·कावकारपलता।
श्रीमता देवेश्वरेण · विरचिता,
तेनैव कृतया टौकया च सहिता,
३.
স্ত্রীলিমা
सम्पादिता।
A

·9.V.O. Collega
IRUPAIL
Acc. No 12,30
Datenb.co.

·कविकल्पलता। ॐ नमो गणेशाय? । वारिभिरुक्षिताः फणिफौरुत्पन्नवास्तच्छिखा : कोरकिताः सुधांशुकलया समोरै कपुष्यश्रियः । नन्दाम ताक्षिहुतभुग्धूमैमिलहोहदा ल्पं कर. फलं ददतु बोऽभौष्टं जटा धूर्जटेः ॥१॥ नवेन्द्रमहामात्यश्रीमहाग्मटनन्दनः । श्वरः प्रतनुते कविकल्पलतामिमाम् ॥ २ ॥ नमाभावितात्मानः कवित्वं के न कुर्वते । यत्र कविताधानकुशला विरलाः पुनः ॥ ३ ॥ न्यैर्वत्म न धुणं तच मञ्चरतो मम । पटे प्रसवलतः सन्तः मन्ववलम्बनम् ॥ ४ ॥ Phampmom ·निबद्देयं मया धौरात्वरितश्लोकसिद्धये ॥ ५ ॥ सुटत्तरम्यस्तवका सदालिपरिशौलिता। कविकल्पलता सेयममला परिशोल्यताम् ॥ ६ ॥ शब्दश्लेषकथार्थाख्याश्चत्वारस्तवका इह । ते चतुः पञ्चषट्सप्तकुसुमैरन्विताः क्रमात् ॥ ७॥ तवाद्यस्तवके च्छन्दोऽभ्यासः सामान्यशब्दकः । वर्ण स्थितिरनुप्रासः कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ ८॥ (५) कविशिक्षाशतेत्यादि। भो धौराः, हा इयं का कल्पलता मया निबद्धवा, किमर्थ ? त्वरितं शौचं लोकानां मिः सभ्यत्तये, किं कृत्वा कविशिक्षाशतं वीक्ष्य, कवयः शिक्ष्यन्तेऽ इति कविशिक्षा कवित्वोपायग्रन्थस्तेषां पातम् असंख्यात कवीन्द्रान् कविश्रेष्ठान् उपजीव्य अनुशौल्य च तेभ्यः कवित्वोपायप्रसरमिति यावत् । (६) सुवृत्तेत्यादि । शोभनं यदृत्तं पद्यं तेन रम्यः स्तः a .

·कविकल्पलता।
छन्दोऽभ्यामप्रसनेच नेचभूते विपश्चिताम् ।
कथ्यन्ते केऽपि शब्दा यैश्छन्दो मन्दोऽपि विन्दति ॥६
श्रीलक्ष्मीः कमला पद्मालया च हरिवल्लभा ।
दुग्धाब्धिनन्दिनी शौरसागरापत्यमित्यपि ॥ १० ॥
शौरपाथोधितनयेत्येवमेकाक्षरादिकम् ।
आदौ साध्यं पदं स्थाप्यं शेषं कुर्यादिशेषण: ॥ ११
विशेष्योऽर्थोवर्णकाराधाराधेयक्रियागुणैः ।
सादृश्यपरिवाराद्यैः क्रियते सविशेषणैः ॥ १२ ॥
यथार सुधांशुर्धवलोऽतिवृत्तः
क्रान्तान्तरोशो हरिणं दधानः ।
महत्तमो घन् जनतापहारी
मृगेन्द्र वद्राजति ऋक्षमध्ये ॥ १३ ॥

·कविकल्पलता। ४ बन्धुश्चौरः सुहृद् वादौ कल्पः प्रख्यः प्रभः समः । देशीयदेश्यरिघाभसोदाद्या इवार्थकाः ॥ १४ ॥ धवल: शुक्नोऽतिवृत्तोऽत्यन्तवर्तुनाकारोऽतिक्रान्तचरित्रश्च क्रान्ता न्तरीक्षा प्राप्ताकाशो हरिणं मृगं दधानः पक्षे उत्त्याक्रान्ता तरौक्षः मन हरिणं विभदित्यर्थः । महत्तमो नन महान्धकार नाशयन पक्षे महत्तमोऽतिमहान्, हिमात्मक इत्यर्थः जनतापहारी जनानां तापं तपादिजन्यक्के शमपह, शौलमम्येति पक्षे जनताया जनममूहस्य अपहारौ अपहन क्षमः । क्रमेणा धवलादिविशेषणपदैर्वर्णाद्याकारादौनामुदाहरनाम् ॥ (१४) मादृश्यग्रस्तावे तदभिधायकान् । शम् अभिधत्ते बन्धुरित्यादि बन्धुपर्यायास्तेन बान्धवदायादाढय: । चौर इति चौरपर्सायास्तेन तस्करमोषकारापहारकादयः। सहदिति सक्ष- त्यया॑याम्तेन मित्रमख्यादयः । वादीति वादिपर्यायास्तेन वावदूक- वदावद-वाचाट-वक्त-प्रतिवनप्रभृतयोऽप्यूह्याः । कल्य इति कन्य- द ·नाविनाएपपता। यथेन्दुबन्धुर्मुक्ताश्रीचोरो हाश्रियः सुहृत् ! कुन्दवादी हमकल्पः क्षौर प्रख्यो हिमप्रभः ॥ १५ ॥ गङ्गासमोजदेशीयः शषदेश्यः सुधारिपुः । विसामस्ते जसोराशिः कैलासोदरसोदरः ॥ १६ ॥ कथानगरमार्थनित्यकृत्यादिवर्णनैः । लाकानां दृष्टचष्टाभिश्छन्दोऽभ्यासक्रमो यथा ॥ १७ ॥ आसौद दशरथा राजा चत्वारस्तस्य सूनवः । गमलक्ष्मणशभरता' इति विश्रुताः ॥ १८ ॥ ध्वस्तध्वालसरं लवेश्यविम्मेरश्मिभिः । राजधानौ दिनस्येव तत्परं द्योतते सदा ॥ १६ ॥ प्रतीयते कढ़ः प्रयोजनादासो लक्षणा शकिरर्पिता । एतानेवोदा- हरति यथेति विसाभः विसं मृणालं तत्मदृशम् अन्यत् स्पष्टम् । (१६) राजधानी तत्पुरमिति तत्प्रसिद्धं पुरं नगरं तस्य

·काववाल्पलता।
प्रत्यर्थिपृथ्वौहृदयाधिनाथ
ध्यान्तौधविधमनवामरेशः ।
+ীনিৰলীৰলৰাশিৰা
विश्वम्भराया दयितो विभाति ॥ २६ ॥
दुईगरिधर गौधरोहत
ध्वान्तमण्डलविखण्डनांशुमान ।
नौतिवानीवनन्तनाम्बुदो
मेदिनीपरिढ़ो विराजले ॥ २७ ॥
यतिमङ्गो नामधातुभागभेदे भवेद् यथा ।
पुनातु नरकास्थिभूषितकर सम्बजः ॥ २८ ॥
दिविपन्दवन्द्यं वन्दे गोविन्दपदद्दयम् ।
स्वरमन्धौतु न श्रीशोऽस्तु भूत्यै भवतो यथा ॥ २६ ॥
न स्वादिभक्तिभेदे भात्येष राजेति कचित् ।
कचित्त स्याद यथा देवाय नमश्चन्द्रमौलये ॥३०॥

·॥
स्थालो भान्यन्नपूर्णेयमाभिः' शोभते घटः ।
पटः संलक्ष्यते सूक्ष्मः साक्षालक्ष्मीरियं बधूः ॥ २० ॥
प्रातः कृतश्रमः स्नातोऽचितदेवो हतानलः ।
भुक्तानः श्रुतसच्छाचः सायं शय्यागृहं ययौ ॥ २१ ॥
पुष्याणि पाणि देशेऽसो कृत्वा क्रीडति कामुकः ।
ताम्बुलिकोऽत्र ताम्बुलमस्य पश्यार्पयत्यमौ ॥ २२ ॥
तदर्थान्यपदैः स्वान्यश्लोकस्य परिवर्तनात् ।
तचैव च्छन्दस्यभ्यस्येदथछन्दोऽन्तरे यथा ॥ २३ ॥
प्रत्यर्थिपृथिवीपालतमोजालदिवाकरः।
नौतिव्रततिपर्जन्यो राजते जगतीपतिः ॥ २४ ॥
সলীলানীহ্মালম্যানবিননামা।
नयवल्लौवनाम्भोदः शोभते भूमिवल्लभः ॥ २५ ॥

·चादयो न प्रयोक्तव्या विच्छेदात् परतो यथा । नमः शिवाय कृष्णाय च दानवविनाशिने ॥ ३१ ॥ एकस्वरोपसर्गेण विच्छेदः श्रुतिसौख्यकृत् । यथा पिनाकपाणिं प्रणमामि स्मरशासनम् ॥ ३० ॥ एवं यथा यथोडेगः सुधियां नोपजायते । तथा तथा मधुरता निमित्तं यतिरिष्यते ॥ ३३ ॥ अबुद्धार्था' पि मधुरा मनोहरति भारतौ । तमोनिचयसङ्काशा अञ्जला देवकोकिला ॥ ३४ ॥ (३२) एकखरोपमर्गणेति एकस्वरो यस्य एवम्भूता य उपम प्रादिस्तेन । इति प्रथमस्तवके कन्दोऽभ्यामो नाम प्रथमं कुसुमम् ॥

·सामान्य शब्दाः कथ्यन्ते क्रमादेकाक्षमादयः । एकाक्षरम् । श्री भो हे हि नु नि प्रत्वं । वि प्राग् आ मत् सु मं तथा ॥ १ ॥ श्रौता भो केशव हे हरे द्रा निष्यौड़ितारे सुतिं प्रयच्छ । निकाममासेव्य विभासिनु त्वं सहयोगिनां चेतसि सङ्गतो हि ॥ २ ॥ यक्षरम् । स्फुटं स्पजत् स्फुरत् स्कारं सारं तारं वरं परम् । प्राग्रंग प्राज्यं प्रियं ज्येष्ठं प्रेष्ठं श्रेष्ठं मुहर्वहु ॥ ३ ॥ कौयं काम्यं कनं कान्तं मञ्च मक्षु महन्मिलत् । गाढं वाद हद प्रौढं बलत् बलाललनुलत् ॥ ४ ॥ स्वैरं सम्यक् सदा शश्वत् सत्यं नित्यं ध्रुवं द्रुतम् ।

·कविकल्पलता
यक्षरम् ।
झटिति प्रकटं सपदि प्रसभं
निविडं रूचिरं सुभगं प्रचुरम् ।
विकमहिहम हिचविलसद
विमलं सकलं बहुलं प्रवलम् ॥ ७ ॥
सर्वदा सर्वथा सर्वतः शौघ्रतः
सत्वरं सन्ततं निश्चितं वेगतः ।
उच्चकैरजमा नित्यशः सुन्दर
पेशलं मजुलं प्रोल्लम विस्फुरत् ॥ ८॥
प्रोदाम विभ्राज दुत्तुङ्ग विस्फुर्ज
दुत्तान शोभाव्य विस्फार विक्रौड़त् ।
सच्छाय सच्छोभ निःशङ्क निःशेष
मित्यं बुधैस्यक्षरं वै प्रयोज्यम् ॥ ६ ॥

·कविकल्पलता स्थादेव जवादेव सर्वकालं सुनिश्चितम् । स्फारशोभं प्रभायुक्तं स्फुरच्छायं श्रियायुतम् ॥ ११॥ वराभोगं वहुश्रीकं लसत्कान्ति स्फुरदयशः । धनच्छायं झटित्येव शोभायुक्तं विकस्वरम् ॥ १२ ॥ पञ्चाक्षरम् । प्रवरश्रीकं रूचिरच्छायं स्फुटलक्ष्मौकं वहलश्रीमत् । कलयायुक्तं विकसद्रोचिः प्रचुरज्योतितिरोचिष्ण॥१३॥ विलसच्छवि प्रसरत्प्रभ प्रसरद्रमं सुषमामयम् । बहवैभवं रूचिभासुरं कलयान्वितं मलवजितम् ॥१४॥ स्फुरितोदयं चितं श्रिया विकटोच्छ्रयं प्रमदालयम् । घनविभ्रमं भुवनाद्भुतं वरदौधिति अतिसुन्दरम् ॥१५॥ षडक्षरम् । अद्भुतवैभवमक्षिमहोत्सव

·कान्तिनिकेतनामद्दतमाकांत
चारुतरच्छवि सुन्दरदौधिति ॥ १६ ॥
मनोहरच्छायमुञ्चितद्युति
स्फुरत्यभाचारु घनश्रिया युतम् ।
समुल्लसत्कान्ति विभाविभासितं
निवेश्यमित्यन्तु घड़क्षरं पदम् ॥ १७ ॥
अष्टाक्षरम् ।
समुल्लसितशोभाट्यो रोचिन्चियगेचितः ।
चारुचञ्चत्कलाशालो कान्तकान्तिनिकेतनम् ॥ १८ ॥
वल्गुवलइपुर्लक्ष्मौ महामहिममन्दरम् ।
आभासम्भारमंशोभो दौप्तिमण्डलमण्डितः ॥ १६ ॥
प्रभामाग्भारसारौरुद्यड्द्यतरद्युतिः ।
मनोरमतमच्छायो विभावैभवशोभितः ॥२०॥

·সাবস্খলন। {
षोड़शाक्षरम् ।
चमत्कारकरस्फारप्रभाप्राग्भारमासुरः ।
मनोरमतमकौड़त्कान्तिमण्डलमण्डितः ॥२१॥
मनोहरतर स्फूर्जदूजवल्लकलोज्वलः ।
अत्यड्तवपुलमोक्षोभितक्षितिमण्डलः ॥ २२ ॥
ননীস্থাৰিমৰাযাযানি।
प्रौतिस्फीतिकरप्रेङ्गत्प्रभामंहतिमंहतः ॥ २३ ॥
विस्फरश्मिविस्मेर विग्सयाविष्टपिष्ट पारे ।
नयनानन्दनोदामरामणीयकमन्दिरम् ॥ २४ ॥
अवनीतलवत्तिदृशाम्
अमृतांशुः सम्मदैककुलगेहम् ।
चित्ताकर्षमहौषधिर
अधिवासः कान्तिकेतक्याः ॥ २५ ॥

·परिस्फर कान्तिभरप्रचारकः स्वपौड़नेनापि परोपकारकः । समौपभाजां हदयैकहारका स्वभावसौन्दर्य विशेषभूषकः ॥ २६ ॥ जगतप्रमोदोदयदानसज्जनः शुभौघलक्ष्यग्रवलप्रशंसनः। नियन्त्रितानेकमनस्तुरङ्गमः स्थिरीकृतालोककह दिहङ्गमः ॥ २७ ॥ प्रमोदपाचौकृतसर्वभूतलः प्रतिक्षणाक्षीणगुणो मिशीतलः । समुल्लसद्दीधितिपुञ्जमझुलः समस्तचित्तोत्सवकृत्स्वभावतः ॥ २८॥ लोकत्रयेऽपि पादान्ताक्षरलोपेन छन्दोऽन्तरं जेयम् । I HTTA

·अव्याजमाधुर्यसुधानिधानम्
मनोविहङ्गानयनैकपाशः ॥ २६ ॥
निरवद्यसमुद्यद्ज्वल-
स्वगुणश्रेणिमनोहराकृतिः।
चिजगज्जनचित्तचिच-
नयनानन्दसिताभ्रवर्तिका ॥ ३० ॥
अवनौतलवतिलोचना-
मृतवतिः प्रमदैकमन्दिरम् ।
घनविस्मयचित्रशालिका
हृदयाम्भोरुहभानुमण्डलः ॥ ३१ ॥
हृद्यतरद्युतिवारिपयोधि-
लॊकविलोचन'शौतमयूखः।
चारुतमापधनौनिवेशो
भूवलयस्थितविस्मयहेतुः ॥ ३२ ॥

·मुख्यास्थानी सम्पदा मम्मदाना লীলাঙ্গালা কমানিনা সামিনাল: पुंमां नेत्रक्षेचपीयूषष्टि- विश्वोदामाश्चर्यहर्यक्षशैलः ॥ ३३ ॥ उद्यदुज्ज्वलगुणोधमेट्रो रामणीयकविलासमन्दिरम् । सुन्दगवयवसनिवेशन कान्तकान्तिभरमासुगतिः ॥ ३४ ॥ गुणमणिप्रकरकम होदधिः मकललोकविलोचनचन्द्रमाः। लकान्तिनिकेतनम् सहृदयौघचमत्कृतिकारणम् ॥ १५ ॥ लसदङ्गचिपचयेन युतो विलसदुज्ज्वल ·प्रभापूरदूरावधूतान्धकारः। मनोमौनहर्षप्रहकवर्ष दृगम्भोरुहानन्दसन्दोहहेतुः ॥ ३० ॥ अखिलजगदवेक्ष्यमाणलक्ष्मीः स्वगुणविराजिभिरङ्गकैः प्रशस्यः । অনিনিৰলৰকাৰ- विजित्वरकोर्तिकौमुदीनाम् ॥ ३८ ॥ निःशेषलोकपरितोषकरस्वरूपः शोभान्वितावयवसुन्दरसन्निवेशः । दूरं निरस्तखलदुवचनावकाश व्याजृम्भमाणगुणसंग्रहणप्रवौणः ॥ ३९ ॥ प्रव्यक्ततत्तदखिलावयवानवद्यः प्रोद्यन्निजोज्ज्वलगुणप्रकराभिरामः । आनन्दिभिः सहृदयैरभिनन्द्यमानः स्वप्रक्रियाभिरभितश्च विराजमानः ॥ ४० ॥ ..

·कुतुकतरलचित्तः सज्जनैः स्तूयमान स्त्रिभुवनजननेचक्षेत्रपौषष्टिः। प्रतिकलसमुदचद्रूपसम्पबिधानं सकलमलविमुक्तः साधुवादेन युक्तः ॥ ४१ ॥ मुखरखरखलोक्तिध्वान्तविध्वंसमेन्दु- विलसदमलकायव्याथतानन्तकान्तिः । अनणगुणमणिश्रीश्रेणिविश्रामधाम क्षपितसकलदोषः सर्वसन्तोषहेतुः ॥ ४२ ॥ समुद्यत्प्रत्यङ्गप्रसृमरमनोज्ञातिभरो मनोमोनाष्टिप्रवलवड़िशं काममृगयोः । घनाश्चर्य्यस्थानं जगति कुतुकोलानितशा नराणामानन्दामृतलहरिदुग्धाम्बधिरयम् ॥ ४३ ॥ उच्चैश्वेतोहरिण हरणाखर्वगन्धर्वगीतं तत्तन्नेचाबलिमधुलिहां माकरन्दः प्रवाहः।

·मधुरिमपरीपाकोद्रेकस्फुरद्युतिसुन्दरः । नयननलिनानन्दोलासग्रहाधिपमण्डलो मिलदवयवीरोचिष्णुर्निजान्वयभूषणम् ॥ ४५॥ लसद्धनरसच्छटानयनमौनयोर्जन्मिना- मुदच्चदतिसुन्दरमसमरप्रभाभासुरः । अमन्दगुणमन्दिरं सुभगतालतामण्डप समस्तजनविस्मयप्रदसमुल्लसत्स्वाकृतिः ॥ ४६॥ अवयवसन्निवेशजितसर्वमनोज्ञचयो घनवसुधाजनेक्षणसुधारससे चनकम् । सहृदयमानसाम्बुजविजृम्भणतीक्षणकरो द्युतिभरभासिताकृतितया तिचमत्कृतिकृत् ॥ ४७॥ सावधविनाकृतः कृतपरौरम्भः समस्तै गणे- रानन्दैकनिदानमानदपतिक्ष्मावासिराशिस्तुतः" । (४५) मधुरिमपरिपाकोटे का सौन्द्र_परिणामातिशयः ।

·. ভন্মীলিঙ্গানিজসজ্জাদ্যুিত্রী विद्यमानसराजहंसविसमावासाय सौधं सरः ॥४८॥ सान्द्रानन्दसुधासमुद्रलहरीसामाज्जाममात्मभिः सर्वैः सर्वकलाकलापकुशलैः साकामुदौक्षितः । उद्यबृद्यतगेरुकान्तिपटलौविन्यासम्म्याकृतिः साधारण्यपदव्यतीतसहजोन्सौलत्तनुश्रीभरः ॥ ४६ ॥ अङ्गप्रत्यारङ्गत्प्रचुरतरमहाकान्तिभाराभिरामः निर्व्याजभ्राजमानानणिमनिजगुणग्रामविश्रामधाम । लोकरालाक्यमानः प्रमदजलपरिधतनेचारविन्दः आनन्दस्यैकसौध सकलवसुमतौमण्डलोसारभूतः॥५०॥ (४८) प्रानदपतिर्नदपतिः समुद्रस्तत्पर्यन्तं ये मावासिनो लोकाः । अक्षिपुष्यन्धयश्चक्षुर्भमरः । (४६) म एवं सुधासम्बन्धि सरः कासारः लहरो साम्राज्य HINITIATIातौनस साधारणमित्यर्थः 1 ·एवं साधारणैः शब्देनौचित्येन निवेशितैः । दक्षेश्चन्दासु सर्वेषु कर्तव्यं पदयोजनम् ॥ ५१ ॥ अथ संस्कृतप्राज़तयोः समाः । अथोच्यन्ते भया केऽपि संजतप्राकृते समाः । अन्यत्र वितताः शब्दा वालानां बुदिहेतवे ॥ ५२ ॥ अत्रादौ पुंलिङ्गाः । हाराहारविहारसारसरसाः सम्भोगरोगासुराः संहारासरवारवारणगणाष्टकारतारारणाः । लोलालासविस्लामवायसहराहकारहौराकुराः नौहारोरगरागतालतरलागोविन्दकन्दोदराः ॥ ५३ तरुणतरखिदासामोहसन्दोहभासा खुरखरतरुघासा कासरारम्भहासाः। करकरिकिरिकौराः कोलकल्लोलधौरा " ·লনৰ ভস্মম্ভলিঃ दरमरलकन्नकाः करबलाकारपाः । खलव हलकुरङ्गा देहसन्देहसङ्गाः परकुररतरङ्गाश्चार सञ्चारभङ्गाः ॥ ५५ ॥ अरि-हरि-परिणाहाः कण्ठ कुण्ठाहिदाहाः परिसरझरहाहामञ्जमझौरवाहाः। अचलकुलकुमाराः कुमकुम्भौरमारा' विरलकवलजाराः सुन्दरोदारपाराः ॥ ५६ ॥ जम्बौरकेशरि'वराहमुगरिकाला: काकोलकुन्तलचमूरु विरामवाला। आरोहराहरणसङ्गरचोलतालाः संसारकेरलसमौरणटकामालाः ॥ ५७ ॥ (५५) करको हस्तिपञ्जरः । कुररः पक्षिभेदः । (a) परिवाहो विशालता । कालो मन्दः । झरः पवार ·আন্ত্রাসী ककालकन्दलकरामविलासपूराः । हेरम्बकम्वृविधसिन्धबुधान्धबन्धाः' कुन्देन्दुमन्दरसमौरसमूहगन्धाः ॥ ५८ ॥ भौमाङ्कसङ्करकिरौटतमालकुञ्जाः। हिन्तालतोमरमहौरुह विम्बपुजाः। हिण्डौरपिण्डवरसञ्चरकोणकाणाः संरम्भसोमपरिरम्भविकारवाणाः ॥ ५६ ॥ वसन्तासववेशन्तवासवावासवासराः। कासारसारसरसाः किरणारुणवारणाः॥६० ॥ तालः शब्दभेदस्तभेदो वा । केरलो देशभेदः । टङ्कः पाषाण- दारण: । भालो ललाटं। (५८) श्रामारो धारामपातः । कुखौरः कर्कटः । धारः ·पते पुंलिङ्गाः । हेला खेला कला माला रसाला काहला चला। कौलालोलाऽवलावालाऽलालादोलालसामसौ ॥ ६ ॥ धरणौ धारणा गोणी रोहिणी रमणी मणी। वीणा वाणौ रसा वेणौ रौढ़ा गङ्गा तरङ्गिणौ ॥ ६२ ॥ कदलौ लहरौ नारी रामा भेरौ वसुन्धरा । कालौकरालौचामुण्डारण्डारमातुलामही ॥ ६३ ॥ एते स्त्रीलिङ्गाः । जलफलपलमूलंवारिकौलालतूलं वलपललदुकूलंलिङ्गगम्भौरकूलम् । सलिलकमलचौरं तुच्छराजौवनौरं हलरजतकुटौरं दारुनालं पटौरम् ॥ ४॥ (६१) रमाला पक्कान्नभेद:। काहला वाद्यभेदोऽचला पृथ्वी । कौला वहिज्वाला । ममौ कालिका।

·कारणं रोहणं चेलं कुहराम्बरमन्दिरम् । कुनालं मण्डलं तामरस कुण्डलमङ्गदम् ॥ ६५ ॥ पुरारविन्दलाहाङ्गतड़ागं करणं कुलम् । तोरणं मरणं तुङ्गमानसागारभासुरम् ॥ ६६ ॥ एते नपुंसकलिङ्गाः । भण गच्छ देहि संहर कुरु चोरय मारयावगच्छेहि । अवलोकयावचिन्तय खादेति धातुजं विधि ॥ ६७ ॥ अथ निरोष्ठ्याः । नौहारहारहरिणाहगट्टहास- कैलासकासरदनारदसिंहसङ्घाः । शेषाहिहंसघनसारहरीन्द्रनाग- हिण्डौरनिर्जर शरधनचन्द्रकान्ताः ॥ ६८ ॥ शृङ्गारसागरतड़ागजड़ागयाग- কাঠানমননশনীঘিনাগা:

·লাৰান্ধাত্বজ্জীৰূখী-
অজ্বাৰাষান্ধায়াখাঃ। ।
ফাৰাবাৰাষিলামা-
জালালম্বিয়ালহ্মান্ধী।
জিৰ যুগ্ধজীবী-
জান্ধায়ঃ ॥ ও।
আললম্বনৰীয়াঃ
জীৱস্নিগ্ধান্ধাঙ্গুয়া।
যমুনাজৰিযথা-
ৰলাৰাঘৰঘৰীয়া:। ৩৫।
एते पुंलिङ्गाः ।
ভাঙ্গা মীনা ফনী ফীনা ঘিঞ্জি: না ।
ক্ষ্মী: হ্মী লিমা লানা হ্মানিঃ খানি ৰা
৷৷ ৩৷

·আনিবিড়ভাঙ্গাত্মানিঃ নিঃ।
যালযথাহ্মানাখালী শ্রী নিনি: ॥ ৩২।
ঘাঘৰনাৰান্ধাহাজঘা।
আজীৰাজীকানি: জ্বীনি: শ্যা নঃী লী॥৩৪।
নাৰীৰীৰীকালীঘৱিজাতিক্ষালা।
স্নাস্বামিত্মান্ধাৰিীৰিহ্মাৰূলা। ৩৪।
Uন নীাি: ।
অন্ধ বন্ধ স্বলন
ৰজননৰীৰ দ্বাীলীহাদ্মিনী।
অনন্ধলনিধান লালান
ললি’লীনলজাৰি । ৩ ।
আলিঙ্গলালম্বিবি
অগ্রোনম্বি।
জীলাজালালাই

·अदनं मदनं ज्ञानं निदानं दधि चन्दनं।
अक्षरं लक्षणं लक्ष्यं शस्त्र शास्त्र दलं हलम् ॥ ७६ ॥
एते नपुंसकलिङ्गाः ॥
आशास्तेऽस्ति चकास्ति निन्दति सृजत्याशंसति क्रीड़ति
ध्यायत्यर्चति याचते व्यतिहरत्याराध्यति चस्यति ।
पोते गच्छति यच्छतौच्छति नयत्यायाति हन्तीहते
नाति नाति ददाति याति जयतीत्याद्याः क्रियाश्चिन्त
येत् ॥८०
इति प्रथमस्तवके मामान्यशब्दोनाम द्वितीयं कुसमम् ॥०॥

·अथ वानि कथ्यन्ते तानि यानि कवीश्वरैः। महाकाव्यप्रतिषु प्रबन्धेषु बबन्धिरे ॥ १ ॥ राजा राजवधूः पुरोहितकुमारामात्यसेनाधिपाः देशो ग्रामपुरौसरोऽब्धिसरिदुद्यानाधरण्याश्रमाः। मन्त्री दूतरणप्रयाणमृगयाश्वेभचिनेन्ददयाः वौवाहो विरहस्वयम्बरसुगपुष्याम्बुखेलारतम् ॥ २ ॥ नृपे कौतिः प्रतापाज्ञादुष्टशास्तिविवेकिताः । धर्माप्रयाणसंग्रामशास्त्राभ्यासनयक्षमाः ॥ ३ ॥ प्रजारागोऽरिौलादिवासोरिपुरशून्यता । औदार्यधैर्यगाभौय्येशौर्ये श्वर्योद्यमादयः ॥ ४ ॥ (२) मृगयाश्वेभचिनेन्ददया इति मगया च अश्वश्च इभश्च ऋतवश्च दुनेन्दूदयो च ते तथा । वौवाहइति उपमर्गस्य घन- मनुष्येभ्यो बहुलमितिदीर्घः, स्वयम्बरसुरापुष्याम्बुखेलारतम् इति ·नावका देव्यां सोभाग्यलावण्यशीलशृङ्गारमन्मथाः। बपाशातुर्यदाक्षिण्यमिममानवतादयः ॥ ५ ॥ वेणौधम्मिल्लसौमन्तभालश्रवणनासिक। कपोलाधरनेवभूकटाक्षरदभाषणम् ॥ ६ ॥ गण्डबाहुकरोरोजनाभौमध्यवलिचयं । रोमालिश्रोणिजड्डोरुगतिक्रममखंक्रमात् ॥ ७ ॥ पुरोहितो हितो वेदस्मृतिज्ञः सत्यवाक् शुचिः। ब्रह्मण्योविमलाचारः प्रतिकर्तापदाम्जुः ॥८॥ कुमारे शस्त्रशास्त्रोकलाबलगुणोच्छ्रयाः । वात्यालौखुरलौराजभक्तिः सुभगतादयः ॥ ६ ॥ मन्त्री भक्तः शुचिः शूरोऽनुद्धतो बुद्धिमान् क्षमौ। भान्वीक्षिक्यादिकुशलः परिच्छेदी स्वदेशजः ॥ १० । ..

