·श्री। द्वितीयभागभूमिका। तः पूर्व पत्सरचयात् क्रमशी वेदान्तकल्पतरुयन्यस्य समारण्य मुद्रणकार्य सिद्धं प्रथमाध्यायगतप्रथमपादान्तं भागमतीते संवत्सरे विदुपा- मुपहार विधायाये ऽपि तथैव समारब्धका ऽद्ययावत्सिद्धं प्रथमाध्यायद्वि- तीयपादादिद्वितीयाध्यायसमायन्तं द्वितीय भाग समुत्सुकजनानां विलम्ब खेदपरिनिहीपैया साम्प्रतं दृष्टिगोचरतामुपनयामि । आशासे चावशिष्टे तृतीय भागे ग्रन्थसमाग्निम् अभ्यर्थये च जगदीश्वरात् सकलप्रत्यूहपरिहारेणाविरा. तमिद्धिम् । प्रथमे भागे या ऽधिकरणसूचीपचं शुद्धिपधादिकं च निवेथितवानस्मि तयेवास्मिन्नपि भागे सावधान तत्सर्व निवेथितवानस्मि विदुषा सौकर्याय । तदभागं यथामति संशाध्य सुपरिष्कृत्य पुरोनिहितं समुपनीय फरफमलस्थितिपात्रता समनुभवन्तु वेदान्तसागरसमुत्यसुधास्वादमदानन्वं सालयन्तु च मामक्रीनं परिश्रमं बुधवरा इति सविनयमभ्यर्थये । शम् । घाराणस्याम् संवत् १६५३ । रामशास्त्री। } मानवकल्युपाख्यस्तेलङ्ग- ·प्रपमाध्यायद्वितीयपादादिक्षितीयाध्यायान्तभागाधिकरणसूची । प्रथमाध्यायस्य द्वित्तीयपादे । संख्या अधिकरणनाम। মুখঃষিবিন্ধায় २५ 1 अनधिकरणम ३५ । . गुप्तापयिष्टाधिकरणम् দাখিয়ে अन्ताम्यधिकरणम अदृश्यत्याराधिकरणम् নাসির ५१.११ ३६. ७ - २४२.३ ४ ४२.३ - SUt123 २४९. . ५ .. ४६.४ . २४. ४ २५१1१२ म. . । २६४। . २. २६४ । १७ 290 ।१४ २७३।० २८६।२९ H .. - २६५।१६ ३२२ । २० 93E १४ .. ३३४॥ पथमाध्यायस्प एतीयपादे । अभ्यायाधिकरणम २५७. २ भूमाधिकरणम २६५॥ ४ अक्षराधिकरणम् RELI १६ तिकमाधिकरणम २०० । १५ दराधिकरणाम 293।३१ अनुरूत्यधिकरणम् ECE२२ মিনায়িকায়েম बE५ 120 देवसाधिकरणम् म. अपशूद्राधिकरणम 923 1.2 कम्पनाधिकरणाम ३२ । १५ ज्योतिरधिकरणम २४ । अपान्तरध्यपदेशाधिकरयम ५।१८ मुपुप्त्युत्कान्यधिकरणम 330.४ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपाते। सानुमानिकाधिकरणम् ३४०। पमहाधिकरणम् ५२।१३ संध्योपासंग्रहाधिकरणम् ३५३ । १६ ফায়ান্ধিযে ३६० । बगहाविस्थाधिकरणम् । १३ बाक्यावयाधिकरणम् ३८. মাত্রাযিঃ १८०1९५ १९ १२ . १३६९० . .. १ म ३५३ । १५ . PEO 1 ६ " . ३६३ । १२ ५ ९ - ९०।१४ १८...

·प. ए. 4. . १ ८४.९० P४ । २० ४ | १८ १ । १९ । २२ । १४ ५०१ । १२ ४०१ ।२० ४०९।२ ४०३।२ ४०२ । ४०३ ।" ४०५. ४०५।१० भूचीपरम् । द्वितीयायायस्य प्रथमपादे। घेण्या अधिकरणनाम । स्माधिकरणम योगप्रयुक्त्यधिकरणम विलक्षणत्याधिकरणम ঝিgয়য়িারি भोलापत्यधिकरणम् भारम्भणाधिकरणम ११५ ११५ इसरपणाधिकरणम उपसंहारटर्शनाधिकरणम् फत्वप्रसत्तमधिकरणम सोपेताधिकरयाम ४०५ । प्रयोजनयत्याधिकरणम् पम्पनेईययाधिकरणाम SI धधमापपायधिकरणम ४०७.१० द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे । रचनानुपपत्यधिकरणाम (अनुमानाधिकरणं या भवदीर्घाधिकरणम परमाणुजगदकारणत्याधिकरणम मुटायाधिकरणाम ४२६ । ३ अभायाधिकरणम एफस्मिनभवाधिकरणम् पशुपत्यधिकरणम उत्पत्यभयाधिकरणम ४०५ । १९ ४०६।२९ ४०२ ४०७ । १ ४००11 २ .. ४०१. ९ - ४१६ । } ब ४९६ । ४ - ४. । . ४७ । ५२६२ ४१. ४ ५ ५ ४URIXE ४४३।२३ ४४४ b४४.२० ४५.. C ४५०।२४ ४० ४५४ । ९ ४५६ म ४५६ । . ४५६ 8 ४१९ । ४ ३ ४६२ । . द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे । धिपधिकरणम् मातरिश्वध्याख्यानाधिकरणम् असंभयाधिकरणम UVE I१० जोधिकरणम प्रधिकरणाम एथिधिकाराधिकरणाम सभिध्यानाधिकरणाम विपयाधिकरणम अन्तराषिचामाधिकरणम् घराघरध्यपाप्रपाधिशरणम् ५८.२४ आत्माधिकरणम . र १४ ४४२. ४२।९५ . ४०१ ४४३. E ४EG .३५ ४५६।२५ ४E६ । १७ ४८.५ ४।१E १० ·४७० । ४ - ६.00 - A DOA ४७१ ।२५ ४७३ । १७ ४७२ । १९ ४७३ । ४७३ । १६ Sh मूवीयमम् । संख्या अधिकरणमाम। प. चाधिकरणम उत्क्रान्तिगत्यायधिकरणम् ४७० । १३ १४ फत्रधिकरणाम सक्षाधिकरणाम परायत्ताधिकरणम् १७ अंशाधिकरणम ४७३. १७ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे । ঠাশখিয়ে सप्तगत्यधिकरणम प्राणाणुल्याधिकारणम ४७८ । গান্ধিযম पायुक्रियाधिकरणम् श्रेष्ठाणुत्याधिकरणम ४७१।१४ নিখি एन्द्रियाधिकरणम् संचामूर्तिकृपयधिकरणम ४७५ । १ ४७.. १ .. 166R ९ ८ ४७८11 ९० ४७८1११ ४७८।२४ ४७८ । १३ ४७६।१३ ५ ४८० । है ४८० । ७ ४८. ८ E IR ४८५. .. 2 I ROA 3) I BER ·शुद्धिपत्रम् । 1 1f ए.। . प्रमुधम . 1.टि. प्या.प्र.१ पा.भू. २३४१२९ पिसायास्या- २१ टि. स्वाभिमयि. २४६।१४ सदापर्ड २४६२ प्रनिति ५।५ भ्याटापन 201११ नस्यूष्टा ६४.१८ प्रतिष्ठास्य- २८ यिभुस्यपष्ठ २७६१९ प्ररपरत्य. २७९1१० मुपास्यस्य २८०1१3 घिपये ८२१७ फालत्य २८२२४ दाष्टान्तिके २८५ १८ भमानुएसे २८0 ४ सिद्धा २६०1१८ जाय. २६९ किरा- ११०।१८ सप्ट १५.९३ धारता १९८1१८ विशिष्ट ३९.५ स्तिरीय १०५।१२ तास्थापन १२७ "त रटि० पाठन्तरम ३८ढलम्बन ३४६१२ मचत्तत्वा- ४९/२६ तद्रूपा. गुम्म. घ्या. म. प्र.१ पा. १ : पिसत्यस्या. स्वाभिमसमधि- तदगह प्रतियाति- दुभ्यायायतन मस्पष्टा प्रतिष्टस्य- यिभुस्यप प्रतपुरत्या मुपास्यत्ये विशये फालत्ये दाप्टान्तिके ममानुरतः सिद्ध जीव धिकारा. सष्ठे. चाशमा यिशिष्टे स्तिरम्पषि तहझवस्थापन दर्शितः पाठान्तरम। सदालम्बन मद्वात्तत्त्वा- सपा 4. प्रमुखम १४२ योन ३४४।२० फसध्य. १४.१ विपरास- 1४८ १ योजाकर १५11३० मण्मयो 1916 मिति 3001. मामया. 1991 मयमय- १८९।१५ पेदी. 1912 मोपपत्ता १८।२२ प्रमरोस ४०२।२० दकीक- ४०५।१० न्यायोपन्याध ४००१२० चे स्पने ४२५टिन ददि- URI यो भनि- ४३१ ६ स्यामति ४३५। तिनं ४४३१६ घिद्यय ४४७।२८ मनुत्यति ४५९५ न faनि- ४५५।१४ मापव्य शुधम शष्टन कर्तव्य- विपरीत- बीजापुर- मन्मयो ਸਕਿਲ मन्या- मन्मय चदि. मोपवतः प्रसदिति दहीय- भ्यायोपन्या अचेत्यने मतु सद्धि यो भिनि मिति चति निपेषणा- मनुतयेति दिन प्रापप्य ४५७ शिरीष्ठ विपद् विषद्- Heading ४ERIR५ कमाययव ४७०1१४ पास ४७४।९. मनु- ४७९1१९ धारणा- कमाययेव पीति मन- धारय- ·प्रान्ताशुद्धिपत्रम् । अशुमार पुरा प्रगुजार का। पहा 01 d २४ १४८१८ १५.३ ३ a . १४.. RVED ४ RE१० १७३1४ १०२।२४ १।१२ 123 एष्ठे 298 ger 286 ३०६ ११० १९९ १५८ . ४९। ६ ४४ । १७ पच्छे 1८४ BOY Sc. BEC ४०२ ४३१ ४४५ ४७९ २४४.१६ 23 ३ २७८।१२ 29८1९० १७२।२४ १७२१३५ ९७२10 २091 २ 2091१४ ३४। ४ २0७॥ ९ २३ 0 . V ३०२॥ E १२११३३ 1३1२२ . AVE ३०४ .

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले । प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १॥ १३२ । १ यसिद्धाविति । जगत्कर्तृन्वसिद्धौ सार्वज्यादिसिद्धिरेय तार्किका- णामप्युदाहरणम् । प्रथमे पादे इत्याद्युक्त एव भवतीत्यन्त* धृत्तानुवाद- भाप्यं प्रथमपादार्थम्योपजीव्यत्वप्रदर्शनेन संगतावुपयुज्यते । अर्थान्तरप्रसि- द्धानामित्यादि तु वृत्तानुवादभाप्यान्तरं न तोपयुज्यते । प्रत्युत कैमुति- कन्यायावलम्बनौतरपादारम्भाक्षेपगमकतया तदारम्भप्रतिकूलमित्याशङ्का त- द्वाप्यमानेपपरतयेव योजयित्वा तत्समाधानमस्पष्टब्रह्मलिङ्गानीति विशेषणेन भाप्यगतेन सचितम् । पूर्वपक्षाभिनायं त्विति टोकायां दर्शितं तच्छङ्कान्तर- स्यापि समाधानार्थमित्यवतारयति यद्यर्थान्तरेति। कैव कथेलि । श्रुति- बाधकस्य लिङ्गबाधनक्षमत्वं कैमुतिकन्यायभिटुमित्यर्थः । अपि चेत्यादिना शतान्तरं दर्शितम् । तल्लयमित्यर्थ इति । डप्रत्ययान्तत्वेन टिलोय इति भावः । तस्मिन्ननितीति टीकोपर्णितस्यैव विग्रहस्य प्रदर्शनं येन जातानि जीवन्तीत्यादिश्रुत्यनुसारेण तृतीयान्तं तत्पदं व्याख्येयमिति शङ्कावार- णार्थ जन्मस्थितिलयान्वयिनि तत्पदे विभत्यस्यायेवं व्याख्यानमिति। भावः । एवं च तस्माद् ब्रह्मणो जायतइति तज्जमिति टीकायन्ये साम्यर्थ पवापादानपञ्चम्युपादानम्पष्टीकरणायेति तात्पर्यम् । श्रुतापनिति क्विचन्तस्य अनमित्यर्थतः पचाद्यजन्तेन ग्रहणम् । क्रतुयानमिति । ऋतू अध्वरसं- कल्पाविति निघण्टुः । तत्पधानस्तन्मय इति । मयड् विकारप्राचुर्यप्रा- धान्यादिष्विति के चन वैयाकरणा: पठन्ति । सापेक्षस्य गुणविध्यर्थमिति । यद्यपि अग्निहोत्र जुहोतीति केय-, । १६ लकमंघिधिवत्केबलोपासनाविधिरप्युपपद्यते तस्य च दधा जुहोति दधेन्द्रि- उक्ता भय भयन्तीति पु. पा. । + व्याख्यामिति १ पु. पा.।

·२२६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा. २ अधि. १ यकामस्य जुहुयात् चतम्रो गाईपत्ये जुहोतीत्यादिगुणविधि प्रत्यग्रिहोपविधे. रिव शमविधि प्रत्याप्रयदातृत्वमपि युज्यते तथापि स्ववाक्योपात्तधर्मविशिष्ट- जीवविषयगधोपासनांविधिलव्यात्मां शमविधेराश्रयदाता भवतीत्युत्पत्तिशिष्ट- गुणाविरोध*एच तात्पर्यम् । ननु शूर्पविधेहेत्वपेक्षाभावे ऽपि दादीनामपि होमकरणत्वस्य लाभाथों हेतुः स्याद् दृष्टो ह्यातिथ्यायां चतुर्ग्रहीतान्याज्यानि भवन्तीत्योपभृताटगृहीतव्यवच्छेदार्थस्य विधेहेत्यनपेक्षत्वे ऽपि न ह्यचा- नूयाजा एज्यन्तइति तदनन्तराम्बातो हेतुरोपभृतमाज्यं चतर्गृहीतं प्रयाजार्थम् उपरितनमयाजाथैमिति विभागंज्ञापनद्वारा ऽन्यचापि यष्टिविकृतावनूयाजा- नामभावस्तच सर्वचाप्योपभृतोपरितनं चतगृहीतं न कार्यमित्यधिकार्थस्य प्रकृतो यदुपभृति प्रयाजानूयाजेभ्यस्तदिति वनस्यातिहायेडोबहि: प्रति समानयते जुहामोपभृतमिति यचनस्य च पोलाचनया उपरितनप्रयाजद्वया- नयाजचयाधतया ज्वगतादोपभृताप्टगृहीतात्प्रयाजद्वयार्थमटुं समानेतव्यमि- त्यधिकार्थस्य च लाभार्थ इत्यभिप्रायां शङ्कामनुषदति यत्त्विति । अनु- याजानामभावो हेतुर्मुख्यो लभ्य इति तप तथा भवतु नाम इह तु दया. दिषु मुख्यमनकरणत्वं न लभ्यतइति विशेषमभिप्रेत्य परिहरति न हि साक्षादिति । हेतुवचनस्येति । हिशब्दयोध्यहेतुत्वाधिष्ठानान्नकरणत्व- धाचिन्यास्तृतीयाविभक्तरित्यर्थः । अनुवादत्वादिति । ननु स्तुतिपते इव हेतुपक्षे ऽप्यन्नकरणत्व- स्यानुवादस्तुल्यः । तेनेत्यनेन प्रातिपदिकपरामृष्टशूर्पगतमन्नकरणत्वं यथा- सिद्धमनूद्य तस्य हिशब्दयुत्या हेतुत्वं प्रतिपाद्यते न त्वपूर्वमन्नभरणत्वं विधीयते तस्य हेतुत्वनिर्देशान्यथानुपपत्त्या यद्यदनकरणं तेन तेन होत. व्यमिति व्यायापेण दव्यादीनामपि शूर्पसाधारणानकरणत्वासद्भावेन हामसाधनत्वं प्राप्यते । सत्यम् । तुल्ये ऽप्यनुवादत्वे स्तुतिपक्ष एवाश्र- यणीयः । अन्यथा श्रुतस्य शूर्पस्याऽश्रुतानां दव्यादीनां च विकल्पापतेः । विषमशिविकल्पस्य चात्यन्ताऽन्याय्यत्वात् । हिराब्दस्तु निपालत्वात् प्रसिद्धाद्यान्तरमालम्व्य चरितार्थः । हेत्वर्थत्वे ऽपि स्तुतावेव हेतुभावं * गुणायरोघे इति १-२ पु. पा.। + लभ्यतति ९ पु. पा. । * शूर्पसाधारणयाथाकथाचानकरणत्वेति २ पु. पा. ।

·२२० सर्वप्रसिद्धाधिकरणम् । यात्तस्माद्यजमानो ऽयजमानादुत्तरः तस्माद् दक्षिणा ऽर्द्ध प्रात्मनो वीर्यव- तर इत्यादर्थवादेषु हेतुवचनात् । अतः स्ववाक्यस्थेनेति । मयडी मनोच्छिन्नतया तद्विकारो जीव इति स एव सर्वनामार्थो भर्वोदति भावः । अस्तु तहीति व चित्पाठः सोपि कथं चिदुक्ताभिप्रायो योज्य: । विकार- १३३ । प्राधुर्येति । प्राधान्यादेरप्युपलक्षणमेतत् । एवं च प्रकृतेन ब्रह्मणेवाकाडा- शान्तिः । व्युत्पत्तिसिद्धस्य सर्वनाम्नां प्रकृतपरामर्शित्वस्य प्रत्यभिज्ञापकान- पेक्षत्वात् तदभापि सा वैश्वदेव्यामित्यादिषु प्रकृतपरामर्शदर्शनादिति भाषः । ननु मा भूद्विकारादिरूपतया संदिग्धेन मयडर्थेनाकाहापूरणं स क्रतुं कुर्वीतत्यप श्रुतेन तत्पदार्थन स्यात् । न च तथा सति मनोमय- स्वादीनां सर्वेषामुपासकविशेषणत्वापत्त्योपास्यगुणत्वालाभः । कस्य क्रतुमिति प्रति सम्बन्ध्याकालायामन्तों येनादर्शनमिच्छतीत्यचेवान्तरङ्गत्वात स्वा- त्मन इति लब्धे स्वात्मन इह मनोमयत्वादिगुणविशिष्यतया बुद्धिसन्निहि. तत्वातावद्गुणाम्नानवेयानुरोधाच्च तेपामीदुपास्यगुणत्वलाभादेवं मनोमय- त्यादीनां समानाधिकरणसमानलिङ्गतत्पदापातषिषयत्वे संभवति न विप्र- टवाक्यान्तरश्रुतभिन्नलिङ्गोपालब्रह्मविषयत्वकल्पनं युक्तम् । तत्कल्पने स क्रतुमिति तत्पदस्य वेयथ्य च स्यात क्रियया कर्तुराक्षेपता लभ्यत्वात् तेषां तत्पदोपातविषयत्याङ्गीकारे वक्ष्यमाणगुणाभयदानार्थतया तस्यावेयी शक्य घम् । उमां स पश्यन् जुनेव चक्षुपेत्यच चतुपः पश्यतिक्रियाकरणत्वे. नापतो लभ्यत्वे ऽपि जुत्वगुणाश्रयदानार्थतयेव चक्षुपेत्यस्य । तस्मा- दिहान्यपरवाश्यान्तर तब्रह्मोपादानकथनं न युक्तमित्याशङ्कानिराकरणार्थ- त्वेन तथा चेत्येतदर्धमघतारयति ब्रह्मोपादानइति । अयंमाशयः । मनामयः प्राणशरीर इत्यादीनां प्रथमान्तानां न तत्प- दोपात्तजीवविशेषणसमर्पकतया ऽन्वयः किं तु स क्रतुं कुतिति विधीय- मानोपासनाप्रकारसमर्पकतया । एतमितः प्रेत्याभिसंभविता ऽस्मीत्येतदन- न्तरमितिकरणादनेन प्रकारेण ऋतुं कुर्वीतत्यन्वयनतीतः । तथा इन्वये "।१३ * प्रतीति नास्ति ।

·२२८ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा. २ अधि. १ सत्येव एप मे आत्मान्तहदयइति याश्यसामजस्याच्च । तस्योपासनाप्रकारा- भिनयपरत्वं बिना स्वतन्तश्रुतिवाश्यत्वे मे इत्यस्यान्वयसामञ्जस्याभावात् । तथा सत्येव च राप मप्रात्मा ऽन्तहृदयइति वाक्यानां चि: पाठस्य सर्वको सर्वकाम इत्यादिवास्यानां द्विः पाठस्य च तत्र तत्र स्थाने हृदयान्त- वर्तित्वाद्यनुसन्धानाभ्यासार्थत्वेन सार्थकत्वात् । दृष्टो हि प्रायणीयं प्रथ- ममहश्चतुर्विशं द्वितीयं चत्यारो ऽभिप्लघाः पडहाः एकः पृष्ठयः* पडहः समास: स द्वितीयः स तृतीयः स चतुर्थः स पञ्चमस्त्रयो ऽभिग्नयाः पडहाः एकः पृष्टयः पडह इत्यादी गवामयनिकाहःकृषिवाक्ये अभिनयप- डहादिशब्दानामसकृत्पाठस्तव तप स्थाने पडहाद्यनुष्ठानाभ्यासार्थः । सव. मितिशब्दोक्तः प्रकारश्च मनामयत्वाद्यनुसंधेयगुणनातरूपस्तत्क्रमरूपो घा द्वितीयपने मनोमयत्वादीनामुपास्यगुणानां विधानं तत्क्रमविधानादाक्षेपत्ता लभ्यते पृष्ठगतसर्वताविधानादिव पृष्ठानाम् । एवं च मनामय इत्यार- भ्यान्वयिनैतिकरणेन मनोमयत्वादेरेतं मनोमयत्वादिविशिष्टं प्रापास्मीत्ये- सदन्तस्य सर्वस्याप्यर्थनातस्य क्रतुं कुर्वीतेति विधीयमानायामुपासनायां प्रकारतापादनान्मनामयत्वादिप्रकारेण मनोमयत्वादिक्रमेण वा क्रतुं कुर्वीत. त्युपासनावाक्यार्थपर्यवसाने स्थिते तेन प्रकारेण तत्क्रमेण घा कस्य क्रतुः कार्य इत्याकासितं विशेप्यमन्यतः प्रामुवदपेक्षणीयम् । तच शमविधिवाक्ये अन्यार्थसन्निधानाट् ब्रह्म विशेप्यतया प्रामोति स्ववाक्ये स इत्यन्यार्थसन्नि- धानाज्जीव: सच कतरस्य ग्रहणं न्याय्यमिति विशये वाक्यशेषगलानां प्रथमान्वितानां बहूनां लिङ्गानां ब्रह्मश्रुतेश्च सामजस्यानुरोधाद् ब्रह्मण एष ग्रहणं न्याय्यमिति निश्चीयते । ब्रह्मया उपास्यत्वेऽप्येप मात्मेति समभिव्याहृतात्मशटानुसारेण मनोमयादिशब्ठेयु पुँल्लिकोपपत्तः । यत्तु मनोमयत्वादीनां स क्रतुं कुर्वोत्तत्यत्र तत्पदोपात्तजीवान्ययित्वाभाधे सस्य वेयर्थ स्यादिति। तन्न । तस्य वाक्यान्तरसन्निधापितमपि ब्रह्मेवोपास्यत्वेन यायमित्येतज्ञापनार्थत्वेनेव चारितार्यात् । तथा हि। तत्र तत्पदं जीवं परामृशत संकल्पानुसारिफलप्राप्तियोग्यत्वेन परामृशति तेन रूपेण कृतत्वात तत्परामर्शश्च मनोमयः प्राणशरीर इति जीलिङ्गे ऐहिकाम- * अभिप्नयाः पष्ठानामेक पष्टय इति २ पु. ण । तथा ·ब्रह्मोपादाने लिङ्गसामञ्जस्यम् । २२६ मिकरिश्रमणखेदसंपादकमनःप्राणसम्बन्धिरूपस्वतःसिद्धहयगुणपरतया न व्याख्येये तत्क्रतुन्याविरोधात किं तूपादेयगुणपरतया व्याख्येये इति सूचनार्थः । तेन मनामय इत्येतत्सगुणब्रह्मोपासनासिद्धस्य ब्रह्मलोके भाग्यभामापकरणानि यानि प्राकसिद्धान्यर्णवादीनि यानि च स्वसंकल्पसा- ध्यानि स्त्यनपानादीनि तानि। सर्वाणि स्थानपदार्धवद मानसप्रत्यय- पाणीति छान्दोग्यभाप्ये दहरविद्याप्रकरणे ये वर्णिता मनाधिकारा भाग्या- दयः तदुपादानतया तत्तादात्म्यपरम् । प्राणशरीर इत्येतत्प्राणा इन्द्रियाणि वायवो वा शरीराणि शरीरवन्नियम्यान्यस्येति सर्वात्मना यदृश्येन्द्रियत्वं घश्यप्राणवायुत्वं वा हिरण्यगर्भय सह मोक्षमाणानाम् अहंग्रहोपासकाना- मपेक्षितपरब्रह्मसाक्षात्कारादिसंपादनाचितवशीकरणापयोगि तत्परमिति सिध्यति तेनेवभूतगुणानुसंधानानुसारिफलापयोगितया वाक्यान्तरसन्निधापि- ताप ब्रह्मोपास्यत्वेन ग्राह्यमिति च सिध्यति। न चेतद्यथाक्रतुरित्युपन्य- स्तात्तत्क्रतुन्यायमाचासिध्यति । यथा सत्यपि तत्क्रतुन्याये वचनवलाद् जीव- विषयया ऽपि पञ्चाग्निविद्यया ब्रह्मपानिः तथा ऋतुं कुर्वीतत्यच विहितया उन्तरङ्गन्यादाख्यातातिप्रत्येत बुद्धिसन्निहितत्वाच्च जीवपुषास्य परिगृहे तवत्योपासनयापि ब्रह्मप्रापिरस्त्विति शङ्कावकाशसदाशत् । तस्मात्स इत्ते सदपि ब्रह्मोपादानहेतुयायशेषोपष्टम्भकमिति न तद्वयर्थ्यमिति । शा चाच ब्रह्मणि जीवलिङ्गयोजना कार्या जीवे वा ब्रह्मलिङ्गयोजनेत्यग्रिमवि धारस्य नास्स्यवकाशः । मनोमयत्वप्राणशरीरत्वरूपपर्यालोचनायां तयो स्वत ए ब्रह्मपर्यवसानात् । ब्रह्मलिङ्गानां बाहुल्यातदनुरोधेनापि तयोब्रह्मपर्य घसायित्वाच्च । बहूनि च ब्रह्मलिङ्गानि । सर्वकर्मत्वं बालायधिकरणन्यायेन कर्मशब्दस्य कार्यपरतया सकलकार्यकर्तृत्वं सर्वकामत्य तदुपयोगिसकलसृज्य विषयसृष्टिकामनावत्त्वं सर्वगन्यत्वं सर्वरसत्वं च सकलदेशकालवर्तिवस्तु जातगतसर्वगन्धरसाश्रयत्वम् सर्वमिदमभ्यातमित्यनेनोक्त सर्वव्यापित्व मित्यादीनि । न चेतानि जीवउपपद्यन्ते । नन्वेषां जीवे ऽनुपपत्तो पुन: एव तत्क्रतुन्यायविरोधः । मनःप्राणोपकरणत्वयोर्दयत्वनित्यप्राप्त्वाभ्या • पानीति २-३ पु. नास्ति । * प्रत्यति नास्ति पुः । + तानोति २ पु. नास्ति । ध्या मृ अपा. ४. 11 ·२३० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. २ अधि. १ मिय तेषामपि प्रामुमशक्यत्वेनोपासकप्मितत्यासम्भयादिति चेत् । उच्यते । तत्क्रतुन्यायो न सर्वगुणविषयः किं तूपासकमात्यहगुणविषयः । तथा चोद्गीथोपास्याकाणदिमृतसर्वभूतकारणत्यादि धन्नोपासकेनोपासनाफलानुभव- दशायां सर्वकर्मत्वादयः प्राप्न योग्या इति न तद्विषयः । न घेता- घता मनोमयत्वादिकमपि तदनेप्सितगुणतया व्याख्याय तथापि तत्सं. कोच: फल्पनीयः । तदसकाचव्याख्यानसंभषे ऽन्यथा व्याख्याय तत्सं. कोचकल्पनानाचित्यात । अथ घा सर्वगतत्वादिकमप्यग्रहापासकानां क्रममुक्तिफलकत्वादाविर्भूतस्यरूपेरुपासको क्रमेण पालुं योग्यमिति न सचापि तत्क्रतुन्यायसकोच: फल्प्यः । अन्यथा हिरण्मय पुरुपोपासना- फले सर्वदुरितविरहे का गतिः । उदेति ह वे सभ्यः पाप्मभ्यो य एवं घेदेति तब सफलषास्ये सर्वशब्दस्य संकोचकल्पने तथैव स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य इति तत्पूर्ववाक्ये ऽपि तत्संकोच: प्रमजतेति सर्वदुरितविरहो ब्रह्मलिङ्गं न स्यात् । एवं सत्यपि यदि मनोमयत्वं जीवस्य मनोवच्छेदकृ- समनोविकारत्वं प्राण शरीरत्वं च प्राणोपकरणत्वम् । यदि च ब्रह्मजीवलिः नानां नाल्पत्वबहुत्वकृतं वेपम्य तयापि जीवलिङ्गानामेष ब्रह्मणि योजन कामिति न्यायान्तरव्युत्पन्यर्थमुपरितनटीकाकल्पतरूयन्थयो. प्रवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । प्रस्तुते इति। ननु यदि प्रस्तुते अधिष्ठानासाधारणरूपज्ञानमस्ति कथं ताह समारोपितो जीवभावो न निवर्तते यदि तदानीं सदपि समा- रोपितनिवर्तनाक्षम किमिति जीवस्तेन रूपेण रूपवान स्याद् रज्जसाधा- रणरूपज्ञाननिवर्तनीयभुजगविलक्षणत्वादिति चेत् । अघायमाचार्याणामाश- 1 जीवधर्मयोब्रह्मणि योजनायां हि तस्मिन्ननवच्छिन्नब्रह्मत्वबुद्धिर्न हासव्या तरङ्गधर्माया समुद्रे योजनायां तस्मिन व्यापित्वबुद्धिरिव । ब्रह्म- धर्माणा जीव योजनायां तु तस्मिन् परिच्छिन्नजीवत्वबुद्धिहातव्या दर्पण. मुखे ऽवदातत्वयोजनाया ग्रीवास्थमुखभिन्नत्वबुद्धिरिव । न च व चित्स्व. रूपमनुपमृद्य वाक्य शेषगतलिङ्गयोजनाया कर्तुं शक्यायामन्यच तदुपमृद्य यः * करणत्यादीति पा । तिविदानीमिति २ पु पा.

·०३१ -- जीलिङ्गानां ब्रह्मणि समन्ययनिरूपणयन्यः । सा कार्येति । आचार्यर्वस्तुता ब्रह्माभिन्नस्यापि जीवस्येत्यादिपूर्वयन्येनायमा- ज्य: स्पष्टीकृत: । अधिष्ठानासाधारणरूपवाने सति समारोप्याभावात्याप्येष एघा विवक्षितः । नन्वेतदुपलक्षणायेति टीका न युक्ता । पायोपक्रमानिर्णयस्यापि युक्ततया तेन धाग्यशेषानियस्यानुपलक्षणीयत्वात् । न चान्यार्थसन्निधा. नानियो न दृढ इति तटुपलक्षणत्वोक्तिरिति वाच्यम् । बुद्धिस्थपरामर्शिना सर्वनाम्ना ऽन्यायसनिहितस्यापि परामर्योपपत्तेः । ज्योतिरधिकरणे* तथा- भूतपरामादेव निर्णयस्य कृतत्वाच्च । न च तेन गतार्थः स न्याय इति न्यायान्तरोपलक्षणत्वोक्तिरिति वाच्यम् । ब्रह्माब्रह्मलिङ्गसमवाये ग्रालि. ङ्गादेव निर्णयो युक्त इति न्यायस्यापि प्रतर्दनाधिकरणे, प्रदर्शितत्वात । न च जीवे ऽपि जीवबुझपमर्दैन ब्रह्मबुद्धमा तल्लिङ्गानि योजयितुं न शक्य- न्तइत्यधिकशङ्कापरिहारप्रदर्शनाय प्रतर्दनाधिकरणसिद्धन्यायस्य पुनरुद्धाव- नमिति वाच्यम् । ज्योतिरधिकरणन्यायपुनरुद्धावनमपि वस्तुतो ऽन्यार्थमपि न भवति ब्रह्मणः सन्निधानमित्यधिकार्थप्रदर्शनाय पुनरुद्धापनमिति वक्तुं शश्चत्वात् । सर्वं खल्विति वाक्ये इदमिति न सर्वस्य विशेषणं यात् कि तु ब्रह्मणस्तस्य च फलं प्रकृतत्रिपाद्ब्रह्माधिकारलाभः । स च प्रकृतस्य प्रयत्नाधिकार: स्वानर्थक्यपरिहाराय तो वास्यशेषगतलिङ्गं बाधि. त्वोपास्यत्वेन ब्रह्मसमर्पणार्थ इत्येवमनन्यायं ब्रह्मणः सविधानम् । ब्रह्मणः सर्वात्मत्वोत्या सर्वस्य ब्रह्मात्मता ऽप्यात सिध्यतीति तदवलम्बना प्रासङ्गिकोपकाराभिप्राया भाष्ये शमविध्यार्थवादताक्ति: तु शमविधिशेषत्वाभिप्राया । यद्यपि शमविधिविवक्षयेति भाष्य यद्यपीत्यनेनाभ्युपेत्यवादत्वद्योतनाट् ज्योतिरधिकरणे न केवलं ज्गति- वाक्यण्व ब्रह्मानुवृत्तिः परचापि शाण्डिल्यविद्यायाम अनुवर्तिप्यते ब्रह्मेति ज्योतिवाक्ये त्रिपाद्ब्रह्मानुवृत्ती विषदमानं पूर्वपक्षिणं प्रति शाण्डिल्यवि- द्यायां तदनुवृत्तिः कथं हेतुभाव प्रतिपद्येत। यदि तदनुकर्षणकप्रयोजनेनेदं + घ्या. सू. प्र. ९ पा. मू.२८-३९ । * ध्याः श्र. १ प्रा. १. मू. २४-२७॥ * पुनरुदावमिति १ पु. नास्ति।

·२ २३२ बेटान्तकल्पसरुपरिमले [प्र. १ पा. २ अधि. १ विशेषणसामथ्र्य नाश्रीयतेत्यधिकार्थप्रदर्शनपरत्यं हि शक्यं घम् । तस्मा देतदुपलक्षणायेति यन्यो न युक्त इत्याराडापनयार्थमेतस्यैवोपलक्षणायेत न तदर्थः किं त्वेतस्याप्युपलक्षणायेति तदर्थ इति दर्शयितुम् । झटिति प्रतीयमानमाद्यार्थमादाय शइते ननु ययुक्तरीत्येति । नन्वधिकशङ्कापरिहारस्यास्मिन्नेय सूचे विवक्षितत्वे द्वितीयतृतीयसूचे पुनरुक्ते स्याताम् । ताभ्यां पलु ब्रह्माजीवयोनोवन साधोपपत्यनुपपत्ती वर्णयियेते इति । न च ताभ्यामनुगमादिति प्रतर्दनाधिकरणसूशवयत्रनास्पष्टुं दर्शिता युक्तिः स्पष्टमनूदिता अधिकशङ्कापरिहारस्त्वाद्यसूत्रग्वेति वाच्यम् । उपन्य. स्साधिकशङ्कापरिहारार्थत्वेनैव तृतीयसूचस्य टीकायामवतारितत्वात् । यद- वो वाम स्मारोप्यधास्समारोपविषये सम्भवन्ति न तु विपयधाः समा- रोप्या इति तस्येतदुत्थानमिति । तप मचे टीकायामेवाक्तत्वाच्चेति चेत्स- त्यम् । द्वितीयतृतीयसंश्योरनुवृतिश्यावृतिभ्यां ब्रह्माजीययो वनह्मधर्मा- णामुपपत्त्यनुपपत्ती दर्शित इह तु तयोगरोप्याधिष्ठानत्वारोपविषयत्वाभ्या- मिति टीकाकारः स्वाल्लिखितप्रकारमवलम्य्येह सूचे तदुपलक्षणायेत्युक्तम् । तस्यैतदुत्थानमिति तु ब्रह्मजीवयोर्जीवनमधीपपत्यनुपपत्तिप्रतिपादनसा- म्यमाचेणोक्तं न तु तदुपपादकप्रकारक्येनापि । अतो न पुनरुत्यादिप्रसङ्गः । ननु भाष्ये विवक्षाभावाभिधानमनुपपन्नं पारतन्व्ये ऽपि विवक्षा- सम्भवात् । शब्दब्रह्मेति यच्चेदं शास्त्र वेदाध्यमुच्यते । तदप्यधिष्ठितं सर्वमेकेन परमात्मना । तथदादयो वेदाः प्रोक्ता ये ऽपि पृथक पृथक् । भाग्यत्वेनात्मनां ते ऽपि चेतन्यानुगताः सदा । तेषामन्तर्गतच्छानां वाक्यार्थप्रतिपादने । विवक्षा चाविधता च ज्ञायते शब्दशक्तितः ॥ इति धमापत्तिदीवियत ति २ पु. पा. ।

·भाप्योक्तविषक्षाभाघनिरूपणाम् । २३३ न्यायेन संप्रदायाद्या ये मीमांसायाचिकाः । वेदं व्याचक्षते तेषामभिप्रायो ऽयमिप्यते । इति च पूर्वमीमांसकेरपि वेदे विवक्षायाः समर्थितत्वादित्याशङ्का तदपि भाप्यं स्वातन्त्र्याभावाभिप्रायमिति व्याख्यासमित्यवतारयति विव- १३४ । । क्षाभावाभिधानमपीति । उद्देश्याऽविवक्षायामिति । यद्यपि विवक्षितशब्देन स्वार्थ परि- त्यज्योपादेयत्वलक्षणायां न विवक्षितत्वस्य वाक्याथीनुप्रवेशस्तथापि लक्ष्यस्य मुख्यार्थसम्बन्धी उपेक्षणीय इत्युद्देश्योपादेययोर्मध्ये विशिष्योपादेयस्य विव. क्षासम्बन्धधिवक्षायां तत्प्रतिद्वन्द्विन उद्देश्यस्य विवक्षाभावः पर्यवस्यदिति तात्पर्य्यम् । सोमाधारत्वाविशेषेणेति । तथा च सामावसेकनिहरणा- दिदृष्टप्रयोजनं यहेष्विव घमसेप्यप्यक्तिमिति ग्रहेकत्वयद् यहत्वमपि न विषक्षणीयमिति भावः । ननु यथा ब्रीहीन्प्रोवतीत्यच द्वितीययोच्यमानं प्रोक्षणमाध्यत्वं पूर्वसिद्धानां ब्रीहीणां स्वरूपेण न सम्भवतीत्यपूर्वसाधनत्त्वा. कारण साध्यत्वनिर्वाहार्थम् अपूर्वसाधनत्वलक्षणायां व्रीहिपदस्य यथा यय- साधारययं तथेहापि ग्रहपदस्योद्देश्यसमर्पकस्य चमससाधारण्यं स्यादित्याय- गह ग्रहयागावान्तरेति । ननु सामावसेकनिहरणादिदृष्टप्रयोजनाविशेषे ऽपि यहयागाभ्यां सावान्तरापूर्वसाधनधिवक्षया ग्रहेयिव तदेकत्यविषक्षये. कस्मिन्नेव ग्रहे संमार्गो व्यवतियतामित्याशते नन्विति । उपादेय- विशेषणत्वादिति । उपादानाय संख्याविशेषस्यापेक्षितत्वात्तदपेक्षितविभ- न्युपनीतसंख्याविशिष्टण्य प्रातिपदिकार्थ याविशेषणं स्यादित्यर्थः । अत्र "। त्विति । उद्देश्ययाः परस्परसंबन्ध एशक्रियावथीकारप्रयुक्तः तयारवान्यो- न्याकालाप्रयुक्तो वा वाच्यः । द्विविधा ऽप्यच न संभवति । उद्देश्ययाः नियां प्रति प्रधानयोरुपादेयवत्तिया वश्यत्वाभावात् । सोमायसेकनिहरणप्रयोन. नस्य संमार्गस्य सर्वेषु प्राकरणिकेषु यहध्यपेक्षितत्वेन तेयु केषां चिद्यावत- कस्य संख्याविशेपस्यानाकासितत्वाचेति भावः । ननु तथापि प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थगतस्वार्थाभिधायकत्वनियमेन शब्दस्वाभाव्यादेकन्वविशिष्टस्य ग्रह- * उपादेक्रिपेति २ पु. पा. ।

·२३४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [. १ पा. २ अधि. १-२ स्योद्देश्यत्वमनिधार्यमित्यागवाह ग्रहएवेति । एकत्वविशेषणे ऽपि सोमाव- सेकनिहरणप्रयोजनस्य सर्वेर्यहरपेक्षितत्यादुपादेयविशेषणस्येवोद्देश्य विशेषणस्य क्रियाङ्गत्वाभावेन तवैकल्यप्रयुक्त क्रियाकल्याप्रसक्तेश्च यहाणां प्रत्येकमेक- त्वमवलम्ब्य ग्रहमाचण्वोदृश्यत्वपर्यवसानं स्यात् । प्रथाप्येकवचनसार्थक- त्वाय तदुपनीतमेकन्वं प्रत्येकमुद्देश्यं कृत्वा यह संमृज्यात चेकमेवेति वा- क्यार्थः कल्प्येत तदा वाक्यभेदः स्यादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं पिदोपदुशु- ४ परिसंख्यादोयापत्तेरपि । विदिमात्रेति । ज्ञानमाचफलकत्वात्तत्त्वावेदकप्रमा- यवत्पमितिफलकत्वाभावादित्यर्थः । विधिमाघेति पाठे यि विधिपदं ज्ञापनमाचपरम् । कुतः प्रमितत्वाभाव इत्याकाड्ढायां तदाधनादित्यनेनोक्त हेतुं व्याचष्टे तैर्वेदान्तरिति । जीवाभिव्यक्तीनामिति । आध्यासि- कजीवरूपाभिव्यक्तीनामित्यर्थः । पूर्वपूर्वभ्रमनिमित्तकत्वमित्यनेन बीजा- करन्यायसाम्याथै टोकायामविद्यापदं भ्रमपरमिति व्याख्यातम् । ताई कि प्रवाहानादिभ्रमसन्तानव्यतिरेकेण* स्वरूपानादिरविद्या नास्ति सा ऽप्यस्ति वक्ष्यमाणेत्यह अनादिस्त्विति । ननु तादृशानां च जीवानामविद्या न तु निरुपाधिनी ब्रह्मण इति टीकायां सा ऽप्यविद्या जीवाश्रिता ऽभ्युपगता तत्प्रसङ्गाद् भ्रमरूपाऽविद्यायामन्योन्याश्रयः परितः तथा चाविद्या. धीना जीवब्रह्मविभागस्तद्विभागे च सति जीवाप्रितत्वसिद्धिरविद्याया -इत्यन्योन्याश्रयमाशाह अनादिजीवाविद्ययोरिति । अविद्यासंबन्ध- स्तन्निरूपकाविद्याधीन: अविद्या ऽपि तत्संबन्धाधीना अविद्यासंबन्धाधी- नत्वात्सर्वविवतानाम् । तच यथेतरेतरतन्त्रत्वमनादित्वान्न दोपावहम एव- मिहापीत्यर्थः । कचित् प्रमेयत्वाभिधेयत्वादौ । ननु स्वाश्रयाश्रितत्वास्या- प्रसिद्धा तेन विरोधप्रसञ्जनं मेवोपपादि जीवा यद्याश्रितः स्यादविद्या. नयो न स्यातटुपादानकप्रपञ्चवदिति प्रसजनमुपपद्यते इत्यस्वरसादाह १६ अपि चेति । नन्वमूर्तत्वे ऽपि नभःशब्दवदाश्रयाअयिभावः संभवतीत्या- शङ्कयाह अवच्छेद्येति । अन्यत्र यथा तथा वा ऽस्तु प्रकृते जीवाविद्यया- रवच्छेद्यावच्छेदकभावमामिप्यते अविद्यावच्छेदकोयाधिकं जीवत्वमिति जीवा विद्यया ऽवच्छिद्यते अविद्या च चैतन्याश्रिता वृक्षापितः कपिसं- * मताना-तिरेकेणेति युः।

·प्रत्रधिकरणम् । २३५ ॥ मूलेनेव जीयत्वेनावच्छिद्यतइति । नन्विदमप्यन्योन्याश्रयदुष्टमि- शाह तत्रेति । प्रमेयत्वाकारावगाहि प्रमाणं निरूपक्रग्रमेयावच्छेद्यं यं च स्वविशेपणीभूतप्रमाणावच्छेद्यमित्येवमादिष्यवच्छेद्यावच्छेदकत्व. तरेतरतन्त्रत्वं दृष्ट मित्यर्थः । जीवाविद्ययोरानयायिभावाभावे कस्तयोराप्रय इत्याकाड्ढायां सर्व- विवाधिष्ठान चेतन्यरूपं ब्रह्मेव केवलमित्यवच्छेदकतात्या गर्भिः पथं विवृणोति अधिष्ठानमिति । वेशेष्यादिति प्यप्रत्ययस्य चातु-१३५ । १६ यादिवत्स्वार्थिकत्ये वतुं शक्ये ऽप्यधिकार्थलाभाय भावार्थत्वमाश्रित वो ऽप्यपातिशयो विवक्षितः न तु विशेषशब्दप्रवृतिनिमितरूपो धर्म ते टीकातात्पर्यमाह न वैशेष्यादिति सूत्रइत्यादिना । अच मना- पत्वप्रायशरीरत्वया पलिङ्गयोस्तत्क्रतुन्यायेन समारोप्यस्य रूपेण वि. रो रूपवान् भवेदिति न्यायेन चापतद् ब्रह्मणि पर्यवसानमस्पष्टं ताभ्या- पगताभ्यां स्पष्टमपि सत्यसंकल्पत्वादिब्रह्मलिङ्गमभिभूतम् । किं च हृद- यितनत्वं हृदये पर्याप्रवृत्तित्वं न तु हृदये कथनमात्रमित्यणीयस्त्वोप- न्युपन्यासेनावगम्यतइत्युपपत्तिरूपतात्पर्यलिङ्गावगतं हृदयायतनत्वं तद्- पतिरूपमणीयस्त्वं च प्रबलं जीवलिङ्गमिति ताभ्यामपि सत्यसंकल्पत्या- एकमभिभूतमित्यस्परब्रह्मलिङ्गतया पादसंगतिः । तर्हि दिवि दिव इति भिक्तिभेदेन प्रत्यभिजाविच्छेदसंदेहादस्पष्टगायचीब्रह्मानुवृत्तिकं ज्योतिवाक्यं वषयीकृत्य प्रवृत्तं ज्योतिरधिकरणमप्यचैव पादे कर्तव्यं स्यादिति चेन्न । |च स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य गायचीवाक्यस्यापि निर्णतव्यत्वेन तस्य प्रथमपादे ऽपि गतिसत्वात् ॥ ॥ अत्ता चराऽचरग्रहणात् ॥६॥ यत्र च सो ऽत्तेति । एवं क इत्या वेदेत्यस्यावृत्तिरुता । दिन भोक्तृत्वात्संशय इति । यद्यप्यत्तृत्वस्य भोक्तृत्वसंहर्तृत्वान्यत- रूपाऽनिद्धारणाद् जीवाग्निपरमात्मसंशय इति भोक्तृत्वस्य तदर्थसंशयक- तन्त्रदृष्टमिति पु. पा.। + अयच्छेयायलेटायच्छेटकतोतयेति १ पु. पा.। + आश्चितुर्मिति २ पु. पा। इ न्यायेन वा एतहाणि इति २ पु.पा। अत्र प्रथमं सर्वत्र प्रसिद्धाधिकरणं संपूर्णम् । * ·. २३८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. २ अधि. २-३ नीयः । न च किंचित्पदगतस्यायत्तलक्षणीयगुणयक्षणानुसारेणेतेषां संकोची युक्त इत्यर्थः । यदि मृत्युपदादिति । अभायमाशयः । मृत्युपदसन्निधानातद्वि- नाश्यं सर्ववस्तु याह्यमित्येतदयुतम् । तथा सति ब्रह्मक्षत्रपदयोर्लक्षणा- पत्तेः । न चेष्टापत्तिः । ब्रह्मवयोमत्युमिश्नणसत्त्वेन मुख्याथै अन्वयानु पपत्यभाघात ! न च तदभाषे ऽपि समभिव्याहृतस्य मृत्युमिन्नणस्यान्य- साधारण्यमापेण लक्षणा घाच्या अन्नकरणत्वस्य दादिसाधारण्ये ऽपि तेषु शूर्पशब्दस्य लक्षणाऽनभ्युपगमादिति । प्राणिष्विति परिहारवाश्यस्या- यमाशयः । अतृत्वं भोक्तृत्वं संहर्तृत्वमिति पक्षद्वये ऽप्योदनपक्षवद् क्षपदयारपि लक्षकत्वमवश्यंभावि न हि स्त्यादिरूपतया भत्यतया पा ब्रह्मक्षयोरेव भोक्ता कश्चिद् जीवो ऽस्ति । न वा परमेश्वरस्तदुभय- मावसंहती न चाधिकभोक्तृत्वे ऽप्यधिकसंहर्तृत्वे ऽपि तन्माचग्रहणे प्रया- जनमस्तीति । नन्विदमेव प्रयोजनं यत् पञ्चनखादिधिवान्यनितिरित्याशङ्कते नन्विति । पञ्चनखादिवाक्येषु मनुष्यादिनिवृत्तिः प्रत्यवायपरिहारेण फल- वती । इह तु प्रयोजनं न पश्यामः । स्वरूपेणान्यनिवृत्तेबाधितत्वात् । उपासनाप्रकरणाभावेनात्यादित्यपुरुषयोर्व्यवस्थितलाककामविशेषेशितृत्वन- वणवद्विशिष्य ब्रह्मक्षचसंहर्तृत्ववर्णनमुपासनार्थमिति कल्पयितुमशक्यत्वाच्च । तथा च यथा यस्मिन् पञ्चपञ्चजना इति मन्त्रे विशिष्य पञ्चानां मनुष्या. णामाधार इति कीर्तने प्रयोजनं न किं चिदस्तीति तल्लक्षणीयाकाडायां घाक्यशेपात प्राणादयस्तल्लक्षणीया निश्चीयन्ते एवं विशिष्य ब्रह्मवत्रग्रहणं निष्प्रयोजनं सदितरेषामपि केषां चिटुपलक्षमित्युपलक्षणीयविशेषाकावायां पश्चातनमृत्यपसेवनकीर्तनात् तदुपसिध्यमानं सर्वमुपलक्षणीयं निश्चीयत- १० इति परिहाराद्यभिप्रायमाह पञ्चपञ्चनखादी हीति । अग्नेयाघ्रादि- जीवस्य च यत्किञ्चित्संहर्तृत्वसम्भवे ऽपि सकलचराचरसंहर्तृत्वं परमात्मन एवेति टीकाक्तमयुक्तम् । अधिकारस्य तस्य संहर्तृत्वस्येवायोगादिति शङ्का निराकरोति मायोपाधेरिति । मायिनं तु महेश्वरमिति मायोपाधिकपर- मेश्वरप्रकरणे यस्मिन् क्षेत्र संहरत्येष देव इति तस्य संहर्नृत्यं श्रूयते तच्च ·१३० गुंहाप्रविष्टाधिकरणम् । २३६ संसारपरिभ्रमणखिन्नान्प्राणिनः कं चित्कालं महासुपुश्या विश्रान्ति प्रापयि- तुमिति न तत्तस्य देोपायहम् । प्राय: प्राणिनां देनन्दिनशर्वरीषु युगपत सुपुतिप्रापकाऽदृष्टोन्मेषघन्महाशर्वसेषु सर्वप्राणिनां युगपन्महासुषुप्तिप्राप- काऽदृष्टोन्मेयोपि नानुपपन्न इति भावः । अथ प्रयमप्रतोतभोग्यत्वलक्षणा- पवादेन विनाश्यत्वलक्षणां व्युत्पाद्य ब्रह्मलिङ्गस्योन्मेपणीयत्वादस्पगुब्रह्म लिङ्गता ॥ गुहां प्रविष्टावात्मानी हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ पूर्वसिद्धान्तपक्षाक्षेपं इंति । बुद्धिजीवाविति पूर्वपक्षस्य जोधप. रमात्मानाविति सिद्धान्तपक्षस्य चाक्षेप इत्यर्थः । प्राकृतसुपर्णेति । द्वा सुपर्णेति मन्त्रान्तरे द्वित्वस्य सुपर्णविषयत्वादिहापि तद्विषयत्वशङ्केत्य- थः । यदि सृषिमन्त्रकेपुकानामिति । तद्वानासामुपधानी मन्त्र सतीष्टका. मुलुश्च मतोरित्यनुशासनात्सृष्टिशब्दः सृष्टिमन्त्रोपधेयेटकावाची । नन्विष्टकानामुपधाने विधानमित्ययुक्तम् । मन्त्रविशेपोपधेयत्वेन सृष्टिशब्देनानूद्यमानानामिएकानामुपधानस्य प्रागेव प्राप्तर्वक्तव्यत्वात् । अ. न्यथा सृष्टिशब्देनानुवादस्योपधानविधानस्य चान्योन्यापेक्षत्वेन परस्पराम्प्र- यापतेः । सृष्ट्यसृष्टिमन्त्रकत्वविशेपस्येत्याद्यप्ययुक्तम् । सृष्ट्यसृष्टिमन्त्रापधेय- त्वविशेषावगमोपायाभावे सर्वासामिष्टकानां सृष्टिमन्त्रोपधेयत्वावगमे ऽपि तुल्यन्यायतयोपायाभावेनास्याप्यनवगमप्रसङ्गात् । सृष्टिमन्त्राम्नानचारिता- याय तदुपधेयत्वावगमे तथैवासृष्टिमन्त्राम्नानचारितार्थाय सृष्टिमन्त्रैश्चतु- दशभिरूपधेयाश्चतुर्दशेष्टकास्तत्संगलितस्त्रिभिरसृष्टिमन्वैस्पधेयास्तिम इ. टका इति विशेपावगमोपपत्तेः । कथं चित्सृष्टिमन्त्रोपधेयत्वावगम एवोपायो ऽस्ति नाऽसृष्टिमन्त्रोपधेयत्वावगम इति विशेषसमर्थने ऽपि सी एवेष्टकाः सृष्टिमन्चकाः स्युरित्यापादनमयुक्तम् । प्राणभृत उपदधाति चिचिणीरुपद- धाति वत्रिणीरुपदधातीत्यादिविध्यन्तरवलात प्राणभृदादिमन्त्रान्तरोपधेये- टकानामप्यङ्गीकार्यत्वात्सर्वेष्टकोपधानस्य सृष्टिमन्त्रकत्वे ऽप्यस्सृष्टिमन्वान- * अत्र द्वितीयम् अधिकरणम् संपूर्णम् । + मुपर्ण मन्त्रान्तरे इति २ पु णः। है उपाधेया इति २ पु. प्रा.!

·२३६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा २ अधि २ कोटितया फलसशयहेतुत्य सम्भवति तथापि कोटिपयसाधारणधर्मतया १३६ । २३ सहर्तृत्ववत्सशयहेतुत्य न सम्भवतीत्यत्र तात्पर्यम् । मृगयाविनोदे युद्धमृगयाविनादे । मृगयाविनोदिन इति पाठः साधुः । मृगयाविन इति पाठस्त्यतरद्वयभ्रंशेन प्रामादिकः । अथ धा युद्धरुपया मृगयया भवति पर पतिदुष्टमृगोपद्धत स्वदेशमिति चा हिनस्ति तानिति चा मृगयाषी । अब रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृयवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्यवा यालिङ्गनहिसादानभागवियिति धाताराभीण्य ताच्छील्ये या णिनिः । क्षत्रिय एवेति । वस्तुतो मृगयासु मृगहन्ता क्षघिय एव प्रतीयतइ- त्यर्थः । यद्यपि त्वत्कृपाणभुजङ्गस्य क्षीर विद्धिपता यश इत्यघोपचरितक्षीरप्रति- सम्बन्धिनि कृपाणे मुख्यतत्पातृत्वादर्शनानाय नियम. । तथाप्युभयथा दर्शने सत्यच बाधाभावेनानारोपितमेर भोक्तृत्व याह्यमिति भाव. । नन्बोदनशब्देन प्रसिद्धोदनगत भोग्यत्व लक्ष्यते चेतत्पतिसम्बन्धिन्यतृत्व भोक्तृत्वमिति प्रतीसावपि तेन विनाश्यत्व लक्ष्यते चेदत्तत्व विनाशकत्वरूप सहर्तृत्व पर्यवस्येत् तत्परस्मिन् सम्भवतीति चेन्न । गौणवृत्तावसाधारणगु- णग्रहणसम्भवे साधारणगुणग्रहणायोगात् । न ह्यग्निर्माणवक इत्यच पैडल्या- देरिय द्रव्यत्वादेर्यहणमस्ति । मृत्यूपसेचनमन्निधानादत्तृत्व सहर्तृत्वमित्य. भ्युपगमे ऽप्यग्निरेवात्तेति पूर्वपक्षान्तर यदि त्विति टीकाया दर्शित तदनु- "। २५ पपन्न परमात्मनो ऽपि सहर्तृत्वसभवादित्याशवाह अविक्रियस्येति । नन्वत्ता निर्विशेष. परमात्मेति नोच्यते यच स इति तस्य पृथग्यहणात सविशेषस्य तु महत्वादिविकारवत् सहर्तृत्वविकारो ऽप्युपपद्यते। नैप दोष. । अविनियस्येत्यनेन रागद्वेषादिप्राणिमहारहेतुविकाराभावस्य विवक्षितत्वात् । न च प्राणिक्रमानुसारेण सहर्तृता स्यादिति वाच्यम् । समृत्युकस्य सकलस्य युगपन्नाशहेत्वदृष्टपरिपाकमेलनासभवात् । न च क इत्या वेदेति दुर्जा नत्वलिङ्गादता परमात्मा स्यादिति वाच्यम् । तस्य साता यत्र प्रतिष्ठित- सन्मानविषयत्वे सभवत्यावृत्या ऽतृतिपयत्वस्याकल्पनीयत्वादिति भाष. । सिद्धान्तटीकाया ब्रह्मक्षशरीरयाभांगायतनभोगसाधनरूपयोरोदनबट् भोग्यत्वगुलस्य गौणवृत्तिनिमित्तत्व निराकृत्य स्वाभिमत विनाश्यत्व गुण स्य स्वाभिविनाश्यत्वात १५ मा । .

·परमेश्वरस्यातृत्वप्रतिपादनम् । तनिमित्तत्वमुपपादयितुं प्रवृतस्य न चाच मृत्युरिति टीकाग्रन्थस्य तात्य- यमाह अपि चेति । ब्रह्मवयोमृत्योश्च तावदोदनापसेचनभावरूपणा- १३७ । २ दनदधिरीत्या संबन्धः प्रतीयते तथा च विनाशकमृत्युसंसृष्टत्वप्रतीत्यनु- सारादोदनशब्दैन विनाश्यत्वं लक्षणीय स्थबुद्ध्युपस्थापितवैशेषिकगुणाग्रह- णादप्येकवाक्यताप्नपदान्तरार्थोपस्थापितगुणग्रहणस्य बुद्धिलाघवेनेकवाक्य. तासामर्थ्येन च न्याय्यत्वात् चरमश्रुतेनाप्येकवाश्यान्तर्गतपदान्तरार्थनानु- पस्थितण्यापेक्षिते तस्य पुरुपबुद्धा कल्पनीयत्वात् । अत एव हताः शर्करा इति विधेयस्याञ्जनस्य साधनापेक्षायां वाक्यशेषस्तुतं घृतमेव गृह्यते न तु पुरुषकल्पनीयं तेलवसादिसाधारणं द्रव्यमाघम् । एवं चौपसेच- नत्वरूपणे ऽपि स्वयमद्यमानत्वे सत्यन्यादनहेतुत्वरूपमुख्यगुणा एवामा- धारणतया स्वारस्यावगतो निमित्तमवतिष्ठते । अतस्तस्य निमितत्वमदनं ब्रह्मकर्तृकसंहार इति पक्षण्व घटते । तेन मृत्योरपि संहार्यत्वाद् भूत- वर्गसंहार मृत्योद्वारत्वेनान्यसंहारहेतुत्वाच्च । न त्वदनं जीवकर्तृको भोग इति पक्षे मृत्योरभोग्यत्वादन्यभोगाऽहेतुत्वाच्च । एवं मृत्योरुपसेचनत्य- रूपणान्मृत्युना संहाय यावच्चराचरात्मक भूतजातं तत्सर्व ब्रह्मक्षपशब्दा. भ्यामुपलक्षणीयमित्यपि सिध्यति । तेन सकलचराचरसंहारकता परमेश्वर इहाता प्रतीयतइति भावः । ओदनपदात्प्रथममिति । ब्रह्मक्षयोः स्वशरीरभृत्यगरीरादिरू- पेण भोगायतनभोगसाधनत्वे ऽपि स्त्यादिरूपतया भाग्यत्वमपि संभवति।. व्याघ्रादिजीवविशेष प्रति तयोर्भक्ष्यतया अत्यन्तान्तरङ्गं भाज्यत्वमपि संभ- वतीति भावः । ब्रह्मक्षत्रमृत्युश्रुतीनामिति । न तावत्सर्वं ब्रह्म क्षत्रं च "।. कस्य चिज्जीवविशेषस्य भाग्यं भोज्यं वा संभवति नतरां ब्रह्मोपलक्षि- घराचरमता यावद् ब्रह्म क्षत्रं च कस्य चिज्जीवविशेषस्य भाग्यं भोज्यं या तत्परतया ब्रह्मक्षत्रपदयोः संकोचो वर्णनीय: । मृत्युशब्दश्चाविशेषेण संहा. एक प्रत्याययन् किं चिद् व्याघ्रादिभक्षणीयब्रह्मक्षच||संहारकपरतया संकोच. पुरुपद्धिकल्पिमिति पु. पाः । * अन्तरद्दभाज्यामिति २ पु. पा. ! Hघमिर्मात यु। + रुपेणापोति २ पु. पा.। इ भाग्यमिति नास्ति १ युः।

·२४० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पो. २ अधि ३ धक्योक्तिरयुक्ता 1 उपधानाऽविनियुक्तानामपि नेपामिष्टकायहणादिषु धिनिया- गेनाग्निप्रकरणाम्नानचारिताोपपत्तेः । अत एव तदानर्थक्यपरिहारायाज. हलवयोक्तिरप्ययुक्ता । तस्मात्सर्वमिदमसमञ्जसमिति चेत् । उच्यते । प्रयमिहाचार्याणामभिप्राय: । सृष्टिशब्दोत्तमन्यविशेषोपधेय. त्वेनानुवादान्यथानुपपत्त्येप्रकाड़े उपधाने तत्र सृष्टिमन्त्राणां विनियोगे च विधिः कल्प्यते कल्प्यश्रुतिसिद्धमपीटकोपधानं प्रत्यक्षविधिस्पृष्टं भवत्विति एतदर्थ तस्य पुनर्विधानं प्रत्यक्षविधानस्य च फलं सृष्टिमन्वोदितानामिष्ट- कानां मध्यमचितावुपधानं न त्वमानप्राप्तिः । असति तस्मिन्विधा मध्यम- चितिप्रकरणानाम्नातानां तासां तस्यामुपधानं न लभ्यते सति तु तस्मिन् लभ्यते । मध्यमायां तु वचनाद् ब्राह्मणवत्य इति पञ्चमाध्यायाधिकरणे यां वे कां चन ब्राह्मण यतीमिटकामभिजानीयात्तां मध्यमायां चितावुपद- ध्यादिति वचनेन प्रत्यक्षज्ञानवाच्यभिपूर्वजानातिवशाद् वचनेन प्रत्यक्ष- ब्राह्मणोदितानामिष्टकानां मध्यमचितावुपधानं न त्वन्ते तु बादरायणा इति न्यायाच्चित्यन्तरइति निर्णीतत्वात् । एवं च सृष्टिशब्दस्य सृष्टिलिङ्गकमन्त्र- वाधित्वेनेतद्वियुपासास्विष्टकामु सृष्ट्यसृष्टिमन्त्रकत्वरूपावान्तरविशेषानवग- मात सर्वा एतद्विध्युपाता इष्टकाः सृष्टिमन्त्रकाः स्युः । तथा चासृष्टिलि. कमन्त्रापधेयेष्ठकानां मध्यमचित्यलाभान्मध्यमचित्युपधेयेटकामन्त्रसंवलि ततयेकस्मिन्ननुवाके समानानमनर्थकं स्यात् सृष्टीरुपदधातीति विधानान- न्तरमेकया ऽस्तुवतेत्यादिमन्तोषधेयानां सादथानामिष्टकानां प्रत्येफस्तुतिपू. र्वकमाम्नातो यत्सपदशेष्टका उपदधातीति वाक्यशेपश्चानर्थक स्यात् तन्मा भूदित्येतदर्थ सृष्ट्यसृष्टिमन्त्राणां सादशानामप्येकसमुदायवर्तित्वेनाऽजह- लक्षणा ऽऽश्रितेति। यद्यप्यस्तु वेत्यादिटोकायां जीवपरमात्मपक्षे बुद्धिजीवपक्षे च प्रकृ. तिप्रत्ययाधुभावपि मुख्यावेव हेतुकर्तृसाधारणकर्तृत्वसामान्यस्य कृदर्थत्वात हेतुकर्तृत्वरूपकर्तृत्वविशेषविवक्षायां णिजान्तभावे कर्तव्ये ऽपि कर्तृत्व- सामान्यविवक्षायां तदन्तभावाऽनपेक्षणात् । करणस्यापि बुद्धः कर्मवत्कर्मणा म.म अ५ ३ म १९ । •+ ले मू ५पा -मू १९ ।

·गुहाप्रविष्टाधिकरणम्। २४१ तुल्यक्रिय इति सूचोक्तरीत्या कर्मण इव कर्तृत्वसंभवाचेति तयोर्मुख्यतेवोप. पादितेति योजयितुं शक्यम् । शतुः स्वतन्त्रत येव शक्तिः करणे च न मुख्यं कर्तृत्वमित्यड्डीकारे ऽपि युद्धिजीवपचे कारकत्वसामान्यइव जीवपरमात्म- पक्षे कर्तृत्वसामान्ये प्रत्ययस्येव लक्षणोक्तेति योजयितुं शक्यम् । तथाप्येव- मपि योजयितुं शक्यमिति वैभवादित्यं व्याख्यातम् । गुहामविष्टादिपदानुसारेणेति । सर्वगतस्य ब्रह्मणो गुहार्ति- १३८ । ६ त्यसंभवे ऽपि गुहाप्रवेशो न संभवति । अस्मिन्प्रकरणे प्रकरणान्तरेषु च ब्रह्मणः प्रवेशप्रवणम् अनेन जीवनात्मना ऽनुप्रविश्येति श्रुताविव जीवभा- वाभिप्रायन । न चेह तथा योजयितुं शक्यम् । गुहां प्रविष्टाविति जीयवद् द्वितीयस्यापि पृथक्प्रवेशप्रषणात् । न हि जीवभावेन संसारित्वमभिनेत्य ब्रह्मेव संसरतीति व्यवहारवट् ब्रह्मणी संसरत इत्यपि व्यवहारः संगच्छते । तथा अनुतमेपत्तमेषु लोकप्वित्यादिश्रुत्यन्तरेषु ब्रह्मया लोकवर्तित्वप्रसिद्धा- ‘वपि सुकृतस्येति विशेषणादिह प्रतीयमानं सुकृतफलभोगार्थलोकावस्थान ब्रह्मणो न संभवति । न च ब्रह्मविद्वचनविषयत्व ब्रह्मलिङ्गमपि भूयतति शङ्कनीयम् । तस्य पञ्चाग्न्यादिवचनविषयत्वरूपप्रबलजीवलिङ्गप्रतिहतस्य ब्रह्मविदो ऽपि ब्रह्मेश्यबोधनाय बुद्धिविविक्त जीवमन्विच्छन्तीत्येतत्परतया कथं चिद्योज्यत्वात् । न हि पञ्चाग्न्यादयः कर्मठाः संसारिजीवविविक्तमम- सार्यात्मस्वरूपं वदन्ति तदवगमस्य कर्मानुष्ठानविरोधित्वादिति भावः । अस्य द्वितीयतेति श्लोकभागं व्याकुर्वन्नेव श्लोकमवतारयति अस्ये- ति । द्वितीयशब्दः पूरणप्रत्ययान्तो ऽप्यच जीवस्य ब्रह्मणा सह द्वित्वा- धारत्वं लचयतीति भावः । द्वितीयवान् द्वितीय इति मत्वर्थीयाचप्रत्यया- न्ततया ऽपि द्वितीयशब्दो योजयितुं शक्यते अर्शश्रादेराकृतिगणत्वात् प्रथमं सद्वितीयत्वइत्युत्तरश्लोकानुरोधाच्च । प्रथममितीति । जीवस्यापि स्यता गुहाप्रवेश न संभवति तस्य "। १२ स्योपाध्यन्त'करणोपाधिकः संभवति चेत् परस्यापि स्वनियम्यान्तःकरणा- पाधिक: संभवतीति तुल्यम् । प्रत्युत बुद्धिजीवपक्षण्य स्वतःप्रवेशवत्या बुद्धा सह तटुपाधिकप्रवेशस्य जीवस्य प्रयवर्णनं न संप्रति न घुपटम्भ- + एतत्पतीकस्यान प्रधानोति दृश्यते २ पुः। • यिक्तिमिति पु. पा ।

·२४२ येदान्तकल्पतरूपरिमले [.१ पा. २ अधि. ३-४ कोपाधिकगुरुत्वशालिनि सुवर्णे गुरु सुवर्णमिति व्यवहारवटुपष्टम्भकसुवर्णे, गुरुणी इत्यपि व्यवहारो दृश्यते। सुकृतलोकवर्तित्वं फर्मफलभोक्तजीवस्येव तदन्तयामियो ऽप्यस्ति । छायातपत्वनिर्देशो ऽपि जीवपरयौरव प्रकृता- पयोगितया श्लिष्यते समाने चेतनत्वे कथमृताने जीघस्य पारतन्व्यं परस्य स्वातन्त्र्यं चेति शहानिवर्तनाय तयारचानतमाभिभवतदभावरूपविशेषप्रव. र्शनार्थत्वात् । पञ्चाग्नय इत्यादिब्रह्मविदां विशेषणं ये प्रापञ्चाग्निशुअषया ये वा नाचिकेतादिचयनरन्तःकरणशुद्धि प्रामा: तएव तत्प्रसादाद् लब्ध निर्विचिकित्सब्रह्मविद्याः इत्थं वदन्तीति विशेषप्रतिपत्यर्थमिति प्रथमाव. गतनाद्वितीयत्वानुसारेण सर्व सुयोजम् । न च स्वरूपद्वितीयान्वेषणे परतन्त्रत्वादिना सस्य बुद्धिरपि सस्पेति शङ्कनीयम् । स्वाभाविकधर्मस्य चेतनत्वस्यान्तरङ्गत्वात् सुखाद्यनुभवितृपरपिबच्छब्दसंस्पृष्टत्वाचेति भावः । आध्वंसते पागच्छत्तीति । ध्वंसु गती चेति धातुः । उच्छे- 11१ धत्वावृक्षमिति । ओ वश्च च्छेदन* इति धातोवृक्षशब्दः । ननु पिप्पल. शब्दो ऽश्वत्थवाची फले लुगिति विकारार्थतद्धितलुकि तत्फलं प्रयास फले सस्यं च पिप्पलमित्यनुशासनादृक्षवल्ल्यादिफलसामान्यं वा ब्रूयाद् न तु कर्मफलमित्यत आह संसारस्येति । अर्ध्वमूलो ऽवाशाख एषो ऽश्वत्यः सनातन इति श्रुतिः । अस्य महिमानमिति घीतथोक इति श्रुतिगतमिति- शब्दं भिन्नक्रमतया योजयति अस्यैवेति यदा पश्यतीति । क्रियाप्रय. णाभावाद्वीतशोक इत्यस्यापेक्षिता भवतीति क्रिया ऽध्याहृता । चीतशोकः सन्नस्य महिमानमिति यति प्रामोतीत्यपि योजयितुं शश्यम् । गुणाभाव. छान्दसत्येन स्वयंभुवे इत्यादाधिव संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वेन चापपाद- यितुं शक्य: ॥ अन्तर उपपत्तः ॥ १३ ॥ ननु य एष इति सर्वनाम्नाः प्रकृतपरामर्शित्यसंभवे सत्यागायोगाद. व्यवहितप्रकृतपरामासंभवे व्ययहितप्रकृतपरामर्यस्य तस्मिन् यदन्तस्सद- न्वेष्यमित्यादियु संपतिपनत्वेन अग्नियिद प्रयधानस्याप्रतियन्धकात्याद छेदने रति दुसत्यनुयो धागुपटे शटो धिको यो । + स्वादिस्पम्वितः पाठः १२ । पत्र समीपं गुहापिष्टाधिकरणं पूर्णम् । . श्रीमा ·अन्तराधिकरणम् । २४३ वक्तभेदे ऽप्यग्न्युपदिष्टार्थत्याचार्यबुद्धिस्थत्वाच कं ब्रोति वाक्यप्रकृतब्रह्मप. रामर्शित्वं तयोर्वतुं युक्तमिति तदनुसारेणाक्षिवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वनिर्णयः स्यादित्याशाह इयं चेति । प्रतिविम्यनिश्चायकत्वादिति । न चा. न्तरादित्यवाक्यस्य अन्तरविवाक्यस्य च दृश्यतइत्येतत् शास्त्रीयदर्शनपरं किं न स्यादिति शङ्कनीयम् । यत आदित्ये प्रतिबिम्बादर्शनेन अन्तरादित्य- वाश्यप्रतिबिम्बपूर्वपक्षो न संभवति । अन्तरक्षिषाक्ये ऽपि तत्स्वरूये सन संभवतीति तयोर्देवतापूर्वपक्षः कृतः । अतस्तत्र पूर्वपक्षे ऽपि शास्त्रीयमेव दर्शनमन्वेष्यं जातम् इह तु प्रतिबिम्बपक्षः संभवति प्रतिबिम्वे सुप्रसिद्ध- लोकिकदर्शनसत्वान्न शास्त्रीय पूर्वपचे ऽपि शास्त्रीयमेष दर्शनमन्वेष्यमिति घेषम्यात् । अनेन सदतिश्चोक्तति । नन्वेकेनोपक्रमगतेन पाश्चात्यानां बहूनां १३६ । १. बाधनमयुक्तम् । भूयसां स्यात्सधर्मत्वमिति न्यायविरोधात् । भूतादि- पादव्यपदेशाद्यर्बहुभिरुपक्रमश्रुतस्यापि गायचीपदस्य ब्रह्माणि नीतत्याच्च । पूर्वाधिकरणे तु गुहाप्रवेशादीनामुपक्रमानुसारेण न बाधनं कृतं किं तु तेषामपि जीवपरमात्मपते स्वारस्यमेवास्तीत्युपपादितम् । इह तु प्रसिबि- म्बपूर्वपक्षषादिना ब्रह्मात्मश्रुत्यमृतत्वाभयत्वसंघद्वामत्ववामनीत्व भामनी- त्वपुष्करपलाशवाक्यावगतार्चिरादिवाक्यावगतफललिङ्गानि बहूनि बाध्या- नीति चेन्नैष दोषः । आत्मश्रुत्यादीनामितिशब्दशिरस्कत्येन मनो ब्रह्मती. त्यादिवदतस्मिस्तद्रूपप्रत्ययपरत्वावगमाद् वचनबलाद्वैवाहिकवधूदर्शनेना- भ्युदयवत्पुष्करपलाशवाक्यावगतफलस्य पञ्चाग्निविद्ययेवाब्रह्मविषयया ऽपि प्रतिबिम्बोपासनया ऽर्चिरादिवाक्यावगतफलस्य चोपपत्तरिति भावः । श्रत आहेति गसिघच्चन, विद्यान्तराभिप्रायम् । गतेरघत्यर्थत्वात्। न सूक्तपरिशि- ष्टाभिप्रायम् एषा सोम्य तइत्यादिना ऽग्निविद्यावदात्मविद्याया अपि निरव. शेषोपदिष्टत्येनोपसंहारात । अन्यथा देवयानगतिवचनस्यात्मविद्यायामिवा. ग्निविद्यायामप्यन्वयप्रसङ्गादित्याहेत्यर्थः । सापेक्षत्वादिति । प्रकृताभावेन "। १७ प्रागपर्यवसितामिधानयोः सर्वनाम्नो: पुरुषपदादिविशेष्यान्ययापेक्षत्वादित्य- * संयद्वामनोत्यवामनीत्येति ५ पु. पा.। + प्रमविषयेति २ पु पा.। * गतीप्ति नास्तिः पुः ।

·- २४४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. २ अधि ४ थैः । छायात्मनीति । इतिशब्दस्तगर्थविषतां धारयति यच प्रत्ययो विव. क्ष्यते न तु यचोक्तार्थावच्छेदेनातवचनसंवन्धस्तथापि यथा इति ह स्मोपा. ध्यायः कथयतीति इह चावाचेति । अस्येतिशब्दयुक्तपत्तरेष्वपि वाक्येष्वनुपङ्ग इति न ब्रह्मश्रुत्यादिष्वप्यविवक्षाप्रसङ्गः । अतः छायात्मनितेषां क्लेशेन योजना ६ । २३ कार्येति भावः । तदू व्याख्यातीति। प्रसिद्धवदित्यादि विद्वद्विण्यं रोचनार्थ- मित्यन्तमुपातंभाध्यं विटुपो विषयः शास्त्रत उपलब्धि रित्यादिग्रन्येन व्याख्या तीत्यर्थः । केषु चित् टीकाग्रन्थकोशेषु विदुपः शास्त्रात उपलब्धिरित्यादिपि- यशब्दरहितः पाठो दृश्यते सतु सुगम इति न व्याख्यातः । वननीयानीति। घन सम्भक्ताविति धातोरीणादिकप्रत्ययान्ततया निष्पन्नो वानशब्दः सम्भजनी- यवाची शोभनेपु पुण्यफलेषु स्वर्गादिभाग्यवस्तुपु पर्यवस्यतीति भावः । निमितीकृत्येत्यपेक्षितो ऽध्याहारस्तदनध्याहारे परमेश्वरस्येव फलभोक्तृत्व- प्रतिपादकत्वापत्तरिति भावः । न चैतदिष्टमिति टीकायामेतच्छब्दार्थमाह न चैतत्प्रतीकत्वमिष्टमिति । नन्वेष्टव्यमेव प्रतीकत्वं प्राण ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्मेति निर्देशस्य नाम ब्रह्म मनो ब्रह्मेत्यादिनिर्देशसाम्यात प्राणं च हास्मे तदाकाशं चाचुरिति प्राणादिशब्दनिगमनदर्शनाच्च । ब्रह्म- प्रधानत्वे हि ब्रह्मशब्देन निगमनं स्यादित्यत आह एपा सोम्येति । इदमुपलक्षणं प्रतीकत्वे कं च खं च न विजानामीति वन्तं प्रति यद्वा- व कमित्याद्युतरमप्यसमन्जसं स्यात् । न चेदमपि वैषयिकसुखे भूताकाश- दृष्टिपरं भूताकाशे पयिकसुखदृष्टिपरं च किं न स्यादिति शङ्करम् । के ब्रह्म खं ब्रहोत्यस्याथाऽज्ञानेन पृष्टवन्ते प्रति दृष्टिविध्यन्तरकथनस्योतरत्याध्या- गादतो निगमनयाक्यमुपक्रमानुरोधात पाणं हिरण्यगर्भाख्यं कार्य ब्रह्म सदाकाशं परं ब्रह्मरूपं सुखविशिष्टाकाशं चोचुरित्येतदर्थकमिति न तद्वि. रोध इत्यपि दृष्टव्यम् । १४० । १८ पूरयित्वेति । नन्याचार्यस्तु ते गतिं वक्तेति घदतामग्नीनां स्थान- गुणविशेषान् पूरयित्येत्यभिप्राय: फुतो ऽधगतः । प्राचार्ययाक्ये स्थानगुण- कीर्तनादर्शनादिति चेन्न । तत्कीर्तनस्य प्रतिधिम्बोपासनाविषयत्यवादिनं पूर्वपक्षिणं प्रति मुसत्यविशिष्टनह्मोपासनाधिधिशेपत्यासिद्धेः । य ग्प प्रति •मास्यतम्योपस्थिरिति २ पुः। . .

·आचार्ययाश्यतात्पर्यनिरूपणम् । २४५ सर्वनामोः प्रकृतपरामर्शित्यस्याभाव्यात मुषिशिष्टब्रह्मप्रकरणासमाये ऽक्षि- • पुरुषस्तदेय प्रकृतं ब्रह्म भवेदिति स्थानगुणकीर्तनस्य तेन तद्विषयत्वसिया ततः पूरयित्वेत्यभिप्रायो ऽवगत इति चेद् न । अवेध य एप आदित्य इत्यादिप्यग्निषिद्योपदेशयाक्येयु तयोः प्रकृतवापरामर्शित्याभावेन तद्ध- दिहाप्युपपत्तेः । यद्यग्निभिः स्वषिद्यानामात्मविद्यायाश्च भेदेन कीर्तितत्या- तप तयोः प्रकृतपरत्वं त्यक्तं तवापि निरवशेषोपदिष्टत्येनात्मविद्यायां उपमहतत्वात् तयास्तत्यक्तमिति समानम् । न चाचार्यपाक्षिपुरुषोपदे- शानन्तरं पराञ्चं वेदेत्यक्षिपुरुषविदमुपतिप्य अथ यदु चैवास्मिन्नित्या- दिना तस्याक्षुिरादिगतरुपदिष्टत्वादधिपुरुष: प्रकृतं ब्रह्मघ भवेदन्यथा गन्युप- देशस्य तद्विपयत्याभावेन गतियचनविरोधप्रसङ्गादिति वाच्यम् । गतिवच- नस्य विद्यान्तरोपदेशविषयत्वोपपत्तेः । तस्य प्रकृतब्रह्मविद्यान्वयिदेवया- नगतिविषयत्वे ऽप्याचार्य: स्वयमपि विद्यान्तरमुपदिश्य तदन्वितदेव- यानगतिमुपदेक्ष्यतीत्येतदग्नयो निश्चित्याचार्या यां गतिमुपदेक्ष्यति मा प्रकृतब्रह्मविदो ऽयीत्यभिप्रायेणाचार्यस्तु तइत्याद्यवोचन्निति तदुपपादना- पपत्तेः । गतिमाचबचनप्रतिचानस्य स्थानगुणवचनयोः प्रकृतब्रह्मान्वयित्य- कल्पनाविरुद्धत्वाच्च । तस्मात्यायित्वेति शेपाध्याहारो न युक्त इति चेदु- ध्यते । गतिवचनप्रतिज्ञानं देवयानगतिवचनप्रतिज्ञानमेव शुरुकृष्णे गती होते श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाचे त्यादिवेदार्थाभित्रव्यवहारेषु गतिशब्दस्य देवयानविषयनिरूढप्रयोगदर्शनात् । तच च पूरयित्वेति न शेषाध्याहारः किं त्वाचार्यस्तु ते इति श्रुततुशब्दार्थकथनं तथा चान्यैश्च कैश्चन विशेष: सहाचार्यो गतिमुपदेक्ष्यतीति गतिवाक्यस्यार्थः । तच्च गतिवाक्यं ब्रह्म प्राप्तिलिङ्गात्प्रकृतब्रह्मविद्यामानविषयं नाग्निविद्याविषयमपीति ते विशेषा आचार्यवाक्ये वक्ष्यमाणस्थानगुणादिरूपाः पर्यवत्यन्तीति । न च वाच्यमय यदु चेवास्मिन्नित्यादिना पञ्चाग्निविद्यादिप्रसिद्धायां देवयानगताविह विद्या. यां दहनादिशवकर्माभावे ऽप्यचिरादिनानिर्भवतीति विशेषो ऽभिधीयते अतः स एव विशेषस्तुशब्दार्थ: स्यादिति । सङ्कोचे कारणाभावेनाऽऽचार्य. वाक्ये ये ये विशेषा दृष्टास्लपां सर्वेषामपि तुशब्दार्थत्वोपपतेः । गतिमाचा- . . ध्यास मू.अ. १ पा. २ सू. १५ ।

·- २४६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. २ अधि. ४-६ भिधानप्रतिज्ञानमिति भाष्ये गतिमाषाभिधानप्रतिज्ञानादिति टीकायां च माघशब्दो धर्म्यन्तरव्यवच्छेदक इति न घिरोधः । अथ पा श्रुतिसूयोर्ग- तिशब्दः कर्मव्युत्पत्त्या फलवाची देशानां प्राप्यफलोक्तावेष तत्पापकमार्गा- कालोत्पादात । प्राचार्यवाक्यं च सर्व सोपपादकविद्याफलपरमेव । पुष्करपला. शवाक्यं तावत्फलपरमिति स्पष्टम् । सर्पिरुदकवाक्यं निलेपस्य ब्रह्मणस्तदु- चितमक्षि स्थानमिति स्थानगुणकीर्तनद्वारा तत्क्रतुन्यायलभ्यपापाश्लेषपरम् । संयद्वामादिवाश्यान्यपि तत्क्रतुन्यायाश्रयेणेवोपास्यगुणानुसारिफलप्रतिपाद- कानि । स यतानिति वाक्यमनावृत्तिवाक्यं च पुनरावृत्तिकेयरहितब्रह्मलोक- प्राप्तिफलकम् । अर्चिरादिवाक्यानि तत्प्रापकमार्गौपदेशेन फलप्राप्युपपाद- फानीति सर्वमिदमाचार्यवाक्यं गतिमाघाभिधानपर्यवसायीति न भाष्यटीका. विरोधः । आत्मानं जगतः सूर्यमिति सूर्यान्ताम्यभिप्रायम् । सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपश्चेति श्रुतिः । तस्माद्युक्तं पूरयित्वेति । हिरण्यगर्भभूतमिति । श्रादित्यस्य ब्रह्माण्डोदरजाताहिरण्यगर्भ- रूपत्वमसदेवेदमग्रासीत्तत्सदासीत्तत्समभवत्तदायड निरवततत्यादिच्छन्दो. गोपनिषद्वचनजातेन मृते द्विधाभवनादात ब्रह्मायडे जातो मार्तण्ड इत्यादि- सद्वाधिनी मार्तण्डशब्दस्य पौराणिकव्युत्पादनेन विद्यासहायो भगवान् यस्यासी मण्डलान्तरे । हिरण्यगर्भः पुषो ऽसायीश्वरो दृश्यते परः । प्रत्यादिपुराणवचनेन चाषगतम् । के चितु प्रात्मपदं केवलपरमात्मपर परमात्मानमुपास्य सत्यलोके हिरण्यगर्भमादित्यं प्राप्नुवन्ति आत्मशब्दमापस्य मर्यान्सामिपरत्यफल्पका- भाषादिति व्याचक्षते । ज्योतिः सूर्य इति । अग्निातिरिति स्मृती क्रमा न विषवित इति भाषः । १४१ ।१ अन्त-म्यधिदेवादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥ श्लोकनिरसनीयव्यभिधारशङ्कास्पदमनुमानं दर्शयति अशरीर इति । सदं हेतुगर्भ विशेषणं परमेश्वरस्यापि नियम्येन पृथिव्यादिना शरीरवत्य. ४० । २२ माशाहोददिप्ति २-५ पुःपा.. + पर चतुर्थ अन्ततिधिकरणं पूर्वम् ।

·२४० अन्तर्याम्यधिकरणम् । अदृश्यत्वाद्यधिकरणम् । मस्ति यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्यतेः । असा हेत्वसिद्धिपरिहारार्थ नियम्यातिरिक्तशरीरराहित्य हेतुरिति वक्तव्यमित्यापाद्य तप व्यभिचार- मांगते नन्विति । पारिशेष्यादिति । सो ऽपि नान्तर्यामीति पूर्व- वास्यादन्तयामीत्यनुषड्नः । तस्य पारिशेप्याज्जीव स्वेति समनन्तरं पक्ष्य- माणेन संबन्ध इत्यर्थः न तु पारिशोप्याज्जीव एवेत्यस्य तस्माज्जी- धात्मेवान्तयामीत्युपसंहारपाक्ये घक्ष्यमाणेनान्तर्यामिपदेन संबन्ध इत्यर्थः । तथापि जीवात्मपदपवणातन पानसत्यापतेः । अमृतत्वाद्युपपादकरन्यथे. स्यादिवाक्येळवहितस्यास्य तवान्वयासम्भवाच्च । ननु तस्माज्जीवात्मेवेत्युपसंहारो न युक्तः । पृथिव्यादिशरीरकाणां सतदधिदेवतात्मनां श्रोतुगौतमस्यात्मनश्चकत्वाभावेन पृथिव्यादिपाये- वेष तात्मेत्यस्यानन्वयात् । अत: पूर्वपक्षाभासो ऽयमित्याशयावतारयति पूर्वपक्षमिति । अदृष्टो द्रष्ठेत्यादी दर्शनप्रवणमननविज्ञानानियद्यात्मनो वा १४१ पुरे दर्शनेन अवणेन प्रात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रत्य. भिजानादात्मविषयसाक्षात्कारप्रवणमनननिदिध्यासनानि यदि वा धनु:- पोचमनोबुद्धिकरणकज्ञानानि उभयथापि तद्वत्त्वं तदविषयत्वं च जीवे गवा- पपद्यते न परमात्मन्यतद्वति तद्विषये च। अत एप तात्मेति स तात्मेति. च सर्वनाम्नोस्तज्जातीयविषयत्वं कल्पयितुं युक्तम् । पूर्वस्मिन्वत्सरे ये मुक्तास्तराध शालयो भुज्यन्ते तदेवोषधं सेव्यतइत्यादिषु व्यवहारेषु सर्वना. सस्सज्जातीयविषयत्वस्यापि दर्शनादित्याशयः । ननु नियन्सुरपि जीवस्य नियन्वन्तरनियम्यत्वे तस्यापि नियन्त्रन्त- रनियम्यत्वं स्याद् नियन्तृत्वाविशेषादित्यनवस्थापादने* जीवपरयोस्तात्वि- काभेदोपन्यासमाषण परिहारोन लभ्यते सत्यपि तात्विकाऽमेदे.जीवपरयोरिव परतिनियन्त्रोरपि कल्पितभेदेन नियम्यनियामकतापपत्तेरित्याशमाह ा- पाधिकस्य हीति । जीवनियन्ता परो यद्योपाधिकः परतन्त्र: स्यालदा भृत्यनियन्तुरमात्यस्य राजेघ जीवनियन्तुः परस्याप्यन्यो नियन्ता ऽऽपायेत न त्वेवम् । यतः परमेश्वरी नोपाधिका उपाध्यायतमारतन्त्र्यवान्न भवति तथा अनयस्यापादने विस्थापादनति . असगतः पाठः। + पति नाति पुः । अहिलिखितम् ।

·२४८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १.पा. २ अधि. ६ प्रियणादित्याशयः । नन्यभेदे ऽपि जीवपरया/दव्यपहारो दृष्ट इत्याशका ध्याचष्टे थोपाधिकभेदाभावे ऽपीति । जीवस्य स्यस्मादोपाधिकभेदो ऽपि नास्तीत्यर्थः । लोकिके कर्तरि डित्य इति पुरुषान्तराभिप्रायम् । अदृश्यत्वादिगुणको धक्तिः ॥ २१ ॥ तत्वतो ऽन्यथाभाव: परिणामः अतत्त्वतो ऽन्यथाभाषी यिवर्त इति घा धर्मिसमसत्ताको ऽन्यथाभावः परिणामस्सदसमसत्ताको विषर्त इति प्रा परिणामविवर्तया दे स्थिते यदि घिश्वस्य भतयोनिपरिणामत्वमभ्यः पगम्यते यदि घा तद्विवर्तत्वमुभययापि भूतयोनिर्जडा ऽङ्गीकायर्या कनकरु- चकसम्भुजङ्गादिलोकदृष्टार्थनाभ्यादिश्रुत्युपातदृष्टान्तानुसारेण । यथा सुदीमा- दिति मन्त्रोपात्तसरूपविशेषणानुसारेण च विकारसाहप्यावश्यम्भावादित्यमि- प्रेत्यानुमानमाह भूतयोनिजडेति । द्वितीयार्द्धमिति । योनिशब्दो निमित्तं चेदित्यर्द्धमित्यर्थः । ब्रह्मपरत्वं दुनिवारमिति । ब्रह्मण पव जगत्कर्तृत्वादित्याशय: । निमित्तवाचिनो योनिशब्दस्यादृष्टद्वारा निमिते जीवे ऽपि तिः संभवति अतो भूतयोनिब्रह्मवेति निर्णयहेतुनीस्तीत्यधि. निगमेन पूर्वपक्षसंभव उपपादितः । अक्षरात परतः पर इति श्रुतब्रह्मग 'तपरत्वावधित्वलिङ्गेन भूतयोन्यतरं ब्रह्म न भवति किं तु जीव एवेति निर्णयेनापि पूर्वपक्षः संभवतीति द्रष्टव्यम् । उपादानत्वात्यभिज्ञालिङ्गाव. गमितेकवाक्यभावमन्त्रप्रतिपन्नः सर्वज्ञ एष भूतयोनिरिति घायाानुसा- रेणाक्षरं सर्वविदित्यर्थं सर्वधित्त्वान्वया विधेयत्वेन विक्षित इति दर्शयितुं भवेदित्यस्यैव भिन्नसमेण योजनां दर्शयति विश्वयोनिरिति । एवं च नाचेतनमिति शेषस्य सर्वयित्त्वलिङ्गपिरोधानाचेतनं प्रधानं विश्वयोन्यक्षर १४३। १० किं तु परमात्मेवेत्यर्थ इत्याशयः । न चाक्षरशब्देति। । अक्षरात्परत इत्यर प्रत्यभिज्ञानं श्रुतिप्रत्यभिज्ञानत्वात् तथा ऽतरात्संभयतीह विश्वं तथा ऽक्ष. राद्विविधाः साम्य भाया इत्यतः प्रत्ययकृतस्यापि विरोपस्याभावेन तदेक- रूप्यप्रत्यभिज्ञानत्वाच्च सर्वोपादानत्वलिङ्गप्रत्यभिचानाद् बलदित्याशयः । प्रथमश्रुते यः सर्वज्ञ इति वाक्ये इति । लिङ्गप्रत्यभिज्ञानमेव प्राथमि- पत्र पञ्चमम अन्तयाम्यधिकरणं समाप्तम् । + शति २ पुः।

·२४६ ब्रह्मण्युपासनार्थ मूर्धादिकल्पनोपपादनम् । कत्वात्पुल्लिङ्गनिर्दिष्टभूतयोनिपरामर्शियच्छन्टरूपसर्वनामश्रुत्योपसंहारिकाक्षर- अतिप्रत्यभिज्ञानुगृहीतत्वात्तस्मादित्युपादानपञ्चमी अतिप्रत्यभिज्ञानुगृहीतत्वाच्च सता बलदित्याशयः । एतेन प्रायम्यादरणे ऊर्णनाभ्यायचेतनपरिणामिद- टान्तीकरणं प्रधानलिङ्गमुपादानन्वलिङ्गप्रत्यभिज्ञापेक्षया ऽपि बलवत्स्यातस्य सतो ऽपि प्राथमिकत्वादिति शङ्का निरस्ता । द्वितीयामिति । द्विती- यादै अनादिवासनाद्भतइत्यंशमित्यर्थः । ननु नार प्रधानं नामेत्यादिमा- प्येगा सांख्येरनुमानकाल्प्यत्वेनोक्त स्वतन्वं प्रधानं नाभ्युपगम्यतइत्युक्तं तच को हेतुरित्याकाडायामाह प्रधानस्यागमिकत्वेनेति । कल्पनाया दृष्टानुसा- रित्वात प्रकृतिविकारसारूप्यकृत्स्नप्रसत्यादिदोपो दुष्परिहरः स्यादित्यर्थः । मूधीदिबहुश्रुतीना मिति । ननु मूर्धादिअतिविरोधी हिर. १४४ ययगर्भपने ऽपि तुल्यः । न हि तं प्रत्यपि द्युप्रभृतयः संस्थानविशेषाभि- ध्यामूर्धत्वादिजातियुक्ता भवितुमर्हन्ति । सर्वात्मत्वविवक्षायां तथात्व- कल्पनं तु परमात्मानं प्रत्यपि समानं प्रत्युत परमात्मनो मुख्य सार्वात्म्य हिरण्यगर्भस्य तु सर्वप्राणाधिष्ठानत्वादधिष्ठावधिष्ठययोरभेदोपचारात प्राणा- त्मना सर्वभूतानुगतत्वरूपं सावात्म्यं कथं चिदमुख्यं कल्पनीयम् । अतो मुख्यसावात्म्यावलम्बनं मर्द्धादिकल्पनं परमात्मन्येव समञ्जम न तता. ऽन्यच । अत एघाग्रिमाधिकरणे देवतापक्षनिराकरणाथ भाप्यं देवताया: सत्यप्येश्वर्ये न द्युमूर्द्धत्वादिकल्पनं संभवति अकारणत्वादिति । न च कल्प- नमपि श्रुताऽपाणिपादत्वादिविरुद्धस्य रूपवत्त्वस्य न युज्यतइति वाच्यम् । शाण्डिलविद्यायामुपासनाये श्रुतज्यायस्त्वविरुवाणीयस्त्वकल्पनादर्शनात् । न च तथा कल्यनमप्युपासनार्थ सगुणे एर युज्यते न निर्गुणे इति वाच्यम् । निर्गुणे ऽपि सार्वात्म्यप्रतिपत्त्यर्थं तत्कल्पनोपपतेः । तस्मिन्नपि प्रतिपत्त्युपा- यतया प्रियशिरस्त्यरथरथिभावादिकल्पनादर्शनात् । सगुणे संभयतास्य निर्गुणप्रकरणे ऽपि स्तुत्ययं तदुपन्यासोपपत्तेश्च । निर्विरोपवलमाप्निफलम- मविद्याप्रकरणे एकधा भवतीत्यादिना सपिशेषणसगुणषिद्याफन्नेन स्तुतिदर्शनादिति चेत् । सत्यम् । अन्ये पुनरित्यादिभाष्येण येषां मामु. पन्यस्तं तेषामित्यमाशय इत्याचार्यस्तदारायः परं धर्णितः । स्वाभिमां तु :यमपुतीनामिति ५-पु.पा। देयतापामिति २१ पा ।

·२५० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. २ अधि. ६-७ युमर्द्धत्वादिकल्पनमेव । अत एवाचार्यहृदयं विश्वमित्या हदयं मन इति व्याख्याय विश्वस्य मनस्त्यकल्पनायां हेतुः संबन्धो दर्शितस्तन्मनसा सृष्ट- त्वादिति । न चाग्निदेति मन्त्रस्य परमात्मपरतायां यस्याग्निरास्यमित्या- दिस्मृतीनामेतन्मूलत्वसंभवेन स्मर्यमाणमनुमान स्या*दित्यग्रिमाधिकरणसूत्र- विरोधः शनीयः । अस्य हिरण्यगर्भपरतायामपि सासां पुरुषसूक्तमूलत्व. शङ्कानपायेन तस्य ह वा सतस्येत्यादिवेश्वानरविद्यागतवाक्यमलत्वाऽसिद्धा तद्विरोथतादवस्थ्यात् । न च पुरुपसूक्ते झुप्रभृतीनां शीपादिभ्यो जनन प्रवर्ण स्मृतिषु तत्तादात्म्यस्मरणमिति न तास पुरुषसूक्तमूलत्वशङ्कावकाश इति घाच्यम् । अग्निप्रति मन्त्रे ऽपि पद्भ्यां पृथ्वीति अवणात। तच चेतस्मा- ज्जायते प्राण इति पूर्वमन्त्रगतस्य जायतइत्यस्य तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्य इत्युत्तरमन्त्रे ऽप्यनुवर्तिष्यमाणस्यानुवृत्त्याचित्येन पद्भ्यां पृथ्वी जायत- इत्यर्थलाभात् । यद्युच्येत अग्निर्मूदैत्यादिसामानाधिकरण्यं पद्भ्यां पृथ्वीति घेयधिकरण्यं चेत्युभयमुभयवाप्युपलक्षणम् । तथा च द्युप्रभृतिकं सर्वमुद्धाद्य- घयवतादात्म्येन मूर्द्ध द्यवयवजातत्वेन चौपासनीयमिति तादात्म्योपासनांश मपेक्ष्य स्मृतिमूलत्वं प्राप्नुयादिति तथापलक्षणत्वकल्पनं पुरुषसूक्तो ऽपि तुल्यम्' तथापि ब्राह्मणो ऽस्य मुखमासीदित्यादिसामानाधिकरण्यअषणात् । तस्मा- त्युरुपसूक्तस्य स्मृतिमूलत्वसंभवे ऽपि विनिगमनारिहाद वेश्यानरपाक्यमपि सन्मूलं भवेदित्याशयमेव स्मर्यमाणसूत्रमुपपादनीयम् । तथापपादनमग्निर्मू ति मन्त्रस्य सन्मूलत्वेऽपि तुल्यम् । किं चास्यापि मन्त्रस्य स्मृतिमूलत्वम- पश्यं घाच्यम् । चन्द्रसूर्यो च ने इति स्मृत्यंशार्थस्य पुरुषसूक्तवेश्यानरवि. द्याभ्यामलाभात् । तस्मादयं मन्त्रः परमात्मपर इत्येवभाध्यकारमतम् । स्यम- समुपन्यस्यतीति भाष्यकारमतत्वेन टोकायामयतारणं तु ये परग्रहाणि रूपी- पन्यासाङ्गीकार रूपयत्यं पारमार्थिक स्यादिति यिभ्यतां परितुष्ट्यर्थम् । घस्तुतस्तु मुतलं घरणद्वन्द्वं पृथ्वी जघनमण्डली । यत्कीर्तमध्यमाकाशं सुमनायाममः शिरः । + पप्याटिपणादिति पु. पा.। • प्या. मु ...पा. २ मा व्या.भ.प्र.पा. म. ५।

·অন্যানহাখিযা । २५१ इति श्लोके कीर्तस्सर्वगतत्वप्रसिपत्यथे पातालचरयत्यादीनामिव ब्रह्मणः सर्वात्मत्वप्रतिपत्त्यर्थ ाम त्वादीनां कल्पनेत्येवं टीकाकाराणामप्य- भिमतमित्यनुसंधेयम् । प्रायादित्यच लडो लिङर्थत्वकल्पनायां प्रमाणमाह गच्छेदिति १४४ वाक्यशेषादिति । अध्याहार इति । किंशब्दाध्याहार प्रत्यर्थः । कृलेन कर्मणा अकृता लोको नास्तीति योजनायां लोकत्वावच्छिन्नः सर्वो ऽपि कृतक इति परीक्षास्वरूपालाभाच्च नास्त्यकृत इति मिन्नवाक्य कृत्वा वाक्यद्वयस्या- घेक्षितलोककिंशब्दाध्याहारण पूरणं कृतम् । अतो ऽकृतज्ञानार्थमिति । अकृतं ब्रह्म । यस्येत्यर्थे इति । अस्यशब्दस्य हिरण्यगर्भपते प्रकृतपरा- मर्शित्वाभावाद् एप सर्वभूतान्तरात्मेति प्रकरिष्यमाणपरामर्शसामञ्जस्याथै यस्येत्यर्थे वृतिस्ता । कस्मै । एकस्माइत्यर्थः । एको देवो ऽच ब्रह्मवे- त्यर्थता ब्रह्मण इति व्याख्यातम् । वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ १४५ जाठरो ऽन्यो वेति । अन्यशब्देन भूतदेवतापक्षो संगृहीता। नन्व. पादित्यो वेश्यानर इत्यपि पूर्वपक्ष: संभवति । प्रश्नोपनिषदि स एष वैश्वा. नरो विश्वरूपः प्राणो ऽग्निरुदयतइत्यादित्ये ऽप्यग्निवेश्वानरसिदर्शनात् । सदनन्तरं तदेतदृचा ऽभ्युक्तमित्युपक्रम्य सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमान: प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्य, इति सौरमन्त्रस्य वैश्वानरविषयत्वेनोदाहर- णात । तत्र स एप इति सर्वनानोरादित्यो ह प्राण इति प्रकृतादित्यपर- त्याचेति चेद उच्यते । यत्र परमात्मना ऽन्यस्मिन्नग्निवेश्वानरयन्टो पूर्व- पक्षियः सिद्धान्तिनश्च संप्रतिपन्नो स पूर्वपरीकर्तव्यः । न च तपादित्ये सिद्धान्तिनस्तो संप्रतिपन्नी घेवानरविद्यायामिव सचाप्यायमसंदर्भानुसारण सयोः परमात्मपरस्यात् । अथेतरण तपसा श्रद्धया घिद्यया ऽऽस्मानम- विप्यादित्यममिजायते एसबै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमे- तस्मान्न पुनरावर्तताइति अग्रे श्रवणात । अनेन संदर्भण सर्वप्राणसमष्टिभूत- चेलायशरीरहिरण्यगर्भरूपापनादित्यान्सर्यामिणं परमात्मानमुपासीनस्य स- पा पप्ठमधदृश्यास्वायाधिकरणं संपूर्णम् । न उठमस्येव मर्प रति पु. पा. । 'मायसन्ते रसि.पु. पा.. . - ·. । २५२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. २ अधि.. त्पानिरपुनरावृत्तिफलोच्यतइत्येतदन्तर उपपत्ते रित्यधिकरणावसानकृतेना- चार्यव्याख्यानेन स्पष्टम् । अतो यद्यपि वैश्वानरविद्यायामिव तचाप्यग्निवे. श्वानरशब्दावन्यपराविति पूर्वपक्षी मन्येत तथापि सिद्धान्तिनो न तत्संन. तिपत्तिरस्तीति तथा पूर्वपक्षी भाग्यटीकयोर्न कृतिः । यदि तु घेश्वानां केतुमन्हामकृण्वन् यो भानुना पृथिवी द्यामुतेमामित्यादिमन्त्रानुसारेण अग्नि- रेवादित्य इति अग्निवाचकावेव सन्तावग्निवैश्वानरशब्दावादित्ये ऽपि प्रवृत्ताविति पूर्वपक्षी मन्येत तदा ऽग्निपूर्वपक्षेणैवादित्यपूर्वपत्तो ऽपि लब्ध इति तम्य पृथगप्रदर्शनम् । तस्यापि पृथक्प्रदर्शनीयत्वे भाष्यटीकयाजाठरादि- पक्षप्रदर्शनं तस्याप्यपलक्षणार्थम् । अत एवाचारन्यो वेति सामान्येन पक्षा- न्तराणां निर्देशः कृतः । देहमध्यमिति । सम्यगुपचितो देह इति व्युत्पत्या संदेहशब्दो नाभिकण्ठमध्यवाची । वैश्वानरोहमिति मन्यतइतीति। अहंग्रहापास- कत्वात को न आत्मेत्युपक्रमाचेति भावः । हृदयाद्धीति । सुषुप्ता हृदये निलीनं मनः प्रबोधे ततो निष्क्रामत् प्रणीतमिव भवतीत्यर्थः । २४६ । ५ यथा हीति । यद्यप्यपूपविशेषरूपव्यवस्थितैकार्यवाचिपुरोडायशब्दो निश्चितार्थ एव न त्वनेकार्थसाधारण्येन वैश्वानरशब्दवदनिश्चितार्थः । न चेकार्थत्वे ऽप्याकासितविशेषाऽनिश्क्यो ऽस्तीति घाय॑म् । पुरोडाशं पर्यग्नि करोतीति पचनेन पर्यग्निकरणस्येयानेन चतुद्धीकरणस्यापि सर्वपुरोडाश- विषयत्वोपपत्या स्वतो विशेषाकाडाविरहादिति चेत्सत्यम् । एकया ऽनेकया घा शत्या साधारणस्य शब्दस्य व्यवस्थितेकार्थसमर्पकशाखान्तरवाक्यानु- सारेण विशेषपर्यवसानमाचे दृष्टान्तो ऽयं निश्चितार्थेनेत्येतदप्याग्नेयरुप- व्यवस्थितेकार्थेनिश्चयाभिप्रायम् । नन्वाग्नेयशब्दो यथा निश्चितविशेपार्थः एवं पुरोडाशशब्दो ऽपि निश्चितसामान्यार्य इत्येतदनुसारेण विशेषराब्द एयेन्द्रा. नाम्नीचामीगपुरोडागसाधारण: किं न स्यात् । अविशिष्टौ हि तयोरप्यग्नि- संबन्धः । अग्नेगिति प्रतिपदविहितस्य देवताद्वितस्य बलीयस्ये ऽपि पुरोडायगम्दस्य सङ्कोचरूपेमदेण्याधन परिहाराय सर्वग्निकलिभ्यां ठगिति स्मृप्तसंघन्यसामान्यत्तद्धिताश्रययापपत्तेः । यद्यपि चतुरपत्ती यजमान: पञ्चा. प्स मू.प्र.पा.म. ९४ । र पाति -पुपा। + मिरयादित्य सि मास्तिपु.।

·सामान्यस्य विशेषपर्यवसायित्वनिरूपणम् । २५३ वत्तेय वपा कार्येत्यत्र हि पाशुकहविर्विशेषवाचिनो पपाशब्दस्यकादश पशो- रवदानानि तानि द्विरवद्यतीति पाशुकहविमाचपञ्चावदानगमकप्रकृतिप्रान- शवदानपुनर्विध्यनुसारेण पाशुलहविःसामान्ये लक्षणा समाश्रिता इह तु पुरोडाशसामान्यचतुर्द्धीकरणप्रतिपादकप्रत्यक्षवचनानुसारेण संबन्धसामान्य- याचित्वसमाश्रयणं कथं न स्यात् । यच झुपादानाय विशेषाकासा तव सामान्यशब्दस्यान्यच श्रुतविशेषे पर्यवसानं यथा पशुशब्दस्य च्छागे । एव- मेव मीमांसकप्रवादो ऽपि । सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषतः । स्पष्टस्य तु विधेर्नेवमुपसंहार इष्यते । इति । अस्पष्टत्वमनुष्ठानाय विशेषाकाई तदनाकाडायामपि विशेषपर्यव. साने न ब्राह्मणं हन्यादिति निषेधस्यापि नाचयं हन्यादिति श्रुतविशेषनिषेधे पर्यवसानं स्यादिति चेत् । उच्यते । तं वर्हिषदं कृत्वा पुरोडाशं चतुद्धी करोतीति शतपयवाक्यं न चतुद्धीकरणविधिपरं किं तु शाखान्तरभुता- ग्नेयवाक्यप्राप्नं तदनूद्य तं बर्हिपदं कृत्वेत्येतद्विधिपरं तदपि वा शाखा- न्तरप्राप्तमनद्योभयोरपि क्रमविधिपरम् । अतो यथाप्राप्यनुवाद इति पुरोडाश- शब्द आग्नेयपर इति भवतीदं वाक्यान्तरप्रतविशेषपर्यवसानोदाहरणम् । स एपो ऽग्निरिति वाक्यस्येति । प्रथमाम्नातस्य स एपोग्नि- १४६ । रिति वाक्यार्थत्वेना* प्युद्देश्यकपुरुषत्ववेदनमनन्तराम्बाते स यो हेतमिति वाक्ये ऽनयतइत्यर्थः । विश्वेषां वा अयं नर इति । योगाटूठेः प्रा. घल्पे ऽपि विश्वस्य घसुराटीरित्यनुवृत्ती नरे संचायामिति सूत्रेण विश्व- शब्दस्य नरे उत्तरपदे सचायामेव दीर्घविधाने ऽपि ब्रह्मकस्वारस्यधन्नरुक्त - निर्वचनसार्थकत्वाय योग समाश्रित्यान्येपामपीति केशाकेशोत्यादाविध दीर्घ. त्यमुपपादनीयमिति भावः । शब्दोपात्तेति । भ्रुवो घ्राणस्य च य; संधिरि- त्यच भूघाणशब्दो नामनिर्वचनमुखेन दर्शितयोर्वरणानास्योरिदंतया षिय- रणामिति संख्याविशेपाऽधिवक्षया विवरणीयप्रातिपदिकार्थमाघघियताया- मामगिकमेकवचनं युज्यते । संख्याविशेषाधियक्षायामेघचनमुत्सर्ग इति शाब्दिफन्यायात् । अतो ऽप द्वयोरेकवचनमुपपद्यते स्त्रीलिङ्गेनाऽप्रकृते ग्राम्यत्याचस्वति पु पा.. + स्वारस्यागशिपु ..

