·No text on this page.

·ньң (4-18

·No text on this page.

·ACCM 289
THE
ISAVASYA UPANISHAD
WITH SRI SANKARA'S COMMENTARY
D
1
ATILYATUA T'RAKASTLA KARYALAYA
HIOLKNARSIPI'R
Q126 26 A
F 31

·No text on this page.

·MANAGER
THE UPANISHADS
WITH
2 5 JUN 19
SRI SANKARA'S COMMENTARY
श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता उपनिषदः
THE ACADEMY OF SANSKNIT RESEARCH
MELKOTE-371431.
(KARNATAKA STATE)

·मूलाविद्यानिरासः अथवा श्रीशङ्करहृदयम् प्रणेता-- य. सुब्रह्मण्यशर्मा विदुषामभिप्रायाः १. शतद्वयं वर्षाणां इंग्विचारपूर्णों वेदान्तप्रकरणनिबन्धः म भारतीग्रन्थरत्नकोशागारं नोज्वलं चकारेति मन्ये । लिपिरपि भवतां प्रस गभीरा च · विचारचातुरी च भगवत्पादानां भाष्यकृतां लिपेः स्मारया -महामहोपाध्यायानां नानादर्शनपरमाचार्याणां तर्क पञ्चननदेवशर्मणां, वाराणसी अवस्थानितयनिरूपणप्रक्रियाया वेदान्ताश्रनिर्धारणे प्राध प्रदय सर्वाविद्याकलकरहितं निष्प्रपञ्च यदद्वितीयात्मतत्त्वं तत्पूणानुभारं वेद्यमित्यागमानुरोधिमिर्विविधैयुक्तिमिर्निविचिकित्समवधारितमस्मिन । नया प्रकाशिते ग्रन्थे" ---ब्रह्मश्री विठ्ठलशास्त्रिणां वेदान्तशिरोमण वेदान्तविशारदविद्यावाचस्पतीत्यादिबिरुदांकितानां, बंगळूरुनगरीत ३. " पात्रात्यपौरस्त्येत्युभयविधतत्वशास्त्रेऽपि कृतपरिश्रम भवतां भगवत्पादाचार्यामिमततत्त्वप्रसारार्थ ये गीर्वाणवाण्या अन्धनिम प्रयत्नास्ते अतीव श्लाघ्याः । -विदुषां नागेशशास्त्रिणां, धारवाडस्थसंस्कृनपाठशाल " निष्पक्षपाततथा पूर्वपक्षोपन्याम' नवनवोन्मेषशालय प्रदर्शनपरिपाटी स्वपक्षोपपादने प्रोढिश्च श्लाध्यतमा विराजते ।। ---ब्रह्मश्री वेङ्कटेशशास्त्रिणां, वेदान्तशिरोमणीनां, कोलाग्नगर अ ध्या में प्रकाश का यो ल य : , बंगळू रु सि टी

·THE ISĀVĀSYA UPANISHAD
WITH
SRIS
SRI SANKARA'S COMMENTARY
NKAR.
Edited by
Y, SUBRAHMANYA SARMA
AUTHOR OF MULAX EXYNIRASA"
LIBRARY
'ENTadhunt
ईशावास्योपनिषत्
श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता
य. सुब्रह्मण्य शर्मणा
संशोषिता भाष्यटिप्पणेन समलंकृता च
वेगळूरुनगरें
अध्यात्मप्रकाशकार्यालये
प्राकाश्यं नीता
शका ब्दाः १८५३
mamm--
1431

·ग्रन्थविभागानुक्रमः १. सामान्योपक्रमणिका [आंग्लभाषामयी] २. प्रस्तावना ३. विषयानुक्रमणिका ४. सङ्केताक्षरविवरणम् ५. अशुद्धिशोधनम् ६. उपनिषत् सभाष्या ७. उपनिषत्सारः ८. उपनिषन्मूलम् [माध्यन्दिनपाठः] ९. परिशिष्टम् १०. मन्त्रानुक्रमणिका ११. भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची १२. प्रमाणवाक्यानां मूलग्रन्थानुक्रमः (६) ( ७) (९) (१०) १-३१ ३२-३३ ३४-३९ ४०-१२ ४१-४६ ४७-४८ ACADEMY OF SAI SKAIT RESEARCH MEL ELIBRARY Son- Acc. No.....09 Date ·गी.भा. जे.सू. संकेताक्षराणां विवरणम् अष्टेकरकंपेनीप्रकाशितपुस्तके पाठान्तरम् आ. आनन्दाश्रमप्रकाशितपुस्तके पाठान्तरम् उ.सा.प. उपदेशसाहस्री पद्यबन्धः क. कठोपनिषत् गी. भगवद्गीता भगवद्गीताभाष्यम् छान्दोग्योपनिषत् जैमिनीयपूर्वमीमांसासूत्राणिः तै. तैत्तिरीयोपनिषत् तैत्तिरीयभाष्यम् प्र.भा. प्रश्नोपनिषद्भाष्यम् बृ. बृहदारण्यकोपनिषत् बृ.भा. बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम् महा.नारा. महानारायणोपनिषत् मुं.भा. मुण्डकोपनिषद्भाष्यम् मो. मोक्षधर्मः विष्णुपुराणम् वाणीविलासमुद्रालयप्रकाशितपुस्तके पाठान्तरम् शत. शतपथब्राह्मणम् तै.भा. वि.पु. शा.भा. शाबरं भाष्यम् श्वेताश्वतरोपनिषत् ---

·अशुद्धिशोधनम्
पृष्ठे
पंक्ती
२
सूत्रपर्यन्तं
१०
६
२५
१४
स्थाने पठितव्यं
सूत्रर्यन्तं
इत्येदन्यै इत्येदन्त्य
इति (८) इति (७)
मुखं
मुख
प्रार्थयति प्रार्थयते
असमाहिन असमाहित
विरोधा विरोधा
अव्यकृतोपासनया अव्याकृतोपासनया
वलेन
बलेन
१८
३३
"
सूचना-दर्शनमात्रेण सुबोधस्य मुद्रणस्खालिल्यस्य नैवात्र निर्देश:
कृतः । प्रमादादिदोषहेतोः समुपजातानामशुद्धीनां प्रबोधनेनानुगृहन्तु बुधा
यथा तन्मार्जनाय यतिष्यते द्वितीयावृत्ताविति प्रार्थना ॥

·GENERAL PREFACE The present edition of Sri Shankaracharya's Upanishad-Bhashyas, is intended for readers who wish to have at a moderate price the plain text of Shankara's works unencumbered by commentaries and sub-commentaries but provided with such aids to study as a beginner is likely to need in appreciating the original. Every volume of the series has been provided with an Introduction, Short Notes on points of special interest References to parallel passages in the other works of the great Acharya, a Summary of the Upanishad, and an Index. It is hoped that the systematic division of thetext into paragraphs with indication of important various readings, the tracing of quotations to their originals, and the close attention paid to typographical details will all combine to make this edition specially convenient for the earnest reader. Publisher ·प्रस्तावना शुक्लयजुर्वेदस्य काण्वमाध्यन्दिनभेदेन द्वे शाखे सुप्रसिद्धे। तत्र काण्वपाठमनुरुध्यैव भगवत्पादैरीशावास्योपनिषदो भाष्यं निर- मायि । सेयं संहितायाश्चत्वारिंशेऽध्याये समुपलभ्यमानत्वात् संहितोपनिषद्” इत्यप्यभिधीयते क्वचित् ॥ कर्मकाण्डस्यान्तिमभागे पठितत्वादस्या उपनिषदः कर्मसं- बन्धिज्ञानमेवात्र प्रतिपाद्यमिति, अस्या एकादशतमे मन्त्रे परमार्थ- ज्ञानकर्मणोः समुच्चय एव विषित्सित इति, चतुर्दशे मन्त्रे परि- णामवादः सूचित इति च केचिद् भाष्यकारा मेनिरे भर्तृ- प्रपञ्चभास्कराचार्यप्रभृत्यः । भगवत्पादाः पुनः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणं वैदिक धर्मद्वयविभागं सूचयित्वा, अकर्मशेषस्यात्मनो याथात्म्य प्रकाशनायैव प्राधान्येन प्रवृत्तेयमुपनिषदिति प्रदर्शयन्ति ।। अत्र संक्षेपेण सूचितस्य विद्याविद्याविभागस्य सविस्तरं बृह- दारण्यके प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् तत्रैव वेदान्तसिद्धान्तः सपरि- करं अध्यवसेयो मुमुक्षुभिरिति अध्यात्मप्रकाशकार्यालये, अध्यात्मप्रकाशकार्यालये, माघ कृष्ण २ सुधियामनुचर: य. सुब्रह्मण्यशर्मा

·भाष्ये विशेषविषयाः
पृष्ठे
उपनिषद आत्मयाथात्म्यप्रकाशकत्वम्
आत्मविदो ज्ञाननिष्ठायामधिकारः
२
३
अज्ञस्य कर्मनिष्ठा
६
निष्ठाद्वयविभागे युक्तिः
अविद्वान् नित्यसंसारभागी
७
आत्मयाथात्म्यम्
८
११
१४
.
१५
आत्मविज्ञानफलम्
आत्मयाथात्म्योपसंहारः
ज्ञानकर्मसमुच्चयमन्त्रसंबन्धः
अविद्वदादिनिन्दा
ज्ञानकर्मणोरवान्तरफलभेदः
ज्ञानकर्मसमुच्चयः
व्याकृताव्याकृतोपासनयोः प्रत्येक निन्दा
१७
१२
२०
२१

·। ८ ।
पृष्ठ
२२
२३
व्याकृताव्याकृतोपासनयोरवान्तरफलमेदः
व्याकृताव्याकृतोपासनासमुच्चयः
समुच्चयानुष्ठातुर्मार्गयाचना
समुच्चये विचारः
२४
२९

·*ॐ* श्रीमच्छाङ्करभाष्यसंयुता ईशावास्योपनिषत् - mine- ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं । पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय । पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्ति ॥ . अथ भाष्यावतरणिका ईशावास्यम्' इत्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्ताः, तेषां अकर्मशेषस्यात्मनो* याथात्म्यप्रकाशकत्वात् । याथात्म्यं चात्मनः शुद्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्यत्वाशरीरत्वसर्वगतत्वादि वक्ष्यमाणम् (७, ८)। तच्च कर्मणा विरुध्यत इति युक्त एवैषां कर्मस्वविनि- योगः । न ह्येवलक्षणमात्मनो याथात्म्यं उत्पाद्य, विकार्य, *. कर्मशेष आत्मा कर्तृत्वभोक्तृत्वादियुक्तः, जन्मान्तरलोकान्तर- सम्बन्धी कर्मकाण्डेऽधिगतः; तद्भिन अकर्मशेषः ॥ +. सू. भा. १-१-४; बृ. भा. ३-३ -१; तै. भा. १-१२. उत्पाद्यं घटादिवत् , विकार्य दध्यादिवत् . आप्यं ग्रामादिवत् , संस्कार्य आदर्शादिवत् ॥

