' इत्यमरः(१)। 'वरं विरोधो. ऽपि समं महात्ममिः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । तथाविधं तागसासर्वदुःखमनु- भवन्तं येषु तेषु मुहूर्तेषु । चेतयतीत्येवं शानच् । इदानीं वैराग्यप्रभावादावि. भूतशरीरव्यतिरिकात्मसाक्षात्कारो मकरन्द आत्मगतमेव विचारयति-भार इति । यथा भाराकान्तोऽपि तत्परित्यागानिर्दुःसः स्यात् , एवं शरीरप्राणपरित्या- गाद्वाधारहितो भवामीति काये भारत्वोक्तिः। ईदृक्प्राणनाथविनाशेऽपि यन प्र. याति तज्जीवितं वज्रकीलमिव वज्रकीलम् । वज्रकीलत्वोक्त्या दृढवमुक्ता दुःसह दुःखजनकत्वं च जीवितस्य कथितम् । खद्विरतिज्ञानान्मम सर्वशः प्रतिभाति । तदिदानी सर्वाः काष्ठाः शून्या इव शून्या असंपूर्णार्थाः निष्फलान्येकादशेन्द्रि- याणि यथायथमिन्द्रियैः स्वखानि ग्राह्याणि न गृह्यन्ते । सर्वव्यापाराणां निवृत्त. खात्कालस्य कष्टलम् । सत्प्रयाणे मरण इति वकव्ये मरणशब्दस्याशस्वार्थवा. त्तद्वक्तुमशकः प्रयाणपदेन कल्याणानिधायकेनाह यथा 'देवव्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां द्रोणे च कर्णे च यशोवशेषे । लक्ष्मीसहायस्य तथैव वत्स वात्सल्य- वान्द्रौणिरयं सहायः ॥' इति । अत्र दीर्घनिद्रादिपदैः शब्दार्थप्रतिपादकाभासैरश- स्तान्येव कविरुक्तवान् । अत्र दीर्घनिद्रापदेन मरणम् । यशोवशेष इति मृते । लक्ष्मीसहायस्यैकाकिनः। वात्सल्यवानिति वात्सल्यसहायः। एकाकीत्यर्थः। शान्ता- लोको जीवलोकः । शान्तद्योत इत्यनेन जीवलोकस्य तमोमयतां प्रतिपादयन्मो- हमयतामात्मनः प्रतिपादयति ॥३७॥ माधवोऽस्तमनमेतीति माधवमरणवेदि- खमेव मन्जीवितफलम् । तर्हि जीवितपरित्यागाय प्रयनं करोमीलाशयः। गिरि- - .

·No text on this page.

·२२२ मालतीमाधवे आ जन्मनः सह निवासितया मयैव मातुः पयोधरपयोऽपि समं निपीय । त्वं पुण्डरीकमुखवन्धुतया निरस्त- मेको निवापसलिलं पिवसीत्ययुक्तम् ॥ ४० ॥ (सकरुणं विमुच्य । परिक्रम्य ।). इयमधस्तात्पाटलावती । भगवत्यापगे, प्रियस्य सुहृदो यत्र मम तत्रैव संभवः । भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥४१॥ (इति पतितुमिच्छति ।) सौदामिनी -(प्रविश्य सहसा वारयिता ।) वत्स, कृतं साहसेन । मकरन्द:-(विलोक्य ।) अम्ब, कासि । किमर्थ - त्वयाहं प्रतिषिद्धः। सौदामिनी -आयुष्मन् , किं त्वं मकरन्दः । मकरन्द:-मुश्च । स एवामि मन्दभाग्यः । सौदामिनी -वत्स, योगिन्यसि । मालतीप्रत्यभिज्ञानं च धारयामि । (वकुलमालां दर्शयति ।) मकरन्दः-(सोच्छ्वासं सकरुणम् ।) अपि जीवति मालती। सौदामिनी-अथ किम् । वत्स, किमत्याहितं माधवस्य । यदनिष्टं व्यवसितोऽसीत्याकम्पितास्मि । मकरन्दः-आर्ये, तमहं प्रमुग्धमेव वैराग्यात्परित्यज्यागतः । विपत्प्रतीकारः कृतः क्रियते वेति प्राप्याकिंचित्कारिलाद्विधेय इत्याशयः। अपश्चिम याद्यः । पुनर्ममालिनाभावादयमेवापश्चिमो दुर्लभः । पश्चिमावस्यान्यायस्या। आ जन्मन इति । जन्मप्रभृति सहचरतयाभिमजननीस्वन्यमपि पीला संप्रति वन्धुतया बन्धुममूहेन निरस्वं दत्तं निवापमेक एव पिवनि मकरन्दं विहायेस. युक्तम् । निवापः पितृतर्पणम् ॥ ४० ॥ प्रियस्येति । यत्र स्थाने प्रियस्य म. यीतिस्थानस्य सुहृदो यत्र देशे संभवो जन्म स्यात् , तत्रैव ममापि संमयो भूः यात् । तयामुत्र परलोके तस्यैवानुचरो भूयासमिति प्रार्थनाद्वयम् ॥ ४१ ॥मका रन्दः कामन्दकीसहशवेपसौहार्दवयोदर्शनादम्यत्युतिः । प्रविषिद्धो निवारितः। तस्यैवानुमंचरोभूयासमिति प्रार्थनावचो दूरादाकये सौदामिनी पनि कमक- रन्ददति ॥ सौदामिनी। अथ किम् । जीवतीत्यर्थः । अत्याहितं महानीतिः। विनाशो जातो मावस्येलाशयः। अनि सशरीरत्यागा व्यवसितोऽनिमक

·No text on this page.

·No text on this page.

·नवमोऽङ्कः २२७ सुकृतं तदत्तु कवमस्वयं विधि- र्यदकालमेघवित्ततियूयुजत् ।। १९ ॥ माधव:-हा प्रिये मालति, कष्टमतिवीमत्समापन्नासि । कथमपि तदाभवस्त्वं कमलमुखि कपालकुण्डलामत्ता । उलातधूमरेखाक्रान्तेव कला शशधरत्व ॥ ५० ॥ भगवति कपालकुण्डले, निर्माणमेव हि तदा तव लालनीयं मा पूतनावमुपगाः शिवतातिरेव । नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमत्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिन मुसलैर्वत कुट्टनानि ॥ ५१ ।। सौदामिनी-वत्स, अलमावेगेन । अक्ररिप्यदसौ पापमतिदुष्करुणैव सा । नामविप्यमहं तत्र यदि तत्वरिपन्थिनी ॥ ५२ ।। उभा-(प्रणम्य ।) अतिप्रसन्नमार्यापादैः । तत्कथय का पुनस्त्व- मलाकमेवंविधो बन्धुः । हतं मदनेव चन्द्रिकमा तानसः । अयं पुनः पतमो विपिरकाल लदनिकाति विस्तारः इमुदाय रेप व्ययूयुजवियु चकार । सत्र चन्द्रिका मालनी, इनायते भाषः, अपालने पविततिः कपालामालेलारायः॥ ४९ ॥अप मापदोमाई. व्यापादनायस्यां चिन्तयमाह-अजिवीभत्समसदरदिएनेनातिन् । प.प. तिलिपिदापा । पालटलया प्रासमता स्वीसका। चन्द्रवलका प्रसते तदोपमा तद र उशोधनाजिरपति प्रहा। महला प्रबकेन आदीवार । त्वं पूनमारमानोपमः ।। दरार - -- हारी। साकार- ... " .::समापदेटि!.

·No text on this page.

·नवमोऽङ्कः। २२७ सकृतं तदत्तु कतमस्त्वयं विधि- र्यदकालमेघविततिळयूयुजत् ॥ १९ ॥ माधवः-हा प्रिये मालति, कष्टमतिवीभत्समापन्नासि । कथमपि तदाभवस्त्वं कमलमुखि कपालकुण्डलाप्रता। उत्पातघूमरेखाक्रान्तेव कलों शशधरस्य ॥ ५० ॥ भगवति कपालकुण्डले, निर्माणमेव हि तदा तव लालनीयं मा पूतनावनुपगाः शिवतातिरेव । नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिन मुसलैबत कुट्टनानि ॥ ५१ ॥ सौदामिनी '-वत्स, अलमावेगेन। अकरिष्यदसौ पापमतिदुष्करुणैव सा । नाभविष्यमहं तत्र यदि तलरिपन्थिनी ॥ ५२ ॥ उभौ-(प्रणम्य ।) अतिप्रसन्नमार्यापादैः । तत्कथय का पुनत्व- मलाकमेवंविधो बन्धुः। कृतं मरनेव चन्द्रिकया कृतनिलः । लयं पुनः तमो विधिरकालजलदवितति. विस्तारः कुमुदाकरेग ब्बयूयुजा युकं चकार । बत्र चन्द्रिका मालती, कुमुदाकरो माधवः, नहाल्नेघविततिः कपालकुण्डलेखाशयः॥४९॥जय नाघवो मालनी. व्यापादनावस्था चिन्तपनाह-अतिवीमत्वमशहिंसनेनानिगर्हितन् । कथ. भपीति कपिशब्द इवार्थे । कपालकुण्डलया प्रासीकृतावं कीट्यसीति भावः। यदि कदाचिदप्युलावधूमरेखयर चन्दल्लैका प्रत्यते तदोपमा क्व सा सादि. लयः॥५०॥भगवतीति।भगवच्छन्दोझानातिशयपति। तेन प्रदानवतीति । निर्माणमिति। मालवीशरीरल महता प्रयमेन लालनीयमाधुर्वखनविकरल राक्षसादेबलनीयनाधुर्यखभापम् । त्वं पूतनात्वं राक्षसीव नोपमाः । सपनायः। लन रमणीय लाटने हेतुघन्तमाह-नैसर्गिीति। सुरनिरः पुरसमस साना- दिकी स्थितिः प्रतिता हिरदेव । ननु त क नुस्लन तु कुहनानि । नत्र तु पाइलपाः प्रधानन्देन संपन्धादपनारायः। पत्किल वं दार- शानदपा विचारपति न तावन्मालनी तव साक्षादसारिणी । नच ते गुलर्दियते, चदर्थ का व्यापादिता निर्वापारा सात् नालनी दे। तदर्थदानपिगन्यापन सिविकलो पर्वते । तदाशसपेलासपः ॥ ५५ ॥ अकरिष्यदिति । बन क. पालकुमार मालनीमरजस्पर्म पापमारेप्परिलनिविभव सादत्राने

·२२६
মাতামাৰ
मकरन्द:-इसमार्या योगीशर्यस्य मालत्यभिज्ञानसोपनेत्री।
माधव:-(सायं कृताति: I) मार्य, प्रसीद । कथय, जीपति
मे पिया सा।
सौदामिनी-वत्स, समावसिहि । जीवति सा कल्याणी ।
माधवमकरन्दो-(सगुल्लास ।) मार्थे, ययेवं कथय क एप
तान्त इति।
गौदामिनी-ति पुरा करालायतनेऽपोरपण्टः कृपाणपा-
निगपादितः ।
गा:---(गागा) गार्ग, विरग । ज्ञातो वृत्तान्तः ।
मारन:-रागो, 'कहा।
माशा: ---गि । सामा गपालाण्डला ।
मान:-~~-मारी, आगेगा।
गादागिनी---- या निदितं बरोन |
मका-द...:, का।
लागणाविन्दु नागिता
u jutest ISS vinz

·नवनोऽङ्कः । एकक्षणशुटितसंघटितप्रमोह- मानन्दशोकशावलं समुपैति चेतः ॥ ५५ ॥ तवत्र कान्तारावसाने सहालगेंग प्रविष्टां भगवतीमनुच्च वृत्तान्तमेनं कथयामि । (प्रति निष्कन्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमायत्रे नबमोऽङ्कः ।

·मालतीमाये सौदामिनी-शासप सवेता । (भाग 1) इसभिवानीमा गुरुन तपापमयोगाभियोगनाम् । इमामाकर्षिणी सिद्धिमातनोमि शिवाय कः ॥ ५३ ॥ मारल:--साधर्मम् । पतिकर हा भीमतामसोनाम पापा बसिरम शान्तः । ( II) मिमि.मि.मग Mithit httpur 13 11 13thy | ji | Heart !! !!! { }}}}} " ! (.::. :) | " !!!!.]} } } } ·नवमोऽसः । २२९ एकक्षणत्रुटितसंघटितप्रमोह- मानन्दशोकशवलं समुपैति चेतः ॥ ५५ ॥ तन्त्र कान्तारावसाने सहालद्वर्गेण प्रविष्टां भगवतीमनुएल वृत्तान्तनेनं कथयामि । (इवि निशान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे नवमोऽङ्कः । न तितो नाल्जीलिप: पसल नसंपतितो मोहो पत्र मनले कताम् ॥ ५५ ॥ कामन्दकाटीन्दसायंदर नागादिपक्षनेते तसे हरलालीलाप्रपरेन भवनः। मसेसरेनरमात दी। पति श्रीनान्यदेवल एतौ दिपायल्यां मालनीनाथर टीकापां नपना निदरपन् ।

·२२८. मालतीसाधवे सौदामिनी-ज्ञास्यथ खल्वेतत् । (उत्थाय ।) इयमिदानीमहं गुरुचर्यातपस्तनमन्त्रयोगाभियोगजाम् । इमामाकर्षिणी सिद्धिमातनोमि शिवाय वः ॥ ५३.॥ (समाधवा निष्कान्ता।) मकरन्दः-आश्चर्यम् । व्यतिकर इव भीमस्तामसोवैद्युतश्च' क्षणमुपहतचक्षुर्वृत्तिरुद्धूय शान्तः । (विलोक्य । सभयम् ।) कथमिव न वयस्यस्तत्किमेतत्किमन्यत् (विचिन्त्य ।) प्रभवति हि महिम्ना खेन योगीश्वरीयम् ॥ ५४ ॥ (सवितर्कम् ।) किमयमनर्थ इति संप्रति मूढोऽस्मि । अपि च । अस्तोकविस्सयमविस्मृतपूर्ववृत्त- मुद्भूतनूतनभयज्वरजर्जरं नः । यदि तत्परिपन्थिनी विरोधिनी नाहमभविष्यम् । एतेन हृतवत्येव परं न तु व्यापा.. दितवतीत्याश्वासयति ॥ ५२ ॥ सौदामिनी। ज्ञास्यथ फलेनैव याहं भवतोरित्या. शयः। गुर्विति। गुरुचर्याविशिष्टमनुष्ठानम् , तपश्चान्द्रायणादि, तन्त्रं मण्डलवर्त. नादि, मन्नस्ताराप्रभृतिदेवीनां तन्त्रस्य वागमस्य वा मन्त्रः, योगः समाधिः एष्पमि. योगादभ्यासाजातामिमामाकर्पिणी सिद्धियुष्माकं कल्याणाय विस्तारयामि ॥५३॥ मकरन्देनानुपलक्षिता समाधवा ॥ व्यतिकर इति । व्यतिकरो विवर्तः, मिश्री- भावो वा । भीमो भयंकरः। तमोमयो विद्युन्मय इवोपहतचक्षुत्तिनिरस्ततद्विप. यनिरूपणशक्तिः।क्षणमानमुत्पाद्यास्तमितः। विद्याप्रभावादेवं महान्धतमसं महा- प्रकाशश्वासीदित्यर्थः। प्रशान्ते व्यतिकरे माधवमपश्यन्कयमिद न वयस्यः । कपालकुण्डलाप्रेरिता माधवं श्रीपर्वतं नीतवतीति सभयत्वे यीजम् । किमन्यदिति योगीश्वरीत्वेन योगसिद्धिरूपेण माहात्म्येन प्रभवति ।माधयमपहर्तुं कृतवतीत्येवमा- रायः॥ ५४॥ किमयं माधवापहरणरूपो व्यापारी मालतीसमागमरूपसेनानुसाः किमप्यसदृशकर्मप्रतिपादकत्वेनानुक्कपूर्व इत्यर्थः । अस्तोकेति । भानन्दशो. काभ्यां शवललमभिनत्यं च गच्छति । अस्तीवाचर्य तावतिकरदर्शनेन तया तागाचर्यप्रभावादविस्मृतमाल तीव्यापादादिरूपानुभूनतम् ,तथोत्पमप्रसप्रमाध. वानिष्टशाजनितमयसंतापज्वरम् , तकस्मिन्नेव क्षणे पूर्व सादागिन्या वाक्यदाने.

·सामान्य । कामन्दकी-(सदिशेपटेदम् ।) हा वत्सो, अभिनवरागरसोऽवं भक्तोः कृतकौतुकः परिप्पनः । लवलीलबनयोरिव नियतिमहावात्ययामिहतः ।।३।। लवङ्गिका--(सोद्वेगम् ।) हवास, वजनअहिलन, सम्बहा णि- संसेसि । (इति हृदयमाहल पतति।) मदयन्तिका-सहि ल्यझिए, गंभणामि खणमेनं वि दाब समस्सस । लवङ्गिका-मंदान्तिए, किं करोमि । द्विवजलेवपतिवद्धणि- चलं विज जाविदंग परिचजदि । कामन्दकी-परसे नालति, जन्मनः प्रभृति कमतरा ते लय- शिका । तत्किजिहानावितां नानुकम्पले । इयं हि उज्यलालोकया सिन्धा त्वया त्यत्ता न राजते । मलीमसमुखी वर्तिः प्रदीपशिखया यथा ॥ ४ ॥ १. एताश, दमयदय, सर्वधा नृशंम्ममि । २. गविलयदि को ना गमामिणगामरिका । ३. सदयस्तियः किं करोनि एरले पनि ·दशमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति कामन्दकी मदयन्तिका लवङ्गिका व..) कामन्दकी-(सकरुणं सास्रम् ।) हा वसे मालति, मदकालं- कारिणि, कासि । देहि मे प्रतिवचनम् । आ जन्मनः प्रतिमुहूर्तविशेषरम्या- ण्याचेष्टितानि तव संप्रति तानि तानि । चाटूनि चारुमधुराणि च संस्मृतानि देहं दहन्ति हृदयं च विदारयन्ति ॥१॥ अपि च । पुत्रि, अनियतरुदितस्मितं विराज- कतिपयकोमलदन्तकुड्मलाग्रम् । वदनकमलकं शिशोः स्मरामि स्खलदसमञ्जसमुग्धजल्पितं ते ॥ २॥ इतरे--(सास्रम् ।) हो पिअसहि, सुप्पसण्णमुहचन्दसुन्दरि, कहिं गदासि । को दे सरीरस्स देवदुबिलासपरिणामो एका- किणीए उवणदो । हा महामाअ माहव, उदिअत्थमिममहूसवो दे जीअलोओ संउत्तो। १. हा प्रियसखि, सुप्रसन्नमुखचन्द्रसुन्दरि, क गतासि । कस्ते शरीरस्य देवदुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या उपनतः । हा महामाग माधव, उदितात- मितमहोत्सवस्ते जीवलोकः संवृत्तः । अथ मालतीहरणानन्तरं माधवमकरन्दयोरवस्थानुकारार्थ तदनुगुणव्यापारः कथितः । कामन्दक्यादीनामाप्तजनानां कृत्यविशेषप्रतिपादनार्थ निवर्णसंघिर- पोऽः प्रारभ्यते-ततः प्रविशतीति । सासमिति फरुणारसस्यैव लिङ्गम् । आ जन्मन इति । चत्से, जन्मदशात आरभ्य जातानि तव चेष्टितानि सभा- वाच्छुभान्यशव्यापारादीनि प्रतिमुहूर्त विशेषेण रम्याणि चादनि प्रीत्युत्पादकानि । चारूणि नेत्रमुखादिजनकानि मधुराणि तद्वारा मनोनन्दकानि संस्मृतानि देखें दहन्ति हृदयं च विदारयन्ति । अनेन शरीरमनःपीटोका ॥ १॥ अनिय. तेति । तय शिशौर्यालायास्तद्वदनपमं ग्मरामि । तद्विशेषणानि-अनियतादीनि । अनियतेऽव्यवस्थे रुदितम्मित विवादहर्षलियन तारा तथा विरामस्कतिपयम. नोदरदशनमुलाकुरम् । तथा संपूर्णाकाहायोग्यतासतिमदर्थप्रतिपादकमनोहरन- पितम् ॥२॥इतरे।लवक्षिकामदयन्ति के गालमाकाशमापितत्वेन यदत इलार्थः। ..

·दशमोऽङ्कः । २३३ कामन्दकी ननु लवशिके, कामन्दक्यपि नातः परं वत्सा- वियोगेन जीविप्यति । समश्चायमुत्कण्ठावेग आवयोः । किंच, संगमः कर्मणां भेदाचदि न स्यान्न नाम सः । प्राणानां तु परित्यागे संतापोपशमः फलम् ॥ ७ ॥ लवङ्गिका-जहाँ तुझे आणवेत्य । (इत्युत्तिष्ठति ।) कामन्दकी-(सदयं वीक्ष्य ।) वत्से, मदयन्तिके । मदयन्तिका-किं आणवेध । अग्गेसरीहोहि त्ति । अवहिदसि । लवशिका-संहि, पसीद । विरम एचो अत्तणो वावादणादो। मा अ एणं जणं विसुमरेसि । मदयन्तिका-(सकोपमिव ।) अपेहि । णमि दे वसंवदा । कामन्दकी-हन्त, निश्चितं वराक्या । १. यथा यूयमाज्ञापयथ । २. किमाज्ञापयथ, अग्रेसरीमवेति । अवहितालि । ३. सखि, प्रसीद । विरमैतसादात्मनो व्यापादनात् । मा चैनं जनं विसरिप्यसि । १. अपेहि । नालि ते वशंवदा। करोत, पेन जन्मान्तरेऽपि तावप्रियसखी प्रक्षिप्ये । संगम इति। नरपदि. न्तायाः संगनो भाविष्यतीलाशहर यद्यपि शुभाशुभकर्मणां भिनलोकप्रतिवेदन भेदाकदाचिरसंगमः स्थान पा स्थानाम । तत्फलं मर फलं भवतु । माल्दी- मरपरपदुःखोपरामरूपं भविष्यतीलः ॥ ७ ॥ लयनिका । या यूपमा प. चय । उतिहति पतनायेति शेपः ॥ कामन्दकी । सदर लयीको द६ । यतिका धारदेवि तुमक्षमा मदयन्तिकामाकारपति मदमसिया मालकी वियोगदुःसमसमाना लवतिकाविना रामपि दामसमीद-मदरन्तिकार. मादापति । दक्षियाचारसप्रेतरामदेति । परितालिका तय पापारे । लपशिकार सिप्रदीदा हिलामो सासर. नहरिष-पज विरूस्मिति ॥ मददन्तिका । . रियावां रवानपह-मालिया। मीलारयः। संपराना भवलाः १६ दि. मन्दी। लिक्षित रायमानदार बलमपाकर परमाननीमार । L ·२३२ मालतीमाधवे कथं त्वं कल्याणि, कामन्दकी त्यजसि। नन्वकरुणे, मदीयचीवरा- ञ्चलोप्मणैव ते प्रगुणितान्यङ्गानि । स्तन्यत्यागात्प्रभृति सुमुखी दन्तपाश्चालिकेव क्रीडायोगं तदनु विनयं प्रापिता वर्धिता च । लोकश्रेष्ठे गुणवति वरे स्थापिता त्वं मयैव सेहो मातुर्मयि समधिकस्तेन युक्तस्तवापि ॥ ५ ॥ (सवैक्लव्यम् ।) हा चन्द्रमुखि, संप्रति निराशास्मि संवृत्ता। अकारणस्मेरमनोहराननः शिखाललाटार्पितगौरसर्षपः । तवाङ्कशायी परिवृत्तभाग्यया मया न दृष्टस्तनयः स्तनधयः॥६॥ लवङ्गिका-भअवदि, पसीद । णिस्सहम्मि जीविदुव्वहणे । साह इमादो गिरिप्पपादादो अत्ताणं अवधुणिअ णिन्वुत्ता भविस्सं । तहा मे भअवदी आसिसं करेदु, जेण जम्मन्तरे वि दाव पिअसहिं पेक्खिस्स । १. भगवति, प्रसीद । निःसहामि जीवितोद्वहने । साहममाद्विरिप्रपा- तादात्मानमवधूय निर्वृत्ता भविष्यामि । तथा मे भगवत्याशिषः करोतु, येन जन्मान्तरेऽपि तावत्प्रियसखी प्रेक्षिष्ये । सूत्रमालावतिः स्निग्धा तैलपूर्णापि तथा शिखासंयोगदग्धलान्मलीमसमुखी न राजत इत्यर्थः । 'आलोको दर्शनोक्ष्योती' इत्यमरः ॥४॥ मदुत्सायासेनेव चिर- प्राद्वायाखवाहानि मदीयवमामलोप्मणा गृद्धिं गतानीसर्थः । स्तन्येति । मातुः सन्यपानत्यागादारभ्य मयैव तं वालफीडनकः मीडायोग तदनन्तरं मलाशा. प्रशिक्षितं प्रापिता तथा वृद्धि नीता । लोकश्रेष्टालीनलादिगुणवनि प्रशसारे, मयत्र स्थापिता न पितृभ्यामित्याशयः । तेन हेनुरागृहेन मातुः सकाशातगामधिकः मेहनवापि युक्तो भवेत् । यथा गजदन्तमयी पापालिका पुत्रिकारयेनागिमाना. माना गुणवति प्रशनगुणे व्यवस्थापिता बालक्रीडायोगादिकं नागवे तदनnt बरे स्थायन इत्यर्थः । विनयः शानिधयः ॥ ५॥ अकारणेति। परिगो. गयोग्यमाग्यहीनया मया लयनिकायशगमनायोग्यमानयो नावलोकिताः । तनर. বিন্যা-ধন্যতলিঙ্কা অগ্রিন বন মনীনন। রাখি माललाट योदन भन यम्य । अकारणपियामिवियनदेन मनोदशानन की पाटान्दरमालयनिका भगवति, प्रगीदा निःगहागि नीरितीने ग्रार. मन्माहिरिप्रसादादात्मानमवधूग गिंगा भवाया। तया में मNिT:

·दशमोऽकः। (नेपथ्ये ।) कथमतिदाणो जनावमः संप्रवर्तते । मालत्यपायमविगन्य विरक्तचेताः सांसारिकेषु विषयेषु च जीवित छ । निश्चित्य वहिपतनाय सुवर्णविन्दु- मभ्येति रिवसुरित्यधुना हताः लः॥ ९ ॥ मदयन्तिकालबलिके-झत्ति मालदीमाहवाणं दसण मुदओ झत्ति जचाहिदंबा कामन्दकीमकरन्दौ-दिया । कष्टं मोः आश्चर्यम् । किमयमसिपत्रचन्दनरसच्यासारयुगपदवपातः । जनलम्फुलिङ्गकलितः किमयमनम्रः सुधावपः ॥ १० ॥ संजीवनौषधिविपन्यतिकरमालोकतिमिरसंभेदम् । अद्य विधिरशनिशशधरमयूखसंचलनमनुकुरुते ॥ ११ ॥ (नेपथ्ये ।) हो ताद, विरम । अनुबलि ते वदनकमलदंसणस्त पनीद । १. निति मालीमाययोदानान्युदयो पटित्यल्यादितं च । २. हा तात, दिरम । उल्लुयामि ते चदनकमलादीनामाद ।। पतनादिरताः सः ॥८॥ नेपथ्य इति । दारणासापत्तन पा संगर्दः । मालतीति । पुनरपि तवापरतेति सामान्यतोऽधिगया. रिप्यु संसारभूतेयु टिपदेषु जीवित्पु योपरतमना पुरध तोगार परिप्रदेशानाय सुनिन्दुमंदर पिचायतनमनःसिकता मदयक्तिकालदहियो मलमपोरदार स्टाटिललादितं गहनालिकामा सदी मागोमुदले रही. मिनिfrics:- "पारी aari संसानाति... '.." सर र: có : : : ; 7 ; ।

·२३४ मालतीमांधवे मदयन्तिका–(खगतम् ।) णाह मेअरन्द, णमो दे । लवङ्गिका-भअवदि, अअं एव महुमदीसोत्तसंदाणिदपवि- त्तमेहलो महीहरविटको। कामन्दकी-कृतमिदानी प्रस्तुतान्तरायेण । (सर्वाः पतितुमिच्छन्ति ।) (नेपथ्ये ।) आश्चर्यम्, व्यतिकर इव मीमस्तामसो वैद्युतश्च क्षणमुपहतचक्षुर्वृत्तिरुद्भूय शान्तः । कामन्दकी-(विलोक्य सादुतहर्षम् ।) कथमिह मम वत्सस्तत्किमेतत् मकरन्द:-(प्रविश्य ।) किमन्य- त्प्रभवति हि महिम्ना खेन योगीश्वरीयम् ॥ ८॥ १. नाथ मकरन्द, नमस्ते । २. भगवति, अयमेव मधुमतीस्रोतःसंदानितपवित्रमेखलो महीधरवि- टङ्कः। मदयन्तिका । नाथ मकरन्द, नमस्त इति ॥ लवङ्गिका । भगवति, भयमेव मधुमतीस्रोतसः संदानितत्वेन पवित्रमेखलो महीधरविटहः । 'कप्रेतपालिकायां तु विटई पुनपुंसकम्' इत्यमरः । मधुमती नदी ॥ कामन्दकी । प्रस्तुतमत्र मरणम् । तदन्तरायः कालक्षेपरूपः ॥ व्यतिकर इति लोको व्याख्यातपूर्वः॥ कामन्दकी। साश्चर्य सहर्ष च । वदतीति शेपः । अयमीहशो व्यतिकरः सं- प्रदायोपदेशपरस्परपरिपक्कसमाधिप्रभवप्रकृष्टाभ्युदयसूचकः कथमन्यत्र संभाव्यते मदन्तेवासिव्यतिरेकेण । तव्यतिकरदर्शनमद्धतहपयोनिमित्तमिति भावः । तत्कथं मम वत्सो मकरन्दो दृश्यत इति शेषः । तद्दर्शितफलं तावपतिकररूपेण शुभ- निमित्तेन व्यतिकरनिदानमप्यस्मादेव ज्ञातव्यमित्याशयः । तत्किमेतदिति का. मन्दकीप्रश्नवाश्येकदेशं प्रति कथाजिज्ञासापरमधिगम्य मकरन्दः प्रविश्य य. दति-किमन्यदिति । इयं कापि योगीश्वरी प्रकृष्टयोगदिः । तत्प्रभायादयं व्यतिकर इत्यभिप्रायः । कामन्दकीप्रतिभिश्व प्रकृष्टयपूर्यमाणमकरन्दनमगये. थाभिः कुशलिनी मालती समाधवेति निणीतमिति प्रतीयमानोऽर्थः । अत एवं ·दशमोऽसः । २३७ कामन्दकीमकरन्दौ-महाभागे, पुनः परित्रायस्व नः । किमर्थमन्तर्हितासि । मद्यन्तिकालवाङ्गिके-सहि मालदि, णं भणामि सहि मा- लदि ति । (सोत्कम्पम् ।) भअवदि, परित्ताहि । चिरणिरुद्धणिस्सास- णिञ्चलं से हिअअं । हा अमञ्च, हा पिलसहि, तुझे दुवे वि पर- प्परावसाणस कारणं जादा । कामन्दकी-हा वत्से मालति । माधवः- हा प्रिये मालति । मकरन्द:-हा प्रियसखि । (सर्वे मोहमुपगम्य पुनः संज्ञां लभन्ते ।) कामन्दकी-तत्किमेप झटिति पाव्यमानादिवान्चुदादम्बुनि- वहः परिस्खलन्नस्मान्प्रीणयति । माधव:-(चोच्छ्वासम् ।) अये, प्रत्यापन्नचेतनेव मालती। तथा- ह्यस्याः भवति विततश्वासोन्नाहप्रणुन्नपयोघरं हृदयमपि च लिग्धं चक्षुर्निजप्रकृतौ स्थितम् । १. सखि मालति, ननु भणानि सखि मालतीति । भगवति, परित्रा- यस । चिरनिरुद्धनिःश्वासनिश्चलमन्सा हृदयन् । हा अमात्य, हा प्रिय- सखि, युवां द्वायपि परस्परावतानस कारणं जाती। वचनं भूरिवमुर्वहिपतनाय सुवर्णविन्दुमभ्येतीत्येवंरूपम् । तलादनन्तरमन्तर्हिता न पदयामि ॥१४॥कामन्दकीमकरन्दौ । किमर्य तिरोहिताति । मालतीविप- निराकरणद्वारेदानीमपि भूरिदमुबिनाशरूपमालतीविपन्निरासेन पुनर्नोऽलान्परि- पारखेलर्थः । मद्यन्तिकालयझिके । सखि मालति, ननु भपानि ससि मालतीति । दिलापोक्तिप्रनेदोऽयम् । भगवति, परित्रायल। चिरनिरनिःशासनि- परमवा हदयम् । रा अमाल, हा प्रियसखि, युवां द्वादपि परस्पराव कारपंजाती । दूयोरपि पिनासहेरिलारायः॥कामन्दकी। पापमानादिवेति सामाविष.दर्पदिलक्षणाकाबप्राताम्नःपतनानिनितकोपिरियन् । प्रीनपतिसंवर्ग- पति। जीवरतीवर्षः माधवः। प्रलापमचेतनेत्र प्रलापनजीविटेव । तहिला- पाह-भवतीति।प्रपनं निरसः पवाद्विततो वितरितो हासोमस्टेन प्रशमी पयोधरी चारददे तताइन । अमर उरायः । भुरपि च पन्नोरम- मावादपियनातीसवाली तालमा स्थित मुन्धनमरिलः । नत्र विजेत . .

·२३६ মাতীনাথ रांमावेहि गं । फर मग कारणादो सगरगलो गानो गन्तराविसलाम. णिम्गलेकमालपणदीपमूदं जताणं परिमाशि । गए उण अलजाए णिरणुगोसाए तुओं परिगता। कामन्दकी -हा वरो, मालति । जन्मान्तरादिन पुनः कामपि लभागि गावदयमारः। उपराग इव शशिकला कवल गितुमुपस्थितोऽनर्थः ॥ १२ ॥ इतरे-हा पिअसहि । (ततः प्रविशति मुग्गा माली धारगन्माTI) माधवः-कष्टं भोः। एपा प्रवारी कशमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव । को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तो- राणि देवस्य पिधातुमीप्टे ॥ १३ ॥ मकरन्दः-सखे, अथ क सा योगिनी। माधव:- श्रीपर्वतादिहाहं सत्वरमपतं तयैव सह सद्यः । करुणवनेचरवचनादन्तरितां तां न पश्यामि ॥ १४ ॥ भावय माम् । कथं मम कारणात्समस्तलोकालोकान्तरालविष्कम्भनिर्मलैकम- ङ्गलप्रदीपभूतमात्मानं परित्यजसि । मया पुनरलजया निरनुक्रोशया यूयं परित्यक्ताः। १. हा प्रियसखि । - वय माम् । कथं मम कारणात्समस्तलोकालोकान्तरालविष्कम्भनिर्मलैकमङ्गलप्र. दीपभूतमात्मानं परित्यजति । मया पुनरलज्जया निरनुक्रोशया यूयं परित्यक्ताः ।। कामन्दकी। जन्मेति । अपरोऽनों भूरिवसुविनाशहेतुरनलप्रवेशरूपः कपाल- कुण्डलामिव खां कवलयितुमुपस्थितः । कापालिकामिभवफ्लेशैः क्षीणत्वेन शशि- कलामात्रसमानामनर्थ उपराग इवेत्यर्थः ॥ १२ ॥माधवः । एपेति । जन्तोः प्राणिनो देवस्य भाग्यस्य । पुराकृतस्य कर्मण इति यावत् । पाकामिमुखस्य संनि. हितसुखदुःखादिरूपफलदानप्रवणस्य द्वाराणीव द्वाराणि दुःखाद्युत्पत्तिनिमितान्तरा• णि पुराकृतकर्माव्यतिरिक्तानि परिदृश्यमानानि निराकर्तुमीष्टे।प्रभवतीत्यर्थः॥१३॥ मकरन्दः । या खामादाय निष्क्रान्ता सा क गता ॥ श्रीपर्वतादिति । श्री- पर्वतात्तयैव योगिन्या सह सखरं यथा स्यादेवमत्रापतमागतोऽसि । वनेचरस्य ·दशमोऽङ्कः । २४१ मालती-बाडन् । इमाए क्खु मजवदीसंबन्धपक्सवादिणीए णि- मचिस कवालकुण्डलं अक्षणो जावसहं उवणिज आसासिदसि । किं अकेसरावलीसाभिण्णाणहत्याए इह जागत्तूण सधे तुझे संघारिदा । इतरा:-सुप्पसण्या णो कणिहा भनवदी । मकरन्दमाधवौ-लहो नु खलु भोः । अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिप्रममपेक्षते । इदं त्वचिन्तितं मन्ये कृतमाश्चर्यमार्यया ॥ २२ ॥ सौदामिनी-(खगतम् ।, हन्त, लजयति मामत्यन्तसौजन्यमे- तेषान् । (प्रकाशम् ।) भगवति, एतनहष्टनन्दनाभिनन्दितेन राज्ञ प- आपतीवरेण भूरिवसोः प्रत्यक्षमभिलिख्य पत्रमायुप्मतो माधवस्य प्रे- पितम् । (लेख्यमर्पयति ।) कामन्दकी—(गृहीत्वा वात्रयति ।) 'सत्यतु वः। परमेश्वरः समाज्ञापयति यया, लायानां गुणिनां धुरि स्थितपति श्रेष्ठान्ववाये त्वयि प्रत्यत्तव्यसने नहीयसि परं प्रीतोऽलि जामातरि । १. काढन् । अनया खलु भगवतीनवन्धपक्षपातिन्या निर्मल कपालकु. पडलामात्मन आवलयनुपनीयावासितालि । किंच केसरावलीसानि- मानहत्तहागत्य सर्वे दूयं संघारिताः। २. नुप्रसन्ना नः कनिष्टा भगवती । लकीहाबीजम् ।पुरा काले विद्यापरिप्रहसमयेप्रीतिबन्योऽवदयमावान्यानरल- संपन्यः का इतिप्रजिहारूपो मम समझ स संपन्योऽपतनतत्तारतेन निस्साररू. पेनसादिलारायः॥२॥मालतीबारम्सदाननीयनेवेलपरासनमा खट नगपतीसंपन्यपक्षपातिचा निर्भवपालपुण्डलमात्मन भारसपानीपाशालि. तागिरावलसानिमाना लहानल सर्वे युवं संधारिता रक्षिता मरपादन पन्तुलनादलपः॥ तराः हसन मा निशानामादनाधदौ । पोरसाप । भोः स्नी । अपीति ।चिमरिदिप्रकल चिनार पलिमगपते। मालपरपना तामासिव तपासाद पतं येन सहमादिनापानम् । एक कारन । २२ सौदानिनी। एसपी पति पः पतिरपाटनविरेनर निशाना साप्देति।टिकन् । महासमिरेलेड। मा ·गानीमानो - कामन्दकी-लो, भारम् । मोवामिनि । मामकरन्दौ-कामिरा सा भगवत्याः पक्षपातसानमाय- शिमा सौदामिनी । गतः सर्वगाना संगन्यते । कामन्दकी- एचेहि गरिवसुर्जीवितदानपुण्य- संभारमारिणि चिरादसि हन्त दृष्टा । दचप्रमोदमभिनन्दय मे शरीर- मालिगा सौहद निधे विरम प्रणामात् ॥ २० ॥ भपि च । वन्या त्वमेव जगतः स्पृहणीयसिद्धि- रेवंविधैर्विलसितैरतिबोधिसत्त्वैः । यस्याः पुरा परिचयप्रतिवद्धीज- मुद्भूतमूरिफलशालि विनन्भितेन ॥ २१ ॥ मदयन्तिकालवाङ्गिके-इंअं सा अजा सौदामिणी । १. इयं सार्या सौदामिनी । कपालकुण्डलागृहीतमालतीपरित्राणरूपमात्मनः पुरुषार्थसाधकत्वं सूचयति । नि रतनः प्रथमाप्तीक्षः तिद्धमत्रेणाचार्येण प्रथमप्रकृष्टमन्त्रः प्रकृष्टशिष्यभावात त्याशयः ॥ माधवमकरन्दौ । कथंशब्द आश्चर्ये । पक्षपातस्थानं लारयति । वैशिष्या सौदामिनीति । स्वतन्त्रेषु स्थानेषु सौदामिनीलरणायत्सर्वमिदं मालत विपत्प्रतीकारव्यापाररूपमेतत्सर्व संगच्छते संगतं भवति । युज्यत इत्यर्थः । ए होहीति । भूरिवसुजीवितदानेन यः पुष्पसंभारतद्वारेण । जीवितदानं च माल तीभूरिवसुविपनिवारणद्वारम् । हन्त हर्षे । तदीगसन्ताभीष्टद्वयसंपादनेन दत प्रमोदमपि मद्वपुरालिजनेनानन्दय । प्रणामाद्विरम । वमेव जीवितदायित्वेनानुगु. गोत्कर्षेण च प्रणम्या मयेलाशयः । 'गुणाः पूजास्थानं गुणियु न च लिङ्गं न च वयः' इत्यादिवचनात् ॥ २०॥ एतदेवोत्तर लोकेन व्यक्तीकरोति-वन्येति । एवंविधैः परोपकारफलैर्विलतितापारैरतियोधिसत्वैरतिक्रान्तबोधिसत्त्वैः । मनो गतागमेषु ब्रह्ममायापीह वोधसद्गन्धेन कथिता(1)जीवितव्ययेनापि परार्थसाधनक- व्यापारस्थैविलसितैस्वमेव वन्द्या जगतः। तन्मम वन्दनाद्विरमेसर्थः । स्पृहणीया सिद्धिर्यस्याः सा तादृशी मन्त्रसिद्धिरत्माकमपि स्पृहणीया । यस्यास्तव विजृम्भि. तेनेशव्यापारेण तद्वीजं मालतीमाधवतरुप्रताननिधानमद्भुतप्रचुरफलशाल्वभूदि.

