·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ॥ परमेश्वरो जयति॥ प्रपद्य परमं देवं श्रीस्वप्नेश्वरसूरिणा शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाज्यमाभाष्यतेऽधुना ॥१॥ गोविन्दचरणहन्दमधुनो महदहुतम् । यत्पायिनो न मुह्यन्ति मुह्यन्ति यदपायिनः ॥ २॥ जीवानां ब्रह्मभावाप्रतिर्मुकिरिति वक्ष्यते जीवाश्च ब्रहपोल्यान्त- मभिन्ना इति तेषां संसारस्त्रिगुणात्मकान्तःकरणोपाधिरुतो न साह- 'जिकः स्फटिकस्येव जपादिसन्निधिकृतं लौहित्यादिकं स चौपाधिक- त्वादेव न ज्ञानेन निवर्तनीयः किन्तूपाध्युपधेययोरन्यतरहानेन तत्स- म्बन्धहानेन वा नहि निपुणतरदर्शनेनाप्युपाधियोगे स्फटिकलौहित्य- भ्रमनिवृत्तिरस्ति तथेहन सूर्वसत्तास्फुरणात्मनो हानिः सम्भवति न वा सम्बन्धस्य तस्य तदुभयस्वरूपानतिरेकात् परिशेषादुपाधिहानादेव धमनिवृत्ति त्मज्ञानातू उपाधिहाने च कारणान्तरमन्वेष्टव्यं तं चेश्वर- भक्तिरेवालौकिकत्वाच्छ्रुतिस्मृतिसिद्धा । तथा (गी । अ० १४ । सो०६। तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ । रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निवनाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ इत्युपक्रम्य। मांच योऽन्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

·[अ०१/आ०१] शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाप्पम् । ३ मुमुक्षामात्रस्य भन्यधिकारस्वात् । यथा मन्त्रवर्णः (ता.)। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्चपहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ इति । नच मङ्गलार्थोऽपि तदुचारणमात्रस्य मलत्वात् । तथा च मुमु- क्षुणा भक्तिविचारः कर्तव्य इत्यर्थः । जिज्ञासया विचार आक्षिप्यते । यद्यपि परमेश्वरानुरक्तिरूपाया भक्तन धर्मवत् रुतिसाध्यत्वं न वा ब- झवज्ज्ञेयत्वं तथापि तस्याः स्वकारणपूर्वसुरुतैहिकगौणभन्यादिसंप- ' नाया अपि नेयं भकिः नेयं निःश्रेयसार्था नेयमुत्तमविपयेत्यादिकुत- कंबलेन निवृत्तिरपि भवति यथा पत्यौ पत्न्याः । तन्निरासमुखेनै- व तन्मीमांसाया भक्तावुपयोग इति अतःशब्देनोच्यते । यतः कुतर्क- निरासोऽपेक्षणीयः अतस्तज्जिज्ञासेति । अत एव, (विष्णुपु. ( अंशे 91 अ. २० श्लो. १६ । नाथ योनिसहलेषु येषुयेषु बजाम्यहम् । तेपुतेष्वचला भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयाति ॥ तदविच्युतिप्रार्थनमपेक्षितत्वादिति अत एव च फलवदन्यङ्गम- पि विचारः फलवानेवेति ।। १ ।। अथ तस्या लौकिकाकारतामन्तरेण बुद्दयनारोहान विचारविप- यत्वमतस्तल्लक्षणमुच्यते। सा परानुरक्तिरीश्वरे॥२॥ अत्र सा परेति लक्ष्यनिर्देशः। शेष लक्षणम् । परोति गौणों व्याव- तयति । ईश्वर इति प्रस्ताभिप्रायम् । आराध्यविषयकरागत्वमेव सा। इह तु परमेश्वरविषयकान्तःकरणवृत्तिविशेष एव भकिस्तदेशेष्यं च लौकिकानुरागादौ सुग्रहम् । यथोकं परभक्तिमता महादेन । विष्णु- पु० अंशे । अ०२०। लो०१७)। या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपापिनी।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाष्यम्। [अ०१आ०१) स्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ॥ अब प्रीतिपदेन सुसनियतो राग एव लक्षितः अन्यथा प्रीतेः सु- खरूपाया निर्विपयत्येन विपयसप्तमी न स्यात् तस्याः सुराज्ञानरू- पत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य सुखविपयत्वादिपयविपयत्वासम्भवात् । तस्मा- दनुरक्तिरेव सविपयिणी लक्षिता । न च विपयजन्यप्रीतिरर्थः जनकस- मम्या अननुशासनात् । किञ्च 'अच्युतास्तु सदा त्वयीत्यत्र भक्तरीश्वर- विषयतासिद्धौ प्रीतिपदेनापि तदेकवाक्यतया सैवोच्यते । पूर्व प्रति- जन्म भक्तिप्रार्थनमिह तु विपयरागदृष्टान्तेन तस्या एव सर्वथाप्यप- रिहार्यत्वप्रार्थनमिति विशेषः। विपयजन्यप्रीतिरपि रागं विना न स- म्भवतीति रागावश्यकत्वम् । तथा च पातञ्जलसूत्रम् । (पा.सू.७) 'सुखानुशयी राग' इति । तस्यैव वक्ष्यमाणलिङ्गेषु व्यापनाल्लाघवाच भ- क्तित्वम् । न तु क्वचित् स्मरणस्य । कचित् कीर्तनादेः । अननुगमात् । न च तज्ज्ञानस्य तच्चं हेपादिमत्स्वपि तत्प्रसङ्गात् । नाप्याराध्यत्वेन ज्ञानं सा पूजानमस्कारायाराधनास्वननुगमात् । अपि च बलाद्भयाहा नमस्कार्यत्वादिज्ञानवत्यपि भक्तोऽयमनुरक्तोऽयमिति व्यवहारापत्तेः अनुरागादिसहिताराध्यत्त्वज्ञानमिति चेत् अनुराग एवास्तु अत एव (गी. अ.30 वो..) मचित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्त मा नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ।। तेषां सततयुकानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते ॥ २॥ इत्यादौ तद्गतचित्तप्राणादीना भजनमुक्तं नाराध्यत्वेन ज्ञानवता- मेव । अत एव च कृष्णस्य कमनीयारुतिदर्शनेनानुरक्तानां गोपतह- णीनामपि भक्तिफलं मुक्तिः स्मर्यते । अनुस्तु न लक्षणान्तरर्गतः कि न्तु भगवन्महिमादिज्ञानादनु पश्चाजायमानत्वादनुरक्तिरित्युकम् ·. [अ०१|आ०१] शाण्डिज्यशतसूत्रीय भाष्यम् । ननु पित्रादिगोचरानुरागस्यापि प्ररुतभक्तित्वं प्रसज्येत जगंत एव प. रमेश्वरात्मसात् । अथ विकाराविशिष्ट एव तथात्वं वाच्यं तथापि गो- पीप्रभृतीनां प्रादुर्भावावच्छिन्नेचरभक्तावव्यापकम् । उच्यते जीवोपा- ध्यनवच्छिन्नचेतनविपयिणी अनुरक्तिरेव सेति । एवञ्च प्रादुर्भावाव- च्छिन्ने परिपूर्णे च रक्तिः संगृहीता भवति ॥ २ ॥ तसंस्थस्यामृतत्वोपदेशात् ॥३॥ तस्मिन्नीचरे संस्था भक्तिर्यस्य स तथोकः। तस्पामृतत्वं फलमुप- दिश्यते ( छां) ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति तस्मान्निष्फलस्वगौणफ- लत्वनिबन्धना तदजिज्ञासा परिहता भवतीति ॥ ३ ॥ ज्ञानमिति चेन्न विपतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः॥४॥ ननु बह्मसंस्थाशब्देन ब्रह्मज्ञानमेवोच्यते न तु तद्भक्तिः । तथा चा- मृतत्वफलं तस्यैवेति चेद्रूषे । नैप दोषः। संस्था भफिरेव न ज्ञानं हि- पतस्तज्ज्ञानवतोऽपि तत्संस्थत्वव्यवहाराभावात् । राजायनुरक्ताः ख- ल्वमात्यमित्रादयस्तरसंस्था इति व्यपदिश्यन्ते न पुनः प्रतिपक्षभूपा- लाः। शब्दार्थनिर्णयो हि लोकवदेव वेदेऽपीति । अतएव चिरकालिन कोपाख्याने [महाभार० शा०अ०२६७। विमृश्यते न कालेन पत्नीसंस्थाव्यतिक्रमः । सोऽब्रवीच भृशं तमो दुःखेनाश्रूणिवर्तयन् । इत्यनेन पतिभत्त्यतिक्रम उक्तः । तस्मात् संस्था भक्तिरिति । एवञ्च[ब्रह्मसू। अ० १ पा० १ सू०७ ] 'तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादि- ति बादरायणीयसूत्रस्याप्ययमेवार्थोऽध्यवसेय इति ॥ ४ ॥ तयोपक्षयाच॥५॥ तया भल्या मुक्ति प्रति ज्ञानमुपक्षीणं यस्माचकार उनयुक्तिस- मुच्चयार्थः [गी । अ०७ श्लो. १३]।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाप्यम् । [अ०१|आ.1] देवान देवयजो यान्ति महता यान्ति मामपि। इत्यादि तथा प्रहादं प्रति भगवदाक्यं । (विष्णुपु. । अंशे , । अ० २० श्लो. २१)। यथा ते निश्चलं चेतो मयि भकिसमन्वितम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणमपि यास्यसि। इति स्थितम् । ननु ( श्वेताश्व 1) तमेव विदित्वातिमुत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेत्यत्र वेदनफलं मुक्तिः श्रुता तहि- रोधेन स्मृतीनामन्यार्थत्वं स्यादिति चेन अत्रापि तयैवोपक्षयात् । तथा हि अतिमृत्युपदं न मुक्तौ रूढं किन्तु यस्यां सत्यां मृत्योरतिक्रम इति व्युत्पन्या तदपेक्षया यतो भनेम॒त्य्वतिकम इति व्युत्पाय भक्ति- मेवातिमृत्युपदेनाभिधत्ताम् उपपदविनत्यर्थापेक्षया कारकविभन्य- र्थस्य बलवच्चात् । (गी। अ० १२ । श्लो०)। तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामिन चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ इत्यादिना भक्तिो मृत्यवतिकमप्राप्तेः । मन्त्रश्च भवति (तैत्ति- रीयमन्त्रभागे) 'व्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुक- मिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृता दिति । अत्र यजनं भक्तिः तथैव तत्कल्पव्याख्यानात्। न चास्यां श्रुतौ भतेरसन्निधानं मुक्तावपि तुल्य- त्वात् । तस्मादनपायिश्रुत्या ज्ञानस्योपक्षय एव प्रतीयत इति ॥५॥ ननु तथापि भक्ते रागरूपत्वे किं कारणमित्यपेक्षायामाह। द्वेषप्रतिपक्षमावाद्रसशब्दाच्च रागः॥६॥ भक्तिः खलु राग एव भवितुमर्हति कुतः क्षेपविरोधित्वात् । लोके हि देष्टायं भक्तोऽयमिति मिथो विरुद्धधर्मवति व्यवह्रियते तत्र देष- विरोधी च राग एव प्रसिद्धो न ज्ञानादिः । एवं च वैष्णवेभगवति शि- शुपालस्य देषानुबन्धमभिधाय (विष्णुपु० अं०४अ०१५गयम्१०) ·[अ० आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । 'अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश्च देषानुबन्धेनापि अखिलसुरासुर- दुर्लभं फलं प्रयच्छति किमुत सम्यग्भक्तिमतामि'त्युक्तम् । तथा चात्रि- स्मृतौ। विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोषात्मजः स्मरन् । शिशुपालो गतः स्वर्ग किं पुनस्तत्परायणः ॥ इति । तत्रापि द्वेषविरोधित्वेन भक्तरभिधानात् । तथा च गीतासु [अ. १६ श्लो. १०)। मामात्मपरदेहेषु प्रद्दिषन्तोऽभ्यसूयकाः । तानह द्विषतः क्रूरान् संसारेपु नराधमान् ॥ क्षिपाम्यजलमशुभानासुरीष्वेव योनिषु । आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ॥ मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् । इति । तदिरोधिनी च भक्तिरीश्वरविपयैवानुरक्तिरिति युज्यते । किञ्च (तैत्ति० )। 'रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीति शब्दाद् ब्रह्मान- न्दाविर्भावमुक्तेर्बह्मगोचरस्य रसस्य हेतुतावगम्यते । रसश्च रागः (गी। अ० २१ श्लो०५१)। रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्त्तते । इत्यादी प्रसिद्धः। अब रसो विपयरागः । अत एव च रामल- क्ष्मणादीनां स्वलोकारोहणमुक्का (विष्णुपु००४।०४। गयम् ४) 'येऽपि तेपु भगवदंशेष्वनुरागिणः कोशलनगरजानपदास्तेऽपि तन्मनसस्तत्सलोकतामापुरिति साक्षादेव भक्तावनुरागशब्दः प्रयुक्त' इति । तस्मादपि न ज्ञानं किन्त्वनुरागरूपैव भकिनिःश्रेयसफलेति । ननु हेपविरोधित्वं न रागत्वे लिङ्गम् उदासीनत्वेनानैकान्त्यादि- ति चेत् । उच्यते हेपकार्य निवृत्तिस्तविरोधिनी प्रवृत्तिरिति । भव- ति च भकानां भजनीयानुवर्तनादी प्रवृत्तिस्तविरोधिनां तदनुवर्जना ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०।आ०१] दौ निवृत्तिः एवञ्च कार्यमुखेन विरोधमभिप्रेत्य इपविपक्षेत्युक्तम् । तथा च प्रयोकव्यं भक्तिर्भजनीयगोचररागरूपा तदनुवर्तनादिहेतुहि- तसाधनताधीभिन्नात्मविशेगुपणत्वाट् यन्नैवं तन्नैवं यथा द्वेषः । रा- गोत्कर्पेण तदनुवर्तनायुत्कर्षस्य दृष्टत्वाच । किंच यो यस्मिन् भनस्त- तस्यौदासीन्याभावेऽगने भक्तिरतादृशानुवर्तनाद्यनुकूलद्देपविरोधिगु- णरूपा अनुवर्तनहेत्वात्मविशेपगुणत्वाद्धितसाधनताधीवदिति हित- साधनताधीत्वबाधतहकारेण परिशेपाद्रागत्वसिद्धिः । किमुत भक्ति- मतामित्येतत्कैमुतिकन्यायो विरोधिन्येव द्रष्टव्यः। (गी । अ. ९ श्लो. ३२) मां हि पार्थ व्यपांश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या इत्यादौ च । एवं (मी । अ०१६। श्लो. १८) मामात्मपरदेहेष्वित्यनेन हेपस्य संसारहेतुत्वात् तहिरो- धिगुणो जीवोपाधिपरिहारेण परात्मगोचरो राग एव भक्तिरूपःसंसा- रनाशहेतुः। एतदेवोकं मामप्राप्यैवेति । चकारात् पुलकादिरागलिडो- नापि रागत्वम् । प्रसिद्ध हि 'पुलकाञ्चितेन कथयति मय्यनुरागं क- 'पोलेने त्यादौ । भक्तेर्गुणान्तरत्वे तु पृथग्लिङ्गताकल्पने गौरवात् । स च रागः केपांचिदिष्टसाधनताज्ञानजन्योऽपि यागादिवदिच्छारूप ए- व । अस्माकं तु प्रीणाम्यनुरज्यामि नेच्छामीत्यादिप्रतीते रागः पृथगे- व पिवत् । इच्छाया असिद्धमात्रविषयत्वाद्रागस्य सिद्धासिद्धविपय- त्वाच्च । प्रत्युत तस्यैच्छात्वादिव्याप्यत्वकल्पनागौरवाञ्चेति दिक् । त- स्मान्न तल्लक्षणासिद्धिरिति ॥ ६ ॥ ननु भक्तिः क्रियात्मिका सा च निःश्रेयसाय न क्षमते (तैत्ति.। खिलप्रश्ने ऋक् २१) 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे- नैकेऽमृतत्वमानशु रित्यादिश्रुतिभ्य इत्याशङ्का परिहरन्नाह । आरण्य.।

