·INTRODUCTION Pandita Kshama Row was undoubtedly the most eminent Sanskrit poet of our time. Her magnificent epics, Satyagraha Gila and Uttara Satyagraha Gita on the life of Mahatma Gandhi, rank her with the great poets of Sanskrit, while her Mira Lohari, Ramdas Charitam and other works show her as a fine interpreter of the religious tradition of India. The present volume Kathā Muktāraii shows a different but equally scintillating facet of her many-sided genius, A collection of short sturies on modern themes, in simple and elegant prose, reflecting the life of present-day India is a distinct and unique contribution to Sanskrit Literature. It is not that Sanskrit has no tradition of story-telling. Indeed it may well be argued that the art of story-telling in all modern literature has its origin in India. The stories of the Panchatantra collection and of the Kathā Saritsagara have found their way into all languages. But the short-story as a separate literary genre is of recent origin. Its themes, techniques, and even its objects, iſ literary creation could be said to have objects, are different from the story-telling of the Panchatantra or the Katha Saritsāgara. The modern short-story deals with living problems, seeks to throw light on a heightened emotion or a dramatic situation and tries to reflect the conditions of society. Pandita Kshama Row can legitimately claim to be the pioneet in this field of Sanskrit. The collection now offered to the public is, so far as I know, the first of its kind in India's classical language. The stories are interesting in themselves dealing with the liſe of simple ordinary folk in different parts of India. If some of them relate to life in Kashmir, others are located in Bombay, Mahableshwar, Abu, etc. The place descriptions are highly enchanting, and here the Pandita, I am happy to note, follow's the classical tradition of Sanskrit, and gives free rein to her poetic talent. The descriptions of Kashmir, Abu, etc. are in melodious, poetical prose, sensitive but simple, with an elegance of diction which is possible only in Sansknt.

·Her stories are simply constructed. The dialogues are natural, the characterisation effective. Considered purely as stories, they would have a high place in the short-story literature of Modern India. But when we consider their literary quality, the purity and mobility of sentiment, and the deep strain of patriotism which runs through the whole, the Kathā Muktavoli will be entitled to place among modern classics. It is perhaps the price one pays for writing in a classical language that Pandita Kshama Row's works--even her Satyāgraha Gila-should be known only to students of Sanskrit in different parts of India and not have achieved a national popularity. That they should have been neglected in these days of national prizes and Academy awards is indeed to be regretted : for the late Pandita was one who had not only devoted a life-time to the cultivation of Sanskrit Letters, but had demonstrated by her works that Sanskrit is no mere classical language, but a living vehicle of expression, capable still, in the hands of a master, of enriching our literature by creative productions of the highest quality. Kotho Muklárali which is being published posthumously is only one of her numerous works awaiting publication and I can but hope that the public no less than those who are concerned with the encouragement of literature will welcome this volume with open hands. K. M. Panikkar October 16, 1951,

·अनु क मः
१
१५
२४
४०
४८
ऋमाङ्कः
१.प्रेमरसोद्रेकः
२. तापसस्य पारितोषिक्रम्
३. परित्यक्ता
१. मिथ्याग्रहणम्
५. वृत्तसंसिच्छत्रम्
६. हेमप्तमाधिः
७. मायाजालम्
८. स्वामिकव्यामोहः
९. नजमदिटेलः
१०. विधवोहाइसङ्कटम्
११. क्षणिकविभ्रमः
१२. निशीथवलिः
१३. 'मन्स्यजीवी केवलम्'
१४. आत्मनिर्वासनम्
१५.शरबलम्
७१
९२
१०२
११२
१२१

·. ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १: प्रेमरसोद्रेकः " मा स्म भैपीः पितामह, मा स्म भैपीः । नाहं शिशुरस्मि । प्रयोदशवर्षीया- यास्मि खलु । समास्मि रक्षितुमात्मानम्" इति जगादास्मानाम्नी वालिका काचित् । "किन्तु वसे ! दिवसोऽवसितप्रायः । सूर्यास्तमनं चेदानीमचिराइविष्यति ।" "पितामह ! क्षेत्रपटवे चिरच्यवसायिने किञ्चिद्विश्रान्तिं दातुमिच्छामि । आ भानूदयान्मेपवज पालयन् कृत्स्नं दिनं तिष्टत्येप क्षेत्रे। तत्र गवा मेपेभ्य ईपद्दीर्घतरं चरितुमवकाशमपि दास्यामि । ततश्च मेपयूयं गोष्टकं नीत्वा द्वारं पिधाय च शीघ्रमेव पुनरागमिष्यामि।" यातु यथेच्छम् । भात्मानं रक्षितुमलमस्ति सा । नास्त्येषा स्तनन्धयी।" इत्यभाणीत कृपीवलस्य वृद्धा भार्या । "अये मा विस्मर यत्तपस्विन्या हामिदयायममूल्यनिधिरित्यावयोः सर्वथा विश्वस्याजन्मतो रक्षणार्यमावाभ्यां समर्पितासीहारिकेयं किल । पितर्गहे न कदापि सा गच्छेदिति हामिदया निर्दिष्टं मृतेः पूर्वम् । अपि नाम वरसायाः पितेहायात् । हामिदा गर्भिण्यासीदित्यपि स न व्यजानात् ।" इति स्थविरेण प्रत्युक्तम् । उपरि निर्दिष्टः संलापः कयोचिवृद्धदम्पत्योः कश्मीरेषु कस्मिंश्चिद् ग्राम पान्पुरनामनि कृतावासयोर्मध्ये समवर्तिष्ट । तदाश्रयार्थमागता हामिदाभिधा काचिदङ्गना परित्यक्ता पत्येति पण्मासान् स्वगेहे ताभ्यां निवासितासीत् । वर्षार्घोत्तरं सा पासूत कन्यामेकाम् । द्वादशदिनानन्तरे च तां स्वपालकाम्यां समयं प्रणाम् जही। सा च बालिका मातृप्रेमामृतरसानभिज्ञा दम्पतिभ्यां प्राणनिर्विशेपं लालिता, सप्रेम संवर्धिता च पौत्रीनिविशेषम् । सेयं सरोजलोचना कुन्दकुइमलदन्तपङ्क्तिः प्रवालाधरा चञ्चलालका शिरीषकुसुमकोमला शारदकौमुदीव रचिरा धैर्यशीलापि मूदुवचना, धीरापि स्थिरमतिः स्नेहनिरसंप्लुता दमयन्तीव परदमनशीला क्षमातलागता सुरसुन्दरीव कमनीया कृषीवलस्य क्षेत्रादिकार्येषु मुदा प्रयस्यन्ती सुखमास्त । कश्मीरीयाणामितरासां बालिकानामिव पान्पुरपलिका सुपरिचितासीत्तस्या अपि। विलक्षणोऽभूत्तस्या अनतिप्रान्त- शैशवाया अपि स्वान्तर्बोधः किल । भावविषयं पूर्वमेव सहजकल्पबुद्धधा सा व्यजानात, न च कदापि लुप्तधैर्यासीत् । दारिकामिमा सकृदेवावलोक्य तदीयहृदयगमगुणरलसम्पत्ति जनः क्षणादेवोपलाक्षतवान् । जायापती स्थविरौ बालिकेयमतिशयितप्रेम्गानवरत सेवते स्म । प्रतिदिनं परिणतवयस्केन कृषीवलेन साधमस्मा मेपवन रक्षितुं क्षेत्रं याति स्म। परमय सन्धिवातकारणाद् गेहानिर्गन्तुं नाशकवृद्धः । यदा यदा हि स स्तोकमात्रमप्यस्वस्थोऽ- भूत्तदा तदा वत्सेयं मृदुवचसा तस्य बहिर्गमनमगत् । क्षेत्रबटुं विश्रमयितुं तावदहमेव क्षेत्रं याप्त्यामीत्यभ्यधात् पुनः सा सनिश्चयम् , जोपं स्थितस्य पितामहस्या- ·प्रेमरसोद्रेकः ३ गायन्ती मन्दं मन्दं सुखमास्त । समीपवर्तिनि जलाशये सरोजवृन्द निशागमनाशङ्कया मामिम्लानत्वमधात् । क्लान्तजन्कपोतकुरकुटादिपतत्रिगः स्वस्वकुलायान् सान्दविट- पगवान् समाश्रयन् । दिनमणिः प्रतीची सजिगमिपुः प्रसास्तिकोमलकरैमदिवं भेजे। मर्वत्र शनैः शनैर्निमक्षिक सातम् । हेमन्त क्शाइयिष्टाः प्रवासिनो ग्रामनिवासिनन शैत्यस्यातिरक्षतामसहमाना देशान्तरं प्रायेण व्रजन्ति स्म । तस्मात् पांसुलमार्गेऽस्मिन् मीप्मर्तुवद् मानानि नावालोक्यन्त सम्प्रति । अयेस्लामवादनानो ग्रामस्य दिश:समायान्तमस्मा सहप्ता कस्यचित् पुरुषस्याकार- मद्राक्षीत् । कृत्रिमसन्त्रासेनोद्विग्नेर विनोदयितुमा मानमिव च सपदि गुल्मान्तरितविग्रहा तस्थौ। अनुकूलस्यानाचस्मात् समीपमागच्छनोऽध्वगस्याकृतिमधिकाधिकस्फुटीभूदा- मपश्यरसा सकुतूहलम् । नचिरारस पुरुषोऽन्तिकं सम्प्राप्तवान् । निविडगुल्मावृतां मां द्रष्टुं न प्रभवेदेष इति प्रतीता वर्मनो मध्ये तमुपविशन्तं ददर्श विश्रब्धं च स्थितवती वत्सा । पञ्चत्रिंशद्वर्षीयः पथिकः परितो दृष्टिमाक्षिप्य कञ्चुककोपतो नाणककोशमपाकर्यत् । पुनश्चतस्ततो वीक्ष्य धनराशिहस्तो गणयितुमारय । क नाम हस्तगतधनराशिः प्रन्यासवरजन्यां गन्तुं प्रवृत्तः स्यापुरुषोऽयमिति दारिका व्यचिन्तयत् । नचिराद्धनसञ्चयं कटिवन्धने गोपयामास पान्यस्ततः सोच्छवास समुत्याय पुरश्चचाल । शीर्णसुरालयकोण. पर्यन्तं दृष्टिगोचरी भूवा क्षणाददृश्यतां गतः । म्लानप्रमायां तस्यां जर्जरायतनमिद- मीपद्धूसरपिशाचसादृश्यं भेजे। तदनु विश्रब्धमस्मा शिलासनं प्रत्ययासीपुनश्च प्रयनकर्मणि निमाऽभूत् । स्निग्धस्याविरी क्षेत्रादिकार्याणि च घ्यायन्न्यास्तस्याः कस्यचिन्मेपशावकस्य रेभणं सहसा श्रुतिपये न्यपतत् । सपदि सोन्याय सान्तशावकं स्वयाहुभ्यां समुदय चुकून समाई प्रेमास्पदीभूतं ते मानुपनिर्विशेषमिव । “अपि निद्रालुवं वस । अलं तेन । नेप्यामि सबरं त्वां शयनम् ।" इत्युक्त्वा मृदुलयाचाऽवशिष्टान्मेषान् एकीकर्नु शीशशधमकरोत् । समीपवर्तिन गोष्ट प्रतियाती तामन्ये मेषा अन्वगुः। नचिरात्तया विश्रान्तिस्थलामिदं निवेशितरस्नमेपवृन्दं तालकबन्धेन पिहितम् । अपापराहायतीक्षमाणो रजनीनायो रजन्या समगस्त। दिष्ट्यासीहारिकाया मञ्जूषायामभिशलाकापेटिका। यावच्च सा मार्तण्डदेवतालयमुपागात् तावत्युरुपयोर्द्वयोः सवेगं विवदमानयोः स्वरध्वनिस्तस्याः श्रुतिपये न्यपतत् । केनाप्यनर्थेनावश्यं भवितन्यमत्र तथापि न मया धैर्य त्याज्यम् । रद्देशस्यास्य परिचयासमीपवर्तिनः कस्यचित्पुराण- चिनारतरोरवस्थानं तस्याः स्मृतिपयं समायात् । विशालद्रुमस्यास्य प्रचण्डकोटरस्तदाकृति- समानं वपुस्त्रयमपि सम्पगोपयितुं पर्याप्त इति व्यजानात् सा । निःशब्दं च तस्मिन् कोटरे ससर्प । अपि भवेवामिमौ भयङ्करी पुरुषाधमी। प्रायः वायव्यप्रान्तवर्तिनी पापिनी स्यावामि।। एतादृशो दुष्टात्मनोऽधिकृय पितामहोऽसकृदभापतेति स्मरन्त्याः कोटर- स्थितायास्तस्याः श्रुतिपये न्यपत पुरलयोरेकस्य वचनं यथा-"भत्रैव सनिया निष- ·४ कथामुक्तावली मेवद् ययान्ये न पश्येयुरि" ति । कम्पमाना दारिका व्यचिन्तयवृत्तोऽभू नाम संरम्मेण कलई कुस्तः। प्रायः कस्यापि ताभ्यां निहतस्या कस्य वपुरविश्य विवादनानेन भवितव्यम् । अनयोः पुरुपयोनेदिष्टापि सुरक्षितेत्यास्मानमभ्यनन्दत सा। स्वरक्षणाय च परमारमनि धन्यबादपुरःसरं कृतज्ञता मुहुर्मुहुहृदन्तरे समुदैरयत्। नचिरात सर्वत्र निःशब्दता व्यराजत । कल्याच्छादिते कोटरे प्रहीभूता कुमारिकेयमपसरत्पादशब्दमावर्णयदचिन्तयञ्च । भप्येती नु चलतः प्रति मद्दम् । नहि नहि ग्रमतोऽभू प्रनीपदिशेति प्रतीता निरुग्यास किञ्चिात्यैशिष्ट । ततश निपुणं कोटरतो निःसृत्य देवालयं यावरणविशति गवदव- गुण्ठितार्तनादमश्रीपोत्सा । तस्यौ च स्तब्धा मुहूर्त विचिन्तयन्ती । कस्यचिदसावेदनादि- तस्य स्वनेनानेन भवितव्यम् । पितामहो मे न मर्पयिष्यति दुःखितजनाय साहाय्यं न दीयते चेन्मया । स हि नित्यमेवाज्ञातजनपरिचरणपरोऽस्ति । इति विमृश्याप्रमत्ता तमुद्देशं निभृतं प्रत्यागमनोद्यता सामिश्वासनिरोध रतमधीपीत । आर्तनादोऽप्यभूदुचादुञ्चतरः । प्रज्वलितदीपशलाकयादाक्षीरसा पञ्चत्रिंशद्वय पुरसमेकमग्रतः । धनमुद्रापत्राणि गणयन्नचिराद्योऽवलोकितस्तया स एवासीत् पान्योऽसौ । चीवरेण मुखमस्य निरुद्ध शरीरं च देवागारस्य स्तम्भे स्थूलरज्ज्वा गाढं निवदमासीत् । अप्येष परमार्थत एव दुःखातः स्यादाहोस्विद्दस्युरिति विशङ्कमाना मुहूर्त निस्पन्दं तस्थौ सा । ततः क्षणमात्र विमृश्य शहां च दूरीकृत्य निवद्धपुरुपविमोचनपराभूत । रज्ज्वा ययायं स्तम्भे भ्यवध्यत तस्या अन्थीनिपुणं स्वकररुहानविश्लययितुं प्रायतत । बहुलायासवशात पान्थस्य गुरुकायः सरमर्स भूमी न्यपतत् । अपि मृतोऽयमिति जिज्ञासया सा विनतवपुस्तदुष्ठासं श्रुतवती । यद्ययं दस्युः स्यात् तदस्मद्गृहे भयावहजनस्य प्रवेशो न खलु शुभावहो भवेदिति श्वास निरभ्य विमर्शयोमध्ये दोलायमाना मुहूर्त चिन्ताकुला स्थितवती । प्रायः कित्रित स वक्ष्यतीति प्रत्यक्षत । परं तदातरखमेवाणोत् सा केवलम् । परमवेदनया ध्रुवं पीडितोऽ. स्तीति प्रतीता च सन्देश प्रामयितुं निश्चिकाय । भय तं निपुणमुन्याप्य शनैः शनमार्ग प्रवर्तयितुमुपाक्रमत धैर्यशीला दारिकेयम् । स्निग्धो पितामही संक्षोभवृत्तमिदं सकौतुकमाकर्णयिप्यत इति मनसा कल्पयन्ती भूयिष्ट- महसत् सा । इतः परं पितामहो न कदापि मामेकाकिनी बहिर्गन्तुमनुमंस्यते पितामही घ मस्साहसगुणागुणं विजानती शिरः पम्पयिष्यति केवल मिति वितम्यन्ती चिरेणासद. निजावसथं कयमपि क्षतादेन पान्थेन सह । चिरात प्रवयाः कृपिकः स्वनिकेतनस्य द्वारि चिन्तापरम्तियास्त । पर्यन्ले तमिवायां पथिक कंचिदावर्षन्ती वरसां निशाम्य तम्य गलमानि स्थैर्यमायुः। गमावगः समावं इत्यया अपित परिसानियतय वृद्धाम्यो स्वातिध्या बटाया स्थितयाविनलो निशि। परेचयरमा दो दस साक्षात् कामप्यमानुषी पश्यनिय क्षम माधोभून। पश्माया मृदुवा श्राव था सहसा समोरगिर "भयि हामिदे! हामि" इति। प्रान्ततम से मन्वाना वस्य वामाशिवधः सोपकार्म वृद्धाम्या पालिका .

·प्रेमरसोदेकः निवेदितवती । अनर्थपरम्पराभिभूतः सतराहारिकयाभिरक्षितो द्विर्दिनः प्रकृतिमापन: परमकृतज्ञताकुलस्तस्यै धन्यवादान्मुहुर्मुहुर्थवानी ! ঘনবিনায় न मनागपि च्यचिन्तयदध्वगोऽयम् । वरसाया अपरिमिताशाहदयस्तयामिवोपकारमारामतो विस्मयस्य परां कोदिमाख्दस्तामालोकयन् सामिपरिम्झानस्मृतिपरम्परया भृशमाकुलोऽभूत् । इतो निर्गमायाङ्मयावश्यं बालिकाये किमपि पारितोषिकं प्रदेयमिति मनसि कृत्वा स्वमहानुमावं दर्शयितु वृद्धयोबलायासावाचस्यौ। श्रीनगरमागम्यतां तावद् भवदर्शनसुखं च मे दीयताम् । गुग्लनाम्नो नाविरुत्य मे गृहनौका सर्वनागरिकाणां विदितास्ति खलु । तस्य सङ्केतस्थानं मष्टव्यम् । भवदीयपौत्री ययाई मुपप्रामु प्रदास्यते मया । अयास्मया शीघं प्रयुक्तम् । श्रीनगरमतिदूरस्थं चलितुमक्षमोऽस्ति मे पितामह इति । पयिकस्वाम- पागदशा विलोक्यनपदद् भवती भरपितामहं च मगयामानयनाय तरी प्रेपयिप्यामीति । तनिमन्त्रगमवगणय्य प्रवयमि दणी स्थिते पान्यो व्याहरपुनः रातभार्योऽस्मि । अनपत्या- मीन्मदोदिनी । सस्या बन्यतयातिकृषितस्ता साधत्रयोदशवर्षेभ्यः प्रागृहाविष्कासित- वानहम् । नान्यां च कन्यां परिणीतवान् । सन्ति मत्सविधे द्वे गृहनाके पञ्च तरण्यश्चेति । पान्यस्यावशिष्टकयानिवेदनं नावश्यकम् । सोऽयं साधत्रयोदशवन्मरेम्यः प्रार शरणागवाया हामिदाया भता पौत्रीकृताया अस्मायाश्च जनितेति झटिति स्थविरी नर्कयामासनुः । अनेन च ताबुमी किंचित् सम्भ्रान्ती वभूवतुः । तदनु गग्लुः सानुमई म्मेराननो वभाण । भवन्पात्रीनिमयेन रूप्यकाणां शतद्वयं प्रदानुमिच्यामीति । कोपाविष्टेन कृषीवलेन प्रत्युक्तम् । दीयतां तद्धनं गोश्यमूल्यार्यमिति । पथिकस्य सुस्थिति क्षणात्तयामास कृषिकः । तदनु प्रवासी पुनर्वस्तुमारमत । मा कुपः कन्येयमवाप्स्यति सर्वमेव स्वाभीष्टम् । न कदापि तस्या अपकरिष्ये । मिष्टानेन तां पोपयिन्ये बोखारा- देशोत्पादितदुमूलनवरत्नखचितामरगेश्च तद्वपुरलङ्करिष्ये । अनपत्यस्य नयनयुग्मं में नन्दिनी तव प्रायो जनितनन्दनेनान्दयिष्यतीति । . साउकुतूहला निरूपयन्ती प्रवासिनमेप एव मे पितेति न खलु व्यजानादस्मा । कृषीवलस्य पनी तस्य वचनमाकर्ण्य भर्नुः कर्णोऽजपत् । कयं परिणयोरिजात्मजाम् । अयुत्तमेवेति क्यय तस्मा इति । स्थविरो दोलायमानमानस: स्थितः। व्यचिन्तयञ्च वन्सायाः प्रभव एतस्मै निवेदनीयो न वेति । परमासनमृत्यवे हामिदाय प्रतिप्रतमासी- दागम्यां यन्न कदापि वालिकेय तपितृसकाशं प्रेषयियाव इति । तथापि वत्साया अन्वयो यदि पान्याय न कथ्यते ताई तस्या यावनीवं सुस्थितजीवनसास्यमपहरिष्यते खलु । इति विमृश्य कृयीस्लोवादीत् । नेयं भरते देया। केनचिकुमारेण हि तस्या विवाहबानिश्चयः कृतोऽस्तीत्युक्त्रा भार्याया बाहुं कुपरणेष समचालयद । स्वहृदयौदार्यमाविश्विकीपुंगा पान्येनाभिहितम् । निवसनु सा ताई दुहितमावेन मद्रोहे । पञ्चशत रूप्यमुद्रा दास्यामि भवते । मृत्युक्त्रात्परिबातोऽस्मि वया। तस्या भावी मता मयाविको भवविति।

·कथामुक्तावली प्रवयाः कृषीवल: पुनर्विममर्श मनसि । उपन्यासोऽयं प्रशस्तः खलु । सर्वया नोचित भाविसौख्यमपहतु बालिकायाः। अथात्मगहिनी पुनस्तत्काणे जपिप्यन्ती पूर्वरेणा- स्पृशत् तूष्णीं विष्टति च तां व्यजिज्ञपत्। अन्तत: सदसद्विवेकनिपुणोऽपि स्थविरो वासामेव निर्गतमाशापयत् । अयात्यन्न , गादप्रशान्तता व्यराजत प्रमोष्टेऽस्मिन् । कृषिको मार्याद्वितीयो निरूद्वश्वासो मुहूर्त जोपं तस्थौ। पान्यच सोकर्ण पुरोऽवलम्बमानो दारिकाया वचोऽशृणोत् । दीयतां पञ्चशती रूप्याणामईते जनायान्यस्मै । यत्र मे पितामहस्य पितामह्याश्च निवासस्तत्रैव समुचितो ममापि विद्यते हि दिष्ट्या पर्याप्त धनमेतयोः सविधे मत्पोपणमिति सनिश्चयं प्रोच्याने च सपदि संप्लुत्योथैः स्थविरकृपी. वलस्याके सुखमुपाविशत् । सहसा विस्मापितो गुग्लुस्त निरीक्षमाणस्तस्यौ। बिलोलालका पालिका साभियोगं च पधिकमालोकयत्। अनेकसङ्कल्पविकारपरम्परया तस्य चेतः संग्रथितमभूत् । विवर्णवदनः शिरः कम्पयंश्च द्वार प्रति चलिप्यन्नभ्यधात् पथिकः। अयि भोः परवस्तुलोभेन किम् । मदीयभायां हामिदा यदि चन्या नाभविष्यत्तदावयोरप्यस्मा- समानरूपगुणादिसम्पनाभविष्यहारिका । इति सदर्प समुदीय श्रीनगरस्य विजनेनाध्वना स्वरोई प्रति सायासं प्राचलदध्वगः ।

·॥ श्रीगणेशाय नमः। २. तापसस्य पारितोपिकम् मासो यं कार्तिक कॉकगावनिमण्टरमण्डनापमान मुरमगीयाद्रीयप्रदेश महा- दरेश्वरनामनि हिनदिनानि सहसानीलमुस्थितो अन्याः प्राण्डः । मकालेऽसि सद्ध- कहााब्दमतिमीपरसदामनी तारापविदन्दिनी श्रेषु व्याहतान् नीपुरन्धान संत्रात्य, वातावातापायानं विधाय परावानुदोच्चदुमान सरमसं विध्य दित्य च ममुन्मूलं दन्यसत्त्वान् भयानकेन स्वनन नायपिना, गोपादिवान् क्षदाय, कृतकृत्येव विध्वंसकमंग्याम्मानमपि क्रमंग न्यनाशस्त । ननश्चानबरत नैऋयटिका यावसदाशब्दं गुटिकास्यूलपॉपवृष्टिमारन्यवान मघवा । मध्यादेश्य नु वृष्टिप्रवाहोऽयं मन्दीमय गनःशानच्यामत् । मायममये अन्न दिगनिपुमंगवान्नाम्करः मिन्दूरस्नातया वदिशा ठल्या मण्यारलीकृतहरितवाहनः पश्चिममागग्रन्यन्तरं प्रविष्टः । प्रदोषम्य क्षगिम्दीप्याऽन्दम्दरतलमलमादितम् । ततश्च हिम्नेव रजनी प्रवीसमायो रजनीनायः माटो रनीमाठियालिप्य अम्मिटास्यति डा चन्दन विमलगगनमक आस्त। परनहा मनोदामृनुस्मयाराविन्दुमात्रस्यन्दनेनापि मान्वगृहन्न- न्दिरमे विपादान्धकारादृतन् । व्या हि। शयनागारेऽत्र कस्यचित्तरमस्यायुदंशावर्तिम्न. मोमयग्रेने निहितस्य दीररस्य तनुवर्टिरित्र कम्पमानासीत् । तत्र डी यूपरमिदिषु चित्रविचित्रविच्यापच्छायानित्रयेन गाउनिहादतयारण्यस्य गृहाडहिश्य मण्डनाना- मनदरनारटनेन ममदत मीपनानीरता शयनागारस्य । रोगप्रनो युवा कश्चिन्पूर्व मुघटितशरीरोऽधुना वरैग कृशाह, पूर्व निश्चितकस्याः संप्रति ऋतिनमालकाः, पूर्व कमनीयकोलपाटिरितानी नु कपाग्दुबर्गः, पूर्व प्रमददनाम्मोतः संपति विरनिनोवदना निम्मचःगे। रन निबटो मद्धके। अय व्याने मिपनि रोगियो नाटीपरीक्षादिश्य नदीयाहिन्यूर्मिला धारचिन्ता- पारावारोनिलोदिना निरच्छ्वासा दापौर्व सरनं निरन्धाना उत्पस्यान्त्रिक तन्यो । मेयमासी पावनमन्सया केतगमगारदर्गा मरलसरलाइत्यद्विरिपटोदना मनो- हारिनी च । यौवनमहोत्साहमुटता विस्तृवामीनदीपाननाम्जनमितः । मूझ्नदन- संपाम्बरवेशितायास्तस्पा मलमूत्रनालामन्टन नामवदन्यदानरन्न् । तस्या गौरवर्गे भारीरे नीटकुटिलशुन्तलकलारः गुगुनेउरान् । तदीयायतनत्रे दीदनाष्टादिन तदन्त- नूतमारनामरमधिन् । अभियुगलेनाप्ननो निलिनगदशीनं प्रनवम्बनिति दट्ठया बहुमिननिवदिताऽमीसा सगरवन् ।

·" कथामुकावली रोगोपशमः संभवेत् । पर हन्त रजन्यामेवाप्स्यते कालनिमन्त्रणं तस्माहवत्या सजीमाव्य. मनिष्व्यतिकराय खलु भद्रे ! ईश्वरेच्छा बलीयसी। देवनियोगमुल्ययितुं का पारयेदिति पाणिद्वयं संघध्य मृदुस्वरेणाप्रवीद्वैद्यः । अहो मिपावर्याः परित्रायन्ता परिचायन्तां भर्तृपादाः। नास्ति शरगमन्यन्मे तान् विना । इति सारुगमुदायोर्मिला भाविविपद्विभावन- संत्रासप्रस्यमाना भाविदारुगस्थितिकल्पनाखिडानना भिपजः पादयोर्निपन्य गाद तो पाणिपल्लयाम्यां निराशाकुला समपीडयत् । " अलमले चिन्तातिरेकेग । जानान्येव भवती यद्यथाशक्ति सर्वोपचाराः कृता आवाम्याम् । इतः परं परमात्मैव प्रमाणम्। तदिच्छाधीनमांच्यं मय" । इति तामुत्याप्य सानुकम्पमुपादिशदगदक्षारः। 'भरतु, भवतु | अपि न किमप्यन्यत् कतुं शक्येत ?" अप्राक्षीसा पुनः पुनः। तस्या ढोकवदन्तपकिर्विवाननं च परिदेवनोदेकमसूचयतां स्फुटम् । नेति नैतीति प्रोच्य शिरो विषय च भूर्णी स्थितवान् भिपछ । नेति नेतीत्यक्षरद्वयवाग्ध्वनिश्च ग्यपतत्तस्याः श्रुतौ मृत्युघण्टानिनाद इव । ततश्च तावुभौ पितृवनसंवादिन्या निःशब्दतया समाच्छादि- तावास्ताम् । नैराश्यपत्रमहोर्मिला नेदीयस्यासने निमय दुःखाता पुरतो धदृष्टि- स्तूगी तस्थी । अथ सइसा यावकारि प्रशान्तताच्छविः शीघ्रविमर्शजन्या समुलसति तदानने तावत्सा चिन्तामारनताहीवाधोमुखी तस्थी । अगदंकारो निःशब्दं तदन्तिक- मुपसाय विष्टरस्य पृष्टमीपदवलम्ब्य च तस्कर्गजपत्। बसे! समाश्वसिहि ! समाश्वसिहि ! अद्य रात्रौ सल्पमपि सेवनीयमशनं भवया। इति फरके स्थापितं माध्याहिकानास्वादित- भोजनसंभृतं पात्रमगुल्या निर्दिष्टवान् । संभ्रान्ता सा तद्वचनमधीपोत् । परस्ताद् - भेरनपूस स्वकीयमा समुदृस्य निःस्वन द्वारमावृत्य च मदिराजिरगास्कौमुदी- धवलिवायां विभावामगदवारः । अय कुहिमसनद्वंशयनागारं पितृकाननस्य भीपगतामभजन प्रतिक्षणं कोणस्थो दीपो निरमायापान । गन्धवाहो गृहाइहि समुसूफार कचिदाशेशकविदुश्चरस्वरमबहत्। भय मयान कनिःशम्दतायां वस्या पप्युईरिद्रावस्नापितमिव पाण्डुरमुखं दर्श दर्श गमहात्रि चेदिति भिपजो वचनं मुहुर्मुहुश्चिन्तयस्यास्तस्याः शरीरं सरेपथु समजनि । मह विधे कि नाम कृ मह जन्मनि यदेमारशरणभूतं मम प्रागेश्वरं मय्येवं यद्यानुरागं मनो निरमाच्छेत्तमुद्यतोऽमि । केन घोरसावकाशकेन कलंकितास्मि यन्मम जीवनमारमानिहोरपि । माविदुरमहापदमुरप्रेक्षमागां मां पराठी कोकीमिय कोमद्विर- हिवामुसोत्तर वारस्वर रहती दष्टुं कथं वं सहसे। नास्ति ते इदि करुगालेशोऽपि सोर निमझतीनों मारशीनामवलाना विश्वे । इति चिन्तयत्यावस्या मरामनि नियम्युनिटी निमाविष्यतो रिघटितेन सह महासंख्यं समजनि । मेगावाविनायास्तस्या मनस्येमस्वरोतिरेगस्पन्दन । यया! नारयेक्रम- सोगाम्यो मार्ग RI सानामापनि निधायन्यास्तस्याः प्रशिक्षण विरिपश्चिारभग्य- नपारेग परपा नानयुग्म सादि परिवर्तन भेजे। या हि। प्रचितायतविस्फारित, ·तापसस्य पारितोषिकम् । कविहिवद् द्योतमानं चिकवितकाम्मोरं पदमून । नात्येकमन्नेरणान्यो माग इति च्यासममिहारोग मनत्यन्ती सावधानं विमर्शपूर्वक सूत्रपत्रिकाया यष्टयुच्चिपदविम्बिनी सा शयनागारस्यकस्मिन कोगे स्यापितामोषधमजूरामुतवती । तमोतमित्र समेघमाने परामरादूर्मिला काचवीसञ्चयं यावद्ययामीट सोमुपालन्ध । एकापोशनमानेगालं म्यादिति निश्चिन्य समीपस्थे पलके कमी निघाय गवाझं प्रति च पुनर्गचा सृष्टेरालोकमा- सोश्यन्ती लोटलोचना सा ममतित । अत्रान्तो वृहत्तमलोहिवकन्दुक निजविग- धारास्नापितसान्द्रदेवदारसुवाश्यादिवननुमनामारण्यं देदीप्यमानं गगनपनगरोऽवलम्र- मानमासीत् । महकम्पितमहील्हसमूहस्य सूमारस्वनैन पूरिनमभूद्दिगन्तरालम् । इन्द्रनीलवर्गाम्बरं द्योतमानतारकारकमगिमिरिख मण्डित व्ययनन । धचिद्रजनीकरकर- निरविरोचितां मूमि, कचिदूरस्थमपि दृष्टिगोचरं प्रतापदुगंधाचीरं, मचिदभ्रंकपान् मुरनामस्तविशेषान् विलोकयन्ती समयं कञ्चिदतिबाहयाम्बमूव । प्रस्फुनचन्द्रकला. कलिकाविलोकनेन मिल्लीनमरादिझंकारनिशमनेन, समुन्नीलिमाटतीकुन्दादिकुसुम- मुगन्धयागेन, वन्यपाटलपरलपरागपुनमुरभितविलोलशीतलसमीरस्य संस्पर्शनेन, सादगुमनिकापु पहिरगदीतिमिवरखद्योतयुतिविटोकनेन, पय:फेनसारच्छविनश्या ज्योत्स्नया धवलितस्य समीपवर्तितहागस्यावलोकनेन, द्विगुगिनविपादाऽमृदुर्मिला । नदीयमो गिोमलपाद मरस्याः फलवृक्षवाटिका परिणतफलपंपञ्चापि बनायस्य विप्रयोगादिवानाधीकृतब विपग्रोव स्थिवदतीवरसंदोहस्य पेटवावल्पयो विचित्रवर्ग: पर्ग: मान्द्रप्लायया च मृदुशीतलानि वन्मानि परिशवितानि । काचिदपि गूढपादिका वृक्षपुशेवन्तींना प्रत्यमात् । शलमममूहस्य झगकारशब्देन प्रशान्तनिशायां वैचित्यमेव समुहपादि । लिङ्गमालानाम्न्यां शावर्तिन्यां वाटिकायां जलप्रपातस्यानव- रतगर्नि दिगन्त परिपूर्य दिनाचरमारवाया उर्मिलाया निरानंदावस्यां समवयच । नैदीयमो प्रामाद्विवाहो सबनिमित्तन निद्वीगामृदुस्वरः धचि पटइमेरीमृदङ्गादिनिनादश्च भेजनुः कर्कशतां युवयाः कगंशकुल्योः । 'हन्त ! मुच्या हृदयेश्वरे का नाम नियं जननानेन सुग्नमुरमुन्येत । सदृदया चन्दिनपि मामनुकम्पमाना मन्दमन्दद्युतियांपादक गोनुमिर मेघाबरणामानमवगुण्यति'। इन्येवमुद्रक्षमागायां तस्यां शयनागारस्य द्वार समुदाय मायन्तनभोजनसंमृदं पात्रमानीतवान् मेाकः । विधून शिरमा तया भोजनं नारेक्ष्यत इनीहिनव निर्दिष्टो वाहमः अगं व्यसम्बन तो दीयं निःश्वस्य निःशब्दमपामरत । सगेऽस्मिन् रजनीस्य मन्दप्रमाविरोचित वनमालोकयन्यास्तस्या न्यानगम्मरगमरणीमेसा पूर्वमनुभूता मुम्बममी घवलसुधाकरमुपाचारापलिना विमावरी व्यतीतान्दस्य यस्यां सा मद्वितीमा देवनाहटायावृवपदसरण्यां पक्षिलवितं मधुरमधुरनगयवच्छ प्रेयसः प्रारं भाव विहार करोति स्म । उतश्न सम्मार सा कञ्चिन् त्रिविष्टादेशीयं तापमं पुरागदस्तुपंदयहस्तं रजनीसमये पयार्ट पोट समायानं तयोः सविधम् । वस्तुत्राने तस्यामीदेध पुरानी कुछीनाझी कृपागिन। 'मदे कृपानिधया मंत्रिताया अस्या मंगगुगगगेन युश्योरुम ·फयामुकावली शुममेव भविष्यति'। इति प्रतिज्ञाय तदवं वाम्यामुपाहरद्वानप्रस्थः पुराणवस्तुकोविदः । कृतज्ञवया च तापसस्योपायनं स्त्रीचकारोमिला । भय ध्यायं ध्यायमिदानी तदलौकिक- पारितोषिकं गवाक्षसः परिवृत्य चशयनागारस्य सुधालिसभित्तिका प्रत्युपासरत् । कोणस्था पित्तलपानगवदीपिका सामिनि पिताऽसीत् । तमीतिमिरकर्तनक्षम शाणोलीढं भित्ताव चलम्बित रत्नखचितरजतकोपच्छन्नं नि:स्त्रिंश समुदतोलयत सा। 'भद्रे, कृपाणिकाया मंत्रगुणगणेन युवयोः शुममेव भविष्यती' ति वापसस्य वचनं मुहुर्मुहुः प्रजल्पन्ती कचिन्सनि:श्वास सपुलकं तामस्तीपीत, क्वचिदखिद्यत, छचिदम्पत, चित्तामनिन्दत, कचित्तां व्यडम्ययत् । किं शुभमकारि नौ कृपाणिक त्वये 'वि सोपालम्ममुदीरयन्ती सतिरस्कारमुन्मत्तप्रायेवोचकरुपाहसत् सा । 'अहो ! विश्वासशीला मायाविनानेनाविश्वस- नीयेन सकैतवं प्रतारिताऽऽस फिल' । इत्यात्मने कथयन्त्यास्तस्या मनोभित्तिकायां सहसा काचिदभिनवकल्पना प्रादुरभूत् । 'किमेपा कृपाणिका मस्प्रयोजनं सफलत्वं नेतुं प्रदत्ता स्यान्मे । शीघ्रतरमेव कार्यनिष्पत्ति विवेति न संदेहलेशः । इति विभावयन्ती गस्य पयुरन्तिकमुपेत्य क्षगं तस्य निःशोणितं वदनं न्यरूपयत् । पर यदि सुदैवामाणे- श्वरः पुनः स्वस्थो भवेत् तकिमनया। नहि नहि न तत् संभावनीयम् । हा ! भिपजो मुखावलोकनेन, तस्य स्वरशन्दविन्यासचेष्टिवैश्व व्यतर्फ मया यदतिकान्तरोगोपशमाश: प्राणेशः सांप्रतम् । स्वल्पटिकाभिरेव मजीवनप्रयोजनं पर्यवस्यतीति मनसा निर्धार्य सरमसं परावृत्य मुहूर्त शयनागारे प्राचल दितस्ततः । परस्ताच निवन्दना गृहीतकृपा. गिका शयनस्य समीपवर्तिविष्टरे स्खलितगात्री न्यमजत् । नचिरादवर्णनीयब्रह्मानंदनिममेव निरपेक्षेत्र विस्मृत्यात्मानं चिराय जागरणोपोपणादिकेशः शियिलगात्री दयितस्यानने पद्धष्टिस्तूष्णीमास्त । क्षणोत्तर स्नातोपितेव सहसा स्फूर्तिस्फुरितगात्री किचिस्मेरानना वामहस्तेन मंगलसूत्रसजमारपृशन्ती वामेतरेण च कृपाणिकां गादमुरसि निपीडयन्ती पिहिवलोचन युगला कमिश्विदज्ञातप्रदेशे पर्यटन्तीव विस्मृतसांप्रतिकपरिस्थितिरिव ध्यान- ममेव निश्चला वितस्ये । गृहादहिन मण्डूककदम्बस्यारटनं न वा झिलिकानां संकारोन या निशीयसमयसूचको घण्टानादो विस्मृतारमदेहायास्तस्या गाइप्रशान्ता मनागपि न्यच्छिनत् । भयास्तं यावे यामिनीयवे गादान्धकारेण कजलरेणुपटलेनेव बहिःस्थवनप्रदेशो व्यास: स्थितः । शय्यागारं तु दीपिकायां निर्वापितायां सान्धकारप्राय समभूत् । अथ रतिपयक्षगोत्तरं निवासस्य परिभावि पादन्यासम्वनिस्ततश्च करशस्वनो मण्डूरदूपित. कपाटांधेयर्यावदुधाव्यत द्वारम् । भयग्रस्तोर्मिला यावदात्मानं पृच्छति कोऽयं एटो जनः मायनागारमारयोविनय प्रष्टुं एष्णोतीति तावस्कविहव्यस्ताप्रसवेपः श्यामवर्णो महोदारा- कृतिविदातो महाप्रमश निःशब्दं प्रविश्य शयनशाला निमिपमाण रोगिणः पादयोरन्तिकं तेजपा इवोदगमत् । अहिवन्दना दुश्ती मूपिरा साभिज्ञानसौहार्द सस्मितं धान्ययुत 'अपि मवस्याहमाहतः । इति प्रोषा सा प्रविपत्तिमूदेव केवलं शिरो म्वनोद । माटोक्यास्मादेव संग्रमपारावारमोलाविलोदितापा.संग्रासादोमाध- बन्यतिरीरा पुरिवापरा विस्तारितटोचनाम्यो निजमानसिकविक्षोभमाविश्वकार सा ·तापसस्य पारितोषिकम् । स्फुटम् । मुहूर्व निजश्यामपि न मा न्यनमीत् । 'परं मन्यमेव केनचिन्महापुगोग मान्यमनेन । अस्य शरीराकृतिः स्फुटमेव भन्या शिल दरीरयते, एतपस्वनच परिचित. जनस्येव श्रुतिगोचरः । शापि सर्वोऽयं मयेति निदिनोमि' । इति मनमि विचाय दत्त- दृष्टिदागतस्य तस्य मुवर्गणमामण्डलमण्डिवमाननं न्यस्पयन् । मरे, मुटुमुहुः स्मृतोत्रं मवन्यति समायानोऽम्मि'। इति धनगगिभीरस्वग्ग म मनुदैरयन् । अमम्मामवेग चटिनेव भयान्ता च निगराऽस्यार्मिला । गृहाम्यागठः- मटे! धूयतां मद्वयम्यज्यतां च मंग्योऽयं सोन्नाटः । वृयाय च्यापारस्तवेति विद्धि । बहुतियं कालं हि सवायूरेषा विधिना पारोबाटिदिवास्ति दलु । इम्याकग्य तदादे वमनाचलेन परामृश्य च विद्याननं मपंप्रममनवीन । 'नोमड़े नीविनुमितः परम् ' । गृहागतः कृतार्थतयेवाग्मेष्ट । गृ-(माग्रदम् ) भवग्या मुहुमुहुरयन्नं गाई ग्मृतः मन्नापत्रिकी: ममुप- स्थितोऽस्मि ममादशं प्रविश्य क्षिप्यतामवम् । 3-कम्बम् ? कुन: ममायातोऽसि ? किं तवागमप्रयोजनम् । किमर्थं यथेच्छं न कुयाम् । गृ-यता नीतिशास्त्रस्य विरुद्ध मवेदोहन चेष्टितम् । विधामा दनान प्रागान हविनाशयितुं न कम्यापि मर्यस्याधिग्ररोगनि। क-मम प्रागा मधीना एत्र । न कोऽप्यथितोऽस्ति मां चालयितुं मंदिसतकायांन्। गृ--अये नैतिवनियमान न बेमि पिम् ! किमिति याविशवचनेताम्मद निममुग्यतां प्रकटयमि । क्रिमित्येवं वाम्पमि ! कयंकार विद्यमे, शुन्यपि, म्टायमित्र? 3- अपि न श्रुतं भवता यापुरातन गलेऽम्मदेशस्य ललामभूतानि पटना- रनानि पतिनिभनीचरं वञ्चिामारोदनिति । तथापि तानि न शेपास्पदममवन् पर मनीमान्यान्यमरवमेव टेमिरे । गृ---परं न देनापि मुझेन चेतिं तामामम्यनन्छन । इन्यमियाय विस्तृतपागिरप्रेचछन् । अर्मला चाधिकर्मचान्ना मनापयंत्र पाण्डुगडलादिमुन्चरम्वेदविन्दून् वपनमालेन माउंयन्नी बेरमानहृदया म्द्वकण्य च कय कयमप्यारमानं वशंव विधायाजव्यपरमममरमति । गृ-किमर्थ नबोरचिव कुयाम । नव पयुः परलोकयात्रा निर्विमा मवेदिति ममागमनप्रयोजनम् । मा रम दुःसनालामिछम्मुममिवान्मनः मुमारशरीर धानीः । 3-मारापमरेतः । किं कुयां प्रागधरेग दिना । स पत्र में मात्र, पसानिध्यमेव मे मुम्ब, दमाहचर्यमेव मे जीविद्रमारग्नुपरिवार में नं, पदारमुधापरिव मे भोन्यं, नन्मिन् मनिॉव मे जीवनहेतुः । नर्षि व्यामिश्रयव वाचा ·कथामुक्तावली मोहयितुं मामुद्यतोऽसि । कुतो मधुरमधुर्वाश्यैर्मचैतश्वञ्चलयसि । किमिति मां प्रतारयसि । अयि दुःखदावदन्दमानां मामालोक्यतः कथं ते हृदयं वज्रादपि कटोरं मादेवं न मजति । गृ-[अग्रतः समुपसृत्य ] भद्रे ! मर्यस्य जीवित देवाधीनमेव । दैवघटनाया- मलं शोकेन । तब भती सह खया वर्षावध्येव जीवेदिति चेद्विधिना प्रागेत्र नितिमासी. त्तदीश्वरेच्छावशंवदया भाव्यं भवस्या । को जानाति नियतेर्घटनाम् । यथा हि प्रायोऽनुभ- विष्यमाणतया संवृत्तं युवयोरुभयोरपि हिताय भवेत् । - आवयोहिताय ? किं नाम घोरतरं स्याद्विश्पादावयोः । न कदापि विवा- होत्तरं विरहदुःखं प्रतीतमावास्याम् । क्षणमात्रमप्यनवलोकनं हृदयेश्वरस्यासहमाना कयं तं विना जीवेयम् । अपि जानाति भवान् कि भविष्यति मे वल्लभस्य विरहात् । अहो सजीवं मरणमेव मे भविता । अहह ! मरकण्ठरत्नहारोऽयं, मझयनानन्द: मजीवनसारः खलु । इति सगद्दं समुदीर्य शय्यामवलम्न्य पाणिपल्लवाभ्यां पतिं च गाढमाश्लिष्य मुहूर्त निश्चला समविष्टत तरुणी। गृहा-श्रान्तिरेव खलु प्रीतिमत्यानाम् ।. मायैव सा प्रतारयति मोहयति च मानवान् । न पा परमपदं तान् नेष्यति । इति वदतस्तस्य लोचनतेजः क्षणं पक्ष्मम्यामारछादितम् । --(सोद्वैगम् ) कथम् । आवयोः परस्परप्रेम भ्रान्तिरित्युच्यते भवता ? नहि नहि। तदेततारामण्डलस्य वास्तविक बिभर्ति । अस्यापहरणान्मजीवनसारलोपो भविष्यतीति विति। इत्युदीरिते तया प्रकम्पनसंत्रासादिव सहसा मन्दिरस्य वितानमकम्पत । गृहागतस्य च सद्यो बचनसमाकर्गनजनित संत्रासादूर्मिला वेपमानायष्टिस्तस्थी। ततश्च सतेजोमण्डलो भव्यपुरुष ईपस्मेरानमस्तामुपदेष्टुं पुनरुपाक्रमत । 'बजारमनो दुहितवत्सलयोः पियोगेंदाम' ति। ऊ-इन्त ! भा याल्यादनाथया वान्धवैरनायबालिकाश्रम प्रेषितया मया जननी- पोटसु नानुभूनं न वा पितृलाटनामृतरसः समास्वादितः किल । अथ संजाताटादशवर्षा दिने तरेग कृतमगिरोहनमाकदोपाई तिरस्कृता परित्यक्ता च तैनान्धवः । भय कस्याने दुःख निवेदनीयम्। गृहा-पायो विवाहपूर्वमेवावगमनात् तेस्तव पाणिप्रणमनेन तरणेन सार्थ प्यरुभ्यत। इसय नेदीयाममालोक्य सिफारिसनयनोमिला नवनीतस्पोला चिन्तामहार्गवडोससंशुम्घदया चिनलिखिनेव बीभूनेव पायर्तत । गृहा~भायाः मुलमन्तरेण नाचिन्तयन् चिघिदन्यद्यान्धवास्ते । तद्विरोधस्तव दिवायेरेपच्यापियवेत्तता सोपक्षास तापम्ययिष्यः । एवमेव विरहस्तव भान. पदोन मिय: गुमाय भवेत्। .

·तापसस्य पारितोषिकम् इत्युदीर्य स भन्यपुरुपः पुनर्निमोल्य नयने तस्यै चिन्दनाइसरं प्रदित्सुरिव क्षगं किञ्चित्पृष्टतोऽपससार । 'नहि नहि ' इति पिहितको सहस्तविक्षेपमूर्मिला चुयेश । गृहा-भद्रे भृणु मे वचः। दीर्घकालो व्यतीत: किट समागतस्येह मम। अपरं कार्यमस्ति मे । सत्वरं गन्तव्यमितो मया। इति सामिकगंजल्पितां तद्विरं समाकये 'कि कार्यम् ! कस्त्वम् !' इति टलाटवट- मगुलीनिनिष्पीडयन्ती युवत्यब्रवीत् । ततश्चान्तःप्रेरितेव पवित्रभूता स्ववैवाहिकमंगलसूत्र- मालिका स्वग्रीवायों सुरक्षितास्ति न वेति निश्चेतुमिव तां परामृशत् । तरक्षणं क्रोडगता कृमागिका नेविधासने न्यपतन् । गृ-प्रथमं तावत्योपर्नु साहसाच्च लामभिरक्षितुं समायाववानहम् । भटोs- धिकाख्यानेन हिम्। इत्यधिकाधियन्तिकं यावदुपैति तावदूमिला न्यलोकयापतिक्षणं भर्तुराननस्यैधमान- मृत्युसूचिका पाण्डरसरताम् । गृहाम्यागतेनोक्तसंदेशस्य भूतार्यमवपुष्पाकाण्डं भयग्रस्तो- चैस्तरामाचुक्रोश। मै हृदयेश्वरम् । जहाहि जहिहि जहीहि तम् ।" इति सानेडमम्ययंत तया । " अलमारोशेन । न हिंस्यते मयासावद्यापि ।" इति पुनर्निग- धाभितो वीक्ष्य चक्षयं जो स्थितवान् गृहागतः। अथ पुनस्तेनोदीरितम्। 'बद्भर्तुरन्तरात्मनास्ति मे विधेयं न तु बहेन । इति तद्वचनमाकर्ण्य शूलेनैव तोद्यमानकर्णी भरवावाकुच्य गलितगात्री सवेपथुर्वितस्येऽसौ । सच सगस्य पाण्डवदने दत्तदृष्टिदस्तावुनमय्य कथमप्याफारयितुमिव क्षणं निःशब्द तस्यौ । सा च साक्षेपं विञ्चिदुस्याप समुपाविशपुनश्वासने संग्रथितहस्ता । ततश्च नमितजानुभूमी समुपविष्टा बद्धकरपुट्य सप्रध्यं साइदं च व्यलपत् । 5-भगवन् ! न करिष्ये किमपि साहसमिति प्रतिजाने । मुन्च मुच महयितं, प्रसीद प्रसीद भगवन् । गृहा-[ तां गम्भीरवचसा गतवृत्तं स्मारयन् ] उत्तिष्टोत्तिष्ट । बान्धवानात्मानं चान्तरेण सधर्म मा विस्मा। ऊ-कि विधेयं स्यान्मया। तं विना कि कार्यः। गृहा -स्वदैहिस्कार्य तं प्रति, तन्नाम प्रति, तदंशं प्रति । ऊ-हन्त ! भगवन् ! क्यं तच्छक्यं विना... इत्यर्धसमाप्तरचनावसनोर्मिला भूमौ निपन्य मुक्तकण्ठं व्यरोदीत् ।क्षणोत्तरमुशमि- तनयनयुगला पत्युर्मुखं मृत्युच्छायावृतमाटोक्य भयास्तम्भितगात्री बभूव । अकाण्डमबोधि तया यत्कृपागिका निजहनाच्च्युतासीदिति । अन्त्रिप्य च तामुरालब्धासनस्योपधान- वपनान्तरे। ससंम्रम झटिति च सा तां बलाजग्राह । तन्क्षगं विलक्षणाकृतिगृहाम्यागतः कानिचिपदानि पश्चादचलन् । सदयस्मितेन तस्य समाश्वासिता समुद्रतिष्टर्मिला तस्य सम्मुखीभूय च भृशं कम्पमानदेहयष्टिरघोमुखी जोपं वितस्ये । अतिनना शिरो . ।

·कथामुक्तावली यावदनमयदियं तावदवासाशीर्वचनमिवारमानमाकलयत् । अभ्यागतश्च पृष्टतः परावर्त- ताधिकाधिकम् । तच्छिरोऽभितः पूर्ण देदीप्यमानं प्रभामण्डलमिदानीं शनैः शनैर्विरलम- भूदस्फुटा च तदाकृतिः । पर्यन्ते प्रातःकालीनच्छायापटल एवालीयत । 'एषोऽवर्गतोऽस्ती 'ति सहसा मन्दस्वरेणागदगुग्णः । अथ कृपाणिका सझणरकारं भूमौ न्यपतत् । उर्मिला चाकस्मादासनात् सन्चालितेव सपदि समुथायोपाविशत्ततश्च करयोरगुलीः परस्परं संयोज्य हस्तौ प्रसारयन्ती विच्छिन्न- निदेव मन्थरा प्रामाक्षीदक्षियुगलम् । शयनागारं सहस्ररश्मिरश्मिभिदेदीप्यमानमासीत् । कपोतकुक्कुटगुरुसारिकादयः पक्षिणोऽनवरतं गृहादहिः किलकिलायन्ते स्म । मन्दिरस्यास्य बाघभित्तिलग्नाया मल्लिकावलाः परिमल: सर्वतो गन्धवाइन विस्तारित आसीत् । 'यदि सन्तरिष्यति रात्रिमिति क्रियासममिहारेणारमनि धुवाणा सरमसमूर्मिला शरयान्तिकं पातितोभयजानु समुपाविशत्। तक्षणं रुणः समुन्मीलितनयनो मन्दमस्मेष्ट। भावयोधपुरस्सरं तन्मुखमूर्मिला निरुप्य प्रेमपारावारपूरप्लावितान्तरङ्गा दयितस्य पाणि मुहुर्मुहुश्चुम्बिन्वा तं लोचनाम्बुधाराभिरस्नापयत् । तस्या म्लानशुष्काननमाशाकुरेणोद- भासत । ततश्च सा प्रतीभूय कृपाणिकामुदत्तुलत् । सोत्कण्ठं च तां पर्यचुम्बत् । युवत्मा प्रहपदिकेग देवतावदाराधिताऽभूत्कृपाणिका । पुलकोदजितं शरीरमूर्मिलाया भभून् मनश्यो'साहसुधासारैरभिषिक्तमिव समुल्हसितं समजनि । पत्रपटिकाम्यः भाग वसुंधरा या मरुस्थलीव शून्यशून्येव भाति स्म सेदानी प्रकुञ्चनपाकुन्दयकुलमालतीमालिकादिकुसुमैः समुलसिता नन्दनवाटीवातिमनोहारिणी तो समानन्दयदमन्दम्। पतियतानां पुण्येन किंवा न भवति क्षिती।

·प्रमन्चनस्य "धीगणेशाय नमः। ३. परित्यक्ता इदं प्रथममेव मनागमनमासीद मारेषु । उत्तरभारतालायनाना नन्दनवन- विडम्बिन्यः कमनीया मरकजोरस्यकाः प्रयममेव मया निमालिताः। मानानिटिस्य पारव्यमधिकृत्य प्रागेर बहुधा बहुभिः प्रबोधितोऽपि ग्रहालासपामादरम्य पञ्चाशात योजनानि सृष्टिसौन्दर्यदिक्षासहकतनुशन्तचेता अई मार्गदर्शद्वितीयः पादचारेगैव गन्तुं प्रावर्तिरि मार्गशस्त मोरदेशपरिचितस्तवन्यजनाचारविचार: इस्तदितिवृत्तनिष्णावश्वासीत् । अय कोहासाप्रामाप्रभृति नैकसलाई पर्यव्य चारपानाच्चारुतरं प्रान, पिशाला- देविशालतरमदि, रम्योस्यमया रम्यवरोग्य, महाबलप्रशहान्नहत्तरजलप्रवाह पश्यन्तौ चाहिण्डमानी बारामुल्लानाम्नो प्रामानातिदूरमा सायं सम्माहौ । मय सहसा ममुचितो शन्शायातः। तडितः कडकहरा रविमीपरधिरीकृवं दिइण्डसम् । ज्वालामुखसहोदरमोडग् विद्युद्विद्योतनं न मयाऽवलोक्तिपूर्वमासीत् । प्रलयकालीनस्येव प्रचंडवायां पतितौ क्षेत्रियै समुज्ज्वलवाटाविडम्विन्या क्षगप्रभया शगाच क्षगायां भस्मसाकृतारिति पुरो नागन्तव्यमिदानीमिति मार्गदर्शको मां न्यज्ञापयत् । नेदीयसी धर्मशालानन्तरा विविश्वासिनोऽभिजात्य महानत्य कवचन नासीदन्यसंप्रत्ययलम् । इति विज्ञानिमपि मां दोलायमानमानसमालोक्य पुनः लाग्रहसम्यान्मार्गदर्शकः । 'मवत आतिथ्यपुरस्सरं गृहस्वामी संभावयिष्यतीति न मन्देहः । श्वन मानुरविशेषानन्तरा सप्यध्वगाः सक्रियन्ते सदन स्निन् ।' इति स्न पूर्ववृत्तान्ट विस्मृतमाय दिसशक्षित समभारत मसहचरः । 'के ते मानवा' इयनुयुतो मया स प्रोगच । 'पारेवाजयः पायवनधारिगः प्रतिपिद्धप्रवेशा इह । जुगुप्सने हि गृहनापरतेन्य' इति स भन्दस्वरेगा मगतं कथयन्निवापदत् । अप गत्यन्तराभावान्मयानुमोदिते समाध्यार्थिनावावां प्रचलिती नविराञ्च निर्दिष्टधर्मशाला समासची । विचित्रोऽयं निलपः किल लघुपर्वतोपरि निर्मित आसीर । तइन्तहव्या पार्श्वयोश्चानेभत्तिगतप्रतिमानस्यान पूर्वकालीन मई मामस्मारपत् । प्रवेशद्वारे पठितहन स्यविरदौवारिकेश गम्भीराकृतिना सादरं प्रवेशिती प्राङ्गगमारोहाब गृशाम्यन्तरपषगन् । इन उपत्यम्नयाः प्रफुल्लसान्द्रसस्वसक्षेत्रागामतिमनोहरोऽयमालोको लोचने मे प्रामोदयत्तराम् । सौदामन्या झाझगायमानाया दीप्त्या शोगितवर्ग- शेयाच्यादिवेव सा स्पको शवासीत् । विस्ने वर्तमानमिदं मन्दिरं कस्यधिद विलक्षगाख्यायिकायाः पृष्ठभूमिरित्र प्रत्यमान्ने । अपायांतप्रशो निवासोऽयं गृहस्वामिनोऽन्धनराभिरचिमसूचयत् । परितो मन्दिरं हि न्यलसानाविधविपिनः संप्रफुटकुसमसौरम्यान्या विविधफलनारानताश्च । बहिस्यालोके रमणीयेऽी निवास- स्यान्तर्गवनिरानन्दनैराश्याविषयाचा प्ररिधनाशे कयारि विधतयामिभूतोऽभवम् । लीनासीरवचिनाप गुसता क्वक्किोऽपि विडम्बनापारुन्यान्वितो विमोहरच ।

·कथामुक्तावली अथ तावत्समाप्तस्नानसन्ध्यादिकार्ययोः परिभुक्तसरससुलभभोजनयोगुहाम्यन्त- रालिन्दे समुपविष्टयोमन्दिरस्वाम्यतिक्रान्तनिजाम्यासिकक्रम आवयोरन्तिकमुपस्थायान्व- युक्त—कच्च्दिायों यथाविधि सस्कृताविति । कोणे निवेशिताया दीपिकाया मन्दमकाशे तदाननं गोचरं नाभूत् । मदीयमार्गदशकस्यापरिचितोऽयं महाभागः किञ्चिन्मया साध समभापत । ततश्च मां नमस्कृत्य निजशय्यागारमगमत् । तमिस्रार्या चाहं सहचरद्वितीयो धूमपानभोगसुखमनुभवनवास्थिषि । अथेदानी प्रभञ्जनस्य प्राथमिकोग्रतायां विरताया गुटिकास्थूलं वर्पितुमारब्ध मघवा । प्रघणस्याधःस्थं प्राङ्गणं पटलविहीन जलौघेन समपूर्यत जानुदनम् । आगामिनि दिवसे पर्यटनं दुःसाध्यमिव प्रत्यभात् । अथान्धकारावृते प्रवणेऽस्मिन् घटिकामवस्याय निद्रासुखमुपभोक्तुं यावत्प्रवावदे तावस्कश्चन दीनदीन: शब्दः श्रुतिसरणिमावयोन्यपतत् तदनु सद्यो घण्टाया झणरकारोऽश्रावि । किमेतदिति मया कुतूहलापृष्टः सहचरो में प्रत्युवाच । कोऽप्याश्रयार्थीति । गृहाहिः शब्दो नेदिष्टता प्रतिपेदे । न चिराचोद्घाट्य प्रवेशद्वार काचन योषिपञ्चत्रिंशद्वर्षदेशीया हस्तशक्टं प्रचालयन्ती मारणं छायाकृतिरिव प्राविशत् । शक्टस्य पूर्वभागलमदीपिकायाः प्रकाशेनालक्ष्यत यत्तस्याः स्विन्नकषायवसनं तदङ्गयष्टिलग्नमासीद् येन शरीरकृशता तस्या विशेषतो लोचनपथमगमत् । हस्तशको पिण्डीभूताष्टनववर्षीयस्य किशोरमानुपाकृतिः शयानासीत् । विलोक्य परिवाजिकां तो मदीयः सहचरः सविस्मयमासनासपदि समुत्थायाधः स्थितामङ्गना मृत्युलोकारपुनरुस्थितामिव निरीक्षितवान् । तदेपा परिचिता:- स्येति मे स्फुटीभूतम् । प्रविष्टमात्रायाः प्राङ्गगे बृद्धप्रतिहारः शरणार्थिन्यास्तस्या असहायतामनारय निष्ठुर तामपसारयितुं प्रावर्तत । अथ सा हस्तशकटमधिशयानं बालं गोपयितुमिव क्षणं इस्तपलवाम्यामाच्छादयत्ततश्च सद्यो यथागतं निर्गय सोरफाल- मन्धकारमहोदधी सह शक्ठेम म्यमजत् । सूचीभेद्यतमित्रायां तमस्विन्यां निक्षिप्ताया मशरणायाः स्त्रियास्तस्या दीनदीनतामालोक्य दयाविष्टहृदयोऽहं सहचरमनवम् । मन्दभागाय तस्यै क्रियदपि धनं दातुमुरसई येन सा छाप्याश्रयं प्राप्य निशा सुसेन गमपेदिति । मस्सूचनामननुमन्वान इव मार्गदर्शको विनोत्तर क्षणं जोपमवतस्थे । न चिरासु साभिनिवेशं मामधोऽनपीत् । निशब्दं च प्रवेशद्वारमुद्याव्यापासवावाम् । गृहासदियों भित्तिमवलम्बमाना सवेपथुरशरणावला ग्यलोकि। सा घ नेदीयसः पुरावनचिनारास्यतरविशेपस्याधो निरन्तरपरिश्रमलान्तानाना कम्पमानसर्वाययवा कवन दुपतीकारमाधिप्रधानं व्याधि स्पष्टयन्ती भस्मरूपिताङ्गी, शकटस्य पालक मधुरमधुरगिरा सान्वयन्ती स्थिवासीत् । नानया जीपायचीवरवेष्टितविग्रहयापि याप्पविन्दुसन्दोह. प्राण फटितकपोटया विलिसागयष्टया सामान्यवनीपश्या भाय्पमिति निरचिनवम् । तस्याः पिटवणे पाताहते पानने शुद्धश्नाविष्ठाये सद्वंशशंसिनी कावि दियरम्या:- पोतवताम् । विचिन्तितं च मया पदनया तपम्विन्या कस्मिपि दुःपप्रधानसंसारनाटके दुपियावामिनेन्या भाग्यमिति। तो ययापूर्वनिश्चितं तस्यै धनविभागर्न कतुं नापारयम् । मसहयो मम दोटापमानाधिज्मनुमाय सपदि परिमाजिक सम्योप्याथीन । भपि - ·परित्यक्ता मगिनि ! कुतः शयामीया पटिनु भवनी प्रवृति।सा च सहकदन्ननतिरनायाधि मूनिमती धीरतेत्र प्रत्युवाच प्रार्थनोपटानार्थमन्तिपुरस्थ देवताटयं प्रति प्रस्थिठास- मम्मोदये । प्रातरय को नु व्यवच्याविन अन्टयमीयामिनि । कुत्र यास्यति मवतीदानी मिति प्रष्मरणवम् । मा च प्रत्यमापन -विधानुरवनी विपुला मलु । अवस्यं वापि कोगिरा मयोपलप्स्यते । दयोदवान भगवान् दामोदये दीनाया मम दयिष्यत एव । अध्यमिठो रिन पुरावने मन्त्रायननं पयांत गस्टमिम धारपिटुम् । एतं निधाय तत्र ममीपवर्तिनी वृक्षम्य कोटरे स्थास्यामि मुगम् । दृग्यपूर्वधयंग नौ ममाश्वामयामा । पूर्वतो धनविश्राणनम्पा में मार्गदर्शन तस्य निवदितः, परं कृतज्ञतापूर्व तमनगोहत्य य्याजहार मा पुनः । यि मो ममुगाः! अवश्यमनुभोतव्यं कृतं कर्म शुभाशुभमिति पुगगवचनानुमारेग जन्मान्तरपारस्य फलमनुभूयते मवेदानीम् । अपरिचितजनस्यारयेमीदगमम्यथितो मयाऽश्रयः, परमजातजनालाधावधि म्बीकृतं धर्न मन्दमागिन्या मयेति दसा नयने वमनपानेन प्रमृन्यान्यवादया । तदनु वाग्मत्य- पूरणनितनः मन्त्रानामाकृति शक्टम्यां मान्य मान्यं पुरः पटियमागे राकटं प्रचालयन्ती पयोदपटलमावृतनया गगनस्य उमःच्यादितायां भूम्यां शनैः शनैः प्राचलन । तम्या अद्भुनैन धग विस्मायिनावावा तमिम्रायां मार्गमन्विष्यन्त्रीमाकृतिमचिनाया निरूपपन्ना क्षगं स्तम्यागाम्पिदिन अय कतिसमस्तान्तरिक्षं सकटक गर्जिनं पान:- पुन्यैनाकणि । अन्तरान्नरा च दुष्टजनसम्पदमिगनुर्वती क्षणदष्टनवाटीकामारा व्यद्योतन क्षगणमा । पूर्वतीजी प्राग द्विवीयन प्रमानेन मन्नघरावर जलामार: शयिष्यता प्रथ्येन प्रन्यामयप्रायग भारयमिति सनिं मया । गृनिग्रोपाal पशिशुद्वितीयां परिन्यन्नं वराकी शोचनीयदशामिभूनां नां दिन्नयन करगोरवपमान- हृदयः किंकर्तव्यतामृढ इब मुहृतं स्थितवानदम्। कायान्यरधारिण्या दीनीनाया- म्तपस्विन्या याश्रयायन्या दयम्वति गृहस्वामिनं प्राथयिनुमिष्टरमा मापदचरः सनियं म्न्यानोऽभ्ययात् । परमार्येषु व्यवहारो न माम्प्रतमिति । अय गत्यन्तगमावान मुनर्ग विपण्यः महचोग मह प्रामगोपरिस्यमछिन्द निवृत्तः प्रमगनप्रदानयादवोपटतयोद्वयोः परियनयोनी मतमो निरामयितुमक्षमोबानं महारं कीशीयं घटना विरिति । स्वकीयन कर्मगा निहतान्ति मा । मन्दमागां वां विनाम कोयत्र दोषाम्पद खन्छ । इति प्रन्यमारत मार्गदर्शक ईमिगन स्त्रग । परिवानिमयामनुनिलयामा किमर्थ माद्विमालम्मपात्र निश्चितालि मंदि। मागय मनुजन्यामन एवाधीनं म्बनु । इति मन्टम्बरेगोदरित महानगरयोन शोचनीयवाशिंपीन्युशमान यदि मयोभम् । कधिदानानन्या वत्ति विदिनमिति । अय किम् । अतिशोचनीया गन्दु पातांन्याः । इत्यवदामहचरी मै दीर्घ निःश्वस्य । तदनु म नमानुपायं प्रवलय्य मायार्थ प्रसारिताः परिनादिकाया वृतान्नं व्ययितुमुपाक्रमन । बामदेिश्दा मा निन्दियसवाम्बुद्वी श्रीमन्मस्य प्रेष्टिनो गहिनीति विश्वयंत * मादिः" इत्यनुयुक्नोक्षगं विमृश्यावं प्रवीतोऽस्मि बन्दु तद्विषय इति । H ऋ.

