·HMM. प्रस्तावना आप्तमीमांसा विद्वन्महोदया !- प्रत्यपत्सत नाम वैफल्यं पुरा स्वपरहितापादनाकुचितशमुपीनामाईतमतप्रवर्तकमानिनामार्हताना पुरस्तात् सविनयमपि कृताभ्यर्थना. श्रीमताममलतत्वस्वरूपावबुभुत्सूनामवदाततया । परतु नायवे ते जैना । प्रतियति कतिपयास्तेष्वाहततत्त्वप्रवर्तनफल । समाविरभागि तैस्तरस्वरूपप्रकाशनाय सनातनजैन- ग्रंथमालाभिधोऽनुपमप्रभाकरः । रसयंतु रसिका. तत्स्वरूपसुधां नियूंहतया साप्रतमिति समभ्यर्थना । समुपानीयते प्रयरनद्वयमिदमस्माभिरय श्रीमतां पुरस्तात् । आदिम -आप्तमीमांसा परशतीति विशदटीकाद्वितयविभूषिता । अपर-अमलप्रमाणस्वरूपावबोधिका प्रमाणपरीक्षा आदिमस्य प्रणेता किट प्रथरत्नस्य समजनि श्रीमत्स्यामिसमंतभद्रः समतभद्र । सर्वथा परहितप्रणिहितात्माय महात्मा कदा भारतभूमिममू विभूषयामासात्मवैदुष्येणेति नास्ति किमपि निर्णायक गमक । साप्रतिकोतिवृत्तवेत्तृणा मतमिदमस्य पायनात्मानो विषये यदजनिष्टाय पष्ठाया सीटशताब्दौ । नदि- संघपदावलीतश्च व्यज्ञायीद समपद्यताय सपादप्रथमाया शताब्दौ । कामयाचकार च मैसूरप्रतिस्थकांची. पुरमवदातयारमनीनवासेन । परं नोभयत्रापि समयनिर्णये प्रत्यायक किमपि सुनिर्णेय प्रमाण । किंतु नात्र संशीति' प्रवादिमहीधराशनिनानेन मुनिना भवितव्य नियत प्रखरविदुषा चिरतनतमेन च । जतश्रुति- रस्येतद्विषयिणीय- आसीरिकल विविधमतिमन्निकरपरिपालितनिदेश. शेमुपीमथनमथितानैकागमोदधिसमवाप्तानवद्यसुधा- परिपूरितस्वात श्रीसमतभद्रो भगरान् मुनिराद् । स चैकदा पुरा समुपार्जितनकाशुभकर्मसंपात्तात् समुशत प्रखरभस्मल्याधि कठिनतम मुनित्रत परिपालयितुमशक्नुमन् व्याधिपरिहरणाधिया विमुच्य मुनिलिंग समियाय वाराणस्यां । तदावे च वाराणस्या कश्चित स्वप्रतापपराभूतविबुधपति. शिवकोटिमहीपतिरासीत् स च परमशैवत्वात विनिर्माय कमपि शिवालय समादिशत् बहुलसुरसमोदकादिसामग्या शिवमर्चयितु । यदा च रामतभद्र समश्रौपीत् बटुलया सामन्या शिवस्य पूजा तदाधिक मनसि तुतोप। समेत्य च नरपतिशिव- कोर्टिपरिषदि, उपदश्य कमा लोतरातिशय, प्रपर्दे शिवपूजकपद राजानुमत्या । भक्षश्च सुरसपदार्थ- जात शमयामास च स्वोदरव्याधि सानद । कियता कालेन व्याधिस्तस्योपशशाम । व्याप्युपशमे च कदाचि. पुनः शिवकोटिपरिषदि समागत्य, आविर्भाव्य च विचित्रातिशय स्वमत्रवचनव्याहूताष्टमजिनचप्रम, चकार शिवकोटिमहीपति दिगवरदीक्षादीक्षित । भगवत्समतभद्र स्वन्याध्युपशमनकामनया वाराणसी- प्राप्तितः पूर्वमपि वहुत्र वभ्राम । अतो यदा शिवकोटिमहीपति स्वामिपरिचिकीपया तदीयवृत्तमप्राक्षीत् तदा परिचायित स पथैनामुना स्वामिना। काच्या नग्नाटकोऽह मलमलिनतनुर्लीबशे पाडुपिंड पुढे शक्यभिक्षुर्दशपुरनगरे मिष्टभोजी परिवाद । वाराणस्यामभूव शशधरधरल. पाण्डुरागस्तपस्वी राजन् यस्यास्ति शक्तिः स वदतु पुरतो जैननिर्मधरादी ॥१॥ नेमिचरणिचितारापनाचारस्थ परमेंदे मलिषणप्रशस्तौ च समुल्लेखोऽयं स्वामिविषयकः-- वद्यो भस्मकभस्मसाकृतिपटुः पमारतीदेवता- दत्तोदात्तपदः स्वमंत्रवचनव्याहूतचद्रप्रभः ।

·सनातनजैनप्रथमाला- आचार्य .स समतभद्रगणभृद्येनेह काले कली जैन वर्म समतभद्रमभवद्भद्र समता मुह ॥१॥ शिषकोटिनरपतिपुरसादा मनीनपरिचय - पूर्ण पाटलिपुत्रमध्यनगरे मेरी मया ताडिता पश्चा मालपसिंधुढक्कविषये काचीपुरे वैदिश । प्राप्तोऽह करहाटक बहुभट विद्योत्कट सकट वादार्थी विचराम्यह नरपते शार्दूलविक्रीडितं ॥ १ ॥ अवटुतटमटति झटिति स्फुटचटुनाचाटधूर्जटेर्जिह्वा चादिनि समतभद्रे स्थितवति सति का कथायेपा ॥२॥ यद्यपि परात्मन किलैतस्य स्वामिन न क्वापि दृष्टिपथमस्तरति नियतसमयादिसमुलेखस्तथापि तत्कृतिव्यामुग्धप्रतिभै प्राशास्ययमनेकैगरीयोभिराचार्य नम समतभद्राय महते कविवेधसे यद्वचोबनपातेन निर्भिन्ना कुमताद्रय ॥४३॥ कवीना गमकाना च वादिना वाग्मिनामपि यश सामतभद्रीय मूर्ध्नि चूडामणीयते ॥ ४४ ॥ अमाघवपगुरु महापुराणकर्ता भगवाननसेनावाय. सरस्वतीस्वैरविहारंभूमय समतभद्रप्रमुखा मुनीश्वरा । जयति धाग्वजनिपातपाटितप्रताप"बातमहाधकाटय ॥ महाकावधीवादीभसिंह लक्ष्मीभृपरम निरुक्तिनिरत निर्वाणसौख्यद तुब तपवारणाय विधृत उत्र यथा भासुर । सज्ज्ञानर्नययुक्तिमौक्तिकरसै सशोभमान पर चद तद्धतकारदापममल सामतमद्र मत ।। सुनदिसैद्धा तयचक्रपती समतभद्रादिकवींद्रभास्वता स्फुरति यत्रामलसूक्तिररमय व्रजति खद्योतवदेन हास्यतां न तत्र किं ज्ञानलयाद्धता जना । श्राज्ञानार्णवक्ता श्रीशुभद्राचार्य गुणापिता निर्मलवृत्तिमौक्तिका गरातमै कठषिभूषणीकृता न हारयष्टि परमेव दुर्लभा समतभद्रादिभवा च भारती। महाकषिधीवारनदी शिवकोटर्जनत्यनिर्णायको वरीपति साप्रतमपि तन्निमित प्राकृतभाषाया-भगवत्याराधनासारा- भिधः परमप्रय । विद्यते च तत्र मुनिधर्मसमुपपर्णना । शिवकोटिमहीपति कदा शशास भारतीति भूपिता वाराणमीमिति निश्चिती तु नियत स्वामिसमतभद्रसमयो निर्णीत स्यात् । समंतभद्राभिधयाऽपरोऽप्याचार्य प्रतिश्रुतो वर्तते यस्य चिंतामणिव्याकरणस्य टिप्पणी, अष्ट्रसहस्री विषमपदव्याख्येतिप्रथद्वयमुपलभ्यते । यद्ययमपर समतभद्र षष्टतमाया शताब्दो भवेद्विनिर्णीतस्तदा न कापि क्षति । खामिसमंतभद्रनिर्मितग्रंथाः । गधहरितमहाभाष्य १ देवागमस्तोत्र २ जिनसत्तालकार ३ विजयधवलटीका ४ तत्त्वानुशासा ५ युक्त्यनुशासन ६ वृहत्स्वयभूस्तोत्र ७ जिनशतकमित्यादय । + ·प्रलापना। देवागमतोत्रस्मैवापरागिधा-आगोसा-नाय स्वायत्ततया विरचितो गंध: किंतु गंप्रतिमहा. भाष्यस्य मंगलाचरणं । माध्यस्य चतुरशीतिराहसपरिमिता ८४००० श्लोकसंख्या । श्रीगद्गाश्याभिशय- कुशेशयखचिततस्याधिगममूनस्यो (मोभशाप्नस्य) परिष्टासद्भाष्यं । दुर्भागधेयमेतदारसाकीनं यो दृषिपथमायाति तत्सांप्रतं । एतस्याः किलाप्तमामासाया उपरि कृता सैद्धांतिकचक्रयतिना श्रीमहसुनंदिना पदतिः । विरचि. ताच श्रीमदकलंकदेवस्वामिना भाष्यभूतारशती स्वातंत्र्येण कारिकाणामुपरि । विरचयामास चाटश गुपरि. भएशतीनाती यिति श्रीमाद्वयानंदिप्रगुः । भूगंमलं कदा मंडयायासारमपाण्डियेन धीमदफलंकदेवम्यामा ति तु समायिर्माययामोवयं श्रीमत्तस्वार्थराजयार्तिकप्रस्तायनोदयसमये । प्रमोविधानदिनस्तु व्यलस्याप्तए. रीक्षाप्रस्तायनायामयदाततयास्माभिरितिवृत्त । प्रमाणपरीक्षा । भत्रकऽपरः प्रमाणपरीक्षाभिधाग्रंथः । रचयिता किलेतदंपरतास्य समजनि श्रीगद्विधानंदिप्रभुः मह- चित्रमेतद्विरचयंतोऽप्यतलस्पर्शगभीरपंथमिमं श्रीमद्विद्यानंदाः न प्रकटयांचकिरे स्नामविकृति कापि यौलिप्सया तथापि- जयंति निर्जिताशेपसर्वथैकांतनीतयः । सत्यवाक्याधिपाः शश्वविद्यानंदा जिनेश्वराः॥१॥ इत्यत्र जिनेश्वरविशेषणीभूतेन विद्यानंदपदेन- ७७ तमेपृष्ठे-तस्यानादेरेकस्येश्वरस्याप्तपरीक्षायामुपक्षिसत्वादिति वाक्य आप्तपरीक्षापदो- लेखेन-आप्तपरीक्षापत्रपरीक्षेतिप्रथद्यस्य समानकर्तृकत्वप्रतिभासकत्वाम्-असमंगले च विद्यापददानान्नि- यत विज्ञायतेऽस्माभिरयमेव श्रीविद्यानंदप्रभुः प्रमाणपरीक्षायाः कती । ग्रंथसंपादनसमये भष्टशत्याः पुस्तकद्वयं मया मोहमयीतः समुपलब्धं तत्र क. पुस्तकस्य शुद्धतरपि ख. पुस्तकमतीवाशुद्धमासीत् । ततोऽन्वभूर्व वह्ल कष्ट कठिनतमाप्तमीमांसामंथसपादनकाल । प्रमाणपरीक्षायाः क. पुस्तकं जनहितैपिसपादकीमत्पडितनाधुरामजीमहानुभावैः- ख.पुस्तकं च स्याद्वादमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकै श्रीमत्पांडित-उपरावसिंहजीमहोदयः प्रहितमिति विहितानुग्रहोऽस्म्युक्तविदुपोः । यदपि पडितमन्याधुनिकलेखफतदनुयापिमहादयानुकपरा प्रमाणपरीक्षायाः पुस्तकद्वयमप्यतीवाशुद्धं तदपि-एकतः सजातशकाया अपरतः समाधानात् सगपादि महता प्रपातेनेयं प्रमाणपरीक्षा । तथापि प्रमत्तयोगादजीनष्ट कापि स्खलनं मामकीनं क्षमयंतु तदशक्यपरिमार्जनस्ालनं साक्षरवरा इति सनतिमभ्यर्थना । लेखकादिमहानुभायकरकमलखचितप्रथमाहात्म्यान्-असामयिक वैकल्यतश्च विनिचाय्य कुतोऽपि मामकीनं स्खलनं कठिनतमसंपादनकृत्यानुभवबहिर्भूतत्वात् वेश्यंति फेचित्स्वरतरकुवचनसायकैः संपादकं । शिक्षायितृत्वे तेषामनुगृहीतोऽस्मि । प्रिय मित्रवर देवराज ! पठिष्यामीति तावकामहवशंवदतया महतायासेन संपादितापीयं प्रमाण परीक्षा-असामयिकभवनिधनतो दुनोति मामकीनं मनो बहलतया । श्रयदातहृदय ! न तावकीनोपकारविनिमये किमपि मत्पाद्यं सर्माचीनं यस्तु येन विगतोपकार- भारः स्या-ततस्त्वद्गुणस्मृतिसमीया समर्पयामि तव फरफमळयोः प्रीप्रमाणपरीक्षामिमां सपिनयं- एहि परमनिश्पसं त्यमिति में कामना । विद्वत्कृपाभिलापी गजाघरलाल ·सनातनजैनग्रंथमालायां । पृ.स. गा.सं. १ .. .... .... ४ .... ४ ६ ७ .... ७ ... पृ.स. गा.सं. स्तुतिविपयसाध्यकदेयागमादिहेतोयाभ- चारित्वोपाख्यान पूरणादिश्वसभविबहिरतरंगमहोदयहेतुरपि व्यभिचारीति प्रतिपादन २ २ तीर्थकरत्वहेलोरनैकातिकत्वस्य सर्वासर्वज्ञत्व- स्य च समुल्लेखः ३ स्तुतिविषयवसाध्यतायां सुपुष्कल हेतूपादान ३ सर्वज्ञत्वसाधने प्रमाणोपन्यासः ५ जिनपतिरेव सर्वज्ञो नान्योयुक्तिशास्त्रा- विरोधिवाक्वादिति विवरण स्वेष्टस्य प्रत्यक्षेण बाधितत्वान्न परे सर्वज्ञा इति रिवृतिः स्वेष्टस्य स्वेष्टेन वाधा प्रदर्श्य परसर्वज्ञत्वाभावोपादान ८ सर्वथा भावैकाताभ्युपगमे दूषणोप- न्यासः ८ केऽभावाः ? कियतोवा कान्यनाद्यन- सानि ! करमादभावास्कि स्यादिति प्रतिपादनं- १० अन्योन्यान्यंताभावस्वरूप- स्तत्स्वीकारफल च ११ अभावकातेऽपि कुशलाकुशलादि- कर्मानुपपत्तिरिति विवरण- १० १२ भावाभावोभयैकातवादिनामपि न कापि निष्पत्तिरिति विवेचन- एकातेन यदि सर्वथा सदसदुभयावक्तव्य- रूप तत्त्व नास्ति कुतस्तदिति सदा- दीना वास्तविकस्वरूपाख्यान १२ १४ अनेकांतेनाभ्युपगततत्स्वरूपादीना विशेष विवरण अनवस्थादूपणपरिहरण च-१३ १५ स्यादस्ति चायक्तव्यवाद्युत्तरभगस्वरूप. निरूपणं अस्तित्वादिधर्माणामकस्मिन्नधिकरणेऽवि- रोधेनोल्लेख' .१४-१५ १७-१८-१९ अंत्यत्रिधर्माणामविरोधेनैकत्रायस्थान- प्रदर्शन एकाततत्त्वनिराकरण स्वादस्तीत्सनेनैव स्याच्छब्देन सर्वभंगाना- ग्रहणे किमर्थ शेपभगोपादानमिति समाहितिः १७ २२ स्यादेकत्वानेकत्वसप्तमगाद्योतनं १७ २३ द्वितीयः परिच्छेदः अद्वैतकातनिराकरण १८ २४-२५ प्रमाणादद्वैतनिराकरणं १८ २६ अद्वैत द्वैताविनाभावीति विवरण १८ २७ सर्वथा द्वतैकाताभ्युपगमे दोपोद्भावन १९ २८ द्वैतैकातविशेषमायासु क्षणिकैकात- कदर्थन १९ २९ भग्यतरेण पुनāतकातखंडन २० गोणतया सामान्यमभ्युपगच्छता पुरस्तास्सामान्यससिद्धि २० ३१ द्वैताद्वैतोभयकातनिराकरण सामान्यविशेषयोः सापेक्षत्वेऽर्थ- क्रियासमर्थन भेदाभेदयोः सघटनव्यवस्था २१३४ केपाचिद्विद्यमानस्याविवक्षाऽविद्यमानस्यैव विवक्षा, अन्येपा वैयाकरणाना विद्य- मानस्यैव विवक्षा नाविद्यमानस्येति । अपरषा विवक्षैव नास्तीति खडनपुर- स्सर तात्तिकविवक्षाख्यापन सवृतिकल्पितभेदाभेदजनितदुर्वासनां निहत्य ... ... २१ ३६ ·... ४४ विषयानुक्रमणिका । पृस गास पृस गास ताचिकभेदाभेदव्यवस्थोपादान २२ ३६ प्रतिपादन ३२-६४६५६६ तृतीयः परिच्छेदः परमाणूनामेकांतनान्यत्वाभ्युपगम नित्य वैकातनिराकरण २२ ३७ दोगोपन्यास ३२ ३३ ६७६८६९ नित्यत्कतिपक्षाभ्युपगमायाभिमत सर्वापयवावयचिव्यतिरेकाम्यतिरेकपक्षे व्यग्यव्यजकभावे दूषण दूपणोद्भावन २२ २८ द्रव्यपर्याययोरभेदप्रकार नित्यत्वैकातपक्षे परिणामदीर्घ द्रव्यपर्यायो दप्रकार व्योपदेश २३ ३९ पचमः परिच्छेदः साक्ष्यमते बधमोक्षाभावप्रतिपादनपुरस्सर अपेक्षानपेक्षयो पार्थक्येनेकांताभ्युप- माहतसिद्धाते तयो सत्त्व गमे दोपोल्लेख प्रतिपादन २३ ४० अपेक्षानपेक्षयोरुभयैकांतपक्षे दूषण ३५ ७४ क्षगिकैकातपक्षे दूपणोद्गावन तयोरनेकातत्वसमर्थन अस कार्यवादप्रतिपध २४ ४२ पठः परिच्छंदः क्षणिकैकातपक्षे हेतुफलादीनाम सर्वथा सर्वेषां वस्तूना हेतोरागमाच सिद्धी सभवप्रतिपादन दोपोपन्यास ३५ ७६ सतानकल्पनेन तस्य सतित्वे सर्वथाभयेकाते दूषण दोपोद्भावन उभयोरनेकातनिरूपण सतानतद्वतोरवाच्यत्वाभ्युपगमे सप्तमः परिच्छेद दोपोपन्यास २६ ४५४६ अतस्तत्त्वस्यैव तत्त्वत्वे दूपणप्रति अयाच्यावाभ्युपगमे प्रतिषेध पादन ३६ ७९ स्यापि दौर्घव्य २६ ४७४८ ज्ञानाद्वैतवादिन प्रति दोषारिर्भाव ३७ सर्वथायक्तव्यवादिन प्रत्युपालभ २७ ४९५० सर्वथा बहिरगतत्त्वाभ्युपगमे दापो क्षणिकैकाते हिंसा बधमोक्षादयश्च न पन्यास सघटते इति विवरण बहिरतोभयेकाते दूपण क्षणिकैकातवादिवचनविरोधोल्लख २८ ५२ भाव एव तत्व नाभाव इति मतस्य विभागाथै निमित्ताभ्युपगमेऽपि दूष निराकरण ३८ ८३ णालेख २८ अनुमानप्रणाल्या बाह्यार्थसिद्धि २८ क्षणिकैकांतपक्षे-उत्पादादीनामसभवो सिद्धसाधनतापरिहारपुरस्सर पदेश बाह्यार्थप्रकटीकण नित्यत्वानित्यत्वोभयेकातपक्षे दूपण २९ ५५ पुनरपि बाह्यार्थप्रतिपादन ३९ ८६ अनेकातसमर्थन २९ ३० ५६-५७ वाह्यार्थे सत्येव प्रमाणाप्रमाणव्यपस्थति एकत्रोपादव्यययोर्विराधव्यवस्था ३० प्रतिपादन लौकिकदृष्टातेन, उत्पादव्ययधौव्य अष्टमा परिच्छेदः परिणामविरोधप्रदर्शन दैवादेवार्थसिद्धिस्वीकारे दोषाख्यान १० चतुर्थः परिच्छेदा पौरुपादेवार्थसिद्धयम्युपगमे दूषण- गुणिगुणकार्यकारणादीनां भेदाभ्यु प्रतिपादन पगमे दोषोपन्यास सर्वथा दैवपौरुषोभौकाताभ्युपगमै समायादिसबधाभ्युपगमे दूपण दूषण 05 ४० ८९ ४० ·.... ४ .... ... .... ७ ० सनासनजैनप्रथमालाया- पृ.सं. गा.सं. पृ.सं. गा.सं. अर्थसिद्धास्तविककारणोपादनं सम्यग्ज्ञानस्य निर्दोषतया प्रमा- नवमः परिच्छेदः णत्यनिर्वाचन परदुःखे कृते पापं.तत्सुखे पुण्यं खदुः- सम्यग्ज्ञानस्य स्वार्थव्यवसाया- खात्पुण्यं परदुःखात्पापमिति मत- स्मकत्वसमर्थनं निराकरणं ४१-४२ ९२-९३ स्वार्थव्यवसायात्मकत्वसाध्यसाधनसम्यग्ज्ञा. उभयकांताभ्युपगमे दूषण. नत्वहतोरप्रयोजकत्वनिराकृतिः ५६ ३५ सुखासुखसस्वप्रकारः ४२ ९५ बाह्यपदार्थसमर्थनं- ६७ दशम परिच्छेदः सम्यग्ज्ञानमर्थव्यवसायात्मकमेव न खन्यव- सर्वमज्ञानाद्वंधत्वे स्तोकज्ञानान्माक्षत्वे सायात्मकमिति मतनिराकरण ५८ ३२ दोषोपन्यासः ४२ ९६ अर्थज्ञानस्य ज्ञानांतरवेद्यत्वमभ्युपगम्य उभयैकांते दूषणं खार्थव्यवसायात्मकत्वप्रतीतेर्बाधो- वास्तविकी बंधमोक्षव्यवस्था ४३ ९८ पपत्तौ निराकरणं ६० ईश्वरप्रेरणान्मोक्ष इति निराकरणं, परोक्षत्वहेतुना स्वार्थव्यवसायात्मकत्यप्रतीती कामादीनां कर्मणां च वैचित्र्यम- बाधोपन्यासे समाहितिः नादीति द्योतन वा अचेतनत्वहेतुना ज्ञानस्य स्वव्यव- शुद्ध्यशुद्धिस्वरूपप्रतिपादन ४४ सायात्मकत्ववाधने दोषोपन्यासः ६१ ३१ प्रमाणतत्त्वनिरूपणं ४४ प्रमाणतत्त्वस्य सर्वथा निषेधकत्वे दो- प्रमाणफलोपदर्शनं ४५ १०२ पोपन्यासोय स्याद्वादाख्यपदार्थसाधनसमर्थनं ४११०३-१०४ प्रमाणभेदप्ररूपण स्याद्वादकेवलज्ञानयोः कथचित्सामा- एकातेनाभ्युपगतैकद्वित्रिचतुःपंच- न्यनिदर्शन पप्रमाणवादिना प्रमाणसंख्या नयस्वरूपाख्यान विघटन ६४ १ नयविषयद्रव्यस्वरूपाख्यानं १०७ तर्काख्यप्रमाणस्य सिद्धिः ६६ ३८ नयाना सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वे साफल्य- प्रत्यक्षस्य विशदज्ञानत्वसमर्थनं ९७ २८ वैफल्यप्रदर्शन ४७-४८ १०८.१०९ इंदियानींद्रियातीदियभेदात्तसक्षस्य याक् अस्तित्वनास्तित्वरूपद्विविपया त्रैविध्य न भवतीति सिद्धातनिराकरणं ४८ स्वसंवेदनाख्यचतुर्थप्रत्यक्षस्य निपेधः ६८ १८ बचोटक्षणाख्यानं ४८ १११ इदियप्रत्यक्षविवरणं सामान्यमेव वाचोऽर्थः इति मतस्य स्मृत्यादिपरोक्षप्रमाणनिरूपणं कदर्थनप्ररूपणे ४९ ११२ स्मृतिप्रमाणनिरूपणं स्याद्वादस्वरूपाख्यानं प्रत्यभिज्ञानस्वरूपवर्णनं शस्त्रोपसहारकारिका ११४ अनुमानस्वरूपाख्यानं अंत्यमंगलं २० ११५ शुतज्ञानस्वरूपाख्यानं इत्याप्तमीमांसा समाप्ता शब्दस्य पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वविचारः ७६. ३७ विषयविप्रतिपत्तिनिराकरणं अथ प्रमाणपरीक्षा। फन्द्रविप्रतिपचिनिराकरणं विषयानुक्रमणिका निर्मादिममाणलनित्तिर्मकं .... .... .... .... . ... -७० ... . ... 4 ·ॐ नमः सिंद्रभ्यः । श्रीमद्भगवत्समंतभद्रस्वामिविरचिता आप्तमीमांसा । देवागमनभोयानचामरादिविभूतयः । मायाविष्वपि दृश्यते नातस्त्वमसि नो महान् ॥ १॥ वृत्तिा-सार्वश्रीकुलभूषणं क्षतरिपुं सर्वार्धसंसाधनं सन्नीतेरकलंकभावविधृतेः संस्कारकं सत्पयं । निष्णात नयसागरे यतिपतिं ज्ञानांशुसद्भास्करं भत्तारं वसुपालभावतमसो बंदामहे बुद्धये ॥ १॥ लक्ष्मीभृत्परम निरुक्तिनिरतं निर्वाणसौप्यप्रदं कुझानातपवारणाय विधृतं छत्रं यथा भासुरं । सज्ज्ञानर्नययुक्तिमौक्तिकफलैः संशोभमानं परं वदे तद्धतकालदोषममलं सामंतभदं मतं ॥२॥ समीचीनासमीचीनोपदेशविशेषप्रतिपत्तये सकलदोपातीतानतचतुष्टयसमेतप्रकटिताशेपद्रव्यपर्यायसा- मान्यविशेषपरमात्मपरीक्षाभिधायक, असख्यातगुणश्रेणिकर्मनिर्जरणोपायं निराकृतसामान्यापोहशब्दार्थ- गृहीतविद्वन्मनःसंतापकरं परमार्थभूतवाच्यवाचकसंबंधमनेकसूदमार्थप्रतिपादनचटुलं नि.श्रेयसाभ्युद- यसुखफल स्वभक्तिसंभारप्रेक्षापूर्वकारित्वलक्षणप्रयोजनवद् गुणस्तवं कर्तुकामः श्रीमत्समंतभद्राचार्यः सईज्ञ प्रत्यक्षीकृत्यैवमाचष्टे-हे भट्टारक ! संस्तवो नाम माहात्म्यस्याधिक्यकथन, त्वदीयं च माहात्म्यमतींद्रियं मम प्रत्यक्षागोचरं-अतः कथं मया स्तूयसे !! अत आह भगवान् 'मनु भो वत्स! यथाऽन्ये देवागमादिहेतार्मम माहात्म्यमवबुध्य स्तवं कुर्वन्ति तथा त्वं किमिति न कुरुषे ।। अत आह, अस्मा तोर्न महान् भवान् मां प्रति व्यभिचारित्वादस्य हेतोः । इति व्यभिचार दर्शयति- देवास्त्रिदशास्तेषां स्वर्गावतरण-जन्म-निष्क्रमण केवलज्ञानोत्पत्ति-मुक्तिगमनस्थानेषु आगमनं-आगम' भवतार-देवागमः । नभसि गगने हेममयाम्भोजोपरि यानं नभोयानम् । चामराणि पातायनानि तानि आदिर्यासां विभूतीनां संपदा बाश्च ता विभूतयश्च चामरादिनिभूतयः । आदिशब्देन अशोकवृक्षसुरदुंदुभि सिंहासनादीनि परिगृह्यते, एतेषां द्वंद्वः । विभूतयः । मायाविश्वपि इन्द्रजालेष्वपि दृश्यते । न अतः-न भस्मात् । त्वमसि--स्त्वं भवसि । न:-अस्माकं महान्-गुरुः । फिमुक्तं भवति । देवागमादिहतो स्मा मवान्गुरुर्भवति। यतो देगगमादयः, पूरणादिष्वपि दृश्यते । अतोऽनैकातिको हेतुः ॥ १॥ अथ मतम् । अयं तर्हि हेतुहिरतरंगलक्षणो महोदयः पुरणादिष्वससंभवी इत्यपमपि व्यभिचार, सथैर प्रतिपादयति-- अष्टशती उद्दीपीकृतधर्मतीर्थमच सज्योतिर्बलत्केवलागेकालेकितलोकलाकमीतनरिंद्रादिभिदित new ·२ - आप्तमीमांसा। वदित्वा परमाता समुदय गा सप्तमीविर्षि स्याद्वादामृतगर्भिणी प्रतिहतैकाताधकारोदया ॥१॥ तथि सर्वपदार्थतत्त्वविषयस्याद्वादपुण्योदधैर्भत्र्यानामफलकभावकृतये प्राभानि काले कलो॥ येनाचार्यमगतभद्रयतिना तस्मै नम सतत कन्या वित्रियते स्तमो भगरता देवागमस्तस्कृति ॥२॥ देवागमेन्यादिमगलपुरस्सरस्तवीरयपरमात्मगुणतिशयपरीक्षामुपक्षिपतन स्वय श्रद्धागुणज्ञताल- क्षण प्रयोजनमाक्षिप्त लक्ष्यत तदन्यतरापायेऽस्यानु पत्ते । शास्त्रन्यायानुमारितया तथैवोपन्यासात- आज्ञाप्राना हि त्रिदशागमादिक परमप्टिन परमात्मचिह्न प्रतिपद्येरन् नास्मदादय तोशो माया- विष्वपि भावात् , ईत्यागमाश्रयः ॥ १ ॥ अध्या मं बहिरप्येप विग्रहादिमहोदयः । दिव्यः सत्यो दिनकस्वप्यस्ति रागादिमत्सु सः ॥२॥ पतिः--आत्मनि अधि अध्यात्म । स. अतः । क्षुत्पिपासाजरारुजापमृत्स्वायभान इत्यर्थः । बहिरपि वाद्याऽपि । एप प्रत्यक्षनिर्देश । विग्रहो दिव्यशरीरमादिउँपा. निस्वदव-निर्मलत्य-- अजय पादाना तानि विहादीने ता तोर . महादा, विभूत पूर्वावस्थाया अतिरेको- ऽतिशयो वा विप्रहादिमहादय , अमानुपातिशय इत्यर्थः । दिदि भयो दिव्य । सत्य अपितयः, मायास्यम्पो न भवति । दिवि द्यो दिनि ओक अप्रस्थान येगा ते दिवौकसः नाफसदनाः, तेष्वपि दिची- फरम्वपि । अयमा दिवाशदीय तैनष्टव्य । रागो लोभमायत्यादिर्येपो देपादाना ते रागादयः ते सति येपा ते रागादिमत , तेषु रागादिममु अक्षीणरूपायश्चित्यर्थ । स महोदय इति । अय महोदयो यद्यपि समाऽनर्भूतम्तथापि अध्यात्ममहोदय इति समधः कर्तव्य अत्यस्य श्रुतन्यात् । अथवा बहिनिहादि- महोदय अन्यात्म च । किमुक्त भवति । योऽपि विग्रहादिमहोदयो मायाविष्यमभयी हेतुत्वेनापन्यस्तः सोऽपि न्यभिचारी । म्यागपु सभवात् ॥ २ ॥ द्वयोवोरनकातिका प्रदर्य अन्यैर्यस्तीर्थकरत्येनोपन्यस्तस्तस्य हतोरसाधकार ससर्वज्ञय प्रदर्शयन्नाह- अगती-हिरत दारीरादिमोदयोऽपि पूरणादिष्यसभवी व्यभिचारी, स्वर्गिय भाषादक्षीणरूपायेषु । सनोऽपि न भवान् परमात्मेति स्तूयते ॥ २ ॥ तीर्थकृत्समयानां च परस्परविरोधतः । सर्वेपामाप्तता नास्ति फश्रिदेय भोद्गुरुः ॥ ३ ॥ मृतिः-नारी मगारनिम्नरोवाय कंगानि तान् । यतसधियत् भान् अनः सर्पक्ष । त्ययमरि हेनुग्नरानिक मुगनारिषु दर्शनात् सनुमति द्रष्टव्य । अस्मिनामरे येनयिकः प्राह- इष्टमग्माक सपा मण्यम् । अत आर-ममपानां च परस्परपिरोग अन्योऽन्यम्मिगादात्, मोपागामना नाम्नि-मन-गन भयनि । अश्ग मार्गपरयामागे न भाति, मुगतादिषु दर्शनात् । अतः राशा माइन्या गया था या मरेंगमासा नानि । पुन ! पानी तान- माना गया मापारियाददर्शनात् । अपारमर मर्यशामापारी प्रह-सर्ग युनगर शीपाभार-शपिंग-योऽप्येव रोगांमध्ये मोह, सागु-महान् हामी । PROHIT RAHIR Kात सदाभ r hurry ना. ५ मिल। Imगगन मस ·३ ? सनातनजनप्रथमालायां- किमुक्त स्यात् । न सर्वेषामाप्तता परस्परविरोधात्समयानामागमाना। एकोऽपि न भरति प्रमाणाभावात् । अत केन चिदेव भेरितव्य । एवमत्य ताभावाभार कृत । यदि परस्परविरोधात्सर्वज्ञत्वभानो न भौति ताई पेपा सज्ञिपिच्छेदक सप्रदायस्तेषामाप्तता स्यात् । अत आह-तीर्षकदित्यादि । तीर्थ सर्वज्ञ कृतति दिति इति तीर्थकृत समया आनाया सम्प्रदाया येपा ते तीर्थ समयास्तेपर अन्याऽन्यविरोधात् । सर्व निरवशेष अवगत अगम्यागमन वा इच्छति अभ्युपगच्छति इति सप तेपा सपा आतता पामार्थ. वादित्व नास्ति न विद्यते । अत क आत्मभीर चिचतनोऽतना भवत्यैर । एक्कार अवधारणार्थः ।। भव ससार याति गछति इति भवेत तेषा भवेता शकचक्रधरादीनामित्यर्थ । गुर थ । भवेद्गुरु भाता गुरुः । न च लब्धात्मस्वरूपाणा । किमुक्त भातिनी छेदकामायानामपि समेिकेन प्रमाणन पड्भिरभ्युपगन्छता आतता नास्ति परस्परविराधात् । अता र तिपतिरेव स्यानाय ॥३॥ पूर्वकारिकोपात्तमर्थ समर्थय सुपुष्फलहेतुमाह-- अष्टशती-न हि तीर्थकरत्वमाप्तता साधयति शादिश्वसभवि, मुगतादिषु दर्शनात् । न च सर्वेसर्पदर्शिन परस्परविरुद्धसमयाभिधायिन । ततोऽनकातिको हेतु । अत एस न कश्चित् सर्वज्ञ -इत्ययुक्त श्रतेरविशेषा दप्रमाणतोपते । तथेटत्याददोष इत्यफेपामप्रामाणिकैरेटि, न खलु प्रत्यक्ष सर्वज्ञप्रमाणातराभागविषय अति प्रमगात् । नानुमानमसिद्धे प्रमाणत सिद्ध नाना मसिद्ध नाग-अन्यथा परस्यापि न सिद्धपत् । तदिमे स्वयमेकेन प्रमाणेन सर्व सर्वज्ञरहित पुरुषसमूह सक्दित एवामान निरस्यतीति व्याहतेमतत् । तीबंग्छेद- मप्रदायाना तथा सर्पमरगतमिच्छतामाप्तता नास्ति परस्परविरुद्वाभिधानात् । एकानेकप्रमाणनादिना स्वप्रमाव्यावृत्तेर यथानकातिरुत्वात् । सर्वप्रमाणविनिवृत्तरितरथासप्रतिपत्ते । वागमबुद्धा छापुरुषत्वादिक कचिदनापिलज्ञान निराकरोति न पुनस्तत्प्रतिषेधरादिषु तथेति परमगहनमेतत् । तदित्य सिद्ध सुनिश्चितास- भवद्वाधकप्रमाणत्व । तेन क परमात्मा चिदेव ल युपयोगसस्काराणामावरणनिधनानामन्यये भाभृता प्रभु , न हि सर्वज्ञस्य निराकृते प्राह सुनिश्चितासभरसाधकप्रमाणत्व सिद्ध येन पर प्रत्यवतिष्ठेत । नापि बाधकासभनात्, पर प्रत्यक्षादेरपि विश्वासनिबधनमास्ति तत्प्रकृतेऽपि सिद्ध, यदि तत्सत्ता न साधयत् सर्व त्राप्यविशेषात् । तदभाने दर्शन नादर्शनमतिशतेऽनाश्वासाद्विभ्रमात् साधकबाधकप्रमाणयोनिर्णयाद्भानाभावयो- रविप्रतिपत्तिरनिर्णयादारेका स्यात् । न खलु ज्ञस्वभावस्य कश्चिदगाचरोऽस्ति यन्न क्रमत तस्वमानांतरमतिथे घात् । चेतनस्य सत सबध्यत्तर माहोदयकारणक मदिरादिवत् ,तदभार साकल्येन विरतमाह सर्व पश्यति प्रत्यासत्तिविप्रकर्षयारोकिंचित्करत्वात् अत एवाक्षानपेक्षा । अजनादिसस्कृतचक्षुपों यथालीकानपेक्षा ||२|| दोपावरणयोहानिर्निःशेषाऽम्त्यतिशायनात् । कविद्यया स्वहेतुभ्यो वहिरंतर्मलक्षयः ॥ ४॥ पृत्तिः--दोष अज्ञानादि, कार्यरूप। आपरण कारणभूत कर्म । अथया मोहातराया दोषा । ज्ञानदर्शनावरणे आररण । तयोर्हानिर्विनाशो विश्लेषो दोपापरणयार्दानि । सिद्धसाधनतानिराकरणार्थ नि शेपा समस्ता समुलतलप्रहाणि इत्युक्त । अस्ति भवति । अतिशायनात प्रकृष्यमाणाज्ञानहाने पूर्वाव- स्थातिरेकात् । कचित् कस्मिंश्चित्पुरुषविशेषे । यथा शब्दा दृष्टान्तप्रदर्शनफल । स्वस्य आमनो हताः कारणानि ते तथाभूतास्तेभ्य स्वहेतुभ्य । बहि किटकादिक, अभ्यतर कालिमादि तच तन्मल च तस्य १ भवितव्यमा यताभावाभाव' मृत पाठाऽय लिखितपुस्तके । २ लिखित पुस्तके नचालव्यात्मस्वरूपानमिति ३चायाशनों। ४जनस्याप। वैनायिकान। ६ अपग्रहणशक्लिन्धि अर्थग्रहणम्यापार ७मीमांसक। सिद्वसाध्यतेति लिखितपुस्तक पाठ.। पाट। उपयोग।

·४ . अप्तमीमांसा। क्षयो विगमः विश्लपः बहिरंतर्मलक्षयः । एतदुक्तं भवति कस्मिंश्चिदतिशायनादोपावरणयोर्हानिरस्ति । यथा धातुपापाणस्य अतर्मलक्षयः । स कश्चिद्भवत्यैव गुरुरिति संबंधः | एकर स्वहेतयः सम्यग्दर्शना- दयः । अन्यत्र पिण्डीबन्धनप्रयोगादयः । तथा एकत्र बहिर्मळः शरीरेन्द्रियादिक । अन्तर्मल: कर्म । अन्यत्र अहिर्मल: किट्टकादिकं । अन्तर्मल: कालिमादि ॥ ४ ॥ ननु विश्वस्तदोषोऽप्यारमा कथं विप्रेकर्पिणमर्थ प्रत्यक्षीकुर्यात् ।। (इति शङ्कायां) साधनान्तरस्य बाधकाभावस्य भावनिरूपणमाह- अष्टशती-वचनसामादज्ञानादिर्दोषः स्वपरपरिणामहेतुः, अत एव लोष्ठादी निःशेषदोपाररणनिवृत्तेः सिद्धसा- ध्यतेस्यसमीक्षिताभिधानं साध्यापरिज्ञानात् । दोषावरणयोर्हानिरतिशायनात् । निश्शेषतायां साध्यायां बुद्धरपि किं न परिक्षयः स्याद्विशेषाभावात् । अतोनेऽकांतिको हेतुरित्याशिक्षितलाक्षितं चेतनगुणव्यावृत्तेः सर्वात्मना पृथिव्यादेरभिमनत्वात् । अदृश्यानुपलभादभावासिद्धिरित्ययुक्तं परचैतन्यनिवृत्तावारकापत्ते: संस्कर्ट पातकित्वप्रसंगात्। वहुलमप्रत्यक्षस्यापि रोगादेविनिवृत्तिनिर्णयात् । व्यापारव्याहाराकारविशेषव्यावृत्तिसमय- घशातादृश लोको विवेचयति । व्यापारव्याहाराकारविशेषव्यावृत्तेरिति सययनशात्तसिद्धांतावाल्लोको विवेच- यांते । यदि पुनरयं निर्बंधः सर्वत्र विप्रकर्षिणामभावासिद्धेः, तदा कृतकत्वधूमादेविनाशानलाभ्यां व्याप्तेरसिद्ध न कश्चिद्धतः । ततः शौद्धोदनिशिष्यकाणामनात्मनीनमेतत् , अनुमानोच्छेदप्रसंगात्।तथाहि, यस्य हानिरतिश- यवती तस्य कुतश्वित्सर्वात्मना व्यावृत्तिर्यया युद्धयादिगुणस्यात्मनः। तथा च दोपादे निरतिशयवती कृतश्चिनि- वर्तयितुमर्हति, सकलं कलंकमिति कथमकलंकसिद्धिर्न भवेत् । मणेर्मलादेावृत्तिः क्षयः सतायतविनाशानु. पपत्तेः, तागात्मनोऽपि कर्मणां निवृत्ती परिशुद्धिः, । कर्मणोऽपि वैकल्यमात्मवल्यमस्त्येव ततो नातिप्रसज्यते । प्रतिपक्ष एवात्मनामागुंतुको मलः परिक्षयी स्वनिर्हासानिमित्तविवर्द्धनवशात् ॥ ४ ॥ ननु निरस्तोपद्रयः सन् आत्मा कथमकलंकोऽपि विप्रकार्पणमर्थ प्रत्यक्षीकुर्यात् !- सूक्ष्मान्तरितार्थाः प्रत्यक्षाः फस्य चिद्यथा । अनुमेयत्वतोऽग्न्यादिरित सर्वज्ञसंस्थितिः ॥५॥ घृत्तिः-मूक्ष्माः स्वभावविप्रकृष्टाः । अंतरिताः कालविप्रकृष्टाः । दूराः देशविप्रकृष्टाः । ते च ते अर्थाश्च सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः । तथा च स्वभावाविप्रकृष्टा मन्त्रौषधिशक्तिचित्तादयः । कालविप्रकृष्टा लाभा- लाभसुखदुःखग्रहोपरीगादयः । देशविप्रकृष्टा मुष्टिस्थादिद्रव्यम् । दूरा हिमवन्मदरमकराकरादयः । प्रत्यक्षाः अध्यक्षाः प्रत्यक्षज्ञानगोचराः कस्यचित् । सामान्यकथनमेतत् । अनिर्दिष्टनामधेयस्य-यथा दृष्टांतप्रर्दशकः अनुमयाः अनुमानगम्याः । अथवा अनुगतं मेयं मान येषां ते अनुमेयाः प्रमेया इत्यर्थः । तेषां भावस्तस्मा- दनुमेयत्वतः । अग्नि. पावकः आदिर्यस्यासावग्नादिः । इत्येवमनेन प्रकारेण सर्वज्ञस्य विश्वदर्शिनः संस्थि- तिव्यवस्था सर्वज्ञसस्थितिः सर्वज्ञास्तित्वमित्यर्थः । भागासिद्धानकातिकविरुद्धहेत्वाभासाभावात् । ये ये प्रमेयास्ते ते प्रत्यक्षाः । यथा अग्न्यादयः । प्रमेयाश्च स्वभावकालदेशविप्रकृष्टा अर्थाः कस्य चित्पुरुषविशे- पस्य तस्मात्तेऽपि प्रत्यक्षाः । अथवा ये अनुमानगम्यास्ते प्रत्यक्षाः कस्य चित् । यथा अग्न्यादयः । अनुमानगम्याश्च सूक्ष्मान्तरितार्थास्तस्मात्तेऽपि प्रत्यक्षाः । सुनिश्चितासंभवद्वाधकप्रमाणस्य समर्थनमेतत् । विगतकर्मकलकोऽपि विप्रकृष्टार्थदर्शी सामान्येन यः प्ररूपितः स कः इति विशेषं दर्शयन्नाह- अष्टशती-स्वभावकालदेशविप्रकर्षिणा अनुमयत्वमसिद्धमिति-अनुमानमुत्सारयति । यावान् कश्चिद्रायः स सर्वः क्षणिका-इत्यादिव्यातेरसिद्धी प्रकृतोपसंहाराऽयोगात् । अविप्रकर्षिणामनुमतेरानर्थक्यात् । सत्त्वादे- रनित्यत्वादिव्याप्तिमिच्छता सिद्धमनुमेयत्वमनवयवेनेति न किंचिद्व्याहतं पश्यामः । तेऽनुमेयाः न कस्य चि- १ विप्रकर्षेण लि.पु पाठः। २ आमदः।

·सनातनजैनप्रथमारायां-- - अत्यक्षश्च स्यु किं ब्याहन्यते इति समानमान्यादीना तथा चानुमानोच्छेद स्यात् । तदभ्युपगमे--अस्समर- धविज्ञानव्यक्तिभिरध्यक्ष कि लक्षयत् प्रमाणतया परमप्रमाणतयेति न किंचिदेतत्तया नैतत्तया या यमभ्यु पगतुमर्हति । तदेव प्रमेयत्वसत्यादिहेतुलक्षण पुष्णाति त कथ चतन प्रतिषेधुमर्हति, सशयितु वा । धर्मिण्यसिद्धसत्ताके भागाभागोभयधर्माणामसिदनिरुद्धानकातिकवात् कय सकलपिदि सत्चसिद्धि ? इति पन्नपि देनानाप्रियः-तद्धर्मिस्वभाव न लक्षपति । शन्दानित्यायसापनापे कृतकलादास्य विकल्प किन स्यात् ' । विमत्यधिकरणभावापन्नविनाशधर्मिधर्मत्वे कार्यत्वादरसभनद्बाधक देरपि सदिग्पसद्धारसमि धर्मस्व सिद्ध बोद्धव्य । यदि विप्रकृष्टार्थप्रत्यक्षत्वमर्हत साध्यंत पक्षदोष-अप्रसिद्धपिशपणा तत एप भ्यातिन सिद्धयेत् । अनर्हतश्चेत्-अनिष्टानुपगोऽपि क पुन सामान्यामा तदुभयन्यतिरेकेण, यस्य दिन- क्षितार्थप्रत्यक्षाव ', इत्येतद्विकल्पजाल शब्दनिसत्वेऽपि समान न केवल सूक्ष्मादिसाक्षात्करणस्य प्रतिपयन सशीतो था, तदयमनुमानमुदा भिनत्ति । वर्णाना नित्यत्वमकृतकत्यादिना सर्वगताना यदि साधयति ।। स्यादप्रसिद्भविशेषण पक्ष । इतरथाऽनिष्टानु पग । कीदक पुनसामान्य नाम यदुभयदोपपरिहाराय प्रकल्प्येत, सर्पगतसाधनऽपि समान अविवक्षितविशेषस्य पक्षीकरणे सम समाधि , इत्यलमप्रतिष्ठितम ध्यापिकल्पोपाधे ॥५॥ स त्वमेवासि निर्दोषो युक्तिशास्त्राविरोधिवाक् । अविरोधो यदिष्टं ते प्रसिद्धन न बाध्यते ॥ ६॥ पृत्ति.-स (पूर्वप्रकान्त तच्छन्द ) पूर्वप्रकान्तपरामर्शी स्वमेव भगानेव नान्य । अन्ययोगव्य- यच्छेदफल एपकार । अप्ति-भासि । निर्दोष -अपियारागादिविरहित क्षुधादिविरहितो वा अनतज्ञाना- दिसबंधन इत्यर्थ : कुत एतत् । युक्तिशास्त्रापिरोधिवार यत । युक्ति -अनुमान न्याय तत्सहचरित मध्यक्षमपि । शास्त्र आगम स्याद्वाद ताभ्या अविरो धनी अश्सिपादिनी बार वाणी वचन यस्यासी युक्ति- शास्त्राविरोधिनाक । बहियाप्तिमतरेणाताप्त्या सिद्ध । यत इयमेवान्यनापि प्रधाना । ननु वचन स्याऽविरोध कुत यावता यत्र वचन तत्र विरोधो दृश्यते । अत आह अविरोध अविसवाद । यत्-यस्मात् । इट-मत प्रवचन | कुता वीतरागस्य इच्छा ? उपचोरण, सयोगिध्यानात् । इएशब्दस्यापि जहत्स्वार्थे गृत्तित्वात् कुशलशन्दवत् । ते-तर । प्रसिद्धेन परमतापेक्ष विशेषणमेतत् (परमतेन) अनेकातरस्तुत्वेन अथका व्यवहिताव्यवहितप्रसिद्धलक्षणता प्रमाणेन । न बाध्यते अन्यथा न क्रियते, तेनैव स्वरूपेण दृश्यत इत्यर्थ । किमुक्त भाति-यो निर्दोषो विप्रारदर्शी सच त्यमेव भवसि । न्यायागगाविसपादिवचन । यत अविरोधोऽपि, तप मत न बाभ्यते प्रसिद्धन यस्मात् । ननु भो वत्स मदीय मत न बाध्यते अन्येषा फैि बाध्यते । अत आह- विप्रकर्ण्यपि भिन्नलक्षणसबधित्यादिना कस्य चित्प्रत्यक्ष । सोऽत्र भयानहन्ना-अन्यया न्यायागम विरुद्धभापित्वात् । विचित्रभिसयधितया व्यापारल्याहारादिसाकर्येण क्वचिदतिशयानिर्णये कैमर्थक्याद्विशे- पेष्टि, । शान्वतोऽपि विलवादात् क पुनराश्वास लभेमहि । नचैत्र वादिन. किंचिदनुमान नाम निरभि- सधीनामपि बद्दल कार्यस्वभानाऽनियमापऊभात् । सति फाष्ठादिसामिप्रीविशेष कचिद्रुपलब्धस्य तदावे प्रायशोऽनुपलब्धस्य मण्यादिकारणकलापेऽपि सभवात् । यज्जातीयो यत सप्रेक्षितस्तज्जातीयासादगिति दुर्लभनियमित वादीनामपि व्याप्यव्यापकभाव कयमिय निर्णायेत वृक्षः शिशुपाल्यात् इति - २ विज्ञान मस्यसदद्य भूतपरिणामत्या पितादिवत् । २ मादितपुस्तकेऽयमधिक पाठ । सहोच्चरितमित्यपि पाठ । ४ अभिप्रायतया । ५ धवनाशि ६ भाने । ७ भग्ने । ८सूर्यकांतमण्यादे. ।

·आप्तमीमासा लताचूतादरपि कचिदेव दर्शनात् प्रेक्षास्तां किमित्र निस्शक चेत स्यात् ! । तदेत्तद्दष्टसशयकातपादिना विदग्धमर्कटकानामिव स्त्रलागूलभक्षण । यत्नत परीक्षित कार्य कारण नातिवर्तते । इति चेत् स्तुत प्रस्तुत । ततोऽय प्रतिपत्तेरपराधो नानुमानस्येति अनुकूलमाचरति । तदेव तत्सुनिश्चितासभरद्वाधकप्रमाणत्वमहत्येव सकलज्ञत्व साधयति नान्यत्र, इत्यविरोध इत्यादिना स्पष्टयति । सत्रष्ट मत शासनमित्युपचर्यते निराकृत- वाचोऽपि कचिदप्रतिषेधात् । नियमाभ्युपगमे सुपुप्त्यादारपि निरभिप्रायप्रवृत्तिर्न स्यात् । प्रतिसविदिताका- रेच्छा तदा सभपती पुन. स्मर्येत बाछातरवत् । ततश्चैतन्यकरणपाटययो. साधकतमत्व सहकारिकारणातर न वै नियतमपेक्षणीय नक्तचरादेः सस्कृतचक्षुपो वा नापेक्षिताऽलोकसन्निधेरूपोपलभात् । नचैव समित्क- रणपाटवयोरप्यभावविरक्षामात्रात्कस्यचिद्वचनप्रवृत्ति प्रसज्यते सपित्करणवैकल्ये यथाविवक्ष वागवृत्तेरभावात् । नच दोपजातिस्तद्धेतुर्यतस्ता वाणी नातिवर्तेत तत्प्रकर्षाप्रकर्षानुविधानाभागात् । बुद्धयादिवत्प्रमाणत सिद्ध प्रसिद्ध तदेव कस्यचिद्धाधन युक्त विशेषणमेतत्परमतापेक्ष । प्रसिद्धनाप्यनित्यत्वाद्येकातधर्मेण बाधाकल्पनात् । नर्ते प्रमाणात्प्रतिवधसिद्धेरभ्युपगमात् । नच परेपा प्रत्यक्ष-अग्निधूमयो क्षणभगसद्भा- ययोर्वा साकल्येन व्याप्ति प्रति समर्थ-अपिचारकत्वात् सन्निहितिविषयत्वाच्च । नचानुमान-अनरस्थानु- पगात् । परोक्षातविना नस्तकेंग सबधो व्यपतिष्ठेन । तदप्रमाण न लैंगिक समारोपव्यच्छेदारिशे- पात् । अधिगमोऽषि व्यवसायात्मैव तदनुपपत्तों सतोऽपि दर्शनस्य साधनातरापक्षया सनिधानाभेदात्, सुषुप्तचैतन्यवत् ॥ ६॥ त्वन्मतामृतवाह्यानां सर्वथैकांतवादिनां । आप्तामिमानदग्धानां स्वेष्टं दृष्टेन बाध्यते ॥ ७॥ वृत्तिः-वद्-युष्मन्मतमेव आगम एव अमृत सर्वात्मप्रदेशसुखकारण दुःखनिवृत्तिलक्षणस्य परमान- दमुक्तिसुखस्य निमित वा मत अमृत तस्माद्वाह्या बहिर्भूता मिथ्यादृष्टय त्यन्मतामृतमाह्याः तेपा जन्मता मृतबाह्याना-युष्मदागमद्विपता । सर्वथा सर्वप्रकार स्वरूपपररूपनिविप्रतिपेधात्मकै एकान्त एक धर्म नित्य- त्वादिकमेव वदितु शील यपा ते सधैकातवादिन तेषा सर्वथैकातवादिना एकस्वभाषाभ्युपगम्छताम् । आता सर्वज्ञाः इति अभिमान. गर्व अहकार. तेन दग्धा भस्मसात्कृता प्रलय नीता , तेपा आप्ताभिमा- नदग्धानाम् । स्वस्य आत्मन इष्ट मत स्वष्ट आत्माभ्युपगतप्रमागप्रमाणकठ सर्ववस्तु । दृष्टन प्रत्यक्षेण प्रत्य- क्षमितन अनकान्तात्मवस्तुना या, वायत्ते पिराधमुफ्नीयले अन्यका भियत्त इत्यर्थः । किमुक्त भवति । भवदागमबाह्या आप्ताभिमानदग्धा सर्वधैकान्तवादिनः तेषा स्वेष्ट दृष्टेन बाध्यते । धमीतिमतनिरासार्थ- मन्वयव्यतिरेकावुक्तनानाचार्यः । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकानुग्रहार्थ वा ॥ ७॥ परवादिस्वेष्टस्य दृष्टेन बाधा प्रदर्श्व इदानी स्वेष्टेन स्वेष्टस्य वाधा दर्शयितुमाह- अष्टशती अनेकातात्मकरस्तुसाक्षात्करण बहिरतश्च सकल जगत्साक्षीभूत विपक्षे प्रत्यक्षविरोधलक्षण- अनेन दक्षयति- न हि किचिद्रूपातरपिकल सदमन्नित्यानित्यायेकातरूप सवेदनमन्यद्रा पश्यामो यथा प्रतिज्ञायते चित्रज्ञानवत्कथचिदसकीर्णविशेषकात्मन' सुग्वादिचैतन्यस्य वर्णसस्थानागात्मन स्कन्धस्य च प्रेक्षणात् । सामान्यविशेौकात्मनः सवित्तिरेकातस्यानुपलब्धिर्वा सर्वत सिद्धा चक्षुरादिमतामनार्हतकल्पनामस्त गम- यति इति किं न प्रमाणातरेण । न हि दृष्टाउज्येप्ट गरिष्ठमिष्ट तदभारे प्रमाणातराप्रवृत्त समारोपपिच्छे- दविशेषात् अन्वयव्यतिरेकयो स्वभावभेदप्रदर्शनार्थत्वाच । अनैकातैकातयोरपलभानुपलभयोरेकत्व प्रदर्श- २ समर्पित। 'प्रक्ता ३ अधिनाभावः । ४ सौगतानो। ५ निर्विकल्पकत्वात् । यौद्धाचार्य ।

·आप्तमीमांसा। पुनर्गुणातराधानमनेक क्रमशोऽप्यनुभवत' किं विरुद्धर्यत क्षणस्यायिन कस्य चिदेव ग्राह्यग्राहकाकार- पैश्वरूप्यानभ्युपगमेऽपि सविदितज्ञानस्य ग्राह्यप्राहकाकाररिवेक परोक्ष निभ्राणस्य सामर्थ्यप्राप्त -अन्यथा शून्यसविदोषिप्रतिषेधात् । तदय क्षणस्थायिकारण स्वसत्ताया कायं कुर्वदम्युपगच्छन् क्रमोत्पत्तिमुपरुणद्रि, सकलजगदेकक्षणवृत्तिप्रसगात् । कारणस्य कार्यकालप्राप्ती क्षणभगभगानुषगात् । तदप्राप्नुव्रतस्तत्कृती व्यलीककल्पनाविशेषेण कूटस्थानतिशायनात् । तत सुभाषित कुचलायसभूतिरेकातग्रहरक्तश्विति ॥ ८ ॥ भविकांते पदार्थानामभायानामपहवात् । सर्वात्मकमनाय॑तमस्वरूपमवावकम् ॥ ९॥ पृत्ति:- :--भान एवेति सनेति एकात असहायधर्मग्रहो भावेकात । सर्वथा सत्याभ्युपगम इत्यर्थ । तस्मि भावकान्ते पदार्थाना । पचविंशतित्चाना चेतनाचेतनदेवमनुजपशुनारकस्तम्भकुम्भाम्भ प्रभृतीना वा अभावाना वस्तुधर्माणा हत्वङ्गाना विशेषणमित्यर्थ , बहुवचनाच्चत्वारोऽपि परिगृह्यन्ते अपह्नवानिरा करणादित्यर्थ । किं स्यात् । सबै निरवशेषमात्मा स्वरूप यस्य तत्सर्वामक विश्वमैकस्वरूपमित्यर्थ । आदि- रुपति पूर्वस्मिन्नासच । अतोऽवसान विनाशो वा आदिश्चान्तश्चाद्यतौ तौ न विद्यते यस्य तदनाद्यन्तम नाद्यनन्तमित्यर्थ । स्वमा मीयरूपमाकार स आत्मैव या रूप स्वरूप न विद्यते तद्यस्य तदस्वरूप । अ- भाव इत्यर्थ । तवेद तावक न तावकमतारक । किमुक्त भाति--पदार्थाना भावेकाताभ्युपगमे अतावक सर्वाद्यात्मकमनाद्यनतमस्वरूप स्यात् कस्मात्सर्वाभागपात् ॥ ९॥ अथ मत केऽभावा , कियतो वा, कान्यनाद्यनतानि कस्मादभावात किं स्यादत आह. अष्टशती-निष्पर्यायव्येकातपक्षे सर्वामक नादिदापानुषग कुत पुनशिपानपढुवीत सत्सा- धनव्यभिचारात् । सरिनिर्भासभेदाद्भावस्वभावभेद प्रकल्प्यते, स पुनरभेदेऽप्या मन खडश प्रतिभासमा- नात् , तदन्यत्रापि विश्रमाभाने कोशपान वियेय । तदेक चक्षुरादिज्ञानप्रतिभामभेदवशाद् रूपादिव्यपदेशभाक ग्राह्यग्राहकसवित्तिवत् । इतरेतराभावविकल्पोऽपि कथमयतार्थो न स्यात् वर्णादिविकल्पवत् । न हि वस्तुव्य- तिरिक्तमसन्नाम प्रमाणस्याविषयत्वात् । अमावदृष्टौ हि तदवसानकारणाभावाद्भावदर्शनमनवसर प्रामोति । सकलशक्तिविरहलक्षणनिरुपाख्यस्य स्वभावकार्यादेरभावात् । कुतस्तत्प्रमिति 'मस्तुनानात्व बुद्धयादिकार्थना नात्वात् प्रतीयते । स्वभावाभेदेऽपि विविधकर्मता दृष्टा युगपदेकार्थोपनिबदृष्टिविषयक्षणपत् । शक्ति नानात्वे प्रसवविशेषात् स चेद्व्यभिचारी तस्तद्गति ।। केवलमविद्यास्वभावदशकालारस्थाभेदेना मनि परत्र चासत स्वयमसता मिथ्याव्यवहारपदवीमुपनयति-यत क्षणभगिनो भिन्नसततय स्कथा विकल्प्येरन् । अन्यथा चेति प्रतिभासकार्याद्यभेदेऽपि कस्य चिदेकत्व प्रसाधयतीति साध्यसाधनयोरभेदे कि केन कृत स्यात् । पक्षरिपक्षादेरमावात् । न क्वचिदसाधना साध्यसिद्धितिप्रसगात् ॥ १॥ कार्यद्रव्यमनादि स्यात्मागभावस्य निहवे । मध्वंसस्य च धर्मस्य प्रच्यवेऽनंतता बजेत् ॥ १० ॥ वृत्तिा-कार्य च द्रव्य च कार्यद्रव्य यस्त्वन्यथाभावः, घटादिक । क्रियत इति कार्यम् । अवस्थान्तर द्रवति गच्छतीति द्रव्यम् । अनाद्यनतसर्वकालैकस्वरूप नित्यमादिरहित स्याद्भवत् । प्राक पूर्वस्मिन्नभाव असत्त्व प्रागभावः । मृत्पिण्डे घटस्यासत्त्वमित्यर्थ । तस्य प्रागभावस्य निहवे विलोपे निराकरण । प्रध्व सस्य च विनाशस्य च घटस्य कपालनाशादय इत्यर्थ । धर्मस्य-विशेषस्य गुणस्य प्रच्यवे अभावे निराकरण । अनतस्य भागोऽनतता तामनततामपयर्वसान सर्वकालकार्यमिति सबधनीयम् । ब्रजेत् गच्छेत् । किमुक्त भवति-प्रागमावस्य निहलो यदि स्यात्कार्यद्रव्यमनादि स्यात् । प्रचसाभावास्याभावस्य चाभारे तदेव कार्यद्रव्यमनतता ब्रजेत् ॥ १० ॥ तृतीपचतुर्थाभावस्वरूप तदभावे च यद्यति- ?

