·बालनीतिकथाः
प्रथमो भागः
श्रियां नार्थ नमस्कृत्य नत्वा च सुरभारतीम् ।
कथये शिप्यबोधाय वालनीतिकथाः प्रियाः ॥
लुब्धो दाशः
---
पुरा धारानगर्यां कश्चिद् दाशः आसीत् । स एकां
कुक्कुटीम् श्रपालयत् । परमा अद्भुता आसीत् सा कुक्कुटस्त्री।
मा नित्यं सौवर्णम् अण्डम् श्रददाद । दाशस्तु तस्य सौवर्णस्य
अएडस्य विक्रयेण कुटुम्नम् अपुप्पत् । सुवर्ण लब्ध्वा तस्य तृष्णा
थवर्धत । स अर्थत्य संग्रहं कतु प्रवृत्तः। धनसञ्चये असतः स
दाशः एकदा अचिन्तयत्--
किन एकपदे सर्व सुवणं कुक्कुटस्त्रियाः ।
कुचि विदार्य संग्राह्य कि स्वपन शनैः शनैः ।।
इति विचिन्त्य स कुपव्याः उदरं पाटयाश्चकार । उत्पा-
टितार अपि कृपयुट्याः उदरान् न स एकमपि अएडम् अलमत ।
'हा दुःसम् ! पृद्धिमिष्टयतो मूलं में विनष्टम्, इति यहु

·--- बालनौतिवाथा:- विलय लोभाविष्टः स प्रात्मानं शपन विनष्टः । अत उच्यते- मातरं पितरं पुत्र भ्रातरं वा सुहृतमम् । लोमाविष्टो नरो हन्ति स्वामिनं वा सहोदरम् ।। --- धूर्तः शृगालः एका शृगालः आसीत् । स बनेऽवसत् । एकदा स जलं पातु चोपीम् अगच्छत् । स जलेऽपतत् । तस्मिन्नेव क्षणे कश्चित् बागः तत्रागच्छत् । स अपि पिपासितः आसीत् । स तम् अप- कन-'अहो मित्र ! अपि वर्तते मधुरं जलम् ?' शृगालः अब. दत्-'मधुरमिति किं कथयामि, केवलं पीयूपमेव' । वारं वारं पीत्यापि तृप्तो न भवामि । न कामये हातु जलमिदम् । छागः सरलहृदयः आसीत् । स दुर्जनस्य तस्य मधुराणि वचनानि श्रुत्वा जलं पातु तां वापिक्रोम् अवातरत् । भृगालस्तु तस्य पृष्ठे पादं निधाय वाप्याः पहिः निरगच्छत् । छागस्तु तत्रच जले मअनानि उन्मजनानि च पुनः पुनः अनुभूय दुःखेन प्राणान् अत्यजत् । यत उच्यते-- दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विपम् ॥

·प्रथमो भागः
दुष्टः काकः
एकः नृपः आसीत् । स प्रामादे अवसत् । तस्य प्रासादस्य
अगणे उद्यानम् अभवत् । तस्मिन् यहवः पादपाः आसन् ।
तेपु काकः हंसश्च सखायो आस्ताम् । काका म्वभावेन खलः
श्रासीत् । सर्वे राजकुमाराः तं हंसं काकं च पर्यचिन्वन् । एकदा
खेलतः राजकुमारस्य हारः भूमी अपतत् । हारः बहुमूल्यः रत्नैः
कृतः श्रासीत् । काकः तं भूम्यां पतितम् अपश्यत् । स तूप्णी तम्
श्रादाय अगच्छत् । नृपस्य पुरुषाः हारस्य अन्वैपणाय तत्र
थागच्छन् । ते तं हंसं हारस्य विपये यहून् प्रश्नान् पर्यपृच्छन् ।
स तु-'न अहं होगस्य चौरः' इति सत्यम् सत्यम् अवदत् ।
तेऽभययन्-'हे हंस ! त्वं चौरः नासि । तर मित्र कारः
चौरः मासीत् । तथापि मित्रार्थे त्वं येन केन प्रकारेण हारम्
थानय । अन्यथा नृपस्य थादेशेन वयं त्वां हनिप्यामः इंमः
अवदत्-'यहं हारं न प्रचोरयम् , दण्डं च न महामि ।
तेऽभययन् । सत्यं कथयसि । तथापि काफः तय मित्रम्
स चौरः । त्वं तस्य सहचरः। त्वं मित्रस्य दण्डं सहस्य । इति
उक्त्वा ते हंसे पाणम अतिपन् । हंसः पञ्चत्वम् अगच्छन् ।
थतः उच्यते-
सलः करोति दुपत्तं ननं फलति साधुपु ।
दशाननोऽहर सीता पन्धनं च महोदधेः ।।

·४] वालनीतिकथाः परानुकारी खरः -::- एकः वणिग् आसीत् । तस्प गृहे गर्दभः वृषभश्च पालितौ श्रास्ताम् । पशू तौ तस्य वणिजः भारान् अवहताम् । एकस्मिन् दिने स चणिग् गर्दमे तूलम्, वृषमे लवणगोणी च निधाय हट्ट प्रातिष्ठत । मार्गे काचिद् गिरिणदी आसीत् । नद्यां गाधं जलम् अभवत् । तां उत्तरताम् उच्चावचेन मार्गेण गच्छतां च तेषां महान् प्रयासः अजायत । भाराकान्तः श्रान्तः स वृपमा जले अपतत् । जलस्य धारायाः संयोगेन लवणम् अद्रवत् । तेन वृषमस्य मारः न्यूनः अभवत्। स उत्थाय लघुभिः पदैः सुखेन अगच्छत् । इति वीक्ष्य गर्दमोऽपि भारं लघूकत्तुं मनो दधे । सोपि श्रात्मानं जले अपातयत् । तद् वीक्ष्य वणिक क्रुद्धः अभवत् । स दृढेन वेत्रण तम् अतिशयम् अताडयत् । तूलस्य भारश्चापि जलं धृत्वा परां गुरुतां प्राप। खरः स परेण कष्टेन तं वोढुम् अशक्नोत् । ततः मूढः स गर्दभः स्वस्य दुर्बुद्धि निन्दन् परं पश्चात्तापमकरोत् । अत उच्यते-- परानुकारं यो मूढः कुरुते दृष्ट्वा परोदयम् । स भरत्युपहासाय सन्तापाय च कल्पते ॥ । वञ्चको जम्बूकः -ak- एकदा करिचत् काकः कुतोऽपि अपूपस्य शस्लम अलगत । म तं चचा समादाय कंचित् तुङ्ग वृक्षम् उपाविशत् । एका - ·प्रथमो भागः [५ शृगात ः तम् अपश्यत्, अचिन्तयच्च-'अहो! केनापि प्रकारेण अस्मात् मूर्खवायसात् इदमपूपस्य खण्डम् आदेयम् । इति विचार्य स तरोः तलम् उपागच्छन्, अबदच्च तं काकम्-भोः मित्र ! वहोः कालात् दृष्टिपथं समायातोऽसि, अपि वर्तते तव अनामयम् ? घन इव श्यामं त्वां वीक्ष्य नवजलद इव श्यामः भगवान् श्रीकृष्णः स्मरणपथम् आयाति । अतिशय मनोहराणि तब पतत्राणि, सुकोमलं श्यामलं सुन्दरं च तव शरीरम् । अहं तब वदनकमलं वीक्ष्य परमां मुदम् अनुभवामि । नहि भृतले कोऽपि शुकः पिका सारिका मयूरो वापि तव सौन्दर्य स्पृशति । 'प्राकृतिवन्तः खलु गुणवन्तः भवन्ति' इति त्वयि एव घटते । यथा तव मधुरा प्राकृतिः, उदाचाः गुणाश्च सन्ति तथैव स्वरः अपि ते मधुरः स्पात् इति वर्कये। कृपयस्व चणं गातुम् । येन कर्णामृतं तर गानं श्रुत्वा कृतार्थः भवानि । इत्थं स्वस्य स्तुतिं श्रुत्वा वायसः परमेण गर्वेण मुखं व्यादाय यावत् गातुम् श्रारमत, तावद् अपूपखण्डं भूमौ अपठत् । शृगालः तद् श्रादाय काकस्य मौर्यम् उपहसन् स्वगृहम् अगच्छत् । इत्थं च चाटुकाराः चकाः बुद्धिमतः अपि वञ्चनाय अलम् । अ उच्यते-- अन्तर्मलिनचिचेन पहिराहादकारिणा । विषमुष्ट फलेनेव के सलेन न वश्चिताः ।। - ·वालनीतिकथाः खलो वानरः एक धीवरः आसीत् । तं जनाः सुजातम् अकथयन् । सुजातः स वोनरम् अपालयत् । वानरः स परमया भक्त्या सदैव तस्य आदेशान् अन्वतिष्ठत् । यत्र यत्र स धीवरः अगच्छता वानरः अपि तत्र तत्र तम् अन्यगच्छत् । एकस्मिन् दिने सुजातः दध्योदनं पाथेयम् आदाय ग्रामान्तरं प्रातिष्ठत । वानरः अपि तस्य सहचरः अभवत् । गच्छतोः तयोः मार्ग भोजनस्य वेला अजायत । धीवरः स एक तडागम् अपश्यत् । तडागस्य तटे एकः वृक्षः आसीत् । स तस्य तले वस्त्राणि उत्तार्य पाथेयं च निक्षिप्य धानरं च तत्र रक्षायां नियुज्य स्नानार्थ तडागम् अविशत् । यस्मिन् थवसरे वानरः सर्व पाथेयं भक्षयित्वा मुखं स्वच्छीकृत्य अजानानः इव प्रतिष्ठन् । तदेव कश्चिद् अजः जलं पातु तत्र समागन्छन् । स वानरः किश्चिद् दधि कांश्चिद् मतस्य कणान् च तस्य मुखे विलिप्य वृक्षम् आरोहत् । अस्मिन्नन्तरे सुजातः स्नानं कृत्वा प्रत्यागन्छन् । म निःशेष पाथेयं मषितम् अपश्यत् । स समीप स्थितस्य अजस्य मुखे लग्नं दध्योदनं विलोक्य, 'अनेन एव दुष्टंन मम पाथेयं मक्षितम्' इति मत्या तं दण्डन प्राहरन्, अकरोन् च मृतप्रायम् । एवं दुर्जनाः जनाः स्वयम् अपराधान् कुर्वन्ति, दोपं च परेषु निक्षिपन्ति । अन्ये च दण्डं सहन्ते चराकाः। प्रत एय ·[७ प्रथमो भागः दुर्जनेन सह कदापि न तिष्ठेत् । अत उच्यते- यथा परोपकारेषु नित्यं नागर्ति सज्जनः । तथा परापकारेषु जागति सततं खलः ॥ । मूखों वायसः -o- एक: काकः आसीत् । स एकं तडागम् अगच्छन् । स तत्र हंसम् अपश्यत् । स अचिन्तयत् । हंसः श्वेतः अस्ति । अहं कृपणः अस्मि । स अवर्णः अस्ति । अहं सपर्णः अस्मि । अवर्णे कः गुणः १ सवर्णे तु बहवः गुणाः सन्ति । अहो मूहता जना. नाम् । न ते गुणानां परीक्षकाः सन्ति । ते अवर्णान् वर्णयन्ति । ते शुभ्र कल्पितं च वेपं वीक्ष्य मुद्यन्ति । किं नु जानाति बराकः हंसः १ तं जनाः पूजयन्ति । मां तु कार्येषु कुशलमपि ते तिर- स्कुर्वन्ति । सत्यं जनाः मूर्खस्य हंसम्य शुक्ल नेपथ्य बहुगुणं मन्यन्ते । यथोन्यते- कलाहीनोऽप्यविद्योऽपि समायां वस्त्रवेष्टितः । मूर्योऽपि शोमते तावन् यावन् किञ्चिन्न भापते ॥ तद् अहमपि गौरः भवामि । येन जनाः मां पूजयेयुः। इति विचिन्त्य स तडागस्य तीरे उपविश्य स्वम्य शरीरं पुनः पुनः अरिष्टः श्रन्पश्च श्वेतः चूर्णः मर्दपित्वा मुहुः जलेन स्नानम् अकरोत् । म सितां विभूति श्वेतं चन्दनं च देहे अचर्चयत् । तथापि स गौरः न अभवत् । ततः स कालिमा दूरीकत्तुं निज ·८] बालनीतिकथाः देहम् इष्टकामिः अघर्षत । एवं स चिरं स्वकीय कायम् अपीड- यत् । तदपि स गौरः न अभवत् | धर्पणेन तस्य शरीरे अनेके वणाः अभवन् । पक्वतां गतेभ्यः तेभ्यः तस्य ज्वरः अभवत् । तेन स पञ्चत्वम् अगच्छत् । तद्वीक्ष्य अन्ये खगा अबदन्- दह्यमानः सुतीव्रण नीचः परयशोऽग्निना । प्रवृत्तः परनाशाय स्वनाशाय प्रपद्यते ॥ रटनः शुरू -*(०)8- कश्चित् केशवः नाम चारणः आसीत् । स शुकम् अपा. लयत् । स तं संस्कृतम् श्रपाठयत् । शुकः पठने दक्षः न आसीत् । स मूढः अभवत् । केशवः तं केवलम्, 'अत्र कः संदेहः' इति वाक्यं कराटे अकारयत् । यदा कोऽपि अागत्य 'कि संस्कृतं पठसि इति पृच्छति, तदा स शुकः 'अत्र कः सदेहः' इति निश्चितम् उत्तरं ददाति । यदि कोऽपि पृच्छति 'अपि कुशलोऽसि' तदापि "पत्र का संदेहः इत्येव तस्य उत्तरं भवति । यदि च स्वामी 'कृतभोजनोऽमि' इति पृच्छति तदापि 'पत्र कः संदेदः' इत्येवं स शुरुशायकः उत्तरं ददाति । ततः केशवः तं विक्र तुम् ऐन्छन् । स तं शोभने पञ्जरे निधाय आपणम् धनपत् । लोकाः आगत्य तस्य मून्यम् अपृ. न्छन् । केशवः 'शतरूप्यकाणि शुस्स्यास्य मन्यम्' इत्यवोचत् । ते अत्यधिकम् अस्य मुन्यम्, इत्युक्न्या अगन्छन् । तनः कश्चिद् । .

·. मूल्यम् ?' इति । प्रथमो भागः [६ भूपालः आगत्य 'मो! किमत्र शुकशावके वैचित्र्यम् , येनास्य महन्मूल्यम्' इति चारणं तमपृच्छत् । तदा चतुरः स चारणः 'शुक्रमेव पृच्छतु भवान् , स एव कथयिष्यति स्वस्य मूल्यम्' इति अयादीत् । ततः स राजा शुक्रमपृच्छत् ,-कि ते कीर ! शत. रूप्यकाणि शुक्रस्तु झटित्येव 'अत्र का संदेहः' इत्यवादीत् । तेन स राजा अतिशयं प्रसन्नः अभवत् । स तस्य स्वामिने चारणाय शवरूप्यकाणि दचा शुकशावकं च गृहीत्वा स्वगृहम् अग. च्छत् । सौधगतः स नृपः स्वहस्तेन तं शुकं दाडिमवीजानि अखादयत् अपृच्छन् च बहुविधान् प्रश्नान् । शुकस्तु विशेषम् अजानानः 'अत्र का संदेहः' इत्येव प्रत्यवोचत् ! तदा नृपतिः निर्विएणः इव तम् अपृच्छन् 'किमहं तव कृते शतं दचा मूर्योs- भवम् ?' शुकम्त पुनरपि, 'अब का सन्देहः' इत्यवादीत् । अस्मिन् चारे शुकस्य उत्तरं समुचितम् आसीत् । भूपतिस्तु शुकं मुक्त्वा अहो! प्रतारितोऽस्मि खलेन चारणेन इत्युक्त्वा इमं शोकमपाठीत:- नौश्च दुर्जनजिह्वा च प्रतिकूल विसर्पिणी । परप्रतारणार्यव दारुणा फेन निर्मिता ।। अलमो वालः एक: बालकः आमीत् । स यलमः अभवत् । स नित्यं पाठशालाम् न भगच्छन् । म कवायाः कार्य सम्पन्न मकरोत् ।

·.
बालनीतिकथाः
स एकस्मिन् दिने-अद्य अहं पाठशाला न गमिष्यामि,
उद्याने गत्वा कन्दुकेन क्रीडिष्यामि' इति अचिन्तयत् । ततः स
उद्यानम् अगच्छन् । उद्याने कः अपि वालः न आसीत् । स 'केन
सह क्रीडामि' इति अचिन्तयत् । ततः स एकं काकम् अपश्यत् ।
स अवादीत् 'हे काक ! पागच्छ, मया सह रमस्व' इति ।
स काकः ‘मम कार्य वर्तते, अवकाशः नास्ति, त्वमेव खेल'
इति श्रवदत् । ततः सारमेयम् अपश्यत् । स संबोध्य
'यागच्छ रे सारमेय ! मया साफ क्रीड' इति अवदत् । ततः
स सारमेयः 'मम कार्य वर्तते, अहम् थलसः न अस्मि, त्वमेव
खेल' इति श्रवोचत् । ततः स शुरुम् अपश्यत् । स अकथयत्
'आगच्छ रे कोर ! मया सह रमस्व' इति । स शुकः
'मम कार्य वर्तते, त्वमेव खेल' इत्यवादीत् । ततः
स पिपीलिकाम् अपश्यत् । स ताम् अपृच्छत् 'एहि पिपीलिके !
मया साध रमस्त्र' इति । सापि त्वमेव रमस्व, मम वेला अति-
गच्यति' इत्यवादीत् । ततः स अलसः बालकः अचिन्तयत्-
अस्मिन् संसारे खगाः मृगाः कीटाः अपि अलसाः न सन्ति ।
अहमेव किमर्थम् अलसः भवामि इति । तदा स पाठशालां गत्वा
स्वस्य पाठान् यपट , श्रमात् च पण्डितः । ततः स इमं श्लोकम्
श्रपट ।
थालस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्ति उपमसमो यन्युः यं कृत्वा नापसीदति ।
-
--

·प्रथमो भागः धनपालः श्रेष्ठी कस्मिंश्चिद् ग्रामे धनपालः नाम श्रेष्ठी श्रासीत् । स धनाढयः अभवत् । तस्य गृहे स्वर्णम् , रूप्यकम्, रत्नानि, भृत्याः, बहिश्च क्षेत्राणि, उद्यानानि, कूपाः, गावः अश्वाश्च श्रासन् । परन्तु स कृपणः आसीत् । न स कदापि दानं ददाति स्म, नापि च स्वस्य हिते उपयुनक्ति स्म धनम् । स सदैव तां महतीं धनराशिं प्राण- भ्योऽपि गरीयसी मत्वा दान-भोग-नाशेभ्यः अरक्षत् । एकदा स:--'यदि दैवाद् व्यापारे हानिः भवेद , चौराः स्वर्ण रत्नानि वा चोरयेयुः, दोयादाः भागमादधुः, नृपः कर- माहरेत् , अन्येन वापि केनापि प्रकारेण मे विपुलं धनं नश्येत् , वदा तु मे प्रणाशः एव थापद्यत- धनानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं घिगर्याः कष्टसंश्रयाः । इत्यचिन्नयत् । एवं विचार्य स सर्वाणि धनानि धान्यानि क्षेत्राणि उद्यानानि पशूनपि च विक्रीय स्वर्णम् अकरोत् स तस्य कनकम्य एका शिलाम् अकारयत् । तां शिलाम् आदाय स नद्याः तटे एकस्मिन् थनुर्वरे क्षेत्र न्यखनत् । स नित्यं नयां स्नानच्चलेन तत् क्षेत्र गत्वा तां स्वर्णराशि दर्श दर्श मनसि परमानन्दम् अन्यमवत् । एकदा कश्चित् चौरः तं धनपति विजने क्षेत्र विचरन्तम् अपश्यत् । स तस्य अमिणायं ज्ञात्वा शनकैः अलवितः एवं ·१२] बालनीतिकथाः तमन्वगच्छत् । श्रेष्ठी तु गर्ने गुप्तां तां स्वर्णस्य शिलां दृष्ट्वा 'विपुलं मे स्वर्णमस्ति' इति सुखमनुभवति, इति स चौरः अपश्यत् । ततः स धनपालः गर्तस्य मुखं पापाणस्य शिलया पिधाय गृहं प्रत्यगच्छत् । अन्यस्यां रात्रौ चौरः तमुद्दशं गत्वा तां सुवर्णशिलाम् अचोरयत् । अन्यस्मिन् प्रमाते च क्षेत्र गतः स धनपालः तां स्वर्णशिलां तत्र न अपश्यत् । स शिरो गृहीत्वा वचः ताडयन् भृशम् भरोदीत् । ततः स गृहं गत्वा सर्वान् स्वस्य पारिवेशि- कान् तद् वृत्तं कथयाञ्चकार । ते प्रोचुः-- दानं भोगो नाशः विस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति ।। निर्विगणो मुगडी -- मथ धागनगरी कश्चिन् मुण्डी समागच्छत् । स नद्यास्तीरे पुटीरं कृत्वा न्यवरात् । ततः सः 'आपदर्थे धनं रक्षेत्' इति नीतिवचनं हृदि निधाय इतस्ततः सुमिदां कृत्वा विपुलं धनं सम्पाद्य एकस्मिन् तानमारने नितिप्य थरषद । न स चोर- मपात् कदाचित् शून्या कुटीम् अमुश्चत् । ततः कदाचिन् मकर- संक्रान्ती पुण्यकालः समागच्छन् । यहवो धर्मात्मानः पर्वस्नानाथं दानमाएठानि गृहीत्वा उअयिनी प्रातिष्ठन् । गतानुगतिकः सोऽपि मुएटी धनपूर्ण तत् ताप्रमाजनं स्कन्धे निघाप वान् भन्वग- छन् । दिवारा चलन्तः वे सिपातीरं प्रापुः । रोपौ धनपूर्णस्य ·प्रथमो भागः [१३ घटस्य रहनेन स यतिः श्रान्तोऽमवत् । न स घटस्य तस्य रतणे कस्यापि परिचितस्य साधोरपि विश्वासमकरोत् । प्रभाते शौच- स्नानसमये रजतराशेः तस्य घटस्य रक्षणे उपायं चिन्तया- मास । स सैकते सिप्रातटे वालुकायां गतं कृत्वो तदन्तः कलशं निधाय पुनः सिकतामिः गते पूरयामास । तस्योपरि च सैस्तं शिवलिङ्ग निर्माय विन्वपत्र: पुप्पैः फलैंय पूजयामास, ततः शौचं स्नातु च अगन्छन् । एतस्मिन्नन्तरे जनमेलक दिशं प्रससर्प। गतानुगतिकाः जनास्तत्र सैकतं शिवलिङ्गमचिंतं वीक्ष्य, 'अस्मा- मिरपि अत्र तीर्थे भागतैः एवमेव कर्त्तव्यमिति मत्वा यहनि ते शिवलिङ्गानि निर्मः, पूजयामासुथ । स्नानं कृत्वा प्रत्यागतः स मुण्डी सर्व सिपातटं शिव- लिङ्गमयं दृष्ट्वा क मे मुद्राभिः पूर्ण तत्ताम्रमाजनम्' इति निश्चेतु- मशक्तः परमं नैविण्यं गतः इमं श्लोक पपाठ- यद्यदाचरति श्रेष्ठः लोम्स्तदनुवर्तते । गतानुगतिको लोको न नोकः पारमार्थिकः॥ विडालस्य गले घण्टा एकस्मिन् गृहे बहवो मुपका श्रासन् । ते गृहस्वामिनो महती हानिमकुर्वन् । ते गृहे सञ्चितानि धान्यानि अभक्षयन् । मिचिपु बिलानि अकुर्वन् , कोष्ठानां कपाटान् अच्छिन्दन , बहु- मूल्यानि वस्त्राणि प्रकृन्तन् , घृतं तैलं मरिचानि मिष्टान्नानि गुर्द शर्करां च यहूनि वस्तूनि अखादन् ।

·. बालनीतिकयाः इत्थं च प्रत्यहं मूषकः कृतया महत्या हान्या गृहस्वामी परमं विपादमापेदे । ततः स उपायान् चिन्तयामास । स बिडालं पालयामास । पिडालः स तान् भूपकान् गृहीत्या खादितु लग्नः। बहवो मूपकास्तेन भक्षिताः । भूपकास्ते स्वकुलस्य क्षयं वीक्ष्य उपायान् चिन्तितुमारब्धाः । एकस्मिन् दिने ते भपकाः महती समां योजयामासुः । तत्र दूरदति मपकमहानुभावाः समाजग्मुः। अभून्मूपकानां महासम्मेलनम् । सत्र तेषां मित्राणि सम्बन्धिनो चान्धवाः मातुलाः श्यालाः श्वशुराश्च सम्मिलिता आसन् । महता समारोहेण तेषां सभाकार्य प्रारब्धम् । यहवस्तत्र दशक प्रहरणा मुपकमहामटाः, मथितानेकशास्त्रपुस्तकपुआः, बहुनिष्कपटद्व पिणः उन्दुरुमहावीराः, मपकाचार्याः मौपिकनीतिविशारदाय पृष्टापुष्टत्वलम्बालम्पलांगूलत्वादीन् भेदान् विहाय जातीयो. न्नतये विडाल निजयाय च मन्त्रणां समारब्धवन्तः । विभिन्नाः प्रस्तावा अभवन् । अनेके पुद्धिमन्तो मूपकाः विढालस्यावरोधाय युगीः प्रदर्शयांचक न कश्चित्सफलोपायो निथितः । चिरं विचार्य कपिद् चुद्धिमतां वरी मृपको युवाऽमवीत्-'अहो ! बान्धवाः ! पिडालम्य कराठे यदि घण्टा पद्धा स्पा , तर्हि अस्माकं रक्षा भवेत, बघण्टं तमापातं ज्ञात्वा सावधाना वयं पलाय्य नः प्राण- रचा कचु शक्नुमः। इति श्रु त्या मर्वेऽपि म्पका रूपप्रकर्षण ननितु लग्नाः। ने गई प्रस्ताव रुस्य वस्प प्रमायाः महती प्रशंमामला-'धन्यो. ऽमि, नलविद्योऽमि लम्, यो पिडालस्य पराजयाय ईशान ·प्रथमो भागः [१५ उपायान् जानासि, तयोपदिष्टे उपायेऽनुष्ठिते विडालमयात् मोक्षो नः भविष्यतीति मन्यामहे वयम् । ततः कश्चित् वृद्धो मूपको यः सस्तैः प्रोक्नान् प्रस्तावान् एवानः आसीत् इदानीमुपसत्योवाच-'अहो ! उपायज्ञा भवन्तः, जानन्ति सर्वान् विरोधविधीन् । देवगुरोः बृहस्पतेः प्रज्ञामिव न कोपि युष्माकं युद्ध तुलामहति मन्त्रालोचनायाम् । तथापि कात- रस्य मे मनसि भयं वर्तते इति हेतोः-'को भवत्सु विडालस्य कएठे घण्टा वधु' प्रविष्यति, इति मातुमिच्छामि ।' इत्थं वृद्धमूषकस्य तस्य वचः श्रुत्वा चकितास्तेऽन्योन्यस्य मुखं पश्यन्तो न किमपि वक्तु प्राभवन् । तदा स वृद्धः उन्दुरुः 'न जनः निरर्थकानि कार्याणि कुर्यात्' इत्युवाच-- अफलानि दुरन्तानि समव्ययफलानि च । नारभेत ह्यशक्यानि वस्तूनि च विचक्षणः॥ यादृशो देवस्तादृशो बलिः एकदा कश्चिद् वृकः कंचिद् गर्दभं ग्रामोपान्ते चरन्तम- पश्यत् । 'यदृच्छालब्धेनानेन खरहतकेनाद्य यथेच्छं मे भोजनं भविष्यति' इति स मनसि अचिन्तयत् । गर्दभस्तु वराकः सहसो- पनतं तं वृकं वीक्ष्य भयेन किंकर्तव्यविमूढोऽभवत् । स पला- यितुमपि न प्रामवत् । ततो युको गर्दभस्य समीपमागत्य-'अपि वर्ततेऽनामयं तब मित्र ! गर्दभराज ? इत्यपृच्छन् । सोऽपि कथं- ·- १६] वालनीतिकथाः चिद् धैर्य धृत्वा कम्पितेन स्वरेण 'सर्वथाऽनामयं मे वर्तते प्रभोः जगदीश्वरस्य कृपया, आगच्छ, स्वागतं ते अतिथिरसि' इत्यवादीत् । स गर्दभोऽपि न केवलं गर्दभ एवासीत् । स कार्यकाले धीमान् विपदि धैर्यशीलवाभवत् । सोऽकस्मादागतां विपत्ति वीक्ष्य धीरेण मनसा उपायमचिन्तयत् । स खञ्ज इव विकल- गतिमात्मानं प्रादर्शयत् । वृकः पुनस्तस्य समीपमुपसृत्यावादी- 'पये मित्र ! कथं नु पंगुः संवृत्तोऽसि ? केन वा पंगुतां प्रापि- तोऽसि ? कस्ते शत्रु :, येन त्वमिमां दयनीयां दशां गमितः ।' गर्दभस्तु-'वने चरतो मे वामः पादः कण्ट फेनापविद्धः तेनाहं पंगुतां गतोऽस्मि । यदि भवान् मम करटकं निःसारयेत् , नाह चिरं परोपकारं विस्मरिष्यामि' इत्यत्रवीत् । अहो! लब्धावसरोऽहमिदानीम् । कण्टकनिःसारणच्छले- नास्य पादं मुखेन गृहीत्वा पीनमिमं गर्दभं पातयिष्यामि भक्ष- पिष्यामि च सुखेन, इति मनसि विचार्य यावत् स गर्दभस्य समीपमुपागच्छत् , तावदेव स पश्चिमाभ्यां पादाभ्यां वेगेन वृकस्य मुखे लत्तया प्राहरत् । क्र. रया तया खरस्य लत्तया वृकस्य सर्वे:- प्रदन्ताः विशीर्णा अभवन् । स रक्तं वमन् पलायमानो वनम- विशत् । गर्दभस्तु स्वच्छन्दं शनैः शनैर्गन्छन् नातिविलम्बन स्वामिनी गोष्टद्वारमध्यतिष्टत् । गर्दभं हन्तुकामस्य वृकस्य दशनावलिः । पाटिता लत्तया तेन यथा देवस्तथार्चनम् ।।

·प्रथमो भागः [१७ मार्कण्डेयशिष्यो पुरा मार्कण्डेयस्य मुनेः उपपन्नोऽनुपपन्नश्च शिष्यों अभ- वताम् । गुरोः पाश्रमस्य समीपे एव तो अपि तृणकुटीरयोः न्यवसताम् । मनोयोगेन अध्ययने व्यापृतयोः तयोः बहुतिथः काल: व्यतिक्रामत् । एकस्मिन् दिने गुरुः तयोः परीक्षार्थ ताभ्याम् एकैकं पणकं दत्त्वा अवादीत् भोः 'छात्रौ ! स्वं स्वं पणक गृहीत्वां आपणं गच्छतम्, आनयतं च किमपि तादृग् वस्तु येन युचयोः कुटीरी आपूरितो भवेताम्' इति । अनुपपन्नस्तु यथा नाम तथागुणः श्रासीदेव । स झरित्येव कस्यापि कृषा- णस्य खलात् पणकस्य पलालम् अानयत् । स तेन स्वस्य कुटीरं पूरयित्वा गुरोः पुरस्तात् उपातिष्ठत् अकथयच्च सम्बोध्य गुरु- वरम्-'पश्यतु आचार्यः, पूरितो मया कुटीरः' । इति गुरुः सविपादं शिरः कम्पयन्, समीचीनमसमीचीनं या इति न किमपि अवादीत् । उपपन्नस्तु क्षणं विचार्य विपणिम् अगच्छत । ततः स दीपं वर्तिकां तैलं च समानयत् । स दीपं प्रज्वाल्य कुटीरे न्यदधात् न्यवेदयच्च गुरु' प्रणम्य 'पश्यतु प्राचार्यः, पूरितो मया कुटीरः अस्य दीपस्य प्रकाशेन इति' कथं नु मन्यते भवान् ? तदा आचार्यः सानन्दं शिरःकम्पं कृत्वा अवादी- सत्यम् उपपन्नोऽसि, सफलाः सन्तु ते मनोरथाः, वर्धस्व ज्ञान- समृद्धथा नित्यम् ।

