·.. .. ... ... सूचीपत्रम् निवेदनम् १ साङ्केतिकान्यक्षराणि... अवतरणिका १-७ १। का नाम मा ण्ट क्यो पनि पत् फियती चेयम्... १-२१ ६२। मा ण्डू क्यो पनि पदः प्रथमे प्रकरणे पठितानां कारिकाणां तत्रोक्तन गयमन्थेन सम्बन्धः ২১-২৬ १३। भा ग म शा ने चतुर्णा प्रकरणानां मिथः सम्पर्कः २४-७२ ६४ भा ग म शा न स्य मूलम्... ७२-08 Sk | भाग म शा न स्य पाठभेदाः.... 08-06 १६ मा गम शामस्य नाम.. ७१-७१ । प्रन्थकार: ७१-82 ८। गौ सपा स्य काकः.... 80-89 Se| गौसपा व स्याम्यत उमरणम्... 87- १०। गौह पादस्य फ़्तयः... ६११ मा ग म शा का स्य प्रभवः । ६१२ । उपनिषत्सु प हवा र ण्य क मेय मुख्यः प्रभय भाग म- शाख स्या." ... ११३। शङ्कर पूर्वे वेदान्ताचार्यास्तत्कृतयध ७०-१२ १४। भा ग मशाल स्य सारः १२-७ $१५ गौ उपा दीयं दर्शनम् भाग मशा राम भागमनकरणम् चैतन्य प्रकरणम् ... ... है त प्रकरणम् ४७-८२ ... महा त शान्ति प्रकरणम् ८३-२०७ १७- - ...

·.
,
.
-
सूचीपत्रम्
no....
परिशिष्टानि
२०७-२५०
११ मा पर फ्यो पनि पतु
२०१-३१०
२। का रिका सूची
३। मा ण्ड फ्यो पनि पछाक्यसूची
२१४
४। का रिका णां विशेषशब्दसूची
२१५-२२२
५। कारिका धृतानामुद्दिष्टानां वा वादिनां प्रधानां च सूची २२२-२२३
६ । कारिका प्रायेण भूयसा वा बौद्धः प्रयुक्तानां शब्दानां सूची २२५
७. वृत्तायुद्धतानां पुरुषाणां प्रन्यकाराणां विदुषां वादिनां स्थानप्रभृतीनां
च सूची
२२६-२३२
८। वृत्तायुद्धतानां प्रन्यानां सूवी
२३३-२४०
है। विषयसूची
२४१-२०
संयोजन संशोधनं च
२५१

·निवेदनम् तदेतदतिपूर्वम् ' प्राक् प्रिंशतोऽपि यत्सम्यः । तदाई किञ्चित्परि- चितसौगतमतः । तस्य मे कदाचिद्भगवद गौडपादाचार्य कृते- राग म शास्त्र' स्पेतच ततध कानिचित्पनाणि स्वैरमुखर्तयतो ऽवित्रीयत चित्तमतिमात्रम् । मतकितमेव हि तत्र किश्चिदचिन्तितचरं प्रत्यभासत मे चेतसि। किं तदिति स्तोतं व्याकृतं मया प्राकेपुचिलघुपु निबन्धेषु रङ्गशच्याङ्गलवावि च। तत्र ते यद्यपि केपाश्चिदभिनवानां विवक्षणानामरजयश्चेतांसि सर्वथापि तु प्राचीनां पद्धतिमनुसरतां केपाञ्चित्स्वयूथ्यानामुदपादयंस्ते क्षोभं मन्यु वातिमहान्तम् । आयेण हि पुरुषान मृष्यन्ति मतानि परकीयाणि । न खलु न सन्ति व्याख्यानान्या ग मशा ख स्य। नैकमपि तु तेषां मनोरम म इत्यभिनयो ममायं परिकरः। न पुनस्तावता कश्चिन्मन्तु. महति ममैवेयं वृत्तित्तिः। इयमेव ज्याकरोत्यभिप्राय मधिफल- मा चा र्य स्येति। न खल्बत्रभवानाविरभून्मे प्रबोधे स्वप्ने वा। न घायोचत्कणेऽयं करुणया वत्स तवयं वृत्तिर्मदभिप्रेतेति । न घेश्वरः पुरः प्रादुर्भूय तथा किश्चिन्मामकथयत् । न चास्मि सर्वनः। तत्कथं नु जानीयां यो वा सर्वोत्तमेयं वृत्तिर्मदीयेति । भूयानिह दृश्यते मतभेदः । किं क्रियताम् । नेदं न विदितं लोके भियन्ते मतानि पुंसामिति । प्रतिस्त्रेयं हि तेषाम् । न च प्रकृतेरन्यथा- भावो भवतीत्याह स्वयमा चा यो यस्माकमसकृत् (३.२१ ६४.७,२६)- "प्रकृतेरन्यथाभावो न कश्चिद्भविष्यतीति ।" अस्त्या ग म शास्त्र स्य भाप्यं विरचितं शङ्करेण । सोऽयं शङ्कर स्तत्रभवतो ब्रह्म सूत्राणां शा री र क मा प्य क तुरन्यो न वेति न तापदिह चिन्स्यते। इप्यते तु चिन्तयितुमुपरिधादयतरणिकायाम् । यः कोऽप्येषोऽस्तु नाहमनया वृत्त्या तस्मादात्मनो मनागप्युत्कर्षमाविधि- १। मा पर क्य का रिकै ति मा ण्ड क्यो पनि प का रि के ति गौडपाद. का रिकेसि वाल्यैव नामान्तराणि ।

·1 निवेदनम् . . कोमि । न चाहमि शक्नोमि वाषिकतुं स्वप्नेऽपि वा भ्रमेऽपि वा। न खल्वहं तथा मूढो मत्तः प्रमत्तो, वा यथाहं नेयदपि वेनि । यथा वा भवतु । कृता मयेयं वृत्तियथामति । यः पुनरिह प्रदर्शितो नयः किं स युज्यते न वेति विवेक्तुमर्हन्ति सन्तः। भवगन्तुं चान यदुक्तं य शो- मित्रेण स्फुटा र्था यां (पृ. २) नामा मि ध म कोश व्या ख्या या.म्- "युक्ता'चेद् ग्राह्येयं न चेदन्यथा विधातम्या। न हि विषमेऽथै स्खलितुं न सम्भवेन्मादृशा घुद्धिः ॥” इति । इह खलु वृत्तौ विषयाणां परिष्काराय धृतान्यनेकानि सौगतमत-. वंचनानि ! तेषां च कानिचित्संस्कृते कानिचित्पालौ कानिचिच्च , भोटवाचि। तत्र सुगमत्वसिद्धये कचित्कचित् पालिवचनानां प्रदर्शिता संस्कृतन्छायापि। एवं भोदपाठानां क्वचिच चीनपाठानामपि संस्कृत:- च्छायैव प्रदर्शिता न पुनर्मूलपाठोऽपि । अपरिचिततद्वाचा वाचकानां नोपकाराय स भवेदिति । संस्कृतं नामाद्यत्वे न केवलं भारतभूमावेव प्रचरति अपितु सर्वस्या घसुमत्याम् । न चेदमस्ति भारतीया एव संस्कृतं चुभ्यन्ते नान्य इति । किमिह विवादेन । नहि प्रत्यक्षे. किञ्चिदनुपपन्नं नाम । मतो नेतेऽप्युपेक्ष्याः प्रेक्षावताम् । एवमपि न मयैषां विदुषां प्रदर्शितास्तत्र तत्र वाचः । केवलं तु मतमानमुक्तं भूयस्त्वभिया। किच। किं न वयं स्मरेम यदुक्तं चा ण क्येन स्वफीयेऽर्थ शा ने "न कञ्चिद्वमन्येत परस्य शृणुयामतम्। वालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपयुखीत पण्डितः ॥” इति । पूर्व किल मयेयं वृत्तिराङ्गलभाषायामुपनिवद्धा। प्रकाशिता च सानु- प्रहबुद्धयात्रत्येन विश्वविद्यालयेन ! भय साम्प्रतमुपंचिकीर्षया स्त्रयूथ्याना. मेतस्या मया संस्कृतरूपमप्युपन्यस्यते । आङ्गलवृति व विरचयता मया. ग म शास्त्र मपि संस्कृतं परीक्ष्यानेकानि दिग्देशसंगृहीतानि पुस्तकानि हस्तलिखितानि संस्करणानि च वहनि । प्रदर्शितञ्च तत्र सविस्तरः पाठविवेकः। इह पुनः केचिदेवावग्यकाः पाठा प्रदर्मिनाः। विस्तरस्तु घुभुत्लुभिराङ्गलवृत्तौ द्रव्यः ।

·MAN wwwwww निवेदनम् चिन्तिता बहवोऽर्था अवतरणि का यां यन विवदन्ते प्रायेण वादिनः। भतो नूनमत्रानेकानि विमतानि चामभिमतानि च ' वचनान्यधिगम्येरन् । तत्र यद्युक्तमुक्तं तदुपादातुं हातुं चान्यदर्हन्ति मनीषिणः । स खलु सुविश्रुतो विद्वद्धौरेयो महामहोपाध्यायः श्री सीता राम- शास्त्री य आसीन्मे सयुक् सखा फतिचिद्वत्सराणि कलिकाता- विश्वविद्यालये। स . मेऽनुकम्पमानो यत्नादशोधयत्प्रायेण सर्वाणि मुद्रणपत्राणि । तच कुर्वता तेनेतश्च ततश्च युक्तायुक्तत्वं वृत्तेर्मे करुणया फिश्चिचिन्तितं 'यदभयन्म उपकारायातिमहत इत्ययभ्यं वक्तव्यं मया कृतदिना। न पुनरत्र सर्वत्राप्यावयोः सर्वथा संवादः। न वा पुनः सर्वत्र सर्वथा विसंवादः। दृश्यते चेद्दोपस्तदर्थं वृत्तिकार एव सर्वत वाच्यो न पुनर्जातु स मे वरेण्यः सखा । येनेयं संस्कृतवृत्तिरप्पस्या ग म शास्त्र स्य प्रकाश्यते स जीयादनारत- मन्नत्यो विश्वविद्यालयो जीयालुश्च शश्वनिमत्सरा दोपज्ञाश्च परीक्षका इति शियम्। - ब्रह्मवि हारे। शक. १८७१ आश्विने। भट्टाचार्यों विधुशेखरः।

·अ.अ.आ. अ. को. . अ.वि. साङ्केतिकान्यक्षराणि अभिसमयालङ्कारालोकः (गा. ओ. ग्रन्थमाला, ६७ )। अमिधर्मकोशः पोपणेन संस्कृतो विवृतः परिवर्तितश्च फ्रान्सवाचि। अ. को. अभिधर्मकोशः राहुलसाङ्कृत्यायन-संस्कृतः । अ.को. भा.. अभिधर्मकोशभाष्यम् । भोटपाठः। विब्लिओधेका बुद्धिका भ.को. व्या' अभिधर्मकोशव्याख्या यशोमित्रकृता। भ. को, व्या सैव भोगिहारा-संस्कृता । अभिधानचिन्तामणिः। अ.नि. अङ्गुत्तरनिकायो (पालिटेक्स्ट् सोसाइटो)। अभिधानप्पदीपिका (गुजरात पुरातत्त्वमन्दिरम् ) । अमरकोशः। भ.. अथर्ववेदः। अष्टोत्तरशतोपनिषदः (निर्णयसागरः) । भसालिनी (पालिटेक्स्ट सोसाइटी)। अष्टसाहस्तिफा प्रज्ञापारमिता। भात्मोपनिषद् । आगमशास्त्रम् ( एतदेव)। भावारागसूत्रम् ( पालिटेक्स्ट सोसाइटी) ईशोपनिषद् । अ.प. अम.को. २. सा. अ.सा.प्र. मा.उ. भा.शा. भा.स. च. } उपनिषद् । उप. उ.स. . सं. मौ. सू. उपदेशसाहती। ऋग्वेदसंहिता । औपपातिकसूत्रम् जयमान-संस्कृतम् कठोपनिषत् । कथावत्थु ( पालिटेक्स्ट सोसाइटो)। कथावत्थु-अट्ठकथा फलापव्याकरणम् । काश्यपपरिवर्तः हलस्टान-संस्तः। क.प. क.प.भ. " फ.व्या. फा.प.

·साइतिकान्यक्षराणि " का.मी. फि.. कौ. उ. ग.म. " च,श. चि.वि.प्र. ची. व. ज.र. काव्यमीमांसा। किरातार्जुनीयम्। के.उ. फेनोपनिषद् । कै.उ. कैवल्योपनिषद् । कौपीतयुपनिषद् । गणरनमहोदधिः, प्रयागे भीमसेनशर्मणा संस्थतः । गी. गोरक्षपुरे गोतायन्ते संस्कृता माण्डफ्योपनिषद् । चतुःशतिका हरप्रसादशास्त्रि-संस्कृता । चतुःशतकम् भोटपाठसहितं विधुशेखर-संस्कृतम् । विश्वभारती। चा. नी. द. चाणक्यनीतिदर्पणः (चोम्याई )। चित्तविशुद्धिप्रकरणम् प्रभुभाइपाटेल-संस्कृतम्। विश्वभारती। चीवरवस्तु नलिनाक्षदत्त-संस्कृतम् । जगद्गुरुरतमालास्तवः सदाशिवब्रह्मेन्द्रकृतः भात्म- योधेन्द्रसरस्वतीकृतटीकासहितो वेदान्तपञ्चप्रकरणान्त- र्गतः। श्रीविद्यायन्नालयः। कुम्भकोणम् । जाबालोपनिषद् । शा.स. शानसारसमुच्चयः (भोटपाठः)। तत्परतावली (अद्वयवज्रसंग्रह, गा. ओ. सी.)। तत्वमुक्ताफलाप सर्वार्थसिद्धिश्च घेङ्कटनाथदेशिकस्य । तर्फज्याला (= म. ह. का.)। त. दी. (प्र) तत्त्वदीपिका प्रवचनसारटीका । त. दो. (पञ्च), तत्त्वदीपिका (पञ्चास्तिकायसमयसारः)। तत्वसंग्रहपलिका कमलशीलकृता (गा. ओ. सी.)। तत्त्वप्रकाशः (त्रिवेन्द्राम-संस्कृतप्रन्थमाला)। तन्त्रवार्तिकम् शाबरभाष्यसहितम् (भानन्दाश्रमः) । तयसंग्रहः शान्तिरक्षितकृतः सटीकः (गा. मो. सी.)। त.सू. तत्त्वार्थाधिगमसूत्रम्। ता. टीप. तात्पर्यटीकापरिशुद्धिः। तैत्तिरीयारण्यकम् । त.आ. त.ज्या. त.प. त.बा. ते.आ.

·১২ आगमशास्त्रम् नि. नि.उ. वि.नि. थे. गा. दि.. ध.प. 'ध.प.भ. ध.स. ध. सणि तैत्तिरीयोपनिषद्। निशिका श्लोवनलाभि-संस्थता । निपुरातापन्युपनिषद् । विस्वभावनिर्देशो पसुपन्धुकृतः सुजितकुमार-संस्कृतः। विप्वभारती। धेरगाथा (पा. टे.सो.)। दशवकालिकसूत्रम् ( देवचन्द-लालभाइ पुस्तकोद्धारः)। दशभूमिकसूत्रम् राडर-संस्कृतम्। दिव्यावदानम् । दीघनिकायो (पा. टे. सो.)। धम्मपदं । धम्मपद-अट्ठकथा-(पा. टे. सो.)। धर्मसंग्रहः (आर्यान सीरिज, अक्सफोर्ड)। धम्मसङ्कणि (पा. टे सो.)। नयोपदेशः। निरुक्तम् । निरुपमस्तोत्रम् तुच्चि-संस्कृतम्। जे. आर. ए. एस । नृसिंहोत्तरतापन्युपनिषद् । नेत्तिप्पकरणं (पा.टे. सो.)। नैष्कर्म सिद्धिः चन्द्रिकासहिता जेकव-संस्कृता। न्यायकन्दली प्रशस्तपादाप्पटीका (वि.सं ग्रन्थमाला)। न्यायामृततरङ्गिणी रामाचार्यकता (निर्णयसागरः)। पञ्चदशी। पद्मपुराणम् (आनन्दाश्रमः ) । परमार्थसारम् भाविशेषरुतम् (वि. सं. प्रन्थमाला )। अभिनवगुप्तकृतम् पार्नेट-संस्कृतम् (जे आर ए. रस. १९१०, प. ७०७) । आदिशेपरुतम् सूर्यनारायण-संस्कृतम् (कर्णाटकप्रकाशन गेहम् )। पञ्चविंशतिसाहस्त्रिका प्रज्ञापारमिता। न.3. नि. नि.स्तो. मे.प. , ने.सि. न्या.फ. म्या.त. प.सा'. प.सा' " ·2 पा.लो. घ. पा.सू प्र.भा. प्र.वि. प्र.वा' प्रबारे बु.च. वृ. उ. घृ.भा. वा. वो.अ. वो.अ.प. वो.भू. बौ. ल. साडेतिकान्यक्षराणि पाण्डुलोहितवस्तु नलिनातदत्त संस्कृतम् । पाणिनिसूत्रम् । प्रश्नोपनिषद् । प्रशस्तपादभाष्यम् (विजयनगरप्रन्थमाला)। प्रमाणविनिश्चयः धर्मकीर्तिकृतः (भोटपाठः)। प्रमाणवात्तिकं धर्मकीतिकृतम्। राहुलसांकृत्यायन- संस्कृतम्। प्रमाणवार्तिकम् धर्मकीर्तिरुतम्। मनोरथनन्दिकृत- वृत्तिसहितम् । राहुलसांकृत्यायनसंस्कृतम् । युद्धचरितम् , अश्वघोपकृतम् , जनस्टन-संस्कृतम् । बृहदारण्यकोपनिषद् (आनन्दाश्रमः)। बृहदारण्यकभाष्यवार्तिकम् (आनन्दाश्रमः )। वोधिचर्यावतारः शान्तिदेवकृतः (वि. इण्डिका)। बोधिचर्यावतारपञ्जिका प्रज्ञाकरमतिकता ,, बोधिसत्त्वभूमिः ओगिहारा-संस्कृता (जापान)। बौद्धन्यायलघुलेखसंग्रहः (सिक्स् खुड्ढिस्ट् न्याय- ट्याकट्स् , बिब्लिओथेका इण्डिका)। ब्रह्मविन्दूपनिषद् । ब्रह्मसूत्रं, ब्रह्मजालसुत्तं (पालि) वा। श्रीमद्भगवद्गीता। श्रीमद्भागवतपुराणम् । मध्यमकावतारः चन्द्रकीर्ति कृतः (भोटपाठः)। फ्रन्सपाठस्तु पोषण-संस्कृतः (मिउसिओं, १९०७)। मध्यमकालाकारकारिका शान्तिरतितक्ता (भोटपाठः) । महानारदीयोपनिषद् । मझिमनिकायो (पा. टे. सो.)। महासद्दनीति (पालिः) सिंहले मुद्रिता । मध्यान्तविभङ्गटीका यमगुचि-संस्कृता (जापान)। महापरिनिम्याणसुत्तं । मनोरथपूरणी (पालिः)। श्यामराष्ट्र महामुकुटराज. विद्यालयः। श्यामराष्ट्रम् । २५६३ । व्र.उ. भ.गो. म.अ. म.अ.का. म.ना.उ. म. नि. म.टी. म. पू.

·आगमशास्त्रम् म.ग्रा. म. व्यु' म. व्यु २ महा.व. म. ह. का. मण्डलबाह्मणोपनिषद् । महार्थमञ्जरी (प्रिवेन्द्राम संस्कृतमन्यमाला )। महावग्गो (विनयपिटके) भोलडेनवार्ग-संस्कृतः । महान्युत्पत्तिः सफकि-संस्कृता (जापान)। महाव्युत्पत्तिः मिनायेफ-संस्कृता ( राशिमा)। म.वृ. मध्यमकवृत्तिः पोषण-संस्कृता (राशिमा)। मस. माण्डूक्योपनिषद् महेशचन्द्रपालेन संस्कृता । म.सू. अ. महायान सूत्रालङ्कारः श्लीवनलाभिना संस्कृतः (पारिस) म. सू. टी. मध्यान्तरिभङ्गसूत्रमायटोका विधुशेखरेण तुधिना च संस्कृता। महावस्तु सेना-संस्कृतम् ( पारिस)। मध्यमकहदयकारिका भन्यसता (भोटपाठः)। म.ह. का. वृ. मध्यमकहृदयकारिकावृत्तिस्तर्कज्वाला ( भोटपाठः)। माण्डूक्योपनिषद् । मानसोल्लासः सुरेश्वरकृतः (निर्णयसागर)। माण्डपमोपनिषद्भाष्यम् श्रीनिवासभाष्यसहितम् (कुम्भकोणम् )। मिलिन्दपन्हो टेकनार-संस्कृतः । मुक्ति. उ. मुक्तिकोपनिषद् । मी.द. मीमांसादर्शनम् । मो.श्लो. वा. मीमांसाश्लोकवार्तिकम् (चौखाम्या-संस्कृतम्रन्थमाला) यो. भू. योगाचारभूमिः असमकता (संस्क्रियमाणानेन वृत्तिकृता)। योगवासिष्ठरामायणम् (निर्णयसागरः)। योगशास्त्रं हेमचन्द्रकृतम् (विल्लिोथेका, इण्डिका)। यो.सू. योगसूत्रम् । रा. उ. ता. उ. रामोत्तरतापन्युपनिषद् । लघुचन्द्रिका (श्रीविद्यायवालयः, कुम्भकोणम् )। ल.वि. ललितविस्तरः (लेफमान-संस्कृतः)। लङ्कावतारसूत्रम् निओ नाशिओ-संस्कृतम् ( काइटो)। मान.उ. मा.भा. मि.प. यो. वा. यो. शा.

·साङ्केतिकान्यक्षराणि - VN Ame ल. सू. पाठः घ. छे. वा. पु. बा.भा. वा. वृ. घा.स. वि. वि.पु. वि. सि. वि.पि. वि.म. वि.स. वि.व्या. घे.सा. लड्वावतारसूत्रपाठः (आङ्गलवाड्या) सुझुकि-एतः । यमच्छेदिका मोतमूलर-संस्टता। घायुपुराणम् । न्यायसूत्रस्य वात्स्यायनमाप्यम् । श्रीवातुलसूनवृत्तिः ( काश्मीरग्रन्थमाला)। वाजसनेयिसंहिता। विशिका वसुबन्धुरुता श्लोवनलाभि-संस्कता। विष्णुपुराणम् । विशतिमात्रतासिद्विः फ्रान्सवृत्तिः पोषणकृता । विनयपिटिकम् । विसुद्धिमग्गो विष्णुसहस्रनाम (महीशूर)। विग्रहव्यावर्तनी नागार्जुनकता जयशयालेन राहुलसात्यायनेन च संस्कृता। वेदान्तसारः ज्याकव-संस्कृतः । वैशेषिकसूत्रम् । शतपथब्राह्मणम् । शारीरकमीमांसाभाष्यवार्तिकम् (आशुतोषसंस्कृत- प्रन्थमाला)। शिशुपालवधम्। शिवसूत्रविमर्शिनी (काश्मीरप्रन्थमाला)। शिक्षासमुन्धयः वेण्डाल-संस्कृतः (राशिभा)। श्वेताश्वतरोपनिषद् । पड्दर्शनसमुद्ययः गुणरतटोफासहितः (विल्लियोपेका इण्डिका)। सन्मतितर्कः (गुजरात-पुरातत्वमन्दिरम् )। सर्वदर्शनसंग्रहः ।. सप्तशतिका प्रज्ञापारमिता तुचि-संस्कृता । सन्धिनिर्मोचनसूत्रम् ( भोटपाठः) लामोरे संस्टतः। वै. सू. श.प्रा. शा. वा. शि.व. शि. वि. शि.स. प्रवे.. स.द.सं. स.प्र.पा. स, नि.सू.

·आगमशास्त्रम् म.ग्रा. मम. म. व्यु' म. सू. टी. . म.ह. का. मा.उ. मण्डलबाह्मणोपनिषद् । महामारी (त्रिवेन्द्राम संस्कृतप्रन्थमाला )। म.घ. महावग्गो (विनयपिटके ) ओलडेनवार्ग-संस्कृतः । महान्युत्पत्तिः सककि-संस्कृता (जापान)। म. व्यु महाव्युत्पत्तिः मिनायेफ-संस्कृता (राशिभा)। म. वृ. मध्यमकवृत्तिः पोषण-संस्कृता (राशिभा)। मस. माण्डूक्योपनिषद् महेशचन्द्रपालेन संस्कृता। म. सू.अ. महायान-सूत्रालङ्कारश्लीवनलाभिना संस्कृतः (पारिस) मध्यान्तविभङ्गसूत्रभाष्यटीका विधुशेखरेण तुशिना च संस्कृता। महा. घ. महावस्तु सेना-संस्कृतम् ( पारिस)। मध्यमकहृदयकारिका भन्यकृता (भोटपाठः)। म. ह. का. वृ. मध्यमकहृदयकारिकावृत्तिस्तर्कवाला ( भोटपाठः)। माण्डूक्योपनिषद् । मानसोल्लासः सुरेश्वरकृतः ( निर्णयसागरः)। माण्डूक्योपनिषद्भाष्यम् श्रीनिवासभाष्यसहितम् (कुम्भकोणम्)। मिलिन्दपन्हो टेकनार-संस्कृतः। मुक्ति. उ. मुक्तिकोपनिषद् । मीमांसादर्शनम्। मी. श्लो. वा. मीमांसाश्लोकवार्तिकम् (चौखाम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला)। योगाचारभूमिः असङ्गकता (संस्क्रियमाणानेन वृत्तिकृता)। योगवासिष्ठरामायणम् (निर्णयसागरः)। योगशास्त्रं हेमचन्द्रकृतम् (बिब्लिओथेका, इण्डिका), यो.सू. योगसूत्रम् । रा. उ. ता. उ. रामोत्तरतापन्युपनिषद् । लघुचन्द्रिका (श्रीविद्यायन्त्रालयः, कुम्भकोणम् )। ललितविस्तरः (लेफमान-संस्कृतः)। लड्डायतारसूत्रम् पूनिओ नाजिओ-संस्कृतम् ( फाइटो)। मान.उ. मा.भा. मि.प. मी. द. यो.भू. यो.वा. यो. शा. ल.बि.

·अवतरणिका का नाम मा ण्डू क्यो प नि प त् कियती चेयम् । का नाम मा एट पमो पनि पत् कियती चैयमिति विषदन्ते धादिनः। तन्न तावद् "भोमित्येतदत्तरम्" इत्यादीनि "आत्मानं य एवं वेद"इत्यन्तानि द्वादश गधवाक्यान्येव' सेति प्रसिद्धम्। इदं च मन्यते गौड़ पाद- फा रि का नाम तस्यैव ग्रन्थस्य व्याख्यानमिति । भिद्यते चैतौ प्रन्यौ ५ मिथो यद्यप्यन्योन्यमतिसम्बद्धौ मूलमिति व्याख्यानमिति च यथाक्रमम् । नैतत्पुनरन्ये सम्मन्यन्ते । ते हाहुनवेयमुपनिषत्केवलमुक्तपूर्वाणि द्वादश गद्यान्येव अपि तु गौड़ पा द का रिका याः प्रथमे प्रकरणे पठिताः सर्वाः(२६)कारिफा अपि । एवं चैतेषां मते तानि गद्यवाक्यानि फारिकाश्च ता इत्येतदुभयमायुपनिषदिति । ततश्च तयाईयोरपि श्रुतित्वमिति । १० एवमेवाह मध्या चा यः समर्थितः स्वानुगामिभ्यां व्या स तीर्थ धी नि- तत्र फारिकास्तन्मने ब्रह्मणा दृशः। अन्यत्तु मण्डूफरूपी वरुणः प्रकाशयामास । यथोतं तेन स्वकीये माण्डू क्य भाष्ये- "ध्यायनारायण देवं प्रणधेन समाहितः। मपडूफरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥" इति । "इति मपडूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम् ।" इति च । इदं चोक्तं तेन तत्रैव (पृ.२) "मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणोऽत्र स्तूयत इति।" अबोपन्यस्तं तेन प्रमाणम्-- 'ब्रह्मदृष्टानतो मन्त्रान् प्रमाण सलिलेश्वरः । अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैवं पुनः पुनः ॥” इति' घासाभ्याम्। २० . १। एषां वाक्यानामाघानि सप्त स्तोकेन पाठभेदेनाग्यास्वप्युपनिषत्र पश्यन्ते । यथा .पू ता. उ. ४.१.२. उ. ता. उ. २, रा. उ. ता. उ. ८.५। २। गृहीत मतमिद म ध्वा चाये ण। विस्तितचर प मयेदं सविस्तरमन्यप्राङ्गलवाचि। ३। अग्नतयोर्वचनयोरादिम पभ पु राणा दन्तिमं तु रिघं शा- दुदृप्तमित्युच्यते। मया त्यन्विष्यापि मुद्रित ग्रन्थे नानयोरन्यतरदप्यधिगतम् । ४। कुनत्यमिदमित्यचापि नावगम्यते । ग ·स.पु. स.सा. सि.सि. स. स. रा.सू. भागमशास्त्रम् सधर्मपुण्डरीकम् , पिग्लिओथेका बुटिका । भोगिहारासंस्कृतम् । संक्षिप्तसारव्याकरणम् । सर्वसिद्धान्तसंग्रहः प्रेमसुन्दर-संस्थतः। समाधिराजसूत्रम् (पुद्धिस्ट्-टेक्स्ट-सोसाइटी)। सायकारिका। साड्यनम् । सुत्तनिपातो। सुभाषितसंग्रहः घेण्डाल संस्कृतः । सूत्रकृताङ्गसूत्रम् । हरिवंशम् । सा.का. सा. सू. सु. निपा. सु.स. आ. आनन्दगिरिः। करनारायणः। तुलनीयम् । दृष्यताम्। द्रष्टव्यम्। नागार्जुनः। पाणिनिः। पुरुषोत्तमः। शङ्कराचार्यः। शकान्दा ना. पा. पु. शक ·St] अवतरणिका nwww. निरोधः धूयते "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रयुध्यत" इति । अत्र श्रूयत इति पदेन तद्वचनस्य श्रुतित्वं सुव्यक्तम् । 'कश्चित्त्वाह मतमेतत्ततोऽपि प्रागधिगम्यते। किं पहुना वृ. भा. या. कारस्य सुरेश्य र स्य। तस्मादपि प्राचीनस्य शारीरक भा प्य- का र स्य श र स्यापि च समये मतमिदं दृश्यत इति । फाममिदं ५. यदत्वेष कोविदः। न पुनरयमेवं मन्तुमर्हति । तयोरेवाचार्ययोर्वचन. विरोधात् । तथा हि । सुरेश्य र स्ताव नै क ये सि द्धौ (४. ४१) "कार्यकारणवद्धौ ता"वित्याया ग म शा स्त्र कारिकाम् (१.११) उद्धरन ब्रवीत्ययमोऽस्मत्पूज्यैाँडरक्त इति । अन्न गौ डा गौ ड पादा- चाया। यञ्च गौ ड पा दा चा थें रुक्तं न सा श्रुतिर्भवतीति कृतं १० फथनेन । शङ्करोऽपि स्वभाष्यस्यैकत्र (प्र. सू. २ १.६) "अनादिमायये". त्याविम् (भा. शा. १. १६) अन्यत्र च (प्र. सू. १. ४. १४) "मृल्लोहविस्फु- लिङ्गाद्यै" ( भा. शा. ३ १५) रित्यादि कारिकामवतारयन्नाह यथाक्रमम "भत्रोक्तं येान्तसम्प्रदायविद्भिराचार्य"रिति। "तथा च सम्प्रदायविदो घदन्ती"ति च। ततश्च यत्खलु सम्प्रदायविदो वदन्ति न तस्य १५ श्रुतित्वं स्वप्नेऽपि सिध्यति। अतो न श ङ्क रो नतरां च सुरेश्वर । आग म शा स्रं श्रुति मन्यत इति निर्णयः । एवं च स्थिते श्री कृष्ण मूर्ति श म णा स्वमतपोषणाय शा री र क- भा प्य कारस्य शङ्क र स्यैवेति यानि द्विनाणि वचनान्युपन्यस्तानि न तानि तदर्थप्रतिपादनसमर्थानि । न खल्वस्यैव शङ्कर स्य तानीति निःसंशयं २० दर्शयितुं शक्यते। ययोक्तं तेन सुरेश्वरः किल (पृ. भा. वा. १. ४. ६१५, ७४४) गौ ड पाद का रि कां (१.१४) "वेदान्तोक्ति"रिति "आगमशासन"मिति (१. १४) च ज्योति । तेन च प्रतीयते तन्मते श्रुतित्व- मा ग म शास्त्र स्येति। तदपि न युज्यते। न हात्र . किमप्युपलभ्यते येनास्य श्रुतित्वमवश्यमधिगम्येत... प्रदर्शितं च प्राग्यथा सु रे श्व र २५ ६। य. न. श्री कृष्ण मुर्ति शमा। ७। "एवं गौडेद्राविडैनः पूज्यैरयमर्थः प्रभापितः।" स्पष्टोऽन छन्दोदोपः । द्राषिताः शङ्कराचार्याः ।

·ण आगमशास्त्रम् [६१ ज्या सती धो ऽपि मन्त्रत्वेनैव कारिका इमो उद्धरति । यः स नृ. पू. ता. उपनिषदो भाष्यकारो। यः खलु सुविधृतो नामा शङ्करा चा य अनन्यश्च प्रपञ्च सार का रा त्सोऽप्येतदेव मतं समर्थयते । न पुनः स विशेषमाए किमस्या उपनिषद पिवरुणः। फारिका या दृष्टा वरुणेनेति । * अस्ति रा मा नु जा नुगामी फू र ना रा य णो नाम कमिटीकाकारो मा पर क्यो पनि पदः । सोऽपि मन्यते तानि द्वादश गद्यवाक्यानि प्रथममकरणे . पठितास्ताश्च फारिका मा ण् पयो पनि पदिति । सप्प य दीक्षि तोऽपि ( यः खलु भिद्यते सुप्रथितात् सिद्धान्त ले श- का रात्) तन्मतमेव पुष्णातीति प्रतीयते । स ह्यस्या उपनिषदस्तानि १० गद्यवाक्यानि ताश्च प्रथमप्रकरणोक्ताः फारिका पव व्याचष्टे नाधिक किञ्चिदिति । अस्ति मा बहू क्यो पनि प दो भाष्यकारः श्री शङ्करा चा र्यः। -स खल्याह स्वभाष्योपोडाते "ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व तस्योपयाख्यानम् ।" वेदान्तार्थसारसंग्रहभूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमित्येतदक्षरमित्यारभ्यत' १५ इति । एतेन प्रतीयते सह गद्यवाक्यैः कारिका अपि प्रकरणचतुष्टयोक्ता उपनिषदन्तर्गता एवेति । इदं चातिस्पमिदं प्रकरणवतुष्टयम् "ओमित्ये- तदत्तरमित्याद्यारभ्यत" ' इति वचनेन । यद्यप्येतन वस्तुतत्यम् । नं चेदं चिन्तितं भाष्यकारेण किं प्रथममेव प्रकरणमाहोस्विदन्यान्यपि प्रकरणानि श्रुतिर्न वेति । भयं च भाध्यकारः सुप्रथिता हा सूत्र शारी र क. २० भाष्य का रा च्छ हरा चार्या दनन्य इति दुष्करं वक्तुम् ।। आस्तां वा तावदेतत् । प्रकृतमेवानुसराम। प्रथमप्रकरणोक्ताः फारिका गधवचनानि च तानि मा ण्डू फ्यो पनि प दिति श्री भा प्य- का रो रामा नु जा चा यो ऽपि मन्यत इति प्रतीयते। तेन हि श्री भा प्ये (५. १. १.) "अनादिमायया सुप्त" इत्या ग म शास्त्र- फारिका( १. १६) श्रुतिरिति गृहीता। उक्तं खलु नेन तन्न जीवस्यैव ५। ये पुनर्मन्यन्ते शारीरक भा प्य का श्रानन्यो न तावत्त समासेना गम शास्त्र भाष्ये महालाचरणम् । तनत्यानां श्लोकानामत्यपष्टत्वम् । छन्दोदोप(आ नन्द गिरे दापोद्धरणप्रपासो न पेशलः)। ध्युतसंस्कृति चैध केयई चिन्तयितुमर्हन्ति । अपि तु सन्न तन (१.१० २ २५; ३-२५ , ४.८३) व्याख्यानमपि। अप्येतधुज्यते शा री र क भा प्य झा र स्यं । दृश्यतामन वृत्तिकृतो व्याख्यानं ३ २३, ४३, ३ २५। ई. उ. आगम शास्त्र भाप्पकार ३० ·vvara २] अवतरणिका उक्तपूर्वमिदं मध्या चा या दो ना मते गौ र पाद कारिकाणां प्रथम मेव प्रकरणं श्रुतिरिति । ततश्च केवलं तदेय मा ण्डू क्यो पनि पद. न्तर्गतम् । अन्यानि तु प्रकरणान्येकोऽनेको या अन्य इति न ते किञ्चिदाहु- नघा परे। अतोन तेषां प्रश्नोऽपि श्रुतित्वस्य । मिति। १२ । मा ण्डू क्यो पनि प दः प्रथमे प्रकरणे पठितानां कारिकाणां तत्रोक्तेन गद्यग्रन्थेन सम्बन्धः । इदमिह केचन मन्यन्ते। यानि तानि मा ण्डू क्यो पनि प दो द्वादश गद्यवाक्यानि तानि चतुर्धा विभज्यन्ते । एकैकस्य भागस्यान्ते च तेषाम् "नेते श्लोका भवन्तीति"२ केपि श्लोकाः पठ्यन्ते । ईदशाश्च श्लोका अन्यास्वप्युपनिषत्सूद्धृता भवामयन्ति यदेते तत्तदर्थ- १० समर्थनार्ययोद्धता इति । इदं च व्यक्तं यद्यस्मिन्नुद्धियते तत्तस्मात्पूर्व- यथा शारीरक भा प्ये (न. सू. २.२, २८) उद्धृता- ल म्व न परीक्षा तस्मात्प्राचीनेति । प्रकृतेऽपि गद्यबन्धेषु धृताः कारिकास्तेभ्यः प्राचीना इति वक्तव्यम् । किञ्च । प्रथमप्रकरणपठिताः कारिका नाम मा ण्डू फ्यो पनि पद- थाविष्करणपरा इत्याहुः। एवमेवेदं चेन्नूनं गद्यबन्धेषु यद्यद्दुरूहमपेक्षितं या नितान्तं न तत्कथमप्युपेश्येत कारिकासु । प्रत्युतातिस्फुटं विद्रियेत । न पुनरेतत्तासु तथावेक्ष्यते । विमृशतश्चैवं प्रतिभासते कारिका एव प्रथमं ततश्च ते गद्ययन्धा निबद्धा इति । प्र म प ली भृगु व ल्ली तिघ तिन उपनिषदः । न पू ता. उपनिषदश्व पञ्चाध्यायाः पञ्चोपनिपदः । १। यथा प्रथमे मागे प्रथमतः पड्वाक्यानि (१-६)। द्वितीये सप्तम पाक्यम् । तृतीये अष्टमादीनि चत्वारि वाक्यानि (८-११)। चतुर्थे तु द्वादशं धाक्यम्। २। एतान पक्तयः शाङ्करभाष्येऽप्युद्भियन्ते । ३। यथा "तदेते श्लोका भवन्ति" (पृ. उ. ४.३. ११, ४. ४. ८, इत्यादि)। "तदेप श्लोकः" (छा. उ. ३. ११.१)। "तदप्येष श्लोको भवति" (है. उ २. १.१)। इत्यादि। यथा प्रथमयोयोगधवन्धयोनास्ति किचित्तस्याचित्कारिकायाम् । २० ·आगमशास्त्रम् [$ आ गम शास्त्रं गौड पा दो क्तमिति जानातीति। "घेदान्तोक्तिरिति" "भागमशासन"मिति चेदशं यचनं येवान्तमागमं याधिकृत्य येन फेनाप्यद्यत्वेऽपि रचिते प्रन्थे न खलु न युज्यते प्रयुज्यते था। स चायं प्रयोगो गौणो न तु मुख्यः। ५ अयं च विवादो न साम्प्रतिफः। न्या या मृत तरङ्गिणी का रो रामा चा योऽपि हि स्वकीये मन्ये (पृ. २२३ ) भाग मशाल स्य द्वे कारिके ( १. १७, १८) अधिकृत्य तयोः श्रुतित्वमस्ति न घेति विचार्य अस्त्येवेति मीमांसते। तन्यं निष्कर्षः। मासकेचनानुपेक्षेणीयवचनाः पुमांसः समये रामानुजाचार्य स्यापि ये प्रथमप्रकरणोक्ताः कारिफा गावचनानि च तानि मा पडू क्यो पनि पदि ति मेनिरे। न पुनरेपु शा रो र क भा प्य. का र शङ्कर स्तदनुगामिना वेति । प्रायः किलास्माकमोदृशेषु संस्कृत- प्रन्धानां विचारेघनेकल श्रद्धादेया इव (श प्रा. १. १. ४. १५) प्रति. भान्ति कुर्वन्ति चात्युक्ति गौणोक्ति था। उपनिपवाद्यर्थमवलम्य १५ कृतोऽपि ग्रन्थस्तैस्तत्तनाना गृह्यते । प्रथितमिदं न खलु भगय इ. गीतो पनिपदिति । अस्ति त्वस्यास्तद्वौरवम् । अत एव प्रत्यध्याय- मधीमहे वयमन्ते "इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्स्यिति।" अनुपनिषदप्युप- निषदिव क्रियत इत्याहाचार्यः स त्य प्रतः पाणि नि सूत्रप्रमागेन । सैघ गतिः पुराणानामपि । “पुराणं पञ्चलक्षण"मिति वदन्ति । . २० न पुनः सर्वेषु पुराणेषु तानि लत्तणानि दृश्यन्ते। यमपि तु तानि पुराणान्येवेति प्रसिद्धं लोके । उपनिषदामपि सैव कथा। कैश्चित्त्वा- ग म शास्त्र स्यै फैकमपि प्रकरणं स्वतन्त्रोपनिषत्तया गण्यते ।। । इदमषान्तव्यम् । प्रथम प्रकरणोक्ता गौ र पाद का रिकाः कदाचित (लच, पृ ५८०) गौ ४ पा दी यो क्त श्रु ति रिति । कदाचिच्च (न्या अ त , २५ पृ १२३ ख) माण्डू क्यो पनि पद्वि व र ण गौ द पा दी य घातिक मिति घोच्यते। यदिदमुभयमपि नातिनिपुणं विचायोक्तमिति स्पष्टम् । ९। शङ्करेण भगवद्गीता या दो श्लोको (२ १९, २०) ऋगिति मन्त्र इति च गृहीतो। १०। "जीविकोपनिषदायौपम्य (१४७) इति ।" ३० ११। एवमन्यत्रापि । यथा है ति री यो पनि प दि शिक्षा वल्ली ·६२ भयतरणिका घा घा शन्यश्च । प्रणेता फिल नृ. उ. ता. उपनिषदः . फारिकासु विश्व- शनमुपनिषत्सु तु प्राचीनासु वैश्वानरशमवेक्षमाण उभयमपि गृहाति।। करोति च तेन तमर्थ कियत्यापि मानया सुगमम् ।।२ किं पुनरिह सावपि शन्दौ विश्ववैश्वानरौ गृहीतो नृ. उ. ता उपनिषदि । कश्च तयोविशेषार्थ इति प्रदर्शितं विधा र ण्ये न पञ्च द श्या म् (१.५ १८.१६) वेदान्त सारे च (१७) स दा नन्देन । पवमेव गद्ययन्धेषु (३-४) जागरितस्वप्नसुषुप्तरूपास्तिस्रोऽवस्था- *दा योग्य तो वृहदा र ण्य क तो वा उभाभ्यामेव पश्चात्सङ्कलिताः। तच “पहिप्रश" इति "अन्तःप्रज्ञ" इति "धनप्रश" इति ( कारिफा १) चैषां शब्दानां परिष्काराय । येयं गद्ययन्धरूपा मा ण्डू क्यो पनि पत् सा खलु कारिफाभ्य उपनिषद्यश्च काभ्यश्चित्संकलितेत्युभयप्रन्थपर्यालोचनयेव प्रकाशते। तथाहि । कारिकासु तावद् “धनप्रक्ष"इति (१) "आनन्दभुगि”ति (३) "आनन्द" इति च () पठ्यते। गद्ययन्यस्त्वेपः (५, पृ.२०६) "यन सुप्तो न कञ्चन का मं का म य ते न कञ्चन स्व प्नं पश्यति •(= वृ. उ. ४.३.६) तत्सुपुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकीभूतःप्रज्ञा न घन (-वृ. उ. ४. ५. १३) पवा नन्द म यो (ते. उ. २. ५.१) ह्यानन्दभुर चेनोमुखः प्रादास्तृतीयः पादः।" इति । भत्र द्वयोः कतरन्मूलं कतरद्धा विवरणमिति न दुरवगमम् । इह फारिकायां (१) "धनप्रज्ञ"इति “प्रदानधन" इत्यस्मादीपद्द्यिमानमपि २० नार्थतस्तथा भिद्यते। अत एघेह प्रयुक्त"मेकीभूत" इति । इयं च फारिका चिन्तनीयान ( १. १६)- अन्न खलु निखिलापि मा ण्ड क्यो पनि ५ दकिञ्चित्करण पाठभेदेन पठिता। ११ । "स्यूलभुक्चतुरात्मा विश्वो वैश्यानरः प्रथमः पाद" इति । २५ १२ । अयमों न. पू उपनिषद्यपि। तथाहि। पत्कारिकायां "प्रनिविक्त"मिति तदिह "सूक्ष्म"मिनि । नूनमिह "सूक्ष्म" शब्दः सुगमतरः "प्रविविक्तात्।" विस्तरार्थ तु सैवोपमिपदृष्टध्या। ता ४.४.२. प्रउ ४ २, नृ पूता. उ४१:23 सा ३१॥ ३० ·भागमशास्त्रम् [२ ५ अन्यचा - किञ्च। इदं प्रतीयते प्रथमाः पञ्च. कारिफा (१-५) द्वितीयस्य तृतीयस्य चतुर्थस्य च गद्य पन्धस्य व्याख्यानभूताः । भन्न तृतीये चतुर्थ च गधंयन्धे सप्ताङ्ग इति एकोनविंशतिमुखश्चेति पदद्वयं दुरा विवृतं च बहुभिर्बहुधा' । फारिका तु नेपदपि तदुक्तिः। फोऽन हेतुः । तृतीये नरमे च गयबन्धे वैश्यानरशब्द एक पय दृश्यते न तु विश्वशनोऽपि। कारिफासु (१. १-४, १६, २३) पुनर्विश्व एव न तु वैश्यानरः। किनिमित्तकोऽयं भेदः । व्याख्याकारः खलु यथोपलब्ध शब्द व्याचक्षीत न पुनस्तं स्वरं परावर्तयेत् । न च विश्ववैध्यानरमशब्दों पर्यायो। दुविवरणमिदम्। छन्दोऽनुरोधातयेत्यभ्रद्धेयम् । सन्त्यन नयः शन्दा गद्ययन्धेषु (३.५) नागरितस्थान इति स्वाजस्थान इति सुपुप्तस्थान इति च। सर्वथापि तु ते तिरोहिताः कारिकाप्छ। कः पुनरस्य हुनुः। नेदमुचितमवज्ञातुम् । प्रतिपित्सितस्यार्थस्य प्रतिपत्तये पतास्तिनोऽवस्था अवष्यमधिगन्तव्याः । तत्त्वं वित्थं प्रतिभाति । पूर्व किल फारिका पवाभूवन् । १५ पश्चात्तु ताभ्यस्ताभ्ध उपनिषद्भयो गद्ययन्धरूपेयं मा पट्ट क्यो पनि प सङ्कलिता। एतस्मिश्च सङ्कलने तासां फारिकाणां कचित्किञ्चित्यक्तं कचित्किविदाहितं कचिद्वा किश्चित्संस्कृतं विवृतं वा। दुर्गमं या कृत किञ्चित्सुगमम् । प्रचते तु फर्ता गद्ययन्धानां विश्वशवं कथं फथमपि वैश्वानरार्थ मेने महीयस्त्वात्तस्य मन्त्रव्राह्मणयोरन्यस्माद्वा कस्माञ्चिन्- मदनवगताहेतोः। किंकारणोऽयमन्योन्यं विसंवाद इति चिन्तयितुमर्हन्ति अन्न हि २० सन्तः। ५। द्रष्टव्योऽवान्यन च (न. पू. सा. उ ४) शङ्करः, म ध्वा चायः, कूर मा रा य णा, पुरु पो त मः, विद्या र पयः (न उ. ता. उ.१), नारायण (रा. उ. ता. उ.३)। ६। पञ्चमे गद्यबन्धे प्रज्ञानघन इति पक्ष्यते । कारिकायां तु (१.१) घनप्रज्ञ इति। यथा मन्यन्ते मध्या चा योदयः। ८। द्र. २००-२१०। ९. ऋ वे १ छा. उ.५ ११.१२ १.३.५ ९.१।

·२] अवतरणिका. किं पुनरिह या घा अन्यश्च । प्रणेता किल नृ. उ. ता. उपनिषदः • कारिकासु विश्व. शनमुपनिषत्सु तु प्राचीनासु वैश्वानरशम्नमवेतमाण उभयमपि गृहाति। करोति च तेन तमर्थ कियत्यापि मालया सुगमम् ।। द्वायपि शन्दौ विश्ववैश्वानरौ गृहीतो नृ. उ. ता उपनिषदि । कश्च तयोविशेषार्थ इति प्रदर्शितं विद्या र ण्ये न पञ्च द श्या म् (१.५ १८-१९) वेदान्त सा रे च (१७) स दा नन्दे न । एवमेव गद्ययन्धेषु (३-४) जागरितस्थप्नसुपुप्तरूपास्तिनोऽवस्था- छान्दोग्य तो वृहदा र ण्य क तो घा उभाभ्यामेव पश्चात्सङ्कलिताः। तच्च “बहिष्क्ष" इति "अन्तःप्रम" इति "धनप्रश" इति ( कारिफा १) चैयां शब्दानां परिकाराय । १० येयं गद्ययन्धरूपा मा ण्डू क्यो पनि पत् सा खलु कारिकाभ्य उपनिषद्यश्च काभ्यश्चित्संकलितेत्युभयग्रन्थपर्यालोचनयैव प्रकाशते । तथाहि । कारिफासु तावद् “धनप्रज्ञ" इति (१) "आनन्दभुगि”ति (३) "आनन्द" इति च (४) पठ्यते। गद्ययन्यस्त्वेषः (५, पृ. २०६) “यत्र सुतो न कञ्च न कामं का म य ते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति •(= वृ. उ. ४.३. ६) तत्सुयुप्तम् । सुपुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञा न घ न (= वृ. उ. ४. ५. १३) एवा न न्द म यो ( तै. उ. २. ५.१) ह्यानन्दभुक् चेतोमुसः प्राशस्तृतीयः पादः ।" इति । अत्र द्वयोः कतरन्मूलं कतरवा विवरणमिति न दुरवगमम् । इह फारिकायां (१) "धनप्रक्ष" इति "प्रदानधन" इत्यस्मादीपद्भिद्यमानमपि २० नार्थतस्तथा भिद्यते । अत एघेह प्रयुक्त मेशीभूत" इति। इयं च कारिका चिन्तनीयात्र ( १. १६)- अन्न खलु निखिलापि मा ण्डू फ्यो पनि ५ दकिञ्चित्करण पाठभेदेन पठिता। ११। “स्थूलभुक्चतुरात्मा विश्वो वैश्वानरः प्रथमः पाद” इति । १२। अयमों नृ. ५ उपनिषद्यपि । तथाहि। पत्कारिकायां "प्रविविक्त"मिति तदिह "सूक्ष्म"मिति । नूनमिह "सूक्ष्म" शब्दः सुगमतरः "प्रविविक्तात्।" पिस्तरार्थ तु सैवोपमिपदृष्टच्या । ४.४.२, प्रउ ५.२ नृ. पू ता. 3 ४ १:23 1 - २५ ता. ३.१। ३० ·28 भागमशास्त्रम् [६२ "विश्वस्यात्वयिवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥” इति । अयं चैतत्संसृष्टो गद्यवन्धः (8)- "जामत्स्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राप्रादिमत्वादाप्नोति ह ये ५ सर्वान्कामानाविश्व भवति य एवं वेद ।" इति । अतयोयोफ्यियोर्विचारणया प्रतीयते ब्राह्मणाभासाभिर्वचन- भङ्गीभिद्वितीयेन प्रथम न पुनः प्रथमेन द्वितीयं विवियत इति । अत्रेदमवगन्तव्यम्। इह प्रथमे वचने विष्यस्याकारत्वविवत्तायां हेतुरुपन्यस्तः। स चोभयोविण्याकारयोः सामान्यधर्मः। तर यथा १० विश्वतैजसप्राशानामादौ विश्व एयमोङ्कार घटकानामकारोकारमका- राणामादावकारः। अनेन सामान्यधर्मेण विश्वाफारयोरभेदः । यथा शूरत्वलक्षणेन सामान्यधर्मेण माणघका सिंहो भवति। आप्ति- द्वितीयः सामान्यधर्मः। आप्तिातिः। यथा विश्वो जगहचाप्नोत्येव- मकारोऽपि सर्या वायम् । अनेन सामान्येन तयोरैफ्यम् ।।४ इह तु १५ द्वितीये ववने विष्वाकारयोरभेधे युक्तिः स्तोकं भिद्यते । तथा हि। आधे तायदादिसमान्यमाप्तिसामान्यं चेति द्वयमप्युक्तम् । अन्त्ये "त्वाप्तेरादि- मत्त्वाद्वे"ति कथनात्स्प विकल्पो दर्शितः। अत एवेदं पश्चात्सङ्क- लितमिति प्रतिभासते। इयमेव गतिरनन्तरयोः कारिकयोः (१. २०-२१) गद्यबन्धयोश्च तत्संसृष्टयो (१०, ११) रिति । इदं चान्यदयेक्षणीयमेकवियां कारिकायां (२१) गद्ययन्धे च तत्स- म्बद्ध (११) । अत्र योः सामान्ययोरेकं तावदेकन (कारिकायां) मानम् (/मा)1 भन्यत्र (गद्यबन्धे ) तु मितिः (मि)। भराभेदेऽप्यर्थतः स्पष्टो भेदः शन्दतः। पवमेव कारिकायां (२१) लयः (Vली)। गद्यवन्धे त्वपीतिः (अपि/)। अनार्य मूलण्याख्यानयोरीदग्भेदः कियत्संगच्छत इत्युदेति चेतसि विमृशतः। २० २५ १४ । “एकीभवति" पृ. उ. ४.४.२ (बहुकृत्वः); प्र. उ. ४. २ (विकृत्वा)। १५ । "तस्माद्वा सामान्यादकारत्वं वैश्वानरस्येति घिवृण्वानो भाप्यकारस्त- मेवायं मनुते। अत एव पाशब्दोऽग्न न खस्वप्यर्थो म घा घार्थ इति नितव्यम् ।

·अवतरणिका 44 ५ अन्यथ । भात्मनश्चतुष्पावं न तथातिस्पष्टं कारिकासु यथा गद्यवन्धेषु ।। अत्रैव हि चिन्त्यत एतद्विशेषेण न पुनः कारिकासु। गद्यवन्धे होतदतिस्फुटम् । सूचयति चैतत्कारिकाणां प्रवृत्ति प्रथमां ततश्च गद्ययन्धानाम् । दर्शितस्तुर्याद्विभ्यतजसबाशानां भेदः कारिकासु (१. १०-१५)-न पुनस्तन किश्चिदपि यत्संवदेत्तेन गद्यबन्धे। तुर्य पुन तस्योपशमः शिवः" ( १. २६ ) इत्यनेनोक्तम् । तदेव तु वर्णितं द्वाभ्यां गद्यवन्धा- भ्याम् (७, १२)। एतद्द्यं च यत्याक्समासेन (१. २६) तदेव' पश्चाव्यासेन भाषितम् । अत एव पश्चादपुष्यदिदं मतमिति प्रतिभाति । वागपि चात्र प्रयुक्ता तमेवार्थ सूचयतीति प्रतिभासते। किच्च। गद्ययन्धे ताहितीये (२) ब्रह्मण आत्मनो वा चतुष्पाव- मुहिष्टं विवृतं च तत्पश्चात् (३-६)। न पुनरेतल्लेशतोऽपि दृश्यते कारिकासु यद्यप्येता गद्यबन्धानामर्थाविष्करणपरा इति मन्यते । चिन्त्यतां च चतुर्विशी कारिका (१. २४) सहाष्टमेन (5) गद्यपन्धेन । ततश्च प्रकाशेत कारिकैवेयं विवृता गद्यवन्धेन न पुनर्गद्यबन्धैः कारिकेति । १५ अन्यञ्च । "प्रभवः सर्वभूताना"मिति (१.६) कारिका पष्ठेन (६) गद्यवन्धेन सम्वद्धति दृश्यते "प्रभवाप्ययौ हि भूतानामिति" दर्शनात् । अन्न प्रभवस्तावद्विवृतः कारिकालु (१.६-६)। अप्ययस्तु मनागपि न स्पृष्टः। कारिकाणां तु व्याख्यानग्रन्थत्वे नेदं कथमपि सम्भवेत् । तदयं निष्कर्षः- (१)। प्रथमप्रकरणोक्ताः कारिका न गद्यवन्धरूपाया मा ण्डू क्यो- पनि पदो व्याख्यानम् । (२)। मुख्यतया कारिकार्थमेवावलम्य गद्यवन्धरूपा माण्डू क्यो- पनि पदुत्पन्ना। न पुद्वितीयं ग्रन्थमाश्रित्य प्रथमः । (३)। ततश्च प्रामारिकाः पश्चात्तु गद्ययन्धरूपा मा ण्ड क्यो. २५ पनि प दुद्धभूवेति ।८ २० ६.११-१५, २४-२९ । १७॥ क उ २ ६ ११ ॥ १८) अन्योऽपि कनिच्छामण्यो बुधो मोक्ष व ल स र नामा मन्यते न तत्किञ्चित्कारिकार यच्छानुयात्प्रदर्शयितुं गद्यगन्धरूपाया उपनिषदा पूर्वप्रवृत्तिम् ३० (प्राचीनदान्तः, ४५)।

·आगमशास्त्रम् [३ इह यदुक्तं मध्या चा ये ण तदवश्यं स्मरणीयम् । कामं तावदा- रोप्यन्तां केचिन्महान्तोऽपराधास्तं प्रति । यथा स फिल प्रायेणाभूतमपि प्रमाणमुन्नावयति परिकल्पयति था। तानि च प्रमाणान्युपन्यस्यति यानि न कदाचिदविद्यन्त विद्यन्ते या।८ प य दीति तो यात्मीये ५ माघ म त विधंस ने कांश्चिदीरशान्प्रन्याकीर्तयेद् घ्यादा- "तथाप्यानन्दतीर्थीयं मतमप्राह्यमेव नः । यत्र वैदिकमर्यादा भूयस्याफुलतां गता" ॥ इति । प्रचुराणि वा तेनोपन्यस्तानि प्रमाणानि स्वीये मा पडू फ्यो पनि प. भाष्ये नाप्युपलभ्येरन् । नया फश्चित्ताः किल मा ण्ड फ्य का रिका दृष्टा चरणेन व मन्त्रत्वेन लम्धा इति प्रतीयात्। पतत्पुनरवश्यमभ्युपगन्तव्यं कारिका एवं पूर्वमभूयस्ततश्च गद्यबन्धरूपा मा ण्डू क्यो पनि प दि ति यथा वयमवोचाम ।। . १० ग्रह्मणा । ६३ । आ ग म गा स्ने चतुण. प्रकरणानां मिथः सम्पर्कः। एवं किलाहुः। आगमशास्त्रस्य चत्वारि प्रकरणानि । आग मी घेत य म द्वैत मला त शान्ति श्चेति । अते प्रश्नाः। अग्रालि प्रकरणम्पेकारक त्यस्प रत्यारोमा अहोस्तिदन्योन्यं स्वतन्त्रास्ते निवद्धास्त्वेका प्रचरन्तीति । किञ्च । किमेकेनानेकेन या प्रकरणेन कश्चिदेको प्रन्यः शिष्टेन च प्रकरणेन प्रकरण; कश्चिदपरो प्रथः। तत्र भाष्यकारःशङ्कर स्तावन्मन्यते चतुर्भिः प्रकरणरा ग म शा स्त्रं नामैक एवं अन्य इति। अत एवाद्ययोः प्रकरणयोरन्योन्यं सम्बन्ध दिदर्शयिपुः स द्वितीयप्रकरणारम्भ आह ' "ज्ञाते द्वेतं न विद्यत" २० १९। यथाह अ, श्री वेट चि यो नाम बुधः ( इण्डियन एण्टिकयारी, १९३३, पृ १८९)। २०। विस्तर आगलवृत्तौ ।

·[६३ अवतरणिका २१ तत्र द्वैता- (भा. शा. १. १८) इत्युक्तम् । “एकमेवाद्वितीय"मित्यादि (हा.उ.६.२.१) श्रुतिभ्यः। आगममानं तत् । तत्रोपपत्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यते- ऽवधारयितुमिति द्वितीयप्रकरणमारभ्यते "वैतथ्य"मित्यादिना' इति । अथ द्वितीयतृतीययोः प्रकरणयोः सम्बन्धं विवृण्वन भा प्य का र आह । "ओङ्कारनिर्णय उक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मेति ५ प्रतिशामात्रेण। "ज्ञाते द्वैतं न विद्यत" (१.२६) इति च । भावस्तु वै तथ्य प्रकरणेन स्वप्नमायागन्धर्वनगरादिदृष्टान्त (२. ३१)- श्यत्वा'चन्तयत्त्वादिहेतुभिस्तर्केण च प्रतिपादितः। अद्वैतं किमागम- मात्रेण प्रतिपत्तव्यमाहोस्वित्तणापीत्यत आह । शम्यते तर्केणापि ज्ञातुम्। तत्कथमित्य द्वै त प्रकरण मारभ्यत' इति । चतुर्थ तु प्रकरणं स भा प्य का र एवमयतारयति “ओङ्कारनिर्णय- द्वारेणागमतःप्रतिज्ञातस्याद्वैते शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षानिर्धारित स्यैतत्तदुत्तम सत्यम् ( ३.४८) इत्युपसंहारः कृतः। अन्ते' तस्यैतस्यागमार्थस्या- अन मा प्य का रेणा न्यदपि पचनम् ( १. १६, १७, २९ ) अशक्य- सोदाहर्तुम् । किञ्च । येन तावत्प्रकारेण स प्रथमयोः प्रकरणयोः सम्बन्धमदर्शय- १५ द्वक्ष्यमाणोऽपि स तेन तथैव स्वानुकूलतयोपन्यस्येत । तन्मत आ ग म प क र णम् "ओमित्यदक्षर"मित्यादिनारभ्यते। मा पडू क्योप प दवैवान्त- गच्छति । अन्तिमायां च कारिकायां प्रथमप्रकरणस्य ( १. २९) "द्वैतस्योपशमः शिघ” इति पम्यते । एतचार्यतः "प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिव"मिति (मा उ, ५) "प्रपञ्चोपशमोऽत" इति (मा उ १२) च। अयमेव चार्थः पुनरुपरिष्टात् २० (२.३५) कीर्तयिष्यते "प्रपञ्चोपशमोऽद्वैत" इति । अन्यच्च । पम्यते प्रथमेऽध्याये (११०) "अद्वैतः सर्वभाषाना"मिति । स एव चार्थो द्वितीयेऽध्यायेऽभ्यस्यते । यया "तस्मादद्वयता शिवति" (२-३३)। "अद्वैते योजयेत्स्मृति"मिति (३.३६)। "अद्वैवं समनुप्राप्येति च ।। (२.३६), उपमीयता "मद्वैत परमार्थो हीति" (३.१८)। - अयं चार्थो पलीयसा न्यायेन प्रतिष्ठापितस्तन २५ (२. १) स्वप्न इघ प्रदर्शयता वैतथ्यं सर्वभावानाम् । एष चानयोर्द्वयोः प्रकरणयोरन्योन्य नेदीयान्संसर्गो यस्य कस्यापि स्पष्टः । २। कुछ नु खल्वयं दृश्यत्वहेतुदृष्टो भा प्य का रे ण द्वितीये प्रकरण इति चिन्त्यम् । लभ्यतेऽयं हेतु र द्वैस सि दौ (दृश्यत्वनिरुक्तिः ४ १०)। १॥ ततत्र न ततः ३० पूर्वम्। ३। चतुर्थे प्रकरण इति प्रतीयते ।

·आगमशास्त्रम् [३ द्वैतदर्शनस्य प्रतिपत्तभूता द्वैतिनो चैनाशिकाश्च (३.१७)। तेषां चान्योन्यविरोधादागद्वपाविल्लेशास्पद दर्शन मिति मियादर्शनत्वं सूचितम् । क्लेशानास्पदत्यात्सम्यग्दर्शनमित्यदेतदर्शनं स्तूयते। तदिह विस्तरेणान्योन्यविरूद्धतयाऽसम्यग्दर्शनत्वं प्रदर्य तत्प्रतिपेधेनाद्वैतदर्शन- सिद्धिरुपसंहर्तव्याऽवीतन्यायेनेत्य ला त शान्ति रारभ्यत इति । अत्रेदं परीक्षामहे । भा प्य का र स्तावप्रथमद्वितीययोः प्रकरणयोः सङ्गति विमृशन्नाह प्रथमे प्रकरणे यद् "द्वैतं न विद्यत" (१.१८) इत्युक्तं तदागमादेव। न पुनरुपपत्तितोऽपि । द्वितीये तु प्रकरणे संयोपपत्तिः प्रदर्यत इति । अनायं प्रश्नः । अन्येतदेवम् । अपि नामेदमवितधं यत्प्रथमे १° प्रकरणे नोपपत्तिरूपन्यस्ताति या तू पन्यस्ता सा द्वितीये प्रकरण इति । नेदं तथेति शक्यं प्रतिवक्तुम् । नूनं भूयस्य उपपत्तयः प्रदर्शिताः प्रकरणे द्वितीये। न पुनरतदस्ति प्रथम प्रकरणं सर्वथैव विनाकृतमुपपत्त्येति । स्पष्टा हि सा कासुचित्कारिकासु (१. १६-१८)। यद्यपि न तावत्यधिक मात्रया। अयं चान प्रश्नः। यदीयमेवा ग म चै तथ्य योः सङ्गति - १५ भवेदभिमता ग म शास्त्र का र स्य फिमितीयं न तेनैवोक्ता कण्ठतो 4 त थ्य स्यारम्भ एव । सुववं खल्बिदमासीत्तेन । कृत्वा ग म स्य सर्वथाननुषङ्गादेव तेनारब्धं चै तथ्य मुदाहृत्य मतं मनीषिणां स्वप्ने। न पुनरिदं युज्यते । न चोङ्कारनिर्णयस्य सह वेत थ्ये न काचिदपि सङ्गतिः प्रदर्शितात्र भा प्य का रे ण । अन्यश्च । दृष्टमधस्ता न्म या चार्या दयः केचिन्मन्यन्ते ताः किल. द्वादश गद्यबन्धाः कारिकाश्च प्रथमप्रकरणोक्ता मा ण्ड क्यो पनि प दिति । स्फुटमिद तस्मात्तन्मते प्रथमप्रकरणस्य न कश्चन सम्पर्कः शिष्टैस्त्रिभिः प्रकरणेरा ग म शास्त्र स्य । प्रतिपिपादयिपितवार्थोऽस्मिन् प्रथमप्रकरण ओङ्कारनिर्णयो नाम । स च सर्वथान प्रतिपादितः कामं द्रढयतीद २४ मतम् । अत एव प्रतीयते प्रथम प्रकरण सर्वथैवासम्बद्धं शिष्टेत्रिभिरपि प्रकरणः। पतञ्च केपाश्चिदस्मदीयानामेव मतं न शक्यमपहोतुम् । ४। यथा प्रदर्शिता शङ्करेण । ५। यथातिस्पटमन्तिमयोः कारिकयोरस्य प्रकागल्य (१.२८-२९)। न खलु कश्चित्तध्ययनात्परमन्यत्किञ्चिदवश्यं युभुत्सते सद्गतं । विनिवृत्तः सर्वाकाङ्क्षायाः। एतच्च किञ्चिद- ·अवतरणिका ५ . १० किञ्च । वै त थ्यं चेदा ग म स्यैव प्रबन्धेन भवेद् । यदा तवा भयतु ' चैत थ्य स्य तावदत्यल्पकमपि किञ्चिदुपलभ्येता ग मे । न पुनरुपलभ्यते। अन्यच्च। तथ्यं चेत्सर्वथा स्वतन्वमेव स्यात् किं नु तस्य तेन हीयेत किमसम्बद्धमापद्यत। किया जायेता. समजसम् । किं वानुपपन्नम्। आग मे न सर्वथाप्यसम्बन्धे . किं वास्य विद्येत । आगम स्य सर्वथाप्यभावे च किं वै त थ्य मसकलमिव प्रतिभाति । तथा चेत्कुत्र वा किं वा। यत्पुरतत्सर्वथापि सकलमेवेति साभिनिवेशमनुशीलयतां ताः खलु कारिका विशेषेण त्वन्तिमाश्चतस्रः (३.३४-३८) स्पष्ट प्रकाशयन्ति । अथ वै त थ्या द्वै त योः सङ्गतिः । अवाह भा प्य का रस समासेना द्वैतं नागममात्रेण प्रतिपत्तव्यमपि तु तर्केणापीति। अतस्तदर्थम द्वै तं प्रकरणमारब्धव्यमिति । यद्येवमेवेदं भवेतहि वक्तव्यं तन्मते द्वितीय- तृतीययोः प्रकरणयोरभिन्न प्रयोजनमिति । उभयत्र हि तणाद्वैतस्य प्रतिपत्तिस्तेनोच्यते। किञ्च यद्येतदेवेष्यते कथयतु भवान्किमिहास्मि- न है ते प्रकरणे चिकीप्यते । एकेय हि नः प्रकरणेनासेत्स्यस्यत् प्रयोजनम् । , तस्तृतीयस्यापि प्रकरणस्य नूनं केनापभिनवेन प्रयोजनेन भवितव्यम् । तच निपुर्ण परीक्षमाणेन पुंसा नातिदुरवगमम् । इह ग्रन्थकार आदा-(३. १-२) धजाति कीर्तयित्या स्थापयित्वा च "एतत्तदुत्तमं सत्यमिति"(३. ४८) वेदान्तविचारणया जीवब्रह्मणोरभेदं दर्शयति समाधि चास्पर्शयोगाख्यम् (३. ३६) । तच सत्यावगमाय । इति तहेव प्रयोजनम् । तदस्ति नास्मिन्प्रकरणेऽद्वैतमिति । अस्त्येवैतदिह (३. १८)1 किं पुनस्तावतैय युक्तमिदं वक्तुं द्वितीयतृतीययोः प्रकरणयोरस्ति कश्चित् सम्बन्धः साक्षात् । तथा चेद्ययोः कयोरप्येविषययोर्मेन्थयोर्न दुर्लभः सम्बन्ध एतादृशः। स पुनर्ग कथञ्चिदेकस्मिन्नन्थे प्रकरणाना- मध्यायादीनां वा परस्परम्। न च भा प्य का रे णाप्युत्प्रेक्षितः कश्चिदीदृशः सम्बन्धः। अशोऽ द्वै त प्र क र ण मिदमद्वैतवेदान्ते फश्चित्स्वतन्त्र एव ग्रन्थ इति युक्तं प्रतिभाति । . २५ ६ । उत्तरयोरपि प्रकरणयोः सङ्गतिविचारणायां प्रष्टव्या अश्येऽप्येतादृशाः प्रश्नाः। ७१ "अद्वैत परमार्थी हो"ति (३. १८)। "अद्वैतं परमार्थत"इति (१. १७)।

·भ्यते। भागमशास्त्रम् [३ अया ला त शान्ति चतुर्थ प्रकरणम् । भत्र भा प्य का र सम्मतः सम्बन्धः प्रागेय प्रदर्शितः। स खलु मन्यते द्वेतिनां चैनाशिकानां च दर्शनमन्योन्यविरुद्धतया मिध्यादर्शनम् । तदिह विस्तरेण प्रदद्वित- दर्शनसिद्धिरुपसंहर्तव्येति । फियदेतत्तूपादेयमिति विमर्शनीयम् । इह ५ चादीति पदं दिः (४. ३, ६) प्रयुक्तम्। तेन च तिन उहिया इत्याहुः । अन तेषां मियो विवादस्योक्तावपि न फश्चित्तद्विस्तरो दर्शितः। चैनाशिकानां तृदेशोऽपि नास्ति । अथ पैनाशिकपदेनाविशेषाद्वौद्धा एवाभिप्रेता इति चेन। न खलु तेषां तुतिभिरन्योन्यं विरोधस्तत्र आ ग म शास्त्र का रे ण पुन कप्ठतस्तन्मतमेवानुमोदित- १० मस्मिन्प्रकरणे यया प्रदर्शितमनेन वृत्तिकारण तत्र तत्र । एवं च सति कथं नु खलु कश्चिद्भा प्य का र मनुसन्धानो जानीयादस्मात्प्रकरणाद् वैनाशिकानां दर्शनं मिथ्यादर्शनमद्वैतदर्शनं तु सम्यग्दर्शनमिति । इत्यमनेना ला त शान्ति प्रकरणे न पूर्वस्य पूर्वेषां या प्रकरणानां कश्चन विशेषसम्बन्धी दुरवगम एव । स्मरणीयं चेह यदुक्तं प्राक् १५ प्रथमद्वितीययोः प्रकरणयोरन्योन्यसंसर्गविचारणायाम् तल्कि ना ला त शान्तेः काधन सम्पर्कः पूर्वः प्रकरणः । कथमेयं भविष्यति । नूनमस्त्येव कश्चित् । स च निविड़ एव। अवगच्छेच कश्चिदहितोऽध्येता सन्ति ता वह्वय उक्तयः प्रथमेषु निषु प्रकरणेषु या उपलभ्यन्ते चतुर्थऽपि प्रकरण इति। चिन्तितचराश्च कवित्पदार्था पुनश्चिन्त्यन्ते चतुर्थे । यथा । १. १६ग = ३.३६क = ४८१क ; २.६- २५ ७% ४. ३१-३२८, (तुल २. १, ४ सह ४. ३३, २. २ सह ४. ३४); ३. २०-२२ % ४. ६-८१.; ३. २६-३०-४. ६१-६२; ३.४८% ४.७१ । अन्यच । 'याभिनं ज्ञान"मिति ८।३ २,४८४४,५। "वेदान्तसम्प्रदायविद्भिराचाय"रिति । "तथा च सम्प्रदायविदो यान्ती"ति च शङ्कराचार्य वचनं ब्रह्मा सू व भा प्ये (२. १.९, १. ४. १५) ११ । ६। द्वितीयार्धस्त्वभिन्न एव । १०। अत्राभिमायिका स्तोका पाठभेदः । पूर्वत्र भावशब्द उत्तरत्र तु धर्मशब्दः। अथें तु तयोन्नं कशिद्धदः । ११ । अवाप्यल्पका पाठभेदः । तथा हि। तृतीये प्रकरणे "स्पन्दते ३० मायया मन" इत्यत्र "वित चलति माययेति चतुर्थे । एवं तृतीये "मन"इति तुर्थे तु "चित्त"मिति । २५ स च ·अवतरणिका । (३.३३ : ४.१) "अजाति"वाद इति (३.२ प्रभृतिषु ४. ३ प्रभृतिषु च) अनेकत्र लभ्यते च चिन्त्यते च । ततश्च स्फुटमिदं स खलु सम्पर्कश्चतुर्थस्य प्रकरणस्य सहान्यैः प्रकरणनिविड़ इति । सच सम्पर्क न तथा कश्चिद् यथा कस्यापि प्रन्थस्य सह स्वकीयैरध्यायादिभिः। तनता युक्तयो भवन्ति । संस्कृते ग्रन्थादौ नमस्काराविरूपं मङ्गलाचरणं सुप्रसिद्धम् । अस्ति । व चतुर्थस्य प्रकरणस्य प्रारम्भ एच नमस्काररूपं मङ्गलाचरणम् ।।२ व्यायति नायं कस्यापि ग्रन्थस्यांशविशेषः। अपि तु स्वयमेव फश्चित् स्वतन्त्रो ग्रन्य इति । स्यादेतदेवम्। मङ्गलाचरणं नाम न केवलं ग्रन्थानामादावेव भवत्यपि त्वन्यनापि । यथा प्रशस्त पाद भा प्ये श्रीधर कृतायां न्या य- कन्द ल्यां द्रव्यादिपु ग्रन्थेषु। यथा घाम लि ना थ स्य स जी व न्यां प्रतिसर्गम । इदं विहावेक्षणीयम् । ईदृशेषु स्थानेषु प्रतिपरिच्छेदादिकमेवेदं क्रियते न पुनरारम्भ एव यथेहा ला त शान्ता विति ।। अत्र कश्चिद्वौद्धो प्रज्ञा क र म ते वो धि च र्या व ता रो नामायम् । अत्र नमस्कारात्मक मङ्गलाचरणमादिम उपान्तिमे च परिच्छेदे न पुनः सर्वत्र । व्यक्तमिह मङ्गलाचरणमिदं नवमपरिच्छेदारम्भे कृतमपि न खलु १५ सूचयति परिच्छेदोयं कश्चिदभिनया ग्रन्थ इति । अस्ति पत्र दशमोऽपि परिच्छेदः। वो धि च य व तार पञ्जिकां च तदीयामालोचयतो मे प्रतिभाति मङ्गलाचरणमिदमस्य परिच्छेदस्य गौरवविशेषमेव व्यनक्ति न पुनरन्यत्किञ्चित् । प्रज्ञापारमिता ह्यन प्रतिपाद्यते । न च ताथागतसिद्धान्ते प्रज्ञापारमितायाः परं किञ्चिदस्ति महत्तरम् । अतो नैतन्मङ्गलावरणं २० शक्नोति निःशङ्ख दर्शयितु म ला त शान्ति प्रकरणं नाम स्वतन्त्रो प्रन्यो। नतु प्रयन्धः पूर्वेषां प्रकरणानामिति । एवमप्यत्र चिन्तायतव्यम- वश्यम् आदावन्ते चोभयत्राप्य ला त शान्ते नमस्कारात्मक मङ्गलमधि. गम्यते । अन्येतन दीपयति प्रकरणमिदं सर्वथापि स्वतन्त्रं सम्पूर्ण च स्वेनैवेति । ग्रन्थः स्मर्यंत। १२। "ज्ञानेनाकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान्"इत्यादि। १३ । एवमेश ग म शा स्वस्य दिग्देशाहृतानि हस्तलिखितानि पुस्तकानि संस्करणानि च प्रकटयन्ति ।

·भागमशास्त्रम् - [६४ अन्यथ। एटमिवमधस्तात् य त ध्ये चा ते चोभयत्रापि कति- चित्कारिका भसारत्पठिता इति । किमित्येवं कृतम् । को नु लामोऽनेन । . केचिद्विषयाधिन्तितचरा अपि पुन र ला त शान्तौ बिन्त्यन्ते। यथा- ऽजातियायो विमृष्टोऽ प्य है ते पुन र ला त शान्तो विमृश्यते । ५ निर्णीतपूर्व किश्चिदुपरिष्टात्पुनगदि येत सौकर्याय यिवारस्य न पुन यो नियत। अभावात्मयोजनस्य । मत पये प्रवर्तयेत्कश्चिचिन्तयितुम ला त शान्ति प्रकरणमिदं सर्वथा स्वतन्त्र सम्पूर्ण च स्वात्मना । च प्रकरणकारेण प्रयोजायशादन्यत्र चिन्तितं तत्तत्किमपि गृहीत विवेचितं या भूयसे वैशयाय प्रदर्शितं या भङ्गयन्तरेण । अनाजातिवादः १० स्फुटमेतवयगमयति। अत्र तयमन निर्णयः। एतानि चत्वारि प्रकरणान्यन्योन्यं स्वतन्त्राणि । निगद्धानि त्वेकस्मिन्प्रन्थ आ ग म शास्त्र नाग्नेति ।' + ४ | आ ग म शास्त्र स्य मूलम् । तत्र प्रश्नः। इह मया ग म शा स्त्र स्य विविधानि संस्करणानि पुस्तकानि च दिगन्तरेभ्यः समासादितानि परीतितानि च। अवैतन्मूलगतं १५ किञ्चिचिन्तयित्तव्यम् । ताचदयं प्रथमः अपीद- मुपलभ्यमानं मूल मा ग मशा स्त्र स्य सकलं नवेति। नैतत्तथति में प्रतिभाति । तथा हि। आगम प्रकरणे प्रथमां कारिका 'पठतश्चेतस्युदियात्सर्वथाकस्मादेवेयमापतितात्रेति । गद्यवन्धोक्तस्य जामत्स्यामसुपुप्तरूपस्य स्थानत्रयस्य सर्वथाप्यनुद्देशे नेयं कारिका कथमपि ·S४] अवतरणिका अतः तथा शक्मावगन्तुम् । अत एव प्रतीयते नूनमादायेकापि तावत्कारिका कुतोऽपि प्रभ्रष्टेति । इदमपरं विमृश्यम् । यथा चतुर्थे' तथा प्रथमेऽपि प्रकरणे भवितव्यं केनापि मङ्गलाचरणेन। न त्वेदधिगम्यते । प्रतिभाति पूर्वमिदमासीत्साम्प्रतं तु फुतोऽपि न विद्यते । अस्मादपि प्रतिभाति ५ फाप्येकानेका वा फारिका लुप्तेति । मङ्गलाचरणे तु नातिनिर्वन्धो युज्यते । न खल्वा ग म शास्त्र काले मङ्गलाचरणपद्धतिस्तथाद्रियत यथा पश्चात् । न च शा री र क मा प्य. का रः शङ्करोऽपि तदाचरदिति शक्यं वक्तुं निर्विचिकित्सम् । अतो मङ्गलाचरणाचरणाभ्यां न किञ्चिदुपचीयतेऽपवीयते चा १० प्रकृतस्यार्थस्य । अधीतां कश्चित्कारिकां पञ्चमी पष्ठी च । कथयतु च स कस्तयोरन्योन्यं सम्बन्ध इति। अकाण्ड एवेयमापतिता पष्ठी कारिकेति कस्य नाम न प्रतिभायात्। मा प्य का रो ऽप्यन सर्वथापि तूष्णी एतच्च प्रवर्तयेत्पुरुषं चिन्तनाय यदिहाप्येकानेका वा कारिका १५ साम्प्रतं नाधिगम्यत इति । इमाश्च कारिकाः प्राकदाचिदासानभूवंश्च या कृतभाप्या अपि। एवमप्यलुम्पदेनाः काल इति कश्चिन्मन्वीत । चतुप्पात्वमिवात्मन ओडारोऽपि प्रतिपिपादयिपितोऽस्मिन्प्रकरणे यत्रेदानी साफल्येनोनत्रिंशत्कारिकाः। तत्र यावदूनविंशी नेपदपि किञ्चिदो- ङ्कारस्य । नेदं युक्तमिव प्रतिभासते । अन्यच्च। अकारोफारमकारयोगा- २० दोङ्कारो भवतीति शाने सत्येयोनविंशी कारिका शक्यायवोर्बु नान्यथा । किञ्च। स्थितः। गद्यबन्धरूपा मा ण्डू क्यो पनि पत्पूर्वा पश्चात्तु कारिकेति काचिद्विप्रतिपत्तिरिति न कश्चिन्मन्तुमर्हति । निराकृतत्वादस्य पक्षस्यान्यन्न युक्तिभिः प्रबलामिः। २। ये पुनर्मन्यन्ते गौ ढपाद का रि का नाम मा ण्डू क्यो प नि पदो २५. व्याख्यानमिति तेपामपि मते निसर्गादेव प्रारम्भे तथा किञ्चिदपक्ष्यते यथा सा प्रथमा कारिका नाकस्मिकी प्रतीयेत । न तु तथोपलभ्यते । अतोऽपि वक्तव्य लुप्तकानेका वा कारिकादाधिति । ३। साहब का रि का भा प्य मपि कश्चिदिह मिर्दिदिक्षेत् । न त्वेष निश्चयो गौडपाद नाम्ना प्रसिद्धोऽप्यनयोयोन्थियोः कर्ता परस्परमभिन्न इति । ४। तै. उ. भाष्यस्यारम्मश्लोकाः शङ्कर कृता न येति विघदन्ते । ३० । उ.

·08 भागमशास्त्रम् [५ भतोऽन्न मा. उ पनि पदोऽष्टमो (८)गयबन्ध इव फिमप्यवश्यमपेत्यते । 'न पुनस्तदधिगम्यते । तस्मादिहापि फारिका किञ्चितिफलेति प्रतिभाति । .. अपरञ्च । काचित्कारिकाः कथं कथमपि व्युत्क्रम पठिता इव प्रतिभासन्ते । अतो दुप्फरमाविष्फरणम् । युक्तस्य तु क्रमस्योपादाने भवति तत्सुकरम्। दृश्यतामिह कारिका २.३३ । नेयमिह युज्यते । अन्यत्र तु (२. ३१) लिप्यतेऽस्याः पाठः। एयमेवापराः फाधिकारिकाः (४. ३८, ३६, ४०, ४१) अन्येनैव कमेण (४. ४०,३८, ४१,३६) पठ्येरनिति युक्तमुत्पण्यामः । विन्तितं चेदं यथास्थानम् । अन्यमापि च (४.७७) फचिन्महदसामअस्यम् । इहतस्याः फारिकायाः पूर्वोत्तरार्धयोर्मध्येऽपरमायर्धद्वयमवश्यं पठनीयमन्यथान्वयानु- पपत्तिः। प्रदर्शितं चैतत्तत्रैव । तदिदं विलुप्तं साम्प्रतम् । सेयं विचारणा पाठभेदविचारश्च प्रकाशयति विस्पष्टं भा प्य का र कालेऽपि दशामस्या- गम शास्त्र मूलस्य। . आ ग म शा व स्य पाठमेदाः । परीक्षितः सविस्तरं पाठभेद आङ्गलवृत्तौ। हापि स्तोकमुच्यते । विविधानां संस्करणानां प्रन्यानां चासादितानां तत्तेभ्यो जनपदेभ्यः परीक्षया बहवः खल्ल साधीयांसोऽविकलाश्च पाठा अधिंगताः सूचिता था। भूषांस पतेक तालु तासु फारिका दर्शिताः। उपन्यस्ताश्च तत्र तत्र तदनुकूला उपपत्तयः । याःपुनरुपपत्तयः सुगमा २० न ताः प्रदर्शिताः। दृष्टान्तत्वेन तूपरिष्टात्केचन पाठाः प्रदर्थ्यन्ते । .११. १. ११५ "द्वौ तु" इत्यत्र 'दे तु"। २ २. ४घ "संवृतत्वेन"इत्यत्र "संवृतत्वं न"। ३। २. ७प “विप्रतिपद्यते इत्यन"ऽपि प्रतिपद्यते।" द्र.४. २. ११ख "व्यवस्थितान्" इत्यत्न "ऽन्यवस्थितान् । २. ३४क "नात्मभावेन" इत्यत्र "नान्यभावेन।" ६। ३. १५ "खं यथा" इत्यत्र "स-यथा"। ७। ४. १२क "यद्य" इत्यत्न "यद । इहास्ति यदिशदो द्वितीये पादे । ३२ख । .

·भरतरणिका अतो नायं पुनरप्यपेक्ष्यते प्रथमे पाद इति स्पष्टम् । न चायं शक्योऽत्र सुष्टु व्याख्यातुम् । फस्मिंश्चित्तु ग्रन्थे (विश्वभारतीस्थिते ग्रन्थावरलिखिते) "यद"पाठ एव लभ्यते । ८। ४. २३ "ऽनादेः" इत्यत्न "ऽनादिः"। "शादि" (घ)रित्यन च "जाति"रिति । अयमन्तिमः पाठो प्रन्यान्तरेऽपि (पञ्चनदविश्वविद्यालयस्थिते) लभ्यते । ६ ४. ५६५ "संसारं न प्रपद्यते" इत्यंन "संसारो नोपलभ्यते"। समर्थितोऽयं पाठो द्वाभ्यां प्रन्याभ्याम् । १०। ४. ५७क "सद्भावेन" इत्यत्र "स्वभावेन"। ११। ४. ५८स 'जायन्ते" इत्यत्र "संवृत्या'। १२। ४ ७३ग "परतन्नाभि०" इत्यत्र "परतन्त्रोऽभि । १३। ४. ७४ग “परतन्त्रामि" इत्यत्र "परतन्नोऽभि० । १४। ४. एस धम्मों धातुस्व." इत्यत्न "धर्मधातुः स्वभावतः । १. आ ग म शां स्त्र स्य नाम । लोके किलायं निवन्धो मा ण्डू क्य का रि के ति (का रिका इति पा) गौ ड पाद का रि के ति (°का रिका इति वा) प्रसिध्यति । सम्प्रदायात्पुन राग मशा स्त्र मित्ययं प्रथते। अत एव शङ्कर- कृतमस्य भाष्य मा ग म शास्त्र रिघ र ण' मित्युच्यते । कदाचित्यय- मा ग म प्रन्य इत्यु प दे श प्रन्य इति च कथ्यते । माण्डू का- २० वार्तिक:मिति मा ण्डू क्यो पनि प गौ ड पाद व्या ख्या न मिति यथा सप्रसिद्ध भाष्यान्तपक्तिपु पुष्पिकास था। २। यथा सास्व भाष्यान्तपक्तिपु पुष्पिकास था। अत्र धार्तिकशब्दस्य प्रयोगो न युक्त । न ह्या तल्लक्षणमस्ति । "उक्तानुक्तदुरुक्कचिन्ता पाकि" मिति का व्य मीमांसा यां २५ राजशेखरः (द्वितीयेऽध्याये)। शाह ·4. आम्नाय ५ आगमशास्त्रम् I se गौडपादी य का रि के ति गौ ड पादीय मित्यपि वा स एव प्रन्थः प्रसिद्धो लोके यथा दृश्यते केपुचिद्धस्तलिखितेषु पुस्तकेषु । मा ण्डू फ्य- शाखे त्यपि तन्नामोपलभ्यते । “कचिद्यायं ग्रन्थो वे दान्त मूल. मित्युच्यते। अर्थश्चास्य सविशेष चिन्तनीयः। किमिद मा ग म शा स्त्र मिति विमर्शनीयम्। आगम इत्यनान्तरम् । आम्नायश्चेदृशेषु स्थानेषु सम्प्रदायः 1° सम्प्रदायश्च गुरुपरम्परा तदधिगत उपदेशो वा। ततश्चैतादृशादागमादधिगतं शास्त्र भाग म शास्त्र म्। यदेतदर्थतोऽपि तथेति स्पष्टमेतस्य विश्यानुशीलनात् । - किञ्च। प्रसिद्धः स्मरणार्थकः स्मृधातुः। शास्त्रे स्मृतमित्यादिषु स्थानेषु सम्प्रदायात्परम्परातो पाधिगतार्थकथनेऽपि प्रसिद्धोऽस्य प्रयोगः। इह चा ग म शास्त्रे दशकृत्वः प्रयुक्तः स्मृतशब्दः । स्पष्टमेवायमस्यागम- लन्धत्वं दर्शयति । सन्ति चैतस्मिन्नर्थे परेऽपि बहवः प्रयोगाः। यथा । (१) “सतामिति विनिश्चयः" (१.६) । (२) "स्वप्न आहुर्मनीषिणः" १५ (२.२) । (३) "स्वप्न आहुः प्रकाशितम्" (३. ३)। (४) "एवमाहुर्मनी. पिणः" (२.५) । (५) "दृष्टं वेदान्तेषु विषक्षणैः" (२. ३१)। (६) "इति तत्त्वविदो विदुः” (२. २४) । (७) "मुनिभिर्वेदपारगैः। निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः" (२.३५) । (८) "वादिनः केचित्" (४.३)। (e) "विवदन्तोऽद्वया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते" (४.४) । (१०) ख्याप्य- यथा सा य णः (ते. आ. ५.१, पृ. ४८३ । ७. २. पृ. ५००/-.. "मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैत परमार्थतः । इति मा ण्डू क्य शाखा यां श्रुतिवाक्यमुदाहृतम् ॥" इति । इयं चोद्दिष्टा कारिकास्मद्ग्रन्थस्य १.१७ ॥ ५। दयानन्दाङ्गलवैदिकविद्यालयसंगृहीतयोईयोपॅन्थयोः (द, द)। ६। यथोक्त म भिधा न र ख मा ला या म् (१९)"वेदः श्रुतिस्तथाम्नायः स्वाध्यायश्छन्द भागम"इति । "अथाम्नायः सम्प्रदाय" इ त्य म ः (१ २.७)। ८। शाखविषये तु द्रष्टव्या का व्य मो मां सा (द्वितीयाध्यायः); म. वृ., पृ ३, २६८.९, म. सू टो पृ.४। ९। १.१०, २६ २.४,३१४. ३२, ४६,८८, ९०, ९१ । ४. २० १२ .

·भरतरणिका - मानामजाति है" (४५)। (२२) "जातिमिच्छन्ति वादिनः" (४६)। पतच सर्व द्रढयति “अत्रोक्तं घेदान्तसम्प्रदायविदिराचार्य"रिति । "तथा च सम्प्रदायविदो वदन्ती"ति व शङ्करा चाय बचनं न हा सूत्र भा प्ये (२.१.६, २.४.१४)।" ग्रन्थकारः। ५ - - " द्रष्टमेतद्धस्तादसमृल्लोहविस्फुलिङ्गायै"रितीयं कारिका (आ. शा. ३. १५) “सम्प्रदायविदा"मुक्तिरित्याह शारी र फ भा प्ये (व्र सू १, ४. १४) शङ्करः। स एव व तत्रैव (न. सू, २. १. ६ ) "अनादि- मायये त्यादिकारिफां (आ शा १. १६) परामृश्य कीर्तयति “अत्रोक्तं वेदान्तसम्प्रदायविद्भिराचार्य"रिति । एतेन स्पष्टं प्रतीयतेऽनुमीयते १० या निरोपमेवा ग म शा स्न मिदं कैश्चिद्वेदान्तसम्प्रदायविद्भिराचार्यः प्रणीतमिति । के पुनरमी आचार्या आचार्यो वा । स खलु गौ ड पाद १०। एते च शब्दाश्चिन्तयितव्या इह- (१) "मन्ये" (१५); (२) "अपरे" (२ २६); (३) "आश्रमविदः" (२. २७); (४) "कालचिन्तकाः" (१.८), (५) "कालविद." (२. २४), (६) "गुणविदा" (२ १०); (७) "चित्तविदः" (२२५); (८) "दिग-पिदः" (२. २४); (९) "पादविदा" (१ २१), (१०) "प्राणविदा" (२.२०); (११) "बुद्धि-घिदः" (२ २५); (१२) "भुवन-विदा" (२. २४), (१३) "भूत-विदः" (२. २०); (१४) "मोक्तृविदा" (२ २२); (१५) "भोज्यविदः" • (२. २२), · (१६) "मनोविदः” (२. २५); (१५) "मूर्तविदा" (२.२३), (१०) "लय-विदः" (१२८); (१९) "लोकषिदः" (९२१); (२०) "सूक्ष्मविदः” (१ २३); (२१) "सृष्टिविदः" (२ २८); (२२) "स्थितिविदश्व" (२.२८) । एतच पचनद्वयं यथाक्रम मा ग म शास्वत्य कारिकाद्वयं (१.१६, ३..१५) परामशति । १। २। कचित् (ज र. १०) गौ त पदः कचिच्च (शा. या १. २३, १५) गौ ४ प र ण इत्यपि दस्यते । तदेतत्केवलं छन्दोऽनुरोधात् । . २० २५ ·S आगमशास्त्रम् [60 immm - इति सुप्रसिद्ध सर्वनागमात् । अधिगम्यते चान्तिमासु भणितिपु पुप्पि. - कासु वा तारतामतिमहता लिखितानामेपा प्रधानाम् । अय च कदाचिद् गौड पादा चार्य' इति । कदाचिद् गोडा चार्य' इति । कदाचिद्धा गौड' इति च प्रसिध्यति । इह कश्चिन्मन्धीत गौड इत्येतावदेवास्य नाम भाचार्या दिपदन्तु केवल गौरवद्योतनायेति ।। यत्तस्य गौड इत्येन नामेति कण्ठत एवाह स्वग्रन्थे चाल सपणा नन्द सरस्वती। इहाय प्रश्न । किमय गौ ड पाद शब्द संज्ञापदं विशेषणपद वा । किमेप तस्याचार्यस्य नाममात्र सूचयत्याहोस्विगौड देशभरत्वात्स तथा च्यत इति। सुरेश्य र स्य नै फर्म सिद्धो (४ ४४) तावद गौ डा १० इति द्रा वि डा इति च द्वया आचार्या कीर्त्यन्ते । तर प्रथमेन पदेना गम- शा स्त्र का रा गोड पादाचार्या द्वितीयेन तु उपदे श साह स्त्रया दि का रा शङ्कराचार्या अभिप्रेता । इदमिह कश्चिद्र्याचथान शङ्करो द्राविड इत्यनेनात्मनो देशसम्बद्धन नाम्ना निर्दिष्टो गौ ड पा दो ऽपि तथैव देशसम्बद्धनैव नाम्ना गोड इति प्रथित । शार्मण्यो बुधो मोक्ष व ल सरो नाम स्कोये प्रा ची न वे दान्ते (देर एलटेर वेदान्त, पृ ३) मन्यते सुरेश्व र स्य गौ डा इत्यनेन द्रा वि डा इत्यनेन च पदेन द्वौ प्रथितौ पैदान्तिकसम्प्रदायो बोद्धव्यौ । यदि तावदिह द्राविडपदेनावाच्या केरलेषु (मालावार-जनपदे ) शङ्कर ३। वे उ (आनन्दाश्रमे ) भाष्ये श द र (३०)। २० पद २ २३ , सा य ण भाष्यम् (ते आ ७ २ आनन्दाश्रमस्य) । ६॥ नै सि ४ ४४। हट ब्बि यो ऽपि तथैव मन्यते । शा या पृ६,२ ९-१२ । । गौढदेश किल प्राक् ८२° ८८° द्वाघिम्णो २५०-२८° विस्तारयोत्र बभूवेत्यस्ति प्रमाणम् । द्र मत्स्य पुराणम्, कूर्म पुराणम्, १२०९, लिङ्ग पुराणम्, १६५३४। विस्तर पुनरॉगलवृत्तौ । ९। एवमेव व्याचष्टे टीकाया ज्ञानो त म । अन्न ज्या को ब रूस्कृते मन्य भ्रमात्केरला इति पठितव्ये केवला इति पठित्वा व्यर्थमेव विचिन्तितम् । ३० अय च नमो द्वितीयेऽपि संस्करणे ( १९२६, पृ १९३) श्यते ।

·S अवतरणिका' सम्प्रदायोऽवगम्यते गौरपदेनाप्युदीच्यां गौडमण्डलस्थो येदान्तसम्प्र. दायोऽवगन्तव्यः । अयं च गौडदेशस्तव प्रचुरगुडोत्पत्तेस्तथा प्रयित इति स पर विद्वांश्चिन्तयति। इह गौड़ द्राविड़ पदाभ्यां • कि कोचिदाचार्यावाहोस्थित हो वेदान्तसम्प्रदायाचित्युभयथापि शपमते व्याख्यातुम्। तन सन्त एव । निश्चिन्वन्तु तस्वम् । इदमत्र मन्तव्यम् । न.खलु गौड़पदमाममेकान्तेन कमपि गौड़वासिनं शमोत्यवधारयितुम् । अगौड़यास्यपि गौड़ो भवति। योग वा सि B- सारस्य लघु वा सिधस्य वा फर्ताऽ मि नन्दो नाम फाश्मीरोऽपि गौड़ इति प्रथितः। एवमेव ल घु घ न्द्रि.फा याः फर्ता ब्रह्मा नन्दो- ऽगौड़ोऽपि गौड़ इत्युच्यते ।. भवेदेतदेवं स किल परमनैयायिकस्य गदा ध र भट्टाचार्य स्य सतीर्थ्यभूतो विद्यामधीयानो गौड़ेप्यासीदिति गौड़ इति प्रसिद्धिं लेभे । आत्मनः पूर्वपुरुषाणां या भूतेन भवता भविष्यता वा गौड़देशसम्बन्धेन पुरुषो गौड़ो भवतीति यः कोऽप्येतद्वेत्ति। पश्यत्विह कश्चित्सह शा व र भा प्ये ण मी मां सा दर्शनम् (१. ३. २१)। प्रयुक्षन्ति हि लोके मथुरामभिप्रस्थितो माथुर इति। मथुरायां वसन्माथुर इति । मथुराया निर्गतश्च माथुर इति । इहेदं स्मरेम यदुक्तं वाल कृष्णा नन्दे न (शा. वा., पृ.६) गौड़ पाद मधिकृत्य (शा. घा. पृ.)' "गोड च र णाः कुरुक्षेत्र- देशगत हि र रावती नदी 'तीरभवगौड़जातिश्रेष्ठ। देशविशेषभवजाति- नाम्नव प्रसिद्धा द्वापरयुगमारभ्यैव समाधिनिष्ठत्वेनाधुनिकैर्जनैरपरिशात- विशेषाभिधानाः सामान्यनाम्नैव लोगविख्याता" इति । गौडब्राह्मणेपू- त्पन्नत्वात्सोऽस्मदाचार्यों गौ डे इत्यत्राप्यपेक्ष्यते वलीयः प्रमाणम् । : श्रूयतामन यन्मन्यते स बुधो.मोक्ष व ल स रस्तस्मिन्नेव प्रन्ये (पृ.६)। आ ग म शास्त्र स्य कर्ता गौडपादो नाम न पाश्चि- दासीत्पुरुषः। गौड़पा दशदेन त्यस्मामि गौडपाद का रिका णां १०. उदीच्यो गौडजनपदः पुण्ईनाम्ना प्रथते । पुण्डशब्दश्च लोहितेहूं योधयतीति संयम् । ११। फेयं नंदी हि र रा व तो ति नाद्याप्यनन्यतया निर्णीता । नामापि चेदमविकलतयास्माभिरधिगः न वैति सन्दियते । २० २५ "३० ·। नाम्ना . आगमशास्त्रम् [७ प्रकरणरूपाश्चत्वारः पादा एवं बोद्धन्याः। गौड़ पा दो यं का रि फैति स एव समग्रो प्रन्यो यथोपलभ्यते मातृकास्विति। इदं च मन्यते प्रन्योऽयं कदाचिद् गौड़ पा दो ति - जनपदसम्बद्धन लोकेऽप्रयत यथा भद्र व या भद्र व रीति । २ गौड़ पा दो ति आ ग म शास्त्र विवरण मिति चास्याधिगम्यते नाम । अन्यचेदं मन्यते मोक्ष व ल स । उत्तरकालीनेषु प्रत्येपूद्धृतानि घचनानि तन्मतमेवोदलयन्ति। न हि प्रदर्शयन्ति तान्यासीत्कश्चित्तस्य मन्यस्य फर्ता गौड़ पा दो नामेति। स तु प्रन्यस्तात्कालिकेषु जनेषु. कस्यचित्सम्प्रदायस्य मौलो निवन्धोऽभवन्न पुनरासीत्तस्य कश्चिनिर्दिष्टो १० नियन्धकः। उच्यते च तेन,भोटवाड्मयप्रामाण्यात्समर्थनाय स्वमतस्य यद्याययं प्रन्यो वेदान्तशास्तमित्यवगतो चौद्धम्रन्थकारैस्तथापि न ते किञ्चित्यवगच्छन्ति गौड़ पादस्य यः खलु तत्कर्त्ततीप्यते । यथा च प्राक्प्रदर्शितमस च्छा रो र क भा पये ( १. ४. १४, २. १.१) गौड़ पाद का रिकामधिकृत्य (१.१६, ३. १५) शङ्कर स्य भगवतः "अत्रोक्तं वेदान्तसम्प्रदायविद्भिराचार्य"रिति । "तथा च सम्प्रदायविदो वदन्तीति" चोक्तिद्वयमत्र मोक्ष व ल स र स्य मतमेव समर्थयते। शाङ्कर भाष्यस्य व्याख्याकारो गोविन्दा नन्दो रन प्रभा या म् आ न न्द गिरिश्च न्या य निर्ण ये "वृद्धसम्मति"- रिति (न. सू. १.४. १४, २.१. ६) तदेव शङ्कर मतं द्रढयति । २० सुरे श्व रोऽपि नै क H सिद्धौ (४.४१, ४२) गौ . कृतमिति कारिकाद्वय मुद्धति । गोडा श्वान गौ पाहाः । । - . १२। बढवं लोके। यथा खण्ड न खण्ड खा ध स्य मा नन्द पूर्ण विद्या सागर कृता टी का, विचा सागरी ति। रोमभद् कृता न्या य- कुछमा जलिटी का राम मद्रीति । एवं दिन करी रामह दी त्यादयः । १३। नेदमवितथं सरे व रो न कदापि गौ द पादस्य नाम करोतीति । सकृदपि तापत्तन प्रयुक्तमेतत् (पृ.भा. पा. ४.४. ८०६, पृ. .१८६६)। तस्मिन्नेव च मन्थे (१.४ ३८९, पृ. ५१०) स "गौडपादीयं व” इति प्रयुनक्ति , "गौ दा चा र्या" इति च (२.१.३८६, पृ. ९५१) । १४॥ १.११,१५। रूपष्टं चेदमाह नै. सि. टीकायां ज्ञा नो त मो . "गौ द पा दी ये वाक्य"मिति कथयन् ।

·७] अवतरणिका 89 ~~ शङ्कराचार्या स्त्वनेन द्रा विड़ा इति गृहीताः। “दृष्टास्माभिः प्रागेव वचनं गौड़ा चा र्या णाम् । अत्र तु टीकाकारो राम कृष्णो न जाति नाम तद्न्यकारस्य । स खल्या"चार्यसम्मति"रित्येतन्मानं लिसति । स दा नन्दो वेदान्त सारे (६३३) "तदुक्त"मिति कारिकाद्वयम् (३३. ४४-४५) उद्धरति । टीकाकारस्तु नृसिंह- ५ स र स्व तो ग्रन्थकर्तुर्नामाप्रकाशयन् “वृद्धसम्मति"रित्येतन्मात्रं ब्रवीति । अपरोऽयाख्याकारो राम तीर्थ स्तु “सम्मति"मेव केवलमाह न पुनरेषां या तेषां वेति कमपि विशेषम् । अ है त ब्रह्म सिद्धः (पृ. २७७) कर्ता का श्मीरक यति जर्जान- नपि गौड़ पाद का रि कां न तथा किमप्याह यथेयमेकस्यैव कस्यापि १० कृतिरित्यवगम्येत । विज्ञान मि तुः किल सा ड्वय प्र व च न भा प्ये (१.४५,४७, १५३ : ६.५०) उदाहरत्यसकृद् गौडपाद का रिकाम् । न पुनस्तत्रास्ति किश्चियेनाधिगम्येत गौड़ पा द स्तत्कत्तेति। पथ्यन्ने मोक्ष व ल सर माह न किञ्चिदस्ति वचनं, येनास्माभिः प्रतीयेत गौ . पा दी गौड़ पा दे न विरचितेति । किञ्चेदमाख्यायते गौड़ पादस्य १५ शिष्यो गोविन्द स्तस्य व शिष्यः शङ्कर इति । किञ्च शङ्कर स्य गौड़पा दे न व्या से न च साधं संलापं वर्णयतासङ्गतमेव किञ्चि- दाख्यायते। तादृश्येवासङ्गतोक्ति गों विन्द स्य वासभूमिविषयेऽपि । सा किल नर्मदातीर इत्येके हिमालयेषु सेत्यन्ये । दुर्लभमितिवृत्त. मुक्तिप्वेतादृशीषु। एवमालोच्य व ल स रोऽवधारयति सम्प्रदाया- २० गतमिति यत्किमप्यधिगम्यते गौडपाद स्य तदाख्यानमात्रम्। न तेन गौड़ पा दो नाम केनापि गौड़ पा दे न कृतेति सिध्यति । ततश्च केवलं गौड़ पा दी शब्दस्य सिद्धय एव कश्चिद् गोड़ पा दः कल्पित इति । प.द २२८॥ १६। तात्कालिकानां पुंसाम् । १७॥ अन्तरेण तु कामपि भाप्यपक्ति (ो उ, १८)श इ र स्य यत्रेदमुक्तं "तयाच शुक शिष्यो गौड़ पा दा चाय" इति । एतदपि बल- सरेणध प्रदर्शितम् । वस्तुतस्त्वेतदाप्यं न शा री र क भा प्य क तुंः शर. स्येति मतं न केवलं व ल स र स्यैव अपि त्वन्येषां बहूनां येप्वयमपि वृत्तिकारो गणनीयः। ३० ·৪২ KAM + आगमशास्त्रम् [. अथाह वेदान्तेतिवृत्तं विरचयितुफामो व ल स स यदुक्तमध-. स्तात्तेनेदं शम्ममधिगन्तुं यदासीत्कश्चित्सम्प्रदायो गौडेषु दार्शनिकानां पूर्व शकर तोऽपि। प्राभवच तत्र बुद्धधर्मोऽपि यावन्नवमं शक- शतकम्। सच सम्प्रदायः क्रमप्राप्तं वेदोपनिषदुपदेशं शास्त्राकारेण निववन्ध। तदेव शास्त्रं चतुर्भिः पादैगर्गोंडपाद का रिका। या खल्वभवत्पूर्व शङ्करा त् । प्राचीनो वेदान्त इत्ययमेवैको ग्रन्थो लभ्यते । स्यादेतनतादृशोऽपरः कश्चिद् ग्रन्थो विरचित इति । रमिह चिन्तयितव्यं विहायातिमात्रां समेक्षिकाम् । अस्त्या ग म- शा स्वं गौड़ पाद का रि का था। ८ अवश्यमस्य ग्रन्थस्य केनापि का भवितव्यम् । स च कतकोऽपि भवेत् । सम्भूय वा बहवस्तं कुर्युः। भवेद्वोपन्यस्तं तंत्र मतं केपाश्चित्पुरुपपुद्गयानाम्। किं पुनः शक्यमेतायतैव चिन्तयितुं नन्थोऽयं कस्यापि समनस्यैव. जनपदस्य कृतिरिति । कदाचित्केनाप्यतिविशिष्टन पुरुपेणोत्कीर्तितोऽर्थों लोके समग्रस्यैव तदीयस्य देशस्य तन्मतमिति गृह्येत। न पुनस्तस्यैव विशिष्टस्य १५ पुंसः। अनेनैव नयेग ग्रन्थोऽयमेकेनैव केगापि पुंसा विरचितोऽपि समनस्यैव कस्यचिजगपदस्य मतं प्रकाशयति । कः पुनस्तस्य कर्ता। स खलु कश्चिद्गौड़ो नाम। असति विरोधेऽसङ्गतौ वा कस्याञ्चित् किमिति स आगमः प्रसिद्धिर्वा न गृह्येत । कस्तत्र दोषः। एवं च स खलु ग्रन्थकारो गौ ड़ो नाम। गौरवात्तु स एव पादशब्दस्याचार्यशब्दस्य च योगा गौड़ पा द इति गौडा चा र्य इति च ख्यातः । वहु खल्यवगम्यत आ चा र्या णां विवरणेभ्यः प्राचीनेभ्यः। तानि तु प्रायेण काल्पनिकानि स्वविरुद्धानि च विशेषेण त्वेतादृशेषु विचार्येषु ।। एतानि च विवरणानि भगवतः शङ्क र स्य पुरुषाणां च केपाश्चि तत्संसृष्टानाम् । २५ २५ १८। यद्वा सद्वान्यत्किञ्चिन्नामास्तु न तेन किञ्चिदीयते। १९। पश्यतु कश्चिद्यदुक्तमत्र श्री स क पेह व ल क रेण तदीये वे दान्त दर्श ने (पुण्यपत्तने, पृ. २३१-२)। २०। एतानि च विवरणानि यथाभिहितानि महामहोपाध्यायेन श्री गोपी नाथ कविरा जे न ब्रह्म मून भूमि का यर्या प्रकाशितायामच्युतमुद्रा. शालायाम्। तद्यथा मा ध पा चा यं स्य शङ्कर दिग्विजयः (न पुन. ३० ·অবাক 80 ५ ६८। गो ट पा द स्य कालः । अथ विमर्शनीयः कालो गौ ड पाद स्य । तय कुर्वद्भिरस्माभिः स्मरणीयः कश्चन प्रलो वृत्तान्तो यलाधिगम्यते सम्पकों गोड पाद स्य कैधिद्यवनः। अस्ति सदा शिव न होन्द्र स्य प्रन्यो ज ग द्रला. मा ला स्त वो नाम । अस्ति च तहका आत्म यो धेन्द्र सरस्वती- शता। तत्र(१०)दृश्यते गौ टपा द स्य पादा अपूज्यन्त अ या च्यै न। आसोच स नायकः अप लूंन्या दो नां नियाफसिद्वानामिति ।' टीकाकारो हरि मिश्र स्य गौड पा दोल्ला सः राम भद्र दीक्षि- त स्य प त अलि विजय म् (: 30 चरित म्?) अन्यतारशं निवन्धमनुसरनेवमाह । गौड पाद:. फिल शुक स्योपदेशाद्धिमालये तपस्तेपे।' तत्वभावादेव च 'तिरोऽभवत् पुरुषाणाम् अ या ा- १० विद्या र ण्य स्य)। आ न न्द गिरेः शE रवि ज यः । राज च धा म णेः सरा भ्युदया। चिद्विला सस्य शङ्कर विजयः। सदानन्द स्य शहर विजयः। आत्म बोध ल्य पुण्य श्लोक मञ्ज परि शिट म्। सदा शिधर झेन्द्र स्य गुह र स्नमा ला तहोका चात्म बो ध कृता सुप मा। युभुत्सवः स्वयमेवैतान्प्रन्यान्द्रष्टुमर्हन्ति ग्रहीतुं चार्थ सावधानम् । १। ते खल्वत्र यवना नाम येऽद्यत्वे ग्रीशविपयवासिन इति प्रसिद्धाः । २। वेदान्तपञ्चप्रकरणी। श्रीविद्यायन्त्रालयः। कुम्भकोणम् । ३। "अभियुञ्ज द या च॑ पूज्यपादा न पलून्या दिनिपाकसिद्धनेतन् । अथ गौ द पादा न फणीश भा प्य प्रथमाचार्यकपण्डितान्प्रपद्ये ॥" इति । ना रा य ण कृतायां मा. उ टोकायां दृश्यते । मग्वेदीय मा ण्डू क्यो. २० पनि पद श्चत्वारि प्रकरणानि गो ट पादेन व्याख्यातानि । स किल बमूब शिप्यः शुक स्य परमगुरुयश र स्य । स घाविर्यमूर द्वापरयुगान्ते । तन स यदरिकाश्रमे स्वभक्तिप्रभावेण प्रसादयामास भगवन्तं ना रा प ण म । अधिगम्य च तस्माद्दर काञ्चिद्दिरिगुहां विवेश यथा न कस्यापि कलियुगोत्पन्नस्य मुखं दृश्यते । अस्मिन्नकाशे शङ्कर स्तमुपगम्य गुहातो बहिरागमनाय ययाचे । २५ स तु न तया चकार । तथापि तु वटपत्रेषु लोहितकाठिन्या लिखित्वा स्वमन्यस्य चत्वारि प्रकरणानि शराय ददाधिति दृश्यते दक्षिणापथाधिगतानां हस्त- लिखतानां पुस्तकानां हु ल स विरचित तृतीये पिवरणे (१३३)। नास्ति त्यन्त ईसीनां लोककथानां यासु केचिदेव अधीरन् । ३० १। यद्यपोय मधवं वेदी ये ति प्रयत।

·MAA -IN-vuvHJun H मागमशास्त्रम् [S धिष्ठितानां वौद्धकुमतम् ("शौहोदनिकध्या")। स चा या यों ऽन्वगम्यत प्रत्यन्तयोगिभिर् अप लू न्य द मी शा दिभिः "तक्षशिलाधीशशाक्य- प्रा वृ ति प्रमुखै"ति। यह भ पोलो नि या स स्य भारतभ्रमणात्' स्पष्टमेव प्रकाशते योऽत्र संस्कृते ऽपलून्य इत्युक्तः स खल्लु नान्यः ५ कश्चित् पृथु गौरा भिधययनदार्शनिकानुगामिन sपोलो नि या सात् । स खलुत्पेदे प्रायः प्रथमे शमशतके। पर्यटश्य भारतभूमौ । समागाच सभा क ो ते स स्य। अयं च संस्कृते प्रागुक्तस्तक्षशिलाधोशः प्राकृति- श्वानन्य एव। द मी शश्होको द मि सो नाम सहवरश्च सुच अपलून्य स्य (अपोलो नि या स स्य)। स चान्तिमः पुरुष अ या व्यों नाम इ ई स इति मन्यते । (अपभ्रंश इवाय र च्छ य स शब्दस्य तस्मिमेव पुस्तके, पृ.८३)। अयमासीत्कश्चिद्यवनो राजा ।' भद्रं भो बस्त्वेतत्सर्वम् । किं पुनरायातमेतेन कालस्य गौड पी दी- य स्य। यवनविवरणात्तायवत्केवलम् अपलू न्य स्य भारतभ्रमण- मवगम्यते। न तत्र किञ्चि गौडपाद गतम् । यदिह द्वयोरपि १५ यवनसंस्कृतविवरणयोः कतिचिन्नामान्यभिन्नानीत्यवस्यमिदमभ्युपेयम् । रमणीयं चेदम् । न पुनस्तावता ध्रुवं सिध्यति पुमांसोऽपि तेऽभिन्ना एवेति। अवितधत्ये च तयोर्डयोवृत्तान्तयोर्महान्व्यतिकरो यन सुदुर्गमः सिद्धान्तः। किं बहुना। शंङ्क र कालोऽपि तादगेवापयेत न यं वमिह मीमांसितुमीहामहे । तत्र तावत्यमाणामासमाख्यानमात्रमनाश्रित्य गो याद कालस्य सम्भवन्तौ परावरौ पर्यन्तायेव निधेतव्यौ। तेनैव ह्यधिगम्येत किञ्चियुक्तयुपेतम् । . अत्र वल सार स्यतको न प्रतिभात्युपेक्षणीयः। स खलु मन्यते। त्रयः सौगता अन्यकृतो यैरुद्धृतो तिभाना-निवासिनः अपोलो नि य सो २५ ओंस मो-द-योध्यार-प्रियो-रचितम् । जर्नाल अफ दि रयाले एसियाटिक सोसाइटी, 'ग्रे. वृ, १८६०, १००। ६ श्री हिरियनः (इण्डियान् हिस्टोरिक्याल कोयाालि, १९२६, पृ.४१५.४१६); श्री गोपी ना थ क वि राजन (पन्यनाम प्राणुक्तम् पृ. २२. २३)। ७। कियत्पुनरेसदुपादेयमिति दुर्घचम्। केविस्वन्नोपाख्यानमेव किभित् पश्यन्ति न पुमः किमपि तरयम् । तदेतत्वोंक एवं अन्य द्रष्टव्यम् । । २० प सन्त्यन ६ 1. भारतमणमा ३० .

