·मूल्यम् । w .... ८ ३ १२ ४ ... १ ६ ܩ ... [2] अर्थनाम। आ. ५७ आचारभूपणम्-हिरण्यकेश्याह्निकमोकोपाहव्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपादश्यम्बकविरचितः। ४ ५९ श्राद्धमअरी-केळकरोपाहबापूभदृविरचिता। ६० यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६. गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभूगपनिपदः-सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता। ६४ बृहदारण्यकोपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । ३ ६५ शाङ्गायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्योतयुतपदीपसहितः। ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपश्चरात्रान्तर्गता । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरपोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । १० ७१ बृहद्योगतरगिणी-त्रिमल्लभट्टविरचिता भागद्वयोपेता । १० १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथकृतगदाख्यटीकायुतः। २ ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता ।... ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दमणीता। ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्परानुचरकतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावाल:-ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । ... ७८ त्रिस्थलीसेत:-नारायणभट्टविरचितः । १२ ७९ छान्दोग्योपनिषत्-मिताक्षराध्याख्यासमेता । ८. वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यरुता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकतवृत्तिसमेतम् । ११ ८२ ब्रह्मसूत्रवृतिः-हरिदीक्षितविरचिता । २ ८३ संक्षेपशारीरकम-व्याख्यासहितं भागद्वयोपेतम् । ०४ अद्वैतामोदः अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिमणीतः । ६५ ज्योतिर्दिनन्यः श्रीशिवराजविरचितः। - ४ ... १ -- १ . ... . ... ३ ... . ४ • v2. ... १ ...

·NUAधाचार्यविरचितः
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
VIDYA
ग्रन्थाः ७०
स्मृत्यर्थसारः
BHA
ATIYA
HMME
BHARA
LIBRAE
ये.
. शा० सं० रा. रा. वैद्योपाव
रजनाथशा-
खिभिः संशोधितः।
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्पास्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुदायित्वा
प्रकाशितः ।
शालिवाहनशकाव्दाः १८३४
खिस्ताव्दाः १९१२
( अस्य सर्वेऽधिकारा सनशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) .
मूल्यमाणकदशकाधिको रूपकः । (१०१०१०)

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । अस्य स्मृत्यर्थसाराख्यग्रन्थस्य पुस्तकानि यः परहितकपरतया संशो- धनार्थ दत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्च कृतज्ञतया पद्- पर्यन्ते- (क.) इति संज्ञितम्-यवतमाळनिवासिनां डाक्टर नरहरगोपाळ सरदे. साई इत्येतेषाम् । (ख.) इति संज्ञितम्-पुण्यपसननिवासिनां रा०रा० गंगाधर कृष्ण आपटे इत्येतेषाम् । (ग.) इति संज्ञितम्-नंदुरबारनिवासिना ० शा. बाळशास्त्री इत्येते- पाम् । (प.) इति संजितम्-खेडनिवासिना रा० रा० नागूमाऊ वकील इत्येते. पाम् । अस्य लेखनकाल शके १७०९ प्लवङ्गनामर्स- वत्सरः। - समानेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·अथ स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका । 40- पृष्ठावाः १४ १७ ... ... ... " ... शविवाहे सूतकामावः ... " .... ... ... २० " " ... २२ २३ ... . ... ... ... ... ... .विषयाः। पृष्टाहाः। विषयाः मङ्गलम् १ अथ गोत्रप्रवरनिर्णयः परिमापा विवाहे कन्यः कर्तव्यम् . युगधर्माः तत्र संस्काराः ३ अथाऽऽह्निकम् तत्कालातिक्रमे प्रायश्चित्तम्, , मूबाात्सर्गविधिः अथोपनयनम् अर्थ शौचविधिः पण्ढादिसंस्कारविधिः ४ अथाऽऽचमनविधिः गीणपुत्रपरिगणनम् अथाऽऽचमननिमित्तानि अथ यज्ञोपवीतविधिः यज्ञोपवीतनाशे कर्तव्यम् अजिनादिविधिः- ५अथाऽऽचमनापवाद: मह्मचारिधर्माः ६ अथ दन्तधावनविधिः उपाकर्म अथ सानविधिः तत्कालविधिः, मध्याहनाने विशेषः अध्ययनमारम्मः अथ बह्मयज्ञतर्पणविधिः- अभिवादनविधिः ७तिटतर्पणनिपेधः अथानध्याया पक्ष्यन्ते वृद्धी सत्यां तन्मासे तिलत- तत्र युगादिमन्वादिपरिंग पणनिषेधः णनम् ९/यमतर्पणम् अधोत्सर्जनम् ११ अथाभ्य गन्मानविधिः तत्काल विधिः "मीजनादी तेलानुज्ञा सर्पदा अथ विधाहः अथ संध्याविधिः विवाहमेदाः १२ अथ होमविधिः दत्तकन्याहरणम् प्रतिनिधिविचारः परिवेदाद्यदूपणम् ... १३ हयिष्यद्रव्यम् मूर्धाषसिक्तादिसंज्ञा अथ समिधः विवाहात्पर गृहस्थस्याग्निहो. अथ दर्मविधिः घदर्शपौर्णमासादिषिशे अथ यहिः पधर्माः १४ अथेमः " २२ " ३० ... ... " ... " ... ... ... ... ... ... ... ...

·२ स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका । ... ... ... " ... ... विषयाः अथ सुगादिः आपद्धोमपक्षाः अथ देवतार्चन विधिः अथ माध्याह्निकम् अथ ब्रह्मयज्ञः ... अथ देवयज्ञः अथ बलिहरणम् अथ पितृयज्ञः अथ श्राद्धविधिः अथ श्राद्धकाल: अथ भोज्यबाह्मणाः अथ निपिद्धा ब्राह्मणाः पार्वणश्राद्धमुच्यते देयम् अथ पेयम्... अथ हविष्याणि अथाहविष्याणि काम्यश्राद्धम् अथ वृद्धिमाद्धम् . अर्थकोद्दिष्टम् अथ सपिण्डीकरणम् श्राद्धे मिथ: स्पर्शने मातृसपिण्टीकरणम् अन्यारोहणे तु विशेपः विदण्डिश्राद्धम् शूद्रप्रेतपाद्धम् आहिताग्निश्राद्धम् पिनोमताहेक्पे श्राद्धक्रमः पृष्टाहाः| विषयाः पृष्ठादार , पिण्डदानविधिः ४२/आमश्राद्धम् ४४ संकल्पविधानम् ४५ हेमश्राद्धम् .. ४६ अथ श्राद्धकालविधिः अथ सण्डतिथिपूच्यते .... ४७ मृताहाज्ञाने... ६२ युगादिमन्धादिनिर्णयः ४८ अथ संक्रान्तिनिर्णयः अथ पर्वनिर्णयः अथैकादशीनिर्णयः ६४ ४९ अथ तिथ्यन्तरनिर्णयः ६६ अथ मलमासनिर्णयः ५० अथ मक्ष्यामक्ष्यविधिः ६८ ५१ अथ मोजनविधिः ५२ ग्रहणे मोजननिषेधः ५३ शयनविधिः... ५६ अथ द्रव्यशुद्धिः उपहतिकारणगणनम् सौवर्णरीप्यताम्राणां शुद्धिः ५७, कांस्यादिशुद्धिः ५८ सुक्सुवादिशुद्धिः... ७१ मृन्मययात्रशुद्धिः "वखशुद्धिः ५९/धान्यगुद्धिः , मृचर्मातृणफाठादिशुद्धिः ७२ " पुस्तकशुद्धिः "मूतटशुद्धिः मनिमाशुद्धिः "जटशुद्धिः ६० अन्नशुद्धिः... ७५ ... ... ... ... ... ... .... ... " ... " ... ... ... ... ७३ ... " मुनाहिश्ये सह दहने अपरपक्षप्राद्धम् निस्पप्राद्धम् ·HI ... ... .... .... .... .... ... .... .... .... ... ... .... .... .... स्मृत्पसारविषयानुक्रमणिका । wि TIRE पृतादिशुद्धिः अय महापातकिन সখ হা: ७३/भयानुपातकानि अमरपरपशने शुदिः अप गुरापानसमानि সয়ামধা ७१ अय सुवर्णस्पसमानि হিমূনাব ८० भय गुगतल्पगसमानि जउदानम् ८३ अपोपपातकानि दुरणे पापभितम् अय जातिभ्रंशकराणि १०३ पासण्टादिसम्झारः अय संकरीकरणानि अपनारापणपटि: अयापानीकरणानि सपंदते विशेपः जय मलिनीकरणानि घण्टाटादिदनमापभिराम. अप महापातफमापमित्तम्. आशीशे फमांनुज्ञा.... अथ निदेशः ज्यरितरजस्पटाशुद्धिः अथ मुरापानमापधित्तम्.... आतुरयानम् अय मद्यपानमायधिसम्... १०७ मतिकादादः अय सुवर्णस्तेपमापभिचम्. १०८ रजस्यटादाहः শুধiষণ अतीताशीयम् ९० अय गुरुतल्पगपापभित्तम्, १०९ देशान्तरमृताशीचम् अधातिपातकानुपातकपाय- देशान्तरनिर्णयः चितम् .. आशीरनिणंमः ११ मथ महापातक्रिसंसर्गिमाय. एफदिनेऽनेकमृती গিব। अन्यारोहणविधिः... अधोपपातकमायश्चित्तान्य चितिम्रटायाः प्रायश्चित्तम् च्यन्ते ११२ विण्टाक्षिदानेऽधिकारिणः गोहत्यामापत्तिम् अथ श्राद्धकमः १५ अथ प्रात्यादी प्रायश्चित्तम्. ११४ अथ संन्यासविधिः ९६ अय स्तेपे प्रायश्चित्तम् अथ परिमाजकसंस्कार अथ मणानपाकरणे माय- विधिः ९० चित्तम् ...11... ११५ अथ संन्पासिनां दहनविधिः अनाहितामिप्रायश्चित्तम् . अथ प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते.... ९९पण्यापण्पविक्रयप्रायश्चित्तम् तत्र कर्मविपाकः... अथ परिषेदने प्रायश्चित्तम. ११६ ... .... .... " ... ... .... .... ९४ ... ... " ... ... ...

·. स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका। " ... ... .... १२० रजस्वलाधर्माः ... .... " विषया:। पृष्ठाहाः विषयाः। पृष्ठाहाः। मृतकाध्यापनादौ प्रायश्चित्तम् मिथ्याभिशंसने प्रायश्चित्तम् पारदार्ये प्रायश्चित्तम् अथ रजस्वलानां परस्परस्प- परिवित्तेः प्रायश्चित्तम् ११८ र्शने अथ स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधे रजस्वलानां चण्डालस्पर्शने १२९ प्रायश्चित्तम् रजस्वलायाः श्वादिस्पर्शने अन्यहिंसाप्रायश्चित्तम् प्रायश्चित्तम् ...१२६ अथ स्त्रीवधे व्रतस्थाया रजोदृष्टी ....१२७ किंचिदादिलक्षणम् मार्जारादिप्राणिवधे प्रायश्चि अथ सुतानां विक्रये त्तम् अथायाज्ययाजने अथ वृक्षच्छेदनप्रायश्चित्तम्. १२१ अनध्यायाध्ययने १२८ अथ श्वमार्जारादिदष्टेषु प्राय- पितृमात्रादित्यागे श्चित्तम् ... कन्यादूपणे... श्वादिष्टरजस्वलाप्रायश्चि. व्रतलोपे प्रायश्चित्तम् अथानित्यागे त्तम् घणे कृमिजनने प्रायश्चित्तम् अभोज्यान्नमोजने. १२९ निन्दितार्थोपजीवने प्राय हीनयोनिनिपेवणे श्चित्तम् . अनामित्वे १३० नास्तिक्ये प्रायश्चित्तम् परपाकरुचित्वे अथ ब्रह्मलोपे प्रायश्चित्तम्. अथासत्पतिग्रहे संन्यासिनः स्त्रीसङ्गे प्रायश्चि- अमक्ष्यमक्षणे त्तम् १२३ भावदुष्टमक्षणे संन्यासिनो गृहस्थत्वे प्राय अथ जातिदुष्टेषु १३१ श्चित्तम् अथाशुचिसंस्पृष्टमक्षणे १३२ अनाशकनिवृत्तौ प्रायश्चित्तम् अथाशुचिद्रव्यसंस्पृष्टमक्षणे १३३ उपनयनोत्तरं यज्ञोपवीतनाशे अथ मावदुष्टमक्षणे प्रायश्चित्तम् १२४ अथ कालदुष्टमक्षणे कृष्णाजिनादिलोपे प्रायश्चि. अथ गुणदुष्टशुक्तादिमक्षणे त्तम् अय हस्तदानादिक्रियादुष्टा. भोज्यमोजने अथ श्राद्धमोजने ... १२२ .... " ... ... . .... " " ... " विपमे प्रेपणाच्छिप्यमृती प्रा- यश्चित्तम्... ... ... ...

·स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका । विषयाः । पृशा विषयाः। ... .... ... " .... परिग्रहाशुचिदुष्टमोजने १३८ अथ चान्द्रायणसाधारण. जातमृताशीचान्नभोजने ... धर्माः १४८ अथ जातिभ्रंशकरादिपाय अथ प्रत्यानायो वक्ष्यते श्चित्तम् .. १४० अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्या- अथ प्रकीर्णप्रायश्चित्तम् नायो वक्ष्यते नीलीवस्त्रादिधारणे प्रायश्चि अन्याथ तीर्थगन्तुः फलम् १४२ कालविशेपेण नदीनामस्मृ. प्रायश्चित्ताकरणे त्यागः १४३ श्यत्यम् कृते प्रायश्चित्ते ग्रहणविधिः १४४ कुल्यादिलक्षणम् रहस्यप्रायश्चित्तम् माजपत्यादयस्तत्प्रत्यान्नाया- ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तम् श्वोच्यन्ते १५५ अथ सुरापाने प्रायश्चित्तम्... १४५/अथ सर्वप्रायश्चित्तानि वक्ष्यन्ते अथ सुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम् सर्वत्रानुक्तनिष्कृती प्रायश्चि- अथ गुरुतल्पगमने प्रायश्चि. त्तम् १४६ ग्रन्थसमापनम् कृच्द्रादिलक्षणम् ... " " .... ... ... " " मङ्गलम् ... ... इति स्मृत्यर्थसारविषयानुक्रमणिका समाप्ता ।

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। श्रीधराचार्यकृतः स्मृत्यर्थसारः।। 4 गणेशब्रह्मविष्ण्वीशन्विाड्योमा लोकपॉन्गुहम् । दुगाँ मन्वादिकान्वन्दे व्याख्यातच सदा गुरुन् ॥१॥ श्रीकण्ठश्रीकराचार्यः श्रुतिस्मृतिपुराणगैः । स्मृतिशास्त्रेष्वनेकेषु विप्रकीर्णेप्वनेकधा ॥२॥ अनुष्ठात्रुपकारार्थ स्मृतिच्छिद्रं प्रयत्नतः। पुराणन्यायमीमांसासाङ्गन्धेदैः प्रपूरितम् ॥ ३ ॥ कामधेनी प्रदीप्तेऽन्धी कल्पवृक्षलतामु च । शंभुद्रविडकेदारलोल्लटाद्यैश्च माषितम् ॥४॥ मन्वायनेकस्मृतिपु व्याख्यातृप्रतिपादितम् । स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ॥५॥ प्राची दिशामनुक्तौ स्यादुदीचीशान दिक्तथा । तिष्ठत्त्वमहतानुक्तावासीनत्वं च कर्मम् ॥६॥ कर्बङ्गाणामनुक्तौ तु दक्षिणाङ्गं भवेत्तदा । कुत्सिते वामहस्तः स्यादक्षिणः स्यादकुत्सिते ॥७॥ यज्ञोपवीतिना कार्य सर्व कर्म प्रदक्षिणम् । मनःप्रसादारसत्योक्त्या तपसा मानकर्मणा ॥८॥ आचान्त्या चाऽऽत्मनः शुद्धिं कृत्वा कर्म समाचरेत् । फर्मायथाकृतं ज्ञात्वा तावदेव पुनश्चरेत् ॥ ९॥ प्रधानस्याक्रियायां तु सामु सक्रियते पुनो। तदनाकरणे कुर्यात्मायश्चित्त न कर्म तत् ॥ १० ॥ प्रभुः प्रथमर्कल्पे तु योऽनुकल्पेन वर्तते । स नाऽऽमोति फलं तस्य परत्रेति श्रुतिः स्मृतिः ॥११॥ *सोक्त्रयं स. पुस्तके नास्ति। १स. सादिषु । १ सा स्वास. व समापौत् । ४ ख, कल्पस्प यो" ५. पेनु ।

·. श्रीधराचार्यकृत:- कर्मणा ममसा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत् । अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न तु ॥ १२ ॥ बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थ कृते सर्व कृतं मवेत् ॥१३॥ श्रोतेए सर्वशौखोक्तं सर्वस्यैव यथोचितम् । स्मात साधारणं तेपु ग्राह्य श्रौतेषु कर्मसु ॥ १४ ॥ समयाचरिता धर्मा जातिदेशकुलोद्भवाः । ग्रामाचाराः परिग्राह्या ये च विध्यविरोधिनः ॥१५॥ युगधर्माः परियाह्याः सर्वव यथोचितम् । यत्कृते दशभिर्वस्त्रेतायां हायनेन तत् ॥ १६ ॥ द्वापरें तच्च मासेने अहोरात्रेण तत्कली। 'देवरेण सुतोत्पत्तिर्वानप्रस्थाश्रमग्रहः ॥ १७ ॥ दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च । समुद्रयात्रास्वीकारः कमण्डलुविधारणम् ॥ १८॥ महाप्रस्थानगमनं गोपशुश्च सुराग्रहः । अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढापरिग्रहः ।। १९ ॥ अंसवर्णासु कन्या विवाहश्च द्विजातिए । वृत्तं स्वाध्यायसापेक्षमघसंकोचनं तथा ॥ २० ॥ अस्थिसंचयमादूर्ध्वमङ्ग स्पर्शनमेव च । -: प्रायश्चितविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ॥ २१॥ संसर्गदोपः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः । दत्तौरसेतरे वा तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।। २२ ।। *सत्रदीक्षा च स्तेयान्यमहापातकिनिष्कृतिः । प्रतिमाभ्यर्चनार्थाय संकल्पश्च सधर्मकः ।। २३ ॥ सवर्णान्याङ्गन्नादुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि। शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥ २४ ॥ दीर्घकालं ब्रह्मचर्य नरमेधाश्चमेधको । - कली युगे स्विमान्धर्मान्वया॑नाहुर्मनीषिणः ॥२५॥ *त: साधशोकः स पुस्तके नास्ति । ग. पुस्तके नु ताररोति साध लोकायं नास्ति। १.प्रायः कृते सर्वः कृता । २ स. शामोई। ३ स. ग. तामयाचारिकाः। ग. 'बोरिग.न स्वहो 1 (स.'म । " ·- स्मृत्यर्थसारः। विपक्षत्रियविशूश्चित्वारो वर्णास्तत्र विपक्षत्रियविशो द्विजानि- जान तेषां मातुः प्रथमं जन्म । उपनयनाद्वितीयं जन्म तृतीयं यज्ञदीक्षायामुत्तमं जन्म' । स्त्रीणां विवाह उपनयनस्थाने । द्विजाना गर्भाधानादिकाः प्रेतेप्टेयन्ताः क्रिया मन्त्रतः कार्याः। तत्र संस्काराः-गर्भाधानपुंसवनानवलोभनसीमन्तोन्नयनजातकर्मना. मकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनचौलोपनयनसावित्रीवतवेदमहायतारण्यवता- नि गोदानिकस्मातकविवाहाचैत्यावश्यकाः पोडश.प्रधानाः संस्काराः। तवर्ती गर्भाधान कार्यम् । रजःप्रभृतिपोडशराबान्त ऋतुकालागर्मचल- नारपुरा तृतीये चतुर्थे मासे वा पुंसवनं कार्यम् । अनवलोमनं चतुर्थे । षष्ठेs- हमे वा सीमन्तोन्नयनम् । जाते पुत्रे नात्वा रात्री संध्ययोहणे वा वृद्धिश्राद्धं हिरण्येन कृत्वा जातकर्मदानादि दुरितक्षयाय प्रजापतिप्रीत्यै च कुर्यात् । जाताशौचान्तमध्ये च जाते जातकर्मादि कुर्यात् । मृताशौचमध्ये जाते तु तदाऽशौचान्ते वा कुर्यात् । नामकरणं जातकर्मानन्तरं पाद्वा- दशेऽह्नि वाऽन्यस्मिञ्शुभेऽह्नि वा कुर्यात् । निष्क्रमणं चन्द्रदर्शनं सूर्यदर्शन देवनमस्कारंवा द्वादशेऽहनि तृतीये चतुर्थे मासे या कुर्यात् । अन्नप्राशनं पठेऽष्टमे वा दन्ते जाते कार्यम् । चौलं प्रथमे वर्षे तृतीये वा कार्य तत्वाद्यथाकुलधर्म वा । एते संस्कारा बीजगर्मस्य दुरितक्षयाय यथास्वा. चारं कार्याः। वीणामहोमकास्तूणी स्युः। विवाहस्तुः समन्त्रकः । एते कालातिक्रमे व्याहृतिहोमं कृत्वा कार्याः । एतेष्वेककलोपे पाद- कृच्छ्रः कार्यः । चौले स्वर्धकृच्छ्रः । मत्या लोपेऽनापदि च द्विगुणः । उपनयनात्माग्बाला उच्छिदादावप्रयता न स्युः । कामचारकामवाद- [काम]मक्षाः स्युर्महापातकवर्जम् । तेषां चण्डालादिस्पर्शे सलं मानम् । प्रागन्नप्राशनादभ्युक्षणम्। प्राक्चौलादाचमनम् । पश्चात्तान. मित्येके । पित्रोः स्वधानिनयनाहते मन्नान्न ब्रूयुः । अयोपनयमम्--उपनयन गर्भप्रभृति.जन्मममृति याऽष्टमेऽडद एकादशे द्वादशे विप्रादीनां कमात्कार्यम् । गुरुशुकादिशुभग्रहबलालामे सति पश्चमान्दादारभ्याऽऽपोडशादाद्वाविंशादाचतुर्विशाद्विमादीनां कमाका. र्यम् । अत ऊर्य सावित्रीपतिता बात्याः स्युः । तेपामचीर्णमायधि- १. स. ग. अन्त्येष्ट पा । २ स. ग. कम गयन्द्रदर्शनसूर्यदर्शनदेवनमस्कारा स.ग. गोदाहा... प. नानि दु:५७. ग. 'भेगलेऽनि । ख. पक्षपार्शप्राप.. या । सःगनते ।

·. श्रीधराचार्यकृत:- सानामुपनयनाध्यापनयाजनविवाहादिकं न कार्यम् । वात्यानां गुरु प्रायविसं वक्ष्यते ।। पण्डान्धबधिरस्तम्धजडगद्दपहषु । कुटजवामनरोगार्तशुष्काङ्गविकलानिषु ॥ मत्तोन्मत्तेपु मूकेषु शयनस्थे.निरिन्द्रिये । ध्वस्तपुंस्त्वेऽपि चैतेषु संस्काराः स्युर्यथोचितम् ॥ मूकोन्मत्ती न संस्कार्यावित्येके कर्मस्वनधिकारात्पातित्यं नास्ति। तदपत्यं संस्कार्य बाह्मण्यां ब्राह्मणेनोत्पन्नो बाह्मण एवेतिश्रुतेः । अन्ये संस्कार्या इत्याहुः। होमं तावदाचार्यः करोति । उपनयनं च विधिनाss. चार्यसमीपनयनं वाऽग्निसमीपतयनं वा सावित्रीवाचनं वा । अन्यद सथाशक्ति कार्यम् । विवाहश्च कन्यास्वीकारोऽन्यदङ्गमिति । औरसः क्षेत्रजश्वती संस्कार्यों मागहारिणौ। औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गूढजस्तथा ॥ कानीनश्च पुनर्भूजो दत्तः क्रीतश्च कृत्रिमः । दत्तात्मा च सहोदाजस्त्वपविद्धसुतस्ततः॥ पिण्डदोंऽशहरस्तेषां पूर्वामावे परः परः । एते द्वादश पुवाश्च संस्कार्याः स्युर्द्विजातिः॥. केचिदाहुर्द्विजै(र्जा)तो संस्कारों कुण्डगोलको । *अमृते च सृते पत्यो जारजौ कुण्डगोलको ॥. भय, यज्ञोपवीतविधिः- कासक्षीमगोवालशणवल्कतणादिकम् । यथासंमवतो धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः ॥ शुची देशे शुचिः सूर्व संहतालिमूलके ।। आलेख्य पण्णवत्या तत्रिगुणीकृत्य यत्नतः ।। अब्लिजन्कैत्रिभिः सम्यक्प्रक्षाल्योर्ध्ववृतं तु तत् । अप्रदक्षिणामावृत्य सावित्र्या त्रिगुणीकृतम् ॥ . अथ प्रदक्षिणावृत्तं समं स्यान्नवसूचकम् । निरावेष्ट्य दृढं बद्ध्वा हरिबह्मेश्वरानमेत् ॥ * स. प. पुस्तकयोरिदमधमधिकम् । * इदमधं ग. पुस्तके नास्ति। १५. °ावि १ घ. ति श्रुतिस्मृती । 1 ३६.लिाभ प°17. लकम् । सा । ५ स. ग. आवश्च । घ. आवृत्य ! ६ ख. ग. मावृत्त । ५ क. स. ग. प. भया ।। . .

·स्मृत्यर्थसारः। यज्ञोपवीतं परमं पवित्र मितिमन्त्रेण धारयेत् । सूत्रं सलोमकं चेत्स्यात्ततः कृत्वा विलोमकम् ।। साविज्या दशकृत्वोऽद्भिर्मन्त्रिताभिस्तक्षिपेत् । विच्छिन्नं वाऽप्यधो यातं मुक्त्वा निर्मितमुत्सृजेत् ॥ यद्वा-पृष्ठवंशे च नाभ्यां वा धृतं यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यान्नातिलम्ब नचोच्छितम् ।। स्तनादूर्ध्वमधो नामेन धार्य तत्कथंचन । ब्रह्मचारिण एकं स्यात्स्नातकस्य बहूनि च ।। *अहतं यन्त्रनिर्मुक्तमुक्तं वासः स्वयंमुवा। तृतीयमुत्तरीयं वा वस्त्रामावे तदिष्यते ॥ ब्रह्मसूत्रेऽयसन्येऽसे स्थिते यज्ञोपवीतिता प्राचीनावी तिता सव्ये कण्ठस्थे तु निवीतिता॥ वस्त्रं यज्ञोपवीतार्थे निवृत्सूत्रं च कर्मसु । कुशमुक्षवालतन्तुरज्जुर्वा सर्वजानिए । इति यज्ञोपवीतविधिः। कार्णरौरवबास्तानि विप्रादेरजिनानि तु । अहतं वस्त्रयुग्मं तु श्वेतं वस्त्रमथापि वा। प्रषिग्रन्थिमिश्री त्रिवृत्स्पाइक्षिणावृता। मुसामावे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तवत्वजैः ।। पाठाशाद्यास्तु सर्वेषां दण्डा पाशिकवृक्षमाः । +पालाशबैल्वप्लाक्षास्ते वटवेतसखादिराः ॥ वैणवोदुम्बराश्वत्थाः क्रमाद्विमादिपु स्मृताः । ते केशभालनासान्तप्रमाणाश्च क्रमाद्विजैः ।। धार्याः श्लक्ष्णाः सदा धार्य कौपीनं कटिसूत्रकम् । कौपीनमहतं धार्य राण्डं या यसपार्श्वयुक् ।। यज्ञोपवीतमजिनं मौनी दण्डं च धारयेत् । नटे घटे नवं मन्त्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् ।। *च. पुस्तक मधैं मास्ति म स. ग. पुस्तफयोनास्ति । १स.ए. श्या । ३६.५वा । छ.ग. प. "स्याम दस्य ग. प. मात्र प्रिवृत्या सणा एक्षिपातमेसटा ।। ५. विश्व । ५.ग. बाकरवा ।

·श्रीधराचार्यकृत:- उपनयनानन्तरं विरात्रं द्वादशरात्रं वर्ष वाऽक्षारलवणाश्याशायी ब्रह्मचार्युपनयनव्रतं चरेत् । सर्वत्र बतान्ते नवानि यज्ञोपवीतानि धृत्वाः पूर्वाणि त्यजेत् । वस्त्राणां त्यागानियमः । नित्यं स्वाध्यायाग्निकार्यब्रह्म- यज्ञतर्पणानि कुर्वीत । अनिन्द्ये विप्रगेहे भैक्ष्यं गुर्वनुज्ञयां चरन्मोजन- विधिना मुमानो द्वादशाब्दं पश्चान्दं वेदग्रहणान्तं वा ब्रह्मचारी प्रतं चरेत् । गुरुशुश्रूपां छन्दसां साधनार्थं कुर्यात् । उपाकन्तिं सर्वेषां वेदा- ब्दवतम् । तत्र श्रीमधुमांसोच्छिष्ट°क्तपर्युपितताम्बूलदन्तधानावस- क्थिकादिवास्वापच्छन्नपादुकागन्धमाल्योद्वर्तनानुलेपनाअनजलक्रीडा- द्यूतनृत्यगीतवाद्यालापाश्लीलपरिवादादीनासमावर्तनाद्वर्जयेत् । तदेका- पोह्ये व्याधौ मधुमांसमक्षणे गुरूच्छिष्टभक्षणम् । श्राद्धे तु वर्धमेव । उपनयनवतानन्तरं सावित्रीवतमुपाकर्मान्तमारण्यकवतानि च. तथैव । उपाकरणमोषधीजनने सति श्रावण्यां पौर्णमास्यां कार्यम् । श्रावणमा. सस्य श्रवणे वा पञ्चम्या हस्ते वा पञ्चमीहस्तयोगे-वा कार्यम् । भाद्र- पदस्य पौर्णमास्यां वा.श्रवणे वा हस्ते वाऽऽपाढयां पौर्णमास्यां वा यथास्वाचार कार्यम् । श्रवण आदी घटिकाचतुष्टयममिजिन्नक्षत्रांश वय॑म् । तिथिगण्डे सति उदयव्यापिनी प्रयोगपर्योता तिथिरुपाकरणे ग्राह्या । श्रवणे खण्डे सति धनिष्ठासंयुक्तं प्रयोगपर्याप्तं ग्राह्यं नोत्तरापा- ढायुतम् । हस्तादिप्वन्यनक्षत्रेषु शुक्लपक्ष उदयव्यापि कृष्णपक्षेऽस्तमय- व्यापि प्रयोगपर्याप्तं ग्राह्यम् । सूतकादिविघ्नसमवे चौषध्युत्पत्त्यमावे च श्रावणमाद्रपदयोः कस्मिंश्चिद्दिने ग्रहणसंक्रान्तिवर्जिते कार्यम् । कर्मणो न लोपो नोत्कर्षः । मौसीयज्ञोपवीतादि नवं दद्याद्धारयेच । कटिसूत्रं नवं वस्त्रं तथैव । उपनयनादुपाकर्मान्तं सावित्रीवतं तत्संपूर्त्यर्थ विमसंबन्धिवान्धवभोजनं शक्त्या कार्यम् । ततो घेदावतं ततश्चाss.. रण्यकेंव्रतानि प्रतिवतं वपनं च । ब्रतान्ते भोजने भैक्ष्यमाहार्यम् । एतेषु नतेपु लोपे तारतम्येन बीन्पड्वा द्वादश . वा प्राजापत्यांश्चरित्वा. पुनश्च व्रतं प्रारभेत । ततोऽनन्तरं वोदगयने वा शुक्लपक्षे शुभेऽहनि स्वाध्यायं प्रारमेत । पूर्वाह्ने गणेशं सरस्वतीमिष्टदेवं च गुरुं गुरुत्तमं च संपूज्य ब्रह्मचारिणो विप्रसुवासिनीरम्याऽऽशिपो गृहीत्वा ब्रह्मयज्ञवद्द- १ स. निवि । ३ ख. ग. या याचित्वा भो। ३. घ. भनिन्तरं । क. शुक्लप । घ. मुकप। ५ स. ग. नवशक्रियादि । ६ स. ग. "तदेकवेद्यन्या । ७ क. धवणेन वा हस्तन वाक, श्रवणादौ । एक. याप्त । १० ख, ग, °कवेदान्दनः । १७ रु. ग. प. गरम - .

·। -स्मृत्यर्थसारः। मन्धिारयमाणाः प्रणवव्याहृतिसावित्रीरुक्त्वा . प्रणवपूर्व स्वाध्याय प्रारभ्य किंचिदधीत्य प्रणवेन समाप्य विरामोऽस्त्वित्युक्त्वा भूमि स्पृष्ट्वा गुरुं वृद्धान्नमेयुः । ततोऽपरेप्रमृति गणेशादीनत्वा प्रणवेन प्रारम्भ समाप्तिं च कुर्युः । जात्याचारसंशये नाध्याप्या: । ब्रह्मचारी संध्यामु- पास्यानिकायं कृत्वा गुरूपसंग्रहणं वृद्धतरेष्वभिवादनं वृद्धेपु नमस्कार कुर्यात् । उपसंग्रहणं नीम अमुकगोत्री देवदत्तशर्गाऽहं भो अमिवांदय इत्युक्त्वा कर्णी स्पृष्ट्वा दक्षिणोत्तरपीणिभ्यां दक्षिणेन पाणिना गुरोर्द- क्षिणपादं सव्येन सव्यं गृहीत्वा शिरोवनमनम् । अभिवादने पादसंग्र- हणं नास्ति । पादस्पर्शनं काय न वा । आयुष्मान्मव सौम्य देवदत्त इति प्लुतान्तमुक्त्वाऽमुकशमन्निति प्रत्यभिवादः कार्यः । आयुष्मान्मव सौम्येति वा प्रत्यभिवादः कार्यः । अथ गुरवो माता स्तन्यदात्री च पिता पितामहादयो मातो मातामहादयश्चान्नदाता भयत्राताऽऽचार्य- श्रोपनेता मन्त्रविद्योपदेष्टा वा तेपां पल्पश्चीपसंग्राह्याः समावृत्तेन । पाले समवयस्के वाऽध्यापके सति गुरुवश्चरेत् । मातुलाच पितृव्याश्च श्वशुराश्च मातृप्वसारः पितृष्वसारो यवीयांसोऽपि प्रत्युत्थायाभिवाद्याः। उपाध्यायविजो ज्येष्ठभ्रातरश्च सर्वेषां पत्न्यश्चैवं मातृप्यसा पितृष्वसाच' सवर्णा भ्रातृमार्या च नित्यमभिवाद्याः । विमोप्य तूपसंग्राह्या जातिसंवन्धियोपितः। विप्रोप्य विमं कुशलं पृच्छेन्नृपमनामयम् ॥ वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च । नवाच्यो दीक्षितो नाना यवीयानपि यो मवेत् । पूज्यस्तमभिमापेत भोमवत्कर्मनामभिः ।। परपत्नीमसंवृद्धा भगिन्यम्बेति मापयेत् । विर्षपूर्वः श्रोत्रियोऽभिवाद्यः । वित्सिंबन्धिनश्च स्वल्पेनापि स्वयोनिजा अन्ये च ज्ञानवृद्धाः सदाचारावाभिवाद्याः । उदयां सूतिकां नारी भर्तृघ्नीं गर्मपातिनीम् । पापण्डं पतितं नात्यं महापातकिनं शठम् ।। नास्तिकं कितवं स्तनं कृतघ्नं नाभिवादयेत् । मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं धावन्तमशुचिं नरम् ॥ . १ रा. गपाणिदक्षि । २ क. रा. प. अत्र । ३ १. ग. पद्धक. वर्षो । ५ स.ग. अप्रियात् । प, अत्रिः सः ·श्रीधराचार्यकृत:- । . -- वमन्तं जृम्ममाणं च कुर्वन्तं वन्तधावनम् । अध्यक्तशिरसं पानं कुर्वन्तं नाभिवादयेत् ॥ जपयज्ञजलस्थांश्च समित्युप्पकुशानलान् । उदपात्राय॑मैक्ष्यान्नं वहन्तं नामिवादयेत् । अभिवाद्य द्विजश्वेतानहोरात्रेण शुध्यति ।। क्षेत्रवैश्याभिवादने विषस्यैवम् । शूद्राभिवादने विरात्रम् । केछु तु एजकादिषु। चाण्डालादिषु चान्द्र स्यादिति संग्रह केन्मतम् । देवताप्रतिमां हूँष्ट्वा यतिं दृष्टां त्रिदण्डिनम् ॥ नमस्कारं न कुर्याश्चेदुपवासेन शुध्यति । सर्वे चापि नमस्कार्याः सविस्थासु सर्वदा ।। अभिवादो नमस्कारस्तथा प्रत्यभिवादनम् । आशीर्वाच्या नमस्कार्ययस्यस्तु पुनर्नमेत् ॥ त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः । ततोऽधीयीत वेदांश्च स्वाध्याये गुरुशिक्षितान् । भयानध्याया वक्ष्यन्ते- अनध्यायवध्ययने प्रज्ञामायुः प्रजां श्रियम् । ब्रह्मचर्यश्रियं तेजो निकृन्तति यमः स्वयम् ।। मनवीर्यक्षयमयादिन्द्रो वज्रेण हन्ति च । बह्मराक्षसता चान्ते नरकश्च मवेद्बुवम् ॥ अंटमीचतुर्दशीपर्वमतिपत्सु नित्यमहोरात्रमनध्यायः । अष्टकासु च । ऐन्द्रश्रवणद्वादशीमघामरण्योच सोपपतिथौ च । ज्येठे शुक्लद्वितीया तु आश्विने दशमी सिता। चतुर्थी द्वादशी भाप एनाः सोपपदाः स्मृताः । शयनोत्थानद्वादश्योश्च । आपाढीकार्तिकीफाल्गुनीसमीपस्थद्विती यासु च । अपरपक्षान्ते प्रेतद्वितीयायां च सर्वादभुतेष्वकालिकोऽन:- ध्यायः । अत्युत्पाते च महानवम्यां च रथसप्तम्यां च युगादिषु । * अयं श्लोकः ख. ग, घ. पुस्तकेषु नास्ति । १ क. सं. द्विजाय । २ ग.प. काय तु । ३ स. प. प. कृत्स्मृतम् । -स्व.म. वस्थाथ स., ५५. क्षितः। ६ स. ग. ब्रह्मचर्याश्रयं । ५. वीर्यत्रि । साग, प. महाम । ८ ख. ग. भान्युलांते चाकालवृथयो। .

·स्मृत्यर्थसारः। शुक्लतृतीया वैशाखे मेतपक्षे त्रयोदशी । कार्तिके नवमी शुक्ला माघे दर्शश्च पूर्णिमा । एता युगादयः प्रोक्ता दत्तस्याक्षयकारकाः। मन्वन्तरादयः सर्वेऽनध्याया इति केचन ॥ आश्वयुक्शुक्लनवमी कातिके द्वादशी सिता । तृतीया चैत्रमासस्य सिता माद्रपदस्य च ॥ आपाढे शुक्लदशमी माघे या शुक्लसप्तमी। श्रावणस्याटमी कृष्णा तथा षष्ठी च पूर्णिमा । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौपस्यैकादशी सिता। कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा ।। मन्वन्तरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः। शवानुगमनपरिचरणेषु चाऽऽकाशंशवदर्शनेषु चाहोरात्रम् । श्राद्धिक परिगृह्य चाऽऽरण्यकमधीत्य च मनुष्यप्रमृतीनां देवानां नागानां च स्थान• मुक्ती चाहोरानं स्वप्नान्तमित्येके । नवश्राद्धभुक्तौ स्वन्नजरणान्तम् । सूतकान्नमोजने चैवम् । महकोद्दिष्टे बिरानं गन्धलेपक्षयान्तं वा । महागुरुमृती द्वादशराबम् । असपिण्डे गुरौ विरात्रम् । आचार्य चोपा. ध्याये पक्षिणी । समानविये सब्रह्मचारिणि च । आचार्यमायाँपुत्रशि- प्येप्वहोरात्रम् । अग्न्युत्पाते गोविप्रमृती निराश्रम् । करिवग्याज्यस्वयो- निसंबन्धिषु चैवम् । वेदसमापने प्रथमसंस्थासु तदहोरानम् । परेनुश्चा- नध्यायः । ग्रहणे तु रात्री मोक्षे विरात्रम् । दिवा मोक्षे व्यहम् । उपा. कर्मणि चोत्सर्गे व्यहम् । अपने विपुवे पक्षिणी । निर्धातभूकम्पोल्का- पातादिसद्भुितेप्वाकालिकोऽनध्यायः। अग्न्युत्पाते वाऽकाले वृष्टी वा। आदिज्येष्ठान्ता तात्कालिक्यन्यत्राऽऽकालिकी वृष्टिः । सायसंध्याग- जित उदयान्तोऽनध्यायः। अर्धरात्रादूर्घ गर्जनेऽर्धरात्रे वाऽऽकालिकोऽन- ध्यायः । प्रातःसंध्यागर्जने स्वहोरात्रम् । काकोलूककुंझुरमूपकमण्डूका- धन्तरागमने सति दिने चेदिनान्तं रात्रौ चेदाभ्यन्तमनध्यायः । गवा- श्वमहिषपशुस्त्रीशूद्वादावहोरात्रम् । श्वमार्जारयोश्च । आरण्यमार्जारसर्प- नकुलपञ्चनखादौ बिरानम् । आरण्यश्वशृगालादिवानररजकादौ द्वाद. १५. शशब्दद । २ ख. ग. दहने । ३ क. द्विरानम् । प्रमृती घिरायम् । विग्या. ज्यस्वयोनिसान्धषु चैवम् । अग्न्युपाते गोविप्रग। ख. ग. अश्रूपा । ५ ख ग, मसण्यासु । ६ ख, ग. ताकालान्य ४ ख. ग. प टम। ८ ख. ग. 'पचममालादौं'। २ ·, १० श्रीधराचार्यकृत:- शरानम् । खरवराहोट्रादिचण्डालादिसूतिकोदक्याशवांदी भासम् । शशमेषश्वपाकादौ पण्मासम् । गजगण्डसारससिंहव्याघ्रमहापापिकृत- नादावन्दमनच्यायः। स्वाध्याये वा प्रवचने वर्तमानेऽन्तरागते । आधिव्याधिविनमृत्युपापानि गुरुशिष्ययोः । शोमनगृहे शोमनदिने चानध्यायः । विवाहमौजीबन्धप्रतिष्ठोद्याप. नादिष्वामार्जनमाससमाप्तेः सपिण्डगोत्राणामनध्यायः । यज्ञे चानुबं. मध्यान्तमुस्विजामाचार्याणां वा श्वोऽनध्याये सत्याद्यरात्रावनध्यायः । एकानध्याययुग्मे त्वन्त्यापररात्रमनध्यायः । अनध्याययुग्मे पूर्वदिना- पररात्रावित्येके। श्वक्रोडुगर्दभोलूकसामबाणार्तनिस्वने । अमेध्यशवशूद्वान्त्यश्मशानपतितान्तिके । देशे शुचावात्मनि च विद्युत्स्तनितसंप्लवे। मुक्त्वाऽऽर्द्रपाणिरम्मोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते॥ पांसुवर्षे दिशा दाहे संध्यानीहारमीतिषु । धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ।। 'खरोष्ट्रयानहस्त्यश्चनौवृक्षगिरिरोहणे। सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः॥ सर्वकुत्सितगन्धेषु परिवेपे सभामु च । अभ्यक्तमानकाले च महास्वेदेऽतिकम्पने ।। गोविरोधने सर्वशब्देषु श्राद्धपतिषु । शाल्मलस्य मधूकस्य कोविदारकपित्थयोः ॥ श्लेष्मातकस्य च्छायायामेतांस्तात्कालिकान्विदुः । चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपत्सु च सर्वदा ।। दुर्मेधसामनध्यायस्त्वन्तरागमनेषु च । तथा विस्मृतिशीलानां बहुवेदप्रपाठिनाम् ॥ चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपद्दजितेपु तु । वेदानन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चाभ्यसेत् ।। उदयास्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयगामि यत् । तद्दिनं तदहोरात्रमनध्यायविदो विदुः ।। क. पानां गु। २ प. वध्यान्त । ३ क. 'संधानीहारभू ।

·स्मृत्यर्थसारः। केचिदाहुः कचिद्देशे पावत्तदिननाटिकाः । साघदेव त्वनध्यायो न तस्मिंश्चेदिनान्तरे ।। उपवासमतादीनां तिथिमाहुस्तथैव च । चतुथ्यां पूर्वराने व नवनाडीघु दर्शने ॥ नाध्येयं पूर्वराने स्यात्सप्तमी च त्रयोदशी। अर्धरात्रात्पुरा स्याचेन्नाध्येय पूर्वरात्रके। प्रणवव्याहृतीनां च सावित्र्याः शिरसस्तदा । नित्ये नैमित्तिके कार्य व्रते यज्ञकतौ तथा ॥ प्रवृत्ते कास्यकाय च नानध्यायाः स्मृतास्तथा । देवतार्चनमत्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा ॥ .. अयोत्सर्जनम् --ततः सार्धचतुरो मासान्पण्मासं बाऽधीत्य पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकायां पौधे माघे फाल्गुने वा शुक्लपक्षे प्रतिपद्यन्यस्मि- न्वाऽति पौर्णमास्यां वा सह शिष्यैामावहिर्जलान्त उत्सर्जन कार्य तर्पणं च । वर्ष चाधीत्योपाकर्मदिन उत्सर्जनं कायं न वा । तर्पणं कार्य- मेव । एवं वेदवतानि चोमयं वा पारं नीत्वाऽविप्लुतब्रह्मचर्यो विप्लवे कृतप्रायश्चित्तो गुरु संपूज्य तदनुज्ञया समावृत्तो विवहेत् ! इति ब्रह्मचारिपकरणम् । अय विवाहः- मातृतः पितृतः शुद्धामनुरुपां गुणान्विताम् । अदीर्घरोगां संचारिरोगपातित्यवर्जिताम् ॥ असपिण्डां च पितृतः सप्तमात्पुरुषात्पराम् । मातृतः पञ्चमादूर्ध्वमसमानार्पगोत्रजाम् ।। अनन्योढां भ्रातृमती स्त्रियं कन्यो यवीयसीम् । पुमान्धीमान्वरो धीरो द्विजो वर्णानुपूर्वशः। विवहेद्धर्ममार्गेण बाहमादिषु यथाविधि । मातुलस्य सुतां केचिपितृप्वसृसुतादिकाम् ।। विवहन्ति क्वचिद्देशे संकोच्यापि सपिण्डताम् । वृद्याच प्रतिगृह्णीयानात्वैव सुसमाहितः। १स. ग. घ. तरिम दि ३ ख.प्रेते। ३.स. ग. घ. मासात्वा ४ ख...मानित ४।५क, घरगरपा।

·श्रीधराचार्यकृत:- ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता। देवो विवाहः कन्याया ऋत्विजे दानमुच्यते । आर्षी गोमिथुने दत्ते कन्यादानं यदा तदा। प्राजापत्यः सह धर्म चरतामिति दानतः ॥ आसुरो द्रविणादानाद्वान्धर्वः समयान्मिथः। राक्षसो युद्धहरणास्पैशाचः कन्यकाछलात् ॥ ब्राह्मदेवार्पप्राजापत्या धाः। आसुरगान्धर्वराक्षसपैशाचा अधा। तवान्तस्थाश्चत्वारो विपस्यैव । राक्षसा क्षत्रियस्यैव । इतरे त्रयः सर्वेषाम् । ब्राह्मादिपु पूर्वं होमः प्रशस्तः पश्चात्कन्यास्वीकारः । आसु. रादिपु पूर्व कन्यास्वीकारः पश्चाद्धोमः कार्यः। पिता पितामहो भ्राता संकुल्यो गोत्रजो गुरु। मातामहो मातुलो वा कन्यादा बान्धवाः कमात् ।। पित्रादिदात्रमावे तु कन्या कुर्यात्स्वयंवरम् । शुल्कं दत्त्वा वरे याते पञ्चन्संप्रतीक्ष्य तु ।। कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वाग्दानेऽपि कृते सति । दशमासान् । ॐ बरे देशान्तरगते श्रीनृतून्संप्रतीक्ष्य च ॥ कन्याऽन्यस्मै प्रदातव्या वाग्दानेऽपि कृते सति । मृतेऽन्यस्मै तथा देया वैरे सप्तपदात्पुरा ।। पुरा पुरुपसंयोगान्मृते देयेति केचन । मतावदृष्टे कत्यैव पुनर्देयेति केचन ।। आगर्भधारणारकन्या पुनर्देयेति चापरे । देशकालादिमे धर्मा अनुष्ठेया विजानता ।। कुलशीलविहीनस्य पण्डादेः पतितस्य च । अपस्मारिविकर्मस्थरोगिणां पधारिणाम् ॥ दत्तामपहरेत्कन्यां सगोनोढां तथैव च । मन्त्रसंस्काररहिता देयाइन्यस्मै वराय च ।। कन्या च पिता वा देयाऽन्यस्मै वराय सा। अन्यथा तु हरन्दण्ड्यो व्ययं दद्याच सोदयम् ॥ * क. प. पुस्तयोः पयमिदं नास्ति। ... प. वाचा ! ३१. प. प. पिढयो । रा. ग. मृदे।

·१३ स्मृत्यर्थसारः। पढान्धव्याधितादीनां विवाहस्तु यथोचितम् । विवाहासंभवे तेपां कनिष्ठो विवहेत्तदा ॥ पण्डान्धबधिरस्तब्धजडगद्दपगुन्पु । कुजवामनरोगातशुष्कानिनविकलाशिपु ॥ ध्वस्तपुंस्त्वे च मत्ते च शयनस्थे निरिन्द्रिये । मूकोन्मत्तेपु सर्वेषु न दोषः परिवेदने । पितृव्यपुत्रे सापत्ने परदारसुतादिषु । विवाहाधानयज्ञादौ परिवेदाद्यदूपणम् ।। *ज्येष्ठम्रात्रा त्वनुज्ञाते परिवेदाद्यदूषणम् । पितुः सत्यप्यनुज्ञाने नाऽऽदधीत कदाचन ।। पाणिर्यायः सवर्णासु गृह्णीयात्क्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादद्याद्विवाहे ब्राह्मणस्य तु । +वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने ॥ सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः। अनिन्द्येपु विवाहेषु पुत्राः संतानवर्धनाः ।। विमान्मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । अम्बष्ठः शूद्यां निपादो जातः पारशवोऽपि वा ॥ वैश्याशूद्योस्तु राजन्यान्माहियोगी सुती स्मृती। वैश्यात्तु करणः शूद्यां विन्नास्वेप विधिः स्मृतः ।। एतेऽनुलोमजाः पुत्राः संस्कार्याः स्युद्धिजातिजाः। तथा मूर्धावसिक्तादिजातिजाश्च द्विजातयः॥ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतो वैश्या देहकस्तथा । शूद्राजातस्तु चण्डालः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।। क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्राक्षचारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । इत्याद्याः प्रतिलोमाः स्युजिधर्मबहिष्कृता ।। * ख. प. पुस्तकयोरिदम नास्ति । + ख. ग. घ. पुस्तकेस्विदमः नास्ति । स्व. ग. प. धवधिरादी । एक. नाऽऽधीयीत । ३ ख. ग. जातोऽम्बष्टस्तु भूदायों निपादः पर्धियोपि वा । ४ फ. 'देशक १५ स. स्युः सर्वधः।

·श्रीधराचार्यकृतः- विवाहात्परमाधाय जुह्वदेवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासाग्रयणसोमयागान्क्रमाचरेत् ॥ सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यों द्विजातिभिः । यथासंमविनाऽगन्न फलं दत्त्वाऽपि दक्षिणाम् ।। प्रात्यदु ह्मणत्वादिमहादोपोपशान्तये । सूर्यग्रहे, कुरुक्षेत्र मेपीकृष्णाजिनादिकम् ।। चाण्डालात्मतिगृह्यापि यजेदावश्यकर्मवैः। अथ चोपासनं कृत्वा जुह्वन्गार्याणि वाऽऽचरेत् ॥ अर्धाधाने महाश्रेयो गाहीतोमयात्मकम् । *एकत्वं खी गता भर्तुः पिपड़े गोने च सूतके । सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकायें न कारयेत् । सवर्णासु.विधौ धये ज्येष्ठया न विनेतरा ॥ आज्ञासंपादनी दक्षा पुत्रसूश्च प्रिया शुचिः। नियोज्या धर्मकार्येषु नाधिवेद्या कथंचन ॥ शेक्त्या भक्त्या शुचिर्दक्षा नियोज्या धर्मकर्मसु । अशुद्धां जारिणी शूनां दूपितां तु विसर्जयेत् ।। मुरापी व्याधिता धूर्ता बन्ध्याऽर्थप्न्यप्रियंवदा । स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पतिद्विदच मृतप्रजा ॥ गृहस्थस्तु पडमिः स्यात्पञ्चाग्निश्चतुरग्निकः। स्याट्वियमिरथैकाग्निर्नामिहीनः कथंचन ॥ गाहमोपासने कुर्यात्सर्वाधानी तु लौकिके। स्मातं च लौकिके कार्य श्रीतं वैतानिकाग्निषु ।। भय गोलाप्रवरनिर्णयः- अथात्र गोजपवरनिर्णयो वण्र्यतेऽक्षसा! जमदग्निमरद्वाजविश्वामित्राधिगौतमाः ।। बसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः । एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोगाणि मन्यते ॥ . * इदमर्थ स. ग. पुस्वयोनास्ति। सपा महायो । प. साता भास.. प्रियाशुचिः।बी।

·१५ स्मृत्यर्थसरिः। नियमाणतया वाऽपि सत्तया वोऽनुवर्तनम् । एंकस्य दृश्यते यत्र तद्गोत्रं तस्य कथ्यते ।। समानमुनिमयस्त्वमेकावरतामपि । समानप्रवरत्वं च द्वेधा बौधायनोऽब्रवीत् ।। मुनिप्रणीतमवरैरुनपश्चाशता वयम् । अनन्तान्यपि गोत्राणि वर्गीकृत्याऽभिदध्महे ।। 'जामदग्न्या वत्सबिदावाटिपेणाः परस्परम् । नान्वियुः प्रवरैक्येण सगोत्रवेन चाऽऽदिमी। यस्का मित्रयवो वैन्याः शुनकाः प्रवरक्यतः। स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः ।। उक्ताः सप्त मृगोवंशा वक्ष्यन्तेऽङ्गिरसो गणाः । गौतमाः सप्त चाऽऽयास्याः शारद्वतास्तथा परे । कोमण्डा दीर्घतमसस्ततः कारेणुपालयः। वामदेवा औशनसा गोत्र]श्याञ्च नान्वियुः ।। भरद्वाजा: सकपयो गर्गा रोक्षायणा इति । चत्वारोऽपि मरद्वाजा गोवैक्यान्नान्वियुमिथः ।। केवलागिरसश्चैके विष्णुवृद्धाः सकण्वजाः । हारीता रथीतराश्च मुद्गलाः प्रवरैक्यतः ।। स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरः । पोडशानिरसस्त्रेधा प्रोक्ताः संकृतयस्तथा ॥ संकृतीनां द्विवंश्यत्वाइसिष्ठेश्च चतुर्विधैः । स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्प्रवरक्याच नॉन्वियुः। चत्वारोऽवय आद्योविवाद्भुतका गधिष्ठिराः। मुलाश्चेति गौत्रैक्पात्मवरक्याच नावियुः ।। प्रयश्च कश्यपगणा निभुवा रेमशाण्डिलाः । गोमेक्यात्मवरक्याच नोदहेयुः परस्परम् ।। पसिष्ठः काश्यपैनित्यं लोगाक्षीणामनन्वयः । अहर्वसिष्ठतोक्तिस्तु प्रपाजाप्त्यादिगोधरा ।। १.वाग. वाऽपि ! १ स. ग. दग्न्यो । रा. शदवस्त । ग. प. प. दन्तस्त । ४ स.कामा १ प.को माग. वोमा दे । ५ प. नान्वया । 'पाnिe.

·श्रीधराचार्यकृत:- विवाहात्परमाधाय जुह्वदेवाग्निहोत्रकम् । दर्शपूर्णमासारयणसोमयागान्क्रमाचरेत् ॥ सर्वथा प्रथमः सोमयागः कार्यों द्विजातिमिः । यथासंमविनाऽङ्गेन फलं दत्त्वाऽपि दक्षिणाम् ॥ मात्यदुर्बाह्मणत्वादिमहादोपोपशान्तये । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे पीकृष्णाजिनादिकम् ॥ चाण्डालात्पतिगृह्यापि पजेदावश्यकैमसः। अथ,चोपासनं कृत्वा जुह्वन्गाह्याणि वाऽऽचरेत् ॥ अर्धाधाने महाश्रेयो गायौतोमयात्मकम् । *एकत्वं स्त्री गता मर्तुः पिपड़े गोत्रे च सूतके ॥ सत्यामन्यां सवर्णायां धर्मकायें न कारयेत् । सवर्णासु.विधौ धम्र्ये ज्येष्ठया न विनेतरा ॥ आज्ञासंपादनी दक्षा पुत्रसूश्च मिया शुचिः। नियोज्या धर्मकार्येषु नाधिवेद्या कथंचन ॥ शक्त्या भक्त्या शुचिर्दक्षा नियोज्या धर्मकर्मसु । अशुद्धां जारिणीं शूदां दूपितां तु विसर्जयेत् ।। सुरापी व्याधिता धूर्ता वन्ध्याऽर्थघ्न्यमियवदा। स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पति द्विदच मृतप्रजा । गृहस्थस्तु पडमिः स्यात्पश्चाग्निश्चतुरग्निकः। स्याहव्यग्निरथैकाग्निनामिहीनः कथंचन ॥ गाहमीपासने कुर्यात्सर्वाधानी तु लौकिके स्मात च लौकिके कार्य श्रीतं वैतानिकामिषु ।। अप गोलाप्रवरनिर्णयः- अथात्र, गोत्रप्रवरनिर्णयो वर्ण्यतेऽक्षसा! जमदग्निमरद्वाजविश्वामित्राधिगीतमाः ।। बसिष्ठकश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः। एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥ . . * इदमः रा. ग. पुस्तच्यो स्ति। ३.प. मारयो । १ स. प. प. शक्का मका ३ स. ग. "प्रियाशुचिः ।। :

·स्मृत्यर्धसरि नियमाणतया वाऽपि सत्तया योऽनुवर्तनम् । एंकस्य दृश्यते यत्र तद्गोत्रं तस्य कथ्यते ॥ समानमुनिभूयस्त्वमेकमवरतामपि । समानप्रवरत्वं च द्वधा बौधायनोऽब्रवीत् ।। मुनिप्रणीतप्रवरैरुनपश्चाशता वयम् । अनन्तान्यपि गोत्राणि वर्गीकृत्याऽभिदध्महे ।। 'जामदग्न्या वत्सविदापार्टिपेणाः परस्परम् । नान्वियुः प्रवरैक्यैण सगोत्रत्वेन चादिमी।। 'यस्का मित्रयवो वैन्याः शुनकाः प्रवरैक्यतः । स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः।। उक्ताः सप्त मृगोवंशा वक्ष्यन्तेऽङ्गिरसो गणाः । गौतमाः सप्त चाऽऽयास्याः शौरद्वतास्तथा परे ।। कीमण्डा दीर्घतमसस्ततः कारेणुपालपः । वामदेवा औशनसा गोत्र]क्या नान्वियुः ।। भरद्वाजाः सकपयो गर्गा रोक्षायणा इति । चत्वारोऽपि भरद्वाजा गोवैक्यान्नान्वियुमिथः ।। केवलागिरसश्चैके विष्णुवृद्धाः सकण्वजाः। हारीता रथीतराश्च मुद्गलाः प्रवरैक्यतः ॥ स्वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः । पोडशाङ्गिरसस्त्रेधा प्रोक्ताः संकृतयस्तथा । संकृतीनां द्विवंश्यत्वाद्वसिष्ठश्च चतुर्विधैः । स्ववर्गीयैः सगोत्रत्वात्मवरैक्याच नॉन्वियुः॥ चत्वारोऽत्रय आधांत्रिवाद्धतका गविष्ठिराः। मुद्गलाश्चति गौवैक्यात्मवरक्याच नान्वियुः।। जयश्च कश्यपगणा निध्रुवा रेमशाण्डिलाः। गोक्यात्मवरक्याच नोव्हेयुः परस्परम् ।। धसिष्ठः काश्यपैनित्यं लौगाक्षीणामनन्वयः। अहर्वसिठतोक्तिस्तु प्रयाजाप्त्यादिगोचरा ।। ख. 'वा प्रव ग. वाऽपि व। २ स. ग. दग्न्यौ । स. शरदतत्त । ग.घ. शt. द्वन्तस्त। ४ ख. कामंदा दै । घ. को गण्डा । ग कोमण्डा दे। ५ प. नान्वया । ६५, यानिवाघृतका।

·१६ . श्राधराचार्यकृतः-- वासिष्ठाः कुण्डिनश्चैवमुपमन्युपरांशराः । वसिष्ठा इति चत्वारो गोत्रक्यान्नान्वियुमिथः।। कुशिका रोहितगणा रोक्षकाः कामकायनाः। कता धनंजया आजा अघमर्षणपूरणाः ॥ इन्द्रकौशिकजाश्चेति विश्वामित्रगणा दश । नोव्हेयुः संगोत्रत्वाक्वचिञ्च प्रवरैक्यतः।। अगस्त्यतः सौम्मवाहाः सोमवाहा इति त्रयः। गोक्यावरक्याच नोदहेयुः परस्परम् ।। वर्गा एकोनपञ्चाशत्मसिद्धा मुनिभिः स्मृताः। अप्रसिद्धाः परे वंश्या अन्तर्भूता इहैव ते ।। विश्वामित्रोदिगोत्रेण नोहहेयुर्धनंजया। अवेस्तु पुत्रिकापुत्रा वामरथ्यादयस्तथा ॥ तथैव जातकर्याच 'वसिष्ठेरबिभिः सह । भरद्वाजेन शुङ्गेन विश्वामित्रस्य शैशिरे॥ क्षेत्रे जातो द्विगोत्रपिः प्रोच्यते शौङ्गशैशिरि। विश्वामित्रभरद्वाजैस्तज्जानां तेन नान्वयः॥ 'कपिलानां भरद्वाजैविश्वामित्रैश्च नान्वयः । गुसेः सगोत्रमवरा नोद्वाह्याः क्षत्रविड्जनः ।। स्वगोत्राद्यनभिज्ञैश्च विगैराचार्यगोत्रजाः। दानादिनाऽन्यगोत्राः स्युरज्ञातगुरुगोत्रिणः॥ समानप्रवरोद्वाहनिपेधः क्षत्रवैश्ययोः। प्रवराननवेत्यास्मात्प्रवराचान्यगोत्रजाः॥ इत्थं सगोत्रसंबन्धविवाहविपये स्थिते। यदि कश्चिज्ज्ञानतस्ता कन्यामूदाऽपि गच्छति ॥ गुरुतल्पवताच्छुध्येद्गर्भस्तज्जोऽन्त्यतां ब्रजेत् । मोगतस्ता परित्यज्य पालयेजननीमिव ।। अज्ञानादैन्दवैः शुध्येत्रिमिर्गर्भस्तु कश्यप । महद्भिर्महतो यलात्कृतः प्रवरनिर्णयः॥ ११. इन्द्रका कोशिकाये । २ ग. सौमषा । ३ स. ग. त्रात्रिोध नो । ४ म. प्रवरारमानमेसरमा । ग. प. प्रवरान्मान १५२. ग. प, 'कश्यपः ।

·१७ स्मृत्यर्थसार। जामदग्न्यो वत्सबिदावाष्टिषेणास्तथैव च। 'पञ्चावत्तिन एवान्ये सधैं चतुरवत्तिनः ।। विवाहे वितते तन्त्रे होमकाल उपस्थिते । कन्यामृतुमती दृष्ट्वा कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । स्नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । युञ्जानामाहुति हुत्वा ततः कर्म प्रवर्तते ।। यद्वा । विवाहहोमे प्रक्रान्ते यदि कन्या रजस्वला । विरानं दंपती स्यातां पृथक्शय्यासनाशिनी ॥ चतुर्थेऽहनि सुनातौ तस्मिन्ननौ पथाविधि । विवाहहोमं कुर्यातामित्यादिस्मृतिसंग्रहः। विवाहे दंपती स्यातां विराजं ब्रह्मचारिणौ । अलंकृता वधूत्रैव सहशम्यासनाशनी स अधर्येषु विवाहेषु ताम्बूलमनुमोदनम् । हवनं भोजनं चैव वर्जयेत्सर्वथा द्विजः ॥ आसुरेपूपवासः स्याद्वान्धर्वेषु त्रिरात्रकम् । राक्षसे चैव पैशाचे कुर्याचान्द्रायणं तथा । गर्भाधानादिसंस्कारविष्टापूर्तकृषिष्वपि । वृद्धिश्राद्धं पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्तिवाचनम् ॥ वृद्धमुख्यास्तु पितरो वृद्धिश्राद्धेयु मुञ्जते । चूडाहोमावसाने तु चालमुख्यास्तु भुञ्जते । पसवो रुद्रा आदित्यारूयवस्थाः कामरूपिणः। बाला युवानो वृद्धाश्च पितॄणामाश्रयाः स्मृताः।। प्रेतानामाश्रया रुद्रा यमश्चैवान्तकः स्मृतः । असंस्कृतप्रमीतानां ब्रह्मा विष्णुः समाश्रयः ।। अनाश्रितानां जीवानां दत्तं नैवोपतिष्ठति । प्रारम्मादूर्वमाशोचे विवाहः कार्य एव तु ॥ भारम्मो वरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोः। नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्ध पाकपरिक्रिया ।। निमन्त्रण वा श्राद्धे तु प्रारम्मः स्यादिति स्मृतिः । गणशः क्रियमाणानामेकं स्यान्मातृपूजनम् ।। वृद्धिश्राद्धं च तन्त्रं स्याद्धोमास्तु स्युः पृथक्पृथक् । १ ग. 'भासुरादिवि । 3. श्रुतिः । ३ ·श्रीधराचार्यकृत:- अपाऽऽहिकमुच्यते- तत्र प्रमात उत्थायेष्टदेवता मनसा नत्वा तदह कृत्यं स्मृत्वा संध्यो- पासनादि कुर्यात् । तत्र मूत्रपुरीपोत्सर्गमेवं कुर्यात् । अवानस्पत्याया- ज्ञिकशुष्ककाष्ठलोष्टतृणपर्णादिकं गृहीत्वा शिरः प्रावृत्य यज्ञोपवीतं निवीतं पृष्ठतः कण्ठलम्बितं धृत्वैकवस्त्रश्चेदक्षिणे कर्णे निधाय विगन- चलोकनं च कृत्वा काठाद्यन्तर्धानं कुर्यान्न वा मौनं वाग्यमं वा घाणस्य पिधानं च क्रमात्कृत्वा दिवा संध्ययोरुदङ्मुखो रात्री दक्षिणामुखो भूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात् । फालकृष्टे जले चित्यां वल्मीके गिरिमस्तके। देवालये नदीतीरे दर्भपत्रेषु शावले ॥ सेव्यच्छायेपु वृक्षेषु मार्गे गोठाम्बुभस्मसु । अनौ च गच्छंस्तिष्ठश्च विष्ठां मूत्रं च नोत्सृजेत् ॥ वाय्वग्न्यकक्षगोसोमसंध्याम्बुस्खीद्विजन्मनः । पश्यन्नभिमुखश्चैतान्विष्ठां मूत्रं च नोत्सृजेत् ॥ सर्वे निषेधा नैवं स्युः प्राणबाधामयेषु च । काठादिना त्वपानस्थममेध्यं निमृजीत च ॥ रथ्याचत्वरतीर्थेषु श्मशाने गोमये जले। अगरोद्यानसमाणियज्ञमूमिपु नोत्सृजेत् ॥ कन्दमूलफलाङ्गारैनामध्यं निमृजीत च । इति मूत्रपुरीपोत्सर्गविधिः ॥ भप शौचविधिः-- शौचे यत्नः सदा कार्यः शौचमूलो द्विजः स्मृतः । शौचाचारविहीनस्य समग्रं कर्म निष्फलम् ॥ शौचं च द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । मुजलाम्यां स्मृतं बाह्य मावशुद्धिस्तथाऽऽन्तरम् ॥ गृहीतशिश्नोत्थाय मृदिरभ्युद्धृतेर्जले। गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः ।। अन्तर्जलाद्देवगृहाइल्मीकान्मूपकस्थलात् । कृतशीचापविद्धाश्च न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः॥ 1.ग. या प्राणस्य पि' । १ स. ग. प. भंपुष्पेषु । । क. 'स्तमोत्तरम् । ५, पोप्रो।