·बालनीतिकथाः ततः आरभ्य उपपन्ने तस्मिन् शिष्ये गुरोः प्रीतिः सुतरा- मवर्धत । गुरुकृपया स अचिरादेव सर्वाणि शास्त्राणि अधीत्य पण्डितो भूत्वा गृहम् अगच्छत्, अन्वभवत् च शिक्षितानां विद्यानां फलम् । छात्राः! युष्माभिरपि सदैव उपपन्नवुद्धिभिः भाव्यम् । उपपन्नेषु चालकेषु सर्वेषां प्रीतिः भवति । तेप मातापित्रोः गुरूणां च स्नेहो वर्धते । तेषु पराः अपि प्रीतिमन्तः संजायन्ते । यथोच्यते- उपपन्नेषु वालेषु त्रीतिः संजायते नृणाम् । गुरूणां च विशेषेण ते प्रयान्ति निधानताम् ।। - - सत्यं जपति कस्मिश्चिद् ग्रामे कश्चिद् मेपपालः आसीत् । स बजाः मेपाः वर्कराश्च अपालयत् । तस्य पुत्रः क्षेत्रपालः नित्यं तान् चारयितु पनम् अनयत् । मध्ये वनं स पशुन् अचारयत् । वनो- पकण्ठे कृपाणां क्षेत्राणि थासन् । ते सदैव तत्र खननं बाहनं चपनं लवनं च अकुर्वन् । 'मृर्सस्प मस्तिष्कमपायानामयनम्' इति न्यायेन एकदा स मेपपः 'व्याघ्रः ममायाता, व्यायः समायातः' इति मुधा उच्चः श्राक्रोशम अकरोत् । तस्य थानो श्रुत्या ग्रेषु कार्य व्यापृताः मर्ये चैत्रपालाः आयुधानि गृहीत्या तस्य रक्षार्थ समागन्छन् । तदा म पालिशः तान् पीप व्यासह ·--- प्रथमो भागः [१६ श्रवादीच 'नास्ति व्याघ्रः, मया परिहासेन इदं विजल्पित- मिति' । एवं स अनेकदा तान् अवञ्चयत् । एवं गच्छति काले एकदा परमार्थतः तत्र व्याघः समा- गच्छत् । तं दृष्ट्वा स उच्चैः स्वरेण व्याघ्रः आयातः, व्याघ्रः श्रायातः इति चहून् आक्रोशान् अकरोत् । तदिने शृण्वन्तः अपि क्षेत्रपाः तद्वचनस्य उपेक्षां चक्र । ते ऊचुः-एप मेपपालयुवा असत्यं वदति, अस्मान् उपहसति च, अस्य वचनं न श्रोतव्यम् अस्माभिः इति। एवं चिन्तयन्तः ते तस्व रक्षार्थ न अगच्छन् । व्याघः क्षेत्रपालं तस्य यहून् पशून् अपि व्यापाद्य अमक्षयत् । छात्राः! न कदापि यूयं वदत असत्यम् । ये जनाः असत्यं वदन्ति, तेषां वचनेषु कोऽपि विश्वास न करोति । अन्ततः तदेव असत्यं वक्तुः विनाशाय प्रकल्पते । अत एव उच्यते- सत्यासत्ये मनुष्याणां रक्षके भक्षके च ते । सत्यं वदत भोः ! लोकाः ! स्वार्थरक्षणहेतवे ॥ चतुरो देवीदासः एकस्मिन् नगरे कश्चिद् देवीदासः नाम स्वर्णकारः अभवत् । स सदैव धनिनां कुटुम्मिनां गृहाणि गत्वा मनोहराणि स्वर्ण- रजतभूपणानि कृत्वा कुटुम्बमरणम् अकरोत् । लोभोदयेन ·। २० ] बालनीतिकथाः स स्वर्णचौरः अजायत । न स कस्यापि भूषणं कारयितुः धनिनः सकलं स्वर्णम् ददाति स्म । हस्तलाघवेन स पश्यतोऽपि स्वर्ण चीरयति स्म । दृष्टमात्रमेव स्वर्ण तस्य हस्तगतम् अभवत् । सर्वे जनाः तं स्वर्णचौरम् श्राख्यन् । इत्थं च स चोरितेन कनकेन धनपतिः अभवत् । स विशालं भवनम् अकारयत् स्वकीयम् यापणं च । एकदा तस्य गृहे चौराः प्राविशन् । तेऽशेषमेव तस्य धनम् अपाहरन् । तेन स परमां दारिद्रयदशां प्राप । प्रथमे तु स स्वर्ण- चौरः द्वितीये च दरिद्रः इति न कोऽपि तेन भूपणानि अकारयत् । स नित्यं चिन्तातुरः स्वभवनचत्वरे अतिष्ठन् । सर्वे धनिनः नागरिकाः तस्य परिचिताः आसन् । एकदा कोऽपि चन्दनदासो नाम धनादयः उद्भवनसम्मुखीनेन मार्गेण गच्छन् तम् अपश्यत् । स अवादीत्-कथं भो देवीदास ! चिन्ता. तुर र लक्ष्यसे ! कथं न तव घनानि स्वर्ण ताडयन्ति ? देवी- दासः वाह-श्राम, श्रोष्ठिन् ! अधुनाऽहं चिन्तातुरोऽस्मि । अध- नोऽस्मि संजातः । कुटुम्बमरणमपि न पारयामि। न कोऽपि स्वर्णमयानि भूपणानि मम हस्तेन कारयति । अकर्मण्योऽस्मि संवृत्तः । किं करोमि व गच्छामि । किंकर्तव्यविमूढोऽस्मि । नाधुना स्वर्णस्य दर्शनमपि संजायते । यदि कथमपि स्वर्णस्य दर्शनमपि भवेत, तर्हि मम धनानि तूष्णीं न तिष्ठेयुः । चन्दनः दासोऽपि तस्य यकस्वमावतां सम्यग् अजानात् । इत्यं च पदति देवीदासे स नर्मोक्त्या यादीत-मोः ! यदि स्वर्णदर्शन- मात्र व मयत्कार्यसिद्धिः भवेत् तर्हि ममापणे प्रोगत्य यथेच्छ ·- प्रथमो भागः [ २१ स्वर्णरजतयोः दर्शनं करोतु भवान् इति । द्वितीये दिने स पावरेव श्रेष्टिनः चन्दनदासस्य विपर्णि प्राप । सोऽपि तस्मै स्वागतं व्याहृत्य स्वर्णदर्शनाय विपणौ तस्य प्रवेशम् अनुसमुदे। तत्र हैमानि भूपणानि स्वर्णशकलानां राशि च पश्यतः तस्य हृदि चोरितु लोभः उदियाय, परन्तु उपायो नासीदिति विचाराः मन्थरं विलोनाः। यावत् स पुनः उपायम् अचिन्तयत् तावत्स फलकस्य अधस्तात् चरन्तं नकुलम् अपश्यत् । तं नकुलं गृहीत्वा हस्तलाघवेन स तस्य मुखे कतिपयानि स्वर्ण शकलानि प्रावेशयत् ! नकुलः स तत्र व पञ्चताम् अगच्छत् । देवीदासस्तु तं तथैव विहाय 'दृष्टं सर्वम्' इत्युक्त्वा रिक्तपाणिः एव गृहम् अगच्छन् । प्रभाते मार्जनी कुर्वता भृत्येन स मृतः नकुलः श्रोष्ठिने दर्शितः । सोऽपि तं त्वरितमेव दूरम् अवकर- निकरे चेप्तुम् प्रोदिशत् । स्वर्णकारस्तु द्गत् प्रतीक्षमाणः आसीदेव स तं तथा क्षिप्तं झटित्येव स्वगृहं निनाय, तत्र च तस्य उदरं मिला सर्वाणि तानि स्वर्णशकलानि आत्मसात् कृत्वा शवं भूमौ निचखान । तस्मिन्नेव सागंकाले चन्दनदासः देवीदासगृहस्य सम्मुखे पतता मार्गेण गच्छन् तं पुनः पूर्ववत् यनैः स्वर्णशकलानां तेपी निर्पणच्छेदनतापतोडनानि कुर्वन्तम् अपश्यत् , साश्चर्यम् अप- च्छच्च-अहो ! सद्यः फलति युष्मा स्वर्णकाराणां स्वर्णदर्शनम् । देवीदास उवाच-- स्वर्ण तापितं छिन्नं घर्पितं ताडितं पुनः । भूपणेषु प्रणीतं च चतुरान् न जहाति नः॥

·२२] बालनीतिकथाः श्रतिबोधकथा आसीत् कश्चिद् ब्राह्मणः । तस्य भार्या पुत्रम् अजीजनत् । पिता, प्रतियोधः इति तस्य नाम अकरोत् । चालः सः पितुः गृहे लालितः अवर्धत । स युवाऽभवत् । प्रतियोधस्य तस्य कुलगर्वः, मातुलानीव्यसनम् , हठधर्मवादुगुणः, कटुवादिता- दोपः, परोक्तश्रवणोपेक्षा चेति सर्वाणि मुर्खचिरानि अभवन् । स अलसः उपद्रवकारी घुद्धिमन्यश्च श्रासीत् । तं दृष्ट्वा जनाः मुखस्य पञ्च चिह्नानि गर्वी दुर्व्यसनी तथा। हठी चाप्रियवादी च परोक्तं नैव मन्यते ॥ इमं श्लोकम् अपठन् । कुटुम्बिनः पग्वेिशिनच तं निर्बोध- माहुः । बहुधा जनाः तम् उपाहसन् । स तु, केन हेतुना जना मासपहसन्ति इत्यपि नाजानात् । स नित्यं पाठशालाम् उपा- तिष्ठत् । एकदा अध्यापकः पाठप्रसंगेन 'मम शिः' इत्यस्य पदस्यार्थम् श्रबोधयत् । सर्वे छात्राः अर्थम् थवागच्छन् । अवि- घोषस्तु नियुद्धितया 'गुगेः मुण्टम्' इति विपरीतं शाब्दबोधम् अध्यगच्छन् । पाठं पाठयित्वा पाटकः कक्षायाः रहिरगच्छन् । अतियोधस्तु तत्र व स्थितः 'मम शिरः' अर्थात् 'गुरोः मुण्डम्' इति पुनः पुनः शरटत् । वस्य तद्विधं रटनं श्रुत्वा कश्चित् छात्रः, अरे ! 'अशुद्ध रटमि ?' 'मम शिरः' यस्यार्थस्तु 'मे मुण्डम्' इत्येवं वर्तते । लं फुतोऽशुद्ध जल्पसि, इति श्रमाणीत् । स तु तद्वचनं श्रुत्वा ·प्रपमो भागः [२३ ऋद्ध इवावादीत् । 'गच्छ रे ! श्रागतोऽसि मां विपरीतं पाठ- यितुम् । किं मम श्रोत्रन स्तः । अध्यापकोऽस्माकं 'मे मुण्डम्' इति स्पष्टमवादीत् । प्रतियोधः खल्यहम्, सम्यक् जानामि चार्थान् । किं त्वं मां मूर्ख विधातुमिच्छसि ? नाहम् अन्या- दृशो मूर्खः, यः तव वचनेन 'तब मुण्डम्' इति रटेयम् । तव मुण्डे किं वैशिष्टयम् ? गुरोः मुण्डं किं न वरम् ? । छावस्तु 'का मूर्खमनुग्जयेत्' इति वदन निरगच्छत् । प्रतियोधस्तु पुनरपि 'मम शिरः' अर्थात् 'गुरोः मुण्डम्' इत्यभीक्ष्णं रटितु प्रावर्तत । सायं काले गृहं गतस्य अतिबोधस्य पिता 'अद्य तव परीक्षां करोमि, आनय तव पुस्तकम् , किं पठसि, खेलस्येव वा सर्व दिनम्' इत्यवोचत् । प्रतियोधस्तु गर्वेण पुस्तकमानीय पिने मायच्छत् । “सर्व जानामि, परीक्षां करोतु भवान्' इत्यभणत् । ततः पिता, कथय-'मम शिरः' इत्यस्य पदस्यार्थम् । स तु हेलया 'गुरोः मुण्डम्' इत्युत्तरमददात् । पिता तु, 'अरे किं जल्पसि' ? 'मम शिरः' इत्यस्यार्थस्तु 'मम मुण्डम्' इति भवति, न कदापि 'गुरोः मुण्डम्' इत्यादिशत् । प्रतियोधस्तु श्रुत्वा चक्रान्तरस्थ इवाभवत् । अहो ! अने- कार्थवचनं पदमिदम् । गुरुः कथयति 'मम मुण्डम्', छात्रः कथयति 'मम मुण्डम्', पिता च कथयति 'मम मुएडम् । कस्य कस्य मुण्डमिदम् । 'पितुः परो हिता नास्ति' इति पितु- वचनमेव सत्पमिति सोऽचिन्तयत् । ततः पितुमुण्डम, पितुसु- एडम्, पितमु एडम रटित प्रारमत ! + ·२४ ] वालनीतिकथाः अन्यस्मिन् दिने प्रधानाध्यापकः कक्षायामागत्य नवा- गतस्य तस्य पाठकस्य छात्राणां च परीक्षा कर्त मच्छन् । एत- स्मिन्नवसरे अतिबोधस्य पिताऽपि प्रधानाध्यापकं द्रष्टु' तत्रा- गच्छन् । प्रधानाध्यापकः प्रश्नान् अपृच्छन् । छात्राः उपपन्नानि उत्तराणि अददन् । प्रतिबोधस्पापि वारः आयातः, स तु भीतः यदि 'मम शिरः' इत्यस्य पदस्यार्थः पृष्टः स्यात्, कथमुत्तरं दास्यामि । एकतः पिता अन्यतश्च गुरुदेवः, कथं करिष्यामि, इत्यचिन्तयत् । यावत् स मनसि-'हे हनूमन् ! श्रध संकटादस्मा पूजां ते दास्यामि' इति समकल्पत, तावत् प्रधानाध्या- पकः 'मम शिरः' इत्यस्य कोऽर्थः इत्यपृच्छन् । किंकर्तव्यविमढ आसीद् वराकोऽतिबोधः। किं स कथ- येत् किं वा न कथयत् । स क्षणं पितरं पश्यात, क्षणं च प्रधा- नाध्यापकम् । मनसि च, 'संकटे पतितोऽस्मि, किं करोमि, न स्फुरति उत्तरम्, नापि विपत्तिः टलति' इति स वारं वारम- चिन्तयत् । प्रधानाध्यापकः 'मम शिरः' इति पुनरपृच्छत् । अस्मिन् वारे धैर्येण सः 'पाठशालायाम् गुरोः मुण्डम्', 'गृहे च पितुमुण्डम्' इत्युत्तरमददात् । सर्वे छात्राः प्रौच्चैलहसुः । अति- घोषस्तु अतिक्रान्तबोध एवासीत् । न स तेषामाशयं योद्धम- पारयत् । तदा तेऽकथयन्- मो हि जन्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । अशुभं वाक्पमादत्ते पुरीपमिव शकरः॥

·प्रथमो भागः [२२ वर्जयेचादृशं मित्रम् आसीदेकस्य वनस्य तटे कस्यचित् कृपाणस्य उटजः । तत्रैको मूपकोऽवसत् । समीपे एव स्थितस्य सरसः परे पारे कोऽपि मेकथावात्सीत् । द्वावपि तो कृत्रिमी सखायौ अभवताम् । प्रायस्तो परस्परयोः बहूनि चाटूनि अक्दताम् । भेको नित्यं मूप- कस्य गृहमगच्छत् । तत्र स खादति पिबति मोदते स्म च । मृपकोऽपि तस्य स्वागतमकरोत् । सोऽपि मण्डकैन मित्रण समा- नीतानि तड़ागतटे भवानि बहुविधानि स्वादूनि खाद्यानि सौख्ये- नाभक्षयत् । एवं तयोर्वहनि दिनानि व्यतीतानि । एकदा भूपको मनस्यकरोत्-'अहो ! यदि केनापि विधिना परिपुष्टस्यास्य भेकस्य पित्त भक्षयेपम्, पुनयुवा च भवेयम् । सोऽवसरं प्रत्यक्षत, भेकोऽपि सावधानो न तस्य पाशेऽपतत् । अथ मेको नित्यमागत्य मूपकं स्वगृहमानेतु प्रार्थयत्, परन्तु धृतॊ भूपको न तस्य गृहं गन्तुकदापि तस्य प्रार्थनामन्चमोदत । सोऽकथयत्- मार्गे सरो वर्तते, नाहं जानामि तरणम, कथंकारं सुमित्रस्य तब गृहदेहली द्रष्टु' शक्तोऽस्मि दुर्भाग्यः। अन्यदा प्रार्थितः सोऽवदत्-नाद्य मेञ्चकाशः. कृषाणन नवानि वस्त्राणि समानीतानि, तानि मया प्रयच छेद्यानि सन्ति । पुनश्च प्रोक्तम्- ·- " २६] वालनीतिकथाः अद्य कृपाणस्य खले नवा गोधमा:समायाताः, मया तेभ्यो मुपित्वा अद्य व संग्रहो विधेयः। अन्यथावसरभ्रष्टस्य विनिपातापतेः । एवं ममये समये प्रार्थितः स म्पकस्तस्य गृहगमननिषेधाय बहूनि कारणानि निरदिशत् । एकदा महता निर्बन्धन प्रार्थितो दैवहतका स भूपको भेकस्य निमन्त्रणं स्वीचकार । सोपि लब्धावसरस्तस्य वधाय मनसि, निश्चित्यावदत्-मित्र ! त्वं तरणं न जानासि मम पादेन तव पादौ बद्ध्या त्वां मम गृहं नेष्यामि । तथा कृत्वा समूप- कमगाधे जले निमञ्जयितु तडाँगमवातरत् । सोचिन्तयत्-'यदि मुपकोऽयं नियेत, अस्य विलस्थः मर्यापि धान्यराशिः ममोपमो- गाय भवेत्' इति स मध्ये मध्ये तां रज्जू शिथिलां विधाय निष्क पटद्रोहिणे तस्म मुपकाय बहूनि मजनोन्मजनानि अन्वभावयत् । मूपकस्तु प्राणत्राणार्थमुच्चैराक्रोशत् । तडागस्य तटे स्थितस्य वृक्षस्य शाखायां स्थितः कश्चिद् गृध्रो दुष्टमित्रयोस्तयोराचरित- मपश्यत् । स बेगेनोड्डीय मण्डूकं चञ्चुसंदंशेन गृहीत्वा विहा- यस समुदपतत् । भेकेन सह बद्धो मूपकोपि तेन गृहीतः, भक्षितौ च तौ द्वावपि । एवं विधं तयोस्तादृशोमित्रयोराचरितं विलोक्य तत्र जलेचरो मकरो यादीत्- पगेचे कार्यहन्तारं प्रत्यक्ष प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्र विपकुम्भं पयोमुखम् ।।

·प्रथमो भागः [२७ रामाधीनस्य विश्वासः आसीत पुरा गोदावरीत सज्जनपुरं नाम ग्रामः । तस्मिन् कश्चित् रामाधीनो नाम लौहकारः अवसत् । स रामस्य भक्तः आसीत् । स नित्यं प्रातः उत्थाय स्नानं विधाय मन्दिरं गत्वा गन्धाक्षतपुष्पैन वेद्यादिभी रामम् अपूजयत् । ततः यायत् सायं स प्रापणे स्वकर्म कृत्वा पुनः सन्ध्यासमये मालां गृहीत्वा गमस्य नामानि अजपत् । एवं कुर्वतः तस्य यहूनि वर्षाणि व्यतीतानि । लोकाः तं भक्तराजम् श्रादुः । न स कदापि अन्यस्य देवस्य नामापि अगृहात् । यदि अन्यः जनः तस्य पुरतः अन्यस्य कस्यापि देवस्य नामानि उदचरत्, तहि स उच्चः स्वरेण रामम्य नामानि वस्तुम् श्रारभत । तस्मात् स्थानात अपलायत या कर्णी पिधाय दूरम् । न स कदापि अन्यस्य देवम्य मन्दिरम् अग- न्छन्। राम एव केवलः तस्य इष्टदेवः पासीन् । ग्रामस्य बालकाः बहुधा तस्यान अन्येषां देवानां नामानि उच्चार्य तं सली- कुर्वन्ति स्म । गच्छता कालेन तस्य पुत्राः युवानः अभवन् । ते च पितुः पापणे कर्माणि कत्तु प्रामवन् । तदा वृद्धस्तु न सवं दिनं किमपि अकरोत् विना इष्टदेवस्य रामम्य पूजाम् । एकदा गमाधीनः पुत्रान् थाहय प्रोगच-'ग्रहो पुत्रकाः ! प्रदम् इदानी तीर्थयात्रां गन्तुं कामये। मपा प्रर्यमें पयसि कलाः शिदिताः, द्वितीये धनानि ममजिठानि, इदानी तृतीये ·२८] बालनीतिकथा: जीवितसापाने वर्ते, धर्मस्य हेता: शरीरपातमपि न शोचामि' इति अभिधाय सकलस्य कुटुम्बस्य स्वीकृति लब्ध्वा स तीर्थ- यात्रांक प्रातिष्ठत । हरिद्वारं गच्छन्तं मामें कश्चिद् यवनः तम् अपश्यत् । सोऽपि तेनैव पथा ग्रामान्तरं गच्छन् आसीत् । स रामाधीनस्य ललाटे तिलकं गन्ने तुलसीमालां च दृष्ट वा, नूनमयं कश्चिद् भक्तः इत्यनुमेने । स यवनः नास्तिकः आसीत् । नाभवत् तस्य स्वदेवतायां खुदायाम् अपि विश्वासः। बहुधा स देवपूजकान् परिजहास । ततः स दूरादेव हसन् रामाधीनं पर्यपृच्छत्-'अहो- भक्तगज ! शुभं तव दर्शनम् । कुतः समायातो भवान् ? कच गमिष्यतीति १ इति श्रुत्वा रामाधीनः नम्रतया स्वपरिचयं ददौ । सोऽपि ययनः मधुरैः परिष्कृतश्च वचनैः तेन सह भाप- माणः अचिरादेव 'सख्यं सतां साप्तपदीनमुच्यते' इति न्यायेन मैत्रीम् उदपादयत् । ततश्च कथायसङ्गन पर्यपृच्छत्-- अहो भक्तराज ! 'यवनानाम् अस्माकं खुदा महान् वर्तते, उत हिन्दूनां युष्माकं गमः? इति मे संशयं छिन्धि' । इति श्रु त्या रामाधीनः अबादीव-'श्र यतां भोः, तौ द्वौ अपि ममानी अमिनो च इति मन्ये, तथापि यस्य या भावना वर्तते तस्य संव फलदा जायते, 'यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति मादशी' इति जन- श्रुतेः तु रामे र प्रत्ययः स एव मम सावि कार्याणि माधयति, रामाधीनः खलु अहम् । इति त्पा यवनः उवाच- 'कथं नु रामः खुदा च अमिनों समानी च भवितुमर्हतः ? ?

·प्रयमो भागः [ २६ अस्माकं यवनानां खुदा सुतरां सप्तम अाकाशे वर्तते न स कदापि भूमौ अवतरति, रामस्तु तव कथनानुसारं सर्वत्रैव वर्तते इति तयोः महदन्तरम् । एवं चिरं विचदमानाम्यां ताभ्यां निणीतम्, यद् रामो था, खुदा वा महान्, इति परीक्षणीयम् । नातिदूरं गतयोः तयोः पन्थाः कांचिन् नदीम् अवाप्नोत् 1 द्वौ अपि तो हिन्दुयवनी तां नदी तरीतुमैच्छताम् । तदा रामाधीनः उवार-भो मित्र ! पश्यतु भवान्, अत्र नौका नास्ति, नदीतरणं च आवयोः परमम् आवश्यकम्, अनव नौ इष्टदेवतयाः परीक्षापि च करणीयास्ति । यस्य देवस्य नामो. च्चारणमात्रण आवां नदी तरेव, स एव देवो महान् । यदि तु श्रावां स्वस्वदेवस्य नाम उच्चरन्ती सममेव नदी तरी प्रमवाय, तहि ती देवी अपि समानी एव मन्तन्यो । एवं निश्चित्य तो नदीम अविशताम् । गमाधीनस्तु 'श्री- रामस्य जयोऽस्तु' इति प्रौचः उच्चार्य झटित्येव नदी तीळ चणेनैव तम्याः परं तीरम् प्रयाप्नोत् । यवनस्तु शिशिद् दरं जानुदने अले गत्वा मनसि संविधानः विचारितवान् । अहो ! नूनम् अस्य गम श्व महान् यस्य नामोच्चाग्यमात्र गाय मा. वयो नदीम् उत्तीर्य पारम् अगच्छन् । मम तु सुदायां सन्देहः वर्तते । यदि मम रचार्य ग मतमात् श्राकाशात् न अवतरेतु पिल पा पूर्यान, तहिं अहं तु नूनं मशितो भविष्यामि ।

·. ३०] बालनीतिकथा: तथापि एवं करोमि, रामस्तु प्रत्यक्ष तारयति, सतु महान् एव इति नात्र संदेहलेशोऽपि । खुदा खलु मम पूज्या देवता, अतः प्रथमं प्रौच्चैः खुदायाः नामानि उच्चार्य, पुनः मनसि रामं स्मरामि । अवश्यं द्वयोः एकतरः मम रक्षां करिष्यतीति मन्ये । एवं कृतनिश्चयः सः यवनः उच्चैः स्वरेण 'खुदा विजयताम्, इन्युवाच । ततश्च मनसि यहवारं रामस्य स्मरणं कृतवान् । पुनश्च कानिचित् पुरतः पदानि धृत्वा संशयात्मा व्यचिन्तयत-'ग्रहो रामः खलु हिन्दूनां देवः, कदाचित् स मम रक्षां न कुर्यात् । एवं न रामे नापि च खुदायां तस्य सुदृढः विश्वासः बभूव । एतस्मि- नन्तरे संदेहपरम्परापरीतं तं नदीवेगः सुदृग्मयाहयत् । रामाधी- नस्तु नद्याः परे पारे सुचिरं तस्य प्रतीक्षां कृत्वा तं तत्र निमग्न मत्वा रामस्य नामानि जपन् हरिद्वारपथं जगाम । छात्राः सदैव यूयम् ईश्वरे दृढं विश्वासं रक्षत। यस्य देवे गुगै तीर्थे भेपजे या सुदृढः विश्वासः, स निःसंदेहं तस्य फलं लभते । यस्तु तत्र संदेहं करोति स तु विनाशं लभते । ययोच्यते- नूनं फलति विश्वासः संशयात्मा प्रणश्यति । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥

·प्रथमो भागः [३१ बालस्यं देहिनां रिपुः कोऽपि जातिस्मर उष्ट्र यासीत् । स अलसोऽभवत् । बाल्ये एक तस्य पितरो मृतो। मन्दः सः गृहश्रमाद् भीतः वनमगच्छत् । स तत्र नित्यं स्नायी शुष्कपन्नभोजनः मन्थ- रया गत्या तपश्चरितुमारभत । स बहुविधः व्रतः नियमैः तीर्थस्नानश्च पूर्वजन्मकृतानां पापानां प्रायश्चित्तमकरोत् । तपसा प्रसन्नः विश्वसृट् प्रादुर्भूय 'बरं व हि' इति तमामन्त्रयत् । महानलसः स उष्ट्र श्राहारान्वेपणे इतस्ततः परिभ्रमण- श्रमं न सहमानः-'देहि मे भगवन् ! शतयोजनलम्बा शिरोधराम्, यथाह मेकत्र व तिष्ठन् दुरस्थितानि अपि तणानि चरितु समर्थः स्याम्, रक्षेयं चात्मानमाहारान्वेपणश्रमात्, इति वरं याचते स्म । विधाताऽपि 'तथास्तु' इत्युक्त्वा सुरपुर- मगच्छत् । उष्ट्रस्य ग्रीवा शतयोजनलम्बाऽभवत् । स एकस्मिन्नेव स्थले तिष्ठन् सुदरस्थितवानपि धासान् चरितु प्राभवत् । एकदा स महादीर्घा स्वस्य शिरोधरां लम्बायमानः मन्दं मन्दं विविधानि तृणानि स्वदमानः, सुखेन संचरमाणो- ऽभवत् । अस्मिनन्तरे झञ्झावातः समागतः पृष्टिश्च प्रारमत । तदा शीतयातवर्षेभ्यः वाघितः स उष्ट्रः लम्बा स्वस्य ग्रीगं ·३२ ] बालनीतिकथाः पर्वतस्य कन्दरायां प्रवेष्टु' प्रयतते स्म, परन्तु सुदीर्घा स्वस्य कन्धरां रक्षितुनाशक्नोत् । अस्मिन्नेवान्तरे शीतवातवर्षेभ्यः परिधान्तो कौचित् शृगालदम्पती शरणार्थिनी तत्र कन्दरामुखं सम्प्राप्ती । बुभुक्षितौ तो क्रमेलकस्य मांसला कन्धरां वीक्ष्य सञ्जात- हाँ अभवताम्, प्रारमेतां च तां विदीर्य मांसमत्तुम् । पीडया स उष्ट्रः कन्धरामितस्ततोऽचालयत् । स ग्रीवां कन्दरामुखाद निःसारयितु प्रायतत, परन्तु यहुदीर्घतया तथाकत' सफलो नामवत् । शृगालदम्पती यथेच्छं तस्य मांसं भुक्त्वा तृप्ती अभवताम्, उष्ट्रश्च पीडया पञ्चत्वमगच्छत् । इत्थं च लोकेऽलसानों प्राणहानयः उपतिष्ठन्ति । अतो न कदापि पुरुपेण अलसेन भवितव्यम् । बालस्यं हि परमः शत्रु : देहवताम्, तद् दूरादेव परित्याज्यम् । इदमत्र युज्यते मणितुम् :- यालस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नयुधमतमो यन्धुपं कृत्वा नावसीदति ॥ । सावदेशिप्रेम. दिलो.

