Sringeri Sharada Peetham
Tarka Samgraha Ac No 43
Front matter
श्री शुभामस्तुनिा नमस्तुश्रीमहागणपतये नमः श्रीशा
र दाजयति सत्यश्रीगुरुभ्यानमः श्री गुरुदक्षिणामूर्स
येनम निधायहदि विश्वविधायगुरुवंदनंबाला
नांसुखबोधायक्रियतेतर्क संग्रहः ।।१।।द्रयगणक
मसामान्यविरोषसमवायामतावा लापदाया:
नत्रयाणि पृथियोलोबाय्या काश कालदिशाल
मनसिनवास पर सगंधस्पर्श संरयापरिमाणपृथक
नस. संयोगवियागपर लापरलगुरूलद्व वस्नेह शब्द बुधिसुखदुःखे कादेवप्रयलधर्माधर्म संस्कारमहाशिनियणा उल्लेपणावक्ष पणा कुंचन प्रसारणगत नसेदाप न कर्माणि सामान्य द्विविधा परमप रंचे निा नित्यायनयोविशेषारलनं तार व समवायरले कए। अभावः च दुर्विधा(प्राग मा प्रधंसाभारोत्यं नामावोव्याच्यासाव: वेति तत्रगंधवती पथिवी साद्विविधानित्यानित्याचेति नित्या परमाटरूपा अनित्याकार्यरूपा पुनास्त्रिविधा(शरीरद्रियकि विजया दान। शरीरमनदादीनां दियंग धमाह कंपा ।
.. नबनासामवति विषयोमृत्याषामादिः शीनस्पर्शवत्यापः नायदि विधाभानित्यानित्याचति नित्याः परमाणुरूपा-अनि त्या कार्यरूपा पुनास्त्रविधा शरीरेंद्रियविषयहरोदात्।। शरीरं वरुणोका द्रियं रस माह के रसना नवाजिह्वामवता विषय सरि समुद्रादिःष्णस्पर्श वलेन । नादिनि धनित्यमनित्यं चेति।नित्यं परमाणुरूप अनित्य कार्यरूपं। पुनः स्त्रिविधा शरीरहियविनयक्षेदात् शरीर नाहित्यलोके इंद्रियरूपयाकं नमुः। तचक्रुष्णनारायवति विषय अतुर्विधीमदियोदर्याक रजने दादाभोमं वह्यादिदि यंआ धनवियुदादि।भुक्तस्यपरिणामहेतुरोदय 0 . Q २ न स० आक रसुवर्णादिरूपरहि नस्पशवा वायुः। सद्विविधानियोनित्य श्रेनिनित्यःपरमाणुरूप अनित्यःकार्यरूपः पुनःस्त्रिविधः शरी रेंद्रियविषयोदाना शरीरंवायुलोकेद्रियंस्पर्शग्राहक लक्॥सर्वरा रीरवृति माविषयो वृक्षादिकंपनहेनुर्वायुगाशरीरांतःसंचारीवायुः प्राण श्रासचे कोयुपाधिदात्याणापानादि संज्ञालफतेशब्दगुणकमाकारा न केंवि नित्यं च॥अनानादियवहार हेतुःकालासवेकोविभुनित्य श्वप्रायादियवहारहेतुर्दिकासाचेका विभ्वी नित्याचा ज्ञानाधिकरण मात्मासादिविधःपरमात्मानीवात्मावति। तत्रेश्वरःसर्वतः परमात्मा -- ८ एकरव॥ 36 जीवस्तुप्रतिशरीरंभिन्नाविभुनियन।सुरवायुपलब्धि साधनमिद्रियं मनः। तबप्रत्यात्मनियतवादन परमाणुरूपनित्यंचा चक्षुर्मात्रभ्यायोग कोरूपानचक्षुक्लनीलपीतरकहरितकपिशचित्रमदात्सप्तविधी पृथिवी -जलतेजोवृत्ति।। तत्रवृथियांसप्तविध अकास्वरशुक्लंजले।।मास्सरयुक् नेजसि। रसनायोगुणारसा सचमधुरामूलवणकठ्ठकषायनिक्तदा त्यहि तिथियांषधिः जलेमधुरएव।।प्राणमायागुणागंधः साहिविधा सुरभिरसुरपति॥पृथिवीमात्रवृतिःलागिद्रियमात्र याद्योगुणस्पर्शः सत्रिविधः शीतोष्णनुष्णाशीतदातापथियो जो वायुवृत्तिः।।
३ तत्रशीतंजले। उष्णतेजसि ॥अनुणाशीतः पृथिवीवाखो रूपादिवतु न.स. ष्टयपाक जमानित्यं अन्यत्रापाक ननित्यमनित्यंचा नित्यगतनित्यमनित्य गतमानित्याएकागद यवहारहेतुःसंरयानवयनि एकलादिपरा बपर्यंता।एक लनित्यगतनित्यं अनित्यगतमनित्यादिलादिकंतुस वत्रानित्यमेव।मान यवहारीकारणपरिमाणमवयवृति। तचतुर्वियं अणुमहद्दीर्घकरवंचेनि।।पृथग्यवहारकीरणयासर्वदयति।। संयुक्तयवहारहेतुःसंयोगगासर्वइयटनिसंयोगनाराको गणोविमा ग(सर्वदयनि ।परापरव्यवहारासाधारणकारणेपरलापरले ।नेद्धि विधे।। 36
दिने कालहले रति दूरस्थेदिकनंपरलं समीपस्येदिकतमपरलं. ज्येष्ठे
कालहपरलं ।। कनिष्ठकालकतावरत्वं आयपतनासमयायिकारणंग
रुत्वं पृथिवीसलरति आद्यस्यदनासमवायिकारणवलाथिवीनले
जोहनि। नदिविधंदासांसिधिक नैमितिकंचेनिसासिधिकतले
नैमिनिकंप्रथिवी तेजसः। पृथि यांनादीअग्निसंयोगजंदलानेज
सिसवारी।।चूर्णादिपिंडीभावहेलुगुणस्नेहा जलमात्रनिगा यात्र
माहोगुणःशब्द:आकाशमात्रनिगासावधः। ध्वन्यात्मकोवा
मकवेति। धन्यात्मकोयादौ । वात्मकःसंस्कृतमाषानिरूपः
।
त'मा सर्वव्यवहारहेतुनिंबुधिनासादिविधा। स्मृतिरनुभवश्वनिसंस्कारजन्य ज्ञानस्मृनिःरातदिनंज्ञानमेनुमवाप्तद्विविधायथायोयथाथवेनियन इति ४ तलकारकानुभयोयथार्थ सेवनमत्युझते। तदमार्वतितत्यकारकानुभवा यथार्थ गास एवात्रमत्युन्छ। यथार्थानुभवऋतुर्विधमापत्यशानुमित्युपमि निशाददात्। तकरणमिपिर्विधा प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दभेदा असाधारणकारणं करणं॥कार्यनियतपूर्ववृति कारण।। कालपागमा पनियोगिकारणत्रिविधासमवायसमवायिनिमिनदादायत्समवनका ।। यमुत्पद्यतेतत्समवायिकारण।।यथानवः पटस्यापटशवगतरूपादे कार्यणकारणनवासहैकस्मिनर्थसमवेतसत्कारणमसमवायिकारणं। यथानंनुसंयोगःपटस्य। तंतुरूपंगतरूपस्यवानदुमयभिनंकारणं निमिनकारणं यथातुरीवमादिकंपटस्य ॥ तदेत त्रिविधकारणमध्ये यदसाधारणकारणं देवकरणंतत्रप्रत्यक्षज्ञानकरणप्रत्यक्षाई ट्रियार्थसनिकजन्यज्ञानप्रत्यक्षा नदिविधानिर्विकल्पकंसविकल्पक चेति। निष्पकारकं ज्ञाननिर्विकल्यकासप्रकारकं ज्ञानंसविकल्प। यथा डित्यायं बामणायंश्यामोयमिति॥प्रत्यक्षज्ञानहेतुशिंद्रियार्थसनिकर्षः ष्षद्धि यः संयोगःसंयुक्त समवायःस्संयुक्तसमवतसमवायरसमवायरस 36 न.