·सनातननयमाप- अहमती-मागमान गुपगमे पटरिनादिपनगात पुण्यागगनकर पा तदमियक्ति तस्याः प्रागभाषाऽगीकम्यः । याहि गा: मम नामाभिामिरि प्रगती क्रियते न पुनः शन्द एनि सनिगिनिदर्शनप्रदर्शनमात्र ! मायाम: राती यातः कर्तव्या। योग्पमाया ममानवः । सदारणविगम. प्रारमिभूत् भूगोलाजिमीन! पाधानमगि सागर काम करणानां प्रागमागमाग, न करिवदिशगहे, गावाच्या कामकान पुन इचकादयोऽपि इनि नहि यजम्यातिनियोन न्याक मंनियनि नापं दी मांग ना. मित्यपि गा ! अन्यत्राशि सभामाानुपंगा ! इरशात् अदागाडयन मारणारी मानिनः । एनानाम्या प्रयुक्ता सद्विशेषकाने सानोऽनुपागतातेनि कर्नयामान aintain परिणामेऽप्ये पर्यपागलपनाना मगोतिर्माभूत् । सिमाना iiiमामा मामांनुर. फारफन्यात् । उपकारऽपि गर्म समानं अनास्था च । पिनाशान युपगमे राम्य किमान सामा. नमपंचयतः कम्पविद्यारणचायोगात् । आफ्नानानाभायपोरभेदानुगाम: पोरटे गा मी. रतियां इत्यकार: ! सममापि घटादशंदनं यदुपलब्धिः किन मनमरिनी धारणा. रापेक्षा माभूत् माकरणमय, अन्पया सदमागीमगंयकिचि कर कि गाकारकाग गर । तपाइने पा सभापहानिरव्यतिरेकात् । व्यनिरके व्यादेशानुपातिरिति रिमा । मीना म्यापित्यानि या फ्रमतिरनुपर, समान करणानां तानामभिपनिनियमायोगान् । मात्र सर्वदा सर्वेषां संकुला श्रुतिः स्यात् । परोक्तरिझानयोगकारणहार्ययो. फमतिम परिणा. मिना पोस्पतिप्रीतारपोर्न किंचिदिदं पायाम: । सांगतानामा कमो दुशरः स्मारकर फरणांगहारादिशु प्रत्यभिज्ञानाद्विरदो हेतुः । तकियेफरेऽपि निमिदानीमने स्थान् । मगर प्रमंगात् । स हि यातु-अभिन्यजकभेदाद्वैवामप्यं जलचंद्रात् । कानिप्रगरिंग सदागि: कुतः तदयं ताल्यादिव्यासरोगनितारणसमारंपरियम विपरीनमामादयति नियमेन किंचिदनिय । युगपत्प्रतिनियतैकदेशमद्रतारयतेः कस्य चिदेकरेन रचिदनेक निदः । नहि कानित कानिप्रगामी नस्यात्, तारिशेपर्युदरभिन्यनरूहेतुवालमी सर सम नस प्रेक्षामहे । तोरी पुगना रणनि- सोपनीतश्रापणसभावः शन्द. पूर्वापरकोश्यारमन मयतानतरीयको घटादित् पुसमारो दनविणा रविशेषतायातकर्णपूरणकमोत्रप्रदेशामुपलभो गयपरमाणुप्रतिषि गनायोरेशानि । कशिशुन्या फटकटायमानस्य प्रायशः प्रतिघातहेतविनायुश्वातिनः शन्दस्य प्रगिदि.-अतर्गतकतनामान गमयति । निरिउमानिरगमनादय सूक्ष्मरसभारत्वात् स्नेहादियादिवत्र रिरुचरन् अता या ननितामा माय. णमभ्यसभार पाक पवादपि पुगताना नास्तीति तापानेर पनिपरिणाम । सन प्रारमनमामारमति- क्षेपे फोटस्य ममयोगपचाभ्यां स्याकारज्ञानाचकियां न्यावर्तयनीति नियाम्यमियभिप्रायः । तदानु कल्पना रिस्तरेण प्रतिक्षेपस्याम ॥१०॥ सर्वात्मकं तदेकं स्यादन्योपाइन्पतिक्रमे । अन्यत्र समवायेन व्यपदिश्येत सर्वया ॥ ११ ॥ वृत्ति:-सो विधी निरवशेषः आमा स्वरूपं यम्य तत् सर्गमम् । तत् शिविद्वान विभिन,' एफं-अभेदरूपं-स्यात् भवेत् । अन्यस्य अपरस्य अगोही-निराकरण तस्य म्पतिममः-निहा. निहनिः स तथाभूतः तस्मिन्नन्यापाहन्पतिक्रमे इतरेतराभारामारेइपर्यः । अन्यर अयन्तामारामार । ममापन मीलनेन समुदायन ! न्यपदिश्यत कम्येत अभ्युपगम्पेन । सर्वथा मर्माप्रकारे । मरीमापादि। अयानयो- रभाषयोः को विशेषः! इति चेत्-घटे पटाभाव इतरेतरामारः । कदाचिकालातरे तन स्वम्पंग माति, शक्तिरूपेण विद्यमानत्वात् । अन्यनामारः पुन पवन पुलस्यानावः कदाचिदनि तेन स्वरूपकान मानि । ३ ·आप्तमीमासा। एतदुक्त भवति-अन्यापोहव्यतिक्रमे सति, किंचिद्विवक्षितं सर्वत्मिकमेक भवति । अत्यतामावाभाने पुनरेक्येन सर्वप्रकारैर्व्यपदिश्यत । ततो न किंचिस्यात् ।। मारकातपक्षे कुशलाकुशल कर्मदिरघटना प्रदर्थ अभावकातपक्षेऽपि भृश न घटत इति प्रदर्शयन्नाह- अष्टशती-स्वभागातरात्स्वभावच्यावृत्तिरन्यापोह । सनिदो ग्राह्याकारात्कथ चिव्यावृत्ती अनात. सिद्धि अन्यथा सबधासिद्धि । अव्यावृत्तापन्यतरस्वभावहानैर्न फिचिस्पात् विषयाकारपिकलस्पानुपलब्धे । सरित्ते स्वलक्षणप्रत्यक्षतावपि सवेथाकार विकस्वभावातरानुपलब्धे स्वभावव्यावृत्ति । शयल विषयनिर्भासे ऽपि लोहितादीना परस्परल्यावृत्तिरन्यथा चित्रप्रतिभामामभवात् तदन्यतमवत्तदालबनस्यापि नीलादेरभेदस्वभा- पापत्ते । तद्वतस्तेभ्योव्यावृत्तिरेकानेकस्वभारत्वात् रूपादिवत् अयथा द्रव्यमेव स्यान्न रूपादयः । स्वाभाविक- स्वेऽपि निर्माप्तवलक्षण्य करणमामिप्रीभेदमनुदिध्यात् दूरासन्नकार्थोपनिबद्धनानादर्शननिर्भासवत् । प्रति पुरुर विषयभारभेदो वा सामिनासत्रभेदात् । अन्यथा न केवल स्वादेरभेद । कस्य चित्क्रमश सब ध्यारोपनिपातोऽपि स्वभाव न भेदयत् । तत कमरत्यपि कार्याणि तत्स्वभावभेद नानुमापयेयु ततो यावति सबध्यतराणि तारत प्रत्येक भावस्वभावभेदा परापरव्यातृत्त । न हि कस्यचिकेनचित् साक्षात्परपरया पा सबघो नास्ति निरुपाण्यत्वप्रसंगात् । तदेव प्रतिक्षणमनतपर्याया प्रत्येकमर्थसार्था' । क्रमशोऽपि विच्छेदे, अर्थक्रियानुपपत्ते । स्वभारमसतन्वत कचिदुपकारितानुपपत्ते । कारणस्य स्वकार्यात्मना भवत प्रतिक्षेपायो गात् । स्वभावातरानपेक्षणात् । तस्मादयमुत्पिसुरेव नश्यति । नश्वर एव तिष्ठति । स्थास्तुरेवोत्पद्यते । तत' प्रतिक्षण त्रिलक्षण-स्थितिरेवोत्पद्यते। विनाश एव तिष्ठति । उत्पत्तिरेव नश्यति । स्थितिरेव स्थास्यत्युत्पस्यते विनश्यति । विनाश एर स्थास्यति उत्पस्यने विनश्यति । उत्पत्तिरेव उत्पत्स्यते विनश्यति स्थास्यतीति न कुतश्चि?परम इति भाव । द्रवति द्रोष्यति अदुदवत् सत्लेव विशिष्यते द्रव्य-क्षेत्र-काल भावात्मना । तत. परस्परल्यावृत्तस्वभावाननतगुणपर्यायान् प्रतिक्षणमासादयती सत्तत्र तिष्ठतीत्यादि योज्य । तथा भेदानव सदरतीत्यादि प्रतिपत्तव्य । अत्यतामापकृतौ न कचित्किचित् कचित् वर्तते तथा सर्व सर्वत्र सर्वदोप लभ्येत । कथ पुनरभावप्रतिपत्ति ' कथचन स्यात् । प्रत्यक्षस्य रूपादिस्सलक्षणविषयत्यात प्रमाणातरस्यापि स्वकारणविषयत्वादतशोऽनुपलब्धे ।पर्युदासवृत्या वस्तुनि नियमादेकस्य कैवल्य इतरस्य वैकल्यमिति ब्रुवन्नपि देवानाप्रियो नामधारयति भावाभावप्रतिपत्तरभागाभ्युपगमात् । स्वपररूपादिभावाभावलक्षण वात् सर्वस्य नि धणीपदवधाभ्यामिन भावाभावस्वभागाभ्या प्रतिबधान किंचित्प्रमाण सर्वात्मना भारमभाव वा गृहीतु मर्हति अनियमप्रसगात् । भारप्रमेयकातादिनामभावप्रतिपत्तिरयुक्ति अतो न भावप्रतिपाने तप्रमेय तोपमख्यान प्रमाणद्वयनियम विवटयति |भावनराम्पस्य प्रमाणाकारणत्वात् प्रतिनधनियमापि माभूत् ।।१९।। अभावैर्शतपक्षेपि भावापहववादिनों । बोधवाक्य प्रमाणं न कन साधनदूपणम् ॥ १२ ॥ वृतिः-अभाव इति असनिीत एकातो मिथ्याभिप्रायोऽभावकात । स एव पक्षोऽभ्युपगमस्त स्मिन्नध्यभावकातरक्षऽपि । न केवल भावकाते, कि त्यभाकातऽपि भावस्य सत्यस्य अपव अमावो निराकरण त यदितु शील येषा ते तथाभूतास्तेया भाषापदयादिनाम् । बाधो ज्ञान स्वार्थानुमान, वाक्य आगम परार्थानुमानम् | बोधश्च वाक्य च बोधवाक्यम् । प्रमीयतेऽननति प्रमाणे स्वपरावभासक ज्ञान । न प्रतिषेधवचनम् । केन कतरण । साधन च दूषण च साधनदूषण द्वदेकवद्भाव । स्वपक्षसिद्धि परपक्षनिराकरण । भारापह्मवादिनामभावकाते बोधवाक्ययोरप्यभावस्तत प्रमाणाभावात् केन साधन केन वा दूषण क्रियत इति समध ॥ १२ ॥ १ इचिदुपरमत पाठोऽय लिखित. पुस्तके। २ असनिति पाठो लिखितपुस्तके ।

·सनातनजनपंथमालायां- मायामाकांते विरोध निरूप्योभयेकातयादिनामपि न किचित्संगच्छत इत्याह- अष्टशती-बहिरंतश्च परमार्थसत् अन्यतरापायेऽपि साधनदूषणप्रयोगानुपपसेरिति प्रकृतार्थपरिसमाप्तौ कि त्रिलक्षणविकल्पनया। न हि संवृत्या साध्यसाधनव्यवस्था युक्तिमती । शून्यसिद्धेरपरमार्थत्वे पुनरनिराहत- सद्भावस्य सर्वस्याशून्यतानुपगात् । समारोपव्ययन्देऽपि समानं । हेयोपादेयोपायरहितमयमहीकः केवलं विको. शति । संवृत्यास्तीति सारूपेणेत्ययमर्थः ! कृतमनुकूलं । केवलं वका आत्मनो वैयात्यं सूचयति । अथ पर. रूपेण नास्ति नाम्नि विवादात् एतदपि तादगेव । तदेतेनाभयानुभपविकल्पः प्रत्युक्तः । तदस्ति मृपाम नेति समानश्चर्चः । सवृत्तिर्विचारानुपपत्तिरित्ययुक्तं तदभावात्तत्प्रतिपादनार्थं शास्त्रगुपदिशन्नुपदेशार पावर्ण- यन् सर्वं प्रतिक्षिपतीति कथमनुन्मत्तः ! सौद्रोदनेरेव तायत्प्रज्ञापराधोऽय लोकातिमातः कप यभूति- विस्मयमास्महे । तमन्ये पुनरद्यापि कीर्तयंतीति किं यत परमन्यत्र मोहनीयप्रकृतेः ॥ १२ ॥३॥ विरोधात्रोभयैकात्म्यं स्याद्वादन्यायविदिपा ।। अवाच्यत्तकातऽप्युक्ति वाच्यमिति युज्यते ॥ १३ ॥ वृत्तिः-विरोधान्यभिचारात् पूर्वापरासंमतत्वात् । न प्रतिपधवचनम् । एक आत्मा स्यभायों ययौस्ती तथा तयोर्भावस्तदैकात्म्यम् । उभयोः सत्त्वासत्त्वयारकात्म्यम्भपैकात्म्यं भावाभावैक्यमित्यर्थः । न्यायो यक्तिः प्रमाणेन प्रमेयस्य घटना । स्याद्वाद एव न्यायः स्यादादन्यायस्तस्मै विद्विपरतं या विद्विषन्तति स्याद्वादन्या. यविद्विपस्तेषां स्याद्वादन्यायविद्विषामनेकांतवैरिणाम् । अथ भावाभावोभयकांतपक्षदोपदर्शनादपायतकात आश्रीयते । तथापि दोष एव अत आह। उच्यत इति वाच्य न वाच्यमवाच्यं तस्य भावोऽवाच्यतारीय एकांसोs- विद्याध्ययसायोऽवाच्यतेकांतस्तरिमन्नवाच्यतैकाले अपि । शब्दार्थयोरयाच्यवाचकत्येऽपि । उतिर्वचनं भगाच्या मित्यवक्तव्यमिति । न युज्यते न घटते । स्याद्वादन्यायविद्विपा वादिनामुभयैफात्म्यं न भवति । विरोधात् । विज्ञानशून्यवत् । तथावक्तव्यकतिपक्षेऽपि अपाच्यमित्येव या उक्तिः साऽपि न युग्यो । सर्यथाऽवाप्यत्वात् । एकशब्देन घटपटादिवत् ॥ १३॥ एकहेलया यदि सर्वथा सदसदुभयावक्तव्यरूप तत्व नालि कथ तहीलाह- अष्टशती-भावाभावयोरेकतरप्रतिक्षेपकातपक्षापक्षिप्तदोपपरिजिहीर्पया सदसदात्मकं सर्यग-गुग'छ- तोऽपि वाणी विप्रतिपिध्यते । तस्याः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणत्वात् । न हि सर्वात्मना फैनिदर्थ संतं तथै- यासंतमाचक्षाण स्वस्थः स्वाभ्युपगमेतरनिरासविधानकरणात शून्यावबोधवत् । त्रैलोक्य व्यक्तरपति नियम प्रतिषेधात्-अपेतमप्यस्ति विनाशप्रतिषेधादिति या तदन्यथापेतमन्यथास्तीति स्यावादावलबनमधसरि- लप्रवेशन्यायमनुसरति । योऽपि पक्षत्रयोपक्षिप्तदोषपरिजिहासया सर्नधाऽयक्तव्यतत्वमवलंबते सोऽपि कयमवक्तव्य भूयात् ! नेप दोषः स्वलक्षणमनिर्देश्य प्रत्येकं कल्पनापाढमित्यादियत् । तदभ्यसत् यंदसतः समुदाहृतं । यथैवाक्षविषयेऽभिधान नास्ति तथाक्षजाने विषयो नैवास्ति ततस्तर प्रतिभासमानीप न प्रति- भासते । न केवल विषयवलात् दृष्टेरुत्पत्ति:-अपि तु चक्षुरादिशक्तेश्च । तदर्यवत् करणमनुकर्तुमर्हति नवा विशेषाभावात् । दर्शनस्य कारणातरसद्भावऽपि विषयानुकारानुकारित्यमेय, सुतस्पेय पिनाकारा- नुकरणमित्यपि वार्तं स्योपादानमात्रानुकरणावप्रसगात् । उभयाकारानुकरणेऽपि रूपादिवपादानस्यानि विषयतापत्तेरतिशयाभावात् । वर्णादेर्वा तद्वदविषयत्वप्रसंगात् । तजन्मरूपाविशेषऽपि तद्ध्यरसायनियमात महिरर्थविषयत्वमित्यसारं । दर्शनस्यानध्यवसायात्मकत्वाददोषोऽय प्रत्यक्षस्याप्यवसायहेतुत्वा'दित्यनिरूपिता. भिधानं तत्राभिलापाभावात् । तदभावेऽप्पथ्यवसायकल्पनाया प्रत्यक्ष कि नाध्यरस्येत् । यथैव हि प्रत्यभस्या- मिलापसंसर्गयोग्यता नास्ति तथा तत्समनंतरभाविनोऽपि विकल्पस्य । तथाहि किंचिकेन चिद्विशिष्टं गृह्य- माणे विशेषणविशेष्यतत्सबंधन्यवस्थाग्रहणमपेक्षते दंडिवत् । नचायमियतो व्यापारान् कर्तुं समर्थः । प्रत्याशी चलोत्पत्तेरविचारकत्वातू-प्रत्यक्षवत् । नैतदेयं शब्दार्थविकल्पवासनामभवत्यान्मनोविकल्पस्य ततस्तही ·आप्तमीमांसा। कथमक्षबुद्धेरूपादिविषयत्वानयमः ! तदभ्युगमे वा तदभिलापसंसर्गोऽपि तदनुमायते । तस्मादयं किंचि- पश्यन् तत्सदृश पूर्वदृष्टं न स्मर्तुमर्हति तनामविशेषास्मरणात् । तदस्मरन्नैव तदभिधान प्रतिपद्यते । तद- प्रतिपत्तौ तेन तन्न योजयति । तदयोजयन्नाध्यवस्यतीति न क्वचिद्विकल्पः शब्दो चैत्यविकल्याभिधानं जगत स्यात् । तथाहि-बहिरतर्षा गृहीतमभ्यगृहीतकलांक्षणक्षयलक्षणसंवेदनादिवत तथाचायातमचेतनत्वं जगत ! सहस्मृतिरयुक्तैव तन्नामाक्षरमात्राणामपि क्रमशोऽध्यवसानात अन्यथा सकुला प्रतिपत्तिः स्यात् । नानो नामातरेण विनापि स्मृती केरलार्थव्यवसायः किं न स्यात् । तन्नामांतरपरिकल्पनायामनवस्था । तदयम- शब्द सामान्यं व्ययस्यन् स्वलक्षणमपि व्यवस्येत् ।भेदाभावात् सामान्यवत् स्वलक्षणमध्यवस्थन्नभिलापेनयोजयेत् ततो न किंचित्प्रमेयमनभिलाप्य नाम । प्रत्यक्षस्यानभिलाप्यत्वे स्माते शब्दानुयोजनं दृष्टसामान्यव्यवसायो यद्यपेक्षेत सोऽर्थो व्यवहितो भवेत् तदिद्रियज्ञानात्सामान्यव्यवसायो न स्यात् प्रागिधाजनकत्वात् तदंतरेणापि दर्शनमय गौरितिनिर्णयः स्यात् अनभिलाप्यस्य विशेपस्यानुभवे कथमभिलाप्यस्य स्मृतिरत्यतभेदात शब्दार्थयोः सबंधस्यास्वाभाविकचे कथमर्थमात्र पश्यन् शब्दमनुस्मरेत् । तदर्थ वा यतोऽयं व्यवसायः । चक्षुरादिज्ञानस्य कथांचिद् व्यवसायात्मकत्वाभाव दृष्टसजातीयस्मृतिर्न स्यात् । दानहिंसाविरतिचेतसःस्वर्गादिफलजननसामर्थ्य. संवेदनवत् । क्षणक्षयानुभववद्वा प्रत्यक्षेऽमिलापसंस्कारविच्छेदै कुतस्तद्विकल्पाभिलापसयोजनं यता सामान्य- मभिलाप्यं स्यात् । नच ग्राहकप्रत्यक्षस्मृतिप्रतिभासभेदाद्विषयस्वभावभेदः सकृदेकार्थोपनिबद्धदर्शनप्रत्यास- नेतरपुरुषज्ञानविषयवत् । तथा च मंदप्रतिभासिनि तत्संकेतव्यवहारनियमकल्पनायामपि कथंचिदभिधयत्यं यस्तुनः सिद्धमित्यलं प्रसंगेन । तस्मादवायतकांते पदवाच्यमित्यभिधानं तदसमजसं स्वलक्षणमनियमि- त्यादिवत् स्ववचनविरोधात् ॥ १३ कथांचत्ते सदेवेष्टं कयाञ्चिदसदेव तत् । तथोभयमवच्यं च नययोगान सर्वथा ॥ १४ ॥ वृत्तिः कथंचित्-केन चित्प्रकारेण । ते-तव सदेव-भाव एव । इष्ट-मतमभ्युपेतम्। कचित्-केन- चित्प्रकारेण । असदेव-अभाव एव । तत् यदेव सत् । तथा तेनैव केनचित्प्रकारेण । उभयं सदसदात्मकम् । अवान्यमवक्तव्यम् । चकारात्कथचिदित्यर्थः । नयस्य वक्तुरभिप्रायस्य योगो युक्तिर्नययोगस्तस्मान्न- ययोगादभिप्रायवशादित्यर्थः । न सर्वथा-सर्वकारैर्न । किमुक्तं भवति-सदसदुभयावक्तव्य वस्तु न भवति । किंतु केन चित्प्रकारेण । तदेव स्वएयति अनवस्था च निराकरोति उत्तरकारिकया- अष्टशती-नावग्रहादेरन्योन्य स्वलक्षणविवेकैकांतो जीवांतरवत् स्वात्मन्यपिसंतानभेदप्रसंगात । अह. महमिकयात्मा विरताननुभवन्ननादिनिधनः स्थलक्षणप्रत्यक्षः सर्वलोकानां कचिच्चित्रवित्तिक्षणे नीलादि विशेपनि सवत आत्मभूतान् परस्परतो विविक्तान् सहकमभाविनी गुणपयार्यानात्मसात्कुर्वन् सन्नेव । तदे, फलाभावे नीलादिविशेषनियतदर्शननानासंतानसवेदनक्षणवचित्रसवेदन न स्यात् । तथा क्रमवृत्तीनां सुखाः दीनां मतिश्रुतादीना वा तादात्म्यविगमकांते संततिरनेकपुरुषवत । नैरतर्यादेरविशेषासंतानव्यतिकरोऽपि किं न स्यात् । न हि नियामकः कश्चिद्विशेषोऽन्यत्र भेदाभेदपरिणामात् असंकरे हर्पविषादादिचिनप्रतिपत्तेरयोगात् । यकत्र समर्नतरापमहादिसदादिस्वभावसंकरपरिणामस्तथैव सर्वत्र चेतनाचेतनेषु संप्रत्यतीतानागतेषु, तत्स्व- भावाविच्छित्तेः । असः कथचिन्सदेवेष्ट । न केवल जीवाजीयप्रभेदाः सजातीयविजातीयव्यावृत्तिलक्षणाः किंतु बुद्धिक्षणेपि क्वचिग्राह्यमाहकयोः सितादिनिर्भासांशपरमाणुसंवित्तयोऽपि, परस्परपरिहारस्थितिलक्षणन्यात् मन्यथा स्थूलशवलालोकनाभावात् ,तदेकाशयत् । तथाच सकटचेतनेतरक्षणपरिणामलयाविशेषाः परस्परविवि. तात्मनस्तदन्योन्याभावमा जगत् अन्यथा सर्वथैकत्व प्रसंगात् । अन्ययस्य विशेषापेक्षणादभायो वा। सदिष्ट- सदेव कचित् । न हि भावाभाकांतयोनि-पर्यायमंगीकरणं युक्तं । मधैवास्ति तथैव नास्तीति विप्रतिप- ·आतमीमांसा। किमुक्तं भवति !--- सहेतोः स्यादस्ति १ । स्यानास्ति २ । स्यादम्ति नास्ति च ३ । स्या- दवक्तव्यम् ४ । स्यादस्ति चावक्तव्यम् ५। स्थानास्ति चावक्तव्यम् ६ । स्यादस्ति नास्ति चाव- तन्यं च ७ वस्तुत इत्यर्थः । अस्तित्वादीन् धर्मान् युक्तितः समर्थ्य, अधुना तेषामेकस्मिन्नधिकरणेऽवस्थानस्य विरोधमन्तरेण परस्परपरिहारेण रूपादीनामिव युक्तित' समर्थनार्धमाह- अष्टशती-स्वपररूपाद्यपेक्षं सदसदात्मकं वस्तु न विपर्यासेन तथा दर्शनात् ,कल्पयित्वापि तज्जन्मरूपाध्यब. सायान् स्वानुपलंभव्यावृत्तिलक्षण दर्शनं प्रमाणायितव्यं । तथाहि-बुद्धिरिय यथा प्रत्यासस्या कस्य चिदे- वाकारमनुकरोति तया तमेव नियमेनोपलभेत नान्यथा पारंपर्यपरिश्रमं परिहरेत् । विलक्षणस्यापि विभ्रम- हेतुफलविज्ञानळभिचारात् तदनभ्युपगमे स्याभ्युपगमासिद्धेः किंसाधनः परमुपालभेत ! । तदेकोपलभनियमः स्वपरलक्षणाभ्या भावाभावात्मनं प्रसाधयति, तदभाव न प्रवर्तीत नापि निवर्तयति प्रमाणांतरवन्निष्पर्याय भावाभावाभिधानं नाजसेव विषयीकरोति शब्दशक्तिस्वाभाव्यात् । वचनसूचनसामर्थ्यविशेषानतिलघ- नात् । संकेतानुविधानेऽपि कर्तृकर्मणोः शक्तयशक्तयोरभ्यतरव्यपदेशार्हत्वात् । अयोदारुवालेखनवत् । अन्यथा चाक्षुपात्वादयः शब्दादिधर्मा न भवेयुः । अतो यावंति पररूपाणि तावत्येव प्रत्यात्म स्वभावातराणि तथा परिणामात् । द्रव्यपर्यायौ व्यस्तसमस्तो समाश्रित्य चरमभगत्रयव्यवस्थानं । न खलु सर्वात्मना सामान्य वाच्यं ! तत्प्रतिपत्तरर्थकियां प्रत्यनुपयोगात् । न हि गोत्वं वाहदोहादावुपयुज्यते । लक्षितलक्ष- गया वृत्तिः कयचित्तादात्म्येन भवत्, संबंधांतरासिद्धेः कार्मुकादिवत् । तादृशानुपलंभासंकेतोऽपि न सिद्धयेत् । सतापि तादृशान्यव्यावृत्त्यात्मना भवितव्यं अन्यथा विशेषवत्स्वभावहानिप्रसंगात् विशेषाणां वा तद्वत्ततो व्यावृत्ते चान्यापोहः सर्वथार्थः शब्दस्य विकल्पस्य वा। साधनषचनेन नित्यत्वसमारोप- व्यवच्छेदेऽपि स्वलक्षणस्यानित्यत्वसिद्धौ साधनवचनानर्थक्यात् । विकल्पाभिधानयोर्वस्तुसंस्पर्शामावे स्वलक्षणर्दशनस्याकृतनिर्णयस्य वस्तुसन्निधेरविशेषात् कि केन प्रमित स्यात् । न हि मिथ्याध्यवसायन तत्यव्यवस्थानं यस्तुदर्शनसमारोपव्यवच्छेदयो' अन्यतरस्यापि स्वतस्तत्त्वापरिनिष्ठितो इतरेतराश्रयदोषः । समयादर्शिनोऽपि काचिदन्वयबुद्धपभिधानव्यवहारो तत्कार्यकारणच्यातिरेकम्यवस्थाया गुडुच्यायुदाह- रणभक्दति विपर्यासयति-॥ १६ ॥ अस्तित्वं प्रतिषेध्येनाविनाभव्यकपर्मिणि । विशेषणत्वात्साधयं यया भेदविवक्षया ।। १७ ॥ वृत्तिः-अस्तित्व सत्वं प्रतियेध्येन-नास्तित्वेन अविनाभावि-नास्तित्वेन विना न भवति पृथग्भूतं नोपलभ्यत इत्यर्थः । धर्मा आस्य सन्ति धर्मी एकश्चासौ धर्मी च तस्मिन्नेकधमिणि । विशेषणत्वात् । उपधिवशात् । समानो धर्मः सधर्मस्तस्य भावः साधर्म्यमन्वयः । यथा-दृष्टातमदर्शकः । भेदस्य विव. क्षाऽर्पणा तया इत्यर्थः । एकधामणि शब्दादौ अस्तित्व नास्तित्वाविनाभावि कुत: ? विशेषणत्वात् । यथा कृतमत्वादी साधभ्य वैधयेण विना न भवति । यद्विशेषण तत्प्रतिपेध्याविनाभापि यथा साधय व्यतिरेक- विवक्षया । द्रुमादौ विशेषणं चास्तित्वं । तस्मात्प्रतिपेध्यधर्माक्निाभावि ॥ १७ ॥ तथा- अष्टशती- सर्वामित्थमनित्यं चेति प्रतिज्ञाय-अभिप्रेत्य वा प्रमेयत्वादिहेतूपादनेऽपि व्यतिरेको ऽस्त्येव प्रमेयत्वस्य वस्तुधर्मत्वात् । खपुष्पादयोऽपि तत्र व्यवहारमिच्छता प्रमेयाः प्रतिपत्तव्या इति न किंचि- प्रमाण प्रमयाभावस्यापि तथाभावानुषगणाव्यवस्थाप्रसंगात् । नचैतद्विरुद्धं स्वलक्षणमनिर्देश्यमित्यादिवत् । १ लिखितपुस्तके उपाधिानादिति पाठः।

·सनातनजनप्रमालापा-
दर्शने स्याफारमनपर्यता स्वभावकार्यप्रतिबधाभार प्रमेपरर प्रमाणातरमाध्यमाकर्षपति । वाविप्रीतविद्ध
मैतस् । नच स्वलक्षणमयान्यापोह: सर्वथायिधिनियमयोरेकतानत्याऽमभनात् । तासमायभेदाभा च सके.
तविशेषानुपपत्ते. अभिधानप्रापयविशेषोऽपि मागूत्तदन्यतसत् । ततो यापति परमपाणि प्रत्येक तात-
स्ततततः परागृत्तिलक्षणा, समावभेदा. प्रतिक्षण प्रयतव्या । यदि मध्यतराणि भाषरसभाम्मेदकानि
न स्युस्तदा नित्यत्वेऽपि कस्यचित्सबध्यतरेषु कदाचिकेषु क्रमशोऽर्थक्रिया नविप्रतिपयत । यहि
चक्तु क्रममतानि कारणानि तत्तनितनात्मकानि इति निय स्वभान न ये जहाति क्षणिक सामिनासनि-
पातकतमवत् । तदेतत्तदा तदा तत्ताकर्ते समर्थनेक स्वभाव अविचलित विभ्राण सहकारितारणानि सभार
स्याभेदकानि नानाकार्यनिबंधनानि कादाचित्कानि प्रतीक्ष्यत इति । तदिमेऽर्थी विधिप्रतिधाम्यो सप्रतिवन
हानप्रतिरयमतिवर्तते वस्तुत एव । ततो न सतिस्तद्व्यवहाराय भेदमागृत्य तिष्ठतीति युक्त । सद-
कस्य मात्रामा विनिर्भासामभपात आत्मनि परत्र चामभधिनमाकारमादर्शयतीति मुग्गयी समिमहाय-
रूपानुपलब्धे । तदिय मवृति. सामान्यमागानाधिकरण्प विशेष शिष्यभागादिव्याहानिर्मासान् विनती
स्वपमनेकरूपता प्रतिक्षिपत व्यवस्थापयति । तददातराणामने शात्मकर यास्तगी साधम्पीटिस्थितिररि-
शेषण विकल्पबुर्मिध्यात्व प्रति जागत प्रतिशिपसेर । यत्पुनरेतदम्पती च्यात्तिानामिवति तन चक्षुरादि-
ज्ञानस्य निर्व्यवसायामकस्य स्वयमभूतानिशेषात् । निर्णयस्य भावस्वमावाऽसस्पर्शिन सधा पातुतत्त्वा-
परिच्छेदादच्छमेति स्वयमेकांतानुपपत्ते । अतोऽय सभार स्वभावभेदान् विधिप्रतिपेविषयान् विप्राण
प्रत्यक्षतरप्रमाणसमाधिगतलक्षण प्रतीयत । तस्माद्यद्विशेषण तत्प्रतिपेयानिनामानि पीच दामिण यथा
साधय भेदविपक्षया, कृतकत्वादी विशेषण चास्तिर तत प्रतिपेयधर्मप्रतिमधी ॥ १७ ॥
नास्तित्वं प्रतिपेध्येनाविनाभाग्यकाणि ।
विशेपणत्वावधम्यं ययाऽभेदविवक्षया ॥ १८ ॥
वृत्तिः-नास्तित्व प्रतिपयनाम्तियेनापिनाभावि विशेषणवात् । यथा वधर्म्यमभेदविरक्षया ॥
यस्किचित् विशेषण तत्सर्वमेय प्रतिपक्षधर्मविनाभापि यथा वैधय साधर्मविपक्षया। हेतीविशेषण
नास्तित्व ॥ १८ ॥
पुनरप्यविरोध दर्शयनाह-
अष्टशती-भेदाभेदविवक्षयौरवस्तुनिनधनत्यै विपर्यासोऽपि किं न स्यात् । तत समजममेतत् ।
यत्किचिद्विशेषण तत् सर्वमेका प्रतिपक्षधर्मविनामापि यया वैधर्म्यममेदारपक्षया हेती । तथा च नास्ति
त्व विशेषण-अन्यथा व्यवहारसकरप्रसगात् । न हि वन्यप्राप्तधर्मधार्मिध्यवस्थाया परमार्यावतारः
स्यात् । तदसमीक्षिततत्त्वाथैलोकप्रीतिपशादाभेदव्यास्थितिस्तत्वप्रतिपत्तये समाधिपत इति यालाभिला-
पकल्प । भानस्वभानोपरोधात् ॥ १८॥
विधेयप्रतिपेध्यात्मा विशेष्यः शब्दगोचरः ।
साध्यधर्मो यया हेतुरहेतुश्चाप्यपेक्षया ॥ १९॥
त्तिः-विधेयशब्दवाच्य साध्य इत्यर्थः। प्रतिपेथ्यो निराकरणीय । द्वन्द्व । तामात्मा स्वरूपं
यस्य स विधेयप्रतिषध्याच्यामा विशेष्यो धर्मी पक्ष इन्येकार्थ | शब्दगोचर शन्दीपपय । साम्पस्य
धर्म साध्यधर्म । यथा दृष्टान्तप्रदर्शकः । हेतु साधनमहेतुरसाधनम् । अपि सम्मानमायाम्।
अपेक्षया विवक्षया । विशेष्यो विधेयप्रतिषेच्यामा शन्दगीचरत्वात् यथा साध्य हेतुमाहेतुश्च भवति
वियभया । अग्निमये साप्पे धूमो हेतुर्भवति जटो साध्येऽहेतुरेकरिमन्धर्मिणि । एमत्रापि-यो य शन्द.
विषयः स सोऽपि निधेषप्रतिपेयात्मा विशेष्यः । यथा साध्यधर्मों हेतुरहेतुश्चापेक्षपा। शब्दविषयमच
विशेष्य तस्मादिधेयमनिष्पात्मा ॥ १९ ॥

·* : शेषभंगान् समर्थयन्नाह- अष्टशती-किंचिकेन चिद्विशिष्टं गृह्यमाणं विशेषणविशेष्यतासंबंधलोकस्थितिसंकलनेन गृयेत नान्योन्यभिनिवेशेऽपि वस्तुनो विधिप्रतिषेधस्वभावयोः प्रत्येकं दर्शनमवश्यंभावि । ततो विधिप्रतिषेधावा- स्मानी विशेषस्य सविकल्पकत्व प्रसाधयतः । ततः सामान्यविशेषात्मकत्वं वस्तुत्वलक्षणं । अस्तित्वनास्तित्व- योधर्मी सामान्य तत्र तादात्म्यलक्षणः संबंधः संबंधांतरकल्पनायामनवस्थाप्रसंगात् । तनैतत्सारं, जात्यादि- मतामैतन संभवत्येवेति तदभाव एवासंभवात् तथा सति नैकांतेन दर्शनविकल्याभिधानानां विषयभेदो- ऽस्ति कथंचित्प्रतिभासभेदेऽपि प्रत्यासनेतरपुरुपदर्शनवत् । तथाहि धूमादयः कृतकत्वादयो या कचिदग्नि- सलिलयोर्विनाशैतरयो; साधनेतरस्वभावाम्यां साक्षास्क्रियेरन् । इतरथा हि विशेष्यप्रतिपत्तेरयोगात् । अना- पेक्षायां तु विरोधः । तस्मात् यदभिधेयं तद्विशेष्यं यद्वा विशेष्यं तदभिलाप्यं यद्वा वस्तु तत्सर्वं विधेयप्रतिषेध्या- त्मकं यथोत्पत्यादिः । अपेक्षया हेतुः-अहेतुश्च साध्येतरयो:-तथा च विमत्यधिकरणं सत्त्वाभिधेयत्वादि॥१२॥ शेपभंगाच नेतन्या यथोक्तनययोगतः । न च कश्चिद्विरोधोऽस्ति मुनींद्र तव शासने ॥ २० ॥ वृत्तिः-शेपभंगारच अवक्तव्यादयो नेतव्या ज्ञातव्या योजनीयाः। यथोक्तथासौ नयश्च यथो. तनयः तस्य योगस्तस्मात् विशेषणत्वादिति हेतोरित्यर्थः । विरोधोऽपि न कश्चित् । उपलक्षणमेतत् । विरोध इति संशयविरोधवैयधिकरण्योभयदोषप्रसंगसंकरानवस्थाऽभावानाक्षिपति एते दोपा न संति । कस्मा- त्! अनेकांतत्वाद्वस्तुनः । जीवादिपदार्थयाथात्म्यमननान्मुनयस्तपामिंद्रो भगवान् केवली तस्य संवोधनं हे मुनींद्र । तव शासने युष्मन्मते । अनभिलाप्यादयोऽपि धर्माः क्वचिदकधर्मिणि प्रत्यनीकस्वाभाषाविनाभाविनो विशेषणत्वात् पूर्वोक्तमुदाहरणम् ॥ अष्टशती-स्यादस्ति स्यान्नास्तीति भंगद्वयमुपयुक्तं तदपेक्षयाशेपत्वं । भंगप्रयापेक्षं वा । यथोक्तनययोगत इति विशेषणत्वादीनाक्षिपति । तदनभिलाप्यादयोऽपि कचिद्धर्मिणि प्रत्यनीकस्वभावाविनाभाविनः प्रतीर्यते विशेषणत्वादिभ्यः पूर्वोक्तमुदाहरण । नचैवं सति किंचिद्विप्रतिषिद्धं अन्यथैव विरोधात् ॥ २० ॥ अनेकातात्मकं तत्वं व्यवस्थाप्यैकांतं निराकर्तुमाह- एवं विधिनिषेधाभ्यामनदास्थतमर्थकृत् । नेति चेन्न यथाकार्य बहिरंतरुपाधिभिः ॥ २१॥ वृत्तिः-एवमनेन प्रकारेण । विधिनिषेधाभ्यामस्तित्वनास्तित्वाभ्याम् । अनवस्थितमनयधारित यद्वस्तु तदर्थ कृत्-कार्यकारि भवति । नेति चेत् यद्येवं न भवति। न । यथाकार्य यथाभूत कार्यमुपल- भ्यते तस्य कारकं न स्यात् । वहिरैतरुपाधिभिः बाह्याभ्यतरहेतुभिः सहितैरपि । अथवा अनवस्थित शून्यं अयथाकार्यम् ॥ अप मतं स्यादस्तीत्यनेनैव स्याच्छब्देन सर्वे भंगा गृहीताः । किमेतेषां प्रपचोऽत आह- अष्टशती-सप्तभंगीविधौ स्याद्वादे विधिप्रतिपधाम्यां समारूढं वस्तु सदसदात्मकमर्थक्रियाकारि कथंचित्सत एव सामिग्रीसनिपातिनः स्वभावातिशयोपपत्तेः सुवर्णस्य केयूरादिसंस्थान नेति चेदित्यादि- नैकातेऽर्थक्रिया प्रतिक्षिपति । न तावत्सतः पुनरुत्पत्तिरस्ति । न चानुत्पन्नस्य स्थितिविपत्ती खपुष्पवत् । नाप्यसतः सर्वधोत्पत्यादयस्तद्वत्। यदि पुनः सामिग्याः प्राग्विद्यमानस्य जन्म न स्यात् को दोपः स्यात् । तस्या निरन्वयविनाशे निष्कारणस्य तथैवोत्पत्तिर्न स्यात् । न हि निराधारोत्पत्तिर्विपत्तिा क्रियारूपत्वात् । स्थितिवन्नैतन्मतव्यं । नोत्पत्यादिः क्रिया क्षणिकस्य तदसंभवात् । ततोऽसिद्धोहेतुरिति प्रत्यक्षाविरोधात् । प्रादुर्भावादिमतः चक्षुरादिबुद्धौ प्रतिभासनात् । अन्यथा तद्विशिष्टविकल्पोऽपि माभूत् न हि दंडपुरुषसंव- ॥

·आप्तमीमांसा धादर्शने दंडीति विकल्पः स्यात् । तस्मात्सूक्तं यदेकांतेन सदसदा तनोत्पत्तर्महति व्योमच्यामुतरत । इति । कथमिदानीमनुत्पन्नस्य गगनादेः स्थितिः इति चेत् न-अनम्युपगमात् । द्रव्यनयापेक्षया, परप्रमिया या उदाहरणं ॥ २१ ॥ धर्मे धर्मेऽन्य एवार्थो धर्मिणोऽनंतधर्मणः । अंगि वेन्यतमांतस्य शेपांतानां तदंगता ।। २२ ।। वृत्तिः-धर्मे धर्मे धर्मनिर्देशे । भङ्गे भने इति या पाठांतरं । अन्य एवार्थोऽपूर्व एवार्थः । कुन्तः । धर्मिणो वस्तुनः । अनंता धर्माः स्वभावा यस्य सोऽनंतधर्मा तस्यानंतधर्मणः | अंगिले प्रधानले अन्यत- मांतस्यास्तित्वादीनां मध्ये एकतमस्य । शेषांतानां परिशेषधर्माणां नास्तित्वादीनां । ततस्मात् । अंगता अप्रधानता । अथवा तदांगता इति पाठांतरम् । तदा तस्मिन्काले । शेषाणामप्रधानता । अतः पुनरुक्तता नास्ति । अथवा सुनयसप्तभगीनिरूपणामियं कारिका, संक्षेपार्था चेयं ।। २२ सप्तभंगी योजयानाह- अष्टशती-यदि पुनः प्रत्युपाधि परमार्थतः स्वभावभेदो न स्यात् तदा दृष्टेऽभिहिते या प्रमाणांतर मुक्तयतरं वा निरर्थकं स्यात् । गृहीतमहणात्पुनरुक्तेश्च स्वभावातिशयाभावात्, सदुत्पतिकृतकत्यादेः प्रत्य- नीकस्वभावविशेषाभावात् । यावंति पररूपाणि तात्यस्ततस्ततो व्यावृत्तयः प्रत्येकीमसेपापि कल्पना माभूत् । सता हि स्वभावानां गुणप्रधानभावः स्यात् । ततः परिकल्पितळ्यावृत्या धर्मातरव्यवस्थानं परिफ. प्राय वस्तुस्वभावाभावप्रसंगात् । तथेंद्रियबुद्धयोऽपि स्वलक्षणविषया माभूवन् , कवलं ध्यायति पीयुः, अष्टे विकल्पायोगात् । अतिप्रसंगाच ॥ २२ ॥ एकानेकविकल्पादाबुसराऽपि योजयेत् । प्रक्रियां भंगिनींनां नपर्नयविशारदः ॥ २३ ॥ वृत्तिः-नयविशारदा नयः प्रमाणपरिगृहीतार्थंकदेशे वस्त्वभ्यासायस्तस्मिन्कुशलः । नयः स्वहे. तुभिर्विशेषणत्वादिभिः । एना प्रक्रियाम् । भगिनी भगवती भगबहुला । उत्तरत्रापि इह ऊर्ध्वमपि । योजयेदुद्राटयेत् ॥ क ! एकच अनेकच तावेर विकल्पी तायादिर्यस्य तस्मिन्नेकानेकविकल्पादौ । कथ! स्यादेकः । स्थादनेक' । स्यादेकश्चानेरुश्च । स्पादवक्तव्यः । स्यादेकश्चावक्तव्यः । स्यादनेकरचारक्तव्यश्च । स्यादेकरचानेकरचावक्तव्यश्च । एवमनेन द्वैताद्वैतादिषु योग्यं ॥ २३ ॥ सदायेकातेषु दोषमुद्भाव्यवमतकात दूरयितुमाह-~- अष्टशती-स्यादेकं सव्यनयापेक्षया । यद्यपि विशेषाः परस्परब्यावृत्तपरिणामाः कालादिभेदेऽपि सदूपाविशिष्टाचित्रज्ञाननीलादिनिर्भासवत् स्यादनेकत्वमास्कदंति । न हि संख्यासंख्यावतो देनादृष्टौ विशे- पेणविशेष्यविकल्पः कुंडलियत् । क्षीरोदकवदतद्वेदिनि नच भेदैकाते तदत्तास्ति व्यपदेशनिमित्ताभागत् । अन- वस्थाप्रसंगाच । तस्मादयं कथचिंदव संध्यासंख्यावतोः स्वभावभेदं पैश्यति तद्विशिष्टविकल्पनात् । क्वचि. निर्णयेऽप्यन्या संशयाद्, वर्णरसादिवत् ॥ २३ ॥ इत्याप्तमीमांसाभाष्ये परिच्छेदः। १ | अष्टविकरुपायोगात् पादाय रा. पुस्तके । ३ ३ पक्ष्यन् पश्यतति स. पुस्तके पाटः ·१८ सनातनजैनगंथमालायां- अद्वैतकांतपक्षेऽपि दृष्टो भेदो विरुध्यते। कारकाणां कियायाच नैक स्वस्मात्मजायने ।। २४ ॥ वृत्ति:-अद्वैतमेवेत्येकांतोऽसद्महः स एव पक्षो जिज्ञासितविशेषो धर्मी तस्मिन्नपि दृष्टा भेदः प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छिन्नं नानात्वं लोकप्रसिद्ध या । विरुष्यते मिथ्या भवेत् । कारकाणि कर्नादीनि क्रिया आकुंचनादिका पाकादिका या एतेषां परस्परेण "इयं क्रिया इमानि कारकाणि इदं कर्तृकारक- मिदं कर्मेत्यादि । इय दहनक्रिया इयं पचनक्रियेत्यादि । चशब्दादिद प्रमाणमिदं परिच्छेचं वस्तु " इति भेदो न स्यात् । कुतः ! नेति एकतिप्रतिपेधवचनम् । एकमसहायम् स्वस्मादात्मनः। प्रजायत उत्पद्यते ॥ २४ ॥ तथयमपि--- अष्टशती-सदायेकांतषु दोषोद्भायनमाभिहित। अद्वैतैकांताभ्युपगमात् न तावतानेकांतसिद्धिरिति चेत् ! न प्रत्यक्षादिविरोधात् । न हि कस्यचिदम्युपगममात्रं प्रमाणसिद्ध क्रियाकारकभेदं प्रतिरुणद्धि क्षणिकाभ्युपगमवत् । न स्वतो जायते परतो या अपि तु सुषुप्तायते प्रतिपत्त्युपायाभावात् । तस्मात् यदृष्टविरुद्ध तन समंजसं । यथा नैरात्म्यं । विरुद्धयते च तथाऽद्वैत क्रियाकोरकभेदप्रत्यक्षादिभिः ॥२४॥ कर्मदेतं फलद्वेतं लोकदैतं च नो भवेत् । विद्याविद्याद्वयं न स्यात् बंधमोक्षद्वयं तया ॥ २५ ॥ वृत्तिः-शुभकर्माशुभकर्मेति द्वय न स्यात् । पुण्यमिदं पापमिदं इहलोकः परलोको ज्ञानम- शान बंधो मोक्षश्च जीवप्रदेशकर्मप्रदेशान्योन्याश्लेपो बंधः । अष्टविधकर्ममोक्षों मोक्ष इत्येवमादि न स्यात् ॥ प्रमाणादद्वैतं निराकर्तुमाह- अष्टशती-प्रमाणप्रत्सनीकं स्वम षिकाभिरद्वैतमन्यदा किंचित्कलमुद्दिश्य औरचयेत् । अन्यथा सत्प्रतिपत्तिप्रवर्तनायोगात्प्रेक्षावृत्तेः । तथाहि पुण्यपापसुखदुःखेहपरलोकवियतरबंधमोक्षविशेषरहितं प्रेक्षा- पूर्वकारिभिः-अनादरणीयं यथा नैरात्म्यदर्शनं । तथा च प्रैस्तुतं ॥ २५ ॥ हेतोरद्वतसिद्धिश्चेवत स्यादेतुसाध्ययोः । हेतुना चेद्विना सिद्धिद्वैतं वाङ्मावतो न किं ॥ २६ ॥ वृत्तिः-अद्वैतस्य सिद्धिः किं हेतोराहोस्विद्वचनमात्रात् ! यदि हेतोरिद साधनमिदं साध्यमिति द्वैतं स्यात् । साधनमंतरेणाद्वैतस्य सिद्धिश्चेदेव वचनमावाद्वैत कस्मान्न स्यादिति समानं ॥ २६ ॥ पुनरप्पद्वैतं निराकर्तुमाह- अष्टशती-यदसिद्धं तन्न हितेप्सुभिः-अहितं जिहासुभिर्वा प्रतिपत्तव्यं । यथा शून्यकांतः । तथा- चासिद्धमद्वैतमित्यत्र नासिद्धो हेतुः । तात्सद्धिर्यदि साधनात् ! साध्यसाधनयोस्तहिं द्वैतं स्यात् । अन्यथा अद्वैतसिद्विवत् द्वैतसिद्धिः कथं न स्मात् ! स्वाभिलापमानादर्थसिद्धौ सर्वे सर्वस्य सिद्धयेत् ॥ २६ ॥ अद्वैतं न विना दैतादहेतुरिव हेटना। संक्षिनः प्रतिषेधो न प्रतिषेध्याहते कचित् ।। २७॥ वृत्तिः-द्वताद्विना न भवत्यद्वैत । यथा अहंतुर्हेतुमतरेण न भवति । संझिनो नामवतः प्रतिपेश्य- मंतरेण प्रतिषेधो यस्मात् । यो यः संज्ञी तस्य तस्य प्रतिपेप्यमंतरेण प्रतिषेधो न भवति । यथा कुसुममंत- रेण आकाशादी कुसुमस्य । संझि चाद्वैतं तस्माद्वैतन विना प्रतिषधो न भवति ॥ २७॥ १ इत्यतोऽग्रे प्रमाणादि न स्यादित्सपि पाठः । २। आरमयेत् पाठः स. पुस्तके। ३ प्रातमित्यर्थः। .