·२५४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले १.५ पा. २ अधि.. तूपासनाधिज्ञानेन स्त्रीलिङ्गमुपपादयितुं शंभ्यम् । म घोपासनाधिज्ञानएक- म्मिन्नेव धरणाया नास्याश्च मध्यइति धकारार्थः समुच्चयो मध्यशब्दार्थश्चो- पपादयितुं शक्य इति भावः । १४८ । ३ देवाः सूर्यादय इति । धनुर्विश्वरूप इत्यादिनोक्ता वैश्वानरा. षयवभूताः सूर्यादयो यदा प्रादेशमारमिव प्राप्ता भवन्त्युपासनया तथोपासिता भवन्तीति यावत्तदा सुषु सम्यगुणासनीयेन प्रकारेण विदिता भवन्तीत्यर्थः । अच द्युमर्द्धत्वादीनां द्युलोकादिव्यापिनि ब्रह्मणीष जाठरे कल्पनामावस्या- प्यालम्बनाभावेन तेषां जाठरव्यावृप्तब्रह्मलिङ्गत्वे ऽपि प्रादेशमाचत्वप्रध- णेन तेषामुपासकमूलादिषु कल्पनीयत्वप्रतीतेः । तथा कल्पनायाश्च स्वामणी देहव्यापिनि जाठरे ऽपि सम्भवाद् वेदिहिगाहपत्यादिकल्पनाप्र- तिरुद्धत्वाचास्पष्टता । को न आत्मा कि ब्रह्मेति विमृशतां प्राचीनथाला. दीनामये युप्रभृतिषु श्वानरात्मदृष्टिवर्णितेति तदनुसारेण तदीयवधनगत- योरात्मब्रह्मात्यारात्मब्रह्मदृष्टिविषयत्वाकारणान्यच गौणत्वं वाच्यमित्युक्त शङ्काभिभूतत्वानथाभूतशकानास्पदाग्निवेश्वानरश्रुतिप्रतिसद्धत्वाच्चास्पष्टता । तस्य च छान्दोग्यगतात्मब्रह्मोपक्रमस्य वाजसनेयकगतवैश्वानरोपक्रमप्रति- रुद्धत्वादस्पष्टता । पुरुषतर्मद्धादिपादान्तावयवत्वात्मकसादृश्यरूपपुरुषषि- धाम्नानात्पुरुषस्य सतः पुरुषविधत्वासम्भवेन गाणस्वशङ्काभिभूतत्वादस्प- टता । सार्वत्रिकानलाभफलस्याग्निरहस्योक्तपूर्णायुःप्राप्निफलस्य चावेष्ट्यायुष्का- मेष्ट्यादिफलवदन्यतो ऽपि संभवाशङ्कास्पदत्वात् सर्वपाप्मप्रदाइफलस्य प्राणाग्निहोचमाचफलत्वशङ्कास्पदत्याच्चास्पातेति पादमङ्गतिः । एवमेषाम- स्पष्टाना ब्रह्मलिङ्गादीनामुन्मेषणमित्यम् एष धा प्रतिष्ठा वैश्वानर इत्या- दिघाक्येन केवलमुपासकमादिषु वैश्वानरमादिकल्पन क्रियते नापि केवल द्युलोकादिदृष्टिर्विधीयते कि ये वेश्यानरस्य मुद्धाद्यवयवरूपा प्रतिष्ठादि- शब्दोक्तगुणविशेषविशिष्टा द्युलोकादयस्तदृष्टिविधीयते । ततश्चाध्यात्मिकस्य [मूर्खत्वादेनीठरे सभवे ऽप्याधिदेषिकस्य तस्य न तवसमवास्तिभूतदेयतयाः फथ चिद् द्युलोदिव्याग्निसंभवे ऽपि न सन्म त्यादिकल्पन समजसं नियन्तारं प्रति नियम्यस्येष मूर्द्धत्वादिकल्पनाचित्यात् । भूतस्य सन्नियन्त मुपदिये रति कस्पतम्पुस्तके प्रमादामुद्रित सदेय बोध्यम् । .

·प्रशीनामपटब्रह्मलिङ्गत्वोपपादनम् । २५५ स्वासंभवाद् देवताया अपि तन्नियन्तृत्वस्य कृपस्याभावात् सर्वनियन्तृत्वेन कृतमीश्वरं प्रत्येव मूर्द्धत्वादिव्यपदेशसंभवे अग्निदेवतायोमयूर्वस्य दुलोका- दिनियन्तृत्वस्य कल्पनाऽयोगात् । को न आत्मा किं ब्रह्मेति विमर्श ऽस्मा- भिरन्योन्यविरोधेनात्मब्रह्मबुयोपास्यमानेषु थुप्रभृतिषु वस्तुतः किं तथाभूत ब्रह्म किमेतेषामन्यतममन्यद्वेति* वस्तुतत्वविषयो न तु तेषु किं तथा- भूतब्रह्मदृष्टिमारोप्योपास्यमित्यारोपितरूपविशिष्टविषयः । अन्नं ब्रह्म मनो ब्रह्मेत्यादिक्दनेकप प्रतीके ब्रह्मदृष्ट्यारोपसंभवाद्विरोधाभावेनास्मदुपास्यानां शुप्रभृतीनां मध्ये किं तथाभूतब्रह्मदृष्टयोपास्यमिति निझारणाऽनपेक्षणात् । अत एव दिवमेव भगवा राजनित्यादिवाक्यः स्वस्वभ्रम सवाट्याटितः । सम्भवति हद्यापि शक्रमादिषु केषां चिट् ब्रह्मत्वभ्रमवद् द्युप्रभृतिषु तेषां सद्भमः । अतस्तात्र नात्मब्रह्मश्रुती गाण्या तटुपक्रमस्य च न वैश्वान रोपक्रमेण प्रतिरोधः । इदन्तया निर्णतुमशक्यस्याद्यापि बहुधा संदिह्यमा- नस्य ब्रह्मण व जठरादिरूपस्याग्ने मर्यवायुगगनजलपृथिवीषु तादात्म्यन- माऽसंभवेन पृथिव्यादितादात्म्यभ्रमविषयपरस्य प्राचीनशालादिवाक्यगतवश्वा. नरशब्दस्येष सद्वाक्यगतात्मब्रह्मशब्दानुवर्तिताया वाच्यत्वात् । पुरुषश- ब्दस्य पुरुषविधशब्दोक्तशरीरवत्वसादृश्य परतया गोणत्वे तेन पोनरुतयापतः । चेतनवाञ्चित्वेन तस्यापि जाठरव्यावृत्तयुतित्वमुपपद्यते । सर्वलोकाद्याप्रयं फलं केवलानाद्यफलविलक्षणमिति सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीति निर्दि- टदहरविद्याफलवत्तदपि ब्रह्मविद्यासाध्यं ब्रह्मलिङ्गमेव । तथा सर्वपापप्रदाहो ऽपि ब्रह्मलिङ्गप्रश्नोत्तराभ्यां प्राधान्येन प्रतिपिपादयिपिततयोपक्रान्तस्योपास- नस्य फलाकातया रापिसवन्यायेनार्थवादिकफलविपरिणामे कर्तव्ये प्रधानार्थ- घादवाङ्गार्थवादे श्रुतस्यामि फलस्य ग्रहयोचित्यात् । रहोपासनाराध्यस्य श्वानरस्यष प्राणाग्निहोत्रणा|राध्यत्वाच्च । तस्य ह या एतस्यात्मनो वेश्यान- रस्यति पष्टया दृदयं गाईपत्य इत्यादिवाक्येष्षप्यन्वयान धेश्यानरमग्निमभि- प्रेत्य हृदयादीनां तदायतनत्वं विवक्षितं किं तु तं पक्ष्यमाणाग्निहोपहोमोटे- श्यमभिप्रेत्य तेषां होमाधिकरणाग्नित्वकल्पनमेष विक्षितम् । गाहपत्यादिश- * पन्यतमाम्यति पुः। + पुतिगाणीसि २ पु. पा.। * नेति मासिक पु.1 म.प्र.४ पा. मु. १७-१६ । ॥ अग्निहोत्रशापीति = पु. पा'।

·२५६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ.पा. २ अधि.. ब्दानामग्निप्येष मुख्यार्थलाभेन स्वारस्याद् हृदयादि मनः प्रगीतमिवेति प्राचीनाचार्यवाक्येनाचार्याणामप्यन्यर्थत्वाभिप्रायोन्नयनाच्च । एवंविद यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि ६ धा ऽस्य तवैश्वानरे हुतं स्यादिति सप्तमी तु सममब्राह्मणे दानमितियत् चतुर्थ्य चण्डालायेति चतुयोपन- मात् । य एतदेवं विद्वानग्निहोत्र जुहोति तस्य सर्वेयु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्ममु हुतं भवतीति सप्तमीनां स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात तां जुहुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति माणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यतीत्यादिप्रा. चीनखण्डेषु प्राणाद्याहुतिभिस्तृनिभावेनोक्तलोकभूतात्मविषयतया चतुर्थ्य- धेस्य कृपत्वाच्च । न च प्राणाय स्वाहेत्यादिमन्त्रवर्णविरोधाद्वैश्वानरस्य देव- तात्वाऽसंभवः । प्रश्नोपनिषवाक्यानुसारेण सर्वप्राणसमध्यात्मकहिरण्यगर्भा- पच्छिन्नस्य चेलाग्यशरीरस्य वैश्वानरस्य परमात्मनो ऽत्र हामोद्देश्यतायां मन्तवर्णविरोधाभावाद् नेरुक्तनिर्वचनानुसारेणादाहृतप्रश्नोपनिषद्वाक्ये दृष्ट- त्वेन चाग्निवेश्वानरशब्दयोरिहापि यौगिकत्वस्येव न्यायत: प्राध्या तथा दृष्ट्युपदेशादिति रूढापरित्यागेन निर्वाहस्य प्राढिवादत्वाद्वैश्वानरएव घेता- ग्नित्वकल्पनप्राणाहुत्याधारत्वकीर्तनयोस्सत्यक्षावलम्बनेनोपन्यस्ततया सद्वि- रोधाभावाचेति ॥ कल्पतरुकठिनवाक्यप्रकरविमोत्यिते परिमले ऽस्मिन् । पूर्णा जनि सविशेषमायः पादो मनोहरो विदुपाम् । इति श्रीवेदान्तकल्पतरूपरिमले प्रथमा- ध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अत्र सप्तमम् घेशानराधिकरणं संपूर्णम् । + मनोहरे इति पु. पा.।

·अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ १४६ । तस्य सुभ्यायायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ निर्विशेषेति । पूर्वस्मिन् पादे मनोमया ऽत्ता पाययिता उदि. पुरुषो ऽन्तर्यामी वैश्वानर इत्येषां सविशेषत्वे ऽपि यथा ऽक्षरं निर्विशेषम् एवमस्मिन् पादे द्युभ्वाद्यायतनभूमाक्षरेक्षतिकर्मादीनां निर्विशेषत्वे ऽपि दहरः सविशेष इति प्रायिकत्वमचापि विशेषणं द्रष्टव्यम् । अमृतत्वाभावे हेतुमाहेति । यद्यपि पूर्वपक्षिणा साधनीये ब्रह्मत्वाभावराव द्वितीयहेतुरपि योजयितुं युक्तः तथापि संग्रहश्लोके नामृतं न ब्रह्मेति* माध्यद्वयमभिप्रेत्य सप यथासंख्य हेतुद्वयं योजितम् । इयोस्तु विशेषः । टीकायां कल्पतरी चामृतब्रह्माभेदाक्तिद्धितीयतारमृत्वाभावसाधकत्वे तत्साधनस्य साचात्सा. धनीयब्रह्मत्वाभावसिद्धावुपयोगप्रदर्शनार्थी ब्रह्मत्वाभावसाधकत्व ऽमृतानेदस्य कथं ब्रह्मत्वाभावसाधफत्वमित्याकालायां तस्य तत्साधक- तापपादनार्थति । न वितीति। ननु तथापि जलबन्धनहेतुस्तदर्थः स्यात् । न च घटोदरनिस्सरज्जलबन्धनहेतुमच्छिष्टाढावतिप्रसङ्गः । पारावारमध्यवर्तित्वेनापि विशेषणात् । तथा सति तदेवालमिति वाच्यम् । नद्यामतिप्रसङ्गात् । अतो विशिष्टवाचकस्य तदेकदेशबन्धमत्वलक्षणया ब्रह्मणि त्तिः संभवतीति चेन्मेवम् । सेतुराटस्य आजानसिद्धाऽविनाभूतपारवत्वेन गोणत्वे संभवति कादाचित्केन बन्धनहेतुत्वेन तदयोगादिति भावः । अमृतान्तरसंबन्धीति । क्षरं त्वविद्या ह्ममृतं तु विद्या विद्याविद्ये ইয়ান यस्तु सो ऽन्य इति मन्ते जीवे ऽपि अमृतशब्दप्रयोगादिति भाषः । अतो ऽन्यदा-मिति श्रुतेरिति । निरुपाधिकामृतत्वं न ब्रह्मयो । १२ ऽन्यति भावः । नन्येवं सत्यमृतम्य सेतुरित्यनन्वितं स्याद न हामृतस्य पारपा- नित्यन्धयः संगच्छते । नेप टोप: । अमृतस्येप इत्यन्वयाभ्युपगमाताय. • लोके मामले क्षति २ पु पा।

·२५९ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा. ३ अधि. १ न्माचेण च तस्येदमिति सच्चे इव षष्ट्यन्तपदवाच्यसंबन्धित्वनिर्वाहात् । सेतुशब्देन त्वमृतपदानन्वितेनैव पारवत्त्वं लक्ष्यते । पुरुषं यावदगच्छदित्यस्य पुरुषपर्यन्तं व्याप्नुवदिति देशपरिच्छेदार्थकत्वं न युक्तमवध्यर्थक्रयावच्छब्द- योगे द्वितीयानुशासनाभावाद नदीप्रवाहो वृक्षवाटपर्यन्तं न व्याप्नोती. त्युक्त्या वृक्षवाटस्येव तेन पुरुषस्यापि देशपरिच्छेदप्रतीतिप्रसङ्गाचेत्यभिप्रेत्य ४६ । १३ तं ग्रन्यं साध्याहारं वस्तुपरिच्छेदार्थकतया व्याचष्टे पुरुपं प्रति यावत्ता- दात्म्यं तावद्गच्छदिति । यावच्छब्द इह नावथ्यर्थः किं तु परिमा- णार्थः । तस्य परिमेयविशेषाकाड्डया तादात्म्यशब्टस्तत्प्रतिनिर्दशाकाडया तावच्छब्दश्च द्वितीयोपपत्यथै प्रतिशब्दश्चाध्याहार्यः । प्रतियोगे च बुभु- क्षितं न प्रतिभाति किं चिदित्यवेव पुरुपस्येति पाठ्यथा लभ्यते तेन पुरु- पस्य यावत्तादात्म्यं तावदप्रामुवदित्यर्थलाभाद् वस्तुपरिच्छेद उक्तो भय. तीत्याशयः । यद्यप्युक्तार्थविवदायां पुरुषतादात्म्यमगच्छादित्येतावद्वक्तव्यं तथापि सर्वस्य प्रपञ्चस्याधिष्ठानसदात्मना पुरुपतादात्म्यसत्त्वादसिद्धिः स्या. दिति यावतावच्छब्दावुक्तौ । ततश्च चिदात्मना आनन्दात्मना छ पुरुष- तादात्म्याभावाद्वस्तुपरिच्छेदा लभ्यतइति तात्पर्यम् । यावत्यदस्य साकल्या- र्थकत्वे तु कात्स्येन पुरुषमव्यामुवदित्यर्थलाभाद् विनवाध्याहारं देश- परिच्छेदार्थकत्वमपि टोकायां वक्तुं शक्यम् । अस्मिन्नर्थ स्वकार्योपहितमा दतयेत्यस्य स्वकार्यमाचव्याग्निमत्तयेत्यर्थः । पूर्वस्मिन्नर्थ अस्य स्वकार्य- माचतादात्म्यवतयेत्यर्थ इति विशेपः । ननु साक्षात श्रुत्युक्तत्वमव्यक्तात् पुरुषः पर इत्यव्याकृतस्याप्यस्ति आयतनत्वेन श्रुत्युक्तत्वमपि तस्याकाशण्य तदोतं व प्रोतं चेत्यस्तीत्याशङ्का 11१४ व्याचष्टे साक्षादिति । साक्षात्वमन्योपाधित्वाभावरूपं प्राधान्यमिह विध. वितमिति भावः । ननु भावप्राधान्यविषक्षणं किमर्थम् । सेतुशब्दलक्षणीय. धारकत्यनिर्वाहार्थमिति चेत् । ना तद्विपक्षणेन लभ्यममृतत्यमपि हिनिर- तिशयानन्दरूया मोक्ष गय सच ब्रह्मणा न भिद्यते ब्रह्म घामृतशब्देनेधोक्तम् । तया च भायप्राधान्यथिय धणे ऽप्यपननीये ब्रह्मणि पर्यवसाने ध्यथा ऽयं : परिमाकमिति पु. पा. ।

·धुभ्याधिकरणम् । २५४ बकबन्धविधिप्रयास इत्याशङ्का निराकरोति यद्यपीति । ब्रह्मवामृतमित्येत- दनन्तरं तदेव चामृतत्वमिति शेयो ऽध्याहर्तव्यः । ज्ञायमानदशामभिप्रेत्य तममृतत्वशब्दार्थ कृत्वा धारयितृत्वं निर्वाह्यमित्यध्याहारेण वाक्यं पूरणीयम् । नन्वेवमपि भावप्राधान्यविषक्षणं व्यर्थ सेतुर्यथा परपारस्य प्रापक एवमयं द्युम्वाद्यायनमात्मा ऽमृतस्य ब्रह्मणः प्रापक इति प्रापकत्वलक्षणया निधाहादिति चेदुच्यते । शुभ्वाद्यायतनममृतस्य सेतुरित्युक्त्या राजा ऽयं धर्मस्य सेतुरित्युत्या राजधर्मयोरिव द्युभ्वाद्यायतनामृतयोमैदप्रतीतरमृत- शब्दोक्ताद् ब्रह्मणो ऽन्यद् द्यभ्वाद्यायतनं ग्राह्यमिति शड्डा स्याट् न चेतच्छ- झावारणार्थममृतत्वशब्दविवक्षणीयमोक्षपर एवायममृतशब्दो ऽस्तु मोक्षे ऽपि सत्प्रयोगसत्त्वादिति वतुं शक्यम् । इह तदेतत्सत्यममृतमानन्दरूप- ममृतं यद्विभातीति पूर्वीपरमन्त्रगतप्रयोगाभ्याममृतशब्दस्य ब्रह्मवाचित्वाव- श्यम्भावात् । पिधात्वर्धयोगादित्यर्थ इति । धारणमपि बन्धनविशेष १४६ इत्यभिप्रेत्येवमुक्तम् । यदि तु बन्धनं प्रवहतो जलस्यागतिनिरोधनं निरुद्ध- गतिके जले प्रभूते साथिते तद्धारणं बन्धनस्य फलं न तु बन्धनमेव धार- णमित्यानीयते तदा तस्य शब्दार्थकदेशत्वाभावे ऽपि सहजत्वाभावे ऽपि तदवलम्बनेव गौणी वृत्तियुक्ता नपारवत्वावलम्बना । अत्रधिकरणन्यायना*. न्तरङ्गसादृश्ययहणादपि समभिव्याहतपदान्तरस्वारस्यानुरोधिसादृश्यग्रहणस्य प्रबलत्वात् । इह घ पारयत्वलक्षणायामात्मत्यादीनाममृतशब्दस्य सेतुपर्यो। न्तान्विततायाश्च स्वारस्यहाने: स्पष्टत्वादिति समाधेयम् । योगा पलि- नीति । अत एव तु होतुश्चमस: प्रब्रह्मणः प्रोगातृणामिति मन्त्रे बहुव. चनानुरोधाद उद्गातृशष्टस्य बहुषु कत्विषु वृत्ती वक्तव्यायामुच्चेगोयन्तीति योगं परित्यज्य प्रथमप्रतीतरूनपरित्यागार्य सुब्रह्मण्ये ससुब्रह्मण्ये वोगातृग- णे रूढिपूर्वकलक्षणाई ऽभ्युपगता । ननु साधनत्वलक्षणा न युक्ता। अमृत. शब्दोक्तस्य ब्रह्मयो हेत्वभावाद् भावप्राधान्यधिवक्षणे ऽपि तस्य ज्ञायमान- दशाऱ्यावसायित्वाद ज्ञायमानत्यस्य च धरमवृत्तिविषयत्वरूपतायां मोक्ष- * प्या. म.प्र.पा.ममन्वाधिकरणन्यापति पु. पा । + मुग्रामपये इति कुपातित पुः। : एसटप मुनापति प्रतिलिपिसम ।

·२६० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. स्याऽस्थिरपुरुषार्थत्वापत्त्या प्रकाशमानत्वरूपतया वक्तव्यत्वात्स्वतःसिद्धस्य ध ब्रह्मप्रकाशस्य हेत्वनपेक्षत्वादित्याशङ्कानिवारणार्थ स्वतःसिद्धप्रकाशावर- शनिवृत्तिरमृतत्वशब्दार्थ इतितात्पर्यकत्वेनामृतशब्दश्च भावप्रधान रति १४६ । २३ टीका व्याचष्टे अमृतस्येति । ननु सैवावरणाविद्यानिवृत्तिारयितृत्वला. णायामप्यमृतत्वशब्दार्थः किं न स्यात् । न चाविद्याया जीवत्वोपहितचेत. न्यानयत्वात्तनिवृत्तिरपि तदाप्रयेव न तु शुद्धब्रह्मानितेति शङ्काम् । अबि. द्यायां निवर्तमानायां जीवत्वोपाथेरपि सह निवृत्त्या पटनाशसमकालतद्रूप- नाशस्य पटावस्थापन्नतन्त्वाद्याश्रितत्यवदविद्यानिवृत्त वत्वाऽनुपहितशुद्ध- चेतन्याश्रितत्वोपपत्तरिति चेत् । सत्यम् । तथापि निवृत्तिवदविद्यापि जीव- त्वानुपहिततदाग्निता स्त्विति मन्दशङ्कावारणार्थमविद्यानिवृतिद्वारापो न स्पृष्टा । गुणकर्मत्वाभावादिति । अपो ऽश्नाति त वाशितं तन्नेषाऽ. नशितमित्यत्र द्वितीयासंयोगे ऽपि गुणकर्मत्वाभावादशनस्य सर्वनाम्ना परा- मर्शः प्राधान्याट् दृश्यतइति भावः । १५० । ११ तप्तइति । यथा तने पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्या पयसः सप्तमीनिर्देशाट् बहिपि हवींप्यासादयतीत्यष बहिप इघ क्रियापस. जनत्वातीतावपि क्रियाया हविर्वाच्याऽऽमिनापदसमानाधिकरणतत्पदपराम- र्शनीयत्वाऽयोगादुपसर्जनस्यापि पयसस्तत्पदेन परामर्शः । तत्र च स्त्रीलिङ्ग. मामिक्षापदसामानाधिकरण्यप्रयुक्तम् । श्रामिक्षापदं च न संस्कारकदधिसंपर्क- घनीभूतस्य पयसो याचकं न तज्जन्यस्य द्रव्यान्तरस्य न दधो नापि संसृ- टयार्दधिपयसोवाचकम् । अतो दध्यानयनं पयारूपामिक्षाप्रयुक्तमित्यामिक्षा- पचारइव वाजिनापचार न पुनस्तदर्थ पयोन्तरे दध्यानयनं कार्य घाजिन. स्यानुनिष्पादितत्वाद् प्रामिक्षायाः पयस्त्यात्तस्यां पयस ग्य धर्मा न दो नापि दधिपयसारित्यङ्गीक्रियते एघमिहापि योग्यतया ज्ञानस्येप इत्य. नेन परामर्शो ऽङ्गीकार्य इति भावः । नन क्रियाया अयोग्यत्ये ऽपि दो ऽस्ति योग्यत्वं तच्च क्रियां प्रति कर्मतया प्रधानमिति दधसत्पदेन परामर्श: किं न स्यात् । यद्युच्येत नयढुिंफर्मकत्येन फर्मान्तरापेक्षायां पयः कर्मा- •सदिश भास्ति २ पुः।

·प्रधानस्यापि सर्वनाम्ना परामर्थः । २६१ न्तरं तप च सामीनिर्देश: प्रधानकर्मत्वज्ञापनार्थः । अन्यथा दधिययसोरु- भयोरपि द्वितीयायां पयसि दध्यानयनं काय दधि घा पयानयनमिति संदेहः स्यादतः प्रधानं पयः सर्वनाम्ना परामृश्यतइति । एवं तीप्रधा- नस्य सर्वनाम्ना परामर्श नेदमुदाहरणं स्यादित्याशङ्का शब्दत इति विशे- पितम् । अर्थत: प्रधानस्यापि शब्दतो ऽप्रधानस्य सर्वनाम्ना परामर्श इदमुदाहरणं कृतम् । एवं च ज्ञानस्य* विधेयत्वेनार्थगत्या प्राधान्ये ऽपि शब्दगत्या योपसर्जनत्वादाजपुरुपादावार्थप्राधान्यतः शाब्दप्राधान्यस्येव बलवत्त्वदर्शनात् शब्दतो ऽप्रधानसर्वनामपरामर्शनीयतेति शङ्कायां गुणकर्म- स्वाभावादपो ऽश्नातीतिवतं जानथेत्यवानीप्सितकर्मणि द्वितीयेति शब्दता ऽपि प्राधान्ये समर्थयितुं शक्ये ऽपि शब्दता प्राधान्यमभ्युपेत्य न चेदमे- कान्तिकमित्यादिटीकापन्थः प्रवृत्त इति दर्शितं भवति । सर्वामह ज्ञेयस्य थाब्दप्राधान्योक्तिरभ्यपेत्यवाद इत्येतत्सत्यपि जेयप्राधान्यनिर्देशइति प्राची- नगन्यगतापिशब्देन नितम् । एतेन स एपो ऽन्तश्चरते बहुधा जायमान: दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योन्यात्मा प्रतिष्ठित इत्याद्यनन्तरमन्ताम्मातेतच्छ- ब्दानामात्मपरत्यदर्शनादस्यापि तत्परत्वं युक्तमिति शङ्कापिं निरस्ता । तेषां ज्ञानपरत्वाऽसंभवेन तद्विपयात्मपरत्वकल्पने ऽप्यस्य तस्मिन्नेर मन्त्र विधेयत्वेन प्रधाने समभिव्याहृतमेतुपदपर्यन्सस्वारसिकान्वययोग्ये जाने तिसंभवे तदुल्लङ्घनेन तद्विषयपरत्वकल्पना योगात् । ननु भिद्यते हृदयन्थिरिति मन्त्रस्य टीकाकृतं व्याख्यानमयुक्तम् सद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभातीति पूर्वमन्त्र शानन्दरूपब्रह्मदर्शने वर्णिते तदर्शनेन हृदयन्थिभेदादिरूपाऽननिवृत्तिरपि भवतीति वर्णयितुं तदनन्तरस्य मन्त्रस्य प्रवृत्तिारेति प्रतीतेस्तदनुसारण तस्मिन् ग्रह्मणि दृष्टे सति हृदयग्रन्थि: स्ययमेव भिद्यतइत्याद्यर्थवर्णना- चित्यादित्यागवाह भाष्ये सूत्रोपात्तेति । भाष्ये सौचयोर्मुक्तोपमृप्य १५० । पदयोर्विघरणार्थमित्युका नीतीति क्वाप्रत्ययेनास्य मन्चस्य तथा विद्वा- निति मन्त्रेण सबन्धम्योक्ततया तं संशन्ध हृदययन्यिभेदनादिरूपमहाप्रय - • भानस्यप्ति २१. पा.। + भाटगत पु.पाः ।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. १ बमाध्यं तद्विचानेन परिपश्यन्तीति पूर्वमन्त्रप्रस्तुतं ब्रह्मदर्शनं तत्फलमवि- द्यानिवृत्तिपूर्वकब्रह्मप्राप्तिरित्येवंरूपं दर्शयितुं तस्मिन् दृष्टइति व्यधिकरणस- प्रम्यो दृष्टइति निमितमामी मिद्यन्तइत्यादयः कर्मणि लकारा इति टी- काकृतं व्याख्यानं युक्तमेवेत्याशयः । कर्मसंयोगइति । निमित्तात्कर्मणः संयोगे सप्तमी वक्तव्येति वार्तिकानिमित्ताथा सप्तमी । दर्शनार्थश्चेति । एवं च हृदययन्यिभेदनादिकं फलमेवाघ निमित्ततया विवक्षितम्। फलस्याप्य- संधीयमानस्य स्वोद्देश्यकपुरुषव्यापारप्रयोजकतया वैवक्षिकं निमितत्वम् । धर्मणि द्वीपिनमित्युदाहरणेऽप्येवमेव । नामरूपशब्दार्थमिति । कारणे का- यवाचकशब्दप्रयोगः कार्यसहितकारणमुकत्वात्यायनार्थ इति भावः । अव्या- कृतयणं वाय्वादीनामप्युपलक्षणमित्याह अव्याकृतेति । (यावतेत्येत- त्पदं यत इत्याशयेत्यनेन विवृतम्) । ननु जीवात्मनः प्रसिद्धत्वे तदधिगमाय ब्रह्माववाध्यतइत्ययुक्तं प्रसिद्धस्याऽनधिगमनीयत्वादित्याशङ्का व्याचष्टे प्रसिद्धमिति।। कृत्वाचिन्ताद्धाटनत्वादिति । यद्यपि लिङ्गेन प्रकरणमुपमृद्यं पूर्वपक्षः कतुं शक्यः अन्यविषयत्वे ऽपि प्रकरणविरोधित्वमपि खेताश्वतर- पठिताऽजामन्त्रवदथेष मुण्डके तयारन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति समाने वृक्षे पुरुषों निमग्न इत्यादिवच्च समयितुं शक्यं तथाप्यचाऽन्यविषयत्वोपपादकं बलय. ल्लिङ्गमेष नास्ति निश्चितप्रमतात्पर्य उन्यविषयत्वपूर्वपञ्चगवाऽनास्पदे निष्कलं निष्क्रिय शान्तं विरषा निरञ्जनम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शियमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । इति श्वेताश्वतरमन्चे ब्रह्मण्यमृतसेतुत्वव्यपदेशदर्शनेन तस्य व्रल- धर्मताया ण्य प्रसीतेः ब्रह्मण्यमृतसे नुत्य प्रवणेनेव अमृतस्येप सेतुरित्येतद- र्थत्वेन कल्पितयो: ग्रल्लभिन्नत्यपारघत्त्वयारलिङ्गत्यमभिप्रेत्य नानुमान मिति सूपे प्रधानजीघाटिपूर्वपक्षगमफशब्दाभायोक्तेश्च तथात्ये ऽपि न्यायत: • सन्मध्यगो पन्यो नाति पु. ५ पु. मुगामितः परितोति -11.पा.। १५१ ।। * प्या.सू.प.५ पा.म.।।

·अस्पष्टब्रह्मलिङ्गनिरूपणम् । खेताश्वतरसाधारणतयपदेशगतिप्रदर्शनार्थमिह तापदेशस्य ज्ञानान्वयोपि संभवतीति न्यायान्तरप्रदर्शनार्य चाधिकरणारम्भात् । अतः प्रकरणानुसन्धा. नेन बलवता ऽनन्यथासिटुन प्रकरणेन प्राकरणिकत्रह्म परामर्शियच्छब्दरु. पसर्वनामश्रुत्या च मन्त्रस्य ब्रह्मपरत्वं स्पष्टं भवेदिति कृत्वाचिन्तारूपत्व- मधिकरणस्योक्तम् । नन्वस्य मन्त्रस्य प्रकरणे पाठो नास्तीति कृत्वाचिन्ता चेत् कथं ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात् तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः यः सर्वक्ष: सर्वविदिति प्राकरणिकश्रुतिलिङ्गोपन्यासः । उच्यते। पूर्वसूचे ऽप्यात्मश्रुति- वाग्विमुक्तज्ञेयत्वं प्रधानादिपक्षगमकशब्दाभावश्चेत्येतन्मन्त्रपालोचनामार- लभ्या रबार्थाः सूचिताः । प्राकरणिकश्रुतिलिङ्गान्तरपरतया स्वशब्दादिव्या- ख्यानान्तरं तु प्रकरणोद्घाटनानन्तरं प्राकरणिकान्यपि श्रुतिलिङ्गान्यत्र प्रवर्तिष्यन्तइति हृदयेन प्रागेव सुधार्थतयोपन्यस्तानि । स्थित्यदनमूचस्यक प्रकरणोद्घाटनानपेक्षो नास्त्यर्थ इति मत्वा तत्सूचमेकं प्रकरणं सूचानन्तरं कृतम्। पुरुष एवेति निर्दिष्टं पुरुपं यस्मिन् द्यौरित्यादिमन्त्रोक्तेन विशेष- येन विशिंपन्नोतशब्टस्यार्थमाह यस्मिन्निति । किं तदिति । किं तदिदं १५१ विश्वमित्यनेनोक्तमित्यर्थः । ननु कर्मतपोभ्यामन्यदपि विश्वशन्टकोडी. कार्यमस्तीत्याशङ्कयाह अर्थात्तत्फलं वेति । अचात्मश्रुतिस्तावदस्पष्टा आत्मा जीवे धृतो देहे स्वभावे परमात्मनीत्यभिधानकोशानुसारेण य प्रात्मनि तिष्ठन्नित्यादिप्रयोगानुसारेण चानेकसाधारण्यात् तस्य ब्रह्मपरता- यामामृ व्यापाविति धातोर्मनिन्प्रत्यये बाहुलको तकार च सति तन्निष्प- तेोगरूभयानुयही भवतीति युत्या सोन्मेपणीया। युभ्वाद्यायतनत्वं घानेकसाधारणं सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा इति श्रुत्यन्तरपालोचनयोन्मेषणीयम् । चाम्धिमुक्तचेयत्वं च ब्रह्मधर्मत्वेनाप्रसिद्धं तमेष धीर इत्यादिश्रुत्यन्तरपाला- चनयोन्मेपयीयम्।। । कर्मकर्तृभेदव्यपदेशस्त्वभ्युच्चयमाचं मन:प्राणाद्याश्रय- मैर युप्माकं स्वभाव स्वरूपं जानीध्यं न तु मनःप्राणादिकमित्युपदेशा- + स्यशष्टय्यारयानेति २ पु पा । । यिग्यशष्टस्या कोडीकार्यमिशिपु पा । . प्रफणति पु. पा.। प्याम प्र.पा ३म .. । अन्वेषणोपमिसि पु पा ।

·१५१। २६४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.५ पा. ३ अधि.२ पपत्तेः । एवंविधोपदेशानां बहुलमुपलम्भात् । यद्यप विवक्षितं मुमुक्षुझे. यत्वं सांसारिक जीवस्वरूपे न संभवतीति ततो भेदव्यपदेशः समयत तहि तदप्यस्पष्टमित्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गता* ॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥८॥ वायुरपि ग्राह्य इति । अमेजावाय्वाकाशानां क्रमेयोत्तरोतरकार- णत्वादिति भावः । अपां तेज इति पाठ: । अपां नम इति तु प्रामा दिकः पाठः । केषु चिदन्येष्यपामिति वाक्यमेव नास्ति । एवमाकाश- पर्यन्तमिति । सेजसो वायुवायोराकाश इति क्रमेणेति यावत् । आका- शस्य भोग्यत्वइति । समावस्थानलिष्टस्यासंबाधावस्थानसौख्यहेत्ववका- शात्मना अन्येरप्येतादृशैः प्रकारैराकाशस्य भोग्यता । भावभवित्रोरि- तीति । स य एषो ऽणिमा धातुः प्रसादान्महिमानमीशमित्यादाधिवेति भाव: । न प्राणादन्यस्येति । न प्राणान्यर्मिक इत्यर्थः । आर्ति- मात्रस्येति । यस्योभयं हविरातिमार्छत्येन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेदिति वाक्यइति शेषः । ५५२ । २० आत्मशब्दश्चेति । ननु प्राक् सङ्गतिग्रन्थे प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति भाष्यानुसारेणात्मशब्दः प्राणपरतया व्याख्यातः कथमिह स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तइत्यादिवाक्यप्रतिपन्ननामादिप्रतीकारोभ्यब्रह्मपरतया व्याख्या यते। नेप दोषः। तच ब्रह्मशब्दो ऽपि सर्वात्मत्वसर्वप्रतिष्ठात्वरूपब्रह्मलिङ्ग बत्तया वर्णिते प्राणएव पर्यावस्यतीति तात्पर्यात् । यद्यपि नामादिषु परब्रह्म दृष्टिषिध्यङ्गीकारे ऽपि दृष्टिविशेषणतयोपसर्जनस्य तस्य न प्राकरणिकत्वं किंतु तदृष्टयोपासनीयतया प्रधानभूतानां नामादीनामेव सन्निधानमार्च तु तस्येति मिति तथाप्यये ब्रह्मगुणसवात्मत्वादिविशिष्टत्वेन प्राणसंकीर्तनस्याधेयाये ब्रह्मगुणविशिष्टप्राणादृष्टिषिधानार्थ नामादिषु ब्रह्मसंकीर्तनमिति कल्प्यते । अन्यथा नामादिष्विव प्राण उपासनातत्फलयोरनुत्या तद्वैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यभि- प्रायः । नन्वात्मविषयोपनमोपसंहारानुसारेण शोफरूपसंसारतरणोपायप्रार्थ. नोपक्रमतटुपायकीर्तनापसंहारानुसारेण च पर ग्रहोप महाप्रकरणीत्यजीकृत्य • पत्र प्रथम दाभ्याधिकरणं पूर्णम । + भायभविषारिति एत्येय प्रताकाकारपुः। * किंतु दृष्टलिपु. पा.

·भूमाधिकरयाम् । २६५ टुर्बलेनापि सन्निधानेन भूयः प्रश्नप्रतिवचनाभावातियादित्वाख्यप्राणव्रतानु- कर्षणम्पलिङ्गद्वयानुगृहीतेन बाधा वक्तुं शक्यः । दुर्वलस्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा। सदापि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम् ॥ इति न्यायसाम्यात् । अथ वा प्राणे। वा प्राशाया भूयानित्यारभ्य अथातो ऽहङ्कारादेश इत्येतत्पर्यन्तं प्रापास्यावान्तरप्रकरणमङ्गीकृत्य तेन महाप्रकरणस्य बाधा वक्तुं शक्यः । अत एव दार्शपर्णमासिके महाप्रकरणे ऽनुधर्तमाने ऽपि अभिनाम जुहोत्यभिजित्या इति विधीयमानस्याभिक्रम- यास्य प्रयाजावान्तरप्रकरणेन प्रयाजहामाङ्गता । यद्यपि येनाभित्रमणादूय पुरस्ताच गुणो ऽपर. । विधीयते प्रयाजानां तस्मात् प्रकरणास्तिता । इत्युक्तरीत्या अभिक्रमणविधानात पश्चादपि प्रयाजानिष्टा हवींप्यभि- धारयतीति प्रयाजकीर्तनयुक्तगुणविधानेनेवार भूमनिरूपणानन्तरं प्राणकीर्तन- युक्ततद्गुणविधानेन संदंशन्यायो नास्ति तथापि संदंशवत प्राणव्रतानुकर्षणा- दिलिङ्गमपि तदवान्तरप्रकरणानुवृत्तिगमकमिति वक्तुं शक्यमिति चेत् । उच्यते। अनेन प्रकारेण पूर्वपक्षान्तरं प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति भूमा तु माण एवेति चेदिति भाष्यगतशङ्कायन्येन दर्शयिष्यतइतीह नोहाटितम् । सन्निधिमात्रमात्मशब्दस्येति । आत्मशब्दः पूर्वपक्षे प्राणपर १५२ इत्याशयेनात्मनो ऽर्थस्य सन्निधानमनुका शब्दमावस्य तदुक्तम् । तत्त्व- इति । नामाद्युत्तरोतरोत्कृणुवस्तपदेशः परमोत्कृष्टब्रह्मप्रतीत्यर्थ इत्यर्थः । सत्यश्रुत्या प्राणातिवादिनो ऽन्यत्वेन प्रतीयमानः सत्यातिवादी तत उत्कृष्टः प्रतीयते तत एतस्योत्कर्षश्च तदतिवदननिमित्तात्प्राणादेतदतिवदनिमि- तस्य सत्यस्योत्कर्षमादाय पय्यवस्यतीति भावः । सर्वप्रकरणासमा- साविति । कृत्स्नेय भूमविद्या माणस्येघ प्रकरणं नामादिप्यारोप्योगस्य- स्यापि प्राणस्योद्रीथादिषु समारोप्योपास्यानां हिरयमयपुरुपाकाशमायादीना. मिष प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वोपपत्तरिति प्राणस्य सन्निधिस्थाने महाप्रकरणं इस्पति नास्ति पु. + प्राणप्रकरणेति ।-५ पु. पा.

·२६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ०१ पा.३ अधि. २-३ निवेश्य पूर्वपनान्तर(मात्मतः प्राण इति लिङ्गविरोधेन निराकृत्यात्मन एव महाप्रकरणे अहंकारादेशपर्यन्तं प्राणस्यावान्तरप्रकरणमिति पूर्वपक्षान्तर) मा. शङ्कयतइति भावः । या प्रकरणसमाप्तैरिति । अवान्तरप्रकरणसमाग्निपर्य- १५३ । ११ न्तमित्यर्थः । स एव प्राणः किं न स्यादिति । भूमा प्राण एवेति हिं पूर्वपक्ष इति भावः । पुरस्तादिति । यः सत्येनातिवदतीति पुरस्तान्नि देशः । तत्र निर्दिष्टस्यैव हि सत्यस्य विज्ञानादिसाधनपरंपरोपदेशक्रमेण भूमरूपतयोपदेशः कृतः स भगव इत्युपरिष्टानिर्देशः । ननु प्राणस्यान्याय- त्तताक्तिः प्राणाऽवान्तरप्रकरणबलात तन्मध्यपतितो भूमा प्राण इति शङ्का- या न निर्तिकेत्याशवाह सत्यशब्दश्रुत्या चेति । तुशब्दश्रुतेरप्युपलक्ष- णमेतत् । तथा च तुशब्दसत्यशटश्रुतिविरोधातत एव प्राणातिपादित्वा. नुवृत्तिलिङ्गस्यासिद्धेः प्रश्नप्रतिवचनान्तराभाष लिङ्गस्यान्यथासिद्धेश्च न प्राणमन्निधेर्बलवत्त्वं नाप्यवान्तरप्रकरणलाभ इत्याशयः । सौपुग्निकसुखभवनं न विधेयं सुखमहमस्वाप्समित्यनुभवसिद्धत्वात् किं तु तस्य सुयुतशरीरा- वच्छेदेन तदभिव्यक्तिरेव विधेया तेन प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जायतीत्य- घधारणाद् जीवस्य मृताविव मुनापि शरीरान्निष्क्रमणमस्तीति शङ्काव्या- तिर्लभ्यतइत्यभिप्रेत्य तथा श्रुतिं योजयति तदस्मिन् शरीरे इति । प्राणा भूमेति पूर्वपक्षे शोकतरणादीनां भूमाऽनन्वयात् संप्रसादादध्युपदेशस्य सौष. हेतोः प्राणतानुकर्षणाप्रश्नोतराभावलिङ्गाभिभूतत्वादस्पष्टब्रह्मलिङ्गताई ॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १०॥ रूढिनिरूढिभ्यामिति । नन्वक्षरं न क्षरं विद्यादशनातेवा सरो ऽक्षरमिति महाभाष्ये वर्णे ऽपि योगप्रदर्शनानिरूढिरवेति चेन्न । वर्णानां नित्य- विभुत्वपक्ष तत्प्रदर्शनात् । तत्पक्षे ऽप्यामित्येतदवरमित्यादिप्यज्ञरशब्दनि- र्दिष्टे द्विषादिक्रमिकवर्णसमुदाये समारोपितक्रमधिशेपषिशिष्यत्वेनाऽनित्ये परि- च्छिन्ने च तस्य सूढेराश्रयणीयत्वादिति भावः । ननु लिपिषु ककारो ऽयमित्यादिः शब्दात्मत्वानुभयम्तद्गम्यत्यकृता दृष्ट इत्याशङ्कानियारकमपि चेति ग्रन्यमयतारयति अर्थे शब्दात्मकत्वा- + प्रतियननोत्तराभाति पुपा। : अत्र द्वितीयं भूमाधिकरणं पूर्णम • रसम्मध्यायो यन्यो नास्ति ५ पु । .

·अक्षराधिकरणम् । नुभव इति । ननु गारयमित्यादिशब्दानुविटुप्रत्ययाः शब्देष्वानां तादा- स्म्येनातप्रोतत्वालम्बनाश्चेट् ब्रह्मविषया अपि शब्दानुविद्धप्रत्ययाः तथा स्युरिति चेत् कस्तत्र संदेहः । यदूचं गार्गि दिव इत्यादिना सकललोक- वर्निवस्सुनातानयत्वेन भूतभविष्यद्वर्तमानाकारपरिणामिमूलप्रकृत्यव्याकृता- श्रयत्वेन च प्रतिपाद्यमान आकाशे ब्रह्मव ब्रह्मातिरिक्तस्य तावदाश्रयत्वा- भावात् । पूर्व गाब्रिाह्मयो पृथिव्यादिब्रह्मलोकान्तसकललोकाधारे पृष्ट प्रश्नो ऽयं ब्रह्मविषयः पर्यवपन्नः ब्रह्म च गुरुशिष्यमादामतिक्रम्यान्या- येन जल्पकथायां न प्रष्टुमुचितमित्याशयवता याज्ञवल्क्येन गार्गि मालिप्राक्षीमा ते मूर्द्धा व्यपतदनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसीति सक्रोधं निवारितस्यैव प्रश्नस्य गार्या सर्वथैव पराजयो मा भूदिति ब्राह्मणानामनुज्ञां लब्ध्या पुनरवतारणे कृते याज्ञवल्क्येनाकाशएव सदोतं च प्रातं चेत्युक्तस्य तदु- तरस्य ब्रह्माविषयत्वावश्यंभावाच्च तदप्यवराश्रितत्वेन प्रतिपादितं कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति प्रश्नोत्तराभ्याम् । एवं च प्रशासितृत्वद्रष्टत्वातृत्वादिबहुलिङ्ग- विरोधादक्षरभुतिर्दुर्बलेति शङ्कापि निरस्ता । ब्रह्माश्रयस्य ब्रह्मत्वायोगेन ब्रह्मयि जीवधर्माणामिवाक्षरे ब्रह्मधर्माणां तादात्म्याद् व्यपदेश इति कल्पनापपत्तः । धारयितुमर्हतीत्यनुपङ्ग इति । ननु परमात्मा या कथमाकाशा- १५४ न्तानि धारयितुमर्हति परमात्मेव झा काशशब्देन निर्दिष्टः न च स एव तद्धारयितुमर्हतीति चेत् । उच्यते । यदि यदूर्व गार्गि दिव इत्यादिना ऽनुक्रान्तस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य परमात्मनो ऽन्यदाधारीभवितुं नाहतीत्या. काशो ऽष स एवेप्यते सहि सकलप्रपञ्चविशिष्टस्य तस्याधारभूतं किं चिद. न्यद्वस्तु भवितुमदतीति का प्रत्याशा । न ह्येताघद्धान्यं वोढुमिह कुमला- दन्यद् भाननं नास्तीति निश्चयपत: तेन धान्येन विशिष्टं फुमलं घोटुम. न्य भाजनमस्तीति संभायना ऽपि हृदयमधिरोहति । नामधेयसंभिन्न • सधै शब्दयाच्यमिति प्रक्रिया तु टीकायामनुपदमेव स्वरूपनमाणार्थक्रियाभे- अस्य शस्खास्मयानुभव रति १-५ पु. ग.. + पूर्वगाति -पु. . प्राविति पु. पा.... पति मास्ति पु.। .

·- वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. ३ अधि. ३ करिष्यते । तत्र घटमृत्पिण्डपटतन्त्यादिवत्स्वरूपार्थभेदस्या पपादन- समऽपि प्रमाणभेदो। न शक्योपपादनः । श्रोचयाह्यस्य शब्दस्य गोरयमिति धाह्यत्वासंभवात् । ब्राह्मणोऽयं गोरो दण्डी कुण्डली कमण्डलुमानित्यादिषु सर्वेषां पदानां स्वस्वरूण्समर्पणमाघार्थत्वेन जातिगुणविशेषाद्यनवगत्या तत्संदेहाऽनिवृत्ति प्रसङ्गात् । सर्वस्यापि शब्दवाच्यस्य स्वस्वनामधेयद्वाराकारा- श्रितत्वाभ्युपगमे तस्यापि प्रणवाद्वारादिशब्दवाच्यस्य तदाग्नितत्वस्य वक्तव्य- त्वेनाक्षरशब्दस्य व्यवस्थितार्थालाभप्रसङ्गाच्च । तस्माद्यद्भुतं भवच्चेत्यादिवाक्ये यद्भुतं यद्भवद् यच्च भविष्यत्तावदाधारत्वं विवक्षितं न तु भूतभवनविष्यदात्म- काव्याकृताधारत्वम् । गार्गिब्राह्मणे सकललोकाधारप्रश्ननिवारणं साक्षात्तदुत्त- रस्यान्यविषयत्वे ऽपि पुनस्तदाधारस्य प्रश्न: परमात्मविषयो भविष्यतीति स मा भूदिति दूरदृष्टया कृतमित्याशयं वर्णयित्वा अवकाशात्मना सकल- प्रपञ्चाधारस्य भूताकाशस्योपादानात्मना तदाधारस्याव्याकृतस्य धा ऽमा. काशशब्देन ग्रहणमिति योजनीयम् । अताम्बरान्तकृतेः परमात्मन्येष संभव इत्युक्तं युक्तमेव । नन्वम्बरान्ततिरिह न श्रुता । ओतप्रोतत्ववचन- स्याधेयत्वपरत्वाभावात् । पूर्वमन्तरिक्षलोकाः कस्मिन्नोताश्च प्रोताश्च गन्ध- लोकेषु गार्गीत्यादिप्रश्नोत्तरेष्यन्तरिक्षलोकगन्धर्वलाकादीनां ब्रह्मलोकान्ता. नां पूर्वपूर्वस्य तत्तदूर्ध्वदेशवर्तिन्युत्तरोतरस्मिन्नोतप्रोतत्ववचनानां यथा पटे दीर्घतिर्यक्तन्तव ओतप्रोतास्तदेकदेशा एवं गन्धर्वलोकानां विभूते। दृश्य- मानायामन्तरिक्षलोकास्तदेकदेशपाया इत्युत्तरो ज्यायान् भवत्येवमेव हीमे लोका इति श्रुत्यन्तरसिद्धात सादृश्याद गौणताया वक्तव्यत्वेन तत्प्रायपाठा. तदुपरितनप्रश्नोतरसंदर्भरूपाक्षरब्राह्मणगतोतप्रोतत्ववचनम्यापि तथैवार्थप्र- तीतेरिति चेत् । मेवम् । ओत मनः सह प्राणेश्च सर्वेः मयि सर्वमिदं प्रोत- मित्यादिश्रुतिस्मृतिप्वाधेये दृष्टप्रयोगाभ्यामोतप्रोतशब्दाभ्यामिहापि प्रकरणे धृतेरेव प्रतिपादयितुमुचितत्वात् बच्चनबलादूर्ध्वनिनामपि गन्धर्वलोकादी- नामन्तरिक्षलोकादिधारकत्वस्य पर्वतानां क्षितिधारकत्वस्येष ध्रुषस्य ज्यो. • स्वरूपाक्रियाभेटस्येति पु. पा. । * मदेशानुएनीति पु पाः । + प्रमायाभेट इति पुः । अन्तरितगन्धर्वनाकाटोनामिति २ पु पा ।

·ब्रह्मणो ऽम्बरान्ताधारत्वनिरूपणम् । २६६ तिश्चक्रधारकत्वस्येव कल्पनीयत्वात् । आध्यानाधिकरणो क्तरीत्येन्द्रियेभ्यः परा ही इत्यादिश्रुताविन्द्रियादिशरीरान्तानामुत्तरोत्तरपरत्ववचनजातस्य पुरुषः सर्वतः पर इत्यवान्तरिक्षलोकाद्योतप्रोतत्ववचनजातस्याऽक्षरे सर्व जगदोतप्रोतमित्यवेव तात्पर्यस्येकवाक्यतानुरोधात्कल्पनीयत्वेन तात्पर्योs- विषयोत प्रोतत्ववचनानां तथाभतपरत्ववचनानामिव यथाकथं चिन्नयने ऽपि प्रतिपिपादयिषितासमोतत्ववचनस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धार्थताया एव युक्तः । त्वाच्च । अव्याकृतस्य प्रशासितृत्वायोगादिति युक्तः पाठः । शासे: सेटत्वाद मसितस्कभितेत्यादिसचे शास्तृनिपातनस्य छन्दोविषयत्वात् । अभग्ना- १५४ यामपि रूढाविति। प्रधाननिराकरणार्थमम्बरान्ततिहेतुमुवा तस्य पुन: प्रधानसाधारण्यनिरासार्थमाकाशशब्दस्य रूढिभनेनाव्याकृतपरत्वोप- पादकतया प्रशासितृत्वहेतु: किमर्थ वक्तव्यः । प्रथममेवाक्षरं प्रशासनादिति हेतुना प्रधानपूर्वपक्षनिरासायपत्या तदर्थ सूठिभङ्गस्याकर्तव्यत्वादिति भावः । इदं च भास्करायुक्तरीत्या नाकाशपदस्याऽव्याकृतपरत्वं सृढरभङ्गेनापि तन्नि- बाहादित्येतदभिप्रायं न त्वचा काशपद भूताकाशृपरमेवेत्येतदभिप्रायम् । सफलफल्पानुयायिसमस्तविकारजाताधारत्वस्य प्रतिकल्पं भिन्ने भूताकाशे ऽनुपपन्नत्वेनाचाकाशशब्दस्याव्याकृतपरत्वावश्यंभावात् । अत एवाऽऽनुमानि- काधिकरणे भाष्यकाररस्याकाशशब्दस्याव्याकृतपरत्वं वक्ष्यते । प्रौढयैप वाद इति । हिरण्यं निधायाग्निश्चेतव्य इति विधिस्तु. त्यर्थेन पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्ष न दिवीत्यर्थवाद इवेहाप्य प्राप्ननिषेधः संभवतीत्ययमाप्राप्तिमभ्युपेत्य याद इत्यर्थः । प्रकृतिविकाराऽनन्यत्वेनेति। अभिधानाभिधेयानां प्रकृतिविकारभावः स्फोटवाभिमतः । स्फोटस्तु सोप- पादनं देवताधिकरणे प्रदर्श्य निराकारप्यते । प्रकृतिविकारानन्यत्वेनार्थधा: स्योन्यादयः शब्देवव्या एवेति कय तत्प्रतिषेध इत्यागय प्रधानइय का. यायस्थानापतिदशायामपि तेयु तत्प्रसनया प्रतिषेध इत्याह प्रलयावस्थेति। १५५ . प्या• म.प.पा.३ १४ । : मयाभूतस्याटियंन्यो म दृष्यते - पु.। यामम. . . पा..." + विषये प्रतित्यादिपाठ २ । पति नास्मि २ पु.. मा.म.प.पा.म.

·२०० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.पा.३ अधि ३-४ प्रपञ्चाधिष्ठानेति । कृत्स्नस्यापि कार्यस्य मिथ्यात्वेनाऽविद्यापरिणामतया तदभिन्नत्वेन प्रणसितृत्वस्यापि तथात्वात् तद्वाचस्पतिमते जीवाश्रितमेव स्याद न ब्रह्मानितमविद्यायास्तन्मते जीवाश्रितत्वात् । न च तथापि तन्मते ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानत्वमस्तीत्येतायता तस्य ताद्धर्म्यलाभः । जीवाप्रयदुःखद्वैपादिसाधारयोनाधिष्ठानतामाषण तदलाभादिति भावः । रज्ज्वामिति । जीवाज्ञातव्रह्मविवर्तरूप प्रशासितृत्वं ब्रह्मधर्मतयेवारोप्यते ज्ज्विदमंशतादात्म्येनेव भुजङ्ग इति (ब्रह्मणः प्रशासितृत्वमुपपद्यत इति भावः । पारोपितं प्रशासितृत्वं प्रधाने ऽपि वतुं शक्यमिति शङ्कामनद्य श्रुति- वशात्कल्पनीय आरोप: सदृशएव कल्पयितुमुचितः तत्र लोकदृष्ट्यतिक्रमे कारणाभावादिति परिहरति हन्तेत्यादिना । प्रधाने ऽपि तदारोपे ताप प्रशासितृ किं न स्यादिति पाठः । तमारोप्येति पाठश्चेत् पूर्वकालत्वमेव क्वार्थः न समानकर्तृकत्वमपि । सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य मुच्यते ब्रह्महत्ययेत्या- दिदर्शनादिति पक्षमाश्रित्य निर्वाह्यः अम्बरान्तधृतिः सोत्रो हेतुरम्बर ब्रह्मेति धृतिर्न श्रुतेति च शङ्काभिभूतत्वादस्पष्ट इत्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गताई ॥ १५५ । ११ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ १३ ॥ पर्युदासित इति। णिजों न विवक्षितः पर्युदस्त इत्यर्थः । तार- कादेराकृतिगणत्वेन संजातपर्युदास इति वा तदर्थो वर्णनीयः । ततो हेतोरपरं ब्रह्म ध्येयमिति । यद्यपि परविपयाणामहंग्रहोपासनानामप्य- चिरादिप्राप्याऽपरलोकप्राप्तिफलकत्वमविशिष्टं तथाप्यतवे सत्यकामेत्याद्युप- क्रमे परवेदनात् परमानिरपरवेदनादपरणाप्तिरिति विभज्य कथनादिहापरप्रा- निरपरं ध्यातव्यमित्यत्र लिङ्गं भवेदेव । न घेवं सत्युपक्रमप्रतिज्ञातपरवेदन- फलं न प्रदर्शितं स्यादिति शङ्कनीयम् । ऋम्भिरतं यजुर्भिरन्तरिक्षं सामभि- यत्कवयो वेदयन्ते तमोङ्कारणान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं पर घेति तदनन्तरमन्त्रे स सामभिस्त्रीयते ब्रह्मलोकमित्युक्तमपरवेदनफलमुप- संहृत्य परवेदनस्य शान्तत्वादिपिशिष्टपरब्रह्मप्राप्तिः फलमिति प्रदयि- . तद्धर्मलाभ इति २ पु. पा.। + ( ) एतन्मध्यगो प्रन्यो नास्ति २ पु.। * अत्र सतीयम् अतराधिकरणं पूर्णम् ।

·ईक्षतिकर्माधिकरणम् । ५०१ प्यमाणत्वात् । अङ्गीकृत्येति । ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणेनिंगठामित्यत्र ध्यानं ब्रह्मविषयम् ईवणमविद्याशक्तिविषयमतस्त- पेक्षणं तत्त्वविपयमिति नियमस्य ध्यानेक्षणयोरकविषयत्वनिमस्य च भङ्ग रति भावः । ईक्षणध्यानयोरिति । अदृष्टाद्वारकस्तयोः कार्यकारणभाव एकविषयत्वनियत इति भावः । तत्त्वविषयत्वमौत्सर्गिकमिति । यद्यपि प्रायिकत्यमोत्सर्गिक- १५६ त्वमिति षिक्षायामीवणस्यातत्वविषयत्वमेयात्सर्गिक परब्रह्मसाक्षात्कारमेकं विना प्रपञ्चान्तर्गतवस्तुजातविषयस्य सर्वस्येक्षणस्याऽसत्त्वविषयत्वात् । तथा- प्यपवादाभावे अत्यन्ताबाध्यविषयत्वं याचं मुख्यत्वादित्येषरूपमोत्सर्गि- कत्वमिह विवक्षितम् । किं चाक्षणं परब्रह्मविषयमित्यवश्यं वाच्यम् । हिरण्यगर्भविषयत्वे वाक्यवेयर्यात् । तल्लोकं प्रातस्तदुपासकस्तमीनतइत्य- स्यार्थसिद्धत्वात् । न च परब्रह्मविषयत्वे ऽपि वास्यवेयथ्य तुल्यं हिरण्य- गर्भप्राप्मेरपुनरात्तिश्रुत्या क्रममुक्तिफलनियतत्वेन तल्लोकपालो परब्रह्मसाक्षा- त्कारस्यार्थतः सिद्धत्वादिति वाच्यम् । इमं मानवमावर्नमिति श्रुताविम. मिति विशेपणेनावतान्तरे पुनरावृत्तरप्यभ्यनुज्ञानेन तत्याप्न: क्रममुक्तिनियत- त्वाभावात् । नन्वीक्षणध्यानयारेकविषयत्वमीक्षणस्य तत्त्वविषयत्वमित्युभयं परस्परविरुद्ध निर्विशेषस्य विकालाबाध्यस्य समन्वयसूच*भाष्ये तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासतइति श्रुत्यनुरोधेन ध्येयत्वस्य निषिद्धतया ध्यान सर्वच कल्पितगुणविशिष्टविषयमिति वक्तव्यत्वाद् विशिष्य चाच ब्रह्माभेददृ- प्टिविशिष्टप्रणवोपासनस्य कल्पितविषयत्वा निवारणादिति चेत् । उच्यते । भावनापचयस्य साक्षात्कारजनकत्वे तद्विषविषयत्वं तन्वं न तु तदन्या- ऽविषयत्वमपि गौरवात् । अस्ति चाच विधेयस्य ध्यानस्य प्रणवरूपकल्पित- घस्तुषिपयत्वे ऽपीक्षणीयब्रह्मविषयत्वमपि । अतो न दोपः । यद्यप्येवं सति ध्यानस्य हिरण्यगर्भपजीवविषयत्वे ऽपि तत्वविषयत्वं नापति तब जीवत्वोपाधेः कल्पितत्वे ऽपि स्वरूपस्याबाध्यत्वात् । तथापि ध्यानेक्षण- योरवश्यकल्पनीयं विषयेक्यं निर्दोषब्रह्मविषयत्वेनेव कल्पयितुमुचितं न तु सटोपनिष जीवब्रह्मविषयत्वेनेति तात्पर्यम् । प्यासमू अ ९पा १४॥ + कलितयिषयत्वति पा! निदोर्पति त्रुटिसर ।

·१५६ । २०२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. पा. ३ अधि. ४-५ स्यादेतत् । ईक्षणध्यानयोनीच कार्यकारणभावो विवक्षिप्तः । यतः घरापरवेदनयोस्तत्प्राप्निफलकत्वेनापक्रमप्रतिज्ञातयारपरवेदनमोङ्कारप्रतीकवि- ययापरध्यानरूपं तल्लोकप्राप्निफलं ब्रह्मलोकमित्यन्तेनोक्तं स एतस्मादित्यादिना सुपरवेदनमोङ्कारसाधनं साक्षात्काररूपतत्यारिफलमुक्तमित्यवश्यं व्याख्येयम् । ऋमिरेतमिति मन्त्रश्चोक्तार्यद्वयसम्मतित्वेनादात इति योजनीयम् । ध्यानतत्फलकथनयोरपरविषयत्वाभावे प्रतिज्ञातानिर्वाहात । एवं चस यतस्मादिति घाक्ये तत्पदं तस्माद्विद्वानिति व्यवहितप्रस्तुतपरवेदितृपरम् । सच्च वाक्यमपरध्यानविषयपूर्ववाश्यानन्वयि सतो भिन्नं सर्वनाम्नामव्यवहित- परत्वासम्भवे व्यवहितपरत्वस्येकवाक्यत्वासम्भवे वाक्यभेदस्य च न्याय्यत्वा. दिति शहानिराकरणार्थमपि चेति ग्रन्थमवतारयति प्रकारान्तरेणेति । प्रमाणद्वयानुरोधेनेति । स एतस्मादित्यत्र तत्पदस्य पूर्वतत्य: दयोरिवाव्यवहितप्रस्तुत ध्यातृपरत्वं परपुरुषप्रत्यभिज्ञानं च ध्यानेवणवाक्य- योरकवाक्यत्वापादकमिह प्रमाणद्वयं प्रतिज्ञातमपरब्रह्मवेदनतत्फलकथनं तु टीकोक्तप्रकारेणेकमावद्विमाचौपासनतत्फलकथनमेति नेतव्यम् । यद्यप्येक- माचप्रणवोपासनस्य तत्प्रथममाात्मकऋग्वेदनापणीयमनुष्यलोकतानिः द्विमा चप्रणवोपासनस्य तद्वितीयमाषामकान्तरिक्षलोकमाग्निश्च फलम् पृथिव्य. न्तरिक्षलोक प्राप्निश्च न हिरण्यगर्भरूपापरब्रह्मप्राप्तिः तथापि तयोरुपासन. योन्यूनप्रणाविषययोन्नमपरं ब्रह्मवाचित्यात् प्रणवारोप्यम् अपर ब्रह्म पर्य्यवस्यतीति तयाः फलमेव । तस्माद्विद्वानेकतरमन्वेतीति प्रतिज्ञातापर. ब्रह्मप्राप्तिया विवक्षितं भवति । न चाऽतथाभूतस्य तथात्वविवक्षया ऽच फश्चिट्टोपः स यो ह वै तद्भगवन्मनुप्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत कतमं घाव स तेन लोकं जयतीति सत्यकामप्रश्नोतरस्य कृत्वस्याप्येतद्वे सत्यकामेत्यारभ्य प्रकृतस्य प्रकरणस्य परब्रह्माऽभेददृष्टिविशिष्ठषिमाशेपासना विध्यर्थत्वेनेकार्थपरतया तदन्तर्गतयारकमाद्विमाशेपासनातत्फलवधनया रोङ्कारस्यायं महिमा यन्माषायेगुण्येनापरब्रह्मादृष्टयोपास्यमान। ऽपि कस्मे चित्फलाय मयति तस्मादेयंभूतमहिमा ऽयमोङ्कारो हेयमल्पफलमपर . परोसपु.वा. + सोति पु. नास्ति । .. अपमिति २3. नास्ति।

·दहराधिकरणम् । २०३ महा विहाय परब्रह्मादृष्ट्या पिमा रापासनीय इत्येवं चिमाचोपासनास्सु- त्यर्थयात् स्तुतेश्च यथाकथं चिदालम्बनमाण चारितार्थ्यात् । सत्यका- मेनोङ्कारालम्बनध्यानफलस्येव पृपत्वेनेक्षणवाश्यस्य ध्यानाऽका द्वारमाधन- कब्रह्मवेदनफलपरतायामपृष्टो तरत्वायत्या परध्यानफलसमर्पकतया तहान- घाक्येकवाक्यताया वक्तव्यत्वेन परिशेषादेकमावद्विमा वासनातत्फलवचन- योरवापरोपासनातत्फलवचनतया ऽवश्यं व्याख्येयत्वाच्च । न चैवमपीक्षण- वाक्यस्यापृष्टोतरत्वमनिवार्य ध्यानप्राप्यस्य लोकस्येव पृष्टत्वादिति वाच्यम् । प्राप्यलोकानुबन्धित्येन तत्पशंसाथै पाप्मनिर्मोकसूर्यसंपत्तिबदीक्षणस्यापि वर्णनापपतेः । ब्रह्मोसाराभेदोपक्रमादिति । नन्वयं प्रतीकोपासनेयं कथं ब्रह्मलोकमाप्रिफला । वचनवलादिति बमः । श्रत संघाच ब्रह्मलोकप्राणि. वचनमर्थवत् । प्रहग्रहोपासनत्वे तद्यइत्यं विदुरित्यादिसामान्यवचनादेव सत्यामिफलसिद्धेः । सूर्यान्तः स्थमिति सूर्य संपत्तिषचनानुरोधादित्य ध्यायातस्य बचनस्य प्रशंसार्थमारादिमार्गभाघिसूर्यप्राप्यनुवादत्वे ध्येयः सूर्यान्तःस्यत्वगुणो न सिध्यति किं त्वीक्षणवाक्यतः पुरिशयत्वगुण एव सदेकवाक्यतयाष ध्यानविध्यपेक्षितत्वेन ध्येयगुणः सिध्यति सो ऽपि वा न ध्येयगुणः । प्राचार्यः परं निर्विशेषमिति प्राक् प्रणवे ध्येयस्य परस्य निर्वि- शेषतोक्तेः किं तु पुरिशयमित्येतल्लवीयमहावाक्यार्थजीवाभेदसमर्पणार्थम् । प्राप्यते इति प्रापयतेः कर्मणि लकारः। गरनिटीति णिलाप: । प्रापयतइति पाठस्तु लेखकप्रमादायात:। ईक्षतिकर्मत्वहेतोब्रीकान्त्यमस्पटब्रह्मलिङ्गता दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ दहरवाक्यशेषगतेति । ननत्तमपुरुषशब्दः प्रजापतिधाचशेपे न तुदहरवाक्यथेचे । सत्यम् । सिद्धान्ते सगुणनिर्गुणब्रह्मविषयतया भिन्योरपि दहरप्रजापतिविद्ययोरपहतपाप्मत्वादिगुणकजीवकविषयत्वं धदन् पूर्वपक्षी चावापर्यणानातयोस्तयोरकविद्यात्वं मन्यतइति तदीये पूर्वाधिकरणाक्षेप- • प्राप्त यु. या ! + सति पु पा.. पत्र चतुर्थम् एततिकाधिकरणं पूर्णम । १८ ·२०४ घेदान्ाकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. ५ घाक्ये तदभिमानानुसारेण दहरवाक्ये शेपगतेत्युक्तम् । अत एव टीकायाम- प्युत्तराचे दिति सूओपन्यस्तपूर्वपक्षविवरणारम्भे दहराकाशमेव प्रकृत्य श्रूयत- इति दहरविवेकप्रकरणतया प्रजापतिविद्या ऽवतारयिष्यते । ननु तथाप्यु. तविधया पूर्वाधिकरणाक्षेपो न युज्यते उत्तमपुरुषशब्दवत् परपुरुषशब्दस्य जीवविषयत्वसम्भवे ऽपि ततः परपुरुयशब्दप्रत्यभिचया ध्यानेक्षणवाक्य या. रेकविषयत्वसिद्धावीक्षणस्य तत्त्वविषयत्वनियमाद् ध्यानमपि तात्त्विकपर. ब्रह्मविषयमिति सिद्धान्तसिद्धेश्चलनाभावादिति चेत् । उच्यते । एष सप्रसाद इत्याद्युत्तमपुरुषशब्दघटितवाक्यापाताभिनिष्पत्तिशब्दोक्तमोक्षणं पूर्वपक्षे जीव- विषयमिति तद्वत्स एतस्मादिति वाक्योक्तमपीक्षणं हिरण्यगर्भजीवविषयं भविष्यतीति प्रथममिहाक्षेपो विवक्षितः । ततश्च तदेकविषयस्य ध्यानस्यापि तद्विषयत्वसिद्धौ कथं ध्यानेक्षणवाक्ययोरपरब्रह्मणि -परपुरुपशब्द इत्याका- सायामिह जीवमाचे ऽप्यत्तमपुरुषशब्दो दृश्यते हिरण्यगर्भ परपुरुषशब्दस्य का ऽनुपपत्तिरित्येवमाशययमाचार्यक्तिः । इयमाक्षेपसइत्युक्तिरूपलक्षणम् । रुद्यएवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविदन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोक इति दहरोपा. सनस्य ब्रह्मलोकफलश्रवणं चिमाचप्रणवप्रतीकालम्बनोपासनस्येव वचनबला- टुपपद्यतइति दृष्टान्तसङ्गतिरपि द्रष्टव्या । ५६ । २९ श्रवणमनन निदिध्यासनेभ्यो इति । यद्यपि टीकायां प्रवर्ण मननं चान्वेषणमिति व्याख्यातत्वाद्विज्ञानं ध्यानं तस्य वैशिष्ट श्रुत्युपात- श्रवणमननापेक्षमिति वक्तुं शक्यम् । आत्मनो वा अरे दर्शनेन अषणेन मत्या विज्ञानेनेत्यादिश्रुतियु विज्ञानशब्दस्य ध्याने बहुशः प्रयोगदर्शना. दुपासनारूपं ध्यानमेव चाचानुष्ठानाय विधातव्यं न तु तत्फलरूपः सगु. णसाक्षात्कारः । तथापि सन्प्रत्यययोगात्फलरूपतया निरूपाधीच्छाविषयः साक्षात्कार एव ग्राह्य इत्यभिप्रायेण टीकाकृता स्वयं साक्षात्कारहेतु. तया ध्यानमुपन्यस्य विभ्यो ऽपि वैशिष्ट्यं साक्षात्कारस्य विवक्षितमिति पूर्वभ्य इत्यनेन दर्शितत्वात श्रवणमननध्यानेभ्य इत्युक्तम् । एवं च फलमा: क्षात्कार घिधिसरूपो ऽयमर्थवाद उपासनाधिधिस्त्वय ध इहात्मानमित्या. दिफलयाक्येष्येवेति तात्पर्यम् । यद्यपि दहरविद्याफलम्रह्मलोकायापार्थिन: घ्या. म.पू.१ पा. ३. १९ + प्रणमननध्यानेभ्य रति १-५ पु. पा.। .

·ब्रह्मपुरशब्दोक्त देहलधणं पुरं जीवस्यय न ब्रह्मणः । २०५ स्वयमेतच्छास्त्रविचाराधीन अषणमनने न सम्भयतः सर्वतो घिरतस्य मुमुवारेवेतच्छास्त्राधिकारात तथापि विचारितेतच्छास्त्राचार्यापदेशाधीने दह- रोपासनापेक्षितधाक्यार्थमाचविपये ते विवक्षिते इति द्रष्टव्यम् । ननु पुरेणाधिकरणेन सहाधेयेन सता ब्रह्मणा सम्बद्धव्यमिति टीका- क्तमयुक्तम् । यष्ट्या अधिकरणवाचित्वाभावात साम्या वेश्माधिकरणवाचित, त्वात् । न च पुरमध्यगतबेश्माधेयस्य जीवस्य पुराधेयत्वमर्थत. सिध्यति प्रासादमध्यगते पर्यढे शयानस्येव प्रासादे शयनं तदर्थत: सिध्यदुदाहृतटी.. कयोक्तिमिति वाच्यम् । वेश्माधेयो जीव इतीदानीमसिद्धेः । प्राधेयत्वविशे- पहेतुभ्यां ब्रह्माच जीव इति निश्चयमुपजीव्य खलु अनिर्दियाधेयस्य वेश्मनः सनिहितः स एवाधेयतया इन्वेतीत्यये टीकाकद्वक्ष्यतीत्याशङ्का ततात्यर्यमाह समासेति । समासे पाट्यभिधेयं सम्बन्धसामान्यं समम्यर्थतया बुद्धिसन्निहिते प्राधाराधेयभावे पर्य्यवस्यतीत्यर्थः । यद्यपि यथाभाध्यं स्वस्वामिभाव पाठ्य. थैमङ्गीकृत्याधेयत्वहेतुमनपेक्ष्य विशेषहेतुनैध लभ्यं पुरस्वामिभूतं ब्रह्मा जीच इति निश्चयमुपजीव्य सन्निहितस्य तस्य वेश्माधेयत्वेनान्वय उपपादयितु शक्यः पठ्याः स्वस्वामिभावार्थकत्व च विशेषहेतूपयादनार्थ टीकाकृतो ऽप्य- पक्षणीयमेव । तथाप्याधेयत्वहेतुरपि य: टीकायामुपन्यस्त इति तदुप- पादनप्रकारो ऽयं दर्शित: । सव च विकल्पमुखन पष्टया अर्थद्वयमवतार्य श्राधेयत्वविशेषत्वायोजन कार्यम् । आकाशस्य संदिग्धत्वादिति । ननु महदिदं साहसवचनं १५१ यत् म्वनामयुतिसमर्पिता भूताकाश: सदिग्धो निरूढिवषयः मात्मा च संदिग्धः पठीस्वरसोपनेयवेशेषिकसम्बन्धिलिङ्गवशाट् ब्रह्म शब्दन लक्षणीयो जीवो निश्चित: । स च भिन्नवाश्योपात: समा. नवाश्योपात्तभूताकाशं परमात्मानं च निरस्य स्वयं वेश्माधेय तया इन्वे. तीति । नैष दोषः । दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाश इत्यत्र वेश्मावच्छेदोपाधि. कस्य दहरत्वस्यार्थलभ्यत्वे ऽपि साना दहरत्ववचनमर्यवत्वार्थमाजान- पर. .. +तोरिति २ पु पा । * पति नास्ति । २। + बेत्रमाधाति -पु पा ।

·५७ । २०६ वेदान्सकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. ३ मिटुं दहरत्वमुपस्थापयति आकाशश्रुति ताकाशं परमात्मानं धा* तयोः कृतरस्य ग्रहणं कार्यमित्यनिर्णये सन्निधियशाद् जीवस्य ग्रहणं नियम्यते । युद्धे इति गगनसागरयोरप्युपलक्षणं तदभिप्रायेणारोपयहणमप्य- थैवत् । गगनं गगनाकारमित्यचोपमालंकार इतिमतमनुरुध्येत्यमुक्तम् । यदि गगनं गगनाकारमिति श्लोके नापमालंकारः किं तु भेदकल्पनमनपेक्ष्य अत्यन्ताभेदे निवध्यमानमोपम्यं नान्वेतीत्यन्वर्थनामा ऽनन्वयालङ्कारः। अन. न्वायनो ऽप्यौपम्यस्य निबन्धनमनुपमत्वद्योतनाय यथा स्वमहिमप्रतिष्ठित- त्ववचनमनाधारत्वद्योतनाय यथा वा स्वयंदासत्वचनं दासरहितत्वद्योतना- येति मतमनुरुध्यते तदापि नाचानन्वयेन निर्वाहप्रत्याशा । अयमित्येया उन्तहृदयइति चौपमानोपमेयरूपयोः परस्परव्यावर्तकविशेषणनिवेशनेन उपाददे तस्य सहस्ररश्मिस्त्वष्टा नवं निर्मितमालपपम् । स तटुकूलादविदूरमोलिबभी पतद्गङ्ग हवोत्तमाङ्ग|| ॥ इत्यचेव कल्पितभेदोपाधिकोपमानभेटस्यैव वक्तव्यत्वात् । न च । ऽपि प्रकारी च वक्तुं शक्य इत्याह अस्तु वेति । मुख्याधेयत्यागइति । ननु ब्रह्मशब्दमुख्यार्थलाभो न मुख्याधेय- त्वत्यागहेतुः। वक्ष्यमाणवत्सराजपुरदृष्टान्तेन ब्रह्मपुरे जीवस्य वेश्मसम्भवात् । वेश्मस्थस्य च मुख्यपुराधेयत्वोपपतेः । न च ब्रह्मपुरइत्यप जीवसन्निध्यभावे जीवा वेश्माधेयो न सिध्यदिति वाच्यम् । अनन्यथासिद्धस्वाभाविकदहरत्व लिङ्गेन ब्रह्मपरत्वपक्षे ऽप्यवश्यकल्पनीयवृत्त्यन्तरतया ऽन्यथासिद्धाया पाका शश्रुतेः प्रबलेन तस्य वेश्माधेयत्वसिद्धरिति चेत् । मेवम् । जीवम्यामिकत्वेन प्रसिद्धजीवमबन्धस्य अप्रसिद्धपरब्रह्मपुरत्वोक्तः तदुपासनाविधित्साभावे धेय- थ्र्यप्रसङ्गात् । न हि मैचः क्व देशे वर्ततइति मेवान्वेपिणं प्रति वत्सराजपुरै वसतीति वाक्ये वत्सराजपुरत्वोक्तिः पुरान्तरव्यावर्तनेनेवाप ब्रह्मपुरत्योक्तिः प्रकारान्तरेण साफल्यमश्नुवीत दहरत्ववचनं तु जीवगतस्वाभाविकदहरत्य- विषयत्वाभावे ऽपि दहरपुण्डरीकापच्छेदेन ब्रह्मणा यायट्टहरत्यं भवति ता. वदपेक्षया ऽधिकं तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्म तस्मिन्सघ प्रतिष्ठित्तमिति गुत्यन्तः + अनुरुध्येततिर पु. पा. निया,प्रवाति -पु.। ६ सपफाति । २ पु. पा । ॥ यापन गामिद्य प्रशमिति २ पु पा. "।१५ • ति पु. पा.