·8 ] अवतरणिका 80 गौड़पादः। अस्य यथा भ व्या परनामको भाव विवेकः (प्रायः ४२२-४७२)। शान्ति र ति तः (६२७-६८४)। एतच्छिष्यश्च कमल शी लः। भा व विवेक आसीत्कर्ता मध्य म क ह द य- का रिका यास्तदीयायाश्च टीकाया स्त र्क ज्वा ला या नाम ।' प्रन्यस्याप्टमे परिच्छेदे भा व वि वे के न विवेचितं वेदान्तमतं यथान्येषु ५ परिच्छेदेषु साड्य वैशेषिकं मीमांसा च। तत्र व भा व विवे के न तर्फ ज्वाला या मष्टमे परिच्छेदे छा. उ. मु उ. श्वे. उ.-प्रभृतीनां ववनान्युद्धृतानि । तेषां च चत्वार्यतिगुरूण्यत्र (१०-१३)! अत्रा. दिमानि बीण्यतिनिविड़सम्बद्धान्या ग म शो स्त्र कारिकाभिरन्तिमं तु (त. ज्या. ८. १३) स्तोकमपि न भिद्यत आ ग म शास्त्र कारिकायाः १० (३.५) । तस्मा दागम शा स्त्रं विदितं तदा भा व वि वे के नेत्ययस्य- मभ्युपगन्तव्यम् । अन्येषु तु त्रिषु वचनेषु सत्यप्यतिनिविड़े सम्बन्ध आ ग म शास्त्र कारिकाभिर्नाभेदस्तेषामाभ्यः । कुत्रत्यानि पुनरेतानि धवनानीत्यन्वेष्टव्यम्। योऽसौ शान्ति र तितः स खलु कर्तान्येषामिव प्रन्यानो स्वोपज्ञया १५. वृत्त्या मध्य म का ल वार का रि का या अपि। शिष्यश्च तदीयः कमल शी ल स्तत्व संग्रह स्येव मध्य म का ल द्वार का रि का या अपि पञ्जिका कारः। शान्ति र तितेन (म भ. का. १३) 'भो पनि पदा ना म्। तच कुर्वता तेना- ग म शालं तो देश कारिका उद्धृताः । एतचा ग म शास्त्रं कमल २० शीले न उ पनि पच्छा स्त्र मिति जि का यामवतारितम् । विवेचितं मतम् प । भोटपाठगत्तु भव्य वि वे क इत्यवसीयते । अयमासी भागार्जुन स्य . मध्यमकमतानुगः शिष्यो गुरश्च प्रा स निक.शाखापाः। विरचितं तन्मतं चन्द्र. की ति ना त्मनो मध्य म क च तो। प्रभा कर मिने न. चावतारितमेतस्य प्रज्ञा प्रदीप शास्त्र चीनघाचि ( ५५२-५५५ शत)। स चासोद ध म पा.ल. २५. कालेऽपीति। भाघ विवे कः किल तस्मिन्काले बभूति वदन्ति । अस्या अधिकलं नार. मध्य म क ह द य का रिका वृतितक- वाला नाम। १०। प्रायेण सिौगतमन्येषु सहशाः शब्दा उपलभ्यन्ते । यथा भो पनि पदिक इति (त स पन्जिका, ३२८), उप नि पद्वा दी ति (थो च ३० प पर. ४५५, ४६५.) च। न पुन वेदान्त वादीति पैदान्ति इति वा । ९1 ·H -- 8७ आगमशास्तम् [ अतो न कोऽपि शमोत्यपहोतु सद्भाव मा ग मशा स्त्र स्य भाव- विवे का पूर्वम् । स्वयमेव च तेनेदमुद्भुतम्। पवं च निश्चिनुयात् कश्चिनायरो गौड पा दो भा व वि वे का दिति। तस्य च कालः प्रायः ४२२ शफाब्दगणितः । वक्ष्यमाणा च वाचोयुक्तिरेतमेवार्थ समर्थयिष्यत इति प्रतीयते । सन्ति केवन सुप्रथिता सौगता आचार्या ये समुत्पेदिरे प्रायः १२२-३२२ शकाब्दमध्ये। आचार्यो गौड़ पाद श्च पाश्चिदेषु कवित्सकलं क्यचितिकलं कविद्वाभिप्रायेण वचनजातं म्वकृतावुपन्यस्यति। तद्यथा । पद चंयमधीमह भागम शास्त्रे (४ २२ क र )- १० "स्वतो वा परतो वापि न किश्चिद्वस्तु जायते।” इति । इदं च ना गार्जुन स्य (शक. १२२) मध्यम क वृत्तौ (२१.१३ क ख)- "न स्वतो जायते भाषः परतो नैव जायते।" इति द्र एतद्ग्रन्थस्य पृ. १०३, १२३ । अन्यचोक मा ग म शास्ते (४ ७ -स, २६ ग-घ)- "प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिविष्यति।" इति । पठ्यते चेदं मध्य म क का रि की या म् (१५ ८ ग घ )- प्रकृतेरन्यथाभावो न हि जातूपपद्यते ।" इति । इदं चा ग म शास्त्रे (४४ ख )- "अभूतं नैव जायते।" इति । २० च तु शत के (३७३ ग) चार्य देव 'स्येदं वचनं दृश्यते- "नाभूतो नाम जायते।" इति । किञ्च कारिकेय मा ग म शा स्ने (३. ४४ )- "लये सम्बोधयेश्चित्तं विक्षितं शमयेत्पुनः | सकपाय रिजानीयाच्छममा न बालयेत् ॥” इति । २४ इयं चोपमेया वक्ष्यमाणया कारिफया (म स अ १४. ६ ग-4)- "लोनं चित्तस्य गृगीयादुद्धतं शमयेवुनः। शमप्राप्तमुपेलेत तस्मिन्मालम्बने पुनः॥” इति । ११ । आर्य देवः किल मा गानस्य शिष्यो बभूप । राम्य च काठः १२२-१५० पादमिसः । ११। मैनेयमाय स्प (३३१ क.)।

·S८] अवतरणिका 89 ५ एवं च मागुक्ता नागार्जुना दी नाचार्यान्पराभृशन् गौ ड पादो नून तदवरज एव। न चास्य काल ३२२ तमाच्छकान्दात्पूर्व भरति । अन्याप्यन काचिचिन्तनीया कारिफा ग म शास स्य (४ १३ ग-घ)। द. ११२। सा चेपा- "जाताच जायमानस्य न व्यवस्था प्रसज्यते ॥ इति । इय चोपमेया वक्ष्यमाणया पड्त्या--- "उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तौ कल्प्यमानायामनवस्थाप्रसङ्ग ।” इति । अस्त्य मि धर्म को श व्या ख्या य शो मित्र स्य। सेय व सु. वन्धु त स्या मि धर्म को श स्य टीका। अस्य तिलष्टीका उपलभ्यन्ते । य शो मि न स्य गुण मित्र स्त्र व सुमि न स्य च । यथोक्त य शो १० मि ने ण स्वटीकोपोद्घाते। अपगम्यते च य शो मित्र स्य काल शकोत्तरस्य पष्टस्य शतकस्यान्तिमे पाद इति । एन सा चे दा ग म शा- स्न का रिका (४ १३) प्रागुक्ता म भि धर्म को श व्याख्या- माश्रित्य प्रवृत्ता तर्हि वकण्य गौड पाद स्य काल पष्ठाच्छकोत्तर- शतकान पूर्व इति । नूनमय कालो विरुणद्धि परम्परागत काल शङ्कर स्य तच्छिष्य परम्परायाश्च। न चायमद्यापि सिद्धान्तित नापि नि सशयम् । - अपि. नाम तत्तन्मठाम्नायवृत्तान्ता'" वस्तुतस्तथा यथा ते तत्तत्कर्त भिरिष्यन्ते । किं वटुना। एतस्मिनीशे महति व्यतिकरे नूनमतिदुलभ स पन्या येन याथातथ्येन निर्णायेत कालभाचार्य स्य गो ड पाद स्य । . २० १३ । ६ ४ १३ (१ ११२-११३)। १४ । एपा मठाम्नायानामाची ना च विदुपामभिप्रायेऽनुसृत एकत शकपूर्वक सप्तम शतकमपरतश्च शमोत्तर नवम शतकमित्येतयोयोरन्तयोमध्ये शङ्कर फिर प्रादुर्यभूति वक्तव्यम् । यी शापूर्वक सप्तम शतकम् । शकपूर्वक पञ्चम शतकम् । शापूर्वक द्वितीय शतकम् । शकोत्तरं तृतीय • शत्तकम् । २५ शकोत्तर पञ्चम शतकम् । शकोत्तरमष्टम च शतझम (७१० ७४२)। अन्तिम भूयमा चितुपाम् । द्र कवि रान श्री गोपी नाथ स्य व्र हा सूत्रम् (भूमिका), पृ २६ , श्री विल्व य ल क रस्य च ये दा न्त दर्शनम् , पृष्ट १९२ १९३ । समय सम्मत साम्प्रत ·84 आशमशास्त्रम् . [ SE ३९ । गौ ड पाद स्या न्यत उद्धरणम् । अन्यथापीदं द्रष्टव्यम् । अस्ति पर मा य सा र मिति कृति- रादि शेप स्य। पञ्चाशीत्यार्याभिर्निबद्धत्वा दार्या पञ्चाशी ति' नाम्नापीयं प्रथते। स चैप आ दिशे पो नूनं पुराणप्रथित एव विवक्षितो यः खलु तस्मिन्नेव ग्रन्थे "आधार" इति (८) "जगदाधार" इति च (७) वर्णितः। केवित्वेनं प त अलि मन्यन्ते यः स सु. विश्रुतः सर्वत्र कर्ता “फणिभाषितभाष्य"स्य व्या क र ण महाभाप्यस्य वा। प्रत्यभिज्ञाचार्यणालडाराचार्यण चा भि न व गुप् न स्वसिद्धान्त- विवरणार्थमयभव ग्रन्थो मूलत्वेन परिगृहीतः कृत्वा यथाप्रयोजनं तत्र तत्र कमपि योग वा वियोग वा परिवत्तं वोत्कर्ष वा एप ग्रन्थः परतो गृहीत इति स्वय म भि न व गुप्तोऽपि व्यनक्ति । १० ११ तत्र तावदस्याः पञ्च संस्करणानि सन्ति । एषामन्तिम श्री सूर्य- ना रा य ण शा खि णः। कृतं चैतत्पद्धत्यामिनघया। मुदितं रोमकवर्गन । अवतारित चालवाचि। २। श्लोकाः पुनरन्न सप्ताशीतिः। तेपामादिमौ द्वावुपजातिच्छन्दसा । द्वापयेतो पंवाद्योजिताविति प्रतीयते। यद्येतदेघावितयं तर्हि वक्तव्यमेतयोः प्रथमो १५ बहुपूर्व परिगृहीतोऽ मि न घ गु से न द्वितीयस्तु (८७) मूलान्तर्गत इति प्रति- भाति । यथा मन्यते सूर्य नारायणः (१.५०)। अन्न परोक्षकालप्रयोगोऽपि ("बबन्धे"ति) विमर्शनीयः। अष्टादशोनविंशयोर्मध्येऽपरस्यैकल्य श्लोकस्य (यथा नि स ग्रन्थमाला संस्करणे दृश्यते) परिगणनया पञ्चाशीतिसंख्या शक्यते समाधातुम् । अभि न च तस्य ग्रन्थे (प.सा ) १०५ श्लोका क्यन्ते । २० स तु स्वयमाह (१०५) श्लोकानां शतमानम् ("भार्याशतेन तदिदं संक्षिप्तम्"- “१०२)। 'अन्न द्रष्टव्योवक्ष्यमाणः श्री का न्ति च न्द्रः (पृ. ५६ )। व. व. सो वा नि, जे, भार. ए सो, १९१२, ४ २५७, घी का न्ति- चन्द्रस्य अमिन धगुतः, १९३९, १५७, सूर्य मा राणा श्री, निउ इण्डियान एण्टिकोयारी, १, ५ ३७। तुल, प सा, ३५-३६, प सं. । . . . . ६५ ३६-३७॥ पसं.१-२। आयशर मतं (जे भार ए एस, १९९०, ..१३३८) न युक्त प्रतिमाति ·•84 - - 4. 8 ] अवतरणिका अस्यां कृतौ सन्त्या दिशे व स्य शेष स्य वा फानिविद्वायमानि यानि संवदन्त्या ग म शा ख स्य कैश्चिटाक्यः। किमसौ संवादो गौ ड पाद फालनिर्णये किमप्युपकरोति न घेत्युत्पद्यते विचिकित्सा । तन श्री सूर्य नारा य ण शा स्त्री तावत्कानिचित्सादृश्यवस्तृनि विमृशन्मन्यते गौ ड पाद एव कुतोऽपि. तत्तदुद्धरति ) तय सुगम स्यादितीह तत्किशित्प्रदयंते- (क) प्राणाधनन्तभेदैरात्मान संवितत्य नालमिय । संहरति घासदेवः स्वविभूत्याक्रीडमान इव ॥' प सा ३० तुल मा शा २ १९ । (ख) निमिरेष विश्ववैजसप्राञ्जस्तैरादिमध्यनिधनाख्यः । जामस्वप्नसपुसर्भमभूतै छादितं तुर्यम् ॥ ५ सा ३१ । तुल भा शा १ १.५ मा उ ३-७ (ट २२३-२३४)। (ग) मोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देव। उपलभते स्वयमेघ गुहागतं पुरुषमात्मानम् ॥ प. सा३९। तुल आशा २१२ । (घ) जलधरधूमोद्गतिमिर्मलिनीक्रियते यथा न गगनतलम् । तत्प्रकृतिधिकारैरपरामृष्टः परः पुरुष ॥ ५ सा ३५।। हुल भाशा ३.८॥ (6) एकस्मिन्नपि च घटे धूमादिमलावृते शेषाः । न भवन्ति मलोपेता यद्वीजीवोऽपि तद्वदिह ॥ प. सा ३६, २० तुल आशा ३५१ (घ) हिमफेनवुदुदा इघ जलस्य धूमो यथा घहे। तद्वत्स्वभाषभूता मायैपा कथिता विष्णो । पसा ५३। तुल आशा १९। (छ) यद्यसिद्धान्तागमतकंपु प्रषन्ति रागान्धा' । अनुमोदामस्तत्तेपां सर्वात्मवादधिया ॥ प. सौ ६५ ।। तुल आशा ४५) (ज) उत्पतिनाशवजितमेषं परमार्थमुपलभ्य । कृतकृत्य सफलजम्मा सर्पगतिस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥ १ सा ७९ ॥ तुल आशा ३३२ । ३० छ -- १ ·आगमशास्त्रम् कुर्वस्त्यजत्येष किञ्चिदादत्ते वा किञ्चिदनुजानाति वा किञ्चित्कर्षयति वा फिञ्चित्। यस्माच ग्रन्थात्स उद्धरति स खल्बसौ परमा र्थ सार नामक इति। इदं च स आह । अभि न च गुत्त स्य परमार्थ सा रे (३१) ५ भा गम शास्त्रे (१.११) चोभयत्र विश्वतैजसपास्तुर्यस्य बन्धन- मावरणं घा दृप्यते । एतञ्च सर्व गृहीतं गौड पा दे न परमार्थ सा रा भ पुन र भि न व गुप्ते ना ग म शा ला दि ति । अत्र भूयस्त्वपरिजिहीर्षया स्तोकमात्र प्रत्युच्यते। अधीयता- मिहेयमार्या - "त्रिभिरेव विश्वतैजसपास्तरादिमध्यनिधनाख्यैः। जाप्रत्स्वमसुषुप्त मभूत छादितं तुर्यम् ॥३॥ प्रयत्यतां चावबोद्धमर्थमस्या विनैव विवरणम भि न व गुप्त स्य रा घ वा न न्द स्य वा। इह "जाग्रत्स्वनसुपुप्त"रिति विशेषणपदम् । "विश्वतैजसमा "रिति च विशेष्यपदम्। भवत्वेवं तावत् । किं २५ पुनरिह प्रतिपत्तव्यमकाण्ड पवातित प्रत्स्वप्नसुपुतर्विश्वतैजसमासः। के नामैते विश्वतैजसप्राज्ञः। कथं नु खल्विमे हयाः। कथं वावग- न्तन्यमेक एवं जामदादिभिस्तिसृभिरवस्थाभिर्विश्वादिरूपेण विधा भवतीति । कथं नु खलु च तुर्यपदं निःसंशयं पूर्वार्यायां (३०) पुंलिङ्ग वासुदेवशब्दं परामृशन्नपुंसकलिङ्गे प्रयुज्येत । किश। प्रथमाधैं २० प. सा.३१॥ अभिनव गुप्तोऽन्न द्वे भायें पठति । इयं तयोराधा (प सा. “३१)- "घटिस्थितिसंहारा जापत्स्वप्नौ सुषुप्तमिति तस्मिन् । भान्ति तुरीये धामनि तथापि सैरावृतं भाति ॥" इति । २५ (इह पूर्वाध प सा संस्करणे टीप्पण्यां स्थानमिति स्वतापिति पाट्यम्) । अन्त्या त्वियम् (प सा. ३५) ...... "जापविश्य भेदात्स्वप्नस्तेजःप्रकाशमाहात्म्यात् । प्राज्ञः सुमावस्यो ज्ञानघनत्वासतः परं तुर्यम् ॥" भमि म ध स्तु(३५) तुर्यपदं नपंसकलिले प्रयुञ्जानो युस्मेयाकरोत् । ३० पतस्तत्र पूर्व (३४) नपुंसकलिलो घामशग्दो "विपते। एतचा ग म शास्त्रा (१.५., २२) गृहीतमिति प्रतीयते । २ ·SE] अवतरणिका - पतेन । ५ नियमः। तैरिति पदेन किमिह बोध्यते परामृश्यते चा। तदिदं पदं नातिरिच्यते तेश्छादितमिति राघवानन्द विहितं विवरणं कियत्संगच्छत इति चिन्तनीयम्। अन्यय। किंतु भोः प्रथमाधे "प्रिभिरेवे"त्यत्नवकारः क्रियते। को लाभ तदेतत्सर्व समुदितमवगमयति सद्भावमा ग म शास्त्र स्य प्राक् परमार्थ सा र स्य । अतिपरिचिता. ग म शास्त्र स्य हि पुरुषस्योपपद्यते विरचनं तादृशं न पुनरन्यस्य । अन्यच्च। भासी दा दि शेव स्य पुरत आ ग म शा स्त्रं (१.१.५). यस्मात्कृतं तेनोद्धरणं स्वच्छन्दात् । सङ्कलितं च किञ्चिन्नूतनमपि ।" यत्र ख ल्या ग म शास्त्रे (१. १.५) पञ्च कारिकाः पर मा र्थ सा रे तु तन (३१) एकैवार्या। तत्रापि कश्चिदभिनवोऽर्थो निवेशितः ।। १० इदमेकतोऽन्यतस्तु छन्दोऽनुरोध इति हेतुद्वयान शशाकेवा दिशे पो ऽत्र निरवशेष प्रकाशपितुमभिप्रायमात्मीयम् । ततश्चोदपद्यत'२ कश्चिद- पर मार्थ सा रा भ्या मा ग म शास्त्रमुपमिमानस्य मे प्रतिभाति नानुरूपमशक्नोदि वा दि शेषः प्रकरयितुमभिप्राय स्वकीयम् । अत एव विरचितापराप्येकार्या तेन वैशधाय । अथ कि तन्मूलम भि न व गुप्त सम्मतस्य विवरणस्य (प. सा'. ३४, ३५) यदन्तरेणा दिशे प स्य तदार्थो : प. सा.' ३१) न सम्यगधिगम्यते। नूनं न केवलं तंदा ग म शास्त्रम् । 'तथात्वे न तद्ग्रन्यात्सृष्टिस्थितिसंहारा अवागमिष्यन्तान । तत्खलु मूलं यथा ग म शास्त्रं तथागमोऽपि कश्चित्तात्कालिकोन यं वयं विमो न च यो वर्णितः कुलचित्। सद्भावस्तु तस्यावश्यमभ्युपगन्तव्यः । नहि तेन विना शक्यने सर्व समाधातुम् । अथायं प्रश्नः। कथं नु खल्न भिन व गुतो युयुधे तमागमम् । इह कश्चित्प्रतिबूयात् । आदि शेष स्या भिन व गुरस्य च कालयोर्न तथा ९। एवं माण्डू क्यो पनि प द पि (३-७)। यथा “आदिमध्यनिधनाल्यै"रिति (३१)! : ११। द्र. पूर्वव टीप्पणी। १२ । प. सा.प सा । १३. द. प सा अवतरणिकायां मूर्य ना रा य कृतं समीक्षणम् । १४। "आदिमध्यनिधानाख्यः।" पस.३१॥ अतः प्रतीयते २० २५ १०। . ३० ·म आगमशास्त्रम् महदन्तरं यथा लोको मन्यने । न चा दिशे व कृतस्या भि न व गुप्त “कृतस्य चि परमार्थ सारस्य प्रायः समानकालीनत्वं विरुध्यते । तथापि प्रथमो द्वितीयस्मात्किञ्चित्याचीनता एवं चा मिन व गुप्त- कृतामा दि शेष कारिकाव्याख्यानं शक्यते सुष्टूपादातुम् । न चास्ति ५ किञ्चियेना दि शेप कृती परमार्थ सार मा ग म शास्त्रा त्पू.. मन्येत । ( अन्यच्च आदि शे यो वेदान्तार्थपरायां स्वकृतौ सृष्टिं व्यावक्षाणः सायवेदान्तयोः समन्वयमिय कञ्चित्करोति- प्रदर्शयति व तंत्र प्रकृतेस्तो सृष्टिमुपेन्द्रात् । उपेन्द्रो वासुदेवो हरिनारायणः परमात्मा ब्रह्म चेत्या नर्धान्तम् । सृष्टिप्रक्रिया चाण्डवादोऽनेनाभ्युपगतः । इहाइ कुल्लू कम ह अभिध्यानपूर्विकां सृप्रिं। वदतो । मनोः प्रकृतिरचेतनास्वतन्त्रा' परिणमत इत्ययं पक्षो न सम्मतः। किन्तु त्रिद ण्डि "वेदान्तसिद्धान्त एवामिमतः प्रतिभातीति एतच तेनान्यत्रापि (म नु सं हि ता, १.१५.) विवृतम् १५ . नन्वभिण्यापूर्वकसृष्ट्यभिधानाद्वेदान्तसिद्धान्त एव मनोरभिमत इति प्रागुक्तम् । तिन सङ्गच्छते। इदानीं 'महदादिक्रमेण सृष्ट्यभिधाना: ढेदान्तदर्शनेन च परमात्मनः एवाकाशादिक्रमेण सृष्टिरुता । : उच्यते। प्रकृतितो महेंदादिक्रमेण सृपिरिति भगवद् मा स्करी ये दर्शनेऽप्युपपद्यत ० इति तदिदों वदन्तीति" . . २० ! 'इदभगवदा स्करोर्य दर्शन" नाम भगक्तोमा स्कराचार्य स्प वेदान्तदर्शनम्। अयं भास्क रा चा र्यः शङ्कराचार्योत्तरमुत्पन्ने वेदान्तभाष्यकारेषु'प्रसिद्धः । नूनमुदपयतप नयमे शकशतके । तथा हि। पालोचयत्तत्मते भाम त्यां (ब्र. सू. ३. ३. २६) वाचस्पति मिश्रः (शक ७६३)। ततश्च सुपरिचितं भा क र. वेदान्तमत मा दिशे- पेण। सङ्कलितं च तामवं सह मन्यादीनां मतेन यत्राण्डवादो दृष्यते । २५ १५ । यथा वि पु १ २.५८ ; मनु संहिता, १.८ १६ । मा स्क र मा यम् (२.१. २६) "सतन प्राण! परिणामानुपपत्ते प्रधानमेव्यमिति तात्पर्याय भय न्या य कुरामा सलो (पृ.३३५) मन्यत उदय मा "परिणते रिति भास्कर गोने पुग्यत इति ।

·अवतरणिका Nve तस्मानाहमहामि मन्तं सूर्य ना रा य ण इव परमार्थ सारा. देवा ग म शास्त्र मुद्धतमिति । इहाधीती यो गया सिष्टे उपाध्याय आने यो यो गया सि - स्या गम शास्त्रस्य व काश्चन यावश्वाांश्च विवार्य मन्यते योग- या सिट मेवोत्पनं प्रथमं ततश्चागम शास्त्र मिति। तथा हि। त वा गम शास्त्रं न सोऽद्वैतवादस्य कश्चित्स्वतन्नो मन्यः। प्रत्युत मा ण्डू फ्लो पनि पदः काचित्स्वल्पग्रन्था वृत्तिः । स्वयं वाह व सि साताद् ब्रह्मणः खल्वधिगतं मया तदर्शनम्। अनुभूतं व तत्सत्यमिति । किया गम शास्त्रं तात्कालिकानामन्येषां दर्शनानां मिथो गुणदरेपविवे. चनप्रवृत्तं विवमानं प्रतिकूलं च सदुत्तरमेव वेदान्तं दर्शयति न तु १० पूर्वमिति। " F.अलमतिबहुना । अत्यल्पकमेव किञ्चित्प्रत्युच्यतेऽत्र। दुष्करमिहानु सतं माने य म्। भवतु तावदा ग म शास्त्रं मा.पडू क्प स्य स्वल्पप्रन्या. वृत्तिरिति। अवामोतु या कामं स भगवान् व सि छः स्वमतानिः ब्रह्मणः सकाशात् । युक्तं नामेदमेतावतैव विन्तयितुं १५ यो ग वा सि मा ग म शास्त्रा त्पूर्व प्रवृत्तमिति । P: कुन नु खल्वा ग म शा स्त्र स्य तथाविधमद्वैतदर्शनं दृश्यते । कश्चित्कचिदपीदं पश्यति। -प्रत्युताविरोधमेव सर्वे वयं पश्यामः । अथेप्यते मतभेदाभिधानमेव तेनाभिप्रेतमिति । तहि योग या सिट मपि तादृशमेवेति वक्तव्यम् । ८ न तु तथा भवान्यक्ति । इदं च चिन्तयतु २० भवान् । कयोरपि प्रन्ययोः केवलमभिन्नस्य सद्दशस्य वा वाक्यस्यार्थस्य वा सादृश्यमात्रात्तयोः पौर्वापर्यावधारणं नाम ने सर्वत्र निरपायमिति । इदमधीयत, आ ग म शास्त्रे (२.६ ; ४.३१)--"भादावन्ते व यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तये"ति । इयमेव पतिरधिगम्यते यो ग वा सि ऽपि (४.४५.४५)।, सदृशी चान्यान्यन (३. २. २३)। आस्तां वा तावत्र २५ कालप्रश्न भाग मशा स्त्र स्थ। अपि नामानयोयोन्थियोः पौर्वापर्य निर्णयस्तावद्युज्यते यावन्न तत्सर्व विधार्यते यदवस्यविचार्यमत्र । किञ्च विमृशत्वन कश्चि दागे में शास्त्रम् (४३१) सार्धमेतया वृत्या न । १७। योग वा सिछत इर्शनं च। .१९३२, पृ.१४-१५ १८। यो वा ३.६२ १०-११८१ २२-२७॥ ३० ·Srammar ५ 18. आगमशास्त्रम् (पृ. १३४)। तमेकमेवार्थ पश्येत्स तत्र मध्य म क का रि का या म पि (११.२) या खलु निर्विवाद ज्यायसी ग वा सि छात्। ततश्चार्वा- चीनीद्यो ग घा सि ठा देवोद्गृह्यते गौ ड पा दे ने ति का प्रतीयात् । का वा तत्र वाचोयुक्तिः। असत्यतिबलिष्ठे च प्रमाणे को नामाभ्युप- गच्छेगौ उ पा दो यो ग वा सिट मुग़लातीति । किञ्च समे विषये पूर्वापरयोयोर्ग्रन्थयोर्यतरस्मात्ततरस्माद्वा खेच्छया कश्चित्कश्चिदुद्धरेत् । वस्तुतस्तु कतरस्मात्तक्रियत इति निपुणं निर्णतव्यम् । जामत्स्वप्नयोरभेदो नाम साधारणोऽयं विषय आ ग म शास्त्र स्थ (२.५) योग वा सिठस्य (४. ६. १) यथोक्त. मा त्रे ये णापि। इहापि चिन्तयितव्यम् । अत्र प्रथमाः । स्पष्टमेव १० यह दा र ण्य कं (४.३ १४ ) परामृशति ।। न केवलमनव। भपि त्वन्यत्नापि बहुषु स्थलेषु गौ ड पा दे न वृहदारण्य क मुद्धृतम् । एवं च सति कथं नु वयं मन्महे योग वा सि वचनमेवालोदिष्टमिति । निपुणं त्वध्ययनं यो ग वा सि प्ठ स्य। दर्शयिष्यति यदु क्त माग म. शा स्ने समासेन तदेव विवृतं विस्तरादामप्रश्नमनुरुन्धानेन व सिप्टेन यो ग वा सिष्ठ इति । आत्रेय मते योग वा सिकाल सप्तमं शकशतकम् (७२२)। युक्तयस्तु तत्प्रदर्शिता नानुरूपा न या प्रत्ययमावति । अन्येऽपि बहवो वहुधा त्रुवन्ति । न पुनरद्याप्यधिगतोधरमः सिद्धाप्तः । किञ्च विमृशत्वत्र कश्चि दा ग म शास्त्र (४. ३१) सहैतया वृत्या :(पृ. १३५)। तमेकमेयार्थं पश्येत्स तत्र मध्य म क का रि का याम पि (११.२) या खलु ज्यायसी योग वा सि ठात् । इह कृतश्रमो यो ग वा सि स्वामी श्री भू मा नन्दो यदाह" तदप्यवगन्तव्यं सद्भिः। स मन्यते शड्रोन हा सूत्रे (३.४.५०) •व सिष्ट ध म शा स्त्रम् (१०.१८, १२) उद्धरति। भ ग घ व गीता २० १९| "स्वप्नजागरिते स्याने घेकमाहर्मनीषिणः ॥" आशा.२.५॥ १०। "अयो खल्वाहुर्जागरितदेश एषाल्यैप इति यानि मेष जापपत्यति तानि सप्त" इति । द्र २१ ५ १९ १, अनुगामिनश्च श्लोकाः । २२ । यो गया मिशहुरा घाया ३० ·६१०] - अवतरणिका भाष्ये (१३.४)च वसिष्ठ कीर्तयति । प्रश्नस्त्वत्रायमुत्पद्यते । किं तौ द्वौ व सि छौ यः स कर्ता योगवासिष्ठ स्य यश्च स आचार्यो, व सि ठः श्रयमाणः शङ्कर गुरुशिष्यपरम्परायाम् । किमती मियो भिद्यते न वेति। न भिद्यते इति केचित् । भिद्यते इति त्वन्ये । न पुनरद्यापि कश्चिचरमो निश्चयः ।। ६१०॥ गौ ड पा द स्य कृतयः । आगम शास्त्रं कृति गोंड पा द स्येति निश्चयः । अन्यास्तु काश्चित्कृतयः प्रसिद्धा अपि तन्नाम्ना तस्यैवेति दुःशक निश्चेतुम् । न ह्यन सन्ति प्रमाणानि बलवन्ति । तासु प्रथमं तावदागच्छती श्व र- कृष्ण र चिता याः सा हय का रि का या भा प्य म्। उत्तर- १० गीता या भा प्य मपि गौ ड पाद कृतमिति ब्रुवन्ति । अयं पुन- र्भाष्यकार आ ग म शा स्त्र का रा गौ ड पा दान भिद्यत इति को नाम कथं वा विनिश्चिनुयात् । कोऽथवा विनिश्चिनुयादेतदन्यथा । मन्मतिस्तु परमतप्रवणैव । नृ. उ. ता. उ प नि पदो ऽप्यस्ति कापि कृता गौड पादे नेति दृश्यते । सन्त्यन्ये ऽपि त्रयो प्रन्यास्तद्वि- रचितत्वेन प्रसिद्धाः। दुर्गा सप्तशती टी का नाम तेप्यन्यतमा। यथाह तत्र तन्त्राचार्यों भा स्कर रा यः।। अन्यौ तु द्वौ ग्रन्थौ सुभ गोद यः' श्री विद्या रत्न सूत्रं च ।' व्याख्या १। वाराणस्यों मा ल ती सा र दा सदन ग्रन्था लये। दृष्यं मया। २। अस्ति शान्तिनिकेतने विश्वभारत्यां प्रन्याक्षरलिखितं १४०५ संख्यक २० सत्पुस्तकम् । इदं च तत्र २४-क पन्ने पठ्यते- " 'कवचं बीजमादिष्टमर्गला शक्तिरिष्यते । कीलकं कोलकं प्राहुः सप्तसत्यां महामनोः ॥' इति गौडपाद तवचनादिति ।" कि "यदपि वेदान्तमूर्धन्यैौ उ पादा चा य्यः सर्वमिदं निर्विशेषचित्प्रति- २५ पादकशास्त्रपरत्वेन व्याख्यातम् ॥" अस्त्यस्य शङ्कर कृतं भाष्यमित्युच्यते । ।। अन्यदपीडशं मातिप्रसिचं क्षुद्रानुक्षुद्रं पुस्तकं गौड पाद कृतं घदन्ति ।

·आगमशास्त्रम् [१ इहायं प्रश्नः। अपि नाम द्वौ गौ ड पा हा वभूताम् । एको वैदा- •न्तिकोऽपरस्तु तान्त्रिक इति । प्रगल्भा चार्य कृते श्री विद्या fa शङ्करा चा यस्तान्त्रिकत्वेन वर्णितः। दृष्टश्च तत्र तस्य गुरुशिष्य- . परम्पराक्रमः। न पुनरेप मठाम्नायेन संवदति । ततश्च नायं ५ कस्मैचित्कल्पत उपकाराय गौ ड पाद कालविनिर्णये। एतत्पुनर्वक्तव्यं विद्यार्ण व गतायां गुरुशिष्यपरम्परायां द्वौ गौ ड पादौ द येते। तयोरेको गौ उ इति (१५ तमः)। परस्तु गौ ड पाद क (६५ तमः) इति पठितः। सिद्धान्तमन स्वयं सन्त एवोनयन्तु । ६११। आ ग म शा स्त्र स्य प्रभवः । कुतो नु खलु प्राभवदाग म शास्त्र म्। किं नाम मूलमेतस्येति निसर्गत एव बुभुत्सन्ते पुमांसः। अन्नायं प्रभवस्त्रिविधः। प्रथम- स्ताववैदिकः । यो नाम मन्त्रब्राह्मणात्मकावदादागतो यत्रान्तर्भवन्त्युप- निषदः । द्वितीय आगमिको यः खल्वस्माटेदान्तागमादागतः। तृतीयस्तु सौगतः सुगतनयसम्बद्ध इत्यर्थः । तत्र प्रथमे भूयस्तयोपनिषद एव दृश्यन्ते । मन्त्रौ तु छावेव (३-२४ क-ख, ग)। इदं त्वत्र चिन्तनीयम् । यत्खलु द्वयोरपि स्थानयोर्विद्यते मन्त्र चोपनिषदि च तत दुःशक निश्चेतुं कि तन्मन्त्रमुपनिषदं वोभयमेव वा संबध्नातीति । तद्यथा “इन्द्रो मायामि" (३. २४) रित्युमयत्नव (ऋ. स. ६.४७. १८; उ. ११. ५.१० दृश्यते। तन कथं नु निश्चयं २० मन्त्रोऽयमनयोः प्रथमादेव न पुनर्द्वितीयादाकराग्रहीत इति। पवमू' "भजायमानो बहुधे"त्युभयनैव (वा स. ३१.१६ । . आ.३. १३.१)। एव मेवान्यत्रापि (२.२४)। बहु खल्वयगम्यते कालस्य मन्त्रब्राह्मणयोः (अ. स. १९.५३.५४%, श्वे. उ.१.२, ४.१)। तत्र कि मा चार्य- स्तयोरेकमपरं वोभयमेव वा वित्ते निधाय तथोयोचदिति दुर्यचम् । ५। पाठोऽयं श्री राजेन्द्र नाथ यो प कृते अद्वैत वा दे (घगवामये पृ. २२७)। श्रीगो पी नाथ कविराजस्तु (पूर्वस्मिन्नेव प्रन्ये पृ १३) गौ च पाद इत्येव पठति । . २५ ·६११] গন্তবন্ধিা . . । किञ्च। भा नन्द गिरि राह (२.२४) भनोक्ताः कालविदो नाम ज्योतिर्विद इति । भवेदेतदेवमा चा ये ण त एवेह परामृश्यन्ते तेषां कश्चिद् प्रन्थो वा मतमा वा तेषां किञ्चित्। दुनिश्चयस्त्वयं प्रश्नः सर्वथा इह वृत्तौ तस्य तस्य विषयस्य वैशघसम्पादनाय परामृष्टमनेक ५ प्रमाणम्। फतमत्पुनस्तन तत्र वस्तुतोऽभिप्रेतमा वा ये णे ति दुर्वचम् । भवेदेतत्क्यचित्कदाचिवृत्तिकारोऽयं भिन्नमेव किञ्छित्परामशति भिन्नं चाभिप्रेति गौ ड पा दः । यथा पादचिन्तायाम्(२. २१)। किञ्च । यदिहोतं न खलु न तस्मादन्यदपि किञ्चित्सम्भवतीति । इहोतेषु प्रन्थेषु भ ग वही ता (१३. २२)२ ब्रह्म सूत्रं (२. ३. १० १६-३२) च प्रदर्शिते। न पुनरेतेन शक्नोति कश्चिनिश्चेत द्वावपीमौ प्रन्धौ वस्तुतोऽपि परामृशवत्र गौ ड पा व इति । यत्पुनराभ्यां कृतं किमपि वैशधं प्रकृतस्य वस्तुनो न तदपलप्यते । एतत्त्वन्यत् । एवमेव दृश्येरन् काश्चन लघूपनिषदः समुद्धता वृत्तौ परिकाराय तस्य तस्य विषयस्य। ताश्च काश्चनोपोनपद आ ग म शास्त्रात् १५ प्रागासन्न वेति संशयः। काश्चित्वेतास्तु शङ्करोऽपि न हा सूप. (२.२.२८, ४. २०) भाग्य उद्धरति । पञ्चसु स्थानेषु (३. १२, २४, २५, २६, ३) औपनिवदानि पचासि परामृष्टानि । अन्यन तु (३. ११, २३) नैत्तिरीयशम्यः श्रुतिशयश्चोक्तौ । अपरस्मिस्तु (२. ३) स्पष्टमेव किश्चिद् यह दा र य क प व नं (४ ३. २० १०) "श्रूयत" इति शब्देन परामृश्यते । एवमेवान्यन्त्र (२.१) तस्या योपनिषदः किचितवन (. उ ४. ३. १४ ) स्पष्टमेव "भाहुर्मनीविण" इत्युवाहतं न पुनः अतिरिति श्रूयत इति वा। यथा व्यवहारः शिष्टानाम् । इतरत्रापि (३ १२, १३, १५) स्फुटमुपनिषद उदाह्रियन्ते। अन्यत्नापि वित्रेषु स्थानेषु (१२, ८, ६) उपनिषद उनियन्त इति प्रतीयते । , यथा अव उप ८; मात्र मोप ४; आत्मोप. ३१ जाबालोप; त्रिपुरा. ५.१०॥ ५। यथा प्रविन्दू, जावालल ·आगमशास्त्रम् [ १२ एतत्पुनद्रष्टव्यं नोपनिषत्काः प्य ला त शान्ता चुदाहता। नैतद्गतं वा फिमप्युपलभ्यते तन्न। भागमिके नाम द्वितीये तु प्रभवे (६६मा ग म- शास्त्र स्य नामेत्यस्मिन्परिच्छेदे ) यदुक्तं तद्दष्टन्यम्। प्रतीयत पतस्मात्केचिदागमा आचार्या वोदाहताः परामृष्टा वा गौ ड पादे न ५ नूनमभूवन्मसिद्धास्तत्समये। कालेन तु क्रमाते स्मृतिपथमतिकान्ताः। तृतीयस्तु प्रभवः सौगत इत्युक्तं प्राक् । तविशेषार्थमवेक्षणीया पुत्तिर्मदीया (२.३१, ३२, ३)। तुल ३८,४४, ४६)। भूयस्यश्च कारिका भला त शान्तो ११२ । उपनिषत्सु वृह दा र ण्य क मेव मुख्यः प्रभव १० भा ग म शा स्त्र स्य। राष्टं पूर्वस्मिन्परिच्छेदे (६११) बहुषु विविधेषु च प्रभवेवा- ग म शास्त्र स्य यह दा र ण्य कमापततीति । अस्मिस्तु परिच्छेदे (६१२) यह दा र ण्य का ग म शास्त्र यो र न्यो न्यं सम्पर्को भूयः परीक्षिष्यते। द्रक्ष्यते च यह दा र य क मेव मुख्यः प्रभव १५ भाग म शाल स्ये ति। अतिस्फुटमेतना पुरस्थितादा ग म शा स्त्रा द् गौडपादे नाति- प्रभूतमुद्धृतं स ह वा र ण्य का दिति। किं बहुना। प्रथम प्रकरणं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितमिति वक्तव्यम् । संक्षेप यायं सार इव वायं वृह. वार य क स्येति' कश्चिनिर्विशई मनुयात् । इह त्वधिकतया कृतं २० किञ्चिद्विवरणं सङ्कलितं च प्रणयोपासनम् । स खल्याचार्यों गौ ड या दः प्रथमेन प्रकरणोना ग मे न तवंशस्य बृहदा र ण्यक स्य सर्वथाप्यनु- पेक्षणीयं विवरणमेव किञ्चिद् व्यरचयत्। महोतेन विना तदर्थः शक्योऽवयोलम् । इदमुक्तमारम्भ विश्वादिरूपेगक • एष २५ पुरुषस्त्रिधा स्थित इति (१.१-४, १०)। अयमेवार्थो भिन्नैः पर्दः एवा गमशास्त्रस्य ·imawwwvvve इह दृश्यते .. १० ६१२] অনুষংশিক্ষা प्रकटितो हवा र ण्य के (४.२.३) यथातिस्फुटमाह शङ्कर- स्तव (४.३.१) (१.१-४. १०) एक एव पुरुषः (ब्रह्मात्मा धा, मा. उ. २) अवस्थाभेदाविश्वस्तैजसः प्राज्ञस्तुर्यश्चेति (१.) कथ्यते (१.१५)। प्राशं (बृ. उ ४. ३. २१. ३५) विना नान्यः ५ कश्चिदेतेषु लभ्यते यह दा र ण्य के । इह हि विश्वामिन्धशदो रभ्यते। उन्धो नाम दीप्तिगुणकः । इन्ध एव च इन्द्रः। ध्रुवन्ति ह्यौपनिषदा “एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षणव परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विष" इति । किं नु खलु पुरुष इन्ध इत्युच्यत इत्याह' यह दा र ण्य क भा प्य- वासिफ (४ २.७३) सुरेश्वरः "भ्यतेऽहनिशं यस्मादिन्धनामा ततः पुमान्" ॥ इति स्थलार्थभोक्तृत्वेन सदा जागरे स्फूर्तेः सः तादृश इत्यभिप्रेत्यत्रा- नन्द गिरिः। शङ्कर स्तु स्वभाप्ये वै श्वा न र उति (बृ. उ. ४.२. २-४, पृ ५१३-४१६) इन्ध इति (पृ. उ. ४ ३ १, पृ.१६) वोभावपि शब्दो प्रयुनक्ति। न पुनः 'क्वचिद्विश्वशब्दम् ।। "अत्र च जाग्रत्स्वप्नसपुप्ततुरीयाण्युपन्यस्सान्यन्यप्रसार- नेन्धः (१. २.२)। प्रविविक्ताहारतरः (१ २.३) । संध प्राणाः (४ २ १); स एए नेति नेतीति (१. २.४)। इदानी जाप्रस्वमादिद्वारेणेष महता सण विस्तरतोऽधिगमः कर्तव्यः ।" अत्र वृहदारण्य के १.२ इत्येतस्य ४३ इत्येतस्य च प्रन्थस्य शङ्कर कृतं मियःसंम्बन्धप्रदर्शनं द्रष्टव्यम् (पृ ५१८) । "विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यवगतम् । तदेव पुनरिन्धसंज्ञः प्रविविक्ताहारस्ततोऽन्तहदये लिङ्गामा प्रविधिक्ताहारतरत्ततः परेण जगतात्मा ।" इ. ४.३ १ (पृ ५१९)। । "एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैष । परोक्षप्रिया इपहि देवा प्रत्यक्षद्विपा।" उ ४ २.२ । ९। यावनहं स्मरामीह सद्भाष्यम् । यदेवाः परोक्षप्रियाः प्रत्यक्षद्विपञ्चेति तत्यप्रसिद्ध ब्राह्मणेषु (वृ उ १.२ २)। सुरेश्य रो ( भा पा १ २ ३५, ४ १३६६) लौकिक व्यवहार प्रदर्शयतमर्थमित्यं समर्थ यते- "प्रत्यक्षनामप्रहणं प्रद्विपन्ति जपत्यपि । श्रेयांसोऽमुकमिधास्त इत्युक्ति कामपन्ति च ॥" इति । न श्रेयांस इसरानामन्त्रयितव्याः सम्भाव्या पेसि शिष्टाचारः। ६१९। २० ३० ·५० ५ ध्यान . आशमशास्त्रम [१२ इदं तु प्रतीयने वृहदा र प्य का देव (४.२३, ३. ११. ३५) यद्यपरोऽपि कश्चिच्छन्दस्तस्मिनपार्थे (विश्वार्थे ) प्रयुज्येतान तर्हि स खलु शा री र एय। गौड़पा द स्तु नेतदभ्युपजगाम । विश्व इत्यभिनयमेव तु नाम किञ्चिरोन प्रयुक्तमर्थप्रकर्षाविष्करणसमर्थतरं भविष्यतीति मन्वानेनेव । मा. उ. कारेण तु कदाचित्तेनैवाभिप्रायेण च इति प्रयुक्तः। ऐ चतुर्प नामसु तु र्य स्तु री यो धा स्फुटमेव न किमपि वस्तुतो नाम। किन्तु · विश्वतैजसप्राशे पस्त्रिभ्योऽनन्तरमस्य पाठादयं तथा कथ्यते। चतुर्थ इति इति तदर्थः । वह दार ण्य क इन्ध इन्द्रश्च नामनी एय!. ते ज स प्रा झौ तु मूलतो विशेषणभूतौ पश्चात्तु नामनी संवृत्ते । 'कदानित्तुं तेज साथै लिजा मे ति पठितः। यथा गरे ण वृहरा ण्य क भाप्ये (४२.३, पृ. ५१५ पृ ५१८) । प्राज्ञा थं सुरेश्व रे ण सुषुप्त शन्दः प्रयुक्तः (बृ. भा. वा ४३५, पृ. १३७७)। अयं च गदः सुस्पष्टमस्थाविशेषापमं पुरुष योधयति । (क) आगम शास्त्र स्य प्रथमप्रकरणे यह दा र ण्य के च केविवचनप्रयोगा गाढमन्योन्य संवदन्तोति इश्यते। यथाह गौड़ पा दो विश्व मधिकृत्य (१२) "दक्षिणात्तिमुखे निश्वः "इति । उपनिषदि च (बृ. उ. ४ २ २) "इन्धो ह नामैप योऽयं दक्षिणेऽत्तन् पुरुषः (= वृ. उ. २. ३.५४ २२; १ २.४) । २ . १० ।' उ.२,५.८। ११। अत्र मा ण्ड क्यो पनि पदि तु किश्चिदपि नास्ति । .१२ । अक्षिणि विशेपेण तु दक्षिणेऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति प्राय औपनिषदेषु पश्यतु कश्चिदन्यत्रापि (छा उ.५ १५. १, ५.७४; पुरुपोऽयं शारीर आत्मेत्यभिप्रायः । गौडपादस्य मुखशब्दप्रयोगात् ("दक्षिणाक्षिमुख" इति १ १)। किमिह दक्षिणाक्षीति (आ. शा. ११७ उ २.३.५, ४. २. २, ५ २.४) कथ्यते सामान्यनाक्षीति । सुरेश्व रो मन्यते ( भा घा. ५.२. १३६९) साशास्मृतिवलाद्वामाइक्षिणस्यागस्योत्कर्षपशादा तथोक्तिरिति । २० वचनेषु। स्पष्टं चेदं -- ·६१२ ] অন্যরা . (ख) “माकाशे च हदि प्राज्ञ" इत्या गमशा स्ले (१.२)। वृहदारण्य केऽपि द्रष्टव्यम् (४ २.३, ४ २२)। तुल ते. १॥ (ग) “प्रविविक्तभुगि" त्या गेम शास्त्र म् (१.२)। भत्र च द्रव्यं वृहदा र ण्य कम् (४२.३)। (घ) पुरुषस्य तृतीयामवस्था सुपुप्त वाधिक"त्यानन्द" इति "भानन्दभुगिति" वा ग म शास्त्रे (१-३, ४)। बृहदारण्य के त्वधीयते (४ ३, ३२) "पपोऽस्य परम आनन्द" इति। 5. तत्रैव ४.३३३।" यथास्मिन् ह दा र ण्य के तथा छान्दो ग्ये ऽपि (८ ७-१२) १० प्रजापतिरत इन्द्रविरोचनोपदेशे सेव पुरुषचिन्ता दृश्यते। तानि तु विश्वादीनि नीणि नामानि नान दृश्मन्ते। शङ्कर पुन स्वयमन्यान्येव त्रीणि नामानि प्रयुनक्ति। यया विश्वार्थ म ति पुरुप (छा उ ८ ७.४) छा या पुरुष, इति वा (८ १० ४) छाया मे ति वा (८.७४८ १.२) । तेज सा थं स पठति स्वप्रा मे ति (छा. उ ८ ११.१.२)। प्रामा थं तु सुपुत स्थ इति (८. ११ १.२)।५ य पुनस्तुर्यस्तदर्थमुपनिषदि .(८ १२ ३) युक्तमेव उत्तम पुरुष शल पट्यते ।। सेयं पुरुषविन्ता छान्दोग्ये वृह दा र ण्य का पर्वाचीनेत्यनुक्तापि प्रकाशते । २० १३. "यन्न सप्तो न किचने"त्यादि ,वाक्य, (मा उ ५, २२४) वृहदारण्य का देव (४ ३ १९) गृहीतमिति प्राक् प्रदर्शितम्। . अवतरणिका। अयं च शब्द शड्रेण ब्रह्म सून भाष्येऽपि (१ २, १३) प्रयुक्त । कस्मिंश्चित्तु (१ ३ १८) मूने तेन शा री र इत्यपि पद प्रयुक्तम् । १५॥ इद तावदवधेयम् । शङ्करेण आ भाष्ये विश्वा दी नि श्रीण्यपि नामानि गृहीतानि । छाउ भाष्ये तु न तेन तथा कृतम्। इद च चिन्तयितव्यं स खल्वाचार्यस्तथातिमानप्रियश्रुत्युद्धरणोऽपि च आ भाष्ये सत्य प्यतिस्फुरे प्रस) न छा उ श्रुतिमुद्धरति । न धेह छाउ, भाष्ये 3 श्रुतिम् । ३० भगी १५-१७-१८ ·-- २ भागमशास्त्रम् [ $१२ भन्यच्च। यद्यपि छान्दोग्यं वृहदारण्य क मिबास्मदा गम- शा स्ना द तिपूर्व तथापि न तनास्ति फिधिधनावगम्येत वान्दो ग्य- मा ग म शास्त्र कारणोवृतमिति। वृहदारण्य कं तु प्रभूतमुदधृत- मित्यपश्याम प्राक् । पू . "उत्तम : पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युवाहत । यो लोकत्रयमाविश्य विभयद्वय ईश्वरः ।। यस्मात्मरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि होके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" शरोऽन न श्रुतिमुहरति । श्री घरस्तु तत्करोति (वृ उ ५६१- "सा था अपमात्मेति"। न त्वेषान्न तथा युक्तरूपा प्रतिमाप्ति । १० किं निमितं पुन विषो ऽणि दक्षिणेऽणि वा हल्यत इत्येपो- इक्षि पु रु ५ इति च्छा या पुरपति च्छा या स्मे ति घोच्याप्त इत्यवगन्तव्यम् । तचैवम् । परमात्मनोऽधगमो नामातिमानं दुष्करः पुरपेण बहिर्विषयासक्तैन । अरुन्धतीदर्शनन्यायेन तु शरयस एसत्कर्तुं शनैः शनैः। तपथाइ छान्दोग्य भाप्ये (८. १२ • ) शङ्करः। "आदायेवोच्ययाने किल दुर्षियत्वात्परल्यात्मनो- अत्यन्तवासविषयासक्तचेतसोऽत्यन्तसूक्ष्मवस्तुश्रवणे व्यामोहो मा भूदिति यथा क्लि द्वितीयायां सूक्ष्म चन्द्र विदर्शपिपुलं कञ्चित्प्रत्यक्षमादौ दर्शयति प यामुमेप चन्द इति । , तोऽन्य वतो गिरिमूर्धानं च चन्द्रसर थमेप चन्द इति । ततोऽसौं चन्द्र पायसीति । एवमेष पुरषो दुरषगममपि सूक्ष्म परमात्मानमनत्याया- समधगच्छति शनैः शनैः। प्रथमं त्वतिसूक्षत्वादुक्तोऽपि परमात्मा न शस्यो ग्रहीतुम् । अत एवादी वत्र तत्र “य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो यसइति ( उ १७६,४ १५ १८७४ दृ उ २ ३ ५; "योऽय दक्षिणे- ऽक्षन्पुरुष" इति) शारीर एवात्मोपदिश्यते। पात्वशारीर । अथ कथं नु खलु शारीर आत्मावगन्तव्यः । क पुनरुपायोऽस्यात्युकृष्ट । -प्रत्युत्तरयन्त्यृपय । पश्य तावन्मे दक्षिणमक्षि। किं खलु पश्यस्यत्र । नून स आत्मानमेव स्वस्य दक्षिणेऽक्षिणि पश्येत्प्रतिबिम्बितम् । तंच छा या स्मा नमुद्दिश्य ऋपियाद अन्नायमात्मेति। -अयमेवार्थ श्छा न्दो ग्ये (६५-१२) प्रजापतिनेन्द्रविरोधनाभ्यां विस्तरशः प्रतिपादित । अन्न चापमात्मा न केवलमक्षण्येव अपित्वाऽपि अप्स्वपि उदशरावेपित शङ्करो युक्तमेवाह (छा उ८.. १) सहादिप्यपि स मारमा दृश्यम इति । ३० द. को उ१.२, ११ १७१८ । २० भद्रं भो। २५ . । २ ·११२] अवतरणिका. उपनिषत्सु वृह दा र ण्य कमेव मुख्यः प्रभव आ ग म शा स्त्र- स्येत्ययमोऽन्यथापि शक्यः - प्रतिपादयितुम। अयमात्मा ब्रह्म पुरुषो वा चतुष्पादितीयं चिन्ता न • कश्चिदभिनया । तथाहीयमृग्येदेऽपि (१०.१० ३) छान्दोग्ये (३.१८ १)ऽपि च दृश्यते ।१८ पादास्त्वेते सर्वे न सर्वत्र समानाः। भिद्यन्ते हि ते मिथः । तद्यथा प्रथमः पादस्ताब"विश्वा भूतानि" (ऋ. स. १०.६०.३)। ततश्च "त्रिपादस्यामृतं दियीति"। छान्दो ग्ये (४.५.८) तु चतुष्कलंः पुरुषः प्रकाशवानिति भायतनवानिति च । अन्यत्र च (छा. उ. ३. १८. १-६) ग्रह्मणः मध्यात्ममिति पादा अधिदेवतमिति वान्यथाभिहितम् पुनरप्यन्यत्र "बागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पाद” इत्यादि (छा. उ.३.१८.३)। २० एवं वाक् प्राणवतुः श्रोत्रमनिर्वायुरावित्यो दिक् च पादा इति वयते । यथा चैतद्भवतु। यदि मा ग म शास्त्रे पादयस्थापनं तदति रमणीयं गभ्मीरा बहुमतं च । पते खलु चत्वारः पादा प्रस्तुतो ऽपादा अपि पादा इव । ते खल्वेकस्यैवात्मनश्चतस्रोऽवस्थाः। च भिन्ते न १५ पुनरात्मा। तासां वतसृणामवस्थानामाचास्तिस्रो 'जाप्रत्स्वमसुषुप्त- कपाः। भन्तिमा तु तुरीयेत्युच्यते। चतुर्थीति तदर्थः । स चात्मा तास्वयस्थासु यथाक्रम विभ्यो (वैश्वानरो पा) तेजसः प्राशस्तुरीयश्चेति । अवस्था एव प्रयते। इदमिह विशेषतो द्रष्टव्यम् । यद्ययात्मनचतुष्पांत्वमंतिस्पष्टं मोड:- २० यो पनि पदि । यथा प्राग् दृष्टं तथापि तदा ग म.शा स्ने -कि- बहुना 'चतुप्पाच्छन्दोऽपि तदर्थकोऽपरो वा कम्च्छिब्दो न दृश्येत तत्र । प्रथमप्रकरणे पञ्चमी कारिका यावत्पुरुषस्य विश्व तैजसप्राशरूपेण विधा अवस्थानं दृष्टम् । “एफ एव विधा स्थित"( १. १-२) इत्यप्युक्तम् । उपरिष्टादपीदं ( १. ३-५ ) विवृतम्। अतो नेदं मन्तव्यं चतुष्पात्त्वचिन्तनं २ नाम नासीत्कर्तु रा ग म शास्त्र स्येति । व्यक्त हीदं तन (१ १०-१५)। . आश २.२१॥ १८॥ अत्र लघूपनिषत्स है उ २ ("चतुष्पादं ब्रह्म विभाति".ते उ.५१३ ३१; रा उ ता, उ) "सोऽयमात्मा चतुष्पाविति ।" म पुनषानरो पथा मा. उ. ३ । २०। "एक एष निधा स्थितः।" आ. शाः १.१।

·७४ - २ । মহাম 1. [२ भन्न खलु ११.१०, ११, १२, १३, १५) मा पनि पद चतुर्थी तुर्यशन्नोऽसद्गभ्यते। इह मा ण्ड यो पनि पदाग में शास्त्र यो स्तत्खलु स्तोकमनैक्य व्यनतीवा ग म शास्त्र स्य मूले न खलु मा ण्ड फ्यो पनि पद अपि तु उपनिषदिति । अन्यथा तु चतुष्पाचवर्णन स्पष्टतरमभरिभ्यत् । पृ उपनिषत्काले तु तचिन्तन न तथा पर्यपुष्यक्तिीव प्रतीयते।" वामन्यदिह विमृश्यम्यताम्। मा ण्ड क्यो पनि घ वा ग म शास्त्र यो रारम्भ एव कश्चिद्भवो दृष्यत । 'मा ण्ड क्यो पनि पदि तादादी (१.२) तायतातिप्रकण स्तुत मोटार । - प्रदर्शितश्च, तदभेदो ब्रह्मण आत्मनो वेति 'सर्व होतद्रले"त्यादिना (२)। आगम शास्त्रे वन १० किञ्चिदपि तविषयक नास्ति। एतद्धि (आ शा. १२७सपद्येव "एक एव विधा स्थित' इति विश्वतंजसप्राशरूपेणैकमेव वर्णयितु प्रवृत्तम्। (११-५)। ततश्चाह (११०) तुर्यम्। - इहा गम शा स्ने प्रागूनर्विघ्या कारिकाया नेपदपि किञ्चिदधिगम्येतोङ्कारस्य । १५ युक्त चैतद्यत्मथममेकस्य निधा स्थिति पञ्चाश्चोङ्कारवर्णनम् । अयमेव हि क्रमो युक्तश्च न्याय्यश्च । तथा हि। द्वय खल्वस्ति। उपायचोपेय वा तत्र प्रथममुपेयमुच्यते । तताधोपाय । प्रहते तावदुपेय आत्मा। उपायस्त्योद्धार । ओद्वार यानेनैव हि शोकमत्येति । पुष । माहास्म दा चा य (१२८)- "सर्वव्यापिनमोकार मत्वा धीरा न शोचतीति' । स्तमिव समम शास्त्र ! सडको पनि दिदातिकम । तथा हात्र प्रथममुपाय ओङ्कारस्ततश्च क्रमेणोपेय (३-७) भात्मा । पुनरप्युक्त एप पश्चात् (१२)। अतिमात्रमिव प्राभव-काश्चना पनि पद २२ कॅन्तु मा ण्ड क्योप निषद । प्रियप्रणवोपासनश्च स बभूवातिमानमिव । तदेव चाभवदिव तस्य तादृशक्रमपरिवत्तनप्रवृत्तिकारणम् । नास्ति प्रणवोपासन बृहदा रण्य के प्रभवभूत आ ग म शास्त्र स्य। अत एष नास्य मुख्य विषये मा उपनिपदीव तथा प्रणवचिन्ता । सूचयस्था ग म शास्त्र माण्ड को पनिषद मवर्ततेति। २२। यथा उसे उ११. एषमादय । २० * २५ २१ । एतच V ३० ·१३] अवतरणिका 04 AM . " अवसिता चिन्ता ताक्दा ग म स्य। अथ वै तथ्य स्य चिन्ताया पश्याम कश्च कीदृशश्चास्य सम्बन्धो यह दा र ण्य के ने ति। युक्तमेतदतिस्पष्ट च यदिद वै तथ्य मित्यभिधीयत इति । इदमे हि परीक्षितमिह गौड पा दे न । तथ कुर्वता तेन यह दा र ण्य क मेर (४३) समाधितम् । उक्त ह्याचार्येण (२५)- ५ .."स्वमजागरिते स्थाने होकमाहुर्मनीषिण । भेदाना हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥" इति। मात्र प्रथमा| वृह दा र प्य क (४३ १४) परामशति "अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यप इति यानि धेर जानत्पश्यति तानि सुप्त इति ।" न केवल • तत्तवचनेन जामत्स्वप्नयोरभेद एवाचार्यण दर्शित । अपि तु युक्त्यापि सोऽर्थ समर्थित । स्पष्ट चेतद्भविष्यति तस्य य कश्चित्सहनया, वृत्येत वृ उ पनि पद च (४३) द्रक्ष्यति । प्रसङ्गादेतच वक्तव्यमस्मि ना ग म शास्त्र एव वृह वा र प्यकैकदेशस्य सक्षिप्तमपि सर्वप्राचीन व्याख्यानमधिगम्यत १५ . . मागमशास्त्र ३ अद्वै ते ऽपि यह दा र ण्य क पटकृत्य २४ परामृश्यते। एर च शक्यते निर्वाध सिद्धान्तयितु यह दा र प्य क मेव मुख्य प्रभवोऽस्माकमा गम शास्त्र स्येति ॥ - . २० १३। श क र पूर्वे वेदान्ताचार्यास्तकृतयश्च । अम्ति तारद्वेदान्तस्य श्रुतिप्रस्थान स्मृतिप्रस्थान च। कृतमिह तचिन्तया। स्यात्सुकरमस्माभिरनुशीलनमिति चेदान्तस्तावविधा विभज्यते शङ्क र पूर्व शङ्करोत्त रश्च। तदनुगमाञ्च तदाचार्या अपि द्विविधा शङ्कर पूर्व गङ्क रोत्तरे व। तत्रायेषु सुप्रसिद्धो भगान्या द रा य ण कर्ता ब्रह्म सूला णा मु प नि ष न्मूल काना सून प्रस्था नाधारभूतानाम् । २३। वे तथ्ये। आ था ३ १२, १३ १५, २४, २५ (६ उ १२, १२, १४), २६ । २४।

·. । . - आगमशास्त्रम् [ ११३ यथोक्तं पूर्व निमर्ग एवायं पुंसां तेषां मतानि नैकै कारणरन्योन्यं भिद्यन्त इति। अत एवोदिते होमोऽनुदितेऽपि होम इत्युभयथापि होमो दृश्यने ब्राह्मणेषु। दृश्यते च तनैव तदर्थो विचारः समर्थयमानः पत्तं द्वितीयं (पे. ना.२५ ५-६ : ते. बा.२.१२.८ तुल २.१. २. १२)। ५ सन्ति च "कानिचित्कर्माणि विहितानि यानि नादृत्यानीत्युच्यते । सन्ति चान्यानि बहनि कृत्यानि यानि मिथो विरुद्धानि सन्दिग्धानि वा । अत एवैतदोपपरिजिहीर्षया यदाह मी मां सा दर्शन का ('पोडशि- ग्रहणप्रसङ्गे, १०.८६) तदृष्टव्यम् । यथा कर्मण्येवं ज्ञानेऽप्यन्योन्यमनेकवातिमानं भियन्त आचार्याः । तपयकत्र (तै उ २ ७. १, द्र. छा. उ ३ १६.१) "असद्वा इदमन आसोई" इति दम्यते। अन्यत्र तु (६. आ. २. ४. १) श्रूयत "आत्मा वा इदमेक एवान आसीद" इति। अपरत्र पुनस्ततोऽप्यन्यच्छृणुमो येनासद्वादं निराकृत्य स्पष्टया वाचा युक्त्या च सहादः प्रतिष्ठाप्यते (छा. इ. ६.२.१-२) "सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धक आहुरसदेवेदमा आसीत्। कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति होवाच, कथमसतः सजायतेति । सत्वेव सोम्येदमप्र भासोदेकमेवाद्वितीय"मिति । व्यक्तमिदमेतस्मान्नैव नः सर्वाः श्रुतय पयो चैकमेवार्थ सुबन्तीति।' इशे व व्यतिकरे कतरः पनो हीयेत कतरो वोपादीयेतेति नूनं दुरवगमम् । श्रुतित्वाइयोरपि हि प्रामाण्यं समानम् । अत एक चेजहास्यन्यदपि २० जहाः। एकं वा चेदादत्से परमप्याददीथाः । न ह्युभयमपि कर्तुमर्हसि । तथा च कुर्वन्न त्वं कमपि सिद्धान्तमुपेया। तभावाच निरर्थकः स्यादु पदेशः कर्मणो शानस्य वा। किमेतेनेति। न ह्यनेन कश्चित्काञ्चित्सिद्धि- मुपेयात् । अत एव यद्यपि ने केचित्याञ्च ऋषयः क्यवित्वविदप्यनेकदर्शना बभूवुरावीनास्त्वाचार्या यथा वा तथा वा स्वोनीताभियुक्तिभिस्तं तं १। द्रष्टव्य सह पुण्य वनस्य प्र का शे में भक्त हरे ; क्य पदी यम (१८)- "तस्यार्थवादरूपाणिनिश्रित्य स्वविकल्पमाः । एकत्विना द्वैतिनां च प्रवादा बहुधा स्मृताः ॥ इति २॥ युक्तमुक्तं शहरेण (सू ३ २ १५) "नहि वेदवाक्याना कस्यचिदपरवं कल्यचिदनर्थवत्वमिति युक्त प्रतिपत्त प्रमाणत्याविशेषा"दिति । - ३० ·vvvvAvM $१३ ] अवतरणिका विरोधमपाकृत्य सर्वास्तास्तादृशीर्वाचः समनुगमयामासुः प्रदर्शयामासुश्च सिद्धान्तमुपादेयम् । उपद्यत च तेन मीमांसा । तदिदं मूलमेकता कर्मणि मी मां सा सूना णा मन्यतश्च शाने न म सूत्रा णा म्।' सुविदितमिदं जै मि नि ने व मी मां सा सूत्रं वा द रा य णे न विरचितं ब्रह्म सू न मिति । अस्ति तु कारणं येनावगच्छामोऽन्येऽप्यासन् ५ फारो मी मां सा सूत्राणां ब्रह्म सूत्राणां च ।' तावेव द्वाविति। तद्यथासीदाचार्यों वा द रिः। स खलु चतुष्कृत्यो मी मां सा सूत्रेषु (३.१.३६.१.२७ , ८. ३.६ १.२. २३) चतुष्कृत्वश्च व हा सूत्रे पु ( १. २. ३०,३ ११५; ४. ३.७, ४. ४. १०) पठ्यते । एतेन प्रतीयेत एपोऽप्यासीत्कश्चित्तत्सू न का र १० इति । न पुनरेष निश्चयस्तावतैव युज्यते। स्यादेतत्कर्मणि ब्रह्मणि न तु केवलं . ३। तान पाचो न केवलं विरुद्धा अपि त्वरूपष्टा अपि सन्दिग्धा अपि । ५। अग्रे विमर्शनीयम् । दर्शिता विविधा न्याया प्र हा सू ने पु मी मां सा सूने पु च । अपि नाम तापतैय शस्यमेतद्वक्तुं सर्वथाप्यनुसरता पुंसा सर्वत्र तांस्तान्न्यायामधिगम्यते सत्योऽर्थो यः खलु मीमांसनीयो न्यायविदा । स च १५ नाम सत्योऽर्थोऽत्र मन्तव्यो योऽभिप्रेतः स्वयमपिणा । अवितथमिदम् अपच्छन्दः श्रुतौ कुप्रचिदव्याकृतार्थे भव्याकृतनामरूपाय वा प्रयुज्यत इति । यथा "असाथ सच परमे व्योमन्" इति ( स १० ५.)। अथवा "नासदासीनो सदासी- तदानी"मिति ( तत्रैव १० १२९ १)। ईरशेषु स्थानेषु असनाकाशकुछममिय निरपाख्यमसत् । यद्यप्यन्यत्र तत्तथैव भवेत् । अथेह पूर्वोक्त छान्दोग्य वचनं २० (६ २-१.२) चिन्तयन्नूनं कधिन्नित्रिनुयात्तस्मिन्खलु ति रोप घचने (३ २७) असच्छन्दो निरुपाख्यासद्वचन एवेति । अन्यथा न च्छा न्दो ग्यं (६ २ १-२) तत्तथातिस्पष्ट निरसिष्यत् । भर्वाधीनास्त्वाचायां एतदप्यव्याकृतार्थ मन्यन्ते । अस्ति च तेषां तत्कारणम् । न पुनस्तदिह परीक्ष्यते । कश्चित्पृच्छेत् । भदेतदेव तस्मिंस्तै तिरी य वचसि ( पृ उ १.४.७-२५ "तद्धेदं तांच्याकृतमासीदिति) अस्तु तावदसच्छन्दोऽव्याकृतार्थ एव यथा भघांस्तु कथं निश्निनोत्येतमेवार्थमभिप्रेति स्वयं स ऋपिरस्या उपनिषद इति । कथं नु वेत्ति भवान्निरुपाख्यमेवासत्स न विचक्षतीति । पर्य स्वतावदभ्युपगच्छम । भवानिहाव्याकृतमर्थ मन्यते । स च स्यान्न वा स्यादिहष्टे कपिणेति विवरेन् केवन । अलंतः। नेष्ट इत्येव तु स्पष्टम् । ३० ५। वि एव च ल क र स्य वेदान्त दर्शन म११४०। मन्यते ।

·आगमशास्त्रम् [१३ चाभवंस्तस्य कानिचिन्मतानि। तान्येव चोक्तानि तयोर्मन्ययोरिति । मी मां सा सूत्र फारो जैमिनि रेकादशशत्व उद्दिष्टो व हा सू ने पु (१.२.२८, ३१, ३.३१,४१८३.२४०,४२, १८,४०, ४.३. १२, ४. ५, ११) । अत्रापि कश्चिन्मन्वीत जे मि नि ररचयद् ब्रह्मसू त्र मिति।' ५ न पुनरिदमपि तावता शश्यं वक्तुं निश्चयात्। सुरे व रस्तु दर्शयति वस्तुत एव तत्तथेति। यथा फा शहर भाचार्यो धृतः साइप्रस,सू घे (१.४.२२)। तस्य च मी मां सा विरुक्ता प त अलि ना म हा भाये। इयं व मी मां सा कम मी मां सा ब्रह्म मीमांसा चेति द्वय्यपि भवेत् । १० अन्यतरा वा । तथा च सति ब्रह्म मो मांसै व सा भवेदिति सम्भवति । मा द रा य णो ब्रह्म सू चे परानपि कांश्चिदावार्यानुद्धरति । भा में यम् (३.४.४४)। आ म र थ्य म् (१.२.२६, ४. २०)। कार्णा जि निम् (३.१.६) ओडु लो नि च । अथान्ये केविभूवुरावार्याः । तेषां केचित्पूर्वमपरे तु पश्चा च्छ- ङ्कराचार्य स्य। पतेषां च केचिद् वा द रा य ण स्य ब्रह्म सूत्रं केचिद् भ ग वदी तां के विद्वैकामनेकां वोपनिषदं विचचतिरे । केचिद्वा तेषु ग्रन्थेष्वेकविधं बहुविधं वा विवग्रुः वृत्ति वा भाष्यं वा । शङ्कर पूर्वो वेदान्त इह चिन्त्यत इति वक्ष्यमाणा एवाचार्या उद्दिश्यन्तेऽस्मिन्प्रसङ्गे । यावधगम्यते सर्वेष्वाचार्येषु भ ग वान् बौधा य नः (प्रायस्तृती- ये शकशतके ) एव प्रथमः। घिरचिता तेन "विस्तीर्णा वृत्ति." समग्रस्य जैमिनेः शारीरक सूनम (गावं फेस्ट गावे, १९२७)। नै सि (हिरि पन्न कृतं द्वितीयं संस्करणम् ), पृ ५३ । ८॥ की लहरण-संस्करणे, द्वितीये खण्डे, पृ. २०६, २४९, ३२५ ॥ ९। अयं मी मां सा सूत्रे ऽपि (४.३..१५, ६. ७. ३५ ) पृतः । १० । भेदाभेदवादिनो निम्यार्कसम्प्रदायल्यायं प्र हा सून यति का रः। इौते केचनाचार्या उत्कीयान् । यथा का श्यपः (शाण्डिल सूत्रे २१)। अ सितः। देवल न पुनस्तेषां न हा सून कर्तृत्वे मी मां सा सूत्र कत्ले वा किमपि तथा ३० प्रामाण्यतोऽवगम्यते। अतः कृतं तच्चिन्तया। २० २५ पराशराय । , ·६१३ ] भक्तरणिका मीमांसा शास्त्र स्य। यथा ब्रह्म सूत्राणां मी मां सां सूत्राणां दैवत का ण्ड स्य च। इयं च वृत्तिः क त को टिरित्युच्यते । अथागच्छत्याचार्य उ प य ः। स किल वृत्तिकर्ता मी मां सा सूत्राणां ब्रह्म सूत्राणां च । इयं च वृत्तिर्वस्तुतो भाष्यं महाभाप्यं था। अत एव स खलू प वर्षों महाभाष्यकारो वृत्तिकार इति चोभयथापि कथ्यते । ५ यथोक्तं रा मा नु जे न सन्ति ( वे दार्थ संप्र हे, पृ. १५४) श्री नि- वा स दा से न ( य तीन्द्र म त दी पि का, पुना, पृ.२) च गु ह देवः कप दिकः (क पर्दी वा ) भा रु वि रपरे च वेदान्ताचार्या प्रन्यकृतश्च तस्मिन्विषये। एतेषामाद्यौ द्वौ रामा नु जे न शिषु परिगणितौ। एतेन प्रतीयते विशिष्टाद्वैतानुकूलमासीत्तयोर्मतमिति। भा रुचि नर्नाम कश्चिद्धर्मशास्त्रकारो दृश्यते।' अनन्यावेतौ न वेति नावगम्यते । यद्यनन्यौ तहि दशमशकशतकस्य द्वितीये ऽधै स उत्पेद इति वक्तव्यम् । सि द्धि त्रये (पृ. ५) केचन वैदान्तिका ज्ञायन्ते । तेष्वन्यतमो भर्तृहरिः। सन भिद्येत सुप्रसिद्धात्कर्तुं , क्य प दी य स्य ।। यस्यायमारम्भश्लोकः (१.१)- "अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदत्तरम् । विधर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥” इति । स्पष्टमिह वेदान्तमतम् । तेनैव साधं भर्तृ मिश्रो ऽप्युक्तः। यथोक्तं न्या य र ना करे । (लो क वा त्तिक म् , १. १०) रचितं तेन विवरणं मी मां सा- २० सूत्राणां कृतं च मी मां सा शा स्त्रं नास्तिकम्। किमयं मीमांसको भर्त. मित्रो वैदान्तिकश्च भर्तृ मित्रो मिथोऽनन्यायिति न वयं न च विद्मः कामपि कृति वैदान्तिकस्य भर्तृ मित्रस्य । ११। एतामेव धृत्तिमाश्रित्य प्रश सू त्राणां प्रवृत्ता रामा नु ज स्य विशिष्टादप्तमतवृत्तिः। १२। प्रपञ्च ह द य म् (नि सं. प्रन्थमाला, पृ. ३९)। द जर्नाल, आमेरिकान ओरिएण्टाल सोसाइटी, १९११, पृ १७॥ .१३। विज्ञा ने श्व र स्य मिताक्षरा या म् (याज्ञवल्क्य स्मृ तिः १ १८ , २. १२४) पराशर मा ध ये व (२.२.३ , बम्बइ सं ग्रन्थमाला, पृ.११०) १४ । शकसप्तमशतके पत्राद्वा किषित । . , विमः। २५ ३० ·- आगमशास्त्रम् [ १३. घा नन्दो (न मा नन्दो पा) परः फश्चिदाचार्यः । या पय फार इति छान्दोग्य वा क्य कार इति वा रा मा नु स्वकोये ब्रह्म स् न भा प्ये मधु सूद ने न च संक्षेप शा री र क- टी का यां (३. २१८-२२०) दर्शितम् । भा क र स्तावत्प्रदर्शयति (व सू. ५ १.४ २५.) ब्रह्म नन्दी परिणामवादमनुमन्यत इति | म धुसू द न स्तु पूर्वस्मिन्नेष ग्रन्थे तनव विवक्षति परिणामवादः क्रमेण शुद्धाद्वैतवाद ततश्च विवर्तवाद प्रापयतीति । अथागच्छति द्रविडा चा यः। द्रमि डा चार्य इत्यपि स उच्यते (अष्टमशफशतके)। विशिष्टाद्वैतवाद एवास्यानुमतो यथोक्तं रा मा नु जेन १० श्री भा प्ये। विडा चा यः किल ब्रह्म नन्दि कृतस्य वाक्य स्य भा प्य का रो यभूव ' (संक्षेप शा रो र कम् ३. २१८-२२०)। सच ब्रहा सूत्राणामपि भाप्यं चकार । व हा दत्तो नाम बभूव कश्चिदपरो वेदान्ताचार्यः। प्रपञ्च ह द ये दृश्यते तेनापि विरचितं किमपि भाष्यं ब्रह्म सूत्रा णा म्। मतानि च १५ कानिचित्तस्योपलभ्यन्ते तत्र तत्र ।। इदं तु किञ्चिदेवोपन्यस्यते । "'एकं ब्रीव नित्यं तदितरदखिलं तन जन्मादिभाग'इत्यायातम् । तेन जोयोऽप्यचिदिव जनिमानिति । १७ किञ्च न तत्वमस्यादि- महावाक्पजन्यं ज्ञानमपि तु तद्भावनैव' विनाशयत्यविद्यामिति ।। १५। "ब्रह्मनन्दिविरचिताना वास्यानां सूत्ररूपाणां भाप्यकर्ता द्रविदा- २० चा यो ऽपी"ति। आनन्द गिरि र पि छान्दोग्य भा प्य दोकायामाह द्रवि डा चार्य श्छा न्दो ग्य मा प्य रचयामास । (निर्णयसागरे तृतीयं संस्क- रणम् , पृ १४३)। उपमितं च तेन भाष्येण शाङ्क र मा यमल्पग्रन्थ- मन्यतेति। वृहदा र ण्य क मा प्य मप्यनेन कृतमित्या हा नन्द गिरिः । द्र श्रीक वि रा जो गोपी ना यः (पूर्वनैवट १५-१५)। आ नन्द गिरि वचनाद- २५ वसीयते (भा शा. २. ३१) द्रधि डा चार्य आगमविदित्यभवत्प्रसिद्ध इति । १६। ये दा न्त दे शिक त व मुक्ता क ला पस्य टीका सार्थ सिद्धिः, २ १६; नै सि १६७-६८ उ. शाडू र मा प्यम् , . स . कृतस्य सर्वार्थ सिद्धिः, २.१६ । १८॥ यथा शरो मन्यते । १९। दू हिरियनस्य में सि (द्वितीयसंस्करणे) पृ. २३;

·अवतरणिका १७ . अथासीत्पूर्य शङ्करा चार्यान्महान्येवान्ताचार्यो भ प्र पञ्चो नाम । .अवगम्यते व वाक्यान्म धु सू द न स्य (संक्षेप शा री कम, १.७) स खलु वा सूत्रा णि व्यावख्याविति ।२. आ न न्द गिरि श्वाह वृ. उ. प नि पदः शाङ्कर भा प्य टीकायां (पृ. २) शङ्करः किलेतस्या उपनिषदः फाण्वशखामाश्रित्य वृत्तिम् ५ (भाष्यम् ) भरचयत् भर्तृ प्रपञ्च स्तु माध्यन्दिनशाखामाश्रित्य ता- मकरोदिति। बदुपु स्थानेष्वा न न्द गि रिः सुरे श्व रा चार्य स्य यह दा रा य क वा त्ति कं व्याचक्षाणो भर्तृ प्रपञ्च परामृशत्युद्धरति वा ।२१ ईदृशानि च वचनानि साम्प्रतं न दुर्लभानि । २२ शङ्कर पूर्वेषु वेदान्ताचार्येष्वयमन्योऽप्युद्दिश्येत । अयं च प्रथितो १० नाना सुन्दर पाण्ड्य इति । स किल प्रायः शकाष्टमशतकस्य प्रथमे पाद उत्पेदे । अयमासीन केवलं वैदान्तिक एव । अपि तु मीमांसकोऽपि । अयं चाभूदाक्षिणात्यः। अस्य वेदान्तमधिकृत्य कृतास्तिनः कारिकाः स्वयं शङ्करे ण (प्र. सू. १. ४.) शा री र क भाष्य उद्धृताः। भ म ला- नन्द श्च क ल्प त रौ (न. सू. ३. ३. २५) तस्यापरास्तिनः कारिकाः। ("निःश्रेण्यारोहणप्राप्यम्" ) पठति। इमाश्चान्तिमास्तिनः फारिकाः सार्धमपराभ्यां कारिकाभ्यां कु मा रिले न स्वकीये तन्त्र वा र्सि के (वाराणसीसंस्करणे, पृ. ८५२-८५३) धृताः। न्या य सुधा यामपीमा (वाराणस्याम् , पृ. १२२८ ) दृश्यन्ते । इतः प्रतीयते ता इमाः कारिकाः सुन्द र पापड्य कृतस्य कस्यापि वार्तिकस्य । वार्तिकं चेदं काञ्चिदृत्ति २० भाष्यं पविल्य कृतमिति मन्यते । विशेषस्तु नाधिगम्यते । प्रा य ग ये प ण पनि का च (मद्रास, तृतीयभागे प्रथमोऽशः) पृ.१६ क घिराज गोपी ना थस्य वोक्तपूर्वो लेखः पृ. १३ । २०। "कैश्चित्तत्सूनं व्याचक्षाणै मत प्रपञ्चा दि मि"रिति । २१। श्री हि रि य ने न संगृहीतान्येतादृशानि वचनानि पश्यतु कश्चिदेतेषु स्थानेपु-इण्डियान पन्टिकोयारी, १९२४, पृ ५६-८६, मादासनगरे व २५ सम्मिलिताया निखिलभारतप्राच्यविद्यासमितेः कृत्यविवरणम् , १९२५, पृ. ४३९ । प्रकृते चास्मिन्मुख्य विषये यदाह कविरा जः 'श्री गो पी ना थः (पूर्वोक्ते ग्रन्थे) स च विद्वान् ५ व. का ने-नामकः निखिलभारतपाच्यविद्यासमितेः पञ्चमे कृत्य विवरणे, (पृ ९३७) तद्दष्टव्यम् । बहर्थोऽधिगम्येत । २२। श्री कुप्पु स्वा मि शास्त्री। प्रा च्य ग वे पण पत्रिका। १९२० । ३० ·१२ भागमशास्त्रम् [ ११४ अभूयनिह केवन प्राक्छ वा रा द् घेदान्ताचार्या ये वेदान्ते सर्वथा स्वतन्त्रमेव ग्रन्थं रचयमासुः। श्रेष्टस्तु तेपामयमस्माकमाचार्यों गौड पाद: कर्ता गमशा स्त्रस्य । अत्रैव दृश्यते फासाश्चिदति- मुख्यानां श्रुतीनामादिमं विवरणं यथा वयमुपरिष्टाद् द्रक्ष्यामः । १४ । आ ग म शा स्त्र स्य सारः । तनं तावत् अयायमुपन्यस्यते सार आ ग म शास्त्रस्य। प्रथम मा ग म प्रफरणम् । तदद्विधा विभज्येत । आद्याभिरटादशभिः कारिकाभि (१. १.१८) रेको भागः शिष्याभिस्तु कारिकाभि ( १. १६-२६) तन प्रथमे भाग उपेयोऽर्थश्चिन्त्यते द्वितीये तूपायः। उपेयस्तावदात्मा पुरुषो धा। उपायस्तु प्रणवोपासनम् । आत्माधिगमाच 'सर्वपुरुषार्थसिद्धिरित्युपनिषत्सिद्धान्तः। कीदृशः पुनः स पुरुषः कथं वायमधिगम्यत इत्यस्य प्रत्युत्तराय प्रवृत्त मा ग म प्रकरणम् । -रपरः। १० तनातिमात्रं सूक्ष्मः स पुरुषो न शक्यते वेत्तुमेकपदे। शक्यते तु क्रमेणेत्याह (१.१-५)। यद्यप्ययं पुरुषो वस्तुत एक पय तथापि “विधा देहे व्यवस्थितो" ऽनुरुभ्यमानस्त्रिविधामवस्थां स्वयं सर्वरनुदिनमनुभूयः मानां जामत्स्वप्नसुपुप्तरूपाम् । तत्र जाप्रवस्थामापन्नः पुरुषो विश्वः। स खल्वयं शारीर आत्मा। स व विश्वेषां गोचर इति विश्व इत्युच्यते ।। स्वप्नावस्थः स तैजसो नाम। तेजोमय इत्यर्थः। स हि तदा स्वयं ज्योतिर्भवतीति तथोक्तः। स्वप्ने चैप न जानु विरहितो ज्ञानेन ।' , २० . १। तदिदं वृत्तिकृत उत्प्रेक्षणम् । स्याद्वैतत्काप्यन्यत्रापि व्याकृतम् । २। यथोक्तं (पृ. आ. ४. ३.१-९) "स्वेन भासा लेन ज्योतिया प्रस्थापित्यनायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवतीति। 2. वृत्तिः, १.१, पृ. २, प. ८-९ । ३। सदुक्तम् (कृ. उ. ४.३.२३) "यदै सन पश्यति पश्यन्वै सन्न पश्यति । न हि दुईष्टेविपरिलोरो विद्यतेऽविनाशित्वात् । न तु सद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्ये"दिति । २५ ·१३] अवतरणिका स खल्लु विश्वः शारीर आत्मेत्युपचारेणोच्यते। स चनुषि विद्यते। एवं तेज सः स्वप्नावस्थत्वान्मनसि । प्राशस्तु सुपुप्तावस्थो हृदयाकाश एव । नान्यत्र तत्सम्भवः । तेषु च लिपु जागरिते वाह्यानेव विषयाननुभवतीति विश्वो बहिष्णाः । स्वप्नेऽन्तास्थितान्मानसानेय भावान्वेत्तीति तैजसोऽन्तःप्रशः। प्राशः ५ पुनः सुपुप्ते घनप्रशः। तस्यां ह्यवस्थायां कस्यापि घटपटादिप्रकारकस्य विशेषशानस्याभावाद् घनं निविडमिवास्य शानमिति स घनप्रज्ञ इत्युच्यते । एते च लयो यथाक्रम स्थूल सूक्ष्ममानन्दं च विषयत्वेन भुञ्जत इति स्थूलभुक्प्रविविक्तभुगा नन्दभुक्चेति कथ्यन्ते । अयाचार्यः (१.६-६) प्रसङ्गादस्ति सर्वेषां भावानां प्रभव इति सन्तो विनिश्चिन्वन्तीति ब्रुवन्सृष्टौ तेषां विविधां दृष्टिं प्रयोजनं या प्रदर्शयति। तत्र प्रथमायां सृष्टौ वित्ततः सृष्टिः परामृभ्यते । अथ स पुनस्तस्य पुरुषस्थापरं विशेषं दर्शयन्नाह न केवलमवस्था- प्रयानुरोधात्ते नयः। अपि त्वपरोऽपि विद्यते कश्चिदस्याकारः । स तु कस्यापि विशेषस्याभावान केनापि नाम्ना प्रकाश्यते । केवलं तु विश्वादीनां त्रयाणां कथनादनन्तरं स प्राप्त इति तुर्य (स्तुरीयो वेति ) कथ्यते। तस्य चार्थश्चतुर्थः । अथाचार्य एषां चतुर्णा पुरुषाणां कांश्चिद्विशेषांस्तेषांचान्योन्यं साधयं वैधयं च दर्शयित्वाह (१.११-१८) विश्वतेजसप्राज्ञतुर्याणां तुर्यमेव पुरुषस्य स्वाभाविकं मुख्यं वा स्वरूपम् । तच मायाविनिर्मुक्तमद्वैतं च । द्वतं विदं मायामात्रम् ।• सुप्तोऽयं जीवोऽनादिमायया । प्रबुध्यते तस्मात्स्वापात्तदा युध्यतेऽद्वैतमिति । समाप्तोऽत्र प्रथमो भागो यत्र प्रदर्शित उपेयोऽर्थः । ४। उपलक्षणमिदम् । विम्वोदग्रहणसमर्थे यस्मिन्कस्मिन्नप्यादादिनि घस्तुनीति भावः। यः कश्चन दिक्षतात्मानं स स्वपुरावर्तिनो यस्य कस्यापि पुरुषस्य चक्षुपि तं प्रतिविम्बितं पश्येदिति तथोक्तिः । उ.४.३,३२ । ६। प्रविविक्तं नाम सूक्ष्मम् । ७। इदमत्र कश्रिद्धदेत् । मायामानं खल्विदं द्वैतमिति नेदं वस्तुतः प्रवर्तते नापि निवर्तत इति । तदिदं यथा कश्चिद् प्रयाद माययैव कृतो प्रन्यिायवैध ३० विमोचित इति। तुल. वचनं भावतो (खुद्धस्प) (म. वृ. पृ. ५४०)- "आकाशेन कृतो प्रन्धिराकाशेध मोचितः । इति २० यदा त्वयं । २७ । म ·१8 आगमशास्त्रम् [ S१३ अथ द्वितीये भाग आद्याभिर्दशभिः कारिकाभि (१.१६-२६) स्तस्य तुर्यस्य पुरुषस्याधिगमोपायश्चिन्त्यते। स च मूलोकेन प्रकारेण प्रणवोपासनम् । अथ द्वितीये प्रकरणे च तथ्य नामके प्रथमं तावद्युत्या श्रुत्या च ५ स्वप्ने सर्वभावानां तथ्यं प्रतिपाद्यते। तञ्च कुर्वताचार्येण प्रथम इव द्वितीयेऽपि प्रकरणे यह दा र प्य क माश्रितम् (४. ३.८)। स खल्वा- होपनिपतचनेन (२.१.४ ) मनीषिणः किल स्वप्ने सर्वभावानां वैतथ्य- माहुरिति । अत्र च तेन तिलो युक्तय उपन्यस्ताः। यथा (१) सर्वे भावा अन्तस्थाः। (२) तावन्तमतिदविष्टं देशं गत्वा न कश्चित्स्वप्ने तांस्तान् १० भावान्द्रष्टुमर्हति । (३) न च स्वप्ने तावन्तं दविष्ठं देशं गत्या प्रबुद्ध आत्मानं तस्मिन्नेव देशे पश्यति । एतयोपनिषद्वचनेन समर्थ (२.३) स प्रतिपादयति (२.४) स्वप्न इव जागरितेऽपि भावा, वितथा इति । अनापि हि भावाः स्वप्न इवान्तस्था एव । ततश्च स्वप्नजागरितयो- भेंदोऽपि वस्तुतोऽभेद एव । श्रुते (पृ. उ. ४. ३. १४) युक्तितश्च (२. ५) । १४ पवञ्च वैतथ्यं जाग्रद्भावानामपि । किञ्चानान्यामपि काञ्चिद्युक्ति प्रदा- पात्य चापत्तिं परस्याचार्य आह ( २. ६, १०) स्वप्ने जागरे चोभयत्र भावानां चेतःकल्पितत्वादसत्त्वमिति । स्यादेतत् । स्वप्नजागरितयोरेकेनापि तावदवश्यमवितथेन भवितव्यम् । न पुनरुभयाभ्यामपि । अन्यथैषां भावानां बोद्धा वा विकल्पको वा २० फश्चिनोपपद्यतेति। अन तत्प्रत्युक्तम् । अयमिह वेदान्तनिश्चयः। आत्मैव स्वमाययात्मानं कल्पयति । स एव च भेदान्बुध्यते। पवान्तश्चित्ते कांश्चिदव्यवस्थितान्भावान् निर्मिणोति कांश्चित्तु नियता- भावान्बहिश्चित्ते कल्पयति । एवमपि ये खलु भावा यावश्चित्तमव- तिष्ठन्ते। ये च भावा यावग्राह्यप्राहकरूपं द्वयं तावदवतिष्ठन्ते । ते सर्वे २५ कल्पिता एव । नान कश्चिद्धतुर्येन ते मिथो भिरिन् (२.१४)। ८। इहेदं द्रष्टव्यम्। आचार्यण गौड पा दे न नास्मिनन्यस्मिन्वा (तुल. ४. ५४) ऋपिरिति वा मुनिरिति वा शब्दः प्रयुज्यते। किन्तु मनीषिशब्दः । अयं च शब्दोऽस्मिन्प्रन्य आहुरिति शब्देन सह द्विदृश्यते (२. १, ५) यथान्यत्र (क. उ १.३.५भ गो. १८.३) । म ग व गो ता या मत्र चित्माहुरिति पाठः ।

·अवतरणिका ५ स्वप्नजाग्रद्भावानां समानेऽपि वित्तकल्पितत्वे व्यक्ताव्यक्तत्वरूपे- णास्ति कश्चिद्विशेष इत्याहात्रा चा यः (२. १५)। ये खलु भावा अन्त- श्चित्तेऽस्फुटा ये वा भावा वहिश्चित्तात्स्फुटाः प्रतीयन्ते उभयेऽपि ते कल्पिता एव । विशेषस्त्विन्द्रियकृतः कश्चिदस्ति। तथा हि स्वाप्निकभावा अन्तरिन्द्रियेण जाग्रद्भावास्तु बहिरिन्द्रियेण गृह्यन्त इति । अथ बाह्यानामाध्यात्मिकानां च भावानां कल्पनायाः क्रमाकाङ्क्षाया- मुच्यते (२.१६ ) । पूर्व जीवः कल्प्यते पश्चात्तु वाह्या आध्यात्मिकाव भावाः। जीवकल्पनैव सर्वकल्पनामूलम् । कल्पिते हि जोवे पश्चादन्य- त्सर्व कल्यते । कल्पना चेयं यथास्य शानं तथा भवति । किञ्च । यथान्धकारेऽनिश्चिता रुज्जः सर्पधारादिभिर्भावैर्विकल्प्यत आत्मापि १० तदेव तत्तन्नावैर्विकल्प्यते (२. २७)। यथा च निश्चितायां रज्ज्वां सर्पधारादिभावविकल्पो निवर्नते रज्जुरेवेयमिति चाटेतं निश्चीयते । आत्मनिश्चयोऽपि तद्वदेव भवति ( २.१८)। आत्मायं प्राणादिभिर- नन्तर्भावर्विकल्प्यत इति सा तस्य माया । स्वयमेवायं तया मुहाति (२. १६)। ते च प्राणादयो भाषा मूल एव द्रष्टव्याः। यस्य पुरुषस्य १५ सम्बन्धे कश्चिदाचार्योऽन्यो वा आत्मायं प्राण इत्यादिना यं भावं दर्शयेत् स आत्मानं तमेव मन्यते पश्यति वा। प्रीयते च तस्य चित्तं तन । जायते च तस्य तस्मिन्नभिनिवेशः (२. २०-२६) । आत्मा त्वेषोऽभिन्नोऽपि पूर्वोक्तः प्राणादिभिर्भावभिन्न इव लक्षितो भवति रज्जुरिव सादि- भिर्भावः। यः पुरुष एवं तत्वेन वेद सोऽविशङ्कित्तः कल्पयेत (२.३०)। न तस्य तेन दोपः। किञ्च यथासद्भिरेव सर्पधारादिभिर्भावरदयेन ग्राहाग्राहकरहितेन च रज्ज्वादिद्रव्येण सर्पोऽयं धारेयमिति कल्यते एवमसद्भिरेव प्राणादिभिरनन्तै वरदयेन ग्राह्यग्राहकरहितेन.विकल्पास्पद- भूतेनात्मना चायमात्मा कल्प्यते। नास्ति निरास्पदा कापि कल्पना । वेदान्तेषु विचक्षणाः पुनर्विश्वमिदं स्वप्नमिव मायामिव गन्धर्वनगरमिव या पश्यन्ति (२. ३२)। परमार्थस्तु न निरोधो न चोत्पत्तिः । कश्चिद्धो न च कश्चित्साधकः। न कश्चिन्मुमुक्षुर्न वा कश्चिन्मुक्तः (२३३)। किञ्च नेदं किञ्चित्स्वेन भावेन वा परेण या भावेन नानास्ति । न पृथन च किञ्चिदपृथक् । इदमेव विदन्ति तत्वविदः '. (२.३४)। अयं खलु निर्विकल्पोऽद्वयः प्रपञ्चोपशमो वीतरागभयक्रोध २० ३० ·१५ ५ आगमशास्त्रम् [११३ मुनिमिर्वेदपारगेष्टः। तस्मादेवमद्वैतं विदित्वा तत्र स्मृति योजयेत् । अवैतं चाधिगत्य लोकं जडवदाचरेत् (२. ३६)। तृतीयं प्रकरण म द्वैतं नाम। नाम्नच शक्यमवगन्तुं किमत्र प्रतिपत्तव्यं प्राधान्येन । तत्खल्वद्वैतम्। एतच्चाहे न तावत्सिध्येद्याव त्सोऽकामयत बहु स्यां प्रजाये"त्यादिषु (ते. उ.२.६) श्रुतिप्वधिगता भेदबुद्धि- मापादयन्ती जातिबुद्धि पेयात्। अनर्थकरी हि सा । अतोऽपाकरणीया। ध्यानलक्षणामुपासनामाश्रितो धर्मोऽप्युपास्योपासकभेदकल्पनामन्तरेण न सम्भवतीति नायमपि परमाय श्रेयसे। इप्यते तु भेदाभावः। स एव हि स्वाभाविकः पारमार्थिको वा। तदेव च तत्त्वम् । तचाजम् । नात्र १० किञ्चिजायेत नाम। भेदाश्रितत्वात्तपासनाधितो धमों न पारमार्थिकः । अत एव कृपणो दीनः करुणाहः। अस्य व कार्पण्याद्यस्तमुपास्ते सोऽपि कृपणः। अकायेण्यं तु वक्तव्यम् । तच्च जातिबुद्धरपगमादेव भवति । तस्यां चापगतायां सर्व समं भवति । न च किञ्चिज्जायमानं जायत इति बुद्धिर्जायत इत्याहास्माकमा चा र्यः (३.२)- "अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किश्चिजायमानं समन्ततः" इति । एतदेव च व्याचक्षाणः सः यिवृणोति (३.५ इत्यादि )। आकाशो महाकाशो वा घटाकाशरूपेणोदेति । घटाकाशोदये च यथा घटा एवं जीवात्मनामुदये देहेन्द्रियादिसड्ढाता हेतवः। यथा महाकाशो घटः सम्बन्धाद् घटाकाशरूपेणोत्पद्यते आत्मापि तद्वद्देहेन्द्रियादिसट्टातसम्बन्धा- जीवरूपेणोत्पद्यते। किञ्च यर्थकस्मिन्घटाकाशे रजोधृमादिभिर्युते सर्वे घटाकाशा ग ते रजोधृमादिभियुज्यन्ते । एवं मिनेषु जोवेषु नात्मा सबैः सुखादिभियुज्यते। घरकरकापयरकादीनां मृन्मयानां भाजनानां रूपाणि कार्याणि नामानि च मिथो भिद्यन्ते । भिन्नेष्वपि त्वेनेषु २५ तदवच्छिन्न आकाशो न भिद्यते । सर्वत्र हि स श्येक आझाशः। जीवेष्यपि स एव निर्णयो शेयः। तत्तझेदादिना जीया एव भिद्यन्ते न पुनस्तेप्यान्मा । किश। यथा घटाकाशो नामाफाशस्य न विकारो नाप्यययय । पयं जीयोऽपि नात्मनो विकारोऽयययो या । अन्यथ। यथामलिनमपि गगनं बालानां मलमलिनं भवति। अशुद्धानामपि पुंसां तयात्मापि मलिनो ३० भवति। यथा घटानामुत्पत्तौ रिनाशे यां तेवामानयनेऽपनयने या नाफाशी २० 1 ·8१३ ] अवतरणिका ११ ५ विक्रियते आत्माप्येवं भरणे वा जन्मनि घा गमने घागमने या सर्वशरीरेषु स्थित एव । नेप उत्पद्यते म्रियते वा गच्छत्यागच्छति वा । सर्वथाप्येपो- ऽविलक्षण आकाशेन। सर्वे देहेन्द्रियादिसवाताः स्वप्न श्वात्ममायया प्रत्युपस्थाप्यन्ते। न पुनरेते परमार्थतः सन्ति । अत एषां कस्यचिदा- धिक्ये साम्ये वा सर्वेषां न काचिदुपपत्ति र स्ति । अत्र चाचार्यणोप- निपद्धचनमुदाहृत्य (ते. उ.२ १. ६) अन्नमयः प्राणमयो मनोमया विज्ञान- मय आनन्दमयश्चेति कोशपञ्चकं विवेचितं प्रकाशितं च यू. उ. (२.५)- विवृतया मधुविद्यया परं ब्रह्म। श्रुतिपर्यालोचनया चेममेव सिद्धान्तं समर्थयमान आ वायं आह (३.१३)- "जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं निन्द्यते यच तदेवं हि समझसम् ॥” इति । अस्तु प्रागुत्पत्तेर्जीवात्मनोभैदाभावः। ऊर्ध्व तूत्पत्तेः सम्भाव्यमानः सर्वोऽपि भेदः स्पष्ट एवेत्याशङ्कयाह या खलु मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यः सृष्टिरुक्ता न तया भेदोऽभिप्रेयते किन्त्वयं तत्वेऽवतारायाभिप्रेतः । ताशष्टिकथनेन तत्वावगमः सुकरो भविष्यतीति । भेदस्त्विह न १५ कश्चिदस्ति । कथं नु खलु सा सृष्टिस्तत्कृतो भेदो या तत्त्वावताराय भवतीत्याह । निविधाः सन्त्यधिकृता होनमध्यमोत्कृष्टाः। तदर्थमनुकम्पयेयं सृष्टिभुत्योपासनोपदिष्टा। द्वतिनो वादिनः स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु गुढं निश्चिताः। तादृशाश्च सन्तः परस्परं विरुध्यन्ते । अयं त्वस्माकं सिद्धान्तो न तैर्विरुध्यते । यथा वन विरुध्यते तथा प्रदर्शित मा वार्ये ण (३ १८-१६) य आहाद्वैतमेव परमार्थः द्वैतं पुनस्तद्भेदः । यथा शुक्तिरजते रजतं शुक्तरेवाविद्याकृतो- ऽवस्थाविशेषस्तथा द्वैतमद्वैतस्य । अद्वैतमेव परमार्थः। द्वैतं पुनरद्ध- तस्यैव भेदो(ऽवस्थाविशेष) इत्युक्तं । अयं व भेदो मायिको न तु ताचिकः। तत्त्वतस्तु भेदे यदमृतं तन्मयं स्यात् । अद्वैतं चेद्वस्तुतो द्वैतं भवेन्ननु वक्तव्यं प्रकृतिः परिवर्तते। न त्वेतद्युज्यते । नहि प्रकृतेरन्यथाभावो नाम कदाचिद्भवति (३. ३१, ४. ७)। अद्वैतमेव परमार्थः । न चास्त्यस्य जातिः। यथतन्मायया भिद्यते तथैव मायया जायते (३.१६, २४) । नतु तत्त्वतः। वक्ष्यति च ( ३.२७) "तत्वतो जायते यस्य जातं तस्य ३० २० २५ ·१६ आगमशास्त्रम् [९१३ हि जायत" इति । न च जाति म कस्यापि किञ्चिदस्ति । एवमपि यदि किञ्चित्कचित्कदाविजायेत तद्जातमेव जायतेति वक्तव्यं । न पुनर्जातं जायेतेति। नापि तत्सङ्गच्छते। वादिनोऽप्यजातस्येर भावस्य जाति- मिच्छन्ति। न त्वेतद्युज्यते। यद्येतदेव स्यान्मनु वक्तव्यमजातो ५ ऽजातत्वादमृतो (नित्यो) भावो मत्यों (ऽनित्यो ) भवतीति । कयं नु खल्वेतद्भवेत्। इद च द्रष्टव्यम् । न सलु न सपथा सृष्टि श्रूयते । प्रत्युत श्रूयत एव । सा च क्ववित्सत पदार्थात्वविचासत पदार्थात् । तत्नतयोर्यतरद्युक्त्युपेत ततरत गृह्येत। आस्तां तत्। सृष्टिश्रुते. पुन १० का गतिः। अत्रापि यद्युक्त तत्स्यात् । किं पुनस्तत् । न खलु सृष्टिस्तात्त्विको। अपि तू यायः सोऽवताराय"( ३. १५) इत्युक्त प्राक् । अन्यदप्युच्यते (३.२४)। मायिकीय सृष्टिर्न तु तात्विकी (३.२४) । किञ्च श्रुतौ (ई उ. १२ ) सम्भूतिरपोद्यते । सम्भूतिनाम जातिः । अपवादाच्च सा निषिद्धति स्पष्टम् । निषिध्यते च श्रुत्येव तत्कर्तृरूपं १५ कारणमपि। अतो न जातिर्न वा जनक । न चासतो जन्म भपति। यदि मन्यसे सतो जन्मेति। तदा तज्जन्म माययेर सम्भवेन तु तत्वत । अथ ब्रवीपि तत्वत एवासजायत इति तर्हि वक्तव्यं जातमेव जायत इति (३ ३७)। न चैतद्भवति । असतश्च जन्म न मायया न वा तत्वतो भवति । न हि बन्धयापुनो मायया तत्त्वेन वा जायते। (३ २८)। यथा स्वप्ने ग्राह्यग्राहकरूपस्य द्वयस्या- भावेऽपि मनसि तद्दयमामासते स्पन्दते व तादृश मन । एवं जागरितेऽपि मनो मायया द्वयाभासं सत्स्पन्दते । एर च यथा मन' स्वप्ने वस्तुतो- ऽद्वयमपि द्वयाभासमे जागरितेऽपि तद्वस्तुतोऽद्वयमपि द्वयाभासं स्पन्दते । अन पपास्थेयं यत्किश्चिन्सवरावरमिद तं तत्केवल मनसेच २५ दृश्यते । नेतद्वस्तुताऽस्ति। अमनोभावे तु मनसो न द्वैतमुपलभ्यते । (३ ३१)। मननाद्धि मनसो मनस्त्वम् । यदा पुनर्मनो न किञ्चि- न्मनुने सङ्कल्पयते वा तदा तस्यामनस्तामनोभायो वा भरति । चावस्था मनसो न सुपुत च। भिन्नारस्था मनसो यदा तमिगृह्यने । भिन्ना च सुपुप्ते (३. ३२-३४)। सुपुप्ते मनी लीयने। लयो नामात्र ३० निवारस्या। निगृहीत तु मनो न लीयते। इदमे च मनो निर्भयं २० अन्यच्चा ·१३] अवतरणिका . ग्रह्म (३. ३५)। पुनरप्याहाचार्यों विशेषण (३.४६)। यदा चित्ते न लयो न या विक्षेपो न च तस्मिन्कस्यचिद्वस्तुन आभासः स्थिरं च तजायते तदा तदेव चित्तं ब्रह्म निप्पद्यत इति (३.४६ )। उपसंहरति चैवं स तृतीयं प्रकरणम- "न कश्चिजायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते पतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किश्चिन्न जायते ॥ इति । अथाचार्यश्चतुर्थ प्रकरण म ला त शान्ति मारभमाणो वन्दते द्विपदा वरं नमति च तं येनास्पर्शयोगो देशितः। स च द्विपदां वरो देशकश्चा. स्पर्शयोगस्य को नामेति वृत्तित एव सविशेषमवगन्तव्यम् । समासेन तु स खलु नान्यः कश्चित्सुगतादितोत्ययमभिनववृत्तिकारो मन्यते । तत्र तावदाचार्यः प्रथमं संक्षेपेणाह केविदेव वादिनः सन्ति ये परस्पर विवमानाः सतों वस्तुनो जातिमिच्छन्ति । असतो वस्तुनो जाति ध्रुवन्ति । सौगतास्तूभयमप्येतन्मतं प्रत्याचक्षाणाः सर्वथाऽजातिवादमेवातिष्ठन्ते । अस्मदाचार्योऽपि तदेवाह । तथा हि। न किञ्चिजायते भूतम् । न च किञ्चिभूतम्। ५१ एवं विवदमाना अद्वया (अद्वयवादिनो बौद्धा) अजाति ख्यापयन्ति । खाप्यमानां च तैरजाति वयमनुमोदामह एव न तु तैयं विवदामहे । च नास्माकं विवादस्तथा स्व य मा चार्य एव निबोधयति। वादिनः किलाजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति । यत्प्रागेव जातं न तत्पुनर्जायत इति प्रत्यक्षं नः २० सर्वेषाम् । न चास्ति जातस्य पुनर्जातौ किमपि प्रयोजनम् । न चाजातं जायते। यदजातं तदज्ञातत्वादेवामृत (नित्यम् ) । यत्पुनर्जातं तन्मय॑मनित्यमिति प्रसिद्धम् । नाजातस्य जातियुज्यते। तथा सति मर्त्यममृतममृतं च मयं भवेदिति वक्तव्यम् । तद्भवति। न हि कथञ्चित्प्रकृतेरन्यथाभावो भवेत्। यथा धर्माणां न जातिरेवं तेषां न जरा । जरा नाम जीर्णता क्षय इत्यर्थः । न च तेषां मरणम्। मरणं नाशो निवृत्तिरित्यनान्तरम् । एवं सर्वे धर्मा जरामरणाभ्यां निर्मुक्ताः। न धर्मा उत्पद्यन्ते न वा नभ्यन्तीति भावः। तथापि ये खलु मन्यन्ते धर्मा उत्पद्यन्ते च विनश्यन्ति चेति ते च्यवन्ते । यथा किञ्च। न च अन्यथा २५ ३० ·4 . आगमशास्त्रम् [६१३ पुनरपि बहुधाक्षिप्य निराक्रियते जातिवादः। तथा हि। यस्य मते कारणं नहींव कार्य जगजायते तस्य मते तजायमानं कारणं कथम भवेत्। जायमानं चाजं चेति विप्रतिषिद्धम्। किञ्चाजं कारणं चेन्जायते ननु चकव्यमजं कारणं जायमानात्कारणाद्भिनमिति । चेदं भवानभ्युपगमिष्यति । अथ मन्यते कार्यकारणयोरनन्यतया कार्यमजं स्यादिति । नेदमुपपद्यते। कार्य चाजं चेति विप्रतिषिद्धम् । भवान्खलु, कार्यकारणयोरनन्यत्वमभ्युपगच्छति । एवञ्चेन्जायमानात् कार्यादनन्येन कारणेनापि जायमानेन भवितव्यम् । तादृशं व भवतः कारणं ब्रह्म कथं कूटस्थनित्यं भवेत् । जायमानं च फूटस्थं नित्यं चेति विप्रतिषिद्धम्। किञ्च। अजाज्जायत इति न कचिदस्ति दृष्टान्तः। दृष्टान्ताप्रसिद्धया च न सोऽर्थः सिध्यति । जातादपि चेजायते नून- मव्यवस्था प्रसज्येत। अपि चोत्पादे हि परैरभ्युपगम्यमाने हेतुफलभावोऽभ्युपगन्तव्यः । वक्तव्यं च कतरत्तयोरादिरिति। किं फलस्य हेतुरादिराहोस्विद्धतोरादिः फलमिति । किमादौ हेतुस्ततस्तस्मात्फलमुतादौ फलं ततस्मस्माद्धेतु- रिति। नोमयमपि। ततश्च नोत्पादः। किञ्च। ये खलु मन्यन्ते हेतोरादिः फलं फलस्य चादिहेतुस्तथा तेषां जन्म भवेद्यथा पुनापितु- जन्म भवेत्। न चेदं जातु भवति। अन्यय । कस्यचिद्वस्तुन उत्पत्ती तावद्मभ्यं हेतुफलयोः केनापि क्रमेण भवितव्यम् । क्रमो भयंत्रेधैव भवेत् । पूर्वक्रमोऽपरक्रमः सहकमो वा। पूर्वक्रमो नाम पूर्व हेतुः पश्चात्फलम् । अपरक्रमो नाम प्रर्य फल पश्चाद्धेतुः। सहक्रमो नाम हेतुफलयोगिपद्यम् । ततेप्वन्यतमोऽपि न सिध्यति । यथा च न सिध्यति तथा विन्तितं विस्तरको नागार्जु ने न तमनुसरता चास्मदा चा ये ण । अनुसन्धेयं चेदं मूल एव (४.१६-१८)। "एवं हि सर्वथा बुद्धरजातिः २५ परिदीपिते"त्युद्धोपितमत्राचार्येण (४. १९)। पूर्व हेतुफलभाये परिहनेऽपि जातिवादी पुनरपि दृशान्तरलेन प्रत्ययतिष्ठने। न पुनस्तायता सिद्धचति कश्चिदपि जातिः। किया। जायमानं हि फिश्चितस्यतो पा जायते परतो या जायते । यस्तुतम्नु नोभयथापि। मिश्च। जायमानं किश्चिम सन् नासन् न च सदसत् । । २० 1 ३० ·१४] अवतरणिका ५ न च तदन्यत्किञ्चित् । किञ्च विज्ञानमेव सर्वम् । भार्थान्तरम् । तदेवार्थाकारेणाभासते। यथा स्वपादौ। जातिवादी तु विज्ञानवाद निराकरिष्णुराह। अस्ति गौरश्यः पुरुषो हस्तीति विविधा प्रशतिः । सत्यां च तस्यामवश्यं तस्या निमित्तेनाप्यवश्यं भवितव्यम् । निमित्तं नाम स विषयो यमुपादाय प्रशप्तिर्भवति। सत्सु गवादिषु गवादयः प्रशप्तयो भवन्ति। गवादीनि हि निमित्तान्युपादाय तत्तत्पशप्तयः प्रवर्त्तन्ते। न खलु तेष्वसत्सु । अन्यथा गवादीनामभावेऽपि गवादि- प्रशप्त्युत्पत्तावविशेषेण सर्वत्रैव सर्वाः प्रशप्तयः प्रवत्तेरन् । न तु प्रवर्तन्ते । अतोऽकामेनापि प्रशतेनिमित्तमभ्युपगन्तव्यम् । अनभ्युपगमे तु योऽयं प्राप्राहकभावः स न स्यात् । न चैतद्युक्तम् । अतः सिध्यति १० निमित्तरूपा भावाः। सिद्धौ च तदुत्पतिरपि सिध्यति । अस्ति चान्योऽपि हेतुर्भावसिद्धौ। संक्लेशो व्यवदानं च सुप्रसिद्धम् । तत्र संक्लेशस्त्रिविधः केशकर्मजन्मात्मकः (द्र १२७-८) शाक्यशास्त्रे । संक्रशस्योपलल्धेश्च भावानामस्तिता परतन्त्रा मन्यते । सन्त्येव भावा अन्यथा तदाश्रयः संक्लेशो नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु सर्वः। इयं च १५ भावानामस्तिता परतन्त्रा। अन्यायत्तेत्येतत् । न स्वतन्त्रा। भवितुः मभवितुमन्यथा वा भवितुं नेयमात्मना समर्था । अपि तु हेतुप्रत्यय- सामग्रीवलावण्यं भवेदेव । तथा च सति संक्लेशे यतः स संक्लेशस्तेनापि भवितव्यम् । तेन च सन्ति भावाः। ते च जायन्ते । तदेतन्निराक्रियते। युक्या खलु भवान्प्रशप्ते निमित्तमस्तीति मन्यते । २० वयन्तु भूतस्य (तत्वस्य सत्यस्य) दर्शनानिमित्तमेव तन्न मन्यामहे । यद्भवान् युक्तिं पश्यनिमित्तं मन्यते वयं तु तत्वं पश्यन्तो निमित्तमेव तन्न भवतीति मन्यामहे । युक्तिप्रत्यक्षयोर्विरोधे युक्तं प्रत्यक्षमुपादातुम् । प्रत्यक्षं च नेह किञ्चिनिमित्तमस्तीति । यनिमित्तमाह भयान्न तद्वस्तुतो निमित्तम् । इयमत्र युक्तिः। २५ यस्माञ्चित्तमन्तरेण नास्ति किञ्चिद्वहिस्तुसत् तस्माञ्चित्तं न कमप्यर्थ संस्पृशति । न चित्तस्य केनापि विषयेण सम्बन्धः । तादृशस्य विषयस्यैः वाभावात् । अर्थे चाभूते सदाभासोऽप्यभूतः । एवमन्यथापि जाति निराकृत्याचार्योऽजातिरेव प्रकृतिरिति प्रतिपाद्याह "प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यती"ति । ३० ट ·२ आशमशास्त्रम् [१४ अपरौ व द्वौ दोपौ जातिवादे। जातिवादिनस्तावदाहुः। अनादिरयं संसारः। अस्ति त्वस्यान्त इति । किच। अस्ति मोक्षस्यादिः । न त्वस्त्यस्यान्त इति। न पुनरनादेः संसारस्थान्तवत्वमादिमतश्च मोतस्यानन्तता सेत्स्यति। स्यादेतत् । मा भूत्कस्याप्यादिरन्तो वा । * मध्यं तु भविष्यति। प्रत्यक्षश्च स भावो लोके। तस्यैव जातिर्भविष्यतीति। नत्याह आदावन्ते च यन्नास्ति मध्येऽपि तत्तथा भवेत् । ततश्च यन्नादौ न चान्ते। मध्येऽपि तनास्ति। तथापि तश्चेदृश्यते तहिं मन्तव्यं तद्वितमिति। वितथमपि चावितथमिव दलक्ष्यते। अन्यच । उत्पादो नाम कस्यापि वस्तुनो न कथमपि प्रसिध्यति । स हि कल्प्यमानः सतो वा भवेदसतो वा भवेत्। वस्तुतस्तूभयथापि स नोपपद्यते। यथा चोत्पादो न कथञ्चिदपि भवति तथा पुनरपि हेतुफलभावं विवृण्वन्नाह । सन्ति वतस्त्रः कोटयः । () नास्त्यसद्धेतुकमसत् । १५ (२) नास्त्यसद्धेतुकं सत् । (३) नास्ति सद्धेतुकं सत्। (४) न च सद्धेतुकमसत् । एवमपि हीनमध्यमोत्कटेषु त्रिविधेपु विनेयेषु ये हीना न शक्नुवन्त्यतिगम्भीरस्यानुत्पादतत्त्वस्य नामाप्याकर्णयितुं तान्प्रति महाकारुणिका बुद्धा भगवन्तः विजातिमप्युपदिदिशुः । तथैव हि ते तांस्तत्त्वमवतारयामासुः । तथैव हि जातिदोपो न तथा गुरुर्भवति यस्तु भवति स शक्यप्रतीकार एव भवति । इदं चावगन्तव्यम् । इह केवलमद्वयं (ग्राह्यग्राहकरहितं) विज्ञान- मेवास्ति । नान्यत्किञ्चित् । अजायमानमपि चेदं जायत इवाभासते। अचलमपि च चलतीवाभासते। वस्तुधर्मरहितमपि वस्तुवदाभासते। शान्तमप्रवृत्तं चेदं। यथालातं स्पन्दितमृनुवादिकाभासं भवति २५ वस्तुतोऽतादृशमपि सत् । एवं विज्ञानमपि स्पन्दितं सरस्तुतो ग्राह्यग्राहक- संसर्गाभावेऽपि तदाभासं भवति । अन्यदपि द्रष्टव्यम् । यथालाते न्दमाने ते सल्वाभासा - वकादिका नालातादन्यस्मात्युतश्विद्भवन्ति। न च तेऽलातं विशन्ति । एवं न पाह्यपाहफभावा अपि विशानादन्यत्र फाप्युट्य तमागच्दन्ति । न ३० च ते विज्ञानमेव प्रविशन्ति। विशानेऽप्येयमेन। विशाने स्पन्दद्याने २० ।