स. समवेतसमवायाविशेषणविशेष्यमावश्चति चक्षुषाघटप्रत्यक्षजननेसंयो गासनिकर्षः (घटरूपप्रत्यक्षेसंयुक्त समवायः॥ वसुं संयुक्तघटेरूपस्यस मवायावारूपत्वसामान्यप्रत्यक्षेसंयुक्तसमवेत समवायः ।। वसुःसंयुक्तघटेरूपं समवेतंतत्ररूपलस्यसमवायात् ।। श्रोत्रेणशब्दसाक्षात्कारेसमवाय संनिकर्षः। कर्णविवरवल्याकाशस्यश्रोत्रलान् शब्दस्याकाशगुणलाद्गुणगुणिनो समवा याताशब्दलसाक्षाकारसमवेतसमवायःसंनिकषापोत्रसमवेतशब्दशब्दव स्यसमवायात्।।अझावप्रत्यक्षविरोषणविशेष्यमावस्सन्निकर्षः। भूतकंघटामा ववदित्यत्रचक्षुःसंयुकेभूतले घटाभावस्थाविशेषणत्वानाएवंसंनिकर्षजन्यंज्ञा नंप्रत्यक्षातकरणमिंद्रियातस्मादिदियंप्रत्यक्षप्रमाणमिनिसियम्।। इनिप्रत्यक्ष परछेदःसमाप्ततावाश्री 20 श्रीगणेशायनमः श्रीशारदाबयनि सत्य।। अनुमिनिकरणमनुमानो परामर्श जन्यज्ञानमनुमितिमा व्याक्षिविशिष्ठपक्षधर्मनाज्ञानपरामर्शः।।यथावान्ह व्यायधूमवानयपर्वतइति परामर्श नजन्यंपवतोवन्हिमानितिज्ञानम भुमितिः। यत्रधूमस्तत्राग्निरिनिसाहचर्यनियमोयानि यायस्य पर्वना दिवृत्तिपक्षमता॥अनुमानंदिविध स्वार्थपरार्थचेनि ।।स्वार्थवामि तिहेतुः। तथाहि स्वयमेवमयोदर्शनेनयत्रधूमनत्राग्निरिति महानसादो च्याप्तिगहीलापर्वतसमीपंगतस्तद्गतचाग्नोसंदिहान पर्वतेधूमपश्चन्या सिंसारतियत्रधूमस्तत्राग्निरिति। तदनं नरं वन्हियाय धूमवानयंपवतति ज्ञानमुत्यद्यतेभयमेवलिंगपरामर्शरत्युच्यते॥तस्मात्यर्वनीवन्तिमानिति 36
ज्ञान
प्रतिपादितालिंगानुपरोष्यग्निप्रतिपयते प्रतिज्ञाहे
नसः अजमनहत्ययन नदेव मारवाालमानो यन्नुस्वयमेवधमादग्नि मलमाय
परप्रतिपत्यर्थपंचावयववाक्यं प्रयुक्त पनत्यरार्थानुमान यथा पर्वतोवन्हिमा
धूमक्लार यायोधूमयान्साअग्निमान् यथामहानसरत थाचायंनस्मानथे
चूदाहरणायनयनिगमनामिपंचावयवाः पर्वतोवन्हिमानितिप्रतिज्ञा
धूमवलादिति हेनुयायोअग्निभान्सा यायाधूमवान्साअग्निमा
न्यथामहानसइत्युदाहरणं (नथा नायमित्युपनयानरमानवनिनिग
मनोखायानितिपरायाभुमित्यालिंगपरामर्श एवकरण सम्मालिगप
रामशानुमानलिंगत्रिविधा।
६
१
36
monomy
अन्वययतिरकि केवलान्वयिकेवल व्यतिरेकि चेति ।अन्नयन्यतिरेकेनया प्तिमदंब्वयतिरेकिा यथावन्होसाध्येधूमवलं यत्र धूमस्तत्राग्निययामहानस इत्यन्वययाति अन्वयमाश्यापकोयाग्निनास्तितधूमापिनातियथाम हाहनियतिरेकयाप्तिः।अन्वयमात्रयाप्तिकं केवलान्यायथायटोनिधयः प्रमेयत्वात्पटवदित्यत्रप्रमेयलाभियेयलयायतिरेक यातिनालिसवस्यापि प्रमेय वादभिधेयलाच । निरकमात्र व्याप्तिकं केवलयतिर कि।यथा पृथिवी नरेप्याभिधतागंधवलाता यदि नरेत्यानमियतेननद्धवद्यथातलं नचेयं नथानिस्माननथति अत्रयद्धनदि तरनिमित्यन्वयदृष्टांतोनास्तिोप थिवीमात्रस्यपक्षलाना संदिग्धसाध्यवान्यक्षायथाधूमवत्लेहेनोपर्वतः।श्रीराम 36 नास निश्चितसाध्ययान्सपक्षाप्ययात्रेवमहाग्नसानिश्चितसाध्यामाववाविपक्षः यथोत्रेवमहाहदासयभिचारविरुधसत्प्रतिषक्षासियवाधिता पचहत्वा मासाः सनिवारोनकांतिका सत्रिविधासाधारणासाधारणानुपसंहा रमदानानत्रसाध्यामाववन्तिःसाधारणः।यथापवतोवन्हिमालूप्रमयलात्। अत्रप्रमेयलस्यवन्त्यमावतिहदे विद्यमानलातासर्वसपलयात्तीसाभार णायथाशब्दोनित्य शब्दलाल अत्रशब्दलंसर्वप्यानित्यम्योयावृतं रादमात्रवृत्ति अन्वययतिरेकष्टांतरहितीनुपसंहारी यथा।स. वमनित्यप्रमेयत्वात् अत्रसवस्यापियक्षलादृष्टांतोनास्तिःसाध्या भावयाप्तोहेतुर्विरुधा यथाशब्दोनिय कार्यलाटवन्। 36
यस्यसाध्याआवसाधकंहेलंतरंविधतेससत्यतिवमा यथाशब्दो
नित्यः श्रावणला व्होनित्य कार्यलागुटवत असिसस्त्रिविधः।
आश्रयासिधास्वरूपासिधोयायवासिधवति आश्रयासियो
यथा गगनारविंदंसुरपयरविंदलातसरातारविंदवत् अत्रगग
भारविंदमाश्रयः सचनारत्यवास्वरूपासिधोयथाशब्दागुणश्चा
झुवत्वात् अत्र चाक्षुषवंशब्देनास्तिशब्दस्यश्रावणलात् ।सोपाधि
धिकोयायलासिधासाध्ययापकलेसतिसाधनाध्यापकलनम्
पाधि साध्यसमानाधिकरणारांनाभावाप्रतियोगित्वंसाध्ययापकत्वं
36
नस० साधनवनिष्ठात्यंनाभावप्रतियोगिवंसाधनायापकला पर्वतीधूमवान् वन्हेरित्यत्रा, धनसंयोगउपाधियत्रधूमलनाधसंयोगइतिसाध्यया पकताायत्रवन्हिलवाईधनसंयोगतिनास्त्ययोगोळके ओधनसंयोगाना वाताएवंसाध्यध्ययापकलेसतिसाधनायापकलादा, धनसंयोगउपाधि सोयाधिकलाइन्हिमलंयायलासिधायस्यसाध्याममा प्रमाणांतरणनि श्विन-रसबाधिनायथावान्हरसुवा पदार्थवानाअअनुष्णसार्थतद भावष्णलं लाचप्रत्यक्षणथ्यततिबाध्यायास्थानमनुमानारत्यनुमान ८ रिद उपमितिकरणमुपमा संज्ञासंक्षिसंबंधतानमुपमितिः।।
नकरणंसादृश्यंज्ञान ।। तथाहि कश्चिद्भवयशब्दार्थमजानंन्कुतश्रिदा रंण्यपुरुषागोसदृशोगवयइतिश्रुतावनंगतोवाक्याथस्मरंन्दगोसटरों पिपश्यति। तदनंतरमयंगवयपदद्वायइत्युपमिनिरुत्पद्यतेयारया नमुपमान। इत्युपमानपरिछेद समाप्तः आप्तवाक्यंशब्दः आप्तस्तु यथार्थवतावाक्यंठपदसमूहः शकंपदं अस्मात्यदायमा बोल यीश्वरसंकेनःशक्तिः आकांक्षायोग्यतासंनिधिश्च वाक्यार्थज्ञो नहेतु पदस्यपदांनरव्यतिरेक प्रयुक्ताबयाननुभावकलमाकांक्षा। अर्थबाधोयोग्यता पदानामविलंबेनोच्चारणसेंनिधिःआकांशादि .