·२०० ददराकाशम्य विजेयत्वम् । रावासहदयपुण्डरीकायसुपिराषच्छेदोपाधिकमत्यन्तसदिस्यं लम्भायतुमिति साफल्यं नेतुं यस्यम् । तस्माद्युक्तमुक्तं ब्रह्मशब्दमुख्यानुसरणं मुख्याधेय- त्वत्यागहेतुरिति। नेकवचनपरामृश्यतेति । ननु मा भूट द्याधापृथिवीशब्दो ब्रह्म१५८ लक्षकः । उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी इत्यादिके यच्चास्येहास्सि यच्च नास्ति सर्व तदस्मिन् समाहितमित्यन्ते द्यावापृथिव्यादिघमाधानवाक्ये उक्तानुक्तस- कलवस्तुसंयहाथै य: सर्वशब्दः स सर्वात्मकब्रह्मप्रतिपादको ऽस्तु। तस्यान्ते मुपिर मूक्ष्म तस्मिन्सये प्रतिष्ठितमिति तैत्तिरीयके सर्वशब्देनेव दहरपुराउरी. कोर्ध्वमुषिरपर्युपास्यप्रतिपादनदर्शनात् । ततश्चैकवचनान्तेन सर्वशब्देन प्रकृतं दहराकाणन्तर्वयुपास्यमिहेकवचनान्तेन पराम्रष्टुं योग्यमिति तथा सति तदनन्तरं तं चेद बयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्व चेव कामा यदेतदेयामोति मध्यंमते घा कि ततो ऽतिशिष्य. तइति घर्णिते शिष्याणामाक्षे स चूयात् तस्य जरयेतद् जीयेति न षधेनास्य हन्यते यत्तत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामास्समाहिता इत्याचार्यकर्त- व्यपरिहारोक्तो कामादिसर्वसमाधानाधारस्य सत्यब्रह्माख्यपुरतया देहरूप- वितथब्रह्मपुरजराप्रध्वंसानुविधायिनो जराप्रध्वंसी ने स्त इत्युक्तिर्न सङ्ग- छते । समाधानाधारस्य त्वया भूताकाशताया एब वक्तव्यत्वात् तस्य च सत्यत्वब्रह्मत्वाधारान्तरनिरपेक्षधारकत्वात्ययोगादिति भावः । यदि दहराकाशस्य विज्ञेयत्वमिति । ननु तस्मिन्यदन्तरित्यादी १५८ नास्त्युपास्यत्वरूपविजेयत्वोपदेशो येन दहरस्य विज्ञेयत्वोपदेशालाभ दोपः शङ्कोत किं त्वविधेयप्रवणमननसाक्षात्कारेच्छाविषयत्वानुवादमाचं तथैव टीकायां व्याख्यातत्वात् । तदनुवादश्च फलवाक्यविधित्सितं. गुणगुणिविषयोपासनास्तुत्यर्थः पर्यवस्यति स्तुतिवाक्यस्य नास्ति याव? पास्यविषयत्वनियम: । दहरगुणजातमपि श्रवणमननाभ्यामन्तव्य साक्षा- त्कर्तुमष्टव्यं चेति उपास्येकदेशप्रशंसया गुणगुण्युभयविषयोपासनास्तुति- लाभात् । द्रव्यदेवताविशिष्टयागविधीनां यदष्टाकपाला भवतीत्यादिषु द्रंय. मारविषयया वायुर्व क्षेपिष्ठा देवतेत्यादिपु देवतामारविषययां च प्रशंसयां * चेति - पु मास्ति। इष्टं वेति २ पु. पं.।

·वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ.१पा.३ अधि ५ स्तुतिदर्शनात्। अतो दहराधेविषयान्वेष्टव्यत्वादिकथनस्य न का चि*दनुप- पत्ति: । छान्दोग्यविवरणे च भाष्यकारैरिदं वाक्यं दहराधेयविषयतयेव व्याख्यातम् । तस्मिन्नाकाशाख्ये ब्रह्मणि यदन्तर्मध्ये तद्वाव तदेव विशेषेण जिज्ञासितव्यं ज्ञातुमेष्टव्य गुप्रियप्रवणााशयेरन्विष्य साक्षात्करणीयमित्यर्थ इति। तस्मादस्थानइयमाशङ्का। परिहारो ऽप्ययुक्तः । तस्मिन्नित्यस्यव्यवहिते दहराकाशे स्थिते व्यवहितपुगडरीकपरामर्शित्वकल्पनाऽयोगात् । तस्मिन्यदि. त्यादिनपुंसकलिङ्गानां प्राक् पुंल्लिङ्गनिर्दिष्टदहराकानन्ययाच्च । दहराकाशस्य हृत्पुण्डरीकस्थतायाः दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाश इत्युक्ततया पुनस्तत्कीननवैय- चि । त चेद् बृयुरित्यादिशिष्यप्रश्नवाक्ये दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाश: किं तदच विद्यते यदन्वेष्टव्यःमत्याद्युत्या पूर्वमाचार्यण दहराकाशान्तर्वतिन गवान्वेव्यत्वादिकमुक्तमिति स्पष्टप्रतीयमानतया तद्विरोधाच्चेति चेत् । उच्यते । विजिज्ञासितव्यमित्यत्रैवोपासनाविधिरित्यपि टीकायां व्याख्यानान्तरं दर्शितम्। घाक्यशेषो हि दहराकाशात्मवेदनस्य फलवत्त्वं ब्रूते । यच्च फलवनत्कर्त- व्यतया चौद्यते यत्कर्तव्यं तदिच्छतीति तदन्वेष्टव्य तद्वाव विजिज्ञासित व्यमिति दहराकाविषयमेवावतिष्ठतइति । एवं चाच विधेयस्योपासनस्य साधनत्वप्राप्लेच्छानुवाद इत्युक्तं भवति । अयमेव पक्षा भाय्याभिमत इत्य. नुपदमेव दर्शयिष्यते तदवलम्बनेनार शङ्केयम्। परिहारो ऽपि नायुक्तः । यतस्तस्मिन् यदन्तरित्यत्र यत्पदं वक्ष्यमाणद्यावापृथिव्यादिसकलविशेषण- विशिष्टदहराकाशपरम् । अन्यथा फलवाक्ये एताश्च सत्यान्कामानिति केषां चिद्गणानां विशिष्य ग्रहणस्यतरपरिसंख्यार्थत्वादितराणि द्यावापृथिव्यादीन्य. पहतपाप्मत्वादीनि च केवलं स्तुत्यर्थ वर्णितानि न तूपास्यकोटिप्रविष्टानीति शङ्कया तेषामुपासना न सिध्येत् । न ध वाच्यम् एतांश्च सत्यान् कामानिति संकल्पनाः पिचादया गृहीताः संकल्पादेवास्य पितरः समुतिष्ठन्तीत्यादि प्रकृत्य तइमे सत्या: कामा इति निर्दिष्ठत्वात् तेषां च फलरूपाणामुपाम्यगु. णत्याभायादुपासनस्याप्राप्नो तत्माययं ततत्कीर्तनं स्यादिति अस्मिन्कामा: समाहिता इत्यादिवास्ये फलानामप्युपास्यगुणत्वस्य प्रतिपादितत्येन तत एय तेपामप्युपास्यत्वमानः । अतः सकलविशेषणविशिष्टस्य दक्षराकाशस्यो. + ज्ञातुमेष्टव्यमिति पु. मान्सि - भद्रा चिदिति पु. पा.।

·२०E दहराकाशस्योपास्यत्यम् । पासनानुप्रवेशसिद्धये तस्मिन्यदन्तरिति पुनः कीर्तनमिति न तदेयर्थ्यम् । अत सव किं तदप विद्यतइत्येतदप्युपपद्यते । तस्य दहराकाशे किं विशे- यणानातं वर्ततइत्येतत्परत्वात् । अव्यवहितपरामर्शसंभवे तस्य द्वादश- शतं दक्षिणेत्यादाविव व्यवहितपरामर्श: शत्रघमजलिमिः पातुं वाता: केतकगन्धय इत्यषेव लिङ्गसामान्यविवक्षया नपुंसकलिङ्गं चोपपद्यते । एवं तस्मिन् यदन्तरित्यस्य सकलविशेषणविशिष्टोपासनासिद्धये तावद्विशिष्टपारा- मर्शत्वं भाष्यकारैः स्पष्ट प्रतियादितम् । तस्माद्वाक्योपक्रमे ऽपि दहर एवा- का हृदयपुण्डरीकाधिष्ठान: सहान्तः समाहितेः पृथिव्यादिभिः सत्येश्च कार्विज्ञेय इति गम्यतइति । तस्मादाशङ्का परिहारश्चेत्युभयमप्युपपद्यत. ग्य । एवमुत्पत्तिवाक्यत गव सर्वेषां दहरगुणानामुपास्यत्वे सिद्ध फलवाक्ये सत्यकामशब्देन केषां चिद् गुणानां प्रशंसा ऽवयुत्याऽनुवादः । तद्यण्वेता- घरं च ण्यं चार्गवी ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति* तेषामेवेष ब्रह्मलोक- म्तेषां सर्धेषु लोकेषु कामचारी भवतीति वाक्ये ब्रह्मलोकगतार्णवयोरिवेति तात्ययम् । छान्दोग्यविवरणे तस्मिन् तदन्तरित्यादेव्याख्यानं त्वेवमपि व्याख्यातुं शक्यमिति वैभवाभिप्रायम् । तदनुसृत्य च टीकायां साक्षात्कार छाधिपयतया व्याख्यानान्तरमिलि न विरोधः । अभ्युचयार्थत्वेनेति । नरपतिराजकुमारादिशब्दश्व ब्रह्मलोकशब्डे १५८ लामवेदयोः सत्यलोकपरतया पठीसमासः प्रसिद्धतरः । शीघ्रोपस्थितिका- सिद्धतरसमासग्रहणे च न निपादस्थपतिन्यायावतार इति अधिकशङ्कानिरा. करणार्थमभ्युच्चयापेक्षेति भावः । अग्निविद्यावत्वेन समर्थत्वादिति । नन्वनयोक्तिभङ्गा निपादस्याग्निविद्याराहित्येनासामर्थ्यमुक्तं भवति । नैतटुप- पद्यते। ब्राह्मण कर्तृकाऽऽयाननिष्पाद्यस्याहरनीयादेनिंपादन संपादयितुम- शक्यतया पायमानेष्टावग्निहोष हवीवन्निपादकर्तृकायामिष्टावतिदेशाभावेन तटुपसंहारसामाऽनपेक्षणात् । विद्यावत्वेन सामर्थ्य तु विद्याप्रयुक्तिकल्प- नयापपद्यते । वर्णिकानामपि स्वस्वशाखाध्ययनस्यैव विहितत्वेन शाखा- न्तरवेदान्तरानाताङ्गमन्त्रोपसंहारार्थ विद्याप्रयुक्तिकल्पनावश्यभावेन तत्क- ल्पनागारवाऽविशेषादिति चेत् । उच्यते । पठीसमासानयणेनान्यतिदेशबा- + जेम.पा. १ मृ ५९ । वामपादीति । यु । - विन्दतीति पु. पा ।

·२८० । वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ था. ३ अधि. ५ घसंभव तद्वाधकः कर्मधारयो नाश्रयणीयः । वर्णिकानां तु शाखान्तरा• द्यानात विद्याप्रयुक्तिनानयेष्ट्या उपेक्षणीया किं त्वावश्यकनित्यनैमित्तिक- कर्मानुष्ठानतदुपयोगिकृत्स्नन्यायविचारार्थत्वेनाविषास्तीति तात्पर्यम् । ५८ । २४ निषाद एव स्थपतिः स्यादिति । नन्वच कर्मधारयबलीयस्त्वे का युक्तिः यतः षष्ठीसमासे लक्षणा न प्रसज्यते । एकस्य कर्मधारयश्व सम्बन्धस्य षष्ठीसमासे संसर्गमर्यादया प्रतीतिसंभवात् । न च वियहवाक्ये विभक्त्यर्थस्य सम्बन्धस्य समासे ऽपि प्रकारत्वनियमातनिर्वाहार्थ तव लक्ष णापेक्षा ऽस्तीति शङ्कनीयम् । पर्वता वहिमानित्यत्र मतुबर्थस्य पक्षसाध्य- सम्बन्धस्येव विभक्त्यर्थसम्बन्धस्यापि संसर्गमर्यादया प्रतीत्युपपतेः । तस्मा- लक्षणादोषोक्तिरयुक्ता । द्वितीयायाः प्रत्येकसम्बन्धौक्तिरप्ययुक्ता । समासान्तर्व- तिन्या विभक्तः सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति लोपानुशासनेन समासोतरवि. भक्तरुपसर्जनान्वयानङ्गीकारात् । न च षष्ट्या द्वितीयाया था लोपो ऽङ्गीकार्य इति विषये बुद्धिसन्निहिताया द्वितीयाया एघाडीकार्य इत्यच तात्पर्य धर्णनीय तथापि निषादस्थपतेरित्यादिषष्ठीप्रयोगे बुद्धिसन्निहितषष्ठीलापाङ्गी- कारे ऽपि नियमत: सामानाधिकरण्यालाभेन सर्वच षष्ठीसमासतः कर्म- धारयबलीयस्त्वस्य तत: सियभावादिति चेत् । उच्यते । ऐक्ये लाघवं संबन्धे भेदकल्पनागौरवमिति सार्वचिकः कर्मधारयबलीयस्त्वे हेतुर्विष. तितः । राज. पुरुष इत्यादी भेदनियतसम्बन्धाद्यर्थकविभक्तिविरोधादेक्य. त्यागः । घटो न पट इत्यादी विरुद्धविभक्त्यभावे ऽपि घटपटरावेदानामे- क्यासम्भवात्तत्यागः । यच तु शब्दतो ऽर्थतो घा नास्ति विरोधस्सा लाघवादेक्यं यायमित्ययमात्सर्गिको न्यायः । लक्षणादोपस्तु षष्टयों लक्षणीय इति मतानुसारेणोद्वाटिस: । सन्निहिता द्वितीयेव लुमा टीका. येति युक्तिस्तु प्रकृताभिप्रायेणोक्तेति न कश्चिट्टायः । सोचं शब्दसामादिति पदमात्सर्गिकन्यायपरतायां निषादस्थपतिशब्दयोरकार्थपर्यषमानसामादिति व्याख्येयम् । तदप्युक्तं मूधकारयेति पाक्यस्य अपिशब्दात्कर्मधारयबलीय- स्त्वमुक्तमेष । लिङ्गमप्युक्तमित्यर्थः प्रतिभासमाना न युक्तः । फर्मधारय- चलीयस्त्वस्य सूत्रानुक्तत्यादित्याराडा सोषण चकारण लिङ्गम्य हृदयस्थि- माखान्तरामातेति २ पु. पा । . + प्रापयोति पु• पा ।

·कर्मधारयस्य पठीममामादलीयस्त्वम् । २८१ तात्कर्मधारयबलीयस्स्वादाधिक्यमतिरक्तत्वं द्योतितमित्येतत्परतया सद्वाश्य घ्याचष्टे तदप्याधिक्यामिति । १५६ विपक्षादसम्भवादिति पञ्चम्योः सामानाधिकरययभ्रान्तिं धारयति विपक्षादिति । असम्भवादितीति मलप्रतीकयणानन्तरं केषु चित्कोशेषु षष्ठीसमासो विपक्षेति घाश्यं दृश्यते । तदनन्धित प्रक्षिप्रमिष भाति टीकायां विपचादित्यस्य कमलासनलोकप्रातिविशेषयात्वेन षष्ठीसमासविषयत्वाभाषात । यदि सत्यतिमं न भवति तदानीमेवं तस्यार्थो वाधः । अहरहह्मलोकप्रा. व्यभिधानं विपक्षात्कमलासनलोकप्राप्तापर्ततां दहराकाशे च व्यवसिष्ठतां तथापि षष्ठीसमासस्सन न ध्यावर्तनीय: । यतो लोक्यतइति लोको विद्वद- नुभवविषया ब्रह्मानन्दः तस्यानन्द ब्रह्मा घिद्वानिति श्रुताधिष भेदव्यप- देश औपचारिक इति कल्पयितुं शक्यमित्याशङ्कर षष्ठोसमासपरिग्रहे तन्मुख्यात्यानुरोधेन पष्ठीसमासपत: सत्यलोके प्रसिद्धतिशयानुसारेण च ब्रह्मलोकप्रत्यायकतया तस्य निर्दिष्टलिङ्गविरुदत्वमनेन वाक्येनाध्यतरति योगादठिपूर्वकलक्षणायाः प्रथमप्रतीतमुख्याात्यागेन बलीयस्त्वमा तन्नेति । वृत्तो भविष्यतीति । घर्ततइत्यात्मनेपदिधाताव॒द्भ्यः स्यम- नोरिति सूपेण स्ये परत: परस्मैपदे सति पत्स्य॑तीति रूपम् । स्थान्तेन सम्बन्धस्येत्यन्तेन । न तु गङ्गाया इति लक्ष्यसंबन्धं पृथगुक्त्वेति । अनेन न हि १६८ भवति गङ्गायाः कूलमिति विवक्षित गङ्गाया गङ्गेति प्रयोग इति टीकापाठ: साधुः न तु गङ्गाकूलयोः गङ्गेति टीकापाठ इति दर्शितं भवति । एबमाकाशशब्दस्य गोणतायामाकाशवात्सर्वगत इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध व्यापकत्वरूपं भूताकाशसादृश्यं निमित्ततया ऽधतिपुते । तथा चौपमेयनिर्देश- केनाकाशशब्देनेवभूताकाशसादृश्ये प्रतिपादिते वाक्येन प्रतिपाद्यमानं सत्सा- दृश्यं नान्वेति यदूताकाशवयापकं ब्रह्म तताकाशवह्यापकमिति वाक्यस्य गङ्गायां गङ्गायाः कूले घाय* इति वाक्यस्येवाऽसामञ्जस्यादिति शङ्किते यद्यपि व्यापकत्वमपहाय नित्यनिलेपत्वादिना भूताकाशसादृश्येनाच गाणता . . -- * महापां चोयति २ पुः पा।

·२८२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [श्र. १ पा ३ अधि. ५ फुतः छान्दोग्ये पष्ठाध्याये नवस्वपि तत्वमसिखण्डेषु स गयो *ऽणिमेत्यगु- त्वेन सामाध्याये स एवाधस्तादित्यादिना व्यापकत्वेन च वर्णिते ब्रह्मणि कथमणुत्वव्यापकत्वयोरविरोधनमित्याकालायां दहरपुण्डरीकायसुषिरावच्छे- दोपाधिकमणुत्वं स्वाभाविकव्यापकत्वमित्यविरोधं तत्प्रसङ्गादौपाधिकब्रह्मा पासनं च विधातुमष्टमो ऽध्याय प्रारब्धः । तच प्रथमं ब्रह्मणो दहरशब्दे- नाणुत्वमुक्का तस्योपाधिकमणुत्वं स्वाभाविकं तु व्यापकत्वमिति निरुपणाय तत्र शिष्याणामाकाडामुद्भावयितुं क्त्यमाणद्यावापृथिव्यादिसमलवस्तुविशि- पृस्य तस्यैवाकाशस्य दहरपुण्डरीकान्तर्वतित्व पुन: प्रतिपाद्य तत्प्रसङ्गात तदुपासनां विधाय तदन्तर्वर्तिवस्त्वसम्भवे शिष्यः शविते सूक्ष्मोपाध्यव• च्छेदकृताणुभावस्य स्वाभाविकं व्यापकत्व नानुपपन्नं सूचिपाशादावच्छेदकृता गुभावस्य भूताकाशस्यवेत्येवमपि प्रायेण यावान्वा इत्यादिवाक्यं प्रवृत्तम् । तब ब्रह्मणः स्वाभाविकं व्यापकत्वमिति निद्धारणमिहेत्येतद्वाक्यार्थज्ञानका: रणीभूतपदार्थज्ञानकाले ऽनिट्टारितस्य व्यापकत्वस्य गाणवृत्तिनिमितत्वा- योगादिति परिहतुं शक्यं तथापि व्यापकत्वमेव तन्निमित्तमभ्युपेत्य दृष्टा- १६० । ३ न्तमुखेन समाधत्तइत्याह परिहरतीति । दृष्टान्ते तावदित्यमनन्वयः समाधेय: । आग्नेयादीनां पपणां यागाना स्वरूपेण पार्णमास्यमावास्याकालत्व तत्तदुत्पत्तिवाक्यविहिते तेषु गौणाभ्यां पामास्यमावास्यापदाभ्या वोयमाने ऽपि तेषां विशस्त्रियः प्राच्यादीव्यस- कलाङ्गसाहित्येन तत्तत्कालकर्तव्यत्वं प्रतिपादयितुं तद्वाक्यम् । तद्वाक्य याभावे दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्येकफलसाधनत्वेन बोधितानां पराणां यागानां प्रयोगेश्यस्योत्सर्गिकत्वात् । पौर्णमास्यां प्राच्याजानुष्ठानपूर्वक पार्णमासचिकमनुष्ठायाऽमायास्यायां प्राणायाममावास्याचिकमनुष्ठायादीच्याङ्गस- मापनं कर्तव्यमिति घा यागपदमपि स्वस्यकाले क्रमेण पृथक् प्राच्यादीगङ्ग सहितं कर्तव्यमिति घा प्रसज्यतेति। दाष्टान्तिके तु कथमनन्वयः समाधेय इति घेट् उच्यते । उपमेयपरेणाकाशशब्देन गाणेन स्यरूपेण व्यापकत्वे लब्धे ऽपि हदयपुण्डरीकापच्छेदेन स्थितस्य तस्य तेनापि स्यरूपेण भूताकायद्यापकत्वं • सपा एप रसि पु. पा. । : लद्वारद्वमिति ३ पु पा। + अन्तयतित्यमिति .पु.। , उदीच्या समापनमिति १ पु पाः ।

·. दहरवाक्य प्राकाशशब्दा ब्रह्मवाचकः । २८३ प्रतिपादयितुमिदं वाक्यं हृदयपुण्डरीकावच्छिन्नएव दहराकाशे वक्ष्यमाणद्या- वापृथिव्यादिसकलसमाधानसिद्धये । अत एवामे अस्मिन्निति वाक्ये :दहरपु- गडरीकस्यान्तरेवेत्येतदभिप्रायमन्तरवेति वचनं दृश्यते अत एव च यच्चास्य- हास्ति यच्च नास्ति सर्व तस्मिन् समाहितमित्युतवनन्तरं प्राग् ब्रह्मपुरश- ब्दोक्त देशव सर्वत्य समाधानमुक्त सिद्धं कृत्वा देहे जीर्ण नष्टे वा कुसू. लादो जीर्ण धारणाक्षमे तदन्तर्निहितं ब्रह्मादिकमिव नष्टे घटे तदन्तर्नि. हितं दध्यादिकमिव च तत्किमपि नावतिष्ठतेत्यन्तेवासिनामाक्षेपवचनं निबटुं दृश्यते तं चेद् व्युरस्मिश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्व समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्व च कामा यदेतज्जरा चानाति प्रध्वंसते वा किं ततो ऽतिशिघ्य- तइति । ननु श्रयमाणमपि दहराकाशस्य दहरपुण्डरीकवेष्टितस्य तेन रूपेण व्यापकत्वं तत्र सर्वसमाधानं चासम्भावितं कथं श्रद्धेयमिति चेत् । उच्यते । दहरोपासकस्य ब्रह्मलोकमान्यनन्तरमुपयोगिभागस्थान भौगोपकर- णभाग्यजातमुझे अस्मिन्नित्यादिनाच्यते । तच्च ब्राह्मलौकिकं द्विविधम् । उपासकस्य ब्रह्मलोक प्रामस्य शरीरविरहावस्थायां स्वनपदार्थजाततुल्यमे तस्य शरीरवत्वावस्थायां नायतपदार्थतुल्यमपरम् । तदुभयं सूचकार एब विवेचयिष्यति तन्वभावे सन्ध्यवटुपपत्तेः। भावे जायद्वदिति । तपाद्यं स्वामपदार्थजातवदेव मानसं सून्मे ऽपि मातुमर्हति । स्वामे झपवरके उनुभूयमाने तदन्तर्गिरिनदीसमुद्रादिकमप्यनुभूयते ! भाष्यकारैम्तु छान्दो- ग्यविवरणे मनोमयानि ब्रह्मलोके शरीरादीनीति पुराणवचनं मनसैनान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोकइति मनामाचभाग्यत्वप्रति चावल- ख्य ब्राह्मलौकिकं विदेहसदेहावस्थोपयोगि सकलं सङ्कल्पनपिादिभाग्यजातं स्वप्नदृष्टस्त्रीपुरुषादिवन्मनोविकारात्मकमेव न तु स्यूनपार्थिवाप्यादिरूपमिति विमर्शपूर्व व्यवस्थापितम् । एवं च यद्यपि स्वामवन्मानसं द्यावापृथिव्या. दिकं सूक्ष्मे ऽपि वर्तितुमर्हतीति दहराकाशस्य व्यापकत्वं न वक्तव्यम् । अत एव तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्म तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितमिति सूक्ष्मणव दहरा कोशे सर्वसमाधानमुक्तं तथाप्यचात्यल्पीयसे दहराकाशस्यान्तः सूक्ष्ममाय * भोगभागस्थाने ति २ पु. पा. । घ्या. म. प्र. पा. ४ मू. २४ । + व्या: म. श्र. ४ पा• मू. १३ । स्थमं पति पुपाः ।

·२८४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [२. + पा. ३ अधि. ५ घस्सपास्यं न सम्भवतीत्याक्षिप्रवतां शिष्याणां हृद्यतिविपुलं द्यावापृथिव्यादिक तदन्तः समाहितमित्युतरं न प्रविणेदिति मत्वा यक्षानुरूपबलिन्यायेन मनोविकाररूपद्यावापृथिव्यादिसमाधानोचितं मनोविकाररूपमेव स्वापवर- कान्त: स्वादृष्टगिरिनदीसमुद्रादिसमाधानचितस्वमापवरफवेपुल्यसमानं द- शितमित्युपपद्यते । ननु ब्रह्मलोकप्राण्यानन्तरभाविभागोपयोगिसङ्कल्पपिचा- दिकमुपासनाकाले ऽपि दहराकाशतिं किमर्थ कल्पनीयमिति चेटुपास्यद. हराकाणन्तर्वतित्वेन तदनुचिन्तनस्यालम्बनसिद्धार्थ तत्सर्वमुपासनाकाले ऽपि दहराकाशवय॑भ्युपगन्तव्यमिति श्रुतेरभिप्राय: । अत एव सङ्कल्पज. पिशादीन् प्रकृत्य तस्मे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषा सत्यानामनृत- मभिधानं यो यो ह्यस्यतः प्रेति न तामह दर्शनाय लभते अथ ये वा ऽस्य जीवा ये च प्रेताः यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्व तदव गत्वा विन्दतइति प्राची- नानन्तजन्मसंबन्धिदिदृक्षितपितृमातृभ्रातृपुकलादिकमन्यच्च दुर्लभं भाग्य- जातं दहराकाशवोपास्यमाने क्रमेण पश्यतीत्युक्त्वा कथं तावद्विशिष्टा दह- राकाश: तथा सर्वनापलभ्यतइत्याकाहायां यद्ययापि हिरण्यनिधि. निहि. समित्यादिदृष्टान्त उक्तः । यद्युपमेयपराकाशशब्दो निलेपत्वादिना लक्षक: स्वरूपेण व्यापकत्वं दृष्टान्तमुखेन प्रतिपादमिति जीवे व्यापकत्वासम्भक- प्रतिपादकभाष्यानुसारेणेप्यते तदा द्यावापृथिव्यादीनां मानसत्वेन संकोच न कल्प्य: बाहानामपि तेषामनवच्छिन्ने ब्रह्मणि वृत्तेः । अन्तरवेत्यन्तःशब्दो यस्यान्तःस्थानि भूतानीतिघदवधारणमाधारान्तरव्यवच्छेदार्थ शिष्याणामा- क्षेपस्त्वन्तराकाशयय समाधानमुक्तमिति भ्रान्त्येत्युपपादनीयमित्यलं प्रपञ्चेन। १६०। अधिकरणवाध इति । न चाग्नेयादिषु मुख्यार्थत्वेऽप्यपराशब्द. समभिव्याहारात पितृयचयाश्ये कालपरत्वं स्यादिति वाच्यम् । आग्नेया- दिपु मुख्यत्वे हि काले तत्सम्बन्धाल्लक्षणा ऽङ्गीकार्या तापि शक्तिकल्पने गोरयात् । ततश्च कालघाच्यपराहशब्दसन्निधाने सत्यपि नाऽमावास्याश्रुतेः फर्मयाचिन्याः सन्निधियशागतो युक्तः । काङ्गत्वेनापराहुकाले पितृपक्षवि. धिभविष्यत्ति समयाध्युपिते सूर्य घोडशिनः सोचमुपाकरोतीत्यादिवाक्येषु फमाङ्गत्वेन फालविशेष स्तोत्रविशेषोयाकरणादिविधानदर्शनादिति भावः । • स्वामापयरसिक पा । + रच्छचालभते इति पुपा।

·सोमशब्दस्य लताधिशेषबोधकत्वम् । अपरं रूदिकारणमिति। प्रायोजकमेव धेषम्यं प्रयोजकत्वेन सदु. तमनेकान्त्येन दूषयितुमाशङ्कसरत्यर्थः । प्रायोजकत्वं च तस्माद्यत् किं चिदेतदिति टीकाग्रन्थन विभाषितम् । ननु न चाध कम्य चिल्लाक्षणिकत्व- मिति टीकायन्यो न युक्तः । सोमद्रव्यविशिष्टयागविधिसिद्धार्थ सोमवता योगेनेट भाषयेदिति सोमपदे मत्वर्यलक्षणालीकारादित्णशङ्का तस्य द्रव्य- विषये लक्षणा नास्तीत्येतदर्थत्येन व्याचष्टे सोमशब्दो हीति । यद्यपि १६० सोमलतायाः शुक्रप्रतिपदमारभ्योकं पचं घटुते कृष्णप्रतिपदमारभ्येकेकं पत्र घीयतइति प्रसिद्धेः यचद्वयनियतवृद्धिषयमादृश्यात् चन्द्रवाधिन एष सोम. शब्दस्य लतायां लक्षणा पतुं शस्या । एवं च पवमानायेन्दवइत्यादी चन्द्र. बाचित्वइन्दुशब्दस्य ता: सोमाय राजे ददातीति राजानं यक्ष्म प्रारदिति च सोमोपपदत्येन स्वतन्तत्वेन च चन्द्रप्रयुक्तस्य राजशब्दस्य तथैव लता- यामपि यत्ते यावणा चिच्छिंटुः साम राजन् अरिष्ट राजनगदः परे होति प्रयोगदर्शनं चोपपद्यते । अन्यथा बहूनां चन्द्रयाधिशम्टानां लतायां शक्ति- कल्पनागौरवप्रसङ्गात् तथापि प्रसिद्धतिशयाद् लतायामसाधारणवाचकान्त- राप्रसिद्धेश्च तस्यामपि मुख्यत्वमुक्तम् । यागपट्कइति । यागानां पडयान्तरसवगयुक्तसमुदायइत्यर्थः । सदस्य परिमाणमित्यस्मिन्नर्थ कन्प्रत्ययः । देहाद्यागमापायसाक्षीत्यर्थ इति प्राचार्याभिप्रायतो ऽर्थ उक्तः न तु शिप्याद्यवगतस्तयोस्ततः पर- मपि भ्रमानुवृतेः । अझ्युपलक्षितइति । नेवस्थं जायतं विद्यादिति श्रुत्य- न्तरात् । जाग्रति जागरे । अभिप्रतीतवानिति । गत्यधीकर्मकेत्यादिमू- पेण कतरिक्त इति भावः । चतुर्थपर्यायं प्रतीकत आदत्तइति । शडाविशेषनिवारणार्थ मिति १६ चेवं यदुक्तमक्षिस्थानादिकं परस्य न संभवतीति तदयुक्तम् । उपकोसलविद्योपास्यवत्सगुणोपास्यस्याधिस्थानसंभवात् । स्वमेन शारीरमभि- महत्य असुमः सुप्रानभिचाकशीतीति ब्रह्मणः स्वप्नसंबन्धश्रवणात सुम्नि वा- क्यस्य यम यस्मिन्नाधार समस्तो ऽपि जन्तुः सुषुप्रो भवतीति सुषुप्राधारन. ह्यपरत्वोपपत्तेश्च । न चेवं सति स्वप्नावस्थस्य भयोकादिदर्शनं सुयुप्राध- मुपुतीसि २ पु. पा.। - भावः । * ·- २८६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा.३ अधि.५ स्थस्य विनष्टप्रायत्वदर्शन चेदमनुपपन्नं स्यादिति वाच्यम्। यथा विपर्याय छायापुरुप उपदिष्ट इति इन्द्रविरोचनयोभ्रान्तिः यथा च प्रतिबिम्बावेक्षणे वि. रोचनस्य देह उपदिष्ट इति भ्रान्तिः तथा स्वममुनिपाययोर्जीव उपदिष्ट इतीन्द्रस्य भ्रान्त्युपपत्तेरिति । एतच्छदावारणं च समुत्थानवाक्यापन्यासेनेत्थं कृतम् । यदि स्वप्नसुपुतिपर्याययोब्रह्मेवोपदिषु जीव उपदिष्ट इत्तीन्द्रस्य भ्रान्ति- मात्रमिति कल्प्येत तदा पर्यायद्वये भयशोकविनष्टप्रायत्वोपयुक्तो जीव उपदिष्ट इतीन्द्रस्य भ्रान्तिरेव वारणीया स्याद् न तु जीवस्यैव भयोकादीनां शरीर- सम्बन्धोपाधिकाध्यासिकत्ववर्णनपूर्वक शरीरात्समुत्थितस्य* नियस्वरूपा. घस्थानवर्णनम् । अतः सर्वमिदं प्रकरणं जीवविषयमेव न तु ब्रह्मविषयमिति । १६१।४ पाप्मादेरपूर्वस्येति । अपूर्व पूर्वशब्दोदितकारणप्रतिद्वन्धि कार्य तेनादिशन्टगृहीतस्य जरादे प्यपूर्वत्वम् । यद्धा पाप्मादिशब्दः समानाधि- करणबहुव्रीहिसमासरूपो द्विविधस्तम्णोच्चारित: । तवाद्येनापूर्वस्येत्यस्या- न्वयः । टीकायां निष्प्रपञ्चस्य ब्रह्मण: सकलोपनियतात्पर्यविषयत्ववर्णनं प्रवृतानुपयुक्तमस्थानविजृम्भितमित्याशङ्का विकल्पोत्तरत्वेनावितारयति जीववादी प्रव्य इति । श्रुत्या प्रजापतिदाक्यउक्तमिति । ननु श्रुत्यापि निरूपाधी कथ कामसंकल्पायुक्त। । उच्यते । मुक्तो यावत्सर्वमुक्ति बिम्बभूतेश्वरभावमापद्यते बहुपु दर्पणेषु मुखप्रतिबिम्बे सत्येकदर्पणापाये तत्प्रतिबिम्बइय यावत्सकलदर्पणापायं बिम्बमुखभावं तावत्पर्य्यन्तं दर्पः, णान्तरगतप्रतिबिम्बप्रतियोगित्वरूपबिम्बभावाऽनिवृत्तः मुक्तस्य परमेश्वरभावापत्त्या तद्रूपेण कामसंकल्पो स्वतो निरुपाधिकस्यापि बद्धपु- रुपदृष्ट्या संभवत एव । तदभिप्रायेणोक्तं भाष्ये ऽपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमे. श्वरं रूपं विद्यया प्रतिपद्यतइति । सूचकारो ऽपि ब्राह्मण जेमिनि रिति चतुयोध्यायाधिकरणे मुक्तस्य परमेश्वरभावापत्त्याशयेनेत्र घर्णितगुणाष्टक- मुपपादयिष्यति । तस्मादुपपन्ना कामसंकल्पो परमेश्वराभेदेन मुक्तस्य प्रत्युत तट्वेद यव जीयस्य शरीरावस्यायामपि तो न सम्भवतः । न हि सदानीममनस्कस्य तायुपपद्यते । ततश्च . समुत्यानस्पतिक पु. पा. बिझन्पान्तरत्येति । व्या. म. प्र. पा.४ पू.५।

·ज्योतिःप्राज्यितिरूपसंपतिपदार्थः । २८० कथं व्युत्क्रमेणेति । ननूपसम्पतिः साक्षात्कारः अभिनिष्पति प्राप्ति- १६१ रित्यर्थः क्रमाविरोधाय किमिति नादृतः । यथेतान्यमुष्मादाकाशात्समु- स्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्येन स्येन रूपेणाभिनिष्पद्यन्तइति दृष्टान्तसङ्गत्य- नुरोधात् । दृष्टान्तवाक्यस्य छयमर्थः । यथा पूर्वप्रकृतानि वायुरभ्र विद्युत् सायिरित्येतानि प्रापि वर्पणादिप्रयोजनानन्तर स्थू नरूपं विहाय सूक्ष्म- रूपेणाकाशे तदविविक्ततया स्थितानि युनः प्राडारम्भे किं चिदुसितानि भूत्वा तता घिषितानि सन्ति परं योप्मप्रवृत्तं सारं ज्योतिः सहकारि प्राप्य स्वेन स्पेन पुरोषातादिरूपेणाभिव्यज्यन्तति । एवं च दान्तिके ऽप्युपम पतिः प्राप्तिरेघ वाच्येति । तत्फलं साक्षात्कार इति । अस्मिन्पो उप. सम्पत्तिरवाभिनिष्पत्तिाच्या । तथैवाचार्य: सम्पद्याविभाव* इत्यधिकरणे परं ज्योतिरूपसम्पतिविवरणरूपतया स्वरूपाभिनिष्पत्तिवाक्यं व्याख्यास्यते । अहंशब्दागोचरमित्यहंकारास्पदमित्यस्य व्याख्या । ननु प्राजापत्यवाक्या- लोचनया जीवपराभेदसिद्धः समनन्तरपूर्वग्रन्थप्रतिपादितायाः प्रतिद्वन्द्वितया जीवनाभेदाविरोध्ययान्तरप्रदर्शक्रमाचार्यदेशोयमतमुपन्यस्यतइति भाया- जवेन प्रतिभाति तत्तात्पर्णप्रदर्शक यदि होतमित्यादिटीकायन्ये अतिस्था- नस्य छायापुरुपत्यासम्भवनिरासो ऽनुपयोगीत्याशड्य तदुपयोगसिद्धये टहरो जीव इति पूर्वपक्षिण एवाचार्यदेशीयकञ्चकमवलम्व्य विधान्तरेण प्रत्यवस्था- नपरमिद भाष्यमिति योजनार्थतया यदीत्यादिग्रन्थमघतारयति एकदे. शीति । यदि के चिदित्यादिभाप्यं पूर्वभाष्यप्रतिपादितप्राजापत्यवाक्यार्थ- १६२ प्रतिद्वन्धिजीवब्रह्मभेदाविरोधितदान्तरप्रदर्शकमतान्तरोपन्यासमाचपर भ. वेत् तदा तदाशयवर्णनार्थे यदि ोतमित्यादिटीकायन्ये ततो न भवेत् छायापुरुष इति स्थाने तता न भवेज्जीवब्रह्मभेद इति वतव्यं स्याद् न तथोक्तम् । तस्मादक्षिस्थानस्य छायात्मत्वमङ्गीकृत्य पूर्वपक्षान्तरप्रवर्तने टीकायास्तात्पर्य गम्यतइति भावः । प्राचीनपूर्वपक्षादस्य पूर्वपक्षस्य विशेष घकु साधारणांशं दर्शयति उक्तं हीति । तस्यैवापहतपाप्मत्वादि दर्शयत्ये- तदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति पूर्वपक्षमाध्ये घागबुद्धिशरीरारम्भसम्भवो ऽस्य * ध्या. भू. पा. मु. १ । अभिष्टम्पटोत्यमूत्रानुमतः पाठः २ पु.। + अहर्माित सदति २९ ।

·२८८ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा..३ अधि.५-६ पाप्मादिः शरीराभावे न भवतीति तट्टीकायां चेति शेषः । यद्यपि छाया- घदारोपेणेति पक्षा नोक्तः प्रथमपूर्वपक्षे चाक्षिस्थानी न छायापुरुष उक्तः । तथा तदभिप्रायकल्पने त्वेतमित्यक्षिस्थपुरुषानुकर्षणाडीकारोक्तिविरोधः । तथापि स छायापुरुपश्चेदमृतत्त्वाद्यारोपो घाच्यः । तदारोपो जीवत्वपक्षे ऽपि चतुं शक्य इत्युपकोसलविद्यागताक्षिवाक्यविषयपूर्वपक्षच्छाययक्तिप्राय- मिति भावः । नन्वेतमिति' । ननु तत्प्रथमपूर्वपक्षवचनमेतं त्वेवेत्यचाधिस्था- नपुरुषानुकर्पणमङ्गीकृत्येति इदानी द्वितीयपूर्वपक्षे एतमितिपरामर्शस्या. न्यविषयत्वमङ्गीकृत्येति च विशेषो ऽस्तु नाम तेन प्रथमपूर्वपक्षनिराकरण- युक्तिमनादृत्य द्वितीयपूर्वपक्षोत्थानहेतुः को विशेषो दर्शितः स्यादिति चेदुच्यते । अचिस्यानपुरुषाननुकर्षविशेष यब प्रदर्शयिप्यमाणाविनिगमनपूर्व- पदोत्थानहेतु: । एतमित्यनेनाविस्थानाननुकर्षे प्रतिस्थानश्छायापुरुषो भवेदिति तद्वचनं स्वातन्त्र्येणोपास्यत्वपरमतोऽनन्तरप-यद्वय जीववचनमपि तहदेव स्वातन्त्र्ययोपास्यत्वपरं न तु चतुर्थपर्यायवक्ष्यमाणब्रह्माऽभेदबोध- नार्यमित्यन्यार्थश्च परामर्थ इनि प्रदर्शयप्यमाणन्यायविषयत्वाभाषादुत्तरच प्रनापतिविद्यायामपहतपाप्मत्वादियुक्तत्वेनापास्यत्वेन च स्वतन्त्रतया निर्दि- प्याब्रह्मानीवयामध्ये दहरो ब्रह्मेवेति नियन्तुं न शक्यते । अपहतपाप्म त्वादिगुणवचनेन ब्रह्मपक्षस्येव सुपुण्यवस्थापनस्वतन्तजीवोपन्यासेन जोधप- क्षस्याप्युत्थानात् । प्रजापतिविद्यायां सुपुत्रजीवापन्यासस्य स्वातन्त्र्य दहर- विद्यायामथ एप सप्रसाद इति तदुपन्यासस्यापि तद्वदेव स्वातन्व्यापत्त्या सचान्यार्थश्च परामर्श इति पक्ष्यमाणन्यायाऽग्रसरात । तदिहापि सूत्रे ऽनुसन्धेयमिति । इतरपरामात्स इति वेदिति ण्डाभागरूपपूर्वसूरोपक्रमे जीवलिङ्गमाशेपन्यासात् तत्पूर्वसूचप्रदर्शितब्रह्मलि- शानाम् अन्यथासिलवचनादविनिगमेन पूर्वपक्ष इति भाष्यटीकयोर्वर्णितं तदु- तराचादिति सूधे ऽप्याचार्यदेशीयमतोपन्यासव्याजेन प्रवर्तमाने ऽस्मिन् पूर्व- पक्षे समानमित्यर्थः । १ • एतं स्ययप्तरनि पु.पा । ध्या मू प..पा.म. ०। || च्या म १३मू । + सदितोतिपु..! ध्या म.पा.सू. १८.

·पचवा परत अनुकृत्याधकरणम्। मथमपूर्वपक्षस्तु नाघिनिगमेन प्रकृतः । प्रजापतिविद्यायोममहतपा मत्वादिौवस्येव धर्म इति निश्चयेन तत राव लिङ्गाट्टहरोपजीव है निश्चित्य तत्प्रवृत्तः । यद्वा प्रथमपूर्वपक्षो ऽप्यविनिगमेन प्रवृत्त इति तात्पर्यम् - प्रचापि वाह्याकाशापमानगतिशब्दधृतीनामन्यथासिवानुक्तः । ननु वाक्यो- पक्रमगतस्य परमात्मनः परामादित्येतदनन्तरवाक्यापनमगतस्य परामर्श: किं न स्यादिति शानिराकरणार्थत्वेन न खलु जीवात्मन इत्यादिटीकायन्थः प्रवृत्त इति प्रतिभाति तस्य च तादयं न सम्भवति अतिस्थाना जीव इति पक्षं विहाय छायापुरुष इत्यङ्गीकृत्य पूर्वपक्षान्तरप्रवर्तनार्थत्वेन यदी. त्यादिटीकायन्यस्यावतारयादित्याशय परमात्मनः परामादिति वाक्योप- क्रमे जीवपरामर्शप्रत्याख्यानमयुक्त तयोरभेदादिति शङ्कानिराकरणार्थत्वेन न खल्विति ग्रन्थमवतारयति नन्विति । दृष्टे सम्भवतीति । ननु पर- १६२ मात्मनि धीनिवेशायोपास्त्यर्थत्वे ऽपि दृष्टार्थत्व न हीयतइति चेन्न । उयास्तिविध्यङ्गीकार परमात्मनि चित्तेकाय्यमनवायासनया सम्पादनीयमिति नियमविधित्वस्याङ्गीकर्तव्यत्वेन नियमादृष्टकल्पनागौरवसत्यादिति भावः । ननु मतान्तरमाहेत्ययुक्तं मतद्वये ऽपि जीवब्रह्मभेदाविशेषाद् विशेषकान्त- राऽनुक्तेश्चेत्याशगह अस्य चेति । श्रीपाधिकस्तात्विकोणध्यवच्छिन्नः । यदिति क्रियाविशेषणमित्यस्य विवरणम् एतत्स्वामिति । स्वमं यथा भवति तथा स्वपितीत्यभेदे ऽपि क्रियाविशेषणतया कर्मता पाक पचती- तियत् । अघ ब्रह्मलिङ्गानां प्रजापतिविद्यानुसारेण जीलिङ्गत्वशङ्काकलुषित- न्वाद ब्रह्मलिङ्गत्वमस्पष्टं तस्य स्पष्टत्वे ऽपि अन्तर्वर्त्यन्वयावभासाहहरा- काशान्वयित्व न स्पष्टमित्यस्यब्रह्मलिङ्गता ॥ अनुकृतस्तस्य च ॥ २२ ॥ १६३ सति विपये च साधारण्यादिति । ननु साधारण्यमसिटुं घेष. यिकाधिकरणकारकधिभक्तर्यस्य च भावेन भावलक्षणमित्युपपदविभक्तिता बलीयस्त्वादिति चेन्मेवम् । णिजधाध्याहारसापेक्षकारकधिभक्तरुपपदविभ- तश्व बलाऽवलनिद्धारणाथयेन साधारण्योक्तः पूर्वपक्षापतारिफया तथा सदाशयविवरणात् । * बोयात्मक रति २ पु. पा । र पञ्चमं दहधिकरणम् वातराधिकरण या पूर्णम् ।

·२६० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. ६ १६३। १० पूर्वमिति । ननु प्रथमपूर्वपो तावदेतमित्यस्य प्रकृतार्थत्वं दहरो जीव इति शङ्कानिरासे न हेतुः तय तस्य प्रकृतार्थत्वहेतुनैव तथा शङ्को त्यानात् । न च तस्याप्रकृतार्थत्वसम्भवस्तथाङ्कानिरासासम्भवे हेतुः । ततो जीवे ऽपहतपाप्मत्वादिसद्धावमलशहानिरासस्यैव सिद्धः । द्वितीयपूर्व- पक्षे ऽपि तदुक्तशङ्कानिरासे न हेतुः । तथाप्येतमित्यस्य वाक्योपक्रमप्रकृ- सापहतपाप्मत्वादिगुणकात्मार्थत्वावलम्बनेनैव तथा शहोत्थानात् । तचापि तस्याप्रकृतार्थत्वसम्भवस्तथाशङ्कानिरसनासम्भवे न हेतुः । स्वप्नादिपया. येवेतमित्यस्य प्रकृतमसंस्पृश्य स्वस्ववत्यमाणार्थमाचपरामर्शित्वे ऽतिस्थ-. च्छायात्मा स्वप्नसुपुतिपर्याययोरुक्त। जीवश्च तथा तथोपास्यश्चतुर्थपर्यायोक्तं ब्रह्म शेयमिति कल्पने प्रकृतस्याऽपहतपाप्मत्वादिगुणफस्येन्द्रविरोचनाभ्यां पृष्टस्यात्मनः क चिदप्युक्तिर्न लभ्यतेति दोपापत्या तत्परिहारार्थमक्षिपर्या- यस्तद्विषय इति तचापहतपाप्मत्वाद्यसम्भवेनापरितापात् पुनः पुनरागत- मिन्द्रं प्रति स एवापदिष्ट इति च वक्तव्यत्वेन स्वतन्त्रजीवापास्तिविधान- रूपदृष्टान्ताऽसम्प्रतिपत्त्या तन्मलाया जीवो दहर इति शङ्काया: सर्वनाम्नः प्रकृतार्थत्वनियमाभावेन हेतुना प्रतिष्ठापनालाभात् । अक्षिपर्यायस्य छाया. त्मोपास्तिपरत्व हि तचापरितोपादागतमिन्द्रं प्रति ततेो ऽन्यस्य जीवस्यो. पास्त्युपदेश इति वक्तुं शक्यम् । तस्य प्रकृतात्मोपदेशपरत्वे तु छायापुर- पस्यापहतपाप्मत्वादिकं न सम्भवतीत्यपरितोपादागतं प्रति तदीयभ्रान्त्यप- नयनेन प्रकृत एवात्मा प्रकारान्तरेणापदेष्टव्यः । अत: प्रकृतार्थत्वादिति शङ्कानिरासे प्रकृतार्थत्वनियमाभावादिति शङ्कानिरासासम्भवे च हेतुत्वेनाक्तिर्न युक्तति चेत् । उच्यते । प्रथमपूर्वपक्षे तावद् एतमित्यस्य प्रकृतार्थत्वहेतु- नोत्यितो जीवा दहर इति शङ्का तस्य पूर्वपल्यभिमतं प्रकृतार्थत्वमेव जीव. ब्रह्माभेदसिद्धिप्रत्याशया समाश्रित्य जीवस्यावस्थाचयोतीर्णस्य तुर्यपर्य्याये ब्रह्मभावोक्तरपेतजीवभावं ब्रह्मापहतपापमत्वादिगुणकं न जीव इत्युपपा- दनेन निरासि । तदसाधुः । तस्याप्रकृतार्थत्वसम्भवे तता जीवब्रह्माऽभेदा. ऽसिद्धेरित्याक्षेपः । तच प्रकृतार्थत्वादिति शङ्कान्वये हेतुपञ्चमी शङ्कानिरासा- न्यये ल्पलापे कर्मण्युपमेश्यानमिति पञ्चमीति भेदः । तथा द्वितीयपूर्वपत्रे ·२१२ ब्रह्मणः सूर्यादितेजःप्रकाशकत्वनिरूपणम् । द्वितीयादिपर्यायगतस्य एतमित्यस्य* वाक्योपक्रमप्रकृतापहतपाप्मत्यादिगु- एकात्मार्थत्वादहरो जीव इति शङ्का तस्य प्रकृतार्थत्वात्सन्निहिताविस्था- थत्वाद् निरासि । तदसाधु । द्वितीयादिपर्यायगतस्यैतमित्यस्याप्रकृतार्थत्व. सम्भवनाविस्थपरामर्शित्वासिद्धग तन्मलकजीवन झाऽभेदासिद्धेरित्याक्षेपः । अस्यां योजनायां प्रकृतार्थत्वादिति शड्डान्वये तन्निरासान्वये च हेतुपञ्च- म्येव शङ्कानिरासान्वये सन्निहितार्थत्वादिति तदर्थ इति विशेषः । यद्यपि सन्निधिः प्रकरणादुर्वलः तथापि वाक्योपक्रमाकृत एवात्मा प्रचण्युपदेश्य इति प्रकरणानुगुणसन्निधि तेन बाध्य: । ननु सर्वनाम्नः प्रकृतार्थत्वनि- यमाभावे ऽपि भूय इति नो एवान्यचेत्येताभ्याम् एतमित्यस्य प्रकृतार्थत्वं भवेदिति नाचेपमिद्धिरिति चेत् । मेवम् । तथा नियमाभावे भून इत्यस्य पुनरपि फि चिदन्यद्वक्ष्यामीत्याशयोश्यतेः । नो रवान्यदिन्यस्य इतो यित्किं चित्पञ्चमपर्यायमुपक्रम्य न पक्ष्यामि अस्मिन् चतुर्थपर्याय पक्ष्यमाणेनेव समापयिष्यामीत्यर्थोपपत्तेः । भासकत्वे सतीति। तेनाभासकत्वे सतीत्यर्थः । तथैवोत्तरच शङ्कापरिहाराभ्यां तदर्थ स्पष्टीकरिष्यति । इदं च तेनाविशेषण धनकु- यादा विषयतया स्वभानहेतो व्यभिचारतादयस्थ्यमिति शङ्कापरिहारार्थम् । यद्यपि धनकुादेः सूर्यदीपाद्यभभावकत्वं नास्ति घनफुड्याद्यावरणे सति चतुःसन्त्रिकपर्याभावात् सूर्यदीपाद्ययहयोपपत्तेः । तथापि सुवर्णतेजः तदुप. टम्भकपार्थिवभागाभिभूतं सह स्वकीयेन शुक्रभास्वररुयेण न स्यष्टमुपल. भ्यतइति मतानुसारेण तव व्यभिचारवारणार्थ तद्विशेषणम् । सूर्यादिक न भातीत्यस्यापि बलवता तेजसा ऽभिभूतं न स्पष्ट भातीत्येवायो न तु सर्वथैव न भातीति प्रत्यक्षविरोधात्पापरविरोधाच । न हि यस्मिन्सति यत्स• वैधेय न भाति ततमनुभातीति युक्तम् न खलु यस्मिन् गच्छति योन गच्छति स तमनुगच्छति। अतो.तो विशेप्यभागस्या स्पष्ठतेनोमानपिरो. धित्वमेयाय इति युक्तमुपष्टम्भकयार्थियमागे व्यभिचारयारणार्थ विशेपसमिति। यदि तेनान्तराऽदृष्टमपि सूर्यादिप्रकायफत्वं स चितेजसि कल्च्यते तयतेनसेय ब्रह्मणा सूर्यादीनामभिभयस्तदनुकरणं च कल्प्यतां मन्यम्य पसमिायति मासिपु.। + धिमेखभागम्येति पु. पा.

·२६२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [श्र. १ पा. ३ अधि. ६ प्रकरणाद् ब्रह्मपरत्वावश्यंभावन श्रुतिवशात्किंचिदसिद्धार्थाश्रयणे प्रकरणानु- ६३ । २१ रोध्याश्त्रयणस्यैवाचितत्वादित्याशगाह अभिभयानुकारयोरिति । ननु ब्रह्मपदं द्वयमप्रसिद्ध कल्पनीयं तेनापने त्वेकमेवेति नायं विशेषः । तेजःपक्षे तथाभूतस्य धर्मिण: तेजसो ऽप्यप्रसिद्धस्य कल्पनीयत्वादित्याय- गह इति पूर्ववाद्याशय इति । अयमिह तस्याशयो विवक्षितः । तेज- सस्तेज.प्रकाशकत्वं नादृष्टचरं लाघवेन तेजोविरोधिभिन्न चानुषत्वावच्छिन्ने तेजापेक्षाङ्गीकारात् । दीप तत्संयुक्तस्यालोकस्यालोके परस्परसंयुक्तानकिर- णात्मके तत्तत्संयुक्तकिरणस्य च तेजस: सत्त्वाद् अन्ततः सर्वच तत्तदवय- वावयवसत्त्वाच्च तहतस्य घसरेयाजालान्तरागतालाकण्व भानात् । एवं चाभिभवानुकारलिङ्गद्वयबलात् तेजसस्तेज:प्रकाशकत्वाविरोधाच्च तेज राव किञ्चिन्मन्त्रप्रतिपाद्यमिति निश्चये सति भूतयोनिब्रह्मप्रकरण नादरणीयं लिङ्गाभ्या तस्य बाधादिति । तस्य सर्वज्ञत्वइति । ननुं सर्वज्ञत्वं तस्य भासेत्यस्यार्थी मा भूत्कल्पनीयस्य तेजसः सर्वप्रकाशकत्वं तदर्थो ऽस्तु श्रुतिवशात्तस्य तथात्वाङ्गीकारोपपत्तेरिति चेन्न । तथा सति तेलान्तरस्य चातु- पाऽचाक्षुषसाधारण्येन तस्य सर्वप्रकाशकतया च* कल्पनीयस्वेन सिद्धान्ते समारोपितस्य गौरवस्य पूर्वपक्षे प्रसरापत्तेरिति भावः । प्रस्तुतसूर्यादिपरा. म दशब्दसमभिव्याहारात सर्वशब्दः सङ्कुचितवृत्तिरिति परिहाराभिप्रायः । उपरिशदिति । अग्रे स्वेन स्वेन बोधयिष्यमाणएवार्थ घर्तिघ्यन्तइत्यर्थे न त्वयिमवाक्यान्तरेण ततद्वाक्यगतपदान्तरेण वा बोधयिप्यमाणे एवार्थे घर्तिप्यन्तइति । तत्र तं तस्येति तत्पदघटितवाक्यचयव्यतिरेकेण तत्परा. मर्शनीयालोकिक्रतेक्षाविषयस्य वाक्यान्तरस्य पदान्तरस्य चादर्शनात प्रदर्श- नीयमेवेति टीकाया अपि स्वस्वप्रदर्शनीयएप स्वारस्याच्च । ननु तच्छब्दस्य प्रकृते प्रकरिष्यमाणे प्रत्यवादिसन्निधापिते प्रसिद्ध चार्थे वृत्तिर्युत्पत्तिसिद्धा न त चिदपि स्वपरामर्शनीयएवार्थ पर्यवसानं दृष्टमित्याशङ्कः तदपि दृष्ट- । ४ मिति दर्शयितुमुदाहृतं पाणिनिसूत्रद्वयं व्याचष्टे रागवाचिन इति । न प्रकृतार्थापित्युपलक्षणं नापि प्रकरिप्यमाणार्थी न मानान्तरसन्निधापितार्थों न च प्रसिद्धार्थायित्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वनुमानं ब्रह्मण्येव लिङ्गम् । ब्रह्मणि प्रकाशयतया घेति पु. पा. ।

·२६३ मन्त्रस्थतदादिशब्दब्रह्मणः परामर्शः । मासमाने तदध्यस्तसूर्यादेस्तदनुमानसम्भवादित्येतदयुक्तम् । सूर्यादिपु ब्रह्म भानान्यभानाभावात् । गच्छन्तमनुगच्छतीत्यच गमनभेदे सत्येव ह्यनुशब्दो दृष्टः । उच्यते । गच्छन्तमनुगच्छतीत्यच तद्गमनानुकारिंगमनान्तरमिवात्र तदानानुकारिभानान्तरं नोक्त तमेव भान्तमिति तस्यैव मानवत्वोक्तः। न हि यत्र क्रियाभेदो ऽस्ति तवमवधारणं युज्यते। युज्यते तु क्रियाभेदाभाषस्यले वहिमेव दहन्तं समाय:पियडो ऽनुदहतीति । तथा च भारूये ब्रह्मणि अध्यस्तानां सूर्यादीनां तत्सत्तयैव सत्त्ववत्तहानेनैव भानवत्वे ऽप्यान्नयभेदेन क्रियाभेदं कल्पयित्वा अनुभातीति व्यपदेशः । अपि च तेजःपक्षइति । १६४ तस्मिन् पने प्रसिद्धविलक्षणं किं चित्तेजस्तावत्कल्पनीयम् । तत्प्रतिपादनवे. याय तदुपासनविधिस्तत्फलं च कल्पनीयमित्यत्तिगौरवं ब्रह्मप्रकर- रणबाधश्चेत्येते दोषाः स्युरित्यर्थः । भासमानतेजसेति । प्रभान्तर्गतकि- रणानां तत्संबलितकिरणान्तरसंयोगेन भानं वेद्यत्र संयोगस्तव भानं स्याद् घटादिष्वालोकसंयुक्तप्रदेशण्व भानदर्शनात् । न चैतदस्ति । मालाकावयवान्तरासंयुक्तस्य नमःसनिकृष्टस्य दीपालोकावध्यवयवभागस्यापि भानात् । तस्माद् भासमानतेजमा न सूर्यादितेजो भाति किं तु स्वत गवेति भावः । क्रियासाम्याभावो ऽसिद्ध इति । बराहं गावो ऽनुधा. वन्तीत्यच त्वनुधावन्तीत्यनेन बाधितस्वार्थन मुख चन्द्रमनुकरोतीत्यचा- नुकरोतीत्यनेनेव स्वरूपसाम्यमुक्तमिति सूकरार्थयणम् । महानुभातीति क्रियासाम्योक्तो तनिर्वाहायानपेक्षितं स्यरूपसाम्यं नादरणीयमिति भावः । रूपैकार्थसमवायिनः चक्षुर्योग्या: संध्यादयः । संकुचेदिति । सिद्धान्ते हुन सङ्कोच: । पदंशब्दस्याप्यसकोचेन प्रत्यक्षादिसन्निधापितसकलवस्तु- परत्वोपपतरिति भावः । रूपादिष्विति । पञ्चस्विति शेषः । प्रकृतेः पर इति । ननु मूत्रव्याख्यानम्य पाश्चात्यत्वेन तत: १६५ प्रकृत्यर्थविशेपलाभस्य नास्ति पूर्वप्रवृत्तत्वं तथात्वे या ऽभिभवादिलिङ्गमालाच्य सूर्याभिभावकमलोकिकं तेनान्तरमस्य मन्त्रस्य प्रतिणमिति व्याख्याने तेजसः प्रकृतत्वमस्तीति स्यात् । मेवम् । तेन रक्तं रागादित्यादिसू: सिद्ध- - भानानुकारि भागतर्मात पु. पा.। + भानाति पु.पा.

·२६४ घेदान्तफल्पतरूपरिमले [.५ पा. ३ अधि.६-० शब्दान्याख्यानं कुर्वतः पाणिनेः कोसुम्भमोपमन्यय इत्यादिसिद्धशब्दरूपा. गयुदाहरणानि तयाण्यानरूपाणि विग्रहवाक्यानि च मनसि विपरिवर्तन्त इति विग्रहवाक्यस्थः कुमुम्भादिशब्देस्तत्तदर्थस्य प्रस्तुतत्वमस्तीति तात्पयात् । यद्वा तेन रक्तमिति सूचे रज्जकद्ध्यवाधिना प्रकृतिसमर्पकेण रागशब्देन रजकद्रव्यविशेषवाचकाः कुसुम्भदरिदादिशब्दा लवणीया इति तेः प्रकृत्य. धेविशेषलाभः तस्यापत्यमिति सूत्रे ड्यापप्रातिपदिकादिति सूषानुवृत्तस्य प्रकृ- तिसमर्पकस्य प्रातिपदिकशब्दस्याऽपत्यार्थप्रत्यय प्रकृतित्वयोम्योपमन्य्वादिना- तिपदिकविशेषपर्यवसानात् तेः प्रकृत्यर्थलाभ: । रागप्रातिपदिकशब्दयोः समानवाक्योपात्तत्वे ऽप्यर्थगत्या पूर्ववृत्तत्वं विवक्षितम् । वस्तुतस्तु द्विविधाः सर्वनामशब्दाः समभिव्याहृतपराः व्यवस्थितेकार्थपराश्च । सस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमेव वशं नयेत् ॥ तद्वति तत्प्रकारकज्ञान प्रमेत्याटिपु ये व्यवस्थित कार्यशून्यास्त तत्तदभिमतार्थपरव्याख्यानशब्दसमर्पितानर्थविशेपानासाद्य नियन्ति । तेन रक्तमित्यादिशब्दा अपि तथाभूता इति न तेषां पूर्वप्रकृताद्यपेक्षा । इह तु मन्त्रे तच्छन्टाः स तेषां प्रतिशुश्रावेत्यादिश्लोकगता इव व्यवस्थि- तेकार्थपरा इति तेषा प्रकृताद्यपेक्षा ऽवश्यभाविनीति तात्पर्यम् । ननु दहर- विद्यायां तं चेयुर्यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरइत्यादिवाक्ये तमित्यस्याचार्यरूप- घ्यवस्थितेकार्थपरस्यापि प्रकृताद्यपेक्षा न दृष्टा । नेष दोपः । तत्राथ य एप संप्रसाद इत्यादिवाक्ये सप आत्मेति होवाचेत्यत्रोधाचेत्यस्य कर्तृविशेपाका- ज्ञायामौचित्यादाचार्य इत्यध्याहरणीयम् । तस्य चौवाचेत्यस्य व्यादित्य पाच्यः । यथा तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेदित्याद्याथर्वणमन्त्रसंदर्भ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक प्रशान्तचिताय श्रमान्विताय । येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वता ब्रह्मविद्याम् ॥ इत्यत्र । ततश्च तं द्युरित्याक्षेपवाक्योपक्रमे स बयादिति समाधानवा. मधीपक्रमे च स ग्याचार्य; परामर्थनीयो भविष्यति ।

·प्रमिताधिकरणम्। २६५ णिजध्याहारं परिजिहीर्पता कथं प्रकाशकत्वेनेत्यध्याहृतमिति शङ्का वारयति विषये इति । विषयनिर्देशसामाद्विषयित्वेन न भातीति लभ्य- १६५ तइत्यर्थः । ननु विपयित्वेन न भातीति विशिष्टनिषेधस्य शाब्दत्वमिवाथै विपयित्वेनेति शब्दो ऽध्याहर्तव्यः । सत्यम् । विशेष्यमाचनिषेधे प्रत्यक्षवि. रोध. स्यादिति किं चिद्विशेषणाध्याहारावश्यम्भावे कारकसप्तम्यर्थविषयत्वा- क्षिातया विपयित्वस्य बुद्धिस्थत्वात् तद्वाचक ग्वाध्याहर्तुमुचिता न स्पष्ट- त्वादिवाचकः । न चाप्रसक्तप्रतिषेधदोपः । रूपादिमत्त्वभ्रान्त्या प्रसक्तस्य सूर्यादिप्रकाश्यत्वस्य न चचया पश्यति कश्चिदेनमिति चानुषत्वस्येव निषे. धोपपतेः । ननु कुतो ऽयमग्निरिति केमुतिकन्यायानन्वयः । यदतिमूक्ष्म वस्तु सूर्यादयो ऽपि प्रकाशयितुं नेशते तट्टीप: प्रकाशयिष्यतीति का प्रत्या- शेत्येवं साक्षयातिशयस्तुत्यर्थतयां उन्धयोपपत्तेः । प्रत्युताभिभावकत्वपक्षएष तस्य भासेत्यादेरनन्वयः स्यादभिभावकस्य प्रकाशकन्वायोगात् । तदलो- किकं सर्वप्रकाशनसमर्थ तेजान्तरं सर्वदा सर्वच स्थितं चेच चन्द्रसूर्यदीपा. दीनामभाषे ऽपि घटादिस्फुरणं स्यात् । तस्य चन्द्राटिप्रभानुविधायित्वा- जीकारें चन्द्रमर्यदीपादिप्रभामु घटादीनां तुल्यपः स्पष्टः प्रकाशः स्यात् । तस्य चन्द्रप्रमाद्यनुविधायिप्रकाशलारतम्यस्याप्यङ्गीकार चन्द्रप्रभाद्यतिरेके- गनुपलभ्यमानस्य तस्य पर्यायान्तरेणाभाव एवोक्तः स्यादिति दोषाः स्युरिति द्रष्टव्यम् । अचानुभानस्य तेजालिङ्गत्वं निरस्य ग्रह्मलिङ्गत्वं समर्थ- नीयमामीदित्यस्पता॥ शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ परिमाणविशेषवन्मात्रवाचीति । परिमायाविशेषधानपरि-" । १४ मायान् । अयमात्र इत्यत्र मात्रशब्दः प्रमाणवाची । प्रत्ययः प्रमाणे द्वयम- ज्दधज्माषच इति सूत्रेणानुशिष्टः। तन्मात्रयाची तसामान्यघाची । तदिशेपे श्रुतिरेवेति । ननु दहरशब्दघदमापशब्दो ऽल्पपरिमाणरूपे जीपलिगण्य श्रुतो न तु तद्वति जीयरूपे धर्मिधिशेपे । यो भसमय- शब्दसमभिव्यात ईशानशब्दो ऽपि भूतभव्येशितृत्यरूपन्द्रललिङ्गण्य श्रुतिर्न पाचपन्यासानन्यरतिपु.पा. । + पत्र पठं (एमम पा) अनुरुयधिकरण पूर्णम् । .

·२६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ३ अधि.. ब्रह्मणीति तुल्य योगढिमतः शष्टस्य योगिकार्थसम्बन्धिनिर्देशे रुढानुन्मे- यस्य पदानि यस्यायसरोरुहाणीत्यादिपु दर्शनादिति भावः । यदि त्वीशा- नशब्दः श्रुतिरेषाङ्गठमाष इति लिई तदा प्राथमिकलिङ्गस्य पाश्चात्त्यश्रुतेश्च बलाऽबलानघधारणात्संशय इत्याशयेनाह यद्यति।शङ्कानिरास इति । अष्टमाघश्रुत्या सह जीवग्रहयो युतयन्तरमपि चेत्यनेन समुच्चेयं न भवति सच युक्त्यन्तराऽकथनात कि त्वयमाचयुतेरेय ब्रह्मणि संभवशङ्कानिरासः समुच्चेय इत्यर्थः । परमात्मना दृत्युण्डरीकस्थानत्वस्य युक्तत्वोपन्यासः प्रकृतानुपयोगीत्याशङ्का तत्यरमात्मनो ऽल्पत्वे कारणमित्येतद्युक्तमित्यध्या- हत्य व्याचष्टे परमात्मन इति ! दृत्युगडरीकोपाध्यवच्छेदकारणकमल्पत्वं ब्रह्मग्या युक्तं चेतदेवेहाय- १६५-1-२५-ठमाचशब्देनाच्यतामित्याशङ्कगह उपाधि संकीत्यति । उपाधिसंकीर्तन- पूर्वकमुच्यमानमल्पत्वं स्वाभाविकाऽनन्तत्वाऽपारत्वाऽविरोधि भवति इह तु तत्कीर्तनं विनेवाल्पत्वमुच्यतइत्यस्य ब्रह्मविषयतायामिदं स्वाभाविकानन्त- त्यादिना विरुध्यतेति भावः। नन्वप्रयोजकमिदं यदुपाधिसंकीर्तनएवोपाधिकं सिध्यतीति तदभावे ऽप्यन्तत्वादिश्रुत्यनुसारेणोपाधिकत्वसिपपत्तेः । अन्यथा अणारणीयान्महतो महीयानित्यादिश्रुतिपु का गतिः । किं घेथे सत्यनियतपरिमाणान्तःकरणोपाधिकजीवविषयत्वमप्यस्याङ्गुठमाचत्वश्रवणस्य न सिझे हृदयोपाधिसंकीर्तनाभावात् । यदि तस्य स्वोपाध्यन्तःकरणद्वारा प्रायिकं हृदयस्थत्वं प्रसिद्ध न वक्तव्य तश्विरस्य नियतहृदयस्थत्वं श्रोत. हृदयशब्दनिरुत्या ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशे ऽर्जुन तिमृतीति स्मृत्या च प्रतिपादितं प्रसिद्धतरमिति सुतरां न वक्तव्यम् । न च घाच्यं ब्रह्मणा हृदये अतिसूक्ष्मत्वस्य दहरशाण्डिल्यविद्ययोरुक्तत्वात्तस्य तटुपाधिकममाचन्वं नसंभवतीति तर्हि जीवस्याप्यारायमारत्वेन वालाग्रशतभागशतांशमितत्वेन ध श्रुतस्य तन्न संभवति । अथाच्येत खेताश्वतरे प्राणाधिपः संचरते स्वकर्मभिरिति जीवं प्रकृत्य अङ्गामाचा रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसमन्विता य इत्याहत्य तस्याङ्गुठमाघत्वं श्रुतं भारते पि दृष्टम् अतस्तस्यारायमाच- स्यादिश्रवणं सूक्ष्मसूक्ष्मतरनाडीसंचाराद्यपाधिक कल्प्यमिति तहीश्वरस्याप्य- अष्ठमाच: पुरुषो ऽङ्गुष्ठं च समानित: ईशः सर्वस्य जगत: . सोमात्रि ·वेताश्वतरमन्त्रे चाठमावत अष्ठमात्रशब्दस्य जीवानुवादेन परमात्माभेदपरत्वम् । विश्वभुगिति तेत्तिरीयमन्त्रे अङ्गुठमात्र: पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदि संनिविष्टः हृदा मनीपामनसाभिऋणो य एनं विटुरमृतास्ते भवन्तीति । चित्वमाहत्य श्रुतमिति दहरशाण्डिल्यविद्ययोरु- क्तमिति सोल्यं हृदयायसुपिरोपाधिकंकल्प्यमिति तुल्यं तस्माद्वक्तव्यमिद केन विशेषेणाकुठमात्रत्वश्रवणस्य ब्रह्मविषयत्वे सति उपाधिसंकीर्तनापेक्षा न जीवविषयत्वइत्यभ्युपगतमिति । उच्यते । ब्रह्मविषयमष्ठमाचत्वप्रवणमुपा- धिसंकीर्तननियतं दृष्टं जीयविषयं तु तत्संकीर्तनरहितमपि । श्रत उपाधि- संकीर्तनरहितमिदं जीवविषयमेव भवितुमर्हतीत्यभ्युपगतम् । स्वस्य भवितुरनिर्देशे तदनिर्णग्रस्य स्वभावाऽनिर्णयपर्यवसानेन प्रकृ- तोपयोगमाह स्वो यो भवितेति। उदासीने स्वरूपे इति। उदासी- १६६ नस्वभावो भवतीत्यर्थः । सकनिष्ठिक इति । मुक्तकनिष्ठिक इत्यर्थः । नन्वेतद्वै तदिति तच्छब्दो ऽन्यत्र धर्मादिति प्रकृतं ब्रह्म परामृदित्या- शड्य पूर्वपक्ष सत्संगमयति एतदिति । अन्यत्र धमीदिति प्रस्तुतेति । येयं प्रेते इति प्रश्नस्य अन्यन धर्मादिति पुन: प्रवर्तने परमात्मविषयतया विवृतत्वात्तदुतरगतस्याङ्गुवाश्यस्य प्रतिपिपादयिषितजीवाभिन्नपरमात्मवि- पयत्वे सम्भवति केवलजीवपर्यवसानकल्पनं न युक्तमिति भावः । ननु सर्व. गतस्यापि ब्रह्मण इत्यादिभाष्यवाक्यं यदि जीवाभिप्रायं तर्हि भाष्यगतस्य ब्रह्मशब्दस्य किं जीवे लक्षणा नेत्याह जावभावापन्नति । ब्रह्मैव जीव. भावेन वर्ततइत्यभिप्रायो भाप्ये ब्रह्मशब्द इत्यर्थः । कस्य चिन्मुमुक्षोः असंन्यासिनः । एतेन काम्यग्रहणं मोक्षमाणमाचान्वयीति दर्शितम् । स्वकीयस्येति । आत्मना दीयमानस्य स्वत्वनिवृत्यसंभवादिति भावः । ऋष्यन्तराभावादिति । चमिष्ठादीनामायवरणे घरणीयवसिष्ठान्तराद्य- भावादित्यर्थः । अप ऋषिदेवताधिकारविचारे वक्तव्यं देवताधिकरण धक्ष्यते । सिद्धान्तिनापीति । ननु यदि सिद्धान्तिना ऽप्यकुरामाष: पुरुष " इत्येतदनुवाद्यजीवविषयमभ्युपगम्यते कथं सहि संशयप्रदर्शनयन्ये मन्त्रस्य • अघि इष्टमिति २ पु. पा.। + नन्वतदिति तनाव इति पु. पा.। या सम.पा. मु. ३४-४।

·२६८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा.३ अधि. ०-८ परमात्मपरत्वं पक्षे परिमाणविशेयो न मुख्य इत्युक्तं कथं च परिमाणं जेयं पारमेश्वरं वेति संशय इत्युक्तम् । उच्यते । अस्य मन्त्रस्याहुद्यमावपुरुषो ऽन्तरात्मेत्यनन्तरमन्त्रयदाउमाषजीयानुवादेन तस्य ब्रह्माऽभेदयोधनपरत्वे श्रुतस्याङ्ठपरिमाणस्योपमा भवति यो ऽयमन्तःकरणापाधिको गुटमीच: प्राप्नो जीवः सन तथा मन्तव्यः किं त्वसंकुचितसकलभूतभविष्यवर्ममानवस्तु. नियन्तृत्वप्रामसकलान्तरावस्थानतया व्यापकः परमात्मेव मन्तव्य इति । एवं च यथा ऽप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहीयादप्युक्थे ग्राह्य इति राजन्य. निमितपोडशिग्रहयागाभ्यासविधा राजन्यस्योक्यसंस्थो ऽग्निष्टोमसंस्थो वा यः झतु: प्रातः स न तथा कर्तव्यः किं तु पोडशिसंस्थः कर्तव्य इति विधी. यमानया घोडशिसंस्थयोक्याग्निष्टोमसंस्थोपमर्दः एवमिह भूतभव्यनियन्त: परमेश्वराभेदबोधनेन जीवस्याहापरिमाणापमर्द एव तस्या मुख्यता घिय- क्षिता । एवं तर्हि मन्वस्य परमात्माभेदपरत्वपक्षे भूतभव्यनियन्तृत्वस्या- प्युपमर्दो ऽस्तीति तस्मिन् पक्षे कथं विशिष्य परिमाणविशेपस्यामुख्यताक्तिः । सत्यम् । तदुपमर्दो न जीवलिङ्गकृत: किं तु ब्रह्माभेदरूपवाक्यार्थविरोध- कृतः । जीवलिड्डोपमर्दस्तु ब्रह्मलिङ्गादिकृत: ब्रह्मतिलिङ्गप्रकरणपरामर्श- नेव कृत्स्नस्य मन्त्रस्य जीयपरत्वमपोद्य जीवानुवादेन ब्रह्माभेदपरत्वपक्षः स्योन्मेपणीयत्वात् । अनेन विशेषेण सिद्धान्तपने परिमाणविशेषस्येवामुख्य. त्वमुक्तं पारमेश्वरं वेत्येततु श्रुत्याद्यापादितपरमेश्वरपर्यवसानाभिप्रायम् । श्रुतिरिहेशानशब्दरूपा परमेश्वराभिधानश्रुतियोगेन लिङ्गसमर्पकस्यापि तस्य रुढ्या परमेश्वरबोधकत्वाऽनिवारणात् । काव्येषु तु व्यङ्गमार्थप्रधानेपु यस्य शब्दस्य यौगिको ऽर्थो व्यञ्जनव्यापारानुकूलस्तं शब्द योगिकार्थएवोपक्षीणं कृत्वा तदीयसूढार्थसमर्पणार्थ व चिव चित्पदान्तरमप्युपाददते तत्पदान्त. रोपादानं न यौगिकार्थसंबन्ध्युणदानस्य सुट्युन्मेपविरोधित्वप्रयुक्तम् । तद- नुपादानपि ऽपि कुर्या हरस्यापि पिनाकपागोधैर्यच्युति के मम धन्विनो ऽन्ये इत्यच तदर्शनात् । अत्र सिद्धान्ते ऽप्यप्रत्याख्येयेन जीवलिङ्गेनाभिभूत ब्रह्मलिङ्गं ब्रह्मलिङ्गनिर्वाहकमहावाक्यतारूपोपायकथनात् प्राङ् नान्मिपती. त्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गता* ॥ अत्र सप्तमम् (अष्टमं या ) प्रमिताधिकरणं पूर्णम् ।

·२६६ देवताधिकरणम् । तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ ननु देवाधिकारचिन्ता नास्मदादीनां प्रवृत्तावुप्युक्ता नापि देवानां तेषां स्वकीयषियहवत्त्वे तत्प्रयुक्तसामादिमत्त्वे च सिद्धान्तन्यायनिरपेक्षा. वगलिसमायादित्य गवाह अधिकारेति । क्रममुक्तिफला देवतापदप्रा- निद्वारा मुक्तिपर्यन्ता उपास्तयः । एतदुपलक्षणं देवतानां सिद्धावन्तरादित्य- विद्यादिष्यादित्यदेवताद्यन्ततित्वेन ब्रह्मोपासनं न तु ज्योतिर्मण्डलाद्य- न्तर्वतित्वेन उपकोसलपञ्चाग्निविद्ययारर्चिराद्यभिमानिदेवतानां मार्गपर्वत्वे. न चिन्तनं न त्वर्चिरादीनामचेतनानामित्युपासनायां विशेषसिद्धिः तं देवा भक्षयन्तीत्यादिप्रयणेन वैराग्यसिद्धिः मन्त्रार्थवादाः प्रातिविरोधयोरसताः प्रतीयमाने ऽथै प्रामाण्यं न जहति देवताविग्रहप्रसाधनोपयोगिन्यायव्युत्प- नस्य प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः जायस्व म्रियस्वेत्येततृतीयं स्थानमित्या- दिवाक्यप्रवणेन विवेकवेराम्यादिमिद्धिरित्यादिकमपि देवताधिकरणप्रवर्त- नस्य फलं द्रष्टव्यम् । विद्वतोपयोगादा भागमादेरिति । श्रादिशब्देन आगमार्थनिर्णायकन्यायग्रहणम् । समयमाण इति । यद्यपि देवानामुपनीताधिकारिकवैधाध्ययना."। संभवे ऽपि काव्यानामिव लौकिकमध्ययनं वक्तुं शक्यं वैधाध्ययननि- यमस्य स्वशाखाविषयत्वाद् देवानां शाखानियमाभावात् तथापि स्वयं. भातवेदतदर्थानां तेषामध्ययनं न कल्पनीयमिति तात्पर्य्यम् । ननूपनयनं न केवलमध्ययनाधिकारार्थ किं तु सर्वकर्माधिकरार्थम् । अत एव समर्थ- स्यापि संध्यावन्दनादिकमुपनयनादूर्ध्वमिष्यते। मूकबधिराटीनाम् अध्ययना. भावे ऽपि शक्यनित्यकर्मानुष्ठानार्थमुपनयनमिप्यते । तस्मिन्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रवर्तरनिति* पूर्वतन्त्राधिकरणे ऽपि तथैव निर्णीतम् । सत्यम् । पेर्गोकानामेव तत्काधिकारहेतुस्तान्प्रति विहितत्वादत एब शूद्राणामु. प्रनयनाभावे ऽपि स्वधर्मषु सामान्यधर्मषु वा अधिकारः । चतुर्थ्यन्तशब्दप्रतीतमात्रमिति । श्राखण्डलादिः प्रसिद्धार्थ "। इत्ययः। । ननु देवताया वियहवत्त्वे दर्शिते क्रतुदेशेषु सन्निधानाभावेन + मण्डलादिः प्रसिद्धार्थ इति २ पु । * जे. मू.प्र. ६ पा. २ म. २१ ।

·३०० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. ३ अधि.८ कर्मविरोध* इहापि तुल्यः असंभवत्परिहारश्चेति विशेषः । न हि वियहवत्या देवताया इवाचेतनदेयताया घिपहभेदेरनेक्रम क्रतुदेशे सन्निधा. नमुपपादयितुं शक्यम् । न च विषयताइस्य सन्निधाननियमः विग्रहर. हितस्यापि जुहादेः सन्निधाननियमदर्शनेन विशेषणयेयात् । उनि- यमस्य प्रवसद्यजमाने व्यभिचारेण वियहरहितस्येवागम्य सन्निधाननियमद- र्शनाच्च । न च प्रयसद्यजमानकर्तृकविष्णुक्रमादो व्यभिधारः । मूर्तस्येति विशेषयितुं शक्यत्वादिति शङ्कानिवारणाय गृहीतमर्थोपहितपर्व व्याचष्टे तादृगिति । मन्येवमर्थस्यइभतशब्दोपलक्षणताया वियहयत्त्वपक्षे ऽपि चतुं शक्यत्वान्न तस्मिन् पक्षे कर्मणि विरोधो दूपणमिति चेत् । सत्यम् । अमारमपीदं दूषणं देवतावियहद्वेषान्धेरुद्धावितमिति पूर्वपापहसना थेमिन्द्रादीनां घस्तुतः क्रतुदेशे सन्निधानमस्तीति तात्विकार्थप्रदर्शनार्थ घानूदितम् । १६७ । १३ इच्छामात्रमिति । इन्द्रागच्छत्याद्याहानलिडादिन्द्रादीनामागमनं स्वेच्छाधीनं वायमित्यनेकक्रतुदेशागमननिर्वाहार्थमनेकशरीरसृष्टिरपि तदि. च्छाधीना पर्य्यवस्येदित्येवं तदिच्छायाः शरीरसृष्टिकारणत्वसिद्धा तदति. रिक्तकारणमेलनाभावाच्छरीरसृष्टयाक्षेप इति भावः । अधिष्ठात्रभावा- दिति । ईश्वरस्याधिष्ठातुः सत्त्वे ऽपीन्द्रादीनामिच्छया सृष्टो नेपामप्यधि- ठातृत्वं वाच्यं तन्न संभवतीत्याशयः । एवकारदर्शनादिति । एतयैव निविदेत्येवकारेण यस्यां निविदि देवतासंख्या पृष्टा तयैव निविदातरमाहे- त्यर्थलाभादित्यर्थः। द्वितीयामिति । देवतानामङ्गत्वे ऽपि नमस्कार्यत्वव- त्केवलमुद्देश्यत्वे कर्तृकरणकर्माधिकरणादिवन्न संनिधानापेक्षेत्युपपादनार्थी द्वितीया व्याख्या । अत एवोपाध्यभाव इति । उपाधेरपि नरपतित्वा- दिवत् किंचिद्घटकपदार्थगतजात्यवच्छेदेनानुगतीकर्तव्यत्वाद पदार्थष्यप्यलोकिकेषु प्रत्यभिचाभावेनानुगतनात्यसिद्धरित्यर्थः । मन्त्रसिद्ध इति । श्रादित्यादिशब्दानामचेतनमण्डलादिवाचित्वपक्षे ऽपि तत्प्रवृत्तिनि- मितभूता जातिलौकिकप्रत्यभिज्ञानेन न सिट्टाति । इदानीन्तनमण्डला. देदृश्यमानत्वे ऽपि प्राचीनमण्डलादेरतीतस्यैतष्ट्रदृष्टयगोचरत्वात् । अतः फर्मीया विरोध पति २ पु. पाः । घटक- ·देवादीनां घियहवत्त्वनिरूपणम् । ३०१ सूर्णचन्द्रमसी धाता यथापूर्वमकल्पयत् इत्यादिमन्तसिद्ध प्राचीने इदा- नीन्तने च प्रत्यभिज्ञानमपेक्ष्यते चेद वेदाधीनमेव तदन्येप्यं तदिहापि सुल- ममिति भावः । इन्द्रादीनां पूर्वोत्तरबिययाः संस्थानविशेपेक्ये जातिपक्ष. स्तदभावे स्वर्गाधिपत्याद्युपाधिपक्षः । शब्दं प्रतीति । शब्दप्रभवत्यहेतुं प्रसज्जकं कृत्वा शब्दस्वरूपनिर्णि- १६८ नीषया नायं प्रश्न: तथा सति स्फोटवादिना देवादीनां वर्णप्रभवत्त्वानुपपत्तेः स्फोटप्रभवत्वोपपतेश्चावक्तव्यत्वात् । तस्मादुक्तप्रकारेणापो ऽयमित्यर्थः । मन्विन्द्रादिशब्दानां लोकिकपितृकृतपुत्रनामबट् व्यक्तिशब्दत्वे तेषां व्यक्तिवा- चित्वं ततत्संकेतयितृपुरुपयुद्धाधीनं भवेदितीन्द्रादिपदघटितानां विधिवा- क्यानां स्केतयितृस्वतन्ठपुरुषबुझधीनार्थप्रतिपादकत्वेन तत्सापेक्षत्वलक्षणा- उप्रामाण्यापत्त्या तच्चादितकर्मणामननुष्ठानं स्यादिति कर्मणि विरोधापादने तेषां जातिशब्दत्वेन परिहर्तव्ये शब्दप्रभवत्वादिति हेतुः क्वोपयुज्यते शब्दे- नार्थस्मृतिसापेक्षा सृष्टिः मष्टव्यार्थस्य स्मर्यमाणार्थसमानजातीयत्वण्व नाके घटादिपु दृष्टेति शब्दप्रभवत्वं जातियाचित्वहेतु सिद्धार्थो हेतुरिति चेद् न । लोके दृष्टान्ताऽसंप्रतिपतेः । घटादिसृष्ट्यर्थमपेक्षितस्य घटत्वादिजात्यभिव्य- ज्जकाकृतिविशेषानुसन्धानस्य प्राकनतदनुभवादेव संभवेन घटादिशब्दान- पेक्षवादनुष्ठयार्थस्मृतावुपायान्तरसंभवे ऽपि मन्त्रेणेव संस्मर्तव्य इतिवत् स्रष्ट- व्या घटादिवाचकशब्देनैव स्मर्तव्य इति नियमहत्वभावात् । अत एव कैश्चि- दुपकरणेः कं चिदर्थ निर्मिमाणं दृष्ट्वा तद्वाचकानभिज्ञा अघि नानाशिल्प- निपुग्यास्तरुपकरणेस्सयाभूतं व्यत्यन्तरं निर्मिमाणा दृश्यन्ते। उच्यते। शिल्पी शिल्पशास्त्रेभ्यो देवादीनां नामरूपाणि विज्ञाय प्रतिमादिकं निर्मिमातीति लोके दृष्टं तथैव हिरण्यगी वेदेभ्यस्तानि विज्ञाय देवादीन् सृजति तस्य देवसृष्ट्युपयोगिनामरूपज्ञानार्थमेव हि सृष्टाय तस्मै वेदप्रदानमपि श्रूयते यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै इति । भाप्योदाहू. सश्रुतिस्मृतयो ऽप्यचं प्रमाणम् । गृहीतस्येत्यस्य बधिरेणानन्वयादध्याहरति अवधिरेणेति । तथा १६६ घ बधिरेणागृहीतस्य गृहीतस्य वेति टीकायां बधिरेणेति श्रुतस्याऽगृहीतेना- * 'बाधित्वे हत्यिति २ पु. पा..

·- ३०२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा.३ अधि न्वयः अवधिरणेत्यध्याहृतस्य गृहीतेनान्वयः इति विभागः । टीकाया- मङ्गत इत्यनेनेच संगतेरपि संग्रहादविदितसंगतिरिति पृथड् न वक्तव्याम- त्यागडायाँ हेतुनिर्देशार्थत्येन तटुक्तिसाफल्यमुक्का तदपेतहेतुकमनुमानं दर्थ- ६६ । ३ यति शब्द इति । अहेनेत्येतद्यापदङ्गपर तेन योग्यतादिमत्किचिदङ्गचा- नसाहित्यसंप्रति पत्त्या न सिद्धसाधनम् । अङ्गत्वं मानविमानकोपाध्यवच्छिन्न प्रति सहकारित्वं तेनादृष्टरूपाजातस्या सहकारित्वे ऽपि पक्षदृष्टान्तयोर्न वा- धसाध्यवेकल्ये सिद्धाभावादेरचातस्यानुमानमाचे सहकारित्वाभ्युपगमे तु दृष्टान्ते साध्यलाभाय भावरूपसहकारित्वं विपक्षणीयम् । हेतो मानविभा. जकोपाध्यवच्छेदेन संयन्धग्रहणापेक्षा वियक्षिता तेन फपिसंयुक्तो घृक्ष इति ज्ञानजनके चक्षुपि न व्यभिचारः । नार्थधीहेतुत्वइति । अपूर्वावधार- णात प्रागर्थधियो बननाऽसंभवाद!धीहेतुत्वम् अमानकमिति तदन्यथानु- पपत्ति देतीत्याशयः । नानावणेति । यथा खलु संध्यक्षरान्तर्गताकार. काराद्यतिरिक्तकसंध्याक्षरावगतेस्सदतिरिक्त एकारादिः यथा धेकत्वसमुदाया. तिरिक्त शतादिसंख्यावगतेस्तदतिरिक्ता शतादिसंख्या तथेति भावः । तद्धे तुत्वेन साहित्यकल्पनायामित्यनुक्त पालम्भः । एकार्यधीहेतुत्वस्यकत्वोपा- धिताया एतत्वादित्याशय व्याचष्टे साहित्यमेकत्वमिति । तथा च बहुषु क्रमिकेषु वर्णषु तद्धेतुत्ये ऽप्यसिद्धे यदि तद्धेतुत्वाधीनं तेष्वेकत्वं संपाद्यते न तहेतुत्वं समर्थ्यते तदानीमन्योन्याश्रय इति भावः । ननु तं च ध्वनय इति प्रत्येक्रव्यजकत्वपापपादनमस्थाने ध्यनीनो स्फोटव्यजकत्वस्य प्रागनुक्ततयातच प्रत्येकसमुदायविकल्पानुत्थानादित्याशङ्का १६६ । १० ततः प्राक् टीकायां विवक्षित। शङ्कापरिहारो दर्शयति नन्वज्ञातेष्विति । ननु वर्णव्यात्वोपपत्तेरिति कथ स्फोटस्य ध्यानव्यङ्गात्वं हि टीकायामुक्तम् । सत्यम् । नित्यवर्णवादिमते वर्णाभिव्यजकत्वाभिमता उदातानुदातहस्वदी- घेसानुनासिकनिरनुनासिकत्वादिधर्माश्रया ये ध्वनयस्तएव स्फोटवादिमते स्फोटाभिव्यञ्जकाः कत्वाद्यानयावा ध्वनिस्फोटमध्ये नित्यानामनित्यानांवा वर्णानामङ्गीकार गौरवात् । वर्णवादिमते ऽखण्डेष्वेकारादिषु वास्तवाकाराद्यव. साहितसप्रतीत्यसंगतः पाठः२ पु.। + अदृष्टस्याज्ञातस्येति ५ पु पा.।

·ध्वनेरशब्दात्मकत्वम् । ३०३ यवाभावेन सदभिव्यजक्रक्रमिकध्यनिविशेषाणामेवाकारकारादिरूपताया वक्त- व्यत्वाच्च । सो ऽयं गकारः सेोऽयमुदातः सेो ऽयं हूस्व इत्यादिप्रत्यभिज्ञानाङ्ग त्वायधिकरणध्वन्यभिव्यक्तेषु दर्पणमुखवदभिव्यज्ञकधर्मपिततया प्रतीयमा- नेपु वर्णस्फोटेष्विव तदेवेदं घटपदं तदेवेदंघटमानयेति वाश्यमित्यादिप्रत्यभि. ज्ञानां पदवाक्यस्फोटेष्वेव विश्नान्तरिति स्फोटवादिमतम् । अतो न विरोध: चालादिप्रत्यभिज्ञानबाधोपलम्भादाण्यानुपपतिमाशय व्याचष्टे प्रत्य- १०० भिज्ञानस्येति । यो ऽनुभव इति । गकारेषु परस्परभेदानुभव इत्यर्थः । उरस्ताडनोस्या गकारादिभेदापलम्भस्य शङ्काबीजस्यानाभमाशङ्का अतिता-. रत्वं तेन लक्ष्यमित्याह सोर इति। न पूर्वहेत्वर्थमिति। न पूर्वप्रस्तुते हेतुसमर्पकमित्यर्थः । तद्धेतुत्वे चेति । पूर्वप्रस्तुतार्थहेतुत्वे केन चिटु- भयसिद्धेन हेतुना भेद एव निपेथ्यो न त्वेकत्वं सिद्धं कृत्वा तेन हेतुना ऽनेकरूपत्वं निषेध्यं वर्णानां ध्वनिरूपाणामेकत्वस्य प्रतिवाद्यनडी. कृतत्वादित्यर्थः । प्रकृतासंगतेरिति यद्यपि भेदाभेदयारकप वास्त- वत्वेनाभयप्रामाण्योपपतो किमिति भेदज्ञानप्रत्यभिज्ञानयोबाध्यबाधकत्वक- ल्पनमित्याशहानिराफरणार्थत्वेन प्रकृते कथं चित्सहमयितुं शक्य तथापि भेदाभेदयक्षस्य स्फोटवाद्यनङ्गीकृतत्वात प्रकृतासंगतिस्ता । उक्तमपि बाधकमिति । ननु वा अपीत्यादिभाष्येणोक्तमप्यभेदवाधकमित्यर्थः । अनेनावृत्त्येति । शङ्कायन्यत्वे एक एव सन्नित्यस्य एकश्चेदित्यर्थः । घरि- हारगन्यत्वे प्रत्यभिज्ञावलेकभाव इत्यर्थ इति अर्थभेदी विवक्षितः । अशब्दात्मक इति । ननु अशटात्मकः श्रावणो ध्वनिः पदार्था- १७१ । न्तरमिति भाप्यानुक्तानुबादः । गगनादिपञ्चभतगुणः शब्दो ध्वनिरिति सिद्धान्तविरुद्धश्च वर्गविशेषाप्रतीतो प्रतीतरवात्मक इत्यनुवादस्तु वर्णधि- घेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरतीति भाष्यानुवादो भवति किं त्वयु. क्तानुवादः दूरे जनसंघकोलाहलप्रत्ययस्य दूरत्यदोषागृहीतकत्वादिकयवि. पयत्वोपपत्तः तच घोतिरिक्तस्य ध्यने: फल्पने ऽपि समीपे सदयणस्य सामीप्यदोषप्रयुक्तताया पक्तव्यत्यात् । एवं च तस्य वर्णत्वजातिशिपयत्यक- प्रताससिरितीप्ति २.पा.। + प्रत्यभिज्ञायतेकभाय पति - पु.पाः। •.

·३०४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि.. ल्पनानिराकरणमप्यस्थानविजृम्भित शब्दत्वादिसामान्यालिड़ितवर्णव्यक्ति- विषयत्वोपपत्तेः । न च तथाभूतवर्णविषयत्वाशङ्कापि ध्यनेन्नित्याद न प्रत्यभिज्ञानमस्तीति प्रत्यभिज्ञाभावोत्येव निराकृतेति वाच्यम् । वर्णेषु से ऽयं गकार इत्यादिवत्वया ध्यनित्वेनाभ्युपगते कोलाहले ऽपि स एव कोला- हल: पुनरुत्यित इति प्रत्यभिज्ञानसत्त्वाविशेषात् । ध्यनो प्रत्यभिज्ञानं तज्जातीयविषयमिति तप घणे इय व्यत्येक्यप्रत्यभिचानाभाय उक्त प्रति 'घेद् न । तुल्यरूपयाः प्रत्यभिज्ञानयारक तज्जातीयविषयम् अन्य व्यक्त्येक्यविषयमिति कल्पनायां विनिगमनाविरहात् प्रत्यभिज्ञानावगतव्यत्य- क्येन जात्यसंप्रतिपत्त वर्ण इव ध्वनावपि च शक्यत्वात् । तस्मात्सर्वमिद मनुपपन्नमिति चेत् । उच्यते। प्रशन्टात्मक इति वर्णव्यतिरिक्तत्वमुक्त पदार्था- न्तरमिति प्र.प्रस्तुतवायुव्यतिरिक्तत्वं न प्रत्यभिज्ञानमस्तीत्येतद् व्यत्यय- प्रत्यभिज्ञानाभाषपरम् । यद्यपि ध्वनावणे च प्रत्यभिज्ञानस्य व्यत्येक्यविषयत्व- मात्मगिकं तथापि भेयादिध्वन्यत्थितो वोत्पत्त्यभावात क्वचिद्वेदिकवाक्या- द्यनुकारिवीणावेयवादिध्वन्युत्पत्तो कोलाहलवचनवदस्फुटवकारप्रतीतिसत्त्वे ऽपि वर्णोत्पत्तिकारणस्थानकरणाभावेन तेषां धर्णच्छायानुकारिध्वनिमारतया वर्णत्वाभावात् तदसार्वचिकत्वाच्च भे-दिध्यनिषु भूयमाणतारत्वमन्दत्वा- दिभेदकधर्माणां वर्गाप्रयत्वस्य कल्पयितुमश्यक्यत्वादनन्ययासिद्धभेदप्रत्य. यानुरोधेन ध्वनी प्रत्यभिज्ञानं तज्जातीयविषयं पर्यवस्यति वर्णोच्चारणे तु हसितसदितपशुपक्षिरतानुकरणशङ्खामानादिस्थले ध्वनिकारणत्वेन कृतस्य कण्ठादिघावभिधातविशेषस्य सत्वात् । तारत्वप्नाच्यत्वप्रतीच्यत्वादियमा- णधर्माणां ध्वनिधर्मत्वस्य क्लतत्वात् कोलाहलप्रत्ययस्य हमितरुदितादिको- लाहलस्थले ध्वनिविषयत्वस्य क्रूपतत्वेन जनसंघालापकालाहलप्रत्यय- स्यापि ध्वनिविषयत्वकल्पनाचित्याच्च वाभिव्यक्तिकारणे_न्युत्पतेरपि कल्पनोपपत्तेर्वर्णेषु तत्प्रतीतिस्तदुपाधिकति बाधकाभावात तच प्रत्यभिज्ञा- नमप्योत्सर्गिक व्यत्येक्यविषयभावमवतियुते । एवं च भिन्नत्वहेतुसाधितेन प्रत्यभिज्ञानाभावेन शब्दत्वादिसामान्यालिङ्गितवर्णाविषयत्वमिह साध्यते न : जानमनपेतासर्गिति २ पु. पा. ।

·शब्दनित्यत्वनिरूपणम् । '३०५ तु शब्दत्वादिसामान्याविषयत्वमेव । श्रावणत्वाद्वायुव्यतिरिक्तो ध्वनिरवर्या- त्मकः गत्वादिवर्णविशेषाप्रतीतो प्रतीयमानत्वादिति पूर्वमुक्तो वर्णविशेषा- प्रतीतावपि कोलाहलप्रत्यय: सामान्यधर्मालिङ्गितवर्णविषयो ऽस्त्विति शङ्काया एयावसरमानाया निराकर्तुमुचितत्वात् । नानवेत्यवयवीति । स्फोटे वर्णभेदभानमवयवित्वभेद भानम् । एकारायेकैकवर्णावयवेकाराकारादिभानमवयवभानम् । विसहशपदव्यञ्जका इति । पदानि स्फोटोः । एकविधेति । यद्यपि नानापापालालाहाहादिशब्दवेकविधप्रयन- १७१ जन्यानेकाक्षररूपध्वनीनां तत्तत्स्फोटे अनेकाक्षररूपत्वावगाहिभेदभ्रमहेतुता दृष्टा तथापि प्रायोभिप्रायेणेतदुक्तम् । ननु पदतत्त्वमेकमित्यादिटीकायन्य पदबुद्धावित्यादिना गकारादिसादृश्यमित्यर्थ इत्यन्तेन ग्रन्थेन गङ्गाप्पयादि- वर्णसमुदायान्तर्गतगकारीकारादिसदृशगकारोकारादिव्यङ्गो गोपदस्फोटे पर- स्परभिन्नगगोप्ययादिपदस्फोटसादृश्येन भेदभ्रमोपपादकं व्याख्याय तथा भिन्न- त्वेन भ्रमकल्पितेषु व्यङ्गभागेषु व्यञ्जकवात्मकतारोपायपादकतयेवं चेत्या- दिटोकायन्यः किमर्थ व्याख्यातः । न हि स्फोटे संनिहितवर्णसमुदायरूप- त्वभ्रमस्सद्वर्णरोपाधिष्ठानतया भागभेदभ्रममपेक्षते तदभावे ऽप्यस्मिन् दर्पणे व्यापानेकमुखादिप्रतिविम्बयुक्त तावन्मुपादिसमुदायरूपताभ्रमवयन. फानेकसमुदायरूपताभ्रमस्योपपतेः । विविधमणिकृतहारप्रतिबिम्बव्याप्ने तनु- दीर्घकाचफलकादो क्रमिकसजातीयविजातीयानेकमणिरूपताश्रमवत्क्रमिकाने. कसनातीयविजातीयानेकघर्णरूपताभमस्योपपत्तेश्च । पदतत्त्वमेकमित्यादि- टोकायन्यस्त्वित्थं व्याख्यातुं शक्यः । यावन्तो गयादिपायास्त: सरप्येक एव स्फोटो ऽभिव्यज्यते । एकार्थप्रत्ययतास्सस्य प्रतिपर्यायं भेदकल्पने गोरपात प्रमाणाभाषाञ्चति स्फोटयादिमतम् । पर्व मत्येव लोकदभुताने- फपयायाणां घटादीनां देवादीनां च फेन पाचकेनोत्पत्तिमाश्रित्य शब्दप्रम- यत्वं समर्थनीयमित्यचारिनिगमाध्ययस्थयोरपि परिधारो भवति । एवं घ गपादिण्याचा एकमेव स्फोटमभिव्यञ्जयन्तो ऽन्योन्यधिसदृशघटकुडयादिपद- . पपपपपलि.पु.पा.। 29 ·[अ.१ पा.३ अधि.. १५२।२ ३०६ चटान्तकल्पतरूपरिमले स्फोटव्यजक्रघटकुयादिवर्णसमुदायमादृश्येन परस्परवलक्षण्यन स्वव्यास्य स्फोटस्य मिथो विसदृशघट-फुयादिपदस्फोटमादृश्यमापादयन्तसोन सादृ: श्येन हेतुनेकमपि स्फोटं नानेवायभासयन्तीति । अस्मिन् व्याख्याने प्रत्येक मभिव्यजयन्त इत्येतद्गशृहिण्यादिषर्णममुदायरूपध्यनय: प्रत्येकं स्फोट- मभिव्यजयन्तीत्येतत्परम् । सुल्यस्यानकरणनिष्पाद्यतयेत्यादि । तुल्य. स्थानकरणनिप्पाद्यतया ये ऽन्योन्यसदृशास्तेभ्यो विलक्षणास्ततत्पदव्यञ्जका 'घटकुड्यादिध्वनय: तत्सादृश्येनेत्येतत्परम् । प्रभागमपि भागयदिति दृष्टा- न्तार्थम् । यथा संध्यक्षरमेकारादिकमखण्डमकारादिभागदिय भाति एवमेक. मपि स्फोटं पर्यायभेदा नानवावभासयन्तीति । एवं व्याख्यानसंभवे ऽप्ये कर स्फोटे गकारादिवर्णसमुदायस्पताप्रतीतरवापपादनीयत्वेन प्रकृतत्वात् तद- नुसारेण व्याख्यातम् । अनेकवर्णरूपत्वकल्पनायां भागकल्पनानपेक्षणे ऽपि तदपेक्षामङ्गीकृत्य तत्संभवो ऽप्युपपादितः । औपाधिकत्वस्वाभाविकत्वीभ्यामिति । अन्यतरस्योपाधिमत्वे ऽवश्यकल्पनीये एकत्वस्यैवोपाधिकत्वं कल्प्यम् । अन्यथा स्फोटरूपधर्म्यन्त- रकल्पनागौरवप्रसङ्गादिति भावः । ननु विपरीतं गौरवं स्फोटपक्षे पर्याय ऽपि तदभिव्यङ्गमास्फोटेक्यादेकचैव स्फोटे घटादिशक्तः कल्प्यत्वाद् वर्णपदे प्रति पर्यायं शक्तिभेदकल्पनापतेरिति चेद् मेवम् । धर्मान्तरतद्गतशक्तिकल्पना- पेक्षया कृपेषु वर्णयु भेदेनापि शक्तिकल्पनस्य लघुत्वात् । अन्यथा घटक- लशादिपर्यायाभिव्यक्ते स्फोटे गृहीतशक्तिकस्य पुसे। ऽमिटुपर्यायप्रवणे ऽपि प्रागगृहीतक्तिकस्येव स्फोटस्य तेनाभिव्यक्तया ऽर्थप्रतीत्यापतेः । न च तत्पर्याया भिव्यक्ते म्फोटे शक्तियहस्तत्तत्पयायप्रवणे अर्थधीहेतुरिति वाच्यम् । एवं प्रतिपर्यायं शक्तिग्रहावश्यम्भावे तत्तत्पर्यायगतशक्तिग्रहो ऽर्थ- धीहेतुरिति कल्पनस्यैव लघुत्वात् । तदा हि शक्तियहत्वेनेष कारणता न तु तत्तत्पर्यायाभिव्यक्तिगतशक्तिग्रहत्त्वेनेत्यवच्छेदकलाघवं लभ्यते । अब- च्छेदकलाघवे च तन्निवाहाय तत्तत्पर्यायगतशक्तिभेदकल्पनागौरवं फलमु. खत्वान्न दोपः । न चैवं वर्णसमुदायस्यैवैकत्वप्रत्ययविषयत्वे संध्यतराणा- मप्यकारादिवर्णसमुदायत्वापत्तिरिमृत्वात् । अत एव मीमांसकैः ऋतु + तत्तत्यायेति २ पु. पा.। संध्य. * घटेति नास्तिक पुः ।

·+ शब्दनित्यत्वनिरूपणम् । ६०० राणां सतां गीतिकाले वृद्धत्व प्राप्तानां ये आईभावा आजभावा न ते स्तो- भवद्वान्तरागमरूपाः किं तु वृहेषु संध्यवरषु संश्लितया स्थिताना. मवर्णवर्णावानां गानकाले विश्लेषमाचम् अगीतसंध्याक्षराभिव्यञ्जकमित्यु- तम् । आश्वलायनेनापि विविच्य संध्यतराणामकारमिति याज्यान्ते श्रुतानां संध्याक्षराणामकारं विश्लेप्य तं श्रावयेदिति विहितम् । पाणिनिनापि मुलावेच इटुताविति ण ऐतिकायन ओपगवेत्यायुदाहरणेषु गुरोरनृतो ऽनन्त्यस्येत्यादिसूरेचः मुतप्रसङ्गे तस्यान्त्यावयधाविकारोकारो प्रवेते न तु तदाद्यावयवो ऽकारो ऽपीति नियमितम् । श्रुतावपि तानेकधा समभरत- देतदोमिति प्रणवस्य माात्रयरूपत्वमुक्तम् । एवं संध्यतरीणां वर्णसमुदाय- रूपत्वे ऽपि तेषां मातृकामु पृथक् परिगणनं कारपृथक्परिगणनवत्प्रत्या- हारसूत्रेषु हकारस्य द्विरुपादानयत्कार्यविशेषार्थतयोपपद्यते । एतेन शता. टिसंख्या एकस्वादिसमुदायातिरिक्ता एवं सति न सिहोदित्यपि शहा निरस्ता इष्टापत्ते रेव । अत एव भाप्यं संभवत्यनेकस्यापि एकबुद्धिविषयत्वं पङ्किवनं सेना शतं सहस्रमित्यादिदर्शनादिति । यदि त्वेकत्वसमुदायातिरिक्तशतादि- संख्यानङ्गीकार कियतामेकत्वानां समुदायः शतसंख्या कियतां च सहस्र- संश्यत्याद्यनवधारणादव्यवस्था स्यात् । शतस्यैकत्वानां समुदायः शतसं- स्येत्यादिव्यवस्थाकल्पने संख्यागततया शतादिसंख्याकल्पनं वक्तव्यम् । अत एकत्वादिसमुदायातिरिक्तशतादिसंख्याङ्गीकरणमनिवार्यम् । शतं सहसमिति भाप्यं तु घटादिरूपसंख्येयाभिप्रायमिति समर्थ्यत तमुपन्यस्त. कल्पकप्रमाणवणादतिरिक्तशतादिसंख्याकल्पने ऽपि वर्णसमुदायातिरिक्तस्फोटो न कल्पनीयः कल्पकप्रमाणाभावादिति द्रव्यम् । नन्वेकस्मृतिविषयत्वमेकत्वोपाधिश्चेत् तथाभूतेषु मिन्नदेशस्येषु वृक्षादिष्वतिप्रसङ्ग इत्याशकाठ उपचारे हीति । न होकदेशायस्थितेषु १७२ वृक्षेषु धनमित्येकत्वोपचारनिमितासंभवमाण घटादिप्यपि तस्यास्सन्नि- मित्तता प्रसज्यताइति माघः । एतेन समुदितानामिति । व्यस्ससमस्त- प्रकारद्वयासंभवे स्फोटयादिनोक्त समस्तपक्ष श्राश्रितः । एकस्मृतिविषय- त्येन समुदितत्योक्तरित्यर्थः । एकाधीहेतुतामिति । यार्थीहेतु. रष्टापत्तिरित पू पा.. - ·३०८ वेदान्सकल्पतरूपरिमले [प्र.पा. ३ अधि. त्वरूपवाचकत्याधगत्येय स्फोटवादिना ऽप्येकपदाध्ययमानं वक्तव्यम् । अन्यथा काव्यश्लोकादिश्रवणे तदन्तर्गतपदानां सतदर्थप्वगृहीततिक- स्यापि पुंस इदमेकं पदमिदमेकं पदमित्यादिक्रमेणेसान्त्यर श्लोके पदानीत्यषधारयापतेः । प्रजापते हृदयादिशब्दानां सामविशेषादिषु कठि- मजानता ऽप्येतदेकं पदमित्यवधारणापत्तेश्च । अतः स्फोटयादिना ऽपि गकारादिवर्णसमुदाये यकस्मृत्यारूढे सतदर्थोचकत्येनानुसंगृहीते मति तेन स्फोटरूपस्य पदस्याभिव्यक्तिरङ्गीकरणीया एकस्फोटव्यऽजकतया उनुसंहितेन वा तदभिव्यक्तिरङ्गीकरणीयेति तेनाप्यकरीत्या अन्योन्याश्रय- परिहार उपपादनीय एव । १७२ । १६ समानाधिकरणश्रुतिगम्यमिति । उद्विदा यागेन पशून् भाव- येदिति करणभूतयागसामानाधिकरण्यम् । यदि सामानाधिकरण्यं समभि- व्याहाररूपं वाक्यमिप्यते तदा सर्वाणि छन्दांस्यनुयावाहुयाजिन इत्या- टिषु बहुयाजिशब्दादिनिर्णयोपायभूता यो ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्या नाम गृहीयात् स हि गृहीतवसतीवरीक इत्यादिश्रुतिरुदाहनव्या । अत्र हि बहुयाजी सोमयानी न तु बहुभियागेरिटवानिति निर्णयोपायभूता तस्य गृहीतषसतीवरीकत्वप्रतिपादनी श्रुतिरिति निरूपितं संक* । युगप- त्क्रमिकसर्ववर्णविषया स्मृतिर्न पृथक् पदावधारणापायत्वेन परिगणिता किंतु सर्वापायानुग्राहकत्वेन साधारणयुक्ता । असाधारणमपि राजशब्दार्थादिनिर्ण- योपायभूता पाणिन्यादिस्मृतिटव्या । न च नित्यविभुषु घणेषु स्वतः क्रमाभावादुच्चारणक्रमा वाच्यः स च नास्ति मोनिश्लोक अनुसंधानक्रमा ऽपि मानिलिखतलिप्यतरयुगपद्वानुमितिस्थले नास्तीति वाच्यम् । तथापि क्रमिक्रलिपिभिलेखकानुसंधानक्रमविशेषितवर्णानुमित्युपपत्तेः । अवश्यञ्चैवं क्रमिकवानुसंधानं स्फोटघादिना ऽप्युपपादनीयम् । शब्दानामर्थविशेषवा. चकत्वस्येक्रस्फोटव्यञ्जकत्वस्य वा ऽनुसंधानाभावे . स्फोटाभिव्यजकत्वा- संभवस्योक्तत्वात् तदनुसंधानस्य च वर्णनमविशेषावगतिसापेक्षत्वात् । एतेन गकारादयः प्रत्येकं स्फोटमभिव्यञ्जयन्तीति मतान्तरं निरस्तम् । क्रमिकतावद्वर्णानुसंधाने ऽपि तदीयमर्थविशेषवाचकत्वमेकस्फोटव्यञ्जकत्वं + समापहे, मीमांसाधिले प्रत्यर्थः ।

·(108 शब्दनित्यत्वनिरूपयम् । षा अजानता स्फोटव्यक्तरेकेकवर्थसाध्यत्वस्य शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । रन- सत्वदृष्टान्तो ऽप्ययुक्तः । प्रतिसन्निकर्ष रत्नप्रत्यक्षवत्प्रतिवर्ण स्फोटप्रत्यक्ष- स्यानुभवसिद्धत्वाभावात् । रत्नतत्त्वप्रत्यक्षेषु स्पष्टाऽस्पष्टविशेषस्य रत्नजातिव्य- जकतल्लक्षणरूपसूक्ष्मविशेषविषयत्वाऽविषयत्वरूपस्येवानुभवसिद्धत्वेन तव दक्ष स्फोटे पूर्वपूर्वाभिव्यत्यविषयाणामुत्तरोत्तराभिव्यक्तिविषयाणां च विशेषा- णामभावाच्च । तस्मात् क्रमविशेषविशिष्ठवर्णसमुदायानुसंधानस्य स्फोटवा- दिना ऽप्युपपादनीयत्वात् तदुपपादने च तत एव पदेवयानुभवस्यार्थप्र. सीतेश्चोपपत्तळी स्फोटकल्पना । तदेतत्सर्व वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटो ऽये व्यनतीति गरीयसी कल्पना स्यादिति भाष्येण दर्शितं स्पष्टमेवेति टीकाकल्पतरुग्रन्थयोर्न विवृतम् । ननु प्रत्यभिज्ञया वर्णानां नित्यविभुत्वाभ्युपगमे ध्वनीनामपि तथा तदुभयमभ्युपगन्तव्यं स्यात् । तारत्वादयस्तदुभयव्यनकषायुधमा इत्यपि कल्पयितुं शश्चत्वात् । किं च वर्णा नित्यविभवस्तदभिव्यञ्जमध्यनयस्ता- रत्वाद्याप्रया इति कल्पने ध्वनय एव कत्वगत्वादीनामप्याप्रया इत्यपि कल्पनासंभवाद्वर्ण एवात्मानं न लभेरन् तेनिभिः पर्यायभेदेनाभिन्नस्य- कस्येच स्फोटस्याभिव्यतया ततो ऽर्थप्रतीत्युपपत्तरित्याशङ्कमानानां तुष्ट्यय भाध्यटीकयोवानित्यत्वपक्षो ऽपि समाश्रितः स स्फुटत्वान्न व्याख्यातः । अवान्तरमलयस्थत्वमिति । यत्किञ्चित्प्रलयस्थत्वसाधने सौपु. निकालयस्थत्वेनार्यान्तरं यावत्पलयस्थत्वसाधने महाप्रलयस्थत्वामान घाध इत्यतो ऽपान्तरेति विशेषितम् । दृढीकृतमिति । मन्त्रार्थवादानां प्रतीयमाने ऽर्थे प्रामाण्यमगीकृत्य १७३ होन्द्रादीनां विपदः समय॑ते । तथा मति मन्वकृतो घृणीते संहिताकार- पटकारसूचकारब्राह्मणकाराणां विश्वामिषस्य सूक्तं भवतीत्यादिप्रामाण्याद्वेदस्य पौरुषेयत्वमङ्गीकार्यमित्याशङ्कानिराकरणेन दृढीकृतमित्यर्थः । सन्निराकरण- मपि देवर्षिप्रभृतीनां घेदशब्दप्रभयत्वहेतारत एवेति परामर्णदेव चतुर्मुख दिदिकाच्छष्टातेषामसाधारणनामरूपकृत्यविशेषाननुसंधाय तथ्य सृजति শাহ যিযামিহীনামতি ইয়: মুঘলবিনবিহবানিখাবিনা मरुपकृत्यविशेषाननुसंधाय तथेष महत्वलामे सत्यतीतपतमानकल्पगताः ·३१० घेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र.१ पा.३ अधि.८ सर्वे ऽपि विश्वामिगदयो विश्वामित्रादिपदप्रापक्रपूर्वकल्पानुष्ठितपुण्यघशा- द्विश्यामिषमूपादीननधीत्येय पश्यन्तीति तत्तत्मतादिद्रष्टत्यमेव ततत्क- र्तृत्वं न तु मतान्तरादिकर्तृत्वमिति पर्यायस्यति । विश्वामित्रस्य मुक्तमि- त्यादिषाक्यविधिप्य विश्वामित्रादिसूक्तत्वेन यद्यनिर्दिष्टं तत्तदेष सूक्त तेस्ते. धोक्यविश्वामिधादिसूक्तत्वेनानुसंधाय ततत्सूक्तकर्तुत्येन कल्पान्तरे विश्वा- मिचादयः स्वयंभुषा सृज्यन्तइति वक्तव्यत्वात् । अन्यथा वेदशब्टेभ्यस्त. तत्कृत्यविशेषाननुसंधाय तेपामृषीणां सप्तृत्वानुपपतेरिति । १७२ । २४ महामलये इति । नन्विन्द्रादीनां वियहयत्वप्रयुक्ता शङ्का ऽच निरा- का।। न चेयं शङ्का तत्प्रयुक्ता तेषां घिग्रहानगोकरे ऽपि यः कश्चिदिन्द्रा- दिप्रातिपदिकार्थः कल्प्यते यश्च गधादिशब्दार्थस्सस्य सर्वास्यापि महाप्रलये विनाशेन निरामयजात्यवस्थानायोगशङ्कायास्तुल्यत्वात् । उच्यते । पूर्वमू- घदृढीकृतस्य वेदनित्यत्वस्य प्रकृतिमाघाचशेपे महाप्रलये वेदविच्छेदाव- श्यम्भावेन शेथिल्यशङ्कायां तनिराकरणार्थमिदं सूधम् । तेन तदा जात्य- भावप्रयुक्तशदविरोधशङ्कानिराकरणमप्यानुपङ्गिकतया लभ्यते महाप्रलया. नावपीन्द्रादीनां समानरूपनामत्वात् तथात्वे च पूर्वकल्पे येवेदवाक्येरिन्द्रा- दिरूपं ज्ञात्या तद्भावप्रेप्सया केश्चित्कामाण्यनुष्ठितानि तेरेष तत्कल्पिते- न्द्रादिनामरूपाणि स्मृत्वा पुन: सृष्टो तत्समाननामरूपेन्द्रादिभावेन तेषां सृष्टवाच्यत्या वेदनित्यत्वसिद्धिः । तत्सृष्ट्यर्थ पूर्वकल्पवेदानुसंधानावश्य- म्भावेन पुन: शब्दार्थानुपूर्वभिन्न वेदान्तरसृष्टिकल्पकाभावादिति समान- नामरूपत्वेन वेदनित्यत्वे साध्यमाने सत एव पूर्वोत्तरेन्द्राद्यनुगतजातेरपि सिद्धिरिति देवताधिग्रहाभावपक्षसाधारण्ये ऽपि सा शङ्का कण्ठत उप- न्यस्ता भाग्यटीफयाजीत्यभाषशङ्कासमाधानमस्फुटमपि सूक्ष्माषस्थासत्त्वोत्या मूचितमिति प्रदर्शनार्थं मुख्य नया सच निराकरणीय! तु शङ्का पूर्वसूचपालि- खिता ऽनुमानसाध्यस्य विशिप्यावान्तरप्रलय**स्थत्वरूपतया विधरणेनेवा- न्मिषन्ती स्पष्टेति नापन्यस्ता । शङ्कादयोपन्यासस्तु टीकायां स्पष्ट एव । • सदेति २ पु. पा.। + सप्टयति २ पु. पा. १ पु. उरितनपाटो हिः शोधितः । + श्रानुपूर्वाभिति २ पु. पा. । ६ सिझेरिति १ पु. पा.. ॥ मूत्रनिराकरणीयेति पुपाः। पूर्वमूत्र इति पु.पा. विलति २ पु. पा.

