·867
ফ্লাহ
JARATIYA
तवैव वचसा वाग्मिन् गीर्वाणानां गिरा रुवः।
यथामत्यनुवादोऽयं सादरं ते समर्पते ॥१॥

·निवेदना श्रीमता ज्ञानराजन ग्रन्थराजो विनिर्मितः । यः श्रीमद्भगवद्गीताव्याख्याविषयकः पुरा ॥१॥ महाराष्ट्रगिरो भृपाविशेपो यो विराजते । यस्य बानेश्वरीत्याख्या प्रख्याता पृथिवीतले ॥२॥ सोऽयं निर्जरसां वाचा मया यत्नादनूद्यते । आराधनाय सर्वेपां गीताग्रन्थविमार्शनाम् ॥ ३ ॥ ज्ञानेश्वरगिरामर्थ यथामति विवृण्वतः । सुप्रीतो यज्ञभुग्भूयाद् याग्यज्ञेन ममामुना ॥ ४॥ मूलमन्थस्य दुर्योधस्थलानामर्थविवरणे श्रीमद्भिः श्रीज्ञानेश्वरभक्तः 'केशवरावजी देशमुख' इति सुगृहीतनामधेयौदर्यश्च 'प्रो. सोनोपंत दांडेकर, वापूराव भिडे, बापूसाहेव चापेकर' प्रभृतिभिः सुह-प्रवर्यन्मेऽ नप साहाय्यं व्यरचे प्रस्तुतग्रन्थप्रकाशने च मुम्बापुरीस्थैर्दानशूरैः श्रेष्टि वरेण्यैर्जीवनदास वल्लभदासयमभिर्यदनं व्यतारि तस्य कृते तत्तेभ्यो महामागेभ्य: मुमहहण धारयामि यत्किल केनापि प्रत्युपकारेण निर्यातयितु न शक्यते । यत्सत्यमेतेषा महाशयाना साहाय्याभावेऽशक्यप्रायमानीत मुदुर्घटमिद श्रीमज्ज्ञानेश्वर्या अनुवादकरणं मुद्रणद्वारा प्रकाशन च। श्रीशनिश्वरकृपया तु प्रथमा पदध्यायों मुद्रिता वीक्षमाणस्य सुमहान्मे चेताव समुन्मीलति प्रसादः । अन्यदपि खण्डद्वय यथाकाल प्रकाशयिध्यम् श्रीज्ञाने श्वरप्रेरणापूर्वक सकलसहदयसुहरसाहाय्यक लप्सीयेति दृढमाशंसे ।

·- 'श्रीमज्जगद्गुरुश्रीशंकराचार्य परम्परागतश्रीमत्करवीर- पीठाधीश्वरश्रीविद्याशंकरभारती (डॉ. कुर्तकोटी) स्वामि- नामाशीर्वचनम् । श्रीशंकरो विजयते श्रीमद्भगढ़ीतामुपनिषत्सु गौरवमावहत कम्य हि मचेतम किमपि किमपि प्रमोदम्थानमिट न भवेद् यत्तामामनुदिनमधिकाधिक प्रवर्षमाना यशोलता सफलता च प्रत्यक्षीक्रियत इति । येन तु निमर्गकुरिलेन कालेन तपस्वि श्रीमद्भारत तटीयानि च भूयामि भास्वन्ति रत्नानि का कामप्य धोगति प्रापितानि सोऽपि खलु न प्रभवति क्षणपिहितानामपि तत्तेषा तेज- स्विना वस्तूना नैसर्गिक्म्य तेजसम्तिरोधाने सुरभिचन्दनसुगन्धनिवारण इवेत्येप साक्षात्कारो नाम प्रमोदे प्रमोटान्तरमेव । भारतमेतत् स्मृतिपयातीतादपि कालात्मर्वम्यापि जगत कल्याणाय प्रायततेति — धर्मो विश्वम्य जगत प्रतिष्ठे' त्यादिश्रुत्याऽवगच्छतार्यवशी येन कीदृश प्रहर्षो नानुभूयते । सुदरे तावत्तिष्ठतु स कालस्तत परमपि तैम्ममहर्षिभी राजर्षिभिश्च सभ्य जगतोऽभ्युद्याय च निश्रेयसाय च किमिव विहितमिति तयश शाश्वतपतापायमानै श्रीमद्रामायणमहाभा- रतादिभिग्रन्यै स्वयमेव प्रकीयते । ततो चीनेऽपि काले क्यिद्भिरपि महारानै पण्डितप्रकाण्डैश्च स्वपूर्वजे क्षुण्णमेव पन्थानमनुमरद्भि म्वरसत एव तटीय यशोऽप्यन्वगम्यत । ततश्च तादृशी किर दशा भरतवर्षम्यो- पनता म्मरणमपि यम्या बलादिवोटन्चयति रोमञ्चमङ्गेषु पातयत्यश्रुधारा प्रयोगकर्तृत्व चोपैत्युद्वारम्य ' हा कष्टम् ' इत्यम्य । यैरनन्यमदृशेरन धिगत सोऽप्यर्थ ममधिगतो, न केवल लौकिक किन्तु पारमार्थिकोऽप्या- नन्द करतलामलकीकृत सुखदु खयोर्लक्षण “ सर्व परवश दुःख ·(२) सर्वमात्मवश सुखम् । एतद्विद्यात्समासेन लक्षण सुखदु खयो" रित्यवबुद्ध मवबोधित च, देव्यपि माया समुत्तीर्णा, तदुत्तरणमार्गोऽपि च सुस्पष्टतयो पदिष्टस्तदार्यक्शीयब्रुवरप्यस्माभिरवेदिभिस्तदीयाचारविचारमर्मणा पौरप्या एव मायाया परवशतया साप्रतमेवविधा दुरवस्थाऽविदितमेवानुभूयत इति महदेवेदमाश्चर्यस्थानम् । महत्तर पुनम्तद् यदेतादृशपरकीयपजालेना भिभूयमानेष्वप्यम्मासु वराकेषु पुण्यश्रवणकीर्तनाना तेषामम्मत्पूर्वनाना तास्ता कृतयो नाद्याप्यात्मन प्रभाव जहतीति । अत एव भारत येन केन प्रका रेण तिरस्कुर्वद्धि पाश्चात्यैरिव सर्वथा तदनुक्रणेनैवात्मान धन्य मयमानै कैश्चिदार्यवशीयैरपि भगवद्गीतोपनिषत्सदृशेषु तृणाय मन्यमानेषु कतिचित्र सारासारविचारशालिनो जनास्तद्व्याख्यादिसेवया स्वय वृतार्थयितुकामा घनान्धकारे दीप इवात्मानमाविष्कुर्वन्त सदृश्यन्ते। एवविधेषु गणनीयोऽय मोकोपाह कविभूषण श्रीमन्महादेवशास्त्रिमहोटयो यदीया नूतनकृति सस्कृतज्ञानेश्वरीमधिकृत्याय लेख प्रवृत्त । सेय सम्कृतज्ञानेश्वरी नाम न कोऽपि स्वतन्त्रो अथ किन्तु श्रीज्ञाने श्वरविरचिताया महाराष्ट्रभाषामय्या श्रीज्ञानेश्वरीत्येव सुविदिताया श्रीमद्भ गवद्गीताव्याच्याया सस्कृतभाषात्मक पद्यमयोऽनुवाद ।तथापि ' आम्राश्च सिक्ता पितरश्च तृप्ता । एका क्रिया द्वयर्थकरी बभूव " इति न्यायेन गीतार्थ सेवन काव्यप्रणयन चेति कार्यद्वय युगपदेवकेन कर्मणा साधितमिति नूनमर्हति शास्त्रिमहोदयो धन्यवादम् । एतेन हि महाभागेनाद्यावध्यध्याप नेन विद्यार्थ्यपकारिनानाविधपुस्तकनिर्माणेन च दैव्या वाण्या या सेवा व्यधी यत तस्या फलमेवेदमुपनतमित्यभिव्यज्यते यदुर्बोधेति प्रायेण विदिता ज्ञानेश्वरी सरसतयैव परिवर्तिता । प्रथमतस्तु गीतार्थतात्पनिर्धारण नाम सुटुप्कर कर्म । यत क्लिान ग्रन्थे तादृश समन्वयात्मा सार्वपि सनातन सिद्धान्त प्रतिपादितो ·यो यथाकालं यथामति यथाखचे च बहुधा व्याख्यातुं शक्येत । तनैतदाश्चर्य नाम या विषये परःसलहेभ्यो वत्सरेभ्यः प्रतिशतकं कतिचिदपि भाप्यन्याख्यादयो व्यरच्यन्त विरच्यन्ते विरचिप्यन्ते चेति । न केवलमेतावदेव, किं चैतद्विषयक्पाचीनार्वाचीनव्याख्यातृपु ये द्वित्राः सुगृहीतनामधेया महापुरुषास्तेऽपि परस्परं भिद्यमाना विवद- मानाश्चापाततो लक्ष्यन्ते । सुनिपुणं विभावयता च तेषामापाततो दृश्य- मानस्य परस्परविरोधस्य कारणमन्वष्टुं शक्येत विरोधोऽपि परिहा क्षम्येत क्वापि च समन्विते तात्पर्ये सर्वेषामैक्मत्यं विनिश्चेतुं पार्येत । यथा, प्राचीने श्रीशांकरभाष्ये "नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन्श- वनस्पृशम् निघन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि” इति भगवद्वाक्यमनुरुध्य "विदुषा क्रियमाणं कर्म परमार्थतोऽकर्मैव" इति शास्त्रदृष्टया यत्साधितं तदेवाचीने गीतारहस्ये व्यावहारिक्या दृष्ट्या शब्दान्तः प्रतिपादितम् । भाष्ये शास्त्रा- नुसारेण ज्ञानकर्मसमुच्चयनिषेधस्तु यः साधितः स ज्ञानिना किमपि न नियत इति न, किन्तु ज्ञानिना क्रियमाणं कर्म परमार्थतः कर्म न भव- तीति । अस्मिन् विषये गीतारहस्ये यो गतिाभाप्यस्य विरोधः प्रतीयते तत्र कालान्तरमूलको दृष्टिभेद एव कारणमिति सुशकमिदमवगन्तुम् । दुष्प्रतिपाये खल्वेवविध विषयेऽविरतं परिभ्रमति च कालचक्रे दृष्टिभेदस्तु कथमपि दुनि- वारः स्यादिति विदितचरमेवेदं विदितवेदितव्यानाम् । सत्यप्येवं तत्तत्कालसमुद्भूतैर्महाजनैर्निरभिमानसहकृतया लोकोविर्षिया भगवद्गीतार्थ आचरणेन व्याख्यानेन चाविष्कृतः । तेप्वेवान्यतमः कस्याप्य- द्वैतभक्तिप्रधानसंप्रदायस्य प्रवर्तकः सत्पुरुषचूडामणिः श्रीज्ञानेश्वरमहाराजो यः पञ्चषशतसंवत्सरेभ्यः प्राङ् महाराष्ट्रे समुत्पन्नो ययं हि नामाद्यापि लक्षावधिकैर्भागवतधर्मावलम्बिभिः सांप्रदायिकैः प्रत्यहं सभक्तपुद्रेकमुधु- प्यते । श्रीज्ञानेश्वरमहाराजेनापि श्रीमच्छंकराचार्यभगवत्पादपुरस्कृतमद्वैतमेव ·(४) स्वीकृतमनुकृतं चेति स्वकण्ठत एव ज्ञानेश्वर्यामभिहितम् । श्रीमद्भगवान् खलु यांश्चतुर्विधान् योगाञ्जगौ तत्र भक्तियोगो ज्ञानेश्वर्या विशिष्य प्रत्यपाद्यत। सेयं ज्ञानेश्वरी तत्कालतद्देशव्यवहृतमहाराष्ट्रभाषामयच्छन्दोनिबद्धा विराजते । यद्यप्येवमापमरपण्डितान्तसर्वजनसुगमतापादनार्थमेव ज्ञानेश्वर्याः समुद्भवस्तथापीदानीतनेप्ववगण्येषु महाराष्ट्रीयेप्वपि तद्वाचकेषु कतिचिदेव प्रभवन्ति तां श्रुतिमिवाधुनिकाः संस्कृतभाषानिपठितिनो यथार्थतः परिज्ञातुमित्यही प्रभावः कालस्य । यदि महाराष्ट्रीयाणामेवेदृशी दशा केव कथा पुनरनभ्यस्तमहाराष्ट्रभाषाकाणां जनानाम् । अत एव कैश्चित्तः कृतोऽपि ज्ञानेश्वर्या गद्यात्मक आधुनिकमहाराष्ट्र- भाषानुवादो न तथा वगगुर्नरादिप्रान्तान्तरवासिनामुपयोगाय भवेद्यथा तस्याः सरलसंस्कृतभापानुवाद इति विचिन्त्य श्रीमता महादेवशास्त्रिमहो- दयेनेयं संस्कृतज्ञानेश्वरी व्यरचि । ये तु केचिदिमां दैवीं वाणीममृताय- मानामपि मृतां मन्यन्ते ते किमपि जानन्तु नाम । यावत्खल्वासेतु- हिमाचलान्तं सर्वत्रापि भारते वैदिकैः श्रुतिः कण्ठे क्रियते सुमधुरं श्राव्यते च, श्रीमद्रामायणमहाभारतादिश्लोकाः प्रथमतः पठ्यन्ते ततश्च तत्तद्भषयान्यन्ते, भगवती सन्ध्या सर्वाण्यप्यन्यान्याह्निकानि कर्माणि संस्कृत- भाषयैवानुष्ठीयन्ते, विवाहसदृशमहोत्सवे वधूवरयोर्बन्धनं धर्मे चार्थे च कामे च नातिचरामीति संस्कृतभाषयैव विधीयते, तत्तत्प्रान्तवर्तिभिः पण्डितैः संस्कृतभाषयैव परस्परं व्यवहियते, न केवलमेतावदेव । किंचागु- पाठशालाविद्यालयेप्नु विद्यार्थिभिर्यत्किमपि संस्कृतमधीयते, तावत्कथमिवेयं गैर्वाणी मृता · स्यात् । न केवलमेषा न मृता मृतप्रायमप्यमृतीकुर्वाणा विद्योतत इत्यनुभवमाक्षिकमेवेदं विपश्चिताम् । तत्कस्य नामेश्याः संस्कृतभाषायाः समुन्नति कामयमानम्य सचेतसश्चतो न भवेन्नितान्तं प्रहन्नं समवलोक्यानया भाषया विलिखितं यं कमपि नन्यं प्रवन्धम् ! ।

·यद्यपि संस्कृतज्ञानेश्वरी न माकल्येनाम्माभिविलोकिता तथापि तम्या यावान् भागो दृष्टिपथमापतितम्तावता स्थालीपलाकन्यायेन विनिःशंकं शक्यतेऽस्मामिरनुमातुमम्याः सरलत्वं सरमत्व मालंकारत्वं सार्थक्यं च योगपद्येन । अत्र हि मूलम्याथों न मनागपि त्यतीतः । कुत्रचित्पुनः स एवाधिकम्पष्टतया निरूपितः । मूलगतानि संस्कृतपदानि तथैवापरिवर्त्यानु वादे प्रयुक्तानि । महाराष्ट्रभाषात्मकानामपि शद्वानां परिवर्तन तथा कुशल- तया कृतं यथा किं नु मूलं क उव चानुवाद इति न शक्यते सहसा विज्ञातुम् । श्रीज्ञानेश्वरमहाराभेनार्थम्य स्पष्टीकरणाय ये दृष्टान्ताः प्रायेण योगवामिष्ठादृध्दृताम्तेऽपि तथैवोपन्यम्ताः । यया भाषया भगवता गीत तयैव गैवार्ष्या ज्ञानेश्वर्या अनुवादोऽयमकारीति विशेषतो वयं संतुप्यामः । एवं च सर्वथैव सौष्ठवमावहन्ती सेयं सम्कृतज्ञानेश्वरी नूनं विश्वसिमः सर्वत्रापि भारते ततोऽन्यत्रापि च प्रभूतं प्रमारं गमिप्यतीति । एतदथें च यो धर्मस्य प्रभुम्तमेवाच्युतं श्रीमन्नारायणं माजलिवन्धमभ्यर्थयामहे । १८५१ शाकचैत्रकृष्णनवम्याम । A KUILVIN BHAT BHA S.N LIBRARYA ·सरीसृपकाकादिपर्यन्त संस्कृतज्ञानेश्वरीप्रशस्तिः श्रीशिवः शरणम् अयि प्रेष्ठा निगमागममकरन्दतुन्दिलमतयः ससारसारसर्वस्वग्राहिण पाण्डित्यप्रकर्षसमावर्जितसर्वजनहृदयाः सहृदया. । नाविदितमिद श्रीमतों यज्जन्तुमात्रस्यापामरमापण्डित मनुष्यादेः तिरथोऽपि प्रवृत्तिर्दु खजिहासासुखपरीप्सानिमित्तेति । तत्र मनुष्याधि- कारत्वाच्छात्रस्येति न्यायेन मनुष्याथै प्रवर्तमानाना वेदादीनामय रादा-तो यद् दु खासभिन्नसुखप्राप्तावात्मज्ञानमेव पर साधनमिति । यतो वेदसिद्धान्तभूताना वेदान्तानामय दिण्डिम । प्रथम स्ववर्णाश्रमविहित कर्मानुष्ठानेन चितशुद्धिस्तत उपासनया चित्तैकाग्न्यमय च तस्यैव चेतसः परमात्मप्रवणतयात्मज्ञानम् । तेनैव परमानन्दलामस्तत पर न ससारमय स्यावकाश 'ब्रह्मविद् ब्रीव भवति । आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चने तिश्रुतिशतध्वनिस्वरूप । अयमेव वेदान्तराद्धान्त कालभेदेनोत्प नाना तचेषामधिकारिणा मितपचमतीना हृदये तत्तत्कालीननिवन्धैर्विविध सरण्या सस्थामापादित । तथा चोपनिषद्गतोऽयों भगवद्गीताद्वारार्जुन निमित्चीकृत्य श्रीकृष्णमुखेन प्रत्यपादि विष्णोरशावतारेण व्यासेन । तमेव बहुविधव्याख्याविपरीतमयं पुनर्भगवान् सर्वविद्येशान श्रीशकरः श्रीशकराचार्यभगवत्पूज्यपादस्याद्वैतकमलमार्तण्डस्य रूपमास्थाय लोकान् ययावद् ग्राहयामास भगवद्गीताभाष्याभिषप्रबन्धेन विद्वज्जनशिरोमान्येन । सोऽपि भगवत्पूज्यपादाचार्यभाष्यरूपो निबन्ध श्रीआनन्दयतिप्रभृतिभि. साटोप सुव्याख्यातोऽपि गीर्वाणवाणीपरिचयाभावाद्विविधदुरितप्रतिबन्धाच नाटीकत तदानींतनजनमन पदवीम् । किं च नास्ति प्रसर सर्वेषा चातु वर्णिकानामुपनिषत्सु । एतदालोच्य सर्वजनान् समुद्दिघी मि. करुणावरुणा लयेर्शानेधै सत्पुरुषपूर्वहै 'ज्ञानेशो भगवान् विष्णु ' इत्यभियुक्तोक्त्या विष्णोरशावतारभूतासस्य विष्ण्वशत्वात् स्वीय एव भगवद्गीतामन्य श्रीशक राचार्यसमाहताद्वैतसिदान्तसरण्या व्याख्यायि प्रत्यशायि चैतत् स्वोक्त्या- व्यासाचा मागोवा घेत | मायकरासि वाट पुसत'-इति । अय च ·(७) ज्ञानेश्वरीति लोकप्रथितो भावार्थदीपिकामियोऽन्वर्थनामा निवन्धः शाकीयः द्वादशशतके नेवासेग्रामस्य पञ्चकोश्यां श्रीमोहिनीराजस्म मगवतः परिसर-- प्रदेशे महाराष्ट्रीयवाण्या षोडशवर्षदेशीयः श्रीज्ञानेचैर्निवदः । अयि विचार- चातुरीचतुराः । अपि नाम नेदमेकमेव पोडशवर्षदेशीयानां वेदान्तनिबन्ध निवन्धनं नामकरणं पर्याप्तं श्रीशानेशानां भगवदवतारत्वे । किं च श्रीशंक- रावतारभूतानां निवृचिनायाना शिष्यत्वमात्मनि बोधयद्भिर्शनेश: स्वीय- निबन्धस्य शंकराचार्यमाप्यानुयायित्वं शिष्यस्य गुरुपूर्वकत्वात् कारणस्य च कार्यपूर्वकत्वाज्ज्ञानं निवृत्तिपूर्वकमेव भवतीति प्रादुर्भावित सहृदयाना हृदये। सेयं भावार्थदीपिका शनेभैरपरिचितगीर्वाणवाणीकानामनामात- शास्त्रगन्धाना महाराष्ट्रजनानां समुद्दिधीर्षया व्यरचीत्यनुपदमेवावादि । अत्र च प्राकृतजनमनःसमुद्रोधाय परशतं दृष्टान्तानां हृदयंगमानां समादरणं ततश्च दुरूहस्यार्यस्य वेदान्तगद्धन्तमतस्यालं विज्ञानाय । अयि श्रेष्ठा ऐति- हासिकविज्ञानिनः । वदानीतनमहाराष्ट्रभाषाशब्दार्यादिस्वरूपं संस्कृतहितः प्राकृतमाषापरनाम्न्या माळमाषायाः किंचिदिव संवादभूतमात् । ततोऽ धुना व्यतीते संवत्सरपटातात्मके काले महाराष्ट्रीयैरपि न विज्ञायते सोऽयः ।। केवलं साप्रदायिकरयमेवार्थोऽस्य ज्ञानेश्वरांनन्यस्यास्मत्परंपरासमायात इति जोधुप्यते सवैस्तदनुयायिभिः स एवोररीक्रियते च । इदमेव च श्रेयः । यतोऽयविषये शास्त्रपाडिल्य प्रयोजक किंतु संप्रदायपूर्वकं तत् । तथा चोक्तं श्रीमगवत्पूज्यपादेः श्रीशंकराचार्य मंगवद्गीतामाष्ये । ' असंप्रदायवित् सर्वशास्त्रविदपि मूर्खवदु- पेक्ष्यः' इति । अद्यत्वे दित्राः संप्रदायपरम्परा ज्ञानेश्वरीमन्यार्थस्य प्रचलन्ति महाराष्ट्रषु । तेषामेवानुकरणं कर्तव्यपथमववरति । अनया मीमासया शातचरमेव स्यात्सुधीभिर्यसंप्रदायो विरलप्रचारः संपन्न इति । ततश्च स संप्रदायो यावन्न दृष्टिपयमतीयात्तावत् कर्तव्यमेवैतत्सुधिया विशेषतो महाराष्ट्रीयाणां यदनुवादो नाम शानेश्वरीप्रन्यस्य । सोऽयमनुवादो महाराष्ट्रभाषयाद्यतनरूपया यदि क्रियेत वर्हि सेव गतिः । यतः प्रतिशतक भिद्यत एव माषायाः स्वरूपम् ! ततश्च सोऽयमनुवादः कैश्विच्छतकैर्दुरुहः संपधेत यथाद्यतने समये मावार्थदीपिकाया ज्ञानेश्वर्याः स्वरूपम् । ततश्च सनातनस्य वेदान्तस्यायों बहुकालस्थायी यदि कर्तुमिप्येत वाई एक ग्रन्थाना केवलं ·(८) एवासाधारणः पन्था यज्ज्ञानेश्वरीग्रन्थस्य देववाण्यानुवादो नाम । अपि विदासः । ज्ञानेश्वरादीनां साधुवराणामासीद् गैर्वाण्यां निरतिथयः स्नेह इति तु तत्कृतित एव प्रतीयते यता श्रीज्ञानेश्वरैरमृतानुमवनामके स्वमन्थे पञ्च श्लोका गीर्वाणवाण्या नियद्धाः । तथैव मुकुन्दराजेन प्राचीनेनैव महाराष्ट्रमन्थनिर्माणकुशलेन माधुवरेण्येन 'महामाष्यम्' इति नाना प्रथितः सुविचारपरिप्लुतो युक्तियुक्तो महानिबन्धो गर्वाण्या व्यरचि । यम्म मुद्रित इतिहासमण्डलेन । एव च महाराष्ट्रीयजनताप्रेममहमहिलेरपि शानेश्वरादिभिः साधुभिरनुमतत्वात् तत्र तत्र ते: स्वमन्येषु सस्तुतत्वाद् गैर्वाप्यवानुवादः कर्तव्यः । गैर्वाणवाणीशन्दार्थसप्रदायस्त न भारः कदापीति सर्वविद्वत्सुग्रहीतम् । गैर्वाणवाणीमयेनानुवादेन न केवळ महा- राष्ट्रीयाणा लामः । अपि तु सर्वेषामपि तद्भापाविदा जगतीतलघासिनाम् । यतश्चोक्तम्- देशभापा तु भूपावदेकदेशविभूपणी । गीर्वाणभापा वासोवत्सर्वदेशविभूषणी ॥१॥ इति । सोऽयमनुवादो गीर्वाणवाणीमयो न सुकरो येन केनापि कुकविना हठादाकृष्ठाना कतिपयपदाना रचयित्रा' । तत्रापेक्ष्यते प्रभुत्व ज्ञानेश्वरी- समकालीनमहाराष्ट्रभाषाया गैर्वाणवाण्या च । ततश्च कविताचातुर्य प्रसाद- प्रसादितहृदयत्व निरपेक्षपरोपकारशीलत्व च । ते चैते सर्वे गुणा मनिवास- स्थानभूताया अलका (आळदी) पुर्या अनतिदूरे पुण्यपत्चने निवसति भूदेवे सभवन्तीति समालोच्य महादेवभक्त महादेवनाग्नि विदुषि श्रीज्ञानेशेन सद्बुद्धिरूपेण प्रादुर्भूय प्रादुर्भावितः सोऽय निबन्धो यश्चाधुना विदुषां करकक्षमञ्चति । अयि श्रेष्ठाः । विद्यार्थिना साधारणजनानामुपदेशाय सहृदयाना च मनोविनोदनाय कति कति वान निवद्धा ग्रन्था एभिर्विद्वद्भिः। याश्च समालोच्यार्यश: कैर्नानामि शिरः सरससरलहृदयः । पर चैतस्य अन्यस्यान्यादृश्येव निबन्धनचातुरी यदयमनुवादः क्वचित् क्वचिन्मूलमप्यत्ति- शेते प्रसादगाम्भीर्येण । तया दुर्गमो भगवद्गीतायों मितपचमतीना चेतसि सारल्येन पद करोति । अत्रार्थ बहून्युदाहरणानि प्रदर्शयितु सुशकानि तथापि विस्तरभिया द्विप्राण्येवादाहियन्ते ।

·। (९) मूलम्-(द्वितीयोऽध्याय: म. गो. लोक ४६). जरी वेदें बहुत बोलिलें । विविध भेद सूचिले। तन्ही आपण हित आपुलें । तेंचि घेपे ।।२६०॥ जैसा प्रगटलिया गभस्ती । अशेपही मार्ग दिसती । तरी तेतुलेही काय चालिजती । सांगें मज ॥२६१ ॥ का उदकमय सकळ । जन्ही जाहलें असे महीतळ । तन्ही आपण घेपे केवळ । आर्वीच जोगें ॥ २६२ ।। तैसे ज्ञानी जे होती । ते वेदार्थात विवरिती । मग अपक्षित ते स्वीकारिती । शाश्वत जे ॥ २६३ ॥ अस्यानुवाद:- वेदेनोक्तं भूय एवास्तु कामं ते ते भेदाः सूचिताः सन्तु नाम । श्रेयोऽस्माकं तत्र यन्निश्चयेन वग्राह्यं नः सर्वमन्यद्विहाय ॥२६॥ आविर्भूते चण्डभानौ निशान्ते ते ते मार्गा दृक्पथे नः पतन्ति । आक्रम्यन्ते किन्वमी सर्व एव चक्ष्वतन्मे पार्थ तावत्त्वमेव॥२६॥ जाता सर्वाप्यम्मयी मेदिनी चेदद्भिः कार्य तावतीमिर्नु किं नः। तृष्णाशान्त्यै गृह्यते तावदम्मः पातुं यावज्जायते नोऽभिलापः॥२६२॥ एवं ये स्युर्ज्ञानवन्तोऽत्र केचित्ते वेदार्थ सम्यगादौ विचार्य । पश्चादगीकुर्वते ब्रह्म नित्यमैतेषां यद्वान्छितं केवलं स्यात् ॥ २६३ ॥ मूरम्-(पृष्ठ २१० ओवी ११६) ना तरी भौमा नाम मंगळु । रोहिणीत म्हणती जळु । तैसा सुखप्रवादु बरळ । विपयिकु हा ॥ ११६ ।। अस्यानुवाद: भौमो यथा मङ्गलनामधारी जलाभिधाना मृगष्णिका वा । तथा सुखाख्या विपयानुभूतिः पुष्णाति लोके विपरीतमर्थम् ।। ११६ ॥

·च मल्लिनाधादर्शना प्रवृत्तिः । अन्यमाषया तु कचिदेव संभवः । यत्र च मूल- प्रन्यकृदणीकृतभापानभिशानामपि जनानां मूलमन्याश्विोधो मवात्स्तीछा, विधिता संजायने तन ते भापान्तरविरचने प्रवर्तन्ते । मायान्तरकाराणा च प्राय ईदृशी प्रवृत्तिरालक्ष्यते यद्द्यात्मकस्य मूलमन्थस्य गद्यमयं भावान्ता पद्यात्मकस्य पद्यमयम् । एतईपरीत्यन प्रतिस्तु कचिदेव दृश्यते । प्रेधावन्तश्च मूलमन्यायमक्षरश: सद्य एवावगच्छेयुरिति येो मतिस्ते प्रेक्षावतामवस्थाविशेषमास्थाय तदनुसारेण टीकाप्रणयने मायान्तर- करणे वा यथाकचि प्रवर्तन्ते । मूलप्रन्यस्य पदाना दुर्योधत्वे मूलप्रन्थ- कृदङ्गीकृतमाषामिशानामपि जनानां मापान्तरादुपयोगो भवति । यत्र च मूलमन्ये तन तत्रावान्तराविषया विस्तरेण वाणितास्तत्र साधारणप्रशाना बनानामवान्तरविषये तत्र तत्र संलमा चैतोवृत्तिस्तेषां विषयाणां मिथासंगति पूर्वकं प्रबन्धार्थमाकलयितुं न प्रभवति । तथा च मूलप्रन्यस्य विस्तृतले विस्तरेणैव च साधारणप्रशानां तत्राप्रत्तिः स्यादतस्तामनुसंधाय साधारण प्रशा- स्ताननुग्रहीत केचिद्विपश्चितस्तादृशमूलप्रन्यतात्पर्याय साररूपेण संग्रहीतुं प्रव. तन्ते । यथा श्रीमच्छकराचार्यप्रणीतस्य ब्रह्मसूत्रशाङ्करमाप्यस्य तत्रत्यगूढार्य: संग्रहरूपः संक्षेपशारीरकाख्यो प्रन्यः पद्यमयः सर्वज्ञाम्ममहामुनिभिर्विनिर्मितः । संग्रह च प्रायः पधेनव प्रश्नन्ति विपश्चितः । यतः पयं घारणात्मिकाया बुद्धी शीघ्र प्रवेशमईति । गद्यमयोपि संग्रहः कचिदृश्यते । ये व कार्याकार्यविचक्षणा ऊहापोहकुशला मूलप्रन्यास्वयमवगततत्यास्तीक्ष्णमतयो विपश्चितो मूलमन्य. प्रतिपादितान्सिद्धान्ताननुकूलप्रतिकूल साधकबाधकप्रमाणान्तरेढोका प्रभवन्ति मूलमन्थससूचिताश्च सिद्धान्तान्मूलान्यहृदिस्थानाकलथ्य सप्रमाण प्रतिपाद यितुं प्रभवन्ति तादृशाः परान्प्रति मूलग्रन्थकदाभिमेतार्थप्रज्ञापिपयिषया महा निबन्धविरचने प्रवर्तन्ते । तत्रापि द्वयी विघा । केचिच्च तादृशा निबन्धकारा मूलपन्थस्य टीकारूपेण निबन्धप्रन्थ प्रणयन्ति । अन्न च प्रायः स भाष्य कारा निदर्शनम् । केचिच्च तथाविधा मूलप्रन्याविद्योतक स्वतन्त्रं सुलभ विस्तृतं च अन्य तथा प्रणेतुं कामयन्ते यथा तस्मारस्वतन्त्रग्रन्थासाधारणप्रज्ञा अपि जना अनायासेनैव मूलग्रन्थतात्पर्यार्थमवाच्छेयुः । व्याकरणशाने शदः कौस्तुभाभिधान्यनिर्मातारः श्रीमद्भट्टीजीदीक्षिता मंत्र निदर्शनम् । ते हि ·. न महामाध्यप्रतिपादित सिद्धान्तार्थप्रज्ञापनाय प्रवृत्ताः शब्दकोन्तुमनामानं स्वतन्त्र प्रन्यं प्रणिन्यु 'परिमाव्य बहून्प्रन्यान्योऽर्थः शेन लभ्यते । तमशेषमना- यासादितो गृहीत सजनाः' इति तमासम्म एव तेषां प्रतिज्ञा | तारापतिशा. नुसारेण च दोस्तुमप्रन्याध्येतारो भाष्यादिमूलमन्यामिमतान्सिद्धान्ताञान- न्स्येव । यद्यपि तामास्थले मूलमन्थादक्षरशस्तमर्यमधिगन्तुं सद्यः सर्वत्र न प्रभवन्ति तथापि न तावता स्वतन्त्रमन्यनिर्मातॄणा लेशतोऽपि न्यूनतामवघा- स्य । यतः साकल्यन तादृशस्वतन्त्रमन्यांध्येतॄणां चेताम संस्कारातिशयापान- द्वारा तादशी शकिदेति यवशात्त तं मूलप्रन्यं समप्रमेवाक्षरथमावबोटुं समयों भवन्ति नेतावदेव किलकि तु तं मूलमन्यं समममक्षरशः परानध्यापयितु- मपि पर्याप्ता भवन्ति । साहित्य काव्यप्रदीपप्रणेतारी गोविन्दठपुरा अप्यत्र निदर्शनम् । एतादृशी स्वतन्त्रप्रन्यप्रणयने प्रवृत्तिय मूलमन्यकृदगी. 'कृतमापापक्षयाऽन्ययापि भाषया दृश्यते । यथेयं प्रकृता ज्ञानेश्वरी । जानेवरी च श्रीमद्भगवद्गीतायास्तत्रत्यशांकरभाष्यस्य वा भाषा- न्तररूपतामायते। तदेव हि भाषान्तरं भवति यस्मिन्नवलोकिते सद्य एव मूलप्रन्यार्थः पदशोऽवगम्यते । नापीयं ज्ञानेश्वरी श्रीमद्भगवद्गीतायास्तद्भाष्यस्य वा टीकारूपेण प्रणीता । यतोऽत्र न कस्यापि तत्रस्यपदस्यामुकोर्थ इत्युच्यते न वास्यात्रान्वय इति नाप्यस्यायं भाव इति न चैव प्रतीकश उलेखः वाम दृश्यते । नापि वैये ज्ञानेश्वरी श्रीमद्भगवद्गीतायां तद्भाष्ये चोकार्यस्य संग्रहरूपा। न हि संक्षपेणार्थप्रतिपादने ज्ञानेश्वराणां प्रवृत्तिः संदृश्यते । 'विस्तरेणोपदिष्टाना- मयांनां तत्त्वसिद्धये । समारीनाभिधानं यासंप्रहं तं विदुर्बुधा' इति संग्रहस्वरूप- मभियुक्ता वदन्ति । ज्ञानेश्वरीयं श्रीमद्भगवद्गीताया भाष्यस्य टिप्पणीरूपा नेति तु स्पष्ठमेव । अतः श्रीमद्भगवद्गीतायां तत्रत्यशांकरमाध्ये च स्पष्ट तया प्रतिपादितानां संचितानां च सिद्धान्तानां प्रतिपादनाय दृष्टान्तेन तद्विशदीकरणायोपपत्तिप्रदर्शनेन तदृढीकरणाय चायं शानेश्वरीमंशकः स्वतन्त्र एव विस्तृतः सुलभश्च प्रन्यो निरमायि। महाराष्ट्रमापाभिज्ञानां जनानामनुम- हाय च महाराष्ट्रभाषया निबद्ध इति मन्ये । सनेश्वरीप्रन्यायामितः संवरस. राणा पञ्चशत्या: पूर्व सममूत् । इयता कालेन च सरत्या बहवः शन्दा महाराष्ट्रभाषाभिशानामपि दुर्योधा अभवन् । सांप्रतं च ज्ञानेश्वरीमन्यतापर्य ·नान्यता यायात्म्येनावगच्छ तो मर्मज्ञा प्रवकारोऽस्मिन्महाराष्ट्रदेशे कतिपये वर्तन्त इति महत्यमोदावहमेव । तप न ताशा सर्वत्र या मुलमा इस्यतो ज्ञान श्वरीप्रथार्थावबोधसौकर्यायावश्य कश्चिद्यानविशेष आस्थेयो भवति येन शाने वारसास्वादनसौख्य भूयसां जनानामनुभवपदवीमारोहेत् । यानब टीकारूपोत्र नोपयुज्यते । शानेश्चयां हि केपाचिच्छद्रानामयों दुर्योध इत्येव । न तु काप्यन्वयस्य दुर्योधत्वम् । नाप्यत्र सामासिकपदेषु विप्रहविशेषप्रदर्शनस्याव श्यकता । यतस्तादशि सामासिकपदान्यत्र प्रायो नैव दृश्यन्ते । पाश्यायशान व सर्वत्र सुलभमेव । पयानि चोत्तानार्थान्यव सदृश्यन्ते। अतच शनिश्वर्या धीको चिकीपता किं कृत स्यात् । शब्दार्थेष्ववयुद्धेष्यन्वयवोपस्य वाक्या वग तेस्तात्पर्यार्थ बोधस्य मूलमात्रेणेव सुसाधत्वात् । यमकानुप्रासादिकशन्दाल कारलुन्ध कविरेकाक्षर्यादिकोशावगम्यमानार्यान् शब्दान्सयोज्य यत्र स्वेष्ट साधयति तत्र पदच्छदज्ञानायापि टोकापयुक्ता भवति । ईदृशश्चोपयोगो महाराष्ट्र भाषायो वामनमोरोपतादिकविविशेषप्रणातेषु कचित्समवति नतरा ज्ञानश्वर्यादिसदृशेषु प्रयविशेषेषु । ज्ञानेश्वयों तु षांचिच्छब्दानामर्य प्रदशन कर्तव्यमिव । तदेकमेव प्रयोजन नैव टौकारम्भ प्रयोजयति । मत कारूपो पत्नोऽत्र नावकाश लभते । सप्रहरूपो यस्नोपि तथैव । न हि शानेश्वराम तपादितार्यस्य साररूपेण साहे केनचिकृते समुद्दिष्ट कार्य सिम भवेत् । सग्रहमालोचयता जनाना मूलमयस्थमुख्यविषयपरिचयमात्र भपति न स्वाभूतविषयाणामानुषा झकाणां च कचित् । नापि मूलप्रन्यस्याक्षरश पदशो वा वाक्यार्थोऽवगतो भवति । तथा च तात्पयार्थस्य सक्षपेण ज्ञानऽपि ज्ञानेश्वरीरसास्वादो दुर्लभ एव भवति । किं चात्र समस्यापेक्षेव न दृश्यत । यत्र विस्तार भिया प्रेक्षावता पराशत्तिस्ता सग्रहोऽपक्ष्यते । न हि ज्ञानेश्वरी- रसास्वादलब्ध कचन शानेश्वरीमालोज्य विस्तारभिया परावर्तते । अपर च शानश्वरीग्रन्थ स्वयं भगवद्रौताप्रतिपाद्यार्थस्य विस्ताररूप । तत्र च कस्य चित्सत्यां सग्रहेन्छाया भगवद्ग तारूप सग्रहोऽस्त्येव । अत एव च विस्ताररूपी यत्नोप्यत्र नावकाश लभते । विस्तारस्वरूपस्य प्रन्यस्य पुनर्वस्तृतस्वत प्रप्रयान्तरापेक्षाया अभावात् । प्रमाणान्सरप्रदर्शनादिभिर घिकार्योधनेच्छायो साधकबाधकप्रमाणेदृढीकरणछायां वा स्वतन्त्रविस्तृत- - ·(१५) प्रन्यनिर्माणावसरः । यतो गनेश्वरीप्रतिपादितेऽर्थे न क्वचिन्न्यूनता संदृश्यते । नापि ज्ञानेश्वरीप्रतिपादितोऽर्थ उपपत्तिमपेक्षते । संप्रतिपर्वहुमिदृष्टान्तः सिद्धा न्तार्थावबोधसाकर्यस्य ज्ञानेश्वरीकारैरव साधितत्वात् | तदेक एव यत्नोऽत भाषान्तररूपो ज्ञानेश्वरीप्रतिपाद्यार्थावबोधसौलम्यायावशिष्यते । यद्यपि विषमपदेषु टिप्पणीमानेणाप्ययमर्यावबोधः सुसाधः। मुदितव च पूर्वमेव सादृद्याटप्पण्या संयोज्य ज्ञानेश्वरी । तथापि न तावता कर्तव्यस्य पर्यातिः। टिप्पण्या हि दुर्बोध: पदार्यः सुबोधता नीतो भवतीत्येव न तु तया नैरन्तयेग रसास्वादो भवेत् । प्रासादिकसत्पुरुषमुखोच्चारिताशाने वीसहशाच्छन्दा- छन्दश्रवणसमकालं साकल्येनानुसंहितार्यः किमप्यपूर्वमास्वादं विधत्त इति बनुभवसिद्धम् । ईदृशो रसास्वादजनकोऽनुमवश्व पूर्वमवगतसकलगन्दार्यस्य मवति । यस्य पुनस्तत्रत्यः कयनेकोपि शदोर्यतोऽनवगतस्तस्य तादृशशद्वार्थी- नुपस्थित्या स शद्वः स्वादुरसोपभोगकाले मध्येऽकस्माद्दन्तसंल्मः सैन्धवस्खण्ड इव वैरस्यमावत्त । पचाच टिप्पण्यालोचनेन तादृशशद्वावियोधानन्तरं सजा- यमानोऽपि रसास्वादो नाखण्डः । संलग्रस्य अन्धवशकरस्यापसारणेन पुनर्म- धुररसास्वादेऽपि न स नरन्तयण रसास्वाद इति वक्तुं शक्यते । यथा सैन्धवशकलापसारणेपि तत्संस्कारण द्वित्रचणपर्यन्तमशतो लवणरस- संबन्धोऽवर्जनीय एव भवति तथा टिप्पण्यालोचननावगतमय पूर्वप्रतीते खरिते वाक्या संघाय वाक्यार्थपर्याप्तिः साधनीयति संधानस्यले सूक्ष्माण द्विप्राणि ततोऽघिकानि या छिद्राण्यवर्जनीयान्येव भवन्ति । भाषान्तरविषय तु नेवम् । यदि मूलपद्यमनालोच्य प्रथमत एव भाषान्तरं करे कुर्वन्प्रेक्षावान्वा- क्यार्थमनुसंधाय ततो मूलपा समालोचयते तदा स पूर्वप्रांतोऽप्यर्य: प्रासादिकसत्पुरुषमुखोच्चारितारछन्दान्छवज्ञानसमका ताशशद्वतादात्म्ये. नानुभूयमानो नव इव कमप्यलौकिकं रसास्वादं जनयत्येव । तदानीच यस्तत्र फयित्पूर्वमगृहीतशक्तिकः शब्दः स्पामोऽपि न चैन्धवशकल इय मध्येऽपि स्वाचिमनुभावयति किं तु शर्करावगुण्ठिता कषायगुटिकव स्वादु- रसेऽन्ताहतो भवति । यदि च मूलपयं प्रथमतः समालोचयति तदापि न तस्मिन्सन्तेि वाक्याय पयादवगतं शद्वार्य संपत्ते । माषान्तरं हि टिप्पणीव नामुकस्य शद्वस्यामुकोऽर्थ इति प्रदर्शयति किंतु स्वातन्त्र्येण समां :

·बोपयति पथाच्च पूर्ववदेवाखण्डरसास्वादः । यद्यपि पूर्व शदश्रवणं ततो वाक्यार्यशानं ततो रपरिवाद इति क्रमस्तथापि ताशस्यले तादृशशप्रमावा. द्विद्यमानोपि क्रमो न संलक्ष्यो भवतीत्यतः शदश्रवणसमकालमिव रसास्वादः प्रतीयते । एवमुक्षप्रकारेण माषान्तरं याप्यतीवोपयुकं भवति तथापि ज्ञानेश्वर्या अय यावत्संस्कृतभाषया पद्यरूपेण भाषान्तरं कर्तुं न कस्यापि प्रवृत्तिरभूत् । सादृशं भाषान्तरं स्याघ्चेत्यांप्रतमतायोपयुकं स्यात् । यतय षन्मसिसुमहा- राष्ट्रभाषाणामपि संस्कृतमाषान्तरप्रणाड्या ज्ञानेश्वरीरसास्वादः सुप्रहो भवति । तथा चात्यावश्यके कर्मणि प्रवृत्तानामोकोपाहमहादेवशर्मणामयं प्रयत्नः स्तुत्य इति मन्ये । अभ्यङ्करोपाहवासुदेवशास्त्री क्षेत्र ॥ ५ रविवार शके १८५१.

·11 eminent people say that they understand the Sanskrit rendering much sooner than the Marathi original Thus this Sanskrit rendering would be useful not merely to the Marathi-speaking publie themselvss who take an interest in Sanskrit but also to persons from other Provinces of India who do not know Marathi, but who still take an interest in Vedantic Mysticism, and who therefore through this Sanskrit garb can appreciate what Jnanesvara has done for the sake of humanity Mr Oka has been long known in the Deccan as a very acute scholar of Sanskrit, with powers of trenchant appreciation and exposition, and endowed with an extreme facility for rendering ideas even from other languages into Sanskrit It is a fitting monument to his grasp of the Sanskrit language that he should have devoted these late years of his life to the rendering of the Jnanesvari in & Sanskrit garb, and thus have served not merely the peoplo of Maharashtra but also every one in the whole of India who cares either for Sanskrit diction or for Gita exposition, or for Vedantic Mysticism expressed in any language whatsoever We are very grateful to Mr Oka for having accomplished this very difficult task, and wish that he is able to turn out the remaining parts of this work also being thus able to lay the whole text of the Sanskrit Jnanesvarı before the world of Oriental Scholars at an early date Nimbal (MSM) 18-5-1929 porno RD RANADE ·पृष्ठम् पट्टि शुद्धम् कर्तृत्व प्रलयाग्नि १० १८२ १९२ २४१ २६१ २४१ अशुद्धम् मतृत्व प्रलयान सत् भक्तिबीजम्य विभति प्रत्यवदृशी भक्तिबीनस्य विभाति प्रकृत्यैवेदृर्श १२ ११ १२ १२ १० १२ १० २५६ २६५ २६७ २६९ २७४ २७५ २८४ २८८ २९३ २९५ गातन् श्रोतृन् कुर्तती प्रवेष्ट भुवहि काम्येभ्यो कथनीन च्छेता मापनोऽय कटमारोढ थाज्य गतान् श्रोतृन् कुर्वती प्रवष्टुम भुवीह कामेम्यो कथनीय च्छेत्ता मापनोऽय over कटकमारोदु याज्य ·॥ श्रीज्ञानेश्वरो विजयते ॥ संस्कृतज्ञानेश्वरी प्रथमोऽध्यायः ॐ नमस्ते नमोस्त्वाद्य निगमप्रतिपाद्य भोः। जयोऽस्तु ते स्वसंवेद्य जयोऽस्त्वात्मस्वरूप ते ॥ १॥ गणेशोऽसि स्वयं देव सर्वबुद्धिप्रकाशकः । वाणी निवृत्तिदासस्य ममेयमवधार्यताम् ॥२॥ शब्दब्रह्मास्त्रलं यत्सा सुवेपा मूर्तिरेव ते । वर्णरूपा वपुःकान्तिर्निर्दोषा यत्र राजते ॥३॥ स्मृतयो नाम गात्राणि सन्ति ते रुचिराकृतेः। लावण्यखनयः साक्षाद्भान्ति यान्यर्थशोभया ॥४॥ अष्टादश पुराणानि भो मण्याभरणानि ते । प्रमेयरत्नखचिता सुघटा पदपद्धतिः॥५॥ नागरः पद्यवन्धो यस्तत्ते रञ्जितमम्बरम् । अलङ्काराश्च तत्रत्याः सुवर्णमयतन्तवः ॥६॥ ॐ नमो जी आद्या । वेदप्रतिपाद्या । जय जय स्वसंवेद्या । आत्मरूपा ॥ १ ॥ देवा तूंचि गणेशु । सकलमतिप्रकाश । म्हणे निवृत्तिदासु । अव- पारिजो जी ॥ २ ॥ हे शब्दब्रह्म अयेष । तेचि मूर्ति सुवेष । तेथ वर्णवपु नदोष । मिरवत असे ॥ ३ ॥ स्मृति तेचि अवयव । रेखा मांगीकमाव । वेष धावण्याची ठेव । अर्थशोमा ॥ ४ ॥ अष्टादश पुराणे । तांचि मणिभूषणें। पदपद्धती खेवणे । प्रमेयरत्नांची ॥ ५ ॥ पद्यबंध नागर । वेंचि रंगाथिल अंबर । जेय साहित्य वाणे सपूर | उजाळाचें ॥६॥ ।

·२
संस्कृतज्ञानेश्वरी
काव्यनाटकरूपास्ते प्रवन्धाः क्षुद्रघण्टिकाः।
कणत्यो सञ्जलध्याना रमणीयार्थसम्पदा ॥७॥
नानाविधप्रमेयेपु दृष्टेपु निपुणं मया।
शोभनान्युपलभ्यन्ते पदरत्नानि कान्यपि ॥८॥
व्यासादीनां मार्ति मन्ये त्वदीयं मेखलाम्वरम् ।
अहो चोक्षतया यस्य चकासति सदञ्चलाः ॥९॥
दर्शनानीह पद् यानि ते त्वदीया भुजाः खलु ।
आयुधानि विसंवादीन्यत एव विभर्पि तैः ॥१०॥
तर्क ते परशुं मन्ये नातिभेदं तवाड्कुशम् ।
महारसं च घेदान्तं मोदकं गणयाम्यहम् ॥ ११॥
यो वौद्धमतसंकेतः स्वभावात्परिखण्डितः ।
एकहस्तधृतं भग्नं तं ते दन्तं समर्थये ॥ १२॥
सत्कारवादो वरदस्तय पद्माकृतिः करः ।
तथा धर्मप्रतिष्ठार्थः सिद्धोऽभयकरस्तव ॥ १३ ॥
देखा काव्य नाटका । में निर्धारिता सकौतुका । त्याचि रुणझुणती
क्षुद्रघटिका । अर्थध्वनि ॥ ७ ॥ नाना प्रमेयाची परी । निपुणपणे पाहता
कुसरी। दिसती उचित पदें माहारी । रत्ने भळी ॥८॥ तेथ व्यासा
दिकाच्या मती । तेचि मेखळा मिरवती । चोखाळपणे झळकती। पल्लव
सडका ॥ ९ ॥ देखा घड्दर्शने म्हणिपती । तेचि भुजाची आकृति ।
म्हणऊनि विसवादे धरिती । आयुधे हाती ॥ १०॥ तरी त' तोचि
पर । नीतिमेदु अकुशु । वेदातु तो महारसु । मोदकु मिरवे ॥ ११ ॥
एके हाती दंतु । जो स्वभावता खडित को बौद्धमतसकेतु । वार्तिकाचा
॥ १२ ॥ मग सहनें सत्कारवादु । वो पद्मकरु वरदु । धर्मप्रतिष्ठा दो
सिटु । समयहस्तु ॥ १३ ॥

·--
३
प्रथमोऽध्यायः
शुण्डादण्ड सुसरल सुविवेकः मुनिर्मलः।
यतो ब्रह्मसुखानन्दः केवलः संप्रवर्तते ॥ १४ ॥
संवादं दशनं मन्ये समतांतन शुभ्रताम् ।
उन्मेष सूक्ष्मदृष्टित्वं विघ्नराट् तव भाति मे ॥ १५॥
मीमांसे द्वे तव धोने वोधरूपं मदामृतम् ।
मुनयो भ्रमरत्वेन यत्पाने निरता सदा ॥१६॥
प्रमेयाणि प्रवालानि सुप्रमाणि विभान्ति ते ।
द्वताद्वतमते तुल्ये गण्डत्येन विराजत ॥१७॥
शोमन्ते गण्डमुकुटे गन्धवन्ति सुमानि ते।
स्रवल्झानमरन्दानि दशोपनिपद स्वयम् ॥१८॥
प्रकारचरणद्वन्द्व उकारविपुलोदरः।
मकारमस्तकोऽसि त्वम्-स्वरूप स्वयं प्रमो ॥ १९ ॥
शब्दब्रह्म समाविष्टमेतद्वर्णनयेऽखिलम् ।
पादियी मयादौ तद्वन्दितं रुपया गुरोः॥ २०॥
।
देखा विवेकवतु मुविमछु । तोचि शुद्धादहु सरळ । नेय परमानदु
केवळु । महासुखाचा ॥ १४ ॥ तरी सवादु तोचि दरानु । जो समता-
शुभ्रवणु । देवो उन्मेषश्मेशणु । विरानु ॥ १५ ॥ मज अवगलिया
दोनी । मीमासा श्रवणस्यानी । दोधमदामृत मुनी । अटी मेविती ॥१६॥
प्रमेयप्रवालमुप्रभ । देवादेत तेचि निकुभ । सरिसेपणे एकवटत इम-1
मस्तकावरी ।। १७ ॥ उपरि दोपनिषदै । जिये टदारे शनमकरदें । तियें
उसमें मुगुटी मुगधे । शोमती मलौं ॥ १८ ॥ अकार चरणयुगुल । उकार
उदर विद्याल । मकार महामदल । मस्तकाकार ॥ १९॥ हे तिन्ही
एकवटले । वेष धन्दनमा कवळ । ३ मियां श्रीगुरुकता नमिलें । आदि-
योज.॥२०॥

·संस्कृतक्षानेश्वरी शारदामथ वन्देऽहं नववाणीविलासिनीम् । चातुर्याईकलामुख्यदेवतां विश्वमोहिनीम् ॥ २१ ॥ पारं संसारपूरस्य येन नीतोऽस्मि स स्थित । हृदि मे सद्गुरुस्तस्माद्विवेकेऽत्यादरो मम ॥२२॥ निहिताजननेत्रस्य स्फारीभवति लोचनम् । ततो गोचरतां याति कापि तस्य महानिधिः ॥ २३ ॥ यथा सफलकामोऽसौ यस्य चिन्तामणि करे। अहं निवृत्तिनाथस्य लाभात्पूर्णमनोरथ ॥२४॥ बुधा भक्त्या गुरोरेव कृतकार्या भविष्यथ । मूले सिके हनायास शाखापल्लवतोपणम् ॥ २५ ॥ केवलाम्भोनिधिस्नानात् सर्वतीर्थावगाहनम् । तथामृतरसास्वादादशेपरससवनम् ॥ २६ ॥ मया श्रीगुरुरेवैको भूयो भूयोऽभिवन्द्यते । ईप्सितार्थप्रदत्याद्य कामकल्पद्रमः किल ॥२७॥ आता अभिनववाग्विलासिनी । जे चातुर्यार्यकलाकामिनी । ते शारद विश्वमोहिनी । नमिली मियां ॥ २१ ॥ मज हृदयीं सद्गुरु । जेणे are हा समारपूरु । म्हणऊनि विशेषे अत्यादरु । विवेकावरी ॥ २२ ॥ बैं डोळ्या अजन भेटे । ते वेळी दृष्टीसी फाटा फुटे । मग वास पाहिजे ! प्रगटे । महानिधि ॥ २३ ॥ का चिंतामणि आलिया हावी । सदा विजया मनोरयौं । तैसा मी पूर्णकाम श्रीनिवृत्ति । शानदेवो म्हणे ॥ २४ ॥ म्हणों जाणतेनो गुरु मजिजे । तेणे कृतकार्य होजे । जैसे मूलसिंचने सहजे शाखापल्लव सतोपती ॥ २५ ॥ का तीर्थे जियें त्रिमुवनी । तिये घड़ समुद्रावगाहनी। ना तरी अमृतरसास्वादनी । रस सकळ ॥ २६ ॥ ले पुदतपुढती तोचि । मिया अभिवदिला श्रीगुरुचि । जो अभिलषित मन मचि पुरविता ॥२७॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः सर्वेपां कौतुकानां या जन्मभूमिरुदाहता। अवधारयतेदानी तामिमां गहनां कथाम् ॥२८॥ अमिनवमुद्यानमिदं मन्ये तत्तद्विवेकवृक्षाणाम् । मूलं सर्वसुखानां महानिधिः सत्प्रमेयाणाम् ॥ २९ ॥ नवरसपीयूपाधिः परिपूर्णः परमधाम सुप्रकटम् । समास्त्रिलविद्यानामावासः सर्वशास्त्राणाम् ॥३०॥ प्रभवोऽखिलधर्माणां जीवातुः सर्वसाधुपुरुषाणाम् । लावण्यरत्नपूर्ण भाण्डारं श्रीसरस्वत्याः ॥३१॥ मन्ये सरस्वती साक्षाच्छीमयासमहामतिम् । संप्रविश्यावतीर्णाध मारतीयकथाच्छलात् ॥ ३२॥ भारतं सर्वकाव्यानां राजत्वेन विराजते । गौरवस्य पराकाष्ठा रसवन्तो रसा अतः॥३३॥ इदं चाप्यवधार्य यच्छास्त्रीयत्वं गिरामतः। कोमलत्वं महायोघे तासां द्विगुणतां गतम् ॥ ३४ ॥ । आतां अवधारा कया गहन । जे सकळा कौतुका जन्मस्थान । की अभिनय उद्यान ( विवेकतरुचें ॥ २८ ॥ ना तरी सर्व मुखाची आदि । ने प्रमेयमहानिघि । नाना नवरससुधाब्धि । परिपूर्ण है ॥ २९ ॥ की परमधाम प्रकट । सर्व विद्याचें मूळपीठ । शास्रजाता वसोट । अपाचे ॥३०॥ ना तरी सकळ धमाच माहेर । सज्जनाचे जिव्हार । लावण्य- रत्नमांदार । शारदेचें ॥ ३१॥ नाना कथारूपें मारती । प्रकटली असे त्रिजगतीं। आविष्करोनि महामती | व्यासाचिये ॥ ३२॥ म्हणोनि हा काव्यां रायो । ग्रंथ गुरुवटीचा ठायो । एयूनि रसा झाला आवो रसाळ- पणाचा ॥ २३ ॥ वाचि माइका आणीक एक । एयूनि शन्दी सच्चा- खिक । आणि महाबोधी कोवळीक । दुणावली ॥ ३४ ॥ ।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
चातुर्य चतुरीभूतं प्रमेयं रुचिमाधितम् ।
पुटं च सुखसौभाग्यं मन्ये भारतसंश्रयात् ॥ ३५ ॥
माधुर्य चापि माधुर्या शृङ्गारस्य च सौष्ठयम् ।
औचित्यमुचितानां च शोभनत्यमितो गतम् ॥ ३६॥
कलानां कौशलं ह्यस्मात्पुण्यस्य गरिमाधिकः ।
अत एवापदापोऽभूत् सलीलं जनमेजयः॥ ३७॥
प्रमोदानां समोदत्वं गुणित्वं गुणसंततेः।
क्षणं विवार्य पश्यद्भिर्भूयसार प्रतीयते ॥३८॥
यथा धवलितं भासा भास्यतो भुवनत्रयम् ।
श्रीमद्यासधिया व्याप्तं तथा विश्वं विराजते ॥३९॥
सत्क्षेत्रे पातित वीजं स्वैरं विस्तारमश्नुते ।
तथैवार्था भारतेऽत्र शोमा पुष्यन्ति कामपि ॥ ४०॥
यथा नगरवासेन नागरो जायते जनः ।
संसारः पण्डितो जातस्तथा व्यासोक्तितेजसा ॥४१॥
एय चातुर्य शाहणे झाले । प्रमेय स्चीस आलें । आणि सौभाग्य पोखलें।
मुखाचे एथ ॥३५॥ माधुर्थी मधुरता । शृगारी सुरेखता । रूढपण उचिता।
दिसले मलें ॥ ३६ ॥ एय काळाविदपण कळा । पुण्यासि प्रतापु आगळा।
म्हणऊनि जनमेजयाचे अवलीळा । दोष हरले ॥ ३७ ॥ आणि पाहता
नावेक । रंगी सुरंगतेची आगळिक । गुणां सुगुणपणाचें बिक । बहुवस
एय ॥ ३८ ॥ मानुचेनि तेजें घवळलें । जैसें त्रैलोक्य दिसे उजळिलें ।
तैसें व्यासमती कवळिलें । मिरवे विश्व ॥ ३९ ॥ का सुक्षेत्री बीज घातलें।
ते आपुलियापरी विस्तारले । तैसें भारती सुरवाडलें अर्थजात |॥ ४० ॥
ना तरी नगरातरी वसिजे । तरी नागरचि होहजे । तैसें व्यासक्तितेजे ।
ळित सकळ ॥४१॥

·.
प्रथमोऽध्यायः
लावण्यस्य नवा शोभा सर्वथा कुरुते पदम् ।
अङ्गनानां यथाङ्गेषु यौवनेऽभिनवे सति ॥ १२ ॥
प्रवृत्चे मधुमासे वा शोभा समधिका यथा ।
लावण्यस्य खनिः साक्षादुद्यानेषु प्रतायते ॥४३॥
चामीकरं घनीभूतं हन्त सामान्यदर्शनम् ।
सविशपां रुचिं धत्ते नीतं भूपणतां यथा ॥४४॥
तथा व्यासमुनर्चाचालकृतं सुपमां गतम् ।
इतीव भारतं तैस्तैरितिहासैः कृताश्रयम् ॥१५॥
गौरवं परमं नः स्यादित्यीकृत्य लाघवम् ।
प्राप्तान्याख्यानरूपेण पुराणानि नु भारतम् ॥ ४६॥
यन्महाभारते नास्ति तन्नास्त्येव जगत्त्रये।
अतस्त्रिभुवनं सर्व व्यासाच्छिष्टमिति स्मृतम् ॥४७॥
कथेशी रसमयी परमार्थस्य जन्मभूः।
जनमेजयभूपाय मुनिना कथिता पुरा ॥४८॥
की प्रयमवयसाकाळीं । लावण्याची नव्हाळी । प्रकटे जैसी आगळी।
अंगनाअंगी ।। ४२॥ ना तरी उद्यानी माधवी घडे । तेथ बनशोभेची खाणी
उघडे । आदिलापासोनि अपा. | जियापरी ॥ ४३ ॥ नाना घनीभूत सुवर्ण ।
जैसे न्याहाळिता साधारण । मग अळंकारी वरवेपण । निवाई दावी ॥४॥
तैसें व्यासोक्ती अळंकारिलें । आवडते बरवेपण पातलें । ते जाणोनि काय
आयिलें । इतिहासी ॥ ४५ ॥ नाना पुरतिये प्रतिष्ठेलागी । सानीव घरूनि
आंगीं। पुराणे आख्यानरूपें जगीं । मारता आली ॥ ४६॥ म्हणऊनि
महाभारती नाहीं । तें नोहेचि लोकीं तिहीं । येणें कारणे म्हणिपे पाहीं।
व्यायोच्छिष्ट जगत्लय ॥ ४७ ॥ ऐसी जगी मुरस कथा । जे जन्मभूमि पर-
मार्या । मुनि सागे नृपनाया। जनमेजया ॥४८॥

·संस्कृतझानेश्वरी मङ्गलस्य परं धाम कथेयमवधार्यताम् । अद्वितीयोत्तमा श्रेष्ठा पवित्रानुपमा भूचि ॥ ४२ ॥ श्रीकृष्णार्जुनसंवादो गीताख्यः सरसोऽस्ति यः। ते परागमहं मन्ये कमले भारतामिधे ॥५०॥ मन्ये व्यासधियामन्थि शब्दब्रह्मपयोनिधिः। भारताख्य निरवधि नवनीतं प्रयत्नतः ॥५१॥ तच्च ज्ञानाग्निसंपर्कात् कथितं सद्विवेकतः। परिपाकवशाज्जातं घृतमामोदपूरितम् ॥५२॥ वैराग्यशीलैयदपेक्ष्यते सदा यत्साधुवृन्देन मुदानुभूयते । सोऽहंधिया पारमुपेयुपामपि चित्तं नृणां यत्र च विन्दते रतिम्॥ मक्तैः सदा यच्छ्रवणीयमादराद्यद्वन्दनीयं प्रथमं जगत्त्रये । यद्वर्णितं श्रीमति भीष्मपर्वाण पार्थस्य वोधाय कथानुसारतः॥ यदा(भगवद्गीतां ब्रह्मणा च शिवेन च । स्तूयते यत्सेव्यते यत्सादरं सनकादिभिः ॥५५॥ शरच्चन्द्रकलान्तःस्थाः कोमलामृतचिन्दवः। मृदुस्वान्तैर्निपेव्यन्ते चकोरशिशुभिः शनैः॥५६॥ जे अद्वितीय उत्तम । पवितक निरुपम । परम मगलधाम । अवधा• रिजो ॥ ४९ ॥ आता मारतकमळपुरागु । गीताख्यु प्रसंगु । जो संवादला श्रीरगु । अर्जुनीं ॥ ५० ॥ ना तरी शब्दब्रह्माब्धि । माथियला व्यासबुद्धी । निवदिलें निरवधि । नवनीत है ॥ ५१ ॥ मग ज्ञानामिसपः । कडसिलें विवेकें । पद आले परिपाकें । आमोदासी ॥५२॥ अपेक्षिजे विरक्तीं। सदा अनुमविजे सती । सोहंमा पारंगती । रमिजे जेय ॥५३॥ जें आकर्णिजे भकी। आदिवंद्य त्रिजगतीं । ते भीष्मपर्वी संगती। साधिजेल ॥५४ ॥ जे भगवद्गीता म्हणिजे । जे ब्रह्मेशांनी प्रशंसिजे । जे सनाकादिकी सेविजे। मादरेंसी ॥५५॥ जैसे शारदीयेचे चंद्रकळे- माजी अमृतकण कोवळे ते वैचिती मने मवाळें। चकोरतलगे ॥५६॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः तथेयं शोभिता सेचनीया शनैः शनैः। परंमार्दवमाश्रित्य चित्तैकाग्य विधाय च ॥४७॥ कथनीया विना वाचं भोग्या भानं विनेन्द्रियैः । प्राक् श्रुतेश्चापि सिद्धान्तो ग्राह्योऽस्यां प्रतिपादितः॥५८॥ परागो नायते भृङ्गैन त्वम्बुजदला विदु । शानेऽस्य ग्रन्थरत्नस्य रीति सैवावलम्ज्यते ।। ५९ ॥ अनुज्झन्ती निजं स्थानं चन्द्रालिङ्गननिवृतिम् । यथा कुमुदिनी भुक्के करस्पर्श विकासिनी ॥ ६॥ तथा गाम्भीर्ययोगेण स्थिरीभूनमना जनः। यः स एवास्य जानाति रहस्यमितरो न हि ॥ ६१ ॥ अर्जुनेन समा ये स्यु श्रोतारः केपि भावुका। तैरत्रावहितैर्भाव्यं ग्रन्थश्रवणकर्मणि ॥ १२॥ सन्तो महाशया यूयमित्येवोकं वचो मया। इदं दुर्ललितं किंचित् प्रार्थना पादयोरियम् ॥ ६३ ॥ तियापरी श्रोता । अनुभवावी हे कया। जीत हळुवारपण चित्ता । अणुनिया ॥ ५७ ॥ हे शब्दॆवीण सवादिजे । इद्रिया नेणता भोगिजे । बोलाआदि झोविजे । प्रमेयाची ॥ ५८ ॥ जैसे भ्रमर पराशु नेती । परी कमळदळे नेणती । तैसी परी आहे सेविती । अथीं इये ॥ ५९ ॥ का आपुला ठावो न साहिता । आलिंगजे चट्ठ प्रकटता हा अनुरागु मोगिता। कुमुदिनी जाणे ।। ६० ॥ ऐसेनि गभीरपणे। स्थिरावलेनि अतःकरणे । आथिला तोचि जाणे । मानू इये ॥६१ ॥ अहो अर्जुनाचिये पाती। जे परिसणया योग्य होती । तिही कृपा करूनि सती । अवधान धावे ।। ६२॥ है सलगी म्या म्हणितलें। चरणालागोनि विनविलें । प्रभू सखोल हृदय आपुलें । म्हणोनिया ॥६३ ।।

·.
संस्कृतज्ञानेश्वरी
अस्तु नाम शिशु कोऽपि मुग्धजल्पपरम् परम् ।
स्वमायोऽधं गुरूणां यत् तैस्तद्धागभिनन्द्यते ॥ ६ ॥
अङ्गीकृतस्य युष्माभिः स्वीयत्वेन मतस्य च ।
क्षान्तदोषस्य किं मेऽस्ति संप्रार्थ्य युष्मदन्तिके ॥६५॥
अयमेव तु मे दोपोऽपरोऽस्ति परमः सलु ।
यद्गीतां विधुवूमि प्रेरयामि च व श्रये ॥६६॥
अविचार्य प्रवृत्तोऽस्मि कर्मण्यस्मिन् सुदुर्घटे।
भानोस्तेजसि खद्योत किं कदाचित् प्रकाशते ॥ ६७ ॥
टिट्टिमी संप्रवृत्ताभूच्चञ्च्या सागरशोपणे ।
तथाहमस्मि मन्दात्मा गीतार्थप्रतिपादने ॥ ६८॥
कवलीकुर्वताकाशं ततो माव्यं गरीयसा।
कथमेतन्नु शक्यं स्याद्यत्नमातिष्ठतोऽपि मे ॥ १९॥
विवृपवन गिरिशो गीतामनुयुक्तोऽम्बया स्वयम् ।
विस्मयाफ्रान्तया वाचमुवाचैवं सगौरवाम् ॥ ७० ॥
जैसा स्वभावो मायबापाचा । अपत्य बोले जरी बोबडी वाचा । तरी
अधिकचि तयाचा । सतोष आयी ॥ ६४ ॥ तैसा तुम्ही मी अगिकारिला ।
सज्जनी आपुला म्हणितला। तरी उणे सहजै उपसाहला। प्राथू काई ॥६५॥
परी अपराधु तो आणीक आहे । जे मी गीताधु कवळू पाहे । ते अवधारा
विनवू लाहे । म्हणौनिया ॥ ६६ ॥ हे अनावर न विचारिता । वायांचि
किंवसा उपनला चित्ता । येन्हवीं कार मानुतेजी खद्योता । शोमा आथी
॥ ६७ ॥ की टिटिभू चाचूवरी | माप सूये सागरौं । मी नेणतु त्यापरी ।
प्रवते येथ ॥ ६८ ॥ मायका आकाश गिवसावें । तरी आणीक त्याहूनि
योर होआवें । म्हणऊनि अपाडु हे आघवे । निर्धारिता ॥ ६९ ॥ तया
गीतार्याची थोरी । स्वयें शभू विवरी । जेथ मवानी प्रश्न करी । चम-
कारोनी ॥ ७० ॥

·. प्रथमोऽध्यायः त्वत्स्वरूपमिवानन्तं गीताथै देवि मन्महे । नित्यं नूतनमेवैतहातातत्त्वं प्रदृश्यते ॥ ७१ ॥ यस्य नि श्यसितं वेदा निद्रितस्येति गद्यते । तेन सर्वेश्वरेणेयं गीतोका जाग्रता स्वयम् ॥७२॥ यदेवं गहनं यत्र वेदानां कुण्ठिता गतिः। कोऽहं तत्रातिमन्दात्मा गीतार्थप्रतिपादने ॥ ७३n अमर्यादमिदं तत्त्वं को वाकलयितुं क्षमः । महातेजा रविः केन धवलीक्रियतेतराम् । कथं तु मशको मुष्टया ग्रहीतुमलमम्वरम् ॥ ७॥ स एवान ममाघारो यद्गुरोरनुकूलता। तेनैव धृतधैर्योऽहं संप्रवर्तेऽत्र कर्मणि ॥७५ ॥ अविवेकं करोम्येतं मौरर्याकामं विमोहित । अयं तु सत्कृपादापो ममागे दीप्यते सदा ॥ ७६ ॥ यल्लोह स्वर्णतां याति शक्तिः स्पर्शमणेहि सा। सुधाया एव सा सिद्धिर्यविति पुनर्मूत ॥ ७७॥ तेय हरु म्हणे नेणिजे । देवी जैसे का स्वरूप तुझें । तेते हैं नित्य नूतन देखिजे । गीतातत्व ॥ ७१ ॥ हा वेदार्यसागर । जया निद्रिवाचा घोर। तो स्वयें सर्वेश्वर । प्रत्यक्ष अनुवादला ॥ ७२ ॥ ऐसें जें अगाघ । जेय वेडावती वेद । तेय अल्प मी मतिमद | काय होये ॥ ७३ ।। हे अपार कैसेनि कवळावें । महातेज कवणे धवळावे । गगन मुठी मुवावें । माके केवीं ।। ७४ ॥ परी एथ असे एकु आधारु । तेणेंचि बोलें मी सधरु । सानुकूळ श्रीगुरु ! ज्ञानदेवो म्हणे ।। ७५ ॥ ये-हवीं तरी मी मूर्ख । जरी जाहला अविवेकु । तरी सतकृपादीपकु । सोज्वलु असे ॥ ७६ ।। लोहाचे कनक होये । हे सामर्थ्य परिसींच आहे। की मृवही जीवित लाहे। अमृतसिद्धी ।।७७॥

·१२
संस्कृतक्षानेश्वरी
छपा सिद्धसरस्वत्या मूकं वाचालतां नयेत् ।
वस्तुसामध्यंशको नु विस्मयावसरोऽत्र क. ॥ ७८ ॥
यस्यास्ति माता किल कामधेनुर्लोके किममाप्यमिहास्ति तस्य।
जानन्निदं ग्रन्थमिमं प्रणेतुं सिद्धौ सुनिःशङ्कतया प्रवर्ते ।। ७९ ॥
यन्न्यूनं पूरणीयं तद्यत्किचिदधिक मतम् ।
तरक्षन्तव्यं कृपावद्धिर्भवद्भिरिति याचना ।। ८०॥
अवधत्त च मे याचं यथाप्रेरितभापिणः।
सूत्राधीनं दारुयन्वमिव चेष्टे हि वः पुर. ॥ ८१॥
एवं चानुगृहीतोऽहं नियोज्यो वः सतां सदा ।
स्वेच्छया नटनीयोऽस्मि युप्माभिर्भो दयालयः ॥ ८२॥
एतस्मिन् सद्गुरुर्वाक्यं ज्ञानदेवमभापत ।
यलं तवानया वाचा व्याख्यानं कुरु सत्वरम् ॥८३ ॥
थुत्वा निवृत्तिदासोऽयं महष्टात्माभिभापते ।
उच्यमानं मया सर्वैः श्रोतव्यं स्वस्थमानसैः ॥ ८४॥
जरी प्रकटे सिद्धसरस्वती । तरी मुकया आयो भारती। एय वस्तु
सामर्थ्यशक्ती । नवल कायी ॥ ७८ ॥ जयाते कामधेनु माये । तयासी
अमाप्य काही आहे । म्हणऊनि मी प्रवर्ती लाहे। प्रथों इये ॥ ७९ ॥ तरी
न्यून ते पुरते । अधिक ते सरतें । कति धेयावे हे तुमते । विनवित
असें ।। ८० ॥ आता देइजो अवधान । तुम्ही बोलविल्या मी बोलेन ।
जैसे चेष्टे सूत्राधीन । दास्यत्र ॥ ८१ ॥ तैसा मी अनुग्रहीतु । साधूंचा
निरूपितु । ते आपुलिया परी अलंकरितु । मललेसा ॥ ८२ ॥ तंव श्रीगुरु
म्हणवी राही। हे तुज बोलावें न लगे काहीं। आतां ग्रंथा चित्त देई ।
सहकरी गा ।। ८३ ॥ या बोला निवृत्तिदासु । पानि परम उल्हासु ।
म्हणे परियेसा मना अवकाश | देऊनिया ॥ ८४॥

·.
प्रथमोऽध्यायः
.
धृतराष्ट्र उवाच-
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥
धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वाक्यं पुत्रस्नेहेन मोहितः।
फुरुक्षेत्रेऽस्ति यद्वृत्तं तन्मे कथय संजय ॥ ८५ ॥
धर्मक्षेत्रातया यस्य प्रथा सर्वत्र गीयते।
पाण्डवा मामकाश्चापि गतास्तत्र युयुत्सया ॥८६॥
तस्मात्कालमियन्तं किं क्रियते तैः
परस्परम् ।
तत्सत्वरं ममाग्रे त्वं निवेदयितुमर्हसि ॥ ८७॥
संजय उवाच-
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥
पश्यैतो पाण्डुपुत्राणामाचार्य महती चम्म् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥
प्रक्षुधं पाण्डवानीकं ददृशे-संजयोऽवदत्--
प्रलयाचसरे व्यातं कृतान्तवदनं यथा ॥ ८८॥
तरी पुत्र मोहितु । धृतराष्ट्र असे पुस्तु । म्हणे संनया सागें मातु ।
कुरुक्षेत्रीची ॥ ८५ ॥ में धर्माटय म्हणिजे । वेप पाव आणि माझे।
गेले असती च्याजें । मुहाचेनि ।। ८६ ॥ तरी विही येतुला अवसरी ।
काय किजत असे पेरपेरी । सहकरी कपन करी । मजप्रती ॥८॥
विये घेळी तो संजय बोळे । म्हणे पांडवसन्य उचळ । जैसे महामळयी
पसरल। कांवमुस ॥ ८८॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
सर्वान्महारथान्पश्य समरे समुपस्थितान् ।
अमितानपरान्धारान्मिलितांश्च रणाजिरे ॥१०२॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोचम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्य तान्त्रवीमि ते ॥७॥
भवान्भीमश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥
॥८॥
के पास्माकं यले मुख्या धीराःसन्तीति कथ्यते ।
अनुरोधात्मसङ्गस्य तदिदानी निशम्यताम् ॥१०३॥
भवदाद्याश्च ये मुख्यास्तेपां नामानि संप्रति ।
संज्ञार्थमभिधीयन्ते केवलं भो द्विजोत्तम ।। १०४॥
अयं गङ्गात्मजो भीष्मः प्रताप भानुना समः।
अयं कर्णो महावीरः शत्रुवारणकेसरी॥१०५॥
पतौ पृथक् पृथग्यिश्व संहर्तु मनसा क्षमौ।
बहुना कि कृपोऽप्येष शक्त पकोऽत्र कर्मणि ॥ १०६॥
अत्र वीरो विकर्णोऽयमश्वत्थामा तरः परम् ।
कृतान्तोऽपि स्वयं यस्माद्विभर्ति मनसा दरम् ॥ १०७॥
आणीकही द्रौपदीकुमरु । हे सकळही महारथी वीरा मिती नेणिडे
अपार । मीनले असती ॥२॥ आता मामुच्या दळी नायक । जे बनी
सैनिक । ते प्रसंगें आइक । सागिजती ॥ ३ ॥ उद्देथे एक दोनी । जाई
नती बोलोनी । तुम्ही आदिकरूनी । मुख्य जे जे ॥ ४ ॥ हा भीष्म गंगा
नंदनु । जो प्रतापतेजस्वी मानु । रिपुमन-पंचाननु । कर्ण वीर ।। ५ ।
या एकेकाचेनि मनोव्यापारें । हे विश्व होय संहरे । या कृपाचार्य न पुरे
एकालाच ॥ ६॥ एय विकर्ण पीक आहे। अश्वत्थामा पैल पारे
याचा अहदा सदा बाहे । कृतातु मनी ॥ ७ ॥