·दशमोऽङ्कः। २४१ मालती-बाढम् । इमाए क्खु भअवदीसंबन्धपक्खवादिणीए णि- व्मचिम कवालकुण्डलं अत्तणो आवसहं उवणिज आसासिदसि । कि अकेसरावलीसाभिण्णाणहत्याए इह आगत्तूण सवे तुझे संधारिदा । इतराः-सुप्पसण्णा णो कणिहा भसवदी । मकरन्दमाधवौ-अहो नु खलु भोः । अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममपेक्षते । इदं त्वचिन्तितं मन्ये कृतमाश्चर्यमार्यया ॥ २२ ॥ सौदामिनी-(खगतम् ।। हन्त, लजयति मामत्यन्तसौजन्यमे- तेषाम् । (प्रकाशम् ।) भगवति, एतत्त्रहृष्टनन्दनाभिनन्दितेन राज्ञा प- आवतीश्वरेण भूरिवसोः प्रत्यक्षमभिलिख्य पत्रमायुप्मतो माधवस्य प्रे- पितम् । (लख्यमर्पयति ।) कामन्दकी—(गृहीत्वा वाचयति ।) 'वस्त्यन्तु वः । परमेश्वरः समाज्ञापयति यथा, श्लाघ्यानां गुणिनां धुरि स्थितवति श्रेष्ठान्ववाये त्वयि प्रत्यस्तव्यसने महीयसि परं प्रीतोऽसि जामातरि । १. वाढन् । अनया खलु भगवतीसंवन्धपक्षपातिन्या निर्भर्ल्स कपालकु. पहलामात्मन आवसथमुपनीयाश्वासितालि । किंच केसरावलीसाभि- ज्ञानहत्तयेहागत्य सर्वे यूयं संधारिताः । २. सुप्रसन्ना नः कनिष्टा भगवती । लः।कीहन्दीजम् । पुरा काले विद्यापरिग्रहसनये प्रीतिवन्धोऽवश्यमावान्यामपस- संपन्धः कार्य इति प्रतिहारूपोमम समर्थन संबन्धोऽयतनतत्ताहरातेन नित्ताररू. पेजवादिलारायः॥२९॥मालती।पाटम् । सौदामिनीयमेवेत्यर्थः। बनदाखल भगवतीसंबन्धपक्षपातिन्या निर्भर्त्यकपालफुण्डलामात्मन लासपनुपनीमावानि. तालि। फेसरापलीसानिहानहत्यहागल सर्वे यूयं संधारिताः रक्षिता मरणादनी पन्धुजना इलः ॥ इतराः।सुप्रसन्ना नः कनिष्य भगदती॥ मकरन्दमाधवौ। अहोशब्द आदी भोः खुसी । अपीति चिन्तामनिरपि प्रार्पक चिन्तारूपं परिश्रमगपेक्षते।इदं तु मालतीप्रापत्रारूपम्तत्माऽचिन्तितपापापा तं तदन्येन फलहनादिनाप्यालन् । बा एलान् ॥ २२ ॥ सौदामिनी। एतलपतिकदीनां संतोपपमिलापः । मदन्तिकापाटु भईडिवंदेदोन हर्ष- निमिशालाप्येति। जामादरोदुरिजम् । प्रभवति दिलख ५१ महारा' इति भूरिपसुपचनसंसपेन गालला विजया उदिरे । ...

·-;- ·दशमोऽङ्कः । २४३ लवङ्गिका-तंदीलकजं वि अ एतस्ति संपूरिदम् । अदो सबप्पआरमहूसवे णच।। कामन्दकी-एवमेतत् । अस्ति वा कुतश्चिदेवंभूतं महाद्भुतं विचित्ररमणीयोज्ज्वलं प्रकरणम् । सौदामिनी-इदमत्र रामणीयकं यदमात्यमूरिवसुदेवरातयो- श्चिरात्संपूर्णोऽयमितरेतरापत्यसंवन्धरूपो मनोरथः । मालती-(खगतम् ।) त कहं विल। मकरन्दमाधवो-(सकौतुकम् ।) भगवति, अन्यथा वस्तु प्रवृ. उन्, अन्यथा वचनपर्यायः । लवङ्गिका—(जनान्तिकम् ।) भैनवदि, किं पडिवज्जिदत्वं । कामन्दकी-(खगतम् ।) संप्रति मदयन्तिकासंबन्धेन नन्द- नावग्रहानत्यस्तशङ्काः खलु वयम् । (प्रकाशम् ।) वत्सौ, न खत्व- १. तदीयकार्यनपि चैतलिन्संपूर्णम् । अतः सर्वप्रकारमहोत्सवे नृत्यति। २. तत्कयमिव। ३. भगवति, किं प्रतिपत्तव्यम् । तीति सलितत्वे हेतुः । अत एव लवक्षिकाह-लवनिका । तदीय कार्यमपि चैतलिन्पूर्णम् । अतः सर्वप्रकारमहोत्सवे नृत्यति । कामन्दकी। एवमेत- चपा लवक्षिका वदति। सति वा कुनापीशं प्रकरणं महोत्सवप्रकरजन् । कवेराशयस्तयम् । जति वा फुत्रचित्केनापि विना निर्मितनेवंविधं मालदी- नाधस महाद्धतरसजनकोलादार्थ विचित्ररमणीयं विविधसंनिवेशननोहर- नुबलममृतरसवत्सगुण सालंकारं चेति । भत्रेदानी कविना मुससंधिसूचित- सर्दवस्तुजातं निर्वहसंधी प्रतिसंधत्ते । यथा वालसौदामिनीसमक्षमनयो- भूरियमुदेवरातयोः प्रवृत्त प्रतिसावदयमावास्यामपलसंपन्यः कर्वव्य इति सू. चितं तत्तौदामिनीवचनसंनिवेशेनैव निर्वहले प्रतिसहितम् ॥ मालती। तत्व- पलिवान रमणीयमिति । उपनिव हि मलितभूतिहदेदरातदोरेवंविधरिजा. नप्रकार इलाशयः। मकरन्दमाधवौ। पल पलानियहरू तदन्या प्रानं संपमम् । वनपर्यायो परमयाप्रकट हलः ॥ लवझिका । भन. पति, प्रतिपालिदानी निगूटं पाश्यतत्त्वं च भवति प्रकटदचना । प्रति- र तप कर्तव्यनिलारायः। कामन्दकी। तर्पद अनान्तिपनेव दीडि शेषः । नन्दनसावत्वं मदपन्तिकानन्दसंपन्ध एक नितिनलारः। प्रसस्वारा निकाः । सन्दया रख प्रतिलिति माययमकरन्दन्नर दुसरं प्रकार ददति-पत्ताविति। न सल्लिति । भावदर- २२मालतीमा०

·No text on this page.

·दशमोऽङ्कः । २४५ शिवमन्तु सर्वजगतां परहितनिरता भवन्तु भूतगुणाः । दोषाः प्रयान्तु शान्ति सर्वत्र सुखी भवतु लोकः ॥ २५ ॥ कामन्दकी-एवमन्तु । (इति निष्कान्ताः सर्वे।) शति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे दशमोऽङ्कः । दः संप्रीती संजातीनियुक्ती ॥२४॥ अतः किनपर प्रियतरं किमति तदचुच्चतान् । साधयानि इलादिपदैः कनेज विप्राविशनपर्यन्ता तारो वर्मा बारांसाविषयाः (१) ॥ २५ ॥ सदरखानिप्रीला प्रकरपरकाकरे तु भवभूदे। सारोसारं मन्दरमहत रुती व्याहाति नन्दः॥ सातिदुलरोऽल्पनादिना पावनकर्मप्रा.दनो हि नदा । एर हादस्वामाश्रिल प्रदरपोदधिस्तीः । इति धीशिलामट्टीयान्वयधीहरिचन्द्रस्नोत्रिपुरारिपदाम्भो- जन्मायमानमानसर धीनान्यदेवल हती मालती- माधवीपटीकायां ददामाइविदरपन् ।

·No text on this page.

·मालतीमाधवटीका। श्लोकः ॥२॥ (नान्यन्ते ।) सूत्रधार: अलमतिविस्तरेण । सभाप्रधानं पान्तु । कीदृश्यः। चूडायां शिखायां य आपीडस्वियंड्नमाला तस्याः कपालैः शुष्कशिरोस्थिपिण्डैः संकुलं व्याप्तमत एव गलन्मन्दाकिनीवारि गाजलं यासु ताः । माला चेह कपालानामेव । यद्वा येषां कपालानि तेषाम- न्यैजहाजान्वायस्थिभिराभरणार्थ तिर्यमाला। तसंवद्धानि कपालानीत्यर्थः । तथा विद्युत्प्रायं विद्युनिभं यल्ललाटलोचनपुटं ललाटस्थनेत्रसंपुटं तत्तेजसा वि. निधा लिलिता त्विद प्रभा यासां ताः । सत्र पुटमध्यस्थस्य समस्खनेत्रभागस्य ते- जोमयता पुटपदेनोका । तथाकठोरया कोमल्यासंपूर्णया वा केतकशिखया केत- कीकुसुमाप्रेण संदिग्धः संशयितो मुग्धो रन्यो वालो वेन्दुर्यासु ताः । हरशिरति कि केतकशिखेयनित्यनौचिती । तदर्य संशयोऽप्यनौचित्यमूलक एवेति भावः। तथा भुजलाः सी एव पल्लयो लताता एव पल्या मण्डलाकारेण स्थिताः सजः पुष्पमालाखानि दो वो दो जूलको निवद्धतज अर्धभागो यासु ताः। वदनेन जटाजूटस्थानपरतनानकपिशस्यापि नुजजनद्धतया तिरोहितरूपत्वेनाति- श्यानत्वेन नेघोदयमत एव सर्पविहरणसूचनम् , गाजलगलनेन वर्षगम्, कपालमाल्या कलाकावलिम् , ललाटनेत्रत्विषा विधुदुद्द्योतम् , शिशुशशिना व केतकशितावत्त्वं दर्शयता मदनमदोद्दीपननुदिरनेदुरघनसमयसूचनेन शृङ्गा- रसमालिताप्यस्य प्रकरणस्य कटाक्षिता । अचेतनाया जटाया अक्षयत्वं देवता- नुभावावधेयम् । पहिवलयसगित्यत्र रूपकनामालंकारः । चत्र मियोपेक्षा तत्र अपि चेति प्रयुज्यत इति व्युत्पत्तिः ॥२॥ नान्यन्त इति । उत्तलक्षणं नाटकाचं पद्यं नान्दी । आशीर्थोगादिना नन्दयतीति नन्दः । पचायच् । नन्द एवं नान्दः । प्रज्ञादित्लादण्प्रलयः । 'टिड्डाण-' इति बेर । नान्दी। सूत्र- धारलक्षणं च भरते-नाट्यस्य यदनुष्टानं तत्सूत्रं स्यात्सपीजकम् । रमदैवत. पूजाकृत्सूत्रधार उदीरितः ॥ इति । ननु नान्यन्ते सूत्रधार इत्यसंगतम् । न हि नान्दीपाननन्तरं सूत्रधारो रङ्गभूनि प्रविशति। किंतु प्रविश्य पठति। न वान्येनैव पठनीया । सूत्रधारपठनीयत्वेनैव नान्या उक्तलात् । 'स्त्रधारः पठेन्नान्दी मध्यम सरनास्थितः' इति वचनात् । उच्यते । नान्दी पटिला सूत्रधारः प्रविशति पठति पा। नान्धन्ते सूत्रधारस्यैव श्रुतत्वेनेयनपि तेनैव पठनीया। प्रथनं सूत्रधारः प्रवि. शतीति नोक्तम् । महलार्य देवतानमस्कारादेरेव विधानात् । यद्वा नान्दो ताप- दाप्रवेशानन्तरं सूत्रधारेगेव पठनीया। नान्यन्ते सूत्रधार इति सूत्रधारखान्या. स्थापके प्रयोगः । दाह भरतः-'नान्दी प्रयुज्य निष्कानेस्त्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविशेलालूप्रधारगुणाकृतिः ॥ पूर्व विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । प्रविश्य तदपरः काव्यमास्थापनटः ॥' लत एव केचिनान्यन्ते स्थापक इत्येवं पन्तिाननु प्रतापनायाःपूर्व पहनि नाट्याहानि सन्ति तानि किनिवि नोचानि। पदाद भरतः-प्रसादमधुरःलोकः कायार्थचकैः। कंचिदुपादाय भार- टी वृत्तिमाश्रयेत् ।। भेदैःप्ररोपनायुवापिप्रहसनामुखः। स्त्रधारो नटी ते मारिपं वा विदूपकम् ॥ लकार्यप्रतुताक्षेपि चित्रोरसा तदानुसन् ॥' लद एवाह- ·२ जगद्धरकृता कोचभाक् तस्मिन् । विवरानुसरणे भोगिभोगसंकोच इति जातिनियमः । तद- नेन महाकायस्य नासाग्रप्रवेशयोग्यतोता । प्रवेशे हेतुमाह-शूलपाणेः शिवस्य ताण्डवे नृत्ये सति नन्दी गणभेदस्तस्य हस्तेनाहतस्य ताडितस्य भुरजस्य मदलस्य रवेण शब्देनाहूतो यः कौमारवहीं कार्तिकेयमयूरतस्य त्रासाद्भयात् । अत्र नन्दिहस्ताहतत्वेन मुरजस्य गमीरताररवशालिता दर्शिता । मयूरस्य भुजंगमो. जित्वेन त्रासकलम् । विधुतयः किदृश्यः । गण्ड उहीनाभिरूल गताभिरलिमा- लामिभ्रमरपतिभिर्मुखरिताः सशब्दीकृताः ककुभो दिशो यानिस्ताः। तथा ची- कारो भीतकरिणां त्रासध्वनिस्तत्सहिताः । विनायकस्य गजानवलात् । इह साहित्यमानं मत्वर्थः। तथा च भयान्मुखै विधूननचीत्कारौ युगपहृत्ताविति भावः । जातिरलंकारः । विधुतेरचेतनत्वेऽपि देवतानुभावादेव रक्षणकर्तृतम्। अत एव त्रस्तस्यापि तत्कर्तृवम् । इह गम्मीरमुरजरवश्रुतिकृष्टमयूरभयेन फणिनां विवरानुसरणं जलदकालचिह्नम् । अत एव जलदकालमनुभाव्यवैतत्प्रकरण- त्तान्त इति ध्वनितम् । तथा च वक्ष्यति-धारासिक्तवसुंधरासुरमयः' इत्यादि। मुरजघातेन वाद्यम् , अलिमालया दिशां मुखरीकरणेन गीतम् , वदनविधूननेन नृत्यं च सूचयता तौर्यत्रिकमुक्तम् । चीत्कारेण नृत्यतः प्रव्यक्तपाठोऽपि सूचितः । 'कुमारः क्रौञ्चदारणः' इत्यमरः । कुमारस्येदं कौमारम् । 'तस्ये दम्' इत्यम् । 'मयूरो वर्हिणो वहीं नीलकण्ठो भुजगभुक्' इत्यमरः । 'नासा नाशा तु नातिका इति शब्दमेदः । भोगः सुखे ख्यादिमृतावहेश्च फणकाययोः' इति विश्वः । उहीन इति उत्पूर्वाहीद्धातोः कः । 'भोदितश्च' इति चकारानलम् । 'प्रदीनोडी- नसंटीनान्येताः खगगतिक्रियाः' इत्यमरः । 'दिशस्तु ककुभः काठाः' इति च । 'ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तनम्' इति च । 'विनायको विन्नराजद्वैमा- तुरगणाधिपाः' इति च। विनायकस्येदं वैनायक्यम् । तस्येदमित्यण । 'टिहाणम्-' इति की । विधुतिरिति विपूर्वानः त्रियां किन् ॥ १ ॥ नाटकादी प्रवृत्तिः प्रेक्षायता सप्रयोजना । यदाह भरत:-'न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न ताः कलाः । नासी नयो न तत्कर्म नाटके यन दृश्यते ॥' नाटके विनविधाता. यादी नान्दी कार्या यदाह भरतः-'यद्यप्यमानि भूयांति पूर्वरस्य नाटके। तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विनप्रशान्तये ॥' नान्दीलक्षणं च भरते-'देव. द्विजनृपादीनामाशीर्वचनपूर्विका । नान्दी कायर्या बुधैर्यनाममस्कारेण संयुता ॥ गा नागपतिः सोमः संधानन्दो जयाशिपः । एमिनीमपदैः फायी नानी : कविभिरविता ॥ प्रशस्तपदविन्यासा चन्द्रसंकीर्तनान्विता । आशीर्वादपरा नान्दी योज्येयं मालान्विता । काचिद्धादशपदा नान्दी काचिदष्टपदा स्मृता । सूत्रधारः पटेदेनां मध्यम स्वरमास्थितः॥ चन्द्रसंकीर्तनं या तदधीनो रसो. तमः । प्रीते चन्द्रमगि स्फीता रसश्रीरिति भाकिः' ॥ रात्र केचनपर विभक्त्यन्तमास्थिपत । केचित्विदंपदस्य भागमूचिरे । तदिह द्वितीयपशनिझे. पेय पद्यद्वयेनाप्टपदा नान्दीति । यहुविनशष्टया तमाशाय पुनर्मइलमाचरन. पदां नान्दी निर्वाहयति-चूडापीत्यादि । भूतेशप्स हरय जटारा । ।

·मालतीमाधवटीका। ३ लोकः ॥२॥ (नान्यन्ते ।) मूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । नावानं पान्तु । श्रीश्यः। चूडायां शिखायां च नापीडत्वियंड्नमाला त्याः कपालैः गुम्वशिरोस्थिपिः जुलं व्याप्तमत एव गलन्मन्दाकिनीवारि गाजलं पासु तामाला वेह कालानानेर। चज्ञा येषां कपालानि पाम- पैशाजान्वायस्थिनिरामरणार्थ विर्यमाला । तसंवद्धानि कपालानीपर्यः । तथा विद्युत्प्राचं विधुनिभं पहलाटलोचनपुर तलावस्थनेत्रसंपुटं तत्तेजसा वि. नानिलिता विद प्रमा पास ताः। न पुरमध्यस्यस समलनेत्रभागस्य ते. जोमयता पुटपदेनोला । त्यामोरया कोमल्यासंपूर्णया वा केतशिखपा केत- चीकुसुमाप्रेज संदिग्धः संशवितो मुग्धो रम्यो पालो पेन्दु ताः । हरशिरत कि केतशिखेपनिवनीचिती । तदवं संशयोऽचनौचिसमूलक एवेति भावः । तथा मुजताः सी एव परयो सताता एव पलया मण्डलाकारेजस्थिताःतनः पुष्पनालाबानितो वो जूठो फूलको निवद्धतज नागो पातु ताः। वदनेन जटायानपरतनानकपिरासापि मुझजनदतथा तिरोहितरूपत्वेनावि- श्यानत्वेन नेपोदयमन एव सर्पविहरसूचनन् , गाजलगलनेन वर्षगम्, कपासनालया दलाकालिन् , ललाटनेत्रतिमा विद्युदुयोतम् , विशुशशिना व केतकशिखावत्वं दर्शयता मदननदोहोपननुदिरनेदुरपनसमयसूचनेन शुजा- रशालिवायत्त प्रकरणय स्टाक्षित । सचेतनाया जटाया बक्षपलं देवता- नुनावाददधेयम् । पहिवल्यलागल्त्र पस्नानालंकारः । चत्र लयोपेक्षा तत्र अपि च प्रयुज्यत इति व्युतिः ॥ २॥ नान्यन्त इति । उतनं नाटकादं पदं नान्दी । वासीयोगादिना नन्दयतीति नन्दः । पवायच् । नन्द एव नान्दः । प्रवादिताद सदः । विद्वानन्-'शति ने । नान्दी। सूत्र. पारलनं व मरते-नायस ददनुटानं वसूत्रं त्यालाजन् । देवत- पूजात्रपारदरितः ॥ शते । ननु नान्यन्ते स्त्रपार इत्यसंगवन् । नहि नन्दोपाजानन्तरं त्रधारो रजनन प्रविशति। किंतु प्रविश्य पति। नवान्येनैव पानोपा । सधारपनीयत्वेनैव नान्दा उत्तलाइ । 'सूत्रधारः पठेन्नान्दी मध्यनं सरनास्थितः' इति वचनात् । स्यने । नान्दी पत्तिा सूत्रधारः प्रविशति पण पा। नान्वे सूत्रधार शुवत्वेनेपनपि न पन्नीया।प्रथनं सवारः प्रवि- पतीने नोरन्। महलाद देवतानमत्कारदेरे विधानात् । पद्धा नान्दो तार- वाप्रवेशानन्तरं सूत्रधारेव पन्नीया। नान्दन् स्त्रपार इति सूत्रपारखान्या- स्वापके प्रयोगः चिदाह नरतः-'नान्दी प्रयुज्य निष्फनेत्रधारः महानुगः । स्थापकः प्रविलशानधारणाहते। पूर्व विधापादौ वधारे विनिर्ग। प्रविय तदरः काबमास्थापनः ॥'लव एव फेचिनान्यन्ने स्थानक इस्पे पन्ति । ननु प्रत्वादनापर्व हुने नामामानि सन्ति दाने निवि नोव्याने। पदाहभरतः-प्रशदनपुरःसोकायादवः। ऋतु कंचिदुपादाय मार- इत्तिनाप्रपेत् ॥ भेदैःप्ररोचनायुवित्रहसन नानपारो नवी ते नाति वा विदूकन् । सानाक्षेपि चित्रोक्त्या पतदानुजन् ।' ला एकाह- - ·२ जगद्धरकृता । कोचमाक् तस्मिन् । विवरानुसरणे भोगिभोगसंकोच इति जातिनियमः। तद- नेन महाकायस्य नासामप्रवेशयोग्यतोता । प्रवेशे हेतुमाह-शूलपाणेः शिवस्य ताण्डवे नृत्ये सति नन्दी गणमेदस्तस्य हस्तेनाहतस्य ताडितस्य मुरजस्य मदलस्य रवेण शब्देनाहूतो यः कौमारवहीं कार्तिकेयमयूरस्तस्य त्रासाद्भयात् । अत्र नन्दिहस्ताहतत्वेन मुरजस्य गमीरताररवशालिता दर्शिता । मयूरस्य भुजंगमो. जित्वेन त्रासकलम् । विधुतयः किदृश्यः । गण्ड उहीनाभिरूलं गताभिरलिमा- लामिभ्रमरपतिभिर्मुखरिताः सशब्दीकृताः ककुभो दिशो यानिस्ताः। तथा ची- स्कारो भीतकरिणां त्रासध्वनिस्तत्सहिताः । विनायकस्य गजाननलात् । इह साहित्यमानं मत्वर्थः। तथा च भयान्मुखे विधूननचीत्कारी युगपद्वृत्ताविति भावः । जातिरलंकारः । विधुतेरचेतनत्वेऽपि देवतानुभावादेव रक्षणकर्तृलम् । अत एव वस्तस्यापि तत्कर्तृत्वम् । इह गम्मीरमुरजरवश्रुतिकृष्टमयूरभयेन फणिनां विपरानुसरणं जलदकालचिहम् । अत एव जलदकालमनुभाव्यवंतत्प्रकरण- तान्त इति ध्वनितम् । तथा च वक्ष्यति-'धारासितवसुंधरासुरभयः' इत्यादि। मुरजघातेन वाद्यम् , अलिमालया दिशां मुखरीकरणेन गीतम्, यदनविधूननेन गृयं च सूचयता तौर्यत्रिकमुक्तम् । चीत्कारेण नृत्यतः अव्यक्तपाठोऽपि सूचितः। 'कुमारः शौचदारणः' इत्यमरः । कुमारस्येदं कौमारम् । 'तस्येदम्' इत्यम् । 'मयूरो यहिणो वहीं नीलकण्ठो भुजगभुरु' इत्यमरः । 'नासा नाशा तु नासिका' इति शब्दमेदः । भोगः सुखे ख्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इति विश्वः । उहीन इति उत्पूर्वाद्वीद्धातोः कः । 'मोदितश्च' इति चकारानलम् । 'प्रधीनोती. नसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः' इत्यमरः । 'दिशस्तु ककुभः काठाः' इति च । 'ताण्डवं नटनं नाट्यं लाम्यं नृत्यं च नर्तनम्' इति च । 'विनायको विनराजद्वैमा- तुरगणाधिपाः' इति च। विनायकस्येदं वैनायक्यम् । तम्येदमित्यम् । 'टिहाणञ्-' इति दी । विधुतिरिति विपूर्वाद्नः त्रियां किन् ॥ १॥ नाटकादी प्रवृत्तिः प्रक्षावता गुप्रयोजना । यदाह भरतः-'न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्यान ताः कलाः । नागी नयो न तत्कमै नाटके यन्न दृश्यते ॥' नाटके विनाविधाता- यादी नान्दी कायी यदाह भरतः-'यद्यप्यतागि भूयांनि पूर्वरजस्य नाटके । तथाप्यवयं कर्तव्या नान्दो विनप्रशान्तये ॥' नान्दी लक्षणं च मरते-देव. द्विजनुपादीनामाशीर्वचनपूर्षिका । नान्दी कायर्या युधयमानमस्कारेण गंयुता ।। गहा नागपतिः गोमः सुधानन्दो जयाशिषः । एमिनीमादः कायो नान्दी कविमिरदिता ॥ प्रशलादविन्यासा चन्द्रमनीर्तनान्विता । आशीवादारा नान्दी योज्यं मालाविता । काचिद्वादशपदा नान्दी काचिदादा एता। यधारः पटेदनां मध्यम वरमास्थितः ॥ चन्द्रमंतीनं यत्र तदधीनो रगो. मः । श्रीने चन्द्रमगि सीता रमश्रीरिति भानुः ॥ तत्र के यन मनयतमाथिपट । मिरियदंपदम्य भागमूधिरे । तदिह दिनीयानिशे. का पाद्वयेनाप्टरदा नान्दीति । यहुविनश्या तमाशाय पुनम शरमावर. अदा नान्दी निवीदयति-चूदापीत्यादि । भूदेशम्स हाय नटाता ।

·मालतीमाधवटीका। लोकः ॥२॥(नान्यन्ते।) सूत्रधार: अलमतिविस्तरेण । सभाप्रधान पान्तु । कीदृश्यः। चूडायां शिखायां य ापीडविर्यड्नमाला तस्याः कपालैः शुष्कशिरोस्थिपिण्डैः संकुलं व्याप्तमत एव गलन्मन्दाकिनीवारि गजाजलं चासु ताः । माला चेह कपालानामेव । यता येषां कपालानि तेषाम- जहाजान्वाद्यस्थिभिराभरणार्थ तिर्यमाला । तत्संबद्धानि कपालानीत्यर्थः । तथा विद्युत्प्रायं विद्युनिभं यहलाटलोचनपुटं ललाटस्थनेत्रसंपुटं तत्तेजसा वि. निधा मिलिता विद प्रभा यासां ताः । अत्र पुटमध्यस्थस्य समत्वनेत्रभागस ते. जोमयता पुटपदेनोक्ता । तथाकठोरया कोमलयासंपूर्णया वा केतकशिखया केत- कोकुसुमाप्रेण संदिग्धः संशयितो मुग्धो रन्यो वालो वेन्दुर्यासु ताः । हरशिरति किं तकशिखयमित्यनौचिती । तदयं संशयोऽप्यनौचित्समूलक एवेति भावः । तथा भुजताः सी एव पलयो लताता एव वलया मण्डलाकारेण स्थिताः सनः पुष्पमालावानिदो वो जूटो जूलको निवद्धता नभागो यासु ताः। वदनेन जटाजूटत्यानपरतनानपिशत्यापि भुजानतया तिरोहितरूपत्वेनाति. श्यानत्वेन नेपोदयमत एव सर्पविहरणसूचनम् , गाजलगलनेन वर्षगम्, कपालनालया बलाकालिम् , ललाटनेत्रविपा विधुदुयोतम् , तिम् , शिशुशशिना च केतकशिवावत्वं दर्शयता मदनमदोद्दीपनमुदिरनेदुरपनसमयसूचनेन शुझा- ररसशालिताप्यस्य प्रकरण कटाक्षिता । बचेतनाया जटाया अक्षयत्वं देवता- नुभावादवधेयम् । वलिवलयलगियन रूपनामालंकारः। यत्र नियोऽपेक्षा तत्र मपि चेति प्रयुज्यत इति व्युलत्तिः ॥२॥ नान्यन्त इति । उक्षलक्षणं नाटकायं पद्यं नान्दी । आशीर्दोगादिना नन्दयतीति नन्दः । पचायच् । नन्द एव नान्दः । प्रज्ञादिलादण्प्रत्ययः । 'टिहापञ्-' इति अन् । नान्दी। सूत्र- पारलक्षणं च भरते-'नाट्यस्य पदनुटानं तसूत्रं स्यात्सपीजकम् । रहदैवत. पूजाकसूत्रधार उदीरितः ॥ इति । ननु नान्यन्वे सूत्रधार इत्यसंगतम् । न हि नान्दीपानन्तरं सूत्रधारो रहमान प्रविशति । किंतु प्रविश्य पठति। न वान्यनैव पनीचा । सूत्रधारपनीयत्वेनैव नान्या उकलात् । 'सूचधारः पठेन्नान्दी मध्यनं सरनास्थितः' इति वचनात् । उच्यते । नान्दी पठिता सूत्रधारः प्रविशति पति पा। नान्पन्वे सूत्रधारस्यैव श्रुतत्वेनेयमपि तेनैव पनीया। प्रथनं सूत्रधारः प्रवि- दातीति नोक्तम् । महलार्य देवतानमस्कारादेरेव विधानात् । पहा नान्दो वाव- दाप्रवेशानन्तरं सूत्रधारेव पनीया। नान्यन्ते सूत्रधार इति सूत्रधारसान्या- स्थापके प्रयोगः । दाह भरतः-'नान्दो प्रयुज्य निष्कानेसूत्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविदोलबानधारगुजाकृतिः॥ पूर्व विधापादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तदरः हायमास्थापनटः॥'ला एवरेचनान्यन्त्र स्थापक इत्देवं पन्तिाननुप्रस्तावनापाःपूर्व पनि नारयामानि सन्ति तानि किनिदिनोलानि । पदाह भरतः-राप्रज्ञादनथुरैःलोकः काया। कंचिदुपादाय भार- ती पत्तिमाश्रयेत् ॥भेदैःप्ररोचनायुवपिप्रहसनानुसः। स्वधारो नवी मारिय वा विदूषरम् ॥ सकार्यप्रगुताक्षेपि चित्रोक्ता पत्तदानुखम् ॥' बद्ध एवाह-

·No text on this page.

·मालतीमाधवटीका। फालप्रियनाथस यात्राप्रसङ्गेन नानादिगन्तवास्तव्यो महाजनसमाजः । आदिष्टश्चालि विद्वज्जनपरिषदा यथा केनचिदपूर्वप्रकरणेन वयं विनोदवितव्या इति । तस्ति- मित्सुदासते भरताः । पारिपार्धिकः (प्रविश्य।) भाव, परिपन्निर्दिष्टगुणं प्रवन्धं नाधिगच्छामः । मूत्र- धारः--मारिप, कतने ते गुणास्तत्र यानुदाहर- न्यायविदग्धमिश्रा भगवन्तो भूमिदेवाश्च । नटः- 'भूना रसानाम्-' इति श्लोकः ॥६॥ सूत्रधारः- तानि । रहो नृत्वं तदर्ष मालानि लोकपालपूजाविति । 'रको ये रपालिता' इति विश्वः । संनिपतितः सर्वत्र आगलकत्र मिलितः। कालप्रियनाय तदेशदेवने- दस्य । पात्राप्रमझेनेति नृत्लकालसूचनम् । 'इदं ध्वजमहः श्रीमन्महेन्द्रन्त्र प्रवर्तते' दलभिधानात् । वास्तव्यो वासी । महाजनसमाजो विद्वहोष्टी सदासत स्दानीका भवन्ति । भरता नटाः ॥ पारिपाश्विक.लक्ष भरते-'सूत्रधारस्य पार्श्व यः प्रय- चन्पुरतेऽर्थनाम् । काव्यार्थसूचनालापं स भवेत्वारिपाश्चिकः ॥ इति । भाव मान्यनर, परिपदा प्रेक्षकेण निर्दिष्टो गुणो या तं प्रमन्य प्रकरणम् । प्रेमकद- 'पदष्टे नुष्टिमायाति शोके शोषमुपति च । क्रुद्धः युद्ध भये भीगः स माटो प्रेदकः स्मृतः ॥' इति भरतोचः । पूजायावयगर्भ प्रक्षमायालम इति । 'गो नाम च पनीयारपूजावाक्यं च सर्वतः' इति भरतः । पात में । रिसर. त्यर्थः । थार्या मुलादिसंपमाः । यदाद भरतः-पलं शीलं दया दान धर्म सत्य ततालमोद ति देवतत्तानान्सिंप्रचक्षते ॥ विदग्धाः देदिनः । मिधा वेदान्तयेदिनः । भगवन्तः स्मृतिघराः । पदाह---'देवाच नयय नागारमजिधराये । भगवानिति ते पाच्या पुरमा शिद एयर' इति । यदा । भारापाता दुई गता प्राम्पत्सादिदोरेन्द लानः । विदया. दरसामनसः । निधाः पूज्याः । पूरे पिदं मिल पाना । मी चिनियादारतिपुराणाम् । भगवन्तो मानिदर. CHITT तमोहालक्षापा मारना । यार मरतः पत्र का प्रयास्यते । तदनादन किया: प्रसारम् ।। गुमानानि । राम राम गम्भीर समसमा प्रयोग र सामना s ;:༌ 'མིན་པ: ctrང་མ་ཡས: ;:་: མ ཙཔས मनोकामना । मा: । rrrrrria Tr

·No text on this page.

·मालतीमाधवटीका। । तदामुष्यायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनान्नो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीतीलकण्ठस्यात्मसंभवो भश्रीकण्ठपद- लाञ्छनो भवभूतिनामा जातूकर्णीपुत्रः कविनिसर्गसौ- हदेन भरतेषु सकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमलाकमर्पित- वान् । यत्र खत्वियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम- ार्यम् । यागादीनां धनसाध्यतया तेषां तदादरो न तु मोगायेति भावः । दा. रान्पन्नीराद्रियन्ते । अपसाय संतर्य न तु कामायेसर्थः । त सायुजीवनमा. दियन्ते । तपोर्थ तपक्षरणार्थ न तु व्यसनार्थम् । क्लेशबहुलं धर्म कर्म तपः । तदनेन तेषां सर्वगुणवत्त्वं दर्शितम् । 'भूविठं भूपश्च भूरि च' इत्यमरः । 'लय ऋतुकर्नेट पूर्त सातादिकमान । दाराः पुंनि च। विनिधयायेत्यादौ तादम्र्षे चतुर्थी ॥ ७ ॥ सत्र कुले जात नानुष्यायणः । तत्रभवतः पूज्यत्व । सुगृहीतं सोभनोचारणं वलिकर्णादिवन्माल्यं नाम यत्व । भवतुःशालाभिज्ञः । पवित्रा पुप्या कोर्तिर्यस्य । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरखती कण्ठे यस्य श्री. काठः । तहाच पदं लाञ्छनं चिहं यत्स्य सः । नाना श्रीकण्ठः। प्रतिया भवभूतिरित्यर्थः । श्रीशरचनाशोभाभारतीसरलद्रुषु इचि नेदिनीकारः । जतू- कर्पगोत्रप्रसूता जातूको तस्याः पुत्रः । निसर्गसौहदेन साहजिकतौहार्दैन । ननु 'हद्भगतिन्वन् पूर्वपदत्य च' इत्युभयध्या तौहार्दनिति स्यात् । उच्यते । हादेलादी प्रतिपदोजस्य प्रहणात् 'हृदयस्य हलेख-' इति हृदादेशत्यादिवृद्धिः । पहा संज्ञापूर्वको विधिरनिलः' इति वचनादुभयपददेरनियतम् । यता 'उहृदुहदी मित्रानित्रयोः' इति निपातत्य सुइच्छन्दस्यावयवो हन्छन्दवदन्तो. तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूपती 'भूनां रसानाम्' इत्यादिप्राणु पचि. तामर्षितवान्प्रयोगतोऽयंतश्च संकलितवान् । खलु प्रसिद्धौ वाश्यदायां वा । पाचोयुत्तिर्वचनरचनम् । 'वान्दियन्यो युत्तिदण्डहरेषु' इवि पराजु । संप्रति सकारालदलेन सगर्वमाह-ये नामेत्यादि । इह तापत्रिविधाः पु. रुपाः। केचिदहा एव । केचितमतममननतः । कायरसविरमाः। इतरे सह- पहृदयानोदिकाव्यभव्यरसभररविकाः। तत्रावान्प्रवाह-केचिदहा नोडला. कनिह प्रबन्धेऽवामधीरणं प्रपदन्ति स्थापयन्ति । नाम संभावनापान । संभाव्यत इव न तु पात्ववनिवर्थः । ते किनाप किंचिदलं जानन्ति । दावि तांशीच मन नैप कः । न हि धिरे गीयते । पहा शिब्द लाक्षेरे। तेहिं जानन्ति । किंतुन जानलीलयः। द्वितीयान्त्रलाह-नान दियदे। दैपपिनुपिता ननक्षद दहापरिणामाचरन्ति ते निमपि पापनजागोचरं परंजानन्ति । ते नमसान्ती मनप काः। द हि समाजमविल्स पी पत की भावः । बन्लानलाह-मम समानधर्मा दल्पगुजः रोपिजन सपते जन्मासलस्ति दिने प्रलेप का इति भावः। सलरलेन जापनीलाप । पद सपन दयंदुनविनायु- ·४ जंगद्धरकृता (पुरतोऽवलोक्य ।) अये, उदितभूयिष्ठ एव भगवानशेष- भुवनद्वीपदीपकस्तपनः । तमुपतिष्ठे (प्रणम्य ) 'कल्या- णानाम्-' इति श्लोकः ।।५।। (नेपथ्यामिमुखमवलोक्य ।) मारिष, सुविहितानि रङ्गमङ्गलानि, संनिपतितश्च भगवतः अलमिति। अयमाशयः-पूर्वोकान्यनानि न भवन्ति किंतु परिषदोऽभिमुखी- करणानि । सा चेत्स्वयमेव कृतावधाना नवनाटकविलोकनोत्का च तदन्यत्प्रयुज्य- मानमपि रसभङ्गाय परं भवतीति कृतं तत्प्रणयनेन । अन्यथा समाया रसविच्छेदो भवेदिति निष्फलतेति । अये इति निपातो व्यासादिनानाकलितस्याकलनेन संभ्रमवाचकः । अकस्मात्सूर्योदयाकलनात् । ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरखर युतम् । देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते॥' इति भरतमतमनुस्त्य मालि कतया रणद्वारपाट्यं श्लोकमुत्थापयति-उदितेति । उदितं भूयिष्ठं वहु यस्य सः अस्य वहुतरभाग उदितः। किंचिदेवोदयायावशिष्यत इति भावः । अत्र 'नेले धन्तमादित्यम्' इति निषेधादुदितभूयिष्ठ इत्युक्तम् । भगं ज्ञानादिसंपत्तित्तद्वान् । गवानित्यर्थः । उपतिष्ठे। लोकेनेति शेपः। तदेवाह-कल्याणानामित्या भो विश्वमूर्ते, सर्वमयदेव । दीव्यतीति देवो द्युतिमांस्तादृश । कल्याणानां म मालिकानां तेजसां त्वं भाजनं पात्रमसि । अतः प्रसीद प्रसत्रो भव । मयि पये धुर्या नृत्यधुरंधरां लक्ष्मी संपत्तिमपि भृशमतिशयेन घेह्यारोपय । अयः समुच्चयार्थः। घेहीति स्थाने देहीति पाठे ददखेत्यर्थः । तथा हे जगनाथ भुष यद्यत्पापमारब्धविरुद्धं नम्रस्य मेऽस्ति तत्प्रतिजहि नाशय । यद्यदिति . कायिकवाचिकमानसिकरूपं पापत्रयमुक्तम् । वीप्सा तु न तच्छब्दे वीप्सितस्यैव तच्छब्देन परामर्शात्तथैव व्युत्पत्तेः । कचिद्यत्पद इव तः वीप्सा। यथा 'यां यां प्रियां प्रेक्षत' इत्यादी । भद्रमदोपं भदममीष्टं वित यद्वा । भद्रं भद्रमतिशयेनामीष्टं देहीत्यर्थः । किमर्थम् । मजलायाशंसन र्थम् । तादर्थे चतुर्थी । मङ्गलाय मानलं कर्तुमिति वा । कीदृशाग प्रचुराय । तदिह हरिहरादीनपास्य भानोरुपस्यानेन प्रकरणनायकमः मुचितम् । अत एव देहीति ब्राह्मणोचिता प्रार्थना । सुर्वक्षुद्रसत्त प्रभातस्यादरेण प्रकरणकथाबीजसूचनमपि । तथाहि-यद्यदिति वीप्णया घोरघण्टविमर्दसूचनम् । पापप्रतिपातानन्तरं च भद्रं भद्रामिति वीपा मालतीलाभेन मकरन्दस्य च मदयन्तिकालाभेनेष्टसिद्धिः सूचिता ।। लपदेन कपालकुण्डलापकृतमालतीलामो विद्यालाभादिकं च सूचिता नेपथ्येति । नेपथ्यं रणभूमिः । 'नेपथ्यं रतभूमी स्यात्' . मान्यो मावेति बत्तव्यः किंचिन्यूनतु मारिपः' इत्यमरः । म मर्षगान्मायः। सूत्रधारोक्तनिर्वाहसहिष्णुरित्यर्थः । मुविहितानि र्मा २ सय टोकस्य जगद्धरकृतटीयानुक्रमे तृतीयत्वेऽपि यास्यानुमान सोकसंख्या संमेलनार्थम्.