·वेदनित्यत्वसाधनम् ३११ नन्वाधुनिककृतकाव्याद्यध्यापकपरम्पराविच्छेदे ऽपि तदन्तर्गतवर्णानां नित्यत्वं दृष्टं तथा वेदस्यापि स्यादित्याशय व्याचष्टे वाक्यरूपस्येति । १७२ प्रमाणानाश्रयत्वादिति । प्रमाणापेक्षजानानामषिद्यावतामेव प्रमाणानयत्वं निरविद्यस्य तु सर्वप्रपञ्चाधिष्ठानतया प्रमाणाधिष्ठानत्वे ऽपि न प्रमाणवत्त्व- रूपं तदाश्रयत्वा । न हि कालस्य सर्वाधारस्य रूपाधारत्वे ऽपि घटादि- वद् रूपबत्व मति भावः । ननु सृष्टिसहकारिभूतवासनानपेक्षत्वं ब्रह्मया न युज्यतइति तस्यैव यथा कथं चिद्वासनाप्रयत्वं प्रशासितृत्वाद्याश्रयत्वव- दङ्गीकार्य बासनामाचावशेषतया नीवानां वा स्थितिरङ्गीका- । अन्यथा पूर्ववासनानुवृत्यभावे महासादिकालसृष्टानां तत्प्रसूतानां च मनुष्यपशुपक्षि- सरीसृपादीना हिंसाऽहिंमत्वादिविशेषततज्जात्यन्तरविषयविरोधादिप्रतिपत्तेः स्तनपानादिप्रवृतेश्चासंभवादिति शङ्कानिराकरणार्थत्वेन ब्रह्मणश्चेति ग्रन्थम- वतारयति अथानपेक्ष्येति । नकाररहित: पठश्चेत् सृजेदित्येतत्काका योजनीयम्। सुत्किन सृजेदित्यर्थः । यस्मात्सकलकार्यमपञ्चविलयकाले अन्त:- फरणोपहिताना जीवानां तद्वासनानां व्यवस्थानमुपपादयितुमचं तस्मात्स्व. मदृष्तमनुप्यादिष्विव प्राण्यासनारहितेषु नवनवेष्येय जीवेपु हिंसाऽहिनादिरूपा सर्वा ऽपि व्यवस्थापपादनीया महाप्रल्यदिभिरिति शङ्काभिप्राय: । तासां वासनाभिारिति । पूर्ववासनाभावे हिंम्राऽहिंमत्वादिव्यवस्थानुपपत्तेरवश्यं वासनाऽवशेष: स्वीकार्य: । स्वप्नदृष्टमनुप्यादीनां प्राचीनवासनाभावे ऽपि स्वामग- टुर्व्यवस्थितत्वात्तज्जातिस्वभावानुभवजन्यवासनया तथा तथा ऽध्यास उपप- यते । प्रच सर्वपां जीवानां पिलीनानां वासनाश्यत्वाभावे कस्य वासनया व्यवस्थापपद्यत ब्रह्मणः पूर्ववासनातत्प्रयुकभ्रमवत्त्वाभावादिति भावः । सातिसिद्धस्येति। सदा साक्षिण्यध्यस्ततया भासमाने जाने नागमस्य १७३ । प्रामाण्यं तस्य अप्रामार्थविषयत्यात् । नानुमानस्य सिद्धसाधनात् । पनुराद्य- प्रवृतिः स्पष्टा । सवागमानुमानार्थापत्युपन्यासस्तु साक्षिसिद्धस्य तस्यामावरू- पत्यशङ्कानिवृतये इत्यापतिरूपममाणपर्यवसायि भवति । तथापि नीयनस- भेदं प्रपञ्चमत्यत्यं च मन्यमानं परं प्रत्यन्यत्प्रमाणमुपन्यसनीयमित्याफाडाया. - . + पाउनास्ताभिरिस २ पु .। सदापति - पु पा.. . प्रामापति पु पा.।

·.७३ । २० ३१२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ३ अधि. . माह प्रमाणं त्विति । डित्यगतत्वविशेषितप्रमाभावत्वानधिकरणत्वमना. देविशेषण दृष्टान्ते डित्यगतत्वविशेषणानधिकरण रूपतया पर्यवस्यतीति दृष्टा- न्तसिद्धिः पक्षे प्रमाभावत्या रूपषिशेप्यानधिकरणत्यरूपतया पर्यषस्य. सीति डित्यप्रमानिधयानादिभाषरूपाऽचानसिद्धिः । अन्यगतप्रमाभावस्य डित्थगतसुखाद्यभावस्य च डित्थप्रमाविरोधित्याभावेन तन्निधर्तकतया पधे साध्यपर्यवसानासम्भवात् । एतत् सुग्वादीनामिति । न च साध्ये प्रमाविशेषणं व्यर्थ न देयम् । अतः साध्यमेतत्सुखादिषु नास्तीति नोपाधेः साध्यव्यापकत्वभड्न इति पाध्यम् । एवं सोपाधिकत्वनिवारणेन व्याप्पियहापयिकतयेव प्रमाविशेषणस्य सप्रयोजनत्वात् । नन्वेषं डित्यगतत्वविशेषितप्रमाविरोधित्वानधिकरणाना- दिनिवर्तकत्वमप्युक्तहेतुना साधयितुं शक्यं तेन डित्थामायाः स्वभावस्वस. मानविषयातिरिक्ताऽनादिनिवर्तकत्वमपि सिझेदित्याभाससमानयोगक्षेमत्व. परिहारार्थमनुमानानुपाहिकामापत्तिमुपन्यस्यति त्वदुक्तमिति । यद्यपि त्वदुक्तमर्थ न जानामीति प्रत्यक्षमप्यज्ञाने ऽस्ति तथापि तस्य स्वमते साक्षिरूपत्वेन प्रमाणत्वाभावात् साक्षिसिद्धाज्ञान ऽभावत्वशङ्काव्यावृत्त्यर्थ प्रमाणपन्यासस्य प्रस्तुतत्वाद् विदमानस्य परस्य प्रत्यक्षण तुष्टयमा धान्नु तथाभूतव्यवहारान्यथानुपपत्तिरूपमापतिप्रमाणमुदाहृतम् । सम्भा- विताभाषविषयत्वशानिरामप्रकारस्तु प्रत्यक्षार्थापत्योरुभयोरपि समानः । १७४।१ सविषयस्येति । नन्वज्ञानविषयस्य साक्षिणा ऽवभासे ऽपि को मटुक्तो ऽयं इति पृष्टस्तमनुवदेदिति टूपणं समानम् । अचानमुखदुःखादि- घत्सातिभास्यव्यवहारयोग्यत्वात् । न च सामान्याकार एवाज्ञानविषयः साक्षि- भास्यश्च न विशेषाकार इति सांप्रतमवगताऽनवगताकारयोरज्ञानविषयाs- विषयत्वोक्तविरुद्धत्वात् प्रमाणावगतो हि सामान्याकारः तदनवगतश्च विशेषाकारः । अस्ति कश्चिद्वक्तृवास्यस्यार्थ इति सामान्याकारस्यानवगमे ऽपि त्वदुक्तमर्थ न जानामीत्यनुभवव्यवहाराङ्गीकारे वक्तृवाक्यमयुतवतः भुतवतो ऽपि तदर्थवत्तामजानतश्च तत्प्रसङ्गाद विशेषाकारस्य प्रमाणतो + अनधिकरणत्वति पु. पा.। माधिषिमनाने अति ९पु.। + प्रभावस्वति पुःपा.।

·भाधरूपाऽविद्यासाधनम् । ३१३ ऽधगते चौपन्यस्ताऽज्ञानानुभवश्यवहाराऽनुदयात् । तस्मत्यमाणानवग- त विशेषाकारविषयमेवाज्ञानं तदवगतसामान्याकारावच्छेदेनानुभूयते व्यव- हियते च । न चान्यविषयाज्ञानस्यान्यावच्छेदेनानुभवे ऽतिप्रसङ्गः सामा. न्यविशेषभावस्य नियामकत्वादित्यनुभवसिद्ध प्रकारमास्थायोपपादनीय तज चानाभावाऽज्ञानवादे यि तुल्यम् । शास्त्रार्थजिज्ञासेति सकलानुभवसिद्धनि ज्ञासानुभवो ऽप्येवमेवोपपादनीयः । अस्ति कश्चित्फलवान्वेदान्तशास्त्रस्यार्थ इति सामान्यनिश्चयरहितस्यायमेव तदर्थ इति विशेषनिश्चयवतश्च तज्नि. चासाऽनुदयेनाऽनवगतविशेषाकारजिज्ञासैवावगलसामान्याकारावच्छेदनानुभ- यते व्यवहियते चेति निर्वाहमन्तरण गत्यन्तराभावात् । अतस्त्वटुक्तम) न जानामीत्यनुभवस्य कृप्राभावविषयत्वोपपत्तेर्न वस्त्वन्तरकल्पनं युक्त मिति चेत् । उच्यते । अभावत्वप्रकारकाधिकरणविशेषवृत्यभावज्ञाने तद. धिकरणवृत्यवृतिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञानापेक्षानियमास्ति घटवति भूतले स घटो नास्तीति घटान्तराभावप्रतीतेरिव घटो नास्तीति तत्प्रतीते: कदा. प्यनुदयात्। तथाभूतप्रतियोगिज्ञानं तु चानाभावशानापेक्षितं तदा संभावयितुं न शक्यम् । शास्त्रार्थज्ञानत्वस्य तदानी तस्मिन्सति सामान्यज्ञाने सत्त्वात् । तस्मिन्नसतस्तद्विशेषज्ञानत्वस्य प्राविशेषानवगत्या ज्ञातुमभ्यत्वात् । अत: कारणाभावान्न तस्याभावज्ञानत्वमुपपादयितुं शक्यम् । विषयिज्ञाने तु न विषयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयज्ञानापेक्षानियमो ऽस्ति जिज्ञासाजानेन व्यभि. चारादनवगतशास्त्रार्थविशेषक्षानेच्छायाः शास्त्रार्थ जिजामा इत्यवगतमा. मान्याकारावच्छेदेनानुभवदर्शनादतः कारणसंभवादज्ञानविषयमेष तदङ्गोकतुं युक्तम् । एतदमित्य सविषयस्येति विशेषितम् । एवं च मम शास्त्रार्थनानं नास्तीति ज्ञानमप्यानानविषयमेव ज्ञानाभाषस्य तु विशेषज्ञानानन्तरमेता. वन्तं कालमित्यमिमं विशेषं नाजासिमित्यनुभव इति द्रव्यम् । न च मानाभाव एवेति स्वयूथ्याशङ्का । इच्छा ईक्षणमिति। १७४ । तदेवतेति स्थाने सेो ऽकामयतेति अत्यन्तरदर्शनादिति भाषः । बाचस्प- तिना प्रपञ्चाकारपरिणाम्यविद्याम्प्रयत्वं जीयस्याभ्युपगतमिति सत्परिणाम • प्रमाणावर पु .. + माने प्यमितारादिति पु. पा.

·घनश- ३९४ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. ८ भूतत्तानेकादिमत्त्वमपि जीवस्येष युज्यते नेश्वरस्य अत ईश्वरसदावं व्यवहरन्नपि तत्र सर्वचत्वाद्यनुपपत्तिहेतुमाश्रयन्वाचस्पति: पर्यायेण परमे- १७४ । ७ श्वरमपललापति केषां चिद दूपणं प्रत्याचष्टे ईक्षितुरिति। जीवज्ञाते परमेश्वर शुक्तिशकले रजतस्येवारोप उपपद्यतइति परिहाराभिप्राय: । घनाघना निविडा मेघा इति । वर्षुकाब्दा धनाधना इति कोशकारः ब्दस्य चलाचलपतापतादिवद् द्विर्षचनमागागमश्च । वर्षुक्राब्दाः प्रायेण निबिडा भवन्तीत्यर्थतो निबिडा इति व्याख्यातम् । केषु चित्कोशेषु धना- निविडा धना मेवा इति पाठो दृश्यते स पाठा घनघनेति दीर्घरहितं मूलपाठमाश्रित्य । नन्बासेकसुहितानोत्ययुक्तो निर्देशः पूरणगुणसुहितार्थस- दव्ययतव्यसमानाधिकरणेनेति समासनिषेधादित्याशङ्का व्याचष्टे बृंहिता- नीत्यर्थ इति । तृप्त्यानां सुहितादिशब्दानां पष्ठीसमासप्रामो तन्निषेधपर तत्र सुहितार्थग्रहणम् । इह तु बृंहितार्थोन्य एव सुहितशब्द इति तस्या. सेकशब्देन नृतीयासमासा युक्त इति भावः । न ह्यग्नेर्देवतान्तरमग्निरस्तीति टोकाग्रन्यो ऽनुपपन्नः । अतीतकल्पाग्निसत्त्वात् तस्येदानीमग्निपदतन्नामनि- वृत्ताचपि पिचादीना श्राद्धे इव पूर्वनाम्नोद्देशसम्भवाद् यटरीव भाविनी वृत्तिः यष्टव्ये वा भूता वृत्तिरित्यत्र नियामकाभावादित्याशमाह सत्त्वे वेति। अतीतानन्तकन्याग्निपु को यष्टव्य इत्यच ना? तज्जन्मपिचादयस्तटूपेण घसुरुदादयश्च यष्टव्या इत्यचेव व्यवस्थितनियामकाभावादविनिगमपरीहारार्थ यष्टव्यदेवतावाहनलिङ्गानुरोधार्थ घाऽग्निना यष्टव्यस्याग्नेस्तदिष्टिकाले सत्त्वम- भ्युपेयम् । तथा चास्माभिरेको ऽग्निर्यष्टव्यस्तेनान्यो ऽग्निरिति व्यवस्थायां प्रमाणाभावात्स एवाग्निरस्माभिरपि यष्टव्यः स एवाग्न्यधिकारिकसर्वकर्मनि- चहणतम इति प्राचीनवेयर्थ्यमिन्याशयः । तस्य ये प्राञ्चो रश्मय इति श्रुतो ११५ । ३ तस्येत्यस्य व्याख्यानम् आदित्यस्येति । पुष्पानया अपः मथुरेमधु निर्वय॑ते अप फास्ता आपः याः समादाय मन्तभ्रमरैर्मधु निर्व- |ते इत्याकाहायां श्रुतायुक्तं ता अमृता आप इति । अत्र का प्रापः श्रुत्युः का* इति न ज्ञायते तच्छन्दश्च कथं प्रकृतपरामर्शी अपां च कथममृत. त्यमित्याकाहायां तत्मय विशदयितुं व्याचष्टे इत्याठ ता अमृता इति । गुलाम २ पुपा। समादाय ·देवादीनां ब्रह्मविद्यायामधिकारः । यादृड् मधुकरैरिति । ऋच एव मधुकृत इत्यत्र मधुकरैर्निवत्यै मधु तदुपसर्जनतया प्रस्तुतं तच्छब्देन परामृश्यते तच्छब्दस्य च स्त्रीलिङ्गबहु- वचनान्तत्वम् अपशब्दसामानाधिकरण्यात् । अपशब्दश्च पुष्पानुप्रविष्टद्रवां- शतुल्यकानुप्रविष्टसोमादिद्रव्यपर इत्यौचित्यादेव लभ्यतइति भावः । टीकायां तु यानिचेत्यादिना सोमाद्याहुतिद्रव्यपरामर्शित्वमपशब्टस्योक्तं तत्तु ताः कर्मणि प्रयुक्ताः सोमाज्यपयोरूणा इति छान्दोग्यविवरणानुमारि । तस्मिन् पक्षे · श्रुते। यद्वसूनां प्रात:सवनमित्यादिपूर्वाध्यायावसानखण्डे सवनद्वारा सोमादीनां बुद्धिस्थत्वात् तत्परामर्शित्वमुपपादनीयम् । अमृतसाधनत्वादिति। पाकद्वारेणामृतीभावसाधनत्वादित्यर्थः । मानः प्रयुक्तमिति । ननु यथा हि भ्रमरा इत्यादिटीकावाक्येन ११५ कर्मपुष्पेभ्यो रसस्यादित्यमधुरूपस्वस्थाननयनं भ्रमरसाम्यमुक्तं कथं तस्य तस्य वाक्यस्य तात्पर्य वक्तुमुपक्राम्य कर्मपुष्पेभ्यः फलरसम्रावणं तत्साम्य. मित्युच्यते । नेप दोषः । टीकाक्तं साम्यं स्पष्टं मत्वा ता पाएता क्च इत्यादिश्रुत्युक्तसाम्ये ऽपि टोकायन्यस्य तात्पर्य्यमिति दर्शयितुं तथोक्तः । तस्याः श्रुतेरयमर्थः । ता यताः कर्मसु प्रयुक्ता ऋचः एतदृग्वेदविहितं कर्मोद्विश्यातपन् आलोचनमकुर्वन् । तप पालोचने इति धातुः । आलोचन- पूर्वकं व्यापारमकुर्वन्निति यावत् । भ्रमरा हि यथा पुष्पाणि स्वानुप्रविष्टद्रवां शरूपं रसं मुञ्चन्ति तथा मनस्यालाचनपूर्वक चूपणव्यापारं कुर्वन्ति तापारेण च मधुरसे। जायते एवं मन्ताः प्रयोगसमवेतार्थस्मृतिरूपं स्वव्या- पारमकुर्वन् तेन यशःप्रभृतिपलरूपरसम्रतिरजायतेति । दमेष भ्रमरसाम्यं श्रुतायुक्त मधुनः स्वस्थाननयनरूपमपि तत्साम्यमील्लभ्यतइति टीकायां तटुक्तम् । फर्मकुसुमेभ्य पाहत्याग्नी हुतमिति। यद्यप्यग्नो हामः कर्मकुसुममेव तथापि हामशरीरानुपविष्टद्रव्यम् अग्ने पान रसामना परिणमय्य नयनाथै तस्य यो निष्कर्षः सो ऽशाहत्येत्यनेन विवक्षितः । अग्ना हुतमित्यनेन प्रश्नायघाडव्यानि* मुरभीणि कृत्येति मन्योक्तपाकवि- शेपो विक्षिप्त इति द्रष्टव्यम् । यद्वा यजतिपादनाचोटितेषु सामादिषु .पाटयानोतिपु.पा.।

·३१६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. देवतोटेश्यकद्रव्यत्यागात्मकयागरूपात्प्रधानकर्मणो ऽन्यट् यागधिनियुक्तद्र- व्यसंस्काररूपं होमकमैत्याचार्यपतमनुसृत्य क्वाप्रत्ययेन पृथग निर्देशः । 9५ । २५ विकल्पेनेति । नन्वष्टदोषदुष्टो विकल्पः किमर्थमाश्रीयते च एव पुष्पमित्यादिप्राचीनपर्यायवयसारूप्यार्थमथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इति प्रथमतरूपकानुसाराद् इतिहासपुराणशब्दस्य पाथर्वणं चतुर्थमितिहास. पुराणं पञ्चममिति श्रुत्यन्तरावगतपावापर्यसंबन्धेन लक्षणा जीकर्तुमुचिता । एवं च श्रुतमधुकृतां पुथ्याध्याहारः श्रुतपुष्यस्य मधुकृदध्याहारश्चेति कैशश्च परिहतो भवति। न च इतिहासपुराणमन्तप्रयोज्यं कर्म वाचः स्तोम इत्यपि युज्यते । वाचः स्तोमे सर्वाण्याख्यातानि पारितवं* शंसतीति वाक्यस्य तद्वाक्यशेषाम्नातमन्वाद्याख्यानपरतायाः। पारिवाधिकरण, वक्ष्यमाणत. येतिहासपुराणगतोपाख्यानानां तच प्रयोगाऽप्रसक्तः तेषां ऋगादिवन्मन्त- त्वाभावाचेति चेत् सत्यम् । इतिहासपुराणं पुष्यमित्यस्य मुख्यार्थानुरोधेन पारिलवशब्दस्य वैदिकमेतिहासिक पौराणिकं वा यदेव कि चिदाख्यानं मनसि परिप्लवते तादयं परिकल्प्य कर्मप्रयोज्यत्वेनोपाख्यानानां मन्तत्व. मुपचार्थान्तरमपि यतुं शक्यमिति प्रोटोद व्याख्यानान्तर कृतम् । प्रादेशा उपासनानीति । उपासनान्यत्र प्रथमाध्यायनिरूपितानि फमाघबद्धान्युद्गीथोपासनानि प्रणवालम्बनानि विवक्षितानि न तु स्वतन्वाणि प्रणवालम्बनापासनानि तेषु ता अमृता आप इत्याद्यनन्वयात् । ज्ञातृजेय. भावश्चेति टीका अनुपपन्ना मधुविद्यायामुपास्योपासकभागतिरेकेण ज्ञात शेयभावाऽनुपदेशादित्याशङ्का घस्वादिगतस्योपासकभावपरतया व्याचष्टे वस्वादी तु स चेति । देवान् प्रीणयतीति । प्रोणातेरेव सकर्मकत्वे ঘি নীwযায় যিলাছায়া ত্যান। १99 1 १२ उत्सर्गप्राप्तमपीति। नन्बोत्सर्गिकदेवताविग्रहसमर्थकमन्वपदा- नामर्थपरत्व कथमनपेक्षामाणापाद्यते । न शनपेक्षामा रथ्यापतित. तृणादिज्ञानप्रामाण्यमोत्सर्गिकं त्यज्यते कथं चाचानपेक्षा उद्दिश्य त्यागाये * पारिसये इति २ पु.पा. च्या म.प्र.पा.स.स + प्राण्यानसामान्यपरताया एति पु. पा.। समर्थकति पु.पा.

·देवतादीनां विग्रहवात्वम् । झवश्यं देवतापदः कश्चिदर्थः समर्पणीयः स तु समभिव्याहतपदान्तर- सामर्थ्यप्राप्ती वियहवानेवास्तु तमुपेक्ष्यार्थान्तरान्वेषणे को हेतुरिति चेदु- च्यते । लेोके तावदादित्यश्चन्द्रः कुना बुधः कृत्तिका रोहिणीत्येवमादि*प. दानामचेतनेषु ज्योतिर्षिशेयेषु व्युत्पतिहीता इन्द्रो मित्र इत्यादिपदाना- मप्यनुराधा नक्षत्र मियो देवता रोहिणी नक्षत्रमिन्द्रो देवतेत्यादिप्रोतसा- मानाधिकरण्येन ज्योतिर्विशेषेषु वृत्तिरवगम्यते । पृथिव्यादिगब्दानां मृदा- दिषु वृत्तिः सुप्रसिद्धेव । न ते ज्योतिरादिवचना अप्यादित्यादिशब्दाः समभिव्याहतपदान्तरस्वारस्यानुरोधेन ज्योतिरभिमानिश्यिहबवताप- यन्ताः कल्पनीयाः । तथा सति सर्वेषामपि जुहादीनां यजाङ्गानां जुहू- रसि घृताचीनाम्ना श्रृणोत ग्रावण: उच्छ्यस्व वनस्पते इत्यादिमन्त्रलिङ्ग श्वेतनत्वकल्पनाप्रसङ्गात् । तस्मान्मन्तगतदेवतापदेरचेतनानां ज्योतिरा- दीनां समर्पणेन तत एबोटेशाकाहाशान्त्या पदान्तरसमर्पिततद्वियहाणामन- पेक्षिततया प्रथमगृहीताचेतनव्युत्पत्तिविरोधेन च त्यागो युक्त इति भावः । साध्याविशित्वादिति। हेतारसिद्धत्वेन साध्यतुल्यत्वादि- १७७ त्यर्थः । यथा प्रमाणान्तराविरोधइति । यच विधिशेपे ऽर्थवादे प्रमा- शान्तरविरुद्धो यथाश्रुतार्थः तत्र गुणवादः परियार इत्यर्थवादाधिकरणे सामान्यतो व्युत्पादिम् । तप यजमान: प्रस्तर इत्यादियु के गुणा इत्या- काढायां तत्सिवादयौ गुणा इति तत्सिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसाभूमलिड्स- मषाया इति गुणान्या इति तत्सिाधिकरणमणोक्तमित्यर्थः । सचे गुणाप्रया इत्यस्य गुणशब्टप्रवृत्तिनिमितानीत्यर्थः । प्रस्तरे यजमानशब्दवृत्ती यजमानस्य यत्कार्य क्रतुनिवर्तनं तस्य सिद्धिः प्रस्तरेणापि भवतीति तसिद्धिनिमित्तम् । श्रादित्यशब्दस्य यूपे वृत्तो प्रत्यक्षदृश्यं तेजस्वित्वं निमित्तम् । एवं जात्यादिप्यप्युदाहार्यम् । तात्पाविषयस्य विशेषणस्याप्रमि- • रोक्षिणी यिायमित्येवमादीति २ पु.पा.। + ले. मू... पा. २ मू.१-१८॥ . जे. मूत्र. १ पा.मू. अत्र जातिः २४ मारमात् २५ प्रशंसर ६ भूमा लिइसमयापात् २८ रति यथाक्रम मूत्राणि पथक पथगायन्ते पानन्दायममु. प्र. र. मा. पुस्तके कलकत्ताशयाटिकोठाइटोमुद्रिलगायाभाष्यपुस्तके छ । परमेकमत्रस्यमेयास्यचितम । उपरितनमुपामारप्रदर्शनादणापमा ति पदार्थ प्रदर्शनातच गुणापा इसि पठस्यानुपसम्भात । सम्बधासिकपुस्तथे एबमे तुम्यते । प्र प्रतीक्षम्य पद।

·१८०।४ ३१८ वेदान्ताल्पतरुपरिमले [अ.पा.३ अधि.. तत्वे विशिष्ट ऽप्यप्रामाण्यापात इत्युक्ते तेन विशेषणाविधाने विशिष्टषिध्य- प्रवृत्तिक्तेति मन्यमानः शङ्कने ननु विशिष्टविधिरिति । विशेषणापसि. द्वाभिप्रायोद्घाटने कृते तदामिद्रिसिद्धा दधा जुहोति सोमेन यतेत्या- दिपु दथिसामादिधिशेषणानां लोकप्रसिद्धत्वादिति पुनः शङ्कते नन्विति । यथैतस्यैवेति । अश्वं नत्वा घारयन्तमित्यस्याधि गीतं साम वारवन्तीयं तस्य रेवतीर्णः सधमाद इत्यादितृचसंबन्धः कषतीषु रथन्तरं गायेदिति वाक्येन कवतीरथन्तरसंबन्ध इघ घाक्यान्तरेण न प्रसिद्ध इत्य. नेनेव विधिवाक्येनावगम्यः । अस्य तप तात्पर्याभावेनाप्रामाण्ये तसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । नन्वप्रसिद्धविशेषणविशिष्टविधिरपर्यवस्यन् विशेषणविधिमि. घाप्रसिद्धविशेषणस्वरुपमवि कल्पये देव तदभावे ऽपि विशिविध्यपवमा- नाविशेषात् । वस्तुतस्त्वच सर्वविशिष्टविधिसाधारण्येन कल्प्यो विशेषणवि- धिरेष तात्पर्येण विशेषणस्वरूपप्रसिद्धार्थो भवतीति न तत्प्रसिद्धार्थ शब्दा- न्तरकल्पनमपेक्ष्यते एवं खलु मीमांसकमर्यादा । चत्वारः साहस्रा इत्येक- शब्टोपादानलक्षणसंघाताख्या निकायिन उपक्रम्य चिनिष्टुदग्निष्टोम इति प्रथममग्निष्टतं विधाय वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कार्यमिति तस्य वैशेषिक- गुणविधानानन्तरमेतस्येव रेवतीष्विति श्रूयते निकायिनां च पूर्वस्योतरे*- वित्यष्टमाध्यायाधिकरणे निकायिपूनरेषां प्रथमविकारत्वस्य स्थापितत्वादेत- द्विधिविधेयः क्रतुः प्रथमाग्निष्टुद्विकारो भवति । ततश्चाच रेवत्याधारधार- वन्तीयसामसाध्याग्निष्टोमस्तोचभावनाविशिष्टक्रतुभाषनाविधिना कल्प्यो विशे. घणविधिनाग्निष्टोमस्तोत्रस्य न वा तद्गुणस्य वारवन्तीयस्य प्राप्त्यर्थः द्वयो. रप्यतिदेशतः प्राप्ने: कि तु तदप्राप्तरेवतीवारवन्तीयसम्बन्धप्राप्त्यर्थ इति तत एव तत्सिद्धेर्न तत्सिद्धार्थ कल्पनान्तरमयेक्षणीयम् । अतो विशिष्टविधि- तात्पयोऽविषयस्यापि विशेषणस्याच कल्प्यविशेषणविधितात्पर्यविषयत्वान्ना. प्रामाणिकत्वप्रसक्तिरिति चेन्मैवम् । विशिष्टविधिरूपेणेव प्रमाणेन रेवतीवार- घन्तीयसम्बन्धरूपविशेषणस्याप्यप्रमितो तद्विशिष्टविषयस्य विधे: कल्पकस्य प्रमाणसिद्धत्वाभावापत्त्या ततो विशेषणविधिकल्पनस्यासम्भवेन तत्कल्पकस्य विशिष्टघिधेरैव विशेषणस्वरूपे ऽपि प्रामाण्यस्यावश्यवक्तव्यत्वात् । यदाग्नेयो .. म.भ.पा ९मू १९ ·- देवगावियहवन्यसाधनम् । ३१८ ऽष्टाकपाल: समदर्श प्राजापत्यान् पनित्यादीनां प्रथमप्रतीतद्रव्यदेवतासंब- म्यकल्प्यतद्विशिययाविधीनां सागपाल्पके द्रव्यदेवतासंबन्धरूपविशेषणे ऽपि प्रामाण्यभावे कल्पकप्रमित्यभावेन यागकल्पनाऽनुपपत्त्या तद्विशिटयागविधेरै- वाप्रवृत्तिप्रसङ्गेन तस्यैवानसिवविशेषणस्वरूपे तात्याविषये ऽपि प्रामाण्यक- ल्पनावश्यम्भावाच्च । तद्वदर्थवादांना* तात्याविषये ऽपि स्वार्थ प्रामाण्यं युज्यताव । न च तात्पर्याभावमात्रेण शब्दसामर्थ्य ज्जायमानं ज्ञानं तस्य ज्ञानस्यौत्सर्गिकं बाधकाभावेनानपादितं प्रामाण्यं च निवारयितुं शश्यम् । न चादिन्यादिपदानां ज्योतिरादिपु व्युत्पत्तिमहो वाधको ऽस्तीति शुङ्कनी. यम् । यथा म्रक्चन्दनवनिताहिमाण्णादिषु सुखजनकन्वतदजनकत्वदशया: स्वर्गशब्दप्रयोगाऽप्रयोगदर्शनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यामहिकसाधारण्येन सुखमा- पवाचकत्वेनावगतस्य स्वर्गशब्दस्य यन्न दुःखेन संभित्रमित्याद्यर्थवादाव. गताऽलोकिकसुखविशेषवाचकत्वावधारणादेहिकसुखेषु तत्प्रयोगो लाक्षणिकः कल्प्यते । एवं मन्तार्थवादावगतदेवताविशेषवाचिनां शब्दानां तत्तदभिमा- नविषयेषु ज्योतिराटिपु प्रयोगो लाचाणक इति कल्पनोपपतेः । यदि स्वर्गफ- लक्रर्मविध्यपेक्षितत्वादर्थवादावगते ऽपि सुखविशेषे स्वर्गशब्दस्य शक्तिक- ल्पनं तांभूतमुखभागोपयोगिभोगस्थानभागीपकरणादिरूपलोकविशेषादि- प्रतिपादकार्यशादानां तत्तल्लोकादिषु प्रामाण्यं चाभ्युपगम्येत तर्हि तच्छन्दो. गाह्मणाद्यानातदेवतादर्शनसम्भाषणधशीकरणासालोक्यसायुज्यादिप्राप्तिफल- कक्रमापासनायिध्यपेक्षितत्वान्नानाविधमहिमयुक्तदेवतातत्प्रतिपादकार्यबादा- नामपि तत्र तत्र प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमिति समानम् । श्वं च रोहिणी नक्षत्रमिन्द्रो देवतेत्यादिनक्षत्रदेवतावाक्येषु तस्यपदमध्याहर्तव्यमिति रो- हिणीनक्षपस्येन्द्रो देवतेत्यादिरी ग्राह्यः । अत एव नक्षष्टियाज्यानुवाश्या. स्थिन्द्रा ज्येष्ठामनुनक्षत्रमेतीत्यादिभेदनिर्देश इत्यलं विस्तरेण । समुदायस्येति। यदि लोकसिहानुभवानपलापार्थ पदार्यसंसर्ग पाश्चार्थ १८० । इध्यते तथापि ततत्पदार्थसंहर्गस्वरूपस्य याश्यार्थस्य प्रतियोगिभेदेन भेदा. द्वाक्यभेदो दुबारः । तस्मादेकार्थ विभागे साकाङ्क्ष पदकदम्बकं यास्यमिति लक्षणेन देवस्य त्येत्या पाश्वेश्य न सिझेदिति भावः । एकमयोजनेति। सवर्षवादानामिप्ति..पु. • ·३२० १८१।१ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. ३ अधि.. स्यादयं दोषो यदि लक्षणे ऽर्थशब्दः प्रतिपाद्यवाची स्यात् । प्रयोजनवाची त्वयम् । तथा चानुष्ठेयत्वेनोपयोगी मुख्यः प्रयोजनरूपो यो विशिष्टो ऽर्थो निर्वापरूप: तस्य सकलविशेषणविशिष्टस्येकत्वाटुक्तलक्षणोन देवस्य त्वत्याोकं वाक्यमिति युज्यतएव । न च तथापि निर्वपामीत्यस्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे निर्वधामीत्यादिप्रकारेण प्रत्येकमन्वयाद वाक्य चतुष्टयं स्याद् भगा वां विभज- त्वित्यादाविधायक्ये ऽपि गुणानुसारेण प्रधानावृत्ययोगात् । चित्पतिस्त्वा पुना- त्वित्यादिवाक्यचये गुणभूतस्येवाच्छिंट्रेोत्यादिकस्याप्यावृत्तेश्चित्पत्यधिकरणे वक्तव्यत्वादिति भावः । एवमधिकशहापरिहारो न च द्वाभ्यां द्वाभ्यामित्या- दिटीकातह्याख्यानयोः स्पष्टीभविष्यत इति इहाधिकरणं सक्षेपेण लिखितम् । स्तुतिप्रतिपत्तिद्वारंमिति । न चाचापि प्रयाजवाक्यवदवान्तरता. त्पर्यमिष्यतामिति शङ्कनीयम् । अर्थवादवृन्दस्य तल्लक्षणीयायां प्रयाजादिवद्धि ध्यन्वितायां स्तुते। अवान्तरतात्पर्य अवश्यवक्तव्ये सत्यत्वासत्यत्वोदासीन्येन प्रतीतमाचतया स्तुत्युपकारिणि तवारभूते ऽप्यर्थे ऽवान्तरतात्पर्यकल्पनस्यायु- क्तत्वात् तदभावेऽपि मानान्तरप्राप्तिबाधरूपापयादराहित्यप्रतिष्ठितोत्सर्गिकपा- मारायबलाट् देवतावियहादिसिद्धी तत एव देवताध्यानविधेर्देवतासायुज्यादि- फलनिर्देशस्य चापेक्षाणान्त्या तदपेक्षाशान्त्यर्थमपि देवतावियहादितात्पर्यव. द्वास्यान्तरकन्यनस्यार्थवादपदयन्दस्येवावान्तरतात्पर्यकल्पनस्य चानपेक्षित- त्वात् । व्युत्पत्तिविरोधस्य च फलनिर्देशापेचितदेवतावियहादियाफ्यप्रामाश्य- स्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्येन तवलेनेव निरसनोपपत्तेः व्यत्यतिविरुद्ध तात्पर्य न कल्पनीयमिति शङ्कायां तद्विरोधपरिहारार्थमस्यैव न्यायस्यापेक्षणीयत्वात् । देवतापियहाणमुद्देशोपयोगप्रदर्शनं फलनिर्देशोपयोगप्रदर्शनस्याप्युपलक्षणम् । तेन इन्टादिशब्दविषयो भविष्यत्यूद्देशः । ऐन्द्रं दधीत्यादी प्रथमोपस्थित- स्येन्द्रादिशब्दम्य देवतात्वेनान्वयसंभवे तदधीनचरमापस्थितिकस्यार्थस्य तयात्वनान्ययकल्पनायोगात् शब्द कार्यासंभवएघार्थ गब्दे कार्यासंभवपचार्थ कार्यषिचानात प्रसिद्धज्योतिरादियिषयो यिष्यत्युद्देशः । न शश्वमेधे यन्मेहसि तस्मे स्थाधा यच्छकृस्करोपि तस्मे स्याहेत्यादिमन्त्रानुष्ठपहामानां प्रमिटुमेध्या- श्यमचपुरीपाटिफमन्तरणेद्देश्यमस्तीति शहानिरासे। लभाते भारत- मिनिसू. पा. १.४८॥

·यागस्य देवताप्रीत्यर्थत्वोपपादनम् । -३२१ नस्य या देवतात्वे तदच देवतादर्शनसंभाषणादिफलकोपासनाविधीनाममा. माण्यवसलेन सङ्कपदिषु तथोक्तरन्वारुह्मवादत्वात् प्रथमोपस्थिते शब्दे कार्या- वयस्योत्सर्गिकत्वे च ऋषि प्रणवं दधातीत्यचापि प्रणवशदस्यैवानुवाक्यान्ते निधानापत्या तदर्थस्योकारस्य निधानमिति व्यवस्थापयता संकर्षगतेनैवा- धिकरणान्तरेण विरोधापत्तेश्च यत्नसाध्ययागभावनां यवरूपां प्रति स्वरूपेण यागस्य करणत्वासंभवात् फलशिरस्कभाषनाकरणत्वं वाच्यम् तत विवक्षि- तविवेकन स्वादिफलकरणात्वपर्यावसनमित्यभिप्रेत्य पचान्तरमाह तदीय- फलांशं वेति। तदस्मन्मते ऽप्यविरुद्धमिति । नन्वतिया तत्प्रधानत्वं भाष: १८२ कर्मणि स्यात्तस्य प्रीतिविधानत्वादिति देवताधिकरणगुणसूत्रण यज्ञस्या- तिथ्यवैषम्यम् आतिथ्यमतिथिप्रीत्यर्थ न तु यो देवताप्रीत्यर्थ इत्येवं- रूपं दर्शितं सविरोधी यजेन देवताप्रीतिमभ्युपगच्छतां दुर्वार इति चेत् । नेष दोषः । तच हि तस्य प्रीतिविधानत्वादिति हेतोरयमर्थः । येन येन यावता ऽतिथिः प्रीयते तेन तेन द्रव्येण तावता स पूजनीय इत्यातिथ्यम- तिथिप्रधानम।। कर्मणि तु नास्ति प्रीतिविधानं येन द्रव्यमा यावता या देवता प्रीयते तेन तावता मा पूजनीयेति किं तु देवतेक्येपि तत्तत्कर्मविशेषध्य. घस्थितेराज्यवरुपुरोडाशदिभिश्चतुर्गृहीतयवदानादिपरिमिते: स्वरूपस्तरा- दिभिरनदनीयेश्च सप्टव्यमित्येव विधानम् । अतस्तस्य प्रीतिविधानत्वा- दिति हेतुना ऽपि घिरोधः । अस्माभिस्तु एतद्वे देव्यं मधु यद् घृतं यद्वे देवा हविर्नुपन्ते अल्पमप्येकामाहुतिमपि तनिरिमाचं वर्द्धयन्तइत्याद्यर्थषा- ददर्शनेन हविषां देवतावितद्रव्यरूपेण देवताभोजनपाप्रपरिमाणेन च वियरिणतिमङ्गीकृत्य देवताप्रीत्यर्थत्वं समयते न त्वस्मिन्मते ऽध्याति- অন্যান মইনামিকাসযিৰিগ্ৰামজানি ন হিমি:। देवादीन् स्मृत्वेति । ननु गते अहमिति मन्त्रस्यायमर्थः "18 पते इन्दयः सामास्तिरपविष तिर्यग्भूतं दशापवित्र प्रति प्राशयः शोध गामिनः विश्वा सौभगा सर्वाणि सौभाग्यानि अभि उद्दिश्यास्टयमय- न्तति । एयं प्रतीयमानार्थानुसारेणेव सोमलतादेयत्ये विनियोगो ऽस्य .जे. सू.प्र.पा. २ मू. १०। + इत्याधिधात्रमिति पु.पा.। सरपरस्तरादिभित्तित यु. या। रथस्य रति पु. पा.।

·१८३ । ३२२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ३ अधि. ८-६ मन्त्रस्य श्रूयते बहिष्यवमानेन वे यज्ञः सृज्यते यदेते असूयमिन्दव इति प्रस्तोति यज्ञमेव तत्सृष्टं देवेभ्यः प्राहेति कथमेवमन्यपराणामतइत्यादीनां देवतास्मारकत्वं कथं च साधारणे रेत इत्यादिभिस्ततवाद्यसाधारणा- ग्निमर्यादिपदेरिव तत्तट्टेवादिजातीयव्यत्यन्तरसृष्टयनुकूलपरस्परव्यावृत्तजाति- संस्थानविशेषावच्छिन्नतत्तदेवाद्युपस्थितिः । उच्यते । एते असृमिन्दव इति बहुभ्यः प्रतिपदं कुर्यादेतइति सर्वामेवैनां वृद्धझै भूत्याअभिवदतीति विनियोगानुसारेण सोमविशेषणतया स्थितस्याप्यतइत्यस्य सवादियजमान- प्रकाशकत्वं वक्तव्यम् । तदेतइति वे प्रजापतिरित्यादिवाक्यानुसारेण सप्टारं प्रत्येतइत्यादिपदानां तत्तद्देवताविशेषरूपादिस्मारकत्वमपि भविष्य- तीति न का चिदनुपपत्तिः । जिते वशीकृते । अणिमादाविति । पार्थिवाद्येश्वर्योपलक्षणमेतत् । सन्ति हि पार्थिवादीनि प्रत्येकमष्टावष्टावेश्वाणि । हूस्वता स्थूलता बाल्यं वार्द्धकं यौवनं तथा । नानाजातिस्वरूपत्वं तथा सुरभिगन्धता ॥ पार्थिवांशं विना भूतेश्चतुर्भिदेहधारणम् गन्यतन्मावतत्त्वोत्यमेतदष्टगुणं महत् ॥ इत्याद्यागमप्रसिद्धानि । शक्तिभिश्च तद्विम्वैरिति । पृथिव्यादि. शमयो निवृत्तिप्रतिष्ठाविद्याशान्तिशान्त्यतीताख्याः पृथिव्यादिबिम्बाश्चतु. रश्रधनुराकारचिकोणषट्कोगविन्दुरूपाणि मण्डलानि । सारूप्यमिति । स्वात्मरूपतोपासनां कृत्वेत्यर्थः । शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ ननु शूद्रस्याध्ययनाभावे विद्यानधिकारशङ्कायामग्न्यभावे ऽपि तद- धिकारः संभवतीति समाधानमसंगतमित्याशय तत्साइत्या पूर्वतन्वाधि- करणेना न गतार्यत्वण्डेयमित्ययतारयति आगन्तुकं शास्त्रीयमिति । पूर्णतन्त्रे शूदम्य कमाऽनधिकारे ऽग्न्यभायो मूलयुतिस्ता तस्या विद्याया• "।१४ • प्रष्ट देवताधिकरणं पूर्णम् । + पूर्यत्राधियरणेनेति २ पा.।

·३२३ अपशूद्राधिकरणम् ।। मप्रवृतेः शूदस्य कमानधिकारे ऽपि विद्याधिकारः संभवेदित्यधिकपूर्वपक्ष- सद्धावाद् न गतार्थत्वमिति परिहारग्रन्याशयं दर्शयति तत्राऽनग्नेरिति । नन्ववेद्यत्वमपि तत्र सिद्धान्तयुक्तित्वेनोक्तमतो गतार्थत्वं तदवस्थाम- त्याशमाह अवैद्यत्वमिति। नन्वनग्नित्वं तच मूलयुक्तिः अवैद्यत्वमभ्युच्चय १८३ इत्युभयमप्ययुक्तम् । चातुर्वर्यमविशेषा*दिति पूर्वतन्त्राधिकरणे निर्देशत्र- याणां स्यादन्याधेये इति सूत्रेण वसन्त ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत यीम राजन्य: शरदि वैश्य इत्याधानविधिवाक्येस्त्रयायामेयामाधाने निर्देशादनग्नः शूद्रस्य नाधिकार इति सिद्धान्तयुक्ति प्रथमं प्रदर्श्य निमित्तार्थेन बादरि- स्तस्मात्सर्वाधिकारः स्यादित्यादिसर्य एवं विद्वानग्निमाधत्तरति धाक्ये- नाधाने सर्वसाधारयो विहिते वसन्तादिवाक्यानि ब्राह्मणादिनिमितेन घस- न्तादिकालविधायकानि । अतो वसन्तादिवाश्यपोलोचनात शूद्रस्याऽनग्नि- त्वासिद्धस्ततः कमाउनधिकारो न सिध्यतीति तामुक्ति दूपयित्वा तदन्त- रम् अपि वा वेदनिर्देशादयशूद' प्रतीयते ति सूत्रेण वेदाध्ययनार्थोयनयने वसन्ते ब्राह्मणामुपनयीतेत्यादिवाक्येस्त्रयाणामेव निर्देशानुपनयनरहितः शूद्रो अध्ययनाभावात्कर्मसु नाधिकारीति सिद्धान्तयुक्ति प्रदर्श्व गुणार्थि- त्वानेति चेदिति सूत्रेण, शूद्रः कानुष्ठानायाध्ययनायित्वादुपनयनाभावे ১হি.মন যন্ত্র নায়ক্কামান দ্বন্ধায় নগ্নতাবিনি सूत्रेयोपनयनसंस्कारस्याध्ययनार्थत्वादुएनयनाभावे स्वयमेव गत्वा अध्ययन विगुणं स्यादिति त शङ्का परिहत्य विद्यानिर्देशान्नेति चेदि**ति सूण कर्मानुष्ठानार्थमवश्यग्राहया विद्यया ऽऽपाल्लौकिकाध्ययनं भविष्यतीत्युएन. यनपूर्वकवेधाध्ययनाभावेन न किं चिद्वकल्यमिति शङ्कामदाव्यावैद्यत्वादिति मूत्रण न शूद्रेणाध्येतव्यमिति शूद्रस्याध्ययनमात्रनिषेधाविद्यारहितस्य तस्य फर्मसु नाधिकार इत्युक्ता तथा चान्यार्थदर्शन मिति सूत्रेण पद्यु घाएतदित्या- जेमिनिमू.अ. पा. + जे. मू. ६पा १ मू. २६ । निर्देशस्त्रयाणामिति २ पु निर्देशाद्वा त्रयाणामिति म् अ. पा. १ मू. २७ । साधिकारमिति मात्रः पाठः। जेम प्र.पा.१३। अपनद्राणा प्रतीयतेति मात्र पाठः। +। जे म भ६ पा. मृ३७। . मात्र. पाठः प्रपा ९मू १४ । प जे. म प्र .पा १.३५ । . प्र.पा. १ १८।

·३५४ वेदानाकल्पतरुपरिमले [अ. पा. अधि. : दिश्रुतेः शूद्रसमीपे ऽध्ययनप्रतिषेधात् शूद्रस्य कथं चिदम्यध्ययनं न संभव- तीति केमुतिकन्यायदर्शनेनावेद्यत्वादिति सूधोक्तयुक्तेर्दृढीकरणात् । न हि सूचकृता स्वयमेष निराकृता युक्तिमलयुक्तिः बहुभिराक्षेपसमाधानेरुपपा- दिता ऽभ्युच्चययुक्तिरिति युज्यतइति चेत् । उच्यते । अनमित्वं मूलयुक्ति पत्येव । द्वतीयाधानाधिकरणे* बसन्तादिषाक्यानां निमितार्थत्वं निराकृत्य ब्राह्मणादिसंयुक्ताधान विधायकतायाः समर्थितत्वात् । अन्यथा तत्समर्थना- र्थमेव प्रवृतम्य तस्याधिकरणस्यात्यन्तवेयापत्तः । अत एव शबरस्वामि. भिरस्मिन्नधिकरणे न एवं विद्वानग्निमाधत्तइति वाक्यं संभारविधिशेषार्थ- घादा न त्वाधानविधायकम् । तद्विधायकानि तु वसन्तादिवाश्यान्येवेति सूचकाराभिप्रायवर्णनेनानग्नित्वस्य मूलयुक्तित्वं प्रतिष्ठापितम् । एवमाधानाधि. करणसिद्धानग्नित्वस्य पुन: कीर्तनमाभिप्रायिकपरिहारेण य एवं विद्वानग्नि- माधत्तइति वाक्यावलम्बनशङ्कानिरासार्थमेव । अन्यथा महर्षिवरनिर्मितानां सूणां परस्परविरोधापत्तेः । एवमनग्नित्वेन सिद्धेनिधिकार ऽध्ययनाभावो ऽभ्युच्चय इत्येतत् सदुपपादकस्याध्ययनविधिपुरुषार्थत्यनिरासस्याभावादिति मूले एव स्पष्टम् । नन्विहापि शास्त्रे ऽध्ययनविधिपुरुषार्थत्वनिरासः सूचकृता न कृत १८४ । २ इत्याशवाह इहु संस्कारेति । ननु संस्कारपरामर्श दिति सूत्र शूद्रस्य विद्याझोपनयनाभागद् विद्यानधिकारपरम् । न च तदनन्तरमध्ययनस्य सस्कारकर्मत्वव्यवस्थापकं सूत्रान्तरमस्तीति चेत् । उच्यते । पूर्वतन्वाधि- करणे निग्नित्ययुतया ऽपि कर्माधिकारसिद्धेस्तावानुपपादितमप्यध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वम् इहावेद्यत्वमाणापपादनीयस्य विद्याऽनधिकारस्य समर्थ- नार्थमवश्यमुपपादनीयम् । अतस्सदुपपादनमपि संस्कारपरामादित्यनेन स्याध्यायस्याध्ययनसंस्कारसंबन्धादित्यर्थंकन षिक्षितमिति वक्तव्यमेव । अत एय टीकाकृता तदेष मूर्च मूलं मनसिकृत्याध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वं व्यवस्थापितम् । ततश्चाध्ययनसंस्कारः प्रदेणापि क्रियतामित्याशापरि- धाराये संवारपरामादित्येतदेयाध्ययनाङ्गत्वेनोपनपनसंस्कारविधानादि त्येतदर्थत्येनापि योजनीयम् । अस्त्यध्ययनाङ्गोपनयन शूद्रस्यापि शिष्यस्य म.प्र.पा." +....

·अध्ययनविधे. संस्कारकर्मविषयत्वम् । स्वयमुपगमने ऽप्याचार्यानुमतिरूपं तत्कर्तृकस्वसमीपप्रापणं विना ऽध्ये तुमश- क्यतया ऽर्थप्राप्त उपनयने वसन्तादिवाक्यानां निमित्तार्थत्वोपपत्तेरिति शङ्कायर्या सदभावाभिलापा च्वेत्येतद् न च संस्कारमईतीत्यनेनाध्ययनाङ्गोपनयनामा- बस्याप्यभिलापादित्येतत्परमपि योजनीयम् । एवमर्थभेदेन सूपमेदमभिप्रेत्य संस्कारपरामादित्यादिसूरिति बहुवचननिर्देश रति सर्वमनवद्यम् । इदं तु चिन्त्यते। हत्याधिकरणगतसंस्कारशब्दस्येय पूर्वतन्त्रा- पशूद्राधिकरणगतस्य संस्कारस्य तदर्थत्वा दिति सूत्रस्थितसंस्कारशब्दस्या- प्यध्ययनसंस्कारार्थत्वमपि परिकल्प्य शक्यमुपपादयितुं तचाप्यध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वं प्रसाधितमिति कर्म वा विलक्षणमिति नापमिकाधिकर- णेनापि तत् सिद्धम् । तप ह्यधिकरणे द्वितीयसामाध्याययोगांतिक्रिया- रूपत्वेनोक्तस्य सानो ऽर्थकर्मत्वनिरासेन गक्षरामिव्यन्नकतया संस्कार फर्मत्वं व्यवस्थापितम् । तास्थापनं च स्वरविशेषविशिष्टतया ऋग्वाभि- व्यञ्जकस्य उच्चारणस्येव संस्कारकर्मत्वव्यवस्थापनं पर्य्यवस्यति । सामाध्य- यनकाले तातिरके क्रियान्तराभावातदेवोच्चारणं गुरुमुखाच्चारणानन्तरभावि सदध्ययनमुच्यतइति । तेन सामाध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वसिद्धी न्यायसा- म्याद वेदान्तराध्ययनस्यापि तथास्वं सिध्यति । किं बहुना । अथातो এলিক্সাইনিচু মুয়াঘিযৌন कृत्स्नस्याप्यध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वं कण्ठत एव प्रसाधितम् । स ह्यतःशब्दोक्तेन वेदस्य विक्षितार्थत्वेन सूचितम् अविवक्षितार्थत्वपूर्वपक्षं लिखदियाख्यातृभिस्तटुपपादनार्थम् अध्ययनस्य स्वार्थत्वात्स्या पुरुषार्थत्वं स्पष्टमुक्तम् । ससिद्धान्त अक्षरावा- मर्थज्ञानान्यतरफलकत्वेन स्वाध्यायसंस्कारत्वं समर्थितम् । किं चाप प्रसा- धितेनाध्ययनस्य संस्कारकर्मत्वेन शूदाधिकारशा नापतीति व्यर्थमिदं तत्प्रसाधनम् । स्वाध्यायाध्ययनविधेः स्वशाखाध्ययनविषयत्वेन शूदस्य सर्वापि शाखा न स्वशति तदध्येतृभ्यो गृहीत्वा विद्यानुष्ठानोपपतेः । अन्यथा मेषयीवाघमाघीप्रभृतीनां स्त्रीणां विद्यानुष्ठाने का गतिः । तस्मान्नेयं गतार्थत्वशृद्धापरिधाररीतिर्युक्तेति । +ो मृ.पा म ... म.पा १.१. *व्या...पा.म. ३8 ।

·३२६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.. पा. ३ अधि.६ अचैदमुत्तरम् । शास्त्रभेदे ऽपि गतार्थत्वं परिहरणीयं चेद विद्या- धिकारिणः शूद्रेत्यामन्त्रणेन लिङ्गेन शूद्रस्य कमानधिकारे ऽपि विद्याधि- कारो ऽस्तीत्यधिकशडया न गतार्थत्वम् । न च शूद्रशब्दो यौगिक इति युक्तं रुढेलयत्वात् । जानश्रुतेर्युव्याप्त ज्योतिनास्तीति मनुष्याद्यसंभावि- तगुणभाववचनरूपहंसवाक्यानादरवणेन गगनमयं खादितुं न शक्नोतीति घायनवणेनेव न तस्य शोकः किं तु रेवोपास्यदेवतोपासकस्य तदन्यस्यापि तदुपासना महाफलेति कथनेन रेवस्य महामहिमकीतनरूपस्तवनेन सयु- ग्वानमिति रैवचिोपन्यासरूपेण तदुपगमनापायोपदेशेन च महाफल- विद्यायणोपायो लब्ध इति जान तेर्मुदेवास्य संजातेति कल्पनाचित्येन शुगादवणरूपयोगिफाासिद्धेश्च । न चाच रुढिबाधकमस्ति येन यथा कथं चिद् योग: समाश्रीयेत अध्ययनसंस्काराभावस्य तदबाधकताया: समर्थि- तत्वात् । कर्मस्विव विद्यासु मन्त्राभावेन श्रवणादिप्रतिषेधस्याप्यबाधकत्वा- दिति । तदेतत्सूत्रभाष्यपालोचनया स्फुटमिति न विवृतम् । विधान्तरः वागतार्थत्वं तु यथा कथं चिट्टीकोपपादनार्थमुपन्यस्तमित्यलं विस्तरेण । १८५।१ न हि करणसामान्यमिति । कादिभिः करणेः संयोगविभागा. दिफलेषु जननीयेष्षितिकर्तव्यतापेक्षाभावादिति भावः। किंतु विहितइति । विहितस्य करणविशेषस्य कथमनेन फलापूर्वमुत्पादनीयमिति तत्प्रकार- स्यानिटातत्वात् कथंभावापेक्षोदेतीति भावः । मा भूवन्नध्ययनादयः पुमयी इति । बहुवचनमविवक्षितम् । अध्ययनं स्वाध्यायमारपरमर्थ ज्ञा- नस्य हितविपचनावगम्ययागादिफलसनिकृष्टतया पुरुषार्थत्वमभ्युपगम्य तच नियमाशनात् । दो हीह पूर्वपक्षाविति । यथा कथं चित्सम्भवमाण द्वितीयपूर्वपक्ष उपन्यस्त: । रेकेणानुष्ठीयमानां विद्यां संवर्गविद्येत्यविचाय सामान्यतो या तदीया विद्या तां लपम्ये इति धियोपसन्नस्य धार्मिकस्य विवेकिनो जानयुतेः शूद्रेत्यामन्त्रणलिङ्गेन विद्यासामान्याधिकारपूर्वपरस्यापि - दृढत्यात* । अध्ययनामावस्याबाधकताया उक्तत्यात् । ननु टीकाया विध्य. पेक्षितत्यमप्यायमादिकार्यसिद्धायपेक्ष्यमित्युक्तमिति प्रतिभाति तदयुक्तम् । घाधकाभायमाण तत्सिापपत्तरित्यायक प्रयोजनकथनमापपरा तदुक्तिरिति । इप्टस्यादिति २ पु. पा.।

·३२० शूद्रशब्दव्युत्पत्तिः । व्याचष्टे विधिना चापेक्षतइति । सप्रयोजनतेति । उक्तत्यनुषङ्गः । अवयववृत्तीति । शुचा दुद्रावेत्याद्यर्थपु शूद्रशब्टस्य रुजं द्वाश्यतीत्यर्थे १८ रुद्रशन्टस्यैव नरुक्तप्रक्रियया निष्पत्तिः । उकारदैर्ध्यस्यापि तत एव सिद्धिः । राक्षो विशिष्टविद्योपदेष्ट्रगुरुसद्भावावगमेन माद इव हंसो यदभावान्मामदूटु- हत् सा विद्या सत्यपि संनिहिते गुरावपि इयन्तं कालं मया न लब्धा तेन सत्प्रयुक्तदूषणपाचमभवमिति शोको ऽपि संभवत्संजिहान एव वतारमुवा- चेति वाश्यप्रतीतकालाक्षमत्वलिङ्गाद्यवगमितो ऽस्त्येव मा प्रसाड्डीरिति विहितस्य सत्यकरणस्य फलवचनतया योजयितुं शक्यमपि मेतत्त्वा धाक्षी रित्येतदज्ञानात तत्सक्तिकरणे ऽपि दाहो मा भूदित्याशीर्वचनतया योजयति यदि करोपीति । धाचीरिति प्रथमपुरुषविषये मध्यमपुरुषश्छान्दसः । ननु वरो वराकः शोच्य इति वरशब्देनैकदेशद्वारोच्यते चेत् प्रथमान्तस्य कथम- न्वय इत्याकालायां वाक्यभेदेनोद्देश्यसमर्पक्रपदाध्याहारेण च योजयति एप तावदराक इति । के चिदरे इति हीनसंबोधनार्थतया पदविभागं कुर्वन्ति । तथा पदविभागे मय उजो वो वेत्युकारस्य वकारादेशेन भाव्यम् पने निपात एकाजनाडिति प्रगृह्यसंज्ञया प्रकृतिभावे सति कम अरइति वा भाव्यम् । अत: कम्बर इति श्रुतिसंधिसिद्धार्थ बकारोपजन उकारोपजना वा छान्दसः समाश्रयणीयः । न वा उ एतन्नियसे मरिप्य. सीत्यादिवत् । एनमित्थं सन्तं कमिति । उदृिश्येत्यध्याहार्यम् । चि- शासिगुणेन चेति संगृहीतमकायतकर्मत्वं वा कथं चित समर्थनीयम् एतद्ध- घनमिति कमान्तरोपादानात् । यद्यप्यतत्सन्तमित्यस्य प्राणिमामिति टोकाया विषरणादीदृशं सन्तं मनुष्यसामान्यमर्यादामनतिक्रम्य वर्तमानमि- त्यों विवक्षित इति भाति तथापि छान्दोग्यषिवरणानुसारादेतद्वचनमात्ये- त्यन्वया 'त:।ब्राह्मणायनमित्यस्य ब्राह्मणवंश्यमित्यर्थः । नडादिभ्यः फगिति सूत्रेण नडादिगणपठिताद ब्राह्मणशब्दाद् गोधापत्यार्थे फक्प्रत्यये फस्यायनादेशे च सति तदूपनिष्पत्तेः । इदं ब्राह्मणपश्यत्वं वेपेण ज्ञातव्यमिति तज्वापकमुपन्यस्त ब्राह्मणवेपमिति । निष्कव्याख्या हारमितीति । यद्यपि निष्कं पदक्ररुचक्रशन्दाभिधेयं स्याभरणं हारों मणिमालेत्यस्ति फमुयाति २ पु. पा.. - .

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ३ अधि. लोके भेदव्यवहार: तथापि निष्कशब्दोक्तस्यायें हार त्येति हारशब्देन विवरणादेवं व्याख्यातम् । अश्वतरीभ्यामिति । अश्वायो गर्दभादुत्पन्ना गर्दभ्यामश्वादुत्पन्ना धा स्त्रीव्यक्तिरश्वतरी। श्रा अधिकरणसमाप्तेरिति । अमेन भाष्ये शूदाधिकारनिषेधार्थत्वेनावतारितानां संस्कारपरामर्यादित्यादि- सूचाणामपि शूद्रामन्त्रणलिङ्गान्यथाकरणार्थत्ववचने तल्लिङ्गावलम्बनेवाधिका- शङ्का ऽच निराकरणीया। अन्यत्सवं पूर्वतन्त्रणव सिद्धमिह न व्युत्पादनीय- ८६ । २० मिति सूचितम् । तथापि द्योतकतयेति । व्यभिचारमभ्युपेत्य परिहारः । अस्मिन्प्रकरणे संवर्गविद्यान्वयिनो ब्राह्मणस्य द्वितीयः क्षत्रिय इति नियमे तु नास्ति व्यभिचारः । ननूपन्यस्तलिङ्गसिद्धार्थ प्रथममभिप्रतारिणः कापेययाज्यत्व निर्द्ध- रणीयं तत्कुतो निझीर्यते न हि भोजनार्थ कापेयाभिप्रतारिणी सहापवि- टावित्येतावता तयोः किं चित्सबन्धान्तरं सिध्यति । सिध्यद्वा तया. रेकविद्यत्वमेव तत्सिवोत् । विद्याडोपाख्यानेषु सहास्थितानां प्राची- नशालसत्ययज्ञादीनां तस्यैव संबन्धान्तरस्यान्योन्यस्माद्विद्याङ्गगतविशेष- ग्रहणार्थत्वेन कृपत्वात । तस्य कथं चित्कापेययाज्यत्वसिवावपि नाम- भेदेन चित्ररथादन्यस्य तस्य चेवरथित्वं कुतः सिवाति समानान्वयानां समानान्यया याजका इति नियमाभावात् । कुलक्रमागता ऋत्विजः पितृभूताः फस्य चित्कस्य चिदाधानप्रभृति यावज्जीवमृत्विजो मनुष्य- भूतास्तत्र तप कर्मणि देवात प्रामा ऋत्विजो देवभूता इति विव. धानामृत्विना शाट्यायनिशाखायो दर्शितत्वाद देवभूतत्विगभिप्रायेणेव राजसूये प्रतितन्वं दक्षिणाभेदेन तदा नेतव्यदत्विक्लभेदे ऽपि पत्यिका- धिष्ठानभूताः पुरुषा राजसूयारम्भे यावत्समाप्ति नियता एव ग्राह्या न तु तच सन्वे भिन्न भिन्नापेक्षा कर्तुमुचिता फालविशेषकर्तव्येषु तन्त्रान्तरेषु फदा चित्विनेलनेन फर्मविनप्रसङ्गादित्येकादशे राजसूयान्तर्गतकर्मणां भिन्नतन्वाणामपि ऋत्विक्तन्वत्वमुक्तम । तथा तस्य विपरथवंश्यत्यसिद्धा- धपि क्षषियत्वं कुतः सिध्यति पतेन घे चित्ररथं कापेया अयाजयन् तमे- . प्या. भू.. ५ पा.मू. ३६ मन्त्रमुक्तमिति २ पु. पा. । + भिषे भिवापेसि २ पु. पा.

·शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायां नाधिकारः । काकिनमन्नाद्यस्यध्यक्षमकुर्वस्तस्मान्चेचरयो नामकः क्षचपतिजायते इति चिरथानुष्ठितद्विराक्रतुमहिमा तवंश्यरपि सपमित्वं लब्धमित्येतावदे- व युक्तं न तु तदंश्यानां क्षत्रियत्वम् अक्षत्रियस्यापि निषादस्थपत्यधिक- रण पूर्वपक्षन्यायेन सघपतित्वोपपत्तरित्याशवाह सवं च वैदिकं लिङ्ग-१८६ मिति । अभिनतारिणा सह पठिते कापेये श्रुत्यन्तरबलाच चित्ररथयाजकत्वेन प्रत्यभिजायमाने काययायोयमभिप्रतारीति बुद्धिर्भवति । अविदितपू- वस्य हस्तिनो निकटे दृश्यमाने पुरुषे हस्तिपकोयमिति प्रत्यभिचायमाने सत्ययमस्य शिक्षणीयो हस्तीति बुद्धिवद् ऋत्विच पितृभूतानां मुख्यत्वात पूर्वराजचरिचेषु बहुणे याज्ययाजककुलव्यवस्यादर्शनाच्च काययाज्यत्वेन चिघरथवंश्यत्वबुद्धिर्भवति । अथ यस्य ज्योतिरुक्थ्यः। पूर्वमहर्भवत्यायु- रुतरइति द्विराचप्रकरणे श्रुतस्यकाकिनमेवेनमन्नाद्यस्याध्यक्षं करोतीत्यर्थ- घादस्येनं द्विराच्याजिनमेकमेव भ्रातृवर्गादिचातिमध्ये ऐश्वर्यस्याध्यक्ष करी- तीत्यर्थः । ननु सर्वेष्वपि लोकेष्वेनमेकमेवेश्वर्य्यस्याध्य करोतीति तद- धिकेश्वर्यादीनामिन्द्रादीनां सत्त्वात् ततश्च तदनन्तरश्रुते एतेन घे चित्र- रमित्युपाख्याने फलरूपतया अतं वचपतित्वं ज्ञातिप्राधान्यरूपमिति ज्ञातीनां क्षपियत्येन फलभागपि क्षत्रिय इति बुद्धिर्भवति । ततश्चोक्त- हेत्यवलम्बनबुद्धीनां क चिक चिट् बाधकोपनिपातेन प्रमात्याभावे ऽप्यप बाधकामावनोत्सर्गिकप्रमात्वबलादुदाहृतलिङ्गसिद्धिरित्यभिप्रायः । भ्रमात्यप्रेषणादिनेति। वेश्या ब्राह्मणकन्यायां क्षता नाम प्रजायते । जीधिकात्तिरेतस्य राजान्तःपुररक्षणम् । इत्युक्तलक्षणस्य चतुरमा राज्ञः समीपे भावाद्योगिकममात्यत्वमस्सा. त्यमात्यशब्देन निर्देशः । टीकायाँ रेफयुक्तः प्रशब्दश्चेत् प्रष्ठो ऽयगामिनीति घेयाकरणनिपातेन तस्यायगामियाचित्वात् यष्ठीसमास एप गाह्मः । कारयुक्त पाठ दृष्ट्वा तु शिष्टः परसाम्यन्तपदबहुग्रीहिराश्रितः । तत् क्षत्रियस्य दृपृ- मिति । इदमपि प्रायिकमुख्यत्याभिप्रायलिङ्गम् । सम्भयति हतिमान्समया. . मु...पा...। अाठीति ममे पाठ शिपासनेनेति पातामा + उश्यति २ पु. पा.

·घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा.३ अधि. ६ दस्य शूद्रस्यापि बलवतो ऽष्टयधिकरण *दर्शितया रीत्या राज्यपालयितृत्वेन घतृप्रेषणादिकम् । थाद्यसूत्रएवेति।नचाध्ययननियमसंस्कारपरामादिति सूचयिष्यतइति प्रथमम स्थित्वोतमाचार्यः कथमिह तस्याद्यम मूषितत्वाम- च्यते । नेप दोषः । शूद्रशन्टस्य न्यायतो रूढिनच्यावनायें प्रवृत्त प्रथमचे ऽध्य- यनाभावं हेतुमुपन्यस्तवता भाष्यकारस्य तटुपपादको ऽध्ययनसंस्कारनियमा ऽप्याद्यसूचश्व सूचित इत्यभिप्राय: । अत एघाच मूचे संस्कारशब्दो विद्यालो- पनयनपरतयेव भाप्ये व्याख्यात इत्यालोच्य तदभिप्रायानुसारेणात्र पुनरु- क्तिशङ्का स्वयं त्वध्ययनसंस्कारनियमः शब्दारूढ़त्वात्संस्कारसपार्थ एवं धतु- मुचित इत्यभिप्रेत्यायसूत्रे तथा ऽवोचत् । कस्तहि स्वमते रूढ़िप्रच्यायक- न्यायः सूच्यतइति सूचशेपमूचित एय तेन हि शुगाद्वणस्याख्यायिकया सूचितत्वात् । स वुद्धिस्थे इति अबुद्धिस्यरूठितो बुद्धिस्थयागो बलीयानिति न्यायः सूचितः । १८७ ।३ उपसनेति । ननु तद्विचानाथै स गुरुमेवामिगच्छेदिति विहितं शिप्यकर्तृकं गुरुकर्मकमुपसदनं तं होपनिन्यइत्यादिलिङ्गावगतकर्तव्यताकम् आचार्यकर्तृक शिप्यकर्मकम् उपनयनमिति भेदसत्त्वात् कथं पर्यायताक्तिः । उच्यते । शिष्येणोपसदने कृते ऽपि तस्याचार्यकर्तृकं शिप्यभावं स्वसमीपा- वस्थानानुमत्यादिरूपोपनयनं विना विद्योपदेशपर्यवसायित्वासंभवाद्यचोपस. दनमाच श्रुतं तत्र तदेवोपनयनस्य गमकमिति व्यजयितुं गमकवाचिशब्दस्य गम्ये पर्यायतोक्तिः पयायोक्तालंकारे । ननु शूद्रश्चतुर्थी वर्ण एव जातिरिति स्मृत्या द्वितीयजन्मरूपोपनयनाऽसंभवे ऽपि सच्छूद्राणाममन्त्रक विद्यालोप- नयनं संभवति । मानवधर्मशास्त्रे न च संस्कारमहतीत्येतदनन्तरं धर्मेप्सवम्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुव्रताः । मन्त्रधर्ज न दुष्यन्ति प्रशंसां प्रामुवन्ति च । इत्यमन्त्रकसंस्काराभ्यनुज्ञानात् । तस्य वैशेषिकनिषेधगोचरद्विती- यजन्मरूपोपनयनाऽविषयत्वे ऽपि विद्याङ्गोपनयनाऽविषयत्वस्यापि कल्पने प्रमाणाभावात् । न च सत्यकामस्य शूदस्वभावसिद्धात् तत्त्वरहितवचनेन शूद्रत्वाभावनिद्धारो मत्येव विद्या) सत्यकामापनयने गौतमप्रवृत्तिलिङ्गेन * ने मू श्र२ पासू + श्रादामूत्रे तमिति व पु. पा. ।

·-- शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायां नाधिकारः । ३३१ शूद्रस्य विद्याझोपनयने ऽपि निषेधान्नयनात्संस्काराभ्यनुज्ञानं तदतिरिक्तवि. पयपि कमिति घाध्यम् । गोप्रश्नलिङ्गेन सत्यकामापनयनस्याध्यय- नाङ्गोपनयनत्वावगत्या तच्छूद्रत्वाभावनिद्धारणस्य तत्रोपयोगादिति चेत् । उच्यते । न चास्योपदिशेटुर्ममित्युदाहरिष्यमाणमानववचनानुसारेण तदी- यस्य संस्काराभ्यनुचानस्य शूद्रं प्रति विशिष्य ये ऽभ्यनुज्ञाता: पाकयचाद- गुस्तन्माचविण्यत्वकल्पनाचित्यात् । विद्याङ्गोपाख्यानश्रुतस्य शूद्रत्वाभाव- निलारणस्य विद्यार्थताया अप्युपपत्तावन्यमाचार्थत्वकल्पनाऽयोगेन तस्य विद्यानोपनयनविद्योपदेशार्थताया अपि कल्पनाचित्याच्च । अनृतं चातिवादश्च पेशुन्यमतिलाभता । निकृतिश्चाभिमानश्च जन्मतः शूदमावियत् ॥ इति मनूदितं शूदभावप्रयोजकम् । तान् हेति निपिध्यतइति । ननु समीपप्रापणनिषेधे कथं विद्यो- १८७ पदेशलाभः । नेप दोप: । शिप्यभावतत्कार्यशुश्रपाद्यनुमतिपूर्वकं वेधमुपन- यनं निषिध्यते न तु समीपप्रापणमात्ररूपं लौकिकमपि । अत एव क्षत्रियेणा- जातशत्रणा वा लोके ब्राह्मणस्य · ब्रह्मविविदिषयापसन्नस्य शिप्यभावेनानु- बननमननुमत्य तं पाया गृहीत्वेष यष्टिघातात्यापनाय सुप्रपुरुषसकाशं प्रति प्रस्थितमित्यानातम् । तत इह बालाकिः समित्याणिः प्रतिचक्रामोप त्वा यानीति तं हेावाचानातशत्रुः प्रतिलोममेव तत्स्याद्यत् क्षचियो ब्राह्मणानुपनय देहि व्येव त्वाज्ञापयिष्यामीति तं पाणावभिपद्य प्रबबाज तोह मुलं पुरुषमीयतुरिति । ब्रह्मपरायां पुन: किमर्थ ब्रह्मविविदिपेत्या- शय व्याचष्टे अपरं ब्रह्मति । पुजतुभ्यामिति । ननु शूद्राणां वेदश्रवणादिषु दण्डविधा- नेन निषेधावगमे ऽपि वेदविद्गे ऽवगत्य वेदाध्ययनरहितानां स्त्रीयामिय विद्यानुष्ठानं किं न स्यात् । तस्मात् न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धम न चास्य व्रतमादिशेत् ॥ * प्रतिलोमरुपमति २'पु. पा. । * प्राझणमुपनदिति २ पु..पा। सदसि २ पु. पा.।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [पापा ३ अधि. ६-१० यो यस्य धर्ममाचष्टे यश्चवादिशति व्रतम् । से संवृतं नाम तमः सह तेनेव गच्छति। इति शूद्राणां ये वैशेषिकधी: ये च सामान्यधर्माः शृगसाधारणास्त. यतिरिक्तवेदिकार्यपाहणे सह तेनैव शूद्रेण गुरोर्नरकपातक्तेिः । कथं तर्हि भाध्ये तेषां पुरायोतिहासादिमूलविद्यानुष्ठानाभ्युपगमः । श्रावयेचतुरो वा- निति स्मरणात् । तस्य दृष्टार्थत्वाय पुराणेतिहासशेववैष्णयाद्यागमवर्णित- यजमानकर्तृकवेदिकमन्त्रााच्चारणाऽनपेक्षव्रतनियमोपासनादि संभवतीति तदभिप्रायः । ननु दानस्य द्विजात्यसाधारयोक्तिः दानं च दद्यात् शूद्रो ऽपि पाकयचेर्यजेत चेति स्मृत्यन्तरविरुद्धत्याशय व्याचष्टे द्विजातीना- मिति । द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानमित्येतदनन्तरं ब्राह्मण त्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतियहा इति प्रतियहस्य ब्राह्मणाऽसाधारण्यवचनात् पूर्व- वाक्ये दानस्य प्रतिग्रहवेलण्येन पार्णकसाधारण्यमा विवक्षितं न तु शूद्रस्य दाननिषेध इति भावः ॥ १८७ । १४ कम्पनात् ॥ ३६॥ ननु अतिबलाद् वाक्यभेदाभ्युपगमो न युक्तः । प्राणे बाह्मवायः भेदे ऽपि तदुभयभेदे विषयविद्याविध्येक्येन तदप्रसङ्गादित्याशङ्कय प्रकारान्त रेण वाक्यभेदप्रसङ्ग दर्शयनयतारयति स्यादेतदिति । ननु बाह्यवायो घनशब्दः कथ श्रुतिः वायुविकारभूतानिवाचिनस्तस्य घायावपि लक्षणा- वश्यम्भाषादित्याशङ्कगह वायुपरिग्रहइति । अशन्याकारपरिणतस्येव वायारूपास्यत्वाहीकारे वाशब्दः श्रुतिर्भवतीति भावः । ननु प्राणबाह्य- घायू द्वावुपास्यो किमित्यभ्युपगम्यते प्राण एक एवोपास्य इत्यभ्युपग: म्यतां तृतीयपादे प्राण इत्यस्यानुपङ्गनिमितार्थताङ्गीकारण, तृतीयपाद स्यापि प्राणविषयत्ववर्णनापपत्तरित्याशमाह न हि प्राणमात्रस्येति । न हि कश्चिदपि प्राणो घजोद्यमनहेतुरस्ति । यद्यनुपक्तस्य प्राणशब्दस्य + अत्र मयमम् अपशूद्राधिकरणं पूर्णम् । श्रीकारे रतिः पु. पा । भानुदकस्मेति - पु. पा. • पडणेति पु.पा.

·कम्पनाधिकरणम् । मायभेदोपधारण बाह्ये पायो वृत्तिराश्रीयते तदापि वजोदामनहेतुत्वेन माहवायुरेवोपास्यः पर्यवस्यदिति अष्टापतिरेय । तथा सति बचशब्दस्य मुख्यार्थत्वं च शहाणूकरहितं भवतीति भावः । अत एवायमर्थः पूर्वप- पार्थत्वेन सिद्धान्ते प्रदर्शयिष्यते । नमु सूत्रे पक्षनिर्देशाभावेन न्यूनता मा- रक्षा शब्दात्यमित इत्यनुवृत्या तत्परिहारः कृतः । सचानुवृतेन शब्दा- दित्यनेनाचोधित्यात प्राणशब्द एव हि निर्देष्टव्यः ततो न कश्चिदर्थः प्रमितो ऽस्ति सिद्धान्तस्थितेः प्रागिन्यायाह शब्दो ऽत्रेति । तथा च १८८ सर्वशब्दवशात सर्वजगत्कम्पयितृत्वेन य: प्रमितः सेो ऽप पक्ष इति भाषः । सर्वशब्दस्योपपदानुसारिसकोचाऽसकोचभेदे सत्यपि साकल्यमर्थ इति निश्चितमेव । नियन्तृत्वादीनीति । ननु नियन्तृत्वादिषत् प्राण- बाह्मवायूपासनमपि ब्रह्मपतिपत्त्यमिति प्रकरणाऽविरोधी वतुं शक्यः । एवं चौपासनस्यामृतत्वफलकीर्तनमपि न विरुष्यते । पश्याग्निफलकसामा- पोष्णपश्वजयूपप्रकृत्युदुम्बरताविध्यर्थवादे ऊजं पशूनामोतीति प्रधानफल- स्यैवाधानाङ्गपाहुत्यर्थवादे सर्वान्कामानवामोतीति तदुपकर्तव्येष्टिसामादि- फलस्येव च ब्रह्मातिपत्तिफलस्यानुषादोपपत्तिरिति चेन्मेवम् । पूर्वापरम- न्प्रतिपाद्यसर्वलोकाश्रयत्वं शासितृत्वादिपदे तन्मन्त्रप्रतिपयस्यापि दृष्ट- द्वारा प्रतिपत्त्यङ्गत्वे संभवत्यदृष्टद्वारकोपासनारूपत्वकल्पनाऽयोगात् । एजति चेपृतइति । न प्राणेन नापानेति मन्त्र सिद्धार्थपरत्वेनेदं । व्याख्यानम्। । यद्यपि टीकायामेजतीत्येतत् स्वशासनातिलड्डने किमयं करिष्यतीति भयात् कम्पतइत्येवंपर व्याख्यातं ब्रह्मणो हि विभ्यदित्यादिना तदेव चोतरमन्तानुगुणं तस्येति पदेनेतन्मन्वप्रकृतं भयहेतुं परामृश्य सामान्येन निर्दिप्रस्य तदीयसकलभयहेतुत्वस्याग्निसूर्यादिप्रसिद्धदेवताभय- हेतुत्वप्रदर्शनेन स्थय क्रियतइत्येवमेक्रवाश्यतासामञ्जस्यात् । तथापि ब्रह्मसमाधमनानतां मनुष्यपशुपतिसरीसृपादीनां तच्छासनातिलहनप्रयुक्त- भयाऽभावेन सर्वशब्दस्य तत्सद्भावनातृप संकोचावश्यम्भावेन पूर्वपक्षे संकोचदोषापादनमलग्नं स्यादित्यभिप्नत्येवं व्याख्यातम् । उत्तरमन्त्रस्य तु महट्यमित्युक्तार्थस्थिरीकरणार्यत्वेनेतदेकवाक्यता सामञ्जस्यमश्नुते । नूतनतामिति २ पु. पा.। + व्याश्यामिति पु..पा.।

·.. वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.पा. ३ अधि. १०-१२ तच तत एवेति । यद्यपि प्राणे ततो निःसृतं सर्व जगदेजतीत्ययान्तर. घाक्यभेदं विना योजयितुं शक्यं तथापि तथा योजनायां सान्निमन्त्रि तानानयेत्यपेय सर्वशब्दस्य संकोचसहिष्णत्वशङ्का स्यात् सा मा भूदि- त्येतदर्थमवान्तरवाक्यभेदेन व्याख्यातम् । व्यपिरिति । पृथक् पृथक ततत्प्राणादिरूपेण विविधा व्याप्तिय॑ष्टिः समन्तात्सर्वसाधारणेन सूपपेण व्यामिः समष्टिः । अशू व्यापाविति धातारष्टिशब्दो व्यानिवाची । कम्पनस्य प्राणसाधारण्यशङ्काभिभूतत्वादस्पष्टब्रह्मलिङ्गता* ॥ १८८ । २३ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ उत्कर्षवाचीति । ननु पूर्वपक्षइव परशब्दयोगे ऽपि फलप्राप्तिपरन्या- भावो ऽस्तु । मेवम् । पूर्वपक्षे प्राक् तयोर्ध्वमान्निति तायदादित्यं गच्छे. दिति चातरयोरुगमनादित्यप्रायोरिह प्रत्यभिज्ञानात्तद्यथेतान्यमुप्मादाकाशा दित्याद्यव्यवहितपूर्ववाक्ये परं ज्योतिरित्यस्यादित्यतेजःपरत्वस्य कृपत्वाच्च सदनुरोधेन फलप्राप्तिपरत्वाभावोपपत्तावपि तदुभयमविगणय्य विवेकचाना- द्यर्थान्तरं वर्णयत: सिद्धान्तिनः पक्ष परशष्टानुरोधेन फलप्राप्तिपरत्वस्या- वश्यवक्तव्यत्वादिति भावः । श्रुतिसंकोचादिति । क्वायते: पूर्वकालत्व. मपहाय समानकर्तृकत्वमाचे वृत्तिः संकोच: । आदित्यप्रकरणाचेति।। यद्यपीह तस्य तदुपासनस्य वा प्राधान्यमिति प्रधानस्याङ्गाकाड्नुस्य वचनं प्रकरणमिति पूर्वाधिकरणातलक्षणं प्रकरणमादित्यस्य नास्ति । सन्निधान- माचमपि बहुव्यवहितत्वान्नास्ति . तथापि मूर्द्धन्यनाड्या निष्क्रम्यादित्यं प्रामस्य केन द्वारेण निरुपाधिकाऽमृतत्वप्राप्तिरित्याकाहायां परं ज्योतिरित्या- दिवाक्येनादित्यस्य समीपे ब्रह्मलोक स्थितस्य तस्य तपोत्पन्नज्ञानेन तत्मा- पिरिति तदुपपादनस्य कर्तव्यत्वात्तदाकाडा युक्ता स्यादित्यप्राप्रिवचनं तत्प्रक- रयात्वेनापलक्षितं द्रष्टव्यम् । १८६ । १८ ध्वनितेति । पूर्ववत् श्रुतिसंकोचाभावादिति टीकया कण्ठोक्ता प्रत्युदाहरणसंगतिः प्रागुपन्यस्ता इदानी प्रत्युत्तेति तदनन्तरोत्या ध्वनिता दृष्टान्तसंगतिरुपन्यस्तेति विवेकः । स्वरार्थमिति । अन्हः खः क्रताविति अत्र दशमं कम्पनाधिकरणं पूर्णम् । + आदित्यप्रकरणादिति २ पु.पा.। + ययपि दररस्यति • पु. पा 1 * ·ज्योतिरधिकरणम् । अर्थान्तरत्यादिव्यपदेशाधिकरणम् । ३३५ मूत्रविहितप्रत्ययादेशे आद्युदातश्चेति सूत्रेण तदादेरीकारस्योदालत्यनाही- नशष्टस्य मध्योदात्तस्यरलाभार्थमित्यर्थः । सिद्धान्तितत्वादिति । १९० अहोना या प्रकरणाद् गोण* इति पूर्वपक्षव्यावर्तनपूर्वकमुत्कर्षस्यासंयोगातु मुपस्य तस्मादपकृप्यते ति मूचे सिद्धान्तितत्वादित्यर्थः । नियोतं गलवे- णिकेति के चित् । परिकरवन्ध इत्यन्ये । तदुभयालम्बनेन व्याचष्टे कण्ठालम्पीति । इतृदेवता यागादिष्टदेवता । पानर्थक्यप्रतिहताना- मिति । अवघातस्य बीहार्थत्वे तन्नियमा निर्थकः स्याद् ब्रीहिपु वेतु- प्यस्योपायान्तरता ऽपि संभवेन ब्रीहिस्वरूपे तदन्वयादन्यस्य च तदन्वय. योग्यस्याप्रतीतेरित्यानर्थक्यप्रतिहतां श्रीहियुतिं भड्क्वा प्राकरणिकाऽपूर्वोयत्व- लतणाऽऽश्रीयता इत्यादिकमिहोदाहरणम् । यानर्थक्यस्योक्तत्वादिति। स्तुतिरप्यनर्थकमायेति भावः । न च क्रममुक्त्यभिप्रायमिति न च सद्वारेण क्रममुक्तिरिति ग्रन्यया: पानस- त्यमाशङ्का दूपणेक्ये ऽपि शङ्कामुखभेदेनापानरुत्वं दर्शयति तत्र वक्त- व्यमिति । अघ प्रजापतिविद्यायाः सगुणोपासनविषयत्वशङ्कया जीवाभिन्न- निर्विशेष प्रकरणानुवृतिः सूचे दर्शनादिति हेतुकृता न स्पष्?त्यस्पष्टब्रह्म लिङ्गता । सा शङ्का तत्यरिहारश्चेत्युभयमपि दहराधिकरण स्फुटीकृ- तमस्माभि || ॥ आकाशो ऽन्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४५ ॥ १९३ नैवमिहेति । नन्विहापि नामरूपव्याकर्तृत्वं स्पटं ब्रह्मलिङ्गमस्ति निर्वहितेत्यस्य निरुपसर्गाभावे वाढपरत्वे ऽपि तत्सत्त्वेन कर्तृपरत्वादिति चेटुच्यते । वे नामेति निपातद्योतिता प्रसिद्धिरिहाद्देश्यविशेषणमित्या- काशा वै नामेत्यतः प्रसिद्धाकाश इति धर्मनिर्देशा लभ्यते । अतस्तस्य विशेषणस्याप्रसिद्धाकाशरूपं ब्रह्म व्यावत्य पर्यावस्यति । न हि भूतयट् ब्रह्म लोकवेदसाधारण्येनाकाश इति प्रसिद्धम् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतानी- त्यत्र तु वैशब्दद्योतितप्रतिद्धनीकाशे धर्मिण्यन्वयः किं तु सर्वजगत्का- * जे मू. ३ पा ३ मू. १५ । + जे स. ३ पा ३ मू. १६ । * यूयतइति गु पा । ६ व्या सूः श्र१ पा मू. १४ । || अत्र एकादश ज्योतिरधिकरणं पूर्णम् । १ ·१९३ । १६ ३३० घेदान्सकल्पतरुपरिमले [.. पा. अधि. १२-१३ रणत्वरूपे धर्म तस्य धर्मस्य लोके प्रसिद्धिनास्तीत्यगत्या केवलवेदिक्येष यादा । सा च ब्रह्मलियान्वयिनीति सिद्धान्त यवोपयुज्यते । तस्मादिहेव तच न प्रसिद्धिलिङ्गमवलम्ब्य पूर्वपक्षशद्धाधकाश इति विशेषः । अतः प्रसिद्धि- लिङ्गानुगृहीतापक्रमगताकाशश्रुतिविरोधात् सत्यपि निरुपसर्गे यथा कथ चिदवकाशरूपाधिकरणतया वाढत्वमेव निहितेत्यनेनाध्यतस्त्युपपादनी- यमिति भावः । नामरूपाभ्यामन्यत्वमिति। अन्तराशब्दोक्तमध्यत्वोपलक्षितेन सारत्वेनान्यत्वमाक्षिप्यनइति भावः । निवाढा प आकाश इति । यथा देवदत्तश्चेत्रमेश्याः प्रेषयिता* यस्तावदन्तरा वर्तते स यज्ञदत्त इत्युक्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोर्भदः प्रतीयते एवमिहाप्याकाशब्रह्मणोरिति भावः । निय- न्तृत्वमिति । ध्याकर्तृत्वमस्येदं वाध्यमिति नियमनरूपमिति भावः । सत्यप्यवकाशदातृत्वइति । सकलनामरूपावकाशदातृत्वं भूता. कायस्य वस्तुतो नास्त्येव स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । यथा कथं चित्तदस्तु नाम तथापि तन्निहितेति निरुपसृष्टेन नाच्यते। किं तु सह्याकर्तृत्वमेव । न च प्रसिद्धलिङ्गानुरोधिन निर्वहितेत्येतदवकाशदातृत्वपरतया योज्यमिति शङ्कनीयम् । यता निपातसमुदायो नाकाशशब्दविषयस्य तेन रूपेण प्रसिद्धि- द्योतकः किं तु नामरूपनिवाढत्वरूपविधेयवत्त्वेन । तथैव व्युत्पतेः । न हि देवदत्तः खलु विद्वानित्युक्ते यः प्रसिद्धो देवदत्तः स विद्वान्न त्वप्रसिद्ध- स्तदन्यो देवदत्त इति प्रतीयते किं तु विद्वत्त्वेन देवदत्तः प्रसिद्ध इत्येव प्रतीयते । एवं च सकलनामरूपनियाढत्वेन श्रुत्यन्तरप्रसिद्ध ब्रह्मेवाकाशश- ष्टोक्तमिति लभ्यते । एवं च यद्यपि नामभेदेन धर्मिनिर्देशाद् भिन्नर्मि• निर्देशाच्च देवदत्तश्चेत्रमेश्योरित्यादिलोकिकवाक्यच्छायापत्त्या तिम्र ण्य साहस्येत्यादिवेदिकवाक्यच्छायापन्या चाकाशब्रह्मणार्भेदः प्रतीयते तथापि नामरूपव्याकर्तृत्यतद्वदन्यत्ययाबललिङ्गतया तद्वादभेदो ऽपि प्रतीयते भेदाऽभेदात्यायकोपनिपाते चाऽभेदप्रत्यायकानुरोध एव युक्तः प्रतिपतिला. घधार । यरुपाक्यतानुयात् । ते यदन्तरेति प्रकृतपरामर्शियत्पदानुय. पोपितति पु. पा.. + मिरापमप्देमातरति पु..