·[अ० आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। न क्रिया कृत्यनपेक्षणाज्ज्ञानवत्॥७॥ सा भक्तिर्न क्रियात्मिका भवितुमर्हति प्रयत्नानुविधानाभावात् । यन्न प्रयत्नानुविधायि तन्न क्रियात्मकं यथा ज्ञानम् । तद्धि प्रमा- णसम्पत्यधीनं न पुरुपेण स्वेच्छया कर्तुमकनुमन्यथाकतुं शक्यते । तथा भक्तिरपि । नहि रागिणां प्रमंदापुत्रादिविषयिणी पुंन्यापारण तथा तथा भवति भक्तिः किन्तु पूर्वसुरुतगौणभक्त्यादिसाधनाधी- नेति ॥ ७॥ अत एव फलानन्त्यम् ॥८॥ यतः सान क्रियात्मिका अत एव तत्फलस्य निःश्रेयसस्यानन्तत्व- सुपपद्यते। अन्यथा(छो०) तयथेह कर्मजितोलोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' इत्यनेनामृतत्वस्यापि क्षयित्वं प्रसज्येतेतिक तद्वतः प्रपत्तिशब्दाच न ज्ञानमितरप्रपत्तिवत् ॥९॥ भवति हि भगवदाक्यं (गी । अ०७१ श्लो. १९)। बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान मां प्रपयते। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ।। इति ज्ञानवतः प्रपत्तिरुक्ता । भक्तेर्सानहेतुत्वे नेदमुपपद्यते इतरप्र- पत्तिवदिति । यथा तदनन्तरं (गी० । अ०७१ श्लो० २०)। कामस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपयन्तेऽन्यदेवताः। इत्यनेन देवतान्तरणपत्तिानन्दामुखेनैव प्रपत्तिः स्तूयते । तत्र दे- वताभक्तरेव प्रपत्तिशब्देन कथनं न तज्ज्ञानस्य । तस्या एव प्रपत्ता- यत्र प्रत्यभिज्ञानात् इति । चकाराग्ज्ञानानन्तर्यश्रवणमपि ज्ञानत्या- भावे निदानम् । यथा (गो.। अ० १५१ श्लो. १९)। यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुपोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ इति । तथा (गी० । अ० ९ । लो. १३)! २ ·शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१/आ.] भजन्त्वनन्यमनसो ज्ञात्वा भूताटिमव्ययम् । इति मत्वा भजन्ते मा बुधा भावसमन्विताः॥ इति च । तस्मान्न ज्ञानात्मिका । यद्यपि रागत्वेनैव ज्ञानभेदः सिद्धस्तथापि भक्तिशब्दो ब्रह्मज्ञाने गौण इति शहानिरासार्थमेतत्। इदं तु चिन्त्यते भगवद्गीतावाक्यानि नशब्दविधयायेदवत् प्रमाणम् । किन्तु भारते स्मृतित्वेन । तथा च कय शब्दादिति निर्देशः । अत्रैके- ऽनुमितशब्दादिति व्याचक्षते । अत्रोच्यते अदृष्टाफभगमहास्यत्व- मेव वेदत्यं तच गीतास्वप्यविशिष्टम् । अत एव भगवद्गीतासूपनि- पत्स्विति दृश्यते । केवलं त एव भोका व्यासेन निघद्धाः । तथा च पुराणान्तरम्। गीता सुगीता वसन्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरः। या स्वयं पमनाभस्य मुरम्पमादिनिःसृता ।। न च शूद्राणामश्रवणप्रसड़ाः भारतश्रयणाभ्यनुज्ञानेनेय तदुपपत्तेः प्रणयादिस्तुत्यादिवत् । तदिहायति चेन लक्षताऽपरिपूर्नेः । तथा चो- तमाचार्यः तानेव वैदिकान् मन्त्रान् भारतादिनिवेशितान् । स्वाध्यायनियमं हित्या लोकयुद्धया प्रयुअते ॥इति ॥५॥ इत्याचार्य स्वप्नेश्वरपिहदिरचिते शाण्डिल्पशतसूत्रीयभाष्ये म- धमाध्यापस्य प्रथममादिकम् ॥ १॥ एवममृतत्वं प्रत्यनन्यवासिदाया मनी रक्षितायो ज्ञानयोग- कौनामङ्गप्रधानझापयियकाय द्वितीयाद्विारपारम्भ । सामुस्येतरापेक्षितत्वात् ॥१०॥ आदिकसमामायुनरव पुनः स्मरणाय सेति निर्देश ।सा पग भनि मुरपा प्रधानम् इतररात्मज्ञानयोगादिभिः स्योपरापतापक्षि- तत्पादित्यर्ध. उान्दोग्ये 'यो चै भूमा तत्सुसमित्यायुपकायाम्नापते ।

·[अ० १|आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । 'आत्मैवेदं सर्वमिति 'सवा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्ना- स्मरतिरात्मकीड आत्ममिथुन आत्मानन्दःसस्वराड् भवतीति तत्रा- स्मरतिरूपायाः परभक्तेः पश्यन्निति दर्शनमप्रियस्वादिभ्रमनिरासमुखे- नाभवति।यथादण्डी प्रैषमन्याह प्राचीनापीतीदोहयति अभिजानन् जुहोति धनवान् सुखवानित्यादौ दण्डागडु तथा दर्शनमपि रतेरडं मननविज्ञानयोरुतप्रदर्शनार्थतया न्यायप्राप्तयोरनुवादः । एवमात्म- कोडादरतिनैयत्यादर्थप्राप्तोऽनुवाद एव अन्यथा रत्युद्देशेन दर्शनादि- विधौ दर्शनायुद्देशेन वा रत्यादिविधौ वाक्यानि भियेरन् । तस्मात् (पूर्वमीमांसायाम् । अ० ३१पा० ११सू०२) शेषः परार्थत्वादि- तिन्यायाद्दर्शनमक मिति । अत एव भगवान् मनुरपि । (महाभार। शान्ति। अ० १९४१) यस्त्यक्त्वा प्रारुतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः। सर्वभूतात्मभूतात्मा स्यान्चेत परतमा गतिः॥ इत्यनेनात्मरतेः प्राधान्यमाहेति ॥१०॥ प्रकरणाच॥११॥ प्रकरणं स्तरेव फलवच्चात् तस्यास्वत्प्रकरणस्थं दर्शनमङ्गं भवितु- महतीति ॥११॥ दर्शनफलमिति चेन्न तेन व्यवधानात् ॥१२॥ अथ दर्शनस्यैव फलं स्वाराज्यलक्षणममृतत्वं तथा च तस्यैव प्रक- रणमिति वैपरीत्यमिति चेन तेन तन्छब्देन व्यवधानात् । (छां०) 'स स्वराड् भवतीत्यत्र तच्छब्देन सन्निरुष्टात्मरतिमानेयोपस्थाप्यते नवि- प्ररुष्टः पश्यन्निति व्यवहितोपस्थिती कारणाभावात् । प्रकरणमेव कारणमिति चेन्न अन्योन्याश्रयात् ॥ १२॥ दृष्टत्वाच ॥१३॥ दृष्टं हि लोके सौन्दर्यादिज्ञानस्य तरुण्यावरुणे रतिहेतुत्वं न तु र- ·१२ शापिडल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०१/आ०२) तेर्ज्ञानहेतुत्वमिति दृष्टोपकारत्वादप्यङ्गत्वमवसीयते । दृष्टं च प्रकृते. निष्करुणत्वाल्पमहिमत्वाप्रियत्वादिज्ञानं मनोमालिन्यकारणं भूतेषु करुणाबहुलाव्याहतैश्वर्यातिशयितरूपाश्रय आत्मेति ज्ञानान्मालिन्य- निवृत्तिस्ततः परा अतिरिति । अत एव गीयते(गी अालो.१७) तबुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननि—तकल्मपाः॥ इति । तथा आयुर्वेदेऽपि (अष्टाङ्गहृदये । अ• 9 | श्लो. २३)। धाधुर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोपौषधं परम् । इति ॥ १३॥ अत एव तदक्षावादल्लवीनाम् ॥ १४॥ यत एव ज्ञानं दृष्टोपकारकमङ्गमत एव दृष्टोपकारं निरस्य मनोमा- लिन्यादिवाधात् प्रधानभगवदनुरागमात्रेण यल्लवीनां मुक्तिः स्मर्यते। यथा (विष्णुपुराणे । अंशे ५। अ०१३ । श्लो. १३१५)। तचिन्ताविपुलाहादद्दौणपुण्यचया सती। तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेपपातका ।। चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्छासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका ॥ इति । अत्र सुखदुःखलिङ्गेनानुरागोऽनुमीयते न मुक्तिरिति वाक्यार्थः । हारवाधादनवहतरुष्णलेनापि कर्मणा फलसिद्धिरिव तासां रागान्मु- किस्तदप्यवगम्यते ज्ञानमडामेव प्रधानत्वे तु तदक्षाने फलं न स्यात् चिन्ता च न ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तत्कारणश्रवणमननापसम्भवात् । कि- न्त्वनुरागनियतानुस्मृतिरेव । न चायमर्थवादः अपूर्वार्थत्वात् सनिधी विध्यभावाचेति ॥ १४॥ भत्तया जानातीति चेन्नाभिज्ञस्या साहाय्यात् ॥१५ इदानी श्रुतिविरोधेन प्रकरणस्थानलिङ्गबाधमाक्षिप्य समाधीयते यथा श्रुतं (गी। अ० १०१ श्लो०५५)।

·[अ०आ०२] शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम् । १३ भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तस्वतः। ततो मां तवतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।। इति । तत्र (तैत्तिरीयसं० । अ०१ प्र. ५ । अनुवाकः ८) 'ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इतिवत् कारकश्रुत्या बलीयस्या भनेर्ज्ञानहेतुत्व- मवसीयते। ययपि दृष्टत्वादित्यनेन दृष्टोपकारे प्रत्यक्षगम्ये न श्रुतेर- वकाशः तथापि ब्रह्मविषयिण्या रतेब्रह्मविपयज्ञानोपकार्यत्वं न प्रत्य- क्षगम्यम् । किन्तु तरुण्यादे रतौ तथा दर्शनेन ब्रह्मगोचरायामप्यनु- मातव्यम् । तथा च लित्वे पर्यवसानादिति चेन्न दोषः तथाहि यदि केवलं जानातीति वदेन त्वेवम् । किन्त्वभिजानातीति । अभिज्ञा पू. र्वज्ञातज्ञानमुच्यते। तथा भन्युपकारिपूर्वज्ञानं तत्फलरूपभक्रिप्रवर्त- कम् । अनन्तरं यावत् तद्दाढ्य भक्त्यैवाभिज्ञप्तिभावेनापेक्ष्यते नीाव- हननेनावघातवदिति । कार्यसाहाय्यार्थमुक्तं ततो ज्ञानदायेन भक्ति- दाढ्ये सति विशत इति । तस्मान्नेयं श्रुतिः किन्तु न्यायप्राप्तानुवाद इति । एतमेवार्थ स्फुटीकरोति ॥ १५॥ प्रागुक्तं च ॥१६॥ भक्त्या मामित्यस्य पूर्व ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्यभिधाय (गोर अ०१८ लो०५४)। ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्गति । समः सर्वेषु भूतेषु मतिं लभते पराम् ।। इत्युक्तम् । तस्य तु ज्ञातब्रह्मणो ज्ञानप्रपोजनाभावाद् युक्तमनु- यादत्वमिति ॥१६॥ एतेन विकल्पोऽपि प्रत्युक्तः॥१७॥ एतेन ज्ञानस्याङत्यनिर्णयेन ज्ञानभक्योरत्र विकल्पपक्षोऽपि मत्यु- कः निराहत इति मन्तव्यम् । नबङ्गाडिनोरेकत्र विकल्पो भवतीति । अपिशब्दात् समुचयोऽपीति ।। १७ ।।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाप्पम्। [अ०१आ०२४ देवभक्तिरितरस्मिन साहचर्यात् ॥ १८॥ कचिदेवं श्रूयते ( श्वेताश्च ०।) 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति। अत्र देवभनिरीश्वरेतरस्मिन् देवे मन्तव्या कुतः गुरुभकिसाहच- र्यात् । साहचर्यं हि नामृतफलायां भक्तो घटते । इन्द्रादिदेवतास्त्वारा- धिताः शुभवज्ञानफलाय भवन्तीति साहचर्यमपि निर्णायकम् । सा- हचर्यादुलूकशब्दवदुकयुकेरुपष्टम्भकमेतन् ॥ १८ ॥ योगस्तूभयार्थमपेक्षणात् प्रयाजवत् ॥ १९॥ योगः पुनर्ज्ञानार्थ अत्यर्थं च भवति । समाहितमनस्कताया उ- भाभ्यामपेक्षणात् । ननु ( पूर्वमीमांसायाम् । अ० ३ । पा० १ । सू. २१] 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्ध. समत्वात् स्यादितिन्यायात् प्रधानाड़, योगः। कथमडाङ्गमित्यत आह प्रयाजवदिति यथा प्रयाजो वाजपेयागडं तदीयदीक्षणीयादरेग्यतहत् । तदङ्गतायोधकप्रमाणा- विशेषात् । केवलं ज्ञानार्थं योगानुष्ठानप्रसङ्केन भकिमुपकरोतीति । एवं विषयवैराग्यमपि उभयार्थ मन्तव्यम् ॥१९॥ ननु [ योगे। पा० ११ सू० २३ ] ईश्वरप्रणिधानादिति पता- लिस्मरणं दुरपनवं तर प्रणिधानाभिवेयस्य भगवद्भजनस्य समाधि- सिद्ध्यर्थत्वमिति कथं भनेः प्राधान्यमित्यत आह । गौण्या तु समाधिसिदिः ॥२०॥ तत्र प्रणिधानं गौणभक्तिरेव न प्रधानं तया समाधिसिद्धिरिति न स्मृतिविरोधोऽपोति । भवति च वाक्यशेषस्तत्रैव [ योगे। पा० । सू० २०२० तस्य वाचकः प्रणवः । तजपस्तदर्थभावनमिति २० ·। [अ०१|आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। हेया रागत्वादिति चेन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत् ॥२१॥ योगशास्त्रप्रस्तावादिदं सूत्रम् । योगशास्त्रोक्तरागत्वाविशेषाद्भक्ति- रपि मुमुक्षुणा हेयैव । तथा च सूत्रम् [ यो०। पा०२|सू०३] 'रागहे- पाभिनिवेशाः केशा' इति । एवञ्चेदुच्यते । नैवं वाच्यम्। उत्तमास्पद- त्वाइतः परमेश्वरविषयत्वादिति यावत् । नहि रागत्वमात्रेण हेयत्वं किन्तु संसारानुवन्धिरागत्वेनैव । यथा सङ्गत्वमात्रेण न त्याज्यता किन्तु असत्सङ्गत्वेन तहत् । तथा चेश्वरभक्तिया रागत्वादित्यत्र सं- सारानुबन्धित्वं मोक्षाननुगुणत्वं चोपाधिः। नचासाचिकी सा [गी. । अ०११ श्लो०४ ] यजन्ते साचिका देवानित्यादिना साविकत्व- कीर्तनादिति ॥ २१॥ तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात्॥२२॥ तदेव भजनं मुख्यं तस्या भनेर्वा मुख्यत्वम् । एतत् सर्वथैव नि- श्चितं यस्मादेवं शव्यते [गी। अ०६। श्लो० । ४६ । ४७]। तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी अवार्जुन ॥ योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥ इति । अत्र विशेषणानां तपआदीनामाधिक्यनिवन्धनं विशेष्याणामा- धिक्यं क्रमादिति मन्तव्यम् । न खल्वङ्गस्य मुख्यादाधिक्यमुपपयते तस्माद्भक्तिः प्रधानमिति ॥ २२॥ श्रुत्यर्थेनापि तदुत्पत्तिपरिहारार्थं पठति। प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः॥२३॥ अत्र रुस्लोऽपि द्वादशाध्याय उदाहरणम् (पी० अ० १२॥ मो०१-७)। एवं सततयुका ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाप्पम् । [अ०१आ०२] ये चाप्यक्षरमव्यकं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १॥ इति प्रश्नः । मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्तमा मताः ॥२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमन्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥ ४ ॥ केशोऽधिकतरस्तेपामव्यकासनचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवहिरवाप्यते ॥ ५ ॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६॥ तेपामहं समुद्धत मृत्युसंसारसागरात् । भवामिन चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ ७॥ इति निरूपणम् । ताभ्यां भक्तेः प्राधान्यसिद्धेः नार्थवादत्वमाया- ति । प्रश्ननिरूपणं हि निर्णयार्थ प्रसिद्धं न स्तुत्यर्थमिति । केवलाजा- नुष्टानेन लेशाधिक्यमेवेति ॥ २३ ॥ श्रद्धाप्रसडाहतेः श्रद्धारूपत्वराड्डापिशाची निराकरोति । नैव श्रद्धा तु साधारण्यात् ॥२४॥ भतिर्न सर्वथा श्रद्धात्वेन शकुनीया श्रद्धायाः कर्ममात्राइवात् । नचैवमीश्वरभक्तिरिति ॥२४॥ तस्यां तत्त्वे चानवस्थानात् ॥२५॥ (गी. ०अ०६ श्लो.४७)। श्रद्धावान् भजते यो मांस मे युक्ततमो मतः। इति हि श्रुतम्। तत्र भको श्रद्दारूपायां श्रद्धाङ्गत्वे मतीतेऽनक- स्थाप्रसङ्गात् श्रदाया अनङ्गत्वात् । अन्यथा तस्यामपि श्रद्धान्तरमि- ·१५ - [अ०२।आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । त्यनवस्थैवातस्मादारम्भणीयारम्भे आरम्भणीयवदाचमने चाचमनव- जनौ श्रद्धा नाङ्गं स्यात्। श्रद्धाभक्तिसमन्वित इति भेदेन कथनांच।२५॥ ब्रह्मकाण्डं तुभक्तौ तस्यानुज्ञानाय सामान्यात् ॥२६॥ ज्ञानाप्राधान्ये ज्ञानकाण्डमित्युत्तरकाण्डप्रसिद्धिर्न स्यादिति म- न्वानं प्रत्युच्यते । भक्त्यर्थं ब्रह्मकाण्ड श्रूयते न ज्ञानार्थम अज्ञातार्थ- ज्ञापनस्य काण्डव्यसामर्थ्यात् । अन्यथा धर्मज्ञानार्थ पूर्वकाण्डाम्नात- मपि ज्ञानकाण्डं स्यात्।नच ज्ञानविधिः सम्भवति येन तत्प्राधान्याद- पिज्ञानकाण्डं भवेदिति । तस्माज् ज्ञानकाण्डमिति भ्रमः । कि ह्मकाण्डमेव । अतएव (ब्रह्मसू० । पा. १॥ सू०१) 'अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा' इति सत्रितम् । तत्तु भन्यर्थत्वाद्भक्तिकाण्डमपोति ॥२६॥ इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविहहरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्ये प्रथ- माध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥२॥ समासश्च प्रथमोऽध्यायः॥१॥ तस्या भक्तेः साक्षात् प्रयत्नानिष्पायत्वेन निप्पत्यर्थ साधनान्तरा- पेक्षा तत्रान्तरङ्गसाधनं ज्ञानं बहिरङ्गसाधनान्यपरभक्तिप्रभृतीनि तपां विवेकाय द्वितीयाध्यायारम्भः। बुद्धिहेतुपरतिराविशुदेवघातवत् ॥२७॥ बुद्धिब्रह्मपमितिः सा यपि कृत्यंनिपाया हथापि तद्धेतूनां श्रव- णमनननिदिध्यासनादीनां. तन्निप्पत्त्येऽनुष्ठानमावश्यकम् । तकि सरुन रुते रुतःशास्त्रार्थ इति न्यायात् सात प्रवर्तते उत यावनि- दायम् । तत्रोच्यते भनिपरिशुद्धिपर्यन्तं तत्मवृत्तिरावश्यकी यथा वी- होनवहन्तीत्यनेन विहितबीयवघातस्य याव?तुप्पमनुष्ठानं शास्त्रार्थः तथा दृष्टोपकारकत्वान्मनोमालिन्यनिरासपर्यन्तं ज्ञानायनुष्टाने यत- नीयमिति ।। २७ ॥ ३ ·. शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०शआ०१] तेपामड़ाना यान्यङ्गानि तदनुष्ठानं तु न प्रसज्यत इत्यत्रोत्तरम् । तदङ्गानांच॥२८॥ तदङ्गानां गुर्वनुगमनवेदाविरोधितांनुसन्धानशमादीनामप्यनु- छानं युक्तम् । नाङ्गविकलान्यङ्गानि सैन्यसेनापतिवत् प्रधानोपका- राय क्षमन्ते ॥ २८॥ इदानी बुद्धिविषयपरिशुद्धिश्चिन्त्यते । तामैश्वर्यपरां काश्यपः परत्वात् ॥२९॥ तां बुद्धि परमेश्वरैश्वर्यादिमहिपथिणी निःश्रेयसफलां काश्यप आ- चार्यों मन्यते कुतः जीवात्मभ्यः परत्वात् तैः स्वज्ञानाय परज्ञानस्या- पेक्षितत्वात् । एतन्मते जीवब्रह्मणोरत्यन्तं भेद इति ॥ २९ ॥ आत्मैकपरां बादरायणः॥३०॥ बादरायण आचार्यः पुनः शुद्धात्मविषयिणीमेव मनुते तथा च सूत्रं [ ब्रह्मसू०। अ०४ पा० ०१॥ सू०३ ] 'आत्मेति त्ववगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति । एतन्मते जीवब्रह्मत्वकल्पनाया मिथ्यात्वाच्छुड़- चिदात्ममात्रबुद्धेस्तत्त्वज्ञानत्वात् तदेव मुक्तिफलायेति ॥ ३० ॥ उभयपरांशाण्डिल्यःशब्दोपपत्तिभ्याम्॥३१॥ शाण्डिल्य आचार्यस्तूभपपरामेव मन्यते कुतः शब्दो हि वेदस्तथा ब्रूते [ छां०] 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तजलानीति शान्त उपासीत' इ. त्युपक्रम्य 'एप म आत्मान्तर्हृदयमेतद्रीतमितः प्रेत्याभिसम्भवि- तास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्य' इति विचिकित्स्य तदुभयविपयविदो ब्रह्माभिप्रायलक्ष- णप्रेमभक्तिजन्यब्रह्मसम्भवफलत्वमाह। [तैत्तिरीयसं०अ०प्र०॥ अनु०१०। मं०२] 'बबरः प्रावाहणिरकामयते तिवत् पूर्वशाण्डिल्या- र्थत्वान्न नित्यानित्यसंयोगविरोधः। वस्तुतो वेदस्य भगवत्कर्तृकत्व- .