·मालतीमाधवटीका । तदानुयायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनानो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीतर्नीलकण्ठत्यात्मसंभवो मस्त्रीकण्ठपद- लाञ्छनो भवभूतिनामा जातूकर्णीपुत्रः कविनिसर्गसौ. हदेन भरतेषु वकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमलाकमर्पित- वान् । यत्र खखियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम- र्यम् । पागानां धनसाम्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा. रान्नोराद्रियन्ते । नपत्याय संतवं न तु कामायेसः । त सायुजापनमा- नियन्ते । तपोर्थ तपधरणार्य न तु व्यसनार्यम् । क्लेशबहुलं धर्च कने तपः। तदनेन तेपां सर्वगुणवत्वं दर्शितम् । 'भूपिट भूपय भूरि च' इत्यमरः। 'लय ऋतुकर्मेट पूर्त खातादिकनंगि । दाराः पुं भूनि च। विनिषयायेलादी ताद] चतुओं ॥ ७ ॥त्र कुले जान लानुष्यापनः । तत्रभवतः पूज्यत्व । सुग्रहीतं शोभनोचारणं बलिक दिवन्माल्वं नान यस्य । मध्यमाताभिज्ञः। पवित्रा पुग्या छोर्तित । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरखती कळे पत्य श्री. काठः । तहाच पदं लग्नं चिहं चत्य सः । नाना श्रीमाः। प्रतिया भवभूतिरित्ययः । 'श्रोशरचनाशोभाभारतीसरलदुपु' इति मेदिनीचारः । जतू- रूपंगोनप्रसूता बापूचनों तखाः पुत्रः । निसर्गसौहदेन साहजिक्सौहार्दैन । ननु 'हङ्गगनिन्वन्ते पूर्वपदत्य च' इत्युभवया सौहार्दनिति त्वात् । उच्यते । हदित्यादी प्रतिपदोसस्य प्रहार 'हृदयस्य हल्लेख-' इति हृदादेशत्वादिद्धिः । पहा 'संज्ञापूर्वको विषिरनियः' इति पवनादुमयपद्धरनेिसतम् । पक्ष 'हृहद नेत्रालत्रयोः' इति निपातस सुहन्छन्दत्यावयको हन्छन्दत्वदन्तो. तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयनी 'भूनां रसानाम्' इलादित्राणुलपति- तानर्षितवान्त्रयोगतोऽयंतच नितवान् । तलु प्रतिद्धौ वाक्यम्पायां वा। पाचोयुक्तिवचनरचनन् । 'पादिक्रयलो युत्तिदण्डहरेषु' इति पवनु । संप्रति खरालयलेन सपनाह-ये नामेत्यादि । इह तावत्रिविवाः पु. स्पाः । दिदशा एव । केवितमननननननः । वायरसविरमाः । इतरे सह- चहदयानोदिकाबनबरसनररविशः। तत्राद्यान्नसाह- केचिदशा नोडला. निह प्रबन्धेऽवज्ञानवधीरलं प्रयपन्वि त्यापयन्ति । नाम संभावनाधान् । नाचत इव न तु पासवनिलयः । ते किनारे निविदलं जानन्ति । ताप्रति तांहीच्य मन नैप परः । न हि घिरे गीयते । पट्टा किंगन्द नापे। ते विजानन्ति । किं न जानन्दीलः। द्वितीपात्रलाह-ये नाम निश्चये विमुखनिनुसा मुमुक्षय इहावीरानावरन्ति ते निमपि पानसागोचर परं न जानन्ति । ते नमसालान्प्रति मन प काः। न हि सत्राजमविकल पीनं श्यत इन नावः । सन्तान्त्रसाह-मम समानधर्ना नुत्यगुजः नोऽपि जन कलल्यते जन्मासलात निदने वा तं प्रलेप पर इतनावः। दहाललेन जापननौदलाप । पश्येन सापकदयदुनविदर्चनापत्यु.

·No text on this page.

·मालतीमाधवटीका। - तदामुप्यायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनानो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीतर्नीलकण्ठस्यात्मसंभवो भश्रीकण्ठपद- लाञ्छनो भवभूतिनामा जातूकर्णीपुत्रः कविनिसर्गसौ- हृदेन भरतेषु वकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमलाकमर्पित- वान् । यत्र सत्वियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम- र्यम् । यागादीनां धनसाध्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा. रान्पनीराद्रियन्ते । अपत्याय संतपर्य न तु कामायेत्यः । त सायुजीवनमा- द्रियन्ते । तपोर्थ तपश्चरणार्य न तु व्यसनार्थम् । क्लेशबहुलं धर्म्य कर्म तपः। तदनेन तेषां सर्वगुणवत्त्वं दर्शितम् । 'भूयिष्ठं भूयश्च भूरि च' इत्यमरः । 'अय ऋतुकर्मेप्टं पूर्त सातादिकमपि । दाराः पुं भूनि च। विनिययायेत्यादौ तादर्वे चतुर्थी ॥ ७ ॥ मत्र कुले जात नानुष्यायणः । तत्रभवतः पूज्यस्य । सुगृहीतं शोभनोचारणं बलिकदिवन्माल्यं नाम यत्स्व । भदृश्यतुःशाखाभिज्ञः । पवित्रा पुण्या कीर्तिर्यत्व । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरखवी कण्ठे यस्य स श्री- कण्ठः । तवाचकं पदं लान्छनं चिहं यस्य सः । नाना श्रीकण्ठः। प्रतिध्या भवभूतिरित्र्यः । 'प्रोबेशरचनाशोभाभारतीसरलद्रुषु' इति मेदिनीकारः । जतू- कर्णगोत्रप्रसूता जातूको तस्याः पुत्रः । निवर्गसौहदेन साहजिकतौहार्दैन । ननु 'हद्भगतिन्वन् पूर्वपदत्य च' इत्युभयध्या सौहार्दनिति स्यात् । उच्चते । हदित्यादौ प्रतिपदोक्षस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हल्लेत-' इति हृदादेशस्यादिवृद्धिः । चा 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वचनादुभयपदवृद्धरनित्यतम् । यता 'मुहृदुहंदौ मित्रानित्रयोः' इति निपातस्य सुहन्छन्दस्यावयको हच्छन्दत्वदन्तो- तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयसीं 'भूनां रसानाम्' इत्यादिप्राणुगैरुपचि. तामर्पितवान्प्रयोगतोऽयंतश्च नितवान् । खलु प्रतिद्धौ वाक्यभूषायां वा । वाचोयुक्तिर्वचनरचनम् । 'वान्दिक्यस्यन्यो युत्तिदण्डहरेषु' इति पध्वजुक् । संप्रति सकौशलवलेन सगर्वमाह--ये नामेत्यादि । इह तावत्रिविधाः पु. रुपाः । केचिदक्षा एव । केचिद्वैतमतमन्नमनसः । कायरसविरसाः। इतरे सह- यहदयानोदिकाव्यभव्यरसभररतिकाः। तत्राद्यान्प्रत्याह-चे केचिदहा नोऽला. मिह प्रवन्धेऽवशामवधीरणं प्रययन्ति स्थापयन्ति । नाम संभावनायान् । संभाव्यत इव न तु वास्तवनिवर्यः । ते किमपि किंचिदलं जानन्ति । तान्प्रति तांडक्षीय मन नैष यनः । न हि धिरे गीयते । चहा किंशब्द नाक्षेपे । ते किं जानन्ति । किंतु न जानन्वीलर्थः । द्वितीयान्प्रत्याह-वे नाम निश्चये। वैपविकमुखविमुखा नुनुक्षव इहापधारणामाचरन्ति ते किमपि वाबनवागोचरं परं न जानन्ति । ते नमस्कात्तान्प्रति मन नैप पनः । न हि समाजमधिकृत्य पीनं श्यत इति भावः । अन्लान्त्रलाह-मम समानधर्मा तुल्यगुणः वोऽपि जन सत्यते जन्माप्सलति विद्यते वा तं प्रसेप पन्त इति भावः। रहाललेन चापमनौद्धसाप । पहुश्त्वेन साप कदर्यदुर्जननिवर्जनापेत्यु. ।

·No text on this page.

·मालतीमाधवटीका । । तदामुप्यायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनानो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीतर्नीलकण्ठस्यात्मसंभवो भश्रीकण्ठपद- लाञ्छनो भवभूतिनामा जातूकर्णीपुत्रः कविनिसर्गसौ- हृदेन भरतेषु खकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमस्माकमर्पित- वान् । यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम- चर्यिम् । यागादीनां धनसाध्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा- रान्पन्नीराद्रियन्ते । अपसाय संतत्पर्य न तु कामायेत्यर्थः । त आयुजर्जीवनमा. दियन्ते । तपोर्थ तपश्चरणार्य न तु व्यसनार्थम् । क्लेशबहुलं धर्म्य कर्म तपः। तदनेन तेषां सर्वगुणवत्त्वं दर्शितम् । 'भूविष्ठं भूयश्च भूरि च' इत्यमरः । 'अय ऋतुकर्मेटं पूर्त खातादिकर्मगि । दाराः पुं भूनि च। विनिधयायेत्यादौ तादर्थे चतुर्थी ॥ ७॥ अत्र कुले जात नामुष्यायणः । तत्रभवतः पूज्यस्य । सुगृहीतं शोभनोचारणं बलिकर्णादिवन्माल्यं नाम यस्य । भश्चतुःशाखाभिज्ञः। पवित्रा पुप्या कीर्तिर्यल । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरखती कण्ठे यस्य स श्री. कण्ठः । तवाचकं पदं लाञ्छनं चिहं यस्य सः । नाना श्रीकण्ठः । प्रतिध्या भवभूतिरित्यर्थः । 'श्रीर्वेशरचनाशोभाभारतीसरलदुपु' इति मेदिनीकारः । जतू- कर्णगोत्रप्रसूता जाकी तस्याः पुत्रः । निवर्गसौहदेन साहजिकत्तौहार्दैन । ननु 'हृद्भगतिन्षन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभयवृध्वा सौहार्दनिति स्यात् । उच्यते । हदित्यादौ प्रतिपदोकस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हल्लेख-' इति हृदादेशस्यादिवृद्धिः। यद्वा 'संज्ञापूर्वको विपिरनित्यः' इति वचनादुभयपदवृद्धरनित्यतम् । यद्वा 'मुहृदुहंदौ लत्रालित्रयोः' इति निपातस्य सुहृच्छन्दस्यावयवो हन्छन्दत्वदन्तो. त्तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयसीं 'भूनां रसानाम्' इलादिप्रायैर्गुगैरुपचि. तामर्पितवान्प्रयोगतोऽर्धतश्च संकलितवान् । खलु प्रतिद्वौ वाक्यभूषायां वा । वाचोयुक्तिर्वचनरचनम् । 'वाग्दिक्पश्यन्यो युक्तिदण्डहरेषु' इति पध्वजुक् । संप्रति खकौशलवलेन सगर्वमाह-ये नामेत्यादि । इह तावत्रिविधाः पु. रुपाः । केचिदशा एव । केचिद्वैतमतमममनसः । कायरसविरसाः । इतरे सह- पहृदयानोदिकाव्यभव्यरसभररतिकाः । तत्राद्यान्प्रत्याह-ये केचिदहा नोडला. कृमिह प्रबन्धेऽवहानवधीरणं प्रथयन्ति स्थापयन्ति । नाम संभावनायान् । संभाव्यत इव न तु वासवनिलयः । ते किमपि किंचिदलं जानन्ति । तान्प्रति तांदक्षीकृत्य मन नैप कनः । न हि दधिरे गीयते । यद्वा किंशब्द लाक्षेपे। ते किं जानन्ति । किंतु न जानन्तीत्यर्थः। द्वितीयान्त्रलाह-ये नाम निश्चये। पदिकमुखविमुखा नुनुक्षव इहावधीरणानावरन्ति ते किमपि पावनसागोचरं परंस जानन्ति । ते नमस्खास्तान्प्रति मन नप चनः । न हि सम्राजमविकस पीनं श्यत इति भावः । अन्लान्त्रलाह-मम समानधर्मा तुल्यगुजः कोऽपि जन उत्पत्पते जन्माखलति दिदते वा तं प्रत्येप पन इति भावः। दहापरत्वेन सायमनौदलाय । यहुस्वेन साप दर्यदुर्जनविवर्जनायेत्यु-

·No text on this page.

·। :::: -: - नाम : . सभा समान न । मा अलि गानोनिः । :- E: ::न्त्र "न ::-: मकरः। rifi मामी राय ।' ! ""-::::: - मामा: पतन माया ! :: : 1 श्री. श्री. भयारिला । रकम गाभानीकार कर रगोशप्रसमा जारी सम्माः पुत्रः । मगन मानिन । नगरलगायत पूर्वपदभमाया मारा लिपियोषम प्राणार 'दिपाय म-हयादेशमादिः । मा मंगापूर्वको विधिनियः' ही परमादुनमापदादेनियनम् । ममा 'मा निमामिप्रयोः' तो निभासम्म सन्मापरयो सानो सरपदनिर्मदति । एनबी भू रानालालिगुरपि. तामनियाप्रयोगोऽसमितवान् । रासिली पाराया। पायोपिचनरचनम् । 'पाभिरपायो मुशिदनारे' ही पाया। संप्रतिमालयन सगर्वमार-ये नामेत्यादि । दह सापत्रिविधाः पु. रखाः । देचिदा एव । ३.चिदंतमतमानसः । फापरमपिरमाः । इतरे सह- पादचानोरियाबमबरसमरविकाः। तमासान्प्रसाद- केचिदहा नोडला. पनिह प्रपन्देऽपामयधीरनं प्रयपन्ति स्थापयन्ति । नाम संभावनावान् । संभाव्यत इयन तु पात्रापनिलयः । ते सिमी किंचिद जानन्ति । तान्प्रति तांतशीच मन नेपाः । न हि पधिरे गीयते । या किसद साक्षेपे । तेजिानन्ति । दिन जान्न्तीलः । द्वितीयान्त्रलाह-ये नान निरये। दैपविरमुतविमुखा मुमुक्षव इहावधारणामाचरन्ति ते किमपि पावनसागोचरं परं जानन्ति । ते नमस्कात्तान्प्रति मन नप कमः। न हि सम्राजमधिकृत्य कोपीन श्यत इति भावः । अन्यान्प्रसाद-मम समानधर्मा तुल्यगुणः सोऽपि जन स्लखते जन्माप्सत्यति वियते वा तं प्रलेप या इति भावः। इहाल्परत्वेन बापमनौदलाप । पहुश्श्येन साधर्म्य दर्थदुर्जनविवर्जनापेत्यु- ·++ ·मालतीमाधवटीका । तदामुप्यायणस्य तत्रभवतः सुगृहीतनाम्नो भट्टगोपालस्य पौत्रः पवित्रकीतीलकण्ठस्यात्मसंभवो भट्टश्रीकण्ठपद- लान्छनो भवभूतिनामा जातूकीपुत्रः कविनिसर्गसौ- हदेन भरतेपु वकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमस्माकमर्पित- वान् । यत्र खस्वियं वाचोयुक्तिः । 'ये नाम- चार्यम् । यागारीनां धनसाध्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा. रान्पनीराद्रियन्ते । अपलाय संतसर्थ न तु कामायेत्यर्थः । त आयुर्जीवनमा. दियन्ते । तपोर्थ तपश्चरणार्य न तु व्यसनार्थम् । क्लेशबहुलं धर्म्य कर्म तपः। तदनेन तेपां सर्वगुणवत्त्वं दर्शितम् । 'भूविष्टं भूयश्च भूरि च' इत्यमरः । 'अथ ऋतुकर्मेटं पूर्त खातादिकर्मगि। दाराः पुं भूनि च। विनिधयायेसादौ तादर्थे चतुर्थी ॥ ७ ॥ मत्र कुले जात मानुष्यायणः । तत्रभवतः पूज्यस्य । सुगृहीतं शोभनोचारणं वलिकर्णादिवन्माल्यं नाम यस्य । भवतुःशाखाभिज्ञः । पवित्रा पुप्या कीर्तिर्यस्य । तस्यात्मसंभवः पुत्रः । श्रीः सरखती कण्ठे यस्य स श्री. कण्ठः । तद्वाचकं पदं लाञ्छनं चिहं यस्य सः । नाना श्रीकण्ठः । प्रतिध्या भवभूतिरित्यर्थः । 'श्रीर्वेशरचनाशोभाभारतीसरलद्रुषु' इति मेदिनीकारः । जतू- कर्णगोत्रप्रसूता जातूको तस्याः पुत्रः । निसर्गसौहदेन साहजिकत्तौहार्दैन । ननु 'हद्भगतिन्वन्ते पूर्वपदत्य च' इत्युभयवृध्या सौहार्दनिति स्यात् । उच्यते । हृदित्यादी प्रतिपदोकस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हल्लेख-' इति हृदादेशस्यादिवृद्धिः । यद्वा 'संज्ञापूर्वको विधिरनियः' इति वचनादुभयपदवृद्धरनित्यत्रम् । यद्वा 'सुहृदुईदौ नित्राभित्रयोः' इति निपातस सुहृच्छन्दस्यावयवो हृच्छन्दत्त्वदन्तो- तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयत्तीं 'भूनां रसानाम्' इत्यादिप्रायैर्गुणैरुपचि- तामर्पितवान्प्रयोगतोऽयंतश्च संक्रमितवान् । तलु प्रतिद्धौ वाक्यमूषायां वा । वाचोयुक्तिर्वचनरचनम् । 'वाग्दिक्पश्यन्यो युक्तिदण्डहरेषु' इति पध्वनुछ । संप्रति वकौशलवलेन सगर्वमाह-ये नामेत्यादि । इह तावत्रिविधाः पु. रुपाः । केचिदक्ष एव । केचिदद्वैतमतममननसः । कायरसविरसाः । इतरे सह- चहृदयानोदिकाव्यभव्यरसभररतिकाः। तत्राद्यान्प्रवाह-वे केचिदशा नोडला. चमिह प्रवन्धेऽवज्ञामवधीरणं प्रथयन्ति ख्यापयन्ति । नाम संभावनायान् । संभाव्यत इव न तु वास्तवमित्यर्थः । ते किमपि किंचिदलं जानन्ति । तान्प्रति ताहक्षीकृत्य मन नैष यनः । न हि बधिरे गीयते । यद्वा किंशब्द साक्षेपे। तेहिं जानन्ति । किंतु न जानन्तीत्यर्थः। द्वितीयान्प्रत्याह-ये नाम निश्चये। वैपविक्सुखविमुखा मुमुक्षव इहापधीरणामाचरन्ति ते किमपि वाचनवागोचरं परं ब्रश जानन्ति । ते नमसात्वान्प्रति मम नप यानः। न हि सम्राजमधिकृत्य कौपीनं श्यत इति भावः । अन्लान्प्रलाह-मम समानधर्ना तुत्यगुणः सोऽपि जन उत्सत्यते जन्मावलति विद्यते वा तं प्रत्येप पन्न इति भावः । इहाल्पहत्वेन साधर्म्यमनौद्धलाय । बहुत्वेन साधर्म्य कदर्थदुर्जनविर्जनायेत्यु. ।

·No text on this page.

·मालीमाधवटीका । - तदानुप्यायणस तत्रभवतः सुगृहीतनानो भगोपालस पौत्रः पवित्रकीतर्नीलकण्टस्यात्मसंमवो मध्यीकण्ठपद- लान्छनो भवभूतिनामा जातकर्णीपुत्रः कविनिसर्गसौ- देन भरतेषु सकृतिमेवंप्रायगुणभूयसीमलाकमर्पित- वान् । यत्र सखियं वाचोयुक्तिः 'ये नाम- चार्यम् । यागारीनां धनसाम्यतया तेषां तदादरो न तु भोगायेति भावः । दा. रान्पनीराद्रियन्ते । नपत्साय संतसर्थ न तु कामायेसपः । त सायुजीवनमा. दियन्ते । तपोर्थ तपपरणार्थ न तु व्यसनार्थम् । दायहुतं पदं कर्म तपः। तदनेन तेषां सर्वगुणवत्वं दर्शितम् । 'भूपि भूयश भूरि चलनरः । 'लय ऋतुफ पूर्त सातादिकमंगि। दाराः पुं भूमि च । विनिषयावेलादी तादये चतुयों ॥ ७ ॥ सत्र फुले जात मानुष्यापनः । तत्रभवतः पूज्यस्य । सुगृहीतं शोभनोधारण पलिकारियन्मा.ल्यं नाम यस्य । महमतुःशासाभिः । पवित्रा पुप्या पीर्तिर्यस्व । तस्यात्मसंभवः पुनः । श्रीः सरसती फाठे यस स श्री. कन्तः । तवाचकं पदं लाञ्छनं चिरं पस्यमः । नाना श्रीकण्ठः । प्रतिया भवभूतिरित्यर्थः । 'श्रीर्वेशरचनाशोभाभारतीसरतपु' इति मेदिनीकारः । जलू- कंपगोनप्रसूता जातूकीं तस्याः पुत्रः । निसर्गसाहदेन साहजिकसौहार्दैन । ननु हद्भगतिवन्ते पूर्वपदत्य च' इत्युभयध्या सौहार्दमिति स्यात् । उच्चते। हरिलादी प्रतिपदोत्तस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हल्लेख-' इति हृदादेशस्यादिवृद्धिः । यहा 'संज्ञापूर्वको विधिनिलः' इति वचनादुभयपदऋद्धरनित्यतम् । यदा 'हृदुहुँदो मित्रानत्रयोः' इति निपातस्य सुइच्छब्दस्यावयवो हृच्छब्दस्तदन्तो. त्तरपदवृद्धिर्भवति । एवंप्रायगुणभूयसी 'भूनां रसानाम्' इलादिप्राचैर्गुणैरुपचि. तामर्पितवान्प्रयोगतोऽयंतच संकलितवान् । सल प्रसिद्धौ वाक्यम्यायां वा । पाचोयुत्तिर्वचनरचनन् । 'वान्दिक्यस्यन्यो युक्तिदण्डहरेषु' इति पध्वजुक् । संप्रति त्वकोशलदलेन सगर्वमाह-ये नामेत्यादि । इह तावत्रिविधाः पु. स्माः । केचिदशा एव । केचिदद्वैतमतममननतः । कायरसबिरसाः । इतरे सह- चहदयानोदिकाव्यभव्यरसभररतिकाः। तत्राद्यान्प्रत्याह-ये केचिदज्ञा नोऽला. ऋमिह प्रबन्धेऽवहानवधीरगं प्रययन्ति स्थापयन्ति । नाम संभावनायान् । भाव्यत इव न तु वास्तवनिवर्यः । ते किमपि किंचिदलं जानन्ति । तान्प्रति तल्लीकृत्य मन नैप दनः । न हि बधिरे गीयते । यहा किंशब्द आक्षेपे। ते किंजानन्ति । किंतु न जानन्तीत्यर्थः। द्वितीयान्प्रसाह-ये नाम निश्चये। दैपयिन्मुखबिमुखा मुमुक्षव इहावीरमानाचरन्ति ते किमपि वाघनसागोचर परं न जानन्ति । ते नमसात्ताप्रति मन नप चनः । न हि त्राजमधिकृय पीनं श्यत इति भावः । अन्सान्तसाह-मम समानधर्मा तुत्यगुणः कोऽपि जन उत्पत्यते जन्माप्ससक्ति विद्यते वा तं प्रत्येष पन इति इहालकत्वेन सायमनौद्धलाय । बहुलत्वेन साप कदयंदुर्जना ·जगद्धरकृता - स्मृतं तर्हि । नट:-~-भाव, किमिव । सूत्रधारः अस्ति दक्षिणापथे विदर्भेषु पद्मपुरं नाम नगरम् । तत्र केचितैत्तिरीयिणः काश्यपाश्चरणगुरवः पङ्गिपावनाः प- ञ्चामयो धृतव्रताः सोमपिथिनो डम्बरनामानो ब्रह्मवा- दिनः प्रतिवसन्ति स्म । 'ते श्रोत्रियाः' इति श्लोकः ॥७॥ मन्मथेच्छायाः सूत्रं सूचकम् । सूत्रं संभोगः पटारम्भकतन्तुर्वा । भनेनान कामोद्दीपकतयौद्धत्यं गुणाय । खाभाविकस्य तस्य भूषणलमिति दर्शितम् । यत्र चित्रापर्यजनिका कथा कल्पितकथलात् । रसमयसाचाश्चर्यम् । वाचि वचने वि. दग्धता परिपाको निर्दोपत्वं वक्रता च यत्र । एतेनान्यनाटकादस्याधिकगुणवत्व- मुकम् । तं प्रबन्धं नर्तितुमादिशन्ति । मिश्रा इति शेषः ॥ ६॥ नट:--किमिव । कि स्मृतमित्यर्थः । अधुना 'रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी । तावकिला- यमध्यास्ते सुकृतं वैवुधं पदम् ॥' इति निजनामादिकथनफलमनुरुध्य तदाचरते- अस्तीत्यादि । दक्षिणदेशस्य शाररसवशतया तद्देशत्वेन खस्य तदुभयरराव- र्णनशतिरुका । विदर्भण्वित्यनेन वैदर्भीरी विपरिचयचातुरी दर्शिता । पद्मनगरं पद्मावती । नाम प्रसिद्धी । न तु नामपदमभिधानार्थम् । तदा प्रकृत्यादिलातृतीया स्यादित्यवधेयम् । तैत्तिरी यिणः । तैत्तिरीयकनामशास्त्र विशेषपाठिन इत्यर्थः काश्यपाः काश्यपगोत्राःचरणगुरव इति चरणशब्दःशाखाविशेषाध्ययनपरकतापभजन- वाची । तत्र समूहे । ते गुरवः क्रियां कृला वेदाध्यापयितारः । स गुरुर्यः क्रियां कृला वेदमसै प्रयच्छति' इति स्मृतेः । यद्वा चरणः कलापादिमिर्गुरवो महान्तः । पहिपावनाः पारी भोजनादिगोण्यां पावना अप्रमोजिनः पवित्रा वेत्यर्थः । यद्वा 'यजुषां पारगो यस्तु साम्रो यश्चापि पारगः । अथर्वशिरसोऽध्येता दाहाणः पलिपा. वनः ॥ इति लक्षिताः। पचामयो दक्षिणानिगाईपत्याहवनीयराभ्यावराभ्यरूपाणि- पयकोपाराकाः । धृतग्रताश्चान्द्रायणादियतयोगिनः । सोमपीथिनः सोमो लतावि. शेषो हुतशेषो या तत्पायिनः । अनेन सोमयागगाजिलगुणम् । दम्वरनामानो टम्बरमुत्कर्षसूचकं फुलनाम येषां ते । यद्वा उम्परं प्रसिद्ध नाम गेषां थे। 'अगिद्धी दम्बरं विदुः' इति विक्षः । ग्रामवादिनः । वेदशा इत्यर्थः॥ त इत्यादि । कथितरूपाः श्रोत्रियाश्चन्दौथ्येतारः । जनगादिसंपन्ना यादाणाया। भूरि प्रचुरम् । शाश्वतं सार्वकालिकम् । श्रुतमध्ययनमादियन्ते श्रदधाति । गदा शाश्वतं नित्यगमं वेदास्थ्यमाद्रियन्ते । कीदृशम् । भूरि श्रुतं यहुभ्यो बहुधा बहुभिः राहाभ्यसम् । किमर्थम् । धर्मस्य कर्तव्याकर्तव्यरूपम्य विनिधगाय याय । वैदिककर्मणि निर्णयादेव प्रत्तेरिति भावः । 'योनियन्दोऽधाय' पाणिनिगमम् । 'जन्मना प्रामणो या कारक्षिस रच्यो । विद्यमा प्रिलं विनिः श्रोत्रिय उच्यते ॥' इति स्मृतिः । शायमित्यत्र गाविला जायते प्रतिपय इति भाव्यवचनादए । रापा नाय. । इयाय कर्मणे यागादिकार्याम् । पूर्वाय कर्मणे साहदिशा.

·मालतीमाधवटीका। ९ . : : देव तन भवतः कालप्रियनाथस्य पुरतः प्रयोगेण प्र. ल्यापयितुमुद्यताः । तत्सर्वे कुशीलवाः संगीतप्रयो- गेण मत्समीहितसंपादनाय प्रवर्तन्ताम् । नट:- (लला ।) एवं क्रियते युप्मदादेशः । किंतु या यस्य युज्यते भूमिका तां खलु तथैव भावेन सर्वे वर्याः पाठित्ताः । सौगतजरत्परिव्राजिकायास्तु कामन्दक्याः प्रथमां भूमिकां भाव एवाधीते, तदन्तेवासिन्यास्त्व- हमवलोकितायाः । सूत्रधारः-ततः किम् । नट:-ततः प्रकरणनायकस्य मालतीवल्लभस्य माध- वस्य वर्णिकापरिग्रहः कथम् । सूत्रधारः-मकर- न्दकलहंसप्रवेशावसरे तत्सुविहितम् । नटः-तेन जिका वृद्धा निभुती । एताशी दौले प्रशत्ता । चदाह भरतः-'विधवेक्षणिका दाती निक्षुकी शिल्पजारिका । प्रविय चाशु विश्वासं दूतीकार्य च विन्दति ॥' इति । वृद्धत्वं चात्या रूपशून्यसवेश्यलप्रगल्भवसूचकम् । यदाह-लजितं नार्यवन्तं वा पिणं वा तथातुरम् । दूतं वाप्य वा दूी न तु कुर्यात्स्यंचन ।' अन्वेवातिनी निष्टशिष्या । अहं भूलिकामधीय इत्यन्वयः ॥ ततः किमिति। एतावदुक्ता किनिति विरतोऽतीत्यर्थः। प्रकरणलक्षगं भरते-'भात्मशक्त्या क. वियत्र कथां नायकनेव च । भौत्पत्तिकं प्रकुरवे तद्धि प्रकरणं विदुः ॥' इदं च शुद्धम् । यदाह भरतः-'द्विधा प्रकरणं तत्तु शुद्धं संकीर्णमेव च । कुलसीर- चितं शुद्ध संकीर्ण वेश्यया हतम् ॥ मत्र नाटके याशो नियमत्ताशः । नाय. बल भरवे-नेता विनीतो मधुरत्यागी दक्षः प्रियंवदः । रफलोकः शुचि- वाग्नी रुडवंशः स्थिरो युवा ॥ धृत्युत्साहस्मृतिप्रझाकलामानसमन्वितः । शूरो श्यक्ष तेजली शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ विनयः शीलसंपत्ति धुरः प्रियदर्शनः । लागः सर्वखदानं स्वाक्षः क्षिप्रकरो मतः ॥ प्रियंवदोऽनुत्कटवाक्सनेहो ने. फरमकः । नितप्रलुतवारवाग्नी नित्यकर्मरतः शुचिः ॥ स्पातशो रूडदशः पोटशात्रिशको युवा । दामनकर्मनिर्यक्ष न चलः स स्थिरो मतः ॥ धृतिः सर्वेषु पानीविकत्साहोऽग्लानिरेव च । स्मृतिः कालान्तरझानं प्रहा तीनमविर्मता ॥ कलाक्षात्र चतुःपटिनीनदितमुन्नतिः। पारंपामनिपुणो रूपवान्दश्य उच्यते ।। अतिप्रतापरवेजली शाखचक्षुरूपीपरः । यात्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स धा. निकः ॥' इति । ननु मालतीपरमलं मापवलन चोग्यं माधवेन वरन्देन नं वर्षाकालीनाया मालला जातः संपन्धाभावात् । मैन् । जर्वमेव हि पदार्थ सार्थ योगिनीप्रभावात्तपमानासाय सहृदयहृदयमलारचरिणी वैददीनेव - २३ नाल.

·जगद्धरकृता इति श्लोकः ॥ ८॥ अपि च 'यद्वेदाध्ययनम्-' इति श्लोकः ॥ १०॥ अतो यदस्माकमर्पितं प्रियसुहृदात्रभवता भवभूतिनाम्ना प्रकरणं स्वकृतिर्मालतीमाधवं नाम त- भयन विवक्षा । अथेदानीमनुत्पन्नस्य कयमुत्पादोऽत्रानुपलब्धस्य वा कथमुप- लम्भ इत्युभययोग्यतामाह-यतः कालोऽयं निरवधिविंगतावसानः । विपुला महती च पृथ्वी भूमिः । तथा च तस्यैदानीमनुत्पन्नस्य कालान्तर उत्पाद इहा- नुपलब्धस्य देशान्तर उपलम्भश्च स्यादिति भावः । इह प्रथमाघे बहुत्वेन प्रयोगो द्वितीया एकत्वेन प्रयोगश्च न दोषः । भिनवाक्यार्थत्वात् । एकवा. क्यार्थत्वे तादृक्प्रयोगस्यायोग्यतया दोषखात् । तथैव व्युत्पत्तेरित्सवधेयम् । यद्वा अवज्ञाप्रथमावसरेऽहंकारेणात्मनो गौरवाहहुत्वं निजसमतावसरे शान्या- त्मन्येकत्वम् । यद्वा जात्यमिप्रायमेकवचनम् ॥ ८ ॥ अधुना निजगुणगरिमोप- दर्शनेन निजग्रन्थे विदग्धादरमाह-यद्वेदेत्यादि । यत्र खल्वियं वाचोयुक्ति- रित्यत्राप्यनुपज्यते । अद्वैतप्रतिपादको वेदभाग उपनिषत्तज्ज्ञानम् । योगः पात. जलशास्त्रम् । तयोरध्ययनज्ञानयोः कथनेन किम् । अपि तु न किमपीत्यर्थः । यतस्ततो वेदाध्ययनादेर्नाटके कश्चिद्गुणो नास्ति । तेषां नाटकेऽनुपयोगात् । तत इति ल्यब्लोपे पञ्चमी । तान्प्राप्य नाटके न कश्चिद्गुण इत्यर्थः । वयं सर्वमेव विद्मः, अनजतया पुनस्तदत्र न निवद्धमिति भावः । तयंत्र कवेर्वेदादिज्ञानज्ञापन किमर्थमत आह-यदिति । वचसां यत्प्रौढत्वं वाक्यार्थे पदं पदार्थे वाक्यं तत्कृतिः । यथा न दैवीयं किं तु मानुषीत्यर्थे निमेषवती । चन्द्रवदित्यर्थे 'नयन- समुत्थं ज्योतिरत्रेः' इति । यदाह दण्डी-पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढिाससमासौ च साभिप्रायलमस्य च ॥ इति । यच्च वचसामु दारता विकटत्वं यस्मिन्सति पदानि जनो नृत्यन्तीवेति मन्यते । यद्वा, उदार तालंकारादिदोपशून्यखम् । यद्वा, उदारता गुणभेदः । यदाह दण्डी-'उत्कर्ष. वान्गुणः कश्चिदुक्ते यस्मिन्प्रतीयते । तदुदाराश्रयं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः ॥' इति । यच्चार्थतो गौरवमनार्थता । यद्वा स्वल्पं वचनमर्थसार्थप्रसरसमर्थ- मित्यर्थः । तद्यदि नाटकेऽस्ति ततस्तदेव पाण्डित्यवेदाध्ययोर्गमकं योधकम् । पण्डितो वेदाध्ययनादिकुशलस्तस्य भावः पाण्डित्यम् । वैदग्न्यं रयादियोगि- प्रवन्धबन्धनकौशलम् । अनेन ग्रन्थे सर्वगुणवत्त्वमुक्तम् । तत्कर्तृत्वेनात्मनः सर्वपथीनमतिमहत्त्वमप्युक्तम्-नाटक इति । ननु नाटक इत्ययुक्तम् । अस्य ..." ! प्रकरणनाटकयोर्भेदात् । मैवम् । नट नृत्तावित्यस्य पनि स्वार्थे नाटकमिति । तथा च नाटके नाट्य इत्यर्थात् ॥१०॥' भूमिका प्याज- । यदाह भरत:-'अन्यरूपैर्यदन्यस्य प्रवेशः स तु भूमिका ।' इति । वर्याः । नटमेलकस्था इत्यर्थः । सौगतस्य बौद्धस्य । जगत्परिना- १ अत्रापि नवमत्वे दशमत्वं त्रिपुरारिकृतटीकानुक्रमेय संख्यासंमेलनायव ।