·प्रथमोऽध्यायः १७ सौमदत्तिश्च समितिजयश्च चहयोऽपरे। येषां धातापि नो वेद पलं कियदिति स्वयम् ॥ १०८ ॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे व्यक्तजीविताः। नानाशत्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥ निपुणाः शस्त्रविद्यायां येऽस्त्रमन्त्राः शरीरिणः । अनजातमिदं रूढं येभ्य एचति मे मतिः॥ १०९॥ एतेऽप्रतिभटाः सर्वे प्रतापनिधयः स्वयम् । सर्वात्मना तथाप्यद्य मदीयं पक्षमाथिताः॥ ११० ॥ यथा पतिवताचित पत्युरन्यं स्पृशेन हि । तथा सर्वस्वमेतेषां सुभटानामहं द्विज ॥११॥ जीवितं लघु मन्यन्ते मत्कार्यापेक्षया निजम् । एवं भक्तिरमर्यादा मय्येपामुत्तमोत्तमा । ११२ ॥ एते युद्धकलाभिशा कलोपार्जितकीर्तयः। एभ्य एव प्रवृत्तेत्ति क्षात्वनीतिर्विभाति मे ॥ ११३ । समितिजयो सौमदत्ति । ऐसे आणीकही बहुत आहाती । जयांचिया पळाची मिती। पावा हो नेणे ॥ ८ ॥ जे शस्त्रविद्यापारंगत । मंत्राव- तार मूर्त । हो का अनजात । एथूनि रुद॥९॥हे अप्रतिमल्ल जी । पुरता प्रवापु संगी। परी सर्व प्राणे मजचिलागी । भाराइले असती ॥ ११० ॥ पातयतेचे हृदय जै । पतीवाचूनि न स । मी सर्वस्व यां वैसें । सुमटासी ॥ ११ ॥ आमुचिया काजाचेनि पाहें । देसवी आपुले जीवित योकरें। ऐसे निरवधि चोखहे। स्वामिमक ॥ १२॥ इंजवी मिळकणी जाणवी | फळे कीर्तीसी जिती। बहु असो धापनीति । एपो. निया ॥ १३॥ । - २ ·संस्कृतज्ञानेश्वरी एवं सर्वाङ्गसम्पूर्णा चीरा अस्मद्वले स्थिता । कथं नु गणयाम्येतान् मरयातीतानिहाधुना ॥ ११४ ॥ अपर्याप्तं तदस्माक बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्त विदमेतेषां वल भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥ अपि च क्षत्रियश्रेष्ठ जगज्ज्येष्ठे भटोत्तमे। सैनापत्यं मया न्यस्त भीष्मे भीमपराक्रमे ॥ ११५॥ तेन पाटवमाश्रित्य व्यूढं सर्व वलं तथा । यथा दुर्ग इवाभाति लघयन् भुवनत्रयम् ॥ ११६॥ केवलोऽप्युदधिः कस्य जायते न सुदुस्तरः। किं पुनश्चेद्भवेदस्य सहायो वडवानलः ॥११७॥ प्रलयाग्निमहावातसंयोग इव भाति मे । प्रवलानीकगाङ्गेयसेनापतिसमागम ॥११८॥ अस्मदीयेन सैन्येन समेतुं कः क्षमोऽधुना । अत्यल्पं पाण्डवानीकं पश्याम्येतदपेक्षया ॥ ११९ ॥ भीम प्रथितवैयात्यः सोऽधिष्ठातास्य किं तत । इतीमां वाचमादाय विरराम सुयोधन ॥१२० ।। ऐसे सर्वोपरी पुरते । वीर दळी आमुते । आता काय गणू ययातें । अपार हे ॥ १४ ॥ वरी क्षत्रियामाजी श्रेष्ठु । जो जगजेठी जगी सुभटु । तया दळवैपणाचा पाटु । भीष्मासि 4 ॥ १५ ॥ आता याचेनि बळें गव सलें । हे दुर्ग जैसे पन्नासिलें। येणे पाडे येंकुलें। लोकत्रय ॥ १६ ॥ आधीचि समुद्र पाही । तेथ दुवाडपण कवणा नाही । मग वडवानळु तैसेयाही। विरजा जैसा ॥१७॥ ना तरी प्रलयवहि महावातु । या दोघा जैसा साधातु । तेसा हा गगासुतु । सेनापति ॥ १८ ॥ आता येणेसि कवण भिडे । हे पांडव सैन्य कीर थोक । वरिचिलीन पाडे। दिसत असे ॥१९॥वरी भीमसेन बेथु । तो जाहला सेनानाथु । ऐसें बोलोनिया मातु । साडिली तेणें ॥१२०॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागभवस्थिताः ।
मांममेवामिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
ततो दुर्योधनः सर्वान् सेनान्यः पुनरब्रवीत् ।
स्वस्वसैन्यसमूहान् भोः सज्जीकुरुत साम्प्रतम् ॥ १२१ ॥
अक्षौहिण्यश्च या येपामागताः स्यू रणागणे ।
तत्तन्महारथाधीनास्तविधया विभज्य ताः॥१२२ ॥
महारथैः स्वसैन्यन स्थेयं भीप्मवशेऽखिलैः।
भवता स्वयमाचार्य कर्तव्यं पर्यवेक्षणम् ।।१२३ ।।
भीष्म एकोभिरक्ष्यो को द्रष्टव्योऽयमहं यथा ।
यनेनैव वलं सर्वमस्माकं सवलं खलु ॥ १२४ ॥
तस्य संजनयन् हर्ष कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनयोच्चैः शङ्ख दध्मौ प्रतापवान् ।। १२ ।।
अनेन वचसा राशो भीष्मः सेनापतिर्भृशम् ।
संतुतोप च तत्काल सिंहनाद ननाद च ॥ १२५॥
• उभयोः सेनयोरन्तः स नादो मातुमक्षमः।
गगने जनयामास समुत्थाय प्रतिध्वनिम् ॥ १२६ ॥
मग पुनरपि काय बोले । सकळ सैनिकातें म्हणितलें। आता दळमार आपु.
गले । सरसे करा ॥ २१ ॥ जया जिया अक्षौहिणी । तेणें तिया आरणी।
रगण कवणकवणी । महारथिया ॥ २२॥ तेणें तिया आवरिजे । मीमा-
ळी राहिजे । द्रोणातें म्हणे पाहिजे । तुम्ही सकळ ॥ २३ ॥ हाचि एकु
शावा । मी तसा हा देखावा । येणे दळमारु आघवा । साचु आमुचा
२४॥ या राजाचिया बोला । सेनापति संतोषला । मग तेणें केला।
हनादुः ॥ २५ ॥ तो गाजत असे अद्भुतु । दोन्ही सैन्यांआतु । प्रतिध्वनि
समातु । उपजत असे ॥२६॥

·..
.
संस्कृतधानेश्वरी
समकालं च तेनैव प्रतिध्यानेन वीर्यवान् ।
दिव्यं शहं निजं दध्मौ भीष्मदेवः स्फुरद्भुजः ॥ १२७ ॥
नादयोरुभयोस्तत्र तदैकीभूतयोस्तयोः।
त्रैलोक्यं यधिरीभूतं नमः पातोन्मुख वभौ ॥ १२८॥
विरुरावाम्बरं घोरं वायुच्छीलतमम्युधेः।
सर्व संजातसंक्षोभ चकम्पे च चराचरम् ।। १२९॥
महाघोपेण पूर्यन्ते यावत्पर्वतकन्दराः।
प्रावाद्यन्त वरूथिन्यां रणतूर्याणि सर्वतः ॥ १३०॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
वाद्यमानेषु वाद्यपु ध्वनिर्धारः समुत्थित ।
महाप्रलयसकाशो वभौ बलवतामपि ॥१३॥
ततोऽभिहन्यमानानां काहलानकगोमुख-
भेरीपणववाद्यानां शब्दस्तुमुलतामगात् ॥ १३२ ॥
केचित् संजनयामासुर्भुजनिष्पेपनिस्वनम् ।
तयाचि तुलगासवें । वीरवृत्तिचेनि यावें। दिव्य शख भीष्मदेवें ।
आस्फुरिला ॥ २७ ॥ ते दोन्ही नाद मीनले । तेय त्रैलोक्य बघिर जालें।
जैसे आकाश का पहिले । तुटोनिया ॥ २८ ॥ घडघडीत अबर । उचबळत
सागर । क्षोभलें चराचर । कापत असे ॥ २९ ॥ तेणें महाघोषगरे ।
दुमदुमिताती गिरिकदरे । तव दळामाजी रणतुरे । आस्फुरिली ॥ १३०॥
उदड सैंघ वाजते । भयानकें खाखाते । महाप्रळयो जेथें । धाकहासी ॥३॥
भरी निशाण मादळ । शख काहळा भोंगळ । आणि भयासुर रणकोल्हाळ
सुभटाचे ॥ ३२॥

·प्रथमोऽध्यायः
२१
नामग्राहं चाहयन्त वीराः केचित्परस्परम् ।
कारिणश्च मदोन्मत्ताः समभूवन्नुच्छृङ्खलाः॥१३३ ॥
नैतच्चित्रमुदस्ता यद्भीरवोऽचकरा इव ।
कृतान्तोऽपि भयाक्रान्तोऽमुञ्चदङ्गानि सर्वथा ॥ १३४ ॥
केचित् स्थाने स्थिता एव साध्वसाद् व्यसुतां गताः ।
धीराणां कीलिता दन्ता रणशूराश्चकम्पिरे ॥ १३५॥
घोरं तूर्यध्वनि श्रुत्वा धातापि व्याकलोऽभवत् ।
देवास्तु मेनिरे नूनं प्रलयोऽयमुपस्थितः ॥ १३६ ॥
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माघवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्ख भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५ ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोपमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥
इत्थंभूते च वृत्तान्ते दियोऽपि सुभयंकरे ।
किं वृत्तं पाण्डवानीके तदिदानीं निशम्यताम् ॥ १३७ ।।
आवेश भुजा त्राहाटिती । विसणैले हाका देती । जेथ महामद भद्रजाती।
आवरती ना || ३३ ॥ तेथ भेडाची कवण मातु । काचेया केर फिरतु ।
जेणे दचकला कृतातु । आंग नेघे ॥ ३४ ॥ एका उभेयाचि प्राण गेले ।
चागाचे दांत वैसले | विरुदाचे दादुले । हिवताती ॥ ३५ ॥ ऐसा अद्भुत
तूरबंबाळु । आइकोनि ब्रह्मा व्याकुळु । देव म्हणती प्रळयकाळु । वोढवला
आजी ॥ ३६ ॥ ऐसी स्वर्गी मातु । देखोनि तो आकातु । तंव पाडव-
दळाआतु । वर्तलें कायी ॥ ३७॥

·२२
संस्कृतज्ञानेश्वरी
ददृशे स्यन्दनस्तन हेमाद्विरिय पक्षवान् ।
विजयस्य पद साक्षाद् भाण्डार नु महायुते ॥ १३८ ॥
चतुभिर्याजिभियुक्तो जवेन गरडोपमैः ।
व्याभुवानो दिश सर्वा निजतेजोमरीचिमि ॥ १३९ ॥
यत्र वैकुण्ठनाथोऽभूच्छ्रीकृष्ण सारथि स्वयम् ।
रथस्य महिमा तस्य केन वर्णयितु क्षम ॥ १४०।।
साक्षाद्रुद्रावतारेणाधिष्ठितो वानरेण यः।
यत्र गाण्डीविनश्चके सारथ्यं शाहपाणिना ॥ १४१ ॥
अहो अत्यद्भुतं प्रेम पार्थे भगवत प्रभो ।
यदशादमुना तस्य सारथ्यमुररीकृतम् ॥ १४२ ॥
सेवकं पृष्ठत कृत्वा पुरतस्तिष्ठता स्वयम् ।
सलील पाञ्चजन्याख्य शङ्खो दध्मेऽथ शाहिणा ॥ १४३ ॥
शङ्खनादेऽतिगम्भीरे श्रुतमाने भयंकरे ।
कर्णमार्गमतिकान्ता सहसा तूर्यनिस्वनाः ॥ १४४ ॥
हो का निजसार विजयाचें । की ते माडार महातेजाचे । जेय गरुडाचिये
जावळिचे । कातले चाही ॥ ३८ ॥ की पाखाचा मेरु जैसा । रहवर
मिरवतसे तैसा । तेजे कोंदाटलिया दिशा । जयाचेनि ॥ ३९ ॥ जेथ अश्व
वाहकु आपण । वैकुठींचा राणा जाण । तया रथाचे गुण | काय वर्ण
॥ १४०॥ ध्वजस्तमावरी वानरु ! तो मूर्तिमत शकर । सारथी शाईधक ।
अर्जुनेंसी ॥ ४१ ॥ देखा नवल तया प्रभूचे । अद्भुत प्रेम भक्ताचें ।
सारथ्यपण पार्याचें । करितु अठे ॥ ४२ ॥ पाइकु पाठीसी घातला । आपण
पुढा राहिला! तेणे पाचजन्यु आस्फुरिला । अवलीळाचि ।। ४३ ॥ परी
वो महाघोपु योरू । गर्जतु असे गहिरु । जैसा उदेला लोपी दिनकर ।
जे
नक्षत्रातें ॥४४॥

·.
प्रथमोऽध्यायः
२३
नक्षत्राणि विलुप्यन्ते यथैवाभ्युदिते रवी ।
तथा कौरववाद्यानां नाद कापि व्यलीयत ॥ १४५ ॥
तद्वदेवाथ तत्कालं दध्मावतिभयानकम् ।
सुघोरनिनदं शहं देवदत्तास्यमर्जनः ॥ १४६ ॥
शङ्खनादद्वये तस्मिन्नेकीभूतेऽद्भुते यभौ।
यदेतद्दीयते सर्व ब्रह्माण्डं शतशोऽधुना ॥ १४७ ।।
एतस्मिन् भीमसेनोऽपि महाकाल इव स्वयम् ।
संक्षुब्ध सन्महाशसमध्मासीत् पौण्डूनामकम् ॥ १४८ ॥
तस्मिन्नति गम्भीरे प्रलयाम्बुदसोदरे।
अनन्तविजयं नाम शह दध्मौ युधिष्ठिरः ॥ १४९ ।।
मानेयो दध्मतु शही सुघोपमणिपुप्पको।
यन्नादेनान्तक साक्षात् संभ्रान्तः समजायत ॥ १५० ॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारयः ।
धृष्टद्युम्ना विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महावाहुः शतान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥१८॥
तैसे तूबवाळु मवते । कौरवदळी गाजत होते । ते हारपोनि
नेणों केउते । गेले तेथ ॥ ४५ ॥ तैसाचि देखें येरें । निनादें अतिगहिरें
देवदत्त धनुधरें । आसुरिला ॥ ४६ ॥ ते दोनी शब्द अचाट । मीनले
एकवट । तेय ब्रह्मकटाह शतकूट । हो पाहत अछे ॥ ४७ ॥ तव भीम-
सेनु विसणेला | जैसा महाकाळु खवळला । तेणें पौंडू आरफुरिला । महाशखु
॥४८॥ तो महाप्रलयजलघर । जैसा घडवडिला गहिरु | तव अनत-
विजयो युधिष्ठिर । आस्फुरिता जाला ॥४९॥ नकुळे सुघोषु । सहदेवें
मणिपुष्पकु । जेणे नादें अतकु । गजबजला ठाके ॥५०॥

·२४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाद्यास्तत्र भूपतयोऽभवन् ।
काशीपतिर्महायाहु पार्थसूनु प्रतापवान् ॥ १५१ ॥
अजित सात्यकिधृष्टद्युम्नो भूपवरस्तथा।
शिखण्डी च विराटश्च सेनामुख्या अथापरे ॥ १५२॥
ये ये तन समायातास्तत्साहाय्यं चिकीर्पव ।
ते सर्वेऽपि तदा :मु समं शङ्खान पृथक् पृथक् ॥१५३॥
तन्महाघोरनिर्घाताच्छेपकूर्मों भवो भरम् ।
स्वशिर स्थ परित्यक्तुमुद्यतौ नु बभूवतुः ॥१५४॥
प्रकम्पितास्त्रयो लोका दोलितौ मेरुमन्दरौ ।
जलमुच्छलितं वेगादाकैलासात्पयोनिधे ॥१५५ ॥
जातकम्पेय भूरासीनभोऽध पतनोन्मुखम् ।
नक्षत्राणा तत. सेक प्रवृत्त इव चावभौ ॥१५६॥
धरित्री प्राप्तसहारा निराधारा दिवौकस ।
इत्याक्रन्दितमाकर्णि सत्यलोके समुत्थितम् ॥ १५७ ॥
तेय भूपती होते अनेक । द्रुपद द्रौपदेयादिक । हा काशीपति देख
महाबाहु ॥५१॥ तेथ अर्जुनाचा सुतु । सात्यकि अपराजितु । धृष्टद्यु'
नृपनाथु । शिखडी हन ।। ५२ ॥ विराटादि नृपवर । जे सैनिकमुए
वीर । तिहीं नानाशख निरतर । आरफुरिले ॥ ५३ ॥ तेणें मद
घोषनिर्धाते । शेषम अवचितें | गजबजोनि भूभाराते । साडू पाह
॥ ५४ ॥ तेथ तीन्ही लोक डळमळित । मेरुमदर आदोलित । समुद्र
उसळत । कैलासवेरी ॥ ५५ ॥ पृथ्वीतळ उलयों पहात । आकाश 3
आसुहत । तेथ सहा होत । नक्षत्राचा ॥ ५६ ॥ सृष्टि गेली रे गेली
देवा मोकळवादी जाहली । ऐची एक टाळी विटिली। सत्यलोकी ॥५॥

·प्रथमोऽध्यायः २५ दिवच विरतः सूर्य प्रलयाचसरे यया । प्रवृत्तस्त्रिषु लोकेए हाहाकार. समन्तत ॥१८॥ तदादिपुरुषो वीक्ष्य विस्मितो नादहेतुकम् । विघ्नंसपरिहाराय लोपयामास संभ्रमम् ॥ १५९ ।। कृष्णादीनां महाराहनिनदे य उपस्थितः। युगान्तो वारितः सोऽभूद्विश्वं च स्थिरतामगात् ॥ १६० ॥ प्रशान्तस्यापि घोषस्य प्रतिध्वनिरभूत्तु य । तेनैव कौरवानीकं दिक्ष विद्रावितं क्षणात् ।।१६१॥ कौरवाणां विभेदासौ हृदयानि प्रतिधनिः। पञ्चाननो विनायास वारणाना घटा इव ॥ १६२॥ ध्वनिमाकर्ण्य त केचिदयसन्ना चिचुशुः । सावधाना सावधाना भवतेति परस्परम् ।।१६३ ॥ अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसपते धनुरुषम्य पाण्डवः ।। २० ॥ तन ये बलशार्याभ्यां पूर्णा मासन्महारथा । ते समाश्यासयामानुभूयोऽपि निखिलं वलम् ॥ १६४॥ दिहाचि दिन योकला | जैसा प्रळयकाळ माहला । तैसा हाहाकारु उठिला । विही लोकी १५८ ॥ तव आदिपुरुष विस्मितु । म्हणे झणे होय अतु। मग लोपिला अद्भुत । सभ्रम तो || ५९ ।। म्हणोनि विश्व सवरले । एन्हवीं युगान्त होवें वोडवलें । जै महायख आस्फुरिले । कृष्णादिकी ॥ १६०॥ वो घोष तरी उपसहरला । परी पडिसाद होता राहिला। तेणे दळमार विध्वसिला । कौरवाचा ।। ६१ ॥ जैसा गजपटाआतु। सिंह लीला विदारितु । हृदयात भेदितु । कौरवाचिया ॥ ६२ ॥ तो गाजत जन आइकती । वव उमचि हिय धालिटी । एकमेकाते म्हणती । सावध रे सावध ॥६३॥ तेथ बळे प्रौढी पुरते। महारथी वीर होते तिहीं पुनरपि दळात । आवरिलें ॥६४|| ·संस्कृतशानेश्वरी भीष्मद्रोणादयो यत्र संमुखे शातिवान्धवा । आसन्नन्ये च भूयांसो भूमिपाला अवस्थिताः ॥ १७५ ॥ स्थिरीकृत्य रथं तत्र संभ्रमेण व्यलोश्यत् । अर्जुन, सकलां सेनां वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १७६॥ नन्धिमान् गोरजान् पश्य पश्य देव गुरूनिमान् । कृष्णस्याथ क्षणं चित्ते विस्मयेन पदं कृतम् ।। १७७ ॥ स च स्वगतमाह स्म कि न्यस्य मनसि स्थितम् । न ज्ञायते प्रकारस्तु विचित्र इव भाति मे ॥ १७८ ॥ हृदयस्थं हृदिस्थोऽसौ सर्व जानन्नपि स्वयम् । तदानीं नाभ्यधात् किंचिन्मौनमेव समाश्रयत् ॥ १७९ ॥ तदा तत्रार्जुनः सर्वान् पितृनथ पितामहान् । गुरून् बन्धून्मातुलांश्च ददर्श समुपस्थितान् ॥ १८०॥ इष्टान् सखीन् स्वकीयांश्च कुमारान् सकलानपि । समागतान् रपोऽद्राक्षीयुत्सून् जयकाम्यया ॥१८१॥ जेय भीष्मद्रोणादिक । जवळिकोच सन्मुख । पृथिवीपति आणिक } बहुत आहाती ।। ७५ ।। तेथ स्थिर करूनिया रथु । अर्जुन असे पाहातु । तो दळमार समस्तु । सभ्रर्मेसी ॥७६॥ मग देवा म्हणे देख देख । हे गोत्रगुरु अशेख । तव कृष्णमनी नावेक । विस्मो जाहला ॥ ७७ ।। आपणया आपण म्हणे। एथ कायी कवण जाणे । हे मनी धरिलें येणें । परि काही आश्चर्य असे ॥ ७८॥ ऐसी पुढील से घेतु । तो सहज जाणे हृदयस्थु । परि उगा असे निवातु । तिये वेळी ॥७९॥ तब तेय पार्थ सकळ । पितृपितामह केवळ । गुरू बधु मातुळ । देखता जाइला ॥१८॥ इष्टमित्र आपुले । कुमरजन देसिले । असती आले। तयामाजी ॥८१॥ श्यालक ·२९ प्रथमोऽध्यायः सुहृदः श्वशुरानन्यांस्तांस्तान सम्बन्धिनोऽपि च । पौत्रांश्चापश्यदायातांस्तत्र पार्थो धनुर्धरः ॥ १८२ ।। ये पूर्वोपकृता आसन रक्षिता येऽथ वापदि । ये ज्येष्ठा ये कनिष्टा ये तैः समस्तैः समन्विताः ॥ १८३ ॥ गोत्रजाः स्वे संगरार्थ सेनयोरुभयोरपि। समुद्यता दृशोर्मार्गमर्जुनस्याययुस्तदा ॥ १८ ॥ तेन संभ्रान्तवित्तं तं करुपमा स्वयमभ्यभूत् । तया तथाभिभूतं व वीरवृत्तिरुपाजहात् ॥ १८५ ॥ अगनाः सुकुलीना या गुणलावण्यसंयुताः । तास्तेजस्वितया नान्यां सहन्ते हि समुन्नताम् ॥ १८६ ॥ रुचिं विभनवीनाया वनितां स्वामुपेक्षते। कामुको भजते भ्रान्तस्तां चानही गुणैरपि ॥ १८७ ॥ ऋद्धिं तपोबलात् प्राप्य बुद्धिभ्रंशमुपैति यः। हा हा विरक्ततासिद्धिस्तेन विस्मयतेऽखिला ॥२८८॥ सुहज्जन सासरे। प्राणीकही सखे मोहरे । कुमर पौत्र धनुपरें । देखिले तेथे ।। ८२ ॥ जया उपकार होते केले का आपर्दी ने रक्षिले। हे असो वडील धाकुले । आदिकरुनी ॥ ८३ ।। ऐसे गोत्रचि दोही दळी । उदित जालें असे कळी । हे अर्जुन तिये वेळी । अवलोकिलें ॥ ८४ ॥ देय मी गजबज जाहाली । आणि आपैसी कृपा आली। तेणें अपमाने निघाली । वीरवृत्ति ॥ ८५॥ जिया उत्तम कुळीचिया होती। आणि गुणलावण्य आथी । तिया आणिकीत न साहती । सुतेजपणे ॥८६॥ नविये आवडीचीन मरें । कामुक निज वनिता विसरे। मग पाडेंवीण अनुसरे । भ्रमला जैसा ॥ ८७ ॥ की तपोबळें ऋद्धी। पात- लिया भ्रंशे बुद्धि। मग वया विरक्तासिदि। आठवेना ॥ ८८

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
तदानीमर्जुनस्यापि तादृश्येय दशाभवत् ।
तच्चित्तं करुणामान्तं तत्रस्था धीरतात्यजत् ॥ १८९ ॥
लुप्तमन्त्राक्षरो मन्त्रव्याहृतौ मान्त्रिको यथा ।
तथा रणोद्यतः पार्थो मोहेन व्याकुलोऽभवत् ॥ १९० ॥
यथा चन्द्रकलास्पृष्टश्चन्द्रकान्ताभिधो मणिः ।
अर्जुन. कृपयाविष्टो लुप्तधैर्यस्तथावत् ॥ १९१॥
एवं संजातकारुण्य सुतरां खिन्नमानसः।
तदानीं मोहमापन्नो जिष्णुरच्युतमब्रवीत् ॥ १९२ ॥
अर्जुन उवाच---
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९॥
गाण्डीवं स्रसते हस्तात् स्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥३०॥
निपुणं चीक्षिता एते मयात्र मिलिता जनाः।
परं सम्बन्धिनः सर्वे प्रायेण मम गोत्रजाः ॥ १९३॥
काम युयुत्सवः सन्तः संग्रामभुवमागताः।
कथमेतैर्नु योद्धव्यं मया युद्धोद्यतैरपि ॥ १९४॥
तैसें अर्जुना तेथ जाहलें । असते पुरुषत्व गेले। अतःकरण दिधलें।
कारण्यास ॥ ८९ ॥ देखा मत्रश बग्नु जाये। मग तेप का जैमा सवार
होये। तैसा तो धनुर्पर महामोहें। आकळिला ॥१९०॥ म्हणऊनि असता।
घोरु गेला हृदया द्रावो आला । जैसा चद्रकळा शिवतला। सोमकातु
॥९१॥ तयापरी पाथु । अतिस्ते मोहितु । मग सखेद असे बोलतु
श्रीअच्युती ॥ १२॥ तो म्हणे अवघारी देवा । ग्यां पाहिला हा मेळावा।
तंव गोसवर्गु आघवा । देसिला एथ ॥ ९३ ॥ हे सग्रामी उदित ।
जहाले असती कौर समस्त । पण आपणपेया उचित । केवी होय ॥१४॥

·,
प्रथमोऽध्यायः
नाम्नेय किल युद्धस्य दिमोहमहमागतः।
आत्मानं नात्मना जाने मनो बुद्धिश्च न स्थिरे ॥ १९५॥
कम्पं गृसाति मे काय आननं पश्य शुष्यति ।
तथा गापु सर्वेषु वैकल्यमुपजायते ॥ १९६ ।।
तनौ रोमाणि हुप्यन्ति चित्त संतप्यते मम ।
फर: शिथिलतामेति गाण्डीवं बिभ्रतो धनुः ॥१९७॥
कदा सस्तमिदं हस्तादितीदं विदितं न मे।
एवं मोहेन मे व्याप्त हदयं फिल सर्वशः ॥१९८॥
यज्रादपि कठोरं यद् दुर्धरं चातिदारुणम् ।
प्रहारः स्नेहशत्रस्य तस्यासामान्य एव हि ॥ १९९ ॥
हरः साक्षाजितो येन निवातकवचा हताः।
सस्नेहरक्षसा पार्यः क्षणेन फरलीकृतः ॥२५० ॥
भिनत्ति लीलया भृङ्गो दार शुष्कं यदिच्छति।
सवस्तु न क्षमो मेत्तं कलिका कोमलामपि ॥ २०१०
येणे नामपि नेणों कापी । मज आपण सर्वपा नहीं। मनोपुदी
ठायो । स्पिर नौदे ॥ १५ ॥ देत देह कापत | तोट असे कोर होत ।
विळता उपजत । गात्रसीदी || ९६ ॥ सांगा कांटाळा आला ।
अतिसंतापु उग्नला। ते पळ हा गेला। गोटीषाचा ॥१७॥
सेन परवपि निटलें । परि नेचि दावोनि पहिलें। ऐसे हदय असे
पापिल मोहे पेण ॥९८ ॥ में यग्रापाणेनि कटिण । दुघर पति-
दारुण पाहून असाधारण । स्नेह नवस ॥९॥ ममें संग्रामोदर
बिहिला निवास करना ठायो पेरिस । अर्जुन मोरपाटला।
राणामाजी ॥ २०० भैसा प्रमर भेदी । मसते कार फोर।
पार किमानी पलिमे ॥१॥

·३२ संस्कृतज्ञानेश्वरी तप्रस्थो व्यसुतां यायान दलं दलयेत्पुनः। कठिनः कोमलत्वेन स्नेहवन्धोऽयमीक्ष्यताम् ॥ २०२॥ मायादिपुरुपस्येयं दुर्वाग वेधसापि या। स्नेहरूपानया पार्थोऽप्यत एवाकुलोऽभवत् ॥ २०३॥ एवं राजन्नर्जुनस्य पश्यतः स्वजनान् पुरः । हृदयानिरयायुद्धाभिमानः लहजोऽखिलः ॥ २०४॥ कुतोऽपि करुणाकान्तो रणे तत्र धनंजयः। व्याजहार तदा कृष्णं स्थान नोऽत्र न युज्यते ॥२०५ ॥ अन सर्वेऽप्यमी यध्या इति धीर्मम मानसम् । व्याकुलीकुरुते कृष्ण वाचं स्खलयतीव मे ।। २०६॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥३१॥ कौरवाश्चेदमी वध्या न कि धर्मादयस्ततः । सगोत्रत्वं हि सर्वेपामस्त्यस्माकं परस्परम् ॥२०७॥ धिक् संग्राममिमं तस्मानायं हि प्रीतये मम । महापातकमेवेदं किमर्थ क्रियतां मया ॥२०८॥ तेथ उत्तीर्ण होईल प्राणे । परि ते कमळदळ चिरू नेणे । तैसे कठिण, कोवळेपणे । स्नेह देखा ॥२॥ हे आदिपुरुषाची माया । ब्रह्मयाही नाच आया। दणवूनि मुलविला ऐकें राया । रुजयो म्हणे ॥३॥ अवधारी मग तो अर्जुनु । देखोनि सकळ स्वजनु । विसरला अभिमान । समामाचा ॥४॥ कैसी नेणों सदयता । उपनली तेथे चित्ता । मग म्हणे कृष्णा आता। नमिजे एथ ॥५॥ माझे अतिशय मन व्याकुळ ( होतसे वाचा बरळ ।जे वधावे ॥ ६ ॥ या कौरवा जरी वघावें । तरी युद्धिीष्टरादिको का न वघा । हे येरयेर आघवे । गोत्रज आमुचे ॥ ७ ॥ म्हणोनि जळो है शुज । प्रत्यया नये मजाएणे काय काज | महापापें ॥८॥ हे सकळ । येणे ·प्रथमोऽध्यायः ३३ अहो विचार्यमाणेऽत्र रणोऽनर्थाय केवलम् । परिहारोऽस्य जायेत किमपि श्रेयसे पुनः ॥ २०९॥ न काङ्के विजयं कृष्ण न च राज्य सुखानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगै वितेन वा ॥३२॥ येपामर्थे काहितं नो राज्यं मोगाः मुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्या धनानि च ॥३३॥ प्राप्तेन विजयेनैवं न मे कार्य मनागपि। एवं चाधिगतेनापि कि राज्येन करोम्यहम् ॥ २१०॥ हत्वैवेमान् रणे सान्मोक्ष्यन्ते ये वतो मया। धिक् तान्मोगानभोगान्मिा रतिर्मेऽत्र जायताम् ॥ २११॥ विनानेन सुपेनैव योऽनर्थ उपनस्यति । दुःसद्दोऽपि स स त त्यज्येतापि च जीवितम् ॥ २१२ ॥ न पुनः शक्यते कर्तुं स्वप्नेऽपि मनसा मया । गोरजानां वधोमीपां राज्यस्वीकरणं ततः॥२१३ ।। अर्मापामहितं चिन्त्यं गुरूणां यदि चेतसा। तदा किं जन्मनास्माकं कृते केपां नु जीव्यताम् ॥ २१४ ॥ देवा बहुवारी पाहता । एय वोखट होईल झुजता । वर काही चुकविता । लामु आयी ।। २०९॥ तया विजयवृत्ती काही । मज सर्वया काज नाहीं। एय राज्य तरी कायी। पावोनियां ॥ २१॥ या सकळावे वधायें । मग जे मोग मोगावे । ते जळोत आघवे । पाथु म्हणे ॥ २११॥ वेग मुखेंवीण होईल | । मलतेसे त्याहिजेठ । वरी जीवितही चिजेठ । याचिलागी ।। २१२ ।। परी यासी घातु कीजे । मग यापण राज्यमुख मोगिजे । है स्वाही मन माझे । करू न शके IR१३ वरी माम्हीं का जन्मावें । कवणालागी जियाये । जरी वडियायाचिता। विरुद मना२१४॥ ३ ·३४ संस्कृतज्ञानेश्वरी इदमेवाभिसंधाय किं फुलं पुनमीप्सति । यदनेन समुन्मूल्याः केवलं गोयजा निजाः ।। २१५ ॥ वज्रनिष्ठर पपु स्यामिति चिन्तापि नोचिता। प्रत्युतैपां दितं कार्य यावच्छययं न किं मया ॥२१६ ॥ गोत्रजा मोक्तुमर्हन्ति यद्यदस्मदुपार्जितम् । अपि चैपां कृतेऽस्माभिस्त्यक्तव्यमपि जीवितम् ॥ २१७ ॥ नानादिग्देशभूपालाजित्यास्माभिर्निज फुलम् । सकलं यशसा स्वेन संतोय धर्म एप नः॥२१८॥ प्रातिकूल्यात्तु देवस्य त पय किल गोत्रजाः। पश्य संप्रत्यमी सर्वेऽप्यस्माभिर्योध्दुमुद्यताः ॥२१९॥ एतैस्यक्ताः सुता दारा धनानि च युयुत्सुभिः । आरोपितं कृपाणस्य धारां च निजजीवितम् ॥२२० । एवं गतान् कथं हन्यां प्रहरेयं नु कं जनम् । एतान् प्रता मया स्वस्य हृदो घातः कृतो भवेत् ।। २२१ ॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ॥३४॥ - पुनाते इच्छी कुळ । तयाचें कायि हेचि फळ ! जे निर्दाळिजे केवळ । गोत्र आपुलें ॥ २१५ ।। हे मनींचि केविं परिजे । आपण वज्राचे या होइजे । वरी घडे तरी कीजे । भले इयां ॥२१६॥ आम्ही जें जें जोडावे। तें समस्ती इही भोगावें । हे जीवितही उपकारावें । काजी याच्या॥२१॥ आम्ही दिगतीचे भूपाळ । विभाइनि सकळ । मग सतोपविजे कुळ आपुले जे ॥ २१८ ॥ तेचि हे समस्त । परि कैसे कर्म विपरीत । जे जाहले असती उद्यत । झुजावया ॥ २१९ ।। अतोरिया कुमरे । साहोनिया भाडारें । शस्त्राग्री जिव्हारे । आरोपुनी ॥ २२० ॥ ऐसियातें कैसेनि मारू। कवणावरी शस्त्र घरू । निजहृदया करू। धातु केवी ।। २२१ ॥

·प्रथमोऽध्यायः
केऽमी इति न किं वेत्सि भीष्मद्रोणावमू पुर।
अद्य यावकिलास्माकं याभ्यामुपकृतं बहु ॥ २२२॥
ध्यारा मातुला त्याला वान्धवाः सकला इह ।
पुत्राः पौधास्तथेयाश्च सर्वे मंवन्धिनो जनाः ॥२२३ ॥
अस्माकं मुप्रिया एते वधं नाहन्ति नः करात् ।
चघस्य च कथाप्येषां महान्तं दोपमावहत् ॥२२४ ॥
एतान्न हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥ ३५॥
भवन्त्वनुचिताचारा हन्तारो वापि सन्तु नः।
चिन्तनीयस्तु नैतेपांघातोऽस्माभितामपि ॥२२५ ॥
त्रैलोक्यस्यापि चेद्राज्य निष्कण्टकमवाप्नुयाम् ।
नाचरेयमिदं कर्म सर्वथानुचितं मम ।। २२६ ॥
एवं चानुचिताचारान् को न्यस्मान्मानयिप्यति ।
तवैव च कथं कृष्ण शक्ष्यते द्रष्टमाननम् ॥ २२७ ॥
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेगाश्येदस्मान् इत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
हे नेणसी तू कवण | परी पैल भीष्म द्रोण । जयाचे उपकार असा.
पारण । आम्हा यहुत ।। २२२ ।। एय शालक सासरे मातुळ | आणि
घु की हे सकळ । पुत्र नातू केवळ । इष्टही असती ।। २२३ ।। अव-
पारी अति जवाळिकेचे । सकळही सोयरे आमुचे । म्हणोनि दोष आयी
गावे। बोलताचि ॥ २२४ ॥हे वरी भलतें करित । माताचि एथे
मारितु । परी आपण ममें धातु ! न चिंतावा ! २२५ ।। त्रैलोक्याचे
अनकाळत । जरी राज्य होईल प्राप्त तरी हे अनुचित (नावरे मी॥२२६॥
जरी आजि एप ऐसे कीजे । तरी कवणाच्या मनी उरिने । मागें मुख फेवी
पहिजे । तुझे कृष्णा ॥ २२७॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी गोत्रजानां वधेऽहं स्यां सर्वदोपनिकेतनम् । येन मां बद्धमैत्रीकं त्यक्त्या दूरं गमिष्यसि ॥ २२८ ॥ कृते कुलक्षये तैस्तैः पातकैलिप्यते यदा। तदा क्षमेत का कुत्र त्यां गवेपयितुं नरः॥२२९ ॥ उद्याने दहनं दृष्ट्वा संचरन्तमितस्ततः। कोकिलो न स्थितिं धत्ते तत्र क्षणमपि क्वचित् ।। २३०॥ सरः सकर्दमें वीक्ष्य चकोरोन विपेचते। अनादृत्यैव तत्तस्मादन्यत. संप्रतिष्ठते ॥२३१॥ तथैव क्षीणपुण्यं मां वञ्चयित्वा स्वमायया । परित्यक्ष्यसि गोविन्द न मामभ्युपपत्स्यसे ।।२३२॥ तस्मानाही वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७॥ तस्मान्नेदं मया कार्य शस्त्रं धार्य न संगरे । जगुप्सितमिदं कर्म भूयसा प्रतिभाति मे ॥ २३३॥ मज जरी वधु करूनि गोत्रजांचा । तरी वसौटा होऊनि दोषाचा । जोडिलासि त् हातींचा । दूर होसि ॥ २२८ ॥ कुळहरणी पातकें । तिये आगी जडती अशेखें । तये वेळी त् कवणे के। देखावासी ॥ २२९६ जैसा उद्यानामाजी अनछु । सचरला देखोनि प्रबळु मग क्षणभरी कोकिल स्थिर नौहे । ॥ २३० ॥ सकर्दम सरोवरु । अवलोकनि चकोर । न सेवि अव्हेरु । करूनि निघे ॥ २३१ ॥ तयापरी तू देवा । मज झकजन: येसी मावा । जरी पुण्याचा वोलावा । नाशिजैल ॥ २३२।। म्हणों मी हे न करों । इथे सग्रामी शस्त्र न धरी । है किहाळ बहुती परी दिसतसे || २३३ ।।

·प्रथमोऽध्यायः
३७
सान्तरायसत्वया सतो यद्यस्माकं भविष्यति ।
नामशेपा भविष्यामो हृदयं नः स्फटिप्यति ॥२३४॥
अतो वार्तापि मास्त्वेपा यद्धत्वा कौरवान्वयम् ।
भोगान्भोक्ष्यामहे कृष्ण नेदं जातु भविष्यति ॥ २३५॥
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोष मित्रदोहे च पातकम् ॥ ३८॥
कये न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
कामं मानमदोन्मत्ता पते युद्धार्थमागताः।
अस्माभिन कथं शेयं धद स्वहितमात्मनः ॥२३६ ॥
कथमेतन कर्तव्यं हन्तव्या यत्स्वका' स्वयम् ।
ननु जानद्भिरासेयं कालकूट कथं न्विदम् ।। २३७ ॥
पथा चेद्गच्छतः सिंहः सहसाभिमुखीभवेत् ।
ते प्रलोभ्यैव गन्तव्यं तेनेति श्रेयसे न किम् ॥ २३८ ॥
सन्तं प्रकाशमुज्झित्या योऽन्धकूपं निपेवते।
तस्य कस्तेन लाभः स्यादिति कृष्णाभिधीयताम् ॥ २३९ ।।
तुजसी अतराय होईल । मग सागे आमुचे काय उरेल । तेणे दुःखें
हिये फुटेल | तुजवीण कृष्णा ।। २३४ ॥ म्हणऊनि कौरव हे वधिजती।
मग आम्ही भोग भोगिजती । हे असो मात अधडती । अर्जुन म्हणे
॥ २३५ ॥ अभिमानमर्दै मुरले । जरी पा सग्रामा अाले । तन्ही आम्हा
हित आपुलें । जाणावे लागे ॥ २३६ ॥ हें ऐसें कैसे करावें । जे आपुले
आपण मारावे । जाणत जागतानि सेवावें। कालक्ट ॥ २३७ ॥ हाजी
मार्ग चालत । पुदा सिंह जाहला अवचिता । तो तब चुकविता । लाम
आयो ।। २३८ ॥ असता प्रकाशु साडावा । मग अघकूप आश्रावा । तरी
तेय कवणु देवा । लामु सागें ॥ २३९ ॥

·३८ ॥२४२॥ संस्कृतज्ञानेश्वरी अग्ने ज्वलनमालोक्य योऽपहाय न गच्छति । स क्षणेनावृतोऽनेन समन्तादह्यतेतराम् ॥ २४० ॥ तथा दोषानमून्मूर्तान्प्रपश्यद्भिरुपस्थितान् । कथं प्रवृत्तिरस्माभिः कर्तव्यात्र कुकर्मणि ॥२४१॥ इयती वावमादाय पार्थ श्रीकृष्णमभ्यधात् । गुरुता कल्मपस्यास्य कियती कथयामि कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्मे नष्टे कुल कृस्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ काठेन मथितात्काष्ठाज्जायमानोऽनल किल । स्वयं प्रज्वलितो भूत्वा काष्ठजातं विनिर्दहेत् ॥ २४३ ॥ तथा चेन्मत्सरग्रस्तैः परस्परवधः कृतः। कल्पेत कुलनाशाय स दोपैतिदारुणैः ॥ २४४ ॥ कुलधर्मस्य लोप स्यात् सप्रवृत्ते कुलक्षये । धर्मलोपे पदं कुर्यात्सर्वत्राधर्म एव च ।। २४५ ॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलखियः । स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसकरः ॥४१॥ का समोर अनि देखोनी । जरी न वचिजे बोसडानी । तरी क्षणी ए' कवळुनी । जाळ् सके ॥ २४० ॥ तैसे दोष हे मूर्त । अगी बाजी अस पाहात । हे जाणताही केवीं एथ । प्रवावें ॥ २४१ ॥ ऐसे पार्य दि अवसरी । म्हणे देवा अवधारी या कल्मषाची थोरी । सागेन तुज॥२४॥ जैसे का काष्ठ मायजे । तेथ वहि एक उपजे । तेणें काष्ठजात जाळिले प्रज्वळलेनि ॥ २४३ ।। तैसा गोत्रीचि परस्परें । जरी वधु घडे मत्स तरी तेणें महादो घारें । कुळचि नाये ॥ २४४ ।। म्हणवूनि एणे क्यजधर्म लोपे । मग अधर्मुचि आरोपे । कुळामाजी ।। २४५ ।।

·प्रथमोऽध्यायः
क आचारः शुमः कश्याशुमोऽस्तीति न चिन्त्यते।
विधयश्च निषेधाश्च नावेक्ष्यन्ते च कैरपि ॥२४६ ॥
दीपं निर्याप्य पार्श्वस्थं तिमिरे संचरन् यया।
ऋजु प्राप्यापि पन्यानं भवत्येय स्खलद्गतिः॥२४७॥
तथा कुलक्षयान्नष्टे कुलधर्मेऽत्र मानवैः।
पातकव्यतिरेकेण किमन्यदधिगम्यते ॥ २४८॥
अहो निवृत्तवारेपु यमे नियमेषु च ।
व्यभिचारः कुलस्त्रीपु स्वैरत्वात्सप्रवर्तते ॥ २४९ ।।
उत्तमाधमसंयोगाजायते वर्णसंकरः।
शातिधर्माश्च तेनैव भवन्त्युन्मूलिता इह ॥ २५० ॥
आपतन्ति यथा काका चत्वरे स्थापितं वलिम् ।
सर्वतः स्वैरमेनांसि तथैव फलमीदृशम् ॥२५१ ॥
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १२ ॥
ततः कुलमशेपं तत्तथा च कुलयातकाः।
सर्वेऽपि नरक यान्ति गतिरन्या न विद्यते ॥२५२॥
सारामार विचारावें । कवणे काय आचरावे आणि
विधिनिषेध आय पारपती ।। २४६ ॥ असता दीपु
दयहिजे ।
मग अंधकारी राहाटिजे । तरी उचि आडळिजे ।
जयापरी ॥ २४७ ॥ तेष्ठा कुळी कुळशपो होये । ये वेळी तो आद्यधर्म
जाये । मग आन काही आहे । पापावाचुनी ॥ २४८ ॥ मैं यमनियम
ठाकनी। वेष इन्द्रिय सेरा राहाटती । म्हणऊनि व्यभिचार घडती।
कुळस्त्रियांसी ।। २४९ ॥ उत्तम अधमी संचरती । ऐसे वर्णावर्ण मिसळती।
तेय समूळ उपहती। जातिधर्म ॥२५० ॥ जैसी चोहटांचिये पळी ।
पाविजे सेरा काउळी । तेही महापा कुळी । प्रवेशती ॥ २५१ ॥ मग कुळा
स्या भरोसा । आणि कुळ्यातको । मेरये नरका । जाणे आयि ॥२५२॥

·४०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
पतिते वंशविस्तारे समस्तेऽप्येवमेव च ।
पतन्ति पितरो हपां स्वर्गस्थाः स्वयमेव हि ॥ २५३॥
विरामं यत्र गच्छन्ति नित्यनैमित्तिकाः कियाः।
तिलोदकं कुले तस्मिन् कः कदा कस्य निर्वपेत् ॥ २५४ ॥
एवं गते विधयं किं वस्तव्यं च कथं दिवि ।
अतस्तेऽपि समयान्ति स्वर्गत स्वकुलं प्रति ॥ २५५॥
अहेर्देशो नखानेऽपि शिखान्तं देहमश्नुते ।
तथा दोषोऽयमुत्पन्नः कुलमाब्रह्म सत्वरम् ॥२५६॥
दोषेरेतैः कुलप्नानां वर्णसंकरकारकैः
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥४३॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ।। ४४ ॥
अहो बत महत्पाप कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राग्यसुखलोमेन हन्तुं स्वजनमुघता. ॥ ४६॥
इदमन्यन्महापापं घटतेऽत्र जनार्दन ।
यदस्मात्सगजाहोपाल्लोकाचार प्रणश्यति ॥ २५७ ॥
स्वकीये भरनेऽकस्मात्प्रोद्दीप्ते ज्वलनो ज्वलन् ।
परेषामपि गेहानि निर्दहत्येय सङ्गत ॥२५८॥
देखें वशवृद्धि समस्त ! यापरी होय पतित । मग वोवाहिती स्वर्गस्य
पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥ जेय नित्यादि क्रिया ठोके । आणि नैमित्तिक क्रिया
पारखे । तेय कपणा तिळोदकें । कवण अर्ग ।। २५४ ॥ तरी पितर काय
करिती । कैसेनि स्वर्ग वसती । म्हणोनि तेही येती । कुळापासी ॥२५५॥
जैसा नखानी व्यालु लागे । तो शिखात व्यापी वेगें । तेवीं आनझ कुळ
अवधैं । आविजे ॥ २५६॥ देवा अवधारी आमीक एक । एथ घडे महा
पातक । जे सगदोष हा लौकिक । भ्रशु पावे ॥२५७ ॥ जैसा घरी आपुला।
वनविसे अग्नि लागला।तो आणिकाही प्रज्वळिला! जानि घाली ॥२५८॥

·प्रथमोऽध्यायः ४१ तथा संसर्गदोपस्तान्वायते सकलानपि । ये ये कुलेन दुष्टेन संसृज्यन्ते यदृच्छया ॥ २५९ ॥ एवं तैस्तैः कुलं दुष्टं दोपरच्युत केवलम् । महामयानकं मुझे निरयं नात्र संशयः ॥ २६० ॥ नरके पतितस्यास्य कल्पान्तेऽपि न निगमः। फुलक्षयकृतः पात ईदृशोऽस्त्यर्जुनोऽर्यात् ॥ २६१ ॥ कृष्णतान्विविधान्दोपाम् शृण्वतोऽपि न जायते । कथं हदि जगुप्साते वज्रसारमिदं नु किम् ॥ २६२ ॥ इदं पद्य प्रकारान्तरेणानुवदितुं शक्यम् । तद्यथा- कृप्णीतान्विविधान्दोपाम् अण्वतामपि नः कथम् । हृदये न जुगुप्सा स्याद्वज्रसारमिदं नु किम् ।। २६२ ॥ कायोऽपि क्षणिको यस्य कृते राज्यमपेक्ष्यते । इति जानन्दिरस्माभिदोपा हेया अमी न किम् ॥ २६३ ।। इदमेव लघीयः किं पापमस्मानुपस्थितम् । यदमी गुरवः सर्वे मया दृष्टा जिघांसया ॥ २६४ ॥ तेसिया तया कुळसंगठी । जे जे लोक वर्तती । तेही बाधा पावती निमित्त येणें ॥ २५९ ॥ तैसें नानादीप सपळ ! अर्जुन म्हणे ते कुळ । मग महा- घोर केवळ । निरय भोगी ।। २६० ॥ पडिलिया तिये ठायी । मग कल्पा- ताही उकट नाहीं । येसणे पठन पुरसयौं । अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥ देवा हैं विविध कानी ऐकिजे । परी अनिवरी प्रामु नुपर्छ । हृदय वनाचें काय की | अवधारी पा ॥२६२ ।। अमेशिने राग्यमुसा जपालागी ते तंव क्षणिक । ऐसे जाणताही दोख । अन्दरू ना ॥ २६३ ॥ जे. पदिल सकळ आपुले। यध वया दिठी एदले । मांग पां कारयकुलें। परले आम्हां ॥२६४।।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी द्वितीयोऽध्यायः सुजय उवाच- तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १ ॥ अथ राजानमबूत संजय शृणु भूपते । तत्र पार्थ शुचाकान्तो रोदितुं प्रावृतद्गणे ॥१॥ समस्तेऽपि फुले दृष्टेऽद्भुतस्नेहसमाकुलम् । अद्रवन्मानसं तस्य कथमित्यवधार्यताम् ॥२॥ लवणं लीयते वारा वातना विशीर्यते। तथा सुधीरमप्यस्य हृदयं तद् व्यलीयत ॥३॥ कृपाकुलितवित्तोऽसौ वभौ म्लानिमुपागतः। राजहंसो महापङ्के निमग्नो दृश्यते यथा ॥en एवं पाण्डकुमारं तं महामोहेन जर्जरम् । अवलोक्य वभापे कि शाईघन्वा निशम्यताम् ॥५॥ मग सजयो म्हणे रायाते । आइके, तो पार्थ तेथे शोकाकुल रुदनाते । करीतु असे ॥ १ ॥ ते कुळ देखोनि समस्त । स्नेह उपनले अद्भुत । तेणे द्रवले असे चित्त । कवणेपरी ॥ २ ॥ जैसे लवण जळे झळबले । ना तरी अभ्रवात हाले । तैसें सघीर परी विरमलें । हृदय तयाचें ॥ ३ ॥ म्हणोनि कृपा आकळिला । दिसतसे अति कोमाइला । जैसा कर्दमी रुपला । राज इसु ॥ ४ ॥ तयापरी तो पाहुकुम । महामोहें अति जर्जरू। देखोनि श्रीशाघरू | काय बोले ॥ ५ ॥ ।

·द्वितीयोऽध्यायः
श्रीमगवानुवाच-
कुतस्त्वा कदमलमिदं विपमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वय॑मकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥
नन्वादौ पश्य पार्थेदमुचितं किमिहास्ति ते।
कस्त्वं किं कर्तुकामोऽसीतीदं सम्यग्विचारय ॥ ६ ॥
किं ते संवृत्तमायाहि त्वतः किं परिहीयते।
शिप्यते क्रियमाणं किं किमर्थ विमनायसे ॥७॥
नार्थे तेऽनुचिते चित्तं धैर्य जातु न मुञ्चासे।
नाममात्रं तयाक विद्वत्ययशो दिशः ॥ ८॥
आवासः शूरवृत्तेस्त्वं क्षमाणां राजसेऽधिपः ।
तव विक्रमशालित्वं त्रिषु लोकेपु गीयते ॥९॥
त्यया हरो जितो युद्ध नियातकवचा हताः।
जयोदाहरणं चाहोर्गन्धर्वा अपि गापिता ॥ १०॥
ईदृशं पौरुपं पार्थ विद्यते ते सुशोमनम् ।
त्रैलोक्यमपि यत्तुच्छं त्वदीपम्पेन भाठि मे ॥ ११ ॥
सत्यमोह संत्यज्य वीरवृत्तिमधोमुखः।
भूत्वा रणे स्थितः पार्थ कथमणि मुञ्चसि ॥ १२ ॥
म्हणे अर्जुना आधी पाही। उचित काय इये टायी । तू कयण हे
कापी । करीनु आहामी || ६ || तुज मागे काय जाहलें | कवण उणे आलें।
करिता काय ठेलें । खेदु कायिसा ॥७॥तु अनुचिता चित्त नेदिसी।
घीर काहीच नसडिसी । तुझनि नामें अपयशी । दिशा धिजे ॥८॥
तू गुरवृत्तीचा ठावो । त्रिया माजी रावो । तुझिया लाठेपणाचा मावो।
विही लोकी ॥९॥ तुवा सग्रामी हरु जिकिला । निवावकवचाचा ठावो
पहिला पवाडा दुवा देला । गन्धवासी ॥ १० ॥ पाहवा तुझेनि पाई।
दिसे प्रैलोक्यही योकरें । ऐसे पोदय चोख । पार्या तुसें ॥ ११ ॥ तो तू
की आजि ये 1 छाइनिया वारपचीन। अपोमुस रुदना । करी
आती ॥ १२ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
वरमेषां शराः सोढा अस्माभिर्व्यस्तशस्त्रकैः।
न तु कृत्वेदृशं कर्म जीव्यते निन्द्यजीवितम् ॥ २६५॥
एवं ह्युपनमेद्यावदुःखं मरणमेव था।
सोढव्यं न पुन कार्य फल्मपेणेदृशेन मे ॥ २६६ ॥
सर्व कुलमवेक्ष्यैवमर्जुनो याक्यमवर्वात् ।
दत्वेमान राज्यलाभो यो निरयप्राप्तिरेव सा ॥ २६७ ॥
सजय उवाच-
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रयोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशर चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ १७ ॥
संजयोऽब्रूत राजानं धृतराष्ट्रमिद वच ।
शृणु राजन् रणे पार्थस्तदानीमेवमभ्यधात् ॥ २६८ ॥
ततोऽत्यन्तं समुद्विग्नो याप्पं संरोधदुमक्षम ।
अवप्लुत्य रथोपस्थ उपविष्टो धनंजयः ॥ १६९ ॥
दृश्यते वा यथा कश्चिद्राजपुत्रः पदच्युतः।
सर्वर्थोपहतो राहुग्रस्तो वा निष्प्रभो रविः ॥ २७० ॥
आता यावरी में जियावें । तयापासून हे बरवें । जे शो साइनि
साहावे । बाण याचे ॥ २६५ ॥ इयावरी होय जितुकें । ते मरणही वरी
निकें । परी येणे कल्म । चार नाहीं ॥ २६६ ॥ ऐसें देखूनि सकळ ।
अर्जुने आपुले कुळ । मग म्हणे राज्य ते केवळ । निरयभोग ।। २६७ ।।
ऐसें तिये अवसरी । अर्जुन बोलिला समरी । सजयो म्हणे अवधारी ।
धृतराष्ट्रातें ॥ २६८॥ मग अत्यत उद्वेगाला । न धरत गहिवर आला ।
तेथ उदी घातली साला । रथोनिया ॥ २६९ ॥ जैसा राजकुमरु पदच्युतु ।
सर्वया होय उपहतु । का रवि राहुअस्तु । प्रभाहीनु ॥ २७० ॥

·प्रथमोऽध्यायः तापसो वा महासिद्धिसंभ्रमेण विमोहितः कामाहतस्तपोभ्रष्टो निस्तेजा दानतां गतः ॥ २७१ ।। तथा धनुर्धर पार्थो नितान्तं दुःखजर्जरः। बभौ स्वासनमुज्झित्वा रथोपस्ये कृतस्थितिः ॥ २७२ ॥ व्यसृजत्सशरं चापमभूच्चोद्वाप्पलोचनः । शृणु राजन्निदं वृत्तं तत्रेत्यत संजयः ।। २७३ ।। अथ वैकुण्ठनाथन फाल्गनः खिन्नमानसः। परमार्थ कथं नाम तत्वतो वोधयिष्यते ॥ २७४ ।। कुतूहलमयी वार्ता धोतध्यैपा सविस्तरम् । इति निवृचिनाथस्य दासोऽयमभिभापते ॥ २७५ ॥ ना तरी महासिद्धिसभ्रमे । जिंतला तापसु अमें । मग आकळूनि कामे । दीनु कीजे ॥ २७१ ॥ तैसा तो धनुर्धरु | अत्यंत दुःखें जर्जर | दिसे जेय रहंवरु । त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥ मग घनुष्य बाण साहिले । न धरत अश्रुपात आले । ऐसें ऐक राया वर्तलें । संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥ आता यावरी तो वैकुंठनाथु । देखोनि सखेद पाथु । कवणेपरी परमायुं । निरूपील ॥ २७४ ॥ ते सविस्तर पुढारी कया। अति सकौतुक ऐकता । ज्ञानदेवो म्हणे आता । निवृत्ति दासु ॥ २७५ ॥ [इति श्रीज्ञानेश्वर्या संस्कृतानुवादे प्रथमोऽध्यायः]

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
द्वितीयोऽध्यायः
सजय उवाच-
त तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिद वाक्यमुवाच मधुसूदन ॥१॥
अथ राजानमत संजय शृणु भूपते ।
तत्र पार्थ शुचाकान्तो रोदितुं मावृतद्रणे ॥१॥
समस्तेऽपि कुले दृष्टेऽद्भुतस्नेहसमाकुलम् ।
अद्रवन्मानसं तस्य कथमित्यवधार्यताम् ॥२॥
लवणं लीयते वारा वातनाझं विशीर्यते।
तथा सुधीरमप्यस्य हृदयं तद् व्यलीयत ॥३॥
कृपाकुलितचित्तोऽसौ यमौ म्लानिमुपागतः।
राजहसो महापद्धे निमग्नो दृश्यते यथा ॥४॥
एवं पाण्डकुमारं त महामोहेन जर्जरम् ।
अवलोक्य वभाप किं शाघिन्या निशम्यताम् ॥५॥
मग सजयो म्हणे रायातें । आइके, तो पार्थं तेथे योकाकुल रुदना ।
करीतु असे ॥ १॥ ते कुळ देखोनि समस्त । स्नह उपनले अद्भत । तेणें
द्रवले असे चित्त । कवणेपरी ॥२॥ जैसे लवण ज झळबलें । ना तरी
अभ्रवाते हाले । तैसें सधीर परी विरमलें । हृदय तयाचें ।। ३ ।। म्हणोनि
कृपा भावळिला | दिसतसे अति कोमाइला । जैसा कदमी रूपला । राज-
हमु ॥ ४ ॥ तयापरी तो पाडुकुम । महामोह अति जर्जरू। देखोनि
श्रीशांघरू । काय बोले ॥५॥

·द्वितीयोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच--
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥
नन्वादौ पश्य पार्थेदमुचित किमिहास्ति ते ।
कस्त्वं किं कर्तुकामोऽसीतीदं सम्याग्विवारय ॥ ६॥
किं ते संवृत्तमाख्याहि त्वत्तः किं परिहीयते ।
शिप्यते क्रियमाणं किं किमर्थ विमनायले ॥ ७ ॥
नार्थे तेऽनुचिते चित्तं धैर्य जातु न मुञ्चसि ।
नाममात्र तवाकर्थ विद्यत्ययशो दिशः ॥ ८॥
आवासः शूरवृत्तेस्त्वं क्षत्राणां राजसेऽधिपः ।
तव विक्रमशालित्वं त्रिषु लोकेषु गीयते ॥९॥
त्वया हरो जितो युद्धे निवातकवचा हताः।
जयोदाहरणं वाह्वोर्गन्धर्वा अपि गापिता.॥१०॥
ईदृशं पौरुषं पार्थ विद्यते ते सुशोभनम् ।
त्रैलोक्यमपि यत्तुच्छं त्वदौपम्येन भाति मे ॥ ११ ॥
स धमोह संत्यज्य वीरवृत्तिमधोमुखः।
भूत्वा रणे स्थितः पार्थ कथमभूणि भुञ्चति ॥ १२ ॥
म्हणे अर्जुना आधी पाहीं। उचित काय इये ठायीं । तू कवण हे
कायी । करीत आहामी ॥ ६ ॥ तुज सागे काय जाहलें । कवण उणें आलें।
करिता काय ठेले । खेदु कायिता ॥७॥ तू अनुचिता चित्त नेदिनी ।
घीर काहीच न सडिसी । तुनि नाम अपयशी । दिशा लघिजे ॥८॥
त् शूरवृत्तीचा ठावो । क्षत्रिया माजी रावो । तुझिया लाठेपणाचा आवो।
तिही लोकी ॥ ९॥ तुवा सनामी हरु जिकिला निवातकवचाचा ठावो
पेडिला । पवाडा तुचा केला गन्धवासी ॥१०॥ पाहता तुझेनि पाडें ।
दिसे त्रैलोक्यही थोक । ऐसें पौरुष चौखडें । पार्था तुझें ॥ ११ ॥ तो तू
की आजि येथें । सानियां वीरवृत्तीने । अधोमुख रुदनाते। करीत.
आहासी ॥१२॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
कृपया क्रियसे दीन कथं त्वं चिन्तयाजुन ।
वद किं तमसा ग्रस्तश्चण्डभानु कदाचन ॥ १३ ॥
अनिल किं घनाभीतः किं कदाप्यमृतं मृतम् ।
इन्धनेन कदाचित्कि निगी! हव्यवाहनः ॥ १४॥
पिलीनं लवणेनैव किं जातु जलधेर्जलम् ।
किमन्यविषसंसर्गात्कालकूटं मृति गतम् ।
दर्दुरेण भुजङ्गः किं कदाचित्कवलीकृत ॥१५॥
शृगालो मृगराजेन भण किं योदुमुद्यत ।
आश्चर्याणि कदाचितिक संवृत्तानीदृशानि भोः
त्वयाद्य पुनरेतानि मन्ये नीतानि सत्यताम् ॥ १६ ॥
तस्मादद्यापि तावत्ते त्याज्येयं हीन कल्पना ।
सत्वरं धैर्यमालम्ब्य सावधानो भवार्जुन ॥ १७ ॥
मतिमान् जहाहीद कश्मलं संपरित्यज ।
आत्तधन्या रणे तिष्ठ कारुण्येन तवेह किम् ।। १८ ॥
विचारों तू अर्जुन । की कारुण्य कीजसी दीनु । सांग पा अन्धकारें
भानु । ग्रासिला आथी ॥ १३ ॥ ना तरी पवनु मेधाछि बिहे । की अमृ
तासि मरण आहे। पाहे पा इन्धनचि गिनी जाये । पावकाते ॥ १४ ॥
की लवणेचि जळ विरे । ससगै काळकूट मरे । सार्गे महाफणी दर्दुरें।
गिळिजे कायी ॥ १५ ॥ सिंहासि झौबे कोल्हा । ऐसा अपाडु आयि के
जाला । परी तो त्या साच केला ! आजि एय ॥ १६ ॥ म्हणोनि अझुनी
अर्जुना । झणे चित्त देसी या होना । वेगी धीर करूनिया मना । सावधु
होई ॥ १७ ॥ साडी हे मूर्खपण | उठी घे धनुष्यबाण । सग्रामी हैं
कवण । कारुण्य तुझें ॥ १८ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ४७ विचारयसि न प्राज्ञः कथमेतन्महामते । भूहि युद्धप्रसङ्गेपु कथं सदयतोचिता ॥१९॥ रणे दया यशो हन्ति रुणद्धि च परां गतिम् । एवं जगन्निवासेन तदानी जगदेऽर्जुनः ॥२०॥ क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ ३ ॥ मा स्म शोकमतः कार्यि सर्वात्मना भज। शोच्यतां विजहाहीमामाय भोः पान्डनन्दन ॥२१॥ तवेदमुचितं नास्ति लब्धहानिरनेन ते। आत्मन. श्वेयसे यत्स्यात्तदद्यापि विचारय ॥ २२॥ एभियोध्दं प्रवृत्तस्य तय कि कृपयानया। गोत्रजत्वमनुप्राप्ताः किममी अधुनैव ते ॥२३॥ किं नेदं शातपूर्व ते नाभ्यजाना अमून्न वा। यदायासयसे बाचं त्वमिदानी वृथात्मनः ॥२४॥ हा गा ₹ जाणता तरी न विचारिसी का आता । मागे जुलावे पद- यता । उचित कायी ॥ १९॥ हे असतिये कीर्तीसि नाशु । आणि पार- त्रिकासि अपभ्रंशु । म्हणे जगनिवासु । अर्जुनाते ॥ २०॥ म्हणोनि शोकु न करी । - पुरता धीरु घरौं । हे शोच्यता अव्हेरी । पांडुकुमरा ॥२१॥ तुज नव्हे हे उचित । येणे नासेल जोडलें बहुत । तू अझुनी तरी हित । विचारी पा ॥ २२ ॥ येणे संग्रामाचेनि अवरें। एय कृपाळूपण नुपकरे। हे आताचि काय सायरे । जाइले तुज || २३ ॥ तूं आधीवि काय नेणसी। की हे गोत्रज नोळखसी । वायाचि काय करिसी । अतिशयो आवा॥२४॥ ।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी अयं युद्धप्रसङ्गस्ते जन्मन्यस्मिन् किमादिमः। अहो अन्योन्यसंग्रामे निमित्तं घोऽस्ति शाश्वतम् ।। २५ ॥ संवृत्तं तत्किमद्येव स्नेहो येनोदयाद्ययम् । इद तावन्न वेदाहं न कृतं साध्धिदं त्वया ।। २६ ॥ प्रतिष्ठा विलयं यायादेवं मोहं गतस्य ते । इहेव च परनापि श्रेयसा परिहास्यसे ।। २७ ।। द्रौवल्यं हृदयस्येद खुद्र तव न युज्यते । क्षत्रियाणामध पातं विध्यनेन ध्रुवं रणे ॥ २८ ॥ एवं भगवता पार्थो वोधितोऽथ पालना। कृष्णेन विविधैर्याक्यरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २९ ॥ अर्जुन उवाज- कथ भीष्ममह सख्ये द्रोण च मधुसूदन । इषुभि. प्रतियोत्स्यामि पूजाहविरिसूदन ॥ ४ ॥ इयता वचसोतन देव नास्ति प्रयोजनम् । अवधार्यस्त्वयैवादी संग्रामोऽयमुपस्थितः ॥ ३० ॥ आजिचे हे झुज । काय जन्मा नवल तुज | हे परस्परें तुम्हा व्याज । सदाचि आयो ।॥ २५॥ तरी आता काय जाहलें । कायि स्नेह उपनले । है नैणिजे परी कुडे केले । अर्जुना तुवा ॥ २६ ॥ मोह घरिलिया ऐसें होईल । जे असती प्रतिष्टा जाईल आणि परलोकही अतरेल । ऐहिकठीं ॥२७ } हृदयाचे ढिलेपण । एथ निकयासी नव्हे कारण । हे सग्रामी पतन जाण । क्षत्रियासी ॥ २८ ॥ ऐसेनि तो कृपावतु । नानापरी असे शिकवितु । हे ऐकोनि पाडुसुतु । काय बोले ॥ २९ ॥ देवा हे येतुलवरी 1 बोलावे नलगे अवधारी। आधी चि विचारी । सग्राम हा ॥३०॥ 1 ·द्वितीयोऽध्यायः नेदं युद्ध प्रमादोऽयं दोपायात्र प्रवर्तनम् । स्पष्टं गुरुजनोच्छेद एपोऽस्माभिश्चिकीर्ण्यते ॥ ३१ ॥ संतोप्य पितरावादी सर्वस्वेन सुपूजितौ। कथं पश्चान्नु हन्तव्यो खहस्तेन विलोकय ॥ ३२॥ साधवृन्द नमस्कार्य यच्छक्यं पूज्यमेव था। अकृत्येदं कथं निन्दा स्ववाचा नु प्रयुज्यताम् ॥ ३३ ॥ तथा गोत्रगुरू एतौ पूज्यौ च नियमने नः । ऋणित्वाद्वहु मन्येऽहं भीष्मद्रोणी विशेषतः ॥३४॥ स्वमेऽपि मनसा येषां वैरं कर्तुं न शक्यते । तेषां वधः कथं कार्योऽस्माभिः प्रत्यक्षमाहवे ॥ ३५ ॥ हा धिग्जीचितमस्माकं धन्यंमन्या भवाम ये। एपामेव वधे मोहादस्त्रविद्यां प्रयुज्य नः ॥ ३६ ॥ पार्थो द्रोणस्य शिष्योऽहं धनुस्तेनैव शिक्षितः । तधेनैव किं कुर्यो तस्याहं प्रत्यपक्रियाम् ॥ ३७॥ हे झुज नव्हे प्रमादु । एय प्रवर्तलिया दिसतसे बाधु । हा उघड लिंगभेदु । वोढवला आम्हा ॥ ३ ॥ देखें मातापितरे अजिती। सर्वस्वे तोपु पावविजती तिथे पाठी केवीं वधिजती । आपुलिया हाती ॥ ३२ ॥ देवा सतवृन्द नमस्कारिजे । का घहे तरी पूजिजे । हे वाचूनि केवी निदिजे । स्वये वाचा ॥ ३३ ॥ तैसे गोत्रगुरु आमचे । हे पूजनीय आम्हा नेमाचे । मज बहुत भीष्मद्रोणाचें । वर्ततसे ॥३४॥ जया लागी मने विरू। आम्ही स्वप्नी ही न शको घरूं । तया प्रत्यक्ष केवीं करूं। धातु देवा ॥३५|| घरी जळों है जियालें। एय आघवेयासि हेचि काय जाहलें । जे याच्या वधी अभ्यासिलें । मिरविजे आम्हीं ॥ ३६ ॥ मी पाथु द्रोणाचा केला । येणे धनुर्वेदु मज दिधला । तेणें कार काय आमारेला । वर्षी तयाते ।। ३७ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
कृपयात्तवरा येषां वयं तेषु कृतघ्नताम् ।
विभ्रद्भस्मासुरोऽहं कि वच पार्थोऽयोदिदम् ॥ ३८ ॥
गुरुनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामोस्तु गुरुनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥
अक्षोभ्य श्रूयते सिन्धुदश्यते स पहिस्तथा ।
द्रोणस्य तु पदं चित्ते क्षोभेण क्रियते न हि ॥ ३९ ॥
काममेतनभोऽपार मानं नाशक्यमस्य तु ।
द्रोणस्थागाधगाम्भीर्य विद्यते हृदयं पुन ॥ ४० ॥
सुधाप्यम्लीभवेजातु स्फुटेका शात्पवि।
द्रोणस्य क्षोभितस्यापि मनो नेयात्तु विक्रियाम् ॥४१॥
स्निग्धो मातृसमो नान्यो जनः कोऽपीति गद्यते ।
द्रोणस्तु मूर्तिमान स्नेह इत्येतत्प्रतिभाति मे ॥४२॥
कारुण्यस्य प्रभवः सकलगुणानां निधि साक्षात् ।
विद्यासिन्धुनिरवधिरयमिति मे निश्चिता बुद्धिः ॥ ४३ ॥
याचे
जयोंचिया कृपा लाहिजे वरु । तेचि मर्ने व्यभिचारु । तरी काय मी
भस्मासुरु । अर्जुन म्हणे ॥ ३८ ॥ देवा समुद्र गौर आइकिज । र तोहि
आहाच देखिजे } परी चोभु मनी नैणिजे । द्रोणाचिये ॥३९॥ हैं आपार
जै गगन । वरी तयाही होईल मान । परी अगाध मलें गहन । हृदय
॥४॥ वरी अमृतही विटे । को काळक्शे वज्र फुटे । परी मनोधर्म न
लोटे । विकरविलाही ॥४१॥ स्नेहालागी माये । म्हणि ते वीस होये ।
परी कृपा ते मूतं आहे । द्रोणी इये ॥४२॥ हा कारुण्याची आदि । सकल-
गुणाचा निधि । विद्यासिन्धु निरवधि । अर्जुन म्हणे ॥ ४३ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः एवं महानुभाव कृपालुरस्मासु चैवमाचार्यः। तत्कथय युज्यते किं घातो मनसाप्यमुप्य चिन्तयितुम् ४४ राज्यं सुखेन भोक्तव्यं हत्येमानीदृशान् रणे। इतीदं नाभिनन्दामि कथंचित्कर्म दुष्करम् ॥ ४५ ॥ राज्यभोगस्य का वार्ता गरीयांसस्ततोऽपि ये। तेऽपि भोगा न नः सन्तु भिक्षापि श्रेयसी ततः॥४६॥ देशं त्यक्त्वैव गन्तव्यं वस्तव्यं वाद्रिकन्दरे। करे शस्त्रं न धर्तव्यमेतेषां तु वधेच्छया ॥ ४७ ॥ मर्मस्वेषां प्रहत्यैव प्रत्यग्रनिशितैः शरैः। किं भोगान् रुधिरे मन्नान् विचेतुमुचितं नु नः॥४८॥ विचितैरपितैः किं नः शक्ष्यन्ते सेवितुं कथम् । असृग्लिप्ता अतो वाचोयुक्तिं ते नैव रोचये ।। ४९ ॥ अवधारय कृष्णेदमिति पार्थस्ततोऽभ्ययात् । आकपर्यापि मुरारातिर्नाभ्यनन्दत्त तद्ववः ॥ ५० ॥ हा येणे माने महंतु । वरी आम्हालागी कृपावंतु । आता साग पा येय घातु | चिन्तू येईल ॥ ४४ ॥ ऐसे हे रणी वधावे । मग आपण मुखें राज्य भोगावे । ते मना नये आघवे । जीवितैसी ॥ ४५ ॥ हे येणे माने दुर्भर । जे याहीहुनी मोग सघर । ते असतु येथवर । भिक्षा मागतों भली ॥ ४६ ॥ ना तरी देशत्यागें जाइजे । का गिरिकंदर सेविजे। परी शस्त्र आता न घरिजे । इयावरी || ४७ ॥ देवा नवनिशिः शरी। वाव- रोनि याच्या जिव्हारी । भोग गिंवसावे रुधिर्ष । बुडाले जे ॥ ४८ ॥ ते । कानि काय कीजती । लिप्त केयी सेविजती । मज नये हे उपपत्ति याचि- लागी ।। ४९ ॥ ऐसें अर्जुन ते अवसरी । म्हणे श्रीकृष्णा अवधारी । परी से मना नयेचि मुरारी। आइकोनिया ॥ ५० ॥ -

·५२
संस्कृतज्ञानेश्वरी
वीक्ष्येदमथ भीत सन्नर्जुन पुनरब्रवीत् ।
भगवन् भापणेऽस्मिन्मे सावधानाऽपि नासि किम ॥५१॥
न चैतद्विा. कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव इत्या न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥६॥
मया स्पष्टतया प्रोक्तं यत् स्थितं मम मानसे ।
अतोऽपि तु वरीय किं तवैव विदितं हि नत् ॥ ५२॥
अहो नो जीवितान्ताय येषु वैरकथाप्यलम् ।
त एव संमुखेऽस्माकं संग्रामार्थमवस्थिताः ॥५३॥
तेऽमी यध्या इदानी वा गन्तव्यं समुपेक्ष्य था।
इत्यत्र कतरच्छेयो नैव जानीमहे वयम् ॥ ५४ ।।
कार्यदोषोपहतस्वभाव. पृच्छामि त्वा धर्मसमूढचेताः ।
यच्छेयः स्यानिश्चित हि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मा वा प्रपन्नम्
विमृशम्नपि नो जाने किं कर्तु योग्यमत्र नं ।
भृशं हि व्याकुलीभूतं मोहेनानेन मे मन ॥५५॥
तिमिरेणावृत तेजश्चक्षुषोरपहीयते ।
येन पार्श्वस्थमप्येव वस्तुजातं न दृश्यते ॥५६॥
हैं जाणोनि विहाला । मग पुनरपि बोले लागला । म्हणे देवो का चित्त
या बोला | देतीचि ना ॥५१॥ ये-हवीं माझ्या चित्ता जें होते । ते मी
विचारूनि बोलिलों एथें । परी निकें काय या परौतें । ते तुम्ही जाणा
॥५२॥ ५ विक जयासी ऐकिजे । आणि या बोलीचि प्राणु साडिले ।
ते एय सग्रामव्याजें । उभे आहाती ॥ ५३ ॥ आता ऐसेयात वधावें । के
अव्हेरुनिया निघावें । या दोहोंमाजी वरखें । तें नेणों आम्ही ॥५४ ।।
आम्हा काय उचित । ते पाहता म स्फुरे एयजे मोहे येणे चित। व्याकुळ
माझे ॥ ५५ ॥ तिमिरवरुद्ध जैसें । दृष्टीचे तेज भ्रशे । मग पााँच असतो
न दिसे । वस्तुजात ॥५६॥

·द्वितीयोऽध्यायः - तादृशी में दशा जाता भो भ्रान्तिग्रस्तचेतसः। स्वयं तदपि नो जने भवेदात्महिताय यत् ॥ ५७ ॥ तत्त्वया कृष्ण विज्ञाय यच्छ्रेयस्तन्निगद्यताम् । त्वं हास्माकं सखा स्निग्धो जीवसर्वस्वमेव नः ॥ ५८ ॥ गुरुर्वन्धु. पितासि त्वं त्वमभीष्टं च दैवतम् । त्वमेव शरणं नित्यं सर्वेषु व्यसनेषु नः ॥५९ ।। बुद्धिपूर्वमुपेक्षेत किं शिष्याजातु सद्गुरुः । सागरोऽपि न गृह्णीयादायान्तीः सरितः कथम् ॥ ६ ॥ जातमात्रमपत्यं चेत् संविहायापयास्यति । जनन्येव स्वयं देव जीविप्यति कथं नु तत् ॥ ६१॥ एवं नः सर्वथा देव त्वमेवैकःक्षमोऽवने। यन्मयाभिहितं पूर्व तञ्चेन्नाभिमतं तव ॥ २॥ तदा यदुचितं नः स्याद् यच्च धर्माविरोधिन । तदेव कथयेदानी सत्वरं पुरुषोत्तम ॥ ६३ ॥ - देवा तैसे मज जाहलें । जे मन है भ्राती ग्रासिलें। आता काय हित आपुलें । तेंही नेणें ॥ ५७ ॥ तरी श्रीकृष्णा तुवा जाणावें । निकै ते आम्हा सागावें । जे सखा सर्वस्व आघवें । आम्हासि त् ॥ ५८ ॥ तू गुरु बन्धु पिता । तू आमुची इष्ट देवता । चि सदा रक्षिता । आपर्दी आमुवें ॥५९ ।। जैसा शिष्यातें गुरु । सर्वथा नेणे अव्हेरू । की धरितार्ने सागरू। त्यजी केवीं ॥६०॥ नातरी अपत्यात माये । साडूनि जरी जाये । तरी कैसेनि जिये । ऐक कृष्णा ।। ६२ ॥ तैसा सर्वोपरि आम्हामि । देवा तूंचि एक आहासी । आणि बोलिलें जरी न मनिसी । मागील माझें ॥६२ ॥ सरी उचित काय आम्हा । जे व्यभिचरेना धर्मा । ते झडकरी पुरुषोत्तमा। सागें आता ।। ६३॥

·५४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
न हि प्रपश्यापि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्ध राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८॥
शोकश्चित्ते समुत्पन्नो गोप्रजान्पश्यतो मम ।
त्वद्वाफ्यव्यतिरिक्तेन नोपायेनापयास्यति ॥ ६४ ॥
अत्र राज्यं भवः प्राप्य माहेन्द्रमपि वा पदम् ।
न मोक्ष्येऽनेन मोहेन मानसेन कदाचन ॥ १५॥
सत्क्षेत्रे सम्यगुप्तानि सुसिक्तान्यपि वारिणा।
न योजान्यनिभृष्टानि प्ररोहन्ति कदाचन ॥६६॥
आयुःक्षये मनुष्याणां विनैकं परमामृतम् ।
किमन्यैरोपधैः कार्य तदेव गुणमायहेत् ॥ ६७ ॥
तथा नोज्जीवयिष्यन्ति राज्यभोगसमृद्धयः।
मूढां मम मतिं तत्र गतिः कारुण्यमेव ते ॥ ६८॥
क्षणं दूरीकृतभ्रान्तिस्तत्रैवं जिष्णुरवयीत् ।
परं भूयोऽपि मायोर्मिरकरोत्तं तदाकुलम् ॥ १९ ॥
।
हे सकळ कुळ देखोनी । जो शोक उपनलासे मनी । तो तुझिया
वाक्यावाचुनी । न जाय आणि ॥ ६४ ॥ एथ पृथ्वीतळ आपु होईल ।
हैं महेन्द्रपदही पाविजेल । परी मोह हा न फिटेल । मानसींचा ॥६५॥
जैसी बीजें सर्वथा आहाळली । ही सुक्षेत्री जन्ही परिलीं । तरी न विरु-
दती सिंचलीं । आवडे तैसी ॥ ६६ ॥ ना तरी आयुष्य पुरले आहे ।
तरी औषधे काही नोहे । एथ एकाच उपेगा जाये । परमामृत ॥ ६७ ॥
तैसें राज्य भोग समृद्धि । उज्जीवन नोहे इये बुद्धि । एथ जिव्हाळा कृपा.
निधि । कारुण्य तुझे ॥ ६८ ॥ ऐसें अर्जुन तेथ बोलिला । तव क्षण एक
प्राती सांडिला । मग पुनरपि व्यापिला । अर्मी तेणें ॥ ६९ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः नायं मायोमिरस्यासीन्मन्येऽन्यत्किंचिदव त हा महामोहसंक्षेन ग्रस्तः कालाहिना बसौ॥ ७० ॥ कारुण्यभरमालोक्य हृकहारे समुत्थितम् । दो मर्मणि तेनायमनारतविपोर्मिणा ॥ ७१ ॥ गुर्घिदं व्यसनं वीक्ष्य प्राप्तो गारुडिको हरिः। कृपाकटाक्षमात्रेण विपं स्तम्मयितुं क्षमः ॥ ७२ ॥ पार्श्वस्येनेव कृष्णेन पार्थो व्याकुलतां गतः। नूनं प्रातव्य इत्येतदभिसंधाय केवलम् ॥ ७३ ॥ मयावर्णि महामोह. सर्पत्वेन तथार्जुनः। तग्रस्त इति कृष्णश्च प्रोको गारुडिकः स्वयम् ॥ ४॥ पटलेन पयोदानां भानुराच्छाद्यते यथा। समावृतस्तथा भ्रान्त्या तदानी फाल्गुनोऽभवत् ॥ ७५॥ यथा दावाग्निना ग्रीमे महाशैलस्तथार्जुनः । दुखेन महता तत्र तदा जर्जरतां ययौ।। ७६॥ की मज पाहता ऊमी नोहे । हे अनारिसे गमत आहे । वो ग्रासिला महामोह । काळसपै ॥ ७० ॥ सवर्म हृदयकल्हारीं । तेय कारुण्यवेळेच्या मरी । लागला म्हणोनि लहरी । माजेचिना ॥७१ ॥ हे जाणोनि ऐसी प्रौदी। जो दृष्टिस चिप फेडी। तो घावया श्रीहरी गारुडी । पातला की ॥ ७२ ॥ तेसिया पाडुकुमरा व्याकुळा | मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा । तो कृपावयें अवलीळा । रक्षील आता ॥ ७३ ।। म्हणोनि तो पायें । मोह- पणिग्रस्तु । म्या म्हणितला हा हेतु । जाणोनिया ।। ७४ ॥ मग देखा तेय फाल्गुनु । घेतला असे भ्राता कवळूनु । जैसा घनपडळी भानु । आच्छा. दिन ॥ ७५ ॥ तयापरी तो धर्नुधरु । जाहलासे दुःखें जर्जर । जैसा ग्रीष्म. काळी गिरिवर | वणवला का ॥ ७६ ॥ - ·संस्कृतझानेश्वरी अतः प्रकृतिनीलोऽसौ कृपामृतजलान्वितः। पार्थशैलवरं कृष्णमहामेघोऽन्यपद्यत ॥ ७७॥ दशनातयस्तत्र विद्युदुन्मेपतां गताः। सुगमीरा गिरश्चापि जज्ञिरे घनगर्जनाः ॥ ७८॥ उदारः कृष्णमेघोऽसौ वर्षेद्वागमृतं कथम् । तेनार्जुनगिरेहः कथं निर्वाणतामियात् । संजायत तदा तत्र नयो ज्ञानादुरः कथम् ॥ ७९ ॥ शृणुतेमां कथामग्रे भोः समाहितमानसाः। दासो निवृत्तिनाथस्य श्रोतृनेवं प्रमापते ॥ ८ ॥ संजय उवाज- एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९॥ एवमात्तवचाः पश्चाद्राजानं संजयोऽवधीत् । शृणु राजन् पुन पार्थः किं शोकाकुलितोऽभ्यधात् ॥८१॥ सखेदं सोऽब्रवीत् कृष्णं मा मां प्रत्याययाधना। सर्वथा नैव योत्स्येऽहं विद्धीमं निश्चयं मम ॥ ८२॥ म्हणोनि सहजै सुनौलु । कृपामृते सजळु । तो चोळलासे श्रीगोपाळु । महामेधु ॥ ७७ ॥ तेय सुदशनांची युति । तेचि विद्युल्लता झळकती। गमीर वाचा ते आयती । गर्जनेची ॥७॥ आता तो उदार कैसा वरुषेल । तेणे अर्जुनाचलु निवेल । मग नवी विरुटी फुटेल । उन्मेषाची ॥७९॥ ते कथा आइका । मनाचिये आराणुका। ज्ञानदेवो म्हणे देखा । निवृत्तिदासु।।८०॥ ऐसे संजयो सागतु । म्हणे राया तो पाथु । पुनरपि द्योकाकुलितु । कार बोले ॥ ८१॥ आइके सखेदु बोले श्रीकृष्णाते ! आता नाळरावें तुम्ही माते । मी सर्वया न झुंज एथें । मरवसेनी।। ८२॥