·" कथामुक्तावली मत्सहायो मुहूर्त विचारपरः स्थिरवेतस्ततो निक्षिप्य घटं नास्ति कोऽपि सनिधी निभृतावीत्याश्चास्यात्मानं सहमस्वरेणास्थान कयाख्यानम् । "दशम्यो यसरेभ्यः पूर्व नासीकिमपि धरातले दुरासदमेतया । श्रीलोऽयं पानीप्रणयी पञ्चायुदेशस्यामृतसरनामनि नगरे महत्तमसीधानामनेकफल वृक्षवाटिकानां निखिलभारतदेशपातफलोत्पादिनीना स्वामी देवतामिवता समभावयत् । आसंश्च बढ्यो विपण्योऽप्यस्मिनायत्ताः । प्रतिवर्ष ग्रीष्मसमये जायापती शीतानिलसुखोपभोगार्थ कश्मीरेषु भूस्वर्गायमागेपु श्रीनगरवर्तिनि रमणीयमवने दलनाम्नः सरसस्तटे कमलदलाख्ये निजालये कतिपयमासान् कृतावासावास्ताम् । "अपि केनापि दुष्टकामुकेन दम्पत्योः सुखं विध्वंसितम्।" इति सहसानुयुक्त मया 'एवमेव प्रत्यभात्तदानीमि' युक्या क्षणं विरम्य पुनराख्यातुमारब्ध सहचरः। "मुग्धाया अतिश्रद्धालुस्वादेव विनाशस्तस्याः समजनि । निखिलवैभवद्युस्या समुभासितमपि सर्वभूपाभिभूषितमपि मृष्टान्नफलादिवैपुल्यवदपि रजतपासंभूतमपि प्रत्यग्रपुष्पपौरभ्यसुरभिप्रमदवनेन समीपवर्तिना सुससागरायितमपि जितेन्द्रभवनमपि गृहभूपगभूतस्याप यस्य विरहेण शून्यमेवासीसदनं तयोः । दम्पत्योः परस्परप्रेमपद्धयोः कीबोसम्पद्विस्विनि गेहे सन्ततेरभावापापविचकसुखरसो मनिकापतानाक्षीरमिव दूपितो पभूव । नन्दनानन्दाभिलापिग्यानया सार्या धार्मिकवृत्तिसंपन्नया सह मा नानाविधानि प्रतानि समाचरिवानि भारतवर्षस्य भूयिष्ठानि पुण्यानि तीयानि च समासेवितानि । प्रत्यहं या जता जपाः। अनुष्टिता महारुद्रादियज्ञाः प्रतिवत्सरम् । प्रतिसायं पण्डितममण्डेभ्यः पावनतमानि श्रीमागवतादिपुराणानि श्रुतानि सपरिवाराम्या दम्पती- म्याम् । आसेव्यन्त तया च नानाविध पजानि। परं नैकोऽप्यम्युपायः फलोन्मुखत्वमापेदे । निराशापिशाचिकया कवविचितायास्तस्या जीवनं शून्यशून्यमभूत् । अथ गच्छाम कतिपुचन वर्षेषु तस्या भनुम्साहः प्रतिदिनं वृद्धिं गतः । पञ्चविंशतिवर्षदेशीयाप्यारमानं वृद्धमारलयत । तया परागीयमपि भर्तृवान्धवाना तिरस्कारभाजनमभूयथा बन्ध्याः प्रायेण जनधिकारपानं भवन्ति । अधिक्षिसा च तैश फटुशन्दैः कवलीकृताच मानमम्पपयाऽवसहामायाऽवतस्थे । भय तस्मिन् समये सर्वतः पञ्चाम्बुदेशमण्डले पूजितस्य फस्यचन योगिनोऽठीहिकप्रमावजन्यागुतवातास्तदीयश्रुतिपये न्यपरान् । नानादिग्भ्यो यात्रिकाः समाययुस्तरसविधे-चिसिलायय्याधिग्रस्ताः, भन्ये दुर्भाग्य- परम्परामहताः, पेचिदितरे जन्मनः प्रभृति विकृतामानामपरयानां चिकित्साधिनः, कंचि पुनर्मुशिनातहटादेव । प्रादुर्जना प्रतिवर्ष हेमन्तकाले यदा श्रीमदमरनायस्य मोवायतनासियावादात्तदा सहयो पाविश था हिमालयादा. न्यामारीत भामुफमुक्तामाणिक्यौपटीरकमरकापनरागादियारिवाभरणादिभि- गरादेशीयापिादुक्याम्परागो रजतदाटकमयपाविालविरलपालपुष्पारितमम्ज्याभि रमूल्पोपहार: मामहमहमिस्या समुपपयुः। योगीन्द्रमेनं निरतिशयमभावयारो याम ·परित्यक्ता । मुग्धजनो बहुतियं कालं पूजयामास । सधः साक्षीकृता भवद्भिरियं तपस्थिनी चापि तस्य दिव्यशक्ती सन्नातकुतूहलादौ ततस्तद्विमोहजाले न्यपतत् । व्यवहारकुशलस्य शाशीलस्य भर्तुः परिबाजक्कुलं सर्वथा तिरस्याणस्य विनानुमन्या स्वाभीष्टमिद्धयर्थ सा प्राकृतजनस्य देवताभूतमेन मुनि दिदृशुर्महाशापूर्णमानसा कश्मीराणामतिरमणीयो- पत्यकाभ्यन्तरनिवेशिते पहेलगावनामनि ग्रामे कृतावासमासमाद । तस्मिन रमणीयावसरे ग्रीष्मप्रसङ्गतः सरोजदलास्तीर्णस्य दलास्यसरीवरस्य तटे थ्रीलः सभार्यः कमलदलनामनि निजालये निवसति स्म । अथ तापसस्याश्रमानिवृत्ताया अपत्याकाक्षिण्याश्चेतसि दृद्धाशाकुरः समारुक्षत् । तद्नु रत्नखचितहिरण्यभूपणानि हरिणनयना सा द्रविणपूरिताः कन्याश्च तस्मै सानन्दमुपायनीकृत्य तस्यापारप्रभावे प्रमेण जातग्रन्ययाभूत् । प्रतिदिनं किंचन पानीयं तस्यै व्यतरन्मुनिः । अनेन जझुकन्यायाः पूतसलिलेनाभिलापो भवत्या ध्रुवं पूरयिष्यत इति तेनावासिता वरवधः प्रतिरात्रं मन्दानिलान्दोलिता लतेत्र महाशापूर्णमानता नरोडेच कम्पमानाशयष्टिः पावनोद तत् सेवते स्म । सप्ताहद्वयान्ते च स्वप्रकृती विकृति कामपि वीक्ष्य परमानन्दतुन्दिरा विकसितमुखाम्भोजा स्वशरीरजनित- विकारविषयेण तापसस्य कौँ सना कृतवती सा, न पुनः श्रुती स्वनाथस्य । भवस्या मनोरथसिद्धिसूचकमिदं परिवर्तनं खलु । परं परिपूर्णफलनिष्पत्तिर्जपध्यानतपोभिरेव संपाद्यते तस्मादस्मदाश्रमै कञ्चित्कालमवस्थातुमर्हति भवती । स्वार्थत्यागः स्वकीयवस्तु. जातोत्सर्गश्चापेक्ष्यतेतराम् । वरदाया देवतायाश्चरणारविन्दयोः पुरो भवत्या। सर्वस्वमर्पणीयम् । प्रसादप्राप्ती सर्वमपि भवत्यै पुन: समर्पयिष्यते' । इति तस्यादेश श्रद्धालुः सिद्धवाक्यविश्वासादिव मुकुलितफरकमला प्रमोदाश्रुपूर्णा प्रत्यपद्यत सा। समये तस्मिंस्तदीयदयितः कार्यवशात्पञ्चाम्बुदेशं गतवानासीत् । पत्युरनुपस्थित्या मन्यूहपरिहारेण समभूसुकरं तस्या निष्क्रमणं गृहतः । अथैकस्यां निशीथिन्या परिजनेषु सुप्तेषु संचित्य निःशेषमाभरणजातं स्वहस्तगतं भूरिद्रविणं च निभृतमविचारयन्ती दुर्भागधेयं सन्तत्येकतानहृदया स्वसंकल्पितार्थसंफुल्लवदनारबिन्दा दयितस्य प्रयागमनात् पूर्वमेय निवर्तिप्य इति निर्धार्य सवैभवं सदनं विसृज्य निःश सूचीभेद्यतमस्तता तमिस्रायर्या, पूर्वनिश्चितस्थानं प्रत्येकाकिनी प्रतस्य। द्विनसप्ताहोत्तरं प्रायेण समातकार्यन श्रीलेन निवर्तितव्यम् । परमतिवृष्टिवशाफलवृक्षवाटिकासु कार्यनिवृत्ती संज्ञाताया सप्ताहाभ्यन्तरेऽकस्मादेव गहिनीशन्यतया शून्यमिवालयं न्यवर्तत। विनोदाभिलापिण्या रमण्या क्वापि गुप्तया भाव्यमिति तां भूयो भूयः समाहूयापि यदा तत्प्रतिवचनं नाप्नोत्तदा सर्वामपि परिजनानाकार्यान्वयुक्त तान् गृहिण्या ऋचम् । परं स्वामिन्या विश्वासघातं कर्तुमनिच्छन्तस्ते प्रत्युत्तरमदत्त्वा तूणी तस्थुः । ततश्च स्वामिना निन्चाविशयेन प्रगोदितास्ने स्वामिन्या निफमणवृत्तं खण्डश एव न्यवेदयन् । हन्त ! खपशो निवेदनेन महाननयों व्यधाथि । यदि सविस्तरं तस्मै वृत्तान्तस्तैर्यवेद. यिप्यत तदा न्यवारयिष्यत प्राय; सोचनीयोदकस्तस्या निरागसः साहसम्मणोऽपि। संशयपिशाचेत श्रेष्टिनश्चेतमि नैम्युत्सितत वितळणां तुमुले व्यतिकरे समुत्यापिते ·- । कथामुक्तावली केनाप्यज्ञान पुरुषेण साधं भार्यायाः पलायनं व्यभिचारहेतुस्मेवेति शक्तिवानसा । मपि चाभरणजातदग्यापहरणारसंशयोऽस्य टीभूतः। योगीरांमन्येषु कपटपरिवारकेषु विश्वासातिशयजन्या अनों विदिता एमासंस्तस्य, तथापि मन्दभागां गेदिनी परपुरप. मोहितां मन्यमानः परित्रातुं नोदसहत । विनव दोष मासर्यपूरितर्निन्दिता पाया च कोप- विषयीकृता मृतप्रायेवाजायत सा! कुलकलदिनी सामाकलयतस्तस्य विक्शून्यमते: पलायनद्रव्यापहरणादिदुष्कृतिजावमसामभूत् । वरं तस्याः कालवशान्मरणं न तु कामुक- परवशतया पलायिताया जीवनमिति मुहुर्मुहुविचिन्तयन् विध्वस्तस्य फुलस्यामनो दुःखदविचारं स्मरणसरण्या कण्टकमिव निष्कासयितुमिच्छन् क्वचिद् दूरदेशं प्रति पर्यटितुं श्रीलोऽय मतिमकरोत । अथ कतिपयदिवसानन्तरं नि:शेषपरिजनगणमपास्य सदनस्य स्वापकरणजातं विक्रीय पिहितद्वारं तच्च विसृज्य श्रीनगरान्निर्थयो । इत्युक्त्वा मत्सहचरः पुनः अवलयितुं तमाखुपानं क्षगं व्यरमत् । प्रान्तायां रजन्यां कुतोऽपि नेदिष्टप्रदेशाद्दो|च्छासः समाणि । अवशिष्ट स्थाश्रयणकुतूहलोद्वेगमा मनो निरोद्धुमक्षमेग मया ततः किं संभूतं तस्या हतभागधेयाया इति सौन्सुक्यं पृष्टः स पुनरुपन्यसिनुमारेभे । "अय निर्दिष्टस्थानमजानती सा सह तापसेन माचलद् यावत् काञ्चन ग्रामटिकाम- शातपूर्वा निशीयिन्यो समासदत् । ततश्व तेन सा प्रापिता कञ्चन भयानकं कारागृहसहो. दरमुञ्चभित्तिपरिवेष्टिनं निलयं निलीनं सान्दविटपिगुल्मेपु कस्मिंश्चिदधियकोपरण्ठस्थेऽरण्ये। प्रविष्टमाया सा मागणं यावर किमपि चिदमाश्रमपदसूचकमवलोकयति तावच्छताग्रस्ता स्विमगावी क्षगं कम्पमाना तस्यो । वृद्धमेकं सेवकं विना न कोऽप्यन्यो विशालालयेऽस्मिन् ध्यलोक्यत । मासन् वामतो न वा दक्षिगतः प्रतिवेशिनः । नेदिष्ठं पुररक्षास्थानं साधं. योजनमापीत् । दुर्गसदृशं भीषणगृहमभितो विरचितभित्तिचतुष्टयादपमर्पणमशक्यप्रायमे- बाभून् । भय तमिघायां समाप्य स्नानसन्ध्याभोजनादिकार्याणि तापसस्तामनास्वादिताहा. रामाय गम्भीरस्वरेणाभ्यधात् । 'अयि चारमुखि ! अलमिदानी जपानुष्टानादिभिः ! न स्थल ते यमुलकुसुमकोमला तनुस्तीमतपसे विनिर्मिता विधाना त्याभीष्टप्रदानगरं मामेव विद्धि । मय्येव स निक्षिप्य मम पूनचरणयोरन्तिके सर्वस्वं विसृज्य ममेव ध्यानं कुर न पुनरन्यस्य कस्यापि । इयार्ण्य वचस्तस्य मुग्धेयं बदवार संत्रासविषमविपज्वालाब- सीदावयवा दुराचारस्प पम्प झटिति व्यभावयत् । उदरवेदनाव्याजेन वक्तुमक्षति निःशब्दमिहिनेनैव निर्दिश्य, स्वस्तिप्रोष्टस्य द्वाराणि दं पिधायोलिनेया भयात्रान्ता मोगयुः स्थगिलशायिनी निशा निमिला कथमपि निनाय सा । यहुलपक्षशशिकलेय क्षामक्षामा निराद्वारा चिन्तयन्ती निजमीय किन्यतामूदा घोरपरावामात्तस्मास्फयमा- मनो मुक्तिभरदिनि ध्यायं ध्याय नेत्रजलबिन्दुप्राहातोपधाना पिरामाशुष्वाण्टी गीय स्यामानाना म्याधिम्यान सन्नत सयाना कतिपयश्विगन कयमप्यगमयत् 1 वर मागण्यागो न मु कसमलीमम जीवनमिति सा मुद्दुरामानं वदन्यधिसधिम्मतप्यत । मम्मीमाधोपितमालीयपं महाहारसमगिचितमन्तरा तम्या: समस्वाभरणात. माना धर्मरन्युक्लिा सेनाधर्मिणा।

·२२ कथामुक्तावली " तुमपारयन्ती कस्यचिचिनारतरुविशेषस्य शाखायामुत्तरीयाधैन मृतिसाधनं बन्धनं पिरचय्य मर्तुकामा सा प्रायततात्मानं व्यापादयितुम् । नचिरादात्मानमन्तर्वनीमपश्यत्तदा सर्ववैकल्यमवगणथ्य क्षण क्षणहीनापि सा प्रामोदत । चिराद्विश्ताभिलापस्य सन्निहित. परिपूर्येकहृदया जन्मतः सुखोपभोगभाजी सेदानी कृपीवलस्य कस्यचिक्षेत्रे प्रायास्यद् यावत्तत्र प्रासूत सुतम् । इति कथयित्वा मत्सहचरो मुहूतं यावद विरमति तावत्स्वापि मन्दिरेऽस्मिन्नातवादः श्रवणपथमावयोः समारक्षत् । 'पर्यन्ते फटितोऽभून्मनोरथस्तस्या' इत्युक्ते मया सहचरोऽयवीत्-"सिद्धमनोरथया तथा साच्या वालोयं जन्मतः पढ्नुभौरभूतोऽप्य. एनव वर्षाणि पोपितः परिपेवितश्च सप्रयत्नम् । तदधिष्ठितं हस्तशम्टमार्पन्ती पर्यटन्तीदानी हतभागेयं प्रत्यक्षीकृता भवद्भिः। वरं यदि विकलाङ्गोयं नन्दनस्तनयना- भन्दनोऽपि नाजीविष्यत् । अय तस्याः पतिर्वहुतियं कालमुपित्वा विदेशे, निवृत्तः स्वदेश पिरतो विस्मृतमायो जनेन, क्वापि विजने निलयेऽवशिष्टमायुर्यापयति । यदतिशोचनीयं सदद्यावधि स मेहिन्याः सतीत्वं न वेत्तीति । कदाचिदैववशाच्चेन्मियोऽवलोकयेतां ततः परस्परं नाभिजानीयातामिति विशङ्के सलु ।" अत्र सहचरस्य स्वरो मन्दीभुतः प्रशान्तरजन्या कर्णजाल्पितस्य प्रतिध्वनि विडम्यमान इवाभावि । तस्यावासस्थानमिति मया कुतूहलपरवशेनानुयुक्तः स प्रत्युवाच --निवसन्येप नातिदूरमित इति । अय कतिपयक्षणोत्तरमश्रावि कश्चिदस्फुटो नादः समीपवर्तिन्यां सोपानपढक्तौ । अधःस्थमाङ्गणं सकृनिरीक्ष्यावाभ्यामेका छायामय्याकृतिः प्रवेशद्वारं प्रति निभृतं त्वरया प्रचलन्ती व्यलोक्यत । तत्वरितनिष्क्रमणोदकस्य चिन्तया संक्षुब्धो मत्सहाध्वगः प्रागणे बददृष्टिः क्षणं तूष्णीक स्थितवान् । मन्दप्रकाशे दीपस्य मा प्रति सान्तं दृष्टिमाक्षिपदिति विभावितं मया । क्षणेऽस्मिन्मनिहाने प्रश्नजातमुत्तस्थी, परमेकमपि समुदीरयितुं न प्रामवम् । मदीयसहचरः सपदि सोपानमेवारक्षत् । अहमपि कुतूहलाकुलस्तमन्वगच्छम् । प्रमन्जनस्य तीनवेगः सतहिकडकडशब्दो भीपणो नायापि हसितोऽभूत् । तमिखा च सूचीमेधान्धतममेव मसीपटलेनेव लिप्तासीत । गृहादधिः कस्यचिच्छायाचित्रं मन्ददीप- हस्तस्य विजनेन मार्गेण गच्छदवालोकि। गुह्यनिष्क्रमणस्योद्देशं समस्विन्यामीश्यामव- गन्तुमभमः सहचरमच्छम्-'अप्यस्ति मन्दिरेस्मिन् कोऽपि निद्राचारी रुग्ण' इति । सच रिभूप शिरः प्रयुवाय । 'नहि नहि। महाभागोऽयमनामयः सर्वथा । यहुतिय ममयं मूम्यनिद्राभिभूनः प्रबोधमगमदिदानीम् । ' इति तस्यास्पुटेन सगूढार्थेन च प्रत्युत्तरेगापियधिासम्जातकुतहलो यावत्तं प्रष्टुं मावन तायपुण्येन प्रस्तुनविपर्य परिहत्य म प्यारत् । समेिरको शाम्पते भवदिः । भागम्यत्यमिदानी भयावहा हि स्थितिरय । इयुवा सदनान्तः पुनर्मामनपीत् । निशीथमाये समये तस्मिन् तनिकेतनतापामाना• मन्या निमामलो मा भूदिति प्रस्तुतप्रसगस्य शिदीकरण म मयामारि निबन्धः।

·परित्यक्षा सदनु च चिरादध्वश्नमखिलेन मया निवैशि निद्रामुखम् । परद्यपि प्रातस्तरामुत्याय प्रातस्तनविधिम्याकृतः पूर्वरानी सहचरेण प्रोक्यस्य गूढार्य प्रष्टुमवकाशं न प्रानवम् । समाप्तप्रातरशनी प्रनिष्टासू यादूयोटादवरोहावस्तावन्मुख्यद्वारेण विशन्तं प्राण परिवाजिकायाः शोसनन्दमध्यवर्तिया पृतवन्न कर, मधुरमधुरगिरा गाम्भीर्येण प्रेम्णा च मुहूर्मुहुः सान्धयन्तं च ता निदवाप्पां प्रहर्षनयनाम्युस्विकपोलां गृहस्वामिनं पावालोकयाव। तस्य विनताननस्य शोकहपरसवपम्याखानामावमङ्गतुङ्गप्रवाहसंयमनपरस्य पृष्टतः शिविकाधारि पुरुषद्वममन्वयात् । शिविरामध्यास्त शायितोनारीभूतोऽनभिज्ञेय- पूर्वाफारो विगतासुः शिशुः । याहम्योः पश्चात्प्राविशन्माणवकः रश्चिचालयन हरतबाट रिक्तम् । भय धीनगरं प्रतिगामिना पोप्लसरयद्रुमविशेषपश्चिमण्डितेन सुदीर्घपथेन प्रपातयोरावयोमार्गदर्शकोऽयवीत् । किमित्यस्मद्गृहस्वामी विद्वेष्टि कयायाम्बरधारिणं परिवाजमवर्गमिति न स्यादिदानी विस्मयावहं भवताम् । दिवारः प्रन्यगुदियाद. म्परतलमिन्दीरमण्डितं स्थाव परं न भवेकदापि तस्य विश्वासो योगिम्मन्येषु कपायाम्बरधारिषु। किन्नु इतमागिन्या अनपराधायाश्चिरत्यस्तायास्तस्या उपच्चियैव मत्सहचरेण व्यतीतायां रात्रौ गृहस्वामिर्णगोचरतया सदितिवृत्तमारयातं स्यादिन्यसहदान्मानं पृष्टवानहम् । इन्त ! विरहिजनसंगर्म निपुण साधयितुं प्रयन्नम्तस्य चिरादपि सफलीभूत इनि त प्रशंसाततिभिर्दीयांध्यप्रयाससमयमगमपम् ।

·सरला- ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ४. मिथ्याग्रहणम् चैत्रमासस्य सायसमयः । मोहमय्या माझगावनामनि स्थाने कस्यचिच्छीलस्य गेहे कन्याया विवाहस्य मण्डपमण्डनादिप्राथमिकमंभारोऽनुष्टीयते स्म । कचिन्मालपाठकानां पुरोहितानां मधुरवचनैः, कठिनमणिकुष्टिमस्य निसननरचनेन, क्वचित् कर्मकराणां कलकलेन, संचरबनधरणविक्षेपणध्वनिना, क्षुभितमिव भवनमेतदभवत् । परेधुर्हि केनचिद्धनाढ्येन सह व साया उद्वाहो निश्चित आसीत् । सेयं विंशतिवर्षीया कृशाङ्गी हस्वाकृतिः परिमितवागपि मधुरस्वरा, गौरवर्णापि नातिरूपवैशिष्टयसंपञ्चा, अमीनाभिधापि मीनाक्षी सह सस्या सरलाभिधया सरलस्थमावया गगनतलचरमावर्तिनि भगवति दिवसाधिनायके रमालादिवृक्षभूषितायां वाटिकायां स्वपिनुमन्दिरपक्षद्वारसमीपस्थायां विजनकोणे वकुलतरोरेफस्याधः संलापं कुर्वत्यासीत् । पतत्रियां मिलकिलरवोऽस्तं गतः। आलोलमालतीपुष्पसमूहादुत्पत्यालिकदम्बकानि तूष्णीकां भेजिरे । सरिस, विवाहमहंगठविधिस्ते कस्मिन्मुहूर्ते निश्चितोऽस्ति श्वः । अमीना -- अस्तगमनसमये भगवतः सवितुः । -(सोपहासम् ) अयि सखि, वरमदृष्ट्वा तपाणिग्रहणं कयं नाम प्रतिपद्यते स्वया? -तद्दर्शनेन किम् ? भारतवर्षे भूयिष्टानां कन्यानां वरस्य दर्शनात्यागेव विवाहो भवति। अनतिकान्तरीरावापि मदीयाम्बा विवाहात् पूर्व में पितृपादानां दर्शनामन्दानन्दमलवापि सह तैर्वस्तुमगमत् । अहं तु विशतिवर्षीयारिम । मातापिनराववलम्माना तयोराज्ञां शिरसाङ्गीकृग्य निःशकं निश्चितवरस्य पाशिप्रहणं मुदा करिष्ये। -परं यदि कुमारो विवाहामा परिचितः स्यात्तदा निजभाविसुखाप्राप्ता प्रतीता भकुमारी। इत्यमभिधाय सरला किजिनवा भूतले विस्तारितबलपुप्पनिकरात् कानिचि- विचित्य तदामोदमास्वादयत् । अ०-हुम्! पायायोशीयानामेवानुमाप्रीतिविवाहादिकल्पना।कृतप्रगयवियादानामपि वधूवरागां व्यभिचारपरस्सरस्थमा सझास्यादिकारणेग्यः पाश्चात्यदेशेषु विवाह- शिरस्य वृत्तपरम्परा क्रियासमभिहारेण श्रूयते । परमस्मदीयदेशे शिरलः खलु प्यतिकरस्तारशः। अ. म.- ·मिथ्याग्रहणम् स.--परं शापमभावाकुपितस्स दुवासोमुनेम्तन्मवृत्तं न तु ठयोदापात् । कुमार्याविमे आशवाव्यतिवेशिन्यावानाम् । यद्यपि भिन्न भिन्नरीया संवर्धिने अध्यापित भिजमिनश्च तयौनकविषयेषु गृहसंस्कारोऽभूद, मिनमिळे घ धर्ममते अभूतां तयोन्नदपीमें परस्परं प्रतिबद्धपत्ये चिरं स्थितन्या । अमीना हि कन्याशालाया- मध्यापितापि स्वातन्त्र्यमुमं नान्वमवत् । सेयं व्यकिवविहीना भावनावर्जिता वैवाहिक- विषये न कमपि पक्षमवालम्बत । तस्या विवाहबाइनिश्चयो हमिदनाम्ना केनचिद्धनायन शिलायन्यस्वामिना सह पितृभ्यां च्यायि । सोऽयं वरुगो मोहमय्यामेव कृवावगमोऽभून् । वस्तुतः पितुराज्ञया कस्यापि कुमारस्य पाणिग्रहणं मुग्धेयमनयकरिष्यन् । मय परेयुः समाहितनानाविधासंस्कारममीनायाः पितुमन्दिरं महोत्सवमयं मीतनृत्यादिध्वनिमयं दिव्यमन्दिरमिद न्यमापिष्ट । प्रमेण समुपतिष्टदिः प्राघुगिरः मदनमेतद्वयराजत आमध्यरात्रं च समुचितमोजनः सकृयः प्राधुगिकममूहो वारागनानृत्यमोनादिभिः प्रापितविनोदः श्रीलस्यालये मुखं घालमपापयत् । नितिन- विवादा पातम्नां च वधूमूंगमदरादिना सुरभिद्रव्येगानुलिसमागी धातदुक्लबसना धवलपुष्पमण्डितशिरा स्नग्वचितकाहारफुण्डलककणाभरणभूषिता पन्युहिमयान । वालसम्नी सरलां विनाममहमाना नोटेयं पिनुर्गहानिर्गमनायाग् यथामविथुवं प्रतिदिन वाहकेन साध प्रेमोकांमृत पत्रं पाहिणोन् । भवगया सैन्ये समुद्रतटस्थ दीपमालाविहितबहुलचारुचक्यं हृदयहारि साँघ पन्युः, ममुडासमान संयातिगामिना चतुरविशिष्टपधारिणा परिच्छदैन समन्धितं, नानाविधपुमामोदमुरमितान्तःपुरं, निनामूल्यरत्नखचिवाभरणजानं, पयोनिर्मधुरमर्मरोमिमाला याम्तस्या मातण्डताकान्ति मन्थरीकुर्वन्ति स्म दिया, नकं च वीजयन्यो मन्दानिलं समचारयन् । यच्चामन् , हामिदस्य भूयांसि यन्त्रबाहनानि, मन्दुरा चानकवाजिभिः संमृता । इति ममैव सविस्तरममीनया सगारवं वर्गित, परं स्वमतारमपित्य देशामायमपि न कदापि संसिमिति सरलया लक्षितम् । न तु तयापि हामिदमुद्दिश्य किमप्यनुयुनम् । मोदेयं पिनगेंहे बालसखी चानबरतं म्मार स्मारं पयुरदृष्टपूर्वेऽसमाने प्रामाद चरन्ती मातृविरहिवां नष्टाध्वयं नवशुकीं महारण्ये दुमाद्रुमनुष्यमानमिवारमानमकलयदीना । निर्मितोऽभूद्धि प्रासादोऽयं नानामृत्यदुर्लमोपलजानेन । अंठराग्गे सुगहनगृहाम्यन्त- मगिपरम्परा मरमवस्तम्भावलम्बिता सिता । मुखोपभाजां मोगलधराधिपानां कालादवशिष्टाश्चित्रिताः पटला विश्वकर्मममशिल्पिकर्म मालभूषिता आसन् । अन्तःपुरस्य भूतलं चौऋटफारसीकदेशीयनशेयास्ठरणरायादितमभूत् । भित्तयोऽपि कार्मिकक्षीमपला- वृत्ताः। अन्तःपुरस्य विशालागं परिलम्बमानरजपजरकोटाकुलं शुम्पारिकाकुट कलखमनोहरम् । पाश्चवर्तिन्यकस्मिन् काटनालालयेऽन्ये पत्रिगो मयूरादयः कूजन- कलर: पक्षस्फुरणः समन्त्रीरशिअननननशाक्रीइन् । विवाहापूर्व मानुगृहे माविविवाह- विषयं न्यचिन्तयदमीना--"अपि मद्विवाहः श्रीलेन सह हामिदैन गुम्बावहो भविता । कयं नामकाकिनी विशालसोधेऽस्मिन् कालं यापयितुं प्रभवेयमिति"।

·फयामुक्तावली अमीना यादी व्यवसायामावान्यहृदयमा'मानमपश्यत् । तदा हि मातम्तरां नगरासायोजनदूरस्थं शिल्पयन्त्रकार्यालयं प्रति गृहानिर्गम्य सायं सूर्यास्तमनसमये न्यरर्वत । अथाविच्छिन्नविविक्तवायां सौधस्थ तरणीय ताम्बूलं चर्यन्ती, दासीभिः पादयोर्निपोड्यमाना, विधुद्व्यजनेन चक्राकारेण वोज्यमाना स्वभाग्योदयसोपानं मनसि प्रशंसन्ती, अनभृत्येतरजनसंपर्करहिता, चनुस्मखीविरहिता, विविधभूपा- विहितप्रवलचाकचक्या सुगन्धिनलप्रसाधितरेकलापा, अञ्जनरञ्जिनलोचनाञ्चला, हिरण्मयसूत्राङ्कितपट्टाम्बरधरा, सागरोमिमालालुपारकगिकापहरणशीतस्य समीरस्य सुग्दस्पर्शमनुभवन्ती, शुकसारिकादिपक्षिणां कलकलं शृण्वती, अहालिकाया अट्टालिकाम- हुणादसणं पीन:पुन्येन पंदन्ती काठमयापयदमीना यावत् मासूत यमलो सुनौ । अथ कतिपयवोत्तरं तस्या वालपक्ष्याः सरलायाः कश्चिविश्वसनीय रजुस्वभाप- स्तरुणः पाणिमगृह्णात् । तयोश्च विवादो विनाउम्बरं निरवर्तत । व्यवसायप्रवासिनः सरलाया: पन्युनामीत् स्थिरो निधामः शादि। परं स्वकार्यार्थ मोहमयीं गतागतं कुर्वन्नेष नगरीमिमामधिवस्तुं मतिं कृत्वा सरलाया इच्छामनुसरलमीनायाः प्रासादस्याधस्तात द्विवप्रकोष्टात्म यमतिस्थानमल्पिटमुपलब्धवान् । अतिविशालसौधेऽस्मिनकभाटकमवन- युक्ते बहुतिथं कालमुपियापि तत्र निवासिनोऽन्योन्यदृष्टिपथमपि भायो नेयुः । अमीनाया अन्त:पुरवलभितुझ्यातायनादधो भूतलस्थस्य सरलाया गृहस्य सूक्ष्मापास- वस्त्राच्छादितवातायनान्तःकोठं स्फुट बहिस्तो दृक्पयनगमत् । यदा च सरलायाः पतिनगरानिरयात्तदा तदा सा मनसो द्वितीयनिवन्धनभूतायाः सदनेऽमीनाया भूयिष्टमहोऽनयत् । इमे च सहचर्यो पुनः सङ्गमेनामन्दानन्दमन्वभूताम् । अथामीना स्वधमनियममनुसन्याऽवगुण्ठनपद्धति निभृतवासविशेपास्थितिमझी. त्य कचिदेव विहाराय गृहद्धहिर्निरंगात् । अतो नागरिकाणां प्रतिवेशिनां पा वृत्तानभिमापि प्रमेण संजातबहुमना परं संतुष्टाऽऽस्त । यदा यदा तु सरला निजसुखा- निशयः स्वमनुः साहचर्य, तद्विप्रयोगोत्तरप्रन्यागमनोयष्य चोमयोरित्यादिविषयमधिकृत्य समटपन, तदा तदामीना विदूरवष्टिमलक्षयत् सा । अथ गच्छति काले स्वामीनायाः कोऽपि रोदयोतको विकारो घ्यलोकि । तयोर्निगसयोः पुरसस्यस्य पयोनिधनटे सप्रेम प्रथितान्योन्यन्नरी सरला तत्पति घ रजन्यो शतपदी कुर्वाणा दर्श दर्शममीनाया धरणगता वृद्विमगमन् । सा पदी निःश्वसनी दुर्मनायमानेच पचितामानं मरोपमप्रासीपुतो निःधस्यते मूडेन स्वयेयमिति । तापनिम्बिलेऽहनि मनुपदर्शनानन्द गिम्मेोपटव्धदनी सा । सहनिवामिनावपि तावधिकाधिकममयद्धी यिनी । सोऽयं हि तमिदो सूतप्रियो नोडामण्डपु प्रयई पिनोदितामा गे नियनि दिने दिनऽपियाधिई प्यएम्पन। सा चाधीरतया पति प्रतिरात्र प्रताशमान । पर मेग पहा स्वपयागमसमय भाप्रभाव विसम्वितः समगूपदा मा मालम्ब मा, भोगन ममाप्य यपाका स्थपिदि । हि मुनिः सन्धि करिष्य इति निम्नामसारयताराम तम्य लिम्यम्य कारणं निगरी जाममापि कुतम्त्ययाऽप ·मिथ्याग्रहणम् 1 चिरायितमिति तं प्रमलं धैर्य न वा दाग्रहं भेजे । एवं तयोवैवाहिकसंबन्वे क्यारोपमाने संजाने हन्त स्वपति सा निजसन्ततेजनक इत्येवावलोकयामाप्त । प्रायेण भूयसीनां धीमतीनां परिस्थित्यरक्शोचनीयया माव्यमिति मन्वाना पनिप्रेमानन्दरसे स्वमेऽप्यनास्वादितेऽपि निजावस्थां शोचनीयां नामन्यनामीना मनागपि । अवैकदेयं पयोधिोनपापहुरे शयनीये कृतपढा प्रस्यापमुग्मनुबभूव । समयोऽयं किस प्रीप्मः । भवसरेऽस्मिन् सर्वतो निशानायस्य संपूर्णकलामायस्य धुविदुग्धाधवट- धारानिचयेन धरितमासीद्धरातलम् । जल निधेलानि हीरकनिचय इव पाश्चाय भेगिरे। पिहितेषु भयनद्वारेषु म्यस्यप्रकोप परिजनाः प्रसुता आसन् । नीनापि प्रस्वपती कमप्यनिमात्रारम्य स्वममदायीत् । यत्तदीयबालसात्या सरलया तबीयपर्व- स्वमपि विलुण्ठ्य सा हमिदस्य हानिष्कासितेति । चण्डवान्यया सहसा प्रहतेद मलं प्रबुध्य शयनासुमुत्थाय नपने परिमृउती संग्रमेण रदकण्टा चमितचकिनेव विशिथि. लाग्यष्टिः स्म्यटपादाम्यां समीपवर्तिनः सोधस्याधो भूतलस्यं सरलाया निलयमव- लोकयन्ती वातायनसमीपं चिरमवतस्थे । निवान्त विविक्तवया नियण्णमना अमीना जटाधेरूमिमाटाया मन्दमन्दमर्मरं श्रावं श्रावं परिमृदितमृणालिनीव म्लानाही प्रियजनस्य कस्यापि मृदुलस्पर्शनुपःमान्चनस्यामिलापुकामून् । तावत्सरलायाः शय्यागा विद्युद्दीपयोतितं च्यलोकि तया । वातायनस्य सूक्ष्मनेपथ्यस्य पृष्टतः सरलायाः मुकुमारशरीरयष्टिरितस्ततश्वलन्ती दृग्गोचरतामगादमीनायाः। भर्तरि निर्यात नगरान निशीथिन्यां किन्नाम गर्नु प्रवृत्ता स्यान्सरटेति व्यचिन्तय सविस्मयममीना। भय यावरसस्त्री समादयितुं प्रवर्तते सातायत्तस्यैव सौघस्याधोगृहपृष्ठभागतो निर्गरती हमिदस्याकृतिमिव कस्यापि पुरपस्याकृति व्यहोम्यदमीना । तदनुच झटिनि सरलायाः वाय्यागृहस्य दीपिका निवापितामूत् । नीरवं निमृतं प्रचलन पुस्योऽयं स्वपतिरिति क्षगं सान व्यश्वसीत्परं यदा स्वयंस्य बहिरमुद्घाटयान्तः स प्राविशत्तदायं हमिदमन्तरा न कोप्यन्य इति प्रतीता- ऽभूत । पाण्डुवदना वेपमानविप्रहा किंकर्तव्यप्रतिपत्तिमूदा स्थितवतीचा प्रभातग्रायः समयो नचिरागविता । कुत एतावान् विलम्बः प्रयागमस्य भर्तुः, कुतश्च सरलायाः शयनगृहं मध्यरात्रै प्रकाशित स्यादित्यनेकवितर्कजाटनाक्रान्ता दावायनात्परावृत्योशिदनेत्र्याभान्दर्य संभ्रान्ताऽन्तःपुरे गतागतमझरोदमीना । परेधुनिशीये पुनर्गवाक्षसविधे सा चिरं स्थित्वापि सरलाया निलयमन्घतमसावृतमपश्यत् । यहिः सर्वत्र प्रशान्ततादेवी व्यराजत् । यामिनीकामिनीवदनतिलकविन्दुरिन्दुश्चन्द्रिकान्याजेनाम्यरतलात् सुधाधाराभिर्धरातलम- धावत् । अन्तरान्तरा वारिधिपीचिमालानां मन्दमन्दस्खोऽमीनायाः कर्मशकुलीमपूरयत् । अय यावत्परावर्तते सा वातायनात्तावत्पादचारवनिमिव कम्याप्यौपीत् । ध्वनिनानेना- कृष्टेन गराक्षसविध पुनः सा ययौ । न चिराच समीपवर्तिनः सोपस्याघस्तलमागानिर्ग- च्यम्ती हमिदस्य शरीराकृति: पुनस्तस्या दृपये भ्यपतत् 1 दिमभवलवमनोपरि श्यामागप्रावारो रक्तुकाणीपश्य निशाकरकानिये वलक्षण्यं भेजाते । ततश्व गवाक्षजालप्रसारित रजतमार्जनीनिर्भः कलानिधिकरनिकः संशोधितान्धकारे पयोधिन- ·कथामुक्तावली संदोदेनेव निर्मिते शयनीय उपविश्य संदेहकोपोन्मयितहृदया मुखमधःकरवा निःश्वस्योष्ण च सा तूष्णी तस्थौ। एवं चनस्पु निशासु नैशान्येपगमुपाक्रमतामीना यावरसा सरलायाः कयटम्य संजातप्रत्ययाभूत । सरलाहमिदयोर्मध्ये निभृतासक्तिमंबन्धविषये न कोऽपि संदेहलेश इति निश्चितमतिः सा समभूत् । प्रतिनक्तं व्यतिकरमिमं प्रत्यक्षीकृस्य लोहितवदना कोपस्फुरदधरा जाज्वल्यमानलोचना शयने कृतपदा पार्श्वद्वये मुहुर्मुहुर्लुमन्ती नैराश्यादवा- निष्टन । कुतर्कपरवशेयं क्रियासमभिहारेणोद्गच्छद्रोपापा क्रोधाग्निना लुलितलुलिवान- कैस्ताम्यति स्म प्रतिदिनम् । अहो कथं नाद्यावधि सरलाया गूदकौटिल्य न तर्किन मन्दधिया मयेति मुहुर्मुहुर्विचिन्तयन्ती भृशमकुप्यदात्मने । । अथ पूर्ववद्यदा सह सख्या सूचौशिल्पं कर्तुं सरला तस्याः प्रासादं समायात्तदा- मीनाऽन्यन्तनिरूसाहा कोपेनान्तरेव तातप्यमाना, हास्यविवर्जिता समतिएत । कैश्चिदपि गृहकार्यव्यवस्थाकेशर जिता स्यात्सहचरीति सरला तामुल्लासयितुं सविनोदं प्रायतत । परमधिकाधिकमौदासीन्यमेशवलम्य विमनायमाना स्थितवत्यमीना । उचैः पुस्तकपठनं चिकीर्षु सरलां सपदि सपदि सहस्तविक्षेपं प्रत्याख्यासा । प्रतिवारं यदा सरला विशम्भालापं कतुं प्रावर्तत तदा तद्वचोभिभूयो भूयो वितुष्टहृदयमिवारमानं सा प्रादर्शयत् । नदनु सरला स्मारं स्मारं कोक्तिम् 'अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादनादरो भवतीति व्यरमद् गमनारसस्या हम्यम् । अमोनाया हृदि तावरसहचरी प्रति विद्वेषाग्निरधिकाधिक समुदचटत् । अनवरतं च ध्यचिन्तयत्सा यदावाल्याद्यस्यां पूर्णशो व्यश्वस सेयमद्य कथमीरगधर्मकर्मणि प्रवृत्ताभूत् तत्रापि निजसख्याः सह वल्लभेन । मधुरमधुरखचापि मपुरः समुदीर्थ परोक्षं मां कथं सा प्रतारितवती । अहह ! कथं कमलामिव विमलां, शारदामिव विशारदा, सतीमिव सती प्रदर्शयन्ती मलिनहृदया स्थितवन्येतावत्कालम् । अदं च तो विश्वसनीयां प्रागनियां च भगिनीमिर सम्भावयम् । भपि हामिदस्य धमवेन मोहिता स्यारसा यत् स्वपतेः पन्नीवमलस्य परोक्ष व्यभिचारकर्मणि प्रावर्ततेयम्। फीशोऽयं विधामपातः । फीशीय चलता चित्तस्य, यन्मसहचयर विश्वपां नर्मपात्रं तास्मि । महह ! कथं नाम तस्या पियाम िवमरेप्तेषु नाचिदम् । कुनश्शेयं मद्तहमयि कृतावामाभून । मपि भर्नुःपरोक्षे निभृतदुराचाराय व्यवसिनमिन्यं तया । यादतो मुग्धाननाय विनयसंपमापाय तस्या हदि कौटिल्याहिः कपमाधिन: स्यात् । मयां अपि महचर्य आग्मानं निरागर्म प्रदर्शयन्यो-रिवसनीयाः स्युः। इन्य ववितक- काटकनिकरम्यथिता या सरला प्रस्तुत विषयमुद्दिश्य पिशरुलय्य प्रष्टुकामापि स्वप्रतिष्टाया अलीम्दपानो स्थिनवी | सरलायाधिरमण्यं तदीयमधुरवचन स्वम इवेन्द्रजाल. मिर मायानिमियामीनायाः प्रत्यमादिक्षानीम् । आधि पात्मनो रससि सदमानावा- निष्टता ·मिथ्याग्रहणम् अय गच्छन्मु वर्षेषु शिगुरोकोऽमीनायाः केनापि म्याधिना ग्रन इन्याकर्म तम्य शुश्रूषायां साम्य साहाय्यं प्रदिन्मुः सरला मानुनयं पत्रद्वारा तस्यै न्यबदेयत् । परं टेम्बनिमं प्रावरणादपायव ययागत वाहकायादापयदमीना । अनेन परमोद्विग्नापि सरला सत्य नादुरान् मनागपि । गाममस्यामीनायाश्च वृत्त्रं स्वमेवमुम्बादुपलन्य जोप शिता । अयकवस्मरोचरं हमिदोऽकस्सा फेनापि निस्पायरोगेगायनो मरगोन्मुग्यः स्थितः। प्रमेण स च नष्टोडावताशो नचिाहिनष्टवागायन्नप्रायोन्तकाल इनि झाचा सरलाया गृहम्य दिशमाल्या निर्दिश्य मुहुर्मुहुः कापि समाहृतयामितीशितेनेयासूचयनोपन् । मर्नुराशयमवगत्यापितम्य परयोपिनामनिमनमिनन्दमानानन्यूचनमवासम्मीना । सरलाया आकृतिहि हदि तस्याः श्यामश्यामा मृत्युन्यायव मन्ततमवारनामीत् । अत्र पचष. दिनोत्तां भगवतो मास्करम्यानमनममये हमिदः प्रति पालो प्रथितः । तम्य निघनवृतं प्रतिवशिनां सपदि श्रुविषये न्यपदचिरचि सर्वशोपि नगरे प्रामरन् । भनुग्रंन्युना शोकाकुल्याभूदमोनेति न, परं तस्यासिमान्तेन मनम्मिता निजशयनागरे निश्चला- निष्टत् । परिचराणां गमनागमनिनादेन बुद्धमेवानामारोशकटोटेन च जागरिता । तस्या वाटकाः संम्रान्ताः संत्रनाथाभ्यधावन्मातुः दाययालयम् । सा च बालवसला गाई तान् परिष्वज्य मृदुलवधीभिश्च ममास्वास्य निजपयझेशायितवती। मुख्पु तेषु हमिदस्य सेवको निःशब्द तामुपेत्य न्यवेदयद्यया-स्नापितो धूपितो गन्धादिरूपितो विग्रहः स्वामिनः । न चिरादायास्यन्ति नागरिमा अनुवपिन इठो नेप्यन्त्ययः स्वामिनः पूतदेव- मुत्तरवियरनुष्टानार्थम् । पुरोहिता हि समायाताः । इत्युक्तया शीत्रमायामि तावदिति प्रत्युतस्तया परिचारकोऽपासरत । पयुरन्तिमदर्शनस्येच्छयाध्मीनान्त:पुरानिगन्य दीर्घदीव- गृहाभ्यन्तरमार्गान् दीपमालाभित्लासितान् समुइण्य प्रामादस्य विशाटमोपानसमी- पस्यम्य हमिदस्य शय्यागृहस्य संनिधि कयं कथमपि प्राप । अथ यावरणकोप्टम्य द्वारमु. दायितुं मा प्रवर्तते तावपश्यति सोपानपट्टिमारोहम्नी शनैः शनैः सरटाम्। निशाम्यनां शीतशीतसमीरेण कम्पमानाङ्यष्टिरव तस्यी वियवा । अवनठमुम्बी सरला च यावत सहानुभूति प्रदर्शयिनुमिच्छन्ती सखी सप्रेम ममारिदिनुं करपल्लवी बिम्नायनि तावद- मीना तो सहस्तविक्षेप नित्राय प्रवीति कटुस्वरेग समायातायि निःसंशयं वहमस्या- न्तिमदर्शनायेति । नैवं नैवम् 1 आयातास्मि रालु वकृत इति पश्चाप्रवाहिता विकम्पिताशयः प्रत्युवाच सरला । अपदचपयुत्तरा घनमंशयनमसावृतहृदया यावदमीना भर्नुरावासद्वारं समुद्घाटयति तावदन्तः कावन कावनागीमङ्गनां दृष्ट्वा माकोश पटतः प्रचलिताऽमीना। किमिदम् ? फेयम् ? कुतु इयम् ! अहह!' इयुडीरयन्ती बालतस्वरंग चकिता विस्फारितटोचना स्तम्भितेच मा स्थिता । पुष्पमालाच्छादितस्य हमिदस्त हि शयनम्य सत्रियं विन्यस्तहानुः वाममूहमदुलाम्बरवेष्टिताट्यष्टिचारवदना गौरव निरोपसुकुमारतनुभृतस्य पादयोनिहितशिराः शोश्वालावटीदेव हरिद्राक्षालित- वदनेव नि.शब्दं विलपन्ती मुक्तकणं काचित्तरंगी घ्यलोकि। अमीनया मानुयोर्ग निर्दिष्टामेनामालोक्य सरला कगजपत् । 'मम' सहज एवाम्याः शोकोद्वेगजनिती ·कथामुक्तावली विलापो विगतासोः प्राणेश्वरस्य कृते । प्योर्दी_नुरागाभिशया त्वया भाव्यम् । विदितवृत्ताः सर्वेऽपि प्रतिवेशिनोऽने 'ति । कथम् ? कदा ? खमेवास्य प्राणेश्वरीति मयाकलितमिति प्रालपदमीनाऽस्फुटम् । विस्मिता स्तम्भितेव वचनममीनाया नावगच्छन्तीव क्षणं विस्फारितनयनावतिष्ठत सरल।। ततश्च विवर्णवदनममीनाया विलोक्य सा सवैगमभाणीत् । 'अयि मूढमते ! यहिकसम्पत्तिवैभवैश्वर्यादिभिः सनाधीकृतासिवं विधिना, तथैव तेन पत्युः प्रेमोद्रेकसम्पत्यसुखभार कृतोऽस्ति जनोऽयम् । प्राणेश्वरमन्तरे- तरपुरुषा मे भ्रातृसमाना एव' 1 इति समुदीर्य विस्तवचनाऽऽस्ते सरला तावदमीना लजया नतमुखी नि:शब्दा स्थितवती । मुहूर्वोत्तरं लब्धप्रकृतिरुवाच सरला पुनः । 'अवगतमिदानी मया तव मां प्रति दुराग्रहहलाहलविकारस्य कारणम् । बालसख्याम• निन्द्यायां कुतकंजनितदुष्टसंशयपिशाचभारमारोप्य पञ्चसु वक्तेषु तां हन्त हक्पथादकारणं निष्कास्य दुर्मनायमानमामानं पर्यतापयस्त्वं वृथा। वाक्प्रविष्टानि देहिनां च्यवहारतन्त्राणि । वाचि पलु सत्यासत्यहेतबो व्यवस्थिताः । यदि सरलवचनेन मामप्रक्ष्यस्त्वं तर्हि यायाथ्यमवदिष्यः । परं हृदि निभृतं वैमनस्यमानित्य वृथा संशयजनिताभिद्रोहाग्निसन्तप्ता मृगीव घोरसंदेहजनितकोपच्याघ्राऽऽयाता निभृतमथुप्रवाईथा स्नाता क्रियासमभिहारेण मा हदि शपन्ती च दीर्घकालं स्थितासि । कामं तव भर्तुश्चष्टितं नोचितमासीत्खलु । परं यवनधर्मेण स्वदारेतरायाः परकीयाया अङ्गीकारो यथान्यायमिति प्रतिपद्यत इत्यपि विदितमासीते'। आकपतनिपत्यामीना सरलायाः पादयोविशिथिलवचनविन्यासातिमन्दस्वरा लजयाऽऽनन आविर्भूतविविधभावमङ्गा यद्वाजलिरववीत् । सखि ! क्षम्यता क्षम्यता जनोऽयम् । सनायाप्यहं चिरात्पराइमुखीभूते नाधेऽनाथीभूतेव कथं कथमपि कालमयापयम् । नाथस्य निधनेनाद्य यथापूर्व निर्विशेपमवस्थितास्मि खलु । परं सिदामने नि:सारितवालसखी दैवयोगात् पुनर्मयोपलव्धेति माग्यभास्करोऽयमिति प्रमुदितान्तरङ्गास्मीति वचः पुनरुक्तिरेव स्थान। हन्त ! इतःपरमाजीधमावामुमे ढवद्धसख्ये स्थास्याव इत्युदीर्य सालो गाढमालिप्य निजशयनागारमेनामनयदमीना ।

·॥श्रीगणेशाय नमः ॥ ५. वृत्तशंसिच्छत्रम् राजदुगांचातिदूरं कस्याचिद् ग्रामटिकायां रय्यास्यामेकदा कस्यक्ति पुरोहितस्या- रमजा रूपयौवनसम्पन्ना नवयौवने ग्रासर्वधव्या सह डामात्रामनोऽशाविंशतिवयिण चनुरङ्गं प्रोढन्यास्त । पित्तलदीपिया मन्दमन्ददीप्या मुखशाला मामिप्रकाशितासीत् । "हो! अनुपम! पुनरपि जितोऽसिमया तृतीयवारमद्य"। इतीन्दिराजवीजामातरं शारिनृपस्तम्मनं सम्पाद्य। समाश्रितोदासीन्येन पराजयः प्रन्यपद्यत जोपमनुपमैन । नानाविधनटिलचिन्तातराकुरितमासीत् खलु नदीयहृदयम् । किञ्चिदज्ञाननीरं ममापन - म्येव नाविरस्य तदानने काचिमन्दिग्धतोपाटक्ष्यत । "ft संवृत्तं भानोऽद्य ? कैविचारतरराष्टं चतुरन्पटोर्भवतश्चेतः" इतीन्दिरा वमच्छन् । अनुपमः-आवयोरिता प्रस्थानस्य चिन्तयाऽऽकुटीभूतोऽस्मि । ई-पितृचरणैः पञ्चाङ्गावलोकनं कृतं न येति ज्ञानुमिलामि ग्गल । अ-कुतः? ई-युवयोः प्रयाणानुकूलशुभमुहपिलब्धये। अनुपमस्याधरोऽस्फुरत् । विनतमुखः क्षगं स तूष्णीं तस्यों, तत इन्दिरायां बदष्टिः फिदिहस्यं तस्यै निवेदयितुमिच्छनिव सम्भ्रान्तचेठा वभी। ई-मवयस्थानमाशु मा भूत् । थ-अप्येवं भवत्यामिलप्यते । ई-(सगद्गदम्) अनविक्रान्तशिवास्ति मदीयवामा मोरा। प्रथमत एव भविताऽऽवयोर्वियोगः। प्रकोष्टस्य तमोमयकोगे श्रुतिपश्नं कुर्वनिन्दिराया जनको जराक्रान्तो जगद "नास्त्येतावदल्पवयस्का मीरा । द्वादशाब्ददेशीया हि सा संप्रति। त्वमेकादशवर्षायामी- रद्वाइसमये। चनुर्दशवर्षीयायां च वयि समुपजाता तवाग्मजा" इति । अत्र सहसा चम्वेिन्दिरा जिहां दवा पितरमच्छन् । "तात ! अपि पञ्चाङ्गमावलौक्तिं भवता" इपि । “आगामी भानुवासरोऽनुएलः प्रयाणे" इति प्रवया राजदुर्गवर्निनो देवालयस्य पुरोधा अम्यधात् । ततश्च विशीर्गहस्तलेपान् सचिन्य जीवोग परिवेष्ट्य च तान् म समुत्थाय मुग्यशालातो मन्यरमपासपत् । अयेन्दिरा सायतोच्यासं दीपिकायां तेलमधि- कमुन्यज्य मृदुस्वग्णामवीनामावरम् । सतामात्रमशिष्यते प्रयाणस्य युवयोरिति । अनुपम :- महावाम्या देशान्तरमायास्यति भवतीत्याशास्यने बलवन्मया । -पितृपादानकाफिनो विराज्य यं नाम निर्गयमितः । परिपेवितुं सानवश्यं कोऽप्यरेक्ष्यवे। --- अनमि सर्वया मया यदस्मन्मदन एवं भवती नियं कृवावासा भवितेति । - ·३२ कथामुक्तावली ई-आदी प्रायो लज्जाशीलेव वत्सा में प्रतिभायापरं क्रमेणातिकान्तभीस्वाss- चरिष्यनि पत्युः परिचरणं विना निर्यन्धम् । अतिसौम्या मुशीला दक्षा च कन्यका मे। इति सबाप्पं नयनयुगलं मार्जयन्तीन्दिरा व्याहरत । -देवालयं यानेषु भवदीयपितृपादेषु कथं भवन्याकिन्या स्थास्यते विजने स्थले? ई-किं वा करणीयम् ? चार्ध गुरुजनस्य योगक्षेमं घोडुमर्हन्न्यान्मजाः । नोचेनिन्दास्पदं खलु ता भवेयुः। इति निगद्येन्दिरा स्वकेशकलापं विमुच्य करपल्याभ्यां वेगीं विरचयितुमारेमे । अ - अहो कामनीयकं मवत्याः कुन्तलानाम् । -मीरायार चिरतरो भ्रमरसदशमसूणकुटिलाटकालाप: कौशेयस्य मार्दवं भजते। अ- अ--न मयाद्यापि लक्षितोऽसौ। तदादासीन्याकिञ्चिद् विषण्णाभूदिन्दिरा । ई-आरूढनवयौवना वर्षद्वयोत्तरं वत्सा मे भवन्सहचरी भविता । -अस्त्येकवावनितले- इ-(सकुतूहलम् ) का नाम सा? अ-भवतीमन्तरा न भवेकाप्यन्या मत्सहचरी । इति किंवातव्यतामूढस्य जामातुर्मुखादकाण्डे निःसृतं वचः वचनस्य याथाप्य भिक्षासुरिवेन्दिरा शून्यदृष्टया तं ध्यलोक्यत् । निद्रालोरकस्यास्फुटकल्पनमिव प्रत्यमापन वचनं तस्य यत् स युनरभ्यधात् । अ.- अपि जानानि भवती यद् भवत्या वियुक्तस्य मे शून्यशून्यं भविता जीवितमिति? इन्दिराया मुम्बाब्जम्य मृदुलत्वं सपदि रिलीन, तनच कापि रुक्षता दृष्टिगोचरता- मापतत् । विस्मयस्तिमिनेव सा स्थिता क्षणं तूष्णीम्, परस्तात्तद्वचः श्रावं श्रावं नितरां मम्मानना समभूत। भ-मामपट्यापार भवारण्याम्युनिधी निपातितो मनसिजेन तवश्च मन्तापगद्विापदे निक्षितः सन् यिनी घेदनामन्वभवमिति न कोऽपि पृथिव्यामाकलपिनु प्रभौना इति कयं कथमप्यगदत्तरणः । रोपानिनेन्दिरापा नैवदन्त नितरां प्राज्यटत । "भट- मटमीहपनी "नि पहातरं मा निजगाद । अनुपमस्याननं नैराश्येन विगंता भेजे। ई-(मविगदम् ) अहो नवदनुरूप चटिक भक्तः । सिमिति माहतेनेवाययते भवता । कुतोऽयमुपस्टयो येन भवन्द्रियसंयमो विनाशिनो पशिर्ष घेतमय पिटाम् । का विरिक्षान पहाता मातो प्रिस्तिम् । क्व हस्तलिविताना गायाना ·वृत्तशंसिछत्रम् ३३ विशुद्धिकार्य यस्मिन् सुदीय व्याटताः स्य। किमिति रागाभिपण कलुपीकृत विद्वत्वं भवतः। नवोदैव मदीयवासा भवतो हृदि विराजमानाऽग्रिमपदमलकुयात् । अहं तटीयप्रसूर्मातृभावेनैव सम्भावनीया भवतेति ! अचिन्तयञ्च । "कि भविष्यति वालिकाया ममाद्य। मुग्धेयं न विरानवयौवनपदमारोश्यति । परामुम्बम्य पन्युगेहे कीशी तनी- वनयात्रा भवेत् ?" इति चिन्तयन्ती जामातरि बदृष्टिरस्थादिन्दिरा। स च वनाहत इव निष्पन्दः स्थित. वान् क्षणमात्रम् । तदनु क्षिप्रमुत्याय स्वायं करियतं शयनागारं प्रति स्खलदनिश्वचालानु- पमः। अपूर्वप्रशान्ततया गृहमेनटानं स्थितम् । निशीथसमयमाण्यानुग्रामस्य प्रचण्डकांस्य- मुच्चरस्वनन् । सञ्जातलनश्चिन्तासवानप्रहतश्च निजतमोमयप्रकोष्ठे दीर्घमितस्ततः समचल- दनुपमः । पूर्वममाध्यत्वादुद्वाहस्य सह गतमर्तृकयेन्दिरया नझमासान् परममाविलय्य- मसहतपः । पर्यन्ते भग्नाशस्तटीयवालिमामुपायंस्त येन विवाहोत्तरमिन्दिरापि तयोगृहे निवसेदिति । इदानी नु अपाभिभूत: "स्वान्तराशयं ममूलमुत्पाध्य कस्मिन्नपि गिरि- शिखराने विजने मित्तिभिः परिवृतेनान्मनावस्थेयमानीवम् । विषयोपमोगामिलापम्लुपतां नयतामनमिनेनोपहायास्पदतां नीतोऽम्मि। अपूर्वयं विडम्बना।" इति मनसि कृत्वावर्गनीय- क्लेशातों गुरचिन्तनमारमसहमानो मुग्यशालां प्रयुद्धतमपद्रमचलत् । तस्यां तम- सावृनकक्षायां क्षणं यावत् विष्टति तावचस्या अवि योपितो रदितनादं सुटं शृणोति । इन्दिराया परितापकारणीभूतमान्मानं विजानन् वज्राघातेनेव प्रभियान्तःकरगोऽभूत । शनःशनामद्वार प्रति गया निःशलं सपदि तमिस्रायां न्यमनत् । सूचिमेघतिमिरे दुःस्वायम्त इव निभृतमास्त मुहूर्वम् । दूराद् ग्रामरक्षकस्य स्वरप्रतिध्वनिरनिलसूत्कार- मिश्रितो रम्यमपूर्व परितः प्रासारयत् । विरन्यमाऽनुपमो राजदुर्गगामिनमध्वानमात्रि- तदान् । अचिराद्जनीनायवियुका रजनी विलम्मदुःखमसहमानव प्रभात प्रयझत । अथेन्दिरा प्रकोष्टान्तरं प्रविश्य धनमायाः पावें शयने शयितवती जामातुः पापसंकल्प ध्यायं ध्यायमुनिद्रनयना ! पापबुद्धिाद जामातुम्तस्यां जुगुप्मां महतीमनीजनन् । भवदीच्चामानं "हा कि भविष्यति वाटिकाया मे । विधवाजीवनापेक्षयापि निरस्कृतपन्या जीवितं ननु दुःपतरम् । महानयोंपनिपातेऽस्मिन् प्रागन्यागेनापि रक्षगीया चन्मा" । मुहुर्मुहुश्श परिस्फूर्जतो वामस्याद् विपाइपरिवाहिना नया टेन चिरं बालिकामवेक्षमाणा मातृप्रेमनिझरप्लाविता नवनीतमृदुलं तस्याः कपोलं पयंचुम्वयन् । • व्यचिन्तयच्च । "मुझम्तरणोऽयं कयं नामाज्ञां वालियामुट्ठोई प्रवृत्त इति यदादितो विलक्षणं प्रन्यमान्मे तदिदानीं सर्वमेव स्फुटमस्ति" इति । ततवानुपमस्यापूर्व- मौमनस्यं येनाकृष्यमागासीपुरा स्वयं उदय रोपमेर हदि तस्या अनीजनन् । योमसिना चामानमेव मा भूयो भूय टपालन्ध पर्यवान च गाई दारिनं पुनः पुनः। अथ परेववि जामानुः शयनागारं रिनमध्यत । कृत्स्नं दिनं न न्यवर्तत समन्दिरं न धान्येधुन परमो वा । सर्वत्र रख्यामामे समीपवर्तिनामान्तरेच मययाय ते गवेषयामास जनः। परं म पनपि प्रयक्षीचकारानुपर्म कोऽपि सत:परमपि चिराय ग्रामीणनितोऽमी!