·अङ्कः १] मालतीमाधवटीका । ११ नटः-अहमप्यवलोकिता । (इति परिक्रम्य निष्कान्तौ ।) प्रस्तावना। पृ० प० १० ५ नेपथ्ये कामन्दक्यवलोकिते प्र० । ११ १ भिमतः पाणिग्रहः स्यात् । ५ चित्तविक्खेवो । ७ ईरिसे आ आते। ११ ८ तहिं उक्खण्डिद । ९ णिउन्जिादि । । नीतिमन्यभेदत्त वेत्तीति कामन्दकी । 'तदधीते' इत्वण, डोर च । अनया ना- मव्युत्पत्त्या नीतिवेदितावोधनेन प्रकृततिद्धहेतुतोका ॥ तदन्तेवासिनी अवलो- किता दृष्टिरिति कार्यसिद्धिदृष्टेरपि कार्यसिद्धिहेतुतोका । तदुत्तेजनिकेति । निष्का- न्तौ । सूत्रधारनटाविति शेषः ॥ प्रस्तावनेति । निवृत्तति शेषः । एतलक्षणं भ- रते-'नटी विदूषको वापि पारिपार्मिक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं चत्र कुर्वते ॥ भामुखं नाम तत्वैव सैव प्रस्तावना मता' इति । परिवृत्त पुनरागस । रका पहिया लोहितपट्टिका नेपथ्यमलंकारो चोते ॥धुना कानन्दकी समत्तप्र. करणोपयुक्तमुपक्षेपमाह-अपीत्यादि । यदाह-'काव्यात्य सनुत्तत्तिरुपक्षेप. स्तो बुधैः' । इह तु मालतीमाषयोविवाहनिर्वाहः काव्यायः । अपि नामे- ति। नाम संभावनापाम् । तेन भवेदपीत्यर्थः । निश्चये वा नाम । तेन निश्चितमेव भवेदित्यर्थः। कल्याजिनीरित्यनेनाशंसनीयकुशलत्यानुप्राह्यतनुजम् । भूरिवसु - लतीपिता । महानिककन्याया बावश्यकी वराकाङ्केवि नामतापर्यम् । देवरातो माधवपिता । देवददाति दत्ते । 'रा दाने कतरि कः देवरातः । तथा च जनो दातरि विवाह्यत इति महायनिकपदान्यतप्रभुतादियोगिनोऽनुरूप एव प्रायः पुत्र इति वरे कन्याकाहासूचनं नानानुनयेन । एवं च योग्ययोर्योग्य एव संवन्ध इति भावः। पानिप्रहो विवाहः । विवृण्वतेति । नपिरवधारणे। तेन वामकैनैव वा- नैव चक्षुषा दाक्षिप्यमवलम्ब्यते। पीडशेन । स्फुरता सन्दवतात एव कल्पानं विश्वता सूचयता। स्त्री वामाकरण शुभसूचकलात् । बान्तरक्षेनेव नदी- पचित्तवृत्तिहेनेव । इवोत्प्रेक्षायाम् । 'उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दरिक्शब्दोऽपि ताह- शः' इति दडी । लपवापिर्विरोधे । वामेनापि प्रतिकूलेनापि दाक्षिप्यनानुकू- त्पमवलम्चत शो विस्वमिदम् । वामक इचि सार्ये कन् ॥ ११॥ सवलो. किता । बत्र खल निधये । चित्तविक्षेपोऽतद्विपदाभिनिवेशः । चारेण पत्र- खडेन चीपर, सौगतपरिव्राजक्वासलदेव परिच्छदः परिकरो यत्वासान् । पिटपातो नान बौदानां निक्षानमन भोजनम् । दन्मात्रेण प्रापयात्रा जीवनं पसाताम् । विवाहवा । इह पुरंध्रीमानवाधिकारो न तु भवासी- नान्नेति भावः । जलन्डित उन्मूलितः संजाररूपोऽपग्रहो मोक्षप्रविपन्दो पत्र ·जंगद्धरकृता हि तत्प्रयोगादेवात्रभवतः सामाजिकानुपास्महे । सूत्रधार:-बाढम् । एपोऽस्मि कामन्दकी संवृत्तः । विरयमुत्प्रेक्षितवानित्यदोपः । माधव इति नाना शुहारमयतोका । वसन्तस्य 'शृङ्गारमयखात् ऋगारमयत्वेन विष्णुदैवतत्वमपि कटाक्षितम् । यदाह भरतः- 'शृङ्गारो विष्णुदैवतः' इति । अत एव श्यामलमपि वक्ष्यति कुवलयदलश्यामो- ऽयमित्यादिना । 'श्यामो भवेत्तु शृङ्गारः' इत्यपि भरतः। अयममात्यलाधीरोदातो नायकः । यदाह भरतः-'सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्ती प्रकीर्तिती' इति ॥ मालती नायिका । तल्लक्षणं भरते-खान्यसाधारणनीति तद्गुणा नायिका त्रिधा । खकीया तत्र वक्तव्या मुग्धा मघ्या प्रगल्मिका ।। शीलार्जवादिसंयुक्ता कुटिला च पतिव्रता । लज्जावती चापरुपा निपुणा च प्रियंवदा ॥ साधारणत्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् । रूपकेषु च रकैव कर्तव्या प्रहसं विना ॥ अ. न्यत्री द्विविधा प्रोक्का कन्यकोढा तथा परा। रसे प्रधाने कर्तव्या नान्योढा नाट्यवेदिमिः ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाशिसंश्रयम् ॥ इति । अन्य दपि प्रसझादुच्यते । तथा हि-'नाटके वृत्तयः प्रोक्ताश्चतस्रो नाव्यवेदिमिः । भारती कैशिकी चैव सावत्यारभटी तथा ॥' तत्र शुमारे कामकलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी ॥ "विशोका साखती सत्र शौर्यत्यागार्जवादिमिः । मायेन्द्रजा- लसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेष्टितैः । भवेदारभटी नाम नाट्ये तिसतु वृत्तयः॥ भारती शब्दवृत्तिः स्यादसे रौद्रे च युज्यते । शृङ्गारे कैशिकी वीरे सावत्सारमटी पुनः ॥ एवमहानि कार्याणि प्रधानस्याविरोधतः । आदी विष्कम्मकं कुर्यादा. वाक्यार्थयुक्तितः ॥ अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् । यदा संदर्शयेच्छे कुर्याद्विष्कम्भकं तदा ।। यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते । आदावेव तदाहः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ॥ प्रत्यक्षनेतृचरितो विश्वव्यापिपुरःसरः। अहो नानाप्रका- रार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः । गृही- तमुक्तः कर्तव्यमशिनः परिपोषणम् ॥ न चातिरसतो वस्तु दूरविच्छिन्नतां नयेत् । रसं वा न विरोदध्याद्वस्वलंकारलक्षणैः ॥ एको रसोऽनीकर्तव्यो वीरः मार एवं वा ।। अमन्ये रसाः सर्वे कुर्यानिवहणेऽद्रुतम् । मारहास्यकरुणरौद्रवीरमया. नकाः ॥ बीमत्सोद्भुत इत्येवमष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ।' यद्यपि 'अविकारस्थितिः शान्तः शान्तस्तु नवमो रसः' इत्यस्ति, तथापि स न सर्वसंमतो न वा नाट्य- विषयश्चेति न पृथगुक्तः । स्थायिभावाभावात्तस्य नाट्यविपयता न संभव- वीवि दिक् । नायिका च मालत्युदात्तनिमृता । कुटनीवात् । यदाह म. रत:-'उदातनिमृता चैव भवेत्तु कुलजानना' इति वर्णिका मपी ॥ पाढं दृढम् । कामन्दकी संवृत्तः कामन्दकीरूपः । एतेन सूत्रेणैव काव्यार्थसूचनं का- यमिति मतमनुमत्य कामन्दकीसूचनमपि सूत्रसूचनमेव यत्तमिति दर्शितम् । यद्वामे मकरन्देन मालतीरूपं कर्तव्यमिति पुंसः लीलापत्त्यान सूचितम् । कामन्दकी ·4 अङ्कः १] मालतीमाधवटीका । पृ० प० १५२ °कारप्रगुणरम । ४ मभिसंधाय । तेण तेण वअणोवण्णासेण । १६ ३ वाढम् । जदो ताए वि अत्तणो विणोदणिमित्तं मा हव०। ४ अज्ज णिहिदं । यतो माधवा। ७ तीर्थेन घटते । ८ उपोद्घातेन । १७ २ महूसवं मजरन्दुज्जाणं अज पभादे अ०। यथा तावपि प्रकृतं न जानीतत्त्या कृतं तेनेति भावः । युनं चादः। 'नादेशे नाकाले नापरिपक्षेन्द्रिये न गुणहीने । कथयति हि कथा खगतां न तयात्य कथा भवति वन्ध्या ॥' इति नीतेः ॥ १५ ॥ अनुरागेत्यादि । तयोरनुरागप्रवादः सर्वलोकविदितःसनलाकम् श्रेयानति' इति वा पाठः। श्रेयोलम्मी। यत एवं सति राजा नन्दनश्चोभी पञ्चनीयौ तयोरन्योन्यानुरागादेव परिणयो वृत्तो न नया कारित इति वकव्यनेवेति भावः । सावलौकिक इत्यत्र सर्वलोका छन् । अन्योन्यानुरागण गान्धर्वविवाहोऽपि सूचितः ॥ १६ ॥ वहिरित्यादि । विद्वान्बुद्धिरेकः श्रे. टोऽद्वितीयो का सकलं जनं कपरभिसंधाय पद्धयिता खानान्सप्रयोजनानि संपादयति । मौनमभापणं भजते च । विधिनिषेधपरं वचो न वदतीलर्थः । मत एव तटस्थ उदासीन इवाननियतच्यापार इत्यर्थः । कथम् । सर्वाकारणेशितादिना खभावसुन्दरं यथा भवति तथा यहिः प्रकटं व्यवहरन्नति सूक्ष्मायपि पराभ्यूहस्था- नानि परस्य तर्कस्थानानि स्थगयति पिदधाति । अपिभिनकनः। 'अभिसंधिवंद. नार्यः' इति धातुसंग्रहः। 'केवल श्रेष्टयोरेकः' इति धरणिः॥१७॥ अवलोकिता। बनोपन्यासो व्याजेन कार्योंद्रेदः । राजमार्गेणेलनेन सर्वसाधारप्यान्ना- धवस्वानादलमद्वितीयवेवता च सूचिता । संचारणं च तद्दर्शनेन नाटला पनुरागायेति भावः । बन कानन्दक्यावलोकितापानेवमनुक्ततात्कयं तव वचना. रिवि पटत इति न देयम्। प्राणस्तपोनिरिलादिना तदभिधानात् ॥ कानन्दकी। पात्रेप्युपमात्मता । एवेन पात्यात्प्रति सकटचेघवेदित्वं पनितम् । वपा च वहिका मालतीगतं पत्कथयति तत्तनापनेवेसेवकारव्यापम् । अनेनालाः स- सोतमप्युसम् । दाह भरतः-'कारदासी च धारेपी प्रतिवेता च पिलिया। पाला प्रमजिता पेचि नाचिदानां सीजनः ॥' इति ॥ न हवि पहुवचनेनात्मान त्यहि काहदरजागरूकपहुमानेन दशकतानिरासः सूचितः । भूय इत्यादि । मालसाकस्साम्पाति सियत रवि कपिलद लक्षिसन्दयः। बारित्रा- ला पन् । कल्पता मृदुत्देना बहुचनात्सर्वनुसन् । तथा च दुनिः बा- रिलयः । दोसः । तं माप वा घटा पुनः पुनरवलोस । माटोकपार राकाहपालजितलतिरबिनशान्जिनिः ललिजन'हरिपाई सर्वि-

·No text on this page.

·अङ्कः १] मालतीमाधवटीका । पृ० प० १९३ वरीयानन्यो। । सति शेषः ॥ अवलोकिता । कौतुकं तु कुतूहलम्' इत्यमरः । मदनमहोत्प- नेन वनन्तकालः सूचितः । तसच वैवाहिकतन् । पदाह-शरतनानविपये विवाहे ज्येष्टमाधवी' इति । किल प्रतिती । इति हेती। लनुप्रेषणे तत्र किलेसा- देहेतुतम् । अन्योन्यदर्शनेनोमयानुरागे विवाहनिर्वाहः । प्रियेप्रीतिविपये कार्येऽभि. योग लासाः। सत्र कपालन महामवम् । कुत इलादिना श्मशानावचनम् । कामन्दकी। किल प्रसिद्धी । विविधा नानारूपा बीया नानुपादय उपहारा पत्तपः प्रिया पसाः सा बनेन माल्युपहारः सूचितः । लात्मनिरपेक्षं कर्म साहसम् , तेन वर्तन्ते ते चाहतिकाः। प्रवादः प्रचिद्धिः इह प्रियेलसानन्तरनिति पदं देवमन्यया पूर्वापरानन्वयात् । तथा च प्रियेसनेनाचारेण वादविकानां प्रवाद इत्यर्थः । नत एव पाश्चार्यकर्मादाविरम्याहारः॥अवलोकिता । इह खल प्रसिद्धी । तस्सायानडायानातिदूरेगालाउने वस्तुंचीलं चत्वा तस एवेन देवऋ. लय लेकरंकुलतया किंचिद्विप सापकरमाननुभम् । सायद योगिनः मुख्यारिजः कापालिकस्य । अघोरघण्टेति । 'कापालिकानु घन्टान्वनामानः समुदाहृताः ।' भरतः । चोरोऽविन्दपकारीवि नामव्युत्पत्तिः । अनुसंध्य संध्यापाम् । प्रतिनिी । सर्वनघोरपन्टनाशनमायरक्षणादिकम् । क्षत्रतेन कापालिकादेः कपनेनालं निष्फलमधुनानुनयोगात् ॥ अवलोकिता। कलीति नावप्रधानम् । तेन वात्यान्निननिलः समक्षति विवहति ॥ कानन्दकी। बु. दरक्षिवेलनेन निचीत्वं सूचितम् । अत एव दीले नियुता ॥ अवलोकिता। उत्तिटेलनोप्पंक लाम तत् ॥ कामन्दकी। सयुदात्त गनीरा प्रदिपमापी संपादिनी प्रतिसाः सा तपा। निदधाति । नापिकाचा नायरन्य का मनो- वंशाता समला कार्य साधयति सा निस्वार्थ पूती तलाकलो व्यापारः । प्रतापनीय दलः । दूती च विविधा। पदा-निस्यापी निताचीच तया- सनहारित । सागयोसारित होना पूती तु विविधा मता ॥ इति शरदि. त्यादि । सा मालवीतं माथवं नन्दयतु प्रोजन या परपति नन्द- पवि।सा चन्द्रिकाइमुददोनिल प्रोवित्तपातपोरप्पस्तिनिरन्। पान्तं रम्पम् । मुनातं सोमन सन्मानन्। सोमनता र गुनादेना परन्ट- मन्यानेभोगचितवन । दाह भरतः-मन्दामोरल पिरून दिखते। देहे पारदरे पारि र पन्तले बताए। नित्या सराई विकासपोगी साल. ताको मापदादेखनेन यां मनमोहोरामना पादःप्रपाः समालोमपद मोहरर मूल्यमापदः। सामन्योन्यावर तर परीका चार ·जगद्धरकृता [ अङ्कः पृ०प० १८१ दूराण्णवासिणो। ७ पिसं किदं होदि । " १२ °मालती । तन्नि । १३ कल्पः सूत्रयितव्यः । रम्यैरधुना लुलितैम्लानै रित्ययः। कीदृशम्। सविधनगरीरथ्यया मालतीगृहनिकटरा- जमार्गेण भूयो भूयः पुनः पुनः पर्यटन्तं गच्छन्तम् । इह राजमार्गोपन्यासेन माधव- स्य निःशष्टः संचारो मालत्याश्च तद्दर्शनेन परवितकाभावः सूचितः । गमने पौन:- पुन्येन दर्शनं प्रति दाळमुक्तम् । दर्शनेन च पौनःपुन्येन तस्या उत्कण्ठाविशय उक्तः । यद्वा प्रथमवीप्सया दर्शनं दृष्ट्वानुवृत्त्या प्रथमं रम्यवलुचमत्कारेण तत उद्भिद्यमानानुरागनवाकुरेण नेत्रप्रीतियुज्यते। द्वितीयवीप्सया सहचरीमिरप्यज्ञाता नयनप्रीतिरुका। नगरीपदेन रय्याया अनेकौतुकाधारतोला । तथा चेतत्ततो- ऽनेककौतुकदर्शनतरलितत्वेन माधवस्य सम्यग्दर्शनसंपादकनिकटार्यकसविधपद- निगर्व उक्तः।क्लाप्रत्ययेन चानन्तरभाविविह्वलताया विषयान्तरसंचारेणापि व्यव- धानस्यापादनादत्यन्तानुरागोद्भेदः सूचितः । कथमन्तःपुरस्था च ददरौलत आह-भवनेति । भवनस्य प्रासादादेर्या वलभ्युपरिकुटी तस्यां तुमुवं यद्वाता: यनं गवाक्षस्तत्रस्था। तुझतया। यथाकाह्रदर्शनमुक्तम् । वातायनेसनेन वातस्यायन गमनं यत्रेति व्युत्पत्त्या धर्मादितापवती गभीरसमीरपरिशीलनार्य यातीति प्ररो. हेण निरर्गलमस्या गमनं तत्रेति सूचितम् । यद्यपि 'सौधोपरिकुटी वली विदुः' इति भवनपदमत्र गतार्थम् , तथाप्युक्तिपोपालंकारद्योतनार्य भवनपदम् । यद्वा भवनरूपा वलमी मालतीवसतिः सौधोपरिकुटीत्यर्थः । एतेनास्था निजय- हाबलमीगमनं किमर्थमित्यन्याशङ्कापरिहारो निरर्गलं च तदर्शनं भवतीति - नितम् । यथा रतिः कामकान्ता नवं दाहानन्तरमुत्पन्नं साक्षात्प्रत्यक्षं कामं दृष्ट्वा- जैस्वाम्यति तथेत्यर्थः । मालती रतिर्माधवश्च काम इति तयोबहललोकसंकुलेऽपि पथि रागसागरोऽन्योन्यं ववृध इति भावः । यद्वा कामोऽनयतयाप्रत्यक्षो वृद्धव । अत्रोत्प्रेक्षा विशिष्टस्यैव । साक्षात्प्रत्यक्षं नवं काममिवेत्यर्थः । ताम्यतीत्सनेनोद्वेग उक्तः । यदाह भरतः-'चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहामिनयेन च । बयानोपाल चेष्टामिरुद्वेगाभिनयो भवेत् ॥' इति ॥ १८ ॥ अवलोकिता । बाढम- वितरामनुरका मालतीत्यर्थः । विनोदः क्रीडा हो वा । प्रतिच्छन्दकं प्रति. रूपकम् । तावत्पदेन मन्दारिकाहस्तनिधानस्य प्रकृतकार्योपक्रमः सूचितः। अत एव कामन्दक्या सुविहितमित्युक्तम् ॥ कामन्दकी । विहारः सौगतप्रवाजिकानामालयः । तत्र व्याप्ता दासी विहारदासी । एतेन प्रकरण- चाह्यतमुक्तम् । यदाह दण्डी-'शकारः कुहिनी दासी धर्मशानयहिष्कृताः । विट- चेष्टादयो नित्यं वाह्याः प्रकरणे मताः ॥' तीन द्वारा, उपायेन वा । 'वीर्यमुपा- यद्वारमप्रियु' इति विश्वः। उपोद्घातेन प्रसभेन । अभिप्रायस्तावदिति वादिन्या- । - ·प्रकः १] मालतीमाधवटीका । पृ० प० २२ ५ प्लवनादिवाभूत् । ८ 'इत इतः' इत्यत्याने धव:-(परिकन्य।) कथं प्रियवयत्यो मम मकर मकरन्द:-(उपहल ।) सखे माधव, ल" धिकन् । ८ तपति तपनः । त. ९ माघव यदभिरुचितं वयस्साय । (इत्युमाऽपविशतः।) इ. कम् । १० घालवलुजाणं । शान्तरयोगो विकारतयोगि चौवनम् । वयं तु युवेत्सर्यः । अन मविपदे- चिनक्रियता, तारा सर्वकालता, भुपदेन सर्वदेशता, नादापदेन यु सां विना स्वीकारः, विकारिपदेन मापवासीकारिता च वनिता । मुन्दरा मधुराः परिमाव्यमानाले ते प्रसिदा मावा रमपीवदनवित्रमादयो रतां ध क्षिपन्लपनयन्ति । तदनेन कामकृतनेन्दुनीयत इति भावः । बिमधुराः' इलपि पाठः । तत्र प्रहला समावत एव मधुरा मनोहराः ॥ माधवप्रवेश इह द्विपदिक्या । यदाद-मोकावित्रमयुसे तु व्याधिचिन्त भिते । श्रुतवार्तादिवरूप्ये पोज्या द्विपदिका बुधः ॥' इति । स्वगतमि 'चन श्राव्यं न सर्वत्य स्वगतं तदिहोच्यते' इति भरतः ॥ अनुस्नतिन तामित्यादि । तां नाचिकामचिरमधुनच विचिन्य कथं मम चेतः । पपमपि महता पाटेन व्यपवर्तते बादर्तते नागच्छतिया । तन्य लन धापतीलः । किं एला। पालादेन पटनायेन र पालमा तामदार दातार एक विजित्ल रमरपाल एद हि लबादमापालादावि दिन मनोमलक्षालनोपदेदां दीहल । महानायकानया साहजिदं 4 नमूल्य । पीहदाम् । मन्यरो मन्दो विदेक रविन्दता ८ तर । विशेषणं पा दोहराम् । इन्दोमन्दारमन्दर मुखं पारम् । परपयेपि मगरसासमासः । इह तामिलनरमादिः, दुगुन्दगी लिभापति :प्रीतिः, पथमपी यमः, समादिविलाद, मदर मिति घरटेलनेवादरमोडा ॥ २९॥ यदित्यादि । स्री : एद मिनावर लिमिलि । एलेग सः । एकातिलो नदियोगाको मेर जादा परे: दादराम बरदार !' रिला -- २rpaR FREE: ཝེབ་ པཆེན་ མ་པ• དེ༌ལཙཱ༌་ རཱ ཀ ༌ པ ： ·[ अः १ पृ०प० २० २ ०जाव इमस्सि उ । मगरन्दणन्द्रणं । ६ गवतु त. त्रैव ग 1 दिसायं वय १९ किमन्यदितो । कुशला ॥ १९ ॥ निकान्ते फागन्यायालोतिते । निफम्भक इति । 'T- तोऽपि सेच्या प्राप्त अंगोनोमगोरपि । निकम्मरा विशेगो गसुकाया. सूनः॥ विष्कम्गको विमा गोऽयं शुमः सतीर्ण एन । गुदो मध्यमपानेण संकीणों मध्यमाधः ॥' इति भरतः ॥ उपकरणमुपौनम् । कलहंसः। गम चलितो मरनजस हामस्तावलेपो गा येन हा विभमेण सौन्दर्य विला. सेन सेनापक्षिप्तं तिरस्कृतं मालतीलदगम मालाम्गं गाम्भीर्य येन तम् । 'अब- लेपः रमृतो गर्वः' इति शामतः । मकरन्दस्य नन्दन हाम् । कलहंगो राजहंसः। स च शरदि विराजमानोऽपि योगिनीप्रभावानसन् मिलित इति नामाभिप्रायः। मकरन्दः । दिष्टोत्सव्ययं यं । माधवस पयस्य मकरन्दः पुष्परसः सह- चरो युज्यत एव । इत एवात्रैव । ३६ गारो द्विविधः । यदाह भरतः-'संभोगो विप्रलम्भव -Zारो द्विविधो मतः' । संभोगोऽपि विप्रलम्भपूर्वक एव खदते । यदाह-'न विना विप्रलम्भन संभोगः पुटिमईति। कपायिते हि वनादौ भूया- नरागोऽभिजायते ॥ स च दशारम्भः। यदाह भरतः-'अप्राप्तरतिभोगस्य नव- स्त्रीरागजन्मनः । दश स्थानानि कामस्य काममन्तर्विसतः । अभिलापोऽत्र प्रथमे द्वितीये चिन्तनं तथा । अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकीर्तनम् ॥ उद्वेगः पञ्चमे शेयो विलापः पष्ठ उच्यते । उन्मादः सप्तमे प्रोक्तो भवेद्याधिस्तथाष्टमे ॥ नवमे जडता पोका दशमे मरणं भवेत् ॥' इति । तदिहानुस्मृत्यवस्थो माधवो मकरन्देन कथ्यते-गमनमिति । अस्य गमनमलसं मन्दम्, नतु शरीरम् । ह- स्वादेराकुचनप्रसारणात् । अन्तरान्तरा विलम्यस्यात्यन्तासतिषशाजायमान. वाच । इदमनुस्मृतिचिह्नम् । यदाह 'मुहुर्मुहुनिःश्वसितैरधोमुखविचिन्तनैः । अन्वेषादन्यकार्याणां कथितानुस्मृतियथा ॥' तथा यातो मामपि न पश्यति ततो- ऽन्तःकरणं कापि लमम् । तथा च चिन्तासंततिपरतया ध्यानावधानेन शून्या वाद्यार्थप्राहिणी हटिरस्य । यदाह-'शून्या दृष्टिः स्मृता चिन्तासंमोहप्रणया- दिपु' । शून्यदृष्टिलक्षणमप्याह-निश्चला समतारा च ध्यानाद्वाह्यमगृढ़ती । तथा समपुटोपेता शून्या दृष्टिझदाहता ॥' तथा मनस्तापवतो ग्लानिः । सा च क्षीणकपोलतादिनोनीयते । अत उक्तं शरीरमसौष्ठवं विकलम् । इष्टजनालामभा. वनाईमाह-श्वसितमधिकम् । एतत्किं नु स्यात् । एतदलसगमनलादिकं रोगज कामकृतं वेति वितर्क इत्यर्थः । रोगलिशाभावादनालिसझाच निश्चयमाह-कि- मन्यदिति । अथवा पक्षान्तरे । इतः कामाकिमन्यत् । नान्यदित्यर्थः । किंशब्दो निषेधे । अत्रं पांशुक्रीडनात्प्रभृत्यनुभूतमाधवशरीरे तत्तद्विकारदर्शनात्तकविद्या- विदो मकरन्दस्य परिच्छेदो युज्यत एवेति । निश्चयलिङ्गमाह-भुवने कंदर्पाज्ञा भ्रमति सर्व जनमास्कन्दति । विकर्तु शीलमस्येति विकारी । पूर्वदशात्यागेन द.. - ·मालतीनाथवटीका। पृ० ५० ४ रमणीयस्साझनभुवो वा०। ६ °मारव्यवानलि. पदा मदिरामोदेन मधुर इति समासः । तेन मदिरामोदत्त बकुलम्पोद्नं प्रति- दोहदसमाह । मदनभुवोभानस्थय । मनेन निवर्तिनः सेकादिना मनो- ता दर्शिता । इहाजनपदेऽनुविधापकामावावविरक्षामोदरादित्वानल नित्यपि चोऽभूलकनेव । प्रत्युत 'बानं प्रारजाले कानिन्यानाना मता' इति विधादिकोपात्तवर्गवनोपात्तमहन केवळलेति शब्दप्रचाशाच नान्तलमेलवधे- चम् । लालवालंसल इति स्यातम् । सादालवालमावालमम्मनपत्रधारणम्' इत्यमरः। विधेति । मालानिर्भानं चामशानदाध्ययोजनाय । तं । नालाप्रपन विकला इलादिनेति भावः । मतिसुकुमारतया कानिनोमनोहरतया सुगन्धितया सन्दरतचा चान्यपुष्पाणि सत्रा कुलगुप्तालाप्रपनाह । मत एव दमयन्तीवयंवरादावपि कुलमालसममधूकमानपरिग्रहः। संचारिनी गम. नशीला मकरकेतोः कामस वजयन्तिका पताका । गर्भवनान्मध्यावासादुन्द- स्या निर्मल्या प्राम्यया व दिप्रसाधनविरचनयोनीतः कुमारीभावः कुमारीनं चन्ताः । पुमारीत्वेनापगुन्टनपटादभावात्तदुनयनमिति भावः । महानुभावह. निरतिप्रभावसभावा । अत्युदासे महान्दक्षिणो पा दारोमदति दक्षिण इति वाचतः । परिजनदाक्षिप्यं सांनिध्यानयनेन देयम् । ततात. पपीतनमार-सेत्यादि । सा ही रामपायकस्य मनोहरनाया निधेरचारमा विदेवतापिटाची देवता । यदा रामपीयरमेय निविस्ट स्वाभिमानी पदिका. पता । जान्दय सारसमुदायस कान्तिनिपूस निकेतन पनि जतिया रामानादिकरायम् । मनोहरल्यं दान्तिमाया भावः । पा समुचने । यदा या विकल्ले । तन्न नि न दावत ददि दिया। पहा पेपार्थे । रामपानिदेवतेवेसर्थः 'पा स्वादियो पति मिशः बिदा । रामपीयर पारिस्पतितनिकि. भोला। पदार-'स्पायनलावारपभोगोलिकरार परिदाता ।' सान्लादिमा पाति । पार- रिला पादिरच्यते । सोऽनयोदः सखाया। किमान ता: द समकालिक पनि एगाय, रमापरम्प, मु, गः । पद: सदसो, र मदे : पER THERE!:.---. . RTE:- :::::: - ·१८ जगद्धरकृता। [ अंक: १ पृ० प० २३ १ °अहवा मुहुत्तं वि० ४ काञ्चनारपा । ६ माघव, अद्य किल स० ।७रा ममदनोद्या०८ अपि नाम मनागवति० । गोचरम् । १० तत्किमवनतमु । १२ जन्तुषु रजस्तम० १३ परमेश्वरे च । २४ २ यतनम् । तत्र चेतस्त० । परिक्रम्यावलोक्य च प० । प्रियासङ्गे सुखं तद्वियोगे दुःखमिति दृष्टचरमेव तत्कथमाश्चर्यमिति वाच्यम् । अन- नुभूतरसस्य तस्य शिशुत्वेन किमिदं यदकाण्ड एव व्यथेति तत्संभवात् ॥ २२ ॥ मकरन्दः। इतः । इहागच्छेत्यर्थः । आद्यादिलात्ततिः। एतेन माधवस्य वाह्यार्था- प्रहान्मित्रादर्शनं सूचितम् ॥ मकरन्दः । ललाटं तपति ललाटंतपः । 'असूर्यल. लाटयोः' इति खशप्रत्ययः । सिलान्मम् । माधवीयमन्मयोन्मादमपहोतुकामस्येदं वचनम् ॥ माधवः । वयस्यायेति । 'रुच्यर्यानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानता। कलहंसः । अत्र मकरन्देन पुष्परसेन सहचरो माघवो वसन्तो वालवकुलमलं- करोतीति ध्वनिरप्युन्मिपति । मुहूर्त चेयत्र सुस्थिते चित्ते वक्तुं युक्तमिति भावः॥ मकरन्दः । उत्फुल्लपुष्पाणां ये केसराः किउल्कास्तैः कपायो लोहितः शीत- लश्च य आमोदस्तेन वासितं सुगन्धीकृतमुद्यानं येन तस्य । 'कपायः सुलभी लो- हितेऽन्यवत्' इति मेदिनीकारः। कपायादिसंवन्धेन सौरभस्यातिगभीरतोका। आमुद्यतेऽनेनेत्यामोद इति । कपायादिसंपदे काचनारेत्युक्तम् ॥ प्रवर्तितः कृतः। अभिरामेति यात्रान्वयि । इह मकरन्दवचनेन नमरूपा प्रतिमुखसंघिरुता । यदाह-'शृङ्गारार्थ त्रपाकारि वाक्यं गोष्ठिषु नर्म तत्' इति । अपिः समुच्चये । नाम संभावनायाम् । इदं संभाव्यतापीत्यर्थः । मनागल्पम् । रतिरमणः कामः॥ मकरन्दः । मुग्धं किंकर्तव्यताशून्यम् । पुण्डरीकं सितपद्मम् । विरहधूसरत्वेन मुखस्य पुण्डरीकसाम्यम् । तस्य लन्नयाकथनमाशमाह-अन्येवित्यादि। माधव, तवापनुतिर्लजया कथंचिदपि मा भूत् । लजयापहवं मा कृयाः। एवमप्र- वीकारः स्यादिति भावः। खलु यतः सोऽयं चित्तजन्मा कामः प्रख्यातपीकरः । चित्तोन्माथविषय इति भावः। कीदृशः । विश्वस्य धातरि जगत्लटरि परमेश्वरे हरेऽन्येषु जन्तुपु मानुपादिषु च रजस्तमोगुणप्रधानेषु समतुल्यव्यापारः। यद्वा भन्येषु मानुपादिषु रजतमसावृतेषु च तिर्यग्योनिषु विश्वस्य घातरि ग्रामगि पर- मेवरे हरे च सम इति भिन्नमेव योज्यम् । अतो लना त्यस्ता कथयेति भावः ॥ २३ ॥ माधवः परिश्रमारिस्थत इत्यन्ययः। परिश्रमाटिस्थतोऽहं न तु याका• हुवादिति भावः । मदिरामोदवन्मनोहरो यः परिमलः शुभगन्धः । स्याच्युम.. गन्धे परिमलः' इति विक्षः। मिलम्मिलितम् । संकुलेन च्यानाकुलिता या बा. लमुकुलावली विकासाभिमुसकलिकाराजिः सेव मनोहरमाभरणं वेन रमणीयस्य । ।

·मालतीमाधवटीका। : पृ० प० • २८१ अन्योन्यभावच । ५ मजीररसितानु। कलापकलकिङ्किणी। २९ १ मकरन्दः-(खगतम् । ) । महतः प्रागनु । ७ विविनममुत्पलाक्ष्याः। एव । निमित्ताने ती तनितेश्वर तात् । लत लान्तरनिनिताब केह- पति भावः । विप्रलिपिदं विरुद्धम् । पानिमित्तापेक्षया विरोष शत भावः। खोले सुचिमाह-व्यतिपजतीत्यादि । बान्त हेतुः कोऽनिवेचनीयः पदाधीनरनारीप्रहनीन्यनिपजाति विशेषतो मेल्याने । यतः प्रीतयो पहित्याची न्याखदेवन्तन्दयाबीन संश्रयन्त प्रकमायलन्दन् । मत्र कोपीलनेन जन्मा. न्तरतानुभवजनितरकारलपतिः । न खचिलनेन च्युतानुनितलहिलोना- चिनिधासपायसायः । अत एव विशेषप्रपद्योजकाभ्यानुसान्यालाय जावितावपितापम् । र पति-पतः पता सूर्योदय पुरी विर- माता चन्द्रत उदिते सति चन्द्रकान्तद्रवति क्षतिचायतले. दवे कोमलय मदतविकासातकरोददे पापानदारफाय सहन हेतुः। महकिपा पार दयदे । तरजेऽपि साभाविद एयह निरः । पुष्परीकपदनिह पमनानपरम् । वान्तरन्यासोऽयम् ॥ ६५ योपमरीतिः ॥ माययः । सन्न स्थाने । सन्नृविलास निस्वादि। तरून तदा लोकनियुक्त्या समलनिशानदार जिला समापा तथा पक्षाः किमान पा निकासपंतनुचन् । वन अन्योन्यारवाला निकर पदिय दमाः । लिदनीपतसितमेवार : - :: सवान्दिार :: r: भरतः । सरदे मायनामनिरपरः । सिकिन् । दर-सतरा रा रा. मरः च त म !' हो । मयाराम :: । - -यति है। For :

·जगद्धरकृता [ अः १ पृ० प० २५ ५ अथ सा प्रण । अनुचरिमिरविरलकुसुमसंचयावच- यलीलादोहदिनीभिर। ८ यतोऽस्याः। २६ २ च्छेदपाण्डः क० । ४ अन्तःकरणमाकृष्टवती । किं । २७१ वयस्य माधव, स्ने । ९ °सोऽयमितीरयित्वा। -- । प्रणयिनी स्निग्धा । अनुचरी दासी । संचयः समूहः । अवचयनोटनम् । दो- हदोऽभिलापः । सहर्षमाह-तमेवेति । स्त्रोद्देशेनाह-कस्सिन्नपीति । 'भा- गधेयं भाग्यम्' इत्यमरः । इहानुमानरूपो गर्भसंधिः कस्मिचिदित्यनेनोकः । यदाह-'व्याप्येग व्यापकज्ञानमनुमानमुदीरितम्' इति ॥ विकारचिदमाह- परिमृदितेति । यथास्या आई परिमृदिता मदन विषयीकृता या मृणाली जि. सलता तद्वन्म्लानम् । क्रियासु ताम्बूलभक्षणा दिपु परिजनयाचनाभिरयाः कथ- मपि प्रवृत्तिः । इह गृणालीपदेन तनुता, ग्लान्या निद्राच्छेदः, कथमपीत्यादिना विष- यनित्तिः कथिता । तनुबम्लानलमान्यग्लानिरुक्ता । यदाह-'ग्लानी तनुबवेव. मन्दतादिनिदर्शनम्' । ननु तनुलादिना व्यभिचारिणा कथं कामविकारोनयन- मत आह । कलयतीति । तस्याः कपोलो हिमांशोः शोमा कलयति । अनेन पा. दता दर्शिता । कीदृशः । नूतनदन्तिदन्तगण्डगीरः । छियत इति च्छेदः साडः। प्रदागिनवपदेन गालकत्वं ध्वनितम् । तथा च कपोलपाण्डलगगुल कलादिनाला माविकारत्याशेन तदुनगनगिति मासः । विहे पापनापि । यदाह-मास्याग्री ताप: पाणनुना कृशता रतिः' ॥ २५ ॥ बनिनवाशनलेवा । अयरकालो लोहाको मणिः । लोहधातुलीहरू दव्यम् । अन्तःकरण मनः । ममान्तक रणमाटानीन्यः । कि यहुने यनेन गांवदनिःभागमूननम् । संतापत्यादि। मननमा विषय आगत्तम, गमनाबमममीलः । गनापा महाचमनं नदर्थम् । दादा भनु । मंतिपदेन मालनीलामनगरेण गा. भीनमविदादला में प्राणहानियाका । पीशम । अनगिनिनिगम । पदेन विषयाला प्यम्य सामाणिती नीतिका । सदाह-गागाभिमा- दान दया मंप्रन्यवादपि । विपये या नया व प्रीति सभाम. ॥ अनेक मिमापि निमाम् । अन वाहप्राय इति । पाहुन मगन नयदायमाधि प्राशनयम जीवानां शुभम विदी। अगर .: सुकमा मयंदा या मायया. दाम १ भयः । माया गया । सन १६ मकरन्दः। मामला:-ar इदियमान पदे - ·अङ्क: १] मालतीमाधवटीका । २३ पृ० प० ३१ १ तैश्च । नाभिलाषः सूचितः। उहसन्ती चपला भ्रूलतेव येषु तेपाम् । दीर्घत्वेन भूलतयो रूप- कम् । अनेन कान्तादृष्टिरुका । दाह-हर्षप्रसादजनिता कान्तात्सर्थ समन्मथा । सभ्रक्षेपकटाक्षा च मारे दृष्टिरिष्यते ॥' मरणानि चिकगानि लम्बया मुकुलि- तानि च तेषाम् । दृष्टिरियं मुकुलिता-'मुग्धा निनीलितान्ता च मुकुला दृष्टिरि- प्यते॥' इति भरतः। यदा सुखभावनया मसणं मन्दं यथा भवति तथा मुकुलि. तानाम् । एतेन दर्शनजनितानन्दसंपत्पर्यवसानं सूचितम् । पुनः पुनदर्शनाचाहया तिर्यगायतत्वेन प्रान्ते निकटे च वित्तारपताम् । शझिता दृष्टिरियम् । यदाह- "किंचिचलस्थिरा किंचिन्नमित तिर्यगायता । गूढा चकिततारा च शहिता दृष्टि- रुच्यते ॥' भनेन कटाक्षपर्यवसानमुत्तम् । प्रतीपदिगायतमनेनाते सति लम्बया दर्शनोत्सुकतया च किंचिदाकुचितानां मुदितानाम् । नाकुचितेयं दृष्टिः । यदा- ह-बनाकुचितपक्षमाप्रापुटराकुचितत्वधा । संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिर- च्यते ॥' न च 'कुधिना सूचिता नदुष्प्रेक्षातिव्यथातु या' इति भरते नियमा. दिह कुक्षितदृष्टिकपनमयुक्तमिति वाच्यम् । लच्या नाघवे दुष्प्रेक्षतसंभवात् । पात्रं कोहशम् । विविधं नानाप्रकारम्।तिनितदृष्टिप्रयोगेऽपि मयापि तयैव दृष्टि- प्रयोगः कृत इत्यर्थः । 'योग्यभाजनयोः पात्रम्' इत्यमरः।बभूवनिति भुवो लुडि सिपि रूपम् ॥ ३० ॥ अललेत्यादि । पत्नटाक्ष्याः प्रशत्तपत्मयुजायात्तैरव- लौक्तिः कटाक्षतापन्न न हृदयमपहृतं वशीकृतम् । इह रक्षकवाहुल्येन गम- नखरया शहया वावलोकितानानेव कटाक्षलमुक्तम् । कटाक्षतिर्यग्विलोकना. त्मकः कर्णाभ्वर्णसंचारितारकः सर्वानहरजजनक इति भावः । तथा निक्षल. त्वेनापविद्धं मपितम् । मध्यमानतया द्रवरूपत्वेन पीतम् । अत एवोन्मूलितम् । तदा किमपि नया न ज्ञातमित्यर्थः । सत एवाशरण रक्षशून्यं जातम् । ततो पचाई फुर्विति भावः । कीदृशैः । लबचालतमंन्दैः कौतुकेन तिचलितः । लय नुकुलनेन मुन्धै रन्यैः । श्रीला निग्धैः रूपदर्शनाहतचिन्ताभ्यां निष्पन्दैरनि. मैः । पुनः कोऽयं द्रष्टव्य इति विपादान्मन्दरित्वपः । इयं विषादिनी दृष्टिः। पदाह-'विपादवित्तीनपुटा पर्पवान्ता निमेपिणी । क्रिषिनिष्टव्यतारा च ना दृष्टिविपादिनी ॥'नदा पलसं मन्दं था तथा वलितः। इवं निर्विकारा दृष्टिः। पदाह- ललिताकुपिता या चपा च धीरावलोकिनी । निर्विचारा दुनिया सा सम्पदाकारराति ॥ तथा प्रथमदर्शनापेक्षयाधुना विशेपदर्शनादपि विफलता- न्तक्लिन लेरा मुग्धा तारा पां तः। दृष्टिः निम्या । दाह-शिदि- वहाव सदिलदेव स्मनक्षेपकाक्षयुता । निग्या निकामं अनदेव निष्टा सहारजा धिरिह प्ररिया ॥' पद्धा स्वान ह्दयामाहतानलनेन प्रीजिरहा। सन्दसापिचक्षुप्रीतितोर्मनोहरत्वंभवलेव । लपविद्धानलनेन पिताना उचः। सायरलतासापारिजातिति भावः। पीदमानापत्तता नीवन् । बनेन ·२२ जगद्धरकृता [ अङ्क १ । । शब्दानुगतः । मेखलायाः कलापो गुच्छः । यद्वा मेखला च कलापश्च तयोः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका । 'मेखला च कलापश्च भवेच्छोगिविभूषणम् । एकयष्टि- मवेत्काञ्ची मेखला बटयष्टिका ॥ रशना पोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशतिः ॥' इति भरतः । इदं सर्व निवर्तनक्रियाविशेषणम् । गतिरिय विकला । यदाह- 'भावेगे चैव हर्षे च कायें च वरयान्विते । एतेषु च गति प्राज्ञो विकलां संप्र- योजयेत् ॥' इति । 'राजा भट्टारको देवत्वत्सुता भर्तृदारिका' । राजपदनीश्वर- मात्रपरम् । तेनामात्यकन्यापि भर्तृदारिकेत्युच्यत इलवधेयम् । कोऽपि कस्सा- पीसनेनानुद्भटोद्भावनेन तासां चातुर्यमुक्तम् । अत एव कस्यापीति सामान्यनि- देशात्श्लीवलम् । अन्यथा स्त्रीलिङ्गनिर्देशः स्यात् । कोऽपीति पुंलिङ्गनिर्देशन्तु स्पष्टार्थः । अन्यथा किमपीति निर्देशे पुष्पादिप्रतिपत्त्या संशयः स्यादिति भावः। अङ्गुलीदलपदेन सविलासाख्यानमुकं गुप्तमाख्यानं वा ध्वनितम् । इदमाख्यान नर्मवाक्यम् । यदाह-सहास्यवचनप्रायं नर्मेच्छन्ति मनीषिणः ॥ मक. रन्दः । हन्त हर्षे । उद्भेदः प्रकाशः ॥ कलहंसः। अनुवन्धिनी प्रतीय- माना ॥ अत्रान्तर इत्यादि । सखीनां दर्शनावसर एव पद्माक्ष्याः संवन्धि तन्मान्मथं कामजमाचार्यकमुपदेशकमाविराचीत्प्रटीभूतम् । कीदृशम् । क्रिमप्य- निर्वचनीयमत एव वाग्विभावाद्वचनप्रपञ्चादतिवृत्तमतिशयितं वैचित्र्यं यस्य तत् । उल्हसित उत्थितो विभ्रमो भावभेदो यत्र तत् । 'यचित्तवृत्तेरनवस्थितत्वं मार- जो विभ्रम उच्यतेऽसौ । नेदानयत्तस्य मदानुबन्धकायसंज्ञाः कथिता वि. दग्धैः ॥' इति भरतः । भूरि प्रचुरः सात्त्विकविकारो यत्र तत् । सत्त्वं मानवं किमपि तेन निर्वृत्तः सात्त्विको भावः । यदाह-सत्त्वोत्कटे मनति ये प्रभवन्ति भावास्ते सात्त्विका निगदिताः कविभिः पुराणैः।' ते च-'खेदः तमोऽथ रोमाघः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय इलष्टौ सात्त्विका मताः ॥' इति । अपात्वं क्षिप्तं धीरत्वं येन तत् । महाभिजनवाद्यनपेक्षलादिति भावः । विजयि नर्वत्राप्रति हतम् । कुमार्या अपि शिशुवाद्विजय इति भावः । उत्पलाझ्या इत्यनेन बहुविथे ने. विकारे प्रीतिगो हाव इहोकः।यदाह-'भूनेत्रादिविकारायः क्षाराकारसूचकः। स्थायिभावः स्थितो हाव ईर्ष्यातः प्रीतिगोऽपि च ॥' इह श्लोके विलास उक्तः । यदाह--'दयितावलोकनादौ विशेषोऽजाकियामु यः । शुशारचेष्टामहितो विलासः समुदीरितः ॥ २९ ॥ संप्रति 'हेला हावात्समुत्थिता' इति भरतानुसारेण हावा. नन्तरं हेलामाह-स्तिमितेत्यादि । 'नारीणां प्रियसंभोगलनासाध्यसकौतुकः। सभावाविष्कृतो वेगो हेलेवि परिकीर्तितः ॥' इति भरतः। श्लोकार्यस्तु तस्या आलोकितानां सहसा दर्शनानां पात्रं योग्योऽहमभवं वृत्तोऽसि । 'सहमा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमुच्यते' इति भरतः । कीदृशानाम् । मदीयरूपनिरुपणावयेण स्तिमितानि निश्चलानि हर्षेण विकषितानि प्रफुल्लानि च तेषाम् । दृष्टिरियमहता। यदाह-'समाकुचितपदनामा विलयोद्धृततारका । सौम्या विकधितान्ता च दृष्टिः स्वादहृताभिधा ।' यद्वा स्तिनितं मन्दं यथा तथा विकनितानां प्रकाशि. तानां प्रयम नायकदर्शनेन शनैः शनैः प्रसारणमिति भावः । अनेनोतरोतरदर्भ ..