·द्वितीयोऽध्यायः
उक्त्वेमां सहसा यावं तृप्णीभावमुपाश्रयत् ।
तथा स्थितं तमालोक्य हपीकेशो विसिमिये ॥ ८३ ॥
तमुवाच हपीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुमयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥
आसीच्चास्य मनस्येवं किमारम्भोऽयमर्जुनः ।
नच किंचिदयं वेद करवाणि यतात्र किम् ।। ८४ ॥
कथमेप प्रयुद्धः स्यादालम्येत कथं धृतिम् ।
कश्चोपाय प्रयोक्तव्य इति चिन्तातुरोऽभवत् ।
ग्रहभूतपिशाचादिवारणे मान्त्रिको यथा ॥ ८५ ॥
असाध्यं व्याधिमालोक्य प्रयके वैद्य औषधिम् ।
कालक्षेपं विना दिव्यामुत्तमाममृतोपमाम् ॥ ८६ ॥
पार्थभ्रान्तिनिरासार्थमुपायं चिन्तयस्तथा ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये वासुदेवो व्यतिष्ठत ॥ ८७॥
हेतुं तमभिसंघाय रुपा वक्तुं प्रवक्रमे ।
स्नेहपूर्णा सकोपापि माता निजशिशुं यथा ॥ ८८॥
ऐसे येकि हेळा बोलिला । मग मौन धरूनि ठेला । तेथ श्रीकृष्ण
विस्मो पावला । देखोनि तयातें ॥ ८३ ॥ मग आपुला चित्ती म्हणे ।
एय है कायी आदरिलें येणें । अर्जुन सर्वया काही नेणे । काय कीजे
॥ ८४ || हा उमजे आता कवणेपरी । कैसेनि धीरू स्वाकारी। जैसा
ग्रहाते पचाक्षरी । अनुमानी का ।। ८५ ॥ ना तरी असाध्य देखोनि
व्याधि । अमृतासम दिव्य औषधि । वैद्य सूची निरवधि । निदानाची
८६ ॥ तैसे विवरीतु असे श्रीयनतु । तया दोन्ही सेन्या आतु । जया
परी पार्थं । प्रान्ति साडी ॥ ८७ ॥ ते कारण मनी घरिलें । मग सरोष
बोलों आदरिलें। जैसे मातेच्या कोपी योकलें। स्नेह आयी ॥ ८८॥

·५८ संस्कृतज्ञानेश्वरी औषधस्य कटुत्वेऽपि मिश्रितामृतमाधुरी। आपाततो न सा दृश्या गुणे प्राकट्यमेति तु ॥८९।। तथापातकठोराणि सुरसान्यन्तरेव तु । हितोपदेशवाक्यानि प्रवृत्तो गदितुं हरि ॥९० ॥ श्रीभगवानुवाच- अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादाश्च भाषसे । गतासूनगतासूश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ।। ११ ॥ अद्याश्चर्यमिदं पार्थ नन्वस्माभिर्विलोकितम् । यत्त्वया मध्य एवैपा परिपाटी समाहता ॥९१॥ त्वं तावत्पण्डितंमन्यो नाज्ञानेन तु मुच्यसे । ईद ऽनुशासितुं त्वां वे मानानातीः प्रवक्षि माम् ॥ २२॥ जनुपान्धो नरः कश्चिदुन्मादं प्राप्य धावति । स्वैरमेव, तय प्रज्ञा ताशी प्रतिभाति मे ॥ ९३ ॥ न जानास्यात्मनात्मानं कौरवास्त्वनुशोचसि । जायते मानसेऽस्माकं विस्मयोऽयं मुहुर्मुहुः ।। ९४ ।। औषधाचिया कडुवटपणी । जैसी अमृताची पुरवणी । ते आहाच न दिसे, परिगुणी । प्रकट होय ॥ ८९ ॥ तैसी वरिवरी पाहता उदासें । आत तरी अतिसुरसें । तियें वाक्य हृषीकेशें । बालों आदरिली ॥ ९० ॥ मग अर्जुनाते म्हणितलें । आम्ही आजि हे नवल देखिलें । तुवा एच आद. रिलें माशारीचि ॥ ९१॥ तू जाणता तरी म्हणविसी । परी नेणिवेते न महिसी । आणि शिकवू म्हणों तरी बोल्सी । बहुसाल नौति ॥ ९२॥ जात्पन्धा लागे पिसें । मग ते सैरा धावे जैसें । तुझे शाहाणपण तैसें । दिस- दसे ।। ९३ ॥ तू आपण तरी नेणसी । परी या कोरवात शोचू पहासी । हा बहु विस्मय आम्हांसी । पुदतपुदती ।। ९४ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
तदर्जन त्वमेवेदं मह्यमाचक्ष्व सांप्रतम्।
प्रयाणामपि लोकानां स्थितिः किं त्वत्त एव हि।
विश्वस्य रचना येयं सानादिरिति यद्वचः
तदप्यलीकमस्तीति कि समावयसे वद ॥१५॥
एकः कोऽपि समर्थोऽध भूतानामुद्चो यतः।
इति यत्रोच्यते लोके तथा मनुपे नु किम् ॥१६॥
किमेवमधुना जातं यज्जन्ममरणे त्वया।
सृष्टे तथा विपरस्यते त्वया व्यापादिते यदि ॥ ९७ ॥
म्रान्तिमूलादहंकाराद्यद्येतानं जिघांससि।
चिरंजीवा भविष्यन्ति किं तदा कौरवा वद ॥ ९८॥
त्यमेवैकोऽमि हन्ता विमर्ता लोकोऽखिलश्च किम्।
किं ते चित्त इमां भ्रान्ति सहसे कुर्वतीं पदम् ॥ ९९ ॥
अनादिसिद्ध एवायं क्रमः स्वाभाविकोऽखिलः।
तमिम
तथा
पार्थ किमर्थमनुशोचसि ॥ १००।
मौात्सि न यद्वद्यमचिन्त्यं चिन्तयस्यहो।
एवं गते नयं चक्षे पुरतोऽस्माकमीदृशम् ॥१०१॥
तरी साग पा मज अर्जुना । तुजपासूनि स्थिति या त्रिभुवना। हे अनादि
विश्वरचना । तें लटकें कायी ॥ ९५ ॥ एय समथु एक आयी । तया-
पासूनि भूलें होती । तरी हे वाचाचि काय बोलती । जगामाजी ॥ ९६ ॥
हो का साप्रत ऐसे जाइले । ले हे जन्ममृत्यु तुवा सृजिले । आणि नाशु
पावे नाशिले । तुझेनि कायो ।। ९७ ।। त् नमलेपणे अहकृति । यासि
धातु न परिसी चिनी । तरी सागे कायि हे होती । चिरंतन ।। ९८ ॥
की तूं एक वधिता । आणि सकळ लोकु हा मरता । ऐसी भ्राति झणे
चित्ता। येवो देखी ।। ९९ ॥ अनादि सिद्ध है आप । होत जात
स्वमावें । तरी तुवा का शोचावें । सागें मज ॥ १०० ॥ परी मूर्खपणे
नेणी न चिंता ते चिंतिमी । आणि चि नीति सागसी । आम्हा.
प्रति ॥ १०१॥

·६०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
विवेकिनश्च ये केचित्सन्ति ते नाम जानते।
जन्म मृत्युश्च मायेति नानुशोचन्त्युभे अपि ।। १०२ ॥
न खेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतःपरम् ।। १२ ।।
शृणु यत्कथ्यते पार्थ यूयं वयमिमे नृपाः ।
इतरे चात्र ये सर्वे संगताः स्मो रणाजिरे ।। १०३ ॥
ते तथैव भविष्यामो नित्यमेवाथवा लयम् ।
गमिप्यामो ध्रुवमिति भ्रमे दूरीकृते सति ।
उभे अपीमे मिथ्यति प्रत्ययो नो भविष्यति ॥ १०४॥
उत्पत्तिश्च विपत्तिश्च मायया भाति वस्तुनः।
विद्यमानं तु यद्वस्तु तत्वतो ह्यविनाशि तत् ॥१०५॥
तरङ्गाकारता तोये जाता चेत्पवनेरिते।
तदा तोयेतरस्यात्र कस्य जन्म निगद्यताम् ॥ १०६ ॥
विरते स्फुरणे वायोजले च स्थिरतां गते ।
स्वयमेव लयः कस्य संजातोऽत्र विचारय ॥ १०७ ।।
देखें विवेकी जे होती । ते दोहीतही न छोचिती । जे होय जाय हे
आति । म्हणऊनिया ॥ १०२ ॥ अर्जुना सागेन आइक । एय आम्ही
तुम्ही देख । आणि हे भूपति अशेख | आदिकरुनी ॥ १०३ ॥ नित्यता
ऐसेचि असोनी। ना तरी निश्चित क्षया जाउनी । हे भ्रान्ति वेगळी करुनी ।
दोन्ही नाहीं ॥ १०४ ॥ हे उपजे आणि नाथे । तें मायाव दिसे ।
येन्हवीं तत्त्वता वस्तु जे असे । ते अविनाशाचे ॥ १०५ ।। जैसे पवनें
तोय हालविले । आणि तरगाकार जाहलें । तरी कवण के जन्मले । म्हणों
ये तेय ॥ १०६ ।। तेचि वायूचे स्फुरण ठेले । आणि उदक सहज सपाट
जाइलें । तरी आता काय निमालें । विचारी पा ॥ १७ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिधारस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥
शरीरं तावदस्त्येकं क्योभेदे त्वनेकता।
दशानां दृश्यते तत्र प्रत्यक्ष नन्विदं तव ॥ १०८॥
दृश्यते बाल्यमत्रादौ तारुण्ये तद्विलीयते ।
अवस्थायामवस्थायां शरीरं तु न नश्यति ॥ १०९ ॥
चैतन्येऽपि तथा पश्य जायन्ते चापयान्ति च ।
रूपान्तराणि देहानामिदं जानन् न मुह्यति ॥ ११०॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥
यन्नेदं ज्ञायते तत्र हेतुरिन्द्रियवश्यता।
इन्द्रियाकालते चित्ते भ्रम एप हि मूर्च्छति ॥ १११ ॥
इन्द्रियाणि निषेवन्ते विपयांस्तेन जायते ।
हो हृदि तथा शोको यत्तहाङ्गममेति तत् ॥ ११२ ॥
शब्दादीनां स्थिति का विषयाणां कदाचन ।
अतस्तत्र कचिदुःखं सुखं वा विद्यते क्वचित् ॥ ११३ ॥
आइके शरीर तरी एक | परी वयसा भेद अनेक । हे प्रत्यचचि देख ।
प्रमाण तूं ।। १०८ ॥ एथ कौमारत्व दिसे । मा तारुण्यी ते भ्रशें । परी
देहचि हा न नाथे । एकेका सर्वे ।। १०९ ॥ तैसी चेतन्याच्या ठायीं ।
इये शरीरान्तरें होती जाती पाही ! ऐसें जाणे तया नाही। व्यामोहदुःख
॥११०॥ एथ नेणावया इंचि कारण जे इन्द्रिया अधीनपण । तिहीं
आकळिजे अन्तःकरण । म्हणऊनि भ्रमे ॥ १११ ॥ इंद्रिये विषय सविती।
तेय हर्ष शोकु उपजती । ते अंतर आप्लविती । संगें येणें ॥ ११२ ॥ जया
विषयांच्या ठायीं । एकनिष्ठता कहीं नाहीं । तेथ दुःख आणि काहीं।
सुखही दिसे ॥ ११३॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
साधारणेऽपि शब्दत्वे निन्दा द्वैपाय कल्पते ।
संतोपं जनयत्येव श्रूयमाणा स्तुतिः पुन ॥ ११६ ॥
मृदुत्वं कठिनत्यं चेत्येतो स्पर्शगुणायुभो ।
त्वचा संपृच्यमानौ तु हेतु. संतोपखेदयोः ।। ११५ ।।
करालं सुन्दरं चेति द्विविधं रूपमुच्यते ।
नेत्रद्वारा विदं हेतुर्दुःखस्य च सुसस्य च ॥ ११६ ॥
भेदी सुगन्धदुर्गन्धायुभी परिमलस्य यौ।
धाणसंपर्कतो हेतुस्तौ संतोपविषादयोः ॥ ११७॥
रसोऽपि द्विविधःप्रीतेस्त्रासस्य जनकस्तथा।
अतो विषयसङ्गोऽयमपभ्रंशकरो नृणाम् ॥ ११८ ।।
ये भवन्तीन्द्रियाधीनाः सुखद खरशं हि ते।
कुर्वते स्वयमात्मानं शीतोष्णाभ्यां प्रयाधिताः ॥ ११९ ॥
पश्य स्वभाव एवायमिन्द्रियाणां विलोक्यते।
यदेपा विपयेभ्योऽन्यद्रम्यं भाति न किंचन ॥ १२० ॥
देखें शब्दाची व्याप्ति । निन्दा आणि स्तुति । तेथ द्वेषाद्वेष उपजती ।
श्रवणद्वारे ॥ ११४ ॥ मृदु आणि कठिण । हे स्पर्शाचे दोन्ही गुण ।
जे वपूचेनि सगे कारण । सतोषखेदा ॥ ११५ ॥ म्यासुर आणि सुरेख ।
है रूपाचे स्वरूप देख । जे उपजवी सुखदु ख । नेत्रद्वारे ॥११६।। सुगधु
आणि दुर्गधु । हा परिमाळाचा भेदु । जो घाणसगें विषादु-1 तोषु देता
॥ ११७ ॥ तैसाचि द्विविध रसु । उपजबी प्रीतित्रासु । म्हणूनि हा अप
भ्रशु । विषयसगु ॥ ११८ ।। देखें इन्दियाघीन होइजे । ते शीतोष्णात
पाविजे । आणि सुखदुःखी आकळिजे । आपण ।। ११९ ॥ या विषया-
वाचूनि काही । आणीक सर्वथा रम्य नाही। ऐसा स्वभावोचि पाहीं ।
इन्द्रियाचा ॥ १२०॥

·द्वितीयोऽध्यायः किंरूपा विषया एते-इति चेच्छृणु सादरम् । मृगतृष्णेव भासन्ते स्वप्ने वा गोचरा गजाः ॥ १२१ ।। अनित्या इत्यवेत्येमान् विपयांस्त्वं परित्यज। मनागपि च मा कार्पोरेतेषां सद्गमर्जुन ॥ १२२ ॥ यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥ अनाकृष्टस्य विषयै सुखदुखे उभे समे। न चानुभूयते तेन गर्भवासस्य पद्धतिः ॥ १२३ ॥ वशे यो नेन्द्रियार्थानां कदाचिदपि वर्तते । नित्यरूपं तमेवेह पार्थ वैदितुमर्हसि ॥ १२४ ॥ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६॥ इदानीमर्जुनान्यत्ते कथयाम्यवधारय । यद्विचारपरैरेव जनरत्रावगम्यते ॥ १२५ ॥ गुप्तमेकं जगत्यस्मिश्चैतन्यं सर्वगामि यत् । सद्भिस्तदेव तत्त्वज्ञात्वा स्वीक्रियते सदा ॥ १२६ ॥ हे विषय तरी कैसे । रोहिणीचे जळ जैसे । का स्वींचा आमाछे । भद्रजाति ॥ १२१ ॥ देखें अनित्य तियापरी । म्हणऊनि त् अव्हेरौं । हा सर्वथा सगुन धरी । धनुर्घरा ॥ १२२ ।। हे विषय जयाते नाकळिती । तया सुखदुःखे दोनी न पवती । आणि गर्भवासुसगति । नाही तया ॥ १२३ ।। तो नित्यरूपु पायी । वोळखावा सर्वथा । जो या इन्द्रिया। नागवेचि ॥ १२४ ॥ आता अर्जुना काही एक । नागेन मी आइक । में विचारपरलोक । वाळखिती ॥ १२५ ॥ या उपाधिमाजी गुप्त । चैतन्य असे सर्वगत । ते तत्त्वज्ञ सत । स्वीकारिती ।। १२६ ॥ ।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यस्तु नाम जले दुग्धमेकीभूतं सुमिश्रितम् ।
विविच्य राजहंसेन तत् पृथक क्रियते न किम् ॥ १२७ ॥
अशुद्धं हेम तप्तानी शुद्धतां नीयते न किम् ।
बुद्धिमद्भिर्सनैर्दग्ध्वा तत्रत्यं सकलं जलम् ॥ १२८ ॥
न कि निर्मथिते दभि बुद्धिचातुर्यशालिभि ।
अन्ततो नवनीतस्य प्रादुर्भावो विलोक्यते ॥ १२९ ।।
अपयाते बसे यातैः शूर्पास्फालनकर्मणि ।
वीजमेव धनीभूतमधः किं नावशिष्यते ॥ १३०॥
एवं विचार्यमाणेऽत्र प्रपञ्चोऽयं निरस्यते ।
शिप्यते तत्त्वचिन्तार्थ ज्ञानिनां ब्रह्म केवलम् ॥१३१ ॥
चैतन्योपाधिनिष्कर्षमतो येऽत्र विजानते।
तेपामास्तिक्यबुद्धिर्न वस्तुन्यसति कर्हिचित् ॥ १३२ ॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥
सलिली पय जैसें । एक होऊनि मीनले असे । परी निवडीन राज-
हसे । वेगळे कीजे ॥१२७ ॥ की अनिमुखें किडाळा तोडोनिया चोखाळा
निवहती केवळ । बुद्धिमत ॥ १२८ ॥ ना तरी जाणिवेच्या आयणी ।
करिता दधिकहसणी। मग नवनीत निर्वाणीं । दिसे जैसे ॥ १२९ ।।
की भूस बीज एकवट । उपणिता राहे घनवट । तेथ उडे ते पलकट ।
जाणों आलें ॥ १३० ॥ तैसें विचारिता निरसले । ते प्रपचु सहजें साड-
वलें । मग तत्वता तत्व उरले । शानियासी ॥ १३१।। म्हणोनि अनि-
त्याच्या टायी । तया आस्तिक्यबुद्धि नाही) निष्कर्षु दोहीही। देखिला
असे॥ १३२॥

·द्वितीयोऽध्यायः असारता ननु भ्रान्तिः सारं नित्यं स्वभावतः। इति विद्धि ध्रुवं पार्थ सारासारविचारतः॥१३३॥ अयं लोकत्रयाकारी यस्य विस्तार उच्यते । नाम रूपं तथा वर्ण इति चिह्नानि तस्य न ॥१३४ n सदा सर्वगतो योऽस्ति जन्ममृत्यविवर्जितः । चिकीर्पितोऽपि घातोऽस्य कतु जातु न शक्यते ॥ १३५॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्काः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥ सर्व शरीरजातं यत् तद्विनाशि स्वभावतः। तस्माद्युद्ध प्रवृत्तस्त्वं भव भोः पाण्डुनन्दन ।। १३६ ॥ य एवं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं इन्ति न हन्यते ॥१९॥ धृतदेहाभिमानस्त्वं दत्तदृष्टिः कलेवरे। पेऽहमेव हन्तैपाममी मार एव च ॥ १३७ ।। नेदं तु तत्त्वतो वेत्सि विचारयसि चेत्पुनः । वधिता त्वं न बध्याश्च नामी इत्यवभोत्स्यसे ॥१३८॥ देखें सारासार विचारितां । भ्रान्ति ते पाहीं असारता । तरी सार तें स्वभावता नित्य जाणे ॥ १३३शा हा लोकत्रयाकार । तो जयाचा विस्तार तेय नाम वर्ण आकार | चिह नाहीं ॥१३४॥ जो सर्वदा सर्वगतु । जन्म- क्षयातीतु । तया केलियाहि धातु । कदा नोहे ॥ १३५ ॥ आणि शरीरजात आघवे । हे नाशवत स्वभावें । म्हणोनि तुवा झुजावें। पाण्ड्डकुमरा ||१३६॥ तू घरूनि देहाभिमानाते । दिठी सूनि शरीराते। मी मारिता मरते। म्हणत आहासी ॥ १३७ ॥ तरी अर्जुना तू हे नेणसी | जरी तत्वता विचा- रिसी। वरी वषिता तू नव्हेसी । हे वध्य नव्हती ॥ १३८॥ ५

·६६
संस्कृतक्षानेश्वरी
न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कयं स पुरुषः पार्थ के घातयति हन्ति कम् ।। २१ ॥
स्वप्ने यद् दृश्यते किंचित् तत्तथा स्वप्न एव हि ।
स्वमोत्तरं पश्यतां तु द्रष्टुं किंचिश्न विद्यते ॥ १३९ ॥
मायामिमां विजानीहि वृथैवामि धमाकुलः।
छायायां कृत आघातः शरीरे नैव मूर्च्छति ॥ १४०॥
बिम्ब भ्रष्ट र ति पूर्णकुम्भेऽवपातिते।
वस्तुतस्तु रविः साक्षात् सह तेन न नश्यति ॥ १४१ ॥
मठेऽवतीर्णमाकाशं मठाकृत्येव दृश्यते ।
मठे तस्मिन्पुनर्भग्ने स्वरूपेणैव शिष्यते ॥ १४२ ॥
तथा लोपे शरीरस्य लोपो भवति नात्मनः।
न नाशोऽतस्त्वयारोप्यः स्वरूपे भ्रान्तिमूलक.॥१४३ ।।
वासासि जीर्नानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि सयाति नवानि देही ॥२२॥
जैसे स्वप्नामाजी देखिने । ते स्वप्नांचि साच आपजे । मग चेऊनिया
पाहिजे । तव काही नाहीं ॥ १३९ ॥ तैसी हे जाण माया । तूं भ्रमत
आहामी वाया। शो हाणितलिया छाया । जैसी आगी न करे ॥१४॥
का पूर्ण कुम उलइला । तेय बिंबकार दिसे भ्रशला । परी भानु नाही
नासला । तयासवें ।। १४१ ।। ना तरी मठी आकाश जैसे । मठाकृती
अवतरले असे ! तो भगलिया आपसें । स्वरूपचि ॥ १३२ ॥ तैसे शरी-
राच्या लोपी । सर्वथा नाशु नाही स्वरूपी । म्हणऊनि त् हे नारोपी ।
म्राति बापा ॥ १४३ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ६७ जीण वस्त्रं परित्यज्य नृतनं गृह्यते यथा । तथा चैतन्यनाथेन देहिनापि वपुर्नवम् ॥ १४ ॥ नैनं छिन्दति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं वेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमकेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ अनादिनित्यसिद्धोऽयं विशुद्धो निरुपाधिकः। अतः कर्तुं न शक्योऽस्य च्छेदः शस्त्रादिभिः कचित् ।।१४५॥ अग्निनापि न दाहोऽयं नालाच्यः प्रलयोदकैः । नैनं शोषयितुं शक्तो बलवानपि मारुतः॥१४६ ॥ नित्योऽयमचलोऽयं भोः शाश्वतोऽयं धनञ्जय | परिपूर्णतया चास्ते सर्वत्र च सदैव च ॥ १४७ ॥ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमहीस ॥ २५॥ 'पार्थ तर्कस्य मूर्तस्य न दृशोरेप गोचरः। बहते दर्शनोत्कण्ठामस्य ध्यानं च मूर्तिमत् ॥ १४८॥ मानसा दुर्लभो नित्यममाप्यः साधनैरयम् । निःसीमत्वादनन्तोऽयं पुरुषोत्तम उच्यते ।। १४९ ॥ जैसी जीणे वस्त्रे साडिजे | मग नूनने आणि वेदिजे । तैसे देहान्तराते स्वीकारिजे । चैतन्यनायें ।।१४४॥ हा अनादि नित्यसिद्ध । निरुपाधि विशुद्ध। म्हणऊनि शस्त्रादिकी छैदु न घडे यया ॥१४५॥ हा प्रळयोदकें नाप्लवे । अमि. दाहो न सभवे । एथ महाशोषु न प्रभवे । मारुताचा ॥ १४६ ।। अर्जुना हा नित्यु । अचलु हा शाश्वतु । सर्वत्र सदोदितु । परिपूर्ण हा ॥ १४७ ।। हा तर्काचीये दिठी । गोचर नोहे किरीटी । ध्यान याचिये भेटी । उकण्ठा चाहे ॥ १४८ ॥ हा सदा दुर्लभु मना । आपु नोहे साधना । निःसीम हा अर्जुना । पुरुषोत्तम् ।। १४९ ।।

·६८
संस्कृतशानेश्वरी
अयं गुणत्रयातीतोऽनादिर्विकृतिवर्जितः।
व्या कदाप्यनापन्नः सर्वरूपश्च विद्यते ॥ १५०॥
अयमेतादृशो शेयो दृश्यः सर्वात्मकोऽर्जुन।
एवं गतेऽपशोकस्त्वं सर्वथैव भविष्यसि ॥१५२ ।।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥२६॥
अथैनं नेदृशं वेत्ति नाशवन्तं च मन्यसे ।
तथाप्ययं न शोच्यस्ते सर्वथा पाण्डुनन्दन ॥ १५२॥
सर्वस्थितिलयानां हि क्रमो नित्यमखण्डितः।
यथा भागीरथीवारां प्रवाहो दृश्यते भुवि ॥ १३ ॥
गाङ्गमम्बूद्दमेऽखण्डं समुद्रगमनारतम् ।
मध्यमार्गमविछिन्नं प्रवद् दृश्यतेऽपि च ॥ १५४ ।।
एवं तिस्रो दशा एताः समा इत्यवधारय ।
भूतः स्तम्भयितुं शक्या नैताः सन्ति कदाचन ॥ १५५ ।।
तस्मात्सर्वमपीदं ते नानुशोच्यामिहार्जुन ।
प्रवृत्ता नादिकालाद्धि स्थितिरेषा स्वभावतः ॥ २५६ ॥
हा गुणत्रया रहितु । व्यक्तीसी अतीतु । अनादि विकृत । सर्व-
रूप ॥ १५० ॥ अर्जुना ऐसा हा जागावा । सकळात्मकु देखावा । मग़
सहजें शोक आपवा । हरेल तुझा ॥ १५१ ॥ अथवा ऐसा नेणसी।
अन्तवन्तचि मानिसी । तन्ही शोचू न पवसी । पादुकुमरा ।। १५२ ॥ जो
आदि स्थिति अंतु । हा निरतर असे नित्यु । जैसा प्रवाहो अनुस्यूतु । गगाः
जळाचा ॥ १५३ ॥ ते आदि नाही खडलें । समुद्री तरी असे मिनले ।
आणि जातचि मध्ये उरलें । दिसे जैसे ।। १५४ ॥ इये तिन्ही तयापरी ।
सरसींच सदा अवधारी | भूतासि कवणी अवसरों । ठाकती ना ।। १५५ ।।
म्हणोनि है आयर्वे । एय तुज नलगे शौचावें । जे स्थितीचि हे स्वभावें।
अनादि ऐसी ॥१५६ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः ६९ इदं नानुमतं ते चेदापणं मम विद्यते । जानास्येव न किं पार्थ जन्ममृत्युक्याञ्जनान् ॥ १५७ ।। जानतश्च तहास्ति न किंविच्छोककारणम् । न शक्यौ जन्ममृत्यू हि परिहर्तुं कथंवन ॥ १५८ ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युधुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्षे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ जातं नश्यति वस्त्वत्र नष्टं भूयोऽपि दृश्यते। अरघघटीयन्त्रं भ्रमतीवेदमर्जुन ॥ १५९ ॥ उद्यास्तमने मानो. प्रवर्तेते स्वयं यथा। तथा जन्मक्षयौ लोके कस्तो वारयितुं क्षमः ॥ १६० ॥ महाप्रलयकालेऽस्य प्रैलोक्यस्यापि संक्षयः। तस्मादपरिहार्योऽयं नूनं जन्मक्षयक्रमः ॥ १६१ ॥ अभ्युपेतं त्वयेदं चेत् किमर्थ विमनायसे । जानन्नपि किमशानमाविष्कुरुप ईदृशम् ॥ १६२॥ . ना तरी हे अर्जुना । न येचि तुझिया मना । जे देखोनि लोकु अधीना । जन्मक्षया || १५७ ॥ तरी येथे काही | तुज शोकासि कारण नाहीं । जन्ममृत्यु पाहीं । अपरिहर ।। १५८ ।। उपजे ते नानाशले पुनरपि दिसे । हे घटिकायत्र जैसे । परिभ्रमे गा ।। १५९ ॥ ना तरी उदो अस्तु आपैसे । अखडित होत जात जैठे। हे जन्ममरण तेखें । अनिवार जर्गी ॥ १६० ॥ महाप्रलयअवसरें। है त्रैलोक्पही सहरे। म्हणोनि हा न परिहरे । आदि अतु ॥ १६१ ॥ त् जरी है ऐसे मानिसी । तरी खेदु का करिसी । काय जाणतचि नेणसी। धनुर्धरा ।। १६२ ।।

·७० संस्कृतज्ञानेश्वरी एवं विचार्यमाणेऽर्थे बहुशोऽत्र धनुर्धर । शोकस्य विषयः कोऽपि तव नास्त्येव सर्वथा ॥ १६३।। अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ।। २८ ।। प्रागुत्पत्तेरमूर्तानि भूतानि सकलान्यपि । आपनानि पुनर्व्यक्ति जन्मनः समनन्तरम् ॥ १६४ ॥ तानि यत्र क्षयं यान्ति तत्रान्यानि भवन्ति न । स्वीयां पूर्वदशामेव प्रामुघन्तीति दृश्यताम् ॥ १६५ ।। जन्मक्षयान्तरे व्यक्त यत्किचित् प्रतिभाति तत् । चैतन्ये मायया माति स्वमवनिद्रितस्य वै ॥ १६६ ॥ उदकं पवनस्पृष्टं तरङ्गाकृति दृश्यते । कनकं भूपणाकारं भासते या परेच्छया ॥ १६७ ॥ एवं विश्वमिदं व्यक्त मायायोगेन दृश्यते । प्रतिबिंबितमाकाशे पयोदपटलं यथा ॥ १६८॥ एय आणिकही एक पार्या । तुज बहुती परी पहाता । दुःख करावया सर्वया । विषो नाही ॥ १६३ ।। जियें समस्ते इयें भूते । जन्माआदि अमूत । मग पातली व्यक्तीते । जन्मलेया ॥ १६४ ॥ तियें क्षयासि जेय जाती । तेथ निभ्रात आने नव्हती । देखें पूर्वस्थितीचि येती । आपुलिये ॥ १६५ ॥ परि मध्ये जे प्रतिभा । ते निद्रिता स्वम जैसे । तैसा आकार हा मायावशें । सस्वरूपी ॥१६६॥ ना तरी पवनें सर्शिलें नीर । पदियासे तरंगाकार । का परापेक्षा अळंकार- व्यक्ती कनकी ।। १६७ ॥ से सकळ हे मूर्त । जाण पा मायाकारित । जैसे आपायी विवत । अभ्र- पटळ ॥ १६८॥ ।

·द्वितीयोऽध्यायः ७१ आदावेव च यन्नास्ति तदर्थे रुद्यते नु किम् । अक्षय्ये निर्विकारे त्वं चैतन्ये धेदि मानसम् ॥ १६९ ।। त्यज्यन्ते विपयः सन्तस्तस्मिन्नासक्तमानसाः। अहो वैराग्यसंपन्ना वनवासमुशन्ति च ॥ १७० ॥ तत्कृते साधका ब्रह्मचर्यादीनि व्रतानि च । आचरन्ति मुनिश्रेष्ठास्तानि तानि तपस्यपि ॥ १७१ ॥ आश्चर्यवत्पश्यनि कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति.तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुस्याप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२९॥ केचिद् ध्यायन्त एवैनमात्मानं स्थिरचेतसः। संसारजातमाश्वेतद्विस्मरन्त्यखिलं किल ॥ १७२ ।। गायन्तस्तद्गुणान् केचिन्निवृत्तविषयस्पृहाः। तल्लीनतां निपेवन्ते निर्मर्यादा निरन्तरम् ॥ १७३॥ केचिच्छाम्यन्ति शृण्वन्तो देहभावेन वर्जिता । केचित्तद्रूपता यान्ति साक्षादनुभवेन च ॥ १७४ ॥ । । तैसें आदीचि में नाहीं । तयालागी तू रुदसी कायो । तू अवीट वें पाही। चैतन्य एक || १६९ ॥ जयाचि आर्तीचि मोगित | विषयी त्यजिले सत। जयालागी विरक्त। वनवासिये ॥ १७०॥ दिठी सूनि जयातें । ब्रह्म- चर्यादि प्र । मुनीश्वर तपाते । आचरताती ॥ १७१।। एक अतरी निधळा जें निहालित केवळ । विसरले सकळ । ससार जात ॥१७२॥ एका गुणा- नुवादु करिता । उपरति होऊनि चित्ता।निरवधि तल्लीनता निरत॥१७३॥ एक ऐकताचि निवाले। ते देहमावी साडिले । एक अनुमवें पातले। तद्रूपता ॥ १७४ ।।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी यथैव सरितामोघाः समस्ता यान्ति सागरम् । ततस्तु न निवर्तन्ते मातुं तत्राक्षमा इति ॥ १७५ ॥ योगीश्वरधियो यान्ति तथैवात्मसरूपताम् । ततस्तु पुनरावृति विचार्यापि भजन्ति न ॥ १७६ ॥ देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमईसि ॥ ३० ॥ सर्वदेहेषु सर्वत्र स्थितं यद्यनतोऽपि न । शक्यं नाशयितुं विश्वव्याप्येकं ब्रह्म केवलम् ॥ १७७ ॥ स्वभावत इदं सर्व जायते लयमेति च । क्लेनास्यैव चेद् ब्रूहि तत्र का परिदेवना ।। १७८ ॥ किमन्यथापि पार्थेदं मनसोऽभिमतं न ते। निन्धं शोचनमेतत्तु बहुधा प्रतिभाति मे ॥ १७९ ॥ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥ जैसे सरिता ओघ समस्त । समुद्रामाजी मिळत | परी माधौते न समाता परतले नाहीं ॥ १७५ ॥ लेसिया योगीश्वराचिया मति । मिळणी सर्वे एक- वटती । परी जे विचारूनि पुनरावृत्ति । मजवीचि ना ॥ १७६ ॥ जे सर्वत्र सर्वही देही । जया करिताही धातु नाहीं । ते विश्वात्मक त् पाही। चैतन्य एक ॥ १७७ ॥ जयाचेनि स्वभावें । हे होत जात आघवे । तरी सांग काय शोचावें । एथ तुवा ॥ १७८॥ एन्हवीं तरी पायर्या । तुज का नेणों न मने चित्ता । परी किडाळ हे शोचिता । बहुती परी ।। १७९ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
७३
विवारयसि नो कस्मात् किमिदं चिन्त्यते त्वया ।
तारहेतुः स्वधर्मो यस्तं तावद्विस्मृतो भवान् ॥ १८० ॥
कौरवेपु विपन्ने त्वपि वापि तथा स्थिते ।
संप्राप्ते या युगान्तेऽपि स्वधर्मस्त्यज्यते नु किम् ॥ १८१ ॥
तमिस्त्यक्ते दयापीयमुत्पन्ना तव चेतसि ।
किं त्वां तारयितुं शक्का भवेदिति विचारय ॥ १८२ ॥
मेहेन यद् द्रवीभूतं पार्थ चित्तमिदं तव ।
तदिदानी न ते योग्य संग्रामावसरेऽत्र भोः॥१८३ ॥
गोक्षीरमपि रुग्णस्य पथ्यत्वेन न संमतम् ।
एवं गतेऽपि दत्तं चेद्विपवत्स्यानवज्वरे ॥ १८४ ॥
तथान्यरकृतमन्यत्र हितं कर्तुर्विहिंसति ।
थत पप गुडाकेश जागरूको भवाधुना ॥ १८५॥
व्याकुलः किं वृथैवाभूः स्वधर्म धेहि मानसम् ।
यमाचरन् कदाप्येव कोऽपि दोषैर्न लिप्यते ॥ १८६ ॥
-
.
तूं अनि का न विचारिसी । काय हे चिंतितु आहासी । स्वधर्म तो
विसरलासी । तरावे जेणे ॥ १८० ॥ या कोरवा मलते जाहले । अथवा
तुजाचे काही पातले । की युगचि हे बुडालें । ज ही एय ॥ १८१ ॥ तरी
स्वधर्म एक आहे । तो सर्वथा त्याज्य नोहे । मग तरिजेल काय
पाई । कृपाळूपणे ॥ १८२ ॥ अर्जुना तुझें चित्त
जन्ही जाहले द्रवीभूत । तन्ही हे अनुचित । संग्रामसमयों ।। १८६ ।।
अगा गोक्षीर जरी जाइले । तरी पथ्यासि नाही म्हणितलें । ऐसेनिहि विष
होय सुदलें । नवज्वरी देता ।। १८४ ॥ तैसी आनी आन करिता । नाशु
होईल हिता । म्हणऊन आता । सावध होई ।। १८५ ॥ वायाचि व्याकुळ
कायी । आपुला निजधर्म त् पाहीं । जो आचरिता बाधु नाहीं । कवणे
काळी ॥ १८६ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
सत्पथेन चलन्मायो नापायमनुविन्दति ।
न च स्खलति गादेऽपि तिमिरे दीपमाश्रयन् ॥ १८७ ॥
एवमेव स्वधर्मेण वर्तमानो घनंजय ।
पूर्ति सकलकामानामनायसमुपाभते ॥ १८८॥
धर्मोऽयं क्षत्रियाणां वो यत्संग्रामे प्रसज्यते ।
तदन्यानोचितं किंचित्कर्म युष्माकमर्जुन ॥ १८९ ।।
क्षत्रियः प्रतियुध्येत युध्यमानमकैतवः ।
यास्तां तापदिदं किं ते निगाद्यं जानतः स्वयम् ॥ १९०॥
यदृच्छया चोपपन्न स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
मुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥
फलितं दैवमेवेदं किमु युद्धमुपस्थितम् ।
निधानं किमु धर्मस्य पूर्ण प्रकटतां गतम् ॥ १९१ ॥
संग्रामः किमयं गण्य स्वर्गस्तद्रूप एव चा।
मूर्तिमानुदितोऽयं वा त्वत्प्रतापदिवाकरः ॥ १९२ ॥
कीर्तिस्त्वद्गुणलुब्धा वा त्वयि चासक्तमानसा ।
औत्सुक्यातिशयात्साक्षात्त्वां युवूर्परुपागता ॥ १९३ ॥
जैसे मार्गचि चालता । अपावो न पर्व सर्वथा। का दीपाघार वर्तता ।
'नाडाळजे ॥ १८७॥ तय परी पार्या । स्वधमै यहाटता । सकळ काम
पूर्णता । सहजे होय ॥ १८८ ॥ म्हणोनि यालागी पाहीं । तुम्हा क्षत्रियों
आणिक काहीं । सामावाचूनि नाहीं । उचित जाणे ॥ १८९ ॥ निष्क
पट होआवें । उहिणा घाई झुजावे । हे अमो काय सागावें । प्रयधावरी
। १९० ॥ अर्जुना झुज देखें आताचें । है हो का देव तुमचें । की
निधान सकळ धर्माचें । प्रगटले असे ॥१९१] हा सप्रामु काय म्हणि।
की स्वर्गुचि येणे रुपें । मूर्त का प्रवापें । उदो केला ॥ १९२ ॥ ना तरी
गुणाचेनि पतिकरें। आतीचेनि पढिमरें । हे कीतीचि स्वयंवर || आली
तुज ॥१९३ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
यदुपुण्यश्ता युद्ध क्षत्रियेणोपलभ्यते।
ईदृशं जातु पान्थेन पथि चिन्तामणियथा ॥ १९४ ॥
पीयूपं जृम्भमाणस्य पिवृने या मुखे यथा।
तथापतितमेवेदं युद्ध युप्माकमग्रतः ॥ १९५ ।।
अय चेत्तमिमं धयं संप्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ।। ३३ ॥
युद्ध प्राप्त बिहायेदं यदि शोचे किमप्यसत् ।
अहो आरमविनाशस्य स्वयं यास्यसि हेतुताम् ॥ १९६ ॥
इदं पचं प्रकारान्तरेणानुवदितुं शक्यम् । तद्यथा--
यदीदमधुना हित्या वृथा शोके प्रवर्तसे ।
तदा त्वत्सदृशो मूर्यस्त्वमेवेदेति मे मतिः ॥ १९६ ॥
यद्य शत्रपरित्यागं रणेऽस्मिन् फरुपे यदि।
पूर्वरर्जितं यत्ते तत्वया हापितं भवेत् ॥ १९७॥
कीर्तिस्तेऽपि लयं यायालोकनिन्दामवामुयाः।
स्वामन्विप्य महादोपा भजेयुः स्वयमेव च ॥ १९८॥
भी हीना यथा नारी सर्वथोपहता भवेत् ।
विवर्जिता स्वधर्मेण जीवितस्य दशा तथा । १९९ ॥
लिये बहुत पुण्य कीजे । ते झुंज ऐसे लाहिजे । जैसे माग जाता आह-
ळिजे चिंतामणिसी ॥ १९४ ॥ ना तरी जामया पसरे मुख । तेथ अवचटें
पड़े पीयूख । नेसा संग्रामु हा देख । पातला असे ॥ १९५ ॥ माता हा
ऐसा अव्हेरिने । मग नाथिले योचू बैरिजे । तरी आपण आहाणा होइजे।
आपणपयां ॥ १९६ ॥ पूर्वजाचे जोडलें । आपणचि होय घाडिलें । जरी
आजि शस्त्र साडिले । रणी इये ॥ १९७॥ असती कीर्ति जाईल। जगचि
अभिशापु देईल । आणि गिवसित पावतील । महादोष ॥ १९८॥ जैसी
मतौर हीन वनिता । उपहती पावे सर्वथा। मग तैसी दश जीविता स्विष.
मेवाण ॥ १९९॥

·७६ संस्कृतज्ञानेश्वरी शवो यया रणे क्षिप्तोऽभितो गृधेर्विदार्यते। धर्महीनो महादोषैर्ना तथैवाभिभूयते ॥२०॥ अकीर्ति चापि भूतानि फयिप्यान्त तेऽव्ययाम् । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ अतस्त्यागे स्वधर्मस्य पापमा त्वं भविष्यसि । अपकीर्तिकलङ्कश्च कल्पान्तेऽपि न नश्यति ॥२०१।। तावदेव बुधो जीवेद्यायनाकीर्तिभाजनम् । फयं न प्रतिगन्तव्यमितस्तत्कथयार्जुन ॥ २०२॥ निमत्सरो दयास्त्वमितः कामं निवत्स्यसि । न त्वियं स्थितिरेभिस्ते याथार्थेन ग्रहीयते ।। २०३॥ टिप्यन्ते समन्तायां वर्पियन्ति शरांस्त्वयि । कृपेयं न तदामीभ्यस्तव त्राणाय कल्पस्थति ॥२०४॥ इयताप्यनपायस्ते निर्गमः स्यात्तनो यदि । ईदृशं जीवनं मृत्योरपि निन्द्यतरं भवेत् ।। २०५॥ भयाद्रणादुपरतं मस्यन्ते त्वा महारथाः । येषां च स्वं बहु मतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५॥ - ना तरी रणी शव साडिजे । ते चौमेरी गिधी विदारिजे । तैसे स्वधर्म- होना अमिमविजे । महादोषी ॥ २००॥ म्हणोनि स्वधर्म हा साडसील । तरी पापा वरपडा होसील ) आणि अपेश ते न वचेल । कल्पातवरी ॥२०१॥ जाणतेनि तीच जियावें । जव अपकीर्ति आंगर न पवे । आणि साग पो केवी निगावें । एथोनिया ॥ २०२॥ तं निर्मसरु सदयता । येथूनि निघसील कौर माघौता। परी ते गती समस्तान मनेल यया ॥२०३ ।। है चहूकडूनि वेढितील } बाण वरी घेतील । तेथ पार्थी न सुटिजेल । कृपा- ळूपणे ॥ २०४॥ ऐसेनिहि प्राणसकरें । जरी विपाय पो निघणे घटे । तरी ते जियाले वोखटें । मरणाहुनी ॥ २०५ ।।

·७७ द्वितीयोऽध्यायः इदमन्यत्त्वया पार्थ कथं नात्र विवार्यते। ससंभ्रममिह प्राप्य सकृप प्रतिगच्छता ॥२०६॥ यन्मदीयमिदं कृत्यं प्रत्येप्यन्ति न विद्विपः । मस्यन्ते रणभीर मां भयादेव पलायितम् ॥ २०७॥ अवाच्यवादाश्च बहून्वदिप्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामध्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६ ॥ वदिप्यन्ति च पार्थोऽयं विद्रुतोऽस्मद्भयादितः। दुर्वादोऽयं प्रसक्तःसन बद कि तव युज्यते ॥ २०८ ॥ महान्तं यत्नमास्थाय प्राणानपि विहाय वा। जनाः कीर्तिमुपार्जन्ति लब्यां तां वर्धयन्ति वा ॥ २०९ ॥ सेयं पूर्णा त्वया प्राप्तानायासेन धनुर्धर । विस्तार नभसा तुल्या निर्मादेन केवलम् ॥ २१० ॥ अनन्तानुपमा कीर्तिरतिधेष्टा गुणास्तव । इतीयं निपु लोकेषु वरीवर्ति तव प्रथा ॥ २११ ॥ दिगन्तगतभूपाला यन्दिभावं गतास्तव । कीर्ति गायन्ति यां श्रुत्वा समया अन्तकादयः ॥ २१२॥ त् आणिकही एक न विचारिसी । एय सभ्रमें झुजों आलासी । आणि • सकणवपणे निघालासी । मागुता जरी ।। २०६ ॥ तरी तुझें । अर्जुना। या वैरिया दुर्जना 1 का प्रत्यया येईल मना । सागे मज ॥ २०७ ॥ हे म्हणतील गेला रे गेला । अर्जुन आम्हा विहाला । हा सागे बोलु उरला। निका कायी ॥ २०८ ॥ लोक सायासे करूनि बहुतें । ३चिती आपुली जीविते । परी वाढविती कीर्तते । धनुर्घरा ॥ २०९ ॥ ते तुज मनाया अनकळित जोडिली असे । हे अद्वितीय जैसे । गगन कीर्ती निःसीम । तुझ्या ठायी निरुपम । तुझे गुण उत्तम । तिहीं लोकी ११ २११ । दिगती, भूपति । मार होऊनि वाखाणिती । जे ऐकिलिया दचकती। कृतान्तादिक ॥ २१२ ।। ॥२१०॥ तेसी

·१७८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
गोदकमियागाचं निर्मलं च यशस्तथ ।
यस्य श्रवणमात्रेण सुभटाः स्तब्धतां गताः ॥ २१३ ॥
पौरुपं तेऽद्भुतं श्रुत्या समस्ताः कौरवा अमी।
स्वजीविते निराशत्वात्परं चैराग्यमाथिताः॥ २१४।।
यथा गजो मदोन्मत्तो मन्यते सिंहगर्जनाम् ।
तथा त्वां कौरवा एते युगान्तमिव दारुणम् ॥ २१५ ।।
यथा वा पर्वता वज्रं सपा चा गरुडं यथा।
तथा त्वां कौरवा पते पार्थ सर्वेऽपि मन्यते ॥ २१६ ।।
यदि युद्धमकृत्वैव रणात्प्रतिनिवयसि ।
लधिना योक्ष्यसे नूनं तदास्तंगतगौरवः ॥२१७ ।।
न ते पलायमानाय दास्यन्ति च पलायितुम् ।
गृहीत्वा गर्दयिष्यन्ते वाचा च त्वामयाच्यया ॥२१८॥
पश्चान्मर्मभिदा याचां श्रवणाद्रणमद्य ते।
श्रेयः स्याच्छौर्यमालम्व्य जयभाम्भोक्ष्यसे महीम् ॥ २१९ ॥
ऐसी महिमा घनवट । गगा तैसी चोखट । जया देखीं जगी सुभट
चाठ जहाले ॥ २१३ ॥ तें पौरुष तुम्हें अद्भुत । आइकोनिया समस्त
जाइले आषि विरक्त । जीवितैसी ॥ २१४ || जैसा सिंदाचिया हाका
युगांतु होय मदमुखा । तैसा कोरवा अशेखा। धाकु तुझा ॥ २१५ ।।
जैसे पर्वत वनाते । ना तरी सर्प गरुडातें । तैसे अजुना हे तूते । मानिती
सदा ॥ २१६ ॥ ते अगाधपण जाईल । मग हिणावो अगा येईल { जरी
मागुता निघसील । न झुजताचे २१७॥ आणि हे पळता पळों नेदिती।
घरूनि अवकळा करिती । न गणित कुटी बोलती। आइक तो तुज
॥ २१८ ) मग ते वेळी हिये फुटावे । आतां लाठेपणे का न झुजावें ।
है जिंतले तरी मागावें। महीतल ॥२१९॥

·द्वितीयोऽध्यायः
इतो वा प्राप्स्यसि स्वगं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७॥
यदि वात्र रणे प्राणान्यध्यमानो विहास्यसि ।
तदा स्वर्गसुस्त्रं नूनं विनायासमवाप्स्यसि ॥ २२० ।।
अतोऽन्न विपये पार्थ न ते कार्या विचारणा।
उत्तिष्ठ घनुरादाय योद्धकामोऽधुना द्रुतम् ॥ २२१ ॥
स्वधर्मश्चरितो दोपं विद्यमानं निरस्यति ।
कुतः पातकशङ्का तु वित्त तेऽन्न कृतास्पदा ॥ २२२ ।।
नाधा गच्छन् निमन्जेत्कि सुपथा कि स्खलेबजन् ।
चलितु यस्तु नो वेद तस्येदं जातु संभवेत् ।। २२३ ।।
दुग्धं स्यान्मृत्यचे पातुर्षिपेण सह सेवितम् ।
स्वधर्मोऽपि हि दोषाय चरितश्चेत्फलाशया ॥ २२४ ।।
तस्मानिष्काम एव त्वं प्रवर्तस्य रणेऽर्जुन ।
न पापं युध्यमानस्य क्षात्रधर्मानुसारत. ॥ २२५ ॥
ना तरी रणी एय । झुजतां वेचलें जीवित । तरी स्वर्गसुख अनकलित।
पावसील ॥ २२० । इणोनि ये गोठी । विचार न करी किरीटी । आता
धनुष्य घेओन उठीं । झुंजे वेगीं ॥ २२१ ॥ देखें स्वधर्म हा आचरतो ।
दोषु नाशे असता । तुज भ्राति हे कवण चिचा । पातकाची ।। २२२ ॥
सागे प्लवेंचि काय बुडिजे । का मागी जाता आडळिजे । परी विपाये
चालों नेणिजे । तरी तेही घडे ॥ २२३ ॥ अमृत तरीचि मारजे | जरी
विखेसी सेविजे । तैसास्वधम दोपु पाविजे ।हेतुकपणे ॥२२४।। म्हणोनिया
पायर्या । इत् साइनि सर्वथा । तुज छात्रवृत्ति झुजता पाप नाही ॥ २२५ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ माप्ते सुपे धीरमतिन हप्येद् दुखे विपादं न भजेत्कदापि। लाभस्य हानेश्च तथैवचित्ते दद्याद्विचाराय च नावकाशम् ।।२२६।। रणे जयश्रीरिह मां घृणीत देहोऽथवा मे लयमेव यायात् इत्येतदशेयमतकंगम्यं न चिन्तयेद्भाविनमर्थमादौ ॥ २२७ ॥ स्वय स्वधर्म चरता शुभं यद्यद्वाशुभं प्राप्यत एव किंचित् । स्वस्थेन चित्तेन तदेव सर्वमनन्यगत्या मनुजेन भोग्यम् ॥ २२८ ।। एवं नृणां निश्चितमानसानां दोपा प्रकृत्यैव न संभवन्ति । तस्मादिदानीमविशङ्कमेव युद्धे प्रवर्तस्व सुधीरचेताः ॥ २२९ ॥ एपा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिोंगे विमां शृणु । बुध्द्या युक्तो यथा पार्य कर्मबन्ध प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥ इयं सांख्यस्थितिः पार्थ कविता ते समासत । इदानी बुद्धियोगश्च कथ्यते स निशम्यताम् ।। २३० ॥ निष्कामकर्मयोगोऽयं येन संसेव्यतेऽर्जुन । कदापि स नरो नैव कर्मवन्धेन वध्यते ॥ २३१ ॥ सुखी सतोषा न यावें । दुःखी विषादा न भजावें । आणि लामालाम न घरावे । मनामाजी ॥ २२६ ॥ एथ विजयपण होईल । का सर्वथा देह जाईल । हे आधीच काही पुढील । चिंता ना ॥ २२७ ॥ आफ्णया उचिता । स्वधर्म राधाटतां । जे पावे ते निवाता । साहोनि जावें ॥२२८॥ ऐसेया मर्ने होआवें । तरी दोषु न घडे स्वभावें । म्हणोनि आता झुजावें । निभ्रात तुवा ] २२९ ॥ हे साख्यस्थिति मुकुलित ] सांगितली आता बुदियोगु निश्रित । अवधारी पा ॥ २३ ॥ जया बुद्धियुका । जाह: ळिया पार्या । कर्मवधु सर्वथा । आधू न पवे ॥ २३१ ।। तुज एप ·द्वितीयोऽध्यायः कवचं वित्रतामेधं वज्रसार विपद्यते। जयिना शस्त्रसंपातः क्षतेन च न भूयते ॥ २३२ ॥ नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो मयात् ॥ १०॥ तथास्मिन्कर्मयोगेऽपि पूर्वानुक्रमशुद्धितः। मज्यन्ते नेहिका भोगाः स्वर्गोऽपि समवाप्यते ॥ २३३ ।। वर्तितव्यं जगत्यस्मिन् कर्माधारण मानवे । न तु कर्मफले भाव्यं सोत्सुक बद्धदृष्टिभिः ॥ २३४ ॥ मन्त्र भूतबाधेव नोपाधिस्तन मूर्च्छति । योऽनासक्ततया कर्म कर्तुं जानाति बुद्धिमान् ॥ २३५ ॥ अयाध्या पुण्यपापाभ्यामतिसूक्ष्मा सुनिश्चला । गुणग्यालिता च यदि पुण्यवशान्नृणाम् ॥ २३६ ॥ सुबुद्धिः संप्रकाशेत स्तोकाशेनापि चेतसि । तदा विनाशयेनून सर्व संसारजं भयम् ॥ २३७ ॥ व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । बहुशाखा हनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥ जैसे वज्रकवच लेइजे । मग शस्त्राचा वर्षावो साहिजे । पर जैतेही उरिजे | अचुवित ॥ २३२ ॥ तैसें ऐहिक तरी न नशे । आणि मोक्षु तो उरला असे । जेय पूर्वानुक्रम दिसे । चोखाळत ॥ २३३ ॥ कर्माधारे राहा- टिजे। परी कर्मफळ न निरीचिजे । जैसा मन न बाधिजे । भूतवाधा १२३४ ॥ तियापरी जे सुबुदि। आपु जालिया निरवधि असताचि उपाधि । आकळू न सके ॥ २३५ ॥ जेथ न सचरे पुण्यपाप । सूक्ष्म अति निष्कप ! गुणत्रयादि लेप । न लगती जेथ ॥ २३६ ॥ अर्जुना ते पुण्यवा । जरी अल्पचि हृदयी बुद्धि प्रकाशे । तरी अशेपही नाशे । ससारमय।।२३७॥

·८२
संस्कृतज्ञानेश्वरी
अल्पा दीपशिखानल्पं तेजो नाविष्करोति किम् ।
अहो सुबुद्धिरस्पापि तथात्वेन न गृह्यताम् ॥ २३८ ॥
विवारपटुभिः पार्थ बहुधेयमपेक्ष्यते ।
चराचरेषु सर्वेषु या प्रायेण सुदुर्लभा ॥ २३९ ॥
नहि स्पोपला लभ्या भूयांसोऽन्योपला इव ।
प्राप्यः पीयूपलेशोऽपि न चिना भाग्यसंपदम् ॥ २४० ।।
परमात्मा ध्रुवं साक्षात्पर्यन्ते प्राप्यते यया ।
भागीरथ्या यथाम्भोधिः सद्बुद्धि सा सुदुर्लभा ।। २४१ ॥
न यस्या ईश्वरादन्यत् प्राप्यं किमपि विद्यते ।
एवंविधा जगत्यस्मिन सदुद्धिः केवलार्जुन ॥ २४२ ॥
बुद्धिस्तदितरा सर्वा दुर्मतिर्या विकारिणी।
रमन्ते सततं यत्र विकविमुखा जनाः ॥ २४३॥
लभन्ते निरयावस्थां संसारं स्वर्गमध्यमी।
दुधियो जायतेऽमीपां न त्वात्मसुखदर्शनम् ॥ २४४ ॥
जैधी दोपकळिका घाकुटी । परी बहु तेजातें प्रगटी । तैसी सद्बुद्धि हे
येकुटी । म्हणों नये ॥ २३८ । पार्था बहुती परी । हे
अपेक्षिजे विचारसूरीं । जे दुर्लभ चराचरी । सदासना ।। २३९ ॥ आणिका
सारिखा बहुबसु । जैसा न जोडे परिसु । का अमृताचा लेश। देवगुणें
।। २४० ।। नैसी दुर्लम सद्बुद्धि । जिये परमात्माचि अवधि । जैसा गगसी
उदधि । निरंतर ॥ २४१ ॥ तैसी ईश्वरावांचुनि काहीं। जिये आणीक
लाणी नाही ( ने एकचि बुद्धि पाहीं । अर्जुना जगीं ॥ २४२ ॥ येर
दुर्मति । जे बहुधा असे विकरती । तेय निरतर रमती। अविवेकिये
॥२४३॥ म्हण यां स्वर्ग ससार नरकावस्था। आत्ममुख
सर्वपाष्ट नाही॥२४४॥

·द्वितीयोऽध्यायः यामिमां पुष्पिता वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ १२ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यगति प्रति ॥ १३ ॥ भोगैश्वर्यप्रसकानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायामिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ वेदवाक्यानुसारेण कर्मश्रेष्ठत्ववादिनाम् । पतान्कर्मफलासक्तान दुर्बुद्धीन्कलयार्जुन ॥ २४५॥ संसारे जन्म लब्ध्वेह कार्या यज्ञादिकाः क्रियाः। भोग्यं मनोहरं स्वर्गसुस्त्रं चेति वन्त्यमी ॥ २४६ ॥ अन्यत्स्वर्गसुखा। सुखमेव न सर्वथा। इति दुर्वद्धिसंयुक्तैः सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते ॥ २४७ ॥ कामनाधीनचित्तास्ते मन्दा भोगैकदृष्टयः। तानि तानीह कर्माणि पश्य काम्यानि कर्वते ॥ २४८॥ नानाविधैरनुष्ठानरलुम्पन्तो मनागपि । विधि पटुत्वमाश्रित्य धर्मकृत्यं वितन्वते ॥ २४९ ॥ अयुक्तं त्विदमेवैपां स्वर्गकामा भवन्ति यत् । विस्मरन्ति च भोक्तारं यज्ञस्य परमेश्वरम् ॥ २५० ॥ वेदाधारे बोलती । केवळ कर्म प्रतिष्ठिती । परी कर्मफळी आसक्ति । धरूनिया ।। २४५ ॥ म्हणती संसारी जन्मिजे । ययादिक कर्म कीजे । मग स्वर्गसुख भोगिजे | मनोहर ॥ २४६ ॥ एष हे वाचूनि काहीं। आणिक सर्वया सुखचि नाहीं । ऐसे अर्जुना बोलती पाहीं । दुर्बुद्धि ते ॥ २४७ ॥ देखें कामनाअभिभूत । होऊनि कर्मे आचरत । ते केवळ मागी चित । देऊनिया ॥ २४८ ॥ क्रियाविशेष बहुते । न लोपिती विधीते । निपुण होऊनि धर्माते । अनुष्ठिती ।। २४९ ॥ परी एकचि कु. करिती । जे स्वर्गकामु मनी घरिती । यज्ञपुरुषा चुकती । भोका जो ॥ २५० ।।

·संस्कृतशानेश्वरी
पाचन महाराशिः कपूरस्य घिदह्यते ।
मिष्टान्नं कालफूटेन मिश्रितं जीवितापहम् ।। २५१ ॥
दैवलब्धः सुधाकुम्भः पादधातेन शीयते।
तथानानुष्ठितो धर्मो विनश्यति फलाशया ॥ २५२ ॥
यासादर्जिते पुण्ये संसार किमपेक्ष्यते।
मन्दात्मानो न जानन्ति ते विदं किं विधीयताम् ॥२५३ ।।
यथा या पाचिका काचिद्रन्धितं स्वयमुत्तमम् ।
अन धनाशया दद्याद् गृहीत्वा मूल्यमन्यतः।
तथा भोगेच्छया धर्म विसृजन्त्यविवेकिन ॥२५४ ॥
वेदानामर्थवादेषु पार्थ येपामतो रतिः।
तेषां चेतसि दुर्चद्धिमवेहीमां कृतास्पदाम् ॥ २५५ ॥
बैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन ।
निन्द्रो नित्यसरवस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५||
प्रैगुण्येनावृता वेदा इतीदमधारय ।
तत्रोपनिपदाचा ये भागास्ते सात्विकाः पुन ॥२५६ ॥
जैसा कर्पूराचा राशि कीजे । मग अग्नि लानि दीजे 1 का मिटानी
संचरविजे । कालकूट ॥ २५१ ॥ दैवे अमृतकुम्भ जोडला । तो पायें
हाणोनि उलदिला । तैसा नासिती धर्मु निपजळा 1 हेतुफपणे ॥ २५२ ।।
सायासे पुण्य अर्जिजे । मग ससारका अपेक्षिजे । परी नेणती ते काय कीजे।
अमाप्त देखें ।। २५३ ॥ जैसी राघवणी रसोय निकी । करूनियां मोलें
विकी । तैसा भोगासाठी अविवेकी । धाडिती धर्म ॥ २५४ ॥ महणोनि
हे पायर्या । दुर्बुद्धि देख सर्वथा । तयो वेदवादरता । मनी बसे ।। २५५ ।।
विहीं गुणी माइत । हे वेद जाण निम्रत । म्हणोनि उपनिषदादि समस्त।
सायिक ते॥२५६॥

·द्वितीयोऽध्यायः
रजस्तमोवृतास्त्वन्ये यत्र कर्मादि वर्णितम् ।
ये चार्जुन भवन्तीह केवलं स्वर्गसूचकाः ॥ २५७ ।।
अतो हेतुमिमान्विद्धि केवलं सुखदुःखयो।
तत्र मा स्म पद काीद्-हृदयं जातुवित्तव ॥ २५८ ॥
निबैगुण्यत्वमातिष्ठ निर्द्वन्द्वो निर्ममो भव ।
मा विस्मृतिपदं ते भूदेकमात्मसुयं हृदि ॥ २५९ ।।
यवानार्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥४६॥
वेदेनोकं भूय एवास्तु कामं ते ते भेदाःसूचिताः सन्तु नाम ।
श्रेयोऽस्माकं तत्र यनिश्चयेन तद् ग्राह्य न. सर्वमन्यद्विहाय ॥
आविर्भूते चण्डमानौ निशान्ते ते ते मार्गा हरये नः पतन्ति ।
आक्रम्यन्ते किन्यमी सर्व एव चक्ष्वैतन्मे पार्थ तावत्वमेवा॥२६१॥
जाता सर्वाप्यस्मयी मेदिनी चेदद्भिः कार्य तावताभिर्नु किं नः।
तृष्णाशान्त्यै गृह्यते तावदम्भः पातुं यावज्जायते नोऽ मिलापः ॥
येर रजतमात्मक । जेथ निरूपिजे कर्मादिक । जें कबळ स्वर्गसूचक ।
धनुधरा ॥ २५७ ।। म्हणोनि तूं जाण । हे सुखदुःखांसीच कारण । एय
झणे अत:करण । रिगों देखी ॥ २५८ ॥ तूं गुणत्रयाते अहेरी । मी माझे
है न करी । एक आत्मसुख अंतरी । विसंद झणी ।। २५९ ॥ जरी वेर्दै
बहुत बोलिलें । विविध मेद सूचिले । तन्ही आपण हित आपुलें । तेंचि
घे ।। २६० ॥ जैसा प्रगटलिया गमस्ती । अशेषही मार्ग दिसती । तरी
तेतुलेहि काय चालिजती । सोगें मज ॥ २६१ ।। का उदकमय सकळ ।
नन्ही जाहले असे महीतळ | तरी आपण घेणे केवळ । आतीचजोगे
॥ २६२ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी एवं ये स्युनिवन्तोत्र केचित्ते वेदार्थ सम्यगादौ विचार्य । पश्चादगीकुर्वते ब्रह्म नित्यमेतेषां यद्वाञ्छितं केवलं स्यात् ॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्माण ॥ ४७॥ अत शृण्वनया दृश्या पश्यतो मे क्वोऽर्जुन । यत्संग्रामः स्वकर्मव युक्तरूपस्तयाधुना ॥ २६४ ॥ विविच्यार्थमिमं सर्वमिदमेव सुनिश्चितम् । मया यद्विहितं कर्म न ते त्याज्यं कदाचन ॥ २६५ ॥ नेहा कर्मफले कार्या न वा सङ्गोऽप्यकर्मणि । करणीया तु सत्येव क्रिया निष्कामचेतस ॥ २६६ ॥ योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ।। ४८।। निकामकर्मयोगस्थ फलसङ्गं परित्यजन् । भूत्वावहितवित्तस्त्वं सत्कर्माण्याचरार्जुन ॥ २६७ ॥ यदि कर्म समारब्धं दिष्ट्या सिद्धिमवाप्नुयात् । सविशेषतया तोपस्तदा कर्तुं न युज्यते ५२६८॥ तैसे जानी जे होती । ते वेदार्या विवरिती । मग अपेक्षित ते स्वीका- रिती । शाश्वत जें ॥ २६३ ॥ म्हणोनि आइके पार्या । याचि परी पहाता । तुज उचित होय आता । स्वकर्म है ॥ २६४॥ आम्ही समस्तही विचा. रिले । तव ऐसेंचि हे मना लें । जे न साडिजे तुवां आपुले । विहित कर्म ।। २६५ ॥ परी कर्मपळी मास न करावी। आणि कुकर्मी सगति न महावी। सत्कियाचि माचरावी । हेविण ॥ २६६॥ तू योगयुक्त होउनी । पळाचा सगु टाकुनी । मग अर्जुना चित्त देउनी । करी कमें ।। २६७ ॥ परी भादरिले कर्म देखें | जरी समातीत पावे | तरी विधेय तेप तोपा रही नको ॥ २६८॥ 1

·द्वितीयोऽध्यायः
१
कुतोऽपि यदि वा हेतोस्तित् सिद्धिमनामधन् ।
तदाप्यपरितोपेण चित्तक्षोभं भजेन्न हि ॥ २६९ ।।
क्रियमाणस्य संसिद्धौ ननु प्राप्ता कृतार्थता ।
विपत्तावपि साफल्यं प्राप्तमित्येव गण्यताम् ॥ २७० ॥
यावनिप्पद्यते कर्म तावञ्चेदीश्वरऽर्यते ।
परिपूर्ण स्वभावात्तज्जातमित्यवधार्यताम् ॥ २७१ ॥
समत्वं मनसो यद्धि सारे व्यङ्गेन कर्मणि ।
सैव योगस्थितिस्तां च प्रशंसन्ति विपश्चितः ॥ २७२ ॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाधनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ १९ ॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥
मनसश्चापि युद्धश्च यत्रैक्यं वर्ततेऽर्जुन ।
समता तत्र चित्रस्य योगसारं तदेव च ॥ २७३ ॥
विवृण्वन् युद्धियोगं तं कलये भूयसाऽवरम् ।
कर्मयोगमिमं पार्थ कामाहंकारसंयुतम् ॥ २७४ ॥
की निमित्त कोणे एके। तें सिद्धी न बचत ठाके । तरी तेथिचेनि
अपरितोखें । क्षोभावे ना ॥ २६९ ॥ आचरता सिद्धी गेलें । तरी काजाचि
कीर आलें । परी ठेलियाही सगुण जहालें । ऐसेंचि मानीं ॥ २७० ॥ देखें
जेतुलाले कर्म निपजे । तेतुले आदिपुरुषी अर्पिजे । तरी परिपूर्ण सहजे।
जहाले जाणे ॥ २७१ ॥ देखें संतासंती कर्मी । है जें सरिसेपण मनोधर्मी।
तेचि योगस्थिति उत्ती। प्रशंसिजे ।। २७२ ॥ अर्जुना समत्व चित्ताचें ।
तेंचि सार जाण योगाचे । जेय मना आणि बुद्धीचें । ऐक्य आधी
॥२७३|| तो बुद्धियोग विकरिता । बहुत पाहें पार्यो। दिसे हा अरुता ।
कर्मयोगु ॥ २७४ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
तदेव त्वाचरन् कर्म बुद्धियोगमुपाश्नुते ।
कर्तृत्वमदहीनं हि फलास्वादविवर्जितम् ।
शेप कर्म स्थितं यत्सा योगस्थितिरुदाहृता ।। २७५ ॥
सुप्रतिष्ठमवेहीम बुद्धियोगमतोऽर्जुन !
तत्र स्थिरमना भूत्वा फलसझं परित्यज ॥ २७६ ॥
बुद्धियोगे हि ये युक्तास्त एव भवपारगाः।
पापपुण्यात्मकैयन्धैर्मुच्यन्त उभयोरपि ॥ २७७ ॥
कर्मन बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ।।
कुर्वन्तोऽपीह कर्माणि न ते कर्मफलस्पृशः।
यातायातानि लुप्यन्ति जन्ममृत्युकृतान्यतः ॥ २७८ ॥
बुद्धियोगसमायोगाद् ब्रह्मानन्दपरिप्लुतम् ।
ते धनुर्धर पर्यन्ते प्राप्नुवन्त्यच्युतं पदम् ॥ २७९ ॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निषेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२ ॥
परी तेचि कर्म आचरिजे । तरीच हा योगु पाविजे । जे कर्मष सहजें।
योगस्थिति ॥ २७५ ॥ म्हणोनि बुद्धियोगु सघरु । तेथ अर्जुना होई
रियरु । मन करी अव्हेरू । फळहेतूचा ॥ २७६ ॥ जे बुद्धियोगा योजिले ।
वेचि पारगत नाहले । इही उभयरधी साडिले । पापपुण्यीं ॥ २७७ ॥
से कर्मी तरी वर्तती । परी कर्मफळा नातळती । आणि यातायाती लोपठी।
अर्जुना तयां ।। २७८ ॥ मग निरामयभरित । पावती पद अन्युत । वे
बुदियोगयुक्त । धनुर्घरा ॥ २७९ ॥

·८
९
द्वितीयोऽध्याय
इमं मोहं समुत्तीर्णो भवितासि त्वमीदृशः।
निर्वेदश्च पदं वित्ते कर्ता तव धनंजय ॥२८॥
ततो विशुद्धगहनमात्मज्ञानं जनिष्यते ।
येन वितं निरिच्छं ते विनायासं भविष्यति ॥ २८१ ।।
शातव्यमधिक किंचित्-शातं स्मर्तव्यमेव था।
इत्येतत्तदवस्थस्य घिरमेदखिलं तव ॥ २८२ ।।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यति ॥ ५३॥
इन्द्रियै संगतत्वाद्या बुद्धिश्चाञ्चल्यमञ्चति ।
भूयोऽप्यात्मस्वरूपे सा स्थिरतामुपयास्यति ॥ २८३॥
तस्यां स्थैर्यमुपेतायां समाधिसुख एव च ।
केवले सकलां योगस्थितिं विद्धि स्वहस्तगाम् ।। २८४ ॥
अर्जुन उवाच-
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत ब्रजेत किम् ॥ ५४॥
तदार्जुनोऽत्रवोद्देव ख्याहि मह्यं कृपानिधे ।
पृच्छ्यसे त्वं मयेदानीमिदमेवाधिकृत्य यत् ॥ २८५ ॥
तू ऐसा ते होगे। मोहाते यया साडिसी । आणि वैराग्य मानसीं ।
सचरेल ।। २८० ॥ मग निष्कळक गइन । उपजेल आत्मज्ञान । तेणे
निचाड होईल मन । आपैसे तुझे ।। २८१ ॥ तेथ आणिक काही जाणावें।
का मागिलात स्मरावें । हे अर्जुना आघवें । पारुला ॥ २८२ ॥ इन्द्रि-
याधिया सगती। जिये पसरु होतसे मती । स्थिर होईल मागुती । आत्म-
स्वरूपी ।। २८३ । समाधिसुखी केवळ । जै बुद्धि होईल निथळ । ते
पावसी तू सकळ । योगस्थिति ॥ २८४ ॥ तेय अर्जुन म्हणे देवा । हाचि
अभिप्रावो आषवा । मी पुसेन आता सागावा । कृपानिधी॥ २८५ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी ईदृशी समता शश्वद्भूतमात्रे दयालुता। कदापि च मनो यस्य विकियां नैव गच्छति ॥ २९८॥ शुभे प्राशन संतोपो विषादोऽप्यशुभे न हि । सर्वथा कुरुते चित्ते पदं यस्य कदाचन ॥ २९९ ॥ एवंविधं नरवरं हर्षशोकविवर्जितम् । आत्मवोधान्वितं विद्धि स्थिरबुद्धिं धनुर्धर ॥ ३०० ॥ यदा संहरते चाय कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५८॥ यथा कूर्मो निजागानि प्रसारयति मोदवान् । स्वेच्छयैवात्मनात्मानं यथा संहरतेऽथवा ।। ३०१ ।। तथेन्द्रियाणि सर्वाणि स्वाधीनानि करोति यः स्वोक्तं कारयते चापि स्थिरद्धिमवेहि तम् ॥ ३०२ ॥ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥५९।। अन्यत्ते कथयिष्यामि कौतुकं तन्निशम्यताम् । नियमैर्विषयाकविये परित्यज्य साधकाः ॥ ३०३ ॥ ऐसी अनवच्छिन्न समता । भूनमात्री सदयता । आणि पालटु नाही चित्ता । कवणे वेळे ॥ २९८ ॥ गोमटें कोही पाये 1 तरी सतोषे तेणे नामिभवे । जो ओखटेनि नागवे विषादासी ।। २९९ ॥ ऐसा हरिखयो. करहितु । जो आत्मबोधभरितु ! तो जाण पा प्रशायुक्तु । धनुर्धरा॥३०॥ देखें कर्माचिया परी । ज्वाइला अवेव पसरी । ना तरी इन्छावों आवरी । आपुले आपुण ॥ ३०१ ॥ तैसी इन्द्रिय भाषेती होती । जयाचे म्हणि- सले करिती। तयाची प्रश जाण स्पिति । पातली असे ॥ ३०२।। बर्जुना आणिकही एक । सागेन ऐकें कवतिक जे विषयोत साधका त्यजिती नियमें।।३.३॥

·द्वितीयोऽध्यायः आवृण्वन्तीह कर्णादीनीन्द्रियाणि कथंचन । न तु जिहां नियच्छन्ति अस्यन्ते विपयैरमी ॥ ३०४॥ लूनपु पल्लवानेषु भूयो भूयोऽपि केवलम् । कंथ वृक्षो विपद्येत सिक्तमूलोऽम्भसा यदि ॥ ३०५ ॥ यथोदकयलेनासौ तिरोविस्तारमश्नुते । तथा रसनया पुष्टिं विपयोऽभ्येति चेतसि ॥ ३०६ ।। नियन्तुं विषयाः शक्या अन्ये न तु रसो हठात् । विनैनं हि मनुष्याणां मुघट जीवनं न हि ॥३०७ ॥ यदा त्वनुभवनच ब्रह्म संपद्यते तदा । स्वभावादेव शक्नोति नियन्तुं रसनामपि ॥ ३०८ ॥ प्रतीतौ सोऽहमस्मीति यान्त्यदर्शनतां नृणाम् । देहभावा इन्द्रियाणि विषयान् विस्मरन्ति च ॥ ३०९ ॥ यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमापीनि हरन्ति प्रसमं मनः ।। ६० ।। श्रोत्रादि इंद्रिये आवरिती । परि रसने नियम न करिती । ते सहस्रथा कवळिजती । विषयी इहीं ।। ३०४ ॥ जैसी परिवरी पालवी खुद्धिजे । आणि मुळी उदक धादिजे । तरी कैसेनि नाशु निपजे । क्या वृक्षा ।। ३.५ ॥ तो उदकाचेनि बळें अधिके । जैसा आडवेनि आंगे फांके। तैसा मानी विषो पोखे । रसनाद्वारे ॥ ३०६ ॥ येरां इंद्रियां विषय तुटे। वैशा नियमूं न ये रस टें। जे जीवन हे न घटे । येणेंविण ।। ३०७ ॥ मग अर्जुना स्वमावें । ऐसियाही नियमात पावे । परब्रह्म अनुमवें । होजीन जाइजे ॥ ३०८ ॥ ते शरीरमाव नामती | इंद्रिये विषय विसरती। मैं सोऽहंभावप्रतीति । प्रगट शेय ॥ ३०९।। -

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
सङ्गः स्मरणमात्रेण विपयेपूपजायते।
असकानामपि नृणां कामो मूर्तश्च सङ्गतः ॥ ३२१ ॥
कामः संजायते यत्र क्रोधस्तत्र कृतास्पदः।
क्रोघे निहित पवास्ति संमोह इति गण्यताम् ॥ ३२२।।'
संमोहे व्यक्ततां याते स्मृति शं प्रपद्यते |
चण्डवाते यथा वाति दीपज्योतिर्घिनश्यति ॥ ३२३ ॥
सवितुर्ग्रसते दीप्ति रजन्यस्तमने यथा।
दुर्दशाभिमवत्येव स्मृतिभ्रंशे तथा नरम् ॥ ३२४ ॥
ततोऽन्धतां गते तस्मिन्नशानतमसाघृते ।
बुद्धियाकुलतां याति हृदये स्मृतिविभ्रमात् ॥ ३२५ ॥
प्रसङ्गे सति जन्मान्ध स्वैरं धावति दीनवत् ।
तथैव भ्रममानोति वर्ष्यािकुलतां गता ॥ ३२६ ॥
एवं जाते स्मृतिभ्रंशे वृद्धिर्व्यसनमृच्छति ।
तत उन्मूल्यते ज्ञानजातमेतदशेषतः ॥ ३२७ ॥
जरी हृदयी विषय स्मरती । तरी निसगाही आपने सगती । सगे प्रगटे
मूर्ति । अभिलापाची ॥ ३२१॥ जेथ कामु उपजला । तेथ कोधु आधीचि
आला । क्रोधी असे ठेविला 1 समोह जाणे || ३२२ ॥ समोसा जालिया
व्यात । तरी नाशु पाव स्मृति । चंडवातें ज्योति । आइत जैसी ||३२||
को अस्तमानी निशी । जैसी सूर्यतेजाते ग्रासी । तेसी दशा स्मृतिभ्रीं ।
माणियासी ॥ ३२४ ॥ मग अशानाध केवळ । वेणें आरविजे सकळ ।
तेय बुद्धि होय व्याकुळ । हृदयमाजी ॥३२५॥ जैसी जात्यघा पणीपावे। मग
ते काकुळती सेरा धांवे । तैसे बुद्धीसि होती भवे । धनुर्घरा ॥ ३२६ ॥ ऐसा
स्मृतिभ्रशु पढे । मग सर्वथा बुद्धि अवघरे । तेथ समूळ हे उपरे । शान-
।
जात ॥३२७॥

·द्वितीयोऽध्यायः . चैतन्येन विहीनस्य शरीरस्यास्ति या दशा। सैव युद्धया विहीनस्य जीवस्येत्यवधार्यताम् ॥ ३२८ ॥ अस्पोऽपीन्धनसंपृक्त स्फुलिङ्गो दीप्यते यदा। तदा त्रिभुवनस्यापि दहनाय भवत्यलम् ॥ ३२९ ।। मनसा विषयाध्यायन्पुमानेवं मनागपि । व्यसनेनेयताभ्येत्य स नूनममिभूयते ॥ ३३० ॥ रागद्वेषवियुक्कैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । • आरमवइयैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६ ॥ अतोऽमी विपयः सर्वे त्याज्याः सर्वात्मनार्जन । स्त्र-भावादेव तत्त्यागे रागद्वेषौ चिनक्ष्यितः ॥ ३३१ ॥ रागद्वेपविहीनस्य रमन्ते विषयेषु चेत् । इन्द्रियाणि तदा नैते वाधका इति गण्यताम् ॥ ३३२ ।। किमाकाशगतः सूर्यः करैः स्वीयैः स्पृशज्जगत् । तत्रत्यवस्तुसंसर्गदोपेण जातु लिप्यते ॥ ३३३ ।। चैतव्याच्या भ्री । शरीरा दशा जैशी । तेशी पुरुषा बुद्धिनाशी । होय देखें ।। ३२८ ॥ म्हणोनी आइके अर्जुना । जैसा विरफुलिंग लागे इंधना। मग तो प्रौढ जालिया त्रिभुवना । पुरों शकै ॥ ३२९ ॥ तैसे विषयांचे ध्यान । जरी विपायें वाहे मन । तरी येणे हे पतन । गिवसीत पावे ॥ ३३० ॥ म्हणोनी विषय हे आघवे । सर्वथा मनौनि साहावे । मग रागद्वेष खमावें । नाशतील ॥ ३३१॥ पार्या आणिकही एक । जरी नाशले रागद्वेख । तरी इंद्रिया विषयी बाधक । रमत्ता नाही ॥ ३३२ ॥ जैसा सूर्य आकाशगतु । रश्मिकरें जगाते स्पर्शतु । तरी संगदोष काय लिंपतु । तेथिचेनि ।। ३३३ ।। ।