·[अ०अ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। मेव । श्रुतेरपि (तैत्तिरीयारण्यके। प्र० ३। अनु. 391 दशकं४)। तस्मायज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दासि जज्ञिरे तस्मायजुस्तस्मादजायत ।। इति । उपपत्तिश्च भवति ब्रह्म खलु परमैश्वर्यबत्तया श्रुतं जीवस्वरूपत- या च तथा च श्रुतिः [तैत्तिरीयोप०।पृ० १२३ यतो वा इमानि भू- तानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति त- दिजिज्ञासस्व' । तया [गी। अ०१५॥ श्लो०७] | ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन इति । • तत्र किं कस्योपमर्दकम् । तस्मात् (छां०1) 'तत्त्वमस्या'दिवा- क्येनोभयबोधनमेवोपपत्तिमदिति ॥ ३१॥ वैपम्यादसिद्धमिति चेन्नाभिज्ञानवदवैशिष्टयात्॥३२॥ ननूभयविपयत्वमेव न सिध्यति वैपम्यात् । विपमं हि जगत्क- तृत्वादिविशिष्टे तदकर्तृत्वादिविशिष्टज्ञानमिति चेन यतः सोऽयं देव- दत्तः सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञावदेकविशिष्टेऽपरवैशिष्ट्यमन्तरेण सामा- नाधिकरण्यस्य स्वरूपाभेदांशगोचरकत्वेन तदुपपत्तेः। विशिष्टवैशि- ध्यमुझेरौत्सर्गिकत्वात् । अथ विशेष्यमात्रलक्षणया स्वरूपाभेदोप- स्थितिरिति मतं तन्न लक्षणया बोधस्य जघन्यत्वात् लक्ष्योपस्थिती तदवच्छेदकोपस्थितिहेतुसत्त्वाच्च । अन्यथा कदाचिच्छक्यतावच्छे- दकमन्तरेणापि शक्यस्मृतिर्भवेत् इत्यास्तां तावत् ॥ ३२॥ न च लिष्टः परः स्यादनन्तरं विशेपात् ॥३३॥ नचैवं सति जीवोपाधिक्तशादिमत्वमपि परमेश्चरे प्रसज्येतेति य- कुं शक्यम् । उक्काभेदबुद्दयनन्तरं क्लेशादेरात्मासम्बन्धित्वरूपविरोप- निर्णयादिति ॥ ३३॥ ऐश्वर्य तथेति चेन्न स्वाभाव्यात्॥३४॥ नन्वेदं लेशादियदैवर्य कर्तृत्वादिलक्षणं परमेश्वरस्य बाध्यते वैभवं ·शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ.राआ.१). त्वात्मनि प्रतीतत्वान्न क्केशादिवदिति चेन्न कर्तृत्वादेः परमेश्वरस्प स्वाभाव्यात् । नहि वनेरुप्पास्वाभाव्यमन्यथा भवति। तस्मादस्वाभा- विकत्वमुपाधिरिति । अत एव दर्पणादिप्रतिफलितबिम्बे भास्वति मालिन्पादिवाधेऽपि वृत्तिप्राकाश्यादिस्वभावस्याबाध एवेति ॥ ३४॥ ननु परमेश्वरस्य सत्यमैश्वर्य जीवानां तु कथमागन्तुकः केशादि- रित्यत्र हेतुमाह। अप्रतिपिदं परैश्वर्यं तद्भावाच नैवमितरेषाम् ॥३५॥ नहि कस्यामपि श्रुती परमेश्वरस्यैश्वर्य प्रतिषिद्धमस्ति येन प्रति- पन्नमपि बाधितं स्यात् । प्रत्युत (छां०1) सत्यसङ्कल्प इत्यादि- ना तस्य स्वाभाव्यमवगम्यते ।नच जीवस्येव प्रतीतधर्मत्यागे कार- णमस्ति सदैश्वरत्वात् सदैव मुक्कत्वात् । तदितरेपां तु जीवानां नैवं स्वाभाविकः केशादिः कस्मात् तद्भावात् । श्रूयते हि [ छां०] 'परं ज्योतिरुपसम्पयते स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्यादिभिः तच स्वभा- यत्वे नोपपद्यते। उपपद्येतापि यदि परस्य क्लेशादिस्वभावः स्यात् । न चैवं तस्माद्ब्रह्मभावलक्षणमुज्यन्यथानुपपच्यापि जीवानामौपाधिकी संसृतिरिति । यद्यपि परस्यापि मायौपाधिकमैश्वर्य तथापि तदुपाधेः कदाचिदपि नात्यन्तलयः । जीवोपाधियुद्धीनां तु परभक्ती सत्याम- त्यन्तलय एव । नहि भगवतो माया शक्तिःक्षीयते जीवानामनन्तत्वे- न तत्संसारतजनायर्थ भगवतः प्रवृत्तेरावश्यकत्वादिति । एवञ्च (बृहदार)। ध्यायतीव लोलायतीवेत्यादिश्रुतिः 'अधातादेशो ने- ति नेतीत्यादिश्रुतिश्च जीवविषयिण्येवेति ॥ ३५॥ सर्वानृते किमिति चेन्नैवम्बुयानन्त्यात ॥३६॥ अथ कमशो मुक्तावपि यदा सर्वबुद्दीनां विलयस्तदा परोपाधेः स्थितौ प्रयोजनाभावात् तस्याप्यत्यन्तलये, किं कृतमैश्वर्य स्वभाव इ- ति चेनेवं भवति । जीवोपाधियुद्धीनामनन्तत्वात् ताशकाल एवं ·+ [अ०।आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । नास्तीति युक्तं स्वाभाविकमैश्वर्यम् । नच प्रागभावाः प्रतियोगिजन- कास्तच्चादित्येतावतापि कालस्तथाभूतः सिद्ध्यति । अथैकदा सर्वे जनितप्रतियोगिन इति चेन अप्रयोजकत्वात् । सर्वकार्यशून्यकाला- नुमानं त्वत्पन्ततर्कशुन्यम् । अन्यथा सर्वे प्रागभावाः कदाचिदजनि- तप्रतियोगिन इत्यनुमानेन ध्वंसानधिकरणः प्राकालः सिध्येत् । अ- थाहमेवामुक्तः स्यामिति धिया मुकावयत्नप्रसङ्ग इति चेत् फलानि- श्वयेऽप्युपायतानिश्चयेन तत्साधने प्रवृत्तिरस्तु । प्रत्युत सर्वमुक्तिनिश्च- ये तत एवाप्रवृत्निप्रसङ्ग इति ॥ ३६॥ अथोपादानकर्तृत्वलक्षणमैश्वर्यं यदि परस्य साहजिकं तदा विका- रित्वमेव प्राप्तं मृदादिवदित्यत उच्यते। प्रकृत्यन्तरालादवैकार्यं चित्सत्त्वेनानुवर्तमानात् ॥ ३७॥ प्रति म जडकार्यमात्रोपादानम् । सा विकार्या नतु ब्रह्मस्फुर- णरूपसत्तया प्रकृत्यनुगतत्वेन च परस्य कर्तृत्वादि । नच प्रकृतिरेव सत्तेति वक्तुं शक्यते जीवानामसवप्रसङ्गात् । तेषां प्ररुतेः परत्वात् । तस्मात् प्रकृतिलक्षणां मायाशक्तिमन्तरालीकत्य परस्य कर्तृत्वादि- स्वाभाव्यमिति न विकार्यता नहि मायया सृजन्मायावी मायाकार्यों भवतीति । यद्यपि तादात्म्येन कार्यत्वमेव विकार्यत्वं तच वर्त्तत एव तथापि क्षीरादिवम्म स्वरूपपरिवर्त्तनेन विकारित्वम् । यहा स्वाधिक- विकाराहेतुत्वेन घटं प्रति दण्डादिवदविकार्यत्वमस्ति । तदेवोक्तं प्ररूत्यन्तरालादिति ॥३०॥ ननु मायोपादानवे मायायामेव जगत् प्रतिष्ठितं तर्हि कथं (तै- त्तिरीयखिलोपनि। सं०२६) 'तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितामिति श्रुत्या जगतो ब्रह्मप्रतिष्ठा प्रतिपायत इत्यत्रोत्तरम् । तत्प्रतिष्ठा गृहपीठवत्॥३८॥ तस्मिन् ब्रह्मण्यपि विकारप्रतिष्ठानमविरुद्धं गृहपीठवत् । यथा ·शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२।आ..] गृहमध्यस्थपीठे स्थितोऽपि गृहे तिष्ठति पीठे तिष्ठतीति व्यपदिश्य- ते तहत् ॥ ३०॥ ननु तर्हि प्रकृत्यैव ब्रह्मान्यथासिद्धमस्तु नेत्युच्यते । मिथोऽपेक्षणादुभयम्॥३९॥ ब्रह्म प्ररुतिश्योभयमपि कारणम् । परस्परं चेतनाचेतनाभ्यां स्व- ज्ञानाय स्वशक्तिविषयाय चाऽपेक्षितत्वात् किं कस्यापेक्षकमिति॥३९॥ इदानी स्वशास्त्रे व्यवहारलाधवाय पदार्थसङ्कलनमुच्यते। चेत्याचितोन तृतीयम् ॥ ४०॥ चेत्या प्ररुतिः चिद् ब्रह्म तयोर्न तृतीयमर्थान्तरमवेत्यर्थः । ननु न तृतीयस्य सिध्यसिद्धिभ्यां चोयत इति चेत् । अयमर्थः ब्रह्मभिने ज्ञातृत्वं प्रतिभिन्ने च ज्ञेयत्वं निपिध्यत इति ॥४॥ अथ प्रतिपुरुपयोरसम्बन्धे सर्वकार्यविलोपः । सम्बन्धे तु स एव तृतीय इत्यत आह। युक्तौ च सम्परायात् ॥४१॥ मिथ इत्यनुवर्तते । तौ प्रतिपुरुपौ बुद्धिस्यौ परस्परं प्रतिसम्ब- न्धरूपौ न त्वागन्तुकः कश्चित् कस्मात् सम्परायान् अनादित्वादेव । तथा च गीतायाम् (अ०।३। श्लो. १९) 'प्रति पुरुपं चैव वि- दयनादी उभावपीति । अथानादिरेष सम्बन्धान्तरमस्त्विति चेन जडाजविकल्पेन तयोरनन्यत्वादिति ॥३१॥ ननु प्रकतिमिथ्यैव मायारूपत्वात् तस्याः (श्वेताश्व.)। मायां तु प्रहति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । इत्यादिश्रुतिभ्यः। तथा च कथं वेयं पदार्य इत्यत आह । शक्तित्वान्नानृतं वेयम् ॥४२॥ देयं प्रधानं नानृतं न मिथ्या भवितुमर्हति कुतः शकित्वादेव ।