·गत १४ वर्षों से प्रकाशिन अपने क्षेत्र का अद्वितीय संस्कृतमासिकपत्र संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वग्राह्य बनाने के लिए बालसंस्कृतम् -आपके भारतीयत्व का पुष्ट्र प्रमाण होगा ! प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा। ---आपको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा। -सभी मारतीय मापात्रों को जोड़ने वाली कड़ी होगा। -~-मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा। -आपके व्यवहार जान की वृद्धि में महायक होगा। -प्रापको संस्कृत की सरलता और भद्रता का परिचय देगा। आज ही ग्राहक बनिए ! वार्पिस्शुल्क पांच रूपाए ! प्राणि म्यानम चालमंस्कृतं कार्यालयः प्रागरा सेट. पाटगेपर. यम्बई, दिन्नीशाम- कोरला गेट. नई दिन्ली-१ ·अस्माकं प्रकाशनानि एकस्य प्रतेः मूल्यम् रुन.प. संस्कृतव्याहारः भागाः१-५ सप्त चिमतयः पश्च सन्धयः संस्कृतप्रवेशिका मागा.१-३ ०.७५ बालनीतिकथाः मागाः १- ०.६३ संस्कृतसोपानम् मागा:--- प्रहेलिकाशतकम समामा: ०.५० संमापा मागाः१-५ 'संमापा English लौकिकन्यायरत्नमञ्जूषा २.२५ संस्कृतप्रबन्धचन्द्रिका भागाः १-३ १.२५ ०.७५ सुन्दर संस्कृतम् भागा:१-३ मारतीयाः महापुरुषाः १.२५ कुमारसंमत्रम् (संक्षिप्तगद्यम्) रघुवंशम् (संदिप्तगद्यम्) ०.७५ बालरामायगम' ०.७५ लघुनियन्धारली मंस्कृतवर्णमाला कृदन्ताः शाले यमुमापितानि । प्राप्ति स्थानमः बालसंस्कृतकार्यालयः आगरा रोड, घाटकोपर, बम्बई-७७ दिल्ली शाखा- ८०, कोटला रोड, नई दिल्ली-१ ·कथानां क्रमः १४ १. पिपासुः पान्धः १ ११. परद्रव्येषु लोप्ट्यत् २. कर्तव्यो नातिसंचयः २ १२. मूढो मृत्यः १५ ३. बुद्धिहीना विपीदन्ति ३ १३. न दुर्जनः साधुदशामुपैति १८ ४. परोपकाराय सतां विभूतयः ४ १४. स्वभावो दुरविक्रमः १६ ५. जाल्मो का ६ १५. चत्वारः प्रश्नाः २२ ६. कलहः कार्यविनाशाय ७ १६. सर्वमात्मवशं सुखम्, २५ ७. परानुकारो न श्रेयः १७. धैर्य धरति स युद्धिमान् २६ ८. परपीडा प्रणाशाय ६ १८. आत्मपदं न संत्यजेत् २७ ६. न लोकः पारमार्थिकः ११ १६. बर बुद्धिर्न सा विद्या २६ १०. मूर्ख आमीरः १२ २०. अन्धः पंगुश्च . है द्वितीय मुद्रणम् ] पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकाराः म्याधीमाः मन्ति [१ मई खिष्टांन्दा १९६३ प्रकाशकः- वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री पालसंस्कृत कार्यालयः, श्रागरा रोड, घाटकोपर, बम्बई-७७ + मुद्रक:- सादेशिकप्रेम, दरियागंज, दिल्ली-७ ·वालनीतिकथाः द्वितीयो माग पिपासुः पान्य कश्चित् पान्यः सुरं यात्रां कुर्वन् श्रान्तः प्राप्तीत् । ग्रीष्मे ऋती मध्यदिने पिपासाकुलः स एकस्य नारिकेलस्य तरीः तलम् अगच्छत् । न स तत्र जलम् अवालोकयत्। 'पिपासया मरिष्यामि' इति नितान्तं व्याकुलः स यावद् वृक्षे दृष्टिम् अकरोत्, सावत् स तत्र वृहन्ति नारिकेलफलानि लम्बमानानि अपश्यत् । सं अचिन्तयत्-'यदि घृक्षाद् अस्माद् एकं फलम अपतिष्यत्, मम वृष्णा शान्ता अभविष्यद, कथं नु महोत्तुङ्गाद वृक्षात् फलं लभेय' इति स क्षणं चिन्तापरः अभवत् । ततः स वानरमेकं वृक्षस्प शिखरे स्थितम् अवालोकयत् । उपायज्ञः स कपः अनुरणस्वमा ज्ञात्वा झटिति समीपस्थात् कृप्टक्षेत्रात • कानिचिद् लोटानि श्रादाय तस्य वानरस्य उपरि प्राक्षिपत् । अनुकरणपटुः वानरस्तु नान्यत् प्रक्षेप्यं लब्ध्या नारिकेल- फलान्येव तं प्रति प्राक्षिपद । शीघ' स नरः नारिकेलफलं भक्त्वा जलं च पीत्वा तृप्तः अभवत् ।। इत्थं बुद्धिमान् स पान्थः स्वस्य प्राणरक्षाम् अकरोत् । . 'अत उच्यते- चुद्धिर्यस्य · बलं तस्य निर्बुद्ध स्तु कृतो बलम् । बुद्धिमन्वो न सीदन्ति जलार्थी पधिको पथा ॥ .

·२ वालनीतिकथाः कर्च व्यो नातिसंचयः श्रासीत् कल्याणकटके भैरवः नाम कश्चिद् व्याधः । स एकदा मृगयां गतः वनाद् वनम् पर्यटन्, मृगान्, वराहान, महिपान्, शार्दूलान्, भृगालान्, शशान् च अन्विष्यन् क्षुत्पिपासाभ्याम् अदितः यावद् एकस्य वटवृक्षस्य' छायायाम् उपविशति. तावद् एकं भारशृङ्गम् अपश्यत् । तत्क्षणाद् एवं स शरं धनुषि निधाय तं मृगम् अविध्यत् । ततः मृगम् आदाय गच्छन् स धोराकृतिं शूकरमेकम् अपश्यत् । शूकरः अपि घनघोरां गर्जनां कृत्वा तम् अभ्यक्रामत् । तस्य तीक्ष्णदन्तप्रहारेण मुकदेशे हतः स व्याधः संछिन्नद्रुमः इब भूमौ अपतत्, पञ्चतां च पगच्छत् । एतस्मिन् एव अन्तरे दीर्घरायः नाम जम्बुका आहारार्थी 'परिभ्रमन्, मृतान् तान् मृगव्याधशकरान् अपश्यत्, अचिन्तयच्च 'अहो अद्य मे महद् भोजनम् उपस्थितम् ।' साधूच्यते- अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा दैवात् समायांन्ति शरीरिणाम् ।। तद् अस्तु, अधुना प्रथमबुभुक्षायां निस्वादु धनुःकाण्ड- लग्न स्नायुपन्धनं खादामि, इत्युक्त्वा यावत् स तद् भवयितुम् प्रारमत, तावत् स्नायुबन्धनं छिन्नम्, धनुकोटिः च उत्पतित्वा १

·द्वितीयो भागः
तस्य उदरे प्राविशन, तेन हृदि निर्मिन्त्रः स दीर्घरावः पञ्चत्वम्
अगच्छत् । अत उच्यते-
कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः।
पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जम्बुको हतः ।।
।
बुद्धिहीना विषीदन्ति
एकस्मिन् पिप्पलवृक्षस्य कोटरे चामरिकैः धान्यसंग्रहः
कृतः आसीत् । समीपेन गच्छतः एकस्य वानरस्य तस्मिन्
दृष्टिः
• अपतत् । लोलुपः घस्मरः स कोटरे स्वस्य करी प्रवेश्य
एकपदे एव बद्धमुष्टिभ्यां इस्ताभ्यां तां धान्यराशि वहिःथानीय
निगिलितुम् ऐच्छत् । तस्य कोटरस्य मुखं संवृतं स्वन्पं च अभवत्,
इति हेतोः कृतयहुप्रयत्नः अपि स मुर्खः वानरः ततः धान्यं
लधुन प्रामवत् । स वारं वारं कोटरे हस्तौ प्रावेशयत्,
निरकाशयत्, अभजच्च परमं वैकल्यम् ।
वानरः सुबुद्धिः न आसीत् । यदा यदा स मूर्खः कोटरे
हस्तौ प्राक्षिपद, तदा तदा एव गृध्नुः स उभयोः स्वस्य हस्तयोः
सहसा एव मुष्टी अवघ्नात् । उमाभ्यां हस्ताम्यां कोटरान्तराले
स वृक्षण घृत · इव, पिशाचेन गृहीत . इव, पाशेन बद्ध इच,
शृखलामिः निगडित इव, किंकर्तव्यविमूहः चीत्कारम् अकरोत.
अकू दव, दन्तान् भचर्व, अमत्रयत्, अहदन, पलाद् हस्ती
नाकर्षन रक्तारतम् आत्मानम् भकार्षीत् ।

·बालनीतिकथाः ततः चिरं कुर्दतः नृत्यतः चीत्कुर्वतः श्रान्तस्य च देवाद् विसृष्टमुष्टी तस्य इस्ती कोटराद् पहिः आयाताम् । स तु मृत्युना मुक इव, पवाद् अपश्यन व महता .जवेन दम् पलायत । ततः भारम्प भीतः स न तस्य वृक्षस्य छायाम् अपि श्रयति स्म । एवं निषु यः जनाः अपि निरर्थक पीडाः सहन्ते । यथोच्यते- बुद्धिर्यस्य वलं तस्य निवु दस्तः कुतो बलम् । बुद्धिहीना विपीदन्ति बद्धमुष्टिः कपिर्यथा ।। -- परोपकाराय सर्ता विभूतयः एकदा कश्चिन मालाकारः स्वस्य क्षेत्र श्रमिनवान् अाम्र- पादपान् आरोपयमाणः आसीत् । स महता परिश्रमेण कार्य- व्यापृतोऽभवत् । एतस्मिन् एषान्तरे तुरगपृष्ठमारूढः मृगयार्थी तस्य प्रदेशस्य राजा. तेन एव मार्गेण प्रातिष्ठत् । स वृद्ध मालाकार तथाविधे कष्टसाध्ये कर्मणि संलग्नमपश्यत् । स तुरगं स्थापयित्वा वृद्धं समाहूय विस्मयाकुलः पर्यपृच्छत्- किं ते क्यः क्व सामर्थ्या कुटुम्बमरणं कियत् । किं ते मनः कियच्छेपः आयुषः किं श्रमे फलम् ।। इति श्रुत्वा स मालाकारः भूमिलग्नजानुः शिरसा प्रणम्य अकथयत् । हे राजन् । चयोऽशी तिर्न समागं कुटुम्बभरणं.च न । आयुर्नास्ति, मनश्वास्ति कर्त्तव्यं हि श्रमें फलम् ॥ राजा-निष्फलं कर्तव्यम् । अस्मिन् वृद्ध वयसि ·द्वितीयोमागः निरर्थकं श्रमं करोपि। जानासि कियता कालेन हमें वृक्षाः फलिप्यन्ति ? मालाकारः-दशभिः वः फलिप्यन्ति इमे वृक्षाः । राजा-जराजीर्णस्त्वं तयाविधं श्रमं कुर्वाणः शीघ्र मरिष्य- सीति नात्र संदेहः । त्वमेवेषां वृक्षाणां फलानि भोक्तु न कथ- मपि नीविष्यसि, कथं तर्हि आत्मानं व्यर्थ परिश्राम्यसि ? मालाकार:--महाराज ! पश्यतु भवान्. य एतेऽत्र वृक्षाः सन्ति, ते सर्वेऽपि अन्य रेख मम पूर्वनैः समारोपिताः सन्ति । अहमेतेषां फलानि खादामि । यथाइमन्य समारोपिता- नामेतेपां फलानि भुञ्ज, तथैव अन्येऽपि मयारोपितानामेतेपां फलानि भोक्ष्यन्ते इति मन्ये । राजा-आ, उदात्तचरित मालाकार ! धन्योऽसि, वदान्योऽसि, परोपकारपरोऽसि त्वम् । अहं ते प्रसनोऽस्मि । गृहाण इमानि शतरूप्यकाणि । इदं तुभ्य पारितोपिकम् । देशः इदानीं तबादृशानां परोपकारपराय भवं पाञ्छति । इत्युक्त्वा नगरं प्रातिष्ठत् । मालाकारस्तु नृपात् पारितोषिकमादाय तस्मै धन्यवादान अबादीद् । भचिन्तयच्च-ये आम्रपादपाः समारोपणसमकाले एव रजतफलानि अफलन्, भविष्यति कि किन फलिष्यन्ति मविकमस्माकमिति । उक्तं च-- परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः । परोपकाराय सवन्ति मेघाः परोपकाराय सतां विभूतयः ।।

·बालनोतिफथाः . जाल्मो वृकः ? ? एकदा निदाये चण्डाशुतापतप्तः पिपासितः कश्चिद छागपोतः पाश्ववर्तिन्याः नद्यास्तटमंगच्छत् । तत्र स उन्नते प्रदेशे जलं पिबन्त वृतं दृष्ट्वा निम्ने प्रवाह जलं पातु प्रारेमे। वृकस्तं वीक्ष्य-'केनापि प्रकारेण कलहमुत्पाद्याहमेनं भक्षयामि, इति मनसि चकार । ततः स तमुपसृत्य गर्जन्नूचे-'माः मूर्ख ! घासजीविन् पशो ! दिवापि न पश्यसि किम् ? अहमत्र जलं पियामि, त्वं तत्र मलिनपसि पानीयम् । किन लजसे, इदमनुः चितं कर्तुम् १ अथवा गर्वितोऽसि, यत्पश्यन्नपि न पश्यसि मदान्धस्त्वमुच्चावचम् ? किनिमित्तस्तेऽयमनुचितारम्भः १ शीघ्र मे कथय, नो चेद् हनिष्यामि त्वाम् । तदा भीतः सोऽजाशिशुः सविनयमवादी--भोः कोष्ठ ! यत् त्वं वदसि, तत्तु सर्वथाऽसम्भवमिवाभाति । त्वत्तो, यजलं वहति, तदहं पियामि । त्वमुच्च स्थाने तिष्ठसि, अहं च निम्ने विष्ठामि । त्वत्पीतं जलं मामायाति, मत्पीतं तु पूर्वी दिशं प्रयावि- कथं नु मत्पीतं पानीयं त्वां प्रतीपं वहे ?' इति । . . तदा, वृको नेत्र विस्फार्यावादीद-'माः गोलकस्य पुत्र ! श्रध्मस्त्वम्, पापोऽसि । परमासात् माक् त्वं मामशपः' ततः स छागशिशुरकथयत्-हा कष्टम् ! कथमस्थ तव कथनस्य सम्भवः १ यस्य मम जातस्य फेवलं मासत्रयमेव व्यतीतम्। सोऽहं कथं नाम पएमासात् प्रांक त्वामशपम्' इति । तो कः क्रोधा- वैशेन नेत्र विकार्य दन्दै तान् विघट्टयन्। पादापातैः च भुवं . - ·द्वितीयो भागः ७ यदि त्वं नाभवः खनन्, तमुपमृत्य तारस्वरेण धर्पयन् प्रोवाच-'दास्याः पुत्र ! तहि स वव पिता मवेत् । पामरा भवन्ति खलु छागा' । इत्युक्त्वा स वृकः निर्दोषं तमजाशिशु व्यापाया- खादीत् । इदमत्र युज्यते वक्तुम्- येन केनच्छलेनापि दोपमुत्पाद्य दुर्जनः । सजनं बाघते क रः परपीडापरायणः ।। कलहः कार्यविनाशाय कदाचिद् द्वी विडालौ सखायौ आस्ताम् । तौ सदैव सहचरी अभवताम् । एकदा नगरे भ्रमन्ती ती कस्यचिद् श्रेटिनो गृहमविशताम् । तत्र युगपदेव तो स्थाल्यां रोटिकामेकामपश्य- ताम् । ततः एकः उपमृत्य तां मुखेन प्रादाय पलायाञ्चक । द्विती- योऽपि तमन्वधावत् । इत्थं च धावतोः तयोः एक उवाच-भोः! मया प्रथम दृष्टयं रोटिकति विपुलं मागमस्याः अहाम्यहम् ।। अन्यस्तु मया समानीतेति विशेषांशमस्याः अहामीति उच्चैराको- शन् । एवं ववद मानयोस्तयोमुशामुष्टि युद्ध प्रवृत्तम् । तयोः कलहे रोटिकायास्तस्याः सण्डौ अजायेताम् । तौ चैकमेकं भागमाददावे ·बालनोतिकथाः स्म । भोगी च तो समानी नास्ताम्, इति तो पुनरपि ममायं तयायमिति कलहमकुर्वाताम् । एतस्मिन्नन्तरे कश्चिद् धृतों मर्कटः तत्रागच्छत् । स तो इदमवादीत-'अहो पिडाली! अन्पस्य हेतो. युवा कलहं कुरुतः यह युवयोः रोटिकायाः समानी भागी विधाय युवाम्यां दास्यामि कारयिष्यामि च युवयोः कलहस्यान्तम् ।' चिडालौ च तो नातिचतुगै प्रास्ताम् । तो तस्य धूर्तस्य कपेः मधुराणि वचनानि हितानि श्रमन्येताम् । ततः स शाखा- मृगः त्योः न्यायाधीशपदे स्थितः तुलायन्त्रमानयामास । स तुलायाः एकस्मिन् पात्र गुरु खण्डम्, अन्यस्मिन् च लघु खण्डं निधाय अतोलयत् । पुनश्चासमानयोः तयो रोटिकाखण्डयोः समीकरणार्थम्, एकदा एकस्मात्, अन्यदा • चान्यस्मात् पार्थात् छित्त्वा छित्त्वा स्वखे पक्षिपत् । अनेन च क्रमेण स निःशेष- प्रायां तां रोटिकामकरोत् । ततस्तो विडालो प्रार्थयेताम्--'अहो महापाड्विवाक ! देहि कृपया आवाभ्यामिमो अवशिष्टौ नो रोटिकामागो। नेदानीमावां तब न्यायविधि वाञ्छावः इति । तदा स कपिरवादीव-'हे मखौं पिडालो ! किमर्थ मया एतावान् श्रमः कृतः ? किं नार्हामि पारिश्रमिकम् ? शिष्ट': इमे शकले मम प्राड्दैवाकं शुल्क स्याताम् । इत्युक्त्वा स सर्वमव- शिष्टः रोटिकाशकलमभक्षयत् । बिडालौ च ती 'न कलहः कल्याणाय' इति जन्पन्तौ परचात्तपन्तौ च स्वगृहमगच्छताम् । इदमत्रोच्यते- मूढो विवादमर्थेषु यो जातु कुरुते जनः । पश्चाचपति सोऽत्यन्तं न च भद्राणि पश्यति ।। ।

·६ द्वितीयो मागः परानुकारो न श्रेयः कश्चित् गोपालः कस्यचित् पर्वतस्य उपत्यकायामवा- सीत् । स नित्यं तस्य अजा एडका गाश्च अचारयत् । अथ कदाचित् तस्यैव शैलस्य सानुनि पतिराजो गरुडो गगनाद थवावरत् । बुभुन्नितः स स्वस्य वानखराभ्यामेकामजां गृहीत्वा पुनरन्तरिक्षं प्रपेदे । समीपे एव वृतस्य शोखायां स्थितः कश्चित् वायसःतमपश्यत् । सोपि तं तथा कुर्वन्तमन्वकरोत् । यावत् सः एडकायाः पृष्ठ पपात, तावदेव स तस्याः ऊर्णायां ग्रथितपादो चन्धनं प्राप ! पद्धः स उच्चैः स्वरेण व्यरोदीत् । तस्य शब्दं श्रुत्वा सन्निहिते एच क्षेत्र कार्य कुर्वाणः क्षेत्रपतिस्तमुपसृत्य जग्राह । स तस्य काकस्य पादयोः रज्जु पद्मा कीडनार्थ पाल- केन्योऽददाद । ये चाला थविचाव परेपामनुकरणं कतु प्रव- तन्ते, ते काम इस प्रयाशं प्राप्नुवनीति कवयः कथयन्ति । परानुकार यो याति नासमीक्ष्य निजं पलम् । अनुभूय स दुःखानि प्रणाशाय प्रकल्पते ॥ परपीडा प्रणाशाय कदाचिन कस्यचिद् राज्ञः उद्यानस्य समीपे कृपापस्य कस्यापि क्षेत्रमामीत् । उद्याने विविधाः सगा पृचेषु कृतकुलाया भवसन् । कपायो महवा अमेण क्षेत्र कार्ग करोति स्म । पदा ·- वालनीतिकथाः यदा तस्य सस्पानि परिपाकमाच्छन्। तदा तदैव ते उद्यान• वासिनः खगाः सर्वमन्न खादन्ति स्म । एवं सगैः आयासितः स कृपाणः उपायमचिन्तयत्। स तेषां काक-कीर-कपोता- दीनां बन्धनाय जालमतनोत् । देवात् कश्चित् चिलः कपोतमनुधावन् तत्र जालेऽपतत् । ततः स तस्माद् जालाद् अात्मानं मोक्नु परमेण प्रयत्नेन अय- तत । नातिदूरे एव क्षेत्र कर्मणि प्रसनः कृपाणः आसीत् । सोऽभ्युपेत्य तं चिल्लमगृहात्, श्रोसीच छुरिकया तं हन्तुमुद्यतः। तदा चिल्लः सकरुणं प्रार्थयत्-भोः क्षेत्रपते ! प्राणदानं देहि मे । दयस्व मयि, न मया तव कोऽपि अपराधः कृतः । अहं कपोतमनुगच्छन् अस्मिन् पाशेऽपतम् । नाहं कदापि तव क्षेत्र जायमानमन खादामि । काकाः कीगः कपोताश्च मम भोजनम् । कृपया मुञ्च माम् । कृपक आह-भद्रमुख ! यथा त्वया न मम किमपि अपराद्धम्, तथैव शुकैः वायसः पारावतैश्चापि न ते किमप्यपराद्धम्, तांस्त्वं खादसीति वदन् स छुरिकया तस्य शिरः कायादपातयत्। तत्र व मार्गे गच्छन् कश्चित् साधुः सर्वमिदं समीक्ष्य परपीडनं पापाय इति ऊर्ध्वाहुरवादीत- अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥

·द्वितीयो मागः न लोकः पारमार्थिकः ? । आसीत् पुरा क्षेत्रपुझो नाम ग्रामः । तस्मिन् कपर्दिका- दासो नाम श्रेष्ठी अयात्सीत् । स एकदा ग्रामीणजनसघेन साधं गङ्गास्नानार्थ शम्टेन प्रयागं प्रस्थितः । मार्गे गच्छतः तस्य कुत्रापि विजने चौरः शकटं लुण्टितम् । एवं च नष्टबहुधनः स पश्चात्तापं कुर्वन् गृहं प्रत्याजगाम । मित्राणि सम्बधिनः प्रति- वेशिनश्च तस्य कुशलं प्रष्टुं समागच्छन् । ते अपृच्छन्-'मो मोः अष्टिन् । कथं चौरैः लुएिटतं शकटम् ? क्कासन् चौराः ? कियन्तो- ऽभवन् ते १ क शकटमभूत् ? कासीः त्वम् ? इत्यादिकम् । ततः श्रेष्ठी अवादी-भोः! किं करोमि । ईश्वरेच्छा पलीयसी । यद् भावि तद् भवत्येव । अवहिता आसन् वयम् । वहवः आसन् वयम् । ते तु स्वन्पा एवामवन् । अग्रतः आसीद शकटम्; सुगुप्तमभवत्तत्, तथापि तैः लुण्टितम् । पुण्य' कुर्वतोऽपि भाग्यदोपेण पापाः प्रतिफलन्ति । अस्तु भवितव्यमासीत् । देवस्य दूपणम् । न दैवं कस्यापि सुखं सहते । लोकैरुक्तम्-ग्रहो ! घोष्ठिन् ! तत्तु वयैव मौर्णम्, यत्त्वं शकटमनकाः, प्रायश्चौरा अग्रत एवामिपतन्ति । श्रोष्टी पाह- कि करोमि, एवमेव जातम् । ततोऽन्यो लोकवृन्दः आगत्य तथैवापृच्छत् । तदा ठि. नोत्रम्-'शक्टं मध्येऽभवत्, तथापि लुण्टितं तैः' इति । ततो जना ऊचुः-अहो ते महती मुर्खता । को नाम बुद्धिमान् संघ- ·१२ बालनीतिकथाः यात्रासु शकटं मध्ये करोति ? चौराणां लुण्टाकानां च लक्ष्य सर्वदा मध्ये एव पतति । ते सदैव केन्द्रमेवाभिमन्ति । पुनस्तृतीयो लोकवृन्दःयागत्य तथैवापृच्छत् । तदा श्रष्टिना प्रोत्रम्-भोः ! शकटमस्माकं पश्चादभूत, तथापि लुपिटतम् । किं करोमि दैवहतकोऽस्मि। तेऽकथयन्-अहो! ते महा- मौढ्यम् । को नाम क्षेमकामः शक्टं पश्चात् करोति, स्वयं चान- तश्चलति। चौराः सदैव रक्षकमयेन पृष्ठभागादेवाक्रमन्ति । स्वयमसावधानः चौरान दूपयसि त्वम् । ततस्तेषां वचनं श्रु त्वा भृशं रुटः थोष्ठी प्रोक्तवान्- दैवादापतिते लोकळसने दृष्यते नरः । गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः ॥ मूर्ख ग्राभीरः आसीत् कल्याणपुरं नाम ग्रामः । तस्मिन् दण्डमारो नाम ग्रामीरोऽवसत् । महान् मुखोऽभवत् स भाभीरः । स एकदा ग्राम्यैः व्यापारिमिः सह देशान्तरं प्रातिष्टन् । तस्य पुत्रोऽपि द्वादशार्षिकः तेन सोकमगच्छन् । सोऽपि मुखः एवासीत् । मार्गे धनमरण्यं समापतत् । मार्गच्युतास्तेऽटव्यां सुदूरं भ्रान्ता परिश्रान्ता अभवन् । तदा ते सर्वे भानोरावपेन वप्ताः कस्यचिन्महापटपक्षस्य शीतलच्छाय' तलं समुपाविशन् । दण्डमारस्य पुत्रस्तु पन्यानं विहाय एकाकी एव सुदूरं पर्याटव । वता, स फलानि खादद्भिः वन्यः मर्कटः समागच्छन् । वानरास्ते

·१३
द्वितीयो भागः
तं तीव: स्वैः नखैः अपाटयन् । सोऽपि येन केन प्रकारेण तेभ्यः
आत्मानं विमोच्य रुधिरेण स्नातः सत्वरं स्वपितरं समेत्य ।
"महं कैश्चित् फलभक्षणतत्परः लोमशैर्जन्तुभिः निर्दय छिन्नः।
आततायिनस्तेऽवश्य दण्डनीया भवता" इत्याह ।
इति श्रुत्वा स थामीरः खड्गमादाय पुत्रदर्शितेन मार्गेण
वनं प्रातिष्ठत् । स तत्र आत्मनः पुत्रस्य धातुकान् जन्तून
अमार्गयत् । तदा स एकस्य महातरोः तले निषण्णान् तपोधनान्
साधुन् अपश्यत् । जटाधराः हरिणाजिनपरिधानास्ते फलाहारं
कुर्वाणाः आसन् । तान् वीक्ष्य सोऽचिन्तयत्-'अहो एतैरैव
लम्बलोमधारिमिः फलाहारपरः मम पुत्रः आयामितः । श्रत
एतान् सर्वान् अनेन तीक्ष्णधारेण खनन मारयित्वा निर्यातवैरी
मवामि।"
इत्यं प्रजल्पन्तं कश्चित् पथिकः आगत्य उवाच-'अरे
मुर्ख ! किमर्थमन्याप्यं कत्त मद्यतोऽसि । एते खलु मुनयः सन्ति ।
इमे तपश्चरन्ति । नैते कमपि पीडयन्ति । एते दयालवः साधवः
सन्ति । तव पुत्रस्तु वन्यैः वानरैः पीडितः, अतस्त्वया विचार्य
एव नाकार्ये प्रवर्तितव्यम्।
इत्थं तस्य पथिकस्य वचनैः विज्ञाततथ्यः स आभीरः
आत्मनो मौर्येण लजमानः पुत्रस्य मौढ्य च विनिन्दन्
इमं श्लोकमपाठीत्-
उच्चावचेषु कार्येषु योऽविचार्य प्रवर्तते ।
लजते स भृशं पापः पश्चात्तापं करोति च ॥
"

·वालनीतिकथाः परद्रव्येषु लोष्ठवत् रको वका च दम्पती आस्ताम् । तौ कृषि कृत्वा जीवि- काम् उपार्जताम् । विन्ध्यस्य उपत्यकायां तयोः कुटीरमासीत् । तो परमेश्वरस्य परमी भक्ती सर्वथा विगतस्यही भगवतः स्मरणभजनपूजनपरायणौ चाभवताम् । 'भगवान् भक्तानां परीक्षां करोतीति' साधीयसी जनश्रुतिः । एकदा भगवान् तयोः परीक्षा कतु मैच्छत् । एकस्मिन् दिने तो इन्धनमानेतु' वनमार्गेण गच्छन्ती अभूताम् । पुरतः पतिरगच्छत् पत्नी च नातिरेण अन्तरेण तमन्वसरत् । वने पादपद्धति गच्छतो महात्मनो रकस्य पादो भूमौ निखातस्य घटस्य मुखे अपतत् । संजातस्खलनः स पादतले सुवर्णदीनारैः पूरितं राजतं कलशमपश्यत् । स्वर्णनिधिं तं दृष्ट्वाऽपि स मनस्वी चरणाम्यां धूलिना समाच्छाद्य सत्वरं मार्गमलंघयत् । एतस्मिन्नन्तरे पक्षादेवी अपि पतिमनुगच्छन्ती तमेव देशं समागच्छत् । पतिः किं करोतीति पश्यन्ती सा मनस्विनी प्राह--'किं करोति भवान् अत्र मार्गे पादाभ्यां रजोनिचयेन' इति । भामिन्याः प्रश्न श्रुत्वा रकः पतिः प्रथम तु मौनमेवावलम्बत, ततश्च पत्न्याः प्राग्रहेण रहस्पं समुद्घाट- यन्नाह-'देवि ! स्वर्णदीनारैः परितं रजतकलशमिदम् । इमा धनराशिं दृष्ट्वा नातु तब मनो लोभाकृष्ट भवेत् इति सश्चिन्त्य मया धनराशिः रजसा समान्छाधते।

·१५ AAN द्वितीयो भागः इति श्रुत्वा वकादेवी अवादीत-'अहो । किमत्र धूलो लिप्रक्षेपेण, वर्तते एवावयोः परद्रव्येषु लोष्ठबद् भावः ततस्तौ स्वगृहं गच्छन्ती इमं श्लोकमपठताम्- मातृवत् परदारेपु परद्रव्येषु लोष्ठवत् । आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पश्यति ॥ मूढो मृत्यः अस्ति पाटलीपुत्र नाम नगरम् । तस्मिन् पापाणबुद्धिः नाम कृपणशिरोमणिः श्रेष्ठी वसति स्म। तस्य बहूनि धनानि गृहाथि, अनेके पशवश्चासन् । विक्रीतवुद्धिर्नाम तस्य मुर्खाग्र- गएपो भृत्योऽभवत् । प्रायः सोऽनर्थे कुमार्गेषु च प्रवर्तते स्म । एकदा पापाणयुद्ध स्तस्य श्वशुरालये महान् उत्सवः भासीत् । तस्य श्वशुरः सत्यनारायणस्य भगवतः कथा कार- यामास । तस्मिन् उत्सवे तस्य पान्धवाः सुहृदः भ्रातरः सम्बन्धिनः स्वसारो दुहितरश्च समागच्छन् । अन्येऽपि परि- चिताः पूज्याः पुरोहिताश्च नामान्तरेम्पः समागच्छन् पाषाणयुद्ध भार्या अपि परिकरेण साकं पितु हमगच्छत् । सर्वे महोत्सवस्य सुखमन्वभवन् । सप्ताहे व्यतीते स धनपतिः भार्यायाः आनयनाय स्वभृत्य विक्रीतयुद्धि श्वशुरगृहं प्राहिणोत् । मुर्खतमोऽस्ति मे भृत्य इति तु प्रागेर स्वामी जानाति स्म । अतः प्रस्थानसमये एव स तं प्रबो- :