·स्मृत्यर्थसारः।
मार्गरथ्याश्मशानस्थाः पांमुला मलिनास्त्यजेत् ।
कीटागारास्थिरहिता नाऽऽहरेच्छर्करान्विताः॥
वापीकूपतडागेपु नाऽऽहरेदाह्यमृत्तिकाः
अन्तर्जलगता ग्राह्याः परतो मणिवन्धनात् ।।
आरण्यकेपु त्वेवं स्याग्राम्येप्वाहरणं विदुः ।
सूने--
एका तु मृत्तिका लिङ्गे तिम्रः संव्येतरे मृदः ।
करद्वये मृहयं स्पान्मृत्ममाणमनेकधा ।
विपर्वपूरमात्रा वा मृत्तिकाऽक्षप्रमाणिका ।।
आमठकमात्रा वा मूत्रशौचे तु मृत्तिका।
मूत्रात्तु द्विगुणं शुके मैथुने त्रिगुणं स्मृतम् ।।
पुरीपे तु-
पञ्चापाने मृदः क्षेप्याः करे वामे दश स्मृताः।
करयोः सप्त दातव्याः पुरीपे मृत्पमाणकम् ॥
अर्धपत्तिमात्रायास्तदर्धार्धास्ततः स्मृताः।
[ हस्तेऽर्धमात्रं प्रसृतेस्तधं पुनस्तदुध तु यथाक्रमेण ।
सदोऽपि मानं कथयन्ति केचिदिया गृहस्थस्य सुखस्थितस्प ॥]
यद्वाऽपाने मृदस्विनः ममृत्पर्धनिमागिकाः ।
यद्वा प्रकृतिमावास्त्रिः पादपाण्योः पृथक्पृथक ॥
एतच्छीचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम्
विगुणं स्यादुनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ।।
यदिवा विहितं शौचं तदधं निशि कीर्तितम् ।
तदर्धमानुरे प्रोक्तमातुरस्यार्धमध्वनि ॥
खीशूद्रादेरशक्तानां बालानां चोपनीतितः ।
गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यान्न संरयया ।।
एकैकया मृदा पादी हस्ती प्रक्षालयेत्ततः।
इति शौचविधिः॥
* धनुविधान्तर्गतः शोर रा. ग. पुस्तकयोतते।
१. ग. मार्गावरस । २ रा. प. सन्थे रे । ३ स. ग. प. पायो पा ।

·श्रीधराचार्यकृत:- अयाऽऽयमनविधिः ।। तत्र हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य यज्ञोपवीती शुद्धभूमी पादौ प्रतिष्ठाप्य पद्धकच्छशिखः पुण्डरीकाक्षमिष्टदेवतां स्मृत्वा प्रकृतिस्थं फेनबुवदर- हित संहतानुलिपाणिनाऽम्बु गृहीत्वाऽङ्गुष्ठकनिष्ठिके मुक्त्वा शेपं वीक्षित ब्रह्मतीर्थन त्रिश्चतुरिं समाहितः, पियेत् । कायेन तीर्थन वा देवेन वा पिबेत् । न पित्र्येण कदाचन । पीला हस्तौ प्रक्षाल्य [*ओठान्ततः संकोच्य संहतागुलमूलेनालोमकेन मुखं द्विः प्रमृज्य] संहवाअनलिभिमुख सकृदवमुज्य हस्ती प्रक्षाल्य पादी शिरश्चान्पुक्षेन्नया संहतोलिमिरास्पं सलोमप्रदेशे स्पृष्ट्वा हस्तं प्रक्षाल्यामुष्ठप्रदेशिनीभ्यां घाणे स्पृशेत् । अड्डा- छानामिकाभ्यां चक्षुपी प्रोत्रे वा स्पृशेत् । अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभि हदयं तलेन सर्वाङ्गुलिमिः शिरो बाहुमूले सर्वाङ्गल्पयैः स्पृशेत् । सर्वत्र मध्ये मध्येऽपः स्पृशेत् । अत्यन्ताशक्तौ त्रिः पीत्वा हस्ते. प्रोक्ष्य श्रोत्र स्पृशेत् । हत्कण्ठमालुगाभिः स्युरद्धिः शुद्धा द्विजाः क्रमात । शूद्रादयोऽन्ततः सकृत्स्पृष्टामिः शुद्धाः । न वर्षधारास्वाचामेत्तमाभिश्चाप्यकारणात् । कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलेषु कायपिञ्यब्रह्मतीर्थानि । कराने देवं तीर्थ करमध्ये सौम्यं तीर्थमनितीधं च निर्वपणसंश्रयलाजहोमादिनित्यहोमा कायेन तीर्थन कुर्यात् । दैविकं चार्चनबलिप्रक्षेपपर्युक्षणमार्जनमोजन- निव्यहोमान्दैवेन देविकं च पैतृकं पित्र्येण । कमण्डलुस्पर्शनं दधिमाशन नदानप्राशनं सुराग्रहणं देविकं च सौम्येन कुर्यात् । आमेयेन प्रतिग्रह, कुर्यात् । इत्याचमनविधिः। अथाऽऽचमननिमित्तानि-उच्छिष्टस्पर्शने पादाचसेचने शिखामोक्षे यज्ञो. पपीतापगमे चोदकमुत्तीर्यावतीर्य च संदेहेपु सर्वप्वाचामेत् । आस्यगत- श्मश्रुस्पर्शने च लोमको स्पर्शने च दन्तसक्तस्य जिह्वया स्पर्शने च रश्यामसर्पणे च स्नेहपश्चनखस्पर्शने च रोदने च विण्मूबरेतःशौचान्ते च पीत्वा लीटे च [+दन्तसक्तं निधीय च देवताभिगमने च द्विराचामेत् । * भनुश्विकान्तर्गतपालो ग, पुस्तके ।+ धन वहान्तर्गता पक्तिः क. पुस्तके मास्ति । . स. ग. तामिस्सिम भेरास्यमलों । २ ख. ग. ५. त् । बो। ३ ख. म. संभव पता । पसंतवा । ४ ख. ग. घ. में सुप्रह।, ·२१ स्मृत्यर्थसार। स्नास्वा पीत्वा च लीढे च] निष्ठीव्य सुप्वाऽधोवायो पासो विपरिधाय चाम्यने कृते च हविर्मक्षणे च कृते द्विराचामेत् । भोजने हवने दान उपहारे प्रतियहे। संध्यावयाम्बुपानेषु पूर्व पश्चाहिराचमेत् ॥ स्वाध्याये च वस्त्रसहित उच्छिष्टस्पर्शश्चेचदालभ्याङ्के निधाय वा तत्सहित आचान्तः शुध्येत् । निधाय वाऽऽचम्य वखादिकं प्रोक्षेत् । अन्नपानादिना सहित उच्छिष्टस्पृष्टश्चेन्निधायाऽऽचम्य प्रोक्षेत् । अन्ना- दिक्षाशक्तौ तु तदालभ्यान्तिके निधाय वा शौचाचमनं कुर्यात् । परि- वेषणं कुर्वन्नुच्छिष्टं स्पृष्ट्वाऽन्नपात्रे निधायाचम्याभ्युक्ष्य परिविण्यात् । परिवेषणं कुर्वन्मूत्रााच्छिष्टश्चेदन्नादिकं निधाय शौचं कृत्वाऽन्नादिकं प्रोक्ष्यानिमक वा संस्पृश्य परिविध्यात् । परिवेपणे रजोदृष्टौ तस्पृष्टा- नस्य त्यागः । अन्नागारे चाण्डालसूतिकोदक्यापतितादिस्पृष्टे चेत्त्याग एवारजकादिस्पृष्टे तु जलेनाऽऽप्लव्याग्निमकंवा स्पर्शयेत् । उच्छिटोपहत- खीशूद्रसंमाषपो चास्पृश्यदर्शने च। पिज्यमन्त्रानुबवणे चाऽऽत्मालम्भे च प्रोक्षणे । अधोवायुसमुत्सर्ग आक्रन्दे क्रोधने क्षुते ॥ [*मार्जारमूपिकास्पर्शे प्रहासे ठीवनेऽनृते । अन्त्यसमाषणे दर्शने च कर्म कुर्वन्नाचामेत् ] । श्वकाकादिदर्शने वैषम्। अकर्म कुर्वन्पूर्वेषु दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् । अनुष्ठानेऽग्निगोविप्रस्त्रीमच्युतकैशनखस्पर्शने नीवीसने चाप स्पृशेत् । आईतृणं गोमयं मूर्मि वौषधीर्वा स्पृशेत् । कणं वा स्पृशेत् । सियाणिकारक्तपूयस्वेदस्पर्शने तु प्रक्षाल्यावादि स्पृशेत् । आपत्सु नैमित्तिककर्मागाचमनस्थाने श्रवणस्पर्शनं स्यान्मनःशुद्धयर्थम् । अग्निस्तीर्थानि वेदाश्च वरुणार्केन्दुवायवः । विप्रस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवताः ॥ जपहोमप्रदानेपु पितृपिण्डोदकामिषु । कृतप्वाचमनं कार्य पितृकार्येषु सर्वथा। * धनुथिहातातेयं पक्तिः कपुस्तके नास्ति। १ ख. य, घ, 'नद्रव १२ ग. " । प्राणमलर'!. ग. याप्रवाः । वि।

·२२ श्रीधराचार्यकृतः- नोस्पृश्यं स्पृशन्नाचामेन फलकाद्यासनासीनो नं विपद्यों नान्यार्थ आसने मोजनार्थासने मुक्त्वाऽऽचामेद्वा । नान्यासने शयनयानपादुको- पस्थो न दुर्देशे पादानस्थो न प्रह्वो न तिष्ठन्न वजन्नाप्रणतो नान्यमना न विलोकयन्न हसन्न रुदन्न जल्पन्न ननो नैकवस्त्रो नाञ्जलिना न पर स्पृशन्वामहस्तेन न बहिर्जानुकरो न प्रौढपादो न प्रसारितपादो न बद्धासनो न गले बद्धो नाऽऽवेष्टितशिरा न यज्ञोपवीतमुत्तरीयं चान्यथा धृत्वाऽऽचामेत् । तत्र सम्यग्धृत्वा पुनराचामेत् । यज्ञोपवीते नटेऽन्य. सूत्रं वस्त्रं चोपवीत्याचामेत् । वामहस्ते कुशेऽन्यदर्भ वा स्थिते दक्षिणेन न पिवेत् । अपः करनखस्पृष्टा, न पियेत् । तत्सुरावदुष्टम् । आचमना: मुच्छिष्टे दूर्वां दूरतो वर्जयेत् । न चाहुलिमिराचामेन्नातीर्थेन न शब्दवत् । नावीक्षितं नास्वमावं नोणं जलमकारणात् ॥ वामेन पात्रमुद्धृत्य न पिबेद्दक्षिणेन तु । सौवर्णरीप्यताम्रश्च वेणुविल्वाश्मचर्मभिः ।। अलांबुदारुपात्रैश्च नारिकेलकपित्थकैः । तृणकाष्ठैर्जलाधरिरन्यान्तरितमृन्मयः॥ वामेनोद्धृत्य, वाऽऽचामेदन्यदातुरसंमये । तत्र मृन्मयपात्रस्थजलं नैवोपहन्यते ॥ तीर्थतोयं च शुध्येत करकादिस्थितं सदा । पादशौचं शिखाकच्छवन्धं धौतोपवीतकम् ।। विनाऽऽचान्तोऽशुचिनित्यं बद्धः कण्ठे शिरस्यपि । पवित्रकर आचामेच्छुचिः कर्मार्थमादरात्.॥ कुशमात्रकरो वाऽपि दर्ममात्रकरोऽथ वा। तदोकारेणाऽऽचमनं यद्वा व्याहृतिभिर्भवेत् ॥ साविच्या वाऽपि कर्तव्यं यद्वा कार्यममन्त्रकम् । तत्कुशं विधिवल्लूनं न त्यजेदन्यथा त्यजेत् ।। अन्ये दर्भास्तु संत्याज्यास्त्यजेदूर्वाहुरी न तु । न पादप्रक्षालनशेषमाचामेत् । नान्याचमनशेषेण चाऽऽचामेद्यद्याचा मेद्भूमौ जलं नावयित्वाऽऽचामेत् । नानाऽऽचमनशेपेण नाग्न्युदकशेपेण, १ ग, घोपनीयाऽऽचा।२ क. भलम्बु।

·1 स्मृत्यर्धसारः। फर्माणि कुर्यात् । यदि कुर्याद्भूमौ जलं भावयित्वा तथैवाम्बुपात्रं स्थापयित्वोद्धृत्य कर्माणि कुर्यात् । अपाऽऽचमनापवादः- अनेह औषधे जग्धे स्निग्ध बद्धे सलेपने । नाऽऽचामेशोजने वृत्त शुद्ध्यर्थं कमुकादिपु ॥ अन्येषु चाऽऽमभक्ष्येषु संमारेषु सुगन्धिपु । ताम्बूले कमुके होमे भुक्तनेहानुलेपमे ॥ इक्षुदण्डे फले मूले पत्रपुष्पतिलेषु च । तथा त्वक्तृणकाष्ठेपु नाऽऽचामेदाममक्षणे ।। मधुपर्के च सोमेपु प्राणाहुतिषु चाप्सु च । आस्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिटो भवति द्विजः॥ दन्तवहन्तलग्नं रसाज्ञाने शुद्धम् । जिह्वया स्पर्शनेऽशुद्धम् । तत्र कर्णस्पर्शनम् । अन्यत्वास्यगतं शुद्धम् । अन्यत्वाचान्तेन तत्स्थाना. अच्युतेन निगिरंस्यजन्या कणं स्पृशेत् । यद्वा निगीणे कर्णस्पर्शः। त्यक्ते वाचमनम्। रसज्ञाने त्वसंभावे द्विराचमनमिप्यते । अन्यत्त्यास्यगतं चैव वाचान्ते त्ववशिष्टकम् ।। आस्पं संशोधयेद्यलाहन्तांश्च मृदुपत्नतः। दन्तभेदे महत्पापं रक्तं मद्यसमं विदुः ।। एवं कृते यस्थितं स्यात्तन्न दोपाय सर्वदा । ओठश्मश्रुगतो लेपः शुद्धः प्रक्षालिते स्थितः ॥ मुखजा धिनुपः सूक्ष्माः शुद्धाः स्वाश्च परस्य ताः। स्थूलाच विप्नुपः शुद्धा यद्यङ्गे न पतन्ति ताः। अङ्गपाते तु प्रक्षाल्या आचामेश परस्प चेत् ।' चिन्दुप्वाचमनं कुर्युरनौं पतितेप्यपि ॥ घेदाभ्यासे मुसाजाताः शुद्धा एव नु सर्वदा । श्मश्रु चाऽऽस्यगतं शुद्धं यद्यङ्गेन तु संस्पृशेत् ॥ परस्य स्पर्शने शुद्धा मूस्पृष्टाचामविन्दवः। जानुमानजले तिष्ठन्नाचामन्हि न दुप्यति ॥ १स. ग. प. भसिग्य भो । २ स. ग. ७. पालेषु।

·२४ श्रीधराचार्यकृत:- उपविष्टः समाचामेजानुमात्रादधोजले । जलाचान्तो जले शुद्धो बहिराचमनो बहिः । बहिरम्भस्थ आचान्तः सर्वत्र शुचिरेव तु । जलस्थी जलकार्येषु स्थलस्थः स्थलकर्मसु ।। उभयोरुमयस्थस्तु स्वाचान्तः शुद्धिमाप्नुयात् । न.जले शुष्कवस्त्रेण न शुष्क चाऽऽर्द्धवाससा॥ आचमादिकियां कुर्यादहिर्जानुन कुत्रचित् । इत्याचिमनप्रकरणम् । भप दन्तधावनविधिः- प्रातःकाले च कर्तव्ये शुद्धयर्थ दन्तधावनम् । प्राङ्मुख ऐशान्यभिमुखो वा दक्षिणं बाहुमुद्धृत्यान्तर्जाकर उप विश्य तिक्तकपायकटुकसुगन्धिकण्टकिक्षीरिवृक्षगुल्मलतादीनामेकेन प्रक्षालितेन वाग्यतो दन्तान्धावयेत् । तत्र वृक्षजकाष्ठं स्यादवणं मृदु कीटाग्न्युदकांदूपितं द्वादशाबुलमष्टाइगुलं वा । कनिष्ठाग्रसमस्थूलं पर्वार्धकृतपूर्वकम् । दन्तधावनमुद्दिष्टं जिह्वालेखनिका तथा ॥ क्षत्रियादिप्वगुलाङ्गुलहासः। स्त्रीणां चतुरडुलम् । सर्वेषां चैके। दन्तधावनमन्त्रः- आयुर्बलं यशों वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । ब्रह्माज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ प्रक्षाल्य मङ्क्त्वा त्यजेत् । तत्र खदिरगराकेतकीकरवीरकुटजासना- फस रिमेदापामार्गमालतीबिल्वाम्रकदम्बकरावजीवेणुप्लक्षमापबद- रीशिरीषकोविदारपालाशशाकवृक्षशिखण्डिप्रियडूगुतमालाः प्रशस्ताः । शाल्मल्यरिष्टमव्यकिंशुकपीलुबिमीतकगुग्गुलूकप्रकुम्बयष्टितिन्दुकमधूके. गुदधतूरपारिमद्राम्लिकाश्च वाः। इष्टकाकाष्ठपापाणेर्न कुहन्तधावनम् । दधिनीलधवामोचाकदम्बेङ्गुदतिन्दुकाः ॥ बन्धूकमल्लिकाराजकार्पासाः श्रीहरस्तथा। औदुम्बरवटकमुकशिशिपाश्वत्थशामिः ॥ ख. ग. "न्तस्य । २ स. प. प. प्रातभुक्त्वा च°। ३ क. भुक्ता। स.ग, पर 1५ स. प. "कालोटपा !

·२५ स्मृत्यर्थसारः। कुशकाशैर्दन्तशुद्धी गां पश्येन्नान्यथा शुचिः। कोविदारशमीकाचश्लेष्मातकपलाशकाः ॥ निर्गुण्डीशिंशपाशोककदम्बकुटजा घटाः। विहिताः प्रतिपिद्धाः स्युरिमे तस्माद्विकल्पिताः॥ पलाशं कुसुमं शाकं शिशिपां कार्पासं दमयन्ती शाल्मलीं शिरीष शमी लक्ष्मणां करक्षवटार्कवकुलपारिजातनिर्गुण्डीसूचीमुखकण्टकिनश्च पूति- गन्धोग्रगन्धमधुरविदलविवग्विषदिग्धोवंशुष्कांश्च धयेदित्येके । आसने शयने याने पादुकादन्तधावने । पालाशाश्वत्थको बज्यों सर्वकुत्सितकर्मसु ॥ श्राद्धे यज्ञे च नियमे पत्यौ च प्रोषिते तथा। अजीर्णे च विवाहे च उपवासे व्रतेषु च ।। प्रतिपदर्शषष्ठीपु नवभ्यां च विशेषतः। दन्तधावनं वर्णम् । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यो श्रीलपन्त. काष्ठानि पानि । अर्कवारव्यतीपातजननदिनसंक्रान्तिनन्दादिषु विशेषतः । षष्ठीप्रतिपदोभृताष्टमीपर्वसु विशेपतो दर्शे नवम्यां च । तैलाभ्यङ्ग स्त्रियं मांसं दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् । दन्तकाछालामे प्रतिपिद्धदिने चापां द्वादशगण्डूपैर्मुखशुद्धिः । पदा तृणपर्णोदकेनाइगुल्या वा दन्तान्धावयेत् मदेशिनीचर्यम् । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठर्दन्तदाढ्यं भवत्यपि । इति दन्तधावनविधिः। अथ मानविधिः। संशोध्य दन्तानाचम्य विधिवत्मानमाचरेत् । स्मानमूलाः क्रियाः सर्वाः श्रुतिस्मृत्युदिता नृणाम् ॥ अनातस्तु पुमान्ना) गपहोमादिकर्मसु । गुणा दश नानशीलस्य पुंसो रूपं च तेजश्च बलं च शौचम् ॥ आयुष्पमारोग्यमलोलुपत्वं दुःस्वप्नधातश्च तपश्च मेधा । माननाऽऽत्मप्रसादः स्पाइवा अभिमुखाः सदा ॥ सौभाग्यं श्रीः सुखं पुष्टिः पुण्यं विद्या यशो धृतिः । ख. ग. मालशले । १ स. न. 'मरककुभा व १३ ग, कासं । ख. ग. दासु धर्मः वेट । एस.ग. मे मनः ।

·- २६ , श्रीधराचार्यकृत:- महापापान्यलक्ष्मीश्च दुरितं दुष्टचिन्तितम् ॥ शोकदुःखादिहरणं प्रातःस्रानं विशेपतः। प्रातमध्याह्नयोः स्नान वानप्रस्थगृहस्थयोः ।। यतेत्रिपवणं मान सकृत्तु ब्रह्मचारिणः । सर्वे वाऽपि सकृत्कुयुरशक्ती चोदकं विना ॥ मानं च सर्ववर्णानां कार्य शौचपुरःसरम् । समन्त्रकं द्विजानां स्यात्वीशूद्राणामन्त्रकम् ॥ नमस्कारेण मन्त्रेण शूद्राणां तु क्रिया स्मृता। नजले शुष्कवस्त्रेण स्थले चैवाऽऽर्द्धवाससा । तर्पणाचमनं जाप्यं मार्जनादिकमाचरेत् । बाह्यमानेषु सूयि जपोत्सर्जनतर्पणे॥ जलेष्टिहोमाञ्शुप्केण जले कुर्वन्न दुष्यति । मानं च द्विविधं प्रोक्तं वारुणेतरमेदतः ॥ तत्रापि वारुणं मुख्यमितरगौणमेव तु । आग्नेयं वारुणं ब्राह्म वायव्यं दिव्यमेव च। सारस्वतमिति मानं स्मृतं पोटैव तत्र तु ।। आग्नेयं मस्मना सानमद्भिर्वारुणमुच्यते । आपोहिष्ठामयं बाझं मन्त्रमानं च तत्स्मृतम् ॥ पच्छोऽर्धर्चश ऋक्शश्च मार्जनं तन्मयं तृचे। ब्राह्म हस्तस्थितं तोयं शिरसा धारयेदिति ।। यत्स्मृतं तदपि बाझं पायव्यं रजसा गवाम् । [*दिव्यमातपवर्षाद्भिर्गङ्गास्नानसमं स्मृतम् ।। विद्वत्सरस्वतीवाचा प्राप्तं सारस्वतं स्मृतम्] दिव्यतीर्थमयं स्नानं गुर्वाचार्येरितं तथा ॥ सर्वतीर्थाभिषेकात्तु पवित्रा विदुषां हि वाक् । चाण्डालादिस्पर्शने च कार्य वारुणमेव तु ॥ काम्यं मलापकर्षं च क्रियानानं च वारुणम् । इतराणि यथायोग्यं देशकालाद्यपेक्षया ।। - * धनुबिहान्तर्गत. श्लोकः ख. ग. पुस्तकयोर्विद्यते । १ स. ग. पसलूदाणा कि 1 २ ख. ग. णशुष्क । ३ ख. ग. 'योध्ये जात. ग. मे 1. अयस्ता । ५५, ब्रह' । ६ स. ग. स्तच्युत । ७ स. ग, प. भव ।

·२७ । स्मृत्यर्थसारः। स्रोतसोऽमिमुखःसायान्मार्जने चाघमर्षणे। अन्यत्रार्कमुखी रात्री प्राइमुखोदङ्मुखोऽपि वा।। संध्यामुखस्तु संध्यायां तथैवाऽऽद्यन्तयामयोः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रिया मलकर्षणम् ॥ क्रियासानं तथा पठं पोढा स्नानं प्रकीर्तितम् । नित्यमेव तु मध्याह्ने प्रात्तश्च कच कस्यचित् ।। यतिबतिब्रह्मचारिहोत्रध्येतृतपस्विनाम् । उच्छिष्टाद्यपघातेपु चास्पृश्यस्पर्शनेषु च ॥ ग्रहसंक्रमणादौ च स्नानं नैमित्तिकं भवेत् । पुप्यस्नानादिकं काम्यं देवज्ञविधिचोदितम् ।। इष्टापूर्तक्रियार्थ यत् क्रियानानमुच्यते । मलापकर्पणं यत्तत्मानमभ्यगापूर्वकम् ॥ मानमेव फलं तीर्थे क्रियानानं तदुच्यते । अनर्हस्त्ववगाह्मैव स्वाचान्तः स्नानमाचरेत् ॥ प्रक्षाल्योच्छिष्टमुच्छिष्टस्तथैव स्नानमाचरेत् । नाल्पाम्भसि शिरो मज्जेन्नावगाहेत्समुद्रके । क्रियामाने शिरो मज्जेदन्यत्रापि सरःसु च । उदयात्पूर्वमूवं वा स्नानं स्यात्संगवेऽपि वा ।। प्रातः संक्षेपतः स्नानं होमाद्यर्थं तदिप्यते । नदीसरिदेवखातगर्तप्रस्रवणेषु च ॥ सरःसु चाकृत्रिमेपु शस्तं तीर्थे विशेषतः। वाप्यां कूपे तडागे पा पारक्ये घोष्णवारिणि । प्रातःसानं सदा कुर्यादुप्णेनैव सदाऽऽतुरः । तत्र पादौ मुखं प्रक्षाल्य प्रणवं सावित्रीच स्मृत्वा शिसांधवाऽऽ. चम्य तट प्रक्षाल्प दर्मादीनिधाय दर्मपाणिः कृतसंकल्पोजलं नत्वा मद- तालिःप्राङ्मुसोऽवगाह्य कक्षादीन्निमृज्य सात्वा द्विराचम्य दर्भपाणि- रापोहिहायरब्दैवतैर्जिन कृत्या जलालोडनं चाघमर्षणं (अकुर्वन्नेछ पुनः प्रात्या द्विराचम्प जलतर्पण) कुंर्यान्न वा ततो वस्त्रप्रान्तं निष्पीड्या- * धनुचिन्हान्तर्गतप्रन्य. क. पुस्तके नास्ति। १ य.ग, 'सोऽपि । २ रा. ग. प. सानाईस्वर ३ स.ग, 'सति च. धान्त'। ५५. कुर्यात्रा।

·. २८ श्रीधराचार्यकृतः- (पः स्पृष्ट्वा वयं परिधानोत्तरीये कृत्वा मानवस्त्रं निप्पीय) आचम्य संध्यामुपासीत। मध्याहनाने त्येवं विशेष:- कार्य माध्याह्निकमान संक्षिप्त वाऽपि विस्तृतम् । संक्षिप्तम्य प्रयोगोऽत्र वक्ष्यते स्मृतिसंग्रहात् ।। तत्र कृतशौचो द्विराचम्य विष्णुं शिवं सूर्य चेष्टदेवा नत्वा प्रक्षा- लिततटे मृत्तिका दर्मानक्षतांस्तण्डलांस्तिलान्संस्थाप्य मृत्तिकां विधा विमज्यकेन भागेन नाभेरधः संलिप्य प्रक्षाल्य सात्वा द्विराचम्य भूर्भुवः स्वरिति मृत्तिका प्रोक्ष्य हस्ताभ्यां तत्सवितुर्वरेण्यमिति सूर्यस्य दर्श- यित्वा नाभेरधः स्योना पृथिवि मवेति द्यावापृथिवी शान्तेति वा लिप्त्वाऽन्यमागं सूर्यदर्शितं नामेरुध्वं गन्धद्वारामित्यालिप्य 'आपो अस्मान्मातरः' 'इदमापः प्रवहत' । 'सुमिया न आप ओषधयः' इति शिरस्यभ्युक्ष्य 'दुर्मिव्यास्तस्मै सन्तु' इति बहिः प्रसिच्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति मृच्छेपं प्रक्षाल्यान्यतीर्थे गङ्गातीर्थ स्मृत्वा नत्वा 'हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये' इति वरुणं नत्वा तीथं चतुर्हस्तं प्रकल्प्य प्रद- क्षिणमुदकमावर्तयेत् । जानुमानसरिजले तिष्ठेदन्यत्रोपविशेत् । सात्वा देहं प्रक्षाल्प पुनः स्नात्वा द्विराचम्याब्दैवतैर्वारुणैः शुद्धशुचिपवित्रलि- जैमार्जनं कृत्वा ' इमं मे गङ्गे' इति जलं मिरालोड्य मनोऽघमर्षणं कुर्यात् । तचाघमर्षणमङ्गुष्ठागुलिभिः श्रोत्रहङ्नासिकामुखं विधाय निममन्त्रिपडष्टद्वादशवारमावर्तयेघमर्पणम् । शतं चेति तृचं सूक्तं द्रुपदां वा जपेचम् । ओंकारं वा जपेद्विष्णुं शिवं सूर्यं स्मरेत्तथा ॥ ततस्बिपञ्चसमदशद्वादशवारं वाऽऽप्लुत्य द्विराचम्यैवाऽऽर्दवासा जल- तर्पणं कुर्यात् । ततो जलादुत्तीर्य स्नानवस्त्रप्रान्तं तटे निप्पीडयेत् -ये के चास्मत्कुले जाता इति । ततः मानावस्त्रं त्यक्त्वा अ॒प्कं शुद्धमहतं कापस क्षौमं वा श्वेत धातुरक्तं वा वस्त्रद्वयं धृत्वा जळू-घे पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य गङ्गादिम- त्तिकयोर्ध्वपुण्ड्रं कुर्यात् । इति नानप्रकरणम् । * धनुचिहान्तर्गता पहिः क. पुस्तके नास्ति । १ख. ग. सालेप्य । २ ग. सिञ्च्य । ३ ख, ग, प्रक्षाल्य । स. ग. गुमम । ५क, जात्युफ। .

·- स्मृत्यर्थसारः। अय नमयक्षतर्पणविधिः- अन्वारब्धेन सव्येन दक्षिणेन तु पाणिना । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामथवा तर्पणं भवेत् ॥ श्राद्धे पिण्डे विवाहे च दाने चैकेन दीयते। तर्पणे तूमयेनैवं जलं देयं तु नान्यथा ॥ धामहस्ते तिलान्क्षिप्त्वा जलमध्ये तु तर्पयेत् । स्थले शाट्यां तटे पाने रोममूले न कुत्रचित् ।। असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याजलाअलिम् । शुक्तस्तिलैर्दमैर्देवानुपवीती देवेन तीर्थेन प्रामुखस्तर्पयेत् । शवले. स्तिलैपीन्नियीती कायनोदमखस्तर्पयेत् । आचार्यान्पितन्माची. नावीती विव्येण कृष्णस्तिलदक्षिणाभिमुखस्तर्पयेत् । यद्वा शुद्धोदक- देवानृपींश्च पिटुस्तिलः सर्वान्या सर्वस्तर्पयेत् । यद्वा देवानक्षतेस्तण्डुले. पीस्तिः पितृन्देवानामेकैकमञ्जलिं दद्यात् । ऋपीणां द्वौ द्वौ पितणां धीस्त्रीन्दद्यात्स्वाचारपप्तिमन्त्रः । यद्वा ब्रह्मादयो ये देवास्तान्देवांस्तर्प- यामि । भूर्देवांस्तर्पयामि । मुवर्देवस्तिर्पयामि । स्वर्देवांस्तर्पयामि । भूर्भुवः स्वर्देवांस्तर्पयामि । कृष्णद्वैपायनाइयो पं ऋपयस्तानृपीस्तर्प- यामि । मूर्चपीस्तर्पयामि । मुवपीस्तर्पयामि । स्वर्कपीस्तर्पयामि । भूर्भुवःस्वकपीस्तर्पयामि । सोमः पितृमान्यमोऽशिरसोऽग्निप्वात्ताः फष्पवाहनांदयो ये पितरस्तापितॄस्तर्पयामि । भूः पितृस्तर्पयामि । मुवः पितृस्तर्पयामि । स्वः पितृस्तर्पयामि। मूर्भुवः स्वः पितृस्तर्पयामि । ततः पित्रादीन्मतिपुरुष तर्पयेत् । मात्रादीर्मातामहादीन्मातामह्यादी पितृव्यास्तत्पनीठमाहंस्तत्पनीर्मातुलस्तित्पत्नीगुवाचार्योपाध्याया• महत्संबन्धिवान्धवांच द्रपदातृपोपकांच तत्पलीच तर्पयेत् । तिलामा स्वर्णरूप्यताम्रदर्भतिलोदकैः । खदगमौक्तिकहस्तेन कार्य या पितृतर्पणम् ।। न केयलजलेनेव कर्तव्यं सति संमये। न जीवपितृकः कृष्णेस्तिलेस्तर्पणमाचरेत् ॥ 'सतम्या रविवारे च जन्मक्षदिवसेषु च । गृहे निपिद्धं सतिलं तर्पणं तदहिर्मवेत् ।। पेरेन।

·३० श्रीधराचार्यकृतः- शोमनगृहे शोमनदिने न तिलतर्पणम् । विवाहे चोपनयने चौले सति यथाक्रमम् ॥ घर्षमधं तदधं च नेत्येके तिलतर्पणम् । * वृद्धौ सत्यां च तन्मासे नेत्येके तिलतर्पणम् ॥ तिथितीर्थविशेषे तु कार्य प्रेते च सर्वदा । पिण्डान्सपिण्डा नो दद्युः प्रेतपिण्ड विनाऽत्र तु ॥ पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दद्युरेव ते ॥ गयासाम्यं मृताहस्य केचिदाहुः पुराणकाः । वसुरुद्रादित्यरूपाञ्छ्राद्धार्थे तर्पयेत्पितॄन् । नामगोचे समुच्चार्य तिलस्तीर्थपु संयतः। दीपोत्सवश्चतुर्दश्यां कार्य च यमतर्पणम् ॥ कृष्णागारचतुर्दश्यामपि कार्य सदैव तु । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ॥ वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुम्बराय दद्धाय नीलाय परमेष्ठिने ॥ वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः। चतुर्दशैते मन्त्राः स्युः प्रत्येक च नमोन्विताः एकैकेन तिलमिश्रान्दद्युस्त्रीनुदकालीन् । यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाऽथ वा। देवत्वं च पितृत्वं च यमस्यास्ति द्विरूपता। ततः मानवस्त्रं निष्पीडयेत् । न विगुणीकृतं पीडयेत् । न जले पीडयेत् । न दक्षिणायं प्रसारयेत् । स्रात्वाऽऽर्द्रवस्त्रो विण्मूने कृत्वा प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः मायात् । नोत्तरीयमधः कुर्यान्नोपर्यधस्थमम्बरम् । न सर्वकृष्णं रक्त वा परिदध्यात्कदाचन ॥ कुतुपं शाणमजिनं योगपट्टोत्तरीयके । यज्ञोपवीतमन्यद्वा द्वितीयं तु मवेदिह ॥ सात्वा न पीडयेत्केशान्नाङ्गेभ्यस्तोयमुद्धरेत् । न वस्त्रं विधुनेच्छश्चन्न केशानवधूनयेत् ॥ . * इदमधं क. पुस्तके नास्ति।

·. स्मृत्यर्थसारः। मातो नाङ्गानि मृज्यात्तु मानवस्त्रेण सर्वथा। नान्योऽन्यं पृपतो मृज्यान लिम्पेत्सृपतो मिथः ॥ सात्वा न धावयेद्दन्तान्न सृज्याद्वाससा मुखम् । न रात्री मृत्तिकानानं नैव भीमार्कवारयोः ॥ संध्ययो व गोमूत्रं न शुध्येदोमयं निशि । दिवाइम्युगोशकृन्मूः शुद्धिनिश्यम्बुमस्ममिः॥ पश्च पिडांखिपिण्डान्वाऽप्युद्धरेत्परवारिषु । मायादपत्युपहते नित्यार्थ न महानिशि ॥ महानिशा वे घटिके रात्री मध्यमयामयोः । न महानिशि नित्यार्थ काम्यं नैमित्तिकं भवेत् ।। मायान्तु पूर्वमनातो निश्युष्णेन जलेन च । नाम्बु हन्यान्न निन्देच तीर्थे तीर्थान्तरं स्मरेत् ।। न मायादुत्सवेऽतीते माङ्गल्यं विनिवर्त्य च । अनुबज्य सुहृदन्धनर्चयित्वेष्टदेवताम् ॥ मृते जन्मदंदिवसे प्रतिपन्नवमीपु च । श्राद्ध कर्ता चान्यदिने संक्रान्तिग्रहणेषु च ।। अर्कवारे च सप्तम्यां चतुर्दश्यष्टमीपु च । एकादश्यां पौर्णमास्यां षष्ठ्यां दर्शे विशेषतः॥ तैलाभ्यङ्गं रति मांसं दन्तकाष्ठं च वर्जयेत् । उष्णोदकेन न मायादन्यदा वाऽप्यकारणात् ॥ क्रियानानं च काम्यं च पारक्योणेन वर्जयेत् । नद्यां नास्तमिते माया(*दिशेपान्मध्ययामयोः । अनिं प्रज्वाल्य वा माया)द्वाप्यादिपु महाजले ।। राहुदर्शनसंक्रान्तिविवाहोत्क्रान्तिवृद्धिपु। सानदानादिकं कार्यं निशि काम्यबतेषु च ॥ नद्यां नात्वा नदी चान्यां न प्रशस्येच्च धर्मवित् । अस्पृश्यस्पर्शने स्नाने नाघमर्षणतर्पणे ॥ उमावघ्यशुची स्यातां दंपती मिथुनं गतौ । शयनादुस्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ * धनुचिहान्तर्गतानन्यः क. पुस्तके नास्ति । ख. न स्नाया। १ स. ग. प्रशसे ।३ग. प्रायने ।

·१२. म श्रीधराचार्यकृत:- ऋतौ तु मैथुने नायागर्मधारणशङ्कया। अनृतौ तदमावाच्च शौचं मूत्रपुरीपवत् ।। रोगेण यदजः स्त्रीणां म तेनाशुचयः स्मृताः। चाण्डालादिस्पर्शनादौ विस्तरो वक्ष्यते पृथक् ॥ शवामुगमने सानं घृतमाशो विकल्पितः। पत्र पुंसः सचेलं स्यात्मानं तव सुवासिनी ॥ कुर्वती वा शिरः सानं शिरोरोगी जटी सदा । अशक्ती शोमनगृहे शोमनाहे च सर्वदा ।। न शीतलजलसाने कार्य योष्णसेविना । उद्भुतमलम्राने मार्जन कार्यम् । अधमर्पणजपोऽस्ति नपा । जल- तर्पणं तु कार्य नवा । स्थलतर्पणं तु पात्रस्थे जलेऽक्षतादीन्क्षिप्त्या पात्रान्तरे कार्य सोदके गर्ने था। सबर्हिषि भूस्थले कार्य नाबहिपि नाचौ स्थले कार्यम् । अयाम्यगन्नानविधिः- तैलाभ्यङ्ग निपिद्धाः स्युः सर्वाश्च तिथयः सदा । द्वितीयां वर्जयित्वेव दृष्टाहटविदोपतः। सार्पपं गन्धतैलं च यत्तैलं पुष्पवासितम् ।। अन्यपयुतं तैलं न दुप्पति दादाचन । तैलाम्पानिपेधेपु तिलतेलं निपिध्यते ॥ अभ्यङ्गस्य निषेधस्तु सार्पपादेरपीप्यते । श्रेहनाभ्यङ्गो भवति स स्नेहः सार्पपादिकः ।। न मोजनाय तैलस्प निषेधोऽभ्यङ्ग एव सः। तेलशब्दस्तिलस्नेहे सुरुढो नैव योगिकः ॥ अतस्तिलविकारेऽपि पिण्याकतिलमोदके । शप्कुलीकृसरादौ च निषेधो नेय जापते ।। सार्पपादी तेलशब्दस्तस्कार्यसदृशत्वतः। संतापः कान्तिरल्पायुर्धनं निर्धनता तथा । अनारोग्यं सर्वकामा वारप्वम्पद्कारिणः। असीमाग्यं च वैधव्यं वारयोगुरुशुक्रयोः ।। ...कुर्यात का मुवतिर । प. पुतिवारी 11. स.ग. भनान्ये ·M - .. • स्मृत्यर्थसारः। निपिद्धदिवसे वारे रात्रौ च व्याधितस्य च । द्रव्यान्तरयुतं तैलं न दुष्पति कदाचन ।। शिरःस्नातस्तु तैलेन नाग किंचिदुपस्पृशेत् । सर्वथा नित्यकर्मार्थ मायादेव कदाचन ॥ बिना मृत्तिकया घाऽपि सकेदुष्णेन पारिणा । इति स्नानविधिः। अप संध्याविधिः- संध्याहीनोऽशुचिनियमनहः सर्वकर्मसु । यत्किंचित्कुरुते कर्म न तस्य फलमश्नुते ॥ तत्र पादौ हस्तौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य दर्मपाणिरापो हिष्ठाद्यैरवतर्म- ग्वैर्भः शिरसि मार्जनं कृत्वात्मानं परिपिच्य सूर्यश्चेत्यपः पीत्वा द्विराचामेत् । सायंकाले तु अनिश्चेत्यपः पिबेत् । ततो द्विराचम्य पुनश्चा- देवतैर्मार्जनं कृत्वाऽऽत्मानं परिपिच्य गाययाऽभिमन्त्रितं तोयमक्ष- लिना सूर्यायाध्य त्रिरुक्षिपेत् । अशुद्धे देशे धाराम्धुमार्जनं परिवर्जयेत् । पात्रस्थेनाम्बुना कुर्याद्वामहस्तस्थितेन वा । ततःप्राणायामवयं कृत्वाऽऽसूर्यदर्शनात्तिष्ठन्माङ्मुखो गायत्री नपेत् । आनक्षत्रदर्शनादासीनः सायं प्रत्यङ्मुखो जपेत् । मह्मचारी गृहस्थश्च शतमष्टोत्तरं जपेत् ।। पानप्रस्थो यतिश्चैव सहस्राधिकं जपेत् । यद्वाऽऽपत्सु जपेद्देवीमष्टाविंशतिमष्ट या ॥ सदर्भपाणिराहोमाद्दर्भस्थस्तूक्तसंख्यया । हस्तेनाऽऽवर्तयेद्देवीमक्षसूत्रैरथापि वा । सौवर्णराजतेस्ताः स्फाटिक रैनस्तथा। अरिष्टेः पुनजीवोस्थेरिन्द्राक्षः शङ्खसंमवैः ।। रुद्राक्षैरपि पद्माक्षः कुशग्रन्थिभिरेव च । मणिमिस्त्वक्षसूत्रं स्यात्तदेष्टोत्तरसंस्यया ॥ चतुप्पञ्चाशता वाऽपि सप्तविंशतिभिस्तु था । ओष्ठयाज पादुपांशुः स्याच्छ्रेठो वै मानसंस्ततः ।। ग. कोणेन पाम्घुना । २ ग मायेत् । ३ .. रक्षजे | स. ग. 'जीरवार। "दशा तसं । प. पजपर्स । ६. सः स्मृतः। . ५ ·३४. श्रीधराचार्यकृतः- स उपांशुजपोऽशब्दश्चलजिह्वारदच्छदः । मानसस्त्वचलजिह्वादशनच्छद ईरितः। नाधोरतिर्नान्यमना न च व्यत्यस्तपत्करः । 'जपेन्न प्रौढपादश्च नावष्टब्धोऽलसोऽशुचिः॥ न च क्रामन्न जल्पंश्च न पार्श्वमवलोकयन् । नासंख्यातमदर्भश्च नाशिखाकच्छबन्धनः ॥ मनःसंहरणं शौचं मौनं मन्त्रार्थचिन्तनम् । अव्यग्रत्वमनिर्वेदो जपसंपत्तिहेतवः ।। जपान्ते प्रातः सौरैर्मन्त्रेः सूर्यमुपतिष्ठेत । सायं वारुणः । यद्बोमयत्र जातवेदसेन वैष्णवे रौदैर्वोपतिठेत । दिग्भ्यो दिग्देवताभ्यो नमस्कृत्य संध्याये गायध्ये सावित्र्यै सरस्वत्यै सर्वाभ्यो देवताभ्यो नमस्कुर्याप्त ! इत्यादि यथास्वाचार कार्यम् । पुनः सूर्य नमस्कृत्य नामगोत्रेण वाग्यतः । गुप्तमग्न्यम्यु नीत्वाऽथ होमं कुर्याद्यथा विधिः॥ इति संध्योपासनविधिः। अय होमविधिः- होमे मुख्यो यजमानः पत्नी पुत्रश्च कन्यका । ऋत्विक शिष्यो गुरुभ्रता मागिनेयः सुतापतिः ।। एतैरेव हुतं वस्तु तद्धतं स्वयमेव तु । पर्युक्षणवज्यं पत्नी जुहुयात्कुमारी च ॥ असमक्षं तु दंपत्योोतव्यं नविगादिना । द्वयोरप्यसमक्षं चेद्भवेद्भुतमनर्थकम् ।। संनिधौ यजमानः स्यादुद्देशत्यागकारकः । *असंनिधौ तु पत्नी स्यादुद्देशत्यागकारिका । असंनिधी तु पन्याः स्यादध्वर्युस्तदनुज्ञया। उन्मादे प्रसवे ची कुर्वताऽनुज्ञया विना ।। नोपवासी प्रवासे स्यात्पत्नी धारयते व्रतम् । सर्वदा यजमानो वा त्यजेत्तद्दिङ्मुसः शुचिः॥ * इदम रा. ग. पुस्तकयोनास्ति । १५. ग. प. यात 1 रा. ग. पयूहना । .

·श्रीधराचार्यकृतः- .
अय समिधः--
पलाशखदिराश्वत्थशम्युटुम्बरजा समित् । :
अपामार्गार्कदूर्वाश्च कुशाश्त्यपरे विदुः॥
सत्वचः समिधः कार्यो ऋज्व्यः श्लक्ष्णाः समास्तथा।
शस्ता दशाअन्लास्तास्तु द्वादशाङ्गुलिकास्तथा ।
आईपक्का: समच्छेदास्तर्जन्यॉलिवर्तुलाः।
अपाटितो अद्विशाखाः कृमिदोपविजिताः॥
दग्धाः कृशास्तथा स्थूला ह्रस्वा दीर्यास्तु वर्जयेत् ।
यद्वा-समित्पवित्रं वेदश्च धयः प्रादेशसंमिताः ।
इध्मस्तु द्विगुणः कार्यत्रिगुणः परिधिः स्मृतः॥
स्मात मादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिः स्मृतः ।
अथ दर्भविधिः-
कुशाः काशा यवा दूर्वी उशीराश्चैव कन्दुराः।
गोधूमा बीहयो मुसा दश दुर्माः समुज्ज्वलाः॥
नमोमासस्य दर्शे तु शुचिर्दन्सिमाहरेत् ।
अयातयामास्ते दर्मा नियोज्याः स्युः पुनः पुनः॥
मुशर्मोत्पाटने मन्त्रः-
विरिश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज ।
नुद पापानि सर्वाणि दर्भ स्वस्तिकरो मम ।।
एवं मन्त्रं समुच्चार्य ततः पूर्वोत्तरामुखः ।
हुफटकारेण मन्वेण सकृच्छित्वा समुद्धरेत् ।।
अच्छिन्नामा अशुष्कायाः पिश्ये तु हरिता शुमाः।
अमूला देवकार्येषु प्रयोज्याश्च जपादिपु ॥
सप्तपत्राः कुशाः शस्ता देवे पिये च कर्मणि ।
अनन्ती तरुणी सायौ प्रादेशी तु पवित्रके।
चतुमिदमपिजूलबाह्मणस्य पवित्रकम् ।
एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्णे घणे यथाकमम् ॥
क. यास्तक्ष्याः । १ ख, ग, मधप । ३. 'वा साई । क. वा. शिरा ।
५. ग. पचल्वनाः। ए. सवित्वनाः ।

·- -स्मृत्यर्थसारी :३७ सर्वेषां वा भवेताम्यां पवित्रं ग्रन्थितं न वा। {"विभिस्तु शान्तिके कार्य पौष्टिक पञ्चभिस्तथा ।। चतुर्भिश्चामिचारे स्यान्निष्कामैरिति केचन । सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गगचमनं चरेत् ॥ नोच्छिष्टं तद्भवेत्तस्य मुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् । यैः कृतः पिण्डनिर्वापः श्राद्धं वा पितृतर्पणम् ॥ विण्मूत्रादिपु ये दुर्भास्तेपां त्यागो विधीयते । नीवीमध्ये स्थितास्त्याज्या यज्ञभूमी, स्थिताः सदा।। वामहस्ते स्थिते दर्भ न पियेद्दक्षिणेन तु.। चर्पकादिनोपग्रहणे न दोपः पिबतो मवेत् । न ब्रह्मग्रन्थिनाऽऽचामेन्न दूर्वाभिः कदाचन ॥ स्नाने दाने जपे होमे स्वाध्याये पितृतर्पणे । सपवित्रौ सदी वा करौ कुर्वीत नान्यथा ।। कुशाभावे तु काशाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः । काशामावे ग्रहीतव्या अन्यदर्मा यथोचितम् ।। । नाल्लिँनीयादात्री तु लुनीयाद्वाऽपि संध्ययोः । दर्मामावे स्वर्णरूप्यताम्नै रलैः क्रियाश्चरेत् ॥ इति दर्मोचयविधिः ॥ अथ बहि:- बहिः काशमय ग्राह्यं न लभ्येत कुशो यदि। शरोर्यनुनवाश्चैव पाठमोक्षार्जुनेक्षयः ।। 1 : सुगन्धितेजना दावं दूर्वा क्षीरदमा अपि । यदा सर्वतृणेभ्योऽपि ग्राह्यं पहिर्यथेप्सितम् ।। शूलशुण्डकृष्णमूलदुर्गन्धितृणवर्जितम् । शूकलानेरकांचापि वर्जयन्त्यपरे बुधाः ॥ कुशामावे परे माहुः पर्णवल्लसदोपधीः । बन्धूकशूकरेप्विष्टः परिव्याधकवर्जितः॥ मुरव्यान्दर्माविशेषेण केचित्कशिान्कुशाञ्छरान । चल्वजान्पुण्डरीकाणि यवनीहिनृणान्पपि ।। , क. "ताः पूज्या य २ स. ग. प. वनादि । ३ रा. ग. प. शरदोतवास. ग, दार।प, दास। ५२. ग, शुशुण्ठगतूल प.पूरमन्ट । ६ स. प. पर्षपर्णपदो।

·श्रीधराचार्यकृत:- अमः- पालाशः खादिरश्चेध्मो मुख्यः स्यात्तदलामतः । शमीवटोदुम्बरेज आश्वस्थस्तदलामतः ।। वनस्पतीनां सर्वेपामिमः कार्यों विशेपतः। तश्चैतान्वर्जयेवृक्षान्कोविदारविमीतकान् ॥ कपित्थामलको राजवृक्षं शाकद्रुमं तथा । नीपं निम्नं करशं च तिलकं शाल्मलीमपि । श्लेष्मातकमपि त्यक्त्वा ग्राह्योऽन्यः सकलो हमः। अथ लुगादिः- वैकङ्कती वा पालाशी अग्निहोत्रहवण्यपि। जुहूः पालाश्युपमृदाश्वत्थी वैकङ्कती ध्रुवा ॥ यद्वा सर्वाः सुचः कार्या एतेपामन्यवृक्षतः। शमीमय्यः सुचः सर्वाः सर्वा वा मूर्जवृक्षजाः॥ तदमावे यथालाभमन्ययज्ञियवृक्षजाः । खादिरस्य सुचः स्यात्तु शम्यापाशित्रमेक्षणे ॥ खादिरो मुसलः कार्य: पालाशः स्यादुलूखलः। यद्वोमी वारुणो कार्यों तदलाभेऽन्यवृक्षजी। पालाशाद्वा वटाद्वाऽन्यवृक्षाद्वा चमसाः स्मृताः। आश्वत्थं वारणं नोचेदिडापावमिहान्यजम् ।। मुख्यामावे तु सदृशं द्रव्यं प्रतिनिधीयते । यावद्यावत्तु सदृशं तत्तदेव तु गृह्यते ॥ काम्ये प्रतिनिधिर्नास्ति नित्ये नैमित्तिके हि सः। काम्पेऽप्युपक्रमादूर्ध्वमन्ये प्रतिनिधि विदुः ।। न स्यात्मतिनिधिमन्त्रस्वामिदेवाग्निकर्मसु । स देशकालयोनास्ति अरण्योरगिरेव सा ।। समारूढां च समिधमरणिं बुवते बुधाः। नामावस्य प्रतिनिधिरमावान्तरमिप्यते ॥ नापि प्रतिनिधातव्यं निषिद्धं वस्तु कुत्रचित । श्रोत्रियाणाममोज्यं यद्रव्यं हि तदोपतः।। १.प. रजा भावापास्त । २ क, 'यो यत्तेरा।३सग.स्ति नारण्यानामि । ..ति नारणे 17 रा.ग.प.श्र ।

·स्मृत्यर्थसारः। ग्राह्यं प्रतिनिधित्वेन होमकार्य न कुत्रचित् । द्रव्यं वैकल्पिक केचिद्यत्र संकल्पितं भवेत् ॥ तभावे सदृग्ग्राह्यं न तु वैकल्पिकान्तरम् । मुख्यद्रव्यापचारे तु प्रतिनिध्यभिसंधिना । प्रयुआनस्य मुख्यार्थलाभे ग्राह्यः स एव हि । उपाते तु प्रतिनिधौ मुख्योऽर्थों लभ्यते यदि ।। तत्र मुख्यमनादृत्य गौणेनैव समापयेत् । उपात्ते यस्मिन्कस्मिन्वा मुख्योपचरिते सति ।। अन्यद्रव्यं सजातीयं विजातीयमथापि वा। उपादाय प्रयुञ्जानो यदि पूर्वमवामुयात् ॥ उपांत्तत्वाविशेषेऽपि पूर्व हित्वा परं श्रयेत् । मुख्याभावे यदा गौणमुपातं तद्विनश्यति । तत्र मुख्योपमं गौणं ग्राह्यं गौणोपमं न तु । संस्काराणामयोग्योऽपि मुख्य एव हि गृह्यते ॥ न तु संस्कारयोग्योऽन्यो गृह्यते प्रतिरूपकः । मुख्य कार्यासमर्थे नु लब्धेऽप्येतस्य नाऽऽदरः ॥ प्रतिरूपमुपादाय शक्तं तेन प्रयुज्यते । घवत्तमात्र पर्याप्तमुख्यद्रव्यस्य संभवे ।। पुरोडाशमहत्त्वाथन नीवारपरिग्रहः । कृष्णवीह्यादिके द्रव्ये शिष्टे यच्चरिते सति ।। ग्राह्योऽकृष्णोऽपि रान्वीहिन बीहिः कृष्णगुण्यपि । कार्य रूपैस्तथा पर्णैः क्षीरैः पुष्पैः फलैरपि ।। गन्धै रसैः सदा ग्राह्य पूर्वाभावे परं परम् । व्रीहिर्यवो वा श्यामाको नीवारो वा हविर्भवेत् ।। घेणुर्यवाः स्वरसं वा कन्दमूलफलं जलम् । सत्यं वा हविरेतेपु यथासंभवमाचरेत् ॥ प्रतिनिध्यन्तरं सत्यं विज्ञेयं हविरत्यये । प्रधानदेवतोद्देशात्सत्यजेत्सत्यमात्मनः ।। . स. प. सदा प्रा । प. सद्मा ! २ ग. पाकृत्वा विशेपेग । ३ स. ग. नैवी. प, घपुजते । ५ रा. सिटोपचारे 1 शिप' । क. कार्य क. प. वास्ता - ·श्रीधराचार्यकृतः अतोऽन्यदपि वा ग्राह्य सदृशं धान्यमात्रकम् । न ग्राह्यं सर्वथा मापवरकोदारकोद्रवम् ॥ यद्वा बीहियवाभावे तुपतण्डलयोगिनीः। ओपधीः प्रतिगृह्णीयादाणुकोद्ववर्जिताः॥ ग्राम्याणां च मवेदाम्पमारण्यानामरण्यजम् । यवामावे तु गोधूमास्ततो वेणुयवादयः॥ छन्दोगगृह्यवचनाज्जुहुयाद्धविरत्यये । फलं याज्ञिकवृक्षस्य पवित्रमथ वा जलम् ॥ पथाऽग्निहोत्रहोमाथं पयो न स्यात्कदाचन । तदा ब्रीहियवौ ग्राह्यावोषध्यन्तरमेवच ॥ आरण्यौपधयो वृक्षफलान्याप इति क्रमात् । होमं कर्तुमुपादेयं पूर्वामावे परं परम् ॥ तेषामभावे जुहुयाद्धया सत्यमात्मनः । हव्यार्थ गोघृतं ग्राह्यं तदमावे तु माहिपम् ।। आज वा तदलामे तु साक्षात्तैलं ग्रहीप्यते । तैलाभावे ग्रहीतव्यं तैलजं तिलसंभवम् ।। तदमावेऽतसीनेहः कौसुम्मः सर्पपोद्भवः । वृक्षनेहोऽथवा ग्राह्यः पूर्वाभावे परः परः ।। सदमावे यवत्रीहिश्यामाकान्यतरोद्भवः । पिष्टमालोच्य तोयेन घृतार्ये योजयेत्सुधीः॥ वृक्षतेलेपु 'नागनिम्बरण्डोद्वं त्यजेत् । यद्वा गव्यघृते छागमहिप्यादिवृतं कमात् ।। तदलामे गवादीनां क्रमाक्षीर विधीयते । तदलामे दधि ग्राहमलामे तैलमिप्यते ॥ यत्राऽऽज्यमंअनाद्यर्थं न लभ्येत कदाचन । तत्र क्षीराद्यनादृत्य साक्षातलं ग्रहीप्यते ।। यत्र मुख्य दधि क्षीरं तत्रापि तदमावतः । अजादेः क्षीरदम्यादि तलामे तु गोघृतम् ।। १.हिय। १ स.ग. यवैप्रन्यो । ३ स. ग. 'यामापायति 11. ग. हवि. मा५स.ग.' यत्तिम.ग, माना।

·स्मृत्यर्थसारः। मुख्यसंपादकं ग्राह्य कार्यकारणसंतती। अत एव धृताभावे पूर्व दधि ततः पयः ।। पां केपांचिदन्येषां हविषामथ संभवे । सर्षबाऽऽज्यमुपादेयं भरद्वाजमुनेमंतात् ॥ मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कतुं न शक्यते । 'गौणकालेऽपि कर्तव्यं गौणोऽप्यत्रेदृशो मवेत् ।। सायमाहुतिरामातरासायं प्रातराहुतिः । कर्तव्या नातिपद्येत पार्वणं पार्वणान्तरात् ॥ श्यामाकैीहिभिश्चैव यवैर्वाऽन्योन्यकालतः । भाग्यष्टुं युज्यतेऽवश्यं न त्वत्राऽऽग्रयणात्ययः॥ एवमागामिकार्यस्य मुख्यकालाधस्तनः । स्वकालादुत्तरो गौणः कालः पूर्वस्य कर्मणः ।। सर्वत्र गौणकालेषु कर्म चोदितमाचरेत् । प्रायश्चित्तं व्याहृतिमिर्तुत्वा कर्म समाचरेत् ॥ मुख्यकाले तु मुख्यं चेत्साधनं नैव लभ्यते । मुख्यंकालमुपाश्रित्य गौणमप्यस्तु साधनम् ॥ न मुख्यद्रव्यलोभेन गौणकालप्रतीक्षणम् । एकपक्षगतो यावद्धोमसंघोऽतिपद्यते ॥ पक्षहोमविधानात्तान्हुत्वा तन्तुमती यजेत् । स्वकालोकर्पतः कश्चिद्गीणः कालो निरूपितः। अपकर्पादथान्योऽपि गौणः कालो निरूप्यते । आमयव्याधिनानापद्तो वाऽध्वगतोऽपि वा ।। राष्ट्रभ्रंशे धनामावे गुरुगेहे वसन्नपि । अन्येष्वेवंप्रकारेषु निमित्तेप्वागतेषु च ॥ समासमग्निहोत्राणां यथासंमवमाचरेत् । निमित्तानामिहैतेषां निर्दिश्यक यदुच्यते ॥ तत्सर्वेपु निमित्तेपु जानीयात्मतिपादितम् । पक्षहोमानशेपान्या पक्षहोमानथापि धा ।। स. प्रासेषु परतेऽ । ग. प्राप्तेषु यु। ३ म. द्रोमः सयोति । स. पाने वाला तनुमत 41 क. भाडामा ।

·४२ । san श्रीधराचार्यकृतः- समस्य जुहुयात्तत्र प्रयोगोऽयं निरूप्यते। प्रतिपान्नयेत्सायमापद्यन्यत्र वा दिने । यावन्त्यौपयसथ्याहात्माग्दिनानि भवन्ति हि । तावन्ति परिगृह्णीयाच्चतुरुन्नयनानि तु ।। पात्रान्तरसहायायां नित्यायां प्रकृतौ सुचि । ; स्थूलं सुगन्तरं वाऽपि कृत्वा तत्र समुन्नयेत् !! एका समित्सकृद्धोमः सकृदेव निमार्जनम् । उपस्थानं सकृत्कार्य शेपा प्रकृतिरिप्यते ॥ एवमेवोत्तरवापि प्रातामात्समस्य तु । जुहोत्यौपवसथ्याहात्मात)मावधीन्सकृत् ॥ समारोपविधानेन समारोपयतेऽनलान् । एवं प्रतिपदोऽन्यत्र यत्राऽऽपदुपजायते ॥ तथैवोपवसथ्यात्माग्यवाह्नयापद्विनश्यति । आपदेवावधिहमिसमासस्याभ्युपेयते ॥ तस्मात्कदाचिदारभ्य यावतस्तावतोऽपि वा। आपत्कालसमान्होमान्समस्येदेकपक्षगान् ॥ एवमेकत्र पक्षे ये होमास्तेपामशेपतः। न्यूनानां वा समासः स्पान्न पक्षान्तरवर्तिनाम् ॥ सर्वथोपवसश्याहे सायं होमः पृथग्भवेत् । तथैव यजनीयाहे प्रात)मो मवेपृथक् ॥ सर्वोपवासशून्यं चेत्माप्त केनापि हेतुना । तदा तत्सायहोमोऽपि पूर्वैः सह समस्यते ॥ तायता नापगच्छेच्चेदापत्पक्षान्तरेऽपि च । पुनस्तत्रापि कर्तव्यः समासः पृथगेव हि ॥ न तु पक्षान्तरस्थानां समासश्चोद्यते मिथः । एवमापगतः पक्षे पक्षे चैवं समाचरेत् ॥ तृतीयेऽनन्तरे पक्ष समासं न समाचरेत् । आपञ्चेदनुवर्तेत दीर्घकालं कथंचन ॥ यावंजीवमविच्छिन्नं पक्षहोम समाचरेत् । आपदेवावधिस्तत्र न पक्षगणनावधि ॥ १५. तुराक्तन । २ स. ग. रमिहायां वा नि । ३ स. ग. कृत। स.ग. नाप । ५ स. ग. होमास'। - ·४३ स्मृत्यर्थसारः। अथापरः समासस्य प्रकारः प्रतिपाद्यते। सायंप्रातस्तनी होमावुमौ सायं समस्य तु ।। आपत्ती 'जुहुयात्तत्र समिदेकाऽथवा द्वयम् । सायं होमस्य मुख्यत्वात्तदीयं तत्रमिप्यते ।। चतस्र आहुतीः कुर्यात्तत्र द्वे सायमाहुती । द्वे प्रातराहुती सायं होमेऽथैका समिद्यदि ॥ समित्कृता द्वितीया चेत्सा भवेत्मातराहुती। द्विः सायं होमवन्मृज्याट्विः मातोमवेत्सु च ॥ उपस्थानं सकृत्कार्य शेपं प्रकृतिवद्भवेत् । केचिद्दे आहुती हुत्वा संवेश्यैव निमील्य च ॥ विच्छिद्यैतावता होमी कुवि आहुती ततः। गुर्वापदि समस्यन्ते प्रातः सर्वे कथंचन ।। दीर्घकालापदं मत्वा पक्षहोमे कृते सति । अवान्तराले यद्यापरकदाचिदपगच्छति ॥ काले काले पुन)मः कर्तव्यो विधिना न वा । यावन्तोऽत्र समस्यन्ते सर्वे सायमुपक्रमाः ॥ प्रातःकालापवर्गाश्च न तु मातरुपक्रमाः। प्रातोमादिका यद्वा प्रातश्चेदापदागता ।। तथा पूर्वापराहादी निमित्ते च समस्यति । पूर्वपक्षे तु रात्री चेन्मृतिशङ्काऽग्निहोनिणः॥ सायं हुत्वा तदेवाथ जलयात्मातराहुतीः । यदि त्वपरपक्षे स्यान्मृतिशताऽग्निहोनिणः॥ हुतावशिष्टाः पक्षेस्मिञ्जुहुयारसकलाहुनी। दर्शष्टिं च तदा कुर्यादिष्टियदि न संमयेत् ॥ देवतानां प्रधानानामे कैकस्य पृथक्पृथक् । पुरोनुवाक्यापाज्याभ्यां चनुरातघृतागुतीः ।। जुट्ठपादेवमन्पत्र सर्वनाऽऽपदि हुयते । अथेष्टचयनमध्ये स्यात्पत्युमरणशङ्कनम् ॥ अपशिष्टेष्टिदेवेभ्यस्तसंख्यानि घृतानि च। चतुर्गृहीतान्येकत्र गृहीत्वा चमसैः सह ।। १५. बागुषम् । २ रा. ग.तेहप परयति।5. TI, .