·अङ्कः.१] मालतीमाधवटीका। २५ पृ० १० ३५ १ अहो अभिप्वङ्गः । ५ मेव यत्सात् । ३६ २ लम्ब्य बालबकुलकुसु । ४ एष वः सुमनसां संनि । ५ दारिका वर्तते । तस्या अमि । ७ ०णीयता विधातुः स.। ३७ २ तथा च म । ६ सिदं खु भ० । ता जिदं। . नीयः परिच्छेदनियत्तामतीतोऽतिकान्तो निवेत्तुमशक्यच । यः पुनरलिजन्म- न्चनुभवपथं न गतवानत एव परिच्छेत्तुं निवक्तुं चाशक्य इति भावः । सांप्रतं तदनुभवेन तस्य किमिति न क्रियत इलाशमाह-विवेकप्रघंसात्प्रयतझाना- भावादुपचितमहामोहेन गहनः संकटः । तदानीं विवेकाभाव इति भावः । अ. नेन जडता दर्शिता ॥ ३३ ॥ परिच्छेदव्यक्तिरित्यादि । संनिकृष्टेऽपि पटादी परिच्छेदव्यक्तिनिर्णयाभिव्यक्तिर्न भवति । घटादिकमपि निर्गतुं न शलो. मीत्यर्थः । अनेन पावेन्द्रियाणां विपयव्यावृत्तिरका । अभ्यतेऽपि वारंवारमनु- भूतेऽपि लरणमतथाभावेन खण्डस्फुटिततया विरसं दैत्यवत् । एवेन मन- सोऽपलनुकम् । इयमनुस्मृत्यवस्था । विपयनिवृत्त्या संतापः शीतलसेवनादपि नापतीत्याह-हिमसरति शीतलसरोवरे चन्द्रमस्य मृतकरकिरणे या मनःसंतार- हानिः । चन्द्रमापदं लक्षणया खकिरणमाह । इयमुद्वेगावस्था । बदाह-मारने रायने दापि न निति न तुष्यति । औत्सुक्यं च भवेनिलमद्वेगस्थान एव च ॥' निधान्यं धयरहितं मनो भ्रमति व स्वल्पलात् । किमपि ननोरथमालितालाति- अति । अनेनोन्मादायस्थोका ॥ ३४ ॥ कलहंसः। अपहतो सीतापतिः संभावनायाम् । नाम प्रकारो ॥ स्वगतमिति । 'यतु भाव्यं न राबवलगढ़ तदिहोच्यते।' इति भरतः। अभिप्या आसचिरपो नमःरामदः । भामोस- मापाभिभवेप्यभिष्वापदं विदुः' इति शाश्वतः ॥मा सूमुहदिति । जगन्द- जन्मा कामः सल्बल मा मूमुहव । न चित्तविलसहितनजोगनत् । एवं च ते नविनलीमसविकारेण कामन पना लिविया मा भूदिलालिवानमन. हानर्थव मेव । नमुपदमनन्वये । पतः कामो अम्भितो पलचितोमो सास सः । अम्भितगुण उपचितव्यापारी का कामः । नयापनर सन्मितम् । प्रयासितस्पादियामतोलः । अतवत्सराधीनोऽयं न हि १९ : ॥३५॥ प्रयारामिति । 'त्तु सजावं तीन भरतः । बन्दयो र ॥ माधवः । वाहिनी ।। साय तमम् । पहा कायाको पाता।। सवाईपलाहादाननिहलानी मरा:च भूता । नमसमोर बोला हमार म । मामा मामाः । परमारामः । मलया।

·२४ जगद्धरकृता:: [ अङ्कः १ पृ०प० 5 ३२ १ रसेनाभिसंधिना । २ °मात्मनोऽपनि ३ वेत्रश- स्त्रपा० । ५ कृतवती तदाच० । संकल्प उकः।मानसव्यापारस्यात्मवशलादिति भावः। उन्मूलितमित्यनेन विषय. निवृत्तिः सूचिता । अशरणमित्यनेन चित्तापहरणादिनिवारकामाव उक्तः । नायिकाया निरवद्यरूपता च सूचिता । अलसेलनेन निद्रोद्भेदः, वलित इत्यनेन नपानाशः, मुग्धत्वेन मधुरता, निग्यत्वेन सामिलापत्रम् , अभिलप- णीयस्य स्नेह विषयसान्निष्पन्दतया निकोचवमुख्यम्, मदत्वेन सहर्पतम् , अधिक केत्यादिनान्तर्विकासिनी सेरतारा चेत्युक्तम् । एवं चालसवलितैरपहृतम् । योऽपि हि चोरादिः किंचिदपहरति स मन्दं मन्दं वलत इति भावः । मुग्धः सहजरूपदर्शनातिमोहवद्भिः स्निग्धैर्मद्विपयस्नेहसूचकचेष्टावद्भिरपविद्धं क्षिप्तम् । पराभूतमिति यावत् । “विक्षिप्तरिताः समाः' इत्यमरः । अनेन चेतसोनायत्ति: दर्शिता । ननु चित्तावक्षेपनिवारकं तदनुध्यानादिकं किमिति न कृतमत आह.. निष्पन्दैविमुखैर्मन्दैर्मदेकविधान्तश्च पीतं तदितरानुसंधानशून्यं कृतम् । तया चं नान्यविषयपरिशीलनकथेति भावः । अधिकेत्यादिनोन्मूलितम् । अनेन मनोनि- महाभावो मित्रोपदेशानवसरश्च सूचितः । इह पूर्वश्लोकेन नाथपीनरुक्त्यम् । आलोकितावस्थाकटाक्षावस्थयोर्भदात् । नायकस्य रसाक्षिप्तचित्तलाद्वा ॥ ३१ ॥ तथाविधभावदर्शनेन हृदयंगमत्वं संभाव्यते। अपदेऽपि प्रेम्णोऽनिष्टाशस्लिादिति भावः । अभिसंधिरभिप्रायः । यथाकथंचिदिति । चेतसस्तदपहृतवादिति भावः । वर्षवराः क्लीवास्तत्प्रायास्तत्प्रधानाः । यहा 'विनीताः सर्वसरवाच ली- वाश्चैव खभावतः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवरा मताः ॥' इति परिमा. पिता वर्षवराः । हस्तिनीसमारोहणा दिना महावंशजत्वेन मालस्या उतमः स्त्रीत्वं सूचितम् । यद्वा हस्तिनीसमारोहणेनात्युचयानतया दूरदर्शित्वं सूचितम् । तत्रापि मन्थरगतिसूचनाय हस्तिनीग्रहणम् । हस्तिजातावपि त्रिया मन्थरगति. मत्त्वात् । एतदुभयं चिरं माधवावलोकनायेति भावः ॥ यान्त्येत्यादि । तया पदमलाझ्या यान्त्या मम हृदये गाढं यथा तथा कटाक्षो निखात इव दत्त क्ष। तदा तदवलोकनं मम हृदये लममिवेत्यर्थः । निसात इत्यनेन फटाक्षस्य दुःसह समुचाम् । कीदृश्या । तदाननं वहन्त्या । कीदृशम् ? मुहुर्वलिता यकिता कंधरा घाटा यत्र तत् । क्षणं क्षणं व्यावतमानं पश्यन्येत्यर्थः । आत्तान्तमात्र जिंतनालं यच्छतपानं पद्मं ततो निरतिशया मा दीप्तिर्यस्य तत् । तमिमं तत्तु। ल्यमिति वा । वृन्तादारभ्यावर्तनेन पद्मविवर्तनसिद्धिः कीदृशः प्रथममान- दहेतुतयामृतेन दिग्य उपचितः पश्चादर्शनानन्दविच्छेदाद्विषेण दिग्यः ॥ ३१ ॥ दतःप्रति तस्मादारभ्य ॥ परिच्छेदेत्यादि । विचारः कामनो भायोऽन्तन- त्यति नोदयति, तापं च कुरुते व्यययति । यदा तदाप्तिचिन्ता तदा जनतेतरका. यांप्रतिपत्तिः । यदा च तथतिरेकचिन्ता तदा तार इति कालभेदेन जान्यतार- यौन विरोधः । तदुभयजनकयमुनोऽभावमाशा-कोऽपि विनिम्यानियन- ·अङ्गः १] मालतीमाधवटीका । पृ० प० ४० ३ केनैतन्माघवत्य प्रतिच्छन्दकमभिः । ७ ते वितर्कः ८ कलहंसक, कु० । १३ विणोदो ति। १४ ख माधव, सर्वथा समा। ११ ४ द्रष्टव्यतरूपा । लिख्यतां नाल्ती । ५ ल्याय तदुपन्य चित्रफलकं चित्रवर्तिकाश्च । (मकरन्द उपनयति ।) (ल.)। ६ शोरुद्धमं वा १० तथापि व्यवसितो। ११ तोऽभिप्वसः । लिखितनिलयः । कलहंसः। जय कि स्वीकारे । माधवः। वितर्क सहः॥ मकरन्दः । अधिगनः प्राप्तिः ॥ कलहंतः । उत्कण्ठारिनोद इति । नायवानुरक्षा मालती तमननुप्राप्तवती चित्रलिखितालोकनेनापि रनत इति भावः ॥ येत्यादि । देसले, तत्संगनं प्रति नैव संव.वोऽस्ति । भवतो नयन- चोचों दीनदी ज्योता आनन्दकारित्वात् । तसा मनोरययन्ववन्धुरनितापनि- पन्याय प्रियः सोमनजन्ना भवानपि । ननु परस्परानुरागेऽपि विधिकाम- मुख्यान्न लिखिरत माह-पलिन्गने विधिमदनी कृतप्रवनी । पुत्रीला कामः, एतद्देशानयनाद्विधिः सताभियोग इलर्थः । अभियोगाच सन्चालभः । पदार--'अनियोगाद्धि पन्याया लभो निश्चित एव च ॥ ३७ ॥विंग मा- पदचितामरागमुद्दोपपति-द्रष्टव्येति । नायवः । वयस्यायेखन चीनी प्रीयमाणः' इति संप्रदानता । अधुना मनःपात्लासिकमानमा-यारं. पारमित्यादि । धगम पानिलेखाविषिषु चिनियुक्तिमय वात एक न लिखति। जन दिः करोमि। पपा तथा लिमीलर्थः। 'कला' इति पाटे नय पतन इलयः । तो वापरलपनमनापानमाले पर- पारं सोनं प्रचार तिरपी जादपति । तसंदरले चिन्न. हिमा सर्वपाप्रतिपनि तदानंदरी सनियर पदमनद- दिलदिपाश्मदीपसंगमः सम्मः' इति भारतः।दरम. पाल. एद तिमागवन् । निरसोबावासि. माया लिमनरेदतया चापारिदिन् । हरिरामदरममा चमोलम्। हेर. कि बाद ।रदार- धरेन । मसरा पीक कापमः।' ती ॥३८॥ कि रा. पीजमातीलादि। काकोड:- कोEि : पुदी REFE ·जगद्धरकृता [ अङ्कः १ . पृ०प० ३८ ३ तां च किल राजा । नाय प्रार्थयते इ० । ४ °तया चाहमनुरुध्यमा । ८ पौरजनस्य। ३९ २ °कामाभिष्वङ्गा । ४ °भागधेयाः कुमार्योऽन्यत्रास । भाग्याधयोरपि' इति विश्वः । सुनिष्टगुणतया सुलमसूत्रत्वेन । संनिवेशो रच- नामेदः । कुतूहलिनी पुष्पदानि कौतुकवती। भर्तृदारिकेत्यनेन कन्यालादर्शनी- सुक्यमुकम् । यद्वा भरतेन कन्याया विनम्भपानत्वस्वीकारादिह कन्यात्वेन तत्सूचनम् । अभिनवो लोकोत्तरो विचित्रो बहुप्रकारः । कुसुमेषु पुष्पेषु व्या- पारो रचनाप्रवन्धः । एतेन माल्यग्रथनकुशलागुतकौशलकुतूहलिनी सेत्युजम् । वैदग्ध्यरस प्रथगचातुर्यस्य । कृतार्थता कृतप्रयोजनता । विदग्धप्रेयसीयं प्रशंस- येति भावः । फलतु राफलास्तु । विदग्धजनाय दानात् । सरस एवाम्लान एर सांगिवेशः । महार्घतां बहुमूल्यताम् पक्षे वो युष्माकं संनिवेशः संयोगः । परस्परानुरूपादिना रमणीयः क्रीडाहोऽहणीय एव । इह व इति युष्मदो 'गुरा- वेकेपाम्' इति गौरवे बहुवचनम् । कुतूहलिनी दूतसमाजे साकामा । अगिनवोs. भूतपूर्वः । तदेकाराकत्वात् । विचित्रः साधुः । विविध विकारकारित्वेनाचर्यज- नको वा कुगुमेपोः कामस्य व्यापारो मोहनम् । वैदग्ध्यस्य सकलकलाभिज्ञताया। सार्थकलम् । विदग्धप्रीतिजनकलात् । निर्माणरमणीयता घटनन्दर्यम् । फल- समनुरुप जनसंगीत् ॥ नो चदिदं सर्व व्यर्थ मिति भावः । सरसः शशारोऽनु. रागो वा । कण्टावलम्बनमालि मनम् । महायता दुभत्यम् । तदिह लियादेन नायक-युवतिमभिप्रायं च ज्ञात्वा दूतीयापारः प्रारतीति ध्वनितम् ॥ मा रन्दः । वदान्य टिपदप्रयोगादिति भावः ॥ माधवः । अनुगुक्तमा पृष्टया । प्रतित्यम् । प्रमादभूमिनिवासस्थान तम्साः । न च प्रगादभूगिरनुसम्मा पान मालादानात् ।। कलहंसः । अत्र दिलगित बिम्भितम् । अनयोरन्यो. न्यानुरागादिति भावः ॥ मकरन्दः । यमानसा गौरवम्यापमाहिरनायिक सम् ॥ अनभिगोव्यालरक्षणवादियोगाति मायः ॥ माधवः । अनुरुध्यमानो मुद्र्याचमानः । असी लारका । अमिनिविष्टयानियदानियमितमा । विहान तथा व्यालया ॥ महानयं प्रसाद इति । यतो न वस्तुनि प्रेम गुममिति भावः ।। मकरन्दः । गुलियं निविता । दृष्टः पूटि: 1 ता. भयो मानाः । बधागानुरागयोरे करियल मरममा अन्यायन गानाद-अन्योन्यत्यादि । समिक्षसाः प्रागनुगामि व्यगम मिल यम् । मनामन्योन्यादा म्याति कोपी नियनकम । करम- भयका बाटामा गतीमानो यो या गया ! कादिर बर: । 'दाद मिस fire || 38॥ करा. देवदम् । विनायकमा म: ॥ मकर माया ·अङ्कः १.] मालतीमाधवटीका। २९ - अनेन नायिकायाः सुकुमारतया निःसहत्वमुकम् । मालखाः कन्यात्वेन पन्ना- पत्यभावात्परिजनेसुक्तम् । माल्यतया प्रातरेव कुमेन पन्नावलीलिखनम् । मत एव वसन्तकालस्य शीतत्वानुहुमेन भूषाकरणनिति मतमपात्तम् । 'धारा- तितवसुंधरासुरमयः' इत्यभिधानाद्वर्षाकालप्रतापात् । 'समूहे निवहव्यूहसंदोह- विसरमजाः' इत्यमरः । इहोन्नादावस्था । अत एवान तसंवद्धा कथा।यदाह- 'तत्वद्धां कयां युद्धे सर्वावस्थागतात्मह' इति ॥ ४० ॥ उन्मीलदिति । हे पवन, सन्नीलन्नुकुलेन बिकवकोरकेप करालाद्विपमाकुन्दगुच्छारक्षरनिविडम- करन्दर तयोर्बन्धो । मकरन्दत्य यो गन्धत्तहन्यो । तत्सहचरेति वा । ई. शोऽपि वन सुखाय जितु तापाय सतत्तां मालतीनोपदालिजन्ममाजमा प्रत्यहं स्पृश । अन्तमयतदसामीतत्वं मम तापशान्तये भविष्यसीति भावः । यद्वा तदीयतापशान्तिर्भववित्लनुरागात्तानाशिनियुकम् । तां कीड- शोम् । प्रचलनेत्रां विरहे पवनय दुःवहत्वेन भयादितत्वतः क्षिप्तनेत्राम् । मत एव नम्रीभवदहां च । इह विषमकुन्दकोशसंचरन गतिप्रतिवन्धान्मा- न्यम् , मकरन्दरमाच्छेसम्, गन्धवन्धुतया सौगन्ध्यं च पायोरकम् । ईपद्वा- लिजनित्यनेन सुरभिपदेनाभिधातनिःसहत्वं माल्यानुतम् । 'करालो दन्तुरे तुझे इत्यमरः ॥ ४१ ॥ माधवत्यानदुःवहत्वमाह-अभिहन्तीत्यादि । एप लरोनवमहः प्रतिरोषशून्यः कोमलका माधवं क्यमचिरेणवाभिहन्ति । हन्तानुकमायाम् । 'हन्त हर्षेऽनुकन्नाचाम्' इलमरः । कीदृशः । विकृतस्य भावो वैकृतम् , तस्य विवाऽन्चयावसानं तेन दारणो दुःखदः । यया फटभ करिवातकं दुकावं कठोरो दुःवहः कूटपाको हस्तिवातज्वरोऽचिरेण हन्ति तयेलपः । सोऽप्यनवग्रहोऽप्रतिकरणीयो विकृतिविपतेदारनक्ष भवति । 'ग वातब्बरो हन्ति तथा वै पाक्लः' इति वैदके ॥ ४२ ॥ माधवः । इदं खगनन् । जसमन्यवसायादाह-तदत्रेति । नत एव भगवती ज्ञानसंपन्नेह पारण रक्षिका । द्वितीचाहादतारोऽयम् । दाह-बावसाने पत्रव भावि. नोशव सूचते । वस्तुवीजनपोद्धातः सोडावतर इष्यते ॥ इदानीमुन्नादा- वस्थोद्भावनादलात्तन्मयत्वमाह-पक्ष्यामीत्यादि । तामेकामेव विवमानां प्रारूप परितः सर्वत्र परवानोसाधम् । विवर्तमानत्वनेवाह । इत इतरम- पपा । पुरतो। पक्षाहटे । अन्तर्मनति । यहिस्सन्भागे । लनेन ददावेश. सर्वन तन्मयत्यनुजन् । पदार-'यो पेन भावनाविष्टः मुखदेनेतरेण दास ददाहितसंस्कार सवै पदपति तन्मयन् ॥' परित इसत्र 'एनिन्यांच' इति तत्तिः । कोशी । कई वहन्तीन् । सुदं विकसित मुग्ध कान्तं पहनी ततो निरतिशया भाईहर्षस तद । तनि तत्तुल्यनिविदा । एदेन नौरीब- मुरम् । बासन मग्यारस्पा जिगरवर्तिता होनस दद । या पात्रा तपाई प त परपानीति भावः ॥४३॥ नधुना सर्वकारे पीडा- नार-प्रसरतीत्यादि। यरू, पर। प्री मनोऽप्यनिर्ददनीयस्तो देदारः प्रसरचि कामोति। बतए परिमापी सर्वतोमपनटः । मान- निन्दियामानारवाई मे प्रमोहसिरप पिदयाति । सन्दिपोहोभने ·:जगद्धरकृता [अकः १ पृ० ५० ...४.२ ५ (प्रविश्य सखरम् ।) । ६ कलहंसम, अप्पा । रेण उवल०॥ ४३ १ (माधवमकरन्दौ विलोक्य सल०) । ३ °इत आस्यताम् । ४. (उपविश्य ।) कल०।१२ भाअ, अह इं। ४४ ८ °वयस्य, खरतरकिरणोऽयं भगवान्सहस्रदीधितिरलंक- रोति मध्यमहः । त० । मेव गच्छावः । . देशविशेपे च जयशालिन आनन्दसंदोहदा इत्युक्तम् । भाव्यन्ते भावनामर्हन्ति सुन्दरतयेति भावः । मालतीमिनाः सहृदयाहादकाः। ते त इति वीप्सया चन्द्रादयो देवादयश्च प्रतिद्धा एवेति दर्शितम् । सर्वनाना च ये यत्र चेतःप्रति- ठास्ते तत्र गृह्यन्त इति ध्वनितम् । तुशब्देनान्येषां तथात्वं तत्संप्रतिपतिद्वारे त्युक्तम् । कस्तर्हि मदहेतुरत आह-मम पुनरियं चित्रलिखिता मालती नयनयो- ज्योत्स्ना यनेत्रगोचरं प्राप्ता स एवैकोन जन्मनि महोत्सवः । अन किं पुनः संभोगादिकमित्यनुरागः । स एव महोत्सवः । अनुरागो भवतु मा वा भूदित्युः पालम्भः । एतेनालन्तानुरागो मालयां दर्शितः । एकपदेनान्येषामाविर्भावेऽपि नानन्दकलम् । अत एव स एवेत्यनेन तत्पोपः । जन्मनीति सामान्यनिर्देशेन समस्तजन्मनि मालतीतुल्या नास्तीति व्यज्यते । वाचिकोऽयं रसः । यदाई- 'रसानुरूपैरालापैः श्लोकैर्वाक्यैः पदैस्तथा। नानालंकारसंयुक्कैर्वाचिको रस उ. च्यते ॥' इति । इह प्रकृतिमधुरत्वेऽपि मालत्या एव मदजननाद्यतिरेकालंकारः। प्रियाख्यानाप्रियोऽलंकारः । विलोचनचन्द्रिकेति रूपकम् । न चात्र नवेन्दुकला प्रतिपचन्द्रकला, सा च न मदहेतुरिति वाच्यम् । यतो नूयत इति नवः प्रश- स्तेन्दुरित्यर्थः । यद्वा नवं नूतन मिन्दुकलादिकं चेति द्वन्द्वः । यद्वा नवः सागरा- दुत्थितमात्रः । पूर्ण एवेत्यर्थः ।। ३९ ॥ प्रविश्यति । यत्र पटीक्षेपेण प्रवेश- स्वत्र प्रविश्येत्युक्तिः । अनुसारोऽनुसरणम् । एतेऽपि ये चित्रफलके लिखिताः। इह गौरवादेकत्चे बहुवचनम् । द्वित्वे वा वहुवचनम् ॥ कलहंसः। अभिलि: खित इति शेषः । तथा च मालत्या विनोदाय माधवो लिखितस्तेनापि सा तदर्थ लिखितेत्यर्थः ॥ मन्दारिका। अत्र विज्ञानं शिल्पिकौशलम् । अनुरूपानुराः गादनयोरिति भावः । अवितथं सत्यम् । एवमेतन्मालदैव माधवप्रतिच्छन्द लिखितमित्यर्थः । दृष्टवतीत्यर्थः । लवझिकया द्वारा माधवानुरागो मालत्याम- स्वित्यर्थः ॥ मकरन्दः। संस्त्यायो गृहम् । 'संस्स्यायः संनिवेशे च संघावेऽपि च दृश्यते' इति मेदिनीकारः ॥ धर्मत्यादि । मालत्याः परिजनवारसुन्दरीणां कपोलकुलमानि प्रातर्विरचितविचित्रपत्रावलीवैदग्ध्यं यत्तदधुना मध्यावे जहति त्यजन्ति । कैः। धर्माम्भसो विसरस्य समूहत्य विवर्तनर्विविधजलकणेः करणैः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। पृ० प० : ४८ ३ दुईला तुमं किं मन्तजन्ती। ६ "णिवेदिदो। प्रथमा-तदो किं । द्वितीया-तदो मा ४९ १-२ ति मजणुजाणादो क्षेत्र नामना ता कि संपदं संपता। ३ "खु परापतन्ती हत्ये गेहिल पडिसिद्धपरि । ५०२ ता जादो नामरणं । :: अधुना पकुलमालनादाय लवक्षिका गता, व प्रवीक्षमाणा मालनी चौधा- स्वा तन्मार्ग पदया, मकरन्दर 'कामन्दकी नः शरणम्' इत्युच्या नां तत्क- यनाय गतः, इति स्थिते व्योः प्रवेशः । टीभापा सौरसेनी । दाह- 'नाविज्ञायां च चेव्यां च सौरसेनी प्रयुज्यते । न च 'नाटयकरपयोरहः काः प्रलक्षनायकाः' इति भरतादिह माधवप्रवेशाभावात्कथनहावतार इति देदयन् । नालसा नायकावेन तत्त्वात् । दाह-'गुकः पुरोहितोऽनासो नाचको नापिपिच । सार्थवाह इस प्रोत्साः पडेते नाया दुधः' इति । प्रथमा । मन्त्र हल सखि । परिसरे निकटे ॥ द्वितीया । सत्र वृत्तान्तो प.ती ॥ द्वितीया । मदारिया मालनी । प्रतियोती विविक निजनन् । इह मकरन्दावादमायालया सामन्दस्वा प्रतिसिलिनमाना माली- पान इदं प्रहितापालफितीभावः ॥ प्रथमा । मन फे.तरो मुलः । पचिनोनि पनि रवि हेदी । द्वितीया ।बन समरमान- उन्जे। इतकावदेन सलरमागमनं भूतपनः । मन्दिर - लामा । लिः । द्वितीया । अनाजिननिरन् । निदेशक सतिः । पल्यं प्रातः । 'या' इति पाठे सीमो देशी पिन । बत व परिपाटीनियासिनः रविप्रधना किनिदिमितीपा। समाहरण पारपम् । दाह-सन्दार तारा पारपानासार । न दुःस्पेन पाल्पनिक दान प्रथमा । शालिकम संभावना मानवंदना मन्टे पर प्रदेशका इति । म नुसार १ ९९८-'पटु प्रोगलास में समा । २६:सपियर घामामोड पसरतो कि 'मालतीमा नाम :- ·जगद्धरकृता [ अङ्कः १ पृ०.५० ४६ ८ मासक्तति। ४७ ६ इति वकुलवीथिनाम प्रथमोऽङ्कः । त्यर्थः । मम गात्रं शरीरम् कर्तृ । रणरणकस्य वियोगतरोईद्धिमुपचयं विन- दावति भ्राम्यदस्ति । यद्वा रणरणः कामस्तस्य विवृद्धिमधिकाधिकदशागामित्वम् । 'मारो रणरणः कामो विषयः' इत्युत्पलिनी । तथा मम हृदयम् । कर्तृ । अन्त दहति । ज्वलतीत्यर्थः । तन्मयत्वं मालतीमयत्वं च पत्ते ॥ ईदृशी मम दशा सद्य एव विपत्तिमादधाति । तदत्र यथावत्त्वमाचरेति भावः । अत्रावतीति व्याधिः । ज्वलतीत्युद्वेगः । तन्मयत्वमित्युन्मादः । हृदयस्य तु तन्मयत्वधारणेन दुःसहदशायामपि जीवनाशा दर्शिता । 'करणं साधकतमं क्षेत्रगानेन्द्रियेप्वपि' इत्यमरः ॥ ४४ ॥ निष्क्रान्ता इति । वीजार्थ युक्तं कृत्वा निष्क्रमो भवति । यदाह-'वीजार्थं युक्तियुक्तं च कृत्वा कार्य यथारसम् । निष्कर्म तत्र कुर्वीत सर्वेषां रावर्तिनाम् ॥' इति ॥ वकुलवीथीति । 'नानारससमायुक्ता संधि- द्वयदिभूपिता । अर्थप्रकृतिभिः पूर्णा स्यादेकासा तु वीयिका ॥ त्रिभिः पात्रैः प्रयोज्येयमुत्तमाधमध्यमैः । कर्तव्या नायिका चात्र मारद्वयसंयुता ॥' इति भरतः ॥ प्रासूत यं रत्नधरो गुणाढ्यो गुणाट्यरूपा दमयन्तिका च । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽको गतोऽयमाद्यो रसराजराजी ॥ इति प्रथमोऽङ्कः।

·अक्षः २] मालतीमाधवटीका। ३३ पृ० प० ५५ १ ताओ अम्मकाओ जामो० । पहवन्ति । (इति रोदिति ।) (सानम् ।) १० विसेसदो अज्ज पिअसहि, (संस्कृतमाश्रित्य ।) ५६ १ रागस्तीनं वि० । विसर्पत्यविरतं । २ निघूमो ज्व। ५ ०एवं जेन्ब पञ्च । ७ णेण सविसेससमि० । ८ °सं- मत्त । ९ दंसणा भविम अन । .. चति ॥ लवनिका । अत्र दुर्लभायां सवि मनोरथानिनिवेशस्तेन यो दुःसहाया- सत्तेन दह्यमाने चित्तेक्षणमात्रनिवोपकमिति ॥मालती। मनानासोऽनाश्वासः। लवालिका वयं लिखिता माधवलिखितत्वेन बोधयतीति भावः॥ सहशमिति । मधुरतया निर्माणस्य सह वचनमित्यर्थः ॥ तवाकृतिमधुरा यथा तथा वचोऽपि नधुरनिसर्थः । यस्सेदृशं वचत्तस्य करनेवं दर्शननित्युपालन्भपूर्विचा पृच्छा । य- दाह-'यन भावनयोपेतमात्मानमथवा परन् । पृच्छनिवाभिधत्तेऽर्थ सा पृच्छेल. भिधीयते ॥ नाट्यधर्मत्वेन परोक्षस्यापि प्रत्यक्षीकरणम् । यदाह -'परोक्षेऽपि व दत्तव्यो नार्या प्रत्यक्षवत्प्रियः ॥ अन्ननाशब्दः त्रियां कन्चायां वा देशी ॥ लवङ्गिका । मनोखण्डितं छिन्नम् । वन्दनं वृन्तशातायोगः । ककेल्लिरशोकः । निःसहाऽक्षमा । परिखिद्य परिहीयते। एतेन कामावस्था तनुतोमा मालती। जलं नेत्रजलम् ॥ संस्कृतमिति । आसनमरणतया प्रकृतिविपर्ययद्योतनाय त्रियाः संस्कृताश्रयणम् । यद्वा मरणसमये प्राकृतलरणस्य हीनयोनिजन्मफलक- त्वेन वोधनात्तत्काले त्रियाः संस्कृताश्रयणम् । यद्वा वैदग्ध्यद्योतनाय तत् । य. दाह-संस्कृतभाषावाचः प्रायो नाट्ये खलु त्रियाः साध्याः। क्वचिदपि विदग्ध- तायाः प्रबोधनार्थ प्रशस्यन्ते ॥' मनोराग इत्यादि। प्रियसखि, मामद्य त्रातुं न तातः प्रभवति न वा नाता न वा लम् । कुतः। मनोराग आधिरविरतं प्रमाथी क्षोभकारी यथा तीनं विषं तथा विसर्पति व्याप्नोति । यथा धातुलगादिपु विषं व्यामोति तथानानि म उद्वेग इत्यर्थः। पहा सविशेपदर्शनाचित्तानुराग इच्छा. भेदतीनं यथा तथा मनो विसर्पति व्याप्नोति दाहकारिताद्विपमिव । तथा विधुतः धुलितोऽग्निर्यथा ज्वलति विधूननानिधूनं यथा तथा स एव रागो बलति ज्या- लामालाइलोभवति । इत इतः सर्वत्र प्रल हिनस्ति पीडयति गरीयावर इव।तं सरता ममाधिस्तया समाधातुं न शक्यत इति भावः।यद्वा तातन्त्रातुं न शन्नोति । नन्दननिरासेन माधवाय मददानात् । अम्यापि न तथा । तथानुवर्तमानत्य तातस्यानिषेधात् । लवशिनायाश्च तयोः समशीर्पिकचा गणनं खाच्चन्येन खम- तमाशनाय ॥ १॥ लवङ्गिका। नत्र भनितन्यं युज्यत एवेत्यर्थः । यस्याच दर्शनं चन्द्रस्वामित्वं जीवितसंशयं च कुरते टस्य व्यक्तं दर्दानं तदुपन्यत्तप्रकार तापं कुरुत इति किमत्र चित्रन् । चन्देऽमित्वेन ज्ञानानिद्राच्छेद उत्तः । सुकु. २५ माल

·No text on this page.