·६१४ ] भवतरणिका . नाभासा विज्ञानादन्यतः कुतश्चिदन्ति । निस्पन्दाय विज्ञानानान्यत्र त भाभासा वर्तन्ते। न वा ते विज्ञानं विशन्ति । नास्ति यस्तुतो हेतुफलसिद्धिरिति प्राक्पदर्शितम् । तथापि पुरुषा- स्तनाभिनिविशन्ते । अभिनिवेशाय याचदभिनिवेशं हेतुफलोदयः । क्षीणे तु हेतुफजावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः। एवं हेतुफलादेशादेव ५ संसारः। तत्तयाच नोपपद्यते संसारः। किञ्च। हेतुफलभावचिन्ताप्रसङ्गात्सह सौगतैः शाश्वतवाद- मुपच्छेदवादं च निरस्यन्नाहाचार्यः। सर्वमिदं संवृत्या जायते न तु परमार्थेन । अतो नास्ति किमपि शाश्वतम् । यतश्च स्वभावेन सर्वमजं तस्मादुच्छेदोऽपि न भवतीति (पृ. १५२)। १० चित्तमेवेदं सर्व ग्राह्यग्राहकाकारेणाभासत इत्युक्तं पुरस्तादसकृत् । अथ तत्स्मारयित्वा चित्तस्यासङ्गत्वं प्रदर्श्यते। तेन हावरणं च्यवते (४.६७)। असङ्गं च वित्तमतितरां विनिवर्तते विषयेभ्यः। विनिवृत्ता- प्रवृत्तस्य च वित्तस्य निश्चला स्थितिः परमः पुमर्थः (४.८०)। इदं ह्यसङ्गं चित्तं निष्पद्यते ब्रह्मेति ( ३.४६)। अयमेव हि विषयो १५ बुद्धानाम् । तदाहाचार्यः "निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः। विषयः स हि युद्धानां तत्साम्यमजमद्वमिति ॥" अयमेव सद्विभातो धर्मधातुः (४.८१)। धर्मधातुर्नाम परमार्थों यथा सुप्रसिद्धः सुगतशाले। तवैव च सर्वशता भवति (४८६)। अत्र च सर्वशतानुकूलाश्चत्वारः पदार्था अग्रयानतो विशेया इत्याहाचार्यः (४.१०) कण्ठत एव । अप्रयानं नाम महायानं । नान्यत्किश्चिन् । अद्वैते (३. ३३) शेयाभिन्नस्य ज्ञानस्यासङ्गत्वमुद्दिष्टम् । तदभ्यस्तम् । विशेषेण तु "भजेप्वजमसझान्त"मित्यत्र (४.६६) । अथ प्रकरणार्थोपसंहारेण तदेव ज्ञानस्यासङ्गत्वं परिदीपयन्नाहाचार्यः। न २५ खलु परमार्थतो बुद्धस्य धर्मा नाम केचन सन्ति न वा तेषां ज्ञानं नाम फिञ्चन । यथोक्तम्- "सर्वधर्मास्तथा झानं नैतद्धन भाषितम्।" (४. १६) इति । २० ·६१५। गौ ड पा दी य दर्शनम् । अथ वयं स्तोकं पश्यामो दर्शनं गौ ड पा द स्य यथाधिगम्यत आ ग म शास्त्रे । यद्यपीदं कृतं किञ्चित्पूर्वस्मिन्नपि परिच्छेदे ( ६१४ )। यास्तु दृष्टय आ चा ये स्य प्रागेव प्रदर्शिताः प्रसङ्गान ता पुनदर्शयिष्यन्ते । नून पूर्व बहूतं मे पूर्वङ्गमैः। तथापि. काचिदमिनवेयं वृत्तिविरवितेति चिन्तनीयेयं पुनरपि तद्दर्शितया दिशा । तच चिकीर्पता पुरुषेण करणीयं स्वचित्तं विनिर्मुक्तं वाग्भ्यश्च चिन्ताभ्यश्चार्वाचीनाभ्यः । दुरधिगम ह्यन्यथा तेन तत्वम् । यदस्माकमाचार्यों गौड पा दो वैदान्तिक इति कृतं तत्कीर्तनेन । विचारयति च स प्राधान्येन वेदान्तमुवोपयति च वेदान्तसिद्धान्त- १० मित्यपि स्पष्टम् (१. १२, ३१, ३५ )। तस्मानिसर्गत एवायं श्रुति- मनुसरन्स्वविषयं विचारयति । तथापि न खलु नायं शुद्धां युक्ति- मप्यनुसरति। साक्षात्परम्परया बानेकेषु स्थानेषु तदीया युक्तयः श्रुतिध्येव प्रतिष्ठिताः (२.१-१० ; ३. २४-२६ )। यत्र पुनः श्रतयो मिथो विरुष्यन्ते तत्र ययुक्तियुक्तं तदेवादृत्यं दृश्यते न वितरदित्यप्याह स स्पटम् (३.२३)। सर्वत्र च स ग्रन्थस्य बलवती स्वतन्वां व युक्तिं प्रयुक्त। स खलु श्रुतौ प्रतीयमानं विरोधमपविकोपुंगौणमर्थ- मुपादायोमुख्यमर्थ "न युज्यत" इति स्पष्टया वाचा जहाति ( ३. १४ ) । प्राचीने वेदान्ते ब्रह्म मुत्रादिपु घर्विवक्षया यत्र फाप्युपनिषद्वचसां गौणवृत्त्या व्याख्यानमत्रैव प्रथममिय हश्यते । पैदान्तिकेषु गौड पा दो ऽद्वैतवादी। यथा स्वयं स आह “अद्वैतं परमार्थत" इति (१.१७)। "अद्वतं परमार्थो होति" च (३.१८) स पवाह ; "अद्वैते योजयेत्स्मृति"मिति (२.३६) च। अन्यनापि दृष्यते (२.३१)- "स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं घेदान्तेषु विचक्षणः"॥ इति । किञ्च योऽयं दैतवादः स केवलमुपदेशाय । शाते तु तत्वे न द्रुतं विद्यते (१.१८)। तस्योपशम एव च शियः (१. १६) एतस्य च १। "प्रपशोपशमोऽवप" (२. ३५) इति । २० . २५ ·Anim~-man hArAAAAA ५ -- -- . अवतरणिका समर्थनाय स धुतिमुदाहरति (३.२४) "नेह नानास्ति किञ्चनेति" (पृ. उ. ४.४.१६ क उ.४ ११)। उपसंहरति च प्रजापति- वस्तुतोऽजायमान एघ मायया बहुधा जायत इति (३. २४)। एवं तावत्प्रथमं केवलं श्रुतिवलेन द्वैतं मायाकृतमिति दर्शयित्वा तत्र फाधियुक्तीरूपन्यस्यति। तत्र चादौ घृ. उ. वचनेन (४. ३. १४) ब्रवीति (२.५) स्वप्नावस्था जागरितावस्था चैकैवेत्याहुर्मनीषिण इति। यतस्तयोद्धयोरप्युपलब्धा भावाः समा एव । स्वमोपलब्धाश्च भावा मिथ्याभूता एवेति प्रसिद्धम्। ब्रुवन्ति च तन्मनीषिणः (बृ. उ. ४.३.८)। समर्थितं चेदं युक्तिभिर्वक्ष्यमाणाभिः । स्वप्ने दृष्टा (पर्वतादयो) भावा वितथाः । यतस्तेऽन्तस्थाः १० संवृताश्च (२.१ ४. ३३)। न च ते वस्तुतस्तथा सम्भवन्ति यथा दृश्यन्ते। इतोऽपि ते वितथाः। यतो नेदं जातु कल्पयितुमपि शम्यं स्वमद्रष्टा स्वप्ने दृष्टं देशं वस्तुत पवोपसर्पतीति न हि तावन्तमतिः- दवीयांसमवानं तावतातिस्वल्पेन कालेन कश्चिद्वन्तुं शक्नोति । किञ्च पाटलीपुत्रे सुप्तः कश्चित्कदाविदात्मानं त्रुघ्ने पश्यति । न पुनः १५ प्रबुद्धः स तत्र दृश्यते (२.२ ४.३४)। न स स्वप्ने सम्मन्व्यापि मिनायैः प्रबुद्धस्तान्प्रपद्यते। न वा पश्यति प्रबुद्धस्तत्सर्वं यत्स स्वप्ने. ऽपश्यत् (३.३५)। किश्च । दृष्टमिदं श्रुतौ (बृ. उ. ४.३.१०) “न तत्र रथा न रथयोगा अथ रथान् रथयोगान्पथः सृजत" इति । प्राप्तं चैतस्मा- २० . द्वैतथ्यं स्वप्ने भावानाम् (२-३)। एवं जागरितेऽपि दृष्टा भावा वितथाः । अन्तस्थिता ोते। न कथञ्चिदहिस्थिताः। स्वप्ने जागरिते चोभयत्रा'येते संवृता एव । नेह कश्चिद्भेदः (२.४, ४. ३३)। इदं च द्रष्टव्यम् । यदादावन्ते च नास्ति । नास्ति तन्मध्येऽपि । तथा चेदं वस्तुतो वितथमप्यक्तिथमिव लक्ष्यते (२.६, ४ ३१) । स्वप्ने जागरिते चोभयत्रापि वस्तूनि केवलं मनसैव कल्प्यन्ते । तत्र यदन्तर्मनसा कल्प्यते तदसन्मन्यते। यत्पुनर्वहिः कल्ल्यते तत्सदिति गृह्यने । वैतथ्यं त्वनयोध्योरपि युक्त्या वक्तव्यम् (२. ६, १०) । यन्नाम किमपि स्वप्ने वा जागरिते वा गृह्यते तश्चित्तेनैव । ततश्च चित्तदृश्यं तत् । अत एव चावस्तुकम् (४ ३६)। किञ्च। यथा मन. स्वप्ने वस्तुतो- ३० न पन्थानः। २५ ·भागमशास्त्रम् ऽद्वयमपि द्वयाभासमेवं निःसंशयं जागरितेपि तदद्वयमपि द्वयाभासम् (३ ३०.४.६२)। ततश्चेदं सचराचरं द्वैतं केवलं मनोदृश्यम् । मनसस्त्वमनीभावे न द्वैतमुपलभ्यते (३.३१)। तदा चामनीभावो यदात्मसत्यानुवोधेन मनो न किञ्चिन्मनुते । किं नु तत्तदा मन्वीत। न ५ खलु तदा तस्य किमपि प्राह्यमस्ति। यथा दाह्याभावे स्वयमनि- रुपशाम्यति। मनोऽपि तथोपशाम्यति । दृष्टं प्राक् स्वमस्येव जागरितस्यापि वैतथ्यम् । मायाकृतत्वात्कल्पना- कृतत्वाति । मायया हि मनस्तथा स्पन्दते (३. २६)। चलति हि वित्तं तथा (४.६१)। प्रदर्शितोऽत्र विस्तर आ चा ये ण (४.४७-५२, ७२)। १० दत्तश्चात्र हृदयङ्गमोऽलातदृष्टान्तः । यथा स्पन्दितमलातमृसुवक्रादिका- भासं भवति न पुनर्वस्तुत एव तत्तादृशम् । एवं स्पन्दमानं विज्ञानमपि लोके ग्राह्यग्राहकामासं भवति । न पुनर्वस्तुत एव ग्राह्यप्राहकसद्भायोऽस्ति (४४७-५२)। स्पर इह विज्ञानवादः। अत्र वैदान्तिकस्य विज्ञान- वादिनश्चान्योन्यं कियानतिसंवाद इति द्रष्टव्यम्। किञ्चात्र यत्प्रतिपद्यत १५ मा चा यो गौ ड पा द स्तदपि चिन्तयितव्यम् । इह च कश्चिदवयुध्येत कियत्खलु प्रभवति गौ ड पा द स्य सौगती युक्तिश्चिन्ता चेति । एवमप्यत्र द्रष्टव्यं काममाक्रप्टोऽपि गौ ड पादः सौगतैरात्मनो वैदान्तिकत्वं नाजहात् । सत्यमिदं गौड पा दे न विज्ञानवादोऽनुगम्यत इति । सत्यप्येवं परिगृहीतोऽयं तेनादावुपनिषद एव। स्पष्टं चेदमतिमात्रम् २० (पृ. उ ४.३.१४)। अत्रैव हि प्रतिष्ठिता तदीया मूलोक्तिः (२.५)- "स्वप्नजागरिते स्थाने होकमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥” इति । तदिदमोपनिषदं विज्ञानवादबीजं तथातिसमवर्धत महता प्रयासेन सौगत- सिद्धान्ते यथा पर्यणमत कालेन पश्चादा ग म शास्त्र रूपेण। अन्यञ्च । यदा तश्च सदृशं च बीजमुपलभ्यते विज्ञानवादस्योपनिषदि तदेवमवध्यमभ्यु- २। द्वयं ग्राह्यग्राहकरूपम् । ३। मननान्मनसो मनस्त्वम्। निदे तुमनने मनो में मनो भवति । ४॥३.३३ ऐ उ ३. २-३ ; से 3 ३-६ ("विशाम मोति व्यजामार"। ३० "पिशनानुध्येव०"।

·१५ ] अवतरणिका +१ - पगन्तत्तव्यं न खल्लु विज्ञानवाद आदौ यौ? रेवोद्भावित इति । फार्म पुनरेष तैः पश्चात्प्रवर्धित इत्यलं कथनेन । इहेदमवगन्तव्यम् । द्वया ह विज्ञानवादिनो घेदान्तिकाश्च सौगताश्च तत्राद्यानां मुख्यो गौड पा दो द्वितीयानां तु मैत्रे य ना थः । उभयस्मिन्नपि मते बाह्यः प्रपञ्चश्चित्तमेव । नान्यत् । अस्त्यनयोस्तु फश्चिदवान्तरभेदः। तथा हि। वेदान्ते तादृशपरिणामस्य कारणत्वेन मायोच्यते (३. २६, ४.६१)। सौगतानां तु सा वासना भवति । द्वे अपि ते अनादो। संक्षेपेण पुनर्वासना नाम पूर्व ज्ञानम् । इयं च सर्वातिशायिनी जगच्छक्तिर्मायेति वदन्ति । ततश्चानोमयोर्मतयोरयं विशेषो यद्वेदान्तवाद आत्मनो मायासम्बन्धो बौद्धमते तु वासनायाश्चित्त- सम्बन्धः अनादिः स्वतु माया जीवस्य वासनेव। जीवस्तावदनादिमायया स्वपिति ( १. १६)। भवति च तया स्वयं मोहितः (२.१६)। स स्वमाययात्मानं बहुधा कल्पयति युध्यते च मेदाननेकान् (२.१२) । तेषु च केचिदव्यवस्थिताः । अपरे तु व्यवस्थिताः (२. १३)। काममेवां भावानां केचिद्यावधित्तं तावदन्तश्चित्ते विद्यन्ताम् । बहिर्वा वित्ताद्विद्यन्तां । यावल्लौकिकी ग्राह्यग्राहकस्थितिः सर्वे ते कल्पिता एव । नेहास्ति कश्चि- द्विशेषः (२.१४, १५)। कल्पनायां तु जीवस्तावप्रथममात्मानमेव कल्पयति । ततोऽन्यान्विविधान्भेदान् वाह्यानाध्यात्मिकान्या (२.१६)। इयं व कल्पना तस्य यथाज्ञानं जायते । एवं च यथान्धकारेऽनिश्चिता रज्मुः सर्पधारादिभिर्भावैर्विकल्प्यते । आत्माप्येवं विकल्पितो भवति (२.१७)। एवमेव च यथा निश्चितायां रज्ज्वां विकल्पो निवर्तते। रज्जुरेवेति चाद्वैतं भवत्यात्मनिश्चयोऽपि तथैव भवति (२.१८)॥ किं पुनः स्वरूपं जीवस्य । विवृतमिदं गौ ड पा दे न केनापि रमणीयेन दृष्टान्तेन (३.३-६)। यथा महाकाशो घटाकाशरूपेणोदेति २० २५ ६॥ "माझो न विद्यते यथों यथा पार्विकल्प्यते । वासनैलुदितं चित्तमाभासं प्रवर्तते ॥" ल. अ. १०.१५०। "चित्तमानं म इस्योऽस्ति द्विधा चित्त प्रवर्तते । ग्रामग्राहकभावेन मारमात्मीयं न विद्यते ।"

·اط [S आगमशास्त्रम् तथात्मापि जीवरूपेणोदेति। घटाफाशोदये यथा घटा एवं जीवात्मन उद्ये देहन्द्रियादिसङ्घाता हेतवो भवन्ति । यथा महाफाशो, घटः सम्बन्धाद्धटाकाशरूपेणोत्पद्यत आत्मापि तथा देहेन्द्रियादिसात- सम्बन्धाजीपरूपेणोत्पद्यते। वस्तुतस्तु नेह जातिः। व्यवहारमात्र- * मिदम् । घटादिषु प्रलोनेयु यथा घटाकाशादय आकाशे सम्प्रलीयन्ते जीवा अपि तद्वदात्मनि । यथा चैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते न सर्वे घटाकाशा रजोधूमादिभिः सम्प्रयुज्यन्ते जीवा अपि तवन्न सर्वैः सुखादिभिः। घटकरकापवरकप्रभृतीनां मृन्मयानां भाजनानां रूपाणि कार्याणि १० नामानि च भिद्यन्ते। घटस्य यद्रूपं न तदेव करकस्यापवरकस्य वा। नघा घटेन यत्कृत्यं जलहरणादि क्रियते तदेव सर्व करकेणापवरकेण या । रूपाण्यप्येषां भिन्नानि। नाप्येषां नामान्येकान्येवेति। भिनेप्वप्येतेषु तु तदवच्छिन्न आकाशः पुनर्न भिद्यते । सर्वत्र हि स एवैक आकाशः । जीवेष्वपि स एव निर्णयो शेयः। तत्तद्रूपादिना जीवा भिद्यन्ते। न १५ पुनस्तेष्वात्मा। यथा च भिन्नेष्वपि घटादिषु न कश्चिद्भदो मृदि एवं भिन्नेष्वपि देहेषु नात्मनि कश्चिद्भेदः ( त. ज्वा., ८. ११; द्र. पृ. ५२)। किच। यथा घटाकाशो नाम नाकाशस्य विकारोऽवयवो घा एवं जीयोऽपि नैवात्मनो विकारो न वाययवः। किञ्च। यथा बालानां गगनं मलमलिनं भवति अज्ञानामपि तथात्मा मलमलिनःप्रतीयते । २० यथा घटानामुत्पत्तौ विनाशे वा तेषामानयनेऽपनयने वा तदुपहित आकाशो न मनागपि विक्रियते आत्माप्येवं मरणादिषु सर्वास्ववस्थासु । अपरंव। घटसम्बन्धाद्यथाकाशो घटाकाश एवं सङ्घातसम्बन्धादात्मा जोवः (३.३)। न च सङ्घाता अपि वस्तुसन्तः। ते हि सर्वे स्वप्न- वदा ममायाविसर्जिताः" (३. १०)। यदा चैते सङ्घाता एव न परमार्थतः २५ सन्ति तदैतेषां कस्यविच्छेष्ठत्वे समत्वे वा सर्वेषां न विद्यते काप्युपपत्तिः (३. १०)। देहेऽस्मिनुत्तरोत्तरं पञ्च कोशा विद्यन्ते (३. ११; २. १.६ द्र.पृ.५३-५४)। एषामन्नमयाद्यानामानन्दमयान्तानां यः परः सन्तिरतमः स परो जीवो मन्यते । प्रकटितश्चैप तथास्माकं शास्त्रे (३.११) मधुविद्यायां व वृह दा र ण्य के (२.५)। अयं च अन्यञ्चा ३० ८. ३.१२ ॥

·६१५] अवतरणिका स्य ५ जीवात्मनोरभेदसिद्धान्तः स्तूयते। मेदश्च निन्धते। इदमेव व युक्त- मित्युच्यते (३. १३)। तदेतन्मूल एव द्रष्टव्यम् (पृ. ५७) । सन्त्यनेकानि दर्शनान्या चा र्य गौ दपादस्य यान्यवथ्या- गन्तव्यानि । तेषु पुनर्महिष्ठं च श्रेष्ठं च ब्रह्मविषयकमेव । तथाविधं- चेदमपूर्वमिव । अद्भुतमिवेदम् । अनौपनिषमिव चेदं प्रतिभाति । नन वित्रीयत इवेदं चित्तमेततयमानस्य । उक्त आ चा ये णासन्मनसोऽमनोभावोऽमनस्ता वेति (३.३१, ३. ३२)। भय स एवाहा चा यं इमाममनस्तामापन्नं मन एव ब्रह्म । नान्यत्तत्किञ्चनेति। उक्तं हि कण्ठत एव तेन (३. ३५)- "लीयते हि सुपुप्ते तनिगृहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥” इति सच वित्तम्। सुषुप्तावस्थायां मनो लीयते लयं प्राप्नोति मुह्यतीत्यर्थः । जयो नामेह निद्रावस्था। इयमेव व मूढावस्था योगशास्त्रे (द्र. पृ. ७०) । निगृहीतं निरुदं वा मनो न लीयते । न मुह्यतीत्यर्थः। तदेव च निगृहीतं मनः समन्ततो ज्ञानप्रकाशोग्यलं सद्विभातं (३. ३९) १५ "प्रभातं" (४.८१) सकृमोतिश्च (३. ३७)। सर्वथा निरुद्धं वित्तमेय ग्रामेति स पुनरपि सुस्पटमेवाह (३. ४६)- "यदा न लीयते वित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । अनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ॥” इति । लयविरोपावन्यत्र वितौ ( १. १३. १४ ; ३. ३५)। यदा वित्तं न २० लोयते मुह्यति तमासमुद्रकात् । न च पुनानालम्पनाद्विक्षिप्यते- उपकृप्यते। भवति चैव मनिद्रमस्थमम् (१.१६, ३. ३६) तत- श्वानिङ्गनमचलं स्थिरं निवातनिष्कम्पप्रदीपकल्पम् (४. ८०)। अत एव चानामासम्। आभास भाकृतिरिति भावः । कस्मिंश्चिद्वस्तुनि वित्तेन गृहीते या तन्न तस्याकृतिः प्रतिभासते स आभासो दर्पण इच २५ मुखप्रतिविम्यम् । सोऽयमीदृशः कश्चिदपि वस्त्याभासो यस्य यत्र या - - १०। पश्यतु कविपदुत प्राक् (३.३५)।

·आगमशास्त्रम् [ ६१५ नास्ति तद्नाभासम् । तदा तदीदृशं वित्तं ब्रह्म निष्पक्ष भवति।" पतचात्रैव प्रथम मागम शास्त्रेऽधिगतं यश्चित्तमेवेद यग्निरोधादनिद्र (१. १६ : ३.३६,४८१अलोनम् अमूहम् = )अस्वाम् (१ १६,३ ५ ३६, ४ ८१= अविक्षिप्तम् । २ अनिङ्गनम् (३. = )अक्षिप्तम् । अनामासम् (३ ४६ = )मनिराभासमनिराकारममरूपकम् (३ ३६) भवति । इदमेव च वित्तं सनिर्वाणमित्यप्युच्यते (३ ३७)। इदमेव व निर्विकल्पम् (३ ३३)। ततश्वासङ्गम् (४ ७२, १६)=नि सङ्गम् (४ ७२ ९६ )-निर्विपयं च (४ ७२)। इदं चेदृशं ज्ञान क्षेयाभिन्नं १० ब्रह्म (३ ३१)। अन्यच्चेदमुक्तमिहा चा ये णा स्यामवस्थायाम् ज्ञानमिदं स्वस्थम् (३ ४७) भात्मसंस्थं (३ ३४) वोच्यते इति। स्वस्मिमेव तत्तदा तिष्ठतीत्यर्थ । इदं च ब्रह्माचा र्य गौ ड पा द स्य पोधयति योगिनां कैपल्यम् । स्वरूपप्रतिष्ठां वा चिच्छक्तः। यथोक्तं योग शा स्ले १५ (४३४)- ११। प्रथमोऽधोऽस्याः कारिकाया सूचयति यदस्पर्शयोगाधिगम्मापा- (३ ३९-४५, १२) मल्यां मनसोऽवस्थायां न तन योगासप्रसिखापल्या मूवा विक्षिप्ता च (यो ग सून व्या सभा प्य म्, ११)। अमिद्रास्वप्नाप्पा- मां च ते एवापस्थे ( ३ ३६, १. १६, ४ ८१)। । पाचस्पति मिश्र माह (यो सो १.१) "मु, तम समर- कान्निद्रावृत्तिमत् क्षिप्ताद्विशिष्ट"मिति । १३ । अन्न सनिर्धाणं मनो नाम अमनीमाषः (३ ३१; यो पा ३.६७ ८-अममता (३ ३२, मु उ २ २१)-उन्मनीमाव: (प्रविन्दूप० ४)-मन क्षप (मै उ ६ २० )-मनोनाशः (मुस १ १०, २५ ३५, ३६, ३०)-मनोग्यः (नादविन्दु प ४७) =अवित्तता (मुर २ २०)-चिपनाशः (मु उ. २ ३२, ३१, शाणिल्प उप अष्टोत्तरशतोप १३५८)। १४॥ वृत्ति', १२ । १५। अन्नदं स्मारपति (छा 3 0 २५ १.२) "पत्र नान्यत्परपति मान्यज्योति नान्यदिशामावि स भूमा० स मगर कस्मिन्प्रतिडिन इति से महिम्मि पदिपा म महिम्नीति ।" २० मैं३४. ३० ·अवतरणिका २ "पुरुशार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिक्तिः।" भवति च तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्।"" चिन्मानं हि विद्यते तदा । इयं चावस्था योगाचारविज्ञानवादिनां विज्ञप्तिमात्रता चाभिन्ना प्रतीयते । चित्तं मनो विज्ञानं विज्ञप्तिधानान्तरम् । ७ तस्मादिशति- ५ मात्रता विनानमात्रता च नान्योन्यं मनागपि भिद्यते। अस्यां वावस्थायां परमा विनिवृत्तिर्मनोवृत्तः। अयं च मनसोऽमनीभाव इति भावः । इयमेव व तन्मते मुक्तिः। तथा हि- "विदित्वा नैराम्त्यं द्विविधमिह धीमान्भवगतं समं तच्च ज्ञात्वा प्रविशति स तत्त्वं ग्रहणतः । ततस्तत्र स्थानान्मनस इह न ख्याति तदपि तदख्यानं मुक्तिः परम उपलम्भस्य विगमः॥” इति । म. सू. अ, ११.४७॥ इदमेव च विष्णोः परमं पदम् । न केवलमोपनिषदा अपि तु वैष्णवार। अप्येवं मन्यन्ते । इदमत्र वियार्यम्। वैदान्तिकानां गौड पाद स्य वा ब्रह्म नित्यम् (३. ३३)। तच्चेदेवमेव स्यात्कथमेतदुपन्यस्यते ब्रह्म व वित्तं च विज्ञप्तिमात्रतायामेकमेवेति । नेदमुपपद्यते । तया हि। योगाचाराणां १६। यो.सू. १.३। १७॥ पि. पू. ३ ; अ को. २. ३४ ; म. यू. ४ ३०३ ; वि म.१५.८१ । २० १०। “परम उपलम्भल्य विगम" इति म. सू. अ. ११.४७, “अचित्तो- अपलम्भोऽसा"विति, नि ! २९, त्रि नि ३६। पूर्वोक्का अममस्ताक्ष्यः शब्दा मस्यैव पाया। क.उ. १.३ १ मै. अ.स. १. २२.१०.१५४.५ २५ (स्तोकेम पाठभेदेन) २०। "यमनस्त्रिमात्मष्टिस्थितिव्यसमकर्मकृत् । सन्मनो विष्ठयं यावि तद्विष्णोः परमं पदम् ॥" इति । म.मा.उ, १२ । २१। "सत्रैकापयघं ध्यायेदव्युछिन्नेन घेतसा। ममो निर्विपय युक्ता सतः किञ्चन न स्मरेत् । पदं वत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ।" इति । भा.पु.२.१.१९। . ३० ·आगमशास्त्रम् वञ्चित्तं न कदाविनित्यम् । अपि तु क्षणिकम् । न च तयोरेक्यं सम्भवतीति। इहेदमित्यं समाधोयेत। प्रामाणिकेषु सौगतमन्येपुर' एते शब्दा निर्वाणार्थका लभ्यन्ते यथा ध्रुवम् अमृतम् अव्युतम् अजर्जरम् अपलोकितं ५ (अपरुग्णम् )" च। नूनमेते शब्दा न कथञ्चिदपि क्षणिकत्वं योधयन्ति । अपि तु यथा वा तथा वा भवतु किमपि कथञ्चित्स्थिरत्वं द्योतयन्ति । विज्ञप्तिमात्रतायां वित्तं दर्शनमार्गमारभ्य बहुरूपतया बहुधा वर्ण्यते । तत्र वातिस्फुटेन ववसा ध्रुवत्वमप्यस्य कीर्तितम् १२५ का पुनरत्न ध्रुवशब्दस्यार्थः। सन्ति १० निर्वाणस्य त्रयस्त्रिंशत्पर्यायाः। तेषु मुख्यतया प्रायेण वा ध्रुवशम्छ एव दृश्यते, क्वचिदेव तु नित्यशनः ।२. अवितमिदं कदाचिनित्य- ध्रुवशाश्वतशब्दाः पर्यायत्वेन पठयन्त इति ।२८ दुद्ध घो प स्तेपामर्थमेवं . । २ २४॥ २० २२। यथा वि.म, २२४; B. निपा, ४. ३६९ इत्यादि। पोप गस्य नियाजम् , पृ १५३-४ । २३ । प्रपूर्वका रजेरिदं पदम् न पुनलुके। यथा स्पष्ट पाकि सत्त नि पाते युद्ध घो पेण कृतायामर्थकथायाम् (४ ३७०)। उक्तं तेन "अपलुनसाय अपलोकित्त"मिति । यशो मित्रस्य पाचापि (अ. को. व्या पृ. २३) शक्यमेतद्वक्तुं निरिह गृहीतो न लुकिरिति । यथा व बन्धु ना (नि. २९-३०)- "अपित्तोऽनुपलम्मोऽसौ ज्ञानं लोकोतरं च तत् । आश्रयस्य परावृत्तिद्विधा दौमुल्यदानितः । स एवानाघवो धातुरचिन्त्यः कुशलो ध्रुषः। सुखो विमुक्तिकायोऽसौ धर्माख्योऽयं महामुनेः ॥" इति । "स एधानात्रवो धातुरचिन्यः कुशलो ध्रवः।" इति पूर्वत्र । सु निपा. ४ ३६८-३७३ ; भ.५६-९। यथाहबुद्ध पो पा (निपा.१.१४३)। घर वन्धु विशि का याम् (पृ ४४) मा “ध्रुषो नित्यत्वात् । अक्षयतया एखो नित्यत्वादेव। पदनित्यं सहस्सम् । अयंघ नित्य इति। अस्मात्सलः।" शेतु घ स्थानेषु नित्यादी भुपार्यको ३० मीभ्यः । एतयोईपोमंदस्त द्रष्टव्य उपरिष्टात् । . २५ २७॥ २८॥ यथा ·५ - आगमशास्त्रम् दृश्यतामयं श्लोको धृतो ज य ती थे ना भि न व गुप्त कृतस्य तन्त्रा लोक स्य (काश्मीरप्रन्थमालायास्तृतीये खण्डे, पृ. ३५) स्वटीकायां धृतः- "प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तवो मलाः । नेपामपाये सर्वार्थ तज्ज्योतिरविनश्वरम् ।। इति । इह वित्त "मविनश्वरं ज्योति"रित्युच्यते ।३७ इह "चित्तमविनश्वरं ज्योति"रुच्यत इति चिन्त्यम् । एवं चेदं शक्यं वक्तुं गौ ड पा द स्य ब्रह्मेति चित्तमिति व विज्ञप्तिमात्रतायां यो गा चा रा णां वस्तुतो नात्यन्तं भिद्यते अपि तु स भेदो १० ऽत्यल्पक एव। स च ध्रुवत्वरूपनित्यत्वकृतः। ध्रुवत्वं नित्यत्वं व पूर्व चिन्तितम् । अजातिवादं प्रतिपिपादयिषताचार्येण गौ ड पा दे ना ग म शास्त्रे पूर्वमेव प्रदर्शितो विज्ञानवादः अयं च कश्चिन्महार्थो गौ ड पाद- दर्शनस्य। कोऽयमिति प्रथमं तृतीये प्रकरणे (३. २) ततश्च चतुर्थे प्रकरणे (४.५) स्वयं स प्रख्यापयति समुपन्यस्मति च (४.७१)- "एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायते।" इति। विस्तरः पूर्वमेव प्रदर्शितः । इह तु द्वित्राणि गुरूणि बचांस्युच्यन्ते। चिन्तितोऽयमर्थ आ घा ये ण वैदान्तिकदृष्ट्या द्वयोः स्थानषोः । २० यथोक्तं प्राग द्वितीये चतुर्थे व प्रकरणे। तनादौ विशुद्धया वेदान्तदृष्ट्या ३४। द्रष्टव्यानीहैवानि वांसि- (क) "तत्रोत्पन्नप्रपंसि विज्ञानम् अनुत्पन्न प्रज्वसि ज्ञानम्", ल.स् - । . पृ.२५७। ३० "अनादिनिधना शान्ता सर्वधर्मभ्यरी प सा। विघ्रती सर्वरूपाणि सत्यस्यसमाश्रिता ॥" ज्ञा न सि दिः १५. ५० (गो. ओ. सी.), पृ. ८५. अत्र चित्तधारा परापश्यते । (ग) तत्रैव। पृ. ७५, "अनादिनिम्न शान्त बोधिषितम्"। (१) तव । पृ. ८६, "शनममरणम् अनभिप्यम् ।" (6) जु कि ना स्वफीपे महा या न बोर धर्म सार (आउट छाइनस् अफ म हा या नपुहि जिम), पृ. ३४८ । ३५ ·S१५] भयतरणिका समयंते तेन स्वमतं श्रुतिभियुक्तिभिश्च तत्प्रतिष्ठिताभिस्तवनु- नाभिर्वा । एतासु च युक्तिषु फाधित्स्फुटं सौगतानां तत्सद्दम्यो वा। अन सदसदुभयं वा फिश्चिम जायते। मतोऽजातिरेव तत्व- मित्यद्वयवादिनो ( = बौद्धाः)। एतदेव चानुमोदतेऽस्माफ मा वा यः (४.४, ५)। पश्यति च स नान किमपि कारणं विवादस्य। प्रदर्शयति ५ च युक्तिपरम्परामाप्रकरणसमाप्तेः (४. १००) । अलमिह तत्कथनेन । इमाश्च युक्तमो बौद्धानाम् । गृहोताच वास्तेषां प्रामाणिकेभ्यो प्रत्येभ्यः । तदेतत्स्पष्टमस्यां वृत्तौ। अथ प्रसरति स आ चा यः समने चतुर्थे प्रकरणे प्रदर्शयितुं युक्तीवौद्धानामेव । किंबहुना। स तेषां खकीयानि वांस्यप्युद्धरति । तदेतत्तावेव द्रष्टव्यम् । अयं तु कश्चिदयों निर्देष्टव्योऽत्र । आ पा ये ण चतुर्थे प्रकरणे न किञ्चिद्वेदान्तगतं साक्षाचिन्तितम् । न खलु तन किञ्चिदुपलभ्यते तादृशम् । सोऽस्माकमा चार्षः स्वमतेन तत्र किञ्चिद्वेदान्तसदृशं विवृण्वस्तृतोये प्रकरणेऽजातिवादं प्रतिष्ठापयति । यथेदं द्ष्टमस्माभिः प्राक् । ततधतुर्थे प्रकरणे स भाचार्यो वौद्धान्परामृष्य १५ तमेवाज्ञातिवादं समर्थयते। नात्र वैवान्तिकानां किमप्यस्ति गौ ड पाव- श्व ब्रवीति (४.५)- "खाप्यमानामजाति ते रनुमोदामहे वयम् । विवदामोन तैः सार्धमविवादं निवोधत ॥” इति । स्परमिदमेतस्मात्प्रतीयेत अद्वयमतमिति यदिहोक्तं गोड पा देन चतुर्थे प्रकरणे ततेन गृहोतमनुमोदितं वा। इदं तु कश्चित्पृच्छेत् । अपि नामेदं सर्वथापि तथा। सौगताः खलु मध्यमकवादिनो मध्यम पन्थानमनुसरन्ति परिहृत्य द्वावप्यन्तौ। यथा शाश्यतवादमुछेदवादं व । तदेतदतिस्पष्टं मूले (४, ५७-६०)। कथं पुनर्वेदान्तिको गौ न पा व इदमभ्युपगच्छेत् यदा स स्वेन वचसा ब्रह्म नित्यमित्याह (३. ३३)। २५ भषा चा मध्यमकमतमनुसरग्निव प्रतीयते। स्यादेतत् । गौर पा- दे ने ह बौद्धमतमानं प्रकाशितम्। यथा कृतमन्यम (४.६०)। अन्यचेदं विस्मयमावइति । सन्ति कानिचिन्मतानि यान्याचा ये ण विमृष्टानि प्रतिष्ठापितानि च । न त्वेतानि श्रेष्टेषु प्रसिद्धेषु च वेदान्तग्रन्थेषु ३५। किमधिकेन । नात्र झाब्दोऽप्यात्मशब्दोऽपि वा दर्शनपयमापतेत् । २० ·भागमशास्त्रम् [SH सध्यन्ते । किंबहुना। अद्वैतमतपोषकेम्वपि तेषु नोपलभ्यन्ते तानि । यथावस्थाविशेषापत्रस्य चित्तस्य ब्रह्मत्वम् । अजातिवादः। सर्वक्षत्ववादः (४. ८५, ८)। विज्ञानवादश्च । किश्चानुमोदते गौ ड पा दो ऽवयवादिना (बौद्धानां ) मतम् । शङ्करोऽप्येतानि मतान्यभ्युपगच्छन्न ५ प्रतीयते। आ ग म शास्त्र स्याटुनिभिः प्रकरणर्मायावादः परं प्रकर्षमवाप्त इति कृतं कथनेन । तस्याभ्यासवादस्तु यथा विवृतस्तेन शारीरक भा प्ये ऽन्यत्र च न तथा दृश्यत आ ग म शा स्ने यद्यपि शायेत कधिद्विप्रकृप्टस्तत्संसर्गः। . - बौद्धविज्ञानवादः कियत्याभवदावार्यस्य गौडपाद स्येति त्रिस्वभावं १० विदण्वानः स्ययमेव स (४.७४ ) स्फुटं प्रकटयति । सन्त्याचार्यस्य परारायपि दर्शनान्यनेकानि यानि स्वातन्त्र्येण विमर्शनीयानि। भूयस्त्वमिया तु न तानि तथा क्रियन्ते। स्वयमेव तु सन्तस्तान्यवलोकयन्तु मूलादिशेपेण तु चतुर्थात्प्रकरणाद् वृत्तेश्वामिन- वृत्तिकारोऽत्र बनस्पष्टानान्स्पष्टयितुमयतत। पूर्ण तु सिद्धिरासादिता तेनेति न सोऽपि मन्तुमर्हति । एतत्तु सन्तोऽवगमिष्यन्ति कियनाम सौगताः प्राभवनाचार्यस्य गौड पाद स्य कियश स तेषां सिद्धान्तः संन्यकृप्यत वेदान्तस्येति ।" वाया। ३६ । पश्यतु कश्रिद्ध भा र प्रकाश तत्त्वमुक्ताकलापस द्वितोयलण्डे, पृ. ४१५, आ. शा. ४. ११-१६)- "मनु मादस्यकारिकामु गो पा दा पार्यो माध्यमिकोक्कक्तिमिः २० कार्यकारण("कार्याकारण" मित्यशुद्ध मुद्रितम्) भायस्य सानुसत्व स्थापित"मिति ।

·"योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां
सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना ।
अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्
प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥"१
नम ऋपिन्यः । नम आचार्येभ्यः।
॥ इति वृत्तिकृतो मङ्गलाचरणम् ॥
२
१॥ श्रीभ्रवस्य।
भा पु४ ९६।

·गौडपादीयम् आगमशास्त्रम् प्रथमं प्रकरणम् आगमः भगवद् गौड पादा चार्य स्य कृते राग मशा न स्य मयेयं समासतः काचिदभिनया वृत्तिः क्रियते । बत्र चिन्तनीयं चिन्तितमवतरणिकायाम् । तत्तत्रैवावगन्तव्यम् । भथ परमपुरुषार्थप्राप्तये प्रतिपत्तन्य भात्मेत्यागमे प्रथमे प्रकरणे सं मात्मा तत्प्रतिपत्त्युपाय भोडारस्तदुपासनं च निरूप्यते । सोऽयमात्मात्यन्तं ५ दुरखगमः पुरुषेणासंस्कृतचित्तेनेत्याचार्य उपनिषदम् (छा. उ. ८ ७. ३-४) अनुसत्यारुन्धतीदर्शन 'न्यायात्क्रमेण स्थूलसूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमानां वस्तूनां दर्शनं सुकरं भविष्यतीति तथैव तत्प्रतिपादनायोपकमते । तत्र सन्ति पुरुषस्य प्रसिद्धास्तित्रोऽवस्था जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तरूपाः। अस्ति चैतत्रितयातीता तुरीयावस्था । यद्यप्यात्मा वस्तुत एक एव तथाप्येप १० तास्तिस्रोऽवस्था अपेक्ष्य शरीरेऽस्मिस्त्रिधा प्रतीयते यथैक एवाकाशो घटाग्रुपाध्यपेक्षया घटाकाशादिरूपेणावभासते। त एते त्रय आत्मान आदौ कमेण प्रदर्श्यन्ते- बहिष्प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तेजसः। धनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्थितः ॥१॥ १। अयं न्याय आचार्य शङ्करे णे त्थं प्रदर्शितः स्वभाष्ये (छा. उ. ८. १२.१) "छायाद्यात्मनां चोपदेशे प्रयोजनमानक्षते। आदावोच्यमाने किल दुर्पिज्ञेपत्वात्परस्यात्मनोऽत्यन्तबाह्यविषयासक्तचेतसोऽत्यन्तसूक्ष्मवस्तुश्रवणे व्यामोहोमा भूदिति । यथा किल द्वितीयायां सूक्ष्म चन्द्र दिदर्शयिपुर्वृक्ष कक्षित्प्रत्यक्षमादो दर्शयति पश्यामुमेप चन्द्र इति। ततोऽन्य ततोऽप्यन्य २० गिरिमूर्धानं च चन्द्रसमीपस्थमेप चन्द्र इति। ततोऽसौ चन्द्र पश्यति । एवमेतय एषोऽक्षिणीत्यायुक्त प्रजापतिना निभिः पर्यायैरिति ।"

·२ आगमशास्त्रम् view सर्वा अपि प्रागुक्ता अवस्था व्याप्नोतीति व्यापको विभुः स आत्मा यदा जाणवस्थायां याह्यान्विषयानुपलभत इति बहिष्मज्ञ- स्तदा विश्वेषां पिण्डात्मना गोचरत्वाद् विश्व इत्युच्यते । एष एव चान्यत्र (मा. उ ३) वैश्वानर इत्युक्तः। अस्यापि स एवार्थोऽभितः । ५ आ ग म शा व मूले (वृह दा र ण्य के ४.२२) पुनः स एष आत्मा इन्द्र इति वक्तव्ये परोक्षणेन्ध इत्युच्यते ।' अनायं शारीर एवात्मावगन्तव्यः। यदा त्वात्मा स्वप्नावस्थायामान्तरानेव विषयानु- पलभत इत्यन्तःप्रज्ञस्तदा तैजसो नाम । जागरिते हि विषय- प्रतिभासाय सूर्यादिरूपं यत्किमपि वाह्यं तेजोऽपेक्ष्यते। स्वप्ने तु न अल ह्यात्मनः स्वेनैव तेजसा ज्योतिषा विषयाः प्रतिभासन्ते । अथ सुपुप्तावस्थायामात्मानमाह घनेति । यदा सुपुते प्रज्ञा प्रशानमिद तदन्यदित्यादिरूपं सर्व ज्ञानं घनीभूतमिवाविविक्तं "यथा रात्रौ नैशेन तमसाविभज्यमानं सर्व घनमिय"। तदा तदधस्थ आत्मा प्राज्ञ स्तादृशज्ञानत्वात्। एवमेक एवात्मा त्रिधा स्थितः' २० तथा। ३। "विश्वनासौ नरश्चेति विश्वानरा। विश्वानर एष वैश्वानरः । पिण्डात्मानन्यत्वादिति" शङ्कः (मा उ ३)। ४। "इन्धो ह घे नामैप योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैवेति । परोक्षप्रिया इच हि देवाः प्रत्यक्षद्विप"इति सुप्रसिद्धमुपनिषत्स (बृ. उ ४ २. २)। अन्नाह सुरेश्वर ( भा. २० पा ४.२ ३७, पृ १३६४)- "प्रत्यक्षनामग्रहण प्रद्विपन्ति जगत्यपि । श्रेयांसोऽमुकमिधास्त इत्युक्त कामयन्ति च ।।" वङ्गेपु त्रियः पत्युनाम न गृह्णन्ति । प्रायेण हि तास्तदर्थम् अमुक इति शब्द प्रयुञ्जते । अत्र इन्धनादिन्धः । इन्धनं प्रकाशः। यतोऽयमारमा २१ स्थूलविषयान्प्रकाशयति बहिष्प्रज्ञस्वादत इन्धः । तदुक्तं वत्रैप बरेवरे - "इध्यतेऽहनि यस्मादिन्धनात्मा सतः पुमान् ॥" इति । आविष्कृतथास्यायमर्थ आ नन्द गिरि मा वा "स्थूलार्थभोक्तृत्वेन सदा जागरे स्तरिति ।" "म यत्र प्रस्थपित्यस्य लोकस्य सर्वापतो मायामुपादाय स्वयं विहस्य ३० स्थय निर्माय स्पंन भासा स्पेन ज्योतिपा प्रस्वपित्यप्राय पुरुषः स्वयंग्योति- भवति।" उ । ३ १.९। पुनस्तव (५ ३ २३) "य? सब पश्यति पश्यन्वै तन पश्यति। नहि द्रष्ट्रविपरितापी वियतऽपिनाशिस्यात् ।"

·आगमः ३ MAMAARAN तत्र प्रथम अर्थतेपामात्मनां स्पप्रतिपत्तये स्थानान्युच्यन्ते । शारीरस्यात्मनः स्थानम्- दक्षिणातिमुखे? विश्वा मनस्यन्तस्तु तैजसः । आकाशे च हृदि प्राज्ञस्त्रिधा देहे व्यवस्थितः ॥२॥ यास जाग्रदयस्थः शारीर आत्मा विश्वो नाम स दक्षिणाक्षिमुखे । दक्षिणवतुर्गोलकामभागे प्रतिविम्बित इति भावः। क नु खलु विश्यो नामात्मेत्यात्मानं विद्वत्तुः पुरुष आहूयोच्यते ! पहि। इदं मे दक्षिणं चक्षुः । पश्यैनत् । किमिह पश्यसीति । नूनं स तनात्मानमेव प्रतिविम्वितं पश्येद् व्याच तथा। स खलु प्रदर्शयिता चनुपि प्रतिविम्बितं पुरुषमुद्दिश्य पुनस्तं वदेयं स आत्मा यं त्वं दिटक्षस इति । १० तेदतदुपायकौशल्यमृषीणाम् । विवृतं चैत च्छा न्दो ग्ये (८.७-१२) प्रजापतीन्द्रविरोचनसंवादे। प्रतिविम्बरूपेण शारीरस्यात्मनः प्रदर्शनं न केवलं दक्षिण एवाक्षण्यभप्रेतमपि तु वामेऽपि (पृ. उ. ४.२.३)। दक्षिणोक्तिस्तु पुरुषस्य दक्षिणानस्योत्कर्षविशेषविवनया (पृ. भा. वा. ५.२.३७-३८; पृ. १३८५)। न चैतदस्ति केवलमक्षण्येवायं १५ पुरुषो दृश्यत इति । किन्तु विम्वग्रहणसमर्थेषु येषु केविपि पदार्थेषु। यथादर्शेऽप्युदशरावेऽपि (छा. उ. ८.७. १२) खड्गादिष्वपि (छा. उ. ६. ७.४ श.)। सोऽयं शारीर आत्मा छायारूपेणाक्षणि दृश्यत इति शङ्करेण कचित् (छा. उ. ८.७.४) अतिपुरुष इति कच्छिायात्मेति क्वच्छिायापुरुष इति (८.१.) क्यवित्पुनः '२० शारीरात्मेत्युच्यते (बृ. उ. ४.२.३, पृ. ५१५, ४.३. १, पृ. ५१८ )। स एवाचार्योऽन्यत्र (छा. उ. ८.२. १२) तेजसं स्वमात्मेति प्राशं व सुपुप्तस्थ इत्याह (८. ११. १-२) । तुर्यः पुनरुपनिषदि (का. उ. ८. १२. ३) 2 १। को. उ. १.१५; मै. उ. ७.२ ; छा. उ. ४. १५. १, ५.७.४, पृ. उ २. ३.४, ४.२.२, ५. ५.२,४॥ २५ ३। टिप्पणी ।।

·. आगमशास्त्रम् उत्तमः पुरुष इति युक्तमुच्यते।' अत्रोत्तमशब्दो नैकान्तेनोत्कृष्टवाची किन्तु चरमवाची। यस्मात्परं नापरं किञ्चिदस्ति तदुत्तमम् । तुरीयादात्मनो नापर आत्मेति स उत्तमः ॥ अथ त्रयाणामात्मनां त्रिविधं विषयानुभवं दर्शयति- विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निवोधत ॥३॥ स्थूलान्बाह्यान्विषयान्भु इति स्थूलभुग विश्वः। प्रविविक्तं सूक्ष्मम् । स्वप्ने स्थूलविषयाभावात् । तत्र हसन्त एव रथादयः कल्प्यन्ते । ते च मनोमयत्वात्सूक्ष्माः। सुपुप्ते तु मनोमयानामपि विषयाणामसद्भावाद् 1. आनन्दस्वरूपस्य स्फूर्तः प्राज्ञ आनन्दभुक् । इत्थं भग्गस्त्रिविधः॥ स एवार्थोऽन्यथा वर्ण्यते-- स्थूलं तर्पयते विश्व प्रविविक्तं तु तैजसम् । आनन्दश्च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्ति निबोधता यः पुमानेतत्तत्वं वेद स विषयोपभोगेन न वभ्यत इत्याह- त्रिपु धामसु यद्भोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥५॥ त्रिपु धामसु जामत्स्यमसुषुप्तेषु स्थानेषु ॥ इहान्तरा पञ्चमी पष्ठी व कारिकामेकानेका वा कारिका कुतोऽपि श्रुटितेति प्रतिभाति । अनयोमिथोऽसम्बन्धात् । २० भय प्रत्यक्ष प्रतीयमाना सृष्टिवक्तव्येति तत्र विदुषां साधारणं सिद्धान्तं वयित्वा कमपि विशेषमाह- १। उक्तं च श्री भगवद्गीता या (१५ १५.१८)- "उत्तमः पुरुषस्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोचमः । अतोऽस्मि लोक पदे च प्रतीतः पुरुपोसमः ॥" मात्र काचिदुदाहता श्रुतिः शरण। श्री धरे गोदाहृतापि न सामाधीयसी । २१.१.२.३॥ ३। घि, १२७॥

·भागमः . प्रभवः सर्वभूतानां सतामिति विनिश्चयः। सर्वं जनयति प्राणश्चेतोऽशून्पुरुषः पृथक् ॥६॥ अस्ति सर्वेषां भूतानां प्रभव उत्पत्तिरिति सतां विनिश्चयः । तत्र केचिदाहुः प्राणः पुरुषः प्रज्ञात्मा ( को. उ. ३. १-८ ; व. सु. ३. १. २३, २८) सर्व जनयति। तजनितं च सर्व पृथक्पृथग्यस्तु चेतश्चित्तं मनो विज्ञानमिति पर्याया। मतश्चेतसो विज्ञानस्यांशवः किरणा आभासाः। चित्तमेव हि तत्तदाकारेण पृथक्प्रकाशत इति भावः। “चित्तस्पन्दितमेवेद"मित्युत्तरत्र (४.७२) वक्ष्यते व्याख्यास्यते च। स एवार्थोऽत्र भङ्गयन्तरेणोक्तः । यथा सूर्यकिरणाः शक्रधनुरात्मना पिचिर्वणः प्रकाशन्ते तथा चित्तस्पन्दितानि विविधवस्त्वाकारण। इदमेव स्वमतमावार्यस्य । तयोपरिशात्स्पष्टीभविष्यति ॥ चेतोऽशवः। भथ सष्टावक्त्येषां मतान्याह- विभूतिं प्रसवं वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः स्वप्नमायासरूपेति सृष्टिरन्यविकल्पिता ॥७॥ विभूतिहभाव आत्मनः (ते. उ. २. ६. १.)। प्रसव उत्पत्तिः । अन्यैः कैश्चित्स्वयूथ्यैः सौगतैश्च माध्यमिकर्योगाचारैश्च ।। इच्छामानं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टो विनिश्चिताः। कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः ॥८॥ प्रभोः सत्यसङ्कल्पत्यात् (छा. उ. ३. ३४.२) इच्छामात्रमित्यौ- २० पनिषदानां मतमित्याह रामा नुजा नुगः फू र ना रा य णः। कालादिति ज्योतिर्विदः। श्वे. उ. १. १ मे. उ. ७ म. भा. ११. २२४. २२७ : प. स. १०-११ ; अ. स. १६.५३-५४ (कालसूक्तम् ) ॥

·भागमशास्त्रम् भध सृष्टेः प्रयोजनमुव्यते- भोगार्थं स्मृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥६॥ भोगार्थमित्युच्यते यथा “आत्मैवेदमान आसीदेक एष। सोऽकामयत ५ जाया मे स्यादथ प्रजायेय । अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति" (पृ. उ. १.४.१७)। "अविद्योपाधे वस्य भोगार्थमीश्वरः सृष्ट्यादि करोतीति" श्री ध र स्वा मी (भा. पु. ३.७.४)। "हरेरतृप्तस्यैव भोगार्थ सृष्टि"रिति कूर नारायणः। रामानुजीयं मतमिदमिति मचा चा या नुगः श्री निवास ती र्थः (मा. उ.)। कोडार्थमितीह "विश्वक्रीडारतिदेव" १० इति (मै. उ. ६. १) "लोकवत्तु लीलाकैवल्य' मिति व (प्र. सू. २. १. ३३) द्रष्टव्यम् । आसकामस्येतोह द्रव्यम् पृ. उ. ४. ४. ६ ॥ भनापि पूर्वोत्तरयोः कारिकयोः स्वारसिकसम्पादर्शनादेकानेका या फारिका त्रुटितेति प्रतिभाति ॥ अथ जामदादिस्थाना विश्वायत्रय आत्मान उक्ताः। १५ तत्तत्स्थानातीतस्तुरीय आत्मोच्यते। तुर्यस्तुरीयश्चतुर्थ इत्यनान्तरम् ॥ निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः। अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः ॥१०॥ स पल्लु द्योतनाइवस्तुर्यधतुर्य आत्मा सभ्यापनाविभुयापी स्मृतः । स च सर्वदुःखाना निवृत्तेरीशानः सार्थः। अत एप २० प्रभुः । न मनागपि सम्पाद् व्येति व्यपगच्यतीत्यव्ययः । अबैतन्य सर्वभावानां मध्ये। सभायेवयमेको विद्यत इति भायः ।। - ·आगमः । अधोक्ता विश्वादयश्चत्वारोऽपि सविशेष वित्रियन्ते- कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसो। प्राज्ञः कारणवद्धस्तु द्वे तु तुर्ये न सिध्यतः ॥११॥ कार्यमन्यधाग्रहणम् । कारणं तत्याग्रहणम् । जागरिते स्वप्ने वात्मा न केवल तत्वमेव ग्रहीतुं नेष्टे अपि तु तत्त्वमप्यन्यथा गृहाति। ५ अतस्तपोयोरवस्थोरात्मानौ विश्वतैजसो कार्यकारणबद्धौ। सुपुप्ते तु तत्याग्रहणमा नान्यथाग्रहणमपि । “यत्र सुतो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्तुपुत"मिति हि सुपुम (पृ. उ. ४. ३. १६ मा. 3.1) वर्णयन्ति अतः प्राज्ञः कारणबद्धः। तुर्ये तु दे अपि ते कार्यकारणे न सिध्यतः सिद्धि प्राप्नुतः। तदुक्तमुपरिप्रति १० (१. १५)। द्रः प. सा (क). ३१ ; प. सा (ख). ३४, ३५ ; नै. सि. ४. ४१, ४२॥ अथ प्राशा दं दर्शयित्वा तुर्यस्य स्वरूपमाह- नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुरीयः सर्वक्सदा ॥१२॥ नात्मानं संवेत्तोति। तदुक्तम् (कृ. उ. ४. ३. २१) "तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न वाह्य वेद नान्तर"मिात । तुरीयः पुनः सर्वहक (४. ८४) सर्वश इति भावः। एतच सर्वद्वत्वं सर्वशत्यं या तच्छक्तिमत्त्वेनैव । तदुक्तं शङ्करे ण (व. सू. १.१.४) "सर्वज्ञानशक्ति- मत्वेनैव सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्य"मिति । "सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रशया २० नियतमचियोगा"दिति च (5. सू. १.३. ४२) ॥ १। द्वौ वावित्यन्यत्र पाठः। २१ अयमर्थः सौगतैरेवं वर्णितो मिलिन्दनागसेनसंघादे (मि. ५, "भन्ते नागसेन बुद्धः सर्वज्ञ इति ।" " महाराज भगवान्सर्वज्ञः। न च भगवतः सततं समितं ज्ञानदर्शन प्रत्युपस्थितम् । आवर्जनप्रतिबद्धं भगवतः सर्वज्ञत्वज्ञानन् । आवयं यदिच्छक जामातीति ।"-छाया । O.P81-2 ·आगमशास्त्रम् IN MArwWVRA wom ५ अथ प्राज्ञतुर्ययोमिथो भेदो दर्श्यते-- द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । वीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥१३॥ उभयोः प्राज्ञतुर्थयोद्वैतस्याग्रहणं तुल्यं समानम्। तथाप्यस्ति तयोमिथः कश्चिद्वेदः। तथाहि । प्राज्ञो वोजनिद्रायुतो भवति । विद्यते माझे वीजभूता निद्रा । सा च तुर्ये न विद्यते। न खलु तुर्यो वोजनिद्रायुतो भवति। अत्र निद्रा नाम तत्त्वाप्रतिबोधो "निद्रा तत्त्व मजानत" इत्युक्तः (१. १५)। सा च स्वप्ने जागरे च विशेषप्रतिवोधस्य कारणमिति वीजम् । तदुक्तम् (उ. सा. १७. २६ ; नै. सि. ४.४३)- १० "सुपुप्ताख्यं तमोऽक्षानं बीजं स्वप्नप्रवोधयोः । आत्मवोधाग्निदग्धं स्याद्वीजं दग्धं यथाभवम् ॥" इति। सेयं बोजनिद्रा नास्ति तुर्ये तस्य सर्वदा सर्वद्वक्स्वरूपत्वात् ॥ . स एवार्थः पुनर्विवियते- स्वप्ननिद्रायुतावाद्यो प्राज्ञस्त्वस्वप्ननिद्रया। न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः ॥११॥ आयौ विश्वतैजसौ। स्वप्नोऽन्यथाग्रहणम् (१.१५) । वितेपवृत्तिरिति भावः। इदमेवान्यत्रा चा ये ण "विक्षिप्त"मिति (३. ४२, ४३) 'वितिप्यत" इति (३. ४६) चोपरिष्टादुक्तम्। निद्रा तत्यामतिबोधः। सा चा"भावप्रत्ययालम्बना वृत्तिः" (यो. सू. १.१०)। व्याख्यातं चैतदित्यं तत्र भोज दे वे न "अभावप्रत्यय आलम्बनं यस्या वृत्तः सा तथोक्ता।' या सन्ततमुद्रितत्वात्तमसः समस्तविषयपरित्यागेन प्रवर्तते वृत्तिःसानिति ।" इयमेव निद्रालयावस्था (३. ३, ४) मूदा. पस्थेति च प्रसिद्धा (यो. सू. १. १, भाष्यम्) 1 तायां युतौ तावायौ १। उर्फ चा चा यंग "लीयते हि सपुप्ते तन्निगृहीतं न लीयत" इति (३. ३५), "यदा न छोयते चित्त म प पिक्षिप्यते पुन"रिति च (३.१६)। २५ ·आगमः ५ न विश्वतेजसौ। उभयोरपि वृत्त्योस्तयोः समावः। निश्चिताः जातनिश्चयास्तत्त्वविवः पुनस्तुर्ये न निद्रां नैव च स्वप्नं पश्यन्ति ।। अथाचार्यः स्वयमेव स्वप्ननिद्रास्वरूपमुक्ता तादशविपर्यासापगमे तुरीयावस्थाधिगममाह- अन्यथा गृह्णतः स्वप्नो निद्रा तत्त्वमजानतः। विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते ॥१५॥ तत्वमन्यथा गृह्णतः पुरुषस्य स्वप्नो भवति । घस्तुतः स्वप्नोऽपि तु स्वप्नवत्स्वनः। तत्र हि यद्वस्तु यथा न तत्तथा गृह्मतेऽपि त्वन्यथा । एवं तत्तुमजानतः पुरुषस्य निद्रेव निद्रा। "अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिः" (यो. सू. १.१०) यथा दर्शिताधस्तात् (१. १७)। इयमेवान्यन (३.३५, ४६) योगशास्त्रोक्ता (यो. सू. १२ व्यास.) लयावस्था मूढावस्था' च। स्वप्नशब्देन तु विक्षेपावस्था शेया। तयो. स्वाननिद्रयोविपर्यासे तत्वाप्रतिबोधान्यथाग्रहणरूपे क्षीणे सति तुरोयं पदमश्नुते तुरोयावस्थामधिगच्छति' । यद्यपि स्वप्नो विपर्यासोऽन्यथाप्रहणरूपत्वान्न पुननिद्रापि तथा तथाप्युपचारानिद्रापीह साव योगे १० विपर्यास इत्युक्तम् ॥ २० पुनरपि तुरीयावस्थामेव विवृणोति- अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रवुध्यते। अजमनिद्रमस्वप्नरमद्वैतं वुध्यते तदा ॥१६॥ अनादिमायया अनादिकालप्रवृत्तया तत्वाप्रतिबोधान्यथाग्रहण- लक्षणया। निद्रास्वामशब्दौ पूर्व (१.१४, १५) व्याख्यातौ व्याख्यास्येते चोपरिष्टात् (३. ३६ ४.३)॥ उक्तो वोधोऽद्वैतस्य परमार्थस्य । अथ द्वैतं न वस्तुसत् । माया- मात्रं हि तत्। अतो न तस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिर्वा । नहि कन्यापुत्री वस्तुतः प्रवर्तने निवर्तते वेत्याह-- १। "मूढं तु समासमुद्रेकान्निद्रावृत्तिमदिति" वा च स्पतिः (यो. द १ १)। २। मैं सि. ४ ४२ ; उ सा. १७ २६ ।

·३० आगमशास्त्रम् प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः। मायामात्रमिदं द्वैतमतं परमार्थतः ॥१७॥ प्रपञ्चशब्द एवं व्याकृत श्च न्द्र की ति ना (म. वृ., पृ. ३५०)- "ते च विकल्पा अनादिमत्संसारभ्यस्ताज्ञानशेयवाच्यवाचककर्तृकर्मक्रिया- ५ घटपटमुकुटरथरूपवेदनास्त्रीपुरुषलाभालाभसुखदुःखयशोनिन्दाप्रशंसाविल- क्षणाद् विचित्रात्प्रपञ्चादुपजायन्त" इति । पुन स्तत्रैव (पृ. ३७३) "प्रपञ्चो हि वाक् प्रपञ्चयत्यानिति कृत्वा ।” अन्यत्स्पष्टम् ॥ स एवार्थोऽन्यथा विवियते- विकल्पो विनिवर्तेत? कल्पिता यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥१८॥ १० एष द्वैतप्रपञ्चरूपो विकल्पो मिथ्याप्रत्ययो विनितर्तेत स्याद्यदि स केनचित्कल्पितः। न पुनर्वस्तुतः केनचित्कल्पितः । यतो घटपटादिरूपो गुरुशिष्यादिरूपो वा वादः केवलमुपदेशायाशानाम् । तदेत्स्पष्टं यो ग घा सिष्टे (३. ८४. २६-२७) यत्र (२५, २७) अर्थतः १५ शब्दतश्च समुद्धृतमस्याः कारिकाया अन्तिममर्धम् । यथा- "उपदेशाय शास्त्रेषु जातः शब्दोऽथवार्थजः । प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्यालक्षणपत्तवान् ॥१६॥ भेदो दृश्यत एवायं व्यवहारात वास्तवः । वेताली वालफस्येव कार्यार्थ परिकल्पितः ॥२०॥ एवमादिमयी मिथ्यासङ्कल्पकल्पना मता। अज्ञानामववोधार्थ न तु भेदोऽस्ति वस्तुनि ॥२४॥ अविवोधादयं वादो शाते द्रुतं न विद्यते । शाते संशान्तफलनं मौनमेवावशिष्यते ॥२५॥ विवदन्त सम्धुद्धाः स्वविफल्पविजृम्भितः । उपदेशादयं वादो बाते द्वैतं न विद्यते ॥२७॥" २० न निपतति र नारायणः पठति ।

·आगमः १ निर्णीत आत्मा। अध तत्प्रतिपत्युपाय इति प्रणवापरनामक भोकारो निर्णेतव्यः (१६-२४)। निति च तस्मिस्तदुपासनं विधेयम् (२५-२६) । अत्रेदमवधेयम् । सुप्रसिद्ध प्रणवोपासनमुपनिषत्सु (छा. उ. १. १.१. प्र.उ. ५.१.२ ; तै. उ. १.८.१ : मु. उ. २.२.६ : मै. उ. ४. ४. ३७)। इहोपासनशम्देन ध्यानविशेषोऽभिप्रेयते । यदुक्तं शङ्करे ण (हा. उ. १. ५ १. १) "उपासनं तु यथाशास्त्रसमर्थितं - किञ्चिदालम्बनमुपादाय तस्मिन् समानचित्तवृत्तिसन्तानकरणं तद्विलक्षणप्रत्ययानन्तरित"मिति । "उपासनं नाम समानप्रत्ययप्रवाहकरण"मिति (व. सू. ४१७) च । स्पष्टमिदमन्यत्रापि तदीये भाष्ये (प्र. उ.५, ७. सू. १. १. ११) । तदेतदुपासन' प्रागुक्तरूपं किमप्यालम्वनमुपादाय भयति । श्रेष्ठं १० त्वालम्बनमोङ्कार एव। तदुक्तम् ( क. उ. १. २. १७)- "एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । पतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥” इति । अत्राह सा य णः (ते. आ. ७. ३, पृ. ५००)। “द्विविधान्युपासनानि । अहंप्रयुक्तानि प्रतीकविषयाणि चेति । येषु परमात्मा सगुणः सन्नुपास्यते १५ तान्यहंग्रहयुक्तानि । तद्यथा 'स य एपोऽन्तर्हृदय आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मय' इति (ते. आ. ७. ६.)। अत्र हृदया- काशमध्यवर्ती परमात्माख्यः पुरुषो मनोमयत्वादिगुणयुक्त उपासितव्यः परमात्माहमिति ।" परमात्मव्यतिरिक्तानि लौकिकानि वस्तून्युत्कृष्ट- देवताहष्ट्या ब्रह्मदृष्ट्या या संस्कृत्य यत्नोपास्यन्ते तानि प्रतीकविषयाणि । २० तद्यथा ! 'पृथिवी पूर्वरूपम्' (ते. आ. ७. ३) इत्यत्र भूदेवदृष्ट्या संस्कृतं पूर्ववर्णस्वरूपमुपास्यम्। 'मनो 'ब्रह्मेत्युपासीत' (छा. उ. ३. १८. १) इत्यादौ ब्रह्मदृष्ट्या संस्कृत मनःप्रभृतिकमुपास्यम् । तच प्रतीकमुपासकेन न स्वारमतया ग्रहीतव्यम् । प्रतीकस्य ब्रह्मकार्यत्वेनोष्टिपत्यालम्बन- त्वात्प्रतीकमित्युच्यत इति (ते. मा. ७. ३. पृ. ५००)। २५ १। उपासनफलं तु शङ्करे ण स्वभाष्ये समासादेवमुक्त "कानिविद्रमण उपासनान्यन्युदयफलानि कानिचित्झममुत्पानि कानिचित्कर्मसमृद्धयर्थानीति" (छा. उ. १.१.११.स.१.१.१९)।

·१२ आगमशास्त्रम् यथा “मनो ब्रह्मेत्युपासीत" (छा. उ. ३. १८. १) इत्यत्र मनो ब्रह्मतयोपास्यते तथा प्रकृतेऽपि प्रणव आत्मतयोपासितव्य इत्युच्यते (१.२५)। इयं च प्रणवस्शात्मता तयोः सामान्यधर्मयोगात् । यथा शौर्यादिगुणयोगादसिंहोऽपि माणवका सिंह इति मन्यते ।। के ते ५ सामान्यधर्मा इत्युच्यते विश्वस्यात्वादिभिः कारिकाभिः । तताक्षर- रूपस्य प्रणवस्य तिस्रो मात्रा अकारोकारमकारा विश्वतैजसप्राशरूपास्त्रय आत्मानो भवन्तीति क्रमेण प्रतिपादयंस्तत्र युक्तिमुपन्यस्यति- विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥१६॥ मात्रासम्प्रतिपत्तौ। मात्रा अक्षरावयवा अकारोकार- मकाररूपाः । तासां सम्प्रतिपत्तौ विश्वादीनामन्यतमेनैकभावेनावगती विषये यदा वक्तुमिप्यते विश्वोऽकारो भवतीति तदा तयोस्तादश ऐक्ये द्वौ सामान्यधौं प्रकटौ। आदिमत्त्वमाप्तिश्च । यथा विश्वतंजसप्राशानामादौ विश्वस्तथाकारोकारमकाराणामादावकार इत्यादिमत्वमुभयोः समानम् । १५ किञ्च यथा विदित विश्वल्याकारत्वे सर्व कामा आप्पन्ते च्याप्पन्ते वेत्यस्ति तेन सम्बन्धेन विश्वस्याप्तिाप्तिर्वा तथाकारेण सर्वा वागाप्यते व्याप्पते वेत्यकारम्याप्तिाप्तिर्वा। तदुक्तं सा य णे न स्वभाष्ये (दै. भा. ७.४) "एतदप्येतरेयके (पै.भा.२ ३.६) समाम्नातम् 'अकारो पै सर्वा वाक् सैषा स्पष्मिभिर्व्यज्यमाना वह्वी नाना भवती"त्यस्त्यस्याप्तिरकारस्य। एवं चोक्ताभ्यां सामान्यधर्माभ्यां विश्वाकारययोरकाम् ।। २० १। अयमेव भितिवादो गुगवादो वोच्यते । "बहुभकिवादीनि प्राह्मणानि भवन्तीति" नि हाम् (७. २४)। अत्राह दुर्गा पापी "भफिर्नाम गुणकल्पना। तेन केनचिद गुणेन ग्रामणं सर्ष सर्वथा वर्णयति । तत्र सस्यमन्येप्यम् ।" मात्रा परिच्छेद। अक्षरापपये ब्राम्ये।" इति ईमः ।

·आगमः अध तैजसस्योकारत्वम्- तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्पो दृश्यते स्फुटम् । मात्रासम्प्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥२०॥ अन्न द्वौ सामान्यधर्मावुत्कर्ष उभयत्वं च । तत्राकारादुकारस्योत्- कर्षस्तावद् गौडपाद कृतत्वेनोक्ते न सिं हो त र ताप न्यु पनि प इ. ५ विवरण एवं व्याख्यातः । “अकारादुत्कर्ष ऊर्धमाकृष्ट इच ह्यकार: प्रणवे दृश्यते। तेजसश्च विश्वतः। अफारस्थानं कण्ठं व्याप्यातिफम्य ओठस्थान हि तस्याभिव्यक्तिः। तेनाकाराधिकन्याप्तिमत्वेनोक्त उकारो विराज इव हिरण्यगर्भः। वलातिशयत्वं च खरप्रयत्नव्यङ्गयत्वात्प्राणा वस्थोफारस्य मन्दप्रयत्नव्यङ्गयमकारमपेक्ष्येति ।" अयमस्याभिप्रायः। १० तितो माताः प्रणवस्याकारोफारमकाराः। तत्राकारः कण्ठ्य उकार- धौष्ट्यः । अझारो मुखस्याधस्तात् कण्ठे व्यज्यते । उकारस्तूर्ध्वम् भोठे। अस्मातुकारोऽकारादूर्वमाऊट इव । एवं स्फुट एवोत्कर्ष उकारस्य। अथवाफारस्थानं कण्ठमतिक्रम्यौष्ठेऽभिव्यरत्यादुकारस्य ततोऽधिकव्याप्तिमत्त्वेनाकारादुत्कर्षः । बलवत्तरप्रयतव्यद्नयत्याद्वोकरस्या. १५ कारादुत्कर्ष इति । विश्वतस्तैजसस्योत्कर्षस्त्वेवं यदेव सन्निकृष्टतरस्तुरी- यस्य विश्वात् । उभयत्वं नामेह मध्यस्थत्वमभिप्रेतम्। यथा विश्वतेजस- प्राज्ञानां मध्यस्थस्तैजसस्तथाकारोफारमकाराणां मध्यस्थ उकार इति ॥ प्राशस्य मकारत्वमाह- मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासम्पतिपत्तौ तु लयसामान्यमेव च ॥२१॥ अत्रापि द्वौ सामान्यधर्मों मानं लयश्च । तदर्थ विषतु र्भा प्य कार आह (मा. उ. १९) "मीयेते इव हि. विश्वतैजसो प्रान प्रलयोत्पत्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेनेव ययाः । तथोङ्कारसमाप्तौ पुनः प्रयोगे व प्रविष्य निगच्छत इवाकारोफारौ मझार" इति। जामत्स्वप्नयोस्तत्तादृशसृष्टि- २५ सद्गायादुत्पत्तिशम्देन तदवस्थाद्वयमभिप्रेयते। प्रलयशब्देन तु सुपुतम् । अन्न जामत्स्यप्नसृष्टेरभावात्। प्रलये विश्वतैजसो प्राशे प्रविशतः। उत्पत्तौ पुनस्तौ तस्मानिर्गच्छतः । तयोरवस्थयोः पुनस्तयोः प्रादुर्भावात् । १। यधाधिगम्यते हस्तलेखे। २० .

·आगमशास्त्रम् यथा आभ्यां च प्रवेशनिगमाभ्यां विश्वजसौ प्राशेन मीयेते परिमीयेते छ । यथा प्रस्थेन यवाः। प्रस्थेन यवानां माने यवा आदौ प्रस्थं प्रविशन्ति पश्चात्पुनस्तस्मानिर्गच्छन्ति। प्रकृतेऽपि विश्वतैजसो सुपुप्ते प्राझं प्रविशतः। जाग्रत्स्वप्नयोस्तु पुनस्तौ तस्मानिर्गच्छतः। अथाकारो- . कारमकाररूपस्योहारस्य निरन्तरमुग्धारणेऽकारोकारौ मकारं प्रविशत इव निर्गच्छत इव च। एवं च मकारेणाकारोकारौ मीयेते इव । ततश्चैवं मानरूपेण सामान्यधर्मेण प्राशो मकारो भवति । विश्वतैजसौ सुषुप्ते प्राज्ञ एवमकारोकारावपि तादृशोचारणे मकारे लीयेते इवेतीदशेन लयरूपेण सामान्यधर्मेण मकारः प्राज्ञो भवति ॥ अर्थतासु तिसृण्वप्यवस्थालु यत्सदृशं साधारणं चात्मरूपं तस्य वेत्ता प्रशस्यते-- त्रिषु धामसु यस्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः। स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः ॥२२॥ अथोङ्कारस्य तिसृणां मात्राणामेकैकस्या उपासनेन यत्फलं लभ्यते १५ तदाह- अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् । मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामाले विद्यते गतिः॥२३॥ अमात्रे तुरीय इति भावः। न हि तन कापि मात्रेति । तत्रात्मनः स्वरूपेणावस्थानादुपशमाघ द्वैतस्य (१ २६ ) न गतिरिति ॥ भोङ्कारोपासनमेर पुनः प्रपञ्चयति- ओङ्कारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः। ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥२४ चतुर्धाविभक्तस्य वस्तुन एकेको भागः पाद इत्युच्यते । “पशुपाद प्रकृतित्वाद" (नि २ ७) इति ह्याहुः । एक एव ह्यात्मा विश्वतजममामतुर्य- २५ रूपेण चतुर्धा व्याख्यातः। त एव चत्वार. पादा इत्युच्यन्ते । तुर्ये तु न किञ्चिचिन्तयितव्यमस्तोत्युच्यते न किञ्चिदिति। एतदेवोकमन्यत्नापि (म गो ६ २५) "भारमसंस्थं मन कृत्वा न किश्चिदपि चिन्तयेविति ।" पर्य श्री माना ग घ ते ऽ पि (२.१.१३) ।

·आगमः निर्णीतः प्रणवः । अथ तदुपासनं विधत्ते- युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥२५॥ प्रणवे चेतो युनीतेति प्रणवं ध्यायेदित्यर्थः ।। स एव प्रणयः स्तूयते शिष्टाभिः कारिकाभि :-- प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परः स्मृतः। अपूर्वोऽनन्तरोऽवाह्योऽनपरः परमोऽव्ययः ॥२६॥ ५ न पूर्व कारणमस्य विद्यत इत्यपूर्वः। नास्य किञ्चिदन्तरमभ्यन्तरं वाह्यं वेत्यानन्तरोऽवाह्यः । अपरमस्मात्किञ्चन न विद्यत इत्यनपरः। न चायं व्येति विनभ्यतीत्यव्ययः । सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥२७॥ तदिति पदेन पूर्वकारिकागतं ब्रह्म परामृश्यते ॥ प्रणव हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदि संस्थितम् । सर्वव्यापिनमोकारं मत्वा धीरो न शोचति ॥२८॥ अमालोऽनन्तमानश्च द्वैतस्योपशमः शिवः । ओझारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः॥२६॥ १ "अनन्तरोऽधायः", उ. ४ ५ १३। द्रः २.५ १९, ३ ८.८। २। "हृदि सर्वल्य धिष्टितम" भ गी. १३.१५; "सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः", क उ. २ ३ १७ । ३। क उ १.२ २२२१४, ३.६। २.३५1 0. P. 81-3 ·आगमशास्त्रम् MNvaNP स एव मुनि:तरो जनो येनोकारो विदितो यः खल्बोकारोऽमात्रो मात्राहीनस्तुरीयोऽनन्तमात्रश्च तस्य परिच्छेत्तुम- शस्यत्वात् । स एव दैतस्योपशमोऽत एव च शिवः ।। ॥ इति गौड पा दी य आ ग म शास्त्र आ ग मा ख्यं प्रथमं प्रकरणं समाप्तम्॥

·द्वितीयंप्रकरणम् वैतथ्यम् ५ १ सि वैतथ्ये प्रपञ्चस्य यक्ष्यमाणस्तदुपशमः (२.३५) सिम्येदित्य- स्मिन्द्वितीये प्रकरणे प्राधान्यायुक्तिवलेन तस्य वैतथ्यं साध्यते । यथा स्वप्नदृस्या भावा वितथा ज्ञानदृश्या अपि तथैव वितथा इत्य- नुपदमेव (२.४) प्रदर्शयिष्यते। तदर्थमादौ सुप्रसिद्धेऽपि वैतथ्ये स्वप्नभ्यानां भावानां युक्तिप्रमाणाभ्यां पुनस्तत्प्रदर्श्यते- वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर्मनीषिणः १ । अन्तःस्थानात्तु भावानां संवृतत्वेन हेतुना ३ ॥१॥ हस्तिनो वा पर्वतादयो वा ये ये भावाः स्वप्ने दृश्यन्ते ते सर्वेऽपि मिथ्याभूता इत्याहुर्मनीषिणः । यथा यह दा र ण्य के (४. ३. ८.१०) "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्यानो भवन्त्यथ रथान रथयोगान पथः सृजत” इति। तेषां चैतथ्ये हेतुः संघृतत्वेन हेतुनेति । यतस्ते स्वप्नद्र्श्या भावाः हस्तिपर्वतादयः संवृता आच्छादिताः। संवृतत्वे हेतुरन्तःस्थानात् (२. ४)। स्थानादवस्थानात् । यस्मात्ते हस्ति- पर्वतादयो भावा देहाभ्यन्तरे चित्तेऽयतिष्ठन्ते न तु देहादहिस्तस्मात्ते संवृताः। तादृशाश्च सन्तो वितथा मिथ्याभूताः। न ह्यतिमहान्तो हस्ति- १५ पर्वतादयस्तावत्यतिनुढे चित्ते मातुमर्हन्ति । अत्र तुकारोऽवधारणार्थः । अयमेवार्थोऽन्यत्राप्युक्त आ चा ये ण “सर्व धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्त- निदर्शनादिति” (४.३३)। अयं तु विशेपो यन्त्र भावानां संवृतत्वं तत्र तु प्रदेशस्य । स्वप्नदृश्यानां भावानां वैतथ्ये हेतुद्वयमन्तःस्थान संवृतत्वं चेति केपाश्चिदभिप्रायः॥ २० १। अन मनीषिण ऋपयोऽभिप्रेताः। “आहुर्मनीपिग" इत्युक्ति प्रसिद्धा अत्र (२.६४.५४) चान्यत्र च (क. उ ३.४, भ. मी. १८.३)। ३। "अन्त:स्थानसंवृवत्वादिहेतुनेति" (श.)।

·१८ आगमशास्त्रम् २.३ स्वप्नदृश्याना भावानां वैतथ्येऽपरां युक्तिमुपन्यस्यति- अदीर्घत्वाच कालस्य गत्वा देशान्न पश्यति। प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥२॥ स्वप्नद्रष्टा कदाचित् स्वस्थानादतिविप्ठेषु देशेषु स्वप्नापश्यति । न चैतद् भवति स खलु तान् देशान् गत्वा तत्रत्यान् भावान्पश्यतीति । यतो- ऽदीर्घः स कालः। न खलु तावतातिस्वल्पेन कालेन तापानतिमहानभ्वा शक्यतेऽतिक्रमितुम् । किञ्च । न सर्वोऽपि स्वप्नदक् स्वप्ने यस्मिन्देश आत्मानं पश्यति प्रतिवुद्धः संस्तस्मिन्नेवात्मानं पश्यति। नहि मथुरायां स्वप्ने माहिष्मती गतः प्रबोधे माहिष्मत्यां दृश्यते । तस्मात्स्वप्ने १० सर्वभावानां वैतथ्यम् ॥ अथात्र थुतिमाथित्योच्यते- अभावश्च रथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥३॥ इतश्च स्वप्न या भावा वितथा यतः स्वप्नदृभ्यानां रथादीनामभायो १५ न्यायपूर्वकं युक्त्या श्रूयते । तथाहि । “न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान रथयोगान्पथः सृजत" इति (पृ. उ. ४ ३.१०)।' तेन च स्वप्नभ्यानां भावानां प्राप्तं वैतथ्यं प्रकाशितमाहु- मनीषिणः। अयमेवान विवक्षितो न्यायो यद् यम यदस्तुत एव न सम्भवति तन चेत्तत् प्रतिभासते शुक्तिकायामिव रजतं तत्र तेनावभ्यं २० वितथेन भतिव्यमिति। १। अपिच- "स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥" इति। तत्रैव (४. ३. १३)। २। पुरु पो त म स्त्वाह "स्वप्नान्त उच्चावचमीयमान" (पृ० उ० ४३ १३) इवि मन्त्रेणानेकरूपकरणमुक्त्वा "तन्नायतं बोधयेद दुर्मिपज्यं हास्मै भवति (४.३.१४)" इत्यनेन सप्तस्य निर्वन्धेन जागरणे कष्टमाह यधन्यत्र गतो भवेत्तत्करणं न भवेदभिपज्यं (ब)। यत्र सस्तत्रैव स्त्रिया स्वप्न रममाणः स्खलिते जामतां बहिः पश्येत् । यतो न पश्यति ततः करोति सतो रथाघभावः । ३० एवं च स्वप्ने स्थायभायः पश्चात्तत्करणादित्यादिन्यायपूर्वकमित्यर्थः ।" अशुद्ध इह पाठः। "योग्यदेशाद्यभावो युक्तिरिति" आनन्द गिरिः।

·वैतथ्यम् तयैवैकया युक्त्या स्वप्नदृभ्या इव जाग्रहश्या अपि भावा वितथा इत्युच्यते- अन्तःस्थानात्तु भेदानां तथा जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वं न भिद्यते ॥४॥ अयमर्थः । जागरिते जानदवस्थायां भेदानां भावानाम् । इह ५ भाष- (२. १३, १६, १७, १६, ३३)- भेद- (३. ४, ५, ११, १२)- भूत- (४.३३ ) शब्दाः पदार्थवाचका इत्यर्थतो न भियन्ते । तथा वैतथ्यं स्मृतम्। तत्र हेतुरन्त स्थानात् । यतस्तेऽपि जामदृश्यमावा देहमभ्य एव वित्तेऽवतिष्ठन्ते । कथं तदित्यनुपदमेवोच्यते (२.५, ६, १०)। तेपामन्तःस्थानाच यथा स्वप्ने तथा तत्र जागरिते संवृतत्वं न भिद्यते। १० संवृतत्वेन च तेषां जाग्रदृभ्यानां भावानां पैतथ्यं यथा प्राग्वर्णितम् ॥' १। २.१७ ४.३३॥ इह परीक्षितेपु संघप्वपि मुद्रितेष्वमुद्रितेषु वा पुस्तकेषु चतुर्थे पादे संवृतत्वेन भिद्यत इत्येव पाठः। न पुनरेप युक्तः प्रतिभाति। न ह्यस्मात्क- १५ श्रित्साधुरोऽधिगम्यते । न च संवृतत्येनेति पदेन भिद्यत इति पदं तथा उष्टु सङ्गमयितुं शक्यते। किं नु खल्वत्र कर्तृपदम् । अथ वैवथ्यमिति पूर्वकारि- कातोऽनुवर्तत । तदा कथाचिदेवं व्याख्यायेत । यथा स्वप्ने तथा जागरिते भाषानां संघृतत्वे सिद्ध वैतध्यं न भिद्यते। उभयोरप्यवस्ययोः समानं चैतथ्यमिति भावः। न पुनरेतदपि व्याख्यानं तया लिप्यते। न चान्न किञ्चित्स्पष्टीकृतं २० भा प्य का रे गा इयं चात्र भाष्यपतिः "अन्तःस्थानात्संवत्वेन च स्वप्नहश्यानां भावानां जाग्रदृश्येभ्यो भेद" इति। अन्न भेद इत्येव पाने गृहीतो व्याख्यात श्वा न न्द गिरिगा। वस्तुतस्त्वभेद इत्येव पठनीयम् । इह हि स्वप्नहरयेभ्यो भायेभ्यो जाग्रदृश्यानां भावानामभेद एव प्रतिपिपादयिपितो न पुनर्भदा॥ २५ २। अयमेवार्थः (२.१-४) समासेनोको ब्रह्म सूप्रभा व्ये (३. २. ३) रेण "नहि संवृते देहदेशे रथादयोऽधकाशं लभेरनिति ।"

·२० आगमशास्त्रम् अथ स्वप्नजागरितायस्थयोन मियो भेदोऽपि त्वभेद एव । तेन च स्वप्नदृश्यानामिव जाग्रदृश्यानामपि भावानां चैतथ्यमित्याह- स्वप्नजागरिते स्थाने ह्यकमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥५॥ मनोपिणः। स्वप्नस्थानं जागरितस्थानं च वस्तुत एकमेव न भिन्नमित्याहु- यथा "अयो खल्याहु गरितदेश एवास्यैष इति यानि होव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति" (पृ. उ. ४.३.१४)। अस्यां श्रुतावेष इति पदेन स्वप्नः परामृश्यत इति शङ्करः। इयं धापरात्र श्रुतिः (पृ. उ. ४. ३. ६ ) "तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत" इति । तयोर्डयोः स्थानयोरैक्ये हेतुमाह भेदानामिति । उभयोरप्यवस्थयोभ्यानां भेदानां भावानां समत्वं साम्यमैक्यमिति भावः। समाना हि ते भावा पैतथ्यरूपेण । 'प्रसिद्धश्चान हेतुरन्तः- म्थानात्संवृतत्वरूपो यथा प्राक् प्रदर्शितः। अन्तःस्थानात्संवृतत्वेन स्वप्नजागरितस्थानयोर्दृश्यानां भावानां साम्यमैक्यम् । तेन च तयोः स्थानयोरप्यक्यमिति भावः । अत्रोक्तं मा न सो ल्ला से (१. ८-११)- यत १० - . . "अन्तरस्मिमिमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् । वहिर्वन्मायया भाति दर्पणे प्रतिविम्बितम् ॥ स्वप्ने स्वान्तर्गतं विश्वं यथा पृथगवेक्ष्यते । तथैव जाग्रत्कालेऽपि प्रपञ्चोऽयं विविच्यताम् ॥ स्वप्ने स्वसत्तैवार्थानां सत्ता नान्येति निश्चिता। को जाग्रति विशेषोऽस्ति जडानामाशुनाशिनाम् ।। स्वप्ने प्रकाशो भावानां स्वप्रकाशान्नहीतरः। जाग्रत्यपि तथैवेति निश्चिन्वन्ति विपश्चितः" ॥ इति । २० १। बझ सत्र-शा र भा प्य म्११ २२॥

·घेतथ्यम् २१ जानद्श्या भावा भवितवत्वेन प्रतीयमाना अपि वस्तुतो नावितथाः । कथं नु खल्वेतद् भवतीत्युच्यते- आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिता॥६॥ यदादौ नास्ति न चान्ते वर्तमाने मध्येऽपि तत्तथा नास्ति । अतो जागरिते भावा वस्तुतो वितथैरसत्यः सदृशाः सन्तोऽप्यवितथा इव लक्षिताः । न पुनर्वस्तुत एवाचितथाः ॥ स्वप्नजागरितयोर्भावानां मिथो भेदान स्वप्नभावा इव जागरितभावा विवथा इत्याशक्य स दोपः परिहियते- सप्रयोजनता तेषां स्वप्नेऽपि प्रतिपद्यते । तस्मादाद्यन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृता॥ अस्ति जागरिते भावानां सप्रयोजनता । . दृश्यन्ते ह्यनपानादयः क्षुत्पिपासादिनिवृत्ति कुर्वन्तः । एवं स्वमभ्यानामपि भावानां सप्रयोजन- त्वमस्त्येव । न हि स्वप्ने सलिलं पिबतोऽग्नं वा भुञानस्य तत्र पिपासायाः तुधो वा निवृत्तिन भवतीति । तस्मान्न वक्तव्यं जाग्रदृश्यानामेव भावानां सप्रयोजनत्वं न पुनः स्वप्नदृश्यानामपीति। तस्माद् द्वयोरप्यवस्थयो. र्भावानां पूर्वोक्त (२.५) साम्यं सुस्थितम् । ततश्च स्वप्नदृश्या इव जाग्रदृश्या अपि भाषा मिथ्याभूताः। किञ्च तेपामाधन्तवावेनापि ते खलु मिथ्यैव स्मृताः। यथाद्यन्तवन्तो मरुमरीचिकादयो मिथ्या। यथा वाद्यन्तवन्तः स्वप्नद्रुभ्यभावा मिथ्या ।। २० १। उपरिष्टात्पुनरपीय कारिका वक्ष्यते (४. ३१)। २। परीक्षितेषु मुद्रितामुदितेषु पुस्तकेषु द्वितीये पादे स्वप्ने विप्रतिपयते इत्येव पाठो दृश्यते । अपेक्षितस्त्वर्थः स्वप्नेऽपि प्रतिपद्यते इत्येव पाठं समर्थयते । उपलभ्यते चायं वस्तुतोऽप्येकस्मिन् हस्तलेसे(D)ऽन्यत्र (४. ३२)। इहापि कश्चिद्धस्तलेखः (Vn) स्वप्ने च.प्रति, इवि पठति । समर्थितनायं २५ पाठः कश्चिदेकेन हस्तलेखेन (आनन्दाश्रमसंस्कृतस्य भाष्यस्य छ-संज्ञकेन) स्वप्ने प्रतिपद्यते इति पटता । ३। ४.३२॥

·૨૨ आगमशास्त्रम् पुनरप्याह जाग्रदथ्यानां भावानां चैतथ्यमिति- अपूर्वाः स्थानिधर्मा हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥८॥ स्थानिधर्माः स्थानिनः स्वप्नस्थानवतः स्वप्नदृशो धर्मा भावाः ५ पदार्थाः (४.१)। यान खलु पदार्थान्स्वप्नदृक्पश्यति त इति भावः। ते धर्माः कदाचिदपूर्वाः अद्भुता भवन्ति यथा स्वर्गनिवासिनामिन्द्रा- दीनां सहस्रनयनत्वादिरूपा धर्माः। स चायं स्वप्नदक तांस्तान्देशान् गत्वा (२.२) तान्धमन्प्रेिक्षते । यथा यथा खल्विह कश्चि- सुशिक्षितो देशविशेपान् गत्वा कांश्चिद्भुतान्भावान्प्रेक्षते । एवं व १० तादृशाः स्वप्नदृश्या भावा वितथाः। तत्साम्याच जाग्रदृश्या अपि भावा वितथा इति प्राक्प्रदर्शितमपि पुनर्दृढ़ीकृतम् ॥' स्वप्नावस्थायां जामवस्थायां वा चेतसा यदन्त ह्यते तदसदिति । यत्पुनर्वहि ह्यते तत्सदिति मन्यते। वस्तुतस्तु द्वयमप्येतदसद्वितथम् । अन्तर्वहिश्च चेतःकल्पितत्वाधिशेषाद् इत्युत्तरकारिकयोराह- स्वप्नवृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं स्वसत् । वहिश्चेतोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमेतयोः ॥६॥ जाग्रदृत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितं त्वसत् । वहिश्चेतोगृहीतं सद्युक्त वैतथ्यमेतयोः ॥१०॥ स्वमवृत्तिः स्वप्नावस्था । जाग्रदृत्ति प्रदवस्था। स्वप्ने या जाप्रति वा वित्तमेव केवलं वर्तते न पुनस्तयोरवस्थयोभ्यास्त ते भावाः । २० स्वप्न- १। भन्न पाठभेद आगलसंस्करणदर्शिते पाठविपके नटव्यः। तृतीये पादे सानिवि दर्शनाचनुगमाय अपूर्वा इत्येव पाठो मे युक्तः प्रतिभाति । सोपूर्वोऽयं धर्मः। "तानेघप्रकारानपूर्वान्स्यचिपिकल्पानयं स्थानी स्पप्नहर स्यग्नस्थानं गत्या प्रेक्षत" इति च भाप्यपद फिरिहेमं पारमुपोहण्यति ॥ पासुतस्तु कास्वियं मे तिरोहितायां प्रतीयते। सवापि फथगित न पुनरिय प्याव्या ममापि प्रीतये। व्याख्याता।

·'२-१२ चैतथ्यम् - यथा दर्शयति (२. ५) प्राक्प्रदर्शितो मा न सो ला सः (१.७, ८)। दर्शयिष्यति चोपरिष्ठात् (४.६३-६४ ) कारिकाद्वयार्थः ॥ . अनाह । नेतद्युक्तं वक्तुं स्वप्नजागरितयोः सर्वेऽपि भावा वितथा इति। एकेनापि तावत्केनचिदवश्यमवितथेन भवितव्यम्। अन्यथैयाँ भावानां बोद्धा वा विकल्पको वा फश्चिन्नोपपद्यतेइति- उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि। क एतान्बुध्यते भेदान्को वै तेषां विकल्पकः ॥११॥ एतानन्तर्वहिश्वेतःकल्पितान भेदान् (२.४तेषां भेवानाम् । भन्ने प्रतिपचनम्- . कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायया । स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः ॥१२॥ देवो द्योतमानः (बृ. उ. ४. ३. १३ श.) प्रकाशमान आत्मा आत्मना स्वयमात्मानं स्वं स्वमायया पक्ष्यमाणया विविधाकारया (२.१९-३०) कल्पपति। स एव च तान्भेदान्बुध्यते इति वेदान्तनिश्चयः । आत्मशब्दस्यायमर्थः सुप्रसिद्धः। यथा श्री महग- वद्गीता विषु (२.५५ । ४. १७, ६.५.६)। ईशेष स्थानेषु देखो नाम न कश्चित्सुरामरादिशब्दवाच्यो जीवः। दीव्यतीति देवः । केनचिदसाधारणेन तेजला वा प्रभावेण चोपेतो यः कश्चन भावस्तेन शब्देनोच्यते। तथा ह्युपनिषत्सु (प्र. उ. २. १, २) आकाशो घायुः पृथियी वाक्चतुः श्रोमं प्राणो (८) मनो (४ १, २, ५, ६)ऽन्या- दयश्च (११) देवशब्देनोक्ताः। इदं चेह शक्यं वक्तुं प्रसङ्गान् । प्रभु-(१.८, १० )-विभु-( १. १, १०) शब्दावपि न प्रागुक्तदेवशम्वदमरव्यो। भपि तु केवलं यं कमपि विलक्षणप्रभावं भावं द्योतयतः । यथा श्री भगवद्गीता या म् (५. १४, १५) अन्यत्र चास्य शास्त्रस्य (२ १९, ४ ५२,८४)। २५ भगवच्छन्दार्थोऽप्येवमवगन्तव्यः॥ वतश्च . २० O.P81-4 ·२४ भागमशास्त्रम् कथं नु खल्यात्मा तथात्मानं कल्पयतीत्याह- विकरोत्यपरान्भावानन्तश्चित्तेऽव्यवस्थितान् । नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः ॥१३॥ एष आत्मा अन्तहमध्ये चित्ते कांश्चिदपरान् स्वतोऽन्यान् ५ अव्यवस्थितान् अस्थिरान् अनियतानिति भावः । भावात् विकरोति नानारूपेण निर्मिणोति कल्पयतीति भावः। स्वामकल्पिता भाषाः कदाचित्परस्मिन्नेव तणे रुपान्तरेण परिवर्तन्ते तिरोभवन्ति वा । गजोऽप्यश्वो भवति। दृष्टश्च गजः क्षणादन्तर्धत्त इति। अतः स्वमद्दष्टा भावा न व्यवस्थिता इत्यव्यवस्थिताः। तानेप -आत्मा विकरोति । १० यथैपोऽन्तधित्तेऽव्यवस्थितान् भावान्विकरोति तथा पहिहाधित्ते नियतान व्यवस्थितान् भावान्विकरोति। बहिस्कल्पिता घटपटादय- स्तत्तदपेणैव कञ्चित्कालं वर्तन्त इति नियता इत्यभिप्रायः । विविधा भावाः स्वप्नदृश्या जाण्याश्च। उभयेऽप्येते चित्त पय फल्सिताः। इयांस्तु विशेषो यत्प्रथमेऽन्तःकल्पिताः। द्वितीयास्तु बहिस्कल्पिताः।' १५ किञ्च प्रथमेऽव्यवस्थिताः। द्वितीयास्तु कश्चित्कालं व्यवस्थितास्तेन चास्माकमर्थक्रियाकारिण इति ॥ १। इह द्वितीये पादे बहनि संस्करणामि पुस्तकानि धानेकानि स- लिखितानि व्यवस्पिवान् इत्या व्पपस्यितामिति पठन्ति। सम्मतप पालो भा प्य का रस्य। न पुनरेप युकः प्रदीयते। तृतीये पादे नियतीति नियत. शब्दप्रयोगात इह द्वितीये पादे सविपरीतार्धक एप कमिटमोऽपक्षिसः । सपम व्यपस्थिराताम्मः । उभयोस्तुल्यार्धकस्यात् । भवोऽयतामोय. पस्थिताम्दपाठ पय साधीयान् । पुपोप मो भ्येवरेय पठपि । किन पया द्वितीये पारे ऽन्तभि इति सप्तम्या पाया नतीय:वि पार परिशिप इवि सम्पन्त एवं पाठो पायेगे न पुनरिभितः इति प्रपमातो पथा म्याम्पातो भा मारना । विमोवि माम सरपति (९.१२), (२)। पिम्पोस्पितग (१.१८१.९१४.)। २५ ·वैतथ्यम् २५ उभयेपामप्येषां वित्तकल्पितत्वेन न कश्चिद इत्याह- चित्तकालाश्च येऽन्तस्तु द्वयकालाश्च ये बहिः। कल्पिता एव ते सर्वे विशेपो नान्यहेतुकः ॥१४॥ ये खलु भावा अन्तरेव स्थिता विद्यन्ते च तावन्तं कालं यावविद्यते तत्तचित्तम् । तत्तचित्तनाशे तु न ते भावा विद्यन्त इति भावः। ५ ये च भावा यहिः स्थिता विद्यन्ते च यावद्विद्यते दयं प्राह्यग्राहक रूपम्। प्राह्यं विषयो प्राहको विषयो। ते सर्वे कल्पिता एव । नात्र कश्चिद्धतुरस्ति येन तेवामन्योन्यं भेदः स्यात् । इह शास्त्रे द्वयशब्दोऽसत्ययुक्तः (२ १४ ; ३.२६, ३०, ४. २४, .६१, ७२, ७५, ८७)। स चेद्गशेषु स्थानेषु प्राचं प्राहकञ्च सूचयति । १० तदाहावार्यः (४.७२) कण्ठेनैव "ग्राह्यग्राहकवदय"मिति । भतिसुप्रसिद्ध चैतत्सौगततन्त्रेषु। तथाहि (म. सू. अ. १४. २८, पृ. १४) "द्वयमाहविसंयुक्त लोकोत्तरमनुत्तर निर्विकल्पं मलापेतं शानं स लभते पुनः॥” इति । "0हयग्राहविसंयुक्तं प्राह्यग्राहकग्राहविसंयोगादिति” तत्रैव १५ तव्याख्या। "स्वधातुतो द्वयाभासाः साविद्याक्लेशवृत्तयः । विकल्पाः सम्प्रवर्तन्ते वयद्रव्यविवर्जिताः ॥" "वयाभासा इति ग्राह्यग्राहकाभासाः। हयद्रव्यविवर्जिता इति प्राह्यादन्येण ग्राहकद्रव्येण चेति" तनैव । म. सू. अ.११. ३२ (पृ.६३)। २० र्य दूदा श य परिपृच्छा या म् (म. वृ., ४६३ पृ.)- आ "न हि कुलपुत्र द्वयप्रभाविता तथागतधर्मता । तत्र ये द्वये चरन्ति न ते सम्यक्प्रयुक्ता मिथ्याप्रयुक्तास्ते वक्तव्याः । कतमश्च कुलपुत्र द्वयं । भई रागं प्रहास्यामीति इयमेतत् । भहं द्वेष प्रहास्यामीति वयमेतत् । अई मोह प्रहास्यामीति द्वयमेतदिति ॥" २० ·२६ भागमशास्त्रम् तत्व संप्र हे (३५३८) च- "प्रकृत्या भास्वरे चित्ते द्वयाकाराकलङ्किते। द्वयाकाराविमूदात्मा का कुर्यादन्यथामति. (? मतिम् )॥" "द्वयाकाराविमूदात्मेति प्रहीणनायाग्राहकाभिनिवेश"इति पनि का। । स्वप्नजाग्रद्भावानां समानेऽपि चित्तकल्पितत्वे विद्यते तेषां व्यक्ताव्यक्तत्वेन कधिविशेषः। विद्यते च विशेषस्तेषां ग्रहणेऽपि कश्चिदित्याह- 1- अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्फुटा एव च ये बहिः । कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस्त्विन्द्रियान्तरे ॥१५॥ ये खलु भावा अन्तश्चित्ते अव्यक्ता अस्फुटा एव प्रतिभासन्ते । १० ये च भावा बहिश्चित्तात्स्फुटाः प्रतीयन्ते ते सर्वे कल्पिता एव । तेषामुमयेवामपि मनःस्पन्दनमात्रत्वात् । स्फुटास्फुटत्वेन विद्यमानेऽपि कस्मिश्चिद्विशेपे कल्पितत्वेन न कश्चित्तत्र विशेषः । केवलं स्वानिकभावानां मनोमात्रसम्बन्धाजामगावानां तु बहिरिन्द्रियैरपि सम्बन्धादेकेषामस्फुटत्वमन्येषां तु स्फुटत्वमिति विवेकः। सत्ययेवं १५ विद्यते कोऽपि विशेषः । स च विभिन्नेन्द्रियकृतः। तथाहि स्वाग्नि- फभावा अन्तरिन्द्रियेण आमद्भावास्तु बहिरिन्द्रियेण गृह्यन्त इत्येव अतः विशेषः। २० मनाहा नन्द गिरि ये "मनस्यन्तर्भावनारूपत्वावस्फुटा ये व मनसो बहिरुपलभ्यमानाः स्फुटा भवन्ति ते सर्वे मनःस्पन्दनमात्रत्वेम कल्पिता" इति । स्वयं प्रन्थकृदेव वक्ष्यति (४. ७२) "चित्तस्पन्दितमेवेदं पाहा- प्राहकवद् दय"मिति । अस्मिन्छाले वेदान्तविज्ञानवादः प्रतिपिपादयिषितः। तदेतदुत्तरन क्रमेणाधिकाधिक स्फुटीभविष्यति (३.२६ १४. २८, ३६० ७,५१,५४, ७)॥ बाह्याधाभ्यात्मिकाच भागाः फल्पिता एवेत्युक्तम्। भय तेषां कल्पनायाः कर्म प्रकारं चाह- ·. २.१६ पैतथ्यम् जीवं कल्पयते पूर्वं ततो भेदान्पृथग्विधान वाद्यानाध्यात्मिकांश्चैव यथाविद्यस्तथास्मृतिः ॥१६॥ पूर्व प्रथमम् आत्मेत्य याहार्यः पूर्वकारिफातः (१ १२, १३)। यथा जानाति तथा स्मरन जीवमात्मानं कल्पयते । ततः पृथग्विधान विविधान् याह्यान घटपटादीन् आध्यात्मिकान् दैहिकान्मान- ५ सिकांश्च' वक्ष्यमाणान् प्राणादीन् (२. १६-२८) भावान् पदार्थान कल्पयते ॥ मनाह भाष्य फारः। "जीवकल्पना सर्वकल्पनामूल"मिति । कल्पिते हि जीवे पश्चादन्यत्सर्व कल्प्यते। येयंजीवकल्पना सैव सौगत शास्त्रे सत्कायद्भष्टिः (पालो समायदिहि ) स्वकायप्टिरिति वा प्रसिद्धा'। १० इयमेवात्मदृष्टिरात्मवाद इति (पालौ भत्तवादो) वोव्यते । सत्कायष्टिश्चतुर्धा। यथा रूपम् आत्मा । रूपवानात्मा। रूप आत्मा । आत्मनि व रूपमिति । एवं वेदनां संशां संस्कारं विज्ञानं चाधिकृत्य वक्तव्यम् । इयं च २॥ १। आत्मसत्त्वजीवजन्तुपुरुपपुद्गलादिशब्दाः पर्यायाः । में व्यु. २०७; १५ अ. प. ९७, शि. स, पृ. १७२, २३६ ; न्या सू भाष्यं, १.१२ । "तत्र पाइकभूत कायादिकमाध्यात्मिक प्राधभूत बाधन् ।" म सूम २१.५ (पृ ५५), सा त को.१। ३। म. का २३.५। । स्तोकमुदाहियते । यथा च स १८२-१८६ (१), ११००३; मनि २० १. ३००; स नि ३ १६, ४२, ४४, ४६, ५६, १०२ इत्यादि ; म. न्यु (२) २०८ "रूपमात्मा स्वामिवत् । रूपवानात्मालङ्कारवत् । मास्मीय रूपं भृत्यवत् । रूप आत्मा भाजनषत् ।" एतत्पुनस्सन्मतं मिरल्यति "रूप नात्मा रूपान्नैघ पात्मा । रूपे नास्मा रूपमात्मन्यसाच ।" इति । इ.स.१ २०३मव., १ ३६५ । २५ ·२६ आगमशास्त्रम् इयं च जीवकल्पना सत्कायष्टिा सर्वानर्थमूलमिति तत्परिहार आवश्यकः म फा. १८ २, म वृ. ३४६, ३६१ पृ. ; शि. स २४७ पृ.। प्रच्छाद्य कथं नु खल्वियं जीवकल्पना सत्कायष्टिर्वा सर्वानर्थमूलमित्युक्तं ५ बो धि च र्या व ता र पशि का याम् (४६१-४६३ पृ)। “तथा ह्यात्मानं पश्यतः संस्कृतेषु स्कन्धधात्वायतनेष्वहमिति दृढतरमुत्पद्यते स्नेहः। ततस्तद्दुःखपतिकारेच्च्या सुखाभिलाषाहोपं तदतिया , गुणाभ्यारोपात्तत्साधनेषु प्रवर्तते । स्वोपकारिणि वयमिति बुद्धिर्जायते। अहं ममेति व दर्शनात् । परिपन्थिनि विद्वेषः । १० ततः समस्तदुःखनिदानं सर्व एव क्लेशोपक्लेशा लब्धप्रसराः प्रवर्तन्ते । इत्यात्ममोहप्रवर्तितो दुःखहेतुरहङ्कारो भवति। तदुक्तमा चार्य पा दैः “यः पश्यत्यात्मानं तत्रास्याहमिति शाश्वतस्नेहः । स्नेहात्सुखेपु तृष्यति तृष्णा दोषांस्तिरस्कुरुते ॥ गुणदर्शी परितृष्यन्ममेति तत्साधनान्युपादत्ते । तेनात्माभिनिवेशो यावत्तावन्तु संसारः॥ आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात्परिग्रह द्वेषौ । अनयोः सम्प्रतिबद्धाः सर्वे दोपाः प्रजायन्ते ॥"" इति । -- १. प्र वा २ २१७-२१९ । सन्तीह केधन स्तोकाः पाठभेदाः (ो च प ४९१-४९२)। क्याहि । प्रथमश्लोके प्रथमाधे समास्याहम् इत्यत्र २० बो च पपस्यानाहम् इति । द्विसीयश्लोके प्रथमाधैं परितृष्यन् इत्यत्र वो च प परितृपन् इति । हितीयाधं च स इत्यन्न बो च पतु इति । अत्रान्तिम श्लोकोऽन्यत्राप्युदाहृतः (अ अ. भा.६.४ म्या के २०१४.)। उपमीयतामिह कापिलामा टिः हरयतां वा नि सब तिः (सा सू. ५ ५,९) अ को १ २३० २५ "साहवारे मनसि न शमं याति जन्मप्रबन्धो नाहकारप्रति हृदयावात्मस्टौ तु सत्याम् । अन्यः शास्ता जगति च यतो नास्ति मैरात्म्यवादी नाम्पस्तस्मादुपसमविधस्त्वमसास्ति मार्गः ॥" इति स्तोत्रकारस्य मा तुचेरये कतिरिवि वदन्ति ।

·बैतथ्यम् wwwwwww जीवो घात्मा वा भाषाश्च विविधाः कल्प्यन्त इत्युक्तं प्राक् । कथं नु सा कल्पना भवतीतीदानीमुच्यते- अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता। सर्पधारादिभिर्भावस्तद्वदात्मा विकल्पितः ॥१७॥ यथा रज्जुरन्धकारे स्वरूपेणानिश्चितानवधारिता सर्पधारा- ५ दिभिर्भावैः सर्पोऽयमुदकधारेयमित्यादिभिर्विविधैः पदार्थ विक- ल्पिता भवति तहद् आत्मा वक्ष्यमाणः माणादिभिरनन्तर्भाव- (२. १९-३०)पिकल्पितो भवति ' अथ कथं सा कल्पना निवर्तत इत्याह- निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते। रज्जुरेवेति चाद्वैतं तद्वदात्मविनिश्चयः ॥१८॥ रज्ज्वां स्वरूपेण निश्चितायां सत्यां यथा सर्पधाराविरूपी विकल्पो विनिवर्तते । भवति च तत्र रज्जुरेव केवलमित्यरतं तदात्मविनिश्चयो भवति। आत्मनि विनिश्चित प्राणादिविकल्पो विनिवर्तते भवति च तन्त्रात्मैवेत्यद्वैतवोधः ॥२ १। अल्ति शान्ति र क्षित कृता मध्यम का लङ्क र का रिका तत्तिय । साम्प्रतं केवलमिय भोटभाषायामेव लभ्यते । इह (९३तमकारिकायां वृत्तौ) शान्ति र क्षि तो ऽस्या गम शान स्य द्वितीयात्तृतीयाच प्रकरणात काश्चित्कारिका उद्धरति। वास्चन्यतमेयमनिनितेत्यादिः । भोटपाठे प्रथमपादे अन्धकार इत्यत्र अन्धकारविल इति लभ्यते। नूनमिह स्तोकमधिकं संयुक्त छन्दो- २० अनुरोधात् । द्वितीये तु सर्पधारति सर्पस्य धारति व्याख्यातम् । २। इह कारिकायां तृतीये पादे रउजुरेवेत्पन रस्जुरेकैवेति, धतुर्थे व पादे आत्मविनिश्वय इत्यत्र आत्मा विनिश्रित इति वनय भोटभापासम्मतः पाठः।

·आगमशास्त्रम् २२० यद्यात्मक इति निश्चयः कथमेपोऽनुपदमेव वक्ष्यमाणः प्राणादिभि- रनन्तवैर्विकल्पितो भवतीत्याह- प्राणादिभिरनन्तैस्तु भावरतैविकल्पितः। मायैषा तस्य देवस्य ययायं मोहितः स्वयम् ॥१६॥ स आत्मा प्राणादिभिरनन्तै वैविकल्पितो भवतीत्येषा तस्य पूर्वोक्तस्य देवस्य द्योतमानस्यात्मनो माया। यया मायघायं देव' भात्मा स्वयं मोहितो भवति ॥' भिद्यते द्रष्टिः पुंसाम्। एकमेव हि वस्तु बबुभिर्वहुधा दूभ्यते । इहाप्यात्मकल्पना पुरुषभेदाद्भिद्यते। अतो येः पुरुषैर्यश भार्यरात्मा पिकल्पितस्तान्कोधिवाह- १० प्राणा इति प्राणविदोभूतानीति च तद्विदः । गुणा इति गुणविदस्तत्त्वानीति च तद्विदः ॥२०॥ प्राणशदो वायुविकारवचनो ब्रह्मवचनो वा । भन तु ब्रह्मवचन इति शक्यते व्याख्यातुम् । तथा च श्रुतिः। प्राणो ह्येषः यः सर्वभूते- विभाति" (मु उ. ३.४)। "प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम्" (प्रउ २४)। "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसविशन्ति प्राणमभ्युजिहते" (छा उ.१ ११.४५)। इत्यादिरनेका। वृ उ. ४४१८। उभ्यता घ्र सू १.१.२३ ।' २० २. २०.३०. ३। ध्रुतापप्यास्मा देव इत्युच्यते (इ. उ ४.४.१५) यथा " यदेवमनु- पपन्त्यात्मानं देषमजसे"ति। पसामत्र द्वितीये प्रकरणे द्वादशकारिकावृतिः । अस्या अपि कारिकाया भोटपाठो लभ्यते। ता तु पसुपादे अस्वि किरिस्खलितम् । ६. इयमपि कारिका भोटभाषायामुक्त त्याने गृहीता । आ नन्द गिरि स्वाह "प्राणो हिरण्या स्वराधेश्वरो वा। जगतो हेरिति प्राणपिदो हैरण्य गांधा पेपिका पात्र कल्पपन्तीति।" २५ ·२:२१ चैतथ्यम्। ३२ भूतानीति पृथिव्यादीनि पञ्च सुप्रसिद्धानि। माध्य मि का नां सौ धान्ति का नां चाकाशं विना चत्वार्येव भूतानि (च.. ६. ३, ५)। 4 भा पि का स्त्वाकाशमप्यभ्युपगच्छन्ति (म को.१.८)। भूत वि.दो नाम लौका यति का ते हि पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि जगतः कारणानीत्याहुः। साम्येनावस्थितास्त एव प्रकृति- रूपेण जगतः कारणमिति गुणविदः सा ड्या मन्यन्ते । तत्वानि त्रीणि भात्मा विद्या शिवश्चेति तत्त्वचिदः शैवाः (मा) ५ गुणा: सत्यरजस्तमोरूपा . . पादा इति पादविदो विषया इति तद्विदः । लोका इति लोकविदो देवा इति च तद्विदः ॥२१॥ पादचतुर्थो भागः। “पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृत विधि" (ऋ. स. १०. १०.३)। "पादोऽस्य सर्वा भूतानि" (छा उ. ३.१२. ६) " "वाक्पादः प्राणः पादयतुः पादोऽसिः पादो यायुः पादः" (छा. उ. ३. १८.२४ ६.८) इत्यादिभ्यः श्रुतिभ्यो सेयः पादः । १५ मा नन्द गिरि स्वाह पादशग्देनात्र विश्वतेजसादय आत्मनश्चत्वारः पादा इति । विषया नाम शब्दादय इन्द्रियविषयाः । “शब्दादयो विषया भूयो भूयो भुज्यमानास्तत्त्वमिति वा त्स्या य न प्रभृतीनां मत"मिति (आ)। अन्न प्रभृतिशब्देन लौ का य ति काः केचिद्वौद्धा ब्राह्मणिकाश्च तान्त्रि काः स्युः। ते हि विषयोपभोगं प्रशंसन्ति । लोकविदा३ २० - .. १। इयमपि कारिका भोटभाषायामुक्त स्थाने गृहीता । स स ३.५ ; चि प्र, पृ २। अत्रेदमुक्तम्-, "स्वाधिदेवतयोगात्मा जगदर्थकृतोद्यमः । भुलानो विषयान्भोगी मुच्यते न तु लिप्यते ॥ १७॥ यथैव विषतत्वज्ञो विपनालोक्य भक्षयन् । केवळ मुच्यते नासौ रोगमुक्तस्तु जायते ॥ १८॥" इति । ३ । अन्येऽपि केचन लो क विद उपरिष्टाद् (२. २७) पक्ष्यन्ते । ०. P. 81-5 २५ ·भागमशास्त्रम् २.२३ पौराणि काः । ते हि भूर्भुवः स्वरिति त्रयो लोका वस्तुभूताः सन्तीत्याहुः (आ)। देव-विदो नाम ते ये देवताकाण्ड-( निघण्टु-निक क. ७) मनुसरन्तो दे व ता का ण्डी या इत्युच्यन्ते। अग्नीन्द्रादयो देवास्तस्तत्- फलदातारो नेश्वर इति देवता क ण्डी या इति (भा)॥ वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः। भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्विदः ॥२२॥ वेदविदो वेदपाठकाः (भा)। तदिदो याविदो या शि का बौ धा य न प्रभृतयः (आ)। भोक्तृविदः सायाः (आ)। तन्मत भात्मा भोक्ता न तु कर्ता । अन्यथापि शक्यमिदं व्याख्यातुम् । १. यधा “भोक्तारं यज्ञतपसामिति" (भ गी ५ २६ ) । "भोका च प्रभुरेव चेति" (६.२८)। "भर्ता भोक्ता महेश्वर इति" व ( १३ २२)। भ्यतां व मदीया वृत्तिः (१६)। भोज्य-विदो नाम सूपकाराः। तेषां मते भोज्यमेव वस्तु (आ)। अत्रेयं श्रुतिः "अनं ब्रह्मेति व्यजानादिति" (ते उ ३२)। "भन्ने हीदं सर्व १५ स्थितमिति" (छा. उ १३६) च ॥ सूक्ष्मा इति सूक्ष्मविदः स्थूला इति च तद्विदः । मूर्त इति मूर्तविदोऽभूर्त इति च तद्विदः ।।२३।। सूक्ष्मविदो नाम ते ये खचात्मानं सूक्ष्ममणुपरिमाणमातिष्ठन्ते 4- (प्र सू शाङ्करभाष्यम् । २. ३. १६-३२ )। २० रा मानु ज-म व. व ल मा स्तनुगामिनश्च । अत्राह ध्रुतिः। "सूक्ष्माश्च तत्सूक्ष्मतरं विभातीति" (मु. उ ३.११)। "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य" इति (मु उ ३ ११) “स वा एष सूक्ष्मोऽग्राह्य" इति ( मै. उ २-५) ॥ स्थूल विदो नाम केचिलो का य ति काः। ते हि स्थल देहमेवात्मेत्यभ्युपगच्छन्ति। मूर्तविद आगमिकाः शैवा वै पण वा वा। 'मूर्तत्रिशूलधारी महेश्वरधकादिधारी वा परमार्यों भवती त्या गमि का" इति (आ)। इय व श्रुतिरत्र स्मरणीया " वाव ब्रह्मणो रूपे मृत चामूतं चेति" (.उ.२.३ १)। यथा नि २४ or ·पैतभ्याम् "ममूर्तः सर्पाकारः शून्यो निःस्वभावः परमार्थ इति शून्य वा दिन" इति (आ)। उदाहता यह दा र य क श्रुतिरपीह स्मर्तव्या ॥ काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः । -- . : t वादा इति वादविदो भुवनानीति तद्विदः ॥२४॥ । कालविदो नाम ये कालं जगत्कारणं मन्यन्ते। ते च ॥ ज्योतिर्षिदः (भा)। एषां मते कालः परमार्थः अस १६.५३, ५४, श्वे. उ. प. २, प.स. गुणरसटीका (१०)। तदिदो दिग्विदः । पते च स्वरोदयविदो ये विहङ्गादीनां स्वरेण 'शुभाशुभं निमित्तं जानन्ति (ओ)। तेषां मते विशः परमार्थाः । वादविदो नाम धातुवादमन्प्रवावाविवादिनः (आ)। नै या यि का नां वादो (न्या. सू १० १. १. १, २१) ऽप्यन्त्र गृहीतः। मुघन वि हो' नाम' ये चतुर्दश भुवनानि वस्तूनीति मन्यन्ते। ते च भुवनकोशविदः (वि पु. ३३-६० भुवन विन्यासो ज्योतिष्प्रचारश्च )॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तद्विदः । चित्तमिति चित्तविदो धर्माधौ च तद्विदः ॥२५॥ १५ मनोविदो युद्धि-विद चित्तविद इति वयोऽप्येते विज्ञान पादिनो बौद्धाः। बुद्धिशब्देनेह विज्ञानं लक्षितम्। “चित्तं मनोऽथ विधानमेकार्थ"मिति व सुबन्धुः ( अ को २ ३४ ; दो नि १ २१ सं.नि. ६४ )। एकमेव वित्तं क्रियाभेदादहुधोच्यते । धर्माधर्म-विदो माम मीमांस काः॥ • पञ्चविंशक इत्येके पड्रिंश इति चापरे । एकलिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥२६॥ , पञ्चविंशविसंख्यकः प्रपञ्चो पस्त्विति साङ्ख्या! ते च पञ्चविंशतिः पदार्थाः। यथा प्रधानं मूलप्रतिः। महदहङ्कारपञ्चतन्मानागीति ·आगमशास्त्रम् A अत्र यथा सप्त प्रकृतिविकृतयः। पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि पश्च विषया' मनश्चैकमिति षोडश विकाराः। न प्रकृतिर्नविकृतिः पुरुषधेति साकल्येन पञ्चविशतिः। षडिश इति थापरे । अपरे पा त अला'| ते किलेश्वरमधिकं पश्यन्तस्तेन सार्धमुक्तान्पञ्च- ५ विंशति पदार्थानभ्युपगच्छन्तीति पइिंशतिपदार्थवादिनः। एकत्रिंशक इत्याहुः पाशु प ता.। तेषां नये ोकत्रिंशत्तस्वानि । १। शिवः । २। शक्तिः। ३। सदाशिवः। ४ । ईश्वरः।। विद्या।' ६। पुरुष । माया। । नियतिः। १०. फला। १२। रागः । १० प्रकृतिरव्यक्तं वा। १४। महत् । १५। अहङ्कारः। १६ । १७-२१। पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि। २२-२६ । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । २७-३१। पञ्च तन्मात्राणि । ३२-३६ । पञ्च च भूतानीति' साकल्येन पतिशत् । तथापि यथोक्तं म हा र्थ म अरी(पृ. ५०) टीकाकारेण अष्टमादीनि (F-१२) पञ्च तत्वानि केवलं मायाया १४ विभूतिरूपाणीति शक्यानीहागणयितुमिति लभ्यत इहापेक्षित- कत्रिंशत्संख्या ॥ काला। ११। भविद्या १३] । इदमन्यश्चिन्त्यम् । तस्बप्रकाशे (५२) भायकमहतोर्मध्ये गुण इस्यपरंता भ्यते। न पुनस्तम्म हार्थ म ज यो म्। सर्वदर्शन संसह सङ्कलिने शैवदर्शने (२७) स्वपर' कभिनेदो द्रष्टग्यः ॥ २० न वस्तूनामियत्तास्तीति मन्यमाना. केचिदनन्तः पदार्थमेव इत्याहु (मा)। १। एतस्पक्षक पतिरित्युध्यते । ३। यथा महा मज या म् (५०)। आपत्र (स.प्र.): स्पष्टमेव विचति पयते विविपसे च टीकाकृता गुरविणेति । ३। ६-१२ तत्त्वानि पशुरिति कल्पते । १३-३६ सत्यानि पाशमाना प्रसिदानि । म म. १३२५.प्र.