·उपनिषद आत्मयाथ.म्यप्रकाशकत्वम आप्यं, संस्कार्य, कर्तृभोक्तृरूपं वा; येन कर्मशेषता म्यात् । सर्वासामुपनिषदां आत्मयाथात्म्यनिरूपणेनैवोपक्षयात, गीतानां मोक्षधर्माणां चैपरत्वात् । तस्मात्, आत्मनोऽनेकत्वकर्तृत्व- भोक्तृत्वादि चाशुद्धत्वपापविद्धत्तादि चोपादाय लोकबुद्धिसिद्धं कर्माणि विहितानि । यो हि कर्मफलेनार्थी दृष्टेन ब्रह्मवर्चसादिना अदृष्टेन स्वर्गादिना च 'द्विजातिरहं न काणत्वकुब्जत्वाचनधि- कारप्रयोजकधर्मवान्' इत्यात्मानं मन्यते सोऽधिक्रियते कम्विति ाधिकारविदो वदन्ति ।। तस्मादेते मन्त्रा आत्मनो याथात्म्यप्रकाशनेन आत्मविषय स्वाभाविकमज्ञानं निवर्तयन्तः, शोकमोहादिसंसारधर्मविच्छित्ति- साधनमात्मैकत्वादिविज्ञानं उत्पादयन्तीति. एवमुक्ताधिकार्यभि धेयसंबन्धप्रयोजनान् $ मन्त्रान् संक्षेपतो व्याख्यास्यामः !! *. 'काणत्वकुणित्वाद्य०' (इति वा. पुस्तके )। + शा. भा. जै. सू. ६-१-२५ तमसूत्रादारभ्य ४२ तमसूत्रपन्न द्रष्टव्यम् ॥ t. 'स्वाभाविककर्मविज्ञान'(इति वा. अ. पुस्तको): म्वाभाविक अविचारदशायां स्वभावसिद्धम् ॥ 8. आत्मयाथात्म्यमभिधेयम् , कर्मकाण्डनागतार्थत्वं संबन्धः, शोक भोहादिविच्छित्तिः प्रयोजनं, तत्कामोऽधिकारीति विशिष्टाधिकार्यादिमत्रत मन्त्राणाम् ॥

·आत्मविदो ज्ञाननिष्ठायामधिकारः अथोपनिषत् ईशावास्यामिद सर्व यत्किंच जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ ३ ॥ [इदं यत्किं च जगत्या जगन्, (तत्) सर्व ईशावास्यम । तेन त्यक्तेन (आत्मानं) भुजीथाः । कस्य स्विद धनं मा गृधः ॥] ईशावास्यमिति । ईशा-ईष्टेः इति ईट. तेन ईशा । ईशिता परमेश्वरः परमात्मा सर्वस्य । स हि सर्वमीष्टे सर्वजन्तूना- मात्मा सन् प्रत्यगात्मतया । तेन म्वेन रूपेणात्मना ईशा वास्य- आच्छादनीयम् । किम् ? इदं सर्व यत्किं च-- यत्किचित् जगत्यां-- पृथिव्यां जगत् तत् सर्वम् । स्वेनात्मना ईशेन प्रत्य- गात्मतया — अहमेवेदं सर्वम्' इति परमार्थसत्यरूपेण अनृतमिदं सर्व चराचरं आच्छादनीयं परमात्मनाई । यथा चन्दनागर्वादे- रुदकादिसंबन्धजक्लेदादिजं औपाधिकं द्रौर्गन्ध्यं तत्स्वरूपनिघर्ष- णेनाच्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकेन गन्धेन, तद्वदेव हि स्वात्मन्यध्यस्तं *. ईश-ऐश्वर्य इति धातोः विपि रूपमीडिति ॥ 1. वस-आच्छादने; ऋहलोमेदिति ण्यत्प्रत्यय इति भावः ॥ .. तै. भा. १-६. 5. गी. भा. १५-२२; १५-१७.

·जन्मशिनायाधिक स्वाभाविकं कर्तृत्वभौक्तृत्वादिलाणं जगन - दैतरूपं जगत्यां-- पृथिव्यां। 'जगत्याम्' इत्युपलक्षणा त्यात सर्वगव नामरूपकारख्य विकारजातं परमार्थसत्यात्मभावनया स्यन म्यान् । एवमीश्वरात्म भावनया युक्तन्य पुत्राथपणात्रयनन्याग । एकाधिकारो न कर्मसु ।। तेन त्यक्तेन- त्यागनेत्यर्थः । न स्यको मृतः पुत्रो भृत्यो वा आत्मसंबन्धिताया अभावादात्मानं पालयति ; अत- म्त्यागेनेत्ययमेवार्थः । भुजीथा. पालथा. ।। एवं त्यक्तषणम्त्वं मा गृधः--गृधि आकाहां मा कार्धिन विषयाम् । कस्य म्विद् धन -- कम्यांचन परम्य म्वम्य वा धनं मा कालीरित्यर्थः । “म्वित्' इत्यनर्थ को निपातः ।। अथवा--मा गृधः । कस्मात् ! 'कम्य स्विद्धनम् !' इत्याक्षेपार्थः । न कम्य- चिद्धनमस्ति यद् गृध्येत । 'आतंविदं सर्वम्' इतीश्वरभावनया सर्व त्यक्तम् । अत आत्मन एवेदं सर्व, आत्मैव च सर्वम् । अनो मिथ्याविषया गृधिं मा कार्षीरित्यर्थः ।। एवमात्मविद. पुत्राधेषणात्रयसन्यासेन आत्मज्ञाननिष्ठतया आत्मा रक्षितव्य इत्येष वेदार्थः । अथतरम्य अनात्मज्ञतया आत्मग्रणाशक्तम्य इदमुपदिशति मन्त्रः -- , #. पुषणा, वितषण, लोकपत्यषणात्रयमः . 3--१, छा.-२५-१.

·अज्ञस्य कर्मनिष्ठा कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतः समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥ [इह कर्माणि कुर्वन्नेव शतं समा: जिजीविषेत् । एवं त्वयि नरे इतो नान्यथा अस्ति, (येग) कर्म न लिप्यते ॥] कुर्वन्नेवेति । कुर्वन्नेव-निवर्तयन्नेव इह कर्माणि -- अग्नि- होत्रादीनि जिजीविषेत् - जीवितुमिच्छेत् शतं -- शतसङ्ख्याकाः समाः--संवत्सरान् । तावद्धि पुरुषस्य परमायुर्निरूपितम् । तथा च प्राप्तानुवादेनो 'यज्जिजीविषेच्छतं वर्षाणि, तत् कुर्वन्नेव कर्माणि' इत्येतद्विधीयते ॥ एवं- एवंप्रकारेण त्वयि-- जिजीविषति नरे -- नरमात्राभि मानिनि इतः-- एतस्मात् अमिहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वतो वर्तमानात प्रकारात्, अन्यथा-- प्रकारान्तरं नास्ति, येन प्रकारेण अशुभ कर्म न लिप्यते-- कर्मणा न लिप्यसे इत्यर्थः । अतः शास्त्रविहितानि कर्माण्यमिहोत्रादीनि कुर्वन्नेव जिजीविषेत् ॥ * ते. भा. २-३. +. शतं समा जिजीविषदिति न विधीयते, प्राप्तत्वात् । कुर्वन्नेवेति तु विधीयते ॥ *. प्रत्यवायजनकत्वादिलक्षणम् ॥

·६ निघालविभाग गुक्तिः कथं पुनरिदमवगम्यते पूर्वेण मन्त्रेण संन्यासिनो ज्ञान- निष्ठोक्ता, द्वितीयेन तदशक्तस्य, कर्मनिष्ठान ? उच्यते । ज्ञान- कर्मणोविरोध पर्वतवदकम्प्यं यथोक्तं न म्मरमि किम् ? इहा प्युक्तम् -- “यो हि जिजीविषेत् स कर्माणि कुर्वन्नवनि ।" "ईशा वास्यमिदं सर्व, तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कम्य स्विद्धनम् ” इति च । “न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्वीतारण्य मियादिति च पदं ; ततो न पुनरियात् ।।"।।) इति संन्यास शासनात् । उभयोः फलभेदं च वक्ष्यति । "इमो द्वादेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः क्रियापथश्चव पुरस्तात् संन्यास- श्चोत्तरेण निवृत्तिमार्गेण एषणात्रयम्य त्यागः । तयोः संन्यासपथ एवातिरेचयति" (8) "न्यास एवात्यरे चयत्" (महा. नाग. २१-२) इति च तैत्तिरीयके। "द्वाविमावथ पन्थानी यत्र वेदा. प्रति- ष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तश्चई विभाषितः ।" ( मो. २४१-६) इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितमुक्तं व्यासेन वेदाचार्येण भगवता । विभागं चानयोर्दर्शयिष्यामः ।। *. अनेकत्वकर्तृत्वादिलोकयुद्धिमिद्धमुपादाय कर्माणि विहितानि, एक- वाकर्तृत्वादिज्ञापनार्थ ईशावास्यमित्यादिमन्त्रा' प्रवृमा दन्युक्त संबन्ध- ग्रन्थे ॥ t. 'कर्म कुर्वन्' (आ.) + 'को मोह. कः शोक' इति विद्यापलं दशम, तत पर कर्मफलं च वक्ष्यति ॥ 8. 'निवृत्तौ च विभावितः' इति भुम्मापुरीमद्रितग्रन्थ ॥

·अविद्वान् नित्यसंसारभागी ७ अथेदानीमविद्वन्निन्दार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः। . तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥ [(ये) अन्धेन नमसा आवृताः, ते असुर्या नाम लोकाः । तान, ग्रे के च आत्महनो जनाः ते प्रत्य अभिगच्छन्ति ॥] असुर्या इति । असुर्याः-परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽ- प्यसुराः, तेषां च स्वभूता लोका असुर्या नाम । नामशब्दोऽन- थको निपातः । ते लोकाः -- कर्मफलानि, लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्ते इति जन्मानि । अन्धेन अदर्शनात्मकेन अज्ञानेन तमसा आवृताः - आच्छादिताः । तान् स्थावरान्तान्* प्रेत्य - त्यक्त्वेम देहं अभिगच्छन्ति यथा कर्म यथा श्रुतम्" (क. ३-२-७) । ये के च आत्महनः -- आत्मानं नन्तीत्यात्महनः । के ते! जना:- येऽविद्वांसः। । कथं ते आत्मानं नित्यं हिंसन्ति ? अविद्यादोषण । *. उपासनापूर्वकं धर्माख्यं कर्म देवलोकादिब्रह्मलोकान्तप्राप्तिफलं केवलं पितृलोकादिप्राप्तिफलं, अधर्ममिश्रितं मनुष्यत्वप्राप्तिफलं, अधर्म संज्ञकमुपचीयमानं स्थावरान्तप्राप्तिफलम् । तदेवं ब्रह्मादिस्थावरान्तफलं कम ॥ +. अविद्वत्त्वमेव जन्मकारणमिति जनशब्देन सूचितमिति भावः ॥

·आत्मयाथाम्यम विद्यमानस्यात्मनस्तिरस्करणात् । विद्यमानम्य आत्मनो यत्कार्य फलं अजरामरत्वादिसंवेदनलक्षणं," तद् हनम्येव तिरोभूतं भव- तीति प्राकृता अविद्वांसो जना आत्महन इत्युच्यन्ते । तेन यात्म- हननदोषेण संसरन्ति ते ॥ यस्यात्मनो हननादविद्वांसः संसन्ति, तद्विपर्ययेण विद्वांसो मुच्यन्तेऽनात्महनः, तत्कीदृशमात्मतत्त्वमिति? उच्यते-- अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनबेवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् । तद्वावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥ ['तद अनेजा, एकं, मनमो जवीयः । एनन, देवाः न आनुवन , पूर्वमर्षत् । तिष्ठत् (सत्) धावतोऽन्यान, अत्यति । स्मन (पति) मातरिश्वा अपः दधाति ॥] अनेजदिति । अनेजत् -- न एजत् । 'एज कम्पने'; कम्पनं चलनं स्वावस्थाप्रच्युतिः, तद्वर्जितम् । सर्वदा एकरूपमित्यर्थः । तच्च एकं सर्वभूतेषु। । मनस' -- संकल्पादिलक्षणात् जवीयः - जववत्तरम् । कथं विरुद्धमुच्यते 'ध्रुवं निश्चलमिदं, मनसो जवीय' इति च ! नैष दोषः, निरुपाध्युपाधिमत्त्वेनोपपत्तेः । *. 'संवेदनादि' (वा.) t. षठी मन्त्री द्रष्टव्यः; गी. १३-२७: क.२-२-९.