·३४ कथामुक्तावली नासीनु विना नैराश्यं किमपि फलम् । मासाधीत्तरं जातचित्तशामाक्षराङ्कित छत्रं शिरस्त्राणद्वितीय राजदुर्गापकण्ठवर्तिनो लालपुरीनाम्नस्तडागस्य तटे गुल्मान्तरित- मुपालभ्यत केनचित् । परितप्तमानसेन तपस्विना प्रायः कासारस्य नीलमणिसवर्णजटेषु परमानन्द उपलब्ध इति तातं जनः । पर्यन्ते च नामशेषमेवामन्यत जामातरमिन्दिरा। एवं व्यतीतमन्दानामशदशकम् । क्रमेण मोगापि बालविधवेत्यात्मानमाकलयामास । इन्दिरा च गुरुतस्या चिन्तया कवलोक्रियमाणेवावतस्थे । * * वर्षाकालः । अमावस्या तिथिः । अपराहसमयः । पुण्यपुरोपकण्ठे खड्कीनामोद्देशे समीपवर्तिन्या नद्यास्तटं बभूवैकदा संकीर्ण जनोधेन । अश्रादि नैराश्यशप्ति क्रन्दनं सहसा कस्याश्चिदुःखार्ताया अङ्गनायाः। मध्यमवयस्कस्ताएस: कश्चिदस्य प्रदेशस्यान्तिकं निवसन्निशम्य स्तनदीतटं प्रति तस्वरे। निगजलकल्लोलैः सहसाऽऽकृष्यमाणाया: कस्याश्चि- किंकर्तव्यतामूदाया युवत्याः सानिध्य क्षणामाप्तवान् । अंथ निमजनोन्मुख्यास्तस्या यसनाञ्चलानं पाणिना स्वा तटमुपेत्य तदीयशिरीपपुष्परेशलं वपुस्तटस्थशालोपरि न्यधात् । उन्मीलितनयनयुगलं तरुण्या वीक्ष्य तापसो विस्मयस्तिमित इवाभवत् । कोऽध्यवर्णनीयभावविकारो हृदि तस्य पादुरभूत । युवरयाः कान्तिविशेषशालिनमाननेन्दु निरीक्षमाणस्यारूढाने कतकस्य चिराद्विस्मृतं पूर्ववृतं सहसा स्मरणसरगिमारक्षदगमय व्याकुलता हृदयं तापसस्य । "प्रतीक्ष्यतां तावत् । मदीयकुटीरतः प्रावरणमानेप्यामि शीघ्रम् ।" इत्युक्त्वा युवत्याः सखीगणं विसृज्य क्षणात् कश्मीरदेशविनिर्मितप्रावरणं कश्मीरजसवर्ण गृहीत्वा न्यवतत तापसः । तेन च कुमायोः स्कन्धयुग्मं कमनीयं समाच्छादयामासुः सहचर्यः । ततश्चावलम्यमाना द्वयोरंसयुगले नगरोपकण्ठवर्तिनं विधवाश्रमं प्रति मन्यरगतिः सहचरीभिः सार्ध ययौ युवतिः । तापसच कृष्णवर्णकूर्चमारमीयं परामृशन् पाणिना निजजीर्णकुटीरं शैवालाच्छादितभिातं ययौ । एप त्यागराजाभिधो निखिलमप्यहः प्राक्तनहस्तलिखिततालपनपटने च्याप्त: स्थितवान् । न कस्याप्यासीद्विदितोऽसी । निशा तस्यां मुहुर्महुरापराहिमयुतं तरस्मृतिसरणिमारक्षत् । संलमक्लिसाम्ब. रतनोः सयान्तलाया युवस्याः प्रतिमा ततस्यनवरतमाविरभूत् । साऽवि येन महाभागेन परियावासीमाटात्तस्मै धन्यवादान् वितरन्ती चिराय जागरितावतस्थे रजन्याम् । तदनु प्रस्वपती चादाशीस्वमे स्पृहयालुमुखं सौजन्यसंमुताभियुगलं तापसमेव । अप द्विदिवसोत वापसमावरणहस्ता तस्कुटीरमभ्युपाययौ युवतिः । उटमादरि. हिन्दभूमी तालपाणि पठन्त संस्तरमध्यामीनमद्राशीच्या तापसम् । भय मियोऽभिनन्दने जाते पुरती समीति मुगृहीतनामधेया धरातलमागता राधेव नयनाभिराममुपराजी. पाययुरन स्यागरा सविस्मयम्, "अपि भवद्भिरपगम्यते शास्त्रीय विज्ञानमिदम् " इति। स्वेग्युषापा तालपग्रेगैन पाणिं तस्याः सनाधीवास्यागराजः । "अहो फियदद्नु माम पुरातनकरितः स्वहस्तलिखिताना प्रबन्धानामध्ययने घेदाभ्यं भवताम् ।"

·वृत्तलिच्छत्रम् इत्यस्फुटमवद्वामी साश्चयम् । " पाठयिष्यामि यदि कदाचित्रागच्छेद् भवती” ति प्रयश्रावि त्यागराजेन । तदीयनिमन्त्रगमुरीकृत्य ममाययौ रामी पुनर्नदीतदं कियद्वाम- रोत्तरम् । तदारम्य तयोर्मियः साक्षाकारोऽभूयो भूयः। व्यतीता मामा: केचन । जीवितमुभयोयनचिरापार विरसमासीत्तदिदानी प्रमोदज्योतिषा समुद्भासितमिवाभवत् । स्त्रस्तपूर्वकयामनुनवतोरनयोन विदितमासीद्यदष्टादशाब्दितः पूर्वमुभी यथाविधि परिणीता. वास्वामिति । भवान्तरे प्रत्यहं च गाढा गाइतरो बभूव तयोः प्रेमवन्धः । अर्थकदा प्रदोषे जावीरपादपस्यैकस्य मूले कस्यचिन् महामनः समाधिसमीप- वर्तिनि परिचिनपूर्वा मीरां परमद्य रामोति विशुनां प्रतीक्षमागो विजनमागे वष्ट्रि खर्तिनि क्षेत्र एककाच्या निरीक्षमागो विस्फारितलोचनश्चिरमास्त त्यागराज: परिचित- पूर्वोऽनुपमः। पर्यन्ते विदूरमालोक्य तन्वीमाकृति काञ्चिद्रोमाञ्चिनकलेवरो बभूव सः। नाचिरान्ममुपेतां प्रेयसी विञ्चिद्विवर्गवदनां वीक्ष्य हृदयं त्यागराजस्य निशिनशल्यविद्ध- मिवाभूत् । अपाक्षीच तो विरादस्य कारणम् । माऽब्रवीदितः परं मम निमृतमागमन- मनापाध्यं मिला विधवाश्रमे तस्मिन् परतन्त्रास्मि खलु तयाप्यद्यावधि तत्र कस्यचिवधि- कारिणोऽनुमन्या भवद्दर्शनसुख कथमपि मया लब्धमामीत् । दीपावलीमहोत्सवकारणाद् विश्रान्तिकालो न चिराद् भविष्यति तदाध्यापका विद्यार्थिन्यश्च भूयिष्टाः स्वस्वगेहं यास्यन्ति । इयुक्तस्तया व्यागराजः प्रयवादीत् मियतमे कृतं चिन्तयायव हि निर्गप्यावहे विवाहस्य मङ्गलतिथिमिति। 'ननु गन्तव्यं मया श्वः स्वग्रामे वाधवानामनुमतिप्राप्त्यै। " इति तस्या वचनमाकर्ण्य तापसस्य वाहुयुगलमवमढं पार्श्वयोश्वावलम्बितं निःपावमित्र । नापारधि पृष्टमासीतेन प्रामस्य नाम प्रेयस्या न वा तस्यै निवेदितं तेन पूर्ववृत्तमात्मीयम् । भय ससाध्वसमनुयुक्तं तेन । अपि ते बान्धवा अस्मद्वाह निपेन्स्यन्तीति । रामी—वहम, गतभर्तृकास्मीति विदितमेव ते । अस्मद्मामे विधवानां पुनर्विवाहो न सम्मवनीयः। अतो व्यतिकरेऽस्मिन् वान्धवानामनुमतिरवश्यमेव ग्राह्या मया। त्यागराज:-कियान् कालोऽपेक्ष्यते भवत्या गवागतयोः । रामी—मासार्थेनान भवन्तमुप॑प्यामि । इति प्रतिश्रुतवत्यां तस्यां मुहूर्त दूष्णीमा टेनामुभी । वासरोऽप्यवसितप्रायोऽ- भूत् । प्रदोषस्य निष्पभवं गादतरं समजनि । रात्री तस्यां तटिन्या घर्षरशब्दं श्रावं श्रावं चिराय न निद्रासुखमवाप्नोत्तापमः। भाव्यनिष्टसूचविचारसङ्घलमभूत्तचतः । मरतो मर्मरध्वनिः कुटीरस्य हस्वद्वार- कपाटाभ्यन्तरे सूसूकुवस्तदीपशोकावचिन्तनस्य प्रतिध्वनिरिवानावि । तमित्रा च रमगममियियासुम्लानमुखमिन्दुं समुचितनीलवर्गाबरगुण्ठनेन सावधानं तनुयष्टि- माच्छादयितुमुपागमत | भय समयेऽस्मित्यागराजो विगतनिद्रो व्यचिन्तयत् । 'कि वदिष्यन्ति प्रेयस्या यान्धवाः ? अपि न निवस्यति सा मन्सविधम् ।' ततो मूर्तिस्तदीया सहसा तचेतसि विलीनाऽभूत् । अश्ययास भाग्मने । 'शनिवेद्य प्रियाय ।

·कथामुक्तावली मप्रथमोद्वाहबाट तपाणिग्रहणमन्याय्यं खलु भवेत् । परित्यक्ता नवोदा जीवत्येवाद्य प्रायः । तथापि धर्मशालेवेकपनीयतामहो न प्रतिपाद्यते । परं गचा रध्यामाम पुनरवश्यमेव तद्विपये विधेया पृच्छति निश्चयमकापति स्यागराजः । तदनु द्विवदिनोत्तर राजदुर्गवर्तिनो देवतागारस्थाने समाविशरसायम् । आसीरसन्ध्योपासनाऽप्यवसितप्राया। देवमन्दिरस्य घण्टानाद उच्चोञ्चरनवरत शुश्रुवे । अथ गगनवलचरमावर्तिनि दिनकरे समूह उपासमानामेकैक्शो देवालयानिश्वकाम | त्यागराजः क्षणमात्र प्राङ्गणे विलय मागे यात्मवलति तावत्तसग्मुखीभूतायाः कस्याधिदहनाया दर्शनेन स्तिमितोऽभूत् । सेयं पूर्वमपूर्वलावण्या युवतिरिदानी मध्यवयस्कापि ससौष्टवपुष्टाङ्गी चारवदनेन्दिरासीत् । तमेतं संवीक्षमाणायास्तस्या जामाताममन्दानन्दपूरेण परिहावित हृदयम् । दृष्टिईवाप्प. जहाऽभूत् । किमिदं स्वप्नोऽनुभूयत इति मन्वाना दीर्घतरं निशश्वास सा। मिया विस्मयेन कुतूहलेन च गृहीतं हटादन्तरङ्गमेतस्याः । जामातरं संबोधयन्ती “कि भवाननुपमः ?' इत्यम्यवादअधानेव स्वनेत्रयुग्मम् । जामाता निरुत्तरः स्थितवान् क्षणम् | "किमुत कोप्यन्यो चा महाभागः?' इत्यपृच्छत्सा पुनःसन्देहात । अभिज्ञातोऽस्मि श्रीमत्या सम्यगित्यस्फुटं प्रत्यभाषि ससम्ममं साम्प्रतिकेन त्यागराजेन परिचितपूर्वेणानु- पमेन । ततश्वापृच्छद् "अपि कुशलं श्रीमत्याः पितृदेवानाम् ?" इति । "दिवं गतास्ते पञ्चम्यो वर्षेभ्यः प्राग" इतीन्दिरयामाणि । अथ तदीयमन्यापि प्रायः कालवशं गता स्यादिति बलबदाशासानो विनताननः क्षण जोपमस्थात्पुनस्तापसः । "अपि यत्सा श्रीमत्या..." इति वचनाध एव स व्यरमत । ई-चिरादवियन्तमुग्धावस्था लावण्याविशयसम्पमा प्राप्तोपुल्लयौवनदशां शोम- तेतरां में नन्दिनी । फुत: समायावा भवन्तः ? इति पृष्टोऽप्रवीदनुपमः पुण्यपुरोपान्तवर्तिनः खड्कीनाम्नः प्रदेशादिति । अय निशम्य नाम पुरस्य परमविस्मयसरणिमाक्षरसा । " अपि प्राक्तनहस्तलिग्विततालपत्रेषु नियं व्याप्ताः स्थ पूर्वववे" ति तत्तादाम्यं परीशिनुमिच्छन्ती पप्रच्छेन्दिरा । तयेति तेनोक्ते. व्यज्ञानासा सद्यो यत्पुरये यस्मिन् निजात्मजेदानीं निबद्धानुरागास्ति तेनानुपमेनैव संप्रति ग्रहीत यागराजनाम्ना भवं भाव्यम् । भयं च पथिकः स एव येन परित्यक्तामीनातिकान्तशैशवा नवोढा मीरा प्रागटादशम्यो वर्षेभ्य इति । अभिता- मेनानेन परमानन्दनन्दिलं समभूतीयान्तरणम् । हपानिरायन रोमाशितगायटेस्तस्या अक्षरेण परिहावित टोचनयुग्मम् । तथापि स्वान्तर्गत विचिन्तनस्येगितलेदामपि सस्मै माअयोधयन्ती परसानामातरी परस्परपारमार्थिकतादाम्यामा अल्सिविस्मयपहाटी कारयिष्य इति रिति निधियानवी दिन्दिरा । "अविवाहितः फल्पायमानोऽयमेता. पान्समयो भवन्तं प्रतीक्षमागया मीरया । अपि नासीशगमपि वर्षेषु व्यतीवेषु सदर सापदामानरेक्षितुं मनस्यमिहारो भवताम्" इति । निरत्तोऽनुपमः । शुकण्टो. मर्मरमानुसारेन परिवियो हदये निजानुचितागायनीष्टम्येन नितान्तयनिता नमाननीयनम् । दमामुटिश्य पया यथा मा प्याहरन सपा प्यागूदनुपमो निरः ·वृत्तशंसिच्छत्रम् स्तिमितश्व।पूर्व यस्याः स पाणिमगृहासा मुग्धेदानी क्षणमा तत्स्मृतिसरणिमाल्टासीत्। मूर्तिश्चान्यस्यास्तन्मानसचित्रफलकात्तिरोऽभूत् । यास्यावस्तावसदनं सत्वरमित्युक्त इन्दिरया किञ्चिद्दोलायमानमना अबवीत् । म.-कस्यचिज्जनस्य गृहे स्थापितां पेटिकामानेतुं गन्तव्यं मयादौ । गम्यता श्रीमत्या तावत्पूर्वमायास्यामि पश्चात् । इ०-परं मीराया भविततिहदेकस्य विलम्बो मा भूत् । अ०-भगवति ! अपाने प्रेमानुबन्धोऽयं निहितो भवत्या किल । इति निगद्य सगद्गदमगुलीावर्तयत् पुनः पुनः ससंभ्रमम् । मैवं मैवमित्या- श्वासयन्ती रय्याग्राममार्गेण प्रत्यचलदिन्दिरा जवेन । अथ निमालयस्य प्राङ्गणं प्रविष्टमानां तां मीराऽभ्यधात् सविस्मयम् "अम्ब ! कथमिय-सत्वरं प्रत्यागतासि ?" ई-वसे । श्रुतं किजिदृत्तं मया। मी-किमुक्त पुरोहितः? कञ्चिदनुमन्यते तैः पुनर्विवाहो मे। ई-देवागारं प्राप्तया मयावलोकितो द्वारि कश्चित्सुहृदनुपनस्य । सर्ववृत्तं तद्विषयं जानाति महामागोयम् । भोजनाय निमन्त्रितश्च मयास।। न चिरादागच्छत्येवात्र । मी-अथ...अथ...जीवयद्यापि... इं-मैतत्कथितं तेन । वसे! अलं चिन्तया । न चिरात्सर्वमेव नौ विदितं भविष्यति। मी-कथं गच्छेयं खड्कीपुरम् । अयि मातः सन्देह पिशाचाभिभूता विगतप्रायमाणास्मि खलु। ई-वसे! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। सर्वथापि शुभमेव भविता । एहि तावत् किञ्चिन्मिष्टान्नं प्रसाध्यम् । अनुपमस्य सुहृच्छुभवार्तासुखेन पूरयिष्यति हृदयमावयोः । इत्युक्त्वा प्रसन्नानना प्रसूर्मारामाठिप्य गाढं महानसमनैपीत् । अत्रान्तरे देवमन्दिराद् बहिबिलम्ब्य किधिदनुपमो रव्याग्राम प्रति घनाज । अष्टादशसु वर्षेषु व्यतीतेपु न किञ्चिदपि परिवर्तनं तदृष्टिगोचरतामयात् । तान्येव क्षेत्राणि यथापूर्वम् । तदेव पतत्रिणां विस्तम् । त एव यथादौ शुष्कतृणराशय एकपार्श्वप्रवणाः । कर्कशस्वरं टिटवीविशेषाण्डवानां शृण्वतोऽस्य स्मृतिसरणि समारुक्षत्पूर्ववृत्तमात्मनः। शनैःशनैस्तु तिरोभूद् भूतकालः । वर्तमानकाल एव तच्चेतसि दृढमूलः स्थितः । ततश्च प्रतिपत्तिमूढ इव 'के सुप्तोस्मि ? किं जागर्मि वा? किं कुर्याम् ?' इत्यनिश्चितचेता विजनं प्राममासा. दयत् । अदूरादिन्दिराया गृहस्य धूमनालिकोद्गीर्णधूमनिकरमीक्षमाणस्यास्य प्रादुरामीद वेपथुर्दे । 'आख्दानेकतर्कस्यास्य व्याकुलवामवर्णनीयामुपजगाम हृदयम् । व्यचिन्त. यच्चासौ । 'हन्त ! अष्टादशम्यो वत्सरेभ्यः प्राइ नशेढां सजीवां भूमौ निखातवानहम् । तत्सविधे पुनर्गमनेन प्रेयसी मे रामी परित्याज्या स्यात् । इति चिन्ता निर्मर्यादेव ग ·३८ कथामुक्तावली प्रवृद्धिमाख्दा तं चिपलेशतराम् । पर्यन्ते शिलायामेकस्यामुपविश्य स्तिमितोऽवतस्थे । नैयटिका व्यतीताः । प्रत्यासन्ना निशीथिनी । समाधेनिःशब्दतयेव समावृतोऽभूद ग्रामोऽयम् । सूचीभेधतमसा द्विगुणीभूतानुतापः शून्यदृष्टिरसद्याधिमन्वभवद्वराकोऽयम् । तदीयशोकाग्निनैराश्येनेव संवर्धितोऽदन्दह्यत.तद्वाह्यकरणम् । सर्वतो दिशः शून्यतां गताः। निखिल गगननिष्प्रभमेव वभी । आरूढवार्द्धकरायं सहसामानं सङ्कल्पयामास । तदनु कृतमतिरिवोत्थाय झटिति इन्दिरागृहगामिनो मार्गानिवृत्य तमिस्रायां निममन । * * सप्ताहद्वयोत्तरमिन्दिरया सद मीरा खड्कीप्रदेशसमीपवर्तिन्यास्तटिन्यास्तदे यथा- प्रतिश्रुतमुपातिष्टत ।सुतरामवदीर्णहृदयाऽपि सन्देहास्कृतनिश्चयासोन्मोरेदानीम् । “अम्ब! कि नाम मया तस्मै निवेदनीयम्" इत्यविदितवल्लभतादाम्या न्यगददसन्मीरा । "वत्से ! कृन चिन्तया । सर्वमेतन्मयि विसृज्य विश्रब्धं तिष्ठ । स्वयमेव तस्मै निवेदयिष्यामि "।इतीन्दिरा मीरामाश्वासयन्मृदुस्वरेण। अथ दिवसोऽप्यसितप्रायोऽभूत् । सायन्तनचित्रविचित्रकुटिलच्छायाभिः सर्वत्र किमपि रुक्षवलक्षण्यं प्रसृतमासीत् । सङ्- केतस्थाने प्रतीक्षमाणयोर्मातृदुहिनोदः कालो व्यतीतः । निरिणी सघर्धरशब्द पादयोस्तयोनिकटेऽसुखुबद् विमनस्केच । क्षेत्रेषु चरतो गोवजस्य ग्रीवावलम्यमानघण्टानादो न्यूनीभूतः क्रमेण । प्रयासनायां निशायां वेपमानगात्रयष्टिीरा शून्यहृदयेव तस्थौ । "कशिनानाति तस्य ... तब प्रियकरस्य वसतिस्थानम् ।" इति मन्दस्वरेणेन्दिरया पृष्टा मीराऽगुल्यैव तनिर्दिदेश । उभे च सद्यस्तापसस्य विविक्तावासमुपजग्मतुः । मलिनवातायनो रजःशुपतृणावृतः कुरीरो निरानन्दतां नितरामेधामास । शवलाच्छादि- वाम्यो भित्तिम्य उदभूत क्लिन्नताशैत्यम् । कुटीरस्यान्तरत एव द्वारमार्गलीकृतमासीदिति कीलकेनान्तर्गतगृङ्खलामृदृरय सलीलं द्वारम्पाटमुदघाटयदिन्दिरा । प्राविशच सह दुहित्रा मुसप्रकोष्टम् । कुटीरे सर्वत. परिभवनैराश्यातिशयशोकादिभावा व्यक्तीभूता आसन् । शून्यशून्यतैवावतिष्ट सर्वत्र । भग्नाशया समारूढा विपादस्य कोटिमिन्दिरा कुटीरान्नियंयो । मीरा तु ततो निर्गन्तुमनिच्छन्तीव मुहूर्तमलिन्दभूमी चिरायिता जो स्थितवती । शोकातिशयेनान्तईन्दसमाना बहिः शून्यकुव्याः स्तम्भितवाक कनिकालमिन्दिरा तस्यी। मीराबदत। 'मातः क्षमायैव मे प्रायः सर्वमिदं संवृत्तं स्यात् । पूर्ववसामानमिदानी गतमकामाकठयामिादुराशामृगतृष्णिस्येवासौ वपस्वी त्यागराजो निलंनया निलक्षणया मपा प्रतारित किछ । तथापि स्वस्यानिवेदनान्निवारितास्मीनि शुभमेव " इति। निशम्य तस्या पचनमधिकाधिकमयदीर्गहृदयेन्दिरा प्यचिन्तयन् ।' जन्मान्तरोपार्जिनस्य दुष्कृतस्य मे फिर परिणामो यन्मन्मनारयन'फन्यादनथपरम्परा समुदभूत् । हन्त कन्याजामावरी विरमापयिनुमियान्यन्तरिपरीतमेव ध्यधायि मया । साइमेसंविधा पापकारिणी निलजीरिता गाया यया स्यामनाया निर्मूलगुन्मलित: मुम्पद्रुमः'। इसीन्दिराया भमानुतापामिना भरमारियमार्ग हृदयमासीत् ।

·वृत्तसंसिच्छत्रम् अय यावल्कुटीरान्निाच्छन्ती मीरा प्रवेशद्वार पिधातुं यत तावत् कपाटस्य पृष्ट दिलीनं छतमेकं वापसस्य नामाद्वित्तं भूमौ सहसा न्यपतद । सपदि सदुदृत्त्याम्यधान्मीरा " अम्ब! अम्ब! पश्य ! हन्त तस्येदं स्त्रम् । तत्स्मारकमिति रक्षिप्याम्येतत् ।" इत्युक्या छवं सादरं सबहुमानञ्चादाय बद्धमौनां प्रसूमुपेन्य ममं तया प्राचलप्रदोपे । कय कतिपय- पदानि प्रचलन्तीम्यां बिजने मागे प्रदोपसमये दूरादेव ताम्यामाटोकि कस्यचिपुरुषस्या- कृतिः । नचिराच्च तापसस्तयोः पुरतस्तस्था। समालोक्य मोरा रोमहर्षाकम्पमाना विलुप्तवाणिव बभूव । तापमस्तु स्वमगतदृश्यं पश्यन्निव भूलग्नस्तस्यो । प्रहरीन्दिरा साशीर्वादवचीभिर्वसाजामातरावमिनन्ध तयोः करौ संयोजयामास । ततश्च सगद्गद न्यगदत · अहो! अनुपम ! अमूल्यं सलु भवदीयं छत्रमिदं येनाष्टादश वर्षागि विश्लिष्टया भार्यया पुनः संयोनिता भवन्तः सर्व च सुखावहं पर्यवसिनमिति । !

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ६. हैमसमाधिः दिवसोऽवसितप्रायः। अस्तं गमिष्यतो भगवतः सहस्ररश्मेररगरश्मिभिश्चम्बितानि हिमच्छनान्युच्चोचशिखरागि हिमाचलस्य विविधधातुमयत्वाद् देदीप्यमानानि नानाविध. रत्नखचितानीव विदुराप्रतिभान्ति स्म । नगाधिराजोऽयमवगाद्य पूर्वपश्चिमी वारिनिधी भूमेर्मानदण्ड इव पूज्यमानस्तिष्यतीति कवीन्द्रस्य सूक्ती प्रेशकस्त दर्श दर्श कयं न प्रतीतो भवेत् । अस्ति निविष्टं मणिमयगिरिमेखलायाः किष्टिवाराख्यग्रामस्य च मध्ये वचिद्वि- वितस्थले कुटीरमे ग्रामीणस्य कस्यचित् । प्रदोपेऽस्मिन् काचिद्रूपयौवनसम्पना हिमानानी युवतिः सृष्टिसौन्दर्यमालोकयन्ती कुट्या बहिश्चिनारनाम्नस्तरुविशेषस्यालवालं परितो रचितायां वेदिकायामुपविष्टासीत् । दरीदश्यते तस्याः पुरः कुटिलः पन्था यः शालिसेनादारभ्य कारवाहीगुल्मेष्वन्तर्हितस्ततश्च पुनः सुदूरं दृष्टिगोचरो भवति । नेदीयसः परदशनपादायतस्य गिरेरधस्ता मुदूरं प्रसृतः प्रचण्डो जलप्रवाहः प्रतिबनतः प्रस्तराञ् शालीकुर्वन् फेननिकरोद्वारभासुरो निझरझरनिनादेन दिगन्तमापूरयन्निवासीत् । आस्ता. मुभावपि पायी पर्वतस्यावृता नानाविधयुप्पितवम्यगुल्मनन्दनयनरमणीयताविडम्बिभिः । अतिमनोहरं हिमालयस्याद्भुतसौन्दय दर्श दर्श विस्मृत्यात्मानं हिमा गाढं समाहितेव सर्वतः शान्तताधिदेवता व्यराजत । समयेऽस्मिन् गगनचुम्बिशिखराः मुद्वियद्रुमाः पर्वतीयप्रदेशस्य दिप्रक्षका इव निश्चलाः सावधानमिव तस्थुः । गन्धवाहो निरुच्छ्वास इवास्त निःशब्दः स्तब्धश्च । अथ यावत्तरगी दीर्घ निश्वसिति तावत्तस्या माता पृष्टतः समुपेत्य तारस्वरेण पारछ । हिमे, अयि किं चिन्तयसि वचनं सर्वथा तस्य मूढमतेस्तापमस्य धीनगरनिवासिनः । सहसाऽऽमनारसमुन्यापितव हिमा परावृत्य परिणतवयस्कां कृशाहीं निजजननी कुटीरा निर्गतामद्राक्षीन् । दत्तप्रत्युत्तरेशिन्तन पुनरसंस्पर्गरझिक्षेत्रविस्तारस्य निरूपणे हिमा व्याप्ता समभूत । स्थविरा दुहितुरक्षिरमुपविश्य ताम्बूलं चर्मती व्याहरत्- अये, निमित्ततोऽयं धर्मकन्चुकीति निश्चिनोमि । किमनेन तस्य संदेशेन । हन्त, तस्मिन् विश्वसन्या स्वया समाष्टा- स्मीय महारण्यम् । हिमा -माता, फिमिति वृया तापसमुपालभमे। वृद्धा- -अपि तेन मनिश्चयं ज्ञापितासि तव पग्युरम्बुजस्य संकेतस्थानमुद्दिश्य । भायुजस्प वृत्तोपलरध्यै गनवायई सह खया तसविधे, न पुनस्तद्विचित्रमुखावलोकनाय । भाः, पवक एवासी। इति मरिमरमुश्वा सा नामिम्या नस्यचूर्गमाददे । दिमा--मातः, उनमेर तेन यत... इत्यागाचयो परमत तरगी। तस्थी ।

·हैमसमाधिः . वृद्धा--किं नाम व्याहृतं तेन । पुण्यम् -पुण्यमेव सिद्धिप्रदम् । (सोपहासं विडम्बयन्ती) यथा ययाधिकं कट पुण्यवृद्धिस्तया तया । नेतदनुजस्योदन्तस्य कमप्यशं न्यनक्ति। हिमा-तथापि तापसस्य संदेशेऽस्मिन् कोऽप्याशाइकुरो व्यज्यते सलु।- इति सा चुम्बितनिपमधूपराम्परतलान् देवदारुद्धमा जोपं विलोकयन्ती समुदैरयत्। वृद्धा-वसे, का नामाशा ! अपीदममरनाथस्य हिममन्दिरं प्रति प्रयाणं संगम- यिष्यति त्वामम्युजेन ? व्यतीत खलु वर्षपञ्चकं तस्य प्रयातम्य गृहान् । पिनापि तस्य त्रिशे व परिश्रमणसको भायां मासनातापन्यं च विसृज्यामरनाथयात्राबद्धादरो गेहातिातो न पुनर्निवृत्त इति श्रुतमस्माभिः। गेहिनी तस्यानवरतनयनाम्बुधारा वर्षन्ती शोकानलेन प्लुष्टेव स्वशिशु प्राहिताम्बुजनामकं वदानीमेमान्ददेशीयं करमैधित सुहरे समय दिवं गतवतीत्यपि सुविदितमेव नौ । हिमा-परं पर्यटनासक्तिः पित्रा प्रेरिता उस्मिनिति त पूज्यनानपादेषु दोपमारोप- यि नोचितम् । अपरं च विदितमेव ते पश्चिरात्तिरोहितस्य पितुरन्वेषगकधिया प्रस्थितो हिमाचलं प्रति तव जामाता, न नु विहारसुवोपभोगाय न वा पर्यटनासम्स्या । वृद्धा-प्रवृत्तिरीदशी वंशपरम्परागतास्तीति न संदेहः। हिमे, सुग्राहितनाम्नी त्वमपि हिमगिरिमारोदुमिच्छसि नष्टस्य पन्युगवेषणायेति न विस्मये। हिमा-अम्ब, किमिन्येवं ब्रवीपि । वसि वं यदस्य पुनःर्शनस्य नाति स्तोकमप्याशा | आध्युपशमनार्थमेव यात्रेयं मयि जिगमिषां जनयति । व्यतीनेषु पञ्चम वन्सरेषु प्रतिक्षणं विरहजन्यमसह्यदुःखं सोढवत्यहम्, इदानीं तु गलिउधैयर्या संजावास्मि । मानसन्याधिमुपरामयितुमनेक उपायाः कृता भस्माभिः, परं साप निपलम्वमेव याताः। तस्मादेव श्रीनगरे तापमस्योपदेशोऽभ्यर्थितो मया। इग्यभिधाय श्वासस्थैर्याय मुहूतं विम्य पुनरुपाक्रमत वतुम्- -अम्ब, पर्यटनमिदं प्रशान्ति मे प्रदास्यतीति नास्ति संदेवदेशोऽपि । -परं पुण्यस्य का सम्बन्धोत्र । यया यथाधिकायासः पुण्यवृद्धिस्तथा तथा। पुण्यं हि सावि नूनमशक्यमपि साधयेत् ।। इति भविष्यवादिनं तापमं विडम्बपन्ती मुखबिकन्या क्रियासमभिहारं तद्वचनं प्राजत्यत् स्थविरा। जानाति यास्ति पुण्यादन्याकिमपि महत्तरम् । ध्यानतपोवता- दिशोचरमधिगता-पुण्याग्मागल्यमेवोद्भविष्यति । अपरं च वर्षपचकात् पार श्रीमद- मरनायक्षेत्रादेवाम्बुजस्य प्रथम पत्रं समासादितं मया। हिमा--मातः, ·कथामुक्तावली वृद्धा -कधिकालमुपिया च तयास्मिञ्जन्मनि समं वल्लभेन संयोक्ष्यसे पुनरिति तव विश्वास उपहासास्पदं खलु । हिमा--को जानीवे। वृद्धा -वरसे, वृद्धाया मे वचः शृणु तावत् । अतिशैत्यादावां न यावच्छिलायिते भवावस्तापदेव श्रीनगरं निवर्ताव। हिमा-(सविस्मयम् ) किम् । इयद् दूरमागत्य निवर्तिप्यावहे ? वृद्धा--(अयन्तोपस्वरेण) हन्त, मार्गहरावाहुल्यस्य नापिष्टमपि व्यत िमया प्रयाणा-पूर्वम् । उपत्यकाया अध और्णवखजातभारवाइफस्योरणस्य पतनादारभ्य शैत्या- च्छकलीभूतास्मि । को जानीने कीशी घटना घटेत पयोति । अपरं च समयेऽस्मिन् विशेपतः श्रावणमासे यात्रिकाः परस्सहस्राः पुण्यक्षेत्रं समागता विकरिष्यन्ति सर्वत्र मालिन्य व्याधि निर्मरं च । एतद्देशीयवायुजलादिकमपि नानुमूलं तवेति प्रत्यहं शिमानमापसे विवर्णा च संजातासि । अतः स्वदेश निवर्तावहै शीघ्रम्। हिमा-मातः, प्रोक्तमेव मयाऽसद्यन्न कोऽपि जगतीवले मध्यतिज्ञां मिथ्या कर्नु प्रभविष्यतीति । तस्मादल निषेधवचोभिः। वृद्धा-(किञ्चिकुपिता) मूदासि स्वं यत्पराधीनेऽपि विषय एवंविधा प्रतिज्ञा कृता त्वया । अतो गम्यतामेकाकिन्यैव । निवतिष्येऽहमितः श्रीनगरम् । नाई व्याहन्मि तवोत्साहम्। (मुहर्त विरम्य) परिभ्रमणावेशप्रवृत्ति पैतृकधनमिवासवानम्वुजा, परं कस्मात्त्वयाधिगतेयमिति न जाने । अथ मातृवचनमार्ण्य शिचिन स्मिताननाऽप्रहवोत्साहा तरुणी तूष्णीकं वितस्ये। अय परेद्यवि भानूदयामागेव विसज्य शय्यां विना जननी प्रस्थातुं प्रावर्तत हिमा। हस्वकायत्रिविष्टपदेशीयः कश्चित्तस्याः पोहलिकां वहन् स्कन्धेन तत्पृष्टतोऽचलत् । प्रस्थान ममये मातरमियं यदाद्वयत्तदा वस्यै प्रदायाशीवाद वृद्धा तूष्णीं तस्यो । परस्तासुटीरस्य द्वारदेहल्या प्रयान्ती कन्यामादृष्टिपथगता प्रेक्षमाणा स्थितवती। अय हिमानेकाहानि चिनारदेवदारमुर्वाद्वयादिगुमच्याते महारण्ये पर्यट्य यावदे. कदाऽपराहे चेनायनामई रज्जूनिर्मितसेतुं समासदत् । समागत्यात्र कस्यचिचिनाराण्यतर-. विशेषस्य मठायशीतले तले निजं शयनीयं विस्तृत्य कमिफाल विश्रान्तिसुसमासेवत । परासस्य मान्ययेंग व्याप्तं गन्धवाहं निर्मलं परिमलमयं घ श्वसथै सपदि तस्यै निदादेन्या मुण्यापमुग्यमदीयत । घटिकोत्तरं प्रबुद्धा दायां निवभ्य पुरः प्रयानुं यदा सा प्रपती सदा मार्गदर्शकस्तस्य विरतुण्णवाभाऽगुल्या निर्दिश्यामवीत-सनया पदच्या गन्नुमति धीमतीति । परं श्रीनगरनिगासिनस्तापसस्य संदेशो यथा ययाधिकायामः गुरुपरदिस्तपा मयेति तस्याः श्रुविरापुठी पूरयसामीत् । तदरने पद्धविश्वासा घसा शिरः कम्पयि चेष्टिनव मागस्य मृचना निराकरोत् । सहसायन्नेन पया जिगमिपोस्तस्या निप्रय विदिया साश्वयं तस्यां बद्धाष्टिः क्षगं निरुधर: स्थिवा निरिटररेशीयः प्रत्युवाच ।

·हेमसमाधिः -भगवति, पुरो गन्तुमक्षमोऽस्मि, पादव्यथा मां पीटयतीति । 'यथेच्छ विधेहि इति तं प्रोच्य युवतिः पोहलिकामसे समारोप्य रजनिर्मितसेतुमतिरमितुमुपास्मत । ततश्व पर्वतश्रेणीतः पर्वतगीम्, भटवीतोऽटवीम्, शिम्बरानाच्छिसराप्रम्, अधियसतोऽधिन्यका समुलक्ष्य पुरतो दरीमेसमन्यगाधामधस्तनीमालोक्य तस्या मस्तके योऽपि झङ्कारस्व: समुदित हवामात । एकमात्रं पदम्वलितमस्नादान्दोलयजुम्पेतोनां प्रदण्डप्रवाहसिन्धा अस्मिन् प्रचर्म पानयेदिनि विभावयन्ती सा स्विगात्री सवेपथुः समजनि । ततश्च परमा मनः परमकरगामेवावलम्बनं प्रतिपद्य परेशस्यागाधमहिमानं च घ्यायं ध्यायम. गगिताध्यक्लेशवन्यसत्त्वमयादीन् विगणय्य कृष्टिलवर्मनव निभयं सनिश्वयं प्राचलव प्रगल्मेयं तल्गी । देवदारदुमैर्गाढमाच्छादिते महारण्येऽस्मिन्त पाढविन्यासरामनन्तरेग न कोऽपि ध्वनिरावि । प्रदेशोऽयमन्यन्तमयावह इति यात्रिकतिप्रायोऽभूत् । कचिनोमायुस्वरगुल्मानिर्गन्य गां न्यरूपयत् , सनश्च भयोहिग्न इनामनोभिरिरक्षिपया द्रुतं पलायितः अभ्रंकपपाप्टर नामकानां पारमीरदेशोद्भवताविशेषणांमोगटनाम्राज्यकाटा- दारभ्य सर्वत्र कश्मीप्यारोपिनानां श्रेगिः, निविडतमच्यायायां पिशाचपनिरिव घोरलास्यं कुर्बागेव व्यमासीन् । हिमा तु निर्मयमूवॉध्यमारोहन । पृष्टतस्तस्याः पुरतश्व तस्थुरचोचभैगयोऽत्यन्तविशालहिमा नितम्बानाम् । छचिद् द्विरेफस्य झाररत्रे तस्याः श्रुतिमरणि निपन्य पुनर्विरते प्रशान्तना प्रासरत् । पर्यन्ते श्रीमदमरनाथगुहाया बहिःस्याधिया घष्टिगोचराऽभूत् । ततो यावन् पिमुनाम्नः शैलस्योत्सने स्मयमानशेषनागारस्यसरोवरमवलोकयन्त्यधिन्य समुपैति सा, ताद होछमस्यापो ध्यायन्नं कञ्चितापमवृद्धं व्यलोकयद्धिमा । दोपस्यध. मानान्धकारे निप्पमनीस्टोहितपर्वतच्छायाभिघनीभूने स प्ररया जीर्गपर्गमिव बति- पीतवर्गास्य मानामिविलम्बमानसिनमान्दकचों मस्मथलीरूपितवटाजूटकोऽशिविटा- कुशिनगाग्रो दाक्षिण्याशिनरलायो भद्रतयेव स्नावशरीरो भूमध्यस्यापिताचटष्टिः शनाधिस्वदेशीयः पुरातनकालाम्नीक न समुदलमत् । हिमायाः पदन्यासरान्द- मारूण्यायनद्योतमान नयनयुग्ममुन्नील्यान्वयुक तां 'बमे कुतः प्रतिपदं त्वयेदमति- देशरं प्रयागम्' इत्यनुयुच्या युक्या तस्य तेजस्विमुम्बमण्डलं निपुणं निरीक्ष. मागया श्रीनगरहनावामस्य तापपस्य संदेशो निवेदितस्तस्मै | योगीन्द्रोऽमिनन्द्य तामंगलं तस्यै मेषदुग्धफला(पहारं व्यतरद 1 उतश्चेगिनेन समीपवनिनी निम्नपटलां निजय तस्य स निर्दिष्टवान् । सबी दोलायमानमानमामेतां साई समावं घमारिट-याले, विशाल कुपरमिदं नियमातुध सिन्तिमुलं मेव्यतामिति । समरम्येन प्रमुखदपा सरली प्रविशन कुरीम्, विस्मृन्य चास्तरगं भूमौ सरदि माइन्दिया गृहीतामूदानिशीयम् । ततश्व गगसान्तनिविष्ट- मुधारकरचुम्बितानना गरितेयं शय्यां पिमन्य कुटीरावाहित स्थिवा कौमुद्दी- दुग्धप्रवाहपूरपवलित काननमाटोकयन्ती विधातुः सृष्टिचम रेग परवशीभूतामीन । कुवाः स्वामी योगीन्द्रः पूर्ववधिनारपादपस्यायो भावनेन मनमा विस्मृतदेह इन ·४४ कथामुक्तावली चन्दालोकसौन्दर्य कदाप्यनवलोकयन्निव विगतचेतन इव निमीलिवलोचनः समवस्थितः । तस्य समाधिविच्छेदो मा भूदिति मन्दमन्दं कानिचि पदानि गत्वा कस्यचिदिशालवृक्ष- स्थाधःशिलायामुपविश्येयं कतिपयघटिका यापयामास 1 बृहत्तमप्रत्यन्तपर्वतानो हिममय- शृङ्गाणि कश्मीरजवर्णकान्त्या हिमांशो रजतरश्मिभिव्य देदीप्यमानानि शुशुभिरे ।। मरकतनीलेऽस्मिन् शेषनागसरोवरे रजन्या ध्यानपरा वृत्तिः प्रतिविम्विताऽऽसीत् । आलोकस्यात्यद्भुतरमणीयस्वपराधीनायास्तस्या विचारसरण्यां समापतत् स्मरणं चिराय. तीतानां वर्षाणाम्, स्वमतृसनायीकृतस्वहस्य, आत्मीयस्वल्पकालस्थायिवैवाहिकजीवन- यात्रायाः, अब्दपजकतः पूर्व संवृत्तस्याम्बुजस्य प्रस्थानस्य मन्दिरात । ततश्व जन्मान्तरा- नुभवाख्ढेवाभासमयतामापद्यमानेव तस्याः स्मृतिर्मुहूर्त ग्लानिमभजत । अपारविलक्षण- चिन्तार्णवोमिलोडितमभून्मनस्तस्याः । न्यचिन्तयचयदि तस्यां प्रचण्डदामम्बुजः सरभसं चिरात्प्रलीनः स्यात्ततः किम् ? इस्याकलयस्याः पक्ष्मपतियुगलं याप्पोदारेण सिक्तमित्र, शरीरं च रोमाञ्चकटकितमिवाभूत् । करुणासागरहोलैराकृष्टाया मनस्तस्या विषादगण्डौले न्यस्यत । अकल्पयचाकाण्डं सा यच्छीनगरनिवासिनो भविष्यज्ञस्याकृतिः स्वटक्पथे निपत्य क्षणाद्देवदारदुमाणां पृष्ठतः समुत्प्लुत्य झटिति पाण्डवर्णविभावर्याइछायायां क्षणं दृश्यमाना पलाशिनां मण्डलेषु विलीनेति । दूरस्थाधिन्यकातस्तस्य स्वरप्रतिध्वनिर- श्रावीति च सा व्यभावयत् । भावनेयं तु क्षणिकस्त्रम इव विनष्टाऽभूत्युनश्च गादनिः- शब्दता शर्वर्याः सर्वतः प्रासरत् । शीतशीतोपःकाले योगीन्द्रं पूर्वद्युरिव ध्यानावस्थित- मद्राक्षीत् सा । संध्यायामस्यान्तरायो मा भूदिति यावत्सा पुरश्चलितुं प्रवर्तते तावन्मुने- नयनयुगमुन्मीलितं बलिनानने चास्य किञ्चिन्मन्दस्मितमाविरभूत् । कृतज्ञताभरपुरस्सरमा- पृच्छमानां युपति मुनीन्द्रोऽमापिष्ट-बरसे, याहि पुरः । शश्वत्स्थास्यति तब पुण्यम् । भूयाच्छिवं ते । आशीर्वचो वितरन्तु ते देवाः । इत्युदीर्य भानूदयं प्रति समुन्नमिते तस्य क्षीणक्षीणानने पूर्णशान्तता व्यराजत । न चिरापिहितलोचनस्य तस्य मुखमण्डलं समीक्षमाणा सादरं करपल संपुटीकृत्य शीतममुखमनुभवन्ती हिमा सोरसाई पुरःप्राचलत्। श्रय द्विप्रदिवसोत्तरं मार्तण्डमण्डले निम्लोचति समासदधुवतिरभीटस्थलम् । अपर्याप्तासनतया पाण्यदना कम्पमानायटिः श्रमेण मृतप्राया च तुझतुमन्तुहिनसचित तुहिनगिरेः शनैः शनैरम्पत् । प्रकाशे दिनमणेहोरकमगिमालानामिव देदीप्यमानानां शिपरमालानाम दुग्ग्वलतेजसा दृष्टिस्तस्याः प्रत्यहन्यत । पर्यन्ते नानाविधविलक्षणभावना. मनिप्रवाहपूरप्रवितान्तरा श्रीमदमरनाथस्य गुदान्तिक संग्राप । भासीद्विशालस्थल्या फन्दादहियोनिमजनार्गर:-अपिछलश: परिणतपस्काः कुघटितायटयः, पचित्पर- महसाणा पासागानां समूह इतस्ततो यात्रिोम्योधनाशया साहाय्यं चिकी। कचि परश. खानामभानुमूम्यधिरादिभिशुभयां ग्रामोजीर्गचीवरवेष्टितात: कम्पमान:, पचिपरवशतानो परदेशीयानो समुदायो निवर्तमानः श्रीनगरम, विश्र्थनग्नाः शिरायः सस्वमात्र, नितम्बलाः । हिमा प यातायातमशुधजनतामहागवाभ्यन्तरे संघर्पिता निपीडिताही .

·हेमसमाधिः च सत्रपों पाश्वत: कयं कयमप्यरलत, यावासा प्राप पवित्रगुहाम् । प्रविश च तपादाक्षीद् दूरवर्तिनि कोगे गोलार्धाकृतीस्तुपासासीन् । मध्यमागे च गुहाया न्यराजद शशाहमीलेस्तीयम् । अदृश्यत देवतायाः पुरो विशाल हिममयशिलामधि मगरहतान्तरणः साष्टोद्यात नतो भक्तानां समूहः केचिदन्येऽन्यन्तामिनिविष्टाः सोनं गायन्तो दिव्यं स्तबम् । परमान्मकपाायगं जनकदम्ब दश दर्श हिमा पुलकितानी व्यनिष्टत विस्मयातिशयाला । न चिरादुपामना विधाय यात्रिमः सोन्कर्पभावमोन्याहिता उञ्चोचरगायन् सागवेदपदफमोपनिषतानि दिग्यपदानि । यधिरीकृनिनादमयान्तं तक्षगं युगपयायोऽनेकरोम्यो निर्गय कपोटगृन्दं समुट्ठिड्ये बहिःकन्दारात । द्विजाब- सोकनाम्पहष्टान्तरमा याविका द्विजवराश्च सम्पन्नम बहिनिगन्यायोशन् -प्रसन्नोऽस्ति भगवानमरनाथ इति । अखण्डपुण्यसम्पादनसमाश्वामी जनसंमईः शनैः शनैर्विशीगोंऽभूत। तेपु केचित्तपोधना अतिशमयवर्मनाऽवास्हयन्ये च श्रीलाः मुगमेन पया प्रचलन यहवश्व पृष्टदधिरापिता अवस्थिताः । चेपमाना दिमा भगवतो मूर्तेरन्तिामुपेन्य निपातित- जानु चोपविश्य शिलायां पद्वाझटिः समभयं सौन्मुश्यं सोमण्टामिलापमपि यत। जलपमीरमजातं म्लानगानों तां पुनरुदनीवयदिन । न चिरात् सा पद्यन्तेन सबाप्प नयने प्रमृन्य यावममुत्तिष्टति तास्पृष्टतः सा चक्तिवाक्तिव माचन् । यो हिउपाय मदनिय वा सोक निरीक्षमाणः प्रवया योगीन्दो येन स्वकुटीरे कतिपयदिनेभ्यः पूर्व प्रदत्तात्रयासीत् सा । कयमसी समायात इति निगरा पिस्मिता यद्धवाचं तां प्रपद्यदिन- वदनप्रदर्शित सिद्धान्तप्रोत्साहो मुनीन्दोमापिष्ट -वसे, अवलोस्टिामि मयाध्यान्ती मुदुप्फरेणावना विगणय्य समसमशजातम् । धन्या ते धर्मनिष्टा । हन्त, धन्यस्तै भक्त: प्रभावः । भगवानमरनायस्ववाभीष्टं सपाठीर्यान् । भूयात पुण्यानुरूपा सन्ततिः । इति समर्पिताशीवचनेयं निस्कन्दनाशमानं भयमपि संयम्याधोमुखी तस्थौ । भूपात • पुण्यपंचपस्मराजानां शिवोऽपीति योगिनो मृदुलमुदीरितं वयः समारण्यं युवतिः मरिपा विधूप शिरो इस्ती निपीढयन्ती निरुचरा वितस्थे । योगीन्द्र:-याले, होऽस्ति ते विपद्वारः। किमय विद्यमे । कयय सर्व यूरी सविस्तरम् ।

·। कथामुक्तावली बनेकुहरेष्वे प्रति प्राचलत् । सा च जोपं तमवसरत् । क्षणोत्ता प्रविश्य तत्र शवपीठिकाकारां वृहत्तमामेको हिमशिलां समुपेतवन्तावुभौ । ततस्तुपारराशिमगुल्या निर्दिश्य प्राह प्रवया:-वसे, पश्य पश्येममिति । अधश्च सा विलोक्य सद्यो विस्फारित- लोचना स्थगिनेव क्षगं जडीभूलेर तस्थौ । तवा व्यलपत्-अहह मम दयित ! मम दयित ! ! इति । अवसनगात्री मुक्तकण्ठमरोदीद् विलोक्य हि हिमशिलयोरभ्यन्तरे निवेशितं कस्यचित्तरुगस्य पञ्चविंशतिवर्षीयस्य कलेवरम् । पञ्चम्योऽध्देभ्यः पूर्व गृहात प्रस्थितोऽम्बुजो यथालोक्यत तथैव किडिस्मेराननः प्रेवोऽपि ददृशे । झटिति सा ललाटमण्डनायमानं सौभाग्याई कंकम कमलोदरसोदरकरेण प्रमृज्य ग्रीवायाश्च महलसूत्र- मालामपनीय पारदर्शकहिमशिलां च सूक्ष्म निरूप्य प्रेतस्य ईमाच्छादनपटोपरि त न्यधात । अहह हृदयेश्वर ! हृदयेश्वर !! इति परिदेवमाना शोकपारावारकलोल- निशिव सा भूमी न्यपतत् । सामानिराशाया मूर्तिरिव विह्वलविवणानना हिमवत्पाण्ड- वर्णा समभवत्सा । क्षणाच तदाहुपल्लवी निर्जीवोपाङ्गमिवालम्बेतां निःसत्त्वौ । वत्से ! वत्से ! ! प्राणिनां जीवनं जलबुबुदस्य भंगुरवमनुकरोति । अलं चिन्तया मृतस्य । भगवतो ध्यानं कुरु निर्वाणं चान्त्रिप्य । इति सहस्ताक्षेपं सर्व प्रापचिकचिन्तानिका विस्मतिसिन्धी निरस्यन्निव पलितशिरा योगिवरो युवति सान्खयामास । ततश्च समावं सकरुणं फन्दन्तीमवला बाला समुन्यापयामास सा च कृतनिश्चयेव किञ्चितिर्णयावसर. देहल्यामारमानमाकलयन्तीव मुहूर्त जोपं वितस्थे । क्रमेण तदीयानने शान्तित्यागादिभावाः प्रादुरभवन् । ततश्च जानुभ्यामवनी गचा बद्धाञ्जलि: सप्रश्रयं साऽमाणीत्-तात, अहमप्यत्रैव स्थित्वा गिरिजाशंकराभ्यां देह समर्थ जपच्यानतपोभिर्जीवनयात्रा यापयि- प्यामि । इति वैराग्यशसिना स्वरेण कर्णे जल्पित्या बाप्परहिता जडीभूतेच नतमुखी वस्थी । तपोनिधिस्तावदिगितेनैवानुमति दस्वा तां कुहरस्य प्रवेशद्वार प्रत्यनपीत् । अय पावडीतशीवलहमसमाधिकुहरादुमी निर्गच्छतस्तावदनाष्टा तो श्यामश्मधुळे चर्मकचुकधारिणं एतलोमशशिररक दीर्घदुष्करपर्यटनश्नान्तं धूलीरूपिताननं च त्रिंशद्वर्ष. देशीयं पान्यमे समायान्तम् । अय मियोऽवलोकितमायौ तरुगीवरगी क्षणं समान्ती स्थिता । पथिकः सहसा तश्वलितस्ततः क्षणमा साशकमान्दोल्यमानचित्तः समादयधुवति हिमे ! हिम!! इति । इत्यं सम्बोधिताऽध्वगस्यानने दृष्टिं स्थिरयन्ती स्थगितव स्वचापोरविधसतीद च हिमा तस्थौ मुलनेव । स च स्वगीर्गपोहलिका भुवि निक्षिप्य सरोमा सविस्मयमवाप्तपरमप्रमोदसन्दोदो टिति सोझम्म हिमायाः पाधमासाच तां सरमसमुश्य गाम्माश्लिष्यत् । भवगन्नुमक्षमा विरक्षणमिम प्यति युवनिमन्तभ्रान्तामत् । स च सामुदासीनामवस्थिता क्रियाममभिहारेण मम्बोधयन्नाइ-प्रेयसि, अपि नाभिज्ञावस्याहमयुजस्तव भर्ता । इति तेनानुयुष्य गग शून्पष्टया क्षग मूहम निरक्षत । ततश्च शिरमा संज्ञा दाया तस्मै, परावृत्य च समाधि पुनः प्राविशत् । पान्यश योगीन्द्रद्वितीयः समुहलं तामन्वगमन । उपेशवपीटिन साक्षर्ग जो स्थिवा प्रभपूर्वसमिहिनेनैव पथिकाय दिमशिधामधि.

·हैमसमाधिः ४७ । शयानं तरुणस्य समाधि निरदिशत् । स च प्रेतमालोक्य विस्फारितनेत्रः क्षणं निरूप्य विस्वरमाकन्दत्-अहो, इमे मे तातपादाः । प्रेयसि, व्यतीतानि पञ्च वर्षाणि पितुरन्येपणैकपरायणस्य परिक्रमतो मे। सर्वेऽपि भयला मोधीभूताः । परं हन्त, लयाद्य तस्कार्य सफलत्वं नीतमिति धन्यासि खलु । अहो, दैवघटनाया विचित्रता । इत्युदीर्य स निपातितजानु: शिलायामुपविश्य करौ संपुटीकृत्य साष्टाङ्गं पतितः । ततश्च गुहूर्त विललास प्रकामं शान्तिः । हिमा योगीन्द्रश्च नतविग्रह पथिक सविस्मयमवैशेताम् । अथ समुत्थिते तस्मिन् मुनिरगुल्या हिमशिलानिवेशितं प्रेतं निर्दिश्य व्याचख्यौ-- अहो विधातुः सप्रेरयमेकतमोऽहुतचमत्कारः। त्रिंशतमब्दान् हि तरुणस्यास्य हिमशय्यायामस्यां कृतपदस्य निरन्तरप्रस्वापसुखमनुभवत इव कालहस्तेनास्पृष्टं कलेवरं स्थितम् । इत्युक्त्वा हिमशिलो. परि निहिता मगलसूत्रसजमादाय पुनरववीदम्युजम् । बधानता मालिकां ग्रीवायां ते प्रेयस्याः । स्वद्वेषणपरया साध्यानया पुरुषेणापि दुर्गम्येन वर्मना पादचारिण्या भीमदमरनाथकन्दरारोहणं साधितमिति दिष्ट्याभिवर्धत एषा। समागमोऽयं युवयो। रस्यास्तपसा परिणामः । इत्युर्द हिमाम्बुजौ प्रमोदपारावारप्रवाहपूरप्लावितौ विसृज्य कुहरामिययौ योगीन्द्रः। M ·॥ श्रीगणेशाय नमः ।। ७. मायाजालम् अस्ति फिल कम्मिश्चिमगीयोतुजशैलशिखरे लोकलोचनानन्दप्रदं गुर्जरावनिमण्डले विराजमानमाबुनाम पर्वतावृतं प्रीप्मविहारस्थानम् । व्यराजत तत्र गोवर्धनोद्धारिणो दारुणदानयविदारिणो भगवतः सृष्टिसुन्दरीचूडायमानातिसुन्दरशिखरमण्डनं मन्दिरम् । परितो देवागारं व्यलसन् नानाविधा विटपिनः सुगन्धपुष्पान्याः । सुरालयस्यैकास्मिन् विविक्तकोणे बधिरमूकः कश्चिद् दैवज्ञो नित्यमुपाविशत् । विलक्षणान्तौंधसंपन्नस्यास्य सविधे नानादिग्भ्यो बालस्त्रीपुरुषाणां समूहाः स्वस्त्रदेवगतिजिज्ञासया समाययुः नैसर्गिक वैव्ये सत्यपि मूकाभिनयेनैवात्मेतिं जनाय बोधयामास ज्योतिषिकोऽसा विचक्षणः । स सत्यगबेपी ध्यानजपादिसाधनैर्मगवन्तमाराधयन् स्वाश्रितजनैरुपास्यत । अथैक- दात्र चत्तस्रः प्रमदाः काश्चन गवेष्यमाणस्यात्मनः प्रियजनस्य नामधेयं प्रसूनचित्रयितुं दैवज्ञेन मूकबधिरेणादिष्टाः । अतो देवमन्दिरस्याङ्गणमनवरतनिपतदकुलकुसुमकदम्ब- सुरभीकृतमवारुह्य लेखार्थ स्वस्वदयितनाग्नः पर्याप्तानि प्रसूनानि संचिय प्रदोपस्य सुवासितपवनमासेवमाना विटपिनामभ्यन्तरे शब्दायमानं मरुत्सूत्कारं शृण्वत्यो विश्रान्ति- सुखमुपाभुञ्जत । देवतायनात् पुरोहितानामादौ स्तोत्रगायनं ततश्च घण्टातालभेरी- मृदङ्गवीणादीनामाकर्णितो मन्द्रतारोऽपि श्रोगहरो निनादः। अयागनासु चतसृषु संजातपरस्परालापास्वेकतमा ज्येष्टा दयानाम्नी निजगाद- एकैम्यास्मासु ययाक्रममारमीयकथा निवेद्यतामिति । तासु कनिष्टा मुग्धानाम्न्यभ्यधात्- भवत, रम्यतमायां राकासर्व-मस्यां परस्पस्वार्ताश्रवणेन प्रायोऽस्मदीयव्यथा शिथिलीभवेत सर्वासामस्माकं फिधिपरिसावनमपि भवितेति । ताप्रारभ्यतां कनिष्टया भवत्या स्वक्येश्यन्यभियुगपदम्यार्थिना मुग्धा स्वचरिताख्यानमुपाक्रमत । मुग्धा---गुर्जरदेशे पचिपयोनिधेस्तटवर्तिनि दुमसनामनि प्रामे मम पितृपादा न्यबसन् । ते च यथासंप्रदाय वंशपरम्परया प्रतीता भभूषन् यदुद्वाह एव प्रयोजन प्रमदाया' जीवनस्येति । पठनलेखनाभ्यामन्तरोचशिक्षणं स्त्रीणां नावश्यकमिति तैद प्रयपात । अतोऽनाशन्तशिवाया एवं मे कुमार याशिदनाथाश्रमादण्वस्तातचरणा मपागिहणोद्देशात् पोदशार्षदेशीयेनानेन साधं युवकेन ययारिधि विवादवाभिश्चर्य ग्यधुश्च । दिगवायां मे मातरि चिकचिपुमारकोऽयमस्मदुपरने निमृतं माममिलत। भामदनमभितस्तयाभूनमुद्यान रमणीयं तथा घ घ्यलसग्निजान्दयण निर्जितनन्दनवनं यथा तापमम्य विषयग्यावृत्तस्यापि चित्तमभिनन्दयेन् । उधानेऽस्मिन् नानाविधाः शाखिनः कदलीनारिफटाग्रदाडिमीनारमाजीरपनसादपो ध्यरामन्त । पुरातनवटपादपानामधो विशान्तिमुम्योपभोगाय येथः दलिता मापन् । सांसः कुमुमसतिया: समुलसिला अनुतमामोई प्रास्तारपंध।