न.स. रहितंवाक्यंनप्रमाणायथागौरव पुरुषोहस्तीतिवाक्यंन प्रमाण आकांक्षाविरहान अग्निनासिंचतीनिवाक्येनप्रमाणीयोग्यतावि रहाताप्रहरेप्रहरेसहोत्ररितानिगामानयत्यादिपदानिनप्रमाण। सानिध्याशावान्। वाक्यंद्विविधोवेदिकलोकिकंचात वेदि कमीश्वरोकलावसममित्रमाणलोकिक लानवाक्यप्रमाणं अन्य दप्रमाणं। + वाक्यार्थज्ञानशाब्दज्ञान। तकरणराब्दः।एवंयथार्थ नुभवानिरूपिन इति शब्दपरिच्छेद समाप्तः श्रीसीतारामप्रसन .
अयथार्थानुमायस्त्रिविधः संशयविपर्यय नकोदातू। एकसिमलूध मणिविरुधनाना धर्मवैशिनुज्ञानसंशयः। यथारथाणुवायुरुषेविति। मिथ्यानविपर्ययः यथाशुक्ताविदरतनमिति। यायारोपेणयापका रोपस्तक (यथायदिवन्हि रयानहि धूमोविनश्यादितिस्मृतिरपि विविधा यथार्थायचिनि प्रमानन्यायधार्था अअमान्याअय थार्थासर्वेषामनुकूलनयावेदनीयंसुरवापति हलतयांवेदनीय दुवाइ-छाकानः क्रोधोद्देषः कृतिःप्रयला विहितकर्मतन्यो धमानिषिधकर्मसंन्योऽधर्मः बुथ्थादयोष्टावात्ममात्रगुणाः॥ 10 १० नस. बुद्धीचा प्रयलानित्यानित्याश्यानित्याईश्वरस्यामनिल्यानीवस्य। संस्कारःस्त्रिविध विगोभावनास्थितस्यायकवेति वेग पृथियादिवतुष्ट यमनोवृत्ति : अनुभवतव्यास्मृति हेतुविना आत्ममात्रात अन्यथा हतस्य पुनरमावस्थ्यापादकस्थिनःस्थापक कटादिपृथिवीमात्रवृत्तिः। चलनात्मकं कम उई देशसंयोगहेनुरुक्षेपण अधादेशसंयोगहेदुरपेक्ष पोशरीरसंनिकृष्टदेशसंयोगहेतुराकुंचन विकृष्टसंयोगहेतु असा ? रणं अन्यत्सर्वंगमना नित्यमेकमनकानुगतंसामान्यं परंसत्ताअपरंद्रय पादिानित्यद्रयवृनयायानकाविशेषानित्यसंबंधासमवायःगई। . 36 अयुनासिधवृतिनाययोमध्येएकमविनश्यवस्था मपराश्रितमेवावतिष्ठनेता वयुतसिंघायथाअवयवाक्यविनोगुणणिनी क्रियाक्रियावती जानि यक्तीविशेषनित्ययेचेनि अनादि-सांत पागनाव उत्पत्तेःपूर्वकार्यस्य सादिरनंतःप्रयंसाक्षाव उत्पनेनंतरंकार्यस्यात्रेकालिकसंसगामा त्यंतापाव यथावतळेघरोनास्तीति। तादाम्यावाळिलप्रतियोगिताका सानोन्योन्यासावायथायस्पोनभवतीनिसियामपियदार्थानामुक्त वेवांतर्मविात्सप्तेवपदार्थादति सियम्। काणादन्यायमतयोबालव्युत्यति सियय (अनमंहनविदुषारचितलक संग्रहः इतितकसंग्रह समाहरण ॥ श्रीशारदाजयतिसत्यं 36 दीपि. श्रीसद्गुरलरणारनिंदाश्यांना विश्वेश्वरसांवमूर्निप्रणिपत्यगिरंगुरूंम्।। टीकाशिथुहिनांकुर्वनक्कसंग्रहदापिकांचिकीर्षितस्यपंथस्यनि ११ विघ्नपरिसमात्यर्थशिष्टाचारानुमिनश्रुतिबोधिानकर्नयताकमिष्टदे वनानमस्कारात्मकंमंगठरिष्यशिक्षायेग्रंथतोनिबधविकीर्षितंप्रति जानीतेनिधायेति ननुमंगळस्यसमामिसाधनवं नास्तिमंगळेरुतेपिकि रणावव्यादीसमाझ्यदर्शनामंगळासादेपिकादंबर्यादीसमानिदर्शनाचाच ययतिरेकायांयमिधारादितिचेंलाकिरणावन्यादीविनबाहुन्यात्समात्यमावः कादंबर्यादीसंथादहिरेवमंगळंकृतमनोनयभिचाराननुमंगळसाकर्तयलेकि
ट्रय विमानते।नत्रेनितिबट्यादिमध्ये याणिवेत्ययः (कानि
नानीयतआहापृथिवी नि। ननुतमसोदामट्यस्यवियुमानलालथंहा
नवट्याणीति । तथाहिनीला तमश्चलनीयबाधितप्रतीति बलानील
स्वाधारनयाक्रियाधारतयाचनमसाट्यसनावाशिधम्ानलत
मसानाकाशादिपवनाव
विरुपकवान् अतएवनवायोस्पशी
भावासदागतिमलामावाचानापि तेतसिपाखररूपामावा
दुष्णस्पा भावाच्छानापितलेशीतस्पर्शातावान्त्रीलरूपव
वाच । नापिाय यांगंधासावा स्पर्श रहिन लाब (नस्मानमा
36
तदा चामड्यागनिनानमसस्तनोभावरूपलानथाहि निमानरूपिद्र
१२
यमालोकासहहनचक्षुायालादाला कामाववत् रुपियचाक्ष
चप्रमायामालोकस्यकारणलानश्मा मोदप्रकाशका नेतःसा
मान्यानावस्तमातबनी लंगमध्य लतीनि प्रत्ययोचमा तो
नवट्याणीतितिश्रमायलजानिमलंगणवलवाद्यसामान्यल
सणी लक्ष्येकद शामिलमयानयागा कपिलला अलक्ष्य
लक्षणस्यनननमतियाक्षियधागो गित लक्ष्यमानावति
१३
लमसमवायथागोरेक राफर्तमाएनटूबणत्रयस्तितधमाल
क्षण।
16
सएवा साधारण धर्मस्त्युच्यते । लक्ष्यतावच्छेदकसमनियतलमसा
धारणलायातकस्येवलक्षणलयानावतिधेयलादोनातिया
तिनस्तारणायनदिजलंधविशेषणंदेयं । यसहारस्यापिलक्ष
णप्रयोजनलनंनदयंत्यावनरापव्यवहारसाधनलात्ननुगुणव
संनद्यलक्षणमायक्षणाच्चि नघटेर त्यत्रविनयस्वायाप्ने
रिनिजागुणसमानाधिकरणसना बजातिमलस्यविवक्षिी
नलात्। नवमयकरूपरसात्यांगतियवहाराष्ट्रपादाननिया
निरिनिचेन(एकाथ समवायादवनाशयवहारोपफ्नोगुणगु
णानंगीकारान्।।
नदी गुणानावाजने स्पोनाट्यकमसिनलेसनि सामान्यवानगुणगु
१५ णलजानिमान्चानिनुलघुलकठिनलमृदुलादीनां विद्यमानलालश्व
तुर्विशनिर्गमाइनित्रालघुलस्यगुरुलासावरूपलामदुलकठि
अयोरवयवसयोगविशवलात्।कमविमजनेउलेपनि संयो
गर्मिनलेसतिसंयोगासमवायिकारणकर्मकर्मवजानिमात्र
मणादीनामपिगमनंतमावालपंवलविरोधासामाग्यविमान
ने परमितिपरमधिकदेशनि अपरंन्यूलदेशाला सामान्या
दिचतुष्टयाजानिनास्तिविशेषधि मानते । नित्यनि ।।
एथिव्यादिचतुष्टयपरमाणवः आकाशादिपंचकचनियट्याणि
समवायस्यनदानास्तीत्याहा समवायरिलान असाव विमानते
प्रागमावतिनत्राद्देशक्रमानुसार प्रथमपृथिया लक्षणमाह
नत्रेति नाम्नापदार्थसंकीर्ननमुदशः प्रदेशकमेचसर्वत्र लेव
नियामिका(ननु मुरक्यमुरझ्यवयवारधेदयपरस्परविरो
घेनगंधानुत्पादादयाप्तिानचनवगंधप्रतीत्यनुपपतिहिनि
वायवववगंधस्येवतत्रपतीनिससवनचित्रगंधानंगीका