·३५ चैतथ्यम लोकाल्लों कविदः प्राहुराश्रमा इति तद्विदः । स्त्रीनपुसकं लैङ्गा परापरमथापरे ॥२७॥ लोक वि दो' लौफिफा । ते खलु लोकानुरजनमेव तत्त्वमिति मन्यन्ते (भा)। आश्रमविदो' दक्ष प्रभृतयो धर्मशास्त्रकारा । ले डा लिङ्गविदो याफरणा । ते किल स्त्रीपुनपुंसकं शब्दजात । तत्त्वमिति वदन्ति (आ)। अथ अपरे ब्रह्मवादिनों पर वापर चेति परापरं ब्रह्म प्राहुः। तदुक्त ( में उ ६ २२) 'द्वे ब्राह्मणी पेदितव्ये पर चेवापर चेति ॥" सृििरति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदः । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्व चेह तु सर्वदा ॥२८॥ १० सृष्टि-स्थिति-लय-वि दः पौराणि का (आ)। पूषोतमेतत्सर्व च फल्पनाजातमिह आत्मनि सर्वदा पतत ॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । तं चावति स भूत्वासौ तद् हः समुपैति तम् ॥२६॥ यस्य पुरुषस्य सम्पन्धे फश्चिवाचार्योऽन्यो पा चं भावं १५ प्राणाविरूप दर्शयेद् भयमात्मा] प्राण इत्यादिना स पुरुष आत्मान तं तद्भावरूप पश्यति। असौ च भात्मा तस्य पुरुषस्य सम्बन्धे स तत्तत्प्राणादिरूपो भूत्वा तं पुरुषमवति प्रोणयति। ततध तहहः तस्मिन् दर्शिते भावे प्रहो निर्बन्धोऽभिनेवेशो यस्य स तथोक सम् त भाष समुपैति समुपगच्छति। तस्य २० पुरुषस्य तस्मिन्दर्शिते भाव अय प्राणादिरूप एवेत्यभिनिवेशो जायत इति भाव ॥ १। एते पूर्वोक्तभ्यो (२ २१) भियन्त २। सुधिचिन्तका , १ ॥ ३। स इति पासवें कल्पिता भाषा इति म्याम्येयम् ।

·भागमशास्त्रम् (१३) एतरेयोऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः। एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत्सोऽविशङ्कितः ॥३०॥ भावः। - एष आत्मा वस्तुतोऽपृथगभिन्नोऽपि पूर्वोक्तः प्राणादिभिर्भावः पृथग भिन्न एव लक्षितो दृष्टो विकसितो भवति। मुरिख ५ सर्पादिभिर्भावः। उक्त हि प्राक् (२ १६) "प्राणादिभिरनन्तश्च भारतविकल्पित" इति ।' यः पुरुष एवं तत्वेन वेद वेत्ति सोऽविशङ्कितो दोयाशङ्कारहितः कल्पयेत् कल्पयितुमईतीति स आत्मानं प्राणादिरूपेण कल्पयनपि तत्तत्कल्पनादोपेण न स्पृश्यते। रज्जुसर्पस्थले केवलं रज्जुरेव वर्तते न पुनः सोऽपि । १. अतो न तत्र कश्चिद्वस्तुतो भेदः । यः सर्पः सा सुरेयेति। य एवं येत्ति न स तत्र सर्पदर्शनाद्विभेति । 'प्रकृतेऽप्येवं केवलमात्मैव विद्यते न' पुनः प्राणादिरपि। भितः प्राणादिकल्पनां , कुर्वनपि पुरुषो न दोषभाग्भवतीति द्वितीयार्धाभिप्रायः॥ उतकल्पनागत एष विशेषश्चिन्त्यते- १५ भावैरसद्भिरेवायमद्वयेन च कल्पितः । -भावा अप्यद्वयेनैव तस्मादन्यता शिवा ॥३१॥(३३) । यथासद्भिरेव सर्पधारादिभिर्भावरव्येन वरज्वादिद्रव्येण सोऽयं धारेयमिति कप्यते एवमसद्भिरेव प्राणादिभिरनम्तर्भायखयेन प्राह्यप्राहकरहितेन विकल्पास्पदभूतेनात्मना चायमात्मा करप्यते। उक्त हि पूर्व' (२-१२) "कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायये"ति । कल्स्यन्ते बाइयेनैवात्मना भावाः अप्यजन्ताः। नास्ति नियस्पदा १। यधपीय कारिका परीक्षितेषु पुस्तकेषु संस्करणेषु चास्मिन्प्रकरणे प्रयमिी (३) तथाप्यत्रैकनिशीति(३१) पठित युसेति प्रतिभाति। सवैप हि संघर- कारिकासम्बन्धी विध्यते । म पाल्या " निरोप" इत्यादिकमा २५ द्वात्रिंश(३१)कारिकया धर्तते कश्रित्सम्बन्ध । अत उत्तरकारिकाणामपि सध्या मोरित परिवर्तनीयेवि मया दरम्।

·२३२(३१) बैतष्यत् कापि कल्पना। - भावः। कल्पनायां हि कल्प्यमानायां यत्कल्प्यते यत्र व कल्प्यते तदद्धयमपेक्ष्यते। प्रकृते फल्पनास्पदभूतेनाद्वयेनात्मना प्राणादिभिश्वासद्भिर्भावरात्मा फल्यते । भावा अपि च ताशा भवयेनात्मना फल्यन्ते। भत उभयकल्पनायामध्ययस्याव्यभिचारा- दश्यता शिवा ॥ स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा । तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेपु विचक्षणः ॥ ३२(३१) यथा स्वप्नमाये दृष्टे यथा वा गन्धर्वनगर' दृष्ट वेदान्तेषु विचक्षणैरिदं विश्वमपि तथा दृष्टम् । मिथ्या कल्पितमिति ६० गन्धर्वनगरोपमा दुर्लभा प्राग बौ द्धे भ्यः । एतत्कारिकार्थोऽपि बहुशस्तद्ग्रन्थेवपलभ्यते । विङ्मात्रमुदाहियते- "यथैव गन्धर्षपुर मरीचिका यथैव माया सुपिनं यथैव । स्वभावशून्या तु निमित्तमावना तथोपमाजानध सर्वभावान् ॥" स. सू ६ (पृ २६) । एवं म वृ, पृ. १७८ : विप्र १६ का १७.३३-- "गन्धर्वनगराकारा मरीचिस्वमसनिभा ।" ल सू १० १४४ पृ २८३)-- "गन्धर्वनगरस्वप्नमायानिर्माणसादृशाः।" तत्रैव च १०.८७५ (पृ ३७४)- "मायास्वपनिभा भावा गन्धर्वनगरोपमा । मरीच्युदकचन्द्रामा. स्वविकल्पं विभावयेत् ॥" १। को वेत्ति की नाम गन्धर्वनगर भवतीति । न पुनरेतत्सर्वथैव न भवति। असत्स्वपि सोधादिषु न खलु न तानि स्यन्ते । युरोपपयोधितटेषु २५ विपर्यस्ताः पोतप्रतिमूर्तयो नासाधारणदर्शनाः । सोधाबाहान भूमागा. पोषरास्ता च चरन्त्यो गावः परे चैतादशा भावाः प्रायस्वत्र तत्र स्पन्ने पमन्येते न वस्तुसन्तः। याहुविवक्षणाः । दि प्यादेशेस मा फेमारी -- . २० मरणाना,५६४९।

·३८ आगमशास्त्रम् २ ३३(३२) अन्यदपि तत्रैव (१० २७६, २६१, पृ ३०१, ३०३)। उक्त च भगवता शङ्करे ण स्वकीये ब्रह्म सूत्र भा प्ये (२२२८) प्रदर्शयता को मतम्-"स्वप्नमायामरीब्युवकगन्धर्वनगरादिप्रत्यया विनव बाह्येनार्थेन प्राग्राहकाकारा भवन्तीति।" . ५ उक्तमा चा ये ण मतमिद वेदान्तेषु विचक्षणानामिति । पतेन स्वमतमेव तेन प्रशसितम् । सन्ति पुनरन्ये वैदान्तिका ये नेदमनुवर्तन्ते ॥ अथ परमार्थतया तविशेषो दर्शित समासेन वेदान्तसिद्धान्तः । दर्यते- - न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुतुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३३(३२) यदेदं विश्व स्वममायाविसकाश तदा वक्तव्य न कस्यापि निरोघो भलो नाश । न चास्ति कस्याप्युत्पत्तिर्जाति । न कश्चिज्ञायते भावो न व निकम्यते। मत्रोत्पत्तिशब्दात्माङ् निरोधशम्द प्रयोगादुत्पत्तेरत्यन्तमसद्भावो व्यज्यते। यधोक्त चन्द्र की र्सि ना १५ म य म क वृत्तौ (पृ३)। एघ न कश्चिद्धो जीवो न च कश्चित् साधको पन्धनतो मुके । न कश्चिन्मुमुक्षुर्न वै कश्चिन्मुक्तः। निष्कर्षोऽय बौद्ध महायानसिद्धान्तस्य। "न निरोधो न चोत्पत्ति"रित्युकिस्तु वस्तुतो ना गा जन स्य म य म क का रि- २० का या (पृ ३) प्रथमकारिकाया । “भनिरोधमनुत्पाद"मिति सुप्रसिद्ध तत्र तवचनम् । उक्त च बोधि व र्या व तारे (६. १५०)- 'एव च न निरोधोऽस्ति न च मावोऽस्ति सर्वदा । मनातगनिरुद्ध तस्मात्सर्वमिद जगन् ।' इति । लाव तारे (पृ १६५) च "मनिकन्दा भनुत्पनाच भगवता सर्वधर्मा देभ्यन्व"इति । पुनरपि तव (२१ १०१)- " ·३. २. ३३६३२) वैतव्यम् "उत्पादभहरहितो लोकः सपुष्पसग्निभः॥" इति । प्रागुक्तयोर्यन्धमोत्तयोरप्येवमेव चौद्ध सिद्धान्तः । यथो चतु:- शतके (१७६) "कस्यचित्केनचित्साधं बन्धो नाम न विद्यते । परेण सह बधस्य विप्रयोगो न युज्यते ॥” इति । ल हा व तारे ऽपि "नात्र कश्चिन्महामते बभ्यते न व मुच्यते।" इति। पुनरपि तत्रय (१०४१७५) "न मोतो न च बन्धनम् इति । द्रष्टव्यं च भार्यरत कूट सूत्रं यथोद्धृतं म य म क वृ त्तौ (पृ. ४६, ३३६)। बन्ध मोक्ष परीक्षा परिच्छे द श्च (१९) म यमक का. रिका या तद्वत्तिश्च तत्रत्या। इदमिह स्तोकमुद्धियते वृत्तितः (पृ.२६०)- १० "यद्यपि त्वया संसारनिर्वाणे प्रतिषिद्ध तथापि बन्धमोक्षौ विद्यते। न चाविद्यमानस्य भावस्वभावस्य बन्धमोत्तौ सम्भवतः। तस्मादन्ध- मोतसद्भावाद्विद्यत व भावानां स्वभाव इति । उच्यते । स्याद्भावानां स्वभावो यदि वन्धमोक्षायेव स्याताम् । नेतु स्त इत्याह (म. का. 'न बध्यन्ते न मुच्यन्त उदयव्ययधर्मिणः।' म य र ल कूटे (म. वृ. ४६ पृ.) व- "भथायुष्मान्सुभूतिस्ताभिसूनेतदवोचत् । कुलायुप्मन्तो गताः। कुतो वागताः। तेऽवोचन् । न कविद्गमनाय न फुतश्चिदागमनाय भदन्त सुभूते भगवता धर्मो देशितः। आह । को नामायुष्मतां शास्ता । आहुः । २० यो नोत्पन्नो न परिनिर्वास्यति। भाह । कथं युष्माभिर्धर्मः श्रुतः । माहुः। न बन्धनाय न मोक्षाय।" इति । उक्तं च म हा या न सू वा लड्दा रे (६.२, पृ. २२)-- "न सम्म चासन तथा न चान्यथा न जायते व्येति न चाचहीयते । न वर्धते नापि विशुध्यते पुन- पिशुध्यते तत्परमार्थलक्षणम् ॥” इति इयं तु कारिकास्मदा चा ये स्य वह्वीष्वर्वाचीनासूपनिषत्सु धर्मग्रन्थेषु दशनप्रन्थेषु ध कचित्कचित्पाठभेदेनोद्धृता। यथा अवधु तोपनिषदि(८) ३० १। उप साहय का रिका ६२-- "तल्मान बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित् ।" इति । 0P.81-6 ·आगमशालम् ५ न आत्मो पनि पदि (३१) त्रिपुरा ताप न्यु पनि पदि (१.१०) न म विन्दू प नि प दि (१०) च॥ उक्ताद्वयता(२३१-३३) । अयोत्तरफारिकायां तद्विशेष उच्यते- नान्यभावेन? नानेदं न स्वेनापि कथञ्चन । न पृथङ नापृथकिञ्चिदिति तत्त्वविदो विदुः ॥३४॥ एवं फिल श्रूयते "नेह नानास्ति किञ्चने"ति (पृ. उ. ४. ४. १६ । क उ. ४.१)। तदेवेह व्याख्यायते। इदं दृश्यमानं विश्व- मन्यभावेन परभावेन कथञ्चन केनापि प्रकारेण न नाना पृथक् । स्वेन “स्वभावेनापि कथञ्चन न नाना । सर्वमभिन्नमद्वयमित्यर्थः । १० जपाकुसुमाविसभिधानात्स्वच्छोऽपि स्फटिकोऽस्वच्छः प्रतिभाति । न पुनस्तावता स स्वभावेन परभावेन वा वस्तुतो ऽस्वच्छो भवति । खल्वस्य स्वाभाविकं स्वच्छत्वं कधमप्यपगच्छति। तदुक्तं शारीर क- भा प्य कारेण शङ्करे ण (प्र. सू. ३ २ ११) "नहि स्वछः मत्स्फ- दिकोऽलक्तकाद्युपाधियोगादस्वच्छो भवति । भ्रममानत्वादभिनिवेशस्य । १५ उपाधीनां चाविद्याप्रत्युपस्थापितत्वादिति।" एवमिहापि न किञ्चिदिदं कथञ्चन स्वभावेन परभावेन वा नानास्ति। "विद्यते नहि नानात्वं तेषां कचन किञ्चनेति" निराकृतमा चार्ये ण नानात्वमन्यत्रापि (४.६१)। किञ्चित्खलु भवत्स्वभावेन वा भवेत्परभावेन वा । न्तरामायात् । न पुनस्तदुभयधापि सम्भवति। स्पादेतद्यदि स्वभारः २० परभावो का नाम कश्चित्स्यात् । न त्वस्ति। किञ्च। सति स्वभावे परभावः स्यात् । यदा तु स्वभाव एव नास्ति कुतस्तदा परभावः । तदेतन्मीमांसितं विस्तरेण नागार्ज ने न मध्य म क का रिका यां १। परीक्षितेषु सर्वेषु पुस्तकेषु संस्करणेषु वं नात्मभावेन इत्येव पाठ उपलभ्यते न पुनर्नान्यभावेनेति । तथाप्यर्धपोलोवनयप एव पाठः साधीया- निति प्रतिभाति । तथा हि। आत्मभावो नाम स्वभावः। पर्यायशब्दावेतौ । कारिकायां स्वेनेति स्वान्देन स्वभाव एव लक्ष्यते । तथा च यदि आत्म भावेनेत्येव पाठो गृह्यते स्वेन (स्वभावेन) इत्युक्तिः पुनरुक्ता भोत् । चार्य पाठो विवक्षितमर्थ बोधयेत् । अन्यत्रेह (५ ५३) प्रयुक्त आ वाये जा- न्यभाषान्दः। २। "नेह नानास्ति बाम्नानादित" नानात्वनिषेधः पुनर्धक्ष्यते (३. २३)। नान्यथा। प्रकारा- ·घेतल्यम् स्व भा र परीक्षा भिधाने पञ्चदशे (१५) परिच्छेदे व्याख्यातं च तद्वत्तौ वन्द्र की र्ति ना। एव मा चा यः पूर्वार्धन श्रृतिमूलकं मतं प्रापराधेन फेवाश्चित्तत्त्वविदां मतमनुमन्यते न पृथङिति। तत्त्वविदो विदुः किञ्चिदपि न पृथङ् न यापृथग् भवतीति । त एते तत्त्वविदो मा ध्य मि का पवेति सुस्पष्टम् । यथा नागार्जुन स्य "अनिरोधमनुत्पाद" ५ मित्यादि प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणमुद्भुतमिहोत्तरकारिफावृत्तौ (२.३५ ) व्याख्यातं च चन्द्र की र्ति ना (म. नृ, पृ.३, ११)। "अनेकार्थ- मनानार्थ"मिति नागार्जुन स्य पदद्वयम् । विवृतं चेदमित्थं चन्द्र कीर्ति ना "एकश्वासावर्थश्चैकार्थोऽभिन्नार्थः। न पृथगित्यर्थः। नानार्थों भिन्नार्थः । पृथगित्यर्थ" इति । इदं चोक्तंना गार्जु ने न (म फा.१०.१६)-- २५ "आत्मनश्च सतत्वं ये भावानां च पृथक् पृथक् । निर्दिशन्ति न तामन्ये शासनस्यार्थफोयिवान् ॥" एवं च स्फुटमिह यदा चा ये णादौ कारिफायाः प्रथमाधैनोपनिषमतं प्रदर्शितम् । तत्राप्यनुसृता युक्ति माध्य मि का नाम्। ततो द्वितीयाधु तत्यविदा मा ध्य मि का नां "न पृथङ् नापृथगि"ति मतमनुमोदितं यथो- १५ तरत्रापि (४ ५) करिष्यते। इदं पुनद्रष्टव्यं यदस्मदा चार्य स्य मध्य म क नयव्ययक "न पृथङ् नापृथगि"ति वचनं ना गार्जुन स्य च "भनेकार्थमनानार्थ"मिति फधनमर्थत एकमेव । नानयोर्मनागप्यर्थतो भेदः। दू: ४.६१, वृत्तिश्च तत्रत्या॥ सेयमद्वयतैव प्रपञ्चोपशमो नाम चरमः पुमर्थ इत्याह- वीतरागभयक्रोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः । निर्विकल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽद्वयः॥३५॥ सोऽयं प्रागुतो निर्विकल्पः प्राणादिरूपसर्वविकल्पशून्योऽदयो ग्राह्यप्राहकभूतरूपद्धयविरहितः प्रपञ्चोपशमोऽनुपदमेव न्याख्यायमानस्य प्रपञ्चस्योपशमोऽप्रवृत्तिर्वीतरागभयनोधैर्वेदपारगैर्मुनिभिदृष्टः । २५ १। “यीतरागमपक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यत" इति भ.गी २. १६ । २१ किमेप वेदपारगशब्दो वेदपार-ग इति वेद-पारण इति वा व्याप्येयः । भाये "वेदान्तेपु विचक्षणैरिति (२. ३१) पत्प्रागुतं तेनैप संवदेत् । २० ।

·भागमशास्त्रम् २. ३५. प्रपञ्चोपशमश-दो बौद्ध पूर्ववर्तिपु ग्रन्थेवतिमात्रं दुर्लभः। दृश्यते त्पर्वाचीनासूपनिषत्सु ग्रन्थेषु वा । अयं प्रपञ्चशब्दो व्यक्तीकरणाoar विस्तारफरणार्थाद्वा प्रपूर्वफात्प तेर्धातोः। अस्यैवापरं रूपं पञ्जतिर्यतः पत्रिकेति। राज शेखर- ५ स्त्वाह (का. मी., पृ. ५) "विषमपदभञ्जिका पत्रिके"ति । हेम चन्द्रो. ऽप्येवमेवाभिप्रेति (अ.चि.२. १६८, १७० ) “निरूक्तं पदभञ्जनं पअिका पदभजिकेति" ब्रुवन् । इतः प्रतीयते पत्रिकेति पदं भजेर्धातोरिति । तथा च भजिवि पञ्जिकाकारेण परिणता। यथा वास्त्वस्य प्रपञ्चशदस्य व्युत्पत्तिः। भूयानस्य प्रयोगोऽर्वाचीनेषु वैदान्तिकेष्वन्येषु च प्रन्थेषु । १० तत्सम्मतोऽस्याओं जगत्तविस्तारो वा। समासेनेदं दृश्यं जगदेव वा प्रपञ्चयत इति कृत्वा प्रपञ्चः । बौद्ध नये त्वस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थों वाक् । प्रपञ्चयतेऽनेन प्रपञ्चयतीति वा प्रपञ्चः। ततश्च यत्किमपि वाचा प्रकास्यते स प्रपञ्चः। यथा विस्पष्टं व्याचप्टे च न्द्र को तिः (म वृ., पृ. ३७३)-- "प्रपञ्चो हि वाक्प्रपञ्चयत्यर्थानिति कृत्वा। 'प्रपञ्चैरप्रपञ्चितम्' (म का. १५ १८.१.) वाग्भिरण्याकृतमित्यर्थः।" द्रष्टव्यः प्रागेव (१.१७) प्रदर्शितो विस्तरोऽस्य व्याख्यामस्य (म., पृ. ३५०)। . प्रपञ्चोपशमः प्रपञ्चोपरमः (म.वृ., पृ. ११) प्रपञ्चविलयश्चाभिन्नार्थाः । भयं च शिवः प्रपञ्चोपशमो गौड पादा नुगामिना वैदान्ति का नां मोक्षो' नौ दानां तु निर्वाणं वा शून्यं वा। इदमेव च प्रयोजनं समास्य २० मध्यमकशास्त्रस्य। तदुक्कं चन्द्र की र्ति ना (म. तु., पृ.४)- १।५.उ.... उ. उ१, रा. उ. उ. मा. उ.. (इयमुप- निषष्णा री र क मा प्य फर्भगवरा चा यो प्राचीनेत्यविमहासंघमः । प्रपधशम्दा पुमा श्वेताश्वतर (६.६) कैवस्ये (१.) व पते । ३। अत एव संस्कृते पाको च सांगतपम्धेषु विशवम्पायानास्य विमा- भावस्य वापानविप्रचुरः प्रयोगः । ३। चिन्तितोऽयमयों येदान्तोकदिशा स्वकीये पारीरक मा प्ये (... २१)रेम।

·२.३५ चैतथ्यम् "सर्वप्रपञ्चोपशमशिवलक्षणं निर्वाणं शास्त्रस्य प्रयोजनं निर्दिष्ट"मिति । स्वयं नाह नागार्जुनः (म. वृ., पृ. ११)- "भनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतं । भनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गम ॥ यः प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपश शिध । देशयामास सम्बुद्धस्तं बन्दे वदतां वरं ॥” इति । भस्य शिवस्य प्रपञ्चोपशमस्य (मा. उ.७) वौद्ध नयेन व्याख्यानमाह नागार्जुन श्च न्द्र को र्तिश्च (म. का. २५. २४)-- “ 'सर्वोपलम्भोपशमः प्रपशोपशमः शिवः॥' इह हि सर्वेषां प्रपञ्चानां निमित्तानां य उपशमोऽप्रवृत्तिस्तनिर्वाणम् । एष बोमशमः प्रकृत्यैवोपशान्तत्वाच्छिवः । वाचामप्रवृत्तेर्वा प्रपञ्चो- पशमश्चित्तस्याप्रवृत्तेः शिवः । क्लेशानामप्रकृत्या वा प्रपञ्चोपशमो जन्म[नो]ऽप्रवृत्त्या शियः। क्लेशाहाणेन वा प्रपञ्चोपशमो निरवशेष- पासनाप्रहाणेन शिवः । शेयानुपलभ्या वा प्रपञ्चोपशमो शानानुपलउभ्या शिषः ॥" इति। १५ इदं चोकं लाव तारे (१०. १३०, पृ. २६)- "सर्वप्रपञ्चोपशमाद्धान्तो नाभिप्रवर्तते । प्रक्षा यावविफल्प्यन्ते म्रान्तिस्तावत्प्रवर्तते ॥” इति । निर्विकल्पशवस्त्येवं व्याख्यायते (म. वृ, पृ. ३७४) चन्द्र- कीर्ति ना- २० "निर्विकल्पं तत् (तदिति तत्वं, म. का. १८.१)। विकल्पश्चिात- प्रचारः। तद्रहितत्वात्तत्वं निविकल्पम् । यथोक्तं सूत्रे। परमार्थसत्यं कतमत् । यत्र ज्ञानस्याप्रचार का पुनर्वादोऽतराणामिति। एवं निविकल्पम् ॥" इति।

·आगमशास्त्रम् एवं प्रपञ्चोपशममुक्का कर्तव्यमुपदिशति- तस्मादेवं विदित्वैनमते योजयेत्स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेत् ॥३६॥ . यस्मादद्वयः . प्रपञ्चोपशमः शिवः तस्मादेनं प्रपञ्चोपशमेव ५ विदित्वा स्मृतिमद्वैते योजयेत् ध्यायेदिति भावः। तया च स्मृत्याद्वैतं समनुप्राप्य समधिगम्य जडवजड इव अप्रख्यापय- नात्मन महिमानमहमेवंविधइति भावः। लोकमाचरेद् व्यवहरेत् । अब स्मृति म नानुभूतविषयासम्ममोपः संस्कारजन्यं ज्ञानमेव वा । अपितु ध्यानम् । सौगततन्त्रे स्मृतिः पञ्चसु क्लेषु सप्तनु च बाध्यङ्ग्रेषु १० पठ्यते (ध.स. ६३, ६६ ; म. व्यु, ३८, ३६)। इदं चोक्तं छान्दोग्ये (७.२६ ७) "आहारशुद्धौ सत्यशुद्धिः सस्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृति" रिति । अत्र ध्रुवा स्मृतिनामा "विच्छिन्नमविस्मरण"मिति तदाध्ये शङ्कर तदेतद्धवानमेय । यथाह विस्यष्टं रामा नु जो ब्रह्म सुन भाष्ये (१.१.१., पृ. ६)। या च स्पति मिश्रोऽप्याह कण्ठत स्त ख- १५ चे,शा र द्यां (यो. सू. १. २०) "स्मृतिानमनाकुलमवित्तित"मिति ।। जडवल्लोकमाचरेदिति विस्तरेण याख्यातं शङ्करे ण व ह्य- सूत्र भाष्ये (३. ४.५०) भत्र व तेन धृतेयं व सि (१)स्मृति:- "गूधर्माध्रिती विद्वानहातचरितं चरेत् । भन्धवजहवचापि मूकवच महीं चरेत् ॥” इति । २० श्यं चापरा स्मृतिस्तेनैव दर्शिता- "यं न सन्तं न चासन्तं नातं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुई बेद कश्चित्स प्राह्मणः ॥ सचीर पाय उकया। पथा जा. उ.भा. उ. , इति।

·बैतप्यम् अथ तस्यैवापरान्कांश्चिदाचारानाह- निस्तुतिनिनमस्कारो निःस्वधाकार एव च । चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेत् ॥३७॥ इति । सन कस्यापि स्तुतिं नमस्कारं च कुर्याद् गृहीयावा। न च पितृभ्यः स्वधाकारं कुर्यात् । स चलाचलनिकेतो भवेत् । चलाचल'." श्वञ्च लोऽस्थिरो निकेतो निकेतनं वासस्थानं यस्य सः । नेफस्मिन्स्थाने चिरं वसेदिति भावः। अयमेवार्थो भगवद्गीता या म् (१२६) "अनिकेत" इति । बो धि च र्या व तारे (८.२६, ८८) "अनिलय" "अपूर्व इव सर्वने"ति (चो. अ. ८.१६) चोक्तः। तर तत व सौगतेषु आ ह तेषु च प्रन्थेषु (औ. सू.२७,५७) प्रयुक्तोऽनगारशब्दोऽपि १० तमेवार्थ परिदीपयति। यादृच्छिको नाम च्छादनादिमानदेहस्थितिन पुनर्यथेच्छाचारः। न खल्बीदशस्य पुरुषस्य यथेच्छाचरणं सम्भवति । यथा व्याख्यातं शङ्करे ण (व्र सू ३. ४ २४-३१, ४७-५०)। एष च यतिः सर्वेषामिन्द्रियाणां यमनात् । उक्तं चेदमन्यत्रापि (नृ. पू. उ, पृ. १४७, १५३)- यदृच्छालन्धनासा- "निईन्द्रो निनमस्कारो निःस्वधाकार एव च।" इति । "कस्यापि वन्दनमकृत्वा न-नमस्कारो न-स्वधाकारो न-निन्दास्तुतिर्या दन्छिको भवेदि"ति व तत्रैव ॥ यथा १। चलाचलशब्दोऽन न खलु चलाचलशन्दयोः समासात् । भा प्य का रो मन्यते प्रयतते च व्याख्यातुम् । वस्तुतस्तु पदमिदमसमस्वम् । २० यथा वैयाकरणाः (पा सू ६ १ १२, महाभाष्ये वार्तिकम ६)। प्रयुञ्जते किल कर्ययः "चलाचलैरनुपदमाहताः खुरै"रिति (शि व १५.५३); "जन्मि- नोस्य स्थिति विद्याल्लक्ष्मीमिव चलाचला"मिति (कि अ ११.३०); 'चलाघले च संसारे.धर्म एको हि निश्चल" (चा नी ५५०) इत्यादि।

·মহাম্ভ अथ चरमं कर्तव्यं निर्दिवितु रा चार्यः प्रकरणार्थमुपसंहरमाह- तत्त्वमाध्यात्मिक दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु वाह्यतः। तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्त्वादप्रच्युतो भवेत् ॥३८॥ ॥ इति:गौ ड पा दी ये आ गम.शा स्ने वैतच्या ख्यं द्वितीयं प्रकरणम्॥ अत्र तत्वं नाम प्रदर्शितः (२. ३५) प्रपञ्चोपशमः । वस्तुतो वे दा न्ति ना मोतो ब्रह्म वा। बौद्धानां तु निर्वाणं शून्यं चेत्ययोयाम पूर्वम , (१२.. ३५, वृत्तौ)। तसत्त्वमाध्यात्मिक यथा स्यात्तथा अन्तरिति भावः । तच तत्त्वं बाह्यतश्च दृष्ट्वा १० तत्वीभूतः तत्स्वरूपोभूत तदारामश्च स्याद् यथा तस्मात् तत्त्वान्न प्रच्यवेत । अत्रेदं मूलभूतं बुद्ध वचनम् (म. पृ., पृ. ३४८)- “शून्यमाध्यात्मिकं पश्य पश्य शून्यं बहिर्गतम् ॥” इति । १५ १। १६ पुनरस्योचरार्धम्- "न विद्यते सोऽपि कश्रियो भावयति शून्यताम् ।" इति । पूर्वाधं परप पश्य इन्यत्र पश्पन्पश्यति योनभापासम्मतः पाठः। भ.को ९.२६.1 ·तृतीयं प्रकरणम् अद्वैतम् वैत थे बहीभियुक्तिभिः (२. १-३०) स्वप्नमायागन्धर्वनगरदृष्टान्तध (२. ३१) विश्वस्य वैतध्यं दर्शितम् । दर्शितश्च तेन प्रपञ्चोपशमः । तं च विदित्वाद्वैते योजयेत्स्मृतिम्" (२.३६) इत्यद्वैतस्मरणं । घिहितम् । अथास्मिंस्तृतीये प्रकरणे ऽ ई ते प्रधानतया जातिवादेन तदद्वैत पुनश्चिन्त्यते- उपासनाश्रितो धर्मो जाते ब्रह्मणि वर्तते । १प्रागुत्पत्तेरजं सर्वं तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥१॥ यो नाम धर्म उपासना ध्यानलक्षणामाश्रितः प्रवर्तते कश्चिकि- १० मप्युपासीतेत्यादिप्रकारः स ब्रमणि जाते सति पते। न तु पूर्व ब्रह्मण्यजाते। "सोऽकामयत यहु स्यां प्रशायेयेति" (ते. उ.२,६) "तदक्षत यहु स्यां प्रजायेयेति" (छा. उ ६ २ १.३) "सेयं देवतक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्ममानुपविभ्य नामरूपे व्याकरवाणी"त्यादिभिः (छा. उ ६. ३-३३ ) श्रुतिभिर्ब्रह्मणो जाति: १५ प्रजातिर्वहुभाषो वा (व्र तू १. १. २, ५) प्रसिद्धः। जाताय व द्वैतभावः। तत्रैव व भत्किञ्चिपास्यं कश्चिद्वोपासको नाम्यथा। अत एघाह प्रागुत्पत्तेरजं सर्वमिति। उत्पत्तेातेः प्राक् पूर्व तु सर्प यदिद किश्चित्तदजमनुत्पन्नमेव। अतो नास्त्युपास्योपासकमेदः । तेन हेतुनासो धर्मों द्वैताश्रयेण प्रवृत्तत्वाद् द्वैतस्य च याचारम्भणमात्रत्वेना- २० १। प्रागुत्पतेरितीदमन्यूनमष्टकरवः प्रयुक्तं शरेज छान्दोग्य मा प्ये उपासना वोपासनं व नास्ति । "उपासमं तु यथाशाखसमर्थित किञ्चिदालम्बामुपादाय वस्मिन्समानचित्तवृसिसन्तानकरणं सद्विलक्षगप्रत्यया. नन्तरितम्" इति छान्दोग्य भाष्ये (११.१) शङ्कसा द्रष्टव्यं पान्यत्र २५ (प्र.३.५३ सू १.१११) पदीय मा 0.P81-7 ·आगमशास्त्रम् . तात्विकत्वात्कृपणः करुणारे दीनोऽत्यल्पकः क्षुद्र इति भावः। धर्मस्य कार्पण्यायस्तं धर्म चरति तस्यापि कार्पण्यमित्यनुकमपि स्पष्टम् ॥ जातिसम्पर्कादेव कार्पण्यमित्युक्तम्। वक्तव्यं त्विष्टमकार्पपयम् । तब निसर्गतो जात्यभावादेव भवेदित्याह- अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतां गतम् । यथा न जायते किञ्चिजायमानं समन्ततः ॥२॥ यस्मात्तत्तादृशमतोऽहं तदकार्पण्यं वक्ष्यामि यदजाति नास्ति जाति र्यस्य तत् । यत्र जातेः सम्बन्धोऽपि नास्तीति भावः। जातिरुत्पत्तिमत्पाद इति पर्यायाः। यस्मात्तदजाति तत्मात्समतां गतं समं समानमेव १० सर्वदेति भावः। समतां गतमित्युक्तम्। पतञ्च सर्वस्याजातिलक्षणेन सामान्यधर्मेण । तदुक्त मा य स त्य या व तारे (म वृ, पृ ३७४) "परमार्थतः सर्वधर्मानुत्पादसमतया परमार्थतः सर्वधर्मात्यन्ताजाति- समतया परमार्थतः समाः सर्वधर्माः। तत्कस्माद्धेतोः। परमार्थतो निर्वाणा नाना करणा हि देवपुत्र सर्वधर्मा अत्यन्तनिरुत्पादतामुपादाय । १५ तद्यथापि नाम देवपुत्र यच्च मृद्भाजनस्याभ्यन्तरमाकाशं यच्च रनभाजन- स्थाभ्यन्तरमाकाशं आकाशधातुरेवैपः । तत्परमार्थतो न किञ्चिमाना- करणम् । एवमेव देवपुत्र यः [स]क्लेश[स] परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता। यदपि व्यवदानं तदपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता। संसारोऽपि परमार्थ- तोऽत्पन्तानुत्पादता । यावनिर्वाणमपि परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादता । मात्र परमार्यतो नानाकरणं । तत्कस्माद्धेतोः। परमार्थतोऽत्यन्तानुत्पादत्वा. त्सर्वधर्माणामिति।" सद्धर्म पु पउरी (४. ८३, पृ १४३): "सर्वधर्मान्समाशून्याग्निर्नानाकरणात्मकान् । न चैतान्प्रेक्षते नापि किश्चिद्धर्माधिपश्यति ॥ सर्वधर्माः समाः सर्वे समाः सर्वसमाः सदा । पवं सात्वा विजानन्ति निर्वाणममृतं शियं ॥" इति । परमार्थतो न किञ्चिजायत इति माध्य मि का ना मिवास्या चाय- स्यापि मतमिति स्फुटमिह । उक्तं (३.४६) व तेन स्वयमेव फण्ठतोऽस्य प्रकरणस्यान्ते(३. ४८)ऽन्यत्र व (४.७१)- २० १. ३.३०१ ९३,९१,१०० ।

·. U अद्वैतम् ४३ "न कश्चिजायते जीवः सम्भयोऽस्य न विद्यते। एततदुत्तमं सत्यं यत्र किश्चिम जायते ॥" इति। इयमेयाजातिरनुत्पादो वा प्राध्यान्येन प्रतिपिपादयिपितचिन्तित- श्वा वायण महतायासेन शिट ग्रन्थे। दृप्यताम् २.३२ ३. १०, ३८, ४८; ४. ५, ७१। तत्प्रसङ्गेन चाजातिशब्दो नवकृत्वोऽत्र (३.२, ५ ३४.५., ५, १६, २१, २६, ४२, ४३) प्रयुक्तः॥ अस्मिन्प्रकरणे प्रथमायां कारिकायां ब्रह्मणो जातिपदिष्टा । द्वितीयायां त्वविशेषेणैव सा प्रतिषिद्धा। प्रतिज्ञातं चाजातिकथनम्। अन्न तावद् "यतो या इमानि भूतानि जायन्त” इत्यादि (ते. उ. ३. १.१) पठन्त औपनिषदाः स्पष्टमेव जातिवादिनः। तत्र जीवात्मनां परस्मादात्मनो जातिर्वेदान्तेषु श्रूयते (न.सू. २. ३. १७ श. भा, रा.भा. ; बृ. उ. २. २. २०; मु. उ.२.१.१)। का पुनरियं जातिर्वस्तुत इतीहोच्यते- १। "स्माद्विराडजायत विराजो अधिपूरुपः।" 'तस्माद्यज्ञात्सबहुत अयः सामानि जज्ञिरे।" "तस्मादश्या अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माजाता अजावयः॥" इत्यादिभ्य (क. १०.९०. ५, ८, १०)मा मन्यवर्गभ्य आ "एतस्माज्ञायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । खं मनो ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥" इति । "अतः समुद्रा पिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओपधयो रसान येनैप भूतस्तिष्ठते सन्तरात्मा ॥" इत्यादिभ्य (मु. उ. २. १. ३.९) उपनिपचनेभ्यः सर्वत्रैध प्रसिम्रो नातिवाद एष । न पुनः काप्यजातिवाद इति ध्येयम् । । आचार्यों व क्ष दत्त स्तु समुच्चयवादी न केवल माग उत्पत्तिमपितु तस्य लयमपि मन्यते । द्रष्टव्यमिह प्र. सू. १. ४.२ रा. भाम. ना. उ. १.४, २५ पि.पु६ १०.३९॥ प्रसोडिस एण्ड ट्रान्स्पायनस अफ दि फोर्थ अस इमिमा ओरिएण्टाक कम्फारेन्स, पृ. १८८-९ ।

·आगमशास्त्रम् आत्मा याकाशवजीवैर्घटाकाशैरिवोदितः। घटादिवञ्च सातैर्जातायेतन्निदशनम् ॥३॥ यथाकाशो घटाकाशरूपेणोदेति तथात्मापि जीवरूपेणोदेति । घटाकाशोइये यथा घटा एवं जीवात्मन उदये देहेन्द्रियादिसड्ढाता हेतवो ५ भवन्ति । एतदेव जातावुत्पत्तौ निदर्शनं दृष्टान्तः। यथा महाकाशो घट सम्बन्धाद् घटाकाशरूपेणोत्पद्यते आत्मापि तथा देहेन्द्रियादिसड्वात. सम्बन्धाजीवरूपेणोत्पद्यते। व्यवहारमानं खस्पिदम् । वस्तुतस्तु नेह जातिः। तदुकमन्यत्र (मान.३ ३.६)- "घटाकाशो महाकाशो घटोपाधिकृतो यथा । देहोपाधिकृतो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः॥" इति। अन्यदपि तत्रैव (३.२५. २६)- "देहेन्द्रियमनोयुद्धिप्रागाहवारसंहतम् ॥ आत्मसङ्कलनादरात्मत्वं प्रतिपाद्यते । वनिधीः काहलोहावौ वहिसङ्कलनादिव ॥” इति । एवं त ज्या. ८ १०, उपः त्रि. ता उ. ५१३ घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटनायेत नाफाशं तथा जीयो नमोपमः॥” इति । २० उक्त एवार्थो भूयः परिक्रियते- घटादिपु प्रलीने घटाकाशादयो यथा । आकाशे सम्प्रलीयन्ते तद्वजीवा इहात्मनि।' १। कारिफेयः शान्ति र शिते न मध्य म कालद्वार का रिका- भ्याल्याने (९५) ता। वध भोटपाठे प्रभ्रष्टो द्वितीयः पादो पसे परेन बिदुपा पुनस्तान 1 4 ·अद्वैतम नेह किञ्चित्तिरोहितार्थम् । तदेतदुक्तमन्यत्र (भा. पु. १२. ५. ५)- "घटे मिन्ने घटाफाश आकाश: स्यायथा पुरा । एवं देहे मृतो जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः ॥” इति । यद्येक पवात्माकाशवाहदुघटाकाशैर्महुभिर्जीवश्देति तोकस्य जीवस्य सुखे दुःखे वा किं न स जीवाः सुखं दुःखं वानुभवेयुः । अत्रोचरमाह- ५ यथैस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते। न सर्वे सम्प्रयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः सुखादिभिः॥५॥ स्पोऽर्थः। घटकरकापवरकप्रभृतिषु पात्रेषु भिद्यमानेष्वप्याकारेण फर्मणा नाम्ना च न तद्वच्छिन्न आकाशो भियते। एवं भिन्नेष्वपि जोवेवात्मा न १० भिद्यत इत्याह- रूपकार्यसमाख्याच भियन्ते तत्र तत्र वै। अाकाशस्य न भेदोऽस्ति तद्वज्जोवेपु निर्णयः ॥६॥ घटकरकापवरकादीनां समयानां भाजनानां रूपाणि कार्याणि समाख्याश्च नामानि भिद्यते । घटस्य पदूषन तदेव करफम्यापवर- १५ करप वा। न च घटेन यत्कृत्यं जलाहरणादि क्रियते तदेव सर्व कर-: केणापवरण वा। नान्येषां नामान्येकान्येवेति रूपादीन्येषां तन तत्र भिद्यन्ते । भिन्नेष्वप्येतेषु तदवच्छिन्न आकाशः पुनर्न भिद्यते । सर्वत्रैव स एवैक. आकाशः। जीदेष्यपि तथैव निर्णयो शेयः । तत्तद्रूपादिना जीवा भिद्यन्ते । न पुनस्तेष्वात्मा। इयमनानुरूपा २० फारिका तर्क ज्वा ला या म् (२.११)- १। धृतेयं कारिका भव्ये न (म. हूँ. का. ८. १३) । विज्ञान भिक्षु णा तु (सा. द, १.१५२) तृतीचे पादे न च सर्व प्रयुज्यन्ते इति पाठेन विष्णु- पुराण स्येति कृत्षा पठिता । न पुनरगं लभ्यते। द्रष्टध्य वि स. ना, पृ. १६ । भव्य श्वभोटपाठच्छाया त्वेषम् - यकस्मिन्धटाकाशे रजौधूमैः [समावसे । न भवसि सभा सय म मुखादितधात्मनि ॥ २५ - ·आगमशास्त्रम् "भिन्नेष्वपि घटायेषु मृदि भेदो न कश्चन । तथा देहेपु भिन्नेषु न कश्चिद्भेद आत्मनि ॥" अवितथमिदमात्मा जीवरूपेण जायत इति। न पुनस्तावता जीव आत्मनो विकारोऽवयवो वेति युज्यते। यथा घटाकाशो महाकाशस्य न ५ विकारो न वाययव इत्याह- नाकाशस्य घटाकाशो विकारावयवी यथा । नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयवौ तथा ॥७॥ स्पष्टोऽर्थः॥ फिञ्च नित्यशुद्धस्वभावोऽयमात्मा। अतो वस्तुतोऽसत्यन्यस्मिन्क्लेश- १० कर्मादिमलसम्पर्के मूढानामयं मलिनः प्रतिभातीत्याह- यथा भवति वालानां गगनं मलिनं मलैः तथा भवत्यबुद्धानामात्मापि मलिनो मलैः ॥८॥ निःसङ्गतया नित्यनिर्मलस्वभावतया व न कदाचित् कथञ्चिरगनस्य मालिन्यं सम्भवति । एवमपि तु केचन वाला मन्यन्ते गगनं रजो. १५ धृमादिभिर्मले(३ ५)मलिनमिति। न च तावता गगनं वस्तुतस्तथा भवति । एवमे व केचनावुद्धा भक्षा मन्यात आत्मा क्लेशादिभिर्मल मलिन इति। न चैतावतात्मनो वस्तुतो मालिन्य जायते ॥ सर्वास्ववस्थास्वेष आत्मा सर्वशरीरेवाफाशपदविकार एवेत्याह- मरणे सम्भवे चैव गत्यागमनयोरपि । स्थितः सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षणः ॥६॥ यथा घटानामुत्पत्तौ वा विनाशे वा तेपामानयनेऽपनयने वा तदुपहित आकाशो न मनागपि विक्रियते एषमात्मापि मरणादिपु तासु तास्ववस्थामु सर्वशरीरेषु स्थितः। नात्मोत्पद्यते म्रियते वा। गच्छत्यागच्छति वा। शरीराणानेवैते धर्माः। तदुक्तं (छा. उ ६.२.३) "जीवापेतं किलेदं वाव म्रियते न जीवो म्रियत" इति ॥ १। इयं वृचिस्कृता भोटपाल्य संस्कृतम्झाया। २। "आकाशे वास्वलिनवामध्यम्यम्प्रोवि"या. भा. ( सु. १.१.१)। ३। इसमपि अरिका मा शातिर हितेन (म अका. गेडा. ११)। २० २५ ·w - गतम् फिञ्च। भटसम्पन्भायथाफाशो मटाफाश एवं सङ्घातसम्बन्धादात्मा जीय इत्युक्तम् (३.३)। यथा च साता अपि न वस्तुसन्तस्तथोच्यते-- सकाताः स्वप्नवत्सर्व आत्ममायाविसर्जिताः आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर्हि विद्यते ॥१०॥ सर्वे देहेन्द्रियाविसङगता: स्वप्नवदात्मनो मायया विसर्जिताः ५ प्रत्युपस्थापिताः। न पुनरेते परमार्थतः सन्ति । यदा चैते सङ्घाता एव परमार्थतो न सन्ति तदा तेषु कस्यचिदाधिक्ये श्रेष्ठत्ये सर्वेषां या साम्ये समतो न काप्युपपत्तियतिर्विद्यते ॥ पुनरपि जीवं निर्णिनीपुरुपनिषद्वाफ्येनाह- रसादयो हि ये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयके। तेषामामा परो जीवः स-यथा सम्प्रकाशितः॥११॥ भवति कस्यचिदसे फोशः। स च कोशोऽसिमपेक्षय वाहाः । कोशं त्यपेक्ष्यासिरान्तरः। एवमस्मिन्देह उत्तरोत्तरं पञ्च कोशाः सन्तीति मन्यते । एकस्यान्तरन्यः। तस्यान्तरपरः। तस्याप्यन्तरितर इति कमेण यावत्पश्च । एते हि घरतुतो न फोशा ! अपितु कोशा इव । तत्तदन्तरसेरिय १५ पुरुषस्यावस्थानात् । ते च फोशा अनं। तदुपचितो देह इति भावः । प्राणो मनोविज्ञानमानन्दश्चेति । प्रायेण व ते यथाक्रममतमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमयश्चेत्यपि ख्याताः। ते च फोशा लोकेऽनुभवसिधाः। यथा माहमस्मि स्थूलः कृशो घेत्यन्नमयः। एवमई १। तथेत्ययं सययेति पाठः सुप्रसिद्ध ग्राझणेपनिषत्स प काउचित २० (प्र.उ. ४. ५, ६.५३ मु.उ. ३. २.०० श.प्रा. १. २. ५. २४, ७.३.२% वृ. उ. २. १. २०)। अयमेव धात्र पाठः केचिदादर्शपुस्तकेषु । एतस्व- जानानाः केचियाख्यानवैधाकुलीमापन्नाः। सयथा शब्दः पालो सेय्यथाकारमा. किञ्च सपदीत्यर्थ स-यदि शब्दोऽपि लभ्यते (प्र. उ. ५.१)। पालोध स घेद इत्यथै सचे शब्दश्चिन्त्यः। शुद्धसंस्कृते विदं तश्चेदिति भवेत् । स-यथेत्यत्र खं यथेतिपाठो पहुषु पुस्तकेषु । भयं खं यथेति पाठो sभ्यवहितोत्तरकारिकायां (३.१२) यथाकाशः प्रकाशित इत्यनेम मंशमीत्यस्य साधीयस्त्वं सूच्यत इति कबिद्धयात् ।

·५४
आगनशानम्
MAM
2
जीवामि प्राणिमीति वा प्राणमयः। अहं मन्ये सन्दिहे वेति मनोमयः ।
अहमनुभवामि विजानामीति वा विज्ञानमयः। अहं मोदे गन्दामोति
वेत्यानन्दमयः। तदुक्तं मा न सो ल्ला से (३. २७-३) सुरेश्वरेण-
'देहमनमय कोशमाविण्यात्मा प्रकाशते ।
स्थूलो वालः कृशः कृष्णो वर्णाधन विकल्पवान् ॥
| "प्राणकोशेऽपि औषामि धितोऽस्मि पिपासितः।
संशितो(?) निश्चिमन्य प्रति कोशे मनोमये ।
विज्ञानमयकोशस्थो विजानामीति तिष्ठति।
आगन्दमयकोशाख्ये हारे पुरातः॥
पुण्यैपास निश्च हुखितोऽस्मीत सोदा।
एवं कञ्चकितः शोशः कञ्चकैरिव पञ्चनिः ॥
परिच्छिन्न वाभाति व्याऽपि परमेश्वर।" इति।
तत्तकोशस्था पुरोऽपि तामोज्यते । पधारुनयः पुषः प्राणमयः
पुरुष इत्यादि। अगरसमय के बतायेऽनम्ध पति संपोकिः ।
१५ एवमरसमयादीति वक्तव्ये रसादति संयोतिः । एतय सघं
तैत्तिरीयोपनिषदि (२.१.६ १.पेतम् । तत्र ते तिरी य के
(२.१-६) रसायो ये कोशा व्याख्यातास्तेषामन्नमयाद्या-
नामानन्दमयान्तानां यः सातरोऽतर आत्मा स जोवः ।
सयथा तयधा तम त तिरीके सप्रकाशितः प्रकटीकृतः ।
"मात्मा हाफाशवज्जी":रेत्यादिशिल३. ३)र्यदुकं तस्यैवायं प्रपञ्चः॥
इदं त्विह प्रसङ्गादवगन्तव्यम्। अनन्तमयाधिकरणे (प्र. सू. १.१.
१२-१६) शङ्करेण आनन्दमय एव परमात्माते प्रथम वृति फार मतं
प्रदर्शितम्। तत "इदं त्विह वक्तव्य"मित्यादिना तत्पतिपिध्यानन्दमया.
दप्यन्योऽन्तरो य आत्मा स एव परमात्मेति स्थापितं स्वमतम् । तदेव
सम्मतमस्मदा चार्ग स्येति स्पष्टमस्यां कारिकायामिति ॥
तैत्तिरीय धुर्ति श्रुत्यन्तरेण सङ्गमयदि-
द्वयोयो धुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् ।
पृथिव्यामुदरे चैव यथाकाशः प्रकाशितः ॥१२॥

·भद्वतम् अस्ति मधुविधा। सा च तन्नाम्ना वृह दा र प्य के (२. ५) प्रसिद्धा काचिद्विद्या। असम्मधुशब्दप्रयोगेणोपदिष्टत्वादस्या विद्याया मधुविद्येति नाम । तत्र मधुरूपेण विवक्षिते द्वे द्वे वस्तुनी उपादाय विविधैः पर्यायः परं ब्रह्म प्रकाशितम् । यथा “इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः - पुरुषो यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा। इदममृतमिदं ब्रह्मदं सर्वम् ॥ इमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्वासामपां सर्वाणि भूतानि मधु ।" एवम् "अग्निश्च भूतानि च। वायुश्च भूतानि च। आदित्यश्च भूतानि च इत्यनेके पर्यायाः। एतदेवाधिकृत्योच्यते इयोर्दयोः स्थानयोर्यथा पृथिव्यां १० वाह्यायामिति भावः। उदरे चैवेति उदरमभ्यन्तरं तन देहेऽस्थात्म- मिति भावः। परं ब्रह्म प्रकाशितं यथोक्तमुदाहृतश्रुतौ। तत्रोपमामाह । यथाकाशः प्रकाशित इति । यथा घटाकाशमहाकाशयोराकाशस्यैक्यं तथा तयोस्तयोर्द्वयोवस्तुनोः पुरुषस्यैक्षमिति भावः॥ द्रष्टव्यम् ब्र. सू. १.१.२२, ३. ४१(श. भा.), उक्त पर सिद्धान्तः श्रुतिपालोचनया समर्थ्यते--- जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते। नानात्वं निन्द्यते यच्च तदेवं हि समञ्जसम् ॥१३॥ २० यत्खलु “तत्वमसि" (छा. उ. ६.८.७) "अहं ब्रह्मास्मि" (वृ. उ. १४ १०) "अयमात्मा ब्रह्म" (२. ५. १६) “स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रीय भवति" (मु. उ. ३. २. ६) इत्यादिभिः श्रुतिभिरभेदेन जीवात्मनोरनन्यत्वमैक्यं प्रशस्यते । यच “द्वितीयादै भयं भवति" (पृ. उ. १.४.२) "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" (पृ. उ. ४. ४.२६ ; क. उ. २.४.१०-१) “यदा होवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति" (ते. उ. २. ७.) इत्यादिभिः २५ श्रुतिभिस्तयो नात्वं भेदो निन्द्यत इति। तदेतदुभयमेवं हि महाकाशो घटाकाशेनेवात्मैव जीयरूपेण जायत इत्यभ्युपगमेन 0.P. 81-8 ·आगमशास्त्रम् ३.१४ सुसमक्षसं स्फुटं सुगमं न्याय्यं वा भवति अन्यथा दुनिवारो विरोधः श्रुतीनाम् ॥ यदि जीवात्मनोरपृथक्वमेव तत्त्वं विवक्षितं किमित्युत्पत्तेः प्राक्तयोः पृथक्वमुक्तमित्याशङ्कयाह- जीवात्मनोः पृथत्त्वं यत्प्रागुत्पत्तेः प्रकीर्त्तितम् । भविष्यवृत्तथा गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥१४॥ श्वे. उ. ४.६. इदं श्रूयते (ऋ. वे. १. १६४. २० ; मु. उ. ३. १. १)- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृत्तं परिपस्वजाते तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यि- नननन्यो अभिवाकशीति ॥” इति १० इदं च (श्वे. उ. ४.७ ; मु. उ. ३. १.२)- "समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो- ऽनीशया शोचति मुह्यमानः । सुष्टं यदा पश्यत्यन्यन्यमीश- मस्य महिमानमिति घीतशोकः ॥" इति । २० एतादृशेन वचनेन' जीवात्मनोगत्पत्तः प्राग्यत्पृथक्त्वं प्रकीर्तितं तद्भविष्यवृत्या भविष्यन्ती वृत्तिमवस्थामभिसन्धायेति भावः। यथौदनं पचतीति वाक्ये भविप्यन्तमोदनभावमभिसन्धाय प्रयुज्यत इति गौणः स ओदनभावो न तु मुख्यः । यथायाह १। भय कथमिदं गम्यते यदचनयमिदमुत्पत्तेः प्रागयस्थाया न पुनरुचराया इति। यतो नान पेशवोऽपि सृष्टिसम्बन्धः। न चास्ति किजियेन स्टेर्व. मिदमिति प्रतीयेत । अथवा मृग्यतामनुरूपमपर वकिचिन येनायप भवितव्यम् । आचार्य धचनात् । आ चायं पचनं १ न: प्रमागम् । प्रवीति पापा पो "जीवात्मनोः पृथकवं पत्प्रागुपचे प्रकीर्सिव"मिति ॥

·अद्वैतम् म हा भा प्ये (३. १. १०२) भगवान् प त अलि “कश्चित्कञ्चित्तन्तु- वायमाह अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति । स पश्यति यदि शाटकोन वातव्योऽथ वातव्यो न शाटकः। शाटको पातव्यश्चति विप्रतिपिद्धम् । भाविनी खल्यस्य संज्ञाभिप्रेतेति ॥ एवं पृथक्वमपि जीवात्मनोगौणमेव न तु मुख्यम् । अयमात्मायं जीव इत्युत्पत्तरूयं यत्पृथक्त्वं भविष्यति ५ तदेव सन्धाय प्रागुत्पत्तेस्तयोः पृथक्त्वमुक्तम् । तच्च गौणं न पुनस्तस्य मुख्यत्वं युज्यते ॥ अस्तु तावत्यागुत्पत्तेर्जीवात्मना दाभावः। ऊर्द्ध तूत्पत्तेः सम्भाव्य- मानः सर्वोऽपि भेदः स्पष्ट एवेत्याशङ्कयाह- मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टियां चोदितान्यथा । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन ॥१५॥ १० या च सृष्टिर्वक्ष्यमाण मल्लोहविस्फुलिङ्गाष्टिान्तरन्यथा प्रकारान्तरेण उदिता कथिता श्रुतियु' तयापि न भेदोऽभिप्रेयते । अपि तु स तत्त्वेऽवतारायावगमाय । तत्त्वावगमार्थमुपायः साधनम् । भन्नावतारो नाम वस्तुतो बौद्धानां तत्वावतारणाभिसन्धिष (४.४२, १५ पृत्तिः)। तादृशमृष्टिकथनेन तत्वावगमः सुकरो भवतीति तय सृप्टेस्तात्पर्य न पुनः केनापि प्रकारेण भेद इत्युच्यते नास्ति भेदः कथञ्चनेति । इमे च ते मृल्लोहादिदृष्टान्ताः। “यथा सोम्यैकन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्या"दिति (छा. उ:६.१.४)। "यथा सोम्यैकेन २० लोहमणिना सर्व लोहमय"मिति (छा. उ० ६.१ ५) “यथाग्ने क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा व्युचरन्ती"ति (पृ. उ. २. १. २०)। एवम् (मु. उ. २.१.२) "यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथातराद्विविधाः सोम्य भाषाः प्रजायन्ते ता चैवापि यन्ति" ॥ इति ।

·आगमशास्त्रम् अत्र सृष्टिशब्देन सृष्टिः क्रिया भावप्रधाननिर्देशात् । कर्मप्रधान- निर्देशात्त सृष्टं वस्त्विति च द्वयमपि भवेत् ॥ कथं नु खलु सा सृष्टि दो वा तत्कृतोऽसत्योऽपि तत्वावताराय भवतीत्याह-- आश्रयास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥१६॥ उपासनाधर्माश्रयादाश्रया उपासका अधिकृता इति यावत् । ते विविधा भवन्ति । केचिद्धीनदृष्टयः केचिन्मध्यमद्रष्टयः केचिश्चोत्तमद्दष्टयः । तदर्थे तेपामाश्रयाणां कृते अनुकम्पया कृपया सृष्टिश्रुत्या' १० इयमुपासनोपदिष्टा। यद्यप्युपास्योपासकयोर्जीवात्मनोर्वा मनागपि भेदस्तथापि परमार्थभूततदभेवोपलब्धिसामर्थ्य दुर्लभ विनोपासनयेति भेदाभ्युपगमेन विहितोपासना । तया चानुकम्पिता अधिकृताः॥ न अथाहास्मदा चार्यः। यद्यपि स्वसिद्धान्तपहिलाः सांख्यवैशेषिकादयो १५ द्वैतिनो वादिनोऽन्योन्यं विवमाना विरुध्यन्ते तथाप्यद्वैतरूपोऽस्मदीयः सिद्धान्तस्तदीयैः सिद्धान्तन विरुध्यत इति- १। सधैंप्वादर्शपुस्तकेष्वत्र आश्रमा इत्येष पाठो न तु आश्रया इति । "आश्रमा आश्रमिणोऽधिकृता इति" (श)। वस्तुतस्तु म हा या न सू घा- छका र संघादेन (१६.६९) आश्रया इत्येव साधीयान्पाठः । तदुक्तं तत्र २० "निकृष्टमध्योचमवीर्यमन्यत यानत्रये युकजनाश्रयेण ।" इति । इयं च तयाख्यानरूपा तवत्या गद्यपङ्क्तिः-"अनानयभेदेन वीर्यभेदो निष्"ि इति। साधनाधर्माधयादाश्रयाः पुरुषा अधिकृताः । वीर्यादिभेदाचे विविधाः। केचिन्निकृष्ठाः। केचिन्मध्यमाः। केविच्चोचमा इति । यथा "उपासनाधितो धर्मो जाते ब्रह्मणि धर्तत" (३१)इत्यादिना प्राणुकम्। २५ ·अतम ५ स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम् । परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥१७॥ अयमस्मदीयः सिद्धान्तः। अन्यत्स्पष्टम् । कथं न विरुभ्यत इत्युच्यते-- अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भद उच्यते । तेषामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥१८॥ हि यस्माददैतं परमार्थः। तत्तच्छु तेरुपपत्तेश्च । "स्वचित्त- स्पन्दनाभावे समाधौ मूर्खायां सुपुप्तौ चाभावात्" तस्य (श )। दैतं तु तद्भदः तस्याद्वैतस्य भेदो विशेषोऽवस्थाविशेष इति भावः । यथा शुक्तिरजते रजतं शुक्रैवाविद्याकृतोऽवस्थाविशेषस्तथा द्वैत- १० मद्वैतस्य । न वयं सपथैव द्वैतं नाभ्युपगच्छामः। अभ्युपगच्छाम एव न पुनस्त इव परमार्थतया। तेनायमस्मदीय सिद्धान्तस्तेषां सिद्धान्तेन न विरुध्यते। अयं तु विशेपो यत्तेषां सिद्धान्त उभयथा "परमार्थतश्चापरमार्थतश्च द्वैतमेव" (श)। अस्माकं त्वपरमार्थत एव । ततश्चास्मत्पत्तोऽशतो न विरुभ्यते ॥ अद्वैतमेव परमार्थः। द्वैतं पुनरद्वैतस्यैव भेद इत्युक्तम्। अयं व भेदो मायिको न तु तात्विक इति युक्त्या प्रतिपादयन्नाह- मायया भिद्यते ।तन्नान्यथा कथञ्चन । तत्त्वतो भिद्यमाने हि मर्त्यताममृतं व्रजेत् ॥१६॥ एतत्परमार्थसदजमद्वैतं मायया भिद्यते नान्यथा कथञ्चन २० अन्येन केनापि प्रकारेण न भिद्यते। तथा च मायिकोऽयं भेदो न तात्त्विकः । अत्र युक्तिमाह। हि यस्मादद्वैते तत्त्वतो भिद्यमाने भेद गच्छति सति यवमृतं नित्यं तन्मयंतामनित्यतां व्रजेद्गच्छेत् । •नित्यमनित्यं भवेत्। न च तद्युज्यते। न खलु कचित्किञ्चित् कदावित् कश्चिद्वोदकं दहनो भवेत् । किञ्चाद्वैतं चेद्वस्तुतो द्रुतं भवेन्ननु २५ वक्तव्यं प्रकृतिः परिवर्तत इति। न च तत्संगच्छते। वक्ष्यति ह्यावार्यः (३.३१, १.७) स्वयमेव "प्रकृतेरन्यथाभावो न कदाचिद्रविष्यतीति।" विस्तर उपरिष्टाद् वक्ष्यते (४.६॥

·आगमशास्त्रम् ३.२१ . - ५ अद्वतं परमार्थः। तचाज नास्य जातिरस्तीति कृत्वा । यथैतन्मायया मिद्यते (३. १९) तथा माययैव जायते (३. २४)। न तत्वतः। वक्ष्यति हि (३.२७) "तत्त्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायत" इति । न च जाति म कस्यापि कापि विद्यते। तथापि लोके यदि नाम कचित्किञ्चित्कदाचिजायेत तदजातमेव जायेत । न पुनर्जातम् ।' नच तदपि सङ्गच्छत इत्याह~ अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो ह्यमृतो भावो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥२०॥ लोकः किल मन्यते यदजातं वस्तु जायत इति। सर्व एवाजातस्यैव १० पुत्रस्य जातिमिच्छन्ति । न ह्यस्ति जातस्य पुनर्जातौ किमपि प्रयोजनम्। तदुच्यते वादिनः पुरुषा अजातस्यैव भावस्य पदार्थस्य जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति । इच्छन्तु नाम। कि तेन । नेतद्युज्यते। कुतः। यद्येतदेव स्यान्ननु वक्तव्यमजातस्तत एव चामृतो नित्यो भावो मर्त्यतामनित्यतामेष्यति गमिष्यति । जनिष्यत इत्यभिप्रायः। नित्योऽनित्यो भविष्यतीति भावः । कथं नु खलु पुनरेतद्भवेत् । न कथञ्चिरों नित्यमद्वैतमनित्यं जातं वा भवेत् ॥ अयमेवार्थः पुनरुत्तराभ्यां कारिकाा विवियते-- न भवत्यमृतं मयं न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभावो न कदाचिद्भविष्यति ॥२१॥ अतिरोहितोऽर्थः। यद्यमृतं मयं भवेन्मत्थं वामृतं भवेत्तदा प्रकृतिः स्वभावो वा नाम न कश्चिद्भवेत् । न च तत्सङ्गच्छते ॥ २० २॥ अत्र विस्तर उपरिष्टाद (४६) वक्ष्यते । दृश्यताम् ४ ६। एतदाद्याश्रितानः कारिकाः (३ २० २१ २२) इत एषाकृप्य पुन र ला त शान्तौ पठिताः (५ ६ ७ ८)। अस्ति त्वा स्सोकः पाठभेदः। तथा हि वर पाष्टमयोः पूर्वाध भावशब्दस्याने धर्मशब्दो विन्यस्तः। अत्र यन्मन्तव्यं वदन्यत्रोक्तम् (४१) इति तत्तत एव ज्ञेयम् । ३।४.७, २९।

·अद्धतम् स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥२२॥ यस्य पुनर्वादिनो मते स्वभावेन प्रकृत्यामृतो नित्यो भावो मयतां गच्छत्यनित्यो भवति परमार्थती जायमानः सन्। तस्य मतेऽमृतो नित्यो भावः कथं केन प्रकारेण निश्चलः स्थिरो ५ निष्परिवर्तनो नित्य इति भावः। स्थास्यति । न स्थास्यति। फुतः। कृतकेन कृतकत्वेनेति भावः (४. ८ वृत्तिः)। कृतकश्य नित्यश्चेति विप्रतिषिद्धम् ॥ न जातिरस्तीत्युक्तम् । वक्ष्यते चासद् (३ ४३, ४.७२) "पतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायत" इत्यादिना। निराकर्तव्यो हि १० सर्वथा जातिवादः । अन्न कश्चिन्मन्धीत। यदा स्पष्टमेव सृदिपतिपादिका श्रुतिरधिगम्यते तदा कथं नु खलु जातिर्नाङ्गीक्रियेतेति । अत्राह- भूततोऽभूततो वापि सृज्यमाने समा श्रुतिः। निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत् ॥२३॥ सृष्टिरुत्पत्तिर्जातिश्चेति नार्थान्तरम्। तत्र सृष्टिर्नाम भवन्ती सतो १५ घा पदार्थादसतो वा पदार्थाद्भवेन्नान्यथा। प्रकारान्तराभावात्। तत्र नोमयथाप्येषा सङ्गच्छत इत्युच्यते। तथा हि सृज्यमाने यस्तुनि विषये भतत:२ सतः पदार्थादपि वाभूततोऽसतः पदार्थाच्छुतिः समा तुल्या। यथा सतः पदार्थात्सृष्टिः श्रूयते तपासतोऽपि पदार्थात् । तथाहि । “सदेव सोम्येदमन आसी" दित्यादिना (छा. उ. ६.२ १) २० सतः सृष्टिः प्रतिपाद्यते। अन्यत्र तु "असद्वा इदमन आसीत् । ततो वै सदजायत" इत्यादिना (ते. उ. २ ७१) असतः सृष्टिरुच्यते। किमान तर्हि प्रतिपत्तव्यमित्याह निश्चितमिति। यद् युक्तियुक्तं युक्त्युपेतं निश्चितं निर्णीतं च भवति तद् भवत्युपादेयमिति भावः। पुनरितरदयुक्तियुक्तम् । यथाधस्ताद्युक्तिर्दर्शिता दर्शयिष्यते चोपरिष्टादपि २५ तथा परमार्थतः सृष्टिय नास्तीति निश्चयः । का तर्हि गतिः सृष्टिश्रुतेः। अन्यत्र २। "भूततः परमार्थतः। अभूतवो माययेति भा प्य का । (५३)तु "भूतस्य विद्यमानस्य", "अभूतस्याविद्यमानस्येति स एव ।

·६२ भागमशास्त्रम् ३.२४ मस्त्यस्या भारोऽभिमायः। "उपायः सोऽपताराय" (३.१४) इति प्रागेयापोचदानायो। पश्यति चानन्तरफारिफायाम्। धुनेयुकिर्गरीय. सीत्यभिप्रेतीहा- चार्यः।' साने न(यो. पा. २.१८,२-४) या सिन- "अपि पोयामादेयं शास्त्र युक्तियोधम । अन्यत्यागमपि त्या भाग्यं न्यायकमेचिना ॥ युक्युिनमुपादेयं पचनं पालकादपि। भन्यत्तणमिय त्याज्यमणुक्तं पायोनिना ॥ योऽस्मतातस्य फूषोऽयमिति फोपं पिपत्यपः । त्यनया गाई पुरस्थं तं को न शास्त्यतिगतिम् ॥” इति । निधितं युतियुक्तं यत्तरपति नेतरतु इत्युक्तम् (३. २३)। किं पुनस्तनिधितं युक्तियुक्न चेत्याह- नेह नानेति चाम्नायादिन्द्रो मायाभिरित्यपि । अजायमानो वहुधा मायया जायते तु सः ॥२४॥ इह नाना या फिशन न अस्तीति आम्नायापतेः ( उ. ४. ४. १६ । क. उ. ४. ११)।' इन्द्रो मायाभिः (पुरुरूपो बहुरूप यिते गच्छति) इति अपि चाम्नायात् (प्रा. स. ६. ४७. १८ । गृ. उ. २. ५. १६). स प्रजापतिर्वस्तुतोऽजायमानो मायया बहुधा जायते ।' तत.ध मायिकीयं जातिर्न पुनः पारमार्थिकी। इदमेव निधितं युक्तियुक्तं च। २। युनिसहकृतायुसिहतयोः श्रुत्योः प्रथममैच पलीयसीति सिद्धान्तः । ध्रुतियुक्तिरलायले पदाह व रस्तदन्या (म मू.२ १.४, ११) मष्टव्यम् । "नेह नानास्ति कितन।" "रूपंरूप प्रतिरूपो बभूव सदस्य रूप प्रतिरक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुररूप ईयते युक्ता शस्य हग्या शता दश ॥" ५। कारिकायाम् "अनायमानो बहुधा मायया जायते" इत्यस्येदं मूलम् (या. स ३१.१९)- "प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तरजायमानो बहुधा विजायते। तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन्ह तस्थुभंधनानि विश्वा ॥" इति । ३० ·३.२५ तम् ६३ - ५ किश्च जातिनाम ध्रुतावतिस्पष्टं प्रतिषिभ्यत इत्याह-' सम्भूतेरपवादाञ्च सम्भवः प्रतिविध्यते। को धेनं जनयदिति कारणं प्रतिषिध्यते ॥२५॥ वाजसनेयिन आमनन्ति (इ. उ. १२)- अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ मम्भूत्या रताः॥ अब द्वितीयाधैं सम्भूत्यां मम्भवे जातापित्यर्थः । ये रमन्ते तेवामधिकतरतम प्रवेगकथनात्सम्भूतेः सम्भवस्यापवादो निन्दा भव ते । तस्मादपवादात्सम्भवः प्रतिपिध्यते। किञ्च "जात एवं न जायते को धन जनयेत्पुन"रित्याम्नायाच (बृ. उ ३. ६. २८) १० सम्भवस्य कारणं जनयितृरूपं प्रतिपिध्यते । ततश्च जनयितु- जननस्य चोभयोः प्रतिषेधः ॥ अत्रा चा मते सम्भूतिसम्भवशब्दावुत्पत्त्यर्थाविति स्पष्टम् (३. ९, १८, ४. १६, ३८)। अन्ये तु व्याख्यातारो बहुधा व्याचक्षते । तदेतामणीयमिति समासत इहोदाहियते- "अन्धं तम" इत्यादिमन्यो या ज स ने यि सं हि तो पनि प दिति प्रसिद्धाया मीशा पा स्यो पनि प दि (१२)। वस्तुतस्तु समग्रेय मी शा- पास्यो पनि प दु वा ज स ने यि सं हि ता याः (शुक्ल य जुधे दापरनाम्ना प्रसिद्धायाः) घरमोऽध्यायः । संहितोपनिषदोमन्नराठमो ममाग्भियते। अनादायुपनिपत्पाठसंख्या। ततव संहितापाठसख्या () ईदृशे कोप्ठे प्रदर्शिता। २० सप्तश्च सम्भूत्यसम्भूतिसम्भवासम्भवशब्दानां तत्प्रसङ्गागसविनाशशब्दस्य चार्थाः संगृहीताः। यथा- शङ्कर मन्त्रसंख्या शब्द: अर्थः १२ असम्भूतिः प्रकृतिः कारणमविद्याव्याकृताख्या। सम्भूतिः कार्यब्रह्म। हिरण्यगर्भः। सम्भूतिः । कार्यब्रह्म । असम्भूतिः अन्याकृतम्। १४ विनाशः विनाशवत् । कार्यम् । सम्भूतिः अव्याकृतम् । अव्याकृतोपासना । ३० सम्भवः असम्भवः (सकृत्तु असम्भूतिरिति पाठो गृहीतः) 0P81-9 ·आगमशास्त्रम् ३. २६ श्रुत्यन्तरेणाऽपि जातिः प्रतिषिभ्यत इत्याह--- स एप नेति नेतीति व्याख्यातं निहते यतः। सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाजं प्रकाशते ॥२६॥ एवं किल श्रूयते (पृ. उ. २.३.१-६) "द्दे वाय ब्रह्मणो रूपे * मूतं चामूतं च। अथात आदेशो नेति नेति न होतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यथ नामधयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा सत्यं तेषामेष सत्यमिति ।"१ परामृष्टश्चायमर्थ उपरिशादसकन् (३.६.२६, ४२४, ४. २२, ५. १५)। “स पप नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यत" इति इमामेव ध्रुतिमाश्रित्य प्रवृत्तेयं कारिका । अयमम्याः श्रुतेरथः । १५ १३ (१०) उवटः मन्त्रसंख्या ठदः अर्थः असम्भूतिः मृतस्य मत. पुन: मम्भवो नास्ति । मृत आत्मनोऽभावः। सम्भूतिः आत्मास्तित्वम् । सम्भव: सम्भवपरिज्ञानम् (-सम्मूति०)। असम्भव असम्भवपरिज्ञानम् । १४ (११) सम्भूतिः जगतः सम्भवकहेतुः परं ब्रह्म । विनाशः विनाशि शरीरम् । महीधरः २० १२ (.) असम्भूतिः असम्भवं । मृतस्य पुनः सम्भवो नास्ति। सम्भूतिः आत्मा । सम्भूतिः। कार्यब्रह्म । अव्याकृतम्। सम्भुतिः परं ब्रह्म। विनाशः विनाशधर्म शरीरम् । म ध्वा चार्य र रामा नु ज यो व्याख्यान तदन्धत एव ज्ञेयम्। रामानुज भाष्यम् आनन्दाश्रमग्रन्थमालायाम् ।. मध्वाचार्यभा हिन्दुधर्नग्रन्थयालायाम्। प्रकृते तु सम्भूतिसम्भवशब्दयोव्याख्यानं प्रथम- मस्मदा चा ये गंध कृतम्। तचाचीनेभ्यो व्याख्यानेभ्यः फियद्भिद्यत इति ध्येयम् । १। इह "सत्यस्य सत्यमिति' एप सत्य"मिति प्राक्पटितमपि पुनरिह पठ्यत इति द्रष्टव्यम् । सम्भवः असम्भवः २५ १४ (११) .

·अद्वतम् ५ यतो यस्मात् “स एप नेति नेतीति' श्रुतिः" "हे वाय ब्रह्मणो रूपे मृतं चैयामूर्त चे"त्यादिना (बृ. उ २. ३. १) व्याख्यातं विनृतं सय मूर्तामूर्तभूतं रूपद्वयं प्रपञ्चमग्राह्यभावेन अग्राह्यत्वेन तस्य सर्वस्य कल्पितत्वेन वस्तुत्याभावेनेति भावः ।' नितेऽपलपति । तत इत्यध्याहार्यम्। अजं तत्वं प्रकाशते स्पष्टं भवति । असति ह्यपहय मूर्तामूर्तरूपा जातिमान्यपञ्च एव भवेत् । तेन च श्रुत्यभिप्रायो व्याहन्येत । यदिह अर्ज प्रकाशत इति तदेवान्यत्र (३. ३३) अजं विवुध्यत इत्युक्त- मा चाय ण॥ जातिर्न युज्यत इत्यपरां युक्तिमाह । तत्र तावदेव जातिवादी पृष्टी व्याचप्टाम् । किं जातिविद्यमानस्य भावस्येप्यतेऽविद्यमानस्य वा। उभयथापि नोपपयत इति क्रमेण दर्शयति- नेति। कस्य। १। “अथात आदेशो एप सत्यम्" इत्यत्र "नेति नेतीति" नकारद्वयं वीप्सार्थमिति वृहदारण्य क भाष्ये शङ्कर भगवत्पादा बहबश तदनुगामिनः । मनीषी स त्या नन्द स्त्येवं मन्यते । प्रथमं तावत्स ध्रुतेरल्या वाक्यान्य छिनति । अथात भादेशो नेति नेति । न होतस्मादिति अन्यत्परमस्ति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा चे सत्यम् । तेपामेप सत्यमिति । अथ व्याचष्टे। अथात आदेशो निर्देशः। प्रहाणः। का। न इति न इति । नान चीप्सा। अपि त्वयमर्थः। ब्रा (आत्मा पा) न विद्यत इति न इति । अपि तु विद्यत एष । अन प्रथम इतिशब्दो वाक्यार्थयातक । द्वितीयस्तु समातिद्योतकः । उत्तरत्राप्येवमेव वेदितव्यम् । एतदेव विवृण्यती श्रुतिः स्वयं ब्रवीति "न ह्यतस्मादिति नति"। हि. यस्मादेतस्मात्पूर्वोक्तान्मूर्तामूर्तरूपादन्यन् न विद्यत इप्ति न । अपि तु विद्यत एव । ततः किमित्याह । यदि वियते किं तस्य नामधेयमित्याह "सत्यस्य सत्यमिति ।" कोस्यार्थ इति। स्वयं श्रुतिरंघ प्रत्युसरयति "प्राणा के सत्य"मिति । सत्यशदेनेह प्राणा विवक्षिताः। प्राणानामेष आत्मा सत्यं भवति । अत उच्यते "सत्यस्य सत्य"मिति । अस्मदा चार्यस्तु "म एप नेति नेत्यात्मे "त्यत्र (बृ. ३. ३. ९. २६) नकारद्वयस्य वीप्सार्थत्वमेध स्पष्टमिह कारिकायां विवक्षति । तथैव हि सम्भवति निहवो व्याख्यातस्य । अतः स्वस्ष्टं प्रतीयते यह दा र ज्य के प्रागुक्तं शा दूर भा प्य मा चार्य त्यै तत्कारिकामेवानुसृत्य प्रवृत्तमिति । ३० २। "अग्राह्यभावन इतना कारणेन निहत इत्यर्थ" इनि ()। "उपायस्थ कल्पितत्पेन वस्तुस्वाभावा"विति (आ.)। N . ततश्च तेषां ·है आगमशास्त्रम् उप- सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्वतः । तत्वतो जायते यस्य जातं तस्य हि जायते ॥२७॥ सतो विद्यमानस्य जन्म मायया हि एव युज्यत पद्यते न तु तत्ततः सत्यतः। कुतः। पश्यामः खलु वयं लोके ५ किलाजातं जायते (४. २६)। अजातस्तत एव चासन्नेव घटादिर्जायते । यदि पुनः स घट आदितः सन्नेव स्यात्कथं स पुनर्जायेत । किमस्य पुनर्जन्मना। न हि सन्घटः पुनर्जायते । अतो न सतो भावस्य तत्वतो जन्म युज्यते। मायया तु स जायमानो जायेत। युज्येत चैतत् । इतोऽपि सतस्तत्त्वतो जन्म न युज्यते । अथ यस्य मते सन्भावस्तत्वतो १० जायते तस्य मते पूर्व यज्जातं तदेव हि पुनर्जायत इति वक्तव्यम् । न तु तदुपपद्यते। यथोक्त मा यं दे वे न (च. श. २६०=११. १०)- "सम्भवः क्रियते यस्य प्राक् सोऽस्तीति न युज्यते । सतो यदि भवेज्जन्म जातस्यापि भवेद्भवः॥” इति । किञ्च १५ असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते ॥२८॥ असतो भावस्य जन्म मायया तत्वतो वोभयथापि यथा वन्ध्यापुत्रस्तत्त्वेन अपि वा मायया न जायते ॥ नैव युज्यते। २० “सतो हि मायया जन्म युज्यत" इत्युक्तम् (३२७)। कथं पुनस्तद्भवतीति वक्तुमुपक्रमते- यथा स्वप्ने द्वयाभासं स्पन्दते मायया मनः। तथा जाग्रड्याभासं स्पन्दते मायया मनः ॥२६॥ १।६१.६२ ।

·३.३३ अद्वैतम् " यथा स्वप्ने वस्तुतोऽसत्यपि दये ग्रााग्राहकरूपे मनो मायया द्वयाभासं द्वयस्य ग्राह्यग्राहकरूपस्याभासा प्रतिभासी (३. ४६ वृत्तिः) यत तत्तथोक्तं सत्स्पन्दते स्फुरति। यथा चालातच कस्थले सर्वथाभावेऽपि चक्रस्य केवलमलातस्यातिदुतस्पन्दनात्तत्र मायया चक्र प्रतिभासते। तथा जाग्रज्जागरिते'ऽपि मनो मायया दयाभासं सत्त्पन्दते स्फुरति। एवं च मनःस्पन्दनमात्रमेवेदं ग्राहां प्राहकं च यथोत्तरत्र (४. ७२) कण्ठत एवं वक्ष्यते "वित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यप्राहकवड्य"मिति॥ अयमेवार्थोऽन्यथोच्यते- अद्वयं च द्वयाभासं मनः स्वप्ने न संशयः । अद्वयं च द्वयाभासं तथा जाग्रन्न संशयः॥३०॥ यथा स्वप्ने, मनोऽवयं ग्राह्यग्राहकरहितं च अपि दयाभासं ग्राह्यमाहकाभासं भवतीति न संशयः। तथा जाग्रज जागरिते'ऽपि मनोऽयं च अपि दयाभास भवति। नात्र संशयः ॥ एवं न फिञ्चिद्वैतं वस्तुतोऽस्ति । केवलं तु मनसैवेदं दृश्यते । मनसस्तु पुनरमनस्त्वे नेदमपि दृश्यत इत्याह- मनोदृश्यमिदं द्वैतं यत्किञ्चित्सचराचरम्। मनसो ह्यमनीभावे द्वैतं नवोपलभ्यते॥३१॥ इदं यत्किञ्चित्सचराचरं स्थावरजङ्गमसहितं दैतं तन्मनो- दृश्यं मनसैव केवलं द्रष्टुं शक्यं न पुनर्वस्तुसत् । कस्मात् । हि २० यस्मात् मनसोऽमनीभावेऽमनस्त्वे सति । यदा मनो मनो न भवति । तस्थामनीभावः। तस्मिंश्चामनीभावे सति दैतं नैवोपलभ्यते। सति तु मनने विकल्परूपे द्वैतमुपलभ्यते। अतः अमननाच १। ससम्यन्तसयेदं व्याख्येयम् । यथा वृहदारण्य के (४ ३.१४) "जाप्ररजागरितदेश"इति शङ्करः । अन्यन्त्राप्येवम् (३.२९, ४. ३९, २५ ६१,६२)। २। कारिकेयं पूर्वकायां त के ज्या ला यां धृता । ३।३.२९ टीपणो ।

·आगमशास्त्रम् whnu । सति मनने द्वैतस्य भावादसति त्वभावाज्ज्ञायते द्वैतमिदं मनोदृश्यमेव न वस्तुसदिति ॥ अस्त्येतन्मनसोऽमनीभावे नवोपलभ्यते द्वैतमिति । न्वमनीभावो भवतीत्याह--- अथ कथं ५ आत्मसत्यानुवोधेन न सङ्कल्पयते यदा। अमनस्तां तदा याति ग्राह्याभावे तदग्रहम् ॥३२॥ . - यदा मन आत्मसत्यानुवोधेन आत्मनो यत्सत्यं तत्त्वं तस्यानुबोधेनानुभवेन' हेतुना न किञ्चन सङ्कल्पयते मनुते तदा अमनस्ताममनस्त्वं प्रागुक्तममनीभावं याति लभते। मननाद्धि १० मनसो मनस्त्वम् । यदा पुननं मनुते कथं तन्मनो भवेत् । जहाति हि तत्तदा स्वधर्म मनस्त्वम् । कस्मात् । यस्मात्तदा ग्राह्याभावे ग्राह्यस्य कस्यचित्पदार्थस्याभावे तन्मनोऽग्रहमप्राहकं भवति। न किञ्चिदेतत्तवा गृहाति। सति हि ग्राह्ये ग्रहणं भवेत् । न पुनरसति। न खलु दाह्याभावे दहनो भवति। आत्मसत्यप्रकाशे सर्वस्यापि द्वैतस्य तिरी १५ भावान्न किञ्चिविद्यते यन्मनी मन्वीत । तदाह श्रुतिः (पृ. उ. ४. ५. १५) "यन हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं मनुते ।" यन, त्वस्य सर्वमात्मेवाभूत्तन् केन कि पश्येत्" केन किं मन्वीत ।' विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयादिति।" सेयं च मनसोऽमनस्ताऽमनीभावो वा तस्यात्यन्तनिप्रहात् (३.३४)। अर "ग्रहो न त'त्यादि २० (३.३८) कारिकाया वृत्तिरनुसन्धेया॥' यदिदमसङ्कल्पमत एवं चामनस्तां यातं मनस्तदेव ब्रह्मत्याहोसरेण प्रन्धन-- १। "उपचारों च विहारो धानुयुदो होति ।" सं. नि. १८९ । २ । प्रकृतकारिकायानुर्थपाई "पायाभाव तहमह"मिनि पश्यते । च नन् २५ रप्यन्यत्र (त्रि. २८) पति "प्रामाभाव समाविति। यि सि., ५८ ·३. ३४ अद्वैतम् nur r । अकल्पकरमज ज्ञानं ज्ञेयाभिन्न प्रचक्षते। ब्रह्म ज्ञेयमजं नित्यमजेनाजं विबुध्यते ॥३३॥ यत्खलु शानमसङ्कल्पकं सर्वकल्पनापोढं निर्विकल्प मिति भावः । वक्ष्यति हि (३.३८) "आत्मसंस्थं तदा शान" भवतीति । अत एवं अजं जन्मरहितम्। सविकल्पकस्य ज्ञानस्योत्पादो भवन्भवेन्न निर्विकल्पकस्य तज्ज्ञानं तत्वविदो ज्ञेयाभिन्न (४१) यादभिन्न- मपृथगेकं प्रचक्षते वदन्ति। नेह शानशेययोभदोऽपि त्वभेदः। किं पुनस्तज्ज्ञेयम् । ब्रह्म । तच ब्रह्म अजं नित्यं च। पदंच अजेन प्रागुक्तैन नागेन अर्ज प्रागुक्तं ज्ञेयं प्रा विबुध्यते प्रकाशते अवबुध्यते था। आत्ममंस्थमत एव चासमकल्स चाजं ज्ञानम् । शेयं चाजं ब्रह्माभिन्नमेव । “सत्यं भानमनन्तं ब्रह्म" (ते. उ २.११) इत्यादिष्विव यदिह ज्ञानं तदेवान्यन "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" (कृ. उ. ३. ६. १३) इत्यादिविध विज्ञानम् । सैव च ज्ञप्ति विज्ञप्तिः । एतदेव च चित्तं मनश्च । “चित्तं मनो विज्ञानं विज्ञप्रिति पर्यायाः" (वि., पृ.३)। "चित्तं मनोऽय विज्ञानमित्यायनान्तरम्"(म. वृ., पृ ३०८)। अ. को. २. ३४; स. नि. २. १४। द्रः ३. ३८, ४.६६ ॥ या सा मनसोऽत्यन्तं निग्रहादसङ्कल्पकत्वेनामनस्ता (३. ३२) कोदशी नाम सेत्याह- निग्रहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः। प्रचारः स तु विज्ञेयः सुपुप्तेऽन्यो न तत्समः ॥३४॥ २० धोमत:१ पुरुषस्य निगृहीतस्य निरुद्धस्यात एव निर्वि- कल्पस्य मनसो यः पूर्वोक्तः (३. ३२) अमनस्तारूपः प्रचारो विहारो गति मिरवस्थेति भावः। स तु विज्ञेयः । कीदृशः सः । १। अकल्प नाम निर्विकल्पम् (३. ३४ ) असङ्गम् (४.३२)। "असङ्गलक्षणं ज्ञानम्"इति ल सूपृ १५७॥ १ टीप्पणी। ३। "ज्ञानं नातिमात्र"मिस्यस्या एव कारिकाया भाष्ये शङ्करः। ५। बोरागमे धीमच्छब्दो बोधिसत्त्ववाची (म सू, अ १९ ७३)। ६। यथा प्रसिद्धो ब्रह्मविहारादिपु शब्देषु ।

·भागमशास्त्रम् ५ किं सुषुप्ते यः प्रचारः सोऽपि तत्सदृशः। नेत्याह। सुषुप्तेऽन्य एव स कश्चित्यचारः । न खलु स तत्समः तेनामनस्तारूपेण प्रचारण समः सदृशो भवति। महद्धयन्तरमेतयोर्यथा सुव्यक्तमनन्तरकारिकायाम् ॥ किं पुनः । सुपुप्तेऽन्य एव प्रचारोऽन्यश्च निगृहीतस्य मनस इत्याह- लीयते हि सुपुप्ते तन्निगृहीतं न लीयते।। तदेव निर्भयं ब्रह्म ज्ञानालोकं समन्ततः ॥३५॥ हिं यस्मात्सुपुप्ते सुपुप्त्यवस्थायां तन्मनो लीयते लयं प्राप्नोति मुह्यति । लयो नामेह निद्रावस्था'। इयमेव च मूढावस्था योगशास्त्रे मूढत्वं हि तया मनसो जायते। निगृहीतं १० निरुद्धं तु मनो न लीयते। तदेव निगृहीतं मनो भयानिमित्ताभावा- निर्भयं समन्ततः समन्तात्सर्वतो ज्ञानालोकं ज्ञानं स्वरूप- मालोकः प्रकाशो यस्य तत् “सद्विभात" (३. ३६ ) "प्रभात" (४.८१) “सकृज्ज्योतिः"३ (३.३७ ) ब्रह्म भवति । सर्वथा निरुद्धं वित्तमेव ब्रह्म नान्यत्किमपीत्यनुपदमेव कथयिष्यत्या चा यः कण्ठतः ॥ यनिर्भयं ब्रह्मोक्तं तदेव विशिप्यते- अजमनिद्रमस्वप्नामनामकमरूपकम् । सकृद्विभातं सर्वशं नोपचारः कथञ्चन ।।३६॥ यद्रीत्युच्यते तत्खलु निगृहीतं मनः अजम् अनुत्पन्नम्। अनिद्रम् न तमःसमुद्रेकाग्निद्रावृत्तिकम् । निद्रावस्थारहितममुदमिति २० भावः । अस्वप्नम् स्वप्नावस्थारहितम् अतिप्तमवित्तिप्तं चेति भावः । . अन निद्रापस्या सुपुप्त्यवस्था च नाल्योन्यं भियते। द्रा ३.१२, ४४, ४६। वृत्तित्र तत्रत्या द्रष्टव्या। २। इदमुक्त विज्ञानवादिमतमुपन्यस्यता जय तीथे न (स. मा ३० %D "प्रभास्वरमिदं चित्तं प्रकृत्यागन्तपो मलाः । तेपामपाये सर्वार्थ समज्योतिरविनम्वरम् ॥" ३। इहा पायो ऽशब्दं पञ्चविंशतिकृत्वः प्रयुनकि (१.१६, ३.१, १९, २६,३३, ३६,४३,१७४ १११, १२, १३,३८,४६,४५, ६५,६०७४, ५। यो. द. १. १, व्या सभा प्य, तत्व चै शारदीप। "अनम- निमस्पत"मित्यसकृत्प्रयुम्झमिक्षा पाय ग (१ १६, ३. ३६, ५.०१)।

·आता "अन्यथा गृहतः स्वमो निद्रा तस्वमजानतः" इत्यनेन (१.१५) स्वप्ननिद्रयोः स्वरूपं स्वयमेवोक्त मा वा ये णा धस्तात् । द्रष्टव्योऽत्र स अन्धः (१.१३-१६ )। किञ्च तत् सद्विभात सकदेव य विभात चिराय न पुनः पुनर्विभाति। नित्यप्रभास्वरमिति भावः । इदमोदशं चेति विशिष्य नाम्ना रूपेण वा निर्देष्टुं न शक्यत इति तदनामकमरूपकं ५ च। भवन्ति वान श्रुतयो “यतो वाचो निवर्तन्ते" (तै. उ. १. ४. १, ६.१) "अरूपमस्पर्शम्” (क. उ. ३. १५) इत्यादयः । किञ्च तत् सर्वज्ञर सर्वटक् । सर्वप्रसघदृपदावभिन्नाथीं। अयमेवार्थोऽधस्तात् (१. १२) तुरीयस्य सर्वक्त्व कथनेनोक्तः। तचेदं सर्वशत्वं सर्वज्ञान- शक्तिमत्वेनैव । यथोकमधस्तादेव (१. १२)। "न हि द्रष्र्दृष्टविपरिलोपो १० विद्यतेऽविनाशित्वा"दित्यप्यनुसन्धेयान श्रुतिः (बृ. उ. ४. ३. २३)। किञ्च । “लीयते हि सुषुप्ते तद्" (३. ३५) इत्यारभ्य "सद्विभातं सर्वज्ञम्" (३.३६ ) इत्यन्तेन ग्रन्थेन व्याख्यातं ब्रह्म नाम स्फुटमेव कश्चित् समाधिरेव । नान्यत्किञ्चित् । यथानन्तरकारिकायामेव (३. ३७) ."समाधिरचल" इत्यनेनातिस्पष्टमुक्तम् । को वा पुनः स समाधिरिति तं २५ तावन्निपेधमुखेनाह नोपचार इति । अत्र कथञ्चन उपचारस्तन्नामकः समाधिन भवति। कः पुनरेव उपचारसमाधिः। उच्यते। सौगताः किल समाधि द्विविधमाहुः । उपचारसमाधिरपणासमाधिश्चति । तत्रोपचारसमाधौ चित्तं तणं विषयमालम्बते क्षणं च नालम्बते । अर्पणासमाधौ पुनश्चित्तं निमित्तमालम्ब्य चिरं तत्र तिष्ठति। आलम्बन-२० मुपगम्यानेन चरतीत्युपचारसमाधिः । ऐकाय चित्तमालम्बते। चित्तमनेनालम्बनेऽर्पयतीत्यर्पणासमाधिः। अत्रोभयोः समाध्या दमाह १। "सकृद्विभातो ह्येप ब्रह्मलोकः।" २। यथोत्तरनापि (३. ४३, ४.८५)। २५ ४। तदुक्तं बुद्ध घो पेण (अ. सा., पृ १४२ ) "एकगणं चित्तं आरम्मणे : अप्पेतीति अप्पणा।" "उपगन्त्वा विचरणघसेन उपविचारो" (पृ. १४३)। विचारशम्दोव्यत्र चिन्तयितव्यो यथा वि मा व नी टीकायां (अ. स. १.१७) "सन्तत्ति विचारो वित्तस्स नातिप्फन्दभूतो आकासे उप्पतितल्स सकुनस्स पक्खपसारणं विप । पदुमस्स उपरिभागे परिम्भमणं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स-३० भमरस्स।" O. P. 81-10 । छा.८.४.१-२ ।

·भागमशास्त्रम् ३. ३७ . बुद्ध घोषः। सोऽन्यत्र' (वि. म., पृ. १२६) द्रष्टव्यः। अयमीश उपचारसमाधिरत्र कथमपि न सम्भवति महतो दोषस्य प्रसङ्गात् । यथोक्तं वो धि स व भू मौ (पृ. ४४ ) “स पुनः पारमार्थिकः स्वभावः सर्वधर्माणां निर्विकल्पस्यैव ज्ञानस्य गोवरो वेदितव्यः। स ५ चेत्पुनर्यथैवामिलापो येषु धर्मेषु यस्मिन्वस्तुनि प्रवर्तते तदात्मकास्ते धर्मास्तवस्तु स्यात् । एवं सति बहुविधा बहवः स्वभावा एकैकस्य वस्तुनो भवेयुः। तत्कस्य हेतोः। तथा ह्येकस्मिन्वस्तुनि बहुविधा बहवो बहुभिरभिलाः प्रज्ञप्तय उपचाराः क्रियन्ते' इति ।" अन्यो वा व्याख्यामार्गः । यः परमार्थाऽनारोपितरूपो न स १. शक्योऽभिलपितु व्यवहतुवा कथञ्चिद् घटोऽयं पटोऽयमिति। कस्मात् । तस्यावाननलविषयत्वानिर्विकल्पज्ञानगोचराच । वदन्ति हि तत्त्वविदः परमार्थस्तु तूप्णीम्भाव इति। सुप्रसिद्धं चेदं वेदान्तसिद्धान्तेऽपि। का पुनर्वादो माध्यमिकशास्त्रस्य । अतः “भजमनिद्रमस्वप्नमनामकमरूपकम्" (३ ३६ ) इति प्रतिपेधमुखेन प्राक्प्रकटितेऽपि परमार्थे "सद्विभातं १५. सर्वज्ञम्" इति पुनरुल्लेखात्स एप दोष आपततीति तदपनिनीपुराह नोपचार इति । अत्रोपचारो व्यवहारोऽभिलापो नाम प्राप्त्यादयध शब्दा मभिन्नार्थाः॥ यत्तत्माक्प्रदर्शितं ब्रह्म बस्तुतस्तत्समाधिस्वरूपमेवेत्युच्यत उत्तराभ्यां कारिकाभ्याम्- २. सर्वाभिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । सुप्रशान्तः सकृज्योतिः समाधिरचलोऽभयः॥३७॥ एष समाधिर्भवति। समाधेः स्वरूपमाह प त अलि (यो सू. ३. ३) “तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधि"रिति। व्यावष्टे १। "दुविधोहि समाधि उपचारसमाधि व अप्पनासमाधिषा दीदाकारह २५ चित्रं समाधीयति उपचारभूमियं ("उपवारावस्था"-~टीका) या पटिलामः भूमियं ("झानस्स अधिगमावत्याय"--टीका)। द्विम एन समाधी में दं नाना- करणं । यथा नाम दहरो कुमारको उक्विपित्वा उपियमानो पुमप्पुन भूमिय पति एपमेघ उपचार उत्पन्ने चित्तं कालेन निमितं भआरम्मणं कालेन भई भोवति । यथा नाम मलया पुरिसो आसने पुट्ठाय दिवसम्पिति प्य एवमेव ३० भापमासमाधिम्हि उम्पन्ने वित्त सकिं भषनवारं चिन्दित्वा यसम्मि रति बपि दिवस सिति।"

·३६ ७३ अद्वैतम् चेदं तत्र व्या सः "ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्यमिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशात्तदा समाधि रित्युच्यत" इति। कीदृशः स इत्याह सर्वाभिलापेत्यादीनि विशेषणानि। सर्वाभिलापविगतो नामानभिलप्योऽकथ्य इत्यर्थः (अ. को. २. २४३)। सर्वचिन्तासमुत्थितः सर्वाभ्यो ५ निरवशेषाभ्यश्चिन्ताभ्यचिन्तनेभ्यो मननेभ्यः सङ्कल्पेभ्यः समुत्थितः समुद्रतः। प्रागुक्तममनीभावम् (३. ३१; मै. उ. ६.३४ ) अमनस्ताम् ( ३. ३२ ) वा यात इति भावः। यदिह सर्वचिन्तासमुत्थित इति तदेवोत्तरत्र (३.३८) "चिन्ता यत्र न विद्यत" इत्युक्तम् । नास्यामवस्थायां शक्यं किश्चिदपि चिन्तयितुम् । निरुद्धा हि तदा . चित्तवृत्तिः। अत्र हेत्वन्तरमुत्तरकारिकायां (३.३८) प्रदर्शितम् "आत्मसंस्थं तदा ज्ञानम्" इत्यनेन । अत्यन्तं निरोधाचित्तवृत्तीनां सर्वथाप्यप्रवृत्तेः सुप्रशान्तः । सकृज्ज्योतिः सद्विभातः (३. ३६) नित्यप्रभास्वरः। अचलः स्थिगे रदः। सौगतशास्त्र (म. व्यु. ५८०) त्ववली नाम कश्चिद्विलक्षण एव समाधिः। विशेषः पुनमग्यः । सच सर्वभयातीतत्यादभयः ॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥३८॥ यत्र चिन्ता न विद्यत इति व्याख्यातम् । न तत्र कस्यापि विषयस्य ग्रहो ग्रहणम् । अत एवेदृशं चित्त मा चा र्येण "अप्रह"मिति २० (३. ३२) "असङ्ग"मिति (४.७२) "निःसङ्ग" मिति (४.७६ ) चोक्तम् । व्याख्यातचषोऽर्थस्तत्र तत्र स्वशाम्ने। न च तत्रोत्सर्ग न तत्र तदा कश्चिद्विषय उपादीयते हीयते वा। यतस्तदा ज्ञानं चित्तं मनो विज्ञानमात्मसंस्थम् आत्मनि स्वस्मिन्स्वरूपे संस्था संस्थितिरेक्येनावस्थितिर्यस्य तत्। एतदेवोपरिष्टात् (३ ४७) २५ "स्वस्थ"मिति वश्यते। स्वप्रतिष्ठितमिति भावः । स्टयागः। १। "मात्मसंस्थं ममः कृत्या न किधिपि चिन्त" इत्पत्र (भ.गी ६.१५) "भारमनि स्पो संस्था स्थितिर्यस्येति" नीलकन्ठः ।