·सुषुप्युत्क्रान्त्यधिकरणम् । हाच । किं च नामभेदोर्मभेद रूपभेदलिङ्गाषगतिराकाशबह्मविषयभागद्वय- परामापेचा विलम्बिता नामरूपव्याकर्तृत्वतद्वदन्यत्वरूपनलिङ्गावगति- रेकेकभागमापरामापेक्षा शीघ्रा । ततश्च यथा ऽऽग्नावणवमेकादशकपालं निर्वपेत् सरस्यात्याज्यभागा स्यात् बाहस्पत्यश्चरित्यच प्रकृताऽऽग्नेयाऽग्नी- घोमीयस्थानसाम्याद्वाश्यत्रयपरामापेक्षत्वेन विलम्बितादाग्नावैष्णववाहस्य- त्ययोनाग्नेयाग्नीषोमीयधर्मप्राप्तिः किं तु ततद्वाक्यमारपरामर्शीपेक्षत्वेन शी. घाट् द्विदेवत्येकदेवत्यसामान्यादाग्नयाग्नीषोमीयधर्मप्राप्तिः तथाचापि विलम्बितलिङ्गान भेदायगतिः किं तु शीघ्रलिङ्गात् तदभेदाघगतिर्भयतीत्येव युक्तम् । ग्यमयीन्तरत्वादिव्यपदेशम्याकाशब्रह्मभावसायकत्वपर्यवसानमस्प- एमित्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गता। ननु टीकायां ते यदन्तरेत्यस्य ते नामरूपे अन्तरा यदर्ततइति योजनया ब्रह्मणो नामरूपमारत्वमर्थमुक्का ते नामरूपं यदाकाथमन्तरेति यन्येन ते नामरूपे यदन्तरा यस्य ब्रह्मणो ऽन्तरा मध्ये वर्तते इति छान्दोग्यविवरणदर्शितयोजनान्तरेण नामरूपाधारत्वमर्थान्तरमुच्यतइति व्याख्यातुं शक्यम् । तद्याख्यानं श्रुतान्तराशब्दस्याऽव्यवहितान्वयस्वारस्या- नुकूलं च भवति । तथा किमिति न व्याख्यातमिति चेत् । उच्यते । अन्तराशब्दयोगे त्वां च मां चान्तरा कमण्डलुरित्यादावधिद्वयनिर्देशद- शेनेन श्रुतावन्तराशब्दस्य व्यवहितान्वयपक्ष एव युक्तः । उदाहृतटीकावा. क्यमपि व्यवहितान्वयेन पूर्वोक्ता पसंहारपरमित्यभिप्रेत्य तस्य तथा व्या. ख्यानं न कृतम् । तथा व्याख्याने ऽपि न दोपः । ततः खड्गं समुद्यम्य रावणः क्रूरविग्रहः । वैदेहीमन्तरा क्रुद्धः क्षणमूचे विनिःश्वसन् । इति भट्टिकाव्ये विना ऽप्यधिद्वयमन्तराशब्टदर्शनात ॥ सुषुप्त्यत्क्रान्त्योर्भदेन ॥ ४२ ॥ १९ कर्तृस्तुतिरिति । नन्वनन्यागतपुण्येनेति स न साधुना कर्मणा भूयानिति च प्रतिपाद्यस्यात्मनः कर्मस्पर्श उच्यते स कथं कर्माधिकारि- + अत्र द्वादशम् अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरण पूर्णम । • धर्मभेदेति २ पु पा।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.१ पा.३ अधि. १३ स्तुति: स्यात् । नेष दोषः । तयोर्वाश्ययाः सुशुप्पो कर्मफलभागाभावाभि- प्रायत्वात् । स न साधुनेत्याद्यपि सुषुप्रविषयमेव । य एपो ऽन्तहृदयाकाश- स्तस्मिन् शेतइत्युपक्रमात सुपुग्निप्रसङ्गाभावे मृत्वापि कर्मसंबन्ध उक्त पवेति भावः । ननु समापनुबादेन तस्याऽसंसारिब्रह्मरूपताविधानपरमिदं प्रकरणमिति सिद्धान्तस्य सुषुप्युत्क्रान्तिमूचा नुगुणमङ्गुष्ठवाक्यइव सुषुयुत्क्रा- न्तिवाक्ययोर्जीवब्रह्मपरपदसामानाधिकरण्याभावात् प्रत्युताऽभेदप्रतिकूलस्य भेदव्यपदेशस्य सत्त्वाच्चेत्याशय विकल्पोत्तरत्वेन सूत्रद्वयप्रवृत्तिरित्याशयेन टीकायां विकल्पः कृतः । तत्र प्रथमविकल्पस्य निरालम्बनतामाशङ्का १९४ । तदालम्बनं प्रदर्शयन्नवतारयति नन्वसिद्ध इति । जीवातिरिक्त ईश्वर एव नास्ति चेसनविषयसर्वश्रुतीनां कृतनीवविषयत्वोपपत्ती तासु कामां चित्त- दतिरिक्तविषयत्वकल्पनस्य गौरवपराहतत्वात् । न चानन्दमयादिवाक्यानां जीवाद्यतिरिक्तेश्वरविषयत्वं प्राचीनाधिकरणैः प्रसाधितमिति शङ्कनीयम् । जीवातिरिक्तमीश्वर तदसाधारणानि श्रुतिलिङ्गादीनि च सिटुवत्कृत्य खलु तेस्तत्प्रसाधितम् । ईश्वर एव नास्तीति मूले कुठारनिधाने तदीयश्रुति- लिङ्गादीनीह निरस्तानीति तेस्तत्प्रसाधितं कथमवतिष्ठेत । एवं च ब्रह्म- श्रुतित्वाभिमताः सर्वे शब्दा यथायथं जीवसामान्यस्य जीवविशेषाणां च श्रुतयः । लिङ्गानि च कारणत्वादीन्यदृष्टद्वारकाणि प्रशंसा न्यौपचारिकाव- स्थाभेदकृतभेदापलम्बनानि च सन्ति जीवविषयाण्येव । अत्यभेदव्यपदेशो ऽप्यात्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वेनोपचारिकः । अतो न सिद्धान्तसिद्धिरिति प्रथम विकल्पस्य हृदयमित्याशयः । प्रविचारितानां वाक्यानामीश्वरमभ्यु- पगम्याप्यन्यपरत्वमस्त्यित्ति शङ्कानिरासार्थ प्रदर्शिता ये श्रुतिलिहादयी रेय मा भूदीश्वर इति शङ्कापि निरस्ता भवति । न हि लाघवमाचलो. भेन सर्वच सर्वशक्तिकमनादिसकलप्रपञ्चप्रवाहमष्टारं सकलनीयजड़घिल. पणमेकमीश्वरं प्रतिपादयतामेनाघतामोपनिषदयाक्यानामतिकिटनयनं युक्त मिति प्रयमविकल्पटूपणाभिप्राय: । मितीयं विफल्पमिति । इहेसरो न संशोत्यंतइति द्वितीयधि- फल्पो ऽपि द्वधा विकल्पनीय: कि ससारिव्यतिरिक्तत्वेनाच न संकलित "I प्या.म.पा. मु. ४३ ·जीवातिरिक्तश्वरसाधनम् । उत सत्यपि व्यावहारिकभेदेन संकीर्तने तात्त्विकाऽभेदबोधनानुकलं तत- संकीर्तनं नास्तीति । तपाद्यकल्पनिरासः प्रथममूवविक्षितो न चापी- त्यादियन्येन प्रदीतइति भावः । अनुवादमात्रमनर्थकमिति । कर्म- १९४ स्तुतिरप्यनर्थकमाया सा ऽपि न प्रतीयते । साधुकर्मणि 'सति तत्प्रयुक्त- भूयस्त्यावश्यंभावेन तन्निषेधानुपपत्या ततः काभाषस्यापि सिद्धेः । तद- सिद्धो पा सस्य पाक्यस्य कृतमपि साधु कर्म निष्फलमित्यर्थपर्यवसनतया ततः कर्मनिन्दाया एघ प्रसीतेः कर्मविधिसन्निधानाभाषादपि सा ऽपि न संभवतीति भावः । तस्मात् सुषयुत्क्रान्त्योरित्यादिटीकासन्येन प्रथमसूषा- थानुषादपूर्वकं पत्यादि सूत्रार्थोपन्यासेन द्वितीयषिकल्पनिरामः कृतस्तमाह अन्ते चेति । स धा एप महानज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमय इत्याद्युप- संहारे अभेदवाधनानुकूलं सामानाधिकरण्यमस्तीति भावः । परमेश्वर एष नास्तीति प्रयमविकल्पनिरासस्तु सूचट् बहिरेवेति द्रष्टव्यम् । यद्वा भावं तु बादरायण इति सूरदस्तीत्यस्य पूर्वसूचा दर्थान्तरत्यादिव्यपदेशादित्यस्य चानुवृत्तिमभिप्रेत्यास्ति जीवातिरिक्तः परमेश्वरः तस्य तद्भिन्नत्वचापकानां तत्सष्मृत्वादिहेतूनां पूर्वोत्तराधिकरणविषयवाक्येषु विशिष्य प्रतिपादनादिति तदर्थमादाय प्रथमक्किल्पनिरासः कृत इति नेतव्यम् । वशः शक्तिरिति । वश प्रायत्ततायां स्याद् वश इच्छाप्रभुत्वयोरित्यभिधानकोश: ॥ वैकुण्ठाचार्यबंशाम्बुधिहिमकिरणश्रीमदद्वेतविद्या- चार्यश्रीरङ्गराजाहयविसृतयशोविश्वजिद्याजिमनाः । अन्ये वेदान्तकल्पद्रुवरपरिमले सर्वजिद्याजिनो ऽस्मिन् पूर्णः पादो उजनिष्ट भ्रमरहितहिते निर्विशेषप्रधानः ॥ इति श्रीवेदान्तकल्पतरूपरिमले प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ * व्या. सू. १ पा. ३ मू. ४३ । + घ्या. म. प्र. १ पा• ३ सू.111 * व्या मू.अ ९ पा• ३ सू.४१ । अत्र त्रयोदशं सुपुयुत्कान्त्यधिकरणं पूर्णम् अत्र कल्प. १८५ पृष्ठे टि ट्रष्टव्या ।

·अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १९६।१ भानुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतेर्दर्शयति च ॥१॥ परशब्द आहेति। नन्वत्र परशब्दः श्रेष्ट्यवचन: इन्द्रियेभ्य: परा यथा इत्यादिपूर्ववाश्येषु श्रुतस्य तस्य तथात्वात् । सांख्येरप्यव्यक्ता- न्युरुषः पर इत्यत्र श्रुतस्य तथैव व्याख्येयत्वात् प्रधानस्याकार्यत्वात् । कठवल्लीषु श्रुते इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्त्वादधि महानात्मा महतो ऽव्यक्तमुत्तमम् इति मन्त्रान्तरे परशब्दस्थाने उत्तमशब्ददर्शनाचेति चेत् । सत्यम् । इह पूर्वपूर्वस्माटुत्तरोत्तरस्य श्रेष्ठमुच्यमानं यस्य यथा संभवति तस्य तथा. पपादनीयम् । अतः स्मातक्रमप्रत्यभिज्ञानादिह महदादिपदानां स्मार्तमह. दादितत्त्ववयपरत्वस्थिती महत्तत्यात्प्रधानस्य श्रेष्ट्ये कारणत्वेनैव भवेदिति पर्यघसितार्थकथनमिदं न तु परशब्दाभिधेयकथनमिति न विरोधः । पूर्वत्र हीति । एवं च टोकायां व्यभिचारशब्दो दोपमाचपर इति ईन- त्यधिकरणा यानुवादकवाक्यश्रुतस्य तस्यासंभवे पर्यवसानं प्रवर्तयिष्यमा- याधिकरणानुवादकवाक्यगुतस्यातिव्यालेरित्याशयः । सांख्यानां श्रुतिस्मृत्योरिति । इदं न सर्वश्रुतिस्मृत्यभिप्रायम् । यागादिश्रुतितन्मलस्मृतीनां सांख्यमते ऽप्यनुमानसिद्धानुवादित्वाभावात् । विविधं प्रमाणं तत्मिही सर्वसिद्धेरिति कपिलसू मांत्यसपत्यां च शब्दस्य स्वतन्तप्रमाणत्यन परिगणनात् । कि तु महंतः परमव्यक्तमित्युदाहृतः त्ययातविषयमांश्यस्मृत्यभिप्रायम् । उदाहायुतिहान्द्रियादिपुरुषान्तपराप- रभायपरेन्टियादीनामिपाव्यक्तस्याप्यन्यत्प्रापकमपेक्षते । अव्यक्तविषयसांस्य- म्मृति: स्मृतित्यादेय मूलमानमपेवते । तद्यद्यपि सदेव साम्येदमित्यादि A "१५ प्या• मू... पा...। + कपिल (सांस) मप्र.प. १.८७-८८ ·३४१ आनुमानिकाधिकरणम् । ऋमिति घक्तुं शक्यं कपिलसूत्रधार्तिके प्रथमाध्याये सद्विद्यादीनां प्रधान- परत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् तथापि इन्द्रियेभ्यः परा इत्यादिकमनुमानसि. द्धार्थविषयमित्येव तन्मतम् । अत एप स्थलात्यञ्चतन्माचस्योत्पत्यादीनि परार्थत्वात् पुरुषस्य त्यन्तानि कपिलसूपाणि तद्वार्निककृतेन्द्रियेभ्य: परा इत्यादेरिन्द्रियाधादिपुरुपान्तानामुत्तरोत्तरोत्कर्षे तात्पर्य वर्णयितुं प्रवृत्तानीति प्रतिपादयतोक्तं रूपादिबुद्धिकार्यानुमेयेभ्य इन्टियेभ्य: स्थलभूतकार्यानुमे. येभ्यः पञ्चतन्माचेभ्यश्च परस्तात्कारणत्वेनानुमेयो मनःशब्दोदितो ऽहं- कार; । उभयेषामहंकारकार्यत्वाधिशेषे ऽपि महाभूतप्रकृतित्वेन विशेपेण तन्मात्राणामिन्द्रियेभ्यः परत्वम् । एवमव्यक्तपर्यन्तानां पूर्वकारणत्वेनानुमे. यत्वात परत्वं पुरुषस्य व्यक्तात् पात्वं भोत्तात्वादिति । अत एव चानु- मानिकमप्येकपामिति सूत्रेणानुमानसिद्धमव्यक्तम् एकेषां शाखायामनद्यत- इत्युक्तमित्यभिप्रेत्य तयारनुमानसिद्धार्थीनुवादित्वमुक्तम् । सत्कार्य्यवादे इति । इत्थं सांख्यानां सत्कार्यवादः । घटोत्पत्ते: १९६ प्रागपि मृद्यनभिव्यक्ता घटावस्था वर्तते तदनभिव्यक्तिः पिगडावस्थया ss. तत्वाद् घटसामय्या पिण्डावस्थोपमर्दै सति खनने कूपजलमिव क्षालने पटशोल्यमिव च प्रतीयते । न च तथा सति मुनगरपातानन्तरमपि घटाव- स्थाप्रतीतिप्रसङ्गः । इष्टापत्तेः । कपालानि चूर्णीकृत्य जलमृदन्तरसंयोजन- मर्दनव्यापारमार्दवं प्रापय्य दण्डचक्रादिमेलने घटाभिव्यक्तिदर्शनात् । न च दग्धपटकारणानां पुन: पटभावो न दृश्यतइति वाच्यम् । तदस्मनां विति. पतितानां कापीसतरूफलपरिणतिक्रमेण पटभावोपपत्तेः । न च तन्त्ववस्थायाः पटावस्थावरणत्वे विरलतन्त्वारब्धपटे पटावस्थाऽनभिव्यक्तिप्रसङ्गः । फलब- लेन संयोगविशेषरहिततन्त्ववस्थायास्तदाबरकत्वादिति । अतो मृदादिकम- व्यक्तघटाद्यवस्थावद् घटाद्यात्मना उनभिव्यक्तमित्यव्यक्तशब्दप्रयोग उपपन्न इति भावः । सामान्येनात्र व्याप्तिरिति । यद्यपानुरक्तं प्रतीयते तदनभि- व्यक्ततपानुरक्तकारणमिति सामान्यव्यानों प्रागुक्तरीत्या उनभिव्यक्तघटाव- स्थादिविशिष्टमृदादिकारणको घटादिरेव दृष्टान्तः । पक्षे च सुखदुःखमोह-- कपिलसू. १ सः ६-६E ·चेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. १ गुणकवस्तुप्रकृतिकं तद्गणकत्वाद् घटवदिति घटी येन प्राप्यते तं प्रति सत्त्वगुणोद्धात सुखरूपो यदीयः सेो ऽन्येनापहियते तं प्रति रजोगुणान- बाद दुःखरूपो यस्य तस्मिन्नुपेक्षया निरीक्षणाभावः तं प्रति तमोगुणा- घान्मुह वैचित्यति धात्यानुगमनाचानरूपो माहो भवति । सानि च घटायस्थापेक्षाणि मुखादिरूपाणि मृदयस्थायामप्यनभिव्यक्तानि सन्त्येव । कारणगतेति । कारणगतं यदव्यक्तं काय तदेव शक्तिर्न सा तिरकेण शक्तिीम किं चिद्वस्त्यस्तीति भावः । नृशृङ्गवत्कारणत्वायोगाद् इत्युपलक्षणम् । तिलभ्य एघ तेलं न सिकताभ्य इत्यादिव्यवस्थित्यया- गादित्यपि द्रष्टव्यम् । अनभिव्यक्तकार्याश्रयो ऽस्तीति । अन्यथा तदनन्तरकल्पे ऽत्यन्ताऽसत उत्पतो नृशृङ्गादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्ग इति भावः । ननु किं करणं कश्च परिशेषः कथं च ताभ्यामव्यक्तशब्दस्य शरीरार्थ- त्वसिद्धिरित्याकाडायां तत्सर्व 'भाष्ये विक्षित संक्षिप्य विशदयति श्रयं भाव इति । ૧૯ : ૧૧ रथादिरूपितान्येव गृह्यन्तइति । प्रकरणाम्नातत्वेन ਭਵਾਂ विपरिवर्तमानानि पसंख्यया च समानानि इन्द्रियादीनि गृह्यन्तइत्यर्थः । ननु विष्णुपदशब्दोक्तः पुरुषः स्वरूपेण प्रतिपिपापिततया न प्रधान किं तु निरतिशयपरत्वेन प्रतिपिपादयिषिततया परमित्युपक्रान्तव्यपर- सा का?त्युपपादनादतस्तन्निरतिशयपरत्वप्रतिपादनं कृत्स्नस्य जगतः परत्वाधितया भावमपेक्षते । न च कृत्स्ने जगत्स्वरूपकवाक्ये गृहीतं शरीरेन्द्रियार्थमनोबुद्धिभोक्तृणामेष तप ग्रहणात् । अतस्सदाकाहान. सारेण सल्याभिमतपुरुषाऽवरचतु पंशतितत्वात्मसकन् प्रपञ्चसमर्पकत्वमे- घाचेन्द्रियाद्यव्यक्तान्तशब्टानां युकम् । दश ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश भूपत. न्माषाः मनो ऽन्तःकरणं बुद्धिरहार: महानात्मा महत्तत्वमव्यक्तं प्रथा- नमिति सांख्याभिमताना चतुर्विशतेस्तत्वाना* ग्रहणसभवात् । यद्यपि सांख्यानां महत्तत्वएव बुद्धिशब्द आत्मशब्दश्च न महत्तत्त्वे तथापि पर- स्थाधितया सकलतत्यनिर्देगकालानुसारेण मांख्यतत्वे प्रत्यभिज्ञापका- चतुर्विशतितत्याना मिति २ पु पा । + तत्व प्रत्यभिज्ञापति २ पु पा.।

·अव्यक्तराब्दार्थः शरीरम् । ३४३ भूयस्त्यानुसारेण घ कार्य कारणोपचारादहकारें बुद्धिशब्दः महत्तत्वे व्याप- कत्वाभिप्रायेणात्मशब्दः । यच्छेवाङ्गनसी प्रास्ताछेज्ज्ञानात्मनीत्यायो- परिसनमन्त्रे चाने ऽप्यात्मशब्ददर्शनादिति समर्थयितुं शश्यमित्याशङ्का निवर्तयितुमेयकारः । न सांख्याभिमतानामपि सर्वेषां तत्यानामिह यहणं संभवति अर्थशब्दस्यन्द्रियसमभित्र्याहारयन्द्रियेभ्यः परत्यलिङ्गेन चेन्द्रिय- माह्मपरत्वात् । इन्द्रियेभ्यो ऽथीनां परत्वस्येन्द्रियाण पुरुपयशीकर्तृताया अयोपहाराधीनतया वशीकृतानामपि तेयामतिसुन्दरार्थसन्निधाने घोभदर्श नेन च समर्थनीयत्वात् । यदि साचाद् भाग्यानामिन्द्रियमादायां पुरुषा- ऽवरयोक्तरेतत्साधनत्वेन परम्परया पुरुषार्थपर्यवसायिनां भूतसूक्ष्मायाँ तत्कमुतिकन्यायेन सिध्यतीति सांख्यतत्ययहणे सर्वतत्वव्यापिपरत्वावधि- सामाग्निः समयत तहि संनिहितयहयो ऽपि कपठोत्या के मुतिकन्यायेन च कृत्स्नस्य जगतस्तस्यामिः समर्थयितुं शक्येति व्यर्थः प्रकरणानातबुद्धिवि. परिवर्तमानवैदिकपरित्यागस्तद्विपरीततत्त्वपरिग्रहश्च । अवश्यं च कठवल्लीप्ये. वोत्तरचानातयाः इन्द्रियेभ्यः परं मना मनसः सत्त्वमुत्तमम् । सत्वादधि महानात्मा महतो ऽव्यक्तमुत्तमम् ॥ अव्यक्तातु परः पुरुपो व्यापको लिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति। रति मन्त्रयाः कृत्स्नत्य जगतः पुरुषावरत्वसिवाये केमुक्तिक- न्यायः समाप्रयणीय: । तबाथानामपाठात् स इहाप्यस्त्विति भावः । एवं प्रकरणवशादिहेन्द्रियादयो रूपकवाक्यान्नाता एव याह्या इति सा- मान्यतः सिद्धाविहाव्यक्तशन शरीरं ग्राहमिति विशेषः परिशेषात्सिध्य. सौति दर्शयति एवं स्थिते इति । ननु यथोपपादयिष्यमाग्यपारिशेप्यनि- १६७ । मितप्रत्यभिज्ञया शरीरोपस्थितिः तथा सांख्यतन्वसिद्धमहदव्यक्तपुरुपक- मप्रत्यभिज्ञया प्रधानोपस्थितिरस्ति किमचान्यतरग्रहणे विनिगमकमित्या- काढायां सत्र पिनिगमकं बलाबलविभाग दर्शति पौरुषेयेति । प्रधानश- बैसि ५ युः था.

·२४४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ० १ पा. ४ अधि. १ रीरप्रत्यभित्ताप्रावल्यहेत्वोमध्ये प्रकरणाधीतपदार्थाश्रयत्वात् शरीरप्रत्यभि- ज्ञाहेतु: प्रवल इति नमुपपादयति रथत्वेनेति । 9। १५ इतरथेति । ननु नास्ति निष्प्रयोजनत्यम् । न हि परत्वावधि- त्वेनान्वयार्थमात्मशरीरादयो रथिरथादिभावेन रूपिताः । तप रथिरथा- दिरूपणस्यानुपयोगात् तचेय परत्वावधीन्द्रियाद्याम्नानसन्वेनेतरप इन्द्रि- यादियहणाानपेक्षणाच्च । किं तु निदिध्यासनापकरणानां तेषां वशीकार्य त्वार्थ वशीकृतानि ह्येतानि तदुपकरणानि भवन्ति । यतस्तत्रेय शूयते । यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्या इव सारथः । यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्या इव सारथेः ॥ इति । सत्यम् । रथिरथादिरूपेण घशीकार्यत्वज्ञापनार्थमिति तज्ज्ञापनमपि घशीकाणा परापरभावविवेचन विना न प्रयोजनपर्यवसायि । योन वशी- कार्यमुपेक्ष्यान्यवशीकरणप्रवृत्ती प्रयोजनलाभाऽसंभवात् । अतो वशीकार्यता- ज्ञापनरूप*स्वप्रयोजनसिट्वार्थमेव रथित्वादिना रूपिता: पडपि इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यादिवाक्यान्वयमपेक्षन्तइत्यस्ति शरीरस्यापि तदन्वयापेक्षा । तच हीन्द्रियेभ्यस्तोद्वपयाः वशीकार्यत्वे पराः वश्यन्द्रियस्यापि विषयसन्निधा. विन्द्रिविजृम्भणात । तेभ्यो ऽपि मनः परं मनसि विषयध्यानप्रवृत्ते विष- याऽसंनिधाने ऽपि रागविजृम्भणात् । तस्मादपि बुद्धिः परा इदमित्थं कतमित्यध्यवसायाभावे मनसो ऽकिञ्चित्करत्वात् । ततो ऽप्यात्मा पर: बुद्धिवृत्तेरप्यात्माधीनत्वात् । तस्मादपि शरीरं परं तदायत्तत्वात्सर्वे. पामपि तत्तदिन्द्रियार्थमनोबुद्धिप्रयुक्तपुरुषव्यवहाराणाम् । अतो हितमितमे- ध्याशनादिभिः शरीरवशीकरणे अत्यन्तमेव प्रयतितव्यमिति वशीकार्यत्वे परापरभावो विविच्यते । यद्यपीन्द्रियेभ्यः परा इत्यादेः कृत्स्नस्यापि सा. पेक्षया पुरुषपरत्वे महातात्पर्यमित्याध्यानाधिकरणे निरूपयिष्यते । तथापि महातात्पर्यविषयस्य तस्येव प्रमितावुपायत्वेन वर्ण्यमानमुत्तरोत्तरपरत्वं यया कया चिद् विधयोपपादनीयमिति प्राचीनवशीकार्यत्वज्ञापनप्रयोजनपर्यवसा * ज्ञानरूपेति २ पु• पा! - ध्या मू प्र.३ पासू• ९४ ।

·अव्यक्त शब्दार्थः शरीरम्। नार्थ विश्वस्मादिन्द्र उत्तर इतियत् सर्वस्मात् परः पुरुष इत्येतावदनुक्का क्रमिकपरापरभाषयर्णनस्य साफल्यार्थ च प्रदर्शितप्रकारेणेन्द्रियादीनां एराऽप- रभावे ऽघान्तरतात्पर्यमपि युज्यतएव । रूपितान्येवेत्येवकारेण प्रकरणा. नातेन्द्रियादिग्रहणे कस्य चिन्यायस्य सूचने कृते ऽपि सर्वसाधारणमेष न्यायान्तरं शरीरे दर्शितमिति द्रष्टव्यम् । श्रेष्ठयवचन' इत्यर्थ इति । श्रेष्ठ्यं च षशीकार्यतापेक्षं विवक्षितमिति १९८ न तत्प्रयोजकत्वेनापि कारणत्वमपेक्षणीयमिति भावः । शरीरमेवेति । ननु रूपकविन्यस्तशरीरगृहीतरिति वक्तव्यम् विशेषणस्य पूर्वनिपातित्वा- दिति चेद् न । तथा सति हि रूपकविन्यस्तव्यतिरिक्तमपि शरीरमड़ी- कृत्य तड्यावर्तनाथ विशेषणमिति स्याद् रूपकविन्यस्तेन्द्रियादिव्यावर्तन- मिहे प्यते तनु शरीरविशेषणेनेव लभ्यतइति तल्लाभार्थ विपरीतविशेषणषि. शेप्यभावविवक्षया शरीरं पूर्व निवेशितम् । रूपकेण रथेनेति । स्येन रूपेण रथत्वनोपमेयं रूपवत्करोतीत्यर्थे रुपयच्छब्दात् तत्करोतीति णिचि णावि- ष्ठबद्भावेन मतुनोये टिलाप रूपीत्यती धातोः कर्तरि गलि गरनिटीति णिलापे च सति रूपकशब्दनिष्पत्तिः । रूपितमिति । रूपवत्कृतमि- त्यर्थः । रूपीत्यतः पूर्ववत्सनाद्यन्तधातोः कर्मणि क्तप्रत्यये वलाद्यार्द्धधा- तुकनिमित्त इडागमे निष्ठायां सेटीति गिलोपे च सति रूपितशब्दनि- प्पत्तिः । भाध्यटीकयोस्तत्त्वाऽतत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वमव्यक्तपदप्रतिनिमित- मित्युक्तमयुक्तं न व्यज्यतइति व्युत्पत्तिबलादस्पष्टत्वस्य तत्प्रवृत्तिनिमि- तत्वादित्याशा व्याचष्टे प्रमाणैरिति । व्युत्पत्तिवाक्यगतस्य व्यज्यतइ- त्यस्याच निरुप्यतइत्यर्थो याह्यः अविद्यायां प्रत्यक्षादिप्रमाणेः स्पष्टायाम. स्पष्टत्वरूपप्रवृतिनिमित्तत्वाभावादित्याशयः । अप्रधानेनेति । परमेश्वर- प्रेयत्वेनाऽस्वतन्तयैवाऽविद्यया ऽन्तःकरणादिरूपेण परिणतयेत्यर्थः । अप्रधा- नेति स्थाने क चिदज्ञानेनेति पाठः सुगमः । मायादिकमिति पाठा- न्तरमा । अविवेकप्रतियोगित्वेनापीत्यपिशब्देन प्रपञ्चोपादानत्वेनापि १६८ श्रेष्टरपर इति २ पु. पा. । + ध्यावर्तमानमिति २ पु पाः। * पठः स तु सुगम इति पु. पा.. मायेत्यादि नास्तिक पुः । मायादिकमिति यतिः शोधितम् ९ पु.। . .

·- वेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ४ अधिः । प्रधानं नाभ्युपगन्तव्यम् प्रपञ्चस्याविद्याविषयानपिवर्तत्वप्रतिपादनादिति REE १ दर्शयति निरवद्यमितीति । निष्कलं निष्क्रिय गन्तं निरबद्यं निरज्जन- मिति श्रुति: । निर्दोषेति । न च दोषयाच्यपद्यशब्दो ऽयमज्ञानमपहाय शोकादिमाघे संकुचितवृत्तिः कल्पयितुं युक्तः सावाच्च निरनिष्टो निरवद्यः शोकं मोहमत्येति नित्यमुक्त इति मोहब्दिताऽज्ञानानानयत्वं अयते नित्यमुक्त इति बन्धकराहित्योत्या च तदेव स्थिरीक्रियते । अज्ञानमेव हि मूलभूतं बन्धकम् । एवं ज्ञाऽचो द्वावजावीशाऽनीशाविति श्रुतिरपि जीव एवाज्ञानाश्रयो न ब्रह्मोत्या प्रमाणम् । मायिनं तु महेश्वरमिति श्रुताविनिप्रत्ययस्तु गृही धनी रथीत्यादाविध संबन्धान्तरविषयत्वेन चरि- सार्थः । विम्बं त्विति । तथा च बिम्बभूतेश्वरविषया निरवद्यत्वादि. श्रुतिः जीवस्याऽतत्वयुतिस्त्वज्ञानकार्यभयशोकादिभावपरेति भावः । स्वरूपस्यैवेति । बिम्बस्य स्वरूपाऽनतिरके बिम्बस्य यन्निरपद्यत्वं तत्स्व. रूपस्यैवेति पर्यसितमिति स्वरूपस्याऽविद्याश्रयत्वं न युक्तं बिम्बप्रतिबि- म्बानुगतस्वरूपस्याऽविद्याश्रयत्वे च बिम्बस्य निरवद्यत्ववची रिक्तमेव स्यादिति भावः । ननु मुखप्रतिमुखानुगतमुखमाघस्योपाध्यानयत्वे ऽपि यथा न बिम्बस्योपाधिसंसर्गः तथेहापि स्यादित्याशाह मुखमात्रस्य त्विति । ननु परिच्छिन्नत्वमप्रयोजकमित्यपरितापाद् वस्तुतस्तत्रापि मुख- मात्रस्य नोपाधिसंसर्ग: । बिम्बे तत्संसाऽप्रतीतेः किं सूपाधिविषयता. मावमित्याह अपि चेति । मुखमात्रस्य त्विति प्रागवतारितो ऽधस्त. नग्रन्थः केषु चित्कोशेषु अपि चेति मन्यमध्ये न त्वित्यत: प्राक् पठाते तस्मिन्याठे मुखमावस्योपाधिसंसर्ग इत्येतदभ्युपेत्यापि प्रकृते तन्यायानव- सारहेतुं घेषम्य दर्शयितुमय ग्रन्थ इति योजनीयम् । परिच्छिन्नत्वादिति । नन्वप्रयोजकमिदं वेपम्ये परिच्छिन्नवदप- रिच्छिन्नस्याप्युपाधिसंसर्गमभवादित्याशङ्कयाह न त्विति । अयमाशयः । निर्विशेषे यत्काल्पनिक विशेपं संपादयति तत्स्वका ल्पितविशेषोपहितएव संसृज्यते यथा प्रदेशभेदहिते नभस्यवकाशात्मके संसृज्यमानो घटः म्वावच्छेदकृतप्रदेशभेदोपहितएर त्वस्मिन् संसृज्यते प्राच्यादिदिग्विभागोपाधयश्चोदयादिदशापन्नतपनादयः स्वावच्छेदकृतविभा• ·1 सांख्याभिमतप्रधाननिराकरणयन्यः । ३४० गोपहितएव प्राच्यादिदिग्विशेषे संसृज्यन्ते कालोपाधयश्च नयनपरिस्प- न्दादयः स्वावच्छेदकृतवनमानादिभेदोपहितण्य कालविशेषे संसृज्यन्ते तराव खल्विह घटो न तत्र प्राच्या तपनो न प्रतीच्याम् इदानीमयमस्ति न प्रागासीद् इत्यादिव्यवहारः । एवमिहाप्यहमज्ञो न त्वीश्वरः चासो हो द्वावजावित्यादिलोकिकवैदिकव्यवहारदर्शनादज्ञानकृतभेदोपहिते जीवे रवाज्ञान संसृज्यतइति युक्तम् । न चाज्ञानस्य जीवाश्रयत्व बन्धमादया. वैयधिकरण्यापातः । मोचदशायां जीवत्वाभावेन मोक्षस्य स्वरूपानित- स्वादिति वाच्यम् । ब्रह्मण्यनतिप्रसङ्गाथै जीवत्वोपधानमर्यादाभ्युपगमे ऽप्यज्ञानस्य तदुपहितस्वरूपाश्रितत्वाऽनपायात् । न हि स्वकृतभेदोपहिता- ऽऽकाशदिक्कालावया घटादयो नाकोथाद्याययाः । एतेन शाखावच्छिन्ने वे कपिसंयोगवदन्याषच्छेदकृतभेदण्वाश्रये उन्यस्यासंकीर्यावस्थितिस्पपाद- नीया न स्वावच्छिन्ने सवाऽऽत्माश्मयादित्यादिशङ्का दूरनिरस्ता वेदितव्या । किं च कपिसंयोगादिष्यपि स्वावच्छेदकृतभेदोपधानमेवाश्रयितुं युक्त शाखा. पच्छेदे ऽपि सैव गतिराश्रयणीया । अन्यथा ऽनवस्थाद्यापत्तेरिति । तस्मादीश्वरस्य प्रतिबिम्बधारिणीति । तथा चेश्वरस्य चोपाधि- १६६ मायापरिणामरूपे कामकृती परिणामश्च प्रपञ्चः सर्वसाधारणः अज्ञात- सत्तायोगी चेत्युपपद्यतइति भावः । जीवाविद्याविवर्त्त इति । जीवा- विद्याविषयेश्वरविवर्त इत्यर्थः । ब्रह्मविक्रियेति । न ब्रह्मोपाधिमा- यापरिणाम इत्यर्थः । प्रतिमाणवकेति । वर्णेषु यद् ध्वनिगतादाता- दिधेपम्यं प्रतिमाणवक्य-विद्याकृतं तद्वैशिष्टयेन ऋग्रमस्येसि वेदविशेष- णम् । इदमुपलक्षणं शुक्तिरजतादिसाधारण्यप्रसिद्धरपि । यदि तप युग- पद्माम्यबाहुपुरुषाविद्याकृतमेशमेष रजतं कस्य चिद भ्रमनितो पुनर्भ- मानुतिस्तदा नदि सरसकलपुरुषाविद्याकृतं रजतान्तरमिति साधारण्यमुप. पाद्यते तदा स एष न्यायः प्रपञ्चे योजनीयः । तदिदमाह अधिष्ठानेति । वर्णयहणं शुस्यादेरप्युपलक्षणम् । नन्वधिष्ठानेश्यं प्रपञ्चे नास्ति वियदाद्य- धिष्ठानप्रोक्ये ऽपि ततदेहेन्द्रियाधिष्ठाननीयभेदात् । देहेन्द्रियादिकं हि जीयाधिष्ठानका प्रत पर ज्योतिराधिकरणे* टीका फोक्षेयं हि ज्योति - प्या.मू.२ पा. म. ४ !

·३४८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ०१ पा.४ अधि. १ जोवभावेनानुप्रविष्टम्य परमात्मनो विकारो जीवाभावे देहस्य शेत्याज् जीव- तश्चौप्ययाज् जायतइति । अयं न्यायो देहादावपि तुल्य: । जीवोत्क्रमणे देहादिविशरणदर्शनात् । तस्मादधिष्ठानक्याभावाद् नेह साधारण्यमुपपद्य- तइत्याशङ्काह सर्वप्रत्यत्तवादिति । वस्तुतो ऽधिष्ठानत्यमिहाप्यस्तीति भावः । स्वेन्द्रियादिवदिति । न हि मायिकत्वं व्यावहारिकसत्वे प्रयोजकत्वेन ऋप्रमाविद्यकत्वं तु तवापि तथा प्रमेवेन्द्रियादाविति भावः । १९६ । ६१ न मायाप्रतिविम्बस्येति । नन्विदं दूषणं स्वमते ऽपि तुल्यं न हि स्वमते नास्ति सविशेष ईश्वरः न च तस्य मुक्तप्राप्यत्वं तज्ज्ञा नात्सर्वविज्ञानं चास्ति अम्ति चेन्मायाप्रतिबिम्बस्येवास्तु को न्वत्र विथे- पः । न चाविद्याप्रतिबिम्बस्य जीवस्याविद्योच्छेदे तत्प्रतिबिम्बभावा गच्छति परं न प्रतिबिम्बान्तरभावो भवति । एकप्रतिबिम्बविज्ञानाच्च न सर्वप्रति. विम्बतद्धर्मविशेषविज्ञानं भवतीत्यस्ति विशेष इति वाच्यम् । कूपमध्यनि- हितघटजलान्तर्गतसवितृकरमण्डलप्रतिबिम्बस्य घटनाशे कूपजलप्रतिबिम्ब- तापत्तिवद् व्यष्ट्यविद्याप्रतिबिम्बस्याविद्यानाशे व्यापकसमष्टिमायाप्रतिबिम्ब. तापत्तिसम्भवाद् व्यापकोपाधिग्रतिबिम्बे व्यष्ट्यपाधिप्रतिबिम्बानामन्तर्भूतत्वे- न तज्ज्ञानात सर्वविज्ञानापणदनसंभवाच्चेति चेत् । उच्यते । मायोपाधि किमर्थ कल्पनीयः किं मायाप्रतिबिम्ब एव मुक्तप्राप्यत्वसर्वविज्ञानश्रुतिविषयो घाच्य इति तद्विषयलाभार्यमुत नगद्भमोपयोग्यधिष्ठानावरणसिद्धार्थमिति वि. कल्पद्वनिरासार्थ श्लोकद्वयम् । निर्विशेषब्रह्मभावप्राप्तिः परममुक्तिरित्यङ्गीका- रान्मायाप्रतिबिम्बस्य मुक्तप्राप्यतेव नेष्यते अधिष्ठानज्ञानेन सदध्यस्तपर्वविज्ञा- नस्योपपादनीयत्वात् । प्रतिबिम्बस्याध्यस्तत्वनियमेन मायाप्रतिबिम्बस्याप्य. ध्यस्ततया तस्य महाकाशरीत्या ऽनवच्छिन्नस्य ब्रह्मण इवाधिष्ठानत्वायोगात- ज्ज्ञानतः सर्वविज्ञानं न संभवतीति न तदुभयश्रुतिविषयलाभाय मायोपाधि; फल्प्य इति प्रथमश्लोकार्थः । अधिष्ठानावरणमन्धकारवद्विपयाश्रितेनेति न नियमः नयनपटलयद ग्रहीतृगतेनापि तदुपपत्तरिति द्वितीयश्लोकार्थः । भ्रमे कर्तृदोषद्विषयदोरणापि भाव्यमिति तदर्थ मायावरणकल्पना मित्यागकर तन्नियमभङ्गमाघ पित्तस्येवेति: जीयाऽषिद्ययाः चार्वापा- • पोतस्पति मुने प्रमादामुदस सदेय माध्यम् ।

·सांख्याभिमतप्रधाननिरासग्रन्थः । भावे ऽपि तदध्यासयोस्सदस्त्वित्याशङ्का तनियमो नास्ति बीजाङ्करवदना- दित्वादित्याह पौर्वापर्ये चेति । अप्रसङ्गेनेति च्छेद इति । तथा घ प्रकृतहानाऽप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गपरिहारेणेकवाक्यत्वं संभवतीत्यव्यवहिता. न्वयो लभ्यतइति भावः । तृतीयान्तस्य न वाक्यभेदो युज्यतइति व्यघ- हितेनान्वये तु न प्रश्लेषः । अन्नोपघातीति । समशरीरएवाव्यक्तपदप्रवृत्तिनिमितमस्तीति २०० वदता कि तत्प्रवृत्तिनिमित्तमिष्यते। यदि भाप्याद्युक्तं तत्त्वाऽतत्त्वाभ्याम- निर्वाच्यत्वं तहि तत् साक्षाद् अविद्यायामेव । यदि तत्परिणामत्वात सूक्ष्मशरीरे ऽपि तहि तत् स्थूलशरीरे ऽपि स्यादित्यविशिष्टमव्यक्तपदस्य शरीरद्वये ऽपि मुख्यत्वम् । यदि प्रत्यभिन्नत्वेन तदभिन्नत्वेन या स्पप्रत्वं तत्प्रवृत्तिनिमित्तमिष्यते तदा स्थूलशरीरराव तन्मुख्य स्यात् स्थूलो ऽहं मम शरीरमित्युभयथा ऽपि प्रतीत्या तव प्रत्यग्भेदाभेदास्पष्टतासत्त्वात् । यदि प्रत्यक्षाऽगोचरत्वं तत्प्रवृत्तिनिमित्तमिष्यते तदा टीकातयाख्यानया- रजहल्लक्षणोक्तति द्राव्यम् । स्नायवः सिराः मज्जा स्थिगतस्नेह इत्यनेने- त्यस्य टीकाप्रतीकस्य व्यवधायकविषयत्वे ऽपि व्यवहितपदार्थमाहेति तद- वतारण यथेत्यादिप्रतिषचनं व्यवहितमित्येतदेव युक्तम् । हन्तत्याद्यर्धमा- घस्य व्यवधायकत्वोक्तिस्तु न हृदयङ्गमा । येयं प्रेते इति मन्त्रानन्तरमा- म्नातं देवेरचापि विचिकित्सितं पुरेति मन्त्रमुपक्रम्य प्रवृतस्य यस्मिन्नेताबु. पाश्रितापित्यन्तस्य हन्तत्यत: प्राचीनस्य महत: परमात्मविषयस्य प्रप. वस्य व्यवधायकस्य सत्त्वादित्यभिप्रेत्य । एवं च भाष्ये हन्तत्याद्यर्थ व्यवधायकसमर्पकतया लेशेन न योजनीयं किं तु यथेत्यादिवज्जीवधि- पयान्तर्गततयैव योजनीयम् । यथेत्यादिना जीवं प्रस्तुत्य तदेव शुक्र तद् ब्रह्म तदेघामृतमुच्यते । तस्मिन लोकाः श्रिताः सर्वं तदु नात्येति कश्चन , इत्यादिना जीवस्येष|| ब्रह्ममावोपदेशेन तस्यापि ब्रह्मवचनप्रतिचा- संस्पशात् । * प्रक्षेप पति २-५ पु. पा.। उपरितम. पाट धितः पु.। + मुले प्रमादानापघातति मुट्रिस तदेव शोध्यम् । मोति मास्ति २ पु.। शुक्रमिति २ पु. पा. ॥ स्यारी नास्ति पु.।

·३५० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [२.५ पा. ४ भधि. १ २०० । २३ चशब्द एवेति । ननु चशब्दो घृताऽवृतसमुच्चयाणे न भवति येन वृतानग्निविद्यादीनवृतां सूद्धां च ददाविति तदर्थो वयेत किंतु घृताऽग्निविद्यादिषयव्यतिरिक्ताऽवृतदेयान्तरसमुच्चयार्थः । तमब्रवीत्मीयमाणो महात्मा घरं सवेहाद्य ददामि भूयः तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सूकां चेमामनेकरूपणं गृहाण । इति हि श्रूयते । एवं तर्हि तवेव नाम्नेत्यादिदेयद्वये यथा पृथग्वर- दानमस्ति नेवमव्यक्ते इति विशेषो द्रष्टव्यः । नन्वैवमव्यक्तपदस्य शरीरार्थ- कत्वे ऽप्यग्निविद्यादिश्यमाविषयप्रश्नोपन्यासविरोधस्तुल्यः पृष्टस्य परमा- त्मन एव निरतिशयपरत्वेन प्रतिपादनार्थ परत्वावधितया शरीरस्य निर्देश इति चेत् प्रधानस्येवास्तु को न्वत्र विशेषः । उच्यते । निष्प्रपञ्चजीवब्रह्मा- ऽभेदप्रतिपादनाथ प्रवृत्तमिदं प्रकरणम् । येयं प्रेते इति प्रश्नो हि मृतजी- पास्तित्वनास्तित्वविषयः । तच तस्य स्वारस्यात् । नचिकेत:प्रलोभनप्रस्तावे मरणं मा नु प्राक्षीरिति मरणप्रश्नप्रतिषेधदर्शनात् । यथा च मरणं प्राप्येत्या- दिमृतजीवास्तित्वनिद्धारणविषयप्रतिवचनदर्शनाच्च । यद्यपि स्वर्गसाधनाग्नि- प्रश्नादिना नचिकेतमः परलोकानुबन्धिजीवास्तित्वनिश्चयवत्वमवसीयते तथापि तस्येव स्थिरीकरणपूर्वकं तदीयपारमार्थिकरूपविविदिपया प्रश्न उपप- द्यते । अत एव नचिकेतसो विषयवेराग्यदर्शनानन्तरं विद्याभीप्सिनं नचिके- तसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुएन्तेति वैवस्वतवचनम् । अन्यत्र धा- दिति प्रश्नः परमात्मविषय इति निर्विवादम् । प्रश्नद्वयस्य घेविषयत्वं घर- चित्यबलादविचलम् । अत्र च प्रकरणे योनिमन्ये प्रपद्यन्तइत्यादिषु जीवस्य कमोपासनाकर्तृत्वात्फलभोक्तृत्वादयो धो दर्शिता: । तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्व सटु नात्येति कश्चनेत्यादी परस्य जीवव्यावृताः सर्वप्रपञ्चानयत्वसा- तरत्वादयो धर्मा दर्शिताः । विस्टुधाश्रययाः कथमेश्यमित्याकाड्ढायां यथोदकं दुगै घृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेघानु बिधापति । इत्यभेदविरोधिधर्मव्यवस्था मन्वानस्सानेव धर्माननुयतेंतेसि संसा- गनुत्तिदोषमुक्का यथोदकं शुद्धे गुटुमासिक्तं सादृगेव भयति एवं मुर्विजा- सरसमासाम् । . .

·जीवपराभेदोपपादनम्। नत आत्मा भवति गोतमेत्यध्यस्तसकलविरुद्धधर्मपहाण्या जीवपरक्चं जानन्नेव मुक्तो भवतीति प्रतिपादितम् । एवं चार ब्रह्मपरतन्वाणां शरीरे- न्द्रियादीनां तदीयपरत्वावधितयोपन्यासो युज्यते न तु साडगभिमतस्य स्वतन्त्रप्रधानस्य प्रकरणप्रतिपाद्यप्रधानार्थविरोधादिति भावः । अचाम्रान् पृष्ट इत्यादिपूर्वोत्तरयन्यविवरणे क्व चदित एवेक एव जीवप्रश्न: तत्क- प्रशंसा ऽपीति पाठः । अत एकत्वमेव एवं जीवप्रश्नतत्कर्तृप्रशंसा ऽपी- त्यन्यच पाठः । अत एकत्वएव जीवनश्नतत्कर्तृप्रशंसापीत्यपरवं पाठः । सर्व ऽपि तुल्यार्थाः । श्राद्ये पाठद्वये वाक्यभेदः तृतीये वाक्येयमिति विशेषः । अधिकरणादाविति । नन्वधिकरणादो वैदिकं प्रकरणं, पौरुषेयी २०१ रूढिर्वेदिकप्रकरणपरिशेषविरोधादेवानुपयोगिनीत्युक्तम् । तस्मादधिकरणादा पौरुषेयत्वमाषणानुपयोग उक्तः । महद्वच्चेति सूचे प्रकरणविरोधादिना बाध उध्यतइति भेदकथनमयुक्तमिति चेत् । उच्यते । अधिकरणादो शरी- रगृहीतिहेतुत्वेनात्मानं रथिनं घिद्धीत्यादिप्रकरणं शरीरपरिशेषश्चेत्युभयमु. पन्यस्तम् । अस्य सिद्धान्तहेतोः प्राबल्यसिाथै सांख्यढेः पौरुषेयत्वेन दौर्बल्यं भाप्यादिपूक्तं प्रबलेन सिद्धान्तहेतुना सांख्यलढेरथात् परं बाधः सिध्यति न तु तदाधनार्थत्वेन तदुपन्यस्तम् । इह तु धयाणामिति सूण जीवप्रश्नकर्तृप्रशंसाद्यवगमितं ब्रह्मात्मैश्याप्रकरणम् । यत् साताद- व्यक्तपदरूठेवाधकमिति सूचितं तत्र तस्मिन्नेव ब्रह्मात्मेश्यप्रकरणे श्रुतस्य महत्पदस्येवाव्यक्तपदस्यापि सांख्यकृटिगृह्यतइत्याशङ्कायां महवदिति सूत्रण ब्रह्मात्मक्याप्रकरणं न केवलमव्यक्तपदरूढेरेव बाधकं किं तु महत्पद. रूठेरपीति दृष्टान्तव्याजेन प्रदश्यन्ते ब्रह्मात्मेश्यप्रकरणे भेदयाभिमतस्य महत: प्रधानासक्तिरित्ययमर्थ उच्यते । अता न पोनरुत्पम् । एवं च महदिति समुच्चयोपमा । इतराण्यपि रक्षांसि पेतुर्धानरकोटियु । रजांसि समरोत्यानि सच्छाणितनदीप्पिर । इत्यादाधिवेति टप्पध्यम् । सद् पस पय फर्मत्वमेति पु. पा.। व्या.म.प.१.४ म.। + विकाकरमिति पु. पा.. म. प. वा. ४.६।

·३५२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. १-२ श्रधिकरणादावित्यादिग्रन्ये इदानी महच्छब्दस्येच वेदविरोधाद् घाध्याव्यक्तशष्टस्यति क्वचित पाठः । इदानों महच्छब्दस्येव विरोधाद्वाध इत्यन्यत्र पाठः । पाठद्वयमप्यर्थतस्तुल्यम् । एवमन्यत्रापि यत्र पाठभेद. स्तुल्यार्थः स्पष्टार्थश्च तप सर्वपाप्येपेय रीतिरिति तच पाठभेदो नादाहि- यते । प्रकरणादीत्यादिशब्देन महान्तं विभुमात्मानमित्यादि भाष्योदाहृतं गृह्यते । स्वरूपपर इति । प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामाचमगोचरम् । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ इत्यत्र तलप्रत्यय: स्वार्थिको न तु प्रवृत्तिनिमित्तधर्मवाची । तस्य भावः सत्तेति टीकायामपि भावशब्टः स्वरूपवाचीति भावः । जीवं चाहे- ति । जीवाभिन्नब्रह्मस्वरूपोपदेशार्थतयेति भावः । २०२।४ चमसवदविशेषात् ॥८॥ त्रिगुणत्वादिनेति । प्रादिशब्देनकत्वादिवत् सृजमानामिति कृटुक्तस्वातन्त्र्यस्य जहातीत्युक्तस्य त्यागस्य च संग्रहो ऽपि द्रष्टव्यः । परमेश्वराधीनयोर्मूलाऽवान्तरप्रकृत्योः स्वातन्त्र्याभावाद् मुक्तिदशायामधि- द्याया निरवशेषोच्छेदाभ्युपगमेनानुवर्तमाने प्रधाने एव त्यागोक्तिसाङ्गत्याच्च । सांख्यानामप्यस्ति भ्रम इति । स गृहीतासंसर्गधर्मर्मिविषयज्ञानद्वयरूप- स्तदुभयससर्गाविषयकज्ञानस्पो वेत्यन्यदेतत् । यस्य ब्रह्मणा जगदुत्पत्ताविति टीकायामपेक्षितमध्याहरति साध्यायामिति । ब्रोक्ययोजकत्वाद् ब्रह्मेश्यप्रापकत्वात् । ननु ध्यानयोगेनात्मानं गता प्राप्पा यदि मुक्ताः तर्हि कथ तेषां पुनर विद्यादर्शनमुच्यतइत्याशङ्का व्याचष्टे आत्मप्राप्तिस्त्वना- त्मविरहेण स्थितिरिति । अनात्मविरहो ऽनात्मदर्शनविरहः । जात्य- भिप्रायमिति । गुणसंघातरूपे प्रधाने ऽप्येकत्वं संघाताभिप्रायं वायमिति तुल्यमेव । सृजमानामिति कर्तृप्रत्ययालम्बनं स्वातन्त्र्यमन्यप्रेर्यत्वे ऽपि न हीयते न हि यन्त्रा प्रेर्यमाणो गना न गच्छति । कल्पनोपदेशे च ज्ञानेनावि. तुम्य द्रष्टव्यमिति २ पु. पा.। + अत्र प्रथमम् आनुमानिकाधिकरणं पूर्णम् ।

·चममाधिकरणम् । संख्योपसंग्रहाधिकरणम् । द्योच्छेदे मुच्यमानकर्तृकत्यागत्वकल्पना न विरुद्धा । ननु छागत्वकल्पनेव नापपद्यते अनी झेकः अजो ऽन्य इत्यजशब्दयोश्चेतनवाचिनारचेत- नवाचिनश्चाऽजाशब्दस्य ज्ञाऽसौ द्वावजावीशाऽनीशावना झेका भोक्तृभागार्थ- युक्तति प्राकरणिकमन्त्रान्तरगतशब्दबद्यौगिकताचित्यादत्यन्तमेव प्रकृतिसं- बन्धविमुक्तस्य परब्रह्मरूपता प्राप्तस्य पुनः छागासंसर्गयोग्यातिमूढप्राणिप्रथ- मोदाहरणे छागत्वकल्पनाऽयोगाद् असो वा आदित्य इत्यादी मध्या- दित्यादिपदद्वयसमभिव्याहारवटुपासनाप्रयोजनवच्चाच कल्पनोपदेशत्वकल्प- काभावाच्चेति चेद् न। द्वा सुपर्णत्याद्यनन्तरमन्त्रे प्रथमप्रतीताटापरित्या- गेन प्रहीणजात्यवलम्बनस्पपि प्रतिपत्तिसाकर्यप्रयोजनस्य कल्पनोपदेशस्य दृपत्वेन तथेहाप्युपपतेः । प्रकरणादविद्यानिश्चयादिति । अनेन मलप्रकृतिरनेत्येव मुख्य- सिद्धान्तः । अजा टेका मायां तु प्रकृतिमित्यादिपूर्वापरमन्त्रानुरोधस्य शाखान्तरोक्तरोहितादिशब्दप्रत्यभिज्ञानतो घलघत्वादिति भूचितम् । ननु देवात्मशक्तिमित्यत्र दीव्यमानत्ववाचिदेवविशेषणमनावृतहाने परमात्मन्येव युक्तमतस्तच्छक्तित्वोक्तिविरुद्धत्याशय व्याचष्टे देवात्मविषयामितिः ॥ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥ २० योगरूट्यविनिगमादिति । रुढियोगयोः स्वत: प्राबल्यदौर्बल्य- विशेषे सत्यपि निस्तात्पर्यन्वप्रसङ्गतत्परिहारलाभाभ्यां समवलत्वापादने- नापिनिगम उक्तः । रक्तपटन्यायेनेति । ननु श्रुतविशेषणसजातीये तद्वि- रोधिनि च नास्ति रक्तपटन्याय: यथा रक्तो रक्तः पट इत्यत्र मृण्मया हिरण्मयो घट इत्यत्र । सत्यम् । यथैकया संख्यया विशेषितानामानां सजातीयेन विजातीयेन या संख्यान्तरेण विशेषणात्संघर्टनेन महासंख्याला- मस्सप रक्तपटन्याय: प्रयततण्य । यथा पञ्चभिधाता घिदधाविदं यदिति मन्त्र तासां स्यसूरजनयत् पञ्चपञ्चेति । अव हि पञ्चविंशतिरूपा संवर्धनसंख्या विधा हिता पिंगत् स्वसार इति याश्यशेपात । यथा घा पञ्चपञ्चाशतस्वितः संघत्सरा इत्यादी वाक्यचतुष्टये । अब पञ्चाण्डत्तरशतद्वयरूपा महासंख्या पत्र तितोप घमसाधिकरणं पूर्णम् ।

·- ३५४ घेदान्तकम्पत्तरूपरिमले [.१ पा. ४ अधि. ३ विवक्षिता विश्वसृजां सहसंयत्सरमिति यायशेषात् । निस्तात्पर्यमिति पदम्याथै कथयनेय तहेतुयधनमयतारयति निस्तात्पर्यइति । अथाभावे ऽव्ययीभावः । तृतीयासाम्योहुलमित्यम्भावस्य पालकत्यात् । तात्पर्य इति साम्यन्तरूपम् । २०३ । २१ जायन्तइति व्युत्पत्त्येति । जनिधाता: पचााचि । गर्थे । संज्ञायामेय संख्यासमासविधाने ऽप्यगत्ये छान्दसत्येनाऽसंज्ञायां तदुपपा. दन कार्यमिति भावः । ननु तथापीत्यादिटीकायन्थेन पञ्चजनशब्दार्थप- रियहे संभावित प्रकारद्वयमपन्यस्य प्रथमप्रकार विरोधाद् निरस्य द्वितीय- प्रकार: सांस्यतत्यग्रहणपर्यवसायी व्यवस्थाप्यतइति भाति । एवं सति तति तच्छन्टेनाव्यवहितं योग परामृश्य योगपक्षे प्रकारद्वयोपन्यासो ऽयं योजनीय उत तेन व्यवहितां रू]ि पराश्य रूढिपक्षे । नादाः । मनुष्यसंघ- न्धिषु प्राणादिपु रूठिपूर्वलक्षणोपपत्तो योगपरिग्रहाऽनौचित्यात् । न द्वितीयः । योगं बिना पञ्चविंशतिसंख्यालाभाऽसंभवे रुठिपक्षे सांध्यतत्त्वग्रहणाऽयोगा. दित्याशावतारयति रूढयत्यागेनेति । तदतिरिक्ता एव* के चिदिति द्वि- तीयप्रकारोपन्यासी न सांत्यतत्त्वविषयः किं तु निपादपञ्चमाश्चत्वारो घणो इत्याचांयक्रदेशिमतोपन्यास: । तच सदेवासुरमानुषसकन्नप्राण्याधारस्य पर: मेश्वरस्य तावदाश्रयत्वमाधोपन्यासे वाक्यं निस्तात्पर्य स्यादिति प्रागुक्त- दोषानुवृत्ति स्पप्रत्वादनुदाव्य प्रकारद्वयमपि विहाय तस्मा कानि चिदेव तत्त्वानीत्याद्यग्रिमटीकायन्थेन योगमाग्नित्य सांख्यतत्त्वग्रहणं समर्थ्यतइति "। २३ तात्पर्यम् । वाक्यविरोधं व्यनक्तीति। प्राणादयो न विवक्षणीया इत्यध्याहरणीयसाध्ये हेतुवाक्यविरोधमित्यर्थः । पञ्चविंशतिस्तत्त्वा- नीति । समासान्तर्गतया संख्यया प्रथम पञ्चधा विभागे कृते पुनरेकेक स्मिन्विभागे पञ्चसंख्यानिवेशे सति पञ्चविंशतिस्तत्वानि संपान्तइत्यर्थः । ननु तासां स्वसूरजनयत्यञ्चपञ्चत्यत्र पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सरा इत्यत्र चेकेकोपाधिक्रोडीकारं विना ऽप्यवान्तरसंख्यानिवेशो दृष्टः तच प्रथम पञ्चधा पञ्चाशद्धा च विभक्तेषु प्रत्येकं पञ्चसंख्यानिवेशेन महासंख्यालाभा न भवति • ततिरिक्ता अन्ये एति २ पुपा ।

·पञ्चजनशब्दार्थः । ३५५ किं तु पञ्चपटवयेन पञ्चपञ्चाशत्पटवयेन च महासंख्यालक्षणया । न चेह तथा व्यस्तसमस्तयाः पञ्चपदोरेकमहासंख्यालचकत्वमुपपद्यत इति चेत- शिपि मा भूत्समासः असमस्तेन पञ्चपटद्वयेन पञ्चविंशतिसंख्या लक्ष्य तामिति पूर्वपक्षान्तरमुदाययतीत्यवतारयति समासार्थ इत्यादिना । विद्यतएवात्मनेति । अपेक्षाधुद्धिरव्यक्ततया सतामेव द्वित्वा- २०४ दीनां व्यजिका नोत्पादिकति भावः । भाषिकेण स्वरेणेकपदत्वनिश्चयादिति भाप्यवाक्यस्य ब्राह्मणभवेन स्वरेण समासनिश्चयादित्यय: । भापाशब्दस्य ब्राह्मयभागे प्रवचनशब्दस्य मन्त्रमागे ६ वैदिकानां निरूढिः । अत सब भाषाम्बरोपदेशेप्यावत्प्रवचनप्रतिषेधः स्यादिति जेमिनीयं सूचम् । तन्मले चाधिकरण मन्त्रसमाम्नाये स्वरान्तरण समानातानां विनियोजकब्राह्मणस्व- रान्तरणोपानानां मन्वाणां मन्त्रसमाम्नायस्वर पावरनिकस्वर इति ब्राह्मण- स्वर भाषिकस्वर इति च मीमांसकानां व्यवहारश्च । एवं चाशान्तानुदात- रूपेण भाषिक्रस्वरण कथं समासनिश्चयः । समासे हन्तोदात्तेन भाव्यमि- त्यागा तदभिप्रायमाह भापिकेण स्वरणेत्यस्यार्थ। इति । परमंलग्नत- येति टीकापन्थश्च प्रतिष्ठित इत्यर्दुइव विराम विनोच्चार्यस्येत्यर्थः । ननु पञ्चजना इत्याम्नानसिद्धस्यान्तानुदात्तस्वरस्य भाषिकयन्यविहितब्राह्मण. ठितमन्त्रत्वनिमित्तोदातादेशरूपतया तत्स्थानिना अन्तोदातस्वरेण समा- सनिश्चय इत्येतदयुक्तम् । असमासे ऽपि जनशब्दस्य पचाद्यजन्ततया चित इति सूत्रेणान्तोदात्तलाभादिति चेत् । तथा मति नकारोपरितनस्य ब्राह्मणगतोदातस्थान्यनुदात्तस्वरसंभवे ऽपि पञ्चशब्दगतयारकारयोः समास विना तदसंभवात् । चित्स्वरसचापवादकेन वृक्षादीनां चेति सूत्रेण वृक्षादिगण- पठितस्य जनशब्दस्यायुदातस्य विहिततया तस्य प्राग्विहितसकलपदस्व- रापवादाय प्रवृत्तेनान्तोदातरूपेण समासस्वरेणेवापबदनीयत्वाच । हे आज्येति । श्राज्यपहणतन्त्रत्वाद् विनियोगानुसारेण संबोधन- २०५।। मध्याहृतम् । कृतश्त्यव्ययं तादर्से । यन्वाय धीय गृहामीति मन्वशे- • नेमून १२ पा. सू. २० । स्वरोपटेशेविति ५ पा स्वरोपदेशादिति सोत्रः पाठः। + स्थगति तस्यार्थ पति-पु.। * प्राकाराश्चेति शोधित ५ पु.। निहितम्य तस्येति पु.पा.

·३५६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [२. १ पा. ४ अधि. ३ पानातयन्वधर्षशब्दोक्तशरीरादिनियमनधारणामित्यर्थः । यद्यपि जना यदग्निमयजन्त पञ्चैत्यसमासो ऽपि वेदे दृश्यते तथापि यत्र पञ्चशब्दद्वयं रुप जनशब्दपूर्वपठितस्य पञ्चशब्दस्य समासनियमो दृष्ट इति तात्पर्यम् । २०५ ।। दिः पञ्चशब्दप्रयोगेति । अनेन भाप्यटीफयोर्वीपसापदं स्वतन्त्रस्य पञ्च- शब्दस्य द्विःप्रयोगमाघपरं न तु नित्यवीप्सयोरिति सूत्रोपातव्याग्नि- विववापरमिति दर्शिनम् । ननु सूधोक्तायामेघ घीप्सायामयं द्वि:प्रयोग। ऽस्तु तथा च यथा दश चेक चमसमनुप्रसर्पन्तीत्यत्र न वैगुण्येन विंश- तिसंख्यालाभः शतं ब्राह्मणाः सोमं भक्षयन्तीति वास्यशेषाद् एवमिहापि पञ्चविंशतिसंख्यालाभः स्यात् । मेयम् । तथानुप्रसर्पणीयानां चमसानां दस- एयत्वात्तदनुप्रसर्पकाणां प्रतिधमसं दशसंख्यानां ब्राह्मणानां शतसंख्या निषिध्यते एवमच जनानामधिकरणानि यदि पञ्च निर्दिष्टानि स्युः तदा प्रत्यधिकरणं पञ्चसंख्यजनसंबन्धरूपव्याप्नीच्छया पञ्चविंशतिसंख्या निष्पोत न त्वचाधिकरणपञ्चकनिर्देशो ऽस्तीति वेषम्यात् । नन्वेवं सति तासां स्वमरित्यचापि दशानामेव लाभः स्यात् । यदि तका पञ्चसंख्या पञ्चसं. ख्यान्तरेण विशेष्यते तत्रापि तथाऽस्त्वित्याशययतः शङ्का निराकरोतीत्याह असमासपक्षे एवेति। तासां स्वसरित्यच वाक्यशेषानुसारेणागत्या विशेषणा- न्वयस्वीकारणाचावयवद्वारा दशसंख्यालेक्षणया पञ्चशब्दद्वयोपपादने संभवत्य- नन्यगतिकविशेषणसंक्रमकल्पनाऽयोगात् । दशसंख्यया च ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतमित्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धसंख्येयग्रहणे संभवत्यप्रामा- णिकसांख्यतत्त्वपर्यवसायिपञ्चविंशतिसंख्यायहणाऽयोगाच्च नाच सन्यायः प्रवर्त- तइति भावः। २०५ । २० दूपितमपीति । ननु यदि विशेपणस्य भिन्नपदापातविशेषणान्त- रान्वयो न संभवति तासां स्वसृरित्यच पञ्चपञ्चाशत इत्यष का गतिः । यदि तप क्रोडीकारकधर्ममनपेक्ष्यैव प्रथमं पञ्चधा पंचाशद्धा च विभक्तेषु पुनः पञ्चसंख्यान्वयात संघर्द्धनसंख्यालाभस्तहि अवापि तथा ऽस्त्वित्यनुशयवनां प्रथमपूर्वपक्षिणं प्रकारान्तरेण दूरयितुमुत्थापयतीत्याह नानाभावेनेति । ननु व्यस्सपञ्चसंख्यायाः विशेषान्वयः आकाडाविरहाद् नापि विशेष पितमपीति न दृश्यते .१ पुः । .

·4 । पञ्चजनशब्देन न सांख्योत्पञ्चविंशतितत्वलामः । ३५० गान्वयः असामादित्युक्तं दूपणमयुक्तम् । संघर्टनसंख्यालाभार्थ सजा तीयविजातीयसंख्यान्तराकाटोपपत्तेः । तदाकाहाविरहे ऽपि संख्यान्तरस्य शब्दगत्या सावाद विशेषणान्वयमसामर्थ्यपराहतं परित्यज विशिष्टान्वयन एव तस्य सप्तदशारविवाक्ये विधेरेव विशेषणसंख्यासंक्रमकल्पनापपत्तेः । अन्यथा तासां स्वसृरित्यादी का गतिरिति चेत् । उच्यते । तच घास्यशे- यानुसारासंबढ़नसंख्यालम्भकम् आकाड्डोत्थापनं विशेषणसंक्रमणं चाभ्युप- गम्यते इह तु संवर्धनसंख्याविवक्षागमकवाक्यशेषाभावान्न तदुभयमाप्रयणी- यमिति भावः । कथं चेति भाष्यमयुक्तमिति । ननु कथं चेति भाष्यं नायुक्तं २०६ किं तु तदाप्यमयुक्तमित्येतदेव पचनमयुक्तम् । न हि तेन पञ्चविंशति- संख्याया अलाभ उक्तः किं तु योगिकेन समस्तपदेन तल्लाभमभ्युपेत्य तथापि तत्संख्येयानि सांख्यतत्वानीति न सिद्धातीत्युक्तम् । अत एव तसिद्धिः किं जनशब्दशक्तिवशादुत पञ्चविंशतिसंख्यायाः संख्येयान्तरा- भावेन परिशेषादिति विकल्पं मनसि निधाय पत्तद्वयमपि भाष्ये क्रमेण दूपितम् । तच द्वितीयविकल्पदूपणस्यायमर्थः । ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रि- याणि भूतानि तन्माचाणि मनोबुद्धिभोक्तृस्थलसूक्ष्मशरीराणि चेतीन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धाः सन्ति । देवाः पितरो गन्धर्वा देत्या दानवा राक्षसा भूताः प्रेताः पिणचाश्चत्वारो घी: पडनुलोमा: पट प्रतिलोमाश्चेत्येवमपि पञ्चविंशतिः श्रुतिप्रसिद्धा एव जनशब्दमुख्यार्थाः सन्ति । एवं श्रुत्यन्तरप्रसिटुसंख्येयोपसंग्रहे कर्तुं शक्ये नाऽग्रामाणिकसांख्य- कल्पिततत्वोषसंग्रहः कार्यः । एवं च संख्येयानामात्मनि प्रतिष्ठितत्ववर्णन- मपि सङ्गच्छते । न हि सांख्यतत्त्वोपसंयहे तत्सतिरस्ति प्रधानस्य स्वतन्त्रत्वादन्येषां प्रधानाश्रितत्वात् । आकाशग्रहणमपीन्द्रियादीनां संख्ये. यतायामव्याकृताकाशपरतया देवादीनां संख्य यतायां तावतामवकाशात्म- नोपकारको भूताकाशी महानिति तत्परर योपपद्यतइति । तसाद भाष्या. ऽयु तत्ववचनं तावदयुक्तम् । तथा पञ्चसंख्याद्वयात्यञ्चविंशतिसिटेरति तद- युक्तत्वहेतुवचनं प्राक्पञ्चविंशतिसंख्यालाभस्य नानाभावाकाडाविरहाऽसाम- यहेतुभिर्दूषितत्वादप्ययुक्तम् । न हि दूषितपक्षस्य प्रोढ्या उभ्युपगमेन ·. घेदान्सकल्पतरुपरिमले [.१ पा. ४ अथि. ३ दूषणान्तरोक्तिघद दूषितपक्षमेघायलम्य्य शङ्कोत्यापमं संगच्छते । तस्मात्स- मिदमनुपपन्नमिति चेत् । अपायमाचार्याणामाशयः । कथं घेत्यादिभाष्येण पञ्चविंशतिसंख्याम- भ्युपगम्य ततः सांस्यतत्वोपसंयहस्य वस्तुतः पञ्चविंशतिसंख्यालाभस्य चाक्षेपः प्रतिक्षातः । प्रथमाक्षेपे जनशष्टस्येत्यादिहेतद्वपमुक्तम् । द्वितीया- क्षेपानुपतिं कथं हि पञ्च पञ्चजना इतीति भाप्ययोद्धाव्य तदुपपत्तिस्च्य. तरत्यादिना दर्शिता । तत्र द्वितीयापानुपपत्त्यवाचनावाक्यस्यायमर्थः । पञ्चजना इत्यस्य कृप्त योगे संभवति न रुटि: कल्पनीया यौगिकत्वे च असमस्तः पञ्चशब्दो न पञ्चसंख्याप्रतिपत्त्यर्थः समस्तपञ्चशब्देन तल्लाभात् । नापि वैगुण्यलाभार्थः व्यस्तसमस्तयोः पञ्चशब्दयोरेकार्थलवकत्वासंभ- वात् । एवं चाासमस्तं पञ्चपदं पञ्चथा विभक्तेषु प्रत्येकमन्वितां विशेषणसं. कान्तां वा पञ्चसंख्यां यदि न समर्थयेत् तदा व्यर्थमेव स्यादिति वाक्यशे. पाभावे ऽप्यसमस्तपञ्चपदान्तरसमभिव्याहारबलात् पञ्चविंशतिसंख्यामिट्वि- रनिवार्य इति कयं तसिद्धाभावो ऽपि प्रतिज्ञात इति । एवं कथं चेत्यादेः कथं तर्हि पञ्च पञ्चजन्ग इत्यन्तस्य* भाप्यस्यायें सिटुं कृत्वा टीकाकारस्व्यत. इत्यादिभाप्यस्याभिप्रायवर्णनं कथं चेति प्रघट्टकादिप्रतीकग्रहणपूर्वकं दिक्सख्ये इत्यादिग्रन्येन क्रियतइति । एवमभिन्नत्य कथ तीत्यादिशङ्काभाप्यार्थः कथं चेत्यादिभाष्यमयुक्तमित्याद्यवतारिकया संगृहीतः । एवं च टीकाकारः कथं चेति भाप्यनतीकमुपादाय कथमुच्यतइत्यादिभाप्याभिनायवर्णनं कृतमित्यपि शङ्का निरवकाशा वेदितव्या । अथ त्वसी न धारये संबन्धाह: पूर्वापरवाश्यविरोधी वेत्यनयोः २०७ । १ क्रमेणोदाहरणे दर्शयति इह मनुष्येति । यथा श्येनेनेत्यादिदृष्टान्त- वाक्ये रूढिपूर्वकलक्षणोदाहृता तथेत्यादिदाष्ट्रान्तिकवाक्ये तु रूढिसमर्थन- माघ कृतं न तु तत्पर्वलक्षणासमर्थनम् । अतस्तथेत्यादि दृष्टान्तानिनुगुणं भवतीति गडामपनयति, दान्तिकमाहेति । दृष्टान्ताननुगुणत्वाशङ्का टीकायन्यापेक्षिताध्याहारेण निरस्यति तत्संबन्धादिति । तत्त्वेषु लाक्ष- इत्येतस्येति १ पु पा.. + इस रूढममुर्योति ३ पु । मले प्यंवमेव । प्रतस्तयेत्यादि का दाटीमित भवतीति शवामपनयतीति २ • पा । + ·पञ्चजनशब्दः प्राणादियु रूठः । ३५४ णिक इति । तत्वानामपि प्राणादियद् मनुष्यसंबन्धित्वादिति भावः । ननु विधिप्रयणम टुं मनसैवेति तृतीयावधारणाभ्यां मनान्वयव्यतिरेक- प्रदर्शनपराभ्यां तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेनोपासनानुवादप्रतीतः । सुपुप्यु- त्क्रान्त्यधिकरण विषयवाक्यभूतनिष्प्रपञ्चप्रत्यगभिन्न ब्रह्मप्रकरणमध्यपतितमन- सैघान्द्रप्रव्यमित्येतदनन्तर नेह नाना ऽस्ति किं चन मृत्याः स मृत्यु- माप्नोति य इह नानव पश्यतीति भेदनिधानानेन च विरुद्धस्योपासना. विधानस्याङ्गीकर्तुमयुक्तत्यान्चेन्याशयाद तत्रान्वयव्यतिरेकेति । - अन्व- २०१ यव्यतिरेकांशे ऽनुवादत्वे ऽपि तव्यप्रत्ययश्रवणादुपामने विधिरङ्गीकर्नु शक्यः । अनुवादत्वे ऽपि सत एवानुवाद इति विध्युन्नयनमुपपद्यते विश्व. जित्सर्वपृष्ठ इति सर्वताविधाषनूद्यमानं तदानयपृष्ठविध्युन्नयनवद् अभेदन- करणे ऽपि तत्प्रतिपत्त्युपायतयोपासनापिधियुज्यते । तत्र प्रकरणे यज्ञादि- विधे: संन्यासविधेश्च दर्शनादिति भावः । शेषग्रहणमिति । तेनानमा यादीनां पञ्चसंख्यानां मनुष्यसंबन्धिनामपि नाच ग्रहणमसंनिहितत्याटिति द्योत्यते । ज्योति:प्राणमन्तयारथान्तरपरत्वेन शर्कराज्जनविध्यर्थवादरीत्या पञ्चजनवाक्यशेषत्वाभावे ऽपि संनिधानमात्रमस्ति सूचे तावदेव विवक्षित- मित्यपि द्योत्यते । अपिधायेति । रूढिव्यवस्थापनावन्तो नातिदृढावित्यु- पेवेत्यर्थः । अत एव विवक्षितोपसर्जनन्यायातिरेकप्रदर्शनस्थले तद्वाय रूटोव संपादनीयमित्यभिप्रेत्य टीकायामत्र तावदूढो सत्यां न योग: सभ. घतीति वक्ष्यतइति वक्ष्यमाणा रूढि: स्मारिता । प्रौढ्या तु रूढिमिति । प्राणादिग्विति शेषः । ननवेदनमूर्ध्वविदारणमनेन क्रियतइति योग प्रदर्श्य खनिचादी प्रसिद्धिः संपादनीया सा पशुफलस्योवेदन प्रकाशनमुत्पादनं या कुर्वति यागे ऽपि संपादयितुं शक्येत्याशगह नामत्वे चेति । मत्वर्थ- लक्षणेति । न च नामत्वपक्षे ऽप्युद्भिनामकत्वार्थ लक्षणाया जघन्य चा- दिति भावः । वैरूप्यापातादिति । प्रतियोगिभेदेन सांध्यत्वमा यारविरोधे ऽप्येकस्य यजे: साध्यसाधनाभयावस्थासमर्पकत्वं न संभवतीति भावः । अतः स्वरूपेणोपस्थितस्यैव यनेर्यथाहं तेन तेनान्यय: स्यादित्या. शाह विध्यावृत्त्येति । यत्याञ्चजन्यया विशेन्द्र घोपा अस्तवतेत्यर्द्धस्यार्थः घ्या. सू. अ.पा ३ मृ.४४ । ध्यत्वसाधनत्व- २८ .

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [ अ. १ पा. ४ अधि. ४ कथितस्तेन पञ्जुननसंघन्धिन्याः प्रजाया मनुष्यत्वोक्त्या पञ्चजनशब्दनेह मनुष्याणां ग्रहणमित्युक्तं भवति । तप पञ्चसंख्या चतुरो 'घर्गानन्तरप्रम- यत्वेनेकीकृता न तु लोमप्रतिलोमांश्चापेक्ष्य योजनीया। यत्पूर्वार्द्ध इति । यस्मान्दाक संघत्सरो ऽहोभिः परिवर्तते इति पूर्वार्द्धम् । पष्ठ्यन्तज्यो- तिपेति । श्रुतो बहुवचने सत्यप्यच सूचे चेकवचनं ज्योतिष्ठेनेकीकृत्य अन्यथा हि पञ्चसंख्यातिरेकः स्यादिति । २०६।४ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तः ॥ १४ ॥ परेति । कारणश्रुतीनामिव कार्यवतीनामपि विरोधस्या व समाधे- यत्वे ऽपि द्वितीयाध्याये परकर्तृकदोपसाम्यापादनप्रसक्तो तत्समाधानम् । वाधे दृढे ऽन्यसाम्यात किं दृढे ऽन्यदपि बाध्यताम क ममत्वं मुमुक्षणामनिर्वचनवादिनाम् । इति खाण्डनिकरीतिमवलम्ब्यानिर्वचनीयवादिभिरपि तत्समाधान- प्रक्रियाया नादासितव्यम् । तथा सति तत्त्वनिर्णयासिद्धिप्रसङ्गादिति शिष्यबो- धनार्थमव तत्समाधाने कृते तद्विषयस्फुटबाधादयाऽसंभवादित्यर्थः । काचित्कस्यति । काचित्कप्रधानवादप्रतिपादनच्छायापन्नधाश्यग- तिनिरूपणमेष पादार्थो न भवति किं तु ब्रह्मवादविरोधिघादमूलच्छाया- पनं व चिव चिदानातं यद्याबद्व क्यमस्ति तस्य सर्वस्य गतिनिरूपणं पादार्थः । अत एवोत्तराधिकरणद्वये जीववादमूलच्छायापनवाक्यगतिनिरूप- णमपि क्रियतइति भावः । ननु पूर्वाधिकरणचयवाच क्वाचित्कवाक्यगति- निरूपणं न क्रियते किं तु सर्ववेदान्तव्यापिब्रह्मप्रमाणत्वाभावप्रसक्तो तत्स- माधानम् । इदं तु समन्वयाधिकरणसन्निधौ संगतं न त्वत्र । किं चाय- माधिकरणद्वयमपि विवक्षितरीत्या ऽत्र संगमयितुमयुक्तम् प्रधानसमर्प दा. भासयाक्यगतिनिरूपणार्थपरः संदर्भ: प्रवर्ततइति प्रतिपादयता- पादारम्भ. "। १६ भाष्येण विरोधादित्याराड्याह अथ वेति । कर्मकर्त्रभिधानादिति । न च कर्मण्ययं लकारः स्यादिति शङ्काम् । तथात्वे कक्षपगारवप्रसङ्गात् । + अत्र तृतीय संश्योपसंयहाधिकरणं पूर्णम् । विशेपोत २ पुपा । कचिदिति सरुदेशक युः। * तस्मादिति २ पु पा.।

·कारणत्वाधिकरणम् । न च कर्मकर्तरि लकारे ऽप्येष दोपस्तुल्य: अलयत केदारः स्वयमेवेत्यप सत्येवान्यस्मिन् लषनकर्तरि साकयातिशयेन कर्मण: साध्यमिश्छिनतीत्यत्र करणस्येव कर्तृत्वविवक्षणात् । क्रियमाणं तु यत् कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति । मुख्यस्य स्वगुणेर्युक्तं कर्मक्रतैति तं विटुः । इति शब्दाभियुक्तवचनादिति वाच्यम् । कर्मकर्तृवियतायां कर्वन्त. राक्षेपनियमाऽभावात् । महाभाष्ये कर्मण: कर्तृत्वरूपस्य स्वातन्त्र्यस्य किं सतो विवक्षा उत्त विवक्षामामिति विमृश्य सत इति पदं परिगृह्य तत्र भिद्यते कुसूलेनैत्युदाहृत्य तचाप्यन्ये भेदनकतारो वातवृष्ट्यादयो ये ऽका. ला। सन्तीत्याशङ्का वातवृष्टयभावे चिरकालकृतस्य कुमूलस्य भेदने नान्यः कता ऽस्सीति तवक्तित्वाच्च । स्वयंकर्तृकत्वान्यकर्तृकत्वाभ्यां सर्गे इति । ननु स्वयंकर्तृत्वे विगानाऽनुवृत्तौ कथं मष्टर्यविगानम् । न च स्वयंकर्तृकत्वपले स्वयमेव की २१० इस्तीति तचाऽविगानसिद्धिः। न हि मष्ट्रमाचे इहाऽविगानं विवक्षितं किं तु सर्वज्ञत्वसर्वश्वरत्वादिविशिष्ट मष्टरि । अग्रे भाप्यटीकयास्तक्षेत्राऽविगानप्रदर्श- नात् । किं च कर्मकर्तरि लकारेण प्रपञ्चस्य स्वव्यापार भवनं प्रत्येव कर्तृत्वं सिध्यति न तु तत्प्रयोजकव्यापार भावनरूपं सर्ग प्रतीति न तेन मष्टमात्र ऽप्यविगानसिद्धिः । लयते इत्यचापि केदारस्य स्वव्यापारं द्विधाभवनं प्रत्येव कर्तृत्वम? न तु प्रयोजकव्यापार द्विधाभावनं प्रति । यथोक्तं कैयटेन लुनातिस्तावद् द्विधाभावनापसर्जने द्विधाभवने वर्तते । लुनाति केदारं देव- दत्त: द्विधा भवन्तं द्विधा भावयतीत्यर्थः । यदा तु केदारस्य सोकातिश- यविवक्षायां देवदत्तव्यापारो न विवक्ष्यते तदा द्विधाभवनमाचे लुनातिर्वर्तते अनेकार्थत्वाद् थातूनां भिन्ना एव वा धातवो भिन्नार्था: सारूप्यातु तत्याध्य- घसाय: तर द्विधाभवने केदारस्य कर्तु. कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिय इति कर्म- कार्याण्यतिदिश्यन्ते। तेन लूयते केदारः स्वयमेवेत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते इति। एवमन्यकर्तृहत्वपक्षे ऽप्यसत्कर्तृकत्वं सत्कर्तृशत्वं वेत्यान्तरालिकवि- घादसत्त्वान्न विवक्षितरूपविशिष्टे मष्टर्यविगानमिद्धिः । तस्मात् स्वयंकत. कत्वान्यकर्तृकत्वषिगानानुतिमभ्युपेत्य भ्रष्टर्यविगानवक्षनमयुक्तमिति चेत् । पासातपुष्टपाटपति ५ यु. पा.। 1 पुकाता हात ५ पा ।

·धेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.पा.४ प्रधि ४-३. अधाऽयमाचार्याणामारायः । ध्याक्रियतेति कर्मकर्तृलकारण सृज्यस्य प्रपञ्चस्य प्रपञ्चात्मना कर्तृत्वमुच्यतइति न पूर्वपक्षः किं तु तदात्मानं स्वयमकुरुत घहु स्यां प्रनायेयेत्यादिषयात्परमेश्वरस्येव प्रपञ्चभावेन परि- णाम इति तदभेदं सिद्धं कृत्वा प्रपञ्वस्य परमेखरात्मना स्यकर्तृत्वमुच्या तइति । एवं श्रुत्यन्तरार्थसिद्धयत् कारसूचनार्थमेव पूर्वप* तनामरूपाभ्यां व्याक्रियतेत्यादीनीत्यादियहणं कृतम् । ततश्च स्ययकर्तृकत्यविगानानुघृता- चपि मर्यविगानमम्सीति तवचनमुपपन्नम् । अन्यकर्तृकत्वकोटिरसद्वादनिराक- रणे प्राक्प्रवृत्तानन्दमयाधिकरणा दिपालोचनमेवाचापि यथाव्यपदिष्टोक्तरिति हेतुना पुन: प्रवर्तितया ऽसत्कर्तृकत्वकोटिनिरस्तेति ब्रह्मपरमेश्वरकर्तृक- त्वपर्ययसायिनीति तस्यामपि कोटी मष्टर्यविगानधचनमुपपन्नम् । एवमन्य. कर्तृकत्वकोटे: मष्टर्यविगानपर्यवसानमसद्वादनिराकरणसापेक्षमिति तन्निराकर- णमिति श्ले के संगृहीतम् । तन्निराकरणं च यथाव्यपदिष्टोक्तिहेतुनेव सिध्यती. त्याविष्कर्तुमेवाये तन्निराकरणप्रपञ्चनानन्तरं कारणत्वेनेति सूचं व्याख्याय स्वयं कर्तृकत्वनिराकरणं समाकर्षसूच तात्पर्यविषयत्वाभिप्रायेण तदनन्तरं कृतम् ! कर्मकर्तरि कर्मणि वेति । कर्मणीति पक्ष एव युक्ततरः । अव्या, कृर ||मासीदिति कर्मण्येव निष्ठान्तम्य प्राक् प्रयोगात् । एकविषययोः प्राग- व्याकृतं पश्चायानियतेति प्रयोगयोः प्रागच्छिन्नं वनमिदानीमच्छिद्यतेति प्रयोगयोरिवैकार्थपरत्वावश्यंभावात् । न शव्याकृतमित्यपि कर्मकर्तरि प्रयोग इति वक्तुं शक्यम् । अनेनाव्याकृतमिति तृतीयाप्रसङ्गात् । कर्मण: फर्तृत्वविवक्षायां हि धातारकर्मकत्वादावे निप्लेति कर्तुरनभिधानात् तृतीय- येव भाव्यम् । न च कर्मकर्तरि कर्मणि वा लकारण कक्षेपे ऽपि सम- ति॒श्रुत्यन्तरानुसारात् प्रपञ्चमिन्नं स्यादिति स्वकर्तृत्वशड्डा तदवस्थेति वा- च्यम् । प्रारम्भणाधिकरणादिषुगा परिणामवादस्य निराकरणीयत्वादिति भावः । एवं तह्मानन्दमयाधिकरणा**दिनिर्णातार्थस्यारम्भणाधिकरणादिनि- - २११ । २५ पूर्वप्ति नास्ति । : असत्कर्वकत्वकाटिर्शित नास्ति ५ पुः। || प्राध्यामिति २ पु. पा.। घ्या.मू. श्र१पा. १.१३॥ + व्या• मू.अ. १ पा• १ सू. १२ । ६ व्या मृ.अ. पा. मू १५ । । व्या. सू..२.१मः ९४ । २.

·- जगदाचित्याधिकरणम् | बालाक्यधिकरणं था। गीतार्यस्य च पालोचनेनेवासत्कलकत्वपरताशङ्काया: परिणामवादावल- म्बनस्वकर्तृकत्वपरताशङ्कायाश्च निरसनसम्भवान्निरालम्बनपूर्वपक्षमिदमधि- करणमिति चेत् । सत्यम् । तथाप्यसदादिशब्दश्रवणमात्रसंतुष्टः सांस्य: कारणवाक्येयु परस्परविरोधं तेषामनिर्यायकत्वं चोद्घाट्य स्मृतिन्यापाभ्या- मेष जगत्कारणं नितव्यमिति मन्यमानस्तदनुसारेणेव पूर्वीपरवाश्ययोज- नायां प्रयतते तदनुग्रनिराकरणार्थमिदमधिकरणम् । अत एव भाप्ये पूर्वपक्षोपसंहारवाक्यं स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारयान्तरपरियही न्याय्य शति । अतो मिथ्याभूतागं सृष्टा विगान न दोष इति । अकल्पितवस्तुप्रति- पत्त्युपायतया कल्प्यमाने विगानं क चिदपि न दोषः । यथा तात्विकारु- न्धतीप्रतिपन्युपायतया नानापुरुषैः कल्प्यमानायां तत्प्राव्यादीच्यादिनच সায়া লাখ ঘা মা বাসযন্যান লিয়নিয়ানমা नानाव्याकरणः परस्परभिन्न प्रकृतिप्रत्ययविभागेन कृषिमशब्द इति भावः* ॥ जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ हैरण्यगर्भेति। ननु किमिह हेरण्यगर्भ मतं विवक्षितम् । सत्यलोकादिप्राप्त्यर्थं हिरण्यगर्भ उपात्य इति मतमिति चेट् न । सिद्धान्ते ऽपि श्रुतिपु तच सच तदुपासनस्याङ्गीकृतत्वेन तस्यासाधारण्येन हेरण्य- गर्भमतत्वाभावात् । अधिकरणस्य ब्रह्मघादविरोधिकृन्मातनिरामार्थत्वाभावे विषयवाक्यस्य हिरण्यगर्भपासनापरत्वनिरसनमाण विवक्षितपदसंगत्य- लाभाच्च । हिरण्यगर्भ राव मुमभिरुपास्यं परं ब्रह्मेति मतमिति चेद् न । पूर्वपक्षे तदनुवादस्य सिद्धान्तै तन्निरसनस्य चाप्रदर्शनात् । हिरण्यगर्भस्य परब्रह्मपरत्वमङ्गीकृत्येव परिच्छिन्नफन्नकतदुपासनापरत्वस्य पूर्वपक्षावसरे प्रदर्शनादिति चेत् । उच्यते । उपन्यस्तो हिरण्यगर्भपूर्वपक्षो ऽयम् । अजा- सशोभ्रान्तत्व मृपारादित्वदोषपरिहाराय हिरण्यगर्भ ण्वोपक्रान्तं मुमुक्षा- पास्यं परं ब्रह्मास्स्विति हैरण्यगर्भमतमादाय परिष्कतुं शक्यतइति कक्षा- न्तरे तत्पर्यवसायो भवेद अतस्तन्मतनिरसनमपि कर्मशब्द योगव्यवस्था- पनादिना तन्मतापस्थापकं लिङ्गमिह नास्तीति प्रदर्शनेन विवक्षितमित्या. * अप चतुकारणत्वाधिकरण पूर्णम् । + भालत्यस्यसमाजसः पाठः प.