·९८ संस्कृतज्ञानेश्वरी एवमेवेन्द्रियार्थेषु य उदासीनतां गतः। आत्मानन्दरसे मग्नः कामक्रोधविधर्जित ॥ ३३४ ।। विपयेप्पपि यो नान्यत्पश्यत्यात्मस्वरूपत । तस्य के विषया नाम भवेयुशंधकाः कथम् ॥ ३३५ ॥ वारिवारिणि चेन्मज्जेद्दहेच्चेदग्निरग्निना। तदा विषयसङ्गेन लिप्तः स्यात्पूर्ण ईदृशः ॥ ३३६ ॥ स्वयमेव स्थितः प्राप्य य पचं सर्वरूपताम् । नि शङ्कमवलप्रशं तमेव गणयार्जन ॥ ३३७ ।। प्रसादे सर्वदु खाना हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ १५ ॥ पश्य प्रसन्नता वित्ते यत्र जागर्ति संततम् । तत्र संसारदुःखानां प्रवेशोऽपि सुदुर्घट ॥ ३३८ ॥ जायते जठरे यस्य साक्षादमृतनिहर । क्षुत्पिपासोद्भवा भीतिर्न तमल्पापि वाधते ॥ ३३९ ॥ तैसा इद्रियार्थी उदासीन । आत्मरसेंचि निर्भिन्न जो कामक्रोधविहीन । होऊनि असे ॥ ३३४ ॥ वरी विषयातही काहीं । आपणवाचूनि नाही ! मग विषय कवण कायो । बाधितील कवणा ॥ ३२५ ॥ जरी उदकी उद बुडिजे । का अमि आगी पोलिजे । ती विषयसमें आप्लविजे । परिपूर्ण तो ॥ ३३६ ॥ ऐसा आपणचि केवळु । शेजान असे निखळु । तयाची प्रया अचल । निभ्रांत मानी ॥ ३३७॥ देखें असहित प्रसन्नता । आपी जेय चित्ता । तेय रिगणे नाही समस्त । ससारदुःखा ॥ ३३८ ॥ जेल अमृताचा निरु । प्रसवे जयाचा जठरु | क्या क्षुषेतृपेचा अहदरु । कहीचि नाहीं ।। ३३९॥ ।

·द्वितीयोऽध्यायः प्रसन्नहृदयस्यैवं कः कुतो दुःखसंभवः । स्वयमेव हि घीस्तस्य लीयते परमात्मनि ॥ ३४०॥ निर्वाते स्थापितो दीपो निष्कम्पो वर्तते यथा। स्थिरबुद्धिः स्वस्वरूप योगयुक्तोऽपि चै तथा ॥ ३४१ ॥ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ।। ६६ ।। योगयुक्तिविचारोऽयं हृदि यस्य न विद्यते । शन्दस्पर्शादिविषयैः पाशैर्वद्धमवेहि तम् ॥ ३४२ ।। तस्य बुद्धिः स्थिरा नैव कदाचिज्जायतेऽर्जुन । उत्पद्यते च नास्थापि बुद्धिस्थैर्येऽस्य चेतसि ॥ ३४३ ॥ भावनापि स्थिरत्वस्य न चेन्मनसि जायते । कथं नु प्रभवेच्छान्तिमवातुं स तदा वद ॥ ३४४॥ शान्त्या विवर्जिते स्थाने सुखं न कुरुते पदम् । कृतपापे यथा पुंसि मोक्षो वैमुख्यमाश्रितः ॥ ३४५॥ तैसें हृदय प्रसन्न होये । तरी दु:ख कैंचें के आहे । तेथ आपसी बुद्धि राहे । परमात्मरूपी ॥ ३४० ॥ जैसा निवाीचा दीपु । सर्वथा नेणे कंपु। तैसा स्थिरबुद्धि स्वस्वरूपु । योगयुक्तु ।। ३४१॥ ये युक्तीची कहसणी । नाही जयाच्या अंतःकरणों । तो आकळिला जाण गुणी । विषयादिकी 11३४२ ॥ तया स्थिरबुद्धि पार्था । कहीं नाहीं सर्वथा । आणि स्थैर्याची आस्था । तेही नुपजे ।। ३४३ ॥ निश्चळत्वाची भावना | जरी नव्हेचि देखें मना । तरी शाति केवीं अर्जुना । आपु होय ॥३४४|| नेथ शांतीचा जिव्हाळा नाहीं । तेथ सुख विसरोनि न रिघे कहीं । जैसा पापियाच्य ठायीं । मोक्षु न वसे ॥ ३४५ ।।

·००
संस्कृतज्ञानेश्वरी
क्षिप्तान्यग्नौ प्ररोहेयुर्यदि वीजानि कर्हिचित् ।
तदैवाशान्तचित्तोऽपि संप्रातुं शक्नुयात्सुखम् ॥ ३४६॥
मनसो यदयुक्तत्वं सारं दुःखस्य विद्धि तत् ।
नान्यत्किंचित् , अतः श्रयान् कृत इन्द्रियनिग्रहः ॥ ३४७३
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञा वायु वमिवाम्भसि ।। ६७ ।।
इन्द्रियाणां यद्यदिष्टं तत्तदेवाचरन्ति ये ।
उत्तीर्णा अपि नोत्तीर्णास्ते नूनं विषयार्णवम् ।। ३४८॥
नौका तीरमनुप्राप्ता यदि वातहता भवेत् ।
तदापायं परिहतपूर्व भूयोऽधिगच्छति ॥ ३४९ ॥
लालयेदिन्द्रियाण्येव सिद्धोऽपि यदि कौतुकात् ।
तदा सांसारिकैदुःखैराक्रान्तं तं विदांकुरु ॥ ३५० ।।
तस्माघस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्येभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ १८ ॥
निग्रहीतुं स्वयं शक्यानीन्द्रियाण्यात्मनो यदि ।
कृतार्थता तदा पार्थ किमतोऽपि गरीयसी ॥ ३५१ ॥
देखें अमिमाजी धापती । तिये चीजें जरी विरूढती । तरी अशाता
सुखप्राप्ति । पदों शके ॥ ३४६ ॥ म्हणोनि अयुक्तपण मनाचे । तचि
सर्वस्व दुःखाचें । या कारणे इद्रियाचे । दमन निकें ॥ ३४७॥ इद्रिये जे
जे म्हणती । तें तेंचि जे पुरुष करिती । ते तरलेचि न तरती। विषयसिंधु
॥ ३४८ ॥ जैसी नाव यहिये ठाकिता । जरी वरपडी होय दुता। तरी
चुकलाही मागीता । अपायो पावे ॥ ३४९ ॥ तैसी प्रासही पुरुचे । इंद्रिये
लाळिली जरी कौतुकें । तरी आक्रमिला जाण दुःखें । सामारि ॥३५॥
म्हणोनी आपुली आपणपया। जरी इद्रिये येती आया । तरी अधिक
काही धनजया | सार्थक असे ॥ ३५१ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः
यथा कूर्मों निजाङ्गानि प्रसारयति मोदवान् ।
स्वेच्छयैवात्मनात्मानं यथा संहरतेऽथ वा ॥ ३५२ ।।
तथेन्द्रियाणि सर्वाणि स्वाधीनानि करोति यः।
स्वोक्तं कारयते चापि स्थिरबुद्धिमवेहि तम् ॥ ३५३ ॥
'पूर्णावस्थां गतस्यान्यद्गुर्द चिह्न निवेद्यते।
इदानीं ते मया पार्थ तदिदं थोतुमर्हसि ॥ ३५४ ॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संपनी ।
SN...
यस्यां जाप्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।।
यत्र सुप्तानि भूतानि तत्र जागर्ति यः पुमान् ।
यत्र जाग्रति चामूनि तत्र निद्राति सर्वया ॥ ३५॥
निरुपाधि स एवात्र स्थिरबुद्धिः स एव च ।
तमेवार्जुन जानीहि सर्वथैव मुनीश्वरम् ॥ ३५६ ॥
आपूर्यामाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वारकामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||७||
LIBRA
देखें कूर्म जियापरी । उवाइला अवयव पसरी । ना तरी इन्छाव
आवरी आपणचि ॥ ३५२ ॥ तैसी इंद्रिये आपैती होती । जयाचें
म्हणितलें करिती । तपाची प्रज्ञा जाण यिति । पातली असे ॥ ३५३॥
आता आणिक एक गहन । पूर्णा, चिह्न । अर्जुन तुज सागेन । परिस
पा॥ ३५४ ॥ देखें भूतजात निदेले । तेचि जया पाहले। आणि जीव
जेथ चेहले । तेथ निद्रितु जो ॥ ३५५ ॥ तोचि तो निराधि । अर्जुना
वो स्थिरबुद्धि । तोचि जाणे निरवधि । मुनीश्वर ॥ ३५६ ॥

·१०२ संस्कृतज्ञानेश्वरी शृणु पार्थ कथं शेयः स्थितप्रशोऽन्यथापि च । अक्षोभत्वं सदैवास्ते तस्मिन्नम्मोनिधाविव ॥ ३५७ ॥ समस्ताः सरितामाधाः संभृता यान्ति सागरम् । वर्धते नेपदप्येप मर्यादा नातियाति च ।। ३५८ ॥ संशुष्कासु निक्षधे वा वाहिनीध्वखिलास्वपि । नीरं नीरनिधेरेति न्यूनतां नैव कामपि ॥ ३५९ ॥ एवमेव स्थितप्रज्ञो न हर्षे नाधृति तथा । लाभेऽलाभे च ऋद्धीनां सिद्धीनां चाधिगच्छति ॥ ३६० ॥ की दीपज्योतिपा गेहं भास्करस्य प्रकाश्यते । तदभावे तमोव्याप्तः किमसो जातु जायते ॥ ३६१ ॥ तद्वदेवर्द्धिसिद्धीनामागमोऽपगमोऽपि वा। परमानन्दमग्नेन न मनागपि गण्यते ।। ३६२ ॥ वैभवेन स्वकीयेन शक्रसद्मनि तुच्छना। यस्योपजायते मिल्लपल्यां स रमते कथम् ॥ ३६३ ॥ पार्था आणीकही परी । तो जाणों येईल अवधारी । जैसी आक्षोभता सागरी । अखटित ॥ ३५७ ॥ जरी सरितावोध समस्त । परिपूर्ण होऊन मिळत । तरी अधिक नोहे ईपत् । मर्यादा न सडी ॥ ३५८ ॥ ना तरी माध्मकाळी सरिता । शोपूनि जाती समस्ता । परी न्यून नव्हे पार्था । समुद्र जैसा ॥ ३५९ ॥ तैसा प्राप्ती ऋद्धिसिद्धि । तयासी क्षोमु ना बुद्धी । आणि न पवता बाघी । अधृति तयाते ॥ ३६० ॥ सांग सूर्याच्या घरीं । प्रकाशु काय वातावरी । कीन लविजे तरी अपारी कोडेल तो ।।३६१ ॥ देखें ऋदिसिद्धि तयापरी । आली गेली मे न करी । तो विगुतला असे अतरौं । महामुखीं ॥ ३६२ ।। जो आपुलेनि नागरपणे । इंद्रमुक्नाते पादळे म्हणें । तो केवी रजे पालियणे । भिल्लाचेनि ॥ ३६३ ।।

·द्वितीयोऽध्यायः १०३ अमृते दोपदृष्टियों यवागू स कथ पिवेत् । तथात्मसुखभाग् ऋद्धिमुपभजीत वा कथम् ॥ ३६४ ॥ यत्र स्वर्गसुखस्यापि गणना नैव विद्यते। तत्र काः पार्थ पश्यामूः प्राकृता ऋद्धिसिद्धयः ॥ ३६५ ॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति नि:स्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ ॥ आत्मवोधेन संतुष्टः पुष्टश्च परया मुदा । य एवं तं स्थितप्रज्ञ पार्थ वेदितुमईसि ॥ ३६६ ॥ अहंभावं निरस्थासौ कमान्सवान्विहाय च। विश्वस्मिन्विवरत्यस्मिन् विनाणो विश्वरूपताम् ॥३६७॥ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यसि । स्थित्वात्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥ ब्रह्मस्थितिममर्यादामिमामनुभवन्ति ये। निष्कामास्ते परं ब्रह्म प्रामुवन्त्येव लीलया ॥ ३६८ ॥ ब्रह्मस्थित्या यया वि रोर्बु नाकुलता क्षमा । जीवितान्ते जायमाना चिद्रूपमधिजग्मुपः ॥ ३६९ ॥ जो अमृतासी ठी ठेवी । तो जैसा कांजी न सेवी । तैसा स्वसुखानुभवी। न मोगी ऋद्धि ॥ ३६४ ॥ पार्या नवल हे पाही । जेय स्वर्गसुख लेखनीय नाहीं । तेय ऋद्धिसिद्धि कायी । प्राकृता होती ।। ३६५ ॥ ऐसा आत्मबोधे तोखला । परमानन्द पोखला । तोचि स्थिरप्रजु मा । वोळख त् ॥३६६॥ तो अहंकारातें दवडुनी | सकळ काम साहुनी । विचरे विश्व होउनी। विश्वामाजी ॥ ३६७ ॥ हे बाह्यस्थिति निःसीम । जे अनुमविती निष्काम। ते पावले परब्रह्म । अनायासें ॥ ३६८ ॥ चिद्रूपी मिळतां । देहांतीची व्याकुळता । आह ठाकों न सके चित्ता । प्राजा जया ।। ३६९ ॥

·१०४ संस्कृतज्ञानेश्वरी तामेवैतां स्थिति ग्राही साक्षाच्छ्रीपतिरर्जुनम् । स्वमुखेनोक्तवान् पूर्वमित्येवं संजयोऽब्रवीत् ॥ ३७० ॥ एतत्कृष्णवचः श्रुत्वा पार्थश्चित्ते व्यचिन्तयत् । उपपत्यानया कार्य सम्यक् संपत्स्यते मम ॥ ३७१ ॥ कर्मजातं हि यत्सर्वं तद्देवेन निराकृतम् । मया योद्धव्यमित्येतद्रचोऽपि ननु खण्डितम् ॥ ३७२ ।। अनेनाच्युतवाक्येन प्रमनस्को धनुर्घः। साशकोऽत-परं प्रश्नं समीचीनं करिष्यति ॥ ३७३ ।। संवादाऽसौ सुरुचिरः सर्वधर्मनिकेतनम् । विकेकामृतसिन्धुर्वा निर्मादो भविष्यति ॥ ३७४ ।। अनन्तः सर्वविन्नाथो यनिरूपयिता स्वयम् । दासो निवृत्तिनाथस्य तदेवायं वदिष्यति ॥ ३७५ ॥ तेचि हे स्थिति । स्वमुखें श्रीपति । सागत अर्जुनाप्रति । संजयो म्हणे ॥ ३७० ॥ ऐसें कृष्णवाक्य ऐकिलें । तेथ अर्जुने मनी म्हणितले । आता आमचियाचि काजा आलें । उपपत्ति इया ॥३७१॥ जे कर्मजात आघवे । एय निराकारिले देवें । तरी पारुपले म्या जावें । म्हणूनिया ॥ ३७२।। ऐसा श्रीअच्युताचिया बोला । चित्ती धनुर्धर उवायिला । आता प्रश्न करील मला । आशंकोनी ॥ ३७३॥ तो प्रसंगु असे नागरु । जो सकळ धर्मासी आगरु । की विवेकामृतसागर । प्रातहीन ॥ ३७४ ॥ जो आपण सर्वशनायु । निरूपिता होईल श्रीअन्तु । शानदेवो मंगेल मातु | निवृत्ति दासु ॥ ३७५॥ [इति श्रीज्ञानेश्वयाः संस्कृतानुवादे द्वितीयोऽध्यायः]

·संस्कृत ज्ञानेश्वरी
तृतीयोऽध्यायः
अर्जुन उवाच-
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तकिं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥१॥
तदार्जुनोऽत्रयाद्देव त्वया यत्समुदीरितम् ।
सर्वमेव श्रुतं सम्यक् तन्मया भोः कृपानिधे
निश्चित ते मतं माति वचनेऽस्मिन्विचारिते।
यथा कर्म च कर्ता चेत्युभयं नावशिष्यते ॥२॥
एवं गते कयं देव चूपे मां युध्यतामिति ।
लज्जसे न महाघोरे कर्मण्यस्मिश्च योजयन् ॥३॥
सयं कर्म निराकुर्वन्नशेपमपि केशव ।
हिंसात्मकमिदं युद्ध किं मया कारयस्यहो ॥ ४ ॥
इदमेव हृषीकेश तस्माननु विचारय !
कारयसीयती हिंसां कर्मलेशममानयन् ॥५॥
मग आइका अर्जुने म्हणितलें । देवा तुम्ही जे वाक्य बोलिलें । ते
निकै म्या परिसिलें । कमळापती ।।१।। तेथ कर्म आणि कर्ता ! उरेचिना
पाहता । ऐसे मत तु श्रीअनता । निश्चित जरी ॥२॥ तरी मातें की
श्रीहरी । म्हणसी पार्या सग्रामु करी । इये लाजसी ना महाघोरी । कर्मी
सुता ॥ ३॥ हा गा कर्म तूचि अशेख । निराकरिसी निःशेख । तरी
मजकरवी हे हिंसक । का रविसी ॥ ४ ॥ तरी चि विचारी हपोफेशा।
तू मानु न देसी कमलेशा । आणि येसणी हे हिंसा। करवीत आहासी ॥५॥

·संस्कृतझानेश्वरी
व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽइमाप्नुयाम् ॥२॥
त्वमेव यदि वक्ष्येयं किमशाः करयामहै।
कथाप्यस्तमिता मन्ये विधेकस्याधुना भवि ॥६॥
ईशोऽप्युपदेशश्चेद् भ्रष्टत्वं नाम कीदृशम् ।
पूरितो मे किलेदानीमात्मयोधमनोरथः ॥ ७ ॥
पथ्यं विवृत्य यातश्चेद्वियं दद्यात्स्वयं भिषक् ।
तदा कथं नु जीव्येत रोगिणा तग्निवेद्यताम् ॥ ८॥
अपमार्गो यथान्यस्य मर्कटस्य यथा सरा।
तथा त्वदुपदेशोऽयं प्राप्तोऽस्माकं सुशोभनः ॥९॥
अझस्तावदहं तत्र मोहेन विवशीकृतः।
अतो मयानुयुक्तस्त्वं सद्विदेकं जनार्दन ॥ १० ॥
नयं नये दिशंस्तत्त्वं भ्रम मे जनयस्यहो।
युज्यतेऽयं तघाचार किं जनेऽनुसरत्यपि ॥११॥
-
देवा तुवाचि ऐसे बोलावें । तरी आम्ही नेणती काय करावें । आतां
संपलें म्हणों पा आघवे । विवेकाचें ॥६॥ हा गा उपदेश जरी ऐसा ।
तरी अपभ्रंश तो कैसा । आता पुरला आम्हा किंवसा । आत्मबोधाचा
॥७॥ वैद्यु पथ्य वारूनि जाये । मग जरी आपणचि विष सुये । तरी
रोगिया कैसेनि जिये । सार्गे मज ॥८॥ जैसे आधळे सुइजे आव्हाटा । का
माजवण दीजे मर्कटा । तैमा उपदेशु हा गोमटा । वोढवला आम्हा ॥९॥
मी आधीचि काही नेणे । वरी कवळिलों मोई येणें । श्रीकृष्णा विवेकु या
कारणे । पुसिला तुज ॥१०॥ तव तुझी एकेक नवाई। एथ उपदेशामाजी
गौवाई | तरी अनुसरलिया काई। ऐसे कीजे ॥११॥

·तृतीयोऽध्यायः
अबलम्व्यं त्वदुक्तं नो मनोवाकायकर्मभिः।
त्वयैव चेत्क्रियेतैवमुपायोऽस्तमितोऽखिल ॥ १२ ॥
इदानी वोधयन्नेव हितं नाम करोपि नः।
का वास्माकमिहाशा स्याज्ज्ञानं प्रति जनार्दन ॥१३॥
काममस्तमित ज्ञानं संवृत्तं चान्यदीदृशम् ।
यत्स्थैर्य भूतपूर्व मे मनसश्चलतामगात् ॥ १४॥
एवमावरतः कृष्ण चरितं गहनं तय ।
कि भोश्चित्तपरीक्षा में कुरुपे च्छद्मनामुना ॥१५॥
उत मामतिसंघसे ध्वनितं कुरुपेऽथ वा।
तत्त्वमेवेति जानामि यत्सत्य न हि तत्वत ॥१६॥
अतो गूढार्थया देव कृतं वाचा तवानया ।
कथनीयो विवेकस्तु ननु प्राकृतयैव मे ॥ १७ ॥
कामं नितान्तमन्दोऽहं तथाप्येवं गतोऽपि सन् ।
यथा सम्यग् विजानीयां तथा वद सुनिश्चितम् ॥१८॥
आम्ही तनुमनुजीवें । तुझिया बोला वोठगावें । आणि तुवाचि ऐसे
करावें । तरी सरले म्हणे ॥ १२॥ आता ऐसियापरी बोधिसी । तरी निके
आम्हा करिसी । एय ज्ञानाची आस कायसी । अर्जुन म्हणे ॥ १३॥ तरी
ये जाणिवेचे कीर सरले । परी आणीक एक असे जाहलें । जे थिते हैं
दडुळलें । मानस माझे ॥ १४ ॥ तेवींचि श्रीकृष्णा हे तुझें । चरित कादी
नेणिजे । जरी चित्त पाहसी माझें । येणे मित्रं ॥ १५॥ नातरी झकवीतु
आहामी माते । की तवचि कथिलें ध्वनित । हे अवगमिता निक्वें ।
जाणवेना || १६ ।। म्हणोनि आइके देवा । हा मावार्यु आता न बोलावा ।
मज विवेकु सागावा ! मन्हाटा जी ॥१७॥ मी अयत जड असे । परी
ऐसाही नि परिये । श्रीकृष्णा बोलावें तुवां तैसें । एकनिछ ।॥ १८॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
रोग चिकित्सता देयं रुग्णाय ननु भेषजम् ।
भाव्यं त्वनेन रुच्येन सुतरां मधुरेण च ॥ १९ ॥
एवं सर्वार्थसंपूर्ण युक्तमाचरितुं च यत् ।
तत्तत्त्वं मे तथाख्येयं यथा यायात्सुयोधताम् ॥ २० ॥
त्यादृशस्य गुरोलामे पूरणीयो मनोरथः।
न कि कश्चात्र संकोवः कार्यों मातासि नः किल ॥ २१॥
दुहती कामधेनुश्चेवेन यदि लभ्यते ।
कामनानां तदा पूर्तिः कार्या किमननुष्ठिता ।। २२ ॥
चिन्तामणौ करप्राप्त का चिन्ता चिन्तितं प्रति ।
यथारुचि न कि सिद्धिरीप्सितस्याभिलप्यते ।। २३ ।।
तटेऽप्यमृतसिन्धोश्चेद्धिले स्थीयते तृण ।
आत्मना तत्र गच्छद्भिभिरायासितेन किम् ।। २४ ॥
नेकजन्मान्तरेप्येवं त्वमस्माभिरूपासितः।
अयि लक्ष्मीपते देवाय हस्तगतोऽसि नः ॥ २५ ॥
देखें गेगाते जिणावे । औषध तरी देयायें । परी ते अति रुच्य व्हावें।
मधुर जैसे ॥ १९ ॥ तैसें सकळार्थमरित । तत्व सागाचे उचित । परी बोधे
मा चित्त । जयापरी ॥ २० ॥ देवा तुज ऐसा निजगुरु । आजि आती-
घणी का न करू । एथ भीड कवणाची धरू । माय आमुची ॥२१॥
हा गा कामधेनूचे दुभते । दैवें जाहले आपैते । तरी कामनेची का तेथे ।
वानी कीजे ॥ २२ ॥ जरी चिंतामणी क्षता चढे । तरी बाछे, कवण
साकडें । कां आपुलेनि सुरवाडें । इच्छावे ना ॥ २३ ॥ देखा अमृतसिंधूत
ठाकावें । मग तादानाचि जरी फुटावें । तरी सायासु का करावे । मागील
ते ॥ २४ ॥ तैसा जन्मांतरी बहुती ! उपासिता श्रीलक्ष्मीपती । तू देखें
भाजि हाती । जाइलामी जरी ॥ २५ ॥

·तृतीयोऽध्यायः
स कि परेश संमार्यो नासि नः स्वेच्छयाधना ।
मनोरथद्रुमस्यायं फलकालो छुपागतः ॥ २६ ॥
कामाः सफलजन्मानः पुण्यं च फलितं मम ।
मन्ये विजयभाजश्च जाताः सर्वे मनोरथाः ॥ २७ ॥
त्वमस्माकं स्वयं सर्वदेवदेवोत्तम प्रमो।
परमाणां महलानां धाम यद्वर्तसे वशे ॥ २८॥
न मातुः पियतः स्तन्यमकालो विद्यते शिशो।
तथा त्वां पृच्छतो देव कोऽकालो मे दयानिधे ॥२९॥
अतो यनुचितं मेऽस्ति तदेव पृच्छ्यसे मया।
इदानीमयि गोविन्द कालाकालानपेक्षिणा ॥३०॥
यदिहाचरितुं योग्यं परत्र च हितावहम् ।
तदेकं निश्चितं किंचिन्मा शंसितुमर्हसि ॥ ३१ ॥
श्रीभगवानुवाच~-
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम् ॥ ३ ॥
तरी आपुलिया सेवेसा । कां न मागावासी परेशा। दषा सुकाळु हा
मानसा । पाहला असे ॥ २६ ॥ देखें सकळावी, जियाले । माजि पुण्य
यद्यासि आले । हे मनोरय जहाले । विजयी माझे ॥ २७ ॥ जी जी परम-
मंगळघामा । सकळदेवदेवोचमा । दं स्वाधीन आजि आम्हा । म्हणऊनिया
॥ २८ ॥ जैसे मातेच्या ठायीं । अपत्या अनवसरू नाहीं । स्तन्या लागूनि
पाहीं । जियापरी ॥ २९ ॥ तैसें देवा तू । पुसिजतसे आव । आपुलेनि
माते । कृपानिधी ॥ ३० ॥ तरी पारत्रिकी हित । आणि आचरिता तरी
उचित । ते सागै एक निश्चित । पार्थ म्हणे ॥३१॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
पार्थस्य वचसानेन श्रीकृष्णो विस्मितोऽभ्यधात्।
गर्मितोऽयमभिमायो मया पार्थ न्यवेदिते ॥ ३२ ॥
मया प्रसङ्गतः ख्याता पुद्धियोग विवृण्यता।
ज्ञानमार्गव्यवस्था ते स्वभावादेव केवलम् ॥ ३३॥
अजानंस्तमभिप्रायं वृथैव क्षोभमन्यभू ।
तस्मात्संप्रति जानीहि मयैवोकावुभावपि ॥ ३४ ॥
एतावतादिसिद्धौ द्वौ संप्रदायौ भुवस्तले।
मत्त एव नरश्रेष्ठ संप्रवृत्तौ विदांकुरु ॥ ३५॥
ज्ञानयोगस्तयोरेको योऽस्ति सायरनुष्ठितः ।
यत्र तद्रूपतां यान्ति ब्रह्मणि ज्ञात एव ते ॥ ३६॥
मार्गोऽन्यः कर्मयोगारयो यत्र यान्ति मुमुक्षवः।
निर्वाणं निपुणा भूत्वा ज्ञानप्राप्त्युत्तरं चिरात् ।। ३७ ॥
अन्ते समफलावेव मार्गावतावभावपि ।
यथा तृप्ति समानय सिद्धसाध्यानमोजने ॥ ३८॥
या बोला श्रीअन्तु । म्हणतसे विस्मितु । अर्जुना हा ध्वनिन ।
अभिप्रावो ॥ ३२ ॥ जे बुद्धियोगु सागता । साख्यमतसस्था । प्रकटिली
स्वभावता ! प्रसगे आम्ही ॥ ३३ ॥ तो उद्देशु तू नेणसीचि । म्हणोनि
शोभलासि वायाचि । तरी आता जाणे म्याचि । उक्त दोन्ही ॥ ३४॥
अवधारी वीरश्रेष्ठा । ये लोकी या दोन्ही निष्ठा । मजचिपासूनि प्रगटा।
अनादिसिद्धा ॥ ३५ ॥ एक ज्ञानयोगु म्हणिजे । जो साख्यी अनुष्ठिजे ।
जेथ वोळखीसवें पाविजे । तद्रूपता ॥ ३६॥ एक कर्मयोगु जाण । जेथ
पायकजन निपुण । होऊनिया निर्वाण । पावती वेळे ॥ ३७॥ हे माणु
तरी दोनी । परी एकवटती निदानी । जैसी सिद्धसाध्यभोजनी । तृप्ती
एक ॥३८॥

·तृतीयोऽध्यायः
पूर्वपश्चिमगामिन्यौ भिन्ने द्वे सरितो यथा।
भजेते एकतामेव पर्यन्ते सिन्धुसंगमे ॥ ३९ ॥
तथा मते उभे पते एककारणसूचके ।
समायत्ता तु योग्यत्वे सर्वथा तदुपासना ।।४०॥
फलमत्लवनादेव विहंगो यदुपाभुते ।
तत्किमासाद्यते वेगान्मनुजेन कदाचन ॥४१॥
शाखां शाखां स आक्रामन् क्रमादेव शनैः शनैः ।
तत्फलं समवाप्नोति कालेन कियता किल ॥४२॥
विहंगपरिपाट्यैव सांख्या ज्ञानसमाश्रयात् ।
सद्यः समधिगच्छन्ति मोक्षं पार्थ विदांकुरु ॥४३॥
पिपीलिकापथेनान्ये विहिताचारचारिणः।
यथाकालं प्रपद्यन्वे पूर्णता नात्र संशयः ॥ ४४ ।।
न कर्मणामनारम्मानैष्कम्यं पुरुषोऽश्रुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥
अनारभ्योचितं कर्म कर्महीनो न कश्चन ।
अवाप्तं निश्चयेनालं नैकये जातु सिद्धवत् ॥ ४५ ॥
का पूर्वापर सरिता । भिन्न दिसती पाहता । मग सिंधुमिळणी ऐक्यता।
पावती शेखी ॥ ३९ ॥ तैमी दोनीही मते । सूचिती एका कारणाते। परी
उपास्ति ते योग्यते- अधीन असे ॥ ४० ॥ देखें उत्प्लवनासरिता । पक्षी
फळासि झोवे जैसा । सागें नरु केवी तसा । पावे वेगा ॥ ४१॥ तो हळू
हळू ढाळे ढाळे । केतुलेनि एके वेळे । मार्गाचेनि बळें । निश्चित ठाकी
॥ ४२ ॥ तैसें देख पा विहंगममतें । अघिष्ट्रनि ज्ञानाते । सांख्य सद्य
मोक्षाते। आकळिती ।। ४३ ॥ येर योगिये कर्माचार । विहितेंचि निजा-
चारें । पूर्णता अवसरें । पावते होती ॥४४॥ वाचोनि कर्मारंभ उचित ।
न करितां सिद्धवत । कमहीना निश्चित । होईना ॥ ४५ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी वृथैव मूर्यवत्पार्थ यमेवं न युज्यते । यत्यागादेव नैष्कर्य प्राप्यं प्राप्तस्य कर्मणः ॥ ४६॥ यावश्यक सरित्पारगमनं यदि फस्यचित् । कथं तेन कृतार्थन माव्यं नापं विना यद ॥४७॥ वाञ्छन् भोजनजां तृप्तिं कथं नु समवाप्नुयात् । यदि पाकं न कुर्वीत नाद्यारिसद्धानमेव वा ॥ ४८ ।। यावन्निरीहता नास्ति तावत्कर्म वितिष्ठते । विरमत्यात्मसंतोपे प्राप्त स्वेतत्स्वभावतः ॥ ४५ ॥ तन्नैष्कर्म्यपदे पार्थ बद्धास्थो यः पुमानिह । त्यक्तव्यं नोचितं कर्म सर्वथा तेन कहिंचित् ।। ५०॥ स्वेच्छानुरोधमात्रेण किं कर्मोपनमेदिह । स्वीकृतं किं घटेतेदं त्यक्तं किं चिरमेद्वद ॥५१ ।। अलं स्वैरोक्तया बावा नन्वर्थेऽस्मिन्विचारिते। त्यजता त्यज्यते नेदमिति नूनं प्रतीयते ।। ५२ ।। की प्राप्तकर्म साडिजे । येतुलेनि नैष्कर्य होइजे । है अर्जुना वायो चोलिजे । मूर्खपणे ॥ ४६॥ सागें पैलतीरा जावें। ऐसे व्यसन को जेप पावे । तेथ नावेते त्यजावें । घडे केवीं ॥ ४७ ॥ ना तरी तृप्त इच्छिजे । तरी कैसेनि पाकु न कीजे की सिद्धही न सेविजे । केवी सांगे ॥४८॥ जंब निरातता नाहीं । तव व्यापारु असे पाहीं। मग सतुष्टीच्या ठायीं । कुठे सहजें ॥४९॥ म्हणोनि आइके पार्था । जया नैष्कर्यपदी आस्था । तया उचित कर्म सर्वया । याज्य नोहे ॥ ५० ॥ आणि आपुलिये चाडे । थापादिले हे माडे । की त्यजिलें कर्म साडे । ऐसे आहे ॥५१॥ हे वायाचि सैरा बालिजे । उकलु तरी देखोनि पाहिजे । परी त्यजिता कर्म न सजे ! निभ्रांत मानी ॥५२॥ --

·तृतीयोऽध्यायः
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठसकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यश• कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५॥
त्यक्ष्यामि स्वीकरिष्ये या कर्मत्यज्ञानजं वचः।
चना देहभृत सर्ग गुणाधीना स्यभायत ॥५३॥
परित्यक्तऽपि विहिते सर्चस्मिन्नपि कर्मणि।
इन्द्रियाणा स्वभाषा किं विनश्पेयु कदाचन ॥ ५४॥
थरणाद्विरते श्रोन किं नेने नष्टतेजसी ।
नासारन्धे संवृते कि गन्धग्रहणकर्मणि ॥५५॥
प्राणापानगतिः स्तब्धा किं मना निर्विकल्पताम् ।
गतं क्षुधापिपासादिवासना. किं नु कुण्ठिताः॥५६॥
शान्तौ स्वापभयोधो किं पादौ चार नु विस्मृती।
मस्तु तावदिदं जन्ममरणे अपि कि मृते ॥ ५७॥
व्यापारा इन्द्रियाणां चेदेव नोपरमन्त्यमी।
कर्मत्यागेन को लाभो मायं शक्यः शरीरिणाम् ॥५८॥
जव प्रकृतीचे अधिष्ठान । तव सांडी माडी हे अशान । जे चेष्टा वे
गुणाधीन । आपसी असे ॥ ५३॥ देखें विहित कर्म जेतुले । ते सगळे
जरी वोसडिलें । तरी स्वभाव काय निमाले । इद्रियाचे ।। ५४ ।। सांगें
अवर्णी ऐकावे ठेलें । की नेीचे तेज गेलें । हे नासाथ बुसालें । परिमळु
नेघे ॥ ५५॥ ना तरी प्राणापानगति । की निर्विकल्प जाइली मति। की
क्षुधातृषादि भाति ! खुटलिया ॥५६ ॥ हे स्वमावबोध ठेले । चरण चालों
विसरले ! हे अस काय निमाले । जममयू ।। ५७ ॥ है न ठकेचि जरी
काही तरी साडिलें तें कापी । म्हणोनि कर्मत्यागु नाहीं। प्रकृतिमा ॥१८॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
निष्पद्यते पराधीनं फर्म प्रशतिजैगंगे।
अतस्त्यागेऽभिमानोऽस्य सीकारेऽपि च निष्फलः॥ ५९॥
यद्यासीत रथारूढः स्वयं निश्चल पथ हि।
रथसंचारतोऽप्यस्य जायते संचरिष्णुता ॥६॥
निश्चेष्टमपि वृक्षस्य शुष्कं पयं समुत्लुनम् ।
यंभ्रम्यते नभोमार्ग वायुवेगवशाधया॥६१ ॥
निष्कापि तथैवेह नित्यं भवति कर्मकृत्।
कर्मेन्द्रियविकाराणां द्वारा प्रकृतिसंश्रयात् ॥ ६॥
अतो यावत्प्रकृत्यास्ति संगस्तावन्न कर्मणः।
त्यागः शम्यस्तथात्वेऽपि य आहुः केऽपि पूरुषाः।
कर्म त्यक्षाम इत्येषां केवलोऽयं दुराग्रहः ॥६३ ॥
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य भास्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्यान् विमूढारमा मिथ्याचारः स उच्यते ॥६॥
ये त्यजन्त्युचितं कर्म निषकर्मत्वं प्रपित्सवः।
प्रवृत्ति केवलं कर्मेन्द्रियाणां विनिरुध्य तु॥४॥
कर्म पराधीनपणे । निपजतसे प्रकृतिगुणें । येरों धरी मोकली अतःकरणे
याहिजे वायां ॥ ५९॥ देखें रथीं आरूदिने । मग जरी निश्चल बैसिजे ।
सरी चळु होऊनि हिडिजे । परतत्रा ॥६० ॥का उचलिलें वायुवौं । बळे
शुष्कपत्र जैसें । निचेष्ट आकायें । परिभ्रमे ॥ ६१ ॥ तैसें प्रकृति आधारें।
कर्मेन्द्रियविकारे । निकमही व्यापारे । निरतर ॥६२ ॥ म्हणऊनि संगु
नव प्रकृतीचा । तव त्यागु न घदे कर्माचा । ऐसियाहि करूं म्हणती
अयांचा । आमहोवि उरे ॥६३१ मे उचित कर्म सरिती । मग नै
ध्य होऊ पाहती। परी कमद्रियप्रति । निरोधुनी ॥६४॥

·तृतीयोऽध्यायः तेपनि घटते कर्मस्पागो यद्वासना हदि । यहिनटन्ति यन्नूनं तद्दन्यमयधारय ॥ ६५ ॥ 'एतादृशा जनाः पार्थ विषयासक्तवेतसः। सर्वथैवावगन्तव्यास्तत्वतो नात्र संशयः ॥ ६६ ॥ सावधानो भवेदानी कथयामि प्रसङ्गतः। नैराश्यलक्षणं पार्थ वास्तवं श्रीतुमर्हसि ॥ ६७ ।। यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारमतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥ विधाणो दृढतामन्तगूढतां परमात्मनि । रूढतां लौकिकाचारे यहिरेच तु केवलम् ॥ ६८॥ अनादिशनिन्द्रियाणि विपयेभ्योऽभजन भयम् । अत्यजनुचितं कर्म यद्यत्प्रातं यदृच्छपा ॥ ६९ ॥ अनियच्छन्नाचरन्ति कर्म कर्मेन्द्रियाणि यः। तजन्यानां विकारणां वशं त्वनुपयन् स्वयम् ॥ ७० ॥ । तयां कर्मत्यागु न घडे। जें कर्तव्य मनी सांपडे । धरी नटती ते फु। दद्धि जाण ॥ ६५ ॥ ऐसे ते पार्या | विषयासक्त सर्वथा। ओळखावे तत्त्वता । प्राति नाही ॥६६॥ आतां देई अवधान । प्रसंग तुज सांगेन । या नैराश्याचे चिन्ह । धनुर्धरा ॥६७ ॥ जो अंतरी दृढ । परमात्मरूपी गूढ । वामांतरी रूढ । लौकिक जैसा ॥ ६८ ॥ वो इंद्रियां भाशा न करी। विषयाचे भय न धरी प्राप्त कर्म नाव्हेरी । उचित जें जें ॥ ६९॥ कमेद्रिय कर्मी । राहटता तरी न निममी। परी वेथिचेनि अमीशांको- लेना ।। ७.॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यया कयापि नो बद्धो जात वासनया मनाक् ।
पद्मपत्रं जलेनेवालितो मोहमलेन यः ॥ ७१ ॥
संसारे वर्तमानत्वाद् दृश्यमानोऽन्यलोकवत् ।
भानोर्विम्यमिवामासभानः सलिलसंगतः॥७२॥
आपाततो वीक्षितः सन् सामान्य इव भाति यः।
वस्तुतस्तु न निधार्य स्वरूपं यस्य सर्वथा ॥७३॥
लक्षितो लक्षणैरेवविधैर्योऽस्ति धनंजय ।
स आशापाशहीनश्च मुक्तश्चेत्यवधार्यताम् ।। ७४ ।।
स एव योगी स गुणैर्विशिप्यते
समस्त पवार भुवस्तलेऽर्जुन ।
मयानुशिष्टोऽस्यत पव सादर
सर्वात्मना पार्थ भव त्वमीदृशः ॥७५।।
मनो निजं पार्थ नियम्यतां त्वया
स्थिरान्तरङ्गेण तथैव भूयताम् ।
स्वस्थासु चेप्टासु मुखेन वर्तता
तत्तासु कमेन्द्रियवर्ग एप ते ॥ ७६ ॥
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदवर्मणः ॥ ८॥
तो कामनामा न पे । मोहम न लिपे । जैसे जळी जो न पि
पनपत्र ॥१॥ 7 समामाकी असे | Haiसारिखा दिखे।
तोयसगे आमासे । मानुदिव ||७२ ॥ तमा सामान्यावे पाहिने ।
साधारणु देखिने । येरवी निर्धारित नेगिजे । सोय जयाची ।। ७३
शाचिनी चिन्हित । देखा तोच मुक्नु । आशापादितु ! बोट
प1ि7 || अर्जुना तोचि योगी । विपिजे जो गणोनि ।
रोय मालागी । म्हणिये तते ॥ ७ ॥ तूं मानसा नियम करी । निल
रोय अंतरी । मग कमेन्द्रिय व्यापारी वर्ततु मुखें ॥७६॥

·}
तृतीयोऽध्यायः
पवं निष्कर्मता लोके न संभवति सथा।
निपिद्धं च कथं कर्मावरणीयं विधारय ॥७॥
सद्ययद्विहित कर्म प्राप्तं कालानुसारतः।
स्वया तत्तदनुष्ठेयं निष्कामेनैव चेतसा ॥८॥
विदितं नान्यदप्येकं कौतुकं त इदं यथा।
निष्कामं चरितं कर्म स्वयं बन्धनमोरकम् ॥ ७९ ॥
अधिकारपरत्वेन स्वधर्म जन आवरन् ।
तेनाचारेण निर्वाणं निश्चयेनाधिगच्छति ॥ ८॥
यज्ञार्याकर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचार ॥ ९ ॥
सधों पस्तमेव त्वं नित्यपर्श विदांकुरु ।
वर्तमाने कुतस्तत्र पापसंचारसंभवः ।। ८१ ॥
निजधर्ममिमं परित्यजन्
रमते हन्त यदा कुकर्मणि ।
पुरुपोऽन तदेव पन्धनै-
ननु संसारमवैविध्यते ॥ ८२ ॥
म्हणोनि नैष्कर्म होआवें । तरी एथ ते न समो। आणि निपिद्ध
केवी राहाटा | विचारी पा ॥ ७७ ॥ म्हणोनि जे जे उचित । आणि
अक्सरे करोनि प्राप्त । ते कर्म हेतुरहित । आचरै हूँ ॥७८॥ पायर्या आणी.
कही एक । नेणसी तं हे कवतिक । जें ऐसे कर्म मोनक । आपसे असे
१७९देखें अनुकमाघारें । स्वधर्म जो आचरे। तो मोक्षु तेणें व्यासरें।
निश्चित पावे ॥८० ॥ स्वधर्म जो वापा । तोचि नित्ययच जाण पा।
रहणोनि वर्तता तेय पापा । संचार नाही ।। ८१॥ हा निजधर्म में सांडे।
आणि कुकर्मी रति घडे । तेचि बंधु पडे । संसारिक ॥ ८२॥

·संस्कृतशानेश्वरी अनुष्याने स्वधर्मस्य शाश्वतं यशयाजनम् । तन यो निरतस्तस्य न स्याकिमपि बन्धनम् ।। ८३ ॥ लोकोऽयं कर्मणा बद्धो यन्मायावशमागतः। नित्ययशच्युतिस्तन हेतुरित्यवधार्यताम् ॥ ८४ ॥ एतद्विपयिकां पार्थ कथां ते कथयेऽधना। सावधानेन मनसा तामिमां श्रोतुमर्हसि ॥ ८५ ॥ सहयज्ञा. प्रजाः सृष्टा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविप्यध्वमेष वोऽस्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥ सृष्टयादिसंस्था सृजता विधात्रा भूतै सहासृज्यत नित्ययज्ञः। सुसूक्ष्म इत्यय तु नेप तेपां मन्दात्मनां धीविषयीषभूप ॥ ८६ ॥ पृष्टो विधाना विनयात् प्रजाभि- भी देव फोऽस्तीह समाश्रयो नः। तदाजभू चभिमामुवाच मनोरमा भूतहिताभिकाइक्षी॥ ८७ ॥ म्हणोनि स्वधर्मानुष्ठान । ते असद यजयाजन । जो करी तया यधन । कलिंच न घडे ॥८३॥ हा लोकु कमें बांधिला । जो परतत्रा भूतला सो नित्ययशाते चुकला । म्हणोनियां ॥ ८४ ॥ आता यविविी पार्यो । सुज छाँगेन एक मी कथा । सृष्टयादि सस्या र बझने केली !! ८५॥ ३ नित्ययागीहत । सृजिला भू धमस्ते । परी नेणतीधि तिय यशवें । सूक्ष्म म्हणउनी ।। ८६ ॥ ते वेळी प्रजा विनविता प्रक्षा । देवा कार मभयो पेय माघ मगे वो कमळजन्मा । भूताप्रति ।। ८७ ॥

·तृतीयोऽध्यायः वर्णाश्रमाणामनुसारतो वो धर्मो मयासुज्यत पूर्वमेव । तमेव सर्वेऽवहिता उपाध्वं मनोरथा का सफला भवेयुः ॥ ८८॥ हेयो व्रतौघा नियमा न सेव्याः कृच्छः शरीरं न हि शोपीयम् । न कापि गन्तव्यमतीव दूरं सातुं च तीर्थप्यपि तेषु तेषु ॥ ८९ ॥ योगादिकानां न हि साधनानां नाराधनानामपि कामजानाम् । न मन्त्रयन्त्रादिकदुर्विधीनां कार्योऽवलम्बोऽपि यदा कदाचित् ॥ ९॥ उपासितव्या इतरे न देवा इदं न किंचित्करणीयमन्यत् । स्वधर्मयशेन तु शाश्यतेन सुसेव्यतत्वाधजनीयमेव ॥ ९१ । अनन्यभावेन पति भजन्ति पतिव्रताः स्वं सततं यथैव । तथा स्वधर्म फलसगरजे सदैव भो दक्षतया भजध्वम् ॥ ९२॥ तुम्हा वर्णविशेषवर्थे । आम्ही हा स्वधर्मुचि विहिला असे । यात उपासा मग आपैसे । पुरती काम ॥ ८८ || तुम्ही प्रतनियम न करावे । शरीराते न पीटावें । दुरी केही न वचावें । तीर्थासी गा॥ ८॥ योगा- दि साधनें । साकाक्ष आगधनें । मत्रयप्रविधान । झणी करा ॥९॥ देवतांतरान भजावें । हे सर्वथा काही न करावें । तुम्ही स्वधर्मयों यजावें। अनायासे || ९१ | अहेतुके चित् । अनुष्ठा पा ययाते । पवित्रता पीतें। जियापरी ।।१२।।

·१२० संस्कृतज्ञानेश्वरी स्वधर्मरूपो मख एप एव युष्माकमका फिल सेवनीयः। स सेव्यमानो व्यसने कदापि युष्मान्न जह्यादिति निश्चिनुध्वाम् ॥ ९३ ॥ स कामधेनु स्वयमेव भूत्या कामान् समस्तानपि यः प्रसोता। आश्वासयन्नेयमुदारभावः स सत्यलोकाधिपतिमापे ॥ ९४ ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥११॥ भनेन धर्मयझेन तोयमेष्यन्ति देवताः। तुष्टाश्च वः प्रदास्यन्ति तांस्तानर्थानभीप्सितान् ॥ ९५ ॥ एवं देवगणाः सर्वे पूजिता धर्मपूजया। पुरा यहन्ति यो योगक्षेममत्र न संशयः ॥९६ ॥ उपासितेपु देवेषु सुप्रसन्नेषु सर्वथा। यदा घटिष्यते नूनं प्रीतियोगः परस्परम् ॥ २७ तदा चिकीर्पितं यद्वस्तत्सिद्धिं समयाप्स्यति । पूरिताश्च भविष्यन्ति वाञ्छिता वो मनोरथाः ॥९८ ॥ तेसा स्वधर्मरूप मखु । हाचि सेव्यु तुम्हा एक । ऐसे सत्यलोकनायकु । बोलता जाहला ॥ ९३ ॥ दखा स्वधर्मात मजाल | तरी कामधेनु हा होईल । मग प्रजा हो न संदील । तुमते कदा ॥ १४॥ जे येणेकरूनि समस्त । परितोषु होईल देवता । मग ते तुम्हा ईसिता " अर्थात देवी ॥९५॥ या स्वधर्मपूजा पूजिता । देवतागणा समस्तां । योगक्षेम निमिता! करिती तुमचा ।। ९६ ॥ तुम्ही देवात मजाल । देव तुम्ही तुटतील। ऐसी पर घोल । प्रीति जैथ ॥ ९७ ॥ तेथ तुम्ही जे करू म्हणाल। वे आपैसे सिली जाईल । वाछितही पुरेल | मानाचें ॥१८॥ ।

·तृतीयोऽध्यायः १२१ उपस्थास्यति वापिसद्धिरादेष्टारो भविष्यथ । अहंपूर्विकया युप्मान सेविष्यन्ते महर्दयः॥१९॥ ऋतुश्रेष्ठवसन्तस्य द्वारमाश्रयते यथा। सपुष्पफललावण्या कानन निरन्तरम् ॥ १० ॥ इष्टान्मोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञमाविताः । वैर्दवानप्रदायैम्यो यो मुढे स्तेन एव सः ॥ १२ ॥ तथा सर्वसुसैः सार्धं विधिरेव हि मूर्तिमान । स्वयं गयेपयन युप्मान् पृष्ठतोऽनुगमिप्यति ॥१०॥ स्वधर्मनिरता एवं यदि वय॑थ भो जनाः। समस्तैश्वर्यसंपन्ना अवाप्स्यथ निरीहताम् ।। १०२।। सकलां संपदं प्राप्य विषयास्वादलोलुपः। मत्तानामिन्द्रियाणां यो भविष्यति वशंवदः ॥ १०३॥ यः मुरैर्यज्ञसंतुईत्तया पूर्णसम्पदा । सर्वेश्वरं भजेन्नैव निजधर्मानुसारतः॥१०४॥ वाचासिद्धि पावाल ! आज्ञापक होभाल । म्हणिये शुमते मागतील । महामद्धि ॥ ९९ ॥ जैसे ऋतुपत्तीचे द्वार । वनश्री निरतर । वोळगे पळ- मार-1 लावण्यसी ।। १००॥ तैसें सर्वसुखेसहित । देववि मूर्तिमत येईल देखा काढत । तुम्हाराठी ॥ १०१ ॥ ऐसे समस्त भोगमरित । होमाल तुम्ही अनात । जरी स्वधर्मनिरत । वतील वाम ॥ १०२॥ का जालिपा सकल संपदा । जो अनुसरेल इंद्रियपदा । सुन्ध होऊनियां स्वादा। विषर्याचिया ।। १.३॥ तिही यशभाविती मुरी | जे हे संपात दिधली पुरी । तया स्वधी सर्वेश्वरी । न मजेल जो ॥ १०४ ।।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी न होप्यति हवींष्यग्नौ देवानाराधयिष्यति । न पापि यो यथाकालं ब्राह्मणान् भोजयिष्यति ॥ १०५॥ भविष्यति विमूढत्वाद् गुरुभक्तिपराड्मुखः। नाचियत्यतिथीन् यो वा न ज्ञातीतोपयिष्यति ॥ १०६॥ एवं धर्मक्रियास्त्यक्त्वा धनदर्पसमन्वित । भोगेयासक्तचित्तो यः केवलेपु भविष्यति ॥ १०७॥ धुवोऽपाय पुरस्तस्य गरीयान् येन नक्ष्यति। सर्वश्वर्य स भोगांश्च प्राप्तान् भोक्तु न लप्स्यते ॥१०८॥ शरीरे विगतायुष्के चैतन्यं न वितिष्ठते । दैवहीनस्य या गेहे न लक्ष्मीर्भजते स्थितिम् ॥ १०९॥ दीपे निर्वाणतां याते प्रकाशोऽपि विनश्यति । तथा सर्वसुत्राधार स्वधर्मे लयमीयुपि ॥ ११० ॥ एवं यत्र निजाचार आत्मनो लुप्यतेतराम् । हन्त स्वतन्त्रता तत्र वसति नैव विन्दति ॥ १११ ॥ अमिमुखी हवन । न करील देवतापूजन । प्रासवेळे भोजन । ब्राह्मणाचे ॥ १०५॥ विमुख होईल गुरुभक्ती । आदर न करील अतिथी । सतोष नेदील शाती । आपुलिये ॥१०६ ॥ ऐसा स्वधर्मक्रियारहितु। आपिलेपणे प्रमत्तु । केवल भोगासक्तु । होईल जो ॥१०७॥ तया मग अपायो योर आहे । जेणे ते हाती सकळ जाये । देखा प्रासही न लाहै । भोग भोग ॥ १०८ ॥ जैसे गतायुषी शरीरी । चेतन्य वासु न करी । का निर्देवान्या परी । न राहे टक्ष्मी ॥ १०९॥ तैसा स्वधर्म जरी लोपळा । तरी सर्व मुखांचा यारा मोडला । जैसा दीपासवें हरपला । प्रकाशु जाय ॥ ११०॥ देसी निज जेय सटे । तेय स्वतत्रते वस्ती न घटे । आरका प्रजा हो पुट । विराचि मणे ॥ ११ ॥ ।

·तृतीयोऽध्यायः
१२३
स्वधर्मस्त्यक्ष्यते येन तं कालो दण्डयिष्यति।
चोरोऽयमित्यवेत्यास्य सर्वस्वं च हरिप्यति ॥११२।।
ततः सर्वाणि पापानि तमाकामन्ति सर्वत ।
श्मशानं सर्वभूनानि रजनीसमये यथा ॥ ११३॥
प्रिलोक्यां यानि दुखानि पातकानि च यानि वै।
सकल दैन्यजातं च बासं तत्रैव कुर्वते ॥१४॥
प्रपद्यते स उन्मत्त ईदृशी कृपणां दशाम् ।
यदन्मुच्यते नैव कल्पान्तऽपि कथंचन ॥ ११५ ॥
अत स्वधर्मो न कदापि हेयो
विमायायानि निजेन्द्रियाणि ।
यथा भवेयुर्न तथा प्रयत्यं
पुंसति शिक्षा चतुराननस्य ॥ ११६ ॥
जलेन मीनस्य विनाकृतस्य
मृत्युर्यथा जायत एवं सद्य ।
धर्महीनस्य तथा विनाशो
ध्रुवो नरस्येत्यवधारणीयम् ।। ११७ ॥
।
म्हणऊनि स्वधर्मु जो साडील । तयाते काळु दडील । चोरु म्हग्नि
हरील । सर्वस्व तयाचें ॥ २१२ ॥ मग सकळ दोषु भवते । गिवसोनि
धेती तयाते रात्रिएमयों श्मशानाते। भूत जैसी ॥११॥ तैसी त्रिभुवनींची
दुःखें । आणि नानाविधं पातकें । दैन्यजात तितुकें । तेथेंचि वसे ॥११४॥
ऐसे होय तया उन्मत्ता । मग न सुटे बापा कदता । कल्पातीही सर्वथा ।
प्राणिगण हो । ११५ ॥ म्हणलनि निजवृत्ति हे न साहावी । इद्रिय
परळो नेदावी । ऐसे प्रशात शिकवी । चतुराननु ॥ ११६ ॥ जैसे जळचरा
जळ साडे । मग तत्क्षणी मरण माहे ! हा स्वधर्म तेणे पाडे । विसवो
नये॥ ११७॥

·३२४ संस्कृतज्ञानेश्वरी अतः समस्तैरपि भो मद्भिः खे खे रतेः कर्मणि भाव्यमेव । न कर्म हेयं विहित कदाचित पुन:पुन फय्यत एतदेव ॥ १९८॥ यज्ञशिष्टाशिन• सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । भुञ्जते ते वध पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥ मानसेन निरिच्छेन विहिता आचरन् क्रिया । तद्विधौ पिनियते यो विद्यमाना स्वसंपदम् ॥ ११९ ॥ गुरुगोवाग्निपूजाया कालप्राप्तद्विजाने। रमते य पितृणा व रुते श्रासादिकर्मसु ॥ १२० ॥ य एवं धर्मयशेन यजते यधपूरुपम् । भने च हुतशेष यत् फुटुम्पेन सभं सुखम् ।। १२१ ॥ स नून तेन भोग्येन यशशेषेण सर्वथा। सेवितेन स्वकैः स कल्मपै परिमुच्यते ॥ १२२ ।। महारोगा विनश्यन्ति यथेवामृतसेवनात् । अशनाद्याशेपस्य तथाघान्यसिलान्यपि ॥ १२३॥ म्हणोनि तुम्ही समस्ती । आपुलालिया कर्मी उचिती । निरत हा पुढतपुदतों । म्हगिपत में ॥ ११८ ॥ देखा विहित क्रियाविधि । नि नुका घुद्धि । जो असतिये समृद्धि । विनियोग करी ॥ ११९॥ गुरु गोत्र अमि पूजी । अयसरी भजे द्विजी । निमित्तादिकी यजी । पितरोद्दथे ॥१२०॥ या पक्रिया उचिता । यशेधी हवन करितां । हुतशेष स्वभावता। उरे में में ॥ १२१॥ ने मुझे मापले घरी । बुद्धरसी भोजन करी।की भोग्यचि ते निवारी । कस्माते ॥१२२॥ ते यशायशिष्ट भोगी । म्हणोनि सारिजे जो अर्षी । जयापरी महारोगी । अमृतसिदि ॥ १२३॥ ।

·तृतीयोऽध्यायः १२५ तत्त्वनिष्ठो यथा भ्रान्तिलेशेनापि न वाध्यते। तथा यज्ञावशिष्टाशी न दोपणोपलिप्यते ॥१२४॥ अतोऽर्जित स्वधर्मेण तेनैव विनियुज्यताम् । तच्छेपं यच्च तत्पुंसा संतोपेणोपभुज्यताम् ॥१२५॥ तुभ्यं निवेदिता पार्थ स्थितिराद्ययमादृशी। इयमेवानुसतच्या वर्तितव्यं न चान्यथा ॥१२६ ।। देहमेवात्मभावेन गृहते ये कयुद्धयः । इन्द्रियार्थीश्च ये तांस्तान् भोगान्मिन्यते तथा ॥ १२७ ।। यापकरणं सर्वमिदमित्यनचेत्य ये। अहंबद्धया प्रवर्तन्ते भ्रान्तबगोकुमात्मना ॥१२८॥ कारयित्वोचमान्पाकान् यथारुच्याहरन्ति ये । स्वयमेव त पनांसि भुञ्जते स्वानि केवलम् ॥ १२९॥ सकलाप्यात्मनः संपद् हविरित्यवधार्यताम् । सा च स्वधर्मयशेन हृयतामादिपूरुपे ॥ १३० ।। की तत्त्वनिष्ठ जैसा । नागवे नाविलेशा । वो शेषमोगी वैसा । नाकळे दोपा ॥ १२४ ॥ म्हणोनि स्वधर्म जे अर्जे । । स्वघचि विनियोगिजे। मग उरे ते मोगिजे | संतोपेंसी ॥ १२५ ॥ हे वाचूनि पार्था । राहाटों नये अन्यथा| ऐसी आद्य हे कया। श्रीमुरारि सागे ॥१२६॥ जे देहचि आपण मानिती । आणि विषयात मोग्य म्हणती। यापरते न स्मरती।। आणिक काही ॥१२७॥ हे यज्ञोपकरण सकळ । नेणतमाते बरळ 1 अहंबुद्धि केवळ । भोगू पाहती ।। १२८ ॥ इंद्रियरुचीसारखे। करविती पाक निके। ते पापिये पावके । सेविती जाण ॥१२९॥ हे संपचिजात आघवे । हवनद्रव्य मानावे । मग स्वधर्मयतें अपवें । आदिपुरुषी ।। १३०॥ -- ·संस्कृतज्ञानेश्वरी तथेदमननुष्टाय पाकान् नानाप्रकारकान् । निप्पादयन्त्यहो मन्मा उपभोगार्थमात्मनः ॥१३१॥ याति येन मनः सिद्धि परेशो येन तुष्यति । तदन्नं नैव मन्तव्यं गुणहीने कदाचन ॥ १३२॥ नेदं साधारणं गण्यं ब्रह्मरूपमिदं विदुः। जगतः सकलास्यास्थ याति जीवनहेतुताम् ॥ १३३ ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥१५॥ कर्म ब्रोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५॥ अनाद्भूतान्यशेषाणि प्रजायन्ते धनंजय । इदमन्नं च सर्वत्र पर्जन्येन प्रसूयते ॥ १३४ ।। पर्जन्यो जायते यशाद् यज्ञो भवति कर्मणः। कर्मापि ब्रह्मणो वेदरूपाज्जन्म प्रपद्यते ॥ १३५॥ सच घेदोऽक्षरात्साक्षात् समुपन्नः परात्परात् । ब्रह्मबद्धमतः सर्व जगदेतच्चराचरम् ॥ १३६ ॥ हैं सांडोनिया मूर्ख | आपणयालागी देख । निपजीवती पाक । नाना• विष ॥ १३१॥ जिहीं यजु सिद्धी जाये। परेशा तोषु होये । तें हे सामान्य मम नोहे । म्हणोनिया ॥ १३३ ॥ अन्नास्तव भूत। प्रगह पावती समस्ते। मग पर्जन्यु या मनावें । सर्वत्र प्रसवे || १३४ ॥ तया पर्जन्या पर्टी जन्म। यशा मगटी कर्म । कर्मासि आदि ग्राम । वेदरूप ॥ १३५ ॥ तया वेदांत परात्पर । प्रसवतसे अक्षर म्हणउनि है चराचर अभवद ।। १३६॥

·तृतीयोऽध्याय: १२७ यशो यः कर्मणो मूर्तिस्तस्मिन् वासो निरन्तरम् । येदस्यास्तीति जानीहि सुभद्रायाः पतेऽर्जुन ॥ १३७ ॥ एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः अधायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्य स जीवति ॥ ११६ ॥ इदृशीयं मया पूर्वा कथिता ते परम्परा। संक्षेपतोऽध्वरस्यास्य कृत एष धनुर्घर ॥१३८ ॥ अतः स्वधर्मरूपं यो यचं योग्यतमं जनः। अन्न लोके मदोन्मत्तो यथाचन्नानुतिष्ठति ॥ १३९ ॥ उपयुके च यः स्वैरमिन्द्रियाणि फुकर्मसु । पापराशिवं भूमेारभूतः स केवलम् ॥ १४० ॥ कालोसतमाकाशे पयोदपटलं यथा । तस्यातिनिष्फलं पार्थ जन्मकर्माखिलं तथा n १४१ ॥ स्वधर्माचरणं यस्य घटते नैव जातुवित् । अजागलस्तनस्येच तस्य जन्म निरर्थकम् ॥१४२॥ परी कर्माचिये मूर्ति । यी अधिवासु श्रुति । ऐकें सुमद्रापति । अखंड गा ॥ १३७ ॥ ऐशी हे आदि परंपरा । सक्षे तुज धनुर्धरा । सागितली या अध्वरा । लागुनिया ।। १३८ ।। म्हणूनि समूळ हा उचित । स्वधर्म- रूप तु । नानुष्ठी जो मतु । लोकी इथे ।। १३९ ॥ तो पातकाची राशी। गण मार भूमीसी । जे कुकरें इद्रियासीं । उपेगा गेला ॥ १४०॥ जन्मकर्म सकळ । अर्जुना अतिनिमल । जैसे का अम्रपटल | सकाळी ॥१४१॥ का गळा स्तन अजेचे । तैसें जियालें देखें तयाचें । बया - अनुष्ठान स्वधर्माचें । घटेचिना ।। १४२ ॥

·१२८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
अतो नैव स्वधर्मोऽयं व्यक्तुं केनापि युज्यते।
सेवितव्योऽयमेकः सर्वभावेन सर्वदा ॥ १४३ ॥
शरीरमपि संप्राप्तं स्वस्वकर्मानुसारतः ।
पवं गते किमस्माभिहेयं कोचितं निजम् ॥ १४४ ।।
सारं वचो मे शृणु सव्यसाचिन
संप्राप्य ये मानवदेहमत्र ।
चरन्ति कर्माणि न खदभाजो
मूर्खपु तान्मूर्खतमानवेहि ॥ १४५ ॥
यस्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥
देहधमैर्युतोऽध्येकः कर्मणेह न लिप्यते ।
स एवात्मस्वरूपे यः केवलं रमते सदा ।। १४६।।
आत्मबोधेन संतुएः कृतकार्यों सौ स्वयम् ।
कर्मसङ्गादतो मुक्तः स्वभावेनैव विद्यते ॥ १७ ॥
म्हणोनि ऐके पाडवा । हा स्वधर्मु कवणे न संडावा । सर्वभावें मजावा
हाचि एफु ॥१४३॥ हा गा शरीर जरी जाहलें । तरी कर्तव्यवाघे आलें ।
मग उचित का आपुलें । वोसंडावें ॥ १४४॥ परिस पा सव्यसाची ।
मूर्ति लाहोनि देहाची । खती करिती कर्माची । ते गावदे गा ॥ १४५ ॥
देसे असतेनि देहधर्म । एप तोचि एकु न लिपे कमें। जो अखंडित रमे।
आपणपाधि || १४६ ॥ जो तो आत्मबोधे तोषला । तरी इतकार्य देखें
जाहला । म्हणोनि सहजें सांडवला । कर्मसंगा ॥१४७॥

·१२९, तृतीयोऽध्यायः नैव तस्य कृतेनार्यो नाकृतेनेह कश्वन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥१८॥ तृप्तिलामेऽवसीयन्ते साधनानि स्वयं न किम् । स्वरूपानन्दमनस्य तथा कर्माण्यपि स्वयम् ॥ १४८॥ पार्थ नावाप्यते यावदात्मवीधः स चेतसा। आश्रयस्तावदेवैषां साधनानां विधीयताम् ।। १४९ ॥ तस्मादसकः सतत कार्य कर्म समाचर। असको ह्याचरन् कर्म परमामोति पूरुषः ।। १९ अतस्त्वं नियतः पार्थ सर्वकामविवर्जितः । भूत्वोवितेन धर्मेण स्वेन वर्तितुमर्हसि ॥ १५० ॥ आवरद्भिः स्वधर्म यैः प्राप्ता निष्कामतार्जुन। ते कैवल्यपदं प्राप्ता मानवाः परमार्थतः॥१५१ ॥ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रइमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ॥२०॥ अस्यजन्तोऽपि कर्माणि विहितान्यखिलान्यपि। ननु मोक्षसुखं पूर्व संपापुर्जनकादयः॥१५२ ।। तृप्ति जालिया जैसी । साधनें सरती आपसी । देखें आत्मतुरी तैसी । कर्मे नाहीं ॥ १४८ ॥ जंवरी अर्जुना। वो बोधु भेटेना मना । तंवचि यया साधना । मजावे लागे । १४९॥ म्हणऊनि नियतु । सकळ काम. रहितु । होऊनिया उचितु । स्वधर्म रहाटे ।।१५०॥ जे स्वधर्म निष्कामता। अनुसरले पार्यो । ते केवल्य परम वत्वतां । पावले जगी ॥ १५१॥ देख ग जनकादिक । कर्मजात अशेख । न साहिताचि मोक्षसुख । पावते जाइले ॥१५२॥ । ९

·१३०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
तस्मात्पार्थ भवत्यास्था तवेहोचितकर्मसु।
संपत्स्यतेऽनयान्योऽपि कश्चिदर्थः सुशोभनः ॥ १५३॥
चरामश्चेत् स्वयं तानि चरिष्यन्ति जना अपि।
कर्मलोपकृता हानिस्तेषां च न भविष्यति ॥ १५४ ॥
अहो निष्कामतां प्राप्ताः कृतार्थी इति ये स्वयम् ।
कर्म तैरपि कर्तव्यं लोकसंग्रहकारणात् ।। १५५ ।।
चक्षुष्मानग्रतोऽन्धानामन्धवत्पथि गच्छति ।
चरन्तो धर्ममशेभ्यो दिशन्तु ज्ञानिनस्तथा ।। १५६ ॥
कथमेवमनादिया अन्ना ज्ञानमवामुयुः।
कथं वा मार्गमेतं ते जानीयुर्योग्यमात्मनः॥१५७ ॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।
स याप्रमाणं कुरुते लोकस्तमनुवर्तते ॥ २१॥
श्रेष्ठराचर्यते योऽध स धर्म इति गद्यते।
अनुतिष्ठन्ति सामान्यास्तमेव सकला जनाः ॥ १५८ ।।
.
याकारणें पायां । होआवी कर्मी आस्था । हे आणिकाही एका अथां ।
उपकरेल ॥ १५३ ।। जे आचरता आपणपया । देखी लागेल लोका यया।
तरी चुकेल अपाया। प्रसंगाच ॥ १५४ ॥ देखें मासार्थ जाहले ।
जे
निष्कामता पावले । तयाही कर्तव्या असे उरलें । लोकालागी ॥१५५ ॥
मागी अंधाधरिया पुढे देखणाही चाले जैसा। अशाना प्रकटावा धर्म
तेसा । जाणतेनि ॥ १५६॥
गा ऐसे जरी न कीजे । तरी अशाना
काय उमजे तिहीं कवणेपरी जाणिजे । मार्गात या ॥ १५७॥ एप
घडील जें जें करिती । तया नाम धर्म ठेविती । तेचि येर अनुष्ठिती । सामान्य
सकळ ॥१५८॥

·तृतीयोऽध्यायः
१३१
कर्म नैव परित्याज्यमेवंभूतेऽत्र वस्तुनि।
अनुष्ठातव्यमेवैतत् सज्जनस्तु विशेषतः ॥ १५९ ॥
न मे पास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥२२॥
इदानी कृतथान्येषां कथया पार्थ किं मया।
ननु पझ्याहमप्यत्र कर्ममार्ग समाश्रये ॥१६॥
केनापि व्यसनेनाहमिच्छया वाकुलीकृतः।
स्वधर्ममावरामीनि यदि चूपे त्वमर्जन ॥ १६१ ॥
तदा पूर्णगुणत्येन मत्समो नास्ति कश्चन ।
ईगैश्वर्यसंपन्नस्तवास्मि देतो न किम् ॥ १६२॥
गुरुपुत्रो मयानाथि मृतोऽपि, स पराक्रमः ।
स्वयादर्शि, स वर्वेऽहं जोपमेवात्र कर्मणि ॥१६३ ॥
यदि ह्यइं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।
मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३ ॥
यत्स्वधर्म प्रवर्तेऽहं साकास इव मानवः ।
तत्राय केवलो हेतुरेक एवास्ति नापरः ॥१६४ ॥
हैं ऐसे असे स्वमा । म्हणोनि कर्म न संडावें। विशेषे आचरावें।
लागे सती ॥१५९॥ आता आणिकाचिया गोठी । कायशा सागों किरीटी।
देखें मीचि इये राहाटी । वर्तत असें ॥ १६० ॥ काय सांकडे काही माते।
की कवणे एके आते । आचरें मी कर्मा । म्हणसी जरी ।। १६१ ॥ तरी
पुरतेपणालागी । आणिक दुसय नाही जगीं। ऐसी सामग्री माझ्या अंगी।
जाणसी तूं ॥ १६२ ।। मृत गुरुपुन्न आणिला । तो तुवा पवाडा देखिला।
तोही मी उगला । कर्मी धर्ते ॥ १६३ ॥ परी स्वधर्मी वल कैसा । साकार
का हो जैसा ! तयाचि एका उद्देशा। लागोनिया ॥ १६४ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी यदमी अस्मदायत्ताः प्राणिनः सर्व एव हि । मा भूवन्कर्मलोपेन संभ्रान्ता इह भूतले ।।१६५ ।। उत्सोदेयुरिमे लोका न कुयाँ कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २१ ॥ भूत्वा वयं चेदिह पूर्णकामा आत्मस्थितावेव रति भजेम। प्रजास्तेदमाः सकला विमूढाः कथं नु संसारमिमं तरेयुः ॥१६६ ॥ पन्थानमस्माभिरुरीकृतं जना दृष्ट्वानुयान्तीति विलोक्यते क्रमः । ते चेद्वयं कर्म न संश्रयेमहि लोकस्थितिस्ततरा भविष्यति ॥ १६७॥ तस्मात्समर्थो य इहास्ति कश्चित् सर्वक्षता यत्र च विश्रुतास्ते। विशेषतस्तेन न कर्ममार्गों हेयः कदापीह धनंजयायम् ।। १६८ ॥ सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वस्तिथाऽसकश्चिकीर्षुलोकसंग्रहम् ॥ २५ ॥ जे भूतजात सकळ । असे भाम्हाचि अधीन केवळ । तरी न हा परळ । म्हणोनियां ॥१६५|| आम्ही पूर्ण काम शेउनी । जरी आत्मस्थिती राहुनी । तरी प्रजा हे कैसेनि । निस्तरेल ॥ १६६ ॥ इही आमुची वार पाहावी । मग वर्तती परी जाणावी ते लोकस्थिति आपवी । नासिकी होईल ॥ १६७ ॥ म्हणोनि समर्थं जो ये । आथिला सर्वशते । तेणे सविणे कमीत । त्यजावे ना ॥ १६८॥ ।

·तृतीयोऽध्यायः
यह क्रियते कर्म कामुकेन फलाशया।
निराशेनापि कर्तव्यमौत्सुक्यादेव तत्तथा ॥ १६९॥
सर्वथा रक्षणायैव लोकसंस्थास्त्रिलार्जुन।
वारं वारमिति ज्ञात्वा कर्ममार्गमुरीकुरु ॥ १७ ॥
यथाशास्त्रं वर्तितव्यं स्थाप्यं मार्गेऽखिलं जगत् ।
अलौकिकत्वमाचर्य न लोकेषु कदाचन ॥ १७१ ॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ।। २६ ॥
स्तन्यपानेऽपि सायासः पक्कान्नानि कर्थ शिशुः ।
भातेति न देयानि तस्मै तानि धनुर्धर ॥ १७२ ।।
तथा कर्मापि यः कर्तुं सम्यग्वेद न मानवः ।
लीलयापि न नैष्कम्य पुरस्तस्योपवर्ण्यताम् ॥ १७३ ॥
सत्क्रियायां प्रवाऽसौ प्रशस्या सैव केवलम् ।
निष्कामैरपि संदर्या स्वयं कृत्वा सती क्रिया ।।१७४।।
-
देखें पळाचिया आशा । आचरे कामुक जसो । कर्मी भरू होवा
वैसा। निराशाही ॥ १६९ ॥ जे पुढत पुढती पार्या । हे सकळ लोकसंख्या ।
रक्षणीय सर्वथा । म्हणऊनिया ॥ १७ ॥ मार्गाधारे वर्वावें । विश्व हे
मोहरे लावावें । अलौकिक नोहावें । लोकाप्रठि ।। १७१॥ जे सापा
स्तन्य सेवी । ते पक्वान्नें केवी जेवी । म्हणोनि बाळका जैसी नेदावी।
धनुर्धरा ।। १७२ ॥ वैसी कर्मी जया अयोग्यता । वयाप्रति नैष्कर्पता ।
नप्रगावी खेळता । आदिकरुनी ॥ १७३ ॥ तेथे सक्रियाचि लावावी।
तेचि एकी प्रशसावी । नकर्मीही दापावी । आवरोनि ॥१४॥

·१३४ संस्कृतक्षानेश्वरी लोककल्याणहेतोस्तान् युक्तकर्माणि फुर्वतः। कर्मवन्धो न वाधेत विद्यते नात्र संशयः ॥१७५ ।। राशीत्वं चापि राजत्य नाटयन्तो नटाः स्वयम् । स्त्रीपुंवत् किं न वर्तन्ते तद्भावरहिता अपि । तथा कर्म चरन्तोऽपि लिप्यन्ते ते न कर्मणा ॥१७६।। प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कमाणि सर्वशः । अहंकारविमूढारमा कतीहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ ननु स्वशिरसा भारं परवाह्यं वहेम चेत् । चूहि त्वं तेन भारेण नावसमा भवम किम् ॥ १७७ ।। शुभाशुभानि कर्माणि जायन्ते प्रश्तेर्गुणैः। तेषां कर्ताहमस्मीति मूर्यो ब्रूते मतिभ्रमात् ॥ १७८ ।। अहंकाराधिरूढो य एवमेकान्तमूढधी. तस्मै गूढोऽयमाख्येयः परमार्थो न कर्दिचित् ।। १७९॥ आस्तां तावदिदं पार्थ हितं ते कथयेऽधुना। सावधानेन वित्तेन तदादौ श्रोतमहसि ॥१८० ॥ तया लोकसमहालागी । वर्तता कर्मसगी । तो कर्मबंधु आगी। वाजेलना ॥ १७५ ॥ जैसी बहुरूपियाची रावोराणी । स्त्रीपुरुषभावो नाही मनी । परी लोकसंपादणी । तैसीच करिती ॥ १७६ ॥ देखें पुढिलाचे बोझें । जरी आपुला माया घेहजे । तरी मार्ग का न दाटिजे । धनुर्घरा ॥१७॥ तैसी शुभाशुभे कर्मे । जियें निपजती प्रकृतिधौ । तियें मूर्ख मतिभ्रमें । मी कर्ता म्हणे ॥ १७८ ॥ ऐसा अहकाराधिरूढ । एकदेशी मूढ । तया हा परमार्थ गूढ । प्रगटावा ना ॥ १७९॥ है असो प्रस्तुत । सागिजेल तुज हित । ते अर्जुना देऊनि चित्त । अवधारी पा ॥ १८० ।।

·तृतीयोऽध्यायः १३५ तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥ देहाहंकारतः सर्व कर्मजात प्रजायते । तत्स्ववित्सु विकारस्तु नांशतोऽपि स विद्यते ॥१८१॥ त्यक्त्वा देहाभिमानं ते गुणकर्माण्यतीत्य च । साक्षिभूताः स्वदेहेपु वर्तन्त एव केवलम् ॥ १८२ ॥ अतो देहभृतोऽप्येते वध्यन्ते नैव कर्मभिः । आत्ममासितजीवानां चेष्टाभिर्मास्करो यथा ॥१८३ ॥ प्रकृतेर्गुणसमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन विचालयेत् ॥ २९ ॥ प्रकृतेर्वशयी यो गुणसंभ्रान्तमानसः । स एव किल लोकेऽस्मिन् कर्ममिलिप्यते नर. ॥ १८४ ॥ इन्द्रियाणां गुणधारात् स्वस्वव्यापारवर्तिनाम् । प्रपद्यते यलात्कारात् कर्तृन्वं कर्मपो हासौ ।। १८५ ॥ मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याघ्यात्मचेतसा । निराशीनिममो मूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३०॥ जे तत्वशानियाच्या टायी । तो प्रकृतिभावो नाही। जेथ कर्मजात पाहीं । निपजत असे ॥ १८१॥ ते देहामिमानु साहुनी । गुणकम वोला. हुनी । साक्षीभूत होउनी । वर्तती देहीं ॥ १८२ ॥ म्हणूनि गरी जरी होती। ठरी कर्मयंभा नावळती । जैसा का भूतचेष्टा गमस्ती । घेपवेना ॥ १८३॥ एप कर्मी तोचि लिपे । नो गुणसभ्रम घेपे । प्रकृतीचेनि माटो । वर्ततु अमे।। १८४ ॥ इंद्रिय गुणाधार । राधाटती निजव्यापारें। ते परकम बलात्कारें। आपादी जो ॥ १८५ ।।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
अतोऽनुष्ठाय कर्माणि विहितान्यखिलान्यपि ।
मह्यमर्पय चित्तं तु स्वात्मसपे निवेशय ॥ १८६ ॥
कर्मणोऽस्यास्म्यह कर्ता फलं चेदमपेक्ष्यते ।
इत्ययं चाभिमानस्त चित्ते मा कुरुतां पदम् ॥ १८७ ॥
मा शरीरपरो भूस्त्वं सर्वान्कामान्परित्यज ।
यथाकालं तदा भक्ष्व तांस्तान्भोगानुपस्थितान् ॥ १८८ ॥
करे कोदण्डमादाय रथारूढो भवाघुना ।
समाहितमनाश्चापि वीरवृत्तिमुरीकुरु ।। १८९ ॥
कीर्ति प्रतनु लोके स्वां धर्मगौरवमेधय ।
दुर्योधनादिदुष्टानां भारान्मोचय मेदिनीम् ॥ १९० ॥
भव निम्शक पव त्वं संग्रामे धेहि मानसम् ।
तदन्यविपयां कांचित्कथामपि च मा कुरु ॥ १९१ ॥
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥
तरी उचितें कम आघवीं । तुवा आचरोनि मज अर्पावी । परी चित्त-
वृत्ति न्यासावी । आत्मरूपी ॥१८६॥ आणि हे कर्म मी कर्ता । आचरेन
या अर्था । ऐसा अभिमान झणे चित्ता । रिघों देसी ॥१८७ ॥ तुर्वा
शरीरपरा नोहावें । कामनाजात सांडावें । मग अवसरोचित भोगावे ।
मोग सकळ ॥ १८८ ॥ आता कोदड घेऊनि हाती । आरूढ पाइये
रथीं । देई आलिंगन वीरवृत्ती । समाधान ॥ १८९ ॥ जगी कीर्ती
रूढवीं । स्वधर्माचा मानु वाढवीं । इया भारापासोनि सोडवीं । मेदिनी है
॥१९० ॥ आता पार्या निम्यकु होई । या समामा चित्त देई । एथ है
पांचून काही । बोलों नये ॥ १९१ ॥