·rrrrrhw. । आगमशास्त्रम् अत्रेदमात्मसंस्थं ज्ञानं बौद्धविज्ञानवादिना विज्ञानमात्र व विज्ञप्तिमानं वा वस्तुतो न मिथो भिद्यते। विज्ञानमेव विज्ञानमानं तस्य भावो विज्ञानमात्रता। यदा विज्ञानं न किञ्चिदालम्बते ततश्च स्वस्मिमेव प्रतिष्ठितं भवति तदा सैवावस्था विज्ञानमात्रतावस्था ५ विज्ञप्तिमात्रतावस्था वा। तदवस्थापनं च चित्तं विज्ञप्तिमानप्रतिष्ठित- मुच्यते । तदुक्तं वस्तु व न्धु ना (त्रि.२८ ; वि. सि., पृ. ५९४)- "यदा त्वालम्वनं ज्ञानं नैवोपलभते तदा । स्थितं विज्ञानमात्र ग्राह्याभावे तद्ग्रहात् ॥” इति । बतारे (पृ.१६९) च "यदा स्वालम्यमर्थं नोपलभते ज्ञानं १० तदा विज्ञप्तिमात्रव्यवस्थानं भवति । विज्ञप्तेरपि ग्राह्याभावागाहकस्या- भावः। तद्ग्रहणान्न प्रवर्तते ज्ञान"मिति । मयमेवार्थः श्रुतः क ठ श्रुतौ ( क. उ. २. ३.१० )- "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥” इति । १५ पुप्रसिद्धं च श्रुतिशिरोवाक्येषु ब्रह्म ज्ञान (ते. उ. २. ११) विज्ञान ( उ ३. ६.२८% है. उ २. ५.१ ३.५.) चोभयम् । शानं विज्ञानं वात्मसंस्थं ज्ञानं विज्ञानमा वा। आत्मसंस्थं ज्ञानं त्वित्यं व्यज्यते छान्दो ग्ये (७.२४. १.२) “स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि। यदि वा न महिम्नोति। गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते । २० हस्तिहिरण्यं दासभार्य क्षेत्राण्यायतनानीति । नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमोति होवाचान्यो ह्यन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति ॥" स एव निर्विकल्पः समाधिः पुनर्विवियतेऽतिदुरवगमत्वात्तस्य- अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दशः सर्वयोगिभिः । योगिनो विभ्यति ह्यस्मादभये भयदर्शिनः ॥३६॥ पप समाधिरूपो योगः अस्पर्शयोगो नाम प्रसिद्धः। व्याख्यास्यत एप उत्तरता लात शान्तौ (४.२)। तत्तवावगन्तव्यः। भनधि- गतोत्कः सर्योगिभिकरोऽयं द्रष्टुं साक्षात्कर्तुमिति दुर्दर्शः। च निरोधापस्थायामुच्छिपत इवात्मेति मन्यमाना भनिपुणा १६ हा विज्ञान विज्ञानमय च परामिानम् ।

·भद्वैतम् योगिनोऽस्मायोगाइ बिभ्यति भयमनुभवन्ति । यस्माते वस्तुतोऽभयेऽविद्यमानेऽपि भये भयदर्शिनो भवन्ति । पञ्च व भ्यां (२.२८) विद्या र प्ये नेमामेव कारिकां मनसिकृत्योक्तम्- "गौ डा चा र्या निर्विकल्पे समाधावन्ययोगिनाम् । साकारब्रह्मनिष्टानामत्यन्तं भयमूचिरे॥” इति ॥ इयं च परमश्रेयस्करी समाध्यवस्था मनोनिग्रहादधिगम्यत इत्याह- मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिणाम् । दुःखक्षयः प्रवोधश्चाप्यतया शान्तिरेव च ॥४०॥ सर्वयोगिणामभयं भयाभावः। दुःखक्षयः । प्रयोधो जागरणमविद्यास्वापात् । तदुक्तं प्राक् (१ १६ ) "अनाविमायया सुमो १० यदा जोवः प्रत्रुध्यत इति । शान्तिरेव चाक्षया। इत्येतत्सर्व मनसो निग्रहायत्तम्। निगृहीते मनसि सर्वमिदं सिध्यति ॥ अवितथमिदं मनो नाम दुर्निग्रहमिति । तथाप्यनवसादेनाभ्यस्यता पुरुपण शक्यमिदं निग्रहीनुमिति सम्प्रदायलम्धेन केनाप्युपाख्यानेन बोधयन्नाह- उत्सक उदधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकविन्दुना । मनसो निग्रहस्तबद्भवेदारखेदतः ॥४१॥ यहद् यथा कस्मिंश्चित्किल टिटिभोपाख्याने कुशानेणोद्धृतेन एकविन्दुना एकैकेन जलबिन्दुनेति भावः उदघेः समुद्रस्य शोषणाय उत्सेक उत्सेवनमुक्षेपणमिति मायः। निर्वृतः। तद्वत्तथा मनसो २० निग्रहोपरिखेदतोऽनवसादतोऽनिर्वेदतो भवेत् । इदं तदुद्दिष्टमुपाख्यानं संगृहीतं स्वकृतायां गीता टी का यां (६.२३) मधु सूद ने न। “कस्यचित्किल पक्षिणोऽण्डानि तीरस्थानि तरङ्गवेगेन समुद्रोऽपजहार । समुदं शोषयिष्याम्येवेति प्रवृत्त. स्त्रमुखाप्रेणकैकं जलबिन्दुमुपरि २५ प्रचितेप। तदा च बहुभिः पतिभिर्वन्धुवर्गवार्यमाणोऽपि नैवोपरराम । . यथा च १। पद ११.१७६; म गी मधुसूदन टीका, ६.१३॥

·अगमशास्त्रम् ३.४२ यदृच्छया व तत्रागतेन नारदेन निवारितोऽप्यस्मिअन्मनि जन्मान्तरे वा येन केनाप्युपायेन समुदं शोपयिष्याम्येवेति प्रतिजन्ने । ततश्च दैवानुकूल्यात्कृपालुर्नारदो गरुडं तत्साहाय्याय प्रेषयामास समुद्रस्त्वज्ञातिद्रोहेण त्वामवमन्यत इति वचनेन । ततो गण्डपत्तवातेन ५ शुष्यन्समुद्री भीतस्तान्यण्डानि तस्मै पक्षिणे प्रददाविति ।। यथा तेनानिर्विष्णचेतसा टिभिन तादृशोऽतिदुष्करोऽपि समुद्रोत्- सेकः कृतः एवमनिविण्णेन चेतसा शक्यः कर्तु निग्रहो मनसः । तदुकं भ ग व ता (भ.गी. ६ ३५)- "भसंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥” इति। अपरिखेदपुरोगमो मनोनिग्रह इत्युक्तम् । अथ प्रदर्शनीयस्तदुपाय इत्याह- उपायेन निगृह्णीयाद्विक्षितं कामभोगयोः । सुप्रसन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥४२॥ उपायेन त्यमाणेन “दुःखं सर्वमनुस्मृत्ये"त्यादिना "एकी. कुर्यात्प्रयलत" इत्यन्तेन ग्रन्थेन (३.४३-४५ ) वर्णितेन कामभोगयो- बिक्षिसं मनो निगृह्णीयात् । अन कामशब्देन विषयस्य काम्ब- मानावस्था चिन्त्यमानावस्था वा। भोगशब्देन तु भुज्यमानावस्था । पतयोयोरप्यवस्ययोरुद्रितेन रजसा मनो विक्षिप्यने । विनित व २० मनसि न स समाधिः। अतस्तादृशं मनो निगृह्णीयात् । किश्श लये सुषुप्ते । कदाविन्निदापि लय उच्यते । सुप्रसन्नमायासवजितं मनो निगुडीयात् । सुप्रसन्नं चत्कयं निगृह्यतेत्याह यथा काम- स्तथा लय इति। यथा पूर्वोका कामावस्था विज्ञपहेतुरिति हेया तथा भन्यत्र (हि. उ., १५८.४१) सपाख्यानमिदमन्तिमे ममाग् एतत्कारिकया पुनः स्पुटं प्रतीयते मूगोपालपाने टिहिमा कि पशुपुटगृहीतेनैकन सपनेणेककानिपखेग्गारसमुद्रासेकाप प्रत इति । तर पनि प्रीतम्यम् । पम्प "मारियो" मिशन २५ मियते।

·अद्वेतम् लयो निद्रामाः सुषप्तम्पो वा भूदायस्था ( ३. ३५) मोहहेतुरिति ५ भयोच्यते स उपाय:- दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामयोगानिवर्तयेत्। अजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥४३॥ सुप्रसिद्धमिदं यन्मनसो निग्रहोऽभ्यासवैराग्याभ्यां भवतीति । स्मर्यने हि भ गवद् गीता सु (..३५/- "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं वलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥” इति । उक्तं च प त अलि ना (यो. सू १ २२) "अभ्यासवैराग्याभ्यां तनिरोध" इति। तयोर्लक्षणमपि स एवाह "तत्र स्थितौ यतोऽभ्यासः"(१. १३) "दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंशा वैराग्यम्" (१.१७) इति च। एतदेवानुसन्दधानी वैराग्यरूपमुपायमुपविशति दुःखं सर्वमित्यादि। "जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्" (भ.गी. १३. ८) इत्यायुक्तनयेन “यो वै भूमा तत्सुखं नापे १५ सुखमस्ती"त्यादि (का. उ. ७. १३. १) यच्छ्रतं तदनुस्मृत्य पुनः पुनः कामभोगानिवर्तयेत् । अत्र कामश्च भोगध कामभोगं तस्मान्मनो इति । १। सदा नन्दे न वे दान्त सारे (१३२-३३) अग्नत्ये द्वे कारिक (१.४४-४५ क-ख) मधुसूद ने न तु भ ग प दी ताटी का यो (६. २६) अन्नत्याः पञ्च कारिकाः (३.४२-४६) उदृत्य व्याख्याताः। भगवादी सास्वप्युप- २० (६. १९.२८) दिष्टो मनोनिग्रहो मुख्यतया शब्दत एवं भियते न त्वर्थतः । उक्त पात्रा का य न्ये न (मै. उ. ४. १-११)- "यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा चिक्षयाचि स्वयोनावुपशाम्यति ॥ लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा मुनिश्रलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा सत्परमं पदम् ॥ मन एष मनुष्याणां कारण बन्धमोक्षयोः। बन्धाय विषयासकं मुक्यै निर्विपयं स्मृतम् ॥" पद ११ १०१-११३। विशेषः पुन र य त र णि का या म्। । भयं धापासः प्राकू (३ ४१) रिष्टिभोपाख्यानान्तन सूचित एव। ३० ·. तत्र भागमशास्त्रम् ३. ४४ निवर्तयेत्। अथया कामांचिन्त्यमानायस्थान् । विषयान् भोगान् भुज्यमानावस्थांश्च विषयान् मनसः सकाशानिवर्तयेत् । द्वाभ्यां खलु कारणाभ्यां वैराग्यं जायते। विषयाणां दुःखदोपदर्शनेन। तत्वेन तेवां वस्तुतोऽसगावेन च । प्रथमं कारणं दर्शितम्। ५ द्वितीयं दर्शयति अजमित्यादिना । महता प्रबन्धेन प्रास्पदर्शितं सर्वमजमनुर नृत्य स खलु मनानिजितुः किञ्चिदपि जातं यस्तुतो न पश्यति। अपश्यंश्च क नाम स रज्यताम् । रागविषयस्यैवाभावात् ।। अथ समाधेरन्तरायापनयनायाह- लये सम्बोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः। सकपायं विजानीयाच्छमप्राप्तं न चालयेत् ॥४४॥ चत्वारोऽन्तरायाः। लयो विक्षेपः कषायः सुखास्वादश्च । क्वचित्पुनः सुखास्वादो रसास्वाद इत्युच्यते (वे. सा. ६ ३३ )। तेषामाद्यानयोऽत्र चिन्त्यन्ते। अन्तिमस्तूत्तरकारिकायाम्। लयश्चित्तस्य निद्रावस्था मृदावस्था वा। यत्र तमः समुद्रिच्यते। तेन च न प्रतिपद्यते किमपि १५ तत्वम् (१.२५ । ३. ३५,४६)। तस्मिल्लये सति लयकारणनिरोधेन चित्तं सम्योधयेत् प्रबोधयेदुत्थानप्रयत्नेन । लयकारणानि तु निंद्रा- शेषाजीर्णबहशनश्चमरूपाणि। यदा पुनरेवं सम्बोध्यमानं वित्तं योगा- विक्षिप्तं व्याकृष्टमपनीतं स्यात्तदा तच्चित्तं शमयेच्छान्तं कुर्यात् । यथा तद्योगादन्यत्र न प्रवर्तेत तथा कुर्यादिति भावः। सन्ति खलु केचन २० चित्तस्य विक्षेपास्तत्सहभुवश्च (यो. सू. १. ३०-३१)। एते हि चित्त योगाद्विक्षिपन्त्यपनयन्तीति विक्षेपा इत्युच्यन्ते । सकषायं वित्तं विजानीयात् । कवाय इह रागद्वेषमोहरूपो दोषः। यथोक्तं शङ्करे ण छान्दोग्य भाष्ये (७ २६.२) “वादिरिव कषायो रागद्वेषादिदोष" इति । स दान न्द (वे. सा SS ३२-३३) मधु सू द नौ २५ (भ.गी. ६. १६) पुनर्मन्येते कपायशब्देनेह स्तम्धीभाव इति । सकपायं स्तब्धीभूतमित्यर्थः। स्तम्धीभूतं च चित्तं विजानीयात् समाहिताश्चित्ताद्विवेकेन जानीयात् । एवं लयविक्षेपकपायेषु परिहतेषु ततश्च ·है शमप्राप्त शान्तं चित्तं न चालयेद् विषयाभिमुखं न कुर्यादिति भावः॥ अयमेवार्थ उक्तो मै त्रेय ना थे नापि म हा या न सू त्राल शरे (१४.६ ख-घ, १० फ-ख)- "लीनं चित्तस्य गृहीयादुद्धतं शमयेत्पुनः ॥ शमप्राप्तमुपेनेत तस्मिन्नालम्बने पुनः।" इति द्रः १४. ११-१४॥ शिष्टोऽन्तरायो वक्तव्यः। उपदेष्टव्यं च करणीयान्तरमित्युत्तर- कारिका- नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं निश्चरञ्चित्तमेकीकुर्यात्प्रयदातः ॥४५॥ समाधिमधिजिगमिषुः पुरुषस्तत्र समाधी व्यज्यमानं सुखं नास्वादयेत्। पतावन्तं कालमहो अहं सुखीति सुखानुभवरूपां वृत्तिं न कुर्यात् । समाधिभङ्गप्रसङ्गात् । अंपि तु प्रज्ञया विवेकेन निःसङ्गो निःस्पृहो भवेत्। सुखरागाचित्तं निगृह्णीयादिति १५ अथ यदि तथा कृतमपि निश्चलं वित्तं निश्चरद् आलम्बनानिर्गच्छद् भवति तदा तचित्तं प्रयत्नतः निरोधप्रयोन एकोकुर्यात् निरोधेन सर्ववृत्तिसमुच्छेदात्केवलं तन्मायतयापादयेत् यथा तदेवकं स्यानान्यत्किञ्चित् ।' एतदेवोक्तं भा प्य का रे ण "चित्स्वरूपसत्तामात्रमेवापादयेदित्यर्थ' इति । (द्रष्टव्यम् "एकीभवति" २० (बृ. उ.४ ४.२); "एकोभवन्ति" (मु उ.३.२.७); "एकीभूतः" (मा. उ. ५) रति च) भावः। १। शमप्राप्तमित्यत्र समप्राप्तमिति प्रागुक्त भगवद्गीता टीकायां मधुसूदनः। एवमेव च बहुषु संस्करणेषु पुस्तकेषु च। प्रथमस्तु पाठः साधीयान् । सम्मतत्र वेदान्त सारे (३३) सदा न न्द स्म २५ विन्म नो र सनी टीकाकृतश्च । उपोद्वलितत्र प्रागुवृतेन मै बेय ना ध. घचनेन शमयेत्पुनरित्यने ना चार्य धचनेन च | समप्राप्तमिति पाठे समशब्दो ब्रह्मपर इति मधु सूद नः। २। अयमेधार्थः स्मर्यते भगवद्वी ता या म् (६ २६)- "यतो यतो निश्वरति मननञ्चलमस्थिरम् । ततो ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥” इति । 0.P81-11 ·आ . ३.३५)। यदुपनिषत्सु ब्रोति प्रसिद्धं तदेतामवस्थामापनं चित्तमेव नान्यत्किञ्चनेत्याह- यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । अनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ॥४६॥ यत्यार ( ३. ३५ ) "लीयते हि सुपुप्ते तद्" इत्यायुक्तं तस्यैवायं प्रपञ्चः। लयविक्षेपौ पूर्वमसद्विवृतौ (१. १३, १४, यदा चित्तं न लीयते मुह्यति तमासमुद्रकान्न व पुनर्विक्षिप्यते ध्यानालम्वनादपकृप्यते । भवति चैव मनिद्रमस्वमम्" (१. १६ ; ३. ३६ । ४.८१)। ततश्चानिङ्गनमचलं स्थिरं निवातनिष्कम्पप्रदीपकल्पम् ।। अत एवानाभासम् । भाभास आकृतिरिति भावः। कस्मिंश्चिद्वस्तुनि चित्तन गृहोने या तन तस्याकृतिः प्रतिभासते स आभासो दर्पण इव मुखप्रतिबिम्बम् । सोऽत्रमीदृशः कश्चिदपि वस्त्वाभासी यस्य यत्र वा नास्ति तदनाभासम् । तदा तदीदृशं चित्तं ब्रह्म निष्पक्ष भवति। तदा तद्ब्रह्मस्वरूपं भवतीत्यभिप्रायः ।' या सा भगवतःपत बले रुक्तिः (यो. सू.१.२) "योगश्चित्तवृत्ति निरोध"इति समासेनेयं कारिका तमेवार्थं ब्रवीति केवलं त्वन्तरेणास्य ब्रह्मत्वकथनम्। अथैतदर्थोद्भासकानि कानिचिद्वचनानि-- "मानसे व विलीने तु यत्सुखं चात्मसातिकम् । तब्रह्म चामृतं शुक्र सा गतिलोक एव च ॥" मै. उ. ६. २४ (पृ. १४३)। "निराभासं पदं तत्तु तत्प्राप्य विनिवर्तते।" शि. सू.वि, पृ. ६६ २० १। "निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्रला हि तदा स्थिति"रिति स्वयमेधान्याहा- २५ चा र्य (४.८०)। २। "अप्रवृत्तस्याभावदर्शनेन चिचस्य निश्चला चलनवर्जिता ब्रह्मस्वरूपैव तदा स्थिति रित्यन्यत्र (४ ८०) भा प्य का ः। "वित्तस्य ब्रह्मतादिकम्" इति बोधि घ यां व कार पङ्क्तिस्त्वित्थं व्याख्याता पलिका यां (४. १५) "विसस्य फलं ब्रह्मभूयादिक"मिति । "श्रजातं यश्चित्तं प्रौष जायते" इति ३० भा प्य पक्तिः (४२९)।

·भद्वैतम् 51 - अवैतानि वचनानि ल अवतार सूने- वित्तमात्रं निराभासं विहारो बुद्धभूमि च । एतद्धि भाषितं युद्धर्भापन्ति भाषान्त च ॥" १०. १०५ (पृ.२७८)। "वित्तमानमतिकस्य निराभासे स्थितं फलम् ।" १०. ११० (पृ. २७६)। “वित्तमात्रमतिक्रम्य निराभासमतिक्रमेत् । निराभासस्थितो योगी महायानं न पश्यते ॥" १०. १५७ (पृ. २६६ )। "तदा योगी हनाभासं प्रशया पश्यते जगत् । निमित्तं वस्तु विज्ञप्तिमनोविस्पन्दितं च यत् । अतिकम्त तु पुत्रा में निर्विकल्याश्चरन्ति ते॥" १०. ६४ (पृ.२७७)। "मालम्बालयविगतं यदा पश्यति संस्कृतम्। निश्चित वितमात्रं हि वित्तमानं वदाम्यहम् ॥" "मानास्वभावसंस्थानप्रत्ययैर्भाववर्जितम् । निष्ठाभावः परं ब्रह्म एतां मात्रां वदाम्यहम् ॥" ३.२५,२६॥ इदं चोक्तं तत्रैव (पृ. १२६) “मत्प्रवचने पुनर्महामते विकल्पकस्य मनोविज्ञानस्य व्यावृत्तिनिर्वाणमिति ।" आचार्यः शङ्करो ऽप्याह बौद्धमतं दिदर्शयिषु वृहदारण्य क मा प्ये (४.३. ७, पृ. ५८७) "विज्ञानस्य निर्वाणं पुरुषार्थ"इति । दृश्यतां चेयं वृत्तिः (३. ३५; ४२६४८, ७७,८०)॥ तद्यशित्तं तथा ब्रह्म निष्पद्यते कयं तत्तत्वविदः परिकीर्तयन्तीत्याह- स्वस्थं शान्तं लनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् । अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञ परिचक्षते ॥४७॥ तत्खलु वित्तं तदा स्वस्थमात्मसंस्थं यथा पुरस्ताद् (३.३८ ) उक्तं च व्याख्यातं च। गीतं चेदं भ ग व गो ता स्व पि (६.२५) । शान्तमुपरतं सर्वथाप्रवृत्तं निरुद्धत्यात् । सनिर्वाणं निर्वाणं शान्तिरूपामो लयो विनाशः । इदमेवामिलम्यायोक "प्रदीपस्येव ३० २० ·८० आगमशास्त्रम् १ ३.३५)। यदुपनिषत्सु ब्रह्मति प्रसिद्धं तदेतामवस्थामापनं चित्तमेव नात्यत्किञ्चनेत्याह- यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः । अनिशानमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ॥४६॥ यहाा ( ३. ३५) “लीयते हि सुपुप्ते तद" इत्यायुक्तं तस्यैवायं प्रपञ्चः। लयविक्षेपौ पूर्वमसद्विवृतौ (१. १३, १४ ; यदा चित्तं न लीयते मुह्यति तमासमुद्रकान्न च पुनर्विक्षिप्यते ध्यानालम्बनादपकृप्यते। भवति चैव मनिद्रमस्वप्नम्" (१.१६, ३. ३६ ; ४८१)। ततश्चानिङ्गनमचलं स्थिर निवातनिष्कम्पप्रदीपकल्पम् । १० अत एवानाभासम् । आभास आकृतिरिति भावः। कस्मिंश्चिद्वस्तुनि चित्तेन गृहोते या तत्र तस्याकृतिः प्रतिभासते स आभासो दर्पण इव मुखप्रतिविम्बम्। सोऽश्मीदशः कश्चिदपि वस्त्वाभासी यस्य यत्र वा नास्ति तदनाभासम् । तदा तदीदृशं चित्तं ब्रह्म निष्पन्न भवति। तदा तब्रह्मस्वरूपं भवतीत्यभिप्रायः ।। या सा भगवतः प त अले रुक्तिः (यो सू १.२) “योगश्चित्तवृत्ति निरोध"इति समासेनेयं कारिका तमेवार्थ ब्रवीति केवलं त्वन्तरेणास्य ब्रह्मत्वकथनम्। अथैतदर्थोदासकानि कानिविद्वचनामि- "मानसे व विलीने तु यत्सुखं वात्मसातिकम् । तब्रह्म चामृतं शुक्र सा गतिर्लोक एव व॥" मै उ. ६. २४ (पृ १४३)। "निराभासं पदं तत्तु तत्प्राप्य विनिवर्तते।" शि. सू. वि, पृ. ६६ २० १। "निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्रला हि तदा स्थिति"रिति स्वयमेधान्यत्राहा- २५ चा यः (४.८०)। २। "अप्रवृत्तस्याभावदर्शनेन चित्तस्य निश्चला चलनवर्जिता ब्रह्मस्वरूपैव तदा स्थिति"रित्यन्यत्र (४८०) भा प्य कारः। "चित्तस्य ब्रह्मतादिकम्" इति बो घि च यो व ता र पतिस्त्वित्थं व्याख्याता पलि का यां (१.१५) "विसस्य फलं ब्रह्मभूयादिक"मिति । "प्रजातं यश्चित्तं सीव जायते" इति ३० भा प्य पक्तिः (४ २९)।

·अतिम् ८१ - अर्थतानि यवनानि लड्डा व ता र सूबे- विचमात्रं निराभासं विहारो बुद्धभूमि च । एतद्धि भाषितं बुद्ध पन्ति भापयन्ति च ॥" १० १०५ (पृ.२७८)। "चित्तमानमतिक्रम्य निराभासे स्थितं फलम् ।" १०. ११० (पृ. २७६)। "चित्तमात्रमतिक्रम्य निराभासमतिकमेत् । निरामासस्थितो योगी महायानं न पश्यते ॥" १०. १५७ (पृ. २६९)। "तदा योगी ह्यनाभासं प्रशया पश्यते जगत् । निमित्तं वस्तु विशतिर्मनोविस्पन्दितं च यत् । अतिकम्न तु पुत्रा में निर्विकल्पाश्चरन्ति ते॥" १० ६४ (पृ. २७७)। मालम्बालज्यविगतं यदा पश्यति संस्कृतम्। निश्चितं वित्तमात्रं हि वित्तमानं वदाम्यहम् ॥" १५ "मानास्वभावसंस्थानप्रत्ययेर्भाववर्जितम् । निष्ठाभायः परं ब्रह्म एतां मात्रां वदाम्यहम् ॥" ३ २५,२६। इई चोक्तं तत्रैव (पृ १२६) “मत्यववने पुनर्महामते विकल्पकस्य मनोविज्ञानस्य व्यावृत्तिनिर्वामिति ।" आचार्यः शङ्करो ऽप्याह २० बौद्धमतं दिदर्शयियु वृहदारण्य क मा म्ये (४३ ७,१५७ ) "विज्ञानस्य निर्वाण पुरुषार्थ"इति । दृश्यतां चेयं वृत्तिः (३ ३५; ४.२६४८, ७७, ८०)॥ तद्यश्चित्त तथा ब्रह्म निष्पद्यते कथं तत्तत्वविदः परिकीर्तयन्तीत्याह- स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् । अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञं परिचक्षते ॥४७॥ तत्सलु चित्तं तदा स्वस्थमात्मसंस्थं यथा पुरस्ताइ (३ ३८) उक्तं च व्याख्यातं च। गीतं चेदं भ ग य गो ता स्व पि (२५)। शान्तमुपरत सर्वथाप्रवृत्तं निरुद्धत्वात् । सनिर्वाणं निपाण शान्तिरुपशमो लयो विनाश। इदमेवामिसम्यायाक्त "प्रदीपस्येय ·२ आगमशास्त्रम् - VAANNA ५ निर्वाणं विमोक्षस्तस्य चेतस" इति । अयमेवान्यन (प्र.वि. उ. ४) मनस उन्मनीभावः ' चेतसो वृत्तिक्षयः (मै. उ. ६. ३४)। विज्ञानस्य च निरोधः२(दी. नि. १. २२३)। प्रागुकोऽमनीभावो( ३. ३१) मनस्ता (३.३२ ) वा। किञ्चेदमेवाभिसन्धायोक्तं (यो. वा. ३.६७.८)- "स्पन्दाद्भवति चित्सगों निस्पन्दाह्म शाश्वतम् । इति श्रुतिश्चाह ( मै. उ. ६.२४, पृ. १४३ )- "मानसे तु विलोने तु यत्सुखमात्मसातिकम् । तब्रह्म चामृतं शुक्र सा गतिर्लोक एव च ॥” इति तदिदं निर्वाणम् । तेन निर्वाणेन सहितं सनिर्वाणम् । तच्च .. अकथ्यं कथयितुमशक्यमनभिलप्यं सर्वामिलापविगतं (३. ३७) योगिप्रत्यक्ष स्वानुभववेद्यम् । उत्तमं सर्वोत्कृष्टं सुखम् । किञ्चेद- मजमजेन ज्ञेयेन ब्रह्मणाव्यतिरिक्तम् । व्याख्यातमिदं सर्वमधस्ताद (३. ३३ )। व्याख्यास्यते च स्तोकमुपरिष्टादपि (४.१)। तोद तत्त्वविदः सर्वज्ञ परिचक्षते परिकीर्तयन्ति । १५ गर्थिः । सर्वज्ञशब्दोऽपि प्राक् (३. ३६) कृतव्याख्यान ।' प्रतिज्ञातमजातिकथनं प्रकरणारम्भे (३.२)। कृतञ्च तदाप्रकरण- समाप्तः। चिन्तितं चान्यत्किञ्चित्प्रसङ्गागतम् । प्रतिपिपादयिपितो मुख्यो विषयः- न कश्चिज्जायते जीवः सम्भवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किञ्चिन्न जायते ॥४८॥ ॥ इति गोड पा दी य भा ग म शास्त्रे ऽद ता ख्यं तृतीयं प्रकरणं समाप्तम् ॥ अतिरोहितोऽर्थः। कारिकेयं पुन र ला त शान्तौ (४.७१) पतिभ्यते।' धा घ रूप ति ना तत्व ये सार या नागोजी मोम स्वयूजौ (यो.सू २. १५) तं वचनम् । २। "विमानस्स निरोधो।" ३। चिन्तितश्चायमयों पर गि का यामा अत्र परिवततिर्न भथोपसंहियते , २० ध २५ मतदोपगी।

·चतुर्थं प्रकरणम् अलातशान्तिः न किञ्चिजायत इतीदं प्राक् प्रतिशातं (३ २) विमृष्टं (३. ३) सिद्धान्तितं प्रतिष्ठापितं च वरमकारिफायामतिकान्तस्य .मकरणस्य (३ ४८)। दयिप्यते च पुनरप्पेतदुत्तरत्र (४.७२) युतिभिरनेकाभिः । उड्डोपित चैतदेवोत्तम सत्यमिति । अर्थतस्येवार्थस्य भूयसे वेशद्याय। निबोधनाय चाविवादस्य (४.५)। अद्वयवादिभिः सौगतः खाप्यमाने ५ मात्मना वानुमोघमानेऽजातितत्त्वे इयमिदानी मा वा ये णा ला त शान्ति- रारभ्यते। तत्रादौ द्वाभ्यां कारिकाभ्यां मङ्गलाचरणम् । इयं व तयोराया- ज्ञानेनाकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान । ज्ञेयाभिन्ननः सम्वुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥१३॥ १० य आकाशकल्पेन आकाशसदृशेन ज्ञेयाभिनेन शेयाविषया- वभिन्नेनानन्येन ज्ञानेन गगनोपमानाकाशसदृशान् धर्मान् पदार्थान् सम्बुद्धः सम्बुद्धवान् तं दिपदां मानरानां वरं श्रेष्ठमहं वन्दे । बहन विमर्शनीयम्। तर को नामाय द्विपदांवरो य मा चा यो वन्दते। द्विपच्छन्द' ईदगेषु स्थानेषु मनुष्यवचनः। विपदा परी १५ ११ ५.९६ (शा)। २1 ३. ३. ३३.८८1 ४। "शन्नो अस्तु द्विपदे श चतुष्पदे'' ( थे. १०.१६५ १) इत्यादि- प्यावदा प्रसिद्धोऽयं शन्दः । म हा भा र ते ऽपि वनपर्वणि (५४ ४५) २० "पधो द्विपदा पर" इति। आदिपर्वणि च ( २२० ३६ ) तलाष्ट्र परामप "भभिटोपि यस. समीपं पिसा यरेति । एपमन्येवपि पर्ष । .

·၌ आगमशास्त्रम् द्विपदानामुत्तमोऽग्यो द्विपदोत्तमः (पालौ द्विपदुत्तमो) इत्यादयः पर्यायाः । एषां व शब्दानां केचित् कचित् समस्ताः क्वविद्धा व्यस्ताः विशेष्य- विशेषणोभयरूपेण तत्र तत्र प्रयुज्यन्ते। सौगतशास्त्रे पुनरयं द्विपदां वरोऽपरो वेदशः शब्दः सर्वत्र सुगतवचन' एव । नरोत्तमपुरुषोत्तम (पालौ ५ नक्षत्तमपुरिसुत्तम-) शब्दावपि बुद्धवचनावेव ।' भाव्य का रस्तु मन्यते द्विपदां वरोऽत्र पुरुषोत्तमः। स चेश्वरो नारायण एवेति । तत्र ज्ञानमाकाशकल्पमित्युच्यते । किं नु खल्वेतेन प्रतिपत्तव्यम् । केन नाम सामन्यधर्मेण ज्ञानमाकाशकल्पं स्यात् । असङ्गत्वेनेति धूमः। यथाकाशमसङ्गम् । न ह्येतत्कैरपि रजोधूमादिभिः सज्यते। १० झाममपि तथा न केनचिज्नेयेन विषयेण सज्यत इत्यसङ्गम् । नास्य केनापि विषयेण सङ्गः। नेदं कमपि विषयं गृहातीति ( ४. २६, २७, ७२, ८६, ११) तदभिप्रायः। बहिविषयस्यैव स्वतन्त्रस्थाभावः । अत एव बान "मसङ्ग"मिति (४. ७२, १६, “असङ्गता," ४.६७) "निःसङ्ग"मिति (३.४५, ४. ७६ ) "भग्राह"मिति (३. ३२) चोव्यत १५ आचार्य ण। प्रतिपाद्यते वायमर्थस्तेन तत्र तत्र । .. १। अ.प. १ म. नी., पृ. ६०, १. २५ ; 8. नि. ८३, ९९५, ९९८; म. व्यु. २. १२६७ ; शि. स., पृ.८,५७ (इहान्तिमे स्थाने त्रयोदशकृत्वा)। २। ध.प. ७५% B. नि. ५४४, १०२१ म. व्यु. १.४०, म. . २, पृ.१९४, १९९, २३२,२६६ । २० ३। इह द्विपच्छम्देन द्विपदशब्देन पा समस्वमसमस्यमेव पोतमादि पर्द मारायगवघनमिस्पतिदुर्लभम् । साधुवादास्तु तस्मै मे मित्राय भी विमा- मन्दस्वा मि ने ये कोऽपि तावत्प्रदर्शितः प्रयोगो म हा भार ते शान्तिपर्वणि (३७३.१)। यत्र नारायणपरामर्शको द्विपदां वरिष्ठ इति शम्दः प्रयुकः । अविवथमिदं तेन सदेनेह नारायणोऽभिप्रेस इति । स स्वयं मारायणो मारायणाव- २५ तारोऽपि कधिपिरतोन.नर एव म पुनरीश्वरो यथा मन्यते भा प्य का स्। मतो बुज्यते स प्रयोगस्सन्न । । असङ्गत्वेनाकाशोपमा पया नौवामा रोधि घ यां य तार पनि या पा (1.३५९) "पुर्य० मिष्प्रपत्पादकाशवसतमनास्पदमपं विधमुल्पामाम" इति । अत्र "असामनासमित्येव दुका पागे यथा समय भोपाः । - ·সন্তানয়াদির ८५ ध्रुवन्ति बासङ्गत्वं शानस्य यौद्धाचार्या अपि । यथोकं लङ्का व ता र सूने (पृ. १४७) "असङ्गलक्षणं शानं विषयवैविध्यसङ्गलक्षणं च विज्ञानं । असगस्वभावलक्षणं धान। अप्राप्तिलक्षणं शानमिति ।" मूलं पुनरीदृशीनामुक्तीनां श्रुतिरेव। यथा 'भसङ्गो गहि सन्यते" (पृ. उ. ३.६.२६ ४.२.४) इति। "भसङ्गो हायं पुरुषः ५ (बृ. उ. ४. ३. १५॥ १६) इति व । अतोऽसङ्गत्वलक्षणेन सामान्यधर्मेण ज्ञानमाकाशकल्पम् । इह शानं ज्ञेयाभिन्नमित्युच्यते। सुविधुतं चेदं मत विज्ञानयादिनां सौगतानाम् । तत्र न कश्चिज् यो विषयो बहिर्विद्यते। न खलु प्रेयं नाम किञ्चिदन्यज्ञानात्। शानमेव तु श्रेयाकारणावभासते। तदुक्तं दिङ्नागे ना ल म्ब न परीक्षा म् (s)- "यदन्तशेयरूपं तद्वहिर्वदयभासते । सोऽथों विज्ञानरूपत्वात्प्रत्ययतयापि चा" इति। धृतं चेदं वचनं त त्यस झ हप जि का या म् (पृ. ५८०)- "नीलपीतादि यज्झाने बहिर्वदवभासते। वन सत्यमतो नास्ति विधेयं तत्वतो बहिः॥" इति । धमकीर्सि शाह स्वकीये प्रमाण विनिश्च ये' (पृ. २७४क, प. ७) यत्सुप्रसिद्धं समुद्भुतं च तेषु तेषु निबन्धेषु तत्तत्कर्तृभिः'. "सहोपलम्भनियमाझेदो नीलतद्धियोः।" इति ।' १६ अस्य संस्कृसमूल नायाप्यधिगतम्। भोटपाठस्तु लभ्यते । २० २। भाम तौ, २.२, २८, आनन्द गिरिटी का व, तात्पर्य.. मी मां सा श्लोक वार्तिक टीका, पृ.२, ९० न्या य कन्द ली, पृ.१२६, अद्वैत वा सि दिः, पृ. १८ ; विवरण- प्रमेय संग्रह पू.७५ ॥ ३। साधारणोऽयं विचारविषयो भारतीयानां दर्शनरसिकानाम् । यथा मी मां सा दर्शने (१.१.१) शाबर मा व्यम् ; मी मां सालो के याति कम (पृ. २१७-३५५), ब्रझसूने (२. २, २०) शा कर भा प्य म्।

·आगमशालाम् । यदालम्बय पुनरुद्भूतमिदं मतं तदीदृशम्। यथा “चित्तमात्रं भो जिनपुत्रा यदुत वैधातुक"मिति (वि १)। "विज्ञप्तिमा त्रिभवम्" (ल. सू १०.७७) इत्यादि च । ततश्च शनैः शनैर्लग्धपदः प्रससारायं सिद्धान्तो न कश्चिद्वाहो विषयो यथा लोको मन्यते । विज्ञानमेव तु ५ केवलं वासनावशात्तथा परिणमत इति । कि कारणं धर्मा गगनोपमा इति। स्यादेतगणनासमतिका- कान्तत्वाद्धमा गगनोपमा इति। यथोक्त म ए सा ह स्त्रि का प्रज्ञा पा- र मि ता या म् (२७४ २७६)-"सर्वधर्मा अपि सुभूतेऽचिन्त्या अतुल्या अप्रमेया असंख्येया असमसमाः। सर्वधार्मा अपि सुभूतेऽसंख्येया १० गणनासमतिकान्तत्वात् । रूपमपि सुभूतेऽसमसमम् । संशा संस्कारा विज्ञानमपि सुभूतेऽसमसम् एवं सर्वधर्मा अपि सुभूते आकाशसमत्वात्सुभूते सर्वधर्माणाम् ।" बोधि च यां व तारे ऽपि (५ १२) "दुर्जनान् गगनोपमा"निति । न्याचष्टे चेदं प्रज्ञा क र म तिः "शत्रवो हि गगनसमत्वादपर्यन्ता" इति । एव वेदना ऽसमसमा - २० इर्द घोक्तमन धन की ति ना (प्र. वा. २.३०८-३९१)- "सकृत्सवेद्यमानस्य नियमेन धिया सह । विषयस्य ततोऽन्यत्वं केनाकारेण सिध्यति ॥ भेदश्च भ्रान्तविज्ञानैदृश्येतेन्दाविधाद्वये । संवित्तिनियमो नास्ति भिन्नयोनीलपीतयो । नार्थोऽसवेदनः कश्चिदनर्थ घापि वेदनम् । दृष्टं सवेद्यमानं तत्तयोनास्ति पिवेकिता। तस्मादर्थस्य दुर्वारं ज्ञानकालावभासिनः । ज्ञानाव्यतिरिक्तत्वम् १। द भू,४९; सुस, १९, आ, पृ १८1 २। "बायो न विद्यते हों यथा बालेर्विकल्प्यते । पासनटुंदितं चित्तमर्थाभास प्रवर्तते ।। ल सू, २८५। ३। आह च प स पन्धु. (वि १) "विज्ञप्तिमानमेवैतदिति"। "आत्मधर्मापचारो हि विविधो यः प्रपर्तते । विधानपरिणामोऽसो० ॥" नि । अनाह स्थिर मतिः। "धर्माणामारमनप्र विधानपरिणामावरिभाषा"विति। . २५ ·अलातशान्तिः अथवा य पते वाह्या भावा न ते परमार्थतः स्वेन रूपेण। अपिट त्यारोपितेनैव । निःस्वभावत्यादेतेपाम् । न ह्यस्ति स्वभावो नाम अत एष ते गगनोपमाः। तदाह शान्ति देयः" (चो.भ. -- फश्चित् । "सर्वमाकाशसङ्काशं परिगृजन्तु मद्विधाः।" इति । किं पुनस्ते गगनोपमाः । प्रत्यवोचत्तत्रैव प्रशा करम तिः "समारोपि- ततस्वशून्यत्वा"विति। अत एवोकम् अ साहनि का यां प्रज्ञा पारमिता या म् (पृ. २९७ )-"एवमेव सुभूते सर्वधर्मा आकाशगतिका अनागतिका मातिका आकाशसमाः । यथाकाशमनागत. मगतमकृतमविकृतमनभिसंस्कृतमस्थितमब्यवस्थितमनुत्पन्नमनिस्चमेवमेव १९ सुभूते सर्वधर्मा अनागता अगता अकृता अविकृता अनभिसंस्कृता अस्थिता असंस्थिता अव्यवस्थिता अनुत्पन्ना भनिरूदा आफाशफल्पत्याव- विकल्या" इति॥ वस्तुतस्तु यथासङ्गमिति झानं गगनीपममेयं धर्मा अप्यसङ्गा पति गगनोपनाः न हि धर्माः कचित्सज्यन्ते (४.६६)। निःस्वभाष- १५ त्यादेव । निःस्वभावाश्चाकाशस्वरूपाः शून्यस्वरूपा ॥ अनुत्पमानिन्द्धत्वाद्वा धर्मा गगनोपमाः । यथोकं ल डाव ता र सूत्रे (१०. १७२)- "अनिम्ता अनुत्पन्नाः प्रकृत्या गगनोपमाः" इति । किं कारणं ज्ञानमाकाशकल्पं धर्माश्च गगनोपमा इति ने व्याकृत २५ भाष्य का रे णे ति चिन्त्यम् । इह शानं ज्ञेयाभिन्नमुक्तम् । एतय प्रागेव ( ३. ३३) विवृत्तम् । अथ व्याख्येयो धर्मशब्दो य एषोऽला त शान्तौ द्वाविंशतिकृत्यः अस्त्यल्य प्रयोगोऽपरयोरपि प्रकरणयो तथ्ये (२.२५) पठितः। १ ९३यो अप,पृ. ३९५ । २। "अतोऽमिनिष्कृष्यमाणो निस्वभावतयाकाश शून्यमेवे"सि (यो. अप, पृ५०३)। "सत्कोऽत्र कायः । तस्य प्रत्यवेक्षमाणस्य भवति । आकाशसमोऽयं कायः10 सर्वमेतदाफाशमिति पश्यति ।०५ इति च तत्रैध (पु.५०४-५०५)। ३१४१६८१०.२१. ३३.४१. ४६ ५३, ५४ ६८. ५९. ८१ ८२.९१.९२, ९३.९६ ९८ ९९। O. P. 81-12 ·आगमशास्त्रम् चा द्वै ते च (३.१)। तत्रायं विधिवचनः। अन तु सामान्येनार्थस्य पदार्थस्य घा वाचकः। यथा "सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमाः स्वप्नोपमाः" (अ.प्र.पा., पृ. ३६)। अन सर्वधर्माः सर्वपदार्था इत्यर्थः । वस्तुतस्त्विन्द्रियस्य मनसो वा विषय एव धर्मः। प्रमेयमात्रं वा धर्मः। तथा हि। धरतेर्धातोरयमुत्पन्न इत्येतदनुसृत्य निर्वतारो भवन्ति यथा अभिधर्म को पभा प्ये (पृ.६) व सुबन्धुः "स्वलक्षण- धारणाद्धर्म" इति ।' बुद्ध घो पो ऽपि व्याचष्टे (अ. सा., पृ.३६, ६६४) "आत्मनः पुनः स्वभावं धारयन्तीति धर्माः । धार्यन्ते वा प्रत्ययैः। धार्यन्ते वा यथास्वभावत इति धर्मा इति । सौगतसिद्धान्ते केवलं रसस्पर्शादयो १. धर्मा एव सन्ति । न पुनर्धर्मिणोऽपि । यथा नैयायिका वैशेषिका वा मन्यन्ते। इमे किल ग्रुवन्ति घटपृथिव्यादयो धर्मिणः काठिन्यादयस्तु धर्माः। ते चान्योन्यं भिद्यन्ते । बौद्धास्त्वाहुः काठिन्यस्पर्शमन्तरेण पृथिवी नाम न काचिद्वस्तुतोऽस्ति । अतः कश्चिद्ध घूयाद् गन्धः पृथिवीत्येव युक्तं वक्तुं । न पुनः पृथिव्या गन्ध इति। न खलु पृथिवीति परमार्थतः १५ किमपि वर्तते यत्र स शब्दः प्रयुज्येत । अत एवाह आर्य देवः स्वकीये चतुःश त के (३०)- "कठिना इभ्यते भूमिः सा च कायेन गृह्यते । तेन हि केवलं स्पर्शो भूमिरेपेति कथ्यते ॥ १। लुतः संस्कृतपाठः । इयं वृत्ति कृत्कृता भोटपाठस्य छाया। एवमेघाह २० वन्न की चि रपि (म. १, पृ. ४०३, ४५७)। अस्मादेव क्रमेण प्रकृति स्वभावो वेत्यपि धर्मशब्दस्यार्थ उद्भूतः । २। इयमपि संस्कृतच्छाया। मूलं पुनरेवा पालि: "अत्तनो पन सभाई धारेन्तीति धम्मा । धारियन्ति या पचयेहि धारियन्ति का पयासभावतोति धम्मा" अ-सा 5९४, पृ.३९ । ३) इयमपि भोटपाटस्य पृत्ति कृस्कृता डाया। संस्कृतं तु मूलमचापि नाधिगतम् । "पृथिवीधातुः कतमः। कासरत्वमिति विस्सरः!" भ. को., अ. को व्या (१), १.३६ (६९)। "इह तु काठिन्यादिव्यतिरिक्तपृथिव्यावसम्भये सति न युक्तो विशेष्यविशेषणभावः । एवं पृथिव्यादीनां यद्यपि काग्न्यिादिन्यति. रिक्त विवापमाणं लक्ष्यं नास्ति। क्ष्यव्यतिरेकेण व लक्षणं निराश्रयम् । तथापि ३० संवृतिवे"ति० म , ५ ६६-६७ । "कासटत्वं फतमत् । प्रविधी"ति पो. भ. एख। गर्भो पनि प पि (1) पठति न पत् कठिन सा पथियोति।" २५ ·अलातशान्तिः उक्तं च य शो मिले ण (अ. को. व्या(२), ६, पृ.१७) "पृथ्वी गन्धवतीत्युक्त रूपगन्धस्पशंभ्यो नान्यदर्शयितुं शक्यत" इति । इदं व मनसि कर्तव्यम् अन्येषामिव बौद्धानां नये परमार्थतो मावयवी नाम कश्चिदस्तीति । अत एवोकं भगवता- "नास्तीह सत्व आत्मा वा धर्मास्त्वेते सहेतुकाः।" ५ पवमपि साङ्ख्यानां . इदं चेह चिन्तयितव्यम् । तस्य भावस्तत्त्वम् । तथा च तत्वं नाम कश्चित्कस्मिंश्चिद्वस्तुनि विद्यमानो भावो गुणो वा। पञ्चविंशतः पदार्थानामेकैकोऽपि तत्वमित्येवोच्यते न पुनस्तत्त्ववानिति । प्रकृति म साम्यावस्थामापनानि सत्वरजस्तमांसि । सा च प्रकृतिः स्वयमेव किमपि तत्वम्। न पुनरस्या अन्यत्किञ्चित् तत्त्वम् । १० गुणत्रयस्वरूपा हीयम्। नास्याः पृथगुणा वर्तन्ते। एवमपि प्रकृतेर्गुणा इति तत्त्ववियो व्यवहरन्ति। प्रसिद्धश्चार्य व्यवहारस्तेषां नये। तन व [पुनर्गणगुणिनोर्गुणद्रव्ययोधर्मधर्मिणो वस्तुतोऽभेदेऽपि भेव- उपचर्यते। सभ्य घो पो ऽपि (चु. व. १२. ७६) गुण- गुणिनोरभेद्भवं दर्शयति- १५ १। म.यू, पू ३५५। २। सबन्धु पैशेषिकसम्मतं द्रव्यलक्षगमनाढत्य स्वसम्मत रक्षणमाह "विद्यमान द्रव्यम्" (अ, को. ९, पृ २९०) इति । विवृतं घेदं सत्रैध यशो मिण "यत्स्वलक्षणतो विद्यमान तव्य"मिति। न बौवानां वैशेषिका- णामिव गुणद्रव्यविभागः। म वा तनये स्मृतिसंस्कारच्छाद्वैपादय आत्मनो गुणाः। अत एव नैपामाश्रयत्वेनाप्यात्मा सिध्यतीत्यास्तां विस्तारः। २० ३। पिज्ञा न मि सु स्नु न्यायवैशेपिकसिद्धान्ताभिभूतचित्तवृविरिष मन्यते (सा. द. १. ६१) "अयं च पञ्चविंशको गणो द्रव्यरूप एव । धर्मधर्म्यभेदात्तु गुणकर्म सामान्यादीनामवाभिर्भाव" इति । इदं चोक्त तय (१.६२) "धर्मधर्म्यभेदाव्याणामपि तन्मात्रता स्मृतेति । धुर्त घेर्द वक्ष्यमाणे वचन तेनान्यत्र (सा.द २५)- "शक्तिशक्तिमतोभदं पश्यन्ति परमार्थतः। अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः" इति । २५ ·आगमशाखम २ "गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते । रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते ॥” इति । आर्हतानामपि सम्मतोऽयं गुणगुणिनोरभेदो यथा पश्चा स्ति- का य स म य सा रे (३) "दब्वेण विणा ण गुणा गुणेहि दव्वं धिणा ण संभवदि । अन्यदिरित्तो भावो दव्यगुणाणं हवदि तम्हा ॥” इति । इयमस्य च्छाया द्रव्येण विना न गुणा गुणैव्यं विना न सम्भवति । अव्यतिरिक्तो भायो द्रव्यगुणानां भवति तस्मात् । अन्यदपि तत्रैव (४४) "जदि हवदि दधमण्णं गुणदो य गुणा य दबदो भण्णे । दव्याणतियमधवा व्वाभावं पकुब्धति ॥” इति । इयं छाया २० म यदि भवति द्रव्यमन्यद्गुणतश्च गुणाश्च द्रव्यतोऽन्ये । द्रव्यानन्त्यमथवा द्रव्याभावं प्रकुर्वन्ति ॥ नूनं रमणीयमिदमवगच्छतां यद् विज्ञान मात्र सिद्धौ साड्यानां तत्वमवगमयितुं व सु बन्धु ना धर्मशब्द पर प्रयुक्ती न पुनस्तत्वशब्द इति। अत्र तत्वधर्मशब्दयोरिव पदार्थवाचकस्य भावशब्दस्य द्रव्यजीव- वाचकस्य सत्यशब्दस्य च प्रयोगः स्मरणीयः। विष्टः प्रयोगः पदार्थवाचकस्य धर्मशब्दस्य ताथागतेषु अन्धेषु। पुनस्तावता मन्येत नायं ब्राह्मणानां ग्रन्थेषु प्रयुज्यत इति। बहुपु खल्वेषु सदृश्यते । यथा “अणुरेष धर्मः” (क. उ. १.१.२१) इति ।' "क्वं धर्मान्पृथक्रय"मिति व तत्रैव (२. १. १४)। या स्कोऽप्याह (नि. १. २०) "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवु"रिति। धर्म इति धर्मन्निति व, द्वापि शब्दो प्रत्ययमावभिन्नावभिन्नाौँ । व्यावष्टं चैवं :"एर इष्टव्यम् "स्वानीति तान्त्रिकी संज्ञा। धर्मधयभेदाद व्यक्तयोऽपि सरवानीत्युच्यन्त" इति स व या था य॑ दी पनी (साय. सह-सलिता) ५२-१२ इदमध्यपगन्तव्यम्। प्रक्रियाभेदेऽपि सौगतानां धर्मः साहयानां त्वं पामार्थतो नान्योन्य भिद्यते। । . ३० ·अलातशास्तिः MAANAav वा व स्पति स्ता त्पर्य दी का यां या त्स्या य न प्रयुक्तं साक्षात्कृतधर्म- शब्दं (न्या. सु. १.१७) "सुदृढेन प्रमाणनावधारिता अर्धा येन स साक्षात्कृतधर्म"ति। स्फुटमिह धर्मशब्दोऽर्थचचा इति । व्या सोऽपि (यो. सु. २. १७) दृश्यशाई व्यावक्षाणस्तयैव व्यावष्टे "बुद्धिसत्त्वोपाख्दाः सर्व धर्मा" इति। एतावांस्त्वा भेदो यदर्थवचनस्य धर्मशब्दस्य प्रचुरः ५ प्रयोगः सौगतानां शास्त्रेषु ब्राह्मणानां त्वल्पक पवेति ।' इदं चान्यदवगन्तव्यम्। सुस्फुटमिदं स्ववचनत एवा चा ये स्य धर्मशन्द इव भावशन्दोऽपि पदार्थवचन इति, सत्यप्येवं यत्रा ते प्रकरणे भावशब्दोऽला त शान्तौ तु तत्र नियमेन धर्मशब्द पर,प्रयुक्तः । यथा- म ते (W "अजातस्येव भावस्य" (३.२० । (२) 'अजातो ह्यमृतो भाव" (३.२०)। (३) "स्वभावनामृतो यस्य भावः" (३.२२)। १। इहाला तपान्ती भा प्य का र एतस्यां कारिकायामन्यास पानेकाउ धर्मशब्द आत्मानं बोधयतोति मन्यते । अन्येषां प्रयाणां प्रकरणानां यत्र १५ घस्तुत आत्मैव विवक्षितस्तत्र तेन स एवात्मशब्दो जीवशन्दो चा प्रयुज्यते। : सुप्रसिदश्वायमात्मशब्दः प्रयुक्तश्च तथा। (आत्मशब्दो यथा १. १२२, ७, ११ १३. १४। जोवशदो यथा १ १६, ३. ३. ४ ५, ६ ५.११. १३ १४.४८ ४ ६३ ६८ ६९ ७०।) तल्कि स सपद्य ला त शान्ता वेव धर्मशब्दमात्मवचनं मन्चीत । किन। २० प्राक्प्रदर्शितषु द्वाविंशतिस्थानेषु धर्मशब्दः स्वारस्येन पदार्थवाचक एव प्रतीयते । किमित्येपोकाण्ड एवात्मबोधको भवेत् । अन्यच । केपुचिस्यानेषु स भा प्य- का र स्तं शब्दमात्मपवन व्याचक्षाणोऽपि न सर्व तथा करोति प्रभवति वा तथा कर्तुम् । यथा “सर्व धर्मा पा स्वप्ने" (४ ३३) इत्यन धर्मशब्दो न जात्वात्मानं बोधयितुमीप्टे। "हस्त्यादीन्धर्मान" (४४१) इति २५ "बाह्मधर्माः" (४ ५४) इति च तदुक्तिधर्मशब्दस्यार्थवचनत्व एवोपद्यते । सकृत्स आह (४५) "आत्मनोऽन्ये च धर्मा" इति। एकमेवैतत् । कचित्तु (४ ८२) स स्फुटमेव पस्त्विति तदर्थमाह। ("यस्य कल्य च धर्मस्ये"ति मूलम् । “यस्य कस्यचिवस्तुन" इति ॥ सदाष्यम् । अयं चानन्दाश्रमल्य च-पुस्तकपा। अन्यत्र "यवस्तुन" इति डायते ।) ३० यद्यपि धर्ममान्दः सामान्येन सर्वमभ्यर्थभवामयन्नात्मानमध्यवगमयेत् । तथाप्यत्र विशेषेण तदरगमने न किमपि कारणमुपलभ्यते ।

·आगमशास्त्रम् ४.२ . मला त शान्तौ 'अजातस्यैव धर्मस्य" (४.६)। "अजातो हामृतो धर्मः" (४.६)। "स्वभावेनामृतो यस्य धर्मः" (१.६)। ५ सौगतभावभावितमिह चित्तम् आ चा यं स्या ला त शान्तौ। अन्यश्चेदं किञ्चिचिन्तयितव्यम् । य इहा चार्य ण वन्दितः स धर्मान् संबुबुध इत्युक्तम् । कः पुनः सः। ननूक्तमीश्वरो नारायणः। स चेदीश्वरो नारायणो भवेत् केचन प्रसारो भवेयुः। अस्ति भवतोऽत्र किमपि प्रमाणम् । कुत्र नु खलु लब्धं भवता ईश्वरेण नारायणेना- १० काशकल्पेन शेयाभिन्नेन ज्ञानेन गगनोपमा धर्मा सम्बुध्या इति । बुद्धेन तु तथा कृतमिति सुप्रसिद्ध बौद्धागमेषु । प्रदर्शयिष्यते चानेक- मुपरिधात् । ततश्च यदिह पूर्व किञ्चिश्चिन्तितं चिन्तयितव्यं च पश्चात्तेन निर्विचिकित्सं प्रतीयेत द्विपदां वरोऽत्र बुद्ध एव विवातितो न जात्वीश्वरो नारायणः । - इयं पुनर्वितीया कारिका मङ्गलावरणस्य यत्रा चा र्य स्तं नमस्करोति येनोपदिष्टोऽस्पर्शयोगः- अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः । अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यहम् ।।२।। अहं तं नमामि येन स वै प्रसिद्धोऽस्पोयोगो नाम २० नाम्ना अस्पर्शयोगः समाधिदेशित उपदिष्टः । सत्त्वानां पुरुषाणां सुखः सुखकर इति सर्वसत्त्वसुखो हित- करश्चेति हितः। यश्च न विद्यते, विवादोऽनेत्यविवादः । नास्मन्मतेन विरुध्यत इत्याविरुद्धश्च । अथ कोऽयमस्पर्शयोगः । केन वायं देशितः 1 कुत्र वा । तत्र तावनैप २५ शब्दः प्रसिद्धासूपनिषत्सु। योगः पुनरयम् (३ ३७-३६) अन्यो या कश्चिदीशो दृश्यत एव तास्विति प्रतीयते। यथा (क. उ, २.३.१०)- . यः खलु सर्वेषां ३ २१ "प्रसिद्ध उपनिषरम"तिमा प्य का " "प्रसितमुपमिपस्वि"ति मुद्रितपुस्तकपास्तु प्रामादिकः । ३। यया वित्तमन्यन्त्र (१५)"विवदामो नःसार्धमविवाद नियोधत।" ३० ·সরয়ানি ६३ - "यदा पञ्चावविष्टन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ॥" इति । अन्यत्राप्युपलभ्यत उकिरीदशी। न पुनरस्पर्शयोगशम्दः। सचायं योगो योगशास्त्र (यो. सू. १. २,१६,५१) असम्प्रज्ञात- समाधि'रिति अन्यत्र तु (प. द. २.१८) निर्विकल्पसमाधिरिति ५ स्पटम्। न पुनरुपनिपत्स्थिय तत्राप्यस्पर्शयोगशब्दो दृश्यते। अतो निसर्गादेवेंष प्रश्न उत्पद्यते कि मा चाये णा यं शन्दः प्रयुक्त इति । इदं में प्रतिवचनं प्रतिभाति । अयमस्पर्शयोगो चौद्धागमेषु सुप्रसिद्धानामनुपूर्वविहाराभिधानानां नवानां ध्यानानामन्तिमम् । तानि च ध्यानानि बुद्धेन देशितानि' सुलभानि च तत्र तत्र । तानि चैतानि- १० चत्वारि रूपध्यानानि । तद्यया। प्रथम ध्यानम्। द्वितीयं ध्यानम् ' तृतीयं भ्यानम् । चतुर्थ ध्यानं च । चत्वार्यरूपध्यानानि। यथा । आकाशानन्त्यायतनम् । विज्ञाना- नात्यायतनम् । अकिञ्चन्यायतनम् । नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं च। नवमं तु संशावेदितनिरोधम् । यथा . उ. ४-६, मै. उ. ३.३८ । २। इदमाइ भ्या सः (यो. सू. १.२) "म सत्र किश्चित्सम्प्रज्ञायत इत्य- सम्प्रज्ञात" इति। ३। अस्तीय पतिः स्वरूपलाभध्याख्यानप्रसझे श्री घासु ससून पख तो (पृ. ४२) "स्वरूपलाभः समस्तकरूपनोत्तीर्णत्वावकृतकनिरवकाशनिरुत्तरनिस्तरण- २० निरवधिनिनिकेतास्पर्श संविधप्रासिर्भवतीति ।" सेयं निवेदिता मे कराया लपनो विश्वविद्यालये दर्शनशास्त्राध्यापकेन साम्प्रतं स्वर्गतेन सेनगुननरेन्द्र माथेन । अन्नात्पर्शसंवित्प्राप्तिविसनीया। कि सत्रैष (इ. ४) महाशून्यताप्रपेश- व्याख्यानप्रसले श्यते-"कुलाकुलविकल्पदोपोजिमतोऽव्यपदेश्यमहानिरावरण- निरस्यपद्यवेक्कनिर्मुक्तो धर्गावर्गनिर्वर्गोत्तीर्णः स्पर्शाल्पर्शप्रयापरिवजितउपचारात् २५ परमाकासायभिधानर भिधीयत" इति ।। नि., ४ ४१०-४४८॥ यथा नव यिमे भिक्खा अनुपुश्य- विहारा नव यिमा भिक्खो अनुपुग्यविहारसमापत्तियो देसिस्सामि " नमे भिक्षयोऽनुपूर्वविद्वारा० इति च्छाया । ५। चीनपाठेन तु "संशावेदित"स्थाने "सम्यावेदित" इति (पालो ३० "सम्मा") पाठः स्यात् । - ।

·आगमशास्त्रम् ४२ १४ १ अस्मिन्नवमे संज्ञावेदितनिरोधनामधेये ध्याने.. न केवलं संज्ञा- वेदनादयः। अपि तु स्पर्शप्रमुखाः सर्वेऽपि चैतसिफा धर्माः सह चित्तेन निरुभ्यन्ते। एषां व चैतसिफानां धर्माणामादिमः स्पर्शः। निरोधा- घस्थायां च स्पर्श निक्वे सऽपि चैतसिका धर्मा निरुध्यन्ते। सति ५ स्पर्शे सन्त्यन्ये चैतसिका धर्मा निरुद्ध च तस्मिन्नन्येऽपि ते निरुध्यन्त इति नियमः। तदेतद्व्याख्यातं (स नि. ४ २२० छाया) 'स्पर्श- समुदयावेदनासमुदयः स्पर्शनिरोधाद्वेदनानिरोध"इति । वेदनाया. कारण स्पर्श पति सति स्पर्श घेदना भवति । स्पर्शनिरोधाच वेदनानिरोधो भवतीति भावः। यथास्मिन्ध्याने चित्त चैतसिकाध धर्माः सर्वथा १० निरुभ्यन्ते तथा स्फुटतरं व्याख्यातं वुद्ध घो पेण (वि मा, पृ. ५५२)।' । - अथ कोऽयं स्पर्श ।। तत्र नायं तावत्कायेण घटादीनां ससर्ग श्व रूप धर्मः। अपि तु चित्तधर्मः। यथोक्तं सौगते "स्पृश्यत इति स्पर्श” इति (म वृ, पृ. ४५७ । "त्रयाणां सनिपातः सङ्गतिः स्पर्श" इति च (म वृ, पृ. २५५) । "विफसनिपातलक्षणः स्पर्श'' इति १५ (ने. प ) च। त्रयाणां सन्निपात इत्युक्तम् । केपां प्रयाणां को वा सनिपातः । आह नागार्जुनः (म का २६ ५)- "संनिपातस्त्रयाणां यो रूपविज्ञानयक्षु । स्पर्शः सः" ॥ इति । . मामेति छाया। १। "फस्तो वेदना सन्ना चेतना एकग्गता जीवितेन्द्रियं मनसिकारो २० चेति सत्तिमे चेतसिका सब्यचित्तसाधारणा नाम ।" स्पनों वेदना संज्ञा चेतना एकापता जीवितेन्द्रियं मनस्कार ति सप्तमे चैतसिकाः सर्वचित्तसाधारणा अ स २१॥ २। "का निरोधसमापत्ति । या अनुपुब्बनिरोधवसेन चित्तचेतसिकानं धम्मान अप्पवत्ति।" इदं च द्रष्टव्यं "समावेदयितनिरोधं समापनस्स सञ्जाच २५ घेदना च निरुद्धा होन्ति ।" स नि ४ ११७ । ३। नि, पृ २०, प.१२, ७, ९, १०; २८,५१८। ४। तत्खलु रूप सौगतानां यच्छीतोप्यादिभिर्विक्रियते। चित्तं चैतासिकाश्य धर्मान रूपतया गृह्यन्ते। ५। तिकसग्निपासलक्षणो फस्सो इति मूलम् ।

·অন্তবিহারি चन्द्र की तिश्च (म. धू, पृ. ५४४) व्याचष्टे "इन्द्रियविषयविज्ञानानां प्रयाणां यः संनिपातः सहोत्पादोऽन्योन्योपकारण तुल्यं या प्रवृत्तिः सा स्पृष्टिलक्षणः स्पर्श" इति।' एवमस्मिन्संशावेदितनिरोधे स्पर्शस्य सर्वथैवाभायात्स निरोधोऽस्पर्श- योग उच्यते। आवाय ण चास्माकं प्राक् (३. ३७-३६,४६ ) ५ सोऽयमेव समाधिरभिमेत इति दृढं प्रतीयते। अपरो वा व्याख्यामार्गः । उक्तमधस्ताद् (३. ३६) अयमस्पर्शयोगी नाम सर्वयोगिभिर्दशः । बिभ्यति चास्माद्योगिनोऽभये भयं पश्यन्तः । अतो भृशदुःखाधिगम्यत्वादेव निरोधोऽस्पर्शयोग इत्युक्तः। तथा हि । सौगतेपु शास्त्रेप्यते शब्दा असहन्यन्ते । यथा। स्पर्शविहारः (वि, पृ. १० २८, प.१८)। अस्पर्शविहारः (म. व्यु. ८३४६, ८३५१ ; प. १८. अ. अ. आ., पृ. ३२६ )। स्पर्शविहारता (म. व्यु.६२८६) च। स्थिर म तिरस्पर्शविहारमेवं विवृणीति (नि., पृ. २८, प. १८) "स्पर्शः सुखं तेन सहितो विहारः स्पर्शविहारः। स्पर्शविहारोऽस्पर्शविधारो दुःखसहित इत्यर्थः ।० सदुःखसविधातोऽस्पर्शविहारो भवतीति ।” १५ भोभापायामपि स्पर्शविहारशब्दस्य स एवार्थोऽधिगम्यते । प्रत्यं चिन्तयतो निसर्गेणध प्रतिभाति भृशदुःखाधिगम्यत्यास निरोधो- ऽस्पर्शयोग इति। अधाप्यन्यो व्याख्यामार्गः। उक्त म सन स्वकीयायां यो गा चारभू मौ'- त्रि., पृ. २८, २० १। एवमन्यत्र । यथा "या इमेसं तिणं धम्मान संगति सन्निपातो समवायो अयं धुवति चक्खुसम्मलो।" म.नि. १. १११18. नि. ४.३६ दाभ, को. २. १५४ । ३. ९७ । एवमनेझम् । २॥ सुखपिशर इति छाया। पालौ तु तस्मिन्नेवार्थ स्पर्शविहारस्थाने फारविहारो पश्यते न पुनः फस्सविधारो। स्पर्शः पाली फस्सो। अत्रैव २५ तुफामा ३. नार्य प्रन्थोऽद्यापि प्रकाशितः। महापण्डितेन रा हुल साङ्कृत्या य- नेम तु भोटविषये लब्धमस्या मूलम् । कृता व तेन तत्प्रतिलिपिः। साथ साम्प्रतं ममान्तिफे। संस्क्रियते मयैव प्रकाश्यते च कलिकावाविश्वविद्यालयेन । 0.P.81-13 ·आगमशास्त्रम् "[७८-स] कथं निरोधं समापयमानस्य नैवं भवति अहं निरोध समापये वा व्युत्तिष्ठे वा! समापत्तिकाले निरभिसंस्कारेण 'वित्तनिरोधात्। कथं निरोधाद् ध्युत्थितस्त्रोन्स्पर्शान्स्पृशति आनिळ्य'माकिश्चन्य- ५ मानिमित्तम्। । यद्भूयसा तस्याः समापत्तेव्यत्तिष्टमानस्त्रिविधेनालम्बनेन व्युत्तिष्ठते भावनालम्बनेन विषयालम्बनेन निरोधालम्बनेन च । तैश्च व्युत्तिष्टमानो ययाक्रममेव त्रीपनिस्पृशति। [seक) तत्र भावना. लम्बनेन व्युत्तिष्ठमानस्य न भवति चित्तस्य इजितत्वमस्मीति अयमस्मीति भविष्यामीति विस्तरः। अत आनिऽयं स्पर्श स्पृशतीत्युच्यते । १० विषयालम्बनेन व्युत्तिष्ठमानस्य न रागकिचनं भवति न द्वेषकिञ्चनं न मोहकिञ्चनं। तस्मादाकिश्चन्यं स्पर्श स्पृशतीत्युच्यते। निरोधालम्बनेन न्युत्तियमानः सर्वनिमित्तानाममनस्कारादानिमित्त धातुमालम्वते । तस्मादानिमित्तं स्पर्श स्पृशतीत्युच्यते।" इदमस्मात्प्रतीयते निरोधसमापत्तौ चित्तस्य सर्वथैव निरोधात्र तल १५ कश्चिदपि स्पर्श इति । व्युत्थाने तु त्रयः स्पर्मा भवन्ति आनिळ्या- किञ्चन्यानिमित्ताः। यस्मानिरोधसमापत्तौ न कथन स्पर्शस्तस्मात्सेवा-: स्पर्शयोगः। अब स्पर्शशब्दोऽनुभवार्थः । । २० प्रमाणानि) १। इह यथोपलब्ध एव पाठ उपन्यस्तो न पुनः संस्कृतः। २। इदं शब्दरूपं कम्पनार्थल्य एजिधातोर्गमनार्थस्य इगिधातोर्वा निष्पत्र- मिति अभिधर्म को श व्याख्यातारो मन्यन्ते । अस्य बहुषु स्थानेषु बहुपाठभेदो बुभुस्वमिरेतेषु ग्रन्थेषु द्रष्टव्यो यथा भ. को. ४. १०७ (अनेकान्युपन्यतान्यन्त्र म ३,३३४-३३५ ; अ को. व्यार. ३८९ । ३। स्पृश्यत इति स्पों भावसाधनः कर्मसाधनो का स्पृशतेोतो- नुभवाथै प्रयोग उपनिषद्यपि लभ्यते। यथा "ते निन्नेदिष्ठं पस्पृशुः" (के. उ. ४, २) इति। ते ह्येनत्प्रथमो विदांवकारेति पाठरच्युतसंस्कृतिदुष्टः । म पायमुपलभ्यते जैमिनी य मा ह्मणे (१०)। " ह्येनं नेदिष्ठं पस्पर्श । सोनत्प्रथमो विदांचकार" (के उ. ४ ३)।

·१७- । १० अलातशान्तिः . इष्टमिदं प्राग् (३. ३६) योगिभिरपि दुर्दोऽयमस्पर्शयोग इति । कि रहुना तथायं गम्भोरो ययाऽविद्यमानेऽपि भये केचित्तत्र भयं पश्यन्तीति च। किं पुनः कारणं ते विभ्यति। युक्तमाह तत्र (३. ३६) भा प्य कार "आत्मनाशरूपमिर्म योग मन्यमाना"इति । किमित्येप योग आत्मनाश इच मन्यत इति दृश्यते सविस्तरं सौगतानामागमे । तथा हि। एष खलु ५ यागो मरणात्स्तोकमेव भिद्यते। अत एव निर्वाणाधिगमादनतिपूर्व भगवति तथागते संशावेदितनिरोधमधिगतवति शिष्य आनन्दस्तं मृतमेवामंस्त । अपरस्तु शिष्योऽनुरुद्धो नाम तमवोचनायमधिगतो मृत्युम् । अपि तु संशावेदितनिरोधं समापन्न इति। वस्तुतोऽपि तत्तथैवाभूत्। स खलु भगवान्पश्चानिरवासीत्। अतो नैसर्गिकमेवेदं केवन कुयोगिनो विभोयुरस्मादस्पर्शयोगादिति । योगोऽयं मनागेव भिद्यते मरणादित्युक्तमधस्तात्। विवृतं त्वेतद्ध बुद्ध धो पे णा त्मनो विशु द्धि मा गै (विशुद्धिमग्गे, पृ. ५५८) केनचित् सून पिट क स्य वचनेन । अयमस्य सारः। मरणे दिलीयते वापस्तनोः। नश्यन्तीन्द्रियाणि । निर्गच्छति व प्राणवायुः। योगे पुनस्तस्मिन् सर्वमप्येतद्विद्यते। अबोचाम पूर्वमस्पर्शयोगाभिन्नः संशावेदितनिरोधी देशित- स्तथागतेनैति। तत्रापास्यनुपूर्व विहारेषु दर्शितपूर्वेषु प्रथमध्यानाविषु नवसंज्ञानासंज्ञायतनान्तेषु न किञ्चिद्बुद्धशास्त्रमूलकम् । तत्खल्वखिलमपि तेनात्मनो गुरुभ्यामेवाध्यगम्यत । तथा हि। आडारकालापः (पालौ २० अळारकालामो) तस्मा अनुपूर्वविहारेषु यावत् सप्तममाकिञ्चन्यायतनं रुद्रको रामपुनश्च (पालौ उद्दको रामपुत्तो) यावदष्टम नवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपदिदेश। तु युद्धस्तत्राप्यपरितुप्यंस्ततः परमपि संज्ञावेदितनिरोध स्वयमेवावबुबुधे । स्यादेतत्। स चेदस्पर्शयोगो बुद्धेनैव देशितः किं कारणं न तत्तस्य २५ वा तदीयानां विनेयानां वा वचनेषु दृश्यते। ननु भो महान् विषयस्तेषां घचनानाम् । तं सामनन्विष्य नास्ति तत्तत्रेति न युक्तं वक्तुम् । म प स ४.८.९( = दी नि. २ १५६)। म.नि. १ ८ ९ (= अरि य प रि ये स न सुन म, १.३६); क. पि, पृ २३८-२३९, २४३-२४४, बु. च. १२, ६३, ८३॥ स २॥

·३८ आगमशास्त्रम् ४.२ किञ्च । वस्तुतस्तु दृश्यते तत्सवपि तावत्त । यथा वौद्ध गान ओ दो हेति मन्थे (साहित्यपरिषद्ग्रन्थावली, ५४, १३२३, पृ. १६) ।' एप खत्यस्पर्शयोगोऽविवादोऽविरुद्वश्चेत्युच्यते । स्फुटमेतेन व्यज्यते नायं योग आ चा र्यस्य स्वकीय आनाये अपि ५ तूपादीयते परकीयादिति । अन्यथा शक्यतेदं पदद्वयं परिहर्तुम् ।' अस्य च योगस्योपादेयत्वे हेतुमाह सर्वसत्वसुखो हित इति । अस्ति लोके किमपि सुखं न पुनहितम्। अस्ति च हितं न पुनः सुखम् । अयं तु योगः सुखश्च हितश्च सर्वेपामपि पुरुगणां ये तं कुर्वन्ति ।' यतश्चायमविवादोऽविरुद्धश्च ततोऽभ्युपादेयः। अत एव येनार्य १० देशितस्तं नमामि। टीका। १। इह कासाशिदपभ्रंशनिबद्धानां बौदगीवीनामस्ति काचित्संस्कृत- सन्त्यन्न बहवो भ्रमाः प्रमादाश्च । नेयं संस्कर्ता तथा संस्कृता यथासीत्संस्कर्तव्या। अल्या टीकायां प्रसङ्गादस्पृशयोगत्वादिति पदं प्रयुक्तम् । स्पष्टमेघ भ्रान्तोऽयं पाठः। अस्पर्शयोगत्वादिति पठितव्ये अस्पृशयोगत्वादिति हि १५ पठितम् । भोटपाठावपि रूपष्टमिदम्। भोटसंस्कृतपाठयोरस्ति स्वत्यल्पको तथा हि भोटपाठे योगादिति । संस्कृठे तु योगत्वादिति । एतत शक्यमवज्ञातुम् । बहुपु स्थानेष्वेतादृशभेदस्यानादरात् । २। अन्यमा प्या चार्य एवं वक्ष्यति (१.५) "विवदामो मतः सार्ध- मविवाद निबोधते"ति। २० ३। अस्मिंश योगे यत्परम सुखमनुभूयते सद्विवृतं विस्वरशो बौद्धागमेषु (सं.नि. ५. २२८)। यथा । "इधानन्द भिक्खु सब्बसो नेवसम्माना- . सम्मायतनं समतिकाम सन्जावेदयितनिरोधं उपसम्पन्न विहरति । इदं खो आनन्द एवम्हा सुखा अर्ज सखे अभिकन्ततरं व पणीतवरं व।" अन्न घेदनाया सर्वथा निरोधादेव सुखम् । यन्निणं एखमित्युच्यते तत्रापि स एव हेतुर्यन्न तत्र वेदनेति । । तदुक्तं बौद्धागमे (अनि ४. ५१४-४१८) "किं पनेत्य (निर्वाणे) आवुसो सारिपुत्त मुखं यदेत्य नास्थि वेदायितंति.। एतदेव स्वत्थ आवुसो मुख पदेत्य नस्थि वेदयि ॥ भगवदी सा स्वपीयमेवावस्था वर्ण्यते (६. २०-२२)।

·४.३ পাহানি अथेदं सर्व पर्यालोच्य न दुरवगम येनायमस्पर्शयोगो देशितो न स परः कश्चित्तथागतादिति। वक्ष्यमाणं चा चार्य स्य वचनजातं मतमेतद् ढयिात ॥ "पतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किश्चिन जायत" ( ३. ४३) इत्यजातिवादः प्रागुडोषितः पश्चादप्युडोपयिष्यते (४ ७१)। चिन्तितश्चैप पूर्व म है ते । परमपि च चिन्तयिष्यते पुनः पुनर्वहुविवादास्पदत्वात्स्थूणानिखनन- न्यायेन प्रतिष्ठापनीयोऽयमर्थ इति । तन द्वया ह वादिनः प्राधान्येन सत्कार्यबादमसत्कार्यवादं चातिष्ठमानाः। तेषु साड्या वेदान्तिकाश्च सत्कार्यवादिनः। वैशेपिकास्तु सह नैयायिकरसत्कार्यवादिनः ।। तत्रा वार्य स्तावदुभपानप्येतान्यादिनः कीर्तयित्वा तेषां मिथो विवादमे समासेनोपतिपति- १० भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि । अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥३॥ परस्परं विवदन्तो विरुवं वादं कुर्वन्तः केचिदेव वादिनो न सर्वे भूतस्य विद्यमानस्य सतो वस्तुनो जातिनुत्पत्तिमिच्छन्ति। १५ संदेचोत्पद्यत इति मन्यन्त इति भावः। अपरे तदन्ये तु धीरा मतिमन्तो ऽभूतस्याविद्यमानस्यासतो वस्तुनो जातिमिच्छन्ति । सत्कार्य- घादिनो मन्यन्त तिलेप्चतिसूक्ष्माव्यताकारण विद्यमानमेव पाडनेन व्यज्यते। इयमभिव्यक्तिरेख जातिः । न चत्तल तिलेप्व- भविष्यन्न तसेभ्योऽध्यामिष्यत । तिलेभ्य इव सिकतामोऽपि च तत्प्रादुरभविष्यत् । न तु प्रादुर्भवति। असत्कार्यवादिनस्त्वभि- प्रयन्ति मृद्यसन्नेय घट उत्पद्यते । उत्पत्त्या हि स सम्भवति । स चेत्नागप्युत्पत्तः सन् किमस्योत्पत्या। अनुत्पन्नदशायामपि चेत्स सन्नेव स्यान्न तर्हि कदाचिदनुत्पन्न इति न कश्चित्कदाचित्तदुत्पादने प्रयतेत पूरुषः। दृश्यते तु सर्वस्तत्र प्रवर्तमान इत्यास्तां विस्तरः ॥ २० २k १। सा.का.९; प्रसू २.१.१४-१८ (शा. भा.); बृ. उ. १ २.२ (का भा.); न्या. क., पृ. १५३ । बौद्धषु पुन वै भा पिकाः सत्कार्यवाई सौ बा. न्ति का स्तु सहयोगाबारे रसत्कार्यवादमभ्युपगच्छन्ति। च. श. (पति), १.१५॥

·Num ५ । १०० आगमशास्त्रम् सौगतास्तूभयमप्येतन्मतं प्रत्याचक्षाणाः सर्वथाजातिमेवातिष्ठन्ते । तदिवमुक्तम्--- भूतं न जायते किञ्चिदभूतं नैव जायते । विवदन्तोऽदया ह्येवमजातिं ख्यापयन्ति ते ॥४॥ किञ्चिकिमपि भूतं विद्यमानं सदित्यर्थः । न जायते। यत् सद्वियमानमेवास्ति किं पुनस्तस्य जात्या। नहि कस्यचिद्विद्यमान एव पुनः पुनर्जायते। अभूतमसदपि किञ्चिन्नैव जायते । ह्यसच्छशविषाणादि जायमानं दृष्टं कदाचित् एवमनेन प्रकारेण हि विवदन्तो विवादं कुर्वन्तस्ते प्रसिद्धा अहया अवयवादिनो बौद्धा १. अजातिमनुत्पत्तिं ख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति । अवाइयशब्दो व्याख्यातव्यः। नास्ति यं येषां तेऽद्वयाः। कि पुनरत्र द्वयम्। अस्तिनास्त्यात्मानात्मनित्यानित्यशून्याशून्यादि परस्पर- विरुद्धं दर्शनं द्वयम् । बुद्धेन हि भगवता द्वावस्येतादृशावन्तौ विहाय मध्यमया प्रतिपदा धर्मो देशित ति सुप्रसिद्धम् । तन्मते हि न १५ किश्चिदुत्पन्नं न या किञ्चिन्निरुद्धम्। न किश्चिदुच्छिन्नं न वा किञ्चच्छिाश्वतम् । न किञ्चिदेकं न वा किञ्चिदनेकम । न किश्चिदागतं नवा फिञ्चिन्निर्गतम् । १। केचिदिह द्वया इति पठन्ति । स त्वपपाठ इत्यनुपदमेव द्रक्ष्यते । म , ११। उक्तं च तत्रैव नागार्जु ने न- "अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वत । भनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गम ॥ या प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपशम शिवं देशयामास सम्बुद्धस्तं वन्दे वदतां घरं ॥" इदं च सर्वमनुसन्धेयमन- "अस्तीति काश्यप अयमेकोऽन्तो नास्तीत्ययं द्वितीयोऽन्तः । यवनयोयो- रन्तयोमध्यमियमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद्धर्मागां भूतप्रत्यवेक्षा।" ६०(पृ९०)। "यद्भूयसा कात्यायनायं लोकोऽस्तिता वाभिनिविष्टो नास्तितां च तेन न परिमुच्यते । म वृ., ५.२६१ (उद्धवोऽयं का त्य य ना व धा दात)। मागार्जुमार (म का. १५....) का.

·४४ भलातशान्ति. अयमेवाद्वयवादो यःसमप्रेताथागते शास्त्रे दृश्यते। अत एव च तच्छास्ता • स भगवांस्तथागतो ऽवयवादी त्यम र फोश पाठकोऽयवगच्छति।। "कास्यानाववादे चास्तीति] नास्तीति चोभयं । प्रतिपिछ भगवता भावाभावविरोधिमा ।। अस्तित्व ये तु पश्यन्ति नास्तित्वं चाल्पयुद्यः । भावानां तेन पश्यन्ति द्रष्टव्योपशम शिधं ॥” इति । "सम्मा दिछि सम्मा दिट्ठीति भन्ते यति । कित्तापता नु खो भन्ते सम्म दिहि होवीति । दयनिस्सितो ख्याय करायन लोको येभुय्येन अत्थितं चेयं नस्थितं च ।० लोकसमुदयं खो कञ्चायन यथाभूतं सम्मपन्नाय परसतो या लोके नस्थिता सा न होति । लोकनिरोधं खो कच्चायन यथाभूतं सम्मपन्नास परसतो १० या लोके अस्थिता सा न होति । सञ्चं अधीति खो करायन अये एको अन्तो। सन्ध नत्थीति अयं दुतियो अन्तो। एते ते कन्चायन उभो अन्ते अनुपगम्म मन तथागतो धम्म देसेति ।" स नि. ३. १७ ॥ "नित्यमिति काश्यप अयमेकोऽन्तः। अनित्यमिति काश्यप अयं द्वितीयो- ऽन्तः। यदनयोयोनित्यानित्ययोर्मध्य तदरूपनिदर्शनं । आस्मेति काश्यप १५ अयमेकोऽन्तः। नैरात्म्यमिति द्वितीयोऽन्तः । यदात्मनैरात्म्ययोमध्यं सत् ।। संलेश इति काश्यप अयमेकोऽन्तः। व्यवदानमित्ययं काश्यप द्वितीयोऽन्तः । योऽस्यान्तद्वयल्यानुपगमो (मूले त्यत्र अनुगम इति पाठः । म पुनरेप पाटो युक्तो न च सम्मतो, भोटपाठस्य) अनुदाहारोऽप्रव्याहार इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद धर्मागां भूतप्रत्यक्षा।" का. प पृ. ८६-९८ ॥ किस "अस्तीति नास्तीति विवाद एप शुद्धी अशुद्धोति अयं विवादः । विवादप्राप्ल्या न दुखं प्रशाम्यते. अविवादप्राप्त्या च दुखं निरुध्यते ॥" स रा.सू. यथा लभ्यते (म., पृ. १३५, १७०)। २० २५ अन्यच्च "भावाभावदर्शनद्वयप्रसङ्गो यावत्तावत्संसार इत्यनेत्य मुमुक्षुभिरेतदर्शनद्वय- निरासेन सदिसंध्यमा प्रतिपदावनीया।" म वृ., पृ. २७६ । नव्यं चेह समन पचदर्श प्रकरणं मध्य म क वृतेः । १। अमर को १.१. १४ ; म व्यु २३ ; दि. २, पृ. ९५ ("धुदाना भगवता महाकारुणिकानामदयवादिनाम्")।

·4 भागमशाखन . शिष्याश्च तदीयास्तत्सम्बन्धावस्यवादिनः।। समासन पुनरस्मिन्प्रकणे (४४) या इत्युक्ताः। उद्दिष्टाः फेचन यादिनी (४. ३) ये भूतस्याभूतस्य या जातिमिच्छन्ति । ते किल मन्यन्ते प्रपञ्चोऽयमुत्पद्यते । विद्यतेऽस्य कारण ५ यस्यायं कार्य इति। एने (५.४) त्ययास्ताथागता एर ये सर्वथैधोत्पत्तिमपलपन्ति । अन एव मूल मध्य म क का रि का या म् (म यू, पृ.११) भावार्य नागार्जुन स्य चागारम्भः फेधित्वद्वयवादीत्यनादयशब्दस्यावतममाहुः । यथा तवा म र को (१ १ १४), अद्वयमद्वैत पदन्त्यवश्य"मिति भानु जि दीक्षितः। "अद्वयं .१० पिज्ञानाद्वैतं पदत्ययश्य"मिति क्षी र स्या मी। सदेतान युक्तम् । न अद्वयाद्वैत- शब्दावभिन्नार्थी। अपशब्दो विवृतो विस्तरता। अद्वैतसम्दस्त्वभेदं योधयति । यथा पेदान्तेऽतपदेन जीवप्रझगोरभेदः प्रवीयते । चिचाद्वयवायतयादिना- घभिन्नाविति श्यते । एतदपि प्रामादिकम् । यथा दिव्या व दा ने (४९५) शब्दसूचौ। भनाइयवादी प्रमादादद्वैतवादीति पठितः। भोटपाठे १५ धोनपाठे च अद्वयवादीत्येष युद्धनामउ सुस्पष्टम् । १। "तस्मादयवादिनां मध्यमकानां कुतो मिथ्यादर्शन मिति म यू, पृ. ३३१ । अन्यदपि वष (१ ३२९) "उच्यते । न वयं नास्तिका [अस्तित्व ] नास्तित्वद्वयवादनिरासेन तु वयं निर्वाणपुरगामिनमद्यपथ विद्योतयाम" इति । २० २। केचित्पुनरमाद्वया इति पवितव्ये द्वया इति पठन्ति । तदर्थव वैविन इति घुवन्ति । अस्मत्प्रवर्शितस्तु पाठस्त्रिपु संस्करणेषु इस्यते यथा श्री म हे श- चन्द्र पाल स्य (कलिकाता, १८०६ । घ) श्री दुर्गा वरण सा द्वर- वेदा त तीर्थ स्य (कलिकाता, १३३६ पङ्ग व) गीतायन्त्रस्य च (१९९३ वि सं)। एप च पाहो मूलभाध्ययोरुभयोः । आनन्दाश्रमसंस्करणस्य (१८२२ घय) क पुस्तकभाष्येऽपय लभ्यते। युक्तिश्चैनमुपोवलयति। तथा हि २५ पूर्वकारिकायां (३) द्विविधा वादिन उद्दिष्टा ये जातिमिच्छन्ति । तेपु केचिभूत स्यापरे त्यभूतस्य जाति वदन्तीत्यवान्तम्भेदः। जातौ तु न ते मनागप्पत्योन्य भियन्ते । . उभयैरपि जातेरभ्युपगमात् । अल्या तु चतुया कारिकायामन्य एर केचन वादिनो निर्दिश्यन्ते । नैते भूतस्याभूतस्य पा जातिमिच्छन्ति । अपि तु सर्वधाप्यजातिमेव। न चामी द्वैतिनः। ते तु शङ्कर नयेन तृतीय कारिकायमेवोक्ताः। अतस्तृतीयचतुर्थकारिकयोरुता वादिनो मियो भिन्नाः । पारवाइया एति।

·भलातशान्तिः १०३ "अनिरोधमनुत्पाद"मित्यादि। अयं चानुत्पादः प्रतिपादितस्तेन परेण च तन वान्या व विस्तरशः। उत्तरो प्रन्थः सुगमो भविष्यतीति विज्ञानमिहोदारिते। आह चन्द्र की तिः (म. पृ., पृ. १२) "उत्पादो हि परैः परिकल्प्यमानः स्वतो या परिकल्प्येत परत उभयतोऽहेतुतो वा परिकल्प्येत । सर्वथा च नोपपद्यत इति ५ निश्चिमाह (मका १.१)- "न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः । उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः कवन केचन ॥" इति विस्तरः। निराकृतोऽयमुत्पादो नागार्जु ने न पुनः पुनः । - यथा १० "न स्वतो जायते भारः परतो नेव जायते। न स्वतः परतश्चैव जायते जायते कुतः ॥” इति । म का. २१ १३ । द्रः २३.२० । वक्ष्यति चा चार्यो ऽप्यस्माकम् (४. २२)- "स्वती वा परतो वापि न किञ्चिद्वस्तु जायते।" इति । द्रः सह वृत्या म.फा. १.१३ १ च.श. १५ । उक्तं च वो धिवर्या व तारे (६.१०)- "वयं च सर्वधर्माणामुत्पत्ति वसीयते।" इति । इयमस्मदा चा र्यस्य चतुर्थी फारिका (४.४) वक्ष्यमाणेनेदशेन वचनेन नागार्जुन स्य सम्पर्क स्पष्टं प्रकटयति- "नेवासतो नैव सतः प्रत्ययोऽर्थस्य युज्यते । असतः प्रत्ययः कस्य सतश्च प्रत्ययेन किम् ॥” इति। २० २५ "अभूतं नैव जायत" इति प्रकृतकारिकायाम् । "नाभूतो नाम जावत” इति च च तुःश त के (१५.२.)। तदेतद्यमन्योन्य- मुपमेयम् । किञ्च चिन्तनोयमत्र यदुक्तं च तुःश त क वृ सौ १। अाह चन्द्र की चिः (म घृ, पृ ९२) "अनच निरोधस्य पूर्व प्रतिषेध उत्पादनिरोधयोः पौर्वापर्यावस्थायाः सिद्धपभावं योतयितुम्" इति । आ चा ये गाप्यस्मदीयेन "न निरोधो न चोत्पत्ति"रिल्यादावात्मनः सुप्रसिद्ध श्लोके (३ ३२ ) स एव कमो दर्शितः । ३० २। द्राम भ६५८ म.वृ.,पू८२-८३ । 0.P.81-14 ·१०४ भागमशाखम 4A (च.श. ३६८१५.१६) "मत्राह| जातो न जायते। अजातोऽपि न मायते" इति।' प्रकृतकारिफायाः पूर्वाधः शङ्करे पी पं व्याख्यातः-"भूतं विद्यमान पस्तु न जायते विद्यमानत्वादेव । तथाभूतमविद्यमानमविद्यमानत्याय ५ जायते शशविषाणवत्।" स्मरणीयमत्र शुद्ध पा लि त पवनं (म., पृ. १४) "न हि स्वात्मना विद्यमानानां पदार्थानां पुनरुत्पादे प्रयोजनमस्ति। भथ मन्नपि जायेत न कदाचिन्न जायेत" इति ॥ अथातयः ख्याप्यमानामजातिमनुमोदमान आ वा यः सह तैरविवाद- मषगमयशाह- ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् । विवदामो न तैः सार्धमविवादं निबोधत ॥५॥ पारमपं सूत्रम् । तैरवयरद्वयवादिभिस्ताथागतः ख्याप्यमानां कोय॑माना- मजातिमनुत्पादं वयं वेदान्तिनोऽनुमोदामहे मुदानुमन्यामहे । न वयं तैः सार्धमन विवदामो विवादं कुर्मः। अविवाद १५ विवादाभावं च यूयं भोः शिष्या नियोधतावगच्छत। सायवैशेषिका- दिष्विय वेदान्तेऽज्यादौ जातिवाद एवाभ्युपगतः। “यतो वा इमानि भूतानि जातानी"त्यादिश्रुतेः ( ते. उ ३.१.१)। यिवृतं चेदं प्राक् । यामूलकं च "जन्माद्यस्य यत" इत्यु सर मी मां सा यां (व्र सू १.११) पश्चात्तु शा री र क भा प्य कर्त: शङ्कर भगवतो नये सोऽपछुतः पारमार्थिकसत्यापेक्षया। सत्यपि श्रुतिशिरोवावतिस्पष्टे जातिवादे फि कारणं भवन्तोऽद्धयानामजातिवादमनुमोदन्ते न ध ते साधं विवदन्त इति स्वविनयानामाशङ्कामपनिनीपुरा चार्यो युक्तिपरम्पराप्रदर्शनायोपक्रमते- नात्य संस्कृतमूलं लभ्यते। छायेयं वृत्ति कृत्कृता भोटपाठस्य । जायमान नाम म जायते तथा प्रकाशित मार्य दे वे न सध- जायमामाधजासत्वाज्जायमानो न जायते । अथवा जायमानत्वं सर्वत्यैव प्रसज्यते ॥" इति । इयं व कारिका मध्य म कचौ पता चन्द्र की ति मा (10)। अथ यथा- - ·अलांतशान्तिः १०५ अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो ह्यमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेष्यति ॥६ कृतवृत्तिरियं कारिका पुरस्तात् (३.२०)। इहापि स्तोक विवियते। तत्र तावदादौ (४.३) द्विविधा वादिन उहिष्टाः। तेषामेके भूतस्यापरे त्वभूतस्य जातिमिच्छन्ति । तन सत्यप्यवान्तरभेदे- ऽजातमेव जायत इत्यत्र न तेपामुभयेषां भेदः। यत्प्रागेव जातं न तत्पुनर्जायत इति प्रत्यक्ष नः सर्वेषाम् । श्रुतिरप्याह कण्ठतो (पृ. उ. ३. १.२८) "जात पर न जायत" इति। अतो जातस्य जातिर्न शक्मा कल्पयितुम् । एतदेवोक्तम् . "भजातस्यैव धर्मस्य (भावस्य ) जातिमिच्छन्ति वादिन" इति । किं तर्हि जाति माजातस्यैव धर्मस्येति। नेत्याह । किं कारणम्। यदजातं तदजातत्वादेवामृतं नित्यम् । यत्पुनर्जातं तन्मय॑मनित्यमिति हि स्थितिः । एवं वाजातस्य जातिमिच्छता भवता तस्यानित्यत्वमप्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । तथा व सति कथं नामाजातो धर्मोऽनित्यो भविष्यति। स जनिष्यत' इति भावः। अतो नाजातस्य जातियुज्यते ॥ भवान्तरयुक्तिमाह- न भवत्यमृतं मयं न मर्त्यममृतं भवेत् । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥७॥ अमृतं नित्यं मर्त्यमनित्यं न भवति । तथा भय मनित्यमपि अमृतं नित्यं न भवति । कुतः। यतः प्रकृतेः स्वभावस्य २० : अन्यथाभावः प्रकारान्तरेण भवनं परिवृत्तिः कथञ्चित् केनापि प्रकारेण न भविष्यति। न जातु प्रकृतिः परिवर्तते । अथ परिवर्तते प्रकृतिरेख, सा न भवति । एवं चाजातमेव चेज्जायते न तदजातं । -- १। एसदाचास्तिनः कारिकाः (४.६-८) प्रकरणान्तराष्ट्र (३.२०- २१) आकृष्य पुनरिह पलिताः (२.३.२० वृत्तिः)। अतः परप्रकरणान्तर्ग-२५ स्वादिहता यथानुकूल कथचियाख्येयाः। ३। भयं द्वितीयाभोऽन्यताप्यावृतः (३.२१ १.२९)।

·प्रकृत्याजातः। आगमशाखम् प्रकृत्या। कथं च नाम यत्प्रकृत्यैवाजातं च नित्यं च पुनस्तजातं चानित्यं च भवेत् । अब प्रकृतकारिकाया उत्तरार्धा सा गा जुन. स्येयं पङ्क्तिरर्थतश्च शम्दतश्च प्रायोऽभिन्नैव- "प्रकृतेरन्यथाभावो न हि जातूपपद्यते।" म फा १५.८। न कश्चित्यकृतेरन्यथाभावो भवतीति स्थितम् । अथ कश्चिद्भावः स तत एव नित्यो भवति । स चलायत तेनानियों भवति । तथा च तस्य प्रकृतेरन्यथाभावो भवति। यत्खलु प्रकृत्याजातं नित्यं वा नूनं तेन नियतं तथैव भवितव्य नान्यथा। अब बीपि अजातं जायते। नित्यं चानित्यं भवतीति । व्यक्तिमत्र प्रकृतरन्यथाभावः। न चायमुपपद्यत इत्याह- स्वभावनामृतो यस्य धर्मों गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः ॥८॥ यस्य वादिनो मते स्वभावेन प्रकृत्यामृतो नित्यो धर्मो भायो मर्त्यतामनित्यतां गच्छति जनित्यो भवति जायत इति भावः । तस्य वादिनो मते कृतकेन कृतकत्वेन हेतुना अमृतो नित्यो धमः . १। इदं च शक्यमुदाह तत एष (म. का.)- "कल्य स्यादन्यथाभावः स्वभावश्चन्न विद्यते। कल्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते ॥ १३ ॥ "महतो कस्य पासल्यासन्यथा भविष्यति । प्रकृती कस्य व सत्यामन्ययात्वं भविष्यति ॥" १५ १। कः स्वभावं प्रहास्यति ।" ०३.२४ । वक्ष्यति पास्माक मा वार्यः (४१) "स्वभावं न जहावि या " आहव टीकाकूचन्द्र की ति रायंदेवस्य चतु:शत के (१७९-८ ४) "स्वस्पस्यान्यथाभावासम्भवाद्ध" इति। २. '२५ - ३। अर कृतकशब्देन कृतकत्वमभिप्रेतं यथा "हेतोः फलस्य चानादि'. रित्यत्र (४. १४) अनादिशब्दोऽनादित्व बोधयति । आनन्द गिरि (३ २२) "कृत के ने ति। कृतमत्वस्य यत्कृत तदनित्यमिति विनाशित्येन व्यासत्वादिति वदत्तत्समर्थयते । सा य णो ऽपि (से. आ. ५.६) ३० मनसस्पतिश, मनसस्पतित्वरूपेण व्यापटे ।

·भलातशान्तिः १०७ न कथं निश्चलः स्थिरो नित्यः स्थास्यति भविष्यतीति भावः । स्थास्यति। यत्कृतकं तदनित्यमिति हि स्थितिः। नित्याचं नावो जायते स तेन कृतकः कृतिमो भवेत् । कृतकश्यानित्यः। अत्रोक्तं ना गार्जुने न (म. का १५.१-२)- "न सम्भवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः । हेतुप्रत्ययसम्भूतः स्वभावः कृतको भवेत् ॥ स्वभावः कृतको नाम भविष्यति पुनः कथं । अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्न च ॥ इति । "प्रकृतरन्यथाभावो न कश्चिद्भविष्यती"त्युक्तम् (४.७)। तन केयं प्रकृति मेति विवियते- सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजाप्यकृता च या प्रकृतिः सेति विज्ञेया स्वभावं न जहाति या ॥६॥ यथा लौकिक सा प्रकृतिरिति विज्ञेया या सांसिद्धिकी संसिद्धिः सहनिप्पत्तिः सहोत्पादस्तत्र भवा सांसिद्धिकी । व्यवहारे वरुष्णता । • इयं [प्णता सहैव यहिना निप्पद्यते । न पूर्व १५ न पश्चात् । तस्मादियं सांसिद्धिकी। स्वाभाविकी स्वभावाद् उत्पन्ना। सहजा सह जायत इति कृत्वा। यहिश्चोष्णता च युग- पदुत्पद्यते। अपि च अकृता न केनचित्कृता अकृत्रिमा हेतु- प्रत्ययनिरपेक्षेत्पर्थः। किञ्च या स्वभावं स्वस्य भावमात्मीयं रूपं २॥ उपः । १। अनयोः कारिफयोः प्रकृतायां च कारिकायां कृतकशब्दप्रयोगो द्रष्टव्यः । २० "कः स्वभावं प्रहास्यति" इति। म. का २३ २४ । ३। सा. का ४३। यथा व्याख्यातं वा च रूप त्यादिभिः । द्रष्टव्यों चात्र मा उर गौड़पा दो। "तत्र सांसिद्धिकी यथा भगवतः कपिलस्यादिसगे उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोल्पनाः।" भा प्य झा र स्त्वाह "सम्यक्- सिदिः समिद्धिस्तत्र भवा मासिद्धिकी। यथा योगिनामणिमायैश्चर्यप्राप्तिः प्रकृतिः सा भूतभविष्यत्काल्योरपि योगिना न विपर्येति ।" ।। अव्यवहितोचरपत्रे प्रथमा टोप्पणी दृष्टच्या। -- २५ ·१०९ भागमशास्त्रम् ४.१० न जहाति त्यजति सा प्रकृतिः। यथा लोके यावदुष्णता तावदग्नि- विशिस्तायदुष्णता। भस्त्यनिष्णितेति न जातु सम्भवति ॥ यथा धर्माणां न जातिरेवं तेषां न यो नापिका नाश इत्याह- जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः । जरामरणमिच्छन्तश्च्यवन्ते तन्मनीषया ॥१०॥ सर्वे धर्माः पार्था जरामरणनिर्मुक्ता जरा जीर्णता क्षय ', इत्यर्थः। मरणं निवृत्तिर्नाश हत्यर्थः। ताभ्यो निर्मुक्ता वर्जिताः। यथा भावा नोत्पद्यन्ते तथा ते न जीर्यन्ति न व नभ्यन्ति। ये पुनस्तेषां जरां च मरणं चेच्छन्ति। जीर्यन्ति नश्यन्ति व भावा इति १० मन्यन्ते ते तन्मनीषया तचिन्तया जरामरणचिन्तया च्यवन्ते संसरन्ति भ्रष्यन्ति पा तत्वतः। तदेतत्प्रतिपादितं सविस्तरं ना गार्जु- ने न मध्य म क का रिका या मेकादशे प्रकरणे। विड्वानं विह. दय॑ते- १। उष्णता नामाने स्वभाष इति मसिदिलोंके । मध्य मक नयेतु १५ मा गार्जुन मनुसरं चन्द्र को तिराह (म वृ, पृ. २६२-५) "किमिदानी तत्- स्वभावस्य लक्षणं कश्वासी स्वभाव इति धकव्यम् । उच्यते । 'अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र ' (म. का. १५. २) इति । इह स्वो भावः स्वभाव इति यस्य पदार्थस्य यदात्मीयं रूपं तत्तस्य स्वभाव इति म्यपदिश्यते। किं च कल्यात्मीय। यद्यल्याकृत्रिमम् । यत्तु कृतिम म तत्त- २० स्यात्मीय। तद्यथापामौल्य"मिति विस्तरः। किव स एव स्वभावो या पर- निरपेक्षस्तत एव चाकूत्रिमः। अतो नार्य पूर्वमभूत्वा भवति। तस्मादनुत्पाद एष पहः स्वभावो न पुनरोष्ण्यं यत एतत्परापेक्षम् । हेतु व प्रत्ययं चापेक्ष्येद- मुत्पयते । पूर्वमभूत्वा च भवति। तदुक्तं चन्द्र की ति मा (म., प. २६३) "यत कृत्रिमस्य परसापेक्षस्य च स्वभावत्वं नेष्टमत एवाष्ण्यम हेतु. २५ प्रत्ययप्रतिबद्धत्वात्पूर्वमभूत्वा पवादुत्पादेन कृतकत्वाच न स्वभाष" इति । भन्यच (तत्रैव पृ. २६५)-"सर्वदानुत्पाद एव समयादीनां परनिरपेक्षस्था- पत्रिमत्वात स्वभाष इत्युच्यत" इति ।

·ছায়ালি, १०१ । न "पूर्व जातियदि भवेजरामरणमुत्तरं । निर्जरामरणा जातिसंवेज्जायेत घामृतः॥ पश्चाज्जातियदि भवेजरामरणमादितः। अहेतुकमजातस्य स्थाजरामरणं कथं ॥" म. का. ११. ३-४। फिश (तत्रैव ११.८) "पूर्वा न विद्यते कोटिः संसारस्य न केवलं। सपामपि भावानां पूर्वा फोटो न विद्यते ॥” इति । "कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः। पूर्वा कोटिः पूर्वो देशः" जातिरित्यभिप्रायः। विस्तरं भुत्सुभिः सह मध्य मकवृत्या समग्रमेवेदं प्रकरणमवेक्षणीयम् ॥' पुनरपि जातिवाद आतिप्य निराक्रियते। उद्दिष्टाः पुरस्तात् (४.३) केवित्सत्कार्यवादिनः । तेषु वेदान्तिनामयमभ्युपगमः । आसीत्सदेकमद्वितीयम्। ततो वा इमानि भूतान्यज्ञायन्त । पुनस्तत्कुतोऽप्यजायत इत्य तत्। अत पच नित्यम् । फिञ्च सर्वाणि भूतानि ततो जायन्त इति तत्कारणम् । भूतानि तु कार्याणि । न चैतानि ततोऽन्यानि। एकस्यैव तस्य कारणस्य सद्भावात् । सोऽयमभ्युगमो भवतां नोपपद्यत इत्याह-- कारणं यस्य वै कार्य कारणं तस्य जायते। जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथं च तत् ॥११॥ यस्य वादिनो मते कारणं ब्रह्म चै एच फाय:जगदपम् । तस्य २० पादिनो मते तत्कारणं ब्रह्मैव जायत इति प्रसज्यते । किञ्च कारण- मेव चेत्कार्य ननु तर्हि यदिदं कार्य जायत इत्युच्यते तत्कारणमेव जायत इत्यापद्यते। अस्तु। को दोपः। अयं दोषः। यदि मन्यसे कारणं जायमानं जातं भवतीति कथं तदनं भवेत् । अज बजायते चेति विप्रतिषिद्धम्। अयमपरो दोषः। अजं कारणं चेजायते ननु २५ वक्तव्यमजं कारणं जायमानाकारणाद्भिन्नं भवति । कथं चेदं भवेत् । १। इहात्मत्कारिकायां जरामरणेतिधायप्रयोगः स्फुटमेव मागार्जुन. कारिको स्मारयति । २। शा री र क मा प्यम् (२. सू.)२ १.१४-२० । ।