·काधिकान्यातला। ३१ देथे रत्नखनिद्रव्यपण्यधान्याकरोड़वाः । दुर्गग्रामजनाधिक्यनदौमातृकतादयः ॥ १२ ॥ ग्रामे धान्यलतारक्षसरमौषधुपुष्टयः। क्षेत्रावहट्ट केदारधामेयसुखविभ्रमाः ॥ १३ ॥ पुरे परिखावप्रप्रतोलौतोरणध्वजाः। प्रासादाध्वप्रपारामवापौवेश्यासतौत्वरौ ॥ १४ ॥ सरस्यम्भो लहय॑म्भो गजाद्यम्बुजषट्पदाः । हंसचक्रादयस्तौरोद्यानस्त्रौपान्य केलयः ॥ १५ ॥ (११) नदीमादकता नद्यम्बुपास्लितत्वं श्रादिशब्दादेव- मारकता च । (१३) अवहट्ट हट्ट क्षुद्रविपणिस्थानं, ग्रामेयो नापित्यादि- स्त्रौ तस्याः सुखविनमाः सुम्पविलासाः । 5 ·अब्धौ द्वौपाद्रिरत्नोभिपोतयादो जललवाः । विष्णुः कुल्यागमश्चन्द्राविौर्बोधपूरणम् ॥ १६ ॥ सरित्यम्बुधियायित्वं वौच्चो जलगजादयः । पद्मानि षट्पदाहंसचक्राद्याः कलशाखिनः ॥ १७ ॥ उद्याने सरणिसवफलपुष्पलताद्रुमाः । पिकालिकेलिहंसाद्याः कौड़ाबाध्यध्वगस्थितिः ॥ १८ ॥ शैले मेघौषधौधातुवंकिन्नरनिराः। शृङ्गपादगुहारत्नवनजीवाद्युपत्यकाः ॥ १६ ॥ (१६) द्वौपाः मिहलादयः अद्रयो मैनाकादयः, पोतो नौकाप्रभेदः, यादो जलजन्तः, जललवो जोयार इति ख्यातो जलप्रवाहः, जलशय्यागतो विष्णः, कुल्या नदौ, कुन्धमस्थि कुल्या- नौरप्रतोलिका तामामागमः प्रवेशः, श्रोबा वड़वानलः, अभ्रपूरणं मेघजलपूरण । (१०) अवधियायित्वं समदप्रवेशः ।

·आश्रमेऽतिथिपूजैण विश्वासो हिंसशान्तता। यज्ञधूमो मुनिसुता द्रुसेको वल्कलं द्रुमाः॥ २१ ॥ मन्ने पञ्चाङ्ग-ताशक्तिपाइगुण्योपायसिद्धयः । उदयाश्चिन्तनौयाश्च स्थैर्योन्नत्यादिसक्तयः ॥ २२ दूते स्वस्वामितेजःश्री विक्रमोन्नत्यक्रवचः । शचुष्ठाभकरौ चेष्ठा धाय॑ दाश्यमभौरुता ॥ २३ ॥ (२०) भिल्लमल्लौवनमानुषभेदौ । (२१) एणविश्वामो हरिणविम्भः, हिंस्रशान्तता हिंस्राणां व्याघ्रादीनां शान्तता शाशकादिभिः सिंहाद्यवस्थानात्, द्रुमेको द्रुमाणां सेचनं । (२२) पञ्चाङ्गानि विपत्प्रतीकारदेशकाल विभागादयः, तिस्त्रः शक्रयः प्रभावोत्माहमन्त्रजाः, षड्गुणा एव बागुण्यं सन्धिविग्रह- थानामनादयः उपायाः मामदानभेददण्डाः, मन्त्रोत्साहप्रभाव- जास्तिन: सिद्धयः, सूक्तयः शोभनवचनानि ।

·युद्धे तु वर्मावलचाररजांसितूर्य- निस्वाननादशरमण्डपरक्तनद्यः । छिन्त्रातपचरथचामरकेतुकुन्ति- मुक्ताः सुरौटतभटाः सुरपुष्पष्टिः ॥ २४ ॥ प्रयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पवलधूलयः । करभोक्षध्वजच्छत्रवाणशकटवेसराः ॥ २५ ॥ मृगयायां श्वसञ्चारो वागुरालौकवेषता' । भटहका मगवासः सिंहयुद्धं गतित्वरा ॥ २६ ॥ अश्ववेगित्वमन्नित्यं तेजः सल्लास्थितिः। खुरात् खातरजोरूपं जातिर्गतिविचित्रता ॥ २७ ॥ (२४) युद्धकार्यं वर्म सन्नाहः, चारश्च गूढ़पुरुषः, वयं वाद्यभाण्डं तस्य निखानो निनादः, नादः हेति-हननेत्यादिशब्दः सुरोदेवस्तीजनस्तेनवृता भटाः । Mmmm. mmarA Pmmunod Time -Reg.

·कविकल्पतला ३५ गजे सहखयोधित्वमुच्चत्वं कर्ण चापन्नम् । अरिव्युहविभेदित्वं कुम्भमुक्तमदालयः ॥ २८ ॥ सुरभैा दोला कोकिलमारुत- स्वयंगतितरूदलेाझेदाः । जातीतरपुष्यचयानमञ्जरौ भ्रमरझकाराः॥ २१ ॥ ग्रीष्मे पाटलमल्लीतापमरः पधिकशोषवातोलकाः । सक्तप्रपास्त्रीमगवृष्णा- मादिफलपाकाः ॥ २० ॥ आवर्तरूपाणां प्रशस्तलक्षणानां स्थितिः, रुपं मौन्दर्य, जातिः कौलिन्यं, गतिविचित्रता राधादिगमवैचित्रम् । (९८) महस्रयोधित्वं सहस्रेण मार्द्ध युद्धक्षमत्वम्, उञ्चत्वं अन्नत्यं, कर्णचापलं कर्णयोश्चाञ्चल्य, अरिव्यहविभेदित्वं परीणां ·वर्षासु धनशिखिस्मय हंसगमाः परकन्दलाझेदा। जातीकदम्बकेतकझज्झानिल- निम्नगालिप्रीतिः ॥ ३१ ॥ शरदौन्दरविपटुत्वं जलाच्छता- गस्त्यहंसषदर्याः। सप्तश्छदपद्मसिताभ्रधान्य- शिखिपक्षमदपाताः ॥ ३२ ॥ अग्न्य त्पातः, प्रपा पानीयशालिका, प्रपास्त्रौ तवर्तिनौ मृग- हष्णामसमरीचिका । (३१) घनशि खिस्मयो घनो मेघः, शिखौ मयूरो धन- मयूरयोः स्मयो गर्वः, हंमगमाः हंसगतं, हंसानां गमो मानसमरः प्रतिगमनं, पङ्कः कई मः, कन्दलस्तृणभेदस्तयोरुद्भेद उगमश्च ।

·हेमन्ते दिनलघुता शौतयवस्तम्ब- मरुवका हिमानि। करोष पुष्पधूपरिकुन्दाम्बुजदाह- शिशिरोत्कर्षाः ॥ ३३ ॥ सूर्येरुणता रविमणिचक्राम्बुज- पथिकलाचनप्रौतिः। तारेन्दुदीपौषधि- धूकातमश्चौरकुमुदकुखटार्तिः ॥ ३४ ॥ चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजम्लानि- विरहितमोतिरौज्वल्यम् । जलधिजलनेबकैरवचकोर- चन्द्राश्मदम्पसिनौतिः ॥ १५ ॥ (२३) भस्वकं पुष्पभेदो मस्या इति ख्यातः, करौष ·विवाहे सानथुम्राङ्ग भूपोलूलुचयौरवाः । वेदौसङ्गीततारेक्षा लाजमङ्गलवर्तनम् ॥ ३६ ॥ विरहे तापनिःश्वासचिन्तामनकृशाङ्गताः। अब्दसंख्या निशादैर्थं जागरः शिशिरोष्णता ॥ ३७॥ स्वयम्बरे शचौरक्षामञ्चमण्डपसज्जन'। राजपुत्रौटपाकारान्वयचेष्टाप्रकाशनम् ॥ ३८ ॥ सुरापाने विकलता सवलनं वचने गता। लज्जामानच्युतिः प्रेमाधिक्यं रक्ताक्षताभ्रमाः ॥ ३६ ॥ पुष्यावचये पुष्यावचयः पुष्पार्पणार्थिता दयिते। माना गोवस्थ्यलनेर्षा- वक्रोक्तिसंभ्रमाश्लेषाः॥ ४० ॥ (३६) भ्राङ्गः निर्मलाभ्यङ्गः, उलूलुर्जिहाध्वनिः, त्रयौरवः वेदध्वनिः, वेदौ परिष्कृता भूमिः, तारेक्षा अरुन्धतीदर्शनं, स्लाजा ·जलकेला सराभश्चकहंसापसर्पणम् । पद्मम्बानिपयोविन्दुहृयागो भूषणच्युतिः ॥४१॥ सुरते सात्त्विका भावाः सौत्काराः कुनलाक्षता । काचौकामचौररावोऽधरनखक्षते ॥ ४२ ॥ वर्येषु वर्ण्यभावानां दिमाचमिह दर्शितम् । सुधौभिश्चिन्त्यमानानां भवत्येवमनन्तता ॥ ४३ ॥ विषये ईर्ष्या, सुरतादिनिमित्तं रहोनय नायकं प्रति नायिकाया इदमितोपि दूरे रयणीयं कुसुममारामं विचिनुव इत्यादि- वचनभङ्गौ वक्रोकिः, भ्रमरादिझकारं श्रुत्वा साध्वमच्छलेन नायकालिङ्गनं सम्भमाश्लेषः । (४१) चक्रहमापसर्पणं चक्रवाकहमयोः पलायनं, दृयागश्चक्षु लौहित्य, भूषणच्युतिः भूषणानां वलयादौनां जले करतालि- कादिना च्युतिः पतनम् । (४२) मात्त्विक भावा सत्त्वोद्रेकभावा भावविकारास्तथाच गाना गावहर्षीऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय·ra असतोऽपि निबन्धेन निबन्धेन सतोऽपि वा । नियमेन च जात्याहे कवीनां समयस्त्रिधा ॥ ४४ ॥ श्रमतोऽपि निवन्धे यथा ;- रत्नानि यव तथाद्रौहंसाधल्यजलाशये। जलेभाद्यं नमोनद्यामम्भोजाचं नदौष्ठ पि ॥ ४५ ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं रुचिभेद्यता। अञ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥ ४६ ॥ शुक्लत्वं कौतिहासादा काय चाकौर्तिपापयोः। प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः॥ ४७ ॥ (४४) असतोऽपि वस्तुतोऽविद्यमानस्थापि मतोऽपि वस्तुतो विद्यमानस्थापि, जात्यादेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यस्य समय प्राचारः सम्प्रदायक्रमः, तथाच समय: आपथाचारकाल सिद्धान्तयुक्तिविति । (४५) यत्र तत्राद्रौ रोहणादिगिरेरन्यत्रापि गिरौ, अल्प- जलाशये पल्वलादौ, जलेभाद्यं जल वारणादि, नमोनद्याम ·विभावऱ्या भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्वं पयोनिधेः ॥ ४८ ॥ सतोऽप्यनिबन्धो यथा ;---- वसन्ते मालतीपुघ्यं फलपुष्ये च चन्दने । अशोके च फल्लं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ ४६॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता। हरितत्वं दिवा नौलोत्पलानाञ्च विकासिता ॥ ५० ॥ वर्गयेन्नसदप्येतन्नियमोऽथ प्रकाश्यते । भूर्जत्वग्धिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ ५१ ॥ सामान्यग्रहणे झालं। छत्रामापुध्यवाससाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ ५२ ॥ रक्तत्वं रत्नबन्धकविम्बाम्भोजविवस्वताम् । तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ ५३ ॥ (४८) विवण्यं यदसदप्येतद् इत्यत्र चतुष्कत्वं पयोनिधेः ।

·वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यं च वर्ण येत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥ ५४ । कमलासम्पदोः कृषाहरितो गसर्पयोः । पौतलेाहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखादिषु ॥ ५५ ॥ चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ ५६ ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वालता। मानवा मौलितो वा देवाश्चरणतः पुनः ॥५७ ॥ इति प्रथमस्तवके वार्य स्थितिनाम दतीयं कुसुमम् ॥ मporamamtaruaa ·अथ कथादिके राजवर्णनाथुपयोगिनः । अनुप्रासस्य सिद्ध्यर्थ वर्णान् कतिपयान् ब्रुवे ॥ १ ॥ वर्णानामनुत्तिर्या नातिदूरान्तरस्थितिः । अनुप्रासः स तेनैव सनाथा काव्यपद्धतिः ॥ २॥ गतालङ्कारशकोऽपि काव्यबन्धा विराजते। वीः सद्योऽर्णवोहोर्णसुधाविस्यईिनो यदि ॥३॥ অনুনাশিনাফিশস্ত্রী: স্বীকৃত। सतो यतो यदच्छायो घनाधनधनद्युतिः ॥ ४ ॥ स्वधुनी ते धुनौ तेऽधं निर्यनिर्जरनिर्झरा । मेदुरापा दुरापात्वामझता रक्षतात् क्षतात् ॥ ५ ॥ (१) अथ कथादिके आख्यायिकादौ प्रस्तुतकथास्तवके वा। (२) अनुवृत्तिः पश्चाहृत्तिः, अनु पश्चात् प्रकर्षण श्रामनं क्षेप दूति कृत्वा । १ S मर- ·अय्येमावय्येमाहाल्यः कोकशाकावमाककृत् । জীলানুসীলাৰ: নাসলিঃ।। धनाभोगे नभोगे त्वां सेवते देवतेश्वरः । वन्देऽहं गतसन्देहं विमलं कमलं तव ॥ ७ ॥ स्फुर्जर्जटिसङ्काशः कोपे गोपतिकेतनः । वैरिमर्दो कपर्दी च निस्तन्द्रश्चन्द्रचूड़वत् ॥ ८ ॥ रणे गणेशसंकाशो गतार्तिः कार्तिकेयवत् । श्रीमान् रामाभिरामीः स विविक्रमविक्रमः ॥ ६ ॥ विश्वरूपसरूपीः क्रतुपूरुषपौरुषः । श्रीवत्सलाञ्छनच्छायो धरणौधरदुर्द्धरः ॥ १० ॥ स्निग्धजल्ला अः समामान्तः, दुरापा दृष्पापा त्वां क्षतात् क्षयात् रक्षतात् रक्षतु, कोदृशौ अक्षता न विद्यते तं क्षयो यस्याः मा। (६) अर्यमा सूर्यः, कोकचक्रवाकः, कौनाशो यमः, तस्मात् या भौस्तस्य नाशकरः प्रवालो विद्रुमः, नवपन्न वे । (७) नभोगे गङ्ग घनाभोगे घनो निविड़ भाभोगः परिपूर्णता ·বিস্মৰাৰিলা বলা। रराज राजराजश्रीः पितामहमहा महान् ॥ ११ ॥ कश्चित् दुश्चवनप्रायः पाकशासनशासनः । श्रीमानिन्द्र इवोन्निद्रः समन्युः शतमन्युवत् ॥ १२ ॥ निविडोजा विडोजोवदनधो मघवानिव । जम्भदम्भजिदारम्भः प्रत्यूहव्यूह वर्जितः ॥ १३ ॥ महीमहीयान् संसारसारः शक्रपराक्रमः । सङ्कल्पकल्पवृक्षोः प्रज्ञावज्ञातवाग्यतिः ॥ १४ ॥ (११) विष्टरश्रवसा कृष्णेण विष्टः कृतावेशछाना कैतवेन, राजानो यक्षास्तेषां राजा कुवेरः तदत् श्रौर्यम्य, पितामहो ब्रह्मा तन्महस्तेजो यस्य ।

·नयज्ञयज्ञपुरुषः शिपिविष्टनिविष्टधौः ॥ १५ ॥ स्मरधस्मरसङ्काशो भाग्यसौभाग्यभाग्यसौ। धुर्यमाधुर्यसारीः' कुशलौ मुषलौ यथा ॥ १६ ॥ रुचिरो रुचिरोचिषणुः क्षमया क्षमया समः। काससंकाशसत्कौर्तिः सर्वदा सर्वकामकृत् ॥१७॥ प्रोणाति प्राणिनामेष मनोहरमनोहरः । महादेवमहादेवः करुणावरुणालयः ॥ १८ ॥ तनयो विनयोपेतः केतकश्वेतकौर्तिमान् । राजते राजतेजोभिः कविराजिविराजितः ॥ १६ ॥ (१५) औरङ्गः कृष्णस्तद्वत् रङ्गन्ती उद्यन्तौ अथवा श्रीः शोभा रङ्गः खेला ताभ्यां रङ्गन्तौ अङ्गौर्यस्थ, शिपिविष्टः कृष्णः । (१६) स्मरस्य धस्मरो भक्षको महादेवः, भाग्यमौभाग्ययो- र्भागोऽस्यास्तौति स तथा धू- धुरौणः तस्य यन्माधुयं लावण्यं ·उद्दामधामकामश्रीधम्लेकम्मणि शम्ममाक् ॥ २० ॥ भूखण्डाखण्डलः काण्डचण्डकोदण्डपण्डितः। प्रचण्डकुण्डलेाहण्डगण्डमण्डलमण्डितः ॥ २१ ॥ सन्निधानं निधानं तेऽकरवं नरवन्दितः । नितरां वितराम्बूनि राजसे राजसेवक ॥ २२ ॥ স্থায়ী ৰখীয়া লালাযিন্ধা। भाविता भावितानेन कलिता ललितालकैः ॥ २३ ॥ (२०) मणिश्च धुमणिः सूय॑श्च तददुष्प्रेक्ष्यो दुर्दश:, शार्म सुखं भजते इति शर्मभाक् भजो शिवः । (२१) भूखण्डाखण्डलः भूमौन्द्र काण्डेन गरेण चण्ड: कोदण्डः धनुस्तत्र पण्डितः । (२२) सबिधानं मानिध्यं, निधानं धनं, अकरवं करोमि स्म नितरामतिशयेन अम्वूनि वितर देहि ।

·হ্মা জালালালামী স্ত্রী যুকী খয়রুন। कन्दः कन्दर्पदर्पस्य पाटलापाटलाधरा ॥ २४ ॥ खर्वोकृतोर्वशीगर्वा निर्वासितरतितिः । रमणी रमणीयासौ सुमनस्तुमनः मनःस्मिता ॥ २५ ॥ शवरौ कवरौरम्या प्रवराः शवरास्तथा । सर्वतः पर्वतः श्रीमानधुनामधुना मतम् ॥ २६ ॥ बुधा मुधा सुधाबुद्धिर्भुग्धा मुग्धाधरे धरे। सारवं सारवं तोयं रूचिरं सुचिरं न किम् ॥ २७ ॥ अमुना यमुनातीरे शैशवं कैशवं पुरा। स्फुरदक्षण दक्षेण स्फुटं दृष्टमदृष्टतः ॥ २८ ॥ (२४) कन्दो मूलं पाटला पाटलपुष्पं तहत् पाटलो लोहितो ऽधरो यस्याः सा । (२५) तथा निर्वामिता दूरौकता रतेः कामपत्न्या द्युतिः सौन्दर्य थया, सुमनमो देवास्तेषां पुष्यं पारिजातं तदत् स्मितं ·उग्रोयो गिरिगिरिशः शम्भुशोभाच्युताच्युतः । कृष्णकृष्णो हृद्यविद्यः सूर्यशौर्यो रविच्छविः ॥ २६ ॥ भीमभौमो रुद्रौद्रो धामधाममहामहाः । मेधावेधा जिष्णुजिष्णुः शूर शूगे ध्रुवध्रुवः ॥ ३० ॥ देवदेवकालकालभौमभौमरामगम । सारसारधामधाममांसमांसरक्षोरक्ष ॥ ३१ ॥ अरुणारुणकपिकपिशः सदावदातविसविशदोऽसौ। उन्सौलन्ती लक्ष्मी परितो हरितो निकामतः श्यामः ॥ ३२ ॥ (२८ ) उग्रो हरस्तद्वदुनः क्रूरः, गिरि वाण्यां गिरिश दव गिरि गिरिश:, अच्युतवत् कृष्णावत् अच्युतः । (२ ० ) भौमः शिवस्तवत् भीमः भयङ्करः, धाम्नि तेजसि धाम ग्टहं, महत् महो यस्य, मेधायां वेधा दुव, जिष्णुरिन्द्रो ·५० कविकल्पलता। नरा न राजन्ति सखे सखेदाः प्रभा प्रभातेव कृशा कृशानोः । वामोरु वामो रुषितो विधाता मुक्तासि मुक्तासितकौर्तिना त्वम् ॥ ३३ ॥ स्वःसिन्धुतौरेघविधातवीरे लसत्समौरे करलभ्यनौरे । वमन् कुटौरे परिधाय चौरे कोम्यधौरे न रुचिं शगैरे ॥ ३४ ॥ आनन्दतुन्दिलपुरन्दरमन्दमुक्त मन्दारदाममकरन्दकरम्बिताङ्गीं। (३३) हे सखे ! मखेदा दुःखिता नरा न राजन्ति न शोभन्ते, कृशानोरग्नेः प्रभा प्रभातेव प्रातरिव दुवार्थ वकारः। हे वामोरु !