·हतीयाऽध्यायः मतं मेऽनुपरोघाई येरिदं प्रतिपद्यते । सादरं श्रद्धया चापि समनुष्ठीयतेऽजुन ॥ १९२॥ तान् कर्मरहिसान्विद्धि मर्यकमरियतानपि । मतोऽयश्यमनुष्ठेयं कर्मसातमिदाजुन ॥ १९३ ॥ ये खेतदम्पमूयन्तो मानुतिष्ठन्ति मे मतम् । समानरिभूदास्तान् विदि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥ भूत्या तु प्रपश्या लालयन्तीन्द्रियाणिये। धिकारपूर्वक चेदं मस्यन्ति मतं मम ॥ १९४!! सामान्यत्येन मत्येदं सोपदास पुरन्ति च । मर्थयादोऽयमस्तीति ये यावारतया नरा ॥ १९५ ॥ तान्मोहमदिरामसान् पिण्यायपिगतान् । मसानपामग्नान्या निरागमपार्जुन । १९६ ॥ शपम्य परगं रन जन्मान्यम्य दिनोदया। चन्द्रोदय पापस्य नोपयोगाप फरने । १९७ ॥ मनुरऐप म मा वि माद Tita | मसापूर अनुहाग ॥ १९२॥ ही गरमी पर। imariनि निभिरनीय:॥ ना माविमा उनीtarkटनीमा RJ मारनी । बोली मांगा ॥१:10 मेागि मुरिय- रिपमा wि rau१९६॥ एप्पा गरिन TOPIRIT ·३४० संस्कृतज्ञानेश्वरी इन्द्रियैरार्थिता एव विषयाः सेविता यदि । फामं तदोपजायेत तोपश्चित्तस्य नेति न ॥२१॥ स्निग्धचोरेण तुल्योऽयं तोप इत्यवधार्यताम् । ग्रामसीमात्ययापेक्षी क्षणं स्वास्थ्याय यो भवेत् । निर्जनं तु वनं प्राप्य घातायैव प्रवर्तते ॥ २११ ॥ विपयविपं यत मधुरं जनयतु वित्ते रुचिं परामादौ । प्राणहरं परिणामे विचारिते विदमिति प्रतीतिर्न ॥२१२॥ यामिपं बडिशे सक्तं मीनं लोभयते यथा। इन्द्रियस्थस्तथा कामो जीवान सुखदुराशया ॥२३॥ आमिषान्तहितं यत्तु बडिशं प्राणहारकम् । तत्स मीनो न जानाति समावृतत्योपरि ॥२१४ ॥ एवं सुस्वामिलापण विषयाशां करोति यः। स क्रोधदहनाधीनो भविष्यति न संशयः ॥ २१५॥ . ए-हवीं इद्रियाचिया अर्था- सारिखा विषयो पोखिता। सतोषु कीर चित्ता ! आपजेल ॥ २१ ॥ परी तो सवचाराचा सागातु । जैसा नावेक स्वस्थु । जव नगराचा प्रातु । साडिजेना ॥२११॥ बापा विषाची मधुरता । झणे आवडी उपजे चित्ता । परी तो परिणाम विचारिता । प्राणु हरी ॥ २१२ ॥ देखें इद्रियी कामु अमे । तो लावी सुखदुराये । जैसा गळी मीनु मामि ! भुलविजे गा ।। २१३ ॥ परी तयामाजी गलु आहे । प्राणात घेऊनि जाये । तो जैसा ठाउवा नोहे । झाकलेपणे ॥ २१४ ।। ते अभिला येणे कीजेला विषयाची आशा परिजल । तरी वरपदा होहजेल । क्रोधानळा ।। २१५॥ जो

·तृतीयोऽध्यायः
मृगयुः परितो रुन्धन् मृगं हन्तुमनाः सुधीः ।
गृहीतावसरः सम्यग्यथा याति कृतार्थताम् ॥२१॥
विषयाणां प्रकारोऽपि तादृशोऽत इमावमौ ।
कामक्रोधौ त्वया हेयौ घातकाविति जानता ॥ २१७ ॥
विषया नावलम्ब्यास्ते स्मर्तव्या मनसापि न ।
आईतैका स्वधर्मस्य मा लयं यातु जात्वपि ॥२१८॥
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३५॥
अस्तु नाम स्वधर्मोऽयं कियानपि सुदुश्वरः।
स एवानुष्ठितः थेयान् इति पार्थावधारय । २१९ ॥
परधर्मस्त्वस्तु नाम नितान्त रम्यदर्शनः ।
तथाप्याचरता धर्म संसेव्यः स्वीय एव हि ॥ २२०॥
दुर्यलेनापि विप्रेण संसेव्यानि कथं वद ।
यानि कानि वरानानि शूद्रगेहे कृतानि चेत् ॥ २२१ ॥
जैसा कवळोनिया पारधी । घाचिये संधी | आणि मृगाते बुद्धी।
साधावया ॥ २१६ । एय सचि परी आहे । म्हणूनि सगुहा तुज नोहे।
पार्थी दोन्ही कामक्रोध है । पातुक जाणे ॥२१७॥ म्हणउनि हा आयोचि
न करावा । मनंही आठवो न घरावा । एक निजवृत्तीचा योलावा । नामों
नेदी ।। २१८ ॥ अगा त्वधर्म हा आपुला । जरी का कठिणु जाहला ।
तरी हाचि अनुष्ठिला । मला देखें ॥ २१९॥ येरु आचारु जो परावा ।
वो देखता कोर परवा । परी आचरतेनि आचरावा । आपुलाचि ॥२२०॥
सांगें शूद्रधरी आधा । पकाने आहाति वरवीं । ती दिजें केवी सेवावी ।
दुर्वळ जरी जाहला ॥ २२१ ॥

·२४४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
सन्तं सङ्गं ये सकृत् संत्यजन्ति
भूयः सनातृप्तिमन्तस्त एव ।
ये वासार्थ काननं संश्रयन्ते
ग्रामे यासं तन्वते तेऽपि भूय ।। २३५ ॥
पार्लिप्ता मा स्म भूमेति तेभ्यो
यत्नादादौ ये निलीना भवन्ति ।
हा हा पश्चात्ते यलादेव तेषु
नैवात्मानं रुन्धते पात्यमानम् ॥ २३६ ॥
जाता चित्ते नाम येभ्यो जुगुप्ता
हा हा भूयः सज्यते प्रेम तेषु ।
यत्नो येषां तन्यते वर्जनार्थ--
मायानन्येते हन्त मार्गन्त एव ।। २३७॥
इदशोऽयं बलात्कारो देहे यो दृश्यतेऽसकृत् ।
स किंकर्तृक इत्येतद् हृषीकेशाभिधेहि माम् ॥ २३८ ॥
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्धयेन मिह वैरिणम् ।। ३७ ॥
जे असता सगु साडिती । तेचि समर्नु करिता न घाती । वनवासीही
सेविती । जनपदातें ॥२३५॥ आपण तरी लपती । सर्वस्वे पाप चुकविती।
परी बलात्कारे सुइजती । तयाचि माजी ॥ २३६ ॥ जयाची जी घेती
विवसी । तेचि जडोनि ठाके जीवेसी । चुकविता ते गिवती । तयातेंचि
॥२३७ ॥ ऐसा बलात्कारु एकु दिसे । तो कवणाचा एय आग्रहो असे।
है बोलावें हषीको । पार्थ म्हणे ॥ २३८ ॥

·तृतीयोऽध्यायः तदा हृत्कमलरामः कामो निष्कामयोगिनाम् । पुरुषोत्तम आह स्मथूयतां कथयामि ते ॥ २३९ । काम एप क्रोध एप दयालेशवियर्जित.। कृतान्तो मूर्तिमान् गण्यः श्रेगःकामेन धीमता ॥ २० ॥ सपी ज्ञाननिधावती व्याघ्री विषयकन्दरे । मातङ्गौ भक्तिमार्गे या चरतां मारको नृणाम् ॥ २४१॥ देवदुर्गस्य दुर्मेद्यो प्रायाणी स्फारगौरयो । उत्तुनाविन्द्रियग्राममाकारौ या प्रकीर्तिती। व्यामोहादिमहाक्षोमजननी सर्वतो भुधि ॥ २५२॥ राजसान्मनसो जाती मूलमासुरसंपदः । तमसः प्रीतिपाप्रत्यानित्यतृप्तायविद्यया ॥ २४३॥ राजसायपि मेऽत्यन्तं प्रियायेतावितीय नु । मदमोदी स्वसर्वस्वं तमसाभ्यामर्दायत ॥ २४॥ तर हृदयकमळ भागम् । नो योगियांचा निष्काम कामु । तो म्हणतसे पुरुयोचम् । सांगेन आइक ॥ २३९॥ तरी काम शोधु पाहीं । स्याते कृपेची साठवण नाही वातान्या टापी । मानिजती ॥ २४॥ गाननिधीचे मुजग | विषयदरीचे वाघ । मबनमार्गीचे माग । मारकरे ॥ २४१॥ हे देशदुर्गाने घोर । इंद्रियामाचे । यांचे व्यामोगरिक घर जगावरी ॥ २४२ ॥ रे रोगुण मानीचे । समूळ मामरियेचे । धस्पिन यान । अविधा रे ॥ २४३॥ हे रबाने और जाहटे। परी मामी पदिवे मटे । दे निनाद या दिए । प्रमादमोह। ॥२४॥ ।

·१४६
संस्कृतशानेश्वरी
जीवितस्य रिपू पती महान्ताविति मान्यताम्
महती समुपायातौ यमराजनिकेतने ॥ २४५॥
ययोः क्षुधितयोर्विश्वं न याति ग्रासमात्रताम् ।
स्वयमाशा ययोः सर्व व्यापार पर्यवेक्षते ॥२४६॥
लीलया गृहती मुष्टया भुवनानि चतुर्दश ।
भ्रान्तिस्तस्याः स्वसा प्रेष्ठा ययसास्ति यवीयसी ॥२४७॥
खाद्यं त्रैलोक्यरूपं या खेलन्ती सलु खादति ।
फौतुकादेव दासीत्वं यस्यास्तृष्णोपगच्छति ॥ २४८ ॥
आस्तां तावदिदं मान्यौ मोहस्यैतावुभावपि ।
अहंकारो जगत्सर्व नर्तयन् स्वप्रभावतः ॥ २४९ ॥
मृतवत्सोदरं मिश्या प्रपूर्य च तृणादिना ।
दोग्धा गामिय यो दम्भो जनान्यञ्चयतेऽखिलान् ।
स आभ्यामेव लोकेऽस्मिन्नुपनीतः परां प्रथाम् ॥ २५० ॥
हे मृत्यूच्या नगरी । मानिजती निकियापरी । जे जीविताचे वैरी ।
म्हणऊनिया ॥ २४५ ॥ जनांसि भुकेलिया आमिपा । हे विश्व न पुरचि
घांसा । कुळवाडी यांचिया आशा । चाळीत असे || २४६ ॥ कौतुके
कवाळतां मुठी । जिये चवदा भुवनें थेकुटी । तिये भ्रातिही धाकुटी ।
वारहीदुल्ही ॥२४७॥ जे लोकत्रयाचे भातुकें । खेळताचि खाय कवतिकें ।
तिच्या दासीपणाचेनि विकें । तृष्णा जिये ॥ २४८ ॥ हे अमे मोहे
मानिजे । याते अहंकार धेपे दीजे । जेणे जग आपुलेनि भोजें । नाचवीत
असे ॥ २४९॥ जेणे सत्याचा भोकमा काढिला । मग असत्य तृणकुटा
मारिका । तो दंभु रूढविला । जगी इही ॥२५॥

·तृतीयोऽध्यायः
१४७
कृता विवसना साध्वी शान्तिराभ्यां विभूपणा ।
तद्वासोभूपणैर्मायामातगी समलंकृता ।
साधुवृन्दानि तत्सङ्गाद् भ्रंशभारिज कृतानि च ॥ २५१ ॥
विवेकोऽत्राणतां नीतो वैराग्यं निस्त्वचीकृतम्।
भग्ना जीवत पवाभ्यां कन्धरोपशमस्य च ॥ २५२।।
संतोपविपिनं छिन्नं धैर्यदुर्गा निपातिताः।
उन्मूलितस्तथैवाभ्यां हन्तानन्दमहीकहः ॥२५३॥
ज्ञानगुमाकुरा लूना सुखनामापि लोपितम् ।
उत्पादितश्च जीवानां हृदि तापत्रयानलः ॥ २५४॥
सहजातो शरीरेण सक्तौ जीवेऽपि सन्ततम् ।
नेमो ब्रह्मादिभिः प्राप्यौ यत्नेनापि गयेपितौ ॥ २५५ ॥
चैतन्यस्य प्रातियेश्यो पाई ज्ञानस्य संश्रितो ।
प्रवृत्ती प्रलये केन शक्यौ धारयितुं यद ॥ २५६ ॥
मजयन्ती विना वारि निर्दहन्तौ विनानलम् ।
निगिलन्ती विना पाचं प्राणिनः सकलानपि ॥२५७ ॥
साध्वी शाति नागविळी । मग माया मागी शृंगारिली । तियेकरवी
विटाळविली । साधुरः ।। २५१॥ इहाँ विवेकाचा प्राय पोहिली । वैरा-
ग्याची साल कादिली । जितया मान मोहिली । उपधमाची ॥ २५२॥
दही संतोपवन खाडिलें। धैर्यदुर्ग पादिले । आनदरोप साहिले । उपनियो
॥ २५३ ।। ही बोधाची रोपे सुचिली । मुखाची टिपी पुषिली।
जिन्हारी मागी सूदली । तापत्रयाची ॥ २५४॥ हे आंगा तंव पहले।
जीवानि आधी जडले । परी नातुरती गिवसिलें । ब्रह्मादिकां ॥ २५५ ॥
हे चैतन्याचे जारी । यसती गानाच्या एका हारी । म्हणोनि प्रवर्तले
महामारी | सांवरती ना ।। २५६ ॥ हे जळेघीण युरविती । आगीवीण
जाळिती । न बोलतां वळिती। प्राणियातें ॥२५॥

·१४८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
विशलन्तौ विना शस्त्रं वनन्तौ पन्धनी विना ।
मन्तौ प्रतिशया तावशानिनो दर्पमोहितान् ॥ २५८ ११
रोपयन्तौ विना पद्धं गृहन्तौ जालकं विना ।
अव्यन्तान्तर्गतत्वाच्च बलेनानुपमौ भुवि ॥ २५९ ।।
धूमेनानियते वहिर्ययाऽऽदर्शो मलेन च ।
ययोल्बेनावृतो गर्भस्तया तेनेदमावृतम् ।। ३८ ।।
व्यालेरावेष्यतेऽन्विष्य यथा चन्दनवल्लरी।
उल्वेनानियते वापि यथा गर्मो निरन्तरम् ॥ २६० ॥
प्रभां चिना यथा भानुर्विना धूमं हुताशनः।
दर्पणो मलहीनो वा यथा प्रायो न लभ्यते ॥ २६१ ।।
आभ्यां विना तथा ज्ञानं नास्माभिरवलोकितम् ।
तुपेणाच्छादितं धान्यं यथा समुपजायते ॥ २६२ ।।
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दूष्परेणानलेन च ॥ ३९ ॥
हे शवीण साधिती । दोरवीण बाधिती । शानियाची तरी वधिती ।
पैज घेउनी ॥ २५८॥ हे चिखलेंवीण रोविती । पाशिकवीण रौविती ।
हे कपणाजोगे न होती । आतौटेपणें ॥ २५९॥ जैसी चदनाची मुळी!
गिंधसोनि पेपे व्याळी । ना तरी उत्वाची खोळी । गर्भस्थासी ॥२६॥
का प्रमावीण भानु । धूमेवीण हुताशनु । जैसा दर्पणु मनहीनु । कहींच
नसे ॥ २६१ ॥ से हावीण एकले । आम्ही ज्ञान नाही देखिठे । जैसे
कोटेनि पो गुतलें । बीज निपजे ॥ २६२ ॥

·तृतीयोऽध्यायः स्वयं शुद्धमपि शानं तथैवाभ्यां समावृतम् । अत एव दुरापत्वं ज्ञानस्य समजायत ॥ २६३ ।। जेतव्यो पूर्वमेवैतौ शानं लभ्यं ततः परम् । न पुनः संभवत्येव रागद्वेपपरामयः ॥ २६४ ॥ महो पतद्विनाशाय बलं यावत्प्रदर्श्यते। इन्धन पावकस्येव तावत्तदभिवृद्धये ॥ २६५ ॥ इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम् ।। १० । एतयोरेव साहाय्यमुपायैः क्रियतेऽखिलैः। अलं जेतुममू एव हठयोगपरानतः॥ २६६ ॥ प्रागुके दुष्करेऽर्थेऽस्मिन्नुपायोऽस्स्येक उत्तमः । तमगीकुरुप चेत्त्वमिदानी कथयामि ते ॥२६७ ।। तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजाह ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥११॥ इन्द्रियाण्येव सर्वाणि मूलायतनमेतयोः । ततः प्रवर्तते कर्म तान्यादी सर्वथा जहि ॥ २६८ ॥ तेसे शान तरी शुद्ध । परी ही असे प्ररुद्ध । म्हणोनि ते अगाघ । होऊनि ठेलें ॥ २६३ ॥ आषों यांते जिणावें । मग ते शान पाया। संव परामवो न समरे। रागद्वेषां ।। २६४॥ यात साधावयालागी । पळ पाणिने आंगीं। पन से आगी। सावावो होय ।। २६५ ।। तेसे उपाप कीजती ले जे । ते यांसीचि होती विरजे । म्हणोनि इटियां हिणिजे । सच जगी ॥ २६६ ॥ ऐसिपाही सोकडो बोला । एक उपायो आहे मला । तो करिता जरी आगवला । वरी सांगेन तुज ॥ २६७॥ यांचा पहिला कुण्ठा इद्रिय । पूनि प्रहति काठे पिये। आधी निर्दनि पाली तिये । सर्वयेव ।। २६८॥

·१५०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धियों बुद्धेः परतस्तु स ।। १२ ॥
मन एव भवेत्कुण्ठं बुद्धिमुक्तिमवाप्नुयात् ।
इयता च निराधारौ संपत्स्येते उभावम् ॥२६९ ॥
एवं बुद्धः परं बुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ १३ ॥
अन्तरान्निर्गतावेतो विद्धि नि:संशय मृतौ।
रश्मिप्येव निवृत्तेपु कुतो मृगजलोदयः ॥ २७० ॥
रागद्वेषविहीनस्य खराज्यं ब्रह्मसंज्ञकम् ।
हस्तगं जायते भलेस आत्मसुखमात्मना ॥ २७२ ॥
गुह्यं संप्राप्तमेवेदं संवादाद्गुरुशिष्ययोः ।
जीवस्य ब्रह्मणश्चैक्यं तत्र त्वं स्थिरतां भज ।
स्थिरीभूतश्च तत्स्थानाज्जातु नोत्थातुमईसि ॥ २७२ ॥
राजा सकलसिद्धीनां देवदेवो रमापतिः।
एवमाह स्म हे राजन् धृतराष्ट्र निशम्यताम् ॥ २७३ ।।
1
मग मनाची धाव पारुपेल । आणि धुदीची सोडवण होईल । इतुकेनि
यारा मोडेल । या पापियाचा ॥ २६९ ॥ हे अतरीहूनि जरी फिटले । तरी
निभ्रांत जाण निवटले । जैसे रश्मीवीण उरलें । मृगजळ नाही ।। २७०॥
तैसे रागदेष जरी निमाले । तरी ब्रहींचे स्वराज्य आलें । मग तो भोगी
मुख आपुले । आपणचि ॥२७१ ते गुरुशिष्याची गोठी । पदपिंडाची
गठिी । तेथ स्थिर राहोनि नुठी । कवणे काळी || २७२ ॥ ऐसें सकळ
सिदांचा रावो । देवी लक्ष्मीयेचा नाहो । राया ऐ देवदेवो । बोलता
जाहला ॥२७॥

·तृतीयोऽध्यायः अतः परं पुनः कृष्णः प्राचीनां कथयिष्यति। कथामेकां तदा पार्थः पनः प्रश्नं करिप्यति ॥ २७४ ॥ गौरवं तस्य वादस्य रसवत्वं च तत्र यत् । तास्यां श्रोत्सुखं भूयः श्रोतृणां संजनिष्यते ॥२७५ ॥ दासो निवृत्तिनाथस्य ज्ञानदेवः प्रमापते । सोन्मेषं शृणुततं भोः संवादं कृष्णपार्थयोः ॥ २७६ ॥ आता पुनरपि तो अनंतु । आद्य एकी मातु । सागेल तेय पाडुसुतु । प्रश्न करील ॥ २७४॥ तया वोलाचा हन पाडु । की रसवृत्तीचा निवाडु। येणे श्रोतया होईल सुरवाडु । श्रवणसुखाचा ॥ २७५ ॥ ज्ञानदेवो म्हणे निवृत्तीचा । चाग उठावा करूनि उन्मेषाचा । मग सवादु श्रीहरिपार्थाचा । भोगावा बापा ॥२७६ ॥ [इति श्रीज्ञानेश्वर्याः संस्कृतानुवादे तृतीयोऽध्यायः

·संस्कृत ज्ञानेश्वरी
चतुर्थोऽध्यायः
अद्य श्रवणयोर्भाग्यं गीतानिधिरवापि यत् ।
स्वप्नदर्शनमेवेदं प्रत्यक्षानुभवोपमम् ॥ १॥
कथेयं सद्विवेकस्य जगज्ज्येष्ठः स्वयं हरिः।
प्रतिपादयिता, श्रोता पार्थो भक्तशिरोमणिः ॥२॥
पञ्चमेन सुगन्धस्य तेन वा सुरुचेर्यथा।
वक्त्रा श्रोतुस्तथा योगो विनोदायात्र भूयसे ॥३॥
अहो महदिदं भाग्यं यद्गङ्गामृतवाहिनी !
प्राप्ता, सफलतां वागः श्रोतृपुण्यानि सर्वथा ॥४॥
इदानीमिन्द्रियैः सर्वैः कर्तव्य श्रवणाश्रयः।
ततो गीताख्यसंवादसुखं सेव्यमिदं मुदी ॥५॥
अलमेतावतेदानी विस्तरेण कथां वद ।
यां पृथासूनुना सार्धे श्रीगोविन्दस्तदाकरोत् ॥६॥
आजि श्रवणेंद्रिये पिकलें । जे येणे गीतानिधान देखिलें । आता स्वमचि
है तुकलें । साचासरिसे ॥ १॥ आधीचि विवेकाची मोठी । वरी प्रतिरादी
श्रीकृष्ण जगजेठी । आणि भक्तराज किरीटी । परिसत असे ॥२॥ जैसा
पंचमालापु सुगधु । को परिमलु आणि सुस्वादु । तैसा भला जाहला
विनोदु । कथेचा इथे ॥ ३॥ कैसी आगळिक देवाची । जे गगा जोडली
अमृताची । हो का जपत श्रोतयाची । फळा आली ॥४॥ आता
इंद्रियजात आघवे । तिही श्रवणाचे पर रिघावें । मग सवादसुख भोगावे ।
गीताय ॥५॥ हा अतिसो अतिप्रसगे । साइनि कथाचि ते लागें ।
जे कृष्णार्जुन दोघे । बोलत होते ॥ ६ ॥

·चतुथाऽध्यायः
राजानं संजयः प्राह पार्थो दैवगुणान्वितः।
श्रीमन्नारायणेनातिप्रीत्या यदभिमापितः ॥७॥
वसुदेवाय देवक्यै स्यातं यन्न यलाय च ।
पित्र माघे तथा भ्रात्रे तदस्मै कथितं न्यहो ॥८॥
अन्तिकस्थापि यल्लक्ष्मीले प्रेमसुखं न हि ।
तदद्य सकलं लव्यमर्जुनेनैव केवलम् ॥९॥
एधिताः सनकादीनां सुखाशाः सुतरां किल ।
सफला इयतांशेन नाभूवन् किन्तु ता अपि ॥१०॥
सुकृतं किं नु पार्थेन सुमहत् कृतमीदृशम् ।
येनास्मिजगदीशस्य प्रेमानुपममीक्ष्यते ॥११॥
अमूर्ती व्यक्ततां यात एप यस्य कृते स्ययम् ।
एकनिष्ठार्जुनस्याहो तस्य सम्यक् प्रतीयते ॥ १२ ॥
योगिनामप्यनासाद्यः सर्वथा भगवानयम् ।
अगम्योऽर्थस्य वेदानामदृश्यो ध्याननेप्रयोः॥१३॥
ते वेळी सजयो गयात म्हणे । अजुनु अघिीष्ठला दैवगुणे । जे विप्रीति
श्रीनारायणे । बोलतु असे ॥ ७॥ जे न मागेचि पितया वसुदेवासी ।जे
न सांगेचि माते देवकीसी । जे न सागेचि बंधु बळिमद्रासी । तें गुम
अर्जुनशी बोलत ॥८॥ देवी लक्ष्मी येवटी जवळिक । परी तेही न देखे
या प्रेमाचे सुख । आजि कृष्णस्नेहाचे विक । याचि माथी ॥९॥
सनकादिकाचिया आया । वाटीनल्या होतिया कीर बहुवसा । परी त्याही
येणे माने यशा । येतीचिना ॥१०॥ या नगदीश्वराचे प्रेम । एप दिस
से निरुपम । कैसे पार्थ येणे सर्वोत्तम । पुण्य केलें ॥ ११॥ हो को
जयाचिया प्रांती । अमूर्त हा बाला व्यको । मज एकवंकी याची स्थिती।
आवस्तु असे ॥ १२॥ ए-हवीं । योगियों ना । वेदार्यासी ना
जेथ प्यानाचेदी डोळे । पावती ना ॥१३॥

·१५४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
पवमात्मस्वरूपोऽयमनादिरचलोऽपि च ।
सकेन हेतुना कृष्णः पार्थे सरूपतामगात् ॥ १४ ॥
निराकारः स्वयं योऽस्ति पुटीकृतजगत्पटः ।
प्रेमपाशैः स पार्थस्य रुणो निगडितः स्वयं ॥१५॥
श्रीभगवानुवाच---
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनये प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥१॥
अयमेव मया प्रोक्तः कर्मयोगो विवस्वते ।
दिवसा वहयोऽतीता एनं प्रोक्तवतस्तु मे ॥१०॥
विवस्वताथ सूर्येण संपूर्णोऽयं निरूपित ।
वैवस्वताय मनवे विवृत्यैव सविस्तरम् ॥ १७ ॥
मनुनेक्ष्वाकवे ख्यातोऽनुष्टाय स्वयमात्मना ।
ईदृश्यादित आरभ्य प्रवृत्तेयं परम्परा ॥ १८॥
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥२॥
तो हा निजस्वरूप | अनादि निष्कप । परी कवणे माने सकृप । जाहला
आहे ॥ १४॥ हा लोक्यपटाची घडी। आकाराची पैलयही । कैसा
याचिये आवडी । आवरला असे ॥ १५॥ मग देव म्हणे पाडुसुता।
हाचि योगु आम्ही विवस्वता । कथिला परी ते वार्ता । बहुतां दिवयाची
॥ १६ ॥ मग तेणें विवस्वते रवि । हे योगस्थिति आपवी। निरूपिली
बरवी। मनूपती ।। १७ मनूने आपण अनुष्ठिली । मग हस्वालि
उपदेशिली। ऐसी परंपरा विस्तारिली| आद्य हे गा ॥१८॥

·चतुर्थोऽध्यायः
ततो राजर्षयोऽन्येपि केचिदेतमजानत ।
इदानीं त्वस्य योगस्य कोऽपि नास्तीह कोविदः ॥१९॥
प्राणिनां हि रुचिः कामे देह एकादरः किल ।
अत एवात्मयोधस्य कथापि विस्मृतिं गता ॥ २० ॥
आस्थावुद्धर्विमार्गत्वात्संजाता भावनेशी ।
सुखं विपयजं श्रेष्ठ प्रपञ्ज्ञः प्राणवस्प्रियः ॥२१॥
नग्नक्षपणकग्रामे वसनैः किं प्रयोजनम् ।
जनुपान्धस्य या ग्रूहि को गुणो रवितेजसा ॥ २२ ॥
वधिराणां सभास्थाने को गीतमभिमन्यते ।
क्रोप्टूनां चौर्यशीलानां चन्द्रिका रुचये नु किम् ॥ २३ ॥
येषां चन्द्रोदयात्पूर्व नित्यं ने निमीलतः।
प्रभवेयुरभिज्ञातुं काकास्ते शशिनं कथम् ॥ २४॥
वैराग्यसीमापि न दृश्यते यै-
विवेकमापापि न धुध्यते च ।
कथं नु मूर्खाः पद्मीश्वरस्य
ममारिन् यत ते कदापि ॥२५॥
मग माणिकही या योगा ! राजर्षि जाहले जाणते । परि तेयोनि
आता साप्रते। नैणिजे कोणी ॥ १९॥ जे प्राणिया कामी मक । देहाचि.
घरी आदरु । म्हणोनि पहिला विसरु । आत्मबोधाना ॥ २०॥ अव्हाट-
लिया भास्यादि। विषयसुखचि परमावधि । जीवु तेसा उपाधि | आवडे
लोक ॥२१॥ एरवी तरी खवणेयांच्या गावी पाटावे काय करावी।
सांगे जात्यघा रवि । काय आधी ॥ २२॥ को वहिरयांच्या आस्थानी।
कवण गीतातें मानी। का कोल्हेया चदनी । भावटी उपजे ॥२३॥
चंद्रोदया आरोते । जयाचे डोळ फुरती असते । ते काउळे केवीं चद्रा।
घोळस्वती ॥ २४ ॥ तैसी वैराग्याची शिव न देखती। जे विवेकाची भाषा
नेणती । ते मूर्स केवी पावती । मज ईश्वग ॥ २५ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी अधर्मेण यदानेन धर्मोऽयमभिभूयते । तदाजत्वं निरस्यामि नाव्यतत्त्वं स्मरामि च ॥५०॥ परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्याय संमवामि युगे युगे ॥८॥ अथ साकारतां यिम्रद्भक्तानामनुकम्पया । अवतीर्यापनप्यामि भव्यशनमयं तमः ॥ ५१ ॥ अधर्मस्य गति बन्धे दोपानिष्कासयेऽखिलान् । सज्जनान् यत्नतः कुर्वे समुच्छ्रितसुनध्वजान् ॥ ५२ ।। कुर्वे दैत्यकुलध्वंसं साधून्मानेन योजये। धर्मस्य चापि नीतेश्च संगम घटयामि च ॥ ५३॥ अमिलं रूदतरं निरस्य विवेकदीपं ज्यलयामि यत्लात् । निरन्तरं तेन तदा तनोमि योगस्थितानां नयनोत्सवं च ।। ५४।। विश्व सर्वे व्याप्यते सत्सुखेन सर्वत्रहाचर्यते धर्म एव । संजायन्ते सत्त्वसंपत्तियोगात् सर्वे भकास्तुन्दिला भोस्तदानाम् ॥ ५५॥ म्हणोनि अजय परते ठेवी । मी अव्यक्तपणही नाठवी । जे वेळी धर्माते अमिभवी । अधर्म हा ॥५०॥ ते वेळी आपुल्याचेनि केवारे ) मी साकार होऊनि अवतरें । मग अज्ञानाचे आधारे । गिळूनि घाली ॥५१॥ अधर्माची अवधि तोही । दोषाची लिहिली ही। सजनाकरवी गुढी । उमवी मी ॥५२॥ दैत्याची कुळे नाशी । साधूचा मानु निवी । धर्मासी नीतीशी | शेंस भरी ।। ५३ ॥ मी अविवेकाची काजळी । फेनि विवेकदीप उजळी 1 - योगिया पाहे दिवाळी । निरतर ॥५४॥ सत्सुखें विश्व कोदे। धर्मचि जगी नादे। मक्ता निधनी दोर्दै । साविकाची ॥५५॥ -

·BHAR
LIBRARY
चतुर्योऽध्यायः
१६१
यदा यदाहं प्रकटीमवामि
VID)
वपुर्धरः सनिह पाण्डुपुत्र ।
पापस्य शैला गुरवः पतन्ति
पुण्यप्रकपः समुदति भूयः ॥ ५६ ॥
SN..........
कार्यस्य हेतोरहमीहशस्य ।
युगे युगे पार्थ जनिं प्रपद्ये।
तत्त्वं तु जानाति य एतदेव
लोके स गण्यः सुतरां विवेकी । ५७ ॥
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः ।
स्पक्या देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन |॥९॥
अजत्वं गृहतो जन्म कर्मकर्तुरकर्दताम् ।
योऽचिकारतया घेत्ति स मुक्तः परमो मतः॥५८॥
व्यवहारान् करोत्येव तमानासक एव सः।
पशवी न देहस्य देहं विभ्रदपि स्वयम् ।
ममैव बीयते रूपे किं च मृत्योरनन्तरम् ॥ ५९ ।।
वीतरागमयमोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बह्यो ज्ञानतपसा पूता मदावमागताः ॥ १० ॥
पापाचा अचलु फिटे । पुण्याची पहाट पुटे । मूर्ति माझी प्रगटे।
पोहुकुमरा ।। ५६ ॥ ऐसया काजालागी । अवतरे मी युगौ युगा। परी
चि घोळले नो नगी । तो विवेकिया ॥ ५७ ॥ मा अन जन्मणे ।
मप्रियतादि कर्म करणे । अविकार जो जाणे । तो परममुक्तः ।।५८॥
सो चाखिला सगे न चले । “चा देश नाकळे । मग पंचवी व मिले।
माश्याचि पी॥ ५९॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
परापरं न शोचन्ति सन्ति कामविवर्जिताः।
न कदापि भवन्त्येव ये क्रोधस्य वशंवदाः ॥ ६०॥
ये संपन्नाः सन्ति नित्यं मयैव
मत्सेवायै जीवितं धारयन्ति ।
तोपी येपामारमयोधन जातः
प्रीतिर्यपामिन्द्रियार्थेषु नष्टा ॥ ६१ ॥
ये तपस्तेजसा पुजा ज्ञानस्यैकनिकेतनम् ।
ये पुनन्त्येव तीर्थानि विभ्रतस्तीर्थरूपताम् ॥ ६२॥
मद्भावं सुखमायान्ति मद्रूपाश्च भवन्ति ते।
तेषां हि मम चाप्येव कश्चिद्भेदो न विद्यते ॥ ६३ ॥
पित्तलस्य कलङ्कश्चेत् कालिमा चापगच्छतः।
तदा हेम्ना फिमन्येन संप्राप्तेन प्रयोजनम् ॥ १४ ॥
यमनियमरूपनिकपे परीक्षिता ये च शुद्धतां नीता।
शानतपोऽग्नो जाता मपास्तेऽत्र संशयः कः स्यात् ॥६५॥
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तास्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११॥
ए-हवी परापर न छोचिती । जे कामनाशून्य होती । वाटा के वेळी
न वचती। क्रोधाचिया ॥६॥ सदा मियाचि आयिले । मानिया सेवा
जियाले । की आत्मवो तोषले । वीतराग जे ।। ६१ ॥ जे तपोतजाचिया
राशी । की एकायतन ज्ञानासी । जे पवित्रता तीपोटी। तीर्थरूप ॥ ६२॥
ते मनाया सहजे आले । मी तेचि ते होऊनि ठेले । जे मज तो
उरले । पदर ना ॥ ६॥ मागे पितळेची गधिकाधिक 1 पिटली
होय निःख त मुवर्ण काई आणिक ! जोह जाइजे ॥ ६४ ॥ दैठे
यमनियमी कहसले । जे तपोगाने चोखाळले। मी तेचि माहले । एप
संधयो कायठा ॥६५॥

·चतुर्थोऽध्यायः
किं च पश्य कथं वर्ते पार्थादं सर्वजन्तुषु ।
मयि येषां यथा मावस्तेपु मेऽपि तथैव मोः॥६६॥
ननु पश्य मनुष्याणां सर्वेषां हि स्वभावतः।
ममैव भजने नित्यं प्रवृत्तिदृश्यतेतराम् ॥ ६७ ॥
ज्ञानाभाधेन तेषां तु बुद्धिभेदः प्रजायते ।
तेनैव मय्यनेकत्वमेकस्मिन्कल्पयन्ति ते ॥ ६८ ॥
पश्यन्त्य भेदेमयि भेदमेव
नामानि कुर्वन्ति ममाप्यनाम्नः।
देवं च देवी व तथा यदन्ति
मां वाङ्मनःकायपथातिगं ते ।, ६९॥
हा भेदबुदेवशमागतास्ते
संभ्रान्तचित्ताः स्वयमेव भूत्वा ।
सदैव सर्वत्र च यः समोऽस्तिः
तस्मिन् विविक्षन्त्यघमोत्तमत्वम् ॥ ७० ॥
का इन्तः कर्मणां सिद्धि यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥
एन्हवीं तरी पाहीजे जैसे माझ्या ठायी। मबती तया माहि।
साचि मनें ।। ६६ ॥ देखें मनुष्यत्रात सकळ । स्वमाषता मजनशील।
जाहलें असे केवळ | माझ्याचि ठायी ॥६५॥ परी ज्ञानेवाण नाशिलें।
जे बुदिभेदासि आछे । तेणेचि त्या कपिलें । अनेकत्व ॥ ६८ ॥ म्हणऊनि
अभेदी भेदु देखती । यया अनाम्या नाम ठेविती । देवी देवो म्हणती।
अपर्चात ॥ ६९॥जे सर्वत्र सदा सम । देष विमाग अघमाचम । मवि.
•यो भ्रम । विचिती ॥ ७० ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी इएकामप्रसिद्धयर्थममीष्टाः समुपासते। मदन्या देवतास्तास्ता उपचारैथैथोचितैः ॥ ७१॥ इह यद्यपेक्षन्ते तत्तदर्शवतेऽखिलम् । तत्तु कर्मफलं विद्धि केलं नात्र संशयः ॥७२॥ कर्मणोऽन्यो न दातास्ति नादातापि च कश्चन । कमेव फलदं लोके वस्तुन्यत्र विचारिते ॥ ७३ ॥ क्षेत्रे यदुप्यते तस्मानान्यत्तत्र प्ररोहति । दर्यते दर्पणाने यत् तदेव प्रतिदृश्यते ॥ ७९ ॥ शैलपादतले शब्दः कृत एव यथात्मनः। उत्तिष्ठति निमित्तेन स्वयं भूत्वा प्रतिध्वनिः ॥ ७५ ॥ भजनानां समस्तानामहमेव तथार्जुन । आधारोऽस्मि फलप्राप्तिर्भावनानुगुणेय तु ॥ ७६ ॥ चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मा विद्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥ मग नानाहेतुप्रकारे । यथोचित उपचारें । मानिली देवतातरें । उप मिती॥७१॥ तेथ जे जे अपेक्षित । ते तेचि पावती समस्त । परी कर्मफळ निश्चित । वोळख तू ॥ ७२ ॥ वाचूनि देते घेते आणिक निभ्रात नाही सम्यक । एथ कर्मचि फळसूचक । मनुष्यलोकी ॥ ७३ जैसे क्षेत्री जे परिजे । तेंवाचूनि आन न निपजे । का पाहिजे al देखिने । दर्पणाघारें ॥ ७४॥ ना तरी कडेयातळवटीं । जैसा आपुला बोलु किपटी । पढिसादु होऊनि उठी। निमित्तयोगें ॥ ७५ ॥ तेच समस्ता या भजना । मी साविभूतु . अर्जुना। एथ प्रतिफळे भावना आपुलाली ।। ७६ ॥ 1

·चतुर्थोऽध्यायः
एचमेच विजानीहि यद्वर्णाश्चतुरोऽप्यमून् ।
गुणकर्मविभागेन स्वयं निर्मितवानहम् ॥ ७७॥
मया प्रकृतिधर्माणां गुणानां चानुसारतः।
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विविकानि पृथक् पृथक् ॥ ७८॥
एकत्वेऽपि मनुष्याणां चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितिः।
गुणकर्मविचकेन स्वमाचारसमपद्यत ॥ ७९ ॥
एवं निसर्गजन्याया आकर्णय धनंजय।
वर्णमेव्यवस्थाया नाहं कर्तास्मि सर्वथा ।। ८० ॥
न म कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मा योऽमिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥१४॥
मत्त एवं व्यवस्थेयं जाता न तु मया कृता ।
इत्येतद्यो विजानाति स मुक्तः कर्मवन्धनात् ॥८१॥
एवं ज्ञावा कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मव तस्मारवं पूर्वः पूर्वतर कृतम् ॥ १५॥
माता याविपरी जाण । हे चा-ही वर्ण । सजिले म्यां गुण-1 कर्मवि
मागें ॥ ७७ ॥ जे प्रकृतीचेनि आधारें । गुणाचेनि व्यभिचारें । कमें वदनु-
सारे विवंचिली ।। ७८ ॥ एप एकवि हे धनुप्पपाणी । परी जाहले गा
चहूं वर्णी । ऐसी गुणकर्मकरसणी । केली सहजें ॥ ७९ ॥ म्हणोनि आइ
पाया। वर्णभदसंस्था ! मी कता नव्हे सर्वया ! याचिलागी ॥८॥
₹ मजविस्तव जाद। परी म्यां नारी के में लेगें नामितलें तो
मुरहा गा ॥८१॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
मुमुक्षुभिः पुरा भूतैर्विशायेदृशमेव माम् ।
अनुष्ठितानि कर्माणि समस्तानि धनुर्धर ॥२॥
न तूप्तान्यपि रोहन्ति भृष्टयीजानि कर्हिचित् ।
कर्माण्यपि कृतान्येभिरगमन् मोक्षहेतुताम् ॥ ८३॥"
अन्यच्च पश्य सज्ञानरपि कर्तुन युज्यते ।
कर्माकर्मविचारोऽयं घुद्धथैव निजयार्जुन ॥ ८४ ॥
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तचे कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ।।
किमिदं कर्मसंज्ञ यल्लक्षणं किमकर्मणः।
इति चिन्तयता चित्त संभ्रान्तं विदुपामपि ॥ ८५॥
यथा वा नाणकं कूटं सर्वथा सत्यसनिभम् ।
कुरुते संशयारूढे तज्ज्ञानामपि लोचने ॥८६॥
मनसायपरा सृष्टि निर्मातुं ये तथा क्षमा
कर्मपाशेन बध्यन्ते तेऽपि निष्कर्मताघमात् ॥ ८७ ॥
मागील
जे होते । तिहीं ऐसिया जाणोनि माते। कमें केली
समस्तै । धनुर्घरा ॥ ८२ । परि ते बीजे जैसी दग्घली । नुगवतीचि
परिली | तैसी कमेचि परि तया जाहली । मोक्षहेतु ॥ ३॥ एय आणि-
कही एक अर्जुना। हे कर्माकर्मविवचना आपुलिये चाडे सजाना । योग
नोहे ।।८४ ॥ कर्म म्हणिपे ते कवण । अथवा अकर्म काय लक्षण ।
ऐसे विचारिता विचक्षण । गुफोनि ठेले ॥ ५ ॥ जैसे का कु. नाणे ।
खन्यचनि सारखेपणे । बोल्याहि देखणे । यो पाली ॥ ८६ ॥ तैसे
नैष्कम्यतेचेनि भ्रम गिमिजत आहाती कौ । जे दुजी सष्टि मनोधौ ।
करू सकती॥८७॥

·चतुर्पोऽध्यायः
शानिनोऽप्यन मुह्यन्ति किमु मूढा धनंजय ।
कर्माकर्मविचारोऽतः कथ्यते तमिमं शृणु ॥ ८८॥
कर्मणो झपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥१७॥
सर्व विश्वमिदं येन व्यक्तिमेति स्वभावतः।
तत्कर्मेत्यवगन्तव्यं सम्यक् संचिन्त्यमादितः ।। ८९ ।।
वर्णाथमोवितं कर्म विहितं यद्विशेषतः।
ततस्तदप्यभिज्ञेयं सोपयोग फलान्वितम् ॥१०॥
यनिपिद्धमिति प्रोक्तं योध्यं तदपि तत्वतः।
एवं हि वध्यते नैय कर्म कुर्वन्नपि स्वयम् ॥ ९१॥
गहना कर्मणो व्याप्तिस्तदीनमिदं जगत् ।
अस्त्विदं श्रूयतां पार्थ कृतकृत्यस्य लक्षणम् ॥२२॥
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८॥
वाचूनि मूर्खाची गोठी कायसी । एथ मोहले गा कातदर्शी । म्हणोनि
आता तेचि परियेसीं । सागेन तुज ।। ८८ ॥ तरी कर्म म्हणिजे स्वमा ।
जेणें विश्वाका सभवे । तें सम्यक् आधी जाणावें । लागे एय ॥ ८९ ॥
मग वर्णाश्रमासि उचित । जे विशेष कर्म विहित । तेही वोळखावे निश्चित।
उपयोगेंसी ॥ ९० ॥ पाठी जे निषिद्ध म्हणिपे । तेही बुझा स्वरूपे । येतु-
लेनि काहीं न गुफे । आपैसेंचि ॥ ९१ ॥ ए-हवीं जग हे कर्माधीन ऐसी
याची व्याप्ती गहन । परी ते अयो आइके चिन्ह । मासाचे गा ॥ १२ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यश्चरन् सर्वकर्माणि न चरामीति पश्यति।
कर्मणां नापि सङ्गेन तत्फलाशां विमति च ॥१३॥
इयती भूमिमारुढो यस्य निष्कर्मतागुणः।
यत्कर्तव्यतया भाति तदन्यन्नास्य किंचन ॥१४॥
तथापि कर्मजातं यश्वरन् सम्यक् प्रदृश्यते ।
शानी स एव विशेयो लक्षणैरेभिरर्जुन ॥१५॥
जलोपान्ते स्थितः कश्चित् पश्यन्नात्मानमम्भसि ।
ततो भिन्नोऽहमस्मीति यथा जानात्यसंशयम् ॥९६ ॥
नावा गच्छंस्तटस्थान वृक्षान्पश्यति धावतः ।
स एव तत्वतः पश्यंस्तान स्थिरानवगच्छति ॥९७॥
यः कर्माचरणं स्पष्ट मिथ्यैव मनुते वरन् ।
सर्वकर्मसु जानाति निष्कर्मत्वमथात्मनः ॥९८॥
उदेत्यस्तं च यातीति चलताऽचलतो रवः ।
कुर्यतोऽपि तथा यस्याकतृत्वं कर्मणः स्थिरम् ॥ ९९ ॥
जो सकळकर्मी वर्तता । देख आपुली नैष्कर्थता । कर्मसंगे निराशता।
फळाचिया ॥ ९३ ॥ आणि कर्तव्यतेलागी । जया दुसरे नाही जगी । ऐसिया
नैष्कर्म्यता तरी चागी । बोघला असे ॥ ९४ ॥ तरी क्रियाकलापु आधवा।
आचरतु दिसे बरवा । जो तोचि तो ये चिन्हीं जाणावा । शानिया गा
॥ ९५ ॥ जैसा जो जळापाशी उभा ठाके । तो जरी आपण जळामाजि
देखे । तरी तो निभ्रात वोळखे । म्हणे मी वेगळा आहे ॥ ९६ ॥ अथवा
नावे इन जो रिगे । तो यहियेचे रुख जाता देखें वेगें। तेचि साचोकारें
जो पाहों लागे । तव रुख म्हणे अचळ ॥ १७ ॥ तैसे सर्व कर्मी असणे।
ते पुढे मानूनि वायाणे । मग आपणपा जो जाणे । नेकयु ऐसा ॥९॥
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणे । जैसें न चलता सर्वाच चालणें । तैसे नैष्क-
मेव जाणे । काचि असतां ॥१९॥

·चतुर्थोऽध्यायः स मनुष्य इवाभाति मनुष्यत्वं न तत्र तु । प्रतिविम्ब जले भानोन पुनस्तत्र भानुता ॥ १० ॥ सोऽपश्यन्नीक्षते विश्वमकुर्वन् कुरुतेऽनिलम् । भोग्यजातमभुजानो भते च ब्रह्मतां गतः ॥ १०१ ॥ एकस्थाने स्थितस्यास्य गतिः सर्वत्र विद्यते। अस्त्विदं स्वयमेवासौ विश्वभावं प्रपद्यते ॥ १०२ ॥ यस्य सर्व समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥ यः पूरुषः कर्म चरन निद्यते न यस्य चित्ते फुरुते मनागपि । पदं फलेहा चरितेऽपि कर्मणि ब्राँव तं विद्धि परं नराकृति ॥ १०३ ॥ अहमेतत्करिष्यामि सिद्धि नेष्याम्युरीकृतम् । इति संकल्पदोषोऽपि मनो यस्य न वाधते ॥ १०४ ॥ निर्दग्धानि ज्ञानवह्नमुंखेन येनाशेषाण्येव कर्माणि पुंसा । अस्मिल्लोके मानयत्वं प्रपन्नं नूनं साक्षात परब्रह्म विद्धि ॥ १.५॥ तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे । परी मनुष्यत्व तया न घडे। जैसे जळाघारें न बुहे। भानुवि ॥१०० ॥ तेणे न पाहता विश्व देखिलें।न करितां सर्व केलें । न भोगिता भोगिले । मोग्यजात ॥ १०१॥ एकचि ठायी बसला । परि सर्वत्र तोचि गेला । हे असो विश्व जाहला । अंगेंचि तो ॥ १०२ ॥ जया पुरुषाच्या ठायीं । कर्माचा तरी खेदु नाही । परी पळापेक्षा कहीं । संचरेना ॥ १०३ ॥ आणि हे कर्म मी करीन । अथवा आदरिले सिद्धी नेईन । येणे संकल्पही जयाचें मन । विटाळे ना ॥१०॥ शानामाचेनि मुखें । जेणे जाळिली कर्म अशेखें । तो परमप्राचि मनुष्यवेखें। वोळख त् ॥ १०५॥ । - ।

·१७०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
त्यक्त्वा कर्मफलास निस्यतृप्तो निराश्रयः।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचिकरोति सः ॥२०॥
शरीरे स उदासीनः फलभोगेस निःस्पृहः ।
नित्यमानन्दरूपः सन् रमते स तथा स्थितः ॥ १०६॥
संतोपरूपगर्मागारे भञान आत्मवोधाख्यम् ।
पक्कानं न कदापि प्रत्याचष्टे धानलमलं सः॥ १०७॥
निराशौर्यतचित्तात्मा त्यतसर्वपरिमहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वनामोति किल्बिषम् ॥२१॥
यदृच्छालामसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ ॥
भाशामहंतयोपेतां त्यक्त्वा भूतयलिं यथा ।
अधिकाधिकया प्रीत्या सेवते स महासुखम् ॥१०८॥
स लब्धावसरप्राप्तं याति तेनैव निवृतिम् ।
स्वीयोऽयं परकीयोऽयमिति भेदं न पश्यति ॥१०९ ॥
स यत्पश्यति नेत्राभ्यां स्वयं संपद्यते हि तत् ।
यदा शृणोति कर्णाभ्यां तेन याति सरूपताम् ॥ ११०॥
जो शरीरों उदासु | फळभागी निरासु । नित्यता उल्हासु । होऊनि
असे ॥ १०६॥ जो सतोषाच्या गाभारा । आत्मबोधाचिया बोगरां । पुरे
न म्हणेचि धनुर्धरा । आरोगिता ॥ १०७ ॥ कैसी अधिकाधिक आवडी ।
धेत महासुखाची गोडी । साडोनियां अशा कुण्डी । अहमावेसी ॥ १०८॥
म्हणोनि अवसरे जे जे पावे । तेणेंचि तो सुखावे । आपुलें आणि परावें ।
दोन्ही नाहीं ॥ १.९॥ तो दिठी में पाहे । ते आपणाच होऊनि जाये।
आइके ते आहे । तोचि जाहला ॥ ११० ॥

·चतुर्थोऽध्यायः
चल्यते चरणाभ्यां यद् वदनेन यदुच्यते ।
यद्यद्वा चेप्यते तत्तत् स सर्व जायते स्वयम् ॥ १११ ॥
अस्त्विदं यस्य विश्वस्मिन् विद्यते नान्यदात्मनः ।
स कथं कर्मणा केन कदाचिदपि वाध्यते ॥ ११२ ।।
जायते मत्सरो द्वैतात् तत्तु व्यपगतं यतः।
स निर्मत्सर इत्येतनिगाचं वचसा नु किम् ॥ ११३॥
अतः स सर्वथा मुक्तः सकर्मापि न कर्मकृत् ।
सगुणोऽपि गुणातीत इत्यत्राथै न संशयः ॥ ११४ ॥
गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
असौ देहधरः कामं भाति चैतन्ययत् पुनः ।
ब्रह्मवच्छुभ्ररूपश्च दृश्यते सुपरीक्षितः ॥ ११५ ॥
यशादीनि स कर्माणि कौतुकात्कुरुते यदि ।
ईशोऽपि बिलीयन्ते तस्मिन्नेवासिलान्यपि ॥११६ ॥
चरणी इन चाले। मुखे में जें भोले । ऐसे चेष्टाजात तेतुलें। भाप.
णचि जो ॥ १११॥ असो विश्व माहीं । जयासि आपणवांचूनि नाहीं।
आतां कवण ते कर्म कायी। बाघी तया ॥ ११२॥ हा मत्सर जेय
उपजे । तेतुळे नुरेचि जया दुर्जे तो निर्मत्सर काई म्हणिजे । बोलवरी
। ११३ ।। म्हणोनि सर्वोपरी मुक्तु । वो सकचि कमरहित । सगुण परी
गुणावीतु । एष प्राति नाहीं ॥ ११४॥ तो देहसंग तरी असे। परि
चेतन्पासास्सिा दिसे । पाहतां परब्रहाचेनि करें। चोखालु भला ॥१५॥
ऐसाही परी कौतुकें । जरी कर्मे करी यज्ञादि । तरी तिये लया माती
निःशेखें । त्याच्याचि ठायी ॥११६॥

·२७२ संस्कृतज्ञानेश्वरी अभ्राण्यफालेऽम्बर उन्नतानि न तन्यतेऽल्पामपि पृष्टिमत्र । आत्मोदयेनैव तु तुल्यकालं स्वयं नभस्येव लयं प्रयान्ति ॥ ११७॥ करोतु वेदैविहितानि नाम कर्माणि सर्वाणि यथावदेव । सरूपतां विभ्रति तानि तत्र स्वयं सरूपाणि लयं प्रयान्ति ॥११८॥ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म इविब्रह्माग्नी ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२४ ।। बनारयमिदं कर्म कर्ताहं होतृसंज्ञक । अत्राध्वरे च भोक्तायमिताय नास्य भेदधीः ॥ ११९ ॥ हधिमन्त्रादि यज्ञेषु यद्यदिष्टेषु विद्यते। सर्व ब्रह्मस्वरूपं तद्-आत्मबुद्धिः स पश्यति ॥ १२० ॥ कर्म ब्रह्मैव मन्वान समदृष्टिरतोऽर्जुन । कुर्वन् प्राप्तनि कर्माणि निष्कर्मेव्ह गण्यते ॥ १२१ ॥ अकाळीनी अभं जैशीं । उसवीण आकार्थी । हरपती आपैथी । उद- यली साती ॥ ११७ ॥ तेसी विधिविधाने विहित । जरी आचरे तो समरतें। तरी तिये ऐक्यमा ऐक्याते । पावतीचि गा॥११८॥ हवन भी होता। का इये यही हा मोक्ता । ऐसिया बुद्धीसि नाही भिन्नता । म्हणऊनिया ॥ ११९ ॥ जे इष्टयज्ञ यजावे । ते इविमैत्रादि आघवे । तो देखतसे अवि- नाशमा । आत्मशुदि ।। १२०॥ म्हणउनि ब्रह्म तेचि कर्म । ऐसे बोषी आलें जया सम । तया कर्तव्य ते नष्कर्म्य | धनुर्घरा ॥ १२१ ।। ।

·चतुर्थोऽध्यायः १७३ विवेककुमारत्वेऽती प्राप्त विवेकतारण्ये । परिणीय विरक्ति योगहविर्भुज उपासनारख्या ॥ १२२ ॥ दैवमेवापरे यज्ञ योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञ यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥२५॥ गुरुवाफ्यहुताशे यैरग्निहोत्रपरायणैः । अविद्या मनसा साघमात्मनः सकला हुता ॥१२३ ॥ य आत्मसुत्रलाभाय जायते पाण्डुनन्दन । इज्यते यत्र योगाग्नौ देवयज्ञ वन्ति तम् ॥१२४ ॥ दैवाद्देहस्य रक्षेति मतिर्यपां सुनिश्चिता। न चास्य मरणे चिन्तां ते विप्रति मनागपि । दैवयशवशाद्विद्धि तान्महायोगितां गतान् ॥ १२५ ॥ इदानी कथयाम्यन्यान् साग्निकांस्ते धनंजय । यज्ञमानेण ये यझं ब्रह्माग्नावपजुदति ॥ १२६ ॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुहति । शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निपु जुहति ॥२६॥ आता अविवेककुमारत्वा मुकले । जया पिरकीचे पाणिग्रहण जाहलें। मग उपासन जिहीं आणिलें। योगामीचें ॥ १२२ ।। जे यजनशील अह. निशी । जिही अविद्या इविली भनेंमी । गुरुवाक्यहुताधीं। हवन केले ॥ १२३ ॥ विहीं योगामिकी यजिजे | तो देवयजु म्हणिजे । जेणे आत्म- मुख कामिजे । पाडुकुमरा || १२४ ॥ देवास्तव देहाचे पाळण । ऐसा निश्चयो परिपूर्ण । जो चिंतीना देहमरण । वो महायोगी नाण। देवयोगें ॥ १२५ ॥ आता अवघारी सागेन माणिक । जे ब्रहामी सामिक । क्याते यचि यनु देख । उपासिजे ।। १२६ ।।

·२७४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
इन्द्रियाख्यैथिव्यैः पवित्रैरुपजुदति।
मूलवन्धादिकैर्मन्नै संयमाग्निं विभि परे ॥ १२७॥
वैराग्यभानावुदय प्रयाते
विवृण्वते संयमहोमकुण्डम् ।
तस्मिस्ततश्चेन्द्रियरूपमानि
प्रयत्लत प्रज्वलयन्ति केचित् ॥ १२८॥
ज्वाला विरक्तिरूपाथ तस्मादग्ने प्रजायते ।
चेतितानि भवन्त्येव पड्विकारेन्धनानि च ।
पञ्चधीन्द्रियकुण्डेभ्य आशाधूमोऽपगच्छति ॥ १२९ ॥
ततो जुह्वति वेदोक्तविधिना विषयाहुती ।
होमकुण्डे बहुमाज्या ज्वलितन्द्रियपावके॥ १३०॥
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
भारमसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥२७॥
सर्वथा क्षालयन्त्येके स्वान्दोपानेवमर्जुन ।
अरणि हृदय मन्थ विवेक कुर्वतेऽपरे ॥ १३१ ॥
शान्तिरज्वा नियध्यैन धैर्यभारनिपीडितम् ।
गुरुवाक्यवलेनैते समाकर्षन्ति यत्नत ॥१३२॥
एक सयमग्निहोत्री। ते युक्तित्रयाच्या मत्री । यजन करिती पवित्री ।
इद्रियद्रव्यों ।। १२७ ॥ एका वैराग्यरवि विवळे। तव सयति विहार
केले । तेथ अपावृत्त जाहले । इद्रियानळ ॥१२८ ॥ तिहीं विरक्तीचि
ज्वाळा घेतली । तव विकागची इधने पळिपली । तेथ आशाधूमें साडिली!
पाचही कुहें ॥ १२९ ॥ मग वाक्यविधीचिया निरवडी | विषय-आहुती
उदडी । हवन के कुडी । इंद्रियामीच्या ॥ १३०॥ एकी ययापरी
पार्था । दोपु क्षाळिले सर्वथा । आणिकी हृदयारणी मया। विवेकु केला
॥ १३१ ॥ तो उपशमें निइटिला । धैर्य वरी दाटिलागुरुवाक्ये कादिला
बळकटपणे ॥ १३२॥

·चतुर्थोऽध्यायः एवं समरसत्वेन मथ्नतां सिद्धिरीहशी। जायते सत्वरं पार्थ यज्ज्ञानाग्निः प्रदीप्यते ॥ १३३॥ ऋद्धिसिद्धिविमोहाख्यो धूमः पूर्व विनश्यति । तत उत्पद्यते सूक्ष्मः स्फुलिडो ज्ञानवह्निजः ॥ १३४ ॥ यमैश्च नियमैश्चपि शुष्कपूर्व मनोऽमलम् । ज्वलिप्यतश्च तस्याग्नेरिन्घनत्वाय कल्पते ॥ १३५ ।। ज्वालास्तेन समेघन्ते ततस्तत्रोपजुह्वति। वासनासमिधस्तास्ताः स्नेहाज्येन समन्विताः ॥१३६ ॥ तस्मिशानानले दीप्ते हूयन्ते तदनन्तरम् । सर्वाणोद्रियकर्माणि सोऽहमन्त्रेण दीक्षितैः ॥ १३७ ॥ प्राणक्रियाख्यनुवयोपहत्य पूर्णाहुति तत्र तदा हुताशे। प्राप्तं विनायासमथाध्वरान्ते ऐक्याववोधावभृथं भजन्ते ॥ १३८ ॥ ऐसे समरसे मंथन केलें । तेथ झडकरी काजा आले । जे उज्जीवन जहाले । शानामीचें ॥ १३३ ॥ पहिला ऋद्धिसिद्धीचा संभ्रमु । वो निव. तोनि गेला धूम् । मग प्रगटला सूक्ष्म । विस्फुलिंगु ॥ १३४ ॥ तया मनाचें मोकळे । तेचि पेटवण घातले । जे यमनियमी हळुवारले। आइतें होतें ॥ १३५ ॥ तेणे सादुकपणे ज्वाला समृदा । मग वासनातराचिया समिधा स्नेसी नानाविधा | जाळिीलया ॥ १३६॥ तेय सोऽहंमत्र दीक्षिती। इंद्रियकर्माचिया आहुती । लिये ज्ञानानळी प्रदीप्ती । दिधलिया। १३७ ॥ पाठी प्राणक्रियेचिय युवेनिशी । पूर्णाहुती पटिया हुतायी। तेथ अव- मुथ समरसी । सहजै जहालें ॥ १३८ ।।

·१७६ संस्कृतज्ञानेश्वरी आत्मबोधसुखं यच्च हुतशिष्टं वितिष्ठते । संयमानेः पुरोडाशं तमेवावेत्य गृह्यते ॥ १३९ ॥ यजनैरीदृशैनके प्रिलोक्यां मुक्तिमामुवन् । यशाक्रियासु भिन्नासु यत्प्राप्यमेकमेव तत् ॥ १४० ॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥ केचिदेतेपु यज्ञेषु द्रव्ययज्ञाः प्रकीर्तिताः। कांश्चिदाहुस्तपोयशान् योगयशांश्च कांश्चन ॥ १४१ ।। यस्मिन् शब्दैरिज्यते शब्द एव तं वाग्यज्ञ पण्डिता व्याहरन्ति । ज्ञानेनैव ज्ञायते ब्रह्म यस्मिन् शेयं मुख्यं ज्ञानयज्ञं तमाहुः॥ १४२॥ कष्टपदा अमी यज्ञाः सर्व एव सुदुष्करा.। जितेन्द्रियैस्त्वनुष्ठेयाः केवलं योग्यतावशात् ॥ १४३ ॥ तत्रार्थे सुभवीणास्ते योगसंपचिशालिनः । जीवबुद्धिमतश्चात्मस्वरूप उपजुह्वति ॥१४४ ॥ 'मग आत्मबोर्षांचे सुख । जे संयमानीचे हुतशेख । तोचि पुरोडाशु देख । घेतला तिही ॥ १३९ ॥ एक ऐशिया इही यजनी । मुक्त जाले गा त्रिभुवनीं । या यशक्रिया तरी आनानी । परि प्राप्य ते एक || १४०।। एक द्रव्ययच म्हणिपती। एक तपसामग्रिया निपजविती । एक योग- यागुही आहाती । जे सागितले ॥ १४१ ॥ एकी शन्दी शब्दु यजिजे ! तो वाग्यजु म्हणिजे । ज्ञाने शेय गमिजे ! तो ज्ञानयज्ञ ॥ १४२ ॥.. अर्जुना सकळ कुधाडें । में अनुष्ठिता अति साकरें। परी जितेंद्रियामीचि घटे । योग्यताको ।। १४३ ॥ ते प्रवीण तेथ भले । आणि योगसमृद्धि आथिले । म्हणोनि आपणयां तिहीं केलें । आत्महवन ॥ १४४ !!

·चतुर्थोऽध्यायः १७७ अपाने जुहृति प्राण प्राणेऽपानं तयापरे । प्राणापानगती रक्षा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥ अपानाग्नर्मुख द्रव्यं जुदति माणसंशकम् । केचिदभ्यासयोगेन ननु पार्थावलोकय ॥ १४५ ॥ पकेऽपान प्राणसंशेऽपयन्ति चायुं वायौ योगसामर्थ्य भाजः। वायू एतौ द्वौ निरुधन्त्यथैके पार्थ प्राणायामिनस्तान्वदन्ति ॥ १४६५ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुहति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मयाः ॥ ३० ॥ बनयोगक्रमणैके साहारनियन्त्रिणः । संभ्रमाजद्वति प्राणान् प्राणरूपे हुताशने ॥ १४७ ॥ यज्ञशीला अमी सर्वे सन्ति मोक्षामिलापुकाः। तांस्तान्यज्ञान्वितन्वानः क्षाल्यते यैर्मनोमलः ॥१८॥ अक्षाने सकले दग्धे शुद्धं ब्रह्मावशिष्यते । यत्र मेदो न वर्श्व होतुश्चापि मनागपि ॥ १४९ ॥ मग अपानामीचे मुखी । प्राणद्रव्ये देखा । हवन केले एकी। अभ्यास योगें । एक अपानु प्राणी अर्पिती ! एक दोहीतेही निलंधिती । ते माणा- यामी म्हणिपती । पंहुकुमरा ॥ १४६ ॥ एक वनयोगक्रमे । सर्वाहारसंयम प्राणी प्राणु सम्रौ । हवन करिती ॥ १४७ ॥ ऐसे मोक्षकाम सकळ । समस्त हे यजनशीळ । जिहीं यशद्वारा मनोमळ | चाळण केले ।। १४८॥ जया अविद्याजात जाळिता । जे उरले निजस्वमावता । जेय यमि आणि होता। उरेचिना ॥ १४९ ।। १२ ·संस्कृतशानेश्वरी पूर्णकामतया यष्टुर्यत्र यशः समाप्यते । ततोऽन्ते सर्वकर्माणि विरमन्ति स्वभावत: विचारो चिरतो यत्र यत्र तर्कस्य नो गतिः। द्वैतदोपस्य सङ्गेन यन्न जात्यपि लिप्यते ॥ १५१ ॥ यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥ झानं शुद्धानादिसिद्ध यज्ञशेपं यदीदृशम् । अहं ब्रह्मेति मन्त्रेण ब्रह्मनिष्ट्रनिपन्यते ॥ १५२ ॥ शेपामृतेन तृप्यन्ति गच्छत्यमरतां तथा। संपद्यन्ते धिनायासमतो ब्रह्मैव ते स्वयम् ॥ १५३ ।। ये न जन्म प्रपद्येह संयमाग्निमुपासते। योगयागं न कुर्वन्ति विरक्तिवृणुते न तान् ॥ १५४ ।। येषां न विद्यते पार्थ शोभना गतिहिकी। तेषां परत्र का चार्ता न मां तत् प्रष्टुमर्हसि। अतः कथापि नो कार्या तद्गता काचन त्वया ॥ १५५ ॥ जेय यजितयाचा कामु पुरे । यीचे विधान सरे । मागुते जेथूनि वोसरे । क्रिया जात ॥ १५ ॥ विचार जेष न रिंगे । हेतु जेथ न निगे। जे दैतदोपसगे । लिपेचि ना ।। १५१॥ ऐसें अनादिसिद्ध चौरवट । जे शान यज्ञावशिष्ट । ते विती ब्रह्मनिष्ठ । ब्रह्माह मंत्रं ॥ १५२ | ऐसे शेषा- मृते धाले । की अमर्यमावा आले । म्हणोनि ब्रह्म ते जहाले । अनायासे ॥ १५३॥ येरा विरक्ति माळ न धाविचि। जया सयमानीची सेवा न घहेचि । जे जे योगयोग न करितीचि जन्मले साते ॥ १५४ ॥ जया ऐहिक घड नाहीं । तयाचें परत्र पुससी काई । म्हणोनि असो हे गोठ पाही। पंडुकुमरा ॥ १५५ ।। - ·चतुर्थोऽध्यायः १७९ एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञावा विमाक्ष्यसे ।। ३२ ॥ एवं नेकविधा यागा ये तुभ्यं कथिता मया। समीचीनतया वेदे वर्णितास्ते सविस्तरम् ॥ १५६ ॥ विस्तरेण तु किं कार्य कर्मसिद्धानवेह्यमून् । इयतापि लयं यायाकर्मवन्धः स्वभावतः ॥ १५७ ॥ श्रेयान् द्रव्यमयाचज्ञाज्ञानयज्ञः परंतप । सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥ वेदो येषां मूलं यत्र समृद्धिः क्रियाविशेषाणाम् । येपांच फलमपूर्व स्वर्गसुखप्राप्तिरेवोक्ता ॥ १५८ ॥ युका द्रव्यादियागास्ते ज्ञानयज्ञकलामपि । नामुवन्ति यथा तारा कलां भास्करतेजसः ॥ १५९ परमात्मसुखं नाम निधानं द्रष्टुमिच्छता! योगिसङ्घन यन्नेत्राअनत्वेनोपयुज्यते ॥ १६० ॥ स्थान परिसमाप्तेर्यत् क्रियामाणस्य कर्मणः। खनिकर्म्यवोधस्य यच तृप्ति प्रयच्छति । आत्मतृप्तेः साधनानां तद्भोगोत्सुकवेतसाम् ॥ १६१ ॥ ऐसे बहुती परी अनेग । जे सागितला तुज का याग । विस्तारूनि चाग । म्हणितले आहाती ॥ १५६ ॥ परी तेणें विस्तार काय करावें । चि कर्मभिद्ध जाणावें । येतुलेनि कर्मवधु स्वभावें । पावेल ना ॥ १५७ ॥ अर्जुना वेद जयाचे मूळ । जे क्रियाविशेष स्थूळ । जया नम्हाळियेचे फळ। स्वर्गमुख ॥ १५८ ॥ ते द्रव्यादियागु कीर होती। परी ज्ञानयशाची सरीन पवती । जैशी तारावेजसपत्ती। दिनकरापाशीं ॥ १५९ ॥ देखें परमात्म. मुखनिधान । साघावया योगी जन । ने न विसविती अंजन | उन्मेपनेत्री ॥ १६० ॥ जे घावक्षया कर्माची वाणी । नैष्कर्म्यवोधाची खाणी। मुके- लिया पणी। साधनाची ।। १६१।।

·१८०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
प्रवृत्तिः पङ्गुतां याति दृष्टिस्तर्कस्य नश्यति।
यदशाद्विषयासक्ति विस्मरन्तीद्रियाणि च ॥ १६२।।
मनस्त्वं मनसो याति वाचो वाक्त्वं प्रशाम्यति ।
अन्तः स्थित परं ब्रह्म शेयं यत्रोपलभ्यते ॥१३॥
समृद्ध यत्र वैराग्यं विवेकः सुसमाहितः।
यत्र चात्मस्वरूपस्य विनायासेन दर्शनम् ॥ १६४ ॥
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेक्या।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥
तदीदृशं वरं ज्ञानमधिगन्तुं यदीहसे।
सन्तोऽमी समुपास्यास्ते सर्वथैव तदार्जन ॥ १६५ ॥
सजनभानगेहस्य शुश्रूषा नाम देहली।
आत्मसात्करणीया ते सैवाध्यासनपूर्वकम् ॥ १६६ ।।
तस्माद्वपुर्भमोजीवैर्वन्द्यौ ते चरणौ सताम् ।
दास्यं चैपां विधातव्यं गहीनेन चेतसा ॥ १६७ ॥
"जेथ प्रवृत्ति पागुळ जाहली । तर्काची दिठी गेली । जेणे इद्रिये विस-
रली । विषयसगु ॥ १६२ ॥ मनाचे मनपण गेले (जेय बोलाचे बोल-
पण ठेले । जयामाजी सापडलें । शेय दिसे ॥ १६३ ॥ जेथ वैराग्याचा
पागु फिटे । विवकाचाही सोमु तुटे । जेथ न पाहता सहज भेटे । आपण
॥ १६४ ॥ ते ज्ञान पै बरवें । जरी मनी आपि आणावें । तरी संता
या मजावे । सर्वस्वंशी ॥ १६५ ॥ जे ज्ञानाचा कुस्टा । तेष सेवा
हा दारिवठा | तो स्वाधीन करी सुभटा । बोळगोनी ॥१६६॥ तरी तनुमन
जीवे । वरपासी लागायें । आणि अगता करावें । दास्य सकळ ॥१६॥

·चतुर्थोऽध्यायः
परिपृष्ठास्ततः सन्तो त्रुवन्ति यदपेक्षितम् ।
बोधितं हदयं चैव नैति संकल्पवश्यताम् ॥ १६८ ॥
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण दक्षस्यारमन्ययो मयि ॥ ३५ ॥
सतां वाक्यप्रकाशेन चित्तं निर्मयतां बजेत् ।
निःशङ्कत्वात्तथा चैव प्रामुयाद्रह्मणस्तुलाम् ।। १६९ ॥
तदा भूतान्यशेपाणि सहितान्यात्मनार्जुन ।
मत्स्वरूपे विलीनानि द्रक्ष्यसि त्वं निरन्तरम् ॥ १७० ॥
एवं ज्ञानप्रकाशस्ते श्रीगुरोः कृपयोदितः।
मोहरूपं तमश्चित्ते स्थितं दूरीकरिष्यति ॥ १७१ ॥
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिन संतरिष्यसि ॥३६ ॥
यद्यभूरेनसो यासो भ्रान्तर्वा यदि सागरः।
व्यामोहस्य गिरि_पि तदा का क्षतिरर्जुन ॥ १७२ ।।
ईट शानस्प सामथ्र्य विद्यते पुत्तमोत्तमम् ।
यदस्य पुरतस्तुच्छमेतत्सकलमप्यहो ॥ १७३ ॥
मग अचिव जे आपुले। तेही सागती पुसिले । जेणे अतःकरण
मोघलें। कम नपे ।। १६८ ॥ जयाचेनि वाक्यउजिव । जाहलें चिच
निघ । ब्रह्माचेनि पाडें । निशक होप ॥ १६९ ॥ ते वेळी आपणपेयां
सीहतें । इयें अपही भूत। माझ्या स्वरूपी अपहिते। देसी ॥१७॥
ऐ गानप्रका पाईल। मोहायका जाईल । - श्रीगुस्का होईल।
पापा गा॥१७१॥ जरी करमपासा आगरा प्रांतीचा सागर । व्यामो-
हाचा सँग। होउनी असली ।। १७२।। तन्ही शान शतीचेनि पाते।
₹ापति गायोकरें । ऐसें सामर्थ्य असे चौखटे । शानी हो ॥१७॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
अमूर्तस्य प्रतिच्छाया या माया विश्वरूपिणी ।
तामपि स्वप्रकाशेन यत्साकल्यान्निरस्यति ॥ १७४।।
तस्य कोऽयं मनोदोपः पार्थ तत्कथयाप्यलम् ।
ज्ञानेन सहर्श किंचिद्गरीयो नैव विद्यते ॥ १७५ ॥
यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भरमसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तया ॥ ३७॥
त्रैलोक्यदाहजं धूमं सलील या निरस्यति ।
प्रलयोस्थितवात्यायास्तस्या अग्रे घनोनु कः ॥ १७६ ॥
प्रदीपितः समीरेण प्रज्वलत्युदकेऽपि यः।
प्रलयाग्नः कथं वासौ तृणकाटैः प्रशाम्यतु ॥ १७७ ॥
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तस्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८॥
अस्त्विदं घटते नैव विचारोऽप्यस्य नोचितः।
ज्ञानतुल्यं पवित्रत्वे न किंचिदपि दृश्यते ॥ ॥ १७८ ॥
चैतन्यस्य तुला नास्ति ज्ञानस्यापि तथैव च ।
अनेन हि समं लोके विद्यतेऽन्यक्किमुत्तमम् ॥ १७ ॥
देखें विश्वभ्रमा ऐसा । जो अमूर्ताचा कडवता । तो जयाचिया प्रकाशा
पुरेचिना ॥ १७४ ॥ तया कायसे हे मनोमळू । हे बोलता अति किडाळू।
नाही येणें पाढे दिगळ् । दुजे जागीं ॥ १७५ ॥ मागे मुवनत्रयाची
काजळी । जे गगनामानि उघवली । तिये प्रळयींचे वाइटुळी । काय अन
पुरे ॥ १७६ ॥ की पवनाचेनि को । पाणियेचि जो पळिपे | तो प्रळया
नळ दडपे । तृणका काई ॥ १७७ ॥ म्हणोनि असो है न बढे । से
विचारितोचि अधगडे । पुदती शानाचेनि पाई। पवित्र न दिसे ॥१७८)
एष शान हैं उचम होये । आणीकही एक से के आहे। जैसे चैतन्य को
लोहे । दुसरे गा ॥ १७९ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः १८३ यदि तेजोनिधेस्तेजः प्रतिविम्बेऽपि दृश्यते । फोडीकर्तु नभः कृत्स्नं यदि केनापि शक्यते ॥ १८०॥ पृथत्वे च गुरुत्वे च यदि पृथ्व्यास्तुला भवेत् । ज्ञानस्याप्युपमा पार्थ तदैवात्रोपलभ्यते ॥ १८१॥ अतो विचारितेऽर्थेऽस्मिन् भूयो भूयोऽप्यनेकधा। ज्ञानस्य ज्ञान एवास्ति पावित्र्यमिति निश्चितम् ॥ १८२ ॥ परिपृच्छति चेत्कश्चिदमृतं स्वादु कीदृशम् । तदामृतमिवेत्येव युज्यते गदितुं यथा। तथा शानं पवित्रत्वे ज्ञानेनैवोपमीयताम् ॥ १८३ ॥ किमतो भूयसोकेन कालक्षेपोऽस्तु मा वृथा। तदार्जनोऽनवीत् कृष्ण यत्त्वमात्थ तथैव तत् ॥ १८४ ॥ तत्तु ज्ञानं कथं लभ्यमिति प्रश्नं चिकीर्पतः। श्रीकृष्णेनाथ पार्थस्य ज्ञातमेव मनोगतम् ॥ १८५॥ शाताशयोऽब्रवीत् कृष्णः किरीटिन् कथयेऽधुना। शानप्राप्तेरुपायं ते सावधानतया शृणु ॥ १८६ ॥ या महातेजाचेनि कसें । जरी चोखाळ प्रतिबिंब दिसे । का गिवसिलें गिवसे । आकाय हे॥ १८० ॥ नातरी पृथ्वीचेनि पाडे । काटाळे जरी जोडे । तरी उपमा ज्ञानी घडै । पडुकुमार ॥ १८१ ।। म्हणूनि बहुर्ती परी पाहता । पुढतपुढती निर्धारिता । हे ज्ञानाची पवित्रता । शानीचि आयि ॥ १८२ ॥ जैसी अमृताची चवी निडिजे । तरी अमृ. ताचिसारखी म्हणजे । तैसें ज्ञान हे उपमिजे । शासींचि ॥ १८३ ॥ आता यावरी जे बोलणें । ते वायांचि वेलु फेडणें । तव साचचि है पार्य म्हणे । जे बोलत असा ॥ १८४ ॥ परी तेंचि ज्ञान केवी जाणावें । ऐसे अर्जुने जैव पुसावें । तंव ते मनोगत देवें । जाणितलें ॥ १८५ ॥ मग म्हणतसे किोटी । आतां चित्त दे इथे गोठी । सांगेन शनाचिये भेटी। उपायो तुज ।। १८६ ॥

·१८४ संस्कृतज्ञानेश्वरी श्रद्धावॉल्लमते ज्ञान तत्परः संयतेन्द्रियः । झानं लब्ध्वा परी शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ संलेव्यात्मसुखास्वादं निर्षिण्णो विपयेपु यः। यश्चेन्द्रियाणि वैरस्यान्न जातु वहु मन्यते ॥ १८७ ॥ यो कुते मनस स्वेच्छां मनुते स्वकृतं न यः। प्रकृत्यानुष्ठितं कृत्यं श्रद्धायोगेन यः सुखी ॥ १८८॥ तमेव ज्ञानमायाति स्वयं तादृग्गवेपयत् । यत्र पूर्णतया शान्तिर्वासं गृह्मात्यचुम्बिता ॥ १८९ ॥ शाने हृदि स्थिरीभूते शान्तेरुद्भिद्यतेऽङ्कुरः । ततश्चारमावोधस्य यहुविस्तारशालिता ॥ १९० ॥ शान्तिरेव ततो नूनं दृश्यंत सर्वतोदिशम् । द्रष्टुं पारोऽपरस्तस्था यलतोऽपि न पार्यते ॥ १९१ ॥ विस्तारो ज्ञानीजस्य वर्ण्यमानोऽधिकाधिकम् । ईदृशोऽयमपारोऽस्ति तदलं कथयानया ॥ १९२॥ .तरी आत्मसुखाचिया गोडिया। विटे जो का मकळ विषया । जयाच्या ठायी इद्रिया । मानु नाहीं ॥ १८७ ।। जो मनासी चाह न सागे । जो प्रकृतीचे केले नेधे । जो श्रद्धचेनि समोगें । सुखिया जाहला ॥ १८८॥ तयातेचि गियमित । ते ज्ञान पावे निश्चित । जयामाजि अचुचित । शाति असे ॥ १८९ ॥ जें ज्ञान हृदयों प्रतिष्ठे 1 आणि शातीचा अकुर पुटे । मग विस्तार बहु प्रकटे । आत्मबोधाचा ॥ १९० ॥ मग जेउती वास पाहिजे तेउती शातीचि देखिजे । तेय अपरा पास मेणिजे निर्धारित ॥ १९१॥ ऐसा हा उत्तरोत्तर । ज्ञानबोजाचा विस्तार 1 सागतां असे यापार असो आतां ॥१९२॥ ।