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. ५ धार्याणामभिप्राय: । अत ण्य तस्य मतस्य द्योत्यत्यमेवोपन्यस्त नानुघा. द्यत्वम् । २१३ । ३ जीवानज्ञे इति । परकीय उपालम्भकश्लोकः । अध्यारोपापया. दाभ्यां यन्निपापञ्चं वेदान्तानां प्रतिपिपादयिपितं तप खलु तेषां समन्वयः । एवं घघाचस्पतिमते जीघएव समन्वय: पर्यघस्यति तन्मते जीवाश्रिता. विद्यापरिणामस्य प्रपञ्चस्य जीवे ऽध्यारोपेण तशापयदनीय त्वात् । अतो जीवे समन्वयं पूर्वपक्षीकृत्य निरस्यन् पाचस्पतिः कथं न लज्जितघानित्यर्थः। सकारणमिति । कारणशब्टः मूक्ष्मभूतपरः अविद्यापरो या तस्या अपि प्रवाहाऽनादिभ्रमकल्पितत्वात् । अधिष्ठानं हीति । अधिष्ठानं विवानामाश्रयो ब्रह्म शुक्तियत् । जीया विद्याटिकानां स्यादिति सर्वमनाकुलम् ॥ इति प्रागेवाचावाचस्पतिमते ब्रह्मणः सजीवाविद्यासकलप्रपञ्चा- धिष्ठानत्वमुक्त महानुसधेयम् । पूर्वपक्षत्वादिति । नन्वसद्वादयदस्य निराकरण न दृश्यतइति चेत् । दृश्यतण्व मृपा वे खलु मा सवादयिष्ठा इति । तहिं मृपाशादित्वेन बालाकिमपाद्य स्वयमप्यजातशत्रुरब्रह्मोपदिशति चेत् सो ऽपि मृपावादी म्यादिति चेद् न । बालाकिवद् ब्रह्मोपदिशामीत्युपक्रम्य ब्रह्मोपदेशे हि मृषा- वादित्वं स्यात् सटुपक्रमाभावे कुतो मृपावादित्वप्रसङ्गः । ब्रह्मोपदेशाथै प्रवृत्तस्य बालारब्रह्मोपदेशाद् मृपावादित्वेन निरसनानन्तरं स्वयमब्रह्मो- पदेशे का संगतिरिति चेत् । एषा संगतिः । त्यटुक्तं तावत् किमपि ब्रह्म न भवति अहमपि ब्रह्म न पश्यामि अत इदानी फलार्थिना त्वया हिर- ण्यगर्भ एव वेदितव्य इति । दृश्यते हि रसगादिनं ब्रवाणीति प्रतिज्ञातवतो- दाहृतान् पुरुषान् विप्रलम्भकत्वादिात्ततस्वरूपोपन्यासे । प्रन्याख्याय ततः परमुदाहरणीयपुरुषाभावात तू गोभूते तस्मिन् प्रतिवक्ता स्वयमपि रसवादि- "।६५ नमपश्यता राने धनार्थिनोपसर्पणीय इत्युच्यतइति । न भ्रान्ता ब्रह्मा- पक्रम इति । ब्रह्म ते ब्राणीति प्रतिज्ञावाक्येन ब्रह्मोपक्रान्तमित्येतद् न . श्रथ बदनीति २ पु पा ।

·प्राणपुरुषादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वम् पाधिसमित्यर्थः । तदेवोत्तरवाश्यगतेन लिड्न द्रव्यति सहस्रमिति । दत्तत्वादिति । प्रतियुतं दत्तप्रायम् । यद्वा प्राशंसायां भूतधततः । दातु- २१३ माशंसितत्वादित्यर्थः । एवं ब्रह्मोपक्रमसिद्धी गार्यस्य भ्रान्तत्वे ऽपि यस्य कस्य चिट् घाश्येनास्मिन् प्रकरणे ब्रह्म निर्णि नीपितमित्ययमीयते अन्यथा ब्रह्मोपक्रमोपाख्याननियन्धनस्य प्रकृतविद्यानुपयोगितापाताद वेश्यानरवि. द्यादिषु प्राचीनशालादीनां भ्रान्तत्वे ऽपि वैश्वानराापक्रमस्य प्राकरणिकत- तनिर्णयार्थत्वदर्शनाच्च । तथा च लोकिकरसवादवचनादिदृष्टान्तो ऽप न क्रम इति तात्पर्यम् । उपसंहारे इति । अनन्यथामिद्धोपसंहारिकलीयनिर्णयानुसारेण ब्रह्मो- पनमम्सदभेदाभिप्रायेण योजनीय इति भावः । जीवपूर्वपक्षो ऽयं जीवापा- सनाविधियिषयो न भवति किं तु परब्रह्मयज् आयो जीव: प्रतिपाद्य इत्येतद्विषयः । प्रत स्वास्मिन् पूर्वपक्षे प्रथमपूर्वपक्षय पादसंगतिर्न प्रद- शिता समनन्तराधिकरणे यक्ष्यमाणेष सा उचाप्युन्नेतुं शक्येत्यभिप्रायात् । अन्यथा पूर्वाधिकरणसंगतियत्पादसंगतिरपि पृथगुव्येत । अत एव च जीवे समन्वयनिरसनमयुक्तमिति परकीयोपालम्भः प्राग दर्शितः । जीवापासनाविधि- परत्वमात्रेण हि जीव* समन्वयो न प्रसज्यते अन्यथा पञ्चाग्निविद्यादीनां तत्समन्वयप्रसङ्गात् । लाक्षणिक इति । धर्माधर्मलक्षणया हि वेदितव्य स्यादित्यादिपुरुषकतत्वं कीदृशं विवक्षितमित्याकालायामपूर्वद्वारकं विवक्षि- तमित्याकातितार्थसमर्पकतया प्रकृतोपयोगि भवति न परिस्पन्दपरताया- मिति लक्षणेव ज्यायसीति भावः । सप्तमीप्रथमाभ्यामिति । क प्राणे इति सामी केप इति २ २१ प्रयमा प्रतिवचने प्राणवाक्ये ऽप्यन्वयिनी। तथा च सुषुप्राधारः प्राणा घेदि- तव्य: पुरुषो न सुपुग्न इति भावः । जीवपूर्वपक्षे तु प्राकरणिकजीवव्यतिरे- कनिर्देशं निरस्य वाक्यं योजनीयम् । केप इति प्रश्नस्य प्राणे इति प्रति- संभवति किं तु हिता नाम नाड्य इति नाडीः प्रक्रम्यानातं तासु तदा भवतीति वचनं कदेत्याकाहायां यदा सुप्र: स्वप्नं नि कं चन पश्य- - वचन + गुप्तं स्यममिति १ पुः । * मात्रेणापि जीये इति २ पु.पा ।

·३६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ४ अधि. ५ सीति तच्छेपः । अथास्मिन् प्राण एवेकथा भवतीति प्राणशब्दनिर्दिष्ट नाडीस्थे जीवे करणमण्डलस्य लय उच्यते तदेनं घाक् सर्वेनीमभिः सह,प्यतीत्या. द्यग्रिमविवरणदर्शनात् । स यदा प्रतिबुध्यतइति प्राणशब्दनिर्दिष्टस्य प्रबो. धोपन्यासाच्चेति । तामेतां योजनामभिप्रेत्य भाग्यटीकयो: प्राणभृत्त्वेन नीवस्य प्राणशब्दवाच्यत्वमुपपादितं व्यतिरेकनिर्देश जीवनाडीविषयः । अतो जीव एव वेदितव्य इति योजना तावदयुक्ता । तथा सति वेदितव्यम्वरूपस्येव प्रष्टव्यतया तदाधारप्रश्नाऽयोगात् । न च तस्य नाड्याधारत्वेन पापाऽस्पृ. टतया वेदितव्यत्वोपपादनार्थमाधारप्रश्न इति वाच्यम् । तथा सति पापा. स्पर्शस्यापि वक्तव्यत्वापत्तेः । न च साधुनिकनाडीः प्रविष्टस्य पापाऽस्पर्शः तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा संपन्नो भवतीति छान्दोग्यप्रसि. हत्वानोक्त इति वाच्यम् । क्वैष एतदिति प्रश्नानन्तरं तटु ह बालाकिन विजचावित्युक्तत्वेन सुपुलो* नाडीप्रवेशमेवाऽजानतो बालाकम्तत्प्रवेशकृत- पाप्मास्पर्शप्रसिदभावात् । तस्माज्जीवाधारो वेदितव्यः पुरुष इति प्रति- पादनार्थ एव स प्रश्न: । एवं च तासु तदा भवतीत्येतन्न तदुत्तरं नाडीनां वेदितव्यपुरुषत्वाभावात् । तत्तु ता हि प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते इति श्रुत्य. न्तरानुसारेण हृदयावच्छिन्नब्रह्मप्राप्नेमागौपदेशपरम् । द्वितीयप्रश्न: करणया. माधिकरणविषय इत्यपि न युक्तम् । केप एतद् बालाके पुिरुषो ऽशयिष्ट क्व वा एतदभूत कुत एतदागादिति प्रश्नचये ऽपि प्रथमप्रश्ननिर्दिप्रस्येव करन्वयप्रतीत्या कर्चन्तराध्याहाराऽयोगात् । तथा सति प्रथमद्वितीयन- श्नयाः पुनरुक्तिः स्यादिति चेद् न । द्वितीयप्रश्नस्य प्राण एवेकधा भव- तीत्युत्तरानुसारेण तादात्म्येन भवनविषयत्वाद् निर्देश इति सिद्धवत्कृत्य हिरण्यगर्भपूर्वपक्षे पर्यवसानं कृतम् । कुत एतदागादित्यपादानप्रश्नस्यापि कुतस्तादात्म्यभवनाधिकरणादागत इत्यर्थपरिग्रहे ऽस्यैव साफल्यस्योपपा. दनीयत्वात् । यत्र धर्मिणि शयितस्तत आगादिति स्वत एव जातुं शक्य. लेनापतिता हि तन्नेष्फल्यशङ्का तादात्म्यभवनाधिकरणस्यालोकिकत्वेना- ऽसंभावितत्वातदृढीकरणार्थस्तथाभूताधिकरणादागमनप्रश्न इत्युपपादनेन परिहरणीया । मुतविसि .पु.पा.। + एतद्वा लोके इति २ पु. पा. ।

·। प्राणपुरुषादिशब्दानां ब्रह्मपरत्वम् । ६० तदेनं वागिति । तत्पदं प्राणपरामर्श तस्य साम्यन्तनिर्दियत्ये २१५ अपि प्रतिपिपादयिपितत्वेन प्राधान्यास । ततश्च वाक्चतुःोचमनसां सर्वेः स्वस्वविषयः सहाप्ययोक्तो जीवस्यापि मनाविषयत्वान्मनउपाधिकत्वाद्वा तस्मिन्नप्यय उक्तो भवतीति शयनप्रश्नोत्तरत्वलाभः । शयनप्रश्नस्योत्तरा. न्तरादर्शनात् तदेनमित्यादेस्सदनुत्तरत्वे भवनापादानोत्तरद्वयमध्यान्ना- तस्य तस्य वेफल्यासडाच्च । एवमेवेतस्मादात्मन इत्यादेः सामान्यमुखेन जीवागमनापादानप्रश्नोत्तरत्ववतदेनं यागित्यादैरपि सामान्यमुखेन जीवशय- नाधिकरणत्वस्य प्रवेधेितदुद्गमनापादानत्वस्य चासंभवाच्चेति भावः । श्रात्म- शब्दादपीति । आम व्यापाविति धातुतादात्म्यशब्दादित्यर्थः । निर्णीता- वाक्ये इति । रूठिमभ्युपेत्य तबाधनार्थमेवमुक्तिः । वस्तुतस्तु परि- स्पन्दे विशिष्य शक्तिन.भ्युपेया बहिराज्यादिशब्दानां संस्कृतेष्विव द्वितीयात- सोयादिशब्दानां तिथिविशेपे,वय च योगरूया सामान्यशत्येव तत्र प्रयोग- निवाहे विशिष्य शत्यन्तरकल्पनस्य गौरवपराहतत्वात् । किं च परिस्पन्दे विशिष्य शक्त्यन्तरकल्पने परिस्पन्दाऽनपेक्षयोमानसपुण्यपापयोरपि कर्मशब्द. प्रयोगसत्वेन तचापि विशिष्य शत्यन्तरस्य कल्पनीयतया सूटिद्वये परस्पर फलहायमाने लब्धोन्मेपण योगेन कर्ममारोपस्थितिः संभवतीत्यपि द्राव्यम् । अर्थात्सूचनाज्ञानादिति।। नन्वर्थात् सूत्रेण भूचितमर्थ जानतां २१६ सूक्ष्मधियां वा कथमिदं प्राणपूर्वपक्षनिराकरणसमर्थमिति धीः स्याद् यष्टिया- तादिना हि व्यष्टिप्राणान्यत्वं स्याद् न तु समष्टिप्राणाभिमानिदेवतारूपहिर- ण्यगीन्यत्वमपि । न चामन्त्रणे बृहद्विशेषणेन तल्लामः । व्यप्टेरपि चतु. राद्यपेक्षमहत्त्वसत्त्वात् सुषुप्तिदशायामुपरतव्यापारेभ्य: शरीरेन्द्रियेभ्यो ऽन्यत्वं मुचानमिति तस्यामपि दशायामनुपरतव्यापाराद् व्यष्टिप्राणादन्यत्वज्ञापने. नेवामन्त्रणादेः साफल्यस्योपपादनीयत्वाच्चेति चेत् । सत्यम् अभ्युच्चययु. क्तिरियम् । अत एव भाप्ये ऽपि तथैवोक्तम् । एवं वाजसनेयशाखायां प्राण शब्दस्याने आकाशशब्दाम्नानमभ्यच्चयान्तरम् । स हि परमात्मनि प्रसिद्धो न हिरण्यगर्भ । इदमप्याकाशशब्दश्चेति भाष्येण सूचितमा । मार्थार्थात्मुचनादिति २-५ पु. पा.। + अत्र पञ्चम नगढाचित्वाधिकरणं बालाक्याधिकरणं या पूर्णम् । .

·२१७ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.१ पा• ४ अधि.६ वाक्यान्वयात् ॥ १६ ॥ वाक्यसंदर्भ व्याख्यातीति । पतिः प्रियो भवतीत्यादिभिः वाक्यः पत्यादीनां प्रेमविषयत्वोक्तिः कथं तेषु वैराग्योत्पादनीत्यादि- शङ्कानिरासायेत्यर्थः । पतिजायादिवाक्येषु वेशब्दः प्रसिवानुवादकः । प्रसिद्ध ह्येतत्तवापि मेयि पत्यादयो जायादीनां पत्यादिप्रयोजनाय प्रिया न भवन्ति किं तु स्वप्नयोजनाय । अत एव तेषु स्वष्टसंपादकत्वदशायामिव स्यानिटसंपादकत्वदथायां न प्रेमा । अतः सोपाधिकं प्रियत्वमेतेषामात्मन एव निरूपाधिमिति पतिजायादिवाक्येषु परिहारप्रक्रिया । टीका स्पष्टेति न विवृता । यद्येवं तर्हि पत्यपेक्षया स्वात्मनः प्रियत्वं मेधेय्या: स्वानुभ- वसाक्षिक प्रसिद्धं तदृष्टान्तेनोतरवाक्यानामपि प्रसिद्धार्थविषयतया सिद्धिः इत्येवं निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वं जीवलिङ्गमेव पर्यावसितम् । एतदनुसारेण श्रवणादिवाक्यगतस्याप्यात्मशब्दस्य जीवविषयत्वं प्रामोतीति कथमिद पूर्व- पक्षलिङ्गं सिद्धान्तोपपादकतया टीकायां लिखितं जीवलिङ्गमेवेदम् अमृ तत्वोपक्रमादिवशात् प्रातर्दनन्यायेन* परमात्मनि पर्यवस्यतीत्याशयेनेत- टुपन्यस्तम् । अत एव प्रातर्दननयेन गतार्थतामाराङ्कतइत्यवतारिकायन्थः । विदितं भवतीति वाक्यशेष इति टीकायन्येन भवतिमावस्याध्या- हारो विवक्षितो विदितमित्यस्य श्रुतावाम्नानादित्याह विदितमित्यस्या- नन्तरमिति । अनात्मदृप्राविति । प्रात्मव्यतिरिक्तस्तात्त्विकः प्रपञ्च इति दृष्टावित्यर्थः । एवं च यो ऽन्यवात्मन इति वाक्येषु प्रथमार्थ चला. त्ययो टाव्यः । समं समाधानमन्यचाभिनिवेशाद् अन्यच भीमागाने यादित्यादिलोकिकप्रयोगेष्वपि हि तस्य प्रथमार्थश्व स्वारस्यं दृश्यते । एवं प्रथमार्थपरियहएवाग्रिममिदं ब्रह्मदं क्षमिमे लोका इमे वेदा इमानि भूतानि इद सर्व यटयमात्मेति सामानाधिकरण्यवाक्यं समञ्जसं भवति । । १६ नियोज्यत्वाविभीवनेनेति । ब्राह्मणादिजाति ददर्शिनं न सावान्मो- क्षाट् भ्रंशयति कि तु टीकाक्तं ब्राह्मणो ऽहमित्याद्यभिमानमपेक्ष्य सो ऽपि ब्राह्मणादिकर्मणि नियोज्यत्वाधिकारित्वबुद्धिमपेक्ष्य तया हि बुद्धगा सांसा ६ व्या सूत्र १ था. १.१८॥

·वाश्यान्वग्राधिकरणम् । रिकफलकमानुष्ठानेन साक्षात्पुरुषः प्रच्युतो भवतीत्यभिप्रेत्य नियोज्यत्या- दिभावनापर्यन्तोक्तिः । दुन्दुभिवाक्यमात्मय प्रपञ्चस्य तत्त्वमित्यवोपपत्तिपरतया स्वप्नं न प्रतीयतइत्याशङ्का व्याचष्टे यथा' लोके इति । नन्वक्रिटमयान्तरमस्य वर्ण- यितुं शक्यम् । दुन्दुभो इन्यमाने ततो बहिनि:सरत: शब्दान् न कश्चि- दपि निरोढुं शकुयात कि तु दुन्दुभेनिधेिन तदाहन्तृपुरुषनिरोधेन वा दुन्दुभिशब्द। निरूद्धो भवतीति । सत्यम् । इतो ऽप्यक्लिष्टतरम् अर्थान्तर धयितुं शक्यम् । दुन्दुभी हन्यमाने बायान् दुन्दुभिशब्दव्यतिरिक्तान मानुपादिशब्दान् दुन्दुभिशब्दाभिभूतान यहीतुं न शकुयाद् दुन्दुभेस्त. दाहन्तृपुरुषस्य वा निरोधेन मानुपादिशब्दो गृहीता भवतीति । अव हि वाह्यशब्दः सफल: । बहिनिःसरत इत्यर्थवर्णने तु निष्फलः दुन्दुभिशब्द ततो बहिनिस्सरणस्य स्वाभाविकत्वेन वाक्याभावात् । न च चोरादेरिव शब्दस्य निरोधो ऽस्ति । उत्यत्यभिव्यक्तिप्रतिबन्धस्तु न निरोध इति प्रसिद्धः । पूर्वापरपरामानुसारेणार्थवर्णने तु प्रकृतः सात्म्यिोपपादकदा- ट्रान्तिकानुगुण स्वार्थी वर्णनीया न प्रकृतानुपयोग्यथान्तरम् । ननु दुन्दुभि- हननानुवृत्ती दुन्दुभिशब्द श्वेन्द्रियव्यापारानुवृत्तो बाह्यार्थप्रत्ययो निरोटुं न शक्यते । तस्मादात्मदर्शनार्थिना तद्विरोधी बाह्यार्थप्रत्यय इन्द्रियनिरो- ৪ন নলিইনমনালিঘন বা নিৱন্ত দুঙ্গিgঘষযলঞ্জাবি प्रकृतोपयोगित्वमुपपादयितुं शक्यमिति घेत् । एवमेव दुन्दुभिशब्देन प्रति- वन्धे सति मानुपादिशब्दो ग्रहीतुं न शक्यतइति तदग्रहणाय दुन्दुभिनि- रोधक यथा ऽपेक्ष्यते एवं वाहोन्द्रियव्यापारण प्रतिवन्धे सत्यात्मस्वरूपं ग्रहीतुं न शक्यतइति तन्निरोधकमपेक्ष्यतइति दाष्टान्तिककल्पने प्रकृतोप- योगित्वमक्रिटतरार्थवर्णनस्यापि कल्पयितुं शक्यमेव । कि त्विदं सर्वं यद- यमात्मेत्यव्यवहितपूर्ववाश्याप्रकृतार्थापपादकदाष्ट्रान्तिककल्पनया तदनुगुण- दृष्टान्तपरत्ववर्णनमेव युक्ततममित्यल विस्तरेण । दुन्दुभ्याघातसंज्ञक इति । वीरादिरससंयुक्तो दुन्दुभ्याधात उध्य- ते इति वार्तिककाराः । धूमग्रहणमिति । एतदुक्तं भवतीत्याद्यनिमटीकीयां * स पति २१पा।

·६०० वेदान्तपाल्पतरूपरिमले [.५ पा. ४ अधि.६ धूमस्थाने घिस्फुलिङ्गोपन्यासात् तदुपलक्षात्याक्तिः । अथर्वाङ्गिरसोऽन्त इति । अथर्वाङ्गिरस इत्येतदन्त इत्यर्थः । देवयजनविद्येति । देवविद्या देवताकाण्डविचारिता यज्ञानदेवतास्वरूपसमर्थका* वेदभागः । यजनविद्या इष्टिपशुसे।मादिविधिप्रपञ्चः । अर्थादर्थमुष्टिरुक्तति । यद्यपि षष्ठे मेयीबाह्मणे सूचाण्यनुव्या- २१८ । ११ ख्यानानीत्येतदनन्तरमिष्टं हुतमांशितं यापितमयं लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवेतानि सर्वाणि निःश्वसितानीति रुपनपञ्चष्टिरपि काठत एवोक्ता पृथक्कर्मप्रपञ्चसृष्टिरप्यधिकोक्ता । सदनुसारेण केषु चिद् भाष्यकाणेषु नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां व्याचक्षाया इति कर्मग्रहणमपि दृश्यते । तथापि चतुर्थ मेयीब्राह्मणे भाष्यकारैर्विययवाक्यत्वेनादाहृते इष्टं हुतमित्याद्यनाम्नानादेवमुक्तिः । एवं चतुर्थे मेयात्रामो यथाद्रधाग्नेरभ्या- हितादिति पञ्चम्यन्ताम्नाने सत्यपि टीकायामभ्याहितस्येति पठमेरे बीना- ह्मणगतपयन्तपाठलेखनं पञ्चम्यर्थ पठ्याविति तयाख्यानं च पट्यन्ताम्बात. स्यापि प्रसङ्गादपेवार्थनिर्णयो भवत्वित्यभिप्रेत्येति द्रष्टव्यम् । नन्वधिकरणाऽनारम्भण्डावसरे सिद्धान्तभाज्यव्याख्यानस्य का सङ्ग तिरित्याकालायामाह सिद्धान्त एवेति । सिद्धान्तस्य स्फुटत्वाद न पूर्व- पक्षो ऽस्तीति खल्यत्र शङ्का क्रियते अत: सिद्धान्तस्फुटत्वोपपादनसमये सिद्धान्तभाष्यव्याख्यानस्य प्रासङ्गिकी सङ्गतिरित्यर्थः । यथा सैन्धवेति । स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयतेत्यादिचतुर्थमैत्रेयी- ब्राहाणगतदृष्टान्तोक्तिपूर्वकवाक्येनेत्यर्थः । सेन्यवखिल्यवास्यात प्राचीनं स यथा सर्वासामित्यायेकायनवाश्यजातमप्यात्यन्तिकलये प्राकृतलयं दृष्टान्ती- " । १४ कतुं प्रवृत्तमिति टीकार्य दर्शयन्नवतारयति प्रात्यन्तिक इति । नन्वा- त्यन्तिकलये प्राकृतलयो दृष्टान्तश्चेत् सर्वेषां स्पानामित्यादिना दृष्टान्त- मुक्त वक्तव्यं कथं सर्वासामपामित्यादिना दृष्टान्तमुवति टीकायन्य इत्याशङ्कम सामामित्यादिप्राकृतलयदृशान्तवचनमप्यात्यन्तिकलयदृष्टान्तो- पपादकतया तदृष्टान्तकोट्यन्तर्भूतमिति तत: प्रभृति दृष्टान्तवाक्यतया टीकायामुपातमित्याशयेनाद समुद्र अपां लय इति । • स्वरूपसमर्पक इति पाठान्तरम् ।

·जीवब्रह्मणारभेदोपपादनम् । ३०१ ननु त्वगादिवाक्यजातं वा • कथमात्यन्तिकालयदृष्टान्तवचनं स्यात् तेन हि सर्वासामपामित्यादिदृष्टान्तोक्तिपूर्वकमिन्द्रियाणां स्वस्वविषयायतन- त्वमुच्यते न तु ब्रह्मणः प्राकृतप्रपञ्चधयाधारत्वमित्याशङ्का व्याचष्टे तन २१८ हीति । सर्वासामपामित्यादिदृष्टान्तवचनेन समुद्रस्य नद्यादिसकलचयाधा- रत्वमुच्यते यथा नद्यः स्यन्दमाना इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु तथैव समुद्रस- लिलदृष्टान्तवर्णनदर्शनात् । ततश्च तदनुसारेण दान्तिकवचने त्वाद- शब्द: स्पर्शादिसामान्यानि लक्षयित्वा तेपु तद्विशेषाणां लयप्रतिपादनद्वारा क्रमेण परमकारये ब्रह्मणि स्पादिसामान्यानामपि लयप्रतिपादने तात्पर्य वर्णनीयम् प्राकृतत्य लयस्यापि परमकारणपर्यन्ततायाः श्रुत्यन्तरेषु पुरा गेषु च प्रतिपनत्वादिति भावः। एवं वा अरे इति । इयं श्रुतिरोपाधिक- खिल्यभावनिवृत्त्या लषणं समुद्रभावमिव जीवा ब्रह्मभाव प्रामोतीति धर्म- विशेषघटितसादृश्यप्रतिपादकयथैवंशब्दयोगात् सैन्धवखिल्यवाक्योक्तदृष्टा- न्तस्य दाष्ट्रान्तिकशब्दाभावादेकायनवायजातातदृष्टान्तस्य दाष्ट्रान्तिक त्यर्थगत्येति विशेषः । अमृतत्वोपक्रमात तदुपपादनादिति हेतद्वयं तद्वि- पयश्रुत्युदाहरणेन स्फुटीकरोति येनाहमिति । आख्यातप्रतिरूपक- मिति । अत यष जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद्विवक्षतीत्यादयः गा: । अनुवाद्यविधेययोरिति । सत्यप्यभेदे भेदेनापि भाव्यम् अत्यन्ताभेदे अनुवाद्यविधेयभागाऽयोगादित्याश्मरथ्यादिमतमिह मुख्यः पूर्वपक्ष इत्यर्थः । प्रतिज्ञासिद्धयइति। सर्वविचानप्रतिज्ञा त्वभेदांश- नोपपादनीया न तु भेदांशेन इत्यनुपयोगाद भेदाश च न परामृष्ट इत्याश्मरथ्यमतम् । वृद्धवैशेपिकदृष्ट्येति । गौतमसूत्रे ऽप्यनादेः संसा- रस्य निवृत्ती प्रागुत्पतेरभावनित्यत्वादिति प्रागभावनिवृत्ति दृष्टान्तीकृत्य प्रागभावासिंप्रतिपत्तायनादिभावनिवृत्ती दृष्टान्तेन भाव्यमित्यनुराये चागु- श्यामतानित्यत्वरदेति परमाणु श्यामतानिवृत्तिदृष्टान्तेनानादिभापनिवृत्तिर- भ्भुपगता । अर्थसाम्यात्विति । यथा नद्य इत्यादिमुण्डकोपनिपन्मन्यो २२० योमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुदं प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिद्यते त्यासां नामरूपे समुद्र इत्येव प्राच्यतर्शी प्रश्नोपनिषद्वाश्यम् । अस्य मन्त्र. • HTRifraiति २-३ पु ।

·। ३०२ धेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. ६ पूर्वार्द्धनार्थसाम्यादित्यर्थः। श्रात्मानं जानात्वितिः शङ्कायामिति काभावदूपणमाघोद्धारण गड्डा । तथापि करणाभाय स्वयमेव प्रकाशमा. नस्य ज्ञानकर्मताऽनपेक्षां चोद्घाटयाथ परिहारः । २२० ।१७ आत्मैवाभूदिति । इदं दूपणद्वयमुपलक्षणम् । केन के विज्ञाता- रमिति विशेष्यपये ऽप्यन्त्यन्तभिन्नत्वविशेषणाध्याहारगौरवप्रसङ्गाच्चत्यपि द्रष्टव्यम् । एतेन यच यस्यामवस्थायां द्वेत स्वतन्त्रमिव भवति तदानी स्वतन्त्र इतरः स्वतन्त्र वस्त्वन्तरमनुभवति । यदा तु सर्व ब्रह्मपरतन्त्रं प्रकाशते तदा कश्चेतनः करणेन के स्वतन्त्रमर्थमनुभवेदिति केषां विद्यत्र हि द्वैतमिवेत्यादिधाश्यार्थकल्पनमप्यध्याहारगौरवेणेव निरस्तम् । किं च यष्ठे स्वप्नावस्थायां जीवस्य स्वयंज्योतिषट्वे सुपुष्यवस्थायां तस्य बाह्याभ्य- न्तरवेदनराहित्ये चोक्त कथं ज्योतिःस्वरूपस्य वेदनराहित्य मति शङ्कायां विषयाभावाट् न तु दृष्टस्वरूपाया दृष्टेर्विपरिलोपादित्येतत्प्रतिपादनार्थ प्रवृत्तेषु यवतन्न पश्यति पश्यन्वतन्न पश्यति न हि ष्टुर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वाद न तु तद् द्वितीयमस्ति ततो ऽन्यद्विभक्तं यत् पश्येदित्यादि. धाक्येषु श्रुतं द्वैतं तावत् स्वातन्त्र्येण विशेषयितुं न शक्यते सुपुलौ स्वतः न्त्रस्येव परतन्त्रस्यापि तस्य प्रतीत्यभावात् । ततश्च तेषु श्रुतं द्वितीय मपि तेन विशेषयितुं न शक्यते द्वतमाचप्रतीत्यभावस्य द्वैतविशेषाभावेना. पपादयितुमशक्यत्वात् । एवं च तदनन्तरश्रुते यष वा अन्यदिव स्यात् सचान्यो ऽन्यत् पश्येदन्यो ऽन्यद् जिदित्यादिवाक्ये अत्यदपि स्वात- व्येण विशेषयितुं न शक्यते सुपुतौ यस्य विषयस्य व्यतिरेकात्प्रतीत्यभाव उक्तः तस्येव स्वप्नजागरयोरन्वयात् प्रतीतर्वक्तुमुपक्रान्तत्वात । एवं च सुपु- मावस्थाविषयोदाहृतवाक्यसमानप्रकारकेषु मुक्तावस्थाविपयेष्यपि वाक्येषु स्वातन्त्र्यविशेषणं विवक्षितुमयुक्तमिति । २२१।४ बहुप्रमाणपिरिति । अवश्यम्भावोक्या अस्मिन्विषये श्रुति. स्मृतिरूपबहुप्रमाणदर्शनं सूचितमिति भावः । विरोधादित्युक्तं हेतुं पक्षा- न्तर बाधकोपन्यासेनापपादयति अविरोधश्चेदिति । यद्यविरोधस्साह विजानाविति २ पु. पा. । + यिलोपादित । पुः पा ।

·जीवब्रह्मणारभेदोपपादनम् । १३०३ भेदाङ्गीकारे ऽप्यत्यन्ताभेदः प्रकारविशेषानपेक्ष्याभेदः स्याद् विरोधे हि केन चियकारण भेद इति भेदोपाधिप्रकार परिहृत्य तदन्येन प्रकारेणा- उभेद इति वक्तव्यं स्यात् तथा च भेटः कथं निविशताम् । यद्यव्येत विरोधाभावाद् भेदाभेदो गन्धपृथिवीत्ववदकरोपपादकप्रकारभेदाऽनपेक्षी निवेष्टुमहंत इति तोकस्यामेव व्यक्ती गन्धवती पृथिवीति गन्धपृथिवीत्व- बुरिव घटो भवति घटो न भवतीति बुद्धोरपि समावेशः स्यात् तद. दर्शनात्. तयोर्व्यवस्थितघटपटादिविषयत्वस्येव च दर्शनाद् गन्धपृथिवी- त्ययारिव न भेटाभेदयारविरोध इत्ययः । भास्करयन्येषु विरुद्धयोरपि समबलयारपि भेदाभेदयोरसंकरोयपादनं कृतं भेद। घटशरावादिकार्यात्मना अभेदस्तावदनुवृतमृदादिकारणात्मनेति सन्निरस्यति भेदाऽभेदव्यवस्था चेदिति । भेदवाद् एव स्यादिति । २२१ भेदाभेदयाराअयमेदवाद सव स्यादित्यर्थः । ननु कार्यकारणयानात्यन्तं भेद इप्यते किं त्वत्यन्तभेदे, ऽत्यन्ताऽभेदे पा ऽनुपलभ्यमानाद् मृद् घटः हिरण्यं कुण्डलमित्यादिसामानाधिकरण्याभेदाऽभेदे. इप्यते तथा च कार्याणां भेदः कारणमपि स्पृशति कारणस्याभेदः कार्याण्यपि स्पृशति अतो भेदाभे. दयोनात्यन्तिकाअयभेद इति तन्मसमागम निरस्थति सामानाधिकरण्यं यदिति। यावत्कार्यमवस्थायेति प्रकृताऽघिद्योपाध्यभिप्रायोक्तम् । अल. क्तकाद। तु यावत्कार्यमवस्थानं न नियतं बहुषु स्फटिकेषु सत्सु रक्तं स्फटिका मानयेति स्फटिकान्ताव्यावृत्यर्थ विशेषिते सत्यानयननियोगकालमाचे ऽल. तकनिधानेनापि तद्यापर्तनफलसिद्धः । उपाधिपदप्रयोगलभ्यं स्वसंनिहिते स्वधर्मप्रतीत्याधायकत्वमेवोपार्विशेषोपलक्षणध्यायुतं रूपम् । कादाचिः कतयेति । कादाचिकत्यं कार्यक्रालाऽयस्थाननियमाभावः । तेन कात्य यापगृहगमनकानं फदा घिदयस्थितायप्युपलवगत्यमेत्र । उपाधितम्सपल- पणस्य भेदः परप स्वधर्मप्रतीत्यनाधायकत्यहपोष्टयः। त्वया ऽपि लिन-२०२ शरीरति । भास्करमते जीवनसणारभेदः स्यामायिकः भेदम्तु युद्धी- न्द्रियदेहोपाधिकृत ध्यते । सत्र युवादिषु विशेषणत्यादिवोदामुपाधित्यन तत्परिहारषचनं घेत्युभयमपि समानम् । यम्सुसम्तु सन्मले परिहारो न व्यापावाद व स्वादिति । पु. पा. मने प्ये पाटविहायते।

·घचः ३०४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. ४ अधि ६ लगति उपाधिप्रयुकस्य संपारस्य स्फोटकरहिमनदारोपितत्वनियमादिति भावः । नन्वैक्यसिद्धाविति । गुहानिहितम्य ब्रह्मणश्चेश्ये खल यत्रन भानाऽभानसमर्थनं कार्यम् । जीवभानात् तदभिन्ने ब्रह्मणि भासमाने गुहा. निहितमन्यदिष्यतामिति शङ्कार्थः । व्यायातादिति । जीवस्य तदान- तमोक्षस्य च कृतकत्वे नित्यत्वं व्याहतमित्यर्थः । विकत्थनं निरर्थक । भागवत्त्वमात्रमिति । भेदकोपाध्यधीनसत्यभागवत्वमामि- त्यर्थः । संस्थानभेद इति । तथा च नद्या अवयवसन्निवेशविशेषरूपेण अवयविरूपेण स्वारम्भकपरमाणुरूपेण वा समुद्राभेदप्रात्यभावे ऽपि समुद्र प्रानो नद्यवयविनाशातदीयनामरूपनहाणमस्तीत्येतावत्यंशे श्रुते। नदीसम. दृष्टान्तः । अत एवास्तं गच्छन्तीत्येव दृष्टान्तभागे प्रवर्गामति भावः शब्दश्रवणाऽयोग्यत्वाविशेषणं सत्यत्वोपपादनार्थमित्याह शन्देति । प्रामा- ऽग्रामविवेकेनेत्यादियन्यं व्याचष्टे नेम्याकारेति । अनवस्थेति शङ्का परिहरतीति । एवं च कृत्स्सस्य प्रपञ्चस्य कल्पितत्वे यथा कार्यलिङ्गकपूर्वपूर्वनोशनुमितिरूपभ्रमतत्संस्कारप्रवाहक- ल्पितमुनरोतरप्रोचं कार्यजनकम् एवं श्रुतिजन्यसृष्टितत्क्रमादिविषयाऽनादि- पूर्वशाब्दज्ञानसंस्कारप्रवाहकल्पितं वियदादिकं ततत्सृष्टिवाक्याद्यालम्बवतो विवक्षितमिति द्रष्टव्यम् । अनयेव रीत्या मीमांसकेरपि वक्तृविवक्षारूपता- त्ययायधारणं वेदार्थनिढारणोपयोगीति पक्षमुपपादयविधंदाभिमानिदेष-' तानां तत्तन्यायप्रदायाभिचमीमांसकयाचिकानां च तद्वाक्यार्थनिर्द्वार- याधीनततदर्थप्रतिपादनेच्छारूपं तदिति समर्थितम् । वक्तृविवक्षारूपता. त्पर्यज्ञानं घेदार्थनिढारणे कारणमिति तदाधारतयेश्वरसिद्धिमिच्छतो नेया. यिकान् दूषयविरपि तेः ततद्वारघार्थनिर्द्धारणाधीन पूर्वपूर्वमीमांसफयाचिका पियक्षापयाहेणान्यथासिद्धिरुता । यथाहुः । तययंदादयो वेदाः प्रोक्ता ये च पृथयपृथक् । भोयत्येनात्मनां ते ऽपि चेतन्याऽनुगताः सदा । २२४ । • भाषामायादिमामित्यति पन्य एसदरो द्वापत २ पुः । 1 पणापत्यति ।

·जीवनमणारभेदोपपादनम् । तेषामन्तर्गतेच्छानां वाक्यार्थप्रतिपादने । विवता चाविधता च ज्ञायते शब्दशक्तितः ॥ इति न्यायेन संप्रदायेन ये मीमांसायाचिका वेदं व्याचलते तेया- मभित्रायो ऽयमु यतइति । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुबीतेत्यादिविधिषु यच्छन्दानूदिताऽविधीयमानकर्मकर्तृप्रसिद्धिर्यजमानो वा आयनीय इत्याद्य- र्थवादेषु वैशब्दानूदिता स्तुत्यालम्बनतत्तदर्थप्रसिद्धिश्च पूर्वपूर्वतत्तद्वाक्यार्थी- धगतिमलेगातरोतरतत्तवाश्यार्थविगतरालम्बनमित्युपपादनीयमित्येतादृशा- न्युदाहरणान्यन्यानुसंधेयानि । अथ नैकैकस्येति । यद्यपि प्रवाहानादित्वनिर्वचनासंभवे ऽपि भ्रम- २२४ संस्कारोपाधिकं सत्त्वमित्युक्ता ऽर्थस्य न क्षतिः सर्वदा यस्य कस्य चित्सं- स्कारजातीयस्य सत्वात् । दर्शितं च तनिर्वचनमाचारध्यासयन्थे । सर्वस्य प्रपञ्चस्य संस्कारोपाधिकं सत्त्वमिति पने संस्कार का गतिरिति चेत् । शब्दानुमानमूलकस्य सकलसंस्कारविषयतया तद्विषयस्यापि सतः संस्कार- स्यानुवृत्या तदप्युपपद्यतण्य । तथापि मायायामनुपपत्तिरलेकार इति न मायागदे अत्यन्तमुपपादनाथ प्रयतितव्यमिति व्युत्पादनाय शङ्केयम् । अस्तु वेति प्रतीकोपादानानन्ता नोपपद्यते ऽर्थः परमार्थपत्वं यस्याः सा तथेति पाठः साधुः । निरुपाधिकाधिपयेप्येव सत्वं प्रातीतिकमिति नियम: प्रोच तुन तथेति स्वयं परिहारान्तरमाह कर्ण नेमीति । कर्यने- म्यवच्छिन्न नभः श्रोषमिति नेयायिकादिमते तदवच्छिन्ना दिक् श्रोधमिति कोमारिलमध तदवच्छेदोषाधिकस्यांशस्य दृष्टान्तीकरणमुपपद्यते। सदृष्टान्त: स्थसिद्धान्तसंमतो न भवतीति स्ययं युत्यन्तरमाह प्रारभ्यमिति । सां- शत्वतः सायययत्यतः । यद्यपि साययवत्यमपि भेदाऽभेदतत्समुच्चयविकल्प- दूषणेन दूषितप्राय तयापि स्वमते सत्यो भाग इति व्यावहारिकसत्यत्य. स्येन कथनात् स न दोप इत्यागय: । सत्यश्च संभवेदिति । संभाव-,, नान लिहा जीवस्य ब्रह्मांयत्वं परोक्तरीत्या परमार्थमत्यमिति कथमपि मंदायितुं न गम्यते । मुक्तिदशायामभेदचाननियय॑म्य स्याअयगताऽभेद- रूपमुनिकालानुफ्त्या ऽत्यन्तामायप्रतियोगिनश्च संसारदगायां प्रनीतम्य ·३०६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. . भेदस्य मिथ्यात्वाऽनतिलहनादिति द्योतितम् । अहं वेदेति । सूक्तद्रष्टुर- हमिति परामर्श: ॥ २२५। १ प्रकृतिश्च प्रतिजादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ व्यवहितसंबन्धाऽपानरुत्तये फले इति । व्यघहितेन जन्मा. द्यधिकरणेन संबन्धः । तेनेवापानरुत्वं च पादसंगतिरिति । बाला- क्यधिकरण प्रथमसंगतिग्रन्थानुसारिणीयं संगतिः । अद्वैताव्यासेधकत्वा- चेति । तद्यासेधकर हि लक्ष्यसमर्पकब्रह्मशब्दोपात्तवस्त्वपरिच्छेदात्मक- लक्ष्याफारविपरीताकारोपस्थापकं लक्षणं लदो संभयदपि विदितलक्ष्याका- राननुगुणत्वेन तदव्यापनदोपटुष्टं स्यादिति भावः । समन्वयावसान- इति । बालाक्यधिकरणद्वितीयसंगतियन्ये यत्प्रतिज्ञातं प्रकृताधिकरणस्या- ध्यायावसाने लेखनिमितं वक्ष्यतइति तदनेन दर्शितम् । समन्वयो दुष्प्रतिपाद् इति । जगत्कारण ब्रह्मणि समन्वय इत्यर्थः । कथं प्रति- ज्ञादृशान्तयोजनेति शङ्कायामयं परिहाराभिप्रायः । ब्रह्मचानेन वियदादे:- सर्वस्य मृत्पिण्डलोहमणिनखनिकृन्तनजानेर्घटशराघकटकमुकुटखनिचट्टा- लादीनां च सत्तन्नानानन्तरमपि संशयविषयत्वेनानुभूयमानानां मुख्यवृत्या ज्ञातत्वासंभवाद् गौणत्वं त्वया ऽप्यास्येयमिति । प्रधानपरी प्राधान्या- भिप्रायो । अनुमानबाधादिति पूर्वपक्षलिखितान्यनुमानानि । अस्त्वागमा निमितपर इति । तथा च नानुमानन्दस्यागमबाध इति भावः । २२६ । ० कार्यस्य विवर्तत्वेनेति । तथा च सदूपस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चता- दात्म्यं सदात्मना सन् घट इत्यादिप्रतीतियु भासतइति सदात्मना ब्रह्म ज्ञानं सदात्मना प्रपञ्चतत्त्वविषयमपि भवति एवं मृत्पिण्डस्वर्णमणिनख- निकृन्तनरूपोपादानतादात्म्यं घटादिषु मृत्सुवर्णकालायसात्मना मृद् घट: सुवणे कुण्डल कालायसं पनिवमित्यादिप्रतीतिपु भासतइति तेन तेन कार्यानुवितुन मृदादिरूपेण मृत्पिण्डादिचान तेन तेन रूपेण तत्तत्कार्यवि. पयमपि भवति । न हि प्रपञ्चतादात्म्यापन्नं सट् घटादितादात्म्यापन्नं दादिकं वा तत्तटुपादानातिरिक्तं येन सन्मृदाद्यात्मना ब्रह्म मृत्पिण्डादि- अत्र पष्ठ वाक्यान्वयाधिकरणं पूर्णम् । + प्राधान्यपराथिति ३ पु• पा.। निमित्तत्यपर इति ४ पु. पा.। * + व्या• मू.अ. पा. ४ मू. १६ । 1 ·प्रकृत्यधिकरणम् । जानं तेन तेन रूपेण तत्तत्कार्यविषयं न स्यात् । ननु भवेदेवं मृत्पिण्डा. दीनां घटाद्युपादानत्वे तदेव नास्ति घटादीनामिव पिण्डादीनामपि मृदादिकार्यविशेषत्वाद् घटादिषु पिण्डाद्याकारानुवृत्यभावाच्च सर्वमृगमया- दीनामेकैकमृत्पिण्डादिकार्यत्वस्य कथमप्युपपादयितुमशक्यत्वाच्च । तथा च दृष्टान्तभागस्योपादानाऽविषयतया दाष्टान्तिकवाक्यस्यापि तद्विषयता न युक्तेति चेद् न । मृत्पिण्ड एव घट: कृत इत्यादाबाधितव्यवहारेण मृत्पिण्डादीनां घटादिकार्यान्तरीपादानत्वाद् मृत्पिगडादिगतमृत्त्वादिरूक्ति- चिदाकारानुवृत्तघटादिषु सत्त्वाद् उपादानगतयावदाकारानुवृत्तिनियमम्य क्षीरादिकार्येषु दध्यादिषु व्यभिचारात सर्व मृण्मयमित्यादिषु सर्वशब्दाना- मेकैक्रमृत्कूटादिकार्यपरत्वात् । तस्माद् दृष्टान्तानुसारेणापि दाटन्तिकवा- क्यस्योगदानविषयत्वं युक्तमेव । ननु पञ्चमी न कारणमाचे स्मर्यतइत्ययुक्तं ज्ञापकेन तत्सिद्धरित्या. • शङ्का तत्तात्पर्यमाह ज्ञापनेनेति' । ननु नेतद्युक्तं पाणिनीये ज्ञापकयोगवि-२२६ भागलभ्यस्य व्याकरणान्तरे प्रत्यक्षविधानावश्यम्भावात् तद् दृष्ट्व व्याख्यातॄणां जापकाद्यन्वेषणप्रवृत्तेः पाणिनीयस्यैव वेदार्थनिर्णयापयोगित्वादित्याशङ्का जापकस्यान्यथासिद्धिमाह अपि चेति । हेतुग्रहणमगुणवचनाद्धेतुपञ्चम्या न ज्ञापकं तस्य विभापा गुणे ऽस्त्रियामिति सूचविहितां गुणवचनेभ्यः पञ्चमीमादाय धारिताथ्यात् । जाड्यादागतं जाअरूप्यमिति तदुदाहरणसं. मयात् । वस्तुतस्तु हेतुमनुष्येभ्य इति सूत्रे हेतुत्वं न' पञ्चम्यर्थविशेषणं येन हेते। पञ्चम्यन्येपणीया स्यात् किं तु मनुष्यवाधित्वमिध हेतुघाचित्य मपि प्रातिपदिकविशेषणम् । गवं च हेतुधाचिभ्यो मनुष्यवाधिभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यस्तत आगत इत्यर्थे रुप्यप्रत्ययविधिः । तत प्रागत इत्य. धिकारसचे च तत इत्यपादामपञ्चमी समापि मुख्यं यदपादानं घियक्षितं सद माझं न तु नान्तरीयकम् । अत एव मुघनादागच्छन् मध्ये चमूने स्थित्वा ततो ऽप्यागत इत्येतायता तप्त प्रागत इत्यर्थ मेघ इतिषद घामूल इति तद्धिता न भवति । गर्घ च यः स्यहेतुभूताजन्ममम्यादे. रपादानादागतः यश्चाहतारमनुष्याद देवदतादेरयादानादागतम्सोमय. . भापतिः-५पु.पा.

·। ३०८ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. ४ अधि. . चापि हेतुयाचिने। मनुष्यवाघिनश्च प्रातिपदिकादप्यप्रत्ययविधायकम्यास्य मूषस्य हेतुपञ्चमीचापकतायाः कथमपि न प्रसक्तिः । नन्वस्य सूपस्य हेतुपञ्चमीज्ञापकत्वाभावे ऽपि विभाषा गुणे ऽस्त्रियामिति सूचे योगविभागा- दगुशवचनेभ्यो ऽपि हेतुपञ्चमी भयिष्यतीति चेद् न । योगविभागाऽनपेक्ष. णात् । पुपात्प्रमोदो जायते पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेगनेन्या. दिप्रयोगाणां निमिते ऽप्यन्तरङ्गकारणत्वचापनार्थम् अपादानत्यारोपण निवाहात् । समनन्तरापत्ये ऽपि गोधरूपाध्याहारेण रामा जामदग्न्य इति गोचापत्यविहितप्यज्प्रत्ययदर्शनाद धूमयत्त्वादित्यादिपञ्चमीनिवाहः । हेतु- पञ्चमीसदावे वा कथं तन्निवाहः । न हि धूमवत्त्वं यः कारयां चापकं तु स्यात् । न ज्ञापके पञ्चमीविधानमस्ति । तस्मात् तदशिप्यं संज्ञाप्रमाणत्वाद् लुब्योगाप्रख्यानादिति सूत्रकारप्रयोगाज ज्ञापके पञ्चम्याः साधुत्वम् । कारक- हेतो तु हेताविति सूत्रेण तृतीययेवं भाव्यम् । अस्तु वा कारकहेतापि पञ्चमी । तथापि कारकविभक्तवलीयस्त्वादिहापादानपञ्चम्येव । जनिक - रिति पुचात्प्रमोदो जायतइत्यादिपञ्चमीसंग्रहार्थ प्रकृतिपदं कारणसामान्य- परमिति व्याख्यानमयुक्तं तथा सति कारकइत्यधिकृतस्य पदस्य कार- णसामान्ययाचिनो निद्धारणसतम्यन्तस्यानन्वयनसङ्गात् । न हि कारणानां मध्ये यदुपादानकारणमित्तिवत्कारणानां मध्ये यत्कारणमित्येतदन्वितार्थे भवति । २२६ । १९ कार्यकारणाऽभेदसूचनादिति । न च यथा ऽग्ने यन्मे तनुवा- ऊन तन्मआरोति मन्त्रं यन्मे प्रजायै पशूनामूनं तन्मापूरयेति वावेतदा- हेति तदर्थप्रदर्शकब्राह्मणानुसारेण यजमानस्य स्वस्मिन् प्रजापश्वभेदोपचार- वद् ब्रह्मणः स्वस्मिन् सक्ष्यमाणतेजःप्रभृत्यभेदोपचारः स्यादिति शङ्कनी. यम् । प्रतिज्ञातसर्वविज्ञानोपपादनाथ प्रवृत्ते प्रपञ्चे तथोपचारकल्पनाऽयो. गात् । श्रोतावधारणेति । ननु श्रुतावेवकारार्थ उपादानान्तराभावः कथं साक्षात्यदेन तदशक्तन प्रदर्श्यते । उच्यते । उभयाम्नानादित्येतावति सूच णीये साक्षादिति विशेषणमुभयानानशाक्ये तदनुवादेनान्यः कश्चिदर्थो मुख्यतया प्रतिपाद्यो ऽस्तीत्यवगमयति । कोसाविति विचारणायामेवकार- घटितवाक्यस्यार ह्येषायान्तीत्यदिवदितरव्यवच्छेदप्रधानत्वाटु पादानान्त.

·ब्रह्मणः सकलप्रपञ्चप्रकृतित्वम् । ३०४ राभावो मुख्यतया प्रतिपाद्यो ऽवतिपुते तर्हि विषयवाक्यं ब्रह्मण उपा. दानत्वप्रतिपादकं न भवतीति सूचमपि तावस्थापनार्थं न भवेत् तथा च कथमितश्च प्रकृतिव्रक्षेति भाष्यमित्याशङ्कयाह भाष्यइति । विषयषा. क्यप्रतिपाद्यम्य प्रकृत्यन्तराभावस्य प्रकृतिग्रहणम् उपलक्षणमित्यर्थः । 'प्रकृत्यन्तराभावव्यवस्थापनस्यापि ब्रह्मणः प्रकृतित्वस्थिरीकरणं फलामति फलाभिप्रायेण भाप्यमिति तात्पर्यवर्णने तु नापलक्षणत्वं कल्पनीयम् । यद्वा प्रकृतियहणामुपलक्षामित्यात्मकृति टीकायन्यापेचिलो भाप्यइत्यध्याहारी ऽनेन ग्रन्थेन'दर्शित: । कथं च तद् ब्रह्मणो रूपमिति टीकायन्यं ब्रह्मणि उपादानत्वाभावे तदभेदश्रवणं न घटेतेति व्यतिरेकप्रदर्शनार्यत्वेन योजयः नेय यदीत्यादितदनन्तरग्रन्थम् अन्वयप्रदर्शनार्थत्वेनावतारयति = वा- २२६ वेति। यद्यपि सच्च त्यच्चाभवदित्यभेदेन श्रुतमिति वक्तव्यं तस्येव वाक्यस्य प्राक् प्रकृतत्वात् तथापि वै वाव ब्रह्मणो रूपे इति टीकावाक्येन गरिते द्वे वावेत्यादिवाश्ये पठ्या पृथिव्यादिवाय्वादिरूपयोर्मतीमूर्त. योब्रह्मभेदः प्रतीयतइति शङ्कानिरासाय तस्या अपि न भेदे तात्पर्यम् अथात प्रादेशो नेति नेतीति तदनन्तरवाक्ये ब्रह्मातिरिक्तमू मर्ननिषेधा- दिति दर्शयितुं तद्वाश्यमुपन्यस्तम् । कथं च तद् ब्रह्मणो रूपमिति टीका- यन्यस्य व्यतिरेकप्रदर्शनार्थत्वलाभाय यदि ब्रह्मोपादानं न स्यादिति शेपो ऽध्याहृतः । एषमध्याहारापेक्षव्यतिरेकप्रदर्गक्रवाक्यार्थस्याऽस्फुटस्य गम्यत्वा- द्यतिरेकमुकत्येतद्विहाय व्यतिरेकं सिद्धवत्कृत्येत्युक्तम् । यदि तस्य ब्रह्मा- पादानमित्यन्वयनदर्शनस्यापेक्षितांशमध्याहरति तयेवं रूपं स्यादिति शेप इति । रूपं स्वरूपमभिन्नमिति यावत् । यदि न तस्य ब्रह्मोपादान- मिति केषु चित् टीकाग्रन्येषु नकारयुनाः पाठो दृश्यते तस्मिन्पाटे कथं चेत्याद्युपादानमित्यन्तमेकं वाक्यम् अध्याहारानपेक्षं व्यतिरेकमाषप्रदर्श- नामिति द्रष्टव्यम् । योनिरितीति । पृथियो योनिरोपधिषनस्पतीनामित्यादिप्रसिद्धिः २२५ परिणामिविषयेय दृष्टेति भावः । नासत इति । यदमत सत्सवंदेवासदिति प्या. मप्र.५ पा. ४ म.

·३८० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.पा. ४ अधि.. न स्यानिप्पाद्यत्वं यत् सत् तत्सर्वदा सदिति निप्पत्यर्थप्रवृत्यानर्थक्यम् । ननु नित्यस्य निष्कलस्येति हेतुगर्भनिर्देशाभ्यां सिद्धस्यार्थस्य नित्यत्वाद- नेकदेशत्वादिति पुनः कोर्तन व्यर्थमित्याशड्या सद्विवरयमित्याह हेतुग- भनिर्देशयोरिति । यथाश्रुतमाश्रित्येति । अस्तु परिणामस्तयापि लोकिकपरिणामयदनिर्वचनीयत्वमायातीत्ययं प्रतिपादयतीत्यर्य: । संक्षेप- शारीरके ऽप्येवमुक्तम् प्रतिष्ठिते ऽस्मिन् परिणामवादे स्वयं समायाति विव. नवाद इति । प्रधानानुरोधेनेति । यथा स्वर्गकामकर्तव्यज्योतिष्ठामप्र. करणमध्यपातिनः को हि तद्वेद यदमुप्मिन् लोके ऽस्ति घा न वेति पर- लोफसंदेहयाक्यस्य प्रधानाविरोधाय तदभूतातीकाविध्यपेक्षितवन्तुस्रावन- परतया पामरजनसिद्धमंदेहानुवादकत्यम् सवमिहापि प्रधानप्रतिपाद्यावे. ससिवाविरोधाय तदङ्गभूतप्रपञ्चनिषेधेापयिकतया भ्रान्सजनकल्पितपरिणा. मानुवादकत्वमित्यर्थः । न चेति । यथा सत्यो घटाभावः सत्यं घटं सहते एवमनिवाच्या विकारः स्वात्यन्तामा निर्वाच्यं सहते इत्यन्वयम- खेन सिद्धिः* ॥ २२८ । एतेन सर्व व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ अदृश्यमानाणुनिर्देशादिति न किं चन भगय इत्युक्तरणुवादे सालम्ब- नत्वमिवार्थमदृश्यमानत्यविशेषणम् । अणिन इति सूक्ष्मता चोक्तति । स य एषो ऽणिमेत्यादिसंप्रतिपन्नब्रह्मवाक्येष्विवेति भावः ॥ प्रति श्रीमद्भरद्वाजकुलजलधिकोस्तुभन्त्रीमदतविद्याचार्यश्रीविश्वजिद्याजिनी- रहराजाध्यरिबरमूनारप्पयदीक्षितस्य कृती कल्पतरुथ्याख्याने, परिमले प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाः ॥ संपूर्णश्च समन्वयाख्यः प्रथमो ऽध्यायः ॥ अत्र सप्तमं प्रकृयाधिकरणं पूर्णम् । + अत्राष्टमं सर्वव्याख्यानाधिकरणं पूर्णम् ।

·अथ द्वितीयो ऽध्यायः। २२६ । स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेनान्यस्मृत्यनव- काशदोपप्रसङ्गात् ॥ १ ॥ सर्वज्ञेति । यः सर्वज्ञ इति श्रुत्या ब्रह्मण इय ज्ञानेर्विमतीति अन्या कपिलस्यापि सार्वज्यं प्रसिद्धम् अत: सर्वतभापितत्वं वेदसांख्ययाः सममित्यर्थः । ननु स्मृत्यन्तरेभ्यो निरयकाशत्वेन प्रायल्ये ऽपि श्रुतिभ्य: प्राबल्याभाघात्कथं पूर्वप्रच इत्यवाह पूर्वपक्षमाहेति । घेदं कृत्वा घेदि- रिति पदार्थधर्मक्रमविषयश्रुतितः चुतआचामेदिति स्मृतेः पदार्थविषय- त्वेनेय सावकाशतितो ऽपि निरवकाशत्वेन स्मृतेः प्राबल्यं भवेदतः पूर्व- पक्षो युक्त इत्याशय: । यापहारेणेति । सर्ववेतनरूपस्मृत्योपहारेण तन्मानभूतश्रुतेर- प्यपहारातदनुमानं बाधितविषयमित्यर्थः । तनिमित्तकाशुद्धापनयार्थमा- धमनकरणे ऽपि न वेदवेदिक्रमविरोधः । आचमनस्य शुद्धिद्वारा वेदिकर- याङ्गत्वादङ्गस्य चाव्यवधायकत्वात् । उक्तं हि वार्तिके। घेदं कृत्वा यदा वेदिमकृत्वा चामति दुते । धेदीमेव करोतीति स वकुं शक्यते तदा ॥ वेदिरेव शनाचम्य कुर्बतो विगुणीभवेत् । तामेव सगुणां कतुं शुद्धा न व्यवधास्यते ॥ इति । सत्यपि व्यवधाने प्रौतस्मात सकलपदार्थाय नन्तरमेवानुष्ठानाय क्रमस्य संग्राह्यत्वात पश्चात्संग्राह्यस्य पूर्वप्राप्यनुरोधेन संग्रहौचित्यान विरोधः । तदप्युक्तं वार्तिक । प्राप्नेषु हि पदार्थेषु क्रमः पश्चादयेत्यते । यदा प्राप्नेष्वसौ कृप्तः केन पश्चाद्विरुध्यते । इति । नन्वधिकरणारम्भे तटस्थेनाचिने तदारम्भः सिद्धान्तिना समर्थ- ·३८२ घेटान्तकल्पतरुपरिमले [अ.२ पा. १ अधिः १. नीय: कर्थ पूर्वपती समाधतरत्युक्तिरित्यागका पूर्वपक्षोपपादकत्यसाम्यात् सिद्धान्त्येव पूर्वपक्षिगम्देन लक्षणयोक्त इति व्याचष्टे पूर्वपक्षाति। २२६ 10 पौरुषेयत्वेनेति । ननु वेदस्यार्थचानपूर्वकत्वेन पारुपेयत्वमत्र- त्यसिद्धान्तवक्ष्यमाणयेध युत्या शास्त्रयानित्याधिकरण * निराकृतं कथमिह पुनः पौरुषेयत्वशङ्का एवं ताई सांख्यतन्त्रमप्यपीस्पेयमेय तहकुः कपिलस्य घासुदेवांगत्वेन परब्रह्मरूपतया तस्यापि तन्निःश्वसितत्वाऽविशेपादित्या. शयः । ननु श्रुतीनामपि स्फुटतरत्वं विवक्षितं यथा कथं धन श्रुतित्यना- स्फुटत्वकल्पने फपिलवचसामपि सूपत्वेन शक्यं तत्कल्पनम् अतः स्फुटाऽस्फुटत्वं न वैषम्यम् । अत एंव श्रुतयः कपिलववनेनर्णयार्थास्स त्सापेक्षा इत्यधिकरणानारम्भशङ्कायाः प्रथमसमाधानमापातत इति टीका. यामुक्तम् । अन्यथा हि स्पृष्टोद्गायेदिति श्रुतिरपि सर्ववेनस्मृत्या निर्णया- था तत्सापेवेति कल्पनं प्रसज्येतेत्याशा व्याचष्टे अनन्यपरत्वमिति । पूर्वपत्याशयं निराकरोति सगरपुम्रप्रतप्तुरिति । यत्र वासुदेवांशन वेदि. कार्थो वर्ण्यते तच तस्य सार्वात्म्योपदेष्मृत्वं दृष्टम् अतस्ताविरुद्धार्थोपदे- टुस्ततो ऽन्यत्वं निश्चीयतइति भावः । तदर्थस्मृतिपूर्वकाणीत्यत्रापि बहु- वाहिसमासमाह तेपामिति । तदानुभवपूर्विका इत्यत्र तमाह तासा- मिति । यद्यपि तदर्थस्मृतिपूर्वक्राणीत्यचापि बहुव्रीहिंगर्भबहुव्रीहिरविशि. टस्तथापि तदानुभवपूर्विका इत्यच बहुव्रीहिवयनदर्शनेन तचापि तदुन्नेतुं शक्यमिति लाघवार्थी तदनुक्तिः । कथं चिदित्यर्थ इति । विलम्बेनेत्यर्थ इत्यर्थः । अनेनाग्रिमस्य तावदित्यस्य ततः प्रागेवेति शेयमर्थ इत्यादुक्त २३१ । ३ भवति । दौहित्रस्य कर्मेति । ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् कर्मणि प्यञ् प्र. त्यय इति भावः । अव्यक्तस्योत्पत्ती स्मृति प्रदर्श्य तल्लये स्मृत्यन्तरप्रद- शनातस्य प्रलये नाशो ऽभ्युपगत इति प्रतिभाति तथा ऽभ्युपगमो न युक्तः तस्य जानेकनिवर्त्यत्वाभ्युपगमादित्याशङ्का व्याचप्टे ज्ञानात्मली- यतइति । अव्यक्तोत्पत्तिस्मृतिस्तु भूतसूक्ष्मोत्पत्तिविषया । एवं च यद्यपि लयस्मृतिरपि तद्विपया योजयितुं शक्या मूलकारणविषयत्वे ऽपि प्रलये मूदमावस्थापतिविषा योजयितुं शक्या तथापि स्यमते मूलकारणमविद्या. ध्यासमू अ. १ पा. १.३ ·स्मृत्यधिकरणम् । रूपमिति विभापयितुं ज्ञानादित्यध्याहृतम् । ऋ. प्रसूतमित्यादिमन्ताई. स्थायमर्यः । अग्रे सगादी स्वस्मात्प्रसूतर्षि कपिलं कनकवर्ण हिरण्यगर्भ ज्ञानेनाप्रकरणे: विर्ति प्रर्य सफलवेदार्थविद्भवत्वित्यनुग्रहकटाक्षेण जायमानावस्थायामेव पश्यति चेति यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व या वे वेदाश्च प्रहियोति तस्मै हिरण्यगर्भ पश्यति नायमानमित्यादिमन्त्रान्तरेकार्थ्यात् । अव बिभर्तीत्येतद् भृधातोः पोषणमर्थमादाय व्याचष्टे पूरयतीति । मन्त्रगतयच्छटप्रतिनिर्देशकतच्छन्दघटितं वाम्यं दर्शयति यः स २३१ सर्वेपामात्मेति । यद्यपि यो योनि योनिमधितिप्रत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च मवा इति पूर्वार्द्धयुक्ते ऽस्मिन् मन्त्र नास्तीदं वाक्यं नापि पूर्वेत. रमन्त्रयारस्ति तयोः विद्याविद्ये ईशते यस्तु से ऽन्य इति सर्वाधिपत्वं कुरुते महात्मेति च विधेयान्तरपरन्वात् तथापि पुरुष स्वेदं सर्व त्वं स्त्री त्वं पुमानसीत्यादितचत्यमन्तान्तरप्रतिपन्नार्थ इह विधेयत्वेन गृहीतः । तदहणं च सात्म्यिातिपादनप्रधानायामस्यां खेताश्वतरोपनिषदि न भेदनिष्ठसा. त्यसन्तकर्तृमहिमप्रतिपादनस्य प्रसक्तिरम्तीति तेनापि हेतुना मन्त्रस्य तद्विषयत्वनिराकरणाय सांख्यकर्तृविषयत्वे ऽपि तेन तस्य वेदार्थजानवत्व. माघ सिध्यति न तुक् चिदपि विषये ऽस्य भ्रमा विप्रलम्भश्च नास्तीत्ये. तदपि । मनास्तु यद्वे किं चेति वीप्साशब्देन भेषजत्वोत्या च तदुक्तेः सर्व. चाप्यर्थे तदुभयगहित्य सिध्यतीत्यपि विशेपो द्रष्टव्यः । यजुर्वेदे यो ब्रह्म- वर्चमकामः स्यात्तस्माएतं सोमारौद्रं च निर्वपदिति ब्रह्मवर्चसकामस्येष्टि विधाय भाज्यं प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्ते इत्यन्तेन तस्य प्रत्येकं ब्रह्मवर्चसाप- योगार्थसहितं वैशे पकमङ्गकलापं विधाय यावदेव ब्रह्मवर्चसं तत्सर्व करी- तीति फलार्थवादानन्तरम् अतिब्रह्मवर्चसं क्रियतइत्याहुरीश्वरो दुश्चमी भवतीत्येवंरूपेष्ट्यनुष्ठानेनातिब्रह्मवर्चसं क्रियते तेन यजमानः वित्री भवितुं प्रभवतीत्येवं फलमेव पुनर्दोषरूपं संकीर्त्य तत्परिहारार्थ मानवीची धाय्ये कुर्यादिति मनुना दृष्टे ऋचावग्निं वः पूर्व्यङ्गिरा देवमीडे वसूनामित्यादीनां परणाम स्टचां मध्ये ये के चिट्वे रची सामिधेनीमध्ये धाय्यारूपेण योजये. दिति विधाय कय मानवीभ्याम्भ्यां श्वित्रपरिहार इत्याकाडायां यदे कि च मनुरषदत्तद्वेषजं भेषजमेवास्म फरोतीत्यर्थवादेन तत्संघटनं कृतम् ।

·B८४ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२ पा.१ अधि. २-३ धमंघका मनुना यन्मन्त्रजातं दृष्टं सत्सघं भेपनं भवतीति तदिदमघोदा. पृतम् । ननु यद्वे किं चेति वचनं न स्यायम्भुयमनूक्तीनां भेपनत्योक्तिपरं किं तु समष्टिमनोऽभिमानिहिरण्यगर्भोक्तीनाम् । तेतिरीयशाप्तायां हि मान- घोचो धाय्ये कुर्यादिति घिधिपायादरूपम् इदं वचनं श्रूयते । अषा- नद्यमाने ऋचा न मनाः प्रकाशिके किं तु मनमः । देवानां यन्मन* इति ह्यनूद्यमानयोः ऋचाः श्रूयते अतो मानधी इत्यच समष्टिमनोभिमानित्वध. मैण हिरण्यगर्भः प्रकृत्यशेनोक्त इति म ण्य यद्वे किं चेति पाक्ये ऽपि मनुशब्दोक्तो भरितुमाइतीति चेद् यद्येवं किं चिदिष्टिविकृतो मनाः वः सा.मधेन्यो भवन्तीति विधिशेपमया श्रुतं मनु यत्किं चिदवटत्तद्वेषज. मिति घचनमुदाहरणमस्तु । न हि तप मन:प्रकाशिका ऋचा विनियु. ज्यन्ते किं तु मानससूक्तगता एय तप रूठिभम्काभायात् । अत एव तन्त्रवार्तिके मनूक्तीनां भेषजतायामिदमेव घचनमुदाहृतम् । भाप्ये यद्वै किं घेत्युदाहरणमनादरेण । सर्वज्ञत्वादिभिरिति । ननु सर्वचत्वादिय- २११ । २५ धनाद् ममान्तरात्मेत्यादिकमन्तया मविषयं स्यान्न तु जीयेश्यविपमिति चेन्न । बहवः पुरुपा ब्रह्मन्नित्यादिना प्रश्नोतरत्वेन जीवधिपयत्यावश्यमा. वात् परमेश्वर एक सय जीवभावेन सर्वशरीरेषु धर्ततइति एतदृष्ट्या परमे. श्वरगुणवर्णनस्याप्यविरोधात्।। एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ योगस्वरूपतत्साधनेत्यादिटीकायन्यं व्याचष्टे एपामिति । श्रुता सांख्ययोगशब्दाभ्यामिति । भन्विर यायत्तिापातम्याकिङ्कप- रिहारी साध्ययोगसाधारणो कथं योगमाविषयत्व तयोरुतम् । उच्य. ते। कपिलमित्तियदिदं श्रुतिसामान्यमावमिति पूर्वाधिकरणण्वोक्तप्रायम् अतो नेदं लिङ्गमधिकशङ्काबीज किं तु योगशास्त्रे योगनिरूपणं खेताश्व- तरोपनिषदाद्युपदिष्टयोगप्रपञ्चनरूपमिति प्रत्यक्ष युतिमूलत्वमधिकशङ्काबीज तस्मिन्नंशे तस्य प्रामाण्ये ऽपि न तात्याविषये स्वतन्तप्रधानादी प्रामा- ण्यम् अतो न तेन स्वतन्त्रप्रधानादिसिद्धिरिति तत्परिहारः ॥ * देवानां य इन्मन इति शोधितं ५ पुः। + अत्र प्रथम स्मृधिकरणे पूर्णम् । प्रति १ पु. पा. $ सांख्यशब्दयोगेति २ पु पा.। । अत्र हितोय योगप्रयुक्तधिकरणं पूर्णम् ।

·विलक्षणत्वाधिकरणम् । ३६५ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ २३२ भचेतनप्रकृतिकमिति । ननु अविद्याप्रकृतिकत्वेन सिद्धसाधनं चेतनप्रकृतिकं न भवतीत्यर्थकल्पने मिढान्तिमते दृष्टान्ते साध्यवेकल्य हेतुविशेषणे वेपथ्ये घेति पेट् उच्यते । कार्यद्रव्यं चेतनप्रकृतिकं न भवति द्रव्यत्वादात्माविद्यावदित्यनुमानमत्र विषक्षितम् । कार्यद्रव्यमाषपक्षीकरण- ज्ञापनाय हेतुविशेषणम् । घटस्यापि पतीकरणान तप साध्यवेकल्यशङ्का । घटयतीति घटः घटेगर्यन्तात्पचाद्यच । गेरनिटीति णिलोप: । अघटित- संघटनापटीयो ऽजानं तद्वदित्यर्थः । भाष्यटीकयोः प्रत्युदाहरणसंगतिरयि- मटीकाया * प्रदर्शितेति तात्पर्यमुक्ता स्वयमस्याधिकरणस्य दृष्टान्तसंगति- माह वेदेति । प्रत्यक्षमेति । स्वदृष्टलिङ्गकस्य स्थविशेषतादृष्टानुमानस्य प्रत्यक्षदतिविश्वसनीयत्वात्प्राय: प्रत्यवमिदमिति संभावनाविषयता भवतीत्ययः । अनुप्रयो वेदः तद्गम्यमानुअविकम् । सुखाद्यात्मत्वं सुख- दुःखमाहात्मत्वा तद् उच्चायचविशेषणे नानेकप्रकारत्वयाचिना सातिशयत्वा. दिसूचनेन दर्शितम् । तदयाचपृइति । लोकतो ऽनवगम्यमानस्य चेतनप्र- कृतिकत्वस्य केवलश्रुतार्थापन्या कल्पनायामवेतनत्वप्रतिपदकशब्दविरो- घस्य टूपणतयोद्भावनसामाल्लोकानुभवसमावे श्रुतापलेस्सद्विरोधा न दूपणं किं तु प्रत्यतश्रुतिरेव चैतन्यानभिव्यक्तिपरतया व्याख्येया भवेदिति सचितं भाष्ये तद्विषयोतीत्यर्थः । आर्थत्वे उपाडूलकापेक्षा सदेव नेत्याहेति । ननु प्रार्थत्वमि- २३३ । हापि तुल्यमेव भूतेन्द्रियार्णा वक्तृत्वविदितृत्वान्यथानुपपंत्या चैतन्यस्य कल्प्यत्वाट् देवतात्वत्य मनुष्यत्वादिवचैतन्यव्याप्तजातिविशेषतया तस्य तदनुमेयत्वाच्च । न चेक्षतिश्रवणं चैतन्य प्रवणमेवेति वाच्यम् । ईक्षत्यधि- करणे तस्य भाक्तत्वेनोक्तत्वात । प्रलये सुघुमानां चेतनानामपञ्चीकृतभूत. दृष्टिसमये चैतन्योदयाभावेन तस्य तदभिमानिदेवतेक्षणपरत्वस्यायुक्ततया भाक्तत्वावश्यम्भावान्चेति चेटुच्यते । श्रुतवेतनप्रकृतिकवनिर्वाहाय भूते. . • अग्रिमपेटिकाया इति २-५ पु. पा.। व्या. मु. ९पा. १५.५। २५ + मुखमाहात्मत्यमिति २ पु. पर। इ भाक्तस्यादिति २ पु. पा.।

·२३३ । ३८६ चेदान्तफल्परारुपरिमले [.२ पा. १ अधि. ३ न्द्रियाणां घेरानत्यमेयाभ्युपगम्यतइति शहायन्ये तेजःप्रभृतीषणस्य मुख्य- स्वमेय संभयतीतीशत्यधिकरणक्तभाक्तन्याक्षेपेणाप शहा सदभात्तत्योपाद- लकतया । मृद प्रयोदित्यायुदाहरणम् । नु तेनादिगम्टामा दधिष्ठातरि परमेश्वरे गतिरेय भाप्यटीकोरभिमना ऽस्तु फिमिति लावणिकत्यमुक्त मित्याशङ्कगह तदिदमुक्तं कथं चिदिति । संक्षणस्य मुख्यत्वे कथं चिदि- त्येतनान्येति परमेश्वरस्य मुत्येक्षणमदायादराम्सदीयेक्षणस्य मुख्यत्वे तेज. पादिशब्दानाममुख्यत्यमायातीत्यरात्सपनार्थमिति लाघधिकत्यमेव तेषां' मूलाभिमतमिति भाषः । पक्षे एवेति । घ्यतिरफितुष्यावृत्यर्थ साध्यासाधाविशेषणम् । ननु विशेषव्यायपेक्षायामसाधारण्ये ऽपि जगचेतनप्रकृतिक न भवति चेतनविशेषगुणानुगतिरहितत्याद यद्यद्विशेषगुणानुगतिरहितं न ततत्प्रक- तिकं यथा सुवर्णयिशेपगुणानुगतिरहितं पटादि न मुवर्णप्रकृतिक्रमिति सामान्यव्यायपधायां नासाधारण्यम् । न घ सामान्यव्याप्रियतभ्यामननु- गता मानुमानोपयोगिनीति शङ्कनीयम् । यो यस्य यन्यस्य प्रणेता स तस्मादधिक्रविषयच्चानयानित्येवमादिरूपाया: सामान्यव्याप्तः सिद्धान्तिना ऽप्यनुमानाङ्गतया प्रागीकृतत्यात् । प्राचार्यरधिकरणारम्भे प्रदर्शितस्य विशेषव्याप्रिमूलकस्येवानुमानस्यामाधारण्यगवारहितत्याचेति चेदुच्यते । यतद्भ्यामननुगता सामान्यव्यानिन स्यतन्त्रा ऽनुमानाङ्गम । ईश्वरो घेदा.' धिकद्रष्टेत्याद्यनुमानं बुद्धिसंघादेन श्रुत्यवगतमावस्यदृढीकरणार्थ न स्वय. मेघ कस्य चिदर्थस्य साधनार्थमिति ताननुगतापि सामान्यव्यानिरूपन्य- स्यते । तदभावे ऽपि हि यथा सोम्येकेन मृत्यियडेनेत्यादी दृष्टान्तोपन्यासमा पेण बुद्धिसंवादो जायते । आचार्य: प्रदर्शितमप्यनुमानमप्रयोजकत्वपरिहा- राय यदि चेतनप्रकृतिकं स्यात्तद्विशेष गुणानुगतिमत्स्यादिति तर्कमपेक्षमाणं सन्मूलभूतां सामान्यव्याग्निमुपजीयतीति तदपि नावतिष्ठते किं त्वापाततो ऽननुगतसामान्यव्याप्यनपेक्षमिव भासमानं पूर्वपक्षावलम्बनमस्त्वित्पशयेन नविलक्षणत्वादिति सौरानुमाने स्पष्ट विद्यमाने ऽप्यनुमानान्तरमाचार्यस- .. • पामिति १ पु. पा.। + हिं शंति ९पुः।

·३०० जगता ब्रह्माकृतिकत्यम् । पन्यस्त सतु महाश्चायं पारिणामिकः स्वभावविप्रका: पुरुषादीनां केशन- खादीनां च रूपादिभेदादिति भाप्योदावितव्यभिचारेणेव तर्कमलसामान्य- ध्यागेरपि शेथिल्यापादनाद दूषितमिति तट्टपणे फलान्तरमाचार्य कृतम् । मनु प्रमाणविषयविवेचकतयेत्ययुक्त श्रुत्येव प्रमाशमूर्द्धन्यया तद्वि- षयविवेकसि रित्याशङ्कर व्याचष्टे वचनयुक्त्याभासनिरासेनेति । पापा २३३ सतस्तद्विरोधित्वेन भासमानानां युस्याभासानां चानुसधाने संजातस्य चित्तक्षोभस्यापनयनेन श्रुतिविषयदायापादनं सद्विवेचनमित्यर्थः । ननु पूर्वपक्ष्यपन्यस्तेषु तर्कमलाक्षेपहेतुषु ब्रह्मणः सिद्धरूपत्वेन पृथिव्यादिसाम्यं मननरूपतकादरण चेति हेतुद्वयमेव परिहृतं न तु निरवकाशचप्रधानप्र- त्यापत्तिहेतुवघमिति चेत् । उच्यते । ब्रह्मणे: सिद्धरूपत्वे ऽपि श्रुत्यनुग्रा. हकतोदरणे ऽपि स्वतन्त्रानुमानविषयत्व नास्तीति प्रसाधिते शब्दसाध- नाक्षमस्य चक्षुषस्तवाधनइव* ब्रह्मसाधनाक्षमस्यानुमानस्य तद्वाधने सामर्थ्य भाष: फलितो भवतीत्युपले क्षरतेच्ययस्येव तच कुण्ठीभवते। ऽनुमा- नम्य श्रुतितः प्राबल्यहेतुकथनमस्थानविजृम्भितमिति स्वत एव सिद्धेस्त- रायमाहत्य न टूषितम् । न ह्यचेतनस्येत्यादिग्रन्यं व्याच अचेतनस्य जगत्कारणस्येति । नवचेतनाच्चेसनस्य बादलविशेषगुणादनुतविशेषगुणस्याप्युत्पत्तिर्न सभवतीति घेद न । काठच्चालाभाण्डतिगनवारिस्थतेजसो दीपापाग्नेश्वोत्पत्तिद- र्शनात्तचोद्धृतरूपायवान्तरकल्पने गौरयात् । घटः प्रकाशतइत्यनुभवदर्शने- न घटादिषु चेतन्यमुद्भूतमित्यपि कल्पनापपतेश्च । कस्य चित्प्रकाशते कस्य चिन्न प्रकाशतइति व्यवहारस्तु घेचात्यरो ऽयं न मेगादिति व्यवहारवटु- पपद्यते परत्वपञ्चमन्यस्यापि सप्रतियोगिकगुणत्वकल्पनापपतः । न तवेति ।।। माकार्यघादिनस्साध शरावादिष्टान्ते ऽप्युक्तदोषापतिस्तुल्पति भाषः । कार- णानुवृत्येति । न तु कार्यरूपानुन्या ऽतो भाभयचाप्युक्तदोषापत्तिरिति माघ । ननु जायत्प्रपञ्चदोपेणेष स्यमपञ्चदेोयेणापि ब्रह्मणो रूपणमापा- दामेश कामरूपणे दृष्टान्तीक्रियतइत्यारावर जीने सदरूपणस्यानुभयसिद्ध- पुति । पु पा। + मामात पुपा ।

·३८८ वेदान्तफल्पतरूपरिमले [. २ पा. १ अधिः । तया जीवो ऽघ दृष्टान्तो विक्षित इति व्याख्यातमित्याह अतो न साध्यसमत्वमित्यर्थ इति । यो ऽन्यपात्मन इत्यपान्यवेत्येतत्प्रथ- मार्थे ऽन्यच भूताच्च भव्याचेतियत् । सिद्धमर्थमाह प्रात्मव्यतिरेकेणेति ॥ २३४ । १३ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२ ॥ अतिदेशस्येति । स्मृतेर्मलाभावे ऽपि तर्कस्य व्यायादिमूलसत्या- सद्विरोधेन समन्वयः सङ्कोचनीय इति पूर्वाधिकरयोन प्रत्युदाहरणसंगतिरि- त्यर्थः । तेन दृष्टान्तसंगतिमपि दर्शयन्नतिदेशाधिकरणस्याभ्यधिकाशङ्कामाह यथा हीति । इयमारम्भणेति । न कार्य कारणाऽभिन्नं नापि तदिन्नं सत्यं कि त्वनिर्वचनीयमित्युपपादयितुमारम्भयाधिकरण कार्यकारणभेद शङ्का निरसनीया इह तु भेदगर्भकार्यकारणभावे प्रत्यक्षत्वाऽप्रत्यक्षत्वाघसेय. सत्त्वाऽसन्यविरोधाभ्यां तन्निरसनमभ्युच्चयमावमित्यर्थः । असदकरणादित्यादीति । असदकरणादुपादानग्रहणात्सर्वसंभषाभावात् । शत्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च कार्यस्य ॥ इति सांख्यानां सत्कार्यवादप्रधानश्लोकः । अस्यार्थः । कार्य कारण- व्यापारात्प्रागपि सदेव नीलरूपस्य पीतभावेनेवाऽसतः सत्त्वेन कर्तुमशक्य- त्वात् । उपादानग्रहणाच्च प्रागपि सदेव कार्यम् । उपादानानि कारणानि तेषा कार्येण ग्रहणात् कारणे: कार्यस्य संबन्धादिति यावत् । कारणसंबद्धं हि कार्य भवद् भवेत् । कारणाऽसंबटुमेव कार्यमुत्पद्यतामिति चेद न । सर्वसभवाभावात् । असबदस्य कार्यत्वे हि असबद्धत्वाविशेषात्सर्व कार्य सर्वस्मात्समवेद न चेतदस्ति । असबद्धमपि कारण तदेव करोति यच शक्तमिति चेद् न । शक्तस्य शक्यकरणात । शक्तमपि हि कार्य शक्य करोति नाशक्यम् । अव्यवस्थातादवस्थ्यात् । शक्यं करोति चेत्कयमसति शक्तिविषयतारुपा शक्यता कार्यस्य कारणात्मत्वादपि कार्य सदेव । तस्य कार- णात्मत्व च घटशरावादिक पूर्वा मृत्कूट ग्यासीदित्यनुभवेन गुरुत्वद्वैगु. - - * अत्र तृतीय विलतणत्वाधिकरण पूर्णम । + घ्या. मु. अ. २ पा १ पृ. १४ । * भायाच्च मत्कार्यमिति साख्यकारिकापाठ.। ६ असबन्धाऽविशेषार्दाित पु पा. ।

·शिष्टापरियहाधिकरणम् । ण्यानुपलम्भादियुस्या चेति। (ननु पृथुबुनोदराटिसंस्थानविशेषाणां सदातन. त्वे ऽपि कदा चित्प्रत्यतत्वं कदा चित्परोक्षत्वं च पटकाडादिपरिणाहा. नामिवांविभावतिरोभाधाभ्यामुपपद्यते)* । न हि पटकूमाङ्गादिपरिणाहानां संकोचनावस्थायामप्रत्यक्षत्वमनुत्पत्त्या माशेन वा किं तु तिरोधानेन । सतश्च तेषां विकाशव्यापारणेव दण्डचनादिव्यापारण पृथुबुधोदरादीनामभि- व्यक्तौ प्रत्यक्षता अभिव्यक्तिश्च ततिरोधायकपिण्डावस्थोपमर्दः । मुद्गरपा- तेन घटावस्थोपमर्द इति कपालावस्थाभिव्यक्तिः । कपालानि चूर्णाकृत्य जलमृदन्तरसंयोजनमर्दनादिभिमार्दवं प्रापय्य दण्डचक्रादिव्यापारण तिरो- हिताया घटावस्थायाः युनरभिव्यक्तिः । एवं पटावस्थायां दाहेन निरोहि. तायां तदस्मनां चितितलपतितानां तत्तितिप्ररूटकापीमतरुफुमुमफलप- रिणतो क्रमेण तिरोहिताया: पटावस्थायाः पुनरभिव्यक्तिरिति। अयस्थानामपि सदातनत्वे प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वव्यवस्थायां न क्वचिदनुपपतिरिति चेट् एवं द्रव्यतदवस्थाविशेषाणां सदातनत्वसमर्थने ऽपि तदाविभावतिरोभावी प्राग- सन्तो आगन्तुकावेवाभ्युपगन्तव्यो। तयोरपि सदातनत्वे घटावस्थायां कदा चित्प्रत्यक्षत्वं कदा चित्परोक्षत्वमिति व्यवस्थाऽनुपपत्तेस्ततश्च तयारस- दकरणादिहेतूनां प्रतिहतेः । तदेव घटादिद्रव्याणां तदाकारविशेषाणां घागन्तुझत्वमभ्युपगन्तुं युक्तम् । इदानों मृत्यिण्ड गवास्ति घटो नास्तीत्या- दिव्यवहारदर्शनात् कारणचक्रव्यापारानन्तरमिदानों घट श्रासीदित्यादिव्यध- हारदर्शनाच पटपरिणाह इदानीमभिव्यक्त आसीत् प्राक् तिरोहित पासीदि- त्यादिवदाविभावतिरोभावव्यवहाराभावाच्च। शेपमारम्भणाधिकरण वक्ष्यते । प्रकृती हि द्वादशाहे इति। नन्वहर्गणानां प्रकृतो समूहे द्वादशाहे २३! पयायां पयाणामन्हांचिरस्तोमकत्वादिक नास्तिा सत्यं यचास्ति तटुपलक्षण- मेतता तद्यथा कचिदेकानपञ्चागदावविशेपे भूयते अतिरावो नव चियुद्धन्त्यहा. नि नघ पञ्चदशन्यहानि नव सादगान्यहानि नकोयंशान्यहानि द्वादशाहस्य दशाहस्य दशाहानि महाव्रतं चातिगपश्चेति । निश्चितार्थैरिति । यद्यपि - । सतन्मध्यस्यो पन्धों नास्ति पु। पटाययस्यायामिति पु. पा.। " fruठी नाति-५ पु. ! + मा चिटिति पु. पा. । ध्या. भू.प्र.पा. १.४ ·३६० घेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. १ अधि ४-६ पिवृदादिशब्दाः स्तोत्रीयाणामृघां नवसंत्यादिधाचिनो नाहाधिनः तथापि तेषामन्यच लक्षणाया ह:परत्वं दृष्टमित्येतायता सादर्थ्यनिश्चयोक्तिः । ननु तेषां संवत्सरपरस्वमपि पयस्त्रिवृतः संवत्सरास्वयः पञ्चदशा इत्यादिद्वादशवार्षिकमधोत्पत्तिधाश्यपु नघ चितः संवत्सरा नष पञ्चदया इत्यादिष्विंशत्संवत्सरसोत्पत्तियाक्येषु च दृष्ट न च तेषु संपत्सरशन्द- स्यार्थानवधारणमस्ति संवत्सरसपाणां प्रकृतिभूते गवामयने चत्वारो ऽभि- मशः पडद सकः पृष्ठयः पडहः समास इति विशति अहस्सु मासत्वोक्ति. लिङ्गाद यावत्यश्चतुविशाक्थ्यस्य स्तोत्रीयासावत्यः संवत्सरस्य रात्रय पति संवत्सरराचीणां पानाचियत्संख्यामचतुधिशाक्थ्यस्सोचीयाभिः सम- संख्यत्वोक्तिलिङ्गात्सोरो मासो घिवाहादो यज्ञादीमावनः स्मृत इति स्मरणाच सावनपरत्वावधारणेनानुष्ठानपर्यन्तत्वदर्शनात् । तथापि मुल्यवृत्त्येव सावन- २३५ । १६ संवत्सरपरत्वमुपपपादयितुं शक्यमति प्रयास्वरसादा पोषधादिसिद्धि- कल्पनापीति । सहस्रसंवत्सरजीयनोपायभूतमोपधादिकं व चित्प्रामाणिक- शास्त्रे दृष्टं ऋम नास्ति येन सहस्रसंवत्सराऽयुरथितया स्वत एवोषधादि- सिद्धानामधिकार इति विध्याक्षेपगौरवं परिहियेत किंतु सहस्रसंवत्सरविधि- बलादेव तथाभूतमोपधादिकमस्तीति फल्पनीयम् । न च तथा कल्पनया ऽप्यधिकारनिर्वाहः । सामान्यतः कल्पतस्याप्योपधादेरिदन्तया परिक्षा. नाभावेन तत्सेवया तावदायु:संपादनाभावात् । न ह्यग्निसंवर्द्धनं स्वरव. प्रसादनं चलीपलितनाशनमित्यादिरसायनानामिव तावदायु:संपादकस्य रमायनस्यदन्तया परिज्ञान कथमपि लब्धं शक्यम् । तावदायुषां गन्धवी. दीनामधिकाराश्रयणे ऽपि* तेषां ब्राहाण्यादिक तदभावेऽप्यग्निसंपानम् अग्न्यः भावे ऽपि क्रत्वनुष्ठानं वा कल्पनीयमिति विध्याक्षेपगारवमपरिहार्यमतस्त- परिहाराय पञ्चपञ्चाशत इति सख्यावाधिशब्दस्य संवत्सरा इति कालवा- चिशब्दस्य वा लक्षणीयत्वेन वाक्याथै वक्तव्ये संख्याशब्दस्य व्यवस्थितार्थ- त्वात् संवत्सरशब्दस्यापाततो ऽनेकार्थतया प्रचलदवस्यत्वादहरेष संवत्सर इत्यहनि दृष्टप्रयोगत्याच्च अहर्लक्षणत्वमभ्युपेत्य वाक्यार्थी नितव्य रति भावः । • अषणे पोति पु. पा.।

·भोकापत्यधिकरणम् । भारम्भणाधिकरणम् । ३६१ दृवीकारेति । यद्यारम्भणाधिकरणे स्फुटीरिप्यमाणं विवर्तवाद प्रच्छाद्य समनन्तरमेळापत्यधिकरणावलम्बन परिणामषादमाश्रित्य पर- माणुवाददूषणं वक्तव्यं तदोपादानोपादेययोरल्पाधिकपरिमाणत्वनियमस्य प्रचितपरिमाण लपिण्डाद्यारव्धेषु पिचुप्रभृतिषु व्यभिचार उद्धावनीयः । मेस- सर्यपयोरनन्तावयवारब्धत्याविशेषे ऽपिसदानन्त्य धारेवातीतबकल्पानन्त्य- योरिव विशेषोपपादनेन तुल्यपरिमाणमङ्ग निरस्य चोदीयार्थान्तरकन्यनाप- तिप्रसङ्गेन च परमाणु कारयवाद। दूपणीय:* ॥ भात्तापत्तरविभागश्चेत्स्याल्लाकवत् ॥ १३ ॥ ननु केवलागमगम्यब्रह्मविषयत्वं साधकस्येव बाधकस्यापितर्कस्य न संभवतीति शङ्काया मन्त्रार्थवाददृष्टान्तेन परिहारो न संभवति मन्त्रार्थवा- दयामानान्सरगम्यविषययोरेव मानान्तरयाधेनान्यथानयनाङ्गीकारादित्या- ঘাস্বাবি মানানসযথামানৗময় নয়াসিনা धाधः शवामाइति तात्पर्यमाह तर्हि जगढ़ेद इति । एतदनुसारेण प्रवृ. नवर्तमानयदा व्याख्यातुमयं यन्यः । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ २३६ लोकिकप्रमाणानां तत्त्वावेदकत्वाच्याघनरूयो विशेपो ऽवाभिधित्सितः फुत्ता ऽवसीयतइत्याकाडायां सोपपदेन तद्विषयमिथ्यात्वप्रतिपादनादित्याह तदनन्पत्वपदेनेति । ननु सौचपदाढलवति विषयवाक्ये पूर्वाधिकरणव्यय- स्थापितभेदाभेदानुगुणदृष्टान्तपादानातदृढीकरणे तात्पर्य फुतो मावसी. ঘনমি ষ্ট্রাননে সনিাম্বাননে যানি স্বনা विति । तत्त्वज्ञानं चेतीति । तत्वस्यावाधितरूपस्य ज्ञानमित्यर्थः । तथा दन्तया प्रतीयमानस्य भुजगस्य रविदमंग इय सतया प्रतीयमान. स्य विश्वस्याधिष्ठानपदंशस्तत्त्वमिति सदूपे तस्मिन् विज्ञाले विश्वमारोपित सततदेशेषिकरुपेयाऽचातमपि तन्यता ज्ञातं तज्ज्ञानेनेय विषयोकृतं भवतीत्यर्थः । एतेनासाधारणं स्यरूपं धी वा सत्यं न तु भ्रमाधिष्ठानम् । •पर धतु शिष्टापरिपहाधिकरणं पूर्ण । पर पसभाकापायधिकरणं म ।

·BER घेदान्तकल्पतरुपरिमले [ २ पा.१ अधि.६ तथा सति सदंशस्तत्त्वमिति ब्रह्मशुत्याधिष्ठानस्यानन्दशुक्तित्वादेरतत्त्व प्रसङ्गादिति निरस्तम् । स्वरूपं धमी घा बाध्यो तत्वमित्यबाधितत्वविशेष. णावश्यंभावे सत्यसाधारणविशेषणवेयात् । नष्टशब्दो यद्यपि प्रयोगमायो ध्वस्से प्रसिद्धस्तथापि दृष्टनष्टस्वरूपत्वादिति हेताय॑तिरेकव्यामिप्रदर्शनपरे तथा होत्यादिटीकायन्ये विविधपरिच्छेदराहित्यस्य वस्तुसत्त्वरूपसाध्याभा• घव्यापकत्वाप्रदर्शनात विविधपरिच्छेदो ऽत्र हेतुर्विधक्षितो न तु कालपरि- च्छेदमाचम् । न च विविधोपादानवेयर्थ्यम् । ध्वंसात्यन्ताभाधान्योन्याभाध. प्रतियोगित्वरूपहेतुश्यपरत्वोपपत्ते: । प्रभावत्वेन सर्वक्रोडीकरणेनाभावप्रति. योगित्वरूपैकहेतुपरत्वोपपत्तेश्च । न च ब्रह्माणि व्यभिचारः । स्वान्यूनस. नाकत्येनाभावविशेषणादित्यभिप्रेत्य विविधसंयह नश प्रदर्शने इति धात्वर्थकथनानुसारेण समभिव्याहृतदृष्टप्रतिद्वन्द्विविपयतीचित्यानुसारेण च २३६ । १९ नष्टशब्दं व्याचष्टे अमित्यर्थ इति । एवं च कालान्तरदेशान्तरवर्तितया यस्त्वन्तरतादात्म्येन चादृष्टत्वोत्या तत्तदर्थाभावाक्षेपात कालपरिच्छिन्नत्या. दिहेतुलाभः । नन्वेवं सति नष्टपदेनेव हेतुलाभात् किं दृष्टयहणेनेत्याशङ्का ध्वंसकालाद्यवच्छिन्नः सत्त्वाभाव इह साध्यते स दृष्ट एवेति भ्रान्तशङ्कावार णार्थ प्रतीतिकालादिसाधारण: सत्त्वाभावः साध्य इति साध्यशरीरजाप. नार्थ तदित्याह प्रतीतिसमये इति । क्वचिददृष्टमित्यर्थ इति स्थाने अनित्यमित्यर्थ इति पाठस्तु नष्टशब्दस्य ध्वस्ते प्रसिद्धिप्राचुर्यमश्रित्य' । अस्मिन् पक्षे कालपरिच्छेदमाघस्य हेतुत्वाद् ब्रह्मणि व्यतिरेकोनिप्रद- शनपरे टीकापन्थे न हसा कदा चिल्क चित्कथं चिद्धा ऽस्तीति देशव- स्तुपरिच्छेदयोरप्यभावकथनं कालपरिच्छेदाभावे दृष्टान्तार्थमिति योज्यम् टीकाया ये हि दृष्टस्वरूपा इत्यनेन विवक्षितस्यानुमानस्य प्राथमिकतथा. हियन्येन व्यतिरेकव्याप्तिः प्रदर्शिता तस्येव विपक्षबाधक देतीयोकतथा- हिग्रन्येनाच्यतइति निष्कृष्य तदनुमानप्रदर्शनपूर्वकमवतारयति विमत- मिति । सावधिकत्वादिति । पूर्वोक्तरीत्या विविधावधिमत्वादनित्यत्वा- दिति या ऽर्थः । सावधिकसत्त्वादिति पाठे सावधिकस्थितिकत्वादित्यर्थ- मादायोक्तार्थएव पर्यवसानं द्रष्टव्यम् । अन्यथा कदा चित्सत्त्वमङ्गीकृत्य तेने कालिकसत्त्वाभाषसाधने विरोधात् । 1 ·विश्वस्य सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वम् । ३६३ टीकायामाद्यविकल्पद्वयं सत्त्वासत्वोभयविषयमुपन्यस्याथान्तरत्वा- दिविकल्पद्वयमसत्व मात्रविषयमुपन्यस्तं तत् स्वयं सत्त्वेनासत्वेन चानि. वंचनीयत्वा भावसिवायें सत्त्वे ऽप्यतिदिशति असत्ववदित्यादिना । २३० ननु सत्त्वं भावधर्मः असत्त्वं त्वभावरूपमर्थान्तरमित्यभ्युपगमे नास्ति दोषः । न चाकिचित्करतायामर्थान्तरस्य विरोश्चित्वानुफ्पत्तिस्तम्य प्रति- योगिन्यकिचित्करत्वे ऽपि स्वभावादेव प्रतियोगिप्रतिक्षेषरूपविरोधित्वोप- पत्तेः । अन्यथा प्रतियोगिनि किचित्करस्यैव (विरोधित्वनियमे इव वियवाचकसमर्थनार्थस्य सदसतारकत्वविरोधादिति टीकायन्यस्य मत्स्व- मावस्याऽसत्त्व ) विरोधादित्यस्य यन्यस्य चानिर्वाहात् । उच्यते । सत्त्वा- सत्वे भावधर्मावित्यभ्युपगमे विकारनित्यत्वापात इति यो दोष उक्तः स सत्त्वमेकमेव भावधर्म। न कदापि भाषस्यासत्वमित्यभ्युपगमे ऽपि तुल्यः । असत्त्वमर्थान्तर न चासत्वान्तरकरमित्यभ्युपगमे त्वसन घट इति सामा- नाधिकरण्यानुपपतिः । न हि सत्त्वासत्वगोत्वाश्वत्वादीनां स्वभावादेव परस्परविरोधसद्धावे ऽपि सदसगौरव इत्यादिसामानाधिकरण्यमस्ति । न चासन् घट इति सामानाधिकरण्यमभावप्रतियोगी घट इत्यर्थक्रमिति घाच्यम् । तथा सति प्रतियोगित्वधर्माप्रयतया विकारसत्त्वापातातं । एवं सत्त्यासस्वाभ्यामनिर्वचनीयत्वमिह विश्वस्योपपादितम् । भेदाभेदाभ्यामनि. र्वचनीयत्वमपि पूर्वाधिकरणे कार्यकारणभेदयादिभिश्च दर्शितः परस्पर प्रतिक्षेमशक्यन्याये: सिद्धमित्यनुसधेयम् । ननु मृदात्मना शरावादीनामेकत्वं मृदश्च शरावाद्यात्मना नाना. स्वमिति परोक्तमापाद्य विकल्पपूर्वक दूयणमयुक्तोपालम्भ: । मृदेका शरा- बादया नानेत्येतायत एव परेणाक्तत्वात् । भाप्ये यथा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति च नानात्वमिति प्रयमदृष्टान्तानुसारेण मृदात्मना घटशराघा- द्यात्मनेति प्रात्मराम्दयारविधतितार्थत्वादित्याशङ्का तात्पर्यमाह मृदे- कति । यदि तथा परमतं स्यातदा सर्वविधानप्रतिचानिर्वाहार्थमस्मटुक्ता रीतिरनुसरणीयसि परमते ऽपि शुद्धाद्वमेव सिध्यद न नानात्यस्य • उपमन्यति पाल! (सठन्सातिी पन्यो नास्ति .पु.। + मयेन छ नियनीयस्यति २ पु. पा. । अनुमापानम्भ रसि. था।

·सत्यता । - २४ घेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. १ अधि.६ অনাঘমামলu মনিয়া নিষা ফায়াবেয়াইয परस्परात्मने मत्वं नानात्वं च पराभिमतमिति षकश्यम् । अत एष नन्व. नेकात्मकं ब्रह्मेति भाप्ये कारणस्य कार्यात्मताभिप्रायेण नानात्वमुक्तमिति तन्त्र विकल्प्य दूपणकथनं युक्तमित्यर्थः । अभेद ग्व स्यादिति पाठमनु- स्थ्य शुद्धावे तमेव सिध्येदिति ततात्पर्य धर्णितम् । अत्यन्तभेद एव २३७ । १३ स्यादिति पाठस्तु सुगमः । न भवेद्पीति । भेदमाश्रित्य भवनवदभेद. माश्रित्याभवनमपि चतुं शत्रयमिति भावः । तस्करदृष्टान्तः छान्दोग्ये पुरुप सेम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहात स्तेयमकार्षात् परशुमस्मे तपते इत्यादिना प्रपञ्चितः । असत्यादिति । असत्यादष्टिज्ञानान्माणकार्य- समभयोत्पत्तिर्वक्ष्यते । नन्वसन्जमावसत इवाहिजपायरुपलक्ष गत्वेन ताद. ध्यसंभवा नाऽहिचानस्यासत्यत्वमिति चेद् न । असद्विकल्पस्यासद्विशिष्ट- स्वेनासत्वे बाधकामागत् । न च शशशृङ्गमस्तीति ज्ञानाद् भ्रान्तस्य प्रवृत्यभावप्रसङ्गो बाधकः । असत: साधकत्वदर्शनस्य प्रातिभासिकव्या- घहारिकाणां साधकत्वोपपादने केमुतिकन्यायेनानुकूलत्वात् । खण्डनकारेरसत: साधकत्वं यत्रेनोपपादितम् । ननु तथापि व्यावहारि- फत्वादिनिर्वचनेष्वचितमसत्पातिभासिकवलक्षयं व्यावहारिकमभ्यपेयम् । असतः प्रतिभासिकस्य च तद्वेलवण्यस्यापति प्रातिभासिके च सत्वेनाव्या- घर्तकत्वात् । अतस्तचासत्प्रातिभासिकवदहेरप्युपलक्षणत्वं स्यादिति चेन्न । सत्र विशिष्टरूपेणासदपि प्रातिभासिकमपि स्वरूपेण तद्वलक्षण्यं विशेषण- मिति विवक्षया व्यावर्तकत्वोपपत्तेः । क्व चित्कस्य चिद्वाधकवशाटुपल. क्षणत्वकल्पने ऽपि प्रकृते विशेषणत्वे संभवति तदृष्टान्तनापलक्ष्याकारान्तर सापेक्षोपलक्षणत्वकल्पनायोगात् । महासर्पभ्रमजन्यभये सुद्रसर्पभ्रमजन्यभया- दुत्कर्षदर्शनेन कार्यात्कानुविधेयोत्कर्षस्य सर्पस्य विशेषणतया भयप्रयोज- फकोटिनिवेशनावश्यंभावाच्च । परिहारसाम्पमाहेति । ननु कथं परिहारसाम्यं सत्यत्वाविशेधे ऽपि यत्कारणतावच्छेदकावच्छिन्नं ततः सत्यं कार्य नान्यस्मादिति नियमः सत्यपक्षे संभवति । आरोपपक्षे त्वजिनमनीनमित्युभयोरपि देारोपाऽविशेषे धूमयाप्पयोाप्यारोपाधिशेधे च कथं नियमः । उच्यते । यादृशेन धानेन "1२४ ·जगतो व्यावहारिकं सत्त्वं ब्रह्मज्ञानवाध्यम् । ३६५ सत्यत्वं कार्य कारणभावानतिप्रसङ्गोपपादक सिद्धं परो मन्यते तादश- चान सिद्ध व्यावहारिकसत्त्वमस्माकं तदनतिप्रमझोपणदकं ततु चानं परस्य सर्वथैव बाध्यमित्यभिमानः । आस्माकं तु ता क्या ब्रह्मज्ञानेन च माध्यमिति सिद्धान्तः । एवं च धूमण्व वन्हिव्याप्रिज्ञानात् तत्सत्त्व- सिद्धिः न तु धूमत्वभ्रान्तिविषये बाष्ये तन्नानादिति पराभिमानात् । अस्माकं धूमे एव वहिव्यायारोपायावहारिकवहिप्रमा नान्यति व्यवस्था । यदि कचिवाप्यधमभ्रमस्थले ऽपि संवादिनी सा जायतइति न वस्तुसझा- प्रिमत्त्वं तत्प्रयोजकं किं तु साध्यवति लिङ्गज्ञानमात्रमारोपानारोपसाथा. रणमितीयते तदा यत: साध्यवत्त्वज्ञानात्यक्षे माध्यत्वस्य बस्सुमतः सिद्धिं परो मन्यते तदस्माकमारोपरूपमिति तत्सिर्द्ध व्यावहारिक साध्यत्वं सतण्यानककोटा निवेश्यम् । एवमजीनमजिनमित्यपाप्युपपादनं वर्णदेया- देश्च सत्यत्वमशश्योपपादनम् । न १ दीघादिध्यानसाहित्यं तदभिव्य- क्तत्वं वा तत् । न हि दीघादिध्वनिसहिता इमे वास्तदभिव्यक्ता वेति प्रतियन्ति लोकाः किं तु दो ऽयं हस्वो ऽयमित्येव प्रतियन्ति । लोक- विरोधेन चानुभवव्याख्याने रजतभ्रमादीनामपि रजतसदृशमिदमित्यादिव्या- ख्यानं को धारयेत् । ध्वस्ते इति । ध्वंसु गते। घेति गत्यर्थमादाय यथा चेचं ध्यस्लेति २३८ । पाठस्य गत्तिकृता । स्सन्थेति पाठः सुगम इति त्यकः । तवेति । कथं धेत्येतत्मकृतार्थानुगुण्याथै सोधेत्यर्ये याननीयम् । आक्षेपार्थत्वे स्वादृगनु- भवभ्रान्तित्वस्येश प्रतिपिपादयिक्तित्वापरिति भावः । नानात्वांशेन तु कर्मकाण्डाश्रया इत्यादिनेति । नन्वयं अन्यो भाष्ये पूर्वपक्षयन्यः टीकायां तु यच्चोक्तमित्यत: प्रागयं गन्थ एप नास्ति तदनन्तरं तु पूर्वपक्षमाप्यानुवादरूपी ऽर्य ग्रन्थः कथमयं ग्रन्थो नाद्य इत्युक्तमिति सिद्धान्तयन्यतया यसारितः । उच्यते । अनेन यन्यनानूदितः पूर्वपक्ष: सर्वव्यपहाराणामेव माग ब्रह्मात्मताविज्ञानात्सत्यत्योपपतरि- त्यादिमाध्येण तात्पर्य प्रदर्शकटीकायन्येन निराकृत रति प्रदर्शनार्य पूर्वपक्षमन्थोपन्यास इति न दोषः । केयु चित्कोशेषु नानात्यांशेनेत्यादिप्र. : मस्पफाति पु. पा.।