·आत्मयाथात्म्यम् तत्र निरुपाधिकेन स्वेन रूपेणोच्यते 'अनेजदेकम्' इति ; मन- सोऽन्तःकरणस्य संकल्पविकल्पलक्षणस्योपाधे:* अनुवर्तनात् इह देहस्थम्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरगमनी संकल्पेन क्षणमात्राद्भवती- त्यता मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् ; तस्मिन् मनसि ब्रह्म- लोकादीन् द्रुतं गच्छति सति प्रथमप्राप्त इवात्मचैतन्याभासो गृह्यते, अतो 'मनसो जवीय' इत्याह ॥ नैनद् देवा - द्योतनाद्देवाः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि एनत्- प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन् -- न प्राप्तवन्तः । तेभ्यो मनो जवीयः । मनोव्यापारव्यवहितत्वादाभासमात्रमप्यात्मनो नैव देवानां विषयी- भवति ; यस्मात् जवनान्मनसोऽपि पूर्व अर्षत् -- पूर्वमेव गतं, व्योमवद्यापित्वात् ॥ सर्वव्यापि तदात्मतत्त्वं सर्वसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरुपाधि- केन स्वरूपेण अविक्रियमेव सत् , उपाधिकृताः सर्वाः संसार- विक्रिया अनुभवतीव अविवेकिनां मूढानां अनेकमिव च प्रति- देहं प्रत्यवभासते इत्येतदाह - तद् धावतः -- द्रुतं गच्छतः *. अवच्छेद्यवस्तुन्यनन्तःप्रविष्ट एव यो व्यावर्तयति स उपाधिः ।। 1. 'ब्रह्मलोकादिदूरस्थसंकल्पनं क्षणमात्राद्भवति' (वा.) #. कर्तृत्वभोक्तृत्वादियुतो जलसूर्यकादिवत्कल्पितरूपो जीवात्मा चैतन्याभासः ॥ छा.६-३-२ : प्र. भा. ४-९. 8. ते. भा. २-३. ४. ऋषी गतौ इति धातोः ॥ **. गी. भा. १३-१४, १६. .

·अन्यान् - आत्मविलक्षणान् “ मनोवागिन्द्रियप्रभृतीन् अन्येति -- अतीत्य गच्छतीव । इवार्थ स्वयमेव दर्शयति - तिष्ठदिति । स्वयमविक्रय एव सदित्यर्थः ।। तस्मिन् -- आत्मतत्त्वे सति नित्यचनन्यम्वभाव मातरिश्वा मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः । सर्वप्राणि- भृत्रियात्मको यदाश्रयाणि कार्यकग्णजातानि, यम्मिन ओतानि प्रोतानि च, यत् सूत्रसंशको सर्वम्य जगतो विधारयितृ. स मातरिश्वा, अपः - कर्माणि प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अम्यादित्य पर्जन्यादीनां ज्वलनदहनप्रकाशाभिवर्षणादिलक्षणानि दधाति - विभजतीत्यर्थः, धारयतीति वा; भीषाम्माद्वानः पर्वत" (ते. २-८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । सर्वा हि कार्यकरणविक्रिया नित्य- चैतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सत्येन भवन्तीत्यर्थः ।। न मन्त्राणां जामितास्तीतिः पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थं पुनराह . तदेजति तन्नजति तदूरे तद्वन्तिके। ^ *. विषयभूतान, जडात्मकान् ॥ t. कर्माण्यमिहोत्रादीनि सोमाज्यपयःप्रभृतिद्रवद्रगव्यपाश्रयाणीत्यतः कमाण्यप इत्युच्यन्ते वेदे तत्र तत्र; बृ. भा. ५-५-१. 8. जामिता - सादृश्यं, एकरूपा द्वि:क्रिया, पुनरिक्तदोष इति यावत् ॥ शा. भा. ज. सू. १०-८-६३. .

·आत्मयाथात्म्यम् : तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः [नद एजति, तन्नेजति ; तद् दूरे, नदु अन्तिके ; नद् अस्य सर्वस्य अन्तः, तदु अस्य सर्वस्य बाह्यतः ॥ तदेजतीति । तद् - आत्मतत्त्वं यत् प्रकृतं एजति चलति;" तदेव च नैजति--स्वतो नैव चलति । स्वतोऽचलमेव सत् चलती- वेत्यर्थः ॥ किं च तद्दरे वर्षकोटिशतैरप्यविदुषामप्राप्यत्वाद् दृरे इव । तद् - उ अन्तिके - समीपेऽत्यन्तमेव विदुषां. आत्मत्वात् । न केवलं दूरे अन्तिके च, तद् अन्तः - अभ्यन्तरे अस्य सर्वस्य; 'य आत्मा सर्वान्तरः" इति श्रुतेः (बृ. ३.-४- १) । अन्य सर्वस्य-- जगतो नामरूपक्रियात्मकस्य । तद् उ सर्वस्यास्य बाह्यतः, कत्वात् आकाशवत् ; निरतिशयसूक्ष्मत्वाद् अन्तः; "प्रज्ञान- धन एव" (बृ. ४-६-१३) इति शासनान् निरन्तरं च ।। यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते व्याप- * उपाधिचलनेन चलतीव ।। t. मुं. भा. ३-१-७. 1. अतीन्द्रियत्वात् ॥ 8. अखण्डकरसस्य विच्छेदानुपपत्तः ॥

·१२ भ मावा नफल्म [यस्तु सर्वाणि भूतानि मगच अनुमान, सीए न आन्मान (अनुपश्यति), (स) ततो न वि गुप्मने ।। यस्तु । यः- परिवाद मुमुक्षः मर्वाणि भूतानि --अन्यक्ता- दीनि स्थावरान्तानि आत्मन्येव अनुपश्यनि आत्मन्यतिरिक्तानि न पश्यतीत्यर्थः । सर्वभूनपु तवैव च आत्मान - तेषामपि भूतानां स्वमात्मानं आत्मत्वेन 'यथा अन्य देहम्य कार्यकरणसबातम्य आत्मा अहं सर्वप्रत्ययसाविभृतश्चतयिनाः केवलो निर्गुणः, अनेनैव स्वरूपेण अव्यक्तादीनां स्थावरान्ताना अहमेव आत्मा' इति सर्व- भूतेषु चात्मानं निर्विशेषं यम्त्वनुपश्यति, मः ततः - तम्मादेव दर्शनात् न विजुगुप्सते - विजुगुप्मां घृणां न करोति ।। प्राप्तस्यैव अनुवादोऽयम् । सर्वा हि धृणा' आत्मनोऽन्यद् दुष्टं पश्यतो भवति; आत्मानमेव अत्यन्तविशुद्ध निरन्तरं पश्यतो न घृणानिमित्तमर्थान्तरमस्तीति प्राप्तमेव । नतो न विजुगुप्सत इति ।। ६. एषणात्यागिनी निरभिमानिन एवं मुविज्ञ नमुदतीत्यन आइ- पारेवाडिति ॥ t. अस्य नामरूपकर्मात्मना व्याकृतस्य प्रपत्रम्य प्रागवस्था, अभ्या- कृतरूपा अव्यक्तशब्दवाच्या ॥ बु. भा. १-४-1 में. भा. .-१-२. सू. भा. १-४-२. 1.ते. भा. . .: गी. भा. ५-४. 8. श्वे. ६-११; सत्यज्ञानानन्तानन्दपरमात्मस्पेणाहं सर्वस्यामिति पश्यतीत्यर्थः ॥ **. अद्वितीयात्मनो द्वेषविषयाभावादव न विजुगुमते इत्युक्त, न तु सर्वात्मभावदर्शनात् परं निन्दा न भवतीत्यानन्तर्य तनःशब्देन विवक्षित- मिति भावः ॥ x. निन्दा ·आत्मविज्ञानफलम् १३ इममेवाथै अन्योऽपि मन्त्र आह -- यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७॥ [यस्मिन् विजानतः सर्वाणि भूतानि आत्मैव अभूत् , तत्र एकत्वं नपश्यतः को मोहः, कः शोकः ?] यस्मिन् सर्वाणि भूतानि । यस्मिन् - काले यथोक्तात्मनि | तान्येव भूतानि सर्वाणि परमार्थात्मदर्शनाद् आत्मैवाभूत् -- तात्मैव संवृत्तः परमार्थवस्तु विजानतः, तत्र-तस्मिन् काले तत्रा- मनि वा को मोहः कः शोकः! शोकश्च* मोहश्च कामकर्म- रोजं अजानतो भवति, न त्वात्मैकत्वं विशुद्ध गगनोपमी श्यतः ॥ 'को मोहः कः शोकः?' इति शोकमोहयोरविद्याकार्ययो- क्षेपेणासंभवप्रदर्शनात् सकारणस्य संसारस्यात्यन्तमेवोच्छेदः दर्शितो भवति । * शोकः - इष्टं वस्तूद्दिश्य चिन्तयतो यदरमणं तत्तृष्णामिभूतस्य "मबाज: मोहस्तु विपरीतप्रत्ययप्रभवोऽविवेको श्रमः ॥ ६. भा. ३-५-१; . भा. संवन्धग्रन्थः॥ 1. उ. सा. प. १४-५०. (स्वप्नस्मृतिप्रकरणे) .