·T श्रीधराचार्यकृतः- पुरोनुवाक्यायाज्याभिः पूर्ववज्जुहुयात्तथा। चातुर्मास्यान्तराले स्यात्स्वामिनो मृत्युशङ्कनम् ॥ तत्रान्तपर्वपर्यन्तमग्रिहोत्राण्यशेषतः । तदैव कुरुते दर्शपूर्णमासान्वहूनपि ॥ चातुर्मास्यावशिष्टानि पर्वाण्यत्र समाचरेत् । पश्चलाभे पुरोडाशं निर्वत्पशुदैवतम् ॥ आमिक्षामथवा कुर्यात्पूर्णाहुतिमथापि वा। आहिताग्निः कदाचित्तु कृष्णपक्षे मृतो यदि ॥ तदा शेपाहुतीः सर्वा जुहोतीत्याश्वलायनः । अन्ये तदैव दर्शेष्टिं कुर्युः कृष्णे मृतस्य तु । शुक्लपक्षे निशि मेतस्येच्छन्ति प्रातराहुतिम् । य आहिताग्नेर्धर्मः स्यात्स औपासनिकस्य च ॥ इतिःशाट्यायनकमाचष्टे वाह्मणमत्र तु । संध्यामिष्टिं चरु होमं यावज्जीवं समाचरेत् ॥ न त्यजेत्सूतके वाऽपि त्यजनगच्छेधो द्विजः। कुर्यात्पञ्चमहायज्ञान्नित्यशः सूतके विना ।। नित्यं नैमित्तिकं चान्यत्स्वकर्मापि न हापयेत् । स्वकर्महानी पतनमब्देनैव त्वनापदि ॥ स्वकर्महानी नास्तिक्यान्मासेन पतनं स्मृतम् । द्वादशावतेनैव तस्य शुद्धिस्तु नान्यथा ॥ तं निरीक्ष्यार्कमीक्षेत स्पर्शे स्नायासचैलकम् । तेन संभापणं हास्यं कुर्वनदेन तत्समः ॥ तदन्नमुक्तौ सद्यस्तु सहशय्यासनेषु च । इति होमविधिः। अय देवतार्चन विधिः- ब्रह्माणं विष्णुमीशानं सूर्यमनिं गणाधिपम् । दुगाँ सरस्वती लक्ष्मी गौरी वा नित्यमर्चयेत् ॥ अप्स्वनौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च । शालग्रामे च चक्राङ्के पटे मुद्रासु देवताः ॥ १.प. मापयेव! ३ स.मियमध्ये पा! ग. मिटामाये ।

·. स्मृत्यर्थसारः। नित्यं सन्ति हिरण्येपु रलगोब्राह्मणेषु च । पौरुपेणैव सूक्तेन गायत्र्या प्रणवेन वा ॥ तलिहेरेप था मन्त्रैरर्चयेदुर्वनुज्ञया। देवतानामभिर्वा स्याञ्चतुर्थ्यन्तैर्नमोन्वितैः । आवाहनासने पाद्यमर्यमाचमनीयकम् । स्मानमाचमनं वस्त्रांचामं चोपवीतकम् ॥ आचार्म गन्धपुप्पं च धूपं दीपं प्रकल्पयेत् । नैवेद्यं पुनराचा नवा स्तुत्वा विसर्जयेत् ।। शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वे वाऽऽगममार्गेण कुर्युर्वेदानुसारिणा ॥ गुरुक्तेन प्रकारेण वेदबाह्येन नार्चयेत् । या कांचिद्देवता कथिदाराधयितुमिच्छति ॥ स सर्वोपाययत्नेन ब्राह्मणान्गाश्च तोपयेत् । एवं देवार्चनं कृत्वा गुरून्संपूज्य यत्नतः ॥ पुप्पं क्षिप्त्वा प्रणम्याथ नित्यदानं स्वशक्तितः। कृत्वा वृद्धान्नमस्कृत्य कर्तव्यं मङ्गलेक्षणम् ॥ विप्राग्न्यर्काम्बुगोहेमनृपाज्यं मगलं स्मृतम् । अग्निचित्कपिला सत्री यज्वा मृष्टान्नदोऽम्बुधिः॥ ज्ञानसिद्धस्तपःसिद्धः शतायुर्धार्मिकः शुचिः। एते पापहराश्चैतान्सदा पश्येन्नमेदपि ।। रोचनां चन्दन हेम मृदङ्ग दर्पणं मणिम् । घृतं चार्कं गुरुं विप्रं प्रातः पश्येत्सदा बुधः ॥ कृष्णब्राह्मीं च दूर्वा च चन्दनं शङ्ख पुष्पिकाम् । सिद्धार्थकान्प्रियङ्गूश्च प्रातः शिरसि धारयेत् ।। पापिष्ठं दुर्भगं चान्धं नग्नमुत्कृत्तनासिकम् । प्रातर्न पश्येदेतांस्तु दृष्ट्वा पश्येद्दिवाकरम् ॥ इति देवतार्चनविधिः। अथ माध्याहिकम्- मध्याह्नस्नानं कृत्वा नित्यं माध्याह्निकं कार्यम् । तत्र पादौ [वा] प्रक्षाल्य । १ ख. ग. 'मासन घों। २ ख. ग, घ लीशदाणा च म । ३ ख. ग. 'ज्य मफितः। ४ ख. ग. दो बुधः ।

·श्रीधराचार्यकृत:- द्विराचम्पाऽऽपो हिष्ठाद्यैर्मार्जनं कृत्वाऽद्भिः परिमोक्ष्याss: पुनन्तु पृथिवीमिति जलं दर्मपाणिः पीत्वा द्विराचम्य पुनश्चापो हिठाद्यैर्मार्जन कृत्वाऽद्भिः परिमोक्ष्य गायच्या सकृत्सूर्यायायं दत्त्वा प्रदक्षिणमावृ- त्यापः स्पृष्ट्वा हंसः शुचिपदिति सूर्यमुपस्थायोदुत्यं चित्रमित्याद्यैश्चोप- स्थाय नत्वा भूमिं स्पृष्ट्या प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्री पूर्ववज्जपेत् । पुनः सूर्यं नत्वा ब्रह्मयज्ञादिकानि कुर्यात् । ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञो भूतयज्ञस्ततः परः। पितृयज्ञो नृयज्ञश्च पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः स्याद्देवयज्ञोऽग्निहोमकः । भूतयज्ञो बलिः प्रोक्तो हुतशेपान्नतस्ततः॥ पितृयज्ञः स्वधा पितृभ्य इत्यन्नादिदानतः । मनुप्ययज्ञोऽतिथ्यादेर्मनुष्योद्देशदानतः । अथ ब्रह्मयज्ञः- तत्र पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य प्रागग्रेपु दर्भेषु प्राङ्मुख आसीनो दर्म- पाणिः पवित्रगर्मबह्माञ्जलिः प्रणवव्याहृतीरुक्त्वा सावित्री पच्छोs- धर्चशः सकुशो नवानां चोक्त्वा प्रणवमुक्त्वा, ऋचं सूक्तमनुवाकं वा यजुर्वा साम वा सावित्री वेतिहासं पुराणं च मन्द्रेण मध्यमेन वा स्वरेणाधीत्य नमो ब्रह्मण इति विरुक्त्वा उत्तरसंस्था प्रारभ्योतत्सदिति समापयेत् । ग्रामे मनसाऽधीयीत । ततः स्वशाखोक्तविधिना देवा- नृपीन्पितूंश्च तर्पयेत् । यद्वा ब्रह्मादयो ये देवा इत्याद्यैर्वा यथाचार कुर्यात् । ततो वस्त्रं निप्पीड्याऽऽचम्पाघ्याम्बु गृहीत्वा गृहं गत्वा वैश्वदेवं कुर्यात् । अथ देवयज्ञः- गृहस्थो वैश्वदेवाण्यं कर्म प्रारमते दिवा । अन्नस्य चाऽऽत्मनश्चैव सुसंस्कारार्थमिप्यते ॥ औपासनानिमन्यं या समिध्य परिसमुह्य पर्युक्ष्याक्षतगन्धपुष्पाणि दिक्षु चानौ च क्षिप्त्याऽलंकृत्य हविष्यं पक्कं घृतप्लुतं व्यञ्जनातं वा यथास्वाचार हुत्वा परिसमुह्य पर्युक्षेत् । १ख, ग.°को निष्पायो में।

·स्मृत्यर्थसारः। अप पलिहरणम्- देवयज्ञहुतशेपेण शुचिदेशमभ्युक्ष्य तत्र कुर्यात् । अप पितृयज्ञः-तब भूतबलिहरणशेपं सोदकं स्वधा पितृभ्य इति प्राचीनावीती दद्यात् । ततस्तथैव बहिनिवेशनं सोदकमन्नं भूमी स्वचण्डालपतितभूतवायसेभ्यश्च निक्षिपेत। एते देवयज्ञभूत यज्ञपितृयज्ञा वैश्वदेव इत्युच्यते । अहविष्य समस्तं च वैश्वदेवे विवर्जयेत् । यद्वा-कोद्रवं चणक मापं मसूरं च कुलित्थकम् । क्षारं च लवणं सर्वं वैश्वदेवे विवर्जयेत् ।। यद्वा न क्षारलवणहोमो वा विद्यते तथा। तथा पैरान्नसंस्पृष्टस्य हविप्यस्य होम उदीचीनमुणं भस्मापोहीत. स्मिन्जुहुयात् । तद्धतमहुतं पानी भवति । न स्त्री जुहुयात् । यद्वा समस्माङ्गारेयु जुहुयादहविष्यकम् । अथाऽऽचम्य मनुष्ययनं कुर्यात् । तत्रातिथ्यादिमर्चयित्वा निवीती सनकादिमनुष्येभ्यो हन्तेति दद्यात् । यद्वाऽयं हन्तकारं वा हन्तेति वाऽन्न त्यजेत् । सर्वथा- अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयं वाऽपि जलं तथा । स्वाहाकारवपटूकारनमस्कारा दिवौकसाम् ।। स्वधाकारः पितॄणां तु हन्तकारो नृणां स्मृतः । पक्कामावे प्रवासेच तण्डुलानोपधीस्तथा ॥ पयो दधि घृतं वाऽपि कन्दमूलफलादि वा। योजयेद्देवयज्ञादी जलं वाऽऽपत्सु वा जले ॥ द्रवं सुवेण होतव्यं पाणिना कठिन हविः । नातको ब्रह्मचारी वा पृथक्पाकी वैश्वदेवं कुर्यात् । स्त्री बालन कारयेत् । 1 १ स. ग. घ. "तयज्ञ । २ स. ग, घ. शनान्ते सो°। ३५, परास। ४ स. ग. संस। ५ सग होम १६. ग. अहयात् । ७ ख. ग. द्रव्य । m- ·४८ श्रीधराचार्यकृत:- 1 होमाग्रदानरहितं न मोक्तव्यं कदाचन । अविभक्तपु संसृष्टेप्वेकेनापि कृतं तु यत् । देवयज्ञादि सर्वार्थ लौकिकानी कृतं यदि ।। इथूनपः फलं मूलं ताम्बूलं पय औपधम् । भक्षयित्वाऽपि कर्तव्याः नानदानादिकाः क्रिया। कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्यनोदकेन वा। पयोसूलफलैर्वाऽपि श्राद्धान्यन्यानि भक्तितः ॥ इति स्मृत्यर्थसार आचारप्रकरणं समाप्तम् । कामधेनी प्रदीप्तेऽन्धी कल्पद्रुमलतादिषु । शंमुद्रविडकेदारलोलटाद्यैश्च मापितम् ॥ मन्यत्रियाज्ञवल्क्यादिव्याख्यातृप्रतिपादितम् । . स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ॥ अथ श्राद्धविधिरुच्यते-- तत्र तावच्छ्राद्धं द्विविधम्-पार्वणमेकोद्दिष्टमिति । युद्देशेन पावं. णम् । एकोद्देशेनेकोद्दिष्टम् । तच्च विविधम्-नित्यं नैमित्तिकं काम्यमिति। तत्र नित्यमहरहरमावास्याप्टकादिषु । नैमित्तिक पुत्रजन्मादिपु । काम्य फलार्थिनां तिथिनक्षत्रादिपु । पुनश्च पश्चविधम्-अहरहःश्राद्धं पार्वण. श्राद्धं वृद्धिश्राद्धमेकोद्दिष्टं सपिण्डीकरणं चेति । तत्र श्राद्धदेशः पुण्योड- स्थिकेशश्लेप्मादिरहितः शोधितो दक्षिणाप्रवणो गोमयेनोपलिप्तः। अथ श्राद्धकालः-अमावास्याऽटका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनं विपुवत्सं- क्रमो व्यतीपातो गजच्छायाग्रहणयुगादिमन्वादयश्च । तथा विशिष्ट देशे गयादौ विशिष्टे काले मृताहादी द्रव्यब्राह्मणसंपत्सु वाऽऽत्मरुचिश्चे- त्याद्याः कालाः। अथ भोज्या बामणा:-अनुवाचनज्ञातपूर्वः श्रुताध्ययनसंपन्नो वेदाध्ययन- विद्द्ब्रह्मविधिमधुत्रिसुपर्णस्त्रिनाचिकेतो ज्येष्ठसामऋत्विग्याज्यादिः । अथवा दौहित्रो मागिनेयो जामाता मातुलः श्वशुरः शिष्यसंबन्धिवा- न्धवाः कर्मनिष्ठस्तपोनिष्ठः पडनिः । पञ्चाग्निश्चतुरग्निस्त्रेताग्निरेकाग्निर्वे- दाध्यायी यतिब्रह्मचारीत्याद्याः प्रशस्ताः । १ख, ग. 'णाप्लयो गो । २ ख. ग. यनद्वयं वि । ३ ख. ग, ग, प. 'दान। अन्चानः श्रुत । ४.

·. . स्मृत्यर्थसारः। अप निषिद्धाः रोगी न्यूनाङ्गोऽतिरिक्ताङ्गः काणो बधिरो नपुंसको:- पविद्धपुंस्त्वो जारो जारिणीपतिः खलतिनिजकृष्णदन्तः कुनखो दुश्चर्मा विकोणी पौनर्भधः कुण्डगोली निषिद्धान्नाशी मेहमगाशी मृता- ध्यायी मृताध्यापकः कन्यादूपी पामिशस्तो मित्रधुविपशुनः सोम- विक्रयी परिवित्तिः परिवेत्ता तयोरीपाजकौ च वृथा मातापितृसुतमा- गुरुत्यागी पुनर्भूपतिः । स्तेनः कितवो देवलकः कर्मदुष्टो विहित- स्यागी निषिद्धग्राहीत्याद्या वयाः । सर्वत्र प्रशस्तालामे निषिद्धरहित बाह्यम् । नित्यश्राद्धे वैश्वदेवो ग्रहबलिश्च पूर्वमेव । दर्शभाद्धे वैश्वदेवः पूर्व पश्चाद्धा। '(* वृद्धावादी क्षयाहेऽन्ते दर्श मध्ये महालये।) आचान्तेषु च कर्तव्यो वैश्वदेवश्चतुर्विधः॥ गृहबलिस्तु पश्चादेव । अन्यमाद्धेपु पश्चादेव कार्य सर्वम् । अथामावास्यापार्षणश्राद्धमुच्यते -तच्च पितॄणां मातामहानां च कार्पम् । तत्र पूर्वास्तद्दिने वा नियतो नियताम्बाह्मणाश्राद्ध क्षणः क्रियतामिति निमन्त्र्य तानाहूय स्वागतं पृष्ट्वा सुस्वागतमित्युक्ते दाहनीलीछिद्रादि- जिताहतशुक्ल द्विवस्त्रो द्विराचम्य प्राङ्मुसः कृतगोमयमण्डले कुशयव- गन्धाधर्चिते वैश्वदेवब्राह्मणपादानुपवीती सूर्याभिमुसः प्रक्षाल्य कुशति- लगन्धाचितमण्डले पित्रथै ब्राह्मणपादान्प्राचीनावीती प्रक्षाल्य स्वयं द्विराचान्तो द्विराचान्तानुपवेशयेत् । तत्र वैश्वदेवार्थ ब्राह्मणी प्राङ्- मुखो द्वी भेदुधुणदाहापःसंबन्धवर्जितश्लक्ष्ण चतुप्पाच्छुद्धपीठे नेपाल- कम्बले वा ताणांसने वोपवेश्य त्रीन्बाह्मणानुदङ्मुखाम्पिवर्थे समुप. वेशयेत् । यद्वा, एकैकमुमयत्रोपवेशयेत् । मातामहादीनां चैवम् । तन्त्रं या वैश्वदेवं स्यात् । ततो गृहाइहिः कुशास्तिलान्विकीर्य ब्राह्मणसमीपे कुशेषु प्राङ्मुस उपविश्येष्टदेवं गयां देवादीन्वस्वादीन्पितानार्दनं च नत्वा कुतपादिकाले समग्त्रक प्राणायामद्वयं कृत्वा मापीनावीती पितॄणां पितामहानां प्रपितामहानां सपत्नीकानां मातामहानां मानुः पितामहानां मातुः प्रपितामहानां सपत्नीकानाममुकगोत्राणां यमुरुद्रा- * धनुविहान्तर्गत अन्य. क. ग. पुस्तकयोनास्ति । १७. ग.फ जाता.. पत्यो नि । रा. ग. 'तमोम ।४.ग.प. मात्र * ·५० श्रीधराचार्यकृतः- दित्यस्वरूपाणामस्मिन्काले सदैवं पार्वणश्राद्धं युष्मदनुज्ञया करिष्य इति संकल्प्यापहता असुरा रक्षांसीति सर्वतस्तिलान्प्रकीर्योदीरतामित्यूचा- प्रोक्षयेत् । देवं सर्वमुपवीती प्रदक्षिणं युग्मत्वपूर्वमुद्गगमुदगपवर्ग- मुदङ्मुखः कुर्यात् । ततो वैश्वेदेवार्थ विप्रहस्तेऽपो दत्त्वा युग्मान्कुशा- नृजूनासनेष्वासनं दक्षिणतो विश्वेपां देवानामिदमासनमिति यवसहि- तान्क्षिपेत् । आसनेप्वासनं दद्याद्विजहस्ते न कुत्रचित् । .. ततः पुनरपो दत्त्वा पुनर्निमन्त्रयेदॆवे क्षणः क्रियतामिति । ॐ तथेति विप्रो बूयात् । ततः प्राप्नोतु भवानिति कर्ता बूयात् । ततः प्रामवानीति विमो ब्रूयादिति ग्रन्थसंग्रहकारस्मृतिः । अक्षय्यासनयोः पष्ठी द्वितीयाऽऽवाहने तथा । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेपाः संधुद्धयः स्मृताः ।। .इति श्लोकसंग्रहकारस्मृतिः। यद्वा सर्वत्र चतुर्युव प्रयोज्याऽऽवाहनवजम् । सर्वत्र पुनः पुनरपो. दद्यात् । ततः पुरूरवाईवान्वैश्वदेवानावाहयिष्य इति यवहस्तः पृष्ट्वाड- वाहयेति तैरनुज्ञातो विश्वे देवास आगतेत्यृचाऽऽवाह्य यवान्दक्षिणपादा- दिमस्तकान्ते समारोप्य विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं मे । आगच्छन्तु महा. मागा इत्याभ्यामुग्भ्यामुपस्थाय तत्समीपे मूमौ यवान्विकीर्य कुशावा- स्तीर्य तत्र स्वर्णादितेजसाश्ममयमृन्मयपलाशपत्रादिप्वेकद्रव्यपानद्वये द्विकुशकूर्चान्तहिते । शं नो देवीरभिष्टय इत्यूचाऽपो निपिच्य यवोडा धान्यराज इत्युचा यवान्क्षिप्त्वा गन्धपुष्पादि क्षिप्त्या स्वाहाऽर्थ्य इति निवेद्य विप्रहस्ते कूचे प्रागनं क्षिप्त्वा या दिव्या आपः पयसेत्यूचा विश्वे देवा इदं वोऽयमिति तद्धस्तेऽयं दद्यात् । ततो विश्वे देवा अयं घो गन्ध इत्यादि प्रयोगैर्गन्धादि दद्यात् । श्रीखण्डकुडमकर्पूरागरुपद्म- कादिगन्धामुलेपनं कर्ता कुर्यात् । गन्धं दत्त्वा कर्ता दर्मपाणिनाऽनुलि.. म्पन्न तु सदर्भण हस्तेन लिम्पेत् । ब्राह्मणः स्वयं लिम्पेन्नायं नियमः । ततो जातीमल्लिकाश्वेतयूथिकाचम्पककुखमजात्यादीनि पुष्पाणि मरुब- कादिसुगन्धिपत्राणि च देयानि । उग्रगन्धीन्यगन्धीनि वृक्षजरक्तान्य- शुक्लान्य सुगन्धिकण्टकिजानि चार्कधत्तूरशिरीपकाञ्चनारतुलसीबिल्या.

·स्मृत्यर्थसारः। ५१ दीनि बानि । ततो घृतमधुसंयुक्तगुग्गुलश्रीखण्डागरुसरलादिसमवे समस्ती वा धूपो देयः । प्राण्यङ्गहस्तवाताहतं च धूपं धर्जयेत् । ततो घृतेन तिलतैलेन वाऽनिपिद्धेन वाऽन्येन दीपं दद्यात् ।वसामेदोद्भवं वर्ज. येत् । ततः शुक्लं शुद्धमहतं सदशवस्त्रमाच्छादनं दद्यात्तन्मूल्यं वाऽलाम उत्तरीयं यज्ञोपवीतं वाऽशक्ती दद्यात् । ततोऽर्चनं संपूर्णमस्त्विति ब्रूयात् । अस्त्विति ते बूयुः । संकल्पसिद्धिरस्त्विति भवन्तो बुवन्विति कर्ता ब्रूयात् । अस्तु संकल्पसिद्धिरिति विप्राः प्रतिबृयुः । आसनाविषु स्वासनम् । अस्त्वयम् । सुगन्धः । सुपुष्पाणि । सुमाल्पम् । सुधूपः । सुदीपः । सुज्योतिः । स्वाच्छादन मिति विमा युरिति संग्रहकारस्मृतिः। अथ पिव्यम्-माचीनावीत्यप्रदक्षिणमयुग्मत्वपूर्व दक्षिणापवर्ग दक्षि- णामुखः कुर्यात् । पिञ्युपचारेप्येकवचन बहुवचनं वा प्रयोज्यम् । जघ. न्येवेकवचनमेव पित्र्यविप्रहस्तेप्वपो दत्त्वाऽयुग्मकुशान्द्विगुणान्सति- लानासनेप्यासनं पितृणामिदमासनं पितामहानामिदं प्रपितामहानामि- दमिति वा पितुरिदं पितामहस्येदं प्रपितामहस्येदमासनमिति वा पित्रे पितामहाय प्रपितामहायेदमासनमिति वा । पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपि- तामहेभ्य इदमासनमिति वा वाममागे दद्यात् ।मातामहेषु चैवम् । ततश्च भाद्धे क्षणः क्रियतामित्यादिमिनिमन्त्र्य पितन्पितामहान्प्रपितामहा- नावाहयिष्य इति तिलहस्तो ब्राह्मणान्पृष्ट्वा पितरं पितामहं प्रपितामहमा- धाहयिष्य इति वा पृष्वाऽऽवाहयेति विगैरनुज्ञात उशन्तस्त्वेत्यूचाऽऽवाह्य तिलान्मस्तकादिदक्षिणपादान्तमारोप्य, आयन्तु नः पितर इत्युपतिठेत। मातामहेषु चैवं कृत्वा पितृसमीपे भूमौ तिलान्विकीर्य कुशेषु राजता. दिपूर्वोक्तपावत्रये कुशकूर्चान्तहिते शं नो देवीरभिष्टय इत्यपो निपिच्य तिलोऽसि सोमदेवत्य इति तिलान्क्षिप्त्वा गन्धपुष्पादि च क्षिप्त्वा स्वधाऽर्थ्य इति निवेद्य विमहस्ते कूचं क्षिप्त्वा या दिव्या आप इत्युक्त्वा पितरिदं तेऽयं पितामहेदं तेऽध्यं प्रपितामहेदं तेऽयमिति क्रमेणाध्य दत्वा चतुर्था वा दत्त्वा तद्धस्तनिःसृतार्योदकं पितृपात्रे प्रसिच्य दक्षिणायेषु कुशेष पितृभ्यः स्थानमसीति सपवित्रं न्युजं कुर्यात् । न्युनं कृत्वा च तस्योपर्ययपात्रपवित्राणि क्षिप्त्वा तिलपुष्पादि क्षिपेत् । तत्पात्रमा समाप्तेन चालयेत् । माताहेषु चैवम् । अलाम एकपात्रं विपवित्रं कार्यम्। उशन्तस्त्वा, आयन्तु नः, तिलोऽसीति मन्त्राणामूहो न कार्यः । देवे पित्र्ये च पावनिवेदनान्त आवाहनमिति केचित् । ततः ख. ग. 'स्तो व्यस्तो वा ह्यू' । ३ ख ः वैश्वे पि, ·1 ५२' श्रीधराचार्यकृतः- पितरंय ते गन्धः पितरोऽयं वो गन्ध इत्यादिप्रयोगेण गन्धमाल्यशु- पुष्पाणि दद्यात् । ललाटे पुण्ड्राकारं स्कन्धे मालां च वर्जयेत् । धूपं दीपं च ज्योतिराच्छादनानि च दद्यात् । देवे पिये चाऽऽसनक्षणावाह नाक्षितगन्धधूपदीपाच्छादनानां पदार्थानुसमये सति संततिवृद्धिश्च । कोण्डानुसमये विधिसिद्धिरेव । ततः संकल्पसिद्धयन्तं कुर्यात् । अथ गोमयेन चतुरस्र मण्डलं कृत्वोपरि यन्त्रं च कृत्वा दैवे सौवर्णादीनि पात्राणि पित्र्ये रौप्यादीनि पात्राणि स्वर्णरौप्यावघृष्टान्यन्यानि पात्राणि वा मृन्मयवर्जितानि मण्डले निधाय तत्रापो निपिच्य हस्तेन निमृज्य प्रक्षाल्य पुनर्जलेनैव क्षालयेत् । अथानौ पाणी वा होमः । निरः पाणावेव। तत्र घृताक्तमन्नं घृतं चाऽऽदायानो करिष्य इति पृष्ट्वा कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञात औपासनाग्निमुपवीती परिसमुह्य पर्युक्ष्य प्राचीनावीती' नप्णीमिध्ममनावाधाय मेक्षणं सुवेणोपस्तीर्यावदानद्वयं क्षिप्त्वा पञ्चा- वत्ती वयं क्षिप्त्वा पुनः सुवेणाभिधार्यावदाय मेक्षणेन सोमाय पितृमते स्वधा नमोऽग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इत्याभ्यां मन्त्राभ्यामाहुति- दुर्य हुत्वा मेक्षणमनावनुपहृत्य हुतशेपं पितृपापु क्षिपेत् । आहि- तामिः सर्वाधानी दक्षिणामी जुहुयास्पियविप्रपाणी वा । अग्न्यः मावे पाणी होमः । पाणिहोम इध्ममेक्षणविप्राभ्यनुज्ञा न सन्ति । पित्र्य- विप्रपाणि परिसमुह्य पर्युक्ष्य वामेनोपस्तीर्य दक्षिणेनावदाय प्रत्यभि- हार्य हुत्वा पर्युक्षणपरिसमूहने स्तः। मातामहादिषु चैवम् । नत्र साग्रिना पाणिहुतं तदेव प्राश्याऽऽचम्योपविशेन् । अथवा माजने क्षिप्त्वाऽऽ- चम्योपविशेत् । अग्न्यभावे हुतं पूर्व नाभीयात् । भोजनकाल एवा. नीयात् । प्रेतश्राद्धेपु तदनौ क्षिपेत् । इत्याद्याहुतिः । ततो देवपूर्वमुप- स्तीर्य स्वयं पत्नी वाऽन्ये वा नियुक्ताः प्रशस्तहविष्यान्नपूर्वपरिवेपर्ण कुर्युः । नापवित्रेण हस्तेन नाऽऽयसेन परिवेपणं कुर्युः । तृणपर्णान्त- र्धाने न दोपः। अथ हविष्याणि- बीहिशालियवगोधूममियनगमद्मापश्यामाकनीवारायाः कालशाकं महाशाकं द्रोणशाकं मेध्यमांसं महाशल्कादीक्षुकदलीपनसाम्लातका - .. १ ख. प. ल्यनक्पु । २ ख. कालानु।: ग. वयुष्टानि | प. 'वपृष्ठान। : ख, प.त्याः ५ क. निन ।६ फ. होमः ।

·स्मृत्यर्थसारः। प्रखजूरजम्यूगोस्तनीद्राक्षाप्रियालामलकनारिकेरनपुशोर्वारुकचिर्भटपा. लेयमधुरोत्तमफलानि बदर्यादीन्येला शुण्ठी चाऽऽकं हिगुमरिचपिप्प- लीमधूकगुडशर्कराखण्डकपूरसैन्धवमानसलवणानि मधुगव्यपयोदधि- घृतानीत्यादीनि प्रशस्तानि । एतत्संभवमोदनसूपपायसापूपमक्ष्यपा- नादिकं बहु परिवेष्यम् । हिगुशुण्ठीपिप्पलीमरीचकानि द्रव्यसंस्कारा- थानि श्राद्ध स्पुन प्रत्यक्षाणि । अथाहविष्याणि-कोद्रवचणकमसूरकुलित्थपुलकराजमापरक्तविदलमाषा: सत्वपश्चाऽऽढक्यः कृष्णयावनालाः कृष्णधान्यानि मुद्गमापतिलव्यतिरि- तानि वानि । उपोदकी तुलसी कृष्णातसी शिगुर्महासर्पपपत्रशाक- कृष्णसर्पपपूतिगन्धशाकानि कूष्माण्डपोलकाद्याश्च । विशेषतो वृन्ताक- बृहतीद्वपालाचुगान्धारिकामर्कटिककपित्थमूलबिल्वफलकाञ्चनालकक- पिथकनककरक्षकरवन्दकलिङ्गवंशाङ्कुराणि पित्रर्थोक्त्या याचितं शुल्का- हृतं सर्व कृष्णजीरकशतपुष्पीविडलवणाद्यारपयमृमहिपीपयोदधिघृत- मित्यादीन्यमशस्तानि । प्रशस्तालामे त्वनिपिद्धं ग्राह्यम् । अथ पात्रे परिवेष्य देवे पात्रे सकुशययान्क्षिप्त्वा पात्रं पर्युक्ष्य पृथिवी ते पात्रमि- त्यभिमन्यातो देवा इत्युचमुक्त्वा विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्ने द्विजाडलं निवेश्य पुरूरवाईवा विश्वे देवा देवता इदमन्नं हविग्रह्मणस्त्वाहवनी- थार्थ इयं भूर्गयाऽन्नं च ब्रह्म मोक्ता च बाह्मणो गदाधरः । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाss तृप्तेन ममेति यवोदकेन त्यक्त्वा ये देवास इत्यूचोपतिठेत । अथ पित्र्यपात्रे तिलान्सकुशान्क्षिप्त्वा पात्रं पर्युक्ष्य पृथिवी ते पात्रमित्यभिमन्येदं विष्णुरित्यूचा विष्णो कव्यं रक्षस्वेत्यन्जुठं निवेश्य पितरो देवता इदमन्नं कव्यमित्युक्त्वा पित्रे वसुरूपाय पितामहाय रुद्रूपाय प्रपितामहायाऽऽदित्यरूपाय पितृभ्यो घसुरूपेभ्य इति वोक्त्वेदमन्नं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेर्न ममेति वा तिलोदकेन त्यक्त्वा ये चेह पितर इत्यूचोपतित । न चानोहः कार्यः । मातामहेषु चैवम् । अतिथिरस्ति चेत्तं देववदर्चयित्वा स्वेष्टदेव- तरूपाय शिवरूपाय वाऽन्नं त्यक्त्वा ये देवास इत्युपस्थाय देवताभ्यः पितृभ्यश्च सप्त व्याधा दशाणेष्वित्यादीअपित्वाऽऽपोशनं दत्त्वा प्रणव- --..१ ख. म. "पुध्यैा । घ, पुसेवा । ३ ख. ग. ५. 'सक्षेण भक्ष्याणि । स. ग. प. 'पचमरीप।

·५४ श्रीधराचार्यकृतः- यत्री मधुमतीमुक्त्वा ॐतत्सद्यथामुखं जुपध्वमिति बयात् । अथ ब्राह्मणाः प्राणाहुनेः पूर्वं मौनिनो भूतंलात्पात्रमनुरन्तो मुखशब्दपा- ण्यादिचापलं वर्जयन्तो मुञ्जीरन् । यद्वा मृदादिपालिकासु भिडिकासु वा प्राणाहुत्याः पूर्वमूचं वा पात्रं निधाय मुजीरन् । उच्छिष्टसेकपा- दरजःस्पर्शाक्रमणादिभयात्सर्वथा न यन्त्रिकादित्रिपाद्यादिपु निदध्युन बलिं कुर्युस्ततो भोक्ने कर्वे च पित्रे च यद्रोचते हविस्तद्देयम् । आ तृप्ते रक्षोन्नपिठ्यपवित्रमन्त्रान्प्रणवादिपूर्वानुपवीती श्रावयित्वा प्रणवगा- यच्यौ जपेत्। ततः सार्ववर्णिकमन्नाद्यमादाय प्रणवमुक्त्वा प्राचीनावीती मधु वातेत्यृचमक्षन्नमीमदन्तेत्यूचं[च] श्रावयित्वा तृप्ताः स्थति पृष्ट्वा तृप्ताः स्मेति तैः प्रत्युक्ते देवपित्र्यबाह्मणसंनिधौ पुरत उच्छिष्टसमीपे दक्षिणाग्रेपु दर्भेषु तिलोदकं पितृतीर्थेन प्रसिच्य ये अग्निदग्धा ये अनग्नि- दग्धा जीवा इत्यनेन सतिलमन्नं क्षिप्त्वा तिलोदकं प्रसिच्याऽऽचमेत् । ततो गण्डूपं दत्त्वा सार्ववर्णमन्नाद्यं पिण्डार्थमुद्धृत्यान्नशेपः किं क्रियतामिति पृट्वेटैः सह भुज्यतामित्यम्यनुज्ञाते तैर्गृहीते वाऽग्निहोमेऽग्निसमीपे पाणि- होमे विप्रसमीपे पिण्डपितृयज्ञवत्पिण्डान्निध्यात्तच्चैवम्-गोमयेनोप- लिने भूप्रदेशे स्फ्येन खादिरेण काठेन वा दर्भेण वा, अपहता असुरा इत्यादिना लेखाद्वयं दक्षिणायमुल्लिख्याभ्युक्ष्य तत्र बहिरास्तीर्य पश्चिम- लेखायां पिण्डदेशेषु शुन्धन्तां पितर इत्यादिभित्रिमिमन्त्रैस्तिलोदकं पितृतीर्थन निनीय पूर्वलेखायां शुन्धन्तां मातामहा इत्यादिमिनिनीय- तत्ते देवदत्तशर्मन्ये च त्वामवान्वित्युक्त्वैतत्पिण्डरूपमन्नं पित्रे न ममे- त्यादितिलमिश्रान्पराचीनपाणिः पिण्डान्निधायात्र पितर इत्यादिना पद पिण्डान्सकृदेवानुमन्य सव्यावत्योदङावृत्य यथाशक्त्यनुच्छ्स- नासित्वाऽभिपर्यावृत्यामीमदन्त पितर इत्यादिनाऽनुमच्योच्छुसेत् । ततः पिण्डशेपमवघ्राय हस्तं प्रक्षाल्य पिण्डेषु पूर्ववदुदकं निनीय देव. दत्तशर्मन्नभ्यवेति पिण्डेषु तैलं दत्त्वा देवदत्तशर्मन्नक्ष्वेत्यानं दत्त्वै- तद्वः पितरो वास इत्यादिना वासो दशामूर्णास्तुकां वा दद्यात् । पश्चा- शद्वर्पताया ऊध्र्व स्वहुत्स्थरोम वा दयात् । अथ पिण्डान्पितरूपानुप- तिठेत नमोघः पितर इत्यादिना मनोन्बाहुवामह इति च तिसृभिः । अथ पिण्डान्युगपत्प्रवाहयेत्परेतन पितर इत्यूचा अमे तमद्येत्यूचा दक्षिणाग्निं प्रति गच्छेत् । यदन्तरिक्षमित्यूचा गार्हपत्यं प्रति गच्छेत् । औपासने क्र, दिपोलिका ! २ स. ग, घ, बदहा ३ ख. ग. घ. स्वहस्तरों।

·स्मृत्यर्थसारः ।. स्वने तमद्येति गत्वा यदन्तरिक्षमिति जपेत् । तत्र गार्हपत्यपदस्य लोपः। पाणिहोमेऽने तमोत्यादिकं नास्त्येव । ततः पिण्डेभ्योऽक्षतगन्धपुप्पधू-. पदीपवस्त्रताम्बूलानि दुत्वा वीरं मे दत्त पितर इति मध्यमं पिण्डमा दायाऽऽधत्त पितर इति पत्नी प्राशयेत्पुवायुरारोग्यैश्वर्यार्थम् । पिण्डास्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादनौ जलेऽपि वा। अध्यनिनयनादन्यत्र पितृशब्दस्योहो न कार्यः । एवं वा स्वशाखो- तविधिना वा पिण्डान्निधायाऽऽचम्याऽऽचमनं दद्यात् । ततो विपह- स्तेऽपो दत्त्वा यवास्तिलांश्च क्रमा तान्निरस्य पुनः साक्षतपुष्पं क्षिप्त्वा गोत्रनाम्नाऽभिवाद्य गोत्रं वर्धतामिति याचयित्वा स्वस्ति वर्धता गोत्रमिति प्रयुक्त प्रक्षिप्ताशिपो गृहीत्वा पात्राणि चालयि- त्वाऽऽचमेत् । अनुपनीतः स्त्रीवा]न चालयेत् । ततो विश्वेभ्यो देवेभ्यः पितृम्यश्च स्वस्तीति बूतेत्युक्त्वा तेरों स्वस्तीत्युक्त विश्वेषां देवानां पितॄणां चाक्षयमस्त्वित्युक्त्वाऽस्त्वक्षप्यमित्युक्ते भूहिरण्यरजतादि शक्त्या दक्षिणां दद्यात् । ततो दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्तु न इत्युक्ते तथैव प्रत्यूचुः । स्वधा वाचयिष्ये वाच्यतामित्यनुज्ञातः पितृभ्यः स्वधो- ध्यतामित्युक्त्वाऽस्तु स्वधेति प्रत्युक्ते भूमौ जलं सिञ्चेत् । स्वधा संपद्यतामित्युक्ते संपद्यतां स्वधेति प्रत्यूचुः । विश्वे देवाः पीयन्तामि- स्युक्त प्रीयन्तां विश्वे देवा इति प्रत्यूचुः। पितरः प्रीयन्तामित्युक्ते प्रीयन्तां पितर इति प्रत्यूचुः । ततो न्युब्जयात्रमुत्तानं कृत्वा पवित्राणि विन्यस्य विप्रहस्तेऽक्षतपुष्पाणि च क्षिप्त्वा वाजेवाजेवत इत्युक्त्वोत्तिष्ठत पितर इति दर्भण विप्रानिपतृपूर्वान्विसर्जयेत् । ततः पादप्रक्षालनप्रदेश आमा- वाजस्येति प्रदक्षिणीकृत्य दक्षिणामुखो दातारो नोऽभिवर्धन्तामन्नं च नो बहु भवेदिति वरेपु याचित्तेषु तैश्चैताभ्यां श्लोकाभ्यां युष्मदाख्यातश- ब्देन वा तथैवास्त्विति वा प्रयुक्त आशिषो गृहीत्वा प्रणिपत्याद्य में सफलं जन्मेति प्रसाद्य सर्व संपूर्णमस्त्विति वाचयित्वा क्षम्यतामि- त्पुक्त्वा निवेशनान्तमनुवज्याऽऽस्यतामित्युक्ते प्रदक्षिणीकृत्याऽऽगत्य पाकान्तरेण वा श्राद्धशेषेण वा वैश्वदेवादिकं कृत्वेटैः सह श्राद्धशेपपूर्व मुञ्जीत । निमन्त्रणादि च तद्रात्रौ च ब्रह्मचारी स्याद्भोक्ता 'तु पुन - जनाध्वगमनाध्यापनाध्ययनमैथुनदानप्रतिग्रहहोमादीन्वर्जयेदिति पार्व- . १ ख. ग. घ. ले क्षिपेत् । ३ ५. नाभ्यामन्य ३ क. युक्वाशिल ·.7 श्रीधराचार्यकृत:- णश्राद्धं सर्वसंग्रहकारकमताल्लिखितम् । अनुपनीतस्त्रीभूदाः श्राद्ध विजा कारयेयुः स्वयं वाऽमन्त्रकं नामगोवाभ्यां कुर्युः । देवेभ्यो नमः पितृभ्यः स्वधा नम इति मन्त्राभ्यां वा । पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । अविशेषेण कर्तव्यं विशेपान्नरकं व्रजेत् ।। एवं काम्यश्राद्धम् । तत्र धुरिलोचनौ विश्वे देवाः । अग्नी पानी वा होमः । नैमित्तिकं आद्धं तद्वत् । तत्र कामकाली विश्वे देवा। इष्टिश्राद्धं रुचिश्राद्धं तद्वत् । तत्र क्रतुदी विश्वे देवाः। अथ घृद्धिश्राद्धम्- तत्र सत्यवसू विश्वे देवाः । वैश्वदेवार्थ मात्राद्यर्थं पिवाद्यर्थं सपत्नी कमातामहाद्यर्थं च द्वौ द्वौ विप्रो युग्मा वा शक्तितो योज्याः । अमूला धर्माः। यज्ञोपवीती प्राइमुख उदङ्मुखेम्यो दद्यात् । प्राङ्मुखेभ्यो चोदङ्मुखः । सर्वथा दक्षिणामुखो न दद्यात् । तिलाथै यमाः । नान्दी. देवानां नान्दीश्राद्ध क्षणः क्रियताम् । ॐ तथा प्रामुतां भवन्तौ प्रामवा: घेत्यादि । क्षणे पियेऽपि द्विकुशकूचं पवित्रकम् । पित्र्ये नान्दीमुख: पूर्वकं युग्मस्वम् । यवोऽसि सोमदेवत्य इति यवावापः स्वर्धास्थाने पुष्ट्या । स्वधानमःस्थाने स्वाहानमःशब्दः । स्वाहाऽर्य इत्ययनिवे. दनम् । नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति द्विर्गिन्धादि देयम् । प्रद: क्षिणमुपचारा उदगपवर्गम् । अग्नौ पाणी वा होमः । अग्नये कंव्य- चाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्वाहेति गुत्क्रमेण होमः । होमव- न्मेक्षणप्रक्षेपः । रक्षोनेन्द्रशान्तिमन्त्राप्राधयेत् । मधुवातेत्युचः स्थान उपास्मै गायता नर इति पञ्चः श्रावयेदन्यमधुमन्त्रान्वा । अक्षन्नमी मदन्तस्यन्ते श्रावयेत् । आचान्तेषु भुक्त्याश्रयान्गोमयेनोपलिप्य प्रार्ग- ग्रान्दर्मानास्तीर्य देव "पृपदाज्यदधिबदरिमिअमुक्तशेपेणेकैकस्य द्वौ द्वी पिण्डी दद्यात् । आज्ये दधिप्रक्षेपो देवं पृपदाज्यम् । शेपं पार्वणवत् । अत्र पिण्डमात्रस्य लोपो वा पिण्डादिकस्य लोपो वा। भयकोद्दिष्टं मिताक्षरायाम्-प्रतिसंवत्सरं मृताहन्येकोद्दिष्टमुपदिष्टं योगे; श्वरेण । तथा च स्मृत्यन्तरे- * इदम घ. पुस्तके वर्तते। १.. भयाः स्था । २ स. ग. प. त्वम् । ३क, भुक्तापाया।

·स्मृत्यर्थसारः। वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सक्रिया। अदेवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ।। तत्र सर्वश्राद्धानि त्रिविधानि-नवश्राद्धानि नवमिश्राणि पुराणा- नीति । तत्र मृताहायेकादशाहान्तं विहितानि नवश्राद्धानि । एकाद. शाहादिन्यूनाब्हान्तं विहितानि नवमिश्राणि । ततः परं पुराणानी- त्युक्तम् । तत्र सर्वेकोद्दिष्टेपु देवं नास्ति । एक उद्देश्यो ब्राह्मणश्चैकः । अयुग्मा या ब्राह्मणाः। एकं पात्रं पविघ्नं च । मुक्तशेपेणैकः पिण्डो देयः। पुराणैकोद्दिष्टे पार्वणैकदेशवत्सर्वं दैवहीनं समन्त्रकमेव । पाणी मन्त्राभ्यां होमः । नवमिश्रेषु दिवा निमन्त्रणम् । निमन्त्रणादि न स्वाध्यायः । पितृशब्दस्वधानमःशब्दवता मन्त्राणां लोपः । तिला- घापादि सर्व तूष्णीं कार्यम् । तूप्णीमध्यं निवेद्यानाबाह्य मन्त्रान्ते नाना प्रेतोद्देशेनायं दत्वा गन्धादि देयम् । पाणौ प्रेताय स्वाहेत्येका- हुतिः । नवश्राद्धेपु धूपं दीपं स्वधाशब्दं पितृशब्द पिण्डेऽनुशब्दं जपम- मिश्रवर्ण व वर्जयेत् । अक्षय्यस्थान उपतिष्ठतामिति वदेत् । प्रतिवचनं तद्वत् । अभिरम्यतामिति विसर्जयेत् । अभिरताः स्म इति प्रत्युक्तिः। नवमिश्रे च सर्व समन्त्रकमित्येक । नवश्राद्धे सर्वममन्त्रकमेव कार्यम् । नाममेतशब्दं च न लोपयेत् । सद्य एव निमन्त्रणम्।धूपं दीपं श्राद्धशेष. मोजनं च वर्जयेत् । नवश्राद्धं कृत्वा मायात् । अन्यत्सर्वं पार्वणवत् । नवश्राद्धान्येकादशेऽह्नि पा कार्याणि । तोऽऽयं महकोद्दिष्टम् । तब बहुदक्षिणा प्रेतवस्त्रामरणयानशय्यासनभोजनपादुकोपानच्छन्नादिकं देयम् । रुद्गणे प्रेतोद्दिष्टपक्षे नषश्राद्धवर्तुं । रुदाद्देशपक्षे तु यज्ञोपवीती विप्रान्समभ्यर्थ मोजयेन् । रुद्ररूपप्रेतोद्देशवच्छाद्धं सोदकुम्भ सतिलं सर्वत्र दक्षिणा देया प्रेतश्राद्धे विशेपेण । अथ सपिण्डीकरणम्-तब मण्डलवयम् । देवे दी विप्रो पेतस्थाने त्वेकः, तत्पित्रादिपु वयः । अशक्ती देवे प्रेते पिये चकैको विमः । कामकाली विश्वे देवाः। देवार्चनं पूर्ववदेव । प्रेतार्थमेकपा तस्पिवाद्ययं त्रीणि ते नवमिश्रकोदिष्टवरिपञ्ये पार्वणवत्पात्रं पूरयित्वा गन्धादि क्षिपेत् । पात्राणि तव निषेध घेतपानं पितृपानेषु संयोजयिष्य इति पृष्ट्या ११. ग. गादीनि । २ क. प्रस्तुनम । प. प्रथमा । ३ क. मुरिस्य मा । फ. प. ममत्र । ५ क. 'प्रायोदियम् । ६०. 'र। सूत्रोदेश ।

·श्रीधराचार्यकृत:- संयोजयेत्यनुज्ञातः प्रेतपानकुशापितृपात्रेपु क्षिप्त्वा प्रेतपात्रे किंचिदेव जलं सकुशमवशेष्य ये समानाः समनस इति द्वाम्यां मन्त्राभ्यां पितृ पानेषु सिश्चेत् । प्रेतपानावशेषेण प्रेताय॑म् । पित्र्ये तत्पात्राध्य दत्त्वाऽऽच्छादनान्तं कृत्वा पृथक्पृथगन्नं मूर्धन्यमेताय पाणावेकाहुति जहुयान वा । पित्रर्थमनी पाणी वा मन्त्राभ्यां होमः । हुतशेष पितृपा- णिपु दद्यात् । तदन्नं भोजनात्यानाश्नीयात् । मोजनार्थान्नेन सहा. श्रीयात्मतादेशेनैक पिण्डं दत्त्वा पिञ्पे चीपिडान्दत्त्वा प्रेतपिण्डं पितृपिण्डेपु संयोजयिप्पामीति पृष्ट्वा संयोजयेत्यनुज्ञातः प्रेतपिण्ड बेधा विमज्य पूर्वमन्त्राभ्यां पित्रादिपिण्डेपु निदध्यात् । अनुमन्त्रणादि सर्व पार्वणवत् । सर्वं तत्रैव समापयेत् । श्राद्धमोजने मिथः स्पृष्टी- तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायव्यष्टशतं जपेत् । उच्छिष्टेन सिक्ते तत्प्रक्षाल्य भुक्त्वा स्नात्वा द्विशतं जपेत् । उच्छि. टमोजने द्विसहस्र जपेत् । मातृणां चैवम् । तत्र विशेषः- अपुत्रायां मृतायां मर्ता स्वमानादिभिः सापिण्डयं कुर्यात् । मातृपि- ण्डदानादिकमासुरादिविवाहोत्पन्नपुत्रिकापुत्रश्चेत्तत्पितृगोत्रेणैव कुर्यात् । ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नः पितृगोत्रेण मातृगोत्रेण वा कुर्यात् । अन्वारोहणे वेकचित्यारोहण एकदिनमरणे स्त्रियाः पृथक्सपिण्डीकरणं न कार्यम् । भर्नुः कृते त्रिपाश्च कृतं भवति । दिनान्तरमरणे तु पुत्रः स्वपि- तृपितामहप्रपितामहपिण्डमध्ये कुशानन्तर्धाय पित्रकेन मातुः सापिण्ड्यं कुर्यात् । सर्वत्र मा पल्याः सापिण्डयमेकेनैव । श्वशुरेण निषि. द्धम् । केचित्रिभिरेव सह सापिण्ड्यमाहुः । आसुरादिविवाहो- त्पन्नः पुत्रिकापुत्रश्च मातामहादिभिरेव । तथा सति मातामहश्राद्धं नित्यमेव मृताहादौ । ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नः पिवैकेन । पितरि स्थिते पितामहादिमिर्मातामैहादिमिर्वा सापिण्डयं कुर्यात् । ब्राह्मणादिहतानां प्रायश्चित्ताकरणे ब्रह्मचारिणामनपत्यानां च सपिण्डीकरणं नास्ति तेषां सदैकोद्दिष्टमेव । व्युत्क्रममृतानां व्यवहितः सापिण्ड्यं कार्य न 'वा । केचित्सर्वेषां सपिण्डीकरणमाहुः । संवत्सरादाक्सपिण्डीकरणे १स, ग, सपिण्टनादि । २ स. ग. घ. मयादि । ३ स. न. प. मयादि । 1 ·स्मृत्यर्थसारः। सति प्रतिदिन प्रतिमासं वा सोदकुम्मश्राद्धं मृताहश्राद्धवस्कृत्वा सपिण्डीकरणमारभ्य वैकादशाहादियु तान्येव पोडश श्राद्धानि मृता- हश्राद्धवत्कृत्वा वा संवत्सरविमोकार्थ पार्वणश्राद्धं भूरिब्राह्मणमोजनं च कुर्यात् । मृताहश्राद्धं प्रत्यब्दमेकोद्दिष्टं पार्वणं वा यथास्वाचारं पुत्रैः कार्यम् । मरणक्षणे यन्मासे यत्पक्षे या तिथिस्तद्दिनं तस्य मृताहः । पतीनां सदा स्त्रीभिः पार्वणमेव कार्यम् । दर्शे मृतस्य प्रेतपक्षे मृतस्य च प्रत्यब्दं पार्वणमेव । पतीनां त्रिदण्डिनां प्रेतत्वं नास्त्येव । एकादशेऽह्नि पार्वणमेव कार्यम् । दण्डग्रहणात्पूर्व मरणे स्वशाखोक्तविधिना दुग्थ्यो- दकपिण्डप्रेतश्राद्धसापिण्ड्यादीनि कार्याण्येव । शूद्राणां तु प्रेतश्राद्धं सर्वममन्त्रकं द्वादशेऽह्नि कार्यम् । मासे गते वा कार्यम् । अनाहितामे- मरणदाहादि प्रेतकायं मृताहश्राद्धं चाऽऽहिताने प्रेतकार्य मृताहश्राद्धं च दहनादेः कार्य त्रिपक्षान्तम् । तस्मादृय मृताह एव । सर्वेषां मृताह एव श्राद्धं कार्यम् । अष्टकासु गयायां च पृथड्यातॄणां पितॄणां च सोदकानां च सपत्नीकमेव । तत्र देवतन्त्रमेव पितृपूर्वत्वम् । अने- कमातरोऽप्येकन योज्या अन्यत्पूर्ववत् । वृद्धौ च न सपत्नीकं स्त्रीपू. वत्वं दैवतन्त्रत्वं चोक्तमेव । मृताहश्राद्धं पितृमृताहे पितृणामेव कार्य न च सपत्नीकम् । मातृमृताहे मातृणामेव कार्य पितॄणा तत्र श्राद्ध प्राप्तिरेव नास्ति । ( * वृद्धी मातृमुख्यं मातृणां सदेवमन्वष्टका मातृमध्यं सदैवं गयादिषु मात्रन्तं सदैवम् ।) मातापित्रोद॒ताहैक्ये पितृमातृश्राद्धं पृथगेव न सपत्नीकम् । तत्र पूर्व पितुः श्राद्धं समाप्य ततो मानुः श्राद्धं कुर्यात् । पित्रोद॒ताहैक्ये सह दहने च मातृप्राद्धं पृथगेव । तत्र तु पितुः श्राद्ध मातुः श्राद्धं चैककालमेकपाकेन क्रमेण समापयेत् । मृताहैक्य एकचित्यारोहणे सति मातृश्राद्धं पृथगेव । तत्र देवं तम्नमेव । ततः पितरस्ततो मातरः । अनेकमातरः पृथगे क्रमेण । कालपाकबर्हिःप्रयोगैक्यम् । भिन्नचित्यारोहणे सर्व पृथगेव । मृताह- श्राद्धस्यैकोद्दिष्टत्वेऽप्येप क्रमः । अष्टकागयावृद्धिमताहादन्यत्र सप- त्नीकमेव । मातामहानामेतेप्यपि सपत्नीकमेव मृवाहवर्जम् । तत्र पृथगेव सर्वेपाम् । पितृव्यरिक्थिभ्रातृमातुलगुर्वाचार्याणां च तद्वत् । अपरपक्षे महालये सर्वेपां पितृणां श्राद्धं कार्यम् । तत्र मातृप्राद्धं पृथ- * धनुचिहान्तर्गतपाटो ग, पुस्तके वर्तते । स.ग. ५. तणां च पृपयाईन सप नीक मातामहाना 6पलीकमेव सो' । २. स। ३ क"वमक।

·. श्रीधराचार्यकृतः- प्रशस्तम्।मातामहानां सपलीकमेव। मुर्वाचार्य पितृटयमातुलश्वशुरोपा- ध्यायभ्रातृसखिप्रियपोपकद्रव्यदपुवशिप्पत्विगादीनां तत्स्त्रीणां च श्राद्धं कार्यम् । अपुत्राणां विशेपेण कार्यम् । तत्रैकः पाकः । वैश्वदेवं तन्त्रं पिण्डबहिश्चैकम् । पक्षश्राद्धे च तथैव । तत्पक्षत्रयोदश्यामेकवर्गस्य श्राद्धं न कार्य पिण्डदानं च निपिद्धं मघायोगे विशेषतः । पुत्रकामस्य च पिण्डबहिः कुशाः काशा दूर्वाः प्रशस्ताः । बीहियवगोधूमोशीरेक्षुकन्दु- रुमुक्षवल्वजाश्च भवन्ति । एकादश्यां त्रयोदश्यां मघायां कृत्तिकास पिण्डदाने दूर्वा निषिद्धा । तत्पक्षचतुर्दश्यां शत्रहतस्यैव श्राद्धम् । तकोद्दिष्टमेव । त्रयाणामपि शस्त्रहतत्वे पार्वणमेव । सर्वेषां पापमृतानां चैव । तन्त्रं देवं पार्वर्णमेव । नित्यश्राद्धमदैवं पदपुरुषं च भवति । तत्रानदेशकालनियमाः कर्तृमोक्तृनियमाश्च न सन्ति । विप्रानुपवेश्याss. सनं दत्त्वाऽर्यहोमपिण्डवर्ज संकल्पसिद्ध्यन्तं कृत्वाऽन्नं त्यक्त्वा भुक्तो प्रसादयेत् । विवाहमौनीबन्धोध्वं वर्ष वधि क्रमात्सपिण्डीकरणवर्ग . श्राद्धेषु सपिण्डाः विण्डान्न दयः । शेपं सधैं कुर्युः । पृथपिण्डानपि न दधुः। महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोः क्षयेऽहनि । यस्य कस्यापि प्रेतस्य सपिण्डीकरणे सति ॥ कृतोद्वाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं सदा । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दधुरेव ते ॥ सपिण्डीकरणवजं सर्वश्राद्धपु विस्तृतपार्वणविधिनाऽसमवे संक- ल्पविधिनैव कार्यम् । संकल्पविधानं नामाऽऽवाहनार्यहोमपिण्डवर्ज पार्व- णोक्तं यथासंभवं भवति । अन्नाभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि पन्यमावेऽग्न्यभावे पाककर्जमाये सति पत्न्यां रजस्वलायामापदि तीर्थे ग्रहणसंनिधौ भोजननिषेधकाले मृताहे चान्यश्राद्धे च संग्रहे रात्रिसं. क्रान्ती चावीरा स्त्री शूद्रश्च सर्वदाऽऽमश्राद्धं कुर्यात् । तत्राऽऽच्छादनान्तं कृत्वाऽऽमं चतुर्गुणं समंवा सोपस्करं त्यक्त्वा दक्षिणां दत्त्वा समापयेत् । आमेन होमपिण्डौ न वा । स्वस्तिवाचनं न वाऽस्ति । अन्नाभावादि- निमित्तेपु हेमश्राद्धं वा कार्यम् । विशेषतः पुत्रजन्मापत्नीकप्रवासाननि . तीर्थापत्संग्रहेषु हेमश्राद्ध आवाहनायगृहपाकहोमपिण्डान्कुर्युर्न वा । १२. ग. "म् । तत्त्वदै । घ. °म् । न स्व । २ स. ग. घ. गवत् । नि । ३ क. घ. पिक. जे गयायां दगुरेव । स। -- 4 ।

·स्मृत्यर्थसारः। आच्छादनान्ते हिरण्यमष्टगुणं चतुर्गुणं द्विगणं समंवा सदक्षिणं त्यक्त्वा पूर्ववत्समापयेत् । अन्नामावाद्यनेकनिमित्तेषु सत्सु संकल्पितं श्राद्धं कार्यम् । तत्र द्रव्ये विप्रे वाऽसंनिहिते वाऽऽमहेममूवनधनधान्यादि- वस्तु यथाशक्त्या पित्रुद्देशेन संकल्पं त्यजेत् । मासिकानि मृताहास संमवेऽन्नेनैव कार्याणि सपिण्डीकरणं तु सर्वथाऽन्नेनैव कार्यम् । अथ श्राद्धकालविधि- तत्र तावद्यस्मिन्दिने यद्विहितं कर्म तद्घटिकासु तत्कर्मण: प्रारम्भ समाप्तिं च कुर्यात् । मृताहश्राद्धस्य विशेपेण । असंभवे प्रारम्भ समाप्ति वा कुर्यात् । अह्नि पञ्चदशधा विभक्तेऽटमो मुहूर्त: कुतुपः। कुतुपादिपञ्चसु मुहूर्तेपु श्राद्धं कार्य न सायाह्ने न रात्रौ न प्रातः । अह्नः पञ्चधा विमा- गास्त्रिमुहूर्तकाः प्रातः पूर्वाह्नो मध्याह्नोऽपराह्नः सायाह्न इति ।प्रात:काले वृद्धिनिमित्तकं श्राद्धं प्रशस्तम् । पूर्वाह्न आमश्राद्धं हेमश्राद्धं च । मध्याह्न एकोद्दिष्टम् । अपराहे पार्वणम् । पिण्डपितृयज्ञदिने सायाझेऽपि पार्वणमनुज्ञायते । एवं पूर्वदिनेषु । अथ खण्डतिथिषूच्यते--अमावास्या दृष्टचन्द्रा सिनीवाली । नष्टचन्द्रा कुहूसंज्ञा । अमावास्या भूतविद्धा न चेदपरालव्यापिनी ग्राह्या । भूत- विद्धा चेत्तां त्यक्त्वाऽपरेयरपराह्मव्यापिनी तिथिह्यो । मध्याह्नात्पर- स्तादमावास्यामतीतो भूतविद्धा मवति । अत्यन्ततिथिक्षयविषयेऽपरेझुर- पराह्नेऽमावास्याया अमावे भूतविद्धा सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी ग्राह्या । ततोऽर्वाचीनक्षये भूतविद्धा सिनीवाल्यपराहव्यापिनी सर्वै. ह्या । यहा साग्निकः सिनीवाली निरग्निकः स्त्रीशूद्वैश्व कुतः। अत्यन्ततिथिवृद्धी मृतविद्धां सिनीवाली त्यक्त्वाऽपराहव्यापिनी कुहूर्याह्या । ततोऽर्वाचीनवृद्धौ भूतविद्धां सिनीघाली त्यक्त्वा मध्या- हव्यापिनी कुहाया। द्वयोरपि मध्याह्नव्यापित्वे तिथिसाम्य इच्छ- याऽन्यतरा तिथि ह्या । यद्वा साग्निकः सिनीवाली निरनिकः स्त्रीशूदैश्च कहः । यद्वा सर्वैः कहू ह्या । दर्शपूर्णमासयोः श्राद्ध. तिथिपु वृद्धिह्वासस्वीकारो नान्यत्र । मृताहे चापराहव्यापिन्येव तिथिह्या । अपराह्नः पितॄणां स्वयंभुवा दत्तः । नास्तमयः । . स. . त सनिहित वा । ३ फ. श्वधा । ३ रा. ग. "पूर्णदय. ग. "पिलच्य। ५ स. या समस्या । ६ स. ग, विदो मिनीवाली लक्वा परागच्यापिनी कुह । ७ क. "मयत्रि।

·६२ श्रीधराचार्यकृत:- त्रिमुहूर्तमात्रव्यापिन्येव तिथिवृद्धौ परैव ग्राह्या तिथिसाम्ये तु पूर्वी परा वा तिथिक्षये त्वस्तमयत्रिमुहर्तव्यापिन्येव ग्राह्यो। परदिने श्राद्ध- करणासमवे सूतकादिविघ्नसमवे पूर्ववास्तमयमात्रव्यापिनी ग्राह्या । केचित्सर्वथा पूर्वषिद्धा ग्राह्येत्याहुः। तत्तु बहुस्मृतिन्यायविदो नेच्छन्ति । पूर्वदिने श्राद्धकरणासमवे सूतकादिविघ्नसमवे च परेवोदयव्यापिनी प्रयोगपर्याप्तकाला तिथिह्या । तत्रापि मृताहश्राद्धस्य द्रव्यासं- भवे चान्येन विनेन वाऽनुपपत्तावुपपत्त्यनन्तर कार्यम् । सूतकादि- विने च तच्छुद्धयनन्तरं कार्यम् । यद्वा कृष्णकादश्याममावास्यायां वा • कार्यम् । यद्वाऽनन्तरमासे तद्दिने वा कार्यम् । एकोद्दिष्टे संपाते विघ्ने सत्यनन्तरमासे तदिने वा कार्यम् । यथाकालं पोडश श्राद्धानि कार्याणि अनुपपत्तिनिमित्ते विघ्ने सत्युपपत्त्यनन्तरं कार्याणि । विनान्तरित 'मासिकश्राद्धमुत्तरमासि तद्दिने कार्यम् । प्रोपितमरणे मृताहाज्ञाने मृत- ‘मासपरिज्ञाने तन्मासदर्शो ग्राह्यः । मृतमासाज्ञाने मृताहपरिज्ञाने सति मार्गशीर्पमांसे माद्रपदमासे माघे वा तद्दिनं ग्राह्यम् । मरणदिनमासी न विज्ञाती चेत्मस्थानदिनमासी ग्राह्यो । प्रस्थानदिनमासी न विज्ञाती चेन्मरणदिनमासवार्ताश्रवणदिनमासौ पूर्ववद्वाह्यो । मरणवाश्रिवण- दिनमासौ न विज्ञाती चे पुनर्दहनमासौ पूर्ववद्राह्यो । यद्वा सर्वत्रापि कृष्णपक्षमरणे दर्शो ग्राह्यः । शुक्लपक्षमरणे पूर्णसासः । सर्वात्मना मृताहाज्ञाने माघमासस्य दर्शो ग्राह्यः । अमोपितस्यापि सर्वात्मना मरणदिनमासाज्ञान एवमेव कार्यम् । युगादिमन्वादिप्रमृतिविशेपषि हितमाद्धेषु शुक्लपक्ष उदयव्यापिनी तिथिर्गाया। कृष्णपक्षेऽस्तमयच्या; पिनी । शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्न करणं प्रशस्तं कृष्णपक्षस्यापराहे नक्षत्रवि. हितमाद्धेष्वपिशुक्लपक्ष उदयव्यापि नक्षत्रदिनं ग्राह्यं कृष्णपक्षेऽस्त- मयव्यापि नक्षत्रदिनं प्राह्यम् । अथ संकान्तिपूच्यते (*संक्रान्तिपु सर्वतोमर्थतोऽटाटघटिकासु दृष्टमह- टफलमुच्यते ।) तत्र कर्कटसंक्रमो दक्षिणायनम् । दक्षिणायने पूर्व त्रिंश- द्घटिकाः नानदानश्राद्धादिपु पुण्याः । तथा विष्णुपदेषु च पूर्व पोडश * धनश्चिान्तर्गतपाटः ख. ग. पुस्तकयोनास्ति । . १क.दो तिषित । २. या अप३ क. २ प्रामम् । ४ प. प्यत: षोडशपटिया, पुण्याः । अष्टा'।

·- स्मृत्यर्थसारः। ६३ घटिकाः पुण्याः। वृषवृश्चिककुम्भसिंहसंक्रमा विष्णुपदाः । तुलामेपयो- विषुवैम् । तत्र पूर्व दश घटिकाः पश्चाञ्चतुर्घटिकाः पुण्याः । षडशीति- मुखेषु पश्चात्पोडश घटिकाः पुण्याः । मिथुनकन्याधनुर्मीनसंक्रमा: पडशीतिमुखाः । मकरसंक्रम उत्तरायणम् । उत्तरायणे पवाञ्चत्वारिं- शाटिकाः पुण्याः । (पूर्व चत्वारिंशद्घटिकाः पुण्याः) प्राहुः । अर्धराबादसिंक्रमणेषु सत्सु पूर्वदिनं पुण्यम् । तत्र भोगः कार्यः । अर्धरात्रसंक्रमणेषु सत्सु दिनद्वयं महापुण्यम् । तत्र भोगः कार्यः । यद्वा ग्रहणसंक्रान्तिविवाहोत्क्रान्तिवृद्धिपु राबावपि नानदानादिकं कार्यम् । व्यतीपातादियोगः कुतुपादियोगी ग्राह्यो विष्ट्यादिकरणं च तथैव । इति स्मृत्यर्थसारे श्राद्धकालनिर्णयः । अथ पर्वनिर्णय उच्यते-संपूर्णे पर्वण्यन्वाधानम् । प्रतिपदि यागः । खण्डपर्वणि विशेप उच्यते । पूर्णमासी न्यूनचन्द्राऽनुमतिः पूर्णचन्द्रा राकेति द्विधा । अमावास्या च सृष्टचन्द्रा सिनीवाली नष्टचन्द्रा कुहू- रिति द्विधा । +राकानुमत्याविति पूर्णमास्यौ रात्रिादृष्टेन्दुवशाद्भवेताम् । कुहूः सिनीवाल्यपि नष्टदृष्टचन्द्र स्मृते चासितपञ्चदश्यो ।। पधानकर्मतिथेरुत्तरतिथौ वृद्धिह्रासयोरुध्वं पूर्वतिथी प्रक्षिप्य कालो विज्ञेयः। सूर्यस्याऽऽवर्तनात्पूर्वमावर्तने च प्रतिपत्संधी सति तस्मिन्नहनि यागः । आवर्तनादूर्व संधौ परेऽहनि यागः। पर्वणोऽन्त्यश्चतुर्थांश: प्रतिपद्याद्यास्त्रयोंऽशा यागकालः । प्रात:कालयोग्यपराहे संधी सति परेऽहनि प्रतिपञ्चतुथांशो यागकालो न पूर्वाह्ने संधी । अबाह्रो द्विधा विभागः पूर्वोक्तपर्वद्वये समानः । पौर्णमास्यां विशेषो वक्ष्यते । आष. तनापूर्वं पर्वसंधौ सद्यस्कालो न वा । आवर्तनात्पूर्व संगवादूर्ध्व पर्व- संधी तु सद्यस्काल एव । सा पौर्णमासी यजनीयदिनं पर्वणि वा सद्यस्कालं केचिदाहुः । प्रकृती सद्यस्कालत्वं कदाचिदपि नास्ति । विकृतावेव तदिति केचित् । किंच पौर्णमास्यामयं विशेषः । अहःस्व- त्यन्तदीर्घषु तिथिह्रासे सत्युदयसमीपे चतुर्थाशमिावेऽपि पूर्वाह्न पर्य। संधिश्च समवति । तत्रैव पूर्वाह्नसंधिदिने बाधेनान्यत्र परेऽहनि यागः । * धनुपिन्तर्गतपाओ प. पुस्तके नास्ति । + धनुशिलान्तर्गतमिदं पर्य रु. ग. पुस्तकयोर. पिकम् । १.प. परसम्मी। एस.ग.प. ' दापी स.ग. ५.२ यार.बापो ना।

·६४ श्रीधराचार्यकृत:- अमावास्पायर्या त्यपराह्लादिपर्वसंधी सति परेऽहनि दृष्टे चन्वेऽपि यागः कार्यः । पूर्वाह्न संधी सति प्रत्यक्चन्द्रदर्शनाहे यागे मूर्भुवः स्वः स्वाहे. त्याहुति हुत्या विप्राय दण्डदानं प्रायश्चित्तम् । प्राच्या चन्द्रदृष्टी तदह- योगे तैत्तिरीयोक्ताभ्युदितैष्टिः । मनस्वत्याहुतिाहत्याहुतिर्वा प्रतीच्या चन्द्रदृष्टावन्याधाने सति परेऽहनीष्टिं समाप्य पथिकृदिष्टिं कुर्यात् । ताग्निः पथिकृदष्टाकपालः, इन्द्रो वृनकादशकपालः । अग्निश्वान- रोऽष्टाफपालः सशरं धनुर्दक्षिणा । एपा वाजसनेयोक्ता प्रकृतिदेवता पुनः कार्या मनस्वस्याहुतिर्वा घ्यावत्याहुतिर्वा । दिनद्वयं प्रातांगकाले सत्यपि पूर्वाह्नसंधिदिन एवं प्रातर्यागः । सर्वथा संधिरेव यागोत्कर्षा- पकप्रयोजको न तिथिवृद्धिह्रासी प्रयोजकी । सप्तदशी तिथिरन्या. धाने निपिध्यते न यागे । प्रारब्धप्रकृतीटेर्विकृतीष्टयः स्युः सद्यस्कालाः । आवर्तनात्पुरा संधी प्रकृति समाप्य विकृतिः कार्या । अर्श्वसंधी विकृति समाप्य प्रकृतेः प्रारम्मः।आग्रयणं पर्वालामे शुकृपक्षे देवनक्षत्रे कार्यम् । कृत्तिकादिधिशासान्ते प्राच्यां चन्द्रादर्शने पिण्डपितृयज्ञकालः । इति पर्वनिर्णयः। अकादशीनिर्णयः- एकादश्यामुपवासः कार्यः । स च पुत्रवतां गृहिणां शुक्लैकादश्या- मेव न कृष्णकादश्याम् । कृष्णकादश्यामनशनमयाचितं नक्तमेकमक्तं दानं या शक्त्या कार्यम् । सर्वथा न निदशिको मवेत् । उपवासाश- क्तश्चैवं कुर्यात् । पुनरहितानां गृहिणां यतिवनस्थब्रह्मचारिस्नातकवि- धवानामुमयैकादश्योनित्यमेव । य इच्छेद्विष्णुसायुज्यं श्रियमायुः प्रजां सुखम् । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुमयोरपि ॥ इति वैष्णवव्रतत्वेनोपवासवतां कृष्णा न निपिद्धा । * उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं मवेत् । उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम् । एकादश्यां श्राद्धे कृते श्राद्धशेषमाप्रायोपवसेत् । आदित्यवारसंक्रा- * अयश्लोकः क. पुस्तके वर्तते । प. हत्याग्याहु । २ ख. ग, घ, त्याज्याहुतियाहत्याज्याई । ३ क. घ. माध्यान्या त्रिहविग्यरिः कार्या।