·कविकल्पलता । ५१ गङ्गामनगरिपुतुङ्गतमोत्तमाङ्ग- केशग्रहअहिलवौचिभुजां भजामि ॥ ३५ ॥ इत्यमर्त्य टपामात्ययुवत्याधुपवर्णनैः । शब्दान् पश्येद् यथौचित्यं क्षिप्रानुप्राससिद्धये ॥३६॥ अथानुग्रामसिद्ध्यर्थमुपायान्तरमुच्यते । आदिक्षान्तलिपी कादिक्षान्तशब्दगवेषणम् । चिचानुप्रास-यमक-शब्दनिश्चयकृद् भवेत् ॥३७॥ यथा कलं खलं गलं चलं छलं जलं तलं । स्थलं दलं नलं पलं फलं बलं मलं हलं ॥ माझं शिरस्तस्य केशग्रहहिला आमना वौचिरेव भुजो यस्यास्तां तथा। अन्योऽपि तुङ्गम्थानात् पतनभोत्या भुजेन किञ्चिदवलम्बते (३७) आदिक्षान्त्यादि अकारो वर्ण श्रादिर्यस्याः क्षकारो #sucলী তায়া: ঢানিনা মনা , ff ভাড়াহ-

·कौरं चौरं जौरं तौरं धौरं नौरं वौरं सौर
होरं सौर । ६५ । एवमन्यचापि ।
यत्किञ्चिदत्र न मया गदितं
ग्रन्थस्य गौरववासात् ।
मत्कृतचन्द्रकला
ऽमलमतिभिस्तदुधर्तयम् ॥ ३८ ।
इति कविकल्पलतायां प्रथमस्तवके अनुप्रासो नाम
चतुथं कुसुमम् ।
ममाप्त: प्रथमस्त वकः ॥

·whatute अथ मेषम्तवकः । उहिष्टवर्णनं वर्णः प्रकीर्ण संख्यया सह । रूढादिश्चेति पञ्चेह कुसुमानि यथाक्रमम् ॥ १ ॥ श्वेत्यादिभिर्विभिन्नस्योहिष्टवस्तुइयस्य यत् । अभेदः क्रियते श्वेषात्तस्माद्दिष्ठवर्णनम् ॥२॥ सितकृष्णौ विधुहरौ মিনিনাৰাহ্মনাৰাজঘলা। रामपयोराश्यजन- सिंहीजानन्तचन्द्रहासाद्याः ॥ ३ ॥ জানা- सदाकाशव्योमकेशतालाकाः । (३) विधुश्चन्द्रो विप्राणुश्च । हरिः कृष्णः सिंहम। शितो धवल- मेचकौ । तारा नक्षत्रम् अक्षणः कणौनिका च । अञ्चक गिरिज- ·नौलांशुकोऽधिकेशो ऽरिष्टः सदासिचयकलकण्ठाः ॥ ४ ॥ हरिजिष्णुधनाधिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः। अम्बुवा होऽजानि कृष्णाद् यमुना कुम्भितोद्दिषः ॥५॥ कृष्णााग्रात्तटिनीवाचकशब्दात परं वगे योज्यः । नौरदयनोपलसितसदा- हिमकर सिन्धुवेणीपृथुलाभाः ॥६॥ बलभद्रः कृणकान्तिश्च । अधिकेश: अधिकशिवः अधिकबालश्च । अरिष्टं तक्र । काकश्चारिष्टः । मदा मिचयः मिचयो वस्त्र अमि- चयः खङ्गममूहश्च । कल्लकण्ठो हंम: पिकश्च । पिके पारावते हंसे कनकण्ठकना लध्वनौ । (५) शुक्लण्यामाभिधायका भवन्तौति शेषः । हरिगज ऐरा- वतः । एवं जिष्णा गजो धन गजोऽब्धिगजश्च । पच्क्ष हरिर्विधार्गजो ·कविकल्पलता। १५ बहन कलभवच्छायामन्धकारातिदीधितिः । सदाधिकेशवच्छायोऽनेकपायममच्छविः ॥ ७॥ वपुर्महोदधिच्छायं विभ्रत् सैन्धवकान्तिमान् । स्फटिकाचलसल्लमौः स्पष्टांशुकरुचिं बहन् ॥ ८॥ धौताम्बरश्रियं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः । अर्जुनधुतिविद्योतीत्येवमादि समुन्नयेत् ॥ ६ ॥ रक्तश्वेतौ हरिशुचि- पुष्करसितयचर्यकान्ताजाः । नवहसमहापद्मार्कसोदराः कमलकौलाले ॥ १० ॥ मेघश्च । धनोपल मितः । घनोपलः करका तहत् मितः । धनो मेघः तहदपल: मित; कान्तः । मदाहिमकरः चन्दः मनक ·जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभिः ॥ ११ ॥ सूर्योपलसितद्युतिः पौतश्चेती गौरद्विजराजकपहशम्भुहरितार्थ्याः। हैमस्तोमाष्टापदमहारजत- चन्द्रकलधौताः ॥ १२ ॥ (११) भानो: परस्मात् सुहद्रनादिभिः मत रको । यथा रविमित्रं चन्द्रः रवितुल्यश्च । भानुरनं सूर्यकान्तः रविपद्मरागी च। अग्निरत्नं मूर्यकान्तोऽग्निपारागौ च । रदकं दन्तवस्त्रे - ऽधरे च । जलजशोभा जलजाचासौ गोमा चेति पझकान्तिश्च । एवं स्वरोजारिशोभा सरोजस्पर्धिनी शोभा पक्षे सरोजारिश्चन्द्रः । कुमुदारिशोभा कुमुदस्पर्द्धिनौ शोभा पक्षे कुमुदारिरादित्यः । (१२) गौरः पौतसितयोः। द्विजराजो गरुड़चन्द्रयोः ।

·कावकाल्पलता। ५७ सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः । दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयद्यतिपेशलः ॥ १३ ॥ कमलाधिपपद्मेशौ नागजित् सूर्य्यभूस्तथा । रत्नाकरबरीकः सदाधिकमलद्युतिः ॥ १४ ॥ सदा सिन्दरमुज्जेता कलयन नलिनश्रियम् । स्फुटशोभनताम श्रौर्वराहस्वामिदोधितिः ॥ १५ ॥ (१३) तारकूटो रौप्यममूहः पचे बारकूटो रोतिः । [गोपति- ताम्रकान्तिः रविगह इच्छवि: पक्षे गोतिविन्द्र स्तस्य तार्दास्तुरङ्गः। वामदेव गिरिः मनोजमेरुः कैलामश्च । लोहितनौलो पुष्कर हरिविद्रुमकमलकारना नि। मिन्दर भूषणोत्यलधनञ्जयाम्भोजि- नौपला शानि । पुष्करं पाकाशयोः । हरिः सूर्यकृष्ण यो: । विद्रुमः प्रबालविशिष्टवक्षयोः । कमल जखमज पद्मयोः। अधारनं कौस्तु- भेन्द्रनौलयोः । सिन्दरभूषणं सिन्दूरालङ्कार गजयोः । उत्पल- ·सुसम्पन्नमुखप्रभा विदुरमणिदीधितिः । प्रवालप्रवलच्छायः कलमानुमितच्छविः ॥ १६ ॥ कलं कमलवहपुर्वहन पौतश्यामौ कृष्णाम्बरमधुजिबान्तजेतारः विद्युत्कान्तध्वान्तद्देषि- हरिश्वर्णवच्छायाः ॥ १७ ॥ (१६) प्रबालः प्रष्टो बालः केशः पक्षे विद्रुमः, कलभः करिशावकस्तदनुमिताच्छविरस्य पक्षे कला शोभना भानुना सूर्येण मिता उपमिता छविरम्यति। (१७) कल्लं शोभनं कमलवत् पक्ष कलङ्कमणौ तयोरिव । कृष्णस्याम्बरं पौतवामः, कृष्णोऽम्बरमाकाशश्च । मधुजित् मधुस्यौं कृष्णश्च । ध्वान्तजेता ध्वान्तस्पर्धी सूर्यश्च । विद्युल्कान्तो मेघो विद्युत्कमनीयश्च । ध्वान्तद्वेषौ ध्वान्तस्पर्धी सूर्यश्च । हरिकृष्णः ਹਨ , ਕੜਾ AREN marar माता ·सुधांशूच्चैःश्रवः शम्भुकौर्तिज्योत्स्नाशरहनाः । प्रासादसौधतगरमन्दारहिमाद्रयः ॥ १॥ सूर्येन्द्रकान्तकपरकरम्भा रजतं हली। निम्मोकभस्महिण्डौर चन्दनं करका हिमम् ॥ २॥ हारोर्णनाभतन्वस्थिस्वर्गण्डेभरदाधकम् । गोषाहिः शर्करा दुग्धं दधिगङ्गासुधाजलम् ॥ ३ ॥ मृणालसिकताहंसवककैरवचामरम् । रम्भागर्भः पुण्डरीक केतकोशङ्कनिझराः ॥ ४ ॥ .. (१) अथ श्वेतानौति तगरं पुष्यभेद। मन्दारद्रुमन्दारनामा स्वस्तरुः हिमाद्रिहिमालयः । (२) सूर्यकान्तचन्द्रकान्तौ मणिभेदौ, करम्भा दधिशकवः हली बलभद्रः, निर्माकः मर्पगात्रमुककञ्चकः, हिण्डौरोऽब्धिफेनः करका वर्षापलः । na पानिमा कोक --... - ·लोध्रसिंहध्वजच्छत्रचूर्ण शुक्तिकपईकाः। मुक्ताकुसुमनक्षवदन्तपुण्योशनोगुणाः ॥ ५ ॥ कैलासकाशकार्पासहासवासवकुञ्जराः। नारदः पारदः कुन्दः खटिका स्फटिकादयः ॥ ६ ॥ कृष्णानि केशवः सौरिचौरचन्द्राकराहवः । লিস্যালারিলিনা: ! शिवकराठघनद्दपायनरामधनद्धयाः। शनिद्रुपदजाकालौकलिकोलयमासुराः ॥ ८ ॥ (५) लोधी वृक्षभेदः, सूर्णः क्षोदः, शक्किमुकास्फोटः, कपई को वराटः, उशनाः शुक्रः, गुणा: मत्व विनयनयादयः । (६) वासवकुञ्जर ऐरावतः, पारदो रङ्गः, बटिका कठिनौ, श्रादिशब्दात् हरदुग्धदधिमरखत्यगस्त्यमत्त्वगुणप्रभृतयः । (७) मौरी बलभद्रश्चौरं तन्य वस्त्रम्, 'अहिः मर्पः, वनमर पत्रं, ·केशकज्जलकस्तरोगजपट्टविदरजम् । विषाकाशकुहशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः ॥ ६ ॥ मसौपकमदम्भोधियमुनाधूमकोकिलाः । गोलाङ्गलास्यगुञ्जास्यकाकखज्जनकेकिनः ॥ १० ॥ गवलं तालतापिञ्छतिलेन्दीवरबल्लयः । रसावद्भुतशृङ्गारौ कटाक्षोऽलिः कनौनिका ॥ ११ ॥ नौलो जम्बूफलं मुस्ता काच'कृत्याकुकौतयः । भिल्लच्छाया गजाणारखलान्तःकरणादयः ॥ १२ ॥ (८) राजपट्ट कानि-ऋणो तिख्यातं वाम:, विदूर मणिभेदः, विषं गरलं, कुहूरभावस्था, शास्त्री कृपाणः, अगुरुर्गन्धभेदः, तमो ध्वान्तं तमोगुणो वा । (१०) ममौ कालिका, मदो दन्तिनां दानजलं, गोलाङ्गुलो वानरभेदस्त स्याम्यं मुखं, गुच्चा फलस्य [आस्थं] मुखम् ।

·नौलानि शुकशैवालदूर्बावालतृणं बुधः । वंशाङ्कुरो मरकतेन्द्रनौलार्कहयादयः ॥ १३ ॥ शोणानि भौमतीक्ष्णांशुताम्रकुङ्कुमतक्षकाः। गुञ्जेन्द्रगोपखद्योतविद्युत्कञ्जरबिन्दवः ॥ १४ ॥ हगन्ताधरजिह्वासङमांससिन्दूरधातवः । हिङ्गुलं कुकटशिखा तेजः सारसमस्तकम् ॥ १५ ॥ माणिक्यं हंसचश्वविशुकमकंटयोर्मुखम् । चकोरकोकिलापारावतनेवनखामयः ॥ १६ ॥ कुङ्कुमकिंशुकाशोकजवाबन्धुकपाटलाः । कमल दाडिमोपुष्य विम्बं किम्पाकपल्लवौ ॥ १७ ॥ ( १ ३) बुधो रौहिण यः, वंशाङ्कुरः करौरं, मरकतेन्द्रनौल व पलभेदी, अर्कहयः सूर्यघोटकः श्रादिशब्दादतसौ कलायकुर मादयः । ( १ ४) भौमः भङ्गलः, तक्षको नागभेदः, इन्द्रगोपः कार ·ताम्बलरागो मञ्जिष्ठालतकं रक्तचन्दनम् । त्रेता नखक्षतं क्षत्रधर्मरौद्ररसादयः ॥ १८ ॥ पौतानि ब्रह्मजीवेन्द्रगरुड़ेश्वरहग्जटाः । गौरी हापरगोमूत्रमधुवीररसा रजः ॥ १६ ॥ हरिद्रा रोचना रौतिगन्धके दौपचम्पके । किचल्कबस्कले शालिहरितालमनः शिलाः॥२०॥ कर्णिकारं चकवाकवानरो सारिकापदम्। केशवांशुकमण्डूकपरागकनकादयः ॥ २१ ॥ (१८) वेता द्वितीयं युगं, नखक्षतं नदाघातः, क्षत्रः क्षत्रिय- जातिः, तद्धर्मस्तजातिगुणः । (२८) जीवो वृहस्पतिः, ईश्वरः शिवस्तस्यदृशो नेत्राणि, जटा कपर्दः, द्वापरस्तृतीयं युगम्, रजः रजोनामगण: ।

·धूसराणि रजोलूताकरभो गृहगोधिका । कपोतमूषिकौरजम्काककण्ठखादयः ॥ २२ ॥ उपसे यम्य शोभातिशयख्यापनाय कयापि यया विशेष र लतापमानं कुर्वीत । तद्यथा ;- सुरनिकरकराग्रव्यग्रमन्यानोल- क्षुभिततरलदुग्धाम्भोधिकल्लोखकान्तिः । तुहिनगिरितनजानमभूतेशचूड़ा- गलितगगनगङ्गाधौतशीतांशु गौरः ॥२३॥ हिमकिरणमौचिव्हविभ्राजमान- क्षितिधरपतिचूड़ाजाह्नवौकल्पकान्तिः । गिरिशमुकुटचन्द्रज्योतिरुद्योतमान- स्फटिकशिखरिशृङ्गस्पईमानाङ्गकान्तिः ॥ २४ इति श्वेतानि । मुकटगलितगङ्गामौरकल्लोलमाला- ·कारवकल्पलता दिनपरिढ़पुचौगर्भनौलारविन्द- प्रसृमरमधुपालौपक्षतिप्रख्यलक्ष्मीः । অয়নৰীৰজাৰীষ্মি: - छरितसविदधौशभ्राजमानाङ्गयष्ठिः ॥ २६ ॥ इति कृष्णम् । मसूण घुस्मृणपङ्काभ्यङ्गचञ्चन्मृगाक्षी- कुशकलशपिधानोदामकौसुम्भकान्तिः । तरुणतरणिकान्तिवातसंसर्गरङ्गत्- कमलदलनिकायप्रायकायप्रभोमिः ॥ २७ ॥ अभिनवरविरश्मिद्योतितप्राच्यभूम- च्छिखरलसदशोकस्मेरपुष्योपमानः । (२६) दिनपरिबढ़ः सूर्यस्तत्पुत्रौ यमुना, “पक्षतिः पक्षमूले स्थात" जलायनः कृष्णः, प्रपञ्चो विस्तारः, छरितो मिश्रितः, ·ৰিৰূলনা। ঘধিস্কৃথিনসান্ধীৰাম্বলানীবি- ক্ষুনিমালীজান্ধানিন: হE। লশন রনি ইন্। ? সহিদ্বনিৰীমাহিন্দু- বিনশষত্মপ্লানি। নন্দিমাগিয়া ব্বিানন্ধনীসাফ্লালিন। ২। জলিল্ফীৱনধাৰালিদান स्वपितकनकशैलस्पईिवहिष्णुकान्तिः । ননীয়ভীষি সম্বন্দ- অনিলয় নিয়োনি। ৪০।

·कविकल्पलता। ६७ अमरनिकरयानाविस्फुरत्कामधेनु- स्तनगलितपयोवद् भारती भाति यस्य । हिमकिरणमयूखबातभिन्नेन्दुकान्त- प्रसरदमृततुल्या यस्य वाचो विभान्ति ॥ ३१ ॥ दनुतनुजविपक्षशुधदुग्धाब्धिगों मसदमृतसमाना रेजिरे यस्य वाचः। मदनदहन'चूड़ाचन्द्ररोचिष्णुगङ्गा- लहरिभरसनाभिः शोभते यस्य वाणी ॥ ३२॥ (३१) भिन्नः सङ्गतः इन्दुकान्तश्चन्द्रकान्तश्चन्द्र मणिः । (३२) क्षुब्धः क्षोभं दधातीति अन्यथा इटि नोभित इति स्थात्, मदनो मनोहरः, सनाभिः सदृशौ । इति द्वितीयस्तवके वर्ण्यवर्णनं नाम ·मम्पूर्णगर्भत्तानि मुखपद्मेन्दुदर्पणाः । चक्रावहट्टतिलकसदङ्गपुटशाणकाः ॥ १ ॥ आवत्तकमठौ लूतागृहच्छत्रमपूपकम् । आलवालमहोजालचर्माकं स्थालकादयः ॥ २ ॥ वृत्तानि वाहुनारङ्गस्कन्धधम्मिल्लमोदकाः । रथाङ्गलावककुद कुम्भिकुम्भाण्डकादयः ॥ ३ ॥ कर्ण पाशभुजापाशाकृष्णचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखायोगपट्टहारलगादयः ॥ ४ ॥ (२) सम्पूर्ण तिसम्पूर्णो गर्भोऽभ्यन्तरं येषां एवंभूतानि वर्तुलानि वस्तून्यभिधीयन्ते, मुखपद्मेत्यादि वक्त्रं यथावय[व]श्च चक्रास्त्र वा अवहट्ट क्षुद्र विपणिः, शाणकमत्त्वाणामुत्तेजनयन्त्रम् । (२) श्रावों जलभ्रमिः, लता ग्रहं मर्कटानां तन्तुमयकोशः अपूपकं पिष्टकभेदः, श्रालवाल वृक्षमूले जलार्थकृतो गर्तः “स्थादाल वालमावालमित्यमरः” जालं मत्स्यधारणार्थतन्तुनिर्मितम् "श्रानायः ·कविकल्पलता। ६६ चिकोणानि हलेशाक्षिकामाख्यावह्निमण्डलाः । सन्ध्यक्षराद्यदम्भोलिशृङ्गाटशकटादयः ॥ ५ ॥ वक्राण्यलकमालभ्रूनखाकोकुशकुञ्चिकाः । भमकङ्कणवालेन्दुदाबकुदालचन्द्रकाः ॥ ६ ॥ शुकास्यं किंशुकं विद्युत्कटाश्वेन्द्रधनुःफरणाः। पुरोधः करकोलेभदन्तसिंहनखादयः ॥ ७ ॥ तौक्षणानि प्रतिभाहौरकटाक्षा दुर्वचोनखाः । गुरूणि सन्मनः श्रोणिकपाटस्तनबुद्धयः ॥ ८॥ कोदण्डः, घटाननं घटस्थ मुखम्, मुद्रिका अङ्गुलिगोमुद्रिका श्रङ्गुरौयकमिति यावत् । परिखा ग्रामाणां परितो जलाशयभेदः योगपट्टे योगटा इति ख्यातं, स्त्रक माला । (५) ईशाक्षि शिवरतीयलोचनं, कामाख्या त्रिकोणाकारं योनिचक्रं, वशिमण्डलं पागमशास्त्र सिद्धं त्रिकोणतया ऐ श्री स्वरूपाणामागमशास्त्र प्रसिद्धानां सन्ध्यक्षराणामाद्यएकारः, दम्भोखि- ·कविकाल्पलता। kamutaroo सुखदानि शशी गौतपुष्यलक्ष्मौसुतोद्भवाः। नष्टाप्तिखस्पृहालब्धिवियुक्तप्रियसङ्गमाः ॥ ६ ॥ दातृस्वातन्त्र्यसन्मित्र विद्यासन्तोषमुक्तयः । दुःखानि पारतन्व्याधिव्याधिमानच्युतिईियः ॥ १० ॥ कुमा-नैस्व'कुग्रामवासकुस्वामिसेवनम् । न्याबहुत्वद्वत्वे निवासः परवेश्मनि ॥ ११ ॥ वर्षाप्रवासो हे भार्ये कुम्भृत्योईहलं कृषौ। स्थिराण्याजौ भटः साध्वौ धर्माधम्मी सतां मनः॥१२॥ अस्थिराण्यबलादोलापाङ्गयौवनदुर्जनाः । स्वामिप्रसादेभकर्ण स्वप्नमत्स्यकपिश्रियः ॥ १३ ॥ CAPTA (८) सुखदानोति लक्ष्मीः सस्पत्, सुतः [पुत्र]श्चानयोरुद्भवः, ·मन्दगानि शनि नौ दृषहंसगजस्त्रियः । क्रूरस्वराः काकटकवराहोष्ट्राश्वगर्दभाः ॥ १४ ॥ बलिष्ठान्यनिला विष्णुर्गरुड़ा हनूमान् यमः । महावराहः शरमः सत्प्रतिज्ञो गजः पृथुः ॥ १५ ॥ हली बालो बलिर्भीमः सती शेषः पुराकृतम् । सुरूपा नकुलैलाश्विनलकवरमाथाः ॥ १६ ॥ उष्णाणि स्मरतापाधिप्रतापा दुवचस्तपः । मधुराणि विदग्धोक्तिप्रियाधर शशित्विषः ॥ १७ ॥ (१४) शनिः ग्रहः, ज्ञानी तत्त्वज्ञः, वृको व्याघ्रविशेषः । (१५) शरभो जन्तुभेदः, पृथुः वैण्यः । (१६) हलो बलभद्रः, बाली सुग्रीवभ्राता, बलि: वैरोचनिः, भीमः शिवः पार्थी वा, सती दक्षकन्या, पोषो नागराजः, पुराकृतं ·अथारोप्यगुणाः। औदार्यधैर्यगाम्भीर्यशौर्यसौन्दर्यशक्तयः । माधुर्येश्वर्यचातुर्यमर्यादाक्रौर्यकौतयः ॥ १८ ॥ तेजस्तारुण्यपाड्गुण्यसौलक्षण्यरणज्ञताः । ब्रह्मण्यदानदाक्षिण्यशीलशौचसुवेषताः ॥ १६ ॥ सत्यौचित्यकलावत्वमान्यभक्तिकृतज्ञताः। दृढ़प्रतिज्ञता प्रज्ञा श्रद्धाभेधोद्यमक्षमाः ॥ २० ॥ दयानयार्जवाचारसन्तोषमितभाषिताः। विद्याविवेकविनयारोग्यसौभाग्यवक्तृताः ॥ २१ ॥ उत्साहित्वकुलीनत्वनिर्दोषत्वमहेच्छताः। (१८) अथ भारोप्या असम्भवा अपि ये गुणा भारोप्यनार वर्तन्ते ।

·कविकल्पलता। स्वाराध्यतोषकारित्वाभयास्तिक्येगितज्ञताः ॥ २२ ॥ प्रसादप्रतिभाध्याऽभिगम्यसुसहायताः । श्रीमाहात्यमहारमनिर्दम्भवाघमौतताः ॥ २३ ॥ बहुश्रुतत्वसौजन्यपरिच्छेदाप्रमादिताः । जितेन्द्रियत्वागत्वधकित्यनतादयः ॥ २४ ॥ अथमवाङ्गवर्णनम् । प्रपदाङिगुल्फपाीिजङ्घाजानूरुवंक्षणम् । कटिचिकनितम्बस्फिक्वस्त्युपस्थककुन्दरम् ॥ २५ ॥ (२२) खाराध्यता सुखाराधितत्वं, आस्तिक्यं वेदस्मृतिषु [श्रद्धालुत्वं] दुङ्गितज्ञता परेषामभिप्रायानुमरणम् उपदेशमात्रे- व ज्ञानं वा ।

·जघनं जठरं नाभिबलिवाजचूचुकम् । कोड़ोगेजचपृष्ठांसकक्षदो-पाचमध्यमम् ॥ २६ ॥ प्रगण्डः कूपरो हस्तः प्रकोष्ठो मणिबन्धनम् । अजल्यङ्गुष्ठकरभनखपवचपेटकम् ॥ २७ ॥ कण्ठः शिरोधरा श्मश्रुमुखौष्ठचिवुकं हनुः । स्मृक्कतालुरदाजिह्वानासाभ्रूगण्डलेोचनम् ॥ २८ ॥ अपाङ्गस्तारका कर्णभालमस्तकमूईजाः । यथासम्भवमेतेषु वयं स्त्रीपुंसयोर्बुधैः ॥ २६ ॥ (२६) जत्रुः संयोगयोः सन्धिभागः, अंसः स्कन्धः, कक्षो वाहोर्मूलं, दोर्बाहुः, पाश्वं कक्षयोरधः । (२७) कूर्परः कफोणिस्तदुपरिभागः प्रगण्डः, प्रकोष्ठः कूर्परा- दधोभागः, मणिबन्धनं करप्रकोष्ठयोः मन्धिः, अङ्गुष्ठो वृद्धाङ्गुलिः, काभ. "शिवमाटाकनिष्ठं करस्य करभो वहिरितामर" पर्वाणि ·कविकल्पन्नता। ७५ अथ खण्डम्लेषाः। विप्रपदमनोहरविष्णुवक्षःस्थलवत्। विपादरचित- स्थितिन्टपवत् । सदाचरणस्थितिं विभ्रत् भूमिवत् । गूढ़पादप्रन्थिमन्दिराकर्षणरज्जवत् । शुद्धपाणिर्विजि- गौषुवत् । जङ्घालसत्कान्तिश्चन्द्रवत् । सज्जानुगतवैभवो' " अथ गूढपदव्याख्यायां-------- --पण्डितैः प्रपदमित्यादिमूर्द्धज- पर्यन्ते स्ववयवेषु स्त्रीपुंसयोर्लक्षणं वण्ये वर्णनौयम् । विप्रेति विशिष्टं प्रपदं पादायं, “पादागं प्रपदमित्यमरः विप्रपदाघातचिनञ्च । विपदाभ्यां रचिता स्थितिः स्थानं शोभा येन पक्ष दिपे हस्तिनि य श्रादरो रागस्तेन चिता व्याप्ता स्थितिः स्थानं येन "स्थितिस्थावकाश च स्थानमर्यादयोरपि चेति रत्नकोषः” । चरणस्थितिः पक्षे रणस्थितियुद्धस्थैय्यं मदा सर्वदा, च पूरणे । गूढः स्वल्यः पादग्रन्थिमुल्फो यस्य पक्षे गूढपादः सर्पस्तस्य ·धनिकवत् । रम्योरुकान्तिः कन्दर्पवत् । सुवणेन हर्षयन् गणेशवत्। कटिकान्तस्थितिं विभन्नृपतिवत् । सत्रिकामोदितयन्नपुरुषवत्। सदामनितम्बालङ्कतो नन्दकुमारवत् । नवस्तिमितकान्तिराषाढ़ान्तरम्य- भूभागवत् । सुधोरोपस्थामोदितोऽर्जुनवत् । नवककुन्द- रम्या उर्वोः कान्तिर्यस्य पक्षे रम्या उर्महतौ कान्तिरस्येति । सुवाणेन उरूपरिसन्धिभागेन पक्षे सुवं मातरं क्षणेन उत्मवेन हर्षयन् । कई कटौदेशस्य कान्ता गोभा पक्षे कटो गण्डोऽभ्याम्तौति कटौ हस्तौ तत्र कान्तां स्थितिं विनत् । मत् प्रशस्तं यत् त्रिकं तेन श्रामोदितः पचे सनिलो ग्रह- मेधिनः कामाय उदितः । दाम टङ्खलं तेन सहितः नितम्बः तेनालङ्कृतः पक्षे दाम्ना पशरज्वा “न पुंसि दाम मंदानं पशुरज्जुस्तु दामनीत्यमरः” ।

·कविकल्पलता। रचितशोभः शिशिरवत्। सबैदारोहपेशलः सुभगवत्। सज्जघनो वर्षाकालवत्। सदा पिचण्डसंरम्भो पति- वत् । नाभिभूतस्थिति वहन् मनस्विवत्' । दिपयोधर- साटोपो न्पवत् । कुचेष्टाभोगभासुरोऽधमवत् । मञ्जल- कुचाग्रं विभ्रदनवत् । उच्चैरङ्कसमन्वितो दुःकालवत् । सर्वदा आरोहेण जघनेन पेशलः शोभनः पक्षे सर्वेषां दारूणां ऊहे तर्क पेशल: दक्षः । मन् प्रशस्तो जघनो यस्य पक्ष स उत्तमो घनो मेघो यत्र । पिचण्डं जठरं तेन मरम्भो यस्य पक्ष सदापि सर्वदापि चण्ड: भरम्भो यस्य सः । नाभी भूता जाता या स्थितिः तां पचे अभिभूतः पराभूत स्तस्य स्थिति वहन् । दिपयोधराभ्यां माटोपः पक्षे दिपो हस्तौ योधो भटस्ताभ्यां रमायां पृथिव्यां पाटोपो यस्य । 1