·आगमशास्त्रम् ४. ११ न खप जायेत । अयं चान्यो दोपः। यद्भवान्नित्यं मन्यते तोत् कारणं जायते कथं नु खलु तन्नित्यं भवेन्। जातं च नित्यं चेति विप्रतिषिद्वम् । मत पर च तदुपपद्यते । किञ्च नित्यमिह कूटस्थ नित्यमभिप्रेतम्। फूटस्थनित्यं ५ वचनात् प स्पशा यां सिदशनार्थनिरूपण एवमवसीयते-- कूटस्थमविचाल्यनपायोपजनविकार्यनुत्पत्यवृद्धयत्यययोगि यत्तन्नित्यमिति ।" भगवतः पत अले १। "फूटमयोधनस्तद्वतियतीति फूटस्थम्" इति प स्पशा यां सिदशन्दार्थ- निरूपणे प्रदी पो यो त का । वा घ रूप सिवाह मा म त्या म् (म सू. २ १, १४) "फूटस्थनित्यता हिसवातनी स्वभावादप्रच्युति"रिति । २। अल्यामुत्तरस्यां च कारिकायां साहयपक्ष आक्षिप्य निराक्रियत इति भन्वानो भा प्य का र उत्तरार्धमेवं व्याचष्टे "महदाद्याकारण चेजायमान प्रधान कथमजमुच्यते । विप्रतिपिद्धं चेदं जायतेऽज चेति। नित्यं च सैरुच्यते प्रधानम् । भिन्न विदीर्ण स्फुटिवमेकदेशेन सत्कथं नित्यं भवेदित्यर्थः। नहि साययवं घटादि एकदेशस्फुटनर्मि नित्यं दृष्ट लोक इत्यर्थः। विदीर्ण घ स्थादेकदेशेनाजे नित्यं चेति । एतद्विप्रतिपिद्धं तेरभिधीयत इत्यभिप्राय" इति । न पुनरिह कथन साहयपक्षविरोधः । साह्ययमते हि प्रधानमजमपि महदायाकारेण परिणमते। सोऽयं परिणाम एव जातिः। धिकाररूपेऽपि परिणामे सत्प्रधान नित्यमेष । इदं तु नित्यत्वं न फूटस्थमित्यत्वमपि तु परिणामिनित्यत्वम् । २० सदेतत्प्रथितं तत्तन्ने। एतदेवाभिप्रेत्य तत्रैवोक्तं प त अलि ना "अथवा नेदमेष नित्यलक्षणं ध्रुव कूटस्थ नित्यमिति । तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्वं न विहन्यते । एवं हि दृश्यते लोक मृत्कयाचिदाकृत्या युक्ता पिण्डो भवति । पिण्डाकृतिमुपद्य घटिकाः क्रियन्ते । घटिकाकृतिमुपमृद्य कुण्डिकाः क्रियन्ते । कयाचिदाकृत्या युक्तः पिण्डो भवति । पिण्डाकृतिमुपद्य रुचकाः कियन्ते । रुचकाकृतिमुपमृद्य क्रियन्ते। कटकाकृतिमुपमृय स्वस्तिकाः क्रियन्ते । पुनरावृत्तः सुवर्णपिण्डः । पुनरपरयाकृत्या युक्तः खदिरङ्गारसवर्ग कुण्डले भवतः। आकृतिरन्या चान्या च भवति। द्रव्यं पुनस्तदेव । आकृत्युपमर्दैन द्रव्यमेवावशिष्यत" इति । एतदेवोक्त मा ई तैः पर्यया भिद्यन्ते न द्रव्यमिति । "उत्पादव्ययधोव्ययुक्तं सद्" इति (त सू ५ २१) हि ते वदन्ति । इतोऽपि विस्तर उत्तरकारिकायानुटीप्पण्या (५. १२) द्रष्टव्यः । सथा सुवर्ण २५ कटकाः ·५ - . भलातशान्तिः जायमानं चार्ज चेतीह प्रदर्शितं दोषं परिजिहीराह । भनन्यत्वं किल कार्यकारणयोरस्मन्मते । ततध कारणं चेदर्ज कार्येणाप्यवष्यमजेन भवितव्यमिति किमत्र वक्तव्यमिति । नेवमपि युक्तं वतुमिति प्रत्युत्तरयति- कारणायदानन्यत्वमतः कार्यमजं यदि । जायमानाद्धि वै कार्यात्कारणं ते कथं ध्रुवम् ॥१२॥ कारणात्कार्यस्य यद् यस्माद् अनन्यत्वमभेदः अतोऽस्माद्यदि कार्यमज मन्यसे। नेदमुपपद्यते। कार्य चाज चेति विप्रतिषिद्धम् । न हि कश्चिनुन्मत्तो जातं पुत्रम घूयात्। वन्योपादेय- वचनो भवेत् । अपरश्च दोषः। भवान्खल्लु कार्यकारणयोरनन्यत्व- १० मभ्युपैति । एवमेय चेन्जायमानात्कार्यादनन्येन फारणेनापि जायमानेन भवितव्यम् । तादृशं च ते कारणं ब्रह्म कथं ध्रुवं नित्यं कूटस्थनित्यमिति भावः । जायमानं च ध्रुवं चेति विप्रतिषिद्धम् । १। अव यद्यपि प्रथमे पादे पहुषु पुस्तकेषु यदित्यः यदीति पाठो स्यते तथापि कस्मिंश्चिदस्मदीये पुस्तके (विश्वभारत्यां ग्रन्थाक्षर लिखिते) यदिति दर्शनाद १५ द्वितीये च पादे यदीति प्रयोगेण पुनरस्य प्रयोजनाभाधाघ पदित्येव युक्त पठितुम् । २। आचार्यप्रवृत्तिापयति नित्यपर्यायपचनो ध्रुपशब्दो यदर्य पूर्वकारिकायां (४. ११) नित्यशब्दं प्रयुक्ते। सुप्रसिद्धं चैतद् ध्रुघनित्यशब्दौ पर्यायाविति । यथा प रूप शा यां "ध्रुघं फूटरूध मित्य"मिति प्राक्प्रदर्शितम् (४.११)। तथाप्यस्त्यनयोः कचिद्विशेषः। नित्यं नाम कूटस्थनित्यम् । भुषं तु स्थिरम् । २० यथाह पुद्ध घोपः (स नि. ४ ३७० ) "स्थिरार्थेन ध्रुव"मिति ( “थिईन धुव"मिति पालिः)। यथा सुवर्ण सतदाकारोपमदनोत्तरोतर रुस्काटक- कुण्डलाधाकृतिमापद्यमानमपि तदेव सुवर्ण वियत इति तस्थिरम् । मत्यपि विकारे यस्मिंस्तत्वं न विहन्यते तस्विरं तदेव च ध्रु यम् । महेता अप्येवमेव मन्यन्त इत्युक्तमधस्तात् (४.११)। दा-त. सू. ५.२९, ५. २९ ("धूपं स्थिरम्"); त दी. (प्र), २. ३ ("ध्रौव्यमवस्थितिः"); त. दी. (पञ्च) १० ("पूर्वोत्तरभावोत्पादयोरपि स्वजातेरपरित्यागो ध्रौव्यम्"); स. स., १२, पृ. ४१० ("श्रौव्यं स्थितिः")। इदं धावगन्तव्यं प्राचीना- सूपनिषत्सु भात्मा नित्य इत्येव दृश्यते न पुनधुंध इति । चिन्तितश्चायमों- ऽवतरणिकापामपि। D.P.81-15 २.रा.पा. २५ ३० ·--- ५ ११२. দায়ায় अथवोत्तरार्धस्यायमर्थः। कारणमेव चेत्कार्याफारेण जायते कथं नु खल तत्कारणं ध्रुवं भवेत् । जातं च ध्रुवं चेति नोपपद्यते ॥' भपरां युक्तिमाह- अजाडे जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै । जाताच्च जायमानस्य नव्यवस्था प्रसज्यते ॥१३॥ यस्य यादिनो मते अजाद वै एव जायते तस्य मते दृष्टान्तो नास्ति वै न कश्चित्स दृष्टान्तो येन सोऽर्थः समर्थ्यते। अयेतहोपपरिजिहीर्षया जाताजायत इत्यभ्युपगच्छसि । न तदप्युपपद्यते। यतो जाताच जायमानस्य वस्तुनो १० नव्यवस्था भनवस्था प्रसज्यते। एफस्माजातायजायते तस्मादन्यत् तस्मादन्यदित्यनवस्था। अनवस्थया च न वस्तुसिद्धिः। पतच सर्व स्पष्टं सौगतशास्त्रेषु। तथा ह्याह बुद्ध पा लि तः (म., पृ.१४) "न हि स्वात्मना विद्यमानानां पदार्थानां पुनरुत्पादे प्रयोजनमस्ति। भय सन्नपि जायेत न कदाचिन्न जायतेति ।" १५ चन्द्र को र्तिश्च (म. वृ, पृ. १५) 'न च विद्यमानस्य पुनरुत्पत्तो प्रयोजनं पश्यामः। अनवस्थां च पश्यामः। न च त्वयोत्पन्नस्य पुनरुत्पाद इप्यतेऽनावस्थाचाप्यनिति।" भभि धर्म को श- ज्या ख्या यां (म., पृ १४, टिप्पणी ३) "उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्तौ कल्यमानायामनवस्थाप्रसङ्ग" मध्यमका वतारेऽपि २०० (६.८ म वृ, पृ. १३)- १। अनाहा नन्द गिरिः। कार्यकारणयोरभेदे कि कारणाभिन्न कार्य किंधा कार्याभिन्न कारण"मिति । इदमनुसत्य कारिकेयमेव व्याख्यायेत । यथा। यदि विज्ञायेत कारणाभिन्न कार्यम् । तहि कारणेऽजे सति कार्यणाप्यजेन भवितव्यम् । सतन्त्र कार्य चार्ज चेवि विप्रविपिद्धम् । अन्यच। कार्य चेजायते ननु कारणमपि जायेत। तत्र न कारणं न जातम् । एवं सति जाd च नित्यं चेति विप्रतिषिद्धम् । अय कार्याभिन्न कारणम् । तर्हि कारणमेव जायतेन कार्यम् । कार्य च न जातं चेति विप्रतिपिद्धम् । किञ्च । कारण चेजायमाना- स्कार्यावभिन्न तहि तत्कारणं जायत इति वक्तव्यम् । ततश्च तनातं च नित्यं चेखि विप्रविपिडमिति । . इति। २९ ·মানহানির - ܬ "तस्माद्धि तस्य भवने न गुणोऽस्ति कश्चि. जातस्य जन्म पुनरेव च नैध युक्तं ॥” इति । भए साहनि का प्रज्ञापा र मि ता या म् (शि.स., पृ. २६२)- "किं पुनरायुष्मम्सुभूते उत्पन्नो धर्म उत्पत्स्यत उतानुत्पन्नः। सुभूतिराह। नाहमायुप्मन् सारिपुत्र उत्पन्नस्य धर्मस्योत्पत्तिमिच्छामि। न चानुत्पन्नस्येति ।" भा र्य देव श्वाह च तुःजतके (२६०८६. १०)- "सम्भवः क्रियते यस्य प्राक्सोऽस्तीति न युज्यते । सतो यदि भवजन्म जातस्यापि भवेद्भवः ॥” इति । उत्पादे हि परैरभ्युपगम्यमाने तत्र हुनुफलभाषोऽप्यभ्युपगन्तव्यः। १० घक्तन्यं च कतरत्तयोरादिः। कि फलस्य हेतुरादिराहोस्विद्धतीरादिः फलमिति । किमादौ हेतुस्ततस्तस्मात्कलमुतादौ फल ततस्तस्मा तुरिति । नोभयमपि सम्भवति। ततश्च न हेतुफलभाषसिद्धिः । तदभावाच नोत्पाद इत्याह- हेतोरादिः फलं येपामादिहेतुः फलस्य च । हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्यते ॥१४॥ येषां वादिनां मते फलं कार्य हेतोः कारणस्यादिः पूर्ववतंति फलस्य कार्यस्थ चादिहेतुः। तैयादिभिः हेतोः फलस्य च अनादिरनादित्वं' कथमुपवपर्यते व्याख्यायते । नेदंयुज्यत इति भावः। बीजाङ्करस्थले ( ४. २० ) वादिभिस्तयोरनादित्वमुपवर्ण्यते । २० तथाहि । किमावौ बीजं पश्चादडुरः। आहोस्थिदादायङ्कुरः पश्चाद्वीजम् । नोभयमपीदमुपपद्यते। तथा हि। वीजमानित्याङ्करः वाजमिति "इतरतराश्रयायां सिद्धौ स्थितायां कस्येवानी सिद्धौ मत्यां कस्य सिद्धिरस्तु" (म वृ., पृ. १४१ ) । बीजादडुरोऽडरादोजम्। पुनरपि बीजादकरोडरादोजमित्यिनवस्था २५ चैवं प्राप्नोति । तथाप्यनादिरयं हेतुफलभावः । प्रामाणिकीयमनवस्थेत्यभिप्रायो वादिनाम् । न पुनरयमुपपन्नः । तस्मादुत्पादवादिनो हेतुफलयोरनादित्वं वर्णयितुं नार्हन्ति ॥ दः । ८ (नृतीयः पादः)। 1 विरित्यादेरभाष इत्यर्थः । भावः। अङ्करं चाश्रित्य फलवत्वाच १. यथाह भाष्य का। अधवा- ·' भागमशालम् अयमेघायः पुनर्विप्रियते- हेतोरादिः फलं येषामादिहेतुः फलस्य च। तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥१५॥ येषां वादिनां मते हेतोरादिः फलं फलस्य चादिहेतु- ननु वक्तव्यं तेषां मते जन्मोत्पादस्तथा भवेद्यथा पुत्रापितु जन्म भवति । यदीदमभ्युपगम्यते फलातुर्भवति हेतोच फलमिति । तदेवमप्यभ्युपगन्तव्यं यथा हेतुः फलमुत्पादयत्येवं फलमपि हेतुमुत्पादयतीति। तदेव चेदिप्यते नन्वेष्टन्यं यथा पितुः पुत्रो जायते तथा पुषादपि पिता जायत इति। न चेदं कधिवनुम्मत्तो मन्येत। तदुकं विप्र व्या षर्त न्या (५०) नागार्जु मेन- "पित्रा चेदुत्पाधः पुत्रो यदि तेन चैव पुत्रेण । उत्पाचः स यदि। पिता पद ततोत्पादयति कः कम्॥" १० ". शान्ति देष चाह बोधिचर्या व तारे (१ ११४)- "पिता चेन विना पुनात्कुतः पुत्रस्य सम्भवः । पुत्राभाये पिता नास्ति तथा सत्वं तयोद्धयोः ॥” इति । २० शेतुफलसम्बन्धचिन्तायां चिन्तनीयं समप्रमपि विशं (२०) प्रकरणं मध्यम क का रिकायाः। इयं चेका तात्या कारिका (२० २०)- "फत्वे फलहेत्यो. स्यादेवयं जनफजन्ययोः। पृथक्वे फलहेत्योः स्यात्तुल्यो हेतुरहेतुना ॥” इति । होतं चन्द्र की शिना ( म वृ, पृ ४०४)- "न चानयोरेफत्वं पितापुत्रयोश्चतुश्चतुर्विज्ञानयो जाडरयोश्चक्यम- सङ्गात् । अतो नोपपनो हेतुफलसम्बन्धः॥" इतश्च नोपपन्नो हेतुफलसम्बन्धः। तथा हि । हेतुफलयोरवश्यं केनापि क्रमेण भवितव्यम् । स च क्रमो कश्चनोपपद्यत इत्याह- १। अनायं यदि शब्दो भोटपाठसम्मतोऽपि मापेक्ष्यत इति प्रतिभाति । । न्या. सू. (वात्स्यायनमाप्यम् ), २ १.४१, १.१.३९। न २५ ·अलातशान्तिः सम्भवे हेतुफलयोरेपितव्यः क्रमस्त्वया। युगपत्सम्भवे यस्मादसम्बन्धी विषाणवत् ॥१६॥ सम्भवे उत्पत्तौ कस्यचिद्वस्तुनस्त्वया हेतुफलयोः कश्चित्क्रमः पौर्यापर्यरूप एपितव्योऽभिलपणीयोऽभ्युपगन्तव्य इति भावः। स व फमः कल्प्यमानस्त्रिधैव कल्येत पूर्वक्रमोऽपरक्रमः सहकमश्च । तत्र पूर्वक्रमः पूर्व हेतुः पश्चात्फलम्। अपरकमः पूर्व फलं पश्चाद्धेतुः । सहकमः हेतुफलयोयोगपद्यम्। नान्यतमोऽप्येषु सिध्यति। तपादाविह सहकमो निराक्रियते युगपदिति । यस्मादेनुफलयोयुगपत्सम्भवे एकस्मिन्काले उत्पत्तौ विषाणवत् विषाणयोरिख सत्येतरयोर्गयावि- शृङ्गयोरिव हेतुफलयोरसम्बन्धः सम्बन्धाभावः। हेतुफलसम्बन्धा- भावाय नोत्पाद. कस्यचित् । तदेतदतिविस्पष्ट व्याख्यातं ना गाने न विनेयेश्च तदीयः (म. का. ११-१)- "तस्मानानोपपद्यन्ते पूर्वापरसहक माः।" इति ।' पुनरपि तत्रैव ( म. का. ११.५ )- “यत्र न प्रभवन्त्येते पूर्वापरसहक्रमाः।' इति । अन्यच्चोक्तं तेनैव ( म का. २०. ७)- "फलं सहैव सामाचा यदि प्रादुर्भवेदिति । एककालौ प्रसज्येते जनको यश्च जायते ॥” इति । अनाह चन्द्र को तिः (म , पृ ३६१)- चेककालयोः सम्येतरणाविषाणयोर्जन्यजनकत्वं वामदक्षिणकरयोश्चरणयोर्वा।" चन्द्र की ति तदेवमवसारयति (म वृ, पृ २२१)-"यत एवं संसारस्यादिमध्यापसानानि न सन्ति अत एव संसाराभाषाजाविजरामरणादीनां पूर्वापरसाहक्रमा अपि मैव सन्तीत्याह।" एताश्च तिम्रः कारिकाः (म का. ११ ३-५) दृष्टम्या:- "पूर्व जातियदि भोजरामरणमुत्तरं । मिर्जरामरणा जातिभवेजायेत धामृतः ।। पत्राजातियदि भोजरामरणमादितः । हेतुकमजातस्य स्याजरामरणं कथं ॥ नजरामरणेघ जातिय सह युश्यते । नियेत जायमानच त्याचाहतुकतोभयोः॥" इति ३० २५ दृष् २० २५ ·भागमशाला ५ प्रथमः अपरं च (पृ. २२४)- "नहि सहभूतयोः सव्येतरविषाणयोरन्योन्यहेतुकता दृष्टा ।" इति । निराकृतः सहक्रमः । पूर्वापरक्रमौ तूत्तरत्न निराकरिष्येते। इयमेव हेतुफलकमानुपपत्तिसहिष्टोपरिधात् (४. १६) क्रमकोपशब्देन ॥ एभित्रिभिः क्रमैरुत्पादोऽपि त्रिविध एव परिकल्प्येत। भवेदेतद्धेतुः फलमुत्पादयेदिति । भवेदेतत्फलं हेतुमुत्पादयेदिति। भवेद्वतद्धेतुफले परस्परमुत्पादयेतामिति।' तत्र पक्षः प्राक् सामान्येन प्रत्याख्यातः प्रत्याख्यास्यते च पुनरिति नेह पृथक् परीक्ष्यते। अत बादौ द्वितीय एव परीक्ष्य निरस्यते- फलादुत्पयमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति ॥१७॥ हेतुश्चेत्कलादुत्पद्यते स तहिं तथोत्पद्यमानः संस्ते तव हेतुर्ने प्रसिध्यति निष्पद्यते । हेतुरेष स न भवति । हेतोः खलु फलमुत्पद्यते न पुनः फलाडेतुः। एवं चाप्रसिद्धोऽनिष्पन्नोऽसग्निति भावः । १५ स हेतुः कथं फलमुत्पादयिष्यति । नात्पादयिष्यतीति भावः । अबाह ना गा र्जुनः (म. का. १०.१०)- "योऽपेश्य सिध्यते भावस्तमेवापेक्ष्य सिध्यति । यदि योऽपेतितव्यः ससिभ्यतां कमपेक्ष्य कः॥" इति । चन्द्र को र्ति श्चैतदेवं व्याचष्टे (म. कृ., पृ. २०६)- "तत्र योऽग्नयाख्यो भावो यमिन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति । इन्धनाख्यश्च भावो योऽग्नितात्मसिद्धयर्थमपेक्षितव्यः। स यदि तमेग- १। इयमपि तस्यैवोकिः (म वृ, पृ ५४७)-'परस्परनिरपेक्षयोरेख स्वहेतुप्रत्ययसिद्धयोः सहभायो युज्यते सव्येवरगोविषाणयोर्य पतिस्तनयोर्नरकर्णयो- रिस्याविषत् ।" २। दाम का २० । विशेपेण तु २० ५-७। अग्राह चन्द्र को तिः (म वृ., पृ ३९५) "यद्येवं फलस्य हेतोहत्पची दोप एवं सति सहोत्पन्नध सामग्री फलस्य अनिकास्तु तद्यथा प्रदीपप्रभायाः।" ३। यथतेषु त्रिषु पक्षेषु द्विवीयस्तृतीयश्च परीक्षिवी (४ १५,१८) एवं प्रारोऽपि नूनं पोडशसप्तमयोः कारिफयो मध्ये कयापि पृथचारिकया स्यात् परीक्षित ३० मा चा यं । सा पुन साम्प्रतं कुओऽपि प्रभ्रष्टेति कविमन्वीत । २० ·४.१६ সারয়ালি: ५ मयाख्यं पदार्यमपेक्ष्य सिम्यति कथ्यतामिदं सिध्यता कमपेक्ष्य क इति। यदा चान्यभावे सतीन्धनस्य सिद्धिरेय नास्ति तदा कारणस्येन्धनस्याभायात्कुतस्ततुफोऽग्निः प्रसेत्स्यति ।" इयं चोत्तरान कारिका (म. फा. १०. ११) नागार्जुन स्य- "योऽपेक्ष्य सिभ्यते भावः सोऽसिद्धोऽपेक्ष्यते कथं । अथाप्यपेक्ष्यते सिद्धस्त्वपेक्षास्य न युज्यते ॥" । भय पूर्वोक्तस्तृतीयः पतः परीक्ष्यते-- यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्धिश्च हेतुतः । कतरत्पूर्वमुत्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥१८॥ यदि मन्यसे हेतोः सिद्धि नप्पत्तिः फलाद्भवति फलसिद्धिश्च १० हेतुतो भवतीति तर्हि कथय हेतुफलयोः कतरत्पूर्वमुत्पन्न यस्य सिद्धिरपेक्षया भवति। कतरत्तचेतुफलयोः। हेतुर्वा फलं वा। यदपरमपेक्ष्य सिध्यति । इयं चोतिरत्र ना गा जुन स्य (म. का. १०.८) द्रष्टव्या- "यदीन्धनमपेक्ष्यानिरपेक्ष्याग्निं यदीन्धनम् फतरत्पूर्वनिप्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥” इति । उभयोः कारिकयोः साम्यमनुक्तमपि स्पष्टं प्रकाशते। किञ्च पुनरेतद् व्यनक्तीत्युन्नेयम् । इमां च ना गाजु न कारिकां चन्द्र कीर्ति रेखें व्याचष्टे- "भस्थेन्धनल्यायमग्निर्वाहकः कर्तेत्येवं यदीधिनमपेक्ष्यामिवस्थाप्यते । अस्याग्नेरिदमिन्धनं कर्मेत्येवमग्निमपेक्ष्य यदीन्धनं । तत्कतरदनयोः पूर्वनिष्पन्नम्। किमिन्धनं यदपेक्ष्याग्निः स्यात् । उताग्निर्यमपेक्ष्येन्धन स्यात् । तत्र यदीन्धनं पूर्वनिप्पन्नमिति कल्प्यते । तद्युक्तमग्निनिरपेत. स्थानिध्यमानस्येन्धनत्वाभावात् । तृणादेः सर्वस्य चैन्धनत्वप्रसङ्गात् । भय पूर्वमग्निः पश्चादिन्धनमिति । तदप्ययुक्तमिन्धनात्पूर्वसिद्धस्यागेर सम्भवात् । निर्हेतुफत्वप्रसङ्गात् । पश्चाच्यापेक्षया निष्प्रयोजनत्वात् । तस्मानास्त्यत्र किञ्चित्पूर्वसिद्धं यदपेक्ष्येतरसिद्धिः स्यात्।" एवं चिन्तितो हेतुफलभावः। प्रसङ्गात्पुनरप्युपरिटाचिन्तयिष्यते (४५२-५६)॥ १। भल्मदा का ये न नागार्जुने नचान (सोपसर्गस्य निरुपसर्गस्यैव पा) सिभ्यतेर्धातोः प्रयोगे विमर्शनीयः। ३० २० - २५ ·अस्त्य- भागमशास्त्रम् सुव्यक्तमेतावताजातिवादोऽयं सौगतैरास्थित इति। अथ तत्कण्ठत एवोच्यते। प्रदर्श्यन्ते चान्या युक्तयः- अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथवा पुनः। एवं हि सर्वथा बुद्धरजातिः परिदीपिता ।।१६।। न जातियुज्यते। यस्मादस्तीहाशक्तिरसामर्थ्यम् । परिज्ञानमसम्यग्योधः। अस्त्यथवा पुनः कमकोपः प्रागुकस्य क्रमस्य कोपो विरोध इति भावः। एवमनेन प्रकारेण हि बुद्ध- स्तथागतैः सर्वधाजातिरनुत्पत्तिः परिदीपिता प्रकाशिता । भन्न जातिप्रतिकूलास्तित्रो . युक्तय उपन्यस्ताः। भशकिरपरिशानं कामकोपश्च । आसु क्रमकोयः प्रागेव (४.१६) व्याख्यातः । का पुनरशक्तिः किं वापरिक्षानमिति सौगतशालेषु दृश्यते। तथा हि । आह ना गा मुना (म. का. १.६)- "नेवासतो नैव सतः प्रत्ययोऽर्थस्य युज्यते । असतः प्रत्ययः कस्य सतश्च प्रत्ययेन किम् ॥” इति । उत्पादे हि पदार्थस्य पदानावश्यं शक्तिमता भवितव्यम् । शकस्यैव हि शमकरणान्नाशक्तस्य।' अन्यथा सर्व सर्वस्मादुत्पद्येत । न घा किञ्चित्कुतश्चिदुत्पद्येत। तत्र योऽयं प्रत्यय' इत्युच्यते फस्यायमस्तु । किं सतोऽसतो वा। असतो ह्यविद्यमानस्यार्थस्य कथं स्यात् प्रत्ययः। सतश्चार्थस्य किं प्रत्ययेन । १. सा.का.६. अन हेतु प्रत्ययश्रेति पर्यायो। अ, को. ६. २४१ म., पृ ७६, टिने ५ ३. ३१५ । इदं वा भि धर्म को श व्याख्यायाम् (म. पृ. ७६) दृश्यते "हेतूनां च प्रत्ययानां च का प्रतिविशेषः । न कबिदित्याह । उ हि भगवता । हेतुः प्रत्ययो निदानं कारणं निमित्त लिमपनियदिवि पर्याया।" अपि च ( अ. को. ९. २४१) "देतुरासन्नः प्रत्ययः । विग्रहास्तु प्रत्यय एवं । २५ जनको हेतुः प्रत्ययस्वालम्बनमात्रमित्यपर। पर्यायावसावित्यपर।" ३। अन्यत्राप्युक्तम् ( स. द. स, पृ. २९. १६२)- "न सतः कारणापेक्षा व्योमादेरिख युनते । कार्यस्यासम्मवी हेतुः पुप्पाइरियासत."

·- - समझायाधिः स्यादेतत् । . मा · भूत्सतोऽसतो. पाथस्य र प्रत्ययो। भविष्यतस्तु भविष्यति। भविष्यता, व भविष्यति व्यवहारः। यथोक पुरस्तात (३.३४) "भविष्यवृत्या गौणं तद्" इति। नैतावताप्युपपद्यते । पथोकं मध्य मका व तारे (६. 511 म, प. पृ.८२ धृते)- "भविष्यता वेवयवहार र शक्ति विना नास्ति हि भावितास्य । [परस्परामयिणी व सिद्धिः सिचिन. सा.स्यादिति सद्भिरकं॥" वं चोकं चन्द्र की ति नादिव (६.५७)- ["शर्न जाते खलु सम्भवोऽस्ति नाजातभावेऽपि वाशक्तिरस्ति । ] पर्ष शक्तभावानोत्पादन कस्यापि । इयमशक्तिः॥ .. अथापरिक्षानम् । -- इदमपरिक्षानं नाम पूर्वाप्रयपरिक्षानं यत्स्वयमेवा- चा यो ऽनुपदमेव निर्देष्यति (४. २१)। विवृतं च यत्ताथागतेषु शास्त्रेषु । यत्तत्र । पूर्वापरफोट्यपरिक्षानं तदेवेह · समासेनोक्तं पूर्वापरापरिक्षानम् । १५ तस्यैव पुनः संक्षेपवचनमपरिक्षानमिति । अयमेवार्थो ना गाने न • मध्य म क का रिका या मेकेनाखिलेन प्रफरणेन (१०) परीक्षितः। भत पवास्य पूर्वापरकोटिपरीक्षेति नाम। भत्रेयं प्रथमा फारिका (१०.१)- “पूर्वा प्रज्ञायते कोटिनेत्युवाव महामुनिः। संसारोऽनवरानो हि नास्यादिनापि पश्चिमम् ॥” इति मन चन्द्र की तिः (म. वृ., पृ. २१६)- ,"कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः। पूर्वा कोटिः पूर्वो देश, इत्यर्थः । यदि हि संसारो नाम कश्चित्स्यात् नियतं तस्य पूर्वमपि स्यात्पधिममपि घटादीनामिव ! तस्माचास्ति , संसारः। पूर्वापरकोट्यनुपलम्भाद् [.मलात ] चक्रवदिति स्थित"मिति विस्तरः। . २० २५ १। उत्तरार्धस्य मूलं संस्कृतं माधिगम्यते । इयं तु भोटपाठस्न्य संस्कृतच्छाया । २। इयमपि भोटपाटस्स संस्कृतच्छाया। मूल संस्कृत म लभ्यते। ३। "अपमित्यादिः प्रथममित्युच्यते। अवरमित्यवसानमन्तो व्यवच्छेद उच्यते" (म वृ, पृ २२१)। संसारस्य नादिर्न घान्त इत्यर्थः । OP.81-16 ·१९२० it भागमशाखम् -- ~ ५ । 'न केवलं संसारस्यैव पूर्वापरकोट्यनुपलम्भः। अपि तु सर्वेषामेव भावानाम् । तदुक्तं ना मा हुँ ने नै व (म का ११.८)- “पूर्वा न विद्यते कोटिः संसारस्य न केवलं । सर्वेषामेव भावाना पूर्वा कोटी न विद्यते ॥" इति । उक्तं चैतत्तत्प्रसङ्गात् ( म. का. ११. २)- "नैवानं नावरं यस्य मध्यं तस्य कुतो भवेत्। तस्मान्नानोपपद्यन्ते पूर्वापरसहक्रमाः ॥” इति । स्वयं वा चा ये णा प्युक्तम् (२.६ ; ४.३१)- "भादावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। १० वितयः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः॥" इदं तदपरिक्षानं यद्विवक्षितमाचार्येण । ततश्चाशत्यापरिशानेन मामकोपेन च हेतुना बुद्धरजातिः परिदीपिता। १। "आदावन्ते च यन्नास्ति मध्येऽपि सहवेत्तथा ।" म.उ. १४। "जस्स नत्यि पुरा पन्छा मज्जा तस्स कुतो सिया ॥" आ.स १.१.१.३। २। इहाला तशा न्तौ बुद्धशब्दः पापः प्रयुक्तः। तथा हि। "एवं हि सर्वथा पुढे" (१.१९)। "जातिस्तु देशिता बुद्धैः" (४. ४२)। "विषयः स हि पुदानाम्" (४.८० | "सदा पुढेः प्रकीर्तितम्" (४८)। "मते न हि पुदस्य" (४.९९)। "मैतबुद्धेन भापितम्" (सप)। अन्न कश्रित्परीक्षको मन्यते यत्रायमेकवचनान्त स्तत्रैव सगतवचनः । अन्यत्र २० ज्ञानिपचन इति । सदेसन्न किञ्चित् । न ह्यनास्ति किमपि प्रमागम् । बहवो हि बुद्धाः काश्यपक्रकुच्छन्दादयः ( सू, पृ. २४२)। धर्मः पुनस्सैदेशित एक एष (मि. प, ५ २१७)। ते च युद्धास्ताधागतेषु शास्त्रेषु कचिदेकवचनेन फपिच बहुवचनेनोद्दिश्यन्ते। दिङ्मानं यथा । "मात्मेत्यापि प्रज्ञापितमनात्मेत्यपि देशितं । पुरात्मा न चानात्मा कश्चिदित्यपि देशित ॥" म का. १८.६ । "सोपलभिशमः प्रपञ्चोपदामः शिवः । न कचित्कस्यचित्कविवर्मो युद्धेन देशितः ॥" उनष २५.२४ । "शून्यता सर्वदृष्टीनां प्रोक्ता नि.सरण जनः । येषां तु शून्यतादृष्टिस्तानसाध्यान् बभापिरे ॥" पश. टीका, पृ ३८२ स स , २५-२६ ॥ ३० ३। परिर्वको दीप्यतिः प्रायेग सौगवेरेव प्रयुज्यते ।

·१.२० । भलातशान्तिः १२९ एवं परिहतेऽपि हेतुफलभावे , जातिवादी दृष्टान्तरलेन पुनः प्रत्यवतिष्ठमान भाह न खलु न सिध्यति हेतुफलभावः । उत्पयते खल्बङ्कुरो बीजादिति न शक्यमपहोतुम् । अतः स्पष्टोऽन्न हेतुफलभावः। तदृष्टान्तमान्यत्रापि स सेत्स्यतीति । न सेत्स्यतीति प्रत्युच्यते-। वीजाङ्गुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि नः। न च साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥२०॥ कस्मान्न सेत्स्यति । हि यस्मान्नोऽस्मार्फ मते पीठाधुराख्यो दृष्टान्तो न सिद्धोऽपितु सदा साध्यसमः साध्येन समः सरशः । यथा साध्यस्तथा सः।' बीजादुर सिद्धो हेतुफलभाव इति भवानन्ये या घयं तु न तथा मन्महे । प्रदर्शिता पुरस्तात्तत्र रहयो युक्तयः। स खलु दृष्टान्तो यन लौकिकपरीक्षकाणां बुद्धिसाम्यमिति हि न्यायविदो . विदन्ति ।' बोजाङ्करे तु लौकिका युध्यन्त एफं परीक्षकास्त्वन्यत्। तत्तावत्साधयतु भवानेव शान्त इति। ततोऽयं साधयिष्यति साध्यम् । न तु भवांस्तथा कर्तुमीष्टे। यं खलु हेतुं १५ भवाआतिसाधनायोपन्यस्यति न स सिद्धो हेतुत्वेन । साध्यसमः साध्येन सदृशः। हेतुत्वेन साधयितव्यः स इति भावः। स केवलं हेतुरियाभासते न तु हेतुः । न चैतादृशेन हेतुना साध्यं सिभ्यदित्याह न च साध्यसमो३ हेतु: सिद्धौ साध्यस्य युज्यत उपपद्यते। चिन्तितश्चायमों हेतुफलभावं निगचिकीर्षुणा २० नागार्जु ने ना नीन्धनदृष्टान्तं दर्शयता मध्य म क का रिका यां दशमे प्रकरणे । यत्रेदमुक्तम्- मन्यते। अपितु -- " २५ १। म , १२७। द्रः-टि ३। २। न्या सू १. १ २५ । "यत्र लौकिकपरोक्षकाणी दर्शनं न पाइन्या इति पा स्या य न भाग्यम् (न्या. स् ११.१)। ३। न्या सू १ २.४। तरलक्षणं च "साध्या विशिष्ट साध्यत्वात्साध्य- समः (न्या सू १.२.८)। ४। भा प्य का रस्त्वत्र हेतु राज्यमेव व्यावष्टे "हेतुरिति दृष्टान्तोऽत्राभिप्रेती गमस्यात् । प्रकृतो हि दृष्टान्तो न हेतु"रिति । -

·२२
मागर्मशास्त्रम्
"यदिन्धन साचेदग्निरेफत्वं कर्तृकर्मणोः ।।
अन्यधेविन्धनादग्निरिन्धनादप्यते भवेत् ॥
नित्यप्रदीत एव स्यादप्रदीपनहेतुकः।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेषं चाकर्मका सति ॥
१०.१-२॥
"भनीन्धनाभ्यां व्याख्यात आत्मोपादनयोः क्रमः।
सो निरवशेषेण सार्च घटपटादिभिः ॥"
.
।
तमेव १५॥
भाई चवन्द्रकी र्ति चतुःश तक टी का या म् (३.८)
"तस्मादेवं हेतुफलभावव्यवस्थाभावाद्वयमपि स्वरूपेण न सिद्धति ॥"
न कस्यापि पूर्वा न चापरा कोटिः परित्रायते । एतेन वापरिक्षानेन
बुद्धरजातिः परिदीपितेति यदुक्तं प्राक् (४-११) तत्प्रत्युत्तरयता
प्रतिवादिनोच्यते। नेदं युक्तं वक्तुम् । भ्यत एव हि स्पष्टं पूर्ण
कोटिः। तथा हि-
पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । '
जायमानाद्धि वै धर्मात्कथं पूर्वं न गृह्यते ॥२१॥'
पुरस्ताद्विवृतं पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपक। प्रकाशक..
भवतीति कथितं भवता। तत्र पृच्छामि। जायमानाद्धि धर्मात्न
पोऽयं घटादिरूपः पदार्थो जायत एव पुरतः तस्मात्तस्य पूर्व पूर्वा
कोटिरादिरिति भावः कथं न गृह्यते शायते। जायमानं घटं पश्यता
श्वमस्य पूर्वमिति हुभ्यत एवेति किमिह पक्कन्यम् ॥
१। हेतु फलं पेत्यर्थः ।
। संस्कमायेयं भोटपाटस्य। बसपा साकारिको मध्यमar..

·T - १. अलातशान्तिः भप्राहा चायः। जायमानाधर्मादित्युच्यते । न चास्ति कधिनाय- मानो नाम धर्मः'! तथाहि- स्वतो वा परतो वापि न किञ्चिद्वस्तु जायते। सदसत् सदसद्वापि न किञ्चिद्वस्तु जायते ॥२२॥ जायमानं हि किञ्चिबस्तु स्वतोपाजायते परतो वापि।। न पुनरुभयथापि । जायते । किञ्च जायमानं । किनिहस्तु साग स्यादसवा स्यात् सदसदा स्यात् ।' न त्वेकधापि सम्भवति। तदेतद्विवृतं विस्तरशोर नागार्जु ने न तद्विनेयैश्च । तथाहि- "न स्वतो जायते भावः परतो नैव जायते । न स्वतः परतश्चैवं जायते जायते कुतः ॥' म. फा, २१, १३, Fः २३.२०॥ किच्चा "न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः। उत्पना जातु विद्यन्ते भावाः कंचन केवन ॥" म.का.१.१। इदं प्रकृतकारिफीयाः पूर्वार्धविषयकम् । एतत्तूत्तरार्धविषयकम् - "न सभासन सदसन्धमों निर्वर्तते यदा । फर्य निर्वतको हेतुरेवं सति हि युज्यते ॥' - म.फा.१.७॥ एप" च २० हेतुफलव्यवस्थयो जातिर्न सम्भवतीति पुनराह । प्रापप्रदशितस्य (४.२१) पूर्वापरापरिक्षानस्यैव प्रपञ्चः । अत्र न-सक्सविति धतुर्थोऽपि पक्षा शक्यः कतुंम् ।। २। बो. भ. प., २३९ स.स.१८ १॥ २५ . "न सन्मासन्म सदसन्न पाम्पनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिमुक्त सत्त्वं माध्यमिका विदुः॥" कारिक सरहपा दल्ये वि कुत्रचित् (स स, १५)। आर्य देव- स्येत्यन्यत्र (ज्ञा. स. २८)। एतेयं सौगतेष्वन्यदोयेषु च बहुपु मन्थेषु (बो. अ.प, १ ३५९ । "असस्तत्वं सदसनुभयानुभयात्म कचतुष्कोटिविनिमुक शून्य- मेव" (स. व 8. पौद्धदर्शने प. २१), अन तस्य ज्ञान सा र समुपपल्प मूळ संस्कृत साम्प्रतं भाभिगम्यते। भोपाठ एष तु फेवलं मपाधिगतः । ३० ·४.२४ आगमशास्त्रम् हेतुर्न जायतेऽनादिः१ फलं वापि स्वभावतः । आदिर्न विद्यते यस्य तस्य जातिर्न विद्यते ॥२३॥ नास्त्यादिर्यस्य सोऽनादिहेतुरपि वा फलं स्वभावतो निसर्गेण न जायते। स्वभाव एवायं यस्यादिर्नास्ति जातिरपि तस्य ५ नास्तीति ।.. एतदेवोच्यते यस्यादिर्न विद्यते तस्य जातिर्न विद्यत इति । आदिमतस्तु जातिः कदाचिनवन्ती भवेत्। भादिरेख तु न कस्यचिदस्ति ॥२ युत्यन्तरमाह। भवान्खल्येयां भावानां जातिमभ्युपगच्छति । स्यादेतदेवं यदि भाषा एव तावद्वस्तुतः स्युः । न तु सन्ति । कुतस्तेषां जातिः। यथा च ते न सन्ति तथा प्रतिपादयत्या चा र्यः साम्प्रतमनुसरन्सरणिं सौगतानां विज्ञानवादिनाम् । अयमेषामभ्युप- गमः। विज्ञान मेव केवलमस्ति नार्थान्तरम् । तदेवार्थाकारेणाभासते। अतः । आ प्य का रोऽपि २॥ १। आमन्दाश्रमसंस्करणोपयुक्तेषु सर्वेषु पुस्तकेपु । तेभ्यस्तेभ्यः प्रदेशेभ्यः संगृहीतेषु परीक्षिसेषु च मया प्रचलल्स व बहुपु संस्करणेषु अनादिरित्यत्रा- १५ भादेरिति । चतुर्थे च पादे जाविरित्पन्न ह्यादिरिति पाठो दृभ्यते । न पुनरेताभ्यां पाठाभ्यां कश्रिनुपादेयोऽर्थों निष्पयते। तत्र अनादिरिति पाठो युक्त इति मयैष संस्कृतः। द्वितीयस्तु पाठः (जातिरिति) एकस्न्नेिव पुस्तके (पाश्चमदविश्वविद्यालये ९४८ संख्यके पर्यन्तभागे) हमः। "पस्मादादिः कारणे न पिण्ते यस्य लोके सस्य धादिः पूर्वोका जाति २० वियत" इति बदन्ननुमन्येतेष जातिपाठम् । उपः (पो. अ. ९. २२३)- "हेतोरादिन घेदस्ति फळस्यादिः कुतो भवेत् ।" ३। एतमेपार्थमा ग म शाप इत आरभ्य विचारपत्या चा इत्यकामय- मानोऽपि कण्ठत आह भा प्य कारः (४. २६)। तपाहि। "प्रवते. सनिमित्तत्व"मित्येतदन्तं (४. २४-२८) विज्ञानादिनो बस्य पचन बाणार्थवाविपक्षप्रतिपेधपरमा चाय णा नु मोदिव"मिति । ४। विज्ञानं चित्तं मनो विज्ञप्तिरित्यनान्तरम् । यथा "चित्तं विकल्पो विज्ञप्तिमनो विज्ञानमेव च । आलपत्रिभवश्रेष्टा एते चित्तस्य पर्यया ॥" क.सू.१०: १५९॥

·४.२४ भलातशान्तिः :१२५ यथा स्वप्नादौ । जातिवादी तु विज्ञानवादिनामभ्युपगर्म निराकरिष्णुः प्रतिष्ठापपितुकामश्च स्वमतमाह- प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमन्यथा द्वयनाशतः । "संक्लेशस्योपलब्धेश्च परतन्त्रास्तिता मता ॥२४॥ . नामेत्यर्थः । मज्ञप्तः सनिमित्तत्वम्। समासेन तावत्मशप्तिः, संक्षा : संख्या समाशा प्राप्तिः संशा नाम नामकरणं नामधेयं निरुक्तिय॑ञ्जनमभिलाप इत्येते शब्दाः स्वरूपतो भिद्यमाना भपि नार्थतो भियन्ते। योगार्थतः पुनः प्राप्तिः प्रज्ञापनमवबोधनम् ।' भावसाधनत्वेन फर्मसाधनत्वेन करणसाधनत्वेन च सम्भवत्स्वपि विप्वर्थेषु माद्यावेवार्थी गृह्यते। अस्ति गौरवः पुरुषो हस्तीति विविधा प्राप्तिः संज्ञा। सत्यां च तस्यामवश्यं तस्या निमित्तेनापि भवितव्यम् । निमित्तं नाम स विषयो १। "विज्ञप्तिमानमेवेदमसदावभासनात् । यथा तैमिरिकस्यास्यासत्केशोण्डकादिदर्शनम् ।" इत्यादिना प स य न्धु ना विशि का यां समासतो दर्शितो विज्ञानवादः । २। "कतमे धम्मा पन्जत्ति। या तेस तेसे धम्मान संखा समन्या पन्मति घोहारो नाम नामकरणं नामधेयं निरुत्ति व्यञ्जनं अभिलापपो।" ध. सणि, १३०८। "व्यहारमानमेतन्नामधेयमानं संवृतिमा प्राप्तिमात्रम् ।। शि स, २५७। "इमिना खो वित्त छोकसममा लोकनिरुत्तियो लोकवोहारा लोकपत्तियो याहि तथागतो घोहरति ।" दी नि. ९.५३ । २० ३। म. व्यु ६४९५, ६४९६ । "रूपदीनि उपादाय पुग्गलस्स पत्ति पापन अधबोधनमिच्छति [ पुरगलवादी] । क.घ अट्ट, २५॥ ४। “पन्जत्ति पन पलापियत्ता पक्षुत्ति पञापनतो पा पम्नति च दुविधा होति।" असा ११०७॥ प्रज्ञाठिः पुनः प्रज्ञाप्यत्वात् प्रज्ञप्तिः प्रज्ञापनतो वा प्रज्ञप्तिरिति द्विविधा भवतीति छाया । अन्यच। "प्रज्ञप्तिमनुपतित इति यथा संज्ञा यथा व्यवहारस्तथानुगत इत्यर्थः।" म. , पृ. १३७ (टि ३)।

·॥ आण्मशास्त्रम् १४.२६ यमुपादाय-प्रचप्तिर्भवति, सत्सु मायादिषुः गवादयः प्राप्तयो भवन्ति । पवादीनि हि निमित्तान्युपादाय -ततत्यवतयः प्रवर्तन्ते । जनताखलु तेष्वसत्सु । अन्यथा गवादीनामभावेऽपि गवाविप्रनत्युत्पत्तावविशेषण सर्वत्रवःसर्वाः प्राप्तयः प्रवर्तेरन् । न तु प्रवर्तन्ते । मतोऽकामेनापि ५ प्रश्तेनिमित्तमभ्युपगन्तव्यम् । ...तविवमुच्यते प्रज्ञप्तः.,सनिमित्तत्व- मिति। प्रशनेः सनिमित्तत्वानङ्गीकारे दोषमाह अन्यथा दयनाशत ति यिं माह्यग्राहकरूपम्। तस्य नाशतोऽभावात् । निमित्तेऽसति योऽयं प्राह्यग्राहकभाषः सर्वेषांना प्रसिद्ध सानश्येत् । न चैतधुकम् । "अतः सिध्यन्ति निमित्तरूपाःभावा। सिद्धौ व तेषां तदुत्पत्तिरपि सिध्यति। • इहोकप्रशप्तिसनिमित्तत्वहेतुल ड्डा व तार खपृ. १०४) एवं पर्णित:- "पुनरपरं महामतिराह। ननु भगवभिलापसद्भावात्सन्ति सर्वभावाः। यदि पुनर्भगवन्भावा न स्पुरभिलापो न प्रवर्तते । प्रवर्तते । तस्मादभिलापसद्भावाद्भगवन् सन्ति सर्वभावाः । १५ भगवानाह। असतामपि महामते भावानामभिलापः क्रियते यदुत -शशविषाणकूर्मरोममन्यापुत्रादीनां लोके दृष्टोऽभिलापः। - ते व महामते न भावा नाभावाः ।...अभिलप्यन्ते , च। तदोवस्त्वं महामते अभिलापसद्भावात्सन्ति . सर्वभावा..इति , सहि... वादः प्रहीण" इति। इदं चोक्त संक्षिप्य, तत्रैव (पृ.१०५)- .माकाशं - शशॉ व वन्ध्यायाः, पुत्र पव। ...असन्तो.. ह्यभिलप्यन्ते , तथा. भावेषु, कल्पना ॥" इति इममेव श्लोकमुद्धृत्याह चन्द्र की तिः-(म. वृ, पृ.५२८)-"तत्रापि भावकल्पनाप्रतिषेधमा : नाभावकल्पना .भावत्वासिद्धेरैवेति, विनेयं कन्यापुत्र इति , शन्दमात्रमेवैतत् । नास्यार्थ उपलभ्यते : यस्यार्थस्य भावत्वमभावत्वं वा -स्यादिति ; कुतोऽनुपलभ्यमानस्वभावस्य भावाभावकल्पना योश्यते।" १। अप्रोक्त लापता रमने. ( २१५-२२६) "सत्र निमित्त पुनर्महामते यचक्षुपिज्ञानस्याभासमागच्छति रूपसज्ञकम् । एवं श्रोषघ्राणजिहा. कायमनोविज्ञानाना शब्दान्धरसस्पष्टव्यधर्मसंज्ञकम । एवं निमिघमिति पदामि।" . अन्यच (१ २२८) महामते निमित्त मसंस्थातातिषिपा- कारस्पादिवासयतेसन्निमितम्।" २० २५" - ३० ·४.२४ अलातशान्तिः ર अपि चेदं ल का व तारे ( १०.४३०, पृ. ३१६)- "असत्सु सर्वधर्मेषु प्राप्तिः क्रियते मया। अभिलापो व्यवहारश्चं वालानां तत्त्वर्जितः॥" 'प्राप्ति ममात्रेयं लक्षणेन न विद्यते।" तत्रैव २०. २३, पृ. २६७॥ "प्रज्ञप्तिमात्रं त्रिभवं नास्ति वस्तु स्वभावतः । प्रशप्ति वस्तुभावेन कल्पयिष्यन्ति तार्किकाः॥" तत्रैव च १०.८६, पृ. २७५ । प्राप्तिशम्दे तु किञ्चिदतिरमणीयमाह कु मा रिलः (त. वा. १. ३. १२, पृ. २३४)। तथा हि। “शाफ्यादिग्रन्थेषु पुनर्यद्यपि १० किञ्चित्साधुशब्दाभिप्रायेणाविनष्टबुद्धया प्रयुक्तं तत्रापि प्रशप्तिविशति- पश्यतातिष्ठतादिप्रायप्रयोगात्किञ्चिदेवाविप्लुतं लभ्यते। किमुत यानि प्रसिद्धापभ्रष्टदेशभाषाभ्योऽप्यपभ्रष्टतराणि भितवे (भिक्खवे इति पाठितव्यम्) इत्येवमादीनि ।” द्रष्टव्यान तन्त्र वा ति फ व्याख्या न्या य सुधा। अथ प्रकृतमेवानुसरामः। अस्त्यपरोऽपि हेतुर्भावसिद्धरित्याह संक्लेशस्येति । तत्र तायदन्योन्यप्रतिकूलार्थको संक्लेशव्यवदानशब्दौ सुप्रसिद्धौ शाक्यशास्त्रेषु। समासेन तावत्संक्लेशो मलः। व्यवदानं व शुद्धिः। संक्लेशेन मनो मालिन्यं व्यवदानेन तु विशुद्धिमापद्यते । विविधः संक्लेशः क्लेशकर्मजन्मात्मकः । स्थि र मति राह (वि.,पृ२८) २० "तन केशकर्मजन्मात्मकस्त्रिविधः संक्लेशः।" "क्लेशा रागादयः क्लिनन्ति सत्त्ववित्तसन्तानानीति कृत्वा (म. घृ., पृ. ३३४)।"..' रागादयो नाम रागो द्वेषो मोहश्च। ते च क्लेशाः सम्यग्दर्शनेन भावनया चापगच्छन्ति । कर्म द्विविधमकुशलं कुशलानरं च। जन्मोत्पत्तिः। द्रः वि. सि, पृ. २१४। अन्यत्रापि (म. सू. टो, पृ. ३४-३४) २५ विवृतोऽयं सक्लेशः स्थि र म ति ना। यथा ["क्लेश एव संक्लेश इति केशसंक्लेशः। एवं कर्मसिंक्लेशो]जन्मसंक्लेशः। क्लेशो हि प्रवर्तमानः , स्वपरात्मनोविधिकत्वात्संकेशः। यथोक्तं सूत्रे, (भ. नि. ३.५४) रको हिरागपरोत आत्मन्यावाधायापि चेतयते । एवं उपमोहयोरपि यथा निप्पमपण्डितेन य म गु चि ना प्रदर्शितम् । 0. P81-17 । - १॥

·१२ आगमशास्त्रम् । ज्ञातव्यमिति । कर्म जन्म च संकेशप्रवर्तनादपि संक्तशः।" अधेय नागार्जुन स्य राग रक्त परीक्षा यां (म. का. पष्ठे प्रकरणे) चन्द्र की ते रवतरणिका (म वृ., पृ. १३७)-"अत्राह । विद्यन्त एव स्कन्धा यतन धातवः। कुतः। तदाश्रयसंकेशोपलब्धेः॥ इह ५ यन्नास्ति तदा श्रय]संशोपलब्धिरस्ति । वन्ध्यादुहितुरिव वन्यासूनोः। सन्ति च रागादयः क्लेशाः संक्लेशनिबन्धन"मिति । न १० अन्यायत्ता। नुनमिममेवाथै मनसि निधाया चा र्य आह संक्लेशस्योपलब्धे- श्चेति। संक्लेशस्य व्याख्यातस्योपलब्धानात्' च भावाना- मस्तिता सद्भावो मता मन्यते। सन्त्येव भावा अन्यथा तदाश्रयः संक्लेशो नोपलभ्येत। उपलभ्यते तु सर्वैः। इयं चास्तिता परतन्त्रा न स्वतन्त्रा। भवितुमभवितुमन्यथा वा भवितुं नेयमात्मना समर्था। अपि तु हेतुप्रत्ययसामग्रीबलादवभ्यं भवेदेव । तथा च सति संक्शे यतः स संक्लेशस्तेनापि भवितव्यम् । तेन च सन्ति भावाः। ते च जायन्ते । अथ प्रतिवक्तुमुपक्रममाण आह- प्रज्ञप्तेः सनिमित्वमिष्यते युक्तिदर्शनात् । निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनात् ॥२५॥ अस्त्पेलधुक्तिदर्शनादयता प्रज्ञप्तः सनिमित्तत्त्वमिष्यत अस्माभिस्तु भूतदर्शनामृतस्य २० दर्शनादुपलब्धेर्भवदभिमतस्य निमित्तस्यानिमित्तत्वमेवेष्यते । यद्भवान्युतिं पश्यन्निमित्तं मन्यते वयं पुनस्तत्त्वं पश्यन्तो निमित्तमेव तन्न भवतीति मन्यामहे । युक्तिर्वदत्येक प्रत्यक्षं चान्यदिति तयोविरोधे युक्तं प्रत्यतमेवोपादातुं नेह किञ्चिन्निमित्तमस्तीति। रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानरूपाः। आयतनामि २५ द्वादश । पदिन्द्रियाणि विषयान तेषां पट् । धातयोऽशदश । पदिन्तियागि "तेषां पठिपयाः पट् च तेपा विज्ञानानि । २। "धुद्धिरुपलब्धिानमित्यनान्तरम्" इति न्या. स् १.१.१५ । ३। अपमर्थ उपरिष्टाद्विस्तरको पक्ष्यते (४.७३.१)। इति । सत्यस्य तत्वस्य १। स्कन्धाः पञ्च।

·५ अलातशान्तिः १२६ अन्यच जानातु भवान् । गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादिकं निमित्त. मुच्यते। प्रशतिमात्र नाममात्र त्वेतन्। प्रज्ञप्तिसदेतान वस्तुसत् । अतोन निमित्तं वस्तुतः ॥ १। अयमर्थः पालो मि लिन्द प्रश्ने (मि प., ५ २६.२८)अविरमणीयः । तस्य चेयं समासेन च्छाया दीयते। भन्न राज्ञा मिलिन्देन भदन्तनागसेनस्य संवादः। आयुष्मानागसेनो मिलिन्द राजानमिदमवोचत् ।। त्वं खल्पासि महाराज क्षनियमकुमारोऽत्यन्तसकुमारः। किं नु त्वं पादे- नागतोऽसि उसाहो वाहनेनेति । मि। नाई भन्ते पादेनागच्छामि। रथेनाहमागतोऽस्मि । ना। सचेत्त्व महाराज रथेनागतोऽसि रथं मे कथय । किं नु खलु महाराज १० ईपा था। मि। नहि भदन्त । ना। मक्षो रथः। मि। नहि भदन्त । ना। चक्रे रथः। मि। नहि भदन्त । ना। स्थपञ्जरो स्थः। मि। नहि भदन्त । ना। रथदण्डको रथः। मि। नहि भदन्त । २० ना। युगं रथः । मि। नहि भदन्त । ना। रश्मयो रथः। मि। नहि भदन्त । ना। प्रतोदयष्टी रथः। २५ मि। नहि भदन्त । किं नु खलु महाराज ईपाक्षचक्ररथपञ्जररथदण्डयुगाश्मिप्रतोदं स्थः । । महि भदन्त । ना। किं पुनमहाराज अन्यत्र ईपाक्षचक्ररथपञ्जररथदण्डयुगरश्मिप्रतोदाद्रथः । मि। नहि भदन्त । ३० ना। त्वामहं महाराज पृच्छन्पृच्छन पश्यामि रथम् । शब्द एष नु खलु कः पुनरन रथः। अलीकं त्वं महाराज मापसे मृपावाद, , नास्ति रय इति । त्वमसि महाराज सकलजम्बूद्वीपे अग्रराजः। त्युनत्व विभ्यन्मृपा भाषसे। शृण्वन्तु मे पञ्चशतानि यवनका अशीतिसहस्राणि प भिक्षवः । अयं मिलिन्दो राजा एवमाह रथेनाहमागतोऽस्मीति। तश्चेत्वं ३५ महाराज रथेनागतोऽसि रयं मे कथयेत्युक्तः सन् रथं मे न सम्पादयति । कस्य महाराज रथः कम्मा- नुखलु तदभिनन्दितम् ।।

·आगमशाहम् ४ २६ निमित्तस्यानिमित्तत्त्वमुक्तम् (४. २५)। तत्र युक्तिमाह- चित्तं न संस्पृशत्यर्थं नार्थाभासं तथैव च । अभूतो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक् ॥२६॥ यस्माञ्चित्तमन्तरेण नास्ति किञ्चिद्वहिर्वस्तुसत्तस्माञ्चित्तं कमप्यर्थ ५ पदार्थ न संस्पृशति सम्बध्नाति । चित्तेनार्थस्य न कश्चित्संस्पर्शः। न चित्तं कमपि विषयमवलम्वते । तादृशस्य विषयस्यैवाभावादिति भावः । अतो न प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् । अत्राह। मा संस्थाक्षीश्चित्तमर्थम् । अर्थाभासं'तु भवानभ्युपगच्छति । तमेव चित्तं संस्प्रक्ष्यति। तेन च सेत्स्यति सनिमित्तत्वं प्रशतेरिति । न सेत्स्यतीत्याह अभूतो होति । १० यतोऽर्थोऽभूतोऽसत्यो मिथ्याभूतस्तत एव स न विद्यते । अर्थे चाभूते तदाभासोऽप्यभूतः। अतस्तादृशादर्थादर्थाभासोऽपि न ततः पृथक् । अभूतत्वेनार्थश्च तदाभासश्चाभिन्नाविति भावः। तस्मादर्थो वा तदाभासो वा न प्रशतेनिमित्तं भवति ।२ उक्तं व "चित्तं विचित्रं बीजाख्यं ख्यायते चित्तगोवरं । ख्याती कल्पन्ति उत्पत्ति बालाः कल्पद्वये रताः॥" ल. सू. १०.४६ (पृ. २७)। अथ खलु मिलिन्दो राजायुष्मन्तं नागसेनमेतदवोचत । नाई भदन्त नागसेम मृपा मणामि। ईपांच प्रतीत्य अक्षं च प्रतीत्य चक्रे च प्रतीत्य रथ इवि संख्या समाज्ञा प्रज्ञहिर्व्यवहारो नाम प्रवर्तते । ना। साधु त्वं महाराज रथं जानासि । एवमेव खलु महाराज ममापि केशांश्च प्रतीत्य लोमानि च प्रतीत्य विज्ञानं च प्रतीत्य नागसेन इति० प्रजाति- यवहारो नाम प्रवर्तते । भापितमपि यथैवाङ्गसम्भाराद्भवति शब्दो रथ इति । एवं स्कन्धेपु सत्स भवति सत्व इति सम्भतिः॥" इति । इदमिहायगन्तव्यम् । इयं केपानिदृष्टिः । तन्तवोऽवयवास्तेभ्यो भिन्न: शाटकोऽपयवी। अयमवयविवादः । स्थापितोऽयं कैविटमिः (न्या. सू. २. १. १३, प्रशस्त पाद मा प्ये न्या. क., पृ.११)। सौगवास्तु मन्यन्ते नेह शाटको नाम किमपि यस्तुसत् । चाटक इति संज्ञामा नाममा प्राप्ति- मानम् । ध्यपहार एवायं केवलम् । यथा प्रदनि पुरस्ताइस्टान्ते। अन्यन च(बो. भ. प. ९.७६ अ.सा. प्र., पृ.९५१ पण्डिता शोकस्य भय यकि. ३० निराकरणम्, पृ.७०)। आभासो प्यास्यासः (३.४६)। अग्राभूतपरिकल्पाविवरगप्रसले मध्यान्य विभागसूत्रमा प्य. गेका यां (१.१०)पिरम विरा- २० २५ .

·४.२७ अलातशान्तिः विद्यते। । अत्राह। माभूद्भवतां कधिद्वाह्योऽर्थो गवादिः । अर्थाभासस्तु स चापुरुषे पुरुष इति प्राह इव विपर्यासः। तत एव च मिथ्याभूतः। तथाप्यस्यावश्यं केनापि निमित्तेन भवितव्यम् । चैतच्छक्यमपह्रोतुम्। अस्ति विपर्यासो न चास्ति तस्य निमित्तमिति नोपपद्यत इति । स्यादेष दोपो यदि विपर्यासो नाम कश्चित्स्यात् न त्वस्ति।' तथा हि-- ५ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशत्यध्वसु त्रिपु। अनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ ।' चित्तं त्रिपु अध्वसु कालेषु भूतभवद्भविष्वत्स्वरूपेषु सदा सततम् । न पुनः क्वापि विशेषकाल एवेत्यभिप्रायः। निमित्तं न संस्पृशति । अतश्चित्तस्य निमित्तेन संस्पर्शाभावाद निमित्तो निमित्तहीनो विपर्यासस्तस्य चित्तस्य कथं भविष्यति । न भविष्यतीति भावः। द्रः ४.७७,७८ । उक्तं व ल ड्वा व ता र सूत्रे (१०. १२३)- "विपर्यासस्य वस्तुत्वाद् यद्यदेवोपलभ्यते । निःस्वभावं भवेत्तद्धि सर्वथापि न विद्यते॥" "न अभूतपरिकल्पः कस्यचिद् ग्राहको नापि केनचिद् गृह्यते। किं तहि। प्रायमाहकत्व[रहितं वस्तुमाग्नं । वथा हि। विज्ञानामहिर्न रूपादि गृह्यते स्यमादिवत् । विज्ञानं हि रूपाद्याभासमुत्पद्यते । न च यद्यस्य कारणं सदभावे तस्योत्पत्तियुज्यते। तस्मान्निरालम्बमेव स्वप्नादापिधान्यनापि सर्वबीजपरिपाकादाभासं विज्ञानमुत्पद्यत इत्येव ज्ञेयं ।। [अतो रूपमभूत. परिकल्पान्न पृथग्भूतम् ।]" स्वपादाविव निमित्तमन्तरेणापि सम्भवत्येवार्थाभासः। अस्ति हि वासनावशात्सर्वधर्मोत्पादनसामर्थ्य चित्तस्य । अत एवेदं सर्वबीजमित्युध्यते (नि १५, पृ. ३६, प..)। २५ १। "तस्मान्नास्ति विपयांसः।" म वृ, पृ ४६१ १ १३ । मास्ति तथा परीक्षितं ना गा र्जु ने न विप यां स परीक्षा या म (म का २३)। द्रष्टव्या धावत्या मध्य मकवत्तिः । यथा च ..

·व्याख्यात- १३२ आगमशास्त्रम् ४.२८ अथ निगमयति- तस्मान्न जायते चित्तं चित्तभ्य न जायते। तस्य पश्यन्ति ये जाति खे वै पश्यन्ति ते पदम् ॥२८॥ यस्मादेतदेवं तथोकं "चित्त"मित्यादिना (४२६) "निमित्त ५ मित्यादिना (४. २७ ) च तस्मान्न चित्तं न वा चित्तदृश्यं किचिज्जायते। तस्य चित्तस्य वित्तदृश्यस्य च ये जाति पश्यन्ति ते खे आकाशे शकुन्तानां पदं पदचिह्नमिति भावः । पश्यन्ति। जातेर्दर्शनं नाम विहायस्युःपततां विहङ्गमानां चरणचिह्न- दर्शनमिवातिमात्रमनुपपन्नम्। सुप्रथित एप दृष्टान्तः।' श्वायमेवं पालौ बुद्ध घो पेण ध म पदार्थ क था यां (ध प. ६२-६३),। इयं तस्य च्छाया । “पदं तस्य दुरन्वयमिति यथाकाशे गच्छता शकुन्तानामस्मिस्थाने पादाभ्यामाक्रम्य गताः। इदं स्थानमुदरेण प्रहृत्य गताः। इदं शीर्णा इदं पक्षाभ्यामिति न शक्यं ज्ञातुमेवमेव ०" प्रकृते तु द्रष्टव्य मा य र ल चूड परिपृच्छा वचनम् (बो. भ प. ६.१८,३८२ : म. वृ,६२; शि. स, पृ. २३५)- १। "माकासे घ सकुन्तानं पदं तस्स दुरन्नयं।" ध प. ९३ थे.गा. ९२॥ "आकासे व सकुन्तानं गति तेस दुरन्नया ।" "शकुनानामिवाकाचे जले वारिवरस्य च । पद यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवतां गतिः॥" मु. उ ३ २६ मन्शाङ्कर भा प्य म्। अनुरूपः श्लोको भा प्य का रे णा प्यन्यन (५ १५) दर्शितः- सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य । देवा अपि मागे मुझन्त्यपदस्य पदैपिगः ॥ "शकुनानामिवाका गतिनवोपलभ्यते।" इति । आ सा य ण भा प्य म् (आनन्दायमस्य),१९४७। "a उत्सहन्ते खेऽपि शाकुन पर नष्टुं खं च मुष्टिनारष्टुं धर्मवद्वेष्टयितुम् ।" १४.६शारभा प्यम्.१६३७॥ "auयापि नामाका शकुनिपदम् ।" स प्रपा, ११३७॥ "धन्यपिच बहि विद्यते कवि अन्तरिक्ष समनत्य पा १६ आयरवा कर सूप्रम् (म.)। घ५९२। २० २५ ३.

·४,२३ अलातशान्तिः AM ५ नच "स चित्तं गवेषयमाणो नाध्यात्म चित्तं समनुपश्यति । न बहिर्धा वित्तं समनुपश्यति ।। स चित्तमसमनुपश्यन् चित्तधारां पर्यपते कुतश्चित्तोत्पत्तिरिति । तस्यैवं भवति। मालम्बने सति वित्तमुत्पद्यते। तत्किमन्यवालम्वनमन्यचित्त । अथ यदेवालम्बनं तदेय वित्तं। यदि तावदन्यदालम्बनमन्यश्चित्तं तदा द्विचित्तता भविष्यति । अथ यदेवालम्बनं तदेव वित्तं। तत्कथं चित्तेन चित्तं पश्यति । चित्तं चित्तं समनुपश्यति । तद्यथापि नाम तयैवासिधारया सेवासिधारा न शक्यते चेत्तुं । न तेनैवाङ्गल्यप्रेण 'तदेवाहुल्यनं शक्यते स्पष्टुं । एवमेध न तेनैव वित्तेन तदेव चित्तं शक्यं स्प्रष्टुं ।" इदं चोक्तं का भ्य प परिव ते ( १०१, पृ. १४६ )-- "चित्तं हि काश्यप परिगवेष्यमाणं न लभ्यते। यन लभ्यते तन्नोपलभ्यते । तनातीतं । नानागतं । न प्रत्युत्पन्नं । यन्नातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्नं तचयध्वसमतिकान्तं। यत्त्यध्वसमतिक्रान्तं तवास्ति नैध नास्ति। • यन्नवास्ति न नास्ति तदजातं। यदजातं तस्य नास्ति स्वभावा यस्य नास्ति स्वभावस्तस्य नास्त्युत्पादः। यस्य १५ नास्त्युत्पादस्तस्य नास्ति निरोधः॥" पवमा चार्य श्चित्तस्याजाति दर्शयित्वा पुनरप्येनां द्रढयति- अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः। प्रकृतेरन्यथाभावो न कथञ्चिद्भविष्यति ॥२६॥ . यस्मादजातं जायते न जातम् । यथाह श्रुति"र्जात एव न २० जायत" इति (बृ. उ. ३. ६. २५)। स्वयं वा चायः प्राक् (३.२०, ततस्तस्मानावस्याजातिय प्रकृतिः स्वभाव इत्यास्थेयम् । प्रकृतेधान्यथाभावो न कथञ्चित् कथमपि भविष्यति। द्रः ३. २१, ४. ७i तदुक्तं ना गा र्जु ने न (म. वृ १५.८)- "प्रकृतेरन्यथाभावो न हि जातूपपद्यते।" इति । १। म. वृ, पृ ४५ ( का ५ रन कूट सूत्रम्); शि. स., पृ. २३३ ; बो. अ. प. ९.१०६ (पृ. ३३०)। का.प.,पृ.१४२-१५० । ४.६.१३)। २५ ·आगमशास्त्रम् ४:३० तस्मादजातिरेव तत्वम् । अयं भावः। यदि कश्चिजायते नूनं स जातेः पूर्वमजातः। अतोऽजातिरेव तस्य प्रकृतिरित्यभ्युपगन्तव्यम् । तदभ्युपगमे च न जातिः कश्चिदपि सिध्यति। न हि प्रकृतेरन्यथाभावी भवति। प्रकृतिश्चान्यथाभावश्चेति विप्रतिषिद्धम् । आह च ना गार्जुन ५ (म. का. १३.४.५)- "कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते ॥ तस्यैव नान्यथाभावो नाप्यन्यस्यैव युज्यते । युवा न जीर्यते यस्माद्यस्माजीणों न जीर्यते ॥” इति । अन्यौ च द्वौ दोपौ जातिवादे। जातिवादिनां दृष्टिरनादिरयं संसार।' अस्ति त्वस्यान्त इति । अन्तोऽवसानम् । किञ्च। अस्ति मोतस्यादि । न चास्त्यस्यान्त इति । उभयमप्येतन्नोपपद्यत इत्याह- अनादेरन्तवत्त्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अनन्तता चादिमतो मोक्षस्य न भविष्यति ॥३०॥ जातिवादिना संसारस्यापि जातिरभ्युपगन्तव्या। अभ्युपगम्यते चेदिदमभ्युपगन्तव्यं तस्यादिरस्तीति। तथा च सति संसारोऽनादिरिति न वक्तव्यम्। अथ संसारोऽनादिर्न स भवेदन्तवान्। इष्यते तु भवतादिमतः संसारस्यान्तः। आदिमांश्चानन्तश्च न कश्चिदृष्टो भावः । तदिदमुक्तमनादेरित्यादिना प्रथमार्धेन। सेत्स्यति सिद्धो भविष्यति। उपपत्स्यत इत्यर्थः। अस्ति मोतस्यादिर्न पुनस्तस्यान्त इतीप्यमाणमपि मोतवादिना न भविष्यति। न ह्यादिमाननन्तश्च कचित्कश्चिद्ष्टो भावः। तदिदमुक्तमनन्ततेत्यादिना द्वितीयार्धेन ॥ अयं वन्धमोक्षयोः परमार्थतः सद्भाववादिनां भवतां दोपः। अस्माकं तु (२. ३२) सौगतानामिव न तौ स्तः। यथा च न स्तस्तथा प्राक्प्रदर्शितमा चा ये ण (२ ३२) । परीक्षितं च सविस्तरं ना गार्जु ने न १। "इह संसरण संसृतिर्गतर्गत्यन्तरगमनं संसार इत्युच्यते ।" म., पृ. २८० । संसारोऽनादिरिति सर्वतन्यसिद्धान्तः। सौगतानां तुमते संसारल्य नादिर्नवान्त इति परीक्षितं ना गाज ने न पूर्वा परको टि परीक्षा यां (म का. ११) यत्रेयं प्रथमा कारिका- "पूर्वा प्रज्ञायते कोटिनत्युवाच महामुनिः। संसारोऽनवानो हि नास्यादिनापि पश्चिमम् ॥" १५ २० .२५ ·* मध्य तु मलातशान्तिः बन्ध मोक्ष परीक्षायाम् (म. का. एफादशे प्रकरणे)। न च वयं संसारस्यान्यस्य वा भावस्यादिमन्तं वा पश्यामः। तदुक्तं ना गासु ने- नै घ (म. का. ११.१, ८)- “पूर्वा प्रशायते कोटिनेत्युवाच महामुनिः। संसारोऽनवरानो हि नास्यादिर्नापि पश्चिमं ॥" पूर्वा प्रज्ञायते कोटिः संसारस्य न केवलं। सर्वेषामपि भावानां पूर्वा कोटी न विरते॥” इति स्यादेतत्। मा भूत्कस्यचिदादिरन्तो वा। भविष्यति प्रत्यत्तश्च स भावो लोके। तस्यैव च भविष्यति जातिः। नेत्याह- आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा ।। वितथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः॥३१॥ यदादौ अन्ते च नास्ति तदर्तमाने प्रत्युपस्थिते तयोयोरन्तराले' मध्येऽपि तथा नास्तीति भावः। कथं तर्हि तत्प्रतीतिरित्याह वितथैमिथ्याभूतैः सदृशाः समानाः सन्तो भाषा अवितथाः अमिथ्याभूता इव लक्षिता भवन्ति । इदमुक्तं नागार्जु ने न (म का. ११ २)- "नेवाग्रं नावरं यस्य मध्यं तस्य कुतो भवेत् ।" इति ॥ १। अयं प्रथमार्थो यो ग वा सि छ ऽ पि (४.४५.४५) दृश्यते । २। कारिकेयं प्रागपि (२६) पटिता । ३। "यदादावन्ते च नास्ति घस्तु मृगतृप्णिकादि तन्मध्येऽपि नास्तीति निश्चित लोके" इति भा प्य का रः (२.६)। ४। "अपमित्यादिः पूर्व प्रथममुच्यते। अवरमित्यघसानमन्तो व्यवच्छेद इत्युच्यते। पाल्य संसारस्यादिरन्तत्र प्रतिपिद्धस्तस्य मध्ये कुसो भविष्यति । ततश्च संज्ञामात्रकमेव विपर्यासपरवशमानसानां संसार आदिमध्याघसामविरहित. २५ त्पादलातचक्रवदिति भावः।" तत्रैष म., पृ २२१ । एताश्चैतदर्थका अपरा उक्तयः- "जस्स नत्थि पुरा पच्छा मन्झ तस्स कुओ सिया ।" आ. सु. १.४.४ ३ । "आदापन्ते च यमास्ति मध्येऽपि च न तत्तथा ।" म उ, १४ । 04 २० O P.81-18 ·भागमशाखम्' दृश्यन्ते भावा' जागरिते स्वप्ने च। तन्न स्वप्न इव जागरितेऽपि सर्वे भावा वितथा इति परीतितं प्राग बहीमियुक्तिभि वैत थ्ये (२)। इहाप्या चार्य स्ता एवं युक्तीः ऋविच्छन्दतः कचिदर्थतः कचिद्वोभयतस्तत उद्धृत्य पठति यथा लीलयेवावगम्येत न किमपि वस्तुसनतरां च • तस्त्योत्पाद रति- सप्रयोजनता तेषां स्वप्नेऽपि प्रतिपद्यते। तस्मादायन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥३२॥ सेयं कारिफा प्राक्पठिता (२.७) कृतवृत्तिश्च ॥ जामदृश्या भावाः स्वप्नदृश्येभ्यो भावेभ्यो न भियन्ते । भतस्तेऽपि १० मिभ्याभूता इत्युक्तम् । अथ कथमवगम्यते स्वप्नदृश्या भावा मिथ्याभूता इत्याह--- सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्तर्निदर्शनात् । संवृतेऽस्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥३३॥ अन वै त थ्ये प्रथमकारिकाया (२१) एवार्थः स्तोकमन्यथा कृत्वा १५ संगृहीत इति सा द्रष्टव्या। स्वप्ने सर्व धर्मा भावा मृषा मिथ्या । किं कारणम्। कायस्य देहस्यान्तरम्यन्तरे निदर्शनादवलोकनात् । स्वमभ्या भावा हस्तिपर्वताइयः स्वप्नद्राः कायस्यान्तभ्यन्ते न बहिः । न पुनस्ते वस्तुतस्तथा भवितुमर्हन्ति । न खलु ते कायमध्ये मायुः । तस्मात् कुतो नु खलु संवृत भाच्छादिनेऽस्मिनुभूयमाने प्रदेशे २० कायमध्ये हस्तिपर्वतादीनामतिमहतां भूतानां भावागां दर्शनं स्यात्। न स्यादिति भावः॥ "न सत्पुरस्तादुत या पत्रा- न्मध्ये घ सन्न व्यपदेशमात्रम् । भूत प्रसिद्धं घ रेण यद्यत् संदेष वत्ल्यादिति में मनीपा " भा पु११ १८ २१ । आदायेव हि यनास्ति कारणासम्भवात्स्वयम् धमानेऽपि नास्ति नाश: स्यात्तत्र कीश " यो पा १। परीक्षितानां हस्तलिखितानां पुस्तकाना संस्करणानां च वेघल- मेकस्मिन्नेव (भाडियार-प्रन्यशाला ९ जि १२) सर्व धर्मा इत्यत्र सर्यधर्मा इति पाठ। बौद्वेषु अन्धेषु प्रायेण सर्वच एष एव पाठो हत्यते । । - 20 ·अलातशान्तिः Maa इतश्च स्वमद्भ्या भावा मिथ्याभूताः- न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमागतो । प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन् देशे न विद्यते ॥३४॥ अवापि समासतो तथ्य स्य द्वितीयकारिकार्थ (२.२) एव सङ्कलितः। समक्किल फधित्स्वप्ने पाटलिपुत्राप्निष्फान्तस्तावतीमति- ५ दयीयसी माहिष्मतीमेकेनैव निमेपेणोपैति । उपेत्य च पश्यति वन राज. कुलम् । तदेतत्तस्य स्वप्नदृशस्तन गत्वा राजकुलदर्शनं न युक्त- मुपपन्नम्। किं कारणम्। गतौ गमने कालस्यानियमात् । न हि स्वमहश एकस्मादपरस्मिन्देशे गमने विद्यते कश्चित्कालनियमः । लोके पुनः किञ्चिन्यूनेनाधिकेन वैतावता कालेन इयानघातिक्रम्यत १० इति --विद्यते नियमः। स्वमद्वक्तु कदाचिनिमेपेणातिमहान्तमपि मार्गमभुने। कदाचिद्वातिनेवीयांसमपि मार्गमतिमहतापि कालेन नातिकाम्यतीति न नियमः। अतो वितथाः स्वपश्या भावाः। यदिह कालस्यानियमादिति तदेवान्यत्र ( २.२.) भङ्गयन्तरेण मदीर्घत्वाच कालस्येत्युक्तम् ॥ अपरश्च हेतुः। स्वमद्रक्पुरुषः कदाचित्स्वप्ने पश्यति विदभ्योऽहं गन्धारानागतोऽस्मीति। तथा च पश्यन्नेव स कदाचित्प्रतिबुध्यते । प्रतिवुद्धो जागरितश्च सर्वः स्वमद् न तस्मिन् गन्धारादौ विद्यते अविथतत्वे तु स तत्र विद्यतेव ।। उक्तं द्वितीयमेव हेतुं प्रपञ्चयनाह- मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य प्रबुद्धो न प्रपद्यते । गृहीतं चापि यत्किञ्चित्प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥३५॥ इतश्च मिथ्या स्वयमस्या भावाः। न केवलं स्वपन्देशान्तरं गत्वा प्रतिबुद्धः स्वयमेव तत्र न विद्यते। अपि तु स्वप्ने यैमिथः समन्त्रयते तापि न पथ्यतीत्याह । स्वप्ने फश्चिन्मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य प्रबुध्यते। प्रबुद्धो जागरितस्तु तान्मित्राद्यान्न प्रपद्यते प्राप्नोति । तेषामभावात्। अपि च स्वप्ने यत्किञ्चिद् वस्तु तेन गृहीतं लन्धं प्रतिबुद्धः स्वमदूतदपि न पश्यति ॥ २० २५ ·आगमशास्त्रम् ५ इतोऽपि मिथ्या स्वपल्या भावाः। यथा व स्वपश्या भावा मिस्या तथा सर्वे जामम्या अपि भाया इत्याह- स्वप्ने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनात् । यथा कायस्तथा सर्व वित्तदृभ्यःमस्तुकम् ॥३६॥ स्वप्ने स्वप्नदशो यः कायो देहो येनायमितश्च ततश्च तेयु तेषु 'कर्मसु प्रवर्तते तांस्तांश्च देशान् गच्छति सोऽवस्तुको मिथ्याभूतो न वस्तुसन् ।, किं कारणम्। स्वापदेशस्थितस्यान्यस्य कायस्य पृथग भिन्नं यथा स्यात्तथा दर्शनात् । दृश्यतेऽन्य एव हि स कश्चिद्देहो येन स्वप्रक्रिया क्रियते। अन्य एव च स योऽधिष्ठितः पुरुषेण। येन व कियन्ते तेन जागरिते कृत्यानि । किञ्च। यथायं स्वातः कायस्तथा सर्वमिदं जगत्केवलं चित्तश्यं चित्तेन मनसा विज्ञानेन भ्यं ग्राह्यम् । अत एच चावस्तुकं मिथ्याभूतम् । नास्य वस्तुतः सत्त्वमस्ति । अथ स्वप्नजागरितयोः स्वरूपमाह येन तद्न्यानां भावानामपि स्वरूपमवगम्येत- ग्रहणाजागरितवत्तद्धेतुः स्वप्न इष्यते । तद्धेतुत्वात्तु तस्यैव सज्जागरितमिष्यते ॥३७॥ जागरितवज् जागरित इव ग्रहणाद् प्रााग्राहकरूपेण दर्शनात् । यथा जागरिते गावहस्तिपुरुषादयो गृह्यन्ते स्वप्नेऽपि ते तथैव गृह्यन्ते तस्मात्स्वमस्तदेतुस्तनिमित्तकः। तच्छदेनेह पूर्वोकं जागरितं परा- मृश्यते। ततश्च स्वप्रो जागरितनिमित्तक इष्यते। यस्माजाप्रद घस्थायामिव तेषां तेषां विषयाणां प्रहणात्स्वप्नो भवति। महणानुन भवति । तस्मादवगम्यते जागरितनिमित्तकः स्वप्न इत्यभिप्रायः1 एतच संस्कारद्वाराजागरितं तु तद्धेतुत्वात्तस्य स्वमस्य निमित्तत्वात तस्य ग्रहीतुरेव। नान्यस्य सद् वस्तुसत् सत्यमिष्यते। । ४.२८, ३६, ७७॥ एतदेवान्यन्त्र (३.३१) मनोस्पमित्युकम् ।

·vemAAAAAMANNA न स्वप्न- - ६.३६ (४१) अलातशान्तिः १६ यथा स्वमद्रष्टुरेव स्वमदृश्या भावाः प्रतीयन्ते नान्यस्य।' जागरितयोविशेषः। उभयत्राप्यसन्त एव भावाः केवलं चित्तेन गृहान्ते ॥ किं सर्वथैव नास्ति स्वमजागरितयोविशेषः । न नास्ति सर्वथा लौकिकानाम्। अतिस्तोकस्त्येषः। कः पुनरेषः । आह- असज्जागरिते दृष्ट्वा स्वप्ने पश्यति तन्मयः। . असत्स्वप्नेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यति ॥३८(३६) जागरिते वस्तुतोऽसदविद्यमानमेव कल्पितं किमपि दृष्ट्या तन्मयस्तद्भावभावितः सन्कश्चित्स्वप्ने जागरितदष्टं तदसत्पश्यति । स्वप्नेऽपि च असदेव दृष्ट्वा प्रतियुद्धः प्रयुद्धः संस्तन्न पश्यति ।' यद्यपि स्वप्ने जागरिते चामत्रासदेव दृश्यते तथापि जागरितद्दष्टं स्वप्ने दृश्यते। स्वप्वदष्टं तु जागरिते न दृश्यत इत्ययं विशेषः ॥ परीक्षकाणां त्वविशेष एवेत्याह- विपर्यासाद्यथा जाग्रदचिन्त्यान्भूतवत्स्पृशेत् । तथा स्वप्ने विपर्यासाद्धमीस्तत्रैव पश्यति ॥३६(४१) यथा जाग्रजागरिते (३.२६; ४.३०, ६१, ६२, पृ. उ. ४. ३ १४, २० श. भा.) विपर्यासादविवेकामाद्वा अचिन्त्यांश्चिन्तयितु- मप्यशक्यान् भावान्ममरीचिकादीन् भूतवत्परमार्थवत् स्पृशेदनुभयेत् १। "सजागरितं हेतुरस्य स्वप्नस्य स स्वप्नस्तद्धतुर्जागरितकामिप्यत" इति। तस्यैव स्वमदृश एष सजागरितं न त्वन्येपा"मिति घ शङ्कर। २। इहोत्तराश्चतस्रः कारिकाः (३८.४१) प्रथलस संस्करणेषु परीक्षितेषु २० व पहुए लिखितेषु पुस्तकेपु केनापि कारणेन ध्युत्क्रम विन्यस्ता इति प्रतिभाति । सथा हि अङ्कसः ३२.३५, ३९, ४१ कारिकाणामन्यो विषयः (स्वप्न इप जाप्रत्यपि भाषानां मिथ्यात्वम्)। अन्यत्र (जातिनिरासः) अत्तः ३८,४०, कारिकयोः। तयोधान्योन्यसम्बन्धो नोपपयत इत्युपेक्ष्यापि मया पाठकम यथामत्यर्यक्रमो गृहीतः। पाठक्रमस्तु प्रदर्शितः कोठमान्तर्गतेनारेन । ३। "यथैध कामान्मुपिनान्ति सेविय प्रतिबुद्धधन्तः पुरुषो न पश्यति।" स. रा. स. ९ १५ । ।। स्पशेरोशाय प्रयोगोऽन्यत्रापि (१.२७) द्रष्टव्यः ।

·५ १४० भागमशास्त्रम् (४.४५(४०) पश्येदिति भावः । तथा स्वप्ने विपर्यासात्तत्रैव स्वमावस्थायामेव धर्मान् स्वप्नदृभ्यान्भावान्पश्यति ॥ स्वप्न इव जागरितेऽपि न परमार्थत उपपद्यते भाव इति प्रतिपाद्य पुनरपि प्राधान्येन प्रतिपिपादयिषितमजाविवादमाह- उत्पादस्याप्रसिद्धत्वादजं सर्वमुदाहृतम्। न च भूतादभूतस्य सम्भवोऽस्ति कथञ्चन ॥४०(३८) कस्यापि वस्तुन उत्पादस्याप्रसिद्धत्वावनिप्पनत्वावप्रतिष्ठितत्वात प्रमाणकोटाबनवगाहादु यथा प्राक्प्रदर्शितं तथा सर्वमजामुदाहृतम् । नास्ति किश्चियजायत इत्युक्तम्। जायमानं किल कल्प्यमानं भूतात्सतो या सम्भवेत् । अभूतादसतो वा (४. ३, ४) सम्भवेदिति कल्प्येत । उभयथापि नोपपद्यते । तत्न तावद् भूतादभूतस्य सम्भवो न कथश्च- नास्ति। न ह्यभूतस्य शशविषाणस्य कथञ्चित्कुतश्चित्सम्भवोऽस्ति । यथा धान्यथापि न कथञ्चिरस्त्युत्पादस्तथा हेतुफलभाव विवृण्वन्नाह- नास्त्यसद्धेतुकमसत् सदसद्धेतुकं तथा। सच्च सद्धेतुकं नास्ति सद्धेतुकमसत्कुतः ॥४१(४०) भन्न चतन कोट्यः । (२असन्हेतुर्यस्य वस्तुनस्तदसद्धेतुकम् । ईदशमसनास्ति। असतोऽसन्न सम्भवतीत्यर्थः । असद्धेतुकं सन्नास्ति। तधा असतः सदापि न सम्भवतीत्यर्थः । (३) सद्धेतुकं सब नास्ति। सन्न सम्भवतीत्यर्थः। (४) सद्धेतुकमसत्कृतः सम्भवति । सतोऽप्यसन्न भवतीत्यर्थः । तदेतदुक्तं ना गाउँने न (म का. २१.२२)- "(३) नाभावाजायते भावो (२) भाषोऽभावान जायते । (2) नाभावाजायतेऽभाषो(8)ऽभावो भावान्न जायते ॥"] अयं चार्थो विवृतो विस्पष्टं तत्र मध्य म फ वृत्तौ चन्द्र की र्ति ना। द्रष्टव्याश्चात्रता मध्य म क का रिका:-- १। द्वितीयार्धस्य मूलं नष्टम्। भोटपाठो लभ्यते । तस्यैवेयं पोपण पण्डितकृता, संस्कृतच्छाया। इयं च कारिका चतुःश त के (३६४%D१५, १४), आर्य देवेन गृहीता। तथा (२) सतः २० .

·५ ४.४५ मलातशान्तिः "सद्भूतः कारकः फर्म सद्भूतं न करोत्ययं । कारको नाप्यसद्भूतः कर्मासद्भूतमीहते ॥ "सता व क्रियते नासनासतः क्रियते च सत् । का सर्वे प्रसज्यन्ते दोपास्तत्र त एव हि ॥"८.८॥ "नासक्तोऽपि सर्त सदसबूतमेव वा । फरोति कारकः कर्म पूर्वोक्तरेव हेतुभिः ॥ ८, १० ॥ अर्थवं निरस्तेऽपि जातिवादे पुनरप्येप आशङ्कय निरस्यते । सन्त्युक्तयो युक्तयध बयो यतः स्पष्टमेव प्रतीयत उत्पादः। तत्र तावत्सुप्रथितो भगवतां बुद्धानां तद्विनेयानां च प्रतीत्यसमुत्पादः । हेतुप्रत्ययापेतो भावानामुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादः । अस्मिंश्चाभ्युपगते १० नन्यभ्युपगत एवोत्पादः। किञ्च "बुद्धा भगवन्त उत्पन्ना" इति । (प. प्र. पा., पृ.)। “पञ्चेन्द्रियाण्युत्पत्स्यन्त" इति (पृ. ७६) । "अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धा लोक उत्पत्स्यन्त" इति (पृ.६१)। अपि च । "त्रीणीमानि भितयः संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि । संस्कृतस्य भितव उत्पादोऽपि प्रज्ञायते व्ययोऽपि स्थित्यन्यथात्वमपीति न वाविद्यमानस्य १५ खरविषाणस्येव जात्यादिलक्षणम्" (म. वृ., पृ. १४५ ; म नि. १, पृ. १६२) इत्यादिभिर्वचनैरतिविस्पष्टं प्रतीयत उत्पादः । तस्मादस्ति जातिः। अत्राह । सत्यं भो। न खलु न प्रतीयते जातिः। अभिप्राय तु भवांस्तेषां तथागतवचनानां नावगच्छति । नीतार्थानि हि सूत्राणि भवान्नेयार्थानि नेयार्थानि च नीतार्थानि करोति । न तु तदुपपद्यते । २० तद्वान्भूतार्थं श्रोतुमर्हति- उपलम्भात्समाचारादस्तिवस्तुत्ववादिनाम् । जातिस्तु देशिता बुद्धरजातेस्त्रसतां सदा ॥४२॥ भस्त्येषां गवावादीनां वस्तुत्यमिति । अस्ति वस्त्विति वा ये वदन्ति तेऽस्तिवस्तुत्ववादिनः। गवाथ्वादयो न केवलं स्वाप्नप्रपञ्चा इव २५ प्रज्ञप्तिमानम् । अपि तु वस्तुसन्त एव त इति येषां लम्धिस्तेऽस्तिवस्तु- त्ववादिनः। तेषाम् । ते च हीनमध्यमोत्कृष्टेषु निविधेषु तथागत- शिष्येषु होनाः। किं कारणं तेऽस्तिवस्तुत्यवादिनः। उपलभ्भादुप- लन्धेरनुभवात्। गौरयमश्वोऽयमित्यादिप्रत्यक्षात्। समाचाराद ·४.४२ १४२ आगमशास्त्रम् व्यवहाराच। गौीयते। उदरुमाह्रियते। अवो वाह्यत इत्यादि. व्यवहाराश वस्तुत पवैतत्सर्व विद्यत इति प्रतिन्ति लौकिकाः। मन्यन्ते च तदुत्पद्यत इति । न शक्नुवन्ति ते सोढुमविगम्भीरस्यानुत्पादतत्त्वस्य' नामाप्याकर्णयितुम् । तस्मादेवानुत्पादात्त्रसता कम्पमानानां बिभ्यता ५ पुंसां सन्वन्धे बुद्धस्तथागतर्जातिर्देशितोपदिष्टा। महाकाणिका हि युद्धाः। ते खलु विनेयानां करुणावशंवदा ये यथा प्रतिपद्यन्ते तांस्तथैव बोधयन्तस्तत्वमवतारयन्ति । स एषामवतारणसन्धिरित्युच्यते। सन्धिरिहाभिसन्धिः। तदुक्तं वो धि वित्त विवरणे (भोटपाठे १७-१८)- "देशना लोकनाथानां सत्वाशयवशानुगा। भिद्यते बहुधा लोके उपायैर्वहुभिः किल ॥" तदिदं बुद्धानामुपायकौशल्यमित्युच्यते। इदं चोकमन्यत्र (ल. सू, पृ. ४८-४६)- "कृत्वा धर्मेप्यवस्थानं तत्त्वं देशेमि योगिनां । तत्वं प्रत्यात्मगतिक कल्प्यकल्पेन वर्जितं ॥ देशेमि जिनपुत्राणां नेयं वालान देशना ॥ विचित्रा हि यथा माया दृश्यते न च विद्यते। देशनापि तथा चित्रा देण्यते व्यभिचारिणी ॥ देशना हि यदेकस्य तदन्यस्याप्यदेशना । आतुरे आतुरे यद्भिपग्द्रव्यं प्रयच्छति॥" १। यथानुत्पादस्यै नैरात्म्यस्य शून्यवायाश्च । तदुक्त चन्द्र की र्ति मा- "अद्वितीयं शिवद्वारं कुदृष्टीनां भयङ्करं । विषयः सर्वबुद्धानामिति नैरात्म्यमुच्यते ॥ अल्य धर्मस्य नाम्नोऽपि भयमुत्पद्यतेऽसतः । २५ बलवान्नाम को दृष्टः परस्य न भयङ्करः॥" चश.२८८-२८९ । २। उपः-"अपवर्ग भीष्मः खल्वयं सर्वकार्योपरमः। सर्प विप्रयोगेऽपवर्ग बहुभद्रकं लुप्पत इति कथं बुद्धिमान्सर्वसुखोच्छेदमचैतन्यममुमपवर्ग रोचयेदिति ।" न्या सू (१.१२) धा स्या य न भाप्यम् । ३। कुत्रचित्किलेत्यत्र पुनरिति पाठः। अर्य छोको तो बौद्धदर्शन विचारणायाम् (स.द स, पृ. ४५ । २० , . ३० ·अलातशान्तिः १४३ ~~~ ५ द्रः १०.६११-६१३ (पृ.३४०-३४१); स. पु., पृ. १४-१५ । इदं चोक्तमा चाई पादैः (नागार्जु नैः )- "यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् । बुद्धोऽवदत्तथा धर्म विनेयानां यथाक्षम ॥ केपाश्चिदवदद्धर्म पापेभ्यो विनिवृत्तये । केषाञ्चित्पुण्यसिध्यध केपाश्चिढ़यनिश्रितं ॥ द्वयानिधितमेकेयां गम्भीरं भीरुभीषणं । शून्यताकरुणागभं केपाश्चिदोधिसाधर्म॥" म. वृ, पृ.३५६-३६०। द्रष्टव्यं चेदम्- "भाह । यदेतदुक्तं भगवता संस्कृता उत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते चेत्यस्य तथागतभाषितस्य कोऽभिप्रायः। आह। उत्पादनिरोधाभिनिविष्टः कुलपुत्र लोकसंनिवेशः। तन तथागतो महाकारुणिको लोकस्योचास- परिहारार्थ व्यवहारवशादुक्तवानुत्पद्यन्ते निरुध्यन्ते च। न वात्र फस्यचिद्धर्मस्योत्पादो न निरोध इति ।" शि.स, पृ. २६३, वो. अ. प, पृ. ५८६ । द्राम. नि. १. १३६-१३७ ; स. रा. सू., पृ. ७०-७१। यथा चोक्तं महा था न सू त्राल ङ्का र सू त्रे (१२. १६.१७)- "तत्रावतारणाभिसन्धिः श्रावकेषु द्रष्टव्यः। शासनावतारणार्थ- मनुचासाय रूपायस्तित्वदेशनात् ।" २० "नानवधार्य यथार्थ शून्यतां कश्चिच्छक्तः संसारे सङ्गमवधूय निर्वाणस्पृहामुत्पादयितुम्। स च शुन्यतार्थो जगतामतीयोचासकरत्वाद- प्रियावेदननिपुणपुरपेण राशः प्रियभार्यामरणक्रमाबेदनसौमनस्योत्पादनवत् कयापि युक्त्या विदुपायतार्यः ।" इति च तुःश ति का यां (पृ. ५१४) चन्द्र की तिः । "भस्तित्वनास्तित्वदृष्टिपतितानां तेषामुलासः स्यादिति उत्चास्यमाना महामते दूरे भवन्ति महायानात् ।" ल सू., पृ. १६७ । 'एतानि काश्यप पञ्चभिचुशतानि दृप्रिस्कन्धानीमा गम्भीर धर्मदेशनां नावतरन्ति नावगाहन्ते नाधिमुच्यन्त उचस्यन्ति संत्रस्यन्ति संतासमापद्यन्ते ।" म. १ पृ. ३३७-३३८ धृतं का. प. ( = र. कू.) वचनम् । अन्यश्च- २५ 0.P.81-19 ·आगमशास्त्रम् ४.४४ "एवमुक्त भगवानायुप्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् । अल शारिपुत्र एतेनाथन भावितेन । तत्कस्य हेता। उत्चसिप्यति शारिपुत्रायं सदेवको लोकोऽस्मिन्नर्थ व्याक्रियमाणे।" स.प्र. २, पृ. ३६ । अथ तेषां पुरुषाणामजातिदेशनया को गुण इत्याह- * अजातेस्त्रसतां तेपामुपलम्भाद्वियन्ति ये। जातिदोपा न सेत्स्यन्ति दोपोऽप्यल्पो भविष्यति ॥४३॥ । येजातेस्त्रसन्ति कम्पन्ते विभ्यति तेषां सतां प्रासापकरणाय बुद्धा जाति देशयन्ति। श्चुततद्देशना अपि ये ते विनेया उपलम्भादुपलधेर्वियन्ति विरुद्धं गच्छन्ति तत्वाद् १० भ्रश्यन्ति वस्तुतोऽजातावपि जातिरस्तीत्यध्यवस्यन्तः। तेषां जातिदोपा अस्ति जातिरित्यध्यवसायकृता अहङ्कारमम कारादिरूपाः क्लेशहेतुका दोपा न सेत्स्यन्ति सम्पत्स्यन्ते । यद्यजातावपि जात्युपदेशान्मिथ्याप्रतिपत्तिरूपः कश्चन दोपो दुर्निवार एव तथापिनेष स तावानतिगुरुभविष्यतीत्युच्यते दोषोऽप्यल्पो भविष्यतीति । १५ अयमभिप्रायः। भवापि तेन कश्चिद्दोषो न स तथा भविष्यति यथाशक्यप्रतीकारो दुष्करप्रतीकारो वा भवेत् । यथा वस्तुतोऽभयेऽपि भयमित्युक्तो वालः कुतश्चिन्निवृत्तः पश्चादवैति भयेऽविद्यमानेऽपि केवलं तस्मानिवर्तनायाहं तथोक्तः । मे कल्याणायाकल्पतेति । एवमिहापि॥ उपलम्भात्समाचाराच्चास्ति वस्त्वित्युच्यते (४. ४२)। न पुनरेत- देतावता सिध्यतीत्याह- उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते। उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥en यथा उपलम्भात्समाचाराच मायाहस्ती मायाकृतो हस्ती २५ अस्तीति केश्चिदुच्यते । तथा उपलम्भात्समाचाराय वस्त्व- स्तीति उच्यते। यथा चोपलभ्यमानोऽपि व्यवह्रियमाणोऽपि व २० ·४.४५ भलातशान्तिः marwarKARAM मायाहस्ती घस्तुतो न वर्तत एवमुपलभ्यमानमपि व्यवहियमाणामपि च गवाश्यादि न विद्यते । न चोत्पद्यते। शशविषाणवत् ॥' अस्तु तावमायाहस्तिवदस्ति वस्त्वित्युपलब्धिर्यथा भवान्मन्यते । भयास्ति किञ्चिन्नास्ति या। न खलु नास्तीत्याह । किं पुनस्तदि- त्युच्यते- जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च। अजाचलमवस्तुत्वं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥४५॥ शान्तमुपशान्तमप्रवृत्तम् । अत एवाइयं ग्राह्यप्राहकरहितं विज्ञानम् इदमेवास्ति। एतच्च न जायत त्यजम् । न वलति प्रवर्तत इत्यचलम् । न चास्ति कश्चिद्वस्तुधर्मोऽस्येत्यवस्तुत्वम् । १० किञ्चाजमप्येतज्जायत इवाभासत इति जात्याभासम् । अवलमपि चलतीवाभासत इति चलाभासम् । तथैव वस्तुधर्मविरहितमपि वस्तुवदाभासत इति वस्त्वाभासम् । भत्र विज्ञानं नाम चित्तम् । न वेदान्तिनां ब्रह्म । अत एवेदमुत्तरकारिकायां (४. ४६ ) चित्तशब्देन परामृश्यते। चित्तं मनो विज्ञानमित्यनर्थान्तरम् । तदुक्तं १५ वसुबन्धु ना- १। मायाहस्तिदृष्टान्तः सौगतग्रन्थेष्वेवमुक्तः- "मायाहस्ती यथा चिनं पत्राणि कनका यथा । तथा हवयं मृणां ख्याति चित्ते अज्ञानवासिते॥" क सू.१०. १२६॥ २० "मायात मन्त्रवशात्स्याति हस्त्यात्ममा यथा । आकारमानं तत्रास्ति हस्ती नास्ति तु सर्वथा ॥ स्वभाषः कल्पितो हस्ती परतन्त्रस्तदाकृतिः। यस्तत्र इस्त्यभावोऽसौ परिनिष्पन्न इष्यते ॥" नि.नि. २७-२८॥ २५ म. म.स् टी , पृ.७२। भाप का रो विज्ञानमिह विज्ञप्तिमाह । उत्तरकारिकायां (४. ४६)तु स पनदात्मत्वेन व्याचष्टे ("एवमेघ यथोक्तं विज्ञानं जात्यादिरहितमद्वय- मात्मवाचं विजामन्त इति")।

·आगमशास्त्रम् ४.४७ "चित्तं मनोऽथ विज्ञानमेकार्थम् ।" इति । अ. को. २.३४। "चित्तं विकल्यो विज्ञप्तिर्मनो विज्ञानमेव च। आलयस्त्रिभवश्चेष्टा एते चित्तस्य पर्ययाः॥" अन्न फलितमाह- एवं न जायते चित्तरमेवं धर्मा अजाः स्मृताः। एवमेव विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ एवं चित्तं न जायते। एवं सर्वे धर्माः३ पदार्था १. अजाः स्मृताः। धर्मा अपि न जायन्त इति भावः। एवमेव विजानन्तोऽवगच्छन्तो विपर्यये भ्रमे न पतन्ति ॥ इदमेव तत्त्वमुत्तरातु फासुचित्कारिकासु (४. ४७-५२) अलात- इमान्तेन स्पष्टोक्रियते- बाजुवक्रादिकाभासमलातं स्पन्दितं यथा ।" १५. ग्रहणग्राहकाभासं विज्ञानं स्पन्दितं तथा ॥४७॥ यथा स्पन्दितं चलितं वञ्चलमिति भावः। अलातमुल्मुकम् ऋजुवकादिकाभासं सरलरेखावद् वक्ररेखादिवञ्चाभासते। तथा विज्ञानं विचं स्पन्दितं वासनया जुभितं सद् ग्रहणग्राहका- भासम्। प्रहणशब्दोऽत्र कर्मसाधनो गृह्यत इदमिति । - तथाच २०' उपः स.नि. २. ९४ । दी, नि.१ २१ ॥ २। "एवं न जायते किचि"दिति। यो.धा. ३. १३.१५ । ३१ "धर्मा आत्मान" इति। "धर्मा इति बहुवचनं देहभेदानुविधायित्वाद- यस्यैवोपचारतः" इति व भा प्य का । अन्यन्न त (४.५८) "येण्यात्मानो इन्ये च धर्मा" इति स एव । ४। अन्नतास पञ्चस कारिकास (१. ४७-५१) अलाशशब्दस्य स्पन्दतेम २५ प्रयोगमुपमिमानस्य प्रथमाधैं अलात स्पन्दितमित्येव पाठः धेयान्प्रतिभावान पुम. रलातस्पन्दितमिति। उत्तरार्धे च विज्ञानं स्पन्दितमित्यत्र विज्ञानस्पम्भिवमिति पाठः केचित्पुस्तकेषु दृश्यते । वः वित्तस्पन्दितमिति (५.१)।

·अलातशान्तिः १५७ ग्राह्यवदनाहकवद्याभासत इति तर्थः। विशानमेव प्राहाम्राहकभावेना- भासत इति भावः। भलातस्पन्दितमिति विज्ञानस्पन्दितमिति च पाठे अलातस्य विज्ञानस्य च स्पन्दितं स्पन्दनं चलनमिति भाषसाधनतया व्याख्येयम् ॥ अस्पन्दमानमालातमनाभासमजं यथा । अस्पन्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥४॥ अलातमेव आलातमिति कोशेषु। यथालातमुल्मुकमस्पन्द- मानमनुभ्यदनाभासम्। मजुवकाद्याकारेण नाभासत इत्यना- भासमाभासरहितम् । एवं चार्ज न केनापि रूपेण जायत इति तथोक्तम् । तथा विज्ञानमपि अस्पन्दमानमनाभासं १० प्राह्यप्राहकाभासरहितमजं च भवति ॥ अपि च- अलाते स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र विज्ञानान्नालातं प्रविशन्ति ते ॥४६॥ अलाते स्पन्दमाने ऋजुवादिकाकारा आभासा भलातादन्यतोऽपरस्मात् फुतश्चिन्न भवन्तीति नान्यतोभुवः । न च मन्तव्यं ते खल्वाभासास्ततो विज्ञानादन्यन्यवान्यस्मिन् काप्युद्भूय तवागताः । निस्पन्दे चालाते त आभासास्तस्मानिस्पन्दादलातादन्यत्र नक्कापि धर्तन्ते । न.च तेऽलातमेव प्रविशन्ति । किञ्च न निर्गता अलाताते द्रव्यत्वाभावयोगतः। विज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः ॥५०॥ ते आभासा अलातान्न निर्गता भवन्ति । किं कारणम् । द्रव्यत्वाभाययोगतः वस्तुत्वाभावसम्म । वस्तुभूतं हि १ एतदेवान्यन्त्र (३.३६) "भरूपकम्"। २० ·- आगमशास्त्रम् किञ्चित्कुतश्चिनिर्गच्छेत्प्रविशेद्वा फुलचित् न पुनरवस्तुभूतम् । न चाभासा वस्तुभूताः। अतो न तेऽलाताग्निर्गताः। यथालाते ऋयकाद्याभासा विज्ञानेऽपि जात्याद्याभासा(४. ४५)स्तथैव स्युः। कुतः। आभासस्याविशेषतः भभेदात् । समाना छुभयत्राभासाः ॥ ५ दृष्टान्तमुपन्यस्य दान्तिकमुपन्यस्यति- विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः । न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान्न विज्ञानं विशन्ति ते ॥५१॥' विज्ञाने स्पन्दमाने वै आभासा जात्यादिरूपा विज्ञाना- . दन्यतो भवन्तीत्यन्यतोभुवो न भवन्ति। निस्पन्दात्ततस्तस्मा- १० द्विशानादन्यत्र ते आभासा न वर्तन्त। न च ते विज्ञानं विशन्ति ॥ । अपि च । न निर्गतास्ते विज्ञानाव्यत्वाभावयोगतः । कार्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते॥५२॥ पूर्वार्धः प्राक( ४.५० ) प्रदर्शितेन नयेन व्याख्येयः। नाभासानां विज्ञानेन सह कार्यकारणतासम्बन्धोऽस्ति येन विज्ञानादाभासा भवेयुः । कथं कृत्वा पुनयिते सा कार्यकारणता नास्तीति । यतस्त आभासाः सदेव अचिन्त्याश्चिन्तयितुमशस्याः । तेपामशक्स- चिन्तनत्वात्चत्कार्यकारणताप्यचिन्त्या ॥ तदिदमखिलं विज्ञानवादिनां सौगतानां मतम्। बहु चात्रत्य- मधिगम्यते तदीयेषु प्रन्थेषु। स्तोकमात्रं यथा । “स महाराज तावानन्धातुरुत्पद्यमानो न कुतश्चिदागछति । निरुध्यमानो न कचिद्गच्छतीति" शि. स. (पृ २४७)-धृतं पिता पुत्र स मा ग म सुत्रम् । 4. २० ·३.५३ अलातशान्तिः -~-~-~- "एवमेर कुलगुन तेषां तधागताना कायपरिनिप्पत्तिर्न कुतश्चिदश दिशि लोकादागता नापि कचिद्दश दिशि लोके गच्छति ।' तयथापि नाम फुलपुत्र वीणायाः शब्द उत्पद्यमानो न पुतश्चिदागवति निरुभ्यमानोऽपि न कचिद्गच्छति न फचित्संक्रमति।" अ.प्र.पा, पृ. ५१५-५१६। ५ "अन्यतो नापि चायातं न तिष्ठति न गच्छति । मायातः को विशेषोऽस्य यन्मूः सत्यतः कुतम् ॥ मायया निर्मितं यच्च हेतुभिर्यश्च निर्मित । आयाति तत्कुतः कुत्र याति चेति निरूप्यतां ॥" वो. अ. ६. १४३-१४४। १० "आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते । म. का.१०.१३ । "अथ पण्डितु कश्चि मार्ग कुतऽयमागतु कुत्र याति वा। विदिशो दिश सर्वि मार्गतो नागतिनास्थ गतिश्च लभ्यति ॥" शि. स, पृ. २४० म. वृ, पृ. २१६ वो. अ, प, पृ. ५३२ । "उत्पन्नस्यागतिर्नास्ति निरुद्धस्य गतिस्तथा । एवं सति कथं नैव भवो मायोपमो भवेत् ॥" च.श. ३६०। इयं छाया भोटपाठस्य। पूर्व (४ १४-१८, ५२) हेतुफलभावश्चिन्तितः। प्रसङ्गात्पुनरिहापि स विन्त्यते सिफाधिषितस्य सिद्धये सर्चवायमपेक्ष्यत इति उपक्रम्पेन- मनन्तरातीतायां कारिफायां (४,५२) कार्यकारणताभावादिति- २० द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि। द्रव्यत्वमन्यभावो वा धर्माणां नोपपद्यते ॥५३॥ किञ्चित्कस्यापि द्रव्यस्य २५ हेतुफलभावे कल्प्यमाने द्रव्यं खलु हेतुः स्यात्। यथा वीजमङ्कुरस्य । किञ्च। अन्यदृश्यमन्यस्य द्रव्यस्य हेतुः स्यात् । न पुनस्तदेव द्रयं तस्येव द्रव्यस्य । न खल्वङ्कुर एवाङ्करस्य हेतुः वापि केनापि कदाचिदृष्टः। तन्वपरोक्षायां तु ·आगमशास्त्रम् धर्माणां पदार्थानां न द्रव्यत्वं न वा अन्यभावो- ऽन्यत्वमुपपद्यते । कथं कृत्वा। त्रीणि खलु द्रव्यस्य द्रव्यलक्षणानि । द्रव्यस्योत्पादोऽपि स्यात्। व्ययोऽपि स्यात् ! स्थितिरपि स्यात् ।' न त्वीदृशं द्रव्यं नाम किञ्चित्सिम्यति। यथा च न सिध्यति तथा परीक्षितं ना गाई ने न मध्य म क का रि क यां सप्तमे प्रकरणे व्याख्यातं च चन्द्र को र्ति ना तनैव महता प्रयासेन । धर्माणामन्यमायोऽपि न सिध्यति तथोपपादितं ताभ्यां तवानीन्धन- दृष्टान्तेन दशमप्रकरणे। तथा हि- यथा च । १० "यदिन्धनं स चेदग्निरकत्वं कर्तृकर्मणोः । भन्यश्चेविन्धनादग्निरिन्धनादप्यते भवेत् ॥” १०.१। "अग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यात भात्मोपादानयोः क्रम । सर्वो निरवशेषण साधं घटपटादिभिः ॥" १०.१५॥ इति ॥ एवं न वस्तुतो हेतुफलसिद्धिरिति दर्शयति- एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वापि न धर्मजम् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥५४॥२ एवं कार्यकारणताया अभावान्न धर्मा भावाश्चित्तजाश्चित्ततो विज्ञानतो जायन्ते। न वापि चित्तं धर्मजं धर्मेभ्यो जायते। एव- - १। कवित्पुनः स्थितिरित्यत्र स्थित्यन्यथात्वमिति दृश्यते । म., पृ. १४५ ; 'अनि, पृ. १५२ । यदिह द्रव्यं सौगतैस्तु तत्वचित्संस्कृतमित्युच्यते । हेतुप्रत्ययैः संगत्य क्रियत इति संस्कृतम् । न सौगतानां द्रव्यं नाम कवि- २० द्वैशेषिकागामिष गुणाश्रयः। तन्मते "विद्यमान द्रव्य"मिति । यत्स्वलक्षणतो विद्यमानं तहव्यम् । पडू द्व्याणि प्रामण्यफलानीति रूपस्कन्धादीनि पक्ष संस्कृतानि धामण्यफलानि । असंस्कृतं च पष्ठमिति पद व्यागि भवन्ति । इत्य मि धर्म को श व्या ख्या, ९ २९०। यथावानामपि द्रव्यं न गुणाश्रय- स्तथा प्रागेष (४.१) दर्शिवम् । २५ ·अलातशान्तिः manna www - .. ५ मित्थं मन्याना मनीपिणो हेतुफलाजाति हेतुफलयोः कार्यकारणयो- सुत्पत्ति प्रविशन्ति अपतरन्ति तत्तत्वमयमाहन्त इति भावः॥ यत्पुनः केचिद्धेतुफलयोजाति मन्यन्ते तत्र कारणमाह- यावद्धेतुफलावेशस्तावद्वेतुफलोद्भवः । क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः ॥५५॥ यावत्पर्यन्तं कस्यापि हेतुफलादेशो हेतुफलयोरभिनिवेश भाग्रहस्तावत्पर्यन्तं हेतुफलोद्भवः प्रतीयते । क्षीणे नष्टे पुनः हेतुफलावेशे हेतुफलोद्भवो नास्ति। अनेदमुक्तम्-- "तद्यथापि नाम पुरुषः सुप्तः स्वप्नान्तरे पिशाचेन परिताप्यमानो भीतः सम्मोहमापद्यते। संशयितविबुद्धस्तं पिशाचं तेन च मोहमनुस्मरेत् । १० तत्कि मन्यसे महाराज संविद्यते स्वप्ने पिशाचः सम्मोहो धा। यावदेवमेव महाराज बालोऽश्रुतवान्पृथग्जन श्चतुपा रूपाणि दृष्ट्या उपेक्षास्थानीयान्यभिनिविशते। अभिनिविष्टा सम्मुह्यति । मूढो मोहर्ज कर्माभिसंस्करोति ।" शि स, पृ.२५४ अपिच २० "वालो मझुधीरभुतवान्पृथग्जनोऽत्यन्तपरिनिर्वृतान् सर्वधर्मान- प्रजानान आत्मानं परं चोपलभते। उपलभ्य[भिनिविशते । अभिनिविष्ट सन् [रज्यते दुप्यते मुह्यति । स रक्तो दुष्टो मूढः सन् ] त्रिविधं कर्माभिसंस्करोति कायेन याचा मनसा ।" म , २०६। अन्यञ्च “यस्तु भावस्यरुपमभ्यारोप्य तद्विगमाविगमत पता दृष्टी- रुत्पाद्याभिनिविशते तस्यायमभिनिवेशो निर्वाणपुरगामिनं पन्धानं विरुणद्धि सांसारिकेषु च दु खेषु नियोजयतीति विशेयम् ॥ म वृ. पृ ५३७ । १। अल्यामुत्तरस्या (१६)च कारिकायां य एप आवेशः स एवोपरिष्टा- दभिनिवेश (४ ७५, ७९) इत्युक्तः । "यस्य पूर्वाभ्यासपासनानि तोप( निर्जितोप)तिलौकिकपज्ञा नास्ति स थालः । यस्यागमता नास्ति सोऽश्रुतवान् । यस्याभिसमयजा नस्ति स पृथग्जनः ।" स . १३७ (टिप्पणी ३)- मि धर्म को श- व्याख्याता O.P,81-20 ·vwww.wm भागमशालम् हेतुफलादेशादो तत्क्षयाय संसारानुपपत्तिमाह- यावद्धतुफलावेशः संसारस्तावदायतः। क्षीणे हेतुफलावेशे संसारो नोपपद्यते ॥५६॥ यावद् यायन्तं फाल हेतुफलावेशस्तावत्तायत कालमर्थ ५ संसार आयतो विस्तीर्णः। क्षीणे क्षयं प्राप्ते तु हेतुफलावेशे संसारो नोपपद्यते न युज्यते। संसारस्य न काचिदुपपत्तिविद्यते॥ हेतुफलभावचिन्ताप्रसवात्सह सौगतः शाश्वतवादमुच्छेद्यादं व निरस्यवाह- संवृत्या जायते सर्व शाश्वतं तेन नास्ति वै। स्वभावेन३ ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै ॥५७॥ इदं सर्व संवृत्या व्यवहारसत्येन जायते। तेन हेतुना शाश्वतं नित्यं किमपि नास्ति वै एव । यथा व पूर्व प्रदर्शितं - १। संसारं न प्रपद्यत इति बहुपु पुस्तकेषु चतुर्थ पादपाठः । २। ५.७३॥ ३। मया परीक्षितेषु सर्वेषु संस्करणे हस्तलिखितेषु च पुस्तकेषु सनावे- नेत्येव पाठो लभ्यते न पुनः स्वभावेनेति । तथापि यानित्येप एव पाठो गृहीतः। सहशेषु हि स्थानेषु ( ३. २२, ४. ८, १०, २३, ८१) आचार्य स्वभावशब्दमेव प्रयुङ्क्ते। किच। स आचार्य स्तमेवार्थ बोधयितुमन्यत्र (३.२१, ४ ९, २९, ९२, ९३, ९४) प्रकृतिशब्दं पठति। अतोऽत्रापि स तदर्थकमेव कमपि शब्दं पठितुमईति। न चात्र स्वभावमन्तरेणापरः कनिसाधिष्ठः शब्दो विद्यते। किञ्चान्यन्त्र (४. २९) "अजातं जायते यम्मादजातिः प्रकृति- स्तत" इति पठनस्वय मा वायो ऽपि स्वभावेनेत्येव पाउं समर्थयते । "वे सत्ये समुपाश्रित्य बुदानां धर्मदेशना। लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ पोऽनयोन विज्ञानन्ति विभाग सत्ययोईयोः। ते तत्त्वं न विज्ञानन्ति गम्भीरं पुद्धशासने । व्यवहारमनाधित्य परमाथी न देश्यते । परमार्थमनागम्य निर्वाण नाधिगम्यते ॥" म.का.२४.८-01 ·৪ারয়ানি २४५ ( ४. २६) स्वभावेन हि सर्वमजं न जायत इति । तथा कस्या- । अथना ५ इयं चार चन्द्र की तं वृति:- "समन्यादरणं संवृतिः। अजान हि समन्तात्सर्षपदार्थतत्यापच्छादनात संवृतिरुच्यते। परस्परसंभवन पा संघृतिरन्योन्यसमाश्रयेणेत्यर्थः । संवृतिः सफेतो लोकव्यवहार इत्यर्थः । स पाभिधानाभिधेयज्ञानज्ञेयादिलक्षण" इति पिस्तरः॥ यु छ घो पश्चाह- "दुरे सचानि अखासि सम्बुद्धो यदतं घरो। सम्मुर्ति परमत्थं च ततिय नूपलम्मति ॥" क था व त्थु अछक था (३०); र मल विहा सि नी (दो नि, 2. २५१-पोहपादनम् )। इयमस्य च्छाया- "वे सत्ये आख्यत्सम्युदो वदतां वरः। सम्मति परमार्थ च तृतीय नोपलभ्यते ॥" "सत्य इमे दुवि लोकविना दिष्ट स्वयं अश्रुणित्व परेपां। सवृति या च तथा परमार्था सत्यु न सिध्यति किं च तृतीयु ॥" पिता पुत्र स मा म सूत्रम् (बो. च ५, पृ ३६१-३६२ )। "संवृतिः परमार्थश्च सत्यद्वयमिदं मतम् ।" वो अ. ९ २ । अत्राह पञ्जिका (१ ३५२ )। “संनियते आप्रियते यथाभूतपरिज्ञान स्वभावावरणादावृतप्रकाशनायानयेति संवृतिः। अविद्या मोहो विपर्यास इति पर्यायाः।" इदं पोक्त मध्य म का च तारे (६२८)- "मोह: स्वभावावरणादि सवृतिः सत्यं तया ख्याति यदेव कृत्रिम । जगाद तत्संवृतिसत्यमित्यसो मुनिः पदार्थ कृतकं च संवृति ॥" यो अ.१, ३४३ एता। शादूरवैदानिकानां सोगतानां च अपहारपरमार्थसत्ये मिथ' सम्मते । ३० आईतानां व्यवहारपरमार्थनयो ताशायेव । नोपनिषदि क्वापि व्यवहारपरमार्थसत्य- विवेकविचारणा। वेदानले त्यस्तहोयादा चायाँ देवयं प्रवृत्तति प्रतिभाति । एतन्मूल मुग्यम् । २० ·आगमशालम् An NAAMNA प्युच्छेदो विनाशोऽपि नास्ति वै॥ एतदुभयं नागार्जु ने न वृत्तिकृता चन्द्र को तिं ना चे व्याकृतम् (म का)- "प्रतीत्य यद्यद्भवति नहि तावत्तदेव तत् । न चान्यदपि तत्तस्मानोच्छिनं नापि शाश्वतं ।" ५ इयं चान वृत्ति:- "यत्कारणं प्रतीत्य [ यत् ] कार्यमुत्पद्यते । तथा शालिवोज प्रतीत्य पृथिव्यादिसामनी च शाल्यङ्कर उपजायते । न हि तावत्तदेव तदिति शक्यते यक्तुं। नर यदेव वीजं स एवाङ्कुरो जन्यजनकयोरेकत्व- प्रसङ्गात्। ततश्च पितापुत्रयोरप्येकत्वं स्यात् । अनन्यत्वाच्चाकुरा- १० घस्थायमडरवद्वीजग्रहणमपि स्यात् । बोजवञ्चाङ्करस्यापि महणं स्यात् । नित्यत्वं चेव वीजस्य स्यादविनाशाभ्युपगमात् । ततश्च शाश्वतवाद प्रसङ्गान्महादोपराशिः स्यात्कर्मफलाद्यभावप्रसङ्गात् । एवं तावद्यदेव योजं स पवार इति न युज्यते। न चान्यदपि तत्तस्मात् । नापि वीजादकरस्यान्यत्वं बीजमन्तरेणाप्यड्डरोदयप्रसट्नात् । 'यद्यन्यदन्यदन्यस्मादन्यस्मादप्यते भवेत् ।' (म का १४६) इति वचनावडरावस्थानेऽपि बीजानुच्छेद- प्रसङ्गात् । ततश्च सत्कार्यवाददोपः स्यात् ॥ यतश्चैवं यत्कारणं प्रतीत्य यत्कार्यमुत्पद्यते नैव तत्कारणं कार्य भवति। न च तस्मात्कारणात्तत्- कार्यमन्यत्। तस्मान्न कारणमुच्छिन्नं नापि शाश्वतमिति शक्यते २० व्यवस्थापयितुमिति ॥ - पथोक्त मा र्य देवेन (च श १०.५०)- "यस्मात्प्रवर्तते भावस्तेनोच्छेदो न जायते । यस्मान्निवर्तते भावस्तेन नित्यो न जायते ॥" अन्यच "वोजस्य सतो यथाङरो न च यो बीज स चैव अङ्कुरो। न च मन्यु ततो न चेय तदेवमनुच्छेद-अशाश्वतधर्मता ॥" ल, वि., २१॥