·स्मृत्यर्थसारः भन्यादिप्येकादश्युपवासस्य निषेधो नास्ति । महोपत्सु महोत्सवेयु च सूतके चाऽऽतवे चाशक्तौ च न त्याज्यं द्वादशीवतम् । तत्र नित्ये माला देवार्चनरहितमुपवासं कुर्यात् । काम्ये तु स्नात्वा पत्नी पति पुत्रं भ्रातरं भगिनीमृत्विजमन्यं वाऽर्चनादिपु कारयेत् । सूतकार्तवान्ते दानं कुर्यात् । मध्ये चेत्पतिः पत्नी वा दानं कुर्यात् । सपन्योऽपि परस्परं कुर्युः । अन्यत्रतेषु चैवम् । एकादश्याः पूर्वोत्तरदिनयोरेकमक्तम् । कांस्यं मांस मसूरं चातिघृतमतितुष्टिं पुनर्मोजनं मैथुनं च पूर्वेऽह्नि वर्जयेत् । अथ समाहित एकादश्यां प्रातः सात्या संकल्पं कुर्यात् । एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहनि परे ह्यहम् । मोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे मवाच्युत ।। इति संकल्प्य दिवा स्वाप मैथुनं ताम्बूलादिमक्षणमसकृजलपानं सर्व- मोगानुक्यासूतिकापतितपापण्डिहीनजातिसंभापणं [व] पर्जयेत् । पुण्पनीणां तु- पुप्पालंकारवस्त्राणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुप्यन्ति दन्तधावनमजनम् ॥ वानियमलोपे वैष्णवमन्त्राअपेद्विष्णुं स्मरेद्वा । मनोवाकायनि- यमलोपे शारीरमन्त० इत्याद्यां जपेत् । विष्णुं शुद्धः संपूज्य पुरती जागरं निद्रा वा कुर्यात् । श्वोभूते पुनः संपूज्य- अज्ञानतिमिरान्धस्य बनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ इति नत्वा पारणं कुर्यात् । कांस्यं मांसं मसूरं च क्षौद्रं लोममसत्यं नेले तिलपिष्टं व्यायाममञ्जनं च पुनर्मोजनमध्वगमनमायासं दिवा निद्रा मैथुनं च वर्जयेत् । अन्यथा] उपवासफलं शक्तिं च हन्युः। यदेकादशी शुद्धासंपूर्णा द्वादश्यां नास्ति द्वादशीतुसमा न्यूनाधिका वां तदेकाद- श्यामुपवासः । यदा संपूर्णैकादशी द्वादश्यां कियन्माधारित द्वादशी प प्रयोदश्यामस्ति तदा द्वितीयेय सर्वैरपोप्या । यदा संपूर्णकादशी द्वादश्यां ध कियन्मानाऽस्ति तब राधिशेपे च त्रयोदशी तर्दा गृहस्थैः पूर्वोपो- प्योत्तरा यतिभिः । (* यदा दशौवि कादशी द्वादश्यां कियन्मात्रा धनुशिक्षातर्गतपाठः रा. ग. पुस्तब्योनास्ति । १. ग. हापशुम । र क. वादी फर्मलाभे सदन्ने दो। प. पथ्य | रा. ग.0 दिनसयेऽपि पुण्या दिलायकोपोच्या यतिमिनै गृहायः ।। * ·६६ श्रीधराचार्यकृत:- विद्यते द्वादशी च योदश्यामस्ति वा न वा तदा सर्वैद्वितीयेवोपीया।) यदा दशमीविद्धकादशी द्वादश्यां कियन्मात्राऽस्ति तत्र रात्रिशेपे प्रयोदशी तदा दिनक्षयेऽपि पुण्या द्वितीयैवोपोप्या यतिभिर्न गृहस्थैः प्रजाथिभिः । गृहस्थैस्तु पूर्वोपीया यदा च दशमीविद्धकादशीद्वादश्या नास्ति द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तदा द्वादश्यैवोपोप्या । यदा च दशमीविद्धकादशी द्वादशी च समा न्यूना वा तदा यतिव्यतिरिक्तानां दशमीविद्धकाश्यामुपवासः। यतीनां तु शुद्धद्वादश्यामुपवासः । यदा च दशमीविद्धकादशी रात्रिशेपे चं त्रयोदश्यां चास्ति समा न्यूना वा तदा सर्वेषां दशमीविद्धकादश्यामुपवासः । इदमेकादशीव्रतं माहेश्वर- मपि भवति लिगादिपुराणदृष्ट्या । अष्टमीचतुर्दश्योर्नक्तं च कार्यमेकमक्तं वा तत्पुरुषेण संकल्पः पारणं च नाम्ना वा । तथैकादशीवतं माहेश्वरब- तवत्सौरमपि भवति सौरपुराणाञ्च । नित्यत्वं तु सर्वत्र समानमेव तघायं विशेपः-पठ्यामुपवासश्च कार्य आदित्यवार एकभक्तं च कार्य सावित्रनाम्ना संकल्पः । इति स्मृत्यर्थसार एकादशीनिर्णयः । अथ तिथ्यन्तरनिर्णयः- एकादश्यष्टमी पष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी। अमावास्या तृतीया च उपवासवतादिपु ॥ परविद्धाः पुण्याः शेषाः पूर्वविद्धाः कार्याः । कृष्णपक्षेऽटमी चतु- दशी च पूर्वविद्धा प्रशस्ता तृतीया नवमी चेत्येके । सर्वत्र मतदानादीनां कृष्णपक्षाच्छुक्लपक्षो विशिष्यते । अपराह्नाच पूर्वाह्नो विशिष्यते । तदसंमव उद्यादिमुहूर्तं ग्राह्यम् । उपवासे घर्टिकाऽपि ग्राह्या। अविद्धानामलाभे तु पयोदधिघृतानि च । सकृदेवाल्पमश्नीयादुपवासस्ततो भवेत् ।। एकादशी तु पञ्चमुहूर्ताविद्धाऽप्युपोष्या । तदर्धविद्धान्यन्यानि दिनानि प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथि क्तवते सदा । १ क नये । ३ ख. ग,° पोध्योत्तरा यतिभिर्वा नवा सर्वेदितीयैवोपोध्या । । ३ स. ग.श्यां च कियन्मात्रा विद्यते द्वा । ४ ख, ग, 'दश्यां स । ५ ख. ग. च द्वादशी त्र' । ६ क. श्यां नास्ति । ७ ख. "दयसंभवे उभय द्विमु' । ग. घ. दयद्विमु । ८ घ, टिकैकाऽपि ।

·- स्मृत्यर्थसारः। उपवासस्थानीयं नक्तं तूपवासतिथौ कार्यम् । तिथिनक्षत्रसंयोगवि- हितवते च प्रदीपव्यापिनी तिथि ह्या। नक्षत्रविहितवतेऽर्धरात्रादर्वाङ नक्षत्रव्यापिनी तिथिया । (* नक्षत्रसंयोगेन या तिथि: पुण्या तस्यां विहितवते सैव तिथिह्या) श्रवणद्वादशीव्रते तूदयव्यापिनी द्वादशी ग्राह्या । अत्रैकादशी द्वादश्यां रात्रिशेपे त्रयोदशी चेत् । द्वादश द्वादशी हन्ति त्रयोदश्यां तु पारणम् । सर्वत्र तिथिनक्षत्रान्ते पारणं नियमाः पूर्वमेवोक्ताः । संक्रान्त्यां रविवारे च ग्रहणे व्यतीपाते कृष्णकादश्याम- पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही। इति संक्रान्त्यादिप्रयुक्तस्यायं निषेधो नान्यप्रयुक्तस्य । इति सामान्यतिथिनिर्णयः। अय मलमासे कार्याकार्यनिर्णय उच्यते-सूर्यसंक्रान्तिरहितो मासो मल- मासः। तत्र मलमासेऽनन्यगतिकर्माकरणे पातित्यापादक नित्यं नैमित्तिकं च कर्म कर्तव्यम् । तत्र नित्यस्नानसंध्योपासनाग्निकार्यपञ्चमहायज्ञाति- थिपूजाग्निहोत्रोपासनहोमदर्शपूर्णमासपार्वणेष्टिपार्वणस्थालीपाकपिण्ड- पितृयज्ञामावास्यापार्वणश्राद्धमासिकश्राद्धदेवार्चननित्पदानादिकं नित्यं मलमासेऽपि कार्यमनन्यगतिकं नित्यम् । अन्यगतिकं सोमयागपंशुब- न्धाधानाग्रयणचातुर्मास्यादिकं मलमासे न कार्यम् । महालयाटकाक- मोपाकर्मोत्सर्जनश्रवणाकर्माश्वयुजकर्मप्रत्यवरोहणयज्ञादिकं यत्कर्म कर्तु- र्मासप्रयुक्त्या विहितं तच्च मलमासे न कार्यम् । उत्तरे मासि कार्यमेव । नैमित्तिकं व गर्भनिमित्तं गर्भमासमयुक्त्या विहितं पुंसवनानवलोमन- सीमन्तजातकर्मादिकं तन्निमित्ताभ्युदयिकदानादिकं चन्द्रसूर्यग्रहे स्नान- तर्पणश्राद्धदानादिकं च मधात्रयोदशीश्राद्धं च तीर्थस्नानजलतर्पणा- द्धपिण्डदानयवीहितिलहोममरणकालशुद्ध्यादिकं दहनोदकपिण्ड- दानाद्याद्यश्राद्धनवश्राद्धपोडशश्राद्धानि मेतत्वविमोकार्थान्यन्यान्यपि सपिण्डीकरणादीनि नैमित्तिकान्यनन्यगतिकत्वेन मलमासे माने फार्याणि । ततः संवत्सरविमोक्षान्तमनुमासिकानि कुर्वन्मलसासे नैव कुर्यात् । (+संवत्सरान्ते सपिण्डीकरणं संवत्सरविमोक्षं च यथाकालं * धनुभिहान्तर्गत पाटः क. पुस्तके नास्ति । + पविहान्तर्गतपाठ: क: पुस्तके नास्ति । .प. प्रयोदसी द्वादशी दी। क. मोचन ·'६८ श्रीधराचार्यकृत:- मासिकानि कुर्वन्नपि मलमासे नैव कुर्यात् ) उत्तरत्र कुर्यादेव । मल- मासमृतानामादिकं च श्राद्धं मलमासे कार्यम् । अन्येषामुत्तरमास्येव कार्यम् । वाधुपिके मृत्ये मृते चाधिमासं न वर्जयेत् । अत्र वषट्कार- होमा नित्यनैमित्तिकप्रवृत्तकाम्यार्थाः प्रायश्चित्तेष्टिस्थालीपाकहोमाद्याश्च मलमासेऽपि कार्याः । नैमित्तिक्यपि जातेष्टिर्मलमासे न कार्या ! आधा. नानन्तरमन्वारम्मणीयेष्टिं चौऽऽद्यस्थालीपांकं च मलमासे न कुर्यात् । काम्यं यागहोमादिकं मलमासे न कार्यम् । मलमासात्माक्मवृत्तं काम्यं कर्म मलमास आगते कार्यम् । पुराणधान्यामावेन निर्वाहाभावे मल. मासेऽपि श्यामाकैराग्रयणमातुरः कृत्वा नवं मुक्त्वा यथाकालं बीह्या. ग्रयणं कुर्यात् । वसन्तात्पर्वणः माग्दैवात्सोमयागो न कृतश्रेच्छिष्टं पर्वकमेव तञ्च मलदूपितं चेत्तत्र नित्योऽपि सोमयागो न कार्यः । तत्र लोप एव पत्नीरजोदर्शनवत् । इति मलमासनिर्णयः। अथ मझ्यामश्यविधिः-संस्कारदुष्टं कियादुष्टं स्वमावदुष्टं च नाद्यात् । संस्कारदुष्टं वैश्वदेवादिरहितं क्रियादुष्टमेकपडूक्तावन्यथात्वं स्वमावदुष्टं लशुनादिकालिन्दवोर्वारुककुम्मीतकवृत्तालावन्यकण्टकिकुसुम्मरक्त- शिनकोविदारश्लेष्मातकनालिकाक्षुदश्वेतकण्टकिवृन्ताकानि. दुर्गन्धि- कन्दमूलफलादि सर्वं यतिवतिनोः सर्वथा सर्वदा वयम् । शिरःकपाला. न्त्राणि नखचर्मतिलानि क्रमादृष्टम्यादिपु .वानि । सगोवामतुरनं कारुकानं वस्त्रेण पाणिनाऽवधूतमवघातमवक्षुतमित्यादि प्रायश्चित्तवि- धावमक्ष्यं वक्ष्यते। इति भक्ष्यामक्ष्यविधिः। अथ भोजनविधिः-कृतनित्यविधिः पादौ प्रक्षाल्य बहिदिराचम्य प्राङ्- मुख उदङ्मुखो वा यज्ञोपवीती सोत्तरवासा विभवे रलहिरण्यपाणिर्ग- न्धाक्षतमाल्यवाञ्छुचिः प्रशस्तश्रीपण्यादिश्लक्ष्णे चतुष्पादपीठे सुखा- सीनो भूमी पादौ प्रतिष्ठाप्यान्तर्जानुकरो वाग्यतस्तञ्चित्तश्चतुरने गोम- घमण्डले सपैर्यान्ते विप्रो दीपसंनिधौ भुञ्जीत । त्रिकोणमण्डले नृपः । धर्तुले वैश्यः। अम्युक्षिते शूद्रो भुञ्जीत । ततो मण्डले पालिकाय. १ स. ग. चाग्यस्था । २ स. ग, घ, कालिकवक ३ ग. घ. 'परियन्ने वि।४ ख. विप्रादिस। -- ·स्मृत्यर्थसारः। त्रादौ शुद्ध पानं निधाय प्रक्षाल्य पञ्चमहायज्ञावशिष्टं पूर्व तु संस्कृतं विहितं मितं घृताग्रुपस्कृतं मातृभार्यादिदत्तमतिथ्यम्यागतमृत्यपुत्रादि- परिवृत एकान्ते भुञ्जीत । तदन्नमकुत्सयन्ब्रह्मग्रन्थिरहितपवित्रदक्षि- णपाणिर्गायत्र्याऽभ्युक्ष्यान्नम् ॐ भूरित्यादिमन्त्रेणाभिमन्त्र्य सत्यं त्वतेन परिपिञ्चामि ॐ चित्राय नमश्चित्रगुप्ताय नमो यमाय नमः सर्वभूतेभ्यो नम इति मूमौ बलिं दत्त्वा हस्तपादवदनादः करमध्येनान्नमलधयन्नमू- तोपस्तरणमसीत्यापोशनं गृहीत्वा सर्वाङ्गुलिभिः सर्वग्रास ग्रसन्माणाया- पानाय ध्यानायोदानाय समानायेति स्वाहान्तः पश्चाऽऽहुतीः सधृताः सक्षीराधा हुत्वा बाक्पाणिपादचापल्यं वर्जयन्कृत्स्नं ग्रासं साहुठं ग्रसन्नरो भुक्त्वा, अमृतापिधानमसीति गण्डूपाधं पीत्वाऽध भूमी बेहिःपाणिं निनीय पवित्रं विसृज्य मूमौ पाने वा क्षिप्त्वा सम्यगुच्छिष्टं प्रक्षाल्य द्विराचामेत् । ततो हस्ती संसृज्य परिस्राब्याइन्ठेन चक्षुपोनिपिश्याक्षिणी स्पृष्ट्वाऽनिमुपस्पृश्येष्टदेवतां स्मरेत् । मोजनगृहे चाऽऽसनस्थो नाचामे- नाअलिना पिअन्न पितृतीर्थेन । गोमयं मृन्मयं वाऽऽश्वत्थं पालाशमा युतकं भिन्नं दग्धमयोबद्धं च पीठं वर्जयेत् । ताम्ररौप्यसौवर्णाश्मवर्ज मिन्नमाजनं मनं वर्जयेत् । न शुष्कपाणिपादो मुञ्जीत न तिष्ठन्न गच्छन्न शयानो न प्रहो न सट्रवायां न संध्यायां न शय्यास्थो न तत्र भाजनं निधाय न जानुनि नोत्सङ्गे न वामपाणितले वा निधाय मुजीत । न शिशुभिः सह भुञ्जीत। न पश्यतामप्रदाय । नाभिजनबालवृद्धातुरेभ्योऽ. प्रदाय न मार्यया सहानीयाद्विवाहवर्ज नाऽऽवत्रो वस्त्रादिपर्यङ्किका कृत्वा न प्रौढपादो नाऽऽसनारूढपादोन विदिङ्मुखो न दुष्टपड्तौ। जल- तृणाग्निमस्मपथिस्तम्भैः पतिभिद्यते । ग्रहणे नाश्नीयात् । तदाऽन्यसूत- कसूतकित्वं नास्ति। तदा स्नानतर्पणश्राद्धयागदानादि कृत्वा मोक्षनानं कृत्वाऽश्नीयात् । सूर्यग्रहे पूर्व चतुर्यामं नाश्नीयात् । चन्द्रग्रहे बियामम् । चन्द्रमसो यस्तोदये न दिवा पूर्वमश्नीयात् । अभुक्तयोरस्तंगतयोदृष्ट्वा सात्वा परेऽहन्यद्यात् । ग्रस्तोदये विधीः पूर्व नाहर्मोजनमारमेत् । न संध्ययोनधिराचे नाग्निपाकशून्यगृहेषु नायज्ञोपवीती न वामह- स्तेन न पाणिपृष्ठेन न केवलं पाणितलेन न वने भुञ्जीत । नान्यसहा- १५. वहि पाणिनि । १ ख. ग. नास । घ. हे वास । ३ स. ग. घ. प्य जामिन ·७० श्रीधराचार्यकृतः- सनो न यन्त्रिकादी यतिब्रह्मचारी व्रती विधवा च मुशीतेत्यादि सर्व ज्ञेयम् । अथ काले सायंसंध्यामुपास्य. होमं वैश्वदेवमतिथ्यर्चन कृत्वा मृत्यैः परिवृतो मुभीत । रात्रौ परिपेचने विशेपः-ऋतं त्वा सत्येन परिपिञ्चामीति सायम् । ततः स्वस्त्रिया सह सुगन्धलेपनताम्बू लादि सेवमानः स्वपेत् । न संध्यायां शून्यालये श्मशान एक- वृक्षे चतुष्पथे शिवमातृकायक्षनागस्कन्दभैरवााग्रदेवगृहेषु कूलेषु च स्वपेत् । धान्यगोदेवविप्राग्निगुरूणां चोपरि चाशुचौ वाऽशुचिराईवस्त्र- पादो नग्नो न स्वपेत् । प्राक्शिरा दक्षिणतःशिरा वेष्टदेवतां नत्वा स्मर- न्वैणवं दण्डं शयनसमीपे निधाय स्वपेत् । प्रक्षालितपादः कृतरक्षः स्वपेत् । प्रदोषापरयामी विद्यया नयेत् । इति स्मृत्यर्थसार आह्निकं समाप्तम् । अथ द्रव्यशुद्धिरुच्यते-तत्र विण्मूत्रशुक्ररक्तवसांमज्जासुरामघान्यत्यन्तो- पहतिकारणानि । श्वविड्वराहबिडालादीनि पुरीपादीनि च कर्णवि- पनखश्लेष्माश्रुदूपिकास्वेदादीन्यल्पोपहतिकारणानि । तथोच्छिष्टशूद्रेण सूतकिद्विजैरस्पृश्यकाकादिभिश्चास्पृश्यविड्वराहादिभिः पशुमिश्च स्पर्श- नमल्पोपहतिरुच्यते । तथाऽल्पप्रदेशाल्पकालमूबोच्छिष्टमृगादिस्पर्शनमा ल्पोपहतिरुच्यते । पञ्चमाद्यन्त्यजातिचाण्डालाद्यैः सूतिकाया रजस्व- लायाः पतितैः शुना शवेन च शवस्पृशां च स्पर्शेऽत्यन्तोपहतिर्भवति । अल्पकालेऽल्पप्रदेशे मद्यसंस्पर्श उच्छिष्टरुधिराद्यैर्वहुकालं वस्तुदोपेऽत्य. तोपहतिर्भवति। सौवर्ण राजतं ताम्र लोहं विण्मूत्रचाण्डालोदक्यादिदुष्टं पात्रं त्रिःसप्तमस्मभिरम्लोदकेन च शुध्येत् । सौवर्णं राजतं ताम्र लोहं विणमूत्रचाण्डालोदक्यादिस्पृष्टमानं निर्लेपं जलप्रक्षालनाच्छुध्येत् । सलेप चेद्भस्मभिरम्लोदकेन शुध्येत् । कांस्यादेरावर्तनम् । बहूपधाते सर्वे. पामावर्तनमेव । तैजसानां गोमूत्रपरिवासेन लेपानपगम आवर्त- नम् । ताम्रस्य विबादिभिश्चण्डालादिभिश्च दूषितस्याम्लोदकाभ्यां शुद्धिः। कांस्यपित्तलयोविण्मूत्रादिगण्डपपादप्रक्षालनचाण्डालादिस्पर्श तदेव निःसप्तकृत्वो मस्मना परिमार्ण्य प्रक्षालनाच्छुद्धिः । अल्पकालो- पहतो तापनपरिलेखाभ्यां शुद्धिः । बहुकालापहतावावर्तनम् । यद्वा -भूमौ निखाय पण्मासं परिमार्जनमेव । तत्रं वृद्धे वृद्धमल्पेऽल्पमेवेति १ स. ग. सामेदास' । २ ख ग प्लादिपुरीपा। ख. ग. °न चार्धमापेऽस्पेऽपि स्या। घ. तत्तदर्धमल्पे स्या। .

·44 ७२ श्रीधराचार्यकृता- कौशेयवस्त्रस्याल्पदोषे प्रोक्षणाच्छद्धिः । विण्मूत्रायुपहतस्य 'सृज- लाम्यां प्रक्षालनाच्छुद्धिः । क्षौमवत्रस्याल्पदोपे मक्षालनाच्छुद्धिः। विण्मूबायुपहती बिल्वचूर्णावधर्पणजलप्रक्षालनाच्छुद्धिः । नीलीसं- युक्तं वस्त्रं स्वरूपेण चतुर्वर्णेस्त्याज्यम् । कम्बले पट्टसूत्रे च नीलीदोपो न विद्यते । नेपालकम्बलेऽल्पोपहतो प्रोक्षणम् । मूत्रादिदोपेऽरिष्टफलसंमवफेनै- विघृष्य जलप्रक्षालनाच्छुद्धिः । तूलशय्योपधानानां कुसुम्मादिरञ्जित. वस्त्राणां चाल्पोपहतावातपे किंचिच्छोपणम् । विण्मूत्रादिसंस्पृष्टे संस्पृ- टांश संशोध्य शोपणाच्छुद्धिः । ऊर्णाकासितूलकुसुम्मकुमकुसुम- कर्पूरादिनिर्यासानां चैवम् । श्वेतवस्त्रं चण्डालादिस्पृष्टं प्रक्षालनाच्छुध्येत् । तस्य पुरीपादिदोपे गोमूत्रगोमयाभ्यां प्रक्षालनाच्छुद्धिः। शयनासन- यानसंवन्धानां बहुरोमवस्त्राणां च प्रोक्षणाच्छुद्धिः । चैलवच्चमणां शुद्धिः। नवानां तु जम्बूवृक्षादितिक्तशुष्ककपायेण विफलोदकेन वा गन्धक्षये शुद्धिः। (* वृहचर्मपटे नव्ये संधितेऽत्र लघुन्यपि । उक्तद्रव्यैः क्रमाच्छुद्धिः सद्यः प्रोक्ता मनीषिभिः॥ मृद्भस्मभिः कपायैश्च त्रिफलाभिस्त्रिभिस्त्रिभिः दिनदशभिः प्रोक्ता चर्मणः शुद्धिरुत्तमा ॥ भस्मनः पलमेकं तु मृदस्तविगुणं स्मृतम् । कपायास्त्रिगुणाः प्रोक्तास्त्रिगुणा त्रिफला स्मृता ॥) चर्ममाण्डेषु बहिपि आन्तरं तु न दुप्यति । तब बाह्य सम्यक्मक्षाल्पम् । धान्यमेकपुरुपोद्धार्यमाराधिकं चण्डालादिस्पृष्टं मोक्ष- णाच्छुध्येत् । एकपुरुपमारं प्रक्षालनाच्दुध्येत् । धान्यमशुद्धं मृत्ति- कायुक्त तण्डलीकरणाच्छुद्धयेत् । धान्यराशौ मूत्रादिलिप्ते लिसां- शमपसार्य शिष्टमभ्युक्षणाच्छुद्धयेत् । धान्ये गृहे स्थिते गृहदाहे सति तत्र नरपशुमरणे तद्धान्यं त्याज्यमेव । भूमिगर्भस्थं कुमूलगर्भस्थं च धान्यमम्युक्षणाच्छुद्धयेत् । मुद्रमापादि (+ नरमारान्यूनमा प्रक्षालनाच्छुद्धयेत् । शुष्कं चेदत्यन्तोपहतमिति मोक्ष्यमेव । मूत्राये- । * धनविहान्तर्गतपाटः रा. ग. पुस्तकस्यः । । धनुविहान्तर्गतपाटः स. ग. पुस्तकस्थः । १५.प.पं. 'पे गोषणा । ३ रा. ग.प. 'गुजराप्त ।

·स्मृत्यर्थसारः। रभ्युपहते त्याज्यमेव । पुस्तके चण्डालादिम्पृष्टं प्रोक्षेत् । ) शिम्बिधा. ध्यानामस्पोपहतो प्रोक्षणाच्छुद्धिः । धान्यमशुद्धं धूलिस्पृष्टं निस्तुपी., करणाच्छुध्येत् । अत्युपहतो त्याज्यमेव । दृढधान्येपु पुरुषमाराधिकेपु चहुत्यम् । शिथिठेपु द्रोणप्रमाणेषु बहुत्वम् । तण्डलविदछादीनां तदर्थ बहुत्वम् । तत्र स्पर्शदोपे प्रोक्षणम् । सर्वत्र विमूत्रादिदोपे तावन्मानं त्यक्त्या सर्व प्रोक्ष्यम् । शिथिलतण्डुलादि सर्वत्र मोक्ष्यम् । पुरुपाशनाच्यूनं त्याज्यमेव । मृञ्चमतृणकामादिकं नरमाराधिकमल्पो- पहती पातातपाच्छुध्येत् । भूतलं केशकीटतुपाचैर्मलिनं मार्जनादभ्युक्ष- णाच शुध्येत् । भूतलं श्वखरोष्ट्रविल्वराहादिसेवितं गोकमणमार्जना. दम्युक्षणाच्छुध्येत् । भूतलं विण्मुबारित्यन्तोपहतं चेदुल्लेसनेन गोनि- वासमार्जनमोक्षणैः शुभ्येत् । भूतलं नारीप्रसवदूपितं चाण्डालादिवा- सदूपितं चिरकालं विणमूत्रादिपितं चिरकालं सरोष्ट्रविडूवराहदूपित तत्स्थानमृत्तिकामवधृत्यान्यां मृत्तिकामापूर्य गोक्रमणमार्जनमोक्षणा. घठुध्येत् । एतदेव मूतलमत्यन्तोपहतं चैत्खात्या तृणाग्निना दग्याऽन्य- मृत्तिकामापूर्य गोक्रमणमार्जनमोक्षणः शुध्येत् । गृहस्थाशुचित्वे कुड्याना . लेपनं मूमेः परिलेसनं मार्जनं च कार्यम् । भूतलस्य चिरकालं विण्मू- धादिवासितस्य श्मशानवं गतस्यापि वृष्टिप्रक्षालनात्पश्चात्पूर्वोक्तवि- धिना शुद्धिः । आरामे क्षेत्रे श्मशानत्वं गते विणमूत्राचैरत्यन्तदूपिते वृष्टेरुध्वं हलकर्षणाच्छुद्धिः । गृहे विपक्षत्रियविशां मरणे तस्थं मुन्मय माण्डं पक्कमन्नं च संत्यजेत् । मृतदेशं गोमयेनोपलिप्याजामातेन गयाकान्तेन वा धाचनैर्वा कुशसुवर्णमित्रोदकैः प्रोक्षणाच्छुद्धिः। गृहे फश्चिदानादिनिगढबन्धनान्मृतद्भभि कुण्ड्यं च संप्रोक्ष्य तृणामिनों तापनागोकमात्सूर्यरश्मिप्रचारामागुक्तविधिना शुद्धिः। गृहे जनने मरणे चाजात आशौचादू गेध्यमूमिमृत्तिकाप्रक्षेपणात्गुण्याहवाचनाच्नुद्धिः। पिप्रगृहे भूदादिमरणे गृहस्य दशाहमाशीचम् । असदमरणे मासमा. शौचम् । चण्डालपतितादिमरणे चतुर्मासमाशीरम् । रजकादिमरणे द्विमासमाशांचम्। सर्वनाशीचाम्तेऽमेध्यमिशुद्धिवाद्धिःका विप्रः गृहे दग्धे तत्र माजारादी मृते सति तद्गृहस्प करणालोक्षणाछुद्धिः । चकाकादी मृते चैवं कर्पणे विशेषः । प्रतिमा सोहजाऽल्पोपहतिदृपिता मस्मोदपर्पणात्पञ्चगव्येन शुध्येत् । प्रतिमा पापाणना पाल्पोपहति- २ स. ग. प. गरा. प. प. RELI . ।

·१७४ श्रीधराचार्यकृत:- पिता चेद्वल्मीकमृत्तिकया जालैः प्रक्षालिता पञ्चगव्येन शुध्येत् । प्रतिमा विण्मूत्रग्रामकर्दमादिना दूपिता चैत्पञ्चगव्यैः पञ्चाहमधिवास्याऽऽप्लाव्य गोमूत्रगोमयवल्मीकमृत्तिकाभिः सम्यक्प्रक्षाल्य पुनःप्रतिष्ठया.शुध्येत् । रलजानां पञ्चगव्यैः प्रक्षाल्य पुनः प्रक्षालनं कार्यम् । जलं भूमिष्ठं गन्ध- वर्णरसान्वितं विणसूत्रादिदूषितं त्रिगवां पानसमर्थं शुद्धम् । ततोऽल्पं श्वकाकाद्युपहतमेकगोपानसमर्थ तथैव शुद्धम् । जलं शुद्धं माण्डाहृतं तस्मिन्नेवाहनि शुद्धम् । तेनान्यदिनेऽनुष्ठानं न कार्यम् । बृहद्भाण्डगतं चतुर्दोणाधिकं विणमूत्रादिदूपितं जलं परित्यज्य भाण्डं प्रक्षाल्य कुश- संघर्पणात्पुनः प्रक्षाल्य पश्चगव्येन प्रोक्ष्य पुनर्जलपूरणाच्छुध्येत् । वापी. कूपतडागादिप्वल्पजलेपु श्वमार्जारादिशवे क्लिन्ने जीणे सति तज्जलं सर्वमुद्धत्य मृत्तिकामुद्धृत्य पश्चगव्यप्रोक्षणाच्छुद्धिः। पापारिष्टिका- मिर्वा बद्ध तक्षणस्थाने दहनमन्यत्समानम् । दारुबद्धे प्रक्षालनमेव । बहुजले पष्टिकुम्भोद्धारः । मूपकादिक्षुद्रप्राणि घाते त्रिंशत्कुम्मोद्धारो गोमूत्रादिप्रक्षेपः । जले जलमाणिशवे न दोषः । वापीकूपजले नरशवे स्थिते घटशतं जलमुद्धृत्य पश्चगव्यप्रक्षेपाच्छुद्धिः । पशुशवपातेऽप्येपा शुद्धिः । तत्र जलेन मरणे जलस्य विरात्रमाशौचम् । आशौचान्ते पूर्वोक्ता शुद्धिः कार्या । वापीकूपजल उपानच्छ्लेप्मशुक्रविण्मूत्र. रक्तवसामज्जास्थिदूपिते पष्टिकुम्भोद्धाराज्जलवाहुल्ये शतकुम्भोद्धारा- त्पञ्चगव्यप्रोक्षणाच्छुद्धिः । कूपादिजलेऽशुद्धरजसा दूपिते दिवा सूर्यर. श्मिवायुस्पर्शनाच्छुद्धिः । रात्री वायुचन्दनक्षबरश्मिस्पशर्नाच्छुद्धिः संध्यायां वायुस्पर्शनाच्छुद्धिः। नदीस्रोतस्तडागजलेऽन्त्यजै पिते तत्स्वी. कृतजलस्थानादन्यत्र शुद्धमेव । शाणं पाणितलं मान कुडवं प्रस्थमाढकम् । द्रोणं च सारिका चेति पूर्ववञ्च चतुर्गुणम् ।। द्रोणप्रमाणनिर्मितधान्याने गवा घाते खरेण वा शुना वा विवरा. हयामकुमुटकाकर्श स्पृष्टे स्पृष्टमात्रमुद्धृत्य शेपमन्नं पर्यनीकृत्य सहस्र. गायच्यामिमन्त्रितर्जलेः पवमानः सुवर्जन इत्यनेनानुवाकेन सकृदमिम त्रितर्या शुद्धवतीमिग्भिर्वा शुचिलि मन्त्राऽभ्युक्ष्यतच्छुद्धमस्त्विति विप्रवचनं लब्ध्वा शुध्येत् । अजामुखेन वा घातं शुध्येत् । तदन्ने श्वकाका- १ घ. मारामरसादि । २ स. ग. 'दमरसादि । ३. ग. मृदास, ग. "तिको परिलजोर।घ. ति परितश्योद।

·स्मृत्यर्थसारः। दिलालया धपिते तावन्मात्रं समुद्धृत्य शेष कनकवारिणा रौप्यवारिणा धाऽभ्युक्ष्योल्मुकेन स्पर्शयित्वा, आज्यकनकैः स्पृष्टं शुध्येत् । अन्नं पूर्वोक्त नखलोमविण्मूत्रादिदुष्टं चेदुष्टमात्रमुद्धृत्य पूर्ववन्मन्त्रितोदकेनाभ्युक्ष्य भस्म क्षिप्त्वा घृतेनाभिधार्य शुद्धमस्त्विति विप्रवचनाच्छुध्येत् । घृतस्य नवनीतस्य वाऽऽढकप्रमाणस्य श्वकाकपिपीलिकादिदुष्टस्य दुष्टांशमुद्धत्य वस्त्रेण परिशोध्य तज्जातीयेन तद्भाण्डं पूरयित्वा सर्वमग्री प्रताप्य गायत्र्याऽभिमन्त्रितजलाभ्युक्षणाच्छध्येत् । तत्र नवनीतघृततेलक्षीर- नां द्रोणप्रमाणानां काकाद्युपहती घृतवच्छुद्धिः । तदधिक्षीराणि शूद्रभाण्डस्थानि द्विजमाण्डे प्रक्षेपे शुद्धानि । नवनीतं घृतं क्षीदें चण्डालादिभाण्डस्थितं चेत्यताप्य विप्रमाण्डे क्षिप्तं बहु शुध्येत् । नवनीतं घृतं क्षौद्रं चण्डालेन प्रमादेन स्पृष्टं जले क्षिप्त्वोद्धृतं शुध्येत् । द्रोणप्रमाणान्यूनप्रमाणधान्यनिर्मितान्नानामाठकप्रमाणन्यूनघृतादीनां द्रोणप्रमाणान्यूनतकादीनां च पूर्वोक्तोपहती परित्यागोऽनापदि । आपदि तु पूर्वोक्तविधिभिः शुद्धिः । अतिक्षामे चतुष्पुरुपाशनसमर्थव्यञ्जने. पावने शुद्धिः । अल्पात्मनस्त्यागः गुडलयणादीनां पर्यनिकरणम् । भोजने केशकीटादिदर्शने तावन्मात्रमुद्धृत्य जलं मस्म मृद वा क्षिप्त्वा शुध्येत् । मुखे स्पृष्टौ निष्ठीव्य जलं प्राश्य निष्ठीय घृतं माश्याश्नीयात् । पाके फेशादिस्थिती त्यागः । तच्च भुक्त्योपवसेत् । यद्यद्वस्तु धर्मोपयो ग्यत्यन्तभियं देशकालतोऽत्यन्तदुर्लभं तदुपहतं चेदल्पमपि पूर्वोक्तवि- धिना शुध्येत् । अश्वमुखमजामुखं रतिकाले स्त्रीमुखं मृगव्ये गुनो मुखं प्रसवे वत्समुख फलपाते पक्षिमुखं पा पण्यद्रव्यं च सदा शुद्धमेव । घाला उपनयनादविशुद्धाः । स्त्री विवाहादळकू । मूपकशलमम- शकपतङ्गमक्षिकाधान्यस्थकीटगोहस्त्यश्वच्छागशुकाच जलस्थाः सर्व- जीवाश्च स्वभावशुद्धा अशुद्धस्पर्शेऽपि न दुप्यन्ति । चन्द्रसूर्यरश्मयः स्वतः शुद्धाः । सूतिकोदक्यामेध्यपतितान्त्यजश्मशानसंश्रय विनाओ स्वमावतः शुद्धिः । रजो वाताहतं शुद्धं हस्त्यश्यरथजातं च शुद्धम् गवां पादरजश्च धान्यसमुत्थं रजश्च प्रशस्तम् । श्वविड्वराहसरोष्ट्राजा. विकाकोलूकयाम्पपक्षिवत्रमार्जनीसमुत्थं रनः स्पृष्टं चेदशीकरमनायु. करमपुण्यं च । अज्ञातदोपं यद्रव्यं तत्स्थत एष शुद्धम् । संदिग्धदोपं १ स. ग. पासा. २ रा. ग. ५. पानी ल्याप: । ३ स. ग. ' प्रोक्ष्य ·. ७६ श्रीधराचार्यकृत:- यशव्यं च तद्विप्रवचनाच्छुद्धम् । शूर्पस्पर्शनमनायुष्यमपुण्यं च (वन- केशघटोदकं च निन्द्यपक्षधूलिवातस्पर्शनमनायुप्यमपुण्यं चेत्यादि सर्वम. श्रीकर च ।) दधिक्षीराज्यमांसानि गन्धं पुप्पं च मत्स्यकान् । शय्याऽऽसनाशनं शाकं प्रत्याख्येयं न कुत्रचित् ।। कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि क्षितिः। मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च ॥ मुखजा विग्रुपो मेध्या मूस्पृष्टाचामबिन्दवः। श्मश्रु चाऽऽस्यगतं शुद्धं दन्तस्थमथवा त्यजेत् ॥ निगिरेवा समाचामेदनुष्ठाने न चेन च । ताम्बूले तु स्थिते त्यक्ते निगीणे वाऽनुतिष्ठतः।। नाऽऽचामेन्न त्यजेदन्त्यसूतिकादिप्रदर्शने । गावस्तु पृष्ठतो मेध्या अमेध्या नरजा मलाः ॥ पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः। मार्गकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसः।। मारुतेनैव शुध्यन्ति पकेटकचितानि च । शुद्धा च सतता धारा शुद्धमेव वहन्जलम् ॥ वाक्शस्तमम्बु निर्मुक्तमज्ञातं च सदा शुचि । इति स्मृत्यर्थसारे द्रव्यशुद्धिः समाप्ता ।। अथ शरीरशुद्धिः-अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैर्गन्धलेपापगमाच्छुद्धिः । चण्डालं पतितं च दूरतः परिवर्जयेत् । सूतिकोदक्या च शक्यविषये वज्यैव । असंकटस्थाने चण्डालसूतिकोदक्यापतितानां चतुस्निोक- युगान्तरे संनिधाने सचैलं नानम् । संकटस्थाने गोवालव्यञ्जनाद. वाक् । तारतम्येन संनिधाने सचेलं म्रानं कार्यम् । श्वपाकादि. छायारोहणे च तथैव । चण्डालसूतिकोक्यापतितानां मत्या स्पर्शने सचैलं सात्वाऽब्लिङ्गमन्त्रान्गायत्रीं वाऽशितं पादोनमर्धपाद च क्रमाजपेत् । अत्र वस्त्रान्तरितस्पर्शः साक्षात्स्पर्श एव । चण्डा. लादिस्कृष्टस्कृष्टस्य द्वितीयस्य चण्डालादिस्पृष्टस्पृष्टस्पृष्टस्य च तृती. * धनुथितान्तर्गतपाठ:ख, ग, पुस्तकयोनास्ति । १ रा. ग. प. पंचत्रवाया। ग. पायनम 1 घ, मातम ।

·७७ -स्मृत्यर्थसारः। यस्य सचैलं स्नानं तत्तदर्धजपः सर्वत्र । मत्या स्पर्शने तु चतुर्थस्य सानमात्रम् । चण्डालसूतिकोदक्यापतितानाममत्या स्पर्शने सचेलं मात्वा चतुप्पश्चाशजपं तत्पादोनमर्धपादं च क्रमाकुर्यात् । अमत्या चण्डालादिस्पृष्टस्पृष्टस्पृष्टस्य सचैलं स्नानं तद| जपः सर्वत्र चतुर्थस्याss- चमनम् । रजस्वलादिविपये द्वितीयादिदिनेषु मानपूर्व पादोनं जपं पाहुः । तत्स्पृटस्पृष्टादिपु च सात्वा तत्तदध जपः कार्यः । अचेतनेन दण्डादिना चण्डालादिस्पर्शने नानमावं तृतीयस्याऽऽचमनं व्याणां प्रोक्षणम् । भत्या रजकादिस्पर्शने सचैलं सात्वा दशजपं कुर्यात् । मत्या तत्स्पृष्टस्पर्शने वलं मानम् । अमत्या रजकादिस्पर्शने संवैलं सानमेव । तत्स्पृष्टस्पर्शने मानमावं तृतीये ज्योतिर्दर्शनम् । मत्या पञ्चम- जातिस्पर्शने सचैलं नानं पञ्चजपस्तत्स्पृष्टस्य मानम् । हीनदस्य स्पर्शने सचैलनानं सच्छूद्रस्पर्शने सानम् । निषादस्पर्शने सचैलं मानं निपाद- स्पृष्टस्पर्शने सात्वाऽऽचमनं कार्यम् । शवशावाशौचितधूमदेवव्योप- जीवियामयाजकसोमविक्रयियूपचितिचितिकाश्मशानान्तधर्तिमद्यमा- ण्डसस्नेहमानुपास्थीनि स्पृष्ट्वा सचैलं स्नात्वा गायव्यष्टशतं जपित्वा घृतं पाश्य पुनः स्नात्वा बिराचामेत् । अमत्या स्नानमेव सर्वत्र । स्त्रीणां जपहोमस्थानेऽन्नधान्योदकुम्भादिदानं कार्यम् । वेदबाह्यशैव- शाक्तयपाशुपतलोकायतिकनास्तिकदेवलकविकर्मस्थद्विजानारुढपतितं विसृष्टानिमभिशस्तं शठं पण्डं शवदाहकं स्पूचा सचैल स्नायात् । अमत्या स्नानमात्र कार्यम् । अजीर्णे सुप्तेऽभ्युदितेऽस्तमिते विविक्त दुःस्वमे दुर्जनस्पर्शने क्षुरकर्मणि भुक्त्वा मुहूर्तादुपरिच्छदिते च स्नानम् । ऋतौ मैथुने स्नानम् । अनृतौ सम्यक् शौचाचमनम् । दिवामैथुनेऽष्टम्यां च चतुर्दश्शं मैथुने सचैल स्नानं स्मृतिप्रायश्चित्तं च कार्यम् । मूत्रपुरी- पादौ शौचाचमनं चाकृत्वा यामद्वयाहुकालं स्थिती सचैलं स्नात्वा व्याहृतिभिमो जपश्च कार्यः । उदयास्तमययो रेतः स्कन्दयित्वा सचैलं स्नात्वा पुनर्मन इति जपित्वा सप्तव्याहृतिभिराज्याहुतीर्जुहुयाज्जपेद्वा । अमत्या सचैलं स्नानमेव । अक्षिस्पन्दने कर्णाक्रोशे सचैलस्नानजप- होमाः कार्याः । इचजम्बूकवृकादिकव्यादरखरोष्ट्रविड्वराहमेघवानरस्प- *र्शने नाभेरुध्वं करी मुक्त्वा सचैलं स्नानम् । नाभेरधः स्पर्शने स्नान- * ख. ग. स्पर्शने तु प्रक्षाल्यावक्षाल्याऽऽयम्य पुनराचम्य शुद्धधेत् । १ ख. ग. घ. पादपा 13 स.ग. प. ने त्वा ।

·- uc श्रीधराचार्यकृत:- मात्रम् । रात्री चेन्नाभेरुध्वं स्नानमात्रम् । नाभेरधः स्पर्शने तु प्रक्षा. ल्याववाल्य पुनराचम्य शुध्येत् । काकोलूकमासयूककपोतग्राम- कुक्कुटादिक्रव्यादपक्षिस्पर्शने नामेरुचं करौ मुक्त्वा सचैलं स्नानम् । नाभेरधः स्पर्शने स्नानमात्रम् । रात्री चेन्नाभेरूचं स्नानमात्रम् । नाभेरधः प्रक्षालनम् । रथ्याकर्दमतोयनिष्ठीवनाद्यैर्नाभेरूप्यं स्पृष्टः सद्यः स्नायात् । नाभेरधः स्पर्शने प्रक्षालनम् । अमेध्यस्वजातीयपरकीयवि. प्रमूवरेतोरक्तार्तवास्थिमज्जावसायेलेः सुरामद्यैश्च नामेरधः प्रबाहुपु च स्पृष्ट्वा मृज्जलैर्गन्धलेपं प्रक्षाल्य स्नानम् । नामेरूवं स्पर्श स्नात्वोपवासः । इन्द्रिये पूच्छिष्टेषु च स्पर्शने स्नात्योपोप्य पञ्चगव्यं पिवेत् । स्वकीयमलस्पर्शने तु नाभेरुर्ध्वमपि प्रक्षालनमेव । सस्नेहद्वि- जास्थिस्पर्शने विप्रस्य सचैलस्नानम् । निस्नेहे स्नानमात्रम् । चिरंतने त्वाचम्य गां स्पृष्ट्वा सूर्य वा दृष्ट्वा शुध्येत् । अद्विजास्थिन सस्नेहे विरानं निस्नेहे त्वेकरात्रममानुपे तु भक्ष्यं वर्ण्यम् । पञ्चनखशवद- न्तास्थिन सस्नेहे स्नानं वस्त्रान्तरधारणं च । वृष्टी सकर्दमग्रामसंकरप्र. वेशे जययोस्तिस्रो मृत्तिकाः पादयोः पट् क्षिप्त्वा प्रक्षालनम् । वायु- शुप्के कर्दमादी न दोपः । श्वपाकादिच्छायारोहणे सचैलं स्नात्वा घृतं वा हिरण्योदकं वा कुशोदकं वा पिवेत् । श्वैपाकादिस्पर्शने सचैलं स्नात्वाऽष्टसहस्रजपः । मत्या चेदुपवासश्च तत्स्पृष्टादिषु तु तारतम्पेन योज्यम् । दिवा रजःस्रावे जनने मरणे वा तदिनादिकमशुचित्वं स्यात् । रात्री रजःस्रावादी सत्यधरावादाक्पूर्वदिनमित्येकः पक्षः । रात्रि प्रेधा विभज्य पूर्वमागद्वये चेत्पूर्वदिनमित्यन्य: पक्षः। उदयात्पूर्व चेत्पूर्व- दिनामत्यपरः पक्षः । एषां पक्षाणां देशाचारतो व्यवस्था । अज्ञाते रजःस्रावे चतुर्दिनेषु ज्ञाते तु रजःस्रावादिकमशुचित्वं स्यात् । जननादौ ज्ञानादिकमशुचित्वम् । सर्वथाऽज्ञाते शुचित्वमेव । अतो ज्ञानात्पूर्व रजस्वलास्पृष्टमदुष्टमेव । सूतकं तु ज्ञानात् । एवं सर्वपापनिमित्तं स्वस- तादिना पापापादकं सूतकं तु ज्ञानादिकमेव । रजस्वला विरात्रमशुचिः स्यात् । चतुर्थेऽहनि स्नात्वा शुध्येत् । मर्तुः स्पृश्या स्यात् । दैवे पिये च कार्य रजोनिवृत्तो पश्चमादिदिने शुद्धा । सूतिका स्याशौचान्ते मलं प्रक्षाल्य दन्तान्धावयित्वा सचैलं स्नायात् । रजस्वला चतुर्थेऽहनि पष्टिमृत्तिकामिः शौचं कृत्वा क्षत्रादित्री च पादपादन्यूनमृत्तिकाभि- काका' । २ स, शाने तु। घ. पुर।

·स्मृत्यर्थसारः। विधवा द्विगुणमृत्तिकाभिः शौचं कृत्वा मलं प्रक्षाल्य दन्तधावनपूर्वकं संगवे सचैलं स्नायात् । रजस्वलायाः स्नातायाः पुनरपि रजोदृष्टावष्टा. दशदिनादर्वागशुचित्वं नास्ति । अष्टादशदिने रजोदृष्टावेकरात्रमशुचि- स्वम् । नवदशदिने द्विरात्रम् । विशादिदिने विरात्रम् । प्रायो विशा- दिदिनादूय रजःस्राविणीनामेवं भवति । विशतिदिनादर्षामायशो रजोदर्शनवतीनामष्टादशदिनेऽपि घिरात्रमशुचिषम् । किंच त्रयोदश- दिनादूवं प्रापशो रजःस्राविणीनामेकादशदिनागिशुचित्वं नास्ति । एकादशदिने रजोहटावेकरात्रमशुचित्त्वम् । द्वादशे द्विरात्रम् । त्रयो- दशादिदिनेषु त्रिरात्रमेव । सचैलनानं वस्त्रं प्रक्षाल्य मात्वा पुनः सचैल स्नानम् । एकपत्रः स्पृष्टश्चेत्तथा नातेऽपि सचैलं नानमेव । सयामे हट्टमार्गे च यात्रादेवगृहेषु च । उत्सवकतुतीर्थेषु विप्लवे ग्रामदेशयोः । महाजलसमीपेषु महाजनवरेषु च । अग्न्युत्पाते महापत्सु स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुप्यति ॥ प्राप्यकारीन्द्रियं स्पृष्टमस्पृष्टि वितरेन्द्रियम् । तयोश्च विपर्य माहुः स्पृष्टास्पृष्टचभिधानतः ।। इति स्पृष्टास्पृष्टविधिः। अथाशौचविधिः---चतुर्मासाभ्यन्तरे गर्भमात्रनाशः स्राव उच्यते । सत्र नाव आद्यमासंचतुष्टये मातुस्लिरात्रमाशौचम् । उपरि मातुर्गर्भमाससं. ख्यासमदिनमाशौचम् । सगोत्रसपिण्डाना मानेन सद्यः शुद्धिः । यतःप्रभृति संतानं भिद्यते स कूटस्थस्तमारभ्य गणिताः सप्त पुरुषाः सपिण्डाः । ऊधं समानोदकाः । पञ्चमपष्ठयोर्मासयोर्गर्भमानाशः पात इत्युच्यते । पाते मातुर्गर्भमाससमदिनमाशौचम् । पित्रादीनां सपिण्डानां विरात्रम् । इदं तु गर्भनाशप्रयुक्ताशौचं सर्ववर्णेषु समम् । सप्तममासप्रभृति पूर्णगर्भनिर्गमः प्रसवस्तत्र प्रसवे जनननिमित्तमाशाचं पूर्ण दशाहादिक सर्वेषां यथावर्णं भवति । सोदकानां विरात्रम् । जननानिमित्तास्पृश्यत्वं मातुरेव यावदाशीचं न पितुः । तम्य मानानन्तर- मस्पृश्यत्वं नास्ति । सपिण्डानामस्पृश्यत्वं सर्वदा नास्त्येव । सूतिका स्ववर्णाशौचे गते संव्यवहार्येव । अदृष्टार्थेषु तु कर्ममु पुत्रप्रसूतिविंश- १ ख. म. प. पिंशदि । २ स. ग. घ. °समये मा।

·श्रीधराचार्यकृत:- तिरात्रमयोग्या स्त्रीप्रसूर्मासम् । पुत्रजननदिवसे हिरण्यभूगवाश्चाज्यवा. सःशय्यागृहादि सर्व प्रतिग्राह्यम् । कृतान्नं वर्ण्यम् । कृतान्नग्रहणे चान्द्रायणम् । पुत्रजननदिवसे दानं कुर्यात् । हिरण्याद्यमावे तदानी संकल्प्य पश्चात्समर्पयेत् । प्रथमे दिवसे हिरण्यादिदानं पठे सप्तमे वा बलिदानं दशमदिनेऽन्नदानमित्यादि यथाचार कार्यम् । सूतिकागृहरक्षा चकार्या रात्री विशेषेण । जन्माशौचमध्ये तच्छिशुमरणे तूच्यते । नाभिच्छेदनादूध शिशुमरणे निष्प्राणशिशुनिर्गमे च जनननिमित्ता- शौचं कृत्स्नं यथावणं सर्वेषां सपिण्डानामस्त्येव । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः । नाभिच्छेदनात्पूर्व शिशुमरणे तु जनननिमित्ताशौच सपि. ण्डानां विरात्रम् । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः । गातुर्जनननिमित्ताः शौचं सर्वं यथावर्णमस्ति । मरणनिमित्ते सद्यः शुद्धिः । नामकरणा- त्पूर्व शिशुमरणे निखननमेव नानुगमनं नाग्न्युदकदानादिकम् । ज्ञातीना सचेलसानात्सद्यः शुद्धिः । ततो दन्तजननात्पूर्व मरणे निसननं सूष्णी दहनोदकादिदानं वा कार्यम् । अनुगमनं कृताकृतम् । खननपक्षे सद्यः शुद्धिः । दहने काहम् । खननं च शवमलं प्रक्षाल्य घृतेनाभ्यज्य समाप्य नववस्त्रसूत्रगन्धमाल्यानुलेपनाद्यैः शक्त्या ह्यलंकृत्य ग्रामादहिः शुचौ देशे कार्यम् । दहनं च तथा शव संसाप्यालंकृत्य बान्धवज्येष्ठपूर्वाः इमशानं नीत्वा लौकिकाग्निना तूष्णीं कुर्युः । तूप्णीमुदकदानादिदानं च । दहनेऽमेध्यचण्डालसूतकिंपतितचितामीन्वर्जयेत् । दन्तजननाध्य प्रथमवर्षे कृतचूडस्यापि यावनिवर्पमेकाहः । प्रथमवर्षे जातदन्त- स्याकृतचूडस्याप्येकाह एव । दन्तजननादूवं विवर्षपर्यन्तमकृतचू. उस्य भरणे खननं दहनं वा कार्यम् । खनन एकाहमाशौचम् । दहने विरात्रम् । अत्रोन द्विवन्तिमनुगमनं कृताकृतम् । पश्चान्नित्यम् । दन्तजननादूचं त्रिवर्षपर्यन्तं कृप्तचौलस्य मरणे तूष्णीं दहनम् । तूंणीमुदकादिदानम् । विराबाशीचं नित्यमेव । त्रिवर्षात्परं कृतचील- स्थापि मरणे यावदुपनयनं तावदनुगमनम् । तूप्णी दहनोदकदान- विराबाशीचानि नियतानि कार्याणि । अनुपनीतमरणे मातापित्रोर्द- शाहाशीचपक्षोऽनाहतः । अनुपनीतमृताशीचे वर्णाः स्वाशीचकाल- त्रिमागावं स्पृश्याः । अनुपनीतमरणे श्रुतेऽतीताशौचं नास्ति मानमेव । इदं वयःप्रयुक्ताशौचं सर्ववर्णसमम् । आशौचान्ते नात्वा स्वस्तिवाचन: पूर्व बाह्मणमोजन कार्यम् । कन्यामरणे तु त्रिपुरुपविषयज्ञातीनामा- चौलकरणादाचौलकालाद्वा मानेन शुद्धिः । स्त्रीषु सापिण्ड्यं त्रिपुरु:

·स्मृत्यर्थसारः। पमेवामत्तासु । ततो वाग्दानादागेकाहमाशीचम् । ततो विवाहादा- आपतिपक्षे पितृपक्षे च त्रिपुरुषपर्यन्तं त्रिरात्रम् । वाग्दानामावे विगह- निश्चयोऽवधिरित्येके । अत्रोनद्विवर्षे खननं पश्चादहनं पुरुषवदा । अस्पृश्यत्वादि सर्व पूर्ववदेव । उपनयनादूर्व पुरुपमरणे विवाहादूर्य खीमरणे शूरमरणे च विधिवदग्ध्वोदकपिण्डदानसहितं यथाषणं पूर्णाशीचं कार्यम् । तच्च दहनं ब्रह्मचर्यादेरननिकस्य विधुरादेवापि कपालामिना स्वशाखोक्तविधिना कार्यम् । गृहस्र्थस्य गृह्यामिना कार्यम् । आहिता नेतामिना दहनं कार्यम् । तच्चाशीचं ब्राह्मणानां दशा- हम् । क्षत्रियाणां द्वादशाहम् । वैश्यानां पञ्चदशाहम् । शूदाणां मासम् । वृत्तस्थानां द्विजशुश्रूपापञ्चमहायज्ञवतां शुदाणां तु पश्चदशाहम् । चतुर्थे दशरात्रं स्पादिति पक्षो दूषितः । एकाहाच्छुप्यते विप्रो योऽग्निवेदसमन्वितः। इस्याद्या अनादृताः । तचाशौचमाहिताग्नेविधिवदहनं कृत्वा दहन- दिवसमारभ्यैव कार्यम् । विदेशस्थे सते यावद्विधिना न संस्कारस्ताव- पुत्रादीनां संध्यादिकमलोपो नास्त्येव । अनाहिताग्नेर्मरणदिवसमारभ्या- शौचं कार्यम् । अनाहिता विधिवदहनाभावे तदानीमाशौचग्रहणं कृता- कृतम् । आहिता विधिवदहनामाव आशौचं नास्त्येव । अग्न्युदकदान च पुत्राणां प्रथमदिने कार्य दशमे वा। यहाद्वा । दशमदिनादग्विा । आधश्राद्धामाग्वा कस्मिंश्चिद्दिने ग्रामादहिः कार्य नखनिकृन्तनं च। गुरुमरणे चैत्रम् । मृतशरीरामावेऽस्थिसंस्कारं कुर्यात् । अस्माममावे पलाशवृन्तैः कुशैर्वा शरीरप्रतिकृतिं कृत्वा पुनःसंस्कारं कुर्यात् । आहि- तामेः पुनःसंस्कारे प्रत्यक्षशववहाहादिकं संपूर्णाशौचं यथावणं कार्यम् । अनाहितामेः पुनःसंस्कारस्तस्सूतकमध्ये चेत्कृतस्तत्सूतकशेषेणेष शुद्धिः। अतीते सूतके पुन:संस्कारे नु पूर्वमगृहीताशौचस्य पुत्रस्प पत्न्याश्च दशाहादिकं पूर्णाशौचम् । गृहीताशौचस्य पुत्रस्य पल्ल्याश्च विरात्रम् । पत्नीपुनःसंस्कारे पत्युश्चैवं सपल्योमिथश्चैवम् । अगृहीताशौचानां सपि- ण्डानां बिरानम् । गृहीताशौचानां पुनराशीचं नास्त्येव । विदेशस्थज- नने मरणे षा प्रथमदिवसाध्वं ज्ञाते स्वाशौचशेषेणैव शुद्धिः पुनादी: नाम् । हीनवर्णस्य ब्राह्मणाद्युत्कृष्टजातिसपिण्डव उस्कृष्टनात्याशीच. १ख. ग. "भव प्रतामु । २ घ, "स्वस्थान हिसाने 11 ग. °च चास्ये । ४ ख ग.प. पाप पु.