·मायाजालम् अधैफदा सायमावामुपवनेऽस्मिन् पिकृजननादित निमृतं परस्परसमागमामन्दान- न्दमुखमुपमोमु मिलितावास्व । घरलयति बमुधातलं धवलकरे निशारे पर सुधाधवलयंकुटमलिकादिसुमनस्सु सौरममातन्वरमु मन्दं मर्द वावि गन्धवाहे यामिन्यां सौन्दर्यशालिन्यां वृद्धि गतः प्रमोद आवयोः परां कोटिमाक्षत् । व्यस्मरं साकल्यनाई पितुः शासनमुपदेशं धात्रीदेव्या निदिवायाश्च । चुप्यनं प्रथम वलभस्य मे रामायां मनोहारिण्या वस्या पुलकितापष्टिं मां व्यामोहयत्तराम् । नैश्वर्षेषु व्यतीतेप्यपि तस्मरणमवर्गनीयभावं मय्युरपायेदानीमपि रोमाञ्चयति मे शरीरम् । समासाध्ययनः कुमारोऽयमष्टादशवर्षदेशीयस्तातपादमें पाश्चात्यदेवागुचशिक्षणो- परब्धये प्रेषितः । संपाद्य कार्य शीघं निवर्तिध्ये स्वदेशमिति प्रतिश्रुग्य परदेश प्रति स प्रतस्ये 1 अलेसीत सोत्साहं तरंगोऽयी प्रणयपत्राणि, परं न चिरादेव पत्रव्यवहारात व्यरंसीत् । भन्यन्तचिन्ताकुलस्तस्मै जनकदेवो मे वन्त्रीसंदेशान् प्रेपितवान्, परं नोपल- भ्योचर चिराय नैराश्यात्त'पुनदर्शनाशामपि व्यजहात् । कियन्यममा व्यया सोढा मया तस्मिन् समय इनि वर्णयितुं न प्रभवेन् कोऽपि जनः। प्रियकरस्य पुनदर्शनमुखमाशु मे भवेदिन्येयवाशया गृहीतान्तरामा स्थितास्मि । तदारभ्य च गतमतमेव जीवनयामा नीवासीन्मया, परं स पुनर्मरसविध अवमायास्यतीति यद्वाशयावास्थिपि चिरात् । परंच देवमोऽयं यघिरमूकोऽपि तयं बोधयिष्यनि मामिति समुपस्थिताहमति । समाप्तात्मकथाया युवस्याः स्वरध्धनिर्मन्दीभूय यवनपुरोहितस्य सायन्तनिम्त्य भधाज्ञानस्य प्रतिध्वनिपर्यवसानमिव सस्वने । अथ निसृप्यन्यतमाना कृशानी श्यामवर्गापि प्रियदर्शना सामिपिहितमन्दाक्ष्य- मन्दशोकाकुलमन्दस्वरा मन्दानाम्नी न्यादत। मन्दा-अपि सखि सव प्रेमवाटरी सौन्दयामोदविषये सजितनन्दनदिव्यलता स्वप्ने टेवाश्यतां गता बिना देशं तद्गुल्मान्तर्गनशोरभुजशिन्याः किल । इश्युक्तवती मन्दाऽन्याभिस्विरसृभिनोंदिता निजवानां निवेदयिनुमारप्सीत् । मन्दा.-महानगर्या मोहमय्यां चिराकृतावासाम्यां पितृम्यां साकं न्यवसम् । प्राचनल्ल्यानुसारं संवर्धिवाताम्यां याल्ये प्राथमिकपाटशालायां केवलं कृताध्ययनाऽऽमम् । उपशिक्षणविरोधी जनचे मेऽमवीप्रदनिष्टमेव मीणामप्यन्यासानायत इति । वाशविचार- परिणामतो हन्ताशमायादमस्याम् । निविष्ठाहनि पन्दीकृताया इन सदने कांबन यान्पगन् दिना न कोऽपि मे टिगोचरोऽभूत् । भय सामाजिरुमण्डले कस्मिचिन्ममाग्रजानां सह मुदर्शनन केनचित्तरगेन याच्या परियोऽभूत् । नागडीपयटनोऽयं युग बगेन गौरो विशाटनयनः शिष्टाचारधिगतावाण्यसंस्कार स्वदंशाचारविद्वेषी विदेशानभिज्ञान्मे बन्धन भूरामापर्य। पाश्चापविश्विदेशेषु वागिज्यन्यवहारे समाधिगतदीर्यानुभन मया यागि- ज्यनियोगोऽवियव इति ममाप्रजेभ्योऽस्यपदमी। हवामदारिगंन्याहारद कविन्मार्ग- यन्तो जनस्चरणा मे कुमारमिम स्कापलिये दुसंन्ययुजन । अय गनि काळे संप्रास- परिणयायमि मयि योग्यवरान्वेशगरानमूना पितो, या मदीयास्पटासारणा कि ·५० फथामुक्तावली मामुद्वोदुमुद्यतोऽभूत् । पर्यन्ते चिन्ताकुलो मे जनिता सहकारिणोऽस्य सविधे मद्विवाहविष- यमधिकृत्य व्याजहार । दैववशान चिरात्तरगोऽयमदृष्टपूर्वो मां परिणेतमुद्यत मासीत् । विस्मयस्य पर कोटिमारूढः प्राप्तस्वर्गद्वारमिवारमानममन्यत जनको मे।हदिकपूरसावितः सुमहती संपत्तिभागिनी मां विधाय युवानमेकमेव विधायकंन्यवास्थापयत् । अहं च निता- न्तपरितुष्टा वशंवदा मदीयभाविपति तोपयितुमयतेतरां प्रत्यहम् । अथ निर्वर्तिते विवाहे यथाविधि वशे मां वीक्ष्य प्रथमतःशयनागारे नबभी भन्नाशो नातिबीभसितो वा । पादयोस्तस्य प्रणिपत्याहमनुरागनिझरेण प्लावितात्मा प्रमोदाश्रुपूरेण तावलावयम् । स च किमप्यनुक्त्वा समुत्थापयामास माम् , चिरं च निशायां तूष्णीमवा- स्थिप्यहि । अपाङ्गदशा लावण्यजितमारं कुमारं दश दशं पुलकिवायष्टिविस्मयसागरे न्यमजम् । क मदनभिज्ञता, क च तस्य वैचक्षण्यम् ; क म कुरूपता, क च तस्य सुरूपा- तिशय इति ध्यायं ध्यायं गाढं तमालिङ्गितुमुत्कण्ठिताभवम्। परं मत्तः स जुगुप्सितः स्यादिति भिया कम्पमानाऽवातिष्ठे नतानना निःशब्दापि । इत्थमुक्या महसेयं सगद्गदितस्वरा व्यरमत् । अथान्याभियुवतीभिः पुनः प्रणोदिता पुनरपाकमत निवेदयितुमवशिष्टवृत्तान्तम् । मन्दा-अथ मोहमय्यामेव पयोनिधेस्तटे दायतेन साकमत्यल्पनिलये न्यवसम- हम् ।प्रारम्भे भृशं संभाविताऽऽसं तेन । वसनाभरणागरागादिप्रसाधनसाधनानि परि. धानोचितोपान-पादुकाश्चामीगत् स स्वयं मदर्थम् । अहं च सहर्ष सगौरवं सर्वमेव तेन नहीतमुरर्यकरवम् । परदेशीयोपानहोरपरिचितपूर्वाया मे पादौ संपीडितो भृशमास्ताम्, परं नायं प्रीगयिनुकामयासर्वा वेदना असन्त मया।प्रायहंसामाजिककोडामण्डलं समामन- पीत् । विवाहापूर्व गृहातहिनिर्गमनानम्यासवशात् समाजव्यवहारानभिज्ञामाधुनिकशिष्टा- चार मामशिक्षयत् । पाश्चात्यदेशानुकारिणोऽस्य साम्प्रतिकरीतिमतादिभिवंशीकृताऽऽसम- चिरात् । अथ काले प्रसूताई शिशुवर्धनादिकार्ययाहुल्याद्विहराय सह तेन यहिर्गमनं परि- त्यग्यास्खिलाहो मन्दिोऽवास्थिपि । क्रमेण मदवस्थितिमपि गृहे पतिम न केवलमवागणयत् किन्तु डिम्भमपि ना स्नश उपेक्षत । दिवा कार्यालये व्यापूतः सन्म न्यवर्ततालयमाम- ध्यराग्रम । कुतो विलम्यः क्रियते प्रतिदिनं गृहं प्रत्यागम इति चिपृष्टो मया तिरस्कारा- तली स्थितवान् । अर्थकदा सूर्यास्तमनामागेव गेहं प्रत्यागय ससंभ्रममम्यधात्-इतः सम्बरमेव गन्तव्यं मया । मदीयपितृपादा हि मरणोन्मुखा इति समुपलब्धत्तान्तस्तरस- विध विना विलम्यं यास्यामि । पितृगेहं समापनमाग्रस्वां पय लेखिप्यामीति मुहुर्मुहुः प्रनिश्रुग्य सदर्न व्यसृजनागेश्वरः । न कदापि पूर्व निजापितरमाधियाक्षरमापि प्रोतमासी- सेन । अतः पितृहीनः स्यादेप इति तस्तिमयावधि मया । अथ प्रत्यहं तत्पर्य प्रतीक्षमाणा सोकण्ड सोग्गाहमरपामहम् । पर मामीधराशं विना पलं प्रतीक्षाया मे । तस्य वृत्तविशे- पोपटरपये मम पितृवरगर्यधाशक्ति नयेते किन्तु मैप्पत्यमेव प्रातः प्रयत्नास्तेषाम् । प्पतीवादानी पा संसरास्तस्य निर्गवस्य गेहात विना परेशं च न कोऽपि मनुनो - ·मायाजालम् . जानाति क वर्ततेऽसौ कि संवृतं तस्य वेति । देवेन च प्रेरिताहमा समायातास्मि देवशोऽय तथ्यं कथयेदिति । मोम् । समीरविधूतमुरुनामकशासिविशेषस्य मन्दग्दमिव मन्दायाः स्वरोमन्दमन्दो भूम्या श्राणपयस्यागोचरतां ययौ । क्षणमात्र यावदन विलक्षणनिःसन्दमा विराजने तावामदांमु तासु मनोहारिंगी मोदिनीनाप्नी नृतीयाहना लावण्यतिरस्कृतानगजाया सरोजनपना मुललिताहयष्टिः सुवर्गवर्गा च्यादरन् । अपि युबामुभे अपि देवेन प्रतारिने स्यः खलु, मदीयविपये खहमेच दोषास्पदीभूनाऽस्मि । कस्यचिच्यूरिनो महानगयो नियासिनः कुलेऽहं प्राप्तसंभवाऽऽयम् । पितृभ्यामनीव सालिनां प्रातविनां यहवो युवानो मामुद्रोदमहमहमियाम्यायन्न मदीयजनम्म् । परं धनिकस्यामा धनिकायव देयति कृतनिश्यया नवयोवनचुम्बितमात्रां मां पितरी मध्यवयस्कैन केनचिद्धनादयन मोनिकवणिजा मह पर्यणाययेताम् । वागिन्यन्याहाराय भता मे मुहुर्मुहुभूनलेन्द्र- भवनायितं रमणीयतमं प्यारिसनगरं गच्छति म्म । एकटा च मह तेन तनगरमद्धत- मगममम् । नगरीयममरावतीमौन्दर्याधरीकारिंगी, यमुधाननिन्विलनगरीटलाममूगा, थुवादलोयन-नुलरीनामसविविधरम्यतमोपवनजितनन्दनवनरामणीयशोभिता, कूजना- नाविधमुन्दराण्डजविटमनीलोत्पल जलाशयमुपमानिधैर्देवता,आकंदत्रियोम्पलामकविशाला- एपथसंगमभूपिना, शान्दालीसनामदेदीप्यमानविस्तीर्गराजमार्गविराजमाना, निग्रिलमही. सलदेशीयाश्रयभूना, नाटयमंगोतनृत्यचित्रशिल्यादिम्लारधाम, अमंग्यबुछेवामन्यमहावी- बिशनगुझिना, नोबदाममादलनमामाद्यद्वितीयदेवनालयपवित्रीकला, शिल्पन्दियंग- मलंबता,विपगीगनायनाचितरविराम्बररजतईमपायरनचिनारद्वारादिभूपिता मां नितान्तं म्यमोहयत् । विद्यः कश्चिद् विग्यातो मागों नगयांमस्यां लानामा बह- थाहारगृहसंपनः । पम्मिग्रनेपा प्रतियामाहारमुपभुज्य निवार्म निवर्तमानयोरावयोः पतिमें दुतं मां विज्याप्रातरहिवान्न । दैनिम्मोऽयं विलक्षणः प्रवर्तन यहुति कालम् । पर्यन्त चिराचरितदुराचारमतयमेनम् । अर्धकदा भोजनाचमरे कधिपत्र गहरूःपप्रमेम्मानीय हस्ते मम पन्युः समर्पितवान्। परिचार सद् मियदनः गहमामनादुग्याय प्रतीक्षस्व क्षगंतावलीप्रमेय निवार्तिष्य इति प्रतियुत्यकामिनी मात्र विय मर्मग्रम भोजनालयात्रिययौ । तमहमेनंटोरा प्रतीक्षमाणा संवोपरिष्टाऽमम् ।न नुप्रयागमाराकोऽयम् । अयान्नो यथा यथा चुमुक्षरी जना अधिकाधिका आययुम्नमा तया मतेरनागमादुनियाभरम् । भरम परिमविवभाजनम्य यमूल्यस्य प्रदिपया धनशमा मनो पारपाटगामि वामेश्य पारितोपिरसदाना- यापि पर्याप्त धन नग्लिोच्यामीति नितान्न सनिनामवम् । भामटया भारतीयम्तरणः पविन्मत्पनीरनिमोशनालगन्नरमरिय भुझान उपरितः सोऽयं ममानदेशी प्रापहम- दनि मयात्राप्रमऽम्मिन् शिलोश्य संग्रानो मोशीम म मदन्तिम्मीय माहार्य विधीममानुरामपाय । उपाम्मि भवायुमै मपा नातिय मोसनमूस्य प्राप गृहम्यामिने मविकर्म मार मानतीन बारम्य दर्शनीय सामोरवों ·૧૨ कथामुक्तावली . युवासौ प्रतिदिनमादी भोजनालये तदनु बिहारभूमा उपवने वा माममिलत् । ततश्च परस्परसंगतिसुखमाबामन्वभवाव । न चिराच परिचयश्यावयोवृद्धिं गतः । मियः संभाषण- सहवासविनोदक्रीडादिना प्रेमबंधो नौ सलीलमधिधिग्गादोऽभूत् । अथ मासाभ्यन्तरे यद्यदासीन्मन्सविधे तत्सर्वमपि संगृह्य प्रणयिना सार्धमोजिप्तदेश प्रति निभृतपलायनम- करबम् । प्राप्य तत्र कस्यांचित समुद्रतटवर्तिन्यामविख्यातनामटिकायामावाममन्दानन्द- तुन्दिलौ मासपट्कं न्यवसाव । सोहीपं सोकटं समां चकमेतराम । अमितप्रेम वल्लभस्य मे कचिम्मयि भयमजीजनत् । तथा हि प्रेमराका तस्य तप्रेमापेक्षयापि बलीयसी बभूव । प्रेमशङ्काशीलः स कचिदकारयदात्मानमेतावद् हास्यासई यत्तमुपहासार्थमेव पीडयिनुमस- कृदक्रीडि मया । अकदाम्बुनिधेस्तीरे स्नानार्थ याते तस्मिन् सुहृदा सह केनचिकरोनामिका राजधानी प्रति यामीति संदेशं पत्रे लिखिल्ला मन्दिरान्निरगमम् । सर्वमिद विनोदायमेव चेष्टितमासीन्मया । परेछु: प्रेमनिलयं नौ निवृत्ता तमनाथीभूतमघालोक्यम् । अस्मद- रप्रस्थानदेशीयसेवको मदतर्कितनिर्गमजन्यविप्रलम्भाभिभूतस्य बल्लभस्य मे नैराश्याशि- ज्वालामजनं न्यवेदयत् । अथानुतापानलसंतप्तया मया सर्वतस्तमन्वेषयन्त्या न नैराश्य विना फलमुपालभ्यत । पर्यन्ते गतिमन्यामपश्यन्ती स्वदेश पुनरागमम् । मदागमात्मागेव हन्त पितरौ मेऽपरिमितसंपत्तिभागिनी मां विधाय दिवं गती। परं धनसंपनाया अपि मे सुखलेशमपि न विद्यते । विनानुराग दि प्रणयिनः प्रमदाया जीवन व्यर्थमेव खलु । सर्वतः शून्यतैव प्रतिभाति मे । वार्धक्यं चासनप्रायम् । इति कथयन्त्यास्तस्या वचो यस्फुटचरमासोत्तदिनानी शिथिलीभूय शनैराकाशे विलीनतामयासीत् । अय ज्येष्टा तामु योपिसु दयानानी च्याहरत-अयि कयं वृद्धा स्यास्वम् । वयसाई खत्तो ज्यायस्यपि भागनाथस्य मे संदर्शनपिपासया व्यथितास्मि"। इत्याख्याया- गणस्य समीपवर्तिनः स्तम्भस्य पृष्टभागे विलीय पुनर्देश्यतां यदागतासीन्दा प्राप्तरूपान्तरा सा अभी ! वदीयसान्द्रमेचकाकलापस्य स्थाने धूसरवर्णविरलविरलकेशतन्तय एवासशिरसि तस्याः । तदाननाकारो निनभागनिमनः सद्यो विमृष्टफजल निस्तेजश्च तल्लेग्रयुगलम् । तदीयसहचर्यस्तस्यां पहष्टयः कारविप्रहा इव चित्रलिखिता इव संवृत्ताः। क्षणोत्तरं निजस्यानिवेदनमुपाक्रमत दया। दया-कस्याविद संगीतकुशलाया गणिकायाः कुले गृहीतजन्माइम् ।. गायन- शिक्षकमेकं प्रायसमन्तरा न फेनापि पुरुषेण सह परिचयमनुमेने प्रसूर्ये । योदशवर्ष- कल्पाऽभवं पदा तदा मदीयाम्या यहुभिस्तरगर्धनान्यः साध (मोगाय मसमर्पणसन्धान को समुद्यताऽभवत् परं गणिकाजीवनमसहमाना नैसर्गिस्यीमरसया तन्मनोरथानुवर्तनात परामुग्नी मनियमास्थाम् । तथापि मसल्पमविगगग्य केनचिनिना क्षेत्रपतिना सार्थ मोहविषयप्यरदार: ममपात तया। अथाययोः प्रथमसंगमामागेर मातुरालयाविभूत पलापिताहम् । तराय पुरापुरमटन्रया दीनदीनाया मे वातों शुल्ला दयालुः कशिपुरोहितो गरामाभूय म्यगृहे प्रदाय संप्रयं मे, मेण मा पुग्रीकृयान् । सांगि महानुमावेन कामानिधिना हैन सन्यानिर्विवोल पाल्यमाना छाटिताsध्यापिता कोणावनिमण्डले ·- मायाजालम् ग्रामटिकायां कस्याचिन्पयोनिधेस्तरवर्तिनि गृहे सुखं न्यवसम् । मामन्तरा नासीदन्यः कोऽपि तमन्वासितुम् । यतः प्रसूतिसमये सदैहिनी विंशतिवर्षीया सार्भका कालवश गतासीत्, न चान्यमुपायंसीद् भूसुरवरोऽयम् । अथ गच्छति काले समारूढनिर्भरयौवनां मां परिणाययितुं सुतरां प्रायतन्त पितृपादाः, परमाकर्ण्य कर्णपरम्परया संभवं मे न कोऽपि तरगो मत्साणिग्रहणं प्रन्यपद्यत । विन्यथेतरां पूज्यतमजनकदेवस्य हृदयं दश दर्श मामनूढां प्रतिवर्ष वर्धमानां च वयसा । सर्वापेक्षया बलीयस्याशेति मद्विवाह विपये सप्रत्याशोऽवतस्थे स भाजीवम् । अतिप्रान्तपडिंशतिवर्षायां मयि पितृपादा दिवं गता विसृज्य मे सर्वमेव स्वार्जितं वित्तमालयं च। ततः परं विनष्टकावलम्बनाहं चिरं पितृदेवानां मृत्यु विलपन्ती नामशेषाणां तेषां स्मृति पूजनीयां निरन्तरं दधाना हदि सम्मन्दिो भ्यवसमेकाकिन्यहम् । अथैकदा सायं समुद्रतटै शतपदी कुर्वाणा गण्डौले शयितं कञ्चिन्मूछभिभूतं झुंचानमद्राक्षमहम् । सोऽयं गौरवर्ण आयतललाटो दीर्घयाहुस्तरुणस्त्रिंशद्वर्षदेशीयो दृढकायो म्लानमुखो मन्दं मन्दमश्वसीत् । यथा यथा तदीयगण्डस्थलमस्पृशं तथा तथाऽपूर्वविविधमिश्रभावनातरजाभिभूताऽहम् । चिराद्विनष्टोपलब्धवालका प्रसूरिव परितोपस्य परां कोटिमस्थम् । यौवनचुम्बिताननमालोकयन्यास्तस्य मे • वक्षःस्थलं सरभसमस्पन्दत । अथ स फेयाञ्चिामत्स्यजीविना साहाय्येनानीयत महम् । शन्दाबातेन प्रोचकैराक्षिप्तः कल्लोलमालिकाभिः प्रहतः पोत: क्वचित्सागरस्याम्भस्यमज्जत् । दैवगत्या तु तल्गोऽयं प्रभाते तीरभूमिमगमदिति तनिवेदिताऽऽसमहम् । द्विनघटिकोत्तरं लब्धसंज्ञस्य तस्य स्मितमविस्मरणीयं मे न्यवेदयत्प्रभूतं वस्तुजातम् । तदनु स कियतो दिवसान सामिमूदिशायामवतस्थे । प्रमेण च प्रकृतिमापोऽभापतापमेव । साडमनुयुक्तोऽपि स्वपूर्ववृत्तान्तनिवेदनेन मत्कुतूहलं परिपूरयितुं स्मृतिभ्रंशान्न स प्राभवत् । अहं च तत्पारतन्त्र्यादधिकाधिक तस्मिन् स्नेहवद्धाभवम् । कदाचित्संभ्रान्त- मनाः प्रच्छाधि स्मृतिफलकात् परिमाष्टुं यतते स्म । अथ गरछत्सु मासेषु मामव. धातुमारप्सीदसा । मदीयवसनाभरणनयनाञ्जनपाणिरहरागादिकलापः क्रमेण तद्दष्टि- विषयोभूत् । ततस्तस्मिन् प्रेमाङ्कुरोदयलक्षणान्यपश्यम् तदवलोकनेन सुतरां मनपिजशरविद्धय रोमाञ्चिताही स्वान्तर्भावविकारमगोपयमह · सायलं ततः। सोपि पृथग्भावमाश्रित्य चिन्तापरो नित्यमास्त । अथैकदा सायमुद्याने विहरतोरावयो- रवादीस युवा गन्तव्यमिदानीमितो मयेति । वचस्तस्याकये सुतरामवदीर्णहृदयेव विषण्णान्तरात्माऽवोचम् । क प्रस्थास्यते त्वयेति । यत्र कुत्रापि, अलं चिन्तया मदर्थमिति सविशिथिलवचनविन्यासं सशोषं च स प्रन्युवाच । इत्यं बुयाणमेनं परिसान्वयितुमालिङ्गितुं च भृशमैच्छम् परं लज्जया तदप्रसादभिया चावरुद्धा क्षणं जो स्थिवामाक्षमहम्--किमितो निर्गन्तुमुद्यतोऽसि । अपि नास्ति क्षेमं तबानेति पृष्टः कृतज्ञतासूचकं हस्तनिक्षेपं कुर्वाणो निरुत्तरोऽवतस्थे स युवा । अपि स्ववृत्ति पुनर्ग्रहीतु- मिच्छसि प्रायः, कि निकटशन्धवानाहोस्विविक्षुरसीति मयानुयुक्तः प्रत्युत्तरमवस्या सकन्धरकम्प तुणी स्थितवान् ।

·५४ कथामुक्तावली अग्रान्तरे धवलयति वसुधातलं धवलकरधवलररमा धवलोवाटताप्लावितमुद्यान- मिदमाचरणपयेपूपलखण्डानि देदीप्यमानान्यग्यम्न्युपलानीव विलक्षणभावोसेकं मय्यजी- जनन् । स एव क्षणो निश्यायको मनीवनस्येति प्रतीताभवम् । शनैः सभयं तस्करमादाय समार्दवं परामृशम्। निजपारतन्त्र्यमाविष्कुर्वन् सविश्वासं सविनयं चान्वमसि तेन मस्त- ग्रहणमान्मनः । क्वचिदुत्कण्टिता वचित्संभ्रान्ता पचिकम्पमाना छवित्रस्ताहं कियन्ति क्षणानि जोपमस्थाम् । अबवीच स तावत्- अहो भवत्परमसौजन्यमारणाभिभूतोऽस्मि किल । न तु भवत्याः प्रेमपात्रं भवितुमहति जनोऽयम् । वचनं तनिशम्य मदीयरी निःसत्व इवागलत्तदीयहस्तात् अभाणि च कथमपि मया--"भवन्तं परिपेवमानाम- न्दानन्दतुन्दिलास्मि । एकामिन्येवास्मि मन्दिरेऽस्मिन् । सदैव भवतां पदाजयुगसमुपासि- तुमनुमोद्यतां जनोऽयम् । अस्ति पर्याप्तं धनं मत्मविधे उभयोरावयोः पोपणाय" इत्युक्त्वा स्तुकण्टा व्यरमम् । स च मां सदयमालोक्यम्मका परामृशत समार्दवम् । निजपूर्वकथास्मरणाग्निना तप्यमान इव स प्रत्यमात् । कयापि निर्दययाहनया कचियाग्वचितः स्यादिति व्यत िमया । परं नाझरेणापि तेन किश्चिदपि व्यक्तीकृतम् । मौनमस्य तावन्मां किञ्चिदाश्चामयामास।चिरं च पतत्रिकुलकूजितं दविष्टजलाशयनिरध्वनि श्रावं श्रावं चन्द्रिकाया रामणीयकेन प्रहृष्टान्तरङ्गी कुन्दकुसुमैः सुवासिने लतामण्डपे जोपमवास्थिप्वह्यानिशीथम् । परेयुः प्रातस्तरां यदा जागरिताऽसं तदा हृदयवल्लभस्य शय्यागारें रिक्तमलोकि मया । दुग्धापूपादिकमातराश परिवेषयितुं तस्मै गृहतलं यावद्वारोहं तावन्मुखशालायां मध्यस्थफलकोपरि स्थापितं तद्वस्तलिखित पत्रमेकमद्राक्षम् । सवेपथुखसळगात्री सचकितं सभयं पत्रं तदपठं यथा-"भवन्याः सौहार्दाशियभारेण सुतरां निर्जितोऽस्मोति वचनं पुनरुक्तिरेव स्याखलु । अयोग्यस्तु जनोऽयं भवत्या विस्मरणीयः । सन्ति मदपेक्षया परसाता जना भवरसौजन्याहाः । अज्ञातक्षुद्रजनस्यास्यानेकन तिततयोऽङ्गीरियन्तामिति प्रार्थये। स्वस्ति भवन्यै " । इति स्वल्पसंदेश हृदयेश्वरस्यमं पक्षिया निश्चला चिरमवानिष्टेड धम् । निम्खिलाहनि सर्वतस्तं गवेषयामामुग्रामगस्पिनः परं हन्त न केनापि विलोक्तिोऽसा- पाप्रमागदासूर्यास्तमनम् । तव तन्त्रीद्वारा संदेशाः प्रेषिता मया समीपवर्तिनगररक्षा- धिकारिम्यस्तरणस्योदन्तोपलव्धये।महाईपारितोषिकप्रदाने शोधकाय प्रतिश्रुतेऽपि नैफल्य. मन्तरेण मान्यपसमुपानतं गवेषणस्य । अइंच पातालतलमयतीर्णव कागर्म किमारवं धास्वपं कि मुक्त कि पीत केन सेवितेति न फिविदप्यज्ञामिपम् । भनेकाप-सहिष्णोर्मम कस्यापि जन्मान्तरोपासस्य कर्मणः पठेनानेन भाव्यम्। आदी हिकामवराको मामपारानन्द- पोनिधी रिनिमज्य सतो हृदयेश्वरममागममुपनगशिरंरातद्विरहान्यापे न्यपातयत् । युवा दीना कण्या शिपिटवचनविन्यासा विरलाप सफरणं दया । निशम्य घदयाया दयनायस्यां स्वस्वदयितार्थियोऽशनास्नियस्ताः सदयान्युनयना बभूवुः । न दिराम इमायनमः स्वयमपितस्यान गन्तुं यलमुमगुष्ठहस्ता देवमन्दि प्राविशन्। दवास्यादेश नुम्पं स्वस्वादपेशरस्य नामाक्षरोकाः पुष्पगलिख्य परेगुम्तय पुनरागमन.

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ८. स्वाप्निकव्यामोहः अकस्मादुन्यितो झन्झावात: प्रचण्डः । मृदुलधवलवालुकापटलेनापहृतः सर्वतो दृष्टिगतप्रदेशः । प्रमजनवास्योद्धतामी रेणुकाभिः शुष्पशीणपत्रनिकरः पुनरेप द्वैगुण्यं प्राप्य कुटिलाकाशे धूसरपीतवर्गसमुच्चयः सरमसं विदूरमम्वराप्तः सहसावपत्याधश्च धूर्गयन्मानवाननविवराणि सर्वाणि पर्यपूरपन्नयनयुग्ममन्धीचकार, च्यासं च प्रत्यरुगत् । सायन्तनोऽन्धकारस्ततोऽपि द्विगुणितो मेघमालाभिः । भध्वनः सूहमरेखा भीषणनिजल- मरुस्थल्यो सर्पन्ती शून्यशिखरश्रृंगीत: शिखरश्रेणीम्, अरण्यादरण्यानि प्रचण्डोष्णसिकता- स्वकाण्डे खण्डिताभूत । मास्ति सरलो मागों नाविषमा भूमिळ, नावलोक्यते पन्या: कोऽपि वा । यस्मिन् विलक्षणमिदं प्रयाणं मयाजीकृतमासीत्सोऽपि महासाथः क्रमेण शीपक्षीयोऽभूत्। मामन्दरा च सार्थवाहेन सह सर्वेऽपि याग्रिका एकैकशस्तिरोऽभवन् । अतिश्रान्तः पिपासाकुलो दाशेर एवावशिष्टो मे सहायः । अत्यल्पानसाममीभा परिमिता भोज भोज पर्यवसितनिम्बिलानांशः प्रतिघटिक जलबिन्दुभिः स्वल्पैरामानं परिवोपयन् न चिराक्षीणक्षीगगात्रस्ततश्चायसनसत्वः समभवम् । असहाय: सन् गायचाटनाक्षमः कमेग जइता नीतोऽहम् । रेणुरूपितरोमकुहरो झन्झावातोरस्फालित- मृताद्वितोऽसमवेदनामर्दितमस्तकः प्रमापिपासाकुलीभूतो मृतप्रायः स्पिटवानइमेकाकी । पर उमल्योऽहमभीष्टायलाभिगमनान ध्यरमम् । अथानवरतं धालुगधनराशिभिः महत: प्रवाहाताशीपटकटोरे गतिमन्यामपश्यन्नशयिवि जोपमधोमुखः । तदारम्य मिका पास किमुपन में केनावटोफितः शियन्त्र या कालं नएसंतः स्थितोऽहमिति नमनागरिकमविमस्मृविपगिमायाति सम्प्रति । अद्वितीयः पटकुटीरे शयित एकाधि- पयमाप्रमधिप ध्यायं ध्यायं युगकल्यं कालमवास्थिति।

·स्वामिकन्यामोहः तुणी स्थितवान् । विनष्टासोः पुनः पुनः समाप्तजीवितस्य कस्यचिन् मनुष्यस्यालोकनेनेव, क्वचिदप्रत्ययं क्वचिद्विस्मयं सूचयता विशालनयनयुम्मन मामनिमिपं न्यरूपयत् । तस्य बलिनग्रोवाया अवलम्बमाना खाक्षमालातिदीर्घोपयोगादिव जीर्णमाया ततुहिनश्वेतश्च प्रतिक्षणविगलफचतन्तुः कृशतां भेजे.। तथापि प्राप्तेहावसादचिह्नस्य वलिनभूतस्यानने तस्य प्रत्यभादात्मसंयमप्रशान्तताभक्तिवैराग्यादीनां किमपि निदर्शन तेजो विस्मयकारकम्। सूक्ष्म निरीक्षमाणायां दृशि तस्य व्यराजत स्थैर्यानुकम्पौदार्यादिगुणस्नसन्दोहः । अथ मुहूर्त मरुस्थली विलक्षणं परिवर्तनमवाप । सर्वमप्यस्फुट स्पर्शागोचरमिव दशे । श्वेतसिकतावतॊ मजीर्णकुटीरमास्फालयस्तदसंप्यविवरान्वलंधरवेश: सर्वगं पर्यभ्राम्य- दभितः। पुनीभूतवालुकासन्दोहेन क्षणार्धमन्धीकृतः सम्भ्रान्तचेता निश्चलवाहमवा- स्थिपि । पलितशिरा गलितवयस्कोऽयमध्वगः पितृवनायित इव प्रत्यभान्मे । नेदिष्टतामुतस्य तस्यामारः काल्पनिक इव बभौ । अविश्वासोक्षिप्तं स्मृतिलोपाभिभूतं प्रचण्डालापापिपासादितकण्ठं स्थविरस्यास्य पृच्छासूचकं निरीक्षण मामसंवादिनमकरोत् । काद्यतनसमये गन्तुमुद्यतोऽसीति पप्रच्छेप आयतालियुगलेन तुलशुभ्रमणझूलताच्छादि- तेनाविरतं निरूपयन्माम् । सुवर्णमयीं नगरीमिति कथमपि समुदीरिते मया स नितम्बनिहितको लोलश्वेतों दयाईस्मितास्यः प्रवया इनिवेनैव सुवर्णनगरी प्रति भत्कल्पितां यात्रामभ्यनन्दत् । ततश्च मधुरया गम्भीरया च गिरा प्रोक्तवान् । आ:! सुवर्णपुरीम् ? अद्भुतनगरीम् ? यात्रेय पवित्रीकरिष्यति तवारमानम् । अप्यस्ति ते विश्वासोद्भुतचमत्कारे सुवर्गनगर्यास्तस्याः पवित्रगिरिकन्दरे च । इति स्वप्रतिपादनस्यः साक्षात्कारादिव मां वशीस्तुमिवानाक्षीरसः । अपाठि मया तन्माहा- स्म्यस्य वर्णनमित्यस्पष्टमयोचम् । अपि जानुचिपृष्टस्वयात्मा किमिति सुवर्णपुरी जीवनाखिलसुखोपपन्ना स्यादिति, किमिति, सा व्याधिदुर्भिक्षविप्लबविमुक्तेति च पुनः स प्रत्रया मामन्वयुक्त । शिरो यावद्विध्यते मया वावत् स्त्रवचसोच्चैरुच्चः समुदत इव तत्स्मृतिसौन्दयोर्षपदमारूढ इव प्रत्यभात् । क्षणोत्तरं च सुवर्णपुरेविहास- माख्यातुमुपाक्रमतातिगम्भीरया गिरा-"अहो सुवर्णनगरी बभूवैस्दा निरानन्दा मरुस्थलीव यावन्न पवित्रीकृतासीत्केनापि दिव्यशक्तिना सिद्धारमना । सततमुदासी- मानामपि प्रतनुप्रभावाणां सान्निध्यात् तपस्विनां दुःसहं दुःखमपनीयते, किमुतेदशाना सन्तोपामृततृप्तानां सिद्धिमार्ग:पदेष्टणां महात्मनाम् । विपद्ग्रस्तामवलामम्यंरक्षदात्मानं निर्माटुं धरातलमागतः साक्षाद्विष्णुखि स पुण्यात्मा।" इत्युक्त्वा क्षणार्थ सं व्यरमल्सा- कल्येन स्ववृत्तान्त मच्चेतसि दृढं निवेशयितुमिद । ततोऽम्यधात्पुनः । “दिव्यपुरुयोऽयं नूनं सत्याय धर्माय च स्वप्राणानुपाहरत् । मद्वचसि श्रदधासि चेन्मामनुवज, अहं सुवर्णनगरौं दिव्यकन्दरं च नयेयं त्वाम् ।" इति सामई निर्दिष्ट्वति तस्मिन् सयः समुत्थाय वमेत मल्लदेशं प्रत्यन्वसरम् । देशं तं सम्प्राप्य, किञ्चिपर्यटनं च कृत्वा पश्चिमोत्तरदिशि शुष्कविजनवनस्पतिविरहितस्य पर्वतस्याघो विशाला नगरीमेकामद्राक्षम् । तन्मन्दिराणां सुवर्णशिखराण्यनितपदोपे देदीप्यमानानि दूरासन्तप्तचामीरमिव चकासिरे।

·- ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ८. स्वाप्निकव्यामोहः अकस्मादुस्थितो झझावातः प्रचण्डः । मृदुलधवलवालुकापटलेनापहृतः सर्वतो दृष्टिातप्रदेशः । प्रभजनवात्योद्धताभी रेणुकाभिः शुष्कशीर्णपननिरः पुनरेप द्वैगुण्यं प्राप्य कुटिलाकाशे धूसरपीतवर्णसमुच्चयः सरमसं विदूरमम्बरान्तः सहसावपत्याधश्न घूर्गयन्मानवाननविवराणि सर्वागि पर्यपूरयन्नयनयुम्ममन्धीचकार, उच्छासं च प्रत्यरुणत् । सायन्तनोऽन्धकारस्ततोऽपि द्विगुणितो मेघमालाभिः। भध्वनः सूक्ष्मरेखा भीषणनिर्जल- मरुस्थल्या सर्पन्ती शून्यशिखरगीतः शिखरश्रेणीम्, अरण्यादरण्यानि प्रचण्डोष्णसिकता- स्वकाण्डे खण्डिताभूत् । नास्ति सरलो मार्गों नाविषमा भूमिळ, नावलोक्यते पन्थाः कोऽपि धा। यस्मिन् विलक्षणमिदं प्रयाणं मयाङ्गीकृतमासीरसोऽपि महासार्थः अमेण क्षीगक्षीणोऽभूत् । मामन्तरा च सार्थवाहेन सह सर्वेऽपि यात्रिका एकैकशस्तिरोऽभवन् । अतिश्रान्तः पिपासाकुलो दाशेर एवावशिष्टो मे सहायः । अत्यल्पानसामग्रीभात परिमितानं भोज भोज पर्यवसितनिग्विलानांशः प्रविघटिकं जलबिन्दुभिः स्वल्पैरारमानं परितोषयन् न चिराक्षीणक्षीगगानस्ततश्चावसनसत्वः समभवम् । असहायः सन् गाचालनाक्षमः प्रमेण जडतां नीतोऽहम् । रेणुरूपितरोमकुइरो झावातोरस्फालित- मृत्ताडितोऽसदावेदनामर्दितमस्तकः प्रमालिशसाकुलीभूतो मृतशयः स्थितवानहमेकाकी। पर हसझल्पोऽहमभीरायलाभिगमनान व्यरमम् । अथानवर घालुकाधनराशिभिः प्रहतः प्रवाशातार्धशीर्गपटकुटीरे गतिमन्यामपश्यन्नयिपि जोपमधोमुखः । तदारम्य किमकरवं वार्म किमुपन मे फेनावटोफिनः फियन्त या फालं नष्टसंज्ञः स्थितोऽहमिति न मनागवि किमपि मस्मृतिसरगिमायाति सम्प्रति । अद्वितीयः पटकुटीरे शयित एकवि- पयमानमधिप ध्यायं ध्यायं युगल कालमवास्थिपि । अभूप्रस्तुनमुदिश्य किशिपुरातनगिरिकन्दा सामुनेतिहाससमुच्चयम् । पचिरा- समरप्रदेश इय'कष्टकरमाससाहसाय मां प्यलोभयपयागुतेतिहासप्रयणरोमानिता मा क्येह समादपपया वाकागमाहोघंप्रमाणस्य फाटं सोदुमक्षमो भवेयमिति प्रागेव समष्टुं समुएफण्टोऽमयम् । मिदानी नैरुतियं कालं प्रचण्टोमदन्दरामानशरीरः पन्यजिने प्रदेश शनिपतरमामामावनया भाममनोरयो विमनस्वधाभवम् । सप्रपितामाहापं परमपा पुनः पुनः मनोष्टिविषयीकृतमासीदिशानी काल्पनिम्मेव मेमयमा मामीष्टस्यानसन्दर्शनममाभ्यं मन्नो निरामया विवीर्गदरपोऽभवम् । दुरागतपरयारय रहस्यं या पार्श ग्यधान नदिानी प्रसरावपतलनिस्वागु जापानमा पानी पर्यो मदीया पाठेशमयी विचारसरगिः सहारा पहिवासी. न्यगाना पसपो पराजपन: सस्थरयता। नि: निलोपोऽपि। प्रयापी निवागुचपारिधिक्रितीर्णगात्रः प्रयाः प्राधीनवम- मनुस्मेपूरेटायरमपरक समाशिवरसहोरसादमदारिनिरोपायर्य पोप्रारमिनपनो महाका मान मागोय मीया बिय माँ लगे ·स्वातिकव्यामोहः सूष्णी स्थितवान् । दिनष्यासोः पुनः पुनः समातजीवितस्य कस्यचिन् मनुष्यस्यालोम्नेनेव. छनिदायर्य कविद्विस्मयं सूचयता विशालनयनयुग्मेन मामनिमिषं न्यस्पयत् । तस्य वलिनग्रीवाया अबलम्बमाना रुदाक्षमालाविदीर्घोपयोगादिव जीगंप्राया तत्तुधिनश्वेतवर्चश्च प्रतिशगविगलचन्तुः कृशतां भेजे । तथापि प्रासंगवसादचिह्नस्य वलिनभूतस्यानने वस्य प्रत्यमादात्मसंयमप्रशान्ततामक्तिवैराग्यादीनां किमपि निदर्शन तेजो विस्मयकारकम्। सूक्ष्म निरीक्षमागायां दशि तस्य व्यरात स्थैर्यानुकम्मौदादिगुगरनसन्दोहः । अय मुहूर्त मस्थली विलक्षगं परिवर्तनमबाप । सर्वमप्यस्फुटं स्पागोचरमित्र दो। श्वेतसिकनावों मजीर्गकुटीस्मात्सालयस्तदस्यविवरान्तर्लयप्रवेशः सबैग पर्यभ्राम्य- दभितः। पुनीभूलवालुकापन्दोहेन क्षगार्थमन्धीकृतः सम्भ्रान्तचेता निश्वरश्चाइनवा- स्थिषि । पलितशिरा गलितवयस्कोऽयमध्वगः पितृबनानुथित इब प्रयभान्मे । नेदिष्टतामुतस्य तस्याफारः काल्पनिक इव बभी। अविश्वासोक्षित स्मृतिलोपामिमूर्त प्रचण्डालापापिपासार्दितकण्ठं स्यविरस्यास्य पृच्यासूचकं निरीक्षगं मामसंवादिनमकरोत् । वाद्यतनसमये गन्तुमुद्यतोऽसीति पपच्टय आयताक्षियुगलेन उलशुम्रमणमूलवाच्यादि- तेनाविरतं निरूपपन्माम् । सुवर्गमयीं नगरीमिति कयमपि समुदीरिते मया म नितम्बनिहितको लोलतों दयादस्मितास्यः प्रवया इङ्गितेनैव सुवर्णनगरी प्रति मत्कल्पिता यात्रामम्यनन्दत् । ततश्च मधुरया गम्मीरया च गिरा प्रोक्तवान् । भा:! मुवर्गपुरीम् ? अद्भुतनगरीम् ? यात्रेयं पवित्रीकरप्यति सवात्मानम् । अप्यस्ति ते विधामोऽद्भुतचमत्कारे सुवर्गनगर्यास्तस्याः पवित्रगिरिकन्दरे च । इति स्वप्रतिपादनत्यः साक्षाकारादिव मां वशीकनुमिवानाक्षीन्सः । अपाठि मया तन्माहा- रम्यस्य वर्गनमिन्यस्पष्टमयोचम् । अपि जानुदिन्पृष्टस्त्वयान्मा छिमिति सुवर्गपुरी जीवनाखिलसुखोपपन्ना स्यादिति, किमिति, सा व्याधिदुर्मेिशविष्ठयविमुन्नति च पुनः स प्रवया मामन्वयुझ्क्त । शिरो यावद्विधूयते मया तावत् स्ववचसोचहच्चः समुदत इव तत्स्मृतिमौन्दर्योर्ध्वपदमारूड इव प्रत्यमात् । क्षगोत्तरं च सुवर्गपुरेतिहाम- माख्यातुमुपाक्रमणाविगम्भीरया गिरा--"अहो सुवर्गनगरी यमूकदा निरानन्दा मरुस्थलीव यावन्न पवित्रीकृताप्तीकेनापि दिव्यशक्तिना सिद्धान्मना । सततमुदासी- नानामपि प्रतनुप्रभावागां सान्निध्यात् तपस्विनां दुःसहं दुःखमपनीयते, किमुनेशातां सन्तोपासवतृष्वानां सिद्धिमार्ग:पष्ट्रिगां महात्मनाम् । विषप्रस्वामबलामध्यरक्षदारमानं निमाटुं धरातलमागतः साक्षाद्विष्णुखि स पुण्यामा।" इत्युक्त्या क्षणाध स व्यरमन्सा- कल्येन स्ववृत्तान्त मञ्चेतसि दृढं निवेशयितुमिव । ततोऽभ्यधात्पुनः । "दिव्यपुखोऽयं नूनं सत्याय धर्माय च स्वभागानुपाहरद । महचसि प्रद्दधासि चेन्मामनुब्रत, अहं सुवर्णनगरी दिव्यन्दरं च नयेयं त्वाम् ।" इति साम निर्दिष्टयति तस्मिन् सद्यः समुन्याय तमेवं मरूपदेशं प्रत्यन्धसरम् । देशं तं सम्प्राप्य, रिजिन्पर्यटनं च कृला पश्चिमोचरदिशि शुष्कविजनवनस्पतिविरहितस्य पर्वतस्याघो विशाल नगरीमेकामदासम् । तन्मदिराणां मुवशिखराण्यत्रितपदोगे देदीप्यमानानि दूरासन्ततचामीरमिव चासिरे।

·कथामुकावली आवयोः पुरो धर्मनोईयोरेकतरो दीघश्वेतरक्तः सुवर्णनगरीमध्यगच्छदन्यश्च विपिनगुल्म:- वृतः प्रति कन्दरम् । मदीयमार्गदर्शकोऽत्र क्षणं प्रतीक्ष्याग्रवर्तिन विस्तीर्गप्रदेश निरूपयन् गिरिगदरगामिनमध्वानमगृह्णात् । दुग्धधारयेव धवलितो ज्योत्स्नया पन्या दिवाकर- प्रचण्डतापतप्तः शनैः शनैः शैत्यमभवत् । प्रदेशस्यास्य प्रशान्तता न चिराप्रबयसो मुखाच्योप्यमागेतिहासलक्षण्य प्रागेवासूचयत्स्फुटम् । यथा यथा विशालशाखिसकुलं दुस्तरारण्यमगाहियदि तथा तथा स्वप्नदृष्टस्थलस्य प्रत्यक्षदर्शनेने विस्मयादिभावनाभिः काभिरभिभूतोऽहम् । अथानतिदूरं गत्वा कन्दरस्योपगूढं शिखरं गन्धसारसुरमितं समासादितमावाभ्याम् । पुण्यगर्भागारे प्रवेशापात पादुके अपनय चेतसश्च सर्वप्राकृत- विचारान् निष्कासयेति दक्षिणकरतर्जन्यङ्गुष्टाभ्यां कूर्च परामृशन् गम्भीरस्वरेण मामा- दिशत् तापमः । मयाप्यनुष्ठिता झटिति तदाना । अथ यावद् गुहायास्तमोमयों शैवालाच्छा- दितां पत्सोपानपक्तिमवारोहाव तावत्तस्याः समाधिसदृश्या निःशब्दतया निष्प्रभवेन गाम्भीर्येण च महाविस्मयाकुलोऽभवम् । भहो परःशतवर्षीयकालात्ययेनानवगाय शाश्वत च स्यात् पुनर्गभांगारमेतदित्यत िमया साश्चर्यम् । मदीयमार्गदर्शकस्य पदमनुचरन्महा- परिणाहमणिशिलामयों पुरुषस्य मूर्ति शुभाशिषो वितरन्तीमिव सामिप्रकाशितमध्यभागे गुहाया अदाशमदम् । प्रतिमाया अस्या विशालदुमकाण्डसदृशं पाहुयुगलप्रकापडं तपादयोनिपतिता विपद्गतां शरणार्थिनी कामपि वनितां परित्रातुमिवोन्नमितमासीत् । प्रतिकृतिमेमालोक्य जीवनचविमुक्तानिर्वाणेप्सूननुयायिनः स्वश्रेष्टनावचतुष्टयमु. पदिशतः प्रथितयशतो भगवतो बुद्धस्याजण्टाख्यायां गुहायां स्थिता नैपुण्यातिशयेन घटिता प्रतिमा मस्मरणमरणीमारक्षत् । असन्मे कमपि पालभावमानन्दोलासिनी मयने मूर्तस्तस्या उन्नतमंमयुगलं, सुदीर्घयाहू, दाक्षिण्यगाम्भीर्ययुद्धिमत्तायोतक विशाल लाटम, शान्ततया स्नातं च शरीरम् । भूमध्यस्थापिताचलष्टिः समाधिस्थितेव परमझ- विचारवशा ददशे प्रतिमा । तपः सन्त्रास-स्वार्थम्यागाधुदात्तमावा भासन्ते स्म स्फुट प्रतिमामुसे । अथ मूतः पादयोः पुरो निपन्य कृतान्जलिः साष्टाङ्गमगिपात पुर परस्तादेतदीयां पावनकयां से निवेदविष्य इयवोचत स्थविरोऽध्वगः । प्रतिध्वनगुहा- वितानामोगे सस्य स्वरो दीर्घतामुपेतः प्रत्यभाद् घेतालध्वनिरिख भीषणः । सदाश निःशम्दमनुपरते पुनध समुचिताय मे तमोमयं कोगमे प्रत्यारमानमनुपार्नु संज्ञा प्रददी सयपा प्रमवेयं स्फुटतरं प्रनिर्माता पूज्यनमामालोकपितुम्।फन्दरान्तश्चिरिचिवडायाफ्टले स्थचिराग्यायिकास्प प्रापभादमानुए इव शरीराकारः विदीय पाण्टुरानन गम्भीर धमपनयुग; मामार्गनीयमोदारस्थाई वितेनाते । निरन्तरतमाग मायुःखलागार- संटन स्वायत प्रथयाः, अश्यपदाण्यापि च सामता पया- ·स्वाप्निकन्यामोहः वतस्थे । नगरीयं विध्वस्तमाया यावत्तिष्ठति तावदस्मादेव गिरेवारक्षकोऽपि दिव्यपुरुषः विदितनगरविपज्जालो दीनदुःखदाबदहनोद्विग्नस्तत्परिहारविचक्षण: प्रचण्डग्रीप्मतापे दिवा वमिसायां च कृतपतपोच्यानादिभिभगवद्भक्तिनिष्टो दीर्घदीर्घ कालमयापयद् दुःखित- प्रजायाश्च संरक्षणाय परमामानम्यर्थयामास । ततः कतिपयमासाम्यन्तरे वृष्टिमही. घेनादृष्टपूर्वेण प्लाविता नगरी प्रबाहजनानां विस्मयातिशयोद्गारेश्च पर्यपूर्यत ।" अत्र प्रत्याः क्षणमात्र वृतान्तस्य पौर्वापर्यस्मरणपराधीन इब किञ्चिद् व्यरमत् । ततश्च जोपं प्रविमायाः पादयोरन्तिकनिहिताहारपाने धूपगन्धसारखण्डानि जपन् रिमपि युगपप्रक्षिप्य मन्दतरस्वरेण निवेदयितुं पुनरुपाक्रमत- "धराधिपःकरणसिंहो गर्वोच्छनाधरः श्रेष्टपुरुषस्यास्याद्भुतकृतिमपूर्वामाकण्यं तमेतं स्वप्रासादमलन न्यमन्त्रयत । परं शुद्धात्मना तदनुग्रहे नोसरीकृते भूपेन्द्रोऽभिमानी तमभिनन्दयितुं स्वयं तदन्तिकमुपेतवान् । भय व्यतीतेषु बहुपु वासरेषु गृहीतमानवाकृति- दिव्यपुस्योऽयं स्वधर्मरक्षणसक्षणःसत्यतासमर्थनाय कदाचित्तिरोभविष्यति ध्रुवमिति जनतायां वार्ता प्रथितासीत् । प्रचण्डातपवर्षामु स्वरुचिरदेहयष्टिमिन्द्रियसंयमेन क्लेशयमानस्या- नवरतप्रजागरेण ज्ञानयोगाच्छष्टपदमीप्सोस्तस्य दर्शनामृतेन स्वान्त सन्वोपयितुं वदन्तिकं बालस्त्रीपुरुषवृन्दं पर शतश: प्रतिदिनं समाययी । यात्रिका नानाविधोपहारानानीय तदीयपादयोः समीपं निदधुः । आमध्याहादामध्याहं ध्यायतस्तस्य वृक्षशकुन्तकास्त- दोपरि समुप्लुत्य खर्जुरिका स्यादयन्, नीलवर्णकपोताश्च शालीतण्डुलकगानुपा- भुञ्जत । योगिराहयं शताधिकवर्षदेशीयोऽपि नवयौवनभूपित इव वमी । अहो प्रभावोऽयं राल तस्यामरमावस्य । तस्याननस्य देदीप्यमानच्छवि रुचिरताजितमारा शरीराकृति तद्दिन्यप्रभावशंपि विशालललाटं दर्श दशं वृद्धा युवतयश्च क्षणमनिमेषा विस्मृतामदेवा- स्वस्थस्ततश्चात्यन्तं तं चकमिरे । तास्थासीकरणसिंहराजस्य दुहिता भारतीनाम्नी कुन्द- कुइमलसुकुमाराग्यष्टिः कमललोचना बालापेलचकान्ति: पीयूपमधुरवचना विनयशीला च।" निशम्यैतत्सविस्मयमपृच्छं 'किं नृपात्मजापि झापायाम्बरधारिगि वापस बन्दानुरागा संवृत्ते ' ति । वृद्धो मामाश्वासयितुमुदतरत्, "तथैव खलु । परं स्वप्रेम्णः मिद्विरसाध्यैनि विजानन्यपि यौवनोपयुक्तभोगाग्निखिलानुत्सृज्य तं पुण्यात्मानं स्वदृदयेश्वरं दृढमाकलयन्ती तस्यैव ध्यानमनवरतमकरोत् सा । निराहारा निरानन्दा च राजकन्येयं प्रमेण हास्यवर्जिता बभूव । तदीयां शरीरयष्टिं प्रतिदिनमधिकाधिकृशां दर्श दर्श सन्त्रस्ती तपितरी तामपृष्ट्व सद केनचिद्राजकुमारेण तस्या विवाहयाइनिश्चयं कृतवन्तौ । विदित्वतद् भारती नैराश्य- भुबहेन दष्टेव भपविठ्ठला मृतप्रायाऽवतरथे । अथो गन्यन्तराभावादुट्वाइस्य पून्मिन् दिने तपस्विनीयमबला सूर्यास्तमनापागलक्षितादौवारिकैविचारभारविल्हनिरपि हृदयेश्वर- मुपनिष्टासुः शहातहमपास्य पितुः प्रासादात्पलायनमकरोत् । हेमन्तक्षणिकसन्ध्या- सामयिकनीललोहितच्छायाव्याते प्रदोरे मुरभिसुमनःस्रजमादाय हस्ते शनैः शन- निरिकन्दराभिमुखमेव क्यामप्येकला प्रातिष्टन । मन पर्वतीतः पर्वतश्रेणीमटव्या अटवीमधिन्यकातोऽधिन्यकामन्तरा नासोकोऽपि पन्थाः सालः। ततश्च श्वासनिरोधादति- ·स्वाप्निकन्यामोहः - ध्वनेबधिरीकृतकोशार्धान्तरालवर्तिप्राणिस्य प्रशान्तप्रदोषेऽस्मिन् । क्रमेण ध्वनि- स्यादुञ्चतरः समजनि । मेपपालकस्यात्मजः शीघ्रमुत्याय कन्दरायाः सोपानपइक्ति जवेनारोहत । कम्पमानहृदया तपस्विनी भारती तरलदृष्टिधिमयाभिभूतेव कुरङ्गी दुःखपारावारे मज्जतीवानन्यगतिका केशकलापमाकपंन्ती निराशान्धकारे नष्टेव समाकोशन्मुक्तकण्ठम् । ' हा हा हतास्मी' ति। विजनस्थलेऽस्मिन्नागमनेनातिकान्त विनय क्षुण्णस्वाभिमानमात्मानं मेने । ततश्च विवर्णवदना स्वेदविंदुस्नातलबाटा च राजपुत्री बाप्पौघनिग्रहे प्रयतमाना करो सम्पुटीकृत्य भूतलमाविलं चकार नयनजलधारया । तुरखुरध्वनिः प्रतिक्षणमेधमानो गिरिकन्दरस्याधिकाधिकं नेदीयान् दम्भोलिवदीपणतो भगवन्, भायस्व मां प्रायस्वेति भारती महात्मनः पादारविन्दयोर्निपन्य विततदाहुपल्लवा क्णद्दन्तततिानपुप्पशिथिलितसुकुमाराङ्गन्यष्टिः सकरगमभ्यार्थयत । तत्क्षणं माणवक: कन्दरसोपानमूनों 'भूपति पतिरि ' त्युच्चैरामोशन् सन्त्रासविवर्णस्यः सवेगमवल्स प्राविशद् गुदाम् । अभिरक्षणाय च गुप्तस्थानमन्विप्यन् 'एहि तत्राग्यन्तरको- णेऽन्तर्हिती भविष्याव' इति कम्पमानां राजकन्यामसूचयत्। विधूते शिरसि तया चेपमान- याऽऽपादमस्तकं घटुरन्धकारे परामृशंस्तमोवृतकोणे निरुवासो विलीनो यावत्तिष्टति तावदारती करपल्लवी प्रसभं समपीडयनैराश्येन । 'हा हा अवमेव मे विनाशोऽध । एवमेव पतनम् । सुवमेव च मे पशुमार मारणम् । आशाङ्गुरप्रफुल्लितहृदया- समायाताहमत्र सद्यस्तु वराकी मन्दभागा जन्मान्तरष्कृतफलभागिनी निराशापिशाचेन प्रस्तेदानीम् । इति विभावयन्ती तपस्विनी मुहुर्मुहुभगवस्त्रायस्व मां ग्रायस्वैति कातरेण कम्पमानेन च स्वरेण दृढतररद्धाञ्जलिः कण्ठबाप्पफीलितवार कथं कथमप्यवादीत् । तदीयकरणोद्वार- प्रवाहणेवाश्रुजलप्रवाहेण पर्यपूर्वत गुहा । तदीयकर्गमर्मभेदि दीनप्रार्थनं पुण्यात्मनः श्रुतौ रक्षककरगृहीतस्य शिशोश्वाटुवचनमिव न्यपतन तु वामाया विमोहकानुनय इव । अग्राख्यापकः क्षणमा ध्यरमत् । परमभक्त्या प्रतिमा विशलां निरीक्षमाणः स्मारं स्मार पूर्वसंवृत्तं पुन दुस्वरेणाख्यातुमुपाक्रमत- " अथोन्मीलितनेत्राब्जः शनैरासनादुत्याय जोपं विततबाहुयुगल एधमानमहौदार्यों विलक्षविचक्षणः सत्यधर्मरक्षणसक्षणोऽभिरि- रक्षिपयेव नतशरीरः कन्यकाया ललाटमध्यमुपाजिघ्रदतिकारुण्यनिझरेण च तां क्षालितवान् । ब्रह्मानन्दसुधापूरप्लावितान्तरङ्गायास्तस्याः समुदद्धितरोमाञ्चायाः शादमः सपदि विनावितस्तस्याश्च तितमस्तकाया निमीलितनयनायाः पुरतम्घाट- पूर्वप्रमोदः लुलोके । ततश्च निविदारणरूपान्तराभिभूतेव क्षणं निश्चलाभुत् स्वान्तःप्रेरितेव कथमपि व्यजानासा यस्वहृदयेश्वरस्य किमप्यवर्णनीयं परिवर्तनं समवर्ततेति । सकातर्य सकम्पं च यावदुन्नमयति सा शिरस्तावदतिदीनतामयं कन्दनं तन्मुखानिःसरति स्म । अकाण्डे संप्राप्तरूपान्तरा पावितान्तरामा निमीलितलोचनयुगला स्मितविकसितानना भगवयाननिमग्नेव समुपजातहव नतशीर्षा वानिनां कण्टकझण- स्कारमप्यपवतीव समतिष्टत । न चिराद्विविधाभरणप्रबलचारचक्यः सुवर्णपटाम्बरधरो रोपपूर्णितलोचनो धराधिपः करणसिंहः सानुगः कन्दरं सगं प्रविश्य 'क्यास्ति निर्लजा . .

·६० कथामुक्तावली सम्भ्रान्ता भ्राध्या क्षणं यावन् निश्चला तिष्टति तावदकस्मादतिभीपणा सफडकहाशब्द सौदामिनी समदीप्यत । थाक्यास्ते चकिता कम्पमाना सखहखहाराब्दायमानदन्त- सतिस्तावत् सतडतडाशब्दं गुटिकास्थूलैर्धाराविन्दुिभिर्वपितुमारब्ध मघवा । किंकर्तव्यता- मूढात्र यावन्निराशयाश्रुपूर्णाक्षी पलायमाना सक्रन्दं ध्यायति तारवयोगात् कश्चित्मेष- पालस्य बटुराजानुधूलिधूसरितचरणयुगल: पटचीवरार्धाच्छादितशरीरोऽपर्याप्ताशनपाण्डु- बदनो दीर्घदण्डधरकृशकरस्तत्सविधे समाययो । अयि किमिति रोदिपीति पृष्टा माणवकेन तेन भारती तस्मै स्वमभीष्टं न्यवेदयत् । एहि तावन्मया सहेति तदीयहस्तमादाय दारकस्तां शनैः शनैर्वनमार्गेण गिरिकन्दरमनपीत् । राजकन्या चातिश्रान्ता स्विलायष्टि- विवर्णवदना दुःखदन्दह्यमानहृदया बटुना साध समहायासं कतिपयघटिकाभिगिरिशिखरं प्राप्य गुहां पवित्रा प्रविश्य च पुण्यात्मानं सिद्धपुरुषं गाढध्याननिमममालोकयत् । अय बद्धाञ्जलिपुटा सकम्म ससाध्वसं निरुवासं च तमुपाययौ मन्द मन्दं भारती । मेषपालस्य पुत्रस्तमोमयकोणे गह्वरस्यैकस्मिन् पातितोभयजानु समुपविश्य विलक्षणालोकमिर्म च्यलोकयत् । संक्षुब्ध मानसमात्मनो निग्रहीतुं बलवायतमाना राजकन्या चिरादनभिन- न्दितपानभोजना केतकीव पाण्डरच्छविौडामरमन्थरा ग्रीवां नमयन्ती स्वपादानमेवाव- लोकयन्ती क्षणं तावतूष्णी तस्थौ । ततश्च सिद्धारमानमभ्यार्थयत 'भगवन् , स्वीक्रियता क्षुदजनोऽयमि' ति । स च तदारुण्यं नयनयुगलमीपदुन्मील्य मन्दवासवदनो जोपमास्त । पुनस्तया प्रार्थितो विधूय शिरो निरुत्तर एव स्थितवान् । प्रसीद भगवन् । अङ्गीक्रियतां तव किङ्करीयम्, निरस्ता पुण्यपादाभ्यां चेद्विनश्यति सा खलु । भगवत्पाद- पंकजयोः समर्पयतु सा जीवनमात्मीयमिति प्रत पुनःपुनरभ्यर्थ्य जीवनाख्यानमात्मनः शुद्धात्मनस्तस्य श्रुतिद्वन्द्वस्यातिथीकृतवती । तद्यथा । 'अहो भगवतः प्रथमदर्श- नात्मभूत्येव भगवति बद्धादरा समभवम् । ततश्च भगवतो दिव्यप्रभावचमत्कारपरम्परया कुसुमशरशरजातविद्धचित्ता मनसिजावेशजनितानवरताभिलापा सलज कथमपि कतिपय- मासान् प्राणानधारयम् । प्रतिनक्तं स्वप्ने भगवत्पुण्यदर्शनब्रह्मानन्द विन्दन्ती बाप्रती च भगवञ्चित्रं मानसभित्तिकायामालिखन्ती कयमपि जीवनयात्रामयापयम् । नैराश्याच दिने दिने राशीभूतो मां वीक्ष्य पितृचरणैः केनापि राजपुत्रेण सह मम विवाहे निश्चिते सति मर्मण्यमिहतेवोफीलितप्राणेद च समभवम् । पर्यन्ते गत्यन्तरमपश्यन्त्यनभीष्टोद्वाहादा- स्मानमभिरक्षितुं पितुर्गेहानिभृतं पलायमाना भगवतश्चरणाब्जयोः समीपमागतवती परममहादस्मात्परिरक्षेद्धगवानि ' ति। एवं बिलपत्या त्योपयाचितो भूपतेः कन्यया सिद्धारमा मन्युवाच मृदुगिरा । ' परसे, विरमः प्रपञ्चमुखोपभोगाय विमुकोऽस्मि खलु। अतोऽन्विप्यतामन्यः कोऽप्यनुरूपस्तरम' इति । अनेन सस्य वचसा तद्वचनसुधारस- पिपासुम्यामिव काम्यामेकतानवाजीकृताभ्यामिव नयनाम्या चित्रार्पितेवाभवदारती। किपिढीव विशिस्तम्धेव किधिनियमेव मिशिशुधेव च सा समतिएत । सस्वान पुण्या'मनस्तस्य या तमोमयकोगे रिलीनस्य माणवस्य ध्रुवावमानुपीय । अप यावदारनी क्षार्ग स्तिमिता निति तावदथापि दुरासघय प्रतिध्वनिर्घोटकम्बुराधात. ।

·स्वाप्निकव्यामोहः . वनेधिरीकृतमोशार्धान्तरालपतिप्रागिवर्गस्य प्रशान्तप्रदोपेऽस्मिन् । कमेण ध्वनि- स्वादुच्चतरः समजनि । मेपपालकस्यामजः शीघ्रमुन्याय कन्दरायाः सोपानपइति जवेनारोह । कम्पमानहृदया तपस्विनी मारती वरलदृष्टियाधमयाभिभूतेव कुरदी दुःखपारावारे मन्नतीवानन्यातिका केशरलापमान्ती निराशान्यनारे नष्टेव समारोशन्मुक्तकण्ठम्। 'हा हा हतास्मी' ति। विजनस्थळेऽस्मिनागमनेनातिप्रान्तविनय क्षुण्णस्वाभिमानमारमानं मैने । ततश्च विवर्णवदना स्वेदबिंदुस्तावलटाटा च राजपुत्री बाप्पीयनिग्रहे प्रयतमाना करी सम्पुटरीकृत्य भूतलमाविलं चार नयनजलधारया । नुरहरध्वनिः प्रतिक्षगमेधमानो गिरिकन्दरस्याधिकाधिकं नेदीयान् दम्भोलिपनीषणतां भेजे । “भगवन्, पायस्व मां बायस्वे 'नि मारती महात्मनः पादारविन्दयोनिपन्य विततबाहुपलया कणहन्तततिानपुप्पशियिलितसुकुमारायष्टिः सकरगमभ्यार्थयत । तक्षणं माणत्रकः कन्दरसोपानमूनों 'भूपतिर्भूपतिरि ' त्युच्चराकोशन् सन्त्रासविवर्णास्यः सर्वगमवरुद्ध प्राविशद् गुहाम् । अभिरक्षणाय च गुसस्थानमन्विष्यन् 'एहि तत्राम्यन्तरको- गेऽन्तहिती मविप्याव' इति कम्पमानां राजस्न्यामसूचयत्। विधृत शिरमि तया वेपमान- याऽऽपादमस्तकं बटुरन्धकारे परागृस्तिमोवृतकोणे निरराष्ट्वामी विलीनो यावत्तिष्टनि तावदारती करपष्टवी प्रममं समपीडयोराइयेन । 'हा हा भूवमेव मे विनाशोऽद्य । भूवमेव पतनम् । भूवमेव च मे पशुमार मारणम् । आशाकुरप्रफुल्लितहृदया समायाताहमत्र सद्यस्तु वराकी मन्दमागा उन्मान्तदुष्कृतफलमागिनी निराशापिशाचेन अस्तेदानीम् । इति विभावयन्ती उपस्विनी मुहुर्मुहुमास्नायस्य मां बायस्वेति कातरेण कम्पमानेन च स्वरेण दृढतरबद्धाञ्जलिः कण्ठवाप्पकीलितवार कयं कयमप्यवादीद । तदीयकरणोदार- प्रवाहणेवाश्रुजलप्रवाहेण पर्यपूर्यत गुहा । तदीयकर्णमर्मभेदि दीनप्रार्थनं पुण्यात्मनः श्रुती रक्षककरगृहीतस्य शिशोचाटुवचनमिव न्यपतन तु वामाया विमोहकानुनय हव।" अवास्यायकःक्षणमात्रं व्यरमत् । परमभक्त्या प्रतिमा विशाला निरीक्षमाणः स्मारै स्मारं पूर्वसंवृत्तं पुनर्मूदुस्वरेणात्यातमुपागमत- "अयोन्मीलिवनेनान्तः शनैरासनादुत्याय जोपं वितववाहुयुगल एधमानमहादार्या विलक्षविचक्षणः सत्यधर्मरक्षणपक्षणोऽभिरि- रक्षिपयेव नवसारीरः कन्यकाया ललाटमध्यमुपाजिनदतिकारुण्यनिहरेण च तां क्षालितवान् । ब्रह्मानन्दसुधापूरप्लावितान्तरलायास्तस्याः समुदञ्चितरोमाञ्चायाः शाकमः सपदि विद्रावितस्तस्याश्च विततमस्तकाया निमीलितनयनायाः पुरतश्राए- पूर्वप्रमोदः लुलोके ततश्च किञ्चिदारणरूपान्तरामिभूनेव क्षणं निवलामृत स्वान्तरितेव कथमपि व्यजानात्सा यस्वहृदयेश्वरस्य क्रिमप्यवर्णनीय परिवर्तनं समवर्ततेति । सकातयं सकम्प र यावदुरमयति सा शिरस्तावदतिदीनतामयं मन्दनं वन्मुखानिःसरवि स्म । अकाण्डे संप्रातरूपान्तरा पाधितान्तरामा निमीलितलोचनयुगला स्मितविकमितानना भगवद्ध्याननिमम्नेव समुपजातहद नतशी वाजिनां कण्टकझण- स्कारमप्यावतीव समतिएत । म चिराद्विविधामरणप्रदलचाचस्यः मुनर्गपटाम्बरधरो रोपचूर्णितलोचनो धराधिपः करणसिंहः सानुगः कन्दरं सवेगं प्रविश्य 'क्वास्ति निलंना .

·६२ कथामुक्तावली कुलकलकिनी "ति समागविक्षेपं चुकोश कोपहलाहलवक्रीभूतास्यः । ततः पुरः समुपसृत्य तारस्वरेण पुनः सञ्जगज 'क्यास्ति दूपको दुरात्मे ति । भारती यावच्छिलावन्मीनमालम्व्य तिष्ठति ताबद्भपती रोपपावकातिरेकेण खलन् याहुमान्मनः स्फुरद्घातुकासिघरमुग्नमयन् क्व क्र भारती सुदीयाँच्चस्तो प्रत्ययावसरभसम् । अप्रावि च वक्षगं कश्चिद् ध्वनिः सहसा । 'प्रतीक्षस्त्र, प्रतीक्षस्व । पश्य पश्य पुर' इति । उदीरितमात्रे वचनेऽस्मिन् कन्दर- गर्भतःक्षणिकदीतिर्घनान्धकारेऽत्र यावदू देदीप्यते तावकाचिन्ममिशिलामयप्रतिमा भूपने- दृष्टिगोचरा भवति, पुण्यात्मा दिव्यपुरुषस्तिरोभूय तत्स्थाने विशालाऽचेतनापि परमसुखदायिनी कृत्रिमातिर्दशे । योगसमाधिनिमग्नस्येव ध्यानपावितस्येव सत्याधि- पत्यानिनिष्टधमानप्रभावस्येव सिद्धान्मनः फेलापि सद्यः प्रतिकृतिरियं निपुणमालि- खितास्ति । तमालोकमलौकिकमालोकमालोकं करणसिंहस्तेनादृष्टपूर्वचमकारेण चकितचकितो विस्फारितलोचन: सरोमोद्गमः क्षणं भूलग्न इव समतिष्टत । तस्योज्ज्वलद्रोपानिज्वाला झटिति निर्वामिताभूतावकुतूहलाझारशेपमन्दाचिरेवावशिष्टाऽऽसीत् । सदानननिणरूपलेखा क्षणान्मृदुतामापेदे । प्रतिमायाः पुरः सम्पुटीकृतकर जानुनतोपविष्ट बकुलघुप्पोमला- गप्टि स्वात्मजा साश्चर्य निरीक्षमाणो महीपतिः क्षगं जो स्थितवान् । तनः पृष्टनः परिवृत्य समानुजान् सम्बोध्योदगिरद "धन्येयं फिल मे नन्दिनी परमात्मनः प्रतिमायाः पुरो ध्यायतां भक्तानामग्रिमभूता पाविता च स्वनिष्टया। जन्मान्तरे कृतावदातकर्मा दिव्यात्मनोऽनुग्रहभाजनभूनेह जन्मनि सलु।" अत्र प्रत्याः कथको मन्दीभूतस्परः स्मृतिनिप्रभोदरे सुचिरादयस्थिनपुरातन- धूलिधूसरपीर्वापर्यसंवृत्तजातसंस्कारोोधपराधीन इव कथानफनिवेदनाद् व्यरमत् । तात्रवर्गप्रदोपस्वैधमानान्धकारस्य पार निरूपयशिव क्षणं तूष्णी स्थितवान् । ततश्च चिरान्मृतो स्वहृदयेश्वरीं सविपाई चिन्तयग्निव मन्द मन्द निःशब्द च समुत्थाय प्रतिमां प्रति समुपेत्य तत्पुरः साष्टाङ्ग नमस्कृति सप्रनय न्यपतत् । + अध जागरितोऽहम् । उन्मीलितनयनोऽभितो दृष्टिं क्षिपन् विजनपर्वतसमी- पार्निनो गृहस्य कस्यचिच्छयनागारे शिविरोचितखट्टामधिशयानमामानमपश्यम् । कचिस्थविरभिपर मदीयनाही परीक्षमाणो मदन्तिकं नतशरीरस्तस्थौ । अहं तु मास- द्वयाटमार शयन परित्यक्तुं सैन्यदलं च पुनः संगन्तुं नाराकम् ।

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ९. नजमदिलेलः कश्मीरालङ्कारभूनां रनखचितमेखलामिव भुवो, मरस्तोपन्यकेति रसिकरन्वर्थ वर्णितरमणीयतां सुवर्णमयीं थीनगरीमध्यवसं सोदरद्वितीयोऽहमेकदा मित्रस्यावयोः कासिमनानो नौकागृहम् । अथैकदा स निखिलजगत्प्रमिद्धतहीस्कस्वामिनं कंचिद- स्वदेशीयमहानुभावमधिकृत्य विलक्षणं कथानकमेकं कथयामास। श्रीनगरस्य गरिबला- स्योद्देशस्य विवितकोण एकस्मिन्संस्थापित आसीदयं महाविलासपूर्णो नीकालयः। अथास्यां शारदशर्वयों शर्वरीसार्वभौमकिरणसमुल्लसितायां मोगल विशेषोपस्करोगादितस्त्रादुभोज- नोत्तरं काफीति पानीयविशेपं पातुं नौकायं समारह्म मनिकासु सुग्धमुपविष्टास्त्रयो वयम् । कालाद्वहुनियात प्राक् पादशालायामभोग कांश्विद्धन्मोहमन्त्रमोहितास्त्रच्छानुकूलमची- करकासिमः। एकदानुपस्थितमपि कश्चिन्माणवरमात्मने पत्रमलेखयन्सः । अयं वटुः कासिममद्वेडिनि विदितमासीत्सर्वपामतो भृशं विस्मयं प्रापुः सबै । परवशीकरणस्वाभीष्ट. साधन आत्मनः प्रभावस्य प्रत्ययं स्वसहचराणां चित्तेषु दृढं स्थापितवान् कासिमः । वादविवादप्रियोऽयं सिद्धान्तमप्यप्रमागीकृत्य यहुधाऽकाण्डेऽस्मान् पर्यन्ते व्यस्मापयत । तथानि कथानिवेदनक्रमे श्रोतृन्सन्देहसम्मान्तानालोकयन् मोमुद्यते स्म सः । आम्लदेशे कस्याचि पाठशालायामावयोः सह काविमेन परिचयोऽभूत् । आध्यात्मिकपारलौकिदा- धाभासमयकल्पनासु विश्वस्तमभून्मित्रमावयोः । विविधभावनामयचित्तोऽयं क्वचिदति- मुखरः कचि सनिर्बन्धं मौनी स्थितवान् । विचित्रप्रकृतविचक्षणस्यास्येतरकुमारेम्यो वैशिष्ट्यं किमप्यासीत् । बाल्याप्रभृति महाहरनमन्तरेण विमोहोऽस्य प्रमेण समेधमा- नोऽलीफिकोऽभूद्यौवने । यत्र यत्र च प्रोटत्तत्र तत्र रनसञ्चयमकात् सः । दिष्टया समृद्धकुलोद्भवस्यास्य वित्तस्य गणना नासीत् । अथाय विभावर्याः सौन्दर्यातिशयविमोहिताः परःशतपुण्डरीकपरिलसितं दलास्य- सरोवरं हिमाच्छादितहिमांशुचुम्बिहिमाचलशिखरागि च निरीक्षमाण ग्रीमे सुखावहानां वाताना स्पर्शसुखमनुभवन्तः पय:फेनजिन्दरया ज्योत्स्नया द्विगुणितो साहाः प्रस्फुरच्चन्द्र- कलोकण्ठितम्रमझमरझङ्कारस्वरं शृण्वन्तश्च वयं कचिसमयं सुखमयापयाम । अत्रान्तरे सुवर्णमयं तमामुपात्र कासिमः समुद्दीप्य सगडगडाशब्दं तमाम्बुधमं मुखान्मेघमालामियो- दगिरत् । क्वचिवचिन्ममानुजेनापि तस्मात्तमानुपात्राद्धूम्रपानसुखं निरवेशि । मया तु तमायुमोगानभिज्ञेनैव भाव्यम् । परतः पुरातनाचारामूल्यरत्नमन्त्रितकवचपिशारविमोह- नविद्यादिविषयजातमधिकृत्य संलापमकुम वयम् । समयेऽस्मिन् कामिमोऽयुलसितचित्तः पुरोनिहिताक्षोडहस्वफ्लम्मवलम्व्य चनचन्दचमकारेण हिगुगितोत्साह इव वक्तुमारमत। 'अहो ! अन्यल्पो जनोऽद्य विश्वसिति खलु विमोहनविद्यायाम् । परमनिविलक्ष- गोऽनुभवो मया प्राप्तः छिलकदा' इति जगाद कासिमः प्रोचरसकन प्रहसन् । तदीयो विलक्षणहासः कुन्तुहलमात्रयोः सपदि समुपादयत् । .