·. করিয়ানি M मपि च । -- "उत्पादभङ्गरहितो लोकः सपुष्पसनिमः । सबसनोपलब्धोऽयं प्रशया कृपया च ते ॥ शाश्वतोच्छेश्वर्जश्व लोकः स्वमसमः सदा॥" ल. वि. १०.१.२। इह च प्रकृतकारिकायां जायमानं फिश्चित्संवृत्यैव जायते नान्यथा । जातेश्चावभ्यं केनापि कारणेन भवितव्यम्। एवं च यजायमानं तकिमपि प्रतीत्येव जायते। एवं यत्कारणं प्रतीत्य यत्कार्यमुत्पद्यते नैव तत्कारण कार्य भवति । न च तस्मात्कारणातत्कार्यमन्यत् । तस्मान कारणमुच्छिन्नं नापि शाभ्यतमिति पूक्तिविशा व्यवस्थापनीयम् । पादिना केचिदुक्वेश्वादमन्ये तु शाश्वतवादमातिष्ठन्ते । सौगतास्तु नान्यतरम्। मध्यपथपथिकत्वानेपाम् । तदेतत् ' सुप्रसिद्धम्। अयं चोद्घोषो ना गा र्जुन स्य (म. का. १८. ११) "अनेकार्थमनानार्थमनुच्छेदमशाश्वतं । एतत्तल्लोकनाथानां बुद्धानां शासनामृतं ॥"" "संवृत्या जायते सर्व"मित्युक्तम् (४ ५७)। अथ तत्रैव विशेषमाह- धर्मा य इति जायन्ते संवृत्या ते न तत्त्वतः३ जन्म मायोपमं तेषां सा च माया न विद्यते ॥५८॥ . १५ दृश्यते । १। शाश्वतीच्छेदयादौ सन्निपेधश्न म हा भार ते ऽपि (१२ २२२ ५.६) तथा हि- २० "उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते । एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ॥" पचं व्या सभा प्ये ऽपि ( यो सू २ १५)। २। केवलमेकस्मिन्नेव पुस्तके (विश्वभारत्याः १६३२ संख्यके देवनागरवर्णः लिखिते) अयं पाठः। अन्यत्र तु जायन्त इति। भा प्य का रो ऽपि प्रथममेव समर्थयते। स सल्वाह संवृत्यैव धर्मा जायन्ते न ते तस्वतः परमातो जायन्त इति। अयमेव चार्थः सङ्गच्छते च साधीयांश। "सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः ।" इत्युक्त प्राक् (३ १७)। | "पात्प्रत्ययसामग्री तावन्मायापि पर्तते ।" यो अ, १०। "विचित्रा हि यथा माया दृश्यते न च दृश्यते।" ल सू, पृ ४८ । ३० ·५ ur १५ bনয়ায় ये खलु धर्मा भावा जायन्त इति मन्यन्ते ते संवृत्या लोक व्यवहारेण जायन्ते। न पुनस्तत्वतः परमार्थतः। तेषां व जन्म मायोपमम् । मायाऽपि च सा न विद्यते । न खलु माया कदाचिद्वस्तु भवति। भवेदेतत् । तेषां किल जन्म मायोपमं न पुनर्मायैवेति। मैवं मंस्थाः। जन्म च माया चाद्वयमधीकारमेतत् । नानयोर्मनागपि भेदः ॥ यथा न शाश्वतोच्छेदयादौ युज्येते तथा पुनरपि प्रतिपादयन्नाह- यथा मायामयादीजाज्जायते तन्मयोऽङ्कुरः । नासौ नित्यो न चोच्छेदी तद्वद्धर्मेपु योजना ॥५६॥ यथा मायामयाबीजात्तन्मयो मायामयोऽङ्करो जायते । असौ चाङ्करो न नित्यो न चोच्छेदी विनाशी भवति। धर्मेषु व्यावहारिकेषु भावेषु तदद्योजना प्रयोगो भवति। उपमेयोऽत्रायं कारिकार्थ मा र्य देव स्यैतेन ववनेन (च. श. १०.१४)- “यथा हि कृतकाद्वीजाजायते कृतकोऽङ्करः॥” इति । इयं भोटपाठस्य च्छाया ॥ स एवार्थः पुनरपि विवियते- नाजेषु सर्वधर्मेपु शाश्वताशाश्वताभिधा। यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥६॥ धर्मपु तावदुत्पन्नेषु तत एव च निरुद्धेषु एष धर्मः शाश्वत एषोऽशाश्वत २० इत्यभिधीयते। यथा तु माग्दष्टं तथा सर्वधर्मपु अजेषु अनुत्पनेषु अयं शाश्वतः अयं चाशाश्वत इत्यभिधाभिधानं कथनं न भवति । कुतः। यत्र वर्णाः शन्दा इति भावः। न वर्तन्ते। यच्छन्दपथमतिकान्तं तत्यभिप्रायः। एष शाश्वतः असौ तूच्छेदीति विवेको विवेचनं नोच्यते। शाभ्यतोच्छेदयादायधिकृत्य (च. श ११.२५)- १। "f पुनरायं उभूत मायोपमास्तं सरया न ते माया! भूतिः अपोचत् । मायोपमास्त. सत्वा इति माया प सरवाभादसमेत धीमर- मिति" अप्र.पा, T.३९-१०। पवन्मते बुद्धो का निर्माण का बोम्युटरमेय वाणिजिम्माष। अशश्नत्वात्तस्य। त वा हा वाय देयः

·३
-
४.६३
भलातशान्तिः
"यस्मात्प्रवर्तते भावस्तेनोच्छेखो न जायते ।
यस्माभिवर्तते भाव स्तेन नित्यो न जायते ॥” इति ।
अथ प्राक् (४.४७-५२ ) परीक्षितेऽपि विज्ञानवादे पुनरप्या चाई-
स्तत्करोति भूयोवेशद्याय प्रदर्शयति च स्वाजामश्वस्थयोरभेदं
पूर्वमिय (२.१-१०)-
यथा स्वप्ने द्वयाभासं चित्तं चलति मायया।
तथा 'जाग्रद्दयाभासं चित्तं चलति मायया ॥६१॥
कृतवृत्तिरियं कारिकोत्तरा व पूर्व (३. २६, ३० ) ये पठिते तत्र
स्तोकेन पाठभेदेन ॥
यदिह हयाभासं प्राह्यग्राहकामासमिति भावः। तदेवान्यत्र (४. १०
७२) "ग्राह्यग्राहकवद्य"
य"मिति। "य"मिति (४. ७५) च।
ताथागतेपु ग्रन्थेषु दयशवस्याद्वयशब्दस्य चेशोऽर्थः प्रसिद्धः। तथा हि।
"अद्वयार्थेन पश्यति" (म सू. भ. १४.३२)। "द्वयवाहविसंयुक्त
ग्राह्यग्राहकमाहविसंयोगात्" (तीव पृ १४)। द्र:-२. १४ । ३. २६,
३० ४.६२, ७२, ७५, ८७॥ जाप्रदिति सप्तम्यन्ततया व्याख्येयमिति
पूर्वमुक्तम् (३.३०)॥
अद्वयं च द्वयाभासं यथा स्वप्ने न संशयः।
अद्वयं च द्वयाभासं चित्तं जाग्रन्न संशयः ॥६॥
२०
छतवृत्तिरियं कारिका पुरस्तात् (३.३०)। द्रः ४. ६१।
स्वप्नं पश्यतः स्वचित्तमन्तरेण नान्यत्किमपि वर्तत इत्यनुभावयति
द्वाभ्याम्-
स्वप्नहक्प्रचरन्स्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् ।
अण्डजान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥३॥

·१ आगमशास्त्रम् स्वप्नदृश्चित्तदृश्या रस्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं स्वप्नदृक्चित्तमिप्यते ॥६४॥२ कश्चित्किल स्वाक्पुरुषः स्वप्ने प्रचरन भ्रमन् वै दशसु दिक्षु स्थितान्यानण्डजान स्वेदजान् वापि जीवान्सदा पश्यति ते ५ स्वप्रक्चित्तदृश्याः स्वमदशश्चित्तेन दर्शनीयाः। वित्तेनैवात्मनस्तान् स स्वप्नदक् पश्यति। नान्यथा। न.हि ते जीवाः स्वमद्दशश्चित्तादम्ये नाम केचन यद्यपि ते तथा प्रतीयन्ते । स्वमहाशचित्तमेव तु केवलं तत्तजीवादिरूपेणाभासते। ततस्तस्मात् स्वमदशश्चित्तात् पृथग भिन्नास्ते न विद्यन्ते। तथा तेन प्रकारेण च तदृश्यं तेन स्वप्नदृशश्चित्तेन १० दृश्यमेवेदं सत्स्वानहक्चित्तं स्वप्नदशधित्तमेवेप्यतेऽभिप्रेयते । स्वप्ने यत्किमपि दृश्यते तत्स्वप्नदशश्चित्तेनैव । तच्च नान्यत्किमपीति भावः॥ यथा स्वप्नानुभवः स्वमदशाधितं तथा जागरितानुभयोऽपि जानतः न ततोऽन्यत्किञ्चिदित्याह- १५ चरज्जागरिते जाग्रदितु वै दशसु स्थितान् । अण्डजान्स्वेदजान्वापि जीवापश्यति यान्सदा ॥६५॥ । तस्य 'चित्तमन्तरेण पुरुषस्य वित्तमेव । जाग्रचित्तेक्षणीयास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिप्यते ॥६६॥ ४.७७ ; उपः ४. ६६ । अयं च चित्तहरयशन्दो लडा व सार सूत्रे २० भूयो भूयो दृश्यते । यथा पृ ५६ (चतुष्कृत्यः); ९, ८५ (दि), ९३, ९५ (दिः), ३३० (द्विः)। एषमन्यत्रापि। -- "स्ववित्ताभिनिवेशेन पिप सम्प्रवति । पर्धाि नास्ति घे भ्यमतो वे पितमाना" , ल. ५ १० १०१। २५ ·भलातशान्तिः nwar wwwwwww जागरिते जागरणावस्थायां जाग्रत्प्रयुध्यमानः कश्चित्पुरुष- श्वरमर्यटन वै दशसु दिक्षु स्थितान् यानण्डजान् स्वेद- जान्वापि जीवान्सदा पश्यति ते जाग्रचित्तेक्षणीया जाग्रतः पुरुषस्य चित्तेन ईक्षणीया भ्याः। ते ततस्तस्माजाप्रतश्चित्तात् पृथग भिन्ना न विद्यन्ते। तथा तेन प्रकारेण च तदृश्यं तेन ५ जाग्रतश्चित्तेन दृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिष्यते। जागरिते यत्किश्चिदृश्यते तदखिलं जाग्रतः पुरुषस्य वित्तेनैव । तब जामतधित्तमेव । नान्यत्किञ्चित् ॥ यदिदं किश्चिद्भ्यते तदखिलं स्वप्न इव चित्तमेवेति प्रदर्शितमासु चतसृषु कारिकासु। इयं च दृष्टिः सुप्रथिता सौगतानाम्। यथाह १० स्वयं सुगत एव लाव ता र सूत्रे (१०. ४८३, ४८४, ६६२)- "चित्तमात्रं वदाम्यह"मिति । किच। तत्रैव "स्वचित्ताभिनिवेशेन चित्तं वै सम्प्रवर्तते । वहिर्धा नास्ति ये दृश्यमतो चै चित्तमात्रफं।" इति । यत्खलु स्वप्ने दृश्यते येन च दृश्यते पुरुषेणोभयमपि तलक्षणहीन- मित्याह- उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति नोच्यते। लक्षणाशून्यमुभयं तन्मतेनैव गृह्यते ॥६७॥ । ते पूर्वोक्त उभे उभये यत्स्वप्नदृभ्यमण्डजनीरादि येन च २० तत्स्वमभ्यं दृश्यते तत्स्वप्नदशश्चित्तमित्येते उभये अन्योन्यदृश्ये परस्परेक्षणीये। तन तावत्स्वामभ्यं स्वादशश्चित्तेन दृश्यते गम्यते नान्येनेति स्पष्टम्। एवं स्वप्नदृशश्चित्तमपि स्वप्नदृश्येनाण्डजजीवादिना दृश्यते गम्यते। एवं ते उभे अन्योन्यद्न्ये इत्यास्थेयम् । न पुनरेत. च्छामास्थातुम् । अन्योन्यापेक्षत्वात्। स्वप्नचित्तमपेक्ष्य स्वाभ्यं २५ स्वपश्यं चापेक्ष्य स्वप्नचित्तं दृश्यत इति । तस्मादेकस्यासिद्धावन्यस्या- प्यसिद्विद्वारा। न च तयोः स्वपश्यस्य स्वप्नदृश्चित्तस्य चेति 0. P.81-21 ·। आगमशास्त्रम् किमस्तीति भवतोच्यते। अशक्यं च तद्वचनम् । यस्मादुभयं स्वप्नदृश्यं स्वप्नदृश्चित्तं चेति द्वयं लक्षणाशून्यम् । लक्षणं लक्षणा चेत्युभयमपि समार्थम् । तच्छून्यं तदहितम् । न तयोः किमपि लक्षणमस्ति। यथा च नास्ति तथानुपदमेव वक्ष्यते। एवं लक्षण- ५ शून्यमपि तदुभयं तन्मतेनैव तयोः स्वप्नदृश्यस्य स्वप्नदृश्चित्तस्य च यन्मतं मतिर्वासनेति भावः । तेन गृह्यते दृश्यते । यथेदं स्वप्ने तथा जागरितेऽपि प्रतिपत्तव्यम् । लक्षणाशुन्यत्वं त्वेवमन्यत्र सौगतेपु तन्त्रेषु विवृतम्- "यद्धि चित्तं महामते न नित्यं नानित्यं न कार्य न कारणं न संस्कृतं १० नासंस्कृतं न लक्ष्यं न लक्षणं तद्वाड्मात्र, तदनुत्पन्न। यदनुत्पन्न तदनिरुद्धं आकाशसमं । तत्रेदमुच्यते- प्रमाणेन्द्रियनिर्मुक्तं न फार्य नापि कारणं । बुद्धिवोद्धव्यरहितं लक्ष्यलक्षणवर्जितं ॥" ल. सू., पृ. १८६-१६०। "तस्मान्न विद्यते लक्ष्य लक्षणं नैव विद्यते । लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तो भायोऽपि नैव विद्यते ॥" म.का.५.५। "उपायदेशना महां नाहं देशेपि लक्षणं । वाला गृह्णन्ति भावेन लक्षणं लक्ष्यमेव च ॥" ल.सू.१०२२॥ "लक्ष्यलक्षणवर्जितम्"। तदेव, १० २२४ । स्वमादिवग्नते भावा भवन्तीत्याह- यथा स्वमनयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्व भवन्ति न भवन्ति च ॥६८ यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥६६ यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७॥ २० २५ ·भलातशान्तिः NNA vvvv www. AA-MAJHAA स्वामयः स्वमस्वरूपः स्वप्ने दूधः। मायामयः मायाविना मायया कृतः। निर्मितका मृद्धया मणिमन्नौषधादिभिर्वा निष्पादितः। अन्यत्सर्वमतिरोहितार्थम् ॥ १। निर्मितनिर्मितकादयः शब्दा भूयसा बौद्धषु ग्रन्थेषु पश्यन्ते । हि। "निर्मितोपमाः प्रतिविम्बोपमाः सर्वधर्मा ज्ञातव्याः।" स रा. सू , पृ. २७ । ५ "अचिन्तियानिमितनिर्मिगोत्या- देशेति धर्म बहुप्राणकोटिकं ।" तदेव, पृ. २३ । "यथा निर्मितक शास्ता निर्मिमीतधिसम्पदा । निर्मितो निमिमीतान्यं स च निर्मितकः पुनः॥ तथा निर्मितकाकारः कर्ता यत्कर्म तत्कृतं । तद्यथा निर्मितेनान्यो निर्मितो निर्मितस्तथा ।" म. का. १७ ३१-३२ । उपः शून्य ता स त तिः (म , पृ ३३० प्रथमटिप्पण्याम् )- । "नद्धया यथा निर्मितकं निर्मिमीत तथागतः । निर्मितो निमिमीतान्यं स च निर्मितकः पुनः॥". "एकस्य भापमाणस्य सर्व भापन्ति निर्मिताः । एकस्य तूष्णीम्भूतस्य सर्वे तूष्णी भवन्ति हि ॥" आ ग म इति म. , १ ३३१ ; दि. अ., Z १६६ ; अ. को घ्या. (१) पृ २७ ; उपः दी. नि. २. २१५ । द्रः आ र्य र कूट सूत्रम्, 2 ३३६ ; शि स, २७० (आर्य ग ग न गञ्ज सूत्रम्); घो. अ. ५. ५७। २० निर्माण निर्माणकायनिर्माणचित्तादयः शब्दा योगशालेयपि उश्यन्ते (यो, स् ४.४, ५ व्याख्यानानि)। ईदृश एवार्थे निमिमीनिमिणोतेर्वा निर्मातेवा प्रयोग उपनिषद्यपि लभ्यते। यथा। "स यन्त्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सवितो मात्रामुपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय० प्रस्वपिति।" उ.४. ३. ९ । “य एप सप्सेपु जागर्ति कामं कामं पुरुष निर्मिमाणः" (क उ ५ ४)। अन्यत्र तु "हृदयादिव निर्मितः" (कृ. उ.३. ९.२२) इत्यादिषु न तथा ।

·Arm AAAAA AMAR १६. মহান एते खलु जायमाना नियमाणाश्च जीवाः स्वप्नमया इच मायामया इव निर्मितका इच था। न पुनर्वस्तुसन्तः । इति व्याख्याया चा यो ऽद्वै ते ( ३. ४८) प्रकटितं स्वसिद्धान्तं प्रसङ्गात्पुनः प्रदर्शयति- न कश्चिजायते जीवः१ सम्भवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किश्चिन्न जायते ॥७॥ स्पष्टोऽर्थः॥ वित्तमेवेदं सर्व प्राहाम्राहकाकारेणाभासत इत्युक्तं पुरस्तादसकृत् ।' अय तत्म्मारयित्वा चित्तस्यासङ्गत्वं प्रदर्श्यते। किं कारणम् । भसङ्गत्वे हि प्रदर्शित आवरणं च्यवते (४ ६७)। असङ्ग व चित्तं सुतररा विनिवर्तते विषयेभ्यः। विनिवृत्ताप्रवृत्तस्य व चित्तस्य निश्चला स्थितिः पुरुषार्थः १० (४. ८०)। असङ्गं हि चित्तं ब्रह्म निप्पद्यत इति इष्ट म द्वै ते (३. ४६) । तविवमुच्यते- चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवदयम् । चित्तं निर्विषयं नित्यमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥७२॥ येन हेतुना ग्राह्यग्राहकवद् द्वयं किञ्चिद्ग्राहारूपं किञ्चिद्वा प्राहकरूपमिति द्विविधमिदं विश्व चित्तस्पन्दितमेव चित्तस्य स्फुरण- मात्रम्। वित्तमेव हि केवलं तत्तदुप्राह्यप्राहकाभासं स्फुरति यथा प्राक्प्रदर्शितम् । तेन हेतुना चित्तं नित्यं सदा स्वत इति भावः । निर्विपयं ग्राह्यग्राहकविरहितमिति भावः। अत पर चासङ्ग निःस* २० (४.७६) कीर्तितम् । ११ "नहि कश्रिजापति न च नियते।" स. रा. सू (म वृ, पृ. १०१)। "उहि भ ग यता एततु परमं सत्यम् ।" म., १.२०॥ "यथा न जायते किभित्।" ३.२ । ३. २९-३११.४५,४७,१८-१२, ६१.७०। ५। एग्रोधान्यानाभासमिवि विपतम् (३.४६, ४.५८)।

·भलातशान्तिः अमा"सङ्गो न हि सन्यते" (पृ. उ. ३. १. २६४. २. ४ ) "असङ्गो ह्ययं पुरुषः" (पृ.७४.३.१५) इत्यादीनि सुप्रसिद्धान्युपनिपिन- चांसि। लङ्का व ता र सूत्र वचनानि चैतानि "असङ्गलक्षणं ज्ञानं विषयवैविध्यसङ्गलक्षणं विज्ञानम् ।"" "असङ्गस्वभावलक्षणं ज्ञान' अप्राप्तिलक्षणं ज्ञानमू" (पृ. १५७)। ५ पतान्यपि च तत्रैव- "वित्तमा न दृश्योऽस्ति द्विधा चित्तं हि दृश्यते । ग्राह्यग्राहकभावेन शाश्वतोच्छेदवर्जितं ॥" ३.६५ । "ग्राह्यग्राहकभावेन चित्तं नमति देहिनां । दृश्यस्य लक्षणं नास्ति यथा बालेकिल्ल्यते।" इति । १० "तरङ्गा ह्युदधेर्यद्वत्पवनप्रत्ययेरिताः । नृत्यमानाः प्रवर्तन्ते व्युच्छेदश्च न विद्यते । भालयौघस्तथा नित्यं विषयपवनेरितः । वित्रस्तरङ्गविज्ञान त्यमानः प्रवर्तते ॥” इति । २. ६६, १०० १०.५६, ५७ । अयैतानि योग या सि "स्पन्दास्पन्दस्वभावं हि चिन्मात्रमिह विद्यते । खे वात इव तत्स्पन्दात्सोल्लासं शान्तमन्यथा ॥ वितं चित्त भावितं सत्स्पन्द इत्युच्यते बुधेः । दृश्यत्वाभाविन चेतदस्पन्दनमिति स्मृतम् ॥ स्पन्दात्स्फुरति चित्सों नि स्पन्दाब्रह्म शाश्वतम् । जीयकारणकर्माद्याः चित्स्पन्दस्याभिधाः स्मृताः॥" ३.६७ ६-८. २० २५ 'स्वमाराद्वयतिरिकं तु न चित्तस्यास्ति चेतनम् । स्पन्दागुते यथा वायोरस्तः किं नाम चेत्यते ॥" तदेव, ३.६६.१६.

·AAAAAAMAN भागमशास्त्रम एवं पाहाग्राहकवविदं दयं चित्तस्पन्दितमेवेति दर्शयित्वा विशेषमाह- योऽस्ति कल्पिसंवृत्या परमार्थेन नात्स्यसौ परतन्त्रोऽभिसंवृत्या स्यान्नास्ति परमार्थतः ॥७३॥ ग्राह्यग्राहकरूपो यो भावोऽस्तीति प्रतीयते असो कल्पित- संवृत्या कल्पितया संवृत्या कल्पितेन संवृतिसत्येन व्यवहारसत्या- परनामधेयेनास्ति न परमार्थेन पारमार्थिकेन सत्येन । यतः परतन्त्रोऽन्यायत्तो भावः यस्य भावस्योद्भवो वा सद्भावो वान्यापेतः स परतन्त्रः। स खलु सन्नभिसंवृत्या अभिनिष्पत्तेनि तेहेतु- भूतया संकृत्यैव स्यात् न तु परमार्थतः। अदुरो हि जायमानो वीजजलादिहेतुपत्ययत एव जायत इति स परतन्त्रः। स चायमङ्कुर- स्तादृया कल्पितया संवृत्या कल्पितेन व्यवहारसत्येन भवन् भवेत् । न पुनःस परमार्थतो भवितुमहति ।' न खल्ल परतन्नः क्वचित्पर- मार्थसत्येन भवेत् । अत्र विस्तर उत्तरकारिकावृत्तौ (४ ७४) । अजातिरेव तत्वमिति प्राक् पुनः पुनरुतम् । संवृतिपरमार्थप्रसङ्गादजातिरपि वस्तुतो नोपपद्यत इत्युच्यते। किञ्च या जातिनाम सा परतन्वस्यैव भावस्य । सापि च संवृतिसत्येनैव । परमार्थसत्येनेत्याह- १। अत्र परीक्षितेपु सधैषु संस्करणेषु पुस्तकेषु च परसन्नाभि० इत्येव पाठो म पुनः परतन्त्रोऽभि० इति । तथापि द्वितीय एव पाठः साधीयान्ययोत्तर- २० कारिकायां (१.७४) तृतीये पादे । अनापि केवल म हे श्व र पाल संस्करणम् आनन्दाश्रमसंस्करणरतं क-पुस्तकं वान्तरेण सर्धन परतन्त्राभिः इत्येष पाठ। यथा चापेक्ष्यते समयते । सौगतशास्त्रेण परतन्त्रोऽभि० इत्येव पठनीयमुभयात्र (४.७३-७४)। एतब पुनरनुपदमेव द्रक्ष्यते । ७३ तम्यां कारिकायाम् अभिसंति शदा तम्यां पामिनि २५ निशब्दो भिवावयाकारेण नातो भियते। सा सलु संवृतिः (व्याख्यासपूर्वा ४.५७) अभिनिष्पत्तिः संवृतिर्यया कस्यापि भावस्याविर्भावो (५ ५५.५८) अभिनिष्पयते । भभिनिष्पयतऽनयेति कृत्वा । अस्मादिर (१.७३, ) परवन्नोऽभिः इत्येष पठनीयमिति विवेकम अथ ·अयमज ४.७४ भलातशान्तिः १ अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्यजः। परतन्त्रोऽभिनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः ॥७॥ अजो नाम मन्यमान कथन भावः कल्पितसंघृत्या कल्पितया अपरमार्थया संवृत्या संवृतिसत्येन भवन्भवेत् । परमार्थेन त्वजोऽपि कश्चिन्न भवति । भार्याणां हि परमार्थस्य तूणीरभावत्वा दयमीदश इति न शक्यतेऽभिलपितुम्। अत एव केवलं व्यवहारसत्येनवायमज इत्युच्यते परमार्थेन त्वजोऽपि न भवति ॥ फिच यथा परमार्थेनाजोऽपि न भवति तथा परमार्थन जातोऽपि कश्चिन्न भवति । यो जायते स हेतुप्रत्ययाधीनत्वात्परतन्त्र एव। स च परतन्यो जायमानोऽभिनिष्पत्या तत्तत्स रूपसम्पत्तिकारणभूतया १० संवृत्त्या व्यवहारसत्येन जायते । इत्यभिलापमानम्। व्यावहारमातम्। परमार्थस्तु नायमजोऽपि । यः खलु हेतुप्रत्ययापेक्षोऽत एव च परतन्नो भावो जायमानो मन्यते सोऽपि स्वकारणभूतया संवृत्येव जायते न परमार्थेन इत्यभिप्रायः ॥ वह (४ ७३ ७४ ) संवृतिपरतन्त्रशब्दौ गुर्वौँ। तयोराद्यस्तावत् १५ स्तो व्याख्यातः (४ ५६, ६७) । इदमप्यन युक्तं सङ्कलयितुम् । मध्यमवर्शन इव शङ्कर वेदान्तेऽपि संवृतिसत्यस्यापरं नाम व्यवहारसत्यं व्यावहारिक वा सत्यम् । उभयोरपि नययोरपरं सत्यं परमार्थसत्यं नाम। एतयोईयोव्र्यवहारपरमार्थसत्ययोस्तथागतसिद्धान्ते प्रथममुपायभूतं द्वितीयं तूपेयभूतम् । तदुक्तं मध्यम का व तारे (६.६०)३- "उपायभूतं व्यवहारसत्य- मुपेयभूतं परमार्थसत्यम् ।" इति । उक्त च ना गा जुने न (म का. २४ २०)- "व्यवहारमनाश्रित्य परमार्थो न देश्यते । परमार्थमनागम्य निर्वाणं नाधिगम्यते ॥” इति । . २० २५ म ,पृ.६७ नः४५७,६०,९९। ३। यो अप, पृ ३७२ ।

·No text on this page.

·४.७४ - अलातशान्तिः एषां च लतणानां द्रव्यतोऽसत्वेऽपि व्यवहारतो भावात्स्वभावत्यम् । अनोदाहरणमाह व सु वन्धु त्रि स्व भा व निदेशे (२७-२८)- "मायात मन्वयशाख्याति हस्त्यात्मना यथा । आकारमात्र तत्रास्ति हस्ती नास्ति तु सर्वथा । स्वभावः कल्पितो हस्ती परतन्त्रस्तदारुतिः। यस्तत्र हस्त्यभावोऽसौ परिनिप्पन्न इप्यते ॥ म हा या न सूत्रा लारे (११. १६) च "तदाकृतिश्च तत्रास्ति तदाश्च न विद्यते। १। “स पुन व्यतोऽसन्नपि व्यवहारतोस्तीति स्वभाव उच्यत ।" इति स्थिर म तिः। म वि सू, पृ १९ । १० २। मुगममिदं भविष्यतीति परिकल्पितादिलक्षणमिहोपन्यस्यते। विशि- का या म् (पृ. ३९)- "येन येन विकल्पेन यद्यद्वस्तु विकल्प्यते। परिकल्पित एवासौ स्वभावो न स विद्यते ॥२०॥ [नूनमिदं ल ा प ता र सुत्र मूलकम् । उक्तं ह्यत्र (पृ १६१) यत्युनरुक्त १५ भगवता येन येन विकल्पेन ये ये भावा विकल्प्यन्ते न हि स तेषां स्वभायो भवति। परिकाल्पित एवासी ।"] [स्थि र मति व्याचष्टे] "आध्यात्मिकबाह्य विकल्पवस्तुभेदेन विकल्पानामा- नन्त्य प्रदर्शयन्नाह ये न ये नजिक ल्पे ने ति। यध द्वस्तु वि क ल्प्य ते ।। आध्यात्मिक बाह्य वान्सशो यावदधुद्वधर्मा अपि । परिकल्पित एघा सौ २० स्वभाव इत्यत्र कारणमाह न स वि द्य त इति यद्वस्तु विकल्पविषयस्तद्यस्मात् सत्ताभावान विद्यते तस्मात्तद्वस्तु परिकल्पितस्वभावमेव । न हेतुप्रत्ययप्रति- वस्वभावम् । परिकल्पितानन्तरं परतन्त्रस्वभाषो वक्तव्य इत्यत आह- "पर तन्त्र स्वभा वस्तु विकल्पः प्रत्य योगः।" २५ भन्न विकल्प इति परतन्त्रस्वरूपमाह । प्रत्य यो हप इत्यनेनापि परतन्या- भिधानप्रतिनिमित्तमाह ।। पर प्रत्य यै स्तन्त्र्य त उ स्पा च त इ 0.P.81-22 ·१६८ आगमशास्त्रम् ४.७४ भवति। अवगतं संवृतिसत्यं परमार्थससत्यं च । तत्र परिकल्पितस्वभावः परतन्वस्वभावश्च संवृतिसत्यस्य विषयः। परिनिष्पन्नस्वभावस्तु परमार्थसत्यस्य। अतो युक्तमुक्तं ( ४.७३) परतन्त्रः संवृत्त्यैव स्यान्नतु परमार्थेन । संवृत्त्यैव च स जायते न तु परमार्थेन (४.७४) । तदेतद्विवृतं ५ विस्पष्टं प्रज्ञा क र म ति ना (वो. अ. प., पृ. ३५४३५५)- "सर्वस्य हि प्रतीत्यसमुत्पन्नस्य पदार्थस्य निःस्वभावता पारमार्थिक रूपम् । यथाप्रतिभासं सांवृतस्यानुपपन्नत्वात् । तथा हि । न तावद्यथा- परिदृश्यमानरूपेण सत्स्वभावो भावः। तस्योत्तरकालमनवस्थानात् । स्वभावस्य च सर्वदाऽनागन्तुकतयाऽविचलितरूपत्वाद् यो हि यस्य १० परत न्न इत्यर्थः ।। स्वतोऽन्यहेतुप्रत्ययप्रतिबद्वात्मलाभ इति यावदुक्तं उक्तः परतन्नः। परिनिष्पन्नः कथमित्याह- निप्पन्न स्त स्य पूर्वण सदा र हि त ता तु या ॥२१॥२ [स्थि र म ति याचष्टे । ] "अविकारपरिनिष्पत्त्या स परि नि प्प नः । तस्ये ति परतन्त्रस्य। पूवे णे ति परिकल्पितेन । तस्मिन्धि कत्ये ग्राह्य ग्राहकभावः परिकल्पितः। तथा हि । तस्मिन्विकल्पे ग्राह्यग्राहकत्वमविद्यमानमेव परिकल्प्पत इति परिकल्पितमुच्यते । तेन ग्राह्यग्राहकेण परतन्त्रस्य सदा सर्वकालमत्यन्त- र हि त ता या स परिनिप्पन्नस्वभावः ।" निरोधाकाशनिर्वाणानि परिनिष्पन्नानि । एतेपां त्रयाणां स्वभावानां लक्षगानां वा परिकलितं नामाद्वैतवेदान्तिनां २० प्रातिभासिफेन सत्येन । परतन्नं व्यावहारिकेण। परिनिप्पानं च पारमार्थिकेन कथञ्चित्संवदति । अन विविधो विस्तर एषु प्रन्थेषु लभ्यते। वि.सि, पृ. ११४-५६१; नि नि; ल. सू, पृ. १२६, १२७, १६९, १७०, १७६ इत्यादिकम् । म. सू. अ. ६.१, ११.१३, १८-४१, १९-५१, ७८, ७९; स. नि. ६ । ११, भव "तनान इति परतव उत्पादन इत्यर्थ" इति मुद्रितपुस्तकपाठः। वाह म ध्या न्त विभाग व भा थी का (५ १२) "याच ग्राहक च स्वभावरन्यवाद. भूतमम्यस्तौति परिकल्पात इति परिकलित इत्यु शते । ७ पुनद्रव्यतोऽपि व्यवहारातोऽसीति समाव उच्यते। परतन्तः परक्यो तुप्रत्ययमतिका जन्मकत्वात्।" "पस्तुमन्यमन्ताते जन्यते न तु खर्य भवतीति परतवः।" १२.। दसतमन्यत्र (म.म् टी., १११)- "कम्पितेन समावेन तस्य यायनन्दवा। ३० स्वमायापरिनिपती विसत्पभानगोचरः" इति । व स वन्धु राज (तदेव, १२.) 'याघासाभावः परिनिय" इति। यधाम विमिका या (२१) "Hदा तितति" यबम ध्यान रिभा गम्भा पटोदा गाम (1. १९) "चयनरम्य तेति" वन विसभा पनि दे (1) मदारिदमा" ग्यम्। सपनयुक:।

·भलातशान्तिः स्वभावः स कथं कदाचिदपि निवर्तत। अन्यथा तस्य स्वभावताहानि प्रसङ्गान्निस्वभावतेव स्यात् । नापि स उत्पद्यमानः सत्स्वरूपेण कुतश्चिदागच्छति निरुध्यमानो वा स्यचित्सनिचयं गच्छति । अपि तु हेतुप्रत्ययसामग्री प्रतीत्य जातस्य परायत्तात्मलाभस्य प्रतिविम्वस्येव कुतः सत्स्वभावतेति" विस्तरः॥ इदं चोक्तं शान्ति दे वे न (वो. अ६ १४४---१४५)-- "मायया निर्मितं यच हेतुभिर्यच निर्मितं । भायाति तत्कुतः कुन याति चेति निरूप्यता ।। यदन्यसंनिधानेन दृष्टं न तदभावतः। प्रतिविम्बसमे तस्मिन् कृत्रिमे सत्यता कुतः ।।" इति । अनव त त ह दा पसङक्रमण सू ने (पो. अ. प, पृ. ३५५; म. वृ, पृ. २३६) च- "यः प्रत्ययैर्जायति स जातो न तस्य उत्पादु सभावतोऽस्ति । यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो यः शुन्यतां जानति सोऽप्रमत्तः।" इति । “चित्तस्पन्दितमेवेई प्रााग्राहकवयम्" (४.७२ ) इत्ययमर्थः प्रागसञ्चिन्तितः। उपक्षिप्तश्च तेनाभूताभिनिवेशः। विशेषश्चिन्त्यते- अथ तस्यैव २० अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते। द्वयाभावं स वुद्ध व निर्निमित्तो न जायते ॥७५॥ अस्ति तापल्लोकेऽभूताभिनिवेशः अभूतेऽसत्यभूतेऽसति प्राहामाहारूपेऽभिनिवेश आग्रह इहायं शुक्ल: शाटक इत्यादिरूपः । किं कारणं लोकोऽयमभूतेऽमिनिविशते न पुनर्भूतार्थमेव पश्यतीत्यु- च्यते यस्मात्तत्र द्वयं ग्राह्यग्राहकरूपं न विद्यते। द्वयं २५ नाम चेद्भूतार्थोऽभविष्यन्नाभूताभिनिवेशोऽभविष्यत् । न त्येतदस्ति । अस्मादभूताभिनिवेश एषः । अतो यहा सोऽभूताभिनिवेशी दयाभावं ·४.७५ ARM ArA MPwMA-MAAN.. AAA क्रियायाः। জান্তারাবি १७१ इदमनारगन्तव्यम्। उत्तयोरभयोरपि (४.७, ७E ) कारिकयो- रुत्तरार्धे “स बुभ्यय न जायतें" इति "स बुधव निवर्तत" इति चेह कामयं शब्दान्धयः। नूनमिह द्वितीयायां कारिकायां धुनुति क्रियायाः कर्तृपदमन्यत् (स इति)। अन्यप (तविति) विनिवर्तत इति न चेदमुपपद्यते। समानकर्तृकत्वं सत्यनापेक्ष्यते। यथानुशास्ति पाणि निः (३. ४. २१)। द्वितीयकारिफार्थविचारणया स्पष्टं प्रतीयते प्रथमकारिकाया भा प्य कृता व्याख्यानं न साधीय इति । तस्मादेतस्यामपि कारिकायां समेनैव कारणेन न प्राप्नोति शब्दान्ययः । नेप दोषः । न खलु न प्रामोति शम्दान्वयः । न ह्ययमेकान्तेन नियमो द्वयोर्धात्वर्थयोः समानकर्तृफत्व एव पूर्वकाले स्यादिप्रत्ययो भवतीति १० अनियमेन हि समानतुंकत्वे चासमानकर्तृकत्वे च स प्रत्ययो भवति ।' १॥ २० , यथा का लिया सः (र.प., १.७७)- "अवजानाति मां यस्मादतस्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रति त्या शाप सा॥" मछि नाथ स्तु स्य वैदुष्यप्रतिभया अनाराध्येत्यसेवपित्येति कथयन्काधित्समादधौ । ईशा बक्षयः प्रयोगा भाषायाम् । यथा । मृत दृष्टा दुःखं भवति । प्रिय हा सुखं स्यात् । सुसमुत्पद्यते। अर्वाचीनास्तु व्यभिचारमिममपनिनीपर ईटगेषु स्थानेषु स्थितेत्यादिशब्दमध्याहृत्य कथयित्समादधति । स.सा. (श्री श्या मा- च र ण क पि र त्न संस्कृतम्, कलिकाता, १११८, प.सं), कृदन्तपादा, ४०७, मु. पो. (प्री सबल चन्द्र मि म संस्कृतम्), कलिकाता, १११६, घ.स) सूत्रम् १९१६ ; का. घ्या. (सटीकम् श्री गुरु ना य विधा निधि भावार्य संस्कृतम् ) कलिकाता, १८१५, पा. स.), कृत्तिः, सूत्रम् ४११ । भति प्राचीनायामपि वाचि प्रचुरा डिशाः प्रयोगाः। यथा- का ये दे (१०. १४. ११) "स्त्रियं दृष्ट्वाय कितघं सताप।" भात्मननियं दृष्ट्वा कितबस्सप्यत इति तदर्थः । शस पथ मा हाणे " ते पशव ओषधीजध्वा अपः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति ।" संता च त रो पनि प दि (१ ११) ज्ञात्या देघ सर्षपाशापहानिः।" म हा भार ते च भ ग घ गीता या म्- "दृष्ट मान्स्वजनान्कृष्णः सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।" ३० "निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्याजनार्दन ॥" १.१५ ॥ "यज्जात्या नेह भूयोऽन्यज्ञातव्यमवशिष्यते ।" ७.२ ॥ "तय संस्मृत्य संस्मृत्य. विस्मयो मे महान् राजन् । हप्यामि ॥ मुहुर्मुहुः ॥" १८.७७ । एषमनेकानि । यथा सबैप १. २४, १५ १६ ।

·मागर्मशास्त्रम् अवसितं प्रासनिकम् । अथ प्रकृतमनुसरामः । योऽयमस्मदा- चार्य स्याभूताभिनिवेशः स खलु विज्ञानवदिनां ताथागतानामभूतपरिकल्प एव। यथोक्तं लङ्का व तारे (पृ १४६-२५०)- "अभूतपरिकल्पोऽभूतपरिकल्प इति भगवन्नुच्यते। कतमस्यैतदु ५ भगवन्धर्मस्याधिवननं यदुताभूतपरिकल्प इति। किंवा प्रतिविकल्पय- नभूतपरिकल्पो भवति । भगवानाह। साधु साधु महामते । नृणां ग्राहाम्राहकाभिनिवेशाभिनिविष्टानां च वाह्यविचित्रार्थोपलम्भाभिनिवेशाच चित्तवेत्तकलापो विकल्पसंशब्दितः प्रवर्तमानः प्रवर्तत आत्मात्मीयामि निवेशात् ।" इदं चाह मै त्रे य ना थः स्वकीये मध्या न्त वि भङ्गे (१.२)- "अभूतपरिकल्पोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते।" इति । इदं चास्म दा चार्य स्य प्रकृतं वचनम् - "अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत न विद्यते।" इति । कियदनयोर्वचनयोः साम्यमित्यतिस्फुटम्। न.व न सुगम कतरन् १५ नामैतयोः कतरस्याकर इति ॥ उक्तं कथं नामाभूताभिनिवेशो निनिमित्तो न जायत इति । अय निवृत्ताप्रवृत्तस्य चित्तस्य निधला तिरेव युद्धानां पुरुषार्थ इति वक्ष्यते (४.८०)। तन कथं चित्तं निवर्तते न च पुनः प्रवर्तत इत्युत्तर- कारिकायामुच्यते- यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः ॥७६॥ अस्ति चित्तस्योत्पत्ती हेतुनिमित्तं यथा प्रागुक्तम् । विविधः। उत्तमो मध्यमोऽधमश्च । उत्तमातोश्त्तम मभ्यमान्मध्यम- मधमाश्चाधर्म वित्तं जायते । यदा पुनश्चित्तं प्रयाणामेकमपि हेतू लभते तदा न जायते। कुतो न खल हेत्वभावे फलं जायेत न जातु जायतेति भावः॥ १। विवृणोति चद स्थिर म तिः "स्वात्मन्यविद्यमानेन प्रासपाहकाकारण प्रमपाते न पाई प्रान्वरूपस्यम्" इति। २० २५ न ·अलातशान्तिः उपक्षिप्ता चित्तस्याप्रवृत्तिरूपानुत्पत्तिः। सैव परिदीप्यते- अनिमित्तस्य चित्तस्य यानुत्पत्तिः समाद्वया । अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः ॥७७॥ , फारिकेयं कुतोऽपि विकलेव प्रतिभाति । तथा हि। प्रथमा) चापमपूर्णम् । न ात्र येयमुक्तानुत्पत्तिः सा का कीदृशी किं वा तस्या ५ इति किश्चिदप्युक्तम् । न च वित्तस्य यानुत्पत्तिः [ सा] समावया च [भवतीति ] कश्चिद्व्याख्यानेऽपि द्वितीयार्धस्य गम्यते कश्चित्सम्वन्धः । किं नाम वा परामृभ्यते तच्छन्देन । कश्च वोपन्यस्तो हेतुर्यत इति पदेन । किं वाभिप्रेयते समन्वितैरप्यपरनिखिलेः पदः । भा प्य रुद् व्याख्यानं च न रमणीयम् । तस्मादेतयोयोरर्धयोमध्ये १० अपरमधंद्वयं कश्चित्स्वलितमिति प्रतिभाति । अतः सर्वथा दुरवग्रमत्वेन द्वितीयाधं परित्यज्य केवलं कथमपि प्रधमाधमेव व्याकर्तु प्रयत्यते- अनिमित्तस्यचित्तस्य यानुत्पत्तिरप्रवृत्तिः। सति प्रागुक्त निमित्ते ग्राह्यग्राहकरूपे द्वये चित्तमुत्पद्यते। असति तु १५ तु नोत्पद्यते। इति यानुत्पत्तिः सा समा अहया च। साम्यं तावत्पूर्वमेव (३. २, ३४ ) व्याख्यातं व्याख्यास्यते च (४. ८०, ६५, १०० १२ इदं चोक्तं चन्द्र की र्ति ना ( म च, पृ. २७५-२७५)- "मञ्जुश्रीराह। परमार्थतः सर्वधर्मानुत्पादसमतया परमार्थतः सर्वधर्मात्यत्पन्ताजातिसमतया परमार्थतः समाः सर्वधर्मा" इति ।। अद्वयत्वं च ग्राह्यग्राहकविरहितत्वेन । द्वितीयाधे वित्तदृश्यशब्दो विवृतः प्राक् (३. ३१ , ४. २८, ३६)॥ निमित्तापाये वित्तस्यानुत्पत्तिका । पुनरपि च वक्तव्या प्रसङ्गात् । तया व चित्तानुत्पत्त्या अशोकाभयपदप्राप्तिरूपा परमार्थप्राप्तिरित्युत्तरातु चतस्पु कारिकासूच्यते- २० २५ १। ४. २४, २५, २७, ७५, ७८। २१ मु. उ १.१ १ म, गी. ५ १९ ("निर्षि हि समं ब्रह्म")।

·४. ७६ Anwww- आगमशास्त्रम् बुद्भवानिमित्ततार सत्यां हेतुं पृथगनाप्नुवत् । वीतशोकं तदाकाममभयं पदमश्नुते ॥७॥ यदा कश्चित्सत्यां परमार्थामनिमित्ततां निमित्तहीनता व्याकृत पूर्वी बुद्धा ज्ञात्वा वर्तते ।' नास्ति वत्तोत्यत्तेर्वस्तुतः किमपि निमित्त मित्यवगच्छतीत्यर्थः। तदा तस्य वित्तं स्वोत्पत्तः पृथग भिन्नमपरं कमपि हेतुं कारणं निमित्तमनाप्नुवदलभमान वीशोकं विगत- सन्तापमकामं न यत्र किञ्चित्कामयितमित्येतत् । तथाभयं पदं स्थितिमश्नुते प्राप्नोतीति भावः । पूर्वार्थस्यैवायं प्रपञ्च- अभूताभिनिवेशाद्धि सहशे तत्प्रवर्तते ।। १० वस्त्वभावं स वुद्ध व निःसङ्गं विनिवर्तते ॥७६॥ बलत्र वक्तव्यं प्रागेवोक्तम् (४.७५)। तत्तत्रैव द्रष्टव्यम् । समासेन त्यिहाप्युच्यते। अभूताभिनिवेशाद्धेतोधित्तं सदृशे यत्राभिनिवेश स्तदनुरूपे विषये प्रवर्तते क्रमते। अथ यदा स पुरुषो वस्त्वभावं वस्तुनश्चित्तोत्पतेनिमित्तभूतस्याभावमसद्भायं वुवव वर्तते।' नास्ति १५ तत्र वस्तुतः किमपीत्यनुभवति। तदैतस्य चित्तं निःसङ्गं निःसंसर्ग निवर्तते प्रत्यावर्तते। द्वयाभावो (४ ७५) वस्त्वावधानर्था- न्तरभूतौ। द्रः ३.४५ : ४ ७२, ७५, २६, ६ ॥ ४२५,२० २। परीक्षितेषु संस्करणेषु पुस्तकेपु व केवलमेकमेव पुस्तकाम् ( लाहोरनगरे २० दयानन्दागलपैदिकविद्यालये) अनुसृत्य आप्नुदिल्येय पाठो मया गृहोतो न पुनरन्येषु संपप्यपि पठित आप्नुन्निति । तय प्रथमं पदं पूर्वयोः कारिकपो. पठितेन चितपदेन सम्बध्यते । ७६-८० कारिकास हि विचस्व प्रकरणम् । ७९ सम्यां च कारिकायां वच्छन्देन चित्तमेष पराश्यत इति भा प्य का रोऽपि स्पष्टमाह। एवं प्रकृतापामवि कारिफायर्या (८) देवापेक्ष्यते । २५ पाप" (भाप्ये) इत्यकाण्ड एप कस्यचित्पुरत्याध्याहारी नोपपते । भन्यप्रापि (१.७६) विचमेयो मान्यत्किषित । शारिदिति पम् । ३। मान्याकरणप्रश्नः पूर्ववत् (५.५८) समायः ।

·अलावशान्तिः तदा ५ एवं निवृत्तस्यामवृत्तस्य वित्तस्य निश्चला स्थितिरेवाधिगन्तव्यो विषयो युद्धानामित्याह-- निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः। विषयः स हि बुद्धानां तत्साम्यमजमद्वयम् ॥८॥ यदा तचित्तं विषयाग्निवर्तते न च पुनः प्रवर्तते निकृतस्योपशान्तस्य अप्रवृत्तस्यानुत्पन्नस्य च तस्य चित्तस्य स्थितिवस्थितिरवस्था निश्चला नि स्पन्दा हि, एव। स एव बुद्धानां सुगतानां विषयो भूमिः । तच चित्तं साम्यं सममेव साम्यम्। विवृतमेतद् विषरीप्यते च (४.७७. ६३६५)। तच चित्तमजं यथा व्याकृतं पुरस्तावस- १० कृत् ।। अयं ग्राह्यग्राहकरहितं च । - . १। तदुक्तं ल डा व तारे- "पित्तमा निराभासं विधारो युद्धभूमिव । एतद्विभापित पुढे पन्ते भापयन्ति ।" १०.१०५। "अर्याभासे व विज्ञाने शाम तयतागोवरं । परावृत्त निराभासमार्याणां गोचरो यसौ १० १५८ । "विषयः स हि बुद्धाना"मित्ययं तृतीयः पादः कारिकायाः स्फुटमेवैतानि सौगतवासरचनानि स्मृतिपय प्रापयति-"विषयः सर्षयुद्धामा"मिति (पश, पु. १५९), "विषयः स हि बुद्धाना"मिति (चतुःश सिफा, ४९७), "यो बुद्धानां विषय" इति (घि, १६); "बुद्धगोधर" इति (वि, ११); २० "यस्प्रमाणो बुद्धविषयः" इति (स प्र. पा, पृ १२०,५क); "पुधानों विषयादपी"ति (म सू अ २०-२१, २६); "आर्याणां गोषरो यया" इति १ (क. सू. ३,८०)। २। इदमुक्तं व ब्र उछे दि का या म् (पृ.१)-"अपि तु खलु पुनः सुभते सम. स धर्मो न तन करिद्विपमः । तेभोव्यतेऽनुत्तरसम्यक्सम्बोधिः । २५ निरात्मत्वेन निःस्वभावत्वेन निर्जीवस्वेन निप्पुद्गलत्येन सदा सानुत्तरा सम्यक्- सम्बोधि"रिति । ३. अजराम्दस्य समशम्पस्य २ तदर्थकयोरन्ययोषा शब्दयोयुगपत्प्रयोग भागमशास्त्रेऽस्मिन्नसत्कृत्मियते । पधा "अजाति समतां गतम्" (३१) इति; "भजे साम्यम्" (४ ९३, ९५, १००) इति ध। 0P. 81-23 ३० ·MA भागमशालम् ४१ चित्तस्येयं निश्चला स्थितिरेवान्यन (३.४६) “अनिङ्ग" चित्त मित्युक्तम्। उक्तं च तवैध तत्खलु ब्रह्मेति । यथा- "यदा न लोयते वित्तं न च वित्तिप्यते पुनः । भनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तत्तदा ।" इयमेव च चित्तस्य निश्चला स्थिति वातशोकमकाममभयं पद"मित्य- याचा ये णा न्यन (४ ७८) प्रक्रटीकृता । सुगतशास्त्र (त्रि, पृ.४३) त्वियमेव "विज्ञप्तिमानतायां वित्तमवस्थितं भवतीति" वर्यते ॥ "विषयः स हि युद्धाना"मिति ( १८० ) व्याछतं तश्चित्तं মূরি ध्याक्रियते- १० अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । सकृतिभातो ह्येवैध धर्मधातुः स्वभावतः ॥८॥ १. आइप मा प्य का (५८०) "चित्तस्य निश्चला चलनजिता पह्मस्वरूपैघ सदा स्थितियपा ब्रह्मास्वरूपा स्थितिश्रितस्य अद्वयविज्ञानकरसपन- लक्षणेति" (४८.)। "अनिमित्तस्य वित्तस्येति या मोक्षाख्यानुत्पत्ति"रिति १५ च (४.७७)। इदं चोक्तम् (ल सू १० १४५)- "चित्र प्रवर्तते चित्र चित्तमेव विमुच्यते । चित्तं हि जायते मान्यश्चित्तमेव निरुध्यते ॥" । २। अयं प्रथमः पादः प्रागवि विरधिगतः (१९१६, ३. ३६)। (३। छा.उ..। "सद्विभात सर्वज्ञ"मिति तु पूर्वमन्यधिगवर्म २० (१३.३३) ।--., उ उ.९; मुक्ति उ. ३ ७३ | ri | मानन्दाश्रमपरिगृहीतेषु मया च परीक्षितेषु कतिपयेषु पुस्तकेयु "धर्मो धातुः स्वभावत" इति पाउ.1 अन्येषु तु "धर्मों धातुस्वभावत" इति। भा प्य- का र स्य द्वितीय एव पाउ सम्मतः । आनन्द गिरिस्तु "धातुस्वभावत" इत्येकं पदं गृहीत्वा श्याच इति युवन्नेतमेव पाठमनुमन्यते । तथाप्यनयोक्या २y "धातुः स्व०" पाठोऽप्यनेनाज्ञायतेति स्पष्ट प्रतीयते । वस्तुतोऽपि "धर्मधातु स्वभावत" इत्येव पाठ उपपन्न इति स एव मया म्ले विन्यस्तः। सौगत शास्लेवतिहासिवस्यापि धर्मधातुशब्दस्य सर्वधापरिचयामाभावादेव धर्मों भातुः स्वभावत" इति "धर्मो धातुस्वभावत इति च पाटाबुतौ ।" यद्यपी प्रथमोऽसमस्तः पाठः ("धर्मो धातु"रिति) कथञ्चिद्वगृह्येतापि, द्वितीयस्त ३० म शक्यते ग्रहीतुम् । विस्ता उपरिष्टाइष्टव्यो मूले।

·४.८१ अलातशान्तिः तत्खलु निवृत्ताप्रवृत्तं निश्चलं चित्तं न जायत इत्यजम् । तञ्चानिद्रमलीनम् । अस्वप्नमविक्षिप्तं च। तदिदं द्वयमपि प्राग्वि- वृतम् (१. १४, १६३.३६ ।। किञ्च तत्तादृशं चित्तं स्वयमात्मना प्रभातं प्रभास्वरं भवति स्वयंज्योतिरित्यर्थः । हि यतस्ताद्शवित्त रूप एष धर्मधातुः परमार्थः प्रकृत्या सकृदिभातः सदैव प्रभास्वर ,५ एव । कः पुनरेष धर्मधातुः। किं वास्य प्रवृचिनिमित्तम् । आह । "आर्यधर्महेतुत्वाद्धर्मधातुः। आर्यधर्माणां तदालम्बनप्रभवत्वात्।" हेत्वर्थोऽत्र धात्वर्थ इति म ध्या न्त वि भा ग सू त भा प्ये (१.१७; पृ. ४२) व सु वन्धुः। विवृतं चैतत्तत्र टीकायां स्थिरमतिना "धर्मशब्देनाबार्यधर्माः सम्यग्दृष्ट्या दय सम्यग्विमुक्तिज्ञानपर्यन्ताः। तेषां १९ हेतुरिति धातुः। स्वलक्षणोपादाय 'रूपधारणोऽयं धर्मशब्दो वर्तत इत्याह हेत्वर्थो ह्यन धात्वर्थः।१ बहवः पर्याया धर्मधातोः। मैनेय ना थे न तु प्राधान्येन पश्वोद्दिष्टा म ध्या न्त चि भा ग सूत्रे ( १. १५= म. सू टी, पृ.४१)- "तथता भूतकोटिश्चा'निमित्तः [परमार्थकः ] । धर्मधातुश्च पर्यायाः शून्यतायाः समासतः॥" अर्थाश्वेषां तत्रैवोत्तरकारिकायां (१.१६ ) तेनैवोकाः समासेन । यथा- “भनन्यथाऽविपर्यासतन्निरोधार्यगोचरैः। हेतुत्वाचार्यधर्माणां पर्यायार्थो यथाक्रमं ॥" "एवमन्येऽपि पर्याया इहानुक्ताः प्रवचनादुपधार्या" इति चाह तत्र स्थिर म तिः। बोधि च र्या व तारपञ्जिका यां (पृ ३५४) प्रमाक र म ति श्च तस्मादन्यस्माच संगृह्य प्रदर्शयति पर्याया- ननेकान्॥ १। उपादायरूपं नाम भौतिक रूपम् । "आर्यधर्म हेतुत्वादातु"रिति स्थि र म विः (त्रि , पृ.४५)। ३। अयं सन्दः स्थि र म ति नै व्याख्यातः। "भूतकोटिरिति भूत सत्यमविपरीतमित्यर्थः। कोटिः पर्यन्तः । यत परेणान्यज्ज्ञेय नास्त्यतो भूत. कोरिभूतपर्यन्तः" इति। म सू टो, पृ ४१ । २॥ - ३ ·1 ५ - आगमशास्त्रम् .४. ८२.६३ अयोक्तधर्मधातुगतमेव किञ्चिविमृश्यते । तत्रोत्तरं करिकाद्वयं सईप गृह्यते- सुखमात्रियते नित्यं दुःखं विवियते सदा। यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवानसौ ॥२॥ अस्ति नास्त्यस्ति-नास्तीति नास्ति-नास्तीति वा पुनः। चलस्थिरोभयाभावैरावृणोत्येप वालिशः॥३॥ , यस्य कस्य च प्रााग्राहकरूपस्य धर्मस्य पदार्थस्य ग्रहण प्राहेणाभिनिवेशेन पूर्वोक्तेन (४ ७४, ७६) यो प्रहं करोति तस्य सुखं नित्यं सदावियत आच्छाद्यते। दुःखं च सदा विवियते १० उद्भिद्यते। ग्राह्यप्राहकाभिनिवेशेन पुरुषस्य सुखं तिरोधत्ते दुखं तु प्रादुर्भवतीति भावः॥ किञ्च। असौ भगवान् ? धर्मधातुः (क) अस्तिः विद्यत इति। (ख) नास्ति न विद्यत इति । एवम् (ग) अस्ति नास्ति चेत्युभयमिति। (घ) वा अथवा पुनः न अस्ति न व नास्ती- १५ स्यनुभयम् । अत्र द्वितीये पादे प्रथमो नकारो दिर्ग्रहणीया यथा गृहीतः। पवमभिनिविशमानो थालिशो मूश्चतुर्भिर्विकल्प स्तं भगवन्तमावृणो- यथा पा तथा धा यत्किचिल्लोके विभूतिमच्छीमदूर्जितं था तदेव भगवदित्युच्यते। यथा भगवती भवितव्यता। प्रज्ञापारमितेति धर्मधातोरपर नामेत्युपरिटाक्ष्यते । सा व प्रज्ञापारमिता भगवतीति, वर्ण्यते २० सौगताना. म ट सा ह नि का प्रज्ञा पा र मि ता दिषु। अतोऽपि धर्मधासो भगवच्छब्दप्रयोग उपपन्न एव । आत्मनि प्रभुशब्दप्रयोगोऽपोहश एष (भ गो.५ १४)। इदं चेहावगन्तव्यम्। भनोत्तरत्र व (४. ८२, ८४) भगवच्छब्देनाल्मा परामृश्यत इति भा प्य का र आनन्द गिरि । न त्वेतदुपपद्यते। तया हि। निवृत्तादिषु (४८०.८५) पञ्चस कारिका निवृत्ताप्रवृत्चस्व वित्तस्य निभ्रला स्थितिवेह मुख्यो विषयः । उत्तरयोरपि द्वयोः (४.४५, ४६) स एवाधिका- चिक चिन्त्यते। सस्मात्कृतोऽनावकाश आत्मनः। भतो धर्मभातुरेवाल ग्रहीतन्यः । अन्यचा - २ २५ ·४.८४ भलातशान्तिः -- । त्याच्छादयत्येव। कथम्। चतुर्मिविकल्परित्याह चलेत्यादि। . अत्र पाठक्रममपहायार्थकम भादरणीयः। तेन च चलस्थिरोभया- भावेरिति स्थिरचलोभयाभावरिति पठनीपम् । ते च स्थिरादय- श्चत्वारः शन्दा अस्तीत्यादिभिश्चतुर्भिः शन्देर्यथाक्रम सम्बध्यन्ते। स्थिर: स्थायी नित्य इत्यर्थः। अतो भगवानित्यः इति विकल्प्य ५ अस्तीति बालिशो मन्यते । एवमन्येप्यपि । चलोऽनित्यः। असावनित्य इति विकल्य स नास्तीति मन्यते। उभयः स्थिरश्च चलश्च । नित्यानित्य इति भावः। असावीश इति विकल्प्यासायस्ति च नास्तिचेति स मन्यते । अभाव इत्युभयाभायो नित्यानित्योभयाभाव इत्यभिप्रायः। एव चासो न नित्यो नानित्य इति विकल्प्य स १० चालिशो न अस्ति न च नास्तीति मन्यमानश्च तमावृणोति ॥ अस्ति-नास्त्यादिभिश्चतुभिर्विकल्पैर्धर्मधातुराबियते । वस्तुतस्तुस न तथेति यः पश्यति स पश्यति । स सर्वदृगित्याह- कोव्यश्चतस्त्र एतास्तु ग्रहैर्यासां सदावृतः। भगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टः स सर्वदृक् ॥८४॥ १५ एतास्तु पूर्वकारिकायामुक्ताश्चतस्रः कोट्योऽन्ता निर्णया: सिद्धान्ता विकल्परूपा इति भावः । यथा। अस्ति। नास्ति । भस्ति-नास्ति। नास्ति-न-नास्तीति च। अस्ति स इत्येके। नास्ति स इत्यन्ये । अस्ति च नास्ति च स इत्यपरेः। न सोऽस्ति न च नास्तीति तदितर इति चतस्त्रः कोट्यो यासां कोटीनां २० प्रहरपादानराग्रहनिर्बन्धैरसत्याभिनिवेश; भगवान्पूर्वोको धर्मधातुः सदाकृत आच्छादितः । वस्तुतस्तु स भगवानाभिः प्रागुक्ताभिश्चतसृभिः कोटिभिरस्पृष्टोऽससृपः। न लेशतोऽपि सम्बद्धः । इत्येवं स भगवान् येन दृष्टः स सर्वहक सर्वशो (१ १२, ४ ३६) भवति । सन्ति वादिनां चतस्रो दृष्टयो या इह कोय्योऽन्ता इत्युच्यत्त २५ भस्तिनास्त्यादिरूपा। तत्र वेदान्तिनोऽस्तीत्येवातिष्ठन्ते। तथा हि। "भस्तीति ग्रुबतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते" क. उ. ६. १२ । "अस्तीत्येवोपलन्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ।" तदेव, ६ १३ ।' +- ११ मे. ३.२४.।।

·१५ १८० भागमशास्त्रम् सौगतानां तु तासु नैकापि। तत्त्वं हि तेषां सर्वारोपविनिर्मक्तम् । तदुक्तम्-- "सारोपविनिर्मुक्त स्वतस्तत्वं चकाशति । शून्यताद्यभिधानस्तु तत्रारोपनिराफिया ॥" त. आ. माध्यमिकानां व ताथागतानां मतं सुस्पष्टमुडोपितम्-, : "न सन्नासन्न सरसन्न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुप्फोटिविनिर्मुक्त तत्वं माध्यमिका विदुः ॥" सु.स., पृ. १७।' अन्नतानि सौगतशास्त्रवचनानि- "कारयोः प्रत्ययश्चापि येषां लोकः प्रवर्तते । चातुफोटिकया युक्या न ते मन्मतकोविदाः ॥" ल. सू. ३. २० "पुनरपरं महामते बालपृथग्जना अनादिकालप्रपञ्चदौटुल्यस्वप्रति- विकल्पना नाटके नृत्यन्तः स्वसिद्धान्तनयदेशनायामकुशलाः स्ववित्तदृश्य- बाह्यभावलक्षणाभिनिविष्टा उपायदेशनापाठमभिनिविशन्ते। न स्वसिद्धा- १५ तनयं चातुष्फोटिकनयविशुद्ध प्रतिविभायन्ति ।" ल. सू., पृ. १५ "यश्च महामते न कार्य न कारणं तन्न सन्नासत् । यच न सभासत तचातुरकोटिकवाहा। चातुष्कोटिकं व महामते लोकव्यवहारः।" ल.सू, पृ.२८२ “पुनरपरं महामते चतुष्टयविनिर्मुक्ता तथागतानां धर्मदेशना २० यदुतैकत्वान्यत्वोभयानुभयविवर्जिता नास्त्यस्तिसमारोपापवादविनि- मुक्ता सत्यप्रतीत्यसमुत्पादनिरोधमार्गविमोक्षप्रवृत्तिपूर्षका महामते तथागतानां धर्मदेशना । तदेव, पृ.६६ । स . अन कारिकर्य सरह पावस्ये त्युक्तम् । बहुषु च प्रत्येषु धतेयम् । पथा। ज्ञा.स २८ १ . स (बौददर्शनम् ); स. सि. स ३. . (पाठभेदेन), वो अ.4, १ ३६९, “सा द. २. १४ (विज्ञानमिक्षुः);. 1 • उपः-ब्राह्मजालउच, २ २७ ( = दी नि १ २७)। २। कचित्तविच चतरुषु कोटिश्वाचास्तिस्त्र एष रश्यन्ते न पुनान्स्यापित गया। म का.....२० पश.१६ २५, इ.स. १५६ । कवित्पुनराग्रे द्वे एव । भत्र दृष्टभ्यो विस्तरो वृचिकृतः कृतौ चतुको टि. ३० बामके ले खे (सा स्मारक मन्थे, १९१७ ई ); १८५। भत्रानुरूपाणि वेदान्तपन्यपि प्रस्तिानि ।

·४. ८४ अलातशान्तिः १८१ इदमिह चिन्तयितव्यम्। योऽयं धर्मधातुः स एव वेदान्तिनां ग्रहोति स्पष्टवाचा विवेचितमाचार्येण (३.४६)। किञ्च । धर्मधातुः 'प्रज्ञापारमिता चानान्तरम् । तदुक्तम् । "एतदेव च प्रज्ञापारमिता- शून्यतातधताभूतकोटिधर्मधात्वादिशब्देन संवृतिसत्यमुपादायाभिधीयते" (वो. अ, प, .४२१ ) । प्रज्ञापारमिता व सगौरवादर भगवतीत्युच्यते। ५ धर्मधातुश्च भगवानिति विशिष्यत इति सद्य एव दटम् । फिञ्च । प्रज्ञापारमितारूपो धर्मधातुरवयं शानमेव । अद्वयं च शानं तथागत एघ । यथोक्तं दिङ्ना गे न प्रज्ञा पारमिता पिण्डार्थ(१)- "प्रज्ञापारमिता ज्ञानमद्वयं स तथागतः । साध्या तादर्थ्ययोगेन ताच्छाऽयं ग्रन्थमार्गयोः॥" अ. अ. आ, पृ. २८; सु.स, पृ २४। ल का पता र सूने (पृ १९०) च "यत्सर्वप्रपञ्चातीतं स तथागतः।" तद्यथा १। ओबेर मिले र रविता प्रज्ञापा र मि तापादः (आक टा मोरिएण्टा लि या, आंग्लभाषायाम् ), ९, ७,४५। ७. सू, १ ५ १८७-१९०। इदमपि तत्रैष (पृ. १९१-१९१)- "हि महामते अभावस्तथागतो. किन्तु महामते मनोमयधर्मकापस्तस्यैत- अधिवचनं वन (१ यदुत ?) सर्वतीर्थकरश्रावकप्रत्येकथुखसप्तभूमिप्रतिष्ठिवानाम- विशेषः । सो (1) अनुत्पादस्वथागतस्यैतन्महामते पर्यायषयनं । महामते इन्द्रः शक्रः पुरन्दरः । हस्तः करः पाणिः। सनुहः शरीरं। पृथिवी २० भूमिसुन्धरा। खमाकाशं गगनमित्येवमाद्यानामेकैकल्य भाषस्य यहयः पर्यायवाचकाः शम्ना भवन्ति विकल्पिताः । न चैषां नामयाहुल्यानाषयहुस्वं विफस्प्यते। न च स्वभावो न भवति। एवं महामते अहमपि सहायां लोकधासौ प्रिभिनामासंख्येयशतसहसैलामां श्रवणावभासमागच्छामि। सैनाभिलपम्ति मां न च प्रजानन्ति तथागतस्यैते मामपर्याया इति । २५ केचिन्महामते तथागतमिति मां प्रजानन्ति । केचित्स्थयम्भुवमिति नायकं विनायकं परिणायकं बुद्धमूर्षि वृषभं ब्रह्माणं (ब्राह्मणमिति पाठभेदः) विष्णुमीश्वर प्रधान कपिल भूतान्त अरिष्टं नेमिनं (अरिष्टनेमिनं १) सोमं भास्कर राम व्यास शुकमिन्द्र बलिं वरुणमिति के संज्ञानन्ति। अपरेऽनिरोधानुत्पादशून्यता तथा भूतवां भूतकोटि धर्मधातुं निर्वागं नित्यं समसामयमनिरोधमनिमित्त ३० प्रत्ययं बुद्धहेल्पदेशं विमोक्षमार्गसस्यानि सर्व ज्ञानं मनोमयमिति के संजानन्ति । एवमादिभिर्महामते मां जनाः सजानन्त उदकचन्द्र इवाप्रविष्निर्गत नच वाला अवबुध्यन्ते यान्तपतितया सन्तत्या ।"

·१८२ आगमशास्त्रम् ४५ ५ धर्मधातुं पश्यतः सर्वज्ञत्वलाभ इत्युक्तम् । तस्मिन्ध लम्धे कृतं कर्तव्यं लब्धं च लम्धन्यम् । नकिश्चिदीहितव्यमवशिष्यत इत्येतदर्थ उत्तरकारिकारम्भः। प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नां ब्राह्मण्यं पदमद्वयम् । अनापन्नादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥८॥ स पुरुषः कृत्स्नां समग्रां सर्वज्ञतां प्राप्य तेन व अनाप- नादिमध्यान्तम् अनापन्ना अनधिगता मादिमध्यान्ता यस्य तत् । यस्य नादिर्न मध्यं नाप्यन्तोऽधिगम्यते तत् । आदिमध्यान्तरहितमित्यर्थः । अध्यं ग्राह्यप्राहकरहितमिति भावः। ब्राह्मण्यं' ब्राह्मणत्वम् । १० ब्राह्मण. पुनर्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म वेदेति (पा.४२ ५६)। ब्रह्म व प्रार (३. ४६ ) निरूपितं विवृत ( ४. ८४ वृत्तौ) च। पदं स्थितिमवस्था (११५, ४ ७८)। ब्राह्मण्यमेव पदम् । तच्च प्राप्य । अतः भस्मात्पदास्परमन्यत् किमीहते इच्छति । न किञ्चिदिति भाषः । ततः परं कस्यचिदपोहितन्यस्याभावात् ॥ १। सौगतेषु ग्रन्थेषु श्रमण इव ब्राह्मणोऽपि सस्क्रियते। तदेतच्छमग- थाह्मणशवस्यासकृत्सहप्रयोगादेव स्पष्टम् । कदाचिदन्यों प्राह्मणो न भियते युद्धात्। यथा "उसमें पचरं वीरं महेसि विजिताविन । अनेजं नहातक बुद्ध तमह घूमि श्राह्मणं ॥ २० । कल्प्यते । - इद चावगम्तव्यम् । सौगाह्मणशब्दस्य विलक्षणैव काचिद व्युत्पतिः यथा वाहितपापो ब्राह्मण इति (ध प २६६)। इदं चार शान्ति र क्षिता (त स १५८९.१५९०)- "ये च वाहितपापस्वाद प्राह्मणाः पारमार्थिकाः । अभ्यस्तामलनैरास्यास्ते मुनरेव शासने ॥ इहैव श्रमणस्तेन चतुर्धा परिकीस्यते । शून्या' परप्रयादा हि भ्रमणैाह्मगैस्तया ॥ अत्राह क म ल शो लः पञ्जिका या म् "अत एव भगवतोतमिहेव श्रमण इहैव मामण.1 शून्या. परप्रवादाः श्रमणैाह्मणैरिति ।"

·४.८८ अलातशान्तिः १८३ अद्वयं ब्राह्मण्यमेव पदं विप्राणां शमदमविनयैरधिगम्यमिति मन्यानो विद्वाञ्छान्तो भवेवित्याह- विप्राणां विनयो ोप शमः प्राकृत उच्यते।' दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥६॥ यदेतदद्वयं ब्राह्मण्यं पदमेप हि पय विप्राणाम् । ते विमा ५ येषां चेतसि कस्यचिद्भावस्य समुद्रकादन्तश्चित्तं वेपत इव । ततश्च मन्त्रास्तेषां मुखतः प्रादुर्भवन्ति। ते च सामान्येन निघण्टुक्ता (३. १५) मेधाविनो ये खलु तत्र विप इति विपा इति विपश्चित इति चान्वर्थमुच्यन्ते। तेषां प्राकृतः स्वाभाविकः विनयो विनीयते- ऽनेनेति शिक्षा। एष एव विनय इत्यत्र आयुर्वं घृतमित्यादिष्विय कार्ये १० कारणोपचारः। ईदृशेन प्राकृतेन विनयेन तदद्वयं ब्राह्मण्यं साध्यत इति भावः। एवमन्यत्रापि। एप एव च तेषां विप्राणां प्राकृतः शमः उपशमो निवृत्तिरन्तरिन्द्रियनिग्रहो वा। एष च प्रकृतिदान्तत्वात् प्रकृत्या स्वभावेन दान्तत्वाइमनाद्धेतोः प्राकृतो दम आत्मनिग्रहो बाह्यन्द्रियनिग्रहो वोच्यते। शमदमविनयैस्तदेव पदं साध्यत इत्यभि- १५ प्रायः। एवमनेन प्रकारेण विद्वान पुरुषः शम व्रजेत् शान्तो भवेत् । न तथा किमपि कुर्यात् येन चित्तं वित्तिप्यत इत्यभिप्रायः। इहेयं श्रुतिरनुसन्धेया (पृ. उ. ४. ४. २३) "तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतः आत्मानं पश्यति ॥" पूर्वास्तु सप्तसु कारिकालु ( ४. ८०-८६) मुख्यतया चित्तं शान वा २० तथा तथा चिन्तितम् । उत्तरास्वपि तिसृषु (४.८७-८६ ) तदेव प्रकारान्तरेण चिन्त्यते- सवस्तु सोपलम्भं च द्वयं लौकिकमिष्यते। अवस्तु सोपलम्भं च शुद्धं लौकिकमिष्यते ॥७॥ अवस्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धः प्रकीर्तितम् ॥८॥ यत्सवस्तु वस्तु आलम्बनं झानस्य विषयो शेयमिति भावः । तेन सहितम् । सोपलम्भं च उपलम्भ उपलब्धिस्तस्य वस्तुन इति २५ .. 0. P.81-24 ·४.८८ MAAN~ . १८४ आगमशास्त्रम् भावः। तेन सहितं चेत्येवं दयं द्वायवयवावस्येति द्विविधमिति भावः । यत्र विषयस्तटुपलब्धिश्चेत्युभयमपि वर्तते तदित्यभिप्रायः। इई लौकिक हालिकादिसकललोकसाधारणमिति भावः। इष्यते । यदवस्तु विषयविरहितं सोपलम्भं विषयोपलब्धिसहितं च। यत्न ५ न विषयोऽपितु तदभावेऽपि केवलं तदुपलधिरेव विद्यते तत् शुद्धं लौकिकमिष्यते। अस्य ज्ञानस्य विषयविरहेण तन्मलसंसर्गा- भावाच्छुद्धत्वं पूर्वस्मादुत्कृष्टत्वं च। यत्पुनरवस्तु विषयविरहितम् अनुपलम्भं विषयोपलब्धिविरहितं च तल्लोकोत्तर"मपरिवितत्वालोके समुदावाराभाषाभिर्विकल्पत्याच लोकादुत्तीर्णमिति लोकोत्तर"मिति १० (नि., पृ.४४) स्मृतं शास्त्रेषु सौगते । एवं बुद्धः सुगते- नि ज्ञेयं च सदा विज्ञेयमवगन्तव्यं प्रकीर्तितं प्रख्यापितम् ॥ सुप्रसिद्ध तावल्लौकिकानां परीक्षकाणां च यद्यदा कश्चिदधमप्रशः कमप्यश्वं पश्यति तदा तत्र स खल्वश्वस्तस्य चोपलन्धिरितीदभुभयमपि वर्तत इति । इदं शानं शेयं व लौकिकम् । यदा पुनः कश्चिन्मभ्यमप्रशस्तमे- १५ वावं पश्यति जानाति व तस्यातात्त्विकत्वं । वस्तुतो नायमभ्योऽपितु वासनावशाज्ञानमेव तद्रूपेण परिणतमिति तदा सोऽश्वस्यैवमसनायं तत्त्वतो जाननपि तमुपलभत पव। तस्येदंशानं शेयं च शुद्धं लौकिकम् । यदा तु कश्चिदुत्तमप्रशस्तमेवाभ्यं पश्यन्नपि न पश्यति जानाति च नायमश्वस्तत्वतः तदा तस्य न स विषयो न च तदुपलम्भ इतीदं २० लोकोत्तरमुच्यते ॥ "झानं ज्ञेयं व विज्ञेय" मित्युक्तम् ( ४.८८)। तत्र सिद्धान्ते झानं शेयाभिन्नम्। उकं चेदं प्रागपि (४१)। इह शाने परीक्ष्यमाणे लोकदृष्ट्या शेयमपि वक्तव्यमिति पृथनिर्देशः। वस्तुतस्तु शानमेव परीक्ष्यते न पुन यमपि । तस्याभावात् ॥ इह लौशिकशुद्धलौकिकलोकोत्तरेषु लिघु शानेषु प्रथमं सुप्रसिद्धं सर्वत्र । द्वितीय तृतीयं च पुनर्षिशानवादिना ताथागतानामेव तन्मेषु । यथाह मैं ने य नाथ (म. सुटी, पृ १६)- "परतन्त्रस्वभावो हि शुद्धलौकिकगोवरः।" स्थि र मति (नि, पृ. ४०)- ·४.८५ अलातशान्तिः १६५ "निर्विकल्पलोकोत्तरवानद्दश्ये परिनिप्पो स्वभावेऽहऽप्रतिविद्ध- ऽसाक्षात्कृते तत्पृष्टलब्धशुद्धलौकिकज्ञानगम्यत्वात्परतन्तोऽन्येन ज्ञानेन न गृह्यते।" ल का व ता र सूत्रे (पृ. १५६ ) त्वेतेपां प्रयाणां ज्ञानानामन्तिमे द्वे लोकोत्तरं लोकोत्तरतमं चेति मनाभिन्न नाम्ना यथाक्रममुक्त । ५ नाममात्रभेदोऽयं न वस्तुभेद इत्यकिञ्चित्करम् । एवं व तानि तन (पृ. १५६) व्याख्यातानि- "तत्र लौकिकं ज्ञानं सदसत्पक्षाभिनिविष्ठानां सर्वतीर्थकरवालपृथ- ग्जनानां च। तत्र लोकोत्तरं ज्ञानं सर्वश्रावक प्रत्येकवुद्धानां स्वसामान्य- लक्षणपतिताशयाभिनिविष्टानां । तत्र लोकोत्तरतमं ज्ञानं बुद्धवोधि- १० सत्यानां निराभासधर्मप्रविचयादनिरोधानुत्पाददर्शनात् सदसत्पक्षविगतं तथागतभूमिनैरात्म्याधिगमात्प्रवर्तते ।। एतदेव लोकोत्तरं लोकोत्तरतमं या शानमधिकृत्य व सु वन्धु नै- चमुच्यते (नि., पृ. २६)- "अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौ सानं लोकोत्तरं च तत्।" व्याचष्टे चेदं तत्र (नि., पृ. ४४ ) स्थि र म तिः- "तदनेन श्लोकद्वयेन दर्शनमार्गमारभ्योत्तरविशेषगत्या फलसम्पत्ति- सद्भाविता विज्ञानमात्रप्रविष्योगिनः। तत्र ग्राहकचित्ताभावाद्ाह्यार्था- नुपलम्भाच अचित्तोऽनुपलम्भोऽसौ। अपरिक्तित्वाल्लोके समुदाचाराभावानिर्विकल्पत्वाच लोकादुत्तीर्णमिति झानं लोकोत्तरं २० च तत् ।" नैव ज्ञानभेद उपनिषत्सु॥ १। सामान्येन तु सौगतशापु लौकिकलोकोत्तरभेदेन पदार्या द्विविधा: (म.पू., पृ. ५०१)। चत्वारो मार्गाः। चत्वारि मार्गफलानि। निर्धागा- परनामकोऽसंस्कृतधातुश्चेति नव धर्माः लोकोत्तराः। अन्ये तु चित्तधर्मा २५ ध. स, १०९३,१०९४ । २। अयमेव पाठः साधीयानिति प्रतीयते यथा समर्थितो भोटपाठेन । मुद्रितपुस्तके त्वनुचितत्वादिति दृश्यते । वचनमिदं प्रागपि सदुद्धृतमस्या प्रकृतकारिकावृत्तौ। लौकिकाः।

·१९६ आगमशास्त्रम् ४.६० पतदवगमात्सर्वज्ञत्वं लभ्यत इत्याह- ज्ञाने च त्रिविध ज्ञेये क्रमेण विदिते खयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र भवतोह महाधियः ॥८६॥ त्रिविधे पूर्वोक्त' ज्ञाने ज्ञेये च क्रमेण विदिते सति इह हि * महाधियो महती धीर्यस्य तस्य। महाधीशब्दो बोधिसत्त्ववाचीति बौद्धशास्त्रेषु (म. सू. अ. १६. ७३; म. व्यु. ४२७)। सर्वत्र सर्वज्ञता स्वयमात्मनान्तरेणैव प्रयत्तमिति भावः। भवति। सर्वज्ञता च बुद्धत्वमेव (वो. भ. प., पृ. ४४७-४४८; अ. प्र. पा., पृ.८२-८३ )। साच त्रिविधा। सर्वाकारज्ञता मार्गशता वस्तुशानं च ॥ अथ सर्वशतानुकूलाश्चत्वारः पदार्था चौद्धानां महायानतो विशेया इत्याह- हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयानतः । तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भस्त्रिपु स्मृतः ॥६॥ हेयं त्याज्यं । ज्ञेयं ज्ञातव्यम् । आप्यं प्राप्यम् । पाक्यं योग्यं पक्तव्यम्। एतानि चत्वारि अग्रयानतो महायानतः सुप्रधितात्सौगतसम्प्रदायाद् विज्ञयान्यवगन्तव्यानि। तान्यनुपदमेव वितन्यन्ते। यविहाग्रयानं नाम तन्महायानमेव नान्यत्किञ्चिदिति १। अन्यथापि ज्ञानस्य प्रैविध्यमधिगम्यते । यथा ला व बारसूत्रे (पृ.१५७)। "वत्र विविधं ज्ञानं स्वसामान्यलक्षगावधारक चोलादम्यया- २० पधारक चानुत्पादानिरोधायधारक च।" प्रकृतिश्च ज्ञानस्यैवमुच्यते सत्रैष (पृ. १५७) "असङ्गलक्षगं ज्ञान असहस्वभावलक्षगं शन अप्राप्तिक्षगं स्वप्रत्यारमार्यज्ञानगविगोचरमप्रपेशानिर्गमत्वादुदयन्द्रयब।" न पुनरतपैविध्यमभिप्रेतमिहेति स्पष्टम् । २। "सर्वत्र सर्वदेति" भा प्य कार। ३। परीक्षितेषु संघ संस्करणे' हस्तलिखितपुस्सा 4 पागत इति पा31 ·४. १० अलातशातिः १६७ । - सुस्पष्टम् । महायानग्रन्धेषु प्रचुरप्रयोगात्तस्य शब्दस्य तस्मिनेवार्थे ।' कदाचिचेदं श्रेष्ठयानमित्यपि कथ्यते । तेषां चतुणी मध्ये विज्ञेयात्. पूर्वोक्काज्ञयादित्येत्। छन्दोऽनुरोधात्वन न व्युपसर्गप्रयोगः। अन्यत्र निपु देयाप्यपाक्येषु उपलम्भ उपलब्धिः स्मृत उक्त इति भावः । अन्यानि त्रीण्युपलभ्यन्ते । न पुन यमपीति भावः। तस्य परिकल्पित- ५ त्वात् । न हि स्वप्नादिषु परिकल्पितं किञ्चिद्वस्तुत उपलभ्यते । नाममात्रं हि तत् ॥ किं पुनरवगन्तव्यं हेयादिभिश्चतुर्भिः शब्दैः। तत्र यथा व्याख्यात- म सङ्गेन (म. स. अ. ४. ७४, ७४ ) तथा हेयशब्देन परतन्त्रस्वभावो शेयशब्देन तु परिकल्पितस्वभावोऽवगन्तव्यः। तदुक्तं म हा या न- १०- सूत्राल का रे (११. १३, पृ.५८)- "तत्त्वं यत्सततं वयेन रहितं म्रान्तेश्व संनिध्रयः शक्यं नैव च सर्वथाभिलपितुं यच्चाप्रपञ्चात्मकं । ज्ञेयं हेयमथो विशाध्यममलं यच प्रकृत्यामलं यस्याकाशसुवर्णवारिसदृशी क्लेशाद्विशुद्धिर्मता ॥" १। तद्यथा। " पिटकायं सूत्रविनयाभिधर्माः। तदेव प्रयं हीनयानाय- यानभेदेन द्वयं भवति ।" म. सू अ, पृ. ५३ । एवं स पु. (क). ३. १. ५. म. सू. अ., १८३, स. सू (राजेन्द्रलालमित्रतनेपालामीत- बौद्धपुस्तकसूचीपत्रम), २२९ । ल यि., पृ ४०० घ. छे., पृ ३० ३३ । एवमन्यत्रापि। २। प.छे., ३०। अन्यन्न तु (यो. अ प, पृ. ४४७) "ज्ञेयं पश्चविध"मुक्तम् । तया । लोकधातुः सत्यो धर्मो विनय उपायश्चेति (म. सू. टी., पृ. ६)। न त्मिद- मिहाभिप्रेतमिति प्रतिभाति । ।। अन्तिमपादार्थो मैने य ना थे नै वमुक्को मध्यान्त घि भ ग सूत्रे २५ (१.१७)- "अधातुकनकाकाशशुद्धियछुद्धिरिष्यते ।" इति । तत्त्वं यदित्यादि लोकस्त्वेपो ऽसले नै सन्न व्याख्यातः (पृ. ५८)- "सततं द्वयेन रहितं तत्वं परिकल्पितः स्वभावो ग्राह्यपाहकलक्षणेनात्यन्तमसत्त्वात् । प्रान्तः संनिश्रयः परतन्त्रस्तेन तत्परिकल्पनात् । अनमिलाप्यमप्रपञ्चात्म च, ३० परिनिष्पन्नः स्वभावः। तत्र प्रथम तत्त्वं परिक्षेयम् । द्वितीयं परिहेयम् । तृतीय विज्ञोध्य चागन्तुकमलाद्विशुद्धं च प्रकृत्या । यस्य प्रकृत्या विशुद्धस्याकाश- सवर्णवारिसहशी शाद्विशुद्धिः। न झाकाशादीनि प्रकृत्याऽशुद्धानि न चागन्तुकमळापगमादेषां विशुदिनप्यते।" २० :

·१८८ आगमशास्त्रम् आप्यं नाम प्राप्यम् । एतेन धर्मधातुरभिप्रेतः। तदुक्तं म हा या न- सूबा ल डारे (२६. ५६) "प्राप्पं धर्मधातु"यः खलु परिनिष्पन्न- स्वभावः। पाक्यशब्दात्तु सत्त्वपरिपाकचर्याभिप्रेयते। तदर्थश्च विनयेन शिक्षया सत्वस्य नाम जीवस्याशयस्य वा परिपावनं परिपाकावस्था- पादनम् । अपरिपक्वाशयो न कथमपि समर्थः परमार्थाधिगम इति फरणोया सत्त्वपरिपाकचर्या। सा वात्मनः परस्य चोभयो।' ५ । १। "सत्यपरिपाकचर्या द्वयोरेव परिपाचनार्थम् । परिपाचनं झन विमयनम् ।" म सू अ २०-२१. ४२ ; द्र:-२७. ३, २२, ३६, १९. ५६ ; दि अ, पृ. १२५ ; बो भू, पृ २२ । १० आत्मपरिपाकस्त्वेषमुक्तः (म सू अ.८ १)- "रुधिः प्रसादः प्रशमोऽनुकम्पना क्षमाथ मेधा प्रबलत्वमेव च । अहार्यतारैः समुपेतता भृशं जिनात्मजे तत्परिपाकलक्षणम् ॥" "रुचिर्महायानदेशनाधर्म। प्रसादस्तद्देशके । प्रशमः लेशानाम् । अनुकम्पा सत्त्वेषु । मेधा ग्रहणधारणप्रतिवेधेषु। प्रबलत्वमधिगमे। अहार्यता मार- प्रवादिभिः । प्राहाणिकाङ्गैः समन्वागतत्वम् । भुशमिति रुच्यादीनामधिमानत्वं दर्शयति । एप समासेन नवप्रकार आत्मपरिपाको वेदितव्यः।" एतदपि तत्रैव (८.११)- ૨૦ "इतिनिधविधवस्तुपाचितात्मा परपरिपाचनयोग्यतामुपेतः। शुभमयशतप्रवर्धितात्मा भवति सदा जगतोऽप्रबन्धुभूतः ॥" का पपपरिपते पि (६३९)- "सधया काश्यप तेजोधातुः सर्वसस्यानि परिपाचयति एवमेव काश्यप बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञा सर्वसत्वाना सर्पशुधर्मान्परिपाधयति ।" को घिस व भूमो सममे पाठे पटले सधिस्तरमयमेषानिन्तितः । इदं चानुसन्धेयं म हा या मसू त्राद्वारे (१९-१६)-"पषिध हि वस्तु बोधिसत्वानामप्रमेयम् । परिपाय पस्तु सस्वधातुरविरग ३० पिशोभ्यं कोकधातुभांजनलोकसंगृहीता। प्राम्य धर्ममातुः। परिपाएनयोग्य विनयभावः। सम्पायनापस्त पिनेयोपाययातुः ।" माछोकपकि (सत.मा ११.१.७१)। ।

·मलातशान्तिः अथोत्तरासु तिस्पु कारिकास्यप्रयानस्य काधन दृष्य उच्यन्ते- प्रकृत्याकाशवज्ञयाः सर्वे धर्मा अनादयः। विद्यते नहि नानात्वं तेषां क्वचन किञ्चन ॥६॥ प्रकृत्या स्वभावेन सर्व धर्मा भाया आकाशयत् । तदेत- दागमानुसारेण (म. सा. प्र. पृ. २६७) "धर्मान्यो गगनोपमान" इत्यत्र प्राग (४.१) विस्तरशो व्याख्यातम् । ते च धर्मा अनादय आदिरहिताः अजत्वाज्ञयाः। तेषां धर्माणां कचन किञ्चन नानात्वं भेदो नहि नैव विद्यते । “नेह नानास्ति किञ्चनेति' प्रसिद्ध उपनिपद्वादः (बृ. उ. ४.४. १६ क. उ.४.१६ उ.३.८)। विचारित चैतदन्यत्रापि (न्या. सू. सवात्स्यायनभाष्यम्, ४. १.३४)। १० द्रः२.३४४.६४,१००। आदिवुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः। यस्यैवं भवति क्षाान्तः सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥२॥ प्रकृस्या स्वभावेनैव सर्वे धर्मा आदिवुद्धा आदौ भावितो वा प्रथमत इत्यर्थः । बुद्धा बुद्धस्वरूपाः। इह बुद्धशम्दो बोधार्थः । ततश्च वोधरूपा ज्ञानमया इति भावः। एतय ज्ञानमद्वयं ज्ञानं यत्पूर्वम- सकदृष्टम् । एतदेव च तथागतशब्देनाप्युच्यत इत्यपि प्रदर्शितं प्राक् (४. ८२-८४)। उक्तं च सप्तशति का प्रज्ञा पारमिता या म् (पृ.१२%)- "तथागत भदन्त शारद्वतीपुत्र पर्येपितुफामेनात्मा पर्वपितव्यः । २० मात्मेति भदन्त शारद्धतीपुत्र बुद्धस्यैतदधिवचनम् ।" तथागतो बुद्धश्चेति पर्यायौ । अभूताभिनिवेशात्सर्व धर्मा आरोपितेय रूपेण दृश्यन्ते। वस्तुतस्तु ते युद्धो वा बोधो वा ज्ञानं वा ।' एवं ते धर्मा आदिबुद्धत्वेन सुनिश्चिताः सुनिर्णीता भवन्ति। यस्य पुरुषस्यैवं 1 २। "आदौ बुद्धा" इत्यन्यत्र (४ ९८)। २५ उ: "आदिशान्ता" (४.९३)। भोटपाठादादितः शान्ता इति तदर्थोऽवगम्यते । ३ । बुद्धशब्दः शरण शा री र क मा प्ये (२. १. १४) आत्मानं ना घावगमयितं "नित्यशुद्धबुदमुक्त" इत्यसकृत्प्रयुक्तस्तत्र सन। दृष्टश्च स वे दा ग्त- सारे ऽपि (पृ.३८-३९, १२८)। सपिदितं खल्वेतद्वैदान्तिकानाम् ।

·१३० आगमशाहम् '४. १२ क्षान्ति रम्युपगमो दृष्टिलन्धी सचिर्वा भवति सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ "यथा १। सन्ति बौद्धानां तित्रः क्षान्तयः। दृःखाधियासना क्षान्तिः धर्म- निध्यानक्षान्तिः परापारमर्पणक्षान्निध्ध। सन्ति च तच्छास्नेष्वस्य शब्दस्या- ५ न्येऽप्याः। यथाधिवासनाक्षान्तिः । अभ्युपगम इति तदर्थः। खमतीति अविवासनसन्ति" (अ. नि १ ९४ म. पू)। अन्यञ्च (अ.नि. ३. ११८) "इमेसं आयुसो तिण्णं पुग्गलानं कतमो ते पुग्गलो खमति अभिछन्तरो च पणीततरो च" (एपामायुष्मंस्त्रयाणां पुद्गलानां कतमस्ते पुद्गलः क्षमते अभिकान्ततरश्च प्रणीततरतिच्छाया)। अनार्थ क था का : "खमतीति १० रुचतीति" (क्षमत इति रोचत इति च्छाया) आह । अन्न क्षान्सिनाम हचिरिति स्पष्टम् । किच पुत्त नि पा ते (८९७) गाथायो म हा नि है स कारेण क्षान्तिशब्दस्य प्रेम च्छन्दो रागोति योऽर्था दर्शिताः। ते च रुचेरेव भेदाः । विकृतवार्थ क था- कारेण (चु नि , पृ. १६४) क्षान्तिशब्द एतः शब्दैर्यथाईष्टीरुचिलब्धिरध्याशयो १५ ऽभिप्रायोति । पिभ., १ २४५ । "यथा ते खमेय्य (क्षमेत)" इत्यन्न (ध. प. अ. १. ४०) "खमेध्येति रोघेते"त्यर्थः। अपिच संयुक्त नि का ये (४. ३४८) "भूतपुब्ब भन्ते चत्तारो सस्थारो नानादिविका नानाखन्तिका नामारुविना !" म नि १. ४८७ ,, २.४३, सपु, पृ. १३६, म. सू. अ. ११ ५२, स. रा. सूध. स., ५ ६३, म. वृ, पृ. ३६२, अ को. ६. १६५; ल सू. पाठः, पृ ३९० । एवं सौगतसंस्कृतेऽपि। यथा "यथा ते क्षमते सधैतं व्याकुरु", ची व, पू७४। "यावसंघख्य प्राप्तकालं क्षमेतानुजानीयात्संध" इति । पा. लो घ, पृ. ३० । "न क्षमन्ते मापन्ताम् ।" तदेव पृ. ३१ । "तस्माद्यस्येर्य शुन्यता युज्यते रोचते क्षमते तस्य प्रतीत्यसमुत्पादो युज्यते । एषमनेकम् । म.., पृ.५००। संस्कृतेऽपि क्षमतिर्न सर्वग्न सहनार्थः । यथा "तत्ते यदुक्तमशिवं नहि तत्क्षम ते" (उ. प. १ १५) इत्यत्र क्षमं युक्तमित्यर्थः। "क्षितिक्षान्त्योः क्षमा युक्ते क्षम"मित्यमरः (३ ३. १४.)। "युक्त मान्तमव्यय मिात केपाजिदतिकौशलं व्याख्याने ॥ "क्षान्तियोधकर्तव्यतानिरपेक्षतेति" प्रकृते २० 12 ३० भाष्यकारा ·भलातशान्तिः :- ५ किश्च। सुप्रसिद्धमिदं प्रज्ञापारमितासु शास्त्रेषु च तन्मूलकेषु सर्ये धर्मा निःस्वभावाः। न तेषां स्वभावो नाम फश्चिदस्तीति । ते चानुत्पमा अनिरुद्धाश्च । अत एव त भादित एव प्रकृत्यैव च शान्ता इत्यादिशान्ताः प्रकृतिनिवृताधेति। अस्यार्थस्य कथनायायमारम्भः- आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिताः। सर्वे धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥६॥ सर्वे धर्माः पदार्था आदिशात्ता आदित एव शान्ता अप्रवृत्ताः। तस्मादेव च अनुत्पन्ना अजा हि एव । अजत्वं चैषां प्राग्वहुशो व्याख्यातम् । प्रकृत्या स्वभावेनैव ते सुनिताः परिनिर्वृताः शान्ता इति भावः। किञ्च ते समाभिन्नाश्च समाः समाना १० अनुत्पादसमतया तत एव चाभिन्ना अपृथग्भूता अन्योन्यं यथा विवृतमनेकशः पुरस्तात् (२.५, ३. १, ३८, ४. ७७, ८०, ६५)। तश्च परमार्थतत्त्वमजमनुत्पन्नं साम्यं सममित्येतद् यथा पुनः पुना- कृतम् । विशारदं निर्भयं च ( १. १५, ३. ३५ ; अभयम् ४.७८ ) । ये तांस्तादृशान्धर्मानवयुध्यन्ते ते तं परमार्थ लभन्ते भवति व तेन तेषां १५ निर्भयत्वम् । विशारदशब्द उपरियाद् (४.३४ ) व्याख्यास्यते । भत्रोक्तं म हा या न सूत्रा ल ङ्का रे (११. ५१)- "निःस्वभावतया सिद्धा उत्तरोत्तरनिश्रयात् । अनुत्पन्नानिम्याविशान्तप्रकृतिनिवृताः।" इयं चा सङ्ग स्य तत्रत्या वृत्तिः। “निःस्वभावतयानुत्पादादयः । २० यो हि निःस्वभावः सोऽनुत्पन्नः। योऽनुत्पन्नः सोऽनिरुद्धः । योऽनिरुद्धः स आदिशान्तः। य भादिशान्तः स प्रकृतिनिवृत" इति । १।४.१००। २। नष्टोऽस्य मूलपाठः । अस्मत्सहृदा पली प न ला पि ना धीनपाटमनुसृत्यायं पाठः संस्कृतः । लिपिकरण पुनरेप आत्मन पंधापनटः पाठो २५ पिन्यस्त:- "निःस्वभाषतया सिद्धा उत्तरोत्तरनिःश्चयाः। भनुस्पादोऽनिरोधश्रादिशान्तिः परिनितिः।" म. सू. म., द्वितीयखण्डे, पृ. १२२ । 0.P.81-25 :

·आगमशाखम . vowww.. प्रकृते आदिशान्त इत्यनेन सम्वद्धा शान्तिः सुनिवृतत्वेन परिनिवृत. त्वेन या सम्बद्धा नितिनिर्वाणं वा वस्तुतोऽप्रवृत्तिः। सा चानुत्पत्तिः । धर्माः खल्वाविशान्ताः सुनिर्वृताः परिनिता वा। अगमस्याभिंप्रायः । प्रथमत पर ते न जायन्ते। अत एव ते शान्ताध निताश्चेति । तदुक्तं मध्य म क वृ तौ (पृ. ५२६ ) ."याऽप्रवृत्तिस्तनिर्वाणमिति व्यवस्थाप्यत" इति। “य उपशमोऽप्रवृत्तिस्तनिर्वाण"मिति च (पृ. ५३८) परमार्थतो न नानाभावो धर्माणाम् ।' शुन्याः सर्वधर्मा वभ्यापुत्रा इव। निःस्वभावाश्वानुत्पादाश्च । अनुत्पादाचानिरोधाः । नित्यमभूताः। च भेदः संसारनिर्वाणयोः। अनुत्पन्ना अनिरुद्धाश्च १० भाषा आदित. शान्ता इत्यादिशान्ताः । अतएव च प्रकृत्यैव सुनिताः परिनिवृता इति ॥ अत पव . अनानुरूपाः रामाश्चार्थाश्च द्रष्टव्याः- (१) “भाविशान्ता ह्यनुत्पन्ना प्रकृत्यैव च निर्वृताः । धर्मास्ते विदिता नाथ धर्मचक्रप्रवर्तने "२ (२) "अतः सत्वाः प्रकृत्या परिनिर्वृताः।" वो. अ.६.१०४॥ (३) "तस्मात्सर्वधर्मा अनुत्पन्नानिरुद्धस्वभावतया आदिशान्ताः प्रकृतिनिर्वृताः।" वो. अ. प., पृ. ५८६ | (४) “परमार्थसत्यतः प्रकृतिनिर्वाणतयादिशान्तत्वात् । प्रकृति- निवृतत्वात्सर्वधर्माणाम्।" तदेव, पृ. ३८५। (५) "आविप्रशान्ता इमि सर्वधर्माः।" स. पु. २.६६ । २० १। "विद्यते न हि नानात्वं सेषां कचन किचन"त्युक्तं पूर्वम् (५. ९१)। म. २.३४, ३.२४४.९३-९४ । २। भार्य र स मे घसू पा (म, ४ २२५); 7 स, २० । २५ उद्धृत चेदं पण्डितेन पोषणेम (ज. अ र ए एस.. १९२०, पृ १३८-१३९) साहक्षा ५ मवीयेन ३ली प म सा पिना (म स् भ. द्वितीयखण्डम्, पृ. ११२)।

·भलातशान्तिः समाः सर्व धर्मा न तेषां मियो भेदः। तत्वमपि परमं समम् । समत्याच न तत्रापि कश्चिनेदः। विशारदं च तत् । ततश्च तदधिगमा- वैशारमधिगभ्यत इत्ययमर्थः प्राक् प्रकटितः। भेददृष्टौ तु न वंशारयं प्रत्युत दैन्यमेरेति दर्शयितुमुक्करकारिकारभ्यते- वैशारयं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा। भेदनिम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः॥४॥ सदाभेदे तु विचरतां भेददर्शिनां पुंसां वैशारयं निर्भयत्वं नास्ति वै नैव विद्यते। यस्मात्पृथग्यादा नानात्वदृष्टिमातिष्ठमानाः पुरुषाः भेदनिम्ना भेदप्रवणा भेदानुगमनशीला भवन्ति । तस्मात्ते कृपणा दीनाः स्मृताः (३.१)॥ १. १। किमिदं पेशारयमिति विमर्शनीयम् । विशुद्धिरिति भा प्य का रः । नैर्मव्यमिति यो ग सून वृ चौ (१. ४७) भोज राजः। अत्र व्या सभा प्य म् "अशुद्धयाधरणमलापेतस्य प्रकाशात्मना पुलिसस्वस्य रजस्तमोभ्यामनभिभूतः स्वच्छः स्थितिप्रवाहो वैशारथमिति ।" व्युत्पत्तिस्तु विशारदाश्दस्य सांशयिकी । पाणि ने ढादिप्येप शरदः पम्यते (५ १. १२३)। उपाध्या यो घर्ध मा न स्त्वस्य प्रवीणमर्थ मन्यमान इत्थं व्याचष्टे "शारदशब्दः प्रत्यप्रवाची। यथा रज्जुशारदमुदकम् । इपच्छारदाः शक्तवः। सयो हि रजोदृतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहस रनुशारदमुच्यते। सद्यश्च दपदा पिष्टाः शक्तयो पच्छारदाः। शारदत्वं प्रत्यप्रत्वमभिनषत्वम् । तद्विगतमस्य विशारदः प्रवीणः। प्रवीणो लक्षणया ।" न पुनरेप उपाध्या य स्तावता तुष्यति प्रवीति च "अथवा व्युत्पत्तिशून्यः २० प्रवीणपाची विशारदशन्दः।" प्रपयस्यप्यस्ति शारदो घत्सरघावकाच्छरच्छदात् । तप्तः प्रगल्भप्रवीणयोर्वाचको विशारदः। अपेक्ष्यते हि प्रायस्त्वं प्रागल्भ्याय प्रावीण्याय च । पालिसंस्कृतयोरुभयोरपि शारदो (पालौ सारदो) नामाप्रतिभी- प्रगल्भः। विशारदस्नु पण्डिा प्रगल्भत्र। तदुक्तं "द्वो तु शारदो। प्रत्यमाप्रतिभी विद्वत्सप्रगल्भो विशारदा" वित्ति (अ को ३. ३ ९५)। २५ "सारदो सरदुभूते अप्पगम्भे मतो" इति च (अ. प, ९५४)। किञ्च "कुत्तो विसारदो तील सुप्पाब्भे च पण्डिते" इति (सदेय ९५९)। चौग्रन्थेपुर पुनः शारघप्रतिपक्षत्वेन वैशारघं व्याख्यातम् । यथा "वेसारजानीति एत्थ सारजपटिपक्खो वेसारज" मिति भ. नि २, ८ विवृतो (म.)। वैशारये निर्भयतेति स्पष्टमुक्त म भि धर्म को श व्याख्या यां (ख), ५, ६४६ । ३० - यथा ·९६४ আমহাদু ४.३५ ५ अथ यत्तद् "अजं साम्यं विशारद" (४. ३) तत्र ये कृतसुनिश्चयास्तेषां भेददर्शिभ्यो भेदं फलं च तदीयं महदित्याह- अजे साम्ये तु ये केचिद्भविष्यन्ति ये केचिद्भविप्यन्ति सुनिश्चिताः। ते हि लोके महाज्ञानास्तच्च लोको न गाहते ॥१५॥ ये तु भैदर्शिभ्योऽन्ये केचित्प्राक्कथा पुनः पुनश्क्ते अजे साम्ये' च परमार्थतत्त्वे धर्मधातुत्वेन वर्णिते निःसङ्गे चित्ते सुनिश्चिता भविष्यन्ति ते हि एव लाके महाज्ञाना महाधियो' भवन्ति । तधाजं साम्यं लोकः प्राकृतो जनो न गाहते प्रविशत्यवगच्छतीत्यर्थः॥' "निर्भयता हि वैशारघ"मिति । भोटपाठतोऽव्ययमेधार्थी लभ्यते । प्रसिद्धं च सौगतानां चतुर्विधं शारयम् । यथा सर्वधर्माभिसम्बोधिवेशारचं सर्वातवक्षय- शानधैशारद्यम् अन्तरायिधर्मानन्यथात्वनिचितव्याकरणवैशारयं नैर्याणिक- प्रतिपत्तथात्वबैशारयं च (म. ज्युक १३०-१३४)। अत्रैव च (७८१-४४४) चत्वार्यपराणि धैशारधानि दर्शितानि । इतोऽप्यन्यानि चत्वार्यपरत्र (महाब , २ २६१)। यथा कायवैवारपं वाचा. वित्त० पृथु० । एषु चतुर्थ न स्पष्टम् । अस्य प्रन्यस्य संस्कर्ता से ना संस्तु मन्यते पृथग० इति । इदमपि न स्पष्टम् । भी ला कः पुनः (सू सू १५.१७) विशारदः (प्राकृते घिसारओ) प्रतिपादक इत्याह। पानारयानां विदुपां मतानि वृत्तिकृत अङ्गलवृत्तौ दर्शितानि विवारितानि । प्रभुत्वमिस्तनैव तानि द्रष्टव्यानि ॥ १। ४.७७,८०, १३ । २० २। ४, ९६ । टिप्पणी चाणत्या प्रथमा । अन्न भा प्य कार स्तत्पदेन महाज्ञानिनो धर्म परामृशति न पुनरज साम्पम् । पठति चेमा (महाभारतीयां ?) तद्वर्णनपरा गाधाम् "सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देषा अपि मार्गे मुझन्स्यपदस्य पदैपिणः । शकुनीनामिवाकारो गतिनवोपलभ्यते ॥" इति । इहाये पती सा य णे न (वै मा ८ २.४ ५४७) कैश्वित्पाठभेदेते। शकुनी नामिवाकाशे० इत्यनेनोपमेयं शाङ्क र भा प्य (उ, पृ. ६३७) "त उत्सहन्ते सेऽपि शाकुन पदं द्रष्टुम् ।" "माकासेव सकुन्तानं गति तेर्स दुरन्नया" ध. प. ९२-९३ (सहायकथया)।" "अन्तरीक्षि शकुनस्य पा पदम् ३° (भा र्य रमा क र सूत्रम्, म , १०);" "तथापि नामाका शकुनिपदम्" स.प्र.पा. १३७। एवम्- "यथान्तरिक्ष शकुनेः पदं बुधै-- पक्तुं न शक्यं न च दर्शनोपाम् ।" ३० म अ, पृ. १२ (फरासी नापान्तर १ २६)। २५ ·~ waa अलातशान्तिः परमार्थभूतं निःसङ्ग वित्तं शोनं वा पूर्व बहुश उक्तम् ।' भय कथमस्य तनिःसङ्गत्यमित्युच्यते यश्यते चोपरिष्टादपि- अजेष्वजमसङ्कान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते। यतो न क्रमते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥६६॥ अजेष्वनुत्पन्नेषु धर्मेषु भावेषु ज्ञानससान्तमसङ्गतमसम्बद्ध- ५ मित्यर्थः। इष्यते। न ज्ञानं स्वविषयत्वेनाभिमतं किमपि गृहातीति भावः। तारशस्य कस्यचिवभावात्। अभूताभिनिवेशो हि केवलं तत्रास्तीति दृष्टं प्राक् । एवं च यतो शानं न ममते' गच्छति कमपि विषयम् । न केनापि विषयेण संसजत इति भावः। तेन हेतुना मान- मसङ्ग सङ्गरहितं कीर्तितम् ॥ १० स्तोकेपि धर्माणां वैधयं प्रतिमासमाने वित्ते न तस्य निःसङ्गत्वम् । नतरां च क्षय आवरणस्येत्याह- अणुमानेऽपि वैधयें जायमानेऽविपश्चितः । असङ्गता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥७॥ अविपश्चितोऽयियेकिनः पुरुषस्थाणुमात्रेऽत्यल्पपरिमाणेऽपि १५ धर्माणां वैषम्य भेद जायमाने विसस्य विवृतपूर्वा असङ्गता निःसङ्गत्वं सदा नास्ति। किमुतापरणच्युतिभविष्यति। भावरणयोराच्छादनया च्युतिरपसरणं भविष्यति । न भविष्यति । "सर्वे धर्मा समाभिन्ना" (४.६२) इत्यादिना न कस्यापि धर्मस्य मनागपि भेद उपलभ्यते। अयोपलभ्येत तदुपलम्भाचित्तस्येष्टं निःसङ्गत्वं न स्यात् । २० तदभावाच नावरणद्वयं च्यवेत । ततश्च न परमार्थाधिगमः॥ ११ ३.३२ (अमदम्)। १.२ (असङ्गम् ), ९ (निःससम्)। २।४,९९। ३। अना"नुपसद्वित्य"नुशासनात् (पा. १३. ४३) म पुन तिसर्ग- सायनेषु क्रम" इत्यनुशासनाद् (पा.१ ३ ३८) आत्मनेपदम् । ४। एवमन्यत्रापि (४.१००)। व्याख्यातमसलत्वं ज्ञानस्य प्रारबहुशः (३. ३३, ४६, ४७)। वचनान्यपि सदनुकूलान्यवृतामि ( ४. १, ५)।