·[अ०२।आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। २३ नहि मायावी मायाँशक्ति विना विहितागन्तुकसृष्टये प्रभवति । कि- ञ्च (छां०1) 'कुतस्तु खलु सौम्यैषं स्यादसतः सज्जायतेति श्रुतिः कार्यसच्चेन कारणसत्ता वदन्ती सर्वसत्तामाह नानृतत्वम् । अस्ति तु सर्वदा भागवती सृष्टिः सादृश्यसहकार्यपेक्षा चेतनरूतसृष्टित्वान्मा- यिकसृष्टिवदिति न चादृष्टादिभिरर्थान्तरम् एकशक्त्यपेक्षायां लाघवा- होगतत्साधनेतरेपु अदृष्टहेतुतायां मानाभावात् । एवं सर्वकार्येषु मि- थो व्यभिचारादेकनित्यसहकारिशक्तिसिद्धिः । तदवान्तरानेककल्पनं तु फलमुसमिति न गौरवायेति । विस्तगेऽस्यैव तृतीये इति ॥१२॥ गता प्रासङ्गिको चर्चा प्ररुतमनुसरति । तत्परिशुदिश्वगम्या लोकवल्लिङ्गेभ्यः॥४३॥ यद्यपि जानामीच्छामीत्यादिवदहं भजे अनुरज्ये इत्येवमादिना प्रत्यक्षगम्यैव भक्तिस्तथापि तस्या दृढतरसंस्कारवैशिष्ट्यलक्षणा परि- शुद्धिर्न प्रत्यक्षतो निर्णेतुं शक्यते ज्ञानप्रामाण्यवत् । तस्मात् तन्नि- र्णयो लोकवज्जातलिडेभ्य एव । यथा लोकेऽनुरागतारतम्यं तत्कथा- दावश्रुपुलकादिविकारैरनुमीयते तहदिति ।। ४३ ।। न केवलं लोकवल्लिङ्गानि भवन्ति महर्षीणां स्मृतिभ्योऽपि तानि लिङ्गानि बाहुल्येन लक्ष्यन्त इत्याह । सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्सामहिमस्या- तितदर्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्यादीनि चस्मरणेभ्यो बाहुल्यात् ॥४४॥ यथार्जुनस्य सम्मानम्। प्रत्युत्थानं तु सप्णस्य सर्वावस्थो धनञ्जयः। न लङ्घयति धर्मात्मा भल्या प्रेम्णा च सर्वदा ॥ बहुमानं यथा इक्ष्वाकोः। [ नृसिंहपु.। अ०२५॥ सो०२२ ] ·२१ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२ आ] पक्षपातेन तन्नाम्नि मृगे पझे च तादशि। बभार मेघे तहणे बहुमानमति नृपः।। प्रोतिर्यथा विदुरस्य । [महाभारते । उयो । अ०८८ 1] या प्रीतिः पुण्डरीकाक्षं तवागमनकारणात् । सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ विरहो यथा गोपीनाम् [ विष्णुपु० अंशेषा अ०१८ श्लो० १७] गुरूणामग्रतो वतुं किं ब्रवीमि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ इतरविचिकित्सां यथा श्वेतहीपनिवासिनाम् । नारददर्शनेऽपि विघ्नबुद्धिः यथा चोपमन्योः । (महाभारते। अनुशा० । अ० १४। अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया । ननु शक त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ महिमवृद्धौ यथा यमस्य । (नृसिंहपु० अ०८ ॥ श्लो० २१) नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभापितः। 'किं त्वया नर्चितो देवः केशवः शनाशनः॥ (विष्णुपु. । अंशे३ । अ० ७ । श्लो०१०)। स्वपुरुषमनिवीक्ष्य पाशहस्तम्। वदति यमः किल तस्य कर्णमूले ॥ परिहर मधुसूदनप्रपन्नान्। प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ७॥ तदर्थप्राणस्थितियथा हनूमतः तेनैवोकम् । (वाल्मीकोये । उ- तरकाण्डे । स०१०७॥श्लो० ३१॥)। यावत् तव कथा लोके विचरिष्यति पावनी। तावन स्थास्यामि मेदिन्यां तवाज्ञामनुपालयन् ॥८॥ अथ वा त्यसत्यानामपि नारदादीनां तदेकाराधनार्थ प्राणधार- ·[अ०|आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । णम् । अत एव श्रुतिः। ( नृसिंहतापिनी । सं०६) 'ये सर्वे देवा न- मन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनथेति ॥ ९॥ तदीयताभावस्तु वसोरुपरिचरस्य (महाभारते । शा.अ०३३७१) आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा। पतझागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षते सदा ॥ १०॥ इति । सर्वभूतेषु तझावो यथा प्रहादस्य प्रसिद्धः । उतञ्च तेनैव । (वि- प्णुपु० अंश। अ०१९। श्लो०५) एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिरव्यभिचारिणी। कर्तव्या पण्डितैात्वा सर्वभूतमयं हरिम् ॥११॥ तस्मिन्नप्रातिकूल्यं यथा हन्तुमागतेऽपि भगवति भीष्मस्य। ते- नेपोकम् । ( महाभारते। भीष्मप०अ०५८1) एहोहि देवेश जगनिवास। नमोऽस्तु ते शाङ्गदासिपाणे ॥ प्रसह्य मापातयं लोकनाथ । रथादुदमाहुतशौर्यसंख्ये ॥ १२ ॥ आदिशब्दादुवाक्रूरादिचेष्टितान्यपि द्रष्टव्यानि । यद्यपि देषवि- पक्षभावादित्यत्रेदमुक्तं तथापि तत्र रागलिङ्गत्वेनात्र च बहुभक्तिपरि- शुद्धिलिङतयेति विशेष इति ॥४४॥ ननु स्वामिन्यनुरागिणां तदनुग्रहतारतम्यक्त्सु देपेादयो भव- न्ति तेऽपि किं लिङ्गानि नेत्याह । पादयस्तु नैवम् ॥ ४५ ॥ तदसमम्भवादेव । यथोकं भगवता दैपायनेन । (महाभारते। अनुशामअ०११९) न क्रोधो नच मात्सर्य न लोभो नाशुभा मतिः। भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ इति ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०।आ०१]
शिशुपालस्य तु देषात स्मरणं ततः परा भकिस्ततो मुक्तिरित्येव
क्रम इति ।। ४५॥
अथ प्रायशो भगवदवतारविषयाण्येव तानि लिङ्गानि स्मर्यन्ते
ब्रह्मज्ञानजन्यत्वात् पूर्णविषयता च भकेर्युक्नेत्यत्र सिद्धान्तमाह।
तद्वाक्यशेषात् प्रादुर्भावेष्वपि सा॥४६॥
सा परा भक्तिः प्रादुर्भावात्मविपयापि भवति कस्मादिदं ज्ञायते
वाक्यशेपात् (गी०अ०७१श्लो०२३)
देवान् देवयजो यान्ति महका यान्ति मामपि । इति ।
प्रतिज्ञातार्थस्थिरीकरणाय देवतान्तरभक्तिनिन्दाया वाक्यशेषो
भवति (गी०अ० श्लो०२१)
योयो यांयां तनुं भकः श्रद्धयाचितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥इति ।
तत्र योयो यांयां भक इत्येतावदुतार्थसिद्धौ तनुपर्यन्तनिर्देशा-
इतस्तत्वात्मविपयत्वे तात्पर्यमुन्नीयते । प्रकरणञ्च भनेरेवेति ॥ ४६॥
जन्मकर्मविदश्चाजन्मशब्दात् ॥ ४७॥
जन्म शरीराविनाभूतवेदप्रणयनदैत्यवधभक्कदर्शनादिकार्याय भ-
गवतः शरीरपरिग्रहः । कर्म च वेदप्रणयनादि । तत्ववेदिनो जन्मा-
भावफलाय भवति । यथाह (गी०अ०४ालो०९)
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ इति ।
नच जन्मकर्मवेदनस्य साक्षादमृतत्वफलमुपपद्यते । किन्तु तद्गत-
मनोमालिन्यनिवृत्तिहारा तहिशिष्टपरमेश्वरगोचरपरभक्ति जनयित्वा
जन्माभावफलाय भवति । तस्मान् प्रादुर्भावापन्नगोचरत्वं परभः
शब्दादेवावगम्यत इति ॥१७॥

·[अ०।०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । तच दिव्यं स्वशक्तिमात्रोद्भवात् ॥४८॥ (गी। अ०४१ श्लो. १) जन्म कर्म च मे दिव्यमित्यत्र के दि- व्यत्वं न धर्मजत्वं धर्मयोगाभावात् तस्मिन्नदृष्टासिद्धेः । नापि दिवि- भवत्वं भूलोकजन्मन्यव्याप्नेः । किन्तु जीवशरीरवन्न भूतोपादानक- त्वमपि तु स्वमायाशक्तिकृतत्वम् । अत एव मोक्षधर्म नारदं प्रति भ- गवहाक्यम् (महाभारते । शा० अ०३४१) मायैषा हि मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । इति । तथा च गी- यते (गी० अ०४) श्लो०६) अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रतिस्वामधिष्ठाय सम्भवामि युगे युगे ॥ इति । न चाभौतिकत्वे शरीरत्वव्याघातःभोगायतने भौतिकत्वनियमात। अथ भोगायतनत्वमेव शरीरत्वमिति चेन्न चेटाश्रयत्वस्य तवे ला- घवात् । चेष्टात्वं तु क्रियागतो जातिविशेषः । नच क्रियैव चेष्टा मृ- तशरीरक्रियायां तव्यवहारापत्तेः । नापि साक्षात् प्रयलजक्रियात्वमेव चेष्टावं घटादायपि चेष्टत इति व्यवहतिप्रसङ्गात् ।सर्वक्रियापाः सा- क्षात् परमेश्वरयलजन्यत्वात् । एवं च परमेश्वरशरीरबोधकमानेन त- च्छरीरचेष्टासिद्धिरित्यास्तां तावदिति । नच तच्चाधिक्यं तच्छरीरस्य ब्रह्माण्डानुपादानतया घटादिवदतच्यभावात् इन्द्रियाप्रतित्वाच १८ ननु स्वतः प्रयोजनाभावे कथं प्रवर्तत इत्यपेक्षायामाह । मुख्यं तस्य हि कारुण्यम् ॥४९॥ लोके हि निरुपाधिपरदुःसहानाय प्रवृत्तेपु कारुणिकव्यपदेशः । नचासौ तेपु मुख्यः रुपाजन्यदुःसहानाय पुण्यार्थ वाप्पन्ततः प्रवृत्तेर्ने निरुपाधित्वं सम्भवति । नापि परदुःपप्रहाणमात्रप्रवृत्ते तथा धनायु- पाधियुक्त तदव्यवहृतेः। किन्तु निरुपाधिपरक्वेशनाशिनो भगवत एव मुरन्यं कारुण्यम् । तत्कृत एवान्यप्रयोजनार्थियु कारुण्यपवहारो गौण - ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२।आ..] इति । तस्मात् जननीयादृष्टमपेक्ष्य स्वकारुण्यात् प्रवृत्तिरिति ॥४९॥ ननु (गी०अ०१०श्लो०२५) नराणां च नराधिप इत्यादिना विभूतीनामपि भगवद्रूपत्वकथनाद्राजादिक्षतेरपि मुक्तिः स्यादित्यत आह। प्राणित्वान्न विभूतिषु ॥५०॥ जीवोपाध्यनवच्छिन्नविपयैव परा भकिन तु प्राणादिजीवोपाधि- युक्तेषु राजादिपु रक्तिमुक्तिफलेति ॥५॥ द्यूतराजसेवयोः प्रतिपेधाच्च ॥५१॥ धर्मशास्त्रेपु बूतराजसेवयोः प्रतिषेधः स्मर्यते परमेश्वरत्वे तु तन्न स्यादिति ॥५१॥ वासुदेवेऽपीति चेन्नाकारमात्रत्वात्॥ ५२॥ ननु (गी १० १०१लो ३५ ) वृष्णीनां वासुदेयोऽस्मीति वि- भूतिपु श्रुतिस्तथा च राजादिवत् सोऽप्यभजनीय एव स्यादिति चेन्न परब्रह्मण एव कृष्णाकारमानत्वात् । यथा पराशर आह । (विष्णुपु०॥ अशेक्षाअ.११|श्लो०२) यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते। यत्रावतीर्ण विष्ण्वाख्यं परब्रह्म नरारुति ॥ इति । जीवत्वे तन्न स्यादिति ॥५२॥ प्रत्यभिज्ञानाञ्च ॥५३॥ यासुदेवविपये परब्रह्ममत्यभिज्ञा च श्रूयते ( नारायणोपनि । अथर्वशिरसि । दशके । वाक्य९) ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः। 'सर्वभूतस्थमक नारायणं कारणरूपमकारण परब्रह्मस्वरूपमि- ति स्मर्यते च प्रत्यभिज्ञा यथा प्रलये दृष्टानुभावन युधिष्टिर प्रति मा- कण्डेयेनोकम् (महाभारते वन०अ०१८९७ ·[अ०२|आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाग्यम्। यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः । स एव पुरुपव्याघ्रः सम्बन्धी ते जनार्दन ॥ इति । तथा (महाभार. शां.मोक्षधर्मे।अ०३१५। तपोभिरप्यदृश्यो हि भगवानिति श्रुत्वा जनमेजयेनाभिहितम् । तपसाप्यसुदृश्यो हि भगवान् लोकपूजितः । तं दृष्टवन्तस्ते साक्षात् श्रीवत्साविभूपणम् ॥ इति । चकारात् तहतेषु फलस्मरणलिङ्गात् ।। ५३ ॥ तहिं कथं विभूतिपु तत्कीर्तनं तबाह । राष्णिपुऔष्ठयेन तत् ॥ ५४॥ (गी० । अ० १० (श्लो० २१) आदित्यानामहं विष्णुरित्यादी तेषु श्रेष्ठत्वं परमेश्वरस्यैवेति दृष्टिमात्रार्थ विभूतिकथनं तच वासुदेवे- ऽपि वृष्णिपु श्रेष्ठोऽयमित्येतावन्मात्रदृष्टिविधानार्थ विभूतिपु वासुदे- कीर्तनमिति ॥ ५४॥ एवं प्रसिद्धेपुच॥५५॥ एवमनेन प्रकारेण वासुदेववद्ब्रह्मलिङ्गवत्तया प्रसिद्धेषु वराहनृसिंह- वामनरामभद्रादिपु भक्तिरपि मुक्तिफलेति बोध्यम् । यदा एवं ब्रह्म- लिङ्गवत्तया प्रसिद्देषु [गी। अ० १० सी० २३ ] रुद्राणां शङ्कर- श्रास्मीत्यादिविभूत्यात्मसु श्रेष्ठ्यमानदृष्टिमन्तव्या । उन हि स्कान्दे । काशीख । पूर्वभा०। अ० २० १८१] विष्णुरुद्रान्तरं पायः श्रीगोर्यन्तरं तथा। तद्धान्तिकस्य मूर्खस्य वाक्यं शास्त्रविगर्हितम् ॥ इति । शङ्करस्य ब्रह्मलिङ्गप्रसिद्धिः स्मृत्यादी बहुलमुपलभ्यतइति ॥५५॥ इत्याचार्यस्वप्नेचरविहरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीयभाष्ये हि- तीयाध्यायस्य प्रथममादिकम् ।।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्) [अ०२/आ०२] उनौ दृष्टोपकारको ज्ञानयोगौ सम्प्रति प्रतिबन्धकदुरितक्षयम्- खेनायवर्गवत्यो गौणभक्तय उच्यन्ते। भक्त्या भजनोपसंहाराद्गौण्या परायैतहेतुत्वात् ॥ ५६॥ [गी। अ० श्लो. १३] अजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । इत्यनेन सप्तमाध्यायप्रतिपादितपरभकिमनूय तत्पश्चाद्गीतं (गी. अ०९। लो०१४) सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तय दंढवताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥१॥ इत्यादि । तत्पश्चात् [गी० अ० ९१ श्लो०२९] ये भजन्ति नु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इति तदुपसंहारस्ततस्तत्र [ तैत्तिरीयसं०)अष्ट०२ । प० । अनु०६] चित्रया जयेतेतिवत् सामानाधिकरण्येन भक्तिनाना भजनेन फलं भावयेदित्यर्थः । [गी। अ61 श्लो०१७ ] एकभक्तिर्विशिष्यते इ- त्यादी भगवरको भकिशब्दस्प प्रयुक्तत्वेन संज्ञाप्राप्तः भक्तिभजनयो- रेकार्थत्वाच । नाप्यत्र परभक्तिः फलभावनया विधीयते तस्या अरु- तिसाध्यत्वेनाविधेयत्वात् । न चापि तस्या निःश्रेयसहेतुत्वमज्ञातं ज्ञाप्यते (गी। अ०७॥ श्लो०२३) महता यान्ति मामपीत्यादिना सप्तम एव तज्ज्ञापनस्यापि प्राप्तत्वात् । किन्तु परभक्तेर्विघ्ननाशनसाध- नाकाङ्क्षया कीर्तनादिकमेवोपक्रान्तं भक्तिशब्देन गौण्या वृच्या तृ- तीयान्तेन निर्दिश्य परभजनसाधनत्वं तेषु विधीयते इत्यत्रार्थवादा- काङ्क्षायां (गी। अ० ९. श्लो०२९) मयि ते तेषु चाप्यहमिति पश्चादन्वयः। अन्यथा भया भजनं तेन च मयि स्थितिरिति वाक्य भियेत । कीर्तनादिषु भक्तिसाधनत्वेन [तैत्तिरीयसं०/ अष्ट०२/प्र. ३। अनु०२ ] 'आयुर्वं घृतामितिवद्भक्तिशब्दो गौणः शक्यसंस्कारेण ·[अ०।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । सुग्रह इति । यहा भन्यते एभिरिति व्युत्पच्या तासु भक्तिशब्दः [आ- श्वलायनश्रौतसू। अ० ९६ खं०८] 'उदिइन् । अथवा (गी। अ० मो०१६] चतुर्विधा भजन्ते मामिति भजनगणपाठात् सृष्टिवत्। [गी। अशो०१८ ] उदाराः सर्व एवैते इत्यौदार्यगुणयोगाहा गौणत्वमिति ॥५६॥ रागार्थप्रकीर्तिसाहचर्याचेतरेषाम् ॥५७॥ एवं हि श्रुतम् (गी। अ.१११ श्लो.३६ ] स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहष्यत्यनुरज्यते च । इति । तत्र साक्षादेवानुरागार्थत्वं कीर्तनस्य श्रुतम् । तत्साहचर्यात् [गी। अ० ९१ श्लो. १४] सततं कार्ययन्तो मां यतन्तश्च दृढवताः। इत्यादिनोक्तानामपि तदेव फलमिति ॥ ५५ ॥ अन्तराले तुशेपाः स्युरुपास्यादौ च काण्डत्वात्॥५८॥ (गो० । अ. ९ । श्लो० १३) भन्चन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। (गी । अ० ९ । श्लो. २१) ये भजन्ति तु मां भन्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इत्येतयोरन्दराले या गौणभक्तयः श्रुतास्ताः परभम्पड्डानि भव- न्ति परभक्तिसन्देशादेवेति भावः । ता यथा ( गीता० । अ०९। श्लो. १४।१५।२२ । २५ । २६ । २७।२८) सततं कार्ययन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मा भन्या नित्ययुक्ता उपासते ।। ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्नेन बहुधा विश्वतोमुसम् ॥ इति । तया। .