राकिंचोत्यंनविनरचटादावव्याप्तिरिनिन।
..-
नही गं यसमानाधिकरणद्रयत्वापरतातिमत्वस्याविवक्षिनलात्
१५ नतुजलादापिगंधप्रतीतिरतिवेनस्मन्नययनिरकाम्या
धिवीगधरेयेवतन्त्रमानांगीकारात्। ननुकालस्यसाधा
रनयासर्वबालक्षणानांकाले नियाप्तिरितिनासथिा
रताप्रयोजकमिनसमथेनलक्षणसलस्यविनाशनला
पृथिवी विषमतासादिविधति नित्यलंधसाप्रतियो १६
गिलं अनित्यवंध्वंसप्रतियोगिलाप्रकारांतरण विमानत।
पुनरितिआत्मनोभोगायन शरीरंयदवानात्मनि
मागोजायतेन द्रोगायतनम् तस्वदुः स्वसाक्षालारोभोगनाशब्द
तरोदनविशेषगंगा नात्रायलसति जानकारणानन संयोगात्रयल
मिद्रियेलमारीदिया नाविषयः (एजूचगंधव शारीरं पाय
वशरीरंगधवार दियंपादिगंधवान विषय पायि बाविस
गनिननक्षण बोथं पाथि करार दो यातिशित मिती
दियायतीदियानिति गंधम्मग्राहक मिनिप्रयोजन
प्राणानात संज्ञानासायेत्या प्रयोक्ते एयरतरतेय
पाटो वे विषयदशयति मृत्पात्राणादीति (मालामाहा।
नदी, सीनेति उत्पनविनराजलेअथातिवारणायशीनस्पर्शसमानाधिक
रणद्यलापरजानिमल विवक्षिनंम् शीन शिलानल मित्यादोजलसंम.
धादेवशीनस्पर्शमानमिनिभानियाप्ति अन्यत्सर्वतरीत्यायास्ययम्।
नेलसालझणमाह उष्णस्पर्शवदिनिष्णलरुमितिपतीनेलेजस
योगानुविधायिलालानियाप्तिःविषयविभाजने मोमेनिनसुवर्ण
पार्थिवपीनलाहरूलान् हरिदावदिनिधनाअत्यनानलसंयोगसनि
घनादोलनाशदर्शनबलमध्यस्थश्नादोन नाशादर्शनेनराति
प्रतिबंधकपार्थिववल नाराानिसयोगया कार्यकारणभावावधार
णात्मवर्णस्यायनानलसंयोगसत्यनुविद्यमानब्बलाधिकरणले
न
पार्थिलानुपपते पीतद्रयदरखनाशप्रतिबंधकनयाबद्रयानरसियाने मिनि कदवलाधिकरणतयाजल बानुपनेरूपवनयावास्यादिवनंतावान् । जस्लसिस्तित्वाष्णस्पर्शता दूररूपयोरुपसक पार्थिवरूपस्पर्शपयां प्रतिबंधादनुपलाधनस्मात्सुवर्ण जसमिनिमिधाम् वायुलझायनि। रूपरहिनेनि आकाशातावनियामिवारणायस्परोवानि तिथियादा वनियानिवारणायलपरहिनि प्राणस्यकुवानीवाश्त्यनमाहादारीरे निसचेनि एकएबमाण स्थानोदान (प्राणापानादिशब्दयवीयता त्यर्थः स्पशीन मेयो वायुस्नथाहियोयंबायोवानिसत्यनुष्णाशीतस्पर्श उपलक्ष्यने तकविदानि गुगलोरदूपर्वनचात्यायाधिवीउदूनस्प- शवलसार्थिवस्याडूनरूपवलनियमान नजलतेजोसी अनुष्णाशीनस्प लात्र ७ नदी नविभुचवरयंसवनोपलब्धिप्रसंगा। नमनःपरमाणुस्पर्शस्यानी दिया। नरमाय प्रतीयमानस्पमियरमवायुनलुवायु प्रत्यक्ष प्रत्यक्षस्पर्शाप्रय लागुटवदितिनाउदूनरू पस्योपाट्रिवाद्यवद्रयलेसतिबहिरिट्रियजन्य प्रत्यक्षतनवोद्भूतरूपवलमिति साध्ययापकलंपोसाधनायापकलंमा नवनप्तवारिस्थनेजसायपत्यसलापनिरिडानस्मादूपरहिनलाहायु रपत्यस दानीकार्यरूपपियादितुष्टयस्योत्पतिविनाराक्रम-क 10 थतोरस्यविकी विशात्परमाणुक्रियातायनाननः परमाणुझ्य संयोगवणुकमुत्सद्यते विपिरैवयणकेस्त्र्यणुक मुत्पद्यते एवंन्तरणका दि (सूकमेणमनीविधीमह त्यापामहलेजोमहान्वायुरु (पयने।
समुत्पनत्यकार्यस्यसजिहीर्घावशालू क्रिययापरमाणयविभागम्म एकनाशरत्येवराधयादिनाशामसमवायिकारणनाशावणुकनारा वि सममवाकारणनाशाणुकनाशइनिसंप्रदाय सर्वत्रासमवायिकारण नाशाय नाशइनिनवानाःकिपुनःपरमाणुसन्दावेप्रमाणाउचत जालस यमरीचिस्थं सर्वत्प्रसन्माननंगद्रयमुपलपयनमित्लावयच मानुषलो द्वट नव्यष्णकावयवापिसावयव मूह दारंमकत्वादत्वदयोधणुकान यवःसपरमाणुसचनित्य कायले नवस्थाप्रसंगमसृष्टिप्रठ्यसदा वधातायधापर्वमकल्ययदितिश्रुतिरेषप्रमाणासर्वकायद्यध्वंसावा नरप्रयासर्वमावकार्य ध्वसामहाप्रळयइति विवेक-(आकाशलक्ष यति ६ माणासावादित्यथःएकलादेवसर्वत्रशब्दोपलब्धेर्विमुत्तमंगीकतेयमित्याहा नदी शब्दगुणकमितिान नाकाशमपिपृथिव्या दिवनावाकिनेत्याहान कमिनिादेप विश्विनिासर्वमूर्न व्यसंयोगिलनिमुलामूर्तलंपरिनिनपरिमाणले क्रियालेंवे वा विभुलादेवात्मबनित्यमित्याहानित्यंचेनि कालल क्षयति अतीनि सर्वाधार कालसर्वकार्यनिमिलकारणादिशोल सभाह प्रादीतिदिपिकार्यमानिमितकारणामात्मनोल क्षणमाहातानेनिमात्मामविमानते। सद्विविधति परमात्मनो लक्षणमाहा नत्रेनिनित्यज्ञानाधिकरणलमीश्वरलंजिनीश्वरस द्रानेकिंप्रमाणानतावत्सत्या नशिबाह्यमांतरंबानायः अपि दयला १८
नद्वितीयः आत्मसुखदुःसादिद्यतिरिकलान नाचनुमान लिगामावा
दिनिचेनासंकरादिकसकककार्यवाहटवत्यनुमानस्थेवप्रमाणवान् ।
उपादानगोचरापराक्षतानविकीर्वाहनिमलक लम्पादानंसम
वायिकारणंस्कलपरममावादिसूक्ष्मवस्तुदर्शिलात्सर्वतलं
यासर्वत सर्वविदित्यागमापिनत्रपमाणजीनस्थलक्षणमाह।
जीवनिमुखादिकजीवलक्षणानगुमनुयात्रामण्णहमित्या
दोसर्ववाहप्रत्यय शरीरस्यविषयता करीरमवात्मतिन
शरीरस्यात्मलकरपादादिलाशशरनाशादालनोपिनाशप्रसंगपत।
ही १९ नापद्रियाणामालाला योहंघटनप्राशसोहमिदानीस्पयामीत्यनुसंधाना
भावप्रसंगाल्यानुकतर्थव्यस्थानसंधानायागान् नरमाइहें दिययनिस्तिो
जीव रसूखदुःखादिवैचित्र्यासनिशरीरंभिक सचनपरमाण सर्वश
रीरयापिसुखाद्यनुपलश्चिप्रसंगातानमध्यमपरिमाणलथासत्यनित्य
लसंगेनहतहानासनामयागमप्रसंगानस्मानित्याविरजीवः
सोलमाणमाहासुखेतिीस्पर्शरहितलेसनिक्रियापलमनसोलक्षण
नदिमनने निचेतिएककस्यासन एकेकमनइत्यात्मनामनेक
༡༩
लानानसोप्यनेकलमित्यर्थः परमाणरूपमितीमध्यमपरिमाणले
मन
१
.