·कथामुक्तावली - न विद्यते जगति विमोहनविद्या कापि 1 कचिद् भावनायाः चिसंग्रासादपि संभ्रान्तान् मूढमतीन विमोहनविद्यामोविदमारमानं मन्यमान छामिको विमोहयति' इति प्रन्यवादीन्ममानुजः सनिर्बन्धं वादविवादप्रोत्साहित इव । तथापि कश्चिदूजस्विनं सुघटितशरीरं पुरुष मदिच्छावशीभूतमिवालोकितवानह- मेकदा' इत्युक्या सहसा व्यरमत्कासिमः । 'अपि स्वया वस्तुतः साक्षीकृतश्चित्तविकारोऽस्य' इत्यविश्वासर्शसिस्वरेणाटच्यम् । कासिमस्तु प्रत्युत्तरमदत्त्वा समाधिस्थित इव क्षणं तूष्णीमास्त । तदीयतमाखुपाया- न्तर्गतमुदकमेवानबरतं सगडगडाशब्दमकात् । कासिमो विदूरस्थहिमावृवरिपर्वतोपरि बदृष्टिधूमपटलाच्छादिताननः सविचारः स्थितवान् । 'अपि त्वया विमोहन विद्यामोहितो जनोऽयं प्रत्यक्षीकृतः' इति पुनरनुयुक्तो मया कासिमोऽवदत् । 'भय किम् । वस्तुतः साझीकृतो मया पुरुषस्यैकस्य विमोहविकारः' इति किञ्चिस्खलितवाचा स्वमादुरोधित इव न्यगदत्कासिमः । ततश्च कञ्चककोशे हस्तवस्त्र- मादातुं हस्त न्यवेशयत् यः । विलक्षणव्याख्यानस्य प्रस्तावनासूचकमस्य. चेष्टितमिदमि- त्यजानीव खलु। 'मदीयस्थामाकर्ण्य किं वश्यते युवाम्यामिति पूर्वमेव वेनि' इति सगूढार्थमग्रवी. स्कासिमः। 'किमुद्दिश्यास्ति ते निवेदनम्' इति पृष्टवानहम् । कासिमस्तु सचिन्तं तमासुपात्रं सबेगमाध्मातुमुपात्रमत। 'निवेद्यतां कथा नोचेत्तव सिद्धान्ते न मनागपि विश्वसिप्यावः' इति ममानुजे. नामियुक्त इव कासिमः पुनः सशकमिवायवीत् । 'कयावसाने किं वक्ष्ययो युगामिति विदितमेव मे । परमनुभवस्त्वयमपूर्वः खलुः । अन्यः कोऽपि जनो व्यवहारमोऽपि धीरोऽपि तादृशानुभवेन मुहूर्तमानमपि सन्नामितो- भविष्यत्' इम्युदीय रजनीकरकरनिकरण देदीप्यमानानि हीरकखण्डानीव दलास्यसरसो जलानि निपुणं निरीक्षमाणः कयां कथयिनुमारब्धवान् । 'अतिरमणीयरजन्यामस्यां नन्दनवनमहशे स्थलेऽस्मिन् विचिनायाख्यानं नानुरूपं मिछ। मुराहगनानामिनिहासाल्यानं शोभेत सारत् । क्यानमिदं कुमारपीडामण्डलस्य अवशानुरूप बलु । तथापि युवयोः कुतूहल कथयिष्य एव । 'नो भवद्भ्यां मजमदिलेटनाम्नो प्रथिवीर्तनवतसमित्यन्यर्थनासोतदीर- कस्य सौन्दयोतिरायः अय यमरदासप्राइ सिरियायाबिलोनफारीस्थानचीनादिदेशेषु शापर्यटनन मोहमयीमायादिनमा मया होरपमुकुटमिदमालोमि।' ..

·नजमदिलेला ६५ " अवास्यानकोऽकाण्ड विराय लघुपटकम्यं वान्यूलवानि हस्तपल्वेनामाहीत् । ततश्च विदूरोदेशवददृष्टिगांदचिन्तनमन्वानमन इन क्षगंदणीमस्यात् । अप्प विचिन्त- यति कजिदमिना चीनदेशीयं मन्दारिंग इति तशीयन्यपदिष्टमि' त्याटिनं मया । प्राहुजना हि यच्चोनदेशीयस्य तस्य महानुमावन्य महाईमास्तविहीनि हरित- वर्गानि स्नानि असिमेन तस्मादिनोइनविधिना मोहितादात्मसाकृतान्याममिति । मतः कुन्हलपरवशो रूदनिवासयौनाभिजातम्य वातां श्रोतुकामः सानुन भीमुक्यभागद- स्थितोऽहम् । क्षगोर पिमोऽपि निदायिनुमुपास्मत । अय दिशपर्यटनोतरं मोहमयों प्रयागनेन मया पितृन्यमुखान सकलभुवन- विख्यातस्य नजनदिदेलनामो हरिरस्य वृत्तं समार्गि । ममिष्टस्य घरनं याद श्रावं मजावदहलोई तममूल्यनगि हस्तगतं कृतवतोऽरवदेशीयस्य शैवमहानुभावस्य निवास मो प्रापयति पितृश्यमभ्यार्थये। परं बगदादनगरं वस्या रात्री प्रस्यास्यमानोमा मुन्नास्थ्यो ममाम्यर्थनां सम्लीक नापारपत् । तयारि तेन शेवमदोदपत्य बासस्थाने निर्दिष्ट स्वयमेव तसन्दर्शनाय तम्निदेव दिने गवानहम् । अरदीयोऽयननुरहमानामिपेरः पयोधेनटे मोहमय्युपकप्ले वलीनामोद्देशे विविक्त किद्धिनरानन्दमपि मुन्दर मन्दिर- मध्युवास । तस्मिन्वासरे नापटमीमहोत्सवानिमित्तन शैखमहोदयस्यालयस्य पृष्ठमागे ममुद्रोपकण्टम्ये महाशनसमूहः क्षीरसंनृतपात्रहस्तो नाम्न्तगविषये सममामिलन् । बीपुरणासालानां प्रमुदितानां कलकलध्वनिना प्रबनहिगाउँ रिकतामयं जलस्तरम् । पम्हगोमुखादीनां निनादः कोऽनावमावि अन्तगरा महीनुरागों मन्यपटनम- पश्यतु । जय मापादस्य प्रवेगमहाद्वार प्रविष्ट गृहस्वामिनं निजाऽविग्निादेवाजेन पेवनानुगम्यमानं नानामुगन्धमुमममुलपितपुष्पवाटिकायां गठागत कुर्वन्तमद्राक्षम् । भभूत्सबद्धगात्र उखामो दीर्घबाहुः सान्द्रमदाक्षिण्यशिविशालललाटोहारप्रतिन- नयनो महानुभावोऽयम् ।" भत्र असिमस्लामाबुपात्रं निवापितं पुनरद्वीपयितुं शा व्यरमत् । ततश्च धूमपटलं मुखादिरशयनयुगलं च महतं निमीत्य भूयो वनुमुपास्मत । "शेवभबगुलरहमानः स्वशाचारानुलंग परमादिप्येन चिरपरिचितमिव मां भूरि संभाव्य मनिन प्रमुदितान्तरदमिवानानं प्रादर्शयन् । मन्दिव्यन्य मुम्बन ममाटपूर्वम्यापि सम्बन्धि वृन विदितमामौत्तस्येति स्फुटममून् । तिनमततिरस्तावना- गुचरमुद्यानस्यमतिसम्यं पुष्प प्रति मा महानागोऽयमनयत् । वदीयवको कोम्न- टठविनुरकोप्नोपशीर्षः शोगामनिवस्वामिनो निकटेवगा । "अय गृहस्वामिना सह चलतों में पादः समुन्दरमे दुग्धरित पित्तलपात्रं मा वृक्षपतिस्पस्य माचीनस्य समीपे निहितमन्नाक्षीद । किमेतति क्षमायाचनाम- कानिक्षेपमनुयुञ्चे मया प्रत्युवाच गृहपतिः। नागपञ्चमीमहोत्सवनिमिचनोपहारीलमे- तदस्मदीयमालामारेल । मालदिनऽस्लिन्विपग्निवारणाय प्रायम हिन्दुजनो नागान् ·. कथामुक्तावली गृहरक्षसान्मन्दानः क्षीरोपहारेण प्रसादयती' नि शान्तवृत्तिना शेखमहोदयेन गम्भीरस्वरेग निहितम् । पुरातनाचारे बद्वादरोऽन्यह फिजिसम्भ्रान्त इवास्मपि । अथासनमधिष्टिते मयि मन्दं मन्दमान्दोल्यमानासु प्रततिपु संवादमावयोः शुश्रुपुरिव मौनमाम्लयसु पतगकुलेषु जातिपुष्पविकासहर्षप्रकाशमुखरेपु द्विरेफेषु दक्षिणकरपलवेन श्मयु परामृशन् सानेड सोसाहच 'अपि भवनिर्मदाईमणीनां सम्प्रति नूतनगवेष- णमझारी' ति मृदुवचसोभापया गृहपनिर्मामपृच्छत् । इन्यनुयुक्तो मोशग हरिन्मगिजातं तस्म सगौरवं प्रादयम् । स च रत्ननिकरमिमं सूक्ष्म निरीक्ष्य तद्गुणाभिज्ञो मां नितरामभ्यनन्दत् । न चिरादातिथ्यनियमाचारमनुसरम् शिराझदेशोत्पादितं स्वादु शर्यतं नाम पेयविशेष समानीय प्रादादावाभ्यां सेवकः कुञ्जस्यैकस्मिन्कोगे च मां ससंशयं निरीक्षमागो जो स्थितवान् । 'अपि श्रीमदिरालोकि विडम्वितनक्षत्रपति- प्रमोऽन्वर्थनामा मदीयहीरकमगिर्नजमदिलेलाभिधेयः' इत्यनुयुक्तवान्मां गृहस्वामी मयि च कम्पितशिरसि मेवकमारमनस्तमानेतुमिनिलेनैव निरदिशत् । कतिपयक्षणोत्तर कौशेयमन्जूषाकरः सेवकः पुष्पकुझं परावृत्य स्वामिनः पुरस्तातो निधाय क्षयं तत्रैव बिलम्व्यानिच्च्येव ततोऽपासरत् । पेटिकामेनामुद्घान्य शेखमहोदयेन शतत्रयमापतोलस्य देदीप्यमानस्य हीरस्मगेर्दशनेन ममाक्षियुगलं साफल्यं नीवम् । स्वप्रभाविसकलजग- न्मगिजात: स्वदीयाऽऽकर्षनिव विधेषां मनांसि सपद्येव मां हीरकतलजोऽयं व्यमोहयत् । अवलोकितमानमेतमद्वितीयामूल्योपडं स्वकीर्य कर्तुमुन्कण्ठाधीनोऽभवम् । 'एतं नुिमि- छामि धीमतः' इति सादरमामापितो मया 'महीपोर्धनप्राप्ग्या अपि मैतं विशेष्ये' इति प्रोच्य स तस्यामूल्योपलस्य वृत्तं मे न्यवेदयद्यया । 'रत्नस्यास्योदारगायापरम्परया रिमोहिता मोगलधराधिपा अमरजहांगिरादप इत्यनिहामिकाः माहुः किल । मोगलसा. भीमस्य राज्यः प्रागनिशेषप्रियायाः मुराइनाजिचराया नूरजहानात्यायाः प्रथित. यारण्यरी: केराकमा भूपयामासायमिपनि । अय स्लमिदं निपुर्ण निरूपयन्युरासन- मोगलमामाग्यविदामः सामन्येन तस्य देदीप्यमानरश्मि प्रतिविम्मित कन्यालयम् । क्षणं च रिमोहागरे निमन इव स्थितोऽहम् । शेखमहोदयस्य तु मेरको मां सराई सरो पनिरीक्षमाग आस्ता ·नजमदिलेलः . . . अथ नजमदिलेलहीरकोपलमगेरनवरतचिन्तनकतानमानसोऽहं केनापि सन्धानेन तमारमसात्तुं निरचिनवम् । चिरं तत्स्वामिनं गाद व्यचिन्तयन् । न जाने किमयरोन्म- हानुभावोऽयं तदा परं क्यमपि गतदिन इवाद्यापि तत्सान्निध्यं व्यभावयम् । रात्रौ च स्वमे निजहीरक में ससौहार्दमुपनयन्तं तमपश्यम् । यावदुत्याय वममूल्यं मगिमादानु प्रसारयामि करद्वयं तावत्तिरोहितोऽभूदरयदेशीयमहाभागोऽयम् । प्रबुद्धश्चाहं भग्नमनो- रथोऽपि रन्नमिदं कथमपि देवयोगान्मद्वस्तगतं भवितवत्यकलयम् ।" अथास्म-सुहन्मुहूर्तमत्र विरम्याराण्डेऽवरुद्ध च मौकागृहस्याधस्तलं सपदि कौशेय- मजूपाकरी न्यचर्तत । अथ वावरेटिकामुद्धाट्य वृहदाकारमत्युज्वलं हीरकं नी प्रादर्शयत् । 'फिमेतत् ? फिमेतत् ? नजमदिलेलहीरकमणिः किम्' इति सम्मम्भ्रमं साश्चर्य चाहम- पृच्छम् । 'तस्य प्रतिकृतिरेवेयम् । इयं साधु साधिताऽनुकृतिस्तस्य हीरकस्य' ति प्रोच्य निश्चिन्तं च प्रहस्य कासिमस्तयुत्तं निवेदयितुमुपास्मत यथा- "निखिलनिशायां च तस्यामुन्निद्रनेत्रेण यापितायां मया शेखमहोदयस्याकाण्डे संवृत्तं निधनमतिशोचनीयं सदीयहोरकस्य च गृढतिरोधानं वृत्तपत्रद्वाराऽवोधि मातस्तराम्।" 'कथं कयम्' इति ममानुजः कासिमस्य शुष्कस्वरेण विस्मितो समुदरयत् । अथ कथं त्वया प्रतिकृतिरियमधिगता ' इत्यहमपि सहसाऽपृच्छम् । कासिमेऽय सविलक्षणहस्तविक्षेप तूष्णी स्थिते ममानुनोऽई च साशी सम्भ्रमेण धूर्णितचेतसावित्र परस्परमवालोकावहि क्षणोत्तरं कासिमः पुनरूपन्यस्तुमारब्धवान् । “अथ मध्याहू शेतमहोदयस्य मृयुविचारणासमितिस्तव्यासादे मेलिप्यतीति विज्ञापितोऽहमधिपरिमिः । तद्दनिधनायाक्षणेऽदमस्यान्तिस्वासमित्यधिकारिणी मदीयसाक्ष्यममार्गन् । अतः समाप्तमातविधिः सत्वरं शेखमहोदयानामालयं समासाद्य मृत्यु- मीमांसानों समिति मुखप्रकोष्ठे संमिलिवामदासम् । दिवंगतस्य स्वामिनः संमिलिते परिवारे युद्धोऽविसिनीयः सेत्रको मद्दृष्टिगोचरोऽभूत् । प्रविशति मयि मुखाला न्यक्षिपदयं सकोपं कटाक्षम् । भय विधारणामारम्भात्पूर्व निपार्श्वस्ये विष्टर इङ्गितेन सभाध्यक्षेण चितेऽहं जोपमुपाविशम् । भय चञ्चललोचन: सेवकः साक्ष्यप्रदानायाज्ञापित: साराई मामनवरतं निरीक्षमाणो यस्तन वृत्तं कथयितुं सगदमारब्धवान् । " अहो दीनरक्षकाः । परेधुरासन्ध्योपासनं पुज्यपादानां मदीयस्वामिनाममूल्य- मागवता शरीरणालश्कृतमासीदयनितलम् ।' अन्न क्षणं विरतवचनोऽगुल्या सौद्धत्यं मामुद्दिश्य पुनरालपितुमुपागमत । " महाराया इमे समीपवर्तिनी मस्जिदस्य पुरोहितस्यो- पासकान् प्रति संध्योपासनार्थमाहानामागेव स्वामिनः सन्दर्शनाय समायाता मन्दिरमिद किल । कृतसकाराः स्वामिभिरमी कुसुमकों समानीताः। महं च नित्यनियमानुसारेण स्वामिनो निकटेऽनुगम्य तयोः पा स्थितवान् । न चिरात्तममूल्यहीरकमाणि समानेनु- मादिष्टः स्वामिभिः क्षणमानमेव ती व्यसृजम् ।' " अन निरुतकण्ठः कन्युरुनालिकमान्तेन नेत्रयुग्मं प्रमृज्योष्णं च निःश्वस्य विस्ता. रितनेत्राभ्यां मामवेक्ष्य समभापत !

·कथामुक्तावली ""न चिरासन्ध्योपासनार्थ प्रार्थनाकीशेयास्तरणं भूतले विरचय्य वाटिकायाः पार्थ- भागे नेदिष्ठे संध्यामुपासितमपासरम् । समापितसंध्योपासनक्रियो यावत् पुष्पकुञ्ज निवर्तेऽहं हन्त तावमार्थनास्तरणे :गतासून्स्वामिनो विलोम्यामि । समुद्घाटितपिधाना होरकमन्पा रित्ता तपार्थे स्थिताऽमीदिति । "इति निवेद्याधिकाधिकमन्दीभूतस्वरो द्विगुणितद्वेषो सभ्रूभङ्ग मां निरूप्य विरत- वचनो वातायनान्पुप्पकुञ्जस्य दिशं प्रयालोक्य दीर्घ च निःश्वस्य पुनः समुपाविशत् । अग्रान्तरे वाटिकायां विरचिता विष्टराः शोकानुकम्पादर्शनाय समायातानां मित्रजाति- बान्धवादीनां कृते तैः क्रमेण समपूर्यन्तामुखशालायाः समीपवर्तिनि प्रकोष्ठे पुरोहिताना- मुत्तरक्रियामन्त्रान् पनां शोकस्वरोऽनवरतं समाणि । ततो मुहूतं यावन् परितो जनः संशयोदरिः पर्यपूर्यत सभामण्डलं तावन्मां संयोध्य सभाध्यक्षः समभाषत । ""शेग्यमहोदयानामारुम्मिकमयुकारणं नाद्य यावद्विदितमस्माकम् । अन्तिमदर्शन तेषां भवद्रिरुपलब्धमिति भवासायनिवेदने कुतूहलमस्माकम् । तद्धैर्यमवलम्ब्य कथ्यतां मर्वमेव । भवतामबागमनहेतुः । अपि चिरपरिचयादा हीरकदर्शनकुतूहलाद्वा कुत आयाताः । किमुक्तं शेपमहोदयः । कियन्तं कालमवस्थिता यूयं सदनेऽस्मिन् । इत्यादि विशफलय्य निवेद्यताम्।' " इत्यानापिन: मभाध्यक्षेण परिस्थित्याकुलोऽई किंचिदोलायमानमानमः कतिपय- क्षगाझोपमतम्याय शेग्याटमहोदयानां प्रथमदर्शनादारभ्यावयोः संलापो हीरम्प्रदर्शन मभिनन्दनं निर्गम इत्यादि वृत्तान्तं सविस्तर न्यवेदयम् । विरतपचसि मयि मुग्गशाला भयानमनिराम्दनया मुहूर्तमानाऽभूत । क्षगेऽस्मिन् संग्राससन्देहमिश्रितचिन्ताभिभूतचेता मनस्यकरयम्। प्रायेण शेपमहोदयानां धातुकं मां शङ्कने जनः। मां दण्डपाशवधस्तम्भ प्रेमयिष्यन्त्यधिरिणः । निरपराधिनमा'मानं कर्य नाम समर्थयेय। अव्यापारेषु व्यापार एवं प्यधायि मया हीरमदिक्षणा दीरलिप्या मे निम्पिलदेशस्य समाहवागां विदितर । शेम्पमहानुभारानां मजीवानामन्तिमदर्शनं मे स्यादिति सभाजनस्य संशयंस्तफटाशत एय मुम्पक इदानीम्।' इथं नानारिधचिन्तासन्नानान्तो विर्णपदनः सुप्फकण्टो वेपमान- हदयो पारदरिपरि ठापटम्य धारमुपाच्य मरणोत्तरदेहपरीक्षाफाटमाग्या भिपजी दी मुग्गशाला प्रारिराताम् ।मभाध्यक्षम्य गृपच्या प्रेरितोऽप्रवीदेशस्तयोर्यथा। 'या. पालापारम्य चिदंगरदम्योगस्य या सक्षन न संलयत भावान्याम् । भो सपोः पारन न कम्मिमप्यालयितुं भाग्यन' इनि। "'! भला! भारता! मालम्य बोडर दाग प्रमरोऽयम्' इति पतिविमिनीशीयः परमहोदपम्य येवो मांगोल्पगरि निरीक्षमागः प्रायः मगुदेवा। नदी वो मुगामार वायना प्रमोट मागममामले , HIMIREAहिरा निसाना राज! मणिधिन्नाभाभारयामो परयो गतसे पाटि पिनगन।" ।

·नजमदिलेलः ६९ " . " 1 इत्युक्त्वा विस्तनिवेदनो गतवृत्तचिन्तनपरो विलक्षणस्मितास्यः क्षगं तूष्णीकामास्त कासिमः । अर्धसमातां तस्य कथामाझावां चमत्कारिती सम्भ्रान्तौ च सार्द परस्परं व्यलोकयाव । प्रश्नपरम्पराऽऽवयोर्जिताय उत्तस्थौ । ततः कासिमेन पुनस्सन्यस्तुमारब्धे निरुद्वनियामा अणुव । अयाचिरा सभाध्यक्षो मामाक्षीत् । 'अपि चिरान्महार्यरत्नसंग्रद्वे व्याहता मवन्तः' इति । ""श्रेष्ठमगिसञ्चयनमेव मे जीवनस्य प्रधानव्यवसाय आयौवनारम्भात् । तदर्थ च देशादेशं पर्यटनं मम । पितृधनस्य भूयिष्यंशस्य व्ययश्च । शेखाबदुलमहानुभावतेन स्वहीरकस्य भृशं मयाभिलषितस्य फयप्रन्यायानेन नितरां भग्नमनोरयो निराशाकुल- याभवं यः'। इति प्रयुगे मया पुनर्गादनिःशब्दताजनितनिषभवानिरुसाहिवमभूदधिकाधिक मभामण्डलम् । सभाध्यक्षो मिपाभ्यामुमाभ्यां कसंलापमकरोत् । अहं च यावनिः- सन्दतया क्लिपमानो जोपमवस्थितस्तावद्भिपजोरेकमपृच्छसभाध्यक्षः । * अपि केनापि विमोहविद्याप्रयोगेण प्राणानमहतुं पार्यत' इति । "प्रश्नानेन समापतेः संत्रामाभिभूतः क्षणं निरुद्धश्वासो नतशिरा निश्चलश्च स्थितवानहम् । पुरातनचीनमन्दारिणम्य मरकनमगीनां च विषयो मस्मृतिसरणी सरभस. मगाहत ।" अब पुनर्विरतवचाः कासिमः। विमोहविद्याभियोगाचीनदेशीयमहाजनस्य मरकतमणिप्रासये प्राणा अपहृता- स्त्वयेति किंवदन्ती विचिन्तयसि किम् ' इति पृष्टवायो मयेशितमात्रेण पुनः मम्भापितु- मुपाक्रमत मित्रसावयोः। 'अयुप्राधानाफेचन जना विगतासवो जाता इति श्रुतमस्ति मयेति भिपजा प्रयुके पुनरुभाभ्यामगदंकाराभ्यां कालापमकरोदध्यक्षः । चिन्तापरवाहं महानगता- निपननोन्मुषमामानभवावोधम् ।" कुतः ? कथम् ?' इति सविक्षेपहसेनानुजेन मे समुदीरितम् । "यनो नामदिलेलही केनुमच्छ शेखमहोदयश्च मदम्यर्थना प्रग्याख्यातेति प्रतिपद्य दोपपात्रता नीतवानहमामानम् । चीनमन्दारिगस्य च भूतवृत्तं प्रायो विदित- मामीविधेपाम् । क्षगेऽस्मिन् पैशाच्या छाययाऽऽतमारमानमकलापम् । हीरकस्य रश्मि- जातमालाम्बरेणान्धीक्त इस भ्रान्तमस्तकोऽभवम् । कल्पायमानायां निःशब्दताकाल- कलायां भिपगम्या सभापती संमन्त्रयमागे भयदसन्देशान्वन्तो निरुनिश्वासः स्थितवानहम् । तेषां मन्त्रगत्याहमेव विषय इत्यत्र सन्देह शोऽपि नासीत् । अय तावन्मन्दिरस्पान्ततः पुरोहिवाना मन्त्रटनमलिरदलस्य संगकारनाद इयाश्रावि । तदेतत् काचिद् व्यरमग ततश्च पुनरधिकाधिकोचः समारूनि । पर्यन्ते च मन्दसदितमिवारा- चीयत । मिशिमलोत्तरं सइया सदनस्य यहि गे कस्यचिद् गुरुपादनिक्षेपः श्रुतिगो- . - ·कथामुकावली चरोऽभूत । ततो विशालं प्रवेशद्वारमुहाव्य कश्चिसुघटितशरीरो इस्वाकृतिनिर्विकाराननः पुरयो मुखशालां सहसा प्राविशत् । सोऽयं शेखमहोदयानां मालाकारः सभापति शनैः शनैरुपेत्य 'पुष्पवाटिकायामुपलब्धमिदं मये 'ति सभागतानां न कमप्ये विशिष्टमुद्दिश्य ममितेः पुरः पङ्कलितं वस्तु किञ्चित्यधात् ।" 'किमासीद्धस्तु उद्' इत्यधीरमपृच्छम् । " अभूकिलेतमजमदिलेलहीरक एव । मालाकारेगासौ पुष्पाआमातिदूरनिहित- दुग्धपानस्य समीपमुपलब्धः। 'ततश्वेदमपि मयाधिातं तवे' त्यभिधाय फणिनी निमोकस्तेन मादर्शि । न्याहरच 'जानन्ति फिल श्रीमन्तो यत्परेधुनागपञ्चमीमहोसवोड- भूदिनि । सन्निमित्तमुपपनेऽत्र सर्वतो दुग्धपाबागि निहितान्यासन् । भुजङ्गहतरश्च कोऽपि पीतदुग्यो घोरचैटितोत्तरमात्मनो निरिन रिक्तभाजनं सनायीकृतवान् ' इति । "तवचनमाकर्ण्य क्षणं सर्व समाजनाचियलिखिता इव नोरखाः संवृत्ताः । अहंध स्तब्धीभूतश्चक्षुपी स्थिरीकृत्य जोपं स्थितवान् । परितस्तावसभामण्डलस्य विस्मयोदार- मवादः पर्यपूर्वत मुसशाला । सभापतिश्च कुतुकपरवशान सभास्तारान संबोध्य समभापत । 'अहो! सर्वमिदानी शेसान्दुलमहोदयानां निधनकारणं सुटमेवास्ति । न किचिदप्यव- शिप्यते निर्णयविषयस्य । कामिममहाशया अपि संशयारोपान्मुक्ता इत्यभिनन्दनीयाः खलु' इति । कृतान्तमुरकुदरादिर निर्यातमात्मानं मन्यमानः क्षणं विस्मृतात्मेव स्थितवानहम् ।" अय पिरनवा कासिमो निमीलिताक्षः क्षणं सृष्णीमस्यात् । शेखाव्दुलमहोदया- नामास्मिरग्योढताजालिकायामुग्रयितायां कामिमं निपुगं निस्पयन् 'पळगस्यास्य गरनायुप्रेण माध्यमिति न्यगदम् । कारिमा-भय किम । मोना हि सदा यतिमांक एप कस्यचित् करालनाग- विशेपस्याम्नीवि 1 शेररमहोदया: संध्योपासनामनुतिष्टन्तो दष्टा निमिपमात्रेण च भायो गतामः स्युः। मामोदर -कर्थ नाम भिषाम्या ताभ्यो गालविकारो न समश्यत । पामिमः :-आ: 1 मिचिग्रमेतरवलु । परमतिरिलाष्टोऽयं प्रसइगो यद् गरलेन निरपराध ने क्षणमात्र दोपमारः समारोपित महम्-स्मिमरणगमहिलेसहोरकस्य! पानिमः :-शेरमहोदपेम्पो होकरयास्य मूल्यं यादिमुरास नस्यानेय दिया ऋतुमाया। मोदर:- भोः पालि त बिमोहनरियासिसाना गाय सियान्तः प्रमाणीकरण शानिमः -पाययो पुराममिनि प्रागेर म्या िमया। इति सनोमिक्षान प्रापरत यामिमेन मोहनश्चिाशिदानप्रामाण्याभारः।

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ ९. विधवोद्वाहसङ्कटम् मामादेष्टा धुलिकापुरे पाकी नाम स्वटेवरनिकेतने दाम्पसमं कुर्वाणा वादिन- मका । वाल्योहाहनिरोधकमारताविधानान् प्रागशालामिमां सुवर्गम्पबद्री कमललोचनां मृदुलबपना केनचिद् घालयोग परिणाय्य तपिनग दिवं गनी । अचिराद्विवाहोचरं स पाटपतिरपि वादन्वगात् । ततः प्रकृति वालविधवयं भर्तृबन्धुजनालये बिकरीव दीनमारा भनष्टोमाहा कयमपि जीवनयाग्राममाघयत् । अय प्रादवयः प्राप्तायां तस्यां यापन विपदावर युपत्राः कुन्तलपाराव नारामारीति मन्दानम्नबन्धुजनैण्डितशीपाऽपि नैसर्गिम्लावण्याच व्ययुज्यत मा। श्वतधामा हि मा कमनीयतमा विमला विंशतिवर्ष गीया मधुराकृतिविरेजे। अपामान्यादनिश फ्यानसमाहरन्ती बसंचयं धावन्नी गोमहिपादीन् रक्षन्ती पारगृहे प्रयस्यन्ती सा क्षणमपि विधान्तिमुपं नोपलेभे । तद्देदरम्यान्मजः पचवर्षीयो निजिमयुगलापो नस्या एफमेवालम्पन यमूव । परं शिशुना तेन छचित् श्रीदन्ती पन्युर्यान्यवनप्याच्यपियत । रानी मोन परिदेष्य भानानि च प्रक्षाल्यानिधानान्त:- पुरस्य तमोमयकोगे पन्शापान्यायं प्राचं मस्टमभोक्तमपदमाना भूयिष्टमंशं गोटसं- निधी परत सुनेऽदाचन्दिनी । निनीय च यदि म्योपगेइम्य मलीम कोगे व्यथित- मादी जागरिता चिरमयतिष्टमाना निशां नीलवनी । मुताःपि चिनु स्वमे युद्धान् यन्धूनागोरातो दर्श दर्श सहमर प्रावुध्यत । तनो वायुमार्न निकटवलिंगास्थित- गां वालविधनिशदं च ण्यन्युगिहनना निरोपमगमयन । भया महापानन्दकारक देवरम्य शि[ घ्यायं ध्यायं किंचिनिद्रामुग्रमलब्ध मा । प्रभाते च गोमजस्य हम्बारवेश प्रबोधिता दोहनाय गोटनमनत् । भय गच्या चषु सूर्यागिरिकन्दरमिव कश्चिद्युवा पान्या हृदयमगाहत । ठौरियानामगोचरमान्तरमौन्दर्य मृग्यन् कश्चिन् प्रवासी पार्वती कृपमनिधी माक्षादिवा पश्यन् रात्री घ मनग्या विचिन्तयन् मठिन पुरेऽस्मिन् व्यसन्दत । दीपिंगनिधि- स्थितास्वनेम्वनितामु विधवापि मनोइत्री पार्वन्येव तं च । तम्या अपूर्वलारण्य दर्श दर्श निमोदितोरगूतरोऽधिकाधिम्मा विधानां दीनचं नु न स न्यानात । तया है। टिकापुरनिवामिनः कृपया अज्ञानलिमिरन्धा धर्माम्मी नापश्यन् । ठम्मा पाया मनोवृत्तिरपि जनारगदभयान पन्धुमंग्रामाच परं संकुचितामीत् । तया सह चिराय यय- मोऽरि प्रवासी ठानतुं मारगोन् । भने देवावयमेगनमसालोऽनुस्टः । एकदा ६ पाबलमुत्य जपाद् गृहं निवर्तमानायाः पाईयाः पदिलायां भूनी पदमम्मलन महमा ३ मा भूमी न्यपवत् । जलसमृदो घटी ग्रंशिया रितामामत् । स्थलमतद्विजन- मासीत् । वडा यायपूर्णनयनां पनिठामाडौम्यादरम्यो युग मामय्यदानविकीर्यमा अपरिध मरमुस्य निस्तामुदम्यापयत् तत्र प्रहः परयो ठं पुनः स्वयमुदत नुगमपाचतामामा कदापि नाप्रावि टरप्रियं बराम्यतिमोगानन घमरता मा ·७२ कथामुक्तावली व्यचिन्तयत् । अपीद कूटं यान्यः प्रयुक्त स्यादिति । ततोऽर्धमार्ग भवत्या घट नेप्यामीति याचमानं तं मृदुवचसा निवार्य गृहं प्रति ययौ युवतिः । तस्या वचसि तज्जीवनकया- निवेदक किमप्यस्वनन् । नैसर्गिकबुद्भव तस्याश्चित्तमप्रहीस तरुगः । तमुदारवेतसं ध्यायं ध्यायं तस्या निरानन्दविधिकतमोमपहकन्दो मास्वश्मिनातमिव किमपि सुखद प्राविशत् । मुहुर्मुहुरचिन्तयत्सा तस्याभि नातस्य दीर्ववाहोः प्रियदर्शन, तस्यानल्पसौजन्य च । कच्चि-सोऽपि मां ध्यायतीति विचारः कमेग वृद्धिं गावा तस्या विविक्तहृदयमवका- सयद । यतहगेनानेनोपलक्षिता, यत् प्रथमा ए मनीश्नयात्रायो मानुरीव संभाविवति ध्यायं ध्यायं रोमाशिवाऽभू पार्वती । महानुभावस्यास्य वापीतो निर्गमिष्यन्त्यां तस्यां बदष्टः स्मेराननं तस्मृतिपथानापासरत् । ततश्च सहसा वान्धवाना कोपत्रास्यास्मरणमात्रेण कम्पिरिप्रहा चिर विनिद्राऽतिष्टत् । तदारम्य स्वस्वरोहं गतास्वन्यामु प्रमदान करानातिदूरे विजने स्थडे प्रतिदिन वो परस्परसमागममुग्रमन्यभूनाम् । पात्या जीवनयात्रालेशजात नृशंसतां च बन्धूनामवि. राद् विवर्य भृशं दुःपित्तोऽभूस तरगः । तस्यानुकम्पासौजन्यसरलावारादिसद्गुणा आदर्विधासं तस्याम् । तेनापि स्वपन्या आकरिमामो कथा तस्यै निवेदिता। निशम्य च सामविन्दुभिरनुकम्पा व्यजयन्ती तस्य भूपमा प्रेमभाजनमसूरसा । भचिराच तयोः सौदादं वृद्धिमगात् । विवशा मृगीव सा भकिपराऽभूत्तम्मिन् । सोऽपि गरीयसाऽऽदरेग तां संभाषयामास । चिरदुमपान यदैन्यं पुरा तदानने स्फुटमासी तदिदानी विलयं गतं हसना प्रातं तन्मुबानम् । तस्या मान्तरं धोयापि तामनास्य घान्धवानाकारण प्यचिनयन् । प्रेयसी मे यदा भूयः सुरेशी स्यात्तदा निलमा भवेदिति प्रतीतो युग म्यलान्तरं तया मह पियामुनिजमनोगतं जातचित्तस्यै न्योदयत् । तसितम्य रोमाधितर्ग- भागदकम्पन पार्यनी । अनिमारसमर्शिनी तस्याचिन्ताकुम विशोग्य मधुरोक्ति- मिस्तो सान्वयनगदीयुशा 'प्रिय मा स्म भयोः । कचिनागरिकले पुरै गन्तम्य- मागम्याम् । तत्र खां धर्मतः परिगेन्यामि । न कदापि रियुको भविष्यात ' इति । सा च कापमाना मारिनी मुवीक प्रगलनोमान्मनोगस पडेशमय समश्र माया पठीयत । क्षगारे तु पन्ना रगृतिमुसि भयमुपासी जनन् । माद च माऽप्रवीत् । म म पालन्याऽस्मि गलु'। इन नामुम्पी तस्धी सा। भले मिया पयि विभू र मिप्यार ' इति मनमो सेनाक्षगोत! योगामिताननामार्ग- मपना को निक्षय युग । कामतो गागनुराग मूल्यन्याः प्रिपाया जो स्थिताया भनुमोदन मपा नामिनिमम्मानम्तरगः प्रर्पोटिमागावरन संभ्रमानन्दन्दियाम. पालीमनिमग्रोवनाया विलायत्येमी प्रमोरे गहन स्थितवान् । - ·विघयोडाहसङ्कटम् संपाद्यताम् ' । इति प्रार्थितीविनः प्रोकम् । 'गम्यतामितो न मंपादयिष्यामो विवाह- निमम् । धर्मलोपो भविष्यति विघगयाः पुनर्विवाहादिति । केचिद्भमुरास्ताबुदाहरिनु प्रतिपद्यबन्तोऽपि वयोगभिवतां ज्ञात्वा तदर्थनां प्रन्याचग्व्युः। 'युवां वाहणावपि मुवरां मित्रवर्गा । युवयोः संयोगो वामधर्मः खलु स्यादिति । पर्यन्ने लौकिकज्ञानविवर्जितोऽयं प्रगयी विषणचेताः सम्भ्रान्तश्च व्यवहारजमुपयो । 'निनहिन्दुत्वं निगृढवतोयुवयो- विवाहो लेग्यपत्रेण साध्य ' इति निवेदितं तेन । तदपि स्वीकृत्य प्रियां चोदुकामः स सम्बरं तम्पनियों जगाम । आह च । 'रिये क्षणादावयोर्विवाहः संपत्स्यते । केवलं व्यव- राधिकृतस्य पुरुषस्य पुरत भादयोनामलेमनं कार्यमिति । न कदापि तपेशी विवाहः शुतपूर्वः । तस्मासंत्रान्ता सविम्मयमाक्षीपा वल्लमम् । 'अध्ययमुद्वाह विधिविधवानां कृते कल्पितोऽस्ति'म प्रत्युवाच । 'प्रिये मवर्गयोः संयोगस्य घर्ममियर्थमेव विधि- विधिप कल्पित ' इति । कोऽयों नतु खेयोऽत्रे'नि गकम्पमच्छन्पार्वती । 'आयो- हिन्दुल निगुदमत्र किन्नु नास्ति मनागपि बाधा । न म्बलु अथ भवेतानेन । मा विमीहि प्रिये' इति त स ममाश्वासयत्। किन्तु धुलिपलिकेतरजगढनमिजन्बाटाकु- चितमतिः पार्वती स्थलद्वाचाऽब्रवीत् । 'विवाहविधिरयं बाधुपेलेंग्यपत्रमित भाति में पलु । भनेन जातिवादी भवेति। अचिन्तयन्मा। 'अहो वंशपरम्परया मारिचाम्मि यह प्रजातिहिन्दुर्निन्यमेव बहिष्कृतोऽवतिष्टेन यावत् प्रायश्चिन्या पुनः शुचिर्न भवत् । सोदा पयाप्त मानभङ्गमियन्तं कालं पुनः स्वजातिकोपपात्रं भवेयम् । गथापि मह पाठभेन निवस्तुं पातालमप्यवरोढुं सनाऽम्मि' । इति चिन्तासन्तानझन्झावातनोशिसव दिरं बोपं स्थिता सा । तरामः प्रयशदीन् 'प्रियतम ! आबाल्यापदलातिरस्कृतानि । मूबस्तरनुचिठमेपाचरितं स्वयोति । पुनरभापत पार्वती ‘वडम, जानामि यत्रायश्चित्तन पूतो द्वितः स्वज्ञान्या योन्यते । नोचेद्यावनी पहिष्कृतो भवतीति व्यवहारविचक्षणः वरावाल्यादनुनिष्टाः स्मः । अतो दहिष्कारादिभेनि । वापहचरी भवितुं यदिज्याला- मरि प्रविशेयं परं मानिनहष्कारास्यमारमान रक्षयमि'ति। तरगचिन्तावान्याभिहतां प्रयमी पुनः पुनः मान्चयामास । दीनदीना पार्वती नुवष्ठभसवाणं प्रेक्षमाणा शिरश्च कम्पयमानासगद्गदमगदत् ।'प्राणेश! प्रासामिनमुराया मम प्रनिलोऽस्ति विधिः। व्यवहारेऽस्मिन् संमतिं दातुं नीमहे फिट । मुहन्मगे! क्षम्यतां क्षम्यतां इतमान्योऽयं जन' इति । ततः पुनः पुनानुनीता तरगेन क्षणमात्र प्रोत्साहितापि भूयः शङ्काविष्टाऽनिष्ट पार्वती । तनच तेनोपान्तरं सूचयताऽन्यर्थिनम् । 'प्रागपिये! मया सह निवया धर्मपत्नीमिव त्वां संभावयियामि । मानी त्यामभिर- झियामी'म । चस्यानुनयं निराम्य तस्या मनयि दोलायमाने मुहर्त मा चिन्ताकुटा बोपमम्यान् ।अप सन्नीनेन मिचिन्ममुत्तेजितः पुनरपिवन दघर्ष सः। कन्योन्यप्रेमम्मर्वस्वी नोऽप्यावाशाम्यति। अन्यन्तविजने ग्राम निवमामि । मर्मान् विना क्षेत्रातदिनं प्रेपि मद्राष्टिपये याति।' इति तेन पुनः पुनः समामिना सा दी निश्वस्य मदं पुनः निरः कम्पयमाना देवोपडतचेष्टिलेर निरुचरा तम्या । क्षगो किशिनुवामायाम्ठम्या ·कथामुचावली - वचः कण्ठ एव व्यलीयत । पर्यन्ते वल्लभास्वमनो निगृह्य मृदुवाचा साऽप्रवीत्। आयोs- हमधोगति भवतो नेतुं नेच्छामि। मस्कृते स्वार्थो न त्याज्यो भवद्धिार' ति। तया स्वनिश्चय इत्थं स्फुटं व्यतीकृते तरणोऽयमयन्तविषण्णचेता अभवत् । तत: कुतश्चिमोज्यमानीतं तेन । अल्पमेवाहारं कृतवन्ती तौ। निराशोद्वितः स प्रकोष्ठ इतस्तस्तोऽचलावा । पार्वती च मौनमाश्रित्य तस्था चिन्ताकुला। धुलिपलिकायां स्वाकिङ्करीभावं बन्धुदैौर्जन्यमित्यादिसंबद्धविचारतरज्ञैः सङ्कुलमभूत्तस्याश्चेतः । अक्ययचा- रमने देवरस्य शिशुख ममकमवलम्बनम्। कालेनाविकान्तशैशवः । स मयि बद्धादरः निहोत् । फ्रमाच प्राप्तमोढवया मां प्रति वासल्येनाचरिष्यति' इत्यात्मानं समाश्वास्य 'सर्वमेव तन्कृते सहिप्य' इति दृढनिश्चयं यावत्कृतवती तावत्स्यग्राम प्रियां नेतुं चरम प्रयन्नं कृतवानेष महाभागः । सोऽपि प्रयत्नो निष्फलतां गतः। 'क्षम्यतां क्षम्यतामिति याप्पपूर्णनयना निगद्य पार्वती वल्लभस्य सङ्केत्तस्थानमप्यपृष्ट्वा ततोऽपासरत् । तां गच्छन्ती श्वा तस्मोऽवदत् । तिष्ट तावत् प्रिये । असांप्रतमेकलया स्वया गन्तु धूमयानेनैतावता दीर्घमार्गेग । अहमागमिष्यामि वया सह । धुल्लिकां प्रापय्य त्यामह 'गमिष्यामि यथेष्टमि' ति। ततः स हे अभिज्ञानपत्रे अफ्रोणात् । आकरिमझसङ्कट उपयोगार्थ ा मानदं प्राहयामास दशरूप्यरुपत्रं च । परेधुदिवमोऽवसिनमाय: । परिकान्ता क्षुधाता त्रिमनाश धुलिपालको प्राप पार्वती । देवरस्थालयं प्रतियान्ती मार्ग सा फूपं यदा व्यतिचक्राम सदा काचिनार्यस्तन चिरायमागाः पाती प्रवासमारीनाम्यरामालोक्य प्रामजल्पलिर्भसमाना तामुच्चोधरपाइसन्। उपेक्ष्य ताः सर्ग मन्दभागिनी नतमुग्गी प्रतिफलप्रदानेन प्रहतेव देवरवासं समासदत् । गृहस्य प्राङ्गागं तमसा लिप्समालोस्य विननमपरागणं ययौ सा । गोटद्वारे तयाऽपावृते तृगशय्यामु शयानो गोग्रजम्तां साभिई प्यलोकन्यत् । स्वरचारी शुनरुथ योऽन्य गृहमायाति स्म सोऽद्य यस्याः का प्रेम्णा लेदुमुपागमत् । तस्य शीर्ष छालयन्त्या सया मह प्रेम्णा संसार पर्नुमिच्छन्निर गुना उच्चरमपत् । सयाणे प्रेमसंजुने रास्य नयने वीश्या'मानुसम्पया तस्या हदयं प्यालीयते । 'भक्ष्यं ते दास्यामि निष्ट सावदिति पदचो निराम्प तदनुयायी भक्तिपर: गुनको जोषं स्थितवान् । तदनु गृहस्य दिनोपानमारोह पार्वती । महानमे निरिष्टया एघुदीपिस्या गृहमध. प्रमशितमासीत् । तपादसदमाकर्य देवरम्य शिशुपंनिर्भरमुग्धाननः प्रचारितो गृपानिपावण देहधीमतिकाम्यति वावरारित हारिभतेन फायनिनागरभ्यत} पाटकमा मुग्वटसाग: प्रेमागतापामयः पातीमादयन्देहत्या स्थितवान् ! मनि पामा परी प्रामारपत् तारतम्य मावा शोधासानना पुरोशा भार्य पुरसतिमि पुनः पुनरागामि पयितुमस्मादमिनि । तटीरापपादन यमाप पानी नया युगदायर तीमपा पातनपारिश ण मूल्य तस्यी। करशपापमपारामा पाएका पुनः पुनम्नमादयत् प्रति हामी प्रापरच । पारण irati प्रगति पर पुनरागारमाया र मरोहति ।

·विधयोद्वाहसङ्कटम् कङ्कणभाराभ्यो मातुः पागिस्तु पुरः सर्पन्तं दारकं हयदलगत् । तत्यास्तारस्वरश्चोथैरश्रूयत 'मा गच्छ वाढतस्याः सविधे । अस्पृश्यास्त्येषे' ति । 'कयमस्श्श्या मे मातुली' ति विचिन्तयविषण्णस्तस्थौ डिम्भः । ता दीनां दर्श दर्श निराशया रोदितुमारभत च । अयानाथ्यभावनोद्विमा तपस्विनीयं निष्कासितगुनीव दुःखभारेण सीदन्न्यामानं संधारयितुं स्वस्तिककरावृतम्ली कम्पमाना क्षगं तत्रैर तस्थौ । ततश्च शनैः शनैवेदिसोपानतोऽवरह्म प्रागणाशिवत्राम। क गन्तव्यं का साहाय्य याचितव्य इति निराशाकुलाऽचिन्तयत्सा । 'अन्न धुटिकापुरे निवासोऽशस्यप्रायः खलु । यरं मरणं न मर्मच्छिन्दि दुर्वचांस्यज्ञानां दुर्जनानां चावत्यानाम् । भात्मघातचिरपरिचितायां पाप्याम्......नाह नहि । नास्ति पातकं घोरतरम् । जन्मांतरकृतात्पातकात्परिणतमीदर्श जीवनमिह । अपि कुयों घोरं पातकमध येन जन्मजन्मान्तरेऽपि दुरवस्थायामेव पतिता भवेयम् ? तहरे कुत्रापि यास्यामि पुण्यपुरे क्वापि शरगं लप्स्ये' इति निश्चितरती सा धूमयानस्थानक प्रति प्रतस्थे। कानिचित्पदानि चलितया तया पृष्टतः कस्यचिचरणपातध्वनिः शुश्रुवे । परिवृत्य साऽपश्यत्तरगमा मनो वहभं सबरमायान्तम् । निश्चलैव तस्थौ सा । तरुगेन संनिधा आयान पृष्टा सा 'फुत्र गम्यते प्रिय इनि' सर्व वृत्तान्तरकथयत्तस्मै । श्वचा तं दुःखदमपि दृष्टोऽभूदनन्यगतिका प्रिया मेऽधुना मया सहायास्यन्येवेति कल्पनया । प्रार्थयत च तां तथा । 'क्षमस्व वल्लम क्षमस्व । शास्त्रोचविवाहविध विना त्वया सह पासः पापायैर । तत् कुनापि प्रायः पुण्यपत्तने किंचिदनाथगृहं भवेत्तत्रैव शरणार्धिन्युपिया अनमेवया जीवन यापयिष्य' इति । भूयो भूयः प्रार्थयत सः। भूयो भूयः प्रयाख्या-सा वननिश्चया। "कालक्रमेणास्या अनाथाश्रमे निासत्या आलेखमूलं विवाहविधिमन्तरेग मतपरिवर्तनं स्याद, कदाचित् वैदिकविधवाविवाह संपादयितुं पुरोहिता उयता भवेयुर्वेति भराप्य तल्गस्तपा सा पुण्यपुरं गचाऽनाथाश्रमे कश्चित् प्रयस्थापयत्ताम् । 'मपत्यारिस्मरणीयोऽयं जनः साहाय्येन प्रयोजनं स्यात्तदा पत्रद्वारा ज्ञापयितव्य'। इयुम्बा विसपदनोऽप्याशापूर्णढदयनरतो निर्गतः । पार्वती चोपकारोदधी निममा बाप्पाकुटनेत्रा टिगोचरं यावत्तं पश्यन्ती स्थिचा शनैः शनैहान्तर्गता।

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ १०क्षणिकविभ्रमः पुण्यपुरात्पञ्चपोशदूरस्थायां ग्रामटिकायामेस्यां न कोऽपि प्रायेण वृत्तपत्रमपन् । भतो भूयिष्ठा ग्रामवासिनः स्वप्रामादहिर्वर्तमानस्य वृत्तस्यानभिज्ञा आसन् । परमभूपि काचिकुलागना स्वग्रामवृत्तमप्यजानती खलु सुनीतिनाम्नी । कचि पठितन्यक्तायाः केसरीनामपत्रिकायाः केनापि प्रेषितायाः प्रतिलेखाः सुहकश्चिद्रामदासाभिधस्तस्या उपकमुच्चस्वरेण पठति स । परं वृत्तजातमिद व्यतीतनकमप्ताहमनवमैवासीत् । पञ्चविंशतेर्वत्सरेभ्यः प्राक कश्चित्तरुगो हरिनाम प्रयोदशवर्षायां शारदामिव विशा- रदामनसूयामिवानसूयामल्पवर्षीयामपि परिणतवयस्कामिव सुवर्णमिव सुवर्णा सुगृहीतनाम्नी सुनीतिमिमा परिणीतवान् । अभूकस्याञ्चित्पाठशालायां मुख्याध्यापको हरिः ।वत्सरद्वयोत्तरं धनवैरूल्यवशात्पाटशालायां पिहितायामपि स्वार्थत्यागी हरिः कथमपि विद्यालयोममें व्ययीतसर्वस्वं स्वयमेव निरवाहयद्यावनिप्पलितप्रयत्नो नैराश्यपरवशोऽनिच्छन्नपि परो- पकारादस्माद् व्यरमत् । न चिराच धनसाधनामावाजायापती दारिद्यपीडिती क्षुधयासन- मरणाविव स्थिती। नितितरन्योताही पितरी सुनीते: कोकणावनिमण्डलवर्तिन्यां कस्याञ्चिपल्लिकाय कृतावासो पत्रलेषकस्य व्यवसायमधिरामिप्यावस्वकृत आगम्यतामिति जामातरं सभाय साग्रहमामन्त्रयामासतुः । परमसिन्द्रिं स्वयत्नस्योरोक मनिच्छता स्वाभिमानाद्धरिणा श्वशुरस्य निमन्त्रणं निराकृतम् । योगक्षेमाय तावन फिजिदप्यवशिष्टं द्रव्यं तयोः । अतो विवाहसमये यद्जतहेमाभरणस्वल्पजातं सुनीत्यै तेन कृतोपहारमासीत्तस्मादेक कुसीदि- केषु निक्षिप्य कथमपि सभार्यस्यान्मनो जठराग्निमुपसमितरान् हरिः । उपजीविका प्रेप्मुस्तावनियोगपदं यहाऽभ्यार्थयत तदाऽनिकान्तानुरूपवयोवशात्तदयोग्यतावशाद्वा कार्या- धिकारिभिः प्रतिवारं प्रत्याख्यातोऽभूत् । अथकदा व्यरमायान्चेपी संमन्त्रणा नियोगाधिकारिभिः समाहूतो नगरा- नां प्रति प्रतस्थे हरिः । स्वल्पदिनोत्तरं चाकाण्डमझल्पितं च धूमयानाधिकारिभ्यो मुदाणां शतनयं मुनितिः प्राप्तवती । धूमयाने मृतम्य भवत्या भर्घातकस्य कभुकको द्रव्य. मिदमुपलम्धस्माभिरिति विज्ञापिना तपस्विनीयं शोकाग्निनावलीपि कृत पुतायद्य निर्धनन दयितेन प्रातमिति परमविस्मयमगात् सुनीतिः । मापान्तरे पठितम्यक्तीसरीपति- साहारा धूमयाने संवृत्तो व्यतिरोऽपाठि तयुरो रामदासेन । अनेन देवोपहतो हरिधूमयाने केनापि दुष्टेन निहत इति विदितमभूविश्वपाम् । परमस्य मृत्योः कारणीभूत द्रव्यमिदं कर्य नम्नगतममूदिति पहुधा चिन्नयन्यपि यायाय नोपलन्धवती सा । घावकच हरे राम- कोऽभियुनः शाइविधान येवाप्रदेशस्य पारालये विंशतिवर्षपर्यन्तं वामिन इति घृत्त- पगावागायमुनानिः । कतिपयदिरमोशर ए प्रासूस सा पुत्रमेकम् । अपयस्याम्य संयनशिक्षणादि निवायिर्नु सीवनादिप्यश्मायः मुम्धिवानां गृहेषु मोदमदिनित्यत्तिगयंत्र कायमपि धन समुपाया। । . - ।

·क्षणिकविम्रमः ७७ । । अथ संजानाष्टादशवर्षयिस्त दात्मनः कस्यचिकृपणस्य वणिजो विपण्यां नियोजितः मन् दशमुद्राङ्कितपत्रं मूपर्कः मामिचूर्णितमपाहरदिति प्राइविवाकस्यादेशादेकवर्षपर्यन्त- मुपरिनिर्दिष्टे कारागारे न्यरोधि । सर्वमेतत्मवृत्तं नितराममहामभूम्मुनीन्याः । व्यचिन्तयच्च या। 'कलकोऽयं मरणाइप्यतिरिच्यते खलु । बरं यदि पुत्रो मेऽमरिष्यत्र महे हि कुल- दूपणमिदम् । अहो बोजन्मतः प्रहाव तदीयपितृपादा दिवं गता इति महानुपहः खलु विधेरि ' नि । भूयिष्टा भारतीययोपित इव दि पन्या बद्धनिष्टा पुत्रस्य पुरतः मन्यनता- दर्शमन्यमानानां गुणगणाननवरत प्रशंसन्ती सत्यदेवठाया अपरिमितवैशिष्ट्यं वालहृदये दं निवेशयिनुमहरहः प्रायवत साची। परं हन्त प्रयना इमे निप्पला एवामनिति विगलितधर्या यमभूद्रियम् । तावन्सजनमाहित हरि स्मारं स्मारं मुनं दिक्षुः मुनीनिरेकदा वैशावमाम मातण्डस्य चण्डातपक्लान्ता कारालयं प्रति प्राचलत् । दीघांवनि स्वलन्पदम्यां शनः शनाच्छन्नीयं कथमपि बन्धनागारमामाद्य बहिन्दिनामाप्तजनस्य नं नं दृष्टमासुश्यमानः सन्दोहमदानीत् । परत: स्वान्मजमुद्याने भूमि सनन्तं न्यशामयत्तं व कनिष्ठापराधिनिर्विशेपमेवाकलममा । युवकन्तु निशिशूलाग्नेणेव विद्वहृदयामैनां ममुपेत्य मोन्माद मप्रेम च ममालिङ्गत् । कुमार:--अम्ब किमियेगवान् विलम्बः वृतस्त्वया । दानिमिपमान स्थितिस्ते वानुमंस्यने । इयुक्त्रा सम्वेदं वटुप्तपनि भुवि निशिन्य विजनं कोणमुद्यानस्य जननीमनयत् । कुश्विरायितामीति पुनरनुयुक्ता मा संमृज्य स्वेदविन्दुचिह्नितं ललाटं सकृट्रस्वासम- वादीसुनीतिर 'ग्रामादितो दीर्घमार्ग शिथिलाया मया शी चलिनु न पार्यने बाल'। इत्यभिधाय तरोरेकस्याधो विषमशिलायामुपविश्य पटचीवरमंपुटीकृतान् पाद्यम्बदान सुताय प्रादात् । तिलशर्करामयाजाकारान्मोदकानालोक्य, 'आ, अपि त्वयंव निप्पादिता एते' इति महर्प साभिलापं निगद्य मानुश्वरणयोः मविधमुपविश्य च भूतले मिष्टम्बण्डान् निमेष्टुं दन्तरारब्धवति माणवके मुनीतिरतिविषण्णदया जोपमति एन । कुमार:- अम्ब, बननेऽत्र कश्चिमाम्यो महानुभावो येन मह संलपिनुमर्हसि । ममेहागमदिनादारभ्य चिरपरिचितः मुहृदिव मयि स्निरायपः । सरपि अदिमिः ममारितोऽमा । प्रतिदिनमम्मान् विनोदयितुं रामायगं प्रौञ्चः पटन्येपः । इस ना मिष्टपरितमुग्धेन वस्नुमामो न्यरमाण घटुः । मुनितिम्नु पुरो यष्टिः मगप्पलोचना म्बीवनस्य पूर्वापरशोचनीयसत्तम्मृतिपरम्परां चिन्तयन्ती नमुनी निलंबागनिष्टन । कुमारम्ताद पुनर्मुग्वरीभूय संलपिनुमुपाप्रमत । " एतासाः पुप्या मा कुनः कारायां वामित इति न मि फिलान कदापि भापतेऽमी झामानमधिकृत्य । " इनि मुहनन्नवनपटोयोचो विवादशून्यमानमायास्तस्याः कशफुली नास्पात मलु।मा हियधिरमाग पुरम्याधोगनिदर्शनाम्लोगतिशयेनाभिमूना नाटिकवदगृहला- कारेण श्रवणाना मदीयन्क्षयमनावलोकनेन च 'भगवनृपया पूर्वजानां पुण्यनेन च - ·कथामुक्तावली पितास्य शोचनीयदशामा प्रत्यक्षीकर्नु नाजीवदिति पुनः पुनर्धन्यवाद कृतज्ञतापुरःसरं परमात्मानमध्यासीत्। कुमार: - अम्ब ! स्निह्मति मयि पुत्रनिर्विशेष महाभागोऽयम् । मदम्यां द्रष्टुमई- सीति मया प्रार्थितोऽयं शिविदोलायमानता हेपित इव दूष्णीमनिष्टन् । न जाने बाघ गतोऽस्ति । प्रायः पर्वतीौलं यातः स्यात् । सुनीति:-पर्वतीदेवालयम् ? कुछ-नहि, नहि, । पर्वतीशैले खण्डिताश्मराशि संचेतुमेव । संयमिवयाप्पप्रवाहा यावदेपा वपस्विनी स्तम्भिता निःशब्दा मुहूतं तिष्ठति तावदभ्यागतानां ततो निर्गमद्योतको घण्टानादः प्रोचकरध्वनान्यध्वनञ्च । तदाकार्य मपद्यासनादुन्थितां तामभणन्माणकः कदा पुनरायास्यसीति । गृङ्खलितपादस्यात्मजस्य दुरवस्थादर्शनमसहमाना सा मन्यवादीद् 'वस, पुनरागन्तुं न पार्यते मया। रामदास. पितृव्यस्तु प्रतिसताहमायास्यति त्वकुशलवृत्तोपलब्ध्य । तेन साकं तवाभीष्टं खाद्य प्रेपयिष्यामि ' इति समददं निगद्य तनुजस्य कुन्तलकलापपरिकलितमुत्तमाई परामृश्य निरयात्सुनीतिः। पुत्रदर्शनोत्कण्ठितथापि तपस्विन्या पुनर्नव तदिशि दृष्टिक्षेपः कृतः । ताबकुलदेवतां भगवती शान्तादुर्गामयन्ती प्रोचस्वरेण सुहृदा रामदासन परितां महाभारतकयां प्रतिसायं सावधानं शृणपती क्वचिद्रानी नेदिष्टमदिरपुरोहिते- मानुष्टितस्य हरिकीर्तनस्य श्रवणेनात्मानं विशोधयन्ती, दिवा च सीवनादिकार्यः स्वल्पद्रव्य समर्जन्ती पन्युर्विनाशोत्तरं स्वजीवनं तृणाय मन्यमाना स्वपुत्रस्य कुशलमन्तरा विधतेतर- वासना पूनहृदया कथमपि कालमयापयत्साध्वीयम् । अथाव मुतःकाराल्यान्मोत्यत इति धुन्धा सोत्कण्ठमाभानूदयात्तं प्रतीक्षमाणा तस्य शव्यागारं प्रत्यग्रजलमिचित सुव्यवस्थितं च विधाय तस्याभीष्टमिष्टवार्य निष्पाद्य मुखशा- लायां भित्तिगतपरकेपु स्थापितानि ताम्रपाणि निपुणं निर्णिज्य, प्रवेशद्वाराग्रेऽवलम्थ्य मङ्लसूचकाशोकदुमदलमालामुपलिप्याजिरं, द्वारस्य यहि कुहिममूतले श्वेतरक्तपीतहरित- चूर्गेन रचिररुचिरोयाचित्रचयं विरचय्य, मुखशालाया निर्मलकोणे स्थापितायाः कुटदेवनायाः प्रतिमा नवदुक्लाम्बरेण परिधाप्य रूपिरवा च तहलाटमुपुलोतकीरज:- पुञ्जपिअरेण, मालतीमुममालपालदत्य च तां, पराझे सूनोतिधवलयन जातस्य संशोध्य छिदागि, पुनश्च तस्य निपुगं सपुटीकरणे सा च्याताभूत।सुदामदायस्तावनिकनियम. मनुमन्य धीमन्महाभारत प्रोधः परंस्तस्य महाराष्ट्रीयमापया सानुगद प्राचनमापनि । कवितावत् समीपतिदेवमन्दिरादनवरत सायंतनिरूपण्यानिनादः, विश्वेदीयसो ग्रामाद पान्यादिशस्विराटपरमरायाः अगित पछियाममा सनत, चिद् प्रामस्थाधनामानान. भागां प्रामचा परस् कसररासी धान्यकशान्मागंपतामाकोशः, सचिम्सोमा परिपीर. मानानामन्ये पटना काटकरः अरणगोधरतामयात् । रामदामः--अत्र ममातः शान्तिपगि पविशतितमोऽध्यायः ।

·বাঘিমঃ मु०-(कृतज्ञतापूर्वकम् ) मुदीर्घ पनिं भवद्भिरध। पवादनसमयोऽधुना । न चिरान्सूर्यास्तमनं भविष्यति । परं बन्यो नद्यावधि समायातः । रामदामः-समावमिहि, भ्रातृजाये। मु०-(सायम् ।) अप्यन्यया निक्षित स्यादधिकारिभिः । रा. --~-नदि, नहि,। न ब्रह्मारि मनिधितमन्यया ऋतु पारयेत् । नास्ति धमाटयः कारागार: स्वलु। भवयाः मुतस्य बन्धनावधिः ममाति गोऽय । तदव निभॊक्ष्यतेमी! मु.- कविताम्म भवद्भिर्वमनपोठिया । (वयवेति सम्परकम्म मूचित्रे ) क्यमेप प्रत्यभान् ? रा.-काराया विमोचनं न नमै मुखपति । 'विषयोऽहं मन्महवापिन विस्टमित्यत्रबीदमा यः। मु.-कि यन्दिना मह यद्धसभ्योऽस्ति मम मनुः? अहह ! क्यं वियटना यारावाम्पिनि जने स्निान्येपः। प्रातृजाये ! चिराद्वामितोऽपि कारायामनिन्द्याचारः पुरुषोऽयमिति ददन्न्य- घिरिणः । भवन्याः पुत्रोऽस्य परमप्रीतिपात्रमिति श्रुतं मया । मु०-(मविपादम्) हिं भविता पटोमें। इन्न विश्वरामपि विदितालि मा तम्य स्यवाता रा.- अलं गोमन, मातृनाये। ममपि पर्यन्ने गुममेव नविष्यति । कारा- वासेन वन्मः शुद्धाचारी भवितति निश्चिनोमि । अप मेग मन्दिरम्य पण्यनिनादेल गमेघमानेन मह मुनीवे: पुत्रस्य पुनर्देशनी- यपि घनीमूना। मु०-(कम्पितशिरा: मविराटन् ।) मुदविपरिश्रमस्य कीडगमुमोदऽयम् । रा.-कश्मतिवेदैन । मालदिनेअरमन् भवन्या विधूय मवेशीकावचिन्ननं प्रमहामना मान्यम् । न निरादायाम्यति नन्दनो नवीममन्दानन्दनयनजलबिन्दुभिः म्नापयितुम् । मु०-(मित्रम्य वचनमवतीय) नकरण्यककवलबिन्दुवस्वल्पनाग- मन प्रतिदिन मंरक्षितानि मया । देवनन्दिरनिमाग्न दीवंझालीननात्य निवृत्तिर्मविदिति पुरोहितनाभिहितम् । रा.-पिदिनमेव मामेनन्ने । परं काय म्मिन् मुमहान व्ययो भदिव।। मु.--अप रिम् । अन्यया किमर्थमनपस्यानि सौडा नं संचित माइदानी पासनम्ति मयविवदितं देवमन्दिानिमिय। गृहादहिन्नावस्यादन्यासपनिमाम्य 'ममायाता वय' इति संग्रमं च द्वार प्रति याम्यतों 'अगं प्रतीस्पतामहमेव यास्यामीति निवार्य रामदामनां सबरं यदिरगान।