·स्पष्टमुत्सङ्गपेशलः प्रातश्चक्रवत्। रम्योरोमान्वितो
रनकवत्।
सदादीर्घपृष्ठविराजितः पातालवत् ।
समांसरुचिः सिंहवत्। नवकक्षान्तः श्येनवत् । विभु-
जानिमनोरमो पवत् । सुपार्श्वभूषितो रावणवत् ।
विलसन्मध्यमः स्वरसमूहवत्। अधिकप्रगण्डभूषितो-
स्पष्टं यथा स्यात् तथा उत्पन्न क्रोन पेशल: पक्ष स्पष्टा
मुत्प्रमोदो यस्य स तथा मङ्गन चक्रेण वौरादियोगेन पेशलः ।
रम्यं यत् उरो वक्षस्तस्य या [मा] शोभा तया अञ्चितः पक्ष
रम्यो मनोजो रोमान्वितः रमकः “रलकं कम्बलं प्राडः” ।
दोघं यत् पृष्ठं तेन विराजितः पक्षे दीर्घः पृष्ठः स्पर्शः सर्पः ।
समौ यावंसौ ताभ्यां रूचिः शोभा यम्य पक्षे मांसे या
रुचिस्तया सहितः।
नवः प्रशस्यः कक्षान्तो यस्य, अन्तःवरूपं पक्षे नवके न शान्तः
न तितिक्षुः ।
विशिष्टेन भुजेन अतिमनोरमः पक्षे विभजातिः प्रजाति

·कावकल्पलता। SE. ऽरण्यवत्। उल्लसत्कफोणिमाधारो राजरोगिवत् । प्रहस्तस्थितिपेशला रावणसैन्यवत् । करभासितो बिन्ध्यपरिसरवत् । विप्रकोष्ठस्थितिः प्रणववत् । नखर- स्थितिभासुरः शिशिरार्कवत् । सुपर्वभूषितो मेरुवत् । in उल्लसन्ती कफोणे: कूपरस्य या मा श्रीस्तां धारयतौति पक्ष उल्लसन् कफ उद्भवलेमदोषश्च अनिमाधारः कृशताधारः मेग्माभि- भीवेण कृपाङ्गतामास्थितइत्यर्थः राजरोगो सन्निपातौ यन्मा- भिभूतो वा। प्रहस्तः प्रकष्टो हस्त: तस्य स्थितिस्तद्या पेशल: पक्ष प्रहस्तो रावणमन्त्रौ तस्य स्थितिः । करेण भासितः शोभितः परे करभैः उष्ट्र: "करभाः स्य: घटङ्खलका इत्यमरः" आसितः अधिष्ठितः श्रासडः उपवेशने अधिशौ स्यामां कम्मत्याधारस्य कर्मत्वात् कर्मणि कः ।

·उच्चपेटस्थितिस्ताम्बूलिकपण्यवत् । अधिकण्ठमनोहर मन्त्रवत् । गलच्छायासुन्दरः कृष्णपश्येन्दुवत् । उल्लसित- शिरोधरान्वितो वनवत् । सुग्रोवोदितवैभवो रामवत् । अधिकन्धरान्वितो उपवत् । सदाश्मश्रुतः कान्तः पर्वतवत् । स्फुरन्महादंष्ट्रिकान्तःपल्बलवत् । मुखरो- उद्यच्छन्ती चपेटकस्य केवलस्य कवलस्य स्थितिः शोभा यस्या पक्षे उच्चम् उन्नतं पेटकं पेड़ौति ख्याता तत्र स्थितिर्यस्येति । अधिक कण्ठेन मनोहरः पक्ष कण्ठ: ध्वनिः पिको वा तदत् मनोहरः। गलच्छायया सुन्दरः पक्षे गलन्ती या छाया तथा असुन्दरः । उल्लसिता ऊौंकता या शिरोधरा तथा अन्वितः पक्ष उल्लसितं शिखरं यस्य एवम्भूतो धरो गिरिस्तेनान्चितः । सुष्ठ ग्रीवा तथा उदितं वैभवं यस्येति पक्षे सुग्रीवो तानTTI

·गिरिवत् । मधुराधरः कृष्णवाहुवत्। हनूमविभवान्वितो
यामवत्। महासकायशोभितो सिंहनखाग्रवत् ।
मुखमाननं तेन रोचितं वैभवं यम्य पक्षे मुखरेघु उचितं
वैभवं यस्य ।
पृथुलं महत् प्रास्थम् प्राननं तेन मनोहरः पक्षे पृथुलं लास्यं
नृत्यं नन ।
बहुधा वदनेन स्थितिः शोभा अन्य पक्षे बहनां वदनानां
स्थितियंत्र ।
अधिकं यथा तथा भाननं मुखं तेन रोचिष्णुः पक्षे कानने
दूति अधिकाननं तत्र रोचिष्णुः ।
मधुरो मनोज्ञोऽधरो यस्य पक्षे मधुरां मधुरानाम्नौं पुरौं
धरतीति ध धारणे इत्यस्य मधुरानगरीप्रभेदः कृष्णबाहुवदिति
कृष्णबाहुर्गरूड़ः [अथवा ] मधुराधरः मधुनामानमसुरं राध्यति
हिनस्ति इति राध् हिमायामिति ।
हनूमान् यः विभवः शरीरसम्पत् तेन अन्वितः पक्षे हनूमतः

·२ सुसम्यन्वसुतालुनो रेणुका-शिरोवत्। उच्चैरदनभासुरो' बालवत्। रसज्ञानवईिसमुत्साहो धातुवादिवत् । कलयन् नासिकास्थितिं पान्धवत् । नवभूचितः शिधा- पालवत् । सदारङ्गण्डाभो वणिग्वत् । सदालाचन- सुमम्पत् सुष्ठुमन्यत् ताल तेन ऊनः नेतिपदचितये तु योजना पक्षे समम्पन्नः यः सुतः परशरामस्तेन भालूनश्छिन्नो रेणुका यमदग्निदयिता। उच्चैः श्रेष्ठाः ये रदना दन्ताः, “रदना दाना दन्ता इत्यमरः" पक्षे उच्चर अदनं भक्षणं तेन भासुरः शोभमानः । रमज्ञा जिका, “रमजा रमना जित्यमरः" तभ्या नवा नूतना ऋद्धिः समृद्धिः तया समुत्माहः पक्षे रसज्ञानं पारदजारणज्ञानं ब यतीति तथा ममुत्साहो यस्येति । नासिका नासा, "घोणा नासा च नामिका इत्यमरः” तम्या: स्थितिं कलयन् पक्षे पासिका एकत्रस्था तस्थितिं न कलयन् । जित पवेत. पन तेति पदं न १५. STY IT ·भासुरो मन्त्रिवत्। सुदर्शनमनोहरो मयूरवत्' । उल्लसितारामो वसन्तवत्। अधिकर्णस्थितिं वहन् दरिद्रवत्। वहन् वैश्रवणस्थिति कैलासवत् । उच्चैः- श्रवःस्थितिं वहन् इन्द्रवत् । प्रतिभालासितस्थिति विभ्रत् कविवत् । अलिकान्तस्थितिं विभ्रत् पद्मवत्। सुटु दर्शनं अवलोकनं तेन मनोहरः पक्षे सुदर्शनं चक्रम् । उल्लमिता: श्रा ममन्तात् रामाः स्त्रियः “रामावामावामनेत्रा पुर-श्रीनारौति हलायुधः” पक्षे उल्लमित आरामो येनेति । अधि अधिक कर्णस्य राधेयस्य वा स्थिति वहन् पक्षे अधिकां अपास्थितिं वहन् । वै इति अव्ययं निश्चयार्थ श्रवणस्थितिं वहन् पक्षे वैश्रवण: कुवेरः “किन्नरेशो वैश्रवण इत्यमरः” तस्य स्थितिं वसतिम् । उच्चरिति श्रवःस्थितिविशेषणं अवसोः कर्णयोः स्थिति वहन् “कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्नी श्रवणं अवइत्यमरः” पचे उच्चैःश्रवा ·स्फुरत्पृथुललाटो गुकच्छवत् । उत्तमाङ्गस्थिति विभ्रत् कन्दर्पवत् । सदावालमनोहरो वृक्षवत् । वहुकुन्तलमातिः सुभटवत् । अधिकेशश्रियं विभन्नन्दि- वत् । कचरोचितः समुद्रवत् । काले वरस्थितिं विभ्रत् कुमारौवत् । सुसम्पन्नवपूरग्यो टपवत् । साक्षादधिक- म्फुरन्सो पृथुमहतो ललाटौर्यम्यति पक्षे पृथुललाटोः पृथुला लाटीः देशीः भृगु कच्छतौति तीर्थविशोषस्तत्तु साटदेपो वर्त्तते । उत्तमा चासो अङ्गस्थितिश्चेति तथा तां पक्षे उत् अतिशयेन उगता उत्तमा अङ्गस्थितिः शरीरस्थितिः तां विभ्रत् । सदा सर्वदा वाला: केशा स्लैमनोहरः पक्षे श्रावालं श्रालवालं "स्यादालवालमावालमापापेत्यमरः” । वडः कुन्तलः केशः तेन सन्तौ द्युतिर्यस्थ पक्षे बडकुन्तेन प्रासनाम्नास्त्रेण लसन्तौ धु तिरस्येति । अधि अधिका केशश्रियं के शशोभां विनत् पक्षे अधिका चामो ·विग्रहो दैत्यवत्। उच्चैरङ्गमनोहरो नटवत् । अधिकाय- ঘিনি विभ्रत् रुपाणवत्। विष्णुरिवाहौनभोग- सङ्गत शरीरा विपत्वासनः सुदर्शनान्वितः। शिव इव पर महसितौः सुशोभनगरस्थितिः । महासेनानुयातो साक्षात् प्रत्यक्षं अधिको विग्रहो यस्येति "गाचं वपुः महननं शरीरं वर्भविग्रह इत्यमरः” पक्षे माक्षात् स्वयमेव कवि एवं "शुक्रो दैत्य गुरुः काय उपना भार्गवः कविरित्यमरः,” कविम् अधौति अधिकवि ग्रहो ग्रहणां यस्येति । उच्चैः अङ्गानि मनोहरः पचे उ: रङ्गः नृत्यभूमिस्तत्र मनोहरः । अधि अधिकं कायस्य स्थितिं शोभां पक्षेऽधिकमयमो लौहस्य स्थितिं "खबरेशरि वा विमर्गलोयो वतव्य इति" विसर्गस्य लोपः । हौनो महान् भोगः सुखं पक्षे अहौनो वासुकिस्तस्य भोग: बारौर, विपदं त्रासयतौति पक्षे वि: पक्षी गरुडस्तस्य पत्रं पक्ष- स्तवामनं यस्य सः, शोभनं दर्शनं चक्षशुक्रञ्च तेन भन्वितः ।

·६ कविकल्पलता। विष्टक्सेनोल्लासितविग्रहः। समुद्र इव समानधन- रसभासितो बहुलवारणो नदौनदेशः सुधामाश्रयः । सत्यलाक इव हिरण्यगर्भरुचिः। सोमेश्वर इव प्रभा- विरिव महोदया चितः । অনু মুখ न समाना अनघा या नरममा तत्र शामितः पक्ष समानः सहनर मस्तेन भामितः. वडलो वारणो हस्तौ यग्येति पक्षे बहलानां वारां रण: शब्दो यत्र, नदौनदेशोऽदरिद्रदेश: पक्षे नदीनां नदानाञ्च ईपाः, सुधामाश्रयः गोभनानां धाम्नां आश्रयः स्थानं, पक्षे सुधा अनृतं मा लक्ष्मीस्तयोराश्रयः । हिरण्यस्य सुवर्णम्य गर्भाऽभ्यन्तरं यस्य पक्षे हिरण्यगी ब्रह्मा च तत्र चिः प्रौतिरस्य । प्रभया कान्या मङ्गतः पक्षे प्रभामं तीथं गतः प्राप्तः, सोमेश्वरों रुद्रमूर्तिभेदः [ अधुना इतिहामादौ सोमनाथ इति ख्यातः ] सहजश तशा नामलित माता-

·सदोषारुचिः। उद्धृतसारमागर इवापारिजातः। रोहण
इव सुरुचिरमणौरमणीयः । इन्द्र इव वलक्षामो-
दितीः । प्रारषेण्यहंससंघ इव सन्सानसङ्गतः ।
श्रोबियइव सदाचारप्रियः । देवइवातिसम्पन्नवसुधा-
प्राट्काल इव सुखद्योतः। तृनौरइव :
बलेन चतुरङ्गेण क्षमया पृथ्या उदितौः, पक्ष बलक्षा
धवला या मा शोभा तया उदितीः ।
मन्मानश्चित्तममुन्न तिम्तेन मङ्गनः पक्षे सत्मानमं मरोवरं गतः
भोगी।
प्राप्तश्च ।
मदा सर्बदा चाराः गूढ़ सेवका: ते प्रियाः यम्चेति पक्ष
सदाचारः सत्कर्म प्रियं यस्य सः ।
अतिसम्पन्ना या वसुधा तस्या भोगो यस्थास्तीति भोगौ पने
अति अत्यन्तं मन्यत् यस्यास्तौति तया नवसुधा नूतनामृतं तभोगी ।
सुखेन द्योतः प्रकायो यस्य पक्षे शोभनः खद्योतो ज्योतिरिङ्गयो
ATH
न
लोलोनितिमा लाग"

·सदागेपचितः। वैद्यइव स्वस्थामोदितौः । वणिगिव उपायनसलक्ष्मीः। सुराष्ट्र एवाधिकं गौरचितस्थितिः । भृग इव प्रियगौरचिताटोपं विभ्रत् । तरुणीगणइव पुरोगौरसाटोपीः। कामिनौके शपाशव सदाम- 'उपायनं अन्यप्रेषितं वस्तु, तत्र मन्यो लक्ष्यो ता यस्येति पचे उपायः प्राप्तिस्तन नवाः नूतनाः मन्त्यो लक्ष्म्यो ता यस्येति । अधि अधिकं गौरी चिता व्याशा स्थितिः शोभा अस्येति पक्ष अधि अधिकं कड़ी धान्यविशेषे रचिता स्थितिरस्य "स्त्रियौकप्रियङ्ग द्वे इत्यमरः” सुराष्ट्रो देश विशेषः । प्रियं स्पृहणीयं गौरं चितमाटोपं विश्चत् पक्षे प्रियङ्गो फलिनौपुष्य रचितम् अाटोपं विभ्रत् । पुरोगाः पुरवर्तिनः औरमाः पुत्राः उरमा निर्मिता इति विग्रहे “उरमोऽण च इत्यण" तेषाम् श्राटोपस्तेन श्रीः शोभा यस्येति पक्षे पुरोगेन अग्रगतेन औरमयोः स्तनयोः उरम प्रागतो ·रसमधुरः। दौक्षितइव सुराज्यघटनादक्षः। दशरथ- इवाभिरामोल्लसितकान्तिः॥ नृपः ॥ सैन्यमिव फलकस- लक्ष्मीकं मर्ज वीरगणं विधाणम् । विष्णवक्षःस्थलमिव पुन्नागतमालालङ्कृतम्। रुद्रभालस्थलमिव स्फुरिता मलकौलाक्षानलम् । कामशरीरमिव सर्वदा रूप- शोभितम् । चन्द्रमिव विशाखानुगतम् । समुद्रमिव अभिरामः मनोहर वस्तुभिः उल्लासितकान्तिः पक्ष अभि मम्मुखम् रामेण उल्लासितकान्तिः । इति नृपवर्णम् । फन्नैः प्रसारैः कमन्नी लक्ष्मोर स्येति फलकैयुद्धमाधनचर्मभिः सतो लक्ष्मौरस्येति च सज्ज कृतमन्नाहादिक वीरगणं पक्षे मत प्रशस्तं जम्वौरगणम् । पुन्नागेन अनन्तेन नागेन कृता या माला तया अलङ्कृतम् अनन्तमूर्त्या हरिणा नागोपवीतं कृतमित्यागमप्रसिद्धं पक्षे पुन्नागो नागकेशरः कृतमाल: करञ्जकस्ताभ्यामलङ्कतम् । स्फरन्तः श्रामलकौ धात्री, लाक्षा तरुभेदो, नलस्तणभेदश्च

·प्रश्रियम् । क्षेत्रमिव वहुधान्यपुष्टश्रियान्वितम् ॥ वनम् ॥
हिमवन्तमिव सदागजातिमनोहरं शृङ्गाटोपचितं बहु-
शोभवनान्वितम् ॥ नगरम् ॥ नारौव शृङ्गरोपचित
विशिष्टयूमा अर एयभूस्तया ऊषितम् पक्षे विटू माणि प्रवालानि
तेः भूषितम् ।
सत् च तत् जपावनं च तम्य वैभवं यस्मिन पक्षे मज्जः यः
पवनस्तस्यापत्यं पावनः हनूमान तस्य वेभवं यस्मिन् ।
तापिच्छास्तमालाः, “कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तापिञ्छोऽप्यथ
मिन्दुकइत्यमरः” तापिञ्छस्तापिच्छेति दैरूप्यं विराजितं पक्षे तापम्
विधत्ते या मा तापिनी सा छवि: कान्तिस्तया राजितम् ।
विराजिता आम्राणां श्रीयंत्र पक्षे विराजिनौ ताम्री-
यंत्रेति च ।
बहुधा अन्यपुष्टानां पिकानां या श्रीस्तया अन्वितं पचे बहु-
धान्यानां पुष्टा या श्रीस्तया अन्वितम् । इतिवनम् ।
सदा सर्वदा गजैरतिमनोहरं पुनः टाटश्चतुष्यथैरुपचितम्

·कविकल्पलता। स्थितिः । सर्पइव सद्विषाणां श्रियं विभ्रत् । लाहइव सदाचघुच्छविराजौ॥ वृषभः ॥ न्हपड्व विपक्षोचित- विभवः । रणइव स्फुरदिपक्षतिः । तड़ागइव शतपत्र- विराजितः ॥ पौ॥ पद्मइव सदामोदरसोदरः। शरत्- वृक्षौनगावगावित्यमरोऽपि" पृष्टङ्गापामाटोपम्तेन चितं बहुशोभानि बनानि तेन्वितम् । इतिनगरम् । रङ्गाभ्यां विषाणाभ्याम् आरोपः तेन चिता परिचिता जाते त्यर्थः स्थिविर्य म्येति पचे रणरसेन उपचितस्थितिः । सन्ति विषाणानि यस्यां मा तां श्रियं विनत् पक्षे सन्ति यानि विषाणि तेषां श्रियं विनत् । सदा अत्र जगति पुच्छं तेन विराजतेऽसौ विराजौ पक्षे त्रपुः सौसं तच्छविः तत् कान्तिस्तथा राजतेऽसौ राजौ । इति वृषभः । विशिष्टा ये पक्षा स्तैरु पचितो विभवो यस्य पक्षे विपक्षेषु वैरिषु उपचितो वृद्धिंगतो विभवो यस्येति ।

·कालइव उच्चकैरवभूषितः । गिरिरिव कन्दरोचित शोभः ॥ मेघः ॥ प्राट्कालइव सदारसमुपाश्रितः । गवण इव स्वकलङ्काभोगः। रविरिव सुधामोदितीः॥ चन्द्रः॥ स्थाणुरिवापचपः। गज इव पर महेलाविलासौ। स्वर्ग इव सुरतः श्रियं विनाणः ॥ कामुकः ॥ कुहूचन्द्र TOP म दुति भिन्नं पदं दामोदरस्य हषीकेशस्य मोदरः ममान- कान्ति: पक्ष मदा नित्यं श्रामोदः गन्धः रम: मर न्दः तौ उदरे यस्येति “वा पुंमि पद्ममित्यमरः” । उच्च कर्महान् रवः तेन भूषितः पक्षे उच्चानि यानि करवाणि भूषितः । कन्देषु रोचिता शोभा यस्येति पक्षे कन्दराभिः दरौ भिः उचिता. शोभा यस्यति । इति षः । सदारैः सस्त्रीकैः समुपाश्रितः पक्षे मदा नित्यं रमं जलम् उपाश्रितः । t

·इव सूर्यसङ्गतः। भृङ्गइवाधिकमलाल्लासौ ॥ दुर्जनः ॥
तारागणइव तिमिरोचितः। वियोगीव विस्तारितापः॥
समुद्रः ॥ रमवतीव समांसमोना ॥ गाः ॥ हरिरिव
पद्माकरसुखितः । स्वर्ग इव दानवारिः॥ गजः ॥
॥
अपगता चपा यम्य मः पक्षे न पत्र पातौत्य पत्रप इति
नञ् समामः ।
परेषां महेला स्त्री तम्या विलासौति “महिलायां महेलापि
महिला स्थान्म हेलिकति द्विरूपम्” पक्षे परमा या हेला लोला
तया विलासी ।
सरतो देवात् श्रियं सम्पदं विभ्राणः पक्षे सुरतः श्राद्यादित्वात्
तसिः [श्राद्यादिभ्य उपसंख्यानम् ] दुन्द्रात् श्रियं शोभा [विनाण: ]
इति कामुकः ।
सूरिभिः पण्डितैः न सङ्गतः असङ्गतः पक्षे कुहः श्रमा “सा
नष्टेन्दुकलाकुहरित्यमरः" तचन्द्रः सूर्येण सङ्गतः युक्तः ।
प्राधिकमल अधिक पापं तत्र उल्लामो तथास्तौति पक्ष

·गणेश इव परमोदकरूचिः ॥ वराहः॥ जैननय इव
बहुलक्षपणः ॥ वणिक् ॥ नारद इव कलहास्थितिः ॥
कामिनौजनः ॥ शुक्र इव सदनुमानः ॥ तार्किकः ॥
निर्व्यापार इव पृथुलक्षणः ॥ वाजी॥ कविरिव
समां ममां विजायते इति ममांममौना प्रत्यब्द प्रसूता गौः
"समांममीना मा चैव प्रतिवर्ष प्रसूयते इत्यमर." समां समां
विजायते इति ख: पक्षे मांसानि मत्स्याश्च तः मह वर्तमाना
रसक्तौ पाकस्थानं, “रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे इत्यमरः” ।
इति गौः ।
पद्मायुक्तकरः भण्डादण्डः तेन सुखितः पद्मः विन्दुजालकैः
"पद्मं स्थाद्विन्दुजालकमिति हलायुधः” श्राममन्तात् युक्तश्चामौ
करश्च तेन पक्षे पद्मायाः करः पाणिस्तेन सुखितः हरिः मूर्यः
तथा पद्माकरः पद्मस्य काननं तत्र सुखित इति वा ।
दानवारिणा दानोदकेन सह वर्तमानः पचे दानवाः दैत्या
स्तेषाम अनिरिन्दा तेत मत जमान
-

·बहुलाहम् ॥ कपाटम् ॥ निशीथ इव प्रबलतमा-
वाहिनौ। भूमण्डल इव गिरिशतश्रियं विभ्राणः ॥
रावणः॥ विष्णुरिव सदारमानवौतिकृत् ॥ प्राट्कालः॥
महाकवि श्लोक इव सरसोपचितपादः ॥ गिरिः ॥
स्थितिर्यस्य पक्ष कलहे परस्परविरोधे स्थितिर्यस्य सः। इति
कामिनीजनः ।
सत् अनुमानं प्रमाणं यस्य पक्षे दनुर्दैत्यमाता तम्याः
मानस्तत्महितः । इति तार्किकः ।
निर्व्यापारो निश्चेष्टोऽलम इति यावत् बहुलः क्षण: [ उत्सवः ]
यस्य सः “निर्व्यापारस्थिती कालविशेषोत्सवयोः क्षण: इत्यमरः"
पक्षे बहनि लक्षणानि श्रावर्तकादौ नि शुभचिहानि यस्य सः ।
इति वाजौ।
बहु लोहं यस्य सः पक्ष बहुल ऊहो यस्य मः। इति कपाटम् ।
प्रवलतमा अतिप्रवला पक्षे प्रवलं तमोऽन्धकारो यति
"अवसन्तस्येति" दौर्घः ।

·वोपल इव सत्वरशयान्वितः॥ परिव्राट् ॥ इति खगडोषाः॥ अथ शब्दरपूर्वाद्यैः पूर्वभागप्रयोजितैः । श्लेषाय शब्दमध्येषु निक्षिपेदक्षरं यथा ॥ १ ॥ अपूर्व स्वरचेष्टः । । आचितखेटकशोभी। उद्योति- परागशोभः । अञ्चितगजयुतः। खचितद्योतयुतः रमायां पृथ्व्यां उपचितः वृद्धिं गतः यः पादः प्रत्यन्तपर्वतस्तेन महितः पक्षे रसः श्टङ्गारादिः पादश्चरणः स्मोकानाम् । इति गिरिः । सत्वरं शौघं यः क्षयस्तेन अन्वितः पचे सत्वस्य सत्त्वगणस्थ रक्षया अन्वितः । इति परिव्राट । पादानां भङ्गेन ये मेधास्ते खण्डम्मेषाः । (१) श्रेषान्तरमाह अपूर्वेत्यादि अपूर्वाद्यैर पूर्वशब्दादिभि- रादिशब्दादाचितद्योतिताञ्चितखचितादौनां ग्रहणम् । अकारः TCA काग.