अनियलपसंगादित्यधानमनोचिपुस्पर्शरहितलेसतिझ्यलादा
काशादिवदितिवेलामनसोविमुलेआत्ममनरसयोगस्यासमवाय
कारणस्यामावावतानान्त्यनिप्रसंगानचविद्यसंयोगोरिख
निवाानसंयोगस्यनित्यवनसस्यफावपसंगात्पुरीनयनिरिक्त
स्थलेआलमन संयोगस्यसर्वदाविद्यमानला अणुलेनुयदामनः
पुरीनप्रविशनिवदामुषुप्तियदानि सरनिनहाज्ञानोत्पनि रित्यणुल
सिधिरूपलायति विक्षुरिति
अरिजिसिंख्यादावतियाप्तिवारणायमा
पदोपलनि।यामिवारणयगुणपढ़ानन्वन्यायतिनीलादिसमुदाय
नदी एकवित्रस्पमिनिवेन लिपस्थयायनिलनियमानामनुचित्रपरेअवयव
रूपयेवप्रतीतिरितिवेन रूपरहिननपटस्थापत्याचलपसंगाताजवरू
२४
पवत्समवनलममत्यहालप्रसयाजकंगोरवात्तस्मात्सरस्यप्रत्यक्ष
लानुपपल्याचित्ररूपसिधरूपस्याश्रयमाहाथिवीतिआश्र
यरिणयदर्शयनिनित्रेनिरिसलपायनिरसनेनिरिसलनियानिवारणा
यगुणपदं रसश्याश्रयमाहारथिवीति आश्रयविभाज्यायनि तिने
विगंधलक्षयातिप्राणति गंधलेमतियामिवारणायगुणपदास्पर्श
लक्षयनिालागीतास्पर्शलजनियामिवारणायगुपहासंयोगादावति
याप्तिवारणायगणपदं
मात्र
पाकजमिनिपातन संयोगस्नेनपूर्वनश्यनिरुपांतर मुत्ययत
इत्यर्थः तत्रपरमाणुविधाकोनवणुकादोआमनिक्षिप्तघर परमाणु
पुरुपानरोत्पतोश्यामधरनाशेपुनर्गणुकादिकमणस्कयोत्पनि
स्तत्रपरमाणवःसमवायिकारणानेज संयोगासमवायिकारणमह
शाधिकनिमितकारणयाकादिरूपेकारणरूपमसमवायिकारण
मिनिषीलुपाकवादिनावशेषिका (पूर्वघटस्यनारांविनवावयवि
न्यवयवेषुचपरमाणुवर्यनेवुयुगपद्रूपातरोत्पतिरितिपिठरपाक
वादिनोंनेयायिका अनएषार्थिवपरमाणुरूपारदिकमनित्यमित्यर्थः
२७ नदी अन्यत्रजलादावित्यर्थः नित्यगनमिति परमाणुपदमित्ययः अनित्यग नमितिघ्यणुकादिगमित्यर्थनास्पादिचतुष्टयमुद्भूत प्रत्यक्षमनुत मप्रत्यरोप्रत्यक्षलेप्रयोजकोधमानद साबानतलासरयालक्षयति। एकति परिमाणलक्ष्क्षयति मानतिपरिमाणवियोजतातच्चेतिीभाव प्रधानानिर्देश अणुलमहलंदीलंदखलंचेत्यर्थः एथलक्षयू तिएथगितिाइदमस्मात्पृथगिति व्यवहारकारणएथक्कमित्यर्थः।- संयोगलक्षायति संयुक्तनि (इमोसंयुक्ताविति व्यवहारहेतुरित्य थःसंरयादिलक्षणसर्वत्रदिकालादावनियाप्तिवारणायासाधा रणतिविशेषणीय। (२१
संयोगोरिविधः कर्मजःसंयोगनश्चेनि आयोहस्त क्रिययाहस्तपु
स्तकसंयोगादिनीयोहतकसंयोगालायपुस्तकसयोगः अयाण
वृत्ति-संयोग खात्यतामावसमानाधिकरणलमयाव्यतित्ववि
मार्गलक्षयति संयोगनिकालादावतियाप्तिवारणायगुणइतिह
पादावनियाप्तिवारणायसंयोगनाशकरति (विभागोपिद्विविध
कमजोविझागनश्चति आयोहस्तकवियागापरलापरलयोल
क्षणमाहापरापरेति परयवहारासाधारणकारणपरलंमअपर
यवहारासाधारणकारममपरत्वमित्यर्थः निविमतते निहिधेि
हाति।
।
नदी दिकृनयोरुदाहरणमाहादूरस्थरनिदिक्कनकालनेउदारतिः
ज्येष्ठति गुरुललष्क्षयनि आधेनिद्वितीयादिपतनस्थवेगासम
२२
वायिकारणलाँगेनियाप्तिवारणाबानि। दक्षलक्षयूनि आधुनि।
स्पंदनस्रवणने संयोग चनैमित्तिको नदिन्नसासिधिक प्रथि
यानमितिकमुदाहरतिधूिनादाविनिजिसिनदाहोसुवर्णादा
विनिस्निलक्षयति।चूर्णतिाकालादावतियाप्तिवारणाय गुणप २२
दारुपादावनियाप्तिवारणायपिंडीमावेनि।राब्दल क्षयनिश्री
वेनिशब्दलेनियाप्तिवारणायगुणपदारुपादावतियानिवारणा
यआननि।।
शब्द स्त्रिविधासंयोगनोविभागजूरशब्दजश्वति।नत्राद्यामेरी दंडसंयोगजन्यमाहितीयोवरोपाट्समानुदकद्वयविधागडंन्यश्च दशब्दमिर्यादिदेशमारस्य श्रीउदेशपर्वतद्वितीयादिशब्दाशब्द जा-बुधेर्लक्षणमाहासर्वयवहारति । नानामीत्यनुयवसायगम्य ज्ञानलमामेवलक्षणमितिपावबुधिविमजनासतिस्मतलक्ष माहासंस्कारनि पाचनश्य संस्कार संस्कार धंसेनियाप्तिवार णायज्ञानमिति प्रत्यतिज्ञायामनियाप्तिधारणायमात्रपद अनु सवलक्षयति (तदि-आमिनिस्मृतिपिन्नज्ञानमनुसवइत्यर्थः ।
नम्ही अनुणवंविषजनासद्विविधतियथार्थानुभवस्यलक्षणमाहानद्द
नीतिनिनुर्घटघटलमितिप्रमायामव्याप्ति घटलेघटामावादितिचेन्न।
२३
यवयसंबंधोलिनवनासंबंधानुमावस्त्यावरलेघरसंबंधोस्ती
तिनायाप्ति सेवेनियथार्यानुभवरवशास्त्रप्रमत्युच्यनइत्यर्थः
अयथाानुभवलक्षयतिनिदूमाववतीतिलिन्विदंसंयोमीनिषमा
यामनियाप्तिरितिवेलायवदनयत्संबंधासालदवच्छेदन
तत्संबंधज्ञानस्यविवक्षितलासयोगाभावावदनसंयोगज्ञानस्य २२
विमलासंयोगावछेदेनसंयोगसंबंधस्यसत्वान्नातियाप्तियों
नुमावविशनते।
यथार्थनिाप्रसंगात्माकरणविमाननेनकरणमपीनिाप्रमाकरणमित्य
र्थप्रमाकरणंप्रमाणमितिाप्रमाणसामान्यलक्षणाकरणलक्षणमाह।
असाधारणनिादिकालादावतियाप्तिवारणायासाधारणेनिकारण
लक्षणमाहाकोतिापूर्ववृनिकारणमित्युतरासमादावनियात्ति
स्यानोनियतेनिीताजन्मात्रेसकार्यनियातिरतः पूर्वस्नीनि(ननुनं
नुरूपमपिपरंप्रतिकारणंस्यादिति चेनाअनावासिधलेसनीति
विशेषणात्। अन्यथासिघलमंन्यथा सिधिरहिन संमान्यथासि
धिस्त्रिविमा गिनतहेवस्यगं प्रतिपूर्वनिलमवगम्यते तंप्रति नतेना
न्यथोप्तिधायथातंतनानंतरूपनललंचपरंत्रति अन्यप्रतिपूर्वनिलेशानएन
चत्वयंप्रतिपूर्वरतिलभवर्गम्यने लंप्रतितदन्यबासि