·श्रीधराचार्यकृत:- मेव । दासी दासश्च प्रेप्यश्च स्वामिकार्य स्वाम्याशौचसमकाले.. गते. स्पृश्याः । स्वकर्माधिकारस्तु स्वाशौचान्त एव । प्रतिलोमजानां नाशौचं तेषां तदन्ते मलक्षालनमेव । शवं दग्ध्वा पृष्ठतोऽनवेक्षमाणा आग- च्छन्तोऽस्फुटितं श्लक्ष्णं पापाणं. गृहीत्वा महाजलं गत्वा तत्र महाजले. शरीरमलं प्रक्षाल्य वस्त्रं संशोध्य सात्वा पुनः सचैलं. सात्वा च वाग्यताः समाहिताः सगोत्राः सपिण्डाः समानोदकाच वृद्धपूर्वाः प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखाः प्रेतस्य नामगोत्रे उच्चार्य प्रेत- स्तृप्यविति जलपूर्णाञ्जलिं सतिलं सव्योत्तरपाणिकाः पापाणे सकृत्म- मुश्चेयुः। एवमुदकं दत्त्वा जलात्समुत्तीर्णान्नवजाततृणके भूप्रदेशे सम्य- 'विस्थतान्कुलवृद्धाः पूर्वेतिहासैः शोको निष्फ श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतास्य पतति तस्मान्न रोदनं कायं विहिताः क्रियाः कार्या इत्याश्वास- येयुः। एवमाश्वासिता वस्त्राणि निप्पीड्य शोपयित्वा बालपूर्व गृह गत्वा द्वारि स्थित्वा समाहिता निम्बपत्राणि शनैर्मक्षयित्वाऽऽच. म्याग्न्युदकगोमयगौरसर्पपदूर्वाद्रगोवृपभान्स्पृष्ट्वा मणिमवालादीन्स्व- शासोक्तांश्च यथालामं स्पृष्ट्वाऽश्मनि पदं शनैनिधाय गृहं प्रविशेयुः । तस्मिन्नहन्येकस्मिन्मृन्मये पात्रे जलं प्रेत नाहीत्याकाशे शिक्यादी स्थाप्यम् । अन्यस्मिन्मृन्मये क्षीरं प्रेत पिवेति तथैव स्थाप्यम् । निम्बपत्रमक्षणं पात्रस्थापनं वा कार्यम् । ततस्तस्मिन्दिवसे तस्मि: 'न्गृहेऽनं न पचेयुः । कीतान्नेन वाऽयाचिताहतेन वाऽन्यगृहपक्वेन वा हविष्येण वर्तेरन्न स्वगृहपक्केन क्षारलवणमापमांसापूपपायसव- जम् । अधःशयनं बालवृद्धातुरवज पृथक्पृथग्ब्रह्मचर्ययुक्ता भवेयुः । गुरौ मृत उपवसेयुः पुत्राः पत्नी च । जातसूतके सर्वे नियमा न स्युः । 'महागुरुभरणेऽक्षारालवणाशिनो द्वादशरात्रं दानाध्ययने वर्जयेरन् 'पिता पुत्रमुत्पाद्य संस्कृत्य वेदं वेदार्थ च ग्राहयित्वा वृत्ति कल्पयित्वा महागुरुभवति । ततो यावदाशीचं तावत्प्रत्यहमेकैकमञ्जलिं दहः। तथा सति दशदिनेषु दशाञ्जलयः स्युः। यद्वाऽशोचदिनेषु प्रत्यहं दिनसंख्य- याऽक्षलीन्वृद्धया दत्त्वाऽतीतदिनसंख्यया च दद्यात्। तथा सति शताक्ष. उयः स्युः । एवं मातामहानामाचार्याणां चोदकदानं कुर्यात् । सखीनां प्रत्तानी दुहितृभगिन्यादीनां मागिनेयश्वथूश्वशुरविजां चेच्छयोदक- 'दानं कुर्यात् । अस्थिसंचयनमाहिताग्नेरनाहिताग्ने संस्कारमारभ्य प्रथ- मेऽहि द्वितीये नृतीये चतुर्थे सप्तमे नवमे वाऽविरुद्ध स्वशासोक्तविधिना १ रा. ग. 'लेनैव स्पृ 1 32. प्रेतना ।

·स्मृत्यर्थसारः। कार्यम् । तत्र पिण्डवयं च देयम् । एकः पिण्डः श्मशानवासिभ्यः पूर्व- प्रेभ्यो मध्यम एक इदानीतनप्रेताय दक्षिणत एकस्तत्सखिभ्य इति दक्षिणसंस्थं दद्यात् । अस्थीनि गङ्गायां क्षिपेदन्यतीर्थे वा।शुद्धदेशे वा। संचयने कृते वर्णाः स्वाशौचकालघिमागेन त्रिचतुःपञ्चदिनैः स्पृश्याः । दशद्वादशपञ्चदर्शनिशदिनर्मोज्यान्नाः। ब्रह्मचारी पितृमातृमहागुर्वाचा- र्योपाध्यायव्यतिरिक्तानां देहनाशौचोदकदानादिकं न कुर्यादासमावर्तना- त् । पिबादीनां तु कुर्यादेव । प्रक्रान्तमायश्चित्तवतश्वाऽऽवतसमार्दहना. दिकं न कुर्यात् । स्वकर्मरहितश्च न कुर्यात् । कृतेऽपिनोपतिष्ठते । मातापित- गुर्वाचार्योपाध्यायानां तकार्ये वतचारिणो घतलोपोनास्ति । स सूतकानं नाश्नीयात् । न सूतकिमिः सह वसेत् । अन्यप्रेतालंकरणे तूपनयनं कार्यम् । समाप्तवतस्य शिष्यस्य दशाहाशीचं गुरुदहने । स्वकर्मपतिता महा- 'पातकपतिताः पुरुषाः स्त्रियश्च हीनजातिगामिन्यो वाह्मणगर्भपातिन्यो मर्तृघ्यश्च स्तेयस्वभावा विरुद्धधर्माणश्च कीवाश्च वहनोदकदानादिक न कुर्युः। मोहात्कृतेऽपि नोपतिष्ठते । तस्य पुत्रो दिनत्रये ग्रामादहिः पापाणस्य पुरतः कुशेष्वमन्त्रकं नामगोत्रेण पिण्डपितृयज्ञप्रयोगेण बीपिण्डान्दद्यात् । पिण्डे पापाणे चाक्षतगन्धमाल्यधूपदीपान्दद्यात् । धूपदीपो न वा दद्यात् । यद्वा दशदिनेषु दश पिण्डान्दद्यात् । आशौच- हासेऽपि त्रयः पिण्डा दशैव वा । अनेकपुत्रत्वे वितरानुमतो ज्येष्ठ एव दद्यात् । द्रव्येण विभक्तेन वाऽविमक्तेन वा । पुवामावे पितृस- पिण्डा मातृसपिण्डाः शिष्यास्तदर्थजीविनो वा संबन्धिनो यान्धवा दाः । असगोत्रः सगोत्रो वा पुरुषः स्त्री वा । प्रथमेऽहनि यो दद्यात्स- दशाहान्तम् । प्रथमेऽहनि यव्यं दशाहान्तं तदेव । दशमेऽहन्यधिक पिण्डनयं देयम् । एकपिण्डस्तत्सखिभ्यः । इदानींतनप्रेताय मध्यमः । दक्षिणत एकः विण्डो यमाय । ततः का प्रार्थिता बान्धवाः संबन्धि- नश्च त्रीस्त्रीन्धर्मोदकाञ्जलीन्दयः। न पापाणनियमः । ततः सुवासि- न्योऽभ्यङ्गनाताः शुभशुक्लवाससः कलशपूर्वाः स्वगृहं गत्वाऽन्नमोज- नादि स्वगृहपाकेन यथाचारं कर्षः । विराबाशीचे दशाञ्जलय: शताञ्जलयो वा । दशासलिपक्षे प्रथमेऽह्नि प्रयोऽञ्जलयः । द्वितीये चत्वारः । तृतीये बयः । शताञ्जलिपक्षे प्रथमेऽह्नि विंशत् । ख. ग. घ. 'शपिंशतिदिन १२ ख. ग. दशाहाशी । ३ ख. ग. मात्रादी। ख. ग. घ. पुनरुप । ५ क, मोवृत्तशि । ६ ख.ग. शौचाहा । ७ स. पावणे नि । ।

·श्रीधराचार्यकृतः- द्वितीयेच चत्वारिंशत् । तृतीये त्रिंशत् । पिण्डाश्च त्रयोदश वा । दशपक्षे प्रथमेऽह्नि नयः । द्वितीये चत्वारः । तृतीये त्रयः। संचयनं च । अनुपनीतस्य पिण्ड भूमौ दद्यान्न बर्हिषि । स्त्रीशू- दयोर्विवाहादगिव । अशौचदिनमध्ये पुनःसंस्कारे तुं दृष्टबाध- मयादिनं संमवे शोध्यम् । कालान्तरे कर्तव्ये प्रेतकार्य तु दिन शोध्यमेव । संवत्सरादूर्व प्रेतकार्ये तूत्तरायणकालः श्रेयान् । तत्रापि कृष्णपक्षः श्रेयान् । तत्रापि नन्दा त्रयोदशी चतुर्दशी दिनक्षयं च वर्जयेत् । शुक्रशनैश्चरवारौ वर्यो । नक्षत्रेषु मरणी कृत्तिकाऽऽर्दाऽऽ- श्लेपा मघा मूलं धनिष्ठादिपञ्चकं च त्रिपुष्कराणि चातिदुष्टानि सर्वथा वानि । व्यतीपाते परिघे वैधृतौ च योगे विष्टिकरणे चतुर्थाष्टमद्वाद- ‘शस्थे चन्द्रे चातिदोपः। रोहिणीमृगशीर्षपुनर्वसुपूर्वोत्तराचित्राविशा. खानुराधापूर्वापाटोत्तरापाढा निपिद्धत्रिपुष्कराणि चेपदुष्टानि संमवे यानि । शेपाण्यदुष्टानि ग्राह्याणि । सर्वथा दिनशुद्धयसंमवेऽनतिदुष्ट- 'बाहनक्षत्रं ग्राह्यम् । पुनःसंस्कारेऽनन्तरनक्षत्रं ग्राह्यम् । नन्दायां शुक्र- धारे चनुर्दश्यां बिजन्मनक्षत्रेप्वेकोद्दिष्टमतिनिपिद्धम् । साक्षादेकाशाहे च प्राप्त एकोद्दिष्ट कार्यमेव । तत्र तिथिनक्षत्रवारादिकं नैव शोध्यम् । युगादिमन्वादिसंकान्त्यमावास्यासु प्रेतकार्ये किंचिदपि नैव शोध्यम् । (*अपरार्कात्- धनिष्ठापश्चकमृते पञ्चरत्नानि नन्मुखे । न्यस्याऽऽहुतित्रयं कर्ता दद्याद्वहवपामिति ॥ ततो निहरणं कार्यमेप साग्नेविधिः स्मृतः इतर निखनेदेव । त्रिपादर्भमृते तद्धिरण्यशकलं मुखे ।) प्रतिपादयेत् । प्रत्यक्षशवसंस्कारे पुनःपुनःसंस्कारे च कर्तव्य ऊोच्छिष्टाधरोच्छि- टोमयोच्छिष्टास्पृश्यस्पृष्टमरणसट्टामरणयद्धमरणादिपु सत्सु त्रीन्कृ- चान्पद कृच्छ्रान्द्वादश कृच्छ्रान्पञ्चदश कृषट्रान्वा प्रायश्चित्तं निमि- तानुसारेण ब्राह्मणवचनाद्गृहीत्वाऽशक्तौ तदेव कृच्छ्रमत्याम्नायं धेनुगो. * धनुधिदान्तर्गतपाठ: क. पुस्तके वर्तते। स.न. ग. गवम् । ३ . प. "नि दिपु ३ फ. ग. रेमान्त।

·स्मृत्यर्थसारः। हिरण्यधनधान्पवस्त्रादि दत्त्वा तदानी शुद्धिं संपाद्य दहनादिकं कार्यम् । शक्तो मक्तः पुत्रादिः पित्रादेः पापिन: सर्वात्मना शुद्धिमिच्छति त्मायश्चित्तप्रकरणोक्तसर्वप्रायश्चित्तानामन्यतमं योग्यं कृत्वा दहना- दिकं कुर्यात् । दहनादिकर्ताऽप्यधिकारित्वाभाव एवमेव शुद्धिमात्मनः संपाद्य दहनादिकं कुर्यात् । एवं प्रेतस्याऽऽत्मनश्च शुद्धिमनापाद्य लोमा. दिना दहनादिके कृते तत्सर्वं नोपतिष्ठते । अन्तरिक्षे विनश्यति । उम. योश्च नरको ध्रुवम् । पापण्डिनां वेवाह्यलिङ्गानां सत्यधिकारेऽनाथ- मिणां स्वकर्महानिपतितानां महापातफिनां पुरुपाणां स्त्रीणां हीनजा- तिगामिनीनां ब्राह्मणगर्भमर्तृघ्नीनां कुठटानां च प्रायोनाशकशस्त्रा- मिविपोइन्धनप्रपतनाद्यैर्बुद्धिपूर्वकमात्मघातकानां दहनादिकं न कुर्यात् । चण्डालजलसर्पबाह्मणवैद्युतदंष्ट्रिशृङ्गिपशुभिर्बुद्ध्या दर्पाकोधादिना मृतानां च दहनाशीचोदकादिकं न कुर्यात् । मोहात्कृतेऽपि नोपतिष्ठते। अन्तरिक्ष विनश्यत्येव । तेपां शरीरं गङ्गायां क्षिपेत् । अन्यस्यां वा महानद्यां क्षिपेत् । त्रेतामीनप्सु क्षिपेत् । गृह्यामिं च चतुष्पथे । यज्ञ- पात्राणि दहेत् । तेषां शवानां स्पर्शनसानालंकारवहनरज्जुच्छेदनदह- नाश्रुपातकथादीनज्ञानतः कृत्वा महासांतपनं कुर्यात् । ज्ञानातप्तक- च्छ्रम् । एतेप्वेकैककरणे त्वज्ञानादुपवासः । मत्याऽभ्यासे कृच्छातिकृ. च्छूचान्द्रायणानि योग्यतया कुर्यात् । एतेषां पापण्ड्यादीनां सर्वेषा निष्कृतिनास्ति प्रायश्चित्ताकरणे । तदानीं प्रायश्चित्तकरणासंमये वत्स- रान्ते लोकगर्हापरिहारार्थ शुद्धयर्थं च श्राद्धादौ योग्यत्वार्थं च नारायण- बलिं कृत्वा श्राद्ध कार्यम् । अथ तेपामतिविरक्ता मक्ताः प्रायश्चित्तस- मर्थाः पुत्रादयः सन्ति चेदात्मघातप्रायश्चित्तं चान्द्रद्वयं तप्तकृच्छचतुष्ट्य च कृत्वा द्वात्रिंशत्कृच्छ्राणि कृत्या पापण्ड्यादीनां सर्वेषां प्रायश्चित्तं योग्यं कृत्वा तदैव वा कालान्तरे वा संवत्सरादग्विा दहनादिक कृत्वा श्राद्धं कुर्युरनित्यत्वादायुपः । प्रायो महामस्थानं भपतन गिरिवृक्षादिभ्यः। अथ नारायणबलिरुच्यते-कस्यांचिच्छुक्लैकादश्यां विष्णु वैवस्वतं यम च यथावभ्यर्प तत्समीपे मधुघृतप्लुतास्तिलमिथान्दश पिण्डान्वि- प्णुरूपेण प्रेतमनुस्मरन्मेतनामगोत्रे उच्चार्य दक्षिणायेषु दर्भपु दक्षि- णामुखो दत्त्वा गन्धारिभ्यर्च्य पिण्डप्रवहणान्तं कृत्वा नद्यां क्षिपेन , ·श्रीधराचार्यकृतः- द्वितीये च चत्वारिंशत् । तृतीये त्रिंशत् । पिण्डाश्च त्रयोदश वा । दशपक्षे प्रथमेऽह्नि प्रयः । द्वितीये चत्वारः । तृतीये त्रयः। संचयनं च । अनुपनीतस्य पिण्डं भूमौ दद्यान्न बर्हिपि । स्त्रीशू- द्रयोविवाहादगिव । अशौचदिनमध्ये पुनःसंस्कारे तुं दृष्टबाध- मयाद्दिनं संमवे शोध्यम् । कालान्तरे कर्तव्ये प्रेतकार्य तु दिन शोध्यमेव । संवत्सरादूवं प्रेतकार्ये तूत्तरायणकालः श्रेयान् । तत्रापि कृष्णपक्षः श्रेयान् । तत्रापि नन्दा त्रयोदशी चतुर्दशी दिनक्षयं च बजयेत् । शुक्रशनैश्चरवारौ वयौँ । नक्षत्रेषु भरणी कृत्तिकाऽऽऽऽ- श्लेषा मया मूलं धनिष्ठादिपञ्चकं च त्रिपुष्कराणि चातिदुष्टानि सर्वथा वानि । व्यतीपाते परिघे वैधृतौ च योगे विष्टिकरणे चतुर्थाष्टमद्वाद- शस्थे चन्द्रे चातिदोषः । रोहिणीमृगशीर्पपुनर्वसुपूर्वोत्तराचित्राविशा. खानुराधापूर्वापाढोत्तरापाढा निपिद्धत्रिपुष्कराणि चेपदुष्टानि संमवे यानि । शेपाण्यदुष्टानि ग्राह्याणि । सर्वथा दिनशुद्धयसमवेऽनतिदुष्ट- बाह्यनक्षत्रं ग्राह्यम् । पुनःसंस्कारऽनन्तरनक्षत्रं ग्राह्यम् । नन्दायां शुक्र- बारे चतुर्दश्यां विजन्मनक्षवेष्वेकोद्दिष्टमतिनिपिद्धम् । साक्षादेकाशाहे च प्राप्त एकोद्दिष्टं कार्यमेव । तत्र तिथिनक्षत्रवारादिकं नैव शोध्यम् । युगादिमन्वादिसंक्रान्त्यमावास्यासु प्रेतकार्ये किंचिदपि नैव शोध्यम् । (अपरात्-ि धनिष्ठापश्चकमृते पश्चरत्नानि तन्मुसे। न्यस्याऽऽहुतित्रयं कर्ता दद्याद्वहवपामिति ।। ततो निर्हरणं कार्यमेप साविधिः स्मृतः । इतरं निखनेदेव । त्रिपादक्षमृते तद्वद्धिरण्यशकलं मुसे ।) प्रतिपादयेत् । प्रत्यक्षशवसंस्कारे पुनःपुनःसंस्कारे च कर्तव्य अङ्केच्छिष्टाधरोच्छि. टोमपोच्छिष्टास्पृश्यस्पृष्टमरणसवामरणयद्धमरणादिपु सत्सु श्रीकृ- छान्पद कृच्छ्रान्दादश कृच्छान्पञ्चदश कृच्छ्रान्वा प्रायश्चित्तं निमि- तानुसारेण ब्राह्मणवचनाद्गृहीत्वाऽशक्तौ तदेव कृच्छमत्याम्नायं धेनुगो. * धनुधिद्वान्तर्गतपाठः क. पुस्तके वर्तते। १.म. ग. वम् । २ क. प. निकि. ग. १ मान्द्र ।

·स्मृत्यर्थसारः। हिरण्यधनधान्पवस्त्रादि दत्त्वा तदानीं शुद्धिं संपाद्य दहनादिकं कार्यम् । शक्तो मक्तः पुत्रादिः पित्रादेः पापिनः सर्वात्मना शुद्धिमिच्छति चेत्प्रायश्चित्तप्रकरणोक्तसर्वप्रायश्चित्तानामन्यतमं योग्यं कृत्वा दहना- दिकं कुर्यात् । दहनादिकर्ताऽप्यधिकारिवाभाव एवमेव शुद्धिमात्मनः संपाद्य दहनादिकं कुर्यात् । एवं मतस्याऽऽत्मनश्च शुद्धिमनापाद्य लोमा- दिना दहनादिके कृते तत्सर्वं नोपतिष्ठते । अन्तरिक्षे विनश्यति । उम- पोश्च नरको भुवम् । पापण्डिनां वेदपाह्यलिङ्गानां सत्यधिकारेऽना- मिणां स्वकर्महानिपतितानां महापातकिनां पुरुषाणां स्त्रीणां होनजा. तिगामिनीनां ब्राह्मणगर्भमर्तृघ्नीनां कुलटानां च मायोनाशकशस्त्रा- मिविपोद्वन्धनप्रपतनाद्यैर्युद्धिपूर्वकमात्मघातकानां दहनादिकं न कुर्यात् । पण्डालजलसर्पनाह्मणवैद्युतदंट्रिशृद्भिपशुभिर्युद्ध्या दर्पाकोधादिना मृतानां च दहनाशीचोदकादिकं न कुर्यात् । माहात्कृतेऽपि नोपतिष्ठते । अन्तरिक्ष विनश्यत्येव । तेषां शरीरं गङ्गायां क्षिपेत् । अन्यस्यां वा महानद्यां क्षिपेत् । त्रेताग्रीनप्सु क्षिपेत् । गृह्यानिं च चतुप्पथे । यज्ञ- पात्राणि दहेत् । तेषां शवानां स्पर्शनसानालंकारवहनरज्जुच्छेदनदह- नाश्रुपातकथादीनज्ञानतः कृत्वा महासांतपनं कुर्यात् । ज्ञानात्तप्तकृत छम् । एतेप्वेकककरणे त्वज्ञानादुपवासः । मत्याऽभ्यासे कृच्छातिकृ. छुचान्द्रायणानि योग्यतया कुर्यात । एतेषां पापण्ड्यादीनां सर्वेषां निष्कृतिर्नास्ति प्रायश्चित्ताकरणे । तदानीं प्रायश्चित्तकरणासमवे वत्स- रान्ते लोकगोपरिहारार्थं शुद्धयर्थं च श्राद्धादी योग्यत्वार्थ च नारायण- बलिं कृत्वा श्राद्धं कार्यम् । अथ नेपामतिविरक्ता मक्ताः प्रायश्चित्तस- मर्थाः पुत्रादयः सन्ति चेदात्मघातपायश्चित्तं चान्द्रद्वयं तमकृच्छचतुष्टयं च कृत्वा द्वात्रिंशत्कृच्छ्राणि कृत्वा पापण्ड्यादीनो सर्वेषां प्रायश्चित्तं योग्यं कृत्वा तदेव वा कालान्तरे वा संवत्सरादुर्वाग्वा दहनादिक कृत्वा श्राद्धं कुर्युरनित्यत्वादायुपः । प्रायो महामस्थानं प्रपतन गिरिवृक्षादिभ्यः। - ·श्रीधराचार्यकृत:- पल्यादिभ्यो दद्यात् । ततस्तस्यामेव राज्यामयुग्मान्बाह्मणानामन्यो- पोपितः श्वोभूते मध्याह्ने विष्णुमभ्ययकोद्दिष्टेन विधिना बाह्मणपा- दप्रक्षालनादि तृप्तिप्रश्नान्तं कृत्वा पिण्डपितृयज्ञवदुल्लेखनाद्यवनेज- नान्तं कृत्वा विष्णवे ब्रह्मणे शिवाय यमाय च सपरिवाराय चतुप्पि. ण्डान्दत्त्वा नामगोत्रसहितं प्रेतं संस्मृत्य विष्णोर्नाम संकीर्य पञ्चमं पिण्डं दद्यात् । ततो विप्रानाचान्तान्दक्षिणादिभिस्तोपयित्वा तन्मध्ये चैक गुणवत्तमं प्रेतबुद्ध्याऽनुस्मरन्गोभूहिरण्यादिभिरतिशयेन तोप- यित्वा पवित्रपाणिभिविप्रैः प्रेताय तिलसहितमुदकं दापयित्वा स्वजनैः सहितो भुञ्जीत । सर्पहते त्वयं विशेषः-तस्य नागवतं कार्यम् । तत्र संवत्सरं भाद्रपद शुक्लपश्चमीमारभ्यान्यां वा शुक्लपञ्चम्यामुपवासः कार्यः । यद्वा चतु: मिकभक्तं पञ्चम्यां नक्तं कुर्वन्दारुमयं मृन्मयं वा नागं पञ्चफणं कृत्वा गन्धैः करवीरैः शतपत्रैर्जातीपुष्पैचूंपादिभिरनन्तं वासुकि शङ्ख पनं कम्बलं कर्कोटकमश्वतरं धृतराष्ट्र शङ्खपालं कालियं तक्षकं कपिलं व पञ्चम्यां संपूज्य पश्चान्द्राह्मणान्तपायसमोदकैर्मोजयेत् । संवत्सं- रान्ते चैवं संपूज्य महवाह्मणभोजनं सौवर्णनागदानं गोदानं च कुर्यात् । अथवोमयोः पक्षयोः पञ्चमीपु भूमौ नागं पिप्टेन विलिख्य सितपुष्प- गन्धैः सितगन्धवासिततण्डुलैरभ्यर्च्य गव्यक्षीरमोदकं भूमी निवेद्योप- स्थायैवं वदेन्मुश्च मुश्चममिति । तहिने मधुरमन्नमश्नीयात् । एवमन्दं विधिना नागमभ्यर्च्य पूर्णेऽन्दे नारायणबलिं कृत्वा सौवर्ण नागं गां च दद्यात् । ततः श्राद्धादिकं सर्वं कुर्यात् । चण्डालगोबा. ह्मणपशुदंष्ट्रिसग्न्युिदकादिभिः प्रमादान्मरणे तु चान्द्रायणं तप्त कृच्छ्रद्वयं च कृत्वा यद्वा पश्चदश कृच्छ्रान्कृत्वा विधिना दहनाशीचो. दकं सर्व कार्यमेव । अनुष्ठानासमर्थजीर्णवानप्रस्थादीनामचिकित्स्य- गुरुव्याधिपीडितानां चाग्न्युदकाशनगिरिपपतनादिभिर्बुद्धिपूर्वकमात्म- घातकत्वमभ्यनुज्ञायते । तेपां विधिवदाहं कृत्वा विराबाशीचं कार्य द्वितीयेऽहयस्थिसंचयनं तृतीय उदकपिण्डदानं चतुर्थेऽह्नि श्राद्धं मर्यात । एवमन्येपां विध्यनुगृहीतात्मघातकानां कार्यम् । अभि. विसंधियादिहतानां गोविप्रेरन्त्यजे: पशुदंष्ट्रवादिमियुद्धे बुद्धिपूर्वा- त्मघातकानां पापण्ड्यनाश्रमिपतितानां सद्यः शौचम् । जाताशोचे मृता च बेताग्निसाध्याग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाद्या नित्यनैमित्तिकाः कि औपासनानिसाध्याश्च सायंपातोमपार्वणस्थालीपा:

·स्मृत्यर्थसारः। काद्या नित्यनैमित्तिकाः श्रुतिचोदितत्याकार्या एव । असमधे हापयेत् । सर्वथा न हापयेत् । स्मार्तत्वेऽपि पिण्डपितृयज्ञश्रवणाकश्वियुजी- फर्मादिकमसगोत्रेण कारयेन्न हापयेत् । ( * ब्रह्मचर्यादिधतिनां च वृत्ते श्राद्धकर्मणि कर्तृणां निमन्त्रितानां मोक्तां यत्किंचिनियमस्थानाम- प्रतिषिद्धयाहिनित्यदातृणामेतेपां यावदुपाधिस्तावदशौचं नास्त्येव । ऋत्विगादीनां तदानीं मानमस्ति) यजमानस्तु सात्वाऽऽचम्पोद्देशत्यागी कुर्यात् । सर्व काम्यं तु वर्ण्य मेव । स्मार्तत्वेऽपि संध्यायां गायत्र्याऽक्ष- लिदानं कार्यम् । मार्जनं कार्यं न वा । सूतके कर्मणां त्यागः । यदा माणान्नियम्य मनसा मन्त्रमुच्चारयन्मार्जनादिकं कृत्वा वाचा गायत्री- मुच्चार्याञ्जलिं दद्यात् । दानपतिग्रहपञ्चमहायज्ञनित्यमाद्धस्वाध्याया- दीनां स्मार्तानां त्याग एव । नित्यनानशौचाचमनमोजननियमानस्पृश्य- स्पर्शनम्रानं च कुर्यादेव । सूतकानमोजनमस्वकुल्यानां न कार्यम् । स्वकुल्यानां न दोपः । दातृमोक्नोरन्यतरेणापि सूतके ज्ञाते न भोक्त- ध्यम् । उमाभ्यामपरिज्ञाते न दोपः । विवाहोत्सवयज्ञेप्यन्तरा जननम. रणाशीचे पूर्वसंकल्पितद्रव्ये न दोपः । (+ तत्र कृतान्नेषु परैरनं प्रदातव्यम् । दातृमोक्तृन्सूतकी न संस्पृशेत् । मुनानेषु विप्रेवन्त- राऽऽशौचेऽन्यगेहोदकाचान्ताः शुद्धाः । सर्वत्राशीचे लवणे मधुनि मांसे च पुष्पमूलफलेपु शाककाठतृणेष्वप्सु पयोदधिघृतेषु तेलोपधाजि. नेषु नास्त्याशौचम् । स्वाभ्यनुज्ञया स्वयमेव गृह्णीयात् । अन्नसत्रप्रवृ. तानां तण्डुलादिष्वपक्केपु च सर्वे' पण्यद्रव्ये च नाशीचम्। शवसंसर्गनि- मित्ताशीचमनुगमनाशीचं चशवसंसर्गिण एव न तद्भार्यापुवादीनां द्रव्या. णां च । अतिक्रान्ताशौचं च तद्व्याणां नास्त्येव । कारुशिल्पिवैद्य- दासीदासराजप्रेष्यमूल्यकर्मकराणां सद्यः स्नातानां तत्तद्यापारे नाशौचम् । गत्यभावे क्वचिस्पृश्यत्वं च स्यात् । स्वविहितकर्मस्वाशीचमस्त्येव । कारवः शिल्पकाराद्याः शिल्पिनिश्चित्रकर्मचैलनिर्णेजकाद्याः । वृतानास- स्विजा दीक्षणीयेप्ट्यादिदीक्षितानां यज्ञियकर्म कुर्वतामन्नसत्रकर्तणां कृच्छ्चान्द्रायणादिवतिनां प्रायश्चित्तत्वेन प्रवृत्तवतिनां च ब्रह्मचर्यादि- * धनुश्विद्वान्तर्गतपारः ख. ग. पुस्तकस्थः । । धनुचिकान्तर्गतपाठः रा. श. पुस्तकयो- मास्ति। 2. ग. "द्रव्यं शुद्धमेव । पूर्व । २ प. पू पुण्य! ३ क. °व: सूपका ।

·श्रीधराचार्यकृतः- थतिनां च प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि कर्तृणां निमन्त्रितानां मोक्तृणां यत्किचिं. नियमस्थानामप्रतिपिग्राहयितृदातृणामेतेषां यावदुपाधिस्तावदाशीचं नास्त्येव । ब्रह्मचारिणां यतीनां च सर्वदाऽशौचं नास्त्येव । ऋत्विगादीना तदानीं मानमस्ति । ) पूर्वप्रवृत्तचौलोपनयनविवाहादिसंस्कारकर्मसु प्रवृत्तयज्ञेषु च प्रवृत्तप्रतिष्ठारामाद्युत्सवेषु च पूर्वप्रवृत्तवृपोत्सर्गादिपा- कयज्ञेषु च युद्धे युद्धार्थविहितेषु शान्तिकर्मसु च स्फोटकाग्रुप. द्रवोपसर्गे राजमये देशविप्लवे च विवाहोत्सवदुर्गयज्ञयात्रादितीर्थयुद्ध- कर्मसु च सद्यः शौचं तत्तदर्थे शान्तिकर्मणि च सद्यः शौचम् । व्याध्या. दिना मुमूवस्थायां तदुपशमनार्थे दाने च । तथा संकुचितवृत्तेः क्षुत्प- रिश्रान्तमातापित्रादिबहुकुटुम्बस्य तद्रक्षणयोग्ये प्रतिग्रहे च । अश्वस्त- निकस्य च सद्यः शौचम् । अतिकनिष्ठापदि विप्लवे च विशेषेण सद्यः शौचम् । एकाहसंचितधनस्यैकाहमाशौचम् । व्यहसंचितधनस्य यह माशौचम् । चतुरहार्थ संचितधनस्य कुम्भीधान्यस्य च चतुरहम् । कुसूल. 'धान्यस्य दशाहम् । अशौचकालमध्येऽनुपपत्त्यपगमेऽवशिष्टाशौचमस्त्येव । एवं दशाहस्थाने बिरानपक्षिण्येकाहसद्यःशौचरूपाणि धाक्यान्याप. द्विपयाणि योज्यानि । समानोदकविषयाश्च संकुचिताशौचविषयकल्पा: पक्षिण्येकाहसद्यःशौचरूपा आपद्विपयाः । तेन प्रतिग्रहादिनाऽऽतिना- शस्तद्विपया न सर्वत्र । ब्रह्मोझैतानिमित्तं पहुवेदस्य स्वाध्याये सद्यः शोचम् । जपो देवार्चनविधिः कार्यों दीक्षान्वितैनरैः । नास्ति पापं यतस्तेषां सूतकं वा यतात्मनाम् ॥ आशौचानन्तरं सर्वे वर्णाः सचेलं सान्ति । ततो ब्राह्मणो दक्षिणह- स्तनापः स्पृष्ट्वा शुध्येत् । क्षत्रियो वाहनमायुधं वा । वैश्यः प्रतोद रश्मीन्दा । शूद्रो यष्टिं स्पृष्ट्वा शुध्येत् । एवं सपिण्डाः समानोदका चरयुगादिमिर्गुपितं शवं श्मशानं नयेयुर्न गृहयामाभिमुखं प्रेतं नयेयुः । न शुद्राः पतिताश्च शवतृणकाठहवींषि नयेयुः । न ननं शवं दहेयुः । धर्मार्थ ब्राह्मणशवनिहरणनानालंकरणवहनदहनादिके कृते द्विजानां सलनानात्सद्यः शुद्धिर्महापुण्यं गुमं चाऽऽयुर्भवति। तत्राप्यनाथप्रेतसं. १७. ग. प. कटापरा. ग. क°13. म. नातिस्तद्विपया मदयेत् ।। प्रमोरिसतातिकानि । प. प्रापसानातिनिमि 1५९.नास्तिरनिनिमि ।

·. स्मृत्यर्थसारः। स्कारेऽनेकपुण्यमायुश्च वर्धते । धर्मार्थमुत्कृष्टजातिप्रेतनिर्हरणादिके कृते संचलनानाच्छुद्धिः । धर्मार्थ सजातिप्रेतनिहरणादिके कृते सचैलना- नमाणायामैः शुध्येत् । धर्मार्थं हीनजातिमेतनिहरणादिके कृते सचैलं मावा निम्बपत्रभक्षणादिगृहमवेशनान्ते कृते कृच्छ्राच्टुद्धिः । अहा- दिना सजातिप्रेतनिहरणमात्रे कृते वेकाहाशीचेन शुद्धिः। सेहादिना सजातिं निहत्य तद्गुहे स्थिती विराबाशौचम् । स्नेहादिना सजाति निहत्य तद्गृहे स्थिती तदन्नाशने दशाहाशीचेन शुद्धिः। स्नेहादिना त्वन्य- जातिनिहरणे तज्जातीयमाशीचं कार्यम् । अनुगमने (तु सजातिष्वपि ब्राह्मणाधैर्न कार्यम् । सेहादिना सजातिपूत्कृष्ट)द्विजातिपु चानुगमने कृते सचैल स्नात्वाऽग्निं स्पृष्ट्वा घृतं माश्य शुध्येत् । घृतप्राशनं शुद्धयः र्थमेव न भोजनस्थाने । सपिण्डेष्वनुगमनं विहितमेव । हीनजाति' खेवम् । बाह्मणस्य क्षत्रियानुगमन एकाहमाशौचम् । वैश्यानुगमने पक्षिणी । शूद्रानुगमने विरात्रमाशौचं कृत्वा समुद्रगार्या नद्यां मात्वा प्राणायामशतं कृत्वा घृतं पाश्य शुध्येत् । क्षत्रियस्य वैश्यानुगमने स्वेकाहमाशौचम् । शूद्रानुगमने पक्षिणी ।वैश्यस्य शूद्रातुगमने त्वेकाहम् । रोदने चैवम् । असपिण्डस्य दहनादिकरणे पादकृच्छ्रो दशरात्रं निरानं चाऽऽशौचं च । अशक्तस्य मरणमये सति शुद्धिः कार्या यथायोग्यप्रा- चित्तः शौचमानपूर्वकम् । रजस्वलायां ज्वरितार्या चतुर्थेऽहन्यन्या स्त्री रजस्वला स्पृष्ट्वा सचैलाऽवगाह्माऽऽयम्य दशकृत्वो द्वादशकृत्वो वा स्पृशेदन्ते वाससा त्यागः। ततः सारजस्वला शुद्धा शक्त्या दानं कृत्वा पुण्याहेन विशेषतः शुद्धिः । आतुरे मानप्राप्तावनातुरो दशकृत्वोद्वाद- शकृत्वो वा नात्वा स्नात्वाऽऽचम्याऽऽचम्याऽऽतुरं स्पृशेत् । ततः स आतुरः शुध्येत् । सूतिकायां मृतायां कुम्भे जलमादाय तत्र पञ्चगव्यं क्षिप्त्वाऽऽपो. हिछीयवामदेव्यादिपुण्याभिरिभरमिमय बाह्मणवचनैः प्रायभित्र लब्ध्वा तेनैव स्मापयित्वा विधिना दहेत् । रजस्वलां मृतां प्रक्षाल्य पञ्च- गव्यैः नापपित्या वस्त्रान्तरावृतां विधिना दहेत् । अत्रापि ब्राह्मणवचनं कार्य पूर्वोक्तम् । यद्वा सूतिका रजस्वला च मलं प्रक्षाल्प ग्रापयित्वा * धनुश्विहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके विद्यसे । १५.तिषु चौत्कृष्टजातिषु च प्रै २ क. " समातीयमातिए । ख. ग. नापस जातिपु पाख. ग. प न ले। ५ ख. कृच्छनि रामासी । ६ ख, ग, दा बनान्तारितं कला पि।

·श्रीधराचार्यकृत:- काठवद्दग्ध्वा ब्राह्मणवचनं लब्ध्वाऽस्थीनि विधिना दहेत् । अतीता शौचं तु स्वाशौचकालादूवं ब्राह्मणादीनां सर्वेषां वर्णानामुपनयनादूर्व स्त्रीणां शूद्राणां विवाहादूवं भवति । तच्च मासत्रये चिरात्रम् । पण्मासे पक्षिणी । नवमासे त्वेकाहम् । ततः परं सचैलं स्नात्वोदकदाना- च्छुद्धिः। इदं सर्ववर्णसमम् । अतीताशीचे स्वाशौचकालविभागादूर्व स्पृश्याः । जन्मन्यतिक्रान्ताशौचं सपिण्डानां नास्त्येव । पुत्रजन्मनि पितुः स्नानमस्त्येव । देशान्तरादाक्तनदेशे मृते स्वाशीचकालावं श्रुते तद्देशे विंशतियोजनादिकं त्रेधा विमज्याऽऽये स्वसमीपे मागे विरात्रम्। ततो दूरमागे पक्षिणी ततोऽपि दूरमागे वेकाहः स्यात् । एवं देशकाली पर्यालोच्य यत्राल्पाशीचं तदेव ग्राह्यम् । नाबाहानि वर्धयेत् । देशान्त. रस्थे मृते स्वाशौचकालादूवं श्रुते सपिण्डानां सचैलं सानं न विरा- घ्रादि । मातापितृमरणे दशाहादूवं दूरदेशेऽपि वत्सरादूर्ध्वमपि पुत्रः श्रुत्वा मरणश्रवणदिनमारभ्य दशाहाशौचादिकं कुर्यादुदकपिण्डादिकं च । महागुरुमरणे दूरदेशेऽप्यावस्रोपवासिना तथैवाशीचादिक कार्यम् । स्त्रीपुंसयोः परस्परं चैवम् । सवर्णोत्तमवर्णसपत्नीषु चैवम् । देशान्तरे कालान्तरे च हीनवर्णाया मातुः सपल्या मरणे तु पुत्रस्य त्रिरात्रम् । हीनवर्णसपत्नीपु चैवम् । संवत्सरेऽतीतेऽपि सपन्योः पर. स्परं चैवम् । इदं चाशीचं सर्ववर्णसमम् । देशान्तरमनेकधा स्मृतं स्मृति- पुरापतीर्थकल्पेषु । आशौचकालमध्ये यत्र मृतवार्ता न श्रूयते योजना- दहिस्तद्देशान्तरम् । तत्र योजनद्वयाधिकप्रपाणस्य निपिद्धत्वाद्विधिवि- रोधेन विप्रस्य दशाहाशीचिनो विंशतियोजनर्देशान्तरम् । क्षत्रियस्य द्वादशाहाशीचिनश्चतुर्विंशतियोजनः । वैश्यस्य पञ्चदशाहाशीचिनश्च त्रिंशद्योजनः । शुद्रस्य मासाशीचिनः पठियोजनेर्देशान्तरम् । तथा पष्ठियोजनमेकै विशद्योजनमपरं (* चतुर्विंशतियोजनमन्पविशतियोज- नमपर)मेतानि योग्यतया व्यवस्थितानीति केचित् । देशकालसुगम. दुर्गमपर्यालोचनया सर्वेषामविशेषेण मवन्तीत्यन्ये । तथाऽन्यानि योज- * पनुधिक्तिप्रन्यः क. पुम्स के घर्तते । ६. प. प्रमाण । १ घ. "पियशेन विस.विसपेण विस, 'जने देश'। ५ रा. जने। ३०प.अने। 0 रा. जने देवा! ८ स. ग. के स्वारियोजनधतुप्रताधियो. पनमन्यत् । नि। प. मेक चत्वारियोजनमायनिंग्रदो।

·स्मृत्यर्थसारः। नाइहिरेव । पटूचतुर्दियोजनानि त्रीणि देशान्तराणि स्मृतानि । तानि विरावपक्षिण्येकाहाशौचविषयाणि । तथा भाषाभेदेशविशेपमहागि- रिव्यवधानमहानदीव्यवधानानि त्रीणि देशान्तराणि । द्वादशाष्टचतु- योजनानि श्रीणि देशान्तराणि तानि समान्युक्तानि । तानि चिरावादि. विषयाण्यपि भवन्ति । तानि भाषाभेदादीनि ब्रीणि पूर्वोक्तचतुर्विध- देशान्तरेषु सन्ति चेत्क्रमेण (द्वादशाटचर्योजनन्यूनानि देशान्त- राणि भवन्ति । तथा मापाभेदमात्रगिरिव्यवधाननदीव्यवधानानि च त्रीणि देशान्तराणि स्मृतानि । यानि षट्चतुद्वियोजनसमानि तानि चबिरानादिविषयाणि भवन्ति । तानि च भाषाभेदादीनि पूर्वोक्तचतु- विधानि देशान्तरेषु सन्ति चेतक्रमेण) पट्चतुर्दियोजनाधिकन्यूनानि देशान्तराणि पाहुः। तिर्यग्यवोदराण्यष्टाधुर्वा वा बीहयस्त्रयः। प्रमाणमङ्गलस्योक्तं वित्तस्तिदशाङ्गुला ।। वितस्तिदिगुणाऽरलिस्ततः किप्कुस्ततो धनुः । धनुःसहस्रे द्वे कोशश्चतुष्क्रोशं तु योजनम् ।। मातापितृगृहे ध्यूढायाः प्रसवे मातापिनादिकानामेकाहमाशीचम् । नत्र तस्या मरणे विरात्रम् । गृहान्तरमरणे पिबोरेवम् । सामान्तरमरणे पक्षिणी । असपिण्डे गृहे मृते निरानमें । अन्याश्रितासु पतिपल्यादिपु विरात्रम् । सपिण्डानामेकाहम् । असंनिधौ पितुरेकाहम् । सपिण्डानां मानमित्याद्यधिकाशौचं संनिधावसंनिधौ न्यूनम् । इदं च सर्ववर्ण- समम् । मातापितृमरणे सर्ववर्णेपु व्यूढ पुत्रिकायात्रिरात्रम् । जाताशीचे मृताशीचे सादेकानां विरात्रम्। मातामहगुर्वाचार्यदौहिवश्वशुरसंबन्धि- थोत्रियबहुयज्ञक्रतुदृत्विग्याज्येषु गुणिवेकनामे मृतेषु त्रिरात्रम् । ग्रामान्तरे पक्षिणी । अगुणिवेकयामे पक्षिणी । ग्रामान्तर एकाहम् । अनारसेपु पुत्रेषु क्षेत्रजदत्तकादिप्वेकाहम् । याज्यविग्दौहित्रसहाध्यापि- सहोपनीतात्मवन्धुपितृबन्धुमातृयन्धुपु च श्वशुरशिष्योपाध्यायानूचान- गुरुपुत्राचार्यपुत्रस्वामिमित्रमागिनेयेषु श्वश्रूभगिनीमातामहीपु च मातृ. * धनुविहान्तर्गतग्रन्थो घ, पुस्तके नास्ति । १ स. प. मि तानि स । २ ख. ग, 'तदियोज । ३ स. ग. पम् । सपिन्डामामे. काइम् । भ। .

·श्रीधराचार्यकृत:- प्वसृपितृष्वसृमातुलानीगुर्वाचार्यपत्नीपु मरण एकयामे पक्षिण्याशौचम् । अामान्तरे त्वेकाहम् । अगुणवत्स्वेकग्रामेऽप्येकाहम् । ग्रामान्तरे यानम् । उपनयनादर्वाचीनसंस्कारपूर्वकं वेदाध्यापको गुरुमन्त्रज्ञानोपदेशकश्र । उपयनपूर्वकं वेदाध्यापक आचार्यः स्मार्तकृदाचार्यश्च । वेदाध्यापक उपाध्यायो वेदैकदेशाध्यापकश्च । अनूचानो वेदाङ्गवक्ता सच्छास्त्रावका च। श्रोत्रिय एकशाखाध्यायी। आत्मपितृप्वसुः पुत्रा आत्मगातृप्वसुः सुताः। आत्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया आत्मबान्धवाः ॥ पितुः पितृप्वसुः पुत्राः पितुर्मातृष्वसुः सुताः। पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृवान्धवाः ॥ मातुर्मातृप्वसुः पुत्रा मातुः पितृप्वसुः सुताः । मातुर्मातुलपुधाश्च विज्ञेया मातृवान्धवाः । सब्रह्मचारिणि विरानम् । एकाचार्योपनीतः सब्रह्मचारी । स्वदेश- राजमरणे तु दिनमरणे दिनान्तमाशीचम् । रात्री.मरणे रायन्तमा- शौचम् । ग्राममध्ये शवे स्थिते ग्रामस्य तावदाशीचम्।क्षत्रियादीनां भूर- क्षार्थमभिषिक्तानामाशीचं नास्ति।भूरक्षार्थमनन्यसाध्ये व्यापारेऽभिचा. रादौ पुरोहितादेन शौचम् । स्वविहितेषु भूपादेरनधिकार एवं। खीविप्रार्थ गवार्थ च सङ्घनमे च विद्युता च हतानां सपिण्डानां नाशोचम् । युद्धक्षतेन फालान्तरमरणे ग्रामेश्वरे कुलपती मृते चैकाहम् । मगिन्यां संस्कृतायां मातरि संस्कृते मित्रे जामातरि दौहित्रे मागिनेये शालके तत्सुते चैते. यसवर्णपु मरणे सद्यः सानेन शुद्धिः । स्वल्पसंबन्धे सानं सचैल- मित्यादि सर्ववर्णसमम् । स्वयर्णोत्तमवर्णाभ्यां नष्टमार्यामरणे मर्तुरेका- हमाशोचम् । जारस्प विरात्रम् । प्रतिलोमजानां कृतप्रायश्चित्तानामाशी- चादिकं कार्यमेव । अकृतप्रायश्चित्तानामाशीचं नास्त्येव । स्वैरिण्याद्या- अयस्य विरात्रम् । संनिधी पितुनिराधम् । जाताशीचमध्ये तत्समे ततो न्यूने या जाताशीचे सति ततो न्यूने या मृताशीचे सत्यपि पूर्वशेपेणेय शुद्धिः। जाताशीचमध्ये मृताशीचे तेन जाताशीचेन तत्सम न समाप्यते । मृताशीनेय सत्र शुद्धिर्न जाताशोचेन । मृताशीचमध्ये तु तत्समे ततो न्यूने या जाताशीचे मृताशीपे था सति पूर्वणेव शुद्धिः। न्ममरणनिमित्तस्वल्पकालाशोचमध्ये दीर्घकाठाशीचे सति दीर्घकाला. १.ग, सनरा।

·स्मृत्यर्थसारः।- ९६. शौचेनैव शुद्धिर्न स्वल्पकालाशोचेन।मातृमृताशीचमध्ये पितृमृताशीचे सति पित्राशीचेनैव शुद्धिर्नमात्राशीचेन । पितृमृताशौचमध्ये मातृम- ताशौचे सति पित्राशौचं समाप्याधिकं पक्षिण्याशीचं कुन्नि पित्रा- शौचेनैव शुद्धिः । मृताशौचे रात्रिमात्रावशिष्टे मृताशीचान्तरे सति पूर्वाशीचं समाप्यानन्तरं द्वाभ्यां रानिभ्यां शुद्धिः । तस्या रात्रे- श्चतुर्थे यामे मृताशौचान्तरे सति पश्चात्रिरात्रेणैव शुद्धिर्न पूर्वशे. पेणैव शुद्धिः । जाताशौचमध्ये मृताशौचे सति प्रेतमुद्दिश्य दह- मोदकपिण्डदानादिकं कार्यमेव । मृताशौचमध्ये जाताशीचे सति जात- कर्मादिकं कार्यमेव । मृताशीचे गते कार्यमित्येके । मृताशौचयोः संनि- पाते प्रेतकृत्यं कार्यमेव । जाताशौचयोः संनिपाते जातकर्मादिकं कार्य- मेव । तत्र कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरस्त्येव । स्त्रीपुरुपमरण एकस्मिन्दु- हनकाले प्राप्त सवर्णानां समानधर्माणां पत्न्या सह दहनं कृत्वो- दकपिण्डादिकं पतिपूर्व -पृथक्कार्यम् । सपिण्डनं तु पत्युः पश्चा- न्मरणे च पत्युः पूर्वं कृत्या पन्याः सापिण्ड्य कार्यम् । असवर्णानां समानधर्माणां पत्नीना दहनादिकं सर्व पृथगेव कार्यम् । सवर्णानां समानधर्माणां पत्नीनां च सह दाहः । उदकपिण्डादिकं ज्येष्ठपूर्व पृथ- गेव । असवर्णानामसमानधर्माणां सपत्नीनां दहनादिकं पृथगेव । अस- मानधर्मतायां सर्व पृथगेव । पितृपुत्रयोः समानधर्मयोः कपालाग्निना दाह्ययोर्दाहः सहैव । उदकदानादिकं पितृपूर्व पृथगेव । भातृणां सव- नां समानधर्माणां कपालाग्निना दाह्यानां सह दाहः । उदकादिकं ज्येष्ठपूर्व पृथगेव । असमानानां सर्व पृथगेव । पुंबालानां भातृणां स्त्रीबालानां दहने खनने चैवम् । अन्वारोहणं सर्वजातिस्त्रीणां पतिवा तानां प्रशस्तमात्मनो भर्तुश्च सर्वपापक्षयदं नरकोत्तारणमनेकस्वर्गफ- लदं स्वर्गान्त आयुरारोग्यैश्चर्यपुत्रादिसर्वसंपत्मदं दुःखदारिम्यवैधव्या- दिनाशकरमित्यादि पुराणस्मृतिपु श्रूयते । तत्रान्वारोहणं गर्भिण्या निपि. द्वम् । बाह्मण्या गर्भिण्या ब्रह्महत्यासमम् । क्षत्रियादिजातिगर्भिण्या: क्षत्रियादिजातिवधसमम् । सवर्णया पत्या सहकचित्यारोहण कार्यम् । बाह्मण्यैकचित्यारोहणमेव न पृथक्चित्यारोहणं कार्यम् । क्षत्रिया- दिस्त्रिया मर्तरि देशान्तरमृते पृथक्चित्यारोहणमेव । असवर्णया पृथ- चित्यारोहणं कार्यम् । तचान्वारोहणमेवं कार्यम् । अन्वारोहणं करि- प्यामीति संकल्प्य पतिं नमस्कृत्य चितिमारुह्य सर्व प्रयोग कारयेत् । यद्वा संकल्प्य प्रयोगे कृते दह्यमाने मर्तरि तं नत्वाऽनि प्रविशेत् । चिति- ·श्रीधराचार्यकृतः- भ्रष्टा नारी मोहाद्विचलिता च प्राजापत्यं चरेत् । सह दहने तु श्राद्धादी पिण्डपाकैक्यं कालैक्यं कर्बेक्यं च मवति। सर्वत्र पिण्डदानं योग्यः पुत्रो दद्यात् । पुबाभावे मिथो दंपती सपल्यश्च । तदमावे भ्रातृपुत्रो भ्राता स्नुपा दुहिता दौहित्रोऽन्यः सगोत्रः सपिण्डः सब्रह्मचार्यपि मित्रं शिप्यो गुरुर्बान्धवो धनसंबन्धी वा दद्यात् । न पुत्रस्य पिता दद्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः । अपि स्नेहयशाद्दद्यात्सपिण्डीकरणं विना । अदत्तानां कन्यकानां तु पितरौ दत्तः । अन्यामावे' दत्तकन्या- मपि पितरौ दत्तः । हित्रमातामहौ परस्परं दत्तः । माताम- ह्याश्च दौहित्रः । जामातृश्वशुरौ मिथः । श्वश्वादेः स्नुपां । भ्रातरौ मिथो दत्तः । गुरुशिष्यो परस्परम् । उक्तक-भावे यः कश्चित् । कुर्वतः सर्वसंपत्माप्तिरिति विज्ञायते । एकादशाहादी पुत्रो ज्येष्ठादियोग्यः कुर्यात् । नवश्राद्धानि पोडशश्राद्धानि च विमक्तो वाऽविभक्तो बैंक एव कुर्यात् । सपिण्डीकरणं तु विभक्ताः पुत्राः सधनाश्चैकस्मिन्नेव दिने स्ववृद्धिकमात्पृथक्पृथक्कुटुर्नान्यथा । अत ऊर्य पृथगेव कुर्युः । शूद्रस्यामन्त्रकं सर्वत्र द्विजवत्कार्यम् । सर्वत्र गोधाज्ञाने नानव कार्यम् । बीह्यादिपिण्डद्रव्यामा फलेन मूलेन पयसा शाकेन गुडेन वा तिलमिश्रेण कार्यम् । दशाहान्तं कृष्णायसपाणिः स्यात् । अनाहितानिं यजमानं लौकिकामिना दहेत् ।पल्याः पतिपरोक्षे कपालामेरप्यनुज्ञाऽस्ति । दहनकालेऽमिनाशे दग्धकाठेऽनिं मथित्या वहेत् । लौकिकानी 'भूर्भुवःस्वाहेत्याज्याहुती वा वा दहेत । तदेह मयां जले वा क्षिपेत् । दशाहप्रेतपिडं दत्त्वाऽस्नात्वा मुक्तावसपिण्डस्य त्रिरात्रं सपिण्डस्योपवास: । मत्या द्विगुणं प्रेत कृत्यं कुर्वतः । संचयना- दस्त्रिीणां संगमे चान्द्रमूवं कार्यम् । अन्येषां प्रेतांशौचिनां पूर्व निरानं पश्चादुपवासः । प्रेतकार्यमकृत्वा तद्रव्यं हरस्तद्वर्णवधप्राय- चित्तं कुर्यात् । देशान्तरमरणे पराकद्वयमष्टौ कृच्छान्कृत्वा दुहेत् । दूरदेशान्तरगते जीवद्वाता पुनः पर्यालोच्य जीवद्वार्तायामश्रूयमाणायां पूर्ववयस्के विंशत्यब्दादूय मध्यमवयस्के पश्चदशाब्दादूवं चान्द्रायण- वयं त्रिंशत्कृच्छ्राणि वा कृत्वा पालाशवृन्तैः कुशैर्वा प्रतिकृतिं कृत्वा १.स. प. प. 'द्विद्यामादेष्ट । २ स..ग. महाजले वा।

·। मृस्पर्थसारः। पाहाशौचादिक पिण्डाद्धानि च कार्याणि । एवं कृते स पुनराग तश्चेदघृतकुण्डे निमज्ज्य तस्य जातकर्मादिसंस्कारं कृत्वा पूर्वपल्या विवाह कार्यः। भय श्राद्धक्रमः-तबाऽऽदौ नवश्राद्धं प्रथमेऽति तृतीय पञ्चमे सप्तमे नवम एकादशेऽहि विहितम् । तत्र प्रथममेकादशेऽह्नि उत्कृष्यते न वा उत्कर्षपक्षे तृतीयाहादिषु पञ्चाहर्गणसं नवश्राद्धं भवति । अनुस्कर्ष पक्षे चैकादशाहिकस्य विकल्पितत्वात् प्रथमादिषु पश्चाहर्गणसंज्ञ भवति । यद्वा प्रथमाहे तृतीये पश्चमे सप्तमाहे चैवं ज्यहर्गणसंज्ञकं नवश्राद्धं कार्यम् । यद्वा तृतीयेऽलि पञ्चसप्तमयोरेकस्मिन्नवमेऽह्नि वेत्येवं अपहर्गणमेवं कार्यम् । अहर्युग्मावं न कार्यम् । एतन्नवश्राद्धमेकादशेऽह्नि पा कार्यम् । तथा पोडशश्राद्धानि नवमिश्रसंज्ञानि कार्याणि । तानि पतिमासं मृताह आसंवत्सरं विहितानि द्वादश द्वादशाहे त्रिपक्षे न्यून- पण्मासे न्यूनाब्दे चत्वारि । एवं पोडश । तत्राऽऽद्यमेकादशेऽह्नि उत्कृष्य विधीयते । तब क्रमः-एकादशाहे द्वादशाहे . द्वितीयमासे त्रिपक्षे तृतीये चतुर्थे पञ्चमे पष्ठे मासे न्यूनपठे सप्तमेऽष्टमे नंवमे दशम एकादशे द्वादशे मासे न्यूनाब्दे चेति । ततोऽपरेशुः संवत्सरान्ते सपिण्डीकरणम् । ततः परेाहितीयसंवत्सरादावाब्दिकम् । तृतीयसंवत्सरादी प्रत्यादिक- मिति कमः। यद्वा पिण्डपितृयज्ञपार्वणश्राद्धार्थमग्निमान्दशाहादूल द्वाद- शाहे त्रिपक्षे या वृद्धिश्राद्ध उपस्थिते पाऽऽयुष्यस्यानियतत्वाचाक्सिं. वत्सरात्सपिण्डीकरणं कुर्यात् । तच पोडशैकोद्दिष्टानि कृत्वैव कार्यम् । कादशेऽनि चत्वारि श्राद्धानि संमपन्ति । नवश्राद्धाय नवश्राद्धा- नयमाद्यमासिक स्वतन्त्रकोदिष्टं चेति । स्वतन्त्रकोद्दिष्टे क्रियमाणेऽन्येषां तन्त्रानुष्ठानासिद्धिरिच्छतामस्ति अत आद्यैकोद्दिष्टं नवसु मिश्रमित्यु- यते । नवश्राद्धधर्मकं नवमिश्रधर्मकमुमयदोपकं भवति । ततोऽवशिष्टं नवप्राद्धं ततोऽवशिष्टं मासिके च। पृथगनुष्ठानपक्षे चाऽऽदो स्वतन्त्रैकोदिष्टं कार्यम् । तयोमपदोपमेव । ततो नवश्राद्धं ततो मासिकमेकादशेऽहन्येका पशवाह्मणभोजनं प्रेतोद्देशेनैकादशरुद्रोद्देशेन वा। एकादशरुद्रोदेशाट- गणमियाः। पृषोत्सर्गध प्रशस्यते । हादशाहस्थाने न्यूनमासिकंझावा- १२. समादा अपमाहे नरमे था । १६. ग. तृतीय समायदेशालय माRit. ' माय! .

·- श्रीधराचार्यकृत:- दिपु भवति । संचयने कृते मनुष्यलोकात्मेतलोकंगच्छत आमेन पाथेयश्री द्धमेकोद्दिष्टविधिना कार्यम् । सपिण्डीकरणे कृते प्रेतलोकांत्पितृलोकं गच्छत आमेन पाथेय श्राद्धं पार्वणविधिना कार्यम् । ततः पुण्याहवाचन कार्यम् । संवत्सरार्वाक्सपिण्डीकरणेऽनुमासिकानि पृथक्कुर्यादेको- द्दिष्टवत्पार्वणवद्वा मृताहश्राद्धयत् । अनुमासिकान्ते संवत्सरविमोकान्त प्राद्धं पुण्याहवाचनं च कार्यमिति क्रमः । अथ संन्यासविधिः- संन्यासस्य विधिं कृत्स्नं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। गोविन्दराजस्य मतं बौधायनमतं यथा ॥ एकोद्दिष्टविधानेन कुर्याच्छ्राद्धानि पोडश । अमिमान्पार्वणेनैव विधिना निर्वपेत्स्वयम् ॥ कृच्छ्रांस्तु चतुरः कृत्वा पावनार्थमनाश्रमी। आश्रमी चेत्तप्तकृच्छ्रे तेनासी योग्यतां बजेत् ।। दैविकं चाऽऽपिकं दिव्यं पित्र्य मातृकमानुपे । भौतिक चाऽऽत्मनश्चान्ते त्वष्टौ श्राद्धानि निर्वपेत् ॥ केशश्मशुलोमनखं वापयित्वीपकल्पयेत् । पष्टिं जलपवित्रं तु शिक्यं पात्रं कमण्डलुम् ॥ अननिमान्द्विजः कुर्यान्नित्येन विधिना ततः । स्वानावेवाग्निमान्कुर्यादपवर्गान्तमादृतः॥ ग्रामानते ग्रामसीमान्ते अग्न्यगारे सुरालये। आज्यं पयो दधीत्येतत्रिवृत्माश्योपवेशयेत् ।। अमाषेऽअपो वा । ॐ मूः सावित्रीं प्रविशामि ॐ तत्सवितुर्व- रेण्यं ॐ भुवः सावित्रीं प्रविशामि ॐ मर्गो देवस्य धीमहि ॐ स्वः सावित्री प्रविशामि ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् । इति पच्छोऽर्धर्चश: समस्तया था । ॐ भूर्भुवः स्वः सावित्रीं प्रविशामि ॐ तत्सवितुर्व रेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । इत्यात्मानमा स्मनाऽऽसमादाश्रममनुनीय ब्रह्मीमूतो भवतीति विज्ञायते । तत्तथाऽनि- मुपसमाधाय समित्पूर्वाम् ॐ स्वाहेति पूर्णाहुतिं जुहुयात् । तेन ब्रह्मा. न्वाधानमिति विज्ञायते । अनाहितारिटिस्थाने वैश्वानरश्चरुः । १स.ग. प. भनपिरमिमुपाय नि । १ . °मस्ता वा । ३. ग. घ. ब्रह्म । ४. ग.भायान्वापाय ·स्मृत्यर्थसारः। अनमेश्चाग्निवर्ज तु ब्रह्मचारिण इप्यते । तथाऽग्नीन्समारोप्य गुरवे सर्वस्वं दत्त्वा ॐ मूर्भुवः स्वः संन्यस्तं मया, इति त्रिरुपांशु बिरुञ्चस्त्रिंशत्या हि देवा इति विज्ञायते । तथा च कात्यायन:- पञ्चायुधधरं सौम्यं सर्वाभरणभूषितम् । ध्यात्वा हृदि त्वनुज्ञातो गुरुणा प्रैपमीरयेत् ॥ ततोऽमन्त इति वाऽपां पूर्णमञ्जलिं निनयति । सखे मां .गोपायेति दण्डं गृह्णाति । पैदस्य पारे रजस इति शिक्यम् । येन देवाः पवित्रे णेति जलपवित्रम् । सावित्र्या कमण्डलुम् । सर्वाभिर्व्याहृतिभिर्बह्ममा- जनम् । तत उदुत्यं चित्रं तञ्चक्षुहंसः शुचिपन्नमो मित्रस्यति । नमः सवित्रे जगदेकचक्षुपे जगत्मसूतिस्थितिनाशहेतवे । प्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरश्चिनारायणशंकरात्मने । इत्यादित्यमुपतिठेत । तथा च व्यास:- कटिप्रक्षालनं कृत्वा प्रणवेन मृदा बहिः। ततः स्नानं प्रकुति मन्त्रवत्तु जलाशये ॥ तिसृप्वपि च संध्यास्वञ्जलीन्प्रदाय, ॐ भूस्तर्पयामि । ॐ मुव- स्तर्पयामि । ॐ स्वस्तर्पयामि । ॐ भूर्भुवःस्वस्तर्पयामि । इति तर्पणं कुर्यात् । अथोदिते भानौ ॐ भूर्भुवःस्वरित्यञ्जलिं प्रदाय उदुत्यं चित्रं तच्चक्षुहंसः शुचिपदिदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा विदिवो ब्रजज्ञानमित्या- दित्यमुपतिष्ठते । सर्वभूतेभ्यो नम इत्यात्मानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्यात् । ॐ आदित्याय विद्महे सहस्राक्षाय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् । इति विर्जपेत्रिकालम् । अथ भिक्षिप्यन्नुवयं तमसस्परीति चतसृभिरादि- त्यमुपस्थाय मौनी भूत्वा पञ्चागारं सप्तागारं वा भविशेत्। ततः पूर्णमसि पूर्ण मे भूयादिति जपित्वा पुनरावर्तते । शुची देशे शुचिर्भूत्वा चतुरः पिण्डान्निर्वपेत् । ॐभःस्वधा नमः । ॐमुवःस्वधा नमः। ॐस्वःस्वधा नमः । इति सार्वमौतिकं चतुर्थम् । शेपं मुक्त्वा प्राणायामान्पडाचरेत् । ब्रह्मभूयाय कल्पते । बह्मभूयाय कल्पत इत्याह भगवान्यौधायनः । इति स्मृत्यर्थसारे संन्याराविधिः। , ख, ग.तो मत घ. 'तो मात्र ३० । २ स. य, यदस्य । ग. वमस्म ३ स. ग. ५. सप्तग्याह । ४ स. नविज्ञा।

·श्रीधराचार्यकृत:- अथ परिवाजकस्य संस्कारविधिः--ग्रामात्याचीमुदीची वा गत्वा ब्रह्मवृक्ष- स्याधस्तान्नदीतीरे वा शुचौ देशे वा दण्डप्रमाणं देवयजनं व्याह- तिभिः खात्या त्रिसप्तव्याहृतिभिः प्रोक्ष्य दन्सिंस्तीर्यालंकृत्य शवं निदधाति । श्वभ्रे विष्णो हव्यं रक्षस्वेति । इदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिः णहस्ते दण्डं निदधाति । यदस्य पारे रजस इति सव्यहस्ते शिक्यम् । येन देवाः पवित्रेणेति मुखे जलपवित्रम् । सावित्र्या उदरे ब्रह्मभाजनम् । भूमिभूम्नेति गुह्ये कमण्डलुम् । चित्तिः सुगिति दशहोत्रिभिरनुमन्त्रयते । नात्र शेषसंस्काराः पूर्वमनुष्ठितत्वात् । सर्वसंगनिवृत्तस्य ध्यानयोगरतस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ॥ अथ संन्यासिनां दहनविधिः- भूमिमागे खाते- संनिकृष्टैस्तु संन्यस्ते पितर्युपरते सुतैः । दहनं तस्य कर्तव्यं यच्चान्यच्छेपसंज्ञितम् ॥ तस्य समीपेऽनिं प्रज्वाल्य यतेर्दक्षिणहस्ते उपावरोहेत्यवरोह्य तस्यामिं पुत्राः पितृविधानतः, अग्निहोत्रविधानेन सावित्र्या प्रणवेन वा दहेत् । यतीन्दहन्स्पृशन्वाऽपि जलावगाहनादेव सद्यः शुध्येत् । प्राप्नोत्यश्व. मेधफलम्। अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणं तु विधीयते । एकोद्दिष्टं न कुर्वीत त्रिदण्डानां कदाचन ।। सपिण्डीकरणं तेषां न कर्तव्यं सुतेन तु । त्रिदण्डधारणात्मत्यं नष्टमाहोशना मुनिः ॥ कुटीचरं संप्रद्हेत्पूरयेच्च बहूदकम् । हंसो जले विनिक्षेप्यः परहंसं प्रपूरयेत् ॥ इत्याह भगवान्बौधायनः। इति स्मृत्यर्थसारेऽशौचप्रकरणम् । कामधेनौ प्रदीप्तेऽब्धी कल्पवृक्षलतादिपु । शंभुद्रविडकेदारलोलटाद्यैश्च मापितम् ।। १ ख. भूभूमिमात्मनेति । ग. भूमिमगान्मातेति । प. भूमिभूमिमगान्मातेति । २ स. ग. वास।

·स्मृत्यर्थसारः। मन्वत्रियाज्ञवल्क्यादिव्याख्यातृप्रतिपादितम् । स्मृत्यर्थसारं वक्ष्यामि सुखानुष्ठानसिद्धये ।। • अथ प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते-तत्र पापानामचीर्णप्रायश्चित्तानां नरकमो- गान्ते कर्मविपाको उच्यन्ते । अज्ञानाद्ब्रह्महाँ कमात्सृगालश्वसूकरोष्ट्राणां योनि याति । सुरापः खरपुल्कसवेनानां नागपक्षिचाण्डालपुल्कसानां योनि सुवर्णस्तेयी विद्धराह कृमिकीटपतङ्गत्वम् । गुरुतल्पगस्तृणगुल्म- लतास्वं क्रमाद्याति । ज्ञानाद्ब्रह्महा श्वसूकरसरोष्ट्रगोजाविमृगपक्षिच- ण्डालपुल्कसानां योनिं याति । सुरापो विटनिमिपतङ्गपक्षिहिनसत्त्वा. नाम् । सुवर्णस्तेयी ऊर्णनाभिकृकलासतिरश्चामम्बुचारिणां हिंस्राणां पिशाचानां च सहस्रशो योनि याति । गुरुतल्पगस्तृणगुल्मलतानां क्रव्यादानां क्रूरकर्मणां च शतशो योनि याति । तत्संसर्गी च तद्वत् । ततो मनुष्यजन्मनि ब्रह्महा क्षयरोगी । सुरापो निजकृष्णदन्तः । सुवर्ण- स्तेयी कुनखी । गुरुतल्पगः कुष्ठी । तत्संयोगी च तद्वत । परस्त्रियं द्रव्यं च हृत्वाऽरण्ये निर्जले देशे ब्रह्मराक्षसः स्यात् । अनध्यायेऽध्यायी सृगालो बहुप्रतिग्राही च । अन्नं रत्नं वा हत्वाऽजीर्णव्याधिरत्यन्तदरिद्रो वा । ज्ञानवेदवाचकपुस्तकहारी मूकः । पनशाकं मयूरः । रत्नानि हेमकारी पक्ष्यत्यन्तदरिद्रो वा ।न्यासमनपत्यो दरिद्रो वा । शुभगन्धा- छुछुन्दरी । छुछुन्दरी राजमूपिका । धान्यं भूपकः । तैलं तैलपायी पक्षी । परस्वं हत्वा नानातिर्यग्जातिः स्यात् । हुतं हविरश्नवाऽति- दुःखी च । यानं हरन्तुष्टः । फलं कपिः । जलं जलप्लवः पतङ्गो वा पक्षी मत्स्यो वा । क्षीरं काको बको वा । गृहोपस्करं गृहहारी कीरः । मधु हरन्दंशः कीटः । मांसं गृधः । गां गोधा सो था । अग्निं बकः । वस्त्रं कुधी पतङने वा । रसांश्च लवणचारी कीरः । तैजसं मण्डली। गोदेव- बाह्मणस्वं पाण्डुरोगी । न्यासं काणोऽनपत्यो वा । शय्यां क्षपणकः । शङ्ख शुक्तिं हरन्कपाली । दीपं कौशिकः । स्नेहं क्षयी।परस्वं परप्रेप्यः । यद्यदपहरन्ति तत्तप्रकाराः प्राणिनो जायन्ते तत्साध्यविकला वा। बाह्मणीं गच्छन्निर्वीजः । मातरं झुपां वा गच्छन्वोतवृपणः । चण्डाली १ ख ग, पापिना । २ स. ग. "न्ते थे ये क°। ३ ख. ग. काः स्युस्त उ°17 ख, .. हा मृगश्च । ५ ख. ग. ज्ञानं देवं पुस्तकं वाचं च मूकः । ६ ख. ग, यी कोटः । ७ स. ग. "हकारी । ख. ग. कपिः । ९ स. ग. वाऽजात ।

·श्रीधराचार्यकृत:- पुल्कसी वाऽजगरः । प्रवजितां नरः पिशाचः । शूद्रीं दीर्घकीटः। सवां दरिद्रः। राजस्त्रियं नपुंसकः । गां गच्छन्मण्डूकः । धान्यमिश्र- कोऽतिरिक्ताङ्गः । पिशुनो दुर्गन्धि(न्ध)नासिकः । सूचको दुर्गन्धास्यः। देवब्राह्मणकोशक: स्खलद्वाक् । गरदाग्निदावुन्मत्तौ । गुरुमतिकूलोऽप- स्मारी । गोनंश्चान्धः । धर्मपत्नीमुत्सृज्यान्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणी गुल्मी वा । मधुकुण्डाशी मधुमक्ष्यः । खीपण्यजीवी पण्डः । कौमार- दारत्यागी दुर्भगः । मृष्टैकाशी वानरो वातगुल्मी वा । अमक्ष्य. मक्षको गण्डमाली । क्रूरकर्मा वामनः । मित्रभुक्षयी माता- पित्रोराकोशी पण्डाकारः । अनृतयाक्संचलितवाक् । कूटसाक्ष्यु च्छिन्नजधाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिन्नोष्ठः । अवगोरणे छिन्न- हस्तः । चतुप्पथे विण्मूत्रविसर्गे मूत्रकृच्छ्री । कन्यादूपकः पण्ढः । ईयालुमशकः । पित्रा विवदमानोऽपस्मारी । विद्याविक्रयी पुरुपमृगः। वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाँचको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितमोजी वायसः । यतस्ततोऽश्नन्मार्जारः । कक्षवनदाही खद्योतः । अदत्तादायी बलीवर्दः। दारकाचार्यों मुखविगन्धः । पऍपि- ताशी कृमिः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्युत्सादी मण्डलकुष्ठी । शूद्राचार्य: श्वपाकः । वाधुपिकोऽङ्गहीनः । अविक्रयविक्रयी गृधः । राजाको शको गर्दमः । अनध्यायेऽध्यायी शृगालः । मत्स्यवधे गर्भवासी । इत्यादीन्यनूर्ध्वगसमानि स्त्रियोऽप्येतेपु निमित्तेपु तजातिपु त्रियो जायन्ते । इदानींतनपापिनां प्रायश्चित्तोन्मुखत्वार्थ पूर्वजन्मकर्मविपाका दर्शिताः। अप महापातकिना-ब्रह्महा सुरापो ब्राह्मणसुवर्णस्तेयी गुरुतल्पग एते महापातकिनः । अब्दं तत्संसर्गी पश्चमश्च तद्वत्साक्षात्कर्तुरनुग्राहक आज्ञापयितोपदेटा च । आज्ञापयिताऽभ्यर्थयिता । उपदेष्टा प्रयोज. यिता स्वार्थ परार्थ च । .(* आक्रुष्टस्ताडितो वाऽपि धनेर्वा विप्रयोजितः । यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान्ब्रह्महा स निगद्यते ॥) + धनुधियान्तर्गतकः क. पुस्तके वर्तते । ग. न्यभ्रमिको। २. ग. 'या। कुण्डाशी मगमक्ष्यः । स. ग. ' स्वलदा । ४.प. प्याजों। ५ . ग. एवं तत्तलापि, ६ स.ग. "यिताऽभ्ययिताप।