·१४ समय म्योपगंडर wam- योऽयमतीतर्मन्त्ररुक्त आत्मा, सम्बन रुपण किंलक्षण इत्याह अयं मन्त्रः स पर्यगाच्छक्रमकायमवणं अस्नाविर शुद्धमपापविद्धम । कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभू- यथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधान्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥ [स पर्यगान् । शुष, अ. विद्धम् । कविः, मनीषा, परिम वाम । भागमा याथातथ्यतः अर्थान व्यदधत।। स पर्यगात् । सः - यथोक्त आत्मापर्यगान परि ममन्नात अगात् गतवान् ; आकाशवद व्यापीत्यर्थः । शुक्र - शुभ्रं. ज्योति ष्मत् ; दीप्तिमानित्यर्थः । अकायं अशरीरं : लिगरीरवर्जित इत्यर्थः । अत्रणम् - अक्षतम् । अनाविरं मायाः सिगः : यस्मिन् न विद्यन्त इत्यनाविरम् । 'अत्रणमनाविरं' इत्येताभ्यां म्यूलरीर- प्रतिषेधः । शुद्धं - निर्मलं, अविद्यामलरहितमिति कारणशरीर- प्रतिषेधः । अपापविद्धं-धर्माधर्मादिपापवर्जितम् । 'शुक्रम्' इत्या दीनि वचांसि पुल्लिङ्गत्वेन परिणेयानि, 'म पर्यगात' इत्युपक्रम्य । *. सिराः - नाड्यः ।। t. 'शुक्रः, अकायः, अव्रणः, अनाविरः, शमः, अपापविदः' इत्येव लिङ्गविपरिणामः कर्तव्य इति भावः ।। - ·. ज्ञानकर्मसमुञ्चयगन्त्रसंबन्धः विर्मनीषी' इत्यादिना पुल्लिङ्गत्वेनोपसंहारात् । कविः - क्रान्त- शी' - सर्वदृक्, 'नान्योतोऽस्ति द्रष्टा' (बृ. ३-७-२३) इत्यादि- तेः । मनीषी - मनसा ईशिता सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभूः - र्वेषां परि उपरि भवतीति परिभूः । स्वयभूः - स्वयमेव भवतीति; पां उपरि भवति यश्चोपरि भवति स सर्वः स्वयमेव भवतीति यंभूः । स नित्यमुक्त ईश्वरो याथातथ्यतः - सर्वज्ञत्वात् ; यथा था भावो याथातथ्यं, तम्मात् , यथाभूतकर्मफलसाधनतः, र्थान् - कर्तव्यपदार्थान् व्यदधात् - विहिनवान्, यथानुरूपं व्य जदित्यर्थः । शाश्वतीभ्य ई - नित्याभ्यः समाभ्यः - संवत्सरा- पेभ्यः प्रजापतिभ्य इत्यर्थः ॥ अत्रायेन मन्त्रेण सर्वेषणापरित्यागेन ज्ञाननिष्ठोक्ता प्रथमो दार्थः – “ईशावास्यमिदं सर्वं ....मा गृध. कम्यग्विद्धनम् ' (१) ते । अज्ञानां जिजीविषणां ज्ञाननिष्ठासंभवे "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जी विषेत्” (२) इति कर्मनिष्ठोक्ता द्वितीयो वेदार्थः । अनयोश्च ष्ठियोविभागो मन्त्रद्वयप्रदर्शितयोबृहदारण्यकेऽपि प्रदर्शितः - सोऽकामयत जाया मे म्यात्” (बृ. १-४-१७) इत्यादिना . - * इन्द्रियमतिकान्तस्य भूतभविप्यत्कालगस्यापि द्रष्ट ।। । मनना दिपापारनिन्तिा, मनसोऽपि माशीपर्थ. ।। t. अस्य कर्मण इदं फलं निश्चितं भवितेति नियमगोचर त्वमेव थातथ्यं, न पुनः परमार्थसत्यता ।। 8 प्रजापतित्वं तत्तत्कल्पान्तम्थायील्यत उरू 'शाश्वतीभ्य' इति !!

·ज्ञानकर्मगमग मन " - अज्ञम्य कामिनः कर्माणीति । "मन एवाम्यात्मा वाग्जाया" (बृ. १-४-१७) इत्यादिवचनादजत्व' कामिन्वं च कर्मनिष्ठस्य निश्चितमवगम्यते । तथा च तत्फलं मतान्नमर्गः' (वृ. १५-२) तेप्वात्मभावेनात्मम्वरूपावम्थानम् । जायाधपणात्रयसंन्यासेन चात्मविदां कर्मनिष्ठाप्रातिकूल्यन आत्मम्वरूपनिष्टव दर्शिता "किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोक" (बृ.४-४-२२) इत्यादिना ॥ येतु ज्ञानिनिष्ठाः संन्यासिनः, तेभ्यः "अमुर्या नाम ते" (३) इत्यादिना अविद्वन्निन्दादारण आत्मनी याथात्म्यं "स पर्यगात्" (८) इत्येतदन्यमन्त्रैरुपदिष्टम्; ते पत्राधिकृता न कामिन इति । तथा च श्वेताश्वतगणां मन्त्रोपनिषदि "अत्या- श्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसहजुष्टम्" (श्वे. ६-२१) इत्यादि विभज्योक्तम् । ये तु कामिनः कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्तः * अनेन वचनेन बाघजायाचप्राप्तपा मा.मानमा मन्यमानस्य कृत्नतासंपादनार्थ अध्यात्मजायादिमपनिनिर्दिश्यते । अनः कर्मनिष्टोऽज्ञ मनआदिष्वात्मत्वाधमिमानवत्त्वात् ॥ 1. एक माधारणमन्नं यदिदमद्यतं. देवाना दर्शपूर्णमामा, प्राण्या- त्मार्थ भोगमाधनानि मनोवाक्प्राणलक्षणानि, पर्थमक, तत्पयः-इति मप्तान- सृष्टिः कर्मफलम् ॥ *. तेष्वहंममाभिमानः ॥ ६. कामिभ्या कर्माधिकारिभ्या विभज्य अत्याधमिणां मंन्यासिना एवात्र विद्याया अधिकार इत्युक्तम् ।।

·ज्ञानकर्मसमुच्चयमन्त्रसंबन्धः
जिजीविषवः, तेभ्य इदमुच्यते "अन्धं तमः"
(९)
दि॥
कयं पुनरेवमवगम्यते, नतु सर्वेषामिति ! उच्यते ।
जामिनः साध्यसाधनभेदोपमर्दैन “यस्मिन् सर्वाणि भूतान्या-
भूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः'
। (८)यदात्मैकत्वविज्ञानं, तन्न केनचित्कर्मणा ज्ञानान्तरेण* वा
ढः समुच्चिचीपतिः । इह तु समुञ्चिचीषया अविद्वदादिनिन्दा
पते । तत्र च यस्य येन समुच्चयः संभवति न्यायतः शास्त्रतो
तदिहोच्यते, यद् देवं वित्तं देवताविषयं ज्ञानं कर्मसम्बन्धि-
गोपन्यस्तं न परमात्मज्ञानं, “विद्यया देवलोकः"(बृ.१-५-१६)
पृथक्फलश्रवणात् । तयोर्ज्ञानकर्मणोरिहैकैकानुष्ठाननिन्दा
चिचीषया न निन्दापरैव, एकैकस्य पृथक्फलश्रवणात् ४
वेद्यया तदारोहन्ति" ** (शत. १०-५-४-१६),
शोकः” (बृ.१-५-१६), "न तत्र दक्षिणा यन्ति",** (शत.
" विद्यया
*. उपासनेन वा, तस्यापि मानसकर्मत्वात् ।।
. समुचित्यानुष्ठातुमिच्छति ।।
#. मानुषं विसं कर्म, दैवं वित्तं देवतोपासनम् ; बृ.भा. १-४-१७.
8. देवतोपासनारूपस्य फलं मोक्षादन्यदेव देवलोकलक्षणं पृथक
४. न हि फलवद्विधीयते श्रुत्या, तदेव निन्द्यते च इति युक्तम् ॥
* "विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः।
न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्विनः॥" इति पूर्ण वचनम् ।
.

·अविद्वदादिनिन्दा १०-५-४-१६), "कर्मणा पितृलोकः' (बृ. १-५.१६) इति । न हि शास्त्रविहितं * किंचिदकर्तव्यतामियात् ।। , अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया' रताः ॥ ९ ॥ [ये अविद्या उपासते, (ते) अन्धं लगः प्रविशत। 1 3 विधयां रताः, ते ततो भूय इव तमः (प्रविशन्ति ॥] अन्धं तमः- अदर्शनात्मकं तमः प्रविशन्ति । के ! ये अविद्यां-- विद्याया अन्या अविद्या, कर्मेत्यर्थ.: कर्मणो विद्या- विरोधित्वात्। तां अविद्यां -- अमिहोत्रादिलक्षणामेव केवलां उपासते-- तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्रायः । तनः-- तम्माद् अन्धात्मकात् तमसः भूय इव -- बहुतरमेव ते नमः प्रविशन्ति । के ! कर्म हित्वा ये उ-- ये तु विद्यायामेव - देवताजाने एव रताः -- अभिरताः ॥ १ *. विहितस्य अकर्तव्यत्वे, न किभित् शास्त्रीय कर्म कनयंति प्रग- ज्येत ॥ 1. कर्तृत्वबुद्धियुक्तस्य कर्म, अकर्तृत्वबुद्धियुसम्म न जानमिति स्टो विरोधः; तस्माद विरोधार्थे नअिति भावः ॥ 1. अहंममाभिमानरूपम् ।।

·ज्ञानकर्मणोरवान्तरफलभेदः तत्रावान्तरफलभेदं विद्याकर्मणोः समुच्चयकारणमाह ; अन्यथा फलवदफलवतोः सन्निहितयोरङ्गाङ्गितया* जामितवा म्यादिति- अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥ [ विद्यया अन्यद् एव (फलं) आहु , अविद्यया अन्यत् ( फलं) आहुः । इति धीराणा वचनं शुश्रुम, ये न तद निचचक्षिरे ॥ ] अन्यदेवेति । अन्यत्-- पृथगेव विद्यया क्रियते फलमिति आहुः-- वदन्ति "विद्यया देवलोक.” (बृ. १-५-१६ ). "विद्यया तदारोहन्ति" (शत. १०-५-४-१६) इति श्रुतेः । अन्यद आहुः अविद्यया-- कर्मणा क्रियते फलमिति । 'कर्मणा पितृलोकः" (बृ.१-५-१६ ) इति श्रुतेः।। इति -- एवं शुश्रुम - श्रुतवन्तो वयं धीराणां - धीमतां वचनं, ये आचार्याः नः - . * 'अङ्गाङ्गितैव स्यात' (आ.) t. अडगाशित्वेनैव समुच्चयः मिद्धः, अडगविहीनस्य फलाधायकत्वा- भावात : नम्माद गाङ्गिनोः ममुचयोऽर्थसिद्ध इति तस्येव विधाने पुनरुक्तिः स्यादिति भावः ॥ 1. “आहः - वदन्नि, अन्यदाहरविद्यया कर्मणा क्रियते फलमिति। नयोक्तम् -'कर्मणा पितृलोक', विद्यया देवलोकः' (वा.)