२४ नाही यथाशब्दप्रतिपूर्ववनितेशानएवपटंप्रत्याकाशस्था अन्यत्रर्लभनियतपूर्वव निनएवकार्यसमवनसहनमंन्यथासिधंमयथापाकजस्थलेयर्थप्रतिरूप मागवावनाएवम यथासिधनियतर्ववृतिलं कारणल। कार्यलक्षणमाहप्का यमितिकारणविमजते कारणमिनिस्समरायिकारणलक्षणमाहायत्सन तमिनिायस्मिन्समवेतमित्यर्थ असमवायिकारणलक्षयानाकार्यणेति कार्यणेत्येनदुदाहरनिानंनुसंयोगति कोर्यणपटेनसहएकस्मिन्नतोस मवेतलाग्नंसंयोग परस्यासमकायिकारणमित्यर्थकारणेनेत्येन्दु दाहरनिनितुरूपमिनिकारणनवरेनसहएकस्मिंदननौसमवेतलानंतु रूपंपररूपस्यासमवायिकारणमित्यर्थानोमनकारणलक्षयनि नदुपयनि ।समवाय्यसमवायिमिनकारणनिमिनकारणमत्यर्थःकरणल क्षणमुपसंहरनिनिदेनदिति प्रत्यक्षलक्षणमाहातंत्रतिप्रमाणचतुष्टयमध्य इत्यर्थः प्रत्यक्षज्ञानस्यलक्षणमाहारंद्रियेनिरिंट्रियंचक्षुरादिकमाघटादि सयोरसनिक संयोगादिसजन्यंज्ञानमित्यर्थःप्नविमानतानट्रिविधेनि। निर्विकल्पककस्यलक्षणमाहानियकारकमिति विशेष्यविशेषसाबंधा नवगाहिज्ञानमित्यर्थः। ननानिर्विकल्पकेकिंमाणमिनिलागोरितवि शिरज्ञानं विशेषणज्ञानजन्यं विशिरतानलाइंडीनिज्ञानवदित्यनुमा नस्यामाणलावाविशेषणज्ञानस्यापिसविकल्यकलेअनास्याप्रसंगानि विकल्यकलसिधिनसविकल्यलक्षयतिरसप्रकारकमिनिाश्रीराम नदी नामजात्यादिविशेष्यविशेषणसंबंधावगाहिज्ञानमित्यर्थः सविरु २५ ल्पकमुदाहरनिायथेनिादियाथसंनिकवितजने प्रत्यक्षेति संयोग संनिकमदाहरनि चिक्षुयेनिमयप्रत्यक्षसर्वत्रसंयोगसनिकपः। आत्मामनसासंयुज्यतेमिनरंदियेणाइंद्रियमर्थनानत प्रत्यक्षता मुत्ययतरत्यर्थः संयुक्तसमवायमदाहरनि घटस्पेनिनित्रयुकिमा हाचक-संयुक्तरनिसियुकसमवेनसमवायमुदाहरनिीरूपलेति।। समवायमुदाहरनिोत्रीवेणेतिनदुपपायनिाकर्णतिामनुदूरण २५ शहस्यकथश्रोत्रसंबंधर्तिचेनावीचीतरंगन्यायेनकदंवमुकन्या येनवाशदानरोत्यतिकमेणगोवदेशेजानस्यत्रिणसंबंधात्पक्षत्येसावा।
समवेनसमवायमुदाहरतिशब्दलेति विशेषणविरोष्यभावमुदाह रनि अमावेनिनदुवपादयनिायटामाववदितितके घटनास्तीत्यत्रा मावस्यविशेष्यस्यलंदयाएननालुक्लब्धःपमाणांननिरस्तंम् ।। ययाधयेवियन हिमतलमिवदयनर्सनामाचांनास्तीनिताकत्तपनि योगिसलाविरोध्यनुपलब्धिसहरनें दियेणेवासावज्ञानोत्वनावनुपलब्धे। प्रमाणांनरलासंसवाद(अधिकरणतानार्थमपेक्षणीयेद्रियस्येवकरण लोपफ्नाजुपलध्धकरणलायोगानाविशेषणविशेष्यमावाविशेषणविरी थस्वरूपमेवानानिरिक्त-संबंध(प्रत्यज्ञानमुपसंहान्नस्यकरणमाद। एवमिति असाधारणकारणलादिप्रियंपत्याज्ञानकरणमित्यर्थ प्रत्य सप्रमाणमुपसंहरतिनिस्मादिति प्रत्यक्ष्पपरिलेटअनमानंपति।
an AN नन्दी श्रीशारदातयति भनुमानलक्षायति अनुमितिकरणमितिाअनुमिनिल क्षयनिापरामर्शनिाननुसंशयानरप्रत्यक्षेतियाप्तिस्थाणुपुरुषसंशयानंतर २६ पुरुषलयायकरादिमानयमितिपरामरीसनिपुरुषत्वतिप्रत्याननना नामचनवानमितिरेवेनिवाच्यापुरुषंसाझाकारोमीयजुव्यवसायविरोधा दिनिन्नापक्षनासहसनपरामर्शजन्यत्वस्यविवक्षितलानासिसाधवावि रहविशिष्टस्यसिध्यमा-पक्षना।साध्यसिधिनुमिनिप्रनिधिमासिधिसले णनुमिनुयामिनी छायामनुमिनिदर्शनासिसाधवाउनेलकाानन श्रीनेज १५ कामावविशिष्मण्यतावस्यदाहकारणलवासिसाधयाविरहविशिष्टसिध्य भावस्थाप्यनुमिनिकारणलंम्ापरामर्शलक्षयनित्याग्नीनियाप्तिविषयके यलक्षधर्मनानानंसपरामर्शइत्यर्थः व्याप्तिलक्षणमाहापरामरीममिनीय दर्शयतिायथतिाअनुमिनिमणिनीयदर्शयनितिन्जन्यनिापरामर्शजन्यमित्य मि थायाप्तिलक्षणमाहायंत्रेनित्यत्रधूमस्तत्राभिरिनियाप्तरमिनय साह चर्यनियमइतिलक्षणासाह्वयंसामानाधिकरण्यानस्यनियम हेतुस मानाधिकरणात्यनामावाप्रतियोगिसायसामानाधिकरण्यंयामिरित्य र्थ यक्षधर्मनाखरूपमाहा यायस्येति अनुमानविकजनाअनुमानमिनि। सार्थानुमानदर्शयनिखियमेवेति। ननुपार्थिवतलाहलेस्यलादौशनशस्स हचारदर्शनपिनमणीयपिचारोपलव्धेःमयोदर्शननकर्थयाप्तिग्रहति चेनाव्यतिवारज्ञानविरहसहरूतसहवारज्ञानस्यन्याप्तिग्राहकलाच
नदी- मिचारज्ञानंनिश्चय शंकास्तूविरहाकरितकीकचित्खनसिाथ
एवा धूमाग्योर्याप्तिग्रहकार्यकारणभावभंगप्रसंगलसणस्तकी
२. व्यनिचोरशंकानिनकाननुसकलन्हिधूमयोरसन्निकर्मात्
कथंयानियहरनिनावन्हिल धूमलरूपसामान्यपत्यासृत्या
सकलवंन्हिधूमज्ञानसंपवादानस्मादिति लिंगपरामरीत्य
र्थ-पराामानमाहायलिनियच्छब्दस्यतत्परार्थानुमान
मिनिनच्छब्देनान्वयः (पंचावयवमुदेवाकरमदाहरनि यथेति
अवयवसपनाहाप्रनिनिाउदाहनवाक्यप्रतिज्ञादिविभागमाह
पर्वनीवन्हि मानिनि साध्यक्नयापक्षवचनप्रतिज्ञापंचायतलिंगप्रतिपादकहें तुःप्याप्तिप्रतिपादकमुदाहरणा यातिविशिएलिंगप्रतिपादकंक्वनमुपनयः। हेतुसाध्यक्नयापक्षप्रतिपादकंक्वनंनिगमनमा अबाधिकालादिकंनिगमन प्रयोजनानुमितिकरणमाहासार्थतिाननुयाप्तिसतिपक्षधर्मनाज्ञानाच्या मेवानुमिनिसंपवेविशिहपरामरी किमर्थमंगीकर्नयनि-नावन्दिव्याप्य वानयमितिशाब्दपरामर्शस्थलेपरामर्शस्यावश्यकनयालाघवेनसर्वत्रपरामरस्य वकारणलान्ालिंगनकरणमनीनादौयभिचारान्यापारव कारणंकरणमितिम मतेपरामर्शदाराव्यानिशानंकरणातजन्यलेसनितब्जन्यजनकोयापार ..