·घनवईिस्मरः। छविराजित गलः। दामोदितनवीः । धरोचितबलः। न व्याप्तक्षवनाथः । परोचितवन- शोभौ। प्रमोदितकटस्थिति[] । बलोचितह लौः । वामोदितमनस्थितिः । विक्रान्तभवोपेतः । विभूषित- पदान्वितः। "वियुक्तजनप्रियः। 'व्याप्तपक्षहारी। भरोचितरतश्रीः। रचितमणौभासुरः। सततरस- स्थितिः। स्थामोदितवरौः। क्षमोदितपणस्थितिः। संसक्तगरस्थितिः । संप्राप्तसारभूषणः । संभूषितशय- युतः। संभावितमदोदयः । .. परागः कौसुमरेणः । पक्षे उपरागः । अङ्गजः। खद्योतः। घस्मरः। प्रकट: । गलः। दानवः । धवलः । नक्षत्रनाथः । पवनः। बहलः। वामनः । विभवः । विषदः। विजनः । भरतः । रमणी। सरसः । स्थावरः । नपणः । विपक्षः ।

·कविकल्पलता। कलोपयुक्तकपोतः' । प्रवलितप्रवालोपेतः । प्रभ्रष्ट- प्रमदोदरः। विमुक्तविरहस्थितिः। मालोपयुक्तमानव- धनः । मारहितमाधवोलमिस]। नरहितनगरा-- लङ्कारः। सुरहितसुधर्माश्रयः । शचितश्चेषसंश्लेषैर्वर्ण्य( ण ! )वा दिनामभिः । उपमानकृतोल्लासैः साधयेत्सर्ववर्णनम् ॥ १ ॥ दूदानौं पूर्वाक्षरदूरीकरणेन श्लेषान्तरमाह । कलोप- युक्तति। ककारस्य लोपेन युक्तो यः कपोत' इति पदं तेन 'पोत' इति पदमायातं भवति । एवं बालः । मदः । रहः । नवधनः । धवः । गरः । धम्माश्रयः । . (२) रचितम्लेषेण संदोषो योगो येषां तैः तथा। वर्णा गौरादयो गुणाः। वर्या वर्णनीयाः पदार्थाः। वर्णिनो वा बलाकाकपोतराममाया धमरादिवर्णाश्रयाः । ग्रामियान ·कविकल्पलता। घहो गौरवसल्लमौर्या मिनीकामिनीपतिः। सुपर्वपर्वतौपम्यमङ्गोमङ्गगकरोत्यसौ ॥ ६ ॥ गौरीभूतकला शालौ परशुधासितोदयः । सुपौवरसितोल्लासः स्पष्टी श्वेतश्रियं वहन् ॥ ३ ॥ (२) गौरी वसन्तौ लक्ष्मौर्यस्येति । पक्षे गौरवेण गरुतया मती लक्ष्मीरस्येति । गौर: पौतमितयोः।' यामिन्येव कामिनी तस्याः पतिश्चन्द्रः। सुपर्बपर्वतो मेरुस्तस्योपमाभङ्गौ मादृ- अवरोतिः ॥ (३) गौरीभूता शुक्लौभूता या कला तया शालो श्रेष्ठः । पक्षे गौरी दुर्गा, भूतः प्रेतः, कला चन्द्रकला, एतैः शाली श्रेष्ठः । इह शिवचन्द्रयोरध्याहारेणोपमेयभेदः । एवं मर्वत्र यथायथ-- मध्याहार्यम् । परः पुनः धामितः स्थितः उदयो यस्य । पक्ष ।

·१०० कविकल्पलता। १ सदाबलाकासितश्री निरौशाचलमच्छविः। स्फुरच्चन्द्रकसल्लमोर्घनसारद्युति वहन् ॥ ४ ॥ सदा नवसुधाशोभौ बिभ्राणो राजश्रियम् । जातरूपचयच्छायो मधुपौतप्रभान्वितः ॥ ५ ॥ कास (४) बलाकेव बकपतिरिव सिता औरस्य । पक्षे अबलया स्त्रिया कामिता प्रकाशिता औरस्येति । दौतौ' इत्यस्मात् ण्यन्तात् प्रत्यये रूपम् । गिरिशवत् अचला मच्छ- विर्यस्य । पक्षे गिरिधाचल: कैलामः । स्फुरन्तौ चन्द्रवत् कमन्तौ लक्ष्मौरस्येति। पक्षे स्फुरच्चन्द्र के मयूरपक्षस्थेन सती लक्ष्मौरम्येति । धनवत्मारः श्रेष्ठः, कर्पूरश्च ॥

·कावकन्न्पलता। १०२ कर्णिकारचितछायः परागौ विराजितः । 'अधिकार(रू ?)ण्यसंशोभी नवेन महसा रतः॥६॥ बहुलोहितसंपत्तिः प्रवास धुति पेशलः । अधिकढुश्रियं विभत्कडारचितवैभवः ॥ ७ ॥ तहत् श्रीः (६) कर्णिकारं जकुचकुसुमं तद्वत् चिता प्राप्ता च्छाया येन । पक्षे कर्णिका कर्णभूषणं तेन रचितच्छायः । परागः कौसुमरेण: पक्षे परा श्रेष्ठा अगस्य वृक्षस्य पर्वतस्य वा श्रीः । अधिकं प्रारुण्यं लौहित्यम् । पक्षे अधि अधिकं कारुण्यं करुणता कृपा च । नवो महेनः सूर्यः तन्महमा वृतः पुष्टः । पक्षे नवेन नूतनेन प्रशंस्येन वा महसा तेजसा वृतः ॥ (७) बही लोहिता सम्पत्तिः श्रौर्यस्येति । पक्षे बहुला ऊहिता सम्पत्तिरस्येति । प्रवालो विद्रुमः, प्रकृष्ट बालश्च । अधि अधिका कद्रुः पिङ्गला श्रीः ताम् । पक्षे अधिकां द्रूणां वृक्षाणां ·नाममा २ . नवधूसरसाटोपः सदा 'सवलसचिः । विभात्यधिकपोती रातभासितवैभवः ॥ ८ ॥ असितत्वमनोहारी बहुश्यामलताम्वितः । स्वभावनीलमल्लक्ष्मीः सदारामोदितद्युतिः ॥ ६ ॥ (८) नवेन प्रशान्येन धूमरेण धूमर गुणेन माटोप: हप्तः । पक्षे न वधूषु मरमः आटोपोऽस्येति । सदा सर्वदा शबलः मितामित मिश्रो गुणः तेन सती प्रास्ता रुचिरम्येति । पक्षे सत् प्रशस्तं श्रामवं मधु, मदा सर्वदा सवो यज्ञो वा, तेन सद्रुचिः । अधि अधिकं कपोतवत् श्रौर्यस्थ । पक्षे पोतेन शावेन और्थस्य । रामभो गईभस्तद्वत् अमितं ईषत् मितं वा वैभवं शोभा अन्येति । पक्षे रामेन नृत्यभेदेन भामित वैभवमोति । (६) अमितत्वं अल्लत्वम् । पक्ष अमिः खङ्गः तस्य तत्त्वं तद्विषयक शिक्षामौष्ठवम् । श्यामलता कालिमा, लताभेदश्च । स्वभावेन नौला समनमौरस्येति । पचे स्वमा स्वकीया शोभा .

·कविकन्न्पलता । २०३ केशवामोदितच्छायो नदौनश्रीमनोहरः । अन्धकारातिरोचिष्णार्बिभ्रत्कुवलयस्थितिम् ॥ १० ॥ 'स्वर्जनस्थितिरोचिष्णुः स्वर्गलामचित स्थतिः "सदादिविहितोलासः सुरावासनयान्वितः ॥ ६ ॥ वर्ग: । ܀ । (२०) केशवत् वामा शोभना उदिता छाया श्रोति । पक्ष केशवा नाम उदिता काया अश्यति। नदौन: ममुद्रः तद्वत् श्रीमनोहरः । पक्षे न दोनचिया दरिद्रवत शोभया अन्वितः । अन्धकारवत् अतिरोचिष्णुः शोभगः । पन्ने अन्ध कागतिः शिवः । कुवलयं नौलोत्पलम्, पृथ्वीवल्लयं च । कुहिमतं वजयं कङ्कणं वा ॥ . । (११) वर्णवादिनामभिः' इत्यत्र शादिशब्द ग्टहौ तम्या- दाहरणम् । खर्जनो देवजनः, शोभनमर्जन च । स्वर्गकपो यो लाभस्त करा स्थितिरम्यति । पने शोभनं अर्गन दण्डः तस्य ·स १ सव्योमासङ्गविद्योती सन्नभोगमनस्थितिः । 'अचान्तद्युतिरोचिष्णुस्सदाकाशचितस्थितिः ॥१॥ व्योमः । स्वयम्भूस्थितिविभ्राजी सम्पन्नवसुधास्थितिः। "स्फुरदराजसंशोभी 'सुक्षमासमलङ्कृतः ॥ १३ ॥ भूमिः । उमायाः (१२) म इति पृथक् पदम् । व्योमासङ्गेन विद्योती। पक्षे भव्ये वामे पार्वत्याः मङ्गेन विद्योती। सत् प्रशास्तं यन्त्र भमि गमनं तत्र स्थितिरस्यति । पक्षे मन्ना नष्टा भोगे मनमः स्थितिरस्येति । खर्यावशरि' इति विसर्गलोपः । अभ्रान्तः श्राका शान्तः, न चान्तश्च । मदा सर्बदा काशं काश- कुसुम्, मद् गगनं च ॥ (१३) स्वयं प्रात्मना भुवि स्थित्या विनाजौ। पक्षे खयम्मः ब्रह्मा शिवो वा । (अ) सम्पन्ना वसुधा च । स्फुरन्याः धरायाः .. -- ·कविकल्पलता। १०५ सदालिसमुल्लासी सज्जपातालवैभवः । अहोनभोगविभ्राजी भूदार स्थितिसुन्दरः ॥ १४ ॥ पातालम् । सौकाननरोचिष्णुः कान्ता चितवैभवः । अधिकासारसारश्रौविधुनौतश्रियं वइन् ॥ १५ ॥ वनादि । (१४) सदा बलियति सदाबलि पातालम् । पक्ष सतां भावलिः समूहः । सदा सर्वदा बलिः पूजोपकरणं, त्रिवलिश्च । मज्जं उत्तम पाताले वैभवं अस्येति । पक्षे सती प्रशस्ता जपा प्रोच (पा)तालं च, तधोवैभवं यत्रेति । अहिः सपः तस्य दुनः प्रभुः वासुकिः तस्य भोगो यत्रेति अहोनभोगं पातालम् । पक्षे श्रहीनो महान् भोगः सुखं यत्र । भूदारो वराहः तस्य TITETA a fasar ·10 कविकल्पलता स्वर्णस्थितिमनोहागै 'सदानौरोचितस्थितिः । सज्जलक्षणविद्योती सदम्भस्थितिपेशलः ॥ १६ ॥ जलाधारः । सम्पन्न वे श्मनि स्थायी सदनस्थितिभासुरः। 'मद्मनः स्थितिमुदिभ्रत्सुशोभिनिलयस्थितिः ॥ १७ ॥ ग्टहाधारः । (१६) सुमोभनं अर्णः तोयम्, स्वर्ण सुवर्ण च । पूर्ववधि- अर्गलोपः । मदा भवंदा नौरं जलम् । स इति पृथक् पद ! दानी दाता। दुरा भूः वाक् और्वा तदुचितस्थितिः। सत् प्रशाम्तं जलं तत्र क्षणं व्याप्य विद्योती। क्षणेन उत्सवेन वा। पक्ष मन्नं उत्तम लक्षणं चिन्हम् । सत् प्रशस्तं अम्भः, दम्भमहितश्च ॥ (१७) सम्पदा नवे अश्मनि पाषाणे । पक्षे स्पष्टम् । सत् ।

·कविकल्पलता। अहो वामनताटोपः सदाखवतमस्थितिः । 'अधिकं प्रांशुसंशोभी सर्वदावालसद्द्युतिः ॥ १८ ॥ त्राकारः । अचल स्थितिविद्योतौ सदास्थिरचितस्थितिः । सत्वरोचितलक्ष्मीको मनोजतरलक्षणः ॥ १६ ॥ म्यिरादिः । (१८) बामनता खवता तया श्राटोपोऽन्येति । पक्ष वामः शोभनः प्रतिकृलो बा, तत्र तेन वा नतो नन्न अटोपो यम्येति । खर्वतमो ऽतिवामनः । पक्षे सदा खर्वतममि स्थितिरस्येति। पूर्ववद्विसर्गलोपः। प्रांशुः दीर्घः । पक्षे श्रधि अधिक कम्पः कम्पन शोल: करः । बाल: अल्याकारः। पक्षे सर्वस्मिन ·उपकण्ठस्थितिं बिभ्रत्सनौल(ड़!)स्थिति पेशलः' । अभ्यर्णस्थितिविधाजी गङ्गाम्बुनिकटस्थितिः ॥२०॥ ममौपम् । परमश्लाघौ विशदच्छायः ३ स्वचलच्छायो विशदा हृद्य ! )प्रतिमः । (२०) उपक्रण्ठः समीपं, कण्ठसान्निध्यं च । मनौड़ः समोपं तत्र स्थित्या पेशल: शोभन: । पक्षे स इति पृथक् पदम् । नोडस्थितिः सोभा। नौडे कुलाये म्यितिरिति वा। अभ्यो निकटः तत्र थितिः । अभ्यर्णः अर्ण मि तोये स्थितिः । गङ्गाया अम्बुनि जले कटम्य गण्डम्य म्यि तिरस्य । पक्षे स्पष्टम् ॥ (२१) पक्षे मेषान्तरमाह । परममाघावान्। पक्षे पर अमाघौ। अच्छायः छायायाः अभावो यम्य । विशदा निर्मला ·कविकल्पलता । पिनहाङ्गः कान्तोऽङ्गेन प्रखरोऽत्यन्तं क्षितिमापन्नः ॥ २ उक्रवैपरीत्यम् । इतिर हतौयं कुसुमं म्मेषस्तबके प्रकीर्णकाख्यम् ॥ ३ ॥ । 'वष्टि भागुरिरकोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।' इति वचनात् अपि शब्द म्याऽकारलोपः । पक्षे अङ्गे शरौरे कान्तिः । पक्ष प्रकृष्टः खरो गईभ दूव । क्षितिं पृथ्वौं पापनः । पक्षे क्षिति माऽऽपन्नः न प्राप्तः । माङ निषेधे ॥ उतार्थस्य वैपरीत्यं विपर्यायः ।

·कविकल्पलता। २२० आत्मा दुन्द्रः। एक मात्मेन्द्रहत्यश्वगजास्यरद कहा। इयं पक्षनदीकूला सिधारारामनन्दनाः ॥ १ ॥ चयं कासाभिभुवनगङ्गामार्गेशग्गुणः । श्रीवारेखा कालिदासकाव्यं शूलशिखावलिः ॥ २ ॥ सन्ध्याः पुरः पुष्कराणि रामविष्णुज्वरायः । (१) एक एकार्थमूचकम् । ब्रह्म। हस्त्यश्वौ ऐरावणोच्चैःश्रवसौ । गजाम्यो गणेशस्तस्य रदो दन्तः । प्रडक्रस्य उशनसो दृक् चक्षुः । द्वयं यर्थस्सूचकम् पक्षौ मासपूर्वापराबैौ । खड्गम्य धारे वे पार्श्व । रामनन्दनौ कुशलवाख्यो । (९) त्रयं व्यर्थमुचकम् । काला: भूतभविष्यवर्तमानपा अग्नयो दक्षिणाईगार्हपत्याहवनीयाः । भुवनानि स्वर्गमर्त्य- पातालानि । गङ्गामार्गाः भुवनत्रयगतिभेदात् त्रयः । ईशस्य शिवस्य दृशो नेत्राणि । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि । कालिदास काव्यं मेघदूत- असेः पाः।

·चत्वारि वेदब्रह्मास्यवर्णाब्धिहरिबाहवः ॥ ३ ॥ स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गोपाययामयुगाश्रमाः । पञ्चपाण्डवरूद्रास्येन्द्रियस्वव्रतामथः ॥ ४ ॥ মাথাবলুননাহ্মানামা ज्वर स्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः । चत्वारि चतुष्टयमुचकानि। एवं सर्वत्र । वेदाः ऋक्मामाय- जूषि । ब्रह्मास्यानि ब्रह्मणो मुखानि । वर्णाः ब्राह्माण क्षत्रियवैश्य- शूद्राः । अन्धयः पूर्वापरोत्तरदक्षिणा: भमुद्राः । हरे: कृष्णस्य बाह्वो भुजाः। (४) स्वईन्तिन: ऐरावणस्य दन्ताः । सेनाङ्गं हत्यश्वरथ- पादातम् । उपाया: सामदानभेददण्डाः । यामाः दिनरायोः प्रहराः । युगानि मत्य त्रेताद्वापरकलयः । आश्रमा: ब्रह्मचर्या- दयः । तथा च- 6 ब्रह्मचारौ ग्टही वानप्रस्थो भिदुश्चतुष्टये ।' इत्यमरः । पञ्च] युधिष्ठिरभौमार्जनन कुलमहदेवाः । पिशवम्य रुद्रस्य ·२१२ काधकल्पलता। पुराणलक्षणान्यङ्गानिलवर्गन्द्रियार्थकाः॥५॥ घड्वजकोणचिशिरोनेचतर्काङ्गदर्शनम् । चक्रवर्तिमहासेनवदन गुणा' रसाः ॥ ६ ॥ 'पाठो हामश्च तौर्थानां मपा तर्पणं बलिः । एतेः पञ्च महायजा ब्रह्मयज्ञादिनामकः ॥' इत्यमरः । मर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥' अङ्गानिला:- 'प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः । वर्गा: कुचुटुतुपवः । इन्द्रियार्थाः विषयाः शब्दरूपरमस्पर्श- गन्धाः । (६) [ षट] वज्रस्य अशनेः कोण: । त्रिशिराः रावणपुत्रः तस्य नेत्राणि । व्याप्यप्रमङ्ग व्यापकप्रसङ्ग इति तस्यापि अवयवाः विषय- परिशोधनव्याप्तिग्राहकादयः षट । दर्शनानि वैशेषिकलाश- ·सप्त पातालभुवनमुनिहौपार्कवाजिनः । वाराब्धिस्वरराज्याङ्गवीहिवहिशिखाग्नघः ॥ ७॥ अष्टौ योगाङ्गवस्वौशमूर्तिदिमसिचयः । ब्रह्मश्रुतिव्याकरणदिक्पालाहिकुला चलाः ॥८॥ (७) [ सप्त अतलवित स्नसुतलरमातलतलावलमहातपाता- लानि । भुवनानि भूर्भुवःस्वमहर्जनस्तपम्मत्यरूपाणि । मुनयो मरौच्यङ्गिरोऽत्रिप्रमुखाः । द्वौपाः जम्बूमक्षादयः । अर्कस्य सूर्यस्य वाजिनः प्रश्वाः । वारा: रविसोमादयः । श्रब्धयः लवणचरम- प्रभृतयः । स्वराः षडजमध्यमादयः । राज्याङ्गानि 'खाग्यमात्य सुहृत् कोषो राष्ट्रदर्गबलानि च ।' ब्रोहयो धान्यानि माषादयः । वहिशिखाः ज्व लिनौतापिनोधूनेत्यादयः । अग्नेः मात जिहारूपाः शिखाः। तथा च अमेजिहाः मन्त- . हिरण्या गगना रक्ता कृष्णान्या सुप्रभा मता। बहुरूपाऽतिरता च जिहाः सप्त हविर्भुजः ।'

·नवागदारभूखण्डकृत्तरावणमस्तकाः। व्याघ्रौस्तनसुधाकुण्डशेवध्यङ्करसग्रहाः ॥ ६ ॥ • अणिमा लधिमा चैव प्रकाम्यं महिमा तथा । ईशित्वं च वशित्वं च प्राप्तिः कामावसाथिता ॥ ब्रह्मणो विधातुः श्रुतयः श्रवणानि । व्याकरणानि माहेश्वर- क्र.पानिमवत्मकलापप्रमतयः । दिक्पालाः इन्द्रवहिप्रकृतयः । 'दन्द्रो वह्निः पिटपति३तो वरुणो मरुत् । कुबेर ईशः पतयः पृदिौनां दिशां कमात् ।' इत्यमरः । अहयोऽनन्ततचकादयः। कुलाद्रयो वर्षाणां सौमापर्वता: हिमालयप्रभृतयः । (:) नव अङ्गम्य शरीरम्य द्वाराणि मुखनासिकादयश्रोत्रद्रय- नेत्रद्वयशिनगदानि । भूखण्डाः इलाकृतकेतुमालभद्राश्वप्रकृतयः । छिन्नाः रावणम्य मौलयो मस्तकानि। मूल शौर्षमेकं विहाय नव मस्तकानि नित्यं छित्त्वा शिवाय नैवेद्यानि कृतानौति कृत्ताः ·३ . अज दशहस्ताङ्गुलौशम्भुबाहुगवणमौलयः। कृष्णावतारदिग्विश्वेदेवावस्थेन्दुवाजिनः ॥ १० ॥ एकादश महादेवाः सेनाश्च कुरुभूपतेः । हादशार्का मासरा शिस शान्तिगुहबाहवः ॥ ११ ॥ सारिकोष्ठ कमेनानौनेषभूपतिमण्डलाः । त्रयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा अथ चतुर्दश ॥ १२ ॥ (१०) [ दश] कृष्णावतारा: मत्स्य कूर्मवराहादयः । दिग्वि- दिग्भिदा अष्टो, अर्द्ध चाधश्च द्वे दूति दश दिशः। विश्वेदेवाः नाम गण देवाः दश । च- 'विश्वेदेवा दश स्मृताः अवस्था: बाल्यादयः । दुन्दो: चन्द्रस्य घोटकाः वाजिनी दशा ॥ (११) [एकादश महादेवाः एकादश रुद्राः । कुरुभूपते: दुर्योधनस्य सेना: अक्षौहिण्यः । [ द्वादश] अर्काः द्वादशादित्याः । मामाः पौषादयः । मान्तयः महा विषुवादयः । गुहस्य कार्तिकेयस्य बाहवो भुजाः बादश। षण्मुखत्वात्तस्य । तथा ·मानकायलाता। 'विद्यायममनुस्वागड्भुवनध्रुवतारकाः । तिथयः स्यः पञ्चदश पोडशेन्दुकलाम्बिकाः ॥१३॥ अष्टादश होपविद्यापुराणस्मृतिधान्धकम् । विंशती गवणभुजाङ्गलथोऽथ शतं यथा ॥ ४ ॥ वलसाभरणं विद्धि करणं कामाग्निसन्दीपनं ताम्बूकम्य वस्तु चयोदश गुणाः खर्गेऽपि तदु भम् ।' (23) चतुर्दा विद्याः व्याकरणादयः । यमाः यमाचार्य्यादयः । म्वाराजः इन्द्रवामवादयः । भुवनानि सप्त पातालानि भूरादौनि च मन्न । ध्रुवमण्डल्लं व्याप्य परितो या निवमन्ति तारकाः ॥ पञ्चदा तिथयः प्रतिपदादयः । षोडश) इन्दो: चन्द्रम्य कलाः। अम्बिकाः षोडशमाहकाः । (१४) [अष्टादश] द्वौपा: जम्बादयः सप्त, सप्त, सिंहलादयः Art ·धार्तराष्ट्राः शतभिषतारकाः पुरुषायुषम् । गवणाङ्गल्याजदलशक्रयज्ञाब्धियोजनम् ॥ १५ ॥ सहस्रं जाहौवत शेषशौर्षास्न जनादाः । विज्ञाणार्जुनकरा वेदशाये न्द्रदृष्टयः ॥ १६ ॥ तेषां यथासम्भवमुढाहरणम् :- খল লিৰিৰ বিষ কীঘই যা "वक्षःस्थली मधुरिपोरिव कौस्तुभेन । शकयज्ञाः (१५) [ शतम् ] धार्तराष्ट्राः धिनादयः। शतभिषादि. नक्षत्राणि। पुरुषाणामायूंधि । अबदनानि पद्मास्य पत्राणि । हुन्द्र स्थाश्रमेधाः । मध्यस्थितल झादिद्यौपा- वधेरधेः समुद्रस्य पातयोजनप्रमाण विस्तारम् ॥ (१६) [ महनम् ] जावोवत्र गङ्गायाः समुद्र प्रवेश मुखानां महम्नम् । पोषस्य अनन्तनागम्य शौर्षाणि मस्तकानि । अम्बुजस्य अतितका कावा. ufu ·कविकल्पलता। d धौरिन्दुनेव दशने न गणाधिनाथ- शुण्डेव देव! भवतालमकारि धाचौ ॥१७॥ पौद्यमाना हढं ताभ्यां प्रियदोामिव प्रिया ॥ 'सिष्टिदे च चकम्येच सम्मुमोह च सा चमूः ॥ १८ ॥ कण्ठोऽयमस्या मृदुमध्यतार- स्वरचयाधार इति त्रिरेखः । मुदं ददाति चिजगज्जयाय प्रयाणशजो मकरध्वजस्य ॥ १८ ॥ कि रोमराजौयमुनाप्रवृत्तो बलित्रिदण्डौं कलयन्ननङ्गः।

·वृकोदराद्याः सहसा महाश्रियः सहोदरास्तं परिवबिरे टपम् धुहस्तिनो हस्तमिवासुहहूण- 'च्छिदानिदानं रणपारदा र दा: ॥ २१ ॥ पञ्चत्वं पञ्चेषो- जंगदारम्भाय पञ्चभूतानि । पञ्चशरा(गै!) कुसुमेयो- "दिवि (निरि!) भुवि गिरि शस्य जयति पञ्चमुखी ॥ २२॥ पाण्डः। (२१) वृकोदराद्याः भौमादयः । नृपं युधिधिरम् । छुह- स्तिनः ऐरावणस्य हस्तः असुहृद्गणस्य रिपुवृन्दम्य च्छिदाया: केदस्य निदानं श्रादिकारणम् । रण पारं ददतीति रणपारदाः। रदा: दन्ताः। जितपारदा इति च पाठः ।। (१२) गिरिशस्य शिवस्य पञ्चमुखौ जयति। पञ्च मुखानि Dzafa n - M ·१२ कविकल्पलता। tubg तबोअमूर्तेः शरभूः प्रतापो दभ्रे षडङ्गस्य षडाननत्वम् । यत्कुण्डलानौव विरेजुरु- श्चण्डधुले हादश मण्डलानि ॥ २६ ॥ लोकेषु नप्ता दधत्यतिगौरवं ये येषां गृहा उपरि सप्तरङ्गमस्य । सप्तर्षयो घनपिशङ्गजटा जयन्ति ते सप्त हेतय इव ज्वलनस्य मृत्तौः (rः) ॥२४॥ SEAR कामरूपाणि उपादान कारणानि । गिरिभुवि पावत्याम् । कुसमेषोः कामम्य । पञ्चशगै पञ्चबाणस्वरूपा। वशीकरणत्वात् । मर्वत्र व्यस्तरूपकम् । (२३) तन उग्रमूर्तः उद्भटरूपस्य षडङ्गस्य- माता प्रिनादिबोधः ·ऋविकल्पलता। १२१ गौतं दिगन्तेषु यशोऽष्टमूर्ति- मूर्तिप्रभ मेऽष्ट दिगौशमूर्ते!। अष्टाङ्गयोगात्कलितामिद्धिः श्रोतुं दधेऽष्टतितां विधाता ॥ २५ ॥ অনলামন্থনীনি कृता(ता)नि नकाधिपतेः शिवांसि। नवादि लक्ष्मी मणिभासुराणां दधुर्नवानामधि शेवधौनाम् ॥ २६ ॥ मिशाश्रमौरैः स्लपिता हिदि )पादभिः प्रदौपिता मौलिमणीमजाभिः । दशापि ते पादनखाः प्रयान्ति ·कावकन्यलता ! गुग्णः स्या रूढयौगिकमिश्राख्या स्त्रिधा शब्दाः प्रकीर्तिताः । 'व्युत्पत्तिवर्जिता रूढाः शब्दा आखण्डलादयः ॥१॥ थोगो गुणेन क्रियया सम्बन्धेन कृतोऽन्वयः । नौलयौतादिनौलकण्ठादयस्ततः ॥ २ ॥ मङ्ख्या अपि गुणा एव वैशेषिकमते ततः। पञ्चषुषणमुखदशौ वैकदशनादयः ॥ ३ ॥ कविरूढिच्युताः शुभ्रवपुःषट्कन्धरादयः। क्रियाः करोतिप्रमुखास्ततः शब्दा हरादयः॥ ४ ॥ 'स्वान्नेतपतिभुक्पालधव मत्वर्थकादिभिः । मम्बन्धे स्वामिनो नाम कविरून्या निगद्यते ॥ ५ ॥ (१) व्युत्पत्तिव जिता: इति । यत्तु व्युत्पत्तिः क्रियते मण्डपादिशब्दानाम् । मण्डं पिबतौति मण्डपः । कुशं लातौति कुशलः । एतत्तु व्युत्पत्तिमात्रम् । नान्वयः । तथा चोकम् ।

·कविकलोव न त्वेवं भूमानंशु गित्य पि ॥ ६ ॥ जन्याहिधातुकरसू- कृत्कर्तृवष्टसग्जनकमुख्याः । जनकाद्योनिनजनिभू- सम्भवरूहभूतित्याद्याः ॥ ७॥ तद्यथा- विश्वविधाता, विश्वकरः, विश्वस्त्रः, विश्ववत्, विश्व- कर्ता, विश्वस्वष्टा, विश्वस्थक, विश्वजनकः । जनकाद्यथा प्रात्मयोनिः', श्रात्मजः, श्रात्मनिः, आत्मभूः', आत्मसम्भवः, श्रात्मरुहः, श्रात्मवतिः । श्रादि- शब्दादात्स्यायनाट्यः । विश्वं सूते विश्वस्मूः । अात्मनः सकाशात् भवतीति भात्मभूः । मात्मनः मकामात् सूतिः प्रमवः मावो यम्य स आत्मसूतिः ।