·अङ्क: २] मालतीमाधवटीका। पृ० प० ६५ ५ अस्सत्यसरीरो महा। ६६ ४ अप्रस्ताविकी म०। ८ ०त्मनः सतीध्ये वि० । १२ अकलितमहि । १३ कथमपि भु। कल्पपदेनोपदेव्यवसूचनम् ॥ मधुना साहऽपि प्रवृत्त्यर्थ मालसनुशयाय पितुर्व- रख च दोषमाह । राज्ञा इति । कार्यादाराधनादेन सदृष्टानिलयः । अनेन स. विवेन वाक्यालोल्याचदुदर्शनेन । धूमप्रहेण राहुणोत्यातधूमग्रहेण वा । पी. डाकारितादुर्दर्शनेन । प्रहपं प्रहः ॥ ८॥ मालती। मालती जातानुशवाह एवं निःस्पृह इत्यर्थः। भोगेति।खभोगाय तने करोपोलयः॥अवलोकिता। सन चिरायितं बहुकालनागतम् । इतीति । सतः शीघ्रं गन्यतामिति भाषः ! लवनिका । जनान्तिकमिति । 'कस्थाश्रवणं कार्यालास्थैः स्वावना- न्तिकं' इति भरतः । लक्षिका माल्ती साक्ष्यति । उद्गममुत्पत्तिम् ।। मालती । जति ने कुतूहलम् । तत्पृच्छेयर्थः ॥ लबङ्गिका । अत्र यन्य कृत इति शेपः ॥ कामन्दकी । कृत्रिमावहित्यमाह-अप्रस्ताविकीति। अपनारायः। माधवगुणत्तानुपापिनाश माल्या अनादरे मन तटस्थता न पटेत ॥ लवङ्गिका । लतः सानुबन्धं पृच्चविति सानुबन्धनियमाहेति ।। कामन्दकी । समप्रःसंपूर्णः। धुरि कार्यनारे साधुर्युर्यो मन्त्री । प्रकाण्डं प्रात्तम् । चूडाननिरिव चूडामनिः लायः । सर्वमन्त्रिप्रधानमित्यर्थः । महनीयं पूज्यन् । पुण्य प्रसस्तम् । यद्वा महनीयों पुण्यमहिमानी यस्य तम् । सतीर्य एक्गुरुः । . मानं तीर्थनुपाध्यायो यत् । तीर्थे ' इति यत्प्रत्ययः । व्यतिकरितेत्यादि। इह जगति कपनपि सापादिना ताशाः खगिनः संभवन्ति । कीदृशाः। शो- निप्तिदिक्तमाः । देवनानैरिति वर्वमाननिर्देशेन वेपाननिनवपशोचोगित. मुत्तम् । पलवतां पुप्यविपाकानां त एवं स्थानम् । त एव महाशतिन इलः। यहा पुप्यविलासानां वलयतां च त एव स्थानम् । तथा च पुष्पवन्तो पलरन्तक्ष त एवेत्यर्थः । अत एवाधिकमहत्त्वाः । महलानामनिदानां केतनं निवासः । 'वेतनं तु पजे कार्ये निमत्रनिदासयोः' इति विक्षः ॥ ९॥ मालवी। बत्र नामानहतं श्वशुरत्वेनातीकारात् । 'गुरोनाम न गृहीवात्' इति स्मृतः। तदेव- रातम् ॥ लवनिका । बत्र समं तुत्वं पपा तपा पाठः हनो देवरातभूतवन- न्यान् । मग्नपन्ते कर्णकर्णिकया पदन्ति ॥ कामन्ददी । प्रहदविधर्म पिरगुणानुक्सा नायकगुणानाह-तत इत्यादि । ततो देवरावादेक एर पालन्द रिसाद । एको पालो डाल लपः । तदा दालन्द्र इद पाट चन्द्रः। एका पलता हादिश्पसूचनापनेपहपन् । परापानेशादिल. कपनाप पासपोरस कुरिता सोहना गलानां लिईनांपा विदलं तपा मुन्दरः । तदा करितगुमपुविधासी मुन्दररोजे । इटाएपकि- ·पृ० १० ६२ ११ लग्गणीशास। ६ रिमं जेल म। ६३ ३ ती नितां ना। ६१ ७ गन गगा भ० । ११ साहसाभारागि। गानेजगलम् । सम्भः । प्रतिमाः । मारिलो मीरा । ताशा. लियो निलागो गाता ॥ कामन्दकी । परिनगो मालसगिताः । उग. कारणमिति शेषः ॥ इदमित्यादि। माला शरीर सिलगुणातिशयं मा. ध्यतीति नरिस । भनितजामामंशोमनाताम् । यतः । वज. गति गरकामराज जयनशीलमा गतिलाय नि कारणं नए- तेने सहमतिलाशा जागा दी । 'पसे जामातरि श्रेति निमः॥६॥ वैनिलं विमनस्कतम् । नाटयति करोति ॥ लवक्षिका । पिगृनिन्दय पूर्व लो- फार्थ इति योतयति सालिका । गम जुगुप्माते निन्दति ॥ मालती । अत्रानु पदरणीयाप्युपारीतेसनेन च्यन पितुगुणानभिज्ञ गलितम्।उपहारस मरगः शरणाछागादिः क्रियत दवि मरणतुल्यतास्य दर्शिता। ६. पातापनामा नाम्पालं. कारः । यदाद-'अनुतापातिरेक पनाताप उमाल' ॥ इति याललाने. हाच तातस्य गुगानभिशत्यं मालती न जानातील्याशयेनाह-गुणेत्यादि । इदं कार्य गुणनिरपेक्षममात्येन कथमारब्धम् । रूपादिमति पुरजने सति तद्रहितनन्द- नाय मालतीदानं कथमुपान्तमिति भावः । अत एवाश्चर्यम् । अथवा पक्षान्तरे। कुटिलनये परवचननीती कुशलचित्तानां कुतोऽपत्योहः । नैवेत्यर्थः। नेहस्य निरु- पायुपकारेच्छारूपस्य नृपानुरजनादावुपाधावभावादित्यर्थः । इदं यदुपक्रान्तं तदैद- पर्यमिदंपरम् । एतदभिप्रायकमिति यावत् । चतुर्वर्णादिलादिदंपरशब्दे ष्यम्। उत निश्चये वितर्के वा । यदृपतेर्नर्मसांचवो नन्दनः कन्यादानादस्माकं मित्रमनपकारी भवस्वित्येवमुपक्रान्तम् । निष्णात इत्यत्र "निनदीभ्यां नातेः कौशले' इति पलम् । 'उत निश्चय वितर्कयोः' इति धरणिः । कामोपचरणं नर्म । यदाह-'उपचारः स्त्रीपुंसयोर्मनोजन्मनिवन्धनः । स एवात्र परिज्ञेयो नर्मसंज्ञः प्रयोक्तृभिः' ॥ इति भरतः ॥ ७ ॥ लवङ्गिका । इतीति दुर्दर्शनादिकम् ।। लवङ्गिका । अत्र जी- वितमपि निष्फलबदुःखबहुलस्वाभ्यां मरणकल्पं जीवितमरणम् ॥कामन्दकी। उकप्रवन्धेन मालतीनैराश्यं विधायाह-अयोति ।भगवत्येति । 'कलानां कर्तरि वा'इति तृतीया न तु पछी । अशक्यमित्यकारप्रश्लेषसंभवात् । गान्धर्वविवाहे क. न्यावरौ प्रभवत इति प्रायःपदतात्पर्यम् । जनयितेति । राजेति भावः । माधववि- वाहे भूरिवसुरेव सानुग्रहः । अत एव सरल इत्युक्तम् । किल प्रसिद्धौ । कौशिकी 4. ।चकमे कामयते स्म । आख्यानं पुरावृत्तम् । इहाख्याननामा नाट्या. संकारः । यदाह-'आख्यानं तु तदुद्दिष्टं यत्पुरावृत्तकीर्तनम् ॥ इति । निदर्शन- नामा नाट्यालंकारोऽपि। यदाह-'कथनादन्यचेष्टानां साध्यसिद्धिर्निदर्शनम्॥ इति

·अक्षः २]
मालतीमाधवटीका ।
३९
पृ० प०
७० ३ स्तुतं तन्माहात्म्यं । ४ ० त्यथ विधिविधे०।
इति धवलगृहो नाम द्वितीयोऽङ्कः ।
प्रश्ते निष्पन्न खन्यापारमाह-चर इत्यादि । अन्यलिन्वरे नन्दने द्वेषः
कारितः। पितरि निन्दा जनिता । पुरावृत्तोद्दारैः शकुन्तलादीनां पितृनिरपे-
क्षामदानवयनः कार्यपरिपाटी कथिता । नाहान्यं महत्तं तत्स तुतं यमुला-
इच गुणात्तदपि । शति हेतोः । अनन्तरं वलय परिचयः समागमो विधातुः
कर्तव्यः । एतेनाहावतारोऽपि सूचितः । प्राधाजादन्यापदेशादिति सर्वत्र
योज्यम् १३ ॥ धवलगृह इति । धवलगृहोपलक्षित इसपः ॥
अस्त नपरोऽनवद्योऽनदररूपा दमयन्तिचाच ।
जगदरं तत्वजटिपोऽहोऽयमद्वितीयो रसराशिवायः ।।
इति द्वितीयोऽङ्कः।
..

·३८ जगन्दरकता पृ०प० ६७ ६ श्वैक एव । १२ विमाधारः शि०।१३ गन्द्रमधुरः। ६८ ८ उग्गमो । (नेपथ्ये शनिः ।)। ११ ०मवाप्तोत्कण्ठानां। ६९ १० दिणा सोवाणेण ओ० । १३ टार्थदूतीवृतस्य ल० । लायुकः । 'नागके वर्णरोती कलापलं न रम्गताम्' इति भरतः । नयवतां चक्षुष्मता महोत्सव चारणम् । नेत्रप्रोति जनातात् । ययोदयगिरेरेको याउन न्द्रोऽभिनवरायुदेति सोऽपि स्फुरितगुणोन्मीलनमत्यादिका या धुतिः प्रभा तया मुन्दरः कान्तः रुलाया नेवानन्हेतुभ भवति ॥ १०॥ बालसावितस्तदनागन नमाराक्षवाह-असावित्यादि । असा शिगुरपि वालोऽपि संप्रतीहागतः । अतीति शेषः । कीदृशः । विद्याधारः प्रयीतमा विद्यावित् । यालः पचदशवर्षय- यस्तः । 'यालो वाप्यूनपोशः' इति बननात् । भवनाद्विनिर्गत्य यहि य । अनेन पदिकलमपातम् । यौवनमाह -अविरलः पूर्णी यः शारदराशी तलान्ननोज्ञ. तद्वद्वा मनोशः । यदृष्टिविषये पुरं नारीणां कटाक्षः संजातनीलनलिनगवाक्षमिव भवति । कुवलयितनित्यत्र तारकादित्वादितच् । कीदृशैः । उन्मादतरलैः कामा- वेशचपलैः । यदायं रथ्यया याति तदोन्मादान्विता युवल्यो वातायनेननं पश्यन्ति । तत्र तन्नयनैः संजातकुवलय मिव लक्ष्यत इचाशयः। अनेन विद्यायत्त्वनुतनत्वरन्य- वादिकमुकम् ॥११॥ विद्यामित्यनेन विद्यायशेनायात इत्यनौद्धलं संबन्धार्थदेवरा तप्रस्थापनगोपनं च कृतम् ॥ मालती । मसि । श्रुतं लया। एतेनाभिलाष दर्श- यति ॥ लवङ्गिका । लयनिकैतद्र्ढयति । अनेन महाकुलीनत्वं न तु कामन्दक्याः कल्पनेति दर्शितम् ॥ कामन्दकी । कालातिपातः कालक्षेपः ॥ क्षिपनि. त्यादि । संप्रति गगनेऽयं संध्याशलध्वनिः संध्याकालसूचकः शशब्दो विच- रति श्रूयते । किं कुर्वन् , विहगमिथुनानां चक्रवन्दानां प्रत्यासनविरहात्सोकाठा- नाम् । निद्वैव मुद्रा । संभाषणप्रतिरोधात् । तां प्रथमतः क्षिपन्हरन् । कीट- शीम् । मदनकलहः सुरतं तस्य छेदोऽवसानं तेन मुलभाम् । यद्वा मदनकलह दिउद्यतेऽनेनेति घञ् । 'पुंति संज्ञायाम्' इति वा घः । मदनकलहच्छेदो रतं ततः सुलभाम् । सुरतश्रमजनितामित्यर्थः । संप्रति धवलगृहाणां महत्सु गहरप्रदेशेषु प्रतिध्वनितो घनतां दधानः । अत एवानिमृतः प्रौढः सन्विचरति । यद्वा प्रप- मतः खे विचरति तदनु दिवा केलिकलहच्छेदात्सोधसमीपतरुनिवासकलविकृति- थुनानां निद्रामुद्रां क्षिपन्विचरति । ते हि प्रवलशध्वनिनिवोधिताः कलकलं कुर्वन्तीति भावः ॥ १२ ॥ मालती । अपवार्य निमृतम् । 'निगूडभावसंयु- कमपवारितकं भवेत्' इति भरतः । अधुना मनःप्रविष्टसाहसवाञ्छया ब्रूते- लवङ्गिका। संजनन' इति पाठे संजननं सोपानमेव ॥कामन्दकी। तटस्थतया घटितकत्वेन साधुबम् । निसृष्टार्थेति । 'बीपुंसयोराशयमादधाना स्वयं च कार्य प्रतिपादयन्ती । सृष्टार्थिका सा परदारयोगे दूती नियोज्या बहुधा सुधीमिः ॥' इति भरतः । मालती प्रतीलनेन मदयन्तिकां प्रति विद्यत एवेति भावः ॥ .. ---- ·अङ्कः ३] ४१ मालतीमाधवटीका। पृ० प० ७५ ७ मरालमंसलजह ८ चलणसंचारमसिणगमणोवणी- दसे । ९ विन्दुज्जन्तमु । १० इदो पविसह्म । ७६ २ (सहपेम् ।) हन्त । ५ संतापदन्यत्स शिख च दायः स्वाहायः नोमुण्डमापणे' इति मेदिनीकारः ॥२॥ साधीयः साधुः नि- न्यनं कारणम् ॥ शकुन्तलादीनित्यादि । इयं शकुन्तलारीनितिहासवादा- पुरामत्तान्चन्यपरचोनिरन्थमयाप्रसन प्रवाश्यति । शकुन्तलादिभिःपिति- स्पेक्षवारमा दत्त इति भगवति कि सलनिति मां पृच्चनीति भावः। मान्यप- देनालेटकाश्रमवर्णनशुपादेः साक्षादुद्देश्यत्वं साहसकर चारायस्वनिति सूचि- तम् । एवनिति ध्रुला चेतोतनायकानुसरणान्मदीयकोडे निवेशितशरीरानवाहि । ततः किमेवं करोनीति चिन्तास्तिमितत्वं निकलवं चिरकालमेति । चिन्तेयुपल- क्षणम् । निक्षासादिनापि लक्षिता भवतीत्यर्थः । यहा मदिति पचनी । मायक- हामृत्यवं करोतीलः ॥ ३॥ समक्षं प्रत्यक्षमाउत्तरमनन्तलम् ॥ इस मागच्छे. ति दोपः ॥ लवङ्गिका । अपर मुमाकरोद्यानमारतम्ला परिष्यतीति - पन्धः। पीडाः । अतिमहरमधुरसेनात्याया मागीः कयलने भक्षण केलिः तथा कलमब्बयान कोकिलकुलं तम्य कोलाहलेनाबालितादतिम दिए. रादहीनदुलो मनोहोचो भ्रमरसमागम्य संपर्येण विकातिर पुग्याना : दन्तुरस्य चम्पकमापिपासेन गन्धेग मनोहाः । एतेनीयमांगावा. पारगारीणां कोकिलापुल भ्रमरस्य सायागेनुः । मोती। तय मांगलजयन्परिणाहोदनेग गन्दराबासी सापूर । सनि तयोगौरवेण विपुल विपर्म च्या तयारसरितस्य चरणमा काममा पदम लेनोपनीतन खेदलीयरेकालविन्दरा मुग्धाच मा चन्दनापमानः शीतला म सामोन मालाविपरित :. गानेऽतिसारम:' लार: । योनीतमः' विधा दादरः'लम: ममतो गगयोमा हो । गालामा मलेसियामा । : : माधयः । परामता पाता : शादियादि . सातपुताEि". पदया, HERE I : वि... I TRE Er ::::::: 12:.:: HERE: (९it:

·तृतीयोऽ। १०६० ७१४-५ नाशिको विकागो भ०। ८ करमरांवड़। ७२ ३ करमरं ग । ६ मोति। तु० । ७३ २ आएर भारोगियो परोसाणुरामो । एसो असे गणो । ७ ( प्रतिशत कामी) । १० कति- पगाहेन स । १३ प्रीत्या दाग २० । परिनयममा योगदर्शनालापानिमामाया तारम्भस प्रतिशात- स्पेन रानिवाहिकाया मन्तिायाः मननाय भारशिलाप्रवेशः । यद्रा नियुफैल गया गुरक्षिसेलनेन प्रथमा लिन मालती प्रति लघूतो भार लनेन नितो युद्धरतिायाः प्रोशः॥अवलोकिता अन प्रमुग्धा प्रस्मृता। पिण्डपातः सौगतानम् । कोऽप्यमालो निषिदकालः । तथा च सदैव मालतीस- नोपे भगपती वर्तत इत्यर्थः ॥ युद्धरक्षिता । मनुमती मारणे वा ॥ अयलो. किता॥ अन कुन्ज का' इति रयातसारुविटपः । कुब्जकच्यातरक्ताशोकर- नस्य दुःसंचारताद्विगनत्वं सूचितम् । पर्यन्तो मभ्यम् । 'गहनं काननं वनम्' इस मरः ॥ अवलोकिता । अत्र किलाली के । सौभाग्यवृद्धिप्रयोजनस्य व्याजलात् । एवमिति । स्वहस्तत्रोटितपुष्पैर्देवताः पूजयेत्यर्थः। आनेष्यतीति । मालती- माधवयोरतकिंतदर्शनेन विजने तयोरनुरागो वर्धतामिति भगवत्या आशय इति भावः । बुद्धरक्षिता । अनामन्त्रिताहता । गच्छामि । मदयन्तिकास्थानमिति शेपः ॥ अवलोकिता। मकरन्दमदयन्तिकापरिणये किं वृत्तमिति भावः । बुद्धरक्षिता। अत्र विसम्भो विश्वासः । इदृशस्तादृश इति मकरन्दगुणप्रकाश- नमित्यर्थः । तस्या मदयन्तिकायाः । तं मकरन्दम् ॥ अवलोकिता । बया भगवतीभारो लघूकृत इति भावः । तथेत्यादि । तथा तेन प्रकारेण विनयन- मानुद्धताकारतया नम्रा मालती कतिपयदिनैरुपायाच्छकुन्तलादिकथया मया स- स्यामिव विश्वासवुद्धिप्रवर्तनेन सेव्यतां शालीनलादिपरिहारं नीता। अत्रापिशब्द एवार्थे । यद्वा अविनयनम्रापीत्यकारप्रश्लेषः कतिपयाहोमिरित्यत्राहो जातिपरतया न समासान्तविधिः ॥ १ ॥ सखीचिहं दर्शयति-व्रजतीत्यादि । संप्रति य. तोऽस्माकं विरहे दौर्मनस्यं गच्छति नः संनिधौ प्रसन्ना भवति । विजने रमते मया सहेति शेषः । प्रीत्या दायं सोलुण्ठनमुत्तरं ददाति । यद्वा दायं कर्पूरादिदेयं ति । गमनसमये मामनुवर्ततेऽनुगच्छति । ततः कण्ठे लमा सती पुनःपुनर्नि- • सय मां शपथैः प्रणम्य तत्क्षणमेव प्रत्यावृत्ति पुनरागमनं याचते च । सख्योऽप्येवं कुर्वन्ति । अतः सखीत्वं गता सा मे मनोगतं करिष्यतीति भावः। 'देये दाने ।

·अङ्कः ३] मालतीमाधवटीका। ४३ पृ० प० ८१ १ खलु मन्मथोद्यान० । ९ शास्त्रेपु निष्ठा स० । ८२ १ अतस्ते जी । ५ दाहप्रेम्णा । पत्रमात्रान्तराय० । खेदो वचनं तव स्खलयति । प्रत्य संश्रयत्वाश्रयति । 'संसयति' इति पाठे शिथिल- यति । आस्यशशिनो निःसरत्स्वेदकणाअनयति । नयनद्वयं मुकुलयति च । 'रतान्ते च श्रमे चैव सुखसंभोगभावने । गन्धे स्पर्श च हर्षे च मुकुला दृष्टिरि- प्यते॥' इति भरतः । वल्लभालोकनेऽप्येवं भवति । इह वल्लभालोकनं तयि वर्तत इति भावः ॥ ८॥ लवगिका। विरम्यतानित्याशयः ॥ कामन्दकी । चिबु. कमधरतलावयवमुन्नमय्योत्तोत्य । सुभग इत्यनेन माधवचित्ताकर्षणेन खमेव सौ. भाग्यवतीति ध्वनितम् ॥ कामन्दकी । कुमार इत्यनेन विस्मय उक्तः । निव- न्धनमालम्बनम् ॥ कामन्दकी। परवानखतन्त्रः ॥ यदित्यादि । शरीरोप- तापेनायं परवानिव । यद्यलाचन्द्र प्रणयिनि जने वानन्दं प्रीति न भजते न ल- भते । तत्तथार्थे । तथातिधैर्ययुक्तोऽप्ययं दुःसहमन्तवापं प्रकाशयति । फलिनी- श्यामशरीरखभावोऽप्यापाण्डुमधुरनीपत्पाण्डु मनोहरमतिक्षीणं वपुर्वहति च यथा यथा तथा तथा रम्यश्च भवति । अपिर्विस्मये । चकारः समुच्चये। अपिचेति स- मस्त एव समुच्चये वा । तदिह रागावस्थायां यथोचितं विधेहीत्याशयः । 'प्रियगुः फलिनी' इत्यमरः ॥ 5 ॥ कामन्दकी । यावदवधारणे। मालत्येव हेतुरित्येवा- भृणवमित्यर्थः । अशृणवनश्रीपम् ॥ अनुभवमित्यादि । अयं वदनेन्दुरस्य महात्मनो निश्चितमेवानुभवमुपागमदुपागतः। यत्कारणादस्य त्तिमितस्य स्थिरस्य मनो विचलितम् । तदेवं ममापि स एव निश्चयः। किंभूतम् । उत्कण्ठाचपलम् । यथा स्तिमितस्य निश्चलस्य महात्मनोऽगाधस्य समुद्रस्य चन्द्रानुभवात्कल्लोलचपलं जलं क्षुभ्यति । 'कथितोत्कलिकोत्कण्ठाहेलासलिलवीचिषु' इति नेदिनीकारः ॥१०॥ माधवः । शुद्धिरक्लिष्टता ॥ दूतीगुणानाह-शास्त्रेवित्यादि । निष्ठेदमित्य- मेवेति निर्णयः । तत्र सहजो वोधो नैसर्गिकं ज्ञानम् । ज्ञाने सति प्रागल्भ्यं वाव- दूकता । अभ्यस्ता गुणाः पादयो यत्र ताशी वाणी । यद्वा अभ्यस्तमभ्यासत्त. दनुगुणा वाणी च । कालावबोधः समयज्ञानम् । प्रतिभानमनुरूपं तात्कालिकल्स- रणं तद्योगितम् । एते गुणाः सर्वकर्ममु प्रकरणाहूतीकृत्येपु वा कामदुहोऽनि- लपितप्रदाः तत्र शास्त्र निष्टया पटुत्वं प्रागल्भ्येन धाटर्य प्रतिभानवत्वेनेशितज्ञत्वं दूतीगुण उक्तम् । यदाह-'पटुता धृष्टता चेतीतिज्ञत्वं प्रतारणम् । देशकालज्ञता चैव दूतीकृत्ये गुणा मताः ॥' कामदुह इत्यत्र सखित्यादिना किम् ॥ ११ ॥ कामन्दकी । जीवितादुद्विजनानेनेति प्रद्वेषः प्राणितव्येषु' इति भरतानुसरणम् । 'न क्रियते' इति पाठे नः शिरश्चालने ॥ दुष्करमेवाह-धत्त इत्यादि । तेन दुष्करं क्रियते । यलादयं नवान्ने कलिकायुक्ते ध्वनकोक्तिले नृत्लवे मरणाय ने पत्ते । वकुलगन्धवन्धोर्वातस्य वर्मनि शरीरं क्षिपति स्थापयति । अत्र मार्गपदेनानागतेन, वायुना येन पथा समागन्तव्यं तत्सूचितम् । यकुलानोदपदेन ।

·४२ जगद्धरकृता [अङ्कः३ पृ० प० ७६ ७ दृष्ट्वा लव० । १० जाड्येन च० ७८ १ वि अण्णास्सि अ०। ८ जातासि । तथाहि । ८० ३ °मामकीनस्य । व्यं निव० । । जाड्येन जडिना करणेन मम मनसा विकारः खरूपान्यथाभावः संधार्यते । की. दृशः । द्रवमय इव द्रवमयः हृदयद्रवीकरणाखेदादिमत्वाच । अन्यस्याः समाग- माद्वमयोविकारोऽस्यास्तु सान्निध्यादेवेति कर्मातिशयदर्शनादाश्चर्यम् । यदाह भ- रतः-'कर्मातिशयनिर्वृत्तो भवेद्विस्मयसंभवः । सिद्धिस्थानेष्वसौ साध्यःप्रहर्पपुल. कादिमिः॥ यथामलेन्दुसंनिधौ जडिमानं शैत्यमासाद्य शत्येनैव चन्द्रकान्तेन शैलस्य द्रवमयो विकारो द्रवत्वं संधार्यते । अत्र महीधरसादृश्येन माधवस्य धीरवादिगुणा- वष्टम्भसंभार उक्तः । 'जात्येन' इति पाटे जात्येन जातिमता । उत्कृष्टेनेति यावत् । चन्द्रकान्तेनेत्यस्य परं विशेषणं द्रष्टव्यम् । यद्वा मनोविशेषणमपि । जासेनाभिज. नवतापि । अत्रापिरध्याहार्यः । अत एवाश्चर्यम् ॥ ५ ॥ संप्रतीति । पुरा का. मवेगस्यादुरावस्थया रमणीया । अधुना तु तस्य पल्लवितत्वेन रमणीया ॥ इदमेव स्फोटयति-ज्वलयतीत्यादि । संप्रति मालत्यौः कामानिमुद्दोपयति । चितं सोन्मादं करोति । नेत्रं कृतप्रयोजनं विधत्ते। ममेति शेषः । कीदृशैः । परिम- दितचम्पकमालावद्विलासैललितैश्चामलसैर्मन्दलजया निमृतत्वेनेति भावः । 'यान. स्थानासनादीनां नेत्रवादिकर्मणाम् । उपयात विशेपो यः स विलासो मतो बुधैः ।।' इति भरतः । 'हस्तपादाशविन्यासधूनेत्रोष्टप्रयोजितम् । सुकुमारविधानेन ललितं तनिगद्यते ॥' इति भरतः । यद्वा परिमृदितचम्पकमालाविलासानि म्लानानि । ललितानीतखतःक्षिप्तानि । अलसानि मन्दानि । ततत्रिपदकर्मधारयः । ललधा- तुश्चचल्यार्थऽपि । धातोरनेकार्थत्वात् । 'ललितालरीः' इति पाटे लुलितानीतस्ततः क्षिप्तानीत्यर्थः ॥ ६ ॥प्रथमेत्यादि । संप्रति गया मेघमासानबजलसेचनेन क्ष. बद्धकलिकनीपस्य दम्बरः साम्यं प्रपच्चो वावलम्च्यते । कीदृशेन । प्रथमप्रियाव- चनसंश्रवणायकरोमाथेन । संस्खवेति पाटे संखवः परिचयः । तदनेन दृष्टान्वेन सर्वामीणं पुलकं तस्य च स्थैर्यमुक्तम् । घनजीमूतमुदिर' इत्यमरः ॥७॥ माधवः । अपरिमेयेत्यादि । पुष्पत्रोटनकाले मालतीस्वनमुकुलादिदर्शनादानन्दमंदोहेन माधवस्य संतोपप्रकाश इति भावः ॥ अज्ञातमाधवनिधानां मालती श्रमोपन्या- सव्याजेन कामन्दकी लिटनर्मवचनमाह-अयीत्यादि । निःसहा परिश्रान्तानि समतो विरम यज । खेदमिति शेषः । यद्वा विरम पुष्पावचयात् । उपविशेति भावः । पक्षे निःमदा कामादग्लाना वं जाताशि ततो विशेषेण रमसा । माशंगाया ६ ॥ स्खलयतीत्यादि । हे गुच शोभनयुत, याहमालोकनेन गर्म यथा सवि खेदो विटाति खव्यापार कुरुते । यथा बालमालो तथा मेदयति भावः। पथे वहनावलोकन सेदश्च । अत एव गति तुल्यतम् । तदेवाद- - ·मालतीमाधवढीका। ४७ पृ० प० ८६ ६ जीसाससेसजीविदा किं । दानूडदाए पडमप्प । ८ वावारं बझारितं जणं का। ९ परिवेलवेनुसङ्गे । ८७ १ हत्त भविस्तदि। क। २ कोवोवरामप० । ४ परिनलुग्गारसंचलणम १५-६ मुहा वसन्तरजणी- परिणाहा जण । ७ कामन्दकी-लवशिके, यदि। ८८ १ एव हृदयोद्वेगो भ० । गलितो निःहतः । बनेन दुगमनासापुटाने-मरनाह । छविच्छेदे तथैव शा- प्रकृतेः । जीवितेति। मोहे सखोजनचादिना मूच्चीगने संघनिवातेन जोपदोलवपार्वत इलया। किंकर्तव्येति । जीविता पदी किं करोनीति न देतीलः। प्रपनेति वचनेव प्रयनं नियामह इलयः। सपननभ्यवसायाला कहित कानन्दको पृचत्रि-तलात्मेक्षतां भवतीति। पेलवं बोनलन् । दारमलं देहदाहादिकारितात् । इनादि किनारीनुसानि प्रिपरल्याच्या ने भविष्यन्त लन्दपः। परागो हिलम् । पञ्चवितः पल्लवाचारोतः। घरटी करतदेशात्री । तला बनिनरत्वेन हिलार्य ग्रहणम् । ट्रेलपत्न् । उदानदलितनविदारितम् । इह सकेरटोपोलशान्येनोदिनबन्देज विनिराकरण- नाले रानपकनः पिनत्ववचन्द्रल दुःसहता मासा पानता। परिमलितं. तम्। निन्दनईनन् । द्वार दनः। संवत्रीभावः । नन्दन्। मांसल पुटः । धूमाक्तिं धूनेनेवालान् । परिगाह लामोगः ॥ काम- न्दकी । एवं श्रुता कामन्दको तववाह-यदीत्यादि। पाद तपिचोऽनु- रागनदा गुमनायाःप्रवचनेतद्विति पलन्। तदा व गुनं जानातीलयः । एक्सीवि पाठ एवगुपहनायाः पलनेवेलया हिरवधारले। इति नन्दिननानन्द प्राषितमपि ने हृदयनसा वसपा विदार्यते। एनदवस्थतया भरममयसाः नब्बत इति नादः ॥ १६॥माधवः स्याने दुचन् । स्थानशब्दोऽत्र दोन्द- वाचा । हासो हृदयशोषः। कामन्दकी। प्रकृतीत्यादि । बसा दरिदं समावसुन्दरं समापनकः सारःसिरांशो पत्र त । एतत्वलं निश्चितम् । अपने कानपरितनुभावामानोऽप निर्दवः । वदो लन् । परवान इलनेनैकवानापेक्षया दुःसहानुतन् । कपात काटतन्नत्यानिटन्ति- चूतपयरचन्दमन्द । रूपनति रिचाटने । हिनादेसमाचार- चन्दतम् । तदोऽनपती रूपनि जीवियटीसही प्रनादः । बत्र नयादेन चित्रगतसानि नापास नाल्टीनापवं मनिन् ॥ १४॥ लवनिका । विरचित रेतोः। योनिदरसरताजोदितम् । कार्यकारनपो.

·४४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ३ पृ० प० ८२ ६ माधव:--अन्य एवाक्षुण्णः कथाप्रकारो भगवत्याः । ७ अदिदुः । ९ ०खी । यतोऽधुना श° । ८३ १ मालती-(जनान्तिकम् ।) स०। २-३ आसकन्तीए भअवदीए भीदाविदसि । ता किं दाणी एत्थ पडिव- जिस्सं । ८ वेअणाधिअदरम । ९ ०णन्दइ केलिक- लाओ। केवलं कमलाअन्तकन्त। खकार्यक्षमता, गर्भपदेन वाह्यान्तरभावनादृढतोक्का। दावप्रेम्णा वनवहिणीला चन्द्रकिरणान् वारंवारं श्रयति । एतेन चन्द्ररश्मीनां दाहकलमुक्तम् । अत्र प्रे. मपदेन नायिकानुरागस्य च विरोधिविमर्शशून्यत्वं तृतीयया चालसा हेतुत्वं च ध्वनितम् । कीदृशः । सरसपद्मिनीपत्रमानान्तरितो ग्लायमानकायः । सर्वत्र नृत्यव इति योज्यम् । तथा च मरणाय कृतोद्यम इति भावः । यद्वा अन्तरायो मरणे विघ्नः । तत्र पद्मिनीपनहेतुलम् । तदिह चन्द्रपादादीनां कामोद्दीपकत. यानर्थहेतुत्वेन विप्रलम्भस्योत्कर्षः सूचितः । किं च मनोविकार इन्द्रियजन्य इ. त्यनेनेन्द्रियाणां शान्तिः कृता । नवचूतदर्शनेन नेत्रस्य चुतैरानद्धसमुकुलितवा- भ्यामतिदुःखदलम् । को किलरवाकर्णनेन श्रोत्रस्य । वकुलगन्धसंबन्धेन घ्राणस्य । वायुचन्द्रकरयोः स्पर्शन खच इति ॥ १२ ॥ माधवः । अक्षुण्गोऽन्याननुभूतः कथाप्रकारः कथनक्रमः ॥ मालती। वालचूतदर्शनादेरति पीडाकरत्वेन माल. त्यापि ज्ञानादेवमुक्तमिति भावः ॥ कामन्दकी। अन्यत्रेत्यादिना वय्येव प्रथम मनुरकोऽयमिति दर्शितम् । तपस्यनुकम्प्यः । 'तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये च' इति विश्वः । अनेन वैदेशिकोऽयं वराक इति मयतदुच्यते न कारणादित्युकम् । शाक्यमिति । तथा च लमनुरागिणी भवेत्यर्थः ॥ मालती। अत्रात्मनो मम । किमपीत्यमलतयावचनीयं मरणमित्यर्थः । भीतायितेत्यत्राचारे क्यड् । कि. मिति । तज्जीवनाय ममापि तत्रानुराग इति वक्तुमुचितमपि कुमारीत्वेनानुफ- मतस्त्वं वदेति भावः । कामन्दकी प्रति जनान्तिकमिदम् । माया गुमः ॥ माधवः । स श्रुबाह-दिष्टयेत्यादि ॥ लवङ्गिका । अत्र एवंवादिनीत्यत्र कामावस्था गुरुजने लन्नया वक्तुमनहापि मालनी निमित्तमाधवावस्थाश्रवणास्यापि निमिता कथ्यत इति भावः । अम्माकं भनुदारिका परिजनं दुनोतीव्यन्ययः । बालिटं स्पृष्टम् । मुग्धो वालः । कन्दं विमम् । यालकमलिनीमूलं मृदुनरं रवि- करत्पनिम्लानं च भवति । तदनेन दृष्टान्तन निःसहलाननुहये अवययानामुके। तद्दयायामपि मान्दयद्योतनाय मुन्दरपदम् । अधिकतररमीयापीन कामा. लिक्षित कायस्य कान्तिप्रकर्ष उक्तः । अत एवापिम्मिये। अतिधान्तम्प गुरा. जनकवनेयायेन दुःसाजन कार्य चियात् । दुःखप्रकारमाह-नामीत्यादि । अत्र यद इलयाहार्यम् । कलिः क्रीडा । कलाअनुपटिः । यहा केलीनां कलां मात्रम् । कथं तद दिनानि गमयटीयादवलमित्यादि । कममममा ·मालतीमाधवटीका। ४७ पृ० प० ८६ ६ वणीसाससेसजीविदा किं । दामूढदाए पढमप्प । ८ वावारं अल्लारितं जणं क । ९ परिवेलवेसुसङ्गे । ८७ १ हत्त भवित्सदि। क। २ कोवोवराअप० ।। परिमलुग्गारसंवलणम । ५-६ मुहा वसन्तरमणी- परिणाहा जण । ७ कामन्दकी -लवङ्गिके, यदि। ८८ १ एव हृदयोद्वेगो भ० । गलितो निःदतः । बनेन युगमनासापुटनिम्मरणमाह । मूविच्चेदे तथैव श्या- सप्रवृत्तेः । जीवितेति। मोहे सखीजनचादिना मूपिगमे प्रिनिःश्वासन जवनीसवपार्वत इलः। किंकर्तव्येति । जीविता सती किं करोनोतिन वेतीलदी। प्रपनेति। वयमेव प्रपनं निवामह इलः। सपननध्यवसायाल- वदिशा कामन्दको पृच्चति-तलात्प्रेक्षतां भवतीति । पेलवं कोमलन् । दारणत्वं देहदादादिकारितात् । इनानि विभावरीनुखानि प्रियसख्याः कप ने भविष्यन्दीलन्दयः। उपरानो लोहिलन् । पल्लवितः पासवाचारोकृतः । केरली केरलदेशन्त्री । तला मजिगीरत्वेन लाहिलार्थ प्राणन् । उद्वेन्मतन् । उदानदलिदनविदारितम् । इह रहकरलोकपोलसान्नोदितचन्द्रेन विनिरापरण- नारो रानसम्मः पापितत्ततचन्दल दुःसहता मालसा पनिता । परिमलितंक- तम्। निन्दनं नर्दनन् । उद्गार उद्गमः । पलनं निश्रीभावः। मन मन्रन्। मांसलः पुटः । धूमापितं धूनेनेदाइलकतन् । परिणाह बानोगः ॥ पान. न्दकी। एवं धुता कामन्दकी तटस्येवाद-यदीत्यादि । परि तद्विषोनु. रागसमा गुणस्तायाः प्रत्यक्षनेतद्विशि फलम् । तदा सव गुजानातीलः । एतदोति पाठ एतदुपातायाः पालमेलः । हिरवधार। इति नन्दितमानन् प्रापितमपि ने दयनस्या अवस्था सिदार्यते । एतदपस्तपा नरपनरताः संभाब्बत रति भावः ॥ १३ ॥माधयः । स्थाने दुपन् । स्थानेश्ोत्र योग्द- पाची पासो हदयदोपः। कामन्दकी। प्रस्तीलादि । कमा परि समापसदर इमादकः सारः स्थिरांत पनत । एतत्सलं निपिनम् । अमेव पानपरितननापादानोर निः। सोऽरून् । पर इल एपमादेषमा दुःसहमपन् । अपरि पलपलमलयानिलन सापपरचन्दभूपाय । समिडि मिरर । जिपमनारर. दलम् । सरनी पी करत प्रार। बर नापादेन रूमि मापात नरमार मोदन १४॥ रूपक्षिका। सिविना का ·जगद्धरकृता [अंकः ३ पृ० प० ८५१०पप्फुरन्तकन्तदसणच्छदुच्छलन्तद० । मोतिआवलिक । २ पझलकन्तकपोल । ईसविअसिअणि । न्दम- न्दता । ४ सुन्दरललाटपट्टणवचन्द० । ८ कदली. वत्तसंवाहणादिवा० । ९ जलदासअणीए उ । १० सुहा सेअपज्झरिदपाद । ८६ १ ०मूलविसं० १ २ ०णीसासवसवि० । ३ परिणिहिदवे. ४ विसजिदुधिण्ण दि०। कपोलपुलक एव वर्ण्यते कविसंप्रदायेनेत्यवधेयम् । मन्दतारं किञ्चिचलतारकम् । उत्तानमूर्ध्वविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लज्जादिदृक्षाभ्यामीपविकसितलम् । नि- रूपन्दता मौरध्यात् । मन्दतारता नखदशनक्षतभावनया नियंप्रति सासूयतात् । उत्तानलं मुखदिदृक्षया । मसृणलं स्नेहभावनया । मुकुलत्वं रतावसानभावनया । यदाह-'निश्चलत्वं तदा यातो मुकुलत्वं च लोचने' । उद्भिन्नमुद्भूतम् । स्वे. देति । रतिश्रमादयं स्वेदः । तदनेन प्रबन्धेन तृप्तिरुक्ता । यदाह-रोमीयो वेपथुः खेदो लुलिते च विलोचने । मजन्या इव देहेपु आश्लेपस्तृप्तिलक्षणम् ॥' तदिह यदीयं वल्लभसमागमं न जानाति तदा कथमघरस्पन्दादिमती स्यात् । कुमा. रस्य भावः कौमारं शैशवं तस्य भावोऽभिप्रायः कटाक्षविक्षेपादिः संशयितो यस्याः सा । निशाचेष्टामाह-किंचेति । निकुरुम्यः समूहः । चुम्बितेन चुम्बनेन पर- तनिःस्यन्दः संजातक्षरणः छटा 'च्छट' इति यस्याः प्रसिद्धिः । दन्तुरितं विपमी. कृतम् । संवाहनमर्पणम् । विरचिनोपनीनं विरचनेनामदनम् । अस्मिन् पदे पूरः समूहः पूरणं वा । सविशेषपदेन शीतलकप्रसंम्पर्शादतिशीतलसमुक्तम् । कदली. पत्रस्य बालत्वेन शेत्यसौकुमार्ये उक्ते । कमलिनीदलमेष जलाद दयनच्या याम् । 'आयनं जलादी स्यात्' इति हारावली । आनिटोणोनितया । आ. त्मनः सखीनां चेति शेषः । एतेग निद्राच्छेदोद्वेगाबुची । निद्रव गुणं निवागु. सम्। उद्वेगादिदुःखमयजागरविपर्ययरूपत्यादिदम् । निदेयं चिन्तावशात् । यदाह- दाबलालम्पचिन्तायनिद्रा स्यात्कथयापि च' इति । बहसमागम कल्पना देन प्रमृतश्चरणपालवेनोद्वान्तः पिटीभूतालचकरयो यस्याः सा । अल तमच्छ. टेनानुरागगियोद्वमनीति मायः। अतिवनवार्थ पिण्डपदम् । थरथरायमान कम्प मानम् । पीवरं महत्। वशं संग्रकम् । रिसंवदितं स्खलितम् । प्रियशोशिगण. भावनया प्रकम्पः । तदारुणभावनया नीवीराटनम् । दमाममानमुलता। उत्तरमो यातायातवान् । पिरमं यथा तथोसन् । पाल: रोमाः । वेटर पेटः दह हृदयोःखाटनादिकं प्रियमंनोगव्यायाममायया । विनिरिया मुजस्ताबन्धनमाविमानभावनया प्रियमाया प्रदायोपवादिना भी। मोहति । अन्यायादिदर्शनान्मूखः । गर्गभ्रमः गादरः गांधी या ग.