·चतुर्थोऽध्यायः अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नाय लोकोऽस्ति न परो न मुखं संशयात्मनः ॥१०॥ शानेऽस्मिन्न रुचिर्यस्य कोऽर्थस्तेनात्र जीवता । जीवितान्मरणं श्रेयस्तस्योति प्रतिमाति मे ॥ १९३॥ जनहीनं यथा गेहं प्राणहीनं वपुर्यथा। जीवितं शानहीनं यत् तथा संमोहपूरितम् ॥ १९५॥ सनवाप्तवतो झानं तल्लिप्सा यदि केवलम् । तदापि तस्य तल्लामे प्रत्याशा कापि विद्यते ।। १९५॥ का वार्ता ज्ञानवत्त्वस्य ज्ञाने नास्थापि यस्य सः। पतितं संशयाग्नौ तं निश्चयेन विदांकुरु ॥ १९६ ॥ अमृतेऽप्यरुचिर्यस्य स्वभावाज्जायते तदा । उपस्थितस्तदा मृत्युनं तस्येति गण्यताम् ॥ १९७ ॥ सुखे वैषयिके यस्य रतिीने खनादरः । स नूनं संशयग्रस्तो भ्रान्तिरत्र न काचन ॥ १९८ ॥ - ऐके जया प्राणियाच्या ठायीं । इया ज्ञानाची आवडी नाही । तयाचं जियाले म्हणों काई । वरी मरण चाग ॥ १९३॥ शून्य जैसे गृह । का चैतन्येवीण देह । तैसें जीवित ते समोह ज्ञानहीन ॥१९४॥ अथवा ज्ञान कीर आपुनोहे । परि ते चार एकी जरी वाहे । तरी तेय जिव्हाळा काही आहे। प्रासीचा प ॥ १९५ ॥ वाचूनि ज्ञानाची गोठो कायसी । परि वे आस्थाही न धरी मानसीं । तरी तो सख्यरूप हुताधी । पहिला जाण ॥ १९६ ॥ जे अमृतही परि नावहे । ऐसें सावियाचि आरोचकुर्ज पडे। ते मरण आले असे फुडें । जाणोंये की ॥ १९७ ॥ तैसा विषयमुखें रंजे । जो शासचि माजे । तो सशय अंगिकारिजे । एय भ्राति नाहीं ॥ १९८॥ -

·संस्कृतधानेश्वरी
संशये पतितश्चैवं यः स नाशमुपागतः।
मुखं चास्तं गतं विद्धि तस्येह च परत्र च ॥ १९९॥
विषमज्यरदाहेन शरीरं यस्य दह्यते ।
नैव वेत्ति स शीतोष्णे, समे तस्याग्निचन्द्रिके ॥२०॥
तद्वज्जानीते न हि संशयभूताभिपीडितस्वान्तः ।
अनुकूलं प्रतिकूलं सत्यमसत्यं हितं किमहितं किम् ॥२०॥
निशा किमेपा दिवसः किमेष
नावैति जन्मान्ध इदं यथैव ।
तथैव शक्नोति न संशयात्मा
निर्णतुमर्थ किमपीह लोके ॥२०२॥
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसछिन्नसशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबन्नन्ति धनंजय ॥११॥
नान्यद् घोरतरं पापं संशयाद्विद्यते हत ।
वागरैषा विनाशाय प्राणिनां नु प्रसारिता ॥ २०३॥
अतस्ते संशयस्त्याज्यो जेय एकोऽयमादित ।
ज्ञानामाचे वसत्येष नान्यत्र कुरुते पदम् ॥ २०४॥
'मग सशी जरी पहिला । तरी निभ्रात जाणे नासला । तो ऐहिक
परत्रा मुकला सुखासि गा॥ १९९॥ जया काळज्वर आगी बाणे। तो
शीतोष्णे अशी नेणे । आगी आणि चादिणे | सरिसेंचि मानी ॥२०॥
से साच आणि लाटके विरुद्ध आणि निकें । सशयी तो नोळखे। हिता.
हित ॥ २०१ ॥ हा रात्रिदिवसु पाहीं । जैसा जात्यधा ठाउवा नाही | तैसे
सायी असता काही । मना न ये ॥ २०२ ॥ म्हणऊनि सशयाहूनि थोर।
आणिक नाही पाप घोर । हा विनाशाची वागुर । माणियासी ॥१०॥
येणे कारण तुवा स्यजावा | आघी हाचि एतु जिणावा । जो शानाचिया
अमाषा- माजि असे ॥ २०४॥

·चतुर्थोऽध्यायः
मज्ञानतिमिराकान्ते चित्तेऽयं वर्धतेतराम् ।
सर्वथा रुध्यते मार्गः श्रद्धाया अत एव च ॥ २०५॥
न केवलमयं चित्त ध्याश्नुते धियमप्यहो।
ततो लोकत्रयं भाति सकलं संशयात्मकम् ।। २०६ ।।
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्यं ज्ञानातिनात्मनः ।
छिवैन संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
पवं समेघमानोऽपि शक्यो वशयितुं खलु ।
संशयो शानखड्न वरेण करवर्तिना ।। २०७॥
ज्ञानशस्त्रमिदं तीक्ष्णं समूलं विनिहन्ति तम्।
विरोम्यते च तद्योगान्मनाक्षतमशेषतः॥२०॥
एतस्मात्कारणात्पार्थ समस्तमपि संशयम् ।
हृदयस्थं निराकृत्योत्थातुं सत्वरमर्हसि ॥ २०९ ॥
एवं श्रीभगवान् कृष्णो ज्ञानदीपो दयानिधिः।
सर्वज्ञानस्य जनकोऽब्रवीद्राजनिशम्यताम् ॥ २१० ॥
।
जै अज्ञानाचे गदद पढे । तैं हा बहुवस मनी वाढे । म्हणोनि सर्वथा
मागु मोडे । विश्वासाचा ॥२०५॥ हृदयी हाचि न समाये । बुद्धीत गिंवनि
ठाये । तेय सशयात्मक होये | लोकत्रय ॥ २०६ ॥ ऐसा जरी थोरावे।
तरी उपायें एके आगवे । जरी हाती होय बरवें । शानखड्ग ॥२०७ ॥
तरी तेणें ज्ञानशखें तिखट । निखळु हा निवटे । मग निःशेष खता फिटे।
मानसींचा ॥ २०८ ॥ याकारणे पार्था । उठी वेगी वरौता । नाश करोनि
हृदयस्था । सशयासी ॥ २०९ ॥ ऐसें सर्वज्ञानाचा बापु । जो श्रीकृष्णु
शानदीपु । तो म्हणतसे सकपु! ऐकें राया ॥ २१०॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी पौर्यापर्य विचार्यास्य वचसः कथमर्जुनः । करिष्यत्यग्रतः प्रश्नं सर्वथा समयोचितम् ।। २११ ।। सुसंगति कथायास्तामभिप्रायस्य संपदम्। रसानामुन्नति चापि वर्णयामि पुराग्रतः ॥ २१२ ॥ अष्टायपि रसास्तुच्छा यस्यौपम्येन भान्ति मे। सज्जनानां च सद्बुद्धेर्विश्रान्तिस्थानमेव यः ॥ २१३॥ स शान्तः प्रकटो यस्यां तां महाराष्ट्रभारतीम् । श्रुत्वा पाथोधिगम्भीरामर्थपूर्णा प्रतुष्यत ॥ २१४ ॥ मुष्टिमेयमिवाकारे भाति भास्करमण्डम् । प्रकाशेन तु लोकांस्त्रीनपि व्याप्यायविष्ठते । तदौपम्येन शब्दस्यानुभाव्या व्याप्तिरर्थतः ॥ २१५ ॥ कामान् सर्वान्सकामानां पूरयेत्कल्पपादपः । तथा कामप्रदेयं वाक्, भवतावहिता अतः ॥२१६ ॥ अतः किमधिकं कथ्यं सर्वज्ञा जानते स्वयम् । अभ्यर्थयेऽयधानं तु दीयमानं विशेषतः ॥२१७ ॥ तंव या पूर्वापर बोलाचा। विचार करूनि कुमरु पडूचा । कैसा प्रश्नु अवसरींचा। करिता होईल ॥ २११॥ ते कथेची संगति । भावाची सपत्ति । रसाची उन्नति । म्हागपेल पुढा ॥ २१२ ॥ जयाचिया बरवे- पणी । कीजे आठा रसांची बोवाळणी । जो सजनाचिये आयणी । विसावा जागी ।। २१३ ॥ तो शाताच अभिनवेल । ते परियसा महाटे बोल | जे समुद्राहूनि खोल । अर्थभरित ॥ २१४ ।। जैसे विंच तरी बचकीच एव। पारे प्रकाशासि त्रैलोक्य थोकडे । शब्दाची व्याप्ति तेणें पारें । अनुभवावी ॥ २१५॥ नातरी कामित्तयाचिया इच्छा । फळे कल्पवृक्ष जैसा । बोल घ्यापक तैसा । तरी अवघान द्यावें ॥ २१६ ॥ है असो काय म्हणावें । स्वंजु जाणती स्वमायें । तरी निकै चित्त चावें । हे विनंति माझी॥२१॥ ।

·चतुर्थोऽध्यायः
लावण्यादिगुणयुक्ता शोभते स्त्री पवित्रता।
ससाहिल्या महाराष्ट्री तथा शान्तिरसान्त्रिता ॥२१८ ।।
औषधत्वेन चेल्लब्धा शर्करा मधुरा स्वयम् ।
परेण कुतुकेनैव किं न सेव्या मुहुर्मुहुः ॥ २१९ ॥
मन्दः सुगन्धो मलयानिलो यः
स चेत्सुधास्वादसमन्वितः स्यात् ।
तत्रापि चेत्पञ्चमनासङ्गः
कदापि कुत्रापि च दैवयोगात् ।। २२० ।
स्पर्शन सर्वाङ्गसुत्रं विदपाद्
रसेन जिवां परितर्पयेत।
घ्राणं सुगन्धेन तथा
कुर्यात्प्रसन्नौ मधुरस्वरेण ॥ २२१ ॥
अस्याः कथाया श्रवणं तथैव
द्विधा हितं श्रोटजनस्य कुर्यात् ।
संतर्पण स्याच्छ्यसोः सलील
संसारदुखं च लयं प्रयायात् ॥ २२२ ॥
कणों
नेय साहित्य आणि शाति । हे रेखा दिसे बोलती। जैसी लावण्यगुण-
कुवळती । आणि पतिव्रता ॥ २१८ ॥ आघींचि साखर आवडे ।
आणि तेचि जरी ओखी जोहे । तरी सेवावी ना का कोडे। नावानावा
॥ २१९ ॥ सहजें मलयानिलु मदु सुगधु । तया अमृताचा होय स्वादु ।
आणि तेचि जोडे नादु । जरी दैवगत्या ॥ २२० ॥ तरी सदा सर्वांग
निववी । स्वाद जिहत नाचवी । तेवींचि कानाकरवी । म्हणवी बापु
माझा ॥ २२१ ॥ तैसे कयेचें इये ऐकणे । एक अवणासी होय पारणे ।
आणि समारदुःख मूळवणे । विकृतीविण ॥ २२२ ॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी मन्त्रसाध्ये वधे शत्रोः किं वृथा खगधारणम् । शर्करादुग्धनये को रोगे निम्बरसं पियेत् ॥ २२३ ॥ विना मनोजयं लोके विनैवेन्द्रियपीडनम् । श्रवणेनैव शक्योऽस्ति लब्धं मोक्षोऽत्र लीलया ॥ २२४ ॥ चेतसात प्रसन्नेन सम्यक् शृणुत मानवाः । गीतार्थमिति दासोऽयं निवृत्तेरभिभाषते ॥ २२५ ॥ जरी मचि वैरी मरे । तरी वाया का बाधावी कटारें। रोग जाय दुध- साखरें । तरी निंब का पियावा || २२३ ॥ तैसा मनाचा मार न करितां । आणि इंद्रिया दुःख न देता । एथ मोक्षु असे आयता । श्रवणाचि माजि ॥ २२४ ।। म्हणोनि आथिलिया आराणुका । गीतार्य हा निका। ज्ञानदेवो म्हणे आइका । निवृत्तिदासु ॥ २२५ ।। । इति श्रीज्ञानेश्वर्याः संस्कृतानुवादे चतुर्थोऽध्यायः]

·संस्कृत ज्ञानेश्वरी
पञ्चमोऽध्यायः
अर्जुन उवाच-
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनयोंग च शंससि ।
यन्छेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १॥
अप पार्थोऽब्रवीत् कृष्णं कथमीक्त्वयोच्यते ।
एक निश्चितं व्याः शक्यं स्यात्तद्विमर्शनम् ॥ १॥
विविध विवृतः पूर्व संन्यासः सर्वकर्मणाम् ।
त्वयैव कथमतहि रसः कर्मसु शस्यते ॥२॥
एवं व्यर्थ वचो पक्षि येनास्माकमजानताम् ।
नवोधो जायते सम्यक् स्वयं विमृशतामपि ॥३॥
याच्यं निश्चितमेवैकं तत्वं किंचिद्विवृण्वता ।
अन्यैः किमिदमास्येयं तुभ्यं बुद्धिमतां घर ॥४॥
अत एव मयासीस्त्वं प्रार्थितः पुरुषोत्तम ।
तत्वज्ञानमिदं कथ्यं गिरा न पनितार्यया ॥५॥
मग पायूं भीकृष्णा म्हणे । हो हो है कैसे तुमचे बोलणें । एक होय
तरी अंत:करणे | विचार ये ॥१॥ मागा सकळ कर्माचा संन्यासु ।
तुम्हींवि निरोपिला होता पवमु । वरी कर्मयोगी केवी अतिरमु । पोस्ती-
तसा पुदवी ॥ २॥ ऐसे दर ₹ बोलता । आम्दा नेगतयाच्या चिचा।
मापुलिपे चाटे श्रीअनंता । उमज नोहे ॥३॥ ऐकें एकसारा बोधि में।
री एक निचि पोलिजे। माणिकी काय सागि तुम्हांति ॥४॥
•सरी याचियागी तुमते । म्मा राउाळसी विनविस हो । स परमार्थ
म्यनितनयोबापा ॥५॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यद् वृत्तं तत्तथैवास्तां प्रस्तुतं व्याहर स्फुटम् ।
परीयान्कतरो नाम मायोरेतयोर्द्वयोः॥६॥
फलं सुनिर्मलं यस्य मोक्षरूपं भुवं भवेत् ।
मायासश्चानुभूयेत यं केनाप्यनुतिष्ठता ॥७॥
यस्तुल्यो वाहनेन स्यात्सुखं यत्रोपविश्यते ।
न निद्रासुखभोऽस्ति मार्गो भूयांश्च गम्यते ॥८॥
चवसानेन पार्थस्य प्रीतारमा मधुसूदनः।
निजगाद यदात्थ त्वं तत्तथैव भविष्यति ॥९॥
कामधेनूपमा माता यस्य भाग्यवतः खलु ।
क्रीडाथै लभते चन्द्रं गगनस्थमपीह सः ॥ १०॥
नूनमीश प्रसन्नः सत् क्षीराब्धिमुपमन्यये ।
दुग्धभक्तकृते प्रादात् काममस्य प्रपूरयन् ॥ ११ ॥
तथौदार्यनिधिः श्रीमान् कृष्णो यस्य वशंवदः।
वासः सर्वसुखानां स स्वयं पार्थो भवेन्न किम् ॥ १२ ॥
परी मागील असो देवा । आता प्रस्तुती उकलु देखावा । सागे दोही-
माजि घरवा । मार्ग कवण ॥६॥ जो परिणामांचा निर्वाळा । अचंबित
ये पळा । आणि अनुष्ठिता प्रांजळा । सावियाचि॥७॥ जैसे निद्रेचे
सुख न मोडे । आणि माणु तरी बहुसाल साडे । तैसें सोकासना साग ।
सोह होय ॥ ८॥ येणे अर्जुनाचेनि बोलें । देवो मनी रिझले । मग
हाइल ऐकें म्हणितलें । सतोषोनिया ॥ ९॥ देखा कामधेनू ऐसी माये ।
सदेवा जया होये । तो चंद्रही परी लाहे । खेळावया ॥ १०॥ पाहे पां
श्रीशंभूची प्रसन्नसा । तया उपमन्यूचिया आता काय क्षारान्धि दूधमाता।
देइजेचिना ॥ ११ ॥ तैसा औदार्याचा कुरुठा । श्रीकृष्ण आपु जाहलिया.
मुमटा । का सर्व मुखाचा वसोटा । तोचि नोहावा ॥ १२ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः
१९३
किं चित्रमिह यत्प्राप्य लक्ष्मीकान्ततमं प्रभुम् ।
प्रार्थयेत यथाकामं तं तमर्थ धनंजयः॥ १३ ॥
अर्जुनप्रार्थितं प्रादात् कृष्णःप्रीतमना अतः।
तदेव कथयिष्यामि कृष्णेन यदुदीरितम् ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाच-
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसंन्यासारकर्मयोगो विशिष्यते ॥ २॥
संन्यासे कर्मयोगे च तत्वतः सुविचारिते।
दृश्यते मोक्षदायित्वमेतयोरुभयोरपि ॥ १५ ॥
सुलभः कर्मयोगस्तु जानतामप्यजानताम् ।
थालानावलानां च प्लयोऽम्बुतरणे यथा ॥ १६ ॥
सारासारविमर्श योगः सुलभोऽयमेव मे भाति ।
संन्यासस्यापि फलं श्रयतेन लभ्यते घनायासम् ॥ १७ ॥
अत एव विवृण्वे ते चिह्न संन्यासिनां किमस्तीति ।
येनानयोरमेदः सुखमुमयोर्योगयोः प्रतीतः स्यात् ॥१८॥
एक चमत्कार कायमा । गोसावी श्रीलक्ष्मीकांताऐसा । आता आपु-
लिया सेवेसा । मागावा की॥ १३ ॥ म्हणोनि अर्जुन म्हणिवले । ते
हासोनि येरे दिधलें । तेचि सागेन बोलिलें । काय कृष्णे ॥१४॥ तो म्हणे
गा कुतीसुता । हे सन्यासयोग विचारिता । मोक्षकरु वत्वता । दोनीही
होती ॥ १५ ॥ तरी जाणानेणां सकळा । हा कर्मयोगु कोर प्राजळा ।
जैसी नाव स्त्रिया बाळा । गोयतरणी ।। १६ ॥ तैसें राधार पाहिजे ।
तरी सोहपा हाचि देखिजे । येणे सन्यासफळ लाहिजे | अनायासें ॥१७॥
आता याचिलागी सागेन । तुज संन्यासिया चिन । मग सहज है
अभिन्न | जाणसी ॥ १८॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काइति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो मुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
अस्मरन् यो गतार्थस्य निरिच्छोऽनाप्तवस्तुनि ।
अन्तरङ्गस्य गाम्भीर्याद्यश्च मेरुरिवाचलः ॥ १९ ॥
अहं च मम चेत्येपा स्मृतिर्यस्य लयं गता।
तमेवार्जुन जानीहि संन्यासिनमनारतम् ॥ २० ॥
ईदृग्यचि मनो यस्य सङ्गेमुक्तः स एव हि ।
अखण्डितं सुख तेन विनायासमवाप्यते ॥ २१ ॥
नेशेन परित्याज्यं कृत्स्न गेहादिकं च यत् ।
यतो नि सद्गमेवात्र स्वभावादस्य मानसम् ॥ २२॥
पश्य भस्मावशेषत्वानिर्वाणः पावको यथा।
कापसेनापि दाहोन शक्यो वेष्टयितुं सुखम् ॥ २३ ॥
तथा संकल्पशून्यैव बुद्धिर्यस्य स पूरुषः ।
उपाधी विद्यमाने 5 पि कर्मभिनव वध्यते ॥ २४ ॥
संकल्पाभाव पवातः संन्यासाय प्रकल्पते ।
समानौ योगसंन्यासातस्मादेव कारणात् ॥ २५ ॥
तरी गलियाची से न करी । न १वता चाइ न धरी ! जो सुनिश्चल
अतरी मेक जैसा ॥ १९॥ आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरले
जयाचे अतःकरण । पार्था तो सन्यासी जाण । निरतर ॥ २० जो मने
ऐसा जाहला । सगी तोचि सांडिला । म्हणोनि सुखें सुख पावला । अख-
हित ॥२१॥ आतां गृहादिक आघवे । ते काही नलगे त्यजावे। जे
घेत जाहले स्वभावें । नि.सगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥ देखें अमि विशोनि
जाये । मग जे राखाडी फेवळु होये । ते ते कापु गिवसू ये । जियापरी
॥ २३ ॥ तैसा असतेनि उपाधी । नाकाळिजे तो कर्मवी । जयाचिये
बुद्धो । सकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥ म्हणोनि कल्पना मैं साहे। तेचि गा
सन्यासु पढे । इय कारणे दोनी सागडे । सन्यासयोग ॥ २५ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।
एकमप्यास्थितः सम्यगुमयोविन्दते फलम् ॥ ४ ॥
अयाप्यर्जुन ये मूर्खाः सर्वथैव भवन्ति ते।
कथं नु शातुमर्हन्ति व्यवस्था सांख्ययोगयोः ॥ २६ ॥
एते स्वाभाविकाक्षत्वान्मन्यते मेमेतयो।
दीपे दीपे नु किं दीर्विद्यते मिन्नभिन्नता १२७ ॥
सत्वं तु सकलं हमेकमेवानुभूय यैः ।
जानते सम्यक्पं ते योगयोरुभयोरपि ॥२८॥
यासांख्यः प्राप्यते स्थान तपौगैरपि गम्यते ।
एक साल्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५॥
सांच्यैः स्थान प्राप्यते यत्तदेव
योगैलधुं शक्यते निश्चयेन ।
तस्मादेतौ मिन्नवद्भासमानौ
नूनं मार्गावकमाचं भजन्ते ॥ २९ ॥
आकाशश्वावकाशश्च मिद्यते न परस्परम् ।
योगसंन्यासयोलद्वन्मियो भेदो न विद्यते ॥३०॥
.
एन्हवीं तरी पार्यो । जे मूर्ख होती सर्वथा । ते बाख्ययोगुसंस्था ।
जाणती केवी ॥ २६ ॥ सहने ते अगगन । म्हणोनि म्हणती ते भिन ।
ए-हवी दीपाप्रति काई आनान । प्रकाशु आहाती ॥ २५ ॥ सम्यक
एणे अनुभवें । जिहीं देखिल तत्त्व आपा । ते दोहीही ऐक्यमावें।
मानिती गा॥ २८ ॥ आणि सांख्या में पाविजे । तेचि योगी गमिज ।
म्हणोनि ऐक्य दोहीवें सहजै । इयापरी ॥ २९ ॥ देखें आकाशा आणि
भवकाधा । मेदु नाही जण । वैधे ऐक्य योगसंन्यासा वोळखे जो॥३०॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी तस्यैव वित्त उदित फिल योधमानु- स्तेनैव एमिह वस्तुत आत्मरूपम् । यस्य प्रतीतिरजनि स्वत ईदृशी यत् सांख्यं च कर्म च मिथो भजतो न भेदम् ॥ ३१ ॥ सन्यासस्तु महाबादो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगमुक्को मुनिब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥ भारोहकर्ममार्गेण मोक्षपर्वतमर्जुन । शिखर हेलयानोति परमानन्दसशकम् ॥३२॥ योऽनावरकर्मयोगं संन्यासफलमप्प्लिति । न हि तत्प्राप्यते तेन श्रम व्यर्थ वितन्वता ॥३३॥ योगयुक्तो विशुद्धामा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥ नियनितंभ्रमायेन गुरुवाक्येन शोधितम् । यात्मस्वरूपचिन्तायां गमितं च लये मनः ॥३४॥ यावत्पतति न सिन्धौ भिन्नं चाल्प च दृश्यते लवणम् । मिलितं तु सिंधुना तत्रिसन्धोर्गुरुतां विभत्र्येव ॥ ३५ ॥ तयासींचि जगी पाहलें । आपण तेणेचि देखिलें । जया साख्ययोग जाणवले । भेदेविण ॥ ३१ ॥ जो युक्तिपणे पार्या । चढे मोक्षपर्वता। तो महासुखाचा निमथा । वहिला पावे ॥ ३२ ॥ येरा योगस्थिति जया सांडे। तो वांयाचि गा हव्याही पडे । परि प्राति कहीं न घडे । सन्या साची ॥ ३३ ॥ जेणे भ्रातीपासूनि हिरतले । गुरुवाक्ये मन धुतले । मग आत्मस्वरूपी घातले । रोचूनिया ॥ ३४ ॥ जैसे समुद्री लवण न पड़े। सब वेगळे अल्प आवहे 1 मग होय सिंधूचिएवढें । मिळे तेव्हां ॥३५ ।। ।

·पञ्चमोऽध्यायः
१९७
एवं निवृत्तसंकल्पं मनोऽभूद्यस्य चिन्मयम् ।
तेनैकदेशगेनापि व्याप्तं सर्वं जगत्त्रयम् ॥ ३६॥
कर्ताई कद कार्यमिदमिति अयं प्रकृत्यैव ।
तस्मिन् विरमति, कुर्वन् कर्माखिलमपि स लिप्यते नैव ।।
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्ण्वन्स्पृशनिधनभन्नाच्छन्वपञ्चसन् ॥ ८॥
प्रलपन्विसूजन्गृह्णन्नुन्मिपन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्येषु वर्तन्त इति धारयन् ।।९।।
देहेऽहमिति नो यस्य स्मृतिरेव धनंजय ।
स्तत्र न कर्तृत्वं, किं तत्स्थातुं क्षमं वद ॥ ३८॥
तनुत्यागं विनैवैवममूर्तस्याखिला गुणाः ।
योगयुक्त प्रतीयन्ते तस्मिन्पूर्णतयार्जन ॥ ३९ ॥
अन्यथेतरवत्सोऽपि देहधर्मान्समाश्रयन् ।
अहो नु दृश्यते कुर्वन् व्यापारानखिलानपि ॥४०॥
सोऽपि पश्यति नेत्राभ्यां श्रवणाभ्यां शृणोति च।
अनासक्तः सर्वथैव न न्वाश्चर्यमिदं परम् ॥ ११ ॥
में संकल्पोनि काढिले । जयाचे मनचि चैतन्य जाहलें । तेणें एक-
देशिये परी व्यापिलें । लोकत्रय ॥ ३६॥ आता कर्ता कर्म करावें । है
खुटलें तया स्वमा । आणि करी जन्ही आघवे । वन्ही अकर्ता तो॥३७॥
ने पार्था तया देही । मी ऐसा आठऊ नाहीं । तरी कर्तृत्व कैचे काई।
उरे सांग ॥ ३८ ॥ ऐसें तनुत्यागेंवीण | अमूर्ताचे गुण । दिसती संपूर्ण ।
योगयुक्ता ३९ ॥ एन्हवी आणिकाचिये परी। तोही एक शरीरी। अशे.
पाही व्यापारी । वर्तृत दिसे ॥ ४० ॥ तोही नेत्री पाहे । श्रवणी ऐकतु
आहे । परि तेपींचा सर्वथा नोहे । नवल देखें ॥४॥

·संस्कृतवानेश्वरी स्पर्श त्यनुभवत्येव गन्धं चाप्युपजिघ्रति । भाषणं प्राप्तकालं च कर्तुं जानाति सोऽन्यवत् ॥ ४२ ॥ महारं सेवते युक्तं त्यजति त्याज्यमेव यत् । निद्रोपगमकाले च सुखं स्वपिति सोऽन्यवत् ॥४३॥ आत्मेच्छावशतः सोऽपि संचरन् दृश्यतेऽर्जन। एवं सर्वाणि कर्माणि यथावदनुतिष्ठति ॥ ४४ ॥ एकैकं किमिदं कथ्यं श्वासोच्छ्वासादिकास्तथा । निमिपोन्मेपणाद्याश्च निखिला जीवनक्रियाः ॥ ४५ ॥ कामं तस्य प्रवर्तन्ते नैकापि परिहीयते । मात्मानुभवसामात्कता त्वासां तु नैव सः॥४६॥ भ्रान्तिशय्याश्रितस्यास्य लुब्धं स्वप्नसुखे मनः। ज्ञानोदये प्रवुद्धस्तु नाहं कर्तेति पश्यति ॥ ४७ ॥ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।।१०।। 1 स्पीति तरी जाणे । परिमलु सेवी प्राणे अवसरोचित बोलणे। तयाहि आयी ।। ४२ ।। माहारात स्वीकारी। त्यजावें तें परिहारी । निद्रेचिया अवसरों। निदिजे मुखें ॥४३॥ आपुलेनि इच्छाचशे । तोही गा चालत दिसे । मैं सकळ कम ऐसें । राहाट कीर ॥४४॥ हे सागों काई एकैक । देखें श्वासोच्छवासादिक । आणि निमिषोनिमिष ) आदिकरूनि ॥ ४५ ॥ पार्यो क्याचे ठायी आघवेंचि आधी पाहीं । परी तो कर्ता नव्हे काहीं। प्रतीतिरळें ॥ ४६ ॥ में भ्रातिसेजे मुतला | स्वप्रमुख भुतला । मग ज्ञानोदयी चेहला । म्हणोनिया ॥ ४७ ।।

·पञ्चमोऽध्यायः
आत्माधिष्ठानसरुन सर्वा इन्द्रियवृत्तयः।
स्वस्वेपु विपयेप्येव वर्तन्ते किल देहिनाम् ॥४८॥
गहे दीपप्रकाशेन व्यापारा अखिला यथा।
देहे सर्वाणि कर्माणि योगयुक्तस्य वै तथा ।। ४२॥
कर्माणि कुर्वन्नपि तानि तानि
न यध्यतेऽसौ किल कर्मवन्धैः।
स्थितं यथाम्भस्यपि पद्मपत्र
कदाचिदार्दीक्रियते न तेन ॥ ५॥
कायेन मनसा बुद्धया केवटैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥
पीचित नेक्ष्यते यत्र नोदेति मनसोऽङ्कुरः।
स एव किल शारीरो व्यापारः परिकीर्तितः॥५१॥
श्रोतुकामोऽसि चेत् स्पष्टमिदमेव तदा शृणु ।
चालकानां यथा चेष्टा मनोधीसद्गवर्जिताः।
तथा क्रियाः प्रवर्तन्ते तनुमानेण योगिनाम् ॥५२॥
निर्मिते पञ्चमिभूतै. शरीरे निद्रिते सति ।
एकमेव मनः स्वमे व्यापारान्कुरुते यथा ॥५३॥
.
माता अधिष्ठानसगती । अशेषाही इद्रियति । आपुलालिया अर्थी ।
वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥ दीपाचेनि प्रकाश् । गृहींचे व्यापार जैसे । देही
कमजात तैसें । योगयुक्ता ॥ ४९ ॥ तो कमें करी सकळे । परी कर्मवघा
नाकळे । जैसे न सिंपे जळी जळे । पान ॥५०॥ देख बुद्धीची भाषा
नणिजे । मनाचा अकुर नुदे । ऐसा व्यापार तो बोलिज। शारीरु गा
॥ ५९॥ हचि मराठे परियेसी । तरी बाळकाची चेष्टा लेग्री। योगिये करें
करिती तशी | केवळा तनु ॥५२॥ मग पाचमौतिक संच जेव्हा शरीर
असे निदेलें । तेथे मनाचे राहाटे एकलें । स्वमी जेवीं ॥ ५३॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
अण्वाश्चर्यमिदं पार्थ वासनायाः कियदलम् ।
सुखदुःखे विना बोधं यया देहोऽनुभाव्यते ॥ ५४॥
यो मनागप्यविज्ञात इन्द्रियरुपजायते।
तमेव केवलं पार्थ व्यापरं मानसं विदुः ॥ ५५ ॥
अहो तमपि कुर्वाणा योगिनो नैव कर्मभिः ।
यध्यन्ते यदहंभावसङ्ग एभिर्विवर्जितः ॥५६॥
याधितस्य पिशाचेन चित्ते भ्रमहते सति ।
दृश्यते विकलं सर्व नूनमिन्द्रियचेष्टितम् ॥ ५७ ॥
कामं पश्यत्यसौ रूपं शृणोत्याकारितो वचः।
यानं यक्ति च वक्त्रेण न त्वस्य कृतवेदिता ॥ ५८॥
कार्य किंचिदनुद्दिश्य यद्यत्स कुरुतेऽर्जुन ।
सर्व कर्मेन्द्रियाणां तत् केवलं विद्धि तत्त्वतः ॥ ५९॥
नवल ऐकें धनुर्धरा । कैसा वासनेचा संसारा । देहा होऊ नेदी उज-
गरा । परी मुख:दुखें भोगी ॥ ५४ ॥ इंद्रियाच्या गावी नेणिजे । ऐसा
व्यापार जो निपजे । तो केवळु गा म्हणजे । मानसाचा ॥ ५५ ॥ योगिये
तोही करिती । परी कम ते न बंधिजती। जे साहिली आहे संगती । अहं.
भावाची ।। ५६ ॥ आतां जाहालिया भ्रमहत । जैसे पिशाचाचे चित्त ।
मग इंद्रियाचे चेष्टित । विकळु दिसे ॥ ५७ ॥ स्वरूप तरी देखे । माळ-
विलें भाइके । शन्द बोले मुखें । परी ज्ञान नाहीं ॥ ५८ ॥ हैं असो काजें-
विण । जे जे काही कारण । ते केवळ कर्म जाण । इंद्रियांचें ॥ ५९॥

·पञ्चमोऽध्यायः
ज्ञानपूर्व प्रवृत्तिस्तु घटते यत्र कर्मणि ।
तन्नूनं घुद्धिजं विद्धि भगवान्पार्थमुक्तवान् ।। ६० ।।
प्रामुख्येन धियः कामं योगिनो दत्तचेतसः।
याचरन्तोऽपि कर्माणि भान्त्यलिता इवार्जन ॥ ६१ ॥
तेपामावृद्धिदेह न स्मृतिरेवाप्यहंकृतेः।
अतः कर्म चरन्तोऽपि ते शुद्धा नात्र संशयः ॥ ६२ ॥
करीत्वमतिहीन यत्कृतं नैष्कर्म्यमेव तत् ।
गुरुगम्यमिदं तत्त्वं ते जानन्ति सुशोभनम् ॥ ६३ ॥
पूरः शान्तरसस्यायं हन्त सोद्रेकतां गतः।
यतो यद्वाक्पथाततिं वक्तुं तदपि पारितम् ॥ ६४ ॥
सम्यग्विलयमायाता येपामिन्द्रियवश्यता।
त एव श्रोतुमर्हन्ति गिरोऽभू मदुदीरिताः॥६५ ॥
अनेनातिप्रसङ्गेन किं कथाक्षेपकारिणा।
युज्यते नाथुना कर्तुं भङ्गोऽत्र श्लोकसंगतेः॥६६॥
मग सर्वत जे जाणते ते बुद्धीचे कर्म निरुते । वोळख अर्जुनाते। रणे
हरि ॥६० ॥ ते बुद्धि धुरे करुनी । कर्म करिती चित्त देउनी । परी ते
नैष्कापासुनी । मुक्त दिसती ॥ ६१॥ जे बुद्धीचिये ठावूनि देही । तया
अहंकाराची सेचि नाही । म्हणोनि कर्म करिता पाहीं। चोखाळले ॥६॥
अगा करितेनवीण कर्म । तेंचि ते नैष्कर्म्य । हे जाणती सुवर्म । गुरुगम्य
ॐ १६३ ॥ आता शातरसाचे मारतें । साडीत आहे पात्रातें । जे बोलणे
चोलापरौतें । बोलवलें ॥ ६४ ॥ एय इद्रियाचा पागु । जया किटला आहे
चागु । तयासीचि आथि लागु ! परिसावया ॥ ६५ ॥ हा असो अति-
प्रसंगु । न संडी पा कथारगगु । होईल श्लोकसगतिमंगु । म्हणऊ-
निया॥६६॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
जगज्जीवजाते समस्ते स्थितः सन्
न कस्याप्यसौ नाम वश्यः कदापि ।
जगज्जायते लीयने या कदेति
न वार्तामपीमामलौ नाम वेद ॥ ७९ ॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृत विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५॥
पापपुण्यान्यशेषाणि पार्थ वेद न सन्त्यपि ।
न तिष्ठत्यपि साक्षित्वे का वा वार्तान्यकर्मसु ॥८॥
मूर्त्या समुपेतोऽसौ मूर्तो भूत्वैच खेलति ।
अमूर्तत्वं पुनर्नास्य प्रभोर्मालिन्यमृच्छति ॥ ८१॥
सृजति रक्षति संहरतीश्वर
इति वचो निगदन्ति जना भुवि ।
तदखिलं स्वधारय पाण्डव
सरभसं निजयाशतयोदितम् ॥ ८२ ॥
ज्ञानेन तु तदज्ञाने येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवग्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥१६॥
-
जगाच्या जीवी आहे । परी कवणाचा काही नोहे । जगचि हे होय-
जाये। तो शुद्धीहि नेणे ॥ ७९ ॥ पापपुण्ये अशेखें। पासाचि अवतन
देखे । आणि साक्षीदी होऊ न उके येरी गोठी कायसी ॥८॥
मूर्तीचेनि मेलें । तो मूचि होऊनि खेळे । परि अमूर्तपण न मेळे दादुल-
याचे ॥८॥ो सृजी पाळी सहारी । ऐसे बोलती में चराचरी । ते
मशान गा अपधारों ! पादुकुमरा ॥ ८२॥

·पञ्चमोऽध्यायः २०५ उन्मूलिते तदशाने याति भ्रान्तिमसी लयम् । अकरीत्वं ततोऽभ्येति प्रमोःप्रकटतां भुवम् ॥ ८३॥ ईश्वरस्यैवमेकस्य प्रतीता चेता। ममापीश्वरभूतत्वात् सिध्यतीय स्वभावतः ॥ ८४n यस्योदेति विवेकोऽयं त्रिलोक्यां तस्य का मिदा । पश्यत्यात्मप्रतीत्यासी मुक्तमेवापिलं जगत् ॥ ८५॥ पूर्वाशाया मन्दिरं भानुभासा। प्रातःकाले भास्यते याचदेव । तावत्तूर्ण तदिशोऽपीतरासां काष्ठानां कि कालिमा नापयाति ।। ८६॥ तद्वद्ध्यस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तपरायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिधूतकल्मपाः ॥ १७ ॥ आत्मानमवाप्यैव साधको धुद्धिनिश्चयात् । भावयत्यात्मनात्मानं ब्रह्मरूपं तथैव च । भूत्वा ब्रह्मपरो ब्रह्मस्थिति रक्षत्यहर्निशम् ॥ ८७ ॥ ते अशान जै समूळ तुटे । ३ मातीचे मेरे फिटे । मग अक्तत्व प्रगटे । मज ईश्वराचें ॥ ८३ ॥ एम ईश्वर एक अता । ऐसें मान जरी चिता । तरी तोचि मी स्वमावतां । आदीचि आहे ।। ८४ ॥ऐसेनि विवेके उदो चित्ती । मासि भेदु या सिजगती । देखें यापुलिया प्रतीति। जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥ जेनी पूर्वदिशेच्याराउळी । उदया येताचि सूर्य दिवाली की पेशही दिशा तियेचि काळी | काळिमा ना ॥ ८६ ॥ बुरिनिश्चय आमशन | मरूप भावी आपणा आपण निष्टा राखे पूर्ण | सरायण हनिमी ।। ८७॥

·२०८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
अस्त्विदं चातसंपर्काज्जल एव जलं लुलत् ।
जलान्यत्वेन कल्लोल इति नाम्नाभिधीयते ॥ १०० ॥
नामरूपे तथा तस्य नूनं ब्रीव सोऽन्यथा ।
मनो यस्यह सर्वत्र समतामेव पश्यति ॥ १०१ ॥
यस्यदृक् समदृष्टित्वं स किंलक्षण इत्यपि ।
संक्षेपेण वदिप्यामि तवाने पाण्डुनन्दन ॥ १०२ ॥
न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
मृगजलपूरेण यथा स्वस्थानानानाचलो मनाक् चलति।
विक्रियते न तथा यः शुभमशुमं वापि संप्राप्य ॥१०३॥
पुरूपं तमेव नान्यं समष्टिं तत्त्वतो युधा आहुः ।
ब्रह्म स एव च साक्षात् पाण्डुसुतं च्याजहार हरिः ॥१०॥
वाह्यस्पर्शेष्वसत्तात्मा निन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगमुक्कामा मुखमक्षय्यम भुते ॥ २१ ॥
नैति हित्वात्मरूपं यः कदापीन्द्रियवश्यताम् ।
विषया नैव सेव्यन्ते तेनेत्यत्राद्भुतं नु किम् ॥ १०५॥
हैं असो पवनाचेनि मेले । जे जळीचि जळ लोळे । ते आणिके
म्हणती वेगळे । कल्लोळ ॥१०॥ नामरूप तयाचें । पही
ब्रह्मचि तो साचें । मन साम्या आलें जयाचें । सर्वत्र गा ॥१॥ ऐसेनि
समष्टि जो होये । तया पुरुषा लक्षणही आहे। अर्जुना स सागेन पाहे ।
अन्युव म्हणे ॥ २॥ तरी मृगजळाचेति पूरे। जैसे न बोटिजे को गिरि-
घरें। तेसा शुभाशुभी न विकरे । पातलिया जो ॥३॥ तोचि तो निकता।
समदृष्टि तत्त्वता । हरि म्हणे पाहुमुता । तोचि बम ॥ ४ ॥ जो आपण
सांनि काई । इद्रियमामावरी येचि नाही । तो विषय न सेवी
का विचित्र येथ॥ ५ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः २०९ अपारं सइजं प्राप्य स्वसुख स हृदन्तरे। संतुष्टः सन्नेन्द्रियार्थसेवन संप्रवर्तते ॥ १०६ ॥ सुविमलहिमकरकिरणा येनासेव्यन्त कुमुददलपात्रे । स कथ नाम चकोरथुम्मेत् सिकताकणान्पुलिने ॥१०७ ॥ आत्मन्येवाधिगतं स्वात्मसुसं स्सयमुपस्थितं येन । विषयान्स संविहातुं सलालमशकत् किमत्र कयनीयम् ॥१०८॥ इदं कौतूहलादेव पार्थ सम्यग्विचारय । सुर्विषयसंभूतै के भवन्ति विडम्मिताः ॥१०॥ ये हि सस्पर्शजा मोगा दुःखयोनय एव ते आपन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥ आत्मस्वरूपं न हि वीक्षितं यै- रेपिन्द्रियार्थेषु रतास्त एव । क्षुधातुरा ये हि भवन्ति रकाः फै वा ततोऽन्ये तुपभोजिन स्युः ॥११०।। तृष्णातुरा मृगा भ्रान्त्या जलं विस्मृत्य वास्तवम् । तोयबुद्धयानुधावन्ति मूढा मरुमरीचिकाम् ॥ १११ ॥ सहजै स्वमुखाचेनि अपार । मुरवाढनि अतरें । रचिला म्हणऊनि बाहिर । पाउल न पली ॥ १०६ ॥ सागें कमळाचेनि ता । जो जेविला चिंद्रकिरणे चोरटे | वोचको काई वाळवटें। चुचित असे ॥ १०७ ।। देखें अत्मसुख उपाइलें । जयासि आपणचि पावलें । तया विषयो सहन सावले । म्हणों काई ॥१०८॥ येहवीं वरी कोतु । विचारून पाहे पनि । या विषयाचेनि मुसे । झविजवि कवण ॥ १०९॥ जिहीं आपण नाही देसिलें । तेचि दही इद्रियापी रजले । जैसे स्फु का आलु- कैलें। तुपात सेवी ॥ ११ ॥ ना तरी मृगें तृपानीवि सम्रमे विसरोनि जळात मग तोयबुद्धी वरदति । टानि येती ॥१॥ । -

·संस्कृतशानेश्वरी
आत्मरूपं न यदृष्टं निर्विएं स्वसुखं न था।
तेषामेव विमान्तीमे विपया हृदयंगमाः ॥ ११२॥
अयुक्तं वक्तुमप्येचं विषया सुखदा इति ।
कि विद्यात्स्फुरणेनैव प्रकाशी जातु जायते ॥ ११३॥
यद्वातवर्षातपयारणाय
छायैव कल्पेत पयोधराणाम् ।
सौधैत्रिभूमैर्नु विनिर्मितैः कि
प्रयोजनं चूहि तदा नराणाम् ॥ ११४॥
सुखदत्वं विषयाणां यदुच्यते विद्धि मोहमूलं तत् ।
मधुरः केन हि सुधिया विषकन्दो वत्सनाम उच्येत॥११५॥
भौमो यथा मङ्गलनामधारी
जलाभिधाना मृगाष्णिका वा ।
तथा सुखाख्या विषयानुभूतिः
पुष्णाति लोके विपरीतमर्थम् ॥ ११६ ॥
अस्तु तावदिदं हि मूपकस्य सुखावहा ।
भुजङ्गमफणाच्छाया कीदृशीव भविष्यति ॥ ११७॥
तेसे आपणा नाही दिठे । जयात स्वसुखाचे सदा खराटे । तयासीनि
विषय हे गोमटे | आवडती || १८२ ॥ एन्हवी विषयीं सुख आहे । है
बोलणेचिसारिखें नोहे । तरी विद्युत्स्फुरणे का न पाहे । जगामाजी ॥११॥
सागै वात वर्ष आतपु घरे । ऐसे अनच्छायाचि जरी सरे । तरी त्रिमालिके
धवळारें । करावी कां ॥ ११४ ।। म्हणोनि विषयसुख जे बोलिजे । तें
नेणता गा वाया जल्पिजे । जैसे महुर का म्हणिजे । विषकंदात ५११५॥
मा तरी भौमा नाम मंगळ । रोहिणीत म्हणती जळु । तेसा सुखप्रवाई
परळु । विषयिक हा ॥ ११६ ॥ हे असो माधवी बोली । माग पा स-
फणीची माउली। ते शीतल होईल केतुली । मूषकासी ॥ ११७॥

·पञ्चमोऽध्यायः
२११
चडिशस्थामिपं यायनैव मीनेन भक्षितम् ।
तावदेवानपायोऽसौ तथैव विषयपिणः ॥ ११८ ॥
पाण्डुरोगे यथा पुष्टिस्तथैव विषया अमी।
उद्धगाय भवन्त्येव विरकानां शेक्षिताः ॥ ११९ ॥
अतो विषयमोगे यत्सुख दु समवेहि तत् ।
साधन्तमेव मूर्खाणा गतिस्त्वन्या न विद्यते ॥ ११०॥
अतद्विदो वराकास्ते विषयान्समुपासते।
का जुगुप्सा कृमीणां स्यात्पूयपङ्कजुषां वद ॥ १२१ ॥
भेकास्ते हि कथं नाम जार्विषयकर्दमम् ।
मीनोगजलत्यागः कर्तव्यस्तै. कथं यद ।
महो दु.खजुपा तेषां दु स्त्रमेव हि जीवनम् ॥ १२२ ॥
विपयेषु विरकि चेज्जीवा सर्वेऽपि जातु विधीयुः ।
किं न भवेयुर्व्यर्था यावत्यो दु धयोनयो जगति ॥ १२३॥
गर्भवासजनिमृत्युदु नदो
मार्ग एप मवि य प्रवर्तित ।
केन नाम बद वाह्यतामसौ
सतत कमपि विश्रम चिना ॥ १२४॥
जैसा आमिषकवळु पाहवा । मीनु न सेवी तवचि वरवा । तैसा विष
यसगु माधवा । निनात जाणे ॥ ११८ ॥ हे विरकाचिये दिठी। मैं
न्याहाळिजे किरीटी पाडुरोगाचिय पुष्टी- । सारिखें दिसे ॥ ११९॥
म्हणोनि विषयमोगी ने सुख । ते साद्यतचि जाण दुख । परि काय कीजे
मूर्ख । न सेविता न सरे । १२० ॥ ते अतर नेणती बापुढे । म्हणोनि
अगत्य सेवणे घहे । सार्गे पूयपींचे किहे । काय चिळसी घेती॥ १२१॥
तया दुखिया दुखचि जिव्हार । ते विषयकदमीचे दर | वे भोगजळीचे
जलचर । साडिती केवी ।। १२२ ॥ आणि दुसयोनि जिया आहाती।
तिया निरर्थका तरी नम्हती। जरी विषयावरी विरक्ति धरिती जीव॥१२३॥
ना तरी गर्भवाणादि सकट | का जन्ममरणांचे कष्ट । हे विसावेवीण वाट ।
वाहवी कवणे ॥ १२४ ॥

·२१२ संस्कृतज्ञानेश्वरी त्यक्तेषु विषयासक्तैर्विपयेप्पखिलेप्वपि । महादोपै क वस्तव्य ससारे सार्थता च का ॥ १२५ ॥ अतो विपयदु ख यै सुखवुद्धयैव सेवितम् । मिथ्याभूतमविद्यादि सत्य तैरेय दर्शितम् ॥ १२६ ॥ तस्मान्महावीर विचार्यमाणा विभान्ति मेऽमी विषया विनिन्द्या । कदापि मोहाद्विस्मृतोपदेशो मा मार्गमेषामुररीकुरुष्य । १२७ ॥ विषयद्विपयानेतान् विरक्ता वर्जयन्ति वै । दु स्वरूप निरीहेभ्य सुख तेभ्यो न रोचते ॥ १२८॥ शक्कोताइव व य सोटु प्राक् शरीरविमोक्षणात | कामक्रोधोद्भव वेग स युक्त स सुखी नर ॥ २३ ॥ विषयाणा न वार्तापि नून शानिपु विद्यते। कामादयो विकारा हि देहस्थास्तैर्वशीलता ॥ ११९ ।। एक ब्रह्मसुख येषामन्तरते कृतस्थिपि । बाह्माना विषयाणा ते न कथामपि जानते ॥ १३०) . जरी विषयी विषयो साडिजल | तरी महादापी के वसिजेल आणि ससार हा शब्द नव्हल । लटिका जगीं ॥ १२५ ॥ म्हणो ने विद्याजात नाथिले| ते तिहाचि साच दाविलें । जिहीं मुखबुद्धी घतले । विषयदु ख ॥ १२६॥ या कारणे गा सुभटा । हा विचारिता विषय वाखटा । तू झणें कहीं य वाटा । विसरानि जाशी ॥ १२७ ॥ ५ यातें विरक्त पुरुष । त्यजिती के जैसे विष । निराशा तया दु ख । दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥ ज्ञानियांच्या इन ठायीं । याची मातुही कीर नाहीं । देही हेहभावो जिही । स्ववश केले ।। १२९ ।। जया बाह्या भाख । नेणिजेचि नि शेख । सुख। एक आपी॥१३०॥ अतरी

·पञ्चमोऽध्यायः
२१३
फलचुम्बिनो विहंगाः परिपाटीमाश्रयन्ति यां मोगे।
ब्रह्मसुखं भुजानास्ततस्तु मिन्नामुपाददते ॥
मोग भोग्यं चैव हि मोक्तृत्वं वापि विस्मरन्त्येते।
फलभोगे तु त्रिपुटी स्पष्टा स्याद् भोक्तभोग्यमोगाख्या ॥१३१॥
मोगेऽस्मिन्या जायते कापि वृत्ति:
साहंकारं नाम दूरीकरोति।
तस्मिन्नन्तर्धान उत्सारितेच
स्वैरं भुते सौरयगाढोपगूढम् ॥ १३२ ॥
तदालिङ्गनसंयोगे स्वयमेवैकरूपता।
घटते जलयो म मिथः संगतयोरिव ॥ १३३ ॥
नभोलीनेऽथवा वायौ न नमोऽनिलभिन्नता।
सुखमेव च भोगेऽस्मिन् स्वरूपेणाचशिष्यते ।। १३४॥
एवं द्वैतकथायामस्तमितायां भवत्यैक्यम् ।
इति चेत्कोऽत्र नु साक्षी तज्जान शिष्यते यूहि ॥ १३५ ॥
परि ते वेगळेपणे भोगिजे । जैसे पक्षिय फळ विजे | तैसे नव्हे तेय
विसरिजे । भोगितेपणही ॥१३१॥ भोगी अवस्था एक उठी। ते अहका.
राचा अचलु लोटी । मग सुखसि घे आटी। गढिपणें ॥१३२॥ विये
आलिंगनमेळीं । होय आआप कवळी तेथ ज जैसे जळी । वेगळें न
दिसे ॥१३३॥ का आकाची वायु हारपे । तेय दोन्ही हे माय लोपे । ते
सुखचि उरे स्वरूप । सुरती तिये ॥१३४॥ ऐशी दैवाची भाष जाये । मग
म्हणों जरी एकचि होये । तरी तेय साक्षी कवणु आहे । जाणवें जें ॥१३५॥

·२१५
संस्कृतज्ञानेश्वरी
योन्तामुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ।। २४ ।।
लमन्ते ब्रह्मानिर्वाणमृपयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतास्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥२५॥
आस्तामत इदं सर्वमनिर्वाच्यं किमुच्यताम् ।
आत्मारामा हि मर्मेदं वेदिष्यन्ति स्वभावतः ॥१३६ ॥
य ईदक्सुखसंपन्नाः स्वस्वरूपे स्वयं रताः ।
सामरस्यमयान् साक्षात्पुत्तलान् नि तानद्दम् ॥ १३७ ॥
आनन्दस्यानुकाराः किं ते सुखस्य किमकुराः ।
विहाराः किमु या स्वार्थ महाबोधेन निर्मिताः ॥१३८ ।
किं नु ग्रामा विवेकस्य स्व-भावा नु परस्य किम् ।
ब्रह्मणो, ब्रह्मविद्याया भूपितावयवा नु किम् ॥१३९ ॥
सात्त्विका शुद्धसत्त्वाः किं चैतन्यावयवा नु किम् ।
पतस्मिन् गुरुराह स्म कृतं वर्णनयानया ॥१४०॥
रमसे हि सतां स्तुतौ यदा
प्रकृतस्य स्मृतिमप्यपोहसि ।
वदतापि च नागरी गिरं
विषयोऽन्यः प्रतिपाद्यते त्वया ॥१४१॥
म्हणोनि असो हे आघवें । एथ न बोलणे काय बोलावें । तें खुणाचे
पावेल स्वभावें । आत्माराम ॥१३६॥ जे ऐसेनि सुखें मातले । आपण.
पाच आपण गुंतले। ते मी जाणे निखिळ वोतले । सामरस्याचे ॥१३७॥
ते आनंदाचे अनुकार । सुखाचे अकुर । की महाबोधे विहार | केले जैसे
॥१३८॥ ते विवेकाचे गाव ) की परब्रह्मांचे स्वमाव । ना तरी अळंकारले
अवयव । ब्रह्मविद्येचे ॥१३९॥ ते सत्वाचे भाविक । की चैतन्याचे अंगिक ।
है बहु असो एकेक। वानिकी काई ।। १४०॥ तूं संतस्तवनी रतसी।
तरी कयेची से न करिसी की निराळी बोल देखसी । सनागर ॥१४॥

·पञ्चमोऽध्यायः स्तवौधमेनं तु नियम्य सांप्रतं अन्यार्थदीपोज्वलनं विघीयताम् । हृन्मन्दिरं तेन सतां प्रकाशित ज्ञानोदयेन क्रियतां महामते ॥१२॥ एवं श्रीगुरुणा दासो निवृत्तेरमिभापितः । अवोचच्छृणुतेदानीं श्रीकृष्णो यत्तदाभ्यधात् ॥ १४३ ॥ अनन्तसौख्यहृद पर गाढे निपेवितं यैस्तलमेव शश्वत्। तघ स्वयं ते स्थिरतां वजन्त- स्तदात्मतामर्जुन यान्ति नूनम् ॥ १४४॥ योऽमलात्मप्रकाशेन विश्यमात्मनि पश्यति । ब्रह्मीभूतः स मन्तव्यो देहोपाधिसमन्वितः ॥ १४५॥ प्रामो ब्रह्मसुखाख्यो नूनं परमोऽक्षरोऽप्यमर्यादः । तमाधिकारिणस्ते ये निष्कामाः स्वयं सन्ति ।। १४६॥ रक्षितो यो महर्षिभ्यो चिरकाः संविभागिनः। फलमाजः सदा यम नरा विगतसंशयाः॥१७॥ परि तो रसातिशयो मुकुळी । मग ग्रंथार्षदीपु उजळी । करी साधु- हदयराउळी । मंगळ उसा ॥१४२॥ ऐसा भीगुरूचा उवायिला निवृति- दासाठी पातला।मग तो म्हणे श्रीकृष्ण पोलिला। तेचि आइका ॥१४॥ अर्जुना अनंत सुखाच्या दोही । एकसरा उद्याचे घेतला जिही । मग रिपराऊनि सेती । तेचि जाइले ॥१४॥ अपया मारमका चोलें। जो आपणचि विश्व देखे। वो देचि परवा मुस।मान येईल ॥१४॥ 5 साचोकारें परम | ना ते मवर निःसीम जिये गांवाचे निष्काम । अधिकारिये ॥१४६॥ जे मा बाढलें । विरता मागा फिट। नि:शया पिफलें। निरंवर ||१४७१)

·२१६
संस्कृतज्ञानेश्वरी
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥२६॥
आच्छिद्य विषयेभ्यो यैर्मन आत्मवशीकृतम् ।
लीना ब्रह्मस्वरूपे ते पुनश्चेतन्ति नैव तान् ॥ १४८ ॥
कैवल्यं यत्परब्रह्म यत्साध्यं चात्मवेदिनाम् ।
तास्तदेव विजानीहि पुरुषान् पाण्डुनन्दन ॥ १४९ ॥
एवं ब्रह्मत्वमापन्नाः कथं देहभृतोऽपि ते ।
इति पृच्छसि चेत् सम्यकथयामि समासतः॥१५०॥
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रयोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ।। २७ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छामयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥२८॥
अथ वैराग्यमालम्व्य विषया यैर्वहिष्कृताः।
मना संहत्य भोगेभ्यः शरीरे च स्थिरीकृतम् ॥ १५१ ॥
नाडीनां तिसृणां योगे भ्रूपल्लवसमागमे ।
स्थिरीकृत्य दृशं पश्चाद्वर्तयन्ति तथैव च ॥ १५२ ॥
जिही विषयापाछोनि हिरतले । चित्त आपुले आपण जितिलें । ते
निश्चित जेय सुतले । चेतानि ना ॥ १४८ ॥ ते परब्रह्मानिर्वाण जे आत्म:
विदाचे कारण । तेंचि ते पुरुष जाण 1 पादुकुमरा ॥ १४९ ॥ ते ऐसे
केसेनि जहाले । जे देवीचि ब्रह्मवा आले हैं पुससी तरी मले ।
सांगों ।। १५० ॥ तरी वैराग्याचेनि आधारें। जिहीं विषन दवइनि यहि।
शरीरी एकदरें । केलें मन ।। १५१ ॥ सहजै तिहीं सघीभेटी । जेय अप.
लया पटे गाठी तेथ पाठिमोरी दिठी। पारखोनियां ॥ १५२ ॥

·२१७ पञ्चमोऽध्यायः नासापुटद्वयाद्वायुं गच्छन्तं संनिरुध्य वै। प्राणापानौ समीकृत्य व्योमगं कुर्वते मनः ॥ १५३ ॥ पयोधिमुपयातायामुपगृह्यापिलान्यपि । रथ्योदकानि गगायां तद्विवेकः मुदुष्करः ॥ १५ ॥ तथा मनोलये जाते वायुरोधाच्चिदम्बरे । वासनानां विवारोऽपि स्वयमेव विलुप्यते ॥१५५ ॥ थस्य संसारचित्रस्य प्रतिमा यत्र विस्फुटा । पट पव मनोरूपः पादयते स्वयमेव सः। फुतः सरोवरे शुष्के प्रतिविम्यस्य दर्शनम् ॥ १५६ ॥ मनस्त्वे मनसो लीने काहंभावादिकं भवेत् । ब्रह्मानुभवयुक्तोऽतो यो ब्रह्मैव स देहभृत् ॥ १५७ ॥ भोकारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । मुहदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥ प्राप्ता देहभृतोऽप्येव ब्रह्मत्यमिति वर्णिताः । मया पूर्व त पवापि पन्थानमिममाश्रिताः ॥१५८॥ साइनि दक्षिण धाम | प्राणापान सम । चिसी व्योम-1 गामिये करिती ॥ १५३ ।। तेय जैसी रच्योद सकळ । घेऊनि गगा समृद्रों मिळे । मग एकेक वेगळे । निवडू नये । १५४ ॥ तैसी वासनातराची विवचन। मग आपसी पारुख अनाजे वेळी गगनी लयो मना। पवनें कीज॥१५५।। जेय समारचित्र उमटे | वो मनोरूप पटु पाटे। जे सरोवर आटे । मग प्रतिमा नाही ॥ १५६ ॥ वैसें मन एय मुद्दल जाये । मग मामा. थादिक के आहे | मणोनि शरीरच वक्ष हो । अनुभवी तो ॥ १५७।। माही मागां इन सांगितलें । जे देहानि नाच पावले । ते येणे मागे थाले । म्हणऊनियां ।। १५८॥

·૨૨૮
संस्कृतज्ञानेश्वरी
यमनियमरूपशैलानभ्यासाब्धाश्च योगमार्गस्य ।
उल्लध्यैव प्राप्ता अत एवामी परं पारम् ॥१५९ ॥
कृत्वा निर्लेपमात्मानं प्रपञ्च परमार्थतः।
निरूप्य च सतो रूप तेऽभूवन् ब्रह्मणः स्वयम् ॥ १६० ॥
योगयुक्तरभिप्रायमेवं कृष्णेन वणितम् ।
मर्मशो विजयः श्रुत्वा परं विस्मयमागमत् ॥ १६१ ॥
भावं विज्ञाय पप्रच्छ सस्मितं शौरिरर्जुनम् ।
वाचा ममानया चित्तं किमेवं ते प्रसीदति ॥ १६२॥
ततोऽर्जुनोऽब्रवीद्देव परचित्तविदामसि ।
अप्रगण्यः सुविज्ञातो भावो मे मानसस्त्वया ॥१६३ ॥
सुविचार्य मया देव यत्प्रष्टव्यं तदेव हि ।
शातपूर्वं त्वया भूयः प्रागुक्तं विशदीकुरु ॥ १६४ ॥
त्वया यो दर्शितः पन्था सुलभ सोऽन्यत किल ।
दोभ्यो संतरणात् पद्यां गमनं सलिले यथा ॥ १६५॥
आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । मोनि हे पार ।
पातले ते ॥ १५९ ॥ तिही आपण करूनि निलेप । प्रपचाचे घेतलें माप।
मग साच साचाचि रूप । होऊनि ठेले ॥ १६० ॥ ऐसा योगयुक्तीचा
उद्देशु । जेथ बोलिला हपोकेशु । तेथ अर्जुनु सुदश । म्हणोनि चमत्कार
रला ॥ १६१ ॥ ते देखिलिया कृष्णे जाणितलें । मग हासोनि पाति
म्हणितलें । काई पां वित्त उवाइलें । ये बोली तुझे ॥ १६२ ॥ तव
अर्जुन म्हणे देवो । परचित्तलक्षणांचा रावो । मला जागितला जी भावो ।
मानम् माझा ।। १६३ ॥ म्या जे काही विवरूनि पुसावे । ते आधीचि
जाणितळे देवें । तरी बोलिलें तेचि धांगावें। विवळ करूनि ॥ १६४ ॥
एरवीं तरी अवधारा । जो दाविला तुम्ही अनुसारा । तो पहण्याहूनि
पायउतारा। सोपा जैसा ॥ १६५ ॥

·पश्वयाऽध्यायः
सांस्यप्रोताज्ञानयोगात्सुसाच्यो
योगोऽष्टालो मादृशां दुर्वलानाम् ।
यद्यप्यस्मिन्दीर्घकालेन सिद्धि-
नूनं सोढुं शक्यतेऽयं विलम्यः ॥ १६६ ॥
उकपूर्वस्त्वया देव योगः स पुनरुच्यताम् ।
भूयान् भवतु विस्तारः कथ्यः साद्यन्त एव सः॥१६७॥
अमाणीत् कृष्ण एवं चेन्मार्गोऽयं भाति के शुमः ।
का हानिवतो मे स्याद् व्याचक्षेऽहं सुखं आयु ॥ १६८ ॥
शृणोषि यदि पार्थ त्वं श्रुत्वा चाप्यनुतिष्ठसि ।
को हेतुरयेदस्मान् अवतस्तेऽभिकात्तिम् ॥ १६९ ॥
प्रकृत्या हृदयं मातुःप्रेयांस्तत्र सुतो मिपम् ।
अद्भुतत्वं तदा वेद वात्सल्यस्य जनो न क ॥ १७० ।।
इयं तु कारुण्यरसस्य वृष्टिः
स्नेहस्य गण्या नु नवस्य सृष्टि ।
आस्तामिदं दृष्टिरियं मुरारे-
ने पार्यते वर्णयितुं यथावत् ॥ १७१ ॥
तैसा साख्याहूनि प्राजळा ! आम्हापारिसिया आमाळा । एथ आधी
परि काही काळा गे साहों ये वरु १६६॥ म्हणोनि एक वेळ देवा ।
तोचि पडताळा घेयावा । विस्तरेल तरी सागावा । साधतुचि ॥१६॥ तंव
श्रीकृष्ण म्हणती हो का । तुज हा मागु गमला निका । तरी काय जाहलें
आइकीजो की । मुखें बोल ॥१६८|| अर्जुना त् परिसमी । परिसोनि
मनुष्ठिसी । तरी आम्हांसीचि वानी कायसोशंगावयाची ॥६॥ आधीच
चिच मायेचें । वरी मिप जाइले पढियता आता ते अद्भुतपण स्नेहाचें।
कवण जाणे ॥१७०॥ ते म्हणों कारुण्यरसाची दृष्टि। की नवया स्नेहाची
सष्टि। है असो नेणिजे दृष्टी । हरीची वान् ॥१७॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी सुधया निर्मितेवेयं मत्ता वा प्रेमपानतः। स्नेहमोहेऽर्जुनस्यात सक्ता निर्गन्तुमक्षमा ॥ १७२॥ यथा यथाधिक यां कथोच्छेदस्तथा तथा। अधिक स्यान्न च स्नेहो वाचो विषयतां व्रजेत् ॥ १७३ ॥ विस्मयश्चात्र को वा स्याद्यो मानं वेद नात्मनः। केनाकलयितुं नाम शक्य स परमेश्वरः ॥ १७४ ॥ मन्येऽभिप्रायतो देवमर्जुनप्रेममोहितम् । हठादिव यतो ब्रूते आणु पार्थ सखे शृणु ॥ १७५ ॥ येन येन प्रकारेण बोधश्चित्त तवोद्भवेत् । कौतुकात्तेन तेनैव मार्गो दिश्येत तेऽर्जुन ॥ १७६ ॥ काभिधा तस्य योगस्य स वा स्यास्किप्रयोजन । तस्येहाचरणे को वा पुरुषोऽधिकृतो भवेत् ॥ १७७ ॥ यद्यत्रोचित वक्तुं योगमुद्दिश्य किंचन । तत्सर्वं कथयिष्यामि पश्येदानी तवाग्रत ॥१७८ ॥ । जे अमृताची बोतली । की प्रेमचि पिऊन मातली । म्हणोनि अर्जुन- मोहें गुतली । निों नेणे ।।१७२॥ हे बहु जै जै जल्पिजेल । तेथे कथेखि पाकु होईल । परि ते स्नेहरूपा न येल । वोलवरी ॥ १७३ ।। म्हणोनि विसुरा काय येणें । तो ईश्वर कळावा कवणें । जो आपुलें मान नेणे । आपणचि ।। १७४ ॥ तरी मागिला घनी आतु । मज गमला सावियाची मोहितु । जे बलात्कार असे म्हणनु । परिस बागा ॥ १७५ ॥ अर्जुना जेणे जेणे भेदै । तुझे कां चिन बोधे । तैसे तैसें विनोदें। निरूपिजेल ॥१७॥ तो काईसया नाव योगु । तयाचा कवण उपेगु अथवा अधिकारप्रसगु। कवणा येय ३१७७॥ ऐमें जे जे काही। उक्त असे इसे ठाई । तें आपचि पाही। सागेन याता॥१७८||

·पञ्चमोऽध्यायः
२२१
सावधानेन चित्तेन श्रोतव्यं तत्वयार्जुन।
इत्युक्त्वा हरिणाख्यातं यत्चदग्ने वदिप्यते ॥ १७९ ॥
वक्ष्यत्यसझवजे योगं यं फाल्गुन कृष्णः।
विवरिप्यते स विशदं मयेति निगदति निवृत्तिदासोऽयम् ॥१८०
[इति श्रीज्ञानेश्वर्या संस्कृतानुवादे पञ्चमोऽध्यायः
त् चित्त देऊनि अवघारी । ऐसें म्हणोनि श्रीहरि बोलिजेल ते पुढारी।
कथा आहे ॥ ७९ ॥ श्रीकृष्ण अर्जुनासी सगु । न साहोनि सागेल योगु ।
तो व्यक्त करू प्रसगु । म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८ ॥

·संस्कृत ज्ञानेश्वरी
पष्ठोऽध्यायः
साभिप्राय वदेत् कृष्णो यं योगं स निशम्यताम् ।
धृतराष्ट्रमुवाचेति वचनं संजयस्तदा ॥१॥
नारायणेन पार्थस्य या ब्रह्मरसपारणा ।
विहिता तत्र देवेनातिथित्वेन गता वयम् ॥२॥
अहो सुदैवमस्माकं तृपितानां पिपासताम् ।
जलमेवामृतत्वेन यतः परिणतं किल ॥ ३ ॥
आधाभ्यां ननु संप्राप्तं ब्रह्मशानं सुदुर्लभम् ।
आयासेन विनवेदमिति राजन्मतिर्मम ।
धृतराष्ट्रस्तदाबूत नेदं संजय पृच्छ्यसे ॥४॥
निशम्येदं वचो राशः संजयो ज्ञातवान् हृदा ।
पुत्रस्नेहाकुलं चित्तमभूदस्याधुना यथा ।। ५ ॥
हसन् स्वगतमबूत भृशं मोहवशं गतः।
भवया धृतराष्ट्रोऽयं संवादश्चैप सुन्दर ।।६।।
मग रायातें म्हणे सजयो। तोचि अभिप्रावो अवधारिजो । कृष्ण सांगती
आतां जो । योगरूप ॥१॥ सहजे ब्रह्मरसाचे पारणे । केले अर्जुनालागी
नारायणे । की तेचि अवसरी पाहुणे । पातलो आम्ही ॥२॥ कैसी देवाची
योरी नेणिजे । जैसे तान्हेलिया तोय सेविज । की तेचि चवी करून
पाहिजे । तव अमृत आहे ॥ ३ ॥ तैसे आम्हातुम्हा जाहलें । जे आदमुठी
तत्व फावले । तव धृतराष्ट्रं म्हणितलें । हैन पुगे तूते ॥ ४॥ तया
सजया येणे बोलें । गया हृदय चोजवलें। जे अवसरी आहे घेतले ।
कुमराचिया ॥ ५॥ हे जाणोनि मनी हासिला । म्हणे म्हतारा मो
नाचिला। एहवीं पोलु तरी मला जाहला । अवसरी ये॥ ६ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः
२२३
रोचेतायं कथं त्वस्मै प्रमा प्राभातिकी कुतः।
जात्यन्यस्याविमेचापि रोपं कुर्यादिति ब्रुवन् ॥ ७ ॥
तुतोष तु भृशं विचे स्वयमेवाथ संजयः।
श्रीकृष्णार्जुनसंवादं श्रुतपूर्वमनुस्मरन् ॥ ८॥
परानन्दजपा चापि चेतसा सादरं वदेत् ।
पुरतो घृतराष्ट्रस्य साभिप्राय हरेर्वचः॥९॥
सोऽयं प्रसो गीतायाः पष्टाध्यायस्य पेशलः।
अवयोध्दुमिमं सम्यक् सुसूक्ष्मा धीरपेक्ष्यते ॥१०॥
विवेकाधेरयं पारो विवृतद्वार एव वा।
भाण्डागारः सुविस्तारो रुधिरो योगसम्पदः ॥११॥
विश्रामो मूलमायाया वेदवाग्यत्र कुण्ठिता।
गीतावल्लीपरोहाणामभिवृद्धिर्यतोऽभवत् ॥ १२ ॥
वयते सोऽयमभ्यायः पप्टो गीतार्थसारभृत् ।
सर्वसाहित्यसंपन्नः सावधानं निशम्यताम् ॥१३॥
परि ते तैसें कैसेनि होईल । जात्यंधा कैं, पाहेल । तेवींचि येस से
घेईल । म्हणोनि बिहे ॥ ७ ॥ परि आपण चित्ती आपुला । निकियापरी
सतोपला । जे तो सवादु फावला । कृष्णार्जुनाचा ॥८॥ तेणे आनंदाचीन
बालेपणे । साभिप्राय अंतःकरण | आता आदरसी बोलणे | घडेल तया
||९॥ तो गीतेमाजी पाठींचा । प्रसगु असे आयणीचा । जैसा धीराणवी
अमृताचा । निवाडु जाहला ॥ १०॥ तैसें गीतार्थाचे सार । जे विवेक-
सिंधूचे पार | नानायोगविभवभाहार | उघडले का ॥ ११ ॥ जे आदि-
प्रकृतीचे विसवणे । जे शब्दब्रह्मासि न बोलणे नेथूनि गीतावल्लीचे ठाणे।
'प्ररोहो पावे ॥ १२ ॥ तो अध्याय सहावा । वरि साहित्याचिया बरवा।
सागिजेल म्हणोनि परिसावा । चित देउनी ॥ १३ ॥

·२२४ संस्कृतज्ञानेश्वरी कामं मे प्राकृता वाणी हृद्यां तु वचनावलीम् । एवंविधां विधास्यामि यत्सुघाप्यधरीभवेत् ॥ १४ ॥ मद्वचोमादेवौपम्ये तुच्छं सप्तस्वरात्मकम् । गानं भवेन्मनोवेधे सुवास स्यात्सलः॥ १५ ॥ उत्पधरेनहो जिता रसलोभेन कर्णयोः। अन्योन्यं कर हायेरनिन्द्रियाणि गिरानया ॥ १६ ॥ श्रोत्रस्य शब्दो विषय स्वभावा- ज्जिद्वा तु तं स्वं रसमानुचीत । घ्राणेन गन्धो यदि लिप्सितोऽस्मात् तदा भवेदेव सुवासदायी ॥१७॥ सराण वचसचिवामिमां वीक्ष्यैव तप्स्यंत । मंस्येते यिवृता रूपखनिमेनां च चक्षुपी ॥१८॥ पूर्ण वाक्यं विनिर्यातं मे मुखादुपगृहितम् । हृदयं वहिरागच्छेत् कृत्वा बाहू प्रसारिती ॥ १९ ॥ स्वस्वभावै. सम शब्दे सक्षन्त्येवेन्द्रियाणि मे । सोऽप्यमूनि समत्वेन सर्वाणि सुखयिष्यति ॥२०॥ माझा मराठाचि बोलु कौतुकें । परि अमृतातेही पैजा जिंके । ऐसी अरै रसिके । मेळवीन||१४||जिये कोवळिकेचेनि पाडे दिसती नादींचे गथोडे वेधं परिमळाचे बीक मोडे । जयाचेनि ॥ १५ ॥ ऐका ३ चया लोमा की श्रवर्णीचि होती जिभा । बोलें इद्रिया लागे कळमा । एक मेकां ॥ १६ ।। सहर्जे शन्दु तरी विषो श्रवणाचा । परि रसना म्हणे रसु हा आमुचा । प्राणासि भावो जाय परिमळाचा । तोचि होईल ॥१७॥ नवल बालतीये रेखेची वाहणी । देखता डोळ्याही पुरों लागे घणी । ते म्हणती उघडली खाणी । रूपाची हे ॥ १८ ॥ जेथ सपूर्ण पद उभारे । तेय मनाच घावे बाहिरें । बोलु भुजाही आविष्करे । आलिंगावया ॥१९॥ ऐशी इद्रिय आपुलगलिया भावी । झोवती परि तो सरिसेपचि बुझावी। जैसा एकला जग चेववी । सहस्रकर ॥ २० ॥ ।

·पष्ठोऽध्यायः
२२५
सहनकर एकोऽपि योधयत्यखिलं जगत् ।
शब्दस्यापि तथा व्याप्तिरसामान्यायधार्यताम् ।
द्रश्यन्ते चात्र भावसनूनं चिन्तामणेर्गुणाः ॥२१॥
शब्दपात्रेषु कैवल्यरसमाधाय भोजनम् ।
शुभेपु विततेवेतनिष्कामेभ्यो मयार्पितम् ॥ २२॥
आत्मप्रमां नयां नित्यं विधाय स्थानदीपिकाम् ।
इन्द्रियाणां परोक्षं यस्तत्प्रकाशेऽपि चोरवत् ।
भोक्तुं वेत्ति स एवान कैवल्यरसमभुते ॥ २३ ॥
भोक्तकामैरिदं नाम श्रोतृभिः शब्दमोजनम् ।
न श्रोत्रापेक्षिभिर्भाव्यं भोक्तव्यं मनसैव तु ॥२४॥
शब्दरूपां स्वचा सूक्ष्मामपास्य शानकामुफैः।
अर्थरूपं तदन्तःस्थ ब्रह्मैवासेव्यमससा।
तल्लीनैश्च तदा भोग्यं सुखेनैव सुखं परम् ॥ २५ ॥
धियः सूक्ष्मत्वमीहर चेद् वन्स्यां सफलश्रमः।
नो चेन्मूकस्य मे याणी युप्माभिर्यधिरैः श्रुता ॥ २६ ॥
तैसें धन्दाचे व्यापकपण । देखिने असाधारण । पाहातयां मावर्ग
फावती गुण | चिंतामणीचे ॥ २१ ॥ असो तया बोलांची ताट मली।
वरी फेवल्पर वोगरिलीही प्रतिपत्ति मियां केली । निष्कामासी ॥२२॥
आता आमप्रमा नित्य नवी । तेचि करूनि ठाणदिवी । जो इंद्रियांत
चोरूनि जेवी । तयासीचि फावे ॥ २३ ॥ येय भवणाचीन पागें । बीण
भीतयो म्हावे लागे । हेमनाचेनि निजोंग । भौगिजे गा ॥ २४॥
आहाच बोलाची पाटीफ फेटिजे । माणि प्रमाचियाचे मांगा प्रदिजे ।
मग मुझेसी मुरवाहिजे । मुसाचिमाजी ॥ २५ ॥ ऐसें हवारपण नरी
येईल तरीच हे उपेगा जाईल । ए-हवीं माधवी गोष्टी होईल ! मुकया-
यरियाची ॥ २६ ॥

·२२६
संस्कृतशानेश्वरी
अस्तु तावदिद सर्व का श्रोतृपु कदर्थना।
ये स्वभावाद्धि निष्कामास्त एवात्राधिकारिणः ॥२७॥
आत्मबोधाभिरुच्या येरैहिक पारलौकिकम् ।
सुख त्यक्त त पवात्र रस जानन्ति नेतरे ॥२८॥
न चन्द्रं जानते काकाचकोरा भुञ्जते पुन ।
न विदु प्राकृता गीता ज्ञानिनो रसयन्ति तु ॥ २९ ॥
रमन्ते शानिनो यत्र तान्ये विरतोत्सवा ।
अतोऽत्र विषये कोऽपि भूयसोतन नो गुण.॥ ३०॥
यत्प्रसङ्गवशादुक्क सन्द्रि क्षन्तव्यमेव तत् ।
यदुक्क यदुनाथेन तरसप्रत्यभिधीयते ॥ ३१॥
धियोऽपि विषयातीत वाचा दुर्वर्ण्यमेव तत् ।
निवृत्तेस्तु कृषादीप क्षमो पर्थप्रकाशने ॥ ३२ ॥
अतीन्द्रियज्ञानवल यदाहु
लभ्येत तच्चेन्मनुजेन साक्षात् ।
शोऽपि यद्गोचर एव नास्ति
दृश्येत तन्नाम दृशा विनय ॥३३॥
परि ते असो आता आघवें। न लगे मोतयाते कडसावें। जे अधिका
रिये एप स्वभावें । निष्कामकामु ॥ २७॥ जिही आत्मबोधाथिया
आवडी । केली स्वर्गससाराची कुरौदी । तेवानि एथींची गोडी ।
नेणती आणिक ॥ २८॥ जैसा वायसी चद्र नोळखिजे । तैसा प्राकृती
मधु हा नेणिजे । आणि तो हिमांशुचि जेवि खाने । चकोराचे ॥ २९ ॥
तेसा सशानासी तरी हा ठावो । आणि अशानासी आन गांवो। म्हणोनि
योलाषया विषय पहा हो । विशेषु नाहीं ॥ ३० ॥ परि अनुवादलो मी
प्रसग । तें सजनी सपासावे लागे । आत सांगेन काय श्रीरंगे | निरोपिलें
में ॥३१॥ ते बुद्धीही आकळितां करें । मणनि बोली बिपाय
चोरटे पर श्रीनिवृत्तिकगदीप उजिये । देखेन मी ॥ १२ ॥ में दिठीही
नपविजेते दिठीविष देखिजे जरी मतद्रिय दाहिजे हारबळ ॥१२॥

·--
'पठोऽध्यायः
२२७
शक्यते नैव यलब्धं स्वर्ण सिद्धियशादपि।
"अवाप्यं लोह एवापि तत् स्पर्शोपलपाणिना ॥ ३४ ॥
सद्गुरोः कृपया तद्वद् यत्नसाध्यं न किं भुवि ।
-सा स्वपरिव मय्यस्तीत्येवं मे निश्चिता मतिः॥ ३५ ॥
तयैव कृपया ध्याख्यां करिष्याम्यहमीदृशीम् ।
दर्शयिप्याम्परूपस्य रूपं चाचैच केवलम् ।
इन्द्रियाहयिष्यामि वस्त्वतीन्द्रियमप्यहो ॥ ३६॥
ऐश्वर्यौदार्यवैराग्यपशाश्रीज्ञानसंशकाः।
पद्गुणाः सकला यस्मिन् वसन्तीति य उच्यते ॥ ३७॥
भगवान यः सहायोऽस्ति निःसङ्गानां व सोववीत् ।
मद्ववाथवणे पार्थ दत्तचित्तो भवाधुना ॥ ३८॥
श्रीभगवानुवाच-
अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः ।
स संन्यासी च योगी च न निरनिनचाक्रियः ॥१॥
न फोऽपि भेदो भयि योगिनां च
संन्यासिनां चेत्यवगच्छ पार्थ।
यत्तत्वतोऽऽत्र विचार्यमाणे
त एकरूपा उमयेऽपि सन्ति ॥ ३९॥
ना तरी जे घाववादियाही न जोडे । ते लोहाचि पंधरें छपडे | जरी
देवयोग चढे । परिच हाता |॥ ३४ ॥ की गुरुकृपा होये । वरी करिता
काय आपु नोहे । म्हणोन अपार माते बाहे। शानदेवो म्हणे ॥ १५ ॥
तेणे कारणे मी बोलेन । बालों भरूपाचे रूप दावीन । अतींद्रिय परि
भोगवन । द्रियांकरवी ॥३६॥ मारका यश भी भोदाय । शान
वैराग्य ऐश्वयं । हे साही गुणवयं । पसती जेय ॥ २७॥ म्हणोनि वो
भगवंत । जो नि:संगाचा सागात । तो म्हणे पाची दचाचेत्तु । रोई मावा
॥ २८ ॥ माह योगी आणि सन्याठी जनी । एकवि पिनाने हमें
मानी । एवी विचारिजवी व दोन्सी । तंव एकचि ते ॥ ३९ ॥