·आतमीमांसा मधुना सर्पधा सर्वपदार्यपृथक्त्वैकांतयादिशेषिकादिमनकदर्थनार्थमाह--- अष्टाती-अद्वैतशम्द स्वाभिधेयप्रन्यनीकारमापिक्ष नाराडपदत्वात् अहेत्यभिधानरत् । मात्र किचिदतिमसम्पते तादृशो नत्रो यस्तुप्रतिषेधनिवधनस्यात् । सर्वत्र प्रतिपेण्याहते सहिन प्रतिधामाय प्रपतव्यः॥ २७ ॥ दमतकोतापपारण पृथक्त्वैकांतांगीकरणात् इति मापदीधरत् । पृथक्त्वैकतिपक्षेऽपि पृथत्वादपृथस्कृती । पृथक्त्वे न पृषर स्यादनकस्यो घसी गुणः ॥२८॥ रत्तिः-ययप्यतिकतिपक्षे दोपभयात् पृथक्समिसेमांतपक्षोऽभ्युपगम्यते सथापि पृथागुणाता- वपृधाभूतावभ्युपगन्तव्यो गुणगुण्यादी । सन्यथा सरमादपि यदि तो पृथळ मिनी स्याता तदानी पृथक्त्वाख्योगुणो न स्यात् । कुतः । यतोऽनेकस्थो हासी गुणो दृष्ट इयर्थः न च तयो पृथक्वाण पृथ- ग्गति सर्वेषामभाष स्यात् । तस्मात् भेदपक्षोऽपि न श्रेयान् ।। इदानी पृथक्वेकोतवादिविशेषमायासु क्षणिकत्वकोतकदर्थनार्थमाह- अष्टशती-गृथगभूतपदार्थेभ्य पृथक्त्वस्य पृथाभा रोपामपृथक्त्वप्रसगात् । तद्गुणगुणिनीरता दात्म्ये घटपटवद् व्यपदेशोऽपि माभूत् सबधनियधांतरामागत् । पृथक्त्वमन्यदा पृथाभूतमनश-अनेक- स्थेषु निष्पर्याय वर्तते-इति दुरवगाह ॥ २८॥ सतानः समुदायश्च साधम्र्य च निरंकुशः । प्रत्यभावश्च तत्सवं न स्यादेकत्वनिहवे ॥ २९ ॥ पृधिः-एकत्वस्य सादृश्यस्य कथचिचादात्म्यस्य । निहयोऽपहनुत्तिनिराकरणम् । अधया एफशन्दो द्रन्यवचनोऽय तत स्वार्धिकस्यप्रत्यय तस्मिन्नेकत्वानहो । क्रमभागिनों कारणतद्वतामाली- नफमन्दकमधुरकादीनां गोरसजातिमजहतामुत्तरोत्तरपरिणामप्रवाह सतानो न स्थान भवेत् । तथा रूप- रसादीना धर्माणां सहमुना नियमतो युगपदुत्पादव्ययभाजामकस्मिन्नपस्थान समुदयो न स्यात् यद्यनेकांतात्मक द्रव्य न स्यात् ! तपा शन्दघटादीनां साधयं च न स्यात् । मृत्वाऽमुत्र प्राणिन. प्रादुर्भाव. प्रेयभावः सोऽपि न स्यात् । निरकुशो निर्वाधोऽस्खलितरूप सर्वत्र सबधनीय | चशम्देन प्रत्यभिज्ञानादयोऽपि न स्यु । तदेतत्सर्वं न स्यादिति समुदापन निर्देशात् यथायोग्य सययो भवति । सोमान्यनिर्देशानपुसकलिंगता। पुनरपि भेदैकांते दूषणमाह- अष्टशती-कार्यकारणयो पृथक्वैकाते कार्यकारमात्मानमनयतः कारणत्वाऽसमवात्तदनुत्पत्ते कुत्त सततिः पूर्धापरकालभाषिनारपि हेतुफलव्यपदेशभाजारतिशयात्मनोरन्वय सतान-क्वचित्क्षणासरे नीललो- हितादिनि सचिौकसवेदनयत् कचिदेकत्वम्म भवितुमर्हति । तदवपापृथक्त्वकल्पनाया. चित्रनिर्भासो. मामात् पृथग्रणोतरविषयानेऊसतानकक्षणरत् तत्र प्रत्यासत्ति विशेष कधचिदैक्यात् कोऽपरःस्यात् 'अन्यथा येयवेदकाकारयोरपि पृथक्यकातप्रसगान. | स्वभावभेदेऽपि सहोपलभनियमात्कचिदभदाभ्युपगमे कथ- मेकसतानसविदां समनतरोफ्लभनियमाकपत्रिदैक्य न स्यात। तत्र यथा प्रत्यासत्या सतान समुदायश्च तथैव कचिदैक्पमस्तु । न हि तादृशा साधर्म्यमन्यदन्यत्रात्मसाकार्यात् । एकज्ञाननि सनिशेपणा मियः स्वभावमेदेऽपि ययेकत्वपरिणाम स्वभावतोऽनकुश' तथा प्रेत्यभावादिषु सतानान्वय परमार्थेकत्वमात्मस- वजीवादिव्यपदेशभाजन स्वभावभेदानाक्रम्य स्वामिवदनन्यन वर्तयति ॥ २९ ॥ १ अभिमतमद्वैतवांत प्रतिषेध. इत्यर्थः । • सर्वमित्यवायर्य। ३१ मा भूदिति स. पुस्तके. पाठः ।

·२० सनातनजैनप्रथमालायां- सदात्मना च भिन्नं चेत् ज्ञानं शेयाद्विधाऽप्यसत् । झानामावे कथं ज्ञेयं बहिरंतश्च ते द्विपां ॥ ३० ॥ वृत्तिः-तथा चैतन्यस्वरूपेण ज्ञेयात्प्रमेयात् ज्ञानमवबोधो भिन्नमन्यन्चेादि सदात्मना चास्तिवरूपणापि पृथक स्यात् । द्वेधाऽपि ज्ञान ज्ञेय चासत्स्यात् । अभावः स्यात् । कुतः ज्ञानाभा बोधशून्ये कथं ज्ञेयम् । बहिबाह्य । अन्तः अतरङ्ग च | ते द्विपां तुभ्य द्विपता मिध्यादृशाम् । यस्माज्ज्ञाने सति 'ज्ञेय विषयत्वात्। ज्ञेये सति ज्ञानं च भाति तत्परिच्छेदकत्वात् । तस्मात् ज्ञानं कथंचिदभिन्नमेरितव्य सदाद्यात्मनाऽन्यवाऽवस्तु स्यात् । सार्थविशेषस्थ वान्याचानेष्यते तस्य पूर्णमदृष्टत्वात्सामान्य त्वपदिश्यते शब्दरित्यभिप्रायस्तो मतमा- श्रित्य तत्कदयितुमाह- अष्टशती-रियिणो विषयाकयचित्स्वभावभेदेऽपि सदायात्मना तादात्म्य योधाकारस्पर विषया- कारात्, पाभारात् । अन्यथा ज्ञानमयस्त्वेव खपुष्पवत् । तदभाव बहिरंतर्वा ज्ञेयमेव न स्यात् तदंपेक्षत्वात् ॥ ३० ॥ सामान्यार्थी गिरोऽन्येषां विशेषो नाभिलप्यते । सामान्याभावतस्तेषां मृपंव साला गिरः ॥ ३१॥ वृत्तिः-अथ मतं सामान्यमस्माभिरिभ्यते किंतु शन्दगोचरत्वादयस्तु, अत आह । सामान्य विक- ल्पनेष्टोऽयों वाथ्यो यासा ताः सामान्यार्थाः । गिरो वाचः। अन्येपा मिथ्यादृशां । यतस्ताभिर्विशेषो याथा- (म्म स्वलक्षणं नाभिलप्यते । यधेर सामान्य तेपामवस्तु अतस्तस्याभावात्सकलाः समस्ता गिरो वचनानि मृपैनासत्यरूपा एर अतो न वाच्य नापि याचकोऽनुमानाभाव. ॥ ३१ ॥ उभयकातं निराकर्तुफाम प्राह- अपृशती-शिपाणामशक्पसमयत्वात्-असंकेतितानभिधानात् विशेषदर्शनरत्तबुद्धावप्रतिभासमात् अर्थसंनि पानानोक्षणाच, सलक्षणमनभिधेय सामान्यमस्तु: उच्यत इति वस्तु नोच्यत इति स्यात्। ततः किं शब्दोचारणेन सकेन वा गोशब्दोऽपि हि गा नाभिपत्त यथाश्वशब्दः । तथाच मौन यत्किंचिता वचन- माचरत् विशे गाभावात् । अस्ति विशर कयं साधु नाभिदधीत न वै परमार्थकतानत्वात् अभिधान- नियमः किंतूपादानविशेषात् ! इन्यपि वात पिकल्पेऽपि तथैव प्रसंगात् । तदेवमनवधारितात्मक वस्तुस्स- लक्षणमापनापयेत । नावस्यामंद्रियज्ञानं-अर्थसनिधानमपेक्षते विप्लवाभाषप्रसंगात् । नापि पिशादात्मकमेव - दूरेऽपि तथाप्रतिभासप्रसगात् । यथारात् । क्षणभमादिसाधनाचनमन्यद्वा न किंचित्सस वक्तुरभिप्रेतमात्र सूचितत्वात् । प्रधानेश्वरादिसाधनपाक्यवत् । सदाप्रतिपादनाद्वा प्रसिद्धालीकाचनवत् । दृश्यविकल्पा- कारयोः कथचिदप्यतादात्म्ये स्वलक्षणं सर्वयानवारितलक्षण दानादिचोधर्मदिक्षणात् कथं संशीति मतिवर्तत । फिल्लाना चावस्तुविश्यवादविकन्येतरराश्योरर्थेतरविषयत्वमन्यद्वा स्वाशमात्रापलबिना विकल्पा- तोण प्रत्यतीति मुपरिवारप्रज्ञा देवानाप्रिय. ।सत एर विकल्पसपिदा निर्णये स्वलक्षणपिपयोऽपि विकल्पः स्यात् । परतश्चेत्' अनवम्यानादप्रतित्ति । अतोऽर्थविकल्पोऽपि माभूत इत्य पाल्पं जगत्स्यात् । नचार्य परीक्षबुद्धिवादमतिशत स्वयमनिर्णीतेन नामात्मना बुद्धिरर्थ व्यवस्थापयतीति मुव्यवस्थितं तत्त्व । न वै स्वरूप पररूा या बुद्धिरमयस्यति निर्षियत्वादिभ्राते । इदमतो-भ्रांततर बहिरतश्च सद्भावासिदः। स्वपर- स्वभावप्रतिपत्तिशून्येन सपरपक्षसाधनदूषणव्यवस्था प्रत्येतीति किमपि महाद्भुत ॥ ३१ ॥ १ शय भवतीत्यर्थ । २ ताथागतनो स्वलक्षणविषय प्रत्यक्ष सामान्यविषय चानुमानं ततथ सामान्याभाये ऽनुगासाभाव. स्यादेपतवन ।

·आममामांमा सिंधानोभरकारम्गं स्याद्वादन्याराविटिपा । भान्गतकति प्युक्तिनांवाच्य मति पुग्यने ।। ३२ ॥ मृत्ति:-मग मा पाकेके दो टमयकाम्यमपिनयमिति दूषणमाद । एमागनी. फरसभाध्यमम्मोऽपि न गंभाति अस्निानास्तिगत् प्रतिधान् । एनमा निराकार याप्यमियो राटविन । भगायत येयमुक्तिः साऽपि न संभपति मिना | सामान्परिशेपी परशरानपेक्षामन्याभ्युपगतो निरस्य सो सापेक्षा सताकि कुमाया प्रतिपादनापमाह- अष्टाती-भस्ति नास्तिकानेका पोतरप्रयभाष मा. तिभात । न गड सरिगना रिमापापासास्ति तदन्योन्पीधिप्रतिपक्षण यंणागतात सांया. मनिलायनशा गुपगोऽपि यदेशदनाभिलाप्यं सत्यमिति सद्गाहन्यते ॥ ३२ ॥ अनपेठे प्रयासस्य प्रस्तु दयदेतुतः । तदेवग्यं पृथरत्वं च सभेदेः सायनं यया ॥ ३३ ॥ पृत्ति:-परस्परानपेक्ष पृथक्वाये सामान्यशिपात अर्थक्रियासरि ग मानि पहेमोगा। फ! यरिशेषशून्य तरानास्ति यथा साणं सागान्यं पराया परपरिकगितं । रास्मानास्तिर: सामान्यशून्यलात् । परविणविशेषात्। इसनेन हेतुदपेन सामान्यविशेषयोगानुयं साधनापं । देय यन्तु ऐक्यं सामान्य-विशेष पृथस्य पदयारमतं । पुतः ! अपिरोधात् । यथा साधनं हेवणानं यार या रामदेः सभः पक्षधर्मान्वयम्पतिरेकादिमिनिममेकं भवति । ननु तदेवयं पृथक्वं च क ! यात्रता निरुसमेतत् , अष्टशती-एकत्यपृथक्तेऽनेकांततः नः प्रराक्षादिपरोधात् इति सम्पति-पाकने तपासून न ता-एकनाथपपरहितत्वाद् व्योमकुमुमादिवत् । सापेक्षने हि सदयं पृथारयनिगरिए सपक्ष- विपक्षयोर्भागभानाम्यां साधनात् । स्वदेवा सदनयत् । सारंमकारयोगी घटादियत् । ताश दिसापन शशिपायागरारेणापि पाठांतरपिर मतगृहीतं भवति ॥ ३३ ॥ सरसामान्यातु सर्वश्यं या द्रव्यादिभेदतः । भेदाभेदविवक्षायामसाधारणहेतुवत् ॥ ३४ ॥ त्तिः-सतोऽस्तित्वस्य सामान्यं यत्ततया तस्माच सस्पैिश्यमेर । न्यादिमय- मन्पपर्यायगुणादिभेदेश्यमा द्रव्यक्षेत्रकालभाभिनं पृथस्लादेश । भेदश्चाभेदाच योनिभायां किय- माणापामसाधारणहेत: पापणप्राणादिमत्यादिनात् । यययत्रान्वयो नास्ति तथाप्यन्पपानुपाति. परेन सिमिति ॥ ३४ ॥ केचिनियमानस्यास्विक्षाऽविद्यमानस्वर सिक्षा अन्येषां वैयाकरणानां विद्यमान शिक्षा नानियमानस्य, अन्य सिक्षा नाम्न सेतन्मननिराकरणापाह- अरशती-सर्वार्थाना समानपरिणामऽनि कमस्यं भेदानां समाप्तांकानुपपत्त: । योमेदस्य राभावपिछदाभावात् । अन्यथैक सदन्यदसत्स्यान ! तत्समंजसं सर्वम सदारिशात इति तसय सतो दन्पादिभेदात् पृथक्त । उदाहरण परित् ॥ २४ ॥ १ अमित येत्य ·૨૨ सनातनजैनमधमालाया- विवक्षा चाविवक्षा च विशेष्येऽनंतधामणि । सतो विशेषणस्यात्र नासतस्तैस्तदर्थिभिः ॥ ३५ ॥ दृत्ति:-सतो विद्यमानस्य विशेषणस्यास्तिन्वादेविवक्षा चाविवक्षा च । नासतो नाविद्यमानस्य क्रियते । फेस्तीर्थभिर्विवक्षाप्रयोजनवद्भिः । अत्रकस्मिन् । कुतः ! लोकप्रसिद्धमेतत् । कस्यचिद्भेदः संवृतिकल्पितोऽन्यस्याभेदः संवृतिफल्पित इसेता दुरागमवासनाजनितां विप्रतिपत्ति निराकर्तुमाह- अष्टशती-विधिप्रतिषेधधर्माणां सतामेत्र विषयक्षेतराम्यां योगस्तदधिभिः क्रियेत अन्यथा अर्थनिष्प- तेरभावात् उपचारमात्रं तु स्यात् । नचाऽग्निर्माणवक इत्युपकारात्पाकादादुपयुज्यते । तदेकैकशः परस्परल्या- वृत्तयोऽपि परिणामविशेषाः ॥ ३५ ॥ ममाणगोचरी संतो भेदाभेदी न संवृती । तावेकत्राविरुदी ते गुणमुख्यविक्षया ।। ३६ ॥ वृत्तिः-भेदाभेदी प्रमाणगांचरी-प्रमाणविषयौ संती-भवती संवृतिरूपावपरमार्थो न प्रमाणविष- यत्वात् । अतस्तबागेम तावेककस्मिन् धर्मिणि न विरुद्वौ । गुणविवक्षया अप्रधानविवक्षया । मुख्याधि- क्षया प्रधानविवक्षया । दृश्यते च लोके प्रधानाप्रधानविवक्षा यथाऽनुदरा कन्येत्यादि ।। ३६ ॥ नित्यत्वैकांत निराकर्तुकाम आह- अष्टशती-प्रमाणमविसंवादिज्ञानमनधिगतार्याधिगमलक्षणत्वात् । तदेवं सति भेदमभेदं वा नान्यो ऽन्यरहितं विषयीकरोति । न हि बहिरंतर्वा स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं या तथैवोपलभामहे यथैकांतवादिभि- राम्नायते । सूक्ष्मस्थूलाकाराणां स्थूलसूक्ष्मस्वभावव्यतिरेकेण प्रत्यक्षादावप्रतिभासनात् तत्र स्वभावांतरस्य प्राधान्यविवक्षायां-आकारांतरस्य गुणभावः स्यात् । घटोऽयं परिमाणको रूपादयो वेति ॥ ३६ ।। इति आप्तमीमांसाभाष्ये द्वितीया परिच्छेदः। नित्यत्वैकांतपोऽपि विक्रिया नोपपद्यते । मागेव कारकामावः क्व प्रमाणं क्व तत्फलम् ॥ ३७॥ वृत्तिः-उक्तपक्षदोपभयानित्यत्वकांतपक्ष आश्रीयते तत्रापि सती भावस्यांतरावाप्तिर्विक्रिया सा नोपपद्यते न घटत इत्यर्थः । अत एव कारणात् कारकाणि कादीनि तेषामभावः शून्यता । प्रागेव पूर्व- मेव । तस्मिन्नमाव कारकविशेषप्रमाणवस्तुयाथात्म्यप्रतिपादकं क तस्मिन् किंतु न कचिदपि । तदभावे क प्रमाणफलमुपक्षाहानोपानादिकम् । ॥ ३७ ।। माभूद्विक्रिया व्यंग्यव्यंजकभावो भविष्यत्यत आह- अश्वती-सदसदैकत्वपृथक्त्वकांतप्रतिषेधानंतरं नित्यत्वकांतप्रतिक्षपः । पूर्वापरस्वभावपरिहारावाप्तिल- क्षणामर्थक्रिया कौटस्थ्येऽपि झवाणः कथमनुन्मत्तः ! कारकज्ञापकहेतुम्यापारासंभवात । परिणामविवधि- विस्थाविकाराणां स्वभावपर्यायत्वात् । तदेतद्विनाशोत्पत्तिनिवारणमबुद्धिपूर्वकं प्रत्यक्षादिविरोधात् क्षणिकैकांतवत् ।। ३७ ॥ प्रमाणकारकैयक्तं व्यक्तं चेदिद्रियार्थवत् । ते च नित्से विकार्य किं साधोस्ने शासनादहिः ॥ ३८॥ + ! .

·- आप्तमीमांसा २३ वृत्ति:--प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि । फर्तृकर्मकरणसंप्रदानापादानाधिकरणानि कारकाणि यंत प्रकाशिन व्यनितं कृत व्यक्तं महदादि । यथेंद्रियेश्वभुरादिभियों विषयः । यद्येयं । से च व्यंग्यव्यंजके निये अविचलितकरूपे । किं विकार्य यावता हि न किंचिदपि । तर साधार्मुनेः शासनात् प्रवचनात् । बहिरंतेष्वयमेव हि विकारो यो वस्तुम्यन्यथामात्र व्यक्तिरप्यन्यथामायः 'अव्यक्ताय कमन्यत् । तव शासने पुनः सर्वे सुपटम् । पुनरपि फदायतुमाह- अष्टशती-अप मतं-प्रमाणकारकाणि व्यवस्थितमेव भावं व्यं जयंति । चक्षुरादिवत्स्वायततोन किं- चिदिप्रतिषिद्धं। विषयविशेषविज्ञानादेः शाश्वतत्त्वान किंचिद् व्यतार्थ पश्यामः । कपंचिदपूर्वोत्पत्ती तदेकांत- मिरोशत् तदभावत्रिका-नुपपत्तेः। न किंचिद्विरुई कार्यकारणभावाभ्युपगमात् इसनालाचितसिद्धांतः।। यदि सत्सर्वया कार्य पुंवन्नोत्पतुमर्हति । परिणामप्रकलाप्तिश्च नित्वतकांतवाधिनी ॥ ३९ ॥ वृति:- असत्किंचिदपि नोपपद्यते सर्वे सर्वत्र सर्वस्मादत आह । यदि सर्वथा विश्वप्रकारैर्यपा शक्त्यात्मना एवं व्यक्तात्मनापि कार्य घटादिकं सत् विद्यमान पुमानित्र पुंवत् सांख्यपरिकल्पितपुरुषवत् । नोत्पत्तुं नो प्रादुर्भवितुमर्हति योग्यं भवति । यद्यत्सर्वथा सत् न तदुत्पद्यते यथा सांस्यपुरुषः सच्च सर्वथा कार्य तस्मान्नोत्पद्यते । अप व्यवस्था तस्य द्रव्यस्य धर्मातरत्यागेर्धमातरोपजनितः परिणाम इप्यते ! अत आह परिणामस्य प्रक्मृप्तिः कल्पना समर्धन च सर्वस्य नित्यत्वमिति योऽयमेकांतस्तस्य बाधिनी निराकरण- शीला विरोधिनी इस्पर्थः। अतो बन्धमोक्षादिकमत्र न संभवति नित्यत्वात्प्रकृतिपुरपयोस्तय मते पुनः संभवतीत्याह- अप्टशतीन तावत्सत: कार्यत्य चैतन्ययत्। नाप्यसतः सिदांतविरोधात् गगनवकुमुमत्रत् । नापरमे- कतिप्रकारांतरमस्ति । विवादः पूर्वोत्तरस्वभावप्रध्वंसोत्पत्तिलक्षणत्वात् । तदेतत्त्रैलोक्य व्यक्तरपति नित्य- स्वप्रतिषेधात्-अपेतमप्यस्ति विनाशप्रतिषेधात् इत्यनेकांतोक्तिरंधसर्पविलप्रवेशन्यायमनुसरति ॥ ३९ ॥ पुण्यपापक्रिया न स्यात् प्रेत्यभावः फलं कुतः । बंधमोक्षी च तेपी न येषां त्वं नासि नायकः ॥ ४० ॥ वृत्तिः-मैत्रीप्रमोदकरुणादिक्रियाऽभावे कुतः पुण्यहत्त्वात् पुष । हिंसादिरशुभपरिणामः पापहेतुत्वात्पापं । तयोः किया क्षयोपार्जनं न स्यान्न भवेत् अत एव क्रियाऽभाव कुतः त्यभावः जन्मांतर- फलं च सुखदुःखादिरूपं कुतः ! बंधः कर्मणाऽत्रतत्रीकरणं मोक्षः स्वात्मोपलन्धिः एतोच द्वौ तेषां न येषां त्रं नासि-न भासि नायकः प्रभुः । किमुक्तं भवति एतत्सर्वं त्यच्छासन एव नान्येषां नित्यत्यत्रादिनां कुतः । विक्रियाऽभावात् ।। न केवलं नित्यैकांत एतेषामभावः किंतु- अष्टशती-नैतत्प्रेक्षापूर्वकारिभिराश्रयणीयं पुण्यपापप्रेसमावबंधमोक्षविकरमरहितत्वात नैम्पिादिवत् । न चैतत्क्वचिदेकाते संभयति ॥ ४० ॥ . क्षणिकांतपशेपि मेत्यमावाद्यसंभवः । प्रत्यभिज्ञाघमावान कार्यारंभः कुतः फलं ॥४१॥ वृत्ति:-क्षणिको निरन्वपविनाशः स एथेकांतपक्षस्तस्मिनपि प्रेत्यमावादीनां जन्मांतरादीनामसभवो ऽभावः । प्रयामिझा स एवायमिति ज्ञानं सा मादियां ते प्रत्यभिज्ञादयन्तेपामभावस्तस्मान कार्यारंभ औ. 4 ·. २४ सनातननग्रंथमालायां- दनवटादेरारभ आदिक्रिया । अतः कुतः फलं समर्पणादिकं परिहारोऽनिष्टस्य । अस्मोदतकार्य भविष्यति नान्यम्मादेतदपि न संभवत्येव । आदिशब्देन पर्यालोचनाध्यवसायादीनां ग्रहण । यदि कश्चित् स्थिरः कर्ता स्थादुपादानादीन्यपि यदि स्थिराणि सत्यस्य कार्यस्य, एतद्योगै एव तन्निराकरणमपि । कथंचिद्यदि कार्य- रूपेण परिणमति तदा सर्व सुघट नान्यथा ॥ ४१॥ तत्र कारणे कार्य मनागपि नास्तीति चेदत आह- अष्टशती-क्षणक्षकांतदर्शनं-अहितं, असंभवत्प्रत्यभायादित्वात् उच्छेदेकांतवत् । भोव्यकांताभ्युपगम- वद्धा । भिन्नकालक्षणानामसंभवदासनत्वात् अकार्यकारणात् । न विनष्टं कारणमसत्वाचिरतरातीतवत् । समनंतरत्वेऽप्यमावाविशेषात् । न च पूर्वस्योत्तरं कार्य तदसत्सेव हि भावात् वत्त्वंतरवत् अतिक्रांततमवद्वा नहि समयेऽस्मिन् सति स्वयमनुपित्सोः पश्चाद्भवतस्तत्कार्यवं? समनंतरत्वं वा निसरत् । कारणाभावा- निशेपेऽपि कार्योपत्तिसमयनियमानक्लप्तौ कस्यचित् कौटस्थयेऽपि तत्कारणसामर्थ्यसद्भायाभेदेपि कार्यजन्मनः कालनियमः किं न स्यात् ! विशेषाभावात्। तथा चाकस्मिकत्वं स्यात् । उभयत्राविशेषण कचिदनुपयोगेऽपि क्वचिद् व्यपदेशकल्पनायामन्यत्रापि किं न भवेत्क्षणस्थितिः- 1 एकोऽपि भावोऽनेकस्खभानः चित्रकार्यत्वात् नानार्थवत् । न हि कारणशक्तिभेदमंतरेण कार्यनानात्वं युक्तं रूपादिज्ञानयत् । अन्यथा रूपादे नावं न सि- द्वषेत् चक्षुरादिसामिप्राभेदात् तज्ज्ञाननिर्भासभेदोऽवकल्पेत । युगपदेकार्थोपनिनदृष्टीनामपि भरितन्यमेव प्रतिभामभेदेन कारणसामिप्रीभेदात् । अन्यथा दर्शनभेदोऽपि माभूत । प्रत्यासनेतरयोशियेतरनिर्भासो- पलब्धः । सेयमुमयतः पाशारज्जुः । सकृत्कारणस्वभावभेदमंतरेण यदि कार्यनानात्वं क्रमशोऽपि कस्यचिद- पेक्षिसहकारिणः कार्यसंततिः किं न स्यात् । सहकारिणस्तद्वेतुस्वभावमभेदयंतोऽपि कार्यभेदहेतवः स्युः क्षणक्षयवत् । न हि कादाचित्कानि तत्कर्तुं समर्पानीति स्थिरोऽस्तत्करणस्वभावं जहाति सद्बुद्धिपूर्वक- त्वाभागात् । क्षणिकसामिग्रीसनिपतितैककारणांतरवत् । कल्पयित्वापि स्वहेतुप्रकृतिं भावानां स्वप्रकृत्तिर- वश्य-अन्नध्याः। तत्स्वभाववशात्तत्कारणप्रकृतिव्यवस्थापनात् । तदयमकारणोऽपि स्वभावनियतोऽ: स्पात् । ययावं प्रयनपेक्षं ततद्भापनियतं तपा विनाशं प्रत्यनपेक्षं विनश्वरं तर स्पिति प्रत्यनपेक्ष स्थान तदेतोरकिंचित्करत्वात् तद् व्यतिरिक्तान्यतिरिक्ताकारणात् इत्यादि सर्व समानं । आदौ स्थितिदर्शनात् रिप्रदीपादेरतेऽपि स्थितरनुमान युक्तं | गन्यांते क्षपदर्शनात् आदौ तत्प्रतिपत्तिरसमंजसेव तादृशः फारणादर्शनेऽपि कथंचिदुपादानानुमानवत् तत्कार्यसंतानस्थितिरदृष्टाप्यनुमीयेत । तस्मात्कथंचन स्थितिमतः प्रतिक्षणं विवर्तोऽपि नान्यथा प्रभागदेरयोगात् । कुतः प्रेत्यभावादिः सत्यपि हेतुलभारे कारणकार्यात- सत् संततिर्न स्यात् । अतादात्म्याविशेषात् तस्वमावविशेषारक्लप्तो तादात्म्यैऽपि कोऽपरितोषः! विरोधस्य सभापपरिहार्यत्वात् । तासनानपेक्षया प्रेगमारादिः मामस्त ज्ञानज्ञययोः प्रतिक्षणं विलक्षणत्वात् । न प्रगभिज्ञानिः पुरतिरपदातरवध । सन. फर्मरुलांचं योऽपि नानासंतानवदनियगात् न युक्तिमवतरति । रामू निरूपक्षी विद्वद्भिरनादरणीयः सयाक्रियाविरोधात् नित्यत्वकांतयत् । सरोर कारणे यदि फा प्रेरणति स्यात् । ततः संतानाभागात् पक्षांतरासंमवाति स्थितमात् ॥ ११॥ यसत्सर्नया कायं तन्माननि खपुष्पात् । मोपादाननियामोभून्माऽभासः कार्यनन्मनि ॥ ४२ ॥ पति:- स्पिक्तिसारोण पदसदीयमानं तत्कार्य मागनि मागत् । सपुष गगनकुमम RANI | गान मुदितासादिक सम्म नियामोऽस्मादत मा भगीति निभप. सोऽपि माभूत् । आपनाउमादेशपिपरि मान । फापं नग्मनि कार्योपतो ॥१२॥ पुनरपि दोरगुहागपिगुमाह- AMERI PUई। १ परिचमनमरि गुस्।

·सनातनजनमधमालायां- अपि तु तेष्वनन्यन्यवहारादेकत्वमुपचरितमिति । व्यलोकन्यवहारेऽपि विशेषानुपपत्तः संबधनियमाभावातद- पस्थः । उपचारस्तु नर्ते मुख्यात् यथाग्निर्माणक इति स्वलति हि तत्रानन्यप्रत्यया परीक्षाऽक्षमत्वात् । अत एवामुख्यार्थः प्रखतासाधनं ॥ ४ ॥ चतुष्काटेर्विकल्पस्य सर्वातेपूक्तचयोगतः । सत्वान्यत्वमवाच्यं च तयोः संतानतदतोः ॥ ४५ ॥ वृत्तिः यथा सर्वधर्मेषु चतन्नः कोटयो सत्त्वैकत्वादिषु विभागा यस्यासौ चतुष्कोटिर्विकल्पस्तस्य सदसदुभयादिभेदमिनस्य विकल्पस्य [ उक्तिर्वचनं तस्या अयोगोऽसंभवः ततः । तयोः संतानतद्वतोश्चतुष्को- देविकल्पस्य वचनस्यायोगात्तवान्यत्वमेकत्वानेकत्वमवाच्यं ।। ४५ ॥ चेदत थाह- अष्टशती-सत्वैकात्यादिषु सर्वधर्मेषु सदसदुभयानुभयचतुष्कोटेरभिधातुमश्यक्यत्वात् संतानतद्वतौरपि भेदाभेदोभयानुभयचनुष्कोटेरनभिलाप्यत्वं । सत्त्वे तदुत्पत्तिविरोधात्-असत्त्वे पुनरुच्छेदपक्षोपक्षितदोषात् । 'उभयत्रोभयदोपप्रसगात् । अनुभयपक्षेऽपि विकल्पानुपपत्तिरित्यादि योज्यं ॥ ४५ ॥ अवक्तव्यचतुष्कोटिविकल्पोऽपि न कथ्यतां । असर्वातमवस्तु स्यादविशेष्यविशेपणं ॥ ४६॥ वृत्तिः-तीवक्तव्यचतुष्कोटिविकल्पोऽपि यः सोऽपि न कथ्यतां नोच्यतां माभाणीदित्यर्थः । अन्यथा भेदाभदोभयानुभयस्वरूपेणामिलाप्यत्वे कथंचिदनभिलाप्यत्व स्यात् / अन्यञ्चव सति असर्वोतं सर्पविकल्पाती- तमनस्तु स्यात् । अविशेष्यविशेषण स्यात् । विशेष्यत इति विशेषः विशेष्यतेऽनेनेति विशेषेणं तयारभावात् ॥ ४६॥ भन्यच प्रतिषेधोऽपि न घटते, तत्कथमत आह-- अष्टशती-न हि सर्वथानभिलाप्यत्वेऽनमिलाप्यचतुष्कोटेराभिधेयत्वं युक्तं कथंचिदभिलाप्पत्नप्रसंगात् । सपि चैव सति सर्वविकल्पातीतमयस्त्वेव स्यादन्यत्र वाचोयुक्तेः ॥ ४६॥ द्रव्याधंतरभाधन निषेधः संझिनः सतः। असद्भदो न भावस्तु स्थानं विधिनिषेधयोः ॥ ४७ ॥ वृत्तिः-द्रव्यमादिपा ते द्रव्यक्षेत्रकालभावास्तेभ्योऽन्यानि द्रव्याद्यतराणि तेषामभावस्तेन परदन्य- परक्षेत्रपरकालपरभावस्वरूपेण यः प्रतिषेधः सतो विद्यमानस्य । संझिनो नामवतो भवति। यः पुनरसनेदो ऽमानविशेषः परपरिकल्पिती नासौ भावः स्वटक्षणं । विधिनिषेधयोरस्तित्वमास्तित्वयोः । स्थानमास्पद । कुत.. सर्वथा तस्य तुच्छत्वात् । तस्माद्भाव एव विधिनिषेधयोरवस्थान तस्यैव स्वपररूपेणास्तित्वनास्तित्वं ।। मशती-इव्यक्षेत्रकालभावांतरप्रतिषेधः संझिनः सतः क्रियते न पुनरसतस्तद्विधिप्रतिषेधाविषम- त्यात् ।नचेतद्विरुद्धं ! स्वलक्षणमनिर्देश्पमित्यादिवत् । अभावोऽनभिलाप्य इत्यपि भावाभिधानादेकोतस्तावेव दीपाद । भावाभिधानरपि कथंचिदभावाभिधानात् ॥ ४७ भवस्त्वनामिलाप्यं स्यात् सर्वातः परिवर्जितं । वस्त्वेवावस्तुतां याति प्रक्रियाया विपर्ययात् ॥ ४८ ॥ वृत्तिः-सीतैः सर्वधर्मः । परिवर्जितं विरहित । सर्वथा यत्तदनभिलाप्यमवाच्यमवस्त स्यात्न किंचिदपि भवेत् परपरिकल्पितं । कपं तोवस्तुत्वमत आह-वस्त्यावस्तुता याति-भक्रियापाः सर्व एक यतः- ·भासमामांसा । पदार्थो भवति । कुतः ! प्रक्रियायाः स्वरूपादिचतुष्टयलक्षणायाः विपर्ययात्पररूपादिचतुष्टयात्। तस्माघदवस्तु तदनभिलाप्यं यथा न किंचित् । यत्पुनरभिलाप्यं तद्वस्तु यथा खपुष्पं । तस्मादेतदेवैकस्पोपलान्धर्यदन्य- स्यानुपलब्धिरिति ॥ पुनरम्यवक्तव्यवादिनमुपालभते- अष्टाती-भावन्यतिरेकवाचिभिरपि वाक्यतामापन वाभिधानात्, नात्र किंचिद्विरुद्धं । अतः सूक्तं यदवस्तु तदनभिलाप्यं यथा न किंचित् । यपुनरभिलाप्यं तद्वात्यैय यथा खपुष्पंः । भन्यस्य कैवल्य- मितरस्य वैकल्यं, स्वभावपरभावाभ्यां भावाभावव्यवस्थितिर्भावस्य ॥ ४८ साताश्चेदवक्तव्यास्तेषां किं वचनं पुनः। • संवृत्तिवन्मृपयेपा परमार्थविपर्ययात् ॥ ४९ ॥ वृत्तिः यदि सर्वोताः सर्वधर्मा अवक्तव्या अवाच्यास्तेषां मतानां यदेतद्वचनमुक्तिः "सर्वया प्रतिक्षणं निरन्वयविनाशिनो निरंशाः सजातीयविजातीयव्यावृत्ता इत्यादिकं" पुनः पुनरावर्तमानं किमर्थं स्यात् । अथ मतं परमार्थे न तद्भवेत्किं तु संवृतिः । यथैवं मृपैवैषा न्यलीकैव सा । कुतः ! परमार्थस्य तत्त्वरूपस्य विपर्ययोऽभावः यतः । संवृतिर्नामोपचारः, न च सा परमार्थमंतरेण भवति ॥ ४९ ॥ अष्टशती-पुनरपि-अवक्तव्यवादिनं पर्यनुयुंज्महे-सर्वधर्मा यदि वाग्गोचरतामतीता, कथमिमेऽभि- ताप्यते इति । संवृत्त्या इति चेत् ! न विकल्पानुपपत्तेः । स्वरूपेण चेत् ! कथमनभिलाप्याः ! पररूपेण तेषां स्वरूपं स्यात् केवळं वाचः स्खलनं गम्यते । उभयपक्षेऽयुभयदोषमसंगः । तखेन चेत् ! कथम- बाच्या । मृषात्वेन चेत् ! कथमुक्ताः तदलमप्रतिष्ठितमिथ्याविकल्पधिः ॥ ४९ ॥ अशक्यत्वादवाच्यं किमभावास्किमबोधतः । आघतोक्तिद्वयं न स्यात् किं व्याजेनोच्यतां स्फुटं ॥ ५० ॥ वृत्ति-इदं तावदवक्तव्यवादी प्रष्टव्यः । किभशक्यत्वादसामर्थ्यादवाच्यं ! आहोस्विदभावात् ! किम- झानात् ! विकल्पवयं न तावदशक्यत्वादशनामसहस्रवलवत्वाद् बुद्धस्य । नाप्यज्ञानात्सर्वज्ञत्वेन परिक- पितं यतः । यस्मादायुक्तिरादिविकल्पोऽतोक्तिस्तृतीयविकल्प एतद्यं न भीत् । तस्माकि व्याजेन छमना : उभ्यता भण्यताममावादेवायाध्यं स्फुटमिति । न चैतदभावमात्रं प्रमाणसिद्धं प्रमाणस्याप्यभावात् ॥ १० ॥ क्षणिकैकोतवादिकल्पिता हिंसा पंचभिः कारणेः प्राणप्राणिजनव्याघातचिचतगतचेष्टाप्राणवियोगैर्न, बंधमोक्षादिक्ष न घटत इत्याह- अष्टशती-अर्थस्थान मिलाप्यत्वं-अभावात् ,वक्तुरशक्तः ?-अनवबोधाद्वा प्रकारांतरामावादा बुद्धिकरण- पाटयापेक्षत्वात् न च सर्वत्र तदभावो युक्तः ततो नराम्यान विशिष्यते मध्यमपक्षावलंबनात्। सशस्यसमय. खातू अनभिलाप्यमर्थरूपमिति चेन्न कथंचिच्छक्यसंकेतत्वात् , दृश्यविकल्पस्वभावत्वात. परमार्थस्य प्रतिमास- भेदेऽपि इत्युक्तं । विषयविषयिणोनिकालत्वं प्रत्यक्षेऽपि समान । भविपरीतविप्रतिपत्तिरन्यत्रापि। दर्शन: विकल्पयोः परमार्थंकतानत्वाभावे न किंचिस्सिद्ध दृष्टस्यानिर्णयात अदृष्टकल्पत्वात् । अदृष्टनिर्णयस्य अधांना दिविकल्पाविशेषात् ।। ५०॥ हिनस्त्यनभिसंधातृ न हिनस्त्यभिसंधिमत् । घयते तद्यापेतं चित्तं बद्धं न मुच्यते ॥ ११ ॥ पृत्ति:-क्षणिककांतवादेऽभिसंधिमत् मारणाभिप्रायवत् । चित्त तत्परिकल्पितरूपज्ञानं चीनसदृश जिनं न हिनस्ति न मारयति । यच हिनस्ति तदनभिसंधातू अनमिमायवत् । बध्यते च कर्मणा तवयात सा- ·सनातनजैनग्रंथमालायां- तवचनविरोधं दर्शयति-- अष्टशती-संतानादेरयोगात, इति कर्तव्यतासु चिकीर्षार्षिनाशात कर्तुरचिकीर्घत्वात् तदुभयविनि- र्मुक्तस्य बंधात् तदविनिर्मुक्तेश्व, यमनियमादेराभिधेयत्वं कुर्वतो वा यत्किंचनकारित्वं ॥५१॥ अहेतुकत्वानाशस्य हिंसाडेतुर्न हिंसकः। चित्तसंततिनाशय मोक्षो नाष्टांगहेतुकः ॥ १२ ॥ वृत्तिः-यो हिंसाया हेतुनिर्मितं नासौ हिंसकः प्राणवियोजकः कुतोऽहेतुकत्वानाशस्या यदेतत्प्राणिनो मरणनिमित्तं यच्च मोक्षस्तैरन्युपगतः वित्तानां रूपविज्ञानक्षणानां संततिनरंतर्ये तस्य नाशः क्षयः प्रदीप- निर्वाणरूप वा । अष्ट अंगान्यवयवा यस्य स हेतुर्यस्यासौ मष्टांगहेतुका । कानि तान्यष्टांगानि सम्यक्त्व- संज्ञा-संझिवाकायकर्म-अंतर्व्यायाम-स्मृति-समाधिलक्षणानि । सोऽपि न स्यात् । कुतः स्वत एव-हेतुमंत- रेणाभ्युपगतत्वात् ।। ५२॥ अथ मतं स्वभावविनाशाय न निमित्तमस्माभिरिष्यते, किं तु विभागार्थमित्यत माह- अष्टशती-अहेतुं विनाशमभ्युपगम्य कस्य चिद् यदि हिंसकत्वं ब्रूयात् कथमविकवः ! तथा निर्वाणं संतानसमूलपहरणलक्षणं सम्यक्त्वसंज्ञासंज्ञिवाकायकौतयायामजीवस्मृतिसमाधिलक्षणाष्टांगहेतुकं ! तदन्यो ऽन्यं विप्रतिषेधात् ।। ५२॥ विरूपकार्यारम्भाप यदि हेतुसमागमः । आथपिभ्यामनन्योऽसावविशेषादयुक्तवत् ॥ ५३॥ वृचि-विरूपकार्य विभागसन्तानः कपालादिस्तस्यारम्भस्तस्मै विरूपकार्यारंभाय । यदि हेतोः समागमः कारणापेक्षणं तीसौ विरूपकार्यारम्भ आश्रयिभ्यामुत्पादविनाशाभ्यामनन्योऽभिन्नः । कुतः अविशे- पादभेदात् । अविशेपेणाभेदोनोपलब्धिराश्रयिम्पो यतः । अयुक्तवत् यथा ग्राह्यप्राहकाकारा सहायुतसिद्धिः॥ चित्तविशेषरूपरसादिवद्धान् प्रागुत्पादादीनभ्युपगम्य क्षणिकवादे दूषणमभाणि । साम्प्रतं तु तेषा- मुत्पादादीनामसभवमेव दर्शयन्नाह- 'अष्टसती-विसभागसंतानोत्पादनाय हेतुसनिधिर्न प्रध्वंसाय पूर्वस्य स्वरसनिवृत्तः इति चेत् । स पुनरु- त्तरोपादः स्वरसतः किं न स्यात् विनाशहेतुवत् । स्वरसोत्पन्नमपि तदनंतरभावित्वात् तेन व्यपदिश्यते । इति चेत् इतरत्र समानं । परमार्थस्तदहेतुकत्वं, प्रतिपत्रभिप्रायाविशेषेऽपि स्वतः प्रहाणवादी न शक्नोत्या- त्मानं न्यायमार्गमनुकारयितुं सर्वदा विरूपकार्यत्वात् । सभागविसमागावक्लप्तिं प्रतिपत्रभिप्रायवशात् समनुगच्छन् सहेतुकं विनाशं ततः किं नानुजानीयात् । नच समनंतरक्षणयोर्नाशोत्पादौ पृथग्भूतो मिथः स्वाश्रयतो पायौं समं सहेतुकेतरौस्ता प्रत्यभिधानभेदेऽपि मायग्राहकाकारवत्स्वभावप्रतिबंधात् संज्ञाछंदमति- स्मृत्यादिवत् सत्यपि भेदे समकालभाविनोः कथं सहकारी पुनरन्यतरस्यैव हेतुरहेतुर्वा कार्यरूपादेरिव कारणं। तस्मात्कायकारणयोरुत्पादविनाशो न सहेतुकाहेतुको सहभावादसादिवत् । न तस्य किंचिद्भवति । न भवत्येव केवलीमति चेत् भवत्येव केवलमिति समानं । तस्मादयं विनाशहेतुर्भावममावीकरोति न पुनरकिंचित्करः, कार्योत्पत्तिहेतुर्वा, यद्यभावं न भावी कुर्यात भाव करोतीति कृतस्य करणायोगात्-अकिंचित्करः । तदतरक- रणादिविकल्पसंहतिरुभयत्र संघशी ॥ ५३॥ स्कंधा संततयथैव सवृतित्वादसंस्कृताः । स्थित्युत्पत्तिव्ययास्तेषां न स्युः खरविषाणवत् ॥ ५४॥ १ र पदस्व अविनिर्मुसारित्यर्थः।

·आममीमांमा। वृत्तिः- स्कंधा रूपोदनाविज्ञानसंज्ञासस्कारास्तेषां संततयश्च कार्यकारणयोरविच्छेदाः । एयकारो- अवधारणार्थ: 1 मसंस्कृता एवापरमार्था एय.! कुतः ! संवृत्तित्वानिमध्यारूपत्वाव। मतस्नेश स्थितिः । सदव. स्थानमुत्पत्तिर्घटायाथा, विनाशः कपालादिरूपस्ते न स्युन भवेयुः खरविषाणरत् । यथा परविषाणस्य धि- त्युत्पत्तिन्यया न सन्त्येवमेतेषा, अभावं प्रत्यविशेषात । यपुनः संस्कृतं त परमार्थसद यया स्थलक्षणम् । न तथा स्कंधाः संततयश्च । ततः स्थित्युत्पत्तिविपतिविरहस्ततोऽपि विभागसंतानोत्पत्तये विनाशहेतरिति पोप्ठ्यते ॥ पस्य मिथ्यादृश उभयकांतपक्षस्तनिरासार्थमाह-- असती-रूप-वेदना-विज्ञान-संज्ञा-संस्कारस्कंधसंततयोऽसंस्कृताः संवृत्तित्वात् । यत्पुनः संस्कृतं तस्परमार्थसत् । यथा सलक्षणं । न तथा संघसंततयः । ततः सित्युत्पत्निविपतिरहिताः । ततो विसभा- गसंतानोत्पत्तये विनाशहेतुरिति पोप्ल्यते ॥ ५४॥ विरोधातोभयकात्म्यं स्याद्वादन्यायविदिप । अवाच्यतैकांतेऽप्युक्तिनांवाच्यमिति युज्यते ॥ ५५ ॥ वृत्तिः-उभयकात्म्यं नित्यानित्यैकांतदयमयुक्तमगीकत, कुता मिथ्यार्शा तद्विरोधात । अनामिलाप्य. मपि न युक्तमनेकांतवैरिणा ॥ ५५ ॥ एकांतवादिपक्षं निरस्यानका समर्थयमाह- अष्टशती-नित्यत्वतरकांतद्वयमप्ययुक्तमंगीकर्तुं विरोधात युगपजीवितमरणवत् नित्यानित्यत्वाम्या । अत एवानभिलाप्यमित्ययुक्तं ! तदेकांतेऽनभिलायोकेरनुपपत्तेः॥१५॥ नित्यं तत् मत्यभिज्ञानामाकस्मात्तदविच्छिदा। क्षणिकं कालभेदात्ते बुदयसंचरदोपतः ।। ५६ ।। वृतिः-तष्ठन्देन तत्त्वमुच्यते प्रस्ततत्वात् तत्वं कथंचिनियं प्रत्यभिज्ञानात । वस्तुनः पूर्वापर फालन्याप्तिज्ञान प्रत्यभिज्ञानं । यथा स एवायं देवदत्त इत्यादि । तस्माप्रत्यभिज्ञानात् । तस्य प्रत्यभिज्ञानस्य अविच्छिदा अविच्छेदोऽन्वयः। सोऽकस्मात् । अहेतोर्न भवति यस्मात् । न च नित्यत्वमेव । कालभेदात्परिणाम- पसात क्षाणिक नसरं । तपासापासा जम्दएप पाणियाणकालादिनः । बुद्धसंजसंचरणमायाक्रममग्न स एव दोपस्तस्मात् । न हि एक पदार्थ विज्ञायान्यस्य पदार्थस्य परिच्छित्तिः सभवति । उमौकति पुनः सुषटा ॥५॥ तदेव दर्शयति- अष्टशती-तदेकांतदयेऽपि परामर्शप्रत्ययानुपपत्तेरनेकांतः । सित्यभावे हि प्रमातुरन्येन इष्टं नापत प्रत्यभिज्ञातुमर्हति । संबधविशेषेऽपि पित्रेव पुत्रः सनयतिशयः पृथक्त्वं न निराकरोति । तदेवान्यत्रापि प्रत्यवमर्शामावनिबंधनमेकसंतत्या प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानवटावकसंततिरिति व्यक्तमितरेतरायणमेतदानच पक्षांतरे समानं स्थितेरनुभवात् । सद्विभ्रमकल्पनायामुगादविनाशयोरनाश्वासः । तथानुभवनिर्णयानुपलब्धे. पेया परिगीयते ततस्यात् । स्वभावाविनिर्मागेऽपि न संकलन दर्शनक्षणांतरवत् | सत्यमेकात एवायं दोषः । ततःक्षणिक कालभेदात् ,दर्शनप्रत्यभिज्ञानसमयोरभेदे तदुमयाभावप्रसंगात । किंच पक्षद्वपेऽपि ज्ञानासंचारानुषंगात अनेकांतसिद्धिः । अपोद्वारकल्पनया कयंचिजात्यंतरेऽपि वस्तुनि प्रत्यभिजानादि निबंधने स्थित्यादयो व्यवस्थाप्परेन् । न च स्वमात्मेदोपलंभेऽपि नानात्वविरोः संकनिमलेगा चेतसि माखमाहकाकार ॥१९॥ - ·है . सनातनजनप्रथमालायां- न सामान्यात्मनोदेति न व्येति व्यक्तमन्वयात् । श्येत्युदेति विशेपाते सहकत्रोदया.द. सत् ।। ५७ ।। वृत्तिः कथमनेकाते त्रयमकस्मिन् संभवति इति चेदत आह । सामान्यात्मना द्रव्यरूपेण नौदेति नोत्पद्यते न व्येति न विनश्यति कुतोऽन्वयात सर्वपर्यायेष्वनुगतैकाकारेण वर्तनात व्यक्त रफूटमेतत् । विशे पात्पर्यायरूपेणोत्पद्यते विनश्यति च । तवार्हतः । सह युगपदेककस्मिन् वस्तुनि । उदयादि सत्-उत्पाद- विनाशस्थितयः सत्सो विरोधाभावात् ॥ ५७ ॥ कथं य एवोत्पादः स एव विनाशो यावेव विनाशोत्पादौ तावेव स्थितिः ! इसत आह--- अष्टशती-चलाचलात्मकं वस्तु कृतकाकृतकात्मकत्वात् । न हि चेतनस्य अन्यस्य वा सर्वथोत्पतिः सदादिसामान्पावभावेन सत एवातिशयांतरोपलंभात् घटयवाकथंचिदुत्पादविगमात्मकत्वादिति योज्यं ।।५७॥ कार्योत्पादः क्षयो हेतोनियमाल्लक्षणात्पृथक् । न तो जात्याद्यवस्थानादनपेक्षाः खपुष्पयत् ।। ५८ ॥ वृत्तिः-योऽयं कार्यस्योत्पादः स एव हेतोरपादानकारणस्य क्षयो विनाशो नियमानिश्चयात् । लक्षणात्पुनः पृपा-भिन्नो स्वरूपभेदात् । जात्यादेरवस्थानात् सत्त्वप्रमेयत्वादिना न तो भिन्नौ । कुतः । तेन रूपे कत्वात् । अनपेक्षाः परस्परापेक्षामंतरेण ते स्थित्युत्पत्तिविनाशाः खपुष्पसमानाः । तस्मादेते कथंचित् परस्परमभिन्नाः कथंचिद्भिन्नाश्च भवति ॥ ५८॥ लौकिकदृष्टातेन स्पष्टयनाह-- अष्टशती कार्यकारणयोरुत्पादविनाशौ कथंचिदिन्नौ भिन्नलक्षणसंबंधित्वात् सुखदुःखयत् । स्याद- भिन्नौ तदभेदस्थितजातिसंख्याधात्मकत्वात् पुरुषवत् । उत्पादविगमधोव्यलक्षणं स्यादिन-अस्खलनाना- प्रतीतिरूपादिवत् । उत्पादः केवलो नास्ति स्थितिविगमरहितत्वात् वियत्कुसुमवत् । तथा स्थिति- विनाशी प्रतिपत्तन्यौ ।। १८ ॥ घटमौलिसुवर्णा नाशोत्पादस्थितिप्वयं । शोकममोहमाध्यस्थ्यं जनो याति सेहतुकम् ॥ ५९॥ वृत्तिः-अयं जनस्त्रितयार्थी यो घटार्थी स तस्मिन् भन्ने शोकं याति । यश्च मौल्यर्थी स तस्मिन्नुत्पने हर्षे याति । यथ सुर्वणार्थी स माध्यस्थ्यं याति सुवर्णसद्भावात् । नचैतदहेतुकं किंतु सहेतुकमेव । तदेव सुवर्णदव्य घटस्वरूपेण विनश्यति, तदेव मैलिस्वरूपेणोत्पद्यते, सुवर्णस्वरूपेणानुगतकाकारस्वरूपेण तिष्ठति । एवं सर्व वस्तु ।। ५९॥ अप्टशती-प्रतीतिभेदमित्यं समर्थयते-घटं भक्त्वा मौलिनिर्वतने घटमौलिमुत्राधी तन्ना- शोत्पादस्थितिषु विषादहोदासीन्यस्थितिमय जनः प्रतिपद्यत इति । निर्हेतुकत्वे तदनुपपत्तेः ॥ ५९॥ पुनरपि लोकोत्तरदृष्टांतेन पोषयति- पयोक्तो न दध्यचि न पयोति दधिवतः । अगोरसवतो नोभे तस्मात्तत्वं वयात्मकं ॥ ६॥ ---स्प पयो-दुग्धमेवाहं मुख इति व्रतं नियमः, नासो दम्पत्ति-दधि मुक्त । पपप दप्पर मुमति प्रतं नासौ पयोऽचि-दुग्धं मुक्त । यस्य चागोरसमई मुंज इति प्रतं नासादुमयमंत्ति । कुता सोमण तयारकत्वात् । दुग्धवतस्य दधिरूपेणाभावात् ! दभिवतस्स पारूपेणाभाषत् ।मगारेसमतस्य