·ज्ञानकर्मसमध्यः तत्- कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे . व्याख्यातवन्तः, तेषाम् । अयमागमः* पारम्पर्यागत इत्यर्थः ॥ यत एवं अतः विद्यां चाविद्यां च यस्तदोभय सह । अविद्यया मृत्यु तीळ विद्ययामृतमश्रुते । ॥ ११ ॥ [यः विद्यां च अविद्यां च तद उभय गा; धेट, (म:) अविद्यमा मृत्यं ती. विद्यया अमृतं अश्रुते ॥ ] विद्यां चेति । विद्यां चाविद्यां च देवताज्ञानं कर्म च इत्यर्थः । यः तद्- एतदुभयं सह एकेन पुरुषेण अनुष्ठेयं वेद ; तस्यैवं समुच्चयकारिण एव एकपुरुषार्थसंबन्धः क्रमेण स्यादित्युच्यते -... अविद्यया- कर्मणा अमिहोत्रादिना मृत्यु स्वाभाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुभयं तीवा - अतिक्रम्य विद्यया- देवताज्ञानेन अमृतं – देवतात्मभावं अश्नुते.. प्रामोति । तद्धि अमृतत्वमुच्यते,** यद्देवतात्मगमनम् ।। * उपदेशः ॥ t. कमाकर्मणोः पृथक्फलवत्त्वात् । ।. युगपदित्यर्थः । अस्यार्थः माण्डस्यकारिकादिभाध्यान्नरेन्यथैव वर्णितो दृश्यते; परिशिष्टे द्रष्टव्यम् ॥ 8. 'एकैकपुरुषार्थसंबन्धः' (वा.) x. अशास्त्रविहितम। **. तदपि देवतात्मगमनं बहु कालस्थायित्वादमृतमुच्यते गोण्या त्या।

·मायाकृतोपागनयोः प्रत्येक निन्दा अधुना व्याकृताब्याकृतोपासनयोः समुच्चिचीषया प्रत्येक निन्दोच्यते-- अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसभूतिमुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्या रताः॥ १२ ।। [:- अनभांत उप.मते, (ते) अन्नं नमः प्रविशन्ति । ये उ संभूत्यां ना यः इत्र नमः (प्रविशन्ति ॥] अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ॥ असंभूतिं .- संभवनं संभूतिः, सा यस्य कार्यस्य सा संभूतिः; तस्या अन्या असंभूतिः, प्रकृतिः, कारणं अविद्या, अन्याकृताख्या'; तां असंभूति- अव्याकृताख्यां प्रकृति कारणं अविद्यां कामकर्मबीजभूतां अदर्शनात्मिकां उपा- मते ये, ते तदनुरूपमेव अन्धं तमः -- अदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ततः तस्मादपि भूयः-- बहुतरमिव तमः प्रविशन्ति ये उ संभूत्यां- कार्यव्रह्मणि हिरण्यगर्भा ख्ये रताः ॥ " * व्याकृतं माध्यसाधनरूपेण व्यक्तं जगत् : याकृतं तथानमि- व्यसं प्रागवम्थम । नच अविद्याकल्पितमिति अविद्यत्युच्यते ॥ - अविव हि कामकर्मणोमलम् । अव्याकृतस्याविद्यात्मकस्याभावे न व्याकृतं जगत्, नदभाव न कामकर्मणी ति कामकर्मणो जमव्याकृतम् ॥ | मुं. भा. १-१-८.

·२ व्याकृताव्याकतापगनगारधाममा अधुना उभयोरुपासनयो. समुच्चयकारणावयवफल भेद माह -- अन्यदेवाहुः संभवा- दन्यदाहुरसंभवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिर ॥ १३ ॥ [मंभवाद् अन्नद एव (फार) . इति धीराणां (वचन) शम, ये न नि। अन्यदेवेति ॥ अन्यदेव पृथगेव आहुः फल गमनात संभूतेः, कार्यब्रह्मोपासनात्, अणिमाद्यश्वर्यलक्षणं व्यायानबन्न इत्यर्थः । तथा च अन्यद् आहु. असंभवात अगभते अन्या कृतोपासनात् । यदुक्तं- . “अन्धं तमः प्रविशन्ति" . ९. इनि , प्रकृतिलय इति च पौराणिकरुच्यते' । इति एव शुश्रम धीराणां वचनं, ये नः तद् विचचक्षिरे विचचक्षिरे लाकृताव्याकृतोपासन फलं व्याख्यातवन्त इत्यर्थः ।। यत एवं, अतः समुच्चयः संभूत्यसंभृत्युपासनयोयुक्त एव. एकपुरुषार्थत्वाञ्चेत्याह * दगममन्त्रावतर्राणका द्रष्टव्या ।। + वि. पु १-७-६८; मांसारिट sathi in लयस्यापि पुरुषेणार्यमनत्वमुपपद्यते ॥ umन ·व्याकृताचणाकृतो सनासमुच्चग' मभूतिं च विना च यस्तदोभय सह । विनाशेन मृत्यु तीा- संभूत्यामृतमभुते ॥ १४ ॥ { : मंदात व विनाच उमगं मह वंद, (गः) विनागेन मृत्यु नावी असं मत्ला अमृतं अश्रुते ।। मभूति चेति । संभृतिं च विनाशं च यम्तद्वेद उभयं सह,* विनाशेन विनाशो धर्मा यम्य कार्यस्य स तेन धर्मिणा अभेदेनो च्यते 'विनाश' इति । तेन तदुपासनेन अनैश्वर्यं अधर्मकामादि- दोषजातं च मृत्युं तीवी ; हिरण्यगर्भोपासनेन हि अणिमादि- प्राप्तिः फलं, तेन अनैश्वर्यादि मृत्यु अतीत्यः असंभृत्या- अव्या- कृतोपासनया अमृतं प्रकृतिलयलक्षणं अनुते । संभूति च विनाशं च इत्यत्र अवर्णलोपेनो निर्देशो द्रष्टव्यः, प्रकृतिलय- फलश्रुत्यनुरोधात् ॥ मानुषदेववित्तसाध्य फलं शास्त्रलक्षण प्रकृतिलयान्तम् । पतावती संसारगतिः । अतः परं पूर्वोक्तं "आत्मैवाभूद्विजानतः '. . युगपत् ममुचित्य । 'असभात च निनाश च' इत्यवं द्रष्टव्यः। * असंभ या अमृतमभने- इति प्रकृतिल पाप्ति श्रुता : नदन्गथा- नुपपत्ति प्रमाण अवर्णमापन निर्दश इत्यत्र ॥ बृ. १४-१५ ·समुच्चयानुष्ठान: मार्गानना इति (७) मात्मभाव एव सर्वेषणासंन्यासज्ञाननिष्ठाफलम् ।। एवं द्विप्रकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्थाऽत्र प्रकाशितः । तत्र प्रवृत्तिलक्षणस्य वेदार्थस्य विधिप्रतिषेधलक्षणस्य कृत्स्नम्य प्रकाशने प्रवान्तं ब्राह्मणं उपयुक्तम् ; निवृत्तिलक्षणम्य प्रकाशने अत ऊर्ध्व बृहदारण्यकं उपयुक्तम् । तत्र निषेकादिश्मशानान्तं कर्म कुर्वन् जिजीविषेद् यो विद्यया सह अपरमात्मविषयया, तदु- क्तम् "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोमय ' सह । अविद्यया मृत्यु तीा विद्ययामृतमश्नुते" (११) इति । तत्र केन मार्गेण अमृतत्वमश्नुत इति ? उच्यते हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूपन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥ [पूषन् , हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्य भु आपहिन । न त्वं सन्य धर्माय (मह्य) दृष्टये अपावृणु ॥] * सर्वेषणासंन्यासेन ज्ञाननिष्ठायाः फलमिल्युप चयन मामभाव: नित्यसिद्धत्वे पि ज्ञानं विना तदापरोक्ष्यफलीभावान ।। । एकोनचत्वारिंशाध्यायसमाप्तिपर्यन्तं कर्म प्रतिपादिनम: चन्यारिश त्वत्र कर्म च ज्ञानं च प्रतिपाद्यते ।। 1 म.भा. ४-३-१:८-३-१४ ·हिरण्मय, गमुगगानुष्ठामार्गय ना "तद्यत् सत्यमसौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मण्डले परुषो, यश्चायं दक्षिणेऽान् पुरुषः'' (बृ.५ ५-२) - एतदुभयं* मत्यं ब्रह्मोपासीनो यथोक्तकमकृञ्च यः, सोऽन्तकाले प्राप्ते सत्यात्मानं आत्मनः प्राप्तिदार याचते- हिरपमयेन पत्रिण ॥ हिरण्मयमिव ज्योतिमयमित्येतत्; तेन पात्रेणेव अपिधानभूतेन सत्यम्य आदित्यगण्डलस्थभ्य ब्रह्मण. अपिहितं - आच्छादित मुखं द्वारम् । तत् त्वं हे पूषन्, अपावृणु-अपसारय सत्यधर्माय-- तव सत्यम्य उपासनात्, मत्यं धर्मो यस्य सोऽहं सत्यधर्मा; तस्मै मन्यम् ; अथवा यथाभूतम्य धर्मम्य अनुष्ठात्रे । दृष्टये-तव सत्या- मन उपलब्धये ।। पूपन्नकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्। ममूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि। योऽसावसौ पुरुपः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ [पुषन् , एक, यम, सूर्य, प्राजापत्य, रश्मीन् व्यूह; तेजः समूह : यन कल्याणतम रूपं, तन ने पश्यामि । यो नौ असौ पुरुषः मोहमस्मि ॥] + अध्यात्मादैिवतम्पम् । + ज्ञानकर्मसमुचयफलप्राप्तयर्थ देवयानं प्रार्थयति ॥ । सत्याख्यं ब्रह्म ज्योतिर्मयेन मण्डलेन अपिहितमिव, असमाहिन चनसामदृश्यत्वात; ६.भा.५.१७-१.

·समुच्चयानुष्ठातुर्मार्गयानना पूषन्निति । है पूषन्- जगत. पोषणात् पूषा रविः । तथा एक एव ऋषति गच्छतीति एकर्षिः, हे एकर्षे; तथा सर्वम्य सं- यमनाद्। यमः, हे यम; तथा रश्मीनां प्राणानां रसानां च म्बी- करणात् + सूर्यः. हे सूर्य; प्रजापतेरपत्यं प्राजापत्यः, हे प्राजा- पत्य । व्यूह-विगमयई रश्मीन् स्वान् । समूह--एकीकुरु, उप- संहर ते तेजः-- तावकं ज्योतिः । यत् ते-- तव रूपं कल्याणतम --अत्यन्तशोभनं तत् ते - तवात्मनः प्रसादात् पश्यामि । किं च अहं न तु त्वां मृत्यवद् याचे, योऽसौ-- आदित्यमण्डलस्थः असी व्याहृत्यवयवः पुरुषः--पुरुषाकारत्वात् , पूर्ण। वानेन प्राण बुद्धयात्मना जगत् समग्तमिति पुरुषः; पुरि शयनाद्वा पुरुष । सःअहं अस्मि-- भवामि वायुरनिलममृत- मथेदं भस्मान्त शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृत स्मर क्रतो स्मर कृत स्मर ॥ १७ ॥ , ++ * ऋषी-गतो. + यम-उपरमे. सुष्टु वीरयते इति- सूर्यः; वीर-विक्रान्ती । वह-प्रापण । x भूरिति शिरः, भुव इति बाह, स्वरिति प्रतिष्ठाः न. ५-५-३,6 ** शिरःपाण्यादिलक्षणत्वात् (बृ. भा. १-४-१) +1 प्र.भा.५-५: मुं.मा.१-१-८. 1 पुरि-शरीरे बृ२-७-१८. ..