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०|आ०२]
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेपां नित्याभियुकानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ इति । तथा।
यान्ति देवव्रता दैवान् पितॄन् यान्ति पितृवताः ।
भूतानि यान्ति भूतेश्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ इति
पत्रं पुप्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भन्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ इति । तथा
यत् करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ।।
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । इति ।
तत्र नानामभिधानं कीर्तनम् । भक्त्यर्थं यत्नश्यात्र लौकिकोऽप्य-
ताप्रस्तावादुक्तः । दृढवतत्वं महत्थैकादश्युपवासायनुष्ठानम् । न-
मस्कारः स्वापकर्पयोधककरशिरःसंयोगादिव्यापारः । ज्ञानयज्ञश्च हि-
धा मुख्या मुख्यभेदेन एकत्वपृथक्त्वविषयतया । तन्मावचिन्ता तु
ध्यानमनुस्मृतिश्च । यागः पूजा भगवन्तमद्दिश्य पत्रादिदानञ्च तथा
विहितनिपिद्धसर्वकर्मणां परमेश्वरे समर्पणमिति । न केवलमेतान्ये-
वाङ्गानि । किन्तु मनो ब्रह्मेत्युपासीत (गी अ.१०लो०११)
आदित्यानामहं विष्णुरित्याद्युपासनादिशब्दकवलीरुतान्यपि भक्ति-
साधनानि कुतः ब्रह्मकाण्डस्य सर्वस्यापि भक्तित्साधनप्रतिपादक-
स्वादिति ॥५॥
ताभ्यः पावित्र्यमुपक्रमात् ॥ ५९॥
ताभ्यो गौणभक्तिभ्यः पावित्र्यमन्तःकरणमालिन्यहेतुदुरितक्षयः
स एव हारं कुतः [गो० अ० ९, श्लो२J पवित्रमिदमुत्तममित्यु-
पक्रम्याभिधानात् । भनेरन्तःकरणधर्मत्वात् पाविन्यस्यान्तरङ्गत्वादि-
ति॥ ५९॥

·[अ०२।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । तासुप्रधानयोगात् फलाधिक्यमेके॥६॥ तास्वेव कोर्त्तनादिषु [गी। अ० ९ो० २६] यो मे भन्या प्रयच्छति [गी। अ० श्लो. १४ ] नमस्यन्तश्च मां क्या इ. त्यादौ प्रकरणादिसिद्धाभावेषु पुनर्भक्तिसंयोगकथनं प्रवृत्तभक्तीनां तदनुष्ठाने फलाथिक्यार्थमेवेत्येक आचार्या मन्यन्ते ॥ ६॥ नाम्नेति जैमिनिःसम्भवात् ॥६॥ जैमिनिराचार्यस्तु तासु गौणत्वसिद्धेः [ आपलायनश्रौत. अ. ९। सं. ७ ] श्येनेनाभिचरन् यजेते त्यादाविव भन्या कीर्तनेन अस्या दानेन परभक्ति साधयेदिति सामानाधिकरण्यसम्भवान्नाम- भावनान्यार्थं तां मन्यते न फलान्तरार्थ गौरवादिति ॥ ६॥ अत्राङ्गप्रयोगानां यथाकालसम्भवो गृहादिवत् ॥६२॥ कोननमस्यादीनां सहानुष्ठानमेकैकेन या क्रमेण वानुष्ठानमिति प्रयः पक्षाः। तत्राये कस्यचिदननुष्ठानेऽप्यन्येपां निःफलत्वप्रसङ्गः हितीये विकल्पप्राप्तावथैक्यनियमः स्यात् । तृतीयस्त्वशास्त्रार्थः । एक- रुतावन्यस्याननुष्ठानं च प्रसज्यते गौरवात् । तस्मादेतेपां मिथो ब्य- भिचारहेतुत्वमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु सर्वाण्येव साधनानि प्रमा- णसवात् । किन्तु सहानुष्ठाननियमो नास्ति प्रमाणाभावात् । येषां तु गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादीनामेकप्रयोगश्रवणं तेपामेव सहानुष्ठानम् । तदितरेपां तु यथाकालं यथासम्भवमनुष्ठानं गृहरुत्यादाविव यथा गृहसाधनतृणस्तम्भायाहरणं कदाचिदेकदा कदाचित् क्रमश इति न- ह्येतावता तृणादीनामकारणत्वमायाति । तस्मात् यद्यादृशदुरितक्षय- समर्थ तत् तादृशदुरितक्षयं रुत्वा सर्वैः स्वस्वसामर्षे दर्शिते परभ- किसिद्धिरिति तथा च गीयते (गी०अ० लो० ०१९)। बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपयत इति ।। ६२॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०शआ०२] ईश्वरतुष्टेरेकोऽपि वली॥६३॥ तेपु मध्ये यः कश्चिदतिशयानुष्ठानेन पलवान् भवति स एकोऽपि परमेश्वरतुष्टिं जनयित्वा परभक्तये प्रभवति बहुतरशिथिलपरिचर्याभि- रपि यथा नेतरः प्रभुस्तुष्यति तुप्यति चैकेनापिनियलीकसततकतपा- दसंवाहनेन तहत् । कीर्तनाद्यन्यतमेनापि दृढतरसेवितेन भगवत्प्रसा- दाद्भक्तिः प्राप्यते यथा (गी०अ०१८श्लो०५७)। बुद्धियोगं समाश्रित्य मञ्चित्तः सततं भव । मश्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि ॥ इत्यादि। तथा कालादिरुतमपि कस्यचिद्दलम् । यथा (ब्रह्मपु० अ०९७। श्लो०१६६)। ध्यायन रुते यजन् यज्ञैत्रेतायां हापरेऽर्चयन्। यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ इत्यादिकम् । नच व्यभिचारो बलवत्प्रत्येकजन्यभक्ति प्रति की- तनत्यादिना हेतुत्वादिति ॥ ३॥ ननु कीर्तनाद्यान्तरालिकानां सर्वेपामेव पावित्र्यं हारमुत केपा- ञ्चिदन्यदपीत्यत आह । अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥६४॥ भगवत्पर्पितशुभाशुभकर्मणां स्वफलाजननलक्षणयन्धाभाव एव हारम् । यथोक्तम् [गी। अ०९श्लो०२०] । शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैरिति । अर्पणमन्त्रोऽपि पुराणान्तरे। कामतोऽकामतो वापि यत् करोमि शुभाशुभम् । तत् सर्व त्वयि सैन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम ॥ इति । न चैवं स्वातन्त्र्यप्रसङ्गः तत्करणवलेन पापाचरणाभावस्यापि त- दत्वात् । यथा स्मृतिः।

·[अ०२।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । न वेदवलमाश्रित्य पापाकर्मरविभवेत् ॥ इति । तस्मात् पाविन्यं तदितरविषयमेवेति । अत्र शुभं कर्म स्वाश्रमवि- हितनित्यनैमित्तिकात्मकं बोध्यम् । सम्यगाश्रमपरिपालनाद्ब्रह्मलो- कादिफलं तत्प्राप्तौ मुक्तये विलम्बः स्यादित्यादिवन्धः । ब्रह्मण्यर्पिते तु तत्प्रसिद्धिः । एवं कामाज्ञानरूतकाग्यकर्मपापयोरपि पश्चादपणे फलाभाव एव इति ॥ ६४ ॥ अथ गौणीष्वेव विशेषश्चिन्त्यते तत्र श्रुतिस्मृतिमध्ये यत्स्वरूप- मुच्यते यथा [छां०] य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश इत्यादि । तथा [ नारदपञ्चरात्रे । पटले ११॥ श्लो०७१। ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती। नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः॥ केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी। हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ १॥ इत्येवमादि । तत्र किमेवंविधेष्वेव ध्याननियमः पूर्णप्रादुर्भावादी वा यथाश्रुतेविति । तत्रं ध्येयस्वरूपश्रवणान्नियमप्राप्तायुच्यते। ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ॥६५॥ ध्याने ध्येयनियमकथनं दृष्टार्थ नानाविषयत्वे चित्तविक्षेपसम्भवा- त्। तस्मात सौकर्यार्थमेव तत्कथन ज्ञेयम् । अदृष्टार्थत्वे विकल्पादि- प्रसङ्गात् । तस्माद्यथाश्रुतेपु व्यवस्था। अत एव गोपीनां शिशुपाला- देश्च तन्नियममन्तरेणैव ध्यानस्य दुर्लभं फलमुपलब्धमिति ॥६५॥ तद्यजिः पूजायामितरेपां नैवम्॥६६॥ (गी। अ०९ । श्लो० २५) यान्ति मयाजिनोऽपि मामित्यन यजिः किं प्रसिद्धज्योतिष्टोमादिविपयः किं वा पूनावचन इति । त- वायं यजिः पूजायामेष प्रयुक्तः कुतो ज्ञायते विष्णुं पूजपेदित्यादिना ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२आ०२] नित्यकाम्यपूजा तादर्थे विहितां तस्याः परभक्पङ्गत्वमात्रमत्र वि- धीयते तेन तादर्थ्य इतरयोगानां तु नतादय श्रुतं तेपामीश्वरोद्देश्य- कत्वं भक्तिसंयोगश्योभयं विधातव्यमिति वाक्यभेदः स्यात् । अथ वि- ष्णवे उरुक्रमाय सूते चरुमित्यादिविहितस्य भक्तिसंयोगोऽस्त्विति चेत् सत्यम् । काम्यानां तत्फलेनैव निराकासत्वात् । जीवनमात्रनिमि- तकनित्यपूजायास्तु भनिसंयोगविधौ बाधकाभावात् नित्यत्वे सततो- पस्थितिलाघवाच्चेति । अत एव मोक्षधमें हिंसायुक्तधर्मनिन्दायाम् । [ महाभारत । शां० [अ० २६५] सर्वकर्मस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामरागा हि हिंसन्ति पहिर्वेयां पशून् नराः।। विष्णुं ये चाभिजानन्ति धर्मादेव यजन्ति ते। पायसैः सुमनोभिश्च तथापि यजनं स्मृतम् ॥६६॥ इति। अथ पूजाप्रस्तावादधिकरणत्रयम् । पादोदकं तु पाद्यमव्याप्तेः ॥६॥ एवं स्मर्यते । [ नृसिंह पु । अ० ५९ । श्लो० ४६] गङ्गाप्रयागगयपुष्करनैमिपाणि । पुण्यानि यानि कुरुजालपामुनानि ।। कालेन तीर्थसलिलानि पुनन्ति पापान् । पादोदकं भगवतः प्रपुनाति सयः ॥ १ ॥ इत्यन।तत् कि पादसंयुक्तं जलंपादोदकमुत पादे दत्तकोत्सृष्टं ज- लम् । तत्र पाचमव पादोदकं कुतो ज्ञायते अन्यथाऽव्यातिप्रसङ्गात् । तथाहि भगवतः साक्षात्पादसम्बन्धो न सम्भवति । नाप्यवतारद्वारा तस्याप्यनुष्टातृसन्निधानासम्भवात् । किन्तु पूजाधिष्टानप्रतिमापाद- सन्बन्धाटुपचाररतत्रापि प्रतिष्ठितायाः अप्रतिष्ठितायास्तु पूजार्थमा- वाहने सति तथा च शालियामशिलायधिष्टाने पादाभावे तम स्यात् । 4 ·[अ०२।आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । तत्रैवं व्याभ्यनुरोधात् पायमेवास्तु प्रतिमापत्यन्तव्यवहितसम्बन्धक- ल्पनाप्रसङ्गात् ॥ ६॥ स्वयमर्पितं ग्रात्यमविशेषात् ॥६८॥ पूजायां भगवते दत्तं नैवेद्यर्निमाल्यादिकं वैष्णवं सात्वतेभ्य इत्या- दिना प्रतिपाद्यत्वेन विहितं तदिह सात्वतत्वाविशेषादेव भगवद्भके- न स्वयमपि ग्रामं भोजनधारणादिना स्वोपकार्यमित्यर्थः । स्वयमपि ग्रहणे प्रतिपत्तिः सिध्यति । धर्मशाक्यं तु वर्जनीयमेव यथा अग्न्या- ‘युद्देशेन त्यक्तपुरोडाशस्यापि उत्तरार्धात स्विष्टरुतमवयति यजमान- पञ्चमाः पुरोडाशं भक्षयन्तीति प्रचिपतिस्तथेदमपि वचनादेव । अ- न्यथा सात्वतेभ्योऽपि न प्रतिपादयेत् परद्रव्यत्वात् । वचनादिति चे- 'न्न नहि वचने स्ववर्जनमुक्तम् । अथ ब्राह्मणेभ्यो दद्यादित्यादिना ब्राह्मणत्वादात्मनेऽपि दानप्रसङ्गादिति चेन्न दानस्य स्वस्वत्वध्वंसेन परस्वत्वापादानुरूपत्वात् । नचैवं प्रतिपत्ता युक्त पुरोडाशस्यापि यजमाने प्रतिपत्तिदर्शनात् कयादिवत् प्रतिपत्तिरपि स्वत्वापादिकैव । तदेवं यत्रान्यसात्वताऽसंपत्तिस्तत्र स्वयं ग्रहणेनाप्यवैगुण्यं परिहार्य- मेव । तथा स्वयं दत्तपाद्यादिधारणेऽपि शेयमिति । किञ्च (गी। अ. ३ । लो. १२) 'तैर्दतानप्रदायैभ्यो यो भुढे स्तेन एव स' इत्यत्र समानकर्तृकत्वात् स्वत्वध्वंसे समानकर्मत्वमतीतः। कासमभिव्याह- तनञः सामाधिकरण्येनान्वयात् तैई तानित्यत्र तज्जातीयपरत्वे माना- भावात्। तस्मादाधकं विना देवेभ्योदत्तमपि भोकव्यमितिध्येयम् ६८ निमित्तगुणाव्यपेक्षणादपराधेषुव्यवस्था ॥६९॥ [ वराहपुराणे । अ० १२४ श्लो०४ ] देवपूजापराधास्ते हात्रिंशत् परिकीर्तिताः । इत्युपक्रम्य हानिशापराधास्तत्तत्प्रायश्चित्तानि च वि- हितानि तत्र किं सर्वापराधवर्जनं पूजाङ्गमुत केपांचिद्दर्जनमङ्गं के- पांचित् पुरुषार्थ इति । अत्रोच्यते ( वराहपु०अ०१२४ालो०६५) ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०राआ०२] अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते नरः । पतनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ १॥ इत्यादि। तत्राकर्मण्यानां पुष्पाणां पर्युदस्तत्वान्न पूजाइत्वम् । किन्तु पू- जाकमप्रयोगमध्ये धमादिनार्पणे रुते तन्निमित्तमपेक्ष्य प्रायश्चित्तम्। यत्र तु (वराहपु० अ० २५श्लो० ३६ ) अदत्वा गन्धमाल्यानि धूपं यो मे प्रयच्छतात्यनेन पूजाक्रमभङ्गापराघे तत्तत्क्रमस्य पूजाङ्गत्वाद- वैगुण्यपरिहारात् तत्प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वं द्रष्टव्यम्। पत्र पूजामन्तरेण (बराहपु०अ० १२५।लो. १) दन्तकाष्ठमसादित्वा यस्तु मामुपसमु- पतीत्यादि श्रुतं तत्र व्यकमेव पुरुषार्थत्वमिति व्यवस्थैवति ॥ ६९ ॥ एवं पूजाया भक्तिसंयोगसिद्धौ (गी०अ०९।श्लो. २६) पत्रं पु- प्पं फलं तोयमित्यनेन भगवटुद्देश्यकदानमात्रस्य भन्यङ्गत्वविधिरि- त्याह। पत्रादेानमन्यथा हि वैशिष्ट्यम् ॥७॥ ययदिष्टतमं लोके यच्चान्यद्दयितं गृहे । तत् तद्धि देयं प्रीत्यर्थ देवदेवाय चक्रिणे ॥ इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुद्देश्यकसर्वदानस्य भक्त्यङ्गत्वविधिः। अन्यथा पत्रादिचतुष्टयविशिष्टदानमेव स्यात् । प्रत्येकविधौ वाक्य - दः । तस्मात् पत्रादिशब्देन प्राप्तं दानमनय (तैतिरीय सं०) 'उपव्य- यत' इत्यनेन नित्योपवीतस्य दर्शाडुत्ववदङ्गत्वविधिरेव युक्त इति. सुकृतजत्वात् परहेतुभावाच क्रियासु श्रेयस्यः॥७१॥ ता भक्तयः सर्वकर्मसु श्रेयस्य एव कुतः परभक्तिहेतुत्वात् इतर- धर्मजन्यत्वाच्च यथा (गी अ०४ालो०१०११) बहवो ज्ञानतपसा पूता मझावमागताः। ये यथा मां प्रपद्यन्ते तास्वथैव भजाम्यहम् ॥ इति । भावशब्दश्य भक्तौ प्रयुक्तः।

·[0|आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । गङ्गाजले किं न वसन्ति मत्स्याः। देवालये पक्षिगणा वसन्ति । भावोज्झितास्ते न फलं लभन्ते । तीर्थाच देवायतनाच मुख्यात् ॥ इत्यादौ। तथा (गी अश्लो०१६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन ॥ इति । अब पूर्वसुकृतजत्वाइकीनां तालेभ्यो मुख्याः एतेन भकिमी- मांसायां विचारो युज्यते न कर्ममीमांसायामित्युक्तम् ॥ १७ ॥ ननु भक्तानां न गौणमुख्पभावस्तथा सति (गी - अ०७६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ इति । चतुणी तुल्यवदभिधानं कि रातमित्यत आह । गौणं त्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम् ।। ७२ ।। गौणं त्रैविध्यमेव तासां मुख्येन साहवर्यश्रवणं तु स्तुत्यर्थम् । यथा राजसमभिव्याहारेणामात्यानाम् । एवञ्च पापक्षयविपदुद्धारा- दिनिमित्तं स्मरणकीर्तनाद्यातभकिः ज्ञानार्थ यज्ञायाचरणं जिज्ञासो- भक्तिः । यथा च (बृहदा०) 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणाविविदिप- न्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेने त्यादि । तथा (गी। अ० १८॥ ०४८) स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धिं विन्दन्ति मानवाः । विष्णुपु० । अं० ३ ! अ. ७ । श्लो. १६) न चलति निजवर्णधर्मतो यः। सममतिरात्मसुहृदिपक्षपक्षे॥ न हरति नच हन्ति किञ्चिदुच्चैः। स्थितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम् ।। श्लो.