·आगमशास्त्रम् ४.६७ आवरणद्वयमित्युक्तम् । किं तवावरणद्वयम् । क्लेशावरणं शेयावरणं च।' का पुनः क्लेशः। वा च स्पति राह (यो. सू. १. २४) सक्लेशो यः पुरुपं सांसारिकं विविधदुःखप्रहारेण क्लिश्नाति स व योगशास्त्रे (यो.सू. २.३) "अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशा" इत्युक्तरूपः । ५ रागद्वेषमोहा अपि क्लेशाः। अन्यत्र (ध. सङ्गणि, $ १५४८) लोभदेष मोहमानादिरूपा दशविधाः। द्रः पालिप्रन्थसमितेः पा लि को शे किलेसशब्दः। झानस्य प्रतिबन्ध इति क्लेशा आवरणम् ।२ क्लेशा एवावरणम् क्लेशावरणम् । एवं शेयमेवावरणं शेयावरणम् । शेयपदेन चेम धर्मा प्राप्राहकरूपाः। ते व निःस्वभावाः। भत एवाभूतामिनि- १० वेशभूताः। असन्तोऽप्येत उपलभ्यन्ते । एवं शेयमपि वानप्रतिबन्धाय भवतीत्यावरणम्।' भतो यावन्न क्लेशहाणं न वा शेयपहाणं न तावत् ''परमार्थस्य प्रपञ्चोपशमस्याधिगमः। तत्र क्लेशावरणं पुद्गलनैरात्म्यज्ञानेन शेयावरण तु धर्मनेरात्म्पशानेन प्रहीयते । अत्र नैरात्म्यं निःस्वभाव- त्वम्। यथाह च तुःश त क टीका यां (२८८-२८६ ) चन्द्र की तिः । १५ जीवात्मपुरुषाविप्रसिद्धस्य पुगलस्य निःस्वभावत्वं पुदलनैरात्म्यम् । धर्माणां पदार्थानां निस्वभावत्वं धर्मनैरात्म्यम् ।' ५. स. ११५.; • म. म. अ. ९. ३, १२, २०-२१.४४, पो. भ.९.१५॥ २। "शा पवावृतिः"। यो. अ.१, १,४४७। ३। "ज्ञेयं चावृतिरावरणम् । शेयमेव समारोपितरूपत्वादावृतिः।" बो. २० भ.प, १४४७। कदावितु शैये आवरणमिति पावरणमिति व्याख्यायते । पथा (त्रि., पृ.१५) "क्षेपावरणमपि सर्वस्मिन्झये ज्ञानप्रतिबन्धमलिट- .' मज्ञानम् ।" प्रत सप,१८१९-८९० । कदाचित (भ. नि. ३ ४३६. को. ४. २०१) प्रोग्यावरणानि श्यन्ते । मया हमेशावरणं फर्मावरण (पञ्चानन्तर्यागि दश पाकुशलकर्मपथाः) विपाशावरण २१ (भष्टावक्षणा)। ४। "ज्ञेयावरण पुनर्महामते धर्मराम्यदर्शनाद्विशुध्यते । शावरण तु पुद्गलनैराम्यदर्शनाभ्यासपूर्वक प्रदीयते ।" छ .५२४१ त्रि, पृ. १४। अथवा द्वयोरप्येतयोः प्रहानं शून्यताभाधनयव भवति । सदुक्त को घि घ र्या व वारे (९.१५)- "हेमशेयाइतिवमाप्रविपक्षो हि शून्यता ।" . ३० ·४.६६ भलातशान्तिः उहिष्टावरणच्युतिः । वस्तुतस्तु न किञ्चिदावरणमितीदमिदानी दर्शयितुमयमारम्भः- अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः । आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥१८॥ सर्व धर्मा अलब्धावरणा निरावरणाः। न किञ्चिदस्ति येन तेपामावरणमाच्छादनं स्यात् । ते च प्रकृतिनिर्मला: प्रकृत्या स्वभावेन विगतमला विशुद्धा यथा कनकादयः (४ १०)। प्रकृति- निर्मलत्वं च धर्माणां सौगतशास्त्रे पतिप्रसिद्धम्। यथा- 'अवाचनतराः सर्वशून्याः शान्तादिनिर्मलाः । य पवं जानति धर्मान् कुमारो युद्धः सोच्यते ॥" म कृ., पृ. ५३६ । पचं "प्रकृतिप्रभास्वराः सर्वधर्माः" (म. कृ., पृ. ४४४)। ते च धर्मा आदौ प्रथमत एव बुद्धा बुद्धरूपा बोधरूपा ज्ञानरूपा इति भावो यथा विवृतं प्राक् (४ ६२)।' तथा ते मुक्ता निर्वृताः सुनिता आदिशान्ताः। इदमपि पूर्व (४.६३) विवृतम् । इति नायका बुद्धाः सुगताः (म व्यु. १. १० ; भ. प. ४. ७२५ ; बो. भ. २. ३१, ६६ शि स, पृ. ५) युध्यन्ते जानन्ति ।। मला त शान्ता वुपक्रमे (४.१)स किल भगवान्युद्धो मानेन धर्मान्संयुद्ध इति व्यक्तम्। तत्र शेयाभिन्नस्य ज्ञानस्यासङ्गत्वमुपकम्य (३ ३३) मध्ये तदभ्यस्तं विशेषेण तु "अजेष्वजमसझान्त"मित्यत्र (४.६६)। अय प्रकरणार्थोपसंहारेण तदेव शानस्यासङ्गत्वं परिदीप- न्नाह न खलु परमार्थतो बुद्धस्य धर्मा नाम केचन सन्ति नपा किञ्चिदानं नामेति- २० । १. ४.९२-९३ । २। "प्रकृतिप्रभास्परं चित्तम्" (ल स् १०, ७५०, ७५३, ७५४); "आदिशुद्धत्वादादिपरिशुद्धत्वात्सत्त्वस्येति" (अ प्र.पा, ४७)। अन्यच- "आदिशुद्धमनुत्पन्न निस्वभावमनाविलम् । जगलावेन सम्पश्यन् न बद्धो न च मुच्यते ॥" घि वि. प्र २६ । उप: "योधनात्मको चुछः। स्वयं वा परान्बोधयत" इति धर्म को शः (मदन्तिके स्थिता प्रतिलिपिः, पृ३)। ०३ ·ध्यगमशास्त्रम् ww संसर्गः। क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मपु तायिनः सर्वधर्मास्तथा ज्ञानं नैतबुद्धेन भाषितम् ॥६६ तायिनः१ स्वाधिगतमार्गदेशकस्य बुद्धस्य सुगतस्य मते ज्ञानं धर्मेषु न क्रमते गच्छति असङ्गत्वात् (३. ३२ ३ ४. ७२, ७६, ५ ६६)। न झानं कमपि विषयं गृहातीति भावः। न ज्ञानविषयोमिथः यत्पुनः परमार्थतः प्रतिपत्तव्यं तदिदम् । किम्। सर्वधर्माः सर्वे धर्माः पदार्थास्तथा तेषां धर्माणां ज्ञानमिदं द्वयमपि बुद्धेन न भापितमुक्तम् । क्किमवितथमिदं घुद्धेन तन्नोकमिति । हन्त भोः। न केवलं तद्- द्वयमेष नोक्तम्। अपितु किञ्चिदपि नोक्तम् । किंबहुना । एकमप्यतरं तेन नोक्तम् । अत एवाह स स्वयमेव- “यस्यां च रात्रयां धिगमो यस्यां च परिनिवृतिः। पतस्मिन्नन्तरे नास्ति मया किञ्चित्प्रकाशितम् ॥" ल. सू., पृ. १४४। १। शब्दोऽयमेषं व्याख्यातः प्रज्ञा कर मतिना (यो भ. प. पृ...५) "सायिनामिति स्वाधिगतमार्गदेशकानाम् । यदुक्तं 'तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः (प्र. वा'.२ १४९)। पाचस्पति मिथस्य न्याय सात्पर्य टीका यां "भक्ष पावा य तायिन" इति प्रारम्भश्लोक व्याचक्षाणेनो ६य ना था ये (ar टो..) इदमेव व्याख्यानमंशतो गृहीतम्। प्रज्ञा करम तिना स्थम्यापि स शब्दो विवृतः (सौष, पृ ५)। पधा-"अथवा साय: २० सम्मानार्थः । संसारमप्रतिष्ठितनिर्धाणतयायस्थायिनाम् । सौगतानामाईतामा च पन्भेष्यतिबदुछमेष शमः प्रयुज्यते। आधाना यया इ. पि, प ४११; मो. म. ३. १, स. पु. १.२५, १५, ६५ प्र.। अन्यानां च यो. it. ४०१६..सू, पृ. ११५ । अर्धः पुनस्तस्य सपत्र म साध्वगतः। कापित्त सायिन्नित्यत्र प्रापिन्निति पम्यते। मोटपायोऽन्येतदनुरुल एच। कदाचिच सापिन्निस्यपि भ्यते। बिस्तरो ममानवृत्तौ । २। प्रायेण हि सौगतप्रन्धेप्यप शब्द समस्त एष रस्यते, न तु व्यस्तो पण समें धर्मा इति। , ·मलातशान्तिः एतानि चैतदर्थप्रतिपादकान्यपराणि वचनानि- "न मे यानं महायानं न घोपो न च अतराः।" ल. सू., पृ. १३७। "यां व रात्रि तथागतोऽनुत्तरां सम्यक्सन्बोधिमभिसन्युद्धो यां च रात्रिमुपादाय परिनिर्वास्यति भवान्तरे तथागतेनैकमप्यतरं नोदाहृतं न ५ व्याहृतं नापि प्रव्याहरन्ति नापि प्रत्याइरिष्यति।" त था ग त गुह्य सूत्रे (म. वृ., पृ. ५३६)- “यां च रात्रि तथागतोऽभिसम्बुद्धो यां व रात्रि परिनिर्वास्यति अत्रान्तरे एकमप्यक्षरं तथागतेन नोवाहतं न प्रन्याहरिष्यति । अवचनं युद्धवचनम्। ल.सू, पृ. १४२-१४३ । "सपिलम्भोपशमः प्रपञ्चोपशमः शिवः । न कचित्कस्यचित्कस्य धर्मो बुद्धेन देशितः ॥" म. फा. २५.२४ । "नोदाहृतं त्वया किञ्चिदेकमप्यतरं विभो। कृत्सव विनेयजनो धर्मवण तर्पितः॥" नि. स्तो. १७ । १५ . भनक्षरस्य धर्मस्य श्रुतिः का देशना व का। श्रूयते देश्यते चापि समारोपादनक्षरः॥" भगवदुक्तिः (म. वृ, पृ. २०४ ; स्तोकेन पाठभेदेन वो. अ. प, पृ.३६५)। "वत्कि मन्यसे सुभूते अस्ति स कश्चिद्धौ यस्तथागतेन देशितः । २० एयमुके आयुष्मान्सुभूतिर्भगवन्तमेवमवोचत्। यथाहं भगवन्भगवतो वचनस्यार्थमाजानामि नास्ति स कश्चिद्धो यस्तथागतेमानुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरित्यभिसम्बुद्धः। नास्ति धर्मो यस्तथागतेन देशितः।" च.के पृ २४। "तत्कि मन्यसे सुभूते अपि चास्ति स कश्चिद्धर्मो यस्तथागतेन भाषितः। सुभूतिराह। नो हीदं भगवन् नास्ति स कश्चिद्धर्मों यस्तथागतेन भापितः।" तदेव. पृ. २६ । २५ १। "यन धर्गा न वतन्ते।" ५.६०। O.P,81-26 ·~ 1 २०० आगमशास्त्रम् "तत्वं ह्यक्षरवर्जितम्।" ल. सू. ४८ । "निरन्तरत्वाद्धर्मस्य ।" तदेव. पृ. १६४ ! का पुनरभिप्रायो "मेतदुढेन भाषितम्" (४ Et) इत्येतस्या चार्य- भाषितस्य यत्खलु तथातिढयन्ति तानि तानि वचनानि । अस्त्यन ५ कारणद्वयं येन तत्तथोक्तम् । प्रत्यात्मधर्मता व पौराणस्थितिधर्मता च। तत्र प्रत्यात्मधर्मता नामेत्थं भवति। स्पष्टं लोके न खल्विक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यं शक्यं वर्षसहस्रेण सरस्वत्यापि पृथक्त्य वक्तुमिदमस्य माधुर्यम् (इभेतस्य इदं चामुप्येति । प्रत्यात्मवेद्यं हि तत्। आत्मना हि पुरुष रास्वाद्य तद्वद्यम् । न पुनः कदाचिदन्येभ्यः श्रुत्वा । अतो नेदं दिप्यते १० न वा श्रूयते। इयमुच्यते प्रत्यात्मधर्मता। एवमेव प्रकृतेऽपि परमार्थों न भाष्यते न वा शक्यते भाषितुम् । 'मत एवाहुरभियुक्ताः (म वृ। ५३) "परमार्थो ह्यार्याणां तुष्णोम्भाव" इति । एतच्च ब्रह्मणो. ऽवाङ्मनसगोचरत्वकथनेन सुस्पष्टं वेदान्तेषु (ते. उ.२.४.१, व्र.सू ३. २ १७ शा री र क भा प्य म् )। वाफ लि ना फिल वा र्धः पृष्टः १५ सन्नवचनेनैव ब्रह्म प्रोवाचेति श्रूयते। सा चेयं कथा “स होवाचाधीहि भगवो ब्रहोति । स तुणी बभूव । तं ह द्वितीये तृतीये वा वचन उवाच । घूमः खलु । त्वं तु न विजानासि। उपशान्तोऽयमात्मेति" (प्र. सू ३. २ १७ शारी र क मा प्य म्)। अत एव दक्षिणा मूर्ति स्तो - "चित्रं पटतरोर्मूले वृद्धः शिष्यो गुरुयुवा । गुरोस्तु मौनं व्याख्यानं शिष्यस्तु च्छिन्नसंशयः॥" चन्द्र की र्ति श्चातिस्फुटमाह (म वृ, पृ. ४६३)- "सर्व पवायमभिधानाभिधेयज्ञानशेयादिव्यवहारोऽशेषो लोफसवृति- सत्यमित्युच्यते। न हि परमार्थत एव तत्सम्भवति । कुतस्तत्र परमार्थे वाचां प्रवृत्तिः कुतो वा ज्ञानस्य। स हि परमार्थोऽपरप्रत्ययः शान्तः २५ प्रत्यात्मवेद्यः। आर्याणां सर्वप्रपञ्चातीतः। स नोपदिश्येत न चापि झायेत।" तथा गत गुह्य सूत्रे (म, प.५३९)- "भय च यथाधिमुक्ताः सर्वसत्या नानाधात्याशयास्तां तो सिविधा तधागतयाचं निश्चरन्ती संज्ञानन्ति तेषामे पृथः पृथग्भपति भयं भगयानस्मभ्यमिमं धर्म देशयति । ययं च तथागतस्य धर्मदेशना गणुमः । । २० अन्यथा ३० ·अलातशान्तिः २०१ तत्र तथागतो न कल्पयति न विकल्पयति सर्वफल्पविकल्पजालयासना- प्रपञ्चविगतो हि शाम्तमते तथागत इति विस्तरः।" अपि च। तय (म. वृ, पृ ५३६)- "यदि तोवं [न) कचित्कस्यचित्कश्चिश्मों बुद्धेन देशित (म का २५. २४) स्तत्कथमिम (१) पते विचिनाः प्रवचनव्यवहाराः प्रज्ञायन्ते॥ उच्यते। अविद्यानिदानुगतानां देहिनां स्वमायमानानामिव स्थविकल्पा- भ्युदय एपः। अयं भगवान् सफलत्रिभुवनसुरासुरनरनाथ इमं धर्ममस्मभ्यं देशयतीति।" यथोक्त भगवता- "तथागतो हि प्रतिविम्वभूतः कुशलस्य धर्मस्य अनास्त्रवस्य । १० नेवान तथता न तथागतोऽस्ति विम्यं च संदूश्यति सर्वलोके ॥" एतच ल का व तार सूत्रे (पृ १९४)- "न च महामते तथागता अक्षरपतितं धर्म देशयन्ति । पुनमंहामते योऽत्तरपतितं धर्म देशयति स प्रलपति । निरतरत्वाद्धर्मस्य । अत एतस्मात्कारणान्महामते उक्त देशनापाठे मयान्येश्च युद्धबोधिसत्वैर्यर्थंक- मप्यक्षर तथागता हरन्ति न तत्कस्य हेतो। यदुतानतरत्वाद्धर्माणाम् । न च नार्थोपसंहितमुदाहरन्ति । उदाहरन्त्येव विकल्पमुपादाय महामते सर्वधर्माणां शासनलोपः स्यात् ।" अयं च प्रदर्शितस्तत्र (पृ १६४-१६५) सिद्धान्तो न व्यञ्जनमनुसत- २० ध्यमपि त्वर्थ इति। अर्थोऽभिप्रायः। अन्यथा महाननर्थ इति-- "अर्थमतिसरणेन' महामते बोधिसत्वेन महासत्वेन भवितव्यं न व्यञ्जनसरणेन । व्यञ्जनानुसारी महामते युलपुत्रो वा कुलदुहिता वा स्वात्मानं च नाशयति पराधींश्च नायवोधयति ।" अथ वक्तव्या पौराणस्थितिधर्मता यया खलु प्रतिपद्येत किमिदं नाम न किञ्चिद् बुद्धेन भापितमिति। यत्तावद्वद्धेनोक्तमित्युच्यते लोके न तत्तेन यस्तुत उक्तम्। यतस्तत्पुराणमेव । पूर्वस्मादेव कालात्तद्विद्यते। उत्पादो वानुत्पादो या युद्धानां या वा धर्माणां धर्मता स्थितैवैषा सर्वदा । १। बौद्ध संस्कृतान्येपु. सरणेति पाठे शरणे त्यपि हश्यते । हरन्ति। २५ ·२०२ आगमशास्त्रम् ५ *पा किमप्यपेक्षते। अवचनं बुद्धवचनमित्यनेनेदमेवाभिप्रेतम् । तदुक्तम् (ल. सू, पृ. १४३-१४४)- "यदिवमुक्तं भगवता यां च रात्रि तथागतोऽभिसम्बुद्धो यां च रात्रि परिनिर्वास्यति अत्रान्तर एकमप्यत्तरं तथागतेन नोदाहृतं न प्रन्याहरिप्यति अवचनं बुद्धवचनमिति। किमिदं सन्धायोक्तम् । भगवानाह । धर्मद्वयं महामते सन्धाय मयैतदुक्तं। कतमद्धर्मद्वयं। यदुत प्रत्यात्म- धर्मतां च पौराणस्थितिधर्मतां च ।' 'उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा तथागतानां स्थितैवेषां धर्माणां धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामता पौराणनगरमहापथवन्महामते । तद्यथा महामते कश्चिदेव पुरुषोऽटव्यां १० पर्यटन्पौराणं नगरमनुपश्येदविकलपथप्रवेश्यं । स तनगरमनुप्रविशेत् । तत्र प्रविष्य प्रतिनिविष्य नगरं नगरक्रियासुखमनुभवेत् । तत्कि मन्यसे महामते अपि नु तेन पुरुषेण स पन्था उत्पादितो येन पथा तनगरमनुप्रविष्टो नगरवैचित्र्यं च। आह। नो भगवन्। भगवानाह । एवमेव महामते यन्मया तैश्च तथागतैरधिगतं स्थितैवैपा धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामता १५ तथता भूतता सत्यता। अत एतस्मात् कारणान्महामते मयेदमुक्तं यांच रात्रि तथागतोऽभिसम्बुद्धो यां व रात्रिं परिनिर्वास्यति भन्नान्तर एकमप्यक्षरं तथागतेन नौदाहृतं नोदाहरिष्यतीति ।" "तत्किं मन्यसे सुभूते अस्ति स कधिद्धर्म" इत्यादेः पूर्वधृताद् वज्र च्छे दि का (पृ. २४) वचनादनन्तरमेव तत्र यदुक्तं तदपोह द्रष्टव्यम्- "तत्कस्य हेतोः। योऽसौ तथागतेन धर्मोऽभिसम्बुद्धो देशितो या अग्राह्यः सोऽनभिलाण्यः। न स धर्मो नाधर्मः। तत्कस्य देतो। असंस्कृतप्रभाविता हार्यपुद्गला इति । एवमेतत्सर्वथोपपन्नं येन खलु ज्ञानेन शेयेन चोपकान्तं प्रकरण- मतदा चा ये ण तयोरेय तत्त्वार्थप्रदर्शनेनेदमुपसंहृतमिति । अथान्तिमायां कारिकायां कृत्स्नप्रकरणप्रतिपादितं तत्त्व मा चा यो नमस्करोति । उपक्रमेऽस्य तत्वस्य सम्बोद्धा तेन नमस्कृतः। भन्ते तु तेन सम्बुद्धं तत्त्वमेव नमस्कृतम्। तडारा च स सम्बुद्धोऽपि । सायं कारिका- १। उत्पादाक्रेत्यादिः पक्तिरिय सर्य दर्शन सर हे (यौवदर्शनने २-३०१) ३० श्ता।

·४.१०० भलातशान्तिः २०३ दुर्दशमतिगम्भीरमजं शान्तं विशारदम् ।। बुद्धवा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथावलम् ॥१०॥ इति गौडपादीय आ ग मशास्त्रे ऽला त शान्त्या ख्यं चतुर्थ प्रकरणं समाप्तम् ॥ अतिगम्भीरमत्यगाधमतिदुखगाहम् । अतएव दुर्दर्श दुःखेन द्रष्टुं शाक्यम् । मज साम्यं सममित्येतत्। विशारदं निर्भयम् । अनानात्वम् अनानाभूतम् । पदं स्थिति बुद्धाऽवगम्य यथावलं यथाशक्ति नमस्कुर्मः। पदशब्दो निर्वाणवाचीति सौगताः। न पुनस्तेषामेवायं विशेषः । १० अस्मदीया भपि तथैव मन्यन्ते । मोते ब्रह्मणि या प्रसिद्धस्तत्प्रयोगः। एवमपि प्रकृतप्रकरणार्थ चिन्तयतः सौगतगृहोतोऽर्थ पच चेतसि समुत्पद्येत । दुर्दशमतिगम्भीरमिति पदद्वयं तमनुपोहलपति । सुदु (पालौ सुदुद्दस ) निर्माणपर्यायः (अ ५.७)। गम्भीरदुर्दश (पालो दुइस ) शब्दाव यसकृत्प्रयुज्येते तप्रसङ्गे।। ५ ४ ९९। १.१६ ; ३ १.११ २६ ३३ ४३ ४७% ४. ११ १२. १३.३०, ४६ ५८.६७ ६०.७४.८०.९३. ९५.९६ । ३। ३.२.३८४.७७.८०. १३ १११ ४॥ ४ ९३ ; ३.३५ (निर्भयम् ) ४.७८ (अभयम् )। २० ५। ३१३, ४.९ १४ ४. १९; क. उ.५ १०.११ । १.१५४.७८,८५, ७॥ "पदं ठाने परित्ताणे निवानम्हिच कारणे ।" अ प. ८१९ । ८॥ क उ २.१५ ३.७-९। १। "निर्वाणरूमो धर्मो गम्भीरो दुर्दशन" (लस्, पृ ५०९,११३, २५ ५१५); "गम्भीरं दुई सूक्ष्मं धर्मचक्रम्" (तदेव, पृ ४२२, ४२६ “गम्भीरो दुर्दशो मम"); "गम्भीरमिति मुभूते शून्यताया एतदधिवचन विरागस्य निरोधस्य निर्वाणस्य विरामस्य तदविवचनं यदुत गम्भीरमिति" (अ सा प्र., पृ. ३४१); एवं “धम्मो गम्भीरो दुद्दसो" (म व १. ५. २. ८), उपः " दुर्दर्श गृहमनुप्रविष्टम्"। अस्मात्र परामश्यत इति मा प्य का । .

·છે भागमशास्त्रम ४.१०० बलशब्देन सुगतशास्त्रेषु सुप्रसिद्धानि पञ्च बलानि श्रद्धावीर्यस्मृति- समाधिरूपाणि ।' सुविदितानि चैतानि योगशास्त्रेऽपि (यो. सू.१.२०) । न पुनरेतानीह बलत्वेन गणितानि । तत्र श्रद्धा चेतसः सम्प्रसादः -(यो. सू. १. २० व्या स मा व्यम्)। वसुबन्धु र पि तथैव मन्यते (अ. को. ८.६। द्र:-२.२५)। परमार्थो हि पञ्चविधेन बलेनाधि- गम्यत इति व्यज्यते यथावलशन्देन ॥ ५ अलात शान्ति रित्यस्य प्रकरणस्य नाम । अलातं नाम ज्वल- वडारः। तस्य शान्तिरुपशमोऽप्रवृत्तिरित्यर्थः। यथाऽभूताभिनिवेशा- दलातमृजुवकादिकाभासं दृश्यत एवं विज्ञानस्पन्दितमप्यभूताभि- १० निवेशाद् ग्राह्यग्राहकाभासं भवतीति प्राक् (४ ४-५० ) प्रतिपादितम् । किचा"दिमध्यावसानविरहितत्वात्" (म. वृ, पृ. २२१ ) “पूर्वापर कोट्यनुपलम्भा"च (म. वृ., पृ. २१६) सर्वमिदं ग्राह्यग्राहकरूपं द्वय- मलातचक्रमिव । प्रदर्शिता तस्य शान्तिरस्मिन्प्रकरण इति सूपपन्नमस्य नामा ला त शान्ति रिति । अलातचक्रोपमा 'मैं ध्यु प नि प ध पि (६. २४) लभ्यते।' न पुनः सा भ्रान्तेनिदर्शनाय। अपितु भासुरत्वस्य । इह पुनः प्रकृते प्रन्थे सौगते च शास्त्रे सवत्रैव बहुपूपमा सापि भ्रान्तिमेव बोधयति । अत्रायं श्लोक आर्य देव स्य (च.श ३२५)- "अलातवक्रनिर्माणस्वप्नमायाम्वुचन्द्रकैः । धूमिकान्त-प्रतिश्रुत्कामरीच्यः समो भयः॥" अयायमलातशान्तिरिति शम्बो न द्रुप्यते सौगतेषु प्रन्थेष्धिति न तन्मूलकमिति कश्चिन्मन्योत । न पुनयुक्तं तन्मन्तुम् । है। अ.नि. ३.१२ ; दी. नि.२. १२० प्र.ध. स. ४५ ॥ मै प्राय जमा झगोपनि पदित्यल्यापर नाम । सर्वथापीयमनति- २० तनाम प्राचीनेति स्पष्टम् । २५ ३। "अलावधमिव स्फुरन्तमादित्यवर्गमूर्जस्वन्तं प्रम समसः पर्य- पश्यन् । ४॥ यथा महमरीविका गन्धर्वनगर । म. व्यु. (क) १३९. २१।

·४. १००
কায়ানিন:
नेद मागम शास्त्रा त्याचीनेप्यस्मदीयेष्वपि ग्रन्थेषु दृश्यत इत्यस्मदीयमपि
तन भवतीति समं प्रतिवचनम्।' मा भूदलातशान्तिस्तेषां अन्धेषु ।
प्रभूतास्तु तेष्वलातायोगाः। स्वयमेव चा चा यश्चतुष्कृत्वोऽलातशत्र
प्रयुनक्कि (४. ४७.५०) प्रदर्शयति च तेन बौद्धदृष्ट्या प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वम् ।
तस्माद ला त शान्ति रिति न सौगतं नामेति दुष्करं वक्तुमिति ॥
नमस्तस्मै।
नम ऋषिभ्यः। नम आचार्येभ्यः।
प्रेरितः केनचित्स्वान्ते यथाशक्ति यथामति ।
इमामभिनयां वृत्तिमकारोद् विधु शे खरः॥
॥ तिरियं ब्रह्मविहारायस्थितस्य भट्टाचार्य विधु शेख र स्य ॥
१०
शकान्दाः १८७०३२६ ।
१। सदर्श तु किधिदृश्यते यो ग वा सिटे (३. ६. २)। यथा.
"मृगतृष्णाजलनान्तिशान्ति"
२) यथा ल सू.१.९.९६ प्र.।

·परिशिष्टानि 0.P81-27 ·माण्डूक्योपनिषत् १। भो मि त्ये त दक्ष र मिद सर्व त स्यो प व्या ख्या न' भूत भवद्भविष्यदिति सर्व मोकार एच। यच्चान्यत्तिकालातीर तदप्याडार एव॥ २। सर्व ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ ३। जागरितस्थानो बहियज्ञ सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुख स्थूल- भुग्वैश्वानर प्रथम पाद ॥ ४। स्वप्नस्थानोऽन्त प्रज्ञ सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुख प्रविविक्त भुक्तैजसो' द्वितीय पाद ॥ यत्र सुतो" न कञ्चन काम का म य ते न कञ्चन स्वप्न पश्यति' तत्सुपुप्तम्। सुपुप्तस्थान एकीभूत प्रशानधन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुख प्राशस्तृतीय पाद ॥ २॥ १. "ओ मि त्यक्ष र० तस्योप व्या ख्या न ", छाउ १११। तुल. "भोमितीदं सर्वम्", है उ १ ८ १। पुल "यस च भन्यं च भविष्यच", उ ३ ८ ३, ४ ६ ॥ ३। एतदित्यत्र कचित्तदिति पाठ । अन्न हिरण्यगर्भ इति कचिदधिक पाठ । ५। कचित्तु सुषुप्तो इति पाठ । ७। सुल "एकीभववि", प्रउ ४ २६उ ४ ४२। ८. "आत्मानन्तरोऽवाझ कृत्त प्रज्ञामधन एव । पृ उ ५५ २२ ।

·आगमशास्त्रम् परिशिष्ट १ ६। एप सर्वेश्वर' एप सर्वज्ञ एपो ऽन्त र्या म्ये प यो निः सर्वस्य प्रभ वा प्य यौ हि भूतानाम् ॥ ७। नान्तःप्रशं न वहिष्प्रशं नोभयतःप्रशं न प्रशानधनं न प्रशं नाप्रशमष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमन्यपदेश्यमेकात्म- प्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वेतं चतुर्थ मन्यन्ते। स आत्मा स विशेयः॥ ८। सोऽयमात्माध्यक्षरमोडारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राच पादा अफार उकार उकारो मकार इति । है। जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राप्रादिमत्वादा- मोति हि वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ १०। स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षादुभयत्वाद्वो- कर्पतीह वै ज्ञानसन्तति समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ ११। सुपुप्तस्थानः प्राझो मकारस्तृतीया माना मितेराप्तेर्वा मिनोति हवा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ।। १२। अमानश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार मात्मैव । संविशन्यात्मनात्मानं य एवं वेद ।। १। "सपा एप महानज • आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्रागेपु ५ एपोऽन्तर्हदय आकाशस्तस्मिोते. एप सर्वेश्वरः," पृ. उ. १.४. २५ ॥ १। “यः सर्वज्ञः," मु उ १.१ १; "स सर्यशः," प्र. उ. ४१०॥ ३। तुल भूनयोनिः 'पनूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः," मु. उ १. १ ॥ क उ२ २.११। 'आत्मनात्मानमभि सं ति" बाजसनेविसहिवा, ३२.१।।

·अजावस्यैव भावस्य, २ कारिकासूची संख्ययोराया प्रकरण सूचयति अन्त्या तु कारिकाम् अकल्पकमजे ज्ञानम्, ३.३३ । अलब्धाधरणाः संघ, ४.९८। भकारो नयते विश्वम्, १. २३ । | अलाते स्पन्दमाने थे, अजः कल्पितसंवृत्या, ४ ७४ । अवस्त्यनुपलम्भं च, अजमनिद्रमस्वप्नम्, ३ ३६, ४. ८१ । अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु, २ १५॥ अजातं जायते यस्मात, ४ २९। अशक्तिरपरिज्ञानम्, अजातस्यैव धर्मस्य, असजागरिते दृष्टा, ४३९॥ ३. २० । | असतो मायया जन्म, ३.२८॥ अजातेबसतां तेषाम्, ४ ४३ । अस्ति नास्स्यस्ति नास्तीति, ४ ८३ । अजाद्वै जायते यस्य, ४. १३ ।। अस्पन्दमानमालातम्, ४.१८॥ अजेप्वजमसंक्रान्तम्, ४ १६ । | अस्पर्शयोगो वै नाम, ३ ३९४.२ अजे साम्ये तु ये केचित, ४ ९५६ आत्मसत्यानुबोधेन, ३. ३२॥ अणमाऽपि वैधम्य, आत्मा याकाशपजीधेः, ३.३ । अतो वक्षाध्यकार्पण्यम्, ३ २॥ आदावन्ते च यन्नास्ति, २६, ४.३१ । अदीर्घत्वाच कालस्य, २. २ । आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव, अद्वयं च द्वयाभासम्, ३. ३० ।। ६२ ।। आदिशान्ता झनुत्पन्नाः, ४. ९३। अद्वेतं परमार्थो हि, ३ १८॥ आश्रयास्त्रिविधा हीन, अनादिमायया छतो, १.१६ । इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिः, अनादेरन्तवरवं च, ४.३० ।। उत्पादस्याप्रसिद्धत्वात्, अनिमित्तस्य वित्तस्य, उत्सेक उदधेर्यद्वत्, अनिश्रिता यथा रज्जु, २.१७॥ उपलम्भात्समाचारात, ४.४२,४४। अन्तःल्यानात्तु भेदानाम्, २.४। उपायेन निगृह्णीयात, अन्यथा गृहतः स्वानो, १.१५। उपासनाधितो धर्मो, अपूर्वाः स्थानिधो हि, २, ८। उभयोरपि वैतथ्यम्, अमावश्च स्थादीनाम्, २.३। उभे अन्योन्यहरये ते, अभूताभिनिवेशादि, ४.७९ । ऋजुवादिकामासम्, अभूताभिनिवेशोऽस्ति, १.७५ । एतैरेपोधाभाषैः, अमानोऽनन्तमानश्च, १. २९) एवं न चित्तजा वर्मा, ४ ९७।

·.. . कोट्यश्वतन्त्र एवास्तु, क्रमते नहि युद्धस्य, २१२ आगमशास्त्रम् [परिशिष्टम् एवं न जायते चित्तम्, ४.४६ ।' दुःसं सर्वमनुस्मृत्य, ओङ्कारं पादशो विद्यात्, १.२४ । दुर्दर्शमविगम्भीरम्, ४.१००। कल्पयत्यात्मनात्मानम्, २. १२ । मन्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात, कारण यस्य वै कार्यम्, ४. ११ । द्वयोर्द्वयोर्मधुज्ञाने, ३. १२॥ कारणाबदनन्यत्वन, द्वैतल्याग्रहणं तुल्यम, १.१३॥ कार्यकारणबद्धौ सौ, धर्मा य इति जायन्ते, ४.६८। काल इति कालविदो, २.२४॥ न करिवायते जीवः, ३ ४८४.७१ । न निरोधो न चोत्पतिः, २.३ । न निर्गता अलाताते, ख्याप्यमानामजाति से, न निर्गतास्ते विज्ञानाव, ५.६। महणाजागरितवत्, न भवत्यमृतं मर्त्यम्, ३. २१ । ५.७। घटादिपु प्रलोनेपु, न युक्त दर्शनं गत्वा, ४.३४। घरजागरिते जामत, नाकाशल्य घटाकाशो, वित्तकालाश्च येऽन्तस्तु, २. १४ । नाजेषु सर्वधर्मपु, ५.६०। वित्तं न संस्पृशत्यर्थम्, नात्मानं न परांव, १.१२॥ चित्तस्पन्दितमेवेदम, ४.२ । नान्यभावेन नानेदम्, जरामरणनिर्मकाः, ४.१०। नास्त्यसद्धेतुकमसत्, जाप्रचित्तेक्षणीयास्ते, ४.६६ । | नास्वादयेत् सुखं सत्र, जाप्रवृत्तावपि त्वन्तः, २. १०। निगृहीतस्य मनसो, ३. ३। जात्याभासं चलाभासम्, १. ४५ । निमित्तं न सदा चिचम्, जीवं कल्पयते पूर्वम्, २.१६। निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य, ५.८०॥ जोवात्मनोः पृथक्वं यत्, ३. १४ । निवृत्तेः सर्वदुःखानाम्, जीवात्मनोरनन्यत्वम्, ३ १३। निश्चितापां यथा रज्ज्वाम्, २.१८॥ ज्ञाने च निविधे ज्ञेये, . ४ ८९। | निस्तुविनिमस्कारो, ज्ञानेनाकाशकल्पेन, ५.१। नेह मानेति चाम्नाया, तत्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा, २.३८ । पञ्चविंशक इत्येके, तस्मादेवं विदित्वैनम्, पादा इति पादविदो, २.२९ । सम्मान जायते चित्तम्, ४. २८ । पूर्वापरापरिज्ञानम्, तैजसस्योत्वविज्ञाने, १.२०। प्रकृत्याकाशवशेषाः, निपु धामस यस्तुल्यम्, १.२२ । प्रज्ञप्तेः सनिमित्चत्वम्, निषु धामस यनोज्यम्, १.५। प्रणथं हीश्वरं विद्यात, दक्षिणा शिमुखे विश्वो, प्रणयो झपर मझ ४ २४.२६॥

·। परिशिष्टम् २॥ कारिकासूची २१३ प्रपयो यदि घियेत, १. १७ । | यदि हेतोः फलासिदिः, ४.१८ । प्रभवः सर्वभूतानां, १.६। यावद्धतुफलादेशः, ४.५५,५६ । प्राणा इति प्रागविदो, २. २०।। युञ्जीत प्रणवे चेतः, प्राणादिभिरमन्सैस्तु, २. १९ । । योऽस्ति कल्पितसंघृत्या, प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्लान, १. ८५। रसादयो हि ये कोशाः, फलादुत्पद्यमानः सन् ४. १७ 1 | रूपकार्यसमाख्याश्च, बहिष्प्रज्ञो विभुविधो, १.१। लये सम्योधयेचित्तम्, योजाङ्कराख्यो दृष्टान्ता, ४ २०। लीयते हि सपुते सत्, युवानिमित्ततां सत्याम्, ४ ७८ । | लोकाँल्लोकविदः प्राहुः, भावरसद्भिरेवायम्, धिकरोत्यपरान्भावान्, भूततोऽभूततो पापि, ३ २३ । विकल्पो विनिवर्सत, ११८॥ भूतं न जायते किधित्, ।४। विज्ञाने स्पन्दमाने घे, भूतस्य जातिमिच्छन्ति, विपर्यासायथा जाग्रत, भोगार्थ सष्टिरित्यन्ये, १९। विप्राणां विनयो धेष, ४.८६। मकारभावे प्राशस्य, १ २१ । विभूति प्रसवं त्वन्ये, मन इति मनोविदो, २ २५॥ विश्वस्यात्यविषक्षायाम्, मनसो मिमहायत्तम्, ३. ४ । विश्वो हि स्थूलभुड् नित्यम्, १३ । मनोस्यमिदं वैतम्, धीतरागभयनोधैः, मरणे सम्भये वैव, वेदा इति वेदविदो, ३.९। मायया भियते तत्, ३. १९ । चैतध्यं सर्वभावानाम, मित्राः सहसंमन्त्र्य, ४. ३९ ॥ वैशारयं तु वै नास्ति, मृल्लोइविस्फुलिङ्गायैः, ३.१५॥ स एप नेति नेतीति, यं भावं दर्शयेद्यस्य, २ २१ । संवृत्या जायते सर्वम्, यथा निर्मितको जीवो, सहाताः स्वप्नवत्सर्वे, यथा भवति बालानाम्, ३८।। सतो हिमायया जन्म, ३. २७॥ यथा मायामयादीजात, ४. ५९। सप्रयोजनता तेपाम्, यथा मायामयो जीवो, १६९ सम्भवे हेतुफलयोः, यया स्वप्नमयो जीवो, ४ ६॥ सम्भूतेरपवादाच, यथा स्वप्ने दयाभासम्, ३.२९:१.६१ ।। सर्वस्य प्रणवो यादिः, यथैकस्मिन्घटाकाशे, ३.५। सर्वाभिलापविगतः, न लभते हेस्नु, ४ ७६ । म धर्मा मृपा स्वप्ने, सबस्तु सोपलम्भं च, २.२२ ॥ ३ २५॥ यदा. यदा न लोयते चित्तम्, ·९ सांसिद्धिको स्वाभाविको, मुखमामियते नित्यम्, सूक्ष्म इति सूक्ष्म विदा सृष्टिरिति सृष्टिविदो, स्थलं सर्पयते विश्वम्, स्पतो घा परतो पापि, स्वप्नजागरित स्थाने, स्वप्नदृश्चित्तण्याल्ते, स्वप्नहक्प्रचरन्स्वप्ने, कननिवायुतायाधी, आगमशाखम् [परिशिष्टम् ३ ४९। स्वप्नमाये यथा हप्टे, ४.८२ । स्वप्नवृत्तायपि त्वन्तः, २.२३ । | स्वप्ने चावस्तुका काया, २ २८ | स्वभावनामृतो यस्य, ३ २२, ४.८। १.४ स्वसिद्धान्तभ्यवस्थास, ३.१७॥ स्वात्य शान्तं सनिर्वाणम्, ३ १७॥ ४.६४ । | हेतुर्न जायतेऽनादिः, २.६३ ।. देतोरादिः फलं येपाम, ४.१४, १५ ॥ १.१।। हेयझेयाप्यपाक्यानि, ४.९०. . : ३ माण्डूक्योपनिषद्वाक्यसूची संख्या उपनिषद्वाश्यानाम् १२ यत्र समो न कश्चन, ५ सर्व ोतद ब्रह्म, १ सुपुतस्थानः प्राज्ञो, ११ अमावश्चतुर्थो, एप सर्वेश्वर एप सर्पज्ञा, भोमित्येतदक्षरम्, जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञो, जागरितस्थानो वैश्वानरो, मान्तःप्रज्ञ न बहिष्प्रज्ञम्, ८ ३ सोऽयमात्माध्यक्षरम, ९ | स्वप्नस्थानस्तेजस, स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञा, १० ·कारिकाणां विशेषशब्दसूची सध्ययोराया प्रकरणम् पन्ना तु कारिवा चयति १.६। अद्वैत, १.१०, १६, १७, २ १८, अंशु.. अकथ्य, अकष्पक - अकार, अकार्पण्य, •अकृत, ३ ३३ अध्वन्, अनन्त, २ १९, २६ --ता, ४ ३०, -मा.१२९। अनन्यत्व ३.१३ ४ १२॥ अनपर, ३.१० । अनादि, ४. १४, ३०, ९१-माया १.२। अक्षय, अक्षिमुस्स, अग्रयान, अनानात्व, ४१००। अग्राममाघ, अनापनादिमध्यान्त, अंदर, ४ ५९। अनाप्नुवत्, अघळ, ३ ३७१ | अनाभास, ३ ४६४.४८। अपिम्स्य, ४ ३९, ५२ । मनामक, अज, ११६३१ १९, २६, ३३, अनिङ्गन, ३६, ४७४ ११, १२, १३, अनित्य, ४ ६९। ५० (३०), १५,४६, ४८,६७, अनिद्र, १ १६ , ३. ३६, ४ ८१ । ६०,७४,८०, ८१,९३,९५, अनिमित्त, ४ २७,७७, ७८ । ९६,१००। अनिश्रित, २१७॥ अमाप्त, ३. २०७४ ६,२१, २९, १२, अनुकम्पा, अनुत्पत्ति, अजाति, ३ अनुत्पन्न, १९,२९॥ अनुपलम्भ ४८८॥ अजानत, भजायमान, ३ २४। अतृत, अतिगम्भीर, ४ १००। अन्त, १२, २७ २. ६,९,१०, १३, १४, १५, ४ ३१:- अवय, २ ३३, ३६, ३.३०४ ४, २५, ६२,८०,८५,-ता, २ ३३ । वत्व ४३०॥ 0P,81-23 ·२९६ आगमशास्त्रम् (परिशिष्टम् ४ anvi * . H अर्थ, . - . २.२९।- ३. १५ । . ३ २६7 ८ अन्सर, १.२२ ९, १०, १३, अमूर्त, २. २३ । अमृत, ३,१९, २०, २१, २२, ४, ६.. १.१ स्थान, २, १.४। ७,८:-त्व, १.९२ । अन्य १.७,९२५. ३६, ५३ ; अरूपक, भाय, ३. ३४ १३/- ४31. २.१४ । अलधापरण, अन्यथाभाषा ३. २१:४७, २९ । अलात, ४.४७, १९, ५०।तुल.. अन्योन्याश्य, आलात,४ ४८॥ अपर, १:९, २६, २, १३, २६, अल्प, अप, अपति, अपरिखेद, ३.४१ । अयतार, : अपरिज्ञान, ५ १९ । अघस्तु, ८७, ८८ "क, ४. ३६ । अपवादा अघितथ, अपूर्ष, १. २६ ; २.८-स्थानिधर्म, अधिपश्चित, २. ८॥ भविरुद्ध अपेक्षा, ४ १८। अपिलक्षण, अप्रच्युत, २.३८-1/ अविवाद, अप्रवृत्त, ४.८०। अविशङ्कित, २.३०। ४५०। अप्रसिद्ध, ४. १५:-त्व, ४ ४० (३८)1 | अविशेष, अवाघ, अव्यक, २.१५। ३.। अव्यय, १.१०,२६॥ अयुद्ध २.१३ । अभय, ३. ३७, ३९, ४९ ; ४. ७८ । अव्यवस्थित, अभिनिष्पत्ति, ४ ७४। १ १५४ ७८॥ ४१९। अभिन्न, अभिलाप, अशाश्वत, ४.६०। अभिसंवृति, ४.७३। Vअस्, अस्ति, २६-ता, १. २४, अभूत, ३ २३४.३, ४,२६,४० -नास्ति, ४ ८३ ;-यस्तुत्व- (३०);-अभिनिवेश, ४ ४५, ७९ । वादिनु , ४.४२॥ अभेद, ३.१३ ।। असद्दान्त, अमनस्ता, ३. ३२ । असङ्ग ४ ७२, ९६ ;- ९६;-वा,४ ९७। अमनीभाव, असत २.९,१०४ २२,३८,४१ अमात्र, १ २३, २१। (५०); हेतुक, ४, ४० . । अश, अश्नुते, १.१ अशक्ति, . .

·परिशिष्टम् ४] कारिकाणां विशेषशदसूची २१७ अस्पृष्ट, . M भसम्बद्ध *१६१उकार, अस्पन्दमान, *५ १८|| उच्छेद, अस्पयोग, ३९, ४२। उच्छेदिन, उत्कट, अस्यप्न, १ १६४ ८१-निद्र, ! उत्कर्ष, ....१ १४। उत्तम, ३ आकाश, अधममध्यम, ४ ७६ । -कल्प, ११-वत् , ३ ३ । | उत्पत्ति, २. ३२, ३ १. आत्मन्, १ १२२ १२, १७ ३ ३, ७, ८, ११४-माया उत्पाद, ४ ४० (३८)। विसर्जित, ३ १०-विनिश्चय, | उत्सर्ग, ३ ३८॥ २. १८,-संस्थ, ३ ३८;- उत्सेक, सत्यानुयोध, ३ ३२॥ उदधि, आदि, ११४, १९, २६.४ १४, ३ १२॥ १५, २३, ३१, ९८६-अन्वयत्त्व, उदाहत, । १० (३८)। २,७७४ ३२-युद्ध, ९२; उपचार, मत , ४ ३०-शान्त, ४ ९३ । | उपदेश, आध्यात्मिक, २ १६, ३८॥ उपपत्ति, ३ १०॥ आमन्द, १४ भुज आप्तकाम, उपलब्धि, आतिसामान्य, उपलम्मा ४ ४२,४३,४४, ९०। आभास, ४२६, ४९, १०,५१ । उपाय, उपासना, ३ १६,-नित, ३.१। आयत, उभय,.१ ५,१३,२११४ ६७ आलाव, ४ ४८ तुल अळात। -त्व,१२०,-था,३ १८ । आवरणच्युति, ४ ९७ । जुवकादिकामासा, आश्रम, २ २७, ३ १६ । एकत्रिंशक, २ २६॥ आश्रय, १ २४,२८, २९ । इच्छामात्र, ११८०२ ९, १०, १४, १५-संवृति, ४ ७३, ७४ । ईशाम, ११०॥ काम, ३ ४२, भोग, ३ ४३। १ २८ काय, - लभ, उपलभ्यते आयत ३ १६। ओझार, १८। कल्पित, ·. कृपण, . २१८ आगमशास्त्रम् [.परिशिष्टम् ४ कारण, ३ २५,४,११ १२-क्षिणीय, २६६,-काल, २ १५,- बय १११। ज,४५४-श्य २८,३॥ कार्य, ४ ११, १२कारणताभाष, ७.-विहार २५॥ स्पन्दित, ४ ५२,-कारणबद्ध १११। काल, १८३२२, २४, ३४ , चलाचकनिकेत, विन्सक, १८,-विद्ध, ३ २४ । चलाभास, कुशाप ३ ४१। चिन्ता, ३ ३७, ३०॥ उसक, ३ २२, ४ ॥ घेत, १६, २५, २ फत्म, अशु, १६,-गृहीत,२ ९,१०। ३१,४९। जन् , जायते, ३ २, २४, २५, कोटि, २८,४८, ४, ११, १३, २१, कोश, २२, २३, २८, २९, १६, १७, मते, ४ ९६,९९ । ५९,७०, ५, ७४, ७५, ७६ । ५ १६, ८९,-कोप, ४१९। जनयति । मोवार्थ, जन्मन्३२७, २८,४,१५,५८। क्षान्ति, जरामरण, ४ १०,-निर्मुक, गगन, ३८-उपम,४१। गन्धर्धनगर, २ ३१ जागरित, २५,४ ३७, ३८, ६५, गुण, १२ २०,-विद्व, २ २०॥ -वत्,४३७॥ गौण, ३ १४ जायत्, ३, २९, ३०, ४ ३९, ११, ग्रह ३३८, ८२, ८४। ६२, ६५,६६, ईक्षणीय, ४ ६६ । ग्रहण, ४ ३७,-ग्राहकाभास, जात, ३ १, २७, ४३ जाति, ३ २०, ग्रासमाहकवत, ४.७२। * २८, ४२,-दोष, ४ ग्राहाभाघ, -आभास,४४५। घटाकाश, ३ ३ ४,-आदि, ३ ४ । जीव, ११६, २ १६, ३ ३, घनप्रया ७, ११,४ ६३, ६५, ६८, ६९, चतुष्कोटि, ("कोव्यश्चतस्त्र")। ८४ । ७०।-आत्मन्,३ १३, १४। चित्त, २ १३, २५, ३ ४४, ४५, ज्ञान, ३ ३३, ३८७४ १,८८,८९, ४ २६, २७, २८, ४६, ९६, ९९,-आलोक, ३ ३६ । ५४, ६१, ६२, ६६, ७२, ७६, शेय, ३ ३३, ४५,४१,८८, ८९, ११, अभिन्न, ३ ३३,१॥ . , 4 . , ·परिशिएम् ४] कारिकाणां विशेषशब्दसूची घिद, २ ३४॥ . 4 धारा, तैत्तिरीयक, तत्प, १ १५, २. २०, ३०, ३८ | वैत, १.१५, १८, ३ ३. १९, २७, २८ । ४ ५८:- तिन् , धर्म, २ २५, ३.१४ १,६६, तस्वीभूत, २३॥ १०, २१, ३३, ३९ (४१), ४६, तथास्यक्ति, ५३, ५४, ५८, ५९, ६०, ८१, सदा-प्रह, २ २९,-श्य, ४ ६५, ८२, ९, १२, १३, १६,९८, ६६भेद, ३ १८-मान, ४ ९९ -अधर्म, २ २५ ;-ज, ४. ६७,-मय, १ ३८, ५९ : ५४-धातु,४८१ । विद्, २. २०, २१, २२, २३, २४, धामन्, १५, २२॥ २५,२७,२८ २१७। तायिन् , • ४ ९९।। धीमत्, '३.३४॥ तुर्य, १ १०, ११, १३, १४। धीर, तुरीय, १ १२, १५ । ध्रुव, तेजस, १ १, २, ३, ४, २३ । न-व्यवस्था, नानात्प, ३.१३४ ९१। दक्षिणाभिमुख, नायक, ४ ८६।। नास्ति, दर्शन, ४ ३४, ३६ । नि.स ३४५४७१। दुःख ३ ५३, ४ ४२-क्षय, निस्वधाकार, निगृहीत, दुर्द, ३ ३९१ १००। निग्रह, ३०, दृष्टान्त, ४. १३, २०।। नित्य, १३३ ३३, ५ ११, ७२, देष, १.९, १०, २. १२, १९, २१ ॥ ८२-युक्त, १ २५। "देशित, ४ २, ४२ ॥ निदर्शन, • दम्य, ४ ५३,-त्व, ४. ५३;-निद्रा, अभावयोग, ४ ५०, ५२ । निमित्त, ४ २५, २७॥ द्वय ४ ७२, ७५, ८७;-काल, २ नियत, १४-नाश, २४-अभाच, नियम, ७५:-आमास, ३ २९, निरोध, २.३२॥ ३०४ ६१, ६२ । निमस्कार, १-वर निनिमित्त, ("विपदांवर"), ४.१। निर्भय, ·२२० ...। . . 1 पदा ब्रह्मन्, " • भागमशास्त्रम् [परिशिष्टम् ४ निर्मितक, प्रसप' निर्विकल्प, .१९.३४/ प्रति, निर्षिय, प्राश, १. १, ३, ४, ११, १२, १३, निधरत, ३.४५। १४, २१, २३॥ निश्रल, प्राप्त २ .। निधित, १.१४, २२ ; ३. १८ , ३. प्राप्य, "g.८५ -- १७, २३॥ फल, ४. १४, १५, १७, १८, २३, ७६ निप्पन, ३ ४६ । हिस् , २. . १४, १५ :-चित्त, २ निस्तुति, २. ३७ । १३:-चेतस् , २.१-प्रज्ञ, १.१। 'निस्पन्द, ५, ५१ । बीज, १ १३, ४. ५९ -निद्रायुत, न्यायपूर्वक, १.१३-अङ्कराख्या १. २० । पपिशक, युद्ध, ४.१९,४२,८०,८८,९८,९९। ४.१००। बुद्धि, २. २१:- (तद्व-) विदु, २ २६। परतन्त्र, ४.२४,७३,७४। १ २५, २६, ३.१, १२, परमार्थ, १.१०.२.३२ ; ३.१८%, ३३,३५,४६ । ४.७३, ७४ भाष, २ १,१३, १६, १७,१९,२९, परिवोपक, •४.२१॥ ३३.३.२०,२२॥ पूर्वापरपरिज्ञान, ४. २१ भूत ,१८०३ २३४ ३,४,३३ । प्रकृति, ३. २१३ ४. , ९, २९, ९२, | मनस् , १.२, २. २५ ; ३. २९, ३०, ९३ ।-दान्तत्य, ४. ३१, ३४, ५०, ११॥ "निर्मल, ४ ९८॥ माया, २.१९, ३१ : ३ १९, २४, प्रज्ञप्ति, ४२४, २५ । २७, २८, २९, ४ ५८, ६१ :- प्रज्ञा उपम, ४ ५८;-मय, ४. ५९, प्रगध, १.२५, २६, २७, ६९. मात्र, १ १५,-हस्तिन् ,. प्रपञ्च, ११७-उपशम, २ ३५॥ ४४४। १, १६ । यज्ञ, प्रबुद्ध, ४.३५ । यति, २३७॥ प्रभव, १८,१०, २०१३ । युगपद्ध, प्रलीन, ३.४। योगिन् , ३३९,४०॥ प्रविवेक, ल्य, २.२८ ३.४२, ४, सामान्य, प्र-V सञ्ज-, प्रसज्यते, १.२१ । . 4 - ३.४५॥ प्र: बुध, प्रबुध्यते, १.६।। यथाविद्य, ·ली, लीयते, घर, २.१३, . परिशिष्टमू ४] फारिकाणां विशेषशनसूची २२१ ३. ३५, ४६ ! पैशारय लोक, २, २१, २७, ३६, १ ९५ व्यवस्था उत्तर १.८८॥ यिपस्थिता १. २.२.१३ ५.८। राम, ४८६,-प्राप्त, ३४४, पन्ध्यापुन, ३. २८ । सान्त, ४. १ । शान्तिः ३१०। पस्त, ४. २२,४४,-आभास, ४ ४५ ॥ शाश्वत, १. ५७,-अशाभ्यसाभिधा, घि-/फ, विकरोति, विकाप, ११८२१॥ धि, १ २९, ३. ३३. विकल्पित, १.२.१७, १९॥ श्रति, पि/क्षिप् , विक्षिप्यते, ३ ४६ । पशि, पिज्ञान, ४.४५, ४८, ५०, ११, १२ । संलेश, ४.२४ । विज्ञेय, ३ ३४; ४, ९, ८८, ९०1 संघात, वितर्थ, २ ६१ ३१ । संभष, ४४० (३०)। विनिश्चय, संवृत, विपर्यय, संवृति ४.५७, ५८, ९४। विपर्यास १ १६ ; ४. २७, ११ संशय, १. १५, २४, ३. ३० ; ". ६२१ । संसार, विप्रा संस्थित १॥२८॥ १.१,१०। सत् १६२ २. ९,३. २७, ४.२२, विभूति, ३७, ४१(४०),-असत् ४ . २२ । विवेक, ४ ६०। सरवं विशारद, ४..९३, १०० सत्य,.११२, ३ ४८ : ५१,७८ ॥ विशेष, २ १५, १५॥ सद्धेतुक, ४.४१ (५०)। विश्व, ११, २, ३, ४, २३ २ ३१, सम, ३, २३,७७, ९३-सा,. ---सेजस, १. ११ ॥ ३ २,३०,-त्य, २०६। विपाणवत समाचार, वेद, २. २२, ३०,-पारग, २ ३५, समाधि, :-पितु २ २२ । सम्बुद्धा वेदान्त, २३१,-निश्य, २ १२ । घतथ्य, २१,३,९,१०,११ । १६, ७१। थैधये, ४, ९७।। सर्वज्ञ, ३.३६, ४५,-ता, ८५,८९ . विपधित् , विभु, . + सम्भव .

·२२२ आगमशास्त्रम् [परिशिष्टम् । - साम्पा ६.२०,-सम, ४.२० । सम्बिया, सामान्य १.१९, २२ । स्त, १.१०, २६॥२.१,७७३ साम्प, ४. ८०, ९३, ९५, १००। १४ ३९,४६,८८,९०, ९१॥ सिध, सिध्यता, १. ११, सेत्स्यति, यम, १.१४, १५, २.१, ३१, ५,७,३१०३ २९,३०४ सिदि ४ १८,२०॥ ३२, ३३, ३६, ३०, ३८,३९ (४१), ६१, ६२, ६३,- मय, ४६८,-माया, र ३१,-वत् , ३ १०, पृति, पनि सप्त, सूक्ष्म राष्टि, १७, ८, ९,२ २८ ; ३ १५ । ल्यमाप, १.९, ३. २२,४८, ५७ । -चिन्तक, १ ॥ स्वमाया, २.१३ । स्थान, स्वस्थ, ३,४०॥ स्थानिधर्म, २८ देत, २ १,५३ २६ ४ १४, १५॥ स्थल, १५६२ २३,-भुज, १.३, १७,१८,२०,२३,३७, ५३,७६, -(सद) यिद, २ २३ । ७८-अभाव, ५ ७६,-फल, ४. Vस्पन्द, रूपन्दते, ३. २९ ।। १६,-फलजाति, ४ ५४,-फलादेश, स्पन्दमान, ४४९ ५१। १.५५, ५६,-फलीभाव, ४ ५५ ॥ कारिकासु धृतानामुद्दिष्टानां वा वादिनां ग्रन्धानां च सूची मख्यधाराद्या प्रकरणमन्या तु कारिका मूचयति । इदमयगन्तव्यम् । येषामिह नाम्नां मध्ये क्षुद्रा रेखा न तानि वस्तुतोऽस्मि ना गम शाखे विषन्ते । अपि त्वांनुसरणेन निबद्धानि तानि वृत्तिकृता ।, बौद्धमन्यास्तु विधार्य प्रहणीयाः। ४४। अमूर्त-विदः, २२३ । अन्ये, १७॥ अष्टसाहस्त्रिका प्रज्ञापारमिता, अपरे, २२६, २७,४३! ४ १३,९१३ अभिधर्मकोशभ्याख्या, ४ १३। आश्रमविदा, अहया, ·परिशियम् ५] कारिकाणां विशेषशन्दसूची २२३ . कालयिदा. ईशोपनिषद ३ २१ मध्यान्तविभागसूत्रम्, ४.७५, ९०, १९1, एके, २ २६ । मनोविदा, कठोपनिपद १ २ ३.१३, २४। महायानसूत्रारद्वार, कालचिन्तका, १.८॥ मूर्तपिदा २. २३ । २. २४ । मूलमध्यमस्कारिका, २. ६, ३१, ३२, गुणविदा २.२०॥ ३५, ३.२१, ४.७, १०,१६, चतुःशतकम्, १७, १८, १९, २२, २९, ३१,४११ , चित्तपिदा, २ २५॥ यज्ञ-विदा, छान्दोग्योपनि पहा ३. १३, १५॥ लहायतारसूत्रम् २ ३१, ३२, ४ २४, तत्वविदा, ४,७२,८२,८३ । तैचिरीयकम् (सैतिरीयोपनिपद), लय-विदा ३ ११ । लोकविदा २ २१,२७॥ निशिका, २.२७॥ देघ-विदः, घाजसनेविसंहिता, तिनः, २.२४॥ धर्माधर्म-विदा, ३२०७४३,६। पादपिदः, २.३५ । प्राणविदा, २.२०॥ वेदान्त-विचक्षणा, वृहदारण्यकोपनिषद, १ १, २, ९, १२, विग्रहव्यावर्तनी, ४ १५ २.३, ५,३. १२ १३, १५, २४, २६, २६ ।। सूक्ष्मविदः, २ २३. भुषन-विदा, २. २४ । सृष्टिविदा, भोक्त विदर, १.३३ स्थितिषिदः, भोज्य-विदः, २ २२ । स्थूल-विदा, २.२३। ३. ३२ । लैला ३ १७1 वादपिदा, २ २५1 | धादिन, २. २१ । | वेदपारगाः, २ २८.)

·६ कारिकासु प्रायेण भूयसा वा यौद्धः प्रयुक्तानां शब्दांना सूची मते दिनेभ्यः स शब्दाचतुर्थ एव प्रकरणे सध्ययोराया प्रकरणमन्या न कारिका सूचयति अग्रयान ४ ९०।। परमार्थ ४ ७३,७४। अध्वन २७॥ परिदीपक १२१ । अभिलाप ३ ३७ । परिदीपित अभिसवृति ४ ७३1 पाच्य अलब्धापरण ४ ९८ । प्रकृतिनिर्मल अस्पर्शयोग ३ ३९,४ ३। प्रज्ञप्ति ४ २४,२५ । आदिबुद्ध ४ १२। प्रिपञ्च ११७॥ आदिशान्त -उपशम ४ ९२ । युद्ध ४ १९,४२,८०,८८,९८, ९९ । चतुष्कोटि (चतन्त्र कोच) ४ ८४ । मायाहस्तिन् ५४४४. वायिन् ४ ९९ । लोकोत्तर देशित २,४. लौकिक ४ ८७॥ धर्म ४.१, ६, ८,१०, २१, ३३, ३९ विशारद ४ ९३,१००। (४१), ४६, १३, १४, ५०-६०, वैशारद्य ४ ९४। ८१,८२,९१-९३, २६, ९८, १९ । सवृत नायक ४ ९८1। सवृति ४५७,५८,७४। निर्मितक १७. सल्लेश ४२४। परतन्त्र -४ २४, ७३, ७४ । सनिर्वृत OP 81--29 ·वृत्तावुद्धृतानां पुरुषाणां ग्रन्थकाराणां विदुपां वादिनां स्थानप्रभृतीनां च सुची है अपरे २७॥ मण्या: पवापि यन्ति कोहान्सर्गतोऽकारस्त्यसदित्यर्थयोधकः अद्वय १.1 आगमिक -पादिन ८३,१००, १०१(अ), | आचार्य ७१ (अ), 81, 81, ६१, ६, १०२(अ)। ७६, (अ), (अ), ७४, अद्वैतपादिन १५(अ), ११(म), १६(अ), १०२ ११(अ), ११, ८०(अ), ५, -येदान्तिन ८(अ) ९, १७, २५, ३८-११ अन्ये (अ), ४६, ४८, ४९, ५४, ७१, ३३(अ)। ५६(म), ५८,५९, ६२-६६(अ) अपलून्य 8s(अ); ७०(अ), ५३, ८३(अ), ९१, -आदिनिपाकसिद्ध (अ); ९२(अ), ९३, ९५, ९८(अ), ९९, १०३(अ), १०४(अ), अपोलोनियास 98(अ)। १०६, ११६, ११९, १२०(अ), अप्पयदीक्षित १२३, १२४(अ), १२८, १३३, अभिधर्मकोपव्याख्यात ९६। १३६, १५२, १५३, १५७, अभिनन्द १६२, .१७२, १८१, २००, २०२(अ)। अभिनवगुप्त (अ) 1. (अ), । -पाद (नागार्जुन) २८, १४३। अमर ८५॥ आडारकालाप अमलानन्द आत्मबोध 8 (अ), अयाज़ 8(अ), ६। आत्मबोधेन्द्रसरस्वती 830 अर्थकथाकार १९० | आग्नेय (उपाध्याय) (अ), 8, ७ । अश्वघोप आदिशेप 81,628th, असङ्ग ९५, १६३(अ), १८७(अ),१९१ । आदिबुद्ध १८९। असत्कार्यवादिन आनन्द असित । आनन्दगिरि , 8., norts, १, आगमविद् 40; १०(अ), १(अ), २, १८, आगमशास्त्रकार (अ),७०, ७५, ७२ । १९, २६, ३०, ३१(अ), १०६, -भाष्यकार ११२, १७६, १७८। . ९७॥ १०॥ 61 ·परिशिष्टम् ७] वृत्तायुद्धृतानां पुरुषादीनां सूची ૨૨૭ F आनन्दतीर्थ २७ । काभ्मीर आनन्दपूर्ण विद्यासागर 8.|| काश्मीरकयति भानन्दाधम १०३, १७६। काश्यप ७ १०० (अ), १०१(अ)। -प्रन्थमाला ६४ । काणांजिनि ४ आर्यदेव 8(अ), ६६, ८८, १०४, कीलहरण १०६, ११३, १२३, १४०, कुमारिल १,२७॥ १५४, १५६(अ), २०४ । कुलकभट्ट आईत ९०, ११०, १५०, १५३ । कुरुक्षेत्र आश्चरथ्य कूरनारायण २२, ५, ६,१०॥ आश्रमविद् कृष्णमूर्तिशर्मन् इसस केरल उदयनाचार्य १९८। क्षीरस्वामिन् १०२। उपनिपवादिन 8t गदाधरभावार्य उपधप १०२ । ७। उपट 89॥ ७३। गीतायन्न ६४ । । गुणमिन्न ३३ । गुणविद १८१॥ गुरुनाथविद्यानिधि एके ओवेरमिलेर १७१। ओसमोद वोधारप्रिय गोपीनाथकविराज 8२, 88, 6१, १०, 881 औडलोमि ७१(अ)। गोविन्द 8:(अ)। औपनिषद 8a, 40, १९1 गोविन्दानन्द •8.1 कञ्चायन १०१(अ)। | गौढ . .(अ) (अ), 90(अ), कथाकार .. 8२(अ)। -चरण ७१, कपर्दिक -जनपद कमळशील 81(अ), १८१ । (अ) ७० कलिकाताविश्वविद्यालय ९५। -पद कात्यायन २००। -पाद २०, ७७, -०.(अ). कान्तिचन्द्र 91(अ)। 8.(अ) 8, ३२(अ) 8(अ), 86, 8(अ), ११, 8, कापिल २८॥ ७, १, , काल-चिन्तक -विद् -वादक कालिदास १७१। -आचार्य 08:, काशवस्त्र ७४। st,१२,१81 ·. 801 चाणक्य २२८ भागमशानम् [ परिशिष्टम् ७ गोरम 01 दयानन्दारिकविधालय ४७, ११ गोगाचार्य Utt..|| विपिन प्रीपिपय 8७ ॥ | विभाग ८५,१८॥ पनप्रक्ष १७।। दुर्गावरगसांख्यपेदान्तती १०२ । गुहदेव 1 | दुर्गाचार्य चन्द्रकीर्ति st, ..,३,४०, ४१(अ), देवल ५२(१), १३(अ), ८८, ९५, दाविक १०३(अ), १०४, :१०६, १०८ | द्विपदापर (१), ११, ११५(१), ११६(अ)/ विपदोचम ८३। ११०, ११९(१), ११२, १२६, द्वैतपादिन १२८, १४०, १४२, १४३, १०, वैतिन् १९३, १५४, १५३, १९६, २०० । दमिनवार्य १०(अ)। धर्मकीति चित्तविह धर्मपाल चिघनानन्द स्वामिन् ८४ । धर्माधर्मविद् ३३॥ छान्दोग्यवाक्यकार १०.धोमात जयतीर्थ ७० मरोत्तम जिनपुर ८६ । नर्मदावीर जैमिनि ७४, || नागार्जुन 84, 8(म), १५, ३८, ४०, ज्ञानोचम "8.1 ४१(अ), ४३(अ), ९४, १००(अ), ज्याकोय १०२, १०३, १०६.१००(), ज्योतिषिद ५,३३॥ १०९, ११४-११५(अ)-१२१, १२३, तक्षशीलाधीशशाक्यप्रावृति 881 १२८, १३१, १३३, १३४(अ), तत्त्वविद ११७८९ १३६(अ), १४०, १४३, १०, सयागत ९७(अ), १०१, १०४, ११८, १५४, १५५॥ १४९,१०१, १८९, २००, २०२। मापसेन १२९, १३०॥ -शिष्य सायिन्' ३२॥ तैत्तिरीय ८१ । निपाकसिद्ध ६९। 8" . नारायण १९८1 निम्बार्क 81 दमिस दमीश ३५।। नीलकण्ठ ३|| नीलकण्ठसरस्वती 881 नैयायिक ·परिशिष्टम् ७]. वृत्ताबुद्धतानां पुरषादीनां सूची AnamaAAM न्यायास्ततरङ्गिणीकार -सरस्वती ३८ । न्यायपित ७१० १२१ । पुख ८१, ८३, ९२, ९०, १००-१०२, पयनदपिश्यविद्यालय १२०(अ), १४१, १२, १५६, पलिकाकार 800 १५२, १७५(अ), १६, १८४, पतञ्जलि , tv, ५७, ७२, ७७, ८०, १८९, १९७(अ) २०१। ११०(अ)। युद्धघोप ७१,७१,८८,९४, ९०, पाटलिपुग्न १३२, १५३ । १३७ । बुद्धपालित १०१॥ पाणिनि १५१, १८२, १९३, १९५ । बुद्धिविद्ध पादवित २१(अ).! वृहदारण्यकभाष्यवार्तिककार का पाराशर । बौद्ध ०,३१,३७, ४२,४६, १७, पाशुपत ८५,८८,८९, ९९। पाश्रात्यविद्वस् -विज्ञानवादिन १९४ । बौदावार्य पुण्डू बोधायन पुण्यवन ४,३२॥ पुरुषोतम १८, २४, ८३(अ), ८४॥ ब्रह्मनन्दिन् १. (अ)। पृथुगौद 581 ब्रह्मदत्त १.,४९। पेलवलकर 801 ग्रह्मानन्द पोपण भत्त प्रपञ्च १५०, १९२ । ५१ (अ)। पौराणिक ३१, ३५। प्रत्यभिज्ञाचार्य 8। प्रदीपोद्दयोतकार भव्य (भावविवेक) ११०। .:,५१ (अ)। प्रज्ञाकरमति .. ८६, ८७, १६८, भानुजिदीक्षित १०२। १७७, १९८॥ भारुचि ७. (म)। प्रपञ्चसारकार .-1 भावविवेक (भव्य) 80 (अ)। प्रभाकरमित्र भाष्यकार २६, २७, १ (अ), २४, प्राणविह १०,३०॥ २२ (अ), ७० (भ), ७७, ७४, प्रासङ्गिक १३, १९, २४, २५, ४५,६१, प्रावृति ८०, ८३, ८, ९१,९६, १०७, फओवस 881 ११३, १२१, १२५, १३२, १३९, बादरायण Ge,७१। १४५, १४६(अ), १५५, १०, बादरि १॥ १५१, १५३, १४, १७६ (म), बालकृष्णानन्द १.८, १८६, १९०, १९३, १९४, विस्ववलकर ७१ २०३1 भत्त'मित्र भर्तृहरि 86 80I 881 ·..। मोक्षवादिन . २१, ३३.। | यशोमिग्र 081 .. 381 २३० भागमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् ७ पचनदपियविद्यालय २७ । मीमांसादर्शनकार प्रशस्तपाद १३० । मूर्तपितु ७१, ३२ । पग्टितातोक १३० । मैत्रेयनाथ 86, ७९(अ), १७२-३, प्रगलभाचार्य १७७, १८४, १८७॥ भाप्यवृतिकार + मोक्षपलसर २९, 01-6.(अ),81 भास्कर १३४। भास्करराय ५०,401 भास्कराचार्य यमगुचि १२७॥ भुवनविद्र यवन ७७ (अ), | भूतविध .,8१ (अ), ८९ . भूमानन्दस्वामिन् यास्क ९०॥ . योगाचार भोपविद्ध रगरामानुज भोजदेव रच्छयस भोजराज राघवानन्द भोज्यवित ३२। राजशेखर 1,21 मथुरा ७, १८ राजेन्द्रनाथघोप २७ मधुसूदन १० (अ), ७८, ७९ राजेन्द्रलालमित्र मध्यमक रामकृष्ण मध्य ३२ । रामतीर्थ 8.। मध्याचार्य १ (अ), २१, २२, २५, रामपुत्र २६,६,६४। मनोविद् ७१, ३३ । रामभद्र मलिनाथ ७ , १७१ । रामभद्दीक्षित 800 महार्थमञ्जरोटीकाकार ३४ (अ)। रामाचार्य महानिदेसकार १९०। रामानुज , ०, ७०, ५,३२,४४। महीधर ६४। महेशचन्द्रपाल १०२, १६४। राहुलसाकृत्यायन माटर १०७, रुद्रक मातृचेट २८1| लयविद् भाधवाचार्य ७१, ३१(अ), ३५॥ माध्यमिक १, ३१, ४१ (अ), ४८, लोकायविक १२३, १८० (अ)। माहिष्मती १८, १३७ । बम्बइ संस्कृतग्रन्थमाला सुबलचन्द्र मित्र १५१३ वर्धमानोपाध्याय १९३॥ मिलिन्द १२८,१३० । बलसर ३ (अ), . , . 8, ५०। मीमांसक १८७॥ - * ४२ लोकविद् .

·६२। 1 परिशिष्टम् ७] वृत्तायुद्धृतानां पुरुषादीनां सूची २३१ पसिष्ठ शहर (अ), २०(म), २२, २४, पसमित्र २४ ७.(अ), 6, 80,33, घसुबन्धु ३३, ६८,७४, ८६, ८८.९०, (अ), २(अ), (म), 88. १२५, १४५, १६७, १६८, ६१(अ) 1, ७५.१०), १७७,१८५, २०४। १-४, ७, १३(अ) १५, १९; वाक्यभाष्यकार १०। (अ), २०, २३. ३० ४०, धाचस्पति .., ९,४४, ११, १०७, ४४, ४५, ४७(अ), १४, १५, ११०, १९६, १९८॥ ५९(अ), ६२, ६६(अ), ६०, पाजसनेपिन् ६९, ८१, १०२, १०४ (अ), घात्स्यायन ३१,९१। १३९, १८९। वादविद ३३(अ)। -आचार्य (अ), (अ),७०, वास्कल ७१, 800 २००1 शाकायन्य ७७॥ विज्ञानभिक्षु 8',५१,८९,१८०। शान्तिदेव ८७, ११४, १६९ । विज्ञानवादिन १२४(अ), १२५, १४८ । शान्तिरक्षित 84(अ), २९(अ), ५०, विज्ञानेश्वर ५२,१८१॥ विद्यारण्य २,४७,७५। शारिपुत्र १४४(अ)। विद्वन्मनोरञ्जनीटीकाकार ७१। शारीरकभाष्यकर्तृ (अ), (अ), विश्वभारती ७१, १११, १५५। ., 8, ४०, १०४। वृत्तिकृत १० । सूर्यनारायणशालिन् 8-(अ)। वेड्टसब्बिय २७, वेदान्तदेशिक शुक वेदान्तिन् ४६, १०४, १०९, १४५, | शेष 811 १५८. १८१ । । शैव घेदान्तिक ३८,४२, ९९, १५३ । | श्यामाचरणकविरत्न १७१। वैमाशिक २४, ७.(अ)। श्रीधर 1,७२,१,६॥ वैभापिक श्रीनिवास वैयाकरण ३५, ४५ ।। श्रीनिवासतीर्थ वैशेषिक ३०,८८, ८९(अ), ९९, ! श्रीनिवासदास १०४, १५01 श्रीभाष्यकार व्यास 87, ९१, ९३ । लीवनलापिन् १९१, १९२ ध्यासतीर्थ सत्यानन्द शीलाडू " १, ·२३२ आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् ७ 8०(अ)। सोबानि सदानन्द २,७८ सेनगुप्त नरेन्द्रनाथ सदाशिष सेना --ब्रह्मेन्द्र समुच्चयवादिन सौगत ar, ६,७,७१,८३, ९२, सरहपाद १२३, १८० ९४, १००, ११८, १२०, १३०, सायण ७७, ११, १२, ११६, १९४ । १३४(अ), १५०, १५२, १५३, सारिपुत्त (शारिपुत्र) ९८। १५५, १६६, १८२, २०३। सांख्य 8६, ३१-३३, ८९,९०, ९९, सौत्रान्तिक ३१०९९ स्थितिविद्ध ०१॥ १०४। सिद्धान्तलेशकार ८६,९५, १२७, १३०, सीतारामशास्त्रिन् १६७,१८५-१८५, १६, १७२, मुगत १०,८३, १७५, १९८ । १७७(म), १८४, १८५॥ मुन्दरपाण्ड्य १.(अ) | न्यूलविद् ३२ । सभूति ८६(अ), ८७, ११३। स्वरोदयविद सरेश्वर 2. (अ), ४, 3.(अ), ..(अ), हरिमित्र ७०(अ), , १, २, ५४। हिमालय सूक्ष्मविद् ७,१.१ । सूत्रकार ७१) हिररावती (मदी) सूर्यनारायणशास्त्रिन् ७. हुल्त्स ४२। सृष्टिविद्ध I स्थिरमति 801 8,800 ७१, ३२ । हिरियन्न 801 ७१। | हेमचन्द्र ·. ५ 80I . -शास्त्र . २८। . ८ वृत्तावुद्वानां अन्धानां सूची सप्ठ्ययोरादा प्रकरणम् अत्या तु कारिका सूचयति अङ्गुतरनिकाय ९३, १२७, .१४१,. अष्टसाहस्त्रिका प्रज्ञापारमिता ८६, ८८, * १५०, १९०(अ); १९६, २०४ । ११३, १३०,१४६, १५६, १५८, असालिनी ७१,८८, १२५, १८६, १८९, १९७, २०३ ॥ १७०(म)। २७, २, ४,61 अथर्ववेद -संहिता ५, ३३, ८८, ९४ । -प्रकरण २१,७२,१६॥ अद्वैतब्रह्मसिद्धि ७,६५। , २, (अ), -सिद्धि २७॥ (अ), '२.(अ) अनपतप्तहदाभिसङ्कमस्त १६९ । ..., ७२(अ), ७०, ७०(अ)- अनिरुद्धवृत्ति । ७६(अ), ७१(अ), or, अपोलानियसो भारतभ्रमणम् Br, 84(अ), ११, १, (अ) अभिधर्मकोश २८, ३१, ४६, ७३, ८८, ७.(अ), ४.(अ), ७८(अ), ९५, ९६, ११८, १४६, १९०, ४४(अ), ८(अ) १ १९३, १९६, २०४। १ (अ) १, २, २६, ८१, १२४, -टीका २०३, २०५। -शास्त्रकारिका -व्याख्या 8१ (अ), २, ८८, -शास्त्रविवरण o,8.1 ८९, ९६, ११२, ११८, १५०, आचाराङ्गसूत्र १२०, १४५. १५१,१६१,१९३) मानन्दगिरिटीका अभिधानचिन्तामणि ४२ । आर्यगगनगञ्जसूत्र अभिधानपदीपिका ८४, १९३, १९७ । आपढ़ायपरिष्टच्छा अभिधानरत्नमाला ८७1) आर्यरत्नकूटसून अभिसमयालङ्कारालोक २८, ९५, १०१। आर्यरत्नमेवसून १९२। अमरकोश १०१(अ)। आर्यरत्नाकरसून १३२, १९४। अरियपरियेसनसत्त ९७ ॥ | आर्यसत्यद्वयावतार अर्थशास्त्र २। आर्यापञ्चाशीवि अवयविनिराकरण १३०। आलम्बनपरीक्षा 0.P81-30 -भाष्य . १६१ . ४८। 8-1 २१,८५।

·11 se २३४ आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् इण्डियान एन्टिकोयारी •७,१० ७६, ६६ (अ), ११, ५, ११, इण्डियान हिस्टोरिक्याल कोयाटालि ४७, ४९, ५४(अ), ५५, ६१, 881 ७१, ७४(अ), १०४, २०० । उत्तरपरित १९०। निपुरतापनी उत्तरमीमांसा १०४। नृसिंहतापनी ४०,६०। उपदेशग्रन्थ उत्तर-७, २०(अ), ७०, १३, उपदेशसाहनी ७, ८९। १७६। उपनिपत् २०, २१, २९, १(अ) ७०, -पूर्व १, ४, २-२ (अ), 6,७, ७, १, १५३, प्रश्न २७, २8, ११ (अ), ३०, -वचन १३(अ)। प्राबिन्दु ७७,४०, ८२,९३। अवधत ,३६॥ बृहदारण्यक २०-२१ (अ), 28, आत्म- (अ), (अ), (अ), आश्रम- ७२ (अ) ७४ (अ), (अ), ईशा st, १५, ६३(अ)। 61, 10, १२(अ) १ (अ)११, कठ २६,७४, ११, १५, १७, ५५, १,३, ६(अ), ७(अ), १५, १५, ६२, १७,७४,९०, ९२,१६१, १८(अ), २०(म), २३, ३०अ, १७८, १८९। ३१, ३३, ४०, ४९, ५६(अ), केन ९६(अ)। ५७, ६२(अ)-६६(अ), ६७, कोपितकि ७०, ७२, ३, ५, १८९ । ६९(अ), ७१, ७४,७९, ९९, गर्भ ८८। १३३, १६१, १६३(अ), १८३, छान्दोग्य २२, २०, २१, 81,60, १८९।। ७. (अ), ७. (अ), ७० (अ)। -भाप्य ७०, ७.(अ), १०, ७४, ७.(अ), १, ३(अ), ५, ६१(अ), १॥ ११, १२(अ), ३०, ३१, १४, -वात्तिक १॥ ४७(अ), ५२, ५५, ५७, ६१, महामारदीय ४९। ७१,७४,७७,१७६ । माक्य , , २०, अ. .,७२,४७७८। २.(अ), २०(अ)-२ (अ), २४ -टीका ३३(अ), ३४३, tas, जाबाल १(अ),४४। ६२, ६३(अ), १, ६, ७, १३, तैत्तिरीय २०, २१, २०,००० ४३,७१। . -भाष्य ·परिशिष्टम् ७] वृत्तावुद्रतानां प्रन्यानां सूची २३५ -गोरपादव्यास्यान ३० (भ), -टीका 84 ४१ (अ), ४२ (अ)। -भाष्य १,२७। -पादी • (म), 8. (अ) मुक्तिक १७६ । 82 अ॥ मुग्मक ११, ३०, ३३, -पादीय ७७, B• (अ), 981 ४९(अ) ५३, ५५, ५६(अ), -पादीयागमशास्त्र ५७,१३१, १७३ । -पादोल्लास मैत्री ७०, ३, ५, ६, ११, ३२, चतुःशतक 8, २१, ३९, ६६, ८८, ३५, ७५, ७७,८०,८१,९३, ९९, १०३(अ), १०४, १०६, ९७८, २०४। ११३, १४०, १४२, १४९, रामोतरतापनी १५६(अ), १८० । श्वेताश्वतर ७१, 8, 8t, ५, -टीका १२२, १९६ । ३३, ५६ (अ), १७१। -वृत्ति मग्वेद २२, ७७,५७, १७१। -चतुम्शतिका १४३, १५॥ -संहिता ७७,७१, ३१, ६२ । याणक्यनीतिदर्पण ऐतरेयवाह्मण ५७ । चित्तविशुद्धिप्रकरण ३५, १९७॥ ऐतरेयारण्यक ७७,१२ । जगद्गुरुरत्नमालास्तव ७१,800 कथावत्थु-अट्ठकथा १२५, १५३। -टीका 891 कल्पतरु ५१ जनाल, आमेरिकान ओरिएन्टाल- कातन्त्रव्याकरण १५१। सोसाइटी कात्यायनाववाद १००॥ पयाल एसियाटिक सोसाइटी कालसूक्त 88,81,१९२ । काव्यमीमांसा झास्मारकपन्य १८०॥ काश्यपपरिवर्त १००, १३३ (अ), तत्त्वदीपिका पञ्चास्तिसमयसार १११ । १४३, १८८॥ -प्रवचनसारटीका किरातार्जुनीय तत्त्वप्रकाश . ३४(अ)। कूर्मपुराण तस्वसंग्रह 81, २६, १८१॥ कृतकोटित्ति -पलिका १५, २६, ८१, ११, खण्डनखण्टखाय 8.I गुलजमाला 81 वत्यरत्नापली गौडपद ७३ (अ)। वत्ववैशारदी -पादकारिका , २२, २, | वत्वार्थराजवार्तिक . ७०॥

·. 800 , १९८॥ ३ २३६ आगमशास्त्रम् [परिशिष्टम्क तत्वार्थाधिगमसूत्र १११ नैष्कर्भसिद्धि Ba(अ), 8., तथागतगुरासन १९९, २००। १.,५९। तन्त्रवातिक १०॥ -टीका 800 तर्कज्वाला (अ), ६०, ६, ६७। न्यायकन्दली ११, २८,८५, ९९, तैत्तिरीयब्राह्मण १०६, १३२, १९४। न्यायकुछमाजलि टीका बिल्वभावनिदेश १४५, १६८(अ)। न्यापनिर्णय 801 त्रिशिका ७४, ९४, ९५, १३१, १६५, न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका ८१,९१ १६८, १७०, ११, १८६(अ)। थेरगाथा १३२ । न्यायसुधा ११,१२७॥ दशभूमिकसूत्र ८६। न्यायसूत्र ३३, १२१(अ), १२८, दशकालिकसून १९८॥ १३०, १८९। दिनकरी -भाष्य दिव्यावदान १०१,१०२, १६१, १८८ । पञ्चदशी २०, ar, 62, ७६(अ), दीघनिकाय ३३, ८२, ९५, १२५, १४८, १५३, १८०, २०४। पञ्चविंशतिसाहसिका प्रज्ञापारमिता देवतकाण्ड धम्मपद ८४, १३२(अ), १८२(अ), पश्वास्तिकायसमयसार ९०। १९४। पतञ्जलिविजय 891 --अट्ठकथा १३२, १९०। पद्मपुराण धम्मसङ्गाणि २७, ४४, १२५, १९५, | परमार्थसार "(अ)। १९६(अ) १०४। पराशरमाधव धर्मकोश १९॥ पाणिनिस्ता २.,860 धर्मचक्रप्रवर्तन १९२ । पाण्डलोहितवस्तु नयोपदेश १२०,१३५। पालिकोश निउ इण्डियान एण्टिकोयारी ४1 निखिलभारतप्राच्यविधासमिति कृत्य पितापुत्रसमागमसुन १४८, १५३ । विवरण १.(अ)। पुण्यश्लोक मञ्जरीपरिशिष्ट निघण्टु ३२, १८३॥ पुराण निरुक १२, १४, ३२, ९०1पोद्वपादच निरुपमस्तोत्र १९९। प्रकाश, यास्यपदीयटीका नेचिप्पकरण ९४,११८।। प्रपरहदय ७७, ९31 4 . १९०॥ 801 ·८५। : परिशिष्टम् ] वृत्तावुतानां प्रन्यानां सूची २३७ प्रमाणपातिक २८,८६, १९८॥ ४१,४७, ४९, ५२, ५५,६२, प्रमाणविनिश्चय ८५,९९, १०४(अ), १००(अ)। प्रसस्तपादभाष्यम् ७, १३० । -भाप्य .,७१,१,७,१, प्रसिर्टिस् एण्ड ट्रानज्याकसनस् अफ १९, २०, ३१, ३५,४४(अ)। दि फोर्थ अल इण्डिया ओरियण्टाल -भूमिका 80 कन् फारेन्स ४९। भगवद्गीता २.(अ),1,1, ४,४, प्राचीनयेदान्त २०,00 १४, १५, १५, २३(अ), प्राच्यागवेपणापत्रिका ३२, ४१, १५, ७३, ७६, फणिभाविभाध्य ". ७७(अ)-७९, ८१, ९८, ११, बुचरित ८९,९७। १७३, १७८ । बृहदारण्यभाष्यवार्तिक 8., . (अ) -टीका, मधुसुदनी ७२(म), ७७, ४० (अ), २। ७१। बोधिचर्यावतार ७, ३८, ४५, ८०, भव्य(भाव)विवेक 860 ८६, ८७(अ), १०३, ११, भागवतपुराण ११, ५१, १३६॥ १२४, १४९, १५३, १५९, भामती ८५,११०॥ १६१, १६५, १८६, १९६(अ) भावविवेक 86(अ), 8(अ)। -१९८॥ -पत्रिका .), ४५, २८(अ), ८०, [ मन्झिमनिकाय २७, ६५, ९५, १४३, ८४, ८७, १२३(अ), १३०, १९०॥ १३२, १३, १४९, १५३(अ), | मठाम्नाय १॥ १६८, १६९, १७७, १८०, मत्स्यपुराण १८१, १८७, १८७, १९२, | मध्यमकालद्वारकारिका (अ), २९, १९६, १९८, १९९। १८.1 बोधिचित्तविवरण -व्याख्या ६०,६१॥ घोधिसत्वभूमि ७२, १८८(अ)। -वृत्ति २९ । बौद्धगान ओ दोहा मध्यमकावतार ब्रह्मजालसूत्र १८०॥ ब्रह्मबिन्दूपनिपत् १|| मध्यमककारिका १९, २७, २८, ३७. ग्रह्मसूत्र ,,२०,७१, 80, ४०, ४२, १३, १४, १००, 827 ७.१ (अ), १०३(अ), १०६, १००(अ), ७.(अ); (अ), १.(अ), १०९, ११४, ११९ (अ), ६-१ (अ),(म), ३०, ५०, ११६(अ), ११७(अ), ११९, "१४२।

·८ - २३८ आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् १२०(१), १२१, १२३, १२८, | महाभाष्य 81,४९,५३ १३१, १३४, १३५, १५०, १९, महापानसूनालद्वार, २६(अ), २५, १५०, १५२, १५४(अ), १५५, ३९(अ), ५८, १४३, १५५, १६५, १९०(अ), १९९। १८६, १८(अ), १८८(अ), मध्यमकति ७., 8I, ", १२, १९०-१९२, १९६॥ २७, २८, ३५-३९(अ), ४१, महापग्ग ८१,२०३। ४२(अ), ४३(अ) ४६, ४८, | महावस्तु ८८(अ), ८९, ९५-९६, १०० महाव्युत्पत्ति २५(अ), ४४, ७३, ८४ (अ), १०१(अ), १०२(अ), (अ), ९५(अ), १०१, १२५, १०३(अ), १०४(अ), १८८, १६६, १८६, १९९, १९५, १०९ ११२(अ, ११३, ११५, २०४। ११६(अ), ११८, ११९(अ), महासद्दनीवि १२१, १२५, १२७, १३१(अ)- मादक्यकारिका १३३, १३१, १४०, १५१, माण्डूक्यवार्तिक १४३ (अ), १४९-१५१ (अ), माण्डूक्यशाखा १६१, १६२, १६५, १६९, माध्यमिकशास्त्र ७२। १००, १८५, १९०(अ), १९२, मानसोल्लास २०, २३, ६०,५४। १९४, १९६, १९९ (अ), मिताक्षरा २००(अ), २०१, २०४। मिलिन्दपन्ह ७,१२०, १२९ । मध्यमकहृदयकारिका B, ५१ । मोमासा 80,691 मध्यान्तविभङ्ग १७२ । । -टीका १६६। -दर्शन -सून १६६, १६७, १०७, १८७॥ ब्रह्म- --टोका १३०॥ -लोकवार्तिक ६९,८५(अ)। १७७॥ -सून ७१(ब)(ब), (ब)। -टीका २७, १२७, १४५, १६८, मुग्धबोध १७१। १०७(अ), १०४। मूलमध्यमककारिका १०२॥ मध्वाचार्यभाष्य ६५। मैत्रायणीब्राह्मण २०४। मध्वमतविश्वसन २६ । यतीन्द्रमतदीपिका ७। मनोरथपूरणी १९०, १९३ । याज्ञवल्क्यस्मृति महार्थमञ्जरी ३४(अ)। योगाचारभूमि महाभारत ५,०४, १५५, ११। योगदर्शन ८,८५ . है -भाष्य . ७॥ ८०,९५ ·। ७ ५० किंशिका १०। वेदान्त 891 परिशिष्टम् ८] वृत्तावुझ्तानां प्रन्यानां सूची २३३ योगशास्त्र ९३, १६, १९८ ।, पिपहव्यापर्तनी योगसूम (अ), ९(अ), ७८, ८०, ११, विज्ञप्तिमावासिवि ६८,५४,१२७,१६८ ॥ ११५, १६१, १९६,२०४(अ)। | विज्ञानमाप्रसिदि --पैशारदी १४ विद्यासागरी ५०। -व्यासभाध्य ५०। पियरणप्रमेयसंग्रह ८५। योगवासिष्ठ १०, ८२, १३६(अ), १५६, विष्णुपुराण ३३,४९,५१॥ ११२, २०५१ विदिमाग ) ९४, ९७ १९० रत्नकूटसूम विष्णुसहस्रनाम रत्नप्रभा ६९, १२५॥ रामरुद्दी रामानुजभाष्य १०, ४९(अ) ६४। -दर्शन १. लघुचन्द्रिका -शहरपूर्ण "0 लघुवासिष्ट -शङ्करोत्तर लङ्काषतार ३०, ३९, ४३, ७४, १६६, | वेदान्तसार १५५(अ), १५६। वेदार्थसंग्रह -सूम ३७, ६०, ६९, ८१,८१, प्याकरणमहाभाष्य ८६(अ), ८५, १२०, १२८, शङ्करदिग्विजय 821 १२६(अ), १२७(म), १३०, | शङ्करविजय १३१, १२, १४३, १४५, | सपथनाह्मण २०, ५३,१५१, १८८ । १४६, १९५, १९८(अ)-१३० सादरभाष्य २१,80,4,१०॥ (अ), १६३, १६७, १८०(अ), ४९, ५२, ५५, ८५, ९९(अ), १८१(अ), १८५, १८६, १९०, १३२, १३९, १९४ । १९६-२०३, २०५। शाण्डिल्यसून ६८1 ललितविस्तर ९५, १९४, १५१, १८७, शारीरकभाष्य २०,७१,80,१०९, १८९, २००(अ)। लिमपुराण I शारीरकमोमासाभाष्य ७१, (अ)। वजूच्छेदिका १८ (अ), १९९। शारीरकसूत्र . वसिष्ठस्मृति ४४ शाबरभाष्य वाक्यप्रदीप ४७, 1 शिक्षासमुच्यय २७, २८, ८४, ११३, धाजसनेयिसहिता ६१, ६३१ १२९,१३१, १३३, १४३, १४८, वार्तिक (कात्यायनस्य) १४९, १५, १६, १९७१ पात्स्यायनमाभ्य ११४, १२१, १०९|| शिवसूत्रविमर्शिनी 10 ८० ·८ पढ्दर्शन समुचय २४० भागमशालम् [ परिशिष्टम् शिशुपालवध शुभपमुव -दर्शन ५१, ८९(अ), १८० शून्यखासतवि १६१ प्रवचनमाप्य 81 शेपदर्शन श्रीभाष्य ...|| सिविनय ६९॥ श्रीयातुलस्यपद्धति ९३। उत्तनिपात ८४(अ), १९०। ५,३३, १८०। प्रभापितसंग्रह २७, १२३(अ),१८०() -टीका १८१, १९२ । सञ्जीवनी 1 उमङ्खलापिलासिनी १५३ । सबर्मपुण्डरीक १८, १४३, १८४, | सूत्रकृवाङ्गसूत्र १९४॥ १९०, १९८॥ सूत्रपिटक ९७। सन्धिनिर्मोधनसून ९४, ९५, १०१, | सौगतग्रन्य १, ४६, १२३, १४५, १८१, २००। सन्मतितर्क -यन्त्र४४,१६०। सप्तशतिका प्रज्ञापारमिता १४४, १७५, -शास्त्र २७,७३,८३,९१,९५, १८९, १९४। ११२,११८,१६५, १७६१८४, समाधिराजसूत्र ३०, १३९, १४३, १६१, १८५,२०४। १६२, १८७, १९०। संक्षिप्तसारख्याकरण १७१। सर्पदर्शनसंग्रह ३१, १२३,१४२, २०२ / संक्षेपशारीरक १०,१॥ सर्प सिद्धान्तसंग्रह १८०॥ -टीका १०। सर्वार्थसिद्धि १०(स)। संयुचनिकाय २७, ३३, ६८, ९८, १६८,१९०। सायणभाष्य ७,१३२। हरिवंश १॥ सांख्यकारिका ३९,९९,१०७, ११८ । हितोपदेश ६॥ वपकौमुदी . २७।। हैम ।

·विषयसूची - अज -बाद - मुख्याः पाणि सूचन्ति अकिसान ९६ । अभिसंवृति अक्षिपुरुप ७,२,३॥ अभिनिवेश १६९, १०, १५२। भप्रयान १८६ । अभूतपरिकल्प १५०(अ) १७२(१) । १११(अ), १७५ । अभूताभिनिवेश १७०(अ)। अजाति १, १२, ४९(१), ८२, | अमनस्ता ६०,८२॥ १००, १०२, १२२, १६४। | अमनोभाव ६७, ६०,४२। ७, ७२, ९९ । | अरुन्धतीदर्शनन्याय ७२,१। अद्वय ३६. ६७, १००, १०२(अ), अरूपध्यान १०४(अ) १४५, १८१। अर्थक्रियाकारिन् 281 --ज्ञान (तथागत) १८१। अलाव १४६-१४८ -पाद अद्वैत २७, २१, २०(अ), ७२, ५, -शान्ति २६, ७० (अ), ७ (अ), १७, १८, ११॥ ७२ (अ), (अ), १२, ६०,७१,' ४७,५९,६०,८२,८८, १०२, ८२, ८३(अ), ८७ ९१(अ), ९२, १६२(अ)। १९७, २०३-२०५। -दर्शन २१, २, ७.(अ)। अवतारणाभिसन्धि १४३। -प्रकरण २१, २०(अ)। अवयविवाद --वेदान्त अवल्थात्रय -अनक्षर १९,७॥ अविद्या ३५, १५३, १६६(अ)। अनाभास अव्याकृत ६३(अ), ६४ । अनिमित्त १६॥ -उपासना अनुत्पाद ४९, १०३(अ)। अन्यक्त अनुपूर्वविहार ९३(अ)। असंस्कृतधातु १८५1 अन्तःप्रज्ञ २७॥ अपीति असह- अभिनिवेश असत् ११८(अ), १४०(अ)। अभिलाप ७२,८२,१२५, १२६, १६५ कार्यवाद ९९(अ)। . १३०। । ८४,८५ 281 ११। 0.P 8-31 ·Arv- । २४२ आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् । असम्प्रज्ञाव समाधि -श० १९६ । असम्भव ६३, ६४(अ)। --ज्ञेय असम्भूति अस्पर्शयोग २२, १३, ९१, ९३(म), -पिरोवनसंवाद ९६, ९५(अ), ९६, ९७(अ), इन्द्रिय पट १२८॥ ९८(अ), ९९। -विहार -विज्ञान पट् ९५ । इन्ध (अ), ७.॥ भहकार अहङ्गदोपासन ईश्वर ३०१ ३४(अ)। आकाश १६(अ), ११, ३१ । उच्छेदधाद १५५,१५६ । आत्मन् २०, २१, ७१, ७.(अ), | उत्तमपुरुष 68(अ), १०(अ), ७६(अ), ११, | उपचार (समाधि) ७१, ७२ । २, २४, २७(अ) ३०(अ), ३२, | उपासन (उपासना) ११, १२ ४७(अ)। ३५(अ), ३६(अ), ११, १२, १४, ५५, ६४,६५, ६१, -प्रतीकविषय -परिपाक १८८॥ ओद्वार -बाद कर्मन् ६२. आदिशान्त १९१, १९२(अ)। कला आध्यात्मिकभाष कल्पना १८, २९, ३७(अ)। आनन्द २१। कल्पित (लक्षण) १६६(अ)। कपाय काम ७६ । -मय कारण ५०, ११२(म)। -मयकोश, ५३,५४। कार्पण्य -मयाधिकरण ५४ । कार्य ०, ११२ (अ)। आनिस्य • ९६(अ)। -कारणता १५०,१५१। -ब्रह्मन् ६३(अ), ६४। १८६,१८८। काल आयतन २८,१२८1 कूटस्थ ०, ११०(अ), १११(अ)। आकिञ्चन्य. १३४ । ९३ । कोश ५३॥ नैघसंज्ञानासंज्ञा० अन्नमय आनन्दमय विज्ञानानन्त्यार प्राणमय आर्यधर्म १७७(अ)। मनोमय. विज्ञानमय १९६१९७1 । H २८(अ), १७ २७,१४। आप्य ९३, ९७। कोटि . आकाशानन्त्य ५३, १४ आठम्यन क्रम आधरण ·परिशिष्टम् ।] विषयसूची । DI -ल्यान दु खाधिवासना भपर ११५(4)। पूर्व ११६(अ)। नि सर सह ११५(अ)। -स्पन्दित ५, १६२ । लेश २६, ५३, १५२, २७, १२८, । चेतोऽशु १४४, १९६(अ)। डापात्मन् ७,७२। -आवरण १९६(अ)। छायापुरुष ७७१। -विविध जागर -दधिध १९६ । जागरित २०, १8(अ), १८(अ), २, -पविध २३, १३३, १४०,१६०,। क्षान्ति १९०(अ)। २२, २०॥ -अधिवासना १९०। जागरितानुभव १५८1 १९०। जाग्रत् ४, १३(अ), १४, १५, १९, -धर्मनिध्यान १९०। -परापकारमण १९०1 -स्थान 281 गुण ८९(म), ९०(अ)। -अपल्या १२, २२, १३८,१५७ ॥ -विविध २१, २२(१), २४, गुण्दव्यभेद ८०-९०1 १३६, १३८॥ गोव्याह्मण -भाष १६,२६। गोपादकाल 38, 81 जाति ७१, ४०, ४७(अ), ४९(अ), ग्राहक २५(अ), २६ । ५०, ६०(अ), ६६(अ), ग्राहा २५(म), २६ । ९९(अ), १०२ (अ), १०५(म), -अभिनिवेश १०९, ११८(अ), १७०। १२४(अ), १३२, घनप्रज्ञ २७(अ)। १४१(भ), १४४(अ), १४८, चतुष्कोटि १८०। १५१,१६४॥ चलाचल ",४९,६१,१०४, चित्त ७०, १०, २५, ६९ (अ), ९५, १०९१३८,१५१. १२८, १३०(अ), -याविन ।।, १२५, १३४(अ)। १३३(), १५१(अ) १९६- जीप १७,२०, २६, ६२, ९१ । १६२(१), १३, ( शान १६(अ), ८४, ८५, ८(अ), १६(अ), १८३, १८१० १८३(अ), १८५, १८९, -धर्म. लोकिक १९५ १९७(अ)। १३३ ।। अप्रातिलक्षण । .

·- २४४ । लोकोत्तरतम . -आकार , -ज्ञेयाभिन्न ज्ञान आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् । 1 असङ्गस्वभावलक्षण ८५। देशना १४१॥ । निःसङ्ग १९५ । द्रव्य ८९(अ), ९०(अ), १५०(१)। लोकोत्तर १८५। द्वय २१(अ), २६ । १८५। अभाव १७०। लौकिक १८५। -आकाशकल्प -अन्तपतित सन्तति १८१ । । ज्ञानेन्द्रिय ३४(अ)। -आभास ज्ञेय १८३, १८४(अ), १८६, द्वादशायवन १२८॥ १८४(अ)। दैव २७,२१,२४॥ ६३ । धर्म ४१, १२, ८३, ८७(8), ८८(अ), -आवरण १९६(अ)। ८९(अ), ९०(अ), ९१(अ), तत्व , ३४(अ), ८९(अ), १००, १८ ॥ १००, १०५, १२०, धता १८१, २०२। १४६, १२०(१), ११६(अ), । तथागत (अद्वयज्ञान) १८१॥ १७७, १८९, १९५॥ वन्न (लक्षण) -अष्टादश १२८. तन्मात्र ३३, ३४ -वैधसिक धर्मदेशना १४३, १००। ३१ | धर्मनियामता २०२॥ माणिक ३१॥ धर्मस्थितिता ७०,७८, ६७। धर्मधातु १६, १७७(१), १८(), अपस्या १५९(अ), ११, १२, १८ ॥ तुर्य ७., १६(म), 18,६। धर्मनैरात्म्य तेजस २8,00..(अ), 67,७०, धर्मिन् ८(अ) ५. 10 (अ), (अ), ५, धातु १३(अ). १५(अ), ३१॥ -अष्टावत १२८॥ विकसत्रिपाठ ९४ धीमत् विभव (भ), ९. दुस २०३। ११(4) I ट १५९, १९ चिारमा . । लान्त्रिक तुरीय । १२८॥ ११. निया २३ बिमिरा नियति देषवामगोप ·परिशिष्टम् । विषयसूची २४५ ... १६१ । १८८॥ . निराभास ८१(अ)। परिकल्पिवलक्षण निरोध ३८,९१,९६ -स्वभाव १६६(अ), १६८, -समापत्ति ९६(अ)। १७८। --संज्ञापेदिता ९७(अ)। परिणामवाद निर्माण परिनिप्पनलक्षण -काय -स्वभाव १६६(म), १६७(अ)। -चित निर्मित, निर्मितक पाक्य निर्वाण ४२, ४३, ८१(अ), ९७, ६१(अ)। पादव्यधस्थान ७०। ९८,१५६, १९२ । निर्विकल्प ७७,६९,८१। २७, १९०, १९६। -समाधि ७४,९६ निष्पन्नलक्षण (स्वभाव) निःसङ्गत्व पुरूप ७७, १२(अ), १ (अ), ११, २७,३४, ३५॥ निस्वभाषता १६८, १९१(भ)। -उत्तम मैरात्म्य पूर्वापरकोटि ८८(अ)। पुद्रल पृथ्वी ८९॥ नैयाणिकप्रतिपत्तयात्ववैशारय १९४ । पौराणस्थितिधर्मता २०२। पञ्जिका 86, २६, ४२ (अ)। प्रकृति ३४, ६३, १०५, १०६(अ)। पति ६४। प्रजापतीन्द्रविरोचनसंवाद पदार्थ, सर्वज्ञतानुकूल १८६ । प्रजाति ७२, १२५(अ), १२६(अ), परतन्मलक्षण १६४-१६५, १६८(अ)। प्रज्ञा --स्वभाव १६६(अ), १६७(अ)। प्रज्ञानधन • ८(अ)। परभाष • ४०(अ)। प्रज्ञापारमिता ७, १५८, १८१, १९१ । परमपुरुषार्थप्रालि -अयज्ञान १८१। परमात्मन् ७२, ५४(अ)। १८१ परमार्थमय १५२, १५३ ।। प्रणवोपासन ११, १२, १४,७५॥ परमार्थसत्य १५२, १५३, प्रतीत्यसमुत्पन्न १६६,१६८। १३४, १६८। प्रतीत्यसमुत्पाद 'धर्म १९६ । पृथिवी . - १ - ·२३। मनस् २४६ आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् । प्रत्यात्मधर्मता २००,२०२ । -कोटि १७७(अ)। प्रधान ३३, ११॥ -दर्शन १२८ प्रपञ्च ४१, ४२(अ)। भोग ७६। -मिथ्यात्व २०५।| मङ्गलाचरण ७०(अ), ७॥ प्रपनोपशम २१, ७७, १८, ४१, मधुविद्या ११, ५६(अ)। ४३(अ), ४३(अ), ४४(अ) मध्यमकपथपथिक १६, ४७, १९६ । मध्यमा प्रतिपक्ष १००, १०१(अ)। प्रभु १८, ३४(अ), ६७(अ) 'प्रविविक्त २. (अ)। ६८(अ), ६९(अ), ७०(अ), प्राज्ञ २४, 4(अ), ७०, ४, ७७, ७५, १२, १४५। ७४, १७, (४), ८(अ) १४(अ), | मनोनिग्रह ७५ ७६(अ), ७७॥ प्राण ७०(अ), २९, ३०(म), ३६(अ), मनोविज्ञान ३६(अ) ३७। महत् ३३, ३४(अ), ११०। प्रासनिक ४५। महायान ८१, १८६ (अ)। -सिद्धान्त ३८॥ बल, पञ्चविध ४४, २०३ । माध्यमिक सिद्धान्त बहिष्प्रज्ञ मान २। बुद्धभूमि ३४(अ), ६०,६६, १५१, बोधिसत्व ६९, २०१(अ)। १५६(अ)। बोध्यङ्ग, सप्त ४४ मार्ग १८५॥ बौद्धकुमत 801 मार्गज्ञता १८६॥ बौद्धमत ३८,८१1 मार्गफल मान् २०, ७७, ११, 400, ३०, मिति २8 । १६, १९,६५, ६६(अ), ६९(अ), मूढावस्या ७०(अ), २, ८०, ८१(अ) ८२, मोक्ष ३९(अ), ४२, ४६ १०९, १११, १४५, १८१ मोह १५३,९६६ । ८०॥ युक्ति १५, ६२(भ),६५, १२८ । -विहार ६९। योगाचारसिदान्त भगवद २३ । योगिप्रत्यक्ष ८. भाय २३, २४, २६, राग ९१(भ)। -आध्यात्मिक फल . माया १८५) (4),101 ३१(अ), ३...मग ·परिशिष्टम् . विषय सूची २४७ : ज्य 28, 10, ८(अ),८०॥ ख -कारण मर्श ११(म)। यावस्था ९। बिहारसा, स्पर्श लिङ्गात्मन् ७० । विहार ១១ ३५॥ वृतिकारमत लोकसंवृति सत्य येदना लोकोत्तर, धर्म १८५। --निरोध ९४(अ), ९८॥ घस्तुशान १८६ । -समुदय विकल्प, विकार यतथ्य २७, २१(अ), २ (अ), २०(अ), विकृति ३४। (म), ७०(म), १७(म), विक्षेप १७(अ), १९(अ), २०(अ), २२, विज्ञप्ति ६९, ७४(अ), १२८, १४५ १ १५, ८७, १३६(अ), १३७॥ १६७ । वेदपारग १०॥ . ०२ ७८। ८६ । वैराग्य १७६ । कारद्य . -मानता १९३ ॥ विज्ञान २७, ६६(अ), ७१(अ), ८६, अन्तरायिकधर्मानन्यथात्व १२४, १३१(अ), १४६(अ),., निशिवव्याकरण. १९४॥ १४७, १४८। १२५, १५६। काय १२८॥ चतुर्विध० ११९४ 1. विस्थ २२, २३ । वित. १९४. विद्या ३१,३४॥ नयोणिकप्रतिपत्तधात्व० १९४। विनाश ६३, ६४(अ)। १९४। विषयांस सर्वध भिसम्बोधि० १९४। विभु सर्वास्तवक्षयज्ञान १९४। विधर्तवाद वैश्वानर २२, २८(अ), ४०, २ । विशारद १९३(अ), १९४ । व्यवहार विशिष्टाद्वैतवाद १०॥ -नय १५३ ॥ विश्व २२(अ), २ (अ), २६(अ), सत्य १५३, १६६(अ)।, ६५-७०(अ), * (अ)-७., १२ युत्तिष्टमान ९६(अ)। (अ), १६(अ), ३(अ), ४(अ), व्युत्थान ९६(अ) ६, (अ), १२, १३(३) व्युत्थित १६॥ १४(अ), ३१ विषय शक्ति ३४॥ १२८शहरमत 8.1 - 4 1.

·२४८. आगमशास्त्रम् [ परिशिष्टम् शारीरं अात्मन् -अर्पणा " शाभ्यतवाद १५४, १५५(अ), १५॥ शिव २६, २१(अ), ३१, ३४, ४३अ, -अवस्था ७९ -असम्प्रज्ञात १३॥ ७१, ६३(अ)। १७७1 -उपवार शुद्धाद्वैतवाद सम्भव शून्य ४२, ४६(अ), ७३, १५६(अ)। सम्भूति ६३(अ), ६.(आ)। -वादिन सम्मुतिसञ्च (संस्कृते सम्मतिसत्य) शैव २१३ । सम्यग्दृष्टि श्रद्धादेव २०॥ सर्वज्ञ ७, ७१, ७२, ८२, १७९, १८६ । श्रुतिः *, २१, ८१(अ), ७२, १२, सर्पदृश् ११, १४, ३०-३२ (अ), १६, साकारज्ञता ६१, ६२(अ), ६४, ६६(अ), सर्वोपलम्भोपशम ६८, ६२, १०४(अ), १०५.' सविकल्पक १६६, १८६। सामान्य ८९॥ धर्म १२(अ), १४॥ १५३, १५५, १६४(अ), सदुईश २०३। १६६(अ), १६६(अ)। सुषुप्त ७०.७७, १८, (अ), १३, १४ । -सत्य १६४(अ), १६६, १८१, . ७१। १८६। -प्रस्थान संवृति . संसार ७, ७०(म)। ७,३५। . -स्थान १३४(अ), १६२) स्पुप्तावस्या सांसिदिकी १०७१ स्पुति संस्कार २७॥ सूक्ष्म सत् ११८(अ), १४०(अ);/ सृष्टि -कायदृष्टि (स्वकायष्टि) सौगतमत २७(अ)। -शान्वयन -कार्यवाद ९९(अ), १५ । -सम्प्रदाय सत्वपरिपाकथयां १८८1 -संस्टस सत्यता २०२॥ -सिवान्त सदाशि ३५। संश समासा -विविध समाधि ५१(8)-७३(अ), ९(अ), संज्ञा -परिवनिरोध १८.1 १९॥ १२५ ()। २५, १२॥().

·परिशिष्टम् . ] विषयसूची स्कन्ध, पन १२८ । -अवस्था २२,१५७ स्थाननय -दृश् २२ (अ), १५८(अ), १५९ । स्थूणानिखननन्याय ९९। २१(अ),२२, २४, स्थूलभुज १०1 १३६(अ), १३७(अ), १३८(अ), स्पर्श ९४(अ).९६(अ)। १५९, १६०॥ -आकिञ्चन्य -स्थान २०, २२॥ --आनिजय ९६। स्वमात्मन् -आनिमित्त १६॥ स्वभाष ४०(अ), ६०, ८१, १०५, -निरोध ९४(अ)। २६६, १६७(अ), १३८(अ), १६९ । -विहार ९५। हित ९८(अ)। -समुदय ९४। हेतु ४., ११८(अ), १७०। स्मृतशब्द ७७। -प्रत्यय १६४,१६५ स्मृति ४४(अ)। -प्रत्ययसामग्री १६९। -ध्रवा ४४(अ)। ११४, ११६(अ), -प्रस्थान १५१(अ)। स्वकायष्टि (सत्कायष्ठि) २७, २८ । -फलकम स्वप्न ७७, १६(अ), ११, १७(अ), -फलभाव ९(अ), १३, १४, १७(अ),१८(अ) १२१ (अ), १४९(अ)। २०,६७, ७०,७१, १२५,१३१, -फलव्यवस्था १२३ । १३६, १३७(अ), १३८(अ), -फलसम्बन्ध ११० ११५ १३९(अ), १४०, १५७, १५८, -फलावेश १५२। १८६, १८७(अ)। -अनुभव १५८। होम (उदित, अनुदित) ७७ 1(अ), ११६, * अन्तिमानि त्रीणि सूचीपत्राणि ममान्तेवासिना वत्सेनानन्तलालेन रचितानि । 0P.81-32

·संयोजन संशोधनं च।
संख्ययोराद्या पत्नमन्त्या तु पति सूचयति ।
इदमरगन्तव्यम्-यान्यशुद्धान्यतिस्पष्टानि तान्युपेक्षितानि ।
इह केवलं शुद्धा एव पाठाः प्रदर्शिता नपुनरशुद्धा अपि ।
20... 'पिटकम्। २७.० प्रन्थः। २४... 'न्यस्तेति।
७. २७ 'दपेक्ष्यते। ७१. 5 'चार्यः । ४४. १इद' । १8. २७
नास्मिन्नन्य'। १०.६ प्र
३. १३ 'भिने। ७.८ ।
१२, १५, १६ प इत्यत्र 'प्य ।
१६.१, ८ '। २०.३ ोफ'। २३.५ ‘पद्यतेति ।
२७.७ इत्येतदनन्तरमिदं संयोजनीयम्-
"योऽसौ स्वयं कल्पितो जीवः सर्वकल्पनायामधिकृतः स
यथावियो यारशी विद्या विज्ञानमस्येति यथाविद्यस्तथा-
विधैव स्मृतिस्तस्येति तथास्मृतिर्भवति स इति" भाष्यकारः ।
३२. १६ सूक्ष्म । ४३. ११. चोप। ४५.४ 'शम'। ४६.२
'च्या
'वावयव २५ ; अन्ते संयोजनीयमिदम्-एवं
चैपोऽविलक्षण आकाशेन । आकाशसहूंश इत्येतत् । ५३. १५ कोशाः ।
४५.२४ 'प्यन्यो। १६.५ क्वि । ५७. १० 'ल्लोह। ६१.१८ भू।
६२.३० 'भुव । ६७. १३ 'सुद्धि ; २६ सुत्तं । ११६. २७ पाठस्य ।
१२८.१६ 'तत्वम् । १३७ ५ स्वप्न ; २३ स्वप्नह' ।
१३६.२ अन्ते संयोजनीयम्-
सत्यमिदमिप्यते भवता। वस्ततस्तु न तत्तथा भवति ।
प्राग्व्याकृतमित्यभिप्रायः।
१४८. ८ विज्ञाने।
१५८.१५ चरा'। १६०. २२ स्वमम'।
१६१.५ "विम्ब । १६४. ३ कल्पित । १७४. ६ वीत'। १८८.
१आप्यं । १८६. १३ तान्तिः । २०३. १ दुई। २०५-६ मकरोद्।
यथा