·समानुणतुर्गियानना चार प्रभात पनि (1) अथ इदं शरीर भस्मान्ती (भ यात् )। का स्मर,in hair स्मर, कम्मर ।।। वायुरिति ॥ अथेदानी मम मरिष्यतो वायु -- प्राणः अध्यात्मपरिच्छेदं हित्वा अधिदैवतात्मानं सर्वात्मकं अनिलं अमृतं मूत्रात्मानं प्रतिपद्यताम' इति वास्यशेषः । 'लिङ्गं चेदं ज्ञानकर्म- मस्कृतं उत्क्रामतु ' हान द्रष्टन्यं,' मायाचनमामात् ।। अथ इदं शरीरं अमी हा मम्मान्नं भूयात् । 'ॐ' इति यथोपासनं ओंप्रतीकात्मकत्वात 'सत्यात्मक अभ्याख्यं ब्रह्म अभेदेनोच्यते । ह कतो - सकल्पात्मक, स्मर यन्मम स्मर्तन्यम् । तस्य कालोऽयं प्रत्युपस्थितः, अत. गर एतावन्तं कालं भावितम् । कृतं अग्ने स्मर यन्मया वाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच्च स्मर । "क्रतो स्मर कृनं म्मर'' इति पुनर्वचनं आदरार्थम् ।। पुनरन्येन मन्त्रण मार्ग याचते अन नय सुपथा राये अस्मान विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । - अध्याय काय ॥ | हि मापागनाममुच्चयकारिणी जानिदिहन मापति गंभननिः अत या मार्गयाचनं श्रूयत इति भावः॥ । प्रणव गन प्रधान प्राम- इत्यवमापि मन ब्रह्मन्वनोपास्य ओ कप : अन आपनी ग्राम।। मनगि सवभिनलान निदेवताया. क्रती इति संबोधनम .. AR ·समग । गुष्ट तुर्गिमा युयोध्यस्मनुहुराणमा भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधम ।। १८॥ [अने, दव, विश्वानि यमुनानि विद्वान, मुमा राय अम्मान गय . जुराण एनः अम्मद् युधाथि : ते भूमिछा नम TT यधम ॥ ; अग्ने नयेति ॥ हे अमे, नय-- गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण । सुपथा इति विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम् । निर्वि- ण्णोऽह दक्षिणेन मार्गण गतागतलक्षणन ; अतो याचे त्वां पुन. पुनर्गमनागमनवर्जितेन शोभनेन पथा नय । राये-- धनाय, कर्म फलभोगा येत्यर्थः । अम्मान् यथोक्तधर्मफलविशिष्टान् विश्वानि-- सर्वाणि हे देव, वयुनानि-- कर्माणि प्रज्ञानानि वा, विद्वान्--जानन् । किं च युयोधि--वियोजया विनाशय, अम्मत- अस्मत्तः जुहुराणं- कुटिल ववनात्मकं, एनः--पापम् । नती वय विशुद्धाः सन्तः इष्टं प्राप्स्याम इत्यभिप्रायः । किं तु वयमिदानी ते न शक्नुमः परि. चर्यां कर्तु भूयिष्ठां -- बहुतरां ते तुभ्यं नमउक्तिं-- नमस्कारवचनं विधेम-- नमस्कारेण परिचरेम इत्यर्थः ।। * गी. ९-२१; पुनरावृत्तिरहिनेन शनिव उत्तरेण पथा नयेत्यर्थः । | छान्दमं रूपं 'युयोधि' इति : यु मिश्रणामिश्रणयोगिति पानी'।

·समुष विचार. ( अथ भाप्यता समनये विचारः) .. अविद्यया मृत्यू ती| विद्ययामृतमश्नुते (११), "विनाशेन मृत्यु नीवी संभूत्यामृतमश्नुते" . इति श्रुत्वा केचित् मंशयं कुर्वन्ति । भतम्ननिगकरणार्थ। मंक्षेपतो विचारणां करि- प्यामः॥ नत्र तावत किनिमित्तः संशय इति ! उच्यते। विद्या- शब्देन मुग्ळ्या परमात्मविद्यैव कम्मान्न गृह्यते, अमृतत्वं च ? ' ननु उक्तायाः परमात्मविद्यायाः कर्मणश्च विरोधात् समुच्चया- नुपपत्तिः । सत्यम् । विरोधस्तु नावगम्यते, विरोधाविरोषयोः शास्त्रप्रमाणकत्वात् । यण अविद्यानुष्ठानं विद्योपासनं च शास्त्र- प्रमाणकं. तथा तद्विरोधाविरोधावपि । यथा च न हिंस्यात् मर्वा भूतानि " ( ! ) इति शास्वादवगतं पुनः शासेणैव बाध्यते "अध्वरे पशु हिंस्यात् " (!) इति, एवं विद्याविद्ययोरपि म्यात्। विद्याकर्मणोध समुचयः ।। * नांगीण (.) मस्त्य मेव वल्गलक्षणं कम्मान गृप्यते ! | कर्मानुष्ठान भागविहिनं, विद्या च शास्त्रविहिना । अवरे पश हिस्यादिति विसंपवचनेनैव 'न हिस्यात्' इति सामान्य- वचनं यथा माध्यते एवं विद्याणियाविरोधः समुपयो वा यथावचममेव प्रायः; अस्ति चात्र गनुभयो विहितः, अनम्याच्या विरोधाशका इति पूर्वपश्यमि प्रागः ॥

·उपनिषत्सारः और ईशावास्योपनिषत्सारः - . मन्त्राः १-३.) अस्यां जगत्यां यदिदं स्थावरजङ्गमात्मकं दर्गदृश्यते तत्सर्वं आत्मैव। आत्मयाथात्म्यविदः सर्वेषणापरित्यागेन आत्मज्ञाननिष्ठायामेवाधिकारः । आत्मग्रहणाशक्तस्य तु शास्त्रीय- विधिनिषेधलक्षणकर्मानुष्ठानेन तन्निष्ठायामधिकारः । वस्तुतस्तु ये कंचनात्मतत्त्वज्ञानहीनाः. ते सर्वेऽपि असुरस्थानीयाः । यतस्ते अज्ञानावृता आत्महत्यादोषेण सततं रागद्वेषयुताः संसरन्ति !! (४-८.) तदेतदात्मतत्त्वं स्वेन निरुपाधिकेन रूपेण एकं देहन्द्रियमनोभिग्सम्बद्धं च सत्, अनेकमिव, उपाभिकृताः संसार विक्रिया अनुभवतीव च, मूढानां प्रत्यवभासते । यस्तु ज्ञानी सर्व- भूतेषु स्वमेवैकमात्मानं अशरीरं धर्माधर्माद्यगोचरं परमार्थसत्यं पश्यति तद्व्यतिरिक्तं न किंचिदपि सत्यमिति च, स शोकमोहा- दिभिः सकलैरविद्याकृतैः संसारधर्मैर्विमुक्तो भवति ॥ (९-१४.) कर्मोपासनयोः समुच्चित्यानुष्ठानेन तयोः पृथगनुष्ठानफलापेक्षया प्रशम्यतरं फलं भवति । तत्र समुच्चयो- पासकः कर्मणा म्वाभाविककर्मज्ञानरूपं मृत्युं अतिक्रम्य, देवतो- पासनेन देवतात्मभावलक्षणं अमृतत्वं च गच्छति । एवमेव व्याकृतान्याकृतोपासनयोः समुच्चयानुष्ठाता तयोरेकैकानुष्ठातु- ·उपनिपत्सारः रपेक्षया उत्कृष्टतरं फलमश्नुते । तत्र व्याकृतोपासनया अनैश्वर्या- दिरूपमृत्युतरणं, अव्यकृतोपासनया च प्रकृतिलयलक्षणं अमृतत्वं फलं-- इत्येवंक्रमण पुरुषार्थसंबन्धः । एतावती संसारगतिः ।। (१५--१८.) यो यथोक्तकर्मकृदुपासकश्च स स्वानुष्ठान- वलेन मरणकाले आदित्यमण्डलस्थापरब्रह्मानुज्ञां लब्ध्वा देवयानेन पथा गत्वा समुच्चयानुष्ठानफलं अमृतत्वं च लभते । तदेवं शोक- मोहाद्यखिलसंसारानर्थस्यात्यन्तं निवर्तको निवृत्तिधर्मः, चिरकाल- स्थाय्यमृतत्वदायकः प्रवृत्तिधर्मश्च- इति द्विप्रकारकोऽयं वेदोक्तो धर्मः ॥ ---- ·३४ मान्यन्दिनपाठानुसारेण उपनिषत् अथोपनिषत् ( माध्यन्दिनपाठः ) ईशावास्यमिद सवै यत्किं च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ॥ १ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २॥ असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः। * आचार्यः काण्वपाठानुसारेणैवेयं उपनिषद व्याख्याना । क्वचित्तु मण्डत्यकारिकादो माध्यन्दिनपाठानुसारेणापि विवरणं कृतम् । ३.तो शाखा- द्वयाइनपाठयोर्भदज्ञानार्थ अत्र माध्यन्दिनपाठोऽपि प्रदीत । अत्र पाटे * एवं चिह्नितेषु मन्त्रेषु अक्षरविन्यासभेद आबुपूर्वीभेदो वा दृश्यते । काण्व- पाठस्थः 'पूषन्नेकर्षे रति मन्त्रस्तु नास्त्येव ॥

·माध्यन्दिनपाठानुसारेण उपनिषत् तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥ अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् । तद्वावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥ तदेजति तन्नजति तहूरे तद्वन्तिके। तदन्तरस्य सस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः * यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विचिकित्सति* ॥६॥ * न विचिकित्सति-परिहृतसंशयो भवति ।

·माध्यन्दिनपाठनुसारेण उपनिपत् ॥ ७॥ यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मवाभूद्विजानतः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रण- मस्नाविर५ शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभू- याथातथ्यतोऽर्थान व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः॥८॥ ते अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते। ततो भूय इव तमो य उ संभूत्या रताः ॥ ९ ॥ * अन्यदेवाहुः संभवात् अन्यदाहुरसंभवात्।

·माध्यन्दिनपाठानुसारेण उपनिषत् इति शुश्रुम ॥ १० ॥ धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभय सह । विनाशेन मृत्युं तीळ संभूत्यामृतमभुते अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते य उ विद्याया रताः ॥ ११ ॥ * ॥ १२ ॥ अन्यदेवाहुर्विद्याया अन्यदाहुरविद्यायाः। इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ .00 ·३८ माव्यन्दिनपाठानुसारेण उपनिषत् * विद्यां चाविद्यां च यस्तवेदोभय सह। अविद्यया मृत्यु ती| विद्ययामृतमभुते ॥ १४॥ वायुरनिलममृत- मथेदं भस्मान्त शरीरं । ॐ तो स्मर क्लिबे स्मर कृत स्मर॥ १५॥ ४ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्माजुहुराणमनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥१६॥ हिरण्मयन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् + क्लिबे- क्लृप्ताय लोकाय।