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०राआ०२] अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते नरः। पतनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे।। १ ।। इत्यादि। तत्राकर्मण्यानां पुप्पाणां पर्युदस्तत्वान्न पूजाइत्वम् । किन्तु पू- जाक्रमप्रयोगमध्ये धमादिनार्पणे रुते तन्निमित्तमपेक्ष्य प्रायश्चित्तम् । यत्र तु (वराहपु०अ०२५/लो० ३६ ) अदत्वा गन्धमाल्यानि धूपं यो मे प्रयच्छतात्यनेन पूजाक्रमभङ्गापराधे तत्तत्क्रमस्य पूजाङ्गत्वाद- वैगुण्यपरिहारात् तत्प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वं द्रष्टव्यम् । यत्र पूजामन्तरेण (बराहपु०अ० १२५॥श्लो. १) दन्तकाष्ठमसादित्वा यस्तु मामुपसमु- र्पतीत्यादि श्रुतं तत्र व्यक्कमेव पुरुषार्थत्वमिति व्यवस्थैवेति ॥ ६९ ॥ एवं पूजाया भक्तिसंयोगसिद्धौ (गी अ०९।श्लो. २६) पत्रं पु- प्पं फलं तोयमित्यनेन भगवटुद्देश्यकदानमात्रस्य भन्यङ्गत्वविधिरि- त्याहा पत्रादेनिमन्यथा हि वैशिष्टयम् ॥७॥ यदिष्टतमं लोके यच्चान्यद्दयितं गृहे । तत् तद्धि देयं प्रीत्यर्थ देवदेवाय चक्रिणे॥ इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुद्देश्यकसर्वदानस्य भक्त्यङ्गत्वविधिः । अन्यथा पत्रादिचतुष्टयविशिष्टदानमेव स्यात् । प्रत्येकविधौ वाक्यो- दः। तस्मात् पत्रादिशब्देन प्रारं दानमनय (तैतिरीय सं०) 'उपन्य- यत' इत्यनेन नित्योपयोतस्य दर्शाइत्ववदगत्वविधिरेव युक्त इति७० सुकृतजत्वात् परहेतुभावाच क्रियासु श्रेयस्यः॥७१ ॥ ता भकयः सर्वकर्मसु श्रेपस्य एव कुतः परभक्तिहेतुत्वात् इतर- धर्मजन्यत्वाच यथा (गी.अ०४ालो०१.१११) वहवो ज्ञानतपसा पूता मनावमागताः । ये पया मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।। इति । भावशब्दश्च भक्तौ प्रयुक्तः।

·[अ०२।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । गङ्गाजले किं न वसन्ति मत्स्याः। देवालये पक्षिगणा वसन्ति ।। भावोज्झितारते न फलं लभन्ते। तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ इत्यादौ। तथा (गी०अ०७श्लो०१६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन ॥ इति । अत्र पूर्वसुरुतजत्वातीनां तास्तेभ्यो मुख्याः एतेन भक्तिमी- मांसायां विचारा युज्यते न कर्ममीमांसायामित्युक्तम् ॥१७॥ ननु भक्काना न गौणमुख्यभावस्तथा सति (गी०अ० श्लो३।६) चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुरुतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ इति । चतुर्णी तुल्यवदभिधानं कि कृतमित्यत आह । गौणं त्रैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम् ॥ ७२ ।। गौणं त्रैविध्यमेव तासां मुख्येन साहचर्यश्रवणं तु स्तुत्यर्थम् । यथा राजसमभिव्याहारेणामात्यानाम् । एवञ्च पापक्षयविपदुद्धारा- दिनिमित्तं स्मरणकीर्तनाया-भक्तिः ज्ञानार्थ यज्ञायाचरणं जिज्ञासो- भक्तिः । यथा च (बृहदा०) 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिप- न्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेत्यादि । तथा (गी। अ० १८ । श्लो. ४८) स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दन्ति मानवाः । विष्णुपु० । अ० ३ । अ० ७ । श्लो. १६] न चलति निजवर्णधर्मतो यः। सममतिरात्मसुहृद्दिपक्षपक्षे ।। न हरति नच हन्ति किञ्चिदुच्चैः । स्थितमनसं तमवेहि विष्णुभक्तम् ।।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्! [अ०|आ०२] इत्यनेन स्वस्ववर्णाश्रमविहितवेदानुवचनादीनां ज्ञानार्थमनुष्ठान जिज्ञासा भकिः अार्थिता भक्तिरपि विधा तत्रैका परमत्यर्थं कि- यमाणा पर्योका राज्यस्वर्गायथ कियमाणा च कीर्तनादिरूपाऽपरा । यथा [विष्णुपु० । अं० ३ । अ० ७ [ श्लो० ३] श्रीमान् मनोरथान् कामान स्वार्गवन्यं परं पदम् । प्राप्नोत्याराधिते विष्णो निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ इति । तत्र निर्वाणप्राप्तिः परभनिहारेति परततिप्रयोजनार्थिता (मी। अ० ९।श्लो०१९) ये भजन्ति च मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहमि- त्यनेनसहकवाक्यत्वात् । यञ्च भागवते ( स्कन्ध ७ । अ०५ । श्लो. २२।२३) श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्य सख्यमान्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णी भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । इति । तदेतेप्वेव यथायथमन्तावनीयम् तदेवमुपाधीनामेपामुपधेयसा- कर्येऽपि न दोप इति ॥ ७॥ ननु कीर्तनादीनामङ्गत्वे कथमाादिषु प्राधान्यं घटते इत्यपेक्षा- , यामुच्यते। बहिरन्तरस्थमुभयमवेष्टिसववत् ॥७३॥ स्मरणकीर्तनादीनां परमत्स्यतया तदन्तर्गतत्वमनारभ्य फला- न्तरश्रवणात् तद्दर्भािवनोत्कर्पोऽपि । यथा राजसूयान्तर्गताप्यवेष्टिः प्रधानापि अनारभ्य फलान्तरसम्बन्धात् तत उत्रुप्यते । यथा वा बृ- हस्पतिसवः अचिन् प्रधानमपि वाजपेयाङ्गं तहत् प्रमाणसत्त्वस- स्वाभ्यां विशेषात् । एवं प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तहिष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः॥

·[अ०।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। इत्यनेन सर्वकर्मणां नैमित्तिकाङ्गत्वेनापि प्रवृत्तेः । स्वभावात्वं स्वर्गादिफलाय माधान्यं च न विरुद्धमिति ॥ ३ ॥ इदानीमानभक्तौ विशेपश्चिन्त्यते । स्मृतिकीयो कथादेश्यातौ प्रायश्चित्तभावात् ॥ ७४ ॥ स्मरणकोर्त्तनकथानमस्कारादीनामार्त्तभक्तौ निवेशस्तत्तत्पापकृत- नरकार्त्तिमतां तत्तत्पापक्षयहेतुत्वेन कथनातू यथा [ विष्णुपु०। अं. २१ अ. ६॥ श्लो०३२॥३३] पापे गुरूणि गुरुणि लघूनि च लघुन्यपि । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ १॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥२॥ तथा (विष्णुपु०। अं०६।अ०७१ श्लो०९) यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातूनामिव पावकः ॥ एवं [ महाभारका शा० । मोक्षप० । अ०३४५1] सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । । न तथा फलदं सौते नारायणकया यथा ॥ पाविताङ्गाः स्म संवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् । नारायणाश्रया पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इत्यादि। तस्मायुक्तमात्तौं निवेशनमिति ॥ ७ ॥ भूयसामननुष्ठितिरिति चेदाप्रयाणमुपसंहारान्मह- स्वपि॥७५॥ स्यादेत न्यायविरोधादेतवचनानां स्वल्पपापविषयत्वमेव युक- म् । अन्यथा भूयः केशसाध्यानामननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यमिति चेन . ur ·शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०२|आ०२] तेपामामरणमुपसंहारस्मरणात् केशाधिक्यात् । यथा (विष्णुपुः । अं० २। अ० ६ । श्लो. २९) तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने। न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलकल्मपः ।। इत्यनेन सातत्योपसंहारात् उपक्रमोपसंहारयोरेकार्थत्वादिति भावः । न चोपक्रमे कालः श्रूयते येन तहिरोधादुपसंहारस्य भिन्ना- र्थतीपि भवेत् । तथा च क्लेशसाम्यादितरेपां नाननुष्ठानमप्रामाण्यम् (विष्णुपु० । अं० २। अ० ६ श्लो० ३५) प्रातर्निशि तथा सन्ध्या- मध्यागादिपु संस्मरन् इत्येतदवगुत्यानुवाद एव । नाप्यनुतनाधिका- रिकमिदम् । (विष्णुपु० । अं० २ । अ० ६ । श्लो० ३६) कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते। प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ।। इत्यस्यापि सर्वप्रायश्चित्ताङ्कानुतापस्यानुवादत्वादेकमित्यस्यापि प्रायश्चितान्तरनरपेक्ष्यस्य न्यायप्रामस्यानुवादः । अन्यथा वाक्यानि मियेरन् विशिष्टविषयाश्च भवेयुः। अतो यच्छब्दान्तर्गतत्यायथायथ- मनुयादत्वान्नार्थवादत्वं पूर्ववाक्यानाम् । अत एवान्यत्रापि (विष्णु- पु० । अं० ३ । अ० ७ १ श्लो. ३४३५) किङ्करा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातनाः। समर्थास्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा॥ चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं विद्यते तस्य स पवित्रकरो यतः। इत्यादिभिः सातत्यमुक्तमिति ॥ ७५ ॥ लघ्वपि भक्ताधिकारे महत्क्षेपकमपुरसर्वहानात् ॥६॥ सम्वपि सरुत्स्मरणकीर्तनादि महतामपि पापानां क्षेपक नाशक भवति । यतो भक्ताधिकारे प्रायश्चित्तान्तराणां सर्वपा त्यागलक्षणहा- .

·[अ०२।०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । निप्रतीतेरित्यर्थः । यथा गौतम् (गी । अ० १०१ श्लो० ६६ ) सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि माशुचः ॥ इति । अत्र हि न काम्यकर्मत्यागपूर्वकत्वमर्थः काम्यत्यागे पापाभावात् किं भगवता मोक्षणीयम् । अथ पापान्तरं नाश्यं काम्यत्यागस्यादृष्टा- र्थत्वापत्तेः नित्यनैमित्तिकयोरपि त्यागपूर्वकता न तस्यार्थः तयोरत्या- गे यदि विधिरस्ति न ततः पापं किं मोक्षणीयम् । अथ नास्तीति वा- ध्यम् । मैवम् । एवं वाक्येनैव तद्दिधानात् पापाजनकत्वात् । अथ सर्वधर्मान् परित्यज्येत्यनेन संन्यासिनमनूय तदधिकारिकमिदं तेपा- मवकीर्णादिप्रायश्चित्तादिस्मरणात् तैः सह विकल्पप्रसङ्गात् पूर्ववन्म- हतामननुष्ठानं च स्यात् । न च सातत्येन तद्दोपपरिहारः। महापातकयुक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । पुनरतपस्वी भवति पंक्तिपावनपावनः ।। इत्यादिना लघुनोऽपि महत्क्षेपकत्वात् । किञ्च संन्यासाश्रमस्या- सन्निधानेन बुद्ध्यनारोहात्। तस्माद्यथा लोके सर्वान् विहाय मां भज केशांस्ते नाशयिष्यामीत्यत्र क्लेशनाशकान्तरहानिः प्रतीयते । तथान्त- रपापनाशकान्तरत्यागोऽवगम्यते वाक्यादेव । एतेन कथं चित्संन्या:. सविधायकेन सहकाध्यायपाठेऽपि न तदिपयकत्वं प्रकरणसन्निधान- योः सबलत्वात् । किञ्चास्मिन्नध्याये । (गी । अ०१८ श्लो. २) काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुरित्यादिना काम्यकर्म- त्याग एवोको न संन्यासाश्रमः एवञ्च प्रायश्चितान्तरत्यागसङ्कल्पेन केवलभगवन्नामादिभिराति यस्सर्तुमिच्छति तदधिकारिकमेव सक- रस्मरणादि तथा च भिन्नाधिकाराहूपणानां समुचितिः । नापि केश- भयास्यसामननुष्ठानम् । (गी. अ: १८ श्लो. ८) दुःखमित्येव यत् कर्म कायळेशभयात् त्यजेत् ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अशआ०२] स रुत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ।। इत्यनेन तादृशसंन्यासस्य हेयत्वात् । (विष्णुपु. 1 अं०६। अ०७१ श्लो. १० कलिकल्मपमत्युग्रं नरकात्तिभदं नृणाम्। प्रयाति विलयं सद्यः सरुयत्रानुसंस्मृते । इत्यादि। तदधिकारपरम् । एवम् (गी । अ० ९ । श्लो० ३०/३१) • अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । सांधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति नियच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ।। इत्यनेन तथा (नृसिंहपु. । अ० श्लो० २८१२९) नारकाः कृष्णकृष्णेति नारसिंहति चुक्रुशुः) 'इति संकार्तितो विष्णु रकै निपूर्वकम् । भारक्यो यातनाः सर्वास्तेपां नष्टा महात्मनाम् ॥ इत्यादिना च भक्त्यधिकारः सुव्यक्त इति । अत्र कीर्तनस्योचार- णत्वमावमिह प्रतीतम् । नतु प्रथमान्तपदेनेत्यादिनियम इति ॥५६॥ तत्स्थानत्वादनन्यधर्मः खले वालीवत् ॥ ७७॥ (विष्णुपु ।०२। अ० ६ । श्लो० ३४) प्रायश्चित्तं तु तस्यैक हरिसंस्मरणं परमित्यादौ नामाऽतिदेशेन प्रायश्चित्तान्तरधर्मस्तु न म- न्तव्यः। प्रायश्चित्तस्थानत्वात् तत्स्थाने तद्दिधानादित्यर्यः। यथा(आ- श्वलायनश्रौतसू । अ० ९ । खं० ५) 'खले वाली यूपो भवतीत्यत्र पशुनियोजने यूपकार्ये खले वालीविधिरिति ।यूपधर्मस्याप्टालिकरणा- देः प्रसङ्गस्तहदन नखलोमादिवपनानां प्रायश्चित्तधर्माणामपासिरिति। न कीर्तनादेरपि पापक्षयहेतुत्वान् प्रायश्चित्तमेवेति वाच्यम् । प्रायो नाम तपः प्रोकं चितं निश्चय उच्यते।