·7913 'स्मृत्यर्थसारः। १०१ अनुमन्ता सनिमित्तं मर्सनताडनार्थहरणादिना कोपं जनयनिमित्त- कर्ता । तत्कर्तृपु साक्षात्कर्तुरनुयाहकस्याल्पदोपः । तस्मात्मयोजकस्य । तस्माञ्चोपदेष्टुः । तस्मात्पयोजकानुमन्तुः । तस्मानिमित्तकर्तुरल्पदोपः प्रायश्चित्तं च तद्वत् । अधानुपातकानि-तत्र ब्रह्महत्यासमानि यागस्थनृपवैश्ययोर्वधः। शरणा- गतस्य च । रजस्वलाया गर्भिण्याचोनत्रिगोत्रायाश्चाविज्ञातगर्भस्य सुहृन्मात्रस्य च वधः । गुरुविमविषयेऽज्ञानान्मिथ्याभिशंसनं क्रोधो. त्पादनम् । अधिक्षेपोऽसकृन्मिथ्यानिर्बन्धश्च । राजगामि पेशुन्यम् । गुरी महाद्वेषः । नास्तिक्याद्वेदनिन्दा शास्त्राभ्यासाद्वेदनाशश्च । अथ सुरापानसमानि-लशुनविड्वराहच्छत्राकग्रामकुक्कुटपलाण्डुगृक्ष- नादीनां मत्या भक्षणम् । गुरुविपये मिथ्यामिशंसनेनान्यथावादित्वम- न्यथाकर्तृत्वं च । जैह्रम्य कौटिल्यं च तद्वत् । आत्मोत्कथं राजकुला- दावनृतोक्तिरुदक्यावस्त्रास्वादो मित्रवधः कूटसाक्ष्यम् । वेदत्यागो वेद- निन्दा । तयोरन्नस्य भुक्तिः । अथ सुवर्णस्तेयसमानि-बाह्मणसंबन्ध्यश्वरत्नमनुष्यस्त्रीभूधेनुहरणम् । निक्षेपस्य चार्वाक्सुवर्णमानात् । अथ गुरुतल्यगसमानि-स्नुपाभगिनीचण्डालीसखिमार्योत्तमजातिकन्यासु रेतःसेकः । तथा पितृप्वसारं मातृप्वसारं मातुलानी मातुः सपली स्नुपामगिन्यो सकामे आचार्यपत्नी तनयां स्वमृपितृव्यमातामहमातुल: श्रोत्रित्विग्गुरूपाध्यायशिष्यस्त्रियमुत्तमामुक्या निक्षिप्तां प्रबजिता व्रतस्थामुत्तमा ब्राह्मणी सगोत्रां शरणागतां मातुः सखी राजपली स्तन्यधात्रीमन्यमातरं मातृप्वसुः सखी मातुलानीसखीं गच्छन्गुरुतल्प. गवत्सद्यः पतति । तथा पितृमातृयोनिसंबन्धां गच्छन् । स्तेनना- स्तिकानिन्दितकर्मत्यागिनिन्दितकर्मात्यागिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः पतिताः पातकसंयोजकाश्चेत्यनुपातकानि । अथोपपातकानि- तत्र याज्ञवल्क्य:- गोवधो बात्यता स्तेयमृणानां चानपक्रिया। अनाहिताग्निता पण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ १ क. 'थानि । २ ख. ग. रुविषयेऽज्ञाता ज्ञातमि । ३ ख. प. दाफुशास्त्रीयस्वातन्त्रपा. वेदनाशश्च । ख, ग, तितपाकसयों ·श्रीधराचार्यकृत:- पुल्कसी वाऽजगरः । प्रबजितां नरः पिशाचः । शूद्रीं दीर्घकीटः । सवर्णां दरिद्रः। राजस्त्रियं नपुंसकः । गां गच्छन्मण्डूकः । धान्यमिश्र- कोऽतिरिक्ताङ्गः । पिशुनो दुर्गन्धि(न्ध)नासिकः । सूचको दुर्गन्धास्यः। देवब्राह्मणकोशकः स्खलद्वाकू । गरदाग्निदाधुन्मत्ती । गुरुप्रतिकूलोऽप- स्मारी । गोनश्चान्धः । धर्मपत्नीमुत्सृज्यान्यत्र प्रवृत्तः शब्दवेधी प्राणी गुल्मी वा । मधुकुण्डाशी मधुभक्ष्यः । स्त्रीपण्यजीवी पण्डः । कौमार- दारत्यागी दुर्मगः । मृटैकाशी वानरो वातगुल्मी वा । अभक्ष्य मक्षको गण्डमाली । क्रूरकर्मा वामनः । मित्रभुक्क्षयी । माता- पित्रोराकोशी पण्डाकारः । अनृतवाक्संचलितवाक् । कूटसाक्ष्यु. च्छिन्नजङ्घाचरणः । विवाहविघ्नकर्ता छिन्नोष्ठः । अवगोरणे छिन्न- हस्तः । चतुप्पथे विण्मूत्रविसर्गे मूत्रकृच्छी । कन्यापकः पण्ढः । ईर्ष्यालुर्मशकः । पित्रा विवदमानोऽपस्मारी। विद्याविक्रयी पुरुषमृगः । वेदविक्रयी द्वीपी । बहुयाँचको जलप्लवः । अयाज्ययाजको वराहः । अनिमन्त्रितमोजी वायसः । यतस्ततोऽश्नन्मारिः । कक्षवनदाही खद्योतः । अदत्तादायी बलीवर्दः । दारकाचार्यों मुखविगन्धः । पर्युपि. ताशी कृमिः । मत्सरी भ्रमरः । अग्न्युत्सादी मण्डलकुछी । शूद्राचार्य: श्वपाकः । वाधुपिकोऽङ्गन्हीनः । अविक्रयविक्रयी गृध्रः । राजाको शको गर्दमः । अनध्यायेऽध्यायी शृगालः । मत्स्यवधे गर्मवासी । इत्यादीन्यनूर्वगसमानि स्त्रियोऽप्येतेपु निमित्तेपु तजातिषु त्रियो जायन्ते । इदानींतनपापिनां प्रायश्चित्तोन्मुखत्वार्थ पूर्वजन्मकर्मविपाका दर्शिताः। अथ महापातकिनः-ब्रह्महा सुरापो ब्राह्मणसुवर्णस्तेयी गुरुतल्पग एते महापातकिनः । अब्दं तत्संसर्गी पञ्चमश्च तद्वत्साक्षात्कर्तुरनुग्राहक आज्ञापयितोपदेष्टा च । आज्ञापयिताऽभ्यर्थयिता । उपदेधा प्रयोज- पिता स्वार्थ परार्थं च । .(* आक्रुष्टस्ताडितो वाऽपि धनैर्वा विप्रयोजितः । यमुद्दिश्य त्यजेत्माणान्ब्रह्महा स निगद्यते ॥) * धनुधितान्तर्गतकः क. पुस्तके वर्तते । ग.न्यथमिको । २ स. ग. 'वा । कुण्डाशी मगमक्ष्यः । ख. ग. “क स्खलद्वाक् । ४७. ग. याजकों'। ५ स. ग. एवं तत्तत्सापि । ६ स. ग. यताऽभ्यर्थयितोप, ·7913 स्मृत्यर्थसारः। १०१ अनुमन्ता सनिमित्तं भर्सनताडनार्थहरणादिना कोपं जनयन्निमित्त- कर्ता । तत्कर्तृषु साक्षात्कर्तुरनुग्राहकस्याल्पदोषः । तस्मात्मयोजकस्य । तस्माञ्चोपदेष्टुः । तस्मात्प्रयोजकानुमन्तुः । तस्मानिमित्तकर्तुरल्पदोषः प्रायश्चित्तं च तद्वत् । अयानुपातकानि-तत्र ब्रह्महत्यासमानि यागस्थनृपवैश्ययोर्वधः । शरणा- गतस्य च । रजस्वलाया गर्भिण्याचीनविगोत्रायाश्चाविज्ञातगर्भस्य सुहृन्मात्रस्य च वधः । गुरुविमविषयेऽज्ञानान्मिथ्याभिशंसनं क्रोधो. त्पादनम् । अधिक्षेपोऽसकृन्मिथ्यानिर्बन्धश्च । राजगामि पैशुन्यम् । गुरी महाद्वेपः । नास्तिक्यादिनिन्दोऽशाखाभ्यासाद्वेदनाशश्च । अथ सुरापानसमानि-लशुनविड्वराहच्छत्राकग्रामकुक्कुटपलाण्ड्डगृक्ष- नादीनां मत्या भक्षणम् । गुरुविपये मिथ्याभिशंसनेनान्यथावादित्वम- न्यथाकर्तृत्वं च । जैहम्यं कौटिल्यं च तद्वद । आत्मोत्कथं राजकुला- दावनृतोक्तिरुदक्यावक्त्रास्वादो मित्रवधः कूटसाक्ष्यम् । वेदत्यागो वेद- निन्दा । तयोरन्नस्य भुक्तिः। अथ सुवर्णस्तेयसमानि-ब्राह्मणसंबन्ध्यश्वरत्नमनुष्यस्त्रीमधेनुहरणम् । निक्षेपस्य चार्वाक्सुवर्णमानात् । अथ गुरुतल्यगसमानि-स्नुपामगिनीचण्डालीसखिमार्योत्तमजातिकन्यासु रेतःसेकः । तथा पितृष्वसारं मातृप्वसारं मातुलानी मातुः सपत्नी स्नुपाभगिन्यो सकामे आचार्यपत्नी तनयां स्वसृपितृव्यमातामहमातुल. श्रोत्रियत्विग्गुरूपाध्यायशिष्यत्रियमुत्तमामुदक्यां निक्षिप्तां प्रबजिता व्रतस्थामुत्तमा बाह्मणी सगोत्रां शरणागतां मातुः सखीं राजपत्नी स्तन्यधात्रीमन्यमातरं मातृष्वसुः सखी मातुलानीसी गच्छन्गुरुतल्प- गवत्सद्यः पतति । तथा पितृमातृयोनिसंबन्धां गच्छन् । स्तेनना- स्तिकानिन्दितकर्मत्यागिनिन्दितकर्मात्यागिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः पतिताः पातकसंयोजकाश्चेत्यनुपातकानि । अथोपपातकानि तत्र याज्ञयल्क्य:- गोवधो वात्यता स्तेयमणानां चानपक्रिया। अनाहितामिता पण्यविक्रयः परिवेदनम् ॥ १ क.यानि । २ ख. ग. रुविषयेऽज्ञाता ज्ञातमि । ३ स. ग. दाकुशास्त्रीयस्वातत्रपा- वेदनाशश्च । ख. ग. 'तितपाकसंयो।

·१०२ श्रीधराचार्यकृत:- भृताध्ययनादानं मृतकाध्यापनं तथा। पारदायं पारिवित्त्यं वा(प्यं लवणक्रिया ॥ स्त्रीशूद्रविदक्षववधो निन्दितार्थोपजीवनम् । 'नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः ।। धान्यकुप्यपशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । पितृमातृसुतत्यागस्तडामारामविक्रयः ॥ कन्यासंदूपणं चैवं कौटिल्यं वतलोपनम् । आत्मनोऽर्थे कियारम्भो मद्यपस्त्रीनिपेवणम् ॥ स्वाध्यायाग्निसुतत्यागो बान्धवत्याग एव च । इन्धनार्थं तुमच्छेदः स्त्रीहिंसौपधिजीवनम् ॥ हिंस्रयन्त्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः। शूद्रौप्य हीनसख्यं हीनयोनिनिपेषणम् ॥ तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता। असच्छास्त्राभिगमनमाकरेप्वधिकारिता ।। भार्याया विक्रयश्चैपामेकैकमुपपातकम् । गोवधो गोपिण्डव्यापादनम् । कालेऽनुपनीतत्वं वात्यता । ब्राह्मण- सुवर्ण तत्समादपिरस्वहारणं स्तेयम् । गृहीतस्य सुवर्णादेरमदानमृ- णानपाकरणं देवर्षिपितणामृणानपाकरणं च । सत्यप्यधिकारेऽनाहिता- नित्वम् । अपण्यस्य लवणादेर्विक्रयः । सोदरे ज्येष्ठे भ्रातरि स्थिते कनि- ठस्य दाराग्निहोत्रग्रहणं परिवेदनम् । पणपूर्वाध्ययनं भृताध्ययनम् । गुरुतल्पव्यतिरिक्ततत्समस्त्रीगमनं पारदार्यम् । कनिष्ठस्य विवाहे ज्येष्ठ- स्य विवाहाहित्यं पारिवित्त्यम् । निपिद्धवृद्धयुपजीवित्वं वा(प्यम् । लवणस्योत्पादनं लवणक्रिया।अनानेय्या अगभिण्या अपि स्त्रिया वधः। शूदवधः । अदीक्षितक्षत्रियवधो वैश्यवधश्च । अराजस्थापितार्थोपजी- वनम् । परलोकाभावबुद्धिर्नास्तिक्यम् । ब्रह्मचारिणः स्त्रीसंयोगो बत. लोपे देवताराधनार्थं गृहीतवतलोपश्च । अपत्यानां विक्रयो दासीमों- यार्थं तडागारामोपवनादेश्च विक्रयो द्रव्यग्रहणेन बीह्यादिवव्याणामाह- रणं स्तेयमसारबपुसीसादिकुप्यस्य च । गवादेः पशोश्च । जातिदुष्टशूद्रा- । .स. ग. °च परिविन्दच्याजनम् । कन्पायदान तस्यैव कौ। २ रा. ग. 'ल्पतत्समध्यति. रिकप । ३ क. प. भाप्रेग्या । स. ग. भावार्थमारमनोभायाश्च त°!, ·स्मृत्यर्थसारः। १०३ दीनां याजनं कर्मदुष्टनात्यादीनां च याजनम् । भोजनं चोभयत्र । अप- तितपितृमातृसुतानां गृहनिर्गमस्त्यागः । अगुल्यादिना योनिविदारणं कन्यादूपणम् । परिवेदकयाजनं तस्मै कन्यादानं च । अगुरौ कौटि- ल्यम् । आत्मार्थं पाकादिक्रियारम्भो मद्यपायाः स्त्रियाश्चोपभोगः । कुटुम्बरक्षणार्थमसच्छास्त्राधिगमार्थं चाधीतस्वाध्यायत्यागः । श्रौतस्मा नीनां च संस्काराधकरणेन सुतस्य च शक्तौ बान्धवानां च त्यागः । पाकादिष्टकार्यार्थमाईदुमाणां च च्छेदः । भायाँ पण्यमावेन प्रयोज्य तल्लब्धोपजीवनं स्त्रीजीवनं स्त्रीधनोपजीवनं वा । प्राणिवधेन जीवनम् । वश्याद्यर्थोपधिजीवनम् । तिलेश्वादिपिण्डा, हिंस्रयन्त्रप्रवर्तनं महायन्त्र- प्रवर्तनं वा । व्यसनानि मृगयादीन्यष्टादश । आत्मविक्रय आत्मनो भार्यायाश्च विक्रयः । शूद्रप्रैष्यं शूद्रसेवा । हीनेषु मैत्रं हीनसख्यम् । अकृतसवर्णविवाहेश्च हीनवर्णविवाहो हीनयोनिनिपेवणं साधारणस्त्री- संभोगश्च । अगृहीताश्रमित्वमनाथमित्वम् । परपाकरतित्वं परान्नपुटता । चार्वाकादिग्रन्थाभ्यासोऽसच्छात्राधिगमः । सुवर्णाद्युत्पत्तिस्थानेपु राजाज्ञयाऽधिकारित्वमाकरेप्यधिकारित्वमभिचारश्च । लशुनादेर्मत्या मक्षणमित्यादीन्युपपातकानि । अथ जातिभ्रंशकरसंज्ञकानि- बाह्मणस्य रुजः कृत्यं धातिर यमद्ययोः । जैहम्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं हि तत् ॥ अथ संकरीकरणानि-खरोष्ट्रमृगहस्त्यजाविमीनाहिमहिपाणामन्येपा ग्राम्यारण्यानां पशूनां वधः । अथापात्रीकरणानि-निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । कुसीदजीवनमसत्यमापणं च । अथ मलिनीकरणानि-बहुकृमिकीटजलस्थजलजवयोहत्या । मद्यानुग- तमोजनम् । बहुफलेन्धनपुप्पस्तेयमधैर्य च । अतोऽन्यानि पापानि प्रकीर्णसंज्ञानि। अथ महापातकप्रायश्चित्तम्--अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा वालंवल्कलचीरादि- वासा जटी वापितो वा स्वेन हतबाह्मणस्य शिरःकपालं चिह्नार्थं तद. मावेऽन्यस्य वा तदन्यदेव शिरसकपालं ध्वजदण्डौ धारयन्यन्यैरनाये- रेकवारं पात्रमात्रादिपु मिताशी संयतात्मा विकालमायी संध्या- १ रा. ग... हस्य हर रा. ग. घ. न्यस्यानायमायणस्य वा ·- १०४ श्रीधराचार्यकृतः- मुपासनं च विधिवन्मन्त्रपूर्वं च कुर्वन्नध्ययनाध्यापनव्याख्याप्रवच- नयाजनदानप्रतिग्रहादि वर्जयन्ब्रह्मचारी स्त्रीमधुमांसगन्धमाल्यादि- दिवानिद्राक्षनाभ्यानोपानच्छन्नकामक्रोधलोममोहहर्षशोकविपादादि नृत्यगीतपरिवादादि वर्जयन्सर्वभूतहित आर्यभुवं यथोपक्रमस्थाना- सनाभ्यां विहरंस्तीर्थान्यनुवसन्वने वा पुण्याश्रमे वा कुटी कृत्वा निवसन्यामान्ते गोबजे वा वृक्षमूले वा द्वादशाब्दमेवं व्रतं चरित्वा शुद्धः। यदि वन्यैर्न जीवति तदा भिक्षार्थं ग्राम प्रविशेत् । तत्र लोहि- तकेन मृन्मयखण्डेन शरावेण वा गृहद्वारि स्थित्वा ब्रह्महाऽस्मीति स्वपापं प्रख्याप्य सप्तागाराणि सृष्टामृष्टाविवेकेन चातुर्वण्यं वा मैक्ष्य याचयित्वैककालमेव मिताशी द्वादशाब्दं व्रतं चरित्वा शुद्धः । यद्वा द्वादशाब्द नियतः प्राजापत्यं कृच्छ्रे निरन्तरमावर्त्य घट्यधिकं त्रिशतं चरित्वा शुध्यति । द्वितीये ब्रह्मवधे द्विगुणम् । तृतीये त्रिगुणम् । चतुर्थे न निप्कृतिः । यद्वा चतुर्थादिपु प्रतिपापेषु गौसहस्रम् । निर्ध- नोऽग्निं प्रविशेत् । यद्वा पूर्वोक्तं भिक्षाचर्याकृच्छ्राचरणादि व्रतं याव. न्मरणं कुर्यात्तेन शुध्यति । (* तत्र धुद्धिपूर्वं साक्षादकर्तुषुद्धिपूर्वकम- नुग्राहकप्रयोजकानुमन्तृनिमित्तकर्तृप्रोत्साहकादीनां ब्रह्महत्यासमानम. धमधं तस्याप्यर्धमित्यायूह्यम् । यद्वा बुद्धिपूर्वमबुद्धिपूर्व वा साक्षा- कर्तुरनुग्राहकः पादोनं चरित्वा शुध्यति । प्रयोजकस्य तदर्धमनु- मन्ता साधं पादं चरेत् । निमित्तकर्तुः पादम् । प्रोत्साहकादीनां तार• तम्यविमागात्कल्प्यम् । यदि निनिमित्तं मर्सको गुणवान्मस्या निर्गुणो मृतस्तदा त्वेकाब्दं व्रतं चरेत् । तदाऽपि मुख्यकर्तृणां ये त्वनुग्राहकाद- यस्तेषां तारतम्यात्कल्प्यम् । तथा दण्डोऽपि प्रोत्साहकाश्रयदानुमोदका. दीनां यथायोगं कल्प्यः । ऊनपोडशाब्दबालानामशीत्यधिकवृद्धानां च स्त्रीणां रोगिणां च सर्वप्रायश्चित्तम् । यद्वा द्वादशाब्दादगिशीते. रुध्वं तु पादमेव । उनैकादशाब्दान्तानां पुंसामर्धम् । स्त्रीणां पादमा. वमेव । अनुपनीतानां बालानां तु पादमेव प्रायश्चित्तं पिता भ्राता तत्समोऽन्यो वा सुहृत्सर्वं कल्पोक्तप्रायश्चित्तं चरेत् । ततः परमायो- दशाब्दादन्ये वा चरेयुः) ततः परमशीतिवान्तं स्वयमेवाऽऽचरेयुः । गुरुमायश्चित्ते प्रायश्चित्तान्तराभावे प्रसङ्गानुष्ठानसिद्धिः । सोमयाग- स्थवाह्मणवधे द्विगुणं व्रतम् । तदशक्तो गवां सहस्रद्वयं विधिवत्पा- . * धनुविद्वान्तर्गतमन्यः क. पुस्तक वर्तते ।

·कल्प्या । उक्कानिद्वादशादादीनि बाह्मणस्पंध | द्विगुणं क्षत्रियस्य स्मृत्यर्थसारः। १०५ वेभ्यो दद्यात् । आचार्यवधे द्वादशाब्दं प्रतं गोसहस्रं वा । उपाध्या- येऽङ्गन्धक्तरि चानूचानऋत्विग्वधे द्वादशाब्दवतादूर्घ गोसहस्रं पादो- नमर्धपादं चरेदित्यायूचं तारतम्यकल्पनया । तथा ऋत्विग्गुरुवधे याव- जीवं व्रतं चरेत् । द्विगुणं त्रिगुणं चतुर्गुणं वा । तदशक्ती व्रतं द्वाद शाब्दं कृत्वा गोसहस्रं च कुर्यात् । अथ यदि द्वादशाब्दं चरन्मध्ये चोरव्याधैर्हन्यमानमेकं ब्राह्मणं गोद्वादशकं वाऽऽत्मानमन्तरा कृत्वा रक्षेत् । असावसंपूर्णद्वादशाब्दोऽपि तदेव शुध्यति । यदि तत्र प्रवृत्तस्त- दकृत्वैव नियेत तथाऽपि तदेव शुध्येत् । तथा पराश्वमेधादिमहायज्ञा- वभृथे यजमानसंनिधौ वा स्वपापमृधिजां प्रस्याप्य तैरनुज्ञातः सात्वा तदेव शुध्यति । यद्वा बतमध्ये कुष्ठादिदीर्घतीवव्याधिग्रस्तं ब्राह्मणं मां चौपधैः संरक्ष्य तदेव शुध्येत् । यद्वा व्रतमध्ये विप्रस्य भूधेन्वादि सर्वस्वं चरिर्हतं सर्वं दत्त्वा शुध्येत् । तत्र प्रवृत्तस्तैहतो बहुक्षतो मृतकल्पो जीवन्याऽपि तदैव शुध्येत् । ज्ञात्या बाह्मणवधे चतुर्वर्णा भृगुपतनम- निपतनं वा कुर्युः । तत्र ये चैवर्णिका इष्टप्रथमयज्ञास्तेऽग्निपतनं स्वर्जितं गोसवमभिजिद्विश्वजितौ त्रिवृमिमुतं या कमेणाल्पदक्षिणं कुर्युः । क्षत्रियः सार्वमीमश्चेदश्वमेधं कुर्यात् । पद्यज्ञानाचैवर्णिकाः सानिका महापापं कुर्युस्तहि तत्पुनादयो यादोपक्षयात्तदनीव्रक्षयेयुः । ज्ञानाचेद्गृह्याग्रीन्यतानिकानप्सु प्रक्षिपेत्ततोऽग्निपतनादि प्रायश्चित्तं कुर्वतां मरणे चैवं सपरिच्छदानाम् । विद्वांश्चेन्निर्धनो गुणी हन्ता हतो निर्गुणोऽरण्ये नियतविवारं वेदं जपेत् । शक्तश्चेद्देदं जप- योजनशतं व्रजेत् । अघिद्वान्निर्धनो गुणी लाक्षमस्रवणादी पश्चि. मोदधेः प्रतिस्रोतःसरस्वती हविष्यमिताशी गच्छेत् निर्गुणा धनी हन्ता घेत्पाने गृहभूम्यादि जीवनसमथं दद्यात् । गृहं या सोपस्कर जीवनसमर्थमनपत्यश्चेत्सर्वस्वम् । एतप्रयेऽन्यतमं गृहीत्याऽऽहितामिय. श्वानरेष्टिमनाहिताग्निवश्यानरस्थालीपाकं कुर्यात । हन्ता मूरों निर्धनो विप्रमानवधेऽधःशायी त्रिपयणी स्थकर्म वेदयन्भेक्षाशी महानदीस. प्रमादिपुण्याश्रमगोठपर्वतमययणतपोवनविहारी स्थाने वीरासनी यसर कृत्स्नं चरित्या रत्नहेमगोधान्यतिलधिसपीपि विप्रेभ्यो दद्यात् । मनसा ब्रह्मयध्ययवसायं कृत्या स्ययमेयोपरतो दादशाहं जला द्वादशाहमुपयसेदित्यादि । अन्यत्र समेपु विकल्पो विपगेषु व्यवस्था ·श्रीधराचार्यकृत:- त्रिगुणं वैश्यस्य । शूद्रादेश्चतुर्गुणम् । तत्रापि हन्तृहन्यमानगुणविशे- पेण प्रायश्चित्तविशेषो ज्ञेयः । एवं क्षत्रियवैश्यादावपि । हीनोत्कृष्टवधे प्रायश्चित्ततारतम्यं दण्डगौरवात्कल्प्यम् । अनुलोमप्रतिलोमजानां तु दण्डवत्मायश्चित्तम् । गृहस्थाट्विगुणं ब्रह्मचारिणो वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतेश्चतुर्गुणम् । ब्रह्मचारिणो द्वैगुण्यं पोडशाब्दादूर्ध्वमेव । सर्वत्र प्रकान्तप्रायश्चित्तस्य मध्ये मरणे तदैव शुद्धिः। अथ निदेशः-सोमयागस्थक्षत्रवैश्यवधे ब्रह्महत्यावतं द्वादशाव्दं चरेत् । ज्ञानाद्वैगुण्यमेव न प्राणान्तिकम् । तत्र च जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया व्यव- स्था। सर्वत्र स्त्रीनपुंसकरवेनाविज्ञातगर्भस्य वधे, ऋतुमत्यानेय्पत्रिगोत्रा चाऽऽत्रेयी तस्याश्च वधे पुरुपहत्यावद्यवहारे साक्षात्सत्योक्तौ वर्णानां घधप्राप्ती साक्षित्वं गुरी क्रोधावेशी च बाह्मणनिक्षेपं हृत्वाऽऽहिताग्नि- ब्राह्मणभायाँ सगुणां सोमयागस्य विघातको ब्रह्महत्यावतं चरेत् । आतिदेशिकेपु पादोनं प्रायश्चित्तम् । प्रायश्चित्तस्यातिदेशो न पातित्यस्य च । ब्राह्मणादिवधार्थ शस्त्रपहारे केनचित्पतिबन्धेनासी न मृतस्तथाऽपि ब्रह्महत्यादिवतं पादोनं चरेदागमनेऽर्धम् । प्रयत्ने पादः । ब्रह्महत्यास- मानार्थ प्रायश्चित्तं सर्वत्र साक्षात्कर्तुरनुग्राहकस्य पादोन प्रयोजक स्यार्धमनुमन्तुः सार्धं पादं निमित्तकर्तुः पादं प्रोत्साहकादीनां च तार- तम्यं विद्यात् । सर्वत्र वालवृद्धस्त्रियो रोगिणश्च साक्षात्कर्तृत्वेऽपि प्राय- श्चित्तार्धमर्हन्ति । अशीतिवदूधं वृद्धः पोडशाब्दात्माग्बालः । अनु- पनीतानां बालानां कन्धानां च पादं प्रायश्चित्तम् । तच पिता भ्राताऽन्यो धा सुहृञ्चरेत् । ततो द्वादशाब्दान्त एवं चारयेयुः। ऊचं स्वयमेव चरेयुः। सर्वत्र जातिशक्तिगुणायपेक्षया व्यवस्था । इति स्मृत्यर्थसारे ब्रह्महत्यामायश्चित्तम् । अथ सुरापानप्रायश्चित्तम्-तत्र मुख्यसुरा पैठी गौडी गाध्वी च । तन्मध्ये सुरां त्रैवर्णिकस्तथा शूद्रा स्त्री च चातुर्वर्ण्यविवाह उत्पत्त्यादि न पिवेत् । यदि सुरां ज्ञानात्सकृत्पित्सुराम्बुगोमूत्रक्षीरघृतानामन्यतमम- निसंनिमं कृत्वाऽऽदवासा लौहेन पात्रेणाऽऽयसेन ताम्रेण वा पीत्या मरणाच्नुध्येत् । अज्ञानाजलयुध्या सुरापाने तालुमात्रसंयोगे जटी पालचीरादिवासा ब्रह्महत्यावतं तचिह्नवज द्वादशाब्दं संपूर्ण कुर्यान्न .

·- स्मृत्यर्थसारः। १०७ पादोनम् । सर्वत्र श्रीबालवृद्धानामधं पडब्दम् । अनुपनीतानां कन्यानां च पादं व्यब्दमेव कुर्यात् । ज्ञानाचेहिगुणम् । यदि पीत्वा' छर्देवा यन्दं रात्रौ सकृत्पिण्याकमेवाद्यान्नाश्नीयात् । सुरापाने तावन्मा. बसंयोगे वर्ष वा बालवासा जटी ध्वजी तथा कुर्यात् । सुरैकौपधरो- गाथै पाने त्वज्ञाने कृच्छाब्दपादं चान्द्रायणं वा कृत्वा पुनरुपनयनं च कार्यम् । बाल्ये तु तच्च माता भ्राता पिता वा कुर्यात् । ज्ञाने तु तप्त- कृच्छ्रे पराकं चान्द्रायणं च क्रमाकुर्यात् । सुरासंस्पृष्टंशुष्करसान्नस्य मूत्रविड्रेतःशवादीनां वा ज्ञानाद्भक्षणे कार्य पुनरुपनयनम् । शुष्कसु- राभाण्डोदकपाने छर्दनमुपवासो घृतप्राशनं च । तज्जलं पर्युपितं पीत्वा शङ्खपुप्पीविपक्वक्षीरं व्यहं पिवेत् । अज्ञानाभ्यासे पञ्चरावं पिबेत् । ज्ञानात्तज्जलपाने सप्तरानं पिबेत् । ज्ञानाभ्यासे तु द्वादशरानं क्षीरेण ब्राह्मीसुवर्चलां पिबेत् । सुरापस्य मुखगन्धस्यामत्या घ्राणे सोमपश्चेदप्सु बीन्प्राणायामान्कृत्वा घृतं प्राश्नीयात् । मत्या चेद्विगुणं सर्वत्र । असोमपश्चेदनप्मु प्राणायामान्कृत्योक्तं प्राश्नीयात्कुशोदकं चाऽऽहुः । साक्षात्सुरागन्धघाती तु जातिभ्रंशकरेपूक्तं सांतपनम् । मत्या चेत्कार्य ज्ञेयमित्यादि। इति स्मृत्यर्थसारे सुरापानप्रायश्चित्तम् । अथ मद्यपानप्रायश्चित्तम्-तत्र गोडी माध्वी च सुरा मद्यम् । तालं' पानसं द्राक्षं माधुकं खारं सैरमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजमेतान्येकादश मद्यानि विद्यात् । एतानि मद्यान्युत्पत्त्यादि ब्राह्मणानां तत्त्रीणां चानु- पनीतानां कन्यायाश्चापेयानि । क्षत्रवैश्ययोर्न दुप्यति मद्यम् । अज्ञानाज- लादिवुद्ध्या तालादिमद्यपाने तप्तकृच्छ् पुनरुपनयनं च । मूत्रविड्रेत:- सावादिभक्ष्ये द्विजानां चैवम् । अज्ञानाद्गाडीमाध्योञ्जनात्तालादिमद्य- पाने च कृपातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि कृत्वा पुनरुपनयनं घृतमाशनं च। गौडीमाव्योानापाने तु पिण्याकेन कणैर्वा बेवार्पिकम् । अभ्यासे पडदम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराभ्यासे च द्वादशाब्दम् । बहुकाला भ्यासे चाग्निवर्ण मध पीत्वा मृतः शुध्येत् । तालादिषु तदर्ध कल्प्यम् । सर्वत्र खीबालवृद्धादीनामर्धम् । अनुपनीतस्य कन्याश्च पादं माता .ग. त् । णान्या तवायात् । सु। २ . ग. जाने । ख. ग. "पार्न साईभक्षुण चाई सुररामारोदादिपाने व मुगावमेव । सासंze | कृ. 'तः द्वारा) ·१०८ श्रीधराचार्यकृत:- पिता भ्राता वा कुर्यात् । तालादिमद्यापेक्षया लेह्याभक्ष्यमूत्रविड्रेते:- स्रावादीनां मुखमात्रप्रवेशे क्षीरोदुम्बरबिल्वपालाशकुशोदक पडावं पिवेत् । गौडीमाध्च्योस्तु द्विगुणम् । अज्ञानादौडीमाध्वीमद्यवासितशु. कभाण्डाम्बुपाने कुशमूलविपक्कं क्षीरं व्यहं पिवेत् । ज्ञानतोऽभ्यासे तु क्षीरोदुम्बरबिल्वपालाशैरूयहम् । अज्ञानाभ्यासे शङ्खपुप्पीघृतं क्षीरं च पञ्चरात्रं पिबेत् । ज्ञानतोऽभ्यासे तु गोमूत्रयावकं सप्तरात्रं पिबेत् । अत्यन्ताभ्यासे तु ब्राह्मी सुवर्चलां पयसा द्वादशरात्रम् । तालादिमद्य- भाण्डोदकपाने त्वध कल्प्यम् । सर्वत्र स्त्रीबालादीनां योग्यं कल्प्यम् । इति स्मृत्यर्थसारे मद्यपानप्रायश्चित्तम् । अथ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तमुच्यते-स्तेयशब्देन समक्ष परोक्ष वा बलाची- र्येण वा क्रयादिस्वत्वहेतुत्वं विना ग्रहणमुच्यते । तत्राऽऽदौ सुवर्णप्रमाणं निरूप्यते । गवाक्षगतसूर्यरश्मिमध्ये दृश्यमानं ब्रसरेणुप्रमाणं रज इत्या- चक्षते । सरेण्वष्टकं तु लिक्षा । लिक्षात्रयं राजसर्पपः । राज- सर्पपत्रयं गौरसर्पपः । गौरसर्पपपटकं यवः । यवनयं कृष्णालः । कृष्णलपञ्चकं मापः। पोडशमापकं सुवर्णम् । अमत्या ब्राह्मणस्य सुवर्ण हृत्वा द्वादश वर्षाणि ब्रह्महत्यावतं शवशिरोध्वजतत्कपालधारणरहितं चरेत् । यस्य कस्यापि हिरण्यं यः कश्चिद्धरति स तस्यैकादशगुणं दत्त्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् । गुरूणां यज्ञकर्तृणां वा श्रोत्रियाणां वा धार्मि- कब्राह्मणानां या सुवर्णं हृत्वाऽऽत्मनो मुण्डनं कृत्वाऽऽत्मशरीरं घृतेना- भ्यज्य कारीपाच्छादितो दग्धः शुध्येत् । निर्गुण विप्रसुवर्णहरणे नवा- च्छमीदृशमेय चरेत् । क्षामबहुकुटुम्बरक्षणार्थ हरणे कृच्छं पडई विश्व- जिदादिकं कतुं वा कुर्यात् । मत्या यः कश्चिद्वाह्मणसुवर्णहार्यकसुवर्ण- मारभ्य स्वपापं भूपाय निवेद्याऽऽयसं दण्डं सादिरं वा प्रदाय मुक्त. केशो भृशं राज्ञा दण्डेन ताडितो मृतो वा जीवन्वा शुध्येत् । स्वश- क्याऽताड़ने राज्ञस्तु दोपः स्यात् । सुवर्णस्तैयी ब्राह्मणो व्रतमेव चरेन्न दण्डेनाऽऽत्मानं यातयेत् । न च वितं राजा हन्यात् । हनने ब्रह्महत्या भवत्येव । अग्निहोत्री धार्मिकश्च विद्वान् क्षत्रियो ब्राह्मणसुवर्णहार्य- श्वमेधेन शुध्यति । गोसवं यज्ञं वा कृत्वा शुध्धेत् । आत्मसंमितं हेम वा दत्त्वा शुध्येत् । तावद्धनामाये तपस्यशक्तौ च विप्रस्य सकुटुम्बस्य १क 'त: । २ प.त् ।स्वक। ३ स. ग. भमस्या ।

·श्रीधराचार्यकृत:- तप्तायःशयने सुप्तस्याऽऽलिगन्ने शुद्धिः । स्वयं प्रोत्साहितश्चेत्स्वस्य गुह्यत्रिकं स्वहस्तच्छिन्नं स्वाञ्जलिना धृत्वा नैती दिशं गच्छ. नग्रतः स्थितमविचारयन्पृष्ठतोऽपश्यन्माणान्तं शुध्येत् । अमत्या सव- णोत्तमस्त्रीगमने द्वादशाब्दं ब्रह्महत्यावतम् । अमत्याऽभ्यासे घृताक्तो मुण्डितः करीपराशिमध्यस्थः पादादिसर्वाङ्गदाहान्मृतः शुध्येत् । जनन्यां मत्या चैवम् । जनन्यां मत्या प्रवृत्ती रेतःसेकात्माङ्गनिः वृत्तस्य द्वादशाब्दम् । अमत्या पडन्दम् । मत्या मातुः सपत्नी सवर्णा व्यभिचारिणी गत्वा वेदजपसहितं चान्द्रवयं कुर्यात् । अमत्याऽब्दं कृच्छ्रम् । क्षत्रियामपि पितृभायां मत्या विप्रः सकृत्वा त्रैवार्षिकमष्ट- कालाशनम् । मत्याऽभ्यासे लिङ्गं विना वृपणच्छेदाच्छुद्धिः । क्षनि- यायां मत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्मानिवृत्तौ तया प्रोत्साहितस्य त्रैमा- सिकं कार्यम् । उभयप्रोत्साहितस्यातिकृच्छं त्रैमासिकम् । स्वेन प्रोत्सा- हितायां कृच्छ्रातिकृच्छ्रे त्रैमासिकम् । तत्रैवामत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेका. पाक्प्रवृत्तस्य योपिदुभयात्मप्रोत्साहे तु क्रमास्कृच्छ्रातिकृच्छचान्द्रायः णानि । वैश्यायां तु गुरुपन्यां मत्या सकृट्रमने पडब्दं चरेत् । मत्याऽ. भ्यासे लिङ्गार्धच्छेदने शुद्धिः । अमत्या सकृद्मने व्यब्दम् । अत्यन्ता- भ्यासे यावज्जीवं व्रती । वैश्यायां मत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्पूर्व निवृत्त स्योभयात्मयोपित्प्रोत्साहेपु कमात्तप्तकृच्छ्रपराकसांतपनानि । अमत्या प्रवृत्तस्य योपिदुभयात्मप्रोत्साहेषु कमात्पञ्चरात्रसप्तराबाटरात्राणि । शूद्रां गुरुभार्यां मत्या विप्रः सकृद्गत्वा व्यब्दं चरेत् । मत्याऽभ्यासे द्वादशाब्दं कार्यम् । अमत्याऽभ्यासे निरन्तरं चान्द्रायणम् । शूद्रायां मत्या प्रवृत्तस्य रेतःसेकात्मानिवृत्तस्य योपिदुभयात्मप्रोत्साहेपु क्रमादतिकृ. च्छ्पराकाः । तत्रैवाऽमत्या प्रवृत्तस्य कायसांतपनसप्तरात्रोपवासाः । एवं क्षबियापुत्रस्य वैश्यायां मातरि मत्या सकृद्मनादिपु नवाब्दादीनि योज्यानि । शूद्रायां च नवाब्दादीनि योज्यानि । वैश्यापुत्रस्य च शूदायां नवाब्दादीनि योज्यानि । सर्वत्र गमनं चरमधातुविसर्गान्तमुच्यते । सर्वन रेतःसेकामानिवृत्तौ मरणान्तेषु द्वादशाब्दम् । अन्यत्रोक्ताध कार्यम् । पुरुपवत्स्त्रीणां महापातकानि सन्त्येव । अतस्तासां मत्या , ख. ग. °पशिखिम । २ ख. ग. घ. वा नचान्दं चरेत् । सत्याभ्यासे तु वृषणी विना लिङ्गच्छेदाच्छुद्धिः ! अमत्या सकृद्गमने नैं ।

·स्मृत्यर्थसारः। प्रवृत्ती मरणान्तिकं प्रायश्चित्तम् । अमत्या प्रवृत्ती द्वादशाब्दादिष्वेद सर्ववार्धक्लप्त्या योग्यं पुरुषोक्तवत्कार्यम् । जात्युक्तं पारदाय व कन्यादूपणमेव च । साधारणं स्त्रियां नास्ति गुरुतल्पत्वमेव च ॥ अयातिपातकानुपपातकेपूच्यन्ते-मत्या समानगोत्रां समानप्रवरामूढों गत्वा गुरुतल्पवताच्छुध्येत् । तज्जो गर्भश्चाण्डालः स्यात् । सा पत्नी संभोगे त्याज्या रक्ष्यैव । अमत्योढां गत्वा त्रिभिश्चान्द्रः शुध्येत् । गर्भ: कश्यपः स्यात् । सवर्णकन्यां मित्रस्त्रियं भगिनी सगोबां चाण्डाली मातङ्गीं वाऽऽमजस्त्रियं सकृदज्ञानाद्गत्वा चान्द्रद्वयाच्छुध्येत् । ज्ञानात्सकृद्गमने कृच्छ्राब्दाच्छुद्धिः । आसामन्यतमामेकस्यां रात्रौ बहुवारं गत्वा ब्रह्म हत्यानतं त्रैवार्षिकं चरेत् । आसामन्यतमामनेकदिनेषु गत्या ब्रह्महत्या- बतं चरेत् । आसामेकां वुद्धिपूर्वं बहुदिनेषु गत्याऽग्निं प्रविश्य मृतः शुध्येत् । मातृष्वसारं पितृप्वसारमाचार्यपुत्रीमाचार्यभार्यामनुजपत्नी चाऽऽत्मसुतो मातुलानीमज्ञानात्सकृनत्वाऽब्दकृच्छ्रेण शुध्येत् । आसामे. कामेकस्मिन्दिने बहुवारं गत्वा त्रैवार्षिकं ब्रह्महत्यावतं चरेत् । आसा- मेकां बहुदिनेष्वनुबन्धेन गवा ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तं कुर्यात् । आसामे- कामेकस्मिन्दिनेऽसकृज्ज्ञानाद्या पडदं ब्रह्महत्यावतं चरेत् । आसा- मेकां बहुदिनेषु बुद्धिपूर्वं गत्वाऽग्निं प्रविश्य मृतः शुध्येत् । चाण्डाली पुल्कसी व्यात्रियं भगिनीं स्नुपां मातुःस्वसारं च सखी विश्वस्तां पवाजितां मातुलानी शरणागतामन्त पुरस्त्रियं च गत्वा शिप्यपत्नी पतितां सगोत्रां च गत्वा रेतोनिःसरणात्पूर्व निवृत्तस्य मासोपवासेन शुद्धिश्चान्द्रेण वा । एतासु व्यभिचारिणीं यदि सकृनच्छेच्चान्द्रेण शुध्येत् । अज्ञातां स्त्रियं सकृद्धत्वा तप्तकृच्छ्रेण शुध्येत् । इति स्मृत्यर्थसारे गुरुतल्पगप्रायश्चित्तम् । अथ महापाकिसंसर्गिप्रायश्चित्तम्--एतैश्चतुभिर्महापातकिभिरध्ययनाध्या- पनविवाहयज्ञयाजनसहवाससहभोजनानि कृत्वा सद्यः पातित्यमामोति। एतैरेकासनस्थितिमेकपतिमोजनमेकशयने स्वापमेकवाहनगतिं चैक वत्सरं कृत्वा पातित्यमानोति । येन महापातकिना य: संसर्गी पतितः स तस्योक्तवताच्छुध्येत् । अस्य मरणापादकमायश्चित्तस्थाने ब्रह्महत्या प्रतं हादशाब्दिकं स्यात् । अज्ञानाद्यस्य येन संसर्गो जातस्तस्य तदुक्त- भतार्धाच्छुद्धिः । अज्ञानाचतुर्भिर्महापातकिभिः पञ्चराचं संसर्ग चिरा ·११२ श्रीधराचार्यकृत:- नं दशरात्रसंसर्गे कायकृच्छ्रादि । द्वादशरात्रं संसर्गे सांतपनम् । पक्ष- संसर्गे दशोपवासाः। माससंसर्गपराकाच्छुद्धिः। घिमाससंसर्गे चान्द्रम्। पण्माससंसर्गे चान्द्रद्वयम् । किंचिन्यूनाब्दं नैरन्तर्यसंसर्गे पण्मासं कृच्छ्राद्वा । किंचिन्यून संवत्सरं संसर्गे चाद्रायणाब्दम् । एतैश्चतुर्भिः संसर्गे स्त्रीबालवृद्धातुरास्तत्तदुक्तवताधं कुर्युः । महापातकिसंसर्गिसं- सर्गे त तसंसगिवतस्याधं कुर्यात् । इति स्मृत्यर्थसारे महापातकिसंसर्गिप्रायश्चित्तं समाप्तम् । अथोपपातकप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- अज्ञानाबाह्मणमात्रस्य गोमा बाह्मणो हत्या त्रिरात्रमुपोप्य वृषभैकादशगा दत्त्वा शुध्यति द्वादशप्रजाप- त्यैर्वा । प्रत्याम्नायद्वादशधेनूर्वा दत्त्वा शुध्यति । ज्ञानाच्चेद्गोहितो गोर्ग- मनस्थानासनशयने पु स्वयं च तथा कुर्यात् । भयव्याधिक्षुत्पिपासा- शीतातपादिभ्यो रक्षन्नात्मीयपरकीयभक्ष्यपानेष्ववारयन्नवेदयत्रात्रौ गां नत्वा वीरासनो बनशाकाद्याहारो मासत्रयान्ते वृपभैकादश गा दद्यात् । अशक्तः सर्वस्यं दत्त्वा शुध्यति । प्राजापत्यमत्याम्नायपक्षे त्वज्ञानपक्षाद्विगुणम् । अज्ञानात्क्षत्रियस्य गोमात्रं हत्वा गोहितो गोनुः गामी गोठशायी निपवणस्नायी संयतः पञ्चगव्यमेव पिबन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति पभाजापत्यैर्वा । प्रत्याम्नाये पडू धेनवो देयाः । ज्ञानाचे. चतुर्थकाले हविष्यमक्षारलवणं मितमश्नन्गोमूत्रनायी द्वौ मासौ नीत्वा शुध्येत् । प्राजापत्यं प्रत्याम्नाये द्विगुणम् । अज्ञानाद्वैश्यस्य गोमात्रं हत्या गोहितादिकृदतिकृच्छ्रे निरन्तरं चरन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति पञ्चप्राजापत्यैर्वा प्रत्याम्नाये धेनुं दद्यात् । ज्ञानाच्चेद्वैश्यस्य गोमानं हत्वा तद्विगुणं सर्व चरेत् । अज्ञानाच्छूद्रस्य गोमानं हत्वा गोहितादिकृत्माजा- पत्यं निरन्तरं चरन्मासान्ते धेनुं दत्त्वा शुध्यति । प्रत्यानाये धेनुचतु- कम् । ज्ञानाचेत्कृतवान्गोचर्मणाऽऽण संवृतो गोठे वसन्पण्मासं यवागू पिवशुध्यति । प्राजापत्यप्रत्याम्नायौ चेद्विगुणौ । अकामात्सो- मयागस्थश्रोत्रियस्य गोमावं हत्वा गोहितादिकृच्छाकादिभुगन्दान्ते वृपमैकादशगा दद्यात् । गोग्रासभुक् पण्मासैर्वा शुद्धः । कामाच्चेद्दोहि- तादिकृन्मौण्डी शाकभुक् व्यब्दं चरेत् । धनी वक्ष्यमाणवतं गोशतं चरेत् । ज्ञानात्सोमयागस्थश्रोत्रियातिदुर्गतकुटुम्बिबाह्मणस्य कपिला -- ख. ग. महासा २ के. सन्मास ।

·। स्मृत्यर्थसारः। होमाथी गर्भिणी बहुक्षीरां सुवृत्ततरुणादिगुणां निर्गुणो धनवान्मति. ज्ञया खड्गादिना हत्वा भ्रूणहा भवति । स ब्रह्महत्याद्विगुणं व्रतं चरेत् । यद्वा गोहितादिकृद्दण्ड मौशीमृदक्षारलवर्ण रूक्षं पठे कालऽश्न- गोमती प्रणवं वेदं वा जपन्द्विमासान्ते गोसहवं दद्यात् । अज्ञानाचेन्न- महत्यावतं त्रैवार्षिकम् । वृपभैकशतगोदानमभिण्याः कामतचेद्वधः । अकामतश्चेद्दोहितादिन्मीञ्जीशाकादिभुक्यब्दं चरेत् । यदि तां काप्टेन हन्यासांतपनशतं गोसह शतदानं व्यब्दादिपु । लोठेन कायम् । पापा- णेन तप्तकृच्छ्रपूर्व प्रतान्ते विप्रान्सभोज्य तेभ्यस्त्रिंशद्दा वृषभं च दद्यात् । बालामतिवृद्धामतिकशां रोगिणी च हत्वा पूर्वप्रोक्तावतं कृत्वा विप्रान्संमोज्य शक्त्या हेमतिलान्दद्यात् । एकाग्दे गवि हते पादयन्देऽधं ज्यब्दे पादोनं ततः कार्य चरेत् । गर्भिण्या वधे तूच्यते । उत्पन्ने गर्भे पादं दाढर्येऽर्धमापूर्णे पादोनं चैतन्ये गोवतं द्विगुणम् । अज्ञानादेको बहवों हत्वोक्तवतस्य पादं प्रत्येकं कुर्युः । द्वे हत्वाऽध बह्वीः पादोनम् । ज्ञाना. स्मत्येकं कृच्छ्रमेव । एकेन रोधादिना बहूना वधे दिगुणं व्रतम् । अज्ञा- नाद्वैद्यन मिथ्यौपधेनैकस्या वधे द्विगुणम् । अज्ञानादवैद्येन हितबुध्या स्वौषधदाने पानतम्रोधादी व्यवहितकर्तृपु रोधने पावन्धनेऽध योजने पादोनं निपातने सर्वम् । अज्ञानाद्रोधादि कृत्वा तज्जन्यप्रमादपरिहा- रार्थमवेक्षमाणे सुते कार्य कृत्वा विप्रान्सभोज्य गोमिथुनं दद्यात् । रोधनादिप्रमादरक्षणाकरणे क्रमात्पादाधु त्रिपादं सर्वाणि त्रैमासिका- दीनि कार्याणि । चिह्नव्याधेरन्यत्र दाहेऽतिवाहे नासापुच्छादिच्छेदे नदीपर्वताविरोधेऽतिदाहेऽतिदमने संघात योजने शृङ्खलानालिकेरशण चालमौञ्जादिदृढपाशबद्धे मृते पादोनम् । सर्वत्रे घण्टाक्षिभूपणनिमि- तेऽर्धकृष्टम् । मृतकल्पवधे तु सक्नुपावकमैक्षपयोधिघृतानि क्रमा- मासाधं भुक्त्वा विप्रान्समोज्य गां दद्यात् । मरणहेतुव्याधिमुत्पाद्य द्वादशरात्रं पञ्चगव्यं पिभेत । शृङ्गास्थिमङ्गे धर्मविमोचनादौ च गरि जीवति मासान्तं यवागू पिबेत् । अशक्तः पयो दधि धृतं वा दशरावं पिबेत् । अनुग्राहकप्रयोजकादीनां पूर्ववद्दोषतारतम्पम् । अरक्षोपेक्षानि- मित्तं जलपङ्काच मीचादिधिपमस्थाने दुर्ग च शून्यगृहबन्धने विद्यु- सर्पमृगयाप्रश्वापदाद्यैरशीतवाताद्यैरुवन्धनाद्येश्च मृते गोस्वामी कायं १ स. ग. अनीमिति प्र! ३ क. कृश ३ क. ° व्यादिम् । १. ५. ' पर दिभू ।। क. सार्प य । ५२. ग. ह. 'लपाती। १५ ·११४ श्रीधराचार्यकृत:- कुर्यात् । कार्यान्तरव्यग्रत्वे त्यर्धम् । गूढगर्भनिर्गमनाथं सदंशवण्डाकु- शादिपवेशननिमित्ते वधे रक्षार्थ रोधयन्धने च न दोपः। औपधनेहाहारे दीयमाने हितार्थदाहच्छेदशिरोमेदेषु च ग्रामघाते शरोघे गृहभङ्गेऽति- वृष्टी कुड्यादिपाते चान्यगृहयामादिदाहे दोपो नास्ति । बन्धे मृत पावं घरेत् । गवि स्त्रीत्वमविवक्षितम् । सर्वत्र हतगोसदृशं तन्मूल्यं वा गोस्वा. मिने दत्त्वैव प्रायश्चित्तम् । राजदण्डं च तत्समम् । एतत्सर्वं हन्तुर्बा- ह्मणस्पैव । क्षत्रियस्य सर्वत्र पादोनम् । वैश्यस्याधं शूद्वादेः पावं विद्यात् । सर्वत्र स्त्रीबालवृद्धादीनां त्वर्धम् । अनुपनीतादीनां पावं तत्पित्रादिश्चरेत् । स्त्रीणां तु वपनमनुगमनं गोष्ठशयनं चर्मप्रावरणं च नास्ति तत्सर्वकेशान्समुद्धृत्य घडलं छेदयेत् । सर्वनैवं तासाम् । पुंसां तु पापवत आकण्ठालोम्नां वपनम् । अर्धे श्मश्रूणां च । त्रिपादे शिखावर्जम् । समस्ते सशिखं वपनम् । ज्ञात्वा चेत्सर्वत्र द्विगुणम् । इति स्मृत्यर्थसारे गोवधप्रायश्चित्तम् । अथ नात्यादौ प्रायश्चित्तम् -तत्र सर्वोपपातका) चान्द्रं पश्चगव्यं मासं पयो मासं पराकं त्रैमासिकं कृच्छ्रे वा प्रतिपदोक्ताभावे कुर्यात् । वात्यत्वे तूपनेवाद्यमावेनोपनयनकालातिक्रमे चान्द्रादिवतचतुष्केऽन्य तमं शक्त्या कारयित्वोपनयनं कार्यम् । अनापदि कालातिकमे त्रैमा. सिकं कारयित्वोपनयेत् । तत्रैव पञ्चदशवदूर्ध्वमपि कियकालातिक्रम औद्दालकं व्रतं चरेत् । तत्रैवम्-दो मासौ यावकेन वर्तयेत् । मासं पयसा । पक्षमामिक्षया । अष्टरावं वृतेन । पात्रमयाचितेन । विरात्र- मन्मक्षोऽहोरात्रमुपवसेदिति । वात्यस्तोमेन वा यजेत् । यस्य पिता पितामहो वाऽनुपनीतो स्यातां तस्याब्दं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यम् । यस्य प्रपितामहादेर्नानुस्मर्यत उपनयनं तस्य द्वादशाब्दब्रेविद्यकं ब्रह्मचर्यमि- त्यापस्तम्बोंक्तं कृत्वोपनयनम् । अथ स्तेये प्रायश्चित्तम्-तब विमो विप्रस्य दशकुम्भं धान्यं वा तत्परि- मितं तण्डुलादि वा तानरजतादिकममत्या हत्वा त्रैमासिकं कुर्यात् । मत्याऽम्यासे कृच्छ्राब्दम् । क्षत्रियादेहर्तुः पादपादह्रासः । क्षत्रियस्वं विप्रो हत्वा पाण्मासिकम् । वैश्यस्वे त्रैमासिकं शूद्रस्वे चान्द्रम् । एव. मुत्तरत्राप्यूह्यम् । कुम्भः पश्चसहस्रपलपरिमाणः । विप्रस्य गृहक्षेत्रभूमि- एस. ग. घोगपि।

·स्मृत्यर्थसारः। निक्षेपरजतवज्रमणीनां नराश्वस्त्रीणां व सार्धशतद्वयपणलभ्यपानीयर- सवापीकूपजलानां च हर्तुर्विप्रस्य सुवर्णस्तेयसमवत् । क्षत्रादिस्वे चान्द्रतर्धपादादि । पुसीसादिदव्याणामल्पप्रयोजनानां सार्धशतद्वयं पणपञ्चदशार्धानां हर्तुः सांतपनम् । मध्यभोज्पाहारपानादीनामेकवार- भोजनपर्याप्तानां पानशय्यासनानां पुष्पमूलफलानां च हतुः पञ्चगव्ये. नाहोरात्रम् । त्रिवारमोजनपर्याने विरात्रम् । तृणकाष्ठद्रुमाणां निवार- भोजनपर्याप्तमूल्यार्याणां शुष्कानगुडलचर्ममांसानां च हर्तुखिरात्रम् । मणिमुक्तापवालताम्ररजतायःकांस्योपलानां च द्वादशाहारपर्याप्तमू- ल्यानां हर्तुदशाहकणान्नत्वम् । कार्पासकीटजोर्णानां द्विखुरैकखुरर- ज्जुपक्षिगन्धौषधीनां त्रिवारमोजनपर्याप्तमूल्यार्याणां हतुः पयरूपहम् । सर्वत्र हिपमाणद्रव्याल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रायश्चित्ताल्पत्वमहत्त्वे कल्प्ये । सर्वस्तेयप्रायश्चित्तव्यं स्वामिने सत्ति दत्त्वैव कार्यम् । इति स्तेयप्रायश्चित्तम् । अथ ऋणानपाकरणे-तत्र ऋणमात्मपितृपितामहादिकृतम् । तपोब्रह्म- चर्याद्यकरणे कपीणामृणम् । यज्ञाकरणे देवानामृणम् । प्रजोत्पत्यकरणे पितृणां ऋणम् । एपामृणानामनपाकरणे चान्द्रादिप्वेक शक्त्या कार्यम् । सर्वथा तदसंभवेऽब्दान्ते वैश्वानरेष्टिः कार्या । अनाहिताग्नित्वे तु सत्य- धिकारित्वेऽग्न्याधानेऽन्दादर्वाक्प्रतिमासं त्रिरात्रम् । ततः प्रत्यब्दं चान्द्रा- दिवेकमनापदि त्रैमासिकम् । पितर्यनाहितानावाधातर्ययसरि यष्टुश्च सुतस्य बात्यपशुः कार्यः । औपासनाग्न्धसंनिधौ धब्द प्रतिमासमुपधा- सोऽब्दे चान्द्रादिप्वेकम् । यहाऽऽद्यादे कृच्छ्रो द्वितीयेऽतिकृच्छ्रस्तृतीये कृच्छ्रातिकृच्छ्रो ततश्चान्द्रम् । अपण्यानां विक्रये गुडतिलपुप्पमूलफल- पकानविक्रये सौम्यकृच्छ्रम् ।'लाक्षालवणमधुमांसतलक्षीरदधिघृततक- गन्धचर्मवाससां विक्रये चान्द्रम् । अर्णाकेशकेसरिभूधेनुवेश्मशन विक्रये चान्द्रम् । अमक्ष्यमांसमाय्वस्थिशृङ्गनखविक्रये तप्तकृच्छः। हिङगुग्गुल. हरितालमनःशिलानगैरिकाक्षारलवणमणिमुक्तापवालवैणववेणुमन्म. येषु तप्तकन्छः । आरामतडागोदपानपुष्करिणीसुकृतविक्रये विषवण- 'माय्यधाशायी चतुर्थकालाहारो दशसहस्रं जपन्नब्देन शुध्येत् । हीनमानोन्मानसंकीर्णविक्रये चैवम् । एवमन्यैः शङ्खलिखिताचैरक्त १. ग. यां। . ग. प. यहा।

·११६ श्रीधराचार्यकृत:- ज्ञेयम् । यत्र प्रायश्चित्तं नोक्तं तत्रापि चान्द्रादिकम् । अनापदि त्रैमासिकम् । इति पण्यविक्रयप्रायश्चितम् । अप परिवेदनम् तत्रामत्या परिवेत्ता चान्द्रादिप्वेकं कृत्वा ज्येष्ठाय स्वोढां स्त्रियं दत्त्वा तेनानुज्ञाता तामेवोदहेत् । मत्या चेत्तत्रापि कन्या- पित्राद्यज्ञानेऽब्दं कार्यम् । बाह्मणगृहभैक्षाशनं च कृत्वैवं कुर्यात् । कन्यापित्रादिदत्तोद्वाहे त्रैमासिकम् । कृच्छ्रातितकृच्छौ वा कृत्वैव कुर्यात् । परिवेद्यस्य तु वे कृच्छ्रे कन्यायाः कृच्छ्रो दानुरतिकृच्छ्रो होतुश्चान्द्रम् । एवं परिवेद्यवत्पर्याहितपरीज्यपरिवित्तानां कायद्वयम् । परिवेत्तृपरिवित्तपर्याधातृपरियष्ट्रयेदिधिपूपरिदिधिपूपतीनां चाब्दं गौत- मोक्तं ब्रह्मचर्यं कृत्वा पश्चाद्विवाहः । अग्रेविधिपूपतिः कृच्छं कृत्वा तामेवोहहेत् । विधिपूपतिस्तु कृच्छातिकृच्छ्रौ कृत्वा तस्मै दत्त्वाऽनु- ज्ञातः पुनस्तामेवोद्हेत् । यद्वाऽग्रेदिधिपूपतिः कायं कृत्वा तामेव ज्येष्ठां पश्चादन्येनोढामुद्हेत् । दिधिषूपतिस्तु कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कृत्वा स्वोढा ज्येष्ठां कनीयस्याः पूर्ववोढ़े दत्त्वाऽन्यामुद्दहेत् । ज्येष्ठे स्थिते कनिष्ठः कृतविवाहः परिवेत्ता परिविधिदानश्च स ज्येष्ठः परिवित्तिः परिवेद्यश्च सः । परिविमागवेत्तृपरिविभागवित्त्यादेश्चैवम् । ज्येष्ठायां कन्यायामनूढायामनुजोढा चेत्साऽयेदिधिपूः पूर्वा विधिपूः । मृतकाध्या- पको भूतकाध्यापितश्च पयसा ब्राह्मीं सुवर्चलांत्रीपक्षानियतः पिबेत् । चान्द्रादिप्वेकं वा कुर्यात् । अनुयोगप्रदाने चैवम् । उत्कर्षहेतोरधीया. नस्य किं पठसि नाशितं त्वयेत्येवं पर्यनुयोगोऽनुयोगप्रदानम् । अनुयो. गप्रदानाम्यासे पातित्यमाहुः। अथ पारदायें-तत्र गुरुतल्पतत्समादिपु प्रायश्चित्तविशेष उक्तः । ऋतु- काले जातिमात्रबाह्मणीगमने वार्षिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । ऋतावेव धर्मक- भंसाधनत्वादिगुणवत्या ब्राह्मण्यां गमने द्विवार्पिकम् । तादृश्यामेव श्रोत्रि. यपत्न्यां त्रैवार्षिकम् । तादृश्यामेव क्षत्रियायां द्विवापिकं तादृश- वैश्यायां वार्षिकं शूद्वायां पाण्मासिकम् । एवं क्षत्रियस्यापि क्षत्रिया. दिपु द्विवार्षिकबार्पिकपाण्मासिकानि । वैश्यस्य च वैश्याशूद्योर्षिक १स. ग. 'यम् । एवमन्यैः शरुलिखिताधैर्य । २ ख. ग. प. विभकानां । ३ ख. ग. घ. विभऊप ·। स्मृत्यर्थसारः। पाण्मासिके । शूद्रस्य च शूद्या परपल्या पाण्मासिकमेव । अनन्य- पूर्षिकासु चाभ्यासे द्वादशाब्दम् । एकस्यामेव गमनाभ्यासे पादपाद- न्यूनं स्यात् । अमत्या सर्वत्रा) योग्यम् । अनृती जातिमात्रब्राह्मण्यां त्रैमासिकम् । क्षत्रियादिलीपु द्वैमासिकचान्द्रमासिकानि ।क्षत्रियादीनां क्षत्रियादिपु द्वैमासिकान्येव । अमत्या ब्राह्मणाद्या वृपमैकादशगोदानं मासं पञ्चगव्यं मासं कायं च क्रमाकुर्युः । शूद्रागमने तु मासं काया- र्धम् । बाह्मणश्चेदप्रेक्षापूर्वकं बाह्मणमायाँ शूदामधिगच्छेन्निवृत्तधर्म- कर्मणः कृच्छम् । अनिवृत्तधर्मकर्मणोऽतिकृच्छ्रः। द्विजातिस्त्रीविप्रोढासु द्विनियमिचरितास्वमत्या गमने चैवम् । मत्या कृच्छ्रद्वयम् । वर्णस्त्रि- योऽपि चतुर्थे व्यभिचारे स्वैरिण्यः पञ्चमे बन्धक्यः स्वैरिणीगमनेषु शूद्या सचैलनात उदकुम्मं विप्राय दद्यात् । वैश्यायां चतुर्थकालाहारों विमान्मोजयेत् । क्षत्रियायां विरात्रोपोपितो यवाढकं दद्यात् । बन्ध- कीपु तु बाह्मण्या किंचिद्दद्यात् ।क्षत्रियायां चेद्धेनुः। वैश्यायां चैलकम् । शूदायामुदकुम्भं दद्याद्विप्रः । इदं च प्रायश्चित्तं गर्मानुत्पत्तिविषयम् । गर्मोत्पत्तौ यदिशेपेण प्रायश्चित्तमुक्तं तदेव तत्र द्विगुणं कुर्यात् । माति- लोम्यगमने पुंसो वधः । त्रियाः कर्णादिकर्तनम् । स्वस्त्रीभ्रान्त्या प्राति. लोम्यगमने बाह्मण्यां शूदस्य द्वादशाब्दम् । वैश्यादेः पादपादह्रासः। अत्यन्तव्यभिचारितबाह्मण्यां तु शूदस्य गोमूत्रयावकम् । वैश्यस्य क्षत्रियस्य च कृच्छं सांतपनम् । रजकचर्मकारभिल्लव्याधशैलूपनटपुरु- डकैवर्तमेदम्लेच्छाद्या एते रजकाद्याः कापालिकाश्च तद्वत् । रजका- द्यन्त्यजागमने त्वमत्या ब्राहाणस्य पराकचान्द्रं वा । मत्या चान्द्रव- यम् । क्षत्रियादीनां पादपादह्रासः। अभ्यासे कृच्छ्राब्दम् । रेत:सेका माङ् निवृत्ती कायम् । चाण्डालाद्यन्त्यावसायिस्त्रीसंगमने तु गुरुतरं प्रायश्चित्तं गुरुतल्पप्रकरणे दर्शितम् । चाण्डालादिपु गर्मोत्पत्तौ द्वादर्शा- दार्धगुरुतल्पव्रतम् । स्त्रीणामपि सवर्णानुठोमगमने यत्पुरुपोंक्तं वा. पिंकादिकं तदेव कार्यम् । प्रतिलोमगमने तु शूद्रो ब्राह्मणी गच्छेच्चे- द्वीरणैर्वेष्टयित्वाऽनौ तं क्षिपेत् । बाह्मण्याः शिरो वापयित्वा सर्पि- पाऽभ्यज्य ननां खरमारोप्य महापथं गमयेत् । सा पूता मवति । वैश्यश्चेलोहितद्धपित्वाऽमी क्षिपेत् । बाह्मणी पूर्ववमयेत् । १ क. अन्यपूर्वासु नतुरभ्या १२.घ. स चतुरश्य। क, 'सं या च°17 य. ग. यवोदक । ५स. ग. घ. कमा 11६ ख. शान्दं गु।

·११८ श्रीधराचार्यकृत:- क्षत्रियश्चेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वाऽनौ निक्षिपेत् । ब्राह्मणी पूर्ववलमयेत् । एवं क्षत्रियायां वैश्यशूद्रयोर्वेश्यायां शूद्रस्य चैवं स्त्रीपुंसयोः प्रायश्चि तम् । यद्वा बाह्मण्याः क्षत्रियगमनेऽतिकृच्छो वैश्ये कृच्छ्रातिकृच्छ्रः। क्षत्रियायां विपक्षत्रियवैश्यगमनेप्वर्धकायकायातिकृच्छाणि । वैश्यार्या विप्रक्षत्रियवैश्येषु कृच्छ्रपादकृच्छार्धकायकापातिकृच्छाणि । शूद्रायाः शूद्र कायम्। विपक्षत्रियवैश्येषु स्वहोरानबिराचार्धकृच्छ्राणि।बाह्मण्याः प्रतिलोमगमने गर्मोत्पत्तौ विशेषः । बाह्मण्याः शूद्रसंगमे कृच्छं चान्द्र प्रयं च । वैश्ये कृच्छ्रे चान्द्रद्वयं च । क्षत्रिये कृच्छू चान्द्रं च । क्षत्रि- यायाः शूदसंगमे कृच्छ्रे चान्द्रद्वयं च । वैश्पे कृच्छ्रे चान्द्रं च । वैश्यायाः शूद्रसंगमे कृच्छ्रे चान्द्रं च । वैश्ये कृच्छ्रम् । गर्ने प्रेस्ते तु बाह्मण्या विप्रगर्भ तु पराकः । क्षत्रगर्भे चान्द्रम् । वैश्यगर्भे चान्द्रं पराकं च । शूद्रगर्मे तु चाण्डालत्वात्यागः । ऋतुकालदोपैर्भस्रावे चान्द्रवयम् । मत्यागमने तु पराकादि द्विगुणम् । द्विजमार्याः शूद्रेण संगता अनिसृत. गर्माः प्रसूयन्ते चेत्मायश्चित्तामावः । गर्भधारणकाले शूद्रसंगमे तु प्रसवोत्तरकालमेष प्रायश्चितं कार्यमन्यथा गर्भबाधा स्यात् । तञ्च मासं यावकम् । स गर्मों दोपामावात्संस्कार्यः । औद्धत्यात्मायश्चित्ताकरणे स्त्रियाः कर्णादिकर्तनं कार्यम् । अन्त्यजगमनेऽपि स्त्रीणाम् । तत्र ब्राह्मण्या अमत्या रजकाधन्त्यजगमने चान्द्रत्रयम् । चाण्डालाद्यन्त्या. वसायिसंगमे त्वमत्या ब्राह्मण्पाश्चान्द्रचतुष्कम् । मत्या द्विगुणम् । गर्मिण्याः पश्चादन्त्यसंगमेऽपि प्रसूताया एवं प्रायश्चित्तम् । सा गृहे न प्रचरेत् । न भर्ना सह शयीत । न बान्धवैः सह भुञ्जीत । न धर्मकर्म- .साधनम् ।.सा कृच्छ्राब्दं चरेत् । हिरण्यं धेनुर्वा दक्षिणा । मत्याऽन्त्य- संपर्के तु सा प्रदीप्तेऽनो प्रविश्य मृता शुध्येत् । प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पुंलिङ्गेनाङ्कनीया वध्या वा स्युः। इति स्मृत्यर्थसारे पारदार्यप्रायश्चित्तम् । परिवित्तेरपि परिवेत्तृप्रायाश्चत्तवत् । तत्र कृच्छ्रातिकृच्छ्रस्थानेऽन कायम् । वा(प्ये चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकं जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया योज्यम् । लवणक्रियायां चैवम् । अथ स्त्रीशूद्रविटक्षत्रवधेषु-तत्रामत्या जातिमात्रस्त्रीक्षत्रपैश्यशूद्रवधेषु क्रमेण बह्महत्यावतं त्रैवार्षिकवार्पिकपाण्मासिकानि कुर्यात् । यद्वा वृष- १ ख. ग. छतप । २ ख. ग. प्रच्यते तु। 3 2. 4:1 धातुसे । ४ ख. ग.तु दोष ।. . .