·आप्तमीमासा।
दाधिदुग्धरूपेणाभावात् । तस्मात्तस्वं वस्तु प्रयात्मक स्वित्युत्पत्तिव्ययात्मकं सुघटमेतदनेकांते जनमते इति
स्थितम् ॥ ६॥
अष्टसती-लोकोत्तरदृष्टांतेनापि तत्र प्रतीतिनानात्वं विनाशोत्पादस्थितिसाधनं प्रत्यायपति ।
दधिपयोगोरसवतानां क्षीरदयुभयवर्जनात् क्षीरात्मना नइयध्यात्मनोत्पद्यमानं गोरसस्वभावेन तिष्ठतीति ।
सस्मात्तवं त्रयात्मकं ॥६॥
इति माप्तमीमांसाभाष्ये तृतीय.परिच्छेदः ।
धृत्ति-द्रव्यपर्यायरूपं तत्त्वं व्यवस्थाप्य नैयायिकवैशेषिकमतमाशङ्कय दूषयितुक मः प्राह-
कार्यकारणनानात्वं गुणगुण्यन्यताऽपि च ।
सामान्यतद्वदन्यत्वं चैकांतेन यदीप्यते ॥६१ ॥
वृत्तिा-कार्य घटादिरूपं कारणं मृपिण्डादिकं तयोर्नानात्वं भेद इष्यते चेत् ! गुणो रूपादिगुणी
न्य तयोरपि यद्यन्यतेष्यते सर्वधा भेद इष्यते । सामान्य बुद्धपभिधानप्रवृचिलक्षणं तद्वत्सामान्यवत्-न्यक्तयः,
तयोश्च यद्यन्यतेष्यते सर्वथैकातेन ॥११॥
तदानी किं स्यादत आह-
अयशती-अवयवगुणसामान्यतद्वतो व्यतिरेकैकांतमाशंक्य प्रतिविधत्ते ॥ ११ ॥
एकस्पानेकतिर्न भागाभावादहूनि वा ।
भागित्वाद्वान्स्प नैकत्वं दोपा वृत्चेरनाईते ॥ ६२॥
पृथि:--एकस्यावयच्यादेः कार्यस्य घटादेरनेकेषु स्वारंभकावयवेषु वृत्तिर्वर्तनं सा न स्यात् । कुतः।
भागाभावाद निरवयवत्वात् । अवयविनो अर्थे वर्तन्ते अवयवबहुत्व स्यादनिष्ट चैतत् । यथास्य भागाः परि
फल्म्यते, एवं सति नैकत्वगस्य भागित्वात् । तस्मादनार्हते मते वृत्तिविकल्पस्य सर्वात्मनेकदेशन दोष एव ।
आईते पुनर्मते सर्वे युक्तमनेकांसात् ॥ १२ ॥
पुनरपि भेदपक्षे दूपणमाह--
अष्टशती-एकमनेका पर्तमान प्रत्यधिकरणं । न तावदेकदेशेन निष्प्रदेशत्वात् । नापि
सर्वात्मना अवयव्यादिवत्वप्रसंगात् । अयापि कथंचित्प्रदेशवत्त्वं तत्रापि वृत्तिविकल्पोऽनवस्था च ।
तदेकत्वमेव न स्यात् । नाय प्रसगो ऽनेकाते कचित्तादात्म्यात् वैद्यवेदकाकारज्ञानवद ॥१२॥
देशकालविशेपेऽपि स्यात्तियुतसिद्धवत् ।
समानदेशवा न स्यात् मूर्तकारणकार्ययोः ॥ ६३ ॥
वृत्तिः-देशः क्षेत्र कालः समयादिकः तयोविशयो भेदस्तस्मिन्नपि तयोरवयवावयविनोर्या वृत्तिर्वर्तनं
स्यात् युतसिद्धानामिव पृथग्भिन्नानामित्र युतसिद्धवत् घटपटादिवत् इत्यर्थः । अन्यच्च समानदेशता न स्यात्
सयोरवयवावयविनोरेकास्मिन्नवस्थानं न स्यात् मूर्तिमत्त्वात् यथा खरकरभयोः ॥ ६३ ॥
पुनरपि भेदादिन प्रति दूषणमाह-
अष्दशती-तस्मादंगांग्यादेरत्यंतभेदादेशकालविशेषेणापि वृत्तिः प्रसज्येत । घटवृक्षा
रनकांतिकत्वमित्ययुक्त तद् व्यतिरेकैकांतानभ्युपगमात् । अवयवावयविनोः समानदेशतिर
मपात खरकरभवत् ॥१३॥

·सनातनजनप्रथमालायां- - - - आश्रयायिभावान स्वातंत्र्यं समवायिनां । इत्ययुक्तः स संबंधो न युक्तः समवायिभिः॥ १४ ॥ वृत्तिः-स्वातंत्र्यं स्वप्रधानता तेषां नास्ति । कुतः ? आश्रयाः स्वारंभकावयवा आश्रयी अवयवी कार्या- दिस्तयो यस्तस्मात् । यस्मात् आश्रयमंतरेण नाश्रयी वर्तते नानयिणमंतरेणाश्रयः परस्परप्रतिबंधात् । तस्मान्न कालादिभेदेन वृत्तिस्तेषां समवायिनां कार्यकारणानामिति चेदत्रोत्तरमाह । सोऽयुक्तः संबंधः समवायिभिः सह न युक्तः, समवायसंबंधः परिष्टः कार्यकारणादिभिः सह स न घटते विचार्यमाणायोगात् । अनवस्था- दिदोपादिति ।। ६४ [. तदेव विघटयनाह- अष्टशती-कार्यकारणादीनां परस्परं प्रतिबंधात् कुतः स्वातंत्र्यं यतो देशकालादिभेदेन वृत्तिः । इति चेत् समवायस्य समवायांतरेण वृत्तौ अनवस्थाप्रसंगात् । स्वत एव वृत्ती द्रव्यादेस्ताथापत्तेरसंबद्धः समवायः कथं द्रव्यादिभिः सह वर्तेत यतः पृथक सिद्धिर्न स्यात् ।। ६४ ॥ सामान्यं समवायश्चाप्येकका समाप्तितः । अंतरेणाश्रयं न स्यानाधोत्पादिषु को विधिः ॥६५॥ वृत्तिः--सामान्यं भिन्नेष्वभिन्नकारणं । समवाय इहेदं प्रत्ययलक्षणं । एकैकत्र एकस्मिन्नवयवे व्यक्ती वा । समाप्तितः समाप्तेर्व्यवस्थितत्वादित्यर्थः । आश्रयमंतरेण यस्मात्तयोरवस्थानं नास्ति । एवं सति नाशो- त्पादा विद्यते येषां तेषु नाशोत्पादिषु खण्डमुण्डघटपटादिषु को विधिः कः क्रमः ! किंतुन कश्चिदीप स्यात् ।। पुनरपि संबंधस्य दूषणमाह- अष्टशती-प्रत्येकं परिसमाप्तराश्रयाभावे सामान्यसमवाययोरसंभवादुत्पत्तिविपत्तिमरसु कथं वृत्तिः-उत्पित्सुप्रदेशे प्राइ नासीत नान्यतो याति, स्वयमेव पश्चाद्भवति स्वाश्रयविनाशे च नश्यति प्रसके परिसमाप्त चीत व्याहतमेतत् ।। ६५ ॥ सर्वथाऽनभिसंबंधः सामान्यसमवाययोः । ताभ्यामर्थो न संबद्धस्तानि त्रीणि खपुष्पषद् ॥ ६६ ।। वृत्तिः-सामान्यसमवाययोः परस्परेण सर्वया सर्वप्रकारेणानमिसंबंधोऽसंयोगोऽतस्ताभ्यां सामान्यसम- वापाभ्या अर्थी गुणगुण्यादिर्न संबद्धो न लानाऽतस्तानि त्रीण्यपि सामान्यसमवायार्थरूपाणि खपुष्पसमानानि।। सत्यमेवैतत् समवायादीनां दोषः । अस्माकं पुनः परमाणूनामेकांतेनानन्यत्यमिग्छता न दोष इत्यत्र दूषणमाह- अप्टाती-सामाम्पसमयाययोः परस्परतः स्वसंबंधासमवात ताम्यामों न बद्धः, ततस्त्रीप्पीप नारमानं विभूयुः कूर्मरोमादिवत् ॥६६॥ अनन्यतकांतेऽणूनां संघातेपि विभागवत् । असंहतत्वं स्याद्भूतचतुष्कं भ्रांतिरेव सा ॥ ६७ ॥ वृति:-परमाणूना द्वितीयविमागरहिताना संघातेऽपि प्रत्येऽपि असंहतत्वं पृथक्त्वं स्यात् दिमागयत्, पपा घटपटयोःनान्यताऽनन्यता सैयैकांतस्तस्मिन् परमाना। अन्यथा स्वरूपेण परिणामायोगात् ,एकदेशेन सारमना वा तथा वृत्तिविरोधात् । सहस्राणुमात्रपिंडप्रसंगादणाः । तस्माविरलयं प्रयिकलस्य, अणूना ततो धारणाकणादयो न स्युः । भूताना धिम्यादीनां चतुणा भावश्चनुष्कं सा भ्रांतिः स्यात्-भूतचतुष्टयं भात स्पादित्यर्पः।। रामगुलाम्यनेपाल पुस्तके प्रेरिकाम्पानपातरररपनियोः प्रवितरपहियोः समानारवादिति। -

·आप्तमीमांसा।
सन्यमर नेतत्प्रामणं भावात् [१] पुनरपि दपणमाह-
अष्टाती-कार्यकारणादेरभेदैकाते धारणाकर्षणादयः परमाणूनां संघातेऽपि माभूवन्
तिभागवत् । नाहितोऽपि विशेषः तेषां विभागकांतं निराकरोति । तत एवान्यत्रापि नेभ्यते पृथिव्यादि
भूतचतुष्टयस्थितिरेवं विभ्रममात्र प्राप्नोति । इष्टवाददोष इति चेत् न प्रत्यक्षादिविरोधात् ।। ६४ ॥
कार्यभ्रांतेरणुभ्रांतिः कार्यलिंग हि पारणं ।
उभयाभावतस्तस्य गुणनातीतरच न ॥ ६८ ॥
वृतिः-अणूनां यदेतत्कार्य स्थूलबटपटादिकं तस्य यदि भ्रांतिर्विभ्रमस्तदानी कार्यवांतरणूनामपि
भ्रांति: । यतः कार्यलिंगं कारणं कार्यद्वारेण कारणस्यावगमो नान्यथा, अतोऽन्यतराभावे उभयोरप्यभावोऽपि
नाभावनियमात् । उभयाभावाच तयोः स्थितं गुणो रूपादिः, जातिः सामान्य इतरन क्रिया एतत्सनुदितं न
स्यात् । न चैतदिष्टं सर्वप्रमाणप्रसिद्धत्वात् ॥ ६ ॥
अष्टशती-चक्षुरादिबुद्धौ स्थूलैकाकारः प्रतिभासमानः परमाणुभेदैकांतवाद प्रतिहति
तद्विपरीतानुपलब्धिी तत्रैतत्स्यात् । भ्रातैकत्वादिप्रतिपत्तिरिति तन परमाणूनां चक्षुरादिबुद्धौ स्वरूपमन-
र्पयता कार्यलिंगाभावात् । तत्त्वभावाभ्युपगमानुपपत्तस्तद्वयाभावात् वृत्तयो जातिगुणक्रिया न स्युः, व्योम-
कुसुमसौरभवत् ॥ ६८॥
एकत्वेऽन्यतराभावः शेषाभावोजविनाभुवः ।
द्वित्वसंख्याविरोधश्च संदृतिश्चेन्मपैव सा ।। ६९ ।।
वृत्तिः-कार्यकारणयोरेकत्वे द्वयोर्मध्येऽन्यतराभावस्तस्य चाभावे द्वितीयस्य चाभावः । कुतः! अवि-
नाभावनियमात् । न होकमंतरेणापरं भवति । द्वित्वमिति च या संख्या तस्याश्व विरोधोऽघटना । अथ
-मत संवृत्या सर्वे युक्तं ! सा संवृतिर्मुथैव । व्यलीकैव ततो न किंचित् स्यात् बंध्यासुतपरिकाल्पतरूप-.
व्यावर्णनवत् ।। ६९॥
उमौकांतवादिनं प्रत्याह-
अधशती-आश्रयानयिणोरेकत्वे तदन्यतराभावस्तत शेषाभाव तत्स्वभावाविनामाविलात् बभ्यासुत
रूपसस्थानवत । तथा च सति द्वित्वसंख्यापि न स्यात् । तत्र सवृतिफल्पना शून्यता नातिवर्तते पर-
मार्थविपर्ययाद् न्यलीकवचनार्थवत् ।। ६९ ॥
विरोधानोभयेकात्म्यं स्यादादन्यायविदिपां।
अवाच्यतैकांतेऽप्युक्तिर्नावाच्यमिति युज्यते ॥ ७० ॥
वृत्तिः-अवयवावविव्यतिरेकाव्यतिरकैकातौ न यौगपयेन सँभविना विरोधात्-स्ववचनविरोधात् ।
अनभिलाप्यकांतोऽपि न संभवति । स्याद्वादाम्युपगमे तु न दोषः कथंचित् तथाभावोपलन्धेः ॥ ७० ॥
तथैव स्पष्टयति-
अपसती-अवयेवतरादीनां न्यतिरेकाऽव्यतिरेकैकातौ न वै योगपयेन संभविनौ विरोधात् । .
तथानभिलाप्यतकांते स्ववचनविरोधः तदभिलाम्यत्वात् । स्यादादाभ्युपगमे तु न कचित्तथा-
भवोपलन्धेः ।। ७०॥
द्रग्यपर्याययोरैक्यं तयोरव्यतिरेकतः ।
परिणामविशेषाच्च शक्तिमच्छक्तिभावतः ॥ ७१ ॥

·सनातनजैनप्रथमालायो- . आश्रयायिभावान स्वातंत्र्यं समवायिनां । इत्ययुक्तः स संबंधो न युक्तः समवायिभिः॥ ६४ ॥ वृत्तिः-स्वातंत्र्यं स्वप्रधानता तेषां नास्ति। कुतः? आश्रयाः स्वारंभकावयवा आश्रयी अवयवी कार्या- दिस्तयोर्भावस्तस्मात् । यस्मात् आश्रयमंतरेण नाश्रयी वर्तते नायिणमंतरेणाश्रयः परस्परप्रतिबंधात् । तस्मान्न कालादिभेदेन वृत्तिस्तेषां समवायिनां कार्यकारणानामिति चेदत्रोत्तरमाह । सोऽयुक्तः संबंधः समवायिभिः सह न युक्तः, समवायसंबंधः परैरिएः कार्यकारणादिभिः सह स न घटते विचार्यमाणायोगात् । अनवस्था- दिदोपादिति ।। ६४ ॥ तदेव विघटयन्नाह- अष्टशती-कार्यकारणादीनां परस्परं प्रतिबंधात् कुतः स्वातंत्र्यं यतो देशकालादिभेदेन वृत्तिः इति चेत् समवायस्य समवायांतरेणं वृत्तौ अनवस्थाप्रसंगात् । स्वत एव वृत्तौ द्रव्यादेस्ताथापत्तेरसंबद्धः समवायः कथं द्रव्यादिभिः सह वर्तेत यतः पृथक् सिदिन स्यात् ॥ १४ ॥ सामान्यं समवायश्चाप्येकैकत्र समाप्तितः । अंतरेणाश्रयं न स्यानाशोत्पादिपु को विधिः ॥ ६५ ॥ वृत्तिः-सामान्यं भिन्नुष्वभिन्नकारणं । समवाय इहेदं प्रत्ययलक्षणं । एकैकत्र एकस्मिनवयवे व्यक्ती वा । समाप्तितः समाप्तेर्व्यवस्थितत्वादित्यर्थः। आश्रयमंतरेण यस्मात्तयोरवस्थानं नास्ति । एवं सति नाशो- पादा विद्यते येषां तेषु नाशोत्पादिषु खण्डमुण्डघटपटादिषु को विधिः कः क्रमः ! किं तु न कश्चिदीप स्यात् ।। पुनरपि संबंधस्य दूषणमाह- अष्टशती-प्रत्येकं परिसमाप्तेराश्रयाभावे सामान्यसमवाययोरसंभवादुत्पत्तिविपत्तिमसु कपं वृत्तिः--उत्पिरसुप्रदेशे प्रास् नासात नान्यतो याति, स्वयमेव पश्चाद्भवति स्वाश्रयविनाशे च नश्यति प्रत्येक परिसमाप्तं चेति व्याहतमेतत् ॥१५॥ सर्वयाऽनभिसंबंधः सामान्यसमवाययोः । ताभ्यामर्थो न संबद्धस्तानि श्रीणि खपुष्पपत् ॥ ६६ ॥ वृत्तिः-सामान्यसमवाययोः परस्परेण सर्वया सर्वप्रकारेणानभिसंबंधोऽसंयोगोऽतस्ताभ्यां सामान्यसम- पापाम्या अर्थो गुणगुण्यादिन संबद्धो न लग्नाऽतस्तानि वीण्यपि सामान्यसमवायार्थरूपाणि खपुष्पसमानानि।। सत्यमेवेतत् समवायादीनां दोषः । अस्माकं पुनः परमाणूनामेकांतेनानन्यत्वमिच्छता न दोष इत्यत्र दूषणमाह- अप्टशती-सामान्यसमयाययोः परस्परतः स्वसंबंधासमवात ताम्यामों न बद्धः, ततस्त्रीप्पीप नारमानं विभूयुः कूर्मरामादिवत् ॥१६॥ अनन्यतफातेऽणूना संघातेऽपि विभागवत् । असंहतत्वं स्याद्भूर्तचतुष्कं धोतिरेव सा ॥ ६७ ।। वृति:-परमाणना द्वितीयविमागरहितानां संघातेऽपि प्रत्येऽपि असंहतत्वं पृथक्त्वं स्याद दिमागयत, पपापटपटयोः। नान्यताऽनन्यता सेयकांतस्तस्मिन् परमाणुना । अन्यया स्यरूपेण परिणामायोगात् ,एकदेशेन सामना या तथा वृत्तिविरोधात् । सहस्राणुमात्रपिंडप्रसंगादणाः । सस्मात्प्रेयिरलयं प्रयिकलत्यं, अणूना ततो धारणाकणादयो न स्युः । भूताना धिम्यादीनां चतुर्णा मावश्चतुष्कं सा भ्रांतिः स्यात्-भूतचतुष्टयं मत स्वादिसर्पः॥ समनुमा मिपुर मेसिनतिरदेसरियोरा प्रतिपक्षको समनापरवादिति।

·माप्तमीमांसा सन्यमा नेतत्यामणं भावात् [ ! ] पुनरपि दपणमाह-- अष्टाती-कार्यकारणादरभेदैकाते धारणाकर्षणादयः परमाणूनां संघातेऽपि माभूपन् विभागरत् । नाहितोऽपि विशेषः तेषा विभागकांत निराकरोति । तम एपान्यत्रापि नेष्यत पृथिव्यादि भूनचतुष्टयस्थिनिरेवं विभ्रममात्र प्राप्नोति । एवाददोष इति चेत् न प्रत्यक्षादिविरोधात् ॥१४॥ कार्यभ्रांतरणुभ्रांतिः कार्यलिंग हि कारणं । उभयाभावतस्तत्स्थं गुणजातीतरच न ॥ ६८ ।। वृषि:-अणूना यदेतत्काय स्थूलबटपटादिक तस्य यदि भ्रातिविभ्रमस्तदानी कार्यधारणूनामपि भ्रांति: । यतः कार्यलिंगं कारणं कार्यद्वारेण कारणस्यावगमो नान्यथा, अतोऽन्यतराभाये उभयोरप्पभावोऽवि नामावनियमात् । उभयाभावाच तयोः स्थितं गुणो रूपादिः, जातिः सामान्यं इतरच क्रिया एतत्ममुदितं न स्यात् । न चतदिष्टं सर्वप्रमाणप्रसिदत्वात् ॥ ६६ ॥ अष्टशती-चक्षुरादिबुदै। स्थू काकारः प्रतिभाममानः परमाणुभेदेकांनगद प्रतिहति तद्विपरीतानुपलब्धिर्वा तत्रैतत्स्यात् । प्रांतकवादिप्रतिपत्तिरिति तन परमाणूनां चक्षुरादिबुद्धौ स्वयपमन- र्पयता कार्यलिंगाभावात् । तत्वभावाभ्युपगमानुपपत्तस्तद्वयाभावात् वृत्तयों जातिगुणक्रिया न स्युः, व्योम- कुसुमसारभवत् ॥ ६८॥ एकत्वेऽन्यतराभावः शेपाभावोजविनाभुवः । द्वित्वसंख्याविरोधश्च संवृतिश्चन्मपैव सा ॥६९॥ वृत्तिः- कार्यकारणयोरकत्वे द्वयोर्मध्येऽन्यतराभावस्तस्य चाभावे द्वितीयस्य चाभावः कुतः ! अयि- नाभावनियमात् । न ऐकमतरेणापर भवति । द्वित्वमिति च या सण्या तस्याश्च विरोधोऽघटना ! अथ मत संवृत्या सर्व युक्त ?सा सवृतिर्मुथैव । व्यलीकैर ततो न किंचित् स्यात् बंध्यासुतपरिकल्पितरूप- व्यावर्णनवत् ।। ६९॥ उभयेकांतवादिनं प्रत्याह- अशती-आश्रपाश्रयिणोरेकत्वे तदन्यतराभावस्तत. शेषाभावस्तास्वभावाविनामादित्वात् अध्यासुत रूपसंस्थानवत । तथा च सति द्वित्वसख्यापि न स्यात् । तत्र सवृतिफल्पना शून्यता नातिवर्तने पर- मार्थविपर्ययाद् न्यलीकवचनार्थयत् ॥ ६९ ॥ रिधानोभपकात्म्यं स्याद्वादन्यायविदिपा । अवाच्यतैकांतेऽप्युक्तिर्नावाच्यमिति युज्यते ॥ ७० ॥ बृत्तिः-अवयवावविव्यतिरेकाव्यतिरकैकातौ न योगपयेन संभविनी विरोधात्-स्ववचनाविरोधात् । अनभिलाप्येकातोऽपि न संभवति । स्याद्वादाभ्युपगमे तु न दोष. कथंचित् तथाभावोपलम्धेः ॥ ७० ॥ तथैव स्पष्टयति-~ अष्टसती-अवयेवतरादीना व्यतिरेकाऽव्यतिरेककातौ न वै योगपद्येन संभविनी विरोधात् । . तथानभिलायतकाते स्ववचनविरोधः तदभिलाप्यत्वात् । स्थाद्वादाभ्युपगमे तु न दोषः कचित्तथा- भावोपलन्धेः ।।७०॥ द्रव्यपर्यापयोरैक्यं तयोरव्यतिरेकतः । परिणामविशेपाच्च शक्तिमच्छक्तिभावतः ॥ ७१ ।। .

·सनातनजैनग्रंथमालायां- वृत्तिः-कारणं गुणी सामान्य वस्तु द्रव्यमित्युच्यते, कार्य गुणो विशेषः पर्याय इत्युच्यते, तयोरै- क्यमेकत्वं कुतस्तयोरव्यतिरेकतः द्रव्यपर्याययोरव्यतिरेकोपलंभात् । एतेनास्य हेतोः प्रतिज्ञार्थंकदेशासि- द्धत्वं प्रत्युक्तम् । परिणामः-कारणस्यान्यथाभावः वाग्गोचराऽतीतस्तस्य विशेषश्च तस्मात्परिणामविशेषारच तयोरैक्यं । शक्तयो विद्यन्ते यस्य तच्छक्तिमत्-द्रव्यं परिणामि । प्रतिनियतकार्यसम्पादनसामर्थ्य विशेषाः शक्तयो यथा घृतादेः स्नेहतर्पणबृहणादयः । तयोर्भावस्तस्मात् तयोरैक्यमिति वेदितव्यं ॥७१।। कचिद्भेदनिरूपणार्थमाह- संज्ञासंख्याविशेषाच्च स्वलक्षणविशेषतः । प्रयोजनादिभेदाच्च तन्नानात्वं न सर्वथा ॥ ७२ ॥ वृत्तिः-संज्ञा माम, संख्या एकादिका, क्योर्विशेषो भेदस्तस्मात्तयोर्नानात्व भेदः । दृश्यते च संज्ञाभेदः ऊढाऽत्र वधूः प्रमदा कामिनी क्रोधवती भामा । द्वित्वादेकत्व संख्यौभेदोऽपि प्रतीतः | स्वमसा- धारण लक्षण स्वरूपं यस्य स चासौ विशेषस्तस्मात्तयोनानात्वं । तथा च द्रव्येणान्यत्प्रयोजनं पर्यायेणान्यत् वृक्षपत्रपुष्पवत् ।। अपेक्षानपेक्षकातप्रतिक्षेपार्थमाह- अष्टसती-यत्प्रतिभासभेदेऽपि अव्यतिरिक्तं तदेके यथा वैद्यवेदकज्ञानं रूपादिद्रव्यं वा । तथा च द्रव्यपर्यायौ न व्यतिरिच्येते तदन्यतरापायेऽर्थस्यानुपपत्तेः। उपयोगविशेषाद्पादिज्ञाननिर्भासभेदः स्व विषयैकत्वं न वै निराकरोति सामिग्रीभेदेऽपि युगपदेकार्थोपनिबद्धविशदेत्तरज्ञानवत् । तदेवं सति विरो- धाधुपलंभश्चतुरस्त्रधियां मनो मनागपि न प्रीणयति । वर्णादेरप्यभावप्रसंगात् एकत्यानकत्वकांता सान्योऽन्यं विजयेते भावस्वभावप्रतिबधनात् । यत्परस्परविविक्तस्वभावपरिणामसंज्ञासख्याभ्योजनादिकं ताद्भिनलक्षणं, यथा भेदादि, तथा च द्रव्यपर्यायौ । विरुद्धधर्माभ्यासास्खलद्बुद्धिप्रतिभासभेदाम्या वस्तुस्वभावभेदसिद्धेः--अन्यथा नानैकं जगत्स्यात् तदम्युपगमप्रकारांतरासभवात् ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ इत्याप्तमीमांसामाष्ये चतुर्थः परिच्छेदः यद्यापेक्षिकसिदिः स्यान्न द्वये व्यवतिष्ठते । अनापेक्षिकसिद्धौ च न सामान्यविशेषता ॥ ७॥ वृत्तिः-अपेक्षैव प्रयोजनमेषामर्थानां सिद्धिनिष्पत्तिनिश्चितिर्वा । अथवाऽऽपेक्षिकी चासौ सिदिच सा यदि स्यात् । कार्यकारणादि युगपवयं न व्यवतिष्ठते न घटते । एकेनैकस्य प्रतिहतत्वात् । यदि पुन- रनापेक्षिकसिद्धिस्तस्यामभ्युपगम्यमानायां सामान्य च विशेषश्च तयोर्भावः सामान्यविशेषता सा न स्यात् । न भयेत् । तस्मात्स्वरूपेण स्वत एव सिद्धन भवितव्यं । धर्मिधर्मभावश्च परस्परापेक्षः ॥ ७३ ।। उभयकांतं दर्शयनाह- अष्टशती-झारिकाद्वयेन सामान्यविशेषात्मानमध संहृन्य तत्रापेक्षानपेक्षकांतप्रतिक्षेपायाह- तयोरन्योन्योपक्षकांते स्वभावतः प्रतिष्ठितस्यैकतरस्याप्यभानान्यतराभावात् उभय न प्रकल्पेत । दूरासनमाययोरपि स्यभारविर्षतविशेषाभावे समानदेशादेरप्यमानप्रसंगात् । तदिमो स्वभावतः स्त। अन्यधैतरेतराश्रपदोपानुषंगादनपेक्षापक्षेपि नान्वयन्यतिरेको स्याता, भेदाभेदयोरन्योन्यापेक्षात्मकत्वात् विशेषतरभारस्य ।।७३ ॥

·२५ भाप्तमामामा । निराधानोभयंकात्म्य स्थानादन्यायविदा । अवाच्यतकातऽप्युक्तिर्नावाच्यमिति युग्पते ।। ७४ ॥ वृत्तिः अपेक्षानपेक्षकांतोभय नास्ति विरोधात । नाप्पयाय्यमयाग्यत्वेनापि याप्यन्यात् ।। ७५ ॥ तयोरनेकति दर्शयन्नाह- अष्टशती-अनतरकांतयोर्युगपद्विवक्षा माभूत विप्रसिधात, सदमदेकोतवत् । राधानभिधेयन्धे काँग. उपाति कृतं विस्तरेण ॥ ७४ ॥ धर्मधार्यविनाभावः सिद्धयत्यन्योन्यवासया । न स्वरूप स्वतो तत् फारकज्ञापकांगवन् ।॥ ७॥ वृत्तिः क्रममावि पिंडादिकार्य सहभायी रूपादिगुणो सिद्धरापरिणामलक्षणध विग धर्मोऽत्र कथ्यते । कारणादिव्यपदेशं द्रव्यं धर्मी । स्वधर्मापेक्षया दव्पस्य धर्मिव्यपदेशः । स्वधर्मापेक्षपाप रूपादेश्व धर्मव्यपदेशस्तयोर्योऽविनामावोऽन्यभिचारोऽस्पं सोऽन्योऽन्यापेक्षया मिद्रपति भासते उत्पयने या । शरू. पमसाधरणं रूपं तयान परतः । कुन: यस्मारस्वत एव तसिध्यति । यथा फारफाएकांगे मारकक्रियामा अंगं ज्ञापकक्रियाया भंग निबंधन तयोरिव तरत,कर्तृकर्मकयोप्यपौधकयदित्यर्थः अध्या अंगान्दो विशगयों दष्टन्यः, यथा कर्मकर्तव्यपदेशाविनाभावो बोत्यबोधकन्यपदेशाविनाभायश्च सिम्पत्यन्योन्यापेक्षयेयमनापीयर्थः। उपेतंयत्त्वं व्यवस्थाप्योपायतायव्यवस्थापनार्थमाह- अटाती-न केवलं सामान्यविशेषयोः स्वलक्षणमपेक्षितपरस्पराविनामावटपणं स्वतःसिद्धलक्षणं, अपि तु धर्मधर्मिणोरपि, फर्मकर्तृबोयबोधकयत् ।। ७५ ॥ इत्याप्तमीमांसाभाष्ये पंचमः परिच्छेदः । सिद्धं चदंततः सर्वे न प्रत्यक्षादितो गतिः । सिद्धं चेदागपात्सर्व विरुद्धार्यमतान्यपि ॥ ७६ ॥ प्ति:-पदि सर्वे हेतुतो निमित्तासिद्धमयगतं तर्हि प्रत्यक्षादितः प्रत्यक्षागमादेर्गतिरवगमो न स्यात् । दृश्यते दियकस्याशनपानादेरर्पस्यातद्रियस्य मलयकाश्मीरादेरा फ्रमेण प्रत्यक्षादाप्तोपदेशतश्च गतिरिति।। अयागमादाप्तोपदेशात्सर्वे चेष्यते ततो विरुद्धार्यानि यानि मतानि तान्यपि सिद्धिमुपगम्युरिति ॥७६ ॥ उभयेकाम्पैकांतं निराकर्तुमाह-- अष्टशती-उपेयतत्वं व्यवस्थाप्य-उपापतत्त्वं व्यवस्थाप्यते- मुक्तया पन घटामुपैति तदहं दृष्यापि न प्रधे इत्यादरेकांते तस्य बहुउं दर्शनात् प्रत्यक्षतामासयों- रपि व्यवस्थिति:-अनुमानात् अन्यथा संकरन्यतिकरोपपनैः । कथंचित्साक्षात्कारणमंतरेण न क्वचिदनुमान कि पुनः शास्रोपदेशाः । नचैत युक्तिनिरपेक्षाः, परस्परविरुद्वार्थतत्यसिद्धिप्रसंगात् । न हि प्रत्यक्षानुमानान्या- मंतरेणोपदेशं ज्योतिर्शनादिप्रतिपत्तिः ॥ ७॥ विरोधानोभषेकात्म्यं स्याद्रादन्यायविद्विपा। अवारपतकातेऽप्यक्ति वाच्यपिति पुग्यते ॥ ७७ ॥ वृतिः-उमौकांतत्वं नास्ति निरोधात् । अवाघ्यमपि न ॥ ७ ॥ पुनरप्पनेकांतानरूपणापमाह--- .

·३६ सनातनजनप्रथमालापा- अष्टशती-युक्तीतरकांतद्वयाभ्युपगमोऽपि मास्मभूत्-विरुद्धयोरेकर सर्वधाऽसंभवात् । तदवाच्यत्यै ऽपि पूर्ववत् ।। ७७ ।। वक्तयनात यद्धेतोः साध्यं तद्धेतुसाधितं । आले वत्तरि तद्वाक्यात् साध्यमागमसाधितं ॥ ७८ ।। दृत्तिः-यो यत्रायिसंपादकः स तत्राप्तः । ततः परोऽनाप्तः अनाप्ते वक्तरि तस्वस्योपदेष्टर हेतोरनु. मानाद्यत्साध्यं शक्याऽभिप्रेतं प्रसिद्धं सद्धतुसाधितं-लिंगात्प्रतिपादितं । आप्त वक्तरि वाक्याद्वचनाद्यत्साध्य तदागमसाधितं प्रवचनप्रतिपादित प्रमाणभूतं प्रवचनं हि तत् । अनाते पुनर्विसंवादकं तस्माद्धतुमंतरेण न तत्सेत्स्यति ।। ७८ ॥ अंतस्तत्वमेव तस्वीमति येषा मतं तन्निराकरणायाह- अष्टशती-यो यत्रायिसंवादकः स तत्राप्तः । ततः परोऽनाप्तः । तत्वप्रतिपादनमसंवादः तदर्थज्ञानात् । 'तेनातींद्रिये जैमिनिः-अन्यो या स्तुतिमात्रावलबी नवाप्तः तदर्धापरिज्ञानात्ताथागतवत् । न हि तादृशातींद्रि- यार्थज्ञानमस्ति दोषावरणक्षयातिशयाभावात् । श्रुते. परमार्थविस्वं ततः श्रुतेरविसंपादनमित्यन्योऽन्यसंश्रितं स्वतः श्रुतेन वै प्रमाण्यमचेतनत्वात् घटवत् । सनिकर्षादिभिरनैकांतिकत्वमयुक्तं तत्प्रामाण्यानभ्युपगमात् । मथापि कथंचित्प्रमाणत्वं स्यात् अविसंवादित्वात् श्रुतेरयुक्तमेव । तदभावात् तेनोपचारमात्रं च न स्यात् तदर्थ- बुद्धिप्रामाण्यासिद्धेः । आप्तवचनं तु प्रमाणव्यपदेशभान तत्कारणकार्यत्वात् तदतौद्रियार्थदर्शनोपपत्तेस्तदर्थ- 'ज्ञानोत्पदनाच्च । नैतत् श्रुतेः संभवति सर्वथाप्तानुक्तेः पिटकत्रयवत् । वक्तृदोपात्तादृशाप्रामाण्यं तदभावा- तेः प्रामाण्यमिति चेत् कुतोऽयं विभागः सिद्धयत् अभ्युपगमानभ्युपगमाभ्यां क्वचित्पौरुषेयत्वमन्यद्वा व्यवस्थापयतीति सुव्यवस्थितं तत्त्वं । एतेन कर्तृस्मरणाभायादयः प्रत्युक्ताः वेदेतरयोरविशेषात् । इतरत्र बौद्धो वक्तति चैत् तत्र कमलोद्भवादिरिति कथं न समान । सूद्रमपि गत्वा तदगीकरणेतरमात्रे व्यवतिष्ठत् वेदाध्ययनवदितरस्यापि सर्वदाध्ययनपूर्वाध्ययनत्वप्रक्लक्तौ न वक्त्रं वक्रीभवति । तदतिशयांतराणां च शक्यक्रियत्वादितरत्रापि मंत्रशोर्दर्शनात् सिद्धेऽपि तंदनादित्वे पौरुषेयत्वाभावे या कथमविसंवादकत्वं प्रत्येतव्यं । म्लेच्छव्यवहारादेस्तादृशो बहुलमुपलभात् कारणदोपनिवृत्तेः कार्यदोषाभावकल्पनायां पौरुषेय. स्यैव वचनस्य दोषनिवृत्तिः फर्तुर्यातदोषस्यापि संभवात् तदध्येतृव्याख्यातृश्रोतृणां रागादिमत्यान्नेतरस्येति निशंक नश्चेतः । वक्तगुणापेक्षं वचनस्याविसंवादकत्वं चक्षुनिवत् । तदोषानुविधानात् ततोऽनाप्तवचना- अर्थज्ञानमंधरूपदर्शनात् । तत्र यदेव युक्तियुक्तं तदेव प्रतिपत्तुं प्रतिपादयितु वा शक्य, अग्निर्हिमस्य भेष- जमित्यादिवत् नाग्निहोत्रादि वाक्यसाधन । सिद्ध पुनराप्तवचनवे यथा हेतुयास्तथा आज्ञावादोऽपि प्रमाणं । ननु चापीरुपयत्वषदाप्तशासनमप्यशक्यव्यवस्थं ? उक्तमत्र सर्वथैकांतवादानां स्याद्वादप्रतिहत. वात् इति । तत्राप्तिः साक्षात्करणादिगुणः संप्रदायाविच्छेदो वा अन्यथाऽधपरपरयाऽप्रतिपत्तः ॥ ७८ ॥ इत्याप्तमीमांसाभाष्ये पष्ठः परिच्छेदः समाप्तः ॥ अंतरंगार्थतकांत बुद्धिवाक्यं मृपाखिलं । प्रमाणाभासमेवातस्तत्प्रमाणाहते कयं ॥७९॥ वृत्तिः-अंतरभ्यंतरमगं कारणं यस्य स चासावर्थश्च तस्य भावोऽतरंगार्थता सवैकांतो मिथ्यात्वं तस्मिन् । बुद्धिश्च बहिरर्थपरिच्छेदिका | वाक्यं चानुमाननिमित्तं परा द्वंद्वकवद्भावः । तदखिलं निरवेशर्ष ·आप्तमीमांसा। मृपा मिथ्या । प्रमाणमित्रावभासत इति प्रमाणाभासमेर । यद्येवं कथं मुख्यममाणमंतरेण तप्रमाणाभास यस्मात्सति प्रमाणे प्रमाणाभासो नान्यथा ।। ७९ ॥ अथ मतं सर्व बाह्याभ्यन्तरं ज्ञानमेवैतस्य मतस्य निराकरणार्थमाह- अरशती-नजन्मकार्यप्रभवादिवेद्यवेदकलभणमनेकांतिकमादर्य संवित्तिरेव खंडशः प्रतिमासमा- ना व्यवहाराय कल्यत इत्यभिनिवेशेऽपि प्रमाणं मृग्यं । क्षणिकत्वमनन्यवेद्यलं नानासंतानत्वमिति स्वत. स्तावन्न मिप्रति प्रतिः। तथात्मसंवेदनेऽपि न्यबसायवैकल्ये प्रमाणांतरापेक्षयानुपरभकल्पत्वात् । न हि तया बुद्धयः संविदते यथा व्यावण्यते । नापि परतः संबंधप्रतिपत्तेरयोगात् स्वांशमात्रावलंबिना मिथ्याविकल्पेन. प्रकृतितत्त्रव्यवस्थापने बाहिरर्थेष्वप्यविरोधात् । कथंचिदन वेद्यलक्षणं यदि व्यवतिष्ठत प्रकृतं कृतं स्यात् ना. न्यथा। न चानुक्तदोषं लक्षणमस्ति तत्संभवे नान्यत्र तदभावोऽभिधेयः तत्स्यपक्षपरपक्षयोः सिद्धपसिद्धयर्थं किंचित्कथंचित्कुतश्चित् आवितथं ज्ञानमादरणीयं अन्यथा शेषविप्रमासिद्धेः । एतेन यग्रामप्राइफाकार, तत्सर्वं भ्रांत यथा स्वमेंद्रजालादिज्ञान तथा प्रत्यक्षादिकमिति प्रतिविहितं वेदितव्यं ।। ७९ ॥ साध्यसाधन विज्ञप्तर्यदिविज्ञप्तिमात्रता। न साध्यं न च हेतुश्च प्रतिज्ञाहेतुदोपतः ।।८० ॥ वृत्तिः :-साध्यत इति साध्यं शक्यमभिप्रतमप्रसिद्ध पक्षधर्मः । साध्यतेऽनेनेति साधनं प्रकते नाविनामावि तयोराकारो विज्ञप्तिर्विज्ञानं तस्या यदि विज्ञप्तिमात्रता ज्ञानमात्रत्वं । न साध्य न च हेतुः चकरानापि दृष्टान्तः।कुतः प्रतिज्ञादोपाद्धेतुदोपाच्च । निरंशत्वमभ्युपगम्य सभेदं साधयेत् अभ्युपगमहानिः प्रातज्ञाहतुदोपः, अतः प्रतिज्ञादोषे हेतुदोपेऽकिंचित्कराख्यः । अथवा प्रतिज्ञेव हेतुः स दोपस्तस्मात् । यस्मान तदेव साध्यं साधनं निरंशत्वात्तस्य ॥ ८॥ अथान्तरंगार्थितकांते दोपदर्शनाद्वहिरंगार्थोऽभ्युपगम्यते तत्रापि दो दर्शयति- अष्टशती-सहोपलंभनियमादभेदो नीलतद्वियोचिंद्रदर्शनवत् इत्यत्रार्थसपिदोः सहदर्शनमुपैयै- फत्वकांत साधयन् कथं अवधेयाभिलापः । स्वाभिलापाभावं वा स्ववाचा प्रदर्शयन् कथं स्वस्थः । पृथगनु- पलंभारेदाभावमात्रं साधयेत् तथासिद्धं सबंधासिद्धेरभावयोः खरशंगवत् । एतेन सहानुपलंभादभेदसाधनं प्रत्युक्तं भावाभावयाः साधासिद्धः । तादाम्पतदुत्पत्त्योरर्थस्वभावनियमात् सिद्धेऽपि प्रतिषेधैकांत विज्ञप्ति- मात्रं न सिद्धयेत् तदसाधनात्तसिद्धी तदाश्रयं दूषणमनुषज्येत । तदेकोपलंभनियनोप्यसिद्धः साध्यसाधन- यौरविशेषात् । एकजानमाह्यत्वं द्रव्यपर्यायपरमाणुभिरनैकांतिकं, अनन्यवेद्यत्वं असिद्ध एकक्षणवर्तिसंवित्तीनां साकल्येन सहोपलंभनियमान, व्यभिचारिहेतु: तपोत्पत्तरेव संवेदनत्वात्, दृष्टांतोऽपि साध्यसाधनविकला तथोपलंभाभदयोरर्थप्रतिनियमात् भातौ तदसंभवात् । ननु चासहानुपलभमात्रादभेदमा कचिदवमा- पानवबोधप्रसंगात् । सर्वविज्ञानस्वलक्षणक्षणक्षयविविक्तसंततिविभूमस्वभावानुमितेः । साफल्यनैकत्वप्रसंगात् एकार्थसंगतदृष्टयः परचित्तविदो या नावश्यं तद्बुद्धि तदर्थे वा संविदंतीति हेतोरसिद्रिः सहोपलभनियमश्च स्याव भेदश्च स्यात् किं प्रतिषिध्येत हेतुप्रतिनियमसभवात् । तस्मादयं मिथ्याष्टिः परप्रत्यापनाय शास्त्रं विदधानः परमार्थतः सविदानो या वचनं तत्त्वज्ञानं च प्रतिरुणद्वीति न किंचिदेतत् असाधनांगवचनात् अदापोद्भावनाच निग्रहार्हस्य त् ।। ८० ॥ बहिरंमार्थतकांत प्रमाणाभासनिहवात् । सर्वेषां कार्यसिद्धिः स्याविरुद्धार्थाभिधायिनां ॥ ८१॥ वृत्तिः-बहिरंगार्थतातो बाह्यार्थैकांतस्तस्मिनभ्युपगम्यमाने विरुद्धार्थाभिधायिनां प्रमाणांतरवाधिता- ·३८ सनातनजनप्रथमालायां- थंप्रकाशकानां सर्वेषां निरवशेषाणां कार्यस्य सिद्धिनिष्पत्तिः व्यवहारसिद्धिर्भवेदित्यर्थः । करमा प्रमाणा भासनिहवात् प्रमाणस्याभासो मिथ्यात्वं तस्य निहवो निराकरणं तस्मात् । एतदपि कुतः! अंतस्तले सति पहिरर्थस्य सिद्धिरसिद्धिश्च नान्यथा ।। ८१ ।। उभयेकांतप्रतिक्षेपायाह- अष्टशती-यत्किंचिचतत्तत्सर्वं साक्षात्परंपरया वा बहिरर्थप्रतिबद्धं यथाग्निप्रत्यक्षतरसंवेदन । तथा स्वप्नदर्शनमपि, चेतस्तथाविषयाकारनिर्मासात् । साध्यदृष्टांती पूर्ववदित्यत्रापि लोकसमयप्रतिबद्वानां परस्य- रविरुद्धशब्दबुद्धीनां स्वार्थसंबंधः परमार्थतः प्रसज्येत ॥ ८१॥ विरोधात्रीभयकात्म्यं स्याद्वादन्यायविद्विषां । अवाच्यतैकतिऽप्युक्तिनाच्यमिति युज्यते ॥ ८ ॥ वृत्तिः-पूर्ववत् ॥ भाव एव तत्त्वं नाभाव इति यस्य मतं तन्निराकरणायाह-- अटशती-अंतर्वहिज्ञेयकांतयोः सहाभ्युपगमो विरुद्धः तद्वाच्यतायां युक्तिविरोधः पूर्ववत् ।। ८२।। भावप्रमेयापेक्षायां प्रमाणाभासनिहवः । बहिःप्रमेयापेक्षायां प्रमाणं तानभं च ते ॥ ८३॥ वृत्तिः-भावो ज्ञानं तदेव प्रमेयं तस्य तस्मिन्वाऽपेक्षाऽभ्युपगमस्तस्यामभ्युपगम्यमानायां । प्रमाणा- भासस्य निहवो लोपः । कुतः ! ज्ञानस्य तदेतत्प्रामाण्यमप्रामाण्यं च बाह्यार्थापेक्षायां भवति नान्यथा इति । एतच मतं सर्व वचो विवक्षामात्रसूचकमित्यस्य निराकरणायाह- अष्टशती-सर्वसावत्तेः स्वसंवेदनस्य कथंचित्प्रमाणत्वोपपत्तेः तदपेक्षायां सर्व प्रत्यक्षं न कश्चित्प्रमा- णाभासः । तथानभ्युपगमेऽन्यतम एव बुद्धेनुमानं स्यात् । तत्रार्थज्ञानमलिंगं तदविशेषणासिद्धेविशेषे वा तद- न्यतरेणार्थपरिसमाप्तेः किं द्वितीयेन । यच्चेदमर्थज्ञानं तच्चेदर्यस्वलक्षण स्याद् व्यभिचारात् अहेतुः, एतेनेंद्रि- यादि प्रत्युक्तं । प्रत्यक्षतरबुयवभासस्य स्वसंवेदनात्प्रत्यक्षविरुद्धं । सुखदुःखादिबुद्धरप्रत्यक्षत्वे हर्ष- विषादादयोऽपि न स्युरात्मांतरवत् । एतेन प्रतिक्षणं निरंशं संवेदनं प्रत्यक्ष प्रत्युक्तं यथाप्रतिज्ञमनुभकामावात् । यथानुभवमनभ्युपगमात् सर्वत्र सर्वदा भूतिरप्रत्यक्षत्वाविशेषात् कचिद्भांती एकांतहानेबिकल्पसवेदनेऽपि विकल्पानतिवृत्तेः । तस्मात्स्वसंवेदनापेक्षया न किंचिद् ज्ञानं सर्वथा प्रमाणं । बहिरीपेक्षया तु प्रमाण तदामासन्यवस्था तत्संवादकविसंवादकत्वात् क्वचित्स्वरूपे केशमशकादिज्ञानरत् ॥ ८३ ॥ जीवशब्दः सबाह्यार्थः संज्ञात्वाद्धेतुशब्दवत् । मायादिभ्रांतिसंज्ञाश्च मायायैः स्वैः प्रमोक्तिवद ॥४॥ वृत्तिः-जीवस्य शब्दः संज्ञा देशामर्शकन्वाद्धटादिमंज्ञाः परिगृह्यते । सह बाह्मनार्धन वर्तत इति सबाह्यार्थः । कुतः ? संज्ञात्वात्सनामत्वाद्धेतुशब्दवत् । शब्दस्यार्थविधा बहिरो घटाद्याकारः स्वार्थों का। तर्थ चोक्तम्-स्वार्थमभिधाय काऽप्यन्यत्र वर्तत इति । यद्येवं भ्रांतिसज्ञा यास्ताः कथं ? ता अपि स्वैरात्म- स्वरूपैरथैर्मायायैर्माया स्वप्नन्द्रनालादिः । नातिसंहा. स्वार्थत्रयः प्रमाया उक्तिपथा, प्रमाणशब्दः प्रमाणाभास शन्दश्च यथा स्वार्थप्रतिपादक । अथवा सम्यक् ज्ञायतेऽनयेति संज्ञा तस्या भावः संज्ञात्वम् । तस्मादे शामर्शकलादन्येपामपि महणं प्रमाणतनिबन्धनविचाराभ्यासदानफलादीनाम् । एतेषामन्यथाऽनुपपत्तीवादि शब्द सगमार्थः । अन्यया एतेषामभावः स्यात् ।। ८४ ॥

·माप्तमीमासा। ३९ सिद्धसाप्यतापारहारदारणामुमेवार्थ प्रकटयन्नाह- अष्टशतीसरूपन्यतिरिक्तेन शरीरेंद्रियादिकलापेन जीवशन्दोऽर्थवान अतो न कृतः प्रत्यक्षतः स्यात् । ति विलगंलापमात्रं ठोकरदः समाश्रयणात् । यत्राय व्यवहारः जीरो गतस्तिष्ठतीति वा नात्र सज्ञा, अभिप्रेतमात्र सूचयति ततोऽर्थक्रिया निपमायोगात्, तत्करणप्रतिपत्तीनां तदभावनादरणीयत्वात्, साधनतदाभासपोरन्याधा विशेषासभगात्, परंपरयापि परमार्थकतानत्व याचः प्रतिपत्तव्यं । कचिद् न्यमि पारदर्शनादनाप्यासे चक्षुरादिबुद्धरतदाभासोपलन्धे. फुती धूमादरान्यादिप्रतिपत्तिः ! कार्यकारणभावस्य व्यभिचारदर्शनात् । काष्टादिजन्मनोऽग्नेरिय मणिप्रभृतेरपि भावात् । तद्विशेषपरीक्षायामितरनापि विशेषा- मायात् । अभिसधिवैचित्र्यादभिधानन्यभिचारोपलभे तदितरकारणसामाशक्तिवैचित्र्य पश्यतो कथमा- श्वासः । तस्मादयमक्षलिंगसज्ञादोषाविशेषेऽपि कचिस्परितुष्यन्नन्यतमप्रदेषण ईश्वरायते परीभाशलेशाऽसs हत्वात् । भागोपादानसंभो हिसमाख्यानामितरेतरोपादानप्रक्लप्तिमायश्चात हर्षविपादायनेकविकारयिवर्तः प्रत्यास्मोदनीय प्रतिशरीर भेदाभेदात्मको प्रत्याख्यानाहः प्रतिनिपतमात्मानं प्रतियोधयतीत कृतं प्रयासन । न हि मायादिसमाल्या. स्वार्थरहिता. विशेषार्थप्रतिपत्तिहतुत्वात् प्रमाणसमाख्यायत् ।। ८४ ॥ मुदिशब्दार्थसंशास्तास्तिता बुद्धयादिवाचिकाः। तुल्या बुद्धधादियोधाश्च प्रयस्तत्मतिबिंबिकाः ॥८५ ।। वृत्तिः-मुसिश्च शब्दरचार्थश्च बुद्धिशब्दार्यास्तपा सज्ञा मुदिशन्दार्थसज्ञास्तिनलिसंख्याः । बुतिरादि- येषां ते पुख़्यादयस्तेषां याचिकाः प्रतिपादिका तुल्या समा । फैन ! मुद्रपाद्यर्थप्रतिपादकत्वेन। बुद्धपादीनां बोधाश्च ज्ञानानि च बुदप पस्य प्रविविविका प्रतिनिधपत्रपरतेऽपि तुल्या अर्थप्रतिपादकत्येन ॥ फिमुक्त भवति-गौरिति जानीत इतीय युद्धेर्याचिका सज्ञा । तस्याश्च श्रोत पुरुषस्य साईं योधको बोधो भयति । गोरियाहतीय शन्दस्य स्वर स्पस्य पाचिका समा। तस्याश्च श्रोतुः पुरुषस्य स्वार्थे शन्दस्य स्थगिने स्पे बोधको पोधो भवति । गामानय दोहामतीय सज्ञा पाह्यार्थस्य याचिका भवति । तस्याश्च श्रोतु स्वायें सामादिमति पिण्डे मोधका बोधो भयति । ततो मुद्धपापयाचकत्येन सशासिस समा रखपादीना शब्दार्थानो त्रयोऽपि बोधका येदका बोधा मुद्धपादिशब्दार्थप्रतिभासफारचसमा एप सरप्रतिभासफत्येन।।८।। पुनरप्याशक्य समेव बाह्या प्रतिपादपनाह-- अष्टशती-हेतुभ्यभिचाराशो प्रत्यस्तमयति-तिसृणामपि स्वव्यतिरिक्तवस्तुसरदर्शनापबुद्धीनां च तनि सनातदिषयतापपत्ते ॥ ५ ॥ पस्तृश्रोतृभम राणां वारपोधप्रमाः पृथक । भ्रांतावेव प्रमानाती माद्यार्थी तादृशेतेरी ॥८६॥ वृत्तिः :-यक्ता च श्रोता च प्रमाता च यवतृश्रौतृप्रमातारस्तेपो पक्तृश्रोतृप्रमाता याचफयापक शापकाना । यपासरूप याक्य च बोधश्च प्रमा च पास्ययोधप्रमाः शम्दशाम्दप्रत्यक्षानुमानानि । पृषक व्यवस्थितलक्षणानि । भ्रातात्रय यदि प्रतिस्वरूपे व्यपतिष्ठेरन् न तरनिति याक्यशेष । सत: फो दोष. स्यादित्याह-प्रमानांतो सर्वेषा प्रमाणानां माहापेक्षायां देविध्ये सति प्रमाणयोः प्रयक्षाप्रत्यक्षयोः प्रत्यक्षानुमा. नयोर्वा माती भ्रातिस्वरूपतायां सत्सामपि । बागायों बाह्यविशेषौ श्यानुमेपास्यो । ताशाप्रस्तुताद्धात- स्वरूपादितरावन्पावनोतस्वरूपी क्रमाक्रमानांसात्मको सतो विमायनीयौ स्यातां । अथ या प्रमानांतो यौ माताम्रांती यासार्यों मांसापेप रात इद मांसमिदमनारामिति विचारोऽनक स्यात् ॥ ६॥ बाह्या सति प्रमाणमप्रमाणं च युज्यते नान्ययाऽत आह- ·सनातनजनप्रथमालाया- अष्टशती-बहिरर्थाभावाद् वक्त्रादित्रयं न बुद्धेः पृपक्कृतं ततोऽसिद्धतादिदोपः साधनस्येति तन रूपादेहिफस्य तद्व्यतिरिक्तविज्ञानसंतानकालस्य च स्वांशमात्रावलंबिनः प्रमाणस्य विभ्रमकल्पनायां साक- ल्येनासिद्धिः अंत याभ्युपगमविरोधात् । ती हि प्राहकापेक्षया बाह्यार्थी भ्रांतावेव कुतस्तत्र हेयोपादेयविवेकः ८६ बुद्धिशन्दप्रमाणत्वं चावार्थे सति नासति ।' सत्यानृतव्यवस्थैवं युज्यतेाप्त्यनाप्तिषु ॥ ८७ ॥ वृति:-बुद्धिश्च शब्दश्च तयोः प्रामाण्यमर्थप्रतिपादकत्वं बालार्थे सति भवत्यसत्सविद्यमाने च न भवति । सत्यमवितपमनृतं वितधं तयोर्व्यवस्था अर्पस्याप्त्यनासिषु ग्रहणामहणेषु सत्सु युज्यते नान्यया । वचनस्य तदा सत्यता भवति यदा बाह्याथै तादृग्भूतं प्रापयति । अन्यथाऽसलं ॥ ८७ ॥ तस्य बाह्यार्थस्य कर्य प्राप्तिर्भवतीति पृष्टे कश्चिदाह दैवादेव, कश्चित्पुनः पौरपादेवैतत्पक्षद्वयं विघटयन्नाह- अष्टशती-स्वपरप्रतिपत्त्यर्थे साधनं बुद्धिशब्दात्मकं स्वसंवित्त्यैव परप्रतिपादनायोगात् । तस्य च सति बहिरर्थे प्रमाणत्वमर्थप्राप्तितः सिद्धयेत् । असति प्रमाणाभासत्वं-अर्थानाप्तित इति । तदेवं परमार्थसन् बहिरर्थः साधनदूपणप्रयोगात् । अन्यथा स्वप्नेतराविशेषात् किं किं न साधित दूषित चेति कुतः संता- नांतरमन्यद्वा । तैमिरिकदयाद्वचद्दर्शनवत् भांतः सर्वो व्यवहार इत्यत्रापि तत्वज्ञानं शरण | अन्यथा बहिरर्थवदभिसंहितस्यापि निराकरणापत्तस्तथा परमाण्वादिदूषणेऽपि प्रतिपतन्यं-अन्यथा तत्कृतमकृतं स्या- दिति सर्वत्र योग्यं । तदिमे विज्ञानसंतानाः संति न संतीति तत्त्वाप्रतिपत्तेः दृष्टापतिरनिबंधनैव अदृश्ये 'नात्मना कपंचिददृश्यानामपि परमाणूना बहिरपि समवस्थानविप्रतिषेधाभावात् अंतज्ञेयवत् । तत्र पूर्वादिदि- ग्भागभेदेन षशादिकल्पनया वृत्तिविकल्पेन वा परपक्षोपालंभे स्वपक्षाक्षेपात, कचिद्विरोधपरिहारस्य पुनरायाशयतामप्यशक्ते. तत्साक्षात्परंपरया वा विमत्यधिकरणभावापन्नं ज्ञानं स्वरूपव्यतिरिक्तार्थापलबन प्राह्यप्राहकाकारत्वात संतामातरसिद्धयत् । न हि व्यापारल्याहारनि सोऽपि विप्लुतो नास्ति तदन्यत्रापि वासनाभेदो गम्यते न संतानातरं ॥ ७ ॥ इत्याप्तमीमांसाभाष्ये सप्तमः परिच्छेदः । देवादेवार्थसिद्धिश्वेश्वं पौरुषतः फर्य । दैवतवेदनिर्मोशः पौरुपं निष्फलं भवेत् ॥ ८८ ॥ वृत्ति-अर्धस्य कार्यस्य प्रशस्ताप्रशस्तशरीरेंद्रियादेस्तथा ज्ञानसुखादेरज्ञानदुःखादेर्वा सिद्धिनिष्पत्ति. यदि देवादेव सर्वथा स्यात् तदैव कर्माख्यं पौरुषान्मनोवाक्कायव्यापारलक्षणाच्छुभाशुभरागादिपायारपुरुषका- रात्तर्हि कथं स्यात् । अध दैवातरादेव देवं स्यादित्यत्रोच्यते । दैवतश्चेद्यदि दैवादेव देवं स्यात्तदानीमनि- मोक्षोऽसिद्धिः स्यात् । दैवस्य कारणभूतस्य कार्यभूतस्य च सततं संततितो विच्छेदं प्रत्युपायासंभवात्। तदा दानशीलप्रव्रज्यार्थः कृष्याधर्यश्च पुरुषकारोऽप्यनर्थः स्यात् ।। ८८ ॥ • अष्टशती-योग्यतार्यकर्मता पा दैवमुभयमदृष्टं, पौरुष पुनरिह चेष्टितं दृष्ट ताभ्यामर्थसिद्धिः तदन्य- तरापायेऽघटनात् । पौरुषमात्रे अर्थादर्शनात् देवमात्रे वा समीहानर्थक्यप्रसगात् पौरुषादेव सिद्धिचेत् पौरुपं देवतः कथं । पौरुषाचेदमोघं स्यात् सर्वमाणिषु पौरुषं ॥ ८९ ॥ वृत्ति:- :-अय पौरपादेव सिद्धिक्षेत् सर्वथा यदि पौरुपमात्रादेवार्थसिद्धिः स्यात् । तत्पौरुषं देवदिव- ८॥