·बालनीतिकथाः धयामास । स तमकथयत्-'भोः विक्रीतयुद्ध ! मम श्वशुर- गृहं गतेन त्वया परमेण गम्भीरेण भाव्यम् । तत्र लया पञ्चोच्चानि पञ्च नीचानि, तीक्ष्णानि सरलानि च वचांसि वाच्यानि इति । ततः स स्वामिनः खशुरालयमगच्छत् । तत्र सम्प्राप्त श्रष्टिनः सम्बन्धिनोऽनामयमपृच्छन् । स स्वामिनः शिक्षा स्मारं स्मारं प्रथमम्- 'पर्वतः, पर्वतः, ततश्च 'खातं खातम्' इत्य- वादीत् । पुनश्च दान दात्रम्, वंशो वंशः इत्याक्रोशत् । ततश्च स प्राङ्गणे स्थितां प्रोत्तङ्गा कोष्ठिकां विलोक्य तां समारोह । ततश्चाधो गतिका विलोक्य उपरिष्टात् अपतत् । ततः सर्वेः कारणं पृष्टोऽपि स न किश्चिदवादीत् । ततस्तैरनुमानेन विचारितम्-'अहो । पुत्रीपतिः वंशं छेत्त क्वापि वने पर्वत- मारुह्य तं छिन्दन् स्खलितपादः कुत्रापि गर्ते पतित्वा पञ्चत्व- मगच्छन्' इति । अयं शिष्टः पुनः पुनः पृष्टोऽपि गम्भीर- खेन न स्पष्ट कथयति दुचम् । तथापि स मूर्यो भृत्यः औदासीन्यमेवादर्शयत् मौनी । तं तथाभूतं वीक्ष्य सर्वेऽपि ते रोदितु लग्नाः, विलेपुश्च-हा देव ! हा विधे । किं कृतं त्वया पापिष्ठ न ! इयौं वराकी अजातपुत्र वास्माकं दुहिता विधवा विहिता । ततश्च तान् रुदतो विलोक्य सोऽपि विक्री. तयुद्धिरुच्च ररोदीत् । अन्यस्मिन् प्रभाते स स्वामिनीमनादाय एक एव स्वामिनो गृहमपासीत् । एकाकिनं सम्प्राप्त तं स्वामी अपायशक्षिता ।

·द्वितीयो भागः पर्यपृच्छत्-'किं मोः! किमर्थं नानीता त्वया मट्टिनी ? इति ।' ततः स विलप्यारोदीव अकथयन-किं कथयामि स्वामिन् ! विधातुः मौर्यम् । अपुत्रिणी एव मट्टिनी तेन विधवा कृता ।' इति श्रु त्या श्रेष्ठी अपि रोदितु लग्नः । तस्य रोदनं श्रुत्वा प्रातिवेशिका जनाः समागच्छन्, अपृच्छंश्च रोदनस्य हेतुम् । ततः सोऽवादीत-'अरे लुएिटतोऽहं दुष्ट न दैवहतकेन । मम भट्टिनी वराकी विधवा कृता । ततो लोका अवदन्-'मो! मूर्ख! त्वयि जीवति कथं तव मार्या विधवा जाता ? नहि जीवति पयों नातु नार्यो विधवा भवन्ति ।' ततः सोऽवदत्-'अहमत्र विशेष न जानामि, एप मम भृत्यो मे श्वशुरगृहात् वृत्तमादाय आयाति । अयमेव चैत्थं कथयति, अहमस्य विश्वासं करोमि, नायं कदापि असत्यं मापते। एवं त्रु वाणं तं लोकाः शपथैः दृष्टान्तैश्च सान्त्वनामग- मयन् । कवयश्चैवं त्रुवते- मुर्खेण विहितं कार्यमुपहासाय जायते । भृत्यस्य स्वामिनी नेतु गतस्यात्र निदर्शनम् ।।

·१८ बालनीतिकथाः न दुर्जनः साधुदशामुपैति श्रासीद् विन्ध्याटव्यां कश्चिद् वृकः । स नित्यं शश- शृगालवराहशावकान् व्यापाद्य अखादत् । एकदा मांस भक्षयतः तस्य गलनलिकायां तिर्यगस्थि निरुद्धम । तेनातिमात्र' पीडितः स उच्च : आक्रोशं कुर्वन् सुदरं पर्याटत् । यः कोऽपि मार्गे मिलितः स एव तेन तदस्थि निष्कासयितु प्रार्थितः । स बहून् मृगान् वानरान् चापि स्वस्य प्राणरक्षां कत्तुं याचयाश्चकार । न कोऽपि तस्य साहाय्यमकरोत् । ते ऊचुः- नखिना शस्त्रपाणीनां दंष्ट्रिणां भृङ्गिणां तथा । विश्वासो नैव कर्त्तव्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ तदा स उपायं चिन्तयांचकार । स एकस्य क्षेत्रस्य तीरम् अतिष्ठन्, अवदच्च वम् --मोः भोः पशवः । यो मम प्राण- रक्षाय गले निरुद्धमस्थि निष्कासयित्वा साहाय्यं करिष्यति अहं तस्मै तो रत्नमालां दास्यामि या मम गुहायां यहोः कालात् सुरक्षिता वर्तते' इति । इत्थं च तस्य घोपणां श्रुत्वा कश्चित् सारसः तमागत्योचे- मद्र ! अहं तव गले निरुद्धमस्थि निष्कासपिप्यामि, यदि त्वं मां तया रत्नमालया विभूपयेरिति । तदा स सारसोऽमय- शपथं कारयित्वा वृकस्य गले स्वो लम्बां ग्रीवां निवेश्या- स्थिशकलं निकासांचकार। ततः पारितोषिकं याचमानं

·द्वितीयो भाग
सारसं क्रोधरागरकनेत्रो वृकोऽवदत्-'कथं रे मुर्ख ! मत्तोऽपि
पारितोषिकं कामपसे १ त्वं ग्रीवां मम गलेकरोः, मया
चन सा चरिता, एतदेव किं न पारितोपिकं बहुमन्यसे ।
इति वृकस्य वचनं श्रुत्वा सारसस्तूष्णीं ततो बहिर्जगाम,
उवाच चेदम्-
न दुर्जनः साधुदशामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः ।
सिक्कोऽपि नित्यं मधुशर्करामिःन निम्बवृक्षः कटुतां जहाति ।।
स्वभावो दुरतिक्रमः
कस्मिंश्चिद् वने करालमुखो नाम व्याघ्रः आसीत् । वने
स नित्यं बहून् शशशृगालसारमेयान् व्यापाद्य अभक्षयन् । एकदा
पाखेटिनस्तं पञ्जरेऽवध्नन् । ते तत्पञ्जरमरण्यमार्गोपान्ते मुक्त्वा
गृहमगच्छन् । ततः स व्याघ्रस्तस्मात् पञ्जरात निर्यात बहून्
प्रयत्लान् अकरोत. परन्तु सुदं तत्पञ्जरं स भक्तु नाशक्नोत् ।
उदास समीपवर्तिना मार्गेण प्रयान्तं कमपि ब्राह्मणमपश्यत् ।
स तं प्रार्थयत्-मो भूदेव ! थहमत्र मृत्युमुखे पतितोऽस्मि ।
कृपया द्वारमुद्घाटन मामुद्धर, भवान धर्मज्ञः सज्जनश्च, सदा
परहितं कुर्वन्ति भवादृशाः ।
उपकत्तु प्रियं कर्तुं क स्नेहमकृत्रिमम् ।
सजनानां स्त्रमावोऽयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥

·बालनीतिकथाः इति श्रुत्या ब्राह्मणोऽवदत् । नाहं तवोद्धारे सम्मतः, यतस्त्वं हिंसकोऽसि । करस्य कारावास एव उचितः । यदि त्वां मोचयामि, न जाने त्वं मामेव हन्याः इति । कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः। नखिनां शस्त्रपाणीनां शृङ्गिणां दंष्ट्रिणां तथा । विश्वासो नैव कर्त्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ।। इति श्रु त्यो व्याघोऽब्रवीत्--इदानीमई कृतप्रायश्चित्तोऽस्मि । भुक्न मया दुचरितानां फलम् । संप्रति भवतो दर्शनेन सर्वाणि मे दुष्कृतानि नष्टानि । नातः परं कमपि जीवं हनिष्यामि । तीर्थीभूताद् भवतो वैष्णवदीक्षां गृहीत्वा तपः श्राचरिष्यामि । येनान्यजन्मनि हिंसकयोनी मे जन्म न स्यात् । इत्थं व्याघस्य मधुराणि वचनानि श्रुत्वा ब्राह्मणोऽवादीद- सत्यं पश्चात्तापेन दग्धानि ते पापानि, अन्यथा कथमेतादृशो धार्मिको विचारोदयः सम्भवेत् । इत्युक्त्वा ब्रामणः पञ्जरद्वार- मुद्घाट्य व्याघ्र मोचयामास । बन्धनान्मुफ्नो बुभुक्षितो व्याघ्रः समीपे किमपि मक्ष्यं न लब्ध्वा तं ब्राह्मणमेव भोक चकमे । बदा भयमीतो ब्राह्मणोऽवदत्-अरे कृतघ्न ! मामेव तवोपका- रिणं हंसि । क्य गतं ते धर्मज्ञानम् १ तदा व्याघ्रोधादीत-सुधातुरो न धर्म पश्यति । पुमुचितं न प्रतिमाति किंचित् । बामणः-हा देव ! व्यर्थ मया हिंसात्मकेऽस्मिन् पशी विश्वासः कृतः । निःसंदेहं मां हनिष्यति करोऽयम्, इति यावद ·द्वितीयो भाग: स चिन्तयति तावत् कश्चित् शृगालः आगत्य 'अहो! कः फलहो युवयोः ?' इत्यपृच्छन् । तदा ब्राह्मण उवाच, अ यतां मोः जम्युकराज ! मयास्य व्याघस्य प्राणाः रक्षिताः, अयं नृशंसः पुनर्मामेव हन्तुमुद्यतः । जम्बुक:--किं कथयसित्वं हे ब्राह्मण । कथं नाम मानुपस्त्वं बलवन्तं नरमतर्क व्यान त्रातुमलम् ? न मे तव वचने विश्वासः । ब्राह्मणः-यदि मम वचने तब विश्वासो नास्ति तर्हि व्याघ्रमेव पृच्छ, स एव कथयिष्यति सर्व वृत्तान्तम् । जम्बुक:-कथं मोः महाराज | भवान् पञ्जरे आसीदिति कपयति ब्राह्मणोऽयम्। व्याघ्रः स सत्यं कथयति । अहं पञ्जरे आसम्, स मां पञ्जरबन्धाद् अमोचयत् । रामस्व देव ! अहमस्मि मन्दबुद्धिः शृगालः, नावगन्तु पारयामि युवयोः कलहमूलम् । कथंकारं भवादृशो मृगराजोऽ- स्मिन् प्राविशन, कथं चैप वृद्धो बाह्मणः प्रभवन्तं भवन्तं रक्षेदिति । तदा व्याघः पञ्जरे प्रविश्य साकूतमवादी-पश्य रे जम्युक एषोऽह पजरे प्रविष्टः । पिनद्धद्वारमासीत् तदा पञ्जरमिदम् । ततः पञ्जरे प्रविष्ट व्याघ्र जम्युका तस्य द्वारं पिधाय ब्राह्मण मुबाच-पत्र व तिष्ठतु पिनद्धः एष शठः । कृतघ्नस्वभावस्य दण्ड एवोचितः । न मारात्मकानां कदापि विश्वासः कर्तव्यः 'शठे शाव्य समाचरेत्' इत्युक्त्वा तो वां स्वाममिमतां दिश ·बालनीतिकथाः मगच्छताम् । कस्यापि दुःस्वभावः परिवर्तितु न शक्यते । यथोच्यते-- व्याघः सेवति काननं सुगहन सिंहो गुहां सेवते, हंसः सेवति पमिनी कुसुमितां गृधः श्मशानस्थलीम् । साधुः सेवति साधुमेव सततं नीचोऽपि नीचं ननं या यस्य प्रकृतिः स्वमावनिता केनापि न स्यज्यते ॥ चत्वारः प्रश्नाः पुरा पाण्डवाः कौरवेभ्यो । ते पराजिता अरण्येषु पर्याटन्। एकदा मृगयापरायणास्ते सुदरं घनमरण्यमविशन् । तत्र परिश्रान्तास्ते पिपासाकुला अभवन् । ततस्ते कस्यचिद् वृक्षस्य छायायामुपाविशन् । तदा युधिष्ठिरः सहदेवमोचन्-'वत्स ! त्वरितो गत्वा पुरो वर्तमानात् सरसो जलं पिध, मदच समा- नय' इति । ज्येष्ठस्य भ्रातुराज्ञया त्वरितं गतः सहदेवः यावत् जलं पातु सरः अविशव, तावदेव वकरूपधरी धर्मस्त सम्बोध्य अबादीव-मो जलार्थिन् ! नास्मात् सरसो ममादेशं विना जलं पीयते, देवराजेन इन्द्रेण कारितमिदं सरः, श्रहं चास्य रचाया पकरूपधरो यक्षो नियुक्तोऽस्मि । 'अस्य जलं पातुमिच्छुर्मम चतुराणां प्रश्नानामुत्तरं दत्वैव जलं पिवेत् ।' इमं नियममल्लक्ष्य योऽस्मात् सरसो जलं पिपति, स तत्क्षणादेव मृत्युमवाप्नोति ।

·द्वितीयो भागः
इमे च मे प्रश्ना:-
का वार्ता च किमाश्चर्य कः पन्थाः कश्च मोदते ।
इति मे चतुरः प्रश्नान् पूरयित्वा जलं पिच ।।
पिपासान्याकुलः सहदेवस्तु तस्य वचनमवज्ञाय यावजलं
पपी, तायन्मृतो भुमी पपात ।
चत्वारो भ्रातरा बने तत्र वृक्षस्य छायायामतिष्ठन् । सहदेवो
• गतासुः सरसस्तटमशेत । तस्यागमने विलम्ब वीक्ष्य युधिष्ठिरो
नकुलमुवाच-'वत्स नकुल ! पश्य किमर्थ तवानुजो विलम्ब
करोतीति ?' सोऽपि पिपासाकुलस्तत्र गत्वा यावजलम् अस्पृशद
सावत् तेन यक्षेण निषिद्धः । तथापि सः पिपासादितः जलम्
अपियत्, अपतत् च मृतः सरसस्तटे ।
ततो नकुलमपि अनागतं वीक्ष्य युधिष्ठिरो भीमसेनं
प्राहिणोत् । भीमोऽपि तथैव तं यक्षमवज्ञाय जलमपिबत्,
प्रौज्झन् च प्राणान् । पश्चाद् अर्जुनस्तज्जलाशयम् अयासीव,
सोऽपि तथैव तत्र मच्छितोऽपतत् । यदा गतेषु तेषु चतुप
प्रात्पु न कोऽपि पुनरागच्छन्, तदा संशयितो युधिष्ठिरः
स्वयमेव सरप्तस्तटं नाप, शुशोच चातिशयं मृतान् वीक्ष्य भ्रातुन् ।
तदा पकरूपधरी. स यक्षः तस्य पुरतः प्रादुर्भूय तान् प्रश्नान्
अप्राक्षीत् । ततो युधिष्ठिरोऽवादी-श्रयतां भोः यक्षराज !
क्रमेय प्रश्नानां तवोत्तरम्-

·२४
बालनीतिकथाः
(१)
मासतुदीं--परिवर्तनेन
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
थस्मिन् महामोहमये कटाहे
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ।
(२)
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम् ।
शेषा जीवितुमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ।।
(३)
चेदा विभिन्नाः स्मृतयोऽपि मिन्ना
नासी मुनिर्यस्य मतं न मिन्नम् ।
धर्मस्य तत्वं निहितं गुहायां
महाजनो येन गतः स पन्थाः )
(४)
दिवसस्याष्टमे भागे शाकं पचति गहिनी ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर । मोदते ॥
इत्येवं युधिष्ठिराव स्वप्रश्नानां उत्तराणि श्रुत्वा यक्षः तुतोष
आविर्वभूव च निजेन रूपेण साक्षात् धर्मः । स चतुरोऽपि पाण्ड
वान् पुनर्जीवितान् कृत्वा पश्चापि यथेच्छ वरैः. छन्दयित्वा ययौ
स्वर्लोकम् । इयं च तदाकाशवाणी अभवत्-
थनित्यः खलु संसारा मृत्युशीला हि मानवाः ।
धर्मस्य लक्षणं गृहं संतोपी सुखमेधते ।।
--

·द्वितीयो भागः २१ सर्वमात्मवशं सुखम् श्यामः नाम छात्रः अस्ति । स विद्यालये पठति । स नित्यं सायं प्रातच पर्यटनाय वन नदीतदं क्षेत्र वाटी पागच्छति। सवत्र पहन खगान् मृगान् च पश्यति । स एकदा कस्मिविद् वृक्षे कमपि सुन्दरं शुकं पश्यति । स तं ग्रहीतु यतते । शुकः- वृक्षाद् उत्पतति. श्राकाशं च गच्छति । तस्य प्रयत्लाः सफला न भवन्ति । स शुकं सम्बोध्य भाषते-हे कीर ! विजनं वर्तते वनमिदम्, किमर्थ वमत्र एकः निवससि ? अत्र हिंसकाः खगाः मृगाश्च सन्ति । किं ते भयं न वर्वते तेभ्यः ? मम गृह सुन्दरं वर्तते । मम पितरौ दयालू तः । कुटुम्बे सर्वे जना दयालवः सन्ति । ममागणे वाटिका वर्तते । तत्र हरिताः सफलाश्च क्षाः सन्ति । तत्र दाडिमानि अाम्राणि जम्बू फलानि च सन्ति । तत्र अन्यान्यपि सन्ति पक्कानि फलानि । त्वं मम गृहं चल । अहं ते सौवर्ण पञ्जरं वस्तु दास्यामि, दाडिम. चीजोंनि चात्तुम् : किन्नु आगच्छसि मे गृहम् ? तदा शुक:-अनुगृहीतोऽस्मि सब मधुरै वचनैः । परन्तु मम नीदं मे सुखस्य सदनम् । नाहं नीडं विहाय अन्यत्र गन्तु- मिच्छामि । अहं वन्यानि फलानि भुक्त्वा, नौरं जलं च पीत्वा सन्तोपेण जीवामि । नाहं तव सौवर्ण पजरं सुन्दरं मन्दिरं वा कामये इति वदति। - ·बालनीतिकथाः । श्यामस्तु पुनः-सपे कीर ! विचारमढोऽसि त्वम् । पश्य झन्झा प्रवर्तते । वनानि नश्यन्ति, मेघा गर्जन्ति, करकाः पतन्ति, जलानि च वर्षन्ति । नीड ते न दृढम्. कथमिदं त्वां रक्षिष्यति पुराणम् ? इति पृच्छति। 'हे बाल ! न मे भयं वातवर्षातपेभ्यः। यदा कापि आपद् आयाति, तदा अन्यत्र गच्छामि, स्वतन्त्रोऽस्मि । यथेच्छं खादामि भ्रमामि च स्वैरम् । ईश्वगे दयालुरस्ति । स मम सर्वाणि दुःखानि हरति । मानवाः स्वार्थपराः सन्ति । ते मधुरैचोभिः प्रलोभ- यित्वा नो वश्चयन्ति । अहं ते सौवर्ण पञ्जरं जालं मन्ये । नाहं ते रुचिरं पञ्जरम्, दाडिमबीजानि, अन्यानि वा फलानि कामये। इत्युक्त्वा स शुकः आकाशमुत्पतति । ततो गगने ध्वनिः भवति- वदामि शृणु रे चाल ! लक्षणं सुखदुःखयोः । सर्व परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ।। धैर्य धरति स बुद्धिमान एकस्मिन् महारण्ये कश्चित् सिंहः आसीत् । वनस्य नाति- दूरे एव सरः यासीत् । तस्मिन् सरसि एकः मण्डूका अवात्सीत् । कदाचिन् मृगेन्द्रः जलं पातु सरसस्तस्य तीरमगच्छत् । जले स्थितस्य तस्य मेकस्य रटनं श्रुत्वा सिंहः भयेन शकम्पत । स ·२७ . द्वितीयो भागः परितः विलोक्य अयादीत् ग्रहो! मीपणो धनिः, कुनः अयं समागच्छतीति ज्ञातुन शक्नोमि, न कोऽपि यत्र दृष्टिपथम् श्रायाति भयानको जन्तुः । पिलाय्य प्राणरक्षा कर्त्तव्या इदा- नीम् ? नहि नदि, 'श्रापत्सु धैर्य धरन्तिबुद्धिमन्तः' एवं विचार्य स तत्र व स्थितः यावद् भयकारणं ध्यायति, तावत् स मण्डूकः उत्प्लुत्य तीरमागच्छत् । स पुनरपि उच्च रटन् तत्र व सरसः वीरे श्रातष्ठत् । तं दृष्ट्वा सिंहः ऋद्धो भृत्वा अबादीव-अरे। ईदृक् स्वन्पकायः जन्तुः मृगेन्द्रं माम् उद्वजयति । ततः स तं मेकम् आक्रम्य पादप्रहारेण धृलिसाद् अकरोत्. अभाणीच- शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ श्रात्मपरं न संत्यजेत् -- एकस्मिन् वने कोऽपि शृगालः आसीत् । स एकदा ग्रामोपान्ते पर्यटन् नीलीभाण्डेऽपतत् । स प्रयत्नेनापि ततः नष्क्रान्तुमसमर्थोऽभवत् । स उपायमचिन्तयत् । म अात्मानं मृतवत् संदर्य तत्रातिष्ठन् । प्रातः नीलीमाण्डस्वामी त मृतं ज्ञात्वा ग्रामाद् बहिरचिपत् । ततः म उत्याय सत्वरं वनम् पलायत । वनं गत्वा म स्वकीयं नीलं वर्ण दृष्ट्वाऽचिन्तयत्- अहो! अनुकूलं मे दैवम् । महमिदानी दैवयोगाद् उचमं ·वालनीतिकथाः । : वर्ण विन्दामि। प्राप्तकालोऽहमधुनाऽऽत्मनः उत्कर्ष कि न साधयामि । इति विचार्य स सर्वान् पशून् पाहूय प्रावोचत् । अरे शृणुत-भगवती चनदेवी द्यो मां स्वहस्तेन अरण्यराज्ये अमिपिनवती, दत्तवती चेममुत्तमं वर्णम । अद्य प्रभृति राजाह युष्माकम् । सर्वे यूयं ममाज्ञया वर्तध्वम् ।' ततः सर्वे पशव- स्तस्य भव्यं वर्ण वीक्ष्य प्रणम्याऽवदन् - यथाऽऽज्ञापयति देवः। वयं देवस्य निदेशे वर्तामहे । एवं स शृगालः सर्वेपां वनवासिना पशुनामधिपतिरभवत् । सर्वे सिंहव्याघ्रवराहादयः तस्य परिजना अभवन् । ततः स स्वज्ञातिभ्यः शृगालेभ्यो लज्जित इव तान् पर्यत्यजत् । ततो विपरणान् शृगालान् अवलोक्य तेषां यूथपति- रवादीत--भोः पान्धवाः मा कुरुत विपादम् । अनेन अस्मज्जातीयेन सर्वे चयमन्ये च वनेचराः पशवो वञ्चिताः। वर्णमानविनलब्धा इमे व्याघ्रादयः इमं राजानं मन्यन्ते । तदस्य विनाशायाहं यतिष्ये । अहमस्य रहस्यं विस्फोटयिष्यामि । श्रागच्छत । एष सन्ध्यासमयः। सर्वे मिलित्वा एकपदे महारावं कुर्मः । जातिस्वभावाद् एपोऽपि सिंहव्याघ्रवराहादीनां समने एव अस्माभिः सह ध्वनि करिष्यति । तमाकार्य सर्वे पशवोऽस्य कपटरूपं ज्ञास्यन्ति । इति विचार्य ते सर्वे शृगालाः तं पूर्वराजम् उपत्य प्राणमन् । ततस्ते संभ्य महारावमकुर्वन् । जातिस्वमायात् स धृतों राजापि तमिलित्या ' तयव महारावं कर्तुमारेमे । ततः .

·द्वितोयो भागः २९ तध्यं परिज्ञाय व्याघस्तं धनराजं इतवान् । तदा शृगालानां यूथपतिरवादीत-- आत्मपरं परित्यज्य परपक्षेषु यो रतः । स परैईन्यते मुदो नीलवर्णशृगालवत् ।। वरं बुद्धिर्न सा विद्या St- एकस्मिन् नगरे चैत्रः, मैत्रः, देवदत्तः, यज्ञदत्तश्चेति चत्वारो बामणपुत्रा अभवन् । ते परस्परं मित्राणि आसन् । तेषु प्रथमे त्रपः शास्त्र पु पारंगताः, परन्तु बुद्धिरहिताः यज्ञदत्तश्चतुर्थस्तु सुबुद्धिमान् केवलं शास्त्ररहितः । अथ मित्र: कदाचिन् मन्वितम्-को गुणो विद्यायाः, येन देशान्वरं गत्वा तया भूपतीन् परितोष्य धनोपार्जनं न क्रियेत ? संदेशे तु मन्दायते गुणानां प्रकाशः । यथोत्रम्- स्वदेशजातस्य' नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि भवेदवज्ञा। विदेशगो नूतनपरिचितै नै यो नरः स्वल्पगुणोपि पूर्मितः ॥ तानूनं पूर्वदेशं गच्छामः । तथा कृते कंचिन्मार्ग गत्वा तेषां ज्येष्ठश्च त्रः प्राह-अहो । अस्मासु यज्ञदत्तो मूढः, केवलं बुद्धिमान्, नं राजप्रतिग्रहो केवलं बुद्धया लम्पते. विद्यया विना, तन्नास्मै खोपार्जितं धनं दास्यामः । तदेप गच्छतु गृहम् । ततो मैत्रण अभिहितम्-मोः सुयुद्धे ! गच्छ त्वं गृहम्, यतस्ते विद्या नास्ति । ततो देवदत्तोऽवदत्-अहो ! न युज्यते ·वालनीतिकथाः एवं कत्तु म, यतोऽस्माभिर्याल्यात् प्रभृति' एकत्र व क्रीडितम्, पीतम्, उपितं च, इदानीं तु दुःसहः स्नेहमङ्गः । यथोच्यते- येन सहासितमशितं हसितं कथितं च रहसि विस्रब्धम् । तं प्रति कथमसतोमपि निवर्तते चित्तमामरणात् ।। तद् आगच्छतु महानुभावः, त्वमस्माकं बन्धुः, अस्माभिरु- पार्जितस्य वित्तस्य समभागी भवतु | उदारचरिता वयम्- अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।। ततः अरण्यमार्गेण गच्छद्भिस्तैः मृतसिंहस्य अस्थीनि दृष्टानि । ततो मैत्रण अभिहितम्-अहो ! राजदर्शनात् प्राक् तावद् विद्यायाः प्रत्ययः क्रियताम्, इदं किचिन्मृतं सचं तिष्ठति, तदेनं विद्याप्रभावेण जीवनसहितं कुर्मः। तत औत्सुक्येन चत्रोऽस्थिसंचयं करोति, मैत्रश्चर्ममांसरुधिरं संयोजयति, देवदत्तो यावत् प्राणसंचारं करोति तावत् सुबुद्धिर्गज्ञदत्तस्तं निषेधति । भोः ! महापण्डित ! तिष्ठतु भवान् । एप सिंहो भविष्यति, यद्य सजीवं करिष्यसि । अयं सर्वानस्मान् व्यापादयिष्यतीति सर्वनाशोपायः। सोऽवदत्-धिङ् मूर्ख 1 न प्रशंससे गुणानपि । नाहं तव कथनेन विद्यायाः विफलतां करोमि । ततो यज्ञदत्तेन अभिहितम्- तहि क्षणं प्रतीचस्व, यावदहं वृक्षमारोहामि । तथा कृते यावत्तेन सिंहः सजीवः कृतः, तावत्तेन उत्थाय त्रयोऽपि ते व्यापादिताः। देवदत्तस्तु पुनः वृक्षादवतीर्ग सकुशलो गृहमगच्छन् । अत उच्यते- घरं बुद्धिन मा विद्या विद्यापा पुद्धिरुतमा । पुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा वे सिंहकारकाः।।

·द्वितीयो भागः
थन्धः पंगुश्च
।
रामनगरे कश्चिद् अन्धः आसीत् । स एकदा स्वस्य
यष्टिकां गृहीत्वा वाराणसी गन्तुकामः
गङ्गातटगामिनी
पदपद्धतिमन्वसरत् । कार्तिको मासः आसीत् । मार्गे पङ्क:
शुष्कोऽभवत् । म वसनेः दरमगच्छत् । मार्गे घासा आसन् ।
प्रचारेषु गावः अचरन् । जनानां संचारो मन्दा आसन् ।
पदपद्धतिरव्यक्ताऽभवत् । सस्यक्षेत्राणि अाम्रोद्यानानि च धनानि
अभवन् । तेपां मध्यान् मार्गः नासरत् ।
अन्धः यष्ट्या अनुभ्यानुभ्य शनैः शनैः अगच्छत् ।
स मार्गभ्रष्टः अजायत । महता प्रयत्नेनापि स मार्ग लन्धु
नाशक्नोत् । सर्व दिनं भ्राम्यन् स परिश्रान्तोऽभवत् । अस्मिन्नन्तरे
सूर्यस्य प्रातपः मन्दतामगच्छत् । अस्ताचलस्य दिशामुपैति स्म
भगवान् मास्करः। प्रवर्तमानोऽभवत् तमसः संचारः। खगा
वृक्षेषु आवासं लेभिरे । ते नीडेपु कलरवं कत्तुं प्रवृत्ताः । गावः
सहुकारं गोष्ठमार्गेषु प्रचेलुः । शिवोः क्षेत्र षु अशिवान् शब्दान्
अकुर्वन् । एभिः लक्षणः, अन्धः सः 'सायंकालः संजातः'
, इत्यवागच्छत् । ततः सः 'इतो रात्रिभविष्यति, कोत्र मम
मार्गप्रदर्शको मवेद, को पात्र मां नगरं नयेत्, कयान मां
गत्री रक्षेद १ अवश्य हिंस्रा जन्तवो मां खादिष्यन्ति' इति
स भगतुगेऽजायत ।
ततः स नातिदरे एव कासमानस्य कस्यचिन् मानुपस्य
शब्दमभृणोत् । स तस्य शब्दस्य दिशमन्वसरत, प्रार्थयञ्च तं

·गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय संस्कृतमासिकपत्र संस्कृत को सरल, सुलम, सर्वग्राह्य बनाने के लिए - " बालसंस्कृतम् -आपके भारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा। -प्रारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा। -आपको हठात् संस्कृतानुरागी वनाएगा। --समी मारतीय भाषाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा। --मारतीय संस्कृति और सभ्यता को सामने रखेगा। -आपके व्यवहार शान की वृद्धि में सहायक होगा। -~-श्रापको संस्कृत की मरलता और भद्रता का परिचय देगा। आज ही ग्राहक यनिए ! वापिंकशुल्क पांच रूपए ! प्राप्ति स्थानम- बालसंस्कृतं कार्यालयः नागरा रोड, घाटकोपर, यम्यई-७७ दिल्ली शाखा- ८०, कोटला गेड, नई दिल्ली-१

·कथानां क्रमः
-
१. गुरुमतः प्रारणिः
१ १२. शंकातवाय कल्पते
१०
२. बालिशः काकः २ १३. अपकारेऽपि साधुता
३. सत्यशीलः काष्ठच्छित् ३ १४. स भवत्युपदासाय
२२
खलः साधून भारयति ५ १५. विधा न विनाध्ययनम् . २३
१. मूर्खराट्
६ १६. यालकृष्णस्य कन्दुफम् २५
६. सृष्णे देवि ! नमस्तुभ्यम् ७ १५. परीनुकारी खरः
२६
७. घिग्धनम्
६ १८. पुनमूर्पिका
८. परिहासेऽपि नामत्यम् ११ १६. रामायणी कथा
१. धयं पश्चोत्तर शतम् १३ २०. पापाय परपीडनम् ३०
१०. गतानुगतिको लोकः
१५ २१. मासमता प्रतापुत्राः
११. पण्डितस्य चातुर्यम्
२६
पुस्तकस्यात्य सर्षेऽधिकाराः स्याधीनाः सन्ति
द्वितीय मुद्रणम् ]
[१ गई मिष्टान्दा: १५३
प्रकाशकः-
वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री
पालसंस्कृत कार्यालयः, यागरा रोट, पाटकोपर, पम्पई-७७
.