·११९ ---स्मृत्यर्थसारः। भैकसहस्रा गा वृषभैकशता गा वृषभैकादश गाः सवरसा धेनूदद्यात् । ईपवृत्तस्थक्षत्रादिवधेषु ब्रह्महत्याबतचतुर्थांशाष्टांशपोडशांशवतानि । सम्पग्वृत्तस्थवधेष्वेकांशाधिकानीमानि। सदाचारगुरुपूजाघृणाशीचेन्द्रि- यनिग्रहभूतहितादिगुणयुक्तत्वं वृत्तस्थत्वम् । मत्या पड्वापिकत्रैवार्षि- कवार्पिकाणि । श्रोत्रियक्षत्रादिवधेपु नवपद्विवर्षाणि व्रतानि । बत- स्थश्रोत्रियक्षत्रादिवधेपु दशवार्षिकम् । प्रारब्धसोमयागस्थनोत्रियक्ष. वादिवधे द्वादशाब्दी । सोमयागस्थश्रोत्रियक्षनादिवधे पटवार्षिक ब्रह्मचर्यमुपभैकसहस्रगोदानसहितं चैवार्षिकमृपमैकादशगोदानसहितं वार्षिकसृपभैकादशगोदानसहितं पाण्मासिकं च गीतमोक्तम् । दुर्वृत्तक्ष- त्रादिवधे मत्या त्रैमासिकद्वैमासिकचान्द्राणि । अमत्या बिरानोपवा- -ससहितमपमैकादशसहितगोदानं पश्चगव्यमासं पयोमासं च कुर्यात् । इदं प्रायश्चित्तजातं ब्राह्मणस्य कर्तुज्ञेयम् । क्षत्रियादेः कर्तुः पादपाद- न्यूनं ज्ञेयम् । मूर्धावसिक्तादीनां वधे चैवं प्रायश्चित्तं तत्र तत्रोह्यम् । सर्वत्र दण्डवृद्धिह्रासाभ्यां प्रायश्चित्तवृद्धिह्रासौ विज्ञेयो। अथ स्त्रीवधे-तत्र ब्राह्मण्यादिखीणां प्रातिलोम्येनान्त्यजातिप्रसूतानों ब्राह्मणादिमार्याणां स्वैरिणीनाममत्या वधे तु जलाधारचर्मकोशं हति धनुश्छागमेपान्क्रमाद्दद्यात् । मत्या पट्चतुर्धकमासाः कार्याः । सुता- दीनां वधे चैवम् । वेश्याकर्मणा जीवन्तीनां वधे किंचिदेव जलं दद्यात् । प्रातिलोम्येन व्यभिचरितबाह्मण्यादिनीवधकर्तृणां क्षत्रिया- दीनां गोवधोक्तप्रायश्चित्तं यथाह योज्यम् । बाह्मणीनां वधे त्वमेत्या पाण्मासिकं दशधेनुदानं चा।क्षत्रियादिवधे त्रैमासिकतत्तदर्धानि।मत्या बाह्मण्यादिषु द्विगुणम् । यद्वा वैश्यायां धेनुदानम् । शूद्रायां चान्द्रादि- प्वेकम् । धर्मकर्मसाधनबाह्मण्यादिवधे तु ब्राह्मण्यां पड़वपं प्राकृतं ब्रह्म- चर्यम् । क्षत्रियायां त्रैवार्पिकं वैश्यायां साधं वर्ष शूद्रायां नवमासम् । अमत्या सर्वत्रार्धम् । आत्रेय्यां प्रायश्चित्तमुक्तम् । अथान्यहिंसायाम्-तवास्थिमतां कृकलासादीनामनुक्तनिष्कृतीनां सह. सवधे वाऽनस्थिमतां क्षोदिष्ठानां यूकामशकमत्कुणदंशादीनां शकटपू- विधे च पाण्मासिकं प्राकृतं ब्रह्मचर्य दशधेनुदानं वा । तत्प्रमाणाधि- फेऽधिकं कल्प्यम् । ततो वा कृशास्थिप्राणिवधे किंचिद्देयम् । अष्टमु. , ख. 'म् । थुतार्थसो । २ क..ति धेनुच्छा । ३ ख. ग. वित्तमर्धा यो।

·१२० श्रीधराचार्यकृतः- टिमितं धान्यं किंचित् । किंचिदष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रमाढकं च । चतुराढकं द्रोणं द्रोणात्मिका सारिका । हिरण्ये तु पणं किंचित् । अनस्थिके क्षोदिष्ठे प्राणायामः । स्थविष्ठानस्थिघुणादि- प्राणिवधे तु तप्तयावकं व्यहम् । फलपुष्पान्नरसजातपाणिवधे घृताहा. रोऽहोरात्रम् । मार्जारगोधानकुलमण्डूकचापकाकोलूकादीनां प्रत्येक पयस्त्रिरावं पादकृच्छ्रे योजनगमनं वा।सवन्त्यां समुद्रगनद्यां सानं वा । अब्देवतसूक्तजपो वा। एतानि प्रत्येकं विरात्रं कुर्यात् । एकवर्षवत्सो वा देयः । मत्या द्विगुणम् । अभ्यासे कायम् । एपां समुदितानां वधे काप पाण्मासिकम् । गजे पञ्चनीलवृपा देयाः। हये वरवस्त्रयुग्मम् । उष्ट्रे गुमा- भारः सुवर्णगुञ्जा वा । खरे वृप एकवर्षवत्सो वा देयः । अजेऽनवा- न्वृपो वा । मेपे चैवम् । हंससारसपारावतमयूरचक्रवाकबकवलाकावि- पज्ञकङ्कुश्वाविट्कारण्डवश्येनमासराजपक्षादिपु गौर्दया । गृधकाको- लूककपोतकुक्कुटबृहत्पक्षादिपु त्रिवर्षों वत्सः शुकचापखक्षरीटलाव- कसारिकादिपु द्विवर्षो वत्सः । टिट्टिमतित्तिरमग्वाहिकादिक्षुद्रप- क्षिप्वेकवौ वत्सः । क्रव्याव्याघ्रशृगालादिमृगवधेपु वानरे च हंस- श्येनकङ्कगृधादिषु जलचरबलाकादिपक्षिपु स्थलचरकाकादिषु मासे मयूरे चैतेषां प्रत्येकवधे गौर्दया । अकव्यादहरिणादिमृगेपु सक्ष- रीटादिपक्षिपु च वत्सतरी देया सरीसृपेप्वयोदण्डस्तीक्ष्णोमयायः । यद्वा शुके द्विवर्षों वत्सः । क्रौञ्च विवर्षः। मृगपक्षियु नपुसंकवधे ब्रपु सीसकं मापमानं देयं पलालमारो वा सूकरे घृतकुम्मः । तित्तिरी तिल. द्रोणः । एषु दानाशक्ती द्रव्यकल्पनया तत्समस्य कृच्छ्रादि कार्यम् । यदा दानाशक्ती गजगण्डमारसाश्वोष्ट्रसरगीरगवयमप्यमहिपमेपादि- प्यमंत्या प्रत्येकवधे सार्धकृच्छ्रः । समस्तवधे चान्द्रम् । मत्या प्रत्येक वधे चान्द्रम् । समस्तवधे त्वावृत्तिः । हरिणसारङ्गरुरुवराहसिंहगण्डके- सरिव्याघ्रमकरमहामत्स्यग्राहशिंशुमारादीनाममत्या प्रत्येकं कृच्छ्रः । समस्तवधे कृच्छ्रद्वयम् । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । समस्तवधे चान्द्रम् । श्ववृकवानरजम्बूकविवराहादिप्वमत्या प्रत्येकं विरात्रम् । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । समस्तवधे द्विगुणम् । माारसजिग- रदुन्दुमनकुलमण्लूकम्पककर्कटशलमसेधागोधाशाल्मकर्मशशादिप्व- मत्या प्रत्येकवधे पादकृच्छुः । समस्तवधे कृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकं चैषम् । १२. 'शिपु नि, ·स्मृत्यर्थसारः। १२१ हंसादिप्वमत्या प्रत्येकवधे कृच्छ्रः । गृध्रादिपु पादन्यूनकृच्छ्रः । शुका- दिवर्धकृच्छ्रः । मत्या प्रत्येकवधे चैवम् । टिहिमादिषु पादकृच्छ्रः । समस्तवधादी तच्च द्विगुणं सर्वत्र । एकहन्तृविषय एवम् । हन्तृद्वित्वे तु प्रत्येकं तत्र तत्रोक्ता स्यात् । हन्तृबहुत्वे तु गजादिपु प्रत्येकं कृच्छुः । हरिणादिषु विरात्रम् । श्वादिपु द्यहम् । मार्जारादिपूपवासः । टिट्टिमा- दिपु नक्तम् । मृतप्रायेप्वमत्या प्रत्येकवधे तु गजादिपु विरात्रम् । हरिणादिषु द्यहम् । खरादिपु चतुर्थकालः । मार्जारादिपूपवासः । गृधादिपु नक्तम् । शुकादिप्वेकमक्तम् । टिट्टिमादिषु जले प्राणायामः । अविज्ञातसर्वमृगपक्षिपु विरात्रमित्या दिदेशकालजातिशक्तिगुणाद्यपे. क्षया गुरुविषये लघुविपये च योज्यम् । इति हिंसाप्रायश्चित्तम् । अथ वृक्षच्छेदनप्रायश्चित्तम्-वृक्षगुल्मलतावीरुधो फलपुष्पादिमिरुपयो- गिनां छेदने गायच्यादीनामृचा शतं जपितव्यम् । तावद्गायत्रीजपो वा । ओषधीनां ग्राम्यारण्यानां वृथैव च्छेदने दिवा गोपरिचयाँ कृत्वा रात्री क्षीरं पीत्वैव स्वपेत् । पञ्चमहायज्ञाद्यहष्टार्थत्वच्छेदने न दोपः कृप्याद्युपकरणादिदृष्टार्थत्वे च न दोपः । चैत्यश्मशानसीमापुण्यस्था- नदेवालयस्थे वृक्षेऽन्यस्मिन्प्रख्याते वा वृक्षे छेदन ऋशतजपो द्विगुणं दण्डानुसारेण प्रायश्चित्तं कार्यम् । सर्वत्र शूद्रस्य जपस्थाने दण्डानुसा- रेण द्विराचादि कल्प्यम् । वृक्षच्छेदाभ्यासे चान्दादिप्वेकं कार्यम् । इति वृक्षच्छेदप्रायश्चित्तम् । अथश्वमा रादिदष्टेषु-श्ववृकशृगालखरोष्ट्रविड्वराहकाककुटवानरपुं- अलीक्रव्यादान्त्यजातिभिर्दष्टः शक्तचन्नामेरधः पयसा द्विरात्रम् अग्निहोत्र्येकरात्रम् । ब्रह्मचारी बिरानम् । नामेरुध्वं द्विगुणम् । वक्ने त्रिगुणम् । मस्तके चतुर्गुणम् । यद्वोत्तमाङ्गे समुद्रगनदीमानं प्राणा- यामशतं च कृत्वा घृतेनैकरात्रम् । अशक्तस्य जले प्राणायामवयं कृत्वा घृतेनैकरानम् । अत्यशक्तो गत्वा बाह्मणान्प्रणिपत्य तैनिरीक्षितः शुध्येत् । अत्यन्ताशक्तौ हिरण्योदकमिश्रं घृतं प्राश्य शुध्येत् । ईपद्दष्टे तु नाभेरधश्चेदापो हिष्ठीयादिभिः सानं प्राणायामत्रयं च । नामेरूवं द्विगुणादि । मार्जारमूपकवादिनकुलाश्वाजमहिषीहीनजात्यारण्यमृगे. ईष्टे जले दश प्राणयामा: । ईपद्दष्टस्य पञ्च । क्षत्रियादेः पादपादन्यू- नम्। शूद्रस्य तूपवासेन गोदानेन गोमिथुनदानेन वाऽमन्त्रकमाणापामेम ·१२४ श्रीधराचार्यकृत:- ग्रहे सावित्र्यष्टसहस्रं जपेत् । स्थावरजङ्गमवृक्षवल्मीकपशुसरीसृपादिप्रा. णिवधे कृप्माण्डीभि)मः। यज्ञोपवीतं विना यज्ञोपवीतमन्यथाकृत्वा वा भोजने विण्मूत्रोत्सगै वा गायत्र्यष्टसहस्रेण सप्राणायामेन शुद्धिः । पाने विः प्राणायामाः । ननमक्षणे पद् प्राणायामाः। भोजने मेहने चैवम् । यज्ञोपवीतमेखलाजिनदण्डानां लोपे व्याहृतिहोमं पटू प्राणायामा न्कृत्वा पुनर्धारयेत् । संध्याग्निकार्यलोपे सात्वाऽष्टसहस्रजपः । मिक्षाट- नमकृत्वा स्वस्थस्यैकान्नाशनेऽष्टशतजपः । मिक्षां याचित्वकान्नाशने न दोपः । गुरुशुश्रूपादिलोपेऽष्टशतजपः । मधुमक्षणे मेध्यमांसमक्षणे च कृच्छ्रः । मत्या पराकः । अभ्यासे द्विगुणं पुनःसंस्कारस्ततो व्रतसमाप- नम् । तदेव वैद्यकार्थे गुरुच्छिष्टं देयम् । ततो नीरुजो भूत्वा हंसः शुचिपदित्यादित्यमुपतिष्ठेत । आज्ञाविधातादि गुरुप्रतिकूलं कर्माऽऽचर- न्मणिपातादिना प्रसाद्यैव शुध्येत् । चोरव्याघादिमयाकुलप्रदेशे महान्ध- कारे रात्री गुरुणा स्वकार्यार्थ प्रेपितः शिष्यो देवान्मृतश्चेत्स गुरुः कृच्छ्वयं कृत्वा शुध्येत् । सर्वत्राऽऽरोग्यार्थमौषधपथ्यान्नप्रदाने तदर्थ- यत्नेन मृते न कश्चिद्दोपः। अय मिथ्यामिशंसने-यस्तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं महापातकाद्यैमिथ्यामि. शंसति स मासमम्बुमक्षो नियतेन्द्रियः शुद्धवतीमन्त्रजपशील: शुध्येत् । क्षत्रियाद्यमिशंसनेऽर्धाधहानेन कुर्यात् । क्षत्रियाद्या ब्राह्मणाभिशंसने द्वित्रिचतुर्गुणं कुर्युः । शूद्रस्प जपस्थानेऽमन्त्राः प्राणायामाः। भूताभि- शंसने तत्तदर्धम् । अतिपातकाभिशंसिना पादोनम् । अनुपातकामि- शंसिनां तदर्धम् । उपपातकाभिशंसिनां ततो न्यूनम् । मिथ्याभिशस्त: कृच्छं चाऽऽयं पुरोडाशं वायव्यं पशुं या कुर्यात् । अतिपातकादिपु पादपादह्रासः । ज्येष्ठधातुः कनिष्ठभ्रातुर्वा मार्यामनियुक्तोऽमत्या गया चान्द्रम् । मत्या संवत्सरं ब्राह्मणगृहे मैक्ष्यं चरेत् । रजस्वला स्वमार्या- ममत्या सकृद्गत्वा चिरानं घृतं पाश्य विशुध्येत् । अभ्यासे सप्तरात्रम् । मत्या सकृञ्चत्सप्तरात्रम् । अभ्यासे कृच्छ्रः । अन्त्यन्ताविच्छिन्नाम्यासे त्रैवार्षिकम् । अप रनस्वलानां परस्परसर्शने वक्ष्यते - रजस्वले द्वे सवर्णकमर्तृके अमत्या वा मत्या परस्परं स्पर्श सद्यः माते शुध्यतः । असपल्योस्तु सवर्णयो- क. ग. तदेकदेश। क. तदेववद्यार्थे । ३ स. ग. गिनां तस. ग. प. सवर्ग पासवान।

·स्मृस्पर्थसार। १२५ पोनिगोत्रसंबन्धयोरमत्या स्पर्श सानमात्रम् । मत्या त्वेकरात्रं निराहा. इत्वं पश्चगव्याशनत्वं च । असंबन्धयोः सवर्णयोः स्पर्शने स्वमत्या मात्या दिनान्ते राज्यन्ते वा शुद्धिः । मत्या स्पर्श त्वा शुद्धाश्नीयात् । मुक्ती प्रतिदिनमुपवासस्तावद्दानं वा । असवर्णयोस्तु स्पर्श बाह्मणी- शूवयोमत्या स्पर्शे ब्राह्मण्याः कृच्छ्रः । शूद्रायाः पादकृच्छ्रस्तावद्दानं घा । बाह्मणीवैश्ययोः स्पर्शने ब्राह्मण्याः पादोनकृच्छः । वैश्यायाः पादकृच्छ्रः । ब्राह्मणीक्षत्रिययोः स्पर्श बाह्मण्याः कृच्छ्रार्धम् । क्षत्रि- यायाः पादकृच्छू।क्षत्रियाशूद्रयोः स्पर्शे क्षत्रियायाविरात्रम्। शूदाया- स्वहोरात्रम् । क्षत्रियावश्ययोः स्पर्शे क्षत्रियायास्त्रिरात्रम् । वैश्याया अहोरात्रम् । वैश्याशूद्वयोः स्पर्शे च वैश्यायाखिरात्रम् । शूदाया- श्चतुर्थकाल आहारः । एपां वर्णखीणां मत्या स्पर्शे शुद्धिः । अमत्या स्पर्शे तु सवर्णामधिकवणां वा स्पृष्ट्वा मायादेव । हीनवणां स्पृष्ट्वा मात्वाऽऽशुद्ध नीयात् । यदि मुझे पश्चात्पतिमोजनमुपवासस्तावद्दानं या। विमभोजनं वा प्रत्यान्नायं वा कुर्यात् । चाण्डालाद्यन्तावसायिप- तितशवादीनां मत्या स्पर्शने तदाधहान्यमुनानाऽतिक्रम्य प्रायश्चित्तं कुर्यात् । तच्च प्रथमेऽह्नि स्पर्शे विरात्रम् । द्वितीये,यहम् । तृतीये त्वहोरात्रम् । परतो नक्तम् । प्रथमादिदिने यदि मुझे पश्चाचान्द्र पादपादन्यूनं दिनानुसारेण कुर्यात् । अमत्या चाण्डालादिस्पर्श तु तदाद्यनाहारा कालेनैवं शुध्येत् । तत्र प्रथमादिदिने मुक्तो प्रत्या- स्रायः । मत्या रजकादिस्पर्शे तु चाण्डालादिस्पर्शवस्किंतु प्रथमादिदिने मुक्ती कृच्छ्रद्वयमझुर्धन्यूनं कुर्यात् । अमत्या रजकादिस्पर्शे च तदाये भुजाना कालेनैव शुद्धा । मुक्तौ प्रत्याम्नायः । श्ववृकशृगालवानरस. रोष्ट्रविड्वराहकाककुक्कुटपश्चनखोच्छिष्टशूद्राणां मत्या स्पर्शने तदाद्य- हान्यभुजाना नीत्वा प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रथमेऽनि स्पर्शे यहम् । द्विती- येऽहोरात्रम् । तृतीये नतम् । तत एकमक्तम् । तत्र प्रथमादिदिने मुक्ती कार्य पादपादन्यूनं कुर्यात् । अमत्या श्वादिस्पर्शे तदाद्यमुनानकका- छेन शुध्येत् । भुक्तो प्रत्याग्नायः । चाण्डालरजकरजस्वलादिसंस्पृष्टानां मत्या स्पर्शने हीनामेध्यादिमलोच्छिष्टस्पर्शने च तदाद्यहान्यभुजानाs- तिक्रम्य प्रथमेऽह्नि स्पर्शे तूपवासम्। द्वितीये नक्तम् । तृतीये त्वेकमक्तम् । प्रथमादिदिने मुक्तौ बिधेकरात्रोपवासनक्तकमक्तानि । अमत्या तस्- १ घ. वहिन । २ क. ३ कुर्यात् ।

·१२६ श्रीधराचार्यकृत:- टस्पर्शनेऽमुक्त्वा कालेन शुध्येत् । भुक्तो प्रत्यानायः । अशक्तावमत्या चण्डालरजकश्वादिस्पर्शने सद्यः सात्वा शुचिराचन्द्रदर्शनात् । अत्य- शक्ती मात्वा दिववाद्यात् । उच्छिष्टयो रजस्वलयोरमत्या स्पर्शने ब्राह्मणी 'कृच्छ्रेण त्रिरात्रेण शुध्येत् । शूद्री दानैरुपोपिता । अन्यवर्णस्त्रीणामनु- च्छिष्टानां मत्या परस्परस्पर्शने यत्प्रायश्चितं तदेवोच्छिष्टानाममत्या स्पर्शनेऽपि मत्योच्छिष्टयोः स्पर्शने तत्तदिगुणम् । उच्छिष्टान्द्रिजात्रज- 'स्वला स्पृष्टा चेद्धस्तनोच्छिष्टेपूपवासः । ऊोच्छिष्टस्पर्शने त्रिरात्रम् । रजस्वला भुञ्जानोच्छिटा च चण्डालादिस्पर्शने तदाद्यहान्यभुनाना नीत्वा प्रथमेऽति स्पर्शे गोमत्रयावकं पट्टानं द्वितीये चतूरावं तृतीये द्विरानं चतुर्थे तूपवासं कुर्यात् । (*अब प्रथमादिदिने भुक्तौ कायोत्तरं चान्द्रम् । उच्छिष्टा रजस्वला रजकादीन्स्पृष्ट्वा तदायभुमानैव स्थित्वा प्रथमादिदिने स्पर्श पञ्चरात्रायेकेकदिनहासं कुर्यात्।)अत्र प्रथमादिदिने भुक्ती त्रिरात्रोत्तरं कायम् । श्वादिस्पर्शे (+तदाद्यभुक्त्वा चतूरावादि। प्रथ- 'मादिदिने भुक्त्वोपवासोत्तरं विरात्रम् । चण्डालरजकादिसंस्पृष्टस्पर्शने) तदाद्यमुक्तव त्रिरात्रादि । प्रथमादिदिने मुक्ती प्रत्याम्नायः। सर्वत्राशक्ती काञ्चनं दद्यात् । विप्रेभ्यो भोजनं चान्यद्वा तत्समं कुर्यात् । ततः शुद्धा भवत्विति वाचयेत् । प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने रजोदृष्टौ त्वेवम् । सपत्नी रजस्वलां स्पृष्ट्वा रजोदृष्टी सद्यः सात्वा शुध्येत् । सपत्नी सवर्णामधिक- वर्णा वा स्पृष्ट्वा रजोदृष्टावेकरानं निराहारत्वम् । हीनवणां स्पृष्ट्वा 'रजोदृष्टावा शुद्धरमुक्त्वाऽदृष्टी पञ्चगव्याशनं च । चण्डालादिसूतिकाश- घतत्परिचारादिस्पर्शे रजोदृष्टावा शुद्धरमुक्त्वा पश्चाच्चान्द्रम् । रजकादि- स्पर्श रजोदृष्टावा शुद्धरमुक्त्वा पश्चात्कायम् । श्वादिस्पर्शे रजोदृष्टी 'विरात्रम् । अन्यास्पृश्योपहतो रजो दृष्ट्वोपवासः । अप्रायत्ये समुत्पन्ने 'रजोदृष्टौ सर्वत्र बालापत्याया अभिषेके कृते मुक्तिः स्यात् । पश्चादश- नप्रत्यानायो वा । कृच्छ्रचान्द्रादिवतस्थायाः माने नैमित्तिके प्राप्ते रजो. दृष्टी पात्रान्तरिततोयेन मानं ततोऽद्धिः सिक्तगात्रा वस्त्रनिप्पीडनमन्य- वसधारणं वा कृत्वा व्रतं समाचरेत् । शावाशोचे प्रसवाशीचे वा मध्य * धनुधियान्तर्गत प्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गत प्रत्यः क. पुस्तके नास्ति । १क.ग. प.ला तदेवा । १ स. ग, त्रिराब.प. प. 'भप्रायसेस।

·स्मृत्यर्थसारः। १२७ मानुदर्शने त्वनात्वा भोजनं शुद्धावुपवासः । आर्तवमध्ये जातमृताशीचे तु सात्वा भोजनम् । रजस्वलाया व्रतस्थाया रजस्वलामिमाषणे. तूप-, वासः। रजस्वलां स्पृष्ट्वा मुक्त्वा रजस्वलाऽऽनानकालं नाश्नीयात् ।बत- स्थायाः पश्चगव्यं च । रजस्वला श्वादिदृष्टा पश्चरात्रं निराहारा पश्च. गव्येन शुध्येत् । प्रारब्धे दीर्घवते रजोदृष्टौ व्रतलोपो नास्ति । हविष्य. मोजनादि कुर्यात् । दिवार्चनादिकं च कारयेत् । शुद्धिकाले त्वनात्वा मुक्ता कायं मत्या चान्द्रम् । शेपं मक्ष्यामक्ष्यप्रायश्चित्तं वक्ष्यते । रज- स्वला त्वञ्जनाभ्यञ्जनमानप्रचारदन्तधावननखनिकृन्तनरज्जुस्पर्शव्यापा- रताम्बूलमधुमांसगन्धपुष्पदिवास्वापग्रहनक्षत्रनिरीक्षणादि वर्जयेत् । पाणी मुन्मये वा सर्परे वा मुनीतेत्यादिनियमस्था च । अत्र सर्वत्र सानं सचैलम् । इति रजस्वलाविधिः। अथ सुतानां विक्रये-तत्र कन्याविक्रये देवगृहप्रतिश्रयोद्यानारामपुष्क- रिणीसभाप्रपापुण्यसेतुविक्रये च चान्द्रादिप्वेकम् । अथवा त्रैमासि- कम् । आपदि तप्तकृच्छ्रः । अत्यन्तापदि सांतपनम् । पुत्रवि- कये सर्व द्विगुणम् । एकापत्यपुत्रविक्रये त्रिपवणनाय्यधःशायी चतुर्थकालाशी वत्सरेण शुध्येत् । कन्याविकये तदर्धन शुद्धिः। अथायाज्ययाजने -तत्र व्रात्ययाजकश्च ब्रात्योपनेताऽध्यापक श्च हीनया- जकः शूद्रान्त्येष्टिकर्मयाजकश्च वेदविक्रयी तस्करव्यतिरिक्तशरणागत- घाती तस्करात्यागी चाभिचारी वा मत्या कायादिपु योग्यं कृच्छ्रादि- अयं कुर्यात् । मत्या नात्यस्योपनयनाध्यापनयाजन उद्दालकवतं कुर्यात् । तच्चोक्तं ब्रात्यप्रायश्चित्तेपु । अतिक्रान्तोपनयनो नात्यः । द्यहादिदि- शाहान्तोऽहर्गणो यज्ञोऽहीनः । औवताव्यभिचारे? दोपमाहुः । ब्राह्मणा- धन्त्येष्टिकर्मसु लोमाद्याजने कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छाः । अभ्यासे द्विगु: णम् । अत्यन्ताभ्यासे त्रिगुणम् । शूद्राद्ययाज्ययाजने त्वमत्या चान्द्रा, दिप्वेकम् । अशक्तो कृच्छ्रः । मत्या त्रैमासिकम् । अभ्यासे द्विगुणादि । परिवेदकादियाजने चैवम् । पर्वचाण्डालादिश्रोत्रावकाशाधनध्यायेप्व- ध्ययनं वेदविप्लवः । उत्कर्षहेतोरधीयानस्य किं पठसि नाशितं त्वये. त्येवं पर्यनुयोगदानं च वेदविप्लवः । चाण्डालादिपतितश्रवणे वेदपाठ , ख, ग, शेषमभक्ष्याप्रामश्वित्ते व २ क.थ, आतताय्यभिचारण दो।

·१२८ श्रीधराचार्यकृत:- उपवासः । मत्या त्रिरात्रमभ्यासे कृच्छ्रः । अत्यन्ताभ्यांसे कृच्छ्रत्रयम् । स्मृतिधर्मशास्त्रव्याख्याने तु तदर्धम् । नित्यानध्यायेप्वध्ययने यावधीत तावज्जलेऽघमर्पणवत्स्वाध्याय जपेत् । अशक्ती जपेदनघमर्पणवत् । अत्यशक्तौ स्थले जपेत् । तावदन्यमन्त्रं वा जपेत् । मत्या प्रत्यनध्याय. मुपवासः । अशुद्धयध्ययने चैवम् । नैमित्तिकानध्यायेऽध्ययने चैवम् । दुर्बोधस्य तदर्धम् । ग्रामकुक्कुटमूपकमण्डूकाद्यन्तरागमने नक्तम् । गवा: श्वमहिपादिपशुस्त्रीशूद्राधन्तरागमन उपवासः। मारिसर्पनकुलपञ्च- नखजात्यन्तरागमने बिरात्रं त्रिकालनानं च । श्ववृकशृगालवानररज- कादीनामन्तरागमनेऽध्ययने कायम् । खरवराहोप्ट्रादिचण्डालसूतिकों- दक्याशवाद्यन्तरागमने कायत्रयम् । गौरगवयाजादिवह्मोद्तनास्तिका- दीनां गमने त्रैमासिकम् । शशमेपश्वपाकादिगमने पाण्मासिकम् । गजगण्डसारसव्याघमहापात किकृतघ्नादिगमनेऽध्ययने कृच्छ्राब्दं ताव- कालमनध्यायश्च । सर्वत्र मत्याऽर्धम् । अन्तरागमने तदानीमेव स्वाध्या- यविरमणे न प्रायश्चित्तमित्येक इत्यादि च ज्ञेयम् । पितृमातृगुरूणाम. कारणत्यागे चान्द्रादिवेक त्रैमासिकं वा । अधिकं मासं पठान्नकालत्वं संहिताजपो वाऽधिकः । सुतत्यागे चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकं वा बान्ध- वत्यागे चैवम् । कन्यादूपणे सवर्णानां चान्द्रं त्रैमासिकम् । असवर्णा- नामानुलोम्ये पयोमासः कार्य वा । प्रातिलोम्ये क्षत्रियवैश्ययोः कृच्छा. दम् । शूद्रस्य वध एवम् । अत्यन्ताम्यासे सवर्णस्यापि कृच्छ्राब्दम् । सोम- विक्रयी वृपलीपतिः कौमारदारपरित्यागी शूद्रयाजको गुरोः प्रतिहन्ता सुरामद्यपो ब्राह्मणवृत्तिनः कूटव्यवहारी पतितव्यवहारी मित्रभुक्प्रति- रूपकवृत्तिश्चामत्या त्रैमासिकवतं मत्या पाण्मासिकमभ्यासे कृचूठाब्द कुर्यात् । देवताचाराधनाथं गृहीतवतलोपेऽन्यस्मिन्बतलोपे वाऽऽत्मार्थ पाके च मद्यपस्त्रीनिपेवणे च चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकम् । अधी- ताध्ययनत्यागे व्यसनासक्त्या. कृते ब्रह्महत्यासमानवत् । सच्छास्त्रा- धम्यासासक्त्या बहुकुटुम्बरक्षात्यागे चान्द्रादिप्येकं त्रैमासिकं वा। अत्यन्तापदि ब्रह्मोज्झस्य कायम् । अयानित्यागे-नास्तिस्यादग्नित्यागे मासद्वये कायं कृत्वा पुनःसंधा- नम् । मासचतुष्टपेऽतिकृच्छ्रः । पाण्मासके पराकः । पण्मासादूवं चान्द्रादिप्वेकं संवत्सराद्ध्वं त्रैमासिकं द्वैमासिकं वा। आलस्यादिना ·प्वेकम् । मत्या कुशतसमुदकं सप्तरानं सकृत्पिबेत् . । अभ्यासे त्रैमा.. स्मृत्यर्थसारः। त्यागे तु द्वादशाहातिक्रमे व्यहमुपवासः । मासातिक्रमे द्वादशोपवासाः पयोमक्षणं वा । प्रमादादिना त्यागे त्वात्रिरात्रं द्वादश लघुपाणायामाः । आपडावाविंशतिः । आद्वादशरात्रात्पञ्चाशत् । आविंशतिरावाच्छतं प्राणायामाः । आविंशदाबादुपवासः । आपष्टिरावात्रिरात्रम् । आसं. वत्सरात्कायम् । अतःपरं प्रत्यन्दं च कायम् । सर्वत्र यावत्कालमहोमी च तावदव्यं दद्यादित्याहुः । संवत्सरादूर्ध्वमग्निहोत्रत्यागे चान्दं कृत्वा पुनराधानम् । द्विवर्पत्यागे चान्द्रं सोमायनं चान्द्रद्वयं वा। विवर्पत्यागे कृच्छाब्दं गोदानं पुनराधानं च । स्त्रीजीवने हिंसाजीवने वश्याद्यर्थोप- धिजीवने वा हिंसार्थयन्त्रविधाने च चान्द्रादिवेकं वा । द्यूतमृगादि- व्यसनेषु चैवम् । अन्तवाक्तस्करो राजसेवको वृक्षारोपकवृचिर्गरदोड- मिदोऽश्वगजारोहणवृत्ती रङ्गोपजीवी वागणिका शूदोपाध्यायो वृष- लीपतिमण्डिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिब्रह्मजीवी चिकित्सको देवलः पुरोहितः कितवो मद्यपः कूटकारकोऽपत्यनरपशुविक्रेता चेत्याद्या अमो- ज्यानास्तेषामन्नाशने ब्राह्मण्यमिच्छन्तो द्रव्यं त्यक्त्वा त्रैमासिकं कुर्युः । बहुकाले व्यं त्यक्त्वा चतुर्थकालाहारास्त्रिपवणमायिनोऽब्द चरि- त्वाऽन्ते देवपितृतर्पणं गवाहिकं च दत्त्वा शुध्येयुः । श्वागणिकः श्वग. णजीवी । माण्डकस्तूर्यादिजीवी बन्दी वा । श्ववृत्तिः सेवकः । ब्रह्म- जीवी मौल्येन द्विजकर्मकर्ता । आत्मविक्रये शूद्रसेवायां च चान्द्रा- दिवेकं त्रैमासिकं वा । बहुकालं शूदसेवायां चतुर्थकाले मितमोजिन- खिकालस्नायिनः स्थानासनाभ्यां विहरन्तस्त्रिभिवः शुध्येयुः । समु- दयाने बाह्मणन्यासहरणे सर्वपण्यैर्व्यवहरणे भूम्पनृते चैवम् । हीनसख्ये चान्द्रेवेक त्रैमासिकं वा । अहीनसख्यभेद उपोष्य पयःपारणम् । हीनयोनिगियणे चान्द्रादिष्वेकं त्रैमासिकं वाऽनुक्तौ । तत्र त्वमत्या बाह्मणो राजन्यां पूर्वोढां गत्वा कायम् । वैश्यां पूर्वोढां गत्वा कृच्छ्रम् । शूद्रां पूर्वोढां गत्वा त्वतिकृच्छम् । क्षत्रियो वैश्यां पूर्वोढा गवा कायम् । शूद्रां पूर्वोढां गत्वा कृच्छम् । वैश्यः शूदां पूर्वोढां गवा कायम् । मत्या चान्द्रादिप्येकम् । ब्राह्मणादिपु योग्यं योज्यम् । साधारणस्त्रीगमने पशुबेश्याभिगमने त्वमत्या कायमभ्यासे चान्दादि- सिक अप्रतिनिमित्त नैमित्तिकप्रायश्चित्तस्याऽऽवृत्तिर्नास्ति नि ख. ग. त्रैमासिकं वा।

·१३० श्रीधराचार्यकृत:- .मत्या गमनाम्यासेऽहर्गुणवृद्धिर्मासादक । ततो मासगुणवृद्धिर्याव- दब्दम् । ततोऽब्दगुणवृद्धिर्यावत्पापमेवमाचरेत् । अमत्या गमनेऽभ्यासे तु सकृत्कृते यत्प्रोक्तं त्रिमिर्दिनेस्तत्रिगुणं मासात्पञ्चगुणम् । पण्मा- सातु दशगुणम् । अब्दात्पश्चदशगुणम् । व्यव्दादिशतिगुणम् । ततोऽप्येवं प्रकल्प्यम् । एवमुपपातकाम्यासे । महापातकाभ्यासे तु सकृस्कृते यत्नो- तं ताहितीये द्विगुणं तृतीये त्रिगुणं चतुर्थे निष्कृतिर्नास्तीत्येवमादि- कम् । साधारणगमने तजन्मप्रमृत्यनुबन्धतोऽनवच्छिन्नाभ्यासे गुरुतल्प- मतम् । अनाश्रमी त्वाश्रमासंभवे संवत्सरे कायं कृत्वाऽऽश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽब्देऽतिकृच्छ्रः। तृतीयेऽब्दे कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अत अचं चान्द्रम् । संमवेऽनाश्रमी प्रथमेऽब्दे चान्द्रादिवेकम् । यद्वा त्रैमासिकम् । ततोऽ- दाचतुर्गुणं योज्यम् । परपाकरुचित्वेऽसच्छास्त्राधिगमन आकराधि- कारित्वे मार्याविक्रये च चान्द्रादिप्वेकं त्रैमासिकं वा । इति स्मृत्यर्थसार उपपातकप्रायश्चित्तम् ।। अथासत्प्रतिग्रहे--तब प्रतिग्रहस्यासत्त्वं जातिदुष्टचाण्डालादेः कर्मदु- टपतितादेश्च भवति । कुरुक्षेत्रादिदेशे ग्रहणादिकाले च । स्वरूपतोऽपि सुरामधमहिपीकृष्णाजिनकालपुरुपमृतशय्योमयमुख्यादेरसत्त्वम् । तत्र पतितादेमप्यादिप्रतिग्रहे ब्रह्मचर्यवान्गोष्ठे वसन्मत्यहं सावित्रीविसहसं जपन्पयोवृत्तिर्मासेन शुध्येत् । न्यायवृत्तिबाह्मणादेः सकाशान्निपिद्ध- मेष्यादिप्रतिग्रहे पतितादेरनिषिद्धभूम्यादिप्रतिग्रहे च चान्द्रम् । पवि- बेष्टिवा मित्रविन्दष्टिर्वा । गायत्रीलक्षजपो वा । अभ्यासे मासमप्सु 'वसन्पठे काले पयोमक्ष्यो मासान्ते विप्रान्संतर्य शुध्येत् । पतितादेः कुरुक्षेत्रग्रहणादी मेप्यादिप्रतिग्रहे चैवम् । सर्वत्रानुक्ती दातृदेशकाल- द्रव्येप्वदुष्टेपु द्वादशनिष्कममाणद्रव्यप्रतिग्रहे कायम् । एवं सर्वत्र द्रव्या- नुसारात्मायश्चित्तवृद्धिह्रासौ । दातृदेशकालद्रव्येप्वन्यतरदोपे प्रायश्चि- तस्यैकैकवृद्धिः। मणिवासोगवादीनामल्पद्रव्याणां प्रतिग्रहेऽष्टसहस्र- जपः । ततोऽल्पेऽल्पं मिक्षामात्रप्रतिग्रहे पुण्यमन्त्रमुच्चरेत् । प्राय. चित्तं सर्व द्रव्यं त्यक्त्वैव कार्यम् । द्रव्ये विद्यमाने प्रायश्चित्ता. धिकारो नास्ति। अयामध्यमसणे प्रायश्चित्तम्-तत्र स्वमावदुष्टल शुनपलाण्डुगृमनछत्रा- फविड्यराहयामकुमुटानाममत्या सकृद्रक्षणे सांतपनम् । अभ्यासे १.ग. या मृगारिक म।

·- स्मृत्यर्थसारः। १३१ यतिचान्द्रायणम् । मत्या सकृञ्चेञ्चान्द्रायणम् । अभ्यासे तु सुरापानस- मयत् । पलाण्डादिसमे पूलिभेदे दीर्घपत्रपिच्छगन्धमहीपधिपण्यवृन्ता- कपरारिकयवनेष्टेषु छत्राकभेदकवुकादौ चैवम् । अभ्यासे चान्दावृत्तिः । अत्यन्ताभ्यासे तु सुरापानसमवत् । एतेषु बलात्कारेण भक्षणे तदेकवेये च सावित्र्यष्टसहस्रेण मूनि संततजलबिन्दुपातेनोपवासेन च शुद्धिः। सर्वत्र च्छदितेपूक्तार्धम् । गन्धवर्णरसैलशुनादिसमेपु सांतपनम् । यति- मतिब्रह्मचारिणां तप्तकृच्छादि । खट्वाख्यं पक्षिणं कुसुम्म वार्ताक कुम्मीतकं शिघु मूतृणं खुखण्डकवक कृष्णसर्पपं तन्दुलीयकं नालि- कानालिकेरीखवाख्यशाकानि कालिन्दयापककुम्मीकेषु वर्तुलालाब्बा- रकण्टकीकुसुम्भरक्तशिकोविदारश्लेष्मातकनालिकक्षुदश्वेतकञ्चुकि- ताकानि पोति काके तुकखट्वास्थकबकशणपुष्पशाल्मलीपु चान्येपु कन्दुदुर्गन्धविट्रकन्दमूलादिपु प्रश्चनोवेषु लोहितवृक्षनिर्यासादिपु रेतो- विपमूत्रेषु करनिर्मथित दनि च बहिर्वेदविजश्च पुरोडाशेपु मक्षणे खमस्या सकृञ्चेदुपवासः । आवृत्तिरभ्यासे मत्या निरात्रम् । अभ्यासे कायम् । अत्यन्ताभ्यासेऽतिकरछोऽत्यन्तानवच्छिन्नाम्पासे तप्तकृच्द्रः पुनरुपनयनं च । अन्यथा पतेत् । नील्यास्त्वमत्या सकृद्भक्षणे चान्द्रम् । विमस्याभ्यासे चाऽऽवृत्तिरत्यभ्यासे पतनम् । शैवसौरनिर्मा- त्यनैवेद्यभक्षणे चान्दम् । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्याऽम्यासे सातपनम् । अन्यनिर्माल्ये त्वनापद्येवम् । अय नातिदुरेषु-संधिनीयमभूस्पन्दिन्यनिदेशामध्यसेविमृतवत्सागवा- मनिर्दशाजामहिप्पोश्च क्षीरेवेकशफेषु महिषीवर्जितारण्यमृगाणामजाव- जितस्विनीनां च पाने दधितत्समवर्जितशुक्तेपु धामयोपपासो. मत्या विरात्रम् । अविखरोखूवानरविड्वराहश्वापदक्षीरेध्यमस्या सांत. पनम् । मत्या तप्तकृच्छ्रः । अभ्यासे चान्दं पुनरुपनयनं च । पपनमेस. लादण्डभैक्ष्ययतानि सर्वत्र पुनःसंस्कारे निवर्तन्ते । अत्यम्पासे पतनम् । बह्मचार्यादेः कृच्छस्ततकृच्छो वा । शुक्ने दधि सविकार मोज्यम् । दिस्तनेष्वाजमारण्येप माहिषं च । कपिलाक्षीरादिपु क्षत्रिपास्तव सर्वत्र निषिद्धारविकारेषु चामत्या द्विराध यावकम् । मत्या पात्रम भ्यासे दिगुणम् । विडूयराहशामकुन्द समाननातीयव्यतिरिक्तपक्षिमा सादिष्वनामहिमगाणां मुल्लोटकेशनसकीटपतङ्गकृमिजलचरास्थिरता क. रा . प मसारामा पान ·१३२ श्रीधराचार्यकृत:- मत्स्यकण्टकमत्स्यास्थिभक्षणे रक्तवमने चामत्योपवासो मत्या त्रिरात्रम्। मांसभाण्डपक्वान्नाशने कुशपकं पयरूयहम् । प्रतिनः केशादौ मुखमात्र- प्रविष्टे तप्तघृतं वा ब्राह्मीरसं वा पिवेत् । अन्ने भोजनकाले मक्षिकाके- शादिदूपितेऽनन्तरमपः स्पृशेत् । तच्चान्नं भस्मना वा मृदा वाऽम्बुना या स्पर्शयेत् । अस्टेना दूपिते स्नानं घृतप्राशनं च रक्तादिदृष्टौ तूपवासो मुखे दृष्टौ त्रिरात्रम् । मुक्तौ ब्राह्मीरसो जले कुशोदकम् । सर्पसरीसृप- मूपकमार्जारकृकलासकुक्कुटनकुलमण्डूकगृङ्गिन्मयूरक्रव्यादविपभिदमुद्ग- रकुलीरशिशुभारमकरवक्वसर्पमुखमत्स्यविकृतमुखशृङ्गपक्षिणां मेध्यत्वेऽ- प्यामांसे च वृथामांसमक्षणे च नियुक्तमांसवर्जने चामत्या विरात्रम् । मत्याऽतिकृच्छ्रः । प्रमादे तूपवासो वमने सद्यः स्नानं पञ्चगव्यं च । विड्वराहग्रामकुक्कुटसमानक्रव्यादनरवानरकपिश्वगोमायुवकदंट्रिपश्च- नखसिंहव्याघ्रश्वापदगजाश्वोष्ट्रखरैकशफानामुमयतोदन्तानां काकबला- कामासगृघजालपदचक्रविकिरपुण्डरीककपिञ्जलचक्रपशुपादकुक्कुट- सारिकाकामचक्रहंसप्लवचक्रवाककारण्डवचटककपोतपारावतपाण्डुशुक; सारिकासारसटिट्टिमोलूककङ्करक्तपादतित्तिरचापकोकिलसलहिकुटचार- मद्गुकलविङ्कक्रौञ्चश्येनखञ्जरीटदाघाटभूलिङ्गवागुलादीनां मत्स्यानां च मांसानां सौनस्थानं गतानां च शुष्कमांसानां च तेषां विणमूत्रशुक्ररक्त- वसामज्जानां च तदुच्छिष्टानां च भक्षणे वाऽमत्या कायमभ्यासे महा- सांतपनम् । मत्या तप्तकृच्छ्रोऽभ्यासे चान्द्रम् । अत्यन्ताभ्यासे पतनम् । तेषां कर्णविट्ममृतिमलपटूकेऽध कल्प्यम् । ब्रह्मचार्यादेमधुमासादि- मक्षणे लौकिकं विरानं कायं पुनरुपनयनं वा ततो व्रतसमापनम् । तदेकवैद्यार्थे गुरुच्छिष्टं भक्ष्यम् । गवां मूत्रादि मेध्यमजानामुच्छिष्टं च । अथाशुचिसंस्पृष्टमक्षणे-तत्रोच्छिष्टमक्षणे तावच्छ्वकाकादिपक्षिश्वाप- दाखविडालनकुलोच्छिष्टे भूयस्यन्नरसे जग्धे केशाद्यवपन्ने च देवदो- ज्यादौ द्रव्यसंस्काररहिते वाऽमत्या चेबाह्मीं सुवर्चलामेकरावं पिबेत् । मत्या चेत्रिरात्रम् । अल्पद्रव्ये चेदमत्याऽभ्यासेऽतिकृच्छ्रः । मत्याऽभ्यासे पक्ष यावकं व्रतम् । ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रोच्छिष्टे तु ब्राह्मण एकत्रिपञ्चसप्त- रामाणि पञ्चगव्यं पिबेत । अभ्यासेऽप्येपामावृत्तिः । मत्या भोजने तु तान्येव शुद्धोपवासादीनि कुर्यात् । मत्याऽभ्यासे कायातिकृच्छ्रतप्तकृच्छू- चान्द्राणिक्षत्रादौ पादं ह्रासयेत् । माण्डस्थेऽन्ने केशपिपीलिकामध्यसे- विकीटेरुपहते तावन्मानमुद्धृत्य भस्मताम्रवैडूर्यहिरण्यरजतादिभिर्गो- पालेर्दर्भयुक्तेन वारिणा शेपं प्रोक्षयेत् । हस्तस्थमेवंभूतं त्यजेत् । मुसस्थं ·स्मृत्यर्थसारः। निष्ठीव्य घृतं प्राश्नीयात् । मनुष्यरतोविमूत्रमक्षणे वर्णास्तप्तकृच्छ्रा- तिकृच्छ्रकायत्रिरात्राणि कुर्युः । मत्या चान्द्रतप्तकृच्छकायान्पुनः संस्कारं च । अलेह्यापेयचाण्डालाद्यन्त्यान्ने चैवम् । चण्डालः श्वपाकः क्षत्ता सूत्रो वैदेहको मागध इत्याद्या अन्त्याः । तदन्नमोजने चैपम् । अन्त्यानां भक्तशेपं भुक्त्वा वर्णा यतिचान्द्रं कायं तदध पादं च कुटुंः । अन्त्योच्छिष्टभक्षणे तु चान्द महासांतपनं पट्टानं त्रिरात्रं च कुर्घः । अभ्यासेऽत्यभ्यासे वा द्विगुणं त्रिगुणं निरन्तरे पतनम् । आमगृहे त्वर्धम् । तदुच्छिटभोजने द्विगुणम् । सहमोजने चिगुणम् । मत्याऽभ्यासे पतनम् । दीपोच्छिष्टतैलं रात्री रथ्याटूषितं चाम्यङ्गशिष्टं च भुक्त्वा नक्तं चरेत् । पीतावशिष्टमुखनिर्गतपाने मत्याऽभ्यासे चान्दं पराकं वा कुर्यात् । पीतावशिष्टमात्रपाने वामहस्तेन च पाने तदर्धम् । अथाशुचिद्रव्यसंस्पृष्टभक्षणे-तत्र केशकीटाद्यवपन्ने नीलीलाक्षानाम्यस्थि. धर्मरक्तमांसवसामजासुराशुक्रविण्मूत्रसंस्पृष्टे महापापावेक्षिते दुष्टपक्ष्यु. च्छिष्टे विड्वराहाद्यच्छिष्टे गवामाते शुष्के पर्युपिते वृथापके देवपित्रर्थान्ने होमार्थपु चामत्या भक्षणे पाने चोपवासः पश्चगव्यं च सर्वत्र । मत्या च पादार्धकृच्छ्रः । अविज्ञातजात्यस्थ्यादिदूषिते तदर्धम् । कर्णविडा. दिमलपटूके त्वमेतदल्पसंसर्गे । महासंसर्गे तु द्विगुणम् । तत्रापि दूपितसंज्ञाने तप्तकृच्छ्रः सर्वत्र पुनःसंस्कारश्च । संसर्गदुष्टे क्रियादुष्टे स्वभावदुष्टे च चण्डालाद्यन्त्यतिकारजस्वलापतितशवदाहकपण्डदे- वलकविसृष्टारन्यारूढपतिताभिशस्ताद्याबण्डालाद्याः श्वषिवराहसरो- ट्रायाः श्वापदाद्याः पश्चनखा यूथपश्चाद्याः । चण्डालादीन्मुक्षानो दृष्ट्वा ग्रासमुत्सृज्यान्तर्बाह्यमुखलेपान्मक्षाल्य मापात् । किंचिन्मात्र निगरणेऽष्टशतं जपः । तद्रासमोजने पक्षिण्युपवासः । समस्तमो. जने बिरानं जलपाने तदर्धम् । श्वादिप्वाचमनं कार्यम् । मुक्त्वा पीत्वा तदर्धम् । चण्डालादिमिरेवं मुभानः श्रुत्वा भोजनाद्विरम्पेय शुध्येत् । मुक्तौ स्नात्वाऽशतं जप उपवासो वा चण्डालाधुच्छिष्ट- स्पृष्टे कास्य भोजने कृच्छः । मृन्मयेऽतिकृच्छ्रः । रजकाझुच्छिटस्पृष्टे तदर्धम् चण्डालादिस्पृष्टान्नमोजने बिरानम् । चण्डालादिष्टाने तूपवास: पश्चगव्यं च । चण्डालादिहस्तंमाजने चान्द्र कार्यम् । चाण्डा- समाधों में रोमार्थहविपि पा । २ स. ग. दारिक या रा. ग. मोगरे का कार्य वाचा ·, १३४ श्रीधराचार्यकृतः- लादिमोजने : द्विगुणम् । चाण्डालााच्छिष्टान्नमोजने चतुर्गुणम् ।। चण्डालादिहस्तनिर्मुक्ताम्बुपाने तूपवासः । तत्स्पृष्टविषये तदर्धम् । चाण्डालादीनुच्छिष्टो दृष्ट्वोपवसेत् । स्पृष्टया निरात्रम् । रजस्वला हीनवणां रजस्वला स्पृष्ट्वा नाश्नीयादा शुद्धः । सवर्णामधिकरणां वा स्पृट्वा तस्मिन्नेवाहनि स्नात्वाऽश्नीयात् । रजस्वला काकादिस्पृ- टाऽन्यया रजस्वलया च स्मृटा चेदुपवासः पञ्चगव्यं च । मत्या चेदा शुद्धरुपोप्य स्नात्वा धृतप्राशनाच्छुद्धिः । रजस्वला चण्डालाद्यन्त्यैः 'संस्पृष्टा नाश्नीयादा शुद्धः । भुक्ता चेतावन्त्यहान्यतिक्रम्य शुद्धी प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रथमेऽह्नि बिराचं द्वितीये द्यहं तृतीयेऽहोरात्रं परतो नक्तम् । अप्रायत्ये रजोदृष्टौ बालापत्याया अमिकादमुक्तिः। मृतसू- तकसंपर्क ऋतुं स्पृष्ट्वा स्नानकालान्नानीयात् । मत्या भुक्त्वा चान्द्रम् । चण्डालादिसंकरे मुक्त्वा पक्षं गोमूत्र यावकं कृच्छ्रे वा। चाण्डालादिर्यस्य गृहे त्यज्ञातस्तिष्ठति तस्यामत्याऽनं मुक्त्वा कायम् । मत्या पराकः । चाण्डालादिस्वीकृततीर्थतडागनदीप्वमत्या पीत्वा पश्चगव्यं पिबेत् । चण्डालाधम्बुपाने कार्य तदर्धं वा। चण्डालादिसंस्पृष्टाम्बुपाने गोमूत्रया- पंकं त्रिरात्रम् । मुक्त्योच्छिष्टस्य चण्डालाविस्पर्शने कायम् । यद्वा गाय- व्यष्टशतं सहस्रमशतं वा जपित्वा त्रिराबान्ते पश्चगव्यं पिबेत् । आम- मक्षोच्छिष्टे पादः अधःस्थानोच्छिष्टचाण्डालादिस्पृष्टः पावम् । चाण्डा- लादिस्पृष्टौ मूत्रोरसर्गे विरात्रमुपोप्य जातवेदसं वा जपेत् । अमत्याऽश- तस्य तूपवासः । मोजने पात्रम् । आममक्षणे घिरानं प्राणायामशतं घा । रजकादिविपये चाण्डालायुक्तार्थं ज्ञेयम् । उच्छिष्टः श्चादीञ्छूद्र- मद्यामध्याद्यस्पृश्यान्स्पृष्ट्वोपोष्य पश्चगव्यं पियेत् । रजस्वलासूतिका- मेध्यपतितचाण्डालपुल्कसावधूतकुण्वहस्तकृमिकुष्ठिकुनस्यस्पृश्याशीचि- संस्पृष्टान्नं भत्या मुस्त्वा कायममत्याऽर्धम् । असहव्ये केशाधवपन्ने च कुशशङ्खपुष्पादिक्षाय बाह्मीं पा पिबेत् । शूनेण पक्कं वाऽमेध्यसेविकी- टोपहतं च मुआने शूदस्पर्शे चानहसहपको वा मुक्ताक्षानेपु वा यत्रो. च्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेद्वा कुत्सित्वा वा यष्टान्नं दद्यादुच्छिष्टपकी वा मुक्तावुपवासं पञ्चगव्यं च कुर्यात् । मत्या सांतपनम् । वामहस्तनिर्मु- तपात्रान्नमुक्ती चेकपकावेकस्मिन्नुस्थिते पश्चाद्भुक्तौ च सांतपनम् । मृतपश्चनससरविड्राहादिशवयुक्तकूपादी चे विमूत्रादिभिरत्यन्तोपहते च पाने च वर्णाविद्यकोपवासनतानि कुर्यः पश्चगव्याशनं च । तत्रैव क्लिन्नमिन्नशवयुक्तेऽग्बुपाने तु मत्याऽतिकृच्छ्रः । तादृमानुपशवयुक्त ·.. स्मृत्यर्थसारः। न मत्या चान्द्रायणम् । चाण्डालादिसंबद्धकूपाद्यल्पजलाशयेप्यम्बु पीत्वा स्नात्वा तद्भाण्डस्थं वा मत्या वर्णाः सांतपनं कायं तदर्थ पादं क्रमाचरेयुरमत्या तदर्धम् । अशक्तः पञ्चगव्यं पिबेत् । महाजला. शये न दोषः । ह्रदपुष्करिण्यादिषु जानुदने न दोपः । ततोऽधस्तने त्वमत्या नक्तं मत्योपवासं विमः कुर्यात् । रजकाद्यन्त्यजकूपमाण्डस्था- म्भुपयोदधिपाने त्वमत्या द्विजा ब्रह्मकूर्चेन विद्यकोपवासान्कुर्युः। शूद- स्तूपवासं शक्त्या दानं च । मत्या ताहगुणम् । अन्त्यजैः खानितवापी- फूपतडागादिपु स्नाने पाने चोपवासो मत्याऽभ्यासे कायम् । मध्यमेषु पञ्चगव्यम् । महत्सु न दोषः । प्रपास्वरण्ये मठके च सैरेयद्रोण्यां जलं कोशनिसृतं च पीत्वा पञ्चगव्येनाशक्तः शुद्धः । शक्त उपवासेन । अथ भावदुष्टमक्षणे-तत्र निजवर्णादिरहितं भावदुष्टम् । मावदुष्टेऽन्ने मावदुष्टे च भोजने मत्या त्रिरात्रममत्याऽर्धम् । छर्दने घृतप्राशनम् । मक्ष्यामक्ष्यशक्तिमक्षणे त्वक्षारलवणे सक्षा ब्राह्मीं सुवर्चला पिवेधिरा- म् । शङ्खपुष्पी या पयसा सह कुशपद्मोदुम्बरपलाशबिल्वपत्राम्बुपक्कं वा पिवेत् । संवत्सरस्य त्रीन्दावेकं कृच्छ्रे चरेत् । शङ्कायां विज्ञाने ताहिगुणं द्विजश्चरेत् । अथ कालदुष्टभक्षणे-कालदुष्टं पर्युपितं शुक्तमनिर्दशागोक्षीरादि । तत्रा- मत्योपवासो मत्या त्रिरात्रं कायव्रतम् । यवगोधूमपयोदधिपिटविकारने- हपक्वान्ननेहाक्तानमासादौ न दोपः। शृङ्गास्थिदन्तः पात्रैः कन्दशा. लूकशङ्खशुक्तिकपर्दकैश्च पीत्वा नवोदकं च पीत्वा स्वकाले यहादा- गकाले दशाहादापीत्वा पञ्चगव्यं पिबेत् ।मत्योपवासः। संग्रहे मोजने नवश्राद्धे च ग्रामपाजकान्ने च चान्द्रम् । ग्रहणादिनिमित्तनिपिद्धकाले च संधिकाले चातिमातरतिसायमित्यादी धानादधिसक्तूनां रात्री तिल. संबद्धान्नमोजने चैवमादिप्वनादिष्टमायश्चित्तेषु प्राणायामशतं मन्यो- पासः। अय गुणदुष्टशुक्तादिमक्षणे-तत्र गुणदुष्टशुक्तानि कपार्याधान्यान्यमे ध्यान्यमत्या पीत्वा मुक्त्वोपवसेत् । मत्या विराचं पावकम् । आमल. कादिफलयुक्तकालिकायां न दोपोऽभिधारणे च । उद्धृतसारविलापित- पिण्याकथितादिप्वन्नविकारे चमत्या निरावं यावफममत्या, छदित्या १रा. ग. ग्रापं निया।

·श्रीधराचार्यकृतः- घृतं पिबेत् । प्राक्पश्चनखेभ्यः प्राणिषु चैवम् । वैश्वदेवाग्न्यादिरहितान- मोजने वृथा कृशरसंयावपायसापूपशप्कुलीमधुमासानां चामत्योपवासो मत्या त्रिरात्रम् । आहितानिस्तु कायं त्रिरात्रं वा कुर्यात् । शूद्रभाजन- भिन्नमाजनमाण्डेपु भुक्त्वोपवासः पश्चगव्यं च । मत्या त्रिरात्रम् । भिन्नकांस्ये कायम् । मिन्नमाण्डादिभोजने पश्चगव्यं घृतं वा बाही वा पिवेत् । वटार्काश्वत्थकुम्भीतिन्दुककोविदारकदम्बपत्रेषु मुक्त्वा चान्द्रम् । लतापलाशपद्मवृक्षपत्रे गृही भुक्त्वा चान्द्रं चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्च भुक्त्वा चान्द्रफलं लभेत । अन्य: पद्मपलाशेपु । अथ हस्तदानादिक्रियादुष्टाभोज्यभोजने-तत्र हस्तदत्तमोजनेऽब्राह्मणसमीप- भोजने दुष्टपको बलादत्यपालेयशूद्रहस्तेन च मोजने पानीये वाऽमत्या नक्तम् । मत्योपवासः पञ्चगव्यं च ।माक्षिकफाणितशाकगोरसलवणघृतेषु हस्तदाने तथैव । आसनारूढपादो वा वस्त्रार्धमावृतोऽपि वा। मुखेन धमितं मुक्त्वा कृच्छ्रे सांतपनं चरेत् ॥ अथ श्राद्धमोनने—पित्रााद्देशेन त्यक्तान्ने तु तत्र श्राद्धानि त्रिवि- धानि । तत्रान्तर्दशाहे चैकादशाहे च नव श्राद्धानि । एकादशाहान्यू- नाब्दान्तानि पौडशैकोद्दिष्टानि नवमिश्राणि । सपिण्डीकरणं मित्रम् । ततः पुराणानि । एकादशाहश्राद्धं नवमिश्रम् । तत्र प्रायश्चित्तगौरवा- होपगौरवं चास्ति । आचैकोद्दिष्टं स्वतन्त्रमित्येके । तथाऽप्युमयधर्मपाय- श्चित्तदोपदण्डाः स्युः। तत्रापि सूतकसंबद्धेपु नवश्राद्धेपु भोजने कायम् । एकादशाहकोद्दिष्टे कार्य पादोनकायं वा । द्वादशाहे प्रथममासे वा पादोन कायमेव कुर्यात् । द्विमासे विपक्षे चोनपाण्मासिके चोना. ब्दिके चाधं कृच्छ्रम् । त्रिमासाद्यब्दमोक्षान्तेषु सपिण्डने चाऽऽद्या- दिके चोपवासः पादच्ट्रो वा । प्रत्यब्दं पुराणे च नक्तम् । गुरुविषये यार्थे नवश्राद्धे विरात्रमाये बिराचं द्विरानं च । द्वादशाहादी द्विरात्रम् । द्विमासादायुपवासस्त्रिमासादौ नक्तं पञ्चगव्यं वा । प्रत्यब्दं वाऽन्यपुराणे च पट्माणायामाः । वृद्धी त्रयः प्राणा- यामाः । तत्रैव निःस्पृहमोकुर्जपशीलिनो वा तदर्धम् । क्षत्रिया- दिश्राद्धेपु विधिचतुर्गुणानि क्रमात्कार्याणि । अनापदि तु नवश्राद्ध चान्द्रं कायं च । द्वादशाहादी कायमेव । द्विमासादी पादोनम् । धिमा. . स. ग. वनाप्यूदनाय धर्म 1 3. ग. प. 'भापदि । ३ रा १ पोनमा । - । ।