·धार्यात्याण्य स्नमौल्यवध्वज भूमण्डनसमानाः । "धवार ! ममालिमत्वर्थशालिशेखर सहक्षाश्च ॥ ॥ অঞ্জ মুন্ত্রী নগ্র? ফখী ল স্থায়ী হয় না। यथेन्दुमौलिन तथा गङ्गामौणिस्तु वाचकः ॥ ६ ॥ भोज्यादन्धःपायलिड् व्रतपानाशनादयः । भोज्य भोजकासम्बन्धाद्यथा स्युर वृत्तान्धसः ॥ १० ॥ (८) धार्यात् कुन्तादः। पाण्यादयो यथा । दण्डपाणि: । चक्रायुधः । चन्द्रमौलिः । गा। वृषध्वजः । पाशत् । যান্তিায় । इत्येवमादयः । चक्रधरः । पाशमी । क्षिति- किरणमालो। शालौ। चन्द्रशेखरः। इत्येवमादयः । सदृक्षाः एतत्समानार्थाः । अत्र तेऽपि योज्याः । हीत्। गौ । मयूखशा (८) मप्पो त्येवमादयः कविरूढिच्युताः इत्यर्थः ।

·कविकल्पलता । पत्युः कान्तादयितावधूप्रणयिनीप्रिथाङ्गनातुस्थाः । पन्याः प्रणयिधवाद्याः पतिपत्नोभावसम्बन्धात् ॥ ११ ॥ सख्युः सखिप्रभृतयो 'बाह्याद्यानासनप्रायाः । जातेः स्वस्तृतनयात्मजाग्रजावाज मंकाशाः॥१॥ आश्रयतः अदनाख्याः सदासिशयप्रकार श्च । वध्यादहिड् जहातिषिधग्ध्वं मिशासन विपक्षाः ॥१३॥ (११) पत्यः कान्ता दयो यथा । हरिकान्ता। हरिप्रिया । हरिवाजमा । शिववधः । पद्मनाभट हिणौ। शक्रपायिनी। इत्येवमादयः । पत्न्या: प्रणायिधवाद्याः यथा। गौरौप्रणयो। लक्ष्मौदयितः । इत्येवमादयः । (१२) मख्युः मखिप्रभृतयो यथा । वायुमरवः । अग्निसखः । इत्येवमादयः । वाह्यात् यानामनप्रायाः यथा । षयानः ।

·कविकल्पलता। अप्यन्तकारिसदनदर्पच्छिहमनदारिमथनाद्याः। 'मम्बन्धी हि विवक्षात इति पदाहेकतोऽपि संयोज्याः॥ १४ ॥ औचित्यादिबुधैः प्राकथिताः रम्बन्धिशब्दास्ते । वृषस्य मति वाह्यत्वे शङ्करो वृषवाहनः ॥ १५ ॥ धार्थत्वे तु वृषाङ्कोऽयं स्वत्वे वृषपतिस्तु सः ॥ व्यक्तिचिन्हासितो जातिशब्दोऽपि व्यक्तिवाचकः ॥१६॥ (१४) नरकान्तक-दैत्यारि-मधुसूदन-बाणदर्पच्छित्-मदन- दमन-पर्वत दारि-सुरमथन इत्येवमादयः ॥ (१५) मम्बन्धी जन्यजनकादिलक्षपाः विवनातः पुरुषेच्छया घटितो भवतीति पदात् चिन्हात् एकस्मादपि सम्बन्धिशब्दा: नियुक्ताः। यथा वाहनयोग्यकाले वृषवाहनः ।

·कविकन्न्पलता । यथागस्त्यनिवासा दिग्दक्षिणाशा प्रकीर्तिता। शब्दौ चिपञ्चसप्तादिवाच को विषमायुजौ। योजयेत्रिनेत्रपञ्चशरसप्तच्छदादिषु ॥ १७ ॥ (१७) दक्षिणाशा इत्युदाहरणम् । अत्र मामान्यविशेष- भावसम्बन्धः । नन्वत्र दिक् शब्दो जातिशब्दो न भवति । अनेकव्यतित्तित्वाभावात् । तथा चोक्तम्- " नित्य मेकमनेक- व्यकिवृत्ति सामान्य जाति"रिति । प्राचौभेदेनाने कव्यकित्ति- तास्तौति चेत् नैवम् । प्राचौत्यादिका मंज्ञा स्तूयंगतिभेदात् कृता । प्रथमं यत्र सूर्यः प्राञ्चति मा प्राचौ। पश्चात् यत्र प्राञ्चति सा प्रतीची । एवमन्या दिक् । किन्तु दिक् एका नित्या विवी कालकृतविपरीतपरत्वानुमेया च । उच्यते । जातिशब्देनात्र जातिरूपाधिश्च द्वयं विवक्ष्यते । तेन कुत्रापि जातिः व्यकिचिङ्गाङ्किता व्यकिवाचिका भवति । यथा चन्दनतरुः ·इतरान्तो नपूर्वो गुणशब्दोऽथ विरोधिनं वक्ति । यथा नितरोगसित एव प्रतिपद्यते कृष्णः ॥ १८ ॥ जलदादिषु पूर्वपदेषु' सरोजमुख्येषु चोत्तरपदेषु । "सुरपतिसमेषु चोभयपदेषु पर्यायपरित्तिः ॥ १८ ॥ पुनर्योगिकविशेषमाह । विषमायुजाविति । यथा विषम- लोचनः । अयुग्म लोचनः । विषमनयनः । विषमबाणः । विष.. मच्छदः । इत्यादि । (१८) सम्बन्धकृतयोगिक विशेषमाह । अमित एवेत्यादि। कृष्ण एव प्रतिपद्यते ज्ञायते. न पौतरकादिः । व्यत्क्रमेण एव- कारो योजनौयः । अमित इत्यत्र विरोध्यविरोधिभावः सम्बन्धः ॥ (१६) जलदादिध्विति । अत्र पूर्वपदै पर्यायपरिवृत्तिः । यथा वारिद-नौरद इत्यादि । न तथा वारिप्रद-जलदायक इत्यादि । श्रादिशब्दात् जलदादौनां ग्रहः । मरोजमुख्यध्विति ।

·इति परिवत्तिसहाये योगाते यौगिकाः शब्दाः। परिहत्त्यसहाये ते मिश्रा गौर्वाणतुल्यास्तु ॥ २० ॥ 'दति द्वितीये मेषस्तबके मिश्रारब्धं पञ्चमं कुसुमम् ॥ ५ ॥ इति श्रीमहाग्भटस्सन्महाकविदेवेश्वरविरचितायां कविकल्य- लतायां द्वितीयम्त बकः सम्पूर्ण: ॥ २ ॥ यथा सुरपतिसमेध्विनि। अनोभयपदे पर्यायपरिन्तिः । सुरेशः सुरपतिः देवेश्वरः इत्यादि। समशब्दात् भूतेश-या यक्षेश्वरा- दौनां ग्रहणम् । तुल्य- (२०) गौर्वाण तुल्या दूति । गौः बाणो यस्यति । भाब्दात् विष्वक्सेन-सुमनः-पूर्वदेवप्रकृतयः ॥ इति कविकन्यलताटीकाथां बालबोधिकायां द्वितीयस्तबके ·अथ राजेक्षणं गङ्गा स्तुतिभंगवदौरणम् । विप्रलापस्तडागादिवर्णनं वादितजैनम् ॥ १ ॥ इति यत्र निगद्यन्ते क्रमेण कुसुमानि षट् । तं वदामि कथाकल्पं सुधाकल्यं समासतः ॥ २ ॥ अर्थिप्रत्यर्थिनीयंत्र विमतिः सा कथा विधा। वीतरागकथा चान्या विजिगीषुकथा यथा ॥ ३ ॥ अथ कथास्तवकः ॥ (२) कथाया: कल्पः कल्यनं यत्र । अथवा कथानामाकन्त नेपथ्य मिव कथास्तबकं । सुधाकन्द अमृतमं समामतः मंक्षेपात् तं वदामि । (३) कथायाः लक्षणपुरःमरं भेदमाह । अर्थिप्रत्यर्थिनो- रिति । अर्थी' वादी। प्रत्यर्थी प्रतिवादी। अनयोर्यत्र विमतिः विरुद्धवा मति: मैव कथा द्विधा विप्रकारा भवति । एकता वौतो रागो विजिगीषा वादकथेत्यर्थः । कथा । यन ।

·कावकन्न्पलता वादौ च प्रतिवादी च प्राश्निकोऽथ सभापतिः । चत्वार्यङ्गानि तुङ्गानि कथायाः संप्रचक्षते ॥ ४ ॥ अनिन्द्यः सर्वविद्यासु सर्वालङ्कारपारगः। सविता कवितापद्मकानने तर्ककर्कशः ॥ ५ ॥ भरते भारते विज्ञः प्राज्ञो मन्त्रादिनाऽथ वा। सुवेशः पुरुषो गच्छेत्सभ्यान्सम्भावयन्सभाम् ॥ ६ ॥ अतः प्रथमतस्तव धरिचौरमणं प्रति । विदृन्दप्रमोदार्थरा(मा)शोराशौनुदीरयेत् ॥७॥ स्वस्त्यस्तु विस्तारियशःप्रशस्ति- भाजिष्णदोष्ण भवतेऽवले माम् । ( ४ ) तत्र प्रकारमाह । वादी चेत्यादि । प्राग्निकः प्रश्न- का मध्यस्थ इत्यर्थः । (६) भरते मङ्गीत शास्त्रे । अथवा पूर्वाक्षपे । मन्त्रादिने- ·कविकल्पलता। विपक्षलक्षक्षयदक्षतौणा- कायकायाक्षतरक्षणाय ॥ ८॥ 'अतुल्यकल्याणभवनं भव । प्राज्यं साम्राज्यमासा- दय। चतुःसमुद्रमुद्रावच्छेदिनौं मेदिनों पाहि। प्रताप- तापितारिवों भर्गोपमो भूयाः। विनायकोऽवनाय कोविदस्य भवतु भवतः। शारदा शारदाभ्रशुभ्रा विधा- जतामकुण्ठे भवत्कण्ठे। सूर्यः सूर्यचितः प्रचितोपचय- मचिरमारचयतु त्वाम् । अमन्दानन्दाय' मन्दाकिनी (८) प्रशस्तिः विरुदादिलिपिः तया भ्राजिष्णुः दोः बाहु रम्येति तम्मे तथा । मां पृथ्वीम् । कौक्षेयकः खड्गः । अक्षत रक्षणं यतः तम्मे अक्षतरक्षणाय ॥ प्रा प्रचुरम् । माम्राज्यं मार्बभौमत्वम् । भामादय प्राप्नुहि ।

·कविकल्पलता। १३३ सम्पद्यताम् । 'भृङ्गौशङ्गारशृङ्गारकारिवारिभासुरा सुरापगाऽत्र गावमतिमाचमनभवती भवतः पविश्यतु । सर्वतः पर्वतसुतापतिः पातु । गङ्गा(?)ङ्गास्तिशियाः शिवः शिवं दिशतु देवाय । सर्वमङ्गला 'मङ्गलास्पदं करोतु त्वाम् । प्रभविष्णुर्विष्णुः पुष्णातु जिष्णाला तब । स दामोदरः सदामोदरतत्त्वधि भवतु । त्वयि करोतु करुणामरुणानुजध्वजः। मुकुन्दः कुन्दसुन्दरयशास्तब- मम्पद्यतां भूयात् । भगौशः शिवः म एव भङ्गारं जलपात्रं तत्पङ्गार कारि मङ्ग- मकारि यदारि जलं तेन भासुरा शोभना । सुरापगा गङ्गा। अत्र जगति । गानं देहम् । अतिमा निर्भरम् । अनभवतः ·१३४ জন্মিলনা। ক্মিনাল লিব প্রযন্ত। জানা লিজায়নামিষৰ- লল মুম্বই মানা মাথ'। জীন ৰাজী- মুখি সুবিহালানি। দ্বি বিিিহ শনি- 'ন্ত্রেণায়। স্মৰলিলী দুই বন্ধু । লিৰিমিখ নিলালমাঞ্ছিনা- জয় সুqিলসাযালাক্সি- rrE92 } এ se; এn : স্ব ও বই । অশ। নন্দিনাৰৰ আধাহ্মাতা। নন্দিন জানানকালিন স্মাহ্মাত্মা यस्मादिति वा। জানা মুন্। নিল: আমন: নীঘ: স্মঞ্জি: নম্বল আক্কাস ৰি। মা নিহ: বালী : অঙ্ক। কীvিi ননি বধ নালি দ্য জীন । নিস্ক্রি: নন। বক্মিনন্ধা: অলিন। কাল সমুন্থি । पुष्कलं विस्तरम् । प्रायुः जौवनकालम् । ভেমসমৰ ৰা । নুস ঘন নুমান ·ৰূৰিহ্মলনা। १३५ ঔ' ? গলনালিশ!। নিষা- যাখাযযিন নুশীনগীবি ।। ননী খ- ইঅক্ষয় খুলঅল্প ?। নিগৰিলালি’ষ- { ? )লিৰ সূৰত্ব হাম্বানীহাৰি ।। গুখে !। দুৰীকালী ি। যাহ্মী- স্যাজ্জ্ব হাবিশ্ব যন্ত্ৰাৰ।। ফলামীললিন- এ ৫ স্মলা: ৪ান । মন্বযু: ফস:। নিয়ে মন। নিয়ো নাল। ফীলা ৰূন । দল: সম:। লিল লিস: নিন: মলিন; মুক্তিয: না निवहेन समृहेन सुवहानि सुखेनो ह्यानि चरणाः एव चामौकरा- ·कविकल्पलता। नौसौमन्तसिन्दूर पूरदूरोत्सारण कारण ! निष्कृ- पकृपाणधारावलुप्त' मेदिनीपतिमुण्डमण्डलोमण्डित- चण्डौशमूर्तिमहीमण्डल।। बलवदरिबलदलनलौला- रचण्डल!। अतुल तुल्लापुरुषप्रमुखप्रतन्यमानमहादान- सन्तानसन्तोषितसर्वोासुपर्व प्रणीताशौर्वादनादन- मोदमानमानस ।। यशोगाजहंसोल्लासलौलानिवासमा नमः । संरम्भोत्तम्भिता सिदम्भोलिलौलादलितारि.. दन्तावलावलौमुक्तमुक्तावलीफलोवल । राज्यलक्ष्मी- रक्षणविचक्षणदक्षिणदोर्दण्ड।। डिण्डौरपिण्डपरि- पाण्डराखण्डयशःश्रीखण्डमण्डितजगदण्ड!। बिल- - निकप: पारहितः। चाडोपामनिरिति विपासाभिमाशम।

·कविकल्पलता। १३० 0.00 सदवनौवनौपकदारिद्रप्रमुद्राविद्रा विद्रविणधाराधर !! तर्जितोर्जितधनुईर!। স্মবঙ্গবিভূৰিজনজ- মাঘমালালালীলাদ্দীকীষী वौरवीरकश्मीर हरिकेलकेरजकोशलान्लव दिवे दिमहा- 'राष्ट्रसौराष्ट्रलाटभोटवराटवर हाटकरहाटकर्णाटगोट- गौड़चौड़द्रविड़ानन्तकृत्यत्कोतिनत्तकौनिरूपणनिपुण- गौर्वाणगणस्तूयमानमानदोस्तम्भ ! मारम्भ ।। 'चातुर्यधर्ममाधुर्यस्थैर्यशौर्यसौन्दर्यसौकुमार्य- मर्यादादयानयाचारविचार दाक्षिण्यदक्षताद्यक्षामक्षि'- तिपगुणग्रामाभिराम।। अनवरतकतसुकृतशतानुकृत- सकलसफलस- अवनौ पृथ्वी तत्र बनौपकाः याचकाः ।

·२३० নিন্মলনা। E বান!। স্বামী স্থানীামখালি- সবনন্ধৰ নিৰা ৰা ?]ৰল ! উএলাকা লগ্রি? সনথল যা বল্ল যা সখয়াল্লা- নাথিলা ।। ফালিঙ্গা গ্রাহ্মা স্থাশ্রী দ্বজ্জা- কাধিৰিাজা ।। ঘথ ঘধি- ফলমূঃজাফীসমীলাফলিন্নয়ন- বঙ্গীহা(!)জীবনা। খিলঙ্গনমনীনীল- জননীৰল ।। জস্ব ফজল সুষ্য ।। জয় মা শবন্ধ ।। জয় ম্য!! জয় ঘষষি- ৯ষ ?। ইন নয়নালি বালমিষ নিস্বল- কাল।যমান: পৃথল:। নামনুন মনি।

·. যীশ্রী জুনাঃ সঞ্চালন স্কুবমনা ও স্বায়লথ মুল ললিপ্ত ছি। অর্থ কি ধ্বনি * হয় বাঞ্ছা জ্বাৰ। ৰাথন স্ব। জুন- সমালাঁ বল নননি। কবি । জপি বাধাজ্ঞাফিলী। লল লখা- Pী আঁশবিএন্ধিাইল সিশানা - লবানন চাষী নাযি সু স্ফলি। কি নিন- ল্প লাগন। জ্বালি ‘ালি ল গীলি লাঘ- লীনালি। হ্মা: জ্বাঃ কী ল শানিা। দল। গ্রা ফালা ল কাজলীলা। ক্ষুিলজ- . যৰ নীল কুম্বই নাম: নান: ভযসুন: অন্যান;। रवर दूषणो राक्षमभेदौ। ধাৰ: Uষ : লিজান। সমুন: স্বৰ:। নানয় স্মঘান্সিন্ধাঘিনীনিন্দাগিনিজ্ঞ নন ম্যান:। ৰূানিলী

·१४०
ሕግ
कल्पनयाऽनया। निशोषमहोदयोदयानामतिभूमि-
मध्यान्महे । देवश्च प्रार्थकसार्थ प्रतिनिधिप्रतिनिधिः ।
देवं देवेन्द्ररुद्रोपेन्द्रष्टिणमुद्राधरं सत्याश्रयं नासत्याः
श्रयन्ते। देवेन पवित्रचरिचाणि मिचारिण पुरस्कृ-
तानि। न तिरस्कृतानि। देवाय सेवायत्त(त!)यत्न
४
अतिभूमि काठाम् । अध्यामहे प्राप्ताः स्मः ।
प्रार्थकमार्थ याचकवृन्दम् । प्रति लचौकात्य । निधेः निधि-
मङ्ख्यातधनस्य । प्रतिनिधिः ममः ।
-
--
द्रुहिण: ब्रह्मा । मुद्राधरं लक्षणधरम् । मत्याश्रयं मत्यलोका-
श्रयम् । मत्यायाः मत्यभामायाः श्राश्रयम् । “मत्यवाक्याश्रयं चति।
यथाक्रम द्रुहिणा रुद्रोपेन्द्र रूपाणां विशेषणम् । नासत्याः मत्य होना:
जनाः । अथ च नामत्याः अश्विनीकुमारवंशाः रुद्रादौन् सेवन्ते
इत्युचितमेव ।

·हाःस्थदुःस्थौरुतं सामन्तसहस्रमजसं स्पृष्यति । देवा- हेवाधिपादिव चस्ताः समस्तावनिभृतो निभूतोपक्रम- मपाक्रामन्। देवस्य निर्दोषः कोषः पोषयति मनौषि- मनोषितम् । देवे च प्रसादसुमुखे 'सम्मखौ शेमुषौ । अपि च । देवस्य महौमहेन्द्रस्यापि सुरसार्थपतेर- भ्रान्तस्थितेबहुनयनलाभरतस्य सहजन्याया लोचन-- अवनिभृतः राजानः, गिरयञ्च । निमृतोपक्रमं विरल प्रचार यथा स्यात्तथा । अपाक्रामन पलायिताः । कोषः भागड़ागारम् । मनीषिणां पण्डितानां मनौषितं गञ्चितम् । गोमुषौ बुद्धिः। मां महेन्द्रः दूव महीमहेन्द्रः तस्य । सुराणां मार्थः ममूहः । पक्षे सुरमा शोभना पृथ्वी । अर्थः धनम् । अभ्रान्तः मेघान्तः, । A fmfa. naar तपar मिति.

·मनोहारिणः करसम्भृतशतकोटेग्मृतभुजः सन्तानमाल- भारिणः कनकाचलरुचेरुच्चामाजिराजितस्य' स्वय- मभूमहिम(त ?)स्थि तेः काञ्चनशोभा दधानाः सुधर्म- सभासमासदः सुमनसः। । 'कृताची सहजन्या च रम्भा च मेनका परा।' इति । अथवा मह एकदा जन्यानां प्राणिनां यः श्रयः शुभावहं कर्म तम्य यत् बालोचनं मम्यक् ज्ञानं तेन मनोहारिणः । पचे महज स्वाभाविक यत् न्यायालोचनं न्यायपणास्त्रागमः तेन मनोहारिणः । शतकोटि: वज्रम् । पातकोटिसङ्ख्यातं धनं च । अमृतं सुधां मुनकौति। पक्षे अमृतं राजाव शिष्टं अयाचितधनं वा । तथा च अमृतं स्यादयाचितम् ।' भुनकौति । सन्तानमालभारिणः सुरतरू- कुसुममाला धानस्य । मालभारिणः' इति ‘दृष्टकेपी-' ६ । इति हवः । पक्षे ज्ञातिसमूहपोषकस्य । লম্বন अचला रुचिरम्य । पक्षे कनकाचले सुमेरौ रुचिः तिरस्येति । --.. - ·कावकल्पलता। २४३ काव्यमनोज्ञं सुचरितं! सखा प्रवरः। प्रणयिनः सुखलौना गन्धर्वाः। गुरुर्णरुः। महन्नतितरम्भासम्भा- वितं सदानन्दनमुद्यानम् । अहो वैचित्र्यमच। जन- पदाः सदानयजा "अनौतयः। उपचित बहुब्रोहयो- सुधर्मा नाम्नी देवमभा। पक्षे शोभनः धर्मः यत्रेति । सुमनमः पण्डिताः, देवाश्च । काव्यस्य शुक्रस्य मनो जानातीति काव्यमनोज्ञान । पक्ष कायेन कवितया मनोज शोभनम् । प्रवर: श्रेष्ठः। प्रवरनामा च । प्रण यिनः, प्रणयः प्रम तयुक्ताः । तथा च- 'प्रणयः प्रश्रये प्रेरिण याजा विभयोरपि ।' सुखलौनाः सुखेन लौनाः । खलौनाश्च । गन्धवाः घोटका:, देवयोनयश्च । गुरुः श्राचार्यः । " G ·ऽविग्रहाः। ममहाधन्वानो बहधान्योदयोल्लासिनः । बहुखलाः मज्जनालङ्गताः । 'सज्जनमन्निधाना वैदूर्य- भानः । नितान्तप्रणता उच्चतामतः। कलौनाः सदान- भोगाः। मन्त्रिगणः सदाचाराः। मातङ्गाः स्पृहणीय- • अतिरिनावृष्टिः पालमा मूषकाः खगाः । प्रत्यामन्नाश्च राजानः षडे ते ईतयः स्मृताः ॥ एवं परत्रापि विरोधाभामा: जेथाः। बहुचीहिः ममासभेदः । बहवः ब्रोहयः धान्यादयश्च । अवि- यहाः विग्रहममामान्ोन होनाः । कलहहौनाश्च । महान्तः धन्वानः मरुस्थानानि येषु । पक्षे महाधानुष्काः । बहनां धान्यानां उदयेन उन्नामिनः । बहुधा अन्येषां उदयेन अल्जामिनश्च । बहुवलाः बहवः खलाः यत्र । खल: क्रूरः। धान्यमईनस्थानं च । मन्निधानं सान्निध्यम्, प्रशस्त धनं च । कुलौना: को पृथिव्यां लौना: । कोलिन्यवन्तश्च । सदा नमणि -- ·कविकल्पलता। १४५ दानाः। 'भुजगवलया दक्षमखभुजः। भूतिभूतो रजो- रहिताः । सुकेशा निष्केशाः। परिजनः कलानिधिर्न दोषाकरः। दानं समानमसमानम् । किच्च किञ्चन वचनमुच्यमानमधुना मधुना समान मधुनाशनावतारः क्षणमवधारयतु मनसि धारयतु च। भुजगा: वलयानि कङ्कणं येषां शिवानां ते तथा । पक्षे भुज- प्राप्तवलयाः । दक्षस्य प्रजापतेः मखं यज्ञं दूषयन्ति ये ते तथा । पक्षे दक्षाश्च ते मखजुषश्चेति । भूतिः भस्मनि मम्पदि । रजः गुणभेदः, धूलिश्च । निकेशाः केशरहिताः। निष्कानां धनानां ईशाः । कलानिधिः चन्द्रः, कलायुक्रश्च । दोषाकरः, दोषाणां श्राकरश्च । ममानं सदृशं, मानसहितं च । असमानं श्रमदृणं, अपरिमाण- ·तथा चामौ चामौकराचन्न वदचलाः कलाकलाप- मण्डिताः पण्डिताः खण्डिताखिलविपक्षपक्षाः क्षाम्यन्तु नाम मामकं चापलं विचारयन्तु च मया निरूच्य- मानमुचितम नुचितं वा। यदेते सदसद्विचारचातुरौ- चतुराश्चतुरानना इव शिवप्रसादादासादितमहित- महिमानो मानोन्नता' नतान्तवासिवासनोचित- व्याख्याः। सङ्ख्यावगणनायां पाणिनीया इव गणनीयाः। चामौकराचलमेरुः तद्वत् अचलाः । चापलं चापल्यम् । मानेन उन्नताः। अथ च पानता: नम्राः ये अन्तवामिनः शिय्याः तेषां वासना अभिप्रायः तदचितव्याख्याः । सङ्ख्यावन्तः पण्ड़िताः तेषां गणनायां पाणिनीयाः पाणिनि- मुनिशिव्याः ।

·कविकल्पलता। २४७ सकलदिकलशस्तनौस्तनकपोलस्थलमलयज मण्डलाय- मानयशःप्रसराः। दुर्धपोहमोहमहान्धकारप्राग्भार- संहारभारकाः। कलिकलषकालकूटकवलनकलाक- लितनौलकण्ठावताराः। श्रमन्द मन्दरगिरिपरिक्षुभित'- क्षौराब्धिमध्योल्लसत्कल्लोलविमलस्तूक्तिमुक्ताफलकला- पालङ्कृतकण्ठनालाः। अनेककलाविलासोपहसितमि- तकलकलानिधयः । निरवविद्यानद्याश्रयपयोराशयः। मलयज: चन्दनः । कलशस्तनौ अङ्गना । तन्मण्डलवत् आचरेत् । दुर्व्यपोहः दुःखेन निरसनीयः । प्राग्भारः समूहः । कालकूटं विषं तस्य कवलन कला ग्रासलौला । नौलकण्ठः शिवः ।

·२४ कविकल्पलता। मंसारमारमारस्वत स्वतःप्रकाशभासमानासमानवा- ब्राह्मणाश्चतुरुदधिमेखल्लाखेनदुच्छृङ्खल- कौर्तिनत कौकाः । सकलकलाविलासभा जनभाजः ब्रह्माणों मभाजना भ्राजन्ते दति तोयम्तबके राजदानं नाम प्रथम कुसुमम् ।. १ ॥ मारस्वतः वाङ्मयः । समाना मानसहिता । वागेव ब्रह्म (भूः) वेदः । प्रमाणत्वात् । ब्राह्मण: (णाः) तत्त्व [ज्ञाः ?] | चतुरुदधयः मेखला यम्येति प्रकला पृथ्वौत्यर्थः । उच्छृङ्खलं उद्धृतम् । मकलकलाविलामभाजनानां जनानां अपि। मभाजनभाजः पृजाभाज: । 'समाज याचनपूजनयोः ।' सभाजनाः सदस्याः ।