·अङ्क: ३] मालतीमाधवटीका। ४७ पृ० प० ८६ ६ ०णीसाससेसजीविदा किं० । दामूढदाए पढमप्प० । ८ वावारं अझारिसं जणं क । ९ परिवेलवेसुअङ्गे । ८७ १ °हस्स भविस्सदि। क०। २ कोवोवराअप० । ४ ०परिमलुग्गारसंवलणम । ५-६ मुहा वसन्तरअणी- परिणाहा अण° । ७ कामन्दकी-लवङ्गिके, यदि । ८८ १ ०एव हृदयोद्वेगो भ० । गलितो निःसृतः । अनेन युगपन्नासापुटनिःसरणमाह । मू विच्छेदे तथैव श्वा- सप्रवृत्तेः । जीवितेति। मोहे सखीजनसेकादिना मूीपगमे दीर्घनिःश्वासेन जीवतीत्यवधार्यत इत्यर्थः । किंकर्तव्येति । जीविता सती किं करोमीति न वेत्तीत्यर्थः। प्रथमेति । वयमेव प्रथमं म्रियामह इत्यर्थः। खयमनध्यवसायाट. वशिका कामन्दकी पृच्छति-तस्मात्प्रेक्षतां भवतीति । पेलवं कोमलम् । दारुणत्वं देहदाहादिकारिखात् । इमानि विभावरीमुखानि प्रियसख्याः कथ. मेवं भविप्यन्तीत्वन्दयः। उपरागो लौहित्यम् । पवितः पाल्वाकारीकृतः । केरली केरलदेशस्त्री । तस्या अतिगौरत्वेन लीहित्यार्थ प्रहणम् । उद्वेशपतन् । उदानदलितमतिदारितम् । इह स्टकेरलोकपोलसाम्येनोदितचन्द्रेण विनिराकरण- नाशे रारुपकमः कथितस्ततश्चन्द्रस्य दुःसहता मालसा ध्वनिता। परिनलितं छ. तम् । निर्मन्यनं नर्दनम् । उद्गार उद्गमः । संपलनं मिश्रीभापः । नसणं मन्दम् । मांसलः पुष्टः । धूमायितं धूमेनेवाकुलीकृतम् । परिणाद भाभोगः ॥ काम- न्दकी । एवं ध्रुत्वा कामन्दकी तटस्थेवाह-पदीत्यादि । यदि तद्विपक्षोऽनु- रागत्तदा गुणातायाः प्रयकमेतद्विशिष्टं फलम् । तदा व गुणं जानातीलः । एतद्धीति पाठ एतद्गुणातायाः फलमेपेत्यर्थः । हिरवधारणे। रति नन्दितमान प्रापितमपि मे हृदयमस्या अवस्थया विदार्यते । एतदयस्थता नरमनप्पलाः संभाव्यत इति भावः॥ १३ ॥माधयः।स्थाने सुतम् । स्थानेशोऽत्र योग्य- दाची । हासो हदयसोपः। कामन्दयी। प्रस्तीलादि । जला पुरिदं सभायमुन्दर साकुमार्ययः सारः स्थिरांगोपन तत् । एतत्सलं निषितम् । अपमेद कामपत्तिानुभावास्यानोऽप्य निर्दयः । बदोऽपि रुतम् । पररान लने दमाणापेक्षा दुःराहलगुधाम् । अयापि पालललल पालिकान्नि बाप्पधारचन्दभूपपय । परनिति रिवालने । रिनादनमापार- पलम् । तदीरोऽनयीतो पनि जोदिष्पलालो प्रसादः । बन नामपदेन पिगलस्वापि मापदर मालदीनापा परित्न ॥ १४ ॥ लपतिका । रिस्तितिः । कोनितपासोतिम् । परमपी- ·४६ जगद्धरकृता [अंकः ३ । पृ०प० ८५ १०पप्फुरन्तकन्तदसणच्छदुच्छलन्तद० । मोतिआवलिक । २ पझलकन्तकपोल० । ईसबिअसिअणि । दम- न्दता । ४ सुन्दरललाटपट्टणवचन्द० । ८ कदली. वत्तसंवाहणादिवा० । ९ जलद्दासअणीए उ० । १० मुहा सेअपज्झरिदपाद । ८६ १ °मूलविसं० । २ ०णीसासवसवि० । ३ वरिणिहिदवे ४ विसज्जिदुविण्ण दि०। कपोलपुलक एव वर्ण्यते कविसंप्रदायेनेसवधेयम् । मन्दतार किश्चिञ्चलतारकम् । उत्तानमूर्ध्वविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लज्जादिदक्षाभ्यामीपविकसितलम् । नि- प्पन्दता मौग्ध्यात् । मन्दतारता नखदशनक्षतभावनया प्रियंप्रति सासूयतात् । उत्तानलं मुखदिदृक्षया । मरणलं नेहभावनया। मुकुलत्वं रतावसानभावनया । यदाह-'निश्चलत्वं तदा यातो मुकुलत्वं च लोचने । उद्भिन्नमुद्भूतम् । स्वे. देति । रतिश्रमादयं खेदः । तदनेन प्रवन्धेन तृप्तिरुका । यदाह-रोमांचो वेपथुः खेदो लुलिते च विलोचने । मजन्या इव देहेपु आलेपस्तृप्तिलक्षणम् ॥' तदिह यदीयं वल्लभसमागमं न जानाति तदा कथमधरस्पन्दादिमती स्यात् । कुमा- रस्य भावः कौमारं शैशवं तस्य भावोऽमिप्रायः कटाक्षविक्षेपादिः संशयितो यस्याः सा। निशाचेष्टामाह-किंचेति । निकुरुम्बः समूहः । चुम्बितेन चुम्बनेन प्र- त्तनिःस्यन्दः संजातक्षरणः छटा 'च्छट' इति यस्याः प्रसिद्धिः। दन्तुरितं विषमी. कृतम् । संवाहनमर्पणम् । विरचितोपनीतं विरचनेनागदत्तम् । अस्मिन् पदे पूरः समूहः पूरणं वा । सविशेषपदेन शीतलकर्पूरसंस्पर्शादतिशीतलवमुक्तम् । कदली. पत्रस्य बालत्वेन शैल्यसौकुमार्ये उक्के । कमलिनीदलमेव जलावस्त्रं तच्छय्या. याम् । 'आईवस्त्रं जलार्दा स्यात्' इति हारावली । औनियेणोनिद्रतया । आ. त्मनः सखीनां चेति शेषः । एतेन निद्राच्छेदोद्वेगावुक्तौ । निदैव सुखं निद्रासु- खम् । उद्वेगादिदुःखमयजागरविपर्ययरूपत्वादिदम् । निद्रेयं चिन्तावंशात् । यदाह- 'दौर्बल्यालस्यचिन्तायैर्निद्रा स्यात्कथयापि च' इति । वल्लभसमागमसंकल्पजले. देन प्रसृतश्चरणपल्लवेनोद्वान्तः पिण्डीभूतालक्तकरसो यस्याः सा । अलक्तकच्छ. लेनानुरागमिवोद्वमतीति भावः । अतिधनखार्थ पिण्डपदम् । थरथरायमानं कम्प- मानम् । पीवरं महत्। वशं संसक्तम् । विसंवदितं स्खलितम् । प्रियस्योर्वाक्रमण- भावनया प्रकम्पः । तदाकर्पणभावनया नीवीस्खलनम् । उत्खण्ड्यमानमुच्छलत् । उत्तरको यातायातवान् । विपमं यथा तथोच्छ्चसन् । पश्मलः सरोमाचः । वेष्टनं वेष्टः । इह हृदयोत्खण्डनादिकं प्रियसंभोगव्यायामभावनया। उपरिवर्तिप्रियस्य भुजलतावन्धनमालिशनभावनया प्रियप्राप्त्या प्रबुद्धा प्रयोधश्च स्पर्शादिना भवति । मोहेति । शून्यशय्यादिदर्शनान्मूच्छितेत्यर्थः । ससंभ्रमः सादरः सावेगो वा सं- ।

·41Nu.. पृ० ५० ८६ ६ व्णीसासलेसजीविदा किं । दामूढदाए पढमप्प० । ८ वावारं बझारितं जणं क. । ९ परिवेलवेलुसले । ८७ १ हत्स भवित्तदि। क.। २ कोवोवराअप० । ४ परिमलुग्गारसंवलणम० । ५-६ नुहा वसन्तरमणी- परिणाहा अण। ७ कामन्दकी -लवनिके, यदि। ८८१ एव हृदयोद्वेगो भ० । गतितो निवृतः । बनेन युगमनासापुटनिसरणमाह । मू विच्छेदे तथैव - सप्रकृतेः । जीवितेति। मोहे सखोजनचेन्नादिना मूछीपपने चिनियासेन जोपतीलधार्यत इलयः। किंकर्तव्येति । जीविता सती किं करोनीति न देतीलःप्रथनेति। वयमेव प्रथनं त्रिपामह इत्सः। सचमनध्यवसायाह- वडिका कामन्दको पृचति-तलात्प्रेक्षतां भवतीति। पेलवं कोमलन् । दारपल देहदाहादिचारतात । इनानि बिनावरोमुखानि प्रियसख्याः क्य. ने भविष्यातीलन्वयः। उपरानो लोहिलन् । पल्लवितः पल्लवाचारोतः। केरली फेरवानी। तला भविगौरत्वेन हिलार्थ ग्रहणम् । खेलपतन् । दानदलिजनविदारितम् । इह स्करलरपोलतान्देनोदितचन्द्रेज विनिरापरण- नारानेपामा कवितततचन्द्रव दुःसहता मालसा वनिता । परिनजितं. तम् । निन्दनं नर्दनन् । उद्वार उनमः। संवलनं नियोभावः। नन्दन्। नांचल: पुटः। पूनायितं धूमेनेवाकुलीनतन् । परिगाह बानोगः ॥ काम- न्दकी। एवं श्रुता कामन्दनी तस्थेवाह-यदीलादि। यदि तद्विपयोऽनु. रागत्वदा गुणहतायाः प्रवक्षनेतादेशि पलम् । तदा व गुजानावीसः । एततीति पाठ एतदुपहतायाः पलनेवेलः । हिरवधारमा इति नन्दिननानन्द प्रापितमपि ने हृदयनस्या अवस्था दिदाते । एतद्वस्थतया नरमनचत्वाः संभाब्यत इति भावः ॥ १३॥ माधवःस्थाने दुतम् । स्थानेन्दोऽत्र पोप- वार्छ । हसायो हृदयगोपः। कामन्दकी। प्रकृतीत्यादि । वसा पुरिद सभामुन्दरं सकुनानिदैव सारः स्पिरांशो पत्र तत् । एतत्वलं निषितम् । अपनेव कामचरितानुभावालानोऽपदं निर्दकः। भदोऽपि स्लन् । परदान इलनकवानपेक्षया दुःसहलमुलम् । अपनप कालपसन्नलपानिलन्नि उचूतपधारचन्दभूपनर । कपनि वि फिरपाटने । हिनादेसगनापार- चन्दलम् । तदाऽनहेता पनि जतिपटीलहो प्रमादः । बन नाथपदेन चित्रन्दसापि माथव मातीनाप पनिटन् ॥ १४॥ लवनिका । दिरदिवे हेतोः। विवरतरत्ताजीनितम् । कारपो.

·जगदारमता [अहः ३ पृ०प० ८५ १०पप्फुरन्तकन्तदराणन्छन्छलन्तदः । गोतिभावलिक । २ पालकन्तकपोल । ईसनिअसिमणि । न्दम- न्दता । १ सुन्दरललाटपटणवानन्दः । ८ कदली. वरसंवाहणादिवा० । ९ जलदासअणीए उ । १० गुहा सेभाज्यारिदपाद । ८६ १ मूल विसं० । २ ०णीसासवसवि० । ३ परिणिहिदवे ४ विसाजिदुधिग्णादि। कपोलपुलमा एन पर्णते कविसंप्रदागनेराधेयम् । मन्दतारं किनिपलतारकम् । उत्तानमूर्यविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लगादिक्षाभ्यामीपद्विरुसितलम् । नि- पन्दता मौग्यात् । मन्दतारता नरादशनातभावनया प्रियंप्रति सासूयत्तात् । उत्तानतं मुरादिक्षया । मगणतं नेहभावनया। मुकुलवं रतावसानभावनया । यदाह-'निश्चलत्वं तदा यातो मुकुललं च लोचने' । उद्भिनमुद्भूतम् । स्वे. देति । रतिश्रमादयं सेदः । तदनेन प्रयन्धेन तृप्तिरुका । यदाह-रोमांचो वेपथुः खेदो लुलिते च विलोचने । मजन्या इव देहेतु आछेपस्तृप्तिलक्षणम् ॥' तदिह यदीयं वल्लभसमागमं न जानाति तदा कथमघरस्सन्दादिमती स्यात् । कुमा. रस्य भावः कोमारं शैशवं तस्स भायोऽभिप्रायः कटाक्षविक्षेपादिः संशयितो यस्याः सा। निशाचेष्टामाह-किंचेति । निकुरुम्बः समूहः । चुम्बितेन चुम्बनेन प्र. तनिःस्यन्दः संजातक्षरणः छटा 'च्छट' इति यस्याः प्रसिद्धिः । दन्तुरितं विषमी. कृतम् । संवाहनमर्पणम् । विरचितोपनीतं विरचनेनामदत्तम् । अस्मिन् पदे पूरः समूहः पूरणं था। सविशेपपदेन शीतलकर्पूरसंस्पर्शादतिशीतलवमुक्तम् । कदली. पत्रस्य बालत्वेन शैत्यसौकुमार्ये उके। कमलिनीदलमेव जलायनं तच्छय्या. याम् । 'आर्द्रवस्त्रं जलार्दा स्यात्' इति हारावली । नौनिघणोनिद्रतया । आ. त्मनः सखीनां चेति शेषः । एतेन निद्राच्छेदोद्वेगावुक्तौ । निदैव सुखं निद्रासु- खम् । उद्वेगादिदुःखमयजागरविपर्ययरूपत्वादिदम् । निद्रेयं चिन्तावशात् । यदाह- 'दौर्बल्यालस्यचिन्ताधैनिंद्रा स्यात्कथयापि च' इति । वल्लभसमागमसंकल्लजखे. देन प्रस्तश्चरणपल्लवेनोद्वान्तः पिण्डीभूतालककरसो यस्याः सा । अलक्तकच्छ- लेनानुरागमिवोद्वमतीति भावः । अतिघनलार्थ पिण्डपदम् । थरथरायमानं कम्म- मानम् । पीवरं महत् । वशं संसकम् । विसंवदितं स्खलितम् । प्रियस्योर्वाकमण- भावनया प्रकम्पः । तदाकर्पणभावनया नीवीस्वलनम् । उत्खण्ड्यमानमुच्छलत् । उत्तरसो यातायातवान् । विपमं यथा तथोच्छसन् । पक्ष्मलः सरोमाचः । वेष्टनं वेष्टः । इह हृदयोत्खण्डनादिकं प्रियसंभोगव्यायामभावनया। उपरिवर्तिप्रियस्य भुजलतावन्धनमालिजनभावनया प्रियप्राप्त्या प्रवुद्धा प्रबोधश्च स्पर्शादिनाभवति। मोहेति । शून्यशय्यादिदर्शनान्मूर्च्छितेत्यर्थः । ससंभ्रमः सादरः सावेगो वा सं- ·९१६ माधव:-(संत्रनुपाच) बुख । मालतीनाथवढीका। ४९ पृ० ५० कुविवकः । ६ का रुतब जवासति पिजसहीए मदनन्तिजार जीवि। 1 ९२ १ माधवः-(बाटो परिक नावे ।) । ४-५ काम- न्दकी-प्रचो मूत्ता विक्रमत । प्खु जादो। (बत्तरित परिकमान्त।) ९३ ३ सदनिपानि । युवः पूलात् । ६ ७ ८ काम- दकीमाधवी-(समपन् ।) दृढं । पशुना हतः । इतराः-चाहिंदं समाहिदं । कामन्दकीमा- निसलाद । 'राहटविन्' ही सोचः । माघवः ।नदयन्तिन परिकालरकह-क्षासाविति।मालती। जन्मो समय लावा। मोपीहाय एन । मानिलिये । पावस्या नम्वलोता, यानिनेता वा ननेपनाया इतनावः। तचन्दनपालोनस भाषायोति:- हन्तेत्यादि । अबिरलेयादि । सोचो मदादिः । हन्त हो । लव- न्तिपस्थितननन्दिदरेवन्यानमा बहुमा परीकन दाता समाविरलं पनं पाहं नदो वरः।बान इति यावरकन्नारदमतिनावा- विकलंयन्तन्न नसकिनन्। जनाविरलपदेन प॑नःपुन्दं पुडरो. कान सेनापतिनाव पदिदम् । दुग्धोदना दुपान्नान निरल निरहन मन दा निद इबाद वाहन त्यावकारजनन रोमाद- ५. कविरत्वेनोग्रेसिवन् । त्र निदेन परिचा वसानोसा एवंव द्वान्यां नेत्रनल्यान्डलोनिमोऽहं वारदेन बिस्तारिदेन पाव- लिव इव पीडा कवित्वेन बन्योन्दोः । वदनेन वाटवेदना- मसाज शिवः। मान्द्रेश निविडेन नपानपरत्वरे, प्रा डाला- सालासानन्दातिस्पर देवयानुननिरनोझा । तहि नायवल परन- नितिनन् । तत्र व अपनान वारकरटका, दिपेन गोकाद- देनरेटरो बिटर, नुन तपाई पुपादनन्, स्वाति नेपदेन संतरान्दिा, बनवान सन्मनादना, प्रजनन दर. गरेर विकसकर व चिदम् । पकाइन हलिन्दर टोनेटा- सान्दति सारिजियादारनिनिर्मि- रेगकालः १६. दुदरक्षिता ! करनेदन नापास देन: कामन्दकी। कान सान्दशियादि परनिदन मापवारिदिपसीनान् । दह दिल ·४६ जगद्धरकृता [अंङ्कः । पृ०प० ८५ १०पप्फुरन्तकन्तदसणच्छदुच्छलन्तद । मोतिआवलिक २ पझलकन्तकपोल० । ईसविअसिअणि । °न्दम न्देता। ४ सुन्दरललाटपट्टणवचन्द० । ८ कदली वृत्तसंवाहणादिवा० । ९. जलदासअणीए उ° १० सुहा सेअपज्झरिदपाद । ८६ १ °मूलविसं० । २ ०णीसासवसवि० । ३ वरिणिहिदवे ४ विसज्जिदुविण्णदि। कपोलपुलक एव वर्ण्यते कविसंप्रदायेनेसवधेयम् । मन्दतारं किञ्चिचलतारकम् । उत्तानमूर्ध्वविस्तृतम् । भावनोपनीतप्रिये लज्जादिदृक्षाभ्यानीपविकसितवम् । नि- प्पन्दता मौग्ध्यात् । मन्दतारता नखदशनक्षतभावनया प्रियंप्रति सासूयत्नात् । उत्तानलं मुखदिक्षिया । मरणलं स्नेहभावनया । मुकुलवं रतावसानभावनया । यदाह-'निश्चलत्वं तदा यातो मुकुलत्वं च लोचने' । उद्भिन्नमुद्भूतम् । स्खे. देति । रतिश्रमादयं खेदः । तदनेन प्रबन्धेन तृप्तिरका । यदाह-रोमांचो वेपथुः खेदो लुलिते च विलोचने । मजन्या इव देहेपु आपस्तृप्तिलक्षणम् ॥ तदिह यदीयं वल्लभसमागमं न जानाति तदा कथमघरस्सन्दादिमती स्यात् । कुमा- रस्य भावः कौमारं शैशवं तस्य भावोऽमिप्रायः कटाक्षविक्षेपादिः संशयितो यत्साः सा । निशाचेष्टामाह-किंचेति । निकुरुम्वः समूहः । चुम्बितेन बुम्बनेन प्र- त्तनिःस्यन्दः संजातक्षरणः छटा 'च्छट' इति यस्याः प्रसिद्धिः। दन्तुरितं विषनी. कृतम् । संचाहनमर्पणम् । विरचितोपनीतं विरचनेनाशदत्तम् । मलिन् पदे पूरः समूहः पूरणं वा । सविशेपपदेन शीतलकर्परसंस्पर्शादतिशीतलचमुक्तम् । कदली. पत्रस्य बालत्वेन शैत्यसौकुमार्ये उके । कमलिनीदलमेव जलार्दिवानं तच्छय्या. याम् । 'आईवस्त्रं जलार्दा स्यात्' इति हारावली । आनिधणोनिद्रतया । आ. त्मनः सखीनां चैति शेपः । एतेन निद्राच्छेदोद्वेगावुक्तौ । निद्रव मुखं निद्रायु- खम्। उद्वेगादिदुःखमयजागरविपर्ययरूपत्वादिदम् । निदेयं चिन्तावशात् । यदाह- 'दविल्यालस्यचिन्तायनिंद्रा स्यात्कथयापि च' इति । वलमसमागमसंकल्पजखे. देन प्रस्तश्वरणपल्लवेनोद्वान्तः पिण्डीभूतालककरसो यस्याःसा । अलतकच्छ. टेनानुरागमिवोद्वमतीति भावः । यतिधनलार्थ पिण्डपदम् । थरथरायमानं कम्र- मानम् । पीवरं महत् । वशं संसकम् । विसंवदितं स्तलितम् । प्रियसोवाकमण. भावनया प्रकम्पः । तदाकर्षणभावनया नीवीस्वलनम् । उत्सयमानमुच्छलत् । उत्तरको यातायातवान् । विषमं यथा तथोच्चमन् । पश्मलः सरोमाचः । वेष्टनं वेष्टः । इह हृदयोत्खण्डनादिकं प्रियसंभोगव्यायामभावनया । उरिवतित्रियस्य -- भुजलताबन्धनमालमनभावनया प्रियप्रात्या प्रबुद्धा प्रयोपचस्पादिना भवति। ति । शून्यशय्यादिदर्शनान्मूच्छितेलः । समंत्रमः सादरः सावेगो या सं- १ ·जङ्कः ५ मालतीमाधवटीका। पृ०प० ११६ ३ धुना तत्संदर्शनेनातिवल्पोऽपि न विशे । ४ सं- भावितात्मजन्मनः संस्का। ११७ १ करोत्यन्तवृत्ति। रमपात्य तदर्पणादतिक्रमः । यद्वा अतिमुजातिविरला मालपवलोकनव्यासमात् । एतादृशी या मथिता केसरापतो तस्याः सतताधिवासेन सुभगः सुरमिरपित. त्खनौ यत्रेति क्रियाविशेषणम् । अविमुक्षेति पाठो न मनोहरः । अविमुक्तलादेव सत्ताधिवासस्व लब्धतासततमहणस्य व्यतात् ॥ ८॥ संभूयेत्यादि । तस्या- तन्मुखं पुनरपि पदयेयनियेतदेव प्रार्थये । लाप्राप्तेदुर्लभलादिति भावः । कोह- साम्। कामस्य मझलार्थ रहम् । तत्र कानो हो वसतीत्यर्थः । यद्वा कामत्य माल- घटितं हिरण्यघटितं गृहम् । कल्याण मलं विद्याकाधनं च तदक्षमम्' इति विश्वः । यता मनास नगलानानुपचयहेतूनां सौकुमार्यादीनां गृहम् । अत एवोत्प्रेक्षते । वालचन्द्रकलोदयात्साहीतैस्त्पादितनिति। मनोदयादिति भावेन द्रव्याभिधाना• नवेन्दुकलाया अवचिताः सारासादितनिवेत्यर्थः। सकलजनानन्दिनवेन्दु- कलातोऽप्यधिकननोहरनिति भावः। यद्वा लब्लोपे पचनी । तेन वालेन्दुलोदवं प्राप्यावचितरित्यर्थः । यद्वा वालेन्दुकलोदयात्प्रतिपञ्चन्द्रकलोदयादारभ्यावचितः पूर्णिमापर्यन्तनित्वात् । लारभ्यत्वस लाभः पञ्चनीत एव । त्या च पूर्णेन्दुना मुखसान्यं लभ्यते । क्षचित्कलोच्यादिति पाठः । तत्रोचयासमूहादित्ययः। यत्र सुखे संमुखीभूते सुखानि । जि । ललिवेव परं भूनानं बाहुल्यं वित्तारयन्ति चिचे । बनेनान्तःप्रीतिरका । इपशब्द उत्प्रेक्षायाम् । एवपाठे विलय एवशब्दः। बहिःप्रीतिमाह-नेत्रोत्सवोऽलबलभाभिमानोऽनुरागं प्रत्तौति सवति । रतेईव- नयीतात् । समाधिरलंकारः ॥७॥ मानसनौलुस्त्याविशयमाह-मम हीति । मामकीनः प्रियालरणरूपज्ञानोत्पत्तेः संतानः परिणविसमूहः ऋविरूप एव मन चैतन्यमात्मतत्त्वं तन्मयनित करोति। मालतीमयं करोतालयः। कोशः।प्रताद- मानो दीघाभवन् । नत्र हेतुः । स्वारस्य भावनाया विशयितप्रबोधादुदेवात् । कीशल संस्कारस । साथियात्सादरास्फुटाचारावा वकुलवीम्यां पूर्वचालानुभ- वाहन्धजन्मनः। प्रतायमानखनेवोपपादयति-तद्विशर्मालतीविलक्षणविषय- हानान्तरतिरस्कृवप्रवृत्तिः । तथा चान्तरा विषयान्तराकरणान प्रवाहनिरस्कार इति भावः । नन्दात्मतत्त्वस पुष्करपलाशवनिपत्या कथं मालदीमयतमत लाह--अन्तरिति । अन्तःपदनिह बुद्धितत्त्वपरन् । तथा च बुद्धितत्त्वत्स का प्रवृत्तिः सहजलिदो व्यापारः सा यत आत्मतत्त्वे नेदामहात्प्रतिभासते त्लान । सांख्यदर्शने बुद्ध नृतात् । पट्टा लन्तत्तिरिति भावप्रधानम् । तथा चान्त- वृत्तिवादन्तरवस्थानरूपं साइपमात्नदुधोललात् । खोचनेव दर्शयति-- लीनेवेत्यादि । सा प्रियाला घेतात टना दहा । वदत्वे यथासंभवं

·No text on this page.

·अङ्कः ५] मालतीमाधवटीका। पृ० प० १२८ १ प्रमादः । ३ रम्भकयो । ९ °हा दइस माह । १२९ २ (शवमुद्यम्य ।) यदस्तु तदस्तु व्यापादयामि । चा। १० प्त्यक्त्वा शङ्कां प्रलापनिरर्गलं । पर्यातितः क्षिप्तः पर्वतो यत्र तत् । देव्या अनेकपाहुशालितया दोःखण्ड इत्यु. कम् । 'अब्जादिकदम्बे खण्डमनियाम्' इत्यमरः । तथा ज्वलतानलेन पिङ्गलं यनेनं ललाटलोचनं तस्य छटा ज्वालानिर्गमप्रसरतस्य साटेन विस्तारेण भीम यदुत्तमाझं शिरत्तस्य भ्रमिर्मण्डलाकारेण भ्रमणं तयाप्र स्तुता प्रारब्धालातचक्र- किया वहिप्रज्वलिताकाष्टविशेषकर्म तया स्यूता इवैकत्र प्रतिबद्धा इव दिग्भागा यत्र तत् । तथातिमहत्वदागाप्रध्वजोत्कम्पाद्विक्षिप्त इतस्ततस्तारागणो यत्र तत् । तथा हृष्टकटपूतनोद्भटवेतालानां तालेन फलकलेन स्फुटत्कर्णात एव संभ्रान्ता वसन्ती सतरा वा गौरी तस्या निविडालिगनेन हृष्यचित्तं व्यम्बकं शिवमत्यर्धमा- नन्दयति । आभीक्ष्ण्ये णिनिः । 'साटो निकुञ्ज विस्तारे' इति विश्वः । 'शृजनप्रे. ऽपि कीर्तितम्' इति शाश्वतः ॥ २३ ॥ माधवः। धिप्रमाद इयत्र पर्वत इति क्रियाध्याहारः । तत् 'उपपदविभक्केः कारकविभक्तिर्वलीयसी' इति धिग्यो। द्वितीयां बाधित्वा प्रथमेत्यवधेयम् । न्यस्तेत्यादि । सेयं भूरिवसोः सुता यस्याः कृते मयैवं दुःखमनुभूयते पाखण्डचाण्डालयोर्गोचरं संमुखं गता। पाखण्डेपु चा- ण्डालोऽसौ । तदर्शन विरुद्धक्रियाकारितात् । यदाह-'न भुमीतार्कपत्रेपु स्त्रीवालं नैव घातयेत्' । यद्वा । पाखण्डी च तो चाण्डालौ च । निषिद्धक्रियत्वात् । यदाह-अध्यातु समाख्याताः सर्वयोनिगताः खियः'चाण्डाललादेव पापा- रम्भवतो रणप्रवृत्तयोः । न्यस्ते अलककर के माल्यवसने यस्यां सा । एतदप्य. चिरम् । यथा मृगी वृकयोः संमुखं गता तधेयं नीरः। मृगीत्यनेन भयचलनेत्र- तोका । सोर्देवताभेदस्य । एतेनास्य सुखिलमुक्तम् । मृत्योर्यमस्य मुसे वर्वते । अत एव हाराब्दः परिदेविते सीरनमपि वध्यत इति । निन्दायो धिनिति । वि- पादे काटम् । कोपेऽनिटम् । सस्वा नष्टा करुणा दया यन एताहशो विधेरा- रम्भः कोऽयम् । निन्दितोऽयम् । कीदृग्या । 'कि वितर्फ प्रतिप्रश्ने क्षेपे निन्दा- प्रकारयोः' इति विश्वः । फरणोऽयं रसः । 'इष्टवघदर्शनाद्वा फरमरसो नाम संभवति' इति भरतः । चण्डालोऽपि च चाप्तालः' इति शब्दनेदः । 'पुष्प- पुष्पसजी मालम्' इत्यमरः ॥ २४ ॥ त्वं भद्रेत्यादि । प्रहर्पिपीचन्दमो. वार्थम् । चामुण्टे भगवतीलापनिमार्थम् । हे भदे, पलप ददितो काभलेनेटतं लर । गुरलालरपमरस । पदार-'पतिरेको गुरुः सीमाम्' इति । दामदु. पारणीपरपेन सह जन्मगि ते परभो न भूत एव । तो जन्मान्तरेडर तहानाय तं सरदार-६ पापि लन्माद ललन्ते स्टेदरम् । बनेपनि यौन्दया तापमादितः॥हितातोपमः । माटती। २८ माल. - -

·No text on this page.

·अरः ५] मारतीमाथवटीका । ७३ पृ०५० १६७ २ पिता सैनिकाः इय० । ३ प्रज्ञागतिभंग | म- न्दकी दः समाः । ५ पटादन्यत्सक कमैतद्भीपणामु- तम् । १० मान्यवसमाजनुसितां मालतीं विधाय० । १४ व्यतिकरणकारः । १५ वेगव्युमशनः । १६८ १ पिपिपिठेषु विलम- इति स्मशानवर्णनं नाम पञ्चमोऽङ्कः । ETVवपाल युपडला । सीवान पलायनेयुगह-भगव. शिनि । मोरयामामादपरसाधनेहेदनमा साविकतया वाह- मनाति पात्रोदा । पार पुरसोरं नावे क. HER'मामा मालनी तनावगानिहायाया-हातात, Err: माधवः । माला पामिनाहन इत्यालो FREE:या-भवत्यिति । न्यदेवादिना रायः चपादिना र मिति पायद । ra मन हारमारटा-बटोरेल्वादि । Cr,re. PE : सरपर्ददति। riram र निन् । ६7: दिना- fortो सरदर र सान्दः । नियु- spi Turkiire रकम पर । :::::: : : पर। २.६ : -1..:.:...: . . ! प: . FA

·No text on this page.

·अष्टमोऽङ्कः। पृ० प० १८५ ९ वर्तते हि । १४ सान्द्रो मकरन्दः परा । १८६ ३ मित्यद्यानिमित्तमन्यथैव सं०। ८ यि निरनुरोधे, । तदेवं मदयन्तिकामादाय मकरन्दे माधवान्तिकं चलिते मालतीमादाय निर्ग- तत्य माधवस कामन्दकीरहस्थितस्य वार्ताप्रस्तावनायावलोकिताप्रवेशः । सूचनं च पूर्वा । जहि देव मालतीति वचनेन मालतीमाघचोरेकत्रवासः सूचितः। तत्र च यद्यपि तयोरेव प्रवेशोऽहति तथापि कन्याप्रलोभने सख्यानुकूल्ये तत्प्रवेश इति पूर्वा कृतनेव । अवलोकिता । बत्र 'सरो वापी तु दीपिका' इत्यमरः । दलयतीत्यादि । अयं चान्द्र उद्योत उद्गच्छन्नत एव शुष्यत्प्रगल्भतालीपत्रक- पाण्डरतिनिरस खण्डयति । प्रथमतो व्योनि वायुवेगेनोमुखीभूय प्रचलितः घनः केतकीपराग इव । इन्दोरयनैन्दवः।मन्दमन्दामति प्रचलनक्रियाविशेषणम् । उपपतये संमुखीकरोनि ॥ १ ॥ निश्चोतन्त इत्यादि । हे सुशरीरे, यावदेते कदरीजलविन्दवः सवन्ति, यावत्कुवालियोर्मध्य साईतां न लजति, यावन निविडव्यापि रोमाचं प्रकाशयन्ती कायाष्टिस्तावद्गाढं यथा तथा सकृदपि नेऽ पालि क्रोटप्रदेवां देहि । अतःप्रसीद । तदिह निदाघतापशान्तये जलविन्दवः। कुचाईता पुलकोद्गमध सर्वाजीलापत्तये । यावत्तावच्छन्दाववध्ययौ। सान्द्रेलादि- पदे कर्मधारयमलपायाहुव्रीहिरेवेधो लघुतादिति न्यायेन वहुव्रीहिसंभवे व्धं मलपीय इति न देश्यम् । एतद्वचनस्य प्रापिस्तात् । तथैव नानाप्रयोगदर्शना- दिति दिछ । 'पालिः पहिप्रदेशयोः' इति शाश्वतः ॥२॥जीवयन्नित्यादि । वाहुः कप्ठताम् । कीदृशः । समूडं सद्योजात पुषितं वा यत्वाप्पसं भयं तेन खेदविन्दुर्यत्र सः। बननुभूतत्या भयम् । चान्दकरस्टोऽत एव स्वन्दी क्षर- बालचन्दकान्तहारतजुत्यः। पविघातकलात् । अत एव सौहित्याडीदयनिय । 'समूढः पुषिते मुझे सद्योजाते सुनिधिते' इति विश्वः । समावस्यनेवि पाटे सायसो भयवान्दः धन इलः । संदिभागो भेदः । बभाजनमस्थानम् । . जहटियोऽयम् । लयंजन इत्यनेन दीनतोद्भावनेनानुकत्वं लोपमा । भवला दलनेन नायिकोत्तेजनम् ॥ ३॥ दधनित्यादि । चिर दक्षिणवायुचन्द्रकरत:- पितंने पुरालियन चेन्निापितमतप्तीकतं तदा सनदकोफिलरपपीडितानेहुतिः कोऽवेदानों एदो दा पिप । सादरं गोविलयः । अत एव ८.८. सोतनाप किंनरकल्डि इति संबोधनम्।हे किंनरवेद काठः सरोस्टादि। 'सरे रसः प्रकीर्तितःत सादोरोबाकसमापूरपानाती। यि दादी परसः । द्वितीय पुरसः । परि मालिनं देवं तदा नरमाललेटे. निभायो।तातपिच्दल .

·No text on this page.

·पाठचन्दान्तहारस्तुतः। पर्नेविघावरला मत एवं सोहिखाडीवयनिवे 'समूहः पुषिते मुझे ज्योजाते मुनिदि' इति विश्वः । समावसधनेति । समावसोमवान्दः श्रम इलः। विभागोमेदः । बभाजनमस्थानम् । वहारमोसम्ल्यं जन इसनेन दानवोदावनेनानुकूल्यं खीयमाह । भार एलने नाविकोलेजनम् ॥३॥दग्धनित्यादि। चिरं दक्षिणवायुचन्द्र पित वालिदानन्दिचिवन्नदा समदकोकिलरवपीडिताने जादान या दाद पितु।मादरं मुमोदित्यर्थः। अत एव पार "सरे पर प्रतिदिन कन्टनापसंख्याना दुरदरादिपुरः। पद नालिन देयं तदा Raye भादःनिमारनपान निदान संभाचवे। पता अष्टमोऽङ्कः । पृ० १० १८५ ९ वर्तते हि । १४ सान्द्रो मकरन्यः पर। १८६ ३ मित्यद्यानिमित्मन्यथैव सं। ८ यि निरन तदेवं मददन्तिकानादाय नमान्दे मापयान्दि चडि मात्रामा तसमाधवत्स कामन्दीरहसितल पातीप्रत्तावनाणपतोरिता पूर्वा । जहिं देव मानतीति वचनेन माटतीमाययोरेश्याम मित्र व वापि तदोष प्रवेशोऽहति तयापि पन्या तोमने सामानाये सवाल पूर्वाद इतनेव । अवलोकिता । नत्र 'रो पापी दुनिया दलयतीत्यादि । रूपं चान्द च्योत चमत एप मामा. लाहरसिरिम सन्डपाने । प्रपमतो योनि वायुवेगेनोपंतीय प्रति धनः केतकीपराग इव । इन्दोरयमन्दवः।मन्दमन्दनिजिप्रयटनश्चिाधिकाम्। अपये संमुखीकरोनि ॥ १॥ निश्चोतन्त इत्यादि । मुशरीरे, पायो करीजबिन्दवः सवन्ति, पापलपलिकपोनन्द लादतां न समाति, मापन निविख्याति रोनाई प्रचारापन्दी कायपशितावना यातया सदपि में. पालि मोडप्रदेशां देहि। बतःप्रसीद । तदिह निदापतापशान्तये जसविन्दरः। अचाईता पुतकोनर सोलापत्ता पावत्तापचन्दावापौत्सान्द्रेत्यादि पदे कनपारयनतापाहमोहिरेवेटो लघुनादिनि न्यायेन बहुमोहिम्भवे एवं मनपाच इति न देखन। एतवनय प्राविश्वात् । तव नानाप्रयोगदर्शना दिवि दिछ । पादिः परिप्रदेशयोः' इति शादतः ॥ २॥ जीवयन्नित्यादि । बाहुः वाम् । कोशः । सई सद्योजातं पुषित वा पत्तावसं भयं तेन वेदविन्दुः । बननम्वन्या भयम् । चान्दकरटोऽत एव स्यन्दी क्षर सोतनाप निरकटियोपना हे निरव कष्ठः

·No text on this page.