·३९ माध्यन्दिनपाठनुसारेण उपनिषत् योऽसावादित्य पुरुषः सोऽसावहम् । ओं खं ब्रह्म ॥१७॥ * आदित्ये यः शास्त्रप्रसिद्धः पुरुषः स एवाहमस्मि ॥ + ओमिति नामनिर्देशः, खमिति रूपनिर्देशः; खं- आकाशवत् सर्व- गतं नित्यं परिपूर्ण ब्रह्म इति ध्यायेत् ॥

·परिशिष्टम् परिशिष्टम् एकादशमन्त्रविषये भाष्यान्तरेषु दत्तं भगवत्पादीयं विवरणम् अद्वैतप्रकरणे (२५तमकारिकाभाप्ये) "सत्यमेव देवतादर्शनस्य संभूतिविषयस्य विनाशशब्द- वाच्यस्य च कर्मणः समुच्चयनिधानार्थः संभूत्यपवादः । तथापि विनाशाख्यस्य कर्मणः स्वाभाविकाज्ञानप्रवृत्तिरूपस्य मृत्योरति- तरणार्थत्ववद् देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य पुरुषसंस्कारार्थस्य कर्म- फलरागप्रवृत्तिरूपस्य साध्यसाधनैषणाद्वयलक्षणस्य मृत्योरतितरणा- र्थत्वम् । एवं ह्येषणाद्वयरूपाद् मृत्योरशुद्धेवियुक्तः पुरुषः संस्कृतः स्यात् । अतो मृत्योरतितरणार्था देवतादर्शनकर्मसमुच्चयलक्षणा ह्यविद्या । एवमेव एषणालक्षणादविद्यया मृत्योरतितीर्णस्य वि- रक्तस्य उपनिषच्छास्त्रार्थालोचनपरस्य नान्तरीयकी परमात्मैकत्व- विद्योत्पत्तिरिति पूर्वभाविनीमविद्यामपेक्ष्य पश्चाद्भाविनी ब्रह्मविद्या अमृतत्वसाधनं एकेन पुरुषेण संबध्यमाना अविद्यया समुच्चीयत इत्युच्यते । अतोऽन्यार्थत्वाद् अमृतत्वसाधनं ब्रह्मविद्यामपेक्ष्य ·परिशिष्टम् ४१ निन्दार्थ एव भवति संभूत्यपवादो यद्यप्यशुद्धिक्यिोगहेतुः, अ- तनिष्ठत्वात् ॥” ऐतरेयभाष्ये (आत्मा वा इत्यस्य संबन्धग्रन्थे) यत्तु “विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय५.सह " इति, न तत्र विद्यावतो विद्यया सह अविद्यापि वर्तत इत्ययमर्थः । कस्तर्हि, एकस्मिन् पुरुषे एकदैव न सह संबध्येयातामित्यर्थः । यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य । “दूरमेते विपरीते विषूची, अविद्या या च विद्येति ज्ञाता" इति हि काठके । तस्मान्न विद्यायां सत्यां अविद्यायाः संभवोऽस्ति । "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व " इत्यादिश्रुतेः । तप आदिविद्योत्पत्तिसाधनं गुरूप- सदनादि च कर्म अविद्यात्मकत्वाद् अविद्योच्यते । तेन विद्यां उत्पाद्य मृत्यु कामं अतितरति । ततो निष्कामस्त्यक्तैषणो ब्रह्म- विद्यया अमृतत्वमश्भुत इत्येतमर्थं दर्शयन्नाह- "अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययामृतमश्नुते” इति । तैत्तिरीयभाष्ये (१-११ अनुवाकव्याख्याने) "केवलब्रह्मविद्यारम्भाञ्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि । उदि- तामं च विद्यायां "अभयं प्रतिष्ठां विन्दते", "न बिमेति कुत- श्वन", "किमहं साधु नाकरवम्"- इत्येवमादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं .०० ·परिशिष्टम् दर्शयिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्य- र्थानि कर्माणाति । मन्त्रवर्णाच्च- "अविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्य- यामृतमश्नुते ” इति ॥ । उपरि दनेषु भाष्यभागेषु प्रथमे देवतोपासनाकर्मसमुच्चयोऽविद्या- शब्दवाच्यः, द्वितीये तपआदिविद्योत्पत्तिसाधनं अविद्या, तृतीये तु चित्त- शुद्धयर्थ कर्म अविद्येत्युक्तम् । सर्वथापि तु अविद्या साधनं, विद्या च पश्चा- दुदप्यमाणेति निर्विवादम् । विद्यां चाविद्यां चेति समुच्चयार्थश्च- एकस्मिन्नेव पुरुषे क्रमेण संबन्धः, एकस्मिन्नेव पुरुषार्थे मोक्षरूपे अविद्यायाः परम्परित- कारणत्वं, विद्यायाः साक्षात्साधनत्वं चेति स्पष्टमेव । सर्वेष्वेव भाष्यभागेषू- परिष्टानिर्दष्टेषु माध्यन्दिनपाठ एव अनुकूलतरः, मोऽसावह ॐ खं ब्रह्म' इत्यैकात्म्योपसंहारात्, संभूत्युपासनामन्त्रस्य पथमतरं पठितत्वाच्चति स्पष्टम् ॥ काण्वशाखायां तु अन्त्ये मार्गयाचनादिभ्यो लिनेभ्यः विद्याशब्दः केव- लोपासनापरो व्याख्यातो भाष्यकारैः। उपनिषद्भाष्ये एव केवलं काण्वपाठ- मनुसृत्य अन्यत्र माध्यन्दिनपाठानुसारेण एतन्मन्त्रविवरणे हेतुर्न ज्ञायते । अत्र मुधिय एव प्रमाणम् ॥] 'योऽसावादित्ये पुरुषः ·अथ मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका पृष्ठम् . १८ १८ १२ २१ . १३ २२ ३ १ ३ मन्त्रप्रतीकम् अग्ने नय सुपथा राये अनेजदेकं मनसो जवीयो अन्धं तमः प्रविशन्ति अन्धं तमः प्रविशन्ति अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदेवाहुः संभवान् असुया नाम ते लोक शावास्यमिद सर्व कुर्वन्नेवेह कर्माणि देजति तन्नेजति रूषन्नेकर्षे यम सूर्य स्तु सर्वाणि भूतानि स्मिन् सर्वाणि भूतानि युरनिलममृतं वेद्यां चाविद्यां च र पर्यगाच्छुक्रमकायमत्रण भूतिं च विनाशं च हेरण्मयेन पात्रेण १० १६ १३ . २० ८ १४ २ २४ ·भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची ** अत्र परामृष्टाः पृष्ठसंख्याः .. ८ 5 ४ .. ९ ४ ८ .. अग्निहोत्रादीनि ५, १८, २० अविद्याकार्यम् अजाङ्गिता १९ अव्यक्तम् अजरामरत्वादि अव्याकृतम् २१,००, अज्ञानम् २, ७, ३० असुराः अणिमाद्यैश्वर्यम् २२, २३ आगमः २० अधिकारः आत्मा ४,२० अधिकारविदः २ आत्मचैतन्याभासः अधिकारी २ आत्मज्ञाननिष्ठा अधिदेवतात्मा २७ आत्मतत्त्वम् अध्यात्मपरिच्छेदः २७ आत्मस्वरूपनिष्ठा अव्यस्तम् ३ आत्मैकत्वज्ञानम् भनधिकारप्रयोजकधर्मः. २ आत्मैकत्वादि २,१३ अनुवादः १२ आदित्यमण्डलस्थं ब्रह्म ..२५, २६ मनृतम् ३ आपेक्षिकं अमृतम् अनैश्वर्यम् २३ आभासः अन्तःकरणम् ९ ईट ३ अपरब्रह्म २४ ईश्वरः १५ अमृतम् २०, २३, २४ ईश्वरभावना अवान्तरफलम् १९ ईश्वरात्मभावमा बक्यिा ७,१८,१९,२१,३०,३१ उत्पाद्यम् १ . .. ४ ·शब्दसूची . . .. 8 उपाधिः ८, ९ देववित्तम् १७, २३ एषणात्रयम् ४, ६, १६ द्वैतम् औपाधिकम् ३ धर्माधर्मादिपापन् १४ कर्तृत्वभोक्तृत्वाटिकम् ४ नामरूपकर्म कर्तृभोक्तृरूपम् २ नामरूपक्रिया कर्म ५, १०,२४. ३१ नित्यमुक्तः कर्मनिष्ठा ६. १५, १६ निरुपाधिकम् कर्मशेषता २ निर्गुणः कामकर्मवीजम् १३, २१ निर्विशेषः कारणम् २१ निवृत्तिमार्गः कारणशरीरम १४ निषेकादि श्मशानान्नम् २४ कार्यब्रह्म ०१.२२ परमात्मज्ञानम कार्यकरणसंघातः परमात्मविद्या कार्यकरणविक्रिय १० परमात्मा ३ गीताः २. परमार्थसत्यम् ३ चराचरम् ३ परमार्थात्मा चेतयिता १. परमेश्वर चैतन्याभासः ९ परिवाट जामिता .. १०,१९ पुरुष २६ ज्ञाननिष्ठा ४, ६. १५, २४ पुरुषार्थः २०, २२ तमः पौराणिकाः त्यतम् ४ प्रकृतिः २१ दक्षिणमार्गः २८ प्रकृतिलयः ..२२,२३ देवतात्मगमनम् २० प्रजापतयः १५ देवताज्ञानम् १८ प्रतीकम् देवादयः प्रत्यगात्मा . 3 . .. .. THE ACADEMY OF SANSI.RIT RESEARCH, ar.YOTE-571431.