·[अ० आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । तयोनिश्चयसंयुक्त प्रायश्चितमिति स्मृतम् ॥ इत्यनेन तपोरूपे प्रायश्चिनशब्दो मुख्यः अन्यत्र गौण इति ध्ये- यम्॥७७॥ अयाड़ानां प्रधानाधिकरणनैयत्यात् तदधिकारश्चिन्त्यते । आनिन्द्ययोन्यधिक्रियते पारम्पर्यात् सामान्यवत्॥७८ निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तं भक्तावधिक्रियते संसारदुःखजि- हासाया अविशेषात् । अथ वेदाध्ययनानधिकारात् कथमत्र त्रैवर्णिका- नां स इति चेत् तबाह पारम्पर्यादिति। (पूर्वमीमांसासू० । अ०१। पा० १ ।सू०२) 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ( उत्तरमीमांसासू.) अ० ३१ पा० सू०३] 'शास्त्रयोनिस्वादिति न्यायादलौकिकोऽर्थः श्रुत्यैकसमधिगम्य इत्यत्र नविप्रतिपद्यामहे । किन्तु स्त्रीशूद्रादीनामि- तिहासपुराणादिद्वारा चाण्डालादीनां च स्मृत्याचारवदुपदेशपारम्प- येण ज्ञानमपि श्रुतिमूलमेव भवति यथा तेषां सामान्याऽहिंसाधर्मा- दिज्ञानम् । अन्यथा तदसिद्दिप्रसङ्गादिति ।। ७८ ॥ अतो द्यविपकझावानामपि तल्लोके ॥ ७९ ॥ यतः सर्वाधिकारोऽतः खलु येपामत्र परभक्तिविपक्कभावं न गता तेषां श्वेतहीपे भगवळोके परभक्तिसाधनानुष्ठानं स्मर्यते । यथा [ म- हाभार• Jशां० । मोक्षधर्मे । नारायणीये। ( अ. ३३८१) क्षीरोदधेरतरतः श्वेतहीपो महामभः । तब नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः ।। एकान्तभावोपगतास्ते अनाः पुरुषोत्तमे। इत्यायुपक्रम्य तेपां परभक्तिसाधनानुष्ठानं श्रुतम् । [ महाभार- शांक मोक्षधर्मे। अ०३३८,] सहिताश्चाभ्यधावन्तस्ततस्ते मानवा द्रुताः। रुताअलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः ।।

·* शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२ आ०२] ततो विवदतां तेपामश्रौपं विपुलध्वनिम् । पलिः किलोपक्रियते तस्य देवस्य तैनरैः॥ इत्यादि । तस्मात् सर्वत्र तदधिकार इति । अत एव [ उत्तरमी- मांसासू । अ०११ पा० ३॥ सू२६ ] तदुपर्यपि बादरायणेन सम्भवा- दिति सूत्रितम् ॥ ७९ ॥ अथ विपकभावानामपि कथं न तल्लोक इत्युपोमातेनोप्यते। क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ॥८॥ तुश्चागतशडाव्यवच्छेदाः । नारायणीय एव श्रूयते ( महाभा- २० शां। अ०३४६१) येऽतिनिकलुपा लोके पुण्यपापविवर्जिता इत्युपक्रम्य आदित्यमण्डलद्वारा अनिरुद्धप्रद्युम्नसंकर्षणव्यूहकमेण ग- तिमभिधायाभिहितम् । [महाभार• शां० अ०३४६१] समाहितमनस्कास्तु नियताः संपतन्द्रियाः। एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ।। इति । क्रमगत्यभिधानम् । तथा पश्चादुनम् ।। महाभार शामो- क्षधर्मे । अ०३५.1] ये तु दग्न्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः। तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यक्रमादतिः।। चतुर्थी चैव ते गत्यां गच्छन्ति परमं पदम् । नुनमकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः॥ अगत्वा गतयलिलो यद्गच्छन्त्यव्ययं हरिम् । इत्येकगत्यभिधानं च पक्कभक्तिविपयत्वेनोपपद्यते । अन्यथा वि- रोधात् तस्मादपकविषयस्तत्तल्लोकलाम इति ॥ ८॥ उत्क्रान्तिस्मृतिवाक्यशेपाच ॥८॥ उत्क्रान्तौ ।गी। अ०८१ श्लो०१०। भक्त्या युक्तो योगरलेन चे ·४७ [अ०२।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। वेत्युपक्रम्य (गी। अश्लो०१३)। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ॥ इत्युक्तम् । तत्र च वाक्यशेष.। (गी। अ०८ श्लो-२४)। अग्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥ इति क्रमादतिः श्रुता। तथा ।(गी। अ०८१श्लो०१६)। आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इतिवाक्यशेपे लोकोपक्रमादुपशब्दमहिम्ना च तत्समीपलोकप्रा- प्तिरविपकभावानामेव युक्ता विपक्कभावस्य न तल्लोकगमनमपि फलं युज्यते तत्फलस्याक्षयित्वात् तल्लोके साधनाननुष्ठानश्रवणाच । किञ्च अविपक्चभनेखत एव क्रममुक्तिसिद्धौ तत्कालीनस्मरणविधियर्थ्य- प्रसङ्गात् । न च तेन परभनिसमुच्चयो घटते । (गी० अ०८॥ श्लो. २२) पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्ययेत्यन्यनिरपेक्षमोक्ष- साधनत्वावगतेः । तस्मात् तल्लोकेऽप्यधिकारः । भारतभूमेस्तु (वि- ष्णुपु०। अं०२। अ०३। श्लो०५) न खल्वन्यन मानां भूमौ कर्म विधीयते । इत्यनेन कोत्पत्तिहेतुतैव । भक्तिस्तु न कात्मिकेत्युक्तं प्राक् नदडानामप्राभिः स्यादिति चेन्नं प्रधानप्राप्तावेवाड़ानेनिपादस्थपति- यागाङ्गवदिति । शूद्रादीनां तु वैदिकमन्त्रजकर्मनिवृत्तिर्न तु स्मरण- कीननादेर्भक्तिसाधनस्येति तावतैवाधिकारसिद्धौ न विद्याप्रयुक्तिक- ल्पना युक्ता ॥१॥ अस्तु तर्हि महापातकिनामपि परभकायेवाधिकारस्तथा व- दावेदानुवचनादावपीत्यत आह ।

·१८ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२।आ०२] महापातकिनां त्वातौ ॥४२॥ पतनहेतुपापरतानां च पुनरात्तिभकावेवाधिकारः प्रायश्चिनवन्ना- न्यत्र तत्पापक्षयस्य सर्वापेक्षयाऽभ्यहिंतत्वात् भुञ्जानोवर्द्धयेत् पाप- मित्यादिना । तदपगमे तु सुतरामधिकारसिद्धिः ॥ ८२ ॥ अथैकान्तिकप्रस्तावात् सर्वधर्मः किं परभक्तिो भिन्न इति श- ड्रापिशाचीमपाकरोति। सैकान्तावोगीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् ॥८३॥ सा परा भकिरेवैकान्तभावो नान्यः कुतः गीतार्थेन प्रत्यभिज्ञाश्र- वणात् । यथा नारायणीय एव (महाभारतमोक्षध ०।०३५०। सहोपनिषदो वेदान् ये विप्राः सम्यगास्थिताः। पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः।। ततो विशिष्ट जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम्। केनैप धर्मः कथितो देवेन ऋपिणाथ वा ॥ इति प्रश्ने प्रत्युत्तरम् । समुपोढेप्वनीकेषु कुरुपाण्डवसेनयोः अर्जुने विमनस्के वै गीता भगवता स्वयम् ॥ इति । तस्मादेकान्तिता परभक्तिरिति ॥ ८३॥ अथ गौण्योऽपि साक्षान्मुनि जनयन्तु को दोपस्तमाह । परां कृत्वैव सर्वेषां तथायाह ॥८४॥ परां भक्ति रुत्वैव सर्वेषां मुक्तावुपयोगः । तथा हि सहेतुकं भग- वानाह (गी अ०१लो०६८) य इदं परमं गुहा मडकेवभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयम् ॥ इति। तचैतधर्मस्योपदेशफलमपि ब्रह्मभावायत्तिरित्येवार्थसिद्धौ भक्ति ·[अ०३|आ.1] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । मयि परो कत्वेति किमर्थमाह । तस्या मोक्षसाधनत्वेन श्रृंतत्वात् । अत एवोपरिचरवसोः (महामार० । शां० । अ० ३३७ ।) आत्मराज्यं धनं चेत्यादिना परमेश्वरानुरक्तिरूपाया भनेर्लिङ प्रद- शितमिति स्वतः प्रयोजनस्वाभावात् । तस्मात् सर्वेषां मुक्तिहेतुत्वेन श्रुतानां परभक्तिजननेन मुक्कावुपयोग इत्यभिप्राय उन्नीयतइति । नचोभयजनकत्वं तस्य कर्मत्वेन मोक्षाजनकत्वात् । एवञ्च दृष्टार्थता भवति वाक्यस्येति ॥ ८॥ इत्याचार्य स्वप्नेश्वरविइहरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाष्ये दि- तीयाध्यायस्थ द्वितीयमादिकम् ॥ ॥ समाप्तश्चाध्यायः॥२॥ भजनीयोत्तमत्वेन भक्तरुत्तमता यतः । भकतनावतश्थान भजनीयो निरूप्यते॥ अजनीयेनादितीयमिदं कृत्स्नस्य तत्स्वरूपात् ॥४५॥ ज्ञानाधीना ज्ञेयसिद्धिरिति तन्त्रेप निर्णयः । ज्ञानं सत्ता न सा जातिर्जात्यादौ तदसवतः॥ सच्चे या नेष्ठसम्बन्धकल्पनागौरवादाप। तस्माज्ज्ञानं परं ब्रह्म सर्वत्रानुगतं स्वतः॥ तदभेदो दृश्यमाने दृश्यभेदस्तु सत्परे। घटो ज्ञानमितीटक स्यात् प्रत्यया सन्निवेति चेत् ॥ अस्ति स्वरूपधी व सत्यत्वेनानुपस्थितेः। सदुपादानविपये ज्ञानेच्छाकृतिहेतुना ॥ तासां सविपयत्वेन हेतुत्वे लाघवं महत् । यत् तत् सविषयं ब्रह्म गुणवन्नैव गौरवात् ॥ कालवेयोपाधिरता तज्ञातुत्वादिकल्पना ॥५॥ .

·५० शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०३आ०१J तच्छक्तिर्माया जडसामान्यात् ॥८६॥ तस्य ब्रह्मण ऐश्वर्यशक्तिर्मायेति गीयते (गो०अ०भो०१४) दैवी झेपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपयन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥ मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगहिपरिवर्तते ॥ तन्मायात्वं तु कार्याणां वैचित्र्यान्नानृतत्वतः। कार्यसच्चोपपत्यर्थ ब्रह्मसत्ताश्रुतरिति ।। मिथ्यात्वस्यानुपक्तश्च तन्मिथ्यात्वं न साम्प्रतम् । तत्वज्ञानेन बाध्यत्वं मिथ्यात्वमिति चेन्नहि ॥ मिथ्यात्वस्याप्यतथ्यत्वात् सत्यत्वं सुतरां स्थितम् । मिथ्यात्वस्य च सत्यत्वे दृश्यसत्यत्वमागतम् ।। अनीकानामभानाच भास्यत्वे तु सदेव तत् । रजौ सादिभान यदन्यधारण्यातिरेव सा॥ अन्यस्य सदसवाभ्यां बाधाधारव्यवस्थितेः। सा माया जडसामान्य ज्ञेयत्वं नित्यमेव तत् ॥ अन्यथा तु व्यवस्था स्यात् तस्माञ्चिज्जाड्यनित्यता ॥८६॥ व्यापकत्वाद्याप्यानाम्॥८७॥ एवं व्यापकतन्वेभ्यो व्याप्यतच्चसमुहवः । व्यापकानां हि ताटारम्याक्ष्याप्योपादनता मता ॥ न तावत् समायेन भेदसम्बन्धगौरवात् । शब्दानां समयोऽप्येवं शृङग्राहिकया लघुः॥ सच्चेन सर्वकार्येषु कारणत्यं परेरितुः। निमित्तचं हितहुहेर्योद्धव्येप्वनुगत्वतः ।।

·[अ०३|आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाप्यम् । बुद्धस्तु साक्षिक्षास्याया अबोध्यत्वं यतो धियः। चोदव्याया बुद्धितत्वव्यभिचारेऽपि सम्भवेत् ।। सुप्नोत्थितस्य प्रलयाहुद्धेः प्रथममुद्भवः। कार्यकारणभावादि बुद्ध्या निर्माति स प्रभुः॥ स्वतो निर्विपयाप्येपा चैतन्योपाधिभावतः। तैलादिवत् प्रदीपस्था स प्रकारप्रकाशिनी (छ.1) करिष्यामीतिसङ्कल्पादहङ्कारोहवस्ततः। स ऐक्षत बहुस्यामित्येवमादिश्रुतिस्मृतेः॥ बुद्धेषिकारेष्विच्छादावनुगत्वादहतेः। साप्येकतवं तच्चे तु बुर्व्यािपकभावनात् ॥ ईशोऽहं कतिजन्यत्वात् तन्नैयत्यादहकतेः। मात्राभूतेन्द्रियादीनामहङ्कारोऽपि कारणम् ।। तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धत्वसंज्ञया । सामान्यान्येव शब्दादिस्थलानां चापि हेतवः ।। सर्वन ग्रह एव स्यात् तत्त्वानामिति चेदतः। विकारयणे जातिग्रहवत् तद्ब्रहस्थितः ।। एवं व्यापकतवानां व्याप्येष्वनुगमः क्रमात् । ब्रह्मादिसर्वतत्वानां घटोपादानता स्फुटम् ॥ न कर्मणान्पासिद्धिरिह तवस्य युज्यते । तादात्म्यादन्यथासिद्धरतादात्म्यमयोजकम् ।। एवं कारणतच्चानां मोक्षोपायतया पुनः। निर्मितिः प्राणिबुद्ध्यादरतादात्म्पात् पृथक् पृथक् ॥ आसर्गप्रलयादीनां बुद्धिनास्ति न यत् कचित् । सुपुप्तौ जीवबुद्धीनां लयोनन्तः स मोक्षणे ॥ ॥ ८॥ अयानीश्वरसाङ्ख्यानां बुद्दे: सगों न युज्यते ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०भा०1] कमाद्विनिगमाभावादित्यतन सूत्रमुच्यते ॥ न प्राणिवुद्धिभ्योऽसम्भवात् ॥ ८८॥ क्रमाद्देवपिसर्गादिः श्रूयते करसं बुद्धितः। सम्भयाइतसर्गोऽयं तस्मादीशोऽस्ति बुद्धिमान् ॥ ८८ ॥ निर्मायोच्चावचं श्रुतीश्च निर्मिमीते पिटवत् ॥ ८९॥ उच्चावचानि भूतानि धर्माधर्मानुसारतः। निर्माय निर्मिमीतेऽसी वेदास्तद्धितकाम्यया ॥ यथा पितोल्पाय पुत्रानज्ञातो ज्ञापयत्यपि। हिताहितपरीहारी वाक्यैस्तदयं प्रभुः ।। ८९॥ मिश्रोपदेशान्नेति चेन स्वल्पत्वात् ॥९॥ अथायमीश्वरो नैव हितः पितृसमो यतः। पापसाधनहिंसाभिर्मिश्रयागोपदेशनात् ।। इति चेन प्रधानांशफलसौख्यायपेक्षया। अङ्गाहेंसाफलाल्पत्वान्नाहितस्तदिधानरुत् ॥ ननु क्रत्वङ्गहिंसायाः प्रधानैकफलत्वतः। न सामान्यनिषेधस्य विपयत्वं प्रसज्यते ॥ कुर्यान्न कुर्यादित्येवं विकल्पस्त्वन्यथा भवेत् । तस्मादिशेपादन्यत्र स्पायदावनीयवत् ।। अनोच्यतेऽडहिंसायाः स्यादपूर्वस्प हेतुता। पापहेतुश्च सामान्यहिंसेत्येवाऽविरोधिता। अथ प्रस्त्वदुःखस्याननुबन्धीष्टहेतुता। विध्यर्थोऽये नत्रायुक्तस्वदभावस्य बोधकः ।। तथा च सर्वान्मा हिंस्याटस्य दुःखायहेतुता। सत्यं यागाइहिंसातो यहुःखं प्रबलं न तत् ।। प्रधानफलसौख्यादे यत्यान्नान्तरीयकम् ।

·[अ०३|आ०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाप्यम्। अन्यथातिप्रसङ्गः स्यातू प्रबलत्वानिरुनितः।। तस्माजातिविशेषोऽयं दुःखेषु प्रबलत्वता। प्रायश्चित्तादिमरणे प्रयागमरणेऽपि वा ॥ आत्महत्यारुतं दुःखं तत्फलापेक्षया लघु । अतः प्रत्यवमर्श हि प्राह पञ्चशिखोऽपि तत् ॥ स्वल्पत्वान बलीयस्त्वायत्र दुःखस्य गौरवम् । पर्यग्निकरणोत्सर्गास्तत्र श्रुत्यैव दर्शिताः॥ [मनु सं० अ० ३१ श्लो० ६८] पञ्चसूना गृहस्थानामिति स्मृतिषु चोदितम् । न सामान्यविशेषोक्तिर्न शून्ये सुतरां यथा ॥ [विष्णुपु० । अं० ३। अ० ६१ श्लो० १८११९] रङ्गोपजीवी पशुहा नरकं शरणं व्रजेत् ॥ ९० ॥ श्रुतिप्रसाच्छौतानामपूर्वमथ चिन्त्यते । कर्तृभोक्तृगतं तत् किमय वा परमेश्वरे॥ फलमस्मादादरायणो दृष्टत्वात् ।।९१॥ [ उत्तरमीमांसा० भ० ११पा० १।सू० २] राजादिरोपतोपाभ्यां दृष्टत्वान कर्मणां फलम् । अस्माद्ब्रह्मण एवाह भगवान् बादरायणः॥ तम कर्तुगत पुजाष्टिफलदभार । अथ भोकृगतो भोगः कस्मिन्नित्येव चिन्त्यते ॥ अन्योन्याश्रय एव स्पाटुभयोः स्वम्पपेक्षणात् । तस्मादृष्टतया रोपतोपाभ्यां परमेशिनुः॥ हिताहितफलमातिः फलोद्देश्यगता भवेत् । नाप्युद्देश्यगतत्वेन व्यापारान्तरकल्पनम् ॥ अन्यथा राजसेवादावप्यपूर्व प्रसज्यते। ।

·. शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०३|आ०२] अत एवेश्वरप्रीतिप्रदत्वं कर्मणां श्रुतम् ॥ ५॥ [गी अ० १२३ श्लो. २०] ये तु धर्मामृतमिदं यथोनं पर्युपासते। . लद्दधाना मत्परमा भकास्तेऽतीव मे प्रियाः॥ रोपतोपादिसत्वेऽपि न संसारित्वमीशितुः। तहृत्तत्वाददुःखत्वान्नित्यमुक्ततयापि च ॥९॥ व्युत्क्रमादप्ययस्तथा दृष्टम् ॥ १२॥ प्रलयो व्याप्यतच्यानां व्यापकेयूक्रमान्मतः। व्यापिकायां मृदिव्याप्यघटादिलयदर्शनात् ॥ १२॥ इत्याचार्यश्रीस्वप्नचरविदहरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाष्ये तृतीयाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥१॥ जीवस्य ब्रह्मभावो हि मुक्तिरित्यभिधीयते । तदिवेकतयात्रापि भजनीयविवेचनम् ॥ अन्यस्य कथमन्यत्वं घटेतेति वितर्कयन् । जीवानां भगवडावे योग्यतामाह सूबरुत् ।। तदैक्यंनानात्वैकत्वमुपाधियोगहानादादित्यवत्॥९३॥ (छान्दो०) सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन (गी। अ.१३ श्लो. १०३३११४)। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ क्षेत्रमं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । इत्यादिभिस्तस्यैकत्वमेव स्वभावः । उभयथा चात्मप्रत्ययःस जीवोपाधिबुद्धिरात्मानुरुतः। तथा च श्रुतिः 'एकधा बहुधा चैव दृश्य- ते जलचन्द्रवत्' । (विष्णुपु० अं०२ । अ० १६ । श्लो० १२)।

·. [अ० आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः। भ्रान्तदृष्टिभिरामापि तथैकः सन् पृथक् पृथक् ॥ इति । ततः परसत्या जीवोपाधिबुद्धिहाने सति पुनरेकत्वमप्य- विरुद्धं यथादित्यस्य प्रकाशात्मनः प्रतिविम्बोपाधिदर्पणाद्यपगमे त- इत् ॥ १३॥ पृथगिति चेन्न परेणासम्बन्धात् प्रकाशानाम् ॥१४॥ पृथगेव परस्परमत्यन्तभिन्नाः प्रकाशात्मान एव जीवाः अन्यथा कश्चिन्मुक्तः कश्चिद्ध इति व्यवस्था न स्यादिति चेन कथंचिदनी- श्वरसांख्यानां तथा संभवेऽपि सेश्वरसांख्यानां तदसम्भवात् । कथम् । प्रकाशात्मनां परेण परमेश्वरेण सह द्रष्टत्वदृश्यत्वलक्षणसम्बन्धाभा- वात् तेषां स्वप्रकाशतयादित्येनैव प्रदीपानामप्रकाशनात् । तथा- चानीश्वरत्वमसर्वज्ञत्वं ज्ञेयत्वं च ब्रह्मणः स्यात् । अथ प्रकाश्यास्तेपां जामप्रसङ्गानापि मियोबुद्धिवृच्या प्रकाश्यत्वम् । तद्धि तमोऽभिभू- त्यैव नेवान्तःकरणसववृत्या । नच तदयोग्यत्वे तत् सम्भवति ।न खल्वावरणनिवृत्तावपि दापी दीपान्तरप्रकाश्य इति बाह्याभ्यन्तरप्र- काशयोः कश्चिदीपाधिकोऽप्येकधर्मो येन [बृहदा०] स्वयं ज्योतिरेवायं पुरुप' इत्यादौ गौणो ज्योति शब्दः। तस्माञ्चिदात्मा जगत्प्रकाशक- स्वेनैव सिध्यतीति न तत्र परापेक्षा। किञ्च मनोधर्मत्रमतवधियोरधि- ठानतया चात्मसिद्धिप्रत्यूहैव बुद्धिवृत्तीनां तु गौण एव ज्ञानत्वसुख- त्वव्यवहारः। किं मानमात्मनां भेदे बुद्धितरवभिदा स्थिता। पन्धमोक्षव्यवस्थाने नित्यमुकात्मनां कुतः ॥ १॥ इति ॥ ९४ ॥ अथ विकारिण एव सत्तात्मानो ज्ञानेच्छादयस्तद्गुणाः जानामी- च्छामि सुसीत्यादिप्रत्ययादिति मतं निरस्यन्नाह ।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०३|आ०२] न विकारिणस्तु कारणविकारात् ॥९५॥ न ज्ञानादिविकारवन्त आत्मानो भवितुमर्हन्ति कुतः सुखोपलं- म्भादेः करणगतत्वेन ज्ञानादीनामुपपत्तेरात्मनामविकारित्वात् । तथा हि सुखोपलब्धिःसकरणिकेत्यायनुमाने तादृशकरणसम्बन्धस्य तादा- म्येन सत्वात् सुखांदयो नात्मविकारा आत्मनि प्रतीतत्वागौरत्वादि- वदित्यनुमानाच्च । एवमहन्त्वस्यापि कारणतादात्म्येनैव मनसा ग्रहण- म् । सुपुप्तौ मनोलये तदग्रहणम् । कालोपाधीनां कालत्ववदिति दि- क्॥९५॥ अथ कथं जीवस्य ब्रह्मभाव इत्यपेक्षायामाह। अनन्यभक्त्या तद्बुद्धिदिलयादत्यन्तम् ॥९६॥ [गी । अ० ८। श्लो. २२) पुरुपः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यरत्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ इति श्रुतम् । तथा [नृसिंहपु.] भक्त्यकलभ्ये पुरुपे पुराणे मुक्तौ किमर्थं क्रियते न यत्न इति । तस्मात् परभक्तिमात्रेण बुद्धरत्य- न्तलये सति ब्रह्मानन्दावाप्तिलक्षणा मुक्तिरित्यर्थः। तथा च तदीययु- द्विविलयप्रागभावसहवृत्तिब्रह्मानन्दायाप्तिर्मुक्तिरिति तल्लक्षणं सूचित- म् । अथ ब्रह्मानन्दावानेः सिद्धत्वेनापुरुषार्थत्वमिति चेन्न ग्रामादिव- विशिष्टतया पुमर्थत्वात् । अत्र बुद्धि वोपाधिर्मता भगवत एव. बु- द्वितच्वाभ्युपगमात् । अन्यथा इदं सुखमत्र सुसत्वमिति ज्ञानाजाते. नित्यतया तहिशिष्टस्य पुमर्थाभावप्रसङ्गात् ईहारुत्योर्विकल्पकत्वा- भावात् । तस्मादसिद्धोपरागेण सिद्धे अपीच्छाकृती इति। छत्यसा- 'ध्यत्वज्ञान प्रतिबन्धकमिति चेत् श्येनादौ बलषदनिष्टानुबन्धित्वतिरो- धानादिवोत्कटरागेण रुत्यसाध्यत्वमपि तिरोधाय प्रवर्तितमिति किम- ·[अ० आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । नुपपन्नम् । 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच मोक्षे प्रतिष्टितमित्यागमादपि तथात्वमध्यवसेयमिति ॥१६॥ अथ परभक्तिसिद्धौ जीवनादृष्टभोगवदितरेपामपूर्वाणामपि भो- गेनैव लय इत्यनिर्मोक्ष एव स्यादित्यत उच्यते। आयुश्चिरमितरेषां तु हानिरनास्पदत्वात् ॥ ९७॥ आत्मरतौ सत्यां (छां.) 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्य' इति । तथा (विष्णुपु.अं० १ । अ०२० । श्लो. २०) धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता। समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि ॥१॥ तथा च आयुर्जीवनादृष्टं तन्मात्रमेव चिरं परभक्तौ सत्यामपि मु- किप्रतिबन्धकं तावदेव जीवन्मुक्तिः। इतरेपां धर्माधर्माणां जीवना- दृष्टलये सति बुद्धरत्यन्तलये भोगास्पदस्याभावाहुद्धिभोगाभाव एवेति नानिर्मोक्ष इति बुद्धरपि विकार्यत्वेन कारणत्वात् । नापि तददृष्टाहे- तुत्वं कारणान्तराभावे फलानिप्पत्तावपि हेतुत्वाक्षतेः तस्य भगवत्तो- परोपरूपस्यापि लयः कालात् प्रलयसामग्रीतो वा यथाडापूर्वाणाम- इन्वैगुण्यादजनितपरमापूर्वाणां लय इति । ब्रह्मार्पणं तु प्रतिबन्धकी- भूतकर्मणामबन्धायेति सर्वमनवयम् । परंपरयैव ज्ञानाग्निना कर्मक्षय इति ॥ ९७॥ संसृतिरेपामभक्तिः स्यान्नाज्ञानातू कारणासिदे॥९८॥ अथ जीवस्य संसारः किमज्ञानरुतो मतः । उताभक्तिरुतस्तत्र सूनमेतत्प्रवर्तते ॥ १॥ स्वर्गोऽथ जीवन्मुक्तत्वं मुनिरेपां त्रयो गतिः। जीवन्मुक्तिः परा भक्तिस्तदसिदिस्तु संसृतिः ॥ २॥ सापि भनेः कामनानामभावादेव तिष्ठति । भनौ सत्यां निवर्तेत तथा चोकं महर्षिभिः ॥ ३ ॥ : ८ ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाप्यम्। [अ०३|आ०२] [विष्णुपु.। अं० ११ अ० ९ । लो० ५६ ] तावदार्तिस्तु सा वाञ्छा तावन्मोहस्तथा सुखम् । यावन्नायाति शरणं त्वामशेषाघमोचनम् ॥ तत्त्वाज्ञानरुता सृष्टिानात्तद्धानिरिप्यते । रनुसादिहेतूनामभावात् तदसम्भवात् ॥ जन्मानि घोरयमकिङ्करताडनानि दैन्यानि तानि तपनामजदर्शनानि । जन्तोरहूंममतरङ्गकुरङ्गतृष्णा- कृष्णांघ्रिपङ्कजपराङ्मुखतानुभावः ॥ इति ॥ ९८॥ त्रीप्येपां नेत्राणि शब्दलिङ्गाक्षभेदाद्रुद्रवत् ॥ ९९ ॥ एपां जीवानां त्रीणि नयनानि साधनानि अर्थप्रमिती प्रमाण- भूतानीति यावत् । प्रमितत्वाविशेषेऽपि करणवैविध्यात त्रैविध्यम् । तानि यथा ज्ञायमानयोग्यपदपदार्थरूपः शब्दः शाब्दप्रमाकरणम् । तस्य प्रथममभिधानमलौकिकभकेतत्साधनतादौ प्राधान्यकथनार्थ- म् । तथा ज्ञायमानव्याप्यपक्षधर्मलिङ्गज्ञानमनुमितिकरणमस्माकं सत्कार्यत्वाज्ञायमानत्वमप्यविरुद्धम् । प्रत्यक्षप्रमितिकरणान्यक्षाणि विषयसम्बद्धानि तानि च मनःश्रोत्रत्वकारसनघ्राणानि षट् स्वस- म्बन्धेनान्तःकरणस्य तमोऽभिभूयचिदात्मप्रकाशमानाकारांसच्च- वृत्तिं जनयन्ति अत एवोक्तम् (गी. अ. १४ । श्लो. ११) सर्व- हारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते इति । जीवबुद्धिरूपमनसो दु:- खादिविकारास्तु नाज्ञाताः सन्तीत्यात्मप्रकाशेनैव प्रकाश्यन्त इति न तत्र सच्ववृच्यवकल्पनं गौरवात् । एतदेव साक्षिभास्यत्वम् । एवं श- व्दानुमानप्रत्यक्षभेदातू त्रीप्येव यथा रुद्रस्य त्रीणि चक्षुरधिष्ठानानि ना- धिकानि न न्यूनानि तवचन्द्रसूर्याग्निरूपत्वचिङ्गानि । उपमानं तु श- किग्रहमात्रार्थ तच सामान्यतोदृष्टानुमानसहकारेण प्रसिद्धपदसासा- ·[अ०।आ०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । नाधिकरण्यात कविकाव्यपरिच्छेदवन्मनसापि सम्भवतीति त्रिवेवा- न्तर्भूतमिति न पृथक् । प्रमाणविचारोऽस्माभिन्यायतत्वनिकपे वेदा- न्ततवनिकषे च निरूपित इति नेह प्रतन्यते । जीयबुद्धिर्मनो नाम तत् सङ्कोचविकासवत्। यौगपयायोगपये धियां तेनोपपद्यते ॥ १॥ ईश्वराऽहंकतेर्जीवबुद्धीनामुद्भवो यतः। बुद्धौ दुःखादिवत् साक्षादहन्त्वमपि गृह्यते ॥२॥ मात्राभूतेन्द्रियादीनां भगवड्बुद्धिजन्मतः। भगवहुद्धिबोध्यत्वाचिदाग्राह्यं तथेन्द्रियैः ।। ३ ।। भूतानि पञ्च तन्मात्राः पञ्च चैकादशेन्द्रियम। अहम्बुद्धिप्रधानात्मपरेशास्तच्चसंग्रहः॥१॥ इति पड्विंशतितत्वानि ॥ १९ अविस्तरोभावाविकाराःस्युःक्रियाफलसंयोगात्॥१०॥ प्रसङ्गादुत्पत्तिलयौ चिन्त्येते तत्रोत्पत्तिरापि वलक्षणा सत एवं क्रियायोग्यता तथा तिरोभावस्तदयोग्यता एवं वृद्धिहानादयो विकारा एव भवन्ति ।कुतः । करोति घटं नाशयति घटमित्यादौ धात्वर्थफल. सम्बन्धव्यपदेशात् ते च सत एव घटन्ते नासतः। तथा चोकम् । (गी.अ.२ श्लो. १६) नासतो वियते भावो नाभावो वियते सत इति । एवं भवति नश्यतीत्पादावपि क्रियाश्रयत्वं प्रतीयते । तब सत एव संभवति । स चायक्षणसम्बन्धो नाशप्रतियोगित्वं च तदर्थः आयत्वस्यानिरुक्तः । न चाविभावस्याविर्भावान्तरावश्यकत्वे. निवस्थागौरवयोरन्यतरप्रसङ्गः घटसामय्या एवाविर्भावस्याविनीव- त्वात्। अन्यथा उत्पत्तेरुत्पत्तावपि तथात्वप्रसङ्गात् । एवं च घटस्य पू- वपर्यायिभावतिरोभायपरंपरेय मागभावस्तिरोभाव एव माशः स च कदाचिदात्यन्तिकोऽपि यया देवदत्तशरीरस्य यथा वा मुकबुद्ध्यादीना- ·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। [अ०३।आ०२] म् । अन्योन्यात्यन्ताभावौ च परस्परविरुद्धधर्मतदधिकरणयोनातिरि- च्यते । अन्यथा भावेप्यभावान्तरस्वीकारप्रसङ्गादिति । प्रलये तु प्रल- याख्यविकारातिरिक्तस्य विकारस्याभाव एव । संस्कारास्तु सूक्ष्मात्मना तिष्ठन्तीतिनकोऽपि दोपः॥पर्यवसिताबिलक्षणीभक्तिमीमांसा १०० परिवीतपीतवसनं धनोपमम् । शतपत्रपत्रसदृशायवेक्षणम् ॥ धृतवणुरेणु परिमण्डितं गवाम् ॥ हृदि योऽस्तु कौस्तुभविभूपणं महः ॥१॥ गौडक्ष्मावलये विशारद इति ख्यातादभूमणेः । सर्वोर्वीपतिसार्वभौमपदभाक् प्रज्ञावतामयगोः।। तस्मादास जलेश्वरोबुधवरः सेनाधिपः क्षमाभृताम् । स्वप्नेशेन रुतं तदङ्ग-जनुपा सद्भक्तिमीमांसनम् ॥ २॥ इति श्रीस्वप्नेश्वरविवहरविरचिते शाण्डिल्पशतसूत्रीय भाष्ये तृती- यस्याध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । समाप्तश्याऽध्यायः॥३॥ समानेयं भक्तिमीमांसा॥