२८ नदी• अनुमानमुपसहरतिानस्मादितिालिंगविमानतालिंगमिति अन्वयव्यनिरकि गंलक्षयनि अन्दयनिति हेतुसाध्ययायाप्तिरन्वय च्याप्तिस्तदभाव्योचाप्ति निरेकच्याप्ति केवलान्वयिनोलक्षणमाहा न्यननि केवलान्वयिसा ध्यकलिंगकेवलानयि अत्यंनाभावाप्रतियोगिलंकेचलान्यायित्वाईश्वर प्रमाविषयत्वंसर्वपदामिदयलंचसर्वत्रास्तीति व्यनिरेकोपावर केवल प्यतिरेकिणलक्षणमाहात्यनिरैकेनिग्नदुदाहरतिायथेनिनिन्विनरोदःप्रसिमो चानबाआद्येयाप्रप्सिसस्तबहेनुसलेनयितं असलेअसाधारंण्यं दिनीयेसा यज्ञानापावात्कथंनदिशिष्टालमिनिर्विरोषणज्ञानामावविशिष्टतानानुदया २१ -- प्रतियोगिज्ञानामावायतिरैकव्याप्तिज्ञानमपिनस्यादिनिलाजला दित्रयोदशान्योन्यामानानांत्रयोदशसुपत्येकंप्रप्तियानांमेलनंथियां साध्यते। त्रयोदशलावनिपोदाककसाथस्येकाधिकरणतिला भावान्नान्वयित्वासाधारंण्याप्रत्येकाधिकरणप्रप्तिध्यासायविशिथ जुमिनिनिरक यातिनिरूपणंचोलतापक्षलक्षणमाहासंदिर निननुश्रवणानंतरवानिमननस्थलेअद्याप्तिमतत्रवेदवाक्येरात्म नोनिभितलेनसंदेहाफावाकिंचप्रत्यक्षेपिचन्होछयानुमिनिरल नाच्याप्तिरिनिन्नएकपक्षताश्रयत्वस्यपसलक्षणलात्तासपक्ष
--
नदी लक्षणमाहानिश्चिनैतिाविपक्षलक्षणमाहानिनिनिएक्सतुंनिरू
बिस्पयितुं प्यास विमजनासयपिचारेनिअनुमिनिअनिबंधकयथार्थज्ञानविष
१९ यहेलापासलंसयमिवारंदिपाजतासत्रिविधनिासाधारणलक्षति
नत्रति उदाहरनिाययतिषसाधारण लक्षयनिासर्वति अनुपसंहारि
णोलक्षणमाहाअचयनिीविरुधलक्षयति साध्येतिसत्प्रतिपक्षल
क्षयतिीयस्थति असिधविमानता आसिधनिआनयासिधमदाह
रनिगगनेतिीस्वरूपासिधमुदाहरतियथेनियायलासिधस्यलक्ष
णमाहासोपाधिकरतिउपालिकलक्षणमाहासायनिाउयाधिश्चतु
चिंधःकवलसाध्ययायका पक्षधमीवनिसाध्ययापकःस्साधनाव
१९
निसाध्ययापकपदासीनधनीवछिनसाध्ययापक श्वेनिभायः अधिनसंयोगादिनीयोयथावायु प्रत्यक्ष प्रत्यक्षस्पशीयलादिस्य त्रबहिव्यलावछिनप्रत्यक्षलयापकमुनरूपवाहनीयोयथामा गमावोविनाशीजन्यलादित्यत्रजन्यलावच्छिलनित्यलयापर्कमा वलंचितुर्थायथापागभावाविनाशीप्रमेयलादित्यजंन्यलावछिना नित्यलयापकंभावलाबाधिनस्यलक्षणमाहायस्येति अत्रबाधस्य मायाभावनिश्चयलेनसत्यनिपक्षस्यविरोधिज्ञानसाममीलनसाझा दनुमितिप्रनिबंधकलंतरेषांनुपरामर्शनिबंधकत्वंतत्रापिसाधा रणलाव्यभिचाराभावरूपनयाविरुधस्यसामानाधिकरण्यामावनया नदी यायलासिधस्यविशिष्ट व्यायभावनयाअसाधरणानुपसंहारिणाऱ्या प्तिसंशया धायकलेनयाप्तिज्ञानप्रतिबंधकलंआश्रयासिलिस्वरूपासि ३० ध्योःपक्षधर्मनाज्ञानपनिबंधकलांउपाधिस्तुव्यभिचारज्ञानद्वाराव्याप्ति ज्ञानप्रतिबंधक सिससाधनंतुपक्षनाविघटकनयायासिमानीवनी निपांचगनिमहसौनांनरमितिनवीनाः॥रत्यनुमानः उपमानलसयनि उपमिनिकरणनित्युपमानपरिच्छेदाराब्दलायनिाआतेनिआनं उलट्पयतिआतस्विति वाक्यलक्षणमाहावाक्यमिति पदलक्षणमाहाँ शब्दमिनिअर्थस्मृत्यनुकूलपदपदार्थसंबंध-शनि रसाचदोपे नरमि निमीमांसकास्तनिरासार्थमाह अस्मादिति।डियादीनामिवघटादीनामपि संकेनए वशक्तिननुपरार्थीनरनित्यर्थः ननुगवादिपदानांजानावेवशक्तिविरी पणयनयानांताप्रथमोपस्थितलाथक्तिलापखालेपादिति केचिदनलगा मानयेत्यादौवधयवहारेणसर्वत्रानयनादेचलावेवसंसेवनजातिविशिष्टयका देवशकिकत्यनादाशक्तियहचरमव्यवहारणम्युषित्सु लोगामानयेत्यु जमरधवाक्यश्रवणानंतरंमध्यमवृक्षस्यप्रतिमुपलक्ष्यगवानयनंचदृष्ट्वा मध्यमसप्रनिजनकज्ञानस्यान्वययतिरेकाफ्यांनाक्यजन्यलंनिश्चित्या ग्धमानयगांवधानेतिवाक्यांतरेणवापोदापायांगोपदस्यगोलविशिष्टेरा किरवपदस्याश्वलविशिष्टेशक्तिरिनियुत्वधनाननुसर्वत्रकार्यपरत्वाच्च वहारस्य कार्यपरएवयुत्पतिर्नसिहपरइतिचलकास्यां विमुवननिलको नदी भूपतिरास्तइत्यादौसिपियवहारादिकप्सितपभमेमधुकरतिष्ठनीत्यादोष सिद्धपदसमणिन्याहारासिपिमधुकरपदाँदी व्युत्पति दर्शनाचालक्षणा ३१ पिशब्दति शकासंबंधोलक्षणा गंगायाधोपरत्यत्रगंगापत्याच्यप्रवाह संबंधादेवनीरीपास्यनौनीरेपिशक्तिर्नकल्यनासेंधवादोदलवणाचयाः परस्परसंबंधाभावात्नानाशक्तिकल्पन लक्ष्यणात्रिविधा(जहलक्षा अनलझणाजहदलहलसणाचेतिीयत्रवाथार्थस्यायन्वयनत्रान हतीयथा