·कविकल्पलता । १४६ देवस्योपासनावासनाशंतनाकृष्टाः सत्वरा गत्वरा अपि वयं प्रलम्बविलम्बभाजो यदभूम भूमहेन्द्रस्तच हेतुमाकलयतु। अक्षामद्राक्षामण्डपमण्डितस्य पचे- लिमफलास्वादमोदमानजानपदस्य विकसदमलकुसु- मसमूहसौरभ्यस्तुभ्यदलिकुलकस्लितललितकौडस्याको डस्य मध्ये चलदलतमालतलशिलातलकलितनिच्छमार- पद्मासनम् । अनिश्वासनासाग्रजान्नेचिभागम् । देवस्य उपासना उपमेवनाऽभिप्रायेण या पाशं मना आशी- र्वादस्तुतिः तया कष्टाः। सत्वराः ससम्ममाः । गत्वराः गमनमौलाः । प्रलम्बं विलम्बः अति कालक्षेपः । अक्षामः अक्षौणः । द्राक्षा मौका लताभेदः। पचेलिमं स्वयं पक्कम् । सौरभ्यं सुगन्धिता । लभ्यन्तः स्लोभवन्तः । ललितकौडनस्य आक्रीडोद्यानस्य । चलदलः अश्वत्थतरुः । निच्छद्म निष्कपटम् । TO m 411 -feer ·२५० कविकल्पलता । 'निःस्यन्दमानमदोदबिन्दपानपौनचकोरचयरचितप- रिचयकापायसिचयम्। रागादि( रि! )दारिज्ञाना- सिचयम् । निखिलोपनिषन्निषममानसम् । परमहंस- संसदवतमम् । दरतिक्रमरिताक्रमव्याधिवाध्यमान- जगदगदकारम् । निर्विकारम् । संश्लिष्टमष्टसिद्धिभिः । an "निस्पन्दः निश्चल: । निस्यन्दमानः मंसवमयः । सम्मदोदबिन्दुः श्रानन्दजनितबाष्पजलबिन्दुः, तस्य पानेन पौनः दृढाङ्गः । काषायं कषायेा रक्तम् । मिचयं वस्त्रम । रागः एव परयः तेषां दारो दारणशौल: ज्ञानमेव अमिचयः खड्गममूहो यम्य तं तथा। उपनिषत् [?] द्वैतवादिवेद काण्डः । निषम प्रामक्तम् । परमहंमाः तत्त्वज्ञानिनः तेषां संमत गोष्ठी तदवतम तन्मण्डनम् । दरतिक्रमं दुर्निरम्यं यत् दुरितं पापं तन्मध्ये श्राक्रमः आक्रान्तिः पौडा म एव व्याधिः तेन बाध्यमानं यत जगत ·कविकल्पलता। १५१ अम मन्त्राणाम् । मिचं मैच्याः। शरणं करुणायाः । मन्दिरं मुदितायाः। सपक्षमुपेक्षायाः। क्षेचं क्षमायाः। कोषं सन्तोषस्य। शैलं 'शोलसलिलस्य । रसत्याचं पविचि(च)तायाः। सौधं शुद्धबुद्धेः । प्राधार धौर- तायाः । गुरुं गुरुतायाः। प्रासादं प्रमादस्य । निदानं चिदानन्दसम्पदः । श्राश्रयं श्रेयसः। तपसोऽप्युपास- नौयम् । परमस्य शमस्यापि सम्यगनुगम्यम् । योग- स्याप्यनुयोगयोग्यम् । अपि श्रद्देयम् । 'अस्पृष्टं दुष्टतया। अन[व] गूढं मूढतया। निरस्तं श्रद्धाया अमचं पात्रम् । मैत्री सौहाईम् । मुदा मदा अनिन्दि(श्रानन्द ? )ता । उपेक्षा सर्वत्र औदास्यम् ।

·१५२ कविकल्पलता। । नास्तिकतया। वञ्चितं कुचिन्तया'। दूरीकृतं दुरितैः। अगृहीतं प्रतिग्रहै: । अवज्ञातमज्ञानेन । अनौकत- मनङ्गेन। क्षिप्तं हप्ततया। उत्सारितं मात्सर्येण । असे वितं विषयैः। अलब्धं लुब्धतया। वर्जितमनार्ज- वेन। अशौलितं दुःशौलतया। "निर्वासितं दुर्वास- नाभिः : अकलितं कलिना । महिलामहिलाला'मिव परिहरन्तम्। महामन्त्रिणा पा(प?)वनाभ्याससुघटित- - नास्तिकः वेदाप्रामाण्यवादी। उत्सारितं दूरीकृतम्। विषयेण दुन्द्रियसुखेन। अनार्जवेन कौटिल्येन । अशौलितं असमाहितम् । दुःशीलता दुःस्वभावता दुश्चरित्रता तया। तथा च- ·कविकल्पलता। १५३ सन्धिविग्रहम् । कामनया वर्जितमपि न कामनया- वर्जितम् । निष्कोपचयमयनिष्कोपच्चयम्। प्रस्फुटमह- समप्यस्फुटमहसम् । न तापकारिणमप्यनतापकारि- णम्। गिरावनप्रियं गिरावनप्रियम् । पुरुषमपु(प)रुषम- द्राक्षम । लक्ष्म भिरभिनववैर भवैरसमानं भासमानम् । विरोधाभाममाह । कामन येति । कामनया वाञ्छया । अवि- रोधे न कामनये कामशास्त्रे प्रावर्जितं श्रासक्रम् । निष्कोपचयं निर्गतकोपचयम् । अनिष्कोपचयं न निकम्य धनस्य उपचयः सञ्चय: यम्येति तम् । अ ? ]स्फुटम् । अहम हामहीनम् । नवा: अपकारिण: यस्मात् तम् । न तापकारिणं न मन्ताप- कारकं च । गिरि(रा? )वाण्याम( ण्या?)। वनप्रियं कोकिलमिव । गिरी हार्बते । धानप्रियं नापौविध च।

·कावन्न्पलना । १ अथाभ्युत्थानवेलालालायितानन्तरं बद्धाञ्जलिर्निर वद्या गद्यपद्यमयोमयमुदाजहार भारतीम् । यथाः HODA जन्तु मम शशिप्रभासिते भामिनेशमुकुटे मदानवे । दानवेन्द्ररिपुपाद निर्गते निर्गर्भव भवाब्धिपारदा ॥ पारदाषदातवौचिनिचयक्षालितास्तोकलोकमले। कमलेशयकमण्डलुमण्डला(ना)य मानपानौयधाराव- अभ्युत्थान वेला परमेश्वरोप स्थानकास्त:, तत्र लौलायितं प्रदक्षिणा दिल्यापारः । उदाजहार उवाच । हे पाशिप्रभामिते ! चन्द्र कान्तिवत् शक ! हे सदा नवे ! नूतने ! अथवा मभिः पा नूयते स्वयते या सा सदानवा । निर्गतेः नितम ·कविकल्पलता। १५५ धूलनवसुधे। 'वसुधेश्वरभगीरथपथवर्तमानजलकल्लोल- मिलड्डिण्डौरपिण्डविडम्बितहरमनोरमतमहासे । महामेनजननि। जननिकरनरकहारिवारिपूरपूरितचि- भुवनभवने । भवनेचानलकौलकवलितबालेन्दुपालनो- चितपयःप्रदानकुशले । कुशलेखाङ्कितसमीपावने। पाव- नेन्दिन्दिरमन्दिरारविन्दसुन्दरमेदापे। दुरापेश्वशिर- बसुधेश्वरेति। विडम्बितः मदृशौकत: हरस्य मनोरमः हाम: ययेति मा तथा। महासेनः कार्तिकेयः तस्य हे जननि ! मातः! । तस्य पाएमा- तुरतया गङ्गा माता। जनानां निकरः समूहः । त्रिभुवनमेव भवनम् । भवस्य शिवस्य नेवानलकौला नयनाग्निच्चाला तया कवलितः ग्रस्तः । कुणानां लेखया श्रेण्या अञ्चिता पूजिता समौपावनिः निकट- ·२५६ कविकल्पलता। स्मञ्चारसञ्जातपरमगौरवे। गौरवेशविशेषप्रभाविनि- न्दितशारदजलदे। जलदेवतावगाहनक्षुभितसितच्छ- दनिवहभासमाने। ममानेकप्रदेशसञ्चारिहरिण प्रा- रब्धकेलिसङ्गरे। 'सङ्गरेचिततनिषण मुनिजनाकN- मानमनोरमारवे। मारवेदनानभिज्ञवैखानसावचित- सारसबने। सब ने न्यमानादिपुरुषवक्षःस्थलस्थायिकी- . गौरवेश: शुक्ल वेशः । शारदः शरत्कालीनः । जलदेवता वरुणलोकः । मितच्छदं पद्मम् । निवहः समूहः भाममाने शोभमाने । सम: अनिम्नोन्नतः यः अनेकप्रदेश: तत्र सञ्चारौ भ्रमणगौलः । केलिसङ्गरः के लियुद्धम् । मङ्गोचितः सङ्गवर्जितः । मनोरमः भारवः शब्दः । मारवेदना कामजनितपोडा तदनभिज्ञः यः वैखानमः वान- ।

·कविकल्पलता। १५ स्तुभप्रभासमूह सिते। हसितेश्वर शिरोवर्तिशौतद्युति- केतकौकलिके। कलिके लिभवनभवनगरदाहोद्धरधर्मा- नल प्रभवारणे । वारणेन्द्रावगाहमानघनरम । नर - 'शेमुषौम मुदयागोचर हर मौलिमालतीमालाभ्रमकरे । मकरेश्वर पृष्ठाधिष्ठायिचरणकिसलये। सलयेन्द्रादि- वृन्दारकचन्द विधीयमानयज्ञे। नयज्ञेश्वरभार्गवाङ्गरस- हसित: उपहमित: मदृशौकतः इति यावत् । पौतद्युतिरेव केतकौकलि का इति रूपकम् । कलेः कलिनाम्नो युगस्य यत् केलिभवनं विलाममन्दिरं भवः एव नगरं तम्य दाहे उद्धरः ममर्थः धर्मः एव अनलः वहिः तस्य प्रभवः उत्पत्तिस्थानं एवंभूता अरणि: दामभेदः । वारणेन्द्रः ऐरावण: । घनं निबिडं यत् रसम् । नराणां शमुषौ तम्याः समुदयः । भ्रम करः भ्रान्सिजनकः । पचाद्यच ।

·कविकल्पलता। २५८ वामनमागोचश्प्रभावे। 'प्रभावेश्मामृतरश्मिमण्डला- प्लावनसुरसे। सुरसेव्यमानसैकतसन्निधाने । निधा- नेश्वरशैलशिरोविहितरङ्गे। तरङ्गेरितनौरजोदरकन- गुञ्जद्धमरे। भ्रमरणहर या प्रवीणाम्भःसम्भारसम्भा- মানিস্বলজান্ধা। कला- शलस्वर्वासिविलासिनौजनधनजधनावरुद्धमुग्धप्रवाहा- विते। प्रभावेश्म रोचिषां स्थानं यत् अमृतरश्मिमण्डलं तदानावने से चने सु शोभनः रसः जलं यस्याः सा तथा । सुरैः मव्यमा सैकतं मकतामय: देशः तस्य सविधान : निकटो यस्याः । निधानेश्वर पोलः कैलामः तम्य शिरसि श्टङ्गे विहितः रङ्ग: खेलनं यया सा तथा । तरङ्ग ईरित: प्रेरितः ।

·कविकल्पलता। १५ कृष्टचिविष्टपविटपिप्रसून धवलिते । बलि तेजोहारि- हरिवामपादप्रहार भदुरब्रह्माण्डमण्डपमध्य राजनै'- कस्तम्भायमानमहाप्रवाह शोभितजगदौक्षिते। दौक्षि- सितलोकप्रदानपटतटनिविष्ट सन्तुष्ट नैष्ठिकगोष्ठौस्त- वाविर्भावितवासवे । वासवेतसनिकुञ्जनिषसकिन्नर- मिथुनोपगौयमाने। "यमानेकमदविनाशनोडुरतरवा- बल्ले: असुरराजस्य तेजोहारौ यः हरिः । भिदः स्वयं दौर्यमाणः । राजतः रजतसम्बन्धी य: एकस्तम्भः तद्वत् आचरन । जगदौक्षिते जगद्भिः वौक्षिते दृष्टे । दौक्षितानां यज्ञप्राप्नदौनाणां ईपिपतलोकः स्वर्गादि तस्य प्रदानं तत्र पटुः । वासव विशेषणम् । नैष्ठिकः निष्ठावान् मुनिजना - दिरित्यर्थः । वासवः इन्द्रः । --- -A - ner | + ·रिधाराधारे। राधारेवतीपतिसमाराधितकलिन्द- कन्यापरिरम्भणावातहरिहरकायशोभे। यशोभेशप्र- काशनाशितदुरितान्धकारविसरे । विमरेखायमान- हरशिरश्चन्द्रचुम्बनपटुचट लचक्रवाकचक्रवालवाचाल'- जलव्यतिकरोद्धृतसगरपार्थिवकुले। बकुलेन्द्रद्रुमादि- द्रुमच्छायानिघणकुरङ्गकुलकवलौक्रियमाणतौरकलमे । कलमेखलानिनादानुवादिराजहंसरसितोल्लसितवि- राधारेवतोपती कृष्णबलभद्रौ। कलिन्द कन्या यमुना तम्या: परिरम्भणं आलिङ्गनम् । यशो यशः । भेशः चन्द्रः । दुरितमेव अन्धकारविसरः तमःपटलः । बिस रेखायमाण: मृणालल तेव पाचरन् । चटुलः चपल: । चक्रवान: ममूहः । व्यतिकरः सम्पर्कः । मगरनाम्नः पार्थिवस्य राज्ञः । कुलं वंशः। इन्द्रद्रुमः वृक्षभेदः । कुरङ्गकुल्लं हरिणवृन्दं तेन कवलौकिय- ...

·वनाथ पुलपुलिनजघनके। धनकेतकौवनपवनान्दोलितनौ- लोत्पल कुन्तले। कुन्तलिहामभीषणसमवसन्त- रणप्रवीण देवव्रतनिपौतकुचकलशे । कलशेवालमञ्ज गै- ग्रासलालसतिमिनिका विराजमानप्रवाहभूषितमदन- दहनमस्ते । नमस्ते महोौजिताहौनभोगे नभोगेयकौत नमहिप्रसिद्ध । प्रसिद्धेऽस्तु गने मुदे तेऽम्बुधारा' बुधाराधिते दत्तसन्तानभोगे॥ १॥ घन निबिडम् । नौलोत्पलान्य व कुन्तलाः । कुन्ता: एव ने लिहाना: माः । देवव्रतः भौमः । कलं शोभनं पोवालम् । तिमिः जलजन्तुभेदः । मदनदहनः ·कावकन्न्पलता । नभोगे 'खलाशौविधातावौशः कौशस्त वेमं स्तवं व्यावतान ॥ ततानन्तकौतिः कलाभाजनानां जनानां शिरोदाम देवेश्वरोपि ॥ २ ॥ इत्यभिधाय विरराम ॥ दूति हतीयास्तबके गङ्गास्तु तिर्नाम द्वितीयं कुसुमम् ॥ २ ॥ नभसि गच्छतौति हे नभोगे ! खल्लाः एव श्राशौविषाः सप्प तेभ्यः यः प्रातः भयं तत्र वौश: गरुडः । कौशः कवीश्वरः व्याततान विस्तारयामास । तता विस्तृता अनन्ता कौर्तिरम्रोति । कन्लाभाजनानां कल्ल पात्राणां शिरोदाम श्रेष्ठः इत्यर्थः । देवेश्वरः इन्द्रः । देगानामा कति । प्रथ ·नमः अथ विहितस्तवस्य भूमंज्ञया पुरुहूताज्ञयेवाहताः सविनयमुचितो पचितामेतां वाचमवोचाम ॥ 'कमलाकामुकानुकारावतरणेभ्यः श्रीचरणेभ्यः। सम्प्रति प्रसादप्रामादतः संसारगु(म?)कमरौचिकावौचिका- मुषाषापगमभाजः सुधासागरमध्यमध्यगमाम । एतहि बहिवाहनः कृतात्मसंवाहन ज्ञानदर्पणः ३ भूजया भूसूचनया । पुरुहूताजया दव पाहूताः इन्द्राजयेव पाहानिताः। उचितोपचिता उविता योग्या उपचिता प्रमेय- बहुला। उपचितोपचि तेति पाठे उपचिता पूजिता । कमला कामुकः कृष्णः तदवतारस्वरूपेभ्यः । प्रमादः प्रसन्नता तस्य प्रामादः ग्रहम् । मरुः निर्जलस्थानम् । मरीचिकावौचिका मृगहष्णा। मृषा वृथा । उषा पिपासा चयः । अगाधमध्यं अतल स्याम्भः । तस्याः पगमः अगमाम Tmr .।

·ননিজাম मद्यो याज्ञवल्क्य वाक्यमा
निःश्रेय सध । अधुना धुनाना पापानि सु
ध्वनौमतामयामोत् । अतोऽस्माकं न भविता:
भगवन्भवन्पुख सुखावलोकनादुत्सारितातुच्छ
छायनिकायस्य कायस्य फलमविकलम
भवानेको "भवानेकोपपातकवातकलभकुलनि
यम्य । कृतं निजम्य अात्मनः अर्पणं अर्थात् गुरौ याज्ञा
म तथा । श्राशि श्रिये श्राश्रितवान् । निःश्रेयमश्रिये मो
नन्द मम्प दे । मत्सङ्गादत्यन्त दुःखध्वं मेन पर मानन्दाधिगमो
यदा ज्ञातवान तदैव याज्ञवल्क्या दोव्यात्मवचनं ( 2 ) जग्राम
विनयपुरःमर माह । अधुने ति । धुनाना कम्पयन्ती
गङ्गा । अध्वनोनतां पान्थभावम् ।
भविता मंमारित्वम् । न भविता न भविष्यति ।
उत्मा रितः दूरीकृतः । अतुच्छः महान् । कृच्छ्रो च्छा

·कावकत्नपलता। १६५ कवलनकठोर कण्ठोरवः । भवदागमनप्रसङ्गो गङ्गा- प्रवाह इवाच प्रायेण प्रावर्तत। युष्मद्विजयव्याजेन राजीवजन्मा' सन्मापदेशायाम्मै समाजिहौते था। उन्निद्रश्चन्द्रो वाऽऽगत्य धरणौसरणौरतसारणीभिर- भिषिषेचर ! किंबहुना। भवाशां दर्शनमेव दारूण- दुरितदारणम् । सम्भाषण मेव निखिलोपनिषन्निषेव- । करिशावकः। निराकुल कवल्लन यथेष्टग्रामः । कठोरः निष्ठुराङ्गः । कण्ठौरवः मिहः । प्रायेण बाहुल्येन । विजयव्याजेन प्रस्थानच्छलेन । राजीवजन्मा ब्रह्मा । मन्मार्गस्य मत्पथम्य । उपदेशाय प्रदर्शनाय । श्रम प्रस्तुतदेशाय । प्रा (ममा ?) जिहाँते स्म प्रस्थितवान् । उन्निद्रः उदितः । मरणौ पदवौ । अमृतसारणौभिः पीय ष- ·कविकन्न्पलता। णम् । स्पर्श एव स्पर्शाश्मलाभः। शुश्रूषैव ब्रह्मशुश्रूषा । मन्निधानमेव सन्निधानम् । समाराधन मेव धनम् । तदद्य निरवा दिनम्। तिथिरतिथिः श्रेयान्मुहूर्तः सम- पद्यत। मातापिचोः पवित्रोऽन्वयः प्रतिष्ठानिष्ठामवाप। नित्यकृत्यानि कृतकृत्यानि। नित्याभ्युदयभाजो वयम् । यद्यपि कृपामृतस्पृशा दृशा भृशं कृताः कृतास्तथापि वाचालता वाचालताकाण्डमकाण्डं ताण्डवति । भगवन् ! परित्यागादकृशक्लेशः क्तमो देशः कृतः । स्वच्छन्दमागच्छद्भिरच्छधौभिः के के वाऽऽश्रमा गतश्रमा तत् स्पशशिम यस्य स्पपनि मर्चे धातवः हिरण्मयतां प्रयान्ति।

·विश्रमादक्रियन्त। कचिदुल्लाघापधनता घनतामात- नोति बहुश्रेयसाम्'। अच पवित्रचरिचर यं कियन्ति दिनानि यावदावसथः सनाथः क्रियते । कियन्त्य- हानि पुण्य हानिरहितैरिहातिवाहनौयानि मान- नौ यैः। क वा थियासाऽऽयासातिशयदायिनी। भगवन्तः कियन्तः श्रीमतामन्तिके ज्ञानान्सतस्नातकाः प्रति- निवसन्ति। निषिद्धविरुइजनाधिकरणं किमधिकरणं क्वचित् प्रश्ने। उल्लाघ: निर्गत: गदात् । अपधनं अङ्गम् । घनतां विद्यम् । प्रावमथः प्रावासः । अतिवाहनीयानि प्रापणीयानि । यियामा गमनेच्छा । पायामा तिशयदायिनी अतिशयखद- कारिणी। -T THA पा- 1-1-1. g भ-TATE.. HTS ·कावकन्नपलता। TA प्रशस्तसमस्त- व्याख्यायते विख्यातख्यातिवादैः श्रीपादैः। कियत्सङ्ख्या: सह्यावन्तः श्रोत्रियाः श्रोत्रियाः श्रोतारः। पुस्तकसङ्घहोऽस्ति न समस्ति वा। सन्यासात्यागेव যনিধি নানামনিলিঃ। उत सन्न्यस्य 'गुणराशि भः प्रथमा श्रमादेव देवता- वतारैः सन्न्यस्तम् । अथ' पृथुलश्रमाहितौयाश्रमात् । विश्वाभयदानदक्षदक्षिण हस्तानां सन्न्यस्तानां काको- दरनायकोदरसुप्तदामोदरहढाश्लेषोल्लासितरमास्यानि HAMRO करपा यन्थश्च । ख्यातिवादैः ख्यातिपञ्चकवादिभिः। प्रसिद्धर्वा । श्रौपादैः कृतसन्यासः । सङ्ख्यावन्तः पण्डिताः । श्रोत्रियाः वेदप्लुताः । न भमस्ति न सम्यक् अस्ति । गेयचरितैः प्रशंस्य चरितः। श्रधिजगे पठितम् । खगेन्द्र वाहनः ·विमा । कति चातुर्मास्यानि। सम्प्रति निःप्रतिमान वजात- सुरगुरवः श्रीगुरवः कस्मिन्नुपवर्तने वर्तन्ते। कियतो যনীস্বৰায্যাললি জনিনঃ মুন মিনা বাবা। अद्य वन्द्यपादानां साधुमाधुकरौ भिक्षा पीयूषकक्षा- मनूचानचयगृहेषु ग्रहीष्यति, किमु कस्यापि भाग्य- भाजो भवने भव नेपथ्यभूताभिख्या भविष्यत्ये- कभिक्षा। १ गात्रमात्रमुपस्थितम् । रमा लक्ष्म :, तस्याः श्रास्यं मुखम् । कति कियत्परिमाणानि । चातुर्मास्यानि वार्षिकत्रतानि । उपवर्त्तने देशे। वर्त्तने जोवनोपाये। । । यतोश्वराणां सन्यासिश्रेष्ठानाम् । जनितः प्रति जन्मादितः । वर्षमाला वत्सर श्रेणी। प्रतिपद्मं मधुकराः दुव प्रतिग्टहं श्रोत्रियाणां यतयः यां ·महेच्छानाम् । अन्यच्च, श्रीमता वेदान्ते वेदान्तवासिप्रसिञ्चिभिरेव जनो भगवन्महिमानम् । मौमांसार निस्सोमां साम्प्रतं प्रतिपद्यामहे भवदुपन्यासाहिहित- कणादानवादा पक्षपादानुवर्तिन्यो विद्याः प्रसिद्ध- बौडप्रयुक्त कुतर्ककर्कश शरेभ्यो न बिभ्यतीत्यभ्यहिताः प्रकाममामनन्ति । सङ्ये त्वसोयम यावत्सले मुख्य- वेदान्ते वेदान्तदने । वेद जानाति । अन्तेवासिनां शिव्या- णार । प्रमिद्धिभिः । मौमामा जैमिनिमुनिप्रोकशास्त्रम् । निस्मीमां निरवधि- भूताम् । साम्प्रतं इदानीम् । प्रतिपद्यामहे जानौमः । विहितः कपादस्य कणादमुनिप्रोकस्य वैशेषिकदर्शनस्य अनुवादः अनुकारः याभिः ताः तथा । न्यायममानतन्त्रं वैशेषिक- दशन मिति प्रसिद्धमेव । अक्षपादानुवर्त्तिन्यः विद्या: न्याय- ·तया लिख्यन्ते लेखैरपि युष्मादृशाः। श्रापातप्राञ्जल- पातञ्जलजलधिरजलिना कलितः कलितमोहारिभिः। गुणानां साहित्यं साहित्यमादधाति धातृतुल्यानाम् । तत्तद्रसप्रसवित्वं कवित्वं बिभर्ति कौतिमतामित्यनु- शुश्रुम। अतएव युष्माभिरनूष्माभिषङ्गः सम सविस्मयाः समगंस्महौत्यभिहिते विहितयथोचितानु- पण्डितानां, मङ्ख्यायां सम्यक् कथने गणनायां वा । मुख्यतया श्रेष्ठतया । लेखैः देवैरपि भवन्तः लिख्यन्ते । अविचारतः पातञ्जलं शास्त्र षष्ठं दर्शनं तदेव जलधिः । कलित: हौतः । कलितमोहा- रिभिः । कलिजन्याज्ञानध्वंमकैः । श्रापातप्राचल: साहित्यं सङ्घानः । साहित्य काव्यादि । तत्तत् प्रसिद्धम् । रसप्रसवित्वं रमजनकत्वम् । कवित्वं

·वादे 'प्रदक्षिणाचरणप्रणामादिना सप्रसाद प्रस
तदनु तदनुज्ञया ततस्तोत्रप्रावाजिष्ण ॥
इति हतौयस्तबके भगवदौरणं नाम तौयं कुसुमम् ॥
तस्या नन्तरम् । तदनुज्ञया तस्याज्ञया । ततः तम्मात् स्यानात
तौबं शौघ्रम् । श्राव्राजिस्म आगताः स्म ।
इति तीये बतौयं कुसुमम् ॥ ३ ॥