·बालनीतिकथाः तृतीयो मागः गुरुभक्तः थारुणिः कदाचिद् धौम्यः नाम उपाध्यायः आसीत् । तस्य बहवः शिष्याः आसन् । ते सर्वे गुरोः श्राश्रमे पठन्ति स्म । तेषु आरुणिः नाम शिष्यः अभवत् । स परमः गुरुभक्तः श्रासीत् । एकदा वर्पति मेघे स उपाध्यायः-'गच्छ, केदारखण्डं बधान इति आरुणिम् आदिशत् । स त्वरितमेव क्षेत्रम् अगच्छत् । स सर्वान् केदारस्य जलमार्गान् अवघ्नात् । एकस्मिन् स्थले स जलस्य वेगं मृत्तिकावन्धेन रोडुन अपारयत् । स तं पानीयवेगं संरोधु स्वयं तत्र समाविशत् । तथैव शयानः स दिनं रात्रिं च अनयत् । अन्यस्मिन् प्रभाते उपाध्यायः शिष्यान् अपृच्छत्-'क्व भारुणिः गतः' इति । शिष्याः अवदन्, भवता एव प्रोपितः 'केदारखण्डं बधान' इति । ततः उपाध्यायः प्रकथयत्-सर्वे वयं तत्र गच्छामः, यत्र स इति ।

·२ बालनीतिकथाः ततः ते सर्वे क्षेत्र गत्वा तम आह्वानीय शब्दम् अकुर्वन् । मोः प्रारुणे! क्कासि ? ततः 'पारुणिः उपाध्यायस्य वचनं श्रुत्वा तस्मात् केदारखण्डात् सहसा उत्थाय तम् उपातिष्ठ अवदच-'अहमासमत्र केदारखण्डे निःसरद् उदकं संरोधु लम्बमानः। भवतः शब्दं श्रुत्वा केदारखण्डं विदार्य भवन्तमुपस्थितः । अभिवादये भवन्तम् । आज्ञापयतु भवान् । किं करवाणि ' इति । उपाध्यायः तमब्रवीत् । यस्माद् भवान् केदारखण्डमवदार्य उत्थितः, तस्माद् उद्दालकः इति नाम्ना भविष्यति इति । अहं प्रीतोऽस्मि, यस्मात् त्वं मम वचनम् अन्वतिष्ठः, तस्मात् श्रेयः ते भविष्यति । सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च शास्त्राणि । ततः पारुणिः गुरोः प्रसादात् झटित्येव सर्वाणि शाखाणि पठित्वा महान् पण्डितः अभवत् । तपःस्वाध्यायसंयुक्तः सर्वशास्त्रविशारदः । आरुणिगुरुभनोऽभूत् मुनिरुद्दालको महान् ।। बालिशः काकः -- कश्चित् श्रीमान् स्वभवनस्य द्वारदेशे कपोतपाली कारया- मास । तत्र यहवः पारावताः न्यबसन् । तसंच समीपे-स्थितस्य उद्यानस्य कोणे निम्बशाखासु कृत् कुताय कारकुलमयात्सीत् । एकदा तेषु कीलमुखो नाम कश्चिद् द्रोणो वायसः मृतपतितानि ·तृतीयो भागः कानिचित् पारावतानां पतत्राणि निधाय तृष्णी कपोतानां यूथमविशत् । सरलाः कपोतोः नितगं मौनमास्थितं तं न लक्षयामासुः । इत्थं च बहूनि दिनानि व्यतीतानि । ततः कदाचित् स काफ: 'हिं रूपमङ्गीकृतं मया' इति विस्मृत्य केदारं कर्तुमारभत । ततस्ते कपोतास्तं का परिज्ञाय संजात- कोपाः चञ्चुभिः प्रहत्य निर्वासयामासुः । ततः स काकुलम- गच्छत् । ततः ते काकाः पुनरपि तस्य किर्मीराणि पिच्छानि वीक्ष्य, 'नायमस्मज्जातीयः' इति तं स्वयथान् निःसारयामासुः। एवमुच्चपदं कामयमानः अयोग्यः अविवेकी स काफः उभयतो भ्रष्टः, ' वृद्धिमिष्टवतो मूलं मे विनष्टम् ' इति पश्चात्तापमकरोत् । इदमत्र सुमापन्ते कवय:-- यतमाना महसाय मूढाः लोकयहिष्कृताः । इतो भ्रष्टास्ततो भ्रष्टाः पतन्ति स्वपदादपि ॥ . सत्यशीलः काष्ठच्छित् . कस्यांचिद् वनवसतौ कश्चिद् काष्ठच्छिद् आसीत् । एकदा स नदीतीरे स्थितं कंचन पादपं कुठारेण कृन्तन् आसीत् । हस्तात् च्युतः तस्य कुठारः नद्याम् अपतत् । नदी वेगवती अगाधा च अमवत् । स तरीतुन अजानात्, इति हेतोः स स्वस्य ·܀ बालनीतिकथाः . . कुठारं नद्याः उद्धतु सर्वथा असमर्थः अभवद । तदा स तस्य जीवनवृत्तिसाधनं कुठारं प्रपष्टं वीक्ष्य तदीतटम् आस्थाय दुःखेन उच्चैः रोदितु प्रावर्तत । तस्य रोदनं श्रुत्वा वरुणदेवः जलान् निःसृत्य तस्याने अतिष्ठन् । किमर्थ रोदिपि भोः । इत्यपृच्छच्च । सोऽपि, 'मम कुठारः जले पतितः, येन विनाऽहं न दीवामि' इति उत्तरमददात् । दुःखद्नं तं वीक्ष्य वरुणदेवः * साहाय्यं ते करोमि ' इति उक्त्वा पुनः जले न्यमजद, समानयच्च सौवणं कुठारमेकम् । तं दर्शपित्वा, 'अयि भोः, अयमेव ते कुठारः' इति काष्ठच्छिदं तमपृच्छत् । स तु, 'अयं मे कुठारो नास्ति' इति प्रत्पवादी । ततो वरुणः पुनः जलमविशद आनयच्च राजतं कुठार- मन्यम् । स पुनः काष्ठच्छिदं तं दर्शयित्वा, कथं भोः । अयं ते कुठारः।' इति अन्वपृच्छत् । पुनरपि स 'अयं मे कुठारो नास्ति' इति प्रत्युत्तरमददात् । भूयोऽपि जलदेवता जलम् थवागाहत । अस्मिन् वारे स तस्य काष्ठच्छिदः कुठारं समानीय तम् प्रदर्शयत् । अकरोच्च नन्धयं ते कुटारः' इति अनुयोगम् । ततः विहस्य स काठजीवी. 'अयमेव मे कुठारः भनवीत् । ततः प्रोतः सन् वरुणदेवः सत्यं मोः सत्यशीलोऽसि, न्याग्ये पधि प्रवृत्तोऽसि, सहाय्ययोग्योऽसि' इति प्रशंसापचनानि उक्त्वा, सर्वानपि तान् कुठारान् तस्मै दत्त्वा अवादी-- यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यश्चोऽपि सहायताम् । भपये वर्चमानं तु सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ -- ·। तृतीयो भागः खलः साधून मारयति प्रास्ता द्वौ वणिजौ । तयोरेको लोमी, अन्यो मत्सरी च । तौ धनकामनया भगवन्तं शिवं समाराधयेताम् । चिरं तपतोस्त- योर्मतवत्सलः शिवः प्रसन्नोऽभवत् । स तयोः पुरतः याविभूय प्रयादीत- 'अहो वत्सौ ! महत्वपो युवाण्यामाचरितम् । प्रसनो- ऽस्म्यहं युवयोस्तपसा श्रद्धया भक्त्या च । इदानीं वरं वृणीतम् । प्राग् यो यद् याचिप्यते स तदेव लप्स्यते, अन्यस्तु ततो द्विगुएं लब्ध्वा सुखमेधिष्यते इति निश्चितम् ।' इति श्रुत्वा लोभी अचिन्तयत् । नाहमादौ याचिष्ये यतो यथाई लोभाविष्टस्तथैवायमपि मम मित्र' वर्तते एव परमो लुब्धः । याचिते च मपि प्राक् , एप मत्तोऽपि द्विगुणं लब्ध्या धनवत्तरो भविष्यतीति मेऽसह्यम् । तस्मादयमेव प्रथमें याचताम्, येनाई विनैव प्रयासेन द्विगुणतां लब्ध्वा सुखी भवेयम् । इति निश्चित्य स तूप्णीमतिष्ठत् । ततस्तस्य हृद्गतं भावं ज्ञात्वा मत्सरी शिवं प्रार्थयामास । देवदेव ! महादेव ! यदि मयि प्रसनो भवान्, नहि ममैक नेत्रमुत्पाटय । इत्याकएप, तथैव करिष्यामि इत्युक्त्वा शूली अन्तर्दधौ । मत्सरी च तत्क्षणादेव एकाक्षोऽभवत्, तदा लोमिन- स्तस्य द्वः अपि नेत्र' उत्पाटिते अभवताम् । अन्धोऽपि स ·वालनीतिकथाः - लुब्धः परापकारेण अात्मनि भृशं सन्तुष्टोऽभवत् । तदा मत्सरी कंचित् पण्डितं गत्वा कदाय लुब्धो मरिष्यतीत्यपृच्छत् । स इमं श्लोकमपाठी-- लुब्धः स्निग्धोऽनृजुमूर्खः प्रभुरेकान्तदारुणः । बहूनेप खलः साधून्, मारयित्वा मरिष्यति ॥ मूर्खराट् आसीत् पुरा विकट के नाम्नि. ग्रामे शंकटको नाम भाभीरः । स परिश्रमी बलवान् धीरो. लोकप्रियश्वाभवत् । परन्तु स मोऽभवत् । - एकदा स तृणैः स्वगृह छादयन् उत्तुङ्गाव गृह- पृष्ठाद् अपतत् । द्गत् कर्कशे स्थले पतितस्य तस्य शरीरे महान् थाघातो जातः । तस्मिन् शोथोऽभवत् । तस्य भार्या तं पर्यचरद । सर्वे तस्य सम्बन्धिनो मित्राणि परिचिताथ तं कुशलं प्रष्टु समागच्चन् । ते-कुतः पतितोसि, कथं पतितोऽमि, कथाघातो जातः ? इत्यादिकमपृच्छन् । स तु मूर्खः, सट्याया उत्याय पटनामित्तिष्ठ मारुह्य एवं पतितोऽस्मि ' इति पतित्वा प्रादर्शयत् । एवं पुनः पतितस्य तस्य अस्थीनि भग्नानि I स उत्थातुमपि यशोऽभवत् । परिचिताः पुनरपि भागत्य तं वयवाच्छन् ।

·७ तृतीयो भागः तदा से गालीः प्रदाय तेभ्यः ऋद्धोऽजायत । लोकास्तं मुखसुपं- इसन्तः स्वं स्वं गृहमगच्छन् । ते प्रोचुः- श्रात्मपीडां न जानाति यो जनः स कथं नु ताम् । शक्नोति ज्ञातुमन्येषां पशुप्रायः स मूर्खराट् ॥ तृष्णो देवि ! नमस्तुभ्यम . पुरा इस्तिनापुरे कश्चिद् मिक्षुको ब्राह्मण श्रासीत् । स मिक्षार्थ ग्रामेपु पर्यटन मनसि अचिन्तयत्-अहो! जनानां तम्णायाः पावल्पम् ? यथा यथा तेपां धनानि वर्धन्ते तथा तथैव तेंपा तृष्णापि वर्धतेतराम् । यथोक्रम्- प्रायो धनवतामेव धने तृष्णा गरीयसी। अस्ति कोटिद्वयासक्तं लक्षाय प्रवणं धनुः ।। धिक् तेषां मौख्यम् , ये विपुलेनापि भनेन संतुष्टा न सन्ति । मम यदि भोजनाच्छादनपर्याप्तं धनं स्यात् , तुष्टी भवेपम् । नाई 'विपुलं वैभवं कामये। देवयोगाद गगनवमना गच्छन् देवानां निधिपतिः कुचर- स्तस्य ब्राह्मणस्येदं वचनमशृणोत् । स प्रागत्य तस्य पुरवस्तस्यो उवाच चेदम्-'हे मामिण ! श्रुनै मया तर वचनम्, प्रसन्नोऽहं तुम्प कनकं ददामि ! पालं प्रमार्ग गृहाण यथेच्छम् । सावधानो मत्र । न मया दत्तं स्वर्ण भूमी पते । यदि तपाञ्चलं ·८ 17 बालनीतिकथाः भूमिमस्प्रक्ष्यत् , सर्व स्वर्ण पाषाणमभविष्यत् ' इति जानीहि । अवेहि पुराणो वर्तते तवाञ्चलपटः । भिक्षुकोऽञ्चलं,प्रसार्य प्रभूतं कनक जग्राह । तदा धनदः- 'अपि पर्याप्तमिदं ते जीवन निर्वाहाय : इत्यपृच्छत् । किश्चिद- धिकं देहि, इति सोऽवादीत् । ततः पुनरपि प्रभृतं दत्त्वाऽपृच्छत्- 'ननु पर्याप्तमिदानीम् ?' मोऽपि पुनर्देहि इत्युवाच । तदा धन दोवादीत् । अपेहि भोः ! जीर्ण ते पटाञ्चलम्, न शक्ष्यति गरिष्ठ स्वर्णभारम् । सन्तुष्टो भव । सन्तोपः खलु सुखम् - सन्तोपामृतवतानां यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतच धावताम् ॥ इति विप्रस्तु-'अलं भयेन, दृढ़ वर्तते मेऽश्चलम्, किश्चिदपिकं देहि ।' कुबेरः पुनरपि दत्चा, 'स्वमिदानी धनादयोऽसि संवृत्तः, गच्छ गृहम्, ' इत्ययादीत् । 'नालमिदं किश्चिदधिक देहि,' इति भूयोऽपि विप्रस्तं प्रार्थयत् । पर्याप्तमिदमिदानीम्। सावधानो गृहाण, मरितं तेऽश्यलम्, नावावकाशः, गच्छ गृहमिति कुधेरो ऽयादीत् । नहि नहि, देहि देहि, अन्य हि इति दीनेन स्वरेण द्विजोऽब्रवीत् । एतस्मिनन्तरेऽयलं मिन्नम् । सर्व स्वर्ण भूमी पतित्वा मृएमयं संजातम् । देवोऽन्तर्दधौ, बामणय रुदन् गृहमगात् । ततः स शान्वप्णावेगः इमं रलोक पपाट-- हप्णे देवि नमस्तुभ्यं धर्यविप्लवकारिणि । विष्णुस्त्र लोक्पनायोऽपि यचया यामनीकृतः ।। !

·तृतीयो भागः
धिग्धनम्
आसीत् श्रीवल्लभपुरं नाम महानगरम् । तत्र व्यापारप्रियो
नाम श्रेष्ठी अवसत् । म धार्मिकः उदार ईश्वरभक्करचासीत् ।
तस्य विविधा व्यापाराः आसन् । सर्व दिनं स व्यापारे
लग्नः आसीत् ।
स महति प्रासादे निवासमकरोत् । तस्य प्रासादस्य
पश्चिमे पृष्ठभूमागे कश्चित् चर्मकारः तेन मार्गेण गच्छता
जनानां पादत्राणानि सन्दधानः गीतानि गायन सुखेन जीविका
समार्जीन् ।
व्यापारप्रियः स सदैव क्रयविक्रयेषु दत्तचित्तः धनलाभ
विना न किमपि व्यचिन्तयत् । स भक्तः सन्नपि ईश्वरस्य भजनाय
समयं न लेमे । एकदा स रुग्णः अभवत् । रोगिशय्यायां
शयान एव स प्रासादपृष्ठे गायतः चर्मकारस्य भजनानि
अशृणोत् । मजनानि तस्य मधुगणि भावपूरितानि चासन् ।
नानि
श्रेष्ठी भगवन्तं ध्यातु लग्नः । नित्यं
भगवतो लीलाः ध्यायतः, पुएपानि कर्माणि स्मरतः, रूपाणि
च चिन्तयतः, भगवति सस्य परमा श्रद्धावत । वस्य मनो
रोग न चिन्तपित्त्वा मगवन्तं चिन्तयामास ! श्रेप्पो स
श्रुत्वा स

·वालनीतिकथा: रोगस्य पीडां विस्मृत्य..भगवतो - भजनस्यानन्दमन्वभवत् । विरेव दिनः स सस्थोऽभवत् । स चर्मकारस्य चरित्र भूरिशः प्रशशंस । ततः प्रसन्नो भूत्वा तं चर्मकारमाहूय स तस्मै रूप्यकशतं प्रायच्छत् । रूप्यकाणि लध्या 'प्रणम्य स चर्मकारः प्रसन्नो भूत्वा स्वगृहमगन्छन् । ततः स भजनं स्मरणं भोजनं चापि विस्मृत्यं तस्य धन- स्यैकां पोडलिकां चकार । ततः स सर्वाणि कर्माणि त्यक्त्वा तस्याः धनपोहलिकायाः रक्षणे दत्तचित्तोऽभवत् । दिनानि व्यतीतानि । स तद् धनं व्ययाद् रक्षन् महती चिन्ता. मन्यमवत् । स धनलाभस्य फलं - विचिन्त्य तस्य त्यागमेव श्रेयस्कर मेने । अन्यस्मिन् दिने स चर्मकारः श्रेष्ठिनो भवनं गत्वा प्रार्थयत्-हे भोष्ठिन् ! इमानि तब रूप्यकाणि गृहाण । अहमेतेपां चिन्तया भगवतो मजनं स्मरणं स्वकीयं भोजनं चापि सर्व व्यस्मरम् । मम एतेषां रक्षणस्य वर्धनस्य चापि महती चिन्ताऽभवत् । एतेपामुपयोगेऽपि मम चिन्ता भवति । व्यये. तु महती चिन्ता जायते । एतेषां रक्षण- चिन्तया तु रात्री निद्रापि नायाति । अहं स्वकीयेन अमेण यत्स्वन्पं लमे, तदेव मे सुसायालमिति मन्ये । तदा स धनपोलिकां भूमी निधाय इस श्लोकमपठन्-- ·तृतीयो भागः धनानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं घिग्धनं कष्टसंश्रयम् ।। परिहासेऽपि नासत्यम् . -- आसीत् कदाचित् कस्यांचित् मिन्लपन्ल्यां वडवाप्रसादः नाम मेपपालः । तस्य अजावद्धनः नाम पुत्रः अभवत् । वडवा- प्रसादस्य गोष्ठे बहवो वृपमाः गायः प्रजाः एडकाः अश्वाः च आसन् । तस्य पुत्रः नित्यं प्रातः तान् पशून् चारयितु वनम् अनयत् । स पुनः सायं तान् सर्वान् गृहम् प्रानयत्, अवघ्नात् च गोष्ठे यथास्थानम् । एवं कुर्वतः तस्य बहुतियः कालः अत्यगच्छन् । एकदा वने पशून् चारयतः अजावर्धनस्य मनसि विचारोदयः अजायत-'महो। वनेऽस्मिन् एकाकिनः पशून् चारयतः मम बहुः कालः अत्यगच्छन्, किं नाहम् इमान् समीपस्थेपु क्षेत्र पुकार्ये व्यापृतान् कृपाणान् परिहासेन आहूय मनोरञ्जनं कुर्याम्' इति चेतसि संकल्प्य, स केन उपायेन ते स्वकार्य हित्वा माम् उप- तिष्ठेयुः इति अचिन्तयत् । ततः स उच्चैः जहास-'अहो ! चिन्तितः तावत् साधीयान् पापः । सरलेन परिहासस्य जन्पनेनैव ते सर्व माम् उपस्था- स्यन्ति इति मन्ये। इति विचार्य स उच्चैः चक्रन्द । 'अहो ! आगच्छत !

·१२ बालनीतिकथाः त्रायध्वम् ! एप व्याघ्रः आयातः, मां व्यापादयति । एवंविधं तस्य आक्रन्दनं श्रुत्वा नातिदूरे क्षेत्र पु व्यापृताः सर्वे क्षेत्रपाला: स्वं स्वं दण्डं खनित्र दरित्र लागलं वा समादाय तस्य अजा- वर्धनस्य रक्षायै त्वरिताः समागच्छन्, अपृच्छन् च न वीक्ष्य तत्र व्याघम्-'अहो ! क वर्तते व्याघ्रः ? यस्त्वां व्यापादयति'। इति श्रुत्वा स अजापालयुवा सस्मितं प्रोवाच,अहो ! सरला यूयम्। मया केवलं परिहासेन जल्पितमिदम् । यूयं तथ्यमन्या झटि- त्येव समागताः। धिड़ मौम, अविचार्यकृतां युष्माकम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा लज्जिताः ते सर्वे परावर्तन्त । द्वित्राणि दिनानि व्यतीतानि । पुनस्तस्य अनावर्धनस्य मनसि सैव परिहासकल्पना उदियाय। ततः स सहसा चीत्कारम् अकरोत्, 'अरे! आगच्छत ! भोः ! रक्षत ! एप व्याघ्रः मां हन्ति ! स्वरध्वम् । वायध्वम् ' । इति श्रुत्वा सर्वे ते क्षेत्रपाः दण्डान् कुठारान् भल्लान् खनित्राणि वा समादाय तस्य रक्षायै त्वरिताः घटनास्थलं प्रापुः । तान् दृष्ट्वा स मेपपालसुतः यादी-'अहो ! सारन्यं कृषिविदां प्राकृतानाम् । ये पालकैः अपि वञ्चिताः व्यन धावन्ते । सर्वमिदं मे परिहासविजल्पितम् । नात्र वर्तते व्याघ्रो वृकः शृगालो वा । यात यूयम्, कुरुत कार्याणि । इति श्राकएर्ग पुनस्ते होपिता न्यवर्तन्त । ततश्च यहूनि दिनानि व्यतीतानि । एकदा तथ्यं व्याघ्रः समागच्छत् । तदा भीतः स अजापालपुत्रः उच्चैः चीत्कारान् अकरोत् । स वारं वारम्-'रक्ष रक्ष त्राहि त्राहि' इति आक्रोशत् ।

·१३ - तृतीयो भागः कृपाणाः तस्य चीत्कारम् श्रुत्ला अपि पूर्व प्रतारितास्ते रक्षायै न उपाजग्मुः । ते प्रोचुः वञ्चकोऽयं मेषपालसुतः, पहुधा अस्मान् एवंविधैः प्रतारणैः दुनोति । न श्रोतव्यमस्मामिः अस्य वचनम् ।' इत्येवं परस्परं जन्पन्तः ते स्वेपु स्पेषु कार्येषु संलग्ना अतिष्ठन् । तत्र वने स व्याघः बहन मेपान् छागान् च मारयित्वा अखादत् । इत्यनुभूय स मेपपालसुतः भृशं पर्यतपत् । छात्राः ! न युष्माभिः परिहासेऽपि असत्यं वक्तव्यम् । यः परिहासेऽपि सत्यं विजहाति, स असत्येन लिप्यते पापेन, अनुभवति च पश्चात्तापम् । सत्येन भद्र भवति रक्षितेन सदा नृणाम् । परिहासेऽपि नासत्यं वाज्यं प्राणहरं हि तत् ।। वयं पञ्चोत्तर शतम् पुरा किल दायादैः कौरवैः । ते निर्जिताः पाण्डवाः वने न्यबसन् । राजकुमारास्ते बनेषु यहूनि दुःखानि अन्व- मवन् । तदानीं दुर्योधनः राज्यशासनमकरोत् । तस्य मातुलः शकुनिः, अनुजो दुःशासनश्च सचिवौ सखायौ चास्ताम् । एकदा तो दुर्योधनमुपेत्य एवमूचतुः--राजन् ! इदानीं तव शत्रयः पाण्डवाः राज्याद् वश्चिताः श्रिया विहीनाश्च सन्ति । ते वन्यानि फलानि भुक्त्वा कथंचित् कालं नयन्ति । त्वं हि महाराजपदे स्थितः शोमसे साम्प्रतम् । तदिदानी गत्वा पश्य विषमस्थान रिन् । ' विषमस्थितौ स्थितानां शत्र णां दर्शन' हि अभि- ·१४ बालनीतिकथाः मानवतां नृपालानां परमं सुखम्' इति । सोऽपि दुःसचिवयोस्तयो- र्वचनमन्वमोदत । ततः स वनविहारापदेशेन अन्धस्य पितुः धृतराष्ट्रस्यानुमति लब्ध्वा सेनया सचिवैः सखिभिश्च सह द्वैतवनं प्रातिष्ठन् । - - तस्मिन् वने पाण्डवाः पर्णकुटीः कृत्वा अध्यवसन् । नाना- विधैः फलवृक्षः पुप्पलतामिश्च शुशुभे तद् वनम् । तस्य समीपे महत सरः आसीत् । यत्र गन्धर्वाः किन्नराः यचाश्चागत्य युवतिभिः साकं व्यहरन् । दुर्योधनस्तु तस्यैव सरसः समीपे सेनासनिवेशं कत्तु सैनिकान् प्रादिदेश ! गन्धर्वास्तु तान् सैनि- कान् विरुरुधु। ततस्तु दुर्योधनेन सह तेषां गन्धर्वाणां महद् युद्धं प्रारमत । गन्धर्वाः दुर्योधनं रज्जुभिः बंचा स्वराजधानी नेतु प्रारेभिरे। ततः दुर्योधनस्य चाराः सरमसं पाण्डवान् उपमृत्य आचुक्र शु:- 'भो ! भोः ! पाण्डवाः त्रायचं शत्रु मिः बद्ध्या नीयमानं भ्रातरं दुर्योधनम् ।' तदा युधिष्ठिरः अर्जुन भीमसेनं चाहूय आदिदेश- गच्छतम्, प्रानयतं च गन्धर्वेभ्यः विनिर्मोच्य दुर्योधनम्, इति । तदानी भीमसेनः प्राह-हे धर्मराज ! म दुर्योधनोऽस्माकं शत्रु :। तदनुमोदतां दुर्योधनस्यं बन्धनं भवान् । कथं नु- 'पानयतं दुर्योधन' विनिर्मोच्येति विपरीत भापते भवान् ? ततो भीमस्य वचनं श्रुत्वा युधिष्ठिरोऽवादी- परस्परविरोधे तु वयं पञ्च शतं च ते। अन्यैः । सह विरोधे तु क्यं पञ्चोत्तरं शतम् ॥ ។ ·तृतीयो मागः गतानुगतिको लोकः अथ धारानगरी कश्चिन् मुण्डी समागच्छत् । स नया- स्तीरे कुटीरं कृत्वा न्यबसत् । ततः सः 'आपदर्थे धनं रक्षेद्' इति नीतिवचनं हृदि निधाय इतस्ततः सुमिक्षां कृत्वा विपुलं धनं सम्पाद्य एकस्मिन् ताम्रभाजने निक्षिप्य अरक्षत् । न स चौर- भयात् कदाचित् शून्यां कुटीम् अमुञ्चत् । ततः कदाचिन मकरसंक्रान्तौ पुण्यकालः समागच्छत् । बहवो धर्मात्मानः पर्व- स्नानार्थ दानभाण्डानि गृहीत्वा उञ्जयिनी प्रातिष्ठन् । गतानु- गतिकः सोऽपि मुण्डी धनपूर्ण तस्य ताम्रभाजनं स्कन्धे निधाय जान अन्वगच्छत् । दिवारान चलन्तः ते सिमातीरं प्रापुः । रात्री धनपूर्णस्य घटस्य वहनेन स यतिः श्रान्तोऽभवत् । न स घटस्य तस्य रक्षण' कस्यापि परिचितस्य साधोरपि विश्वासमकरोत् । प्रभाते शौचस्नानसमये स रजतराशेः तस्य, घटस्य रक्षण' उपायं चिन्तयामास । स सैकते सिप्रातटे वालुकायां गत्तं कृत्वा तदन्तः कलशं निधीय पुनः सिकतामिः गतं पूरयामास । तस्योपरि च सैकतं शिवलिङ्ग निर्माय विन्धपत्रः पुष्पैः फलैश्च पूजयामास, ततः शौचं स्नातु च अगच्छत् । एतस्मिन्नन्तरे जनमेलकं तां दिशं प्रससर्प । गतानुगतिकाः जनास्तत्र सैकतं शिवलिङ्गमचितं वीक्ष्य, अस्माभिरपि अत्र तीर्थे श्रागत्य एवमेव कर्त्तव्यमिति मत्वा यहूनि ते शिवलिङ्गानि निर्ममुः, पूजयामासुश्च । :

·बालनीतिकथाः स्नानं कृत्वा प्रत्यागतः स मुण्डी सर्व सिप्रातटं शिव- लिङ्गमयं दृष्ट्वा च मे मुद्राभिः पूर्ण तत्तानभाजनम्' इति निश्चेतुमशक्तः परमं नैविण्यं गतः इमं श्लोकं पपाठ-- यद्यदाचरति श्रेष्ठः लोकस्तदनुवर्तते । गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः ।। पण्डितस्य चातुर्यम । .. कश्चिद् राजा नवम् उद्यानम् अकारयत् । स प्रथमे विहारे तत्र उत्सवम् अन्वतिष्ठन् । तदा स मित्र प्राप्तः पुत्र कलत्रैः अनुचरैः सम्बन्धिमिश्च सहितस्तत्रागच्छत् । तत्र यहुविधानि भयभोज्यलेह्यचोष्यपेयानि आस्वाद्य सर्वे ते तौर्यत्रिकादिराग रञ्जितमानसा अतिष्ठन् । एवं च परमानन्दपूरनिमग्नेषु सर्वेषु स दिवसः अविदितगतयामः अयासीत् । ततः प्रीतो राजा उपाच-'हे इष्टाप्तसुहृजनाः ! अस्मिन् उद्याने यस्तरुः यस्मै रोचेत, स तं मदीयोऽयमिति वदतु, मदाज्ञया स तस्यैव भविष्यति' इति । ततो नृपालस्य वचनं श्रुत्वा कश्चिदाह-..- चम्पको मदीयो भवतु, अपरः प्राह-कुन्दो मदीयोऽस्तु, अन्यश्च कश्चिदाह-पाटलाप्रियोऽहम् । कश्चिदुवाच-पकुलो मे भवतु । केचित्तु मन्लिका मालती केतकी वा कामयांचक्रिरे। नृपालस्य तस्य सभायां कश्चित् पण्डितः श्रासीत्. स च सर्वेषां जनानां रुचीः समीक्ष्य अवादी-यथेच्छं भवन्तो बदन्त, मम तु रसालः प्रियः 'रसालो मे भवतु', यं जनाः ।