छत्रिणोगच्छंतीनिायत्रवाचकदेशत्यांगनेक देशान्वयानन ३१ हजहनीयथानलमसीनिांगोण्यपिलक्षणेवलक्ष्यमाणगुणसंबंधरूपा इयत्रवाच्यार्थस्यान्वयानावनत्रजिहानीययामंचाक्रोशंतीनिहितपादपंष्ट्रिय 36 । यथाग्निर्माणवकरनियंजनाशक्तिलक्षणानना। अर्थशक्तिमूलाचा मानादिनान्यथासिधाानात्पर्यनुपपत्तिलक्षणाबीजंनत्यतीतीच्छयो चरितलंतात्यया तात्पर्यज्ञानंचवाक्यार्यज्ञानहेतु नार्थानुरोधानान करणादिकंतात्पर्ययाहकादारमित्यादौपिधेहीनिशब्दाव्याहारमन न्वर्थज्ञानाथलाच्छन्दस्यार्थमविज्ञायशब्दाध्याहारासंदर्याध्याहारए वयुक्तइतिवेलापदविशेषजन्यपदार्थापरिपतशाब्दतानहेतुलाईन्य थाघटाकर्मत्वमानयनंरुतिरित्यत्रापिशाब्दज्ञानप्रसंगानापंकजादिप देपुयोगलटि-अवयवशकिर्यागासमुदायशक्तीरूठिः नियनपमल ज्ञानार्थसमुदायशक्तिरंन्यथाकुमुदपिप्रयोगप्रसंगावातरान्वितशक्ति नदी-रितिप्राधाकरा अन्वयस्यवाक्यार्थतयामानसंपावात सन्चयां शेपिश किर्लकल्यनीयेनिगौनमीया-आकांश्लेति आकांक्षादिक्षानमित्यय १२. अन्यथाबोधनिष्ठफामाआकांप्लादिमनमानणद धीनस्या आकांक्षा लन्नयति पदस्थानीयोग्यतालक्षणमाहाअनि संनिधिलक्षमाह। पदानामिति अविलंबेनपदार्थापस्थिनि संनिधि उच्चारणंनुनदुप योगिनयोक्तांगौरश्चनियर कर्ममियनाकासोदाहरणंद्रष्टयंति दिकस्यविशेषणमाहौवैरिकमीश्वरोक्तहलादितिीन वेदस्यानादि लाकथमीअरोक्तमिनिनावदः पौरुषेय वाक्यसमुहाभारतारिवं
नवसमयमाणककलमुपाधि गौनमादिमि-शिष्यपरंपरयावदेपि
कईस्मरणनसाधनूयापकलालस्मातेपानात्र यावेदाअजायनेनिश्चत
निथुनेश्वानखवणा निवासएवायंगकारनितिज्ञाबलात्नथा पनि
कथंवेदस्यअनित्यवमिनिचलाउत्पनोगकारोविनोगकानि
प्रतीत्यावर्णानामनित्यलावसायंगकारदनिप्रत्यभिज्ञाया सेयंदी
पचालनिवजात्यालंबनलादर्णानांनित्यल्यानुपूर्व विशिष्टवा
क्यस्यानित्यवाञ्च। तस्मादीश्वरोकोविदःमन्नादिस्मृनीनामाला
णांचवेदमलकनयात्रामाण्यंस्कृतिमूलनाक्यानामिदानीमनभ्ययना
17
.
त दी तन्मूलमताकानिच्छाखाउसलैवेनिकल्यानेाननुपगुमानवेदनायो त्सादनस्यकल्पइलमराक्यतयाविकीर्णवादस्यायुकलानित्याच ३३३, मेयोवेदोममिनिला कदापिवानामानुपूर्वी ज्ञानासविनबोध कलासंभवादानन्वनानिवदानि स्मारिनार्यसंसर्गवति आकांक्षा दिमत्यदकरंबकलावामदाक्यवदित्यनुमानादेवसंसर्गज्ञानस सवाच्छाब्दीनप्रमाणांतरमितिलाअउमित्यपेक्ष्याविलक्षणस्य शाब्दज्ञानस्यशब्दात्ययमीत्यव्यवसायसासिकस्थसर्वसम्मति ३१ त्वान्। नन्वर्यापलिरिनित्रमाणानरमस्लिपीनोदेवस्नोदिवानपुंछे इतिश्रुतनापीनलान्यथानुपपत्यारात्रिभोजनमापल्याकल्यतइति लादेवदनोरात्रीमुकेहिवाअनानसनिपीनलादित्यनुमाननवरात्रि सोतनस्यवसिथलानाशनेयंचाशरिनिसमवोपिअनुमानमेव रहवेटे यतस्तिष्ठतीत्येनियमयज्ञानमूलावलककाराब्दएवांचेष्टापिशब्दा नुमानद्वारायवहारहेतुरिनिनप्रमाणांतरंनिस्मात्प्रत्यक्षानुमानोपना नराब्दाश्चलोयैवप्रमाणानिरनिराब्दपरिछेदाज्ञानानांनतिनल कारकलास्वठोसायंपरनोवेनि विचायनेत्रविनिपत्तिानप्रामाण्यंन प्रामाण्यायाहकयावदानमाहकसामग्रीयासंनवेनिरअवविरोधिकोटि खनस्त्वनिषेधकारिःपरस्त्र अनुमानादिसायनसिधसाधनवारणा
श्रीसद्धरुवर गारविदाम्यानमः श्रीवक्रतुंडगणपतयानः
श्रीनगीनोयनमः गुरु बसायरुविष्णुगहरेवमहेश्रर :
गरुशात्परब्रह्मतरेमेश्रापुरततमः १(वऋतंडम
झाकायकोरिसर्यसमयमा विशऊरुमेदेवसवकार घुस
वदासनमस्तशारदादावका मीरपुरवासिनि लामह
पागदेवविद्यादानंनदेहिमाश्रीशंकराचार्य
योनम्बाश्रीगुरुदतात्रेयायनमः सरासरे सवितूपाद
पर जाकोबराजुकमनीयपस्तुका विरंचिपलीकमलासन
स्थिरासर खतीहत्यमाचमेस दा॥४औरस्त
आत्मसुखदुःखादीति विजानीयात्मनन संयोगस्यमानसप्रत्याहेतो रीश्वरे आवादितिमावाप्रमाणलादितिानंदमप्रयोजकमितिशंक्यंका यत्वावछिन्नम्मतिलतिलावळिलस्यहेतुलेना प्रयोजकलाभावादिति दिवाउपादानतियधपिहतिमलमवसंमतितथाथपरीक्षज्ञानादेश्चि कीरिकंप्रति कारणलप्रदर्शनायतथाक्तिरितिध्येयमासर्वविदिति।। विदधावविशेषरूपेणज्ञान-लसणमाहेतिरस्वरूपमहित्यर्थः (मूलप निशरीरमीनइतिानचावयवापचयापचयाश्यांततचैत्रादिशरीराणां विभिललेपिजीवमहामावादिरमसंगनाएवंकाययूहरथलेपीतिवाच्या --