·२२८८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
नामभेदेन भिन्नत्वे भासमाने निराकृते।
योगसंन्यासयोरैपयं तत्त्वतो ब्रह्मरूपिणोः ॥ ४० ॥
वैविध्येन यथा कश्चिन्नानः संयोध्यते पुमान् ।
द्वौ मार्गावुपतिष्ठते एकमेव स्थलं यथा ॥४१॥
वारिणा वा यथैकेन भ्रियेते द्वौ घटी पृथक् ।
तादृश्येवावयोद्धव्या योगसंन्यासयोमिदा ॥ ४२ ॥
पश्यान लोकेऽर्जुन सर्वसंमतः
स एव योगी परमार्थतः पुमान् ।
कृत्वापि कर्माणि फलाभिलाषुको
यः विद्यते नैव कदाचिदेव ॥४३॥
जनयन्ती प्रकृत्यैव वृक्षादीनिरहंकृतिः ।
तदुद्भवं फलं जातु मही नापेक्षते यथा ॥४४॥
तथान्ययानुसारेण प्राप्तकालं यदैव यत् ।
अनुरूपं च यजातेः कुरुते तद्यथाविधि ॥ ४५ ॥
देहे कर्तृत्वयुद्धि तु न विभर्ति कदाचन ।
तनुते फललाभे च वासनां न मनागपि ॥ ४६॥
साहिजे दुजया नामाचा आभासु । तरी योगु तोचि संन्यासु । पाहता
बझी नाही अवकाशु । दोहीमाजी ॥ ४० ॥ जैसे नामाचनि अनारिखपणे ।
एका पुरुपात बोलावणे । का दोही मार्गी जाणे । एकाचि ठाया ॥४१॥
मा तरी एकचि उदक सहजें । परि सिनाना घर्टी भरिने । तैसें भिन्नत्व
जाणिजे । योगसन्यासाचं ॥ ४२ ॥ आइक सकळ संमते जगी। अर्जुना गा
तोचि योगी। जो कम करूनि रागी । नोहोच पळी ॥ १३ ॥ जैसी मही
हे उद्धिनें । जनी अहबुद्धीवीण सहजें । आणि तेथींची तिये बीज अपडीना
॥४४॥ तेसा अन्वयाचेनि आघारे जातीचेनि अनुकारे जे जेणे अवसरे।
करणे पावे ॥४५॥ त तेचि उचित की। परी सारोपु नोहे शरीरी।
माणि मुदिही करोनि पळवे । जायेचिना ॥४६॥

·पष्ठोऽध्यायः
૨૨૬
स एव किल संन्यासी शृणु पार्थ य ईदृशः ।
समेव व विजानीहि योगिराजमसंशयम् ॥४७॥
यन्धनाय भवन्तीति नित्यनैमित्तिकाः क्रिया ।
यस्त्यजन रभते काश्चिदितरा सद्य पर हि॥४८॥
लेपमेकं स आक्षाल्य प्रयुकेऽनुपदं परम् ।
वृया च सहते क्लेशं दुराग्रहवशंवद ॥४९॥
सहज साधनिस्तीर्य गार्हस्थ्यं स शिर स्थितम् ।
करीकरोति संन्यासं सह तेनैव दुर्धरम् ॥ ५० ॥
अग्निसेवामतोऽत्यक्त्या मर्यादामनतीत्य च ।
कर्मणोऽवस्थितो योगसुखं स्यमुपाश्नुते ॥ ५१ ॥
य संन्यासमिति प्राहुयोग त विद्धि पाण्डव ।
म झसन्पस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥२॥
य संन्यासी स एवेह योगात्य पैकवाक्यता-1
ध्वज समुच्छित शारनेरियलोक्यताम् ॥ ५२ ॥
ऐसा तोचि सन्यासी । पायर्या गा परियेसी । तोचि भरवसैनियों। योगीधर
॥४७॥ वानि उचित कर्म प्रासगिक । तयाते म्हणे हे सोडावे पदक।
तरी टांकोटाकी माणिक एक । माडीचि दो॥४८॥ जैसा शानियां ठेपु
एकु । स्वैचि विज आणिक । तैसेनि आग्रहाचा पाइका विच बायर्या
॥४९ || गास्थामा चोटे । कपाळी भाषाचि आहे साकी वेचि
सन्याससवा टेविने । परि पुढची ॥५०॥ म्हणूनि मिसेवा न पादित
कर्माची रेखा नोटादित आहे योगमुसवमावता | आपणांचि ॥५॥
सन्यासी तोचि योगी। ऐसी म्याश्यतेची जगी। गुढी उमविली
अनेगा। वरी ॥५२॥

·२३०
संस्कृतवानेश्वरी
संकल्पो यत्र संन्यस्तः सर्वथैव विनश्यति ।।
आप्यते योगसर्वस्वं तत्रैवेत्यनुभूयते ॥५३॥
आहरुक्षोर्मुनेयोग कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥
शिखर योगशैलस्य यः पुमानारुरुक्षति ।
न कर्मपथसोपानं विहातुं तेन युज्यते ॥ ५४॥
यमैश्च नियमैश्वापि येन्द्रियाणां नियन्त्रणा।
गिरेरुपत्यका सास्य पथानेनोपलभ्यते ॥
तत आसनरूपा या पद्या तां प्रतिपद्य च ।
माणायामेन कटकेनारधारा गम्यते ॥ ५५॥
ततोऽर्धत्रुटितो मार्गः प्रत्याहारः सुदुर्गमः ।
धीरस्थिरपदा यत्र भग्नाशा हठयोगिनः॥१६॥
प्रत्याहारं निरालम्यमन्तरालं शनैः शनैः।
धैराग्यं क्षममारोढुमभ्यासवलसंधयात् ॥ ५७ ॥
-
नेय संन्यासिला संकल्प वटे । तेचि योगाचे सार भेटे। ऐसे हैं अनुभ-
याचेनि घटें । साचें जया ।। ५३ ॥ आता योगाचळाचा निमथा । जरी
टाकावा आषी पायां । तरी सोपाना या कर्मपथा। धुको झणीं ॥ ५४॥
येणे यमनियमाचेनि तळय? | रिगे आसनाचिये पाउलवाटे। येई प्राणाया•
माचेनि आर। रीता गा॥ ५५ ॥ मग प्रत्याहाराचा अभामा जो
दीचियाहि पायो निसरडा जेय हटिये सीरिती रोदा करलग ॥५६॥
वरी अम्याठाधेनि बळें । मत्याहारी निराळे नसी लागेल डाटाळे ।
वैराग्याची ॥५७ ॥

·पष्टोऽध्यायः एवं पवनमारुढ झामन्धारणापथम् । स आस्ते यावदत्येति शिखरं ध्यानरूपकम् ॥ ५८॥ तस्यान मार्गक्रमणे प्रशान्ते विराममायाति मनःप्रवृत्तिः। ब्रह्मैकमाये व विराजमाने बिलीयते साधनसाध्यभेदः॥ ५९॥ पदं निधेयं न पुरोऽस्ति यत्र विलुप्यते च स्मृतिराहितस्य । एवंविधायां समभूमिकायां स्थिति समाधिः सततं विमति ॥ ६॥ एतैरुपायैः परिपूर्णतां यो योगप्रवीणो नितरामुपैति । तस्याधुनाई किल लक्षणानि सनिर्णय ते कथयामि पार्थ॥ ६१॥ यदा हि नेन्द्रियार्येषु न कर्मस्वनुपज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूदस्तदोभ्यते ॥४॥ विषया यातायातं वितन्यते यस्य नेन्द्रियागारे। यधारमयोपवेश्मनि सुत्रसुप्तो भवति पियमापेक्षी ॥ २॥ ऐसा पपनाचेनि पाठारे । येतां पारणेचेनि पेटारें । मी प्यानाचें चबरें । सांपडे तव ।। ५८॥ मग त्या मागांची घांव ! पुरेस प्रवृत्तीची हांध । जेय साध्या साधना खेव । समरसे होय ॥ ५९॥ नेप पुटीक पेस पारखे । मागील स्मयों में ठोके । ऐसिये सरिलीये भूमिके। समाधि गरे ॥६. ॥ येणे उपाय योगदु । सो निरवपि झाडा प्रौदु । तयाचिया चित्रांचा निवाड । गेन भार॥ ६१ ॥री बाचिया इंद्रियांचिया भय । नाविषयोचिया येरझारा । जो आत्मबोधान्या वोवरा । परस्टा मसे।। ६२॥

·२३२ संस्थतक्षानेश्वरी यस्य मनः सुखदुःखैः स्वयमुपहवमपि न बुध्यते जातु । विषयेष्वासन्नेष्वपि किमिदमिति स्मृतिरुदेतिनो यस्य ६३ सकलेपीन्द्रियवर्गे कर्मानुष्ठानतत्परे सततम् । हृदये यस्य फलेहा पदं न कुरुते कदाप्येव ॥ १४॥ देवधर. सन्नपि यश्चेतयमानोऽपि निद्रितो भाति । सम्यग्योगारूढं तमेव जानीहि तत्त्वतः पार्थ ॥६५॥ अथार्जुनोऽभाषत भो अनन्त वचस्तवेदं मम विस्मयाय । आख्यादि मे योगिनि को नु तस्मि- नेतादृशं गौरवमादधाति ॥ ६६ ॥ उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । मात्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥५॥ तदा सस्मितं कृष्ण एवं चभाषे तवेदं वचो मेन किं विस्मयाय । इहाद्वैतभूते समस्तेऽपि लोके प्रदेयं न कि केन कस्मै कदापि ॥ ६७॥ जयाचे सुखदुःखाचेनि आगें । अगटलें मानस चवी नेधे । विषय पासीही आलिया से न रिघे। हे काय म्हणजनि ॥ ६३ ॥ इद्रिय कर्माच्या ठायी । वाढीनदी पार कहीं। फळहेतूची चाड नाही । अंतःकरणी ।। ६४ ॥ असतेनि देहे एतुला । जो चेतुचि दिसे निदेला । सोचि योगा- रुटु मा । घोळखें तू ॥६५॥ तेथ अर्जुन म्हणे अनंता । है मज विस्मो पहु आइक्तां । सांग तया ऐसी योग्यता । कवणे दोजे ।। ६६ ।। सय हासोनि भीषण म्हणे । तुझें नवल ना हे बोलणे 1 कवणाति काय दिजेल कवणें । अदेती ये ॥ ६७।।

·पंठोऽध्यायः २३३ भ्रान्ति शय्याधितो जीवो निद्रितः सनविद्यया। मुझे प्रयलया जन्ममृत्युदुःस्वमसंततिम् ॥ ६८॥ ततोऽकस्मात् प्रवुद्धस्य स्वमवैयर्थ्यवेदिनः। सद्भायो जायते योऽसौ स्वतः स्वस्मिन्प्रवर्तते ॥१९॥ वृथा देहाभिमानेन तस्मादेव धनंजय । संप्रवामहे धाते स्वयमेवात्मनो वयम् ॥७॥ बन्धुरारमारमनस्तस्प येनात्मैवारमना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुचे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥ महंकारमिमं त्यक्त्या सुविचार्य धनंजय। सत्स्वरूपं परिक्षाय ब्रह्मीमायं बजेम चेत् । तदास्माकं स्वास्तिमत्त्वं स्वतः सिद्ध भयेन किम् ॥ ७१॥ थात्मदि शरीरे यस्तनुते चारुदर्शने । स स्वयं जायते परी कोशफीट चात्मनः॥७२॥ लामकालेऽपि दुर्भाग्य:फिलान्यत्वमभीप्सति। यदसावात्मनो नेने पिदधाति सती अपि ॥७३॥ . 4 ज्यामोहाचिये शेचे । यळिया अविद्या निद्रितु दोहजे। वे घेळी स्वम दा भोगिने । जन्ममृत्यूचा ॥ ६८ ॥ पाठी अवसांत ये वो 10 से अवचि होय वायो । ऐसा उपजे निय सद्भावो । तोहि आपणच ।।६९ ॥ पनि धारणाच आपणया । पातु की असे पनंजया। चित्त देऊनि नापिलिया । देशमिमाना || ७. ॥रा विचारूनि आधार सारिन । मग असमीन घरनु हो । तरी यापुनी स्वरित सजें | आरन केली ॥१॥ एनी कोषकारानपारी तो मापी आरग ये! को मारमा | चारपळी ।। ७२ ॥ से मातीरिये घेळे | निदेवा मापलेमाचे गोळे । की अमवे मार मेळे | मारन हात ॥

·૨૨૪
संस्कृतज्ञानेश्वरी
अहो नाहमहं केनाप्यन्येनैवास्सि चोरितः।
इत्युन्मत्तो त्रुवन् कश्चिन्न जहाति स्वमाग्रहम् ॥ ७४॥
वस्तुतस्त्वधुना सोऽस्ति तथा पूर्वमभूद्यथा।
का गतिस्तु तथाभावस्तस्य नोदेति यद् हृदि।
खड्ड्रेन प्रहृतः स्वप्ने सत्यमेव म्रियेत कः ॥ ५ ॥
भ्रमन्ती देहभारेण नलिकामत्यजञ् शुकः।
पतेयमिति भीत्यैव विवृतं कुरुते मुखम् ॥ ७६ ॥
वृथैव वलयन् ग्रीवामुरसाकुञ्चितन सः।
नलिकां दृढमालिन्य सक्कानिस्तत्र तिष्ठति ॥ ७७ ॥
सत्यमेवास्मि बद्धोऽहमिति भावनयाधिकम् ।
सञ्जयत्यात्मनो मुक्तमाधिमन्यमपि स्वयम् ॥ ७८॥
थैवं वद रुद्धोऽसौ केन प्रापितबन्धनः।
नीयमानोऽर्धकृत्तोऽपि नलिकां न जहाति ताम् ॥७९॥
अतो वर्धितसंकल्पो रिपरेवात्मनः स्वयम्।
देहाभिमानशून्यस्तु स्वपबुद्धिरुदाहृतः॥ ८॥
कां कवण एकु भ्रमलेपणे । मी तो नन्हें गा चोरलो म्हणे । ऐसा
नाथिला छदु अंतःकरणें । घेऊनि ठाके ॥ ४॥ एरवी होय ते तोचि
आहे । परि काई कीजे बुद्धि तैसी नोहे । देखा स्वप्नांचेनि घायें । की मरे
साचें ॥ ७५ ॥ जैसी ते शुकाचेनि आगभार । नलिका भौविनली एरी
मोहरे । तेणें उदावे पार न पुरे । मनशंका || ७६ ॥ वायाचि मान पिळी
अटुवे हिये आवळी । टिटातु नळी । धरूनि ठाके ॥ ७७ ॥ म्हणे
पापला मी फुडा । ऐखिया मायनेचिया पडे खोदयं । को मोकळिया
पायांचा चवहा । गाँवी अघि ॥७८ ॥ ऐसा कार्जेवीण आंतुटला ।
तो सांग पां काय आणि यांघळा ।
मग न सोडाच जन्ही
नेला । तोइनि अर्धा ॥ ७९ ॥ म्हणऊनि आपणयां आपणचि रिपु ।
जेणें वादविला हा सकरपु । येर स्वयबुदि मणे बापु । जो नाथि
।
नेषे॥८.॥

·.
षष्ठोऽध्यायः
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तया मानापमानयोः ॥७॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तामा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकांचनः ॥८॥
निवृत्ता सर्वकामेच्छा यस्य पंसो जितात्मनः।
परतः परमात्मास्य नेदृशस्यापि दूरतः ॥ ८१ ॥
अशुद्धं शुद्धतां याति हेम तापितमग्निना ।
तथा विलुप्तसंकल्पो जीवो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ८२ ॥
घटनाशे घटाकाशं महाकाशे विलीयते ।
न च गन्तव्यमन्यत्र तेन तद्रूपलब्धये ॥ ८३ ॥
देहाहता तथा यस्य समूलं विलयं गता।
स स्वयं परमात्मैव सदा सर्वत्र संचितः॥ ८४ ॥
तस्य शीतोष्णभेदो न नान्तरं सुखदुःखयोः।
मानापमानबुद्धिश्च नैव तस्मिन् प्रवर्तते ॥ ८५॥
यो यो देशो भानुनाफम्यतेऽत्र
तावान् सर्वो भास्यते तस्य भासा।
तद्वत् प्राप्तं सर्वमप्येव तस्य
ब्रह्मात्मत्वाद् ब्रह्मरूपं विमाति ॥ ८६॥
वया स्वातःकरणजिता । सकळकामोपशाता । परमात्मा परौता । दूर
नाहीं ॥ ८१ ॥ जैसा किडाळाचा दोषु जाये । दरी पंधरै तेंचि होये।।
सें जीवा वझव आहे । संकल्पलोपी ।। ८२ ॥ हा घटाकारु जैसा ।
निमालिया तया अवकाया । नलगे मिळों जाणे आकाथा। आना ठाया
॥ ८३ ॥ तैसा देहाहकार नायिा। हा समूळ जयाचा नाशिला । वोचि
परमात्मा संचला। आधीचि आहे ।। ८४ ।। आवा शीतोष्णाचिया
वाहणी । तेय सुखदुःखाची कडसणी । ये न समाती काही बोलणीं।।
मानापमानाची ।।८५॥ जे जिये वाटा सूर्य मानापनाचा जाये। उत तेजाचे
विश्व होये तैसें तया पावे ते आहे । तोचि म्हणउनी ॥८६॥

·२३६ संस्कृतज्ञानेश्वरी मेधैर्मुक्ताः स्थूलपर्जन्यधाराः। क्षाराम्भोधि किं कदाचित्तुदन्ति । ब्रह्मीभूते नाशुभं वा शुभं वा किंचित्साम्यात्कल्पते विक्रियायै ॥ ८॥ जगन्मिथ्यति निर्णीते सत्यं ज्ञानं गयेपयन् । अहं ज्ञानस्वरूपोऽस्मि स्वयमित्यवगच्छति ॥ ८८॥ व्यापकोऽव्यापको बाहमित्यूहापोहलालसा। मकृत्या विरमत्यस्य द्वैतभावनिरासत.॥८॥ एवं येनेन्द्रियग्रामो जितो देहभृता सता । परब्रह्मोपमत्वाय योऽनायासेन कल्पते ॥९० ।। जितेन्द्रियं तमेवाहुर्योगयुक्तः स एव च । महितीपत्ते तेन दो रघुगुरुत्वत १९९". मेरुतुझ्चयं हेम्रो मृदः खण्डं तथैव च । उभावपि समावेव मन्यतेऽसौ न संशय ॥२२॥ घमुधाप्यल्पमूल्या स्याद्यस्यौपम्येन सर्वथा। ईदृशं मनुते रत्नमश्ममा स निरपृह ॥ ९,३ ॥ देखें मेघौनि सुटती धारा । तिया न रुपती जैसिया सागरा । तैक्षी शुभाशुभ योगीश्वरा । नव्हती आने ॥ ८७ ॥ जो हा विशानात्मकु भावो । तया विवरिता जाहला वावो। मग लागला जव पाहो । तब शान ते तोचि ॥८८॥ आता व्यापक की एकदेशी । हे ऊहापोही जे ऐसी । ते कराधी ठेली आयी । दुजेनवीण || ८९ ॥ ऐसा शरीगीच पीर कौतुकें। परन दाचेनि पाडे तुके जेणे जिंतली एके । इद्रिये गा सहजै । तोचि योगयुक्त म्हणिजे । जेणें साने थोर नेणिजे । कवणे काळी ॥ ११॥ देखें सोनयाचे निसळ | मेयेसणे दिसाळ | आणि मातियेचे दिखळ | सरसोंच मानी ॥१२॥ पाहत स्वी, मील योहै। ऐरों अनप्यं रन चोख । देखे दगडाचेनि पा । निचाइ देसा ॥ १३ ॥ ९० ॥ तो जितेंद्रियु

·पठो ऽध्यायः
२३७
सुइन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९॥
आप्तः शत्रुरुदासीनो मित्रं वेति कुतस्तराम् ।
भेदः कल्पयितुं शक्यस्तस्मिन्नानाविधः खलु ॥९४॥
अहमेवाखिलं विश्वमिति यस्योपजायते ।
वोधस्तस्यैह को यन्धु को या शस्तथैव च ।। ९५ ॥
अघमोत्तममेदं स कथमर्जन पश्यति ।
कपितस्य कुतो हेनो भिदा स्पर्शोपले भवेत् ॥ ९६ ॥
तत्स्पर्शन यथा स्वर्ण शुद्धमेवोपजायते ।
तथा चराचरेवस्य सास्यमेव निरन्तरम् ॥ ९७॥
चिश्वालंकारसंघाता नानाकारधरा अपि ।
परब्रह्मस्वरूपेण हेग्नैकेन विनिर्मिताः ॥ ९८॥
तत्वं येनेदशं शुद्धं कात्न्य नावगतं मल।
स मुहुर्वञ्चनां नैति विश्ववैचित्र्यदर्शनात् ॥ ९९ ॥
पटे निरीक्षिते भाति तन्तूनां किल जालकम् ।
न च तद्वयतिरेकेण तत्र किंचिदवाप्यते ॥ १०॥
तेथ सुहृद आणि त्रु । का उदासु आणि मित्र । हा मावभेद
विचिन् । कल्प कैंचा ॥ ९४ ॥ तया बधु कोण कामाचा । द्वेपिया कवण
तयाचा । मीचि विश्व ऐसा जयाचा बोधु जाहला ॥ ९५ ॥ मग तया.
चिये दिठी । अधमोत्तम असे किरीरी। काय परिसाचिये कसबटी।।
वानिया कीजे ॥ ९६ ॥ ते जैसी निर्वाण सवर्णनि करी । तैसी जयाचि
बुदो चराचरौं । शेय साम्याची उजरी । निरतर ॥ ९७ ॥ जेते विश्वा.
काराचे विसुर । जरी आहाती आमाने आकारें । तरी घडले एकचि
भागारें । परब्रह ! ९८ ॥ ऐसें जाणणे जे दरखें । ते पावलें क्या आध।
म्हणोनि आहारवाहाच न झकवे । येणे आकाराचित्र।। ९९ ॥ घाफे
पामाजिदृष्टी । दि वतूची सेंधघष्टी । परी तो एकवाचूनि गोठी । दुजी
नाही ॥१०॥

·२३८ संस्कृतज्ञानेश्वरी एवं ब्रह्ममयं सर्व जगद्येन प्रतीयते। समवृद्धिः स एवेति मन्तव्यं नेदमन्यथा ॥ १०१।। तीर्थराजोऽभिधा यस्य समाधानाय दर्शनम् । कल्पते ब्रह्मभावाय सङ्गाद्भान्तोऽपि यस्य च ॥ १०२॥ यस्य वाग् जीवनं साक्षात् कृपा सिद्धीः प्रसूयते । यस्य स्वर्गसुखादीनि केवलं सन्ति केलयः ।। १०३॥ स ईदृशः स्मृतोऽप्येव ददाति निजयोग्यताम् । अस्त्विदं तत्प्रशंसापि लाभाय परिकल्पते ॥ १०४॥ योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तारमा निराशीरपरिग्रहः ॥१०॥ अहो अद्वैतसूर्येण पुनरस्तमगच्छता । हृदि यस्योदितं स स्थादात्मारामो निरन्तरम् ।। १०५॥ एवं विवेकसंपन्न एकाकीत्यपरिग्रहः । को हि त्रिभुवने तस्य स्यादन्य उपकारकः ॥ १०६ ॥ प्राप्तानामीदशान्या लक्षणानि स्वयं हरिः। लोकोत्तराणि निजया पद्गुणैश्वर्यसंपदा ।। १०७ ।। ऐसेनि प्रतीवी हैं गवसे । ऐसा अनुभव जयाते असे । तोचि समबुद्धि है अनारिसे । नव्हे जाणे ।। १०१ जपाचे नांव तीर्थरावो । दर्शने प्रश- -स्तीस ठावो । जयाचेनि सगे ब्रझमायो। भ्रांतासही ।। २॥ जयाचेनि बोलें धर्म जिये । दिठी महासिद्धीत विये । देखें स्वर्गसुखादि इथे । खेल जयाचा ॥ १०३ ॥ विपाय जरी आठवला चित्ता ( तरी दे आपुली योग्यता पो तयाते प्रशमिता ।लामु आयी ॥१०॥ पुदती अस्त- येना ऐसें । जया पाहले अद्वैतदिवसें । मग आपणच आपणु असे। अखंडित ॥ १०५ ॥ ऐसिया दृष्टी जो विवेकी । पार्था तो एकाकी। सहजै अपरिग्रही जे तिहीं लोकी । तोचि म्हणऊनि ॥ १.६ ॥ ऐसिय असाधारण । निष्पन्नाची लक्षणे । आपुरेनि बहुषसपणे । श्रीकृष्ण पोळे ·पष्ठोऽध्यायः २३९ शानिष्ठो शानिनां योऽस्ति द्रष्णां हामिदीपकः । यस्य संकल्मानेण प्रमोविश्व विरच्यते ।।१०८॥ प्रणवापणनिष्पन्नः शब्दब्रह्ममयः पटः। यशो वेष्यायितुं यस्य इस्वत्यान्न प्रगल्भते ॥१०९ ॥ तेजसा वपुपो यस्य सूर्याचन्द्रमसावपि । सव्यापारे समेघेते स जगत्पुष्टये न किम् ॥ ११०॥ नान एवापि माहात्म्यं यस्यापार किलेदशम् । यन्नमोऽपि समर्याद तदौप्यमेन गण्यते । गुणानेकैकशस्तस्य को वाकलयितुं क्षमः ॥ १११ ॥ प्रशंसयानयालं तदाख्यातं कस्य लक्षणम् । मिषेण चुवता किं वा कृष्णेनेदं न वेझ्यहम् ।। ११२ ॥ स्पष्टायां ब्रह्मविद्यायां द्वैतमुन्मूलयिष्यते। इति मन्येऽपदेशेन भगवानप्रवीत्तथा ॥ १३ ॥ सोऽचिन्तयद्यथा प्रोतिर्यार्जुने मनिमित्तका। द्वैतनिर्मूलने सा नौ न भोगायोकल्प्स्यते ॥ ११४॥ जो ज्ञानियांचा बापु । देखणेयांचे दिठीचा दीपु । जया दादुलपांचा संकल्पु । विश्व रची ।। १०८ ॥ प्रणवाचिये पेठे | जाहले शुन्दरा माजिठे । तें जयाचिये यया धाकुटें । वेहूं न पुरे ॥ ९॥ जयाचेनि आंगिकें तेजें | आवो रविधीचिये वणिज । म्हणऊनि जग हैं वेसजे--- चीण असे उया ॥ ११० ॥ होगा नामचि एक जयाचें । पाहतां गगनहीं दिसे टाँचे । गुण एकैक काय तयावे । आकळशीळ हूँ ।। १११ ।। म्हणोनि असो हे वानणे। मांगों नेणों कवणाची लक्षणे । दावावी मिर्षे येंगे। कां बोलिलो ते॥ ११२॥ ऐक देताचा ठावोचि फेही । ते ब्रह्म- विद्या किजेल सषडी । तर अर्जुना पढिये हे गोडी । नासेल हन ।।११३॥ म्हणोनि ते तैसें बोलणे । नव्हे सपातळ आडलावणें । केलें मनाचि वेगळ- घाणे। भोगावया ॥ ११४ ।।

·२४०
संस्कृतज्ञानेश्वरी
सोऽहमित्येव विद्वांसो ये मोक्षसुखलालसा ।
तेषां दृष्टेः कलको मे जातु प्रेम प्रदूषयेत् ॥ १२५ ॥
अर्जुने निरहंकारे मद्भावं समुपागते ।
एकाकिनेय कि कार्यमहो ननु तदा मया ॥ ११६॥
निर्वापयेद् दृश दृष्टो भापितो जनयेत्सुखम् ।
दृढं वालिग्यते प्रेम्णा कोऽन्यो मे भवतीहशः ॥ ११७॥
यदि स्याद्वयोरक्यं कस्मै कथ्यं मया तदा।
रहस्यं निहितं किंचिद् हृदये मातुमक्षमम् ।। ११८॥
एवं सकरुण कृष्णो वन्नन्यापदेशत ।
मनसाप्यर्जुनेनैतुं न यवान्छेकरूपताम् ।। ११९ ॥
कामं दु श्रयमेवेदमर्जुनं तु विदांकुरु ।
मूर्त कृष्णसुखं स्पष्टं न्तव्यं नेदमन्यथा ॥ १२०॥
प्रसुवामा गतमाये यौवनेऽपत्यमेकलम् ।
पन्ध्या नृत्यति तत्मेम्णा तदेकानमना यथा ॥ १२१ ॥
तथावृत्तिरनन्नस्य पार्थेऽभूदिति भाति मे ।
नादक्ष्यमतिरेक चेत् प्रेम्णो नाचक्ष्यमीदृशम् ॥ १२२ ॥
जया सोहमाव अटकु । मोक्षसुखा लागोनि रकु । तयाचिये दिठीचा झणे
कळकु । लागेल तुझिया प्रेमा ॥ ११५ ॥ विपायें अहमाव ययाचा जाईल।
मी तेचि हा जरी होईल । तरि मग काय काजेल । एकलेया ॥ ११६ ।।
दिटीचि पाहता निविजे । कां तोंड भरोनि चोलिजे। ना तरी दाटून तेष
दीजे । ऐसे कवण आहे. ॥ ११७ ॥ आपुलिया मना बरवी । असमाई
गोठी जीवीं । ते कवणेसि चावळावी । जरी ऐक्य जाहलें ॥ ११८॥ इया
काकुळती जनार्दने । अन्योपदेशाचीन हातास । चोलामाजी मन मर्ने ।
आलिंगू सरले ॥१.९॥ है परिसता जरी कान। तरी जाण पा पार्य
उघडे | कृष्णसुखाचेंचि रूप । बोतलें गा ॥ १२० ॥ हैं असो वयझे
चिये घी । जैसे एकचि विये धानोटी । मग ते मोहाची त्रिपुटी ।
नाचौ लागे॥ २१ ॥ तैसें जहाले श्रीअनता। ऐसे तार मी न म्हणता।
जरी तयाचा न देखता । अविशयो एप ॥ १२२॥

·पष्टोऽध्यायः
२४१
अहो कौतुकमतन्नु कोपदेशः क संगरः ।
प्रेम्णः पार्थस्य मूर्तिर्नु कृष्णो नृत्यति तत्पुरः॥ १२३ ॥
ततिक प्रेम अपायै यद् व्यसनं किं श्रमाय यत् ।
भ्रममुत्पादयेद्यो न स उन्मादोऽपि कीदृशः ॥ १२४ ॥
अर्थोऽयं सारभूतो यत्पार्थः प्रेमास्पदं हरेः।
दर्पणो वास्य चित्तस्य सुनीतस्य सुशोमनः ॥ १२५ ॥
एवं धन्यतमः पार्थो लोकेऽस्मिन्पुण्यपावनः ।
भक्तिनीजस्य सुक्षेत्र कृपापात्र हरेरभूत् ॥ १२६ ॥
भूमिका सख्यरूपा या पूर्वेवात्मनिवेदनात् ।
अधिष्ठायेव तत्रत्या देवतेयं विभति मे ॥ १२७ ॥
वर्षे स्वामिनि पार्श्वस्थे गुणो दासस्य गृह्यते।
प्रकृत्यवहशी प्रीतिरासीद्भगवतोऽर्जुने ॥ १२८ ॥
मजमानानुरागाद्या पत्या संमान्यते स्वयम् ।
पतिवता प्रशस्येत सान किं पत्यपेक्षया ॥१२९ ।।
तथेदं रुचित मे यत् स्तुत्यः पार्थो विशेषतः।
स होकायतनं जातस्त्रिलोकी भाग्यसंपदः ॥ १३०॥
पाहा पा नवल के चोज । के उपदेश के उतें झुज । परि पुढे वाल-
माचे भोज । नाचत असे ॥१२३ ॥ आवद्धी आणि लाजवी । व्यसन
आणि शिणवी । पिसे आणि न मुलवी । तरी ते काई॥ १२४ ॥ म्हण-
अनि भावार्थ तो ऐसा। अर्जुन मैत्रियेचा कुवामा । की सुखें शृंगारलिया
मानसा । दपणु तो ॥ १२५ ॥ यापरी बापु पुण्यपवित्र । जगी भक्तिबी-
जासि सुक्षेत्र । तो श्रीकृष्णकृपे पात्र । याचिलागी ।। १२६ ॥ हो का
आत्मनिवेदनातळींची । जे पीठिका होय सख्याची । पाथु अधिष्ठात्री
तेर्थीची। मातृका गा ।। १२७ ॥ पासचि गोसावी न वाणिजे । मग पाह.
काचा गुण घेइजे । ऐसा अर्जुनु तो सहजै । पढिये हरी ॥ १२८॥ पाश
पा अनुरागें भजे । जे प्रियोत्तम मानिजे । ने पतोहूनि काय न वानिले ।
पतिव्रता ॥ १२९ ॥ तैसा अर्जुनाचे विवेचे स्तवावा । ऐसे आवडलें मज
जीवा । जे तो त्रिभुवन चिया देवा । एकायतनु जाहला ॥१३०॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
यस्य प्रेम्णो वशान्मूर्तिममूर्तोऽपि प्रपद्यते।
पूर्णोऽप्युत्कण्ठितो नाम जायते यस्य कारणात् ॥ १३१ ॥
एतस्मिन श्रोतृभिः प्रोक्तमहो भाग्यमिदं तु नः।
माधुरी वर्णनस्यास्य नादब्रह्मातिशायिनी ॥ १३२ ॥
न कि कौतुकमेवेदं यन्महाराधभारती।
रसांस्तांस्तान हृदाकाशे समुद्भावयितुं क्षमा ॥ १३३॥
उन्मेपचन्द्रिकेयं तु सिताभिप्रायशीतला।
गीतार्थरूपकमलसमुन्मीलनपेशला ॥१३४ ॥
महिमा श्रवणेच्छाया इयान्वाचोऽस्य विद्यते।
यदिच्छैव निरिच्छत्वं विधत्त विहिता हृदि।
एवं श्रोतृगणस्तुष्टः सशिरकम्पमभ्ययात् ॥ १३५ ॥
शानदेवोऽपि तज्ज्ञात्वा श्रोतृनेवमभापत ।
अहो शृणुत मे वाचं सावधानेन चेतसा।
पाण्डवपु कृपाच्छायामद्भुतामकरोद् हरिः॥१३६ ॥
देवक्यायं धृतो गर्भ महायत्नाद्यशोदया।
वर्धितोऽन्ते पाण्डवानामुपयोगावदोऽभवत् ॥ १३७ ।।
जयाचिया आवरीचेनि पागें । अमूर्तुही मूर्ति आवगे । पूर्णाहि परि
लागे। अवस्था जयाची ।। १३१ ॥ तंव श्रोते म्हणती देव । केसी
गोबाची वाव । काय नादात हन परव। जिणोनि आली ॥ १३२॥
हो हो नवल नोहे देशी। मन्हाटी बोलिजे तरी ऐशी । वाणे उमटताहे
आकाशी । साहित्यरंगा ।। १३३ ॥ कै उन्मेलचादिणे तार । आणि
भावार्यु पडे गार । क्षेचे लोकार्यकुमुदिनी फार । साविया होती ॥१३४॥
चाटाच निचादां करी । ऐसी मनोरया ये थोरी । तेणें विवळले मतरी।
रोए टोल माला ।।१३५ ॥ ते निवृत्तिदा जाणितलें ।मग अवधान द्या
हाणितलें । नवल परिवकुली पाहलें । कृष्णदिवसे ॥ १६ ॥ देवकीया
उदरी पाहिला । यशोदा माया पाळिला । शेखा उपेगा गेला ।
पांडवासी ॥१३७॥

·ओतार ऊचु:-
पष्टोऽध्यायः
२४३
दिवसान सुबहून् सेव्यः प्रभुःप्रायेण सेवकैः।
समये चोपसप्तव्यं तत्प्रसादमभीप्सुभिः।
अर्जुनस्येडशोप्यासीनायासो भाग्यशालिनः॥१३८॥
इदानी विस्तरेणालमनुसन्धीयतां कथा।
ज्ञानदेव उवाच-
पार्थः सस्नेहमत नेहग्लक्षणवानहम् ॥ १३९ ॥
कैतेपां लक्ष्मणां सार.क मेऽल्पविषया मतिः।
शक्या स्यागौरवावाप्तिर्देव त्वद्वयसैव मे ॥ १४० ॥
यदि ते देव चित्ते स्याद् ब्रह्मत्वमपि मे भवेत् ।
अभ्यस्येयं न किं कृत्स्नमुपदिश्येत यत्त्वया ॥ १४१ ॥
न जाने कथित' को नु श्रुत्वा तुलाध्यते हृदा।
ईदृग्लक्षणसंपन्नो यस्तस्य महिमा कियान् ॥ १४२॥
यथा स्यामीहशो नाम तथा कर्तुं प्रमोऽहसि।
तथेति प्रतिपेदेऽथ तद्वचः सस्मितं हरि.॥१४३॥
संतोप एकोऽधिगतो न यावत् सुसं दुरापं खलु तावदेव।
तस्मिन्नवाप्ते तु कुतःसुधस्य हानिर्भवेद्वा समभीप्सितस्य ॥१४॥
म्हणऊनि बहुदिवस वोळगावा । का अवसर पाहोनि विनवावा । हाही
सोसु तया सदेवा । पहेचिना ॥ १३८ ११ हैं असो कथा मार्ग वेगी । मग
अर्जुन म्हणे सलगी । देवा इयें सतचिन्हें आगी। न ठकती माझा॥१३९॥
एरवी या लक्षणानिया निजसारामी अपा कीर अपुरा। परि तुम-
चेनि बोले अवधारा । पोराचे जरी ।। १४० ॥ जी तुम्ही चित्त देपाल ।
तरी ब्रह्म मिया होइजेल । काइ जालें अभ्यासिजेल | सागाल जे ॥१४॥
हो हो नेणों कवणाची काहाणी । आइकोनि श्लाषिजत अwों अतःकरणी।
ऐसी जाहलेपणाची शिरयाणी कायठी देवा ॥ १४२ ॥ हे मागे म्या
होइनो का । येतुळे गोसावी आपुलेपणे कीजो का । तब हासोनि श्रीकृष्ण
हो का । करूं म्हणती ॥१४३॥ देखा सतोषु एक न जोडे । तवचि सुखावं
सैंघ सांकडे । मग बोडलिया कवणेकडे । अपुरे असें ॥१४॥

·२४४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
सलील स भवेद्बह्म दासः सर्वेश्वरस्य यः।
पार्थस्य तु महद्भाग्यं कथं फलति पश्यत्त ॥ १४५ ॥
दर्शनमिन्द्रादीनां जन्मसहस्ते सुदुर्लभं यस्य ।
स क्शे पार्थस्यद्यद्वचसा शक्यते न वक्तुमपि ॥१४६ ।।
अस्तु पार्थेन यत्प्रोक्तं ब्रह्मभावमियामिति ।
तच्छ्रीमद्वासुदेवेनाशेषमप्यवधारितम् ॥ १४७ ॥
विचारितं तु यज्जातः पार्थे ब्रह्मत्वदोहदः।
प्राप्तवैराग्यगर्भ तद्रुद्धरस्योदरं ध्रुवम् ॥ १४८ ॥
सुकुमारोऽप्यसौ पार्थतनम्रत्वमागमत् ।
तद्वैराग्यवसन्तेन सोऽहंभावसुमाङ्कितः॥१४९ ॥
विलम्बोऽतो न जायेत ब्रह्मप्राप्तिफलं प्रति।
विरक्तिींशी जातास्येत्यनन्तः प्रतीतवान् ॥१५०॥
स्वगतं धाब्रवीद्यद्यदनुष्ठास्यति संप्रति ।
तत्तदारम्भ एवास्य न वैयाय कल्प्स्यते ॥ १५१ ॥
तैसा सर्वेश्वर बळिया सेव । म्हणोनि ब्रह्माही होय तो कौतुकें । परि
कैसा भार आतला पिकें । देवाचेनि ॥१४५|| जो जन्मसहस्राचियासाठी ।
इंद्रादिकाही महागु भेटी आघीनु केतुला किरीटी । जे बोलही न
साहे ॥ १४६ ॥ मग ऐका में पावें । म्हणितलें म्यां ब्रह्म होआ । तें
अशेषही देवें । अवधरिलें ॥ १४७ ॥ तेय ऐसेंचि एक विचारिलें । जे
या ब्रह्मतत्वाचे डोहळे जाहले । परि उदरा वैराग्य आहे आलें । सुदी.
चिया ॥ १४८॥ ए-हवी दिवस तरी अपुरे । परी वैराग्यवताचेनि भरें।
जे सोहमाष मरें। मोहोनि बाला ॥१४९म्हणौनि प्राप्तिपली पळतां ।
ययासि वेलु न लगेल आता । होय विरक्तु ऐसा अनता भरवसा जाहला
॥१५०॥ म्हणे में में हा अधिष्ठील।भारंभीच यया पळेलाहणोनि.
सांगितला व पचेछ । अभ्यामु वा ॥ १५१॥

·पष्ठोऽध्यायः
२४५
तदा सम्यग्विचायैव श्रीहरिः पार्थमब्रवीत् ।
कथ्यते राजमार्गस्ते तमिम श्रोतुमर्हसि ॥ १५२॥
प्रवृत्तिवृक्षस्य तले निवृत्ति-
फलानि मार्ग किल कोटिशोऽत्र ।
अद्यापि यात्रां कुरुते महेशः
पथामुना यात्रिकवेषधारी ।। १५३ ।।
प्रथमं योगिनोऽनेके तिर्यदनभसि बभ्रमुः।
'पदैरनुभवाख्यैस्तु लेभिरे सत्पथं ततः ॥ १५४ ॥
आत्मवोधमृ© मार्ग प्राप्य तेऽथ प्रधाविताः।
स्यफ्त्वाऽज्ञानमयांस्तांस्तान्मार्गान्सर्वानपीतरान् ॥१५५॥
याता महर्षयोऽनेन साधका सिद्धतां गताः ।
तत्त्वज्ञा गौरचं प्राप्ता पथानेनैव केवलम् ॥ १५६ ॥
सन्मार्ग दृष्टमात्रेऽस्मिन् क्षुत्तृपे शाम्यतः स्वयम् ।
आक्रामद्भिरिमं रात्रिर्दिन वा न विभाव्यते ॥ १५७ ॥
मार्गेणानेन गच्छद्भिः पदं यत्र निधीयते ।
अपवर्गखनि साक्षात्तत्र प्रादुर्भवत्यहो।
अत्र स्वर्गसुखप्राप्तिः स्खलतामपि जायते ॥ १५८ ॥
ऐसे विवरोनिया श्रीहरी । म्हणितलें तिये अवमरी । अर्जुना हा,अब
'घारौं । पथराजु ॥१५२ ॥ तेथ प्रवृत्तितरूच्या बुदी । दिसती निवृत्तिपळा
चिया कोडी | जिये मार्गीचा कापडी। महेशु आझुनी ॥ १५३॥ पैल
योगिपदें वहिली । आडवी आकाशी निघाली । की तेय अनुभवाच्या
पाउली । घोरणु पडिला ।। १५४ ॥ तिहीं आत्मबोधाचेनि उजुकारें ।
घाव घेतली एकसरें। की येरे सकळ मार्ग निदधुरे । साइनिया ॥ १५५।।
पाठी महर्षि येणे आले । साधकाचे सिद्ध जाले । आत्मविद थोरावले ।
येणेंचि पयें ॥१५६॥ हा माणु में देखिजे । तें तहान भूक विसरिजे रात्रि
दिवसु नेणिजे । वाटे इये ॥१५७॥ चाळता पाउल जेय पडे। तेथें अपवर्गाची
खाणी उघडे । आव्हाटलिया तरी जोडे । स्वर्गसुख ॥१५८॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
प्रवृत्तिपार्थाद्धि निवृत्तिगेहं
संप्रापणीयं किल योगमार्गे
यनिश्चलं स्थीयत एव पुंसा
तदेव गय क्रमण पथोऽस्य ॥ १५९ ॥
मार्गणानेन गन्तव्यो ग्रामो गन्तैघ नेतरः।
किमिदं कथनीयं ते ज्ञास्यसि स्वयमेव यत् ॥ १६० ॥
तदार्जुनोऽब्रवीद्देव कदा न्वेतद्भविष्यति ।
मज्जाम्यार्तिसमुद्देऽहं तं मां किं नोद्धरिष्यसि ।। १६१ ।।
निजगाद तदा कृष्णो द्रूप उच्छृङ्खलः कुतः।
प्रवृत्ताः स्मः स्वयं वर प्रश्नश्चापि त्वया कृतः ॥ १६२ ।।
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचे चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥
इदानी विस्तराद्वक्ष्येऽभ्यासस्त्वस्य गुणावहः ।
तदर्थे किमपि स्थानमेवंगुणमपेक्ष्यते ॥ १६३ ॥
यत्र स्थितस्य नोत्थानमीहते सुस्थितं मनः ।
वैराग्यद्विगुणत्वाय यस्य दर्शनमेव च ॥ १६४ ॥
निगिजे पूर्वीलिया मोहरा । की येहजे पश्चिमेचिया घरा । निखळपणे
धनुर्धरा । चालणे एयींचें ॥ १५९ ॥ येणे मार्गे जया ठाया जाहजे । तो
गांवो आपणाचे होइजे । हे सोगों काय सहजे । जाणसी तूं ॥ १६०॥
तेय पाय म्हणितलें देवा । तरि तेंचि मग केव्हा । का अतिसमुद्रौनि न
काढावा । बुहतु जी मी ॥ १६१ ॥ तव कृष्ण म्हणती ऐसें । उसं.
खळ बोलणे काय । आम्ही सागती यापैसे । वरि पुथिले नुवा!!१६२॥
तरी विशे याता भोलिजेल । परि ते अनुभवें उऐगा जाई । गणोनि
ते एक साल ! स्थान पाहावें ॥ १६३ जेष आराणुकेचेनि को।
ठडिया उठौं नाव। वैराग्याछी दुणीय चढे । देखिलिया में ॥१६४॥

·पष्ठोऽध्यायः २४७ सज्जनाध्युपितं यत्स्याद् यत्संतोपविवृद्धये। धैर्योत्कर्षगुणं चित्ते यदुत्पादयितुं क्षमम् ॥ १६५ ॥ यत्राभ्यासः स्वमात्मानं क्रियमाणं प्रवर्तयेत् । तथा चानुभवश्चित्तं वृणीताप्रार्थितोऽपि सन् । ईनभ्यतरं स्थानं विद्यते यनिरन्तरम् ॥ १६६ ॥ यदतीत्य व्रजन पार्थ पापण्डोऽपि मनोरथम् । यद्धास्थस्तनुयादेव चरितुं दुश्वरं तपः ॥ १६७ ॥ यदृच्छया चलन कोऽपि सहसा प्राप्य यस्थलम् । सकामोऽपि तत कामं प्रतिगन्तुं न चिन्तयेत् ॥ १६८ ॥ वासयत्यविवरसन्तं भ्रमन्तं स्थिरयत्यहो। विरक्ति बोधयत्येव यत्स्पर्शसुखितामिव ॥ १६९ ॥ धर राज्यमपि त्याज्यं सुखं वस्तव्यमत्र च । विलासिनोऽपि जायेत यद् दृष्ट्वा मतिरीहशी ॥ १७० ।। एवं यदुत्तमं स्थानमतिशुद्धं तथैव च । यत्र ब्रह्मस्वरूपं च चक्षुपा दृश्यते स्फुटम् ॥१७१ ॥ जो संती वसविला ठावो । सतोपासि सावायो । मना होय उत्सावो। धैर्याचा ॥ १६५ ॥ अभ्यासुधि आपणयाते करी । हृदयाते अनुमत्र वरी। ऐसी रम्यपणाची थोरी। अखंड जेथ ।। १६६ ॥ जया आड जाता पार्यो । तपश्चर्या मनोरथा । पासांडियाही आस्था । समूळ होय ॥१६॥ स्वमा बाटें येता । जरी परपडा जाहला अवचिता । तरि सकामही परि मापाता । निधों विसरे ॥ १६८ ॥ ऐसेनि न राहतयातें राहवी । अमत- या बैसवी। थापटूनि चेवकी। विरकीते ॥ १६९ ॥ हे राज्य पर माहिजे । मग निवाता एथेंचि असिजे । ऐसे शृगारियाहि उपजे । देखत सेवो ।। १७० ॥ जे येणे मान बरवट । आणि सेंचि अति चोस। जेथ अधिष्ठान प्रगट । डोळा दिसे ॥ १७१ ।

·२४८ संस्कृतज्ञानेश्वरी यस्यान्यल्लक्षणं लक्ष्यं यदिद किल साधकैः। अध्युष्यतेऽनाहतं तु पादैः स्यान्मनुजन्मनाम् ॥ १७२ ।। मूलादारभ्य मधुरा पीयूपरससंमिता.) यन सान्द्रा द्रुमाः सन्ति नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ १७३ ॥ अयत्लगम्यानि च निझराणि पदे पदे यत्र बदकानि। नितान्तरम्याणि सुशीतलानि विभान्ति वर्षास्वपि निर्मलानि ॥ १७४।। यघातप. स्तोकतरोऽस्ति मानो. प्रतीयते सौम्यतर. स चापि। आवाति बातोऽपि च यत्र मन्द सुखस्वन सौरभनिर्भरश्च ॥ १७५ ॥ मायण यन्नीरवमस्ति नित्यं सत्वाश्च वन्या बहुला न यत्र । न यच्छुकाना न च पदपदाना- मावासभूमित्वमुपैति जातु ॥ १७६ ॥ द्विना पच जलोपान्ते हसा चा यत्र सारसा । दृश्यन्ते कोकिलो चापि पदाचित् कापि सीदति ॥ १७६ ॥ आणिकही एक पहावें । जे साधी वसते होआवे । आणि जनाचेनि पायरवें । रुळेचिना ॥ १७२ ॥ जेय अमृताचेनि पा। मुळाहीसकट गोडे । जोडती दाटे झाडे । सदा पळती ॥ १७३१पाउला पाउला उदक । वर्षाकालाहि अति चोल । निरे का विशेस । सुलमें जेय ॥ १४॥ आतपुही अलुमालु । जाणिजे तरी सीतळु । पवन अति नियछु । मद एलके ॥ १७५ ॥ यहुतकरूनि निन्दा दाट नरि श्वापद । शुक हन षट्पद । तेउते नाही ॥ १७६ ॥ पाणिलगे हसें ।दोनी चारी खारसे । कवणे एके बेळे पैसे । तरी कोकिळही हो का ।। १७७ ॥

·पष्ठोऽध्यायः गतागतानि कुर्वाणा मयूरा अन्तरान्तरा। यत्रानिष्टान मन्यन्ते न चेच्छश्वदुपद्रवः ॥ १७८ ॥ अन्वेष्टव्यमवश्यं तु स्थानमीडग् धनञ्जय । मठः शिवालयो धापि निगूढो यत्र तिष्ठति ॥ १७९ ॥ रुचये मनसो यत्स्यात्स्थानयोरेतयोर्द्वयोः। तत्सेव्यं तत्र च प्रायोऽध्यासितव्यं रहोऽर्जुन ॥ १८० ॥ ज्ञातव्यं तत्तादृशं वा मनःस्थैर्यक्षम नया। स्थैर्य चेतद्विरव्यं च तत्रैवासनमीदृशम् ॥ १८१ ॥ सानाः कुशाङ्कुरा भूमौ तत्र शुद्धं मृगाजिनम् । तस्योपरि च संस्थाप्यं धौतवलं पुटीकृतम् ॥ १८२॥ सुकोमलाः समा दर्भाः सुबद्धाः स्युर्यथा स्वयम् । तथा रचयितव्यास्ते सुव्यवस्थितमेव च ॥१८३ ॥ आसनं चेद्धवेदुश्चैस्तदा स्यादगदोलनम् । नीचैश्चद्धा तदा दोपान भूमिजान्समवामुयात् ॥ १८४ ॥ निरंतर नाही तर आलीगेली काहीं । होतु का मही । आम्ही ना न म्हणों ॥ १७८ ॥ परि आवश्यक पाडवा । ऐसा ठाव जोडावा | तेय निगढ़ मठ होयावा । का शिवालय ।। १७९ ॥ दोहीमाजी आवडे ते। ने मानले होय चित्तें। बहुतकरूनि एकाते । बैसिजे गा॥ १८ ॥ म्हणोनि तैसे ते जाणावे । मन राहते पाहावें । राहेल तेय रचावें । आसन ऐसे ॥ १८१॥ वरी चोखट मृगसेवही । मानी धूतवस्त्राची घडी। तल- वर्टी अमोडी । कुशाकुर ॥ १८२ ॥ सकोमळ सारेस। सुबद्ध राहती आपैसे । एकपाडे तेस बोजा घाली ।। १८३ ॥ परि सावियाचि डच होईल । तरि आग हन दोलेल । नीच तरी पावेल । भूमिदोषु ॥१८॥ ।

·२५० संस्कृतज्ञानेश्वरी यतस्तथाविध यज्य कार्य समतयैव तत् । यहुनान किमुक्तन परिपाटीयमाशी ॥१८५॥ तत्रैका मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युज्यायोगमात्मविशुद्धये ।। १२॥ ततस्तत्र स्थले कृत्वा मन एकाग्रमात्मनः। सद्गरस्मरणं कुर्यात् ससुखानुभव विरम् ॥ १८६॥ तापच्च निरहकार सादरं सद्गुरु स्मरेत् । यावदन्तर्वहिर्भावैः सात्त्विकैः पूरितो भवेत् ॥ १८७ ॥ विपया विस्मृति यान्ति न क्षुभ्यन्तीन्द्रियाण्यपि। हृदये स्थिरतामेति मन स्मरणशालिनाम् ॥ १८८॥ पवं विष्ठेत्सुखेनैव यावदेक्यं न साध्यते । सत्सिद्धो जातबोधः सन्नध्यासीत तदासनम् ।। १८२ ।। ततोऽह धारयत्यङ्गं पवन पवनं तथा । उत्कर्पोऽनुभवस्यैवं प्रादुर्भवति च क्रमात् ॥ १९०॥ प्रवृत्तिर्याति वेमुख्यं समाधि संमुखीनताम् । आसनेऽधिष्ठिते सम्यक् सर्वोऽभ्यासः समाप्यते ॥ १९१॥ ॥ म्हणोनि तैसें न करावें । समभावें धरावें । हे बहु असो होआवे आसन ऐसे ॥ १८५ ॥ मग तेय आपण । एकात्र अत करण । करूनि रुद्र गुरुस्मरण । अनुमविजे ।। १८६ ॥ जेथ स्मरलेनि आदरें। सबाह्य सास्वि भरे। जब काठिण्य विरे । अहभावाचे ॥ १८७ ॥ विषयाचा विसर पडे। इद्रियाची कसमस मोडे । मनाची घडी घडे । हृदयामाजी ॥ १८८॥ ऐसे ऐक्य ६ सहजें । पावे तव सहिजे । मग तेणेंचि बोधे सिजे । भासनावरी ॥१८९॥ आता आगातें आग वरी | पवनाते पवनु धरी । ऐसी अनुभवाची उजरी। हॉचि लागे ॥ १९॥ प्रवृत्ति माघौति मोहरे । समाधि ऐलाही उत्तरे । आप अभ्यासू हरे। सतखेको।।१९१॥

·। पष्ठोऽध्यायः मुद्राया महिमेदानी कथ्यते पार्थ तं शृणु ऊरू अघनसंयुक्तौ कुर्याद्विदधदासनम् ।। १९२॥ आधारममूलेऽथ वक्रे पादतले उभे। कृत्वा निवेशयेद्गाद स्यातां सुघटिते यथा ॥ ४१३॥ पादः सव्यस्तले स्थाप्यस्तेनापीड्या च सीवनी। येन वामो निविष्टः स्यात्सव्यस्योपरि लीलया ॥ १९४ ।। गुदशिश्नान्तरे योऽस्ति चतुरगुलिसंमितः । प्रदेश प्रान्तयोस्तर साधै सार्धं विवर्जयेत् ॥१९५॥ शिष्टो योऽगुलिमात्रस्तु त पायंग्रेण पाडयेत् । उत्तोलितशरीर. सन् सव्येनोत्तरतो दृढम् ॥१९६ ॥ पृष्ठान्तं चोन्नतं कुर्यादजानान इवोन्नतिम् । समुद्धरेत्तथा चैव द्वितय गुल्फयोरपि ॥१९७ ॥ ततः शरीरवन्धोऽयमशेपः किल सर्वथा। पाणिमस्तकभागो नु स्वयंभूरुपजायते ॥ १९८ ॥ मुद्रेची प्रौढी ऐशी । तेचि सागिजेल आता परियेसीं । तरी करु या अधनासी । जडोनि घाली ॥ १९२ ॥ चरणतळे देव्हडीं । आधारद्रुमांच्या बुडौं । सुटिते गाढी । सचरी पा ॥ १९३ ॥ सव्य तो तळी ठेविजे । तेणें सिवणीमध्ये पीडिजे । वरी बैसे तो सहजें । वाम चरणु ॥ १९४ ॥ गुदमैद्रामावौतीं। चारी अगुळे निगुती । तेय सार्घ सार्ध प्राती । साइनिया ॥ १९५ ।। माजी अगुळ एक निगे । तेथ टाचेचेनि उत्तरमागें । नेह- टिजे वार आगें । पेललेनी ।। १९६ ॥ उचलिले का नेणिजे । तैसें पृष्ठात उचलिजे । गुल्लद्वय परिजे । तेणेंचि मानें ॥ १९७ ॥ मग शरीरसचु, पार्था । अपही सर्वया । पाणीचा मायो । स्वयम् होय ।। १९८॥

·२५२ संस्कृतज्ञानेश्वरी लक्षणं मूलवन्धस्य जानीहीदं धनंजय । वज्रासनमितीदं च गौणं नामास्य विद्यते ॥ १९९ ॥ मूलवन्धो यदाधारचक्र एवं कृतो भवेत् । तदाघोमार्गसंरोधेऽपानोऽन्तः संकुचत्यही ।। २०० ।। सम कायशिरोप्राव धारयनचलं स्थिरः । संप्रेक्ष्य नासिकामं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥१३॥ धीयते चरणे यामे करयोः संपुटं स्वयम् । दृश्यते बाहुमूले च तद्योगेन समुच्छ्रयः ॥२०१ ॥ उच्छ्रायात् पृष्ठदण्डस्य शिरो घामाति मग्नवत् । नेत्रद्वारकपाटे च भवतो मीलनोन्मुखे ॥ २०२॥ पक्षमोव नतिमायाति तलस्थं स्फायते तले। तेनार्धोन्मीलनावस्था नेत्रयोरुपजायते ॥२०३॥ अन्तरेव स्थिता दृष्टिः कौतुकावहिरेति चेत् । तदा नासाग्रमासाद्य भवेत्तत्रैव कीलिता ॥२०४॥ अन्तर्या रचितैयं सा पुनरायाति नो बहिः । अतो नासान एवाघदृष्ट. स्थितिरवस्थिता ॥ २०५॥ अर्जुना हे जाण । मूळवघाचे लक्षण | वज्रासन गौण । नाम यासी । ॥ १९९ ॥ ऐसी आधारी मुद्रा पहे। आणि आधींचा मार्गु मोडे । तेथ अपानु आतुलेकटे । कोहोटो लागे ॥ २०० ॥ तव करसपुट आपसे । वाम चरणों से । तव वाहुमूळी दिसे । थोरांव आली ॥ २०१॥ माजी उमारलेनि दहें | शिरकमळ होय गाढ़ें । नेत्रद्वारींची कवाडें । लाग पाहती ॥ २०२ ॥ वरचिलें पाती न ढळती । तीची तळी पुंजाळती । तेथ अर्धोन्मीलित स्थिति । उपजे तया ॥ २०३ ।। दिठी राहोनि आतुलेकडे । बाहेर पाऊल पाली कोडें । ते टायी टावो पढे । नासमोठी ॥२०४॥ ऐसे बांच्या आतुचि रचे । बाहेरी मागुते न बचे। म्हणोनि राहणे मानिये दिठी । तेचि क्षेय ।। २०५॥

·।
पष्ठोऽध्यायः
१५२
अवलोक्या दिशस्तास्ता एष्यं वा रूपदर्शनम् ।
इतीच्छा लयमायाति सर्वाप्येव स्वभावतः ॥ २०६ ॥
तत आकुञ्चिते कण्ठे सक्का गलतले हनः।
पीडयन्ती दृढं वक्षःस्थलमर्जन तिष्ठति ॥२०७॥
ततः कण्ठमणौ लुप्ते मुद्रा या घटतेऽर्जुन ।
तं जालंधरनामानं वन्धमाहुर्मनीषिणः ॥ २०८ ॥
नाभिरुन्नततामेति निमज्जत्युदरं तले ।
विकसत्यन्तरङ्गे च हृदयाम्भोजकोरकम् ॥ २०९ ॥
स्वाधिष्ठानोपरिमान्ते नाभिस्थानतले च यः।
यन्धो भवति तं पार्थ विदुराकर्पणाभिधम् ॥२१॥
एवं देहवाहिभांगेऽभ्यासच्छायावृते सति ।
चाञ्चल्याख्यो मनोधर्मो दौर्बल्यमुपगच्छति ॥ २११॥
प्रशान्तारमा विगतमीब्रह्मचारिखते स्थितः ।
मनः संयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥ १४॥
कल्पना याति निर्वाणं प्रवृत्तिर्नाम शाम्यति ।
एवं स्वभावतश्चैव मनो विरमति स्वयम् ॥ २१२॥
।
आता दिशाची भेटी घ्यावी । का रूपाची वास पहावी । हे चाड सरे
आधवी । आपसया ।। २०६ ॥ मग कठनाळ आटे। इनुवटी इंडोती
हाटे । ते गादी होऊनि नेहटे | वक्षस्पळीं ॥२०७|| माजी घटिका लोपे।
वी वधु जी आरोपे । ती जाळघरु म्हणिपे । पाडुकुभरा ॥ २०८ ॥ नामी
वरी पोखे । उदर हे योके । अतरी फाके । हृदयको ॥२०९॥ स्वाषि-
धानावरिचिले काठी । नाभिस्थानातळवटीं। बंधु पढे किरीटी । वोटि-
याणा तो ॥ २१० ॥ ऐसी शरीराबाहेरलीकडे । अभ्यासाची पाखर पड़े।
व आतु प्राय मोडे । मनोधर्माची ॥ २११ ॥ कल्पना निमे । प्रवृत्ति
थमे । मग मन विरमे । सावियाचि ॥ २१२॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी क्षुधाया. का गतिर्जाता निद्राक्कनु गतेति च। स्मृतिरप्यखिलेयं द्राग् लुप्यमाना न दृश्यते ॥ २१३॥ मूलबन्धेन संरुद्धोऽपान उर्ध ब्रजन् पुनः। भूत्वा प्रतिहतः पश्चात् स्फीततां प्रतिपद्यते ॥ २१४ ।। प्रयलो भवति क्षोभाद्रोधस्थाने प्रगर्जति । युध्यते मणिपूरेण नाभिस्थाने मुहुर्मुहुः ।। २१५ ।। एवमुत्थापिता वात्या चरन्ती जठरान्तरे। आवाल्यात्सचितं तत्र मलं शोधयतेऽखिलम् ॥ २१६ ॥ अवकाशमलवान्तः सोऽपानो घलितुं कचिन् । कोष्ठं विष्ट कर्फ पित्तमुन्मूलयति तनगम् ॥२१७ ॥ -सप्त धातूदधीन रिड्ले भिन्ते मेदोमहीधरान् । 'मज्जामस्थिगतां चापि वहिः कर्पत्यसो तथा ॥ २१८ ॥ शिथिलीकुरुते नाडी गानं विघटयत्यपि । साधको न विमीयात्तु तेनैवं भोपितोऽपि सन् ॥ २१९ ॥ क्षुधा काय जाहाली । निद्रा केउती गेली। हे आठवणही हारपलीन दिसे वेगां ॥ २१३ ।। जो मूळवघे कोंडला । अपानु माघौता मुरडला । वो सर्वेचि वरी साकडला । धरी फुगू॥ २१४ ॥ क्षोभलेपणे माजे । उवाइला ठायीं गाजे । मणिपूरेसी झुजे । राहोनिया ॥ २१५ ॥ मग यावलिये वाहटुली । संघ घेऊनि घर बहुळी । बाळपर्णीची कुहीटुळी । बाहेर घाली ।। २१६ ॥ भीतरी वळी न घरे । कोठ्यामाजी सरे । कफ पित्ताचे पारे । उरों नेदी।। २१७ ॥ घाचे समुद्र उलदी। मेदाचे पर्वत पोटी। आतील मजा कादी। मस्थिगत || २१८ ॥ नाडीते सोडवी । गाप्रति विषडवी । साधका भेडसावी । परि विहावे ना ॥ २१९ ।।

·पप्ठोऽध्यायः स व्याधीन प्रकटीकृत्य सद्यो दूरीकरोति च । संमिश्रपति देहस्थान पृथ्व्यवंशांस्तथैव च ॥ २२० । ऊप्मा पन्नासनोद्भुतस्तावदेवान्यतोऽर्जुन। शक्ति कुण्डलिनी नाम कुरुते प्रतियोधिताम् ॥ २२१ ॥ शैशवस्था यथा नागी कुश्माक्तकलेवरा । मात्मानं प्रकटीकृत्य शयाना भुचि तिष्ठति ॥ २२२॥ तथा कुण्डलिनी सापि नियतं कुण्डलत्रयम् । साधं कृत्वा सर्पिणीव निद्रिताधोमुखी स्थिता ॥ २२३ ॥ सा विद्युत्कङ्कणं मूतै घहिज्वालामयं पुटम् । काञ्चनी गुलिका वापि संमृष्टा भाति तेजसा ॥ २२४॥ सा सुवद्धा सुसंरुद्धा नामिस्कन्धे दढं सती। वज्रासनेन संक्लिष्टा जागरूकत्वमृच्छति ॥२२५।। तदोल्का निपतन्तीव भानुर्धश्यन्निवासनात् । तेजोरूपस्य योजस्य प्रोद्भिन्ना वाकुरा इव ॥ २२६॥ व्यावीते दावी । सर्वेचि हरवी । आप पृथ्वी कालवी एकवाट ॥२२॥ व येरीकडे धनुग। आसनाचा उपारा । शक्ति करी उजगारा। इंड लिनी ते ॥ २२१ ॥ नागिणीचे पिलें । कुकुम नाइलें । धळण घेऊनि आले । सेजे जैसे ॥२२२॥ तैसी ते कुंडलिनी । मोटकी ओट वळणी । अघोमुख सर्पिणी । निंदली असे ॥ २२३ ॥ विद्युल्लतेची विडी । वन्हि- ज्वाळाची घडी । घरेयाची चोखडी । घोटीव नयी ॥ २२४ ॥ dar -सुबंध आटली । पुर्टी होवी दाटली । ते वज्रासने चिमुटली । सावधु दोय ॥२२५॥ तेथ नक्षत्र असे उलहलें । की सूर्याचे आसन मोहलें। तेजा, -बीज विरुदलें । अकुरेशी ॥ २२६ ॥ ।

·२५६
संस्कृतज्ञानेश्वरी
सा मुञ्चन्ती चलीः शक्तिमिन्दत्यङ्गं फुतूहलाद ।
दृदयते नाभ्यधोभागे फन्दोपरि समुस्थिता ॥२२७॥
चिराय क्षुधिता तावत्तत्र नाम प्रबोधिता।
सावेशं व्याचवदना सा तिष्ठत्यूर्वदर्शिनी ॥ २२८ ॥
हृदम्भोजतले पार्थ पवनो योऽस्ति संभृत ।
सर्व ग्रसितुकामा तं सा शक्तिरुपगृहति ॥ २२९ ।।
ज्वालाभिर्चदनोत्थाभिः खादितुं सा प्रवर्तते ।
मांसस्य कवलान् व्याप्य भागमूर्ध्वमधः स्थितम् ॥ २३०॥
स्थानं यद्यत्समांसं स्याद् असते तदयत्नत ।
ग्रासान् द्विमांश्च गृहाति ततो हृदयतोऽपि सा ॥२३१॥
ततः कृत्वा पाणिपादतलासमांसशोधनम् ।
भिनत्त्यूर्ध्वगातन् खण्डान् सन्ध्यङ्गान्यपि जक्षिति ॥ २३२ ।।
न जहाति निजाधारं निःसत्यांस्तनुते नखान् ।
त्वचं प्रक्षाल्य संसकां कुरुते चास्थिपञ्जरे ॥२३३॥
तैसी वेढियात सोडिती । कवतिके आग मोडिती । कदावरी शक्ती ।
उठिली दिसे ॥ २२७ ॥ सहजें बहुता दिवसाची भूक । वरि चेवविली
ते होय मीख । मग आवेथे पसरी मुख । अर्व उज् ॥ २२८ ॥ तेथ
हृदयकोशातळवर्टी। जो पवनु भरे किरीटी । तया सगळेयाचि मिठी ।
देऊनि घाली ॥ २२९ ॥ मुखीच्या ज्वाळी । तळी वरी कवळी । मांसाची
वडवाळी | आरोगू लागे ॥ २३०॥ जे जे ठाय समाए । तेथ आहाच
बोटे घाउस 1 पाठी एकदोनी घास हियाही भरी ।। २३१ ॥ मग वळवे
तळहात शोधी । उध्वींचे खड भेदी । साडा घे संघी। मत्यगाचा२३२॥
अपोमाग तरी न सही। परि नखाचही सत्य काढी । त्वचा धुनि जडी।
पाजरेशी ॥ २३३ ॥

·पष्ठोऽध्यायः
२५७
निष्पिध्यास्थिरस सबै सान्तः शोपयते शिराः।
विसढी रोमीजानां कुण्ठत्वं येन गच्छति । २३४॥
सप्तानामपि धातूनां पिवत्यो, पिपासिता!
सद्य एष शरीरं व संशुष्कं कुरुतेऽपिलम् ॥ २३५ ॥
बायुनर्नासापुटाभ्यां यो वहति द्वादशाद्गुलीः ।
स्तम्भयित्वा हठादेव तमन्तः प्रतिकर्पति ॥ २३६ ॥
ऊर्ध्वगामी ततोऽपानः प्राणश्वाघोग इत्यमू।
उभौ संगन्तुमीहेते क्षीणतां चक्रमेति च ॥ २३७ ।।
तौ स कुण्डलिनी चूने शक्तावन्योन्यमीलने ।
संकुद्धा भो निवर्तयों को युवां किंप्रयोजनौ ॥ २३८ ॥
वृणु पार्थ शरीरस्थं पृथ्वीतत्त्वं समग्रतः।
सा जक्षिति तथाप्तत्त्वं निम्शेपं कुरतेऽखिलम् ॥२३९ ।।
भूतद्वयं प्रजग्ध्यंच सासुतिं गता सती।
संनिकर्षे सुपुम्नायाः सौम्यरूपेण तिष्ठति ॥ २४०॥
अस्पांचे नळे निरपे । शिराचे हार वोरपे। तब बाहेरी विरूदी
पसे । रोमबीजाची ॥ २३४ ॥ मग त घातून्या सागरी । ताहानेली
पोट भरी। आणि मचि उन्हाळा करी | खदखहीत ।। २३५ ॥ नाछा
पुटोनि वारा । जो जावसे अगुळे बारा । वो गचिये धनि माघारा।
अति घाली ॥ २३६ ॥ तेय अधरी- आकंचे । अर्ध वढीत साचे
वया खेवा माजी चक्राचे । पदर उरती ॥ २३७ । एमवी तरी दोन्ही
देहचि मिळती । परी कुंडलिनी नावेक दधित होती । तै तयाते म्हणे
येती । तुम्हीच कायसे एयें ॥ २३८ । आय पार्थिव घातु भापी।
मागता कांदा नुरवी । आणि आपाते सब ठेची पुशोनिया ॥ २३९॥
ऐसा दोनी भूते साये । वे बळी संपूर्ण पाये । मग सौम्प शेजान रहे।
सपनेपाशी ॥ २४ ॥

·२५८ संस्कृतज्ञानेश्वरी तृप्तिजन्येन तोषण तत्र यद्गरलं तया । वम्यते तेन रक्ष्यन्ते पीयूषणासवः किल ॥२४१॥ काम निष्कामता तेन निर्वाप्यन्ते विवाग्निना। सर्वाङ्गाणि सबाह्यान्तः क्रियन्ते सबलानि च ॥ २४२॥ प्रवदन्ति नैव नाड्यो वायूनां नवविधत्यमुपरमति । अत एव देहधर्मा लुप्ताः स्वाभाविका भवन्त्येव ॥४४३॥ इडापिङ्गलयोरैक्यं ग्रन्धित्रयविमोचनम्। पष्णामपि च चक्राणां सम्बन्धच्छदनं ततः ॥ २४४ ॥ चन्द्रसूर्याभिधौ वायू अनुमानेन कल्पिती । ततः कापीसवापिन दृश्येते गवेपितौ ॥२४५॥ विरमति बुद्धेः पुलिका प्राणे यः परिमलोऽवशिष्ठोऽस्ति । सोऽपि सुषुम्ना प्रविशति तया समं कुण्डलिन्यैव ।। २४६ ॥ तिर्यक् क्षिप्त भृकुटिस्थे चन्द्रामृतसरस्यथ । प्रवर्ततेऽमृतं तत्स्थं स्नोतुं कुण्डलिनीमुखे ॥ २४७ ॥ तेय तृप्तीचेनि सतोखें । गरळ जे मी मुखें । तेणें तियेचेनि पीयूखें । माणु जिये ॥ २४१ ॥ तो अमि आतूनि निधे । परि सबाह्य निवचि लागे । ते वेळी कसु बाधिती आगें । साडिला पुढती ॥ २४२॥ मार्ग मोडिती नाडीचे । नवविधपण वायूचें । जाय म्हणऊनि शरीराचे । 'ध नाहीं ॥ २४३ ॥ इडा पिंगळा एकवरती गाठी तिन्ही मुटती । साही पदर फुटती । चक्राचे हे ।। २४४ ।। मग शशी आणि भानु । ऐसा करिपजे जो अनुमानु । तो आतीवरी पवनु । गिंवसिता न दिखे ॥ २४५ ॥ बुदीची पुळिका विरे । परिमळु प्राणी उरे । वोही शक्तीसवें सचरे । मध्यमेमानी ॥ २४६ ॥ तव वरिलेकटोनि दाळे । चामृताचे त। कानवोनी मिळे । शक्तिमुखी ।। २४७ ॥

·पष्ठोऽध्यायः २५९ ज्यानुतेऽझानि सर्वाणि तनालेन भृतो रसः ! प्राणाख्यः पवनश्चापि स्थान एवं विलीयते ॥ २५८॥ चिलीने सर्वथा सिक्थे सति तप्तमुपीस्थिते। केवलेन रसेनास्ते सा द्रुतेन भृता मुपी ॥ २४९ ॥ तथा पिण्डाकृतिः कान्तिस्त्वगावरणधारिणी। अवतीर्णेव सा साक्षादाति तेजस्विनी तनुः ।। २५० ॥ यथाधावरणः सूर्यो विनिगूढवपुः स्थितः। तनिरासे पुनदीप्ति विप्राणः प्रकटीमवेत् ॥ २५१ ॥ यत् त्वगावरणं तद्वत् तनीयस्तत्तनूपरि । शुष्कत्यातल्लयं याति तुपस्तण्डुलतो यथा ॥ २५२ ॥ ततोऽवयवकान्तिः सा रुचिरा कापि शोभते । साक्षात् स्फटिकमूर्तिर्वा रत्नवीजाङ्कुरोऽथ वा ॥२५३ ॥ सन्ध्या रागमपी न्वेपा तनुर्माति विनिर्मिता। लिनु घटित शुद्धमन्तश्चैतन्यतेजसा ॥ २५४ ॥ तेणे नाळ रस भरे। तो सर्वागामाजी संचरे । जेपींचा लेप मुरेमाण- पवन ।। २४८ ॥ तातलिये मुसे । मेण निघोनि जाय जैसें । मग कोंदली राहे से । वोतलेनि ॥ २४४॥ तेसी पिकाचेनि आकार। वे कळाविका अवतरे । वरी त्वचेचेनि पदरें। पांधुरली असे ॥ २५० ।। जसी मामा- ळाची बुंथी । करूनि राहे गमरती । मग पिटलिया दीप्ती। घरून ये ॥ २५१ ॥ तैसा आहाचवार कोरदार त्वचेचा असे पातो तो मोनि बाय कोटा । जैसा होय ॥२५२॥ मग कारमीरीचे स्वयंम का नवीना निघाले कोम | अवयवातीची माय । देशी दिसे ॥ २५३ ॥ ना संध्यागीचे रंग | कानि वळि वें आंग । अवन्योतीचे लिंग। निवाळिले ॥ २५४ ॥ ।

·२६० संस्कृतज्ञानेश्वरी कुङ्कुमेन भृतं न्वेतत् सिद्धं सिद्धरसेन नु। अहो मूर्तिमती शान्तिरियं मे भाति पश्यतः ॥ २५५ ।। आनन्दचित्रस्य नु लेप एप प्रत्यक्षरूपं नु महासुखस्य । संतोपवृक्षस्य नु वा प्ररोहः प्रयद्धमूलः स्थिरतामुपेतः ॥ २५६॥ कनकचम्पककोरक एष वा विरचितोऽमृतपुत्तल एव नु । किमथवा प्रकटीकृतवैभवा भवति कोमलनागुणवाटिका ॥ २५७ ॥ अहो किमतच्छरदिन्दुविम्य पुष्णाति कान्ति द्रवतामुपेतम् । अथापि मूत किमु तेज एव स्थिति विभर्ति स्वयमासने धा । २५८ ॥ चन्द्रामृतं पिवति कुण्डलिनी यदेय- मेवविध भवति नाम शरीरमेतत् । देहाकृति समवलोक्य तदा कृतान्त- चित्ते स्वयं सुमहती भियमाविभर्ति ॥ २५९ ॥ . कुंकमाचे मी । सिरसाचें बीतीय । मज पाहता सावेष । शालिनि ते ॥ २५५ ॥ तें आनचित्रांचे लेप । नारी महासाचे रूप ! की संतोष- तरूचे रोप । पाबलें जैसें ॥ ३५६ ॥ तो कनकचंपकाचा कळा | की आम ताचा पुतळा । नाना सासिनळा मळा ! कोवळिकेचा ॥ २५७ ॥ हो कज़ि शारदियेचेनि बोले । चद्रविंय पाल्हेलें । को तेजचि मूर्त पेसलें । आसना परी ॥ २५८ ॥ तैसे शरीर होरे । जे घेळी कुंडलिनी चंद्र पिये । मग देहाकवी विदे। कातु गा ।। २५९ ॥ ।

·पष्ठोऽध्यायः २६१ अपगच्छति वार्धक्यं तारुण्यं चापि विघटितं भवति । वाल्यं तु लुप्तपूर्व झुपतिष्ठति भूय एव नवम् ॥ २६० ॥ कामं वयसा चालो चलेन युक्तस्तु नाम वालोऽयम् । अतुलं गौरवमस्य हि धैर्यगुणस्येति गण्यतां लोके ॥२६॥ पल्लविते कनकदुम उद्भिन्ना नाम रत्नकलिकेव । नित्यनवा नखराजिविराजते तस्य तेजसा युक्ता ॥ २६२ ॥ दन्ता आविर्भयन्स्यन्ये नितान्त लघवस्तु ते । हीरकाणां विमे पती अघश्वोपरि चाहिते ।। २६३ ॥ रोमाकुराः समुद्भूताः सर्वाङ्गे तस्य गोचराः। अणुप्रमाणका भान्ति माणिक्यानां कणा इच ।। २६४।। हस्तपादतलास्तस्य भान्तिरकोत्पलोपमाः। नैर्मल्यं नत्रयोस्तायत्का मे वर्णयितुं मतिः ॥ २६५ ।। मौक्तिकानि प्रवृद्धानि मान्ति नो शुक्तिसंपुटे। अतः सन्धि विनिर्भिद्य निप्पतन्ति यथा वहिः॥२६६ ॥ । थार्धक्य तरी यहुहे । तारुण्याची गाठी निघडे । लोपली उघटे । वाळ- दया १२६० ।। वयसा तरी येतुले वरी। ए-हवीं बाळाचा बळायु करी। भैयांची पोरी । निरूपम् ॥ २६१ ।। कनकद्रुमाच्या पालवी । रत्नकळिका नित्य नवीनल धीं परवी । नवी निपती ।। २६२ ।। दांतही मान सेती । परि अपार भनेजवी । जैसी दुबाही बैठे पाती । हिमांची ॥ २६ ॥मणिकुलियांचिया कणिया । सावियाचि अणुषमाणिपा । लेसिया सोंगा उपवती अणिया । रोमांचिया ।। २६४ ॥ करचरणवळे | Dar करावळे । पाखाळीव होती डोळे । काय गो ॥२६५ ॥ निधारा- चीन कोदाटे । मोतिय नावरती संपुरें । मग शिवणी जैसी उटे। शतिपालवाची ॥२६६ ॥ 1