·तृतीयो मागः चोपं चोपमपि तृप्ता न भवन्ति । यश्न गन्धेन दर्शनेन स्पर्शन स्वादेनापि च मधुरः । यमास्वाद्य देवताः अपि तृप्ताः भवन्ति । इतिश्रु त्वा राजा सशिरःकम्पं व ते----साधु विद्वन् ! साधु ! अत एव जना भवन्तं 'सभारत्नम्' वदन्ति । पुष्पाणि सर्वेषि केवलं पूजार्थ दम्भार्थ वा परिधरन्ति जनाः। न तेषां वेभ्यः कश्चिद् थाम्रफलेभ्यः इव तृप्तिकरो योगः। पण्डितास्तु दम्भ विहाय याथागं स्वीकुर्वन्तीति परमः प्रीतोऽहं भवते । सर्वान् अस्मिन् उद्याने स्थितान् फलवृक्षान् तुभ्यं ददामीति जानीहि । तदा राज्ञो महामन्त्री इदमपाठीत-- सहृदयाः कविगुम्फनिकासु ये कतिपयास्त इमे न विभृङ्खलाः । रसमयीषु लतास्विव पटपदा हृदयसारजुपो न मुखस्पृशः ।। । शंकातकाय कल्पते पुरा लक्ष्मणपुरे कथित् लक्ष्मीदासो नाम धनपतिरासीत् । तस्य बहूनि गृहाणि पशवः क्षेत्राणि चासन् । तस्य बहवो भृत्या अभवन् । तेष्वेका कृतविधिर्नामाऽचिन्तयत्-अहो ! धनाढयतमो वर्ततेऽस्माकं स्वामी । अस्य गृहे स्वर्ण रत्नानि वस्त्राणि बहु- मन्यानि भूपणानि च प्राचुर्येण वर्तन्ते । यद्यहमस्य निघः कति- पयानि रत्नानि हरेयम्, कः परयेत्, नायं कदापि रत्नानि गण्यतीति ।

·बालनोतिकथाः अथैकदा सोमवतीपर्वणि सपरिकरः स धनपतिः गङ्गा- स्नानार्थ वाराणसीमगच्छत् । स कृतविधिरन्ये च भृत्या गृहरक्षार्थ नियुक्का आसन् । लब्धावसरः स कानिचिद् रत्नानि अचोरयत् । अन्येा : लक्ष्मीदासः गृहं प्रत्यागच्छत् । स तानि रलानि अगणयत् । तानि न्यूनानि अमवन् । चतुरः स रत्नचौरस्यो. पलब्धये उपायानचिन्तयत् । स सर्वान् तान् किंकरान् समाहूयं पंको स्थातुमादिशत् । एकस्यां पंको स्थितेभ्यस्तेभ्यः स एकमेकंदण्डमददात, आदिशच. पश्यत भोः ! समानायामाः सन्ति दण्डा युष्माकम् । इमे ऐन्द्रजा- लिकाभिमन्त्रिताः सन्ति ! नयत इमान्, प्रानयंत च प्रातः । युष्मासु यः कश्चित् चौरः स्यात्, तस्य दण्डः वितस्तिमात्र वधिप्यते । तेनाहममुकचौरः इत्यनायासेन ज्ञास्यामि, इत्युक्त्वा स तान् गृहाणि अगमयत् । गृहं गतः कृतविधिरचिन्तयत्-अहो ! धनवतां बुद्धि- मत्वम् । विधिर्यस्मै धनं ददाति स तस्मै मतिमत्वमपि यच्छति, 'यस्याः स च पण्डितः' इत्यमियुकोक। अस्तु, कृतस्तेनो- पायः, अहमपि तस्य प्रतिक्रियां जानामि, दण्डोऽयं वितस्तिमात्र वधिप्यते इति विचिन्त्य स तस्माद् दण्डात् वितस्तिमात्रमच्छिनत् ।। प्रातः सर्वे भृत्याः स्वं स्वं दण्डमादाय स्वामिनो मन्दिरं प्रापः। स्वामी सर्वान् दण्डान् अपश्यत् । म कृतविधेः दण्डं छिन्न वोच्य तमेव चौरं मत्वा राजकीयेभ्यः रक्षापुरुपेभ्यः समार्पयत् । - ·18 तृतीयो भागः इत्यं च कृतपापा स्वयं शक्षिताः संजायन्ते । बुद्धिमन्त- स्तान् गत्या मुखाकृत्या वचनेन कार्येण चामिजानन्ति । प्रायेण कृतपापा हि जायन्ते शङ्किताः स्वयम् । विज्ञास्तानमिजानन्ति वचोमिर्गतिमिमुखैः ।। 11 थपकारेऽपि साधुता एकस्यां शालायां वहवरछात्रा अपठन् । तत्र हरिगणेशश्च सौ बालको प्रास्ताम् । तो एकस्यामेव कक्षायामपठताम् । तो सखायो अभक्ताम् । एकदा तयोरध्यापकः कक्षायां छात्राणां लेखान परीक्षमाणः प्राह-मोः छात्राः! शृणुत सावधानाः, 'अग्रिमें सप्ताहे शनी परछात्रोऽतिखच्छ सुन्दराचरं गम्भीरार्थ च लेखमानेष्यति, तस्मै प्रधानाध्यापकोऽस्माकं पारितोषिक दास्पति' इति । सर्वे छात्रा यथासमयं निजान् नियन्धान उपस्थापयन्तु ।' ततः सर्वेऽपि ते पारितोपिकप्राप्तये परेण प्रयत्नेन स्वान् स्वान् लेखान् सम्पादितवन्तः। प्रायस्तेऽकथयन् हरिरस्मासु श्रेष्ठ, साएवार्हति प्रथम पारितोपिकम् । गणेशो द्वितीयः, तृतीयस्तु रमेशः, सोऽपि गुर्व सुन्दरं च लिखति । परन्तु स्वच्छं न लिखतीति दोषः हरिस्तु हरिरेव, स तु हरति मनांसि परी.

·२० बालनीतिकथाः . क्षकाणाम् । न तस्य समानः कक्षायां वर्तते । तस्य लेखाः सन्ति सम्मानार्हाः । स हि पुरस्कारं लप्स्यतेऽवश्यम् । रमेशः दुष्टप्रकृतिरासीत् । स कक्षायां हरेस्तथाभूतं सम्मानं न सेहे । स शुक्रवासरे हरेः गृहं गत्वा तमचे-महो! प्रियमित्र ! हरे ! भवान कक्षायां श्रेष्ठः, इति कृत्वाहं मवते स्वकीयं लेख दर्शयितु समागतोऽस्मि । पश्यतु कृपया, दर्शयतु च दोपान्। संशोधयतु च तानिति । सोऽपि साधुस्वभावो यथाशक्नि सुरेशस्य लेखे दोषान् दर्शयित्वा मौनमतिष्ठत् । तदा रमेशः सानुनयं ग्राह-मित्र ! देहि तव लेखपुस्तकम् । येनाहं त्वल्लिखितान लेखान पठित्वा, तव शैलीमधीत्य, सुगृहीतो भवेयम्। हरिः सारन्येन स्वकीयं लेखपुस्तकं रमेशायाददात् । सोऽपि तद् गृहीत्वा त्वरितः पदैः गृहमगच्छत् । तत्र स सर्व तत् पुस्तकं सावधानतया पठित्वा लघुना हस्तेन भकारस्य स्थाने मकार, सकारस्थाने चकारम्, यत्र तत्र विसर्गमनुस्वारं च लोपयित्वा सर्व लेखं दूपयामास, निवर्तयामास च सायं हरये तस्य लेखपुस्तकम् । व्यतीतानि सप्ताह दिनानि । शनिवारः समायातः। सर्वे छात्राः स्वस्वनिरन्धान अध्यापस्य पुरस्तादुपस्थापयामासुः। परी- क्षितानि च तानि उत्तरपुस्तकानि परीक्षकैः यथासमयम् । चन्द्रवासरे पाठशालायां महती परिषद् उपातिष्ठत् । श्रीमान् प्रधानाध्यापकः समापतेः स्थानं विभूपयाञ्चकार । लेखपरीक्षायां हरिः प्रथमः आसीत् । किन्तु तस्य लेखे पत्र मात्रानुस्वार- ·२१ तृतीयो भागः विसर्गच्युतिदोपाः आसन्, इति स प्रथम पुरस्कारं नाहतीति कक्षाध्यापकः परिपदं श्रावयामास । रमेशः प्रथम पुरस्कारं लेमे । सर्वे छात्रा:- माग्यं फलति सर्वत्र न विद्या न च पौरुपम्' इति कथयन्तो रमेशस्य प्रशंसां चक्रिरे । सर्वे ते प्रसन्ना आसन् । किन्तु रमेशस्य मुखे विषादच्छायामपश्यन् सुबुद्धयः । जानन्तोऽपि म केपि तस्य दोषानुद्घाटयामासुः । अन्येयु :हरिः कक्षायां काष्ठपिटकमेकमानयामास । तस्मिन् लेखनी मसीपात्र शीशिका पुस्तकादीनि बहूनि पुरस्कारदेयानि वस्तूनि आसन् । स तस्य पिटकस्प ऊर्चपुटे-'इदं रमेशाय । सधन्यवादं पुरस्कृतम्' इति लिखित्वा तस्मै प्रायच्छत् । अनेन हरिरसाधौ अपि साधुतां दर्शयामास । रमेशोऽतिशयं ललज । स हृदि परं दुःखमनुषभूव । सोऽश्रु पूर्णनेत्रो हरिं गत्वा प्रोच्चैरूचे-'मित्र ! क्षमस्व माम्, अपराद्ध मया तव । महात्मानोऽनुगृहन्ति भजमानान् रिपूनपि। हरिस्तं चक्षमे । स परमानन्दमन्वभवत् । तस्वौ मित्र अभवताम् । सज्जनाः क्षमाशीलाः परोपकारिणश्च भवन्तीति कवयो वदन्ति । उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिपु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥

·२२ बालनीतिकथाः बहिः- स भवत्युपहासाय आसीत् वर्धमानपुरे. श्रीमट्टो नाम यमी । तस्य धीजडो नाम शिष्योऽतिमूखोंऽभवत् । गुरुशिष्यो च तौ ग्रामाद् उटजे न्यवसताम् । गुरुः वातरोगेण चक्रदेहोऽभवत् । एकदा शिष्यो भिक्षार्थ नगरमगच्छत् । स तत्र कस्यचित् सूत्रधारस्य चत्वर- मपश्यत् । स तत्र काष्ठस्य वंशस्य च बहूनि रुचिराणि पीठादीनि: वस्तूनि कुर्वन्तं सूत्रधोरमपश्यत् । तत्र व स सूत्रधारसुतेनातिवक्र' चंशं तैलाभ्यङ्गपूर्व वद्वितापेन तापयित्वा सरलीक्रियमाणं ददर्श । तं तथा कुर्वन्त वीक्ष्य स मूर्खः सूत्रधारं पप्रच्छ-'भोः किमिदं क्रियमाणमस्ति ?? इति । तेनोक्तम्-चक्रवंशस्य सरलत्वम् । तत:- सोऽचिन्तयत्-अहो ! वातव्याधिना पीडितस्य वक्रशरीरयष्टे:- मम.गुरोः इदमेवौषधं भवेत् । वक्रस्य सरलीकरणे साधीयानयं प्रकारः । ततः स वजमों मटं गत्वा गुरोस्तैलाभ्यङ्गमकरोत् । ततश्च तीव्रोणाग्निनाऽतापयत् । तापवूनः स वराको गुरुः 'उच्चैः आकोशत् । तदाऽऽक्रन्द्रः श्रुत्या बहवो ग्रामजनाः समागच्छन् । ते तं तथाकुर्वन्तं वारयन्ति स्म, अकथयन् च-अरे मूर्ख । एवं तीनवापेन तापयित्वा मारयसि किं वृद्धं स्वगुरुम् ? एवं बहूनां लोकांना वचनानि श्रुत्वा सोऽयादीत-भवन्तो मूर्खाः, ये बात- वास्यापि चिकित्सितं न जानन्ति । अहमनेन विधिना वक्रस्य स्वगुरोः सरलतां कुर्वाणोऽस्मि । ततो बहुभिः प्रकारैः योधितं तं मूर्खशिष्यं जनास्तस्माद् व्यापारात् निवर्तयाश्चक्रिरे । लोकास्तमुपजहसुरूचुश्च- मूखों विनोपदेशेन यो कार्येषु प्रवर्तते । स भवत्युपहासाय पमिनो मूर्खशिष्यवत् ।।

·२३ तृतीयो भाग. विद्या न विनाध्ययनम् आसीत् पुरा वाराणस्यां तपोदत्तो नाम विप्रः । तस्य पिता शैशवे तं पाठशालामगमयत । स चञ्चलोऽलसचाभवत् । स विद्यानां पठने मनो न दत्तवान् । तस्य विद्या नामवत् । मख तं जना अनिन्दन् । गच्छत्सु कतिपयेषु वर्षेषु स यौवनमवाप्नोत् । युवानं सुन्दरं सुकुले जातमपि विद्याविहीनं तं लोका नापूजयन् । मुखोऽसि इति सर्वे नगरनिवासिनः तं पर्यावदन् । ततो लज्जितः स एकदा रात्री गृहात् निरसरत् । स भागीरथीतीरमगच्छत् । तत्र स गङ्गां प्रविश्य प्राणान् त्यक्तुमैच्छत् । स सोपानपंकी स्थित्वा क्षणमशोचीत् । 'प्राण- परित्यागः न वरम् इति च स निरचिनोत् ।' प्रातः स नौकया गङ्गामुत्तीर्य परस्मिन् तटे स्थित रामनगरमविशत् । तत्र स मन्दिरस्याङ्गणे स्थितं कश्चित् संन्यासिनं प्राणमत, अकथयच्च स्वस्य परिचयम् । संन्यासी च स तपोमिविद्या भवन्ति इति तनुपादिशत् । तस्योपदेशं श्रुत्वा स पुनः भागीरथीतीरमयासीत् । स विद्याप्राप्तये तप- स्तप्तुमतिष्ठत् । प्रथम स कन्दान् फलानि भुक्त्वा बहुतिथं तपोऽतपत् । ततः स पानीयं पीत्वा तपः अकरोत् । पुनश्च स केवलेन वायुना जीवमानः तपांसि अतपत् । इत्थं च कठिन तपः समाचरन्तं तं वीक्ष्य नारदो देवाधिपं मघवानमुपेत्य न्यवेदयत्- ·२४ वालनीतिकथाः हे देवदेव ! कश्चिद् द्विजवरः गङ्गातटे कठिनं तपः कुर्वाणो वर्तते 1स तपसा तब पदं विजेतु कामयते । नारदस्य वचः श्रुत्वा वज्रपाणिः द्विजरूपधरो गङ्गातटमुपागच्छत् । स उग्र तपसि स्थितं तं द्विनं निवारयितुकामः उपायमचिन्तयत् । ततः शक्रस्तं दर्शयन गङ्गायाः वालुकाः उद्धृत्य उद्धृत्य सवेगं वहति जले अतिपत् । स वारं वारं वालुकाः समादाय सवेगे गङ्गाप्रवाहे अपातयत् एवं कुर्वतः शक्रस्य घटिकायुग्मं व्यतीतम् । तपोदत्तः तपसि स्थितः तं तथाकुर्वन्तं सकौतुकमपश्यत् । स तस्य कार्ग निरर्थकमिव मत्वा मुक्तमौनः सविस्मयं. समुपेत्य द्विजरूपधरं देवाधिपमपृच्छत्-ग्रहो! द्विजराज !.. किमिदं करोपि निरर्थकम् ?' द्विजाकृतिः शक्रो न किमप्यवदत् । ततः सनिर्वन्धं तेन पृष्टः सं लोकानां वारणाय गङ्गायाः सेतु बनामि' इत्यवादीत् । ततो विहस्य तपोदत्तोऽब्रवीत्-रे मूर्ख ! कथमामिः गङ्गायाः श्रोपहार्याभिः वालुकाभिः सेतुः बद्ध शक्यः, निरर्थक त्वं करोषि श्रमम् । इति श्रुत्वा द्विजरूपधरः शक्रस्तं तपोदत्तमकथ- यत्-हे तपस्विन ! यदि वालुकाभिः सेतुः बद्ध मशक्यः, तहि विना पठनं विना श्रुतं च विद्यासिद्धिरपि न सुशक्या इति जानीहि । कथं त्वमिदानीमसम्भवं सम्भवं कामयसे तपोभिः ? इदं तेऽरण्यरोदनम् । एवं यदि भवेत, तर्हि न कोऽपि स्वाध्यायश्रमं कुर्यात् । इयं शशविपाणेच्छा व्योम्नि या चित्रकल्पना । अनक्षरी लिपिन्यासो यद् विद्याऽध्ययन धिना ॥

·तृतीयो मागः बालकृष्णस्य कन्दुकम् एकदा सन्ध्याकाले माता यशोदा स्वस्य आत्मनं 'श्रीपालकृष्ण लालयन्ती रमयाम्बभूव । तदा' चन्द्रमाः परमया शोभया कौवेरी दिशं विभूषयांचकार । चालः श्रीकृष्णः मातुः अकाद अवतीर्य अङ्गणे रन्तु प्रारमे। नातिरो तिष्ठन्ती मावा रममाणं पुत्रम् अपश्यत् । - तदा वाराः श्रीकृष्णः कन्दुकम् इव वर्तुलं गगने भ्राजमान चन्द्रमसं ददर्श । स तं क्रीडनकं मन्यमानः इव हस्तौ प्रसार्य ग्रहीतु चकमे। स चन्द्रमसा क्रीडन केन क्रीडां कम ऐच्छत् । स रोदितु प्रारेमे । माना यशोदा सुतम् अङ्क निधाय प्रोवाच-वरस ! बालकृष्ण ! तत् क्रीडनकं नास्ति, स चन्द्रमाः अस्ति । स बहुरे गगने प्रकाशते । न वयं तं ग्रहीतु शक्नुमः । अहं ते शोमनानि कोडनकानि पानेष्ये, 'इति । ततः माता यशोदा पहूनि क्रीडनकानि पालकृष्ण:-'न मद्यमिमानि क्रीडनकानि रोचन्ते' इत्युक्त्वा प्रत्याचख्यो, प्रारेमे च पुनः उच्चैः स्वरेण रोदितम् । न सा तं सन्तोष्टु' शशाक । किंकर्तव्यविमूढा श्रासीत् वराकी माता । न सा सुतस्य तोपाय कमपि उपायं विवेद । बालकृष्णस्य रोदनं श्रुत्वा वह्वयः गोपवधूयः समागच्छन् । सर्वा अपि ता यालकृष्णस्य रसनाय पानिनाय । परन ·बालनोतिकथाः प्रयेतिरे, न कापि सफलोपायां ववं । तदां एका वृद्धा गोपमाता आगत्य यमापे-'अहं बालकृष्णं तोष्टुं जानामि' इत्युक्त्वा सा चालस्य श्रीकृष्णस्य हस्तयो दर्पणं ग्राहयामास, आह च-पश्य वत्स ! अयं चालचन्द्रः तव हस्ते वर्तते, इदानीम् अनेन रमस्व इति । तदा श्रीवालकृष्णः दर्पणं हस्ताभ्यां गृहीत्वा तत्र प्रति- विम्बितेन चन्द्रेण रेमे । ततस्ता गायन्ति स्म- हे कृष्ण! नारायण! वासुदेव ! गोविन्द । वैकुण्ठ ! मुकुन्द ! विष्णो ! हे पूर्णकाम ! अभिरामं ! अनन्त ! खेल दिव्येन तेन विधुना सुरकन्दु कैन । परानुकारी खरः '-:- पुरा वाराणस्यां सहस्रगुप्तो नाम वैश्यः श्रासीत् । तस्य गृहे गर्दमः पमश्च पालितौ अमवंताम् । पशू तौ वैश्यस्य तस्य 'भारान् अवहताम् । एकस्मिन् दिने स वैश्यः. गर्दमे तूलम्, वृषमे लवणस्य गोणी च निधाय इट्ट प्रातिष्ठत् । मार्गे काचिद् गिरिणदी समागच्छन् । तम्यां गाध जलंमभवद । तामुत्तम् उच्चावचेन मार्गेणं गच्छतां तेषां महान् प्रयासः अजायत । मारेण श्रान्तः पमः जलेऽपतत् । जलस्यं धारया लंपणमद्रपदं ।

·तृतीयो भागः
२७
तेन वृपमस्य भारः न्यूनोऽभवत् । स उत्थाय लघुभिः पदैः
'सुखेनागच्छत् ।
इति वीक्ष्य खरोऽपि भार लघूकत्तुं यतते स्म । सोऽप्या-
रमान जलेऽपातयत् । तद् वीक्ष्य वैश्यः क्रु द्धोऽजायत । स दृढेन
दण्डेन सरमताडयत् । तुलस्य भारश्चापि जलं धृत्वा परां गुरुता
गच्छति स्म। सः परमेणापि कष्टेन तं वोढुनापारयत् ।
वरयस्तं वारं वारमताडयत् । ततो मूढः स गर्दभः स्वस्य दुर्युद्धिं
निन्दन् परं पश्चात्तापमकरोत् । अत उच्यते--
परानुकारं यो मूढः कुरुते दृष्ट्वा परोदयम् ।
स भवत्युपहासाय भारवाही खरो यथा ॥
पुनमूपिका
->
पुरा दण्डके वने तपोधनो नाम मुनिः श्रासीत् । स एकदा
काकस्य मुखात् पतितां मूपिकाम् अपश्यत् । दयालुः स तापसः
थाहारं पानीयं च दचा ताम् अपालयत् । ततः सतां काकादिभ्यः
यातुकैम्पः जन्तुम्यः अरचन् । अन्यदा श्राश्रमे स्वैरं प्रमन्ती
तां मपिकां दृष्ट्वा विडाली हन्तुम् अन्यधावत् । ततः स पिः
तपःप्रभावेण तां मूपिकापि यलिष्ट पिडालीम् अकरोत् ।
पिडालों वां कदाचित् सारमेयः हन्तुम् अन्वधावत् । तता

·२६ बालनीतिकयाः कपालुः म साधुः पिडाली तां पीनां हृष्टां सारमेयीम् अकरोत् । सारमेयी तु सा वनचरेभ्यः व्याघ्र भ्यः भयम् अन्वभवत् । सिद्धः स पुरुपः तामपि पुनः व्याघ्रीमकरोत् । व्याघ्री तुसा जातिजातेन दोपेण तमेव मुनि व्यापाय भक्षयितुम् ऐच्छन् । मुनिः अपि तस्याः अभिप्रायं ज्ञात्वा अक द्धः एव 'वं पुनम पिका मव ' इति ताम् अशपत् । क्षणाद् एव भपकरा सा व्याघ्री पुनम पिका भूत्वा जातेः स्वभावेन बिलम् अविशत् । अत उच्यते-- यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः । व्याघी स्वभावदोपेण पुनम पिकतां गता ।। रामायणी कथा आसीत् पुरा अयोध्यायां महाराजो दशरथाः। तस्य कौशल्या कैकेयी सुमित्रा चेति तिस्रो भार्या आसन् । ताभ्यः तस्य चत्वारः पुत्राः अभवन् । कौशन्याया: रामः, कैकेय्याः मरता, लक्ष्मण-शत्रुघ्नौ च सुमित्रायाः सुतौ श्रास्ताम् । ते राजकुमारा: गुरोः वशिष्ठात् सर्वाणि शास्त्राणि अपठन्, विश्वामित्रात् च शस्त्रविद्याम् । कृतविद्यास्ते सुशीलाः विनीताः लोकप्नियाश्वासन् । ते मातापित्रोः भक्ताः गुरूणामाज्ञाकराः ·२९ तृतोयो मागः प्रजायाः स्नेहभाजनाश्च अभवन् । तेषु रामः परमः पितुः मकः आसीत् । स • रामे एकदा' रामलक्ष्मणौ विश्वामित्रण सह तस्याश्रम- मगच्छताम् । स मुनिभिः साकं यज्ञमकरोत् । तत्र राजकुमारी तो यागस्य विघातकान् राक्षसान् अहताम्, अरक्षतां च ऋपीन् । ततस्तौ मुनिमिः साधं जनकपुरमगन्छनाम् । तत्र जनकस्य पात्मजायाः सीतायाः स्वयंवरोऽभवत् । समस्तत्र शिवस्य पिनाकं भक्त्वा सीतां पर्यणयत् । अन्येषामपि तस्य भ्राणां तत्र व विवाहाः अभवन् । ततो महाराजः दशरथो रामाय राज्यं दातुमैच्छन् । सर्वेऽपि तदा राज्याभिषेकस्य संमाराः कल्पिता आसन् । एतस्मिन्नन्तरे मन्थरा नाम दासी कैकेयीम् , मपतौ तव सुतो दासो भविष्यति, न तदा त्वां कोऽपि राज- मातरं कथयिष्यति' इत्युपाजपत् । कैकेयी च नृपमुपजप्य भरताय रोज्यं रामाय वनवासं च दातु हठमकरोत् । राजा रामाय वनवासमददात् । पितुः अादेशेन रामः सीता च वनमगच्छताम् । लक्ष्मणोऽपि तौ अन्वगन्छन् । वने राक्षसानां राजा रावणः सीतामहरत् । रामोऽपि वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सह मैत्रीमकरोत् । स वस्प साहाय्येन महत्या वानराणां सेनया रावणस्य राजधानी लङ्कां समाक्रमत् । ततो रामरावणौ घोरम् भयुध्यताम् । जनाः 'रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ' हत्य- कंथपन् । रामः सर्व राक्षसकुलमहन् । रावणस्यानुजो विभीपणस्तु युद्धात् प्रागेव रामं शरणमगच्छन् । स तं लङ्कापति कृत्वा .

·वालनीतिकथाः सीतामादाय सपरिकरोऽयोध्या प्रत्यगच्छन् । तत्र राजासने आस्थाय चिरं प्रजामशासत् । स लोकाराधने तत्परः आसीत् । तस्य राज्ये लाकाः समृद्धाः सुरक्षिताः सुखिनश्चासन् । रामचन्द्रो लोकमर्यादामरक्षत् । तं जनाः मर्यादा-पुरुषोत्तममाहुः। वन्दामहे महेशानचण्डकोदण्डखण्डनम् । जानकीहृदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ॥ पापाय परपीडनम् ४- पुरा कोऽपि नृपतिरासीत् । नगराद् पहिः तस्य उद्यान- मासीत् । उद्यानस्य समीपे एव कृषाणस्य कस्यापि सस्यपूर्ण क्षेत्रमासीत् । उद्याने विविधा खगा आसन् । ते वृक्षेषु कृत- कुलायाः सुखेनावसन् । कृपाणः सर्व दिनं महता श्रमेण क्षेत्र कार्यमकरोत् । यदा यदा हि तस्य सस्यानि परिपाकमवाप्नुवन् तदा तदैव ते उद्यानवासिनः विहंगाः सर्वमन्नं खादन्ति स्म । इत्थं च खगः प्रायासितः स कृपाण उपायमचिन्तयत् । स तेषां काक-कीर-कपोतादीनां बन्धनाय तत्र जालमतनोत् । दैवात् कश्चिद चिल्लः कपोतमनुधावन् तत्र जाले अपतत् । ततः स तस्माज जालाद् अात्मानं मोक्तु महता रलेन प्रयत्न- मकरोत. परन्तु सर्वेऽपि तस्य उपाया विफला श्रासन् । स पाशे बद्धः पश्चातापं कुर्वन् पापानामिदं फलमिति अचिन्तयत् । ..

·तृतीयो भागः नातिदूरे एव क्षेत्रकर्षणग्नसक्नः कृपाणस्तं चिन्तं तत्र पाशे पतितमपश्यत् । स आगत्य तं चिल्लमगृहात्, अभवच उद्यतः तुरिकया तं हन्तुम् । - प्राणपरीप्सुः चिल्लः सकरुणं तं प्रार्थयत् । भोः क्षेत्रपते ! प्राणदानं देहि मह्यम् । दयस्व मयि, न मया तब कोऽपि अपराधः कृतः । अहं कपोतमनुगच्छन् अस्मिन् जालेऽपतम् । नाहं कदापि तब क्षेत्र जायमानं धान्यं खादामि । अन्ये खगा अन्नादाः सन्ति । अहमस्मि मांसमोनी । काराः कीराः पोताच मे भोजनम् । मुश्च माम् । नाहं कदापि पुनस्तव क्षेत्र प्रवेक्ष्यामि इति शपथं ब्रवीमि । कृपक आह-भद्रमुख ! यथा त्वया न मम किमपि अपरादम्, तथैव शुकैः वायसः पारावतश्चापि न ते किमप्य- पराद्धम्, ताम्त्वं खादसि निरपराधान्, इति निरपराधमपि अई त्वां हन्मि' इति वदन् स तुरिकया तस्य शिरोऽच्छिनत् । तत्र व वने कृतोटजः कश्चित्तापसः सर्वमिदं समीक्ष्य, ‘पापाय परपीडनम् ' इति ऊर्ध्वबाहुरवीत्- अष्टादशपुगणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। मातृभक्ताःग्रजापुत्राः कस्मिंश्चिद् बने काचित् छागी अवात्सीत् । सा पर्वतस्य गहरे गेहम् अकात् ि। सा शावकान सुपुवे । सा नित्यं चरितु ·- ३२ बालनीतिकथाः वनं जगाम । एकस्मिन् दिने वनं गच्छन्ती सा पोतान् आदिदेश- "रे वत्साः! द्वारमर्गजेन पिधायान्तगृह तिष्ठत । अहं साय- मागमिष्यामि । तदैव समाहृता अपावृणुत द्वारम् । ममानुपस्थिती यदि कश्चिद् अपरिचितः समागच्छेत्, न तस्य कथनेन गृहमपा- वृतद्वारं कुरुत । कदाचित् कश्चिद् धृतः छलं कुर्यादिति हेतोः। तत्र व नातिरे तमानस्य लतायां कश्चिद् वृकः प्रात्मानं निगूहमानोऽभवत् । स सर्वमजायाः स्वपुत्र भ्य उपदेशमभृणोत् । ततो गतायां चाजायां स वृकः कन्दराद्वारमुपसृत्य कृत्रिमेण स्वरेण छागीपोतान् श्राफर्णयाञ्चकार-'पुत्रकाः! उद्घाटयत द्वारम् ' इत्यवादीच । अजायाः शिशवः चतुरा श्रासन् । ते पुन: गवाचमुखेन बहिश्चरन्तं वृकं ददृशुः, अवजग्मुश्च वृकस्य कपट- रूपम् । ततस्ते तं वृक्रमवादिषुः, अपेहि रे घातुक ! कपटेन त्वमजेच शब्दायसे, परन्तु आकारेण तु साक्षात् कालकराल व्यापाद्य भनकः कः एव । न वयं जातु द्वारसुद्घाटयिष्यामः । पलायस्व त्वमितो वनम्, अन्यथा ते कुशलं नास्ति । इत्थं च ये वालकाः अजायाः शावकाः इव मातापित्रोः गुगेश्च कथनमनुपालयन्ति, वे चिरं जीवन्तो लोके भद्राणि पश्यन्ति । अत्रदं सुभाषितम्- मातापित्रीगुरूणां वा द्यादेशं पालयन्ति ये । दुःखमुत्तीर्य ते पाला जीवन्ति सुखपूर्वकम् ॥ . - ·गत १४ पयों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय संस्कृतमासिकपत्र संस्कृत को सरल, सुलम, सर्वग्राह्य बनाने के लिए बालसंस्कृतम् -आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा। -भारम्मिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा। -आपको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा । -समी भारतीय भाषाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा। -~-मारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा। -आपके व्यवहार ज्ञान की वृद्धि में सहायक होगा। -आपको संस्कृत की सरलता और भद्रता का परिचय देगा। माज ही ग्राहक पनिए ! वार्षिकशुल्क पांच रुपए! प्राप्ति स्थानम- पालमस्त कार्यालयः मागरा रोड, पाटकोपर, पम्पई.. दिल्ली शाखा- ८०, फोटला रोड, नई दिन्ली- ·अस्माकं प्रकाशनानि एकस्य प्रते. मूल्यम् रुम्न.पं. ०.७५ ०.७५ ०.६३ १.२५ ०.६२ ०.६२ २.२५ ०.७५ संस्कृतन्याहारः मागाः १-५ सप्त विमतयः पश्च सन्धयः संस्कृतप्रवेशिका माग] १-३ पालनीतिकथा: मागाः१-८ संस्कृतसोपानम् मागाः१-३ प्रहेलिकाशतकम समासा: संमापा मागाः१-५ संमापा English मागा-१-५ लौकिकन्यायरत्नमञ्जूपा संस्कृतप्रबन्धचन्द्रिका मागाः १-३ सुन्दर' संस्कृतम् मागा:१-३ । भारतीयाः महापुरुपाः कुमारसंभवम (संक्षिप्तगद्यम्) रघुवंशम् (संक्षिप्तगतम्) बालरामायणम् लघुनिबन्धावली संस्कृतवर्णमाला कृदन्ताः शालेयसुमापितानि प्राप्ति स्थानमः- पालसंस्कृतंकार्यालयः आगरा रोड, घाटकोपर, यम्पाई-७७ दिल्ली शाखा- कोटता रोड, नई दिल्ली-१ . ०.७५ ०.७५ ०.७५ १.८० १.०० ०.१० ·mistent du cation Government. Indien कथानां क्रमः ... . १२ १. विकत्थना शृगाली २. मूर्खः शृगालः ३. खलः फेरुः ४. स्वाधीन्यं परमं सुखम् ५. इतो भ्रष्टास्ततो भ्रष्टाः ६. चौरः साधुतां प्राप्तः ७. दुष्करो लोकपरितोपः ८. सिंहमूपकयोमैत्री ६. मनस्वी मृगनन्दनः १०. दुर्जनेन समं सख्यं न कुर्यात् ११. न तु पुष्टयिपुष्टयोः १२. कुशलः काकः ५३. भेदः कार्यविनाशाय १४. पापस्य हेतुर्लोमः ... ... १७ २० २२ ... २७ २६ ३१ पुस्तकस्यास्य सर्वेऽधिकाराः स्वाधीनाः सन्ति द्वितीय मुद्रणम् ] [१ मई निष्टाददाः १६६३ प्रकाशकः- वैद्यः-रामस्वरूपशास्त्री पालसंस्कृतं कार्यालयः, श्रागरा रोड, घाटकोपर, बम्बई-७७ मुद्रका सार्वदेशिकप्रेस, दरियागंज, दिल्ली-७ , ·बालनीतिकथा चतुर्थो भागः विकत्वना शृगाली . कदाचित् सिंही भृगाली च बने भ्रमन्त्यौ मिलिते । कथाप्रसङ्गेन ताम्याम् 'पशुषु का जातिर्वहुप्रसवा' इति वस्तूपन्यस्तम् । एतस्मिन्नन्तरे जम्बुकी सिंहीमश्रावयत्- 'प्रतिविपये काऽन्या पशुजातिः शक्नोति भृगाल्याः पोडशी- मपि कला स्प्रष्टुम् ' । पुनः साह–प्रतिवत्सरं यद्यपि नाधिक- चार तथाप्येकवारं तु वयं प्रमूमहे एव । परन्तु कायन चन्याः पशुजातयः ईदृश्योऽपि सन्ति, या अखिलेपि जीविते सकृदेव प्रसुवते, तदाप्येकमेवापत्यम् । एतेनापि च ताः प्रायो नासिकामुन्नमय्य पराः विगणयन्ति व्यर्धगविण्यः । इत्थं भृगालीवचनं निशम्य सिंही मनस्यचिन्तयत्- 'अहो! मुद्रा जम्युकीयं मामुपलक्ष्य सोपालम्भं वीवि' इति । ततः सा तामाह-'श्रये ! जानामि, यूयं बहुप्रसवा इति वस्तुगत्या सत्यम् । किन्नु वेसि त्वम्, कोदशा नाम शायका युप्माकम् । ननु भृगाला एव न सन्ति ते? सारमेयानां सजावयः.