·, . भात मीमांसा। प्रामाण्यात्कथमफल स्यात् ! तपाहि समाने हि समानाना केचिदर्थेषु युग्पते फेचिन प्रसिद्धमेतत् । भन्पया देवमंतरेण पौरुपादेव पौरुषस्य प्राची सत्यां सर्वप्राणिपु पोषषममोपमेव सफटमेव स्यात् देवहानानामपि तद्भपति ॥ ८९।। उभयकांतेऽपि न युक्तं भष्टशती-ताशि परियं विना देयसंपदा न स्यात् तदुक्तं-- ताशी जायते मुद्विमवसायश्च तादृशः । सहायास्तानाः सति यादृशी भयितन्यता ॥१॥ पति तास पौरुषापादितमिति चेत् तद्व्यभिधारदर्शिनो न वै अधीरन् ।। ८९ ॥ विरोधात्रोभपैफात्म्यं स्पादादम्पायविदिपा। अवाच्यतेकांतेऽप्युक्तिीवाच्यमिति युज्यते ॥ ९० ॥ पृत्तिः-उभपदोषप्रसंगात् । अवाच्यत्यदोपाच ॥ ९ ॥ देवात्केवलापौरुपाच फेवलादसिद्धिर्यदि न भवति कयं तर्हि स्पादत आह- भष्टशती-देवेतरयोः सहेकाताम्युपगमे व्याघातात् , अवाच्यतायां च स्ववचनविरोधात् स्याद्वादनीतिमा९॥ अबुद्धिपूर्वापेक्षायामिष्टानिष्ट स्वदेवतः । पुद्धिपूर्वन्यपेक्षायामिष्टानिष्टं स्वपौरुषाद् ॥ ११ ॥ कृत्तिः-बुद्धिर्विचारः पूर्व प्रथमं कारणं यस्याः सा तथा न बुद्धिपूर्वा अबुद्धिा सा चातापेक्षा प मालोचनं च सा तथा तस्यामतर्कितोपस्थितन्यायेनेत्यर्थः। इष्टमभिटपितं सुखादि अनिष्टमनभिटक्तिं दुःखादि । स्वदवतः स्वपुण्यपापफलात्पूर्वजन्मनिबद्धकर्मणः । यद्यपि पौरुषमात्र विद्यते तथापि मुख्यामाको विवक्षितो नात्यताभावः । तथा भुद्धिपूर्वव्यपेक्षाया विचारपूर्वफत्येनानुष्ठानादिष्टमनिष्ट च स्वपौरपास्वकी- पपुरुषकारात्। अत्रापि दैषमप्रधानत्वेन विवक्षित नात्यंताभावत्वेन । परस्परापेक्षयैव कार्यसिद्धिर्यतो देव बामा तस्य कर्म देवमिति ॥ ९॥ ननु परदुःखे पापं तस्यैव सुखे पुण्य स्खदुःखात्पुण्यं स्वसुखात्पापमित्येवं कैश्विदभाणि न देवादिति तन्मतनिराकरणापाह- भष्टशती-अतर्किोपस्थितमनुकूलं प्रतिकूलं या देवछत तद्विपरीतं हि पौषापादितं ! अपेक्षाकृत- स्वापद्व्यस्थापाः ॥९१ ।। इसाप्तमीमांसामाध्ये अष्टमः परिच्छेदः । पापं ध्रुवं परे दुःखात् पुण्यं च सुखतो यदि । अचेतनाफपायौ च वध्येयाता निमित्ततः ।। ९२॥ हात्ति:-परेऽन्यस्मिन् प्राणिनि दुःखमात्रायदि पापं स्यात् । तस्मिन्नेव सुखमात्राच पुण्य यदि स्यात् । तदानीमचेतनो विषशस्त्रादिरकपायो वीतरागः तावपि बध्येयाता कर्मबधस्य कर्तारौ भवतः । निमित्तत्वात् । प्रत्ययमंतरेणापि मावप्रधानत्वानिर्देशस्य ॥ १२ ॥ तथा- विज्ञाय मत्सपि पाठक ६ ·. 15 ४२ सनातनजनंप्रथमालायो- अष्टशती-परत्र सुखदुःखोत्पादनात् पुण्यपापबंधैकांते कथमचेतना न बम्परन् ! वीतरागो का ! तन्निमित्तत्वात् ।। ९२ ॥ पुण्यं ध्रुवं स्वतो दुःखात्मापं च सुखतो यदि । वीतरागो मुनिर्विदांस्ताभ्यां युंज्यानिमित्ततः ।। ९३ ।। वृत्तिः-स्वस्मिन् दुःखात् ध्रुवं निश्चितं पुण्यं यदि स्यात्तस्मिन्नेवात्मनि सुखा तोयं पापं च यदि स्यात् । ततः किं स्यात् ! ताभ्यां वीतरागो मुनियुज्यावद्धो भवेत् । कुतः निमित्तत्वात् ॥ ९ ॥ अयोभयकांतस्तद्भयादिष्यते तत्रापि दोष एव विरोधात् । नाप्यवाच्यत्वं वचनविरोधात्- अष्टशती-आत्मसुखदुःखाभ्यां पापेतरेकातकृतांते पुनरकषायस्यापि ध्रुवमेव बंध स्यात् ततो न क्रश्चिन्मोक्तुमर्हति तदुर्भयाभावसभावात् ॥ ९३ ॥ विरोधान्नोभयेकात्म्यं स्याद्वादन्यायविद्विषो । अवाच्यतैकांतेऽप्युक्ति वाच्यमिति युज्यते ॥ ९४ ॥ पृत्तिः-सुगमं ।। ९४ ॥ कथं तीत आह- अरशती प्रस्तुतेकांतद्वयसिद्धांत व्याहते.अनभिधेयताया-अनभिधेयाभिधानविरोधात् कथं चिदेवति युक्तं । विशुद्धिसंक्लेशांगं चेत् स्वपरस्थं सुखासुखं । “पुण्यपापासवौ युक्तौ न चेयर्थस्तवाईतः ॥ ९५ ॥ “तिः-स्व आत्मा परोऽन्यस्तयोस्तिष्ठतीति स्वपरस्यं सुख चासुखं च सुखासुखं जीवप्रदेशाहादना- नाहादनं । विशुद्धिः प्रमोदादिशुभपरिणाम. । यद्यपि निरवशेषरागादिविरहलक्षणाया विशुद्धौ विशुद्धिशन्दो वर्तते तथापि कुशलशब्दवत् शुभपरिणामादौ वर्तमानो विशुद्धिशब्दो गृह्यते। सल्लेश:-आर्तरौद्रध्याने तयोरंगे कारणं विशुद्धसझेशांग-चेद्यदि स्वपरस्थ सुखासुखं विशुद्धिसंक्केशालंबन यदि भवति तदा पुण्यं च पाप “च तयोरास्त्रयौ युक्तौ । न चैदेव यद्येव न स्यात् । पुण्यासंगः पापानवश्व व्यर्थो निष्फलः । महतो वीतरा- 'गस्य तवेव वा शुष्ककुड्यनिपतितचूर्णमुष्टिवत् बंधाभावात् । एतन मस्करिपूरणमत निराकृतं भवति । सिद्धेष सलेशकारणाभायात् ।। ९५ ॥ अय पुण्यपापानवकारणमज्ञानमिष्यते चेत्तन्मतनिराकरणायाह- अष्टशती-आत्मनः परस्य वा सुखदुःखयोर्विशुद्धिसलेशांगयोरेव पुण्यपापासवहेतुत्वं नचान्यथा अतिप्रसंगात् । आर्तरौदभ्यानपरिणामः सक्लेश. तदभावो विशुद्धिः-आत्मनः स्वात्मन्यवस्थानं ॥ ९५ ॥ इत्याप्तमीमांसामाष्ये नवमः परिच्छेदः । . अशानाच्चेद्धवो बंधो तैयानंसान केवली । झानस्तोकादिमोक्षवेदज्ञानाद्वहुतोऽयथा ॥ ९६ ।। वृत्ति:-यद्यज्ञानाग्जाट्यस्वरूपाद्वंधो ध्रुनो न केवली मुक्तः । कुतः शेयानंत्याप्रमेयस्यानंसं यतः । अप फदाचित् ज्ञानस्तोकाबोधनि सान्मोक्षोऽम्युपगम्यते चेद्वहुतो विपुलादज्ञानादन्यथाऽन्येन प्रकारेणा- ·भातमीमांसा १५ शिशयेन विमोक्षा स्यादिति संबंधः । अथवा प्रामुक्कामोक्षप्रशारादन्येन प्रकारणापि सह जन्मनो योगः. स्यात् । तथा च सति न पन्धो नापि मोक्षस्तस्प पिचाराक्षम वात् ॥ ९ ॥ मष्टपाती-यदि बंधोऽयमविज्ञानात् मैदानी कश्चिन्नुष्येत सयेय चिदानोपपत्यानसात् पदि पुननिनिसानामाप्तिः-मनानारसुतरा प्रसग्पत । दुःसनिस्चरिव सुगप्राप्तिः ॥१९॥. विरोधानोभयेकात्म्यं स्याद्वादन्याययिदिपा । अवाच्यतकातेऽप्यक्ति वाच्यमिति गुज्यते ॥ १७ ॥ हति:-उभयेकातायक्कल्पमपि दुष्टं विरोधात् ॥ कथं तर्हि तो स्यातामत माह- अशती नहि सर्वात्मनकापेकदा ज्ञानस्तोकान्मोक्षी बहुसराधानाथ इसेमातपारनिरोधात्याना-- दन्यायविद्विपा सिद्धपति येन तदुभषेकात्म्यं स्यात् ॥ ९७ ॥ अज्ञानान्महितो धो नामानाद्वीतमोहतः । शानस्तोफाच मोक्षः स्यादमोहान्मोहितोज्यया ॥ २८ ॥ पृत्ति:-ज्ञानात्पुनरपि किंनिशिष्टात् मोहतो मिथ्यात्वरपास्यो भवति विनष्टमिप्यान्वरूपादज्ञाना- स्पुनर्न बंधो भवति ज्ञानस्तोकादपि मोक्षः स्याद्ययमोहाद्भवेत् यदि पुनर्मोहितः स्यात्तस्प मोक्षामार एवं ॥२८॥ अथ कदाचिन्मनुषे न दैवान्नापि पौरपान ज्ञानानाप्पज्ञानात् किं तु ईश्वरप्रेरणादित्यस्प मरास्प निरा- करणायाह अथवा कामादीनां फमर्णश्व वैचित्र्यमनादिलं च दर्शयितुमाह- अष्टाती-मोहनीयकर्मप्रकृतिलक्षणादगानाद् युक्तः कर्मसंधः ततोऽन्यतोऽपि बंधाभ्युपगमेऽतिप्रसंगात! तथैव बुद्धरपकर्षात् मोहनीयपरिक्षयटक्षणान्मौक्षमिति । विपर्ययेऽपि विपर्यासादिलधिगंतव्यं ।। ९८ ॥. कामादिमभवचित्र फर्मबंधानुरूपतः । तच कर्म सहेतुभ्यो जीवास्ते शुद्धयशुद्धितः ।।१९।।' पृत्तिः-फामादीनां रागादीनां प्रमन उत्पादः कार्यरूपचित्रो नानाप्रकारः । कर्मपन्धानुरूपता ज्ञानावरणदिकर्मणः कारणाद्भवति सच्च कर्म ज्ञानापरणादिक स्वहेतुभ्यो भवति । कुत एतत् अनादिबंधन हेतु- संतानो बीजांकुरवत् न पुनरीश्वरादेस्तस्यावस्तुत्वात् पिरागाक्षमत्वेन । न तर्हि केषांचिन्मुक्तिरन्येषां ससारथ कर्मबंधनिमित्तविशेषादिति चेदाह- ते भगनतोऽहतो जीपा द्विप्रकाराः संसारिणः सति । कुतः शुद्रप- शुद्वितो भव्यामन्यशक्तेः । अत एव न सर्वेपो मोक्षः । एतेनान्यदपि मतांतरं निराकृतं येदितव्यं ॥२९॥ शुद्धपशुद्धिस्वरुपप्रतिपादनायाह- अहशती-संसारोऽयं नैकस्वभावेश्वरकृतः तत्कार्यसुग्वदुःखादिवैचित्र्यात् । न हि कारणस्यैकरूपत्वे. कार्यनानावं युक्तं शालिबीजपत् । अपरिणामिनः सर्वथार्थक्रियासमात् तल्लक्षणत्वाच वस्तुनः सदानमेर तापन संभापयाम. । तर कालदेशावस्थासभारमिलाना तनुकरणभुपनादीनां किसायं कर्तेति महाधि एतेनेश्वरेच्छा प्रत्युक्ता । नचैतेनास्याः सबध तातोरानोशणाव नतो व्यपदेशोऽपि माभून् अभिल- धेरनिसलेऽपि समान: प्रसंगः । समृदुत्पत्त्यादिप्रसमाद्विचित्रवानुपपत्तेरिति । तयोरकरूपत्वेऽपि कर्मी-- चित्र्यात्कामादिप्रभववैचित्र्यमिति चेत् ! युक्तमेतत् । किंतु नश्वरच्याभ्यां किंचित्तापतार्थपरिसमातं. । एतन निरम्य प्रवृत्तिसनिदेशविशेपादिभ्यः पृथिव्यादेवुद्धिमत्कारणकन्यज्ञानेश्वरप्रमाणं प्रयुक्तं । ११ मोहिना लाय पान २१ पत्रपि मोहिन इति पाठः। . प्राकाय- ·- सनातनमेमप्रभमाडामा- करणोत्पत्तरात्मनो धर्माधर्मयोश्च स्वयमचेतनत्यात् विचित्रोपभोगयोग्यतनुकरणादिसपादनकोशलासभवात। तनिमित्तमात्मातर मृपिंडादिकुलालादिति चेन तस्यापि वितनुकरणस्य तत्कृतेतरसमयात | तादृशोऽपि निमि- तभावे कर्मणामचेतनवेऽपि तनिमित्तायमविप्रतिषिद्ध सर्वथा दृष्टांतव्यतिफमात् । स्थित्या प्रवर्तमानार्थकि- यादिचेतनाधिष्ठानादिति नियमे पुनरीश्वरादेरपि माभूत् । नाय प्रसगी बुद्धिमत्वादितिचेत् । तत एव तर्हि प्रहीणतनुकरणादय प्राणिनो माभूनन् । कर्मणां वैचित्र्यादिति चेत् तेपामीश्वरज्ञाननिमित्ताने समान प्रसग । तदनिमित्तले तनुकरणादेरपि तनिमित्त र माभूद्विशेषाभाषा । अधीक्रयादेरपि ताभ्यामनैकांतिकन्य। तत कर्मबविशेषवशाव चित्रा कामादय तत कर्मचैचित्र्य । नहि भावस्वमायोपलभ करणीय अन्यत्रापि तत्प्रसगनिवृत्ते । न तर्हि केपाचि मुक्तिरितरेपा ससारचाकर्मबधनिमित्तविशेषादिति चेन तेषां शुद्धपशुदित प्रतिमुक्तीतरसभवात् आत्मनः ॥ ९९ ॥ शुद्धयशुद्धी पुन शक्ती ते पाक्यापाक्पशक्तिवत् । साधनादी तयोर्व्यक्ती स्वभावोऽतर्कगोचर ॥ १० ॥ वृत्तिः-शुद्धपशुद्धी ये शक्ती भव्याभव्यत्वरूपे ते मनादितत्त्वार्थश्रद्धानाश्रद्धानयोग्यके कटुकेतर- मुद्गपाक्यापाक्यशक्तिवत् तयोर्भव्यत्वाभव्यत्वशक्त्योर्व्यक्ती तत्त्वार्थश्रद्धानप्रियधर्मत्यादिपरिणत्यपरिणती साय- नादी । कुतोऽय शक्तिभेदोऽतर्कगोचर स्वभावो यतः ॥१०॥ एष तावत्प्रमाणपरतन्त्रप्रमेयविचार कृत । अधुना प्रमाणवनिरूपणापमाह- अष्टशती-भव्यतरस्वभावा तेषां सामर्थ्यासामध्ये मापादपाक्यापरशक्तिवत् । शक्त प्रादुर्भावापे- क्षया सादित्वमेवमभिसाधिनानात्य शुद्धपशुद्धिशक्तयोरिति भेदमाचार्य प्राह । ततोऽन्यत्रापि साधनादी प्रकृतशक्तयोर्व्यक्ती । कुत शक्तिप्रतिनियम इति चेत् । न हि भावस्वभावा. पर्यनुयोक्तव्या ॥१०॥ तत्त्वशानं प्रमाणं ते युगपत्सर्वभासनं । क्रमभावि च यज्ज्ञानं स्यादादनयसंस्कृतं ॥ १०१॥ वृत्ति -तत्त्वज्ञान परार्थबोध पुनरपि कपभूत युगपत्सर्वार्थमवभासत इति युगपसर्वमासन मक्रमेण परिच्छेदात्मकमित्यर्थ तप्रमाणमेव । क्रममावि च तज्ज्ञान छमस्यीय चक्षुरादिक चकारादक्रमभावि च दीर्घशष्कुल्यादिभक्षणे सभवात् । सर्वथा सदसदेकानेकनित्यानित्यादिसकलैकातप्रत्यनीकानेकाततत्त्वविषय स्याद्वादो जातियुक्तिनिबधनो वितर्को नपस्ताभ्यां सस्कृत प्रमाणगोचर नीत तदपि प्रमाण स्पाद्वादनय- सस्कृत यतस्ते तव ।। १०१॥ प्रमाणफल दर्शयन्नाह- अष्टशती-बुद्धरनेकांतात् येनाकारेण तत्त्रपरिच्छेद' तदपेक्षया प्रामाण्य । तत प्रत्यक्षतदामासयो- रपि प्रायश सकोणी प्रामाण्येतरस्थितिरुनेतन्या। प्रसिद्धानुपहतेंद्रियदृष्टेरपि चद्रार्कादिषु देशमत्यासत्याय भूताकारानभासनात् । तथोपहताक्षादेरपि सख्यादिविसवादेऽपि चद्रादिष्वभावतत्वोपलभात् । तप्र कर्मापेमया व्यरदेशव्यवस्था गधद्रव्यादिवत् । तथानुमानादेरपि कचिमिथ्याप्रतिभासेऽपि तत्त्वप्रतिप- स्यैर प्रामाण्य | एकातकल्पनाया तु नातर्बहिस्तत्वसवेदन स्वयमद्वयादेवयादिप्रतिभासमानात् रूपादि सरक्षणानां च तथादर्शनात् यथा न्यावर्ण्यते । तद्विशेषोपलभाभ्युपगमेऽपि तद्व्यवसायवैकल्ये कचिद्धर्माधर्मसमदनवत् परीक्षत्वोपपत्ते । विकल्पानामतत्त्वविषयत्वात् कुतस्तत्त्वप्रतिपत्ति । मणिप्रदीप प्रभादृष्टांतोऽपि स्वपक्षघाती माणिप्रभादर्शनस्यापि सवादकवेन प्रामाण्यप्राप्त्या प्रमाणात विविघटनात् । न हि प्रत्यक्ष स्वविपये विसवादनात् शुक्तिकादर्शनवद्रजतम्रांती । नापि लैंगिक लिंगलिंगिसबधाप्रति पते -अन्यथा दृष्टान्तरपोरेकरवात् कि केन कृत सात् । कादाधिकार्यप्रतिरोरेकादेरपि सभवात् ।

·आप्तमीमांसा । नहि मिथ्याज्ञानस्य संवादनकांतः । तथा न लैंगिकं सर्वथैवाविसंवादकत्वात् । तस्मात्सूक्तं तत्वज्ञानमेव प्रमाणं । कारणस्य सामिग्रीभेदात्प्रतिभासभेदेऽपि इति । प्रमाणमेव या तत्वज्ञानं । ततः स्वलक्षणदर्शना- नंतरभाविनस्तत्वव्यवसायस्य प्रमाणतोपत्तेः प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणे एवेत्यधारण प्रत्याचष्टे भनविग- ताधिगमाभावात, तदप्रमाणत्वे लैंगिकस्यापि माभूद्विशेषाभावात् । अनधिगतस्वलक्षणान्यरसायात् अनु- मितेरतिशयकल्पनायां प्रकृतस्यापि न वै प्रामाण्य प्रतिषेध्यं-अनिर्णीतनिर्णयात्मकत्वात् क्षणभंगानुमान- पत् । बनेरखंडशः श्रवणाधिगमोऽपि माथमकल्पिकस्तत्त्वनिर्णातिरेव । तदत्यये दृष्टेरपि विसंवादकत्वेन प्रामाण्यानुफ्फ्रदर्शनातिशायनात् । तदर्शनाभावेऽपि तत्वनिश्चये तदन्यसमारोपन्यच्छेदलक्षणप्रमा णलक्षणांगीकरणात् । कचित्कुतश्विधूमकेतुलैंगिकवन्निणीतार्थमावस्मृतरधिगतार्धाधिगमात् प्रामाण्यं माभूत्। प्रमितिविशेषाभावात् , प्रकृतीनर्णयस्य प्रामाण्ये हि न किंचिदतिप्रसज्यते निर्णीतेऽपि कथंचिदतिशायनात् । प्रत्यभिज्ञानं प्रमाण व्यवसायातिशयोपपत्तेः तत्मामाधीनत्वात् प्रमाणत्वसिद्धेः, अन्यथा हि विसंवादः स्यात् लिंगालिंगिसबंधज्ञानं प्रमाणमनिश्चितनिश्चयादनुमानवत् । सत्त्वक्षणिकत्वयोघूमतत्कारणयोर्वा साकल्पन च्यातिप्रतिपत्तौ न प्रत्यक्षत्वमुत्सहते सन्निहितार्थानुकारित्वात् अपरीक्षाक्षमत्वाच्च । नानुमानमनवस्थानुषं- गात् । सूद्रमपि गत्वा तदुभयव्यतिरिक्तं व्यवस्थानिमित्तमभ्युपगंतव्यं । उपमानादिकं प्रमाणांतरमावमि- छतो तत्त्वनिर्णयप्रत्यवमर्शप्रतिबंधाधिगमप्रमाणत्वप्रतिषेधः प्रायशो वक्तुर्जडिमानमाविष्करोति इति प्रत्य- क्षं परोक्षमित्येवतयं प्रमाण अर्थापत्त्यादेरनुमानव्यतिरेकेऽपि परोक्षेऽतीवात् । तत्र सकलज्ञानावरणपरि- क्षयविज॑भितं केवलज्ञानं युगपत्सर्वाधीवषयं । तथाचोक्तं 'सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य' इति । तरज्ञानदर्श- नयोः कमवृत्तौ हि सर्वज्ञत्वं कादाचित्कं स्यात् । कुतस्तत्सिद्धिरिति चेत् ! सामान्यविशेषविषययोगिताव- रणयोरयुगपत्प्रतिभासायोगात् प्रतिबंधांतराभावात् । शेषं सर्वे क्रमवृत्ति प्रकारांतरासंभवात् । चक्षुरादिशानपंचकस्यापि परस्परव्यवधानेऽपि विच्छेदानुपलक्षणं क्षणक्षयवत् । योगपद्ये हि सतानभेदात्परस्परपरामर्शाभावः संतानांतरवत् । मानसप्रत्यक्षेऽपि चक्षुरादिज्ञानानंतरप्रत्ययोद्भवेन कश्चिविशेषः क्रमवृत्ती व्यवधानप्रतिभासविकल्पप्रतिपत्तेरसंभवात । योगपये हि स्पर्शादिप्रत्यवमर्शविरोधः पुरुषांतरवद्विषयस्यानकांतात्मकत्वात् । मतिज्ञानादि स्पाद्वादनयलाक्षतं प्रतिपत्तन्यं ॥१०॥ उपेक्षा फलमाद्यस्य शेपस्यादानहानधीः । पूर्व वाज्ञाननाशो वा सर्वस्यास्य खगोचरे ।। १०२ ।। वृतिः :-आयस्य प्रमाणस्य केवलज्ञानस्य फलमुपेक्षा रागमोहामावः । शेषस्य प्रमाणस्य छभस्पीयज्ञा- नस्य, भादानं ग्रहणं हानं सागस्तयो(बुद्धिः तत्फलं । पूर्व वा उपेक्षा वेत्यर्थः । सामान्यापेक्षायां नपुंसकलि- गता । पूर्वा वैति पाठांतर । वा अज्ञाननाशः फलं ज्ञानतेत्यर्थः । सर्वस्यास्य मत्यादिभेदभिनस्य हिताहितभे- दभिने स्वगोचरे स्वविषये वर्तमानस्पौत्सर्गिकं फलमज्ञाननाश इत्युक्त ॥ १०२ ।। प्रस्तुतस्याद्वादाख्यपरार्थसाधनसमर्थनार्थमाह- अपशती-सिद्धप्रयोजनत्वात् केवलिनां सर्वत्रोपेक्षा । करुणावतः परदुःखजिहासोः कथमुपेक्षा तदभाने कथं वाप्तिः ! इति चेत् स्वदुःखनिवर्तनवदकरुणयापि वृत्तरन्यदुःखनिराचिकर्षाियां । दयालोरे- षात्मदुःखनिवर्तनादसमाधिरिति चेत् न वै प्रदीपः कृपालतया मारमानं परं वा तमसा निवर्तयति इति । कल्पयित्वापि रूपालुता तत्करणस्य स्वभावसामय मृग्य। एवं हि परंपरापरिश्रम परिहरेत् । मत्यादेः साक्षात्फलं स्थार्थव्यामोहविच्छेदः तदभावे दर्शनस्यापि सन्निकविशेषात् । क्षणपरिणामोपलंभवदविसंवादक- स्वासभवात् । परंपग्या हानोपादानसंवित्तिः। तथाहि-करणस्य क्रियायाश्च कथंचिदकत्वं प्रदीपतमोविग- मवत् । नानात्वं च परस्वादिवत् । तस्माद्नामसविदाकारयोः प्रमाणफलन्यवस्थायामपि विसवादनिराक ·सनातनजैनग्रंथमालायां- रणे तदज्ञस्येव विषदृष्टिः प्रमाणत्व न प्रतिपर्धामहति । तावतैव प्रमाणत्वे क्षणिकत्याधनुमान-अधिगतार्था- धिगमलक्षणत्वान्न वै प्रमाणं ॥ १०२ ॥ वाक्येप्वनेकांतद्योती गम्यं प्रति विशेषकः। स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वात्तव फेवलिनामपि ॥ १०३ ॥ वृत्तिः-पदानां परस्परापेक्षाणां निरपेक्षाः समुदाया वाक्यानि तेषु वाक्येष्यनेकांतं द्योतयति प्रकटय- तीति अनेकांतद्योती । स्याच्छब्दो निरातोऽव्ययं । गम्यमभिधेयमस्ति घट इत्यादिवाक्येऽस्तित्वादि तत्प्रति विशेषकः समर्थकः । अथवा गम्यं हेयादेयभेदभिन्नं वस्तु यथा यदवस्थितं तथैव तस्य विशेषः । अर्थस्य तत्तदात्मकस्य योगित्वं घटनं तस्मादन्येषां पुनर्धर्माणां गुणीभूतत्वात् । तव भवत एतदुक्तं केवलिनां श्रुतके. पलिनां च अपिशब्दात्तच्छिष्यप्रशिष्याणां च नान्येषां तथाभूतस्य वस्तुभावात् ॥ १०३ ॥ पुनरपि तदेव समर्थयति- अष्टशती-पदानां परस्परापेक्षणां निरपेक्षः समुदायो न तर्हि तदानीमिदं भवति-यथा यत्सत्तत्सर्के परिणामि यथा घटः संश्च शब्दः, तस्मात्परिणामत्यिाकांक्षणात् । प्रतिपत्तुर्धर्मोऽयं याक्येष्वध्यारोप्यते सचे- प्रतिपत्ता तावतार्थ प्रत्येति किमिति शेषमाकांक्षति । प्रकरणादिना वाक्यकल्पनाप्पर्थप्रातपत्तौ न वा प्राथ- मकल्पिकवाक्यलक्षणपरिहारः सत्यभामादिपदवत् । सदसन्नित्यानित्यादिसर्वथैकातप्रतिक्षेपलक्षणो नैकांतः । क्वचित्प्रयुज्यमानः स्याच्छब्दः तद्विशेषणतया प्रकृतार्थतत्त्वमनवयवेन सूचयति। प्रायशो निपातानां तत्स्व- भायत्वात् एवकारादिवत् । न हि केवलज्ञानवदखिलमक्रममवगाहते वाचः क्रमवृत्तित्वात् तबुद्धरपि तथाभावात् ॥ १०३ ॥ स्याद्वादः सर्वथैकातत्यागाकिसत्तचिद्विधिः । सप्तभंगनयापेक्षो हेयादेयविशेषकः ॥ १०४ ॥ वृत्तिः-स्याद्वादोऽर्थप्रकरणादीनां घटादिशब्दार्थविशेषस्थापनहेतूनामनुकूलः । कुतः सर्वधैकांत- त्यागात्तेपामर्थप्रकरणादीनां प्रतिकूलस्यैकांतस्य त्यागात् । अथ कथं प्रकारः स्याद्वादः किंवृत्तचिद्विधिः किमो हवं किं निष्पन्न वृत्तं किंवृत्तं च तच्चिच किंवृत्तचित् तदेव विधिः प्रकारो यस्य कथंचित् कुतश्चिदित्यादि । सप्तभंगाश्च ते नयाश्च तानपेक्षत इति स्यादस्ति स्यानास्त्यादि। हेयादेययोर्विशेषकः गुणमुख्यकल्पनया ।।१०४॥ स्याद्वादफेवलज्ञानयोः कथंचित्सामान्यं दर्शयन्नाह- अष्टशती-कथंचिदित्यादि किं वृत्तचिदिधिः स्याद्वादपर्यायः सोऽयमनेकांतमभिप्रेत्य सप्तभंगनया- पेक्षः स्वभावपरभावाम्यां सदसदादिव्यवस्था प्रतिपादयति । सप्तभंगी प्रोक्ता द्रव्याधिकपर्यायार्थिकप्रधि- भागवशानेगमादयः शब्दार्थनया बहावकल्पा मूलनयद्वयशुद्धयशुद्धिम्यां ॥ १०४ ॥ स्याद्वादकेवलज्ञाने सर्वतत्त्वमकाशने । भेदः साक्षादसाक्षाच गवस्त्वन्यतमं भवेत् ॥ १०५॥ पृत्ति:-सर्वाणि च तानि तत्वानि च जीवाजीवादीनि तानि प्रकाशत इति सर्वतत्त्वप्रकाशने के ते द्वे स्याद्वादश्च केवलज्ञानं च ते द्वे प्रमाणे । तयोर्मध्येऽन्यतमं परैः परिकल्पितमनस्तु भवेद्यतः कथं तयो- भेंदः साक्षाप्रत्यक्षादसाक्षादप्रत्यक्षात् ।। १०५ ॥ प्रमाणं चर्चितमय को नयो नामेत्साह- अष्टमाती-स्याद्वादकेवलज्ञाने इति निर्देशाद तयोरम्पर्हितत्वानियमं दर्शयति परस्परहेतुकत्यादभ्यः हिते वा पूर्वनिपातेऽन्यभिचारं सूचयति । कथं पुनः स्याद्वादः सर्वतत्त्वप्रकाशनो यात्रता "मतिश्रुतयोनिबंधी ·भातमीमामा द्रव्येष्वसर्वपर्याय" { जीवादयः सप्तपदार्थास्त तमतिपादनाविशेषात् । तथा हि भेदः साभादसाभा. चेति साक्षात्कृतेरेय सर्यद्रव्यपर्यायान् परिछिनत्ति नान्यत इति यावत् ॥ १०५ ।। सधर्मणैव साध्यस्यं साधादविरोधतः । स्यादादमविभक्तार्थविशेषव्यंजको नयः ॥ १०६ ॥ वृत्तिः-समानो गुणो यस्य स सधर्मा तेन सधर्मणेर एककाराद्विपक्षनिराकरणं साम्परयानित्यत्रा- दे शक्याभिप्रेताप्रसिद्धस्य । सधर्मणो भावः साधयं तस्मात्साधात् । स्याद्वादः श्रुतज्ञानं तेन प्रविभक्तो विपयीकृतोऽर्थस्तस्य विशेषो नित्यत्वादिस्तद्वाजकः प्रफटको द्योतको गपो युक्तितोऽर्थपरिग्रहः । इसंगना- भयव्यतिरेकपक्षधर्मा उताः । अविरोधादित्यनेनान्यधानुपपत्यकटक्षणो हेतुः प्रदर्शितः 1 किमुक्त भारि- अताप्तिमतरेण विलक्षणो हेतुर्न गमक इति । अथ को नयप्रमाणयोशेिषः ! अनेकांतप्रतिपचिः प्रमाण, एकधर्मप्रतिपत्तिर्नय.॥ तद्विषयस्य द्रव्यस्य स्वरूपप्रतिपादनार्धमाह--- अष्टशती-मपक्षणेर साध्यस्य साध`दिल्लगेग हेतोस्नेलक्षण्यमविरोधात इत्यन्यथानुपपत्तिं च दर्श- यता केवलस्य त्रिलक्षणस्यासाधनत्वमुक्त तत्पुरत्यादिवत् । एकलक्षणस्य तु गमका "नित्यत्वकोतऽपि विक्रिया नोपपद्यत इति" महुलमन्यथानुपपत्तेरेव समाश्रयणात् । यत्राक्रिया न संभाति तन वस्तु पथा थि- नाशकांतः तथा च नित्यत्वेऽपि क्रमयौपद्याभ्यामर्थक्रिया नसभवति नापर प्रकारांतरं-इति विलक्षणयोगऽदि प्रधानमेफलणं तत्रैव साधनसामर्थ्यपरिनिष्ठितः । तदेव प्रतिबंधः पूरीतसंयोग्यादिसफलहेतुप्रतिष्ठापकं । ततः स्याद्वादेत्यादिनानुमितमनेकातात्मकमर्थतत्त्वमादशयति । तस्य विशेयो नित्यत्वादिः पृथक् पृथक्यस्य प्रतिपादको नयः । तथा चोक्त- अर्थस्यानेकरूपस्य धी: प्रमाणं तदंशधीः नय, धर्मोतरापेक्षी दुर्णयस्तन्निराकृतिः ।। १। तदनेकातप्रतिपत्तिः प्रमाण । एकधर्मप्रतिपतिर्नयः । तत्प्रत्यनीकपातक्षेपो दुर्णयः केरलं विपक्षविरोध. दर्शनेन स्वपक्षाभिनिवेशनात् ॥१०॥ नयोपनयकांतानां त्रिकालानां समुच्चयः। अविभ्राट् भावसंबंधो द्रन्यमेकमनेकया ॥ १०७ ॥ वृत्तिः-नया नेगमादयः सप्त उपनयास्त दोपभेदार्थपर्यायास्त एवैकाताः प्रधानधर्मास्तम्राह्मत्याच- अपदेशः । त्रयः काला विषयो येषां ते तयाभूतास्तेपा समुच्चय एकस्मिन्नयस्थानम् । अविभ्राट् अपृथक् भावसबंधः सत्तासंबंधो यस्य स तथाभूतस्तद्न्यमेकमभेदापेक्षया पुनरनेकप्रकार ।। १०७ ।। तदर्य चोद्य परिहारायाह- अदशती-उक्तलक्षणो द्रव्यपर्यायस्थानः संमहादियः । तन्छायामशाखामोपनयः । तदेकांता- तात्मना विपक्षापक्षालक्षणाना त्रिकाललक्षणानां विकासविषयाणां समितिद्रव्यं । ततस्तेपामपोदारात् गुण- गुण्यादिवत् ॥ १०७ ॥ मिथ्यासमूहो मिथ्या चेन्न मिध्यकांतताऽस्ति नः । निरपेक्षा नया मिथ्या सापेक्षा वस्तु तेर्थकत् ॥ १०८ ।। वृचिः-नित्यानित्यास्तित्वादीनी मिथ्याधर्माणां योऽयं समूहः समुरायः स मिथ्याऽसन्यरूप इति चेदेवं भवतोऽभिप्रापः। मिथ्यसेकांतः संग्रहस्तस्य भावो निष्यकांतता सा नोऽस्माकं नास्ति न दिने ।

·४८ सनातनजेनग्रंथमालायां- . कुतः यतो निरपेक्षा नयाः मिथ्या परस्परमपेक्षा घटना तस्या निर्गताः पृथग्भूता धर्मा व्यलीकाः । सापेक्षाः परस्परसंबद्धास्ते नया वस्तु परमार्थतत्त्वं यतोऽर्थकृत् क्रमाक्रमाभ्यामर्थकारित्वादतो न चोद्यस्यावतारः । पुनरपि तमर्थ समर्थयनाह- अष्टशती-सुनयदुर्णययोर्यपास्माभिलक्षणं व्याख्यातं तथा न प्रबोध्यं न परिहारः । तथाहि-निरपेक्षत्वं प्रत्सनीकधर्मस्य निराकृतिः । सापेक्षत्वमुपेक्षा अन्यथा प्रमाणनयाविशेषप्रसंगात् । धर्मोतरादानोपेक्षाहानि- लक्षणत्वात् प्रमाणनयदुर्णयाणां प्रकारातरासंभवाच्च । तदतत्स्वभावप्रतिपत्तेस्तत्प्रतिपत्तिरन्यनिराकृतिश्चेति विश्वोपसंहतिः ॥ १०८॥ नियम्यतेयों वाक्येन विधिना वारणेन वा । तयाऽन्यया च सोऽवश्यमविशेष्यत्वमन्यया ॥ १०९ ॥ वृत्तिः वाक्येन, अस्ति घटो नास्ति वेति विधिप्रतिषेधरूपेणार्थो नियम्यते नियंत्र्यते विशेषविषयं नीयते तस्मात्सोऽर्थस्तथा च तदतदात्मक इत्यम्युपगंतव्यः । यदि पुनरन्यथान्येन प्रकारेणैकांतरूपेणाभ्युप- गम्यते तदानीमविशेष्यत्वमवस्तुत्वं स्यादेकधर्माक्रांतत्वेन वस्त्वस्ति यतः। वाक् दिविषया न भवतीत्यस्य निराकरणायाह- अष्टशती-यत्सत् तत्सर्वमनेकांतात्मकं वस्तुतत्त्वं सर्वथा तदर्थक्रियाकरित्वात् । स्वविषयाकारसंवि- त्तिवत् । न किंचिदेकांत वस्तुतत्त्वं सर्वथा तदर्थक्रियासंभवात् गगनकुसुमादिवत् । नस्ति सदेकांतः सर्व- व्यापारविरोधप्रसंगात् असदेकोतवदिति विधिना प्रतिषेधेन वा वस्तुतत्वं नियम्यते । अन्यथा तद्विशिष्टमर्थ- तत्त्वं न स्यात् इत्यनेन विधिप्रतिषेधयोर्गुणप्रधानभावेन सदसदादिवास्येषु वृत्तिरिति लक्षयति ॥ १०९।। तदतद्वस्तु वागेपा तदेवेत्यनुशासति । न सत्या स्यान्मृपावाक्यैः कथं तत्वार्थदेशना ॥ ११० ॥ वृत्तिः-एषा यागेतद्वचनं सर्वाभ्युपगतं तच्चातच्च तदतत् अस्तित्वनास्तित्वात्मकं वस्तुतत्त्व तदेय तारभूतमेव नैकांतात्मकमेवेत्येवमनुशासति कथयति प्रतिपादयति । यदि न सत्या सद्भता स्याद्भवेत् । एवं सति पृपा पाक्यानि असत्यरूपाणि वाक्यानि स्युः । तथा सति तस्वार्थस्य परमार्थस्य प्रमाणहेतुफलप्रतिपादकस्य येयं देशना कयनं परप्रतिपादनं कथं स्यात् ! किं तु न भवेदेव ! तथा च विशीर्णे प्रमाणादिलक्षणं धर्म । तस्माद्यत्सत्तदनेकांतात्मकं हेतुधानं प्रमाणपदिति वचनस्य प्रमाण्यमेपितव्यं ।। ११०॥ पुनरपि यचोलक्षणमाह- अष्टशती-प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयभूतं विरुद्धधर्माभ्यासलदाणं याऽविरुद्धं वस्तु । तदेवत्येकातन प्रति- पादपती मिध्येय भारती फयमनपार्थदेशनं ! इत्येकांतवाक्यार्थानुपपत्तिरालक्ष्यते ॥ ११॥ वारस्वभावोऽन्यवागर्यप्रतिपेपनिरंकुशः। आह च स्वार्यसामान्य तादृग्वाच्यं खपुष्पवत् ।। १११ ॥ वृत्तिः वापः स्वभाव मारमीयं रूपमन्येषां याप्यत्वेनाभिप्रेततराणां याग्वचनं तस्या अर्थस्तस्य प्रति- यो निराकरणं तस्मिन् निरंकुशः समों घटशन्दः पटादीनां निराफरणं करोति सार्य प प्रतिपादयति मतो- अनेकातः, पदि पुनः सर्वथा स्वस्य ज्ञानार्थस्य पाशार्थस्य सामान्यं परापररुपमपोहं चार्वाक माह माघट इत्य- म्युपगमः स्पाद तारग्याप्यं रिशेपरहितं सामान्यं रापुभवत् गगनकुमुमसमानमतो न किंचिरस्पाद ।।११।।

·- भासमीमांसा गनु सामान्यमर याचीऽर्थी पदुत विशेष यतते सामान्य क्रियामापारिक संसर्गजोरम निरा. फरणार्थमाह-- अटशती-याचा घमानोऽयं येन रागामान्यं प्रसिदयंती वरपर निराम्रोनि । मन्यनरागो ऽनुक्तानतिशायनात् । इदं तदानेयं सद्या प्रतीयेत सदर्पः । धर्मरोमादिन् नर गामान्य nिit. हारेण कविदुरलभामहे । अनुक्लममानाश्च कर्य स्वामानं परं या राथामिनियमेन सिमामहे ! ॥११॥ सामान्ययाग्विशेषे घेन गन्दार्या मृपा दिसा । अभिमेतविशेषाः स्यात्कारः सत्यसांछनः ॥ ११२॥ वृत्तिः-सामान्यसंबंधिनी यार विशेष यतते-विशेषमाचष्टे सत्यार्थक्रियामागत् देवं भरतोsमि- प्रायः ! तर्हि शब्दस्यार्थोऽभिधेयः कुतः ? ताहाभूता पाफ मृणा भरीका सायामान हायरस याचकोऽन्य- माह । घटसन्दः पार्थस्य न कदाचिदपि प्रतिपादकः नाप्यपोहोऽस्वार्थः, अपोहोहि परल्यातिः सा चतुला ततो भेदक्षाणिकांतपक्षे न याप्यं नापि याचको नानुमानं नाप्यागमः समायोऽतः स्या कारः स्पा:- सत्सलांछना मसभूतोऽभिविशेपस्याप्तर्निमितमिधार्थप्राप्तिहेतोराश्रयणीयः सरदोरकलंकातीतयात् । तस्यैर स्वरूपमाह- अटशत:-अस्तीति केवलमभानन्यावादपोहमाहेति चेत् कः पुनरपोहः! परतो गायत्तिा. मावः । कयमेयं सत्यमा प्रतिपादयति भारं न प्रतिपादयतीत्येवमनुक्तसगं न स्यात् । सदिको मिष्याभिनिवेशवशादिति चेन चैतत्तप्प प्रतिपादकं मिथ्यारिफलाहेतवाद् मीकरचनात् । ततः स्या- दाद एक सयलाउनो न वादातरमिन्यनुशाययति ॥ १२ ॥ विधेयमीप्सितार्यागं प्रतिपेयाविरोधि यत् । तथैवादेयहेपत्वमिति स्यादाइसंस्थितिः ।। ११३ ॥ इति:-विधेयमस्तीन्यादि प्रतिषेध्यस्य नास्तिवादरविरोधेनापिरुद्रं यत्तदीप्सितार्थस्याभिप्रेतकाम्यांग कारण । तथैनादेयं वस्तु हेपारपाग्यादविरुद्धं । इल्पनेन प्रकारेण स्पाद्वादस्य समिति. गांप्रमाणेररिग्दा सिद्धिरिति प्रमाणहेतुटातामासाः परसादिपरिकरितप्रमाणहेतुदृष्टांता येदितव्याः । युन. ! तल्लक्षणामापात । यस्त्वपि तैर्यत्परिकल्पितं तदपि नास्ति लक्षणाभावात् । तस्माघदनेकांता मा तमय तक्षगयोगादिति । शास्त्रार्थोपसंहारकारिकामाह- अशती-अस्तीत्यादि विधेयमभिप्रेय विधानात् नास्तित्वादिभिरविरुदं विधिप्रतियोरन्योन्यानि. विनाभावलक्षणत्वात् स्वार्थज्ञानयत् । तद्विधेयप्रतिषेप्यास्मविशेषात् शद्वादः प्रक्रियने सप्तभंगीममा. श्रयात् ॥ ११३॥ इत्तीयमाप्तमीमांसा विहिता हितमिच्छता । सम्पमिथ्योपदेशार्थविशेषप्रतिपत्तये ॥ ११४॥ वृत्तिः-इत्यनेन प्रकारेणैय प्रत्यक्षतश्च योऽयमुपदेशस्तस्पार्थः स्वमयं तस्य विशेषो पधाम्यं तस्त प्रतिपत्तिरवगमस्तस्यै सम्यगुपदेशोऽप मिथ्येति सर्वज्ञेन ज्ञायते यस्मात् । कृतकृत्यो नि दतत्त्वप्रतिज्ञ आचार्यः श्रीमन्समंतभद्कैनरी प्रमाणनयतीश्णनसरदंघाविशारितवारि उनयमदरिदमुभिकुंभस्मन्पारनपटुरिदमाह- ७ ·सनातनजनप्रथमालायां- अष्टशती-इति स्वोक्तपरिच्छेदविहितेयमाप्तमीमांसा सर्वज्ञविशेषपरीक्षानिःश्रेयसकामिना । अभव्यानां तदनुपयोगात् । तत्त्वेतरपरीक्षा प्रति भव्यानामेव हि नियताधिकृतिः ॥ ११४ ।। श्रीबर्द्धमानमकलंकमानिंद्यवंद्य- पादारविंदयुगल प्रणिपत्य मूर्धा भव्यकलोकनयनं परिपालयंतं- स्याद्वादवरी परिणौमि समंतभद्रं ॥१॥ इत्यष्टशती समाप्ता। जयति जगति क्लेशावेशप्रपंचहिमांशुमान् विहतविषमैकांतध्वांतप्रमाणनयांशुमान् । व्यतिपतिरजो यस्याधृष्टान्मतायुनिघलवान् स्वमतमतयस्ता नाना परे समुपासते ॥ ११५ ।। ‘वृत्तिः :--यस्य भट्टारकस्य मतांबुधैरागमोदधैलवान् कणान् अधृष्टानखरीकृतान् परे नाना तीर्थ्याः प्रवादिनः सुगतादयः स्वमते मतिर्येषां ते स्वमतमतयः कृतात्मबुद्धयः समुपासते सेवंते सोऽजो जातिजरा- . मरणरहितो यतिपतिः प्रधानस्वामी जयति त्रैलोक्यस्वामित्वं करोति बाह्याभ्यंतरशत्रून् निहत्य जयति लोके । पुनरपि किंविशिष्टः ? क्लेशस्य दुःखस्य आयेशः कदर्थना तस्य प्रपंचो विस्तारः स एव हिम प्रालेयः तस्यांशुमा- नादित्यः । एकांत एव ध्वांतं तमः विषमं च तदेकांतवांतं च विपमैकांतध्वांतं प्रमाणं च नयाश्च प्रमाण- नया उक्तलक्षणा विहतं निराकृतं विषमैकांतध्वांतं यैस्ते तथाभूतास्ते च ते प्रमाणनयाश्च त एयांशयः किरणास्ते विद्यते यस्य स तथाभूत इति यतिपतविशपणे ॥ ॥ ११५ ॥ श्रीमत्समंतभद्राचार्यस्य त्रिभुवनलब्धजयाताकस्य प्रमाणनयचक्षुपः स्याद्वादशरीरस्य देवागमाश्या- कृतेः संक्षेपभूतं विवरणं कृतं श्रुतविस्मरणशीलेन वसुनंदिना जडमतिनाऽऽत्मोपकाराय । समंतभद्रदेवाय परमार्थविकल्पिने । समतभद्रदेवाय नमोऽस्तु परमात्मने ॥ १ ॥ सुखाय जायते लोके वसुनदिसमागमः । तस्मात् निषेव्यतां भव्यैर्वसुनंदिसमागमः ॥२॥ इति श्रीवसुनंद्याचार्यकृता देवागमवृतिः समाप्ताः । RSS wise समाप्तोऽयं ग्रंथः। marana , नैतपयस्याटरत्युपलब्धा ।

·ॐ सनातनजेनग्रंथमाला . स्यादादपतिथींविद्यानंदस्वामिविरचिता- प्रमाणपरीक्षा। जयंति निर्जितापसीकांतनीतयः । सत्यवाक्याधिपाः शश्वविद्यानंदा जिनेश्वराः ।। १ ।। अथ प्रमाण-परीक्षा-सत्र प्रमाणलक्षणं परीश्यते- 'सम्पदानं प्रमाणं प्रमाणन्यान्यधानुपपत्तेः । सनिकादिरज्ञानमपि प्रमाणं सार्पमिती साधकराम स्यात् । इति नाशंकनीयं । सत्य स्वामितो साधकतमत्वासंमायात् । न दाचेतनोऽम: समिती करणं पटा- दिवत् । सोऽर्थप्रमितो फरणमित्यप्यनालोचितरचनं नैयायिफानो स्वामितापमाधफरामस्वार्थप्रमिती साधकतमत्वानुपपत्तेः । तथाहि-~ग सन्निकर्यादिरर्थप्रमितो साधनमः स्वामिनासाधकतमबापट- यत् । प्रदीपादिभिर्व्यभिचारः साधनस्य ! इति न मंतव्यं । तपामर्थपरिठिचारणयात् । सन नपनम- नसोरेय करणतपा स्ययमभिमतत्वातु । प्रदीपादीनां तन्सहकारितयोपचारतः करणत्याहारानुसरणात् । मचोपचारतोऽधप्रकासन एव प्रदीपादिः करण न पुनः स्वप्रकाशन इति मन्यमानी निर्मडमना मनीषिभिः, अनुगम्यते । नयानादेः-अर्थसंवेदनमिर प्रदीपादिसंवेदनमभ्युपजनयतः प्रदीपादीनां सहकारित्याविशत् । सेपागप्रकाशनवत् समकाशनेऽपि करणतोपचारन्ययसितः । सपनादिना अनेकात इन्लपि न मननीयं, तस्यायुपकरणरूपस्याचंतनस्वमायस्यार्यप्रतिपत्ती करणतोपचारात् । परमार्थती मा दियस्पर-अर्थमहणश- फिटक्षणस्य साधकतमतया करणताच्यासनात् । न चैतदसिद्ध रिशुद्धधिपणननमनसि युक्तियुक्ततया परिसत. मानत्वात् । तथाहि- 'पदसानिधाने कारकांतरसनिधानेऽपि पनोपपयते तत् तत्करणकं यथा कुटारासनिधाने काटछेदनम- नुत्पद्यमानं कुठारकरणकं । नोत्पयते च भादियाममाधानेऽर्धसंवेदनमुपकरणसदाऽपि, इति सदायेंद्रि- यकरणफं। बहिःकरणसनिकर्णधीनतापां हि पदार्थसदनस्य, नयनसनिकमात् फलश न नभसि नायन- संवेदनोदयः कुतो न भवेत् । नहि नयननमसोस्यतरफनः संयोगो न रियते एयेति या युक्तं सकलर्तिमद्व्यसंयोगानभसि सर्पगतत्यमापनाविरोधात् । न च नपनमन्तिमदेव ! रास्य परमीतिकनयो- पगतत्वात् । पौगलिकतयास्माभिरुपकरणम्याभिमतवाद । ननु नाम नयनर्मानास्प योग्यतासिरहान संवेदननिमितता त्यपि न साधीयः तद्योग्यताया एस साधकतमन्त्रानुरंगात् । मा धेयं सनिसर्गस्य योग्य- ता नाम : विशिया शक्तिरिति चेत् ! सा तर्हि सहकारिसनिधिदक्षणा अनुमंतव्या !