·कविकल्पलता । १७३ अथ दक्षिणेन क्षोणौ पतिमार्ग भार्गव मिव परशु- भोल्लासितम् । अमृतसम्भारमिव कण्डलसल्लमौकम् वशिष्ठमिव वशिश्रेष्ठम् । पराशरभिव पराशयज्ञम् । वेदव्यासमिव वेदव्यासक्तम् । 'शुकमिवाशुकलितपर- मार्थम् । दुर्वाससमिष दुर्वासनाशून्यम् । जमदग्नि- मिवानमदग्नितेजसम् । गर्गमिव भर्गभानम्। दक्षिणेन चोणोपतिमार्ग राजवर्त्मना दक्षिणभागे ब्राह्मण- मुपागम्य इदं भवादिषम् इत्यन्वयः । मार्ग दति 'एन पा द्वितीया २।३।२ १ दूति द्वितीया । भार्गवं परशुरामम् । परेषां शुभया उन्ना मितम् । पर शोः परश्वधस्य मा दौप्तिः तया सुजासितं च । कुण्डलाभ्यां मन लक्ष्मीः यस्य तं तथा । पक्षे कुण्डे लमन्तो लक्ष्मौः यस्य । वशिष्ठं जितेन्द्रियरेष्ठम् । पराशयज्ञं परेषां अभिप्रायविदम् ।

·सनिप्रवरम् । क्रमिव क्रतुक्रियाको विदम् । कुत्स- मिव अकुत्मचरितम् । वत्समिव वत्सलम् । जावालि- मिव जौवालिदयालुम् । चयौपथप्रथमपान्थम् । तरू- णायमानकरुणारसनिर्धासपीयूषवपिभिगञ्चलैरुदच्च- वण्यपवनेन्द्रियं स्वाधीनप्राणचक्षुरादिकम् । श्रौतमतं वेदहितं कर्म तस्य प्रवर्तकम् । मविप्रवरं श्रोत्रियश्रेष्ठम् । क्रतु क्रियाको विदं यज्ञक्रियाभिजम् । अकुत्म अनिन्धं चरितं चरित्रं यस्य तं तथा । वत्सलं दयालुम त्रयौपथ: वेदमार्गः । । तरुणायमान: वर्द्धमानः करुणारस निर्यासः श्रानन्दाश्रुप्रवाहः नदेव पीयूषं अमृतं तदर्षिभिः दृगञ्चलैः अपाङ्गः उदनयन्त ·कविकल्पलता। २७५ यन्तमिव चन्द्र चक्रवालम्। ईवन्मिषद्दशनदौधितिच्छ- लेन स्वच्छमाशयं प्रकाशयन्तम् ! उपमठपठदकुण्ठ- कण्ठ वैकुण्ठभक्तविरक्तप्रव्यक्तोक्तस्त्रक्तसं मक्तचेतसमूईरेत- समजिह्म 'ब्रह्मनिष्ठं ब्राह्मणं सम्यगुपागम्य' एतद- वादिष्म॥ श्रीमन्नमस्कुर्महे महेशमहसामत्रभवतां भवता विहिततीर्थसार्थसञ्चरणौ चरणौ। भवांश्च चतुरान- नोयनष्टश्रुतिः। पुरुषोत्तमोऽपि न मायावल्लभः । ईषत् अल्पं उन्मिषन्तो प्रभाममाना दशानदौधिति: दन्तच्छटा तच्छलेन श्रच्छ एनं श्राशयं अन्तःकरणं प्रकाशयन्तम् । उपमठं मठममौपे । श्रकुण्ठः अमन्दः । वैकुण्ठभका: वैषावाः । विरकाः निर्विलाः । सूक्तं शोमनं उक्त स्तबादि । ऊर्द्धरेत योगिनम् । अजिह्म ब्रह्म निष्ठं अद्वैतपरम् ।

·'गिरिशोऽपि नास्थिरचित शोभः। ततो न कस्य नमस्यः। भवतः कलानिधेरनुपाधिरियं चातुशै, यच्चतुरचन्द्र- कान्तानना शुरोचितं वचनपीयूषं वर्षतौति निर- वद्यालापपद्यामनुसयामः । एक: सातिर कविवेकः व या विद्या परिषद न गण्यते पुण्यशेमुषोकः । गिरीशः शिवः, गिरः वाण्या: ई पाश्च । 'गिरिगो गौरिशो वापि गिरीशश्च प्रकीर्तितः ।' इति शब्दमहार्मवः । न नाम्बिरचित शोभः न अस्या को क सेन रचितधोभः । अस्थिरा चिता शोभा यस्येति च । भवतः तव । कलानिधे: चतुःषष्टि कलानिवासस्य, चन्द्रस्य । अनुपाधिः नेमर्गिको । चातुरौ चतुरता । दयं हि, चतरः दक्षः. यच्चा तुरी कर्यो । चन्द्रकान्ताननवोचितं चन्द्रवत कान्तं यत अाननं तस्मात स्त्रवणां नि:सर नचितम ।

·P 'आसौद्या स्मदीया दिदृक्षा प्रेक्षावन्तं भगवन्तं प्रति सम्प्रति सा पूर्णा । न किमप्यपेक्ष्यमपेक्षते । यदन- वद्यविद्या विधुदुयोतोद्योतितमेदिनौमण्डलानामवि- कला कलां कलयामः कुशलतां कुशलतां दधतां श्रीमताम् । तथापि मुदा सदाचार स्वच्छा पृच्छासौ विधीयते भव्यमव्यवहितमव्याहतचित्तानाम् । कच्चि- दाचार चातुरौतुलितविरल पुरुषरत्नानामियमेव नगरी गरौयसो, सदावदातभगवदवस्थानात्। उत कुतो- ऽप्यागतं वतंसमूतैर्भूतलस्य । कियन्तः श्रीमतामि- an श्रादौया (?) अस्मदीया श्राद्या (?) । दिदृक्षा दर्शनेच्छा । प्रति लक्षौ कृत्य । पूर्णापूर्णा अतिशयेन पूर्णा । विद्या एव विद्युतः तस्याः उद्योतः प्रकाशः । अविकलां अप्रतिहताम् । कुशलतां दर्भलताम् । पृच्छा प्रश्नः । भव्यं कुशलम् । अव्यवहितं व्यवधानशज्यम

·कविकल्पलता।
हाग्रहारा धराग्रहाराः शालिशालिनः। कश्चिहि-
पश्चिद्यजमानो भवन्म नोचितो वर्तते कीर्तिमताम् ।
प्रतिग्रही प्रति ग्रहं जहति महति यत्ने महितमहि-
मानः। गृह एव निगृहौतेन्द्रियग्रामैरव्यग्रमवस्थौयते ।
किं वा क्वापि कदापि ३गम्यतेऽनवगम्यतेजोभिः ।
कस्मिन्नप्यवसरे नयेश्वरावासं प्रति सम्प्रति याचा
क्रियते न्यक्कियते वा तत्सम्बन्धः । कति प्रतिदिनं
स्नानानि 'सम्भवन्ति शुभवन्ति। माध्यन्दिनं कर्म निर्ममे
अग्रहाराः क्षत्राणि । धराग्रहासः पृथ्व्या: श्रेष्ठहाररूपाः
शालिशालिनः कलमादियताः ।

·कविकल्पलता। २७६ - निर्ममे हितैः। भोजनमजनि रजनि जानि] करनिकर'- निभशुभयशसाम् । उत' विचक्षणानां क्षणादुपरि परिस्थितिर्भविचौ भोजनस्य । कस्मिन् वादिगिरि- विदारणदारुणकुलिशास्त्रे शास्त्रे मेदुरः स्फुरत्यादरो दरोन्निद्रतामर सोदरसोदरनेवाणाम् । कापि व्याक्रि - यते व्याख्या। उत न व्याक्रियते किमपि । 'प्रत्यह- महं यथा भवदवलेोकनादामोदमासादयामो दया- मोदितमनोभिः सुमनोभिस्तथा विधेयम् । इत्य- ६ निर्ममे कृतम् । निर्ममे हितैः निर्ममत्वचेष्टितैः । रजनिचरः चन्द्रः । भवित्रौ भविष्यति । कुलिशास्त्रे वज्ररूपास्ने । मेदरः स्नेह निबद्धः । दरोनिद्र ईषदिकसितं तामरमं पद्मं तस्य उदरपत्र अन्तःस्यपत्री तस्याः मोदरं मदृशं ने येषां तेषां तथा ।

·१९ स्माकमाकर्ण्य कर्णरसायनं' वचनं तैरपि कपिल- मुनिकल्यैरनल्पजल धरध्वनिमधुरगम्भीरतारभारती - प्रतिशब्दमुखरितमन्दि(न्द ! )रोदरमिदमुदौरयामासे । सुचिरम परिचयवशादसाम्प्रतं साम्प्रतपौर्वापर्यविपर्य- 'योद्यदक स्मादस्माभिधीयते। तत्र पवित्रगुणगाणे- 'षणगणग्रहणपहिलैन भाव्यं भावयनितभनित- महिमभिर्महाशयः। नयनयोरमितममृतद्रव सवल के भवन्तः। अभिवादये 'दयेन्दिरामन्दिरायमानहृदण्या- : Hatta कर्णरसायनं श्रोत्राप्यायनम् । मन्दिरोदरं दति क्रिया- विशेषणम् । उदौरधामा से उक्तम् । अमाम्प्रतं अयोग्यम् । भावव्यञ्जितमहितमहिमभिः स्वप्रकाशनैव व्यक्तौ कृतपूजित महत्त्वैरित्यर्थः ·कविकन्यलता। २८१ ܀܀ रविन्दान्युष्माननूष्मायितान् । सम्यगागम्यता नितान्त- पविचचरिचैः। इहोपविश्यतां दृश्यतां दधानैर्गुण- निधानः। सर्वतः शर्म स्वधर्मनिर्मलमनमा सुमनसाम् । कुतः कुतर्कसम्पर्करहितैरिहायातम्। 'गृहादिहागम्यते रम्य ते शोभिः श्रीमतिः, उत कुतश्चिदिपश्चिवरेण्यैर- न्यतः। अचागमनेनायं ग्रामो गुणग्रामोचितः कदा विर- चितः परिचितकलाकलापैर्मधुरालापैः। किं नाम नाम निकामनिर्मलमतौनाम्। विहित विद्वज्जनजिन- निर्वासः कवासः कृतः कृतः। अयं मंवमथः सनाथः থিলিন वासराणि करणीयः । किं किमधोतं सुधौभिः। किं किञ्चन' पुस्तकमस्ति स्वस्तिमताम् । दृश्यतां मनोजताम् । पार्म सुखम् ।

·.. निर्मितामितवेदच्छेदः' को वेदः कोविदः पद्यते । का वा शाखा विशाखानुकल्पानाम् । को देशः पेशल- प्रकृतीनाम् । अदृष्याः पोष्याः कति सन्ति भवताम् । कति भार्या आर्याणाम्। बहवः पुत्राः, किं विचा एव देवकल्पानाम् । कियत्यः कन्या विश्वाधिकन्याय- भाजाम् । जनयिचौजनको "जन कौतुकदायिचरिता किमासाते, वसात वा कौतिशेषपट निष्कपटम् । इयन्ति दिनानि धावदावयोः किमिति दर्शनजनि - जनि। अयाचितं भृशं बलं शम्बलं किञ्चनाऽस्ति शाग्वा वेद शाखा, काण्व-कुथुमि-माध्यन्दिनादि । विशाख: कार्तिकेयः । तदनु कन्यानां तत्म दृशानाम् । हो वा वयो वा इति विवाः । जनयिचौजनकी मातापितरौ। भासाते विद्यते । वमाते परिधाते वा । कौनिपोषः न पर ·कविकल्पलता। १ नास्ति वा। कथं निर्वाहो हव्यवाहोपमतीव्रतेजसा बोभवतीति भवभौतिजुषां विदुषाम् । नित्यं कर्म हर्म्य एव निर्मीयते निर्मलमनोभिः । अथवा पुष्कल- पुष्करे पुष्करिणीतटे। एकवारमा हारः सारभूतः प्रभूताज्यः प्राज्जाव्यञ्जनो भवति भवतां विर्वा। प्रथम सन्तर्पितनभोजनं भोजनं कियत्या वेलायां सम्पनी- पद्यते । अच मैत्री धाचौदिविषदां केन केन समम् । समन्ततो विशदपदकदम्बबन्धोयसंस्कृत संस्कृतं श्रीमतां श्रुतमेव स्वच्छन्दममन्द च्छन्दः सन्दानिनितान्त कान्त- भव- बोभवतीति पुनः पुनः भवति । वः युधमाकम् । भौ तिजुषां संमारौति कृत्वा भयं प्राप्नुवताम् । पुष्कलपुष्करे बहलपद्मयुक्ने । प्रभूताज्यः प्रचुरतः । प्राज्यव्यञ्जनः । भूरिते मनः । दिवा । वारदयम् । नभोजनः देवजनः । सम्पनौपद्य ते भृशं सम्पन्नो भवति । मैत्री मित्रता । धात्रौ दिविषदां ब्राह्मणानाम् । स्त्रग्धरादि, रज्जुभेदश्च । मन्दानिता बद्धा । गौः वाणी, पाश्च । १ पुष्करेषु पुष्करिणीतटेषु' B. २ 'सन्तपिते सन्ताणां भोजनं' B. ३ ' सम्बन्धोपस्कृतं श्रीमतां' B. ४ 'छन्दःसम्पदातिपातिनितान्त' B.

·१८४
कविकल्पलता।
कविताकान्तारे गौश्चरति आत्मकतिः कृतिव
सापि
पद्यताम् । 'अव्यग्रसमग्रगुणग्रामैामान्त
गतमासीत् क्षमामौमन्तमणिभिः । अथवाऽत्रैवास्था
स्थायिकौर्तिभिः। कियन्ति तीर्थानि प्रज्ञाऽवज्ञान
गौर्वाणगुरुभिरभिवौक्षितानि । कियन्ति वाऽतिमा
पवित्रया याचया निईम्भः सम्भावनौयानि ।
भवन
भक्तिः शौतकिरणाभरणे भृङ्गिणमवगणयति । किम
कौस्तुभभूषणे विभौषणं विशेषयति। सम्प्रति प्रति
भाजुषों जिगमिषेव लक्ष्यते "बलवलक्षयशसाम्
आत्मकृतिः स्वकरणं, कवित्वादि ।
क्षमामोमन्तमणिभिः पृथ्व्याः भूषणरूपैः इत्यर्थः ।
अस्थायि स्थितम् । स्थायिकौर्तिभिः अविनष्टयशोभिः ।
अतिमात्रं अतिशयम् ।
शौतकिरणाभरणे महादेवे । भृङ्गिणं भृङ्गारौटनामा
शिवानुचरम् । अवगणयति तिरस्करोति ।
विभौषणं राक्ष सेश्वरम् । विशेषयति जयति । सदृशायतीति
यावत् ।
बलवलक्षं बलभद्रवत् रक्तम् ।
१ ‘कापि' B.
२ 'अद्य व्य( ? )ग्र' B.
३ 'विभूषणे' B.
४ 'जिगमिषैव' B.
५ ‘वलक्षयणसाम्' B.

·१८५ कविकल्पलता। अस्मन्मनौषितमखिलमेव सम्पूर्णमासौत्पौर्णमासौहि- मांशुमांसलकीर्तिमतां भवतामवलोकनेन, इति नि:- प्रतिममतिभिरभिहिते यथाप्रश्नं लोकोत्तरैरुत्तरैरनु- मोद्याभिवाद्य च वाद्यवेक्षणा काझ्या निरगामि, समागामि च स्वामिसमौक्षणप्रतिक्षणविजृम्भमाण- कल्याणभरैरस्माभिः ॥ इति वितीयस्तबके विप्रमभाषणं नाम चतुर्थं कुसुमम् ॥ ४ ॥ मनौषितं मनोरथः। मामलः महान । यथा प्रश्नं प्रश्न अनति- सक्रम्य । लोकोत्तरैः लोके प्रधानैः । उत्तरैः प्रतिबचनैः । अनु- मोद्य अनु पश्चात् मोदयित्वा । अभिवाद्य नमस्कृत्य । वाद्यवेक्षणा काया वादिनः अवेक्षणवाञ्छया । লিলি নিন। समागामि सङ्गत च ॥ इति श्रीसूर्यकविराजविर चितायां बालबोधिकायां कविकल्प- लताटोकायां हतीये स्तबके चतुर्थं कुसमम् ॥ ४ ॥ २ २ 'भिवाद्य चेक्षगााका' B. 'समगामि च' A. C., 'समागामि स्वा' B. 'टतीये कथास्तबके ब्राह्मणभाषणं नाम चतुर्थं कुसुमं समाप्त- मिति ।' B. ३ ·१८६ कविकल्पलता २॥ स व. व अथ क्वचित्कुवलयावलौमिति व्याजविजृम्भमाणप्रयागपरभागं क्षमाणाः, कुचापि करकमलव कलश कलविलासधरपयोधरभर रौयःस्वेदच्छेदभेदखिनौर समोर नेपाचौकुर्वन्तः, क्वापि कूपा पाचेभ्यः पावनजीवनदायिनी कुतश्चित्पार्वतोपतिपादपयोजपूज निर्वासिताऽशेषकल्मषोपसर्ग दु च का खण्ड सम्हः । परभागः अन्यत: पू फम्रः कमनीयः । मेदवौ महान् । त्रपात्रोकृतवन्तः पश्यन्तः इत्यर्थः । गावाः, रज्जयुक्त भ्यश्च । पाभ्यः पावनं पवित्रम् । जौवनं पयन्तः । पदपयो पदपद्मम् । श्री निराकृतः । कलुषं पापम् । उपमर्ग: नेभ्यश्च । वर्ष १ 'खण्डव्याजव्याजम्भमागा' B. २ ‘साकाङ्ग(मोक्ष)मीक्षमाणाः' B ३ ‘नीरसमौहित' B. ५ ‘पूजनप्रयोजनशुद्धाभिजनजननिवार ·कविकल्पलता। १८७ अपरच च भवक्षस्तटप्रतिभटहाटककपाटर चनास- नाथं गोपुरं च परिचिन्वन्तः, अन्यत्र सुपर्वपर्वत- गर्वसर्वकषानिभान् निभालयन्तः, इतरच जवविजित- कुरङ्गान् तुरङ्गान् रङ्गगतान् नटानिव सत्यतो वौक्ष्या वौक्षणयुगलं सफलयन्तः, क्वचिद्धजवल्लिवेल्लनोल्ला- কিনমালৰজনমলানি भवनानि नयनमौनयो- रानायतां नयन्तः, कचन काञ्चनवां कर्णान्तविभ्रा- , स्थानम् । प्रतिभटः समः । हाटकं सुवर्णम् । गोपुरं पुर- द्वारम् । परिचिन्वन्तः पश्यन्तः । सुपर्वपर्वतः सुमेरुः। गर्व- सर्वकषः गर्वस्य मम्यक् उन्मलकः । इभान् हस्तिनः । निभा- लयन्तः पश्यन्तः, भाललोचने धत्तः (यन्तः ?)। कुरङ्गाः हरिणभेदः । रङ्गः नृत्यस्थानं, युद्धं च । ध्वजवल्ली पताका तस्याः वेजनं कम्पनम् । उल्लासितः उचितः। भास्वान् सूर्यः तस्य तुरङ्गः वाहनः । भवनानि ग्टहाणि । नयनमौनयोः नयनमत्स्ययोः । नानायतां जालताम् । नयन्तः प्रापयन्तः पश्यन्तः इत्यर्थः । काञ्चन काञ्चित् अनिर्वचनीयाम् इत्यर्थः। लोचनाञ्चलः अपाङ्गम् । । १ 'अपरत्र या(भ)वदक्ष' B. २ ‘निरीक्ष(च्य)' B. ३ 'कुत्रचिध्वजवल्लिवेल्लल्लोलायितभाख' B. ४ ‘मौनयो(:)राजौवनीयतां' B. ,

·१८८
कविकन्नपलतः ।
(श्रा)न्त चारुलोचनाञ्चला 'चरणसिञ्जानमञ्जम
नाद(न) नेदीयां हृदयमदयमपहरन्तौं कामि
मक्षिलक्षीकुर्वाणाः, निर्वाणाय निर्वाणाङ्गारला
द्राघयन्तः, वसुमतौसारं देवदारं समासाद्य म
दन्तःकरणाः समवर्तिष्महि ॥ अनन्तरं निरन्तर
पक्रमन्निष्क्रामदनेकसेवकनिकायकायसम्बन्ध सा
बन्धं परितः परिहरन्तः सन्तमसराशिनाशि प्रचा
पध्यन्तः ।
मित्रानः शब्दायमानः। मौरः नूपुरम् । नेदीयमा अनि
स्थानाम् । श्रदयं निर्दयं यथा स्यात् ।
अक्षिनक्षीकुब्व
निर्वाणाय मुक्तये।
লিফা ক্লাব লা লিঃ
तानलल्ल घुत्वम् । द्राघयन्तः दौ?कुर्वन्तः वर्द्धयन्तः इत्य'
देवद्वारं राजदारम् । आमाद्य प्राप्य । माद्यदन्तःकरणा:
न्मानमाः । ममवर्तिमहि अभवाम ।
निरन्तरं निबिडं यथा भवति । अपक्रम एकदेव । नि
मन्तः निर्गच्छन्तः । सेवकाः राजमृत्याः तेषां निकायः ममूर
सनिबन्धं मयनं यथा स्यात् ।
परितः मचतः ।
१ 'चरगासञ्चरगा सि' 13.
२ 'हरन्तीमक्षिलक्षीकुर्वाणाः' B.
३ ‘दान्तकरणाः' B.
४ 'निरन्तरपाक्रमपनामदनेक' B.
५ निबन्धं' B.
६ ‘राशि[नाशि] प्रचण्ड

·कविकल्पलता। मार्तण्डमण्डलसम्प्रकाशसंकाशं' देवसकाशमनायाम- मायामिष्म॥ सम्प्रति च न के प्रति प्रतिभावि- भासितवदनो वादो। आवर्जिताऽजर्जरकर्णकाल शोका- স্নান নীগন चास्मदप्रवजिह्वायुक्तिमुक्तां वाचोयुक्तिमुक्तावलीम् । तदचिरस्य निरम्य गर्वमेः तस्य भगवतौं भारतों कण्टपौठाधिपाचो' निर्माय सर्वतः व्यापि ध्वान्तम् । अवसमन्वेभ्यम्तममः' ( ५ ! ४ । १८ ।। इत्यच समासान्तः । मार्तण्डः मूय्यः । मङ्का मद। देव- का राजसान्निध्यम् । आयामिम भागता: स्म । अजर्जरः अभग्नः । प्रेक्षावन्तः पण्डिताः । अप्रज्ञा: अनमा: । जव शुक्तिः मुक्तास्फोटः ततः मुक्कां निःसृताम् । तत् तस्मात् । अचिरस्य श्रचिरेणेव । अचिरस्य अचिरेणेव । निरम्य विनाश्य ! एतस्य वादिनः । निर्माय कृत्वा । निमायं निष्कपट यथा उपास्य स्यात् । अध्यवशामि द्विपास्यं गणेशम् । संसेव्य । १ 'सप्रकाशकोशसंका' B. २ 'प्रति वचनकं प्रति प्रतिभाविभासितववादि' B. ३ 'चाप्रब' B. ४ ‘धिष्ठायिनों निर्मायमुपाम्य' B.

·कविकल्पलता। १६० निर्मायमुपास्य च हिपास्यमध्यवस्यामि पुरा पुरार पुरुषोत्तमस्य देवस्य विचिचा स्तोचावलौम् ॥ इति तोयम्तबके तडागादिवर्णनं नाम पञ्चमं कुसुमम् ॥ रचयिष्यामि। पुरा पूर्वम् । पुरा पूर्वम् । 'अध्यवस्था मि' इति पुरार भविष्यति लट् । पुराणपुरुषोपमस्य हरिसदृशस्य। देवस्य राजः । इति श्रीसूर्यकविराजविरचितायां बालबोधिकायां तीये पञ्चमं कुसुमम् ॥ ५ ॥ १ 'पुरुषोपमस्य' B. २ 'इति टतीये कथास्तबके' B ·... कविकल्पलता। १६१ इत्यादिवादिमान्द्याय वचांस्युच्चार्य धैर्यवान् । प्रतीक्षेत विपक्षस्य भारतौं प्रातिकूलिकौम् ॥ १ ॥ ततः सरम्भसम्भारगम्भौरारम्भनिराम् । विपक्षं क्षिप्रमाक्षिप्य वाचमुच्चारयेदिमाम् ॥ २ ॥ यन्मया सह दुर्बुद्धे ! वाग्युद्धं कर्तुमिच्छसि । तत्पङ्गुः शृङ्गमुत्तुङ्ग मेरोरारोदुमिच्छसि ॥ ३ ॥ सुप्तसिंहसटाष्टिमष्टापदपदच्छिदाम् । व्याघ्रं शोधं समाघ्रातुं शशकः सन्समौहसे ॥ ४ ॥ शुकशावः शशादस्य चञ्चु चुम्बितुमिच्छसि । सपै 'सदर्पमविभ्यां निघ्येष्टुं दुष्ट ! वाञ्छसि ॥ ५ ॥ मण्डूकश्चण्डता धत्से कुपिते(तो) नागसंसदि । श्रीखण्डखण्ड एरण्डः "सौरभ्यं तुच्छ सेवसे ॥ (१) प्रातिकूलिकौं अननुकूलाम् । (२) संरम्भः क्रोधः । क्षिप्रं शौचम् । (४) मटा: कन्धरालोमानि । अष्टापदः पारभः । (५) शशादः श्येनः । चञ्चः पचितुण्डम् । (६) श्रीखण्डः चन्दनः। सौरम्यं मौगन्ध्यम् । स्नुषे प्रस्त्र- वसि । रुषे क्रोधाय। 'निषेवसे' इति च पाठः । १ 'सुदर्पमहिन्यां' B. ३ 'कुत्सितो' B. २ 'खण्डनां' B. ४ 'खसौरभ्यं स्नघे रुघे' B. A.

·२६२ कविकल्पलता। सम्प्रहत्तुं विधाणाभ्यां शोभं वृषभेच्छसि । गिरिं पातयितुं दन्तौ दन्ताभ्यामभिवाञ्छसि ॥ ७ । दुर्बहे ! स्पईसे कौटः' प्रकटं कैटभारिणा । बाखुर्विदालदशनानुत्पाटयितुमिच्छसि ॥ ८ ॥ इदं पाषाणदलनम न्यस्यालेख्यदर्शनम् । गतृष्णाम्भसि स्नानं कृष्णाहिमुखचुम्बनम् ॥ ६ ॥ तुलया तोलनं मेरोः करेण स्थगनं रवेः । खगधाराग्रसञ्चारः शिरसा गिरिभेदनम् ॥ १० ॥ नभसोऽङ्गुलिनिर्मानमयश्चणकचर्वणम् । अङ्गारशयनस्वापो मज्जयोऽयं त्वयेष्यते ॥ ११ ॥ (७) विषाणाभ्यां घटङ्गाभ्याम् । पाक्रमं ऐरावणम् । (८) कैटभारिणा विष्णुना। श्राखुः मूषिकः । (E) आलेख्यं चित्रम् । मगष्णा मरीचिका। कृष्णाहि: - कालसप्पः । ( १ ० ) तुलया तुलादण्डेन । तोलनं परिमाणं उत्तोलनम् । स्थगनं पाच्छादनम् । (११) मानं परिमाणम्। अयश्वणकः लौहकलायः*। शयन . १ 'कौट' B. चणको हरिमायकः' इत्यमरोक्तः ‘कलायः' इति कल्पनम- युक्तम्। कलायस्तु लोकख्यात-मटरवाचकसतौनकापरपर्यायः । यस्तु सतौनकः'। हरेणरेगाको' इत्यमरः । कला-