·शब्दसूची २१, २२ २ २, १३, ३१ . १५ २५. ४,६,१६, २४ .. प्रत्ययः १२ व्याकृतम् प्रयोजनम् व्यास: प्रवान्तं ब्राह्मणम २४ शोकमोहादयः प्रवृत्तिः २४ संशयः ब्रह्मलोकः ९ संस्कार्यम् ब्रह्मवचनम् २ संवत्सराः मनः ९ सङ्कल्प: मन्त्रः १.२,६,६,७.१०,१३,१४ सत्यात्मा मानुषविनम् संन्यासः मिथ्या सन्यासी १२ सप्तानसर्ग, मृत्यु २०,२३ समुच्चयः मोक्षधर्माः २ संबन्धः लिङ्गम् २७ संभूतिः लिङ्गशरीरम १४ सर्वज्ञः लोकाः . सर्वप्रत्ययसाक्षी विकल्पः ९.३० सर्वात्मभावः विकार्यम् १ साध्यसाधनभेदः विकारजानम सूत्रम् विक्रिया ९ स्थावरः विद्या 1८, १९, २० स्थूलशरीरम् वेदाचार्यः ६ हिरण्यगर्भः . .. १०,२७ २१,२३ ·भाष्याइतानां प्रमाणवाक्यानां मूलग्रन्थानुक्रमः [अत्र कंसे दत्ता अङ्काः तत्तद्ग्रन्थमन्त्रादिसूचकाः, अतथादर्शितास्तु एतद्ग्रन्थपृष्ठसंख्यासूचकाः (१-२-४) (३-२-७) ( २- ७) ० कठोपनिषत्- दूरमेते विपरीते विषूची यथा कर्म यथाश्रुतम् तैत्तिरीयोपनिषत्- नीषास्माद्वातः पवते बृहदारण्यकोपनिषत्- मणा पितृलोकः के प्रजया करिष्यामो यत् सत्यमसौ स आदित्यो न्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ज्ञानघन एव इन एवास्यात्मा वाग्जाया | आत्म, सर्वान्तरः वेद्यया देवलोकः तोऽकामयत जाया मे स्यान् 1८, १९ १६ २५. १५ (१-५-१६) (४-४-२२) (५-५-३) (३-७-२३) (४-६-१३ (१-४-१७) (३.४.१) (१-५-१६) (१-४-१५) १६ १७,१९ १५

·MEN
म
प्रमाणवाक्यस्थलसूची
(२१-२)
महानारायणोपनिषत्-
न्यास एवात्सरेचयत्
मोक्षधर्माः-
द्वाविमावथ पन्थानौ
-
(२४१-६)
"
शतपथब्राह्मणम्-
न तत्र दक्षिणा यन्ति
विद्यया तदारोहन्ति
(१०.५-४-१६)
(१०....४.१६) १५. १९
(६-१)
-
श्वेताश्वतरोपनिषत्--
अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रम्
अनिसातस्थलानि वाक्यानि-
अध्वरे पहुं हिंस्यात्
इमो द्वावेव पन्थानो
नजीनिते मरणे वा
न हिस्यात् सर्वा भूतानि
६
अध्यात्मप्रकाशमुद्रणालयः, चामराजपेटा. बेंगळूरु सिटी.

·अध्यात्मप्रकाश प्रेस् बुक् डिपो (मैसूरुराजकीयशासनानुमता- पुस्तकविक्रयिणः) ग्रन्थप्रकाशकाः, पुस्तकादिविक्रयिणः, मुद्रकाश्च अस्मत् पुस्तकालये संस्कृतादिभाषामयानि पुस्तकानि साहित्वव्याकरणतर्कवेदान्तादिविषय- पूर्णानि सर्वदा विक्रयाय सज्जा भवन्ति । देव- नागरलिप्या सुन्दरैः सीसकाक्षरैः प्रार्थितरूपा ग्रन्थादयः सुलभेनैव मूल्येन मुद्राप्य दीयन्ते । महाशयैरपेक्षितसूचनेनानुग्राह्या वयमिति सविनया विज्ञप्तिः ॥ चतुर्थवीथी, चामराजपेटा, बेङ्गळूरु सिटी.

·मूलाविद्यानिरासः अथवा श्रीशङ्करहृदयम् रचयिता - य. सुब्रह्मण्यशर्मा सुगृहीतनाम्नां श्रीशङ्करभगवत्पादानां तदव्यवहितानुयायिनां श्रीसुरे- श्वराचार्याणां च कालादागद्ययावत् अयमेक एव गीर्वाणवाण्या वेदान्त- दर्शनमधिकृत्य विनिर्मितः स्वतन्त्रो ग्रन्थः। साभिमानाभ्युपगमानां विध्वंसकः, परमार्थप्रक्रियायाः प्रदर्शकः, प्रबलतरयुक्तोनामाहरणेन प्रतिवादिनां मूकीभावसम्पादकश्चायं प्रबन्धः पूज्यपादानां श्रीशङ्कराचार्याणां तत्त्वविज्ञानप्रक्रियारहस्यभेदकानां गभीराशयं वि. वृणोति । सर्वत्र च प्रमाणवाक्यान्युदाहृतानि पर शतं श्रीमद्- भाष्यकृतां, तथा तत्साक्षादन्तेवासिनां श्रीसुरेश्वराचार्याणां, सुप्रसिद्धमाण्डूक्य- कारिकाकृतां श्रीमद्गौडपादाचार्याणां च । अनुशाङ्करवेदान्तिमिः संप्रदाय- विगेधेन नूनतया कल्पितस्य औपनिषदप्रक्रियामलिनीकरणमूलस्य सर्वानर्थ- करस्य मूलाविद्यावादस्य समूलोत्पाटनरूपोऽयं निबन्धः, सम्यग्- दर्शनग्राहिशुष्कतर्कपिशाचिकोच्चाटने महामन्त्ररूपो विजयते । वेदान्तदर्शनजयस्तम्भभूतस्यास्य ग्रन्थस्य वाचकमहाशयाः स्पष्टं विजानीयु- यंबातिसम्पदादिकृतो विशेषो नेवापेक्ष्यतेऽधिकारिणि परमार्थसत्यान्वेषणे ब्रह्मात्मैकत्वसाक्षात्करणे वेति ॥ डे. अ. ३६+२३७ पृष्ठात्मकम्यास्य मृल्यम् भारते विदेश माधारणपत्रात्मकस्य [अर्धक्यालिकोबस्य] रू०२॥, ५षि. चिक्कणपत्रात्मकस्य पुर्णक्यालिकोबद्धस्य] रू. ४, ८ पि. मार्गभृतिः पृषक अध्यात्मप्रकाश प्रेस बुक् डिपो चतुर्थवीथी. चामराजपेटा. बेङ्गळूरु सि टी .

·MULĀVIDYĀNIRĀSA OR SRI SANKARA HRIDAYA BY Y. SUBRAHMANYA SARMA This is the first original work in Sanskrit on Vedanta since the times of the Great Sankara, and his immediate successor, Suresvara. It explodes tet digmas, expound's the true uoitrine, and, by coercive reasoning vzerthrows up position, unveiling the profundity of Sankara's metaphysical genius. Every statement in the work is an appeal to Reirsun and ('nizersul Experience, and is further supported by abundant quotations from Sankara, from Goudapada, the illustrious author of the Mandukya Karika, and from Suresvara, Sanhara's direct disciple. It sings the dirge of Mulavidya",- a ruinous innovation of the post-Sankaras, vitiating the whole system of Upanishadic Thought--and rescues Truth from the grip of empty intellectualism. Readers of this monumental work will readily perceive that the Science of Reality demands neither birth nor position among the qualifications to study it or to realize the immediacy of the soul's identity with Brahman. Deny Svo, pp. 36 — 237. Popular thick paper, Lalf calico Rs. 2-8-0 or 5. Superior glaze paper, full calico Rs. 4-0-err 8.. Posture cuir. THE ADHYATMA PRAKASHA PRESS BOOK DEPOT Chamarajapet, BANGALORE CITY ·MÜLĀVIDYĀNIRĀSA OR SRI SANKARA HRIDAYA 2 1. “I find it the best elucidation of Sankara whose follower I am since the last thirty years or more. -Dr. Ramanarayan, Author of Dreain Problem, Editor, Practical Alcdicine, Dehra Dun. I went through the manuscript. Your style is good. -Arthasastravisarada (now Vlahamahopadhyaya) Dr. R. Shama Sastry, Ph.D., Vysore. 3. Yo other contribution made to spiritual knowledge since the time of Surcsvara can compare with it, in depth of achievement." -K... Krishnaswamy Iyer. B...., Author of l'edanta or The Science of Reality'. 4. Your excellent book on Vedanta." -Dr. Sir S. Radhakrishnan, J.A. 5. * The learned author....has brought to bear on his literary labours great acuteness and independence of judgment. -1. Subrahmanya Iyer, B.A., Retired Registrar of Wysore University. 6. "ut powerful vindication of Sankara's Monism." --Prof. R. Nagaraja Sarma, M.A., Mangalore. 7. The style is admirable and quite simple." -Prof. M. Hirianna, M.A., L.T., (Retired). & “ ....has been written throughout in good Sanscrit and carries on quite a good number of discussions in that language with the case of a real scholar. -Prof. Kokileswara Sastry, 11.1., Vidya Ratna, Calcutta University. 'The present work points out those radical errors that have crept into later Vedanta and reasserts the impregnable position of Sankara. -United India and Indian States. 10. Thc author with good courage reasserts the position of Sankara and of the eternal Vedantic Truth.' -Indian Litercry Review. 17 THE ADHYATMA PRAKASHA PRESS BOOK DEPOT Chamarajapet, BANGALORE CITY ·VEDANTA OR THE SCIENCE OF REALITY BY K. A. KRISHNASWAMY IYER, B.A. (JOINT TRANSLATOR OF 'PANCHADASI) WITH A FOREWORD BY DR. SIR S. RADHAKRISHNAN. M.A. Royal 870, pp. 14+347 This is a work dealing with the immediate Realization of Brahman, by pure reflexion on the witness of the three itates. It sets out the basis of all religions and the meaning of all experience. Faith is justified by Reason. and Ethics is placed on firm ground, All Systems of Thought, Eastern and Western, are examined to prove the truths of Vedanta. The problems of Maya and Avidya, of Birth and Karma, receive a definite solution. This is the only work in which Vedanta is shown to be applicable to all the concerns of life and enables the reader to realize its aim and purpose. Though independent of tradition and authority, it supports both. The book is indispensable to all seekers of Truth, Reality and the wisdom of the East. Inland : Rs. 10. Foreign : 15s. Postage extra. THE ADHYATMA PRAKASHA PRESS BOOK DEPOT Chamarajapet, BANGALORE CITY ·VEDANTA OR THE SCIENCE OF REALITY . 4. 23 1. ....a work of great erudition and research. ... undoubtedly one of the most important works upon the subject yet written in the English language. -Calcutta Rez'iew. 2. "His (author's) keen and penetrating criticisms of the Western systems of thought......His vindication of the Sankara Vedanta from a fresh angle of vision... He has developed an arresting and important thesis. -Reciere of Philosophy and Religion. 3. This admirable contribution to Indian literature." -Buddhisz in England. of " 4 systematic attempt to represent the Advaita school of thought after Sankaracharya and Goudapada......2 rational interpretation of intuitive truths. -Prabuddha Bharata. 5. Scholarly to the core and essentially philosophic......the best presentation of Advaita that we have come across. Aadras Ilarl. (s. "A masterly exposition...A really brilliant and comprehensive exposition of Sankara's Monism." --The Theosophist. 7. "Mr. Iyer has opened a fresh path......the deep insight and vast erudition which the author has shown in his monumental work. The book is the crowning glory of a life devoted to the study of Vedanta... -Vedanta Kesari. & "\fr. Krishnaswamy Iyer's exposition will appease the healt!y appetite for spiritual investigation and metaphysical realization of the infinite. The Hindu. 9. “Here we have a first-rate work on his (Sankara's) philosophy........this brilliant work........English delightful, style engaging........an original exposition of Vedantie teachings." -Satarajj'a. 10. One of the greatest books on the subject written in recent times. -Triteni. - THE ADHYATMA PRAKASHA PRESS BOOK DEPOT Chamarajapet, BANGALORE CITY THX BANGALORE PRESS

·No text on this page.