·८० कथामुकावली सुनीतिश्च तावसधडधडं स्फुरद्वक्ष उपशमयितुमिव महानसमस्पत् । तावदामदासेना- नुगम्यमानः प्राविशन्मुखशालां विंशतिवपीयः प्रांगुरपि सरलाद्यष्टिः शाशोऽपि चार- शरीरः प्रफुल्लाननः सूनुः सुनीत्याः1"कियतामाल्दादकं पुनरागमनमिह । वास्ति मदीयाम्बे'तीतस्ततो वोक्ष्य प्रमृज्य च कनुमनालिझया खेदविन्दुरूपितललाटमग्रवी. धुवकः । महानसं प्रत्यगुल्या निर्दिश्य 'तव मित्रस्यागमनमत्र सावधान समार्दवं निवेदनीयं भगवन्यै सुनौनिदेव्या' इत्यादिशदामदासः । कुमारः--कुतः अपि मसहचरस्य प्रवेशस्तस्यामर्सतोपं जनयेत् । स्वल्पकालमें- वान स्थास्यत्येषः । प्रायः कतिपयचटिकोत्तरमपि निर्यास्यति । रा--चन्स, स्वां पुनरालोक्य त्वजननी किञ्चिसंभ्रान्ता भवेत् । क्वास्ति ते सखे. दानीम् ? कु०-प्रतीक्षतेऽसौ चचरस्य कोणे । आवयोर्मातापुत्रयोः समागमसुखस्य विच्छेदो मा भूदिति गम्यतां तावत् । सोत्कण्ठं प्रतीक्षमाणा तव जननी पुनरागमनेन महर्पशप्पधाराभिः प्रक्षाल्यताम् । पश्चात् वामनुयास्यामीति सविवेकमुक्त वेन। इति वदति तरणे प्रादुरभूत्सुनीतिर्मुखशालायाम् । आलोक्यनामम्ब ! अम्ब ! इति सहपं संबोध्य तां प्रयधावकुमारः। सा च ते गाई परिष्वज्य वत्स ! बरसेति निगय संयम्य रुदिन नयने च सद्यो वसप्रान्तेन प्रमृज्य कियान् क्षामः क्षामः संवृत्तोसीति पुरस्य प्रीवां, पृष्ठं याहू च समस्यशपुरवस्सला सुनीतिः । •-(प्रहस्य) अम्ब ! पूर्वापेक्षया पीनाङ्गोऽस्म्यद्य । इत्युक्त्वा मुखशालाया मध्यवर्तिन्यो दोलायां तामुपवेश्य स्वयं च तस्याः पादयोः मविध भूनले समुपविश्य कुतो नागतासि पुनः कारामिति मातुर्हस्तपल्लवं भूयो भूयः परिचुम्यायच्युवकस्ताम् । रा.-चाम ! नास्ति समीपं कारागृहम् । देहदीर्घल्याही_ध्वानं अमित को प्रमधेसवाम्या। कु.- वर्तते भवमविधे यानम् । फिमिति नानीतेयं भवदिस्तेन । मु.--वाप! हाटितपाई स्यामालोरयितुं दुःसहमभून्मे । कु.-अम्य! मत्तो देपितामीस्वमिति न विस्मये । इतः परमाजीव सदाचारनियः - म्यास्यामि। मु.--ft नाम यक्ष्यन्ति प्रनिशिन इति शलेवरी मनः। दु.--अम्ब ! मा म्म पुरः । नगरान्तरं यास्यामि । फिया म्यथितोऽमर्ष पनि फारमनुनापदनयेति परमामय देसि मलु । अनवरत चिन्तयन् स्वासराव निशामु दीर्घ मुधियाः स्मशामि। ग.नामिरिमरगति रामनामनुवार।

·क्षणिकविनमः कु.- भूतपूर्वो मदीयः स्वामी कृषगो गहगीयोऽत्र । आसूर्योदयादान परिमा- म्यतेऽपि मे सस मुद्रा एव म प्रायच्न विननमिदं जरपूर्ववेऽपि नालमामीद । अध वनादिकस्य का क्या ? अन्य ! मुसोग्लिस्वयापि मिशामिलापुतितरामनवन् । परमद्यामृति मदुष्कर्मचानित कलई परिनाष्टुं प्रागव्ययेनापि त्यतिष्ये । मु० - हन्त । भग्नसटिक प्रतिमनाहितमपि न जानु पूर्वववेत् । रा.- अलमतिशोकनाय । शुमम्मलेस्मिन्नागनटोप्यामनो भवया भोज्यतां निटादन। कु. -(मोन्याहम् ) मिएमोजनम् ? अन्द! किं निपाटित वया! निशातपाः? (इहितेन नथैदेति निवेदित मुनीया) अन्य, श्रृगु तावन् । आमन्त्रिहो मया कवन महानुभावः । सज्ञतोऽयं दुदैववशाकारायां विशनि वर्षागि वापितोऽभून । म्यानपूर्वाध्य ने मां द्रष्टुं कारालय आगठाये । पुत्रस्य वचनेऽनवधानान्यमनस्कानुनीतिरवादीत् । 'वन वपनस्नानादिकांपते- नरां वसाय । वर्नने विपुलं जलनगगे। धादि वहस्रजातमेतत् । नव शरयागारं निपुग विरचिननम्ति । ववृते नानकजुधेऽपि श्रीनो मया । पहि ताइन् । मोजनापूर्वमादार पुप्पमालां देवतामन्दिरं गन्तव्य बना। कु..-(प्रडम्ब) कुतः। मु-संध्योपासनायम् । असमानसन्ध्यन क्याऽऽहारो नत्र काव्य इति । कु०-परमन्ब मपहचरः मेवनीयो मया । मोऽप्यनिभानीतश्च । नितृष्येन प्रत्यक्षीकृतोऽनि मोऽपर। नु.-हा! वम मानाचरवन्यायां पवितोऽमि यदन्दिामबंदमयोऽसि । किमप्यन रिचरगान दुर्दशामवलोक्य । कु. -आमनोऽमित गुगमगलाष्टानां वानपदानां पूर्व प्रेमानननविन्यामुन्ने। मु.को विजानाति उपराधोऽनेनाचीत । प्रायन्न भायया स्यच्छदि नामिन । कोऽपि मन्दमाग्यो वा रिगतामुन्धायि । ग.-शान्तं पापम् । शान्त पापन् । कु.- अन्य ! ताा पुण्यामा सम्रपानेऽप्यस्मिोपदम्पेन । पुरावननहा- मानवांचीनानां श्रीनुमानरामदामादीनां वा पुग्णानना मनाचारमनुयायेरः । न चलं कारानिगपन्य फिन्तु नरामपाहिमिति भूयो भूयोऽनिहितमनेन । मु.-बद दास्तोसरापः कृतः स्पाइनन । -(मानुचनमवधी ) पाटस परिवान्यन स्वेदविन्दुमालिशाननः कारां प्रविष्टनामा चिरामोन्टमितनं मिरीसमागः स्तब्ध न पितवनमा मुहूर्तम् । - ·८२ कथामुक्तावली . सुमायो घातको निजसुतमस्मात् । अलमिदानी कारागारस्य वार्तया। सर्व- मेतत्स्मृतिपटलगत् प्रमाटुमीहे । वत्स ! एहि सावतापितचिरावां प्रतीशते गोशालायाम् । कु०-तिष्ट, तिष्ट क्षणमात्रम्। मित्रमुद्दिश्य भूरि निवेदनमवशिष्यतेऽद्यापि। सु०-(तत्कुन्तलालापाम्यन्तरे हसं निवेश्य ) निपुणं संमार्जनमपेक्ष्यसे । पहि सचरं तावत् । -(निर्गन्तुमनिच्छन् ) अब प्रतिदयतां क्षणम् । अर्थमपि न मयाभिहितम् । समीपवर्तिनो देवालयस्य घण्टानादेन प्रवर्तिदेव त्वरया सुतस्य करमादाय मुसशालाया निर्गमिप्यन्ती सुनीतिरवीद् 'यस, याहि तावत् । मनादिविधिविधी- यतामाशु । व्यतीतप्रायः संध्यार्चनसमयः किन्न शृणोपि घण्टाघोपम् । बायश्चित्तविधि निर्वतयितुं पुरोहितेन प्रतीक्षमागेन भाव्यम् । विलम्बः शुभोदकविघटक एव संभवेत् । कु०-अथ गम्यतां पुरः। अनुयास्यामि त्वां सह सहचरेण मे । सु०-- भवतु । तपतीक्षेऽहं क्षणमत्र । (इत्युक्त्वा दोलायाः समीपं तस्थौ सा।) कु.--अम्ब ! अकथयं यदा तस्मै मम स्नेयवाती तदा सानुसम्म बाप्पविन्दु- मिराकुलितनयनोऽतिविषण्णोऽभूत् सः । सु०--मायः स्वदुष्कृयस्य स्मरणं तदन्तरविध्यत् । कु०-(मानुर्वचनं विगणय्य) प्रातस्तरां श्रीभगवद्गीतामपठचासौ प्रत्यहम् । • अहो, विडम्बनेयम्। कु०-(फिद्धिहुर्मनायमानः)मा विडम्यय मुकृतिनमेतम्। (इति बद्धाञ्जलिर्जन- नीमभ्यार्थयत ।) वत्सरमेक शीनं तया व्यतीतं यथा प्रत्यापीदद् विमोचनमर्ग मामाखिन्दत्तराम् । मित्र विस्रष्टुमनिच्छतो मे निर्गमसमयं विलम्बयेयुरधिकारिण इत्यप्याकाङ्कितं मया। मु०-(सविस्मयं सम्पद च) परमा मन् । भहो लक्षण्यमाकाङ्कायाः स्नेहकध- स्य च। रा-भगवति नेदं विस्मयावहम् । भाप योः सहनिवासिनोः परस्परविरहो - विदुःसह एव । कु.-साधुवृत्तिरय पुरुषः स्वविमोचनपिपये नित्यं निरीक्षः स्थितवान् । अथ मध्यादेऽधकारातो निर्गमिप्यता मया तस्य नामघोपणाऽभावि सहसा । अन्य ! सोऽपि स्वन्तोऽभूत् । विमोचनोदन्ने पुनः पुनरुधोपिने झटिनि समुपेत्य सरभर्स व्यवालयम्। स शून्यष्टिनिश्चलो विनष्टवागिर तथा । सम्वे किमिति मौनमालम्च्यते वये' नि टोऽपि नाम 'यो यदि मामधिकारिणो न मोचयेयुः। न कोऽपि मां जानाति जगाया, म कोऽपि या मां प्रतीश मृतसरणम्य मे #ि स्वातन्त्र्येण । इनि पुनः पुनः सगरम- गमः । भागम्यतां गवामद मयाऽम्मतहमिति तहिन्येनावृलिवोऽहमभ्यार्थये सापदं तम् । H ·क्षणिकयिनमा ८३ - . मु.-(वीमन्भिनेत्र) किम् । निमन्त्रिनस्त्वया धातकोऽत्र ? बस, बस किं वक्ष्यन्ति प्रतिवेशिनः । वयवेशोऽत्र नानुमन्यते मया। वाशेन व्यवहारेग विप्रवंशावतंस- जनकचरगैः परमपूज्यभूयोपि पनाहिताव्यम् । मम च कुलदेवताया दीवापासनानुष्टा- नादिना नेमल्यतां गन्तव्यम् । एतादृशः पुरुषस्य प्रतिघ्यः प्रवेश इह । विद्यन्ते धर्मशाला: पुण्यनगरे नातिदूरमितः । सर्वेपि समाश्रीयन्ते तत्र । दोषियोऽपि । कु.- हन्त ! किमिन्यनपराधो जनोऽन्यथा व्यपदिश्यते लया। यदि बमेतमव- लोकयेस्तहि म फटाप्येवं यूयाः । भवतु । योनं मर्नु नेच्छमि तदहमपि सहानेन कापियास्यामि। मु०-(सविवादम् ) यन्दिना साधम् ? क यास्यमि यन? कु.--- अलं चिन्तया मद्विपये । अग्रापि धनार्जन दुःसाध्यं मे मवेदेव । मु०-(दीयं निश्वस्य ।) तय पिनुहसमितयशोऽवलम्ब्य तब भाविक्षेम बलव- दासस्यते मया । परं बन्दिनां संग मर्वया तव विनाश एवं भविता । रा.-वाम ! अलं यास्य मातरम् । कु०-(सामिनिवेशम् । ) परं निमन्त्रिवोऽस्ति मयामी 1 अम्ब ! अनामितपरि- पालनं घमी साधूनामिनि स्वयैव यहुधा मे कथितम् । मु.--(सरमसम्।) भयावदः किल धातरम्य प्रवेशोऽत्र । कुमार्गे स्वां नयेत्। स पिलुण्टेदप्यस्मान् । रा.-भ्रातृजाये, मा स्म वृया भपीः । वन्यस्योगमाहो न प्रतिहन्तव्यः । मु-हा, हा, कारासहवासिनमनवरत घ्यायतोऽस्य तो द्वादश मासान् नित्य- पानवासाधीभूतकल्पाया मातुर्विचारविधुरं स्यादिति सुतरां शोचनीयं खलु । (इनि संस्द्धकाठमुदीर्य ललाटतलमताव्यत् सा।) कु•--(समाईवम्) मन्य ! मै मैवम् ! (तस्याश्चरणं परिचुम्न्य) यत्वय्येव स्निह्यामीति । प्रसीद तावत् । निराश्रयो मन्सुहृदात्री समाश्रीयताम् । न कोऽप्यनुतापस्ते भवितेति प्रतिज्ञाने सरापयम् । मु.--(भय किजिद्भुतान्त:करणा) वाइम्।प्रदास्यतेऽम्मै भोजनम्।गोशालायां मुहारम् तमेव च शेतां नस्वम् । कु.--(सरोएस् ! मह !लायां यहिष्कृत इव ? यापदाद इन ! नानक ! भवतु तावत् । अहमपि तव स्वस्यामि भूदले, प्रदास्यामि चारमै मायट्याम् । मु.- कुतः काराया विमुममायो फलदायमे सह मया ! फिमिति दुग्या मामालयितुं प्रत्तोऽमि देवालय मन्चरमागच्छ । मई तानप्रदक्षिणां देवतागारमभिती विधाय व प्रतीक्षमाग्य वय स्थास्यामि । धूपठे धण्यपोषः । गन्तव्य मयेदानीम् । इति म्पादय द्वार प्रति प्रथस्ये मुनीतिः । मनमनोरयं यदुमनुस्म्पमान:- वैमि ·। कथामुक्तावली रा०-वल्म, मा स्म शुचःनिवसनु महानुभावोऽयं महे । नववस्त्राण्यपेक्षतेऽसी। -(सपदि परावृत्य) वास, स्वप्रकोप्टे स्थापिता पेटिकामे सावधान रक्ष्यताम्। तदम्यन्तरे निहितं सर्वमेव मवय्यम् । (इति सरभसमादिश्य सत्वरं निरगात् ।) कु०-(सनैराश्यम् ।) अहो कटोरता प्रकृत्याः शिरीपपुष्पकोमलहृदयाया जनन्या मे । सम्पयस्यादर्शभूनो मल्सावा नीचामेव परकीयधनमाहरेदिति कुसिनो विचारस्तदन्दः प्रविष्ट इति चेग्विद्यते मचेतः । (सतिरस्कारम् ) पादाङ्गुष्ठेनापि न तन्स्पृशेत् सः। रा.--वस! प्रायेण भूयिष्याः सदङ्गना बन्दिवर्गाद् बिभ्यति । इत्युक्तमात्रे रामदामेन 'नाहमेतामुपालभे या ' इति द्विरदीरितं यचोऽप्रावि सहसा । तक्षणं च व्यलोकि देहल्यामेकः पञ्चाशद्वयो बन्दिवेषधार्यनावृतशिरा अनुपानकः श्मयुलः पुरुषः। (महर्पम् ) आः! आगम्यताम् ! गम्यताम् ! सम्बे कदाऽऽयातोऽपि ? कुनः प्रविष्टोऽपि? गृहाभ्यागतः -कारायास्तव निर्गमनोत्तरमिह म चिराचरं समाप्य द्वारे- लक्षितः प्राविशम्। कु० -( रामदासस्य करें) तदनेन संलापो नः श्रुत: स्यात् । गृ०-(वस्य पृष्टे हतं विन्यस्यन् ) वाम! आस्तां तावत् । मा ग्लपयात्मानं वृथा। कु. --~-आयानोपलब्धं स्यात् सदनमिदं त्वया। अपरिचितावसथोपलब्धी निपुगोऽमि सम्वे । गृ. --विशनिवन्मोत्तरमप्यवलोकितस्य स्वचित्रस्याभिज्ञाने कि नाम नैपुण्य -- घोनेत । - कु.--परिचितं गृहमेतत्ते ! गृ.--- यथान्मान तथयामि किलेदम् । कु०-(विस्मितो रामदासं संयोध्य) कयमेतत्मभाच्यम् । -स्वयमेर सदास्यास्यति महाभागः। अथ मदम्बापि परिचिता म्यादस्य। रा.- अय किम् । क.--(मदम् ) किं भवदिन विज्ञापिता मा ? -यतम् 'वत्तादात्म्यरहस्यभेदं भगवायाः मुनीतिदेण्याः पुरो न करिष्ये 'इति सम्म चिरा प्रनितानहम् । कु.-नादाम्यम् ! (गर्मभ्रममुभी तो निरीक्षमाणः) कुतस्तद्विरशिपुम्बम् ! क्यप विराटय्य माम् ।

·क्षणिकयिनमः .. रा० -वरस ! सदमेव वृत्तं ते कथयिष्ये । मार्शनावमाता संधुन्धा भवेदिति रायोपस्यातुमिह नैच्छम् । परं प्रतिश्रवस्य मे भनो मा भूदिनि समायातोऽस्मि । -कुतः संक्षुधा भवेतम्याअजुस्वभावाऽन्वर्थनामा फिल मामवित्री। गृ० -वस, माझादेपा भावती क्षमादेवतेति विदितमेव । तर जन्मतः प्रागेव परिचितयं मे। कु. -(मविस्मयम् ) मजन्मतः प्रार ? रा.-तर्थव । -(उभी निपुणं निरीक्ष्य ) क एपः? कस्बम् ? (मन्दमन्दम् ) नास्येप तव जनतरः । कु० (प्रोचैः पुनः पुनः प्रहस्य ) मननकः ? कुतो मां विमलव्धुं प्रवृत्ती स्थः । अलं वेलया। पदि सनीवोऽहमिनि विश्वसिपि तत्तव पिताइमिन्यपि विश्वसिदि । कु.- कुतस्चया नोस्तं पूर्वमेतत् ? किमेतदम् ? आघाल्यान्मदीयतातपादा भूमशम्टे फेनयन साध्वगेन निहना इति निवेदितोऽहमम्यया । (ग्रहस्य पुनः पुनः) नहि, नदि, मये नर्मप्रियः संजातोऽसि बन्धनविमोचनात वां जीवन्तं जाननी चेन्मजननी विना सार्शनं क्षणमपि न प्राणानधारयिष्यत् । न होकोऽपिन दिवमो व्यतीतस्वामचिन्तय- भयास्तस्पाः। हरि:-(सखेदम् ) हन्त, न व्यजानाम्मा यदहं कारायां वासित इति । कु.-परं प्रातरेवाच मोतं त्वया यन्निराश्रय मान कोऽपि प्रतीक्षत इति । गृ०--वन्म, मन्यमेव तदपि। (मन्दस्वरेण)विशनि वर्षाणि मृतकल्पः स्थितोऽहम् । कु०-अथ यो निहतो धूमयाने । अपि स्वया... महि, नदि । उत्येदिवाकरः पश्रिमदिशि, निशापतिरपि गगनतलापुष्पवृष्टि निपानयत्परः पुण्यमययस्य प्रमथन या पारमिदं कृत्यं ज्यधापीति स्वमेऽपि न चिन्तयेयम् । तयापि कुतस्यामाजी कारायां न्यसिपवाधिकारिणः। हरि:-वृत्तान्तानुमेयप्रमाणादेव । (एलाट प्रमृत्य) इन्त, क्यायिष्यामि क्रमेण साते। रा.-उपविशतु सारत् । दीपवान पादचारिणानन धान्नन भाग्यम् । उपविश्यनामुपरिश्यनामिन्युस्या करमादाय हरेः कुमारी दोलायां तं समुपदेश्य ततगुपोस्टिनस्तापा, पर्याकुटी यारत्तिष्टति तारत पर्वत कथयिनुमारमत हरिः। हरि:-अपि तव जनन्या कटारिथितं से यचन्मनः पूर्मिकदा म्यमाप. गोपपरी धूमपानन नगरान्तरं प्रस्थित: पुनश गेई मायान नि । (तति पुमारेग प्रनिप) मयेऽम्मिम्नपम्विन्यानया निजागतिध्यभरगम् केयूर रिश्रीपानीमा मन्त्रा- ·कयामुक्तावली साय पर्याता मुद्राः । ता आदाय मतस्येऽहमितः । अथ प्रचलति सवेगं धृमयाने घोरदु- चिन्तासन्तानेन सहसाऽऽफ्रान्तोऽभवम्।येभ्यः कुसीदिकम्योऽस्मदृतये वैकल्यादेकमात्राहा- राभ्यामावाभ्यां कथं कथमपि प्राणान् धारयदयामणं गृहीतं तेऽमी वितीर्णधनं प्रातु प्रत्यह- मिह समुपजग्मुः । आसीदत्तदा तव जननी प्रसवोन्मुखी । इति चिन्तामिपरितापाभिभूतो धूमयान उनिगनेत्रः स्थितवाहनम् । व्यचिन्तयं च । अहो सहाध्यायिनो मे मदपेक्षया न्यूनाम्यस्ता अपि स्वस्थव्यवसायेषु लब्धवर्णाः । पर दैवोपहतस्य मे चिरं कृतदीर्घायासस्य प्रयत्नाः सर्वेऽपि नैप्फल्यमेव प्रापुः। हन्त इदानी भिक्षापात्रहस्तस्यद्वाराद्वारं पर्यटनसमयः मे समुपस्थितप्राय' इति । अत्र रुद्धकण्ठेऽस्मिन् विरतवचसि 'गहना कर्मणो गति' रिति रामदासः सानुकम्प दुःखमस्तं मित्रं सान्त्वयितुं भगवतः श्रीकृष्णास्य सूक्तिरत्नमुदैरयत् । हरिः--व्यचिन्तयमहं जन्मान्तरे किं नाम घोरपापं व्यधायि मया यस्य फलमनुभूयतेऽस्मिञ्जन्मनि । ततश्च 'गुरुणामभिमतं तिरस्कुर्वाणान्मनुजान् कुलदेवता न हि क्षमव' इति सुनीत्या भूयो भूयः समुदीरितं वचोऽस्मरम् । विपजालमिदं ध्यायतो मदन्तींना काऽपि वाक् सहसा मामवोचद्यथा-'यावत्तव दिवंगताया भातुः प्रतिज्ञा न त्वया निर्वतिता स्यात् तावदापत्परम्परामेव त्वमनुभविष्यसी 'ति।क्रमेण तावत्कास्मिंश्चित् स्थानके धूमपटान्तरं प्राविशम् । प्रकोऽस्मिन्नेक एव गाढनिद्वितः सहाध्वगो च्यलोकि मया । धूमयाने महावेगेन सखडखडशब्दं धावति सरभसमनवरतं प्रकम्पितोऽपि मूर्छित इव पान्योऽयमविच्छिन्ननिद्रः काठपीठे शयित एव स्थितः । कतिपयक्षणोत्तरं कुसुमशबलमिव तारकितं वियदराजत । न चिराय कृष्णपक्षकलावानमृतदीधितिः पाण्डुरपिङ्गलद्युतिर्धत. कपायाम्वर इच संजातनिर्वेद इव विभावयाः पराङ्मुख इवाध्यतिष्टदन्तरीक्षम् । क्रमेण विगलितोदयरागो द्विजराजोऽम्बरापगावगाहमानो धौतसिन्दूर इव धूमयानस्य गवाक्षतः स्वपाण्डधाराभिः सुप्तस्य पथिकस्याननं प्राक्षालयत । अहं तु सुप्तस्य निस्तेजो मुर्ख दीर्घ निरीक्षमाणः संमुखीने विष्टरे स्थितवान् ।" अन क्षणं विरतवचमि हरौ ‘क आसीत्पुरषोऽयम् ? भवतः कारावासस्य कः संबन्धोऽनेने 'ति सद्वार्तायामविश्वसन्निव बटुरवादीदधीरम् । हरिः-(निर्व्याजम् ) वरस, न पलु मिथ्यावााजाल विरच्यते मया। निद्विता. ध्वगस्य मृत्युकल्पेन घेवण्येन तनिश्चलस्वेन चाकृष्ट इव कुतूहलातमुपेत्य निपुर्ण तन्मुग्वं न्यरूपयम् । सायदुत्पादितो नादोऽपि मया च्छाग्रेण । परं भनस्वापो नाभूदेपः । ततश्च सराई सदुपरि नस्वा निर्गतश्वासोऽयमित्ययोधि मया । कोऽयं नु पान्थः ? फथमवसदेहः समभूदिति फुतूहलपरवशस्लमचालयम्। परं दाएरण्ड इव निश्चल एवायमासीत् । पुनरपि सरभसमेवं यावद्विघालयामि सावतापवधिशमनिर्मिन कोशमेकं न्यात भुवि । कोटीकृतं तदन्तरे सावरणं पत्रमझमपश्यम् । भावरणोपरि पान्धस्य नामधेयं वासस्थानं चलिखिते भास्ताम्। -कभापादेयः?

·क्षणिकविनमः ८७ हरिः केनचिदविज्ञान क्षेत्रपतिना पदाम्बुदेशीयेन मान्यमनेनेति तवामतस्त. िमया । कोरोऽस्मिविंशतमुद्रादिचपापुनं निदेशितमासीत् । व्यचिन्तयं च । अहो ! हस्तगतेयवव्यो पराशेऽत्रमद्वितीयो विगतासुः। फेयं घटना विधेः । आगामिनि भ्यान कोऽपि चपलहस्त: पथिकोऽत्र प्रविश्यैनं देव्यमाराहयिष्यति। कुत आगतोऽयं, क गन्तु प्रावर्तत, कयमकस्माद् गतामुरमूदिति घ्यायतो ममान्तराभासरयतामापद्यमाना 'यावत्तत्र दिवंगताया मानुतं न नियंत तावद्विपपरंपरामेवानुभविष्यसी' पुनः पुनः हदि मे कापि बार प्रादुरभून् । अवधूय हुदवां पागोमिमां प्रस्तुत विषयमधिपत्य ममधिनिजामाविवश: कोतस्याभ्यन्तो पुनर्निपुणं निरीक्ष्य तदस्तातिनं परमेकमपश्यम् । लिखितं चासीतस्मिन् । देवयोगावस्य कस्यापि करतले त्रिशतं मुद्रा इमा निपतेयुस्तेनो- पयुज्येत द्रष्यमिदं भृतये कस्याप्यकिचनस्य देवताराधनार्थ वा । नास्ति में जगन्यां रोऽपि वान्धवो म पा सुहृत् । देवाधीनायां मृती मे न कोऽपि प्रतिवाच्य ' इनि । पग्रमेनपाउँ पाउंग्यचिन्तयम् । 'अपि घटनेयं वैकल्पमस्तस्य दुःयोपशमनाय मै विधिना विरचिते 'नि । परं झटिति विचारमिमं विधूय कोशे पत्रधनादिकं निवेश्य यथापूर्व प्रेतस्यो- पधानस्याधः पुनर्निधाय च संमुखीनविष्टरे कृवपदः स्वर्नु प्रायते । परं निदादन्या परित्यक्तस्य चिरमुभिद्रनयनस्य चेतसि मे क्रियासमभिहारेण स एष धनिरनासं प्रत्यध्वनन् । सपनीकस्य मे द्वारावारमटतस्तुम्बीकरस्य प्रन्यासनसम्मवस्य तव बुभुक्षयाऽभन्दतश्च चित्रयुग्मं मताभुगोचरतामगमस्फुटम् । दुर्निवारचिन्तामन्ता- नार्दितोऽई जगायामामानममहायमपश्यम् । निर्गनासुः पान्योऽपि मांसाग्रह प्रावर्तपदिति न्यभावयम् । मोः सुयोगोऽयं दैववशास्समुपस्थितोऽस्ति ते । तमपयापयमि घेत्तदन्यः कोऽपि तेनाग्मन उपकुर्यात् । श्लाघ्य: रालु तर हतविपयः । वित्तमेतद् गृहाग क्षुधाता दपिता भोगय च । प्रमादय या कुलदेवतामाग्मन' इति प्रेतो मां प्राणूनुददिछ । मदन्तर्गतचनि मृताध्वगस्यादेशं च प्रतिरूमुरप्यहं ममुकौशगते घदीयन्ये सानि- वादनममयमलिमालोक्य नाचिरानिर्दिष्टस्यान धूमशक्टःसमापदेत् । तस्याप्यरथयो मा भूदिति निश्चितं मया। पहच्छयोपपयः मुयोगोऽयं भाविदुःसहानर्थमन्दोई निशरयेदिति विलक्षणव्यहारे प्रवृत्तोऽमरम् । न चिरान पारस्परिकवरसपरिवर्तन विपाप पथिस्य कोशाच्नयर्य मुदाणां चापटम्य न्यवेशयं तसपरिवर्तिनकमुम्म्य कोपे। ततम तदरतातिपत्र रिदार्य पग्रन्यपणानि पहिरक्षिपम् । तदनु मग्रामसम्मस्थानानिरनिकों घटिपन्यं च पवित्रस्य रिक्तकोपरान्तान्यस्य ययापूर तदुपयईस्थापःस्थापयिग समानानि रिमपणावरगं मनोगे न्यधायि मया। . कु.-(रिसारितनयनः) महहह ! यक्ष्यत्यया निगन्यतन ! रा.-'वाम, व जनम्न स्वीयनाम्न सहानाम्य घनेन मिनिमयः' स्पेव सा यापति। तर:-महा! महाराजालेनापमान दगाई पूरानाम्। इति माग्यमुही हम्मरमान्यामामालिनमान ।

·८८ कथामुक्तावली (सानुकम्पम् ) सखे, क्षणिकविभ्रम एवासीस्पिलेपः । कृश्येनानेन तु व्यथाजानं सोढं त्वया विंशति वर्षाणि खलु । अनेनाजीवं कारायां न्यक्षिपस्चां जाल्मा अधिकारिणः? हरि:-प्रयमतस्तावद् वृत्तान्तानुमेयप्रमाणात्ततश्च परधनाहरणस्याभ्युपगमात् स्वयमेव दण्डाहमकारयमात्मानम् । कु०-घातकस्त्वमिति कथं प्रमाणीकृतमधमैस्तैः ? तव धूमयानप्रवेशामागेव पथिको मृत आमीदिति कुतस्त्वया नोक्तम् ? हरिः---आत्मानमवितुं न मया व्यवसितम् । शतत्रयस्य मुद्राणामुगम मा जानी- यात्तव जननीति । यद्यात्मानं घोगभियोगादभिरक्षितुं प्रायतिध्ये तदा मत्तादात्म्यरहस्य- भेदोऽप्यमविप्यदेव । कु०-तात ! तर्हि वधस्तम्भेऽपि त्वामारोपयिष्यन् रक्षिणः । हरिः--- अयुक्तकारिणमान्मानं दण्डयितुमिच्छन् सर्वथा सन्नद्धोऽहमासं प्रेयस्या विश्वासनिरासान्मरणं श्रेय इति । नास्ति हि जगतीतले तदपेक्षया प्रशस्तं स्त्रीरत्नमन्यत् । सेयं साक्षान्मूर्तिः सावित्रीदेव्याः। दिष्टया पथिकस्य विषये गवेषणपरो न कोऽप्यासीत् । कु०-हन्त! तन्नाम चाझीकृत्य विशति वणि कारायां यापितानि त्वया । अहो किमियं निष्टाघटना विधेर्य दियन्समीपस्थमपि त्वां लोकान्तरगतममस्ताम्रा । हरि:-जीवनपि मृतप्राय आसमहम् । कु० -(रामदास संधोध्य ) सर्वमेतद्विदितमासीद्भवताम् । फिमिति न तन्कधितं मदम्बाय भवद्धिः? हरिः --वन्स ! न तब पितृव्योऽय दोषास्पदम् । तव मातुरवमाननं मा भूदिति मदास्यभेद मा स्म कारिति प्रार्थितवानहम् । मन्मरणोदन्तो हि दुःपदोऽपि कारादपद- वृत्तात्र दुःसहतरो भवेदस्या इति । - अयि पितृव्य ! अपि सा नगरान्तरात्तधिवर्तनाभावान चिन्ताकुलाऽभूत् । रा०- -दिष्टया स्वपितुर्निर्मामाद् द्विवदिनोत्तरं त्यां प्रासूत सा। हन्त, पति सोर मनीमायाय वृत्तपमे तम्य मरगोदन्तोऽपाठि मयेन्यलीस्मेवगाययं तत्रभवत्यै । भरि च मयान स्थितस्य तर पितुः शवस्य दाहस्तदीर्घदैहिकक्रिया च तद्वासस्थानान- मिलतया क्षिभिरेव नितितनि सम्यान न्यवेदि मया तपस्विन्यै तस्य । .(हरिम् ) फिमिनि मे कारायां वृत्तमिदं न कधितं भवता । हरि:-(मविपादम् )वानीमपि कारायां नारेदिष्यः। महो! स्वतन्त्रतायाः परमानन्दः! अहो विमुकामलानिलनिःशमनम् ! पुनरागस्टेयमिति स्वपि न मया हर्षितम् ।

·क्षणिकविभ्रमः इयुक्चा हलाम्यामावृत्याननं मुक्तकण्टमरोदीद्धरिः । गोत्तरं किञ्चिदुपामित- दुःखावेगो 'हन्त ! इदानी नु धरगिमारभूतो मृपिगड इव निरुपयोगः समुपस्थितोऽ- स्मी'नि न्यगदत्म मगदम् । कु०--(वाल्पपूरितलोधनः ) मैवं मैवं बहतु । पनीप्रगयिना भवता म्वतीवितं तृणमिव निक्षिप्य चरमो यनो व्यधायीनि धन्योम्नि भवान । अपि विभषि कुन्मितामना प्रतिवेशिनां निन्दाया:? अलं भिया नान । स्वार्थत्यागेन पूजाईमूनोऽसि । शुत्साडिनकुलाभिरक्षणाय कारावासोऽनीपतो भनेनि कथयिन्यामि नेभ्यः । विद्यार्थियो विद्यापटाने स्वया माम्ब व्ययीकृतम् । नपत्यं गतेषु च प्रयामेषु न कोऽपि प्रामेस्मिन् साहाय्यं ते व्यतरदिति। हरिः :- बम, किमाण्यानेनानेन ? विपुला हि पृथिवी । पर्यातं च पृथिवीतलं विधेषां समाश्रयाय। इति भगिने हरिणा समाग तारगृहाहाहः पादविन्यामध्वनिः । न चिराय प्रवेशद्वारमुदघाट्यत । तदाकण्यं 'सावधानम् । ममायानास्ति मुनीनिदेवी ' न्यावी- दामदामः। कु०-(मपंभ्रम महर्प च) परमानन्दार्गवेडमी निमहश्यतीनि नास्ति सन्देह- देशोऽपि रा.- -शनैः शनरेव पमिदं वृत्तं निवेदनीयं नाय । (हरिम् ) मये, प्रकोप्टा- नां गम्यतां क्षणमात्रम् । इति रामदायस्य वचः मनिपद्य शीघं ममीपवनिप्रकोष्ट प्रति याम्यन्नं हरि"महो. एपबतिवमोऽयं, नान । प्रमानन्दं प्राप्यन्येवाम्या पुनःमनमेन भवना" इन्युट्टीय मोसमे कुमारस्तमन्चगान् । मुनोतिर्मुरशालां प्रविश्य 'धाग्नि वन्म' इति पावापृश्यति रामदास तारधुरकोऽपि वशयनागाराभिर्गतः। मु०-कयम् ? माद्यापि किं म्नानादिविधिः समापितम्या? पुरोहितश्विराय ग्वां प्रतीमने । अरे कस्मिन् फर्मगि व्याटतोऽस्येवावकालम् ? -महचरेश मायं मलपन् । गु० --मद यन्दिना ? (मंत्रस्ता) हा! परमा मन् कयमन प्रविष्टोऽयम् ? इन्युश्या मनममिनलतो निरीक्ष्य ममीपत्रकोष्टं प्रति याम्नन्तीं तो न्यवा- रयमरगः प्रसारितहम्नान्याम्। कु.--(महादनः ) स्विोऽमी प्राप्यर । प्रायो गोशालायाम् । नदर्शने. नावार याम्यनीति मराप प्रीति मुतने। अपि च तं मौजयियमे महानये, मुखवाटायामनि । मिष्टाम परितपात्रेग त मविश्यम् । तदनु पर्ने वर्ष चचारः पग्मरमानन्दापगापतिमवगाहमानाः मुर्ग होण्यामहे । रा.- ·कथामुक्तायली इत्युदीर्य मातुर्हस्तमादाय समादेवं तं पयचुम्वत्प्रमुदितान्तटुः । सु०-~पुनस्वां सनिश्चयं वच्मि यदस्महे बन्दिनः प्रवेशेन न भाष्यम् इति । (पुनस्य प्रोच्चप्रहसनेन रटेर ) सद्य एव केपाधिप्रतिवेशिनां तद्विपये कुत्सितसंचादोऽश्रादि मया । यदि पुस्योऽयमिहालोक्येत प्रतिवेशिभिस्तदाधिकाधिकनिन्दापन लिही भवि- प्यात्रः । (कुमारो भूयो भूयः प्रहसंस्तां परिप्वजते । ) हन्त ! निर्लजता यटोरस्य ! तव तातपादास्त्रपयाऽमरिष्यन् । (रामदासम् ) वेत्यैतद् भवान् । नहि, नहि । सदोपोऽयं नालो- क्येत गृहेऽस्मिन् । निर्गच्छतु शीघ्रम् । (धनकोशादुत्य रूप्यपादम् ) देहि तस्मा एतत् । अनेन किमपि साद्य क्रीगातु । निर्गमय तं झटिति । न तुप्येदनेन चेदधि प्रदास्यामि । रूप्या, रूप्यमपि । पर सपदि निर्गच्छतु वराकोऽऽयम् । अथ युवको मुहुर्मुहुः प्रहसन् रामदासेन दत्तसंज्ञः प्रकोष्ठं प्रति यावद् गच्छति तावद् "गृहाणतानि पञ्च रूप्यागि देहि तानि च तस्मा" इति सुनीतिरप्रवीत् । परं मातुर्वचनमवसिव ततोऽभ्यधावधुवा । सु०- अहो, मारय सुतस्य मे । देवमन्दिरनिर्मितेः प्रतिज्ञापि निरथिका भविष्य- त्यद्य । विश्वमेव नतशिरसा स्थेयं मया । हन्त! हन्त ! बालिशता बटोः । रा.-नहि, नहि । भवत्या नन्दनः साधुरेव । तरुणानां प्रतिभायुजामात्मबोधो वैशिष्ट्यं भजति खलु। मु०-~-(तं निरीक्षमाणा ससन्देहम् ) सिमित्येवं भाप्यते भवद्भिरद्य ? नावगम्यते मया भवदीयाऽपि वास । तस्मिोव क्षगे प्रकोष्टान्ततो "निर्गतो निर्गतः पितृव्य निर्गत" इत्यामोशन् ससंभ्रम मुसशाला पुनः प्राविशरकुमारो विषण्णतमः। को निर्गतः। - "मदीयं मित्रम् । मदीय ...... मु०- अथ किं खयाधिस्मरेक्षितम् । अपराधिनो न कदापि विश्वसनीया इति पथिनमय से पूर्व मया। कु.- अम्य, नासीदपराधी मत्सपा । इन्त! विनष्टमेत न कदापि द्रक्ष्यामि पुनः । नाभिमतोऽहमने नि व्यजानात् । (इति चदारोदीन मुक्तकण्ठम् ।) रा.-नाविदूरं गतः स्यात् । भयेव यपि भाव्यं तेन । न शारिस न । सय गवेषितो मया । गोयामपि। इनि यदन भूतले निपाम्याग्मानं युवकोऽधिकाधिस्मानन्दत् । पर्यन्ते पुनस्य मोरम्य स्वयमेव कारणीभूति तामविधमुपविश्य भुवि सं च समाई संस्पृश्य- - अलमलं रदिन । आगप्टनु तब मुखदर । प्रायो निष्षम्युत्तरं सामेव माधु भदैन । उत्तिष्ट म्नापयामान चशीयम् । ( रामदामम् ) भन्विप्यता सावत् ।

·क्षणिकविनमः रामठामो गृहान् मादि निर्ययो । यटिसाहयोत्तरं निस्कृतिविधी ययाविधि देवमन्दिरपूजाहिने अमारः सह जनन्या महनं निवृत्तो मुग्वशालायां चिरमिनस्तनोऽस्वम्यो गतागतं कृतवान् । बलिट- नादवगायो भूयो वातायनं मरमममघावञ्च । मेग रामदासः शुभ्राम्बरधारिगा हरिगा मुनिश्मयुरचनानुगम्यमानो मुग्यशालां प्रविशत् । प्रविष्टमात्रं हरि कुमारी यावहा परिष्वज तावकुलदेवतापादानाय पुषमोदकटीपादिमम्मृवं पात्रं धाग्यन्नी करपल्लवे मुनीतिहरि विलोक्य देहत्यामेव अष्टपंव निमिनटोचनोत्कीर्णकाष्टमूर्तिग्वि मूलमा भगं तस्यौ । पूनामाजनं तकरादपायरशितितळे रद्वाझलिहरियांश्नामुपैति तादपिशाचावलोकनाट्यप्रस्तेव मनियता मा न्यपतदधः । तदनु इरिगा मनाव संबोधिता सा विस्यमयाकुलान्तरा तं निरीक्षगमागा चिरं यद्धवागवस्थिता । अमेग भनन्दनाम्यां शूयूपिटा रामटापन च मावधानं वोधितयाया• गनः नानः स्वास्थ्यमवाप मुनीतिः।

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ १२. निशीथवलिः निशीथिन्यवमितप्राया । साहियशादा-इविबग्वान्नाम्नः कस्यचिन्मुस्लिमाभिजातस्य - •श्रीलस्य सुरतनामनगरनिवासिनः सोधस्य मुखशाला पूर्णान्धनमसावृताऽऽसीत् । नीलवर्ण- कार्मिकक्षीममयजवनिकाभि कभीषणपित्तलमूर्निभिश्च सा दिवापि निरानन्दा रात्री व विविधाकारमञ्चसञ्चयेन शवपेटकसमूहयुर स्मशानभूरिव भयानकालो भेजे । तेप्वेक- स्मिन्मञ्चे श्रीलस्यात्मजा झुलेकाभिधा सोकाठं कमपि प्रतीक्षमाणोपविष्टासीत् । प्रन्यासन्नविंशतिवी पुरातनमोगलसाम्राज्यकालीनैश्विप्रकारैः करिदन्त आलिग्विनानां रमणीनां चित्रेभ्योऽपि रमणीयतरा, मृणारगौरी, कुन्दकोरकाप्रदन्ती, नवनीतकोमलवर्ग- च्छवि: शशिकलेव नवयौवनारम्भपदाङ्किता, प्रवालाधराऽऽयतपश्माच्छादितदेदीप्यमान- नयनयुगला, शोभनसान्द्रनीलकुन्तलालकमण्डितचारशीर्पका बालिकेयं विनोदाभिलापि. स्वमात्मनो नयनापानविभ्रमेण सलीलस्मेराननेन च स्पष्टीकृतवती।स्वाभिजातोचितं सगौरव- माचरन्ती प्रगल्भा चाल्पवयस्काऽपि वाक्पटुर्विकमितान्जवदना सोरमाहा नितरां मोहिका सर्वथाऽभूत् । जन्मतो मातृहीनायाः पितुालनामृतसुसं न कदापि निरवेशि तया । धनाढ्योऽयं पिताऽस्या हि दिवा द्यूतादिकलाकलापपारगैः सहचरीधनोदितहृदयो नक्तं च वाराङ्गनाभित्यसङ्गीतादिविलासनन्दितोऽवधूतकन्यकाचिन्तनःकालमयापयत् । जन्मन एवं प्रभृतीयं पुरातनवृद्धपरिजनस्य गेहिन्या लालिता पोषिता च शैशवे केनचन परिणतवयस्के- नाध्यापकेन प्रापितप्राथमिकमातृवार शिक्षा ततश्च कयाचित् सुजयाऽऽइग्लदेशीयाऽधि- गमिता सकलाङ्ग्ललिपिज्ञान क्रमेण च याचनलेवनादिनैपुण्यं काव्येतिहासभूगोलशास्त्र. पाटवं चित्रकलादिचातुर्य, पाश्चात्त्यमझोतकौशल्यं प्रसिद्धपाश्चात्यकथाख्यायिकारमग्रहणपाटवं च। सफलमिदं शिक्षणं सम्प्राप्यापि विशालसौधे पितुः प्रतिपक्षपुरातनरूढेः कन्यान्तःपुरे यन्दीय निरुद्धसर्ववहिःसंस्कारा कथमपि कालमगमयद्वालिकेयम् । अत्रान्तरे तस्यामा- ग्लाध्यापिकायां कार्यवशास्वदेशं गतायां झुलेकाया विविक्तं वृद्धिमगमत् । परिणतवयो. यशादन्धीभूता सस्या धात्री, धाश्याश्च स्थविरपति, तयोश्च सुनमुस्मानाभिधमन्तरेण न कोऽपि कुमायां पश्यमगात् । समानवया उस्मान् मा तया पोषितो मातृवाचि चाध्यापिनोऽनुमोदितकन्यान्तःपुरप्रवेशोऽप्याइलाध्यापिकया तपाहचर्य न कदाप्यनु. मोदिन आमीत्। अपरं च सम्प्राप्तपाश्चायशिक्षणाय दारिकाया अपि भृत्यकल्पस्य तरागस्यास्य साहचर्य न भृशमभ्यरोचन । अधाइग्लाध्यापिराया निगमादराभ्य झुलेकायाश्चतस्तरलतरलता प्रापत । म सनीनं न या कयापाटम्नम्या विनोदप्रदोऽभूत् । यादजगदिशाचिन्तनेनैव दिवानिशं या गृही. ताऽभूत् । कथं नाम स्वेष्ट्या पर्यटिर्नु प्रभवेयमिति प्रतिक्षणं प्रादुरभुराभिरामा तये. समि । अनान्तरे तत्पाणिप्रणापंधान कस्यचिद देशान्तरवासिनः श्रीलस्या'मजेन विना निधि पायाग्राम सप्ताहाभ्यन्तरे मुस्तपुरमुपस्थास्यतीति स पुरेकायाः प्रवणपर्यः का म्यपतत् । अनयलोफिनतरगेन माधं पागिप्रहगमनिष्ठन्नी वालिय व्यतिकरमिर्म निगरपिनुमनेकोपायान् प्यचिन्तयत् । - ·निशीथबलिः ९३ अथवा अथ सायमेकदा वातायनोएकण्ठगता बहिरवलोकनपरां तामुस्मान् धान्याः पुत्रो नवयौवनचुम्वितशरीरो वर्णन गौरः प्रचण्डबाहुदण्डः सुनद्धस्नायुः समुपेत्य विदिततन्मनो. रथोऽब्रवीत् । भदारिक, आज्ञापितोऽस्मि स्वामिना कृतवाङ्निश्चयस्य वरस्य ते पुरं गत्वा सह वरयात्रया निवर्तस्वेति । तस्मात्यातस्तरां श्व: प्रस्थास्ये' । इत्याकर्ण्य झुलेका क्षणं विमृश्यावीद अहमपि गृहनिर्गन्तुकामास्मि । अपरिचिततस्योन सह विवाहावरं मरणमपि । को जानाति कीदृशः स्यादसौ । प्रायः पङ्गुर, प्रायः स्थविरो गलि- ताङ्ग, प्रायोऽन्धोऽपि स्यात् । उस्मन्, नय मां सहात्मना । क्वचिन्मार्ग विसृज्य मां निर्दिष्ट- स्थानं प्रति बज । भद्मुख, बहूपकृता भविष्यामि ते । सर्वाभरणानि चन्मनस्ते वितरि- प्यामि'। इत्युक्तो युपा प्रत्युवाच 'किमिति ब्रवीपीत्थं विवाहात्पूर्वमपि । झुलेका मन्यवदत् 'पाणिग्रहणमैतत्प्रतिहनिप्यास्येव । अलं पञ्चरनिवासेनात्र । श्वासनिरोधन जीवनेनात्र प्रहतास्मि खलु । मदीयभूषाजातेन भूरिधनमधिगमिष्यसि ' इति । अथ तरुणमान्दोलितमानसमालोक्य पुनर्लोभयितुमुपास्त सा । स्वातंत्र्यं यदि में दीयेत तर्हि तवापि भार्या भवेयमिति कलमधुरपलापिन्या ध्याहृतं कालतन्त्रज्ञया झुलकया । तदाकर्ण्य युवको विस्मयेन स्तम्भित इव प्रत्युत्तरमदत्वा क्षणं यावद्वद्धवार स्थितः। पुनश्च मधुरगिरा तस्याः प्रणुन इवानाविकारेण स्पृष्ट इव च प्रफुल्ताननः प्रत्यभापत । ' भर्तृदारिके, सम्भावितोऽस्मि किल भवत्याः कृपाकटा- क्षेण । निरन्तरमेव भवन्याः सेवापरः स्थास्यामि।' इति मुकुलितहस्तः प्रतिश्रुत्य ससम्भ्रम पुनरववीत् । “ निशीथेऽद्य बलीवर्दयुक्तशकटं सोपस्य बहिः सज कारयिष्ये । भवती सर्वाभरणवसनादिजातं सन्नित्यात्रैव प्रतीक्षा माम् । इत्युक्त्वा सप्रश्रयं यथोचितं दारि- कायै त्रिवारमभिवन्द्यापासरत् । अथ परिजनेनानुपलक्ष्यमाणा झुलेका सञ्चिन्य समस्तमहाईस्नखचिताभरणजातं रचिररचिराम्बरनिकरं च पेटिकायां सम्पुटीकृत्य भाविस्वातन्त्र्यलाभमुठोक्षमाणा कन्यान्तःपुरतो विमुक्तिमात्मनश्च हण, विविधभावभनिभास्वरवदना पुलकितानी बभूव । अथ प्रामाऽस्मिन् निशीथिन्यां निर्मक्षिक जाते तरलतरलचित्ता स्तोफनादेनाप्यस्वस्था बष्श्यि स्थितवती । ततः समुन्थायाम्यगमत् सा पित्तलमूतः सविधे कालिकादेव्याः पुराणमूर्तिमात्रैकहेतुना रक्षितायाः। निरीक्षमाणा तगास्वराशियुगलं मुसादवलम्यमानां च तजिहाँ क्षण जोपं तस्यौ। मोहितेष यावसा मुहूर्त निश्चला तिष्ठति तावदनुपलक्षितस्ल- पष्टतः प्रादुरभूदुस्मान । मन्दं मन्दमुदाय द्वारमुकतमपदेन प्रविश्य च प्रकोष्ठं झुलेकाया असं समादेवमस्पानि । स्पृष्टमात्रायास्तस्या मुरादुद्गतमीपत्रन्दनम् । 'सावधानम् । मा कापार्निद्राम सुप्तजनस्य' । इति कर्गेऽजपत्तस्या उस्मान् । प्रियदर्शनस्तल्गोऽयं सन्नद्धगात्रः शुभ्रवसनानकटितटाधोवसनो एताजानुदीपंकृष्णवर्णकन्युको निहितशिरो भागेम्वरुष्कोणीपः प्रगल्भ कुमार्याः सम्मुन्सीनस्तस्यौ । शु०-भरे क्रियान् विलम्यः कृतस्त्वया। चिरागनीक्षमागया मयामन्यत यत्वं नायास्यस्येति । उ.-अपि सिदाऽस्ति भवती प्रस्थानाय? ।

·कथामुक्तावली सु०-(सशिरश्वालनं तथेति सूचयिता) अपि पितृचरणा निवृत्ता गेहम् ? घटिका व्यतीतं तेषां गृहानभ्यागतानाम् । परिपेवितोष्णदुग्धैस्तैर्निद्रा- सुखमनुभूयतेऽधुना । नाम्नि मक्षिकापि जागरितेदानीम् । आगम्यतां शोधम् । इत्युक्त्वा विद्युदुल्लाप्रकाशैन कातराम्यां नेत्राभ्यां परिवोऽवलोक्य द्वार प्रति गमिप्यन् सहसा स्मरनिव- • अपि भवयाऽऽभरणानि गृहीतानि । अ.--(निजचोलं निर्दिश्य) निःशेपं सर्वमपि मयापहृतम् । (ततश्च चाटुवचसा) सखे, प्रतीक्षस्य क्षणं तावत् । गतपादानां मुखमन्तिमपारं दृष्टुमिच्छामि । 3०-~-मैव मैवं क्रियताम्।जागरिता मवेयुश्चेत्स्वामिनस्तदा सर्वोऽपि सङ्कल्पोऽस्म- दीयो निम्फोन्मुखयमापन्स्यते खलु । इति तस्यै विज्ञाप्याधीरं सहस्तविक्षेपमुस्मान् सावधानं पुरः प्राचलत् । झुलेका तावत्तविदेश प्रतिपद्यान्धकारे तमनुयाती मुसशालाया यभागे चित्रकाचमयकोश- निवेशितं प्रकाशचित्रं स्मृत्वा जनात्यात्मनस्तत्पुरतः क्षणं स्थित्वा- झु०-तात, स्वनि । तव स्थविरस्य विश्वास्यपरिचरस्य सह सुतेन पलायितां मामधिगत्य किनु वक्ष्यसि । उ.-आगम्यतां शीघ्र घटिकाधिकं हि यानं प्रतीक्षते । प्रवर्तित तदाशानुसारिणी बालिका युवकद्वितीया मुखशालां निशब्द विसृज्य सौधाभ्यन्तमांग निमृतमतिक्रम्योद्यानमासाद्य च विशालयटतरुच्छायायां स्थित शकटमुपे- तवती । अवलोक्य तदपूर्वदृष्टं यानं संयुक्तघण्टानेकवर्णगुटिकामण्डितयलीवई झुलेका सकौतुकमवादीदुधैः आः! यलीदर्दयुक्त यानम् ।' इति सोत्साहं समुदीरितवती तां शकट उपवेश्य जवनिकाश्च सर्वां निपुणमाकृष्य पश्चादधः प्रविश्य च स्वयमुस्मान् मुप्तमायं सारथि 'यावाक्यं बलीवर्दवस्य तावरछी गम्यतामि' त्याज्ञापयत् । अथ निस्टिनिशापां यानेनानेन प्रचलन्ती ती पञ्चयोजनमध्वानमाप्रातरभिजग्मतुः। कृषिपरो गुरदेशोऽयम् । अय मागे शुष्पनगराशीन्, जलयन्त्राणि, शालिक्षेत्रागि, पीत- सपमण्डितभाचीरागि व प्रथममेव दर्श दर्श झुलेकायाश्वेत: प्रमोदतुन्दिलमभूत् । प्रदे- पास्य रामणीयकं जवनिकादितोऽविरतं निरूपयन्ती सा जोपमेव स्थितासीत् । मन्दसुर- भिशीवलानिलः स्वगृहस्य शुगुप्सारहवावामितान्तय्यतिरितो विविधभावनाभिस्ता पर्यपूग्यतु । अन्तरिक्षस्य मोहक परिवर्तनमास्फुरत्पाटलवर्णाशीलमगेरानीलवर्ग तद्राष्टि- मगृहात । शाहलेम्यो दोहनलाशमी इम्यारयो गोगगस्य समामणि धेनूनां गुरुधामि तिराठानि अदापयोविन्दुक्षालितमतलानि जामवालम्पन्त पालकापूरितान्या छ । •-(सरिग्मयम् ) अहो! अष्टावरमणीय प्रदेशस्यास्य। १०-मा दाक्षीरतिदीर्घम् । इति निर्दिश्योरमान हली प्रामारपत् । •-(पामासो पदाधि) को भीतोऽमि ।

·निशीथवलिः |- - (झुन्छेकायाः सुपममुखपाश्वदृष्टिः मन्दस्वरेण ) को जानीते कि घटेनेति । पञ्चयोजनमादूरं सुरतपुरादागता वयम् । -मरपलायनवृत्तमुपलभ्य किन्नु करिष्यन्ति वातवरणाः। वक्ष्यति धात्री तब जनस्व । अहो दिनादिन, मासान्मासं, वसरात्सरं भित्तिचतुष्टयावृते प्रकोष्टे तातपादानां प्रासाई बन्दीबासस्य वैकल्यम् । प्रानिलस्वातन्त्र्याभिलापिण्या कथमि. यान कालो मया नीत इति न जाने । अदत्त्वा प्रत्युत्तरमुस्मान् पुरो नचा तस्याः करपल स्वहरतेन ग्रहीनु प्रायतन । "परं तं निवार्य निपुणं सविरोधं च सा व्याहरन् 'मैव मैवामि 'ति । -(कामपरवश इव) प्रिये न चिरात्तव पाणिं प्रदीप्यामि । मदत्वोत्तरं झुडेका सशिरोविक्षेपं वे सविनोदं क्षणं न्यरूपयत् । ततः -फियनामाभ्यलप्यत मयानुभवितुं सर्वमिदं मन्दशीतलसुरभिसमीरणसुखं सातन्त्र्यपरमानन्दश्च । अपि मामन्तःपुरपन्जरे निरोत्स्यौं। 30.-नहि नहि, गगनविहारिणी राजहंसीव स्वातन्त्र्यदिव्यमुखमुपमोश्यमे । जगहलनाकुलललामभूना लमपूर्वसुग्यातिशयभागिनी भविष्यसीति प्रतिजाने। इति गम्भीरवचसा साभिनिवेश शपमानो विनतारीरो निजानुरागं तस्यै प्रदर्शयितुं पावर्ततीस्मान् । -नैवं नैवम् । मा काराविष्करणमिदं यावनिर्दिष्टस्थलं नाभिगतावावा निर्वतितोद्वाहीचा -स्वकरकमलस्पर्शानन्दमात्रं दीयतां मे । अपि न झाल्यामभृनि समभा- वाम्यां श्रीडितम् । भु०-(सोत्तरपरिहासम् ) अपि न विचित्र यत्पितियानेनापि मम बहिर्षिहाराय गमनं निविध्य स्वावेशः कन्यान्तःपुरे तातपादैरनुमोदित इति । उ.-(स्वमसणकुन्तलमलापं हस्तेन परामशन) परं विदितमेव भवन्या यदा- वामेकमातुः पयः पापयित्वाऽशवायमलाविव समं पोपिनी टाटितावध्यापिती च विश्वसनीयपरिजनस्यात्मनोऽस्मीति । तु०-इत्यमेवोक्त पितृचरगैरन्येयुः। मिमिति युवयोरमयो विषये विप्रतिषेधः क्रियते ' इति पृष्टस्तः प्रयुनम् " कुमार उम्मान समं स्वया पोरितोऽभ्यासिका वजन- कर स्वरुहीनोऽस्माकुले पनाशधिम्मपि सेवमानोऽव्यतिरिन्नोऽस्मच्छरीरादि "नि । निशम्यैतत्तरगस्यानने व्यलमसन्तोषजनितं स्मितम् । मु०- नाविदुः खलु पितृपादाः कियन् मगमस्वं जातोऽसीति । एवं सविनोदमुन्य समीपवर्तिन्या मगया आनफलमेम्मादाय तद्रसमास्वाद- विशुमारब्धवती। यानं वास्त्राचलमनः शनैरविरतम् ।

·निशीथवलिः “आयें, आगम्यतां तापत् । परिधानतरमपेक्ष्यते भवन्या । कास्नि भवत्याः पोटलिका'। इति स्थविरया पृष्टे .पुर उपसृप्य युवन्य तां समार्पयदुस्मान् । कुञ्चिताक्षी वृद्धा सनात- कुतूहला गृहाभ्यागतौ क्षणं निरीक्ष्य झुलेका तमोमयपृथुसोपानपझ्झ्या प्राङ्गणोपरिष्टादी- क्ष्यमाणं प्रकोप्टमनपीत् । तत्र कोणस्याया विपुलायाः पित्तलोत्कीर्गपेटिकाया टपरि चीवरनि- करोऽव्यवस्थोऽदर्शि । मध्यभागे च प्रकोष्टस्य भूतले तस्थी हस्व एफस्तूलिकाविहीनो मञ्चकः । 'अकिजना वयं परं कुट्यपाऽऽमीयेनि मन्यतां भवस्ये 'ति विरचितसमुदाचारया वृद्धया व्याहृते झुलेकाऽभ्यधात् । 'अहो स्वर्गीयमिदं स्थल खलु । न विनानाति भवती कियन्सर्वमेतत्सुखावह म इति । क्षेत्रवृत्तिरियं पवनप्रकाशस्वातन्त्र्यादिविराजिना...' इत्य- धक्ति विरम्य शालीनतया तरुणी तूष्णीमेव च स्थित्वा मन्दस्मितमकरोत् । ततश्च सद्योऽपनीतस्विन्नोत्तरीयां तां जरा साकुञ्चितनयना पुननिरीक्षमाणा क्षणं तत्रैव चिरा- यिताऽवादीत् । 'भवती श्रान्तास्ति शयनेऽस्मिन् विगतश्रम आत्मा क्रियतामिति । शनरपासरच। तदनु झुलेकयाऽध्वखिनया घटिकाधिकं निद्रासुरस निरवेशि । ततश्वार्धजागरितया तया परितः साक्रोशं ससूत्कारं मरुद्भुतं सदृष्टिपटपटपटाराब्दमयत । प्रबुद्धायां च सस्यां गवर्षणे विरतेगवाक्षतोऽदर्शि रुचिरेन्दायुधमिन्दनीलनीलाम्बरतले । अथ शनैः शनैर- दर्शननामुपगतस्य भगवतो गभस्तिमालिनः कश्मीरजवर्णरश्मिनिकरः क्षणमात्र गवाक्षेतर- जालेभ्यः प्राविशयकोष्ठे । अधःस्य प्राङ्गणे कृषीवलोऽमिधेनुकातेजनव्यवमाये तदीयपनी च सायन्तनिफभोजनाय दधिमन्यने च्यापूतावास्ताम् । तयोः परस्परमालपतोः स्वरध्वनि- रश्रावि स्फुटमूर्यकोछे । अय झटिति झुलेका मशकादुश्याय हस्ववातायनोपकण्ठमुपेत्य च प्रागे पद्दष्टि मुहूर्वमवातिटन । तक्षणे कृषिको दीर्घनाटिकया तमास्नुपात्रं सगुदगुद शब्दमाध्मा प्रावतंत। स्थविरा-न तया युवकस्य धर्मपन्या मान्यम् । तमाग्नुपात्रोदके गहगहनादं कुर्वनि सचिन्तं कृपोबलउ रट्टनबलश्मधु दक्षिणेतर- पागिना समीकुर्वाणोऽभ्यधात् । 'कुनो यवनपुरोहिवमन्त्रष्टुं स प्रयान: स्यादिति सन्देहाल्द मचैत' इति। अय संलापे विरते वृद्धदम्मन्योः प्रदोषसमये ग्राहगं तत् कथमपि भयान जिरं च प्रयमासरण्य। दधिमन्यनस्थानवरतमन्पररवान्तरान्तराऽभावि दविष्ठमस्जिदस्या- लिन्दतो यवनपुरोहितस्य शोकमयस्वा भला इल्लीलेति । छचित् कचिच्च देवमन्दिरतो नेदीयसो घण्टानादोऽपि शुनिगोचरोऽभूत् । मस्जिदतो जानिपरम्पराश्रवणेन विलक्षाप्रकारे- गोदीपिनेर झुलेका वातायनान्तरमभ्यगान । तद्वतायास्तस्याः कस्यचन स्थानीययवनमाधोः समावेरन्तिक सम्मिलितो जनसन्दोहो दर्शनमयामीत् । समाधि हदिमृत्यद्धिप्रमादित. शिव परितः स्थितेषु महीरहेपु भास्वपीठहरिद्वर्गवनममुथयो दिवंगतमाधोमहोसा. प्रमादहुम्हरयाकमनम्तः समर्पिनी न्यधुनोत् । अय प्रोत्साहातिशयपरिस्पन्दमानां ग्रामटिय दर्श दर्श धुलेका समुफश स्फुरयादि गवाक्षत: परावृत्य सपदि सोगन- ·। . कथामुक्ताचली पक्या प्राङ्गणमबारक्षत् । तत्र च कृषिकस्य गेहिनी दधिमन्थनविधी व्यापृतां क्षणं निरूप्य प्रसार्य च करपल्लवी मन्दस्वरेण तामन्यवाद् 'दधि मन्यितुं जनोऽयमनुमन्यताम्' इति । तद्वचः श्रुत्वा सविस्मयं स्यविरयोक्तम् । 'कुतो नु वसितरुचिरदुकूलां कुमुमसुकुमारां सर्नु श्रमयितु प्रवृत्तास्ति भवतीति। अ.-(साभिनिवेशम्) पार्यते मयैतन्न वेति पश्यतु भवती। इत्यभिधाय दधि मन्धितुं प्रारभत झुलेका । शनैः शनैः काष्टमयदले नवनीतकणा हिमकणा इव प्रादुरभूवन् । 'अपि चतुरास्मि दधिमन्यने न वेति चाटुवचसानुयुक्ता दारिकया स्थविरा कम्पितशिरा जोपमस्थात् । हु.-(सकुतूहलम्) अप्येष गोगणो गोष्ट भवदीयः। स्थविरा - अथ किम्। झु० - अप्यौवोत्पाद्यन्ते दधिनवनीतघृतादीनि । ( सविस्मयम् ) अहो जीवन- साकर्य क्षेत्रजीविनाम् । कृषिक:-( सगौरवम् ) गोधूमादि धान्यं शाकाश्चापि । अपि साहाय्यार्थ भवद्भिः सहकारिणी नापेक्ष्यते ? कृ. - आसनत्र तिखः सहचर्यः परं मासापूर्वमरमदुहितमहामारीत्याधे याति- पान्तास्ताः सर्वाः। मादिः कर्मकरीपदे नियोजिता चेदई सर्वमपि विधातुमय समाऽस्मि । -सूक्ष्मदुमूलाम्यरधारिणी कथं कर्मकरीयत् प्रयसितुं प्रभविष्यसि । अपि नीलोत्पलपमधारया शमीलता छेत्तुं पार्यते ? सु०-दुकूल व किम् । नावश्यक तानि परिधातुम् । विमलपवन एवा- भिष्टप्यते मया। स्य.-यामं विमलपवनः परं परिश्रमः ! (निजोतरीपं दर्शयन्ती) ईदग यवं परिधेयम् । ( सविनोदम् ) अपि चलिष्यसि पृष्टतो गोगणस्य । -(मस्मितम् ) अहो मन्दमभाभास्वहाराणा रमणीयत्वम् । स्थ.--(युवतीं ससन्देई निरुप्य ) अपि परिहामाय प्रसीपीस्थम् ! छ.-न!ि नहि र निवस्तुमिच्छामि ।