·सनातनजनप्रथमालायां- 'सहफारिसांनिध्य शक्तः' इत्युद्योतकरवचनात् । सहकारिकारणं च द्रव्यं गुणः कर्मा- दिवा स्यात् ! न तावदात्मद्रव्यं सहकारि तत्सन्निधानस्य नयननमःसन्निकर्षेऽपि समानत्वात् । एते- न कालद्रव्यं दिग्द्रव्यं च सहकारि निराकृवं तत्सान्निध्यस्यापि सर्वसाधरणत्वात् । मनोद्रव्यं सहकारि इत्यपि न संगतं तत्सनिधरपि- समानत्वात् । कदाचित्तद्गतमनसः पुरुषस्याक्षार्थसन्निकर्षस्य संभवात् । एतेन आत्मा मनसा युज्यते, मन इंदियण, इंद्रियमर्थनेति चतुष्टयसनिकर्पोऽर्थप्रमिती साधकतम इति सामिप्रीप्रमाणवादो दूषितः-तत्सामिग्न्याश्च नभसि सद्भावात् । कालादिनिमितकारणसामिग्रीवत् । यदि पुनस्तेजोद्रव्यं सहकारि तत्सन्निधानात् चाक्षुपादिज्ञानप्रभवादिति मत तदापि न विशेषः घटादाविक गगनेऽपि लोचनसन्निकर्षस्यालोकसनिधिप्रसिद्धः संवेदनानुषंगस्य दुर्निवारत्वात् । अथादृष्टविशेषो गुणः सहकारी तत्सान्निध्यं संयुक्तसमवायेन, चक्षुषा संयुक्त पुरुषे त्वदृष्टविशेषस्य समवायात् इति मन्यध्वं तर्हि कदाचिनभासे नायनंसवेदनोदयः कुतो न भवेत् ! । सर्वदा सर्वस्य तत्रादृष्टविशेषस्य सहकारिणोऽस- निधानात् इति चेत् ? कथमेवमीश्वरस्य नभसि चक्षुपा ज्ञानं श्रौत्रादिभिरिव घटते ! समाधिविशेषोपजीन- सधर्मविशेषानुगृहीतेन मनसा गगनावशेषपदार्थसंवेदनोदये तु महेश्वरस्य बहिःकरणमनर्थकतामियात् । फलासंभवात् । बहिःकरणरहितस्य च नांतःकरणमुपपद्यत परनिवृत्तात्मवत् । ततः कथमंतःकरणेन धर्मा- दिग्रहणं मनसोऽसभवे च न समाधविशेषस्तदुपजनितधर्मविशेषो वा घटामटाट्यते तस्यात्मांतःकरणसं- योगनिबंधनात् । स्यान्मतं शिशिररश्मिशेखरस्य समाधिविशेषसंततिधर्मविशेषसंततिश्च सर्वार्थज्ञानसंततिहतुरना- अपर्यवसाना, सततमेनोमलरस्पृष्टत्वात् । तस्य संसारिसादि मुक्तिविलक्षणत्वात् सर्वथा मुक्ततयैव प्रसिद्ध- त्वात् इति तदप्यसमीचीनं एवमीश्वरस्यापि एनोमलविलयादरेवार्थसंवेदनौद्भवप्रसक्तेः । सततमेनोमला- भावो हि यथा सततमर्थज्ञानसंतानहेतुरुररीक्रियते तथा कादचित्कैनोमलामावः कदाचिदप्रिमितिनिमित्त युक्तमुत्पश्यामः तस्यैव सनिकर्पसहकारितोपपत्तेः । तत्सान्निध्यस्यैव च सन्निकर्षशक्तिरूपत्वसिद्धः । तदायादेव च नयनसन्निकर्षेऽपि नभसि संवेदनानुत्पत्तिघटनात् । तत्र विशिष्टधर्मोऽपि न पापमलापायादपरः प्रतिपद्यते भावांतरस्वभावत्वादभावस्य, निःस्वभावस्य सकलप्रमाणगोचरातिक्रांतत्वेन व्यवस्थापयितुमशक्य- वात् इति पुरुषगुणविशेषसद्भाव एव पापमलाभावो विभाव्यत। स चात्मविशुद्धिविशेषो ज्ञानावरणवीर्यातराय- क्षयोपशमभेदः स्वार्थप्रमिती शक्तियोग्यतेति च स्याद्वादवेदिभिराभिधीयते । प्रमातुरुपलब्धिलक्षणप्राप्त. तापि नातोयीतरभावमनुभति पुंसः सवेदनावरणवायोतरायलक्षणपापमलापगमविरह कचिदुपन्धिलक्षण- प्राप्ततानुपलब्धः, नयनोन्मीलनादिकर्मणो दृश्यादृश्ययोः साधारणत्वात् प्रद्योतादिकरणसाकल्यवत् । एतेन नयनोन्मीलनादिकमसन्निकर्षसहकारिविषयगतं चोपलभ्यत्वसामान्यमिति प्रत्याख्यातं तत्सन्निधाने सत्य- पि क्वचित्कस्यचित् प्रमित्यनुपपत्तेः कालाकाशादिवत् । न हि तत्रोपलभ्यत्वसामान्यमसंभान्यं योगिनो- •ऽप्यनुपलब्धिप्रसंगात् । अस्मादृशापेक्षयोपलम्पत्वसामान्यमन्यदेव योगीश्वरापेक्षादुपलभ्यतासामान्यादिति. चत् ! तकिमन्यत्। अन्यत्र योग्यताविशेषात् । प्रतिपुरुष भेदमास्तिनवानादिति(8) स एव प्रमातुः प्रमित्यु- पजनन साधकतमोऽनुमंतव्यः सन्निकर्षादौ सत्यपि कचित्संविदपजननाभावविभावनात् । स च योग्य- ताविशेषः स्वार्थमहणशक्तिः । आत्मनो भावकरणं ज्ञानमय फलरूपत्वात् स्वार्धज्ञानात्कथंचिदभिन्नत्वात् सर्वथापि ततो भेदे नात्मस्वभावत्वोपत्तेः । न चवमुपगतुं युक्तं ! आरमन एवोभयनिमित्तयशात्तथापरिणा- मात् । आत्मनो हि जानासनेनेति करणसाधनात भेदोपवर्णनं कथं चिदभिन्नकर्तृकस्य करणस्य प्रसिद्धः अग्निरोधण्यन दहतीधनमिति यथा | स्वातंत्र्यविवक्षायां तु जानातीति झानमारमैन, फसाधनत्वात्तदात्मज्ञा- नयोरभेदप्राधान्यात् आरमन एवं स्वार्थप्रहणपरिणाममापनस्य ज्ञानव्यपदेशसिद्धः औष्ण्यपरिणाममाप- -भस्याग्नरोप यदिशपत् । तेन ज्ञानारमा ज्ञानात्मना देयं जानाति इति व्यवहारस्य प्रतीतिसिद्धत्वात्। पथा घ ·प्रमाणपरीक्षा। ज्ञानात्मैव प्रमाता स्यात, अज्ञानात्मनः खादः प्रमातावायोगात् तथा ज्ञानात्मैव प्रमाण स्वामिती ज्ञान. क्रियात्मकायां करणत्वात् । अज्ञानात्मनस्तत्र साधकतमत्याघटनानासानं प्रमाणं, अन्यत्रोपचारतः। ततो. नासानन इंदिपसनिलिंगशब्दादिना साधनस्य व्यभिचारः। नापि न्यतिरकासिद्धिः सम्याज्ञानत्वस्य साध्यस्य निवृत्ती प्रमाणत्वस्य साधनस्य पटादौ विनिवृत्तिविनिश्यात् । केवलव्यतिरेकिणोऽपि साधनस्प समर्थनात् । ततः सूक्तं सम्यग्ज्ञानमेव प्रमाणमज्ञानस्य प्रमाणत्वायोगाग्मिध्याज्ञानयदिति । किं पुनः सम्याग्नं अभिधीयते-स्वार्थव्यवसायात्मकं सम्यग्ज्ञानं सम्यग्ज्ञानत्वात् । यत्तु न स्वार्थव्यवसाया- स्मकंतनसम्यग्ज्ञानं यथा संशयविपर्यासानध्यवसाया.। सम्याजानंच विवादापन्नं तस्मात्स्यायन्यबसायागकमिति सुनिश्चितान्ययानुपपीत्तनियमनिश्चयलक्षणो हेतुः प्रसिद्ध एव सम्यगवबोधादीनां साध्यधर्मिणि सद्भावात् । स्य- संवेदनेंद्रियमनोयोगिप्रत्यक्षैः सम्यग्ज्ञान:-अव्यवसायात्मकर्व्यभिचारी हेतुः इति स्वमनोरथमात्रं सौगतस्य तेषा सम्यग्ज्ञानत्वविरोधात्। सम्यग्ज्ञानत्वं ह्यविसंवादकत्वन व्याप्तं तदभाये तदसंभयात् । तदपि प्रवर्तकत्वेन न्यात सदभावे तदसंभवात् । तदप्यर्थप्रापकत्वेन अर्थप्रापकस्याविसंवदित्वात् । निर्विषयज्ञानवत् । तदपि प्रवर्त- कत्वेन व्याप्तं अप्रवर्तकस्यार्धाप्रत्यायकत्वात् । तद्वत् प्रवर्तकत्वमपि विश्वविषयोपदर्शकत्वेन व्याप्तं स्वविषयम- पदर्शयतः प्रवर्तकन्यवहारविषयत्वसिद्धेः । न हि पुरुष हस्ते गृहीत्या ज्ञानं प्रवर्तयति । स्वविषयं रूपं दर्शयत् प्रवर्तकमुच्यते अर्थप्रापकं च इत्यविसंवादकं सम्यग्वेदकं प्रमाण तद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानत्यप्रसिद्धः संशय. वदिति धर्मोत्तरमतं । तत्राव्यवसायात्मकस्य चतुर्विधस्यापि समक्षस्य सम्यावेदनत्वं न व्यवतिष्ठते तस्य स्वविषयोपदर्शकत्वाऽसिद्धेः । तसिद्धौ या नीलादाविव क्षणक्षयादावपि तदुपदर्शकत्वप्रसक्तेः । ततो यद- व्यवसायात्मक ज्ञानं न तस्वविषयोपदर्शकं यथा गच्छतः तृणस्पर्शसंवेदनं । अध्यवसायि प्रसिद्धमन्यवसायात्मकं च सौगताभिमतदर्शनमिति व्यापकानुपलन्धिः सिद्धा। व्यवसायात्मकस्य व्यापकस्याभाये तन्याप्यत्वस्य स्वविषयोपदर्शकत्वस्याननुभयात् । स्यादाकूतं-तन व्यवसायात्मकत्वेन स्वविषयोपदर्शकत्वस्य व्याप्तिः सिद्धिमधियसति तस्य व्यवसा- यजनकत्वेन व्याप्तत्वात् । नीलधवलादी व्यवसायजननादर्शनस्य तदुपदर्शकत्वव्यवस्थितेः । क्षणक्षयस्वर्ग- प्रापणशक्सादी व्यवसायाजनकत्वात् तदनुपदर्शकत्यव्यवस्थानात् । गएछतृणस्पर्शसंवेदनस्यापि तत एय स्वविषयोपदर्शकत्वाभावसिद्धेः मिथ्याज्ञानत्वन्यवहारात् अन्यथानध्यवसायित्याघटनात् इति ! तदेतदपि. चारितरमणीयं ताथागतस्य व्यवसायो हि दर्शजन्यः । स किं दर्शनविषयस्योपदर्शकोऽनुपदर्शको या ! इति विचार्यते- यद्यपदर्शकस्तदा स एव तत्र प्रवर्तकः प्रापकक्ष स्यात् संवादकत्वात् सम्यक्संवेदनयत् । न तु तनिमित्तं दर्शनं सनिकांदियत् । अथानुपदर्शकः ! कथं दर्शनं तज्जननात् स्वविषयोपदर्शकं ! अतिप्रसंगात् । सशयविपर्यासकारणस्यापि स्वविषयोपदर्शकत्यापसः । दर्शनाविषयसामान्याध्यवसायित्वाद्रि- कल्पतजनकं दर्शनं स्वविषयोपदर्शकमिति च न चेतसि स्थापनीयं दर्शनविषयसामान्यस्यान्यापोहलक्षण- स्थावस्तुत्वात् । तद्विषयव्यवसायजनकस्य यस्तूपदर्शकत्वविरोधात् । दृश्यसामान्ययोरेकत्याप्पयसायावस्तूप- दर्शक एव व्यवसाय इत्यपि मिथ्या तयोरेकत्वाध्यवसायासंभवात् । तदेकत्वं हि दर्शनमध्ययस्यति तत्पृष्ठजो- व्यवसायो वा ज्ञानांतरं या ? न तावदर्शनं तस्य विकल्पाविषयत्वात् । नापि तपृष्ठजो म्ययसायः सस्प श्यागोचरत्वात् । तदुमयविषयं ज्ञानांतरं तु निर्विकल्पकं विकल्पात्मकं घा! न तायनिर्विकल्पके सस्य दश्य विकल्पद्वयविषयत्वविरोधात् । नापि विकल्पात्मकं तत एव । नच तद्वयाविषयं संवेदनं तदुभयेकत्यमध्यय- सातुं समर्थे । तथाहि- यद्यन विषयो कुरुते न तत्तदेकत्वमध्ययस्यति यथा रससंवेदनं पसरूपोभयं । न विषयी कुरुते च दृश्यविकल्प्योभयं किंचित्संवेदनं, इति न कुतश्विदृश्यविफल्प्पयोरकत्वाध्ययसायः सिद्धपत् ततो न व्यवसायो वस्तूपदर्शकः स्यात् । नापि तदुपजननादर्शनं स्वविषयवस्तूपदर्शकं योगिप्रत्यक्षस्य विध- तफल्पनाजालस्य सर्वदा यस्तुविकल्पाजनकत्यात तदुपदर्शकलाविरोधात् । स्वसंवेदनमपि न तस्य स्वरूपोप- .

·६४ सनातननग्रंथमालायां- दर्शकं तद्विकल्पानुत्पादकत्वात् इति कुतः स्वरूपस्य स्वतो गतिरवतिष्ठेत है। किं च दर्शनपृष्ठभाविनो विकल्पस्य स्वसंवेदनवटासिद्धी तत्स्यसंवेदनं कुतः प्रमाण स्यात् । तद्यदि स्वरूपापदर्शनादेव प्रमाणमा- स्थीयते ! तदा स्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कदेत् । तत् स्वसंविदाकार एवं प्रमाण तब्यवसाय जननात्-न पुनरन्यत्रेति परिकल्पनायां तव्यासायस्वसंवेदनस्यापि व्यवसायांतरोपजननात् स्वरूपोपदर्श- नेन भवितव्यमिसनवस्थानात् , नाद्यव्यवसायस्वसंवेदनस्य प्रामाण्यं । तदप्रामाण्ये च न तत एवं व्यवसाय- सिद्धिः । तदसिद्धौ च न तजननादर्शनस्य स्वविषयोपदर्शकत्वं । तदभाव च न तस्य प्रवर्तकलं ! अप्रवर्त- कस्य नार्थप्रातिनिमित्तत्वं । तदसंभवे च नाविसवादकत्वं तद्विरहे च न सम्यग्ज्ञानत्वं स्वसंवेदनोंद्रियमनो योगिज्ञानानामिति न तैर्व्यभिचारः साधनस्य संभवति । स्यान्मतं-अर्थसामर्थ्यादुत्पत्तिः-अर्थसारूप्यं च दर्शनस्य स्वविषयोपदर्शकत्वं तच्च सफटसमवेद- नानामव्यवसायात्मकत्वेऽपि संभवत्प्रवर्तकत्वमर्थप्रापकत्वमविसवादकरवं सम्यग्ज्ञानलक्षणमिति समीची- नैनैिर्व्यभिचार एव हेतोरिति ! तदपि दुर्घटमय क्षणक्षयादावपि तदुपदेशकरवप्रसंगात् । तत्राक्षणिक- त्वादिसमारोपानुप्रवेशादयोगिनः प्रतिपत्तुर्नोपदेशकत्वमवतिष्ठते । योगिनस्तु समारोपासंभवात् क्षणक्षयादा- वपि दर्शनं तदुपदेशकमेवेति समाधानमपि न धीमद्धतिकर नीलादावप्ययोगिनस्तद्विपरीतसमारोपप्रसक्तः । कथमन्यथा विरुद्धधर्माध्यासात्तदर्शनभेदो न भवेत्। न हि-अभिन्नमेकदर्शनं कचित्समारोपाक्रांत कचिन्नेति वक्तुं युक्तं । तता यद्यत्र विपरीतसमारोपविरुद्ध तत्तत्र निधायात्मकं यथानुमेयेऽधेऽनुमानज्ञानं । विपरीतसमारो- . पविरुद्धं च नीलादौ दर्शन मिति व्यवसायात्मकमेव बुद्धयामहे । निश्चयहेतुत्वादर्शनं नीलादी विपरीतसमा- रोपविरुद्धं न पुनर्निश्चयात्मकत्वात् ततोऽन्यथानुपपत्तिः साधनस्यानिश्चितेति मामस्थाः योगिप्रत्यक्षेऽस्य विपरीतसमारोपस्य प्रसंगात् तेन तस्याविरोधात् । परेषां तु तस्यापि निश्चयात्मकत्वात्तेन विरोधः सिद्ध एव । तथा निश्चयहेतुना दर्शनेन विरुद्ध प्रतिपादयतः स्वमतविरोधः स्यात् । निश्चयारोपमनसोर्बाध्यबाधकभाव इति धर्मकीर्तेरभिमतत्वात् दर्शनारोपयोर्विरोधाभावासद्धेः । ननु चार्थदर्शनस्य निश्चयात्मकत्वे साध्ये प्रत्यक्षवि- रोधः संहृतसकलविकल्पदशाया रूपादिदर्शनस्यानिश्चयात्मकस्यानुभवात् । तदुक्तं-- संहृत्य सर्वतश्चितां स्तिमितेनांतरात्मना । स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः ॥ १॥ इति । तथानुमानविरोधोऽपि व्युच्छित्तचिंतावस्थायां-इंद्रियादर्थगती कल्पनानुपलब्धेः । तत्र कल्पनास- द्भावे पुनस्तस्मृतिप्रसंगः तदा विकल्पितकल्पनावत्-तदप्युक्त- पुनर्विकल्पयन् किंचिदासीन्ने कल्पनेशी । इति वेत्ति न पूर्वोक्तावस्थायामिद्रियाद्गतौ ॥१॥-इति तदेतदपि धर्मकीर्तेरपरीक्षिताभिधानं प्रत्यक्षतो निर्विकल्पदर्शनाप्रसिद्धत्वात् । सहतसकलविकल्पा- वस्था ह्यश्वं विकल्पयतो गोदर्शनावस्था । न च तदा गोदर्शनमव्यवसायात्मकं पुनः स्मरणाभावप्रसंगात् । तस्य संस्कारकारणत्वविरोधात् क्षणिकत्वादिवत् । व्यवसायात्मन एव दर्शनात् । संस्कारस्य स्मरणस्य च संभवात् अन्यतस्तदनुपपत्तेः । ददुक्तं-- व्यवसायात्ननो दृष्टः संस्कारः स्मृतिरेव वा । दृष्टे दृष्टसजातीये नान्यथा क्षणिकादिवत् ॥ १॥ अथ मतं-अभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि दर्शनानीलादौ संस्कारः स्मरण चोत्पद्यते न पुनः क्षणिकादौ तदभावात् । व्यवसायात्मनोऽपि प्रत्यक्षात्तत एव संस्कारस्मरणोपपत्तेः । तेषामभावे निश्चितेऽपि वस्तुनि नियमेन संस्कारादेरभावात् तेषां व्यवसायामकसमक्षवादिनोऽपि नियमतो- ·प्रमाणरक्षा। ऽभ्युपगमनीयात् इति ! तदपि फर गुमाय भूयोदर्शनरक्षणस्याभ्यामस्य क्षणक्षयात्री मुतरां मदागत् । पुनपुनर्विकल्पोगादरूपस्य पाभ्यासस्य परं प्रगतिवात् तर विपदात् । क्षणिकाक्षणिकविचारणाय जि. फमशरणस्यापि भागात् । युदिपाटा तु नारादी क्षणभयादी च ममान दर्शनस्यानंशतात् । सर पाटर- पाटययोदे तद्वदेरपि भेदापत्तेः, विरुधर्माप्पासात् । तपानिपतामनाग्थ्यकर्मवशागुनः पट्यापाठोपासा, इत्सप्पनेनापास्त तत्कर्मसदारयोरपि विरुद्धर्मपोरनंशवुदायकम्यामसंभात् । यपुनरपियं निशामितयं वाक्षणिकगादिनः क्षणिकयेऽस्त्येव नीलादिवत् । यपुनरभिलपितृत्वमधिन्वं सन्न न्यामायजनननिधन फचिदनभिलपिरोऽपि यस्तुनि कस्य चिदुदासीनत्य स्मरणमतीते -इति नाम्यामादिभ्यः पविदेश सरकार- जननं-अनशज्ञानज्ञेयवादिनी घटते । परस्य तु बहिरतरनेका मरुतावादिनी न किंचिदनुपपन्नं सर्वध- फन व्यवसायान्यरसाययोः, अपायानभायात्ययो', संस्कारासंस्कारयोः, धारणेतराभिधानयोः, स्मरणास्मरण- योश्चानभ्युपगमात् । सद्भेदात्कयंचिद्वोधबाययोर्भेदप्रसिद्धः। सौगतस्यापि व्यावृत्तिभेदानेदोपगमाददोपोयं तथाहि-जीटरमनीटरन्यातिः,क्षणिकत्वमक्षणिकपच्या. वृत्तिरुच्यते तत्रानीलब्यावृत्तीनालव्यवसायस्तद्वासनाप्रनोधादुत्पन्नो न पुनरक्षणिकन्यावृत्तौ क्षणिरुल्यमाय- स्तत्र तद्वासनाप्रबोधाभागत् । न चानयोास्योरभेदः संभाति व्यापर्यमानयोरभेदप्रसंगात् । न च तदाद- स्तुनो भेद. तस्य निरंशत्वात् अन्यथा अनरस्थाप्रसंगात् इति परे मन्यते तेपि न सन्मयादिनः समारभेदामारे वस्तुनो ब्यावृत्तिभेदासंभवात् । नीलस्वलक्षण हि येन स्वभाषेनानीलान्यावृत्तं रेनेर यद्यक्षणिकाद्व्यापर्ने। तदा नीलाक्षणिकयोरेकलापत्तेस्तद्व्यावृत्त्योरेकत्वप्रसंगः । स्वभावातरेण तत्ततो न्यावृत्तमिति वचने तु सिमा स्खलक्षस्य स्वभावभेदः कथं निराक्रियते ! । यदि पुनः सभागभेदोऽपि यस्तुनो तस्वभावच्यात्या कल्पित एवेति मतं ! तदा परिकल्पितस्वभागातरकल्पनायामनास्थानुपज्यत । तथाहि-अनीलम्बमाता- न्यव्यावृत्तिरपि स्वभाषांतरेण अन्यव्यावृत्तिरूपेण वक्तव्या। सापि तदन्यव्यावृत्तिस्वभारांतरण तयारि. नेति न कचिद् व्यरतिष्ठते । कश्चिदाह-तत एस सकलपिकल्पनागगोचरातीत वस्तु विकल्पशन्दानां विषयस्यान्यन्यायनि- रूपस्य अनाद्यविद्योपकल्पितस्य सर्वथा विचाराऽमहत्वात् । विचारसहरे या तदरस्तुत्वविरोधात् इति सोपि न सम्यमादी दर्शनविषयस्याप्यास्तुत्यप्रसगात् तस्यापि शन्दरिकल्परिपयात विचारामहत्तापिरो- धात् । तथाहि-नीलस्वलक्षण सुगतेतरजनदर्शनविषयतामुपगच्छत् किमेकेन समान नानास्वमारेन वा दृश्यं स्यात् ! तययेफेन स्वभावेन तदा यदेव मुगतस्यत्वं तदेवैतरजनस्यत्वमिन्यायातं अशेास्य जगतः सुगतत्व । यचेतरजनदृश्यत्वं तदेव सुगतदृश्यत्वमिति सकलस्य सुगतस्येतरजनवापत्ते: मुगत- रहितमखिल स्यात् । अथैतस्मादोषाद्विभ्यता नानास्वभावेन सुगततरजनदृश्यत्व प्रतिपायते तदा नील- स्वलक्षणस्य दृश्पस्वभावभेदः कथमपहुयेत ! न च दृश्य रूपममेकं कल्यितमिति शक्यं यत स्यस्य कलितत्वनिरोधात् । अथ मन्येथाः स्वलक्षणस्य दृश्यत्र स्वाकारार्पफचव्यावृत्तिरूपं नानाध्दव्यपेक्षयाऽनेकं घटागटत्येव तदभारे नानादृष्टदर्शनविषयनां स्वलक्षण नास्कदेत् । न च परमार्पतो दर्शन दृश्याविषय सर्वज्ञाना स्वरूपमानपर्य गसितत्वात् ! उपचारादेव बहिषयतान्यवहारात् इति तदप्यमत् यत्तुन सा- कारार्पकत्यस्यापि पूर्वपर्यनुयोगानतिकमात् । तद्धि स्वलक्षण येन स्वमारेन सुगतदर्शनाय साकारम- यति तेनैवतरजनदर्शनाय स्वभावातरेण वा ! यदि तेनैव तदा तदेव सुगतेतरजनदर्शनेकत्वमापनीर- पते तथा च सर्वस्य सुगतलं इतरजनत्वं या दुर्निगारतापाचनस्कियते । स्वभावांतरेण स्वाकाराकचे स एव पास्तरः स्वभावभेदः स्खलक्षणस्यानुसतया कथ प्रतिक्षिप्यते ! । यत्पुनः साकारार्थकत्वमपि न वस्तुनः परमार्थपथप्रस्थायि समस्याप्यते सरूपमात्रविषयचात् सकलसवेदनानामिति मतं तदपि ·. . सनातनजेनग्रंथमाला-., 'दुरुपपादमेव तेषां वैयर्यप्रसगांत् । ज्ञान हि जयप्रसिद्धयर्थं प्रेक्षावतामन्विष्यते प्रकाश्यप्रसिद्धयर्थ प्रदीपा- दिवत् । न पुनः स्वरूपप्रसिद्धयर्थं प्रदीपत्रदेवेति । बहिराविषयत्वे सकलसंवेदनानां कथमिव वैयर्थं न स्यात् ! निर्विषयस्वमादिसंवेदनानामपि सार्थकत्वप्रसंगात् स्वरूपप्रकाशनस्य प्रयोजनस्य सर्वत्र भावात् । किं च सुगतसंवेदनस्यापि स्वरूपमात्रपर्यवसितायां कथमिव सुगंतः सर्वदर्शीप्यते पृथग्जनवत् । पृथग्जनो वा कथं न सर्वदर्शी सुगतबदनुमन्येत ! स्वरूपमात्रपर्यवसितायाः तत्संवेदनेऽपि सद्भावात् । यदि पुनर्वास्तवत्वं सफलवेदिवं ताथागतस्योररीक्रियते संवृत्त्या तस्य व्यवहारिभिः संव्यवहरणात् तदव्यहरणे तद्वचनस्य सत्यताव्यवहारानुपपत्तेः. - सकलज्ञानरहितपुरुषोपदेशाद्विप्रलंभनशंकनप्रसंगात् । तदुक्तं- ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये । अज्ञोपदेशकरणे विपलंभनशांकीभिः ॥ १॥ इति ' प्रतिपद्येत तथापि सुगतेतरव्यवहारसिद्धिः. सुगतवदितरजनस्यापि संवृत्या सकलवेदित्वकल्प- नानुपंगात् । सकलपदार्थेभ्यः सुगतस्य संवेदनोदयात् सकलार्थज्ञता युक्ता कल्पयितुं न पुनरितर- जनस्य प्रतिनियतपदार्थादेव तद्वेदनोत्पत्तेरिति चेत् ! न सुगतज्ञानस्यापि सकलपदार्थजन्यत्वासिद्धेः । समसमयवर्तिपदार्थजन्यत्वासंभवात् । यदि पुनरनाद्यतीतपदार्थेभ्यो भविष्यदनंतार्थेभ्यः सांप्रतिकार्थ- भ्यश्च सफलेभ्यः सुगतसंवेदनस्योत्पत्तिः अखिलाविद्यातृष्णाविनाशादुपपद्यत एव अस्मदादिसंवेद- नादिशिष्टत्वात्तस्येति मतं ! तदा किमेकेन स्वभावेन कालत्रयवर्तिपदाथैः सुगतविज्ञानमुत्पद्यते नानास्वभावैर्वा ! योकेन स्वभावेन, एकेनान सुगतानमुपजन्यते तेनैव सकलपदार्थैः तदा सकलपदार्थानामेकरूपतापत्तिः । सुगतविज्ञानस्य वा तदेकपदार्थजन्यत्वसिद्धिरिति नेतरजन- संवेदनात्तस्य विशेषः सिद्धयेत् । अथान्येन स्वभावेनकार्थः सुगतज्ञानमुपजनयति पदार्थोतराणि तु स्वभावा- तरैस्तदुपजनयंति इति मतिर्भवतां तर्हि सुगतज्ञानमनंतस्वभावमेकमायातं । तद्वत्सकलं वस्तु कथमनंतात्म- कतां न स्वीकुर्यादिति चिंतनीयं । एकस्यानेकस्वभावत्वविरोधान्नैकमनेकात्मकमिति चेत् ! कथभिदानी सुगतविज्ञानमेपदार्थजन्यं नानारूपता विभर्ति !। यदि पुनरतजन्यरूपव्यावृत्या तजन्यरूपपारिकल्पनान तत्त्वतः सुगतसंवेदनमनेकरूपताक्रांतमिसाक्तं ! तदा न परमार्थतः सुद्धोदनितनयविज्ञानमखिलपदार्थ- जन्यं, इति कुतः पृथगजनसंवेदनादस्य विशेषः समवतिष्ठते । ततः सुगतविज्ञानदृश्यतामितरजनविज्ञानविष- यतां च एकस्य नीलादिस्वलक्षणस्यानेकाकारामपि स्वयमुररीकुर्वता नीलस्वलक्षणकादिरूपतापि दृश्यादृश्य- त्वलक्षणा स्वीकर्तव्या, तथा च नीलादी दर्शनमन्यन्यवमायात्मकं संस्कारस्मरणकारणं तद्विपरीदर्शनादव. बोद्धव्यं, इति न प्रत्यक्षप्रसिद्ध निर्व्यवसायात्मरुत्वमध्यनज्ञानस्य । नाप्यनुमानप्रसिद्धं गोदर्शनसमयेऽश्वक- ल्पनावत् गोदर्शनस्यापि व्यवसायात्मकत्वोपपत्तेः । पुनर्विकल्पयतः तदनुस्मरणस्यान्यथानुपपत्तेः । तथा हि यनिय॑यसायात्मकं ज्ञानं तन्नोत्तरकालमनुस्मरणजननसमर्थ यथा पराभिमतं स्वर्गप्रापणशक्त्यादि. दर्शनं तया चाश्वविकल्पकाले गोदर्शनमिति तदनुस्मरणजननसमर्थे न स्यात् भवति च पुनर्विकल्पयत- स्तदनुस्मरणं तस्माम्यवसायात्मकामिति निश्चयः । तदेवं व्यवसायात्मकत्वे साध्ये सम्यग्ज्ञानं साधन न व्यभिचरति कस्य चिदपि सम्यग्ज्ञानस्यान्यरसायात्मकत्वप्रमाणबाधितत्यादिति स्थितं । ये खाg:-स्वार्थव्यवसायात्मकत्वे साध्ये सम्यग्ज्ञानस्य हेतोर्न प्रयोजकत्वं सर्वस्य सम्यग्ज्ञानस्या- धव्यवसाययमंतरणेव सम्यग्ज्ञानत्वसिद्धः । तथा हि-विवादाप्यासितं सम्यग्ज्ञानं नार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानत्वात्, स्वव्यसायात्मकत्वात् । यद्ज्ञानं स्वव्यसायामकंवा तन्नार्थव्यवसायात्मकं यथा स्वमादिज्ञान तथा घ विपदारनं धानं जिनपतिमतानुसारिमः, अभ्यनुज्ञातं तस्मानार्धव्यवसायात्मकमिति सेपि न प्रातीति, - ·प्रमाणपरीक्षा। फरादिन जागृदशामापिन समीचीनविज्ञानस्यार्थ व्यवसायाममत्वमतीते । सम्याव्यरसाया माये रातोऽर्थे प्रत्यभावप्रसगा1 | प्रतीयते च सम्यग्ज्ञानादर्थे प्रत्तिरपितमादिनी तस्मादर्थव्ययसायामक तदर्थे प्रत्ययथानुपपत्ते । मिध्याज्ञानादप्यर्थे प्रत्तिदर्शनादनेकांत । इति चेन तस्या प्रश्रयामास- यात्, व्यवसितार्थप्राप्तिनिमित्तावामानात् । व्यवसितमर्थ प्रापयितु समर्था हि सम्यम् प्रति मा च मिय्या. ज्ञानानोपपद्यत इति न व्यभिचार । यथाव्यासाया ममत्यनिराकरणप्रवणमनुमान सत्यार्थ व्यास्यति या न या प्रथमविको तेने नानकातिक साधनमापयेत तस्य ज्ञान से स्वव्यवसायात्मकोऽपि स्वसाध्यार्थ- न्यसायामानसिद्धे । द्वितीयरिकल्पेऽपि नातोऽनुमानादिष्टसिद्धि ससाभ्यार्थव्यवसायाममत्वात् अनुः मानाभासयत् । तत किंबहुना सर्वस्य किंचिदिष्ट साधयत' स्वयमानीट या दूपयत युतीचप्रमाणार तस्यार्थव्यवसायात्मात्माभ्यनुज्ञानमवश्यभापि तस्याधीन्यवसायामरुत्वे वेष्टानिष्टसाधनदूषणानुपपत्ते । पर- प्रसिद्धयार्थव्यवसायिन प्रमाणस्याभ्यनुज्ञानाददोष इति चेत् १ तर्हि पर प्रतिपायसे या न था ? यदि न प्रतिपादसे कथ परप्रमिया काचिदभ्यनुज्ञान ? त न प्रतिपायसे तत्प्रमिद्ध्या च किंचिदम्यनुनानासीति कथमनु मत ।। अथ पर प्रतिपाद्यसे तर्हि यत प्रमाणात प्रतिपत्ति तस्वकीयार्थभ्यासापामा सिद्ध तस्याव्यसायात्मक तेन परप्रतिपत्तेरयोगात् । यदि पुन पराम्युपगातरा परमतिपत्तिरिति मत तदाप्य- निवृत्त पर्यनुयोग तस्यापि पराभ्युपगमातरस्य प्रतिपत्यप्रतिपत्तिपूर्वक पूक्तिदूषणानतिकमात् । स्यान्मत न बहिरा परमार्थत सति तप्रत्ययाना निराठबनत्वात् स्वमप्रत्ययरत सतानातरवि- ज्ञानानामपि असत्यात् । तत्र स्वरूपमाजव्यत्रसाया मकमेर विज्ञानमिति तदप्यसार तथाहि-सर्वप्रत्य- पानां निरालंबनय न तावत्प्रत्यक्षत • सिम्रपति तस्य ताद्वषय नात् । पिनादापना प्रत्यया निराठयना एच प्रत्ययत्वात् स्वप्नेंद्रजालादिवदिति अनुमानान्निरालपनत्वसिद्धिरित्यपि मिथ्या स्त्रमतानप्रत्यपेन व्यभिचारात् । तस्यापि सतानातरप्रत्ययरपक्षीकरण किमिदमनुमानज्ञान स्वसाध्यालिन निराद पनपा प्रथमपक्षे तेना नेकांतिकत्व प्रत्ययथा द्वितीयकल्पनाया नाते निरालवनत्वसिद्धि । परमह्मस्वरूपसिद्धिय सकलभेदप्रत्ययाना निरालबनत्यसिद्धि । इत्यपि न व्यवतिष्ठते परब्रह्मण एवाप्रसिद्धे । तदि स्वतो वा सिद्धान् परतो या? न तारस्वत एव विप्रतिपत्यभावप्रसगात् । परतश्वेदनुमानादागमाद्वा । यद्यनुमानात् किमतानुमानमियभि- धीयता । विवादापन्नोऽर्थ प्रतिभासात प्रविष्ट एक प्रतिभासमानत्वात् । यो य प्रतिमासमान स स पनि भासात प्रविष्ट एव दृष्ट यथा प्रतिभासस्यात्मा प्रतिभासमानश्च सफलोऽश्चितनाचेतनामको निगादापन्न तस्मा प्रतिभासात प्रविण एवे यनुमान न सम्यम् धर्मि हेतु दृष्टातानां प्रतिभासात प्रविष्ट साध्यांत पाति- खेन अनुमानोत्थानायोगात् । प्रतिभासात प्रविष्टत्वामा नरेवेति हेतायभिचारात् । यदि पुनरनार्यात द्यानासनानलाधर्मि हेतु दृष्टाता प्रतिमासबहिर्भूना इन निधीयते प्रतिपाद्यप्रातिपादकसभ्यमभापतिजनात्। तताऽनुमानमपि सभर ये सफलानाधनियापिलासचिलये तु प्रतिभासात पपिएमाग्विल प्रतिभासमति विप्र तिपत्त्यसभवात् । प्रतिपादप्रतिपादकभागाभावात् साध्यसाधनभायानुपपत्तेर्न किंचिदनुमानोप यासफल ।स्व. यमनुभूयमाने परब्रह्मणि प्रतिभासा मनि देशकालाकारापीटनस्वरूपे नियभिचार सफफालापस्याव्यापि- नि-अनुमानाप्रयोगात् इति समभिधीयते तदा साप्यनाद्यपिया यदि प्रतिभासात प्रविष्टा तदापियर कथमसत धर्मिदृष्टातादिभेदमुपदर्शयेत् । अथ प्रतिभासमाहिर्भूतास्तदा माऽप्रतिभासमाना प्रतिभासमाना या न ताव दप्रतिभासमाना भेदे प्रतिभासरूप नात् तस्या । प्रतिभासमाना चैत् तथैव हेतोयभिचार प्रतिभाम- बहिर्भूतत्वेऽपि तस्या प्रतिभासमानतात् । स्यादाकृत -न प्रतिभाममाना नाप्रतिभासमाना न प्रतिभासरहिर्भूता नापि प्रतिभासात प्रविष्टा नैका नचानेका न निसा नाप्यनित्या न व्यभिचारिणी नाप्याभिचारिणी सर्वथा रिचार्यमाणायोगात् । सकलरिचारातिकातस्यास्पैर रूपांतराभागत् अविद्याया नीरूपतालक्षण गन् इति । तदेतदप्यरिधान जुभितमेव तथाविधनीरूपतास मावाया केन चिदरियाया कवचिदप्रतिभासमानाया वकुमशक्त । प्रतिमासमानायास्तु तथावचने कथनसौ सर्वथा नीरूपा स्यात् । येन सम्रपेण य प्रतिभासते तसा ८ ·समातनजनप्रथमालायां- तद्रूपत्वात् । तथा सकलविचारातिक्रांततया किमसौ विचारगोचरा अविचारगोचरा या स्यात् । प्रथमकल्प-, नायां सकलविचारातिकाततया विचारानतिकातत्वाभ्युपगमव्याघात । द्वितीयकल्पनायां न सकलविचारा- तिकातता व्यवतिष्ठते सकलविचारातिकाततायामपि तस्यास्तया व्यवस्थाने सर्वथैकानेकरूपताया अपि व्यवस्थानप्रसगान् । तस्मात्सत्स्वभावैवाविद्याभ्युपगतव्या विद्यावत् । तथा च विद्याऽविद्याद्वैतप्रसिद्ध कुत परमब्रह्मणोऽनुमानासिद्धि ।। एतेनोपनिषद्वाक्यात्परमपुरुषसिद्धि प्रत्याख्याता | सर्व वे खल्विद ब्रह्मेत्यादिवाक्यस्य परमात्मनोऽर्थातरभावे द्वैतप्रसक्तेरविशेषात् । तस्यानाद्यविद्यात्मकन्वेऽपि पूर्वोदितदूपण- प्रसगात् ततो न परमपुरुषाद्वैतसिद्धि सत परतो या येन सम्यग्ज्ञान स्वव्यवसायात्मकमेव न पुनरर्थव्य पसायात्मक-अर्थाभावादिति वदन् भवधेयवचन स्यात् । यसु स्वमज्ञान स्वव्यवसायात्मकमेरेत्युक्त तदपि न सगत तस्य साक्षात्परपरया थार्थव्यवसायात्म- कत्वाघटनात् । द्विविधो हि स्वप्न सत्योऽसत्यश्च तत्र सत्यो देवताकृत स्यात् धर्माधर्मकतो वा कस्यचित्सा- क्षाव्यवसायात्मक प्रसिद्ध स्वप्नदशायां यद्देशकालाकारतयार्थ प्रतिपन्न पुनर्जागृहशायामपि तद्देश कालाकारतयैव तस्य व्यवसीयमानत्वात् । कश्चित्सत्य स्वप्न. परपरयार्थ-व्यवसायी स्वमान्यायनिगदि तार्थप्रापकवात् । तदुक्त- यस्तु पश्यति रोयते राजान कुजर हय । सुवर्ण वृषभ गां च कुटब तस्य वर्धते ॥ १ ॥ इति कुटुबर्धनाग्निाभापिन स्वमे राजादिदर्शनस्य कथमर्थनिनायकता न स्यात ? पारकापिना- भाविघूमदर्शनवत । दृष्टा व्यवसायात्मकत्वान्न स्वमबोधोऽर्थव्यवसायी इति वचने लैंगिकोऽपि बोधोऽर्थ व्यवसायी माभूत । तत एव तद्वत् । अनुमानयाधोऽनुमितार्थव्यवसायी सभवतीति वचने समागमगम्या र्थव्यवसायी स्वप्नबोधोऽपि कथ नाभ्यनुज्ञायते ? कदाचिद्व्यभिचारदर्शनानैवमभ्युपगम क सुशक्य इति चन्न देशकालाकारविशेष यथार्थागमोदितमपेक्ष्यमाणस्य कचित्कदाचित्कथचिद्व्यभिचाराभावात् । तदपेक्षाविकटस्तुन समीचीन स्वप्न तस्य स्वप्नाभासत्वान् । प्रतिपत्तुरपराधाच्च व्यभिचार सभाव्यते न पुनरनपराधात् यथा चाधूम धूमबुद्ध्या प्रतिपद्यमानस्य तत पावकानुमान न्यभिचारीति प्रतिपत्तुरेवापराधो न धूमस्य धीमद्भिरभिधीयते । तथैवास्वप्न स्वप्नबुझ्याध्यवस्य ततस्तद्विषयाध्यवसायो न व्यभिचरतीति न स्वमागमस्यापराध प्रतिपत्तरेवापराधात् । य पुनरसत्य स्वप्न पित्ताशुद्रेकजनित स किमर्थसामान्य व्यभिचरति अर्थविशेष वा ? न तावदर्थसामा य देशकालाकारविशेषाणामेन न्यभिचारात् सर्वत्र सर्वदा सर्वथार्थसामान्यस्य सद्भावात् । तदभाऽर्थविशेषषु सशयविपर्यासस्वमायथार्थज्ञानानामनुत्पत्ते न हि किंचिद् ज्ञान सत्तामात्र व्यभिचरति तस्यानुत्पत्तिप्रसक्ते ततोऽसत्यस्वप्नस्याप्यर्थसामान्यव्यवसाया मकवसिद्धे न किंचिद् ज्ञानमर्धाव्यवसायात्मक । विशेष तु यत एव व्याभिचरति तत एस असत्य कथमन्यथा सत्येतरव्य. पस्थिति स्यात् तम्या स्वार्थविशेषप्राप्त्यप्राप्ति निमित्तवादित्यल प्रसगेन स्वव्ययसाया मफत्यवत् सम्यग्ज्ञान- स्थार्थव्यवसायामक प्रसिद्ध । मनापर प्राह-सम्पाज्ञानमर्थन्यरसायामकमेन न सव्यवसायात्मक स्वामनि क्रियाविरोधात् एकस्य मानस्यानेकाकारानुपपत्ते । न हि मानमेकमाकार कर्मतामापन्न व्यवस्यति कामनासारेणेति वक्तु यक्त ताम्या कर्मकरणाकाराम्यां मानस्याभेदे भेदप्रसगात्। न हि भिन्नाम्या ताभ्यामभिन्नमक नाम अतिप्रमगात् । तयोर्शकारयोजानादभेदे भेदप्रमंगात् नहयमिन्नादभिनयोर्भेद संभाव्यते अतिप्रसगात्। एव ताभ्यो रिझानस्य भेदोपगमे न विज्ञानमा मना मान व्यवस्यति परात्मना परात्मन एर व्यवसायान् तौ चाकारौ यदि शानस्या स्मानी सदा शान व्यवस्यति वा नया। प्रथमपक्षे किमोनाकारांतरेण दाभ्या याऽयारांतराभ्यां तत्ती व्यवस्थेत। न तादेकनाकारांतरेण विरोधात्। दाम्या न्यास्यति इति चेत् तयोरप्याकारांतरयो नादभेदो भेदो या स्यात् समाते इति पाठांतर! १भर्ष याम पाठीवर ।

·, प्रमाणपरीक्षा। इत्यनिरा' पर्यनुयोग:-जनयस्या च महीयसी । कथंचिडेदः कपिदभेदः लामपपक्षारंपनगरि भने. भैषापास्त पक्षद्वयनिक्षिप्तदोषानुषगात् पक्षांतराऽसंभयायेति सोऽपि न न्याय प्रतीसियनात् । लोक हिमानस्य स्थव्यवसायिन मायन्यासापियन प्रतातिः मिना । मंचंप मिथ्या बाधकामापात् । स्वात्मनि क्रियाविरोधी माधक इति चेत् का पुनःक्रिया, किमुत्पत्तिइति ? पशुपति सा सामान पिक- स्पता। न हि वपमन्यनुनानीमहे शानमारमानमुत्पादयति इति । ने स्वस्मात्मनायो इति समंतभदरलामिभिरभिधानात् । भय ज्ञाप्तिः क्रिया सा स्वात्मनि पिरमा तदागने मानाय सका. ,रणकलापादरपादात् । प्रकाशामनय प्रकाशस्य प्रदीपादः। न हिसकारणमामिप्रीत. प्रदीपादिप्रकाश रापुर जायमान स्वप्रकाशात्मना नोत्पद्यत इति प्रातातिक त स्थापप्रकाशेन प्रकाशतिरापेक्षाप्रसगात् । नचा प्रदीपाचालोक कलशादिज्ञान स्वरूपशान घ चक्षुपोजनपतः सहकारित्र उगते येन प्रकाशको न स्यात् । चक्षुषः सहकारित्व हि प्रदीपादेः प्रकाशन तय करशादाविय सामन्यपि दीपादेधित पोति सिद्धास्वात्मनि प्रकाशनक्रिया । तद्विज्ञानायधिप्रकाशनमिय सप्रकाशनमशिरुद्धगयनुष्यता । एतेन 'ज्ञानं न स्वप्रकाशक, अर्थप्रकाशकत्वादिस्यनुमानगपास्त प्रदीपादिना हेतोरनेकातात् । प्रदीपादि:-उपचारात प्रकाशको न परमार्थत इति तेनान्यभिचारे चक्षुरादेरपि परमार्थतोऽर्थाऽप्रकाशक गत् सानिशून्यो दात: ज्ञानस्यैव परमार्थतोऽर्थप्रकाशयोपपत्तेः । ततो 'ज्ञान स्वप्रकाशक, भर्यप्रकाशक पार पतु न स्वप्रकाश तमार्थप्रकाशका दृष्टं यथा कुट्यादिकं । अर्थप्रकाशक च ज्ञान तस्मात्स्वप्रकाशकमिति फेरलन्यनिरस्यनुमान मविनाभावनियमनिश्पलक्षणाखेतोरुत्पद्यमान निरवयमेवेति युध्यामहे । चक्षुरादिमि. परमार्थतोऽयप्रकारा. फवासिद्धस्तेन साधनस्यानेकातिकतानुपपत्तेः । कुयादेरपि प्यापिनाभाविपदाधीतरप्रकाशक पादमादिवत् साधनाव्यतिरेको त इत्यपि समुत्सारितमनेन तस्याप्युपधारादर्थप्रकाशकासिदेः अन्यथा ताजनिति. शानयापत्तेः । यापुनिमात्मानमात्मना जानातीति कर्मकरणाकारद्वयपरिकल्पनायामनास्थादिदोग नुपगो बाधक इति मत तदपि न सुदरतर तथाप्रतीतिसिदत्वात् । नायतरनादाकारवतोभदाभेदं प्रन्यने- कांतात् । फर्मकरणाकारयोनिांत् कयचिदभेद' कचिद्भेदः इति मैतिन भेदाभेदेपक्षोपक्षिप्तदो- पोपनिपातः स्याद्वादिना सलक्ष्यने । नच फयचिदिसधपदमात्र ज्ञाना मना सदभेदस्य कचिदभेदशदे. नाभिधानात् । फर्मकरणात्मना च भेद इति कथचिदिपनिना दर्शितस्यात् । तथा च ज्ञानामना गद. भेद इति शानभेदाभेदस्ततो भिन्नस्य ज्ञानात्मनोऽमतीते. । कर्मकरणाकारतया च भेद इति कर्मकरणा- कारापेय भेदस्य द्रव्यन्यतिरिक्तस्याकारस्याप्रतीयमानत्वात् इति । येनात्मना ज्ञानात् कर्मकरणाकारयोरमेदो येन च भेदस्नी मानाकिमभिन्नो मिली वा इति न पर्यनुयोगस्पारकाशोऽस्ति ययाऽनपस्या महीयनी सम- सध्यत । नच भिनाभ्यामेष कर्मकरणान्या भवितव्यमिति नियमोऽस्ति करणस्य भिन्नकर्तकस्यापि दर्शनात् भिन्नकर्तृकरणरत् । पधेव हि देवदत्तः परशुना छिनत्ति काटमिन्यत्र देवदत्तात्तर्भिन परशुरक्षण करण- गुपलभ्यते । तथाग्निर्दहति दहनात्मनेत्याग्नेः कर्तुर्दहनात्मलक्षण करणमभिनमुपदम्पत एव दहनात्मा- प्युष्णलक्षणः स चामेर्गुणिनो भिन्न एवेति न मतव्यं सर्वथा तयोचिरोधै गुणगुणामापनिरोधात् सद्यनि- ज्यवन् । गुणिनि गुणस्य समनापान तयोस्तद्भाव इत्यपि न सत्य समायस्य कचिदरियामापत् अन्याय विचारासहत्वात् । समिखेकीभारेनापायनमरगमन दि समाप, तच्च समवायन फर्मस्य समयमानत्व समनायितादात्म्य प्रतीयते, कर्तृस्ध पुनः समवायन समनायकत्व प्रमातुस्तादात्म्येन समायिनोपहिकत्वं न चान्या गतिरस्ति क्रियाया कईकर्मस्थतौर प्रतिपादनात् तन- फर्मस्या छिया कर्मणोऽनन्पा फवस्था फ्रनन्या इति वचनात् । ततो नाभिनकर्तृकं करणमप्रसिद्धं । नापि कर्म तात्यापि भिन्नतकस्येवाभिन्नकर्तृ- कस्यापि प्रतीते । यथैर हि कट करोतीयन फर्भिन कर्मानुमन्यते । तया प्रदीपः प्रकाशयत्यामानाम- ·सनासनननथमालाया- त्यत्र कर्तुभिन्न कर्म सप्रतीयत एव । न हि प्रदीपामा प्रदीपाद्भिन्न एव प्रदीपस्याप्रदीपत्यप्रसगात् घटवत् । प्रदीप प्रदीपात्मनोभिन्नस्यापि समायात् प्रदीपत्वसिद्धिरितिचत् न अप्रदीपेऽपि घटादो तत्समरायप्रस. गात् । प्रत्यासत्तिविशेषात्प्रदीपात्मन प्रदीप एव समायो नान्यत्रेति चेत् । स प्रन्यासत्तिविशेषोऽन कोड न्यत्र कथचित्तादात्म्यात् । तत प्रदीपादभिन्न एव प्रदीपामा कर्मेति सिद्धमभिन्नकर्तृक कर्म । तथा च ज्ञावारमात्मानमात्मना जानातीति न स्वात्मनि ज्ञप्तिलक्षणाया क्रियाया विरोध सिद्ध , यत स्वव्यवसाया- त्मक ज्ञान न स्यात् । स्यान्मत-अर्थज्ञान ज्ञानातरवेद्यं प्रमेयत्वात् घटादिवदित्यनुमान स्वार्थव्यवसायात्मक वप्रतीतेर्वा- धकमिति तदपि फल्गुप्राय महेश्वरार्थज्ञानेन हेतोर्व्यभिचारात् । तस्य ज्ञानांतरावेद्यत्वेऽपि प्रमेयत्वात् । यदि पुनरीश्वरार्थज्ञानमपि ज्ञानातरप्रत्यक्ष-असवेद्यत्वात् इति मितिस्तदा तदप्यर्थज्ञानज्ञानमीश्वरस्य प्रत्य- क्षमप्रत्यक्ष वा ' यदि प्रत्यक्ष तदा स्वतो ज्ञानातरादा ? । स्वतश्चेत् प्रथममप्यर्थज्ञान स्वत प्रत्यक्षमस्तु किं विज्ञानातरेण ? | यदि तु ज्ञानातरात्प्रत्यक्ष तदपीप्यते तदा तदपि ज्ञानातर किमीश्वरस्य प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष वेति स एव पर्यनुयोगो ऽनवस्थान च दु शक्य परिहतुं । यदि पुनरप्रत्यक्षमेश्वरार्थज्ञानज्ञान तदेश्वरस्य सर्वज्ञत्वविरोध स्वज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वात् । तदप्रत्यक्षवे च प्रथमार्थज्ञानमपि न तेन प्रत्यक्ष स्वयमप्रत्यक्षेण ज्ञानातरेण तस्यार्थज्ञानस्य साक्षात्करणविरोधात् । कथमन्यथा आत्मातरज्ञानेनापि कस्यचित्साक्षात्करण न स्यात् । तथा चानीश्वरस्यापि सकलस्य प्राणिन स्वयमप्रत्यक्षेणापीश्वरज्ञानेन सर्वविषयेण सर्वार्थसाक्षात्क- रण सगच्छेत तत. सर्वस्य सर्वार्थदित्वासिद्ध -ईश्वरानीश्वरनिभागाभानो भूयते । यदा चार्थज्ञानमपि प्रथम मीश्वरस्याप्रत्यक्षमेर कक्षीक्रियते तदा तेनापि स्वयमप्रत्यक्षेण महेश्वरस्य सकलोऽर्थ प्रत्यक्ष कथ समद्युत तेन सकलपाणिगणस्य सर्वार्थसाक्षात्करणप्रसगस्य तदयस्थत्वात् । तदनेन वादिना महेश्वरस्यापि किंचिज्ञ- त्व सर्वस्य वा सर्वज्ञत्यमनुज्ञातव्य न्यायवरायातत्वात् । तथाभ्यनुज्ञाने या नैयायिकस्य नैयायिकत्व. विरोध केनास्य वार्येत । यदि पुनरीश्वरस्य ज्ञान सकलार्थवदात्मानमपि साक्षात्कुरुते नित्यैकरूपत्वात् , क्रमभाव्यनेकानित्यज्ञानोपगमे महेश्वरस्य सकृत्सर्वार्थसाक्षात्करणविधानात् सर्वज्ञत्वाव्यवस्थितेरिति मत तदा कथमनेनैवानकातिको हेतुर्न स्यात् । स्यान्मतिरेपा युष्माकमस्मदादिज्ञानापेक्षयार्थज्ञानस्य ज्ञानांतरवद्यत्व प्रमेयत्वेन हेतुना साध्यते ततो नेश्वरज्ञानेन व्यभिचार तस्यास्मदादिज्ञानाद्विशिष्टत्वात्। न हि विशिष्टे दृष्ट धर्म मरिशिष्टेऽपि घटयन् प्रेक्षायत्ता लभते इति सापि न परीक्षासहा ज्ञानातरस्यापि प्रज्ञानन वैद्यत्वऽनवस्था- नुपगात् । तस्य ज्ञानातरेण वेद्यत्वे तेनैव हेतोय॑भिचार । न च तदप्रमेयमेव सर्वस्येति नक्तु शक्य प्रतिपत्त प्रमाणपलात्तव्यवस्थानविरोधात् । सर्वज्ञज्ञानेनापि तस्याप्रमेयत्वे सर्वज्ञस्य सर्वज्ञताव्याघातात् । ततोऽस्मदादिज्ञानापेक्षयापि न ज्ञान ज्ञानातरप्रत्यक्ष प्रमेयत्वाद्धेतो साधयितु शक्य, ज्ञानस्य सार्थव्यवसा- यात्मन प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च । प्रत्यक्षवाधितपक्षतया हेतो कालात्ययापदिष्टत्वप्रसगाच्च । एतेनार्थज्ञानेन ज्ञानातरवेद्ये साध्ये कालनयत्रिलोकवर्तिपुरुपपरिपत्सप्रयुक्तसकलहेतुनिकरस्य कालाययापदिष्टत्व व्यख्यात । तदनेन यदुक्तमेकात्मसमतानतरविज्ञानमायमर्थज्ञानमिति तत्समुत्सारित । योऽप्याह न स्वार्थव्यवसायात्मक ज्ञान परोक्षत्वात् अर्थस्यैव प्रत्यक्षत्वान् । अप्रत्यक्षा नो बुद्धि प्रत्यक्षोऽर्थ । स हि वहिर्देशसबद्ध प्रत्यक्षमनुभूयते । ज्ञाते त्वर्थे अनुमानादवगच्छति बुद्धिरिति सावरभाष्ये श्ररणात् । तथा ज्ञानस्यार्थवत् प्रत्यक्षत्वे कर्मवप्रसगात् ज्ञानांतरस्य करणस्यावश्य परिकल्पनीयत्वात् । तस्य चाप्रत्यक्ष प्रथमे फोऽपरिताप । प्रत्यक्षत्वे तस्यापि पूर्ववकर्मतापत्ते करणात्मनोऽन्यविज्ञानस्य परिकल्पनायामनवस्थाया दुनिवारत्वात् । तथैकस्य ज्ञानस्य कर्मकरणद्वयाकारप्रतीतिविरोधारच नमान प्रत्यक्ष परीक्षकरनुमतव्यमिति सोऽपि न यथार्थमीमसिकतामनुसतुमुत्सहते ज्ञानस्याप्रत्यक्ष सर्वार्थस्य प्रत्यक्षविरोधात् । सतानांतरज्ञानेनापि सर्वस्पार्थस्य प्रत्यक्षवनसगात् । तथा च न यस्यचि कदाचिदर्थ- प्रत्यक्ष स्यात् ।