·यालनीतिकया
वयं तु सकृदेव जनयामः । परं पश्यसि ? सिंहाः सन्ति
प्रसूतयो नः। ते खलु पशूनां पतयः सन्ति । वयं च सिंहाना
मातरः स्मः । इति सिंहस्य नाममात्रेणैव भीता जम्बुकी
पलाय्य विलमविशत् । इत्थं च मूर्खा यावद् विदुषां प्रभावं
न जानन्ति तावदात्मानं स्तुपन्ति, विज्ञातप्रभावास्तु ते लजन्ते
स्वयम् । इदमत्र कवयो भापन्ते-
आत्मनस्तुङ्गतामुष्ट्रस्तावद् भूयः प्रशंसते।
तालस्य तलं यावन्न स गच्छति पामरः ।।
मूर्खः शृगालः
एकस्मिन् अरण्ये कश्चित् मधुरप्रियः भृगालः निवसति ।
आत्मानं बुद्धिमन्तं मन्यते । तस्य मित्राणि तं दक्ष वदन्ति ।
स:नित्यमिक्षुक्षेत्रं गत्वा इतन् खादति । एकस्मिन् दिने स
प्रातरेव क्षेत्रं गच्छति । यावत् स क्षेत्र पदं निदधाति तावदेव स
मधुकरीणां चपालं पश्यति । स मधृलिकानां छत्रं न परिचि-
नोति । अतः कण्टकितं पनसस्य फलमिव इनुकाएडस्य तस्य
पर्यन्ते लम्बमानं तद् 'इक्षोः फलम् ' इति मन्यते ।
चपालं दृष्ट्या सोऽतिप्रसन्नो भवति, कथयति च.
अहो । मेऽनुकूलं दैवम् । लोकेषु सुदुर्लभम् , इक्षोः फलं मयाध,
लब्धम् । अचिन्त्यमुपनतमिदम्, प्रसादचिव खलु मनो.. .

·चतुर्यों मागः ३ रथावाप्तः। अद्य शुभं भविष्यति । अतिसुन्दरं फलमिदम् , न बाने किंभूतं भवेत् एतस्य माधुर्यम् । इति विचार्य स फलं ग्रहीतु यावच् चपालम् उपसर्पति वावदेव मधुकरीभिः दष्टः स पश्चात् पादयोः पतति । पुनश्च पीडाभिभूतः स कथंचिद् उत्थाय प्राणान् आदाय पलायते । मधुमक्षिकाः तस्य पश्चाद् धावन्ते । अतः परं नात्र आगमि- प्यामि, इति स शपथानां शतं करोति, स देवात् प्राणवावं प्रार्थयति- हा देव ! त्राहि माम् , हा देव ! रक्ष माम् इति । इत्थं च सुदरं पलायमानं भृगालं वीक्ष्य मक्षिका निव- तन्ते | भृगालस्य विपत्तिः टलति । स वृक्षस्य तले तिष्ठति। 'यहो ! लब्धाः प्राणाः' इति स उच्छ्वसति । ततश्च स मनसि तर्कयते-अहं नित्यं क्षेत्रं गच्छामि न कदापि किमपि घटते, अद्य तु अघटनीयं घटितम् , कुतः भयं विपत्तेः पर्वतः आपतितः। किन्नु इतोः फलं सादित कामनया इयं विपद् आयाति । नाहं पुनः फलमिदं सादित कामये। दिनानि प्रयान्ति ! सप्ताहाः निःसरन्ति । मासाः पति- गच्छन्ति। मृगालमिश्रस्य देहाद् दंशाघाताः नश्यन्ति, शोषय बिलीयते । स पुनः क्षेत्रस्य मध्यात् प्रचरति, पश्यति च चपालम् , 'इदम् इक्षोः फलम्' इति मन्यमानः । ननु फले तत्र कीटाः सन्ति । ते दंशवन्तः सन्ति । ते एव दशन्ति । प्रथम ·- पालनीतिकथाः तान् दूरीकुर्याम् , पुनध खादेयं फलम् । न तदा कापि बाधा भवेद् इति च यालोचयति । अहो । इचुकाण्डस्य माधुर्यम् । तस्य फलं तु किंभूत मधुरं भवेद् , इति स वारं वारं स्मरति । तस्य मुखे मधुरं पानीयमायाति । स छत्रकस्य समीपं गच्छति ।. स दूरादेव यष्टिकया छत्रं स्पृशति । सहसा मधुकरीणां संघः तमाक्रमति । कद्धाभिः ताभिः संदष्टः स मृतकल्पः संजायते । तस्य. देहः शोथमासाद्य कन्दुकः इव वर्तुलः संजायते । स रुग्णो मवति। बहुभिः मासैः स पुनः स्वस्थो भवति । न कदापि स तस्य क्षेत्रस्य समीपतः प्रयाति । स तस्मात क्षेत्राद् विभेति । न स कदापि इक्षुफलस्य दर्शनमपि कामयते । स पुनः वृद्धः .संजायते। पुत्रेषु पौत्रेषु च वर्तमानः सः-योऽसंस्तुतं चिन्त- यति, तस्य महत्त्यः विपदः समायान्ति इति च उपदिशति । स बहुधा पठति पद्यमिदम्- यः संस्तुतं परित्यज्याऽसंस्तुतेपु प्रवर्तते । शृगालस्येच विपदः तस्य सन्ति पदे पदे ।। .

·चतुर्थों मागः खलः फेरुः कस्मिंश्चिद् अरण्ये कोऽपि फेरुः अयसत् । स एकदा वने प्रमन् कस्मिंश्चित् कूपे अपत्तन् । कूपे प्रभृतं जलं नासीद, व्यापि शीताः स मृतकल्पोऽभवत् । कूपान् निःसर्नुस परमं प्रयत्नमकरोत् । स पुनः पुनः उच्चैः उदपतत् , स वारं वारमर्दत । तथापि स कूपाद् वहिः निःसत्तुं नापारयन् । ततः स 'मरिष्यामि' इति पुनः पुनः मनसि अचिन्तयत् । न स तत्र कमपि रक्षकं नापि चोपायं लभते स्म। स जीवनान् निराशोऽभवत् । अस्मिन्नन्तरे कश्चित् पिपासुः छागः तत्र कूपे जलं पातु समागच्छन् । कूपे तस्मिन् सोपानानि नासन् । स कूपस्य वटेऽतिष्ठन् । स कूपेऽपश्यत् । तत्र स फेरु वीक्ष्य साधर्य- मवादी-- किं भो मित्र । वर्तते ते कुशलम् ? कियन्मानं वर्तते तत्र जलम् । इति श्रुत्वा फेरुरकथयत्-न भेतव्यं मित्र | केवल जानुदघ्नं वर्तते जलम् । परं शीतलं स्वच्छ मधुरं च । श्रहमत्र स्वैरमवगाहनसुखमनुभवामि । त्वमपि पिपासुरिव लक्ष्यसे । किं नागस्य मया सह शीतलस्य जल- स्थावगाहनं पानं च कृत्वा मुखस्य भागमाग भवसि ? थागच्छ, स्वागतं ते करोमि, सजनोऽसि त्वम्, मित्रं च । स्वन्पोऽपि ते समागमः मम सुखाय भविष्यति । सख्यं सर्वा साप्तपदीनमुच्यते। 1 ·बालनीतिकथाः इत्थं च मधुरमुखस्य पापाणहृदयस्य तस्य फेरोः वचनानि श्रुत्वा छागः कूपेऽचातरदः। सत्वरं. स फेरुः तस्य पृष्ठमारुह्य कूपाद्' बहिर्भूत्वा सस्मितं छागस्य धन्यवादं व्याहृत्य लघुभिः पदैः वनमविशत् । एवं चेह स्वार्थबुद्धयो दुर्जनाः सरलहृदयान् सजनान् वञ्चयन्ति । अत एव ते दूरादेव वर्जनीयाः सन्ति । इदमत्र- युज्यते वक्तुम्- यथा परोपकारेपु नित्यं जागर्ति सजनः । तथा परापकारेषु जागर्ति सततं खलः ॥ . स्वाधीन्यं परमं सुखम श्रासीद् गान्धारेषु वैदेहो नाम कश्चित् पोतवणिक् । स विदेशेषु वाणिज्यमकरोत् । स भारताद् बहूनि वस्तूनि क्रीत्या सुदूरं पारे समुद्रमनयत् । तत्र च तानि विक्रीय स विपुलं धनमार्जयत् । कदाचित् स भारतात् शुकमेकं क्रीत्वा स्वदेशमनयत् । स तं सीवणं पञ्जरे पयापालपत् । स तं विविधानि फलानि स्वानि दिदलानि चारापत् । सर्वोऽपि परिजनः प्रम्णाऽपश्यत् । तथापि फीरः स नित्यं म्लानमुखोऽभवत् ।

·६ यालनीतिकथाः शुकः स व्यापारिणमपृच्छत्- 'स्वामिन ! कि प्रापितो भवता मम संदेशो मे सजातीयेभ्यः ?' व्यापारी-भून प्रापितः । तत्र वृत्तं श्रुत्वा कश्चित् तव सम्बन्धी मूछितो भूत्वा भूमौ अपतत् । स पञ्चत्वमगच्छन् । इत्थं च वैदेहस्य यचः श्रुत्वा स शुकः नेत्रे निमील्य शोकेन विपएणवदनोऽजायत । ततो मृर्छा गतः सः परा- जिरेऽपतत् । तदा पणिक् पालितस्य शुकस्य मृत्यो क्षण- मशोचीत् । ततः स तं मृतं मत्वा पञ्जराद् यहिः दूरमपातयत् । पञ्जरान्मुक्तः शुकः सत्वरमुड्डीय समीपस्थस्य वृक्षस्य शाखामविशत् । परमं विस्मितो वणिक--- किमिदं भोः। इति तं पक्षिणं पर्यवोचत् । ततः स कीरः प्रत्यवादीद- 'हे स्वामिन् । पराधीनेन न जीवितव्यम् , यदि च स्वाधीन्य कामयसे तर्हि मृतवत्पअरे पत, जनः त्वां मृतं मत्वा पअर- पन्धाद् पहिः क्षेप्स्यति, तदा त्वं स्वतन्यो भविष्यसि ।' इति तस्य वृद्धस्य मम सम्बन्धिनः मदर्षे संकनः थासीद । इदानीमहं स्वाधीनोऽस्मि इत्युक्त्वा म शुकः याकारामुदपतन् । संतो गगनादपं ध्वनिरभवत्- पटं भिन्या पटं भिन्धान कर्या पर्वतरोहणम् । येन फैन प्रकारंण म्यतन्यः पुरुपो भवेन् ।। -- ·ह चतुर्थी मागः इतो भ्रष्टास्ततो भ्रष्टाः एकदा खगाः मृगाच राजानं चेतु सभामकुर्वन् । 'राज्ञो भावे के गुणाः, तस्याभावे च के दोपाः' इत्यस्मिन् विपये तैः सर्वैः स्व स्व विचारा उपस्थापिताः आसन् । ततो व्याघ्रः- 'सिंहोऽस्मासु बलवत्तरो वीरश्च अतः स पशूनामस्माकं राजा भवितुमर्हति' इत्यवादीत् । अन्यपि पशवः स्वैः स्वैः समर्थन- स्तमनुमुमुदिरे। पशूनां प्रस्तावोऽयं खगेभ्यो न रुरुचे। ते कमपि विहङ्गममेव राजानं कतु' चकमिरे । तदा कश्चित् तित्तिरः उपस्थाय सिंहस्य राजपदेऽवस्थानं निरुरुधे । स आह-भवतु नाम सिंहः पशुषु बलवत्तरो चीरो वा, परन्तु स भूमी एव शौर्य कत्तु प्रभुः, न स गगने चरित्वा किमपि कत्तुं समर्थः । आकाशात्तु पामरोऽपि पक्षी तस्य शिरसि चञ्चुग्रहारं कृत्वा तमवज्ञातुं शक्नो भवति । न सोऽस्मा राजा भवितुमर्हः । अस्माकं तु स एव योग्यः यः पृथिव्यामाकाशेऽपि च समानं शौर्य दर्शयित्वा सर्वथाऽस्मान अनुशासने रक्षेत् । सर्वे पक्षिणस्तस्य कथनं समर्थयाश्चक्रिरे । ततः कुलिङ्गः उत्थायावादी-'श्येनोऽस्माकं राजा भवितुमर्हति । स शकुन्तेषु यलिष्ठः, उड्डीनकलाविशारदछ । स गगने भूमौ चापि स्वैः खरैः नः हिंसः पशुभिः योद्धु प्रभवति । सर्वे विहंगाः कुलिङ्गस्य प्रस्ताव प्रशशंसिरे।

·ये
.
बालनीतिकथाः
पशवोऽस्मिन् प्रस्तावे सन्तुष्टा. नाभवन् । ततः तेपा
खगानां मृगाणां च मिथी मतभेदाः समुदभवन् ।
अस्मिन्नन्तरे जतूका एव तत्र तादृशा जन्तवोऽभवन् ।
स्वैपां खगत्वं मृगतं वा निश्चेतुमशक्का आसन् । तेऽचिन्तयन्-~
'अहो किन्नु वयं खगाः, मृगा वेति ? खगा इव वयं गगने
चरामः, मृगाणां मातरः इव चास्माकं मातरोऽपि यत्सान धाप-.
यन्तीति उभयोः नः साम्यम् ।
अथ संगमगाणां रणः प्रारेमे । रणे प्रथमं पशुभिः महद
शौर्य दर्शितम् । ते खगान् गृहीत्वा निर्दयं प्रजह । अनेकै
आहताः, यहवो मृताः, अन्ये च युद्धस्थल विहाय पलायिताच ।
जतुकास्तु पशूनां पदं विजयिनं वीक्ष्य, तेषां सेनापति सिंह
समुपेत्य प्रोचुः--'अहो यद्यपि ययं से चरामः, तथापि न वयं
खगाना सजातीयाः, यतोऽस्माकं वत्साः पशूनां यत्सा इस
धयन्ति स्तनम्' इति । विजयिनः पशवः छापादिनस्तान
जतूकानपि स्वजातीयेषु समाहरन् । पराजिनाः पतिगो महती
सभामकुर्वन् । मयूरः सभापतिरासीत् , शुक्रच मन्त्री । नत्र फेकी
सभापतिपदाचे-'मही! सम्भाषितानामस्माकं जीवितानामेव
यः परामवः, स तु मरणादपि दुःमहः। 'सम्भाविनस्य चासोनि-
मरणादतिरिच्यते' इति भगवदुक्तः। किंफर्मच्यम् , परगन्तव्यम् ,
कथं जीवितव्यमस्माभिः ?' इति इत्थं समापतेः पिलपितं
धृत्वा, प्रत्युत्पममनिः शुकदपप्रमादः पायाकल्पगे रस्तन
तुएडेन प्रोपार--हो । जीपनि यगर गरौ कथमस्मा
!

·११ चतुर्थो भागः जातिः शोचेत् ? देवदेवस्य विष्णोः वाहनं स इदानीं मुरलोके विराजते । अस्माभिः सर्वः भगवान विष्णुः प्रार्थनीयः। स वैनतेयमस्माकं सेनापति विधाय नूनं नः साहाय्य कारयिष्यति । ततः सर्वे पत्रिणः समेत्य घ लोकं गता विष्णुमुपतस्थिर- सशंखचक्र सकिरीटकुण्डलं सपीतवस्त्र सरसीरुहेक्षणम् । सहारवक्षस्थलकौस्तुभश्रियं नमामि विष्णु शिरसा चतुर्भुजम् ।। इत्थं च प्रार्थितः करुणावरुणालयो भगवान् विष्णुस्तेपा- मागमनप्रयोजनं पर्यपृच्छन् । ते च सर्व स्वकीयं पराभवं विनिवेद्य.भगवन्तं शरणं ययुः। तदा नारायणस्तेपां शरणा- गताना साहाय्यं. कर्नु गरुत्मन्तं प्रेपितवान् । सोऽपि सत्वर- मेव भूमौ समागत्य खगानां सैन्यसचिवोऽभवत् । प्रारब्धं पुनयुद्धम् । खगाः सर्वारम्भेण युयुधिरे । ते आकाशमार्गेण पशून मजा । श्येनः प्रोड्डींनं विधाय पश्चाननस्य नेत्रमस्फोटयत् । चिल्लः करीन्द्रमन्धमकरोत् । काको हरिणमतोदी । गृध्रो व्याघ्रमवधीत् । ततो गरुडः एकेनैवास्कालनेन सर्वानपि पशू नुड्डापयामास । बहवः पशवो हताः। केचिन्मृताः, अन्ये च भीताः सन्तः रणभूमिःविहाय प्रदुद्रुवुः । विजयः पक्षिणां पक्षे आसीत् । जतूकास्तेषां विजय वीक्ष्य तानुपेत्योचुः-'अहो! वयं युप्माकं सजातीयाः।

·यालनीतिकथाः यद्यप्यस्माकं मातरः पशूनां मातर इव स्तनं पाययन्ति, तथापि वयं यूयमिव गगनचराः स्मः । परन्तु पक्षिणः तेषां वचनेषु विश्वास न ववन्धुः। यतस्ते पूर्व पशुभिर्मिलितान् तान् जानन्ति स्म। अचिराद् युद्ध खगा विजयिनो बभूवुः। रणो विरराम । ततो वैनतेयः खगाना मृगाणां च सन्धि कारयामास । सर्व- सम्मत्या च सिंहः पशूनां गरुडश्च पक्षिणां राजानी प्रयभूवतुः । सर्वे खगाः मृगाश्च वैरं प्रविहाय मित्रभावमनुप्रापुः । ते महान्त- मुत्सवमकुर्वन् । तत्र नृत्यं वादनं गानं हासाः विलासाश्चासन् । आसीचत्र भोजनगोष्ठी। जतूकाः तस्यां सम्मिलित समागच्छन् । ते च तत्रोमाभ्यां पक्षाभ्यां तिरस्कृताः मासन् । न केपि तान स्वजातीयान् मन्यन्ते स्म । ततः परचात्तपन्तो लअिताश्च कुत्रापि तमोमये देशे प्रात्मानं संगोपाय्याधःशिासः तिष्ठन्ति दिया मुखं न दर्शयन्तः। हन्त ! मृदास्त पापस्य परिहाराय अद्यापि तपश्चरन्तीति मन्यामहे । कवयरचय कथयन्ति- पापाः पासएिडनो धृर्ता ये च मित्रेणु मापिनः । तो भ्रष्टास्ततो भ्रष्टास्ते लमन्ने दुरापम् ।। चोरः साघुतां प्रातः भासीत् पुरा यागगम्या गदापरगट्टो नाम विधान । म पार्मिकः मगरद्धापामीन् । गम्प गएर पाटगाना भागीद । पहराया पिया मायेनु गम्प र ममान।

·चतुर्यों भागः १३ स सर्वानपि समागतान् शिष्यान् महता श्रमेण परमया प्रीत्या चापाठयत् । सर्वविधा प्रासन् तस्य शिष्याः। धनिनोऽधनाः सुधियः कुधियश्च । स सर्वानपि तान् समानभावेन अपश्यत् । सर्वेऽपि छात्राः तस्य भक्ता अभवन् , गुरुसेवातत्पराश्च । धनवन्तो धनं दत्त्वा गुरुसेवामकुर्वन् , अधनाथ शारीरिकश्रमेण तस्य - . सेवामकुर्वन् । गदाधरः महान भक्तः आसीत् । अध्यापनानन्तरं स भगवतः भजन सेवनं पूजनं चाकरोत् । तस्य गृहे भगवतः लघुमन्दिर- मासीत् । तत्र वालकृप्णस्य मूर्तिरभवत् । तस्य भार्या अपि सदैव मगवतः सेवायां सहायिका संलग्ना चाभवत् । शिष्याः मक्लाश्चान्येऽपि लोका भगवतः सेवायां गदाघरमस्य सहायका अभवन् । बहवो धनाढया धनराशीन् उपानयन् । तदा स भगवतो वृहन्मन्दिरं विशालं भवनं चाकारयत् । भगवतः कृपया स धन्योऽभवत् । भट्टस्तु साधुस्वभावः परमो दयालुः धनाढयः सन्नपि कामपि विक्रियां नागच्छत् । स सदैव विद्यार्थिनां दरिद्राणाम् , रुग्णानामन्धानाम् , पंगूनाम् अन्येषां च तथा- विधानां दुविंधानां सहायतामकरोत् । एकदा रात्रौ कश्चित् चौरः तस्य भवनमविशत् । स घनस्य पोट्टली बद्ध्वा नेतुमैच्छन् । परन्तु पोट्टली वृहती मारवती चाभवत् । स तो स्कन्धेन उद्धर्जु नापारपत् , शिरसि धत्तुंचापि न समर्थोऽभवत् ।

·. यालनीतिकथाः एतस्मिन्नन्तरे भक्तप्रवरो गदाधरो लघुशङ्कां कर्तुं शयनाद् उदतिष्ठत् । स तस्य चौरस्य कष्टां दशां वीक्ष्य दयाचितो- ऽभवत् , अकथयच मधुरया वाचा-'हे मित्र ! अहं ते उत्था- पयामि भारमिमम् । मा मः, नय सुखेनेमम् । जानामि तव धनस्य परमावश्यकता वर्तते' इति । चौरः गृहस्वामिनं दृष्ट्वा पलायितुमैच्छत् । परन्तु भट्टस्य आश्वासनःस कथंचित् वीतभयोऽभवत् । साधुस्वभावो भट्टमहाशयः तां पोट्टलिका तस्य शिरसि धारयित्वा-'क्षम्यतां मित्र ! कष्टम् , अस्मिन् निशीथे त्वमत्रागत्य परिश्रान्तोऽसीति ।' चौरः लजितोऽजायत । स तां पोट्टली नेतु नैच्छन् । मट्टपादानामाग्रहेण स कथंचित् तामादाय स्वगृहमुपागच्छत् । तस्य हृदयं परिवर्तितमासीत् । स प्रातरेव तां पोट्टली पुनः समादाय गदाधरस्य गृहं समागच्छत् । अपतच भट्टमहानुमावस्य चरणयोः । तस्य नेत्राभ्यामश्रुधाराऽवहन् । तस्य चिन शुद्ध- मभवत् । ततः परं स साधुचरित्रोऽभवत् । स श्रमेण जीवनवृत्ति निरवहत् । स भगवतो भक्तोऽभवत् । साधूनां सङ्गनासाधवोऽपि साधवः मंजायन्त, इति निदर्शनमिदम् । इदमत्र युज्यते बक्तुम्--- महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः । गदाधरस्य सङ्गन चौरः साधुत्वमागमत् ।।

·चतुर्थो माग. दुष्करो लोकपरितोषः अस्ति किल मालवेपु श्रीरामपुरं नाम ग्रामः । तत्र दृढकुम्भो नाम कुलालः प्रतिवसति स्म । तस्य रासभी पुंशावकमददात् । वर्षयुगलेन स रासभशिशुः यौवनमवाप्नोत् । स दृढः पीनो वोढा चाभवत् । परन्तु दुर्गतः कुलालः तं विक्रतुमैच्छत् । एकस्मिन दिने स तं गर्दभमादाय पुत्रेण सह विपणिं प्रातिष्ठन् । कुमार सुकुमारं सुतं युवानं रासभं च पुरस्कृत्य यावत् स कुलालो नाविरमगच्छन्, तावदेव तं कश्चिन् मानुषोऽपश्यत् । सोऽवदत्- अहो ! नियुद्धिस्यं कुम्भकारः । यो मध्याह्न इदानी प्रचण्ड तपति भास्कर सन्तप्तधूलो मार्गे पादचारी व्रजति, गदर्भ च स्वकीयमनारोपितभारं नयति । अत एव-'प्रोच्यमानः कुम्भ- कारो गदर्भ नारोहति' इति लोकमवादः प्रवर्तते इति मन्ये । इदमाकर्य कुलालः पुत्रं गर्दभस्य पृष्ठ समावेशयत् । ततो नातिदूरे एव खरस्य पृष्ठमारूढ पुत्रं पितरं चानुपानी पादाभ्यां प्रयान्तमवलोक्य कश्चिद् भद्रचैपो मानुपः-अरे । शालावटो ! भृशं मुखोऽसि त्वम् , यस्य वृद्धः पिता दण्डं गृहीत्वा पद्धयां याति, स तं युवा सूरमारुह्य सगर्वः चरसि । विचारमुढोऽसि खलु । अथवा कलिकालस्य माहात्म्यमिदम् । न साम्प्रतं माता- पितरौ गुरुन् वा पूजयन्ति पुत्राः । अपन्यानं प्रयायिनः सन्तीदानीन्तना अव्यावहारिकाः सन्ततयः, इत्यवादीन् ।

·बालनीतिकथाः एतच्छु त्वा स वृद्धः पुत्रं खरपृष्ठाद् उत्तार्य स्वयमारुढोऽ- भवत् । ततो गच्छन्तस्तेऽपरं कंचन ग्रामं प्राप्नुवन् । तत्र जनाः कुमारं सुतं पद्धयां चलन्तं पितरं च सरपृष्ठस्थितं वीक्ष्य हसन्तः प्रावोचन्-'अहो निष्करुणोऽयं कुलालः, यस्य सुकुमारः सुतः सन्तप्तवालुके पथि पद्भयां, चलति स्वयं स गर्दभयानेन याति । 'मन्दबुद्धयो जायन्ते जरठाः' इति नासत्यं कथयन्ति लोकाः । , ? इत्थं च प्रजल्पता भिन्नरुचीनां जनानां वचनेन लज्जितो वृद्धः पुत्रमपि गर्दभस्य पृष्ठ समावेशयत् । ततो रासमस्य पृष्ठमारूढी द्वावपि तावन्य कंचित् ग्राम प्रापतुः। तत्र तथावस्थी ताववलोक्य कथिन नापितः किं भोः प्रजापते ! तवायं स्वकीयो गर्दभः, अथवा अन्यस्य कस्यापि ? इति स्थविर- मपृच्छत् । स तु सविस्मयोऽवदत्-अरे! यत्रापि वर्तते सन्देहः १ मया पालितायाः रासम्याः एप प्रमतिः । अयं मया पोपितः नाशंशयात् , कथमन्यदीयो भवितुमर्हति' इति । इंदमाकर्ण्य स नापितः पुनराह-अरे ! इत्यं यदि चेत्, तहि कथमेनं वराकं युगपदेव समारूढी युवा मारयितुमिच्छतम् ? अयमधुना युवयोः.भारेण मृतकल्पो जातः। तहिं किन वहतं स्कन्धाभ्यामेनं किश्चिद्रम् । एपोऽयं पनत्वं प्रयाति । अनेन ने महनी हानिः, प्राणियघे दोपः, लोके उपहासन भविष्यति । इत्याफर्य द्वावपि ती गर्दमाद् अवतीर्य तस्य चरणान रज्ज्वा यद्ध्या, अन्तराले च वंशं विनिवेश्य, तं स्कन्धयोः ·१७ चतुर्थो मागः निघाय मार्गे समापतितायाः नद्याः सेतोः उपरिष्टाद् गृहं प्रति- निवर्तमानी अभवताम् । तत्र तथा गर्दभं वहन्तौ तौ वीक्ष्य जनाः सतालं जहसुः । तेषां च कोलाहलेन भीतः गर्दभः बलात् पश्चात् पादौ पातयन् किञ्चित् शिथिलवन्धो नद्यामपतत् । तौ अपि च खरस्य रक्षार्थिनौ तदनु तत्र पतितौ कथमपि लोकैः वातौ गृहम- गच्छताम् । तदा पश्चात्तपन कुलालः पद्यमिदमपाठी- सर्वथा स्वहितमाचरणीयं किं करिष्यति जनो बहुजल्पः । विद्यते न खलु कश्चिदुपायः सर्वलोकपरितोपकरो यः ॥ सिंहमूपकयोमैत्री कस्मिंश्चिद् वने कोऽपि सिंहः आसीत् । स दिवा गुहायाँ शयानो निद्रामभजत्, रात्रौ च स बने भ्रमन् वहून वनेचरान् पशुन् अमारयत् । वनेषु चरन् यदा स उच्चैः अगर्जन, तदा सर्वे पशवः पक्षिणच विरावान् कुर्वन्तः इतस्ततोऽधावन् । वन्याः वारणाः व्याघ्राः वराहाः भल्लुकाः वृकाः गवयः हरिणाः महिपाः जम्बुकाः मर्कटा अपि च तस्माद् भीता आसन् । स पशूनां राजा अमवत् । एकदा नीप्मे प्रचण्डे तपति भास्करे .स सिंहः कस्यचिन् महावृक्षस्य शीतलायां छापायर्या निद्राणोऽभवत् । पृतस्य मले ·बालनीतिकथाः भूपकाणां विलानि आसन् । कश्चिन मृपकः बिलान्निःसृत्य सिंहस्य कोमलेषु केशरेपु लीलयालुण्ठन् । तेन सिंहस्य निद्राभंगोऽभवत् । प्रबुद्धः सिंहः भीपणं गर्जनमकरोत् । मृपकःभयेन पलायितुमैच्छत् । परन्तु साध्यसेन शूनपादः स पदमपि गन्तुनाशक्नोत् । मृगेन्द्रो- ज्यपादेन तमगृहात् । स तं हन्तुमुद्यतोऽभवत् । तदा स मूपकः कम्पमानेन चामेण स्वरेण मृगराज प्रार्थयत्-हे मृगेन्द्र ! भवान जांगलानां जीवानामस्माकं राजा। को न जानाति भवतः पराक्रमान । सर्वे यनचराः पूजयन्ति भवन्तम् । अहमस्मि क्षुद्रो मृपकः कृतापराधश्च । क्षमतां कृपया ममापराधम् , मा वधीः माम् , निधत्तां मयि दयादृष्टिम् । कृपालवो भवन्ति महान्तः उदारचरिताश्च- विकृति नैव गच्छन्ति क्षुद्रदोपेणं साधवः। आवेष्टितं महासः चन्दनं न विपायते ।। अथवा, अहमपि भवतः साहाय्यं जातु कतुं शक्ती भविष्यामि । इह दशानां परिवर्तनात् , 'शकटा नौपु, नायश्च शकटेषु' प्रयान्तीनि जानन्त्येव तत्रभवन्तः । इत्थं च पञ्चाननो मृपकस्य वचनं निशम्य कदायं मम साहाय्यं कर्तुं शक्नो भविष्यनीति मन्दस्मितं विधाय तममुश्चत् । सिंहन मुनो मृपकः, प्रपलाय्य विलमविशन् । मृगपतिथापि पुनः निर्वाघं निद्रामुखमविशत् । बहूनि दिनानि व्यतिकान्तानि विस्मृतिपथमगच्छन् तयोः .