·स्मृत्यर्थसार। साद्यन्दान्ते 'सापिण्डये च त्रिरात्रम कार्य वा । आदिके पाद कायम् । प्रत्याब्दिके तूपवासः । क्षत्रियस्य तु नवश्राद्धे चान्द्रम् । आद्यमासिके चान्द्र पराकश्च । द्वादशाहादौ पराकः । एकद्विर्मासत्रिप. शादी महासांतपनम् । चिमासादी कायम् । आदिके पादोनं प्रत्यब्दे बधं पुराणे पादम् । वैश्यस्य त्वेतान्येव व्रतानि सार्धानि । शूद्रस्य दिगुणानि । यहा नवश्राद्धे चान्द्रद्वयं साधं चान्द्रं च । द्वादशाहादी सार्धचान्द्रमेव । द्विमासत्रिपक्षादौ चान्दं त्रिमासादी पराकः । अब्दे महासांतपनं प्रत्यब्दे सांतपनम् । चण्डालसर्पबाह्मणपशुष्ट्रिवेद्युतप- पतनविपोइन्धनानाशकैर्मृतानां पापिनां च स्तेनपतिताद्यभोज्यान्नानां च श्राद्धेपु नवश्राद्ध चान्द्रम् । आदिमासिके चान्द्रं पराकश्च । द्वादशाहादी पराक एव । दिमासत्रिपक्षादावतिकृच्छः । बिमा. सादी कायोऽन्दे पादः । प्रत्यदे तूपवास: । सम्यग्विपयेऽपि द्रव्यार्थमोजिनश्चैवम् । अपाङ्क्तेयानामेकादशाहश्राद्धे शिशुचान्द्रम् । यतिर्वती ब्रह्मचारी सूतक्यन्ननवश्राद्धमासिकादी भुक्त्वोक्तं कृत्वाऽ- धिक बिराचमेकोपवासं विप्राणायामान्घृतप्राशनं च कृत्वा बत. शेष समापयेत् । अनापदि तु कायं विराजमेकरात्रोपवासं पटू प्राणायामाः पञ्चगव्यप्राशनमधिकम् । अभ्यास कृच्छ्रादि द्विगुणम् । आमहेमसंकल्पितश्राद्धेपूक्तार्धतत्तदर्धानि । यद्वाऽनापदि चाऽऽमश्राद्धे कायं तप्तकृच्छं वाऽशक्तश्चरेत् । हेमश्राद्धे त्रिरात्रं कायं च । संकल्पित श्राद्धे तूपवासत्रिरात्रं च । देवात्मतकव्यवहितेपु तु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्य- शूद्रश्राद्धेवेकोद्दिष्टेषु कृच्छातिकृच्छ्रतप्तकृच्छ्रचान्द्राणि । द्वादशाहा. दिपु पादं पादं हासयेत् । अतिव्यवहितेषु तु त्रिरावादिकम् । गुरु. विपये तूपवासनक्तपत्रिपाणायामाः । अनापदि सर्व द्विगुणम् । अतियोबियपुराणेष्वनुक्तनिष्कृतिषु च गायच्या दशकृत्वोऽपः पीत्वा शुध्यति । ततः संध्योपासनं होमं च यथोचितं कुर्यात् । निवृत्ते 'चूडा. होमे च प्राङ्गनामकरणे च जानकर्मणि चाङ्गश्राद्धे सूतकेऽप्यसूतके घ नामश्राद्धे चूडाहोमान्ते चौलश्राद्धे च सीमन्ते सोमे चाऽऽधाने बाझोदने चामत्या चाऽऽपदि च मुक्त्वा सातपनम् । मत्याऽनापदि च चान्दम् ।अन्येषु संस्कारेषु तूपवासो नित्यं निरानं चानापदि । अन्यदत्ता कन्यायम 'वडालोदक । क. भोजनाना नवा । ३ स. प. पं. से तप्त . - १६.ग. . ४.ग. "लचितः । 46 ·१३८ श्रीधराचार्यकृत:- पुनर्दत्ता सा पुनर्भूः । असंस्कृते पूर्व गर्ने प्रसूते द्वितीये गर्भ संस्कारे यां सा पुनारेताः । ऋतुपोडशाहात्पश्चादेव या गर्मिणी सा रेतोधाः । मर्तृ. शासनोलधिनी कामचारिणी । आसां गर्मे पर्ववत्सांतपनं चान्द्रं वा सहस्त्रीप्रथमगमें च। अथ परिग्रहाचाशुचिदुष्टमानने-तबाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजकहुते स्त्रीगुते कौबहुते वाऽनमोजने राजराजपुरोहितराजभृत्यवैश्य शूदाणां क्लीबा- जाविकमाहिपिकस्थानिकभूमिपालानां स्तेनगायकतक्षवाधुपिकदीक्षा. वस्थितानां कदर्यबद्धनिगडामिशस्तपुंश्चलीदाम्मिकवैद्यकुलिमसांवत्स- रिकाणां मत्ताद्धातुरगणिकानां श्वचकमद्यस्त्रीमृगजीविनां क्रूरोच्छि. टमोज्युग्रपतितपिशुनानां शैलूपतन्तुवायतुन्नवायकिराटिपत्रजिताना वात्यकारघोपतरुवाजिजीविकानां घृतक्षीरतेललवणगुडविक्रयिणाम- ग्निदनित्यरोगिघाण्टिकविपशस्त्रकारविप्रगोदेववृत्तिनानां वैणयातिपापि. वेश्यापासण्डिजीविसूतादिपतिलोमजानां कर्मारकृतघ्नानां पुण्यसोमक- मात्मविक्रपिणां विवादद्वेपरगावतारसुवर्णकारवृत्तीनां शौण्डिकवस्त्रनि- णेजकवेनश्ववतां कूटनटनर्तकवृपलीतत्पतीनां नृशंसोपपतिकोपपतिमर्प- फस्त्रीजितकितवानां शूदाध्यापकयाजकधर्मपतिस्त्रीणां ग्रामयाजिवृपली. जयणिकाण्डपृष्ठसेवकानां पर्याहितपरीष्टपरिवित्तिपरिविधिदानां पुनर्मू- जाग्रेदिधिपूपतिचक्रतेलवधीविनां मगवृत्तिपक्षिरक्षिसमुद्रतारकहीना. तिरिक्ताङ्गानां मातृपितृसतगुर्वग्नित्यागिनां कूटमानकूटसुतकन्यांस्त्रीसत्य- विक्रयिणां सीसकारगोधालोहकारसूचिकापुरब्रह्मचारिणां कुण्डाशि. धीरहगुरुगुप्तिकगरदसूपजीविना सूतकसौनिकपीणिकुलालचित्रकर्मणां योनिसंकरिकामममेदकतस्करवृथाश्रमिवृथाहोतृणामित्यादिपापिनांमार्गे तिष्ठतां मिक्षान्ने चान्द्रम् । एपामकृतनिष्कृतीनामन्नभोजने याजने दाने प्रतिग्रहे च तथा कुनखिकृष्णदन्ताबाह्मणान्नदशूदशूद्वान्नब्राह्मणा- नाममोज्यानानां च प्रपासत्रे सोम एकादशाहश्राद्धे दुष्टान्नदुष्टविद्व- ज्जुगुप्सितमहापाप्यवेक्षितश्वस्पृष्टोदक्यादृष्टगवाघ्रातपक्ष्यालीटासदहुया- चितसरोपसविस्मयान्नं च पदा स्पृष्टमयज्ञातमनर्चितपर्यायान्नस्त्रीशूद्रो। च्छिष्टवृथामांसजातमृतसूतकमूतकिकामेतान्नं चातुष्टिकरं चातोऽन्यतम- .स.सतातय । क. प. 'यदने य° । २ स. गवस्कम ! ३ . किरीटिस. ग. जहावय। ५५. जक व । (रा. ग. ५. 'पौगिक, ८ रा. ग स पूर्वक । ८ प. पन्तकृष्टिना, ·त्रिचतुरुपवासाः । अत्यन्तापदि विपण्णवद्वादश पाणायामाः । आमेषु कार्यम् । सकृद्धोजनमात्रेण भोक्तणां च तावदशुचित्वादनधिकारात् । तगृहभोजने नक्तमुपवासो वा । कापालिके कापालिकाने पाने च स्मृत्यर्थसारः। त्यानं मुस्त्वो या रेतीविभूत्रभक्षणे या मत्या विरात्रम् ! अम्यासे इच्छुः । मत्याऽतिकृच्छ्रोऽभ्यासे तप्तकृच्छ्रः । ब्रह्मचर्यादेः कार्याणि तप्त- कृच्छाणि चान्द्राणि पुनः संस्कारश्च । द्वित्रिपण्णवद्वादशराबाणि पयसाऽत्यम्पासे चान्द्रम् । अत्यन्ताम्यासे चान्द्रद्धिः। आपद्येकहि मानम् । विप्रान्न एकमक्तम् । अनाचारे दुराचारे नक्तम् । प्राह्मणबुवे मानमटशवजपः । गुर्वाचार्यामिधर्मशास्त्रगावाह्मणविडन्ने शाखारण्डाने चैवम् । पुंबल्यभिशस्तम्लेच्छचाण्डालदस्युभिर्यलाहासीकृतानां गवा- दिहिंसने तदुछिटमार्जने भोजने खरोमादिविद्रवराहमक्षणे तस्त्रीभिः संगमे मोजने च मासोपितदिनाना कायम । आहितामेश्चान्द्र पराको था । संवत्सरोपितस्य चान्द्रं पराकम । अब जातमृताशाचान्नभोगने-तत्र द्विजाशीचे सवर्णानामुपवास त्रिरात्रं पा। विपक्षत्रियवैश्याशीचेष्वमत्या विप्रो भुक्त्वा नक्तकद्वियुपवासान्कु- यति । अभ्यासे त्वेकषिपश्चसप्तोपवासान् । यद्वाऽभ्यासे द्वात्रिंशदृष्टशत- पाणायामयुक्तान । मत्या त्सांतपनकायमहासांतपनचान्द्राणि सर्वत्र पभगव्यं वा । एकद्विविचतुःकायानि वा । मत्याऽभ्यासे कायानि कृच्छ- ततकृच्चान्द्राणि । यद्वाऽभ्यास एकद्विविषण्मासानि यावकवतानि । अत्यन्तापदि द्वादशशिपष्टिशतमाणायामा: । क्षत्रियस्य वैश्याशुद्धा. शौचयोंश्यस्य शूद्राशीचे चैवम् । विमाशीचे क्षत्रवैश्ययोरटशत- जपो नक्तं वा । क्षमाशीचे वैश्यस्य चैवम् । विजाशीचे शूद्रस्य स्नानम् । शूदाशीचे शुदस्य सानं पश्चगव्यं च ।। शूद्रं संस्पृ. श्याचमने मान पाने पञ्चगव्यम् । ब्रह्मचादिरुपवास: शतजपः पञ्चगव्यं । त्रिरात्रं सहस्रजपः । पञ्चगव्यं चाधिकम् । जाता. शौचे योध्यमित्येके । आहिताग्न्याशीचे चैवम् । आशौचे मुक्तवन्तं न स्पृशेदापुरीपोत्सर्गात् । तत्मायश्चित्तं तदाशीच गते काय तदधं च । अभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽ- भ्यास चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे चान्द्रं तदर्थं च । तरस्त्रीगमने चैवम । 16. ग. करा दत्वा वा ।।

·४. श्रीधराचार्यकृत:- अत्यन्ताभ्यासेऽब्दकृच्छ्रम् । पतितान्ने द्रव्ये सति संमवे च तत्समुत्सृज्या तिकृच्छ्रे कुर्यात् । अन्नसत्रप्रवृत्तस्याग्निहोत्रिणश्चाssमे न दोपः । पक्वान्ने वेकरात्रं त्रिरात्रं वा यावक द्वादश चतुर्विशतिर्वा प्राणायामाः।गृही- त्वाऽग्निं समारोप्य पश्च यज्ञानकुर्वन्परपाकनिवृत्तः पञ्च यज्ञान्कृत्वा नित्य- परान्नोपजीवी परपाकरतो.दानवर्जितः पर्वपक्षे मासे वा देवपितन्मोजयेत् । अश्राद्धदस्तेपामनभ्यासे चान्द्रम् । पूर्वपरगणितव्यतिरिक्तनिपिद्धाचरण- शीलान्नमोजने तूपवासो दिनम् । संवत्सराभ्यासे पराकः । अत्राऽऽदिष्टं विप्रस्यैव । तत्र क्षत्रस्य पादोनं वैश्यस्याधं शूद्रस्य पादः कल्प्यः । तत्तत्स्त्रीणाम) रजस्वलानां तत्रतत्रोक्तमेव कार्यम् । इत्यमक्षणप्राय- श्चित्तम् । अथ जातिभ्रंशकरादिप्रायश्चितम्-जातिभ्रंशकरेविच्छया महासांतपनमनि- च्छया कायम् । संकरीकरणेपु मासं यावकं कृच्छातिकृच्छ्रे वा । अपा. बीकरणेषु कृच्छ्रमतिकृच्छ्रे वा । मलिनीकरणेपु महासांतपनं तप्तकृच्छं वा । ब्राह्मणजः कृत्वा रासमादिप्रयाणं निन्दिताद्धनादानं च कृत्वा कृच्ट्राधं चरेत् । अब स्त्रीणामधं रजस्वलानां तत्र तत्रोक्तं कार्यमेव । इत्युपपातकप्रायश्चित्तानि । अथ प्रकीर्णप्रायश्चित्तम्-तत्र सरयुक्तमुष्ट्रयुक्तं वा यानमारुह्याध्वानं 'गत्वा नमः सात्वा भुक्त्वा च स्वस्त्रियं दिवा गत्वा मत्या सवस्रोऽपोऽव- 'गाह्य प्राणायामेन शुध्येत् । अमत्या मानमात्रम् । साक्षात्खररोहणे तु द्विगुणम् । गुरुं हुंकृत्य त्वंकृत्य विमं छलवादेन निर्जित्य वाससा बद्ध्वा वा शीघ्र प्रसाद्योपवसेत् । अभ्यासे विरात्रम् । विमं हन्तुं दण्डोद्यमने कृच्छ्रः । ताडनेऽतिकृच्छ्रः । रक्तस्रावणे कृच्छातिकृच्छ्रौ । आभ्यन्तर- रक्त त्वग्भेदे कृच्छ्रः । अस्थिभेदेऽतिकृच्छ्रोऽङ्गकर्तने पराकः । पादेन प्रहार उपोप्य सात्वा प्रसादयेत् । पादेन स्पर्श तु प्रसादनम् । असंनि- धावप्सु वाऽनो चाऽऽ? विण्मूत्रनिपेवणे सचैलो जलमाप्लुत्य गां स्पृष्ट्वा शुध्येत् । मत्योपोप्य सचेलं मायात् । अभ्यासे चानातस्य च तप्तकृच्छः। श्रौतस्मातलोपे तूपवासः । पश्चात्मतिपदोक्तेष्ट्यादिप्रायश्चित्तमपि सूर्यो. दये स्वस्थो गत्या सुप्तोऽहि तिष्ठन्सावित्री जपन्नुपवसेत् । सूर्यास्तम सप्तो रामौ तिष्ठन्सावित्री जपन्नाद्यात् । नानादिकर्मठोपे तूपवासोऽष्ट- -- १सग. 'पु तप्तक' । ३. ग. प. गस्य समक ·- स्मृत्यर्थसारः। १४१. शतजपो वा । जीर्णमलवद्वसधारणादिनातकवतलोपै तूपवासोऽष्ट- शतजपो वा । पञ्चमहायज्ञेष्वन्यतमलोपे त्वनातुरस्योपवासो धनिनः कृपयार्धम् । आहिताः पर्वण्युपस्थानलोपे चैवम् । ऋती मार्यागम- नलोपे चैवम् । प्रथमायां मार्यायां जीवन्त्यां द्वितीयमार्याया वैतानिकै- दहने सुरापानसमवत् । स्वमायाँ क्रोधाद्गम्येति वदेच्चेद्वर्णानां कृच्छ्र- नवपद्विरांत्राणि । अनात्वा मोजनादौ तूपवासो दिनजप्यं च । एक- पड्क्त्योपविष्टानां नेहादिना विपमदाने दापने याचने कायम् । उद्- कावरणमार्गहन्तुः कन्याविनकस्य च सभेपु विपमपूजादिकर्तुश्च मैक्षान्ने चान्दम् । सुरापस्य गन्धमाधाय सोमपो ब्राह्मणोऽप्सु निमग्नस्त्रीन्मा. णायामास्त्रिरघमर्पणं वा कृत्वा धृतप्राशनं च कुर्यात् । असोमपोऽन- स्वितरस्यामन्त्रकप्राणायाम एव । मद्यगन्धे तदर्धम् । साक्षात्सुरामाणे सुरापानसमवत् । अमत्या घ्राणे विप्राणायामाः। मद्यधाणे विण्मूत्रकव्या. दपूतिगन्धमाणे निः प्राणायामाः । दर्शने, प्राणायामः। स्पर्शने तु मान घृतमाशनं च। सुरास्पर्शे मानं पञ्चगव्यं च । शवघ्राणेऽप्सु धिप्राणायामाः। असोमपस्यानप्सु । इतरस्यामन्त्रमाणायामाः । शुष्कसुराभाण्डस्थापः पीत्वा पंक्षयावकम् । सुराभाजनस्थाप्सु शवपुप्पीपक्कं पयसत्रिरात्रम् । पर्युपिताप्सु गन्धपुप्पीपयः पडहम् । शुष्कमद्यमाण्डस्थाप्सु सप्तरात्रं पावकम्। अन्यत्र पूर्वोक्तार्धम् । सुरामधरसोपलब्धौ तारतम्यं कल्प्यम्। वमने चान्द्र कार्य वा। पुरीपादिदूपिता अप: पीत्वा सांतपनं द्यहम् । रसोपलब्धौ पादकृच्छ्रः । मद्यविण्मुत्रविमभिः संस्पृष्टं मुखमण्डले मृत्तिकागोमयः प्रक्षाल्य पश्चगव्यं पिवेत् । मदिरां दत्त्वा स्पृष्ट्वा प्रतिगृह्य च सात्वा कुशाम्नु व्यहम् । संकान्त्यादिनिमित्तनाना) जग्ध्वा पीवोs. सहस्रं जपेत् । शूद्रादिसंस्पर्शनिमित्त तूपवास: चाण्डालादिस्पर्शनि- मिते घिरानं कार्य वा । रजकादिस्पर्श तदर्धं वा। तत्स्पृष्टस्पर्शे तूपवास- खिरानं वा । नित्यमानमकृत्वा भुक्तौ चोपवासस्त्रिरात्रं वा । नैमित्तिक माने सर्वत्रासहस्रजपो द्वादश प्राणायामा वाऽधिकाः । अमेध्यश्वाय. स्पृश्यस्पर्शने सात्वा मुक्तौ गृहस्थादेखिरात्रं मत्या पात्रम् । तिनः काय चान्द्रं वा । चण्डालादिस्पर्शने वनात्वा भुक्तौ चान्द्रम् । रजका- - स. प. सन्निराने वा! ।

·१४२ श्रीधराचार्यकृत:- द्यन्तस्पर्शने सारखा मुक्ती मत्या कायम् । श्वकांकादिस्पर्शनेमावा मुक्ती मत्या विरात्रम् । उत्पन्ने माने भुक्त्वा पीत्वा विरानं सांतपनम् । अनाचम्य भक्षणे वाऽष्टशतजपः । मोजने तूपवासः । भोक्तुकामस्याऽs: पोशनात्पश्चादम्यवहरणारपूर्व पुरीपनिर्गमे सचैलो बहिरातवः षट् प्राणा. यामाः। भुञानस्य गुदनिस्रावे शौचं कृत्वोपोप्य. पञ्चगव्यम् । मुना नस्याशुचित्वे तद्द्वासं भूमौ क्षिप्त्वा मायात् । तद्वासाशने तूपवासः । सर्वान्नाशने त्रिरात्रम् । भुञ्जानस्य मस्तके विष्ठादिपतनेऽन्नं त्यक्त्वा नद्या नात्वा त्रिः प्राणायामाः । भुञानस्य सगोत्रस्पर्शनेऽन्नं त्यजेत् । उदकं स्पृष्ट्वा शुद्धिः । मुञानस्यासगोत्रस्पर्शने मोजनं विरम्पैव शुद्धिः । ( मुञानयोः सवर्णयोः स्पर्शने च विरम्पैव शुद्धिः।) मुञानस्योच्छिष्टक्षत्रियस्पर्शने स्नानं जपं च कृत्वा दिनान्तरे घृतमाश: नम् । भुखानस्योच्छिष्टवैश्यस्पर्शने चैवम् । त्रिपवणनानादिकम् । मुक्तोच्छिष्टस्पृष्टौ सवर्णे मान जपो वा । असवर्णे तूपवासः सहस्रजपो 'या । मुक्तोच्छिष्टस्य शूद्रश्वादिस्पर्श तूपोप्य पञ्चगव्यम् । रजकादि- स्पर्शे विरात्रम् । ऊोंच्छिष्टस्य चाण्डालादिस्पर्शे कायम् । अधरो. च्छिष्टे तूच्छिष्टो द्विज उच्छिष्टं द्विजं स्पृष्ट्वा शूद्रश्वादीन्वोपोप्य पश्चगव्यं । पिबेत् । उच्छिष्टो द्विजवाण्डालादिस्पृष्टस्त्रिरात्रं कुर्यात् । रनकादि स्पर्श तर्धम् । अनुच्छिष्टस्पृष्टौ यत्र मानं विहितं तत्रोच्छिष्टस्पृष्टी त्रिरात्रं कायं वा । उच्छिष्टोच्छिष्टस्पृष्टावक एव दुप्यति । तत्स्पृष्टिनो न दुष्यन्ति । येन केनचिदुच्छिष्टः परं स्पृष्टः सन्सद्य आप्लुत्य प्रायः श्चित्तं सर्वत्र कुर्यात् । विण्मूब्राझुत्सर्गे भुक्त्वा पीत्वा त्रिरात्रमुपवास- स्विरानं या गोमूत्रयावकेन । अशक्ती यावकम् । जलपाने तूपवासः' प्रञ्चगव्यं च । काज्जिकादिना शौचं कृत्वा भुक्त्वा पुनर्जलेन शुद्धि कृत्वोपोप्य पञ्चगव्यं पिबेत् । नीलवस्त्रादिधारणे केशनिर्मितचैलधारणे चोपवासः पञ्चगव्यं हिरण्योदकं चाधिकम् । नीलीमध्यगमने यात्वा विः प्राणायामाः । नीली विक्रीणपन्पालपन्नीलीवृत्त्या जीवश्च पतति । विरक्तश्चेधिभिः कृच्छ: शुध्येत् । नीलीलवधारणेऽपि नानदानजपही- मस्वाध्यायदेवतार्चनादि सर्व निष्फलम् । नीलीक्षेत्रोत्पन्नमुक्ती चान्द्रम् । नीलीक्षेत्रे नीलीमुत्पाद्य द्वादशाब्दात्परं शुध्येत् । नीली- * धनुविद्वान्तर्गत प्रन्यो प. पुस्तके वर्तते । १स, ग. प. नाधिक° । २ क. पक्षमा 1३. नीलावना, ·अथ यस्तूद्धतो महापापप्रायश्चित्तं न कुर्यात्तस्य पतितस्य सर्वे सपिण्डा बान्धवाश्च रिक्तातिथी सायाह्ने ग्रामावहिरपां पूर्ण दास्याऽऽहृतं कुम्भ माचीनावीतिनो मुक्तशिखा गुरुसंनिधावस्माकं वं मृत इति निनयेयुः। स्मृत्यर्थसारः। १५३ जन्धो चान्द्रम् । नीली धृत्वा मैथुने गर्मश्चाण्डालो जायते । नीली धृत्वा मृतः पष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां कृमिः स्यात् । मृते भर्तरि पली नीली धृवाऽऽस्ते चेतावन्नरके भर्ता वसेत् । नीली धृत्वा यदन्नानि दीयन्ते तत्र दातुर्माश्च सांतपनम् । नीलीदारुभेदे रक्तदर्शने [1] चान्द्रम् । कम्बल पट्टसूत्रे नीलीदोपो नास्ति । ऐन्द्रं चापं पलाशामिं धान्यस्य प्रदर्योपोष्य क्रमाद्धनुर्दण्डं च दक्षिणां दद्यात् । पतितम्ले- छाशुद्धाधार्मिकसंभाषणे पुण्यकृतो ध्यायेद्राह्मणेन वा सह संभाषेत । विना यज्ञोपवीतेनोच्छिष्टत्वे च मत्या मक्षणेऽम्बुपाने वा त्रिः प्राणा. पामाः । मोजन नक्तम् । विषमूत्रे पट् प्राणायामाः । मत्या चेद्भक्ष्य- पानविण्मूत्रेष्वप्टशतजपः । मोजने तूपवासः । मुक्त्वाऽनाचम्पोत्थाने सद्यः मानम् । दण्ड्यचौराद्युत्सर्गे राज्ञ उपवासः । पुरोहितस्य त्रिरात्रम् । अदण्ड्यदण्डने राजस्त्रिरात्रम् । पुरोहितस्य कृच्छः । स्तेनपतिताद्यपा- केयपडिभोजने तूपवास: पञ्चगव्यं च । पलाशखट्वाशयनासनपादुका- रोहणे निरानं यावकम् । फलपवृक्षच्छेदेऽब्दवतम् । पलायमानस्य नृपस्यैवम् । विप्रयोरग्निविप्रयोगाविप्रयोदंपत्योश्च मध्ये गन्तुः सांत- पनम् । होमकाले गवां दोहे सांनायाद्यङ्गे स्वाध्याये विवाहे च मध्यग- 'मने चैवम् ।अभ्यासे चान्दम् । दुःस्वमदुरिष्टदर्शनादौ घृतं हिरण्यं च दद्यात्। अतीर्थार्थिनः सिन्धुसौवीरसौराष्ट्राब्धिप्रत्यन्ताङ्गवङ्गकलिङ्गान्ध्रदेशगमने पुनः संस्कारः।तीर्थार्थे न दापः। मत्यर्कादिमेहने चाऽऽत्मशदर्शने सूर्य विमं गांवा पश्येत् । वढेरधःकरणे पादप्रतापने च कुशैः पादमार्जने चोपवासो पावकं वा । क्षत्रवैश्ययोरभिवादने विमस्योपवासः । शूद्रा- भिवादने विरात्रम् । शय्यापादुकोपानदासनारूढान्धकारस्थश्राद्धहोम जपकृदेवपूजाभिरताना समित्पुष्पकुशाम्बुगन्धाक्षताम्बुपाणीनामेतेषां चाभिवादने चैतेऽप्यन्यानभिवाद्य सर्वे विरात्रं कुर्युः । अन्यत्र निमः त्रितस्यान्यन्त्र भोजनेऽप्येवम् । इत्यादि देशकालवयोर्थशक्त्यपेक्षं सर्वत्र मायश्चित्तं देयम् । अनुपदिष्टेषु दण्डार्थवादस्तुतिनिन्दाभिः कल्प्यम् । इति प्रकीर्णप्रायश्चित्तम् । स्त्रीवृद्धवालानुराणां च योग्यं देयम् ।

·१४४ श्रीधराचार्यकृतः- ततोऽनिरीक्षमाणा अप उपस्पृश्य ग्राम प्रविशेयुः । ततस्तं सर्वधर्म- घहिष्कृतं संभाषणादिषु वर्जयेत् । यदि प्रमादात्संभाषणादि कृतममत्या सावित्री जपन्नेकरावं तिष्ठेत् । मत्या त्रिरात्रम् । अभ्यासेऽब्दे पातित्यम् । अथ कृतप्रायश्चित्त आगते सपिण्डास्तेन सह पुण्ये जले सात्वाऽपां पूर्णकुम्भं पुण्ये देशे काले च पुण्यदिङ्मुखास्त्वमस्माकमिति निनयेयुः । ततः स गोभ्यो यवसं दत्त्वा मक्षिते शुद्धः । नचेत्पुनः प्रायश्चितं चरत्स व्यवहार्यश्च । स्त्रीणां पतितानां चैवं त्यागः परिग्रहश्च किंतु प्रधानगृहस- मीपे कुटौं कृत्वा. प्राणधारणार्थमन्नं मलिनं वासश्च दत्त्वा भोगरहितां रक्षेत् । खीणामपि महापापातिपापानुपापान्यभ्यस्तानि चोपपापानि प्रतननिमित्तानि । विशेषतो हीनवर्णगमनं गर्भपातनमबाह्मण्या अपि मर्तृहिंसनं तानि पतनहेतूनि । शिप्यगागुरुगाजुङ्गिन्तोपगतानामप्येवं प्रायश्चित्तम् । क्षत्रियादेः प्रायश्चित्तं बाह्मणमन्तरे कृत्वा बूयात् । स्त्रीशू. द्राणां जपहोमवर्ज वाच्यम् । अमन्त्रकाः प्राणायामाः सर्वत्र वाच्या एव । यागाद्यनुष्ठानशीलानुशीलानां जपादिकम् । इतरेषां तु तप. आदि । नामधारकमूर्सनिर्धनानां तप एवानधीतानां च । कर्तृव्यतिरि- तर्विज्ञातदोपो विस्यातदोपः। स विद्वानपि शीघं पर्षदनुमतं व्रतं प्राय- श्चित्तं कुर्यात् । तत्र वेदधर्मज्ञा विप्राः सहस्रायेकान्ता यावन्तो यथायोग्य पर्पद्यतिवर्जम् । पर्पद्दक्षिणा च.लक्षगवादि किंचिदन्तं यथायोग्यं कृच्छ्र- संख्या वा । पर्पत्तुष्टि । तत्र सकृदाप्लुत्य सचेलो वाग्यतः सात्वाऽऽद- चासाः पपद्दक्षिणां इत्या पापं व्याख्याय प्रायश्चित्तं तद्वतमादाय पुनः मात्वा तं चरेत् । पर्पञ्च ब्रूयात् । न चेत्तत्समा स्यात् । अज्ञात्वा वदे- बेत्तत्पापं सर्वमापतेत् । पर्पन्मतं विना कुर्वन्द्विगुणं कुर्यात् । केशरक्षार्थ च द्विगुणं चरेत् । विद्वद्विप्रस्त्रीणां वपनं नेप्यते । इति स्मृत्यर्थसारे प्रकाशमायश्चित्तम् । अथ रहस्यमायश्चित्तम्-तत्र कर्तृव्यतिरिक्तरविज्ञातदोपो रहस्यप्रायश्चित्तं चरेत् । अविद्वांस्तु मुखान्तरेण रहस्यमायश्चित्तं ज्ञात्वा रहश्चरेत् । स्त्रीशूद्वाश्चैवं जपहोमवर्जम् । तत्राऽऽहारविशेषानुक्ती पयःप्रमृतयः । कालविशेपानुक्ती संवत्सरादयः । देशविशेषानुक्ती शिलोचयादयो गीत- मोकाः। तत्र जपेषु ऋषिदेवतच्छन्दोविनियोगा विज्ञेयाः । अमत्या बाह्मणवधेऽनभस्त्रिरात्रमन्तर्जले मग्न मतं च सत्यं चेत्यघमर्पणमूक्तं बिरावल निराधान्ते पयस्विनी गां दत्त्वा शुध्येत् । गोदानाशक्ती .

·" Sate .. - स्मृत्यर्थसारः। सध्याहृतिकान्पोडश प्राणायामान्प्रतिदिनं समावर्त्य शुध्येत् । अभ्यासे तु त्रिंशदानवतस्थः प्राणायामः श्रान्तोऽघमर्षणं जपेत् । महापापैः शुध्येत् । मत्या चेत्याग्वोदग्वा निष्क्रम्य प्रातः शुचिवस्रो जलान्ते स्थण्डिलमुपलिप्य सकृत्कृिन्नवासाः सकृत्पवित्रपाणिनाऽकामिमुखोऽघ- मर्पणं प्रातः शतं मध्याह्न शतमपराहे शतमुदितनक्षत्रदर्शने चापरिमितं जपेत् । प्रसृतिमानं यापकं पिबेत् । सप्तरात्रादुपपापैदशराधान्महापा. पसमैविशतिराम्रान्महापापैः शुध्येत् । अन्यमहापापे मत्याऽम्पासे चैवम् । निर्गुणस्य ब्राह्मणस्य पधे तु प्राग्वोदग्वा निष्क्रम्य प्रवृद्धामा- घटसहस्राहुतीर्जुहुयात् । अनुग्राहककर्तुंश्चैवम् । निर्गुणवधे गुणवतो हन्तुनिरात्रोपोपणं विपवणनानं त्रिरथमर्पणजपश्च । प्रयोजकानुमति- कर्तुश्चैवम् । निमित्तकर्तुरघमर्पणस्यैवं निर्जपः । इति स्मृत्युक्तं ज्ञेयम् । इदं प्रायश्चित्तजातं यागस्थस्त्रीक्षत्रवैश्येप्याथ्यामाहितानिपल्या मर्मि- .ण्यामविज्ञाते च गर्भ चतुर्थांशन्यूनं कार्यम् । यद्वाऽहोरात्रोपोषितो रात्राबुदवासं कृत्वोत्तीर्य लोमभ्यः स्वाहेत्यारिष्टभिर्मन्त्रः प्रत्येकं पञ्च पश्चाऽऽज्याहुतीरेवं चत्वारिंशज्जुहुयात् । इति ब्रह्महत्पादिपायश्चित्तम् । भय सुरापाने प्रायश्चित्तम्--तत्र मत्या पैटयाः सकृत्पाने गौडीमाज्योः पानावृत्तौ च त्रिरात्रोपोपितः कूष्माडीमिग्भिश्चत्वारिंशघृताहुतीर्जुहु- पात् । विरात्रोपवासाशक्तौ मासं प्रत्यहं पोडशकृत्वोऽपनः शोशुचदपम्। मति स्तोमेभिरूपसं वसिष्ठाः । महिनीणामवोस्तु०। एतोन्धिन्द्रं स्तवा. भेत्येपामन्यतमं जपेत् । मत्या चेन्महापापेऽब्दं प्रत्यहम् । देवकृतस्यैनस इत्यादिभिर्मन्त्रैमः । नम इदुयं नम आविवासेत्यस्य वा नपं कुर्यात् । महापापाभ्यासे तु समाहितो गामनुगच्छेचाग्दम् । भिक्षाशी पायमानी जपेत् । महापापसमुच्चये चैवम् । इति सुरापानमायश्चित्तम । अथ सुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम्-तत्र ब्राह्मणसुवर्णहारी जले स्थित एका. दशरुद्रजापी विरानोपोषितः शुध्येत् । यदा भस्मच्छन्नो मस्मशया- शयनो ब्रह्मयधात्सुरापानात्सुवर्णस्तेपागुरुतल्पगमनाच शुध्येत् । अत्य. सनिर्गुणब्राह्मणसुपर्णहरणे त्यस्प पामस्य पलितस्प होरिति सूक्तं सजव । पजाग्रतो सूरमुदेति देवमित्यादि देवपइकचं शिवसंकल्प ·१४६ श्रीधराचार्यकृत:- सूक्तं जपेत् । सुवर्णन्यूनपरिमाणस्तेये चैवम् । अनुग्राहकप्रयोजकानां चैवम् । इतिसुवर्णस्तेये प्रायश्चित्तम् । अथ गुरुतल्ये प्रायश्चित्तम्--तत्रामत्या गुरुपरनी गतस्त्रिरात्रोपोषितः सह- संशी पुरुप इति पोडशचं सूक्तं चत्वारिंशसंख्यया जपं होम चाऽऽयन्तेि पयस्विनी गां दत्त्वा शुध्येत् । सुरापानसुवर्णस्तेये चैवं वा। ग्द्वा गुरुतल्पगो हविप्पान्तमजरं स्वर्विदीति 'सूक्तं न तमहो न दुरित- मिति सूक्तंवा, इति वा इति मे मन इति सूक्तं वा सहस्रशीर्पा पुरुष इति सूक्तं वा प्रत्यहं वा पोडशकृत्वो जपित्वा मासेन शुध्येत् । मत्या चेद्देव- कृतस्यैनस इत्याद्यैर्मन्त्रैः शाकलहोमः । महापातकावृत्ती व्याहृतिभिस्ति- ललक्षहोमः । व्यभिचारिणीगमने तु हविप्पान्तं वा पावमानी जनापं वा वालसिल्यान्वा निवित्पान्वा वृषाकपि वा होतृवुद्रान्वा. सकृ. ज्नंपित्वा शुध्येत् । गुरुतल्पातिदेशेष्यतिपातकेयु पादोनं योज्यम् । गुरु- तल्पसमेषु पातकेप्वनं सर्वत्रेयम् । महापातकिसंसर्गे च यस्य येन सह संसर्गस्तस्यैव स प्रायश्चित्तं कुर्यादिति गुरुतल्पे । इति महापातकप्रायश्चित्तम् । उपपातकानां रहः प्राणायामशतम् । यद्वा महापातके प्राणायाम- चतुःशतम् । अतिपातके विशतम् । अनुपात के द्विशतम् । उपपात के शतम् । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणम् । मत्या त्रिगुणम् । मत्याऽभ्यासे चतुगु- णम् । प्रकीर्णकैपूपपापेषु चतुर्थांशमाणायामाः । यद्वा प्रकाश उपपापे यन्त्र चान्द्रवयं तत्र तत्सहस्रमाणायामाः । यद्वा गायच्या लक्षजपो महा- पापे । पादौनमतिपापे । अर्धमनुपापे । पादमुपपापे । तचतुर्थाशं प्रकी- णकेपु चरेत् । यद्वा गायच्या व्याहृतिमि तिललक्षहोमो महापापे । अतिपातकादिपु पादोनादिकम् । इति स्मृत्यर्थसारे रहस्यपायश्चित्तम् । अथ कृच्दाणा लक्षणम्-तत्र बतादभूता धर्मा यमा नियमाच । ब्रह्म यं दया क्षान्तिनं सत्यमकौटिल्यमहिंसामाधुर्य दमति दश यमाः । मानमोनोपवासेज्यास्वाध्यायोप प्रमादा इति दश नियमाः । सांतपने कृच्ने क्षीरदाधिसपिःकुशोदकान्येकीकृत्य पीत्या सांतपनः . कृच्छः । रुपा पापर ·. १४८ श्रीधराचार्यकृतः-.. विपस्येति व्यवस्था च । अर्धकृच्छ्रस्त्वयाचितोपवासपादाभ्यां स्यात् । पादोनकृच्छ्र एकभक्तायाचितोपवासपादः स्यात् । प्राजापत्यकृच्छ्र एकमक्तनक्तायाचितोपवासैखिरावृत्तः प्रातिलोम्धेन त्रिरावृत्त बाला- तुराथ स्यात्. । एकमक्तत्रयनक्तत्रयायाचितत्रयोपचासत्रयः प्राजापत्यः स्याच्छक्तानामुपवासः प्रातिलोम्येन वा। अतिकृच्छ्रस्तु पाणिपूरणमा- प्रान्नमोजनयुक्तो न ग्राससंख्याकः । यद्वैकेकग्रासाशी मोजनदिने स्याच्छकस्यैपोऽतिकृच्छ्रः । शेषं पूर्ववत् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसैकविंश- तिरात्रैः स्यात् । यद्वा द्वादशरात्रमम्बुमक्षणे कृच्छ्रातिकृच्छ्रे स्याच्छक्तस्य । पराके द्वादशाहोपवासी स्यात् । सौम्यकृच्छ्रस्तु पिण्याकमोदनाग्रनि-, मा तक्रमुदकं सक्तूंश्च पञ्चदिनेषु क्रमात्माश्य पठे ह्युपवासः स्यात् । पिण्याकादीनां परिमाणं पाणयात्रामात्रमेव स्यात् । पिण्याकसक्तुतकै-. यह चतुर्थेऽयुपवासो वा सौम्यकृच्छ्र: स्यात् । चान्द्रायणं तु शुक्ल- प्रतिपदादिदिनेषु मयूराण्डप्रमाणनासानामेकैकं वृद्धया. पौर्णमास्या, पश्चदश ग्रासाः स्युः । ततः कृष्णप्रतिपदादिप्वकैकग्रासह्रासोऽर्थादमा: वास्यायामुपवासश्चान्द्रायणं यवमध्यं स्यात् । पिपीलिकामध्यं तु कृष्ण- प्रतिपदादिप्रक्रमे पौर्णमास्यन्तं स्यात् । सर्वत्र तिथिवृद्धिह्रासे ग्रासवृ- द्धिद्वासः । यद्वा चत्वारिंशदधिकशतद्वयग्रासानां यथाकथंचिवावृत्त्या मासेन चान्द्रायणं स्यात् । पञ्चविंशत्यधिकशतद्वयासानामावृत्तीमांसेन वान्द्रायणं स्यात् । यतिचान्द्रायणं प्रत्यहं दिवाऽटाटयासमसिन स्यात् । शिशचान्द्रायणं तु प्रत्यहं दिवा चतुर्मासै रात्री चतुर्गासासेन स्यात् । ऋषिचान्द्रायणं तु प्रत्यहं विभिस्त्रिभिसर्मासेनैव स्यात् । यतिचान्द्रा- यणादिषु यथाकथंचित्रिंशद्दिनमासो न चान्द्रगतिवत् । सोमायनं तु गोक्षीरं स्तनचतुष्टयज सप्तराचं पिवेत् । स्तनत्रयात्सप्तरावम् । स्तनद्व- यात्सप्तरात्रम् । स्तनैकेन पडानम् । विरात्रै वायुमक्षिता घान्द्रायण- धर्मता च। इति कृच्छ्रचान्द्रायणादिलक्षणम् । अप चान्द्रायणसाधारणधर्माः--विकालं दिकालं वा मानम् । तमकृच्छ्रे सकृत्मानम् । सर्वत्र याने मार्जनायवमर्पणादि कृत्वोत्तीर्य सौरमन्त्रेण साविम्या, वा सूर्योपस्थानम् । ततः पुण्यमन्त्रं गायत्रीं चाष्टसहस्रं शतं " . - १५. सानां धाऽऽ! 35. सोमपान । ३ क. माम्यम 17. छत्वा ती सौ.

·-- 4 -स्मृत्यर्थसारः। १४९ वा शक्त्या जपेत् । चतुर्भिक्षायावकपयोदधिकृतमूलफलकन्दादिहवि. प्यान्नमुच्यते । तद्धविष्यमाप्यायस्वेत्यभिमध्य ग्रासान्गायच्याऽभि. मन्नयेत् । अथ प्रत्याम्नायो यक्ष्यते-प्राजापत्ये धेनुप्रदानं तन्मूल्यदानं गोदान वा तन्मूल्पदानं वा । तच्च गोमूल्यं निष्कं निष्का) निष्कपाद वा दद्यात् । अत्यशक्ती तदधं तत्समभूधनधान्धवस्त्रादीन्या दद्या- हादशबाह्मणमोजनं वा । तावद्धनधान्यवस्खादिवान वा संहि- तापारायणं वा गायत्र्ययुतजपो वा । तिलहोमसहस्रं वा । प्राणायाम- शतद्वयं वा शक्त्या कुर्यात् । धेनुभोजनाद्यशक्त्यपेक्षया वित्रिचतुःपञ्चप- गुणं वर्धते । उपवासस्थान एकविप्रभोजनं तावद्धनधान्यवस्त्रादिदानं वा । शक्त्या द्विगुणादिवृद्धिश्च । गायत्रीसहस्रजपो वा द्वादश प्राणायामा वा शक्त्या कार्याः । चान्द्रायणस्थानेऽष्टी प्राजापत्याः। तप्तकृच्छ्रे पटू । अतिकृच्छे त्रयः कार्याः। सुखसाध्येपुतु चान्द्रायणे त्रयः कार्याः । तप्तकृच्छ्रे सार्धकायद्वयम् । अतिकृच्छ्रे महासांतपने च कायद- यम् । पराके पश्च त्रयो वा कायाः कार्याः । अथ कृच्छ्रस्थाने तीर्थप्रत्यनायो वक्ष्यते- वेदे तीर्थ च देवे च यज्ञे चैवौषधे गुरौ। याशी भावना कुत्सिद्धिर्भवति ताशी ।। क्षेत्राग्न्यापः सुरा विप्रा मौर्गुरुस्तीर्थमुच्यते । निवासहोमनाना तोपपोपैः पुनाति तत् ॥ अथ पुराणेभ्यः सर्वतीर्थपत्याम्नाये किंचिन्मूलमुच्यते- ब्रह्मविष्णुशिवा देवा इन्द्रोऽग्निर्यमनिती। वरुणः श्वसनो यक्षः सोमः सूर्पा गुहो गणाः ।। एते स्वयं तीर्थमूतास्तीथैः सिद्धिमवाप्नुवन् । मनवो वसयो रुद्रा आदित्या मरुतोऽनिलाः ॥ विश्वे देवास्तुपाः साध्या नागा यक्षाच राक्षसाः । इत्याद्यनेकदेवाश्च तीर्थः सिद्धिभवामुवन् । मृगवोऽगिरसोऽगस्त्यविश्वामित्राधिकश्यपाः । वसिष्ठाद्या महारमानस्तीर्थः सामर्थ्यमाप्नुवन् । १७. ग. प. देव पौष २ . सिद्धीदर्शयन् । ३ प. शास्तपासा, ·. १५० श्रीधराचार्यकृतः- हरिश्चन्द्रो नलो वैन्यः पुरुकुत्सः पुरूरवाः । सगरः कार्तवीर्याद्यास्तीर्थ राज्यमवाप्नुवन् । इन्द्रभैरवरामाद्या गौतमाद्या महर्पयः । ब्रह्महत्यादिपापानि तीर्थरेव व्यपोहयन् । विश्वामित्रः सपुत्रस्तु महापापं व्यपोहयत् । सुतीर्थतपसा बाह्मयं प्राप्य वासिठशापतः ॥ त्रिशकुमपि चण्डालं विमं कृत्वाऽप्ययाजयत् । तं तु तेनैव देहेन स्वर्गलोकमवेशयत् ।। अनुपोप्य त्रिरात्रादि तीर्थान्यनुपगम्य च । अदत्त्वा काश्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥ प्रतोपवासकृच्छ्रादीनकृत्वा तीर्थसेवनम् । अदुत्त्वाऽन्नाश्ववस्त्रादि दरिदो जायते ध्रुवम् ॥ तथा देवीपुराणे-पाण्डवा राज्यलाभाय दुरितोपशमाय च । श्रीकृष्णनारदव्यासश्रीकण्ठेन्द्राजलोमशैः।। मार्कण्डेयपुलस्त्याजसप्तर्पिप्रमुखैस्तथा । द्वादशद्वादशाब्दानि कृच्छ्राण्यादाय भक्तितः॥ तीर्थरकुर्वन्नित्यादि पुराणे श्रूयते कथा । विश्वनाथन यतिना निर्वी जेन महात्मना । विंशत्यब्दाच्छताब्दान्तं सर्वदा तीर्थसेवनात् । बहुस्मृतिपुराणहुभिः सहचारिणा । कृत्स्नं तीर्थफलं प्रोक्तं यन्न साध्यमपीर्यते ॥ मार्कण्डेयाजहनुमज्जाम्बबद्रोमशादिभिः। कृत्स्नं तीर्थफलं प्रोक्तं गोदानक्रतुसाम्यतः ॥ द्वापरान्ते पुराणानि व्यासः स्वल्पायुपां नृणाम् । हिमान्ताद्दक्षिणे देशे संकोच्य व्यवहारयेत् ।। भूतप्रेतपिशाचाश्च पितरो ब्रह्मराक्षसाः। अद्यापि प्रवदन्त्येवं कृच्छार्थे तीर्थमर्थवत् ॥ सूतः शूद्रः पुराणजस्तीधविमोऽभवत्ततः। शिष्यानचेऽक्षरावानि तीर्थानि कुरुतेति ॥ ते विश्वकर्मणे पोचुर्विश्वकर्मा च सर्ववित् । शिष्यैः कृच्छ्राक्षराकानि सर्वतीर्थप्वकारयत् ।। १५. तपाऽऽदियपु।

·. स्मृत्यर्थसारः। अद्यापि कृच्छ्रवर्णाङ्का दृश्यन्ते तत्र तत्र च । लिप्यङ्कानामविज्ञाने प्रकारान्तरमुच्यते ॥ पुराणस्मृतिविद्विष्णुप्रोक्ततीर्थफलाप्तये । उक्तं लोकोपकारार्थं यत्रासाध्यमपीयते ॥ पुराणस्मृतिपु तीर्थकल्पेषु च तीर्थफलं गोदानसमं दशधेनुसमं शत- धेनुसमं गोसहस्रफलमग्निहोत्रफलं पुण्येष्टिफलं यज्ञफलमश्वमेधफलमु- पपातकनाशनं पातकनाशनं महापातकनाशनमुपवासफलं विरात्रफल कृच्छ्रफलं चान्द्रायणफलं पक्षोपवासफलं मासोपवासफलं पण्मासोप- पासफलं संवत्सरोपवास फलं लमेदित्यादिवचनेष्वर्थवादप्रशंसां विसर्य सर्वत्र योग्यतया कृच्छ्राणि परिकल्प्य तीर्थफलान्युक्तानि । तीर्थसंग्रह- कारैरपिं तथैवोक्तानि । कायकृच्छ्राचरणाशक्तानां पातित्यपरिहारार्थ- मस्माभिस्तथैवोच्यन्ते । तत्र मागीरथ्यां सानं पष्टियोजनगतानी पडन्दकृच्छ्रसमम् ।अब यात्रा योजनवृद्धौ। योजनस्यार्धकृच्छ्रा वृद्धिः। पूर्व सप्तमातृका राक्षसभयान्नद्योऽभूवन् । भये गते पुनर्देव्योऽभूवन् । ततो नदीशुष्कखातेपु भागीरथी सप्तवर्णा सप्तधाऽवहत् । तासु विष्णु. गङ्गादिसप्तमातृकाणां सकृत्सप्तगङ्गासु स्नानं पादकृच्छ्रसमम् । प्रयागे द्विगुणम् । गङ्गाद्वारे गङ्गासागरसंगमे चैवम् । वाराणस्यां गङ्गाऽतीय दुर्लभा । समुद्रान्ते पुण्यं न गण्यते । वाराणस्यों महापातकं न प्रवि- शति । तत्र मृतो मुक्त एव । सर्वयात्रा देशान्तरमापाभेदविषये महाप- पंतव्यवधाने महानदीव्यवधाने पट्चतुर्दियोजनन्यूना भवति । यमुनायां साने तु द्वादशकृच्छ्रसमं विंशतियोजनगतस्य । मथुरायां द्विगुणम् । सरस्वत्यां चतुरब्दकृच्छ्रसमं चत्वारिंशद्योजनगतस्य । प्रभासे द्वारवत्यांच द्विगुणम् । एतयोद्योोजनवृद्धौ पादकृच्छ्रवृद्धिः। दृपद्वतीशतद्रुविपा- शावितस्ताशरावतीमरुवृद्धासिक्रीमधुमतीपर्यस्वतीघृतवत्यादिदेवनदीपु मान त्रिंशत्कृच्छ्रसमं पञ्चदशयोजनगतस्य । चन्द्रमागावेत्रवतीशरयूगों- मतीदेविकाकौशिकीनित्यजलामन्दाकिनीसहस्रवक्यापीनःपुन्यापूर्णपु- ण्याबाहुदावारुणीगण्डक्यादिदेवनदीपु मानं पोडशकृच्छ्रसमं द्वादश- योजनगतस्य । एतासु परस्परसंगमे बिनदीफलम् । अन्यास समुद्रगासु महानदीपु पद्रकृच्छ्रफलम् । महानदेषु महानद्यर्धफलम् । शोणमहा- . ग. यस्विनी ।।

·श्रीधराचार्यकृत:- नवे गङ्गार्धफलम् । नदेषु नद्यर्धफलम् । वैरोचननदेषु महामद्यध. फलम् । पुष्करतीर्थेषु प्रयागसमम् । संनिहत्यां तथैव । माहिष्मत्यादी नित्यप्रत्यक्षानो होमो दशगुणः । गया महानदी सेतुरामेश्वरं सोमेश्वरं मीमेश्वरं श्रीरङ्गं पद्मनामं पुरुषोत्तमं नैमिषं पर्याश्रम पुण्यारण्यं धर्मा- रण्यं कुरुक्षेत्रं श्रीशैलं महालयं केदार पुष्करं रुद्रकोटि नर्मदामाम्रातके. ज्वर कुब्जानं कोकामुखं प्रमासं विजयेशं पुरीन्द्रं पश्चनदं गोकर्ण शङ्ख. कर्ण मद्रकर्णमयोध्यां मथुरां द्वारवती मायामवन्तीं गयां काञ्ची शाल- घाम शंमलग्रामें कम्बलग्राममेवमादिमुक्तिक्षेत्राणि संसेव्य लमते गया- धानम् । सर्वेभ्यो वाराणसी विशिष्टैव । महाप्रयागे मृतस्यापि मुक्तिरेव । अन्यप्रयागे मरणं सुक्तिवीजम् । नर्मदायां चतुविशतियोजनगतस्य चतुर्वि. शतिकृच्छ्रसभम् । कुब्जिकासंगमे विगुणम् । मुक्तितीर्थे चतुर्गुणम् । साप्यां दशकृच्छ्समें दशयोजनगतस्य । पयोण्यामष्टयोजनगतस्याष्टक- छसमम् । तत्र संगमे द्विगुणम् । गोदावयाँ पष्टियोजनगतस्य ध्य कृच्छसम् । तत्र त्रिंशद्योजनगतस्यैकादशतीर्थेषु प्रतिलोमानुलोमनानं पष्टिकृच्छ्रसमम् । वारासंगममयागे तहिगुणम् । सप्तगोदावयाँ भीमे. म्वरे त्रिगुणम् । कुशतर्पणे गयासमम् । वझरायां द्वादशयोजनगतस्य द्वादशकृच्छ्रसमम् । गोदावयाँ विश्लेषे समुद्रान्तं पड्गुणम् । प्रणीतायां पतुःकृच्छ्रसम चतुर्योजने । पूर्णायां तदर्धं तदर्धयोजने । कृष्णावेण्यायो पञ्चदशयोजने पश्चदशकृच्छ्रसमम् । तुङ्गमद्रायां विंशतियोजनगतस्य विशतिकृच्छ्रसमम् । पंपायां तद्दिगुणम् । हरिहरे त्रिगुणम् । भीमरख्या दशकृच्छ्रसमं दशयोजनगतस्प । ककुद्मतीसङ्गे पश्चदशकृच्छ्रसमम् । तुङ्गभद्रावरदासंगमे पश्चविंशतिकृच्छ्रसमम् । मलापहारिण्यामष्टकृच्छ- सममष्टयोजनगतस्य । निवृत्यां पत्कृच्छ्रसमं पयोजनगतस्य । गोदावयाँ पात्रावृद्धी योजने पादकृच्छ्रः । सिंहस्थे गुरी सर्वच जाह्नवीसमम् । कन्यास्थे गुरौ कृष्णावेण्या सर्वत्र जागव्यधं च ग्राह्यम् । तुङ्गमद्रायो नुलास्थे मुरी जाहव्यर्धम् । कर्कटे गुरी च कृष्णावेण्यायां मटहारि- संगमे प्रयागे त्रिंशयोजनगतस्य त्रिंशत्कृच्छ्रसमम् । मागीरथीसंगमे मयागे द्विगुणम् । तुङ्गमद्रासंगमे प्रयागे त्रिगुणम् । निवृत्तिसंगमे प्रयागे चतुर्गुणम् । ब्रह्मेश्वरे पश्चगुणम् । पातालगङ्गायां मलिकार्जुनदर्शने पराणम् । ततः पूर्व पष्टिकृच्छ्रसमम् । लिङ्गालये द्विगुणम् । समुद्रसंगमे १. ग. "भन्ते गहासमम् । २.ग.म् । शुरुती ।क, न. निकृत्यो ·स्मृत्यर्थसारः। चैवम् कावेयाँ प्रतीचीमहानद्यां पञ्चदशकृच्छफले पञ्चदशयोजनगंतस्य। ताम्रपर्णीकृतमालापयस्विनीपु द्वादशयोजनेदिशकृच्छसमम् । सापा- दोद्भवा वेदाद्रिपादोद्भवा नद्यः स्वदेयानुसारेणैकद्वित्रिकृच्छ्फलदाः । विन्ध्यधीशलोद्भवा द्विगुणाः । हिमोद्भवात्रिगुणाः । स्मृती पुराणे च यथाकथंचिदनुको कुल्यास्त्रिरात्रफलदाः । अल्पनद्यः कृच्छफलदाः । सर्वन यात्रानुक्ती कृढ़संख्यया योजनसंख्या स्यात् । एकयोजनगादि- पड्योजनगताः सरितः कुंल्याः । ततो द्वादशयोजनगता अल्पनद्यः । ततश्चतुर्विंशतियोजनगता नयः । समुद्रगाश्च महानद्यः । महानदीस- मारपाभिताश्च महानद्यस्तत्रोपवाससहितं नदीसानं कृच्छ्रसमम् । योजनादागपि सूनीगर्दमीशुनीचाण्डालीकप्टगादिनद्यः पापनद्यश्च पाः । सर्वत्र समुद्रनानं दर्शे कार्यम् । दैवतंसमीपे सरसरिन्नदी- संगमेषु सदा च कार्यम् । समुद्रस्नानं पञ्चदशकृच्छसमं पञ्चदशयोजनग. तस्य । प्रख्यातदेवतासमीपे तहिगुणम् । तत्र सात्वा तद्देवदर्शने स्थाणु- दर्शने च त्रिगुणम् । सेतो त्रिंशत्कृच्छ्रसमं त्रिंशद्योजनगतस्य । मावा रामेश्वरदर्शने पष्टिकृच्छ्रसमं विन्ध्यदेशीयानाम्। सेतुरामेश्वरे जाह्नव्यांच त्रिगुणं फलम् । जाह्नवी केदारपोस्तथैव । दक्षिणाधिदेशीयानां जाह्नव्यां पड्गुणम् । गङ्गादेशीयानां तु सेतुरामेश्वरें पड्गुणम् । स्कन्ददर्शने त्रिंशत्कृच्छ्रसमं त्रिंशद्योजनगतस्य च । यत्र गङ्गासंज्ञाऽस्ति तत्र चैवम् । सर्वन मापाभेदपर्वतादिना याबाहासो भवत्येव । श्रीरङ्गपद्मना- मपुरुषोत्तमचक्रकोटमहालक्ष्मीदर्शने लवणार्णवस्त्राने त्रिंशद्योजनग- तस्य त्रिंशत्कृच्छ्रसमम् । केदारे त्रिगुणम् । सर्ववैष्णवमाहेश्वरसौर- शाक्तयज्येष्ठादिपीठदर्शने पञ्चदशकृच्छ्रसमम् । प्रख्याते द्विगुणम् । अहोबलेऽपि तथैव । श्रीशैलप्रदक्षिणे पष्टिकृच्छ्रसमम् । श्रीशैल एकैक- द्वारदर्शने द्वादशकृच्छ्रसमम् । अन्येषु प्रख्याततीर्थदेवतादर्शनेषु पट्कृ- घड्रफलम् । सिद्धक्षेत्रे स्वयंभुदर्शनमन्यक्षेत्रे स्वयंभुदर्शनं च त्रिकृच्छ- समंत्रियोजनगतस्य । सर्वत्र कृच्छ्रसंख्यया त्रयोदशयोजनसंख्या विज्ञेया। यत्रयन्त्र यद्विशेषतया हदं तच्च ग्राह्यम् । सर्वत्र देशकालविशेपेण फल- विशेपोऽस्त्येव । सर्वत्रोक्तदशांशफलं तीरस्थस्य योजनादाग्मवति तत्रापि क्रोशसंख्यथा तारतम्यमस्ति । सर्वत्र पात्रावृद्धौ यात्राफलम् । . १ क. नां नाहन्यां पापम् ।

·4. . श्रीधराचार्यकृतः- योजने योजन उपवासः । तथा सति पडुपवांसाः प्राजापत्य इति कल्पना भवति। तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्वा वा बीहयस्त्रयः। प्रमाणमङ्गलस्योक्तं वितस्तिदिशामुला ॥ वितस्तिद्विगुणाऽरनिस्ततः किष्कुस्ततो धनुः । धनुःसहस्र द्वे कोशश्चतुष्कोशं तु योजनम् ॥ सार्धगम्यूतिदेशं च योजनं परिचक्षते । गव्यूति पञ्चसाहनधनुभिः प्रमिते विदुः॥ याबासु नियमाः । एकमक्ताधःशयने अनृतौ ब्रह्मचर्यमित्याद्याः । तीर्थ सानजपतर्पणादि कार्यम् । दैवतेऽयंपाद्याक्षतगन्धार्चनादि कार्यमित्यादि तीर्थप्रत्यानायो योज्यः । एवं स्थिते यथा मनः पूर्त मॅपति तथा कार्यम् । परार्थे तु गन्ता पोडशांश लमते । प्रसङ्गेन्न गन्ताऽर्धफलम् । अनुपङ्गेण तीर्थं प्राप्य साने नानफलमेव न यात्रा- फलम् । पितृपितृव्यपितामहमपितामहमातुलश्वशुरपोपकार्थदगुर्वाचार्यो- पाध्यायार्थं तेपो पन्यथं मातृष्वसृपितृप्वम्रर्थं च नात्वा स्वयमष्टमांशं लभते । साक्षारिपत्रोः कुर्वन्पुत्रश्चतुर्थांश लमते । दंपती च सपल्यश्च लमन्तेऽधं मिथः फलम् । अर्थिनां तु फलह्रासः शुश्रूपाफलमीदृशम् ।। कर्कटादी मासद्वये निरन्तरं रजस्वला महानद्यः समुद्रगाः। तास्वपि मागीरथी गोमती चन्द्रमागा सरस्वती सिन्धुमहानदी शरयूश्च विरात्रं रजस्वलाः। शुप्यन्ति याः कुसरितो ग्रीष्मकाले न चोदकैः। पूर्यन्ते चैव वसु दशाहान्ते रजस्वलाः ।। कुल्या अल्पनद्यो नद्यश्च सप्ताहं पक्षं मासं ता रजस्वलाः। वापीकूपत- डागादिपु स्वल्पोदकेषु पुराणोदकवजितेपु त्रिरात्रं रजस्वलात्वम् । अत- स्तन सानतर्पणादिकममशस्तत्वान्न कार्यम् । तीरवासिनां तु न निषेधः । सरस्यत्यन्यगङ्गा यमुना च सर्वे च नदाः कदाचिदपि न रजस्वलाः । स्मृतिपुराणेषु यत्र गङ्गायमुनासरस्वतीशब्दोऽस्ति तत्रापि रजोदोपो ·स्मृत्यर्थसारः। १५५ नास्तीत्याहुः । अतीरवासिनामपि उपाकर्मणि चोत्सर्जने वर्तमाने चन्द्रसूर्यग्रहे च रजोदोपो नास्ति । क्षुद्रनद्यः सर्वो न रजस्वलाः। इति तीर्थविधिः। अय महापातकेषु द्वादशवार्षिकादिनतस्थानेषु प्राजापत्यादयस्तत्प्रत्याम्नायाचोच्यन्ते. तब द्वादशवापिके द्वादशदिनेयेक माजापत्यं परिकल्प्यैवं कल्य- माने पटवधिकशतविंशत्माजापत्या द्वादशवार्षिकेषु भवन्ति । तस्मा- न्महापातके त्वमत्या सकृत्करणे पट्यधिकशतवयं कायश्चिरेत् । तदशक्ती पटयधिकत्रिंशद्धेनूर्दद्यात्तन्मूल्यं वा । गोमूल्यत्वेन पट्यधिः कविशन्निष्कान्वा निष्कार्धानि वा निष्कपादान्वा शक्त्या दद्यति । मूल्यदानेऽप्यशक्ती तावन्त उदवासाः कार्याः । तवाप्यशक्तावेक- कस्प प्राजापत्यस्यायुतगायबीजपसंख्यया पत्रिंशलक्षसंख्याको गाय- बीजपः कार्यः । पष्टयधिकशतत्रयवेदपारायणानि वा कार्याणि । ताव- न्ति तिलहोमसहस्राणि वा । तावन्तः शतद्वयप्राणायामा वा । इत्यादि कृच्छप्रत्यानायत्वेन पटयधितशतत्रयसंख्यया महापातकेपु योज्यम् । अतिपातकेषु पादन्यूनद्वादशाब्दनववापिकवतस्थाने सप्तत्यधिकशता कायाः कार्याः। तदशक्तौ धेनुदानादि कार्यम् । अनुपातकेपु पड्वापिकव. तस्थाने साशीतिशतकायाः । धेन्वादयश्च तत्संख्याकाः । उपपातकबहुत्वे. त्रैवार्पिकं व्रतं कार्यम् । तत्स्थाने विवार्षिके नवतिसंख्याकाः कायाः कार्याः । धेन्वादयश्च तत्संख्याकाः । एकैकोपपातकेपु त्रैमासिकवतमु- तम् । तत्स्थाने.सार्धसत कायाः प्रत्याम्नायश्च । धेन्वादयस्तत्संख्याकाः । वृषभैकादशगोदानसहितत्रिरात्रात्मका गोवधवते तु साकादश काया उपवासादयश्च तत्संख्याकाः । मासपयोवते सार्धकाययं प्रत्यानायश्च तद्वत् । पञ्चगव्यमासे चैवम् । पराके तु कायनयं प्रत्यानायश्च , तद्वत् । सप्ताहं सांतपने त्वर्धकाया इत्यादि । प्रकीर्णकेषु माजापत्यं पादादि- क्लुप्त्या कल्प्यम् । प्राजापत्यः पडुपवासा इति वा शक्त्या कल्प्यम् । -तत्र महापातकादर्वाचीनपापेषु बहुपु विवि. घेष्वज्ञातादिवत्यन्तगुणवानत्यन्तविरक्तः प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती प्राय श्चित्तं पडब्दकृच्छं साशीतिशतसंख्याकं प्राजापत्यं चरेत् । धेन्वादि. प्रत्यानायं वा तत्संख्यया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या निगुणं मत्याs- , क. नार' । ३ ख. ग. उपवा । ३ क. उवां । । अप सर्वप्रायश्चित्तानि वक्ष्यन्ते- न ·श्रीधराचार्यकृत:- भ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताम्यासे निरन्तराम्यासे वा पश्चगुणम् । बहुकालाभ्यासे पद्धगुणम् । प्रकीर्णकेपु क्षुद्रपापेषु चातिबहुप्वमत्या कृतेषु प्रतिनिमित्तं कर्तुमशक्ती प्रायश्चित्तमब्दकृच्छ्रे त्रिंशसंख्याकमाजा- पत्यं चरेत् । धेन्वादिप्रत्याम्नायं वा तत्संख्यया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या त्रिगुणम् ।मस्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताभ्यासे निरन्तराम्यासे वा पश्चगुणम् । तथा बहुकालाम्यासे पड्गुणम् । क्षुद्रपापेप्वज्ञातकृ- नेपु प्रतिनिमित्तं प्रायश्चित्ताशक्तो कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि कुर्यात्। तत्स्थाने द्वादश भाजापत्यान्वा चरेत् । धेन्वादिप्रत्यानायं वा कृच्छू- स्थाने तत्संख्यया कुर्यात् । अभ्यासे द्विगुणं मत्या त्रिगुणं मत्याऽभ्यासे चतुर्गुणम् । अत्यन्ताम्यासे निरन्तराभ्यासे च पश्चगुणम् । तथा बहु- कालाभ्यासे पडूगुणम् । इदं प्रायश्चित्तचतुष्टयमुत्तमस्य । मध्यमस्य द्विगुणम् । जघन्यस्य त्रिगुणम् । इष्टापूर्तशुमाशुममहाकर्मस्वनुपहताना- मपि विगाचार्ययजमानादीनां कृच्छातिकृच्छ्रचान्द्रायणाख्यं सर्वप्रा. चित्तं भवेत् । तत्स्थाने द्वादश प्राजापत्यान्वा तदर्ध वा वदन्ति । इति स्मृत्यर्थसारे सर्वप्रायश्चित्तविधिः। सर्वत्रानुक्तनिष्कृती कृच्छातिकृच्छ्रचान्द्रायणानि समस्तव्यस्तरूपेण योग्यतया योज्यानि । क्षुदेपूपपापेपूपवासस्त्रिरात्रकाया था योग्यतया योज्याः। अतिक्षुद्रेपु द्वादश पड़वा प्राणायामा योग्यतया योज्याः। स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकाः प्राणायामाः । पुरुपाहारहन्तकारानदानानि पा योज्यानि तावद्धनधान्यादिदानं वा कार्यम्। होमे मूर्भुवः स्वः स्वाहेत्या- हुतिः कार्या । कर्मण्यङ्गालोपे भूर्भुवः स्वरितिजपः १०८ । वाग्यमलोपे विष्णुस्मरणं शिवस्मरण वा । अज्ञातन्यूनसंपूर्णतार्थमच्युतस्सरणं शंभु- स्मरणं वा कार्यम् । यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूने संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥ अज्ञानादथवा लोमात्मच्यवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ।। इति पद्मपुराणवचनम् । इति स्मृत्यर्थसारे सर्वप्रायश्चित्तविधिः समाप्तः ।

·स्मरयर्थसार। निष्कपरिमाणम् । निष्कश्च लोकशाम्रयोरेकवाक्यतया मापाः, पला- रिंशत् ४० । तदध २० तदध १० सुवर्ण तदशक्ती रजतं वा । अष्ट- माजापत्यरेकं चान्द्रायणं पमिस्तप्त(मि)कृच्छ्रः । निमिरतिकृच्छ्रः । एवमन्दवते विशसंख्याकाः प्राजापत्याः। इति विश्वामित्रमहामहेश्वरनागमर्तृषिष्णुमष्टोपाध्यायमूनुना यज्वना श्रीधराचार्येण श्रुतिस्मृतिविदा कृते स्मृत्य. र्थसारे प्रायश्चित्तमकरणं समाप्तम् ।

·४ ... ... ४ ... ३ ४ ८ ... ३ १ . [४] ग्रन्यनाम। मूल्यम् था. ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभविरचिता । ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाइवामनशासिकता। २ ८८ निरुक्तम्-दुर्गावार्यरुतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् ।.. ८९ काव्यप्रकाशः-सकेताख्पटीकासमेतः । ९० शासायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कलगाखीयम् ।... ९ ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृनिभ्यां समेतानि।... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाप्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपाहवामनदशानिरुतः। ६ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशासिविरचिता । २ ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशायरभा० भागपट्कात्मकम् । २५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशखिमणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टमू- ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नपाकुराटीकासहितम् ।... २ १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभट्टविरचितः। कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्यतेइत्युपाखरघुनाथशास्विकृत द्विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम-भागद्वयात्मकम् । १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम-गिर्थपरनामकतोटकाचार्यमणीतम् । . १३ १०४ त्रिंशच्छलोकी-टिप्पणीविवृति-पा समेता। धर्मशाखय-थः।२ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-3 -आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् । १२ १०६ दशोपनिपदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा। ३. श्रीमत्पद्मपुराणम-महापुराणान्तर्गत चतुर्भागात्मकम् । ..२० सिद्धान्तदर्शनम-महर्षिवेदव्यासपणीत निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपावनामनशाखिभिः कृता । पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपाहवामनशस्त्रिविरचिता । . शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । . " . १० ५ ९ . . .. . ४ १ १०