·निशीथर्याल: - दारिकां मोबाच युवः। 'फिमेतत् ? कम्मिन् व्यापारेऽय प्रवृत्तासीति । प्रन्युवाच तरणी सावनं 'प्रतिदिन यत्परःशवामिर्युवतीभिर्विधीयते तदेव कर्नुमुद्यताम्मी' नि। -(विगणय्य तस्या वचनम् ) प्रमान इदानीमल्पीमूनस्लद्गमिप्यारः सबमितः । वर्तत इनो नातिरं मस्जिद...... इत्यर्षाच्यभिप्रायमरगन्य सपदि तद्विच्छिदेहितेन तूष्णी :निष्टेनि तं निर्दिश्य च सा तेनानुगम्यमानोवंशोष्टमारक्षत् । अय द्वारि प्रकोष्टत्य पिहिते याहरदुम्मान् । 'इतो नंदीग्रमो मस्जिदस्य पुरोहितोऽस्मदुराई पयाविधि निर्वयिष्यति निशागमात्पूर्व च सहमिणी मे मरिष्यमी ति। विरतवचमि तम्मिन् गवाझावलम्बमाना पुनः मोशः महस्य पटप्रान्तेन नेवालदिन्दून् प्रमृज्य झुलेका ममभाषत । 'मेरे मुग्ध ! अपि पत्य. तस्वया गृहीतं यत्त्वां मपाणि प्राहयिष्यामीति ।' उ.--(कोपारिष्टः ) कुतम्नाह सार्थ मया गेहतः पलायितामि। शु०--प्रथमं तावत्यान्तःपुरकारागृहाहान्मानं मोचयितुं तनः स्वानल्यमुग्न- मनुभवितुं च । (शिरः मवाल्य ) अत्रैव ययेच्छमवस्थास्य इति विद्धि। भमभूभयानम्मालो युवकोऽयारोशन् 'स्वामिन्यापहरणपापपइकटदिनाननेन सवायदानुष्यानपूर्नये मया शासनपात्रेण भविनन्यम् । न निर्गमिष्यामि स्वां विना । वसाचा गमयिष्यामीति फुरहटाटोपः सत्युचिताननो दर्शिचोप्रदन्नतानिः मरमम शुद्धोऽयो । निष्टुरं च तस्या नवनीनमुद्रुहस्ती हसमगृहायटिनम्राज्यामाननः परं तस्या सुमामायण धातः क्षणारिथिटितदग्रहोऽपमय 'यदि मया साध न यास्यमि तदा यवनधर्मादमाहिलोऽहं स्वामिने तबेतिकृतं निवदयिष्य ' इति सामनर्भरतोम्मान् । १०-(सोपहासम्) आः साहसमेनबर्नु नशॉपि। पशुमारं पुरा हिंस्यमबलु । शृणु तावत् । समस्ताभरणजातं ते वितरिष्यने यदि मामविरोधं विमृश्य निर्यास्यमि । निर्दिष्टगोष्टपास्यमेटे रात्रि नीवा प्रातस्तरी निगंछ । पितृचरगययातापिनम्नया विधेदि । यादम्, नियोम्यामि । परं दीयनां प्रथम निमेषभूपामजयः। इयुमयति तम्मिन् स्वचोलाम्यन्तनि लघु मुदत्य सम्म तत् समायया। संगृहसन् स साटमः सामिलापं क्षगायतां गतः । तदनु हुदेका पटति समोमयमोपानपरक्याऽवरध गोशाला प्रति यया मवरम् । अप नितिनादिसायन्ननिरमायंकमा परिमुनाहारा च पूर्वनिर्दिष्टीको एम्य गगक्षतम्नारामदापमानमम्यानलमलोम्यन्नी दिमुनिदर्भमा म स्थितानी । मस्जिदनी मगरनामयोपः सम्प्रति ति भानगी चिराफटिकन्य पसारमोन विमलगाना सुनिमनोहरणीतेन गादनिशाया निरसदना विधियाऽभूत् । म मापिकायाम्नरण्या पानपिदम्य समाधि परितोऽपारि चिरापितो उनसमूहो गायरोऽ मान ! एम्पयन गीतमति परिमातरम्य सम्या: प्रगमरण्यामलन। पत्राचारया. पीगाया प्रग मास्य ममन्मयफ्टहानुशम्य प्रतिनि: प्रशान्त मस्पाया भायापत परियारलाग्यम् । एधमानमिनारमाटीयां क्षमादरम्प दो दिन मात्र ·२०० कथामुक्तावली स्थ०- भयानकक्रन्दनमश्नावि सहसा । क्रमेण पवनीघोपशमेन साधं तद्वदितमपि ग्यलीयत । सुरालयस्य घण्टाघोपे विरते जनसमूहे विकीर्णे च निद्वितग्रामटिकेयं शवाच्छादनपटाच्छा- दितेव स्थिता । झुलेकापि प्रमेण गृहीताऽभूरिद्रादेव्या। अथ निशीथे सहसा स्वमाजागरिता सोपानद्वारोपरिगतविचित्रच्छायया सम्भ्रान्तेय शयनादुरथाय सा परितोऽवालोफयत् । परं कृष्णपक्षस्य क्षीणप्रकाशे न किमपि दृष्टिगोचर- मभूत् । प्रतिभास एव मे स्यादिति सस्मितं सञ्चिन्त्य मञ्चके पुनरशेत । परमल्पक्षणोत्तर- मधःस्थप्राङ्गणे स्थितयोः स्वरध्वनिवृद्धदम्पत्योन्यपतत्त कर्णशप्फुल्याम् । स्थविरा-कञ्चिदसिधेनुका ते निशितेदानीम् । कृषिक:- अलमस्त्युपलमपि कर्तितुम् । -परेधुरप्येवमेव कथितं स्खया तथापि तस्या ग्रीवाच्छेदसमये तदाकोशो घोरतमो व्यावि। कृ०-तत्पुनरेफवारं तां तेजयिष्यामि। इति संलापं समाकर्ण्य विस्फारितनयनाऽन्धतमसे प्राङ्गगमौक्षितुमपारयन्ती संवाद- स्यैकैकं शब्द श्रोतुं सा प्रायतत । शाणस्य कर्कशघर्घरनादेन भयाक्रान्ता पुनः पिहितवाता- यनसमीपमुपेत्य स्रेकतानेन निपुणं निभृतं निरीक्षितुं प्रायस्यत् । • आदी द्वयोः कतरस्य शोणितोपायनेन कालिकादेवी प्रसादनीयेति प्रूहि । स्थ० -प्रथमतो नार्यास्तावत् । तस्या देहवलिदानेन प्रसन्ना भविष्यतीति नसन्देहः। कृ० - परमतिकृशाङ्गी सा । द्वितीयस्याधिक मांसमुपलप्स्यते । इति श्रुत्वा झुलेका सवेपथुस्तस्थौ। -नाहि नहि । प्रथम ग्रहीप्यावस्ताम् । तदनु दम्प योवादविवादोऽधिकाधिकं व्यजृम्भत । झुलेका च तावत् स्विनललाट- सला कम्पमानायष्टिः पतनोन्मुखी सन्त्रासाकुलापि मुखोद्गतचन्दनं कयापि न्यख्छ । पर्यन्ते विचित्रभीपणवितर्कपरम्परावशीभूता निपातितजानुः स्तब्धश्वसना दम्पत्यो। स्तयोः संलापस्वरं मन्दीभूतं शृण्वती गोशालासमीपे भुक्तसुप्तस्य स्वसहचरस्यात्मनो धा संहारो न चिराद् पूर्व सम्भविष्यतीति प्रतीता लिखितेवोत्कीर्णव स्तम्भिदेव तस्थौ । विरते विवादे वृद्धदम्पत्योः पितृवनसंवादिनी निश्शब्दता म्यराजत सर्वत्र । शनखुद्धिपूर्व च झुलेकामानं मयोपकण्टमाकृष्य विस्तारितकरपलवा समुग्यिता वतच पूर्णमाना पदे पदे स्खलन्दी पुटीकृताही शयने निक्षिप्तदेहयष्टिः प्रवीभूय सधन्याकम्पमानहृदया निःशब्दं ऋदन्ती सम विएत । तद्नु सोपानपतेः शिथिलित- कारमयफलकानां संवृत्तस्तोरस्यनेन सन्यस्ता सोपानद्वारमनर्गलमविवृतस्थितमस्तीरयस्मा बल्सिा । वामार्गलं चिकीर्षुः कस्यापि हस्तेन गृहीतकण्टमिवारमानं विभावयन्ती द्विगुणाभि. हतेत सम्भिवगाश्री धीरधीरेयापि विधुरितां युगतुल्य क्षणमगमयत् । न चिरादकाण्डो. गुप्तध्वनिस्वमिसाया निशब्दता व्यच्छिनत् । तसा संघातभ्वनिरश्रादि । आतंनाद- ·निशीथवलिः १०१ माकये किमप्यकृत्यमनुष्टितं स्यादिति विद्धान्तरङ्गा भयोदेकपिजलाऽऽन्दितुमिच्छन्त्यपि रुद्धकण्ठा स्थितवती सा । “हा हा सहचरमुम्मान कृषीवलस्यासिभुजद्न्या क्यावशेष कूल्ला तदीयशोणितं कालिकाया पन्मूत्यै पापण्डजनेनानेन देवताभिमताया महोत्सवप्रसादुपायनीकृतं स्यात् ।" इत्यविरत विभावयन्याकुञ्चितपिण्डीभूतविग्रहा सितोत्पलानना विस्फारितनयना कथमप्यनन्तक्षणमिर क्षपां क्षपितवत्याभानूदयम् । समये तस्मिन् कृतदीर्घदुःखप्रजागरणया तया शुभ्रवे साकटिकानां घणनादः कुटीराद्विदूरात् कस्य- चिगोपालस्य तन्त्रीनादो गोगणहम्यामिश्रश्च । क्रमेण मस्जिदशृङ्गे पाटलवर्णान्यां विलसन्त्यां झुलेका परिचाय वेपमात्मीयं, समुद्धृत्य च पोटलिकां स्फुरद्वक्षःस्थला सोपानपङ्त्या सत्वरमवाक्षत् । प्राङ्गणे कृषीवलस्य समं रोहिन्या मन्दमन्दस्वरेणालपतः समीपे लम्बमानां शायकन्यां भूतलं शोणितपूरेण प्लावितं चालोक्य 'कथं नाम जनोऽयं नितुरो व्यतीतरात्री कृतघोरकृत्यः शान्तं शान्तं संलपेदिनि चकितचकिता भीतभीतेव युवतिरवर्ण- नोयजुगुप्साभिभूता पदमेकं पुरःप्राचलत् ।आलोक्य तां स्थविराऽब्रवीत। एहि तावदारभस्व दैनिककार्यमिति । झुलेका जोपं स्थितां वीक्ष्य पुनस्तां संबोध्य प्राह रम जरठा । 'गृहाण कतरीमिमां प्रक्षालय च ताम् । किमिति भित्तिवत्तिष्टसीति । करशमेवं भापिता झुलेका निरुत्तरेति सोपहासं कृषीवलेनाभिहिता । 'कुतः सूक्ष्मदुकूलवासांसि पुनः परिहितानि भवत्येति । 'इतःप्रस्यास्यतेऽय मयेति झुलेकाया वचो विगणय्यागेशस्थविरा । 'खण्डशो विदारयिष्यसि परिधानमिदम् । अम्बरान्तरं परिधाय दोहनं विधेहि' । इत्यभिहि- तामपि निरुत्तर तरुणी सूक्ष्म निरीक्ष्य पुनः सा प्राक्षीत् । 'अपि सुखं न निहितासी'ति । 'नही'ति झुलेकयाऽधोंचारितं वचः पुनरखधीर्य 'प्रक्षाल्यतां क्षिप्रमसिपुनिकपा । महोत्सवदिनेऽस्मिन् प्रातरेव कालिकादेव्यै मेपस्यास्य बलिदानं विधेयमस्माभित्रतानु- सारेणे' ति। कु.-(सोपहासम्) प्रायोऽस्मद्वादविवादेन गतरात्रौ भवस्या निदाभगः समजनि । अजहत्यां चिकीर्षुरासं परमजाहननमैच्छन्मम गेहिनी । तथापि पर्यन्ते स्वाभीष्टं साधितं मया। समाकण्यैतत् तरुणी सम्माप्तसमाधानसुखा दीर्घमुच्छ्वसन्ती गोशालास्तम्भमय- लम्व्य विनोदझझरपूरप्लाविता प्रोच्चकैः प्रजहास । तद्विनोदकारणमनवगम्येपरकुपितेत्र 'कि संवृत्तमिति पप्रच्छ वृद्धा। 'न किमपि । वेषान्तरं परिधाय शीघ्रमेवायास्यामी 'ति मृदुगिरा निगा प्रति सोपानमधावहारिका । सोपानस्यावतरणस्थले युवकमालोक्य सहसा रितगतिः सा पुनः प्रोञ्चजहास । पृच्छापूर्वकमवलोकयन्तमुस्मानमभ्ययाच 'अन्यथा मया भवितव्यम् । उ.-आः! अन्यथा न चिराचिन्तयिष्यसीत्यज्ञास्येव । मु.--नैवं नैवं । वेपपरिवर्तनम् । इत्युचा तस्मै सहस्ताक्षेपं स्वस्तीति निर्दिश्य झटिति झुलेका स्वनसोपान- मालामारसत् । 1 ·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १३. 'मत्स्यजीवी केवलम्' प्रारब्धस्य द्वितीयमहायुद्धस्य मासद्वयं व्यतीतमासीत् । विषमे कालेऽस्मिन- संख्यानान्विते पोचशिक्षणार्थ स्वदेशानिर्गमो मातृहीनस्पैकाकिनो मदीयात्मजस्य कथम- न्वमन्यत मयेति नितरां खलु विस्मयेऽश । न चिरानुतापेनादन्दह्यत हृदयं हि मे। तथा हि । द्विवदिनापगमे पुत्रस्य निर्गतस्याऽऽदननामदीपावातिदूर रक्ताभिधे सागरे नौका भन्नेन्युदन्तो दारगो मम कर्गपये न्यपनत् । परं कनि पान्यास्तिरोगताः कति चाभिरक्षिता इन्यवगन्नुमशक्यप्रायमभूत् । सप्ताहमेकं च वर्षमहस्रायमागं नरकयातना- मयमिव चिन्ता वेदनावडवानलमदशमिवोत्मन्नन्निद्रः सन्देहयद्विग्वालाजाल: प्लुष्टहृदयः कयं कयमप्यगमयम् । गादतमोमयरेटिकायां बन्दीकृतो मधुकर इस संशयान्धकारे सुतस्य पारमार्थिक वृत्तं प्रतीक्षमाणोऽवसनगाव इव स्थितवानहम् । परमगाधानुकम्पया परमात्मना रक्षिवेषु पान्येप्वस्ति मे पुत्रक इति वृत्तेन तत्पुनर्जन्मवृत्तेनेत्र सम्भ्रान्तः स्तम्मित: कृवनियोऽभव येन पुत्रचिन्तासन्तानकतानस्य मे प्रतिपत्तिजडस्य परिस्थिति- परिवर्तनमवश्यमेव समजनि। परं क गन्तव्यं कि स्थलमनुकूलं स्यादिति यावद् ग्यचिन्तयं तावद्विारपन्देोऽभिनन्दनपूर्वककेनचिम्सुहृदा प्रपितो मकरवलमागतः। विशनेम्यः पाडू न्यवसमई मह तेन कस्मिंश्चिद प्रामे रमंगीये कोकणदेश. मण्डलनिशिने । मित्रस्यास्यालये समुदोपरप्टोदप्रभूमी निर्मिते कृतागमन तदा मया तनयस्य मे जन्मवृत्तमाणि । सदारभ्य स्थलमैतपुण्यक्षेत्रमिव मनमि कृतपदमासीत्। तत्र चपुनरायास्यामीति मुहदे प्रतिधुतमामीन्मया तदा। भवामी प्रतिधरः प्रदर्पपरिप्लुतान्त- करणम्य मम स्मृतिश्यमायात । अपरं च समये तस्मिन् कस्यचिद् श्यस्यावलोकनेन हृदय मम पदुनिय कालं यएगरमनिर्झरपूरण प्लारितमामोत् । म्यतीतेपुवासरेषु विविधप्रमाणु प्यतिकरम्यास्य स्मृतिपथालिनेवपि सस्य मध्यवर्तिन्या अइनायाः प्रतिमा संदेव विराजमानामोन्मशतमि । पयोनिधितटे चिरावासोक्तिस्य म्मरगं कुमुमामोदभर इव मतमि पुनः पुनः प्रादुरभूत्।यसन्न मभये रमालरी विक्रमासुममारीभरस्य पुनस्लम इस यतिम्रोऽयं यथा पुन: माक्षातमान हवामात । वपथा।

·'मत्स्यजीवी केवलम्' १०३ प्रचलत्सु पोतेप्वेकं निपुणं वीक्षमाणा सागरतठेऽवातिष्टत यावद् द्यौतमानोदपु पयोधे- बिम्बमात्रमिव सोऽदृश्यत । ततस्तीरं विहाय प्रचलन्ती तामन्वगच्छंन चिराच ग्रामान्त- गामिनि मार्ग तत्समीपस्थोऽभवम् । पृष्टतस्तामवलोक्यस्तस्या सरलद्भुतगन्याऽनूढ्या बालि- कया तया भात्यमिति न्यतयम् । निकटवर्तिन्यास्तस्या ऋजुभावशंसि वदनं तन्वयष्टिं च विलोकयतो मे तक दृढोऽभविष्यद्यदि तकण्ठे निवृत्तोद्वाहनिवेदक मङ्गलसूत्रमालिकां नाक्ष्यम् । अथावयोः प्रचलतोर्मध्ये स्वल्पिष्टमानमन्तरमासीदिदानीम् । अत: स्फुटमालक्षितं मया यस्त्रीयायतरुचिरनयनयुगलेन नवयौवनसहकृतसौन्दर्येण चास्त्यैपा जितभूयिष्ठाभिजातानेति । अथ क्षणमात्रं विरम्यावनि तन्मधुरस्वरामृतरसं पिपासुस्ता- मववं तृषितेन मया जलमपेक्ष्यते । अप्यस्ति प्रपा कापि सन्निधौ' । इत्यभिहिता मया सा स्वगेह मां निमन्न्य शीतनारिकेलरसः परिपेन्यतां श्रीमद्भिरिति साग्रहं प्रार्थयत । भूशं प्रमुदितोऽई सादरं तनिमन्त्रण सपदि स्वीकृत्य सह तयोदचलम् । यथा प्रागवाव- कल्पितं मयाः तथा तस्याः स्वरध्वनिमत्युत्कृष्टं मृदुलं च तद्वाक्सरणिं च माध्य कुलाङ्गनावागविडम्विनीमुपालभे । क्षणाद्विमोहितोऽहं तया पृच्छामकरवं ययोत्तरप्रदाने दीधं सा न्याहरन्ती मृदुस्वरेण मामानन्दयेत् । कथितं च तया । 'मदीयशिशुत्ररा- फ्रान्तोऽस्ति । तस्यास्वास्थ्यकारणान्मत्स्यान्वेपणाय तस्य पित्रा ग्रामावहिर्नाद्य गन्तव्य. मित्यकलायम् । डिम्भोऽयमेक एव तनय आवयोरि ' ति। 'अप्युपसेवेय भवन्या बालम् , अस्मि भिपगहम् । भवत्यानुमोदितो मुदा तं चिकिसेयम् ।' इति मयोकं द्रुतम् । सा च तदा कृतज्ञतापूर्वकं "वं खलु परमात्मनैव मदीयस्निग्धसुतस्य गणुनाम्नः परित्राणाय प्रेषिताः स्युः श्रीमन्तोऽन्न । चतस्रो रात्रीत्ररेणारी जनक बहिर्मा स्म गम इति प्रार्थयत चालः । परं दिनमेकमप्यपन्ययितुमनिच्छता पुत्रस्य तानेनोक्तं 'वन्स, सर्वोऽयं व्यवसायस्तव हितायैव । व्यवसाय एप न्योत्पादकः । धनेन च भूयिष्टवस्तूनि ऋतुं प्रभवन्ति प्रजाः' इत्येवं व्याहरता तेन साधूक्तं खलु । गणुरपि चतुरः पितुः प्रत्यागमस्य एकक्षणमनबरतं गणयन् स्थितोऽस्ती"ति । न चिरात्तस्या नानाविधविक्रमकुसुमान्वितस्तभिर्विराजितरमणीयं कुटीरमासा- दितवन्तावाम् । पीतनीलरक्तवर्गसुमनसां वृक्षाबलम्बमानानां गुच्छजातेन कुटीरस्य तस्य मनोहरा सुषमा । अय गृहस्वामिन्या प्रवेशितोऽहं कुट्यन्तभूतलविस्तारित- किलिञ्चमधिशयान चतुर्वपदेशीयममकं तस्या अद्राक्षम् । मत्सत्काराय पेत्रमानेनुमप- सप्तायां तस्यां शिशोनाडीपरीक्षणमकरवम् । ज्वरितस्यास्यास्य्यं नैतावदासीद् यथा जनन्याख्यातम् । परं हिन्भस्यास्यागुताद्वितीयो वदनाकारः सातिशयं चित्ताकर्षको मेऽभवत् । क्षणमात्रालोकनादेव प्रौढवयोनुरूपधिपणोपेतोऽयं शिशुरित्यकलयम् । अनति- ऋान्तशैशवस्य पालस्य तस्यानने नवनीतकोमले किमपि नैतिक शिमप्याध्याभिकमालोकि तेजो मया। जनसमूह महत्यप्ययं वैशिष्ट्येनोपलक्षितो भवेत्सकृदृष्टस्यास्य च न विस्मरेदानन- जनः । बकुलकुमुमसुकुमारतनोमुखात्तस्यातिमधुरमधुराः सपरिहासा: सोरसाहाः प्रसतु- रालापाः। बालस्यास्य स्मितेन स्नपित इवानुलिस इवानन्येन कुकुरलेन विस्मयेन च ।

·१०४ कथामुक्तावली । जोपमणवं मृदुलां तगिरम् । जीवनानन्दभूते नन्दनेऽस्मिन् पितृभ्यां वर्णितेन प्रेमनिर्झरपूरैण कुटीरमिदं प्लावितमिति स्फुटमेवाभूक्षणात् । स्वजीवितप्सर्वस्वभूतसुतार्थमेव प्राणानधारयता जायापती 1 तदर्थमेव पुत्रवत्सला पिता प्रायस्यत्तरां प्रतिदिनं येनोपलभेत प्रौदवयसि जीवनसौकयं शिशुरयम् । एप च पितृप्रेमोद्रेकस्य पात्रमभूदित्यप्युलक्षित सपदि मया । बालकेन तेन प्रदर्शितसमुदाचारेण स्वल्पपरिचितस्य मे सकाराया नैकाम्यु- पाया विचिन्तिताः । शयितश्च क्षोणीतले सोऽभ्यधाद् 'यदि श्रीमहिरनुमोदितः स्यां प्रामोपकण्टप्रदेश निखिलं श्रीमद्भयो दर्शविण्यामि । सन्यत्र कानिचिस्थलानि सुदर्शनानि योजनमात्रडूरं पिशाचाश्रितो पुरातनवीराणां दुर्ग' इति । तद्विचारशीलतया विस्मिताय मामाख्यातवानयं यालः कस्यचिस्सितस्य लोकोत्तरचरितं यस्य समाधिर्मम सुहृनिवासा- नातिदूरस्योपस्यकाया अधोमागे निवेशितोऽभूत् । अपि जानन्ति श्रीमन्तो यदसकद्देवा- लयेऽनन्येन पुरोहितेन श्राविताः पुराणकथाः। तातपादा अपि मे पुराणकथानकमहापुरुषा इव पुण्यवन्तः । अत एव स्निह्यति पूतारमनि तस्मिन् परमेश्वरः । सर्वाभीष्टं च वितरति तस्मै देवः' । इति वालकेन तेन सगौरवं मधुरमधुरवचसा निवेदिवे वृत्तान्तमाकर्य नितरां विस्मितोऽभवम् । समयेऽस्मिन् जननी शिशोहकार्यव्यामृता प्रकोष्ठे गतागतं कुर्वग्यपि वचनेऽस्य यद्वावधाना वभी। कुटीरमिदं तेनैव विमोहितम् । तस्यैव मधुरस्वरेण मुपाचारामधरीकुवेता दिग्यवाण्येव सत् पावितमिनि मच्चेतस्यभूत् । यथा यथा च तत्र चिरायिवोऽहं सया तथाधिकं कुटुम्वेनानेनाकृष्टः समभवम् । अथास्वाध नारिकेलरसं सबाल- गृहस्वामिनी सादरमाच्छ्य निर्गमिप्यते मे तनयस्य जन्मपत्रिका प्रदर्शयितुं प्रावर्तत सा। विषयेऽस्मिनविद्वानहमित्यभिहिते मया परियिमलौकिकी फिलेति न्यवेदयरसा मन्दस्वरेण। ततशक्षगोत्तरं पुनरमवीत्।'यालोऽयंगणुः पूर्वजानां पुण्योदयादुपायनीमो विमुना युवाम्यामिति प्रागेगोकं भगवतो विष्णोरायतनस्य नेदीयसः पुरोहितेने 'नि) अयाघटिकोत्तर मुहमामाघ मम प्रात:कालीनमनुभवं मस्पजीनियुटुम्यस्या- शंगं च न्यौदर्य तस्मै। अभिहितं यतेन । 'अम्यां सपुनामुहिन्य प्रशीरि ? परिचित मे युद्धम्यमिदम् । अरोऽम्याया भाश्चयास्पदमिति पदन्ति जनाः । इति वचन,यगेने- पमा मा यीश्य पुनर्वतमुपागमत सः। हिम्भोऽयं झिल सामान्योसरमनिमनिया- पश्यतीवमपिपरिस्मिपि संपादयेतापि मारयजीविनोऽप्रक्षणमपित न संभावपेयुरि। 'नोरि पितः म्य संमान्यत' पारसनायुशहनायां मया पुनर्मिग्राभि. हिम् । 'मम्मारिनोऽया पन्नम्मानिधदायिता ािपशीलान गल। पुरातन मुनी दे पवारा इमे स्वमापपेशयोपरयोदयस्य पायापरवारिणः सामापरिमापारि पादयोः स्वसिमि निरभ्युः परं बनातीय मिररमा मिशधीरपुः । युगवति मुहदि भगिन मया 'स्वाभिमानवियरिस्पुरमी तु पम्बजानिमनासंग निस्पपम्तिया ·'मत्स्यजीवी केवलम्' . प्रस्थितानां मत्स्यजीविनां मन्दभागानां चिन्तनेन व्याकुलोऽभवम् । नामीदपि मे शहा निष्कारणा । परेधुर्हि समुद्रतटे शोकोदेरग प्रस्तं जनसमूहमद्राक्षम् । भूयिष्टास्तत्र वत्तदाप्तविनाशासकरणं यलपन् । भर्तुनाशस्य शोचनीयोदन्तेन स्तम्भीभूतामम्बामपि समुदायेऽस्मिन् व्यलोकयम् । संक्षुब्धवद्धदृष्टयास्तस्या रुचिरलोचनयुगळं बाप्पविन्दु- शून्यमासीत् । परेशकृपया सुरक्षितप्रन्यागतान् बान्धवान् कतिचिद्योषितः प्रहा- हुप्रवाहेण लावयामासुः। 'तवात्मज्ञो न पुनरायास्यतीति विज्ञापिता काचित् स्थविरा अक्षियष्टिमवलम्ब्योपस्थितेह शोकार्णवे न्यमजत् । दुःखातिशयात् तपस्विनीयं पलित- केशकलापमात्मीयमाकपंदुरश्च प्राताडयदवसत्नपाणिभ्याम् । अभ्यो तु निश्चला वेतोब पाण्डरा लुप्तभावा मुपितेव पराभूतेवान्तर्ददुःखात्मनः सहस्रधा स्फुटीकुर्वती जोपमस्थात् । जनपूर्णोऽपि शून्यीभूतो प्रामो दशदिशश्चान्धोभूता इति निःशब्द निर्विकारवदनं सा ब्यानरु । प्रथमदर्शनजनितप्रीतिरनुकम्पयाभिभूतोऽई तामुपेतवान् परं किं वक्तुमुचितमिति प्रतिपत्तिमूढस्तूष्णीमेव मुहूर्तमवस्थितवान् । क्षणोत्तरम् 'अपि सह भवत्या कुटौं गच्छेयमि'त्यनुनेतुमधा मया । अथ सकम्पशिरसानुमय मदभ्यर्थना मयानुगम्यमानाने सा प्राचटत् । पुत्रदर्शनेनाश्रुबिन्दुपु विमुक्तेष्वेतदुःखावेगस्योरकटते. पन्मन्दीभवेदित्याशास्यत बलवन्मया । परं मत्पूर्वकल्पितप्रतिमूलं तयाचरितम् । अपि वातपादा माद्यापि निवृत्ता' इति बहुदिनान्तरितदर्शनेनेव सोत्कण्ठं प्रतीक्षमागेन पालेनानुयुत्ता सा दकण्ठं मन्दस्वरेण प्रयुवाच । ' तब तातस्य पोतो न प्रन्यायातोऽ- पापी'ति । भग्नात शिशुरशवितानोंऽपि चिन्ताकुलोऽभूत्।परं सायं समुद्रतीरं गत्वा पितरं महर्ष विस्मापयिष्य इति संकल्पयितुं बालः प्रवृत्तोऽभूत् । तातचरणा मामुदृस्योर्गगनं पति निक्षेप्रयन्ती' स्पभिधाय प्रेमनिर्भरेण मनसाचिन्तयन् पतनिशाबकानन्दं बिडम्बयमानः पजहास । अम्बा तु पतिविरह विधुरापि न पाप्पादिकोऽदारमकात । शून्यष्टिः सा केवल पालस्य जल्पनं पा श्रावं निःशब्दाऽतिटन । शोकस्य तादृगनुरेकोऽम्वाभाविकः प्रन्यासन्नानर्थतीति प्रत्यभान्मे। सदनु : पुनरायास्यामीति बालकाय प्रतिधुन्य कुटीरं व्यसृजम् । प्रमेण मन्दीभूते प्रभजनगगे सायंतनिरसमयोऽतिरमणीयतामभजत् । सुदृहे मदर्थ निर्दिष्टप्रकोटम्य वातायनवः परस: सक्षणतामनुकुर्वन्तमधिमवालोम्यम् । विदूरं दररो सरि पतिः सरितं कामपि संभिगमिपुरित प्रशान्त इव रोमाञ्चित इव तया निश्चलो यया नीलमयाभोगा- दवलम्यमानोऽयरतलादिव । अथ तम्मिन् क्षणे सागरतीरे कस्याश्विद्योगया आगमनसंगतः संजातसंरम्मः स्फुटमालोक्यत । प्रायो नौवायभाण्डसंग्रहस्य पोतेनानेन भाव्यमियतर्क मया। पुरः प्रस्थानामावेचन पान्या नौसया भवारदेशिस्यपि मयादति। मय परेधुः प्रातस्तरी सह मिग विहाराय गतेन मया सूर्याम्नमनान् पूर्वमन्याया गेदमुपस्थातुं नापारि । विदूरस्पालोके यददृष्टिः शून्यलोचना तपस्विनीयं कुटीरस्य देहल्या दिएन्ती सदन्ति समुपेतमपि मां नालोरयत् । 'अपि कुरालं यालकम्ये' स्यनुयुध मया सामयीत् ।' उपास्वपितृस्वरनवगस्तइट साम्यति स्म याटस्य मनः।

·१०६ कथामुक्तावली . रात्री पितुरन्देपणार्थ निर्गतो गृहालाद्यापि प्रत्यागतः । वालस्य दैवमनुकूल प्रसादकं भवेदिति मनसि कृत्वा तस्य प्रस्थानमन्वमंसि मया। को जानाति काऽद्भुतघटना नियतेरिति । अपरं च तजनकस्य तिरोहितस्य शोचनीयं वृत्तं तस्मै निवेदयितुं नैच्छम् । समुद्रतीरे कोऽपि तस्मै निवेदयतु वृत्तम्' इत्यभिधाय स्फुटितहृदयाऽन्तर्गतशल्येन दुःसहदुःखाभि- हतेव प्रथममेव मुक्तकण्ठं रोदितुमारब्ध सा। 'जन्मान्तरदुष्कृतस्य फलमवाप्यते पातकिन्या मय'ति मुहुर्मुहुरान्मानं सगद्दै शपन्ती मैत्रजलमनवरतमस्रावयत् । नाईस्थनिन्ध- मान्मानं निन्दितुमि'त्यमिधाय द्रवीभूतान्तरङ्गोऽहं तस्या बाप्पमवाहोपशमपर्यन्तं लोपं स्थितवान् । ततश्च 'बालमन्वेष्टुं यास्यामि भवत्यानुमत' इत्युक्तवन्तं मां कम्पितशिराः प्रत्युवाच दीनहीनासा। निखिलरात्रमाप्रभातं पर्यटनस्याऽपिन मयोपलब्धो बालोन केनापि मरस्यजीविनावलोकितो वा। स्वल्पिष्टव ग्रामटिकेयं परं वेष्टितास्ति परितः पयोधिना। नावतिष्टेन स पितृरहितः सह मया मन्दभागिन्येति प्रायो नियत्या निर्दिष्ट स्यात् । इत्पनयरवं नयनजल बर्पिणी साऽभिधाय करपलवाभ्यां नेत्रजलावितमाननमावृत्य क्षणं निचला वस्यो । न व्यलपमेदानीम् । अथ नेकदिवसान यालकमम्बाया अन्विप्यापि सर्वग्रनैफल्यमेवोपनतं गवेपणस्य मे। पिस्तुस्तिरोधानमनुकुर्वतोऽस्यकस्यैवात्मजस्यादर्शनेन तपस्विनीयं नचिरादवसमा भवितेति मे शहा पायाध्यं न भेजे । तथा हि। न पुनस्तां रुदतीमपश्यम् । देवनिष्टा तस्या मां ज्यस्मापयततराम् । अमेगच सम्प्राप्य स्वास्थ्य मनःशान्तिमपि शनैः शनरूपालभत सा। पतिपुप्रयोविनाशानिजमुख न लुप्तं परमनवरतं तयोचिन्तनेन तसिरन्तरमेव स्थास्यतीति सा मां ममाश्वासयन् । साध्यास्तस्यास्तितिक्षा मनीषिणस्तत्वज्ञानमयशेत सलु। अमामान्यम्नारगुपरामः । सदा पुनरागन्तुं न रिस्मरिष्यामीति प्रामानिर्गमा पूर्व मुद्दे प्रतियुनं मया।

·मत्स्यजीवी केवलम्' १०७ समस्मारयत्पुरागेपु सकीर्तिता दिन्यविभूतीः । तमाटोक्य कारगं बिना सहजप्रेमनिष्पन्द- निर्भरं में हृदयं समजनि । अयोत्तरेद्यर्गगनतलमध्यमारूद सवितरि नौका निर्दिष्टत्यानं सकाले यदा प्राप तदा मुनिकुमारमिमं संभावयितुं मत्स्यजीविनां स्त्रीपुरुषार्मकाणां महायो घहे संमिटितोऽदर्शि मया । समुल्लामितो जनोसाहेन लोकयानार्गवेऽस्मिन् पुनरपि निमझ्यामीति मनसि कृतं मया । मदागमनाभिन्नः सुहृन्मे न समायातस्तत्र । कथमपि लब्धमार्गो च्यलोकयं काञ्चनातिकृशाशया, मध्यवयस्कामङ्गनां यतिकुमारदर्शनानन्दानहामिव जनहिप्कृतामिव 'प्रहतां सरमसं प्रचालितां च । पूर्व वर्णिता मित्रेण मे धर्मान्मादजन्यमूढकल्पनाक्या . श्रद्धालोर्जनस्यास्य मन्स्मृतिपथे न्यपतदिदानीम् । घहास्थले विलम्यमानो मुहूर्त स्थितवानहमन्चेष्टुमम्बा यस्या ईश्वरेच्यावलम्बनं तितिक्षा च मामियझालोतरं पुनरायातुमत्र प्रालोमयेताम् । परं मोघीभूतो मे गवेषणप्रयानः। न कापि तस्याः संवादिनी दृष्टिगोचरता मयासीत् । तदनु भग्नाशः प्रस्थितः सुहृद्रहम् । अस्तङ्गले भगवति सहसरमौ प्रदोषस्य मन्दमन्दप्रकाशे स्खलितमागोंऽपि दिया म चिरान्समुचितचरणपयमुपलभ्य तत्र च प्राप्तवानहम्। अथ रात्री समाप्तसंध्याहारयोरावयोरमाणीत्सुहृन्मे-“निसंशयं समाया- तोऽपि पुनरादातुं किमपि यसवर्षम्ममृतमयं विंशनिय सरपूर्वमभिनन्दितं. त्ययेति। तथैव किलेति तद्वचसो ययायेमुररीकृत्यापच्छम् 'अपि जीवति साम्यवृत्तिरम्बायापि न वेति'। जीवन्येव सा परमतीताभिनाना खलु । कृस्तशः परिवर्तिताऽस्ति सम्प्रति' इस्यभिधाय मे सुहृत्तमाखुपानं प्रज्वाल्य वृत्तमम्बायाः कथयितुमुपारुमत । यथा- "तपस्विनीमिमामकाले परिगतवयस्कां नाभिज्ञास्यसि खलु | निष्फलजीवितेन निर्माया, निरालम्बना, ग्रामीगैरत्र मायाविनीति विरस्कृता, निद्राचारिणी, विंशत्यन्दपूत्र तिरोहित तनयं समाह्वयन्ती जलान्तः प्रच्छन्नो भूयं पुनश्च स्वस्यै समपंथिप्या इति प्रतीना"। एतदाकण्यं दोदूयमानचेतसं मां सुहृदम्यधात् पुनः । 'अज्ञानान्धकारस्य तेषां धंसनमशक्यप्रायम् । शो हि वीरेन्द्रस्य कन्दरेऽन कस्यचन तरगतापसस्य धोतुं प्रवचनं संगस्यन्ते परःमदसाः मत्स्यजीविन" इति । 'मुनिकुमारोऽयं सहपान्यो मे। तयैव नौकया प्रवासं कृतवानद्य' । इति निवेदितो मया मुद्द् च्याहरत । 'विश्वनातेवाभिमतस्तरमोऽयमलौकिकयभावः स्पर्शमाग सर्वव्ययामुपशमयतीनि प्रदधते मस्तीविनोऽनयाः । विवामित्रकुलोगो भूमुस्वरोs. यमिति तमन्धव पूजयन्ति । यदि मया सह वारदुर्गमायास्यामि श्वस्तदा तेषां हास्यास- दीभूतां प्रदा कुमारेऽस्मिन् स्वयमेव साक्षीकरिष्यपि' इति । भय रबन्यो तस्यां शयने शयितोऽपि चिरमुविदः स्थितानहम् । हिमांशुना पूर्णकलेन विजनतोऽयुधे रजतापिता नयोजनदाधवलपच्छदपट इत्र मुगुम । अनिरमगोपरापामस्यां शयने जामवान्यितिनोंनिनि तपस्विन्या अन्याया दिया प्रेरित इव पहिानुं प्रवृतोऽभवम् । विविक्त. स्नानस्य हटे पदमण्डलेनासाग्यमान ·1 'मत्स्यजीवी केवलम्' सञ्जयः, श्रेष्टिमी रजतसुवर्णनाणकप्रिटानि पात्रागि स्नखचितामरणज्ञा च । तानि सागि स्पृष्दैव सशिर:कम्म स्मितमात्रेमाङ्गीकृतानीवादर्शयन्मुनिः। अथ भावतो मार्तण्ड. स्थास्तमनसमये समप्रमपि प्राशगं परःसहजैनः पर्यपूर्यत । तदा मुनीन्द्र भासनान्समुन्याय वदाञ्जलिः श्रीमद्भागवतपुराणगतस्तोत्रलोकं गम्भीरेण ध्रुतिमनोहरेग स्वरेण गानुमा- ब्धगन् । यथा- यं ब्रह्मावरोन्द्रदमस्तः स्तुन्वन्ति दिव्यः स्तवै- वैदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः । ध्यानादस्थिततद्वतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्वं न विदुः सुरासुरगण देवाय तस्मै नम:। समाप्तस्तोत्रपटनमात्रः सर्ग जोष स्थित्वा यावदुपदेष्टुमारमते तावकत्याचन पनिताया आक्रोशस्वरः पुरुषस्यैकस्य सन्तयमानस्य कशिध्वनिनानुगम्यमानः सहसा समाकनि । कोऽपि जनः प्राण प्रविविक्षुदीवारिक सरमसं निष्कासितो बहिस्यादिनि संशोमस्य कारणमवगतं मया । 'प्रविशतु सा । प्रविशतु सा।" इति प्रत्यक्षीकृतव्यतिरेण मुनिना प्रौञ्चरादिष्टम् । " मायाविनीयम् । बहिष्कृतास्ति । निष्कास्यता सा । " इति श्येना इस शकुनिमण्डले युगपदेव कंचन सभामण्डले समाकोशन् । "मा भूनकोऽपि दहिष्कृतो विभुना निर्मितः प्रागी । समायानु स मन्सरि" इयुदीयेगिवेनैव नौवारिक प्रवेशयितुं खियमे निरदिशचापसः । अम्बामन्तरा भास्तीयमन्येति सहचरो मे कगेऽजपत् । वस्तुतः साऽभूदम्वैव । दीपशिलाम्बरवेष्टितशिथिलागयष्टिः सा यावन्मन्दमन्दमसपत प्रति पटियं मुनस्तावत्ता- मुश्यि विकृतापवादोचिनिको जनस्य मुखानिस्तः शुश्वे । मुनीन्देगोनमितमात्रे इस्ते कलकलरवमुसरितः समुदायः सघस्प्णी स्थितः । यनिश्च पार्भमुपेतमम्बायै संज्ञा ददौ । सा.व सप्रश्वयं विनतमुखी संत्रस्ता शुनीव सकरगमभिहिता वेपमाना तं समुपेग्य पाराविष्टः । यात समनोरयं पिच्चियोस्तस्या दागुदौरगापूर्वमेव न्यलीयत । 'कोऽस्ति भवत्याः ईशः । निर्मयं कथ्यता तावदि दि साम्यया गिरा सातिशय पर्शिवादरो मुनिर्मदेव स्वरेणान्वयुक्त । तदारयं चक्षुषो विसृज्य बाप्पान् कयं कथमपि संरभ मिष्टेति जनन मन्यमानामिति घोडया, भिया, दीनतया शितितलनिहितनिपल. नयना मुहूर्व निःसन्देयं तस्यौ । 'मा शुत मायाविन्या भस्या भसंवदं अदिलवा 1 निकास्पगमेपे नि प्रतिदादिरम्बाया विवक्षित बहुभिः समादियुगपदास्यत । मुनित्र हरमुसमग्य मारगविग्छेदादाधेश प्रतिवाय कप्पा निर्भय भवस्ये ति भूयोऽम्यवादम्याम् । तदा प्रबलसम्ममातिमारमन्यादया सान्यरादद।

·ताया मे । १०८ कथामुक्तावली ज्योत्स्नया क्षणमा प्रचलतो मे विदूरं महिशमभ्यायान्ती दीर्घशाकृतिरम्बा दृष्टिगोचर- तामगमत् । यथा यथा नेदीयसी साऽभूत् तथा तथा शोकात्मकंगीतस्य मन्दमन्दकलरवः स्फुटमश्रावि मया । अन्तरान्तरा च सुतरामवदीर्णहृदयायास्तस्या रुदितध्वनिः शुश्रुवे । नेदिष्ठभूतायास्तस्या अस्थिपञ्जरभूतायास्तत् परिवर्तनमालोक्य नयने मे पूर्वदृष्टाम्बेयमिति न व्यश्वसिताम् । पूर्व रुचिराकृतेः परमिदानीमाभासमानभूताया नेत्रयुगलं मुकुलितप्राय शिलोत्कीर्णमूर्ने प्रयोः सादृश्यमभजत् । समुद्रतटग्रान्ताभिगमनात्सावधानमात्मानमभि- रक्षितुमलं जागरिता दीनदीनस्वरेणादयन्ती निजात्मजं प्रस्तारितकरयुग्माऽन्वनय पयोधि यथा-"हा हा रत्नाकर ! वञ्जितास्मि त्वया । किमयं निघृण इव गोपायसि पुत्रैकजीवि- . गणुम् । अपि नास्ति पर्याप्तो रत्नराशिस्तव जलाभ्यन्तरे यदपहृतं स्वया मे पुत्ररत्नम् " । इत्युपालभत सा मुहुर्मुहुः सरित्पतिम् । अन्तरान्तरा पुत्रस्य जीर्णवस्त्रखण्डं कण्ठे गृहीत्वा व्याक्रोशत्सा । समुपेता नेदिष्टमपि मदुपस्थितिमजानतीव पुरः प्राचलत् । चिरं समाह्वानकलरवं कुर्वती प्रस्खलन्ती पदे पदे बाप्पायमाणलोचना सनिवेदं पुलिनेषु गतागतमकरोद्यावदतिश्रान्ताऽसौ समजनि । अहमपि रजतायितस्फटिकसिकतास्वेव चिरा- यितोऽत्रातिष्ठे याव-सा स्खलत्पद्यां स्वकुटीरं प्रति गच्छन्ती दर्शनपथातीताऽभूत् । अम्बाथा अतिकरुणवैलव्यरुदितान्यनवरतमस्वनन् मत्कर्णशप्कुल्यां सुतरां च तैय॑दीर्यत हृदयं मे । प्रभातस्य विकसत्पुष्पामोदमयेन शीतसमीरणेन चुम्बिताननः प्रमुदितान्तरोऽपि तपस्विन्या अन्यायाः शोचनीयदशां स्मारं स्मारं सुहृदालयमभ्यगमम् । सायं सह मित्रेणावज वीरदुर्ग यन्त्र मुनिमारः श्रीगणेशो महती सभामधिष्टास्यन्नासीत् । आप्रातः स्त्रीपुरुषवालेः परःशर्मानिताध्यामिकगुरोर्दर्शनपिपासितैमस्य धूलिधूसरा रयाः सङ्कीर्गाः समभूवन् । मध्याह्वात्पूर्वमेव जनौघपूरितस्य पुरातनदुर्गस्य दीर्घकश्मीरज- पटलेनेवाय्यादितस्य विशालमागमा हिमस्य मध्यभागे विरचितमुत्तुङ्गमासनं सामोद मुमनोमालिकाभिमण्डित सौम्यमुराः मुस्मिताननो गौरवर्णः प्रशान्तमूर्तिस्तेजस्वी निग्पिलकोंकणावनिप्रथितमहिमा चतुर्विशतिवर्षदेशीयो मुनिकुमारोऽयमभ्यास्त प्रागेव । विशाले तस्मिन् सभास्थाने तस्य स्वरध्वनि सुखेन श्रोतुं प्रभवेति नेदिष्टस्यले दिध्यासनद्वयमुपलम्धमावाभ्याम् । अहं चादृष्टपूर्वविषयकुतूहली मुनेः सदीर्तितप्रभावेऽ- भाधानोऽपि सहिरे श्रोतुमुकलितोऽभवम् । मुहन्मुपाच्छ्तामा दयनीयदशापा मन्यक्षी- कृता चायालोकयितुं यटबदाशास्यत मया। पर सर्वतोऽपि निपुणं यदद्दष्टेम न सा दृष्टिपथ न्यपतन् । जनसन्दोदेऽस्मिन् पुरुपयनिताभंश मत्स्यजीविनां विहाय छोका इतरजातीया भप्यलोरपन्त । सेवामन् पुष्टिन, आधारदण्डमालम्यमानाः परयः, अन्धा, प्याधिप्रस्ताः ग्ननंधया भायोगन्ना प्रविधियोऽपि मुनिवरस्य साहाय्याभ्यर्धिनः समुपस्थिता आसन् । पर हन्न मानीदम्यान पापि। पोशनारम्य सम्मुमीनादुपतासनान्मुनियुवा फेवलं निविलमम्मीलितमभामाएं जमार्ग प्रतिसतो जनानन्याटीपिनुमपारपत् । पीटिकायो तपादयोः समीपे निहिता पोतो मनाना महरापनीता: गुगन्धिगुमनामासाः, विभिनानाविधमोरासी ·'मत्स्यजीवी केवलम्' १०९ सञ्चयः, श्रेष्टिभी रजवसुवर्णनाणकपूरितानि पात्रागि रन्नखचितामरणमातं च । तानि सर्वाणि स्पृष्टव सशिर:कम्प स्मितमात्रेणाझीवानीयादर्शयन्मुनिः । अथ भगवतो मार्तण्ड- स्यास्तमनसमये समग्रमपि प्राङ्गग पर:सहजनः पर्यपूर्यत । तदा मुनीन्द्र आसनान्ममुन्याय यद्धाञ्जलिः श्रीमद्भागवतपुराणगतस्तोत्रलोकं गम्भीरेण श्रुतिमनोहरेण स्वरेण गातुमा- रब्धवान् । यथा- यं ब्रह्मावरगेन्द्ररुद्रमत्तः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवै- वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः। ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम :n समातस्तोत्रपटनमात्रः क्षण जोपं स्थिचा यावदुपदेष्णुमारमते तावत्कस्याश्चन वनिताया भाकोशस्वरः पुरुषस्यैकस्य सन्वनयमानस्य कमाध्वनिनानुगम्यमानः सहसा समाकर्मि । कोऽपि जनः प्राङ्गागं प्रविविक्षुदीवारिकः सरममं निष्कासितो बहिःस्यादिति संझोमस्य कारणमवगतं मया । 'प्रविशतु सा । प्रविशनु सा।" इति प्रत्यक्षीकृतव्यतिकरण मुनिना प्रोचरादिष्टम् । "मायाविनीयम् । यहिष्कृतास्ति निष्कासितां सा।" इति श्येना इव शकुनिमण्डले युगपदेव केचन सभामण्दले समाफोशन् । 'मा भूकोऽपि वहिष्कृतो विभुना निर्मित: प्राणी । समायानु स मन्सविधे" इस्युदीपेंगितेनैव दीवारिक प्रवेशयितुं सिपमेकां निरदिशतापसः । अम्बामन्तरा नास्तीयमन्येति सहचरो मे कर्गऽजपत् । वस्तुतश्च साऽभूदम्वैव । दीर्घाजलाम्बरवेष्टितशिथिलायटिः सा यावन्मन्दमन्दमस्पत प्रति पीटिकां मुनेस्तावत्ता- मुद्दिश्य विकृतापवादोक्तिनिको जनस्य मुलानिस्तः शुश्रुवे । मुनीन्द्रेणोचमितमात्रे हस्ते कलकलरवमुखरितः समुदायः सद्यस्तूष्णी स्थितः । यविश्व पार्श्वमुपेनुमम्बा संज्ञां ददौ । सा च सप्रश्रयं विनतमुखी संत्रस्ता गुनीव सरगमभिहिता वेपमाना समुपेन्य पाऽवातिएत ! यति स्वमनोरथं पिच्छियोस्तस्या वागुदीरणापूर्वमेव न्यलीयत । 'कोऽस्ति भवत्याः कशः निर्मयं कथ्यतां तावदिति सम्यिया गिरा साविनाय दर्शितादरो मुनिर्मन्द्रेण स्वरेणान्वयुक्त । तदाकण्यं चक्षुपी विमृज्य बाप्पान् कयं कथमपि संरुभ्य निकृष्टेति जनेन मन्यमानाइमिति प्रोदया, भिया, दीनतया क्षिनिवलनिहितनिट- भयना मुहूर्त निःशब्दयं तस्थौ । 'मा शृणुन मायादिन्या अस्या असंवदं कुटिलबचः । निष्कास्यतामेरे पति प्रतिकादिरम्याया विवक्षित बहुभिः समासदियुगपदास्यत । मुनिश्च हम्मुन्नमय्य मागविच्छेददायश प्रतिवध्य ' कय्यता निर्मयं मवस्ये 'ति भूपोऽम्यघादम्बाम् । तदा प्रयटसम्भ्रमातिमारमन्यरहृदया सान्यगदत ।

·" कथामुक्तावली 'भगवन् ! पुरा तिरोहितपितुरन्वेपणाय निगतो जलधावन्तर्विलीनोऽस्ति ममात्मजो गणुः । तमन्तरा नास्ति कोऽपि मेऽन्यः । पुत्रैकवासलाय मे समप्यतां स बालः । न किमप्यस्ति खल्वसाध्यं भगरतः। कुवलयान्यपि दिनकरकरानुरागीणि भवेयुः, सरोजान्यपि रजनीनाथेन सख्यं कुर्युः, कौमुद्यपि कृष्णपक्षमनुव्रजेत् । भगवन् ! फिममाध्यं भवत्तपः- प्रभावस्य ?" इत्यम्बा रचिताञ्जलिमर्मस्पृशा स्वरेण सहृदयान्तभिदा सगदमगदत् । ततश्च निःशेपशोचनीयकथामारमन आख्याय पटप्रान्तेनाच्छाद्य विह्वलाननं दुर्निवारबाप्पवेग- मपारयन्ती निवारयितुमुन्मुक्तकण्ठं व्यलपत् । अथ गादमाकृतहृदयो मुनिरतर्किताल्पनीयदेवाचाताहत इव विस्मितः सम्भ्रान्तः स्तम्भित इव मुकुलितेक्षणः क्षणमात्र जोपमवातिष्टत | अम्बाया दर्शनादेवोपा- रूढप्रीत्यतिशयस्य तस्य भूतवृत्तपरम्परा स्मृतिपथे विद्युद्दीतिशीघ्रताविडिम्बिनी सपदि समायासीत् । कमपि वृत्तान्त स्मारित इव चिरविनष्टं प्रियजन प्रापित इव क्षणं दोलायमान इव स्थितवान् सः । अशुभशंमिनी नि:शब्दता यावासमामण्डले प्रासरत्तावद्गाद विमृशतस्तस्यान्तः कर्तव्यस्वप्रतिष्ठयोर्मध्ये द्वन्द्वं प्रावर्ततेति तदाननमण्डलाइन्वमीयत । क्षणोत्तर प्राणपरित्यागेनाप्यम्यर्थिन्या असह्यशोकवेदनाप्रतीकारस्यावश्यकर्तव्यादात्मनः प्रति- साविलोपं तृगमिवागणयत्। समस्तमस्यजोविनामज्ञानामम्बामुद्दिश्य तिरस्कारस्य प्रत्यक्षद- भनेन ज्वलदुल्कामहशेनेव विचिन्तनतुमुलेन उच्चतो व्याकुलीरभूव । नेतःपरमज्ञानान्ध- तमसे मनानामेषां मोहविलमितं मौख्यंम्वलितमज्ञानपद्धतिश्च समुत्तेजनीयानि खलु । मयर पुनरेतेषां मूढतासमुद्घोप्या ' इति निर्धार्य 'भगवति ! न सम्प्रति गृहति जलनिधिस्तवात्मनम् । मातस्तियत्येव तवाग्नेऽद्य तव सुतो गणुः । तन्मुच्यता शोगनुबन्धः । इयुदीर्याम्पायाः पादयोन्यपतन्मुनिर्गणेशः । सा च क्षणं विस्मयातिशयेन स्तम्भितेव भूलनेवातिष्ठत् । ततश्च तापमः समुत्थाय करें तस्या यावजपति किमपि सावदमृतवृष्टिप्रतिममामयं तद्वचनं 'मम वस्स! मम वरसे' ति सगढ़दं निगद्य महर्प निर्भरप्रेमनिहोरीघपरिप्लुनातिदूरप्रसारिताभ्यां दोर्या पर्यप्वजत सा मुनिम् । ततश्च तस्याननशिरोरहहस्तांसहं स्वमान्सहसा जागरितेव परामशत् । स च करतलेना- भिनवपलेवेनेव हयाप्पप्रक्षालितमाननं मातुर्ममार्जसमृद्धममोरया वृद्धा सरणस्याङ्गमय- मानि निपुणं निरूप्य रिस्मयविस्फारितलोचना तं मुहुर्मुहुर्गादमालिङ्गत् । अथ योऽप्यमम्माश्नीय समाचेष्टित मुनेरालोक्य 'मायया विमोहितोऽसी माया- मिन्ये 'दिरोगाविष्टा मस्यजीविन रोशन् । धर्मान्धेषु विप्लवोन्मुष तेपु रधिर. शायदुहाभायोऽन्तरिक्ष विलम्यमान इव स्थितः । पशुमारमाया मारयेयुरहानान्धा जना पाशयानिष्टपरिक्षयान्यनामा मुनिः पयस्य प्रतिमनुगमन्यारोपिनामा- विषयाद् म्पमोचपदम्या सावधानं च तां जनोपदपादम्परक्षत् । तदनु तेनारपुटहास- ग्योम्नारिदिन मुवचन्द्रण भूयो भारे । "अपि मोः गगनाः । नेयं मायादिनी परं मे प्रसः । थूपता मम याना famा तारत शिविग्यः पूर्वमनतिकातदारापोऽहमन्धारितदिशु पारिधः ·'मत्स्यजीवी केवलम्' पुलिनेषु तिरोहितपितरमन्विप्यभायां पर्यटन परिप्रान्तः शय्यमानदेहः शुककण्टो मृच्छितः सिकनायां निक्षिप्तविग्रहः शयितः । कृतिपयदिवसोचरं वासन: परिवे- तिमामानं नांयामद्राक्षमहम् । नरमासान् वराभिभूनः सन् सयनं वापर- हमहमिथ्या सेदिन उदूतमूछन्धिकारोऽज्ञातदेशमवढीग: छहमारतः कुन मानीत: किमकरवं कोहनिति न किमप्यज्ञासिरन् । नष्टस्मृतितया मन्दिरी महास्यं महं ग्रामोऽयं सर्वमपि मस्मरणसरण्या: सम्मार्जितमिवाभूत् । न कोऽपिमाधुजनमण्डले तस्लि- खजानाकोऽई का मे गतिः कस्यान्मज इति । तद्नु तैवान महानुभावन महर्षिगायु- दारचेतमा परिपोषितः पुत्रनिविशेष सालितश । म च में परमपूज्यो गुरदेवोऽभूत् । अतिप्रेम्णा संवर्षितं मां द्विजपुत्र इन्याम्लय्य निम्मिलविधयो विपदनोदिता में स्वयमेव तेन निर्वतिताः । पितृनिविशेषे तम्मिम्निां सातिशयमहम् । अयानिपत सावर्तनव प्रापितप्रायमिऋशिक्षगोऽभ्यापितधर्मशास्त्रवेदान्तोपनिषदामायगमहाभारतादिपुरामकथावात च । विंशतिवर्षीयो मैटिकवायंदनं प्राहितः मेग चाधिगमित भगवडीठारहम्यादि- विपयनपुण्यः प्रवचने लग्यशिक्षी गुरुदेवरभिनन्दितः प्रोगमाहितश्च नच्यनध्यदेशान् प्रेपितोऽई सनातनधर्मामिरक्षणाय । बहवो देशा मयावलोकिताः। नवा नवा मापा अवगताः । नतना नूतनाः ममुदायाचारपरिपाटव आइटिताः। वर्षश्याप्रागतिमदनीय- गुरुदेवानां पवित्रपरिमरभूमिरलता। तारन्य उदातानुसारेण तद गरनहाँ भनोऽ- यमतिसामान्यो गुरुदेवानां पदे प्रतिष्टारितः । इदानी देवशाजननीमालोक्य तन्मुवा- पूर्ववृत्तान्तं निशम्य कन्मादप्यगम्यदेवतिलपिठात् स्मारितविरपिम्मृतदास्यवृतान्न: समिम प्रतिघाडम्बरं विमष्टुं संनद्रोऽस्मि ।" इयनिगम्भीरस्वोग निवेद्य क्षगमात्र स्वभावधीरप्रकृतिरपि मुनिनितरां पयाकुल- स्तूष्णीमवानियत । तदनु नैक्यकारजननीलालनमुग्नोचिनद्वादयोकण्टो मुहुर्मुहुः पियान. मधुराभिः सोमपनोदनिपुग्णमिवाग्मिस्तानावास्य प्रष्टसम्भ्रान्तामन्यां विकलान्तःकरगां गरीयमा प्रेम्गा प्राशयामुरक्षितामनपीद । "नायं प्रामकुमारो मत्स्यनीशिनः सुतस्तु केवलम् । निर्गनुाजाया मन्मजीवी केवलमयम् । घिगस्मान् । स्वभातीयोऽयुशसितः पूजित भाराधितो देववदस्मामिः।" इन्यामने नितरां कुपिताः समगर्जन् मानीगाः पुनः पुनः। मीपगोटोशच तेषां न व्यरमद्याव-बहिनीयाऽस्दा प्रोरस्यैघमानतिमिरे शनः निरगमददर्शनम् । M ·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १४. आत्मनिर्वासनम् चिरादवसितप्रायो दिवसो महाराष्ट्रमण्डलनिविष्टे कस्मिंश्चित्पर्वतबहुले लोनावळि- नामनि ग्रामे । अस्तंगतो भगवान् मरीचिमाली। परिपूर्णहिजपतिमण्डलसनाथीहतग- गनतलापतन्तीभिः पयःफेनधवलरश्मिधाराभिर्धराधरो धरा च धवलिता आस्ताम् तावत्स- हसा विदूरावृपभप्रीवावलंबमानाया: किंकणीमालाया झणकारे श्रुतमात्रे झटिल्यासनादुत्तस्थी भिपग्बयों गुणे इत्यन्वयापनामा । मीराया गृहं गतो गृहस्यालिन्दप्रान्तं समुपेत्य विदूरं बद्धदृष्टिः सोकण्ठमुत्येक्षमाणः स्थितवान् । 'स्वामिनी यमलपुत्राभ्यां सह नारिकेल. पौर्णिमाप्रसंगवशानामान्तरेऽनुष्टीयमानं महोत्सवमुपस्यातुं प्रातस्तरां प्रयाते "वि सेविकया विज्ञापितोऽपि प्रत्यैशिष्ट स मोराम् । कदा निवर्त्यति गृह स्वामिनीत्यजानल्यामपि सेविकायां निजप्रयोजनस्य संपादनातिनिर्वन्धादानिशीयमपि महानुभावोऽयं प्रत्यैक्षिप्यत ताम्। श्रावणमासोऽवसितप्राय इदानीम्। प्रचुरवृष्टिवशात्सप्ताहत्रयाभ्यन्तरे सर्वत्र स्रोतासि प्रावहन् । संप्रति तु स्वस्वक्षेत्रसस्यसमृद्धये क्षेत्रिभिरम्यर्थितो मघवा वर्षावेगमुपाशमयत् । दिवसोऽयं च विहारानुसूलोऽभूत् । नारिकेलोत्सवयात्रां विहाय मीरा नान्यत्र क्वाप्ययादिति जानद् गृहाम्यागतं मित्रं नाभूदधीरम् । अथ घण्टाझणत्कार उपबंहितो यावत्रीमतरपवेश- पथच्छायाभ्यन्तरे शक्ट एको नेदीयान् मीराया आलयं प्रति समुपेतवान् । गगनतले स्फटिकमरोवरमोदरे चमत्कुर्वता नक्षत्रमण्डलेन विरोचिते रजनिनाथेन सुमहद्वद्भिगोलेने- चावलंयमानेन शकटवृपभयोर्धवलिमाऽप्यायत । न चिराद् 'अम्ब ! अम्ब ! पश्य पश्य पितृव्यमिति यमलयोरन्यतरोऽवादीद्गृहसमीपं विरते याने । वाहनस्य लघुद्वारे समुदाटिते काचिदुशतसुभगाकृतिः पत्रिंशद्वर्षीया सुवर्णवर्गा सुलोचनाऽवारोहत्परतश्च पञ्चदशवर्ष- देशीयौ तस्य यमला अनिललोलकुन्तली सोझम्म भूतलेऽवतीय प्रमुदिताननौ गृहाम्यागतं प्रत्यधावताम् । सप्रेम लालिती च मुहृदा पाश्चमपासरताम् । तावन्मीराऽपनीयोत्तरीयं स्कन्धाद 'बहुनियः कालः खलु श्रीमतों दर्शनपथमागतानाम् । केन शुभप्रयोजनेनागता भवन्तोऽ' विघाग्मिनी स्मयमानाऽन्वयुइतानिधिम् । ' संदेशमेम्मतिगुर्वर्थमादधानो भवती प्रतीक्षमाणः स्थितवानहम्'। इत्यभिधाय विरतवचसि मिग्रे मीरा किशिमाभ्रान्ता तं न्यस्पयत् ततश्च धूमनमात्रेण कुमारा भएस निर्दिष्टवती। क्षगारच यमलयोJहाम्यन्तरेऽपस्तयोर ' निखिलनिशामप्यमायापयिष्यं भवग्या दर्शन यावदिति नोने, 'कविसंदेशोपरगेन्द्रप्रभृतीना सिग्देवतानामि स्यरस्मीरा सोपहासम् । शुगे-(समस्नम्नमनम् ) न भौतिकदेयतायाः परं मानवदेवस्यैव संदेशः । कधिन्महाभागो निवेदयतुमिरति- पानविरतवपनो सोपं स्थितवानतिथिः । मीरा-- निोदनम् । भपि मतनययोः पितरादिस्य पशुकामोऽस्ति निरोऽयम् । .