·चतुर्थो मागः १६. मित्रतायाः कारणम् । एकस्मिन् प्रभाते आखैटिनः तं वनोद्देश- मागच्छन् । ते सिंहस्य बन्धनाय जालमतन्वन् । सोऽपि चाजा- नानः तस्मिन् जालेऽपतत् । स तत्र बद्धोऽभवत् । बलवत्तरोऽपि मृगेन्द्रस्तं जालं मेत्तु नापारयन् । क्रुद्धः स प्रोच्चैराक्रोशत् । तदा विलस्थो मृपकस्तस्याक्रोशं श्रुत्वा बहिरागच्छन् । स पाशनिबद्ध मृगराजमपश्यत् । स झटित्येव तमुपेत्य प्रियं वचनमवादी-भोः महाराज ! न भेतव्यं भवता । एषोऽस्मि भावत्को दासो जालमिदं छत्तमुपस्थितः । अहं हि पाशादस्माद् भवन्तं मोक्ष्यामि। इत्युक्त्वा स मृपकः तीक्ष्णतः स्वदन्तैः जालं छत्तु प्रारभत। स्वल्पैरेव चणैः स जालमकृन्तत् । सिंहो बन्धान्मुक्तोऽजायत । स तमभिनन्यावादी-उन्दुरश्रेष्ठ ! त्वं मम दुःखे साहाय्यकरोऽसि । त्वया मम प्राणा रक्षिताः । अद्य प्रभृति त्वं मे कारणमित्रमसि । प्रियतमोऽसि मे त्वम् । अहं तव कृतज्ञोऽस्मि । त्वां दृष्ट्वाऽहमा- नन्दमनुभवामि । ततः स सिंहः पद्यमिदमपाठी- मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः यत्पानं सुखदुःखयोः सह भवेन्मित्रेण तदुर्लभम् । ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलापाकुला: ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकपनाया तु तेपा विपत् ।।

·वालनीतिकथाः मनस्वी मृगनन्दनः . नासीत् पुरा कोशलेषु ब्रह्मदत्तो नाम नृपतिः। स आखेट- व्यसनी अजायत । स मृगयार्थ शुनां श्येनानां व्याधानां मिल्लानां श्वपचानां हयाना स्थानां च महती सेनामकरोत् । नगरवासिनो जना अपि मृगयां प्रस्थितं तमनुगच्छन्ति स्म ।' स नित्यं बहूनां वन्यपशूनां पक्षिां मत्स्यानां च महान्तं संहारमकरोत् । ग्रासीत् तदानीं नातिदूरे वाराणस्या मृगदावं नाम महारण्यम् । यदिदानी सारनाथः इति नाम्ना प्रसिद्ध तीर्थम् । तस्मिन् वने कौचित् सुखिनी मृगदम्पती प्रास्ताम् । तयोः नन्दनो नाम प्रसूतिः। पशुरपि स स्वेां परेषां च नन्दनः दयालुः धीरः बुद्धिमान् चाभवत् । द्रयाचताः स निरपराधिना खगमृगमत्स्याना तेषां नित्यं संहारं वीक्ष्य घृणयाद्रवितचित्तो व्याकुलश्योपायमचिन्तयत् । म पन्यानां पशूनां पनिणां मृगाणां च समामाहूतवान् । तत्र मिलितः सनरपि तेः नृपस्यान्याय्ये स्वे स्ये विचारा उपायाथोपस्थापिताः । अन्ततश्च गत्वा 'अस्माकं मध्यान् नित्यमेकन पशुना खगेन च मांसार्थिनो राज्ञः मृगल्याहेतोः म्वयमेवोपस्थातव्यम् । येन मपामस्माकमेकपदे विनाशो न सम्भवेन्' इति तैः निीतम् ।

·, -4 चतुर्थो मागः २१ ततश्च तैः स प्रस्तायो दतमुखेन नृपाग्रे उपस्थापितः । राजापि तम् 'उचितम्' इति स्वीकृत्य मृगयासंहाराद् व्यरमत् ।। ततः प्रतिदिवसमेकः पशुः विहगश्च नृपस्य मन्दिरं स्वयमुपातिष्ठताम् । तदा अन्ये च वन्याः पशवः पक्षिणश्च सुखेनाजीवन् । बहूनि दिनानि व्यतीतानि | एकदा नन्दनस्य वारः समायातः । स परमया प्रसन्नतया औदार्येण च राजे आत्म- समर्पणमकरोत् । तस्य मनस्वितया नृपः प्रभावितोऽभवत् । स तं हन्तु न शक्नोति स्म । स स्वस्य घनुपि शरसन्धाने कत्तु न प्राभवत् । तदा स नन्दनः-हे राजन् ! कस्मान् मां त्वरितं न हन्ति भवान् ? अनया मम देहसम्पत्या परेपा- मुपकारो मेऽभीष्टः । अन्यथापि नश्वरमिदं मे शरीरं नंदयत्येव । कथमनेनाऽनित्येनान्येषां तृप्ति न संपादयित्वा नित्यं पुण्यं नार्जयामि । कृपया शीघ्रमेव मां हत्वा विधेहि पुण्यस्य भाजनम् । इत्थं च पशोस्तस्य वचनमाकर्ण्य मानुपं हृदयं सदयं सलज्ज- श भूत्वा परिवर्तितमभवत् । तदा स राजावादीव-हे मृगराज ! त्वं गृहं गच्छ। त्वं धर्मात्माऽसि, वं गुणवानसि, नाहं . इन्तु प्रभुः । अभयं ते प्रयच्याम्यहम् । इति राज्ञो यचः समाकये मृगनन्दनः स प्रार्थयत्- है.राजन् ! यथा भवान् मद्यमभयं ददाति, तथैवान्येभ्योऽपि मे बन्धुम्यो न दास्यति किम् ? .

·२२ बालनीतिकथा: राजा-अवश्यमेव दास्यामि । मृगनन्दनः-तर्हि देहि, इति अहं प्रार्थये । ततः स राजा मेरीनादेन सर्वत्र बने खगानां मृगाणा चामयदानस्य घोपणामकारयत् । सर्वे खगा मृगाच राज्ञो- ऽभयदानस्य घोपणां श्रुत्वा प्रसन्नाः सन्तः मृगनन्दनस्य धैर्यप्रशंसामकुर्वन् । ततस्ते सुखेनाऽजीवन् । इत्थं च मनस्विनो धीराः स्वयं जीवन्ति जीवयन्ति चान्यान् । कवयश्चेत्थं नन्दनस्य प्रशंसामकुर्वन- सह परिजनेन विलसति धीरो गहनानि तरति पुनरेकः.। विपमेकेन निपीतं त्रिपुरजिता सह सुरैरमृतम् ॥ , दुर्जनेन समं सख्य' न कुर्याद कौचित श्येनकुक्युटी मित्रे वास्ताम् । ती प्रत्यहं मिलतः स्म, प्रियाणि जल्पतः स्म, दत्तः स्म, श्राददाते स्म, मोजयते स्म च परस्परम् । एकदा श्येनः कुक्कुटमयादीत-हे मित्र ! तप जातिः यतीव अकृतज्ञा, अविनीता चास्ति। फुक्कुटः-यये । कथमेवं कथयसि त्वम् ? फेन प्रकारेण बयमविनीताः प्रकृतज्ञाश्चेति त्वया लविताः। कृपया कथयस्व 1 माम्। श्येनः-मस्तु, कपयामि, थुगु त्वम् । पालका: मानुपाः युप्माकं कृते यवान्, गोधूमान् , एटलानि धान्यानि महुविधानि ·चतुर्थो मागः २३ वीजानि च किरन्ति, श्रोदनं रोटिका मत्स्यानपि च भोक्तु ददति युष्मभ्यम् । ते समय समये जलमपि पाययन्ति युष्मान् , रक्षन्ति च चिल्लश्येनविडालकुक्कुरगोमायुभ्यः । ते निजावासेषु वसति ददति वः, दर्शयन्ति च बहुधा युष्मासु स्नेहम् । यूयं तु कुक्कुटजातीयाः प्रत्युपकारं, स्नेह, मैत्री, स्वामिषु भक्ति वापि नाम्नापि न जातु दर्शयथ । अपि तु वैरमाचरथ, पलायनं वापि च तान् विहाय यथाऽभिलापम् । नीचाः खलु अयम् । उपकारोऽपि नीचानामपकाराय कल्पते । पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विपवर्धनम् ॥ अस्माकं श्येनाना जातिस्तु ऋरेष्वपि पालकेपु जनेषु प्रीति प्रतीति नीतिं च दर्शयति । ते स्वाधीन्येन बने विहरतोऽस्मान् पाशेन बध्नन्ति । ततस्तेऽस्माकं नेत्राणि पद्ध्वा बहुतिथं कालं लक्ष्यन्ति विवर्जयन्ति च नो निद्रासुखम् । शिक्षणसमयेऽपि ते निर्दयं दण्डयन्ति नः । ततस्तेऽस्माकं नेत्रबन्धनं मुञ्चन्ति ददति न भोक्तुं शनैः शनैः स्वल्पां पललमात्राम् । ततस्तु ते लब्ध- परिचयेप्वप्यस्मासु विश्वासमकुर्वाणाः रज्ज्वा पादयोः वद्ध्या काके कपोते तित्तिरे वा मुश्चन्ति नः । चुभुक्षितास्तु वयं यावत् साखेट धृत्वा भोक्तु प्रवामहे, तापदेव स्वामी समागत्यास्माकं भोज्यम् अपाहरति । पालकानामस्माकमेप व्यवहारः चिरं प्रवर्तते । ततश्च सम्यर शिवितानामस्माकं पादम्यः स्वामी रज्ज दिननि, उड्डापयति चास्मान गगनेऽन्यासेटम्, स्वयं भूमी पावत्यधवारः । तदापि मुदरमाकाशे उत्पतन्तोऽपि झटित्यैव

·पालनीतिकयाः
स्वामिनं प्रति निवर्तामहे स्वामिभक्का वयम् । अनेन व्यवहारेण
कीदृशाः स्वामिभक्ताः स्मः श्येना वयमिति सर्वथा ज्ञात
योग्योऽसि त्वम् ।
कुक्कुटस्तु श्येनस्येदं वचः श्रुत्वा साट्टहासं जहास । श्येनस्तु
भोः ! किं मयात्र किमप्यसत्यमनुचितं वापि कथितम् , येन
प्रोच्चैः अट्टहासं करोपि त्वम् ?
ताम्रचूडस्तु-अस्मिन् विपये त्वं न किमपि जानासि, इति
इसामि, इत्यवदत् ।
कस्तेऽभिप्रायः १ इति श्येनः प्रत्यपृच्छन् ।
कृकवाकु:-श्रूयतां भोः। यदा तु युप्माकं पालकः नियं
युष्मास्वेकतमं गृहीत्वा स्थाल्या तेलेन पक्त्वा शाकमिव भक्षयेद
तदा किं कुयुः युप्माकं सम्याः सजातीयाः ? किं ते नापसरेयुः
प्राणरक्षायै विहाय कुस्वामिनम् ?
स्पेनः-अवश्यमपसरेयुः, विहाय नादृशं किंप्रभुम् ।
कृतघ्नास्ते दुर्जनाः, ये पालितानपि स्वयं घ्नन्ति । परिदःच्या
एव सलाः खलु युप्माभिः गुदाद । इदमत्र युज्यते वक्तम्-
दुर्जनेन समं सख्यं प्रीति चैव न कारयेत् ।
उप्णो दहति चागारः शीतः कृष्णायते करम् ।।
.

·चतुर्थो मागः न तु पुष्टविपुष्टयोः पुरा प्रशस्तपादो नाम नृपः पाञ्चालदेशं शास्ति स्म। द्रुपदः तस्य कनिष्ठः पुत्र आसीत् । स बुद्धिमान स्वस्थः विनीत- धामवत् । पिता तं प्रसिद्ध भ्यः गुरुभ्यः शास्त्राणि पाठ- पति स्म । तदानीं मुनेः भारद्वाजस्य धनुर्वेदाचार्येषु महती प्रसिद्धिरभवत् । नृपालः पुत्रमादाय मुनेराश्रमपदं समुपाग- च्छन् । स मुनि प्रणिपत्य राजपुत्रस्याध्यापनाय प्रार्थयत् । मुनि- रपि प्रीतः नृपतेः प्रार्थनां पूजयन् राजकुमारस्य शिक्षामारं बोङमभ्युपागच्छत् । मुनेः भारद्वाजस्य द्रोणो नाम आत्मजः आसीत् । आश्रमे सह वसत्तोः खादतोः पिवतोः पठतोश्च द्रोणद्रुपदयोः सुगाढा मैत्री अभवत् । मुनेः तयोः समाना प्रीतिरासीत् । दौ अपि ती शास्त्रेषु अस्त्रविद्यासु च निपुणी अजायताम् । द्रुपदः स्वगृहमगच्छत् । स पितुः स्थाने राजाऽभवत् । द्रोणोऽपि स्वपितु: पाश्रमे कुलपतिरासीत् । ततः कृतपरिग्रहो द्रोणाचार्यः श्राश्रमे वसन् बहुतियं कालं निनाय । अनन्तरं च दशानां परिवर्तनात् धनस्य क्षये कलनात् संजातपराभवः सोऽर्थकृच्छाणि अनुभवन्- व्याधितस्यार्थहीनस्य देशान्तरगतस्य च । नरस्य शोकदग्धस्य मित्रदर्शनमीपघम् ।।

·बालनीतिकथाः
इत्यचिन्तयत् । स राजानं पूर्वमित्रं द्र पदं द्रुष्टुं पाञ्चालराजधानी-
मुपागच्छन् , अपरयच मित्रं युवराज द्रुपदम् । परन्तु द्रुपदस्तु न
पूर्वतनः छात्रः द्रुपद आसीत् , स तु राज्यलाभेन संजातगर्यो
धनान्धो विलक्षण एवाभवत् । तस्य तु-
भक्ते द्वपो जडे प्रीतिररुचिगुरुलंघनम् ।
मुखे च कटुता नित्यं धनिनां वरिणामिव ।।
अजायत । स तु दरिद्रस्य द्रोणाचार्यस्य परिचयमपि न मन्यते
स्म। साहाय्यकरणस्य तु कथैव कासीत् । स आचार्यस्य
गौरवमवगणयन् नकारस्य प्रकारान् प्रयुक्ते स्म । अनेन
द्रुपदस्य राज्ञः व्यवहारेण द्रोणाचार्यः तेन सह वैरमन्वयघ्नात् ।
ततो द्रोणाचार्यः इन्द्रप्रस्थमयासीत् । भीष्मपितामहस्त
पाएडवाना कीरवाणां च शस्त्रविद्यागुरुमकरोत् । यदा च
पाण्डवाः शस्त्रविद्याः समाप्य गुरुदक्षिणां दातु गुरुम्-'का
दविणा भवते देया' इति प्रार्थयामासुः, तदा सः 'ममारमा-
निनं द्रुपदं बद्ध्वा श्रानीयताम्' इत्यादिशन् । पाएडया गुरो-
रानया द्रुपदं बद्ध्वा तस्याये उपस्थापयाचक्रुः । तथापि पमा
दयालुः द्रोणाचार्यः तस्यार्थराज्यमपहत्य जीवन्तमेवामुश्चत् ।
इत्यं च पगजितम्य द्रुपदस्याबमानना हृदयमस्पृशत् ।
स द्रोगस्य प्रतिहिमाय उपायान अकरोत् । नतः म: .
परामवकरी में पुत्री भूया' इति कामनया पुष्टि नाम या
मरुगेन । देवप्रमादाद् यज्ञाग्नेः कुमारो शृष्टद्युम्नः कुमारी
द्रीपदी अजायेताम् ।
।
शत्रुः

·पतुर्थो मागः ; - ततो गच्छति काले कुमारी द्रौपदी युवतिः बभूव । राजा चा पाएडवेभ्यो ददौ । कुमारो धृष्टद्य म्नोऽपि सर्वासु विद्यासु कलासु च लब्धनैपुण्यः यौवनं प्राप। स सर्वानपि पितुः शत्रून विजित्य पाञ्चालराजस्य परां प्रतिष्ठां स्थापयाञ्चकार । ततः प्रवृत्ते महाभारतीये युद्ध धृष्टद्युम्नः सशाख्य द्रोणाचार्यस्य वधमकरोत् । तदत्रानेन कथायोगेन पुष्टविपुष्टयोः मैत्री न कल्याणाय भवतीति प्रोक्तम् । ययोरेव समं विचं ययोरेव समं कुलम् । तयोः मैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ।। कुशलः काकः He- कश्चित् काकः श्रासीत् । स पिपासुः अभवत् । जलार्थी स इतस्ततः अभ्राम्यत् । स कुत्रापि जलं न लमते स्म । पिपासया शामकण्ठः स एकम् उद्यानम् अविशत् । तत्र स जलेन पूर्ण कुम्भम् अपश्यत् । स तस्य उपरि उपाविशत् । स पानीयं पातुम् ऐच्छन् । परन्तु घटे स्वल्पं बलम् अभवत् । स घटस्य तले स्थितम् उदकम् लब्धु न शक्नोत् । स निराशः अभवत् । तथापि स धैर्य नामुञ्चत् । स प्रयत्नम् अकरोत् । स घटं परिवर्तित प्रयतते स्म । घटः गुरुः आसीत् । स महान् श्रासीत् । काकः

·२८
.
बालनीतिकथाः
तस्य परिवर्तने न प्राभवत् । स एका युक्तिम् अचिन्तयत् । स
तस्मिन् घटे लघूनि प्रस्तरखण्डानि प्राक्षिपत् । प्रस्तराणां क्षेपेण'
जलं घटस्य कण्ठदेशे समागच्छत् । ततः स काकः जलमपिवत् ।
स स्वथोऽभवत् । अहो ! रक्षिताः प्राणा इति स अकथयत् ।
इत्थं च चतुरः स काकः स्वस्य कौशलेन यात्मनः प्राणान्
अरक्षत् । छात्राः! युप्माभिरपि सदैव प्रयत्नपरैः कौशलेन धैर्य
धरणीयम्, बुद्धया प्रवर्तितव्यम् , शक्त्या सोढव्यम् , पराक्रमेण च
परिक्रमणीयम् । इत्थं निस्संशयं सफलमनोरथाः भविष्यथ यूयम् ।
उद्यमपराणामेव देवं साहाय्यं करोति । यथोच्यते-
उद्यमः साहसं धैर्य धुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।
पडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।।
.
शालेयसुभापितानि
इस पुस्तक में ५०० चुने हुए मुमापित श्लोक हैं। यह संग्रह
माध्यमिकशालेय छात्रों के लिए प्रकाशित किया गया है।
मृन्य ६२ नए पैसे।
प्राप्तिस्थानम्-
पालसंस्कतकार्यालय

·चतुर्थो मागः भेदः कार्यविनाशाय . पुरा धारायां कश्चिद् विद्वान ब्राह्मण श्रासीत् । स कदाचिद् घारेश्वरस्य सां गतः, 'कविरस्मि, नृपालं द्रष्टु' कामये' इति द्वारपालं न्यवेदयत् । द्वारपालोऽन्तः प्रविश्य द्विजस्यागमनं राजानममूचयत् । अनुमतप्रवेशः सोऽपि माशिपो ध्याहृत्य थासने उपाविशत् । राजा ते पूजयित्वा-'गगर्न भ्रमरायते' इतीमा समस्यां पूरयितु प्रार्थयत् । सोऽपि च क्षणं चिन्तयित्वा- स्वस्ति श्रीभोजराजाय जगवाय भूभुजे । यद्यशःपुण्डरीकान्तर्गगर्न भ्रमरायते ।। इत्यपाठीत् । राजा तु परमः प्रीतः तस्मै रूप्यकाणां सहस्र- मेकं सवत्सं धेनुयुगलं चायच्छन् । ततः स विप्रः रूप्यकाणां पोट्टली धेनू च ते गृहीत्वा स्वगृहं प्रातिष्ठन् । मार्गे कविद चौरः तस्य धनपोहली घेन् चापश्यन् । स विप्रस्य धनं थेन च चोरयितु मतिमकरोत् । स तं विप्रमन्यसरत् । ततो नातिदूरं प्रयातान् तान् कश्चिद् पुभुतितो राचसो न्यभा- लयत्, ऐच्छर तं युवानं पीनं नालणं सादितुम् । सोऽपि तानन्यगच्छन् । गोलिवेलायां बामणः स्वगृहमविशत् । मन्दान्धारे प्रदोपसमये चौरः गक्षसथापि सिमस्य गृहमत्रि- शवाम् । गौरः गोष्ठस्य कोरोऽतिष्ठत् , रावसोऽपि पुनस्तमेव कोणमुपागच्छन् । मानगो पनं प्रेटिकापा न्पदपार । धेन ·+ घालनीतिकथाः घदुग्ध्या पायसं कर्तु भार्यामवादीत् । ततस्तौ दम्पती भोजनं कृत्वा भोजराजस्य औदार्यविषयिकी बहुविधां चर्चामकुर्वाताम् अगच्छता च दशवादनसमये शयनागारम् । प्रसुप्तयोः तयोचौर:-'कस्त्वम्' इति रावसमपृच्छन् । सोऽपि च 'राक्षसोऽहं ब्राह्मणं सादितुमा- गतोऽस्मि' इत्यगदत् । चौरोऽपि च स्वपरिचयम् , आगमन- प्रयोजनं च राक्षसं तमकथयत् । स तं राक्षसमवादी- भोः रानस ! पश्य, अहमत्र प्रथममागतोऽस्मि, तदहं स्वकार्य त्वत्तः प्राक् साधयितुमर्हामि । यावदहं विप्रस्य धनं धेनू च हरामि तावचमत्रैव कोणे तृष्णी तिष्ठ । त्वया प्राग् गृहीतोऽयं ब्राह्मण प्रबुद्धो मम कार्येऽवश्यं करिष्यति विघ्नम् , अतो मौनाय करु प्रसादम् । इदं चौरस्य वचः श्रुत्वा क्रुद्धो राक्षस आह- मै हराम्यहं पूर्व विप्रं नोचेद् पृथा मम । भवेद् गोखुरशब्देन प्रबुद्धोऽस्मिन् परिथमः ।। इत्यवादीन् । एवं च तयोः कार्यसिद्धौ मतभेदः समजायत । ततः फल- हायमानी तो मिथः प्राहरताम् । तं च प्रहारशब्दं निशम्य वाम- णोऽयुध्यत । स कृपाणं गृहीत्वा तं राक्षसं चौरं चापि हन्तुमन्व- धावत् । भीतौ च ती द्वावपि प्रपलाय्य प्राणान अरक्षताम् । इत्यं च मियो मतमेदान् जनानां कार्याणि न सिद्धयन्ति । इदमत्रोच्यते- नूनं परस्परं भेदो विवादः कलहोऽपि या। फार्यसिद्ध विनाशायाभदायामुकताय च ।।

·चतुर्थो मागः पापस्य हेतुलोभः आसीत् कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः । स श्रमेण कृषि करोति स्म । तथाऽपि सदैव तस्य कालो निष्फलोऽगच्छत् । अथैकस्मिन् दिवसे स परिश्रमणात धर्मेण प्रतप्तश्च स्वक्षेत्रमध्ये क्षणं वृक्षच्छायायामस्वपत् । सुप्तोत्थितः स वृक्षस्य मूले बल्मीकोपरि प्रसारितफर्य भीपणं जङ्ग दृष्ट्वाऽचिन्तयत्- 'नूनमेपा क्षेत्रदेवता मया कदा- चिदपि न पूजिता, तेनेदं मे कृषिकर्म विफलं भवति । तदहमस्याः पूजामद्य करिष्यामि ।' इत्यवधार्य स गृहं गत्वा क्षीरमानयत् । ततस्तद् एकस्मिन् शरावे नितिप्य चल्मीक- स्यान्तिकं गत्वाऽवादी- 'भोः । क्षेत्रपाल । मयतावन्तं कालं न ज्ञातम् , यवमत्र नियससि, तेन तब पूजा न कृता, वक्षमस्व साम्प्रतम् ।' एवमुक्त्वा स दुग्धं निवेद्य पुष्पाणि पवल्मीकमुखे विकीर्य गृहाभिमुखं प्रायात् । अन्यस्मिन् प्रभाते यावद् श्रागत्य पश्यति, तावद् दीनारमेकं शरावे दृष्टवान् । एवं च स प्रतिदिनमेकाकी समागत्य सर्पाय तस्मै तीरं ददाति, गृहाति चैकैकं दीनारम् । अधकस्मिन् दिवसे चन्मीक वीरानयनाय पुत्रं नियुज्य स बामणो ग्रामान्तरमगच्छत् । पुरोऽपि क्षीरं तत्र नीत्वा संस्थाप्प च, पुनः गृहं प्रत्यागच्छत् । यन्यस्मिन् दिने स तत्र गत्या दीनारमेकं रप्ट्या गृहीत्वा चाचिन्तयत्- 'नूनं सीवर्थ- ·बालनीतिकथाः दीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः, तदेनं भुजङ्ग हत्वा सर्वमेकवारं किं न ग्रहीम्यामि' इति तस्य हृदि लोमः उदभवत् । लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते कृपाम् । हपाततॊ दुःखमाप्नोति परत्रेह च मानवः ।। ततोऽन्येधु : लुब्धेन तेन ब्राह्मणकुमारेण दुग्धदानसमये स सर्पः लगुडेन शिरसि ताडितः। स च दैववशाद् अमुक- जीवितो रोपात्तं ब्राह्मणकुमारं तीनविपैः दशनैः . तथाऽदशत् यथा स सद्यः पञ्चत्वमगच्छत् । थथ पुनरपि स ब्राह्मणः प्रत्यूपे क्षीरं गृहीत्वा वल्मीकमुपेत्य तारस्वरेण सर्पमस्तीत् । तदा सपा वल्मीकान्तलीन एव ब्राह्मण प्रत्युवाच हे ब्राह्मण ! त्वं लोभाविष्टः पुत्रशोकमपि विहाय अनागतः । लुब्धो जनः कस्यापि मित्रं न भवतीति मन्ये- लोभः सदा विचिन्त्यो लुब्धेभ्यः सर्वतो भयं दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो लोभविमूढस्य नास्त्येव । तदितःपरं तब मम च प्रीतिः नोचिता। सुवर्णदीनारलुब्धेन तव पुत्रणाहं ताडितः, मया च स दष्टः। कयं मया तस्य लगुड- प्रहारो विस्मर्त्तव्यः १ सयापि च कथं पुत्रशोकदुःख विस्मर्तव्यम् । इत्युक्त्वा स बहुमूल्य हीरकमणिमेकं तस्मै ब्राह्मणाय दत्वा-'पुन- स्त्वया नात्रागन्तव्म्' इत्युपदिश्य च विवरमविशत्। बामणोऽपि मणि गृहीत्या पुत्रवृद्धि निन्दन स्वगृहमगच्छद् थपठच श्लोकमिमम्- लोमः प्रतिष्ठा पापस्य प्रसतिलॉम एव च । हँ पक्रोधादिजनको लोमः पापस्य कारणम् ।। --

·गत १४ वर्षों से प्रकाशित अपने क्षेत्र का अद्वितीय
संस्कृतमासिकपन
संस्कृत को सरल, सुलभ, सर्वग्राह्य बनाने के लिए
बालसंस्कृतम्
-आपके मारतीयत्व का पुष्ट प्रमाण होगा।
प्रारम्भिक संस्कृत छात्रों की कठिनाइयों को दूर करेगा।
-- आपको हठात् संस्कृतानुरागी बनाएगा।
- ममी मारतीय भाषाओं को जोड़ने वाली कड़ी होगा।
-~भारतीय संस्कृति और सभ्यता को मामने रखेगा।
-~
-आपके व्यवहार झान की वृद्धि में सहायक
होगा।
-आपको संस्कृत की मरलता और मढ़ता
का परिचय देगा।
याज ही ग्राहक बनिए ! वार्षिकशुन्क पांच रुपए !
प्रान्ति स्थानम्-
चालसम्फतं कार्यालयः
प्रागरा रोड, पाटकोपर, यम्।
दिम्ली शाया-
कोटला गे. नां हिन्ली-

·अस्माकं प्रकाशनानि ०.७५ १.२५ एकस्य प्रते: मूल्यम् जन.पे. संस्कृतव्याहारः भागा:१-५ सप्त विमातयः ०.७५ पन्ध सन्धयः संस्कृतप्रवेशिका भागाः१-३ ०.७५ मालनीतिकथाः मागा:१- ०.६३ संस्कृतसोपानम. भागाः १-३ प्रहेलिकाशतकम समासाः ०.५० संमापा मागाः१-५ संमाषा English मागा: १-५ लौकिकन्यायरत्नमञ्जूपा संस्कृतप्रबन्धचन्द्रिका सुन्दर संस्कृतम् मागा.१-३ ०.७५ भारतीयाः महापुरुषाः १.२५ कुमारसंमवम (संक्षिप्तगद्यम्) ०.७५ रघुवंशम् (संक्षिप्तगद्यम् ) ०.७५ कररमरणम् लघुनिबन्धावली १.०० संस्कृतवर्णमाला १.०० कृदन्ताः ०.५० शालेयमुमापितानि ०.६. प्राप्ति स्थानम- बालसंस्कृतकार्यालयः श्रीगरा रोड, घाटकोपर, बम्बई-७७ दिल्ली शाखा- २०, कोटला रोड, नई दिल्ली-१ ,