·३४६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२ पा.१ अधि. ६ तीकग्रहणमेव नास्ति तस्मिन् पाठे नाद्य इत्युक्तमित्येतापतेव सर्वव्यव- हाराणामित्यादिभाष्यतयाख्यानाभ्यामिति चातुं शक्यत्वात्प्रतीकाग्रहयाम् २३८ । १६ यथा खल्बिति । घटसो नाम घटविरोधिकपालरूपकार्यान्तरोदय एव न त्वभावरूपः । तदतिरिक्ताभावरूपध्वंसकल्पने गौरवात् कपालरूपविरो- धिकार्यान्तरोदयेनैव ध्वंसव्यवहारोपपत्तेश्च । ननु कपालोत्पत्यनन्तरं घटो नास्तीति व्यवहारविषयः कश्चिदभावो ऽपि स्वीकर्तव्यः स एव मुद्गरपातादिसाध्यो घटध्वंसो ऽस्त्वित्यत आह तस्य तुच्छत्वेनेति । से ऽभावा न कस्य चित्कार्यो ऽभावत्वादेव । तथा च घटापनयनानन्तरमिव मुद्गरपतनानन्तरमपि घटो नास्तीति व्यवहारो नित्यसंसर्गाभावविषय एव ध्वसव्यवहारस्तु कपलोत्पत्तिविषयः । अत एव कपालोत्पत्तिदशायां कपालान्युत्पद्यन्तइति व्यवहारवट् घटो ध्वस्त* इति व्यवहारः । उत्य- नेपु कपालेषु कपालान्युत्पन्नानीति व्यवहाविद् घटो ध्वस्त इत्येव व्यव- हारः कपालतदुत्पत्त्योरदर्शने घटे। ध्वस्तो ध्वसत इति च व्यवहारयोर- भावश्च । यद्वा तुच्छत्वेनेत्यस्याभावत्वेनेति नार्थः किं त्वलीकत्वेनेति । तथा च भावविशेपैरेवाभावस्य व्यवहारोपपत्तभावातिरिक्ताभावस्याऽप्रामाणि- कत्वेन कार्यत्वशङ्कानास्पदत्वादित्यर्थः । तत्रापि व्यभिचारस्योक्तत्वादिति । तद्भावनानुरक्तधीबाध्यत्वं न ततादात्म्यधीवाध्यत्वम् । भाप्योदाहृते पटे तन्तुतादात्म्यबुद्धाभावादः तस्तद्वशिष्यबुद्धिवाध्यत्वं तदिति वक्तव्य तत्त्वालोकसयुक्तत्वेनेव चाक्षुषधी. वेद्यत्वनियते घटे व्यभिचार इति प्रागेवोक्तम् । तस्मात्तदायोपलब्धिनियत. भावापलब्धिमत्वरूपहेत्वर्थप्रदर्शनपरमिदं भाष्यमित्यर्थः । प्रागनुपलब्ध. त्वादित्यनेन कि पटाकारोलपेनानुपलब्धिर्वियचिता उत स्वरूपेण । नाद्यः । सदानीमातानवितानरूपाकारविशेषाभावेन तदाकारोल्लेख्युपलब्ध्यभाषस्यो- पपन्नतया तस्य द्रव्यभेदासाधकत्वादित्यभिप्रेत्य द्वितीयमसिटुग दूप- २३६ । २५ यति अभेद्वादिन इति । ननु कारणयत्कार्यमपि सत्यमित्येतायता सत्य- द्वयं न प्रसज्यते रज्ज्विदन्तायां भुजाधारोपिते कार्य कारणब्रह्मसताया • मत ति १ पु पा. + ध्यास इति २ पुः।

·३६० कारणयोरभेद इष्ट कार्यकारणयाः सत्वस्याभिन्नत्येनारोप: । एव प्रतीतिः । तदनन्यत्वं च न तदभेट: किं तु तातिरेकेणाभाघ इत्यधिकरणारम्भे वर्णितत्त्वादित्याशयाह उक्ताभिप्रायानभिज्ञ इति । २४० भावे चोपलव्धेः सत्त्वाच्चापरस्येति। सूत्रद्वयभाप्यटोकायन्य छायया कार्य- इति प्रतिभासेन प्रागुक्तमर्थमननुसंटधानस्यैवेयं शङ्केत्यर्थः । सत्त्वं चेदिति । सापेक्षं याक्यमध्याहारेण पूरयति त्रिविति । यद्येवमिति टीकावास्यमस्येच घास्यस्यार्थमग्राहकमिति न पोनरुत्यम् । सत्त्वं चेकं कार्यकारणयोरिति पष्ठी भेदगर्भसंबन्धाथी चेदयिमहेतूक्तिर्विरुध्येते- त्याशा स्वरुपपदाध्याहारेण व्याचष्टे कार्यति । कार्यकारणयारवाधित. स्वरूपभूतं यत्सत्त्वं तदेवमित्यर्थः । तस्यापि तस्यैवेत्यर्थः । वेपरीत्य- मेवास्त्विति खल्वियं शङ्का । अस्यां शङ्कायां तथा सति होति ग्रन्यस्य परिहारसमर्पकत्वेनान्वयाभावात्तत्संघटनार्थमभिप्रायानभित्रं शहावादिनं प्रति स्वाभिप्रायोद्घाटनपर वाक्यमध्याहरति न हीति । मावादभेदं मुख्याभेट ब्रम तत्र तयोरारोपितत्वेनेति। ननु कारणमिह ब्रह्म यत्सदेव सौम्येदमिति श्रुतं यद्विज्ञानाच्च सर्वतत्त्वविज्ञानं प्रतिज्ञातं ततश्च सद्रूपे कारणे कार्यस्येव समारोपः कथमिह कारणस्यापि समारोपोक्तिः । उच्यते । कार्यकारणे उभे अपि सत्ये वस्तुत: परस्पर भिन्ने इत्येवंरूपेण द्वयोरपि सदूपे कारणे ब्रह्मण्यारोपितत्वं विवक्षितमिति न दोषः । एवमभिप्रायो- द्घाटने कृते पुनस्तस्याप्युपरि वैपरीत्यशङ्कां परिहारयन्यनिवर्त्यत्वेन दर्शयति यदि मन्यतेति । ननु सत्त्वमारोपितं चेदारोपितसत्वे कार्यका- रणे अप्यारोपिते स्यातां कथं तत्सित्त्वमेवेत्यवधारणम् । उच्यते । सत्त्वम्या- भिन्नत्वनारोपो विवक्षितः । एवं द्वे सत्त्वे स्यातामिति नाभेदसिद्धिरि- त्यपा प्राक् कृतेव शङ्का स्थापितेव भवति तयोः सत्वस्य घा समारो- पितत्वप्रसङ्ग इति टीकायन्यो ऽप्युपपादिता भवति । अन्यथा सत्त्वस्य समारोपितत्वे तद्धर्मिणाः कार्यकारणयोरपि समारोपितत्वमवर्जनीयमिति घाकारेण विकल्पतः समारोपस्य प्रसजनमनुषपन्नं स्यात् । ननु भिन्नत्वेन इत्यर्थः । * घ्या. सू. अ. २ पा १मू १५ । * सच्छन्द्रो नास्ति १ पुः। + व्या.म.प्र.पा. १मू. १६ । ६ वदिति ९ पु पा।

·२६६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र.पा.१ अधि.६ तीकयहणमेय नाम्सि तस्मिन् पाठे नाद्य इत्युक्तमित्येतायतेय सर्वव्यपं. धाराणामित्यादिभाप्या गाण्यानाभ्यामिति चातुं शक्यत्याप्रतीकाग्रहणम् । २३८ । १६ यथा खल्विति । घटछमी नाम घटपिरोधिकपालरूपकार्यान्तरोदय राय न त्यभावरूपः । तदतिरिक्ताभाधरूपध्वंसकल्पने गोरयात् कपालरूपविरो. धिकार्यान्तरोदयेनेव ध्यंसध्यपधारोपपत्तेश्च । ननु कपालोत्पत्त्यनन्तरं घटे। नास्तीति व्यवहारविषयः कश्चिदभायो ऽपि स्वीकर्तव्यः स पत्र मुद्गरपातादिसाध्यो घटध्यसो ऽस्त्यित्यत आह तस्य तुच्छत्वेनेति । सो ऽभावो न कस्य चित्कार्यों भायत्यादेव । तथा च घटापनयनानन्तरमिव मुद्गरपतनानन्तरमपि घटो नास्तीति व्यवहारो नित्यसंसगाभावविषय एप ध्यंसव्यवहारस्तु कपालोत्पत्तिविषयः । अत पय कपालोत्पत्तिदशायां कपालान्युत्पद्यन्तइति व्यवहारषद् घटो ध्यस्त* इति व्यवहारः । उत्प- नेषु फपालेषु कपालान्युत्पन्नानीति व्यवहाायद् घटो ध्यस्त इत्येव व्यव- हारः कपालतदुत्पत्त्योरदर्शने घटी ध्वस्सो ध्यंसत इति च व्यवहारयोर. भावश्च । यद्वा तुच्छत्वेनेत्यस्याभायत्वेनेति नार्यः किं त्वलीकत्येनेति । तथा च भावविशेरेवाभावस्य व्यवहारोपपत्तभावातिरिक्ताभावस्याऽप्रामाणि- कत्वेन कार्यत्वशङ्कानास्पदत्यादित्यर्थः । तत्रापि व्यभिचारस्याक्तत्वादिति । तद्वायनानुरक्तधीबाध्यत्वं न ततादात्म्यधीवाध्यत्वम् । भाप्योदाहते पटे तन्तुतादात्म्यबुद्धाभाषाद- तस्तद्वैशिष्ट्याधुद्धिवाध्यत्वं तदिति वक्तव्यं तत्त्वालोकसंयुक्तत्वेनेव चाचपधी- वेद्यत्वनियते घटे व्यभिचार इति प्रागेवोक्तम् । तस्मात्तदायोपलब्धिनियत. भावापलब्धिमत्वरूपहेत्वर्थप्रदर्शनपरमिदं माध्यमित्यर्थः । प्रागनुपलब्ध- त्वादित्यनेन किं पटाकारोल्लेखेनानुपलब्धिर्विवचिता उत स्वरूपेण । नाद्यः । सदानीमातानवितानरूपाकारविशेषाभावेन तदाकाराल्लेख्थुपलब्ध्यभावस्यों- तस्य द्रव्यभेदासाधकत्वादित्यभिप्रेत्य द्वितीयमसिला दूप- २३६ । २५ यति अभेदवादिन इति । ननु कारणवत्कार्यमपि सत्यमित्येतावता सत्य- द्वयं न प्रसज्यते रज्ज्विदन्तायां भुजङ्गवारोपिते कार्ये कारणब्रह्मसत्ताया पपन्नतया ध्वंसते इति पुपा। + ध्यस्त इति २ पुः।

·घाकारण विकल्पतः समारोपस्य प्रसञ्जनमनुपपन्नं स्यात् । ननु भिन्नत्वेन ३६० भिवत्वनारोपा विवतितः । एवं च द्वे सत्त्वे स्यातामिति नाभेदसिद्धिरि- पितत्वप्रसङ्ग इति टीकापन्यो ऽप्युपपादिता भवति । समारोपितत्वे तार्मिणाः कार्यकारणयारपि समारोपितत्वमवर्जनीयमिति कार्यकारणयोः सत्त्वस्याभिन्नत्वनारोप: । एव प्रतीति: । तदनन्यत्वं च न तदभेटः किं तु तयतिरेकेणाभाव इत्यधिकरणारम्भे वर्णितत्वादित्याशङ्कयाह उक्ताभिप्रायानभिज्ञ इति । २४० भावे चापलब्धेः सत्त्वाच्चावरस्येति सूचद्वयभाप्यटीकाग्रन्थ छायया कार्य- कारणयोरभेद इष्ट इति प्रतिभासेन प्रागुक्तमर्थमननुसंटधानस्यैवेयं राङ्केत्यर्थः । सत्त्वं चेदिति । सापेक्ष वाक्यमध्याहारण पूरयति निष्विति । यद्येवमिति टीकावाक्यमस्येव घाश्यस्याथै मयाहकमिति न पोनरुक्यम् । सत्त्वं चेक कार्यकारणयोरिति पष्ठी भेदगर्भसंबन्धाथी चेदयिमहेतूक्तिर्विरुध्येते- त्याशङ्का स्वरूपपदाध्याहारेण व्याचष्टे कार्येति । कार्यकारणयारवाधित- स्वरूपभूतं यत्सत्त्वं तदेकमित्यर्थः । तस्यापि तस्यैवेत्यर्थः । वेपरीत्य- मेवास्त्विति खल्विय शङ्का । अस्यां शङ्कायां तथा सति होति ग्रन्थस्य परिहारसमर्पकत्वेनान्वयाभावात्तत्संघटनार्थमभिप्रायानभिन्न शङ्कावादिन प्रति स्वाभिप्रायोद्घाटनपरं वाक्यमध्याहरति न हीति । माक्षादभेदं मुख्याभेदं बम इत्यर्थः । तत्र तयोरारोपितत्वेनेति। ननु कारणमिह ब्रह्म यत्सदेव सोम्येदमिति श्रुतं यद्विज्ञानाच्च सर्वतत्त्वविज्ञानं प्रतिज्ञातं ततश्च सद्रूपे कारणे कार्यस्येव समारोपः कथमिह कारणस्यापि समारोपोक्तिः । उच्यते । कार्यकारणे उभे अपि सत्ये वस्तुत: परस्परं भिन्ने इत्येवंरूपेण द्वयोरपि सद्रूपे कारणे ब्रह्मण्यारोपितत्वं विक्षितमिति न दोपः । एवमभिप्रायो- दघाटने कृते पुनस्तस्याप्युपरि परीत्यशां परिहारयन्थनिवर्त्यत्वेन दर्शयति यदि मन्येतेति । ननु सन्तमारोक्तिं चेदारोपितसत्त्वे कार्यका- १, १ १६ रणे अप्यारोपिते स्यातां कथं तत्सत्त्वमेवेत्यवधारणम् । उच्यते । सत्त्वम्या- प्राक् कृतेव स्थापितेव भवति तयोः सत्त्वस्य वा समारो- त्यपा शङ्का अन्यथा सत्त्वस्य प्या. म. प्र.पा. १ १५ । सदो नास्ति १ पुः। + व्या. म. प्र.२ पा. १ मा १६ । हुए चौदति १ पु पा।

·३६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. २ पा. १ अधि. कार्यकारणयासमारोपितत्वं सिद्धानितना स्वीकृतम् श्रभिन्नत्वेन सत्त्वस्य समारोपितत्वं पूर्वपक्षिणा । पषमुभाभ्यां स्वीकृतस्यान्यतरसमारोपितत्वस्य प्रसनने कस्यानिमिति क्रियतत्पशन स्वीकृतार्थप्रसजन फलमाह २४० । १६ थयुक्तं दयितुमिति । उभाभ्यामडीकृतयोरारोपयोमध्ये ऽयुक्तमारोप निद्धारयितुं स्वीकृतप्रसानमित्यर्थः । अयुक्ततामिति पाठे पूर्वपल्यङ्गीकृत सारोपस्यायुक्तता दर्शयितुमित्यर्थः । तामेवेति । द्वितीयपाठानुसारी स्त्रीलि. निर्देश: । प्रथमपाठे तु तमेवेति पुल्लिङ्गनिर्देशन भायम् । नमु कार्य- कारगया: सत्यस्य या समारोप इति प्रसत्तस्य पक्षद्वयस्य कथं भेदाभेद- यारन्यतरसमारोपकल्पनायामित्यनुवाद इत्याशा भेटाऽभेदशब्दी लाप णिकाविति व्याचष्टे भेदइति । भिन्नत्वेन कार्यकारणयोरभिन्नत्वेन सत्वस्य च समारोप सिद्धान्तिपूर्वपक्षिभ्यां विवक्षितो न स्वरूपैति विभावयितुमित्य लाक्षणिकशब्दप्रयोग इति भावः । एवं च कार्यकारणभावसमारोयोक्तिः फलता भेदसमारोपपर्यवसिता . सत्त्वसमारोपोक्तिश्च अभेदसमारोपपर्यवसि- तेति फलितार्थमवलम्ब्य घयं त्वित्यादिना भेदस्य समारोपितत्वं व्यवस्था. पितमिति द्राव्यम् । स्वस्माद्पीति | न च स्वस्माद् भेदः स्वस्मिन्नास्तीति विषयाभा. घादेव तदहणं न प्रसज्यतइति वाच्यम् । एक एष भेदः स्तम्भकुम्भयोरन्यो- न्यप्रतियोगिको वतंतइति प्रकृते पक्ष यः स्तम्भे कुम्भाट्वेटः तस्येव कुम्भ ऽपि वर्तमानतया विषयाभावस्य घमशक्यत्वादिति भावः । एवं च यद्यपि कुम्भएष कुम्भभेदप्रतीतिरुत्पन्ना प्रमा स्याद् विषयाबाधादिति पर्नु शक्यं तथापि सम्भाट्नेदः कुम्भराव फुम्भावेदः स्तम्भण्व उभावपि भेदो प्रति. योगिभेदेन भिन्नापिति पक्षे नेदं दूपणं प्रसरोदति तत्साधारण्याथ दूषणान्त. रमाह सेो ऽसाधुरित्यादिना । तच भेटाधिकरणत्वेन भेदप्रतियोगित्वेन च प्रतीत्यपेक्षया मूला. क्तमन्योन्याश्रयं योजयित्वा तत्परिहारार्थम् अधिकरणत्वप्रतियोगित्वयभिंद- २४१ । ६ विशेषणाऽनिवेशने स्वयं दोपमाह यस्य कस्य चिदिति । ननु नेदं दोषा- • भेदाभेडाविति .पु था। + अपेक्षापामिति १ पु.

·さを कतारणयोरभेदः । पादन युक्तं शुक्तिरजनभ्रमस्थले प्रतियोग्यधिकरणज्ञानरूपभेदग्रहकारणसत्वे अपि दोषात्तदग्रहोपपत्तरिति चेन्न । तथा सति भ्रमानन्तरं शुतित्वे विशे- घदर्शनात् प्राग दोषनिषता तदर्शनमनपेक्ष्य रजतभेदग्रहापत्त्या यावद्विशेष- दर्शनं भ्रमानुवृतेरभावप्रसङ्गात् । न च विशेगदर्शनमेव भेदयप्रतिबन्धको दोष रति न विशेषदर्शनात्याग दोपनिवृत्तिसंभव इति वाव्यम् । एवं हि विशेषदर्शनं रजतभेदयहे कारणमीकृतं स्यात् तवन शुक्तिवदर्शनमा शुक्तित्वरजतत्वयोरविरोधभ्रमदशाया सत्यपि शुक्तिवदर्शने रजतएव भेद- प्रत्यक्षानुदयात् किं रजतभेदव्याप्यत्वेन तदर्शनमिति वताव्यम् । ततश्च मान्योन्याश्रयानतिवृत्तिः । न चाभेदभ्रमातरभेदप्रत्यक्षे विशेषदर्शनापेक्षाया- मपि सर्वच तदनपेक्षणात्यायमिकं भेदप्रत्यक्षं न भेदज्ञानापेक्षमिति नान्यो. न्याप्रयापतिरिति वाच्यम् । तथापि शुक्ती रजतादिन्नन्यसकीर्णधर्म प्रतियो- ग्युल्लेखार्थ भेदव्याप्यत्वेन शुक्तित्वरजतत्वयहस्यावश्यापेक्षणीयत्वेनान्योन्या. श्रयाऽनिधारणात् । न च वाच्यं शुक्तिन्वरनतत्वयाः परस्परं समाऽभाव. व्याप्यत्वयहस्तदर्थमपेक्ष्यतामिति शुक्तित्वरजतत्वयारभेदभ्रमवशायां तयोः परस्पराभावव्याप्यत्वायहेण तद्नुहाथै तदुभयभेदयहापेक्षणाद् धर्म्य भेदभ्रम- दयाया लटुभयभेदयहासंभवे तदहाथै धर्मिभेदयस्याप्यपेक्षितत्वाच्चान्यो- न्यायाऽनिवारणात् । नन्वन्योन्याश्रयेण भेदे प्रतीतिदूपणे तगापि मिथ्या. भूतभेदप्रतीतिर्न स्यात् कारणाभावात् । न चेष्टापत्तिः । प्रतीतिमाचापलापे उनुभवविरोधात् । उच्यते । सत्यत्वे लोकमर्यादया प्रानं भेदयघटितकार- पाकलापं बिना भेदप्रतीतिर्न संभयतीति दूषणमुच्यते न तु व्यावहारिफभे. दप्रतीतिरपलप्यते । अस्मन्मते भेदतत्प्रतीत्योमायामयत्वेन लाक्रमादया प्राप्रकारणानपेक्षणात् । न होन्द्रजालिकप्रदर्शितानेकप्रासादनगरादीनि सद- पेक्षाणि न वा ऽस्मन्मते रज्जुमपादीनि सदपेक्षाणि । स्वमेषु ध फटाप्यदृष्टं दृश्यमानं घिनेष पूर्वानुभवसंस्कारं प्रागनुभूतमिति प्रत्यभिसायमानं दृश्यते । न च सत्यत्वे ऽपि ईश्वरसामात् एकारणं बिना कार्योत्पतिः शङ्कनीया । पुरुषमामय॑स्य कृपकार्यकारणथ्य यम्यानतिन हुन्यात् । न दोश्वरो ऽपि गगनपर्यतादीन बेपरीत्येन सशति मंतरति चेति मायन्य- + प्रति पा । धर्ममिति पु ...

·४०० वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. १ अधि. ६ वादिभिरुपयते । अस्माकं त्वध्यारोपापवादेन ब्रह्मात्मयपराणां .स्वार्थता- त्पाभाधान्माधिकप्रपञ्चष्पिर्यथा तथा धा ऽस्तु । प्रतियोग्यधिकरणयाः स्वरूपेण प्रतीतिमा न पर्याप्नं किं तु परम्परव्यावृत्तधविच्छेदेन प्रतीतिर- पेक्षितेति शङ्कायामप्येतदेव दूषणं शक्तीदमंशरनतयो दयहप्रसङ्गादिति। न हि शुक्तीदन्त्वं रजतत्वं ध न परस्परव्यावृत्तं परस्परव्याघृतत्वेन यहापेक्षायां तु प्रागुक्त एवान्योन्याश्रयः । २४१ । ११ अत एव शुक्तिरंजतभेदग्रहेण भ्रमानुदयप्रसङ्गादेय । नन्वसाधा- रणत्वं न भिन्नत्वं येन भेदान्तरापेक्षा स्यात किं तु तत्तत्प्रतियोगिकत्यम् । तथा च भ्रमस्थले घटादिप्रतियोगिकत्वभाने ऽपि दोपा रजतप्रतियोगि- कत्वाऽभानान्न तवेदनहरूपता धर्मिज्ञानस्य प्रसज्यतइत्याशमाह इति दिगिति । शुक्तित्वाऽयहे ऽपि दापनिवृत्ती रजतभेदग्रहापन्या भ्रमानुवृत्तिन स्यादित्यादिदूपणजातमापि भवेदिति भावः । भेदेनोपजीव्यत्वादिति । ननु स्तम्भकुम्भोभयवृत्तिभेदो प्रस्तुत एकमेकं स्तम्भं कुम्भं चापयतु नाम न तावता स्तम्भकुम्भया: प्रत्येकं सदेक्यं भेदस्योपजीव्यं तदुभयगतपृथिवी- त्वादिवट् भेदाप्रयतायामप्योजकत्वात् । अस्तु वा यथा कथं चित्स्तम्भ कुम्भादिवेश्यस्य भेदाश्रयतायामुपजीव्यता किमायातं प्रकृते । न हि तावता कतरः समारोप्य इति विचार्ययोः सट्रपाऽभेदकार्यकारणभेदयोरुपजीव्योप- जीवकभावः समर्थितो भवति । उच्यते । कार्यकारणयोर्भदमावमिह न निराकार्य व्यावहारिकभेदस्य सिद्धान्तिना ऽप्यङ्गीकृतत्वात् किं तु सत्यभेदी निराकार्य: । भेदसत्यत्वं च धर्मिसन्यावसापेक्षम् । अतः कार्यकारणयोः सद्रूपाभेदप्रतीतिमपेक्ष्य तयोः सत्यभेदप्रतीतिः संपादनीयति* तदभिप्राये- , । १६ यमुपजीव्यत्योक्तिः । भ्रान्तभेदानुवाद इति । तटनुवादस्य चेदं फलं यत्सद पानुगतप्रत्ययात्सदूपेण कार्य कारणाभिनन्मिति खल्वभेदप्रतिपादनं कार्य तासंकीणधर्मिप्रतियोग्युल्लेखार्थ भेदप्रतीतिरपेक्षणीया । अतो भेद- स्याप्यभेोपजीव्यता तुल्येति शङ्काया निवर्तनम् । तनिवर्तनं चैवं विध. क्षितम् । अस्मादिदमभिन्नमित्यनेनेदमसदृशमित्यच सादृश्यस्येव भ्रान्ति- ·४०१ इसरव्यपदेशाधिकरणम् । प्रसक्ततया ऽनुप्रविष्टस्य भेदस्य यो धर्मिप्रतियोगिनो तयारुल्लेखो ऽयं न त्वभेदम्य । असादृश्यवदभेदस्य निप्पतियोगिकत्वात् । ततश्च नोपजीव्य- तया प्राबल्य प्रतिषेध्यत्वात् । अन्यथा नेदं रजतमिति प्रतीतो प्रसक्तितया रजतप्रतीतिरपेक्षणीयेति तस्याः प्राबल्यं भवेदिति । मान्यासतीति भाप्ये असतीति पदच्छेदमभिप्रेत्य नकारानुषण नाप्यसतीति यद्वाक्यान्तर दर्शित* तच कार्यरूपेणेत्यधिकाध्याहारस्य फलमाह कार्येति । कार्यरूपेण २४' शक्तः सत्त्वमिहापाद्यते प्रसाध्यते तथा सत्येव हि कार्यस्य प्रागुत्पत्तरस- स्वप्रतिक्षेप, सिसायिषितः सिध्यति न स्वरूपतस्तत्सत्वप्रसाधनमात्रेण अस्त- स्तत्स्विार्थमध्याहार इत्याथय: । पुनरुक्तिमाशङ्क्येति । यद्यपि समषायदूषणार्थत्वे ऽपि समवायाभ्युप- नामाच्च साम्यादनपस्थिते रिति द्वितीयपाटमचे वक्तव्येन पुनरुतिर्भवेत् तथापि तस्येव सगृह्य स्मरणार्थत्वेन सदपुनरुक्तिद्रष्टव्या । व्यासक्तत्वादिति । ध्यापाराविष्टतया पूर्वाएरीभूतत्वादित्यर्थः । इतरथा हीति । साख्यानाम- स्माक च सत्कार्यवादोपपादनच्छायासाम्ये ऽपि कार्य कारणसतयेव सदूपं स्वतस्त्वनिर्वचनीयमिति भाप्यसदर्भतात्ययाऽकथने साख्यवाद एघाङ्गीकृतः प्रसज्यतेत्यर्थ । नटवदिति । भाष्योदाहूतदृष्टान्तानुसारि वाचस्पतिमतमि- त्याह अज्ञातं नटवदिति । नटो हि दृष्टभिरविज्ञातनिजरूप एक तत्तदभि- नेयासत्यरूपता प्रतिपद्यते एव जीवेरविचात ब्रह्मासत्यवियदादिप्रपञ्चाकारता प्रसिपातइति दृष्टान्तात्या वाचस्पतिमत भाप्याभिमत निश्चीयतइत्यर्थः। इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषमसक्तिः ॥ २९ ॥ २४३ । अमात्मैक्यमुक्तमिति। विषयवाक्यम्प्रतमविचानप्रतिज्ञानिहाये ब्रह्मात्मेश्यमप्यत्र घिक्षितम् । अत एव मूर्व जीवेष्यभेद जडेषु तड्यतिरे- केणाभाष घ सपहीतु तदनन्यत्यमित्युक्तमिति भावः । स्यामायिफ ब्रह्म- जकत्य जीवा अविद्योपहिता न जानन्तीत्येकघायराया पाठः समृतः । न जानन्तीति स्थाने स्येष्ट न जानन्तीति पाठे सेपामजानमस्तीति पाठेच स्याभाषिकमित्यारभ्य यायधमिति योजनीयम् । • चाम्यान्सरीपतिमिति पा । प्रत्र पदम प्रारम्भणाधिकरण पूर्ण सम्म तस्यपदेशाधिकरण पूर्णम् । + या अपा २११४.

·४०५ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. ५ अधि. - २४३ । १३ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ ३४ ॥ अदितीयत्वप्रयुक्तामनुपपत्तिमिति । नन्य द्वितीयस्यापि ब्रो- यो मायया सगुणेश्वरभाषापत्रस्य कर्मसापेक्षता पम्यनेष्ये न सापेक्षत्या - दित्यधिकरण दर्शयिध्यते प्रत उपादाक्ये ऽपि कर्मवेषिात्कार्यवेचियं फर्मक्रमात्कार्यक्रमश्व भविष्यतीति चेद न । दृष्टसाधनभेदर्तमायनपेक्ष्य अदृष्टभेदतत्क्रममाण कार्यभेवसत्क्रमादर्शनादिति भावः साधयत्येवेति। साधनमिति फरणार्थ ल्युटा प्रतियिते साधकं करणमाहुः । अतिथयो उंचाव्यभिचारूपो बिचित रति भाषः । कालान्तरेऽपि वा स इति । सो ऽपि क्षीरस्य धर्म इति भाषः । ननु पयोम्बुवचेत्तथापीति द्वितीयपा. दसूण वीरपरिणामे ऽपि परमेश्वरसङ्कल्परूपं तद्धर्मभूतं कारणान्तरमा स्तीति धक्ष्यते । सत्यं परमेश्वर कारणं प्रत्याधताणस्य ह्ययं पूर्वपक्षः । न तस्य लोकदृष्टयनुर्तिनः क्षीरपरिणाम कारणान्तरमतीति तं प्रत्ययं दृष्टान्तः । थसहायस्याधिष्ठातृत्वसमर्पकमिति । ननु मन्वार्थबादादरे मत पवेश्वरस्य सङ्कल्पमात्रेण स्रष्तृत्त्वं सिध्यति सदनादरे देवादिदृष्टान्ते. मापि न सिध्यतीति कमिदं सूध देवादिदृष्टान्तप्रदर्शकमुपपदोतइति चेटु. ध्यते । अचेतनस्य वाह्यसहकारिनिरपेक्षस्य कारणत्यमुपगम्य चेतनस्येव तत्पत्याचक्षाणः पूर्वपक्षी पादादिमारभ्यानुवृत्तः सांख्य सष । स ध पर मेश्वरस्य मष्ठत्वमसहमानो ऽपि देवादीनामाजानसिद्धं मनुष्यादीना योग- सायं च अणिमादिसत्यसङ्कल्पत्वापरपर्यायप्राकाम्यपर्यन्तमेश्वर्यमन्ताक रणधर्ममड़ीकरोतीति भूतवशिनां देवादीनां सङ्कल्पमात्रेण स्रष्टत्यादिकमपि हेरण्यगर्भवदनीकरोत्येव तेषां तदङ्गीकुर्वतश्च तद्विषयमन्त्रार्थवादप्रामा एयमनुमतमिति तदवलम्ब्य सूत्रप्रवृत्ति: २४४ । १० कृत्तप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपा था ।॥ २६ ॥ ह्यणुकमिति। घणुकारभार्थमेकः परमाणुरण्वन्तरेणाऽश्चाध्य च पावतश्चतम्रो दिशश्चेति घण्णा दिशा मध्ये यत्किंचिदिगतेन यदा सल- ध्या. सू. अ.२ पासू.. + अपिष्टो नास्ति ५ । + ध्यास २ या ३सू २४ । अत्र अष्टमम उपसंहारदर्शनाधिकरणं पूर्णम् । - ·.. कृत्रिमत्यधिकरणम् । ४०३ ज्यते तदा देवादवशिष्ठपञ्चदिग्गरवि कश्चिदणुभिरस्य संसों भवन निवा- रयितुं शक्यः । ते च षडपि परमाणवा मध्यगतपरमाणो भिन्नभिन्नप्रदेशा- घछिन्ने संसृज्यन्ते चेत्स परमाणुः षडंशः स्यादिति तत्परिहाराय समान- देशा इति वक्तव्यम् । तथा च प्रथिमानुपपत्तिरित्यर्थः । झणुकण्व प्रथि- मानुपपतिदोष वक्तुं शक्ये ऽपि तार्किकाऽनभिमतं समपरमायवारब्धं द्रव्यं युस्या अलीकर्तव्यमापाद्य सतोषाभिधानम् षट्केन युगपद्योगात्परमाणाः षडंशता । षणां समानदेशत्ये पिण्डः स्यादणुमाघकः । इति न्यायवार्तिकोदाहृतं परमाणुवाददूषणश्लोकमनुसृत्य । ननु मत्तानो समानदेशताविरोधादेकस्मिन् परमाणो पट्परमाणुसंयोगा व्यापका म संभवन्तीति मनपरमायवारब्धद्रव्याऽसेमवाद झणुकराव प्रथिमानुपपत्ति- दोषो पहुं युक्त इति चेन्न । घणुकेस्त्यणुकारम्भं पदतस्तार्किकस्य मते परमाणुषु मूर्तत्वेऽपि समानदेशताविरोधस्य वतुमशक्यत्वादेकह्यणुका. रम्भकपरमाणुसंयोगे सत्येव तदारम्भकपरमाण्वन्तरे ह्यणुकान्तरारम्भक- परमाणुसंयोगस्यापि तेनानीकर्तव्यत्वात् कारणाऽकारणसंयोगात्कार्याऽका- यसंयोग इति तन्मते यदवयवावच्छेदेनाक्यविद्वयसयोगस्तयोरवयवयोरपि संयोगावश्यम्भावात् । तस्मात बयणां समानदेशत्वइति श्लोकानुसरणं युक्त- मेव । तदनुसरणं च धाणुके के मुतिकन्यायेनेतदोषसंयोजनार्थ शतान्तरनिवर्त- नार्थ च । तप शङ्कान्तरमेव मा भूत परमापवारब्धद्रव्येषु महत्त्वं तदारव्धेषु 'च्यणुकेषु तत्संभवाद दृश्यमानघटादिमहत्त्वोपपतिरिति तन्निवर्तनमेव विष- वितम् । अणुकेषु षा कथं महत्त्वं मषेत फारणमहत्त्वाभायात् । कारण- बहुत्यादिति चेन्न । समपरमायबारब्धव्य सत्यपि कारणबहुत्व महत्त्वा- उमावाद व्यभिचारेण कारणबहुत्वस्य . कार्यमहत्त्वाऽप्रयोजकत्वात । ननु निरषयवेबसंयुक्तप्रदेशासंभवेन सद्वहुत्यस्य कार्यमहत्त्वाप्रयोजकत्वे ऽपि साधयषककारणबहुत्वं कार्यमहत्त्वप्रयोजकं स्यादिति चेन्न । सापयवानामपि परमायबारम्बट्रव्यायां संयोगस्तदारम्भकपरमाणद्वयपयोगावच्छेदेन पाच: इससपुस्तकसंयोगावच्छेदेनेष फायपुस्तफर्मयोगः । परमायुदयसंयोगद्या. पात्तिस्तदा तात्कार्यद्रव्यसंयोगो ऽपि तदपच्छेदेन भयेन व्याप्यपति- ·४08 चेदान्ताल्पतरुपीमले [.पा. १ अधिः ४-११ रेघ स्यादिति परमारवारब्धद्रव्येष्विष सदारव्येषु चाणुष्वपि महत्वापतिः समानेष। २४५। ३ घणुफपिण्ड इति । कतिफन्यायसिद्धार्थप्रदर्शनाथै ह्याकरहणम् । अव्याप्यवृत्ताविति । व्याप्यवृत्यभावे संयोगस्य तर तिरेष न स्यादि. त्यव्यामुघन्येत्यादियन्येनोक्तमित्यर्थः । अध्यापने घेत्यनुवादस्याव्यानुवन्वेत्य- नुषादाद भिन्नार्थत्यसिद्धये प्रदेशभेदेनाव्याप्यवृत्तित्वं तदर्थमाह प्रथेति । तबाहेति । मनु परमाणमामययधाभावे ऽपि नानादिगषच्छेदभेदेन सत्सं- योगानामव्याप्यतितोपपद्यतइति धेन्न । दिशामप्यसंबढानामघच्छेदकत्वा- सम्भवे तत्संबन्धानां संयोगरूपाणां ध्यायतित्वेनाप्तिप्रसततया तदव्या- प्यत्तितापपादकापच्छेदकत्वाऽसम्भधात् तचाप्यवच्छेदकान्सरान्वेषणे अन• षस्थानात् । ननु मेरुसर्यपपरिमाणमाम्यप्रसङ्गरूपातिकूलतकण मूर्तत्वलिङ्ग कोक्तानुमानपराहत्तिवतुं न शक्यते । अनन्तक्षणघटितयारवान्तरकल्पमहा- कल्पयोरियाऽनन्तपरमाएषारब्धयामरुभूगोलकयोरिष धानन्त्यविशेषो पपते- रित्याशा नानेनेत्यं प्रतिकूलतर्कपराहतिरुच्यते किं तु मेस्सयो समान परिमाणो मूर्तत्वात्संप्रतिपन्नसाध्यघटद्वयदित्यनुमानस्य धर्मियाहकप्रत्यये- योय शङ्कितानुमानस्य धर्मियाहकानुमानेन बाध उच्यते लाघषसहकृतमानु- मानेन परमाणार्निरषयवत्वेन सिद्धेरित्याहुः । पदि प्रत्यन्नेति । .पषं बांध एषाच विपक्ष दण्डो विक्षितः ! इत्ये परप्रक्रियेहानूदिता । न हि स्वमते परमाणास्तन्निरवयषत्वस्य या 1 ६ मिहिरभ्युपगम्यते । कार्यकारणभाव इति । कार्यकारणयाभाव इति द्विष- चनान्ताद् भावशब्देन तयोः पृथग्भावो.लभ्यतइत्यारम्भवादे पर्यवसानम् । अन्यचापि कृत्स्नेकदेशविकल्पेन दूषणा विशितम् । अवयव्यवयवे घर्त- मानः कान वर्तते एकदेशेन था । आदो.क्क धिदेवाषयवे ऽवयविपरित समारण्यवान्तरस्य सदनारम्भकत्यप्रसङ्गः । द्विवीये त्वेकदेशो ऽवयव पति नाचाप्यवयषिनो मृतिप्रिकल्ये ऽनवस्था । तथा अवयषः कृत्स्नमषय. पिनमारभते तदेकदेशं प्रा । आद्ये अवयवान्तरस्याननुप्रवेशप्रसङ्गः । विशेषादिति १ .पा ।

·. 4 सबपिताधिकरणम् । प्रयोजमवत्वाधिकरणम् । ४०५ द्वितीये सेो ऽप्येकदेशो ऽयम इति तस्याप्यादेशान्तरारम्भमत्वे बमब- स्थेति । इदं दूषणमारम्भणाधिकरण भाष्येण सिमित्या नापन्यस्तमा । सर्वपिता च तदर्शनात् ॥ ३० ॥ २४१ भशरीरस्य न मायेति । शरीरयष्णमिन्द्रियवर्गस्याप्युपलक्षणम् । विकरणत्वादिति दि मूस्कृता पूर्वपक्षबीजमुदायिध्यते । सूचे ऽपि कर. पाहणं शरीरस्याप्युपलक्षणम् । शरीरन्द्रियरहितस्य मायाक्तिन संभव तीति सर्कस्य श्रुतेस्तु शटमूलत्वादि त्यत एष परिहारे सिद्धे ऽपि शुष्क- तार्किकः श्रुतिमाण न परितुयेदिति तत्परितोषाय प्रमेयसम्भाषनाजनक श्रुत्यनुपाहकन्यायप्रदर्शनार्थमधिकरणारम्भः । तदर्थमेव पूर्वाधिकरये अप श्रुर्तेस्स्विति तुशटोत्यतच्छ्रुत्यनुपाहकन्यायोपन्यांस ॥ न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२ ॥ स्वापादौ प्रयोजनानभिसंधिरूपेश्वासे साध्याभाषवदिति । अचाचे साम्यो समानाधिकरणे। सर्वज्ञानापरमरूपो हि स्वापादिः प्रयोजना ऽनभिसंधिरूपो ऽपि भवति। खासादो प्रयोजनाऽनभिसंधिरूपे साध्याभाषष- दिति क चित्पाठः । तस्मिन् पाठे प्रयोजनाभिसंधिरहितरत्येतदर्थक द्विसीयसाम्यन खासादिविशेषणम् । पाठद्वये ऽपि चेतनक्रिया प्रयोजनामि- संधिपूर्विकेति टीकापदर्शितव्यासो व्यभिधाराभावशङ्का । सूचे लीलाशब्दस्य क्रियामा बिलासरूपक्रिया घेत्यर्थद्वयं संभवति लीलाक्रियापिलासश्चति स्मरणात् । स क्रियामानार्थत्वमादाय यादृच्छिकाङ्गलीचलनादिक्रियायां स्वाभाषिकश्वासनिमेषादिक्रियायां च प्रयोजनो शरहितायां व्यभिचार उत्तः । अथ दिलासा मादाय व्यभिचार पचते तापि तात्कालिकाबुद्र- मुखादिप्रयोजनधानमस्तीति न व्यभिचार इत्याशङ्कां निरस्यतीत्याह यदुक्तमिति । लीलया कर्तरि सम्पमिधारमिति । मुषितस्य मुखानुभवप्रयुक्ता दासगानादिकया प्रयोजनादेशहिता दृश्यते । महत मापन. पा... + हस्थमसातपधिकरणं पूर्णम् । 1 व्या....पा...1 बर्म स्वपिताधिकरवं पूर्वम् । forमिति पु.पा.1 ·४०६ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.२ पा. १ अधि. ११-१ प्रयोजनमण्यपि संभावयितुं शक्यते । दुःखानेके रोदनषत्सुखाके हासगा. नादेः प्रयोजनादेशरहितस्य सर्वानुभवसिद्धत्यात् । अत ण्य हमितरुदिता- २४६ । १३ दिपु कारणमेव पृच्छन्ति न प्रयोजनम् । न लीलादी व्यभिचार इति । लीलायादृच्छिकस्याभाषिक्रियासु च व्यभिधार इत्यर्थः । क्रीडाथै सृष्टिरित्यन्ये भोगार्थमिति चापरे । देवस्येष स्वभावो ऽयमाप्रकामस्य का स्पृहा । प्रति मागडक्योपनिषदि तात्कालिकानन्दप्रयोजनलीलात्वमेव क्रीडाथै सृष्टिरित्यन्यइत्यनेनानभिमतं प्रदर्शितं न तु हासगानादितुल्यप्रयोजनादेश- रहित लीलात्वम् । स्यभाषमेके कषयो पदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः । देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि सप्टेंः सृज्यवस्तुस्वभावतेषानभिमतत्वेन प्रदर्शिता न तु स्रष्टस्वभावता । अतो लीलास्वभाषपक्षयान श्रुतिविरोधः । एतच्छक्यत्वे निदर्शन मिति । पर्वतसेतुबन्धनं बहुकर्तृकत्यादृष्कर सत् शश्यमित्यच निदर्शनमित्यर्थः । महयां चकारेति पाठः साधुः । मह पूजाया• मिति धातुः स्वार्थण्यन्तः तस्य कथयतिवदकारान्तत्यादत उपधाया इति वृद्धाभावः । महीचकारेति पाठस्त्वस्मादेव धाताररजिति कमार्थकाजन्तात् विप्रत्यये सति प्रभूततसावे तदर्थ अभूतत्वाविक्षायां योजनीयः । प्रसङ्गा. त्प्रतिबिम्बेश्वरवादे सोचलीलाशब्दसामञ्जस्यमाह प्रतिविम्बगता इति । लीलाशब्दस्य क्रीडावाचितायामिदं दूषणं न क्रियमाणवाचितायामनायास- साध्यक्रियालक्षकताया था* ॥ २४७। वैषम्यनैघुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३४ ॥ व्यभिचारमाहेति । युक्तधादित्ववचनरूपविषमवाक्यम्रपरि सभ्ये निग्रहानुग्रहरूपविषमकृत्यमष्टरि सभापती च निरषद्ये हेतुसत्त्वेन व्यभिचार इत्यर्थः । तत्तत्माणिकर्मवासने इति । स्यादेव विषमकर्मानु- ठापनेन वैषम्य परमेश्वरस्य यदि तप स्वातन्व्य भवेन्न त्वेष सुखदुःखानु- ·। ४०० भाषः वेषम्यनेपयाधिकरणम् ! सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् । माषमइव सहेतुकर्मानुष्ठापने ऽपि तस्य तत्पूर्वकर्मवासनासापेक्षत्वादिति । भागताविति । पुण्यपाये बिना फलभोगाभ्यागतापित्यर्थः । वेदान्तानर्थक्यमिति । अकस्मात्युण्यपापफलाभ्यागतो यथा विधिनिषेध- २४८ शाम्बानर्थक्यम् एवं पुनः संसारामृतो मोवशास्त्रानर्थक्यमिति माध्ये विवक्षि. समिति व्याचष्टे इत्यर्थः । अनादिकमतैवेति । स्यादेव कानुष्ठापने वेषम्यं यदि व चिमगादो पूर्वकर्मवासनानपेक्षः किं चित्कर्मानुष्ठापयेत् क चिदपि कल्पे तन्नास्ति बोजाङ्करन्यायेनानादित्वात् कर्मसद्वासनाप्रवाहस्य. स्यर्थः । भविष्यच्छूपणमपेक्ष्येति । पदमगत्या जीकृतम् । प्रकृतावपि सुघोषषापसमये कपाले सिद्धस्य पुरोडाशसंबन्धस्याभावात् । यत्र तु प्रकृता सिद्धसंबन्धो लभ्यते न तष भविष्यत्संबन्ध पानीयते यथा ऽग्निहोत्रह- घण्या हवी-षि निर्वपतीत्यत्र तत्र ह्यग्निहोत्र यया हुतं सा ऽग्निहोचहषयी गृह्यते न तु यया होण्यते सापि प्रकृत्यारम्भात पूर्वमग्निहोषस्य हुतत्वेन प्रकृतिभूतयार्दपूर्णमासयोः सिद्धसंबन्धवत्वात् । यत्र तु तद्विकृती पवमा- नेष्टा सिद्धाग्निहोष संबन्धा ऽग्निहोरहवणी न लभ्यते तपाइसंभवाद् निर्वाप- गुणभूताया अग्निहोपहषण्या लोप इत्येव गुणलाये च मुख्यस्येत्यधिकर- णे प्रतिपादितम् सर्वधर्मापपत्तश्च ॥ ३७॥ २४८ निर्गुणे ऽप्यविरुद्धमिति । इदमप वक्त शक्यम् । ब्रह्मणो निर्गुणत्वमसिद्धं सर्वचत्वादिगुणकत्वात्तस्य निमित्तोपादानभाषाएपाद- नार्थ सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिकत्वयाः सर्वधर्मोपपत्तश्चेत्यनेनेव सूर्षण प्रतिपाद- नादन्योन्यधर्माश्चाध्यस्येत्यादिभाष्यवाक्येरपि तदनुमोदनाद वस्तुतो धर्मि- भिन्न जानादिकं ब्रह्मणि नास्तीति चेन्न । घटाद्युपादानेवपि वास्तव सद्धिनरूपादिगुणाऽसंप्रतिपत्तः । तत्यता ब्रह्मणि व्यावहारिकगुणात्वमपि नास्ति किंतु स्वरूपप्रकाश एवं सतद्विषयोपरागण सतन्वानस्यव्यपदेश. मानमिति घेन । श्रुतिस्मृतिसिद्धसर्वतत्यादिव्यवहारालम्बनया व्यावहा- रिकधर्मर्मिभेदकल्पनोपपत्तो व्यपदेशमाषस्वाभ्युपगमाऽयोगाजीवग्रह्मयो- + थे. सूप...पा २.। * नाव वेषम्पनेत्याधिकरणं पूर्णम् । • अनादित्यतीति .पु.पा., ·४०० घेदान्तकल्पतरुोरमले [ २ पा. १ अधि. १३ रिष ब्रह्मतज्वानयोरप्यनादिविभागाङ्गीकारेण धर्मज्ञानएघागमापायिविषयो. परागप्रयुक्तावान्तरभेदकल्पनोपपतेश्च । तथापि ब्रह्मणि प्रपञ्चगतरूपादिगुरें। नास्तीति चेत् किं ततः । सगुणमेवोपादानमिति नियममातिठमानस्य कुता. र्किकस्य परितोपाय गुणवत्वमुपपादितमेव । न च सन्मते ऽप्यस्ति नियमः कार्यगतगुणतोपादानेनं भाव्यमिति । घणुकेषु महत्वाभायात् । न च विशे- पगुणविषयो ऽयं नियमः । परिमायादिव्यावृतविशेषगुणत्वाऽनिर्वचनात् । किं च निर्गुणस्य नोपादानत्वमिति परमते ऽपि नास्ति नियमः । प्रथमक्षणे ऽस्येष घटस्य रूपादिसमवायिकारणत्वाभ्युपगमात् । उपादानशब्देन ट्रव्य- समघायिकारणषिक्षायामप्रयोजकत्यादिति । तदेतत्सर्वमाचार्याणामपि हंद- यस्थमेघ । पूर्वाधिकरणेषु विवर्तवादमनपेक्ष्यापि परिहारान्सरप्रतिपादनात् । किं तु सूचभाध्याद्यालोचनया स्फुटमिति कण्ठता न प्रतिपादितम् । २४८ । १७ नित्यत्वाद्यारोपोपलब्धेरिति । नर्नु जातिनित्येति न प्रत्यक्षा- रोपो ऽस्ति शब्दानुमानजारोपेषु न प्रातिभासिझविषयोत्यत्तिरस्ति । अनि त्यत्वारोपापलब्धेरिति पाठे ऽप्ययमेव दोषः । न हि घटे दृश्यमाने घटत्वं नष्टमिति प्रत्यक्षारोपः संभवति । नष्टे घट तत्संभवे ऽपि तप घर्टत्वस्य धर्मिणो ऽनभिव्यत्या न तद्धर्मिको नष्टत्वारोप: प्रत्यक्ष इत्युपपद्यते । सत्यम् । दशमस्त्वमसीति बाध्यस्येव यस्य सन्निहितं विषये नष्टत्वभ्रमः स व्यवस्थितविषयश्चेतस्य तद्वतजातिनहत्वधमः सन्निहितजातिधर्मिकः प्रत्यक्ष उपपद्यतइति तदभिप्रायमनित्यत्वारोपापलब्धरिति घधनम् । नित्यत्वति पाठस्तु मिथ्यात्वेन ज्ञाननिवायों जाती शब्दानुमानने नित्यत्वारोपि ऽपि प्रातिमासिकविषयोत्पतिरस्तीति पक्षमाश्रित्य नेर्तव्यः । इदमुपल. चणम् । राधी दीपप्रभायां नीलोत्पलवर्ण रक्तवर्णत्वारोपः विभागे संयो. गाभावत्वारोप इत्यादिकमप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् । इति श्रीमदरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमद्वतविद्याचोर्यश्रीविश्वनिद्या- चित्रीरङ्गराजाध्यरिवरमनारप्पयदीक्षितस्य कृतो नीवेदान्तकल्पतरु- परिमले द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । •चत्र प्रयोदर्श सर्वधर्मोपपत्यधिकरण पूर्ण ।

·- अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । रंचनानुपपत्तश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ मोक्षमाणानामिति । मुचो ऽकर्मकस्य गुणो वेति सूघेख कर्मणः कर्तृत्वविषक्षणादकर्मकस्य सन्नन्तस्य मुचेर्गुणः । अत्र लोपो ऽभ्या. सस्यैत्यभ्यासलोपः । संयोगायो हीति । स्थलपियउस्य य: केन चित्सं. योगस्तद्विभागः परिमाणविशयो गुरुत्वविशेषो वा न तेषां करणपर्यन्तमनुति- रस्तीति न तेषु व्यभिचार इत्यर्थः । ननु तथापि रूपे व्यभिचारः स्थूलपिण्डे यदूपं तस्येव को ऽपि दृश्यमानत्वादिति चेद् न तावत्कार्यकारणभेदवादिमते ध्यभिचारः। तन्मते कारण कार्य च रूपभेदात् । नापि कारणातिरिक्तकार्यानि. चनीयत्वधादिमते । तन्मते कार्यवेत्तद्रूपस्याप्यनिर्वचनीयस्याभ्युपगमसंभ- पात् । नापि कार्यकारणाऽभेदवादिनः सांख्यस्य मते । तन्मते पञ्चतन्मापन- कृतो सामसाहकार रूपाभावेन तस्य सूक्ष्मकारणपर्यन्तानुवृत्यभावात् । ननु चेतनानधिष्ठितत्वं सांख्येन साध्य न प्रवेशितमतो विरुद्धत्वाभिधानमयुक्त- मित्याशय तदप्रवेशर्ने सिद्धसाधनं स्यादिति तत्परिहाराय तत्प्रवेशना. घश्यंभावमापायेदं विरुद्धत्वाभिधानमिति योजयति. अयमति । एवंशब्दस्येति । तथा च यथा कृतकत्वं विरुद्धम् एवं समन्वयादि- विरुद्धशम्टानुपङ्गेण पाश्चयोजनेति भावः । ननु सांख्यानुमाने विरुद्ध- स्वोदानपरं मूर्पमित्युक्त. सिद्धान्त्युतावनीयकिंचिदनुमानपरमिति नोक्त- मत उपाधिशयमस्थानपिम्भितेत्याय विरुद्धत्वोपपादनाय हेतोः साध्यविपर्ययध्याप्रिया सिद्धान्तिना उपपादनीया तवेदमपाध्यद्धापनमित्य- घतारयति सस्थाद्यन्वितत्वादिति । ननु साधनोपाध्योः साध्यव्या. २५१ । प्यत्वेन प्रतीयमानयोरुपाधिस्व .वस्तुतः साध्यव्याप्ये: साधने तु तद्नं साध्यध्याप्यत्वं सन्निधानादारोप्यते । अंत एवाप समीप स्थित्वा अन्य स्वधर्माधायकत्याज् जपाकुसुमादिनिपिद्धत्वादिस्राधिरित्युच्यते । ततश्य साधनमेय सर्वच सणाधिक में साध्यमता 5 साध्यस्य चोपाधिकात्य.

·४१० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. २ अधि.१ शङ्का न युक्तीत्यारा समानन्यायत्वात्साधनषत्साध्यस्यापि सोपाधिकत्वं २५१ । २३ धतुं युक्तमित्युपपादयति यथेति । एवं चान्तरङ्गत्ये स्यधर्मासनकत्व- लक्षणमुक्तमुपाधिपदप्रतिनिमित्तं यद्यपि नास्ति किं तु साध्यान्तरण्य तथा- प्यन्यदेय प्रतिनिमित्तं किं चिदनुमानटूपयोपाधावस्तु । न हि सर्वक उपाधिपदस्य तदेय प्रतिनिमित्तमिति नियमः उपाधिनी धर्मचिन्ता कुटु म्बव्यापृतस्तु य: स्यादभ्यागारिकस्तस्मिनुपाधिश्च पुमानयमित्याद्यभि- धानकोशेषु तस्योक्तप्रवृत्तिनिमित्तरहितान्तरवाचकत्वस्यापि स्मरणादिति भावः । ननु व्यतिरकव्यायनवधारणे ऽप्यन्ययसहधारमारेण केवलान्य- यिनीयान्वयव्याग्निर्यहीतुं शक्येत्याशाह इतरथेति । व्याप्यव्यापकयाय- तिरकवत्वे यष व्यापकाभावस्सत्र व्याप्यत्वाभिमतं वर्ततइति व्यमि चारशङ्काया निरसनाय तप तदभावो ऽवधारणीयः । न च तदवधारणं शक्यम् । पक्षान्यत्वरूपव्यापकाभावो हि पक्षमापत्तिः तत्र च न साध्या- २५२ । २२ भाषनिर्णय! ऽस्तीत्यर्थः । समपदं मुधेति । प्रतिनिमित्तलाभार्थं सम- व्याप्यन्वेषणमिति शङ्कायाः समाधानं तु अनुपदमेव सिद्धम् । न च प्र. तिनिमित्तपरिज्ञानार्थमिह लक्षणमुच्यते किं तु दूधकतोपयिकरूपपरिचा- नायें (समव्यापयन्वेषणमिति शङ्का ) तदर्थ च साध्यव्यापकत्वमेवा- चितं न तु सयाप्यत्वमपि । उपाध्यभावेन पते साध्याभावान्नयनस्य साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वेन साधने साध्यव्यभिचारोन्नयनस्य का सत एव भावात् । शङ्कितस्त्वनुकूलतकरिति । साधने साध्यव्या. प्यत्वनिकायकेरनुकूलत: शङ्कितोपाधिरुध्रियते इत्यर्थः । उपाधिलक्ष. णानुप्रविष्ठं व्यापकत्वं व्यामिप्रतियोगित्वं न भवति येन व्याग्निलक्षण- स्योपाधिगर्भतया चक्रकाश्रयः स्यात्किं तु साध्यवनिष्ठेत्यादिनिरुक्ताव्य. भिचाररूपं तदिति नवीनेः कृते समाधाने दूषणमुक्तं नवीन: । एवमपि साध्यत्वस्य व्यामिग त्यान्न चक्रकोद्धार इति कश्चिदुक्तं तद्पणमुपन्य- २५३ । ८ स्यति नवीनतरास्त्विति । उपाधे: साध्यव्यापकत्वं सपक्षे याहां न तु पक्षे सपने च सप्रतिपन्न तन्न साधनीयमिति । तत्र साधनीयत्वं न साध्य- * व्यतिरेकरवे इति ५ पु पा.. + मयीनतरिति १ पु. पा। + ( ) रसठन्तर्गतो पन्या मासि पुः ।

·૧૧ रचनानुपपत्यधिकरणम् । अनुमानाधिकरणं वा । पदस्थार्थ इत्यन्यध साधनीयतया संभाव्यमानत्वं तदर्थ पति वक्तव्यम् । तथा संभावना साधनव्यापकत्वातिसंधानाधीनति चक्रकापत्तितादवस्थ्य- मित्यर्थः । ननु तदपि व्यापकत्वप्रतिसंधानं साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाऽप्रति- योगित्वविषयमस्तु कुतश्चक्रमिति नवीनतरमते स्पष्टं तदृपयं स्वयं किमिति नाध्यतइत्याराम अनास्थयेत्याह अस्माकमिति । एतदिति । धूमेन बानुमाने ऽप्येतत्पर्वतेतरवहिपाध्यकता स्यादिति शङ्कार्थः । तत्र लाधवसहकृततया वहिमाचनिरूपितव्यानियाहकप्रमाणेनेवाच केन चित्यमा- योन विरोधी नास्ति सिद्धसाधनपरिहारार्थ तनिवेशनस्य पूर्वपक्षिणा ऽपेक्ष- गोयत्येन लाघवादरणाऽयोगात प्रत्युत दृढप्रमाणानुगुण्यं चास्तीति परिहा- रार्थः । . सुखयति सुखंकरोति । मुखदुःख सत्कृताविति चारादिको २५३ धातुः । ननु प्रीत्यनीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रतिनियमाथी रति मांण्यः सत्त्वादीनां सुखादिरूपत्वमुक्तं कथं मुखादिहेतुत्वं तदुक्तमापाद्य दूषणामु- ध्यते । अथ पदावत्युदाहरणटीकायां सत्त्वादीनां सुखादिहेतुत्वमपि सां. ख्याभिमतमुपन्यस्तमिति चेतहि अघोच्यमानं दूपणं न लगेतच प्रतियोगि- विशेषव्यवस्थितसत्त्वाचुद्रेकेण स तत्र व्यवस्थितमुखादिजनकत्वत्य सम- र्थितत्वात् कथं च चन्दनकण्टकादिषु कालविशेपे प्राणिविशेषे च व्यवस्थित सुखादिजनकत्वं सिद्धान्तिनापि निरसितुं शक्यम् । अनुभवसिद्धत्वादिति चेत् । अर्यामह दूषणभिप्रायः । भाषेषु मुखादिसमन्वय तथाभूतकारणा- नमाने हेतुः किं प्रत्यक्षसिद्धः उत मुखादिकार्यकल्प्यः । नायः । प्रसिद्धः । न हि घटः सुखो सुमीत पा ऽनुभव। अस्ति द्विसयि सवेदा सवान् प्रति एकरूपं मुषादिकार्य सत्कल्पकम् उत्त कालविशेषेषु चानियततत्कल्पकम। नाद्यः । प्रसिद्धरेष चन्दनकण्टकादिषु मुखादिहेतुत्वनियमाभांधात् । न द्वितीयः । अनिच्छाप्रयवादिरूपाणामपि भावानामनियतेच्छाप्रयवादिजनक- स्वपदमुखादिरूपाणामपिक तेषामनियतमुखादिषनकत्यसंभवेनाऽनियतमु. पादिफार्याणां घिपयेषु ताटू प्याऽकल्पकत्वादिति । एवं च चन्दनाऽन्यये + हत्यल्पकमिति .पु... प्रमादिजनकादिपु गुपादितावनियमामायापापामोतिय पु-गा। • हममान्यपरति 'वा.

·४१२ केदान्तकल्पतरुपरिमले [...पा. २ अधि. ऽपि सुषादिष्यभिचाराच्च नेस्पमित्याहत्यवसारिका विफल्पान्तरोतरावतार- कात्येन योजनीया। ननु प्रारदूषितएषार्थ हेत्वन्सरसमुच्चयावतारिकात्वेन मुखादिष्यमि चारस्य सत्यााफाभाषेनोपपत्या हेत्यन्सरपरत्वाऽयोगाद भेदानां परिमाणात्समन्ययाच्यक्तितः प्रवृतश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वेश्वरुप्यस्य । कारणमस्त्यध्यक्तम् इति सांस्यः प्रधानसाधका देसवादर्शिताः । अस्याः । विश्वरूपमेय वेश्यरूप्यं पेलोयादियत्स्याधिकः प्रत्ययः । विश्वरूपस्य प्रपञ्चस्य कारणम व्यक्तमस्ति । कुतः कारणे कार्यस्य विभागादविभागाच्च । सत्कार्यवादेश कारणे सतत एव कार्यस्याभिव्यक्तिलयो विभागाऽषिभागो पूर्मगरीरे सस एष सदषयवजातस्य । ततश्च या कारणे सतः प्रपञ्चस्य विभागाविभागो तक ध्यक्तकार्यावस्थं कारणमस्ति । इतश्च तदस्ति । शक्तित: प्रवृत्तश्च । कारण शक्तितो हि कार्य प्रवर्तते अशतात्कार्यानुत्पतेः । शक्तिश्व - कारणगतान कार्यस्याव्यक्तावस्थाया भिन्ना प्रमाणपतीति परिमाणसमन्वयाषाकरे एष स्पष्टो । सत्र समन्वयो विकल्पमभिप्रेत्य दूषितः । परिमाणदूषणामदर्शनार्थ मुखतो विकल्पयसि परिमितत्वमिति । स्वसत्तामतिक्रम्येति । अव सह वर्तन सामानाधिकरदयं मविक क्षितं किं तु स्वयं यन्त्र व्याप्नोति तथाभूतवस्तुसत्यमारमतस्तथेष नदि लक्षणानुगतिं दर्शयति कारणं हीति । लोके हि कारणं मृदादि घटमिव शराषादिकमपि ध्यानोति घटस्तु शराषादिकमपि न व्यामोतीति दृष्टम् । अतः कार्य कर्तृ कार्यान्सरे ऽप्यनुगत कारणं न व्यामोतीत्यर्थः । मनु शब्द सन्माषकारणकं नमी गन्धसन्माषादिकमपि न व्यामोतीति तदव्यापनेन लक्षणानुगतिः फिमिति नोक्तत्याशमाह गन्धेति । नभो गन्धतन्मात्र सर्वथा न स्पृशतीति तदव्यापनेन लक्षणानुगतिः सुप्रसिद्धेति स्पष्टत्वात् सा 5 नातत्यर्थः । नमु सत्वरजस्तमस्सु व्यभिचार इति परिहारो न युक्तः । अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वपगामिनः । नेषामादिः संप्रयोगो वियोगा धोपलभ्यते ।

·अगतः प्रधानोपादानकत्वनिरामयन्यः । अति मांख्यः सत्यादीनामन्योन्यसंसृष्टत्वेन सदा सर्वच सद्धावस्य हिंसात्वादित्याशङ्कगह परिहरतीति । युक्त प्रवायं परिहारः कार्यकारणभा- २५३ अमला यस्तादात्ययेन पूर्णानुप्रवेश: सा व्याप्तिस्सदभावक्ष्यमव्यापनम् इव परिमितत्वमिति विवक्षितत्वात् । न हि यथा ते कार्यजातमित्यादिग्रन्थेन साथैव प्रतिपादनादिति भावः । ननु किमनेन कुरुष्ट्या अर्थविशेषानुनीय खिकल्पनेन परिमितत्वं परिच्छिनत्वमित्येषास्तु । तथा च सर्वगतेषु गुण- पुरुषेषु ल . व्यभिचारः । न च गुणानां पर्वगतत्वे प्रलये सेषां साम्या- पतिः सो श्रेषम्यापतिाच न स्यादिति वाच्यम् न न हि तावता तेषां प्रलये क्र-चिल्क चित्कढा चिदेव सत्वं सगादो यस्य मदोद्रेकस्तस्य तदा ऽन्य- पापि अठ्यापनमित्येष विशेषो जीकार्य: । हेमन्तशिशिरराषियु निदाघदिवसेषु सदा सर्वच सतोरेव हिमातपयोः व चिक चिटुटेकवत् सदा सर्वत्र सता- मेव गुणानां व चित्कदा चित्कस्य चिटुट्रेक इत्युपपत्तेः । न च हिमातप- योरवयषभूयस्स्वरूप उद्रेक: संभवति-न तु गुणानां निरवयवानामिति षा- व्यम् । तथापि परिणतिविशेषरुपाटेके अनुपपत्यभाषादिति चेन्न । उद्रेका. वस्थाया अपि महदहंकाराषस्थावत् कार्यत्वेन सपेव परिमितत्वहेतुसत्त्वेन व्यभिधारादिति भावः । सापीत्यस्यान्वयसकर्याय यत्पदमध्याहरति या प्रवृत्तिरिति साध्यविरुद्धोति र्वक्रोक्तिरिति । सांख्यानां प्रवृत्तरिति हेतु. २५४ । विरुद्धस्सदीयसाध्यसाधको न भवतीति कण्ठतो नोक्तं कि तु सस्येव हेतो. सदीयसाध्यविरुद्धमाध्यान्तरोक्तिरूपवक्रोत्या भूचितम् । नित्यः शब्दः कृत. कत्वादिति साधयन्त प्रति प्रनित्यः शब्दः कृतकत्वादिस्यनुमानमनफूलस- कंसहितं हि न केवल पूर्वानुमाने, बाधकतया ऽषतिष्ठते किं तु तस्मिन् विरुद्धस्योद्घाटनपर्यन्तमपि भवति । एवं व हेतुत्वेनाभिधानादिति पर्यन्तं साध्यविदोको न हेतुपरं किं तु तस्या एष विषरणमिति योजनीयम् । गडा सत्पर्यन्तमानरुत्योपपादकत्वेन पूर्वष योजनीयम् । अङ्गिस्यामूर वेष- म्याऽसमयमूला हि प्रकृतेनुपपतिरुच्यते नातु प्रवृत्ते सायसाध्यविपरीतसा. • पियवतरिति ममे पाठा t प्या.म.पाम..

·४१४ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.पा. २ अधिः । धने हेतुत्यमुपपद्यतइति स्यात् । साध्यविरुद्धत्योक्ति पक्रोक्तिरितिक चित्या. उस्तस्मिन् पाठे हेतुत्वेनाभिधानातायी साध्यविरुदत्यस्योक्तिः सूधनाया सा वक्रोक्तिर्भवतीत्यर्थः । अस्मिन् ध्याख्याने टीकायां धक्रोस्येति न करण- तृतीया किं तु प्रकृत्यादितृतीयेति भेदः । आलोचनमात्रमिति । वस्तु. स्वरूपमाघगोचरं ज्ञानमालोचनम् । इदमित्यमित्यध्यवसायरूपा तु पृतिः विविधान्तःकरणमध्ये घुद्धिरूपस्यान्तःकरणस्येति सास्यानां मतम् । कर्मप- रिपाकावसराभिज्ञस्येति । ननु फर्मपरिपाकापेक्षा मांस्यपक्षेऽपि समाना धाऽधर्मयोर्मध्ये यः पकतेनेव तदितरस्य प्रतिबन्ध इति तन्मते ऽपि वक्तव्यत्वादिति चेन्मेवम् । चेतनाधिष्ठानरहित्तयोः* पाकस्याप्यसंभवाद उत्तरसूचेण धेनूपयुक्ततज्जाठराग्निसंपकाधीनतृणादिपाके ऽपि चेतनाधिष्ठाना. पेक्षाया पक्ष्यमाणत्वात् । २५५ । २५ अवास्तवस्य न निषेध इति । ननु सांयमते ऽप्यवास्तव एवं पुरुषस्य भोगः । एवं हि तन्मतम् । पुरुषश्चेतन्यमाश्यपुः कूटस्थो नित्यमुक्तः सासारिकसुखदुःखानुभवरूपो भागः परिणामिन्या बुद्धधर्मः पुरुषस्य तु धुद्धिच्छायापत्त्या तदेक्यमियापन्नस्य तदर्शनमा भागः । तेन तस्य विवे. काऽग्रहादाध्यासिक भोक्तत्वम् । विवेकल्यान्या भोक्तृत्वाध्यासमाचनिषति- मोक्षः । वस्तुत: पुरुषो न बद्धो नापि मात्यतइति । यदाहुः । तस्मान्न बध्यतेद्वा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाप्रया प्रकृतिः । सत्यम् । पुरुषस्य भोक्तृत्वमपि सांख्येरभ्युपगतम् । यदाहुः । सघातपरार्थत्वात् गुण्यविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषो ऽस्ति भक्तिभावात्केवल्यार्थ प्रवृतेश्च । इति । . कमिद तेषां परस्परविरुद्धवचनमिति त्किं फुर्मः । श्रत एव विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसमिति पक्ष्यते । यदि त्वविरोधार्थ भागाश्रयबुद्धोय. दर्शन पुरुषस्य भोग इति कल्प्यते तदा तदर्शनहप व तात्विको भाग: पुरुषस्य निर्विकारस्य न संभवतीति दूषणमिहाक्त द्रष्टव्यम् । * रहितपासपोरिति पु पा. + बजेति मास्ति १-पु.। * प्याटमा ३ पा २.१०॥

·1 जगत: प्रधानोपोदोनकत्वानरोसन्था। ४१५ ऐकस्यापि कर्तृकर्मत्वादिति । पच्यते फलमित्य हि कर्मक- नेरि यक्प्रत्यय: । अतः फलस्येवं कर्तृत्वं कर्मत्वं चाऽविवादमित्यर्थः । कर्मत्वोपचारादिति । कमझती कव केवलं न कर्म कर्मकार्ययगात्मने २५७ पदादिभावातु कर्मत्वोपचारेण कर्मक्रतति व्यपदेशः । ननु पंच्यते फल- मित्यच फलगतपरिणत्यनुकूल: फलपीचरचेवगतदोहनव्यापार:* पचिक्रिया सज्जन्यरिणतिफलशालिनः फलस्य मुख्यमेव कर्मत्वमुपपद्यते किमर्थमुपचा. राप्रयणमिति चेत् । उच्यते । इह पचिधातो फलगता परिणतिरयः न तु सदनुकूलपुरुषव्यापारः । येन पुरुषव्यापार, प्रत्येव सोकर्यातिशयात् कर्तृ. त्वेन विवक्षितस्य तर्जन्यक्रियाफलशालिवोत्कर्मत्वमपि मुख्य संभवतीत्यु. च्येत न त्येवम् । कर्मकर्तृप्रयोगे धातूनां ततक्रियाफलबाचित्वात् । यदा है केयटः । लुनातिस्तावद् द्विधाभवनोपसर्जने द्विधाभावने वर्तते लुनाति केदार देवदत्तः द्विधा भवन्तं द्विधा भावयतीत्यर्थः । यदा तु केदारस्य साकयातिशयविषक्षया देवदत्तव्यापारी न विवत्यते तदा द्विधाभवनमा लुनातिर्वर्तते अनेकार्थत्वाद्धातूनां भिन्ना एव या धातवा भिन्नाशः सारू- प्यात तत्वाध्यवसाय: । तच विधाभवने केदारस्य कर्तुः कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिय इति फर्मकार्याण्यतिदिश्यन्ते तेन लयते केदारः स्वयमेवेत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्तइति । एवं चाच परिणतिरेव पधिक्रियेति तामवलम्ब्य परसमवेतक्रियाफलशालित्वस्य कर्मत्यव्यापकस्य समर्थयितुमशक्यत्वाद् ध्यापकाभावे च व्याप्यासंभवात कमत्वस्योपचारिकत्वोक्तिर्युक्तेव । अषेध साक्षित्वेन पाणिनिसूपांशमुदाहरति पाणिनिरिति । कर्म- पत्कर्मणेति सूचे बलिना मुख्यकर्मत्वाभाषः स्पष्टीकृत इत्यर्थः । परोक्तदा- पानुवाद एवेति । यद्यप्यध्याहारेणाभ्युपगमाभाषस्फोरणइषानध्याहारण सद्विषयाभावस्फोरणे ऽपोष्टप्रसङ्गकथनरूपदूषणं भायादेव तथापि तथा स्फुटं न भातीति तात्पर्यम् । अविभागापत्तिश्चत्यप अविभाग। नेश्यम् । परश्या. तियादिनः सांख्यस्य मते भ्रमविषयेस्यवित्रताभायादित्याशङ्का विवेकायद एयायिभागशब्देन घिधित इति व्याघटे अविवेक इति । भाप्पटीफास्थ. २५८ । • कस्यापि कर्मकारभावादिति मूले पाठः। + पुग्ये व्यापारमिति २पु. पा.. द्वाप्यापार रति पुः ।

·४१६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.. पा. २ अधि. २ मदर्शनशब्दं तम:परत्वेन ध्याचष्टे न दृश्यते नेति । तुशब्द इति । सोचेषु पूर्वपक्षव्यायत्त्यर्थेषु तुशब्देषु नकारसमानार्थत्यं प्रसिद्धम् । २५० । १० महद्दीर्घवद्वा हूस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ साम्यकृतेति । परमाणुवादनिराकरणार्थत्वमाण साम्यमिह बिष. चितम् । उभयचापि निराकरणीययुक्तिभेदस्य स्वयमेवाक्ततया सर्वथा साम्या- भावात् । यद्वा शिष्टापरिग्रहाधिकरण निराकृतियुक्तिरप्यच टीकायामनुवाद- रूपेणोपन्यस्ता भाष्ये ऽपि वैशेषिकप्रक्रियोपन्यासेन व्यजितेति तेनापि रूपेण साम्यं विवक्षितम् । एवकार इति । मायाशबलस्य ब्रह्मण उपादा. नत्ये माया ऽप्यपादानमिति सिद्धसाधनवारणाय टीकायामेषकारः । तेन चेतनापादानक न भवतीति साध्यार्थे पर्यवसानान्न सिद्धसाधनमिति भावः । असंयुक्तानामिति । पुणुकमारभ्य स्थूलारम्भक्रत्वं यत् शङ्कापाद्यभिमत सदभाष इह साध्यः । स चासयुक्तावस्थाया शङ्कावादिना ऽपीप्यतइति सिद्धसाधनधारणाय सयुक्तविशेषणमित्यर्थः । व्यणुकमनारभ्येति । साध्यविशेषणस्य प्रयोजनमाह अनेन बाधो ऽपोदित इति । परमागूना छणुकारम्भद्वारा स्थूलारम्भकत्वात् स्थल नारभन्तइति साध्यं बाधितं स्याद याणुकानारभ्येति विशेषणेन तन्निरास. कृत इत्यर्थः । स्वापेक्षया स्थू- लेति । स्थौल्यमच परिमाणाधिक्यमाघ विवक्षित न तु महत्त्वमिति भाषः । न द्वितीय इत्याहेति । ह्यणुकारम्भप्रक्रियायास्त्वया ऽनङ्गीकृत. त्याद् द्वितीयपक्षो न युज्यतइत्यर्थः । अवयवावयविभावविरहिणा- मिति । जलाऽऽलोकादिविरलद्व्यव्यतिरिक्तानामिति विशेषणान्तरस्याप्यु। प्रलक्षणमेतत् । स्वच्छजलान्तर्गतसिकतादिग्रहणाथै यत्र जल तत्रैवाऽऽलोक- स्याप्यङ्गीकृतत्वात् । नन्वान्तरालिक कार्यापलब्ध्यर्थमेव ध्यणुभारम्भ इध्यत. प्रत्याशङ्कते अथेति । विशेपो वेति । घणुकान्येव च्यणुभारम्भकाणि न परमाणव,इत्यत्र विशेषो वक्तव्य इत्यर्थः । अस्ति तावदिति। नन्वषयविनामवयबापकर्पोत्कर्षवेषम्यप्रसा. धन द्वित्वप्रभृत्यारम्भकत्वप्रयानकताप्रसाधन च कोपयुज्यते । द्वयोः अत्र प्रथमम अनुमानाधिकरण पूर्णम् । २६०। + घ्या श्रपा १२ । : निराति २ पु था ।

·थणुकसाधनम् । ४३० परमारोः संयोगस्य कदा चिदवर्जनीयत्वाद् द्वयोः संयोगे सति समवाय्यममवायिकारणसमवधानाद् घायुकात्यत्तिरप्रत्याख्येयेति जुना मार्गेण हाणुऊ साधयितुं शक्यम् । न च द्वयोः संयोगान्न कार्यद्रव्योत्पति रिति विवदमानं प्रति तत्प्रसाधनमिति वाच्यम् । तत्रापि कार्यद्रव्येवायवो. रकर्षापर्यवेपम्यप्रसाधनस्यानुपयोगात् । तन्तुवयसंयोगात्मधोत्पत्तिदर्शनेन तथा विवादानवकाशाच्च । तस्माद हायुक्रग्रसाधने नेतायता यनत्योपयोगः । यत् तु परमाणुद्वयेन युकवत्तत्रयेण क्वचित् च्यणुकोत्पत्तिरस्त्विति श- काया निराकरण तदयुक्तम् । चयाणां परमाणनां घणुकानामिव कदा चि. संयोगयोगपद्यस्यावर्जनीयतया परमाणुचयारब्धच्या कस्याप्यप्रत्याख्येयत्वा- त् । परमाणुसाधारण्येन द्वित्वप्रभृत्यारम्भकारख्यत्यनुपदं स्वयमेव प्रसाधि- सतया परमाणुचित्व नारम्भकसंख्येति चतुमशक्यत्वाच्च । कारणकारणना- तीयस्येत्यादिनियमस्त्वसिद्धः । क्व चित्तन्तुचयारव्यसूचचयेण विवृत्सवोत्य- तिर्दृश्यले क्वचित् तन्तुचयेणेति व्यभिचारात् । यदि सूत्रत्रयारब्धाचित्स- जातन्तुषयारब्धं त्रिवृत्सूत्र विजातीयं तर्हि घणुकथयारब्यात घ्यणुकात्पर- माणुचयारब्धंच्याकमपि विजातीयमस्तु । अध परमाणुयारब्धं च्यगुकमण्येव भवेदिति भागभेदाभावेन वेयानथाभूतच्यणुकास्पतिर्न संभवतीति चेन्न । कारणबहुत्त्वान्महत्त्वसभवेन भागभेदोपपत्तेः सामग्रीसद्धावप्रभावितस्य कार्यस्य प्रयोजनाभावेन प्रत्याख्यानाभावाच्च । न हि प्रयोजनक्षलिभिया सामग्री कार्य नार्जयतीति न्यायाद् भागभेदाभावेन सामयीसनावप्रभावितस्य कार्यस्य प्रत्याश्याने च णुक्रमपि प्रत्यास्यायेत परमाणुवातस्याप्यतीन्द्रियत्वेन भागभेदाभावात् । यदि ह्यणुक च्यणुकोत्पत्तिप्रणाडिझया भागभेदोपयोगि तहोदमपि तथास्तु । गतेन टीकापन्यस्तागुरुद्वयारभ्यद्रव्यनिराकरणमपि निरस्तम् । तस्यापि द्रव्यस्य स्यूल कार्यान्पादनप्रणाडिकया गुरुयोगभे- दोपयोगित्वात् । तस्मात्मर्वमिदमसमजप्तमिति घेटुच्यते । धैपकप्रक्रि. यानुघादो ऽयम् । अत एवेन्यमुशलम्भनीय: । अत एस भाष्ये वेशेषिकामि- मतव्यवस्थापक्षायणेन तदुक्तपणस्य व्यभिचार प्रदर्श्य व्यवस्थापक्षो न स्थायीति मूचनार्थ यदापि वाहय, परमाणवो यहनि ह्या कानीत्यादिवास्ये. नाय्ययस्थापक्षमुद्राव्य तचापि व्यभिचारमाम्यमुक्तम् । 53 ·४१८ वेदान्तफल्पतरुपरिमले [. २ पा. २ अधि. २ २६१।२ महातृलपिण्डयोरिति युक्तः पाठः । न तु महतलपिण्डयो- रिति । अान्महतः समानाधिकरणानातीययोरित्यात्वनियमात् । ननु महद्दी- घंवद्वेति सूचे सामानाधिकरण्ये सत्यपि प्रात्वं न दृश्यते न च तत्र महट्टी- घंशब्दो होकयोरितिबद् भावप्रधानाविति पदार्थभेदाद द्वन्द्वसमास: । अत: सामानाधिकरण्याभावानात्यासक्तिरिति याच्यम् । टीकायां हम्यपरिमण्डला- भ्यामित्यस्य धर्मिपरतायाः प्रदर्शितत्वेन महट्टीर्घशब्दयोरपि तदन्ययाथै धर्मिपरताया वक्तव्यत्वात् । यदि तप पदार्थाभेदे ऽपि पदार्थतावच्छेदक भेदाद् द्वन्द्व इति न.सामानाधिकरण्यं तोहापि तथास्त्विति चेटुच्यते । पदार्थभेदे पदार्थतावच्छेदकभेदेन द्वन्द्वो न संभवति महाभाप्यविरोधात् । तच हि चार्थे द्वन्द्व इति सूचे याज्ञिकश्चासा वेयाकरणश्चेत्यादिपु पदार्थ- तावच्छेकभेदाद द्वन्द्वमाशय शेपो बहुव्रीहिरिति मचतः शेषइत्यस्यानुवृत्ते. स्तस्य समानाधिकरणसमासविषयत्वेन शेपत्वाभावातदप्रानिस्पयादिता । कथं तर्हि महद्दीबदित्यस्य निर्वाहः । इत्यम् । कानि चित् च्यणुकानि महान्ति कानि चिट्टीघाणीति घणुफव्यक्तिभेदविवक्षया इह द्वन्द्वसमास श्रामीयते । यद्यपि सर्वाणि च्यणुकानि महान्ति दीर्घाणि च महत्वदीर्घत्वयोः समनियतत्वात् तथापि कानि चित् च्यणुकानि परितो घणुकसयोगेसत्पद्यन्ते कानि चित्तिर्यगद्दयाकसयोगः । तच यानि द्वितीयापेक्षया महान्तीति द्विती. यान्याद्यापेक्षया दीघाणीति च प्रत्यययोग्यानि भवन्तीति तथाभूतयणुकव्य. क्तिद्वविध्यापेक्षया द्वन्द्व उपपद्यते । न चेह तथा द्वन्द्वोपपत्तिः द्वयोरपि तूलपिण्डयोमहत्त्वाधिकरणत्वेन विवक्षितत्वात् । २६२ । १६ स्वाश्रयेति । स्वेषा विशेषगुणत्वाभिमतानां ये आप्रयास्तेषां व्यवच्छेदे ततद्विशेषगुणप्रवृत्तेतरव्यावर्तने उचिता श्रवच्छेदका ये ऽवान्त. रसामान्यविशेषास्तद्वन्त इत्यर्थः । ते चावान्तरसामान्यविशेषा नीलरूपा- दिषु नीलत्वादय: शुल्लरूपे पृथिव्यादिश्यसाधारणे पाकजत्वाऽपाकजत्य. भास्वरत्वाऽभास्वरत्वानि । एवं रसादिष्यप्यूहनीयम् । स्नेहत्त्वावान्तरसामा- न्यसदावे तेन लक्षणानुगतिस्तदभावे स्नेहत्त्वेनैवान्तरशब्दस्य व्याप्यपर- पचनलपिण्डयोरिति मु मूल पा ।

·विशेषगुणलक्षयम् । त्वात् । अभेदे ऽपि व्याप्य व्यापकभावसनावात् । अच स्वाश्रयशष्टस्य एकेकाश्रयभूतष्यक्तिपरत्वे नीलत्वादीनां तदितरसकलव्यावर्तकतावच्छेदक- त्वाभावादसंभवः लक्षणे सामान्यशब्दस्य जातिपरस्वमपहाय धर्ममाचपर- त्वमङ्गीकृत्य नीलादियु लक्षणसमर्थने सामान्यगुणेष्वपि तथैव लक्षणसमर्थ- नसंभवादतिव्यापिरित्याशयाश्रयशब्देन नवानां मध्ये एकैकद्रव्यं सामान्येन विवक्षितं न तु तत्तयतिमात्रमिति व्याचप्टे नवसु मध्यइति । व्यावर्तकाः २६२ व्यावर्तकतावच्छेदकाः । ननु नवसु मध्ये ऽप्येकैकद्रव्यव्यक्तिरेकै कविशेष- गुणव्यक्तराप्रय इति तत्तद्व्यव्यक्तिगततदितरसकलव्यातिप्रयोजकता. बच्छेदकगुणगतावान्तरजात्यभावादसंभवतादवस्थ्यम् । न च लक्षणप्रविष्टा- ऽघान्तरसामान्येन यज्जातीया गुणा यावत्सु वर्तते तावत्सु तद्गततदितर. व्यावृत्तिप्रयोजकतावच्छेदकत्वं विवक्षितम् । अगुपरिमाणादिकं यावत्सु चतुर्विधयणुकादिषु वर्तते ताबद्नतेतरव्यावृत्तिप्रोजकतावच्छेदकमणुपरिमा- गत्वादिकं भवतीति तद्वतामगुपरिमाणादीनां विशेषगुणत्वप्नसङ्गालदाश्रया- श्चतुर्विधयणुकादयो ऽपि हि नवसु मध्ये भवन्त्येव । अथ नवसु मध्यइति विशेषबलानवान्यतममात्ररूपत्वं स्वाप्रयविशेषणं लभ्यतइति नोक्तदग्प इति चेत्तहि लाघवानवान्यतममाघवृत्तिगुणत्वमेव लक्षणमस्त्वित्याशय तवा: क्तलक्षणार्थपर्यघसानमाह एवं चेति । पृथिव्यादीति । नकेत्यादिमात्रा- क्तायसंभवः स्याद् नीलत्वादीनां विशेषगुणत्वप्रयोजकसामान्यानां काककोकिल- कुवलयाद्यनेकलक्षणसामानाधिकरण्यापादकत्वात् । अतो नघलक्षणव्यतिरिक्त व्यतिरिक्तत्वमनेकधिशेषयम् । यद्यपि नवानां लक्षणानों मध्ये इत्यन्वयमु. खेतो यो ऽर्थः स एवमुक्तावपि पर्यवस्यति तथापि नपानां लक्षणानामन- नुगतानां नवलक्षणव्यतिरिक्तव्यतिरिक्तत्वेनानुगमार्थ व्यतिरेकमुषेनोक्तिः । नवत्वविशिष्टेति । एकोयं न नति प्रतीत वेमे नेक इति प्रनीतेश्च नयत्वविशिष्टेभ्यस्सत्समुदायान्तर्गतस्याप्यस्य एकम्मानद्घटितानामवि नवानां भेदो ऽस्तीति भावः । उपलक्षिनेति । यत्र विशेषणत्यं न तो २६३ । पलक्षयात्यमिति नयत्वविशिष्टास्तदुपलक्षितव्यतिरिक्ता इत्युक्तम् । न ध ये नपत्यागिष्टास्ते ऽप्यपेक्षादिधिनागनघसंख्याधिना सटुपलक्षिता भय- • ध्यात माप्ति पु.।

·४२० . * ॥ वेदान्ताल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. १ अधि. २-३ न्तीति वाच्यम् । अक्षाबुद्धीनां यावदाश्रयभाविद्वित्वादिसंख्याध्यऽजकत्वेना. पेक्षाबुद्धितन्नाभ्यां द्वित्वाद्युत्पत्तिनाथानङ्गीकारात् स्वसमवेतेति विशेष्य- माचं घटत्वादिष्यतिव्यातमित्ति विशेषणोपादानं सामान्येषु समवेतस्य कस्य चिद्धर्मस्याभावादतिव्याप्तिनिरास: । द्रव्यजातीयेति । संख्यादीनामनिया नवापि द्रव्याणि द्रव्यत्वेनेकजातीयानि तेषां गुणादिभ्यो व्यवच्छेदकाः संख्यादय इत्यतिव्याप्तिः । नन्वेकजातीयत्वं द्रव्यत्वावान्तरजात्या विवक्षि- समित्याशय तथा सत्यव्याप्तिरित्याह गगनभेदेति । स्वमते कल्पभेदेन गगनभेदसत्त्वे ऽपि लक्षणवादिमते स नास्तीति भावः २६४ । १ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२ ॥ अनवबोधरूप इति।। जडत्वाविशेषादणवो ऽदृष्टान्प्रयास्तव मते किं न स्युरित्युपहासार्थमणुसमघायित्वपक्षाक्तिरित्यर्थः । तस्य चेतनाऽनधि- ष्ठितस्याप्रवृत्तेरिति कर्मणाश्चेतनाधिष्ठितत्वं न केवलं सांख्याधिकरणातरीत्या ऽभ्युपगन्तव्य किं त्वदृष्टस्य प्रलये ऽपि सत्वातदापि ाणुकोत्यादककर्म मा भूदित्येतदर्थमपि तदभ्युपगन्तव्यम् । न च परिपकमदृष्ट फलजनक परि- पाकश्च सगाद्यसमयण्व स्यादिति वाच्यम् । ईश्वराधिष्ठानसाहित्यव्यति- रेकेण तत्परिपाकस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । अणुवादिमते गुणरूपस्यादृष्टस्या- पधादिषततो ऽन्यस्य पाकस्यासंभवात् फलकालादिसाहित्यरूपतया कथ चित्तनिर्वचने ऽपि तथाभूतपाकयुक्तस्याप्यदृष्टस्य तन्मते ऽपि परमेश्वरविनि- योज्यन्यात् । उक्तं हि न्यायवातिफकृता । कर्म पुरुषस्येश्वरो ऽनुगृह्णाति केो ऽनुग्रहार्थः यद्यथाभूतं यस्य च यदा .परिपाककालस्तत्तथा तदा छ घिनियुतइति । नन्यस्सु सन्मते ऽपीश्वराधिष्ठितत्याद्यभ्युपगमः यथा तथेयास्तु को दोष इत्याशङ्का तप पाशुपताधिकरणे टूपणं वक्ष्यातइत्याह पत्युरिति । प्रयनविशेपेति । प्रायोभिप्रायमेतत् । घायुनापि नोदनदर्श नात् । तहि न फ चिदपीति । वृक्षादियिय संयोगस्याच्याप्यवृत्तित्योपपा. दकाः प्रदेशविशेषादयो ऽपि यतुं न शक्येरनिति भावः । प्रदेशफल्पनया प्रतीतिरयकल्पते घेतयेषाम् को दोष इत्याशय तथा पत्र विसीय माद्दीधाधिकरण पूर्णम् ॥ + अयोधम्पर्शस पु. पा.। :पाययमपे पोति पु पाः। - - . । व्या. म. प.पा. म .1 ·४२१ परमाणुजगदकारणत्वाधिकारणम् । पति संयोगतन्मूलाणुकादिः कल्पितः स्यादिति दूषणे तात्पर्यमाह प्रदेशकल्पनया ऽपीति । तन्नियामकत्वात्तन्तुपटोभयं सं.श्लप्रताप्रयोजक- २ त्यात तत्कारणवत् घटोत्पादनद्वारा तटुभयसंश्लिगृप्तापादकवेमादिवत् । श्दमष दूषणं पहुं शक्यम् । प्रागभावस्यापि पटकारणत्वालस्य तन्तुप- टाभ्यां संबन्धाभावाद्यभिचारः । अथ प्रागभावस्य पटे न प्रतियोग्य- नुयोगिभाषरूपः स्वरूपसंबन्धस्तस्य तन्तुभिरपि स्वरूपसंबन्धः कल्य: कारणानां मिलिताना* कार्यजनकत्वेन कार्यात्यता तेषां 'मेलनस्या- प्यपेक्षितत्वान्मेलनस्य ध संबन्धरूपत्वादिति चेत्कि स्वरूएमपि संबन्धों भवितुमर्हति आमिति चेत्तहि अवयवावयव्यादीनामपि स्वरूपमेव संवन्धः स्यादिति किं समवायेन । संबन्धिस्वरूपाणामनन्तत्वाल्लाघवेन सर्वानुगत एकः समवायः कल्प्यतइति चेद् न । एकस्यानेकेषां या कल्पनीयत्वे खलु लाघवादेकस्य कल्पनमिहानेकेषां कृपत्वात्तेष्येव कृपेषु सबन्धत्त्व. मा कल्पनीयं न तु समवायस्तगत संबन्धत्वं चेत्युभय कल्पनीयं गोर- पात् । अथ समवायपक्षे समवायस्तगतं संबन्धत्वं चेति द्वयमेव कल्य. नीयम् अवयवाषयव्यादियु संबन्धत्वकल्पने तेपामननुगतत्वेन क्रोडी. कारकाभावाद अनन्तानि संबन्धत्वानि कल्प्यानीति समवायपक्षएव लाघ- वमिति चेन्न । निरूपकभेदेन संबन्धत्वे भेदानङ्गीकारे ऽवयवादिषु सत. दभाषसमन्यत्वस्य कृतस्येवावयव्यादिसंबन्धत्वरूपताया अपि मभषेन अब- गयादिषु सबन्यत्वस्यकस्याप्यकल्पनीयत्वान्निरूपकभेदेन तद्भेदाङ्गीकारे सम- घाये ऽपि सतनिरूपकभेदप्रयुक्ताना सत्सबन्धत्वकंल्पनावश्यभायात् सम. वायपते धर्मिकल्पनागोरवस्याधिकस्य सद्भायादिति । इत्यं दूपणं सम- घायस्य संयन्धान्तरानपेक्षत्वे संयोगोपि तदनपेक्षः स्यादिति यक्ष्यमाणरी- त्यवानेतुं शक्यमिति भाप्यादिपु न फण्ठरवेणोक्तम् । पक्षतरस्यापीतिः । यद्यपि पक्षमाश्व्यात उपाधिः पोतरः प्रसिद्धः असंयन्यस्योपाधिश्च न तथा अपक्षात्सयोगादपि घ्यावृत्तत्यास तथाप्यपाधिष्यतिरेकेण साध्यष्यतिरेफसाधक यदुपाध्यत्याप्यं प्रतिपक्षानु- मिसिसामामिसि यु. पर। + प्रायोजनमा ति पुपा : पलायोति ममे प्रमादाट्रित सदेव सोध्यम् ।

·४२० सपनोयि जिम वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.२ पा. २ अधिः ३ मानमुपार्दूषकताबीजं तस्यासाधारणहेत्वाभासदोषग्रम्सत्वं पनेतरत्व स्यानुपाधितायां बीजम् । यथा पर्वतीयवानुमाने एतत्पर्वतेतरत्वस्यानु- पाधितायामयं पर्वतो निर्वहिः एतत्पर्बतत्वादिति तद्वत्थाप्यप्रतिपक्षा- नुमानस्य सकलसपक्षव्यावृतत्वरूपेणासाधारण्येन दुष्टत्वातस्यानुपाधित्वम् । तदीयमनुपाधिताबीजमिहापि समानम् । समयायो ऽसंबद्धः संबन्धत्वादित्य- पापि शस्त्यसाधारयमित्यस्य पक्षेतरत्वसाम्येनानुपाधित्वशङ्का । उपाधि- त्वसमर्थनस्यायमाशय: । पक्षे साध्याभावनिश्चये सति पक्ष एव जातो ऽत: सकलसपक्षव्याघृतत्वाभागद् नासाधारण्यमनुपाधिताबी स्तीति अगुणत्वे सत्यसंवन्धत्वम् अगुणत्वविशिस्य संबन्धत्वस्याभाष- स्तथा च संयोगे ऽपि विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावरूपोपाधिसत्वान्न साध्या व्यापकत्वम् । २६५ । २५ संयोगस्य गुणत्वमसिद्धमिति । रूपादिचतुर्विशत्यनुगतस्यैकस्य गुणत्यस्य निर्वक्तुम शक्यत्वादिति भावः । उभयसिद्धस्थलइति । यद्यप्य- नुमानवादिमते साध्याव्यापकत्व कत्वमप्युपाधिदोप गनं प्रति प्रतिपक्षोन्नयनासं- भवात् तथापि तथा निःशङ्कदोषो न भवतीति तात्पर्यम् । अनध्यवसि- तत्वमसाधारण्यम् । संयन्धत्वे सतीति विशेषणमिति । शुद्धसाध्य- व्यापकत्वाभावे ऽपि पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोयमुपाधिरित्यर्थः । नन्वेध प्रतिपक्षोन्नयने शुद्धसाध्यव्यतिरेको न सिध्यदित्याशय पक्षधर्मरूपविशेषग्य- वति विशिष्टव्यतिरेकः सिध्यन्विशेप्यव्यतिरेकमादाय पर्यवस्येदित्याह तथा चेति। २६ । व्याप्तिः प्रमिता वक्तव्येति । न च विपक्षबाधकामावादिछ तर्कमूलव्यायप्रमितिः शङ्कनीया रूपादीनां जन्यत्ये हि रूपत्यादिक प्रयोजकमेष्टव्यम् अनुगतत्यालघुत्वाच्च । न तु कार्यगतरूपत्वं पार्थिवपर माणुगतपाफजरूपाननुगतत्याद गुरुत्वाच्च । तथा च परमाणुष्यपि रूपादि- स्वीकार अग्निसयेगजन्या रूपादयः स्योत्पत्तों स्याश्रयकारगगतरूपाद्यपेक्षेति पराभ्युपगतरीत्येय जलपरमाणुगतरूपादीनां पार्थिधपरमाणुगतश्यामरूपस्य धोत्पत्तायवितानां रूपादीनामाश्रयत्येन परमाणुना फारणीभूता अयः परिमोगजन्यापार पसाविति पु. पा. ।