·आत्मनिर्वासनम् ११३ विञ्चिदोलायमानमानसेन किञ्चिसंभ्रान्तेन सशिर:कम्पमोमिति सुहृदा प्रतिपद्यमाने तयोर्मध्ये मुहूतं निःशब्दता व्यराजत | नेदिष्टक्षेत्रादनावि मयूरस्य केकारवः । यात्रिकाणां गताग निवृत्तम् । ग्रामीणजनालापकलापो विरतः । विक्रेतकलकलः शान्तः । भूलनप्रष्टि- मीरा च तावत्पुनरुन्नमय्याक्षियुगलं समभाठमतिथि निरक्षत । गुगे -मया सह भवस्यधराने प्रस्थातुमईतीवि प्रार्थये । निशीये धूमाक्टेन अस्थिती समुचिते काले प्राप्स्यावः संकेतस्थानम् । मीरा--कुत्र मां नेतुमिच्छन्ति भवन्तः । कमधिकृत्य झूय यूयमिति न किमपि विजाने। कथ्यतां विशकलय्य तावत् । गुगे (स्खलद्वचनम्) कस्पचन मित्रस्य सन्निधौ...... मीरा- यदि वत्सयोनकमधिकृत्य वृत्तमिदं स्यात्तदा न किमपि श्रोतमुत्सद्ध । व्यतीतो बहुतियः कालः कुटुम्वं परित्यक्तवतस्तस्य । पूर्ववृत्तस्मरणपरवाया: मीरायाः स्वरो निश्चयनैप्ठुर्याम्यां ऋकचरातामवाप । क्षणं निमीलितनयनो जोपं स्थित्वा गुणे-- अलमतिनैष्णुर्येण । अतिकोरताऽनुतापमेव जनयेत् । मीरा-आर्याः, अनुतापस्य का क्यार ! वर्षदशकात् प्राङ् मामबलां सघाला तैरकारणं परित्यक्तां विजानद्धिरपि किमित्यमुच्यते भवद्धिः । गुणे- सर्वमेवटयतिपद्यते मया । तथापि मन्दभागस्यानुपस्य गृहत्यागस्य केनापि गूढकारणेन भाव्यम् । मीरा-कोऽपराधो नाम कृतो मया यद्विना हेर्नु संकेतस्थानकयनमपि परिहत्य तिरोहिवास्तै। गुणे-परं स्वकुटुम्बस्य योगक्षेमाय सर्वमपि यथोचित विरच्य निक्रान्तोऽनुपः। न किमप्यपेक्षते भवत्या कुमाराम्यां वा। मीरा--सुस्थितं कुटुम्बं विधायगृहात्पलायनं स्वामिनः किमुचितम्। वरं दैन्यमपि न तु परित्यागः पया। गुणे.-(सशिरःकम्पं सखेदं च ।) नेतभवत्याः सुखावहम् । मीरा-श्रेयः खलु दारियं न पुनः परित्यागजन्योऽपमानः वेषां निकमणादारम्य कीदृशो विषमः कालो नीतो मयेति विदितमेव भवताम् । नेयं विधवा न वा सपनिवेति निखिलग्रामोऽयं कुत्सितगापरम्परया फलक्ष्यति मन्नाम सर्वथा । दयिनेन समुन्दिाता निर्दोषा तत्राप्याप्तजनाश्रयहीना सर्वथा संशयास्पई कोलीनभाजनं भवतीति न कि 'न्यजानीत भवदीयसुहृन्मगिः । नासीन्मे पिता न वाप्रजो मामभिरक्षितुमिन्यपि विदित- मासीत्तस्य। गुगे-भगवति, सत्यमेव सर्वम् । तथाप्यतिपाहण्यं मा स्म कृया मदीनमिन्न- विषये। क.८ ·कथामुक्तावली मीरा--(विस्फारितनयना )- अपि. कांदिशीकोऽयमनुकम्प्यते भवता । दयन्ने भवन्तस्तस्य स्वैरवृत्तः। इयकालं मीरयात्मनि विद्वेषाधिनिद्रुतं सहसेनानी रोपानिज्वालया प्रोददीप्यत । गुणे--(मन्थरस्वरेण शुष्ककण्ठम् ) आयें । इत्यमाचरितुं केनापि गूढहेतुना प्रणोदितः स्यान्मम सहचर इति प्रतीतस्तस्यानुकम्पे । मीरा-सपुत्राणां दाराणां परित्यागस्य तत्रापि पुत्रयोरुपनयनशुभप्रसंगे को नाम हेतुः स्याद् गृहमेधिनः । सर्वमेव तस्य कपटप्रबन्ध इति सुविदितमेव भवताम् । तथापि तत्प्रतिपत्तुं नेच्छथ यूयमिति मन्दभागाया मे दुर्भाग्यमेव । इति तया सरमसममिहितः सुहृद्वर्यो जोपमतिष्ठत् । तस्य निःशब्दतया प्रवर्तितेव पल्पमुखरता तस्या व्यजृम्भत । मीरा--किं नाम प्रयोजनमासीत्तस्य गमनस्य पञ्चवर्षदेशीययोर्यमलयोरनतिका- न्तशैशवयोरुपनयननिर्वर्तनकाले । मंगलप्रसझोऽस्मिन् निमन्त्रितातिथीनां विनोदनव्याजेन समानीता नर्तकी वेनैव नगरान्तरात्, तया सह च स पलायितवानित्यत्र नास्ति संशयलेशोऽपि। गुणे--( करपलवाभ्यामाच्छाद्य नयने वादविवादादात्मनं निरोमिय सानुनयम्) मैवं । नैवं खलु। मीरा-निखिलजगतो विदितमेतत् । गुणे--(मित्रं रिरक्षिपुः) परिहासार्थनेव चेष्टितेनानुपस्य भवितव्यम् । मीरा-भाधूमयानस्थानकं नतक्या सह गचा सत्वरं पुनरायास्यामित्युक्त्या तिरोहितो मित्रमणिर्भवताम् । अप्येतया स्खलितमार्गया भाव्यम् । नासीत्सा खलं स्तनधया न यातिजरा। गुशे-भष्टपूर्वो प्रामोऽयं तयेति गन्तव्यमभूसह तया परहितदक्षेण मुदा मे। (सविषादम्) हन्त । अतिदयालु धेन दोपमारमात्मन्यसदारोपयामास मिनं मे घूया) परहितेच्यातिदायो दिन परिणमति शुभाय सर्वदा। मीरा--(भगणय्य तद्वयः सको प) याराना अद्वितीयाः संचरन्तीति सुप्रसिद्धमय। पुणे-अपि स्मयते भाया यद्रायौ तस्यां महारिष्टयोऽभूदिति। युवतिय सा मार्गे महापयामा रम भूदिति नगरपर्यन्तं तया सह तपस्विना सेन प्रायो गन्तव्य. मामीनाथमयानमपिरजन्यां तस्यां टोहपथभ्रष्टमासीदतिपृष्टयेति नरमयतेभिवाया। मीरा-प्रटनम्मनिष्पतये नुतमो प्याज बलु। गुणे-यापारमेरेव सरमसमनुचितानुमान को नावि भवती। रिमुषचा स निम्माधिक मापर्ण भयावई भवेदिति । - ·मात्मनिर्वासनम् मीरा-- अहो ! तद्विचेष्टितस्य प्रयोजनं शिशुरपि तस्येत् । अलमलं भूयो भूयः समर्थनेन वचस्य वस्य । भवनिमत्रं नर्तक्या तयाऽम्मदभ्योऽपहत्य स्वायचीकृतमिति स्फुटमेव । मोरायाः कटोरकटोरालापारसंघातं सोदुमक्षम इव हस्ताम्यां श्रुती आच्छादय- दिपरगुणेमहामाः । अणान्मयूरस्य दीर्वशः कारयो मीराया वचस्पमर्थनायेव पुनर- श्रावि । सा च तावत्स्वपतिमधिकृस्य सन्मित्रस्यौदार्यभावप्रकटनेन विनुष्व नोचकरदक्षि- पास्वशिरः । अनुपं दोपान्मोचयितुं वन्मुहस्तृतप्रयत्न क्षीणतरं सदोपतरमेव भावयन्यास्त्र- स्याः प्रकोपानियो भूय उददीप्यत । गुणे--प्रायेणाकारममपि सकरविषयोपभोगनिवृत्यर्थमतिकरणाद्राणि भवन्ति सतां चेतांसि । अपि पुरातनवीरस्त्रीसनानामुदारचरितानि तितिक्षादर्शभूतानि न भवयां प्रेरयन्ति सहनशीलताम्। चिन्त्यन्तां तावत् स्निग्धायाः शकुन्तलायाः परित्यागो दुष्यन्तेन । अनन्तकेशजातं सीताया अनघायाः। समुदीरितवति विषण्णानने तस्मिन् मीरा बदृष्टिः क्षणं सोपं तस्यी। गुणे-भवग्याऽनुपस्यापरिमितगुणगणश्चिन्तनीयो न तु तदन्तिमाचरणम् । आत्मनिर्वासनाग्मत्यागयोः कारणं गोपयितुं प्रयोजनं गूढतरं स्यान्किलानुपस्य। मीरा-नामन्यागः परं भोगायक्तिः। गुणे-भवतु । कथ्यतां ययेच्छम् । वस्तुनः सर्वमेय श्वो शाम्यति भवती। दक्ष्यति च कंचन सुपरिचितजन यो निवेदयिष्यति किमपि रहस्यं गुर्वर्थम् । मीरा-कि निवेदनेन । भमकायः सर्वथा भाग एप स्वास्थतीति न्यायन भवन्सुहृदोऽपयशयलसांकस्याः इवाशुद्विमेव मजले । गुणे--तथापि 'एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमजतीन्दोः फिरणेविवाहः' इति कवीन्द्रस्य सूकिरन्न म बिम्मरणीयं भवन्या। मीरा-पितः सर्वलोकेषु निपादन गमिष्यतीति रामायणस्या भगवतो वाल्मीर: मूतिरपि मत्रता स्मरणीया। इति प्रगल्भगिरा तयामिहिती गृहागतो घटीयन्त्रमुत्य कोपादात्मनस्तरहित- दशा तद् च्यलोफयत् । गोधिकायास्तावप्रोचपटले गृहस्य निगूदायाः कचिदशुमशंमी "चिरचि" ध्वनिरमावि। गुणे T-~-भगवति प्रमीद तावत् । नायमसरो निन्दायाः) एक क्षणोऽपि यहुमूल्य: स्यात। भवन्या दिवच्छी मयि विश्वस्यताम् तावत् । न कापि भव-या हानिर्मविननि सशपथं वच्मि । मीरा-(सपारण्यम् ) अहो । यत्कालं दागन पुरी च परित्यज रिमद्य संदेश पयितुं प्रवृत्तं भवन्मिग्रम् । मन्ये यत् कृयसर्वस्त्रविध्यसो मक्या निष्कासितोऽस्ति प्रापः । इतो मां नेतुं निवन्धो विमुच्यतामिति पदाञ्जलिः प्रार्थये । न सोमादक मानमा मुसहे खलु । - .

·कथामुक्तावली इति निगद्य भूतवृत्तसंस्मृत्यभिभूतेव सा सद्यः समुत्थायेङ्गितमात्रेण निश्चयमारमनः स्फुटमसूचयत् । अतिथिश्च विवर्गवदनः क्षगं विलम्ब्य दो निश्वस्य च सत्वरमभ्यगात् स्वगेहम् । मीरा च वावद् 'वर्षदशात् प्राग रजन्यामेकदाऽनिष्टं शङ्कमाना भतार प्रत्यक्षे परेपुश्च पयुहस्तलिखित पत्रमहं लब्धवती' स्यादि सविषादमस्मरदद्य । आलिखद्धि स संक्षेपतो यथा 'प्रेयसि। अनहोऽस्मि संप्रति सवालया स्वया सह निवस्तुमतस्त्वां परित्यज्य गृहानिर्गम्यते मया। मदन्धेपणे वृथा मा प्रयस्यताम् । क्षम्यता मन्दमागोऽयमिति शम्। पटिचा परमेततक्या सह जिजीविषति भतेति लेखस्यार्थमकलयन्मीरा । पत्रस्य स्मरणेनाय तस्याः संतापानिः पुनरूदग्वलत् । नर्तक्या सह गो गृहस्वामी पुन यात इति विस्मितानामतिथीनां विचक्षणकटाक्षं सकोपमस्मान्मीरा संप्रति । तिरोधानादनन्तरं प्रयमसंशोमशमोचरं यदा यदा बहिरगात्तदा तदा प्रतिवेशिनस्तां सूक्ष्मं निरूप्य करेंड- जपनवयपरम्परां यावरसा व्यरमहादहिर्गमनात् । फेचिद् प्रामीणास्तामुद्दिश्यावाच्यकथाः सर्वत्र प्रासारयन् । अन्ये च मर्नुश्चेष्टितमभिनन्ध तामेवानिन्दन् ! तस्या यमली सहचरैः पासालायां पुनः पुनः पितरमधिकृत्यानुयुक्तौ 'अम्ब ! सासचरणाः कदा पुनरायास्यन्तीति सोकण्टमनवरतमपृच्छता मीराम् । सा च कम्पितशिरा न कदापि पितरं युवो दक्ष्यय इत्यसूचयत् । एवं स्थितात्रयस्ते पूर्गशो जनेन विलिटा विविक्ते न्यबसन् । पुत्रको तो चाशाजनकोसालालनसुखावपि जनन्यातिस्नेहलासिता सुखेनात्याम्यतां शैशवम् । परिचित: सर्वेश परिम्यक्तस्य कुटुम्यस्यास्यावशिष्टमेकमेव मित्रं भिपगुणे नाम यः मंस्टममये सहायकन्या स्थितस्तेपु क्या रदनिष्टो यथा गृहस्वामिनि । अवेदानी पूर्ववृतं मीरायाः स्मृतिसरण्यां न्यपनत् । अनवियन्तीमाराया भयम- संस्तवादरम्यानुपस्याफारसौजन्यमावण्याम्भीर्यादरसदाचारापवलोकनमोहिताया रोमा. सितापा हरिप्रेमारामदविग्रसमावपरंपरा समुस्कीर्णव तन्मनसि मुव्यातमाविरभूत 'गुगाः प्रिपोऽधिपता न संस्तवः' इति ध्योन्द्रस्य निरनमुनाद सोपहा स्वपिया पम्पमस्मरदप सा | वनु व्यचिन्तयत् सा निजोदाइदिनम् । समये तस्मिन् हिराभिः मुशामिनीमिमारिटिसरीरमा मानं परिधाक्तिीवाहिकपीतकीशेपाम्बरं रत्नपचि. तामरणायाममा मलिममुममालिममतिपण्या पाहम्त म पारि पुनः परिधाम्यो विराम्बरं तन्मया । प्रायो मस्रयानसमपे सुभगमता तेनाप- पापियति परिमायी मुगामिनी मारवाम् । पया हि प्रायेग मुगरनी चादिक पेरपिकाठी करमहरिवष्याय समयमाटिम पुष्पमामिला टागोपिका मापने वजनः प्रति तिमननम् । पर स्मिारम्परेमानेन । वरिपालनम् । इति पापम्यानस्य नपनगरापविन्दुहोस । प्तामरगति. जन्मािरपमिले मंगारमरपा पमयोगमा पितस्य मानिपत निमिता नस्य भागना पुराननं च समान वितर पम्पनी मानिगमित पगुग्नुभूगोसामिगुगयुग: व्यं वाया: nिerala ·आत्मनिर्वासनम् ११७ संसरेदद्यान होकदापि दर्शितस्तेन पारुप्यलेशो नोदीरितः कटुशब्द इत्यस्मापीन्साऽघाघ्याय- स्त्यास्तस्यौदाय,तस्य परमसौजन्य, हृदयं तस्याः किमपि मार्दवं भेजे । विवाहोत्तरं हि नवोढा सहचरीणां तत्तज्जीवनवृत्तान्तं प्रावं श्रावं तदपेक्षयाऽन्यन्तमाग्यवन्यहमिनि प्रतीता धन्य- मामानमर्मस्त सा तदानीम्। विरोधानापाक प्रमोन्सकप्लाविताऽममई भन्यप्यस्मरत् । तयाच समये तस्मिन किमपि चिन्तासन्तानं ज्वालामुग्यपर्वत इव हृदये तस्य जाज्वल्यमान तुमुटविग्रहमनवरतं विपत्ते स्मेति योपलक्षितमासीत् । आध्यानेन तस्य नतंकीसंवद्धन भवितव्यमियत तया तनिगमनोत्तरम् । यद्येवं तर्हि कुटुम्बन्यागा पूर्व किमिति नाम प्रदर्शितवान् स इयन्तं प्रेमातिशयम्।रिमुच्चिद्रनेत्रो द्वित्रवारान् निशि शयनादुत्याय यमलयो। पर्यवं गोपनुपासप॑त् । निजास्वापकारणादायया मै निद्रामगोमा भूदिति कतिपयसलाईस प्रकोष्टान्तरमध्यशेत । अस्वापस्य ते किं कारणमिति चिंतापरया तयानुयुक्तः प्रिये ! भलं चिन्तया मद्विपये । स्थलपरिवर्तनेन पुनरुलाघो भविप्यामीति भामाश्वासयन्सधीरमनुपः । स्वनिक्रमणापूर्व द्विवमासान् यमलयोन नापीडनानि मार्यायामंदराभरणानि चावत् । उपालब्धामितव्ययो मया सोऽब्रवीत् 'प्रिये ! सलं विचिन्य धनन्ययम् । विरतन्यत्र- सायेऽपि मयि योगक्षेमसौस्याय नः पयतिं द्रव्यं वर्तते । तदेवचो ध्यायत्यद्य 'भाव्य तेन खलु सकपटेनैव पचमा यत्स्वजास्वमविपये संशयो में न भवेदि' त्यात्मन्यकरयन्सा। पुरा पन्युर्गादकैतत्रस्य चिन्तनेन प्रचण्डकोपाकुला भवति स्म सा । इदानीं तु तस्य परममार्दवस्मृतिरूपेण निर्झरेण किमपि परिप्लुतमभूत्तदीयहृदयं यदहलवत्सरेपु काटशुष्क पारणकटोरमाय चासीत् । व्यचिन्तयञ्च यथा-को नाम मन्दमाग्याया में दर्शनाकाक्षी स्याम्जनोऽयम् । अथ वा को जानीत यन्मया नोपस्यीयेत चेत्तर्हि पुत्रयोः पितृदायाईयोरपकारिणी भवेयमिति । उदनु कधिकालं परामस्य सह राहदा तस्यां रात्री प्रस्थानु मतिमकरोत् । पुरस्तादवलम्बमाना भित्ती महती पुरातनयन्त्रघटिकां नववादनशंसिनीमवलोक्य धूमयान- स्थानकममिगन्तुं यथाकालं सन्नद्धा मवेयमिति निश्चिय यमली सपदि समाहूय भोजनं परिवेष्यतामिति परिचारिक निर्दिष्टवती मीरा । न चिराच्छादनापूपादिपूरित पात्रं तत्पुरो निहितं । किंतु संसोमपरवशीमूता तन्नास्पृशत् सा । अयाच्थ्य तदकल्पितपस्यानकुत्- हलाकुलौ यमली कश्मीरदेशरचितप्रावरणावगुण्ठितस्कघा सा रजन्यामकला निरगात् । कतिपयक्षणोत्तरं धूमयानस्थानकं अस्यास्यमानस्य मिषजो गृहं संप्राप सा। 'आगम्यतामागम्यतां तावत् । सकालमेवापाता श्रीमती। न कोऽप्यनुशयो भविता भवस्या' इति तां समाश्चास्य प्रागणस्थितं शरारोहयत् ता वैद्यः । अय प्रामस्य विजनाध्वना प्रचलिते याने 'कथ्यतां कृपया कस्य संनिधिमुपेतुं प्रस्थिवावावामि'. स्यनुयुचस्तया सामई प्रत्युवाच 'मित्रं चिरपरिचितं विद्धि' । ततो धूमशकटे समुप- विष्ट विनवाई तमेव प्रश्ठमनोत्सा पर निवेदनदेशमाळेगापिन सनायीकृते उस्थाः श्रोत्रे मुहृदा बदमुसेन।

·कथामुक्तावला अथ ससडखदाशब्द धूमयानं सवेग प्रचलितम् । अतिवृष्ट्या प्लावित आसीनिखि- प्रदेशोऽध्वनि । धूमयानचक्राणां कशमणितमनवरतं शृण्वती परेछुः को मयोपैयत इत्येव चिन्तयन्ती प्रकोष्टविष्टर टन्निद्रनयना स्थिता सा । निशावसानसमये तु कनिकालं निद्रिता स्वप्नेन पीडिता तु सहसा जागरिताऽभूत् । व्यभावयरसा स्वप्ने यदनुपः परिहितश्वे- तवस्त्रः पूर्ववत्तीयकशालापं करपल्लवेन परामृशन् समाईवं पुरस्तस्याः स्थितवानिति । परिहितवसनाविधवलतया स कामपि लोकोत्तरप्रशान्ततां कामपि भव्यतामभजतेति कलयन्ती क्षणात्सा समुन्याय वेपमानायष्टिः प्रवीभूताऽऽसनपीठे निःशमवस्थिता सह पस्या निजदीर्घजीवनयात्रां घ्यायन्ती सा । 'नासं किल तस्यापरिमितगुणानुरूपा मार्यति तेन परिहार्याऽभवामि' ति मनस्यकरोत् सा । पुनश्च विद्वेषाग्निज्वालाभिः परिदग्धहृदयानि- न्दरसा स्वप्रस्थानं स्वमन्दिरात् । धूमयानाद् यहिरप्यवप्लोतुमच्छसा मुदा । परं स्वपुत्रौ प्रति विधेयं चिन्तयन्ती सा विचारमिमं निरस्य कञ्चित्कालमातिष्टत निश्चला। प्रस्तुतं ध्यानु प्रयतमानापि भूतवृत्तच्छायया वञ्चेतः पुनरावृतमभूत । अय प्रातस्तरां स्थिति याते धूमयाने मुस्यापुरोपकण्ठस्थे माटुंगारण्ये प्रामे विधान्ति. सदनात मुहदानीतमुपहारं भक्षयित्वा क मां नयसीति सानेई सकरगं समीपमुप- विष्टं गुणेवैद्यमच्छन । अचिराइवती ज्ञास्यतीति पूर्ववदस्फुटं स प्रत्यवादीत । दशवादने च पांमुलाध्वना कुत्रापि सहचरद्वितीयं प्रचालितमात्मानं मीराऽपश्यत् । घटिका?त्तरं च तालतरनिकरावृतस्य भयानकालयस्य पुरः प्राप्योपद्वारेणोद्यानं प्राविशतामुभी । तत्र पृशान् जलेन निविक्षन्नं मांकृति विस्तार विषण्णाननं पुरुषगणं विच्छिन्नमानुपचापशे- पमिवावलोक्य जुगुप्मिना कम्पिताशयष्टिमीरा 'अहो मीपण स्थलस्यास्य ! फिमिति भवता ममानी ताबमोति निराशयोद्विमा सगददं न्यगदत् । परं शब्दलेशोऽपि नोदीरितो मित्रेण । मद्यधको मध्यवयस्कः पुरपती समुपेत्य सादरमुदया तो संभाग्य च चिटदिर्शवलारयादितभित्ति निष्प्रभमुपगृहमेकं मुहृद्वितीयां मीरां समनयत् । 'क्षगमागम्यापि विलम्वेन निष्फलमभरिप्यदागमनमग्रभवग्या' इति च संमान्दा स्तम्धीभूतो कधं फयमप्यामानमनुगच्छन्तीमम्यधान्मीरां स सदयम् । 'दिनदिनान्य. नवरतं भरतीमादयदित्यस्माभिरिहागन्तुं प्रार्थिता भवतीति फुटीरस्य दामुदाटयन् प्याराधिमरी । वत्र प्रविष्टमाया मीरा विपरितनयना साशं पादचला । यतो हिममोडम्य मध्यमागे धुगरयामनुपः पनिम्तस्या विनातिरधिशयान मामीन । कुरप्याधिना निगावपादनेन पूर्गा मस्तीपस्य प्यधायि । सयापि तपस्विनोग्य परमपीम्पम्मिोनाशिटमाग सपशम्यमानापनि मौरा। भय सा परिवरिया, भीवीर पुष्पाटेर लामोव कपमप्यामानं निपन प्रपतमाना निपातितमानुः मनियामान पान अनु मुभाधागविपागुम्पामिर काम्या जीया सपनाम्या चिनियनिता पुपंग म्पनीदानुरः । मुहमुंहमुग गिगोति पर क. मागमापारगामेव गुग्गाम्पम्नर विहाना क्षीण. सर्मपुरः यस्यानामिना निर्मक गुपिया नया पादनुपः । 'ममासाप बीरभयाना राधास्वसिधिनियामिलि भर्तुः पादयामिक्चरलाई तारस्वायडरमारा।

·आत्मनिर्धासनम् ११९ कार्याधिकारी-नगालयेऽस्मिस्तम्मशो महानुभावः सजनो न कदाप्याजनेषु विलोकितोऽस्माभिः । दश वर्षागि विना भियात्र स्थितस्यास्य कदाचिकुटुम्बस्य चिन्तयत्र परमरिपादोऽभून् । तदन्तरेण सदैव प्रसनमुग्योऽत्राम्यदनवरतमुद्याने । धन्याः खलु रोगियोऽन्ये येऽहनिशं समाप्तस्वन्यनमायाः पुण्यमाजस्तस्य मुखाखवन्तीः क्याः शृण्वन्ति स्मामधुरवागीधन्या या सततमतिप्रसन्नस्य करगानिस्यन्दिनोऽगागाम्भी. यस्य सन्मुखाम्बुजस्य संपदमनुभवन्ती न्यवसद । एतावान् प्रमावः करमरमस्य तस्य । 'घिगू घिझ्माम् । कयं पावकिन्या निन्दितो मया दुष्टव्याधिन्ययितामा पतिवरेण्यः । अहो ! कयं मे जिह्वा तमनिन्ध निन्दन्ती न जडीमूना । अहह ! दश वर्षागि तस्मिनिर्देषि दोपमारोपयन्ती कयं पक्षघातग्रस्ता नामवम् । विग विङ् मे जीवनं, घिद मे वनस्टोरयाम् । परमाग्मन् दण्डाहामा प्रचण्डदण्डेन किं न दण्डपनि । विश्मामकहा- मतिनिष्टुरामकृतज्ञाम् । अहो प्रत्यक्षीकृतभट्टैमरणया मयाद्यापि जीयते । खलं हि खलु मे हृदयं पातस्न्यिाः। घोरण्याधिनस्तेन मायेन न्यथामाग्मनो विगणय्य परमप्रेमवशाद- नेस्पायरस्मदर्य धनसंचयः कृतः येन सौम्यं सर्वथा प्राप्नुयात् कुटुम्बम् । · इन्यामाने निन्दन्ती गाई पयुः पादयुग्मं परिष्वज्य रुदितान्न व्यरंसीन्मीरा । न तस्याः शोकावेगो दुर्निवारो नेस्याटकापर्यन्तमुपशम गतः । मुहुर्मुहुरामानं निन्दन्टीम् *अविदितमूगार्या किमामानमाक्षिपसि यति जगाद भिषग्गुणे । 'किमिति माता सर्वमिदं गोपित मत्त' इति सम्रग नेनजटप्रक्षालिवानना मीरागृच्छत् । गुणे--मगवति ! 'अप्रतिकार्यदारगन्याधि मे वासस्थानं चाधिकृत्य न स्लोक- मात्रमपि भार्याय निवेदनीयं याव-स्वयमेवाह समाइयामि ताम् ' इति तब बद्धमेन समाविष्टेन त्येति प्रयत्रापि । हन्त सदरहस्यरक्षगं रियप्पर दुश्पदं दयनीय मेऽभूदिति भावयितुं न प्रभवेदवती रालु। पवित्रनिक्षेप इव प्रतिज्ञेयं परिपाटनीयापोन्मया परमयनेन। अथापराहे कुटुमदिग्घललाट पुष्पमालियानृतं धवलाम्बरवेष्टिनं प्रेतमनुपम्य कटा- रोपित भिषग्गुग्प्रभृतिभिः पितृवनं नीयमानं लौकिकाचार विगगग्य निन्दं विलपन्दी मीरान्तगादलक्षिता । तन संस्कारोचरं मन्दाग्निसंस्कृत प्रेतं यावदहनाय सजीक्रियते वाव. दमाई मीरा शोकवालालीदा चिनामारझुरशेर्नु प्रत्ताभूत् । महताऽऽयामेन निवा- रिदापि ददमानार्या चिताय क्षेप्नुमितीमागमानं मुटुमुंदुर्वलादाकृष्य सुदन्मगिः साम्वगिरा समावासयितुं प्रायतनराम् । मीरा-आर्य! किमर्थ पापिनी माशी भवता यमपुरगमनानिवार्यते दु:- विदारया पारावर एक प्राषितम् । इति विलपन्तीं तां मित्रं सौम्यगिराम्यवाद । गुगे-- भगवति | भामहस्यया : पुरणार्यः साध्येत । मा स्म भूर्मस्तार मारचिन्ननेना विचित्र घटना विधः अपि न जानाति भवदी यमतीचेन चिता- रोहर्ग धर्मशाग निरिदमिति भारगयोयमल्योभवम्या पेटिनानेनानायीमविष्यतो- चारोऽपि न मि प्रतिगर्दु भनी साहमादस्मात् । मुढन्मगिना मे कुईयवासदेत ·कथामुक्तावली पुत्रको भवत्यै पवित्रनिक्षेप इवार्पिती स्तः । भवस्तयोः पोपणलालनपरिपालनादिकमेव धर्मों भवत्याः। अनुतापाग्निर्मवत्याः शोकजनक: स्वाभाविक एव । असौ कालेन भगव- कृपयोपशममेप्यत्येव । अथ निम्लोचति मरीचिमालिनि स्वग्राम प्रति प्रस्थिती। धूमराकटस्य प्रकोप्टे शोकानुतापभारजडीभूता मृतप्रायेव निश्चला स्थितवती मीरा । भीषणवत्राघातनादानुकारी धूमयानचनिनादोऽनवरतमाहत्य तत्कर्णकुहरी द्विगुणीचकार तस्याः परितापम् । अतिप्रवलानुतापावसन्नानि किञ्चिदपि चलितुं मालमङ्गानि तस्याः । अनायं मन्यमानाऽऽ- मानं दुःखेन सनाथीभूता प्रबलम् । अपि नाम निष्ठुरो विधिर्मरणमद्यैवोपपादयेदि । ति मुहुर्मुहुरभ्यलपत् सा ! अन्तरान्तरा सुप्तजापरितः परिभ्रमन्ननिलोऽनुकम्पयेव धचिदुचोच्चै- यश्वसीत्वचिद् व्यलपत् । मेघमाला किमपि घोरसमरायन्तेव भयादुन्मत्तेव गगनतलस्य पारं सरमसमभ्यधावत् । परेधुर्यावत्पयःफेनपाण्डुरानना विशीर्णहृदयावसायष्टिनिःशब्द निजावासं भविशति मीरा सह सुहृदा तावत्वचित् तस्या गृहस्य पृष्ठभागाणे मयूरः खिमके कारण सानुसम्पमिवानुशोचन्समभावयत्ताम् । - ·. ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ १५. शरदलम् कश्मीरेषु सुवर्णमयनगरस्य श्रीनगरस्य समारदलायसेतो सलिम्जुनानः कस्यचन सूचिशिल्पिनः पण्यशाला समवर्तत । पुरोभागस्तस्यालयस्य विचित्रप्रकारेणोत्कीर्णोऽम्ब- रचुम्बिशालचिनारतरुविशेषप्राण्डच्छायान्धकारेऽधविलीनो जीलमाख्यसरितमुपरिष्टात पर्यवेक्षत | पृष्टभागश्च नाविकानां मलिनगृहागणावकीर्णावस्कराणां संमुखीनः स्थितः । वर्षपञ्चकात् पार प्रसिद्धसलिम्जुसूचिशिल्पिनि दिवंगतेऽपि कल्कमयो जीर्णापगोड- यमनायीकृतोऽपि पूर्वकालस्मारकः सन् सर्वथा तयामानव सनाधीकृतोऽभूत् । अथ शरतो सायमेका शिकारात्यपोतविशेषः कश्मीरजवर्णाम्बरकरापशूपिन- स्तमापणं समासदत् । नाविन चावरोपितापोतान्नद्याः कूले समवतीणां अर्विननामकुलोद्भवा आनाभिधा काचनामेरिकदेशीयाङ्गना स्तिधर्मप्रसारिका सोपानपळत्या समारोहदू . भूमिम् । विपण्या बहिरिस्यान्तिकं समुपविष्टाय धनोपकायै फतिचिन्नाणकानि वितीर्य परदेशीयाऽनावृतद्वारं स्वेच्छया प्राविशदालयम् । वनीपका च दैनिकार्जितस्य गणने व्यापता स्थितवती । दीनदीनामिमा विशद्वर्षायामपि चिरादतिशम्तयौवनामिव जर्जरितकटेवरां पलितपेशकलापप्रायां विलुप्तयौवनतेजोऽक्षियुगला वलिननेत्रापालामालोक्य कस्य हृदयं ना- दवत् । वदीयं पाण्डुरमाननं तस्या मनोरयनैष्फल्यं प्रकटीकरोति स्म स्फुटम् । विशी- गम्बिरमान्तायास्तस्या जीर्णचीवरपरिकरमध्यायाश्विराद्विनष्टपौन्दर्यस्यावशिष्टचिह्ननाद्यापि म्यक्तीमूनेन तदीया दशा द्विगुणं दयनीयतामयासीत् । भय प्रविशन्तीममेरिकदेशीयामानानाम्नी स्वर्गवासिनः सलिम्जोस्तनयोऽहन्जुर्नाम गम्भीरगिरा सादरमभ्यनन्दत् । सा च प्रणम्य सूचिकर्मगि व्यापन युवानमभ्यवाद 'अहो नैपुण्यं शिल्पस्य भवतः।' इस्युक्तवतीं गृहाभ्यागतां गुणगणग्राहिणी ससंतोपं शुभासने समुपवेश्य स्वयं च भूतलं पूर्ववदयास्य सूचि पुनराददे सप्तदशवर्षायः शिल्पी। 'अहलो, पास्ति भवतः खसा'इस्यपनीतोत्तरीययाऽऽनया पृष्टो 'गृहान्तः कापि तया भवितव्यम्। प्रतीक्ष्यत क्षणमा यारत्तामादयामीति प्रोव्य गेहान्यन्तरं च गया क्षणात् प्रयोदश- वर्षीयया दारिकयानुगम्यमानो मुखशाला न्यवर्तत युवा । आनामालोक्य विस्तारितकर- पटवा पासा प्रधाव्य सप्रेमं पर्यप्वजत ताम् । आनापि यालाया ललाट परिचुम्ब्यापाशी 'यरसे! अपि क्रियते त्वयाब्लमापाध्ययनम् ' इति। भगति! अतिदुष्परमाइलपाध्य. पनमेकाकिन्या न पार्यने मये' नियालिभिधायाऽऽनाया नेदिष्ट आपने मुवमुपाविशत् । 'अले विशादेन । अहं त्वामध्यापयिष्ये स्वयमेवे'प्रत्यगणोदाना दीर्घवेगीयुगल- मस्मायाः परामश्य समार्दवम् । भइन्जुस्तावलगिस्पदोषप्राशास्तमनस्यामठतया द्विगुगि- परेगेन सर्वि प्रयितुमुपागमत । सदनु निन्नासनोपनिष्ट पाटि संयोग्य न्योदयदाना यया । वसे! भागामिनि मासे मगरेऽस्मिन् कन्याशार स्थापयितुमुद्यता भविष्यामोति पुर्या विज्ञापयितुमेर समाया- ·१२२ कथामुकावली तास्मि । वाले ! स्वमपि पाठमन्दिरमिदमायास्यसीति भृशमाशास्यते मया' इत्यमिहिते परदेशीयया वरसा प्रातरि दृष्टिं निक्षिप्यादवोत्तरं च तूष्णीमस्थात् । 'आझलगिरमध्येतुमिच्छसि चेदवश्यमागन्तव्यं सये' रयाना पुनः सामहमगदीत । 'पृश्यतां भ्रातृदेव' इति सकातर्यमस्मा कर्मेऽजपदानाया। आना--न करिष्यति प्रतिबन्ध तवाग्रज इति निथिनोमि । सूचिशिल्पिना स्वार्यव्यापृतेन निजोतं नानावीति कृत्वा तं संबोध्य निबन्ध- पराऽऽना पुनरप्रवीत् । 'भपि भवता पाठशालागमनं प्रतिरोत्स्यतेऽस्या दारिकायाः'। अह. -(क्षणमात्रं विमृश्य ) आर्ये पाठशालागमनं न शक्यं खलु । आना-कुतः। अह.- अस्मद्रूढिव्यवहारदृष्टया बालिकानां पाठशालाध्ययनं निषिद्धम् । इति प्रतिभाप्य तरुणः सूक्ष्मसीवनं निपुर्ण न्यरूपयत । आना-परं भवन्तः पाठशालायां प्रापिताध्ययनाः स्य । किमिति भवदनुजाऽपि बालिकामन्दिरे नाधीयीत । अ६०-(गम्भीरस्वरेण ) निषिद्धमेतमस्मद्धर्मशास्त्रेग । पिहितपोतेऽपि न छापि विहारायापि यहिः प्रैपितास्ति ममानुजा । अपरं च स्त्रीजातेः किं शिक्षणेन ? | -भ्रातृदेव । अम्या पितृचरणैहिर्गन्तुमनुमोदितासीत् । सा लेखने पठ्ने च एटुरासीदिति तैरेवोक्तं वदन्तिकमभीक्ष्णम् । आना-एवं स्थिते भवपितृभियंदीदानी घरामध्यवस्थित तर्हि न प्रत्यरोत्स्थत यामेयमध्ययनविपये। अह.-भगवति । निघनापूर्व सातपादा अस्माया न घापि गृहादहिगम- नममनुमोदस्वेति मामश्रावयन् । अस्मा-(विस्फारितलोचना ) आः। एवम् । अह...-तदाज्ञां पालयितुमनिच्छने में निवेदिता तैः शोचनीया. कया मूढमत्याः कस्याश्चिघुवत्याः। -(घाटुवचसा) फेयं क्या केयम् ? कम्यतां भ्रातृदेव सावत् । भानयापि का श्रावयितुं साग्रहमनुनीवस्तरणः समुनमय्याननं क्षणं च परामृश्य च्याहर। अह.--वसे, खास मुग्धया कयेयं तम्या न वेति न जाने । व्यापि सा निदर्शनस्पेग प्रायस्वा प्रगेधयेत् । इति दीर्य निश्चय ख्यातुं यावां शिसी समारमत- "शोचनीयां क्या कपपन्तः पितृपाश पापर्णनयना मुहुर्मुहुविरम्य ध्यानपरास्तूष्णी निन्ति स्म । वनिताम्यः स्वावन्यप्रधानमनिष्टमित्येतस्मिन् मम प्रयापनमेव कयाण्या- मस्य दरभूधायनेपाम् ।" अस्मा- अस्मा- ·शरदलम् अनाहतुः क्षणं विरम्य पातायने बद्धर्टिहिरालोक्यत् । क्षणेऽस्मिन् प्रदोषस्य सरच्छायासु घनीभूतासु प्रतिक्षणमतिशीतमहससूचारं प्रवेशद्वारांप्रेभ्यः शीशशीशेनि शब्दमझापादनवरतम् जिलमनद्याः फूटान्ततिपदनश्रेणिः प्रत्यासम्बतमिस्रातमसा- ता तस्थी। न चिरानुपारवृष्टिर्भवितेन्युक्या कथानिवेदनमारब्ध सूचिशिल्पी-- "प्रयमसेतुर्तिनः शिवमन्दिरावातिदूर न्यत्रमदेख्दा मुमानामिधः कश्चित्तक्षाकाष्ट- सक्षणालाप्रथितनावीण्यः । शवे किस्तधर्मप्रमारकैः स्थापियामाग्यपाशालायां सम्प्राप्ताइग्लभाषाभिनानो यौवने च विश्वविद्यालये संपादितोचशिक्षणों मुस्लिमानां पुराणलीफिकाचारक्रम विशेषतश्च सर्वग्रापंचिकमुग्पप्रतिबन्धकं स्त्रीणां पडदास्यप्राक्तन- रूतिविशेष नितरामद्वेद । निजनवोढार्य स्वावन्न्यं प्रदानुमिच्छन् परियत प्रतिकूलवृद्ध- गुरुजनो स्वसंकल्प विनाऽन्तरायमसाधयामः भनीनाभिधा उदायां सौन्दर्य जितनूरजहाना. मिधमोगलसम्राइदयिता।" अस्मा (सविच्छेदम् ) अमीना? नामवन्मानुराययोः किल । तथैवेति प्रतिपद्य यमाया वचस्तरण:पुनरुपाक्रमत निवेदयितुम् । " ममीनाया निग्विलनगरमुन्दर्य पर्वगर्वहारिणा सौन्दर्यानिशयन मुभानः प्रमुदितान्तरबस्तां भृशं चक्रमे । सप्तदावायेयं मुहामिनी, कान्स्या शरचन्द्रकलामपि न्यकारिणी, प्रशया मोगलसम्राडारंगशीवस्यामां झियनिसामिवानुकुर्वती, रतिविषये जितरतिः, कलाकौशलस्यादर्शः, कादम्बरीमलापरसप्राहिणी, गणितशास्त्रे प्रत्येक निपुणा बभूव सेति मे तातचरणाः प्रोचुः। मुमानेन स्वेनाध्यापिनाइग्लोर्दुमापां प्रापितसंख्याज्ञान- कौशला संपादितव्यवहारचातुर्या भवाणिज्यव्यवसाये यहूपयोगिनीमारमानमकरोसा । धीनगया सकटफलाम्यापजन्मभूमी निर्मितनि:पशिलिमण्डलस्य मुभानस्य रमण्या: परमरमणीयाननं तद्विपगिमभ्यागन्तृजनांस्तस्यानुत्तमशिल्पकुदहलिनी निदरामाकर्षत।" भनाल्यायः क्षणं गिरतकयनः सूचिशियमान्मोयं निपुगं निरूप्य सूचिशिल्या- भार पारे न्यधात् । अवमितभायः प्रदोष इदानीम् । समीपरतिनो घटतो नद्याः समागि साप्ताहिकस्नानायावगाहमानाना विलामिनीनां कटकलावनिः। अन्तरान्तरा नारियनामारोशसम्मिश्रः सलिलारपालनमर्मरस्वरोऽपि श्रुविमरया म्पपतत् । तदनु मूविशिली पादी प्रमार्य महोपयईमे पृष्टत माधिस्य मुखं समुपविष्टः कुतहलोकप्टिा- माना स्पसारं च कर्या भावपिk पुनरारब्ध यथा। "भय गप्प ववपिनधिमपुलिपटावण्येन मार्यापा: साध मुमानम्प पागिन्यं समृदा परी घोटी प्राप । अयन विन्यामपंचता पीन:शुन्येन देशान्तर गवागत कुर्वता सह माया दिन मनागप्रमो नोपालम्पव । रमगी चदम्य मुनमगीकारिनी शिमोगादितनिवेदमाग्मनो शिनोदयिर्नु कादयरीपने अलमगमपत्र । राग पिग्मयोः मुम मुप्पोरनसोपवईसीपीरिमा शयाना स्यानारी सदरी ·१२४ कथामुक्तावली लैलीमझनुनाख्यामन्यान फारसीस्थाप्रबन्धान निष्पादिवगृङ्गाररसान् वाचयन्ती चिन्तयन्ती स तद्वर्णितप्रणयलीलारोमाञ्चिताङ्गी चिरमुनिदनेगा स्थितवत्यासीत् । - । अय सायमेकदा वसंतर्तुना विजम्ममाणेन तरुणजनमनःसु प्रोद्दीपितरागेषु श्रीनगरोपकण्ठवर्तिक्षेत्रेषु खस्वसकुसुमैर्विद्योतमानेषु प्रफुल्लितोत्पलदलपटलबिस्तारेग सार्थ- नामसु दलाख्यादितडागेषुजातिमल्लिकाजपादिसुमनोभिर्मण्डितेपु रम्यरम्यशालिमाराख्यादि- विहारोपवनेपु कश्चिदफगानस्थानदेशीयो रूपयौवनसंपन्नः सय्यदो नाम जीलमसस्सिलिलेषु स्वदेशध्वजसनाधीकृतेन शोभनपटाच्छादितेन पोतेन बिहरन, सायंतनिकपरमरमणीयसमये समालोकि नयनजितमीनयाऽमीनया। तस्गोऽयं त्रिंशद्वर्षदेशीयो गौरवर्णः सन्नद्धगात्रः सुघटितशरीरवारदर्शनः कमनीयकपोलपालिः । स्त्रैणनीतिधर्माचारं तृणमिवाकलयत् सः। सुभानशिल्पिनः पण्यशालान्तिकं पोते तस्य मन्दं मन्दं चलिते वातायनसनिधी कादम्बरीपटने निममाऽमीनाऽपि व्यलोक्यत यहच्छया यूना । लावण्यातिशयेन तस्या आकृष्टः क्षणात्स शिल्पिनो विपर्णी प्राविशत् । तक्षकस्यानुत्तमं शिल्पं सकीनुकं सोत्साहमभि- नन्दवे तस्मै विदेशीयाय निखिलशोभनोपफरणनिचयं दर्शयामास सुभानम् सगौरवम । अथ नानाविधनिर्माणभगीरासनपीठिकाकापडपटासवमञ्जूपादिसंभारसमूहमालोक्य कला- गुणज्ञमिव नितान्तप्रमुदितमारमान प्रस्टयतस्तस्यानवर लावण्यशालिन्याममीनायां टि- यंपतत् । द्विवधा तयोः परस्परनेत्रसंगमोऽप्यभूत् । नृपोचितमाज्ञापत्र नवीनोपकरण-- निकरनिर्मितये तक्षकाय प्रदाय सय्यदोऽपसर्तुमनिच्छन्नपि विपण्या निरगाव । को जानी- यानाम सय्यदः काभिर्भावनाभी रजनीमगमयदिति । परेचवितु पुरान्तरं कार्यवशात प्रति- टासुः सुमानः 'सय्यदामीरेभ्यो विविधामोटकाष्टनिर्मितपरिबईणचयं प्रदर्शय यथा तेवन्यतरत् तव्यमिति निश्चिनुयुस्ते' इति भार्याये समादिश्य श्रीनगरान्निर्ययौ तक्षकः । सायं च तस्यैव दिवसस्य शोभनवेतकन्चुकः क्षीमप्रालंबरत्तोष्णीपः सुभानस्य विपर्णी सय्यदः पुनः समायातवान् । अमीनया प्रदर्शितालेख्यपुस्तिकः प्रथमसंभाराज्ञामात्मनो ६ढीकृत्य मवत्या:स्वामिनः परोक्षं समायातोऽहमिति क्षमामभ्यार्थयत विपण्या निर्गमात्पूर्व विदेशीयः। आगम्यतां यथेच्छम्। निम्यमेव सस्कृता भविष्यन्ति श्रीमन्तोऽति मृदुगिराऽ. मीना प्रत्यभापत । प्रहृष्टः स्मिताननोऽपृच्छरसय्यदः 'मयाज्ञापितोपकरणजातघटनाविधि निरी-- शिनु ममायोपस्थिनिर्यदि भवत्यानुमन्यते तदुपश्तो भवेयम्' इति । हन्त तया कम्पित- शिरसानुमोदन प्रदत्ते तस्या दयनीयस्यारम्भः समभूकिल । तया हि । परेवुः पुनर्विपणि समुपस्थितः सय्यदस्तदनु च प्रतिदिनन् । सुभानस्यान्तरान्तरा गृहेऽनुपस्थिरया सय्यदा- मीनयोः परिचये धनीभूते न चिरान्मधुमासस्य मादकदिनेषु विहारोफ्रने तीष्टधनन्तरं यथाशु फरणमारोहति भूतले तथा हद्धमा तयोः सहसा समारोहदनुरागातरः ।। सोऽयमरः फेनचिदकल्पितव्यनिकरसलिलसेचनेनाप्यायमानो ढोऽभूत । तथा हि । एम्दा पनिटमपग्यममीनायाः सरिल इतस्ततो धावनस्वलदकस्माय सलिटेषु न्यपतत् । मुमानस्य कार्यवसाद्गृहेऽनुरस्थिती सायंगालीनममपाद्विवित नदीतटेऽमीनकाकिन्यसहाया संप्रान्ता प्रोधियोधराशत् । नक्षण एव नियटेरादेशावि धीरः सय्यदा पादचारी ·शरद्दलम् १२५ सम्प्राप तत्र । स च क्षणात्तटिन्यां संप्लुत्य बालं सलीलं सालिलादुत्तोल्य संक्षुब्धाया मातुः करे प्रन्यार्पयदपाहरच तदीयहृदयम् । तदारभ्य तावुभौ मियो गाढानुराग- अन्थिनारमानं निबद्धमिवापश्यताम् । सुभानश्चापरिमितकृतज्ञताभारविनतः सय्यदेनादिष्ट- सर्वोपकरणसंभारस्य मूल्यं भूरि न्यूनीकृतवान् । स विदेशीयस्तक्षकस्य गृहे कुटुम्यस्य पुरातनसुदिव पुरस्कृत: संभावितश्चाऽभूत् । हन्त साक्षान्मानुपरूपी भुजंगो निजगुमालये पोषितोऽभूदात्मनैवेति स्वोऽपि नाईि तक्षकगाविदग्धेन । कार्यवशानगरान्तरं मुहुमुहुनिर्गते पन्या सय्यदामीने प्रदोषोत्तां समगच्छेताम् । छचित्परिमहालनाम्नो निध्वंसितपुरातनमन्दिरस्य विजने पृष्टभाग मियः संसर्गादविच्छिलपरमानंदं प्रापतुः। कचिचश्मेशाहीसमाख्यस्य जलाशयस्य निर्झरपूरान्तिकमुपविष्टी शझरमर्मरेण सालिझानमृदु- कजपितानि सम्मिश्रयामासतुः । क्वचिन्मोगलसम्राटकालीनशालिमारप्रमदवनस्य विवि- तकोणे चिनारवृक्षस्याधः समुपविष्टौ पयःफेनासारच्छविविडम्विन्या विमलया जोत्स्नया द्विगुणीभूतमेमोडेको मन्दशीतसुरभिसमीरनुम्बिवाननौ निखिलं जगद्विस्मृत्य कतिपयहोरा अगमयताम् । कदाचिदरण्ये कापि द्विरेफशङ्कारभरमन्द्रस्वरामृतकगरासेचितश्रुती पिक- सारिकादिपत्रिण कलालाएं सह निजप्रेमालापैमधुरमधुरैन्नगायामिव । अधेकदा श्रीनगराप्रन्यासननिर्गमनमात्मनः सय्यदेन प्रेयस्यै निवेदितम् । छ यासी 'ति चिन्ताकुलाऽमीनाऽप्राक्षीत् । 'अस्मसम्राधिमारिभिराशतेन स्वदेशं निवर्तितव्यं मयेंदीनीमिति समुद्धत- शिराः प्रत्यवादीरसय्यदः । तरुण्याः करयुगलं निर्जीवमिवावलम्यंत पार्श्वयोः । निश्चला पाण्डुरा निःशब्दा क्षणमवाविष्टत साविनष्टं तधीपनं, उदाननं वक्रीभूत, तदीयलोचनयुग्म देदीप्यमानचरं सम्प्रति विलुप्ततेजः समभूत । 'मास्म गमः माणेश! मास्म गम' इति वरणस्य बाहुं रदं गृहीस्वान्धनयदमीना निल्द्धकण्ठी। सय्यदः---प्रिये ! न शस्य किलेदश्यां समवस्थायां नित्यमवस्थातुमानाम्याम् । अमीना-कयं त्वया विना जीवितुं शक्नुयाम् । इत्युक्तवन्यास्तस्या नैराश्यस्वरो नितरां तमतोपयत् । स०-नेप्यामि त्वां सह मया। इति तस्य वचनमार्ण्य रोमाजिताझ्यापादमस्तकं कम्पमानायष्टिपमानेनस्वरेण । अमीना-यालकी विसृज्य कयं सह बया गच्छेयं बत!। स.-प्रेयस्यावश्यमेवानुगन्तव्यो पलमः। संत्रासाकुट हदया विस्तारितलोचना क्षणं तूष्णीमवादिष्टतामीना । स- एत कययिनुमेात्र समाहृतासीर्मया। अमीना-अहो! मम पाटी! बाली! वाली!। इति दवाप्पमवादा हस्तपही संपीडयन्ती सरहदं पुनःशुनदरयश्चरायादमीना। -(अधीरतया) मज सार्ध मया नो चेद् हिम्माम्यां सहारविष्टस्त्र । अमीना न निरुत्तरा स्थितवती।

·कथामुकावली स०- अद्य रात्री प्रस्थास्ये। मया सहायानुमिच्छसि चेच्छादीपुरमामगा- मिमार्गस्य दक्षिणतो निवसतो वृद्धकृषीवलस्य काटकस्य कुटीरसमीपं मां प्रतीक्षस्वा- निशीयम् । तदन्तिकमेव नदीफूलस्पृशा पोतेन बारामुल्लाख्यग्रामाय प्रस्यास्यावहे । ततो मार्तण्डोदये च श्वः पाच्छादितयानेन पिण्डीनगरं यास्यावः । कृषिकः परिचितोऽपि मे न त्यामभिजानाति । अतस्तस्यैव कुट्या संमिलिप्यावः । वदाकर्ण्य मृणालपाण्डुरवदना निःशब्दा दोलायमानमनाः संत्रता संभ्रान्ता चावनतमुखी वस्थी सुभानस्य गेहिन्यमीना । अमीना ~ कतिपयदिनान्यनुमोदस्व मे परामर्दुम् । इत्यनुनीतोऽपि तया शिरस्कम्रेन स निराकरोदम्यर्थनं तस्याः । स०- अद्य रानावेव गन्तव्यं मया । श्रूयते हि यसैवरप्रान्तवर्तिप्रदेतो जनविप्लव समुपस्थितः। इत्यभिधाय स ध्यरमत्सहसा सा निजत्वरितनिर्गमस्यावश्यकतामवगच्छेदिति । अमीना--( बाप्पाकुललोचना कम्पमानस्वरा) प्राणेश्वर ! यदि मां परिहास्यसि कचित्तदा का वा दशा मे स्यात् । स चोत्तरमदत्त्वा तां गाढमालिन्य सरमसं मुहुर्मुहुस्तदीयं ताम्बूलरागरञ्जिताधर परिचुम्थ्य च कर्णेऽजपत् । नित्यं त्वयि स्नेहिप्यामि। लमेवाजीव मे प्रेयसी स्थास्यसि। अमीनाबादम्।रात्री निर्दिष्टस्थाने त्वां प्रतीक्षिप्ये। इनि निवेद्य कयास्यानाक्षणमहज्जुयरमत् । संझोभमरे कलकले सरित्स्नानघट- स्थानां विलासिनीनामिदानी विरते प्रदोपापगमादन्धकारो न चिराद् व्यवृम्भता संमुखीन- निकेतनदीपिकानां मन्दप्रकाशः प्रतिविम्बितो निरिण्या अम्भसि। अहग्ज:-"अय रजन्या सस्यां माविनः शिशुविरहस्य चिन्तनेन विदीर्णहृदयाऽमीना मम्जुलस्वरेण दोलागीति गायन्ती यालको शाययित्वा स्वकीयावश्यकवस्तुनि संचित्य भरि पनमलिसत् । ग्रीडाभरमन्यरा व्यज्ञापयत्सा पति सय्यदेन सह निजसौहादरम्भ, मौहार्द- स्यास्य विज़म्मण, तदनु परस्परयोगादानुरागम्, पर्यन्ते 'कामपरवशीभूता सय्यदमनुग- परन्ती क्षम्यतां यद्धाञ्जलिमन्दमागेयं, यालको च मे सयानमभिरक्ष्येतामि' ति सानुनयं सा पनि मार्यवन । समाले लेबने परिधाय नीलवर्णाम्वरं, फेशकलापस्य प्रयितरेणीद्वयान्ते मुर्गचत्राशगभरणे निपुगं निधाय, कारलम्वचितकुण्डलाम्यामलाय, प्रोवाच कन- कचन्द्रहारेण भूपायचा प्रचुरकाशनम्णमण्डितकापाठवा, चंदनानुलिप्तमानपानले. पर्धितलोचनप्रभा, मलियापुष्पमालायन्युरकन्धरा रत्तीकरणायाधरयुग्मस्य वामविशुद्धये टाटानिपग्रगापम्परममिता ताम्यूलपाठीमायादितवती।" 'अहो! दुगमागे दुष्टाया' इश्यम्यवादानाऽमेरिकादेशीया । पिरतवचनस्तरणः क्षगमा पितवान् । ततश्य- ·" . शरद्दसम्" अथ यावसा गृहान्प्रविष्टासते तावन्मुमानो मारान्तरानिवर्तते । परं परयुः प्रन्यागमेनामीनाया: संकल्पस्य न कोपि प्रतिरोधोऽभूत् । विरम्यमानापि सा प्रयक्षम धीरं यावाम मार्यायाः कल्पितपलायनमामानी निदादच्या गाई गृहीतोऽभूत् । ठदनु सावधान निःशब्दं शयनादुरयाय भर्तुरस्त्यानस्याघस्तात् स्वहस्तले निधाय जोपममीना गृहानिर्ययो । समिखाया अन्धतमसेऽलक्षिता कस्यचन शामरिकस्य वचनानुमारेण निर्दिष्टस्यलं प्रति पयामेव प्रतस्ये । म चिरात्र समागय म पोतो न वा सय्यदस्त- यालोक्यत । अनागमस्तस्याशुमशंपीति किर्तव्यप्रतिपत्तिमूहा क्षगं स्तम्मितगतिरि. वानिष्टतामीनातावदकस्माद 'अमीन ! अमीने ! पति वाली च विसृज्य परपुयानुरागपरवशीभूप कुतोऽघ व्य- भिचारपये पदं प्रक्षेप्नु प्रवृत्तासि । त्वं मुमानस्याभिमानिता गहिनी, तस्य समृद्धेयशसः प्रसिद्धेश्व फट स्वया मारल्येन परिमुक्तमेव । कथं व हृदयं न विदीर्यते मुशीलं नायम- शरण्यगर्भको घ परित्यजन्त्याः । मवितगीया भाविनी देवघटना । निवर्तस्व गेहं निवर्त. म्व शीघ यावत्व येवो न निपतनि पयुः करतले ।' "इत्यन्तःकरणेन प्रबोधितापि चिन्तावष्टम्म परिहाय काममोदाणुनाऽनस्पयोजनदूर घरभेन निर्दिष्टं :संकलस्थानं पद्धयां गन्तुं कृतनिश्चयाऽविवेकान्धा स्मरानुरा धूसर- स्टायया पाप्टरवृक्षविरोषपझ्क्या सुरचितोभयपाधैन मागंगकाकिनी पाचटन् । धचिन्संत्रस्ता प्रगादनिशब्दतया तमिस्रायाः, चिद्वेपमाना मूत्कारशब्देन पाप्टरपादपर- कम्पनसमीरम्य, स्वलसन्या रजनीकरवरविरोचितमध्यानं विलोकयन्ती कयंकयमप्या मान- मात् । अवयमेण पिळगाच्या अभिसारिकाया गस्या भवागितारोधाया रमगर्मग- मैम्वानायाः स्वकल्पितं सामयितुमुत्साहो द्विगुणीयभूव । चिस्रोतपमुलायमाना, अचित्तरारुमेपु स्वलन्ती, चिटवातानमम धसनावळं मोचयन्नी, चिद्गता घोचरन्ती, प्रस्यन्दिगटशीरानना पनिषष्टिोत्तरं कृषीवाटस्य कुटीरामानिदूर संग्राप । सावदस्मादतिमीपणा सहकदाशब्दं रोपाविष्टेत्र निशाचरीब सौदामिनी गर्जन्ती .समदेदीप्यत । अतिमयानरममावाते समुथिते पूगस्यूलबिन्दुमिचिनुमारब्ध भगवान् मघया । सत्याकाण्डं ससस्पटामदानादमेको निशालवृक्षः क्षोणीतले समपतन् । दिटया चामिमारिभयास्तस्याः पत पादपरयाधः सहसा समर्दनन मरणं पहियठ पर स्वलयापया दुमस्य प्रतकीरगंमाना जदीमूना सरममममुग्री सामाक्षिप्यत धरावले। "अधीनगरोपण्यानि दृषिमन्य कुटीरे चिरामप्यतः प्रेयी प्रतीक्षमाग: यिनयान पारत् प्राग्दिशो धूसरवर्गा रनता पार्टी । उदयति मरीचिमानिनि गगन. मुलासारामण्डले कमेग मन्दीमूने तिरोहिते य परराप्तइगपरसबष्टलेन निझरममें- रेगेश भूगलं पता चिनीक्षमाणः शीलस्य कयो दिशीयो भातः मेयम्या प्रतिशमगः इति रोपानामभिराप्य नद्याः पूर्व प्रायगरन । न चिराचार मुर्ग मुप्त एप पोरे प्रति पारामुडामामं सोत:मटिटगाया मन्दं मन्दसुमने मीना ·१२८ कथामुक्तावली पतितपादपस्य बृहन्डाखाया भयो मरणोन्मुसी स्थितास्ति । मुहुर्मुहुरामानमुग्थापयितुं प्रयतमानायास्तस्या भसावेदनाजनिताशेश उपःकालीनप्रशान्ततार्या स्फुटमनादि नेदीयसि क्षेत्रे प्रयस्यमानेन समायण क्षेत्रिणा ।क्षणादम्पती विसृज्य क्षेत्र यतो विस्तशब्दो निस्ससार तत्रोपेत्य झटिति जर्जरितशरीरममीनाया: सायास शाखाया अधस्ताविमोच्य जलबिन्दून् कतिपयांसस्या भूयितायाः पाण्डुरानने निषिच्य मृतप्रायां तां स्वकुटीर प्रावेशयतामारमध्वंसिनीमिमा वराकीम् ।" अन्न क्षणं विरते कथके 'कयं तातपादानां प्रवणपये कयेयं निपतिते ' ति दारिकयानुयुक्तोऽवशिष्वृत्तान्तस्तेन न्यवेदि । भहजुः - "कयम् ! सर्वमेव सरलमभूत् । सुभानेन स्वयमेव निवेदिता कथेयं पितृपादेभ्यश्चिराइबद्धसप्येभ्यः। परं न कृषीवलो न वा उभार्या ययोः कुब्याममीना समाश्रितासीत् स्वमेऽप्यतर्कयद्यदिय तक्षकस्य सुभानस्य गेहिनीति । चिदक्षोडकाष्टसंचयं तत्कार्यार्थमुपकल्पिवांस्तक्षकाय कृषिकोऽयम् । कतिपयदिनोत्तरं कार्यवशादभिगच्छता क्षेत्रिणा यदृच्छयाऽऽकस्मिकन्यतिकरमधिकृत्य सुभानस्य पुरः समास्यावेऽपि क्षताङ्गन्या योषितया स्वभार्यया भवितव्यमिति न संशयलेशोऽपि तस्य मनसि प्राविशत् । अथ व्यतीतेपु कतिपयमासेषु पुनः श्रीनगरं प्रतियास्यते कृषीवलस्य रत्नखचितकुण्डलद्वयं विक्रयार्थ समार्पयदमीना । क्षेत्रिणः दर्शितमात्रं सुभानाय कर्णावतंसयुम्मं स्वभार्याया इति तेन झटिति प्रत्यभिज्ञाय तस्यास्तादात्म्य वृत्तान्तश्च सर्वमवाबोधि कृषीवलतः। अस्मा -अपि सुभानेन पुनः प्रवेशिता सा गृहे ? भहजु-कुण्डले फ्रीत्वा सुभानो गेहिन्यै कामवशीभूताय प्रथम वुपितोऽपि देवविलसितादकलावितदेहापि क्षतदेहाशरण्येति गृहं निवर्तस्वेति कृषीवलमुखात संदेश प्रेपितवान् । तमाकर्ण्य सा निःशब्दा स्तम्भितेव धरणीतललग्नेव मूच्छितेव क्षणं स्थित्वा सोरस्ताहन तारस्वरं विलपितुमाघ । सकरुणं सान्त्वयितुं साग्रह भोजयितुं पता वृथा प्रयतितेऽपि दम्पतीम्यां मुहुर्मुहुरात्मानं नितरां निन्दन्ती रुदितान सा व्यरमत् । पर्यन्ते निराहारा शोकातिशयाकुला कुनिवेदनाभिभूतातिश्रान्ता लोचनसलिलप्रक्षालित- कपोलाऽनुतापाग्निना ददयामानाऽऽत्मानं भूतले निक्षिप्यानवरतस्रवद्वाप्पप्रवाहा निश्चला स्थितवती यानिशीयागमे क्षेत्रप्रयासक्रान्ती निद्रादेव्या गृहीती जायापती। ततश्चासदाधि- शारीरिकवेदनारमन्तारि फर्य कयमपि समुत्थाय कुटीरतो नि:शब्द निरगाव । पण्डानुतापवशीभूनायाः च्यापरित्यक्तस्वजनस्य दृष्टिपथादात्मानं , दूरीमर्तुमिच्छन्त्याः किं समभूदिति न कोऽप्यजानाद । यहुतियं कालं निजशिशुमियचिकीर्षया वामन्चेष्टुं प्रायततरां मुभानः परं प्रयानेषु सौंपु निष्फलीभूतेषु मैराश्याद् व्यजहासर्वाशां पुनर्दर्शनस्य पन्याः । माहुर्जनाश्च प्रतिदिनं वर्धमानानुतापाशनेरुपरामनायेव सरिसलिले तोपाटल्याप्रयया भाथ्य मति । "अवगतं स्पादिवानी भवायाः कुतः पितृपादः प्रतिबन्धोकारि दारिकाया भरमाया विहाराप यहिर्गमनस्पनि"।

·शरदलम् इन्यमियाय विरतबसि वरण गृहान्यागठा विदेशीया निरुत्तरा तस्या । वत्र मन्दिराद्वहिः स्थिताया बनीपाया टपयारयावां कयां मूकवितीहृदयेनापंयन्त्या विद्वलाननस्य पाण्डरता समवर्धनतराम् । करकन्यान्तिमपदं तीनयथितायास्तस्याः स्मृतिपटे जन्मान्तरोपात्तसंस्कारानुबन्धेनेवापरिमितशोचनीया स्मृतिपरम्परा व्यरचयत् । नेशलमिश्रितधूलिलितकपोला प्राचिरायेष्टुनिष्ठन्यप्यामध्यमेन निद्धफण्टा मलिन- कररहमान्तहरिद्रघूमरवर्गकारलापमा मनः सरमममाद। तनु परमनराश्यजन्यशी- कातिरेका सामिद्धमन्दरदितध्वनिनिन्नसार तस्मायदेशात। 'कुतः ! फिमेतत् ! को रोदितीन्युक्या याठिकाऽऽम्मा भ्रात्राऽमेरिकदेशीयया चानुगम्यमाना प्रति वातायनमधावत् । पापागकुहिमपदश्यां दही रय्यायां न कोऽप्याश्यत । नैदिन जीटमतरंगिगी विमनस्व निरानन्देवायवत् । काश्चन पोताः फल्टपनटेरिवतस्ततो विकागा निश्चलास्तस्युः । 'छ गाम्नदीयपुरागमहर्गति पावारनदेहलीमवलय- मानया वग्मयानुयुनः 'पस तत्र प्रयान्यसावि 'ति काचन च्छायामिगत तुहिना- वृतायां रजन्यामनन्दं प्रचलनीमगुल्या निर्दिशनीदहन्तुः । विभिसैरपसरन्या वनीपमाया दीनदीना कृतिर्निपुगं निरूपिता वा यया मरमसं वाहिताऽभास्तं दशरहल मित्र भिदुरा कमेग यावतिरादिताऽभूत् । "अहो वैटसग्यं प्रथमारामस्यात्र ठस्या दीनायाः। तया दिन पितृगदानां स्वर्ग- गमनदिनादारभ्यर शुनीर शिवपनीयाऽऽवयोस्नयोवीनिर्विनकदिनस्याप्यनुपस्थिति प्रत्यहमामातरानिशं गृहाइक्षिः पितास्येाऽभिरक्षितुमिवानाम्"। इत्यहनुहागताये व्यज्ञापपत् । न मा केनापि संभाषते न भेऽपि वास्ति परिचितलस्या' सदयमगदद। 'अतिगभीरस्वमादया किचन स्पागोचरं भुवनमानीयमधिष्टितं स्यादिति दार्शनिक इवाभिधाय दारिमया कुशिरेगीयुम्नं समन करपडवेन परामृश्य शीठ- तीक्ष्णवातपरिदरगाय चातायनं विदितवानहरतुः। ६ ६ ६ ६ ६ ६ समाले कयामुलाली, ·. SANSKRIT WORKS By Paodita Kshama Row 1. SATYAGRAHA GITA: Published by Maisonneure, Paris, Price Rs. 2/8. "Its fluent, polished Sanskrit at once rivets the interest of readers with its style and subject matter" -The French Rcritur. “Every school should have this as one of the text-books and every student study it with as much enthusiasm as he would any other great work." Chitramaya Jagat. 2. UTTAR SATYAGRAHA GITA: With English Translation. Price Rs. 6/12. "The author's mastery is truly remarkable, for the language never flags and is never flaccid" -The Times of India. * This poern has all the characteristics of a great epic ..." -Bharat Jyoti. 3. KATHAPANCHAKAM: Price Re 1,-. "The author's gift in the depiction of pathetic stories is remarkable" -The Hindu, Madras. 4. VICINITRA PARISHAD YATRA : Price 12 as. - Her personal experiences at the Trivandrum Session (1938) of the All India Oriental Conference 5. SHANKARA-JEEVANAKHYANAM: Price Rs 21-. "The style has terseness, force and precision worthy of a classical writer." -The Hindu, Aledras. "The description of Simla reminds one of the Sunderkanda of the Ramayana." - Journal of the Bombey Umirosity. 6. MIRA LAHARI Price Rs. 1/4. * This poem can well compare with some of the masterpieces in classical Sanskrit." -P. E. N. Journcl. "A source of great inspiration for the younger generation...." -Songwrth the Research Institutiork. 7. SRI TUKARANI CHARITRAM: With English Translation Price Rs. 5/- Foreign $ 2.50 or 10 sh. "Pandita Ros has done a service to literature by writing the sint's life in Sans tit The book which is written with great parity is worth bours of careful study. ..." - Storchlight, Paire.

·* The whole work has been done in an admirable manner and the finale is excellent...' --The Indian Express, Madres “ The poem possesses clarity, brevity and sweetness, the three qualities named by Sanskrit Thetoricians necessary for good poetry. -The Evening News, Bombay. "The style is admirably suited to the theme." - The Hindu, Madras. 8. SRI RAMDAS CHARITAM: Sanskrit Text with English translation 1953. Price Rs. 5/- One has to read it religiously, devotionally, and imaginatively, to appreciate the scenes and incidents and the various human relations depicted-mother, son, brother, Guru, disciple, etc." -Prerana, Bombay. " It speaks volumes for the great powers of the poetess that within such a short space of time she has brought out another Mahakavya in 13 cantos, following the incantation "Shri Rama Jaya Rama Jaya Jaya Rain' first, invoked by the great sage Vishvamitra." --Bharal Jyoli. 9. GRAMAJYOTI: Price Re. 1/- "A collection of three short stories in verse depicting Gujarat villagers' self-sacrifice during the national struggle for Independence." 10. KATHA MUKTAVALI: Price Rs. 4/8, A collection of fifteen short stories with a foren ord by Sardar K M. Panikkar. N. M. TRIPATHI LTD., PRINCESS STREET ITVA BOOKSELLERS-PUBLISHERS BOMBAY - 2