·. চালাগা। स्पादानं भरता यस्मात्मनोऽ परिसित प्रादुर्भवति तय मानेन सोऽ: प्रसीपले मhir शानन सोऽर्थः प्रत्यक्षा गस्य प्रमाणः सयंत्रार्थे परित्तग्मभयात् इति मfh गृहमा-antra- फानो कचिदधपरिरिउत्तेः प्रत्यक्षतामन्यातपिकल्यानलिकमान् । सा दिन सायशा ज्ञान फरीनापततिम करणज्ञानयत् । तस्याः फर्ममेनाप्रभागारि मियानन तरी: । प्रत्यक्ष करण शानस्य फर्मत्येनामतीपमानस्यापि फरणलेन प्रतीयमानत्वात् । प्रत्यक्षतगत कारणोन प्रतीयमान काल झान करणमेन स्यात् । न प्रत्यक्ष कर्मक्षणमिति चन् सहि पदार्थपरिसिसिपि निसरीन प्रतिमाममाना गियेव स्यात् न प्रत्यक्षा फर्गाभागादिति प्रतिपत्तव्यं । यदि पुनरर्थधर्मगरि प्रशी सदा सार्थप्राकव्यमुम्यते । न तदर्थमहणविज्ञानस्य प्राकयामागे घटाटति अनिममंगात् । न को पिज्ञाने संतानोतरयसिनिकरस्य चिदर्थस्य प्राकयं घटते प्रमातुरात्मनः रायं प्रकाशमान पक्षमा परिग्छेदकस्य माकान्यादर्थे माफयं परिच्छित्तिलक्षणं संलक्ष्यते । परिस्चित: परिवाया कर या: किपाया फतधर्मन्यादुपचारादर्भधर्मत्स्यगनान् परिसिमानताम्साया: परिस्ति: कर्मयापाः क्रियाया एव परमार्थतोऽर्थधर्म रसिदः । करणज्ञानधर्मतानुउित्सर्नेघने र पशु रूप पति देवदत्त इत्यत्र चक्षुपः माफव्याभायेऽपि अर्थप्राफथ्य मुघटगेर टोफेऽतीनियस्यापि करणशमितः इति फेचित् सगम्पपंसस मीमांसकाः, सेऽप्पंधसर्प पिलायेशन्यापेन स्याहादिमनमेशनपगिति, स्यावादित स्वार्थपरिष्दकस्य प्रत्यक्षस्यामनः फसाधनज्ञानदेनाभिधानात् । स्पार्पज्ञानपरिणामास स्वरांत्रस्य झानत्योपपत्तेः, स हि जानातीति ज्ञानमिति व्यपदिश्यते । राधर्मस्व परिचितिः फरमानं फाधि- प्रमाणादिनमभिधीयते । पत्तु परीक्षमतीदियतया फरणशानं परेका सदनि स्याहादिभिर्मादियना फरणमुपपयोगलक्षणं प्रोग्यते ' लन्ध्युपयोगी मायेंद्रियं । इति पचनात् । सवार्थपणशक्ति । अर्थमहणन्यापार उपयोगः इति व्याख्यानात् केरल तस्य कचिदात्मनोऽनयांतरभाषादात्मनपा प्रत्यक्ष स्वोपपत्तेः अप्रत्यक्षतकांता निरस्यते इति मातीतिक परीक्षरिनुगतव्य । ये गन्यते नामा प्रपक्ष: कर्म- खेनामतीयमानत्वात् करणानपदिति तेपो फलज्ञानहेतोयभिचार फर्मलेनाप्रनीयमानस्यापि फरज्ञान प्राभाकरः प्रत्यक्षत्ययचनात् । तस्य क्रियात्वेन प्रतिभासमानान् प्रत्यक्षात प्रमानुरयात्मनः कसिन पनि भासमानत्वात् प्रत्यक्षतमस्तु । सप्च फलज्ञान-आत्मनोऽर्थातरभूरामनधीतरभूतमुभयं पा ! न साग पर्याधोतरभूतमनतिरभूत या मतांतरप्रवेशानुपंगात् । नाप्युमय पारपनिगदितदूरगानुपक्तः । कर्य- निदनातरवे तु फलज्ञानादात्मनः कपचिप्रत्यक्षतमनिवार्य प्रत्यक्षादमिन्नस्य कथनिदप्रत्यक्षतांतरोि. धात् । एतनाप्रत्यक्ष एवात्मेति प्रमाफरमतमपास्त । यस्य तु करणशानरमलशनभरि परा : प्रत्या इति मतं तस्यापि पुरुषात्प्रत्यक्षात् कचिदभिन्नस्य फलज्ञानस्य करणशानस्य च प्रत्यक्षतापत्तिः कथंचिका थमपाक्रियते ततो न भामतमपि विचारणा प्राचति इति सम्पयसापात्मक सम्पासानं, भपरिनितिनि. मित्तत्वात् आत्मपदिति व्यवतियते । नेत्रायोकादिभिर्यभिचारः साधनस्येति न मतव्यं तेरागुपचारतोऽ परिच्छितिनिमित्तववचनात् , परमार्यतः प्रमातु प्रमाणस्य च सनिमित्तलघटनात् । अगरः कपिलमतानुसारी माह-न सम्याज्ञानं स्वपरसायात्मक, अचंतन वात् घटादिवत् न तना नमनित्यत्वात् । तद्वदनिन्यं चोम्पत्तिनिमित्तत्वात् विशुदादिवत् । यत्तु ससवयं तवेतनं नियमनु पत्तिर्मक च सिद्ध यथा पुरुषतत्वमिति सोऽपि न न्यायवेदी न्यभिचारिमाधनाभिधानान् । उत्पत्तिमात्र हि तापद- नित्यता व्यभिचरति निर्वाणस्यानंतस्याप्युपत्तिमसात् । तथानियत्वमचेतनत्र व्यमिचरति पुरमभागस्य फादाचितवस्य बुद्धाभ्यासतार्थापक्षस्य चतनवेऽप्यनित्यवसमर्थनात् । अचेतनच तु मम्याज्ञानभ्याशुदा सस्मादचेतनादिवेकल्यातिविरोधात् । चेतनसतर्गाचतनं ज्ञानमियपि यात शससंदरपि चेतनत्वसंगात् । ज्ञानस्य चेतनतसा विशिष्ट इति चन् स कोऽन्य कथचित्तादाम्यात् । ततश्चेतना मकर शानमनुमनम्प- मिन्यचेतनमसिद्ध।

·सनातनजैनगंधमालापा- पदमन्यायि सात्यैः-दानमचेतन प्रधानपरिणामत्वात् महाभूतयदिति तदपि न श्रेयः पक्षस्य स्वसं- पेदनप्रत्यक्षाधितवान् । प्रतिवादिनः कालान्ययापदिष्टत्याच साधनस्प । तथानुमानगाधितः पक्षः परं प्रति चनन शनं स्वसनेयतात् पुरुषरत् । यत्तु न चेतनं न तत्स्वमवेयं यथा फटशादीति व्पति- रेफनिक्षपात् नंदमनुमानमगमकं । हानस्य स्वमवेयत्वमसिद्ध । इति चेन तस्यास्वतद्यत्वे अर्थसंवेदनषि- रोधादित्युक्तपाप । एतेन न स्वसंवेद्यं विशनं कायाकारपरिणतभूतपरिणामसात् पिचादियदिति धदक्षा. यांकः प्रतिक्षिप्तः । न चेद साधनं सिहं भूतविशेषपरिणामस्वामिद्धः संवेदनस्य यादोंदियप्रत्यक्षलप्रसंगात् गादिवत् । सूक्ष्ममूतविशेषपरिणामत्वान् न बासेंद्रियप्रत्यक्षं ज्ञानमिति चेत् स तर्हि सूरमविशेषः सादिभिः परिगणितः स्मयमराशादिमान मरदनोपादानहेतुः सर्वदा माहादियाविषयः फपमार नामा- तरण निगदितो न भवेत् । तस्य ततोऽन्यत्वे भूतचतुष्टयावलक्षणत्वात् तत्वानरापत्तिरदृष्टपरिकल्पना च प्रसमेत तयात्मनः प्रमाणसिदत्यात तत्सरिणामस्य सनस्य घटनात् । तत इदं व्यवतिष्ठते स्यव्यवसा- यात्मकं सम्पदान चेतनात्मपरिणामले ससर्थपरिन्टेदकत्वान यत्तु न स्वम्यवसायात्मकं न तत्तथा यथा घटः तपा च सम्पादान तस्मात्स्यव्यवसायात्मर्फ इति सम्पादानलक्षणं प्रमाणसिद्ध।

·4 ६४ सनातनजैनप्रथमालायां- सफलप्रमाणानामौवातर्भागादिति विभावनात् । परपरिकल्पितेकदिव्यादिप्रमाणसख्यानियमे तदघटनात् । तथाहि-यपा प्रत्यक्षमेकमेर प्रमाण न तेपामनुमानादिप्रमाणातरस्यातभर सभवति तद्विलक्षणत्यात् । प्रत्यक्षपूर्वकत्वादनुमानादे प्रत्यक्षभान इत्ययुक्त प्रत्यक्षस्यापि काचिदनुमानपूर्वकत्नादनुमानादिश्वतर्भावप्रस- गात्। यथैव हि धर्मिहेतुदृष्टातप्रत्यक्षपूर्वकमनुमान श्रोत्रप्रत्ययपूर्वक च शाब्द। सादृश्यानन्यथाभावनिपेथ्याधार- वस्तुप्राहि प्रत्यक्षपूर्वकाणि चोपमानार्थीपत्त्यभावप्रमाणानि तथा अनुगानन कृशानु निश्चित्य तत्र प्रर्वत मानस्य प्रत्यक्षमनुमानपूर्वक रूपानुस सप्रतिपद्य रसे रासनसमक्षवत्। शब्दाच्च मृष्ट पानकमवगम्य तत्र प्रवृत्ती प्रत्यक्ष शाव्दपूर्वक । क्षीरस्य सतर्पणशक्तिमर्थापत्याभिगम्य क्षारे प्रवृत्तस्य तदात्मके प्रत्यक्षमापत्तिपूर्वक । गोसादृश्याद्वयमनसाय त व्ययहरत प्रत्यक्षनुमानपूर्वक । गृहे सर्पाभावमभावप्रमाणाद्विभाव्य प्रविशत प्रत्यक्षमभावपूर्वक प्रतीयते एव तत प्रत्यक्षमेव गौणत्वादप्रमाण न पुनरनुमानादिक तस्यागौणत्वादिति शुप्फे पतिष्यामि इति जात पात कर्दमे । स्यादाकूत न प्रत्यक्ष-अनुमानागमार्थापत्युपमानाभानसामग्रीपूर्वक तदभारेऽपि चक्षुरादिसामग्रीमात्रा तस्य प्रसूते प्रसिद्धत्वात् । तदभार एय अभावनियमाटे ते तदप्यसत् लैंगिकादीनामपि प्रत्यक्षपूर्वकत्वामा वात् । लिंगशब्दानन्यथाभानसादृश्यप्रतियोगिस्मरणादिसामग्रीसद्भार एव भावान् । सत्यपि प्रत्यक्षे स्वसामि प्रयभावेऽनुमानादीनामभावात् । तत किंबहुनोक्तेन प्रतिनियतसामग्रीप्रभवतया प्रमाणभेदमभिमन्यमाने प्रत्यक्षपदनुमानादीनामपि अगौणयमनुमतव्य प्रतिनियतस्वविषयव्यवस्थाया परापेक्षापिरहात् । यथैव हि प्रत्यक्ष साक्षात्स्वार्थ परिच्छित्तौ नानुमानाद्यपेक्ष तथानुमानमनुमेयनिणीतौ न प्रत्यक्षापेक्षमुत्प्रेक्षते प्रत्यक्षस्य धर्मिहेतुदृष्टातग्रहणमात्रे पर्यवसितत्वात् । नापि शाब्द शब्दप्रतिपाद्यऽर्थे प्रत्यक्षमनुमान चापेक्षते तयो शन्द- श्रपणमात्रे शब्दार्थसवधानुमाने व्यापारात् । नवर्धापत्ति प्रत्यक्षमनुमानमागम चापेक्षते अभावोपमानवत् । तस्याश्च प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रमितार्थाविनाभारियहरेऽर्थे निर्णयनिध स्यात् । प्रत्यक्षादीनामर्थापत्यु थापक पदार्थनिश्चयमाने व्यावृत्तत्वात् । नचोपमान प्रत्यक्षादीयपेक्षते तस्योपमेयेऽर्थे निश्चयकारणे प्रत्यक्षादि निरपेक्षयात् । प्रत्यक्षादे सादृश्यप्रतिपत्तिमात्रैऽनधिकारात् । नचाभावप्रमाण प्रत्यक्षादिसापेक्ष निषेच्या धारवस्तुग्रहण तस्य सामर्थ्यात् । परपरयानुमानादीना प्रत्यक्षपूर्वकत्य प्रयक्षस्याप्यनुमानादिपूर्वकत्व दु शक्य परिहत् । कथ चाय प्रत्यक्ष प्रमाण व्यवस्थापयेत् स्वत एवेति चेत् किमामसनधि सर्यसवधि वा ? प्रथमकल्पनाया न सकरदेशकालपुरपपरिपत्प्रयक्ष प्रमाण सिद्ध्यन् । द्वितीयकल्पनायामपि न स्वप्रत्यक्षा सकउपरप्रत्यक्षाणा प्रामाण्य साधयितुमीश तेषामनींद्रियत्वात् कादिप्रत्यक्षागोचरत्वात् । यदि पुन सक लपुरपप्रत्यक्षाणि स्वस्मिन् स्वस्मिन् रिपये स्वत प्रामाण्यमनुभवति इति मत तदा कुतस्तसिद्धि । दियादाध्यामितानि सकलदेशकालपर्तिपुरपप्रयवाणि स्वत प्रामाण्यमापद्यते प्रत्यक्षात यद्यप्र यक्ष तत्तखत प्रामाण्यमापद्यमानं सिद्ध यथा मप्रयक्ष प्रयक्षाणि च विवादाभ्यासतानि तस्मास्सत प्रामा ज्यमापद्यते सरलप्रत्यक्षाणां स्वत्त प्रामण्यसाधने सिद्धमनुमान प्रत्यक्ष न स्वभावहेतुना प्रत्यक्षस्य स्वत प्रागाण्यसाधा। शिशुपारन यनस्पते पक्ष साधनयत् । प्रतिपायबुद्ध्या तथानुमानपचनाददोष इति चेत् ? प्रतिपाययुदि प्रतिपा अपतिपद्य वा तयानुमानप्रयोग स्यात् । न तापदप्रतिपद्य अतिप्रसगात् । प्रनिषद्य तद्युदिायानुमा प्रयोगे युतस्त प्रतिपत्ति ? व्यवहारादिवाविशेषादिति चत् सिद्ध कार्यारका रणामा मापाररानुमागवन् । यदि पुनर्लोकव्यवहारात् प्रतिपद्यत एरानुगान लोकापति परोका देशानुमानस्य गिरायण न् तस्याभारादिति गत तदापि युत परागभावप्रतिपत्ति न साय प्रत्यक्षात् तस्य सदगोचरस्यात् नानि परोकादि उपलब्ध सादिशी सरमायसाधोऽधिलक्षणम मानगाया । सदुक भीति- प्रमाणेलरमा परिशोर गरियोगत 1 प्रमाणारगार प्रति सम पस्यनिर॥ ॥ इति ·! प्रमाणपरीक्षा सत: यक्षगनुमानमिति द्वे एन प्रमाणे प्रमेयवैगिणान् । न दाम्याग पनि प्रामानो त्रियायो स्मियात इति प्रमाणहमानिया भोगता प्रतिपयन रोपामागापमानादीना ममागमेनाग- संमह एव तेषां प्रत्यक्षानुगारयोराभांतिमताई ! स्यान्मतिरपा भवता तदर्भय रिज्यान गोलार: स्यात् । यि प्रयास प्रत्यक्षयिषया राक्षास्क्रियमाण: प्रत्यक्षः । परीक्षः पुनरमाशारगरन्छियमानोऽनुकसानुमान सनि पदार्थातरासासारिकपमाणात प्रतिपयते राग पदानांतर रोन परोशंगायन रान प्रापिगम मार्ग. पद्धं गयोदरप्यश्चादेः प्रतीतिप्रसंगार । सन् चायानरं गिगा शब्दादि सनितं मनुगाना रातो न पगेोऽर्थेऽनुगानादन्यत्प्रमाणगि शदीपमानादीनामात रामानुगागागिः । अन्यथा सी. ऽधपतिपत्ती अतिप्रसंगात् इनि रादेतदपि न परीक्षासमं प्रपदास्यापि रागानुमानसप्रगा। प्रगति हिस्सविषये संग समस्यायनसमर्थ । तनासंबदस्यापि राप्रसायनमागर्थे गा मग नुः रापा. प्रत्यायनसमर्थ स्यादिति कथमतिप्रसंगो न स्यात् ! । यदि पुनः समाधान गरिप्रिन्याय प्रतिपत्तेः साक्षादसाक्षात्पतिमामभेदात् गेदोऽभ्युपगम्यो प्रमाणावरसेन राशियनयानमानमर्पण प्रत्यक्षाणामपि प्रमागतिरत्यानुपगः प्रतिभाममेदारिनपात् । न हि पाशः प्रनिमागी योगियर विशदतमतादृशोऽशज्ञानस्पासित यसवेदनस्य मनोविज्ञानस्य पा! पयागराध पसीदनप्रमाणुगोलि. शदतरः न तथाभूतोऽाज्ञानस्य । पागधाज्ञानस्य बहिर्मुनः एकः प्रतिमागौ न तारो गौर: ज्ञानस्येति कथं प्रमागतरता न भोस् ! अथ प्रतिगासारिशोऽपि समामिपि प्रत्यक्षमेर न प्रमाणांतरं राहि प्रत्यक्षानुमानयोः प्रतिभासभेदेपि सारपियमघागिता प्रमाणावर मागत् । पदि 'पुनः स्वरिषयसरयाविशेषेऽपि प्रत्यक्षानुमानयो सामीभेदान प्रभागातरस्वमुग्रीमियो शादी- पमानादीनामपि तत एर प्रमाणातरवमुररीमियता । पर हि मादिगाममात' प्रगग. सामपीतोऽनुमान प्रभवतीति तयोः सामिप्रभेदः । रायागगः शनसानिमीः प्रभवति । टपमान सा. दृश्यसामप्रीतः । पर्यापत्तिय परोक्षार्धाविनाभूतार्थमात्रमागमपाः । प्रतिया गपगुमागनियरमर- णसामप्रयाथाभार इति प्रसिद्धः शान्दादीनामपि सामीभेद । ता पासमानादिक्षा प्रभेदप्रसिद्धेः नहि रास्यार्थभेदोऽस्ति साशास्क्रिपगाणापारपारिशेपार तदिगदा मानता- रपरीक्षार्थविषयत्वाविशेषेप्यनुमानागमादीना भेदप्रसिद्धिरिनि नानुमानेऽनर्माः समानि । सभा साय- साधनसंयधन्याप्तिप्रतिपत्ती न प्रत्यक्ष समयं । यागान् कथिम स मर्मः कातरे देगारे पास जन्मा, अन्यजन्मा यान भपति इत्येतावतो व्यापारान् कर्तुमममर्थ गन् । सन्निहितार्थमात्रादुराचरविचारकवार योगिप्रत्यक्ष राम समर्थमिति चन् न देशकालयोगिप्रत्यक्षद्वयाननिकमान् । देशयोगिनः प्रम न्यामि- प्रतिपत्ती समर्थमित्ययुक्तं तत्रानुमानीयात् । न हि पोगिमयशेण मासाना माध्यमापनगि अशेपेषु फलपदनुमान । अथ सकलयोगिप्रत्यक्षेण न्यामिप्रतिपत्ताग्दोष इति चेन उदास्यानापि तदा यस्थत्वात् । परार्यफलबदनुमानमिति चेत् ! न तस्य स्वार्थानुमानक गन् । सार्थानुमानामा च योगिनः फाय परार्थानुमान नाम । यदि पुन' सफलयोगिनः परानुपहाय प्रवृत्तवान् पगनुप्रदन्न चशमानक- परार्थानुमानमतरेण कर्तुमशक्ते. परापानुमानासदि, तस्याश्च सार्यानुमानामभोऽनुरायमानसात् स्वार्थानुमानसिद्धिरपि परप्रतिपादनमश्चस्य सभागत पेनि मत तदा स योगी मार्यानुमाने घार्ण- सत्सानि निश्चित्य परार्थानुमानेन पर प्रतिपादपन् प्रहीतत्र्याप्तिकमगृहनिम्मानिकं या प्रतिसादसत् ! यदि गृहीतन्यातिकं तदा फुतस्तेन गृहीता ज्यामिः ! न तागदद्रियरामोदनमनोविज्ञानने तरि- तात् । योगिप्रपोण गृहाते व्याप्ति परेण तसारि देरायोगितात् इनि चैन् तर्हि पारनु मायान- भेदेषु योगिप्रत्यक्षं देशयोगिनस्तारमु व्यर्थमनुमानं राई पनिभातेची अनुनाने सरळयोगिनः सांग नुमानप्रसंगात् । समारोपच्याण्छेदार्यमपि न तानुमान योगिनभविश्य समारोपान कासात् गुगत. प्रत्यक्षविषयान् । सतो न गृहीतच्यातिक परं सफलयोगी प्रतिपादयितुमर्हति । नायगृहीतयन 1.

·म सनातनजैनप्रथमालायां- अतिप्रसगात् इति परप्रतिपादनानुपपत्ति.। तस्यां च न परार्थानुमान संभवति तदसंभने च न स्वार्थ नुमानमातिष्ठते सकलयोगिनस्तदव्यवस्थाने च न सकलयोगिप्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रणं युक्तिमधिवसति प्रत्यक्षानुपलभाभ्या साध्यसाधनयोाप्तिप्रतिपत्तिरित्यप्यनेनापास्त प्रत्यक्षेण व्याप्तिप्रतिपत्तिनिराकृत प्रत्यक्षातरक्षणनानुपलभेन तत्प्रतिपत्तिनिराकृतिसिद्धे । योप्याह कारणानुपलभात् कार्यकारणभावव्याप्ति । व्यापमानुपलभाद् ब्याप्यव्यापकभार. साक- ल्येन प्रतिपयत इत्यनुमानसिद्धा साध्यसाधनव्याप्तिः । तथाहि यानान् कश्चिदूम स सर्गोप्यग्निजन्मा महा- हृदादिष्यग्नेरनुपलंभामाभापसिद्धेरिति कारणानुपलभानुमान । यावती शिशपा सा सर्वा वृक्षस्वभागा । वृक्षानुपरब्धौ शिंशपात्वाभावसिद्ध इति व्यापकानुपलभो लिंग, एतारता साकल्येन साध्यसाधनव्याप्ति- सिद्धि' इति सोऽपि न युक्तवादी तथानवस्थानुषगात् । कारणानुपलभव्यापकानुपलभयोरपि हि स्वसा- ध्येन व्याप्तिन प्रत्यक्षत सिद्ध्येन् पूर्वोदितदोपासक्ते । परस्मादनुमानात्तत्सिद्धा कथमनवस्था न स्यात् । प्रत्य- क्षानुपलंभपृष्टभापिनो विकल्पात् स्वयमप्रमाणकात् साध्यमाधनव्याप्तिसिद्धो किमकारण प्रत्यक्षानुमानप्रमा- णपोपण क्रियते । मिथ्याज्ञानादेव प्रत्यक्षानुमेयार्थसिद्धेव्याप्तिसिद्धिवत् । तस्माद्यथा प्रत्यक्ष प्रमाणमिच्छता सामस्त्येनं तत्प्रामाण्यसाधनमनुमानमतरण नोपपद्यते इत्यनुमानमिष्ट । तथा साध्यसाधनव्याप्तिज्ञातप्रमा- णमतरेण नानुमानोत्थानमस्ति इति तदप्यनुज्ञातव्य तच्चोहाख्यमविसमादक प्रमाणातर सिद्धमिति, न प्रत्य- क्षानुमानें एव प्रमाणे इति प्रमाणसख्यानियमो व्यवतिष्ठते । एतेन वैशेषिकप्रमाणसख्यानियमो प्रत्याख्यातः। स्यान्मत साध्यसाधनसामान्ययो कचिद्व्यक्तिविशेषे प्रत्यक्षत एन सबधसिद्धेर्न प्रमाणातरमन्वे- पणीय याान् कश्चिद्रूम स सर्वोऽपि अग्निजन्मानग्निजन्मा वा न भवति इयूहापोहविकल्पज्ञानस्य प्रमाणां तरत्व सधग्राहिसमक्षप्रमाणफलत्वात् । कचिदनुमितानुमाने साध्यसाधने आदित्यगमनशक्तिरास्ति' गतिमत्तात् । आदित्या गतिमान् देशादेशांतरप्राप्ते देवदत्तपत् सवधौधनिवधनानुमान फलवत् ततः प्रत्यक्षमनुमानमिति प्रमाणद्वयसख्यानियम कणचरमतानुसारिणा व्यवतिष्ठत एवेति तदप्यसार सवि- कल्पकनापि प्रत्यक्षेण साकल्येन साध्यसाधनसबधगृहीतुमशक्ते । साध्य हि किमग्निसामान्य, भग्निवि- शेपोग्निसामान्यविशेषो वा न नानदाग्नसामान्य सिद्धसाध्यतापते । नाप्यग्निविशेषस्तस्यानन्ययात् । वन्हिसामान्यविशेषस्य हि साध्यत्वे तेन घूमस्य सबध सकलंदशकालव्याप्यध्यक्षतः कथ सिद्धयेत् ? तथा तत्समधासिद्धो च यत्र यत्र यदा यदा धूमोपलम तत्र तत्र तदा तदाऽग्निसामान्यविशेषविषयमनु- भान नोदयमासादयेत् । न मन्यथा सबधग्रहणमन्यथानुमानोत्थान नामातिप्रसगात् तत. सवधज्ञान प्रमा- णांतरमेर प्रत्यक्षानुमानयोस्तदपिपयत्वात् । यच्चोक्त प्रत्यक्षफलत्याद्हापोहविज्ञानस्याप्रमाणत्वमिति तदप्य- सम्यक् विशेषणशानफलत्याद्विशेष्यज्ञानस्य'प्रमाणत्वानुपगात् हानोपादानोपेक्षाबुद्धिफल्कारणत्याद्विशेष्य- ज्ञानस्य प्रमाणत्वे तत एयोहापोहविज्ञानस्य प्रमाणत्वमस्तु सर्वथा विशेषाभावात् । प्रमाणविषयत्वपरिशोधकत्या- लोहः प्रमाणमित्यपि वातं प्रमाणविषयस्याप्रमाणेन परिशोधनविरोधात् । तथा तर्क प्रमाण प्रमाणविषयप- रिशोधकत्वात् यस्तु न प्रमाण स न प्रमाणविषयपरिशोधको दृष्टो यथा प्रमेयोऽर्थ प्रमाणविषयपरिशोधकश्च तर्कस्तस्मात्प्रमाणमिति केवलव्यतिरोकिणानुमानेनान्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयलक्षणेन तर्कस्य प्रमाणत्वसिद्धे , न पैशेपिफाणा प्रमाणद्वयसख्यानियम सिद्धरेत् । एतेन द्वित्रिचतु पचपदप्रमाणवादिना प्रमाणसख्या- नियम प्रतिघस्त सख्याना प्रत्यक्षानुमानाभ्यामियागमादपि साध्यसाधनसनधासिद्धे तस्य तत्सिद्धिनि- वधनस्य प्रमाणांतरलोपपत्तेः । नैयायिकानां च मन्यक्षानुमानागमरियोपमानेनापि लिंगलिंगमहणासभ वात् । प्रभाकराणा च प्रत्यक्षानुमानोपमानागमरिय अर्थापत्त्यापि हेतुहेतुमत्सवधसिद्धरसभवात् । भट्टमता- नुमारिणामपि प्रत्यक्षानुमानापमानागमार्थापत्तिभिरिव अभाचप्रमाणेनापि व्याप्तिनिश्चयानुपपत्तस्तन्निधयनि- बधनस्योदज्ञानस्य प्रमाणातरस्य सिद्धिरवश्यभाषिनी दु शक्या निरागर्नु । नन्ह स्वविषय मगद्धोऽमरद्धो या न तापदसबगम्त प्रन्याययितुमाशोऽतिप्रसगात् । सपश्चत् युत- सत्यतिपत्ति ! न तार प्रत्यक्षात तस्य तदविषयान्। नाप्यनुमानादनरस्थानुपगात् । यदि पुनरहातरात्त- ·देशत्वेनासिनो धर्मिणोऽप्यसिद्धिप्रसगात् । किं तर्हि ! स्वरूपेण वासिद्ध इति न प्रतिगरदेशामिद्धो धर्मिणो हेतुत्रेऽनभायप्रसग इति चेत् न विशेष धर्मिण कृत्वा सामान्य हेतु ग्रुपता दोषासमवत् । प्रत्य- हि विशेषरूप धर्मी प्रत्यक्षसामान्य हेतु स कथमनन्वय स्यात् साउप्रत्यविशरम्य व्यापिन्वन् । हटाते कचिदभावात् अनन्वय इति चत् न सर्वे भाषःक्षणिकाः सचान इत्यादररि हतारमन्वयात्मके। प्रमाणपरीक्षा। संसिद्धि तदोहानरस्यापि स्ववियसयधमिदिमन्यात् तस्यादागरोदनिर्वग्नात् मारया | प्रमा- णांतरात्तसिद्धा च स एय पर्यनुयोग परापरप्रमाणांतरपरिकथनानुपगाय कय प्रमाणसंख्या व्यतिनाति फेचित् तेपामपि प्रत्यक्षं पविश्यं प्रतिनीधयम् तनयम मानुमानादेः मिहानि तम्य तदविषयवार। प्रत्यक्षांतरात्तसिद्धौ तत्रापि प्रछत्तपर्यनुयोगानिवृत्तेः कथमनयम्या न म्या गतः प्रत्यक्ष प्रमाणमभ्युपगम- नीयमिति प्रतिपद्यामहे । स्यान्मतिरेपा प्र यक्षं स्वविषपसभापौधनिनधन प्रामाण्यमागसाकुरले राम्य पविषय स्वयोग्यता- यलादेव प्रमाण व्यवस्थितः अन्यथा कचिदपूर्यिपाहिणः प्रयक्षस्याप्रमाण यानुषंगान इति सानिन साधीयसी तथोहस्यापि सयोग्यताशिपसामदेिव संविषयमत्यायनसिद्धर्भरदुद्भारितदूपर्णापर्यव्या- स्थानात् । योग्यताविशेषः पुनः प्रत्यक्षस्येर स्वपिपयज्ञानावरणीयर्यानरापक्षयोपशमविशेष एवोहस्यापि प्रति- पद्यते सकलपाधकर्यधुर्यात् । यथा च प्रत्यक्षस्योरपती मनोऽक्षादिमामिनी योग्यतायाः सहकारिणी यहि. रंगनिमित्तत्वात् तीहस्यापि समुद्भूती भूयः प्रत्यक्षानुपटभसामिप्रारहिरगनिमितभूतानुमन्यन तदन्वय- व्यतिरेकानुविधायिवादूहस्येति सर्वनिरवद्यसिद्ध चानुमानप्रमाणान्यथानुपपत्या तर्कस्य प्रमाणवे-प्रयाभ- ज्ञान प्रमाण तर्कप्रमाण वान्यथानुपपत्ते न ह्यप्रत्यभिज्ञाने विषये तर्कः प्रानते अतिप्रसंगात् । नच गृहीत- प्रहणात्प्रत्यभिज्ञानस्याप्रमाणस शकनीय तद्विषयस्यास्मर्यमाणदृश्यमानपर्यायव्याप्येकद्रव्यस्य स्मरण य- क्षागोचरत्वात् अपूर्थिवाहित्यासिद्धे । नचेद प्रत्यक्षेऽनर्मप्रति प्रत्यक्षस्य वर्तमानपयांयविषयगात् । नाप्यनुमाने लिंगानपेक्षत्वात् । न शाब्दे शब्दनिरपेक्षवात् । नोपमाने सादृश्यमंतरेणापि मागत् । नार्धा. पत्ती प्रत्यक्षादिप्रमाणपदकविज्ञातार्थप्रतिपनिमतरेणापि प्रादुर्भावात् । नाभारे निषेध्यानारसस्तुमहणेन निषेध्यस्मरणेन च विनोत्पादादिति सर्वपागेकद्वित्रिचतु.पंचपद्ममाणसग्न्यानियम नियटयति । एतन स्मृतिः प्रमाणातरमुक्तं तस्याच प्रत्यक्षादिष्वरा नपितुमशक्कैः । न चामाचप्रमाणमेर सपादकलात् कथं- चिदपूर्थिप्राहित्वात् बाधावर्जितत्वाधानुमानादिति । येषां तु स्मरणमनमाण तेषां पूर्वप्रतिपनभ्य सा- ध्यसाधनसमधस्य पाच्ययाचकसबधस्य च स्मरणसामर्थ्याव्यवस्थिते. कुतोऽनुमान शाब्द या प्रमाण सिद्धयेत् । तदप्रसिद्धी च न संपादकासपादक वाभ्या प्रत्यक्षतदाभासव्यास्थितिरिति सफलप्रमाण- दिलीपापत्ति तत: प्रमाणव्यास्थामभ्यनुजानता स्मृतिरपि प्रमाणयितव्या इति न परेषां सपा- नियमः सिद्धयेत् । स्याद्वादिना तु सक्षेपात्प्रत्यक्षपरोक्षविकल्पात् प्रमाणद्वय सिद्धत्येन तन सकम्प्रमाण- भेदानां सपहादिति सूक्त । किं पुनः प्रत्यक्षमित्युच्यते विशदज्ञानात्मक प्रत्यक्ष प्रयक्षवात् यत्तु न सिदज्ञाना मकं तन्न प्रत्यक्ष यथानुमानादिज्ञान प्रत्यक्ष च विवादास्यासित तस्मादिशदज्ञानामक । न तापदनाप्रसिद्धौ धमा प्रत्यक्षर्मिणि कालप्रत्यक्षपादिनामविप्रतिपत्तै. । शून्यसवेदनाद्वैतपादिनामपि स्वरूपप्रतिमासनस्य प्रत्यक्षस्याभीष्टे । प्रत्यक्षन्यस्य हेनारसिद्धतापि अनेन समुत्सारिता प्रत्यक्षमिलनिः प्रत्यक्षतस्य तदस्य खपमिष्टत्वात् । प्रतिज्ञाधैकदेशासिद्धत्व साधनस्य स्यादिति चेन् का पुनः प्रतिमा तदेकदेशो या पण्या- सिद्धव शक्यत ' धर्मधर्मिससुदाप. प्रतिज्ञा तदेकदेशो धर्मी हेतुर्यथा नश्वर, शब्दो पदत्यादिति तथा साध्यधर्मः प्रतिक्षकदेशो यथा नश्वर शब्दो नश्वरत्वात् सोय द्विविधा प्रतिशकदेशासिद हेत. स्यादिति चेत् । न धर्मिणो हेतुत्वे कस्य चिदसिद्धतानुपपत्ते । यथैव हि प्रन्यवमयोगकाठे यादिप्रतिमा प्रसिद्धो धर्मा तथा तस्य हेतुत्वाचनेऽपि नासिद्धिः । साप्यधर्मस्तु हेतुलेनोपादायमानो न प्रतिमाता- नाम हेत्वाभासः सभवतीति कथ प्रकृतहेतौ प्रतिगाथैकदेशासिद्धत्व समुद्भापयन् मारितानुमानन्धमा ।। 0 ·सनातनजनप्रथमालायो- अथास्य दृष्टातेन अन्वयस्यापि साध्यधर्मिणि सर्वान्वयसिद्धविपक्षे वाधकप्रमाणसद्भागाच निदोपतानु- मन्यते तत एव प्रत्यक्षत्वस्य हेतोर्निदोपतास्तु सर्वथा विशेषाभावात् केरलव्यतिरेकिणाऽपि हेतोरविना- भावनिर्णयात् साध्यसाधनसामर्थ्यान्न कश्चिदुपालंभरततो निरखद्योऽय हेतु प्रत्यक्षस्य विशदज्ञानात्मस्त्य साधयत्येव । नचैतदसभवि साध्यमात्मान प्रतिनियतस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षशब्दयाध्यस्यार्थसाक्षात्कारिण सर्वस्य कास्न्यन एकदशेन वा वैशद्यसिद्धेधिकाभावात् । अक्ष्णोति व्यामोति जानातीत्यक्षो हि-आत्मानमेव क्षीणावरण क्षीणोपशातावरण वा प्रतिनियतस्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षशब्दवाच्यस्य फथचिदपि वेशद्य सभा- व्यमिति सूक्त विशदज्ञानात्मकं प्रत्यक्ष । तन्निविध-इद्रियानिद्रियातींद्रियप्रत्यक्षरिकल्पनात् । तत्रंद्रियप्रत्यक्ष साव्यवहारिक देशतोधिशद- त्वात् । तद्वदानिद्रियप्रत्यक्ष तस्यांतर्मुखाकारस्य कथ चिशद्यसिद्ध. । अतींद्रियप्रत्यक्ष तु द्विविध विकठ- प्रत्यक्ष सकलप्रत्यक्ष चेति । विकलप्रत्यक्षमपि द्विविध-अवधिज्ञान मन पर्ययज्ञान चेति सकलप्रत्यक्ष तु केवलज्ञान तदतत्त्रितयमपि मुख्य प्रत्यक्ष मनोऽक्षानपेक्षयात् अतीतव्यभिचारित्वात् साकारवस्तु प्राहित्वात् सर्वथा स्वविषयपु वैशद्याच्च । तथा चोक्त तत्त्वार्थवार्तिककारै । इंद्रियानिद्रियानपेक्षमतीतव्यभिचारं साकारग्रहणं प्रत्यक्षमिति तत्रोंद्रियानिद्रियानपेक्षमिति वचनात् सांव्यवहारिकस्मेंद्रियप्रत्यक्षस्यानिद्रियस्य च देशतो विश- दस्य व्यवच्छेदसिद्ध । अतीतव्यभिचारमिति वचनात् विभगज्ञानस्यावधिप्रत्यक्षाभासस्य निवृत्त । साकारमहणमिति प्रतिपादनात् निराकारग्रहणस्य दर्शनस्य प्रत्यक्षत्वव्यावर्तनात् । सूक्त मुख्य प्रत्यक्षत्रय ननु स्वसदेनप्रत्यक्ष चतुर्थ स्यादिति न मतव्य तस्य सकलज्ञानसाधर- णस्वरूपत्वात् । यथैव हींद्रियप्रत्यक्षस्य स्वरूपसवेदनमिदियप्रत्यक्षमेर अन्यथा तस्य स्वपरसरूपसवेदकत्व- विरोधात् सवेदनद्वयप्रसगाच । तथानांद्रियप्रत्यक्षस्य मानसस्य सरूपसवेदनमानिंद्रियप्रत्यक्षमेव तत एय तद्वदतींद्रियप्रत्यक्षत्रितयमेवेति न ततोऽर्थातर ससवेदनप्रत्यक्ष । एतेन श्रुतज्ञानस्य स्वरूपसवेदनमनि. द्रियप्रत्यक्षमुक्त प्रतिपत्तव्य तस्यानिद्रियनिमित्तत्वात् विभ्रमज्ञानस्वरूपसदनवत् । तथा च सकलं ज्ञान स्वरूपसदनापक्षया प्रमाण सिद्ध भावप्रमयापेक्षाया प्रमाणाभासनिन्हय । किं पुनारंद्रियप्रत्यक्ष ' इदियप्रधान्यादिंद्रियवलाधानादुपजायमान मतिज्ञान- तदिद्रियानिद्रियनिमित्त । इति वचनान् । तच्चतुर्विध-अगमहेहायायधारणाविकल्पात् । तर विषयविरपिसन्निपातानं- सरमाधग्रहणमवग्रहः । तद्गृहीतवस्तुविशेपाकांक्षणमीहा। भवितव्यतामत्ययरूपात्तदीहितवि. शेपनिश्चयोऽवायः। सावधारण ज्ञ नं कालांतराविस्मरणकारणं धारणाशानं । तदेतचतुष्टयमपि अक्षव्यापारापेक्ष अक्षव्यापाराभाने तदनुद्भवनात् । मनोऽपेक्ष च प्रतिहतमनसस्तदनुत्पत्ते. । तत एवेंद्रिय- प्रत्यक्ष देशतो विशदमविसवादक प्रतिपत्तव्य स्पर्शनादीन्द्रियनिमित्तस्य बहुबहुविधक्षिप्रानिसृतानुक्तध्रुवेषु तदितरेष्वर्थेषु वर्तमानस्य प्रतीद्रियमष्टचत्वारिंशद्भेदस्य व्यजनावग्रहभदैरष्टच वारिंशता सहितस्य सख्याप्टा- शीत्युत्तरद्विशती प्रतिपत्तच्या । तथा अनिद्रियप्रत्यक्ष वह्वादिद्वादशप्रकारार्थविषयमरप्रहादिविकल्पमष्टच. त्वारिंशत्सख्य प्रतिपत्तव्य । यत्पुनरतींद्रियप्रत्यक्षरिकल्पमनधिज्ञान तन् पड्डिध अनुगामि-अननुगामि- वर्धमान हीयमान-अपस्थित-अनस्थितविकल्पात् । सप्रतिपाताप्रतिपातयोतिर्भावात् । सक्षेपतस्तु त्रिविध देशापधि परमानधि-सर्गरविभेदात् । तर दशावधिज्ञान पडिकल्पमपि सभवनि परमावधिधान तु सयमविशेषैकार्थसमायिभरातरापेक्षयाननुगामि प्रतिपात च प्रत्येय । तद्भवापेक्षया च तदनुगाम्येव ना- ननुगामि । घर्धमानमेव न हीयमान । अवस्थितमेर नानवस्थित । अप्रतिपातमेव नप्रतिपात तयारिध विशुद्विनिरयनस्यात् । एतेन सर्वाधिज्ञान व्याख्यात । केरल तद्वर्धमानमपि न भवति परमप्रकर्मप्राप्तवात् सक गवधिज्ञानावरणीयांतरायक्षयोपशमवशारप्रसूतत्वात् । अतिसक्षेपतस्तु द्विविधमवधिज्ञान भवप्रत्यय ·प्रमाणपरीक्षा गुणप्रत्ययं चैति । तत्र भरप्रत्ययं बहिरंगदेवमवनारकमवप्रत्ययनिमित्तस्यात् । तद्भार भावात् तदमारेड- भावात् तत्तु देशावधिज्ञानमेव । गुणप्रत्यय तु सम्यादर्शनगुणनिमित्तममयससम्यादृष्ट । संयमामयमगुण. हेतुक सयतासयतस्य । सयमगुणनियन सयतस्य । सत्यतरगहेतौ बहिरगस्य गुणप्रत्ययस्य भाने भागत् । तदभाने चाभानात् । तथा मनःपर्ययज्ञान विकलमताद्रियप्रत्यक्षं देघा नुमतिरिकत्सात् । तनुमति. मन पर्ययन निर्तित प्रगुण पायायमनस्कृतार्थस्य परमनोगतस्य परिच्छेदकवात्रिविध । विमुमतिमनः पर्ययज्ञानं तु निर्वसितानि तितप्रगुणाप्रगुणाकायमनस्कृतार्थस्य परमनसि स्थितस्य स्फुटतरमायोधकस्यात् पट्मकार, तथाविधमनापर्ययज्ञानापरणवीर्यातरायक्षयोपशमाशेपटान् प्रादुर्भूतत्वात् । सकलमतींद्रिय. प्रत्यक्ष केवलज्ञान सकलमोहक्षयात् सफलगनदर्शनावरणीयर्यातरायक्षयाय समुद्भूततात् सकशय सद्भावात् सफलापियवाच । तद्वान् कश्चित्पुरुषविशेषो भवत्येव मुनिीतासभद्वायकप्रमाण वात् । तथा शास्त्रज्ञानेन तद्वानुभयवादिप्रसिद्धः । नचात्रासिद्ध साधन सर्वातीदियप्रत्यक्षात पुरुषस्य प्रत्यक्षादिप्रमा. गैरमाध्यमानस्य सालदेशकालपुरुषपरिपदपेक्षयापि सिद्धत्वात् मुसादिसवेदनस्यापि तर ममाण वापरते। अन्यथा कस्यचिदिसिद्धरसंभवात् । इति सक्षेपता विशद छान साव्यवहारिक मुख्य च प्ररूपित विस्त. रतस्तु तचार्थालकारे परीक्षितमिह दृष्टव्य । सप्रति परोक्षमुच्यते-परोक्षमविशदद्यानात्मकं परोक्षत्वात् यत्नाविशदक्षानात्मकं तन्न परोक्ष पथा- तींद्रियप्रत्यक्ष परोक्ष च विदाध्यासित ज्ञानं तस्मादविशदज्ञानात्मक । नचास्य परोक्षत्तमासद्ध-अशेभ्यः परावृत्तत्वात् । तथोपातानुपात्तपरमत्ययापेक्ष परोक्षमिति तत्वार्थर्तिककाररभिधानात् । उपाचो हि प्रत्यपः कर्मपशादात्मना करणत्वेन गृहीतः स्पर्शनादिः । ततोऽन्यः पुनहिरगः सहकारी प्रत्ययोऽनु- पात्तः शब्दलिंगादिः तदपेक्ष ज्ञान परोक्षमित्यभिधीयते । तदीप संक्षेपतो द्वधा मतिज्ञानं श्रुतशानं चेति आये परोक्षं इति वचनात् । मतिभ्रतारधिमन.पर्ययकेलानि हि मान । तनाये मतिश्रुते सूनपाटापे- क्षया लक्ष्येते ते च परापेक्षतया परोक्षे प्रतिपादिते । परानपेक्षाण्याधिमन पयर्यकेरलानि यथा प्रत्यक्षा- पीति । तनावग्रहादिधारणापर्यंत मतिनानमपि देशतोवैशयसद्धारासांव्यवहारिक, इद्रियप्रत्यक्षमीदिया- त्यक्षं चाभिधीयमान न विरुध्यते सत शेपस्य मतिज्ञानस्य स्मृतिसमाचिंताभिनिरोधलक्षणस्य श्रुतस्य च परोक्षत्वम्यवस्थिते । तदुक्तमकर कदेव । प्रत्यक्ष विशद ज्ञानं मुख्यसव्यपहारतः । परोक्ष पविज्ञान प्रमाणमिति सग्रह ॥१॥ तर तदित्याकारानुभूतार्थविषया स्मृति अनिदियप्रत्यक्ष शिदत्वात् सुग्वादिसपेदनादित्येके तद. सत् । तस्मातन वैशद्यासिद्धः पुनर्भावयतो वैशद्यप्रतीतेर्भाग्नाज्ञानत्वात् तस्य च भ्रांतत्वात स्वप्नशा- नयत । पूर्वानुभूनेऽतीतेऽर्थे वैशद्यासभवान् स्मृति. परोक्षमेर श्रुतानुमितस्मृतिवत् इत्सपरे तदित्युलेखस्य सर्वस्या स्मृतौ सद्भावात् । सा च प्रमाणमावसनादकत्वात् प्रत्यक्षात् यत्र तु पिसाद सा स्मृत्याभासा प्रत्यक्षाभासवत् । तथा तदेवेदामित्याकारं ज्ञान सज्ञा प्रत्यभिज्ञा तादृशमवेदमित्याकार या विज्ञान सज्ञोच्यते । तस्या एकत्यसादृश्यविषयत्वाद्वैविध्योपपत्तेः । द्विधि हि प्रत्यभिज्ञान तदेकेदमित्येकन्वनि- वधन । तादृशमेदति सादृश्यनियधन च । ननु च तदेवेयतीतप्रतिभासस्य स्मरणरूपत्वात् इद- मिति सवेदनस्य प्रत्यक्षरूपस्यात् संवेदनद्वितयमेवैतत् तादृशमेदमिति स्मरणप्रत्यक्षसवेदनद्वितयवत् ततो नैक शान प्रत्यभिज्ञायां प्रतिपयमान समस्तीति काश्चन् सोऽपि न सवेदनरिसेपरिपश्चित् स्मरणप्रत्यक्षजन्यस्य पूर्वोचरविवर्तवर्सेरदव्यविषयस्य प्रत्यभिज्ञानस्यैकस्य मुप्रतीतत्वात् । न हि तदिति स्मरण तथाविधद्रव्यव्यवसायात्मक तस्यातीतविवर्तमानगोचरत्वात् । नापीदमिति सदन तस्य व. तमानविवर्तमानविषयत्वात् । ताम्यामुपजन्य तु सफलज्ञान तदनुवादपुरस्सर द्रव्य प्रत्यरमशत् । ततो. मीमांका। २ स्वादादिन।

·सनातनजैनप्रथमालाया- ऽन्यदेव प्रत्यभिज्ञानमेकत्वविषयं तदपकने काचिदेकान्ययाव्यवस्थानात् सतानैकत्लसिद्भिरपि न स्यात् । नचै- तदगृहीतप्रमाणादप्रमाणमिति शकनीय तस्य कथचिदपूर्थित्वात् । न हि तद्विपयभूतमेक द्रव्य स्मृति- प्रत्यक्षप्रा येन तत्र प्रवर्तमान प्रत्यभिज्ञान गृहीतग्राहि मन्येत तद्गृहीतातीतवर्तमानपिपर्ततादात्म्यात् । द्रव्यस्य कचिदपूर्थित्वेऽपि प्रत्यभिज्ञानस्य तद्विषयस्य नाप्रमाणन लैंगिकादेरप्यप्रमाणत्वप्रसगात् तस्यापि सर्मथैनापूर्वार्थत्वासिद्धः । संबधग्राहिविज्ञानपिपयात् साध्यादिसामान्यात् कथंचिदभिन्नस्यानुमैयस्य देश- कारिशिष्टस्य तद्विषयत्वात् कथचिदपूर्थिवसिद्धेः वाधकप्रमाणान्न प्रमाण प्रत्यभिज्ञानमिति चायुक्त तद्वा- धकस्यामभवात् । नहि प्रत्यक्ष तद्वाधक तस्य तद्विषये प्रवृत्त्यसंमपात् । साधकत्वमवाधकलनिरोधात् । यथा हि यद्यन पिपये न प्रतिते न तत्तस्य साधक बाधक वा यथा रूपज्ञानस्य रसनान न प्रवर्तत च प्रत्यभिज्ञा- नस्य विषये प्रत्यक्ष तस्मान्न तद्बाधक। प्रत्यक्षं हि न प्रत्यभिज्ञानविपये पूर्वदृष्टदृश्यमानपर्यायव्यापिनि द्रव्ये प्रवर्तते तस्य दृश्यमानपर्यायरिपयत्वात् इति नासिद्ध साधन । एतेनानुमान प्रन्यभितानस्य बाधक प्रत्यारयात तस्यापि प्रन्यभिज्ञानविषये प्रत्ययोगात्, फचिदनुमेयमाने प्रवृत्तिसिद्धेः । तस्य तद्विपये प्रवृत्ती वा सर्वथा बाधकत्वविरोधात् । ततः प्रत्यभिज्ञान स्वरिपये द्रव्ये प्रमाण सकलनाधारहितत्वात् प्रत्यक्षरन् स्मृतिरद्वा एतेन सादृश्यनिनधन प्रत्यभिज्ञान प्रमाणमादित बौद्धन्यं तस्यापि स्वविषये बोधाकाररहितत्वासद्धेः । यथैर हि प्रत्यक्ष स्वविषये साक्षाक्रियमाणे स्मरण च स्मर्यमाणेऽर्थे बाधाविधुर तथा प्रत्यभिज्ञानमेकर द्रव्ये साहश्ये च स्वरिपये न सभवद्वाधकामिति कथमप्रमाणमनुमन्येमहि । यत्पुनः स्वविषये वाध्यमानं तत्प्रत्यभि- ज्ञानाभाम यथा प्रत्यक्षामास स्मरणाभास वा न च तस्याप्रमाणत्वे सर्वथा प्रमाणत्व युक्त प्रत्यक्षस्याप्यप्रमा- णयप्रसगान् । तस्मायया शुक शखे पीताभासं प्रत्यक्ष तर शुशाभासेन प्रत्यक्षातरण वाध्यमानत्वात् भप्रमाण न पुनः पीते कनकादी पीतामास प्रत्यक्ष। तथा तस्मिन्नेव स्वपुनादी तादृशायमिति प्रत्यभिज्ञानं साहपनिबंध स एपारमित्येकत्यनिनधन प्रत्यभिज्ञानेन बाप्यमानमप्रमाण सिद्ध न पुन. सादृश्य एस प्रम- र्तमान स्यपुत्रादिना सारयेऽन्यपुनादी तादृशोऽयमिति प्रत्यभिज्ञान तस्याराध्यत्वेन प्रमाणत्वान् । एव दनपु नर्जीतनरोंकेशादिरिति सादृश्यप्रन्यरमार्शप्रत्यभिज्ञान तन तस्यावाध्यमानतया प्रमाणत्वसिद्धेः । तथैर पूर्वा नुभूते हि हिरण्यादी प्रदेशविशेषविशिष्टे स्मरणं विपरीतदेशतया तत्स्मरणस्य बाधकमिति न तत्तत्र प्रमाण । यथानुभूतप्रदेशे तु तथैव स्मरण प्रमाणमिति योद्धव्य । तत इदमभिधीयते यतो यतधि परिरिउय प्रपत. मानोऽयक्रियाय न रिसंवायते तत्तत्प्रमाणे यथा प्रत्यक्षमनुमान या। स्मरणात् प्रयभिज्ञानाय अर्थ परि- टिय प्ररर्तमानोऽयक्रियायो न रिसाद्यते च तस्मात्त्रमाण स्मरण प्रयाभिज्ञान चति । तथा परीक्षमतदपि- ক্ষ। বৰু। ধ্যবিষয়ক সাল। যাৰ ফল ससर्यः पारसजन्मेर अपायकजन्मा या न भवतीति सफरदेशकालव्याप्तसाध्यसाधनसबोहापोहलक्षणो हि सर्फ प्रमाणपितव्यः तस्य फयचिदपूर्थित्वात् । प्रत्यक्षानुपलभगृहीतप्रतिनियतदेशक साप्यसा. धनन्यतिमात्रमादित्वाभायात् गृहीताहणममात् वाधकर्जिताय । नहि तर्कस्य प्रत्यक्ष वाधक तदि- पपे तस्याप्रारेनुमानरम् प्रत्ती या सईया सद्वापरविरोधात पचदेर समाधोपपत्ते. । यस्य तु तद्वापक सतर्यामामो न प्रमाणमिनीट शि स्मरणपन्य भिसानाभासपा । प्रयक्षानुमानाभामया सभा प्रमाणे तमोऽध परिचित प्रयर्तमानस्यार्थक्रियापी पिसयामागारात् प्रत्यक्षानुमानयादति प्रारीपत्तन्य । परीक्ष पद सर्पशन-असियादपत्लान् भनुमानराव किं पुनरनुमान नाम ? सापनासाभ्यविधानमनमानं ।