·२६२
संस्कृतशानेश्वरी
नेत्रपल्लवयोईष्टिातुं तस्य तथाऽक्षमा ।
पूर्ववन्द्रासमानापि व्याप्नोति गगनं पहिः ॥ २६७ ।।
अप्पृथ्व्यंशविनाभावात् तस्य देदो भवत्य हो ।
कान्त्या सुवर्णतुल्योऽपि लाघवे पवनोपमः ॥२६८ ।।
एवं गते पश्यति नाम योगी
स्थितं समुद्रात्परतोऽपि वस्तु ।
नाकोत्थितं चापि शृणोति नाद
भावंच जानाति पिपीलिकायाः ॥ २६९ ॥
तुरंगमारोहति वायुरूपं
पदाऽस्पृशन्नेव जले स याति ।
मसंगतः सिद्धय एवमेव
नानाविधास्तं समुपाश्रयन्ति ॥ २७ ॥
या प्राणस्य करं घृत्या स्वं कृत्वा पादपीठिकाम् ।
सोपानपडिमारुह्य मध्यमां हृदयं प्रति ॥ २७१ ॥
प्राप्ता कुण्डलिनी तां त्वं जगदम्ब विदांकुरु ।
शोभा जीवात्मनश्छायां विश्वबीजाङ्कुरस्य च ॥ २७२ ॥
"ठी पातियाचिये काळेये न समाये । दिठी जाकळोनि निधों पाहे ।
आधिलीचि परी होये । गगना कवळिती ॥ २६७ ॥ आईक देह होय
सोनियाचें । परि लापत्र ये वायूचे । जे आप आणि पृथ्वीचे । मंशु
नाहीं ॥२६८॥ मग समुद्रापलीकडील देखे । स्वर्गीचा बालोचु आइके ।
मनोगत वोळखे । मंगियेचें ॥ २६९॥ पवनाचा वारिका वळेधे | पाले
तरी उदकी पाउल न लागे । येणे येणें प्रसंगें । येती बहुता सिद्धि
॥ २७० ॥ आइकें प्राणाचा हात धरूनी । गगनाची पावठी करुनी ।
मध्यमेचेनि दादराहुनी । हृदया आली ॥ २७१ ॥ ते कंसलिनी जगदंया ।
मे चैतन्यचक्रवर्तीची शोमा । जया विश्ववीजाचिया कोमा ।
.
ਬਣੀ
केली ॥२७२॥

·पष्ठोऽध्यायः
२६३
शून्यलिङ्गस्य पिण्डीयं करण्डी परमात्मनः ।
शिवस्य, जन्मभूमिश्च प्रणवस्य किल स्फुटा ॥२७३॥
अस्त्विदं हृदयास्यान्तर्यदा विशति कुण्डली ।
अनाहतध्वनिर्दिव्यो ध्वनति स्वयमुत्थितः॥ ३७४॥
फुण्डलिन्या अङ्गलग्नं युद्धिचैतन्यमस्ति यत् ।
स्तोकांशेन ध्वनि श्रोतुं वत्तमेव प्रवर्तते ॥ २७५ ॥
घोपकुण्डे नैकरूपनादचित्राणि तत्र च ।
मणवाकारधारीणि प्रतीयन्ते स्वरूपतः॥ २७६ ॥
इदं कल्पनया गम्यं क पुनः कल्पकं मनः ।
वस्तुतः कस्य नादोऽयमित्येतनावगम्यते ॥ २७७ ॥
अहो न विस्मृतं पार्थ यावद्वायुन नश्यति ।
तावद्वाग्गगनेऽस्त्येव नादोऽ तः संप्रवर्तते ॥ २७८ ।।
तेनानाइतरूपेण मेघनादेन नादिते ।
गगने विवृतद्वारं ब्रह्मस्थानं स्वयं भवेत् ॥ २७९ ॥
।
ले शून्य लिंगाची विही । जे परमात्मया शिवाची करडी ने
भगवाची उघडी । जन्मभूमी ॥ २७३ ॥ हैं असो वे कुदळी ।
हृदयाघातु शाली । अनुहताची बोली । बावळे ते ॥ २७४ ॥ शेती-
चिया आगा लागले । बुदीचे चैतन्य होते जाहलें। वेणे आइकिलें।
अळुमाळु ॥ २७५ ॥ घोपाच्या कुही । नादचित्राची रूपढी । प्रणवा-
चिया मोटी। रेखिली ऐसा ।। २७६ ॥ चि कल्पावे तरी जाणिजे । परी
कपि चे आणिजे । तरी नेणों काय गाजे । तिपे ठायी ॥ २७७ ॥
विसरोनि गेटों अर्जुना । जव नाशु नाही पवना 1 तव वाचा आपी
गगना । म्हणउनि घुमे ॥ २७८ ॥ तया अनाहतानि मे । आकाश
दुमदुमी लागे । तव प्रक्षस्थानीचें येगें । सहज पिटे ॥ २७९॥

·२६४ संस्कृतज्ञानेश्वरी चैतन्यमन्तरालम्बि हृदाकाशेऽत्र तिष्ठति । अभिने महदाकाशादब्जगभॊपमाकृतौ ॥ २८० ।। जगदम्बा कुण्डलिनी प्रविशति चैतन्यमन्दिरं यावत् । तापत्तेजोरूपं समर्प्यते भोजनं तया तस्मै ॥ २८१ ॥ तेजःखाचे थुद्धिशाके नैवेद्ये सुसमर्पिते । द्वैतस्य किल नामापि धीलयानावशिष्यते ॥ २८२ ॥ अपहारात् स्वकान्तेः सा प्राणरूपैव जायते । कीदृशीय तदा भाति तद्वदामि निशम्यताम् ॥ २८४ ॥ पुत्तली पवनस्येयं पीताम्बरधरा पुरा । जाता विवसनेदानीमनावृतशरीरका ॥ २८३ ॥ अगलनाथवा वायोलीना दीपशिखा यथा। विद्युद्विश्रुत्य वाकाशे सहसादृश्यतां गता ॥ २८५ ॥ सरी स्वर्णमयी किंवा प्रकाशाम्बुझरी नु वा । वहन्ती समनुप्राप्ता हृदम्भोजनिवेशिनी ॥ २८६ ॥ आरके कमळग कारें । जें महदाकाय दुसरें । जेथ चैतन्ये आधातुरें। करूनि असिजे ।। २८० ॥ तया हृदयाच्या परिवरी । कुडालनिया पर- मेश्वरी। तेजाची शिदोरी । विनियोगिली ॥ २८१ ॥ बुद्धीचेनि शाकें । हातबो निकै । द्वैत तेथ न देख । तेसे केले ।। २८२ ॥ निजकाति हार- विली । मग प्राणुचि केवळ जाइली । ते वेळी कैसी गमली । म्हणावी पा ॥ २८३ ॥ हो का जे पवनाची पुतळी । पाघुरली होती सोनसळी । ते पेइनिया वेगळी । ठेविली तिया ॥ २८ ॥ ना तरी बायूचेनि आगे सगटली । दीपाची दिठी निवटली । का लखलखोनि हारपली । वीजु गगनीं ।। २८५ ॥ तैसी हृदयफमळवेहीं । दिसे जैसी सोनियाची सरी । ना तरी प्रकाशजळाची शरी। वाहत आली || २८६ ॥

·पठोऽध्यायः
२६५
अथ हद्भुमिगर्भ सा सहसा विलयं गता।
शक्ति कुण्डलिनी चैवं शकावेव प्रलीयते ॥ २८७ ॥
यवस्थामीहशीं प्राप्ता वक्तव्या शक्तिरेव सा।
वस्तुनः केवलं प्राणरूपा सेत्यवगम्यताम् ।
नादविन्दुकलाज्योतिर्धर्मा व्यक्तिं न यान्ति तु ॥२८॥
तदा मनोजयो नात्र न चा प्राणनिरोधनम् ।
न ध्यानेऽत्यादरो वापि स्तोकाशेनापि शिप्यते ॥ २८२ ॥
संकल्पाश्च विकल्पाश्च विरमन्त्यत्र सर्पथा।
महाभूतद्रावणाय मुपी कुण्डलिनी नु किम् ॥ २९० ॥
पिण्डेन ग्रस्यते विण्डो नाथसंकेत ईहा ।
श्रीकृष्णेन तु दिड्मात्र रहस्यस्यास्य दर्शितम् ॥ २९१ ॥
श्रोतृन् सग्राहकान शात्या तेषामने प्रदर्शितः।
पनितार्थप्रन्थिकातो भावार्थ संपुटीकृतः ।। २९२॥
युजन्नेवं सदा मान योगी नियतमानस. ।
शान्ति निर्वाणपरमा मासस्यामधिगग्छति ॥ १५॥
A
1
।
मा वे हृदयभूमी पोकळे । जिगली का एक वेळे । से उत्तीचे रूप
मावळे । पचचिम जी ॥ २८७ ॥ तेव्हा तरी चांचि म्हणिजे । एन्हवी
माणु केवळ जाणिजे ! आता न दविंदु नेणिजे । कलाग्योति ।।२८८॥
मनाचा इन मारु । का पवनाचा आधार । प्यानाचा आदरु | नाही परी
।। २८९ ॥ कसना ये साडी ! ते नाही ये परवरी। महाभूताची
श्री। माटणी देसा ॥ २९ ॥ पि पिटाचा प्रामु ! तो हा नाथसहे.
वाचा दापरि दाउनि उद्देशु । महाविष्णु ॥ २९१॥ तया वनिताचे
रेण से दुनी । पयार्थाची पीसदुनी । उपविटी म्या न गुनी ! मारी
भोते
॥ २९२॥

·२६६ संस्कृतज्ञानेश्वरी तेजोलोपे कुण्डलिन्या देहरूपं विनश्यति । योगी भवति सूक्ष्मत्याल्लोकहरगोचरः ॥ २९३ ॥ काम पूर्णवदेवास्य देहः सावययः फिल । घटितो वायुनेवेति प्रत्ययो जायते पुनः ।। २९४ ॥ अहो नु कदलीगर्भः स्थितोऽयं निस्त्वचीकृतः । उद्भिन्नावयवः किं नु साक्षादाकाश एव वा ॥ २९५ ।। एवंभूतशरीरोऽसौ योगी स्नेचर उच्यते । खेचरत्वं चमत्कारो लोके देहभृतः किल ।।२९६॥ साधकेन यता मार्गे पदपतिर्वितन्यते । तनमुपतिष्ठन्ति सिद्धयश्चाणिमादयः ।। २९७ ॥ कथयाप्यनया कि नः पार्थेदमवधार्यताम् । भूतत्रयस्य लोपोऽस्ति देह पर हि योगिनः ।। २९८ ॥ भूर्जले विरतिं याति जलं तेजसि लीयते। नीयते च शमं तेजः पचनेन हृदन्तरे ।। २९९ ।। - ऐके शक्तीचे तेज जेव्हा लोपे। तेथ देहाचे रूप हारपे । मग तो डोळ्यां- माजी पे । जगाचिया ॥ २९३ ॥ ए-हवी आदिलाची ऐसें । सावयव तरी दिसे । परी वायूचे का जैसे । वळिले होर ।। २९४ ॥ ना तरी कर्द- ळीचा गामा । बुयी साडोनी उमा । का अवयवचि नमा । उदयला तो ॥ २९५ ॥ तैसें होय शरीर । ते ते म्हणिजे खेचर । हे पद होता चम- स्कार । पिंडजनी ॥ २९६ ॥ देखें साधकु निघोनि जाये । माग पाउ. लाची बोळ राहे । तेय ठायी ठायी होये । ओणमादिक ।। २९७ ॥ परि तेणे काय काज आपणपया। अवधारी ऐसा धनंजया । लोप आयी भूत- त्रया । देहाचा देहीं ॥ २९८ ॥ पृथ्वीत आप विरवी । आपाते तेज जिरवी । तेजाते पवनु हरवी । हृदयामाजी ।। २९९॥

·पष्ठोऽध्यायः १६७ शिष्यते वायुरेबैक स शरीराकृति परम् । सोऽपि कालेन गगने ब्रह्मरन्ध्रे विलीयते ॥ ३०० ॥ तदा कुण्डलिनी नाम्ना मारुतीत्यभिधीयते । शक्तित्व तु स्थिर नैति यावच्छिवसरूपताम् ॥ ३०१॥ वन्धं जालंधरं हित्वा मित्त्वा चापि ककाटिकाम् । गिरि गगनमारुह्य स्थिति भजति मारुती ॥ ३०२ ।। तत ॐकारपृष्ठेऽ सौ निधाय पदमात्मनः । समुल्लङ्घयते सद्य पश्यन्तीपादपीठिकाम् ॥ ३०३ ॥ तन्मात्राप्रमाणेन ततोऽसौ गगनान्तरे। प्रवेशं कुर्ततीवास्ते सागरे वाहिनी यथा ॥ ३०४॥ ब्रह्मरन्ध्र स्थिरीभूय सोऽहंभावस्वरूपको। भुजौ प्रसार्य सा तूर्ण परब्रह्मोपगृहति ॥ ३०५ ॥ ततो जवनिका भूतपञ्चकाख्यापसार्यते । साकाशा चाङ्गसंयोगाच्छिवे शक्तिम्लिीयते ॥ ३०६ ॥ पाठी आपण एकला उरे । परि शरीराचेनि अनुकारें । मग तोही निगे अतरें । गगना मिळे ॥ ३० ॥ ते वेळी कुडलिनी हे माष जाये । मग मारती ऐसे नाम होये । परि शक्तिपण ते आहे । जव न मिळे शिर्वी ॥३०१॥ मग जालघर साडी। ककारात फोडी । गगनाचिये पाहादी। पैठी होय ॥ ३०२ ॥ ते ॐकाराचिये पाठी । पाय देत उठाउठी । पश्य चीचिये पाउठी । मागां घाली ॥ ३०३ ।। पुढे तन्मात्राअर्धवरी । आका- शाच्या अतरी । भरती गमे सागरी । सरिता जेवीं ॥ ३०४ ॥ मग ब्रह्म सनी स्थिरावोनी । सोहमावाचिया बाधा पसरुनी । परमात्मलिंगा घावोनी। भागा घडे ॥ ३०५॥ तव महाभूतांची भवनिका पिटे । मग दोहीसि होय सटें । तेय गगनासकट आटे । समरसी तिये ॥ ३०६ ॥ ।

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
चारि वारिदमुखेन शुद्धता
वारिधेः समुपयाति तत्पुनः।
भूतले पतति वृष्टिरूपतो
वारिधि च वहदेव गच्छति ॥ ३०७॥
एवं मिपेण पिण्डस्य जीयो ब्रह्मणि लीयते।
एतदैक्यं तयोः पार्थ समुद्रजलयोरिव ॥ ३०८ ॥
किमासीदुभयोद्वैतमैक्यमेवाथवेति च ।
विवञ्चनावकाशोऽपि तत्र नैवावतिष्ठते ॥३०९ ॥
यदेवं लयमायाति गगने गगनं किल।
अहो ब्रह्मपदप्राप्तिस्तस्येहानुभवात् स्वयम् ॥ ३१०॥
अतो वाचो विषयतां नार्थ एषोऽधिरोहति ।
अशक्ये वर्णने शब्दैः कुनः संवादगोचरः ॥ ३१९ ॥
वैखरी वहते गर्व याभिमायनिवेदने ।
सा नूनं दुबलीभूता दूर पचावतिष्ठते ॥ ३१२ ॥
भूपृष्ठेऽत्र मकारस्य नाई विशति केवलम् ।
एकः कथमपि प्राणो गगनं प्रविशत्यहो ॥ ३१३ ।।
मैं मेघाचीन मुखी निवडला । समुद्र का वाधी पडिला । तो मागुत।
जैसा आला । आपणपया ॥ ३०॥ तेवी पिंडाचेनि मि । पदी पद
प्रवेशे । ते एकत्व होय तैसें । पाडकुमरा ॥ ३०८ ॥ आता दुजे हन
हो । की एकचि आइते । ऐशिये विवचने पुरतें । उरेचिना ॥३०॥
गगनी गगन लया जाये । ऐसे जे काही आहे । ते अनुभवे जो होये ।
तो होऊनि ठाके ॥ ३१० ।। म्हणोनि तेयांची मातु । न चढेचि मोलाचा
हातु । जेणे सपादाचिया गावामातु । पैठी कामे ॥ ३१॥ अर्जुना
एम्स्वी वरी| या अभिप्रायाचा जे सर्व घरी ते पाहे पर खरी । दुरी
ठेली ॥ १२ ॥ अलता मागलीकडे । तेथ मकाराचेचि आंग नेट।
सदेया प्राणा सांगगना येतां ॥३१३ ॥

·घनुघरा ॥ ३१८॥ ऐसे शन्दजात माषात सरे । तेय संत्राचे आयुष्य पुर। वाराही जेथ न शिरे । विचाराचा ॥३१९॥ जे उन्मनियचे बावण्य। पष्ठोऽध्यायः सोऽत्र तद्रूपतां याति शब्दतेजोऽस्तमेति च । वत थाकाशतत्त्वस्य लयो भवति सर्वशः॥ ३१४॥ महाशून्याभिधे यत्र गभीरे सलिलाशये । आकाशस्य न नामापि तत्र शब्दस्य का कथा ॥३१५।। नातोऽक्षरः समास्येयं न कर्णाकलनाक्षमम् । एवं स्फुटमिद नेति निर्वावा कथयामि भोः ॥ ३१६ ॥ कदापि यदि दैवेन प्रत्यक्षानुभयो भवेत् । भाव्यमात्मस्वरूपेण तदा पुंसेत्यलं गिरा ॥ ३१७॥ न वेद्यं किंचिदप्यने तदस्त्वेतत्पुनः पुनः। अनेनैव वृथोक्तन वचसा कि धनुर्धर ॥ ३१८ ॥ यतो याची निवर्तन्ते संकल्पो यत्र नश्यति । विचारमयवातोऽपि प्रवेष्टं यत्र न क्षमः॥३१९ ॥ लावण्यमुन्मनःस्थित्यास्तुर्याया यौवनं च यत् । अनाद्यगण्यं परमतत्त्वं यदिह गण्यते ॥ ३२० ॥ मूलं विश्वस्य यद् योगद्रुमस्य फलमेव यत् । आनन्दस्य च यत्पार्थ चैतन्यं केवलं स्मृतम् ॥ ३२१ ॥ पाठी तेचि तो भेसळला । ते शब्दाचा दिवो मावळला ! मग वयाहि वरी आटु भविनला । आकाशाचा ॥ ३१४ ॥ आता महाशून्या- चिया दोही । जेथ गगनासीचि यावो नाहीं । तेय तागा लागेल काई । योलाचा इया ॥ ३१५॥ म्हणूनि आखरामाजि सांपडे । की कानवरी जोडे । हे तसे नव्हे फुडें । त्रिशुद्धी गा ।। ३१६ ।। मैं कहीं देवें । अनु- मविलें फावें । ते आपणचि । ठाकावे । होऊनिया ॥ ३१७ ॥ पुढती जागणे ते नाहीचि । म्हणोनि अगे किती इंचि । बोलावें माता वायाचि में तुयें तारुण्य । अनादि जे अगण्य । परमतत्व ॥ ३२० ॥ ।

·२७० संस्कृतज्ञानेश्वरी याकारस्य विदुः प्रान्तं मोक्षस्यैकान्तमेव यत् । आदिश्चान्तश्च यत्र द्वावुमावपि लयं गतौ ॥ ३२२ ॥ भूतानां महतां वीजं महतस्तेजसोऽपि च । यत्तेजो यनिज रूपं कौन्तेय मम विद्यते ॥ ३२३ ।। नास्तिकैर्भक्तवृन्दानि पीडितानि प्रपश्यता। चतुर्भुजाकृतियन सगुणेयमुरीकृता ।। ३२४ ॥ महासुखमनिर्वाच्यं यदिदं ये तु पूरुषाः । आफलोदयकर्माणः सुखरूपा भवन्ति ते ।। ३२५ ।। यदेतत् ख्यातमस्माभिस्तदायासेन साधितम् । यैस्ते भूत्वा शुद्धरूपा अस्माकं तुल्यतां गताः ॥ ३२६ ॥ परब्रह्मरसेनैव पूर्वा देहाकृति मुपीम् । पुत्तला ब्रह्मणो मूर्ता घटिता इव भान्ति ते ।। ३२७ ॥ । - में विश्वाचे मूळ । जे योगद्रुमाचे फळ । जे आनंदाचे केवळ । चैतन्य गा ॥ ३२१ ॥ * आकाराचा प्रातु । में मोधाचा एकांतु । जेथ बाद आणि अंतु । विरोनि गेले ॥ ३२२ ॥ जे महाभूतांचे वीज । * महातेजाचें तेज। एवं पार्या में निज- स्वरूप माझे ॥ ३२३ ॥ ते हे चतुर्भुज कॉमली । जयाची जोमा रूपासि आली । देखोनि नास्तिकी नोकिली । भक्तः ॥ ३२४ ॥ ते अनिर्वाय महासुख । आपणचि नाहले ते पुरुष्व । जयांचे को निष्कर्ष । प्राप्तिवेरी ।। ३२५ ॥ माही साधन है जे सागितल । तचि शरीरी जिही केले ते आमुचेनि पाइ माले | निवळलेया ॥ ३२६ ॥ परब्रह्माचेनि से | देहातीचियनि मुसे। चोदाय जाहले से । दिसती मागें ।। ३२७ ।।

·षष्ठोऽध्यायः
२७१
प्रतीतिरुदियाञ्चित्ते यदीयं संवृतं भवेत् ।
विश्वं, पार्थ उवाचाथ यदात्थ त्वं तथैव तत् ॥ ३२८ ॥
देवेदानीमुपायो यस्त्वया प्रोक्तः पदं हि सः।
सभीष्टार्थस्य संसिद्धः स्पष्टमेतद्विमाति मे ॥ ३२९ ॥
योगेऽस्मिन् ये दृढाभ्यासास्ते ब्रह्मत्वमसंशयम् ।
उपयान्तीति जानामि रीतेः कथयतस्तव ॥ ३३०॥
इदं
शृण्वत
एवापि यद्वोघो जायते मम ।
साक्षादनुभवन् को नु नैव तद्रूपतां व्रजेत् ॥ ३३१ ॥
अतोऽत्र विषये किंचिन्मन्तव्यं न मयान्यथा ।
अवधानं क्षणं त्वत्र वाचि मे देव दीयताम् ॥ ३३२॥
योगः कृष्ण त्वयोको यः स ममाभिमतः किल ।
न पुनर्योग्यताहीनोऽनुष्ठातुं पारयाम्यहम् ॥ ३३३ ॥
सहज मे वलं यावत् सिद्धिः स्यात्तावतैव चेत् ।
इममेव तदा मार्गमभ्यस्येयमहं सुखम् ॥ ३३४ ॥
जार हे प्रतीति हन अंतरी फाके । तरी विश्वचि हे अवर्षे झकि । वंव
अर्जुन म्हणे नि । साचचि जी है ।। ३२८ ॥ का जे आपण आतां
देवो । हा बोलिले जो उपावो । तो प्राप्तीचा ठावो। म्हणोनि घडे ॥३२९॥
इये अभ्यासी जे दृढ होती । ते भरंवसेनि ब्रह्मचा येती । हे सागवियाची
रोती । कळलें मज ॥ ३३० ॥ देवा गोठीचि हे ऐकता । बोधु उपजतसे
चित्ता । मा अनुभवें तल्लीनता । नोहेल केवीं ॥ ३३१ ॥ म्हणऊनि एय
काहीं । अनारस नाहीं । परी नावमरी चित्त देई । बोला एका ॥३३॥
माता कृष्णा तुवां सागितला योगु । तो मना तरी आला चागू । परिन
शके करू पाम् । योग्यतेचा ।। ३३३ ॥ सहजे आगिक लेतुलें आहे । तेतु-
लियाचिजी सिद्धि जाये | तरी हाचि मार्ग सुखोपाय। अभ्यासान
॥ ३३४॥

·२७२ संस्कृतज्ञानेश्वरी त्वदादिष्टमनुष्ठातुं क्षमतैव न चेन्मम । प्रष्टव्यं योग्यताभावे सुकरं यत्तदेव हि ॥ ३३५ ॥ इयं मम मनीपति देव त्वमनुयुज्यसे। अवधानं दीयमानमनार्थेऽभ्यर्थये त्वया ॥ ३३६ ॥ मयावधारितं देव साधनं त्वनिरूपितम् । येन केनापि किं शक्यमिदद्मभ्यासितुं पुनः ॥ ३३७ ॥ असाध्यमथ वा किचित्तत्रास्ते योग्यतां विना। तदा कृष्णोऽब्रवीत् पार्थ किमिदं पृच्छ्यते त्वया ॥ ३३८॥ गरीयान् प्रस्तुतोऽर्थोऽयं निर्वाणविषयः किल । अन्यः साधारणश्चापि कि सिध्येद्योग्यतां विनां ॥ ३३९ ।। लोके यां योग्यतामाहुः सिद्धयधीमामवेहि ताम् । यदारब्धं हि संप्राप्य योग्यतां तत्फलप्रदम् ॥ ३०॥ योग्यतेति पदार्थोऽयं नापणे सुलभ खलु । योग्यानां पुरुषाणां कि खनिः कुत्रापि विद्यते ॥ ३४१ ॥ ना तरी देव जैसे सागतील । तैसे आपण जरी न ठकेल । तरी योग्य तेवीण होईल । चि पुसों ॥ ३३५ ॥ जीवींचिये ऐसी धारण । म्हणोनि पुरावया जाहले कारण । मग म्हणे तरी आपण । चित्त देहजो ॥३३६ ॥ हां हो जी अवधारिले । जें हैं साधन तुम्ही निरूपिलें। आवडतयाहि अभ्यासिलें । पार्यों शके॥३३७ ॥ की योग्यतेवीण नाही। ऐसें हन आहे काहीं । तेष श्रीकृष्न म्हणती काई । धनुर्धरा ।। ३३८॥ है काज कीर निःण । परि आणिकही जे काही साधारण ! तेही अधिकाराचे योवेविण । काय सिद्धी जाय ॥ ३३९ ॥ योग्यता जे म्हणिजे । वे प्राप्तीची अधीन जाणिजे । का जे योग्य होजीन कीजे । ते आरमिल पळे ॥ ३४० ॥ तरी तैसी एथ काहीं । सावियाचि केणी नाही आणि यो- ग्यांची काई । खाणी असे !! ३४१॥

·पष्ठोऽध्यायः
२७३
मनागपि विरक्तो यो देहधर्मेपु यो यतः।
न किं स एवाधिकारी निश्चेतव्योऽत्र कर्मणि ॥ ३४२ ॥
इयती योग्यता नाम तवापि किल नेति न ।
इत्युक्त्वा तेन पार्थस्य वीतशवं कृतं मनः ॥ ३४३॥
कृष्णोऽथोवाच मोः पार्थ व्यवस्था सेयमीहशी ।
योग्यतानियतस्येह सर्वथा नैव विद्यते ॥ ३४४ ॥
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चौकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाप्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥
रसनाया यो दासो निद्रायाः सर्वथा वशे यो वा ।
योगेऽस्मिन्नाधिकारः पुंसस्तस्य प्रकीर्तितो नैव ॥ ३४५ ॥
दुराग्रहण बद्धा वा योऽवरुन्द्रे क्षुधां तृषाम् ।
छेदयत्यपि चाहारं हठादेव विलोपयन् ॥ ३४६॥
मनाङ् नोपैति यो निद्रामाविष्ट इव नृत्यति ।
शरीरस्याप्यनीशानः स कथं योगमामुयात् ॥३४७॥
नावेक विरक्तु । जाहला देद्दधर्मी नियतु । तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु ।
अधिकारिया ॥ ३४२ ॥ येतुळालिये आयणी माजी येव । योग्यपण ते
ही जोडे । एसे प्रसंग साकहे । फेडिलें तयाचें ॥ ३४३ ॥ मग म्हणे पायो।
वे हे ऐसी व्यवस्था । अनियतासी सर्वया । योग्यता नाहीं ॥ ३४४ ॥ जो
रसनेन्द्रियाचा अंकिला । का निद्रेसी जीवें विकला । तो नाही येथ म्हणि-
वला । अधिकारिया ॥ ३४५ ॥ अथवा आग्रहाचिये बादोही । क्षुधा तृषा
कोडी । आहारातें तोधी । मारूनियां ॥ ३४६ ॥ निचिया वाटा न बचे।
ऐसा दृटिवेचेनि अवतरणे नाचे ।। शरीरचि नव्हे वयाचें । मा योगु
कवणाचा ॥ ३४७ ॥

·२७४ संस्कृतक्षानेश्वरी अतोऽतिरिक्तो विषयोपभोगः कदापि युक्तो न यथैव पुंसः। तथा निरोधोऽप्यतिरिक एव निजेद्रियाणां सुधियान कार्यः ॥ ३४८॥ युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मठ । युक्तस्वमावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥१७॥ नाहार एवापि न सेवनीयो भाव्यं तु युक्तेन मितेन तेन । क्रियाकलापोऽप्यनयैव रीत्या भुहि पुंसाचरितव्य एव ॥ ३४९ ॥ मितैय वाणी समुदीरणीया पदानि घेयानि तथा मितानि । निद्रापि काले समुपावजन्ती संमाननीयैव किलादरेण ॥ ३५० ॥ आवश्यक जागरणं यदि स्यात् कदापि, तेनापि मितेन भाव्यम् । न धातुसाम्य विकृति यथेयात् स्वास्थ्य च देवस्य सुनेन तिठेत् ॥ ३५१ ॥ एवं खाद्येनापितेन युक्तेन च मितेन च तर्पितानीन्द्रियाणि स्युर्मनसः परितुष्टये ।। २५२ ।। म्हणोनि अतिशय विषयों सेवावा । तैमा विरोध नोहावा । का सर्वथा निरोपावाही नको ॥३४८॥ माहार तरी सेविजे । परी युक्तीचेनि मा मविजे । क्रियाजात आचरिने । तयाचि रिपती ॥१४९ ॥ मिता भोली पोलिजे । मिडिया पाउली चालिजे। निद्रही मानु दीजे । अवक्षरे एवं ॥ ३५ ॥ जागणे न जाहलें । तरी यहा ३ मितले । येतुलेनि पावसाम्प संचलें । बसेड साजे ॥ ३५१ ॥ ऐसे युकीचेनि हाते। इंद्रियो योपिने मा। संतापाची यादते । मनधि करी ॥ ३५२।।

·पष्ठोऽध्यायः २७५ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकाम्येभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥ चहिर्या युक्तिमुद्रै सान्तः सुखविवृद्धये । योगोऽप्यनभ्यस्त एव विनायासमवाप्यते ॥ ३५३ ॥ यथोद्यमनिमित्तेन महामाग्योदये सति । समृद्धिजातं पुरुष स्वयमेवोपतिष्ठति ॥ ३५४ ।। युक्तिमान कौतुकेनापि तथाभ्यासोन्मुखो यदा । तस्यात्मप्राप्तिरूपेण फलत्यनुमवस्तदा ॥ ३५५ ॥ अतो भाग्यवतो यस्य युक्तिमत्त्वमिदं भवेत् । पुरुष. सोपवर्गस्य लक्ष्म्या पार्थ विराजते ॥ ३५६ ॥ यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ।। १९ ॥ प्रयागसदृशो यत्र संगमो युक्तियोगयो । देहपातावधि क्षेत्रे तत्र यस्य स्थिरं मन ॥ ३५७ ॥ योगयुक्तः स वक्तव्यो ज्ञातव्यं च प्रसङ्गत । निर्वात स्थापितो दीपो भवत्यस्योपमोचिता ॥ ३५८ ॥ बाहेर युक्तीची मुद्रा पढे । तव आत आत मुख वाढे । तेथे सहजैचि योग पढे । नाभ्यासित ||३५३॥ जे माग्याचिये भडसें। उद्यमाचनि मिसे । मग समृदिजात आपसें । घर रिघे ॥ ३५४ ॥ तैसा युक्तिमंतु शेतुकें । आभ्यासाचिया मोहरा के । आणि आत्मसिद्धीचि पिके । अनु. म तयाचा ॥ ३५५॥ म्हणोनि युचि हे पांडवा । घदे जया सदैवा। तो अपवर्गीचिय राणिवा | अळकरिजे ॥ ३५६ ॥ युक्ति योगाचे आग पाये। सें प्रयाग जेथ होय बरवें । वेष क्षेत्रसन्यासे स्थिरावे । मान नयाचे ॥३५७ ॥ तयावें योगयुक्त त् म्हण । सो प्रसर्गे जाण ।। दीपाचे पटक्षण 1 निर्वातीचिया ॥ ३५८ ॥ ।

·२७६ संस्कृतज्ञानेश्वरी मनोगतं तव ज्ञात्वा यद्विवक्षामि सांप्रतम् । तत्सर्वं सावधानेन थूया पार्थ चेतसा ॥ ३५९ ॥ योगप्राप्तौ सामिला मनस्ते हन्ताभ्यासे नासि दक्षस्तु पार्थ । दुःसाध्यत्यं ब्रूहि तदृशं कि यत्कातये त्वादशस्थापि कुर्यात् ।। ३६० ॥ सायासोऽभ्यासोऽयं भृशामिति मिथ्यैव ते ग्रहो मा भूत्। दुष्टो हीन्द्रियवर्गः सुघटेऽप्यथै विभीपिका तनुते ॥ ३६१ ॥ चञ्चलं स्थिरयन्नायुरियजीवितं लयात् । अगदः शत्रुभावन गृह्यते जिदया न किम् ॥ ३६२ ॥ हितानुकूलं यदिहास्ति कर्म सदैव दुःखाय तदिन्द्रियाणाम् । बामस्वभावानि न चेदिमानि योगेन तुल्यं सुलभं किमन्यत् ॥ ३६३ ॥ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसक्या। यत्र चैवात्मनारमानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २०॥ मुखमात्यन्तिकं यत्चगुद्धिप्राहमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न वायं स्थितश्चलति तत्वतः ॥ २१ ॥ आवा तुझे मनोगत जाणोनी ! काहीएक आम्ही म्हणोनि । ते नि चिच देउनी । परिसा गा ॥ ३५९ ॥ तूं प्रासीची चाट बासी 1 परि अम्माची दक्षु न होची भांग पी काय विहसी । दुधाडपणा ॥ ३६॥ तरी पार्या है मणे । समास घेयो हो भने । वाया बागुल इये दुर्जने । इंद्रिय करिती ॥ २६१ ॥ मा पो मायुष्यात मदळ करी सरते जीवित पारी तया मोरयात वैशाय जिहानदणे तास नि । सदा या इंद्रियां दुखें। एही सार योगासारित का भाहे ॥३६॥ . ।

·२७७
जयापरते आणिक नाहीं । जया इद्रिये नेणती कहीं। ते आपणचि आपु.
व्या ठायी। होऊनि ठाके ।। ३६८ ॥ मग मेरूपासूनि योरें । देह दु:-
खाचीन अगरें। दाटिजो पा पटिमरे । चिच न देटे ॥ ३६९।।
पष्ठोऽध्यायः
अतोऽभ्यासः साधुरुक्तो यो दृढासनपूर्वकः ।
तेनैव जातुचिच्छक्यमिन्द्रियाणां निरोधनम् ॥३६४॥
निगृहांतेप्विन्द्रियेषु योगेनानेन वस्तुतः।
चैतन्येन स्वयं चित्तं संयोक्तुं संप्रवर्तते ॥ ३६५ ॥
निवृत्यान्तर्मुखीभूतं पश्यत्यात्मानमात्मना।
साभिज्ञानं तदा चूते यथा ब्रह्मास्म्यहं स्ययम् ॥ ३६६ ॥
तदात्वे सुत्रसाम्राज्यमुपभोक्तुं प्रवर्तते ।
चित्तत्वं विरमत्यस्य सामरस्येन चात्मना ॥ ३६७ ॥
नास्ति यस्मात्परं किंचिन्नेन्द्रियाणि च यद्विदुः।
तेन तन्मयतामेत्य स्वयमात्मनि तिष्ठति ॥ ३६८ ॥
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥२२॥
मेरुतोऽप्यथ तुरुन दुःस्त्रशैलेन चूर्णिते ।
अपि देहेऽस्य भारेण व्यथा नाल्पापि चेतसः ॥ ३६९ ॥
म्हणोनि आसनाचिया गादिका । जो आम्ही अभ्यासु सागिनला
निका । तेणे होईल तरी हो का । निरोध यया ॥३६४॥ एन्हवीं तरी येणे
योगें । मैं इंद्रियां विंदाण लागे । ३ चित्त भेटों रिगे। आपणपेया॥३६५॥
परवोनि पाठिमोरे ठाके । आणि आपणियांत आपण देखे । देखत.
सेवा वोळखे । म्हणे तत्व है मीचि ॥ ३६६ ॥ तिये बोळखीचिसरिसे ।
सुखाचिया साम्राज्यी बैसे । मग आपणपा समरसे । विरोनि जाय ॥६॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी
छिनो भवतु शस्त्रेण पावके पतितोऽस्तु वा।
देहो महासुखे सुतं वित्तं नैव प्रबुध्यते ॥ ३७० ॥
यात्मतरखे विलीनत्यादेहापेक्षा न चेतसः ।
अलौकिके सुखे लब्धे युक्ता नामास्य विस्मृतिः ॥ ३७१ ।।
तं विद्यादुःखसंयोगवियोग योगसज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ।। २३ ।।
संसारमुखसकेन मनसा परिमुच्यते ।
वासनास्मृतिरेवापि यदास्वाद्य सुखं परम् ॥ ३७२ ॥
यद् योगस्यास्ति सौभाग्यं यत्संतोपस्य चैभवम् ।
यस्यैव च कृते ज्ञान ज्ञानत्वेन विराजते ॥ ३७३ ।।
तदभ्यस्तेन योगेन दृश्यं सावयवं किल ।
द्रष्टा तस्मिन् दृष्ट एव तद्रूपो भवति स्वयम् ॥ ३७४ ॥
संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियमाम विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥
एकधा सुलभो योगः स एवायं धनंजय।
कामादेस्तु वधात्कार्यः संकल्पः पुत्रशोकभृत् ॥ ३७५ ॥
का शते घरी तोटिलिया। देव भीमाजी पदलिया । चित महा
मुखी पहाठिया । वोचि नये {३७० ॥ ऐसें आपणां रिगोनि ठाये
मग देहाची वासुन पाहे । आणिकचि सुख होऊनि जाये । मनि
विसरे ॥ ३७१॥ या मुखाचिया गोडी । मन मातीची पेचि छोटी।
संसाराचिया नोंदी । गुंत. जे ॥ ३७२ ॥ योगाची वरख । संतोषाची
राणिय । शनाची जाणीव । जयालागी ॥ २७ ॥ त अभ्यारिलेनि
योगें । सावयव देखावे लागे । देखिळे तरी आंगे। होइल गा॥३४॥
सरि बोधि योगु बापा । एके परी आहे सोपा ! जरी पुत्रशोक संकपा ।
दाखविले ॥ ३७५॥

·पष्ठोऽध्यायः २७९ निशम्य विषयाम् शान्तानियतानीन्द्रियाणि च । निशाम्य हृदयस्फोटादयं त्यजति जीवितम् ॥ ३७६ ॥ वैराग्येनेदृशेनास्य यात्रा परिसमाप्यते । बुद्धिर्वितनुते वासं सुखेन धृतिमन्दिरे ॥ ३७७ ॥ शनैः शनैरुपरभेद्बुद्धया घृतिगृहीतया । आत्मसंस्थे मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥२५॥ यतो यतो निश्चलति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वश नयेत् ॥२६॥ बुद्धिधृतिगृहीता चेत्सात्मगेहे शनैः शनैः । मनोऽनुभवमार्गेण कुरुते संप्रतिष्ठितम् ॥ ३७८ ॥ अनेनापि प्रकारेण प्राप्ति लभ्यां विचारय । एषोऽप्यथ न ते सिध्यत् सुसाध्योऽन्यो निशम्यताम् ३७९ एकं नियममेवा, कुर्यात्सर्वात्मना यथा । चलितव्यं निश्चितार्थात्पदं नैकमपि स्वयम् ॥ ३८० ॥ इयता चेतस स्थैर्येऽनायासेन कृतार्थता। अन्यथा सति मोक्तव्यं स्वैरत्वेनैव धर्तितम् ॥ ३८१॥ हा विषयात निमालिया आइके । इद्रिये नेमाचिया धारणी देखे। तरी हिये पाहीन मुके । जीवित्वासी ॥ ३७६ ॥ ऐसे वैराग्य है की। तरी सकल्पाची सरे वारी । सुर्खे धृतीचिया घवळारीं । बुदि नादे॥३७॥ हुदी धर्या होय वसोटा । तरी मनाते अनुभवाचिया वाटा । हलु इलु करी भतिष्ठा । आत्मभुवनीं ।। ३७८ ॥ याही एके परी । प्राप्ति आहे विचारी। न ठके तरी सोपारी । आणिक ऐकें ॥ ३७९ ॥ माता नियमाचे हा एकला । जीवें करावा भापुला । जैसा कृतनिमयाचिया बोला । माहेरा नौ ॥ ३८ ॥ जरी येतुडेनि चित्त स्थिरावे । तरी काजा आलें स्वमा। नाही तरी घालावें । मोकलूनी ॥ ३८१ ।।

·२८०
संस्कृतवानेश्वरी
एवं मुक्कं बजेद्यत्र ततो नियम एव तत् ।
निवर्तयेत् स्थिरत्वेन स्थास्यत्येव कदाचन ॥ ३८२॥
प्रशान्तमनसं झेनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ।। २७ ।।
कियताप्यथ कालेन स्थैर्ययोगेण वै मनः।
स्वयमात्मस्वरूपस्य समीपमुपयास्यति ॥ ३८३ ।।
आत्मरूपमथालोक्य तदनं परिरप्स्यते।
जाते द्वैतलये विश्वं भृतं स्यादात्मतेजसा ॥ ३८४ ॥
अाकाशे भिन्नमायेन दृष्टमनं विलीयते।
तदाकाशेनैव विश्वं यथा व्याप्तं प्रदृश्यते ॥ ३८५ ॥
तथा चित्तलये जाते चैतन्यमयमेव हि।
सर्वे भवत्युपायोऽयं ब्रह्मप्राप्तेः सुत्र स्खलु ॥ ३८६ ।।
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
मुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्त सुखमश्नुते ॥ २८॥
अहो संकल्पसंपतिं हित्वा विपयघासनाम् ।
योगस्थित्यानयाऽनेकै सुस्त्रया मोक्ष इक्षितः ॥ ३८७ ॥
मग मोकलिलें जेय जाईल । तेथूनि नियमचि घेऊनि येईन । ऐसेनि
स्थेचि होईल। सावियाचि की || ३८२ ॥ पाठी केतुलेनि एके बेळे ।
तया स्थैर्याचेनि मेलें । आत्मस्वरूपाजवळे । यो सहजै ॥ ३८३ ॥
वयाते देखोनि मागा घटेल । तेथ अदेता दैत बुदेल । आणि ऐक्यतेने
उपडेल | लोक्य है।॥ २८४ }, आकादि दुरें । अनज
विरे। ते गगनीच का मरे । विश्व जैसे ॥ ३८५॥ वे चित्त लया आये ।
आणि चैतन्यदि आप होये । ऐसी प्राप्ति सुखोपायें । आहे येणे।।३८६॥
या सोपिया योगरियाति । उकल देखिका गा बहुतीं। कस्पादिया अपनी
सोनियां ॥ ३८७ ॥

·तर मी व सरळ दही। बसें एग विचार नाही आणि सचि माश्या पष्ठोऽध्यायः २८१ मनः सुत्रस्य सङ्गेन ब्रह्म संपद्यते यदा । तदा न विजहास्येतल्लवणं सलिलं यथा ॥ ३८८ ॥ तस्मिश्च संगमे पार्थ सामरस्याख्यमन्दिरे । महासुखस्य समृद्धिं भुकेच जगता सह ॥ ३८९ ॥ पद्यामात्मन एवैवं स्वपृष्ठे चल्यतेऽर्जुन । अथायं न सुसाध्यस्ते मार्गमन्यं तदा शृणु ॥ ३९० ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चास्मनि । ईक्षते योगयुक्तारमा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥३०॥ सर्वदेहे स्थितोऽस्मीति नात्र कापि विचारणा । तथैव सकलं विश्वं स्थितं मयि धनञ्जय ॥३९१ ॥ विश्व चेश्वरतत्वं च मिथणेन परस्परम् । घटितं साधकस्यास्तु यद्धिग्राह्यमिदं पुनः ॥ ३९२ ॥ पकमायादभियं मां सर्वभूतेषु योऽर्जुन । व्यापकत्वेन विशाय भजते समदर्शनः ॥ ३९३ ॥ वे मुखाचेनि सांगाते । आलें परब्रह्म मोती । वेष लवण जैसें जलाते। साहिं नेणे ॥ ३८८ ॥ देखें होय तिये मेळी । मग सामरस्याचिया राउली महासाची दिवाळी । जगैसि दिसे ॥ ३८९ ॥ ऐसें आपले गययरी। चारजे मापुले पाठीवरी । पार्या नागवे वरी। आन ऐ ।। ३१०॥ रायी ! सकळ असे ॥ ३९१ ॥ १ सेचि संचलें । परस मिस । इदी मेरे एन । होमाय गा ॥ ३९२ ॥ एनर्जी तरी भईना । जो एक पठिया मामना । सर्वभूती मभिमा 1 मा मो॥३१॥ 1 ·૨૮૨ संस्कृतज्ञानेश्वरी भूतानां योऽप्यनेकत्वाद् हृदा भेदं न पश्यति । एकत्वमेव सर्वत्र जानाति मम केवलम् ॥ ३९४ ॥ सोऽथ याति मयैकत्वमिति भाषा वृथार्जुन । अनुक्तेऽपि मर्यवं हि सोऽहमेवेत्यसंशयम् ॥ ३९५ ।। पकभावो यादृशोऽस्ति यथा दीपप्रकाशयो । ताहक् तस्य मयैकत्वं मम तेन च फाल्गुन ।। ३९६ ॥ उदके रसवत्वं स्यादाकाशे सावकाशता । मम रूपे तथा पुंसस्तस्य साकारतार्जन ॥ ३९७ ॥ सर्वभूतस्थित यो मा भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानापि स योगी मयि वर्तते ॥३१॥ मामेवैकारमतादृष्टया सर्वभूतेषु पश्यति । किरीटिन् पुरुपस्तन्तुं केवलं यः पटेप्विच ॥ ३९८॥ बहुरूपा अलंकाराः कामं स्वर्ण तु नो तथा । एवमैक्यावलो येन स्थिरतामुपपादित ॥ ३९९ ।। पूतचिनि अनेकपणे । अनेक नोहे अतःकरणें । केवळ एकत्वचि माझे जाणे । सर्वत्र जो ॥ ३९४ ॥ मा तो एक हा मिया । बोलतां दिसतसे वायां । ए-हवी न चोलिजे तरि धनजया । तो मीचि आहे ॥ ३९५ ॥ दीपा आणि प्रकाथा | एकवकाचा पाढ़ जैसा ! तो माझ्या ठायी सा। मी तयामाजी ॥ ३९६ ॥ जैसा उदकाचेनि आयुष्य रम् । कां गगनाचेनि माने अवकाश । तैसा मासिनि रूपें रूपसु । पुरुष तो गा॥ ३९ ॥ मेणे ऐक्याचिये दिठी । सर्वत्र मातेचि विराटी । देखिला जैसा परी । हेतु एफ ।। ३९८ ॥ को स्वरूपै सरी बहुवे आहाती। परी तसा सोनी बहुवें न रोती। ऐसी ऐक्याचळाची रिपती । केळी जेणें ।। ३९९ ॥ - ·मसो विधेखें । आपणयासारिखें ! तोचराचर देखे । अखंडित ॥४०४॥ सुखदुःखादि धर्मे । का शुभाशुभै कम । दोनी ऐसी मनोष नेणेचि पष्ठोऽध्यायः २८३ यावन्ति पर्णानि तरोः प्ररोहा- स्तावन्त आदी न हिरोपिता मोः। अद्वैतभानावुदिते निरस्ता यस्यैघमशाननिशा नरस्य ॥ ४०० ॥ पचभूतात्मके देहे स समापतितोऽपि सन् । कथं तत्र निरुद्धः स्यात् प्रतीत्या हि मया समः ॥ ४०१ ।। स्वानुभूत्यैव तेनाप्तं व्यापकत्वं ममाखिलम् । स्वभावाद् व्यापको जातस्तथा यद्यपि नोच्यते ॥४०२॥ कामं देहभृतस्तस्य नैव देहाभिमानिता। ईदृशीय स्थितिचा पार्यते गदितुं नु किम् ॥ ४०३।। आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःख स योगा परमो मतः ॥३२॥ अतः पल्लवितेनालं विषयेऽत्र धनञ्जय। आत्मोपमं सदा विश्वं यः पश्यति चराचरम् ॥४०४ ॥ अहो य. सुखदुःखेषु पापपुण्यपु कर्मसु । मनोधर्मेण भिन्नत्वं न जानाति मनागपि ॥४०५॥ ना तरी वृक्षाची पाने जेतुली । तेतुली रोपे नाही लाविली । ऐसी अद्वैतदिवसे पाहाली । रात्री जया ॥ ४.० ॥ तो पंचात्मकी सापडे । तरी मग सांग पा कैसेनि अदे । जो प्रतीतीचेनि पा । मजसी नुके ||४०१॥ माझे व्यापकपण आघवे । गवसलें तयाचेनि अनुभवे । तरी न म्हणता स्वमा । व्यापकु जाहला || ४०२॥ आता शरीरी तरी आहे। पर शरीराचा तो नोहे । ऐसें बोलवणे होये । ते करू काई ॥४.३॥ म्हणोनि जो ।। ४०५॥

·२८४
संस्कृतज्ञानेश्वरी
यः समविपमान भावान् विचित्रमन्यच्च वस्तुमानं यत् ।
तत्सर्व मनुते किल निजदेहावयवसंकाशम् ॥४०६॥
एकैकश इदं किं नु कथनीनं धनञ्जय।
यस्य त्रैलोक्यमायातं स्वभावादात्मरूपताम् ॥४०७॥
तस्यापि किल देहोऽस्ति स चोकः सुखदुःखभाक् ।
अस्माकं प्रत्ययस्त्वेष परब्रह्म स्वयं हासौ ॥ ४०८।।
अत आत्मनि विश्वत्वं द्रष्टव्यं भाव्यमेव च ।
स्वयं विश्वेन भो. पार्थ संसेव्यं साम्यमीहशम् ॥४०९॥
इदमेव वयं तुभ्यमसत्कथयामहे ।
यत्साम्यापेक्षया लोके प्राप्तव्यं नास्ति किंचन ॥४१०॥
अर्जुन उवाच---
योऽयं योगस्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याई न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थिति स्थिराम् ॥३३॥
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बटवद् दृढम् ।
तस्याहं निमहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥३४॥
तदार्जुनोऽब्रवीदेव सदयं शास्ति नः खलु।
मनसस्तु स्वभावोऽस्ति बलवांस्तत्र के चयम् ॥४११॥
हे समविषय भाव । आणिकही विचित्र जे सर्व । ते मानी जैसे अवयव ।
आपुले होती ॥ ४०६॥ एफैक काय सांगावें । जया प्रैलोक्यचि
आप | मी ऐसें स्वमावें । बोधा आलें ।। ४०७॥ तयाही देह एक
कीर आयी। लौकिकी सुखादुःखी तयाते म्हणती) परी आम्हात ऐसी
प्रतीती । परब्रह्मचि हा ॥ ४०८॥ म्हणोनि आपणपा विश्व देखिने ।
आणि आपण विश्व होइजे । ऐसे साम्यचि एक उपासिजे । पाडवा गा
॥ ४.९॥ ते बहुती प्रसगी
याचिलागी । जे
साम्यापरीवी नगीं। प्राप्ति नाही ॥ ४१०॥ तव अर्जुन म्हणे देवा।
उगी सांगा कीर आमचिया कणवा । परिन पुरोंजी स्वभावा । मनाचिया
॥४११॥

·पष्ठोऽध्यायः किंस्वरूपं कियन्मानं मन एनम्न गम्यते। व्यवहाराय पर्याप्तं नास्य त्रैलोक्यमप्यहो ॥ ४१२।। कथमेवं भवेन्नाम यत्समाधि कपिर्भजेत् । विरमेति समादिष्टा वात्यापि विरमेनु किम् ॥ ४१३॥ यत्कदर्थयते बुद्धि निश्चयं विधुनोति यत् । हस्तं धैर्यस्य निर्धूय यद्वेगादपसर्पति ॥ ४१४ ॥ विवेके भ्रान्तिमाधत्ते संतोपे वासनामलम् । यत्पुमांसं सुखासीनं दश भ्रमयते दिशः॥४१५ ॥ यदुच्छलति संसद्धं सहायो यस्य संयमः। तन्मनः प्रकृति स्वीयां कथं नाम परित्यजेत् ॥ ४१६॥ नात एव घटेतेदं प्रायेण यदिदं मनः जरीकुर्यानिश्चलत्वं साम्यावस्था व नो भवेत् ॥ ४१७॥ प्रीमगवानुवाच- असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥ है मन कैसे केवढें । ऐसें पाहों म्हणों तरी न सापडे । एन्हवीं राहाटा- क्या यो । त्रैलोक्य यया ॥ ४१२ ।। म्हणोनि ऐसे कैसे घडेल । ने मर्कट समाधी येईल । का राहा म्हणतलिया राहेल । महावातु ॥ ४१३ ॥ में बुदी सळी । निश्चयातें टाळी । धैर्यसी हावाळी । मिळऊनि जाय ४१४॥ में विवेकात मुलवी । सतोपासी चाड लावी । वैसिजे तरी हिंदवी । दाही दिशा ॥ १५ ॥ जे निरोधलें घे उवाचो । जया संयमुचि होय | मन आपुला स्वभावो । साहील काई ॥ ४१६ ॥ गणोनि मन एक शिळ राहेल । मग आम्हासि साम्य येईल । हे विशेही न घडेल। याचिलागी ।। ४१७॥

·२८६
संस्कृतझानेश्वरी
कृष्णोऽब्रवीत्तदा पार्थ यत्त्वमात्थ तथैव तत् ।
मनसोऽस्य स्वभावोऽयं यदिदं चञ्चलं किल ॥ ६१८॥
वैराग्याधारमापाद्य यदभ्यासपथे त्विदम् ।
स्थापितं चेत्प्रयत्नेन कालेन स्थिरतामियात् ॥१९॥
इदं लोलुपतामेति सकृदास्वादिते रसे।
अत आत्मसुखास्वादं कौतुकादनुभाव्यताम् ॥ ४२०॥
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
घश्यारमना तु यतता शक्योऽशतुमुपायतः ॥ ३६॥
ये प्रायो न विरक्ता यैरभ्यासे निवेशितो नात्मा।
ते न विदन्ति नियन्तुं मन इत्यभ्युपगतं किलास्माभिः॥२१
यमनियमपथश्चेत्सेव्यते नैव जातु
स्मृतिमपि न कदाचिद्याति वैराग्यलेशः।
यदि विषयपयोधौ स्थीयते नाम मग्नैः
कथमिव मन एतनिश्चलत्वं भजेनः॥ ४२२॥
न चा जन्मन एवेदं निगृहीतं कदाचन ।
मनो युक्त्या यदि तदा निश्चलं जायतो कथम् ॥ ४२३ ॥
तवं कृष्ण म्हणती साचचि । बोलत आहासि ते तेचि । यया मनाचा
कीर चपळचि । स्वमावो गा॥ ४१८ ।। परि वैराग्याचेनि आधारें।
जरि
लाविले अभ्यासाचिये मोहरें । तरि केतुलेनि एके अवसरें। स्थिरावेल
॥ ४१९ ॥ को जें यया मनाचे एक नि। जे देखिले गोडीचिया ठाया
सोके । म्हणोनि अनुभवसुखचि कवति । दावीत जाहजे ॥ ४२०॥
ए-हवीं विराक्त जयामि नाहीजे अभ्यासी न रिपती कहीं तया ना कळे
माम्हीही । न मनू कायी ॥ ४२१ ॥ परि यमनियमाचिया बाटा न
चिजे कहीं वैराग्याधी से न करिजे । केवळ विषयजळी अफिजे । बुडी
देउनी ॥ ४२२ ॥ यया जालिया मानसा कहीं । युक्तीची कामी लागली
ना। सी निथळ रोईल काई । कैसेनि सांगे ॥४२३ ॥

·अद्यैव परिचितोऽयं योगोऽस्माभिर्दयानिधे प्रथमम् ॥४२९॥ काय टिकें। परि आपणपया अभ्यासू न ठाके। हेचि म्हण ॥४२५ ॥ साचचि योगवळेसी न तुके। मनोवळ ॥ ४२७ ॥ तार तोचि योग कैसा केवि जाणों । आम्ही येतुळे दिवस याची मातुही नेणों । म्हणोनि मनातें जी म्हणों। अनावर || ४२८॥ हा आता आघवेया जन्मातुनि प्रसाद पुरुषोत्तमा। योगपरिचयो आम्हां । जाहला आजी ॥ ४२९॥ पष्ठोऽध्यायः २८७ तस्माचमारभस्वादायुपायं येन निग्रहः । मनसः स्यात्ततः सिद्धि कथं पश्येम नैष्यति ॥ ४२४॥ कि योगसाधनं यावदलीकं सर्वमेव तत् । इदमेव क्षमं वक्तुं यन्मेऽभ्यासः सुदुर्घटः ॥४२५॥ बङ्गे वेद्योगसामर्थ्य चलत्वं चेतसः कियत्। भविष्यति वशे तेन महदाद्यखिलं न किम् ॥ ४२६ ॥ तदार्जुनोऽब्रवीद्देव यद्यूपे युक्तमेव तत् । नूनं योगबलस्थाने कियन्नाम मनोबलम् ॥ ४२७ ॥ सोऽयं योगः कथं साध्य इति वार्तापि नास्ति नः । इयतो दिवसांस्तस्मादुर्वारं मन्महे मनः ॥ ४२८ ॥ जन्मन्यस्मिन्निखिले तवैव पुरुषोत्तम प्रसादेन । अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अप्राप्य योगससिद्धि को गति कृष्ण गच्छति ॥३७॥ कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥ म्हणोनि मनाचा निग्रहो होये । ऐसा उपाय जो आहे । तो आरंमी भग नोहे । कैसा पाहों ॥ ४२४ ॥ तरी योग साधन जितुकें । तें अवचि यांगी योगा, होय बळ । तरि मन केतुले चपळ । काय महदादि में सकळ आपु नोहे ।। ४२६ ।। तेय अर्जुन म्हणे नि । देवो बोलती तें न चुके ।

·.
२८८
संस्कृतज्ञानेश्वरी
एतन्मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमईस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेता न ह्युपपद्यते ॥ ३९ ॥
सहसा मे समुत्पन्नः संशयोऽन्यः परं प्रभो।
त्वदन्यस्त्वपनेतुं तं समर्थो नास्ति कश्चन ॥४३०॥
यदि कश्चित्पुमान्मोक्षपदं प्राप्तुं समुद्यतः।
उपायान्वर्जयित्वान्यान् केवलं श्रद्धयान्धितः ॥४३१॥
विनिर्गत्येन्द्रियग्रामादात्मसिद्धयाभिधा पुरीम् ।
यियासु. संप्रतिष्ठेत रथ्ययास्थाभिधानया ॥४३२॥
एतस्मिश्चायुराख्योऽस्य भानुरस्तमियाद्यदि।
आत्मसिद्धिर्न लभ्येत शक्येत न निवर्तितुम् ॥४३३॥
अकाले विरला मेघा यद्याकाशे समुन्नताः।
चिरं तत्र न तिष्ठन्ति नापि वर्षन्ति वा जलम् ॥ ४३४ ।।
पवमेधोभयं यस्य दूरतः समवस्थितम् ।
मोक्षप्राप्तेन वार्तापि संसारो नष्ट एव च ॥४३५॥
इतो भ्रष्टस्ततो भ्रष्टः श्रद्धया योऽतिसंहितः।
गतिर्भवेत्तस्य का वा तन्मे गोविन्द कथ्यताम् ।।४३६॥
परि आणिक एक गोविया । मज संशयो असे साविया । तो तूंवो-
चूनि फेडावया । समधु नाही ॥ ४३० ।। म्हणोनि सागे श्रीगोविंदा ।
कवण एक मोशादा । औरत होता श्रद्धा | उपायेंविण ॥ ३१ ॥ इंद्रि-
यमामोनि निगाला आस्थेचिया वाटा लागला। आत्मविदीचया पुढिला।
नगरा यावया ॥ ४३२ ॥ तंव आत्मदिन केचि । आणि मागुते न
येववेचि । ऐसा अस्तु गेला माशाचि । मायुष्यमानु ॥ ४३३ ॥
अकाळी आमाळ । अळुमाळु सपातळ । विपाये आले केवळ । बठे
ना वर्षे ।। ४३४ ॥ तेरी दोन्ही दुरवली । जे प्राप्ती तंव अलग ठेली ।
आणि अप्रासिंही सांडवली । भदा तया ॥ ४३५ ॥ ऐसा दोला अंतरका
का जी! नो अदेण्याचि समाजी । बुहाता तया हो जी । कपण
जैसे
गति ॥४३६ ॥

·फेवस्यकामु॥४४१ ॥ मग तेथीचे जे अमोध। अलोकिक मोग । पष्ठोऽध्यायः २८९ श्रीमगवानुवाच- पार्य नैवेद नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ॥ १० ॥ तदा कृष्णोऽब्रवीत्पार्थ यो मोक्षसुखमीहते। तस्य मोक्षादिना कान्या गतिर्भवितुमर्हति ॥ ४३७ ।। इयदेवात्र घटते यद्भोग्यो विश्रमोऽन्तरा। सुखायायं तथा त्वस्य देवानामपि नो यथा ॥ ४३८ ॥ द्रुतान्यभ्यासरूपाणि पदानि यदि स क्षिपन् । गच्छेदस्तमनात्पूर्व सोऽहंसिद्धिमवामुयात् ॥ ४३९ ॥ वेगस्तायांस्तु नेत्यस्य विश्रमो युक्त एव हि । विथमानन्तरं मोक्षस्तस्यावश्यमवस्थितः॥४४० ।। प्राप्य पुण्यकृता लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽमिजयाते पश्येदं कौतुकं कीदृग् दुर्लभा ये शतक्रतोः । लोका कैवल्यकामस्य तस्य ते सुलभा अमी ॥ ४४१॥ साहं तत्रोपभुजानस्तांस्तान्भोगानलौकिकान् । अमोघानपि निर्वेद मनसाऽसौ समक्षुते ॥ ४४२ ॥ तव कृष्ण म्हणती पार्यो । जया मोक्षसुखी आस्था। तया मोक्षावांचूनि अन्यथा । गति आहे गा ॥४३७ ॥ परि एतुले हेचि एक घडे । जें माझारी विसावा पहे।तेही परि ऐसोनि सुरवा जो देवां नाहीं ॥४३८॥ एहवी अभ्यासाचा उचलता । पाउली जरी चालता । तरि दिवसाआधी सकता । सोहसिद्धोलें ॥ ४३९ ॥ परि तेतुला वेग नहेचि । म्हणऊनि विसावा तरी निकाचि । पाठी मोक्षु तव तैसाचि । ठेविला असे ॥४४॥ ऐके कवतिक है कैसे । जे शतमखा लोक गया । ते तो पावे अनायासे भोगिताही सांग । कटाळे मन || ४४२ ।।

·२९० संस्थतानेश्वरी दिव्याभोगाग्निर्षिशन्सोऽनुतापा. नित्यं ते नाम निर्विष्णचेताः । भो भो कसमादेष देव त्वया में मागें क्षिप्तो मोगरूपोऽन्तरायः॥ ४५३ ।। ततो जीवलोके नरो जायतेऽसौ पर जन्म गृहाति तस्मिन्कुले यत् । निधासस्थल नाम धर्मस्य साक्षाद् रति विन्दते यम सद्वमवधीः ॥ ४४४ ॥ कुलं यत्सदा वर्तते नीतिमार्ने सदा सत्यपूतोद्यते यत्र वाणी। तथा दृश्यते शास्त्रदृष्ट्यैव यत्र क्षमं यद्भवकिचन द्रष्टुमेय ॥ ४४५ ॥ यत्र योगेश्वरो वेदो व्यवसाय इवाहतः। निजाचारोयत्र मन्त्री सारासारविचारणा॥१६॥ चिन्ताया विपयो नान्य ईश्वरायन धर्तते । साक्षाद् ऋद्धयादयो यत्र भवन्ति गृहदेवताः ॥४७॥ एवं सुकृतसंपत्त्या सुखं वृद्धिमुपागतम् । यत्र तस्मिन् कुले योगभ्रष्टः स लभते जनिम् ॥ ४४८ ॥ हा अतरायो अवचिता । को बोदवला श्रीभगवता । ऐसा दिविभोग भोगिता। अनुतापी नित्य ॥ ४४३ ।। पाटी जन्मे खसारी । परी सकट धमांचिया माहेरी । लावा उगवे आगरी विभवश्रियेचा ॥ ॥ जया नीतिपय चाहिजे । सत्यपूत बोलिने । देखावे ते देखिने । शाबादष्टी ||४४५ ॥ वेद तो जागेश्वर । जया व्यवसाय निजाचार साराधार विचार | मत्री जया ॥ ४४६ ॥ जयाच्या कुळी चिंता । जाली ईश्वराची पतिव्रता जियातें गृहदेवता । आदि ऋद्धि If ४४७ ॥ ऐसी निजपण्याची जोडी । वादिनली सर्वसुखाची कुळवाडी । तिये जन्में तो सुखादी योगव्युत !! ४४८॥

·पष्टोऽध्यायः
२९१
अयका योगिनामेव कुले मवति धीमताम् ।
“एतद्धि दुरीमतर लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥
तत्र तं बुद्धिसंयोग लमते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ १३ ॥
जति छानवनिये ये परब्रह्मकोविदाः।
वास्तव्या महासुखक्षेत्रे सन्ति येऽनादिकालतः॥४४९॥
सिंहासने सुखासीना महासिद्धान्तसंके।
लोकत्रयस्य साम्राज्य ये सदैवोपभुसते।
संतोपकानने ये वा कृजन्तः कोकिलाः किल ॥ ४५० ॥
विवेकद्रुममूले ये सनिषण्णाः सदाफले।
कलेऽसौ योगिनां तेषां पुमासन्म प्रपद्यते ॥ ४५१ ॥
उन्मीलति तनुस्तन्य तस्यात्मज्ञानमान्यिता ।
आविर्भवति मा भानोः पूर्वभेवोदयान्न किम् ॥ ४५२॥
वधूः सर्वक्षता नाम तं वृणीते स्वयं वरम् ।
समाप्ता यौवनावस्थां याल्य एव सती शुभा ॥ ४५३ ।।
तया सिद्धप्रशयय प्रसूने तन्मनः स्वयम् ।
यादवयं सर्वशास्त्राणां तन्मुखाच्च तथोनमः ॥ ४५४ ।।
अथवा शानामिहोती। जे परब्रह्मोत्री। महासुखक्षेत्री। आदिवंत
४४९॥ सिद्धाताचिया सिंहासनी । राज्य करिती त्रिभुवनीं । जे कूजती
कोकिल वनी सतोषाच्या ॥ १५॥ ने विवेकद्रुमाचे मुली। बैसले
आहाति नित्यफली । तया योगियाचिया कुळी । जन्म पावे ॥ ४५१ ॥
मोटकी देहाकृति उमेटे । आणि निजज्ञानाची पहाट छुटे । सूर्यापुढे प्रगटे।
माशु जैसा ॥ ४५२ ॥ तैसी दशेची वाट न पाहता । वयसेचिया गावा
न येता। पाळपणीच सर्वज्ञता । वरी वया ॥ ४५३ ॥ विये सिदप्रक्षेचीन
ला। मनाचे सारस्वत दुमे । मग सकळ शो स्वयं । 'निपती
मुखें ॥५४॥

·संस्कृतज्ञानेश्वरी एवंविधमिदं जन्म यहेवैरपि काम्यते । दिवि स्थितैपदोमादिका चाचर्यते क्रिया ॥ ४५५ ।। अमरैश्चारणीभूतैः प्राप्त्यै यस्योपगीयते । मृत्युलोको जन्म पार्थ तदाप्नोति स पूरुषः ॥ ४५६ ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञामुरपि योगस्य शद्वब्रह्मातिवर्तते ॥४४॥ पूर्वजन्मनि सदद्धिजीवितान्ते बभूव या । पुनर्निरवधिः सैव नवा तमुपतिष्ठति ॥ ४५७ ॥ पूर्वप्रसूतपादो यः पुमान् भवति भाग्यवान् । चक्षुपोरञ्जनं दिव्यं लब्ध्वा नाम स पश्यति । लीलयैव निधि यद्वत्पातालोदरसंस्थितम् ॥ ४५८ ॥ तथास्य गुरुगम्यांनि बुद्धि स्थानानि पश्यति । अभिप्रायांश्च दुर्भेदान् विनायासै धनञ्जय ॥ ४५९ ।। मनसो यश्यतां यान्तीन्द्रियाणि बलवन्त्यपि। मन एकत्वमायाति तस्याथ प्राणवायना । वायुश्चापि चिदाकाशं सलीलमुपगच्छति ।। ४६० ॥ ऐसे में जन्म ! जयालागा देव सकाम । स्वर्गी ठेले अपहोम । करि सदा ॥ ४५५ ] अमरी भाट होइज । मग मृत्युलोकात वानिजे । जन्म पार्या गाजें । तें तो पावे ॥ ४५६ ।। आणि मागील जे सद्बुद्धि जेय जीवित्वा जाहाली होती अवधि । मग तेचि पुढती निरवधि । न लाहे ॥ ४५७ ॥ तेथ सदैवा आणि पायाळा । वरि दिव्याजन होय डोळा मग देखे जैसी अवरोला। पाताळधनें ॥ ४५८ ॥ ते दुर्भद जै अदि प्राय। का गुरुगम्य हन ठाय। तेय सौरसेंवीण जाय। बुद्धि तयार १४५९ ॥ बळिये इद्रिये येती मना। मन एकवटे पवना। पवन १६ गगना। मिळोचि लागे ॥४६॥ ।

·मानसाचें ॥ ४६१ ॥ जाणिजे योगपीठींचा भरवु। काय हा बारमरभेचा पष्ठोऽध्यायः २९३ इद्मजानतस्तस्याभ्यासेन घटतेऽखिलम् । मनोगृहपथं पृच्छन् समाधिस्तमुपैति नु ॥ ४६१ ॥ भैरवो योगपीठस्य ब्रह्मस्तम्भस्य वैभवम् । किं वैराग्यधियो मूर्तोऽनुभवोऽयं पुमान् स्वयम् ॥४६२॥ सर्वसंसारभावानां मापनोऽय स्वय नु किम् । दीपो न्वष्टागसामग्र्या गन्धश्चन्दनरूपधृत् ॥ ४६३ ॥ किं नु संतोपघटित कृष्ट किं सिद्धिमन्दिरात् । विरूदत्वाद् दृश्यतेऽसौ साधकत्वेऽपि सिद्धवत् ॥४६४॥ प्रयत्नापतमानस्तु योगी सशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति पर गतिम् ॥ १५ ॥ जन्मान्तरसहसाणा वर्षकोटिशतेपु स । अन्तरायानतीत्यागादात्मसिद्धितटं यत ॥ ४६५ ॥ साधनान्यखिलान्येव तस्य यान्त्यनुकूलताम् । भके विवेकसाम्राज्यं विनायासमसौ ततः ॥ ४६६ ॥ ऐसे नेणो काय अपैसे। तयातेंचि कीजे अभ्यासें । समाधि घर पुसे । गौरवु । की वैरायसिद्धीचा अनुमवु । रूपा आला ॥ ४६२ ॥ हा ससार उमाणिते माप । का अष्टागसामग्रीचे द्वीप । जैसे परिमळेचि धरिने रूप चदनाचें ॥४६३ ॥ तैसा सतोषाचा काय घदिला। की सिद्धिमादारीहुनि दिला । दिसे वेणे माने रूढला । साधकदो ॥ ४६४ ॥ जे वर्षयताचिया कोडी । जन्मसहस्रांचिया आदी। लषितां पातला यही। आत्मसिदोषी ।। ४६५ ॥ म्हणोनि साधनजात आघवे । अनुसरे तया स्वमा | मग मायतिये से राणिवे। विवेकाचिये ॥ ४६६ ।। ।

·संस्कृतहानेश्वरी अत एव च कौन्तेय योगी सर्वात्मना भय । इत्येव पदता नित्यं मया त्वमनुशिष्यसे ॥ ४८१ ॥ योगिनामपि सर्वेषो मद्गतेनान्तरात्मना श्रद्धावान् भजते यो मा स मे युक्ततमो मतः ॥ १७ ॥ यं योगिनं लोक उदाहरन्ति देवस्य देवं तमवेहि पार्थ । सुखस्य सर्वस्वमसौ ममास्ति प्राणाश्च साक्षादथवेति मन्ये ॥ ४८२ ॥ भजको भजन भज्यस्त्रिविधं भक्तिसाधनम् । तत्र पुंस्यहमेवेति प्रत्ययः स्यादण्डितः ॥ ४८२ ॥ तस्यास्माकं च यत्प्रेम्णः सुभद्रानाथ विद्यते । स्वरूपं तदनिर्वोच्य निश्चयेनावधारय ॥ ४८४ ॥ एकैच किल युक्ता नावेकत्वमुपयातयोः । प्रेम्णस्तुला यथा देदोऽहं स आत्मैव केवलम् ॥ ४८५ ॥ एवं भक्तचकोरेन्दुस्प्रैलोक्य कनराधिपः । कृष्णोऽब्रवीद्गुणाम्भोधी राजानं संजयोऽवदत् ॥ ४८६ ॥ म्हणोनि याकारणे । तूतें मी सदा म्हणे । योगी होई अत.करणे। पाहुकुमरा ॥ ४८१ ।। अगा योगी जो म्हणिजे | तो देवाचा देव जाणिजे । माणि सुखसर्वस्व माझे । बैतन्य तो १४८२ ॥ तेय मजता मनावे ।। भविमान में आघवे । तो मीचि जाहलो अनुभवें । अखहित १४८३॥ मग त्या आम्हा प्रीतीचे । स्वस्वरूप बोली निवचे । ऐसे नव्हे गा साचें । मुमद्रापती ॥ ४८४ ॥ तया एकवटलिया प्रेमा । नरी पाडे पाहिजे उपमा । वरी मी देह तो आला । हेचि होय ॥४८५ ॥ ऐसे मऊचकोरचद्रे । त्रिमुवनेकनरेंद्रे । बोलिले गुणसमुद्रे । सजयो म्हणे ॥ ४८६ ।।

·पष्ठोऽध्यायः २९७ आदितः श्रवणे यास्था पार्थस्यासीत् प्रथीयसी । इदानी द्विगुणीभूतां तां मेने यदुनायकः ॥ ४८७ ॥ दर्पणे पार्थ वित्तीय वचः स्वं प्रतिथिम्बितम् । दृष्ट्वा दृष्टमनाः कृष्णो विस्तरेण वदिष्यति ॥ ४८८ ॥ अध्याये सप्तमे यत्र शान्तः प्रफटतां प्रजेत् । येन प्रमेययोजाना ग्रन्थिरङ्कुरितो भवेत् ॥ ४८९ ॥ ततो वर्षेण सत्त्यस्य विलीनेपु समन्ततः। तापलोटेपु चतुरचित्तभूः स्यात् फलोन्मुखी ॥ ४९० ॥ तपस्योंपमे लम्धेऽवधानोमणि पुष्कले। श्रीनिवृत्तेः समुत्सादो योजायापे माघप्यति ॥ ४९१ ॥ गुरुणा कौतुकेनाई गत मायापकर्मणि । पानमय यतो इस्तो निहितो मस्तके मम ॥ ४९२ ॥ मन्मुखादत एतस्मादिमिर्गच्छति यदादिः। तत्पदं पुरते नूनं लीलयेय सतां हदि । अस्त्यिदं सांप्रत पक्ष्ये कृष्णेनोक्तो यदर्जुनः ॥ ४९३ ॥ सेप मादिगारनि पायो । कि ऐसोधि मारया । दुणायरी । पनामा । मायो सा॥४८॥ी सारिया मना पता सोमा मारिता मोरारम माता उपहFircell संगु मा tramade उपस।वो पापित पुरा। प्रमेयमानि बारे । भाप्पामा मानिसले पो । पारिया ॥r:.1 को भरपानापा भारताला सोनमाऐगा । सपोनि गा सिनिलीनी ॥४९॥ हान भने मी पानी भरे। पारm रविवार का॥४९॥ गदि में से Paraatar री भापनि १ मा गोभी ·२९८ संस्कृतज्ञानेश्वरी मन धोत्रेण तच्छ्राव्यं द्रष्टव्यं बुद्धिचक्षुः । चित्तं दत्त्वा समादेयं मत्तो विनिमयेन च ॥ ४९४ ।। अवधानकरेणेमे शब्दाः स्थाप्या हृदन्तरे। ततोऽमी पूरयिष्यन्ति सज्जनानां मनोरथान् ॥ ४९५ ॥ स्वहितं स्थिरयिष्यन्ति जीवयिष्यन्ति पूर्णताम्। जीवेभ्यो वितरिप्यन्ति सुखलक्षाण्यमी तथा ॥ ४९६ ॥ नागरी सविनोदा वाक् श्रीमुकुन्देन या कृता। अग्रे पार्थस्य सा बोपीच्छन्दसा गीयते मया ॥ ४९७॥ परि ते मनाच्या कानी ऐकावें । बोल बुद्धीच्या टोळा देखावे । हे साटोवार्टी घ्यावे । चित्ताचिया ॥४९४ ॥ अवधानाचेनि हाते । नेयावे हृदयाआतौते । हे रिझवितील आयणीते । सजनाचिये ॥४९५॥ हे स्वहितातें निवविती । परिणामातें जीवविती । सुखाची वाहतः । लाखोली जीवा ॥ ४९६ ॥ आतां अर्जुनेंसी श्रीमुकुर्दै । नागर बोलिजेल विनोदें। तें वॉवियेचेनि प्रवधे । सांगेन मी ॥ ४९७ ॥ [इति श्रीज्ञानेश्वर्याः संस्कृतानुवादे पष्ठोऽध्यायः] ·प्रस्तुतग्रन्थगतानि कानिचिगुम्याणि सुभाषितानि संसूच्यन्ते. अग्रे ज्वलनमाठोक्य अतोऽतिरेको अधिकारपरत्वेन अनन्यमावेन पति অনন্তঃৰয়া বান अनुष्ठान स्वधर्मस्य अप्राण्यकाले अमृते दोपहियों अमृतेऽप्यसचिः असा दीपशिखा अस्पोऽपीन्धनसपृक्त. आमस्वरूप न हि आमिष बदिश सक्त भायु ये मनुष्याणां मावश्यक नागरण भावश्यक मरित्यार १-२४० | काठेन मथितात् १-२४३ ६-३४८/ किं दीपज्योतिषा २-३६१ ३-८० किमाकाशगत सूर्य ३- ९२ कुत. सरोवरे शुष्के ५-१५६ ४-२९५/ कृपा सिद्धसरस्वत्या ३- ८३ क्रियमाणस्य ससिद्धी २-२७० ४-११७ क्रीडयाप्यनलो दत्त ३-२०४ २-३६४ क्रीडा किमहिना ३-२०३ ४-१९७/क्षत्रिय प्रतियुध्येत २-२३८ क्षिप्तान्यनो प्ररोहेयु २-३४६ २-३२९/क्षेत्रे यदुप्यते ४-७४ ९-११० खड़ेन प्रहृत स्वप्ने ६-७५ ३-२१३ गोधौरमपि रुग्णस्य २-१८४ २- ६७ चञ्चल स्थिरयन् ६-३५१/चैतन्येन विहीनस्य २-३२८ ३- ४७ जलेन मीनस्य ३-११७ १-२३० जायते जठरे यस्य ४-२१९|शानेन सहरा २-८९ वटेऽप्यमवसिन्धो १- ७४॥ तस्यैव चिच उदित २-११६ दर्पणाधारतो मादि ५- ५० दीपे निर्वाणता यावे १-६९ दुग्प स्यान्मृत्यो २-२२४ उद्याने दहन दृष्य मोरयत्वेन चेसन्धा भोपपस्य कटुत्वेऽपि २५ नु मशको राज सुन्दर चेति प्रमाणि कुर्वपि पीकुर्वता ४-४७ ·२-११५ ६- ८७ ४-१०३ २-२६८ ६-४२२ (२) दुवैलेनापि विप्रेण ३-२२१ मृदुत्वं कठिनत्वं नमक्षपणके ग्रामे ४- २२ मेघेर्मुक्ताः न चन्द्र जानते ६- २९/ यः पुरुषः कर्म न मातुः पिवतः ३- २९. यदि कर्म समारब्धं न हि स्पर्शोपलाः २-२४० यद्यासीत नावा गच्छनिमजेत् २-२२३. यदातवर्षात नावा गच्छस्तटस्थान् ४- ९७ यमनियमपयश्चेत् नाहार एवापि ६-३४९ यल्लोह स्वर्णता निजधर्ममिम ३- ८२ यस्य नि:श्वसित निरंग्यानि ज्ञानवहेः ४-१०५ यस्यास्ति माता निशा किमेपा ४-२०२| येषा चन्द्रोदयात् पावकेन महाराशि: २-२५१ रणे दया पित्तलस्य कलंक: ४-- ६४ लावण्यादिगुणैः पूर्वाशाया मन्दिरं ५-८६ वाञ्छम् मोजनजा प्रदीपितः समोरेण ४-१७७ वारि वारिदमुखेन प्राते सुखे २-२२६, २७, २८, २९ विषयविष बत प्राप्य: पीयूष २-२४० विषवद्विषयान् वधिराणा सभास्थाने ४- २३ वेभयेन स्वकीयेन भी होना यथा २-१९९ शक्यते नैव मानोस्तेजसि १-६७ शरच्चन्द्रकलान्त:स्थाः भिनत्ति लीलया १-२०१, २ शरीर विगतायुके ५-११६ शर्क चापि मन्त्रसाध्ये वधे ४-२२३ शर्करादुग्धनेये मनोहगणि सौधानि ३-२२३ शवस्य करग मरणाय पतगस्य ३-२०१४वो यथा रणे महातेजा रविः १- ७४ शिखर योगशैलस्य ६-३५०/श्रेष्ठेराचर्यते मुष्टिमेमिवाकारे ४-२१५) सशुम्कासु निदाघे वा मूले सिक्के १- २५| सकळाप्यात्मनः ४-२४ २-२० ४-२१७ ३-४८ ६-३०७ ३-२१२ ५-१२८ ३-१०९ ३-२२६ ४-२२३ मोमो यथा २-२०० मितेव वाणी ३-१५८ २-३५९

·सज्जनशानगेहस्य
सरक्षेत्र पातित
सरक्षेत्र सम्यगुप्तानि
समयेन चलन्
संतोष एको
(३)
४-१६६ साधारणेऽपि
१- ४. सारं वचो मे
२-६६ सुविमहिमकरकिरणा
२-१८७ स्तन्यपानेऽपि सायासः
६-१४४ स्वकीये भवने
२-३५८ स्वधर्मश्चरितो
१-२३१ स्वधर्माचरणं यस्य
३-२०७ स्विप्न यद् दृश्यते
३-१४५
५-१०७
३-१७२
१-२५८
२-२२३
२-१४२
समस्ताः सरितामोघाः
सर: सकर्दम
सर्वयह परिश्रम्य