·अङ्कः ९] मालतीमाधवटीका। पृ० प० २ चुम्बिनमु। । रसान्तर्गतत्वेन धीमतामनुद्वेगात् । 'चत्रोद्वेगो न धीमताम्' इति दण्डिवचनात् ॥ १०॥ मयीत्यादि । सखे, असौ प्रिया नेहेशितं रुदितत्तथा विस्तारयामास यथा पीडाचपलचित्तोऽहमप्यभूवं भूतोऽलीति लरति । इतिरध्याहार्यः । भन्यथा कर्माप्राप्तिः । रुक्तिस्य करणजन्यलालगहेतुमाह---विवाहविधेः पूर्व मयि नैराश्यादिकलानि खविषयचावृत्तानि करणानीन्द्रियानि तैर्लक्षिता । अनेन मोह उकः। लक्षणे तृतीया। कीदृशैः। मर्मच्छेदव्यथादीनरिव । अनेन निःश्वासव- स्वमुतम् । निःश्वासेन मर्मच्छेदोन्नयनात् । तथा च निःश्वासरुदितमोहैः करुणरस उत्तः । यता विकलकरणैर्व्यतनोद्रुदितैरिव । इतरत्समम् ॥ ११ ॥ अहो नु खलु 'भो इत्याश्चर्ये ॥ दलतीत्यादि । मम हृदयं दलति विदीयते । सवेदनलात् । दृटोद्वेगं नैव द्विधा भिद्यते द्विधा निन्नं न भवति । स्कुटितेऽपीदोपशान्ति- रिति भावः । तुशब्द एवार्थे पुनरर्थे वा । पुनर्न नियत इत्यर्यात् । भिद्यत इति कर्मक्तेरि तड् । अथ च दलति तन्न भिद्यत इति विरोधाभासः। एवमुत्तरत्रापि । विहलः कायो मोहं दधाति न तु चेतनां त्यजति । पुनवैतन्वयोगात् । स्थिरे मोहे दुःखाज्ञानात्कृतार्थः स्यामिति भावः। तदिहाध्यात्मिकविपद्व्यनुतम् । अन्त दाहः शरीरं दीपयति न मलसाकरोति । कार्थेन भलरूपं न करोतीत्यर्थः । सातिः काररुर्थे । तथात्वे दुःसाहानमेव स्थादित्याशयः। अनेनाधिभौतिकी विप- दुता । तदिह व्याधिदशायां मोहादय उताः। यदाह-'मनःसंमोहसर्वाङ्गदाह- वृत्यादिभितया । शिरसो वेदनाभिध व्याधेरभिनयो भवेत् इति । इह कायाव- च्छिन्न आत्मा कायपदेनोकः । अन्यथा मोहस्यात्मधर्मतया काचेऽसंभव इत्सव- देयम् । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुत्तनूः' इत्यमरः ॥ १२ ॥ जडतानिवृत्त्यर्थे माधवनन्य. चित्तं वर्तुमाह-वयस्य इति । निरवग्रहं निष्प्रपन्धं यथा ॥ उपवेशनफल- माह-उमालेत्यादि । समीरो वायुरिह लां प्रोजयिष्यति प्रीति करिष्यति । तदोग्यतामाह-प्रीमान्तेऽल्पोदक्तयोद्गतनाला वाला ये पद्मसंघातपां पुष्पर सीयक्षरपेन पन्मिश्रण न मांसलः पुछो यो गन्पतन्मित्रम् । अप्रे दोटापना- २. नयोलशीकरः शीतलो इटो मन्दः । पदा पीकर एव तुपारदः पीत एलपीन् । 'मायरो नियोत्पत्तिस्थानधेष्टेषु भ्यते' इति मेदिनीकारः । मक- रन्दः । तस्येदम्' इल्म् ॥ १६ ॥ बापोऽन्दमनरस्ता । एतलिन्नित्यादि। पसरसि भुपः प्रदेशा स्यन्ताम् । नेत्रतपादर्शनमाराहार-रू नेपलरू परिपतनमन्सोपान पोर्न। की। बसमधुररदांक- विपश्यनिदानलपमाः मोटोललासाथ । पूर्व विविधता इमारतानामियानरमम् । कक्षा पूर्व इद गोले टोल दोपः । सागरमालातिरम्पदोसः पिटे नामदार या दिवसात

·No text on this page.

·सङ्कः ९] मालतीमाधवटीका। १०७ प० पृ० २०८ ६ वयस्य, निरवाहं दह° । १० संकलनमांस० । ११ त्वां प्रीणयिप्यति। म्बिनी मेघमाला कादम्पती च कम्यते' इति शाश्वतः । 'कन्दलः कलहे कन्दे महापामहरसंघयोः' इति मेदिनीकारः । 'ति कच्चत्तथाविधः' इत्यमरः । 'वनं नीरेऽन्युजे लीवं काननेऽप्यालये वनम्' इति मेदिनीचारः ॥ १६ ॥ उत्फुल्ले- त्यादि।नधुना त एते दिवसाः प्राप्ता ये मनोराज्येन मया पृता इत्यर्थः। इह त एत इति सर्वनामभ्यां दिनानामत्युत्फाहेतुत्वं घनितम् । कीदृशाः । उत्फु. हाभ्यामर्जुनशालाभ्यां वातितः सुरनीतो पहन पौरस्त्यःप्राच्यो यो झझानितः प्रचण्डवायुः प्राकृपेचवातो वा तस्य प्रेसोल आन्दोलनं तेन स्खलिताः स्वस्थान- प्युता इन्द्रनीलमजिसण्डा ३३ श्यामा नेघपस्यो येषु ते । सत्रार्जुनप्रहऽपि द्वि- तीयतरोः सर्जस प्रहणं कदन्दाधुपलक्षणार्थम् ।तथा प्रोप्नोप्मतप्तमहीसेकचौरभ- पन्तः । ईपष्टौ तदुद्गमात् । धनत्य प्रोप्नव विगनोपगमोऽम्भत भागम भाग- मनं तयोर्चतिकरः संपन्यत्वेन प्रियं शोभा वोटुं शीलं पाते। यद्वा धर्माम्भवः खेदजलस्य चौ विगमागी तयोर्चतिकरः रनेदः । वर्षारम्भ इत्यर्थः । तस्य धीः सम्पत्तित्तवाहिन इलयः । पौरस्त इति पुरसस्वा ।'झा प्वनिविशेषे स्यात् इति मेदिनीचारः। तदन्वितोऽनिलो झझानिलः । यद्वा 'झझानिल: प्रा. पेयः' इति रनकोशः।बत्र वास्यमानेति कर्तव्ये संपूर्णक्रियतपरनिष्टाप्रत्ययान्त- वातितपदोपादानासमतपुष्पचौरमसंक्रान्तिर्वायोनिता । अत एव मव्यानि- ताजशानिटोत्कर्षः कटाक्षितः । उन्मादावस्थो नाधवः । उन्नादवेष्टवि. योगात् । चदाह-जनस्व वियोगादुन्नादो विभवनाशाच' ॥ १७ ॥ तरुणे- त्यादि । कयगधुना दिशोऽहमदलोवेयम् । तरूपतमालानीलान्तद्वद्वा नीलाः प्रचुरा उद्च्छन्तो मेघा पादु ताः । शीतवातक्षिप्तनवजलकणाः । हरेरिन्द्रस्य हेतिर घनद्वतीः मदकलमयूरकोलाहलेः शब्दवतीः । 'कलं कलकलेऽपि च' इति विश्वः सरित इति पाठे प्रतिविन्देन मेघवत्वम् । हरेः कृष्णस्य हेविक्ष तमामकपक्षियुताः । दुःखितनतुहानं दुःसमयत्वेनैव । यदाह 'शरदयति दुःखातः सर्वान्दुःखसमाश्रितान् ॥' इति । तदनेन प्रबन्धेन वशिल उत्तः । पदाह-कदन्दनीपकुटः शाहलेः सेन्द्रगोपः । मेषवातः मुखतः प्राहद- घालं प्रदर्शयेत् ॥ १८॥ शोकेति । मूतिः पततीति भावः । मकरन्दः। विनोदक्षिततात्म्यम् । प्रमुग्धः संहासन्दः । ननुकोदोऽनुकम्पा दहिपरोनानि । अपेत्यादि । मन्तिमात्रादिके हे सखि, बल लोमेन सपा साहकतन् । तदिह प्रिये प्रीते निरपराधेऽपि निर्दयः शमः कोऽयं के परिपाटितवेलर्यः। कपनोरा पति लपता निर्दवातीनि भादः ॥ १९॥ सरासः संहालमः । मातरित्यादि । नातांतरिलादेनः । द्विधा भवति हदपालति पीडाल परसंधिःसिमितीनवटीलसस्थता। विन्मन्द इति पारंवेदना निर्देदः ·A , ·मङ्कः ९] मालतीमाधवटीका। १०९ प. पृ० २१० ४ माविर्भूतशिलीन्ध्र । ९ प्राप्तास्त एतेऽधुना । १० ०श्रीवाहिणो वा। । जयोः सौम्यः' इति पावतः । प्रियालिझने सुखं तद्विरहे दुःखनिति समपि जाना- तीति घनितम् । यद्वा कचिदेवमभिमतं मनेत्यर्थः । उत्पन्ननेहेन सुभगाः सुमुखा- घातकारला सेवन्ते । वा सनुचये । सनेनार्थिसंपत्तिरुका । पुरोवातच मृदु- प्रेरणाभिस्तां सुखयति । अन्योऽपि सहायचरणमुध्मिहणादिरूपसंवाहनां कुरुत शति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरका । विष्वक्सर्वतो लक्ष्मी शोभा विध- दिन्द्रधनुः । कई । लक्ष्म चिहं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्व विभ्र- दिति पाठे हे विश्व विभ्रगुपनं दधान । वर्पण सस्यादिसध्या जगदुपकारक- समुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिहं तव शोभां तनोति । विम्ब विभ्र. दिति पाठे तु विन्दं मण्डलं शोभा तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्विहं विश्रद्द घानम् । तदिह जगदुपकारकतया ममाप्युपकारं करिष्यतीति भावः ॥ २५ ॥ गजितेनानुमतिमाह-अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो- कप्टा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हटा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं गनीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आतिवसाद्देवखारोपणेन भगवमिति । अवधा- रपे यावत् । जीमूत मेप ॥ देवादित्यादि । इच्च्या जगति विचरंस्त्वं मप्रियां यदि दैववशात्पश्येक्ष्यति तदा प्रथमं तां प्रयोध्याय माघपद कपति- प्यति । अस्थानिवेदनेन तन्मरणमाइलाह-कपयता वयाचा पुनःसंगमप्र- लासा संद तन्तुः । जीवनयन्धहेतृलात् । नवालमुच्यः । च एवार्थे । जन हेतुमाह--स मासातन्तुरेदत्तसाः प्राणनाणं पधाराया करोजिना निलपः । पर तायरकालं सा जीवति न देवि संभावना दर्शनस्य ददादिलनेनोधम् । प्रज- तो मत्यानिति जगति दिचरनिरूनेनोचम् । मत्प्रियानिलनेन मुकुनारला. दिना दिरदुःसासहिप्पुतोका । भादादाक्षासनं दार्ताप्रदपपत्यार्पम् । हलन्त- मिलनेन मध्यमविधया दशावपनम् । देन च तदपनिषेध रत्युतम् । कप. मपीलनेनासातन्दमा तदक्षकाय कल्पत एदुपाम् ।बापताश्या इल्नेद मक्षा दिलरपेन गुप्पीर्तनम् । माथदस्यं मापदीया । इसाः। उमादायदेपन। परंपरप्रलपाद ॥२६॥ स गरनमहाख प्रति रति। मह.. ल्दः । उपसगो रामारः। प्रदेश सिमाईन हरपल स्म- रतमा दिसापि तदार ए ताडि । माधवः । प्रान। नदेप्पियादिपु तः दकिमा गौरव राहदर- रेन पिस । कोहि हरिए । गा तिम सरिर रेटोपट प्रह SEY PRESE । तोरई। देर PERS | मार सिप - ·१०८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ प० पृ० २०९ ९ °कथं प्रतिपत्ति । १४ प्राग्भारेपु० । तानाव्यते । । अविरलज्वालं यथा तथान्तज्वलामीति चिन्ताजनितो दाहः । अन्तरात्मा निरालम्वः सीदनवसादं गच्छन्गादान्धकारे मनतीवेति ग्लानिः । विष्वक्सर्वतो मोहच्छादयतीति मोहः । मन्दभाग्योऽहं किं करोमीति दैन्यम् । कयंशब्दः किमित्यर्थे । सर्वनामलामानार्थता । विष्वगिसत्र मुपामादितात्पवम् ॥ २० ॥ परिदेवितमाह-कप्टमिति बन्धुतेत्यादि । सोऽयं वन्धुसमूहचित्तका तिक्युत्सवो मालतीनेत्रवालचन्द्रो मकरन्दहजनकः सर्वजनतिलकोऽद्य प्रलय. मापद्यत इत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः ॥ २१॥ गात्रेवित्यादि। यस्त्वं मम काये चन्दनरस आसीः । सुखमर्शवात् । नेत्रे शरत्कालीनचन्दः । आनन्दजनकलात् । चित्त आनन्द एव साक्षाद्धप एवासीः । तं तामतिका- न्तमकस्मादेव मम जीवनमिवोद्धरतोन्मूलयता कालेन समयेन यमेन वा हतोऽस्लि। यथा जीवनोद्धारेऽहं हतस्तथा वदुद्धारेपीति भावः ॥ २२॥ सोन्मादो विल.. पति-अकरुणेत्यादि । हे निर्दय, हासमनोज्ञां दृशं देहि । हासपूर्व पश्ये. वर्थः । यद्वा स्मितेन विकासेनोज्वलां विकरितामित्यर्थः । हे वचनादानादति- दारुण मे वाचं देहि । मित्रमनुरक्तचित्तं हे प्रियमकरन्द, कथं न मन्यसे । कथं नागीकरोपि । इहावेगादीनां सत्वात्करणो रसः । यदाह-'इटनाशघनापाय- !.: । शापल्लेशोपघातय जायते करुणो रसः । अश्रुतिश्वासवैवयं- स्मृतिक्षयः । परिदेवितशोकाद्यैरभिनेयः स सूरिभिः' ॥ २३ ॥ मकरन्दः। अचिरौतत्वेन राजपत्रस्य नीललनिग्धवे उक्के । राजपई सढीवि स्यातम् । रुचिरा दीप्तिमती मांसला घना छविः कान्तिय स्य सः । माधवः । वार्ताहरो दूतः । अतिप्रगृद्धकालतया दूतप्रेषणम् । यदाह-'प्रसामानकामाती वहुस्थानसमुत्थितः । खावस्थादर्शनार्थ तु प्रेपये दृतमात्मनः ॥' फलेत्यादि । न. वमेयो गिरेर श्रयति । फलमारपाकश्यामजम्यूनिकुशात्स्सलनेनाल्पकाटोली नदी. २ नद्या उत्तरसमीपे । एनपा द्वितीया । कीदृशः उपरि विघटमानं ऊर्यस्थान न् । विकामितमालपुष्पानीलस्तद्वद्वा नीलः । उपचितघनमालेवि पाट उप. बता घना च माला येषामित्यर्थः । घने नूतनत्वेनातिश्यामता । यद्वा पर. मुपरि विघटमानो विविधप्रकारेण श्रयन् । उतरेणोतरदेशे । उतरेगेति निप्रतिस्पको निपातः किचिदेवोतरेगे तवत् । आचार्यकतया घटे गुस्म. । । 'एवन्दी निगापगा' इत्यमरः । कृताअलिरित्यनेन विनय टाः । नपूर्वकृय मुंदेशः कार्यः । यदाह-संदेश चैव इत्यामु प्रदयाम्म दनाश्रयम् । दम्ययं समयपति यया विनयेन हि विनयेन ॥२४॥ कथि. दिल्यादि । प्रायनोविदं मुमगनमाह-हे मान्य मुन्दर, प्रिया बाहर मददरी सहदानुगता विदुरधामानिति विद् । हरयेवः ॥ कमिट काम प्रदेदने दलमरः। विदित्वेन धान्दामिटायप्रथम हान्दागमनमः।दारयाद ·जङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । ११९ प० पृ० २३५ २३६ २ जनसंमदों वर्तते । ४ जीवितेषु । ९ दिया । हा विकष्टन् । आश्व । १ ०अन्तरालविक्ताणिन्मलकुलेकमङ्ग।३ °णिरणुकोसा तुझे त्ति संभाविदं आसी । १२ °मुखस्य जन्तु । १७ वचनादनन्तरं तां । हवती तैलादियोगात् । नलीमन्लानं नुखमाननं चन्याः सा । मलीम दग्ध- तया श्यानं मुखननं यस्याः सात्र॥ ४॥ प्रगुणीकृतानि कृतानि । उपत्य- नन्तरं नाहीनां मुलद्रव्येर्जुकरणात् । यद्वा । प्रगुणता पुष्टिः । स्तन्येत्यादि । तेन हेतुना नानुः सकाशादधिकः नेहोऽयं मयि तव युक्तः । यहा तेन हेतुनावं वियोगलब युक्ष हति सोहम् । यतः स्तनपानयागादारभ्य क्रीडायोग हेलम् । पदा क्रीडा कला योनो विदाप्रयोगतं प्रापिता । ततः पश्चाहिनयमनौद्धलं प्राषिता वृद्धि प्रापिता च । दन्तपासालिकेव दन्तमयकृत्रिमनुत्रिकेन । ज. नेषु श्रेष्टे मोनालिगुणयुत्ते जामातरि त्वं स्थिरीकता । परिणयात् । नव न पिनादिनेलर्थः । पात्य एव कान्तिमत्त्वात्मुमुखीयुतम् । 'पासालिका पुत्रिकायाम्' इति विश्वः । पासालिकापि क्रीडादिकं कार्यत इति प्रतिसनेव । विद्यान्यासो पत्य एव सोणान् । सदाह-वालेऽवीपीत वियां नी काम- मासादिकं पुनः' । पुरपगुणा अपि भरते-'शोभा दिलासो माधुर्म मा गीर्यमेव च । ललितादातेजांसि पौरपेया गुणा अपि॥५॥रम कहाद्विर. पत्ता । अकारणेत्यादि । विगतमायया या तव पुत्रो न पीडाः । समारपेनालक्षिततया लेरनीपरसनं तेन मनोई मुसं पस सः। शिवाय ललाटे २ दत्तवेतसः । एतनु रक्षाय । कोटे एमः समापी च ॥ ६ ॥ लयदिकर जनजीवितेति। तां विना जीवनमनहति मायःनि तेतिमारने तद्वियोनदुःशापयादिति भावः । कामन्दकी । उत्कप्रेति । जनादरे तो दयामायुरप्या ममापीयर्थः । दक्पादिततोऽरिता तर नित्यति मायः । सामेत्यादि । दिदा मालसरगने नसाः । अमनो सिको मास: । माल मच मानभाया नासरे गोरिदमी गायः । मन सार- यद-बिर:३ः । पा-मजन् । < रा। : मदनिका वि-सिमिति -:: सपरिकामदनिस ! ! यः । पानीम: । दर.

·No text on this page.

·अङ्कः १०] मालतीमाधवटीका। १२१ पृ० २४१ २४२ प० २ °ऊवणिअ भअवदीसिणेह णिविसेसं समासासि । ४ मदयन्तिकालयनिक-सुप्प० । १४ ०श्रेष्टान्वये च त्वयि । १ °मदयन्तिकाद्य भव । ४ सर्वतः कृता । ५ दि- द्विआ दाणी अवहदं हिअअस्स आसवास । ६ ०णिरवसेसं माहवसिरिणो मालदीए अ फलिदा मणो। ७-८ कलहंसकेन सह प्रमोदनिर्भरं नृत्यन्न्यावित एवागच्छतः। मालत्या सह । करुणाप्रधानपनेचरवचनादनन्तरं तां मालती न पश्यामि । माल. सपायमधिगम्येत्यादि करुणवनेचरवचनम् । आर्याच्छन्दः ॥१४॥ लवङ्गिका- मदयन्तिके। सखि नालति, ननु भणामि सखि मालति, इति । प्रलापक- मोऽयन् । अत्र निःस्फुरं चलनशून्यम् । कामन्दकी । सौदामिनीप्रभावकृत- ट्याश्चर्यमाह-किमिति । नेघाभावादृष्टेराश्चर्यहेतुतयेवकारः संगच्छते।माधवः। प्रत्यापनं पुनरायातम् । भवतीत्यादि । अस्या नासा दीर्घश्वासा भवति । चलनादेव । प्रसन्नत्तनं हृदयमपि भवति । चक्षुश्च निग्धं सन्निजप्रकृतिस्थिरं भवति । तदनु तत्पश्चान्मुखम् । कर्तृ । मू पगमात्प्रसनं शोभते शेभया सर्वतो व्याप्तं पद्ममिव । परिणतमिति पाठे विकसितमित्यर्थः । विततश्वासोनाहा- पुन्नपयोधरमिति पाठे दीर्घश्वासस्योनाहेनोद्गमेन प्रेरितौ स्तनौ यत्र तदित्यर्थः॥१५॥ अवीत्यादि । तत्क्षणं मायामात्यो विवर्तते । कीदृशः । नन्दनसहितं नृपं पादनतमपि तिरस्कृत्यानिसमूहे पतन् । गाढहर्षाश्चर्यश्च । सहभावस्य विकल्लात्स- हनन्दनमिति ॥ १६ ॥ लेत्यादि । सेयं योगिनी भिन्ननेघा संप्रत्यायाति यस्या अयं वागमृतजलासारो वचनामृतजलधारा जलधरजलधारामप्यतिकामति । सौहि- लादिना ततोऽप्यधिका भवतीत्यर्थः ॥१७॥ मालती । अत्र चिरस्य वहुकालेन । जीवेत्यादि । हे पुत्रि, त्वं जीव । ततो वल्लभाय जीवितं देहि । वजीवना- द्वन्धवोऽपि ते जीवन्तु । प्रशस्तारैः । प्रशस्वार्थे कन् । हिमसंबन्धशीतला लवङ्गिकां च जीवय ॥ १८ ॥ मदयन्तिकालवङ्गिके। संभावय योजय । कपालेत्यादि । अनया सौदामिन्या कपालकुण्डलारोपार्जातं मालत्यपहरण- रूपं तम्बनितविपत्तेः सकाशात्कृच्छ्रात्तंकटानिवन्धेनातिप्रयत्नेन वयमुद्धृताः ॥ १९ ॥ मयन्तिकालवनि के । अत्र पुनःलेशकारितया पुनस्कदारण- लम् । प्रतिकूलस्यैव विधेरधुनानुकूलखमिलाप्चर्यम् । एहीत्यादि । मालतीरक्ष- पेन बहुजनरक्षणजन्यपुप्यनिवधारिके हे चिरेण त्वं दृयाति । अतो हेतोस्वमे- वागच्च । हन्त हर्षे । ममामालिश्य हर्षय । शरीरं कीदृशम् । दत्तानन्दमपि ·१२० जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० प० २३८ ९ श्योगिन्यम्बरतो विध० । पैत्ययं यस्याः। २३९ ६ मदयन्तिकालवाटिके-पिअस० । १२ वयमप्यु- द्धृताः। २४० १ अये, भंद्रा सौदामिनी । ३ सौदामिनी। तत्सर्व। ५ °भूरिजनजीवि०। ७ प्रमोदमपि नन्दय । १३ ०शालि विजृम्भितं । ते। न्तिका । खगतं गुरुसमीपे प्रियस्मरणस्यायुक्तलात् । अत्र जन्मान्तरेऽप्ययं प्रियः स्यादिति तत्कालेऽस्य स्मरणमिति भावः । लवङ्गिका । अत्र मधुमती नदी । संदानितं बद्धम् । विटको निनोनतप्रदेशः । 'विटङ्क उन्नते देशे' इति रन. कोशः । सकरुणः कश्चिद्वनेचर माह-मालतीत्यादि । भूरिवसुनिश्चित्य नि. श्वयं कला वहिपतनायाग्निं प्रवेष्टुं सुवर्णविन्दु शिवं लक्ष्यीकृत्यागच्छति । कीदृशः। मालतीमरणं ज्ञाला संसारविषयेष्वैश्वर्यादिपु जीवितेपु प्राणधारणेषु च विविकं वि. चैकशालि । निर्विष्णमिति यावत् । चेतो यस्य सः । विरकेति पाठः सुगम एव । जीवितेविति वहुवचनं प्राणधारणक्रियाणां बहुलात् । अधुना भूरिवमुवियोगे राति हताः स्मः ॥ ९॥ मदयन्तिकालयभिके । अत्रासाहितं महामीतिः। निमित्यादि । भरायः खगाः पत्राणि यस्य वृक्षस्य । दारकलात् । चन्दनरम च्छटा साधर्यात् । आसारो वृष्टिः । तयोरेकदावपातः पतनं किमयम् । भूरिवगु गतानर्थश्रवणादसिपत्रपातः । मालतीमाधवयोर्जीवनाचन्दनरसासार इति भायः। किमयं मेघहीनोऽमृतवर्षोऽग्निस्फुलिशामिश्रः ॥ १० ॥ समित्यादि । संजीव. नापयिषस्य व्यतिकर मेलकं तेजगस्तिमिरसा न गेलकं यजम्य चन्द्रकरस्य च मिलनं विधाताय गहशीकरोतीत्यर्थः । आगाच्छन्दः ॥ ११ ॥ नेपथ्ये । अत्र लोको जगत् । शलोकः स्वर्गः । तयोमध्य इत्यर्थः । मालं श्रेयः अगायेगा वाटया । निरनुकोशा निर्दयाः। नन्दनाय दानोपक्रमात । जन्मेत्यादि । उप. सगो राहग्रहः । यथा कृष्णपक्षाननमान्तराचन्द्रका कलोपलभ्यते तां कर. लागिहुँ राहुरपस्थितलया तावकीनमिदं गृत्तान्तरूपमिति भावः ॥ १२ ॥ प्रमु. वा पितृमोकजनितमोहात् । माधवः। मनपरंपरायोगादतिकटम् । पपे. दि । इयं मालती प्रयागमतीदापि राक्षसीहमामातापि पुनरत्या कर प्रामा पितृशोकाद । अनोपपतिमाह-लदानाभिमुगम भाग्गय दा. मुगदुःनोपनयनानि निवारबिलु को नाम अनु गुमणा माला दन दोपीयर्थः । 'प्रयागः पाहमा नपरदेशपि यदी बनाः । नामानव द्वाराणीति बटुन निधारमारतीचा ॥१३॥ श्रीपर्वतादिति । श्रीपटादमिद सामीप्रमादमागदागिर । दया

·No text on this page.

·१२२ जगद्धरकृता [ अङ्क: १० पृ० प० २४३ १ लवङ्गिका–को वा इमस्सिं संपूरिदसवप्पआरम- हूसवे ण परिहाससंपुण्णो होइ । ३ ०देवं महा। ५ °मत्र रमणीयतरं यद । ६ ०श्चिरात्पूर्णो । संव- न्धात्मा मनो । ८ वस्तुवृत्त । ९ °वचनमार्यायाः। ११ ०संवन्धानन्द० । १२ नोपग्रहा। मालतीदर्शनेनेति भावः । हे सौहृदाश्रये, नतेविरम । वमेव नमस्या यतः ॥२०॥ तदेवाह-वन्द्येत्यादि । लमेव संसारस्य नमस्या । एवंविधैर्विलसितैराकाश. क्रमणरूपैर्वा श्लाघनीयसिद्धिस्त्वं यतः । कीदृशैः । बोधिसत्त्वा जीमूतवाहनादयः। तानप्यतिकामन्ति तैः। तेपामेकैकजीवनात्त्वया खनेकजीवनादतिशय इति भावः। यद्वा बोधिसत्त्वो बुद्धविशेषः । तदतिक्रमवर्तिमिः । अनेकपुण्यकारिलात् । यस्या- स्तव विजृम्भितं चेष्टितं पूर्वपरिचयेन प्रतिवद्धमङ्कुरितं बीजं कारणं यत्र तत् । तद्भूतप्रचुरफलयुक्तं च भवति । तथा च बदुपकरणेन कृतार्थासीति भावः। अन्य- दपि कलमाद्यङ्कुररूपं विजृम्भितं पूर्वप्रतिवद्धवीजमुद्भूतप्रचुरफलशालि भवतीति ध्वनिः ॥ २१ ॥ मालती। अत्र समासादिता प्रापिता । केसरावली बकुल. माला सैवाभिज्ञानं प्रत्ययचिहं हस्ते यस्याः । तथा संधारिता रक्षिता । मजीवनेनेति भावः । दमयन्तिकालवङ्गिके । अत्र बज्येष्टा कामन्दकी यथास्माकं सुप्रसन्ना तथा । यद्वा लमपि भवेत्यर्थः । सौदामिनीज्येष्ठत्वादपि भगवला गुरुत्वात्तस्यामत्यादरसूचनम् । यद्वा सौदामिन्या एव भगवतीकनिष्ठत्वेनादर उक्तः । अपीत्यादि । चिन्तामगिरपि चिन्तापं परिश्रममपेक्षते । अचिन्ति- तप्रदाने चिन्तामणित्वव्याघातादिति भावः । इदं पुनराश्चयं मन्ये यदार्यया सौदामिन्याचिन्तितं कृतमिति । तथा चात्रानुकारोऽपि नेति भावः । अत एवात्यन्ताश्चर्यम् ॥२२॥ सौदामिनी । नन्दने प्रपों मकरन्दमदयन्तिकानु- रूपघटनात् । वरगुणानाह-लाध्यानामिति । यदिह त्वयि जामात- येत्यर्थ प्रीतोऽस्मि तेनेयं मदयन्तिका तव प्रीय त्वत्प्रीति कर्तु भवतः प्रेयते मित्राय मुहृदेमकरन्दायाद्यास्माभिरपि दीयते । पूर्वमनुरागेण दत्ता। प्रीतिहेतुमाह- सच्चरितानां गुणिनां च गणनीये स्थिते प्रशस्तवंशे । पाठान्तरे ख्यातवंशे। प्रशस्त क्षिप्तं व्यसनमशुभं यत्र तत्र । सातिशये प्रत्युत्पन्नमताविति पाठेऽमिनवोत्पन- प्रतिभावतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ माधवः । कृतार्थता नृपनन्दनाविरोधात् । : । आशक्षा विरोधादिविषया । मर्मभेदिलाच्छल्यम् । लयनिका । श्रीमाधवस्येति प्राकृते पूर्वनिपातानियमत्वात् । फलिता मनोरथाः। एतयो. दिति भावः । सर्वे इति । भगवति कार्यनिधाने । अत्र ज्वेति शेषः । लवनिका । अपि तु सर्वोऽपीत्यर्थः । कामन्दकी। अद्भुत- मलादिनोपगृहनमाह । यदाह-'अद्वतस्य तु संप्राप्तिमववादुपगृहनम् । .

·अनुक्रमणी। अकरिष्यदसौ ९.५२ आविर्भवन्ती १४ [कुवलयदल ५।५ अकरुण वितर ९।२३ आश्चर्यमुत्पल ३५ केकाभिर्नीलकण्ठ ९३० सकारणलेह १०६ इदमिह २१६ [क्षिपन्निद्रा २०१२ अतिमुक्तक ५१८ इयमवयवैः ६६ गमनमलतं १२० अत्रान्तरे १२९ ईषत्तिर्यग्वलन ४२ गाढोत्कण्ठ ६१% अद्यैवेन्दुमयूख ८।१० उज्वलालोकया १०४ गानेषु चन्दन ९:२२ अद्योर्जितं ॥४ उत्कृलोत्कृल्ल ५।१६ गुअत्कुस ५1१९ अनियतरुदित १०२ उत्फुल्लार्जुनसर्ज ९.१७ गुणापेक्षा २१७ अनुभवं वदने ३३१० उवामदेह ६।१३ गुणैः सतां न १९ अनुरागप्रवा १११६ उकुत्तस्खलित ५।३ गुरुचर्या ९५३ अन्वेः कल्पित ५।१८ उन्नालवाल ९/१३ धर्माम्भो ११४० अन्येपु जन्तुषु १।२३ उन्नीलन्मुकुल ११४१ चिरादाशातन्तु ४३ अन्योन्य संभिन्न ११३६ एकीकृतस्वचि १११२ चूडापीडकपाल १९ अपत्यसंबन्ध ११३ एतत्पूतनचक ५।१४ जगति जयिनस्ते १३९ अपहस्तित ९१९ एतस्मिन्मदकल ९/१४ जन्मान्तरादिव १०११२ जयदेव भुवन १४ अपि चिन्ताम १०१२२ एते केतकसून ९।४३ अभिनवराग १०३ एपा प्रवासं १०११३ जलनिविडित ४११० अनिहन्ति हन्त ११४२ एयेहि भूारे १०१२० जितमिह ३.१५ अयमभिनव ९५ कचित्तौम्य २५ जीव जीवित १०1१८ अलसवलित ११३१ कठोरास्थिग्रन्थि ५६३४ |जीवयन्निव ८३ अविगणय्य नृपं १०१६ काडकुड्नलिवे ९:३२ जृम्भाजर्जर ९।१६ अविरलमिव ३३१६ कथमपि तदा ९.५० ज्वलतु गगने २२ कथयति खयि ८1११ ज्वलयति मनो ३६ अशस्त्रपूत ५।१२ असारं संसारं ५।३० कपालपुण्डला १०११९ तं भद्रे ५।२५ असौ विद्या २१११ करालायतना ५२१ तत उदय २०१० सस्तोकक्लिय ९.५५ कर्णाभ्यर्ण ५।१३ तथा विनय ३११ अल्लाकमेक ६४ कल्याणानां ११५ तदेतदतितो ९।३० आ जन्मनःप्रति १०१ कादमर्याः कृत ९१७ तन्ने मनः ४८ आ जन्मनः सह ९१४० किंवा भणानि ६१११ तरुणतनाल ९१८ आनन्दनानि ९४८ हिमपि किमपि ८1१३ तां याचते नर १।१४ आपूर्णध कला ९।२९ किमयमति १०1१० तामिन्दुसुन्दर १२१ आमूलकण्टक्ति ६३९ कुनुदाकरेण ४९ ते श्रोत्रियात १७

·No text on this page.

·3 सानन्दं नन्दि १२ सा योगिनी च १०११७ सा रामणीयक १२४ सावन्म ५/२२ च्चतिकरित २९ लाध्यान्वयेति ६।१७ व्यतिपजति ११२७ पडधिच्दश ५१ संगमः कर्मणां १०७ व्याघ्राघ्रात ५।२९ बोनस्तापिच्छ ५६ संजीवनौषधि १०११ ब्रजति विरहे ३२ संतापसंतति १२६ शरज्योत्ता १1१६ भूये ५९ साकुन्तलादी ३१३ संतत्रुटित ३।१७ शान्तिः कुतस्तस्य ६१ सन्तः सन्तु १०२५ सास्ने प्रतिष्टा ३३११ चबिलास १२८ शिवमन्तु १०।२५ समानप्रेमाणं ४४ श्रीपर्वतादिहा १०1१४ वरले साहस ६।१० सायानां गुणि १०२३ सरसकुसुम ९।१० मुहदि गुण ९।२८ सहदिव प्रकदस्य ४७ सपा विभाति ९।२ त्सलयति वचनं ३१० वन्यसागात १०॥५ स्तिमितविक्राति ११३० हरेतुलवि ८७ समाप्तोऽयमकारादिवर्णक्रमकोशः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·भाष्योपस्कारसाहतस्य वैशेषिकदर्शनस्य : भूमिका। प्रकाश्यते कणादस्य श्रीवैशेषिकदर्शनम् ॥ प्रशस्तपादभाप्येणोपस्कारेण च संयुतम् ॥ ६ ॥ श्रीमान् कश्यपवंशेऽभून्मुनियोगविभूतिमान् ॥ भक्षयित्वा वान्यकणांचके यस्तप उत्तमम् ।। २ ।। तत एव हि काणाद इति स्यातोऽभवद्भुवि ।। तस्याद्भुततपश्चर्यापरितुष्टो महेश्वरः ॥३॥ रुपयाऽसिलवस्तूनां शानदृष्टिं व्यघाच्छुभाम् । तेनेवास्त्रिलमानामुपकाराय निर्मितम्- ॥ ४ ॥ दर्शनं कृत्स्नशातपु प्रधानं युतिसंभृतम् । "योगाचारविभून्दा यस्तोपयित्वा मद्देश्वरम् ॥ ५ ॥ चक्रे वैशेषिकं शाकं तस्मै कणभुजे नमः ॥" इति प्रशस्तपादीयमाप्यान्तिमयचोयलात् ॥ ६ ॥ "कणादेन तु सम्प्रोतं. शारनं वेशषिक मदत् । गौतमन तथा न्यायं सार यन्तु पापिलेन घे" ॥ ७ ॥ पति पमपुराणी यापयजातयलादपि । सूत्रकाररयोनामुनेः कास्मिन्देदो पाया एभूत् ॥ ८ ॥ स्थितिरित्यधुनाऽयं निर्णतुं चमंचनुपाम् । मिधिलायां पादरपस्योऽभूदिति वचन ।। ९ ॥ सरयाभूति सदाऽचा दोनपायहा। चतन्तदर्शनमात्तावीसयापरसंजया ॥ १० ॥ माधयम साधे सर्वदर्शनारे । विमानामगंदम सूत्राणामर्थताम् ।। १६ पवा प्रभारपात रायलक्ष । शोपियपान भासा मामयम् । १२ ।

·No text on this page.

·भाप्योपस्कारसाहतस्य वैशेषिकदर्शनस्य भूमिका। प्रकाश्यते कणादस्य श्रीवैशेषिकदर्शनम् ।। प्रशस्तपादभादेपोपस्कारपच संयुतम् ॥ ॥ श्रीमान् कश्यपरोऽभूनमुनिर्योगविभूतिमान् ।। मायित्वा वान्यकांबळे यस्तप उत्तमम् ॥२॥ तत एव हि कामाद इति स्यातोऽभवद्भुवि ।। तस्यानुनतपश्चयांपरितुष्टो मद्देश्वरः ॥३॥ कृपयाऽसिलबन्दूनां शाष्टिं व्यवाच्छमाम् । तेनैवातिलमानानुपकाराय निर्मितम्-2 || दनि स्नशाले प्रधान गुत्तिसंभृतम् । "योगाचारविभूया यस्तोपयित्वा महेश्वरम् ॥ ५ ॥ चोरोपिवंशान्ने कानुजे नमः ।।" র রোম্যানিবৰষাৰ 1 "पापादन नुसन्मोरं जावं वादि महत् । गौतमंन तथा न्यायं सारयानु पग्लेिन ६" पति पपुगातीयाप मनात बलादपि । एकात्योहामुने विदेश पाएनन ।। ८ ।" रितिरिक्षमा निर्मचमान् ! मिथिलायवादिति मंचन । ६. . मायामानि संकाया पायावा सोमवावापE माय स्वागत – སྶ །ཨ ་པ ::གས༌པ ： ; ལྟར། ཀཱཎ་སམ ཆུ་ཤུ པས པ : མག! शेषिक पद । १२ ।

·No text on this page.

·भाष्योपस्कारसाहतस्य वैशेषिकदर्शनस्य भूमिका। प्रकाश्यते कणादस्य श्रीवैशेषिकदर्शनम् ।। प्रशस्तपादभाष्येणोपस्कारेण च संयुतम् ॥ १ ॥ श्रीमान् कश्यपवंशेऽभून्मुनियोगविभूतिमान् ॥ भक्षयित्वा धान्यकणांश्चक्रे यस्तप उपमम् ॥ २॥ तत एव हि फाणाद इति रयातोपदभुपि ॥ तस्याद्भुततपश्चर्यापरितुष्टो मटेश्वरः ॥ ३ ॥ छपयाऽखिलवस्तूनां जाना प्यघामाम् । तेनैवाखिलमानामुपकाराय निर्मितम्- ॥ ४ ॥ दर्शनं शस्नशाखपु प्रधान युत्तिसंभृतम् । "योगाचारविभूत्या यस्तोपयित्वा मदेश्वरम् ॥ ५ ॥ धके वैशेषिकं शारखं तस्मै फणभुजे नमः ॥" इति प्रशस्तपादीयमाप्यान्तिमवचोचलात् ॥ ६ ॥ "फणादेन तु सम्प्रोक्तं शास्त्रं वैदोनि माग । गीतमेन तथा न्याय सांग्या मन" | " पनि पाएगीmmanit पत्रकारम: nfirm "..} / 1 विनिमयmittin; •ree मिति:- ..... Harpali.r: :: ... " ... 7 ::: -... 17

·No text on this page.

·No text on this page.

·४ भाव्योपस्कारसहितस्य वैशेषिकदर्शनस्थ (१)इदमस्मादितीयं धादिश्यं लिमिप्यते । संयोगोपनयायैव तदेषा सिरिमेष्यति ॥ ४०॥ आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता फरणं दि सकर्तृकम् । इन्द्रियार्थप्रसिद्धिस्तु गुणत्वात्कचिदश्रिता ॥ ४१ ।। रूपवञ्चेत्यनुमिती द्रव्यं यशवमं पुनः । प्रसिध्यति तदेवासात्मशब्डेनोपपादितम् ॥ ४२ ॥ मान्मेन्द्रियार्थसम्बन्धाज्ञानमुत्पद्यते तु यत् । तदातामरणा(२)दन्यत् अन्यशानपदेशतः॥४३॥ भानवलुगःोच्चका पयलाः पृथपृथक् । भात्मनो लितान्ति मनसोऽपि गतिस्तथा ॥४४॥ शरीरादिन नामा रूपान्मृतादिव्यभिचारतः। नयोजाधिकरणं सारागपेक्ष्यते ॥ ४ ॥ सामादिमितियारया तदधिष्ठातृवात्मनि । * प्राणादिमिर्मिनसः प्रेरणा ॥ ४ ॥ िितिरिका मेहतः । तिाियोपिक मते ॥ १७ ॥ पायाशातावारणमीरित। 22:07312:जानवाहानगा ॥४८॥ १५. १ मना गमादिशभिः । दि गाति गुदम् ।। ४९. ॥ N . * ३ गामापतः ॥ ५० ॥ है ई जाम| मा आपतिकीटाः ॥११॥ ..13 MAYAT नामना। . . ५.६ नामनिमा ५२ ॥ ....... मतमा । . ...