·प्रमाणपरीक्षा नत्य साधनस्य । ननु माकन्येन साध्यनिवृत्तौ सापननिरमभवात् परन गोरेऽपितापुन तपुरवस्य माग न सम्यक् माधनमनत इति चत तर्हि वारस्यन साध्यनिवृत्ती साधननिवृत्तनिधयएक साधनलक्षण सभा न्यथानुपपत्तिनियमनिधय स्याद्वादिभिः सापनलक्षणमभिधीयां तत्मदा पक्षधर्म गायमाऽपि साका- स्य सम्यस्त्वातीते उदेष्यति शफट मृत्तिकादयादित्यस्य पक्षधसामावेऽपि प्रयोजयत्तव्यास्थित। नहि शकुटे धर्मिण्युदेयत्तायो साध्यायां पृत्तिकाया उदयोऽस्ति तस्य गृत्तिकाधगत्यान ततान पक्ष धर्मच । यदि पुनराफाश कालो या धर्मी तस्योदेण्यापटाचं माध्यं मृत्तिकादयसाधन पशधर्म यति मत तदा धरित्रीधर्मिणि महोदध्याधारानिमत्त साध्यं महानसधूमपत्त साधन पक्षधोऽस्तु तमाच महा. नसघूमो महोदधारग्नि गमयेदिति न कश्चिदपक्षधर्मों हेतु' स्या] । अर्थत्यगेतस्य साधनस्य पक्षधर्मव. सिद्धामपि न साध्यसाधनसामर्थ्यमशिनाभाविनियमनिश्चयस्याभागादिन्यभिधीयते तार्ह स एस साधनटक्ष- णमक्षण परीक्षादक्षरुपरक्ष्यते । योप्या शकटोदयो भाषिकारण कृत्तिकोदयस्य तदन्यपव्यतिरेकानुपियानात् सति हि स्वकाले भविष्यति शकटोदय कृत्तिकोदय उपलभ्यते नासतीत्यन्वयव्यतिरेकानुपिन सिद्ध भविष्य उमटवि. कोदययोः कार्यकारणभाव साधयति पिनष्टरर्तमानपदेव । यवादगाद्भरणिः वृत्तिकोदयादित्यगातीतो भर- प्युदय कारण, कृत्तिकोदयस्ता कार्य स्खकालेऽतीत सति भरण्युदये कृत्तिकोदयस्य भागादसत्यमानाय तद- आयव्यतिरकानुविधानात कार्यकारणभाषः । तथा भपि यद्वर्तमानयोरपि प्रयतसाम्यसाधनयोापस्य समानत्वात् । नकस्य कृत्तिकोदयस्य भविष्यदासकारणद्वितय विरुभ्यते मिन्नदेशयोरित भिन्नकालयो. रपि सहकारिवाविरोधात् । सहकास्य कार्यस्य कारण हि सहकारित्वनिधनं नाभिन्नाटत्वमभिन्नदारत । नचातीतानागती भरण्युदयशकटोदयौ कृत्तिकोदयस्योपादानकारणं पूर्वपत्तिकालक्षणस्यानुदयमापनस्य तदुपादानकारणत्यसप्रतिपत्ते ? इति सोऽपि न प्रातीतिकवचन तथा प्रतीत्यभागात् । कार्यालमप्रानु यताविनष्टानागतयो कारणत्वे हि विनष्टतमानागततमयोरपि कारणव का मिनिनाय ! प्रयासत्तिपिता- भावादिति चेत् तर्हि स एस प्रत्यासत्तिविशेष कारण नाभिमतयोरतीतानागतयो. कारण हेतुक्तिभ्यः । स चातीतस्य कार्य व्यापारस्तावन भपति सर्वथापि कार्यकाले तदसत्यादनागतवत् । तद्भाचे भावप्रत्यास- त्तिविशेष इत्यप्पसार अतीतस्यानागतस्य चाभार एव कार्यस्य भावात् माघे चाभावात् अन्यथा कार्यकार- णयारेककालतापत्ते सकलमतानानामेकक्षणपतित्वप्रमग । नरूक्षणसतानो नाम तस्यापरामृष्टभेद- नानाकार्यकारणलक्षणत्वात् । यदप्यभ्यधायि कारणस्यातीतस्यानागतस्य च स्वकाले भारे कार्यस्य भागात् अमाने चाभावान् तद भागभानोऽन्वयम्यतिरेकानुविधानलक्षण प्रत्यासत्तिविशेषोऽस्येव इति तदप्यसगत कारणत्यानभिमता- तीतानागततमयोरपि तथा तद्भायप्रसगात् । कार्यस्य मिनदेशस्य तु कारणत्वे युक्तस्तदारभारः कलशपु. भफारादिवत् । कुभकारादिपु हि भिन्नस्वदेशेषु सरमु कटशस्य मापोऽसमु चाभारस्तेषा तत्र व्यापारात् । कारणत्वानभिमतस्य तु भिनदेशस्य न कार्ये तद्भारभाो तत्र तस्याव्यापारात् अतीतानागनपत् । सता हि कस्य चित्कचिव्यापार श्रेयान् न पुनरसत सरविषाणादेरिवेति युक्त ततो भिन्न देशस्यामि कस्यचिदेवम्य कार्ये व्याप्रियमाणस्य सहकारिकारणा प्रतीतिमनुसरति न पुननिकालस्य प्रतीत्यतियनात् नता न कृत्तिकादयशकटोदययो कार्यकारणभाव समातिष्टते व्याप्यव्यापकभानमत् । सत्यपि तयो कार्यकारणभारे न हेतो पक्षधर्मल युज्यते इति पक्षधर्ममतरेणापि हेतोर्गमकस्यसिद्धेन तदक्षणमुत्प्रेक्ष्यते । तथा न सपक्ष एर सत्त निश्चित तदभावेऽपि सर्वभावानामनिन्य साध्ये सत्वादे साधनस्य स्वयं साधुत्वममर्थनान् । विपक्षे पुनरसत्त्वमेन निश्चित साध्यापिनाभाविनियमनिश्चयग्रूपमेयेति तदेव हेता प्रधानटक्षणमस्तु किमत्र लक्षणातरेण ? अध मतमेतत्पक्षधर्मत्वमसिद्धत्वमसिद्सव्याच्छेदार्थ साधनस्य लक्षणं निश्चीयते । सपक्ष र सत्य विरुद्धत्वन्याच्छेदाय। विपक्षे चासत्त-अनेकांतिसन्याच्छिचये। तदनिश्चय हेतौरसिद्धत्वादिदोषरयपरिहारा- ·सनातनजनप्रथमालाया- सभनात् नैरुप्य तल्लक्षण सफलमेर । तदुक्त- हेतोस्त्रिप्पपि रूपेषु निर्णयस्तैन धर्णित । भसिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षत इति ॥ १॥ तदप्यपरीक्षिताभिधान सौगतस्य हेतोरन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयादेव दोपनयपरिहारसिद्ध स्वयम- सिद्धस्यान्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयासभयात् । अनैकातिकविपरीतार्थवत् तस्य तथोपपत्तिनियमनिश्चय- रूपत्वात् । तस्य चासिद्धव्यभिचारिण विरुद्ध च हेतारसभावनीयवात् । रूपनयस्याविनामार- नियमप्रपचत्यात् साधनरक्षणले तत एव रूपप्रपचकस्य साधनलक्षणत्वमस्तु । पक्षव्यापकत्वान्ययव्य- तिरेकाबाधितविषयत्वासत्प्रतिपक्षरूपाणि हि पचाप्यग्निाभावनियमप्रपच एव बाधितविपयस्य सत्प्र- तिपक्षितस्य चाविनाभारनियमानिश्चयात् पक्षाव्यापकानन्ययाव्यतिरेकवत । न पक्षधर्मने सत्येव सा. धनस्य सिद्धल येनासिद्धविवेकतस्तत्तस्य लक्षण, अपक्षधर्मस्यापि सिद्धत्वसमर्थनात् । नापि सपक्षे सत्चे एव विपरीतार्थविवेक सर्मानेकातात्मकलसाधने सत्वादे सपळे सत्ताभावेऽपि विरुद्धत्वामा- चात् परस्य सर्गनित्यत्वसाधनवत् । नच व्यतिरेकमाने सत्यपि व्यभिचारिनिरके श्यामले साध्ये- तत्पुरत्वादेर्व्यभिचारसाधनात् व्यतिरेकविशेषस्तु तदेवान्यथानुपपन्नत्यमिति न नीणि रूपाण्यविना भारनियमप्रपच तेषु सत्सु हेतोरन्यथानुपपत्तिदर्शनात् । तेषां तत्प्रपचत्वे कालाकाशादीनामपि तत्प पचत्वप्रसक्तिस्तष्वपि सत्सु तदर्शनात् । तेषां सर्वसाधरणलान्न हेतुरूपवामित्यपि पक्षधर्मत्वादिषु समान तेपामपि साधारणत्वाहेत्वाभासेष्वपि भानात् । ततोऽसाधारण लक्षणमाचक्षाणैरन्यथानुपपन्नत्यमेव नियत हेतुलक्षण पक्षीकर्तव्य । तथोक्त- अन्यथानुपपन्नत्व या तन त्रयेण किं नान्यथानुपपन्नत्व यन तन त्रयेण किं ॥ १ ॥ इति एतेन पचरूपाणि हेतोरपिनाभावनियमप्रपच एव इत्येतदपास्त सत्यप्याधितविषयत्वे सत्प्रतिपक्ष चापिनामावनियमानालोकात् । पक्षव्यापकत्वान्ययन्यतिरकरत् । स श्यामस्तत्पुनलादितरतत्पुरवत् इसन त पुत्रत्वस्य हेतोपिय श्यामत्ये वाधकस्य प्रत्यक्षादेरभागात् अाधितविषयत्वसिद्धारपि अविना- भावनियमासत्त्वात् अश्यागेन तत्पुत्रेण व्यभिचारात् । तथा तस्य श्यामत्वसाधनानुमानस्य प्रतिपक्षस्यास- त्वात् असत्प्रतिपक्षत्वे सत्यपि व्यभिचारात्साधनस्य तदभाव. प्रतिपत्तव्य । तदनैर वक्तव्य- अयथानुपपन्नत्व रूपै किं पचभि कृत नायथानुपपन्नव रूपै कि पचभि कृत ॥ १॥ इति तदेवमन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चय एवैक साधनस्य लक्षण प्रधान तस्मिन्सति विलक्षणस्य पचल- क्षणस्य प्रयोगो निवार्यते एवेति प्रयोगपारपाट्या प्रतिपाद्यानुरोधत परानुग्रहप्रवृत्तरभ्युपगमान् । तथा चा- भ्यधायि कुमारनंदिभट्टारकै अन्यथानुपपत्त्येकलक्षण लिंगमग्यते प्रयोगपरिपाटी तु प्रतिपाद्यानुरोधत ॥१॥ इति तच साधन एकलक्षण सामन्यादेकाविधमपि विशषतोऽतिसक्षेपाविविध विधिसाधन सक्षेपानिविध- मभिधीयते कार्य कारणस्य, कारण कार्यस्य, अकार्यकारणमकार्यकारणस्यति प्रकारातरस्यानांतर्भावात् । तर कार्य हेतु , अग्मिरत्र घूमात् इति कार्यकार्यादेररातर्गतत्वात् । कारण हेतु -अस्यन छाया छनात् इति कारणकारणादेरत्रानुप्रवेशानार्थातरच । न चानुकूर त्वमानमत्यक्षणप्राप्त वा कारण लिंगमुच्यते येन प्रतिबधबैकल्यसभवाद्व्यभिचारि स्यात् । द्वितीयक्षणे कार्यस्य पक्षीकरणादनुमानानर्थक्ल वा कार्याविना- भाविनियमतया निश्चितस्यानुमानकालप्राप्तस्य कारणस्य विशिष्टस्य लिंगत्यात् । अकार्यकारण चतुर्विध- व्याप्य सहचर पूर्वचर, उत्तरचर चैति । तत्र व्याप्यलिंग व्यापकस्य यथा सरमनेकातात्मक सत्त्वादिति सच हि वस्तुल:

·५ प्रमाणपरीक्षा। उत्पादव्ययधौव्ययुक्तं सत् इति वचनात् । नच तदेकांतेन सुनयविषयेण व्यभिचारि तत्य वस्त्वंशत्वात् । सहचर लिंग यथा- अस्ति तेजसि स्पर्शसामान्य (1) नरूपसामान्यस्य कार्य कारण या नापि रूपसामान्य स्पर्शसामा यस्य तयोः सर्वत्र सर्वदा समकालत्वात् सहचरस्वप्रसिद्ध एतेन सयोगिन एकार्थसमवायिनश्च साध्यसमकालस्य सहचरत्व निवेदितमेकसामप्रयधीनस्यैव प्रतिपत्तव्य समवायिन कारणात् । पूर्वचर लिंग यथोदेष्यति शकट कृत्तिकोदयात् इति पूर्वपूर्वचराधनेनैव संगृहीत । उत्तरचरलिंग यथा-उदगादरणि कृतिकोदयात् इति, उत्तरोत्तरचरमेतनैव संगृह्यते तदेतत्साध्यस्य विधौ साधन पविधमुक्त प्रतिपेधे तु प्रतिपेभ्यस्य विरुद्ध कार्य विरुद्ध फारण विरुद्धाकार्यकारण चीत । तर विरुद्धकार्यलिंग नास्त्यत्र शीतरपझे धूमात् इति शीत स्पर्शेन हि विरुद्धो बन्हि तस्य कार्य धूम इति विरुद्धकारण नास्य पुसोऽसत्यमस्ति सम्यग्ज्ञानात् इति विरुद्ध हासत्येन सत्स तस्य कारण सम्याज्ञान यथार्थज्ञान रागद्वेपरहित तत्कुतश्चित्सुक्ताभिधानादे प्रसिद्धयत् सत्य साधयति । तच सिद्धपदसत्य प्रतिषेधयति इति । विरद्धाकार्यकारणं चतुर्विध-विरुद्धच्याप्य विरुद्धसह घर विरुद्धपूर्वचर विरुद्धोत्तरचर चीत तत्र विरुद्धच्याप्य नाल्यन शीतस्पर्श, आप्ण्यात् । औष्ण्य हि व्याप्यमग्ने स च विरुद्ध शीतस्पर्शेन प्रतिपेयेनेति । विरुद्धसहचर नात्यस्य मिथ्याज्ञान सम्यग्दर्शनादिति मिथ्याज्ञानेन हि सम्याज्ञान विरुद्ध तत्सहचर सम्यग्दर्शन मिति । विरुद्धपूर्पचर नौदेष्यति मुहूर्तीते शकट खेयुदयात्। शकटोदयविरद्धो हश्यन्युदय तत्पूर्वघरो रेग्युदय । विरुद्धोत्तरचर-मुहूर्तात् प्राङ्गोदगादराणि. पुष्पोदयादिति । भरण्युदयविरुदो हि पुनर्वसूदय तदुत्तरचर पुष्पोदय इति । तान्येतानि साक्षाप्रतिवेय- विरुद्धकार्यादीनि लिंगानि विधिद्वारेण प्रतिषेधसाधनानि पडभिहितानि। परंपरया तु कारणविरुद्धकार्य व्याप- कविरुद्धकार्य कारणव्यापकविरुद्धकार्य ब्यापफकारणविरुद्धकार्य कारणविरुद्धकारण व्यापकविरुद्धकारण कार णव्यापकविरुद्धकारण व्यापफकारणविरुद्धकारण चेति तथा कारणविरुद्धच्या यादीनि कारणविरुद्धचहचरा- दीनि च यथाप्रतीति वक्तव्यानि । तर कारणविरुद्धकार्य-नात्यस्य हिमजनितरोमहर्षादिनिशेषो घूमात् इति प्रतिपेन्यस्य हि रोमहर्षादिविशेषस्य कारण हिम तद्विरुद्धोऽग्नि त कार्य धूम इति । व्यापकविरुद्धकार्य नास्त्यत्र शीतसामान्यव्याप्त शीतस्पर्शविशेपो धूमात् इति शीतस्पर्शविशेषस्य हि निषेध्यस्य व्यापक शी- तसामान्य तद्विरुद्धोऽग्नि तस्य कार्य धूम इति । कारणव्यापकविरुद्धकार्य नास्त्यत्र हिमत्वव्याप्तहिमशि- पजनितरोमहर्षादिविशेषो धूमात् इति रोमहर्षादिविशेषस्य हि कारण हिमविशेषस्तस्य व्यापक हिमत तद्विरुद्धौग्नि त कार्य धूम इति । व्यापकवारणविरुद्धकार्य-नास्त्सन शीतस्पर्शविशेषरतव्यापकशीतस्प र्शमानकारणहिमविरद्धाग्निकार्यधूमादिति शीतस्पर्शविशेपस्य हि व्यापक शीतपर्शमान तस्य कारण हिग तद्विरुद्धोग्निस्तत्कार्य घूम इति । कारणाविरुद्धकारण-नास्त्यस्य मिध्याचरण तत्वार्थोपदेशग्रहणात् मि. थ्याचरणस्य हि कारण मिध्याज्ञान तद्विरुद्ध तत्वज्ञान तस्य कारण तत्वार्थोपदेशग्रहण । तवार्थों पदेशश्रवणे सत्यपि कस्य चित्तत्त्वज्ञानासभवाद् प्रहणवचन । तत्वार्थानां श्रद्धानपूर्वक-अवधारण हि प्रहणमिष्ट, अयथास्य महणाभासत्वात् । मिथ्याचरणस्य पान नास्तिता साध्यते न पुनरनाचरणस्य तत्वार्थीपदेशग्रहणादुत्पन्नतत्वज्ञानस्याप्यसयतसम्यग्दृऐश्चारितासभवात्-अनाचारस्य प्रसिद्धे । न तु मि- म्याचरणमप्यस्य सभपति तत्वतानविरोधात् तेन सह तस्यानरस्थानात् इति । तथा व्यापकनिरुद्धकारण लिंग-नास्त्यस्यामनि मिथ्याज्ञान तत्वार्योपदेशमणान् इति आत्मनि मिथ्याज्ञाननिशेपस्स व्यापक मिथ्या झानमान तद्विरुद्ध सत्यज्ञान तस्य कारण तत्वार्थोपदेशप्रहण यथार्थोपर्णितमिति । कारणव्यापकाविरुद्ध- पारण-नास्यस्प मिथ्याचरण तत्त्वार्थीपदेशग्रहणादिति अन मिथ्याचरणस्य कारण मिथ्याज्ञानविशेष तस्य व्यापक मिथ्याज्ञानमात्र तद्विरुद्ध तत्त्वज्ञान, तस्य कारण तत्त्वार्थोपदेशमहणमिति प्रत्येय । व्यापककारणविरुद्धकारण लिग नास्त्यस्य मिथ्याचरणपिशेपस्तत्वार्थीपदेशग्रहणादिति मिथ्याचरण विशे पाय हि व्यापक मिध्याचरणसामाय तस्य कारण मिथ्याज्ञान तद्विरुद्ध तत्वज्ञान तस्य कारण तत्त्रार्थोपदे (?) रूपमामा या गामा यहि इति शयत । १० ·. सनातननग्रंथमाला- समपात् त्रैलप्यं तल्लक्षणं सफलमेव । तदुक्तं- हेतोत्रिप्वपि रूपेषु निर्णयस्तेन वर्णितः । भसिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः इति ॥१॥ तदप्यपरीक्षिताभिधानं सौगतस्य हेतोरन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयादेव दोपत्रयपरिहारसिद्धः स्वयम.. सिद्धस्यान्यथानुपपत्तिनियमनिश्चयासंभवात् । अनेकांतिकविपरीतार्थवत् तस्य तथोपपत्तिनियमनिश्चय रूपत्वात् । तस्य चासिद्धव्यभिचारिण विरुद्धे च हेतावसंभावनीयत्वात् । रूपत्रयस्याविनाभाव- नियमप्रपचत्वात् साधनलक्षणवे तत एव रूपप्रपंचकस्य साधनटक्षणत्वमस्तु । पक्षव्यापकत्वान्वयव्य- तिरेकावाधितविषयत्वासत्प्रतिपक्षरूपाणि हि पंचाप्यविनाभावनियमप्रपंच एव बाधितविषयस्य सत्प्र- "तिपक्षितस्य चाविनाभावनियमानिश्चयात् पक्षाव्यापकानन्वयाव्यतिरेकवत । न पक्षधर्मत्वे सत्सेव सा- धनस्य सिद्धत्तं येनासिद्धविवेकतस्तत्तस्य लक्षणं, अपक्षधर्मस्यापि सिद्धवसमर्थनात् । नापि सपक्षे सत्त्वे एव विपरीतार्थविवेकः सर्वानेकांतात्मालसाधने सत्वादेः सपक्षे सत्त्वाभावेऽपि विरुद्धत्वाभा- वांत् परस्य सर्यानित्यत्वसाधनवत् । नच व्यतिरेकमाने सत्यपि व्यभिचारिविवेके श्यामत्वे साध्ये- तत्पुत्रत्वादेर्व्यभिचारसाधनात् व्यतिरेकरिशेपस्तु तदेवान्यथानुपपन्नत्वमिति न त्रीणि रूपाण्यविना भावनियमप्रपंचः तेषु सत्सु हेतोरन्यथानुपपत्तिदर्शनात् । तेषां तत्प्रपचले कालाकाशादीनामपि तत्प्र- पंचस्वप्रसक्तिस्तेष्वपि सासु तदर्शनात् । तेषां सर्वसाधरणलान हेतुरूपत्वमित्यपि पक्षधर्मत्वादिषु समान तेषामपि साधारणत्वाद्धत्वाभासेष्वपि भावात् । ततोऽसाधारणं लक्षणमाचक्षाणैरन्यथानुपपन्नत्यमेव नियतं हेतुलक्षणं पक्षीकर्तव्यं । तथोक्तं-- अन्यथानुपपन्नतं यत्र तत्र त्रयेण किं नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किं ॥१॥ इति एतेन पंचरूपाणि हेतोरविनाभावनियमप्रपंच एव इत्येतदपास्तं सत्यप्पयाधितविषयत्वे सत्प्रतिपक्षे चापिनाभावनियमानवलोकात् । पक्षव्यापकत्वान्यययातिरेफेवत् । स श्यामस्तत्पुत्रत्मादितरतरपुत्रवत् इत्यत्र तत्पुत्रन्यस्य हेतोर्विषये श्यामत्वे वाधकस्य प्रत्यक्षादेरभावात् अवाधितविषयत्यसिद्धावपि अविना- भावनियमासत्त्वात् अश्यामेन तत्पुत्रेण व्यभिचारात् । तथा तस्य श्यामत्वसाधनानुमानस्य प्रतिपक्षस्यास. चात् असत्प्रतिपक्षत्ये ससपि व्यभिचारात्साधनस्य तदभावः प्रतिपत्तव्यः । तदत्रैवं यक्तव्यं- अन्यथानुपपन्नत्वं सपः किं पंचभिः कृतं नान्यथानुपपन्नचं रूपैः किं पंचभिः कृत ॥ १॥ इति सदेवमन्यथानुपपत्तिनियमनिश्चय एवैकं साधनस्य टक्षणं प्रधान तस्मिन्सति विलक्षणस्य पंचल- क्षणस्य प्रयोगी निवार्यते एवेति प्रयोगपारपाच्याः प्रतिपाद्यानुरोधतः परानुपमहत्तैरभ्युपगमात् । तथा चा- भ्यधायि कुमारनंदिमट्टारकैः- अन्यथानुपपत्त्येकलक्षणं लिंगमंग्यते प्रयोगपरिपाटी त प्रतिपाद्यानुरोधतः ॥ १॥ इति राय माधनं एफलक्षणं मामन्यादेशाविधमपि विशेषतोऽतिसंधपादिनिधं विधिसाधने संपानिधि- गमिधीयते कार्य कारणस्य, कारणं कार्यस्य, अकार्यकारणमकार्यकारणस्योति प्रकारांतरस्यानांतभीगत् । रात्र कार्यता, आरित्र पूमान् इति कार्यकार्यादेनांतर्गत पात् । फारणं हेतु. -यस्पत्र छाया एताम् दति फारणकारणादरप्रागुमशानातरन्यं । न चानुफटपमाप्रमत्यक्षणात या कारणं टिंगमुप्पो येन प्रतिवर्धकल्पसमयाव्यभिचारि स्यात् । द्वितीपशणे फार्यस्य पीकरणादनुमानानपरतं या कार्याविना- भावनिगमाया निधितस्यानुमानफाटमाप्तस्य कारणस्प पिशिष्टस्य डिंगयात् । अकार्यकारणं पाधि- म्याय मदारं चिरं, रणरचर पति । सत्र व्याप्पलिंग व्यापारय पथा सर्पगोसातामा सल्लादिति गरा ·-- प्रमाणपरीक्षा। उत्पादव्ययधीव्ययुक्तं सद इति वचनात् । नच तदेकांतन सुनयविपयेण व्यभिचारि तस्य वस्त्वेशत्वात् । सहचरं लिंग यथा- अस्ति तेजसि स्पर्शसामान्य (1) नरूपसामान्यस्य कार्य कारण या नापि रूपसामान्य स्पर्शसामान्यस्य तयोः सर्वत्र सर्वदा समकालत्वात् सहचरत्वप्रसिद्धः । एतेन सयोगिन एकार्थतमायिनच साध्यसमकालस्य सहचरव निवेदितमेकसामग्यधीनस्यैव प्रतिपत्तव्य समवायिनः कारणत्ववत् । पूर्वचर लिंग यथोदेष्यति शकट कृत्तिकोदयात् इति पूर्वपूर्वचरायनेनैर संगृहीत । उत्तरचरलिंगं यथा-उदगादरणिः कृतिकोदयात् इति, उत्तरोत्तरचरमेतेनैव संगृह्यते तदेतत्साध्यस्य विधी साधन पविधमुक्त । प्रतिषेधे तुमतिपेन्यस्य निरवं कार्य विरुद्ध कारण विरुद्धाकार्यकारण चेति । सर विरुद्धकालिंग नाल्यन गीतस्पर्शों घूमात् इति शीत स्पर्शेन हि विरुद्धो यन्हिः तस्य कार्य धूम इति विरुद्धकारणं नास्य पुसोऽसत्यमस्ति सम्यग्ज्ञानात् इति निरुद्धं सत्येन सत्य तस्य कारण सम्यग्ज्ञान यथार्थज्ञान रागद्वेपरहितं तत्तचित्मुक्ताभिधानादे प्रसिद्धयत् सत्य साधयति । तथ सिद्धपदसत्य प्रतिषेधयति इति । पिरुद्धाकार्यकारण चतुर्विध-पित्याप्यं विरुद्धसह. चर विरुद्धपूर्वधरं विरुद्धोत्तरचरं चेति तत्र विरुद्धव्याप्य नास्त्या शीतस्पर्शः, औण्यात् । औष्ण्य हि च्याप्यमग्नेः स च विरुद्धः शीतस्पर्शेन प्रतिषेध्येनेति । विरुद्धसहचरं नास्यस्य मिथ्याज्ञान सम्यग्दर्शनादिति मिथ्याज्ञानेन हि सग्यम्ज्ञान विरुद्धं तत्सहचर सम्यग्दर्शनमिति । पिरुद्धपूर्वचर नोदेष्यति मुहूर्ताते शकट रेवत्युदयात् । शकटोदयविरुद्धौ हासन्युदयः तर्पचरोरेवत्युदयः । विरुद्धोतरचरं-मुहूर्तात् प्राङ्गोदगादराणिः पुष्पोदयादिति । भरण्युदयविरुद्धो हि पुनर्वसूदय तदुत्तरचरः पुष्पोदय इति । तान्येतानि साक्षाप्रतिषेध्य- विरुद्धकार्यादीनि लिंगानि विधिद्वारेण प्रतिषेधसाधनानि पडभिहितानि । परंपरयातु कारणनिरुद्धकार्य व्याप- कविरुद्धकार्य कारणब्यापकाविरुद्धकार्य व्यापककारणविरुद्धकार्य कारणविरुद्धकारण व्यापकविरुद्धकारणं कार- णव्यापफविरुद्धकारण व्यापककारणनिरुद्धकारण चेति तथा कारणविरुद्धव्याप्यादीनि कारणविरुद्धचहचरा- दीनि च यथाप्रतीति वक्तव्यानि । तर कारणविरुद्धकार्ये-नास्त्यस्य हिमजनितरोमहर्षादिविशेपो घूमात् इति प्रतिपेभ्यस्य हि रोमहर्षादिविशेषस्य कारण हिम तद्विरुद्धोऽग्निः तत्काय धूम इति । व्यापाविरुद्धकार्य नास्त्यन शीतसामान्यव्याप्तः शीतस्पर्शविशेपो धूमात् इति शीतस्पर्शविशेषस्य हि निषेध्यस्य व्यापक शी- तसामान्य तद्विरुद्धोऽग्निः तस्य कार्य घूम इति । कारणव्यापकविरुद्धकार्य नास्यत्र हिमलव्याप्तहिगानिशे- पजनितरोमहर्षादिविशेपो धूमात् इति रोमहर्षादिविशेषस्य हि कारण हिमविशेषस्तस्य व्यापक हिमवं सद्विरुधौग्निः तत्कार्य धूम इति । व्यापककारणविरुद्धकार्य-नास्त्यन शीतस्पर्शविशेषस्तद्व्यापकशीतस्प- र्शमानकारणहिमविरद्धाग्निकार्यघूमादिति शीतस्पर्शविशेपस्य हि व्यापक शीतस्पर्शमात्र तस्य कारण हिम सद्विरद्धोग्निस्तत्कार्य घूम इति । कारणाविरुद्धकारण-नास्त्यस्य मिथ्याचरण तत्वार्थोपदेशग्रहणात् मि- ध्याचरणस्य हि कारण मिथ्याज्ञानं तद्विरुद्धं तत्त्वज्ञानं तस्य कारण तत्त्वार्थोपदेशमहण । तत्वाधों- पदेशश्रवणे सत्यपि फस्य चित्तत्त्वज्ञानातभवाद् ग्रहणवचन । तत्वार्थाना श्रद्धानपूर्वक-अवधारण हि महणमिष्ट, अन्यथास्य प्रहणाभासत्वात् । मिघ्याचरणस्य वार नास्तिता साध्यते न पुनरनाचरणस्य तत्यार्थोपदेशमहणादुत्पन्नतत्त्वज्ञानस्याप्यसयतसम्यादऐश्चारिनासंमयात्-मनाचारस्य प्रसिद्धे न तु मि- ध्याचरणमप्यस्य सभवति तत्यज्ञानविरोधात् तेन सह तस्पानवस्थानात् इति । तथा व्यापकनिरुद्धकारणं लिंग-नारयस्मात्मनि मिध्याज्ञान तत्वार्थोपदेशमहणान् इति आत्मनि मिध्याज्ञानविशेषस्य व्यापक मिथ्या- ज्ञानमात्र तद्विरुद्ध सत्यज्ञान तस्य कारण तत्वार्थोपदेशमहणं यथार्थोपवर्णितमिति । फारण पापकाविरुद्ध फारण-नास्त्यस्य मिथ्याचरण तत्त्वार्थोपदेशग्रहणादिति मन मिथ्याचरणस्य कारण मिथ्याज्ञानविशेषः तस्य व्यापक मिथ्याज्ञानमात्र तद्विरुद्ध तत्त्वज्ञान, तस्य कारण तत्त्वार्थोपदेशग्रहणमिति प्रत्येयं । व्यापककारणविरुद्धकारण लिंग नास्यस्य मिथ्याचरणाशेिषस्तत्वार्योपदेशमहणादिति मिथ्याचरण विशे- पस्य हि व्यापक मिथ्याचरणसामान्य तस्य कारणं मिध्याज्ञान तद्विरुद्ध तत्वज्ञान तस्य कारण तत्वार्थोपदे- (1) रूपमामाग्यात् । पर्शसामा यहि इति शाधित।

·सनातनजेनग्रंथमाला- शमहणमिति तथा कारणीवरुद्धच्याप्पं लिंग न संति सर्वथैकोतवादिनः प्रशमसंवेगानुकंपास्तिक्यानि वैपर्यासिकमिथ्यादर्शनविशपात् । प्रशमादीनां हि कारणं सम्यग्दर्शनं तद्विरुद्धं मिथ्यादर्शनसामान्य तेन व्याप्यं मिथ्यादर्शन वैपर्यासिकविशिष्टमिति । व्यापकविरुद्धव्याप्यं-न सति स्याद्वादिनो वैपर्यासिकादिमि- ध्यादर्शनविशेषाः सत्यज्ञानविशेषात् इति वैपर्यासिकादिमिथ्यादर्शनविशेषाणां हि ब्यापकं मिथ्यादर्शनसा- मान्य तद्विरुद्धं तत्त्वज्ञानसामान्यं तस्य व्याप्यतत्त्वज्ञानविशेष इति । कारणव्यापकविरुद्धव्याप्यं न संत्यस्य प्रशमादीनि मिथ्याज्ञानविशेषादिति, प्रशमादीनां हि कारण सम्यग्दर्शनविशेषः तस्य व्यापकं सम्य- ग्दर्शनसामान्यं तद्विरुद्धं मिथ्याज्ञानसामान्यं तेन व्याप्तो मिथ्याज्ञानविशेष इति । ब्यापककारणविरुद्ध व्याप्य लिंगं न संत्यस्य तत्त्वज्ञानविशेषाः मिथ्यार्थोपदेशमहणविशेषात् । तत्वज्ञान विशेषाणां व्यापकं तत्त्वज्ञानसामान्यं तस्य कारणं तत्त्वार्थोपदेशमहणं तद्विरुद्धं मिथ्यार्थोपदेशमहणसामान्यं तेन व्याप्तो मिथ्यार्थोपदेशग्रहणविशेष इति । एवं कारणविरुद्धसहचरं लिंग-न संत्यस्य प्रशमादीनि मिथ्याज्ञानादिति प्रशमादीनां हि कारणं सम्यग्दर्शनं तद्विरुद्धं मिध्यादर्शनं तत्सहचरं मिथ्याज्ञानमिति । व्यापकविरुद्ध- सहचरं-न सत्यस्य मिथ्यादर्शनविशेपाः सम्यक्षानादिति मिथ्यादर्शनविशेषाणां हि व्यापकं मिथ्यादर्श- नसामान्यं तद्विरुद्धं तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शनं तत्सहचरं सम्यग्ज्ञानमिति । कारणव्यापकविरुद्धसहचरै- न संत्यस्य प्रशमादीनि मिथ्याज्ञानादिति प्रशमादीनां हि कारणं सम्यग्दर्शनविशेपास्तेषां व्यापकं सम्य. ग्दर्शनसामान्यं तद्विरुद्धं मिथ्यादर्शनं तत्सहचरं मिथ्याज्ञानमिति । व्यापककारणविरुद्धसहचरं न सत्यस्य मिथ्यादर्शनविशेषाः सत्यज्ञानादिति मिध्यादर्शनविशेषाणां हि व्यापकं मिथ्यादर्शनसामान्यं तस्य कारण दर्शनमोहोदयस्तद्विरद्धं सम्यादर्शनं तत्सहचरं सम्यग्ज्ञानमिति । तदेत्सामान्यतो विरोधिलिंग, प्रपंचतो द्वाविंशतिप्रकारमपि भूतमभूतस्य गमकमन्यथानुपपनत्वनियमनिश्चयलक्षणत्वात् प्रतिपत्तव्यं । भूतं भूतस्य प्रयोजकं कार्यादि षट्मकारं पूर्वमुक्तं । तदित्यं विधिमुखेन विधायक प्रतिषेधमुखेन प्रतिषेधकं च लिंगम- भिधाय सांप्रतं प्रतिपेधमुखेन विधायकं प्रतिपेधकं च साधनमभिधीयते तत्राभूतं भूतस्य विधायक यथा- भस्त्यस्य प्राणिनो व्याधिविशेपो निरामयचेष्टानुपलब्धैरिति । तथा–अस्ति सर्वधैकांतवादिनामज्ञानादि- र्दोषः युक्तिशास्त्राविरुद्धवचनाभावात् इति अस्त्यस्य मुनेरातत्व विसंवादकत्वाभावात् । अभूदेतस्य ताल- फलस्य पतनकर्म घृतसंयोगाभावात् इति वहुधा दृष्टव्यं । तथैवाभूतमभूतस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधकं यथा- नास्त्यत्र शवशरीरे बुद्धिापारल्याहाराकारविशेषानुपलब्धेरित कार्यानुपलब्धिः । न संन्यस्य प्रशमादीनि तत्त्वार्थश्रद्धानानुपलब्धेरिति कारणानुपलब्धिः । नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुपलब्धेरिति व्यापकानुपलब्धिः । नात्यस्य तत्त्वज्ञानं सम्यग्दर्शनाभावात् इति सहचरानुपलब्धिः। न भविष्यति मुहूर्ताते शकटोदयः कृत्ति कोदयानुपलब्धेरिति पूर्वचरानुपलन्धिः । नोदगागरणिर्मुहूर्ताप्राक्कत्तिकोदयानुपलब्धेरिति उत्तरचरानुप- लब्धिः । एवं परंपरया कारणाद्यनुपलब्धिः व्यापकव्यापकानुपलभ्यादिकमपि बहुधा प्रतिषेधद्वारेण प्रतिषेधसाधनमवधारणीयं । अत्र संग्रहश्लोकाः- स्यात्कार्य कारणव्याप्यं प्राक् सहोचरचारि च लिंग तल्लक्षणव्याप्तेभूतं भूतस्य साधकं ॥ १ ॥ पोढा विरुद्धकार्यादि साक्षादेवोपवर्णितं. लिंग भूतमभूतस्य लिंगलक्षणयोगतः ॥ २॥ पारंपर्यात्तु कार्य स्यात् कारणं व्याप्यमेव च सहचारि च निर्दिष्टं प्रत्येकं तचतुर्विधं ॥३॥ कारणाविष्ठकार्यादिभेदेनोदाहृतं पुरा यथा षोडशभेदं स्यात् द्वाविंशतिविधं ततः ॥४॥ लिगं समुदितं ज्ञेयमन्यथानुपपत्तिमत् .

·. गमकत्वासिद्धेः । तथा फचिदेकस्य धर्मस्य व्याहत्तौ परस्य धर्मस्य व्यावृत्ति निपमवतीमुपलभ्यान्यत्र तद्धर्मस्य निश्चयात् साध्यसिद्धिति कथ्यते यथा सात्मकं जीपच्छरीरं प्राणादिमत्वान् इति तदिदं केवल न्यतिरेकीष्टं परिणामिनात्मना सात्मकलव्यावृत्ती भस्मनि प्राणादिमखन्यावृत्तिनियमानधयात् निरन्वय क्षणिकचित्तवत् कूटस्थेनात्मना प्राणाद्यर्थक्रियानिष्पादननिरोधात् । वीतावीतं तु तदुभयलक्षणयोगादन्व- लक्षणं साधनं अतिसंक्षेपविस्तरतोऽभिहितस्य राफलसाधनविशेषस्य तेन व्यतवान् । तथाविधलक्षणाला. साधनस्याप्रवृत्तेः तत्र तस्य विरुद्धत्वात् स्वयमनभिप्रेते चातिप्रसंगात् प्रसिद्ध चपOन तस्य साध्यामात धनात् साध्ये साधीयतु शक्ये, अभिप्रेते कचिदप्रसिद्ध च विज्ञानमनुमानमिति सापयितुमशक्ये सर्वाते प्रमाणपरीक्षा। तथा भूतमभूतस्याप्यूधमन्यदपीशं ॥ ५॥ अभूतं मूतमुनीतं भूतस्यानेकधा बुधैः तथा ऽभूतमभूतस्य यथायोग्यमुदाहरेत् ॥९॥ बहुधाप्ययमाख्यातं संक्षेपण चतुर्विधं अतिसंक्षेपतो द्वेधोपलंभानुपलंमभृत् ॥ ७॥ एसेन कार्यस्वभावानुपलभविकल्पात् त्रिविधमेन लिंगमिति नियमः प्रत्याख्यातः सहचरादेलिंगांतरत्वात् प्रत्यक्षपूर्वकं त्रिविधमनुमानं-पूर्ववच्छपपरसामान्यतोदृष्टमित्यपि। यदि पूर्ववच्छेपयत् केवलान्ययि, पूर्यवसामान्य- तोदष्ट केवलव्यतिरोकि पूर्वयच्छेपयत्सामान्यतोदृष्टमन्वयव्यतिरेकि व्याख्यायते त्रिस्त्रीकरणादस्य सूत्रस्य तदान किंचिद्विरद्धं निगदितलिंगप्रकारेषु त्रिविधस्यापि संभवात् । यथोपपत्तिनियमात्केवलान्वयिनो गमकत्याविरोधात्। तत्र वैधHदृष्टांताभावेऽपि साध्याविनाभावनियमनिश्चयात् । अथ पूर्ववत्कारणात्कार्यानुमानं शेषवत् कार्या- कारणानुमान सामान्यतो घर । भकार्यकारणादकार्यकारणानुमानं सामान्यतोऽविनामावमात्रादिति व्याख्यायते तदापि स्याद्वादिनामभिमतमेव तथा सर्वहेतुप्रकारसंग्रहत्य संक्षेपतः प्रतिपादनात् । यदापि पूर्वयपूर्वलिंग- लिंगिसंबंधस्य कचिनिश्वयादन्यत्र पूर्ववर्तमान शेषवपरिशेषानुमानं प्रसक्तप्रतिषेधे परिशिष्टस्य प्रतिपत्तेः । सामान्यतो दृष्ट विशिष्टव्यक्तौ संबंधाग्रहणात्सामान्येन दृष्टं यथा--गतिमानादित्यः देशादेशांतरप्राप्तः देवद. तदिति व्याख्या विधीयते तदापि स्याद्वादिना नानवधेयं प्रतिपादितहेतुप्रपंचस्यैव विशेषप्रकाशनात् । सर्वं हि लिंगं पूर्ववदेव परिशेपानुमानस्यापि पूर्ववत्त्वासिद्धः, प्रसक्तप्रतिषेधस्य परिशिष्टप्रतिपत्त्यविनाभूतस्य पूर्व कचिनिश्चितस्य विवादाभ्यासितपरिशिष्टप्रतिपत्तौ साधनस्य प्रयोगात् । सामान्यतोदृष्टस्य च पूर्ववत्व- प्रतीतेः कचिद्देशांतरप्राप्तेः । गतिमत्यविनाभाविन्या एव देवदत्तादौ प्रतिपत्तेरन्यथा तदनुमानाप्रवृत्तेः । परिशेपानुमानमेव वा सर्व संप्रतयितेपूर्ववतोऽपि घूमात्पावकानुमानस्य प्रसक्तौ पावकप्रतिपेधात् प्रवृत्तिघटनात । तदप्रतिपत्ती विवादानुपपत्तेरनुमानवैयर्थ्यात तथा सामान्यतोदृष्टस्यापि देशांतरप्राप्तेरादित्यगत्यनुमानस्य तदगतिमत्त्वस्य प्रसक्तस्य प्रतिषेधादुपपत्तरिति । सकलं सामान्यतोदृष्टमेव वा सर्वत्र सामान्येनैव लिंगालगि संबधप्रतिपत्तेर्विशेपतस्तत्संबंधस्य प्रतिपत्तुमशक्तः । केन चिद्विशेषेण लिंगभेदकल्पना न निवार्यते एव प्रकारांतरतस्तद्वेदकल्पनायत् । केवलमन्यथानुपपन्नत्यनियमनिश्चय एव हेतोः प्रयोजकत्वनिमित्तं तस्मिन् सति हेतुप्रकारभेदपरिकल्पनायाः प्रतिपत्तुरभिप्रायवैचित्र्यात् । वैचित्र्यं नान्यथेति सुनिश्चितं नवेतसि तथा प्रतिरवाध्यमानत्वात् । यदापि-अवीतवीतं वीतावीतमिति लिंग त्रिविधमनुमन्यते तदापि नान्यथानुपपन्नत्व नियमनिश्चयलक्षणमतिक्रम्य व्ययतिष्ठते । नापि प्रतिपादितहेतुप्रपंचयहिभूतं समयांतरभाषया केवलान्वय्यादि प्रयस्यैव तथाविधानात् । कचित्साध्यसाधनधर्मयोः साहर्चयमविनाभावनियमलक्षणमुपलम्यान्यत्र साधनधर्म- दर्शनात् । साभ्यधर्मप्रतिपत्तिरावीतगुच्यते यथा गुणागुणिनौ परस्परं भिनौ भिन्नप्रत्ययविषयत्ता ETER दीत तच फेवलान्वयीष्यते कथंचिद्गदएय साध्ये ऽन्यथानुपपन्नत्यसिद्धेः सर्वथा भेदे गुणगुणिभावविरोधात् यव्यतिरेक घूमादेः पावकायनुमान प्रसिद्धमेति न हेत्वतरमस्ति ततः सूक्त-अन्वयानुपतिनमान प्रसिद्धः प्रत्यक्षादिविरुद्धस्यानिष्टस्य सुप्रसिद्धस्य च साधनाविषयत्वनिश्चरन् । हिंगमिति पाठीवरं।

·सनातनजैनप्रथमालाया- तदुक्त-अक्लंकदेव साध्य शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्ध ततोऽपर साच्याभास विरुद्धादि साधनानिपयत्त ॥१॥ तदेत्साधनात् साध्यविज्ञानमनुमान स्वार्थमभिनिरोधलक्षण विशिष्टमतिज्ञान साध्य प्रत्यभिमुखानियमि तात्साधनादुपजातबोधस्य तर्कफलस्याभिनिवोध इति सज्ञाप्रतिपादनात् । परार्थमनुमानमनक्षरश्रुतज्ञान- अक्षरशुतज्ञान च तस्य श्रोत्रमतिपूर्वकस्य च तथात्वोपपत्तै ।। शब्दात्मक तु परार्थानुमानमयुक्त शब्दस्य प्रत्यवमर्शिनोऽपि सर्वस्य द्रव्यागमरूपत्वप्रतीते कयमन्यथा प्रत्यक्षमपि शब्दात्मक परार्थे न भवेत् सच्या विशेपाभावात् प्रतिपादकप्रतिपाद्यजनयो स्वपरावानुमानकार्यकारणत्वसिद्धरुपचारादनुमानपरामर्शिनो घाक्यस्य परार्थानुमानत्वप्रतिपादनमविरुद्ध नान्यथातिप्रसगादिति वाव्य । तदेत्परोक्ष प्रमाणमविशदत्वात् श्रुतज्ञानवत् ।

·- सनातनजैनग्रंथमालाया- न सर्वेषो । तथा चेश्वरकृतैः कार्यैः कार्यत्वादिति हेतुळभिचारित्वान्न सर्वकार्याणामीश्वरनिमित्तत्वं साधयेत् । नच सकलप्रकारवर्णादिवाचकप्रपंचं जिज्ञासमानः कश्चित्प्रतिपाद्य एव न संभवतीति वक्तुं युक्त सर्वज्ञवचन स्याप्रतिग्राहकत्वप्रसंगात् । तत्संभवे च सर्गे सर्गे सकलवर्णादीनां प्रणेतेश्वरोऽनुवादक एव स्यात् न पुन- रुत्पादकः सर्वदैवेति सिद्धं ततोऽनेक एव सर्वज्ञोऽस्तु किमेकेश्वरस्य कल्पनया यथा चैको नवमिति वदति तदेवान्यः पुराणमित्यनेकसर्वज्ञकल्पनायां व्याघातात् वस्तुव्यवस्थानासंभवस्तथैकस्यापीश्वरस्यानेकसर्ग कालप्रवृत्तावनेकोपदेशाभ्यनुज्ञानात् । तत्र पूर्वस्मिन् सर्गे नवमित्युपदेशीश्वरेण तदेवोत्तरस्मिन् सर्गे पुराण- मित्युपदिश्यते न पुनरेकदैव नवं पुराणं चैकमिति व्याधातासंभवे कथमनेकस्यापि सर्वज्ञस्य कालभेदेन नव-- मिति पुराणमित्युपदेशतस्तत्त्ववचनव्याघातः ? इत्यलमनायेकेश्वरकल्पनया तत्साधनोपायासंभवात् । सोपायसिद्धस्तु सर्वज्ञोऽनेकः प्रमाणसिद्धः निरतकालोच्छन्नस्य परमागमस्य प्रबंधेनाभिव्यंजकोऽनु- वादक इति प्रयत्नानंतरमभिव्यक्तेः कथ चित्प्रयत्नानंतरीयकत्व कथंचित्पौरुषेयत्वं साधयेत्-तथाहि- परमागमसंतानमनादिनिधनक्रमं नोत्पादयेत्स्वयं कश्चित्सर्वज्ञोऽसर्ववेदिवत् ॥ १॥ यथैकः संकलार्थज्ञः स्वमहिम्ना प्रकाशयेत् तथान्योऽपि तमेव चानादिः सर्वज्ञसंततिः ॥२॥ सिद्धा तत्प्रोक्तशब्दोत्यं श्रुतज्ञानमशेषतः प्रमाण प्रतिपत्तव्यमदुष्टोपायजत्वतः ॥ ३ ॥ ततो बाह्यं पुनर्वृधा पौरुषेयपदक्रमात् जातमार्पादनार्षाच समासव्यासतोन्वितात् ॥ ४ ॥ तत्रार्पमृषिभिः प्रोक्ताददुष्टैर्वचनक्रमात् समुद्भूत श्रुतज्ञानं प्रमाणं बाधकास्ययात् ॥५॥ अना तु द्विधोद्दिष्टं समयांतरसंगतं लौकिक चेति तन्मिध्या प्रवादिवचनोद्भवं ॥ ६ ॥ दुष्टकारणजन्यत्वादप्रमाणं कथ च न सम्यग्दृष्टेस्तदेतत्स्यात् प्रमाणं सुनयार्पणात् ॥ ७ ॥ नन्वदुष्टकारणजन्यत्वेन शूतज्ञानस्य प्रमाणत्यसाधने चोदनाज्ञानस्य प्रामाण्यं स्यात् पुरुपदोपरहिता- याचोदनायाः सर्वथाप्यपौरपेयजनितत्वात् । तदुक्तं- चोदनाजनिता बुद्धिः प्रमाणं दोपवर्जितैः । कारणैर्जन्यमानत्वालिंगातोक्त्यक्षबुद्धिवत् ॥ १॥ तदेतदुक्तं- गुणवत्कारणजन्यत्वस्यादुष्टकारणजन्यत्वशब्देनाभिप्रेतत्वात् लिंगाप्तोक्त्यक्षबुद्धिषु तथैव तस्य प्रति- पत्तेः । न हि लिंगस्यापौरुषेयत्यमदुष्टं साध्याविनाभावनियमानश्चयाख्येन गुणेन गुणवत्त्वस्यादुष्टत्वस्य प्रती- तेः । तथाप्रोक्तरविसंवादकत्तगुणेन गुणवत्वस्य तथाक्षाणां चक्षुरादीनां नैर्मल्यादिगुणेन गुणवत्त्वस्येति । ननु चादुष्टत्वं दोपरहितत्वं कारणस्य तच कचिदोपविरुद्धस्य गुणस्य सद्भावात् । तथा मन्वादिस्म- तिवचने कचिदोपकारणभावात् । यथा चोदनायो तदुक्तं- शब्दे दोपोद्भवस्तावद्वक्त्रधीनमिति स्थितं तदभावः काचित्तायद्गुणवद्वक्तृकत्वतः ॥ १॥ तद्गुणैरपकृष्टानां शन्दे संक्रात्यसभवात् यद्वा यतुरभावेन न स्युर्दोषा निराश्रयाः ॥२॥ सदप्यसारं सर्वन गुणाभावस्यैव दोषयत्त्वात्, गुणसद्भावस्यैव चादोपप्रतीतेरमायस्य भावांतरस्वभार- स्वसिद्धः, अन्यथा प्रमाणविषयत्वविरोधात्। गुणवक्तृकत्यस्य हि दोपरहितस्य वक्तृकत्वस्य संप्रत्ययः कथम- न्यथा गुणदोपयोः सहानयस्थान युग्येत ! रागद्वेपमोहादिवतुर्दोपावितयाभिधानहेतवः । तद्विरुद्धार्थ वैरा- ग्यक्षमातस्थायबोधास्तदभावात्मकाः सत्याभिधानहेतयो गुणा इति परीक्षकजनमनसि वर्तते नच मन्यादयः स्मृतिशास्त्राणां प्रणेतारो गुणवतस्तेषां ताशगुणामात्रात् । निर्दोपवेदपराधीनवचनस्यात्तेषां गुणवरामिस. प्पसंमायनीयं घेदस्य गुणयस्यासिद्धेः पुरसस्य गुणाश्रयस्यामावात् । यथैव हि दोपवान् वेदाग्निवर्तमानो .

·प्रमाणपरीक्षा। निदोपतामस्य साधयेत् तथासौ गुणवानपि-अगुणवत्तामिति न वेदो गुणवान्नाम । यदि पुनरपौरुषेयत्वमेय गुणस्तदानादिम्लेन्टन्यवहारस्यापि गुणयावं-अपौरुषेयत्वाविशेषात् । तदेव- नाद्या चोदना पुंसोऽसत्वाद्गुणवतः सदा तळ्याख्यातुः प्रवक्तुर्वा म्लेक्षादिन्यवहारवत् ॥ १॥ तया यजनितं ज्ञानं तन्नादुष्टनिमित्त सिद्ध येन प्रमाणं स्यात् परमागमवोधयत् ॥ २॥ घेदस्य पोरपेयस्योच्चिनत्य चिरकालतः सर्वधन विना कश्चिन्नोद्धातींद्रियार्थदृक् ॥१॥ स्याद्वादिना तु सर्वनसंतानः स्यात्प्रकाशकः परमागमसंतानस्योच्छिन्नस्य कथंचन सर्वभाषाभाषाश्च तद्वत्सर्वार्थयेदिभिः प्रकाश्यते ध्वनिस्तेषां सर्वभाषाखभाषकः ॥५॥ ताप्रमाणं श्रुतवानं परोक्षं सिद्धमंजसा मदुष्टकारणोद्भूतः प्रत्यक्षवदिति स्थितं सतः सूक्तं प्रत्यक्ष परोक्षं चीत द्वे एव प्रमाणे प्रमाणांतराणां सकलानामन्यत्र संग्रहात् इति संख्या- विप्रतिपत्तिनिराकरणमनवा स्वरूपविप्रतिपत्तिनिराकरणदत् । विषयविप्रतिपचिनिराकरणाथ पुनारदमभिधीयते-द्रव्यपर्यायात्मकः प्रमाणविषयः प्रमाणविषयावान्य- भानुपपत्तेः प्रत्यक्षविषयेण खलक्षणेन, अनुमानादिविपयेण च सामान्येन हेतोयभिचार इति न मंतव्य तथाप्रतीत्यभावात् । न हि प्रत्यक्षतः स्वलक्षणं पर्यायमात्रं सन्मानभियोपलभामहे । नाप्यनुमानादेः सामा- न्यद्रव्यमान विशेषमात्रमिव प्रतिपद्येमहि सामान्यविशेषात्मनो द्रव्यपर्यायात्मकस्य जात्यंतरस्योपलब्धः प्रवर्तमानस्य च तत्प्राप्तः अन्यथार्थक्रियानुपपत्तेः । न हि सलक्षणमक्रियासमर्थ क्रमयोगपविरोधात् सामान्यवत् । नच तत्र क्रमयोगपये संभवतः परिणामाभावात् । प्रमाक्रमयोः परिणामेन व्याप्तत्त्रात् सर्व- धाध्यपरिणामिनः क्षणिकस्य नित्यस्य च तद्विरोधसिद्धेः प्रसिद्ध च सामान्य विशेषात्मनि वस्तुनि तदंशमात्रे विशेषे सामान्ये या प्रवर्तमान कथं प्रमाणं नाम प्रमाणस्य यथायस्थितवस्तुमहणलक्षणलात् तदेकदेशमा- हिणः सापेक्षस्य सुनयत्त्वानिरपेक्षत्य दुर्णयत्वात् । तत एव न तद्विषयेणानेकातः साधनस्य स्यात् । तत्र प्रमाणविषयत्वस्य हेतोरप्रवृतेः । अतःसिद्धो द्रव्यपर्यापात्मार्थः प्रमाणस्येति तद्विप्रतिपत्तिनिवृत्तिः । फलविप्रतिपचिनिवृत्त्यर्थं प्रतिपाद्यते-प्रमाणात्फले कथंचिदिनभभिन्नं च प्रमाणफलत्वान्यथानुपपत्तेः । हानोपादोनोपेक्षाबुद्धिरूपेण प्रमाणफलेनानेकांत इति न शंकनीय संस्थाप्येकप्रमात्रारमना प्रमाणादभेद- सिद्धेः प्रमाणपरिणतस्यैवात्मनः फलपरिणामप्रतीतः, अन्यथा संतानोतरवत्प्रमाणफळभावविरोधात् । साक्षा- दज्ञाननिवृत्तिलक्षणेन प्रमाणादभिन्नेन प्रमाणफलेन व्यभिचार इसप्यपरीक्षिताभिधानं तस्यापि कथंचित- माणानेदप्रसिद्धः प्रमाणफलयोनिरुक्तिसाधनविरोधात् । फरणसाधनं हि प्रमाणं स्वार्थनिर्णीती साधकतम- त्यात् । स्वार्थनिर्णीतिरज्ञाननिवृत्तिः फलं भावसाधनं तत्साध्यत्वात् । एतेन फसाधनान् प्रमाणात्म्यांच- दूदा प्रतिपादितः तस्य स्वार्थनिर्णीतो सतनत्वात् । स्वतंत्रस्य च कर्तृत्वात् स्वार्थनिर्णीतेस्तु अज्ञाननिवृत्ति- स्वभावापाः क्रियात्वात् । नव क्रियाकियावतोऽौतरमेवानीतरमेव वा कियाक्रियापदायविरोधात् । भाव- साधनारत्रमाणादज्ञाननिवृत्तिभिसैवेति,भयुक्त प्रमातुरुदासीनावस्थायामव्याप्रियमाणस्य प्रमाणशक्तीयसाधन प्रमाणस्य व्यवस्थापितत्वात् तत्याज्ञाननिवृत्तिफरतासंभवात् । स्वार्थव्यवसितो व्याप्रियमाणं हि प्रमाण ज्ञाननित्ति सापयेत् नान्पया भतिप्रसंगात् । ततः सूतं- ·८० सनातनजैनगंथमालाया- ममाणात्कयचिनिमाभिन्न फलमिति ततस्तस्य सर्वथा भेदे बाधकवचनात् । अभेदवत्सदृत्या प्रमाणफलव्यवहार इत्यप्रातीतिकवच परमार्थतः खेष्टसिद्धिविरोधात् ततः पारमार्थिकप्रमाणं फलं चेष्टसिद्धिटणमभ्यनुज्ञातव्यं । तत.सर्वपुरुषार्थ सिद्धिविधानादिति संक्षेपः। इति प्रमाणस्य परीक्ष्य लक्षणं विशेषसंख्याविषयं फलं ततः प्रबुध्य तत्त्व दृढशुद्धदृश्यः प्रपात विद्याफलमिष्टमुच्चकैः ॥ १ ॥ इति श्रीस्याद्वादविद्यापतिश्रीविद्यानंदस्वामिविरविता प्रमाणपरीक्षा समाता ।