·परमाणुसाधनम् । ४२३ यषा: सिध्यन्तो न निवारयितुं शक्यन्ते । सावयवत्वे चाऽनित्यत्वमप्यनि- वार्यम् । तथा घसरणः समवायिकारणारभ्य: महत्त्वे सति चानुपत्वात् तद- पि पसरेणुसमवायिकारणं समयायिकारणारभ्यं महदारम्भकत्वादिति परैः परमाणुः साध्यते तथा चाद्यानुमाने विपक्षबाधकतर्क एवमुच्यते । मह- त्परिमायास्य जन्यत्वे महत्त्वापकर्षमा प्रयोजकं न तु महत्परिमाण- गतमुत्कर्षापकर्परूपजातिद्वयं गौरवात् । तथा च सरेणुमहत्त्वस्यापकृष्टमह- त्वरूपतया जन्यत्वेन कारणापेवायां तच स्वायसमवायिकारणगतसंख्या- परिमाणप्रशिथिलसंयोगान्यतमावश्यम्भावेन पसरणाः समवायिकारणमवश्य. मभ्युपगन्तव्यमिति तत्र महत्त्वस्य जन्यत्वे महत्त्वापको ऽपि न प्रयोजकः किं तु परिमाणापकर्ष इति युक्तं सामान्यस्य लघुत्वादीर्घपरिमाणानुगत- त्वाच्च । ततश्च घसरगुमलकारयो यद्यपकृष्टपरिमाणमभ्युपगम्यत तदा तस्य जन्यत्वेन कारणपरिमाणाद्यपेक्षया तस्य सावयवत्वं प्रसज्यतेति तत्प- रिहाराय तच परममहत्त्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वात् तटुक्तरीत्येव परिमाणगतत- ज्जन्यताप्रयोजकरूपापेक्षया जगन्मूलकारणानुमानप्रवृत्ती तेन परममहहलेव तथात्वेनानुमितं भवेदिति । एवं च स्थौल्यानित्यत्वे प्रसज्यातामिति तर्के स्याल्यशब्दितस्य महत्त्वस्य परमाचानिष्टस्यापादनम् अनित्यत्वस्य तूभयाऽनिष्टस्येति विवेकः । सत्पतिपक्षतामाशड्क्येति । ननु जगत्सोपादानं भाषकार्यत्या. २६. दिति यदत्मपर्यवसाय्यनुमानमुपन्यस्तं यच्च जगटुपादानं न स्पर्शयन्न चागु नित्यत्वादित्यनुमानान्तरमुपन्यस्त तोभयपापि परमाणुनित्यत्वानुमान न प्रतिपक्षतां भजते । तत्साध्याभावाविषयत्याद् जगत्कारणस्य स्पर्शयत्त्वे ऽप्यणुत्ये ऽपि नित्यत्वमकारणकत्वादिभिरुपपद्यतइति द्वितीयानुमानस्या- प्रयोजकत्यं परमलेरनुमान: सिध्यति तदपि द्वितीयानुमानकल्पनापेचम् । तस्मात्सामान्यता जगत्कारणानुमानस्य ब्रह्मपर्यवसानेन * परमापयसिद्धि- दूपणमुल्ला नेयायिकोक्तानि परमाणुनित्यत्वानुमानान्यपि दूपयतीत्येवायता- रयितुं युक्तमिति दुच्यते । सापत्यशार्थ भायटीकयोस्तात्पर्य तथापि . • पदंशमाने रतिः पुण।

·४२४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. २ अधि. ३ तेयामनुमानाना सिद्धान्तविरुद्धार्थविषयतामात्रेण प्रतिपक्षव्यपदेश:* कृतः । तदेतदर्यादित्यनेन मूचितम् । प्रतीत्य प्राप्येति । निमित्तकारणत्वेन लब्ध्वे. ६६ । ३ त्यथैः । उत्सवाक्यमिति व्याख्याने स्वयमेव हेतुमाह सौत्रचशब्दव्या- ख्यानत्वादिति । न तांदुत्पाद्यत्वं केपां चिद्गुणानां सामान्यादीनां च तदभावादिति । यद्यपि द्रव्याधीननिरूपणत्वमपि शब्दगन्धादिषु नास्तीत्यव्यापकत्वं समान तथापि द्रव्योपद्यत्वं व्यत्यये धूमे ऽतिप्रमक्त मिति तदुपेक्षणम् । शुक्लत्वं द्रव्यवृत्तीति । सामानाधिकरण्यप्रत्यक्षमाण नेयायिकमन्यो न परितुप्येदिति तदनुग्राहमनुमानमुपन्यस्तम् । नन्वाकारा न्तरायोगेो ऽसिद्धः गुणत्वादित्याशङ्का विशिनष्टि स्वातव्यप्रयोजकेति । ननु तामिमामयुतसिद्धिं विकल्प्य दूपयतीत्ययुक्तं द्रव्याश्रितत्वनियमा गुणादीनामयुतसिद्धिरिति निस्तत्वातच च वक्ष्यमाणविकल्पाप्रसरादित्याश• शावतारयत्ति भवेदिति । तथापि तामिमामित्ययुक्तमित्याशय तस्यार्थ- माह तदर्थविकल्पो ऽपीति । अपृथग्देशत्वादयो हि धर्ममिभावनिय- . मरूपाऽयुतसिटुपपादकत्वेन शङ्किता अतस्तदर्थविकल्पस्तद्विकल्पत्वेनाप- चरित इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणेति। अपृथगेको देशो ययारिति व्युत्पतिमा. नित्य अपृथसिद्धत्वं भाष्ये दूषितम् इदानीं पृथग्देशत्वाभाष सदर्थमा. श्रित्य शङ्कतइत्युत्तरगन्यस्य सामान्यतो ऽवतारिका । सचाव्यवहितग्रन्थम. धतारयति तत्र तावदिति । अन्यदेशत्वं युतसिद्धिरिति युत्तपिट्नुपपा- दकमन्यदेशत्वमित्यर्थः । सङ्गित्वादिति पाठमाश्रित्य तस्य संबन्धित्वादि- त्यर्थश्चेाभिधारः स्यादित्याशझ व्याचष्टे संयोगित्वादित्यर्थ इति । अभ्युपेत्यापीति । अाकाशात्मनास्सन्मते संयोगाभावात्तन्मतमर्यादया २२० । १२ पूर्वोक्तं दूषणं न भवतीत्येतदुक्तापृथग्देशत्वस्याभ्युपगमें मूलम् । ननु शुक्ल- त्वमित्यादीति । शुक्रः पट इत्यदो शुक्रशब्दम्य शुक्रगुणविशिष्टे द्रव्ये प्रयोणे फुशलगन्टस्येय निरुटा लक्षणा । न घेयं घटस्य शुरु इत्यपि कदा चित्प्रयोगप्रसङ्गः । निहटनक्षणया ऽन्यत्र प्रयुक्तस्य पदस्य मुख्थे ऽय! s. • सिप प्यपटेग रति पुः। + म मुदत्यादिः पाटो मु.म.पु.। प्यापिनियम पु.पाः। सपनापदिमोति प्रसोकाफासपु.। ॥ परति नास्ति .पु.।

·गुणानां गुण्यभेदनिरूपणम् । ४२५ योगस्यापि दर्शनात् । न हि कुशलशब्दस्य कुशलयनकर्तरि प्रयोगो ऽस्ति । अतस्तच गुणविशिष्टद्रव्यलक्षणकात शुक्रशब्दाद् भावार्थप्रत्ययोत्पत्या शुक्रत्वं शुक्रता शोत्यं शुक्रिमेत्येव प्रयोग इत्यर्थः । धर्मिग्राहकप्रत्यक्षविरोधादाभास इति । न च पटस्य शुक्र रूप- २७ मिति व्यवहारमूलभूतं भेदविषयं प्रत्यक्षमप्यस्ति तद् अभेदप्रत्यक्षं बाधेतेति वौच्यम् । न ह्युक्तव्यवहारो भेदविषयः किं तु पष्टयर्थसंबन्धविषयः । संबन्धेन •तु भेदेो ऽनुमातव्यस्तदप्यनुमानं शुक्रः पट इत्यभेदसाक्षात्कारी बाधेत तस्मादाहाः शिर इतिवदीपचारिक संबन्धव्यंपदेशमाचमिति कल्पनीयम् । किं च पटस्य शुक्र रूपमित्येतत्पटस्य शुझत्वं शोन्यमित्यादिना समानविषयं शुक्रत्वमित्यादिप्रत्यये च गुणगुणिभेदवादिभिर्गुणे यच्छुकत्वमभ्युपगम्यते संदेव पटे प्रतीयते ऽतः पटस्य शुक्लं रूपं शुक्नो गुण इत्यादिव्यवहारो ऽपि पटगतशुक्रत्वसामान्यविषय इत्येव वक्तुमुचितम् । शुक्रत्वसामान्य कथं शुक्ल- शब्द इति चेत शुक्रगुणे वा कथं शुक्रत्वं शुक्रिमेत्यादिभावप्रत्ययान्तः शब्दः। शुकशब्दस्य ढव्यलक्षणामाश्रित्येति चेत् तस्येह सामान्ये लक्षणा ऽस्तु गोनित्येति प्रयोग गौशब्टस्येव । यता शुक्रशब्टः शुक्रद्रव्यस्येव तद्गतशुक्रत्व- सामान्यस्यापिघाचकः यथा साक्षात्कारशब्दः प्रत्यक्षज्ञानस्येव तद्गतसाक्षात्त्व- सामान्यस्यापि प्रतएव घटसाक्षात्कार इति साक्षात्कारिग्रमेति च व्यवहारः । एवं च गुणवचनेभ्यो मतुल्लापानुशासनमपि सामान्ययाचिभ्यो मतपः प्रसत्या सार्थक भविष्यति । न चेयमपि साक्षात्कारीतिशब्दवत शुक्रशब्दादिनिप्र- स्ययेन शुक्रीत्यपि प्रयोग: स्यात् तल्लोफानुशामनाभावादिति वाध्यम् । अर्थ- आदिगणे धर्णशब्दपाठस्यार्शादिभ्यो ऽप्रत्ययधिधानार्थत्वेन तत इनि- ठनाधात् । मतपस्तु ततो वाधे। न भयति प्राणियादातो लजन्यतरस्यामि- स्यतो ऽन्यतरस्यांग्रहास्य वेशेषिकाप्रत्ययमतुपः समुच्चयार्थमनुत्यङ्गीकारास । श्री मनोगनुशासनं सार्थकम् । एवमभेदप्रत्यक्षानुसारेण ध्यपधारव्यय. स्थाफरणे लाघयमपि भवति । ट्रय्यातिरिक्तगुणाभ्युपगमे हि गुणातत्संबन्ध. श्वेत्युभयपि कल्पनीयमिति गौरवं भवेतस्मालाचधानुगृहीताभेदप्रत्यक्षर. •पाधियनिजिति पु.पा. ।

·४२६ २७० । २४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. २ अधि. ३-४ लाद् गुण्यभेद ण्व गुणानामास्थ्यः । सुरभिर्गन्धफली मधुरो गुडः उष्णो वन्हिरिति गन्धादीनामपि द्रव्याभेदप्रत्यक्षस्तदनिरासात् । अयं च गुण- गुण्यभेदो गुणिपरिशेषेण प्रतिनियतेन्द्रियग्राहनानागुणसंघातपरिशेषेणाभयथा- प्यनिर्वचनीयभावेन वा पर्यवस्यतीत्यन्यदेतत् । पूर्वपक्षिण एव ग्रन्थ इति । न चेत्ययं शब्दः पूर्वपक्षनिराकर- णार्थ इत्येवं सिद्धान्तयन्यो न भवति किं तूत्यत्तेः समवायान्यत्वस्य निरा- करणार्थः स इति पूर्वपक्षियन्य ग्वायमित्यर्थः । यद्युच्यतेति । प्रतीकयह- णानन्तरमप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिरित्येकं लक्षणम् । अन्यतरकर्मनाभयकर्मजप्रा- प्यारन्यतरेत्यपरं युतसिद्धिलक्षणम् । तदावश्च न कार्यकारणसंबन्धस्य भवतीति व चित्पाठः । तंत्र कर्मजा प्राप्तिरित्येतावदेव वक्तव्यं जनककर्म- वैविध्यस्पष्टीकरणाथै विशेषणम् । अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिरन्यतरकर्मना प्राप्तिः उभयकर्मना प्राप्तिरिति चीणि संयोगलक्षणानि । एतानि च कार्यकारणसंब. न्धस्य न भवन्तीति पाठान्तरम् । तच यद्यपि द्वितीयतृतीयलक्षणे परस्पर लक्ष्याव्यानिः तथापि तयोर्लक्षणशब्दः प्रकारभेदमाचपर इति तचापि पाठे कर्मजा प्राप्तिरित्येकमेव लक्षणं लक्षणद्वयोक्त्या पर्यवस्यति । उत्पन्ने तत्क्षणएवेति । उत्पत्यनन्तरक्षणएवेत्यर्थः । पटसत्ताक्षणइति । पटो- त्यतिवणइत्यर्थः । असति प्राप्तरि प्राप्त्यनुपपत्तेरिति । यद्यपि समवा. यनित्यत्वपक्षे पूर्वक्षणे प्रापर्यसत्यपि जन्मसमयएव समवायरूपा कारणाग्नि- रुपपद्यते तथापि तदनित्यत्वपक्षे दूपणमिदं द्रष्टव्यम् । एकाकर्पपइति । एकस्मिन्नाकृप्यमाणे इतरेषां तसंसृष्टानामाक- पणं साययवानामेय दृश्यते अतो वायुना हाणुके कृप्यमाणे तदवयंचयाः परमाण्योर्निरवयपदव्यत्वादाकाशवतत्संसृष्टत्वे ऽप्याकपेणं न स्यादित्यर्थः । २७२ । ५ समुदायउभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः ॥ १८ ॥ माध्यमिकयोगाधारसाचान्तिकर्यभाषिकाणाम् आदियुद्धशिष्याणां सर्व. शून्यस्यविधानमाचास्सित्यपिचानाफारानुमेययायास्सित्यप्रत्यक्षमायास्सित्य- घिपयाः प्रस्थानभेदास्तेपामेय प्रतिपनिभेदादिति के चन युद्धसमयस्या - पत्र सीप परमाणुजगदफारणात्याधिकरयां पूर्णम् ।

·४२० समुदायाधिकरणम् । वदन्ति । अन्ये त्याहुः । सर्वज्ञानां तेषां गुरुवाश्यानि शृण्वतां पुरोवर्तिन्येकस्य मेषत्वबुद्धिरन्यस्य चेचत्यबुद्धिरपरस्य स्थाणुच बुद्धिरित्यादिवद् भ्रान्ति- रूपा विरुद्धप्रतिपत्तिर्न ' भवति तेषां सर्वज्ञत्वात् पाडशियहणाऽयहया- प्रत्ययवद्वकल्पिकार्थविषयापि न संभवति क्रियायामिव सिद्धावस्तुनि विक- ल्पायोगात् । अत: प्रथममादिबुद्धनात्तममध्यमाधमभाविविनेयबुद्धानुसारेण सर्वशून्यत्वादिपक्षभेदाः सूचितास्तद्विवरणार्थी माध्यमिकाटीनां प्रस्थानभेदा इति । तत्र द्वितीयं तन्मतं विवृणाति विप्रतिपत्ति-ति । असंहता- २७ नामिति । कार्याकारणाऽसंहतानामपीन्द्रियसंबन्धादान्तरेण चित्तेन निरूप्य- माणतया ऽऽन्तरसमुदायमध्ये परिंगणनमिति भावः । अहमित्याकार- मालयविज्ञानमिति । तत्स्यादालयविज्ञानं यद्भवेदहमास्पदम् । तत्स्यात्प्रवृत्तिषितानं यन्नीलादिकमुल्लिखेत् ॥ इति तदीयो व्यवहारः। विज्ञानस्कन्धो निर्विकल्प इति । के चिदेवदत्तादिनाम संज्ञास्कन्ध इत्याहुः । तन्मते विकल्पो ऽपि विज्ञान- स्कन्धः । अनुपलब्धिलिङ्गकमिति । यद्यपि प्रातश्चत्वरे गजाभावानुमा- नदिहानुपलब्धिलिङ्गकत्वेन तान्त्रिकेवहूतमनुमान नास्ति तथायि व्या- पकविरुवापलब्ध्या यच्चेतनाऽनधिष्ठितकारणेभ्यः कार्यात्यत्तेावर्तनं प्रसाध- यिप्यते तदभिप्राया ऽनुपलब्धिलिङ्गकत्वोक्तिः । यवा अचेतनत्यादिति चेत- न्यामावलिङ्गकं यदनुमान प्रदर्शयप्यते तदभिप्राया। अतो या कायोत्पत्तिरिति । ननु या कार्यात्पत्तिः सा चेतना २७३ विष्टितकारणेभ्यो भवतीति प्राग दर्शितेयं व्यानिस्सामुपजीव्य व्यापकविरु- द्धापलब्ध्या परपक्षनिरसनं सिद्धान्त्यभिमतचेतनाधिष्ठिसकारणवत्वामाधनं च कृतं कथं तदनन्तरमव्याप्तिसिद्धिरुच्यते । नेप दोपः । प्रथमं या कार्यो- स्पतिरिति घाक्येन व्याप्यध्यापके उपन्यस्से तयाध्याप्नियधानुकूलतको विप- येयपर्ययसानसहितः स स्यव्यापकेत्यादिना प्रतिष्ठतइत्यन्तेन ग्रन्थेन दर्शितः । तदनन्तरमती या कार्योत्पतिरित्यादियाश्येन ध्यामिसिद्धिरुता । ग्यमेधानन्तराधिकरणे ऽपि ये यस्मिन् सत्यपि फादाचित्कास्ते सदतिरि- मास्या युवति र • पा.। + पिशामिति पुः । .

·. . बाह्य प्राभ्यन्त. ४२८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. १ अधि. ४ तापेक्षा इति प्रथमं व्याप्यव्यापक्रयोरुपन्यासः ततो व्यापकविरुद्धोपलब्धि. मूलकविपर्ययपर्यवसानसहिताःोपन्यासः ततः प्रथमोपन्यस्तव्याप्यव्यापक- योाप्तिमिद्धिकथनं च भविष्यति । २१३ । १२ तत्कायं प्रति हेतुरित्यपीति । यद्यप्येवं सति व्यापारवदाश्रय इति विशेषणं न निवेशनीयम् अत एव कुम्भकारकार्य कुम्भे ऽतिव्याप्ति वारणालाभात्तनिवेशने यागव्यापाराऽपाव्याण्यापतेश्च । तथापि चक्रभ्रमणा- दिवत्कारणक्रियारूपस्य व्यापारयदायत्वं नियतं कारणानां कार्यजननाय प्रवृत्तिरपि तत्क्रियारूपा अतस्तच व्यापारव्यापारियोः समसमयत्वे कार्यका. रणभावानुप्रपत्तिर्भिन्नसमयत्वे श्रापयायिभावानुपपत्तिरिति दूषणं यतुं लक्षणे अनपेक्षितस्यापि तस्य सदनुप्रवेशनेन सद्भावः स्मारिसः रश्च प्रतीत्यसमुत्पादो हेतूपनिबन्धनश्चेति द्वाभ्यां कारणाभ्यां भवतीति बोद्धा व्यवहरन्ति । तर कारणं प्राप्य कार्यमुत्पद्यत इति यद अयं प्रती- त्यसमुत्पादः कारणात्कार्योत्पाद इत्यर्थ. । हेतूपनिबन्धः एफेक कारणसं. धन्यः । प्रत्ययोपनिबन्धः कारणसमुदायसंबन्धः । तच बाह्यकार्य हेतूपनि वन्धस्योदाहरणं बीजादिफलपर्यन्तं प्रत्ययोपनिबन्धस्योदाहरणम् । बीजा- दगुरजनने महाभूतानि धातुविशेष इति पग्णां धातूनां समवायः प्राध्या- त्मिककार्य हेतूपनिबन्धस्योदाहरणम् । अविद्यादिदोर्मनम्यान्तं प्रत्ययोपनि बन्धस्योदाहरणम् । पञ्चभूतान्यहंप्रत्ययस्पो विज्ञानधातुश्चेति षणयां धातूनां समवाय: । एवं द्विविधयोरपि कारणवर्गयोः कार्योत्पादे स्वस्वनिष्ठ चेतन्यापेक्षा या स्वतन्त्रकारणान्तरगतचेतन्यापेक्षा चा नास्तीत्यपि तेषां मतम् । तदिदं सर्व सक्षेपतः प्रतीत्यसमुत्यादलक्षणमुक्तमित्यादिना सेो ऽयं प्रतीत्यसमुत्पाटो दृष्टत्वाद् नान्ययितव्य इत्यन्तेन टीकायन्येन प्रपञ्चितम् । सधतेप्येव पट्सु धातुष्वित्यादिना सदेतेरविद्यादिभिराक्षिमः संघात इत्यन्तेन टीकायन्येन भाप्यानुकान्ताऽविद्यादिदोर्मनस्यान्तस्यरूपविवरणपूर्वकं तेषां वे. सनानपेक्षः कार्यकारणभाष उपसकृतः । एघमाशङ्कामूरभागतद्वाप्यविवरणपर टीकायन्यद्वये व्याप्येयांशद्वय 1 मुपादाय घ्याटे प्रत्ययोपनियन्धस्य संग्राहकमित्यादिना । उत्पादा- दनुत्पादावत्येतदन्ययव्यतिरेकपरतया व्याघटे यस्मिन सतीति । मनो " ·४२ देहाद्युत्पत्ती न चेतनापेक्षेति बौद्धमतनिरूपणंम् । -विज्ञानं च यो भनिवर्तयतीति। अब पूर्ववाश्यस्य च यो मिनिर्व- संयतीत्यनुषङ्गः कृतः । यो नामरूपमभिनिर्वतयति यश्च मनोरूपं विज्ञान- मभिनिवर्तयति स विज्ञानधातुरुच्यतइत्यर्थः । देहाकारपरिणतेष्विति। केचिदविद्यादिरूयं क चित क धिने. २७' देन वयन्ति क्षणिककार्यदुःखशून्येषु स्थायिनित्यसुखवस्तुबुद्धिरविद्या ततो रागद्वेषमाहास्ततो धर्माधर्मसंस्कारा इत्येतत्सर्व संस्कारवशाज्जीवस्य गा. थयद्रव्ये वृत्तिलामा विज्ञानं विज्ञानसंसादगर्भद्रव्यस्य कललयेश्याद्याका- रेणाभिव्यक्तिनामरूपं तदभिव्यक्तिमा निर्वृत्तं पडिन्द्रियायतनं शरीरं षडायतनतन्निवृतशरीरन्द्रियस्य गर्भगतविपयेन्द्रियसंसर्गजं ज्ञानं स्पर्थ: सन्निमिते सुखदुःखे वेदना सुखामिदुःखपरिहाराधी विषयोपादानेच्छा तृष्णा सया विषयेषु प्रवृत्तिरुणदानं ततः क्रमेण गर्भान्निष्क्रमणं भवः निर्ग. सस्य मनुष्यत्यादिजात्यभिमान) जातिः क्रमभाषिनी जरामणे प्रसिद्ध मियमाणस्य पुचकलवाद्यभिष्वादन्तीहः शोकः तदुत्थः प्रलाप: परि- देषना मरणकेश: दुःखं मानसं दुःखं दोर्मनस्यमिति आचार्येम्प्यन्योत • एषाविद्याशब्दार्थः प्रागुक्तः । ननु सूचे हेतूपनिबन्थे चेतनानपेक्षामभ्युपगम्य प्रत्ययोपनिबन्धमाचे सदपेक्षाकथनमयुक्तम् 'सकेककारणे ऽपि तयापारयितचेतनापेक्षाया चतुं शक्यत्यादित्याशङ्काह हेतूपनियन्धस्त्विति । स्वरूपत एष तदसंभय- स्योत्तरसू यक्ष्यमाणत्यादधिष्ठातृचेतनाभावेनापि तन्निरसनं हतहननमित्यु- पेशित मिति भाषः । तदेतदङ्गीकृत्येति पूर्वयन्येन मूचितम् । ननु मिलि- १७५ तेभ्य इति । ननु चेतनमन्तरेण देहत्पितिरपि पूर्वपक्षिणाई समर्थिता न तपाईरोत्यत्तिदृष्टान्सापेक्षा इस्तीति चेत् सत्यं पञ्चस्कन्धसमुत्पादम्सु प्रत्ययोपनियन्धो न हेतुमाधीनोत्पत्तिरिति टीकायां विशिष्य कारण- समुदाया होत्पत्तो चेतनापेक्षा ऽम्तीति समर्थयितुं प्रारघ्यम् । तेनाकुरेरो. स्यतो धेगनापेक्षा त्यक्तेति भ्रान्तयमागडा । देहात्यतिमात्रम्य विशिष्य निर्देशे ऽप्यङ्करोत्यतिरपि पक्षमाटिरेवेति रात्ममाधानम् । न च सर्वत्र + मिति पु ... ! पूचंधित • पा., ..यार्मास .पु.॥

·४३० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२ पा.२ अधि. ४ हेतुत्वइति । अङ्कुरादावपि चेतनस्य हेतुत्वे तब कारणान्तरेषु सत्सु चेत. नमाचव्यतिरेकादकुरादिव्यतिरेको दर्शनीयः स नास्तीति शङ्कार्थः । प्रत्यक्षेण कारयाताय हे खल्वन्वयव्यतिरेकापेक्षा इह तु घटादिदृष्टान्तेनाडु रादौ चेतनकारणसत्वमनुमीयते । तच चेदानीन्तनज्ञानदृष्टान्तेनाद्यज्ञानस्य २०६ । १ ज्ञानान्तरजन्यत्वानुमानवत्तदनपेक्षेति परिहारार्थः । संघातस्याप्रयोजक- त्वमिति । संघातस्य कार्यहेतुत्वे हि कार्योत्पत्त्यर्थमपेक्षितस्य सिद्धये सहन्ना भाव्यम् । न तु स कार्यहेतुः किं तु* प्रत्येकसमर्थानाम आर्यसमाज. मात्रमित्यर्थः । अन्ये च वीजक्षणाः सन्तीति । भक्षणाद्युपयुक्ता इत्यर्थः । अनन्तरजन्यबीजजननइति । स्वाव्यवहितानन्तरक्षण जन्यं यद्वीज तज्जननइत्यर्थः । स्वस्वकार्योपजननइत्यनुपङ्ग इति । स्वशब्दान्तरा• ध्याहारणानुपङ्ग इत्यर्थः । नन्विति । पूर्वपूर्ववीजक्षणस्योत्तरोतरबीजत णजनने भवत्वनपेक्षत्वम् एतावता कथं कुसूलस्थबीजएव कृषीवल: कृती स्यादिति दूषणं भवेद् अन्त्यक्षणस्य कुसूलादहिभाव्यक्षेत्रेषतस्यैवाङ्कुरजन- कत्वकल्पना पपत्तेरिति शङ्कार्थः । ननु यथाकार्यमनुपपद्यमानं सत्कारण नोत्पादयति एवं स्वसामर्थ्यनापि तन्नोत्पादयत्येव अतः किं तु स्वसाम- येनेति कार्यस्य कारणोत्पादकत्वाभ्युपगमो न युक्त इत्याशङ्का साध्या हारं व्याचष्टे यदि जनकमिति । कार्य कारणस्य जनक चेत स्वसामर्थ्य ने- त्येव वक्तव्यं न च तदप्युपपद्यते अविद्यमानस्य सामर्थ्याभावादित्यर्थः । क्षणस्याभेद्यत्वादिति क्षणस्य पूर्वभागे अनुपकृतत्वावस्या उत्तरभागे उप- कृतत्वावस्थेति दर्शयितुम् । क्षणस्य भागशी भेत्तुमशस्यत्वादित्यर्थः । नित्येभ्यः णुष्विति भाप्यवाक्ये मानयायिभूतेवित्यस्य विशेष्य दर्शयति भाष्यइति । टीकायामयतारितं किमङ्ग पुनरिति द्वितीयभाष्यघायस्थमाश्रयानयिशून्येष्यि. 299 । १० त्येतदायप्राधान्येन योजनीयमित्याह आश्रयेति । श्राश्रयायिभूते. विति पाठे भाक्तविशेषणमिति । यद्यपि भक्तरहितयिति भाप्यपाठे नोपसर्जनानां भाक्तृणामिद साम्यन्त विशेषण भषितुं नाईति तथापि भक्तृिष्यसत्स्यिति पाठान्तरमाश्रित्य तद्विशेषणत्वमुक्तम् । तद्विशदय- • फिस्थिति नामित पपु । कम्पनेस नास्ति पुः। + स्थम्यकारस्यनुपरति प्रतीकाकारः ५ पु.। ६ भविशेषामिप्ति पु. पा. ।

·- बोद्धमतनिराकरणायन्थः । तीति । नासंहतस्य सामग्रीत्वमिति सिद्धान्त्यभिसन्ध्यवेदनं खलु प्रागुक्त तदिदानीमस्तु तावदिति मन्येन विशदीक्रियते । अनेन हि ग्रन्यन केवला. द्वेता: कार्य नोपजायतइत्येतदास्तां तावदिति नामहतस्य सामग्रीत्व. मित्येतद् दूपणमिह नोराट्यतइत्युक्तम् । सामान्यं हीति । भूयोवयव- २७८ सामान्य खलु सादृश्यन्तदन्यापोहभ्रमाधिष्ठानत्वेन कारणमित्यर्थः । यद्यप्येतावता घटरुचकाद्यनुगता मृत्सुवर्णादिरूपकारणता नायाति तथापि टोकायां श्रुतस्य कारणशब्दस्यार्थीयं दूपणं तु तया चैत्याद्यनन्तरयन्येन भविष्यतीति तात्ययम् । नन्विति । कार्यकारणभावे सादृश्यमायोजक किं तु यस्मिन् सति यदयति तत्कारणमित्ययः । तर्हि जातिरेवेति । जात्युपाधो कारणत्वयहे ऽभ्युपगम्यमाने ऽपि* विवक्षितधिवेकेन जाते: . कागत्वग्रह उक्तः स्यात् तथा च व्यक्तीनां कारणत्वं वदता त्वमा तासां जात्यवस्थाविशेषणत्वेन नात्यभेदो वक्तव्यः अन्यथा जातेः कारणत्येन व्यक्तीनां कारणत्या निर्वाहात् । न च तयेग्यत इति त्यया यतुं रायम् । नातिरवस्तुभूमा व्यकयो यस्तुभूपा इति त्ययेन्यमाणत्या- दित्यर्थः । वस्तुनो नित्यत्वापादानं द्रव्यमिति । उत्पादनिरोधगन्द- योगदपायल्ये यस्त्यतिरिक्तात्पादनिरोधानीकाराद्वसु नात्यतिमन्न निरोधदिति म्यात् तथा च तम्य नित्यत्यापतिरित्यर्थः । उत्तरक्षणोत्प- त्तिकालदति । उतरक्षणम्य कार्यस्योत्पतिः पूर्वस्मिन् कारणक्षणग्य भवन ময়া ধ ন জাযষমানবের অনন্য মহাবিশ্বমন:। সবি ফার্মা त्पते: कारगम्य च ममपमपन्य हानिरिति गहायः । नन्वन्त्यसंतानिन इति । मुक्तिपासमनुधर्ममानाया विषयायामविनमंतातायन्त्यप्य मन्तानिन प्रत्ययः । सादृश्यं हीति । यद्यपि विषयविशेषापरामामादृग्यं न यिय- २७८ । विसं येन मेगामापविनमंताने ऽनुपर्गमानाय 5पमानम्याहे रमाना.. स्पती तमन्नानविधोदः स्यात् । नापि मनामांमान्यतं येन मापयनि- नोपरमे मुतो निमणप्रचितम सानोदये ऽपि पूर्यपतानादो न म्या कि तु विषयोपप्रयकृतं मादृग्य वितिसमिति पर्छ गम्यम् । तथावि निरन्य. गधिनाग कापि म मंमति द्वितीयविक-पटोप वापि यः । विnिg..

·। सूर्यकिरणतपशिलात. ४३२ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. १ अधि. ४ २७8 । २२ इदानी प्रत्यक्षणानुवृत्तिमाहेति । ततायं तेजमा मार्तगउमगड- लमम्बुदत्वायोपनीयतइत्यनुमेयमिति प्रक्रिया लपतिताम्बुनि प्रवर्तते न त्वग्नितामायापतिताम्बनीत्यपरितापात्प्रकारान्त. रेय परिहारमाहेत्यर्थः । तस्य न हि तावदिति । भावरूपस्य शब्दस्य द्रव्यादिषड्नावबहभाचप्रमङ्गो नास्तीत्यर्थः । दीन्द्रियग्राह्येति । इदं दत्त्वा इदं देयमिति नरन्नेयायिकमतानुसारेण द्वीन्द्रियग्राह्यघटादिवारणार्थ एकविशेषणे दने पश्चाद्वायुधारणार्थमस्पर्शत्ये सतीति विशेषणं देयम् । प्रथः ममेव तस्मिन् दने तु गंकधिशेषणं नापेक्षितम् । एकस्य नानाकारत्वं व्याहतमिति । चानातिरिक्ताकाराऽनभ्युपगमादाकारनानात्वं चाननाना- त्वमेव पर्यवस्येदित्यर्थः । एकज्ञानेनेति । एकेनेव ज्ञानेन सत्तेदन्ताव- च्छिन्ननानापदालेखे सत्येव तेमेदं सदृशमिति सादृश्यस्फुरणापेक्षितनाना- त्वाल्लेखा भवतीत्यर्थः । ननु न वयमिति प्राधिकल्पितेषु पक्षेषु तदन्ता- सादृश्यानि भासन्तएव भासमानानि च ज्ञानस्याकारः ज्ञानं चेकमेवेति पक्ष: । आकाराणामारोपितत्वेन यास्तवज्ञानेकत्यव्याघाता नास्तीति पुनराशङ्कते* तथा च तेनेदमिति । यता भिन्नत्वे ज्ञानान्तरघदकल्पितः स्यातत श्राकाराणां ज्ञानाभेदे ऽभ्युपगन्तव्ये परस्परमप्यभेदापत्त्या पदार्थान। ज्ञानजे. ययोश्च लोकप्रसिद्धो भेदा निन्हुत: स्यादित्यर्थः । तथा च धर्मिभेदे- नेति । कस्य चिज ज्ञानस्य नित्यत्यमाकारः कस्य चिदनित्यत्यमिति धर्मिभेदेन व्यवस्थायां विरोधाभावाद्वादिनां विवादो न स्यादित्यर्थः । प्रान्तरस्यानभिधेयस्येति। अनभिधेयत्वम् अशक्यसतया ह्यात्मेति स्वयमेव स्फुटीकरिष्यति । व्यक्तश्चोक्तमार्गेणाशक्यग्रहत्वादिति । यद्यपि मीमांसकमते शत्यविषयभूताया अपि व्यक्तः शक्तिविषयसामान्यस मानवित्तिवेद्यतया शब्दोल्लेखिसविकल्पकप्रत्ययविषयत्वमस्ति तथापि बौद्धेः २८३। ४ स्वलक्षणं निर्विकल्पकमारविषय इत्यङ्गी कृतमित्यशक्यग्रहत्वमुकम् । पाशु- पतस्य तपस्विना इति । के चन पाशुपताः स्वशीयशियभागवतचिहतया पूर्वाधारमान जडायां किङ्किणीबन्धादिकं कुर्वन्ति तत् पृथग्जनाः जनसम्बाधे स्वपरविपर्यासो मा भूदिति कृतं चिन्हमित्यागेप्य कथमस्य विपर्यासस्य श्रारावासति १ पु. पा.। पाशुपतस्य दि तपस्थिन इति मूने प्राठः। . 1 ·अभीयाधिकरणम् । प्रसक्तिरित्युपहन्ति तेनापशमरप्रसिद्धमात्मायनमित्यर्थः । घातपाभ्यो ध्योम्नः किं फलमस्ति वर्षेणार्द्रत्वम् प्रातपेन शुष्कत्वं छा फलै नास्तीत्यर्थः । किं तु चर्मणि वातपयाः फलमस्तीति पूर्वार्धस्याथै स्थिते उत्तरार्द्धस्यार्थमा चौपमश्चेदित्यादिना ॥ नाभाव उपलव्धेः ॥२०॥ । २८४ तथा चार्थात्प्रमेग्रमिथ्यात्वमापत्स्थतइति । यदा ज्ञानाधिक- एणके प्रमाणफले प्रशक्तिव्यावृत्त्यज्ञानव्यावृत्यादिसामान्यात्मके तदा तन्मते सामान्यस्य कल्पितत्वात्कल्पितेन प्रमाणेन तत्फलेन च वस्तुसिलामाबाद- चोदाह्मवस्तुमिथ्यात्वमापत्ततीत्यर्थः । न च वस्तुतो भिन्नाभ्यामिति । घस्तुतो भिन्नाभ्यां प्रमाणफलाभ्याम् यकस्याभेदानुपपत्तेरेकचानाभेदात्तयोर्न भेदसिद्धिरित्यर्थः । मा भूप्रमायाफलया दसिद्धिः (सत्येन ज्ञानेन वादा. स्म्यात) तयाः स्वरूपतः सत्यत्वसिद्धी तावता तत्प्रमेयस्य बाह्यषस्तुनः सत्यत्वं सिोदित्याशङ्का तयारन्यापोहात्मकसामान्यरूपतया स्वरूपता ऽप्यसत्यत्वमुपपादयतीत्यवतारयति तमेव दर्शयतीति | स्वरूपयन्त- मिति तु पाठे अर्थमिति शेष इति । सरूपयत्तदिति पाटे सरप्रयदित्यस्य तदिति विशेष्यपदमस्ति न तु स्वरुपयन्तमिति पाठे ऽतस्तटुचिता ऽर्थमिति पुल्लिङ्गविशेष्यशब्दो ऽध्याहृतः । एकपरमाएवात्मनीति । एकपरमाणुस्व. रूपे स्थालयं गृह्यते चेत् स्वाभाविक भवति न त्वेकपरमाणे स्थौल्य सम्भ. धति अतो ऽनेकच परमाणो स्थलमित्येकाकारण यहणं न स्वाभाविकाम. त्यन्योपाधिक धार्यमित्यर्थः । व्याघातादिति । भेद्रे तादात्य व्याहते भेदाभेदपवस्तु विरोधान्न सम्भवतीति तत्र तोक्तम् । अश्विनाविति । यद्यप्यखिनो देवभिपनावश्वयुनानक्षचयोर्देवता न तु नक्षत्रे एब अख. गुनी नक्षत्रमश्विना देवतेति श्रुतेस्सयाप्यभेदोपचारादखिना मक्षचे इत्यु- तम् । स्वभावहेतुरित्यस्य घोटुव्यवहारसिद्धमर्थमाह यो यन्मात्रानु: २८७ । पन्धीति । प्रत्ययत्वमात्रानुवन्धीति । स्वम्प्रत्ययादिषु वाहानाल. म्बनत्यदर्शनात प्रत्ययत्यमाघप्रयुक्त निरालम्बनत्यमित्यर्थः । निरालम्वन- • धतुर्थ समुदायाधिकरणं पूर्णम् । + यस्तुभिधाभ्यामिति ५ पुपा । () सन्मध्यस्यो पन्यो नाति पु.।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२ पा. २ अधिः । तायाः प्रत्ययात्मत्वं भावान्तरममायो होति तन्मतेनोपपादयति निराल- म्बनत्वस्येति। सर्वे ऽप्यालयविज्ञानसन्तानक्षणा हेतव इति वक्त- ध्यमिति । ननु सर्प हेतय इति वा कश्चिदेय हेतुरितिघा नोच्यते किंतु के धन हेतषः के चिदहेतव इत्युच्यतइति चेद न । सर्वसन्तानपतित्वा- विशेषे तथाव्यवस्थितिकल्पनाऽयोगात् । अतो नीलचानमादाचित्कत्व- सिद्धार्थ बाह्यसत्त्वमभ्यपेयमिति भाषः । तत्मबोधसामर्थ्यमित्यस्य विष- रणमुत्तरक्षणगतवासनापरिपाकाख्यप्रबोधसामर्थ्यमिति । तदन- न्तरचकारस्तु टीकास्थस्य नीलचानापजननसामर्थ्यसमुच्चयार्थस्यानुवादः । २६०।६ एवं हि संतानान्तरस्य कालविप्रकर्षः स्यादिति। यदीदा- 'नीन्तनचेषसंतानसंजातनीलचानसमनन्तरपूर्ववणण्य मेषसंतानोत्पत्तिः स्यानातः प्राङ् मेषसंतानो न स्यात् तदा प्राङ्मेषसमानरूपावितव्यमा कार्यभावाच् चेत्रसंताने नीलज्ञानानुदय इति धतुं शक्यं न स्वेतदस्ति । तथा सति मेषसतानापसमारस्य सादित्यप्रसङ्गात । तस्मात्प्रागपि मेवस. तानसत्त्वे तु कालविप्रकोऽभावान्नीलज्ञानोदयप्रसङ्ग इति भावः । स्वसंतान- मात्रनिमित्तकत्वं विपक्ष इति। तोरप्रयोजकत्वेन पक्षस्येव साध्याभावक सया विपक्षन्वशङ्कायां हेताविपक्षव्यावृतिः संदिग्धा भवति पक्षस्य साध्या- भाववत्त्य तद्वत्तेहताविपक्षततेति । यद्यपि हेतुमति पक्षे साध्य संदेहः स्वारसिको न व्यभिचारसंदेहत्वेन दोषः । अनुमानमाचोच्छेदापतेः । तथा ऽप्यप्रयोजकत्वसंदेहाहितः सेो ऽपि तप दोय एवेति भावः । स्वसन्तान- मात्रनिमित्तत्वमुपपादयितुमिति । संतान मानिमितत्वेपि कादा. चित्कत्वमुपपद्यतइति हेतोरप्रयोजकत्वमुपपादयितुमित्यर्थः । नन्वालय- विज्ञानक्षणानामिति । क्षेत्रमेवादिभिन्नसततिपतितानामित्यर्थः । न च संतानो नाम कश्चिदिति ग्रन्थेन संतानस्वरूपं निषिध्यतइति प्रति- भाति । तद्युक्तम् । श्री संतानभेदाभेदाभ्यां शक्तिभेदाभेदव्यवहारदर्श- मादित्याशङ्का तद्वाक्यं संतानस्य क्षणोत्पादकत्वनिषेधार्थतया योजयति क्षपानां संबन्धीति । संतानस्य क्षणोत्पादकत्वे खलत्यादकाविशेषादे कविध सामर्थ्य स्यात् न तु तदस्तीति भावः । क्षणभेदेपि न सामर्थ्य- • स्वासानेति पु पा ।

·. - मेवान्सिफविज्ञानवादिमतनिरामयन्यः । ४३५ 'भेद इत्युपपायेति । ननक्तमित्यादिशावादी सौधान्तिकः क्षणभेदे ऽपि प्रतिविज्ञानव्यक्ति न सामर्थ्यभेदः एकस्मादालयविज्ञानक्षणानीलजाने सति पुनीलशा नानारानुत्पत्निप्रसादत: सर्वेषामपि तेषां सामर्थ्यमास्थेयमिति मोलज्ञानकादाचित्कत्वाभावप्रसङ्गमुपपाद्य स्वमते तत्पमङ्गं परिहरतीत्यर्थः । विज्ञानवादी सेःचन्तिकमते इन्त तहोत्यादिना दूषणं पदतीत्यवतारयति तत्र दूषणमाहेति । एकमेत्र नील नीलाकारज्ञानं जनयेदित्येतदनन्तर म संन्तानान्तरस्य पति स्थाने नीलान्तर सन्तनान्तरवदितिक चित्पा- ठस्सा नीलान्सर सन्तानान्तरवर्तिनं नीलाकारज्ञानं जनयेत पीतसन्तान. घर्तिगुणान्तरदित्यों याह्यः । यथा च नीलपीतादिसन्तानान्तरा. पामिति । एकस्मानीलसन्तानान्तरस्य पीतसन्तानस्य च भेदाऽविशेष पिक चिनीलघानजननशक्तिः क चिन्नेतिदेकज्ञानएवेक विज्ञानसन्तति- पातित्वाविशेषे ऽपि केषु चित्तज्जननशक्तिः केषु चिनेतीति व्यवस्था कल्पते दृष्टानुसारित्वावल्पनाया: । अतः सन्तानभेदः शक्तिभेदइव तद- भेदो ऽपि शक्यभेदे न प्रयोजक इति भावः । अर्थात्पूर्वमिति लभ्य- २६१ तइति । संविदितत्वोक्तिसामर्थ्यात् पूर्वज्ञानमिति लभ्यतहत्यर्थः सामर्थ्यमेवोपपादयति वर्तमानस्येति । संविदितत्त्वात्तदानी शायमा. नत्वादित्यर्थः । मति टिपूजार्थभ्यश्चेति घर्तमाने क्तप्रत्ययः सं. विदितत्वम् अनागते ऽप्यविशिष्टम अतसह्यावर्तनं विधान्तरेण दर्श. यति अनागतस्य चेति । तादृशज्ञानमिति । यत्तदानीमचायमानं सिद्धमताकत्वं तथाभूतधानं घासनेत्यर्थः । इदमघाकूनमित्यादिटीका- सन्यन पक्ष्यमाणमर्थ भाध्यारूढ़ करोति तत्रभवतेति । तथापीत्या- दिटीका मनसि गत्वा ऽवतारयति तत्रासम्भवमिति । ततः प्राक्तन- सन्यं तदुपयोगिनमयतारयति तत्र बौद्धनेति । स्थौल्यं पर्थस्येति। मायार्यसत्ये युगपदनेकदिग्देशव्यापि वस्तु स्यूलमिति वक्तव्यम् । सच सा- रमना कदापि न दृश्यते करतलामलझादीनामपाधौभागापच्छेदन दर्शना- भाषात । अतो दर्शना दर्शनाभ्याम् एकस्येय स्थलयस्तुन बायसत्यमनाय- सत्वं च पाध्यमिति विरुद्धमाध्यापादः प्रपञ्यसे । विधानशदे तु नार्य + पु.पा. • ति: पु. पा.।

·- . . +४३६ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [.२ पा. २ अधिः ५ दोपः । सप हि विज्ञाने याधानाकारी भासते तावानेशास्ति आवृतस्तु ६१ । १० नान्तर्वदिव्याप्रियतइत्यर्थः । इदानीमेतमसम्भवमनुमत्येति । प्रास्ताम- • सम्भवा ममानिर्वचनीयवादिनो मते ते कथं नासम्भव इति. प्रतिपादयती. त्यर्थः । टीकायां व्यतिरेकाऽव्यतिरेकवृत्ति विकल्पो च परमाणारं शयत्व चापपादितानि घेोपिकपरीक्षायामिति ग्रन्य विज्ञानधादिमानिराकरणार्थ- हेत्यन्तरपरत्वेन योजयति अर्थस्य ज्ञानाऽभेदे सत्यवयविन्यवयवे चोक्तदोपान्तरमपि ज्ञाने दुरमित्याहेति । अयययी अषयधेभ्यो भिद्यते न घेति विकल्पो व्यतिरेकाऽव्यतिरकविकल्पः । भेदपक्षे स प्रत्य. घयवं कात्स्यन पर्तते एकदेशेन घेति विकल्पो वृत्तिविकल्पः । एताप- धयविदोषो । सूक्ष्माययवः परमाणुरपि सांशो ऽनया वेति विकल्पपूर्वक सांशत्यावश्यम्भावापादनम् अयययदोपः । एतद्वोषधयं विज्ञानवादिमते ऽपि स्यात् । न हि विज्ञानवादिना ऽस्माभिरिव जगदनिर्वचनीयमि- स्युच्यते येन तस्येत्यं विचाराऽसहत्वं भूषणं स्यात् किं तु बाहास्ति- स्ववादिभियंद्यायद्वदिरस्सीत्युच्यते सत्सर्वमन्तः सत्यमेवास्तीत्युच्यते सत्यत्वे च घहिरियान्तरप्यते विकल्पदोपाः प्रादुःप्युरिति भावः । अमः मेव टीकायन्यमवयविधादिनं प्रत्युक्ता दोषाः- समुदायबादिनं प्रत्यपि स्युरिति प्रासङ्गिकसौधान्तिकमतनिराकरणार्थत्वेनापि योजयति यदा विज्ञानादिभिन्नस्थूलार्थइति । केपु चित्कोशेष द्वितीयाषतारिकेध गवति. शष्टरहिता दृश्यते न प्रथमावतारिका । यद्यप्ययं व्यतिरेकाऽव्यतिरेका. दिटीकाग्रन्थः सर्वेरेव प्रमाणेबीहार्थ उपलभ्यमानः कथं व्यतिरेकाऽव्यति. रेकादिविकल्पर्न संभवतीत्युध्यतइति भाष्यानूदितषिच्चानबादिकृतारास्ति- त्वनिराकरणा व्यतिरेकादिविकल्पविधरणम न कर्तव्यम् अधस्तादेव { कृतमित्येतदर्थः प्रतिभाति सथापि न केवलमयं दोपः ममानिर्वचनीयधा- -दिनमते न प्रसरतीत्येतायत् किं त्वन्तः सदिति वादिनी बहिः सदिति वादिनश्च बौद्धस्य मते वैशेषिकमतइव प्रसरतीत्युष्टलगुडन्यायो ऽप्यनेन सन्येन मूचित इति प्रदर्शयितुमस्य ग्रन्थस्य विधान्तरेण द्वेधा तात्पर्यमा. २१२ ३ पार्यसक्तम् । परमाणूनिति । ज्ञानाकाररूपानित्यर्थः । चादुपस्य प्रभा व्यतिरेकयत्तीति पु. पा.। + निराकरणार्थत्यति३१.पु. पा.। .

·. मुगामानिरागपन्यः । रूपाहिदियोध्यावनिगम। मासि नपिंगाचादियपुगाये यभिचा. रादिन्यागत मनुनानि विपिशामिrया मनुजग्रहणमिति । यास्य- २६२ वासकत्वमविद्यापप्लये हेतुरिति । उरतानम्य नीलाद्यामारममताप. युतशामनागक्तिमापयंधान पामरुम धान पाम्यम् । अनयो: मयतो धाम्ययाममायं तम्य मषिकन्यकरूपाश्चिापमय ग्यास्या रियविधिो. फेन यामनाया गन्यमुक्तं भवति । पनादियामनोदारोति संमाग लोन च रायेप म्फुटीकरिष्यसे । भावमिति । भार्य नीलादिकम ठभयं विज्ञान नविषाणादिकं च फमामत्यादिरमास्यं मत्यममन्यं च करें समाप्रयारति सत्यादिगदाग भागामायामयाय त रत्ययः । न चास्येकः प्रतिमधाता नेतापता यायायपिटिरित्याग त्यया च स नेप्यतइति। । घायामित्यप पाणिनिधानसन्तप्यतिरिक्तात्मासिस्ये ऽपि सन्मारभामगुल्य पति भायः । चोदयतीति ग्रन्यमारहानिराफरणार्थत्ये. नायसारयगि विज्ञानस्य स्वव्यतिरिकाविपयत्यति । विज्ञानग्र- हणमात्रपवेति । पन्तःकरणनिरूप यदिखानं रानीलादिपिपययादणं सन्मायर स्यीकृते सत्प्रतिविम्बिता पितानसाती विज्ञानविषयं यान्सरं नापेक्षसे स्ययमेव सदायरूपायादता नानश्स्येति भाप्याय रत्ययः । अनुभवितुब्योप्साविति । अनुमयिमराफ व्यापावित्यर्थः । अनेन माक्षिषिषयेति विज्ञानमाधिग्रहण काहानुत्पादादिति भाप्यं विज्ञानमाक्षिण: . फर्विज्ञानविषयग्रहणामाहानुत्पादादिस्येतदर्थपरराया पूर्य व्याख्यातं सदा- प्यमनेन यन्येन विज्ञानसातिझमफयणान्तराकाहानुत्पादादित्यपि व्यायालं भयतीत्यर्थः । चियमस्त्विति । कुम्भस्योत्पत्तो सत्यां सस्य या वियत्सं. पूर्णता मा वियद्वस्तुस्वभावानुरोधात्सर्वच व्यापफस्य घियतो ऽयं स्यभाय। यद्यच्छेदकस्य कुम्भादेहत्यतो सत्यां तेनाच्छिद्यतइति । गभूलतत्स्व- भाषानुरोधादेव न तु कारणान्तरात्सा संपूर्णता । ग्धं धियां दृशा संपूर्ण तापि दृम्बस्तुस्वभाषादेति श्लोकार्थः । स्वतःसिद्धप्रकटतया ज्ञानस्य २६४ ग्राह्यत्वमिति संबन्ध इति । ज्ञानस्य ग्राह्यत्वमित्यस्यानुपङ्ग इत्यर्थः । सापकसातिसंबन्धस्येति । अघिद्याट्रिनो जीव , गव साक्षी म : 5.नेट पति पु-या । * विज्ञान सानिरपति पु. यह..

·-- २६४।१७ घेदान्सकल्पतरूपरिमले [२.९ पा. १ अधि. ५ विषयप्रदेशे ऽप्यस्तीति विषयस्यापि तत्संबन्धस्तुल्य रत्यर्थः । तदधीना- भिव्यक्तिकेति । व्यापको ऽपि साक्षी स्वच्छान्त:करणावच्छिन्नो उनाश्तो विषयावच्छिन्नस्त्वावृप्त इत्यावरणभदाय वृत्यपेपेत्यर्थः । यतत्प्रपञ्चस्त्वस्म स्कृते सिद्धान्ससंग्रहे दृष्टव्यः । यथा चाक्षपी प्रभेति । यद्यपि दृष्टान्से चा:प्रमात्मक व्या. कमेकं रूपं घायुश्चति व्यामध्यमं च भिन्नं दाष्ट्रान्तिके व्यासाश्चेितन्य- मेकम् अन्तःकरणं घटादिकं चेति व्यजसमध्यन च भिन्न तथापि ध्याव्यजकभावो वस्तुमहिम्ना व्यवस्थित इत्येतावन्मारे दृष्टान्तः सत्री- स्मतासमस्तु दृष्टान्तः प्रागेषाचार्दर्शित: । मुकुरतले मुखमित्यनेन घट- मुकुष्योमुंखसान्निध्याविशेपेपि स्वच्छो मुकुर एव मुखस्य व्यञ्जको न घट इति । आत्मा ज्ञेय इति । नन्विदं शरीरं सात्मकं प्राणादिमत्यादिल्या." मुमानिकक्षानविषयत्वेन चेचो घिद्वानित्यादिशाब्दज्ञानविषयत्वेन च मिड- साधनम् । प्रकाशमानत्वं ज्ञेयत्वं चेत्साध्याषिशेषः । अन्य दुर्वमिति चेत् । आत्मा अपरोक्षचानविषय: अनुमितिशाष्टज्ञानाऽजन्यव्यवहारविष- यत्वादित्यत्र तात्पर्यात् । कथं सकलविशेषोपसंग्रहवतीति । यद्यपि ध्यवहारविषयत्वमेक एष धर्मी हेतु: न तु धूमवदनेकव्यक्तिरूप इति नाच सकलहेतुव्युत्पत्त्युपसंग्रहापेक्षा तथापि सकलहत्याप्रयोपसंग्रहापेक्षास्तियों यो धूमवान् सेो ऽग्निमानित्यादिनोदाहरणवाक्येन व्यामिबोधकेन वीसित- यच्छन्दोपस्थापितसकलहेत्वानयेषु साध्यसंबन्धबोधनातदनुसारेण व्याप्नेया। घर्तुत्वाश्रयतिसाध्यसामानाधिकरण्यरूपताया वतव्यत्वादिति भावः आगन्तुको यस्य नास्ति सो ऽनागन्तुकः स चा से प्रकाशश्चेति बहुप्रीहि गर्भकर्मधारयपरिग्रहे को ऽवागन्तुको निषेध्य इति जिज्ञासायामाह अर्था- दिति । नित्याऽपरोक्षत्वहेतूपाठानमामथ्याटागन्तुकस्सद्विषयप्रकाश निषेध्य इत्याल्लभ्यते इत्यर्थः । भासमानत्वमिति । श्रावृतत्यादभासमाने ऽपि पूर्वोतन भासतइतिशब्देन बाध्यत्वमस्तीति तदपि भासमानं भवे. दतो बाधषिधुरमित्युक्तम् । तथा सत्यसंभषः । ब्रह्मातिरितस्य सर्वस्य 10 बाध्यत्वादिति व्यावहारिकविशेषणम् । वेदान्तजन्यवृत्त्युपाघाविति। तयार यदुपहितं घेणं न तत्स्यप्रकाशत्वेनेष्यते यत्त्यनुपहित सध्यते ·पात्मनो यत्वम् । ४५ मत शेयमिति मासंभव प्रत्यर्थः । नमु पत्युपहितस्य सेन रूपेण दि. ध्यत्वं नातं किंतु न्युपरागे सति घृत्यंशं परित्यज्य केवलस्यात्मनस्त- द्विषयत्वमुक्तं वृत्यपरागौच सत्तयेवोपयुज्यते न प्रतिभास्यतया । तो पति- संसर्गे सत्यात्मा विषयो भवति न तु स्वत रति अत: स्वप्रकाशस्य केव. लस्यात्मनो वृत्तिविषयत्वाहीकागदचेयत्वषाचनमयुक्तमिति चेट् न । उपाध्य. घटनीयवानविषयत्वाभावस्य विधिसत्वात् । न चे मुफुरोपाधिघटनीय. धानविषयमाचे मुखप्रतिबिम्बे इतिव्यानिः । प्रतिबिम्बस्य बिम्बाभिन्नत्वा- विम्बस्य च मुखप्रतिबिम्बोपाधि बिना ऽपि यत्वात् । संविदभिन्नत्वं षेति । रन्द्रियत्वावच्छिन्नेन्द्रियजन्यज्ञानत्वं ज्ञानापरोक्ष्यं तद्विषयत्वं विष- यापरोयमिति विभागो नेष्यते किं तु सघर्षानुगतमापरोक्ष्यं संविभिन्नत्वं सच सविदपस्यात्मनः स्वतःसिद्धं तदन्यस्य बाह्यस्य घटादेरान्तरस्या- न्सःकरणवृत्यादेश्य संविद्यभेदेनाध्यस्तत्वादभिव्यक्तसंघिदभेदाध्याससिद्ध- मित्यर्थः । तत्समर्थनार्थमिति । प्रात्मना नित्यापरोक्षसंविदभिन्नत्यम- मर्थनार्थमित्यर्थः । शश्वदिति । हेतुद्वये ऽपोदं विशेषणं घटादिव्याकृत्य. थेम् । अत एव तस्य व्यतिरकदृष्टान्तता । यद्यप्यात्मनो वेदान्तप्रतिपा. चाखण्डानन्दरूपेणावृतत्वातेन रूपेण संदिग्धत्वमस्ति अत एव तस्य शास्वविषयोक्ता प्रथममूचे तथापि तस्य ज्ञानमुखादिसाविचेतन्यरूपेणाना- घृतत्वमसदिग्धत्वं चास्तीति द्वितीयतानीसिद्धिः । न चामसिद्धविशे- षषत्वम् । प्रथमानुमानस्येति शेषः । एतदन्येति । एतस्मात्पनीकृतादन्यत्वेन विशेपितं यज चेयत्वं २६५ सहितं यदासमानं तदन्येत्यर्थः । दृष्टान्ते पक्षादन्यत्वमादाय साधा. सिद्धिः । पक्ष हि जेयः सन.प पक्षान्यत्वाभावात्तद्विशिष्टतेयत्वरहिता भवति भापमानञ्च तदन्यत्व पटे संप्रतिपन्नं पक्षे तु न पनादन्यत्वमादाय साध्य. सिद्धिः बाधात् । कि तु पक्षादन्यत एव फुतश्चित्पनान्यत्वविशिष्टशेय. स्वरक्षिताद्वासमानादन्यत्वमादाय परे साध्यमिद्धिवाच्या प्रसिद्धघटादिमध्ये च पक्षादन्यस्यविशिष्टत्तयत्यरहितं भासमानं वस्तु नास्ति सर्वस्यापि भासमानस्य पटादेः पक्षादन्यस्य पक्षान्यत्वविशिष्टजेयत्वषत्वात् । प्रतो सम्मादन्यत्वमादाय पर साध्यपर्यवसानं पाध्यं तत्किं विदप्रसिद्ध पक्षाद- ·४४० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.२ पा.२ अधि. ५ न्यत्वषिशिष्टयत्वरहितं भासमानं वस्त्वनेनानुमानेन सिध्यति । तच च विशिष्ठराहित्यं न पत्तान्यत्वविशेषणाभावाद्वतुं शक्यम् । यतो ऽन्यत्वं पक्षस्य साध्यते तस्य पक्षान्यत्वनियमादतस्तत्र जेयत्वरूपविशेप्याभावेन विशिष्ठराहित्यं वाच्यमित्यनेयभासमानवस्तुसिद्धिः । अतस्तस्य माध्यचि. झुपपादकस्यानुमानस्यानन्तरं व चिव चित्कोशे अनुमानान्तरप्रदर्शनं तप हेतुविशेषणव्यावत्यकथनमाश्रयासिद्धिपरिहरयां साध्यार्थकथनं तव सिद्ध- साधनत्वशङ्कानिराकरणार्थत्वेन न चेतदित्यादिटीकायन्यवाक्यावतारणं च दृष्टं तद्विलिप्यते । तथा देवदत्तस्य तदात्मास्तित्वजिज्ञासायामेकस्मिन् क्षण- पप तदात्मनिष्ठतदात्मविषयसंदेहध्वंसासंदिग्धाऽविपरीतेतदात्मानुभव- जन्यः एतदात्माभावामैतदात्मविपर्ययाभ्यामनन्यत्वे सति निजा- स्यमानतदात्मगोचरसदेनिवृत्तित्वात् पुरुषान्तरगतदात्माचरतथावि. घसंदेहनिवृनिर्वस्तुनि नास्तीत्यभावप्रमया नास्तीति भमेण वा अनवधानेन या भवति । सा च न भावतत्त्वानुभवजन्येति तप व्यभिचारः स्यातन्नि घृत्यर्थमेतदात्माभावत्यादिविशेषणचयम् । न च वाच्यमात्मनः शश्वद- संदिग्धत्वे कथं संदेहध्वंसः प्रात्यभावात् संदिग्यत्वे च कथं शश्वदसंदिर धित्वमिति यतः शश्वदसंदिग्धत्वे ऽपि पुस्पान्तरारोपितनास्तित्वकोटिका संशय: स्यात् स च स्वरूपानुभवात्सेत्स्यते । आत्मानुभषजन्य इत्यत्र शास्तीति व्यवहारहेतुरनुभव उक्तः स स्वरूपभूतो ऽपि संभवतीति । ममूक्तविधानुभयनन्यत्वं संदेहध्वंसस्य सिद्धं साध्यते आत्मविषय. R६५ 1१७ तथाविधानुभयाभ्युपगमादित्यायाह न चैतदिति'। यदि ततो ऽन्यो उनुभयः संशयच्छता स्याताई तदात्मनिचासायामप्यनुभवस्यानुदयसंभा- घनया ऽऽत्मसंदेहः स्यादित्यर्थः । स्यादेतत् । आत्मनिवासायां तद्विषयो संविटुदयतगति सचाह अनवस्थेति । यश्चेश्वरतथाविधानुभवजन्यत्वेन सिद्धसाधनत्यमाह तं प्रत्यनीश्यरति विशेषणीयम् । तदाभ्यां सकाभ्यां परिशोधितमनुमान स्वयं प्रकारात्ये पर्ययस्यती- त्याध तस्मादिति । पर्वमिदं प्रधिमिय प्रतिभाति । न हि साध्यासि- टायानुमानदिक्षानुमानान्तरमपवितम् ! संदेशानुत्पादनियमयत्संदेहनिः ·४४१ पात्मनो नित्यसाक्षात्कारत्यम् । तिनियमो ऽप्यनागन्तुकात्मानुभवसमावे साधकान्तरं भवेद् वस्तुतः साध- कान्सरमपि न भवति । यतस्तवाश्रयासिद्धिरपरिहाण न हि मर्यानुभवसिद्धे मुखाद्यनुभवितरि सातिणि प्रत्यक्षदृष्टे घटव पुरुषान्सरोक्तिमाया नास्ति- त्यसंदेहः कस्य चिदुदेति यतः संदेहनिवृतिः पक्षे सिध्येत् । चा/को ऽपि खल्वहमनुभयस्य शरीरं विषयं प्रदयातरिक्तमात्मानमपलपति न स्वहमनुभवमेघापलपति । न च चार्वाकोपन्यस्तशरीरात्मयादयुक्तिप्रवण- पुभित हृदयस्य शरीरातिरिक्तात्मास्सित्यसंदेहो भवतीति नितिः पक्षे स्यादिति वाच्यम् । तस्य संदेवस्य एक आत्मनः शरीरे भावा*दित्यधि. करणोतस्थिरन्यायानुसंधाननिवत्य॑स्य शरीरविषयत्वेन शङ्कितान्यथासिद्धिना इनुभवमापेण निघृत्यसंभवात् । कि च टीकायां स्यात्मनि संदेहानुत्पाद मव प्रपञ्चितः संदेहनिवृतिस्तु लेशतो ऽपि न स्पृष्टा । अतस्तत्र संदेहाद्य. मुत्पादप्रपञ्चनानन्तरं प्रकृत्य तयाने घेतदन्याधीनसवेदनत्वे घटते अन- षस्थाप्रसङ्गएचक्ति इति वाक्ययाः संदेहनिवृतिपक्षकानुमानविषयसिद्धसाधना स्वशानिराकरणार्थत्वेनावतारणमपि न युक्तम् । उक्तानुमानयोः स्वप्रका. शत्वानुमाने विषयपरिशोधकतर्कत्वाक्तिरप्ययुक्ता । श्राद्यानुमानस्य साध्य प्रसिद्धिसंपादनार्थत्वात् । द्वितीयानुमानस्य कथं चिददृष्टत्वे ऽपि नित्यानुभव साधकान्तरत्वात् । तस्मान चेतदिति टोकावाक्यमात्मनो नित्यापरोक्षत्वा. भावे कदा चिदात्मनि संदेहः स्यादित्येतत्परम् । आत्मविपासविदन्तरो- त्पादनियमेघस्तुसंदेहानुत्पाद इति शङ्कावारणार्थमनवस्थाप्रसङ्गश्चोक्त इत्येव युक्तम् । तथैवावतारणं कोशान्तरेषु दृश्यते तेषु खलु साध्यप्रसिझुपपादक... मनुमानानन्तरमित्यं न चेतदित्यादिवाक्ययोरक्तारयम् । विपक्षे दण्डमाह न चैतदिति । यदि नित्यसाक्षात्कारस्वमात्मनो न २६५ । स्यातहि कदा चिदात्मनि संदेहः स्यादित्यर्थः । स्यादेतद् अात्मविषया संविटुदेत्येवेति तबाह । अनवस्थेति । एवंग्रन्येन व्याख्यानानन्तरं केषु चित्कोशेषु अधिकशङ्कापरिहारयन्यो दृश्यते ननु मुखादीनामपि स्वसत्तायां • कासम्म ३ प्रा. २३ । + पन्यध्यायोति ९ पु.पा. .

·४४२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. २ अधि. ५-६ संदेहाभाषसाम्ये कथमात्मेव प्रकाश उच्यते आत्मप्रकाशेनेवानुगतेन तेषा- मापरोक्ष्यसंभवे प्रत्येकं न स्वप्रकाशत्वं कल्प्यमिति स्पष्टार्थो ऽयं ग्रन्थः । १५ । २१ विपक्षे दण्ड उच्यतइति । अनुकूलतर्क उच्यते इत्यर्थः । साधनव्या- प्त्यनुमानस्येति । स्तम्भादिप्रत्ययो निरालम्बन इति दर्शितानुमानस्ये. त्यर्थः । औपचारिको व्याख्यातव्य इति । प्रमाणामिलितसंस्कारन. स्वसादृश्यात् स्वनचाने स्मृतिशब्दो गोणा व्याख्येय इत्यर्थः । ननूपल. ब्धिशब्दो ऽनुभवमाचपरः प्रसिद्धः किमिति षट्प्रमाणजनितत्वेन विशेष्य- तइत्याशङ्कयाह एवमव्याख्यानइति । तेन संदिग्धवस्तुधर्म इति तेन भाष्येण भूचितमित्यन्वयः । ननु किमन्याधिष्ठानतत्त्वबोधनेनेति । प्रत्यक्षादिप्रमाण बोधितविपरीताधिष्ठानतत्त्वबोधक प्रमाणं निरथिष्ठानभ्रमं षदतः शून्यवादिनो मते न संभषति चेतन्मा भूत्प्रत्यवादिप्रतीतषस्तुगत यद्विवारासहत्वं तदेव बाधकप्रमाणं भूत्वा प्रत्यक्षादीनां सांव्यवहारिक प्रामाण्य तद्विपयाणामतात्विकत्वं च गमयतीत्यर्थः । सदसदादिपचेति । विचाराऽसहत्वं नाम कश्चिद्वस्तुभूतो ध। ऽस्त्येव स धर्मः सत्यासत्त्वस- दसत्यानुभयात्मकत्वपशेष्यन्यतमपक्षपरिग्रहेण वस्तुभतो व्यवस्थाप्यते सतुं वस्तुतः सत्त्वादिरूपेण विचार न सहतइत्येतावदेवाध्यतइति प्रथमधिक ल्पार्थः । विधारामहत्वे सत्यादिपक्षान् परित्यज्य शून्यमेव लभ्यत इति द्वितीयविकल्पार्थः । असत्वाऽव्यवस्थाप्रतिज्ञाविरोघ इति किं चिदपि यस्स्वसत्येन व्यवस्थापयितुं न शक्यतइति तत्प्रतिज्ञाविरोध इत्यर्थः । इति प्रतिभातीति । यद्यपि बोटुव्याकरणे पश्यनादिशन्टाः' साधुतया व्युत्पादितास्त यापि अनादिमिटुप्रयोगसिद्धसकलसाधुशदसंग्राहक पाणिनीयाद्यपरिगृहीतवादसाधषः प्रतिभान्सीत्यर्थ:- २६८ नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥ प्रस्तीति कांयन्तइति । केधातारादेव उपदेशइत्यात्ये कर्मणि पनि पातो मुगिति युगागमे च सति फाय इति रूपम् । शास्त्रीयेति । स्टीयया तपशिलारोहणादिशास्त्रप्रभवया बाह्यया चेष्टारूपया प्रकृत्ये. •मयाटिपु समास पु. पा.। + पचतात .पु. पा.. पश्वमम प्रभावाधिजाणं पूर्णम । -1 ·सयास्मिनभवाधिकरणम् । ४४४ त्यर्थः । चान्तरवृति वापा परकीया स्वयमप्रत्यक्षा मापूर्वानुमाने लियं भवेद बता बाझयहणम् । ऊर्ध्वगमनशीला हीति । ध्यगमनं जीवस्य स्वभावः । देहे २६८ स्थितिस्तत्प्रतिबन्धकमाधीनति मतमानियोक्तम् । के चितु चिरकाल- गरीरावस्थितप्रयुक्तबन्धमुक्तापूर्ध्वगमनं मन्यन्ते । ते खल्वेषमाहुः । बन्ध- मुक्तस्याध्यगमनं दृष्टं यथा पनरमुक्तशुक्रस्य यथा पा पारिनिर्भिनरिण- तेरयडबीजस्य यथा पा दृढपडूलिपजलनिमज्जनप्रवीणपङ्कलेपशुष्कालाबक- लस्य । इह स्वनादिकालप्रवृतबन्धषिगमात्मतताछगमनमिति । श्रामग्रा- विषु पञ्चसु अन्तिमद्वयं फलकम् प्रादिमयं तत्साधनम् । प्रवृतिराम्रध- एब्दोक्तकविधेति भेदः । श्रामपः स्रोतसा द्वार संकृणातीति संषरः । भासयो भषहेतु: स्यात् संघरो मोक्षकारणम् । इति जेनोक्त: संघर: शमदमादिरूप इति टीकायामुक्तम् । ता. दिशष्टेन गुप्तिसमित्यादिह्यते । कायपाह्मनोनिग्रही गुतिः । भूमिगत- जन्तुहिंसापरिहाराय प्रहते मार्गे सम्यगादित्यरश्मिप्रकाशिते निरीक्ष्य संच. रणं नियताहारविषेवणमित्यादिक समितिरिति जेनेः परिभाध्यते । भानावयति गमयतीति । आम्रवत्यनेन जीव इत्यायन्सादाम्ररशन्टः। पयन्साच्चेदानाव इति स्यात् । पन्धाधुविधमिति। -आम्रवः कर्मणा बन्यो। निरस्त वमोचनमिसि जिनदतो टीकामामन्ये विति दर्शित तु मते बन्यः कापादिता जन्मपरपरेति द्रष्टव्यम् । पूर्वोक्त आस्रवो ऽपीति। पास इन्द्रियाकृतः । घात्यघातिकमाययारयन्थयोविवे- चितानि । अन्ये तु विधान्तरण तद्विवेकमाहुः । जेनमते ज्ञानदर्शन- मुखधीर्यगुणकस्य जीवस्य ज्ञानादिगुणानां माघदयायामाविर्भविष्यता संसा. যায় মিয়ানজাবি মানাৰি আযি ন্যায় অমিমায়ি। शरीरसंस्थानतदभिमानतास्थितितत्पयुक्तमुखादिनिर्मितानि चत्वार्यघातिक- १ 1 - पपत्तिरिति पु. पा.. +कर्मणो बन्यति पु. पा. * मुलादिमिमिजामि मत्वा सकतजनसंघासोति पु. पा.।

·४४४ न च चतुर्थ- वेदान्सकल्पतरुपरिमले [ २ पा. २ अधि. ६-० माणि पुण्यमिश्रितत्वात्पुण्यरूपाणीति । नामिकावेदनीयस्य भेदमाह । ARE | २ सक्रियस्य बीजस्येति । कायतीति । प्रायुः कायतीत्यर्थे केधाताराने, आतो ऽनुपसर्ग क इति प्रत्यये आता लोप इंटि चेत्याकारलाय मति गोद इतिषदायुष्कमिति रूपम् । युगपत्तद्विषक्षायामित्यवं व्याचष्टे युगप- दस्तित्वनास्तित्वयोरिति । तचाशक्तिमप्रपादयति वाचः क्रमवृत्ति- त्वादिति । श्राद्या ऽवाच्यविविवक्षायामिति सार्थश्लोक कथमाद्या- दिशब्दोक्तानां सत्वासत्वतदुभयसमुन्न्यानामवाच्यत्वम् भङ्गइवाऽशक्तिरस्तीत्याशङ्का तेष्वप्यन्त्येन सह युगपदायेन सह युगपदे- केकेन सह युगपदित्यध्याहारणाशक्तिमुपपादयति श्राद्यो ऽस्तित्वभङ्गे इत्यादिना । एवं व्याख्याने पञ्चमादिभङ्गानां चतुर्थभङ्गात फलता भेदी- भावमाशङ्का प्रकारान्तरेण व्याचष्टे अथ वेति । तेष्वेव पक्षेष्विति । सत्त्वेकान्तपक्ष: सांख्याद्यभिमतः सत्कार्यवादः । असत्वकान्तपचः शून्य- घादाभिमतो ऽसद्वादः । क्रमेण सदसत्त्वपक्षी वैशेषिकाद्यभिमतो घटादीनां मध्ये सतां पूर्व पश्चाच्च प्रागभाषप्रध्यसप्रतियोगित्यरूपमसत्त्वमिति यादः । एतेषां पाषु पूर्वपना उत्तिष्ठन्ति सत्त्वं निर्वमशक्यं प्रागभावादिप्रतियोगित्वं निर्यकुमक्यमिति तेषां पूर्वपक्षिणां ये सतदनि च्यत्यकान्त्यवादाः तेषां भङ्गाः पञ्चमपासतमा इत्यर्थः । नन्वस्ति स्यादिति । पस्तीति वर्तमा- नत्वं वाध्यते स्यादिति कालवयाऽनवमार्शविधेयत्वम् । तयोः परस्परविरू द्वयोः कथमस्मिन्नर्थे पर्यवसानं गुगवाथ्यत्यमित्यर्थः । ३०१ । २४ पत्युरसामञ्जस्यात् ।। ३ ।। नकुलीशपाशुपता मन्यन्ते कार्यकारणयोगविधिटुःखान्ताः पञ्च पदार्थाः पशुपाधिमाक्षाय बोद्धव्याः । तप कार्याणि पृथिव्यादीनि पञ्चत त्वानि रूपादयः पञ्च गुणाश्चेति दविधानि कारणानि चानेन्द्रियाणि पञ्च.. फर्मेन्द्रियाणि पञ्च मनोयुट्टाहंकाररूपाणि वीण्यन्त:करणानीति पयोदधि- धानि । ध्यानादिरूपो योगः ! धर्मार्थव्यापारो विधिः । स तदाररूपेण विविधः । भम्मनानभस्मशयनोपहारादि प्रतम् । आदो प्रसिद्धे । उपहारः पत्र पटम एफस्मियसभयाधिकरण पूर्णम् । - + .

·. . . . -: पशुपत्यधिकरणम् । ईश्वराधिकरणं-या । योगाद्यधिकरणं था।:४५ षड्विधः । इसितगीतन्तहुडुकारनमस्कारजपभेदेन। तब हसितमट्टहासः । गीतं गान्धर्वशास्त्राप्रकारेण । हुडकारो जिहातालसंयोगानिष्याद्यमानी. वृष- भनादसदृशो नादः । यत्र लौकिका न भवन्ति तत्र चत्वार्येतानि निगढ़ प्रयोक्तव्यानि । जपनमस्कारी प्रसिद्धी । द्वाराणि कायनस्पन्दनमन्दयान- शृङ्गारणातत्कारणतद्वापणभेदेन पड्विधानि । असुप्रस्येव सुप्रलिङ्गप्रदर्शनं कायनम् । वातव्याध्यभिभूतस्येव शरीरावयवानां • कम्पनं - स्पन्दनम् । उपहतपादेन्द्रियस्येव गमनं मन्दयानम् । सूपयोवनसंपत्रां कामिनीमवलो- क्यात्मानं कामुकमिव येविलासः प्रदर्शयति सदाचरणं शृङ्गारणा । कार्या- कार्यविवेकधिकलस्येव लोकनिन्दितकर्मकरणमपि तत्कारणम् । व्याहतापा- थैकादिशब्दोच्चारणमपि सवाषणम् । दुःखान्तो द्विविधः । अनात्मकः सात्म- कश्च । अनात्मकः सर्वदुःखानामत्यन्तोच्छेदः । सात्मकस्तु दृक्रियाशक्ति- -पललक्षणमेश्वर्यम् । तच दृक्शक्तिरेकापि विषयभेदात्पञ्चधोपचर्यते । दर्शनं श्रवणं मननं विज्ञानं सर्वज्ञत्वं चेति । सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टाशेषचाक्षुपस्पार्श. नादिविषयं जानं दर्शनम् । अशेपशब्दविषयं ज्ञानं प्रधणम् । निरवशेष- शास्त्रधिपयं जान मनमम् । अन्यतो ऽर्थतश्चा संदिग्धज्ञानं विज्ञानम् । सर्व- त्वं प्रसिद्धम् । क्रियाशक्तिरेका ऽपि विविधोपचर्यते । मनोजयत्वं काम. रूपित्वं धिकरणर्मित्वं चेति । निरतिशयशीघ्रगामित्वं मनोजयत्यम् । कमीनपेक्ष्य स्वेच्छयानन्तशरीरन्द्रियाधिष्ठातृत्वं कामरूपित्वम् । उपसंहत- शरीरन्द्रियस्यापि निरतिशयेश्वर्यशालित्वं विकरणधर्मित्वम् । पशुपतिस्तु परमेश्वरः सर्वधायि कार्ये निमितं पशूनां कर्मानपेक्ष्य स्वेच्छयेव फलप्रदः । निरतिशयस्यातन्त्र्यणालित्यात् । न घेवं कर्मवेयर्थ्यम् । ईश्वरेच्छानुगृहीत. कर्मणः साफल्यात् तदननुगृहीतस्य कर्मणः पर्जन्याननुगृहीतकृषिकर्मण एघ नेप्फल्ये ऽपि दोपाभायात् सदनुग्रहसंभावनया कर्मसु प्रवृत्युपपतेरिति । .एवं पाशुपतानामन्येषां च सांख्यादीनां केयने निमितझारणमीश्वर इति मतमिह मिराक्रियते स्वगुणाऽप्रख्यापनेनेति । तदप्रस्ट्यापन कायनस्य. न्दनादिभिः । तमाममान तायन्न संभवतीति टीकायां सत्यस्य पूर्वयन्या. नुसारेण यद्यपीथास्य निमितमापत्यमित्यर्थः प्रतिमाति तथापि परा- प्राताति क. पा. ।

·*४४६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.९ पा. २ अधि. भिमताऽनीश्वरानुमानानि स्वयमुद्धाव्य निराकर्तुशामस्तदर्थ सचेत्येतात ईश्वरपरामगति व्याष्ट्र ईश्वर इत्यर्थ इति । ३०३ । २० किं धर्मविषयत्वसंसान्योन्याभाववत्वमिति । ननु घटादि- प्यपि संसाभावो नाम संसर्गप्रतियोगिकाभावो न भवति येनाच संसर्गस्य ससाभावो वा तस्यान्योन्याभावो वेति विकल्पः प्रवर्तेत कि तु घटादिप्र. तियोगिकावेव संसाभावान्योन्याभावी तर प्रतियोगिनः संसर्गमारोप्य यस्या. भावस्य बुद्धिरिदमिह नास्तीति स संसाभाव: । प्रतियोगिनस्तादात्म्यमा रोप्य यस्याभावस्य बुद्धिरिदमिदं न भवतीति से ऽन्योन्याभाव इत्येव पराभिमतः संभाभाधाऽन्योन्याभावभेदः । अतो धर्मविषयत्वं संसगी भाव इत्युक्तेनेत्यं विकल्पपरंपरा प्रवर्ततइति चेन्न । संसाभावान्योन्याभावबुद्धगः प्रतियोगितादात्म्यारोपपूर्वकत्वासितुः । तथा हि । भूगले घटे। नास्तीति ध्यवहारे भूतलइत्यस्य घटेन नान्वयः येन भूतले घटारोपः सिध्येत किं तु नास्तीत्यनेनान्वयः । एवं व्यवहारानुसारेण प्रतीतिरपि घटप्रतियोगिकभू- सलाधिकरणकामावविषया न तु भूतलाधिकरणकेन प्रतियोगिना विशेषिता- भावविषया । एवं घटः पटेो न भवतीति व्यवहारे ऽपि घटः पट प्रति यत्तन्नेति नान्वय: येनाधिकरणे प्रतियोगितादात्म्यारोप: सिध्यत्किं तु घट इत्यस्य न भवतीत्यनेनान्वर यो ऽयं घटः स पटो न भवतीति । एवं व्यव. हारानुसारेण तन्मूलभूतप्रतीतिरपि घटस्याधिकरणस्य पटप्रतियोगिकान्या. न्याभाववत्त्वविषया न तु घटतादात्म्यापन्नेन प्रतियोगिना विशेषिताभाव. विषया । एवं सत्येव प्रतियोगिना ऽधिकरणेन चाभाव। निरूप्यतइति पर- मतमर्यादा ऽपि संगच्छते । किं च यदि घटसंसाभावो घटप्रतियोगिनः सदा घटापसरणानन्तरं भूतने घटो नास्तीति प्रतीतिनिरालम्बना स्यात् । महि कदा चित्तत्र स्थितत्यात्यन्ताभाषः संभवति नाप्यन्यत्र तदानीं सतः प्रागभावध्यसे। संभवतः नाप्युत्पादविनाश्यभावान्तरकल्पनं युक्तम् । तद्धि कल्पमान घटसंयोगनाशत्पत्तिकाले उम्पद्यते पुनर्घटसंयोजनकाले नश्य. सीत्यभ्युपगन्तव्यम् । एवं च सत्ययश्याभ्युपगन्तव्येन घटापसरणघटसंयोज- नमध्यवर्तिना संसर्गप्रतियागिकाभावसामान्येनेव प्रतीतिनिधाहे किं सामयि. • मिरवपावसमेति. पा., ·४४. अनुमामादीवासिद्धिनिराकरणम् । पात्यन्तामावल्पनया । प्रती घटसंसर्गप्रतियोगिकाभावी घटसंमगाभाष: घटपटयोः परस्परप्रतियोगिकामाश उस्योन्याभाव रत्येश विभागा वक्तश्श त्यभिप्रेत्येवं विकल्पपरम्परा कृता । मथ वेति । तानुमान तापन संभवतीति टोकायन्थे तरेत्यस्य ३०४ यः स्वारसिको ऽर्थस्त्यक्तस्तं परिगृह्मोत्तरपन्थस्सद्विषयतया योज्यते । अस्मि. व्याश्याने तस्मादनेनास्मिन् गन्ये प्रमाणान्तरमास्येयमिति टीकायन्ये यदीश्वरस्य निमितमाचत्वे प्रमाणान्तग्मास्येयमित्युक्त तथास्थीयमानमपि न संभवसि तदात्मानं स्वयमकुरुतेत्यादिश्रुत्येव घाधादित्येतावत्पर्यन्तं तात्पर्य न वक्तव्य कि तु प्रमाणान्तराकासामाषपर तहाख्येयमित्याह सामान्यतः श्रुतिव्यतिरिक्तति । व्यामेरविशेषादिति । ईश्वरो न द्रव्योपादनमिति येन चेतनत्वहेतुना ऽनुमीयते सेनेव तस्य रागादिमत्वमप्यनुमातुं शक्यम् । उभयपि मूलभूतव्यामेरनुकूलतर्कसवाषाऽसदावाभ्यां विशेषाभाषात्प्रत्युत रागाद्यनुमानएवानुकूलतर्कः संभवति । संहारिणां रागाद्युपादानतायाम भात्मत्वमेव प्रयोजकं न तु संसात्मत्वं गौरवादित्येवरूप इति भावः । निरवद्यत्वविशेषविरुद्ध इति। साध्य वरुटुषदनुमानवाद्यभिमतविशेषा- सारविरुद्धो ऽपि हेतुविरुद्धहेत्वाभास इति भावः । तत्राप्यागमप्रामाण्या- दिति । यद्यागमश्चिरातीतानियापाराद्यागात्स्वर्ग इति बेोधयेतहि तथैवा. नुमन्येमहि न त्वागमस्तथा बोधयति कि तु यागात्स्वर्ग इत्येतावन्मा बोधयति तनुव्यापारकल्पनायामपि न विरुध्यतइत्यविरोधात लोकानुसा- रणोऽपूर्वकल्पनं न त्विह तथा रागादिमत्वकल्पनं प्रवर्तते निरवात्यादि- श्रुतिविरोधादिति भावः । यदीवर इति यन्ये कारुण्यपर इति विशेषणस्वार. অনুপ্ত নন ঘন সায়নামিনমোঘমাথৱিাল্লা সন্ধান दर्शयति अथ वेति । करुणयेव न कर्मभिरतो नान्योन्याश्रय इति भावः । ३०४ । कर्मभिः प्रयोजनैरिति । अध्ययनेन घसतीतियत्फ्लस्य हेतुत्वविवक्षया तृतीयेति भाव. पूर्वक्रम कथमीश्वराप्रवर्तितमीश्वरप्रवर्तनलक्षणं कार्य करीतीति टीकायन्यो न युक्तः पूर्वक्रर्मणो ऽपोखरवर्तितत्वस्य परणाच्यमानत्वादित्या. शड्य ततात्पर्यमाह ईश्वरेण पूर्वकर्म तावदिति । एवं सति प्रवर्तक- स्वोपपत्तिमनुक्रति । ईश्वरण पूर्व कर्म प्रवर्तयितुं न यस्यते कुत्सित- - ·४४८ - वेदान्तकल्पतरुपरिमले [श्र. २ पा. २ अधिः । फलानुदयप्रसङ्गादित्युन्जानुपपत्तिपरिहारार्थमीश्वरस्य प्रवर्तकत्वोपपत्तिमनुकैव परः केवलं कर्मश्वरयाः प्रवर्त्यप्रवर्तकभावस्यानादितामाचं यावलम्बेत सदानीमन्धपरम्परादीपमाहेत्यर्थः । प्रवर्तकत्वानुपपत्तिमुक्केति पाठे स्वीश्व. रस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तिा सिद्धान्तिनोक्ता तदनुवाद: । अनुपपत्तिसा- म्यादिति । ईश्वरस्याद्यतनकर्मणि च प्रवर्तकत्वानुपपत्तेः साम्यादि- त्यर्थः । अतो यथा केन चिदन्थेन स पटो रत इत्युक्ते कुत इदं श्रुतमिति परस्याकालायां स यद्यन्यमन्ध तटुपटेष्टार बयात्सो ऽप्यनुयुक्तो ऽन्यमन्ध सोऽप्यपरमन्धं न कं चिदपि स्योपदेष्टारं चक्षुष्मन्तं ब्रूयाद् अनया उन्धपरम्प- रया प्राप्तः पटरक्तिमा यथैवाऽप्रामाणिकः ,एवमियमपि कर्मेश्वरयोः प्रवर्त्य- प्रवर्तकभाषपरम्परोक्ताऽनुपपत्तिधूननक्षमचक्षुप्मत्स्थानीयश्रुप्तिमूला यदि न स्यातदा कर्मेश्वरयोः प्रवयंप्रवर्तकमावो न प्रामाणिकः स्यादिति भावः । भाप्ये प्रधानपुरुपेश्वरचमिति कथमुक्तं पुरुषाणां बहुत्वादित्या. ०५ । १५ शङ्का व्याचष्टे पुरुषान् जात्यैकीकृत्येति । तथापि प्रवाहनित्यत्वा- दिति । यदि द्रव्यत्वादन्तयत्त्वमनुमीयते तदा सबैषां संसारिणामनित्यत्वेऽपि प्रवाहरूपेण संसारस्यानुवृतिर्न निवारिता स्यातथा च तच्छून्यतायामीश्वरः किमधितिष्ठत्किंविषये यास्य सर्वचत्वैश्वरत्वे स्यातामिति भाप्योक्तदूषणम- लग्नं स्यात् । अत एव हि विद्वत्सु मुच्यमानेषु सर्वदा ब्रह्माण्डलाके जीवाना. मनन्तत्वादशून्यतेति श्लोकोक्तप्रकारेणाऽशून्यतानिर्वाहोपपत्तेः। दव्यत्वादिहे. तुना कुसूलनिहितबीजवदेतावन्त एवेति पुरुषाणामियत्तारूपसंख्यावत्त्वानुमाने तु तेषां सर्वेषां क्रमेण मुक्तो शून्यतापत्तिरिति दूषणं लग्नं भवतीत्यभिप्रेत्य संश्याविशेषानुमानमादृतमित्यर्थः । एतेन संख्यायवादेवान्तयत्यमनुमेय चेद- पिप्रधानस्येश्वरस्य जात्येकीकृतानां पुरुषायां च पित्यसंख्यया ऽन्तयत्वमनु. मीयतां तेषां प्रतिव्यक्तिगतयेकत्वसंख्यया था तदनुमीयतामित्यपि शङ्का निरस्सा । सायता सर्वशून्यतायामीश्वरस्य चैयाधिष्ठयाभाषढूपणायकाशमिट्टे तस्मादियन्त एवेति परिच्छिन्नाना जीवाना मध्ये प्रतिफल्पमेककस्मिन्नन्त प्राप्ने ऽप्यनाद्यतीतकल्पप्रधाहे सर्प ऽपि जीवा प्रतीताः स्युरिति कस्य भोगार्थ प्रधानमीश्यरो ऽधितिष्ठेत् किषिपया या ऽस्य सर्वज्ञता स्याद् इदानी मर्य. शटायालाभादिति दूषयमिमियतारुपक्ष्याविशेषानुमानमपेक्ष्यसे । मन - ·४४E श्वरसिद्धिनिराकरणम् । यातीतेषु कल्पेषु इयत्तापरिच्छेदाभाषरुपमानन्त्यमिप्यते तदा राष द्रव्य. स्वादिहेतोय॑भिचारः । यदि नेप्यते तदा जीधानामियत्तारूपसंख्याविशेषयत्वे उप्यगीतकल्पापेक्षया ऽधिकसंख्याधन्तस्तइतीदानों केषां चित्संसारिणामनु- वृत्तेस्तदोगार्थमीश्वरस्य प्रधानाधिष्ठातत्यं सर्वज्ञत्वं घोपपद्यते । अये कदा- चित्तटुभयं न स्यादिति चेदिष्टापत्तिः । न हि तपानुभयविरोधी अस्ति अभ्युपगम्यते च सर्वमुक्तियादिभिरये तथाभाषः । किं च प्रधानपुरुयेश्य- राणांपयाणामप्यन्तयत्वमानुमानिकेश्वरवादिनं प्रत्यापादितं केन हेतुना सर्येषु पुरुषेयप्यतीतयु प्रधानेश्वरयारस्थितिमभ्युपगम्येदं दूषणमुच्यते तस्माद- युक्तमिदं दूषणमिति घेदुच्यते । संख्यायन्येन प्रमेययन पुरुषाणामियत्ता- नुमाने सर्चः पुरुपरनुभाव्यानि यान्ति दुःखानि सेपामपि इयत्ता हेतुसाम्यात सिध्यति सा चेयता एकाद्यष्टादशस्थानगतपराद्धमध्यएव कं चित्संख्यावि. शेषमादाय पर्ययस्यति सतश्च सर्वेरपि पुरुपेरनादिकालप्रपा प्रवृत्ततरथरी- रेषु प्रतिशरीरमस्मदाद्यनिधार्मसंख्याधिशेपाणि दुःस्यान्यनुभूयन्तइत्येतापता कालेन सर्वपुरुपगतानां सर्वेषामपि दुःखानामुच्छेदो ऽपश्यम्भावीत्यतो घिनेत्र तत्वज्ञानं मुक्त सर्वेषु पुरुषेषु स्वरूपतः स्थितेय्यपीदानी स्थितेनापि प्रधा- नेन तेषां भोगार्थ न प्रवर्तनीयम् । नापीश्वरेण तदधिष्ठेयं नापि सृज्यं घस्तु किञ्चित्तेन चेयमस्तीनि टूपणे तात्पर्यम् । यदि तु द्रव्यत्वहेतुने संख्याधि- शेषवत्त्वानुमानमिप्यतइति दुःखानामानन्त्यमभ्युपगम्येत सदा प्रतिपुरुपय- सिना दुःखानामियतापरिच्छेदाभ्युपगमे क्रमेण भुज्यमानानां तेयां मायरा- शिन्यायेन स्वयमेव क्षयः स्यादिति मुक्तस्तत्त्वज्ञानेकसाध्यत्वाभ्युपगमवि- रोधः । प्रतिपुरुषवर्तिनामपि दुःखानामानन्त्याभ्युपगमे तत्त्ववाने मति योगसासाट् बहूनि शरीराणि परिगृह्य भोगेन नाश्यतया पराभ्युपगतानां दुःखानामानन्त्यात्कदा ऽपि यो न स्यादिति तत्त्वज्ञानान्मृत्यभाषामग इति दूपणं दृष्टव्यम् । सप्तमी च निमित्तार्थति। डिति चेतिसूचषद निमिनाथी ३०५ ।। सामी ज्ञापकहेतुपर्यवसितेति भावः । ननु घटस्य कुलालवज्जगतोपि केन • प्रधाति नास्ति । + मुदति १ पु पा.।

·४५० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.२ पा. २ अधि. ०-८ चित्को भाव्यमिलि ईश्वरानुमाने स कता कुलालवदेव रागादिमान स्यात् कुलाला मृदादिकमिव स्वसंयुक्तमेशाधितिष्ठेद्पादिमदेवाधितिष्ठेत् । श्रोत्रस्पर्श- नादिषद् रूपादिहीनस्याप्यधिष्ठाने तदधिष्ठानवदेव प्रधानाद्यधिष्ठानमप्यधि- ष्ठातृभागाथै स्यात् कुलालवदेव च जगत्का शरीरी स्यात् शरीरित्वे च भोगादिमान् स्यात् प्रधानपुरुपेश्वराश्च संख्यायत्त्वात्परिमाणवत्वाच्चान्त- वन्तः स्युः पुरुषाश्च द्रव्यत्वादिभिः संख्याविशेषयन्तः स्युरित्यनुमानानि साम्येन दृष्टसाधर्म्यमाघमघलम्व्य प्रवृत्तानि पर्वता महानसवहिमाश्चेतद्व- ३०५ । २४ देव व्यञ्जनवानपि स्यादित्येततुल्यानीत्याशमाह सामान्यतादृशानुमा- नोपन्यासस्त्विति । ईदृशेनासारतरेणाप्यनुमाननातेन दूषयितुं शक्य- त्वादत्यन्ततुच्छः पक्ष इति द्योतनार्थ तटुपन्यासः । न ह्यस्मादनुमानजा- तात् कार्यमाचं कर्तकारकसाध्यमित्याद्यनुमाने कश्चिद्विशेषो ऽस्ति घटादिषु दृष्टायां कर्तृजन्यतायां लाघवात्कार्यत्वमेवावच्छेकं न तु घटत्वादिकमन. नुगमादिति तर्केण दायांपादने कार्यमा दानादिवत्संप्रदानजन्यं पर्णपत- नादिषदपादानजन्यं संप्रदानादिनन्यतायामपि कार्यत्वमेवावच्छेदक लाघवान तु दानत्वादिकमननुगमादिति तर्कदृढीकृतानुमानेरङ्करादिकार्ये कर्तृकारक- वत्संप्रदानापादानकारकयोरपि अतीन्द्रिययाः सिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । ननु सांख्याधिकरणे कारणानि चेतनाधिष्ठानमन्तरेण कार्याणि न जनयन्तीत्यानु- मानिकेश्वरसिद्धिरङ्गीकृता इह कथं तटूपणं कियते । नेप दोषः । तत्र पूर्वपने मृद्घटादिषु दृष्टं कार्यानुसारिणा कारणेनाभाव्यमिति नियममयलम्ब्य सुखदु: इःखमाहात्मकस्य जगतस्तथाभूतं कारणमनुमिमानं सांख्य प्रति मृदा- दिदृष्टान्तेनेवाचेतनस्य जगत्कारणस्य चेतनेनाधिष्ठानमपि सिध्येत् स्वतन्त्र प्रधानं जगत्कारणमिति निरीश्वरमांख्याभिमतं न सिध्येदित्येतावन्मारमुक्त न तु स्वतन्त्रमीश्वरानुमानमनयद्यमिति । तेन नेश्वरः प्रसाधितः । ३०६ ।५ उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२ ॥ विष्णुभागवता मन्यन्ते भगवान् नारायणः परं ब्रह्म स घासुदे- वादिचतुर्भूधात्मना ऽपतिgते तप वासुदेवः परिपूर्णपाङ्गण्यथाली पड्नु • भोगाय स्यादिति नास्ति । पुः । + अन सप्तम पशुपत्यधिकरण पूर्णम् ।

·उत्पत्यमंमयाधिकरणम् । ४५० याश्च चानशक्तिबलेश्वर्यधीर्यतेजांसि चेतनाऽचेतनात्मकसकलप्रपञ्चाहम्मा. घोल्लेखितया सामान्यते। विशेषतश्च सफलवस्तुगोचरं तस्य धानं जान- मुच्यते । जगत्प्रकृतिभावः शक्तिः। जगत्मजतो ऽस्य नमाभाषस्तिलका. लकपदप्रयत्नेन स्वसतसकलजगद्धरणं च बलम् । अप्रतिहतेच्छत्यमेश्वर्यम् । जगत्प्रकृतित्वे ऽपि पयसोदधिभावेनेध विकारविरहो वीर्यम् । जगत्सृष्टो सह- कार्यनपेक्षत्वं परराभिमवसामध्ये च तेजः । ततो जानबलोन्मेषेख संकर्षण- सासो वीर्येश्वन्मेिपेण प्रद्युम्नस्ततः शक्तितेजासमुन्मेषेण अनिरुद्धो जायते संकर्षणादयश्च जीवमनोहंकाररूपा इति तन्मतम् । तन्निरासस्य पूर्वाधिकरणेन संगतिमाह अधिष्ठातैवेति । ननु कापिलपातजलस्मृतिप्रामाययनिरसनानन्तरं कर्तृगोरघेण विशे. घेण पाञ्चराचप्रामाण्य निरसनं पूर्वपादण्य सङ्गतमित्याशङ्कराह अवान्तर- ३० संगतिवशादिति । ननु यदि पाचराचं धुद्धिपूषो कृतिनिःखमितकल्पा श्रुतिरबुद्धिपूर्वी हि विपरीतं बलाबलम् । अधुद्धिपूर्वकस्य हि प्रामापयं घुणाक्षरन्यायेन व चितवदपि न सार्वचिक भवेत् । सर्वक्षस्य भगवतो बुद्धिपूर्वी कृतिस्तु मूलदायीत्सार्वचिकं प्रामाण्यमश्नुतइत्याशगह याव- द्धीति । अयमर्थः । भगवती बुद्धिरच विस्मृत्यादिमूलबुद्धियत् स्मृति- रुया विवक्षिता उत सर्वज्ञस्य भगवतः प्रत्यवं संभवतीति प्रत्यक्षरूपा बा। प्राये स्मृत्यन्तराणामिघ पाचराचस्मृतेरपि वेदमूलत्वेन प्रामाण्यं समर्थनी. यम् । द्वितीये भगवतः सार्वज्यं वेदादवगतमिति समर्थनीयम् । पक्षद्धये ऽपि घेदप्रामाण्यमुपजीव्य पाञ्चरापस्य प्रामाण्यमुपपादनीयम् । अबुद्धिपूर्व- कस्येव तस्य वक्तृदोपराहित्येन प्रामाण्यमविचलं बुद्धिपूर्वकस्य तु वक्तृदोष- सभावनया प्रामाण्यं न तथा स्थिरम् । यदपि वेदावगतसार्वज्यस्य भ्रान्ति संभवति तथापि वेदविरोधदर्शने सति बुद्धदेशनायत्तदंशे व्यामोहकत्वशङ्का नापति सापि शङ्का यद्यपि न भवति तथापि उपजीव्यविरोधे गाणत्व कल्पनमावश्यामिति । अन के चित्याञ्चरापस्य प्रामाश्यमित्यं समर्थयन्तै । एकायनशाखा- मूलक पाञ्चराधमिति वेदमूलत्वेनेय सस्य प्रामाण्यम् । एकायनशाखामूलत्व : पाचरा पामापनि १३ । - ·४५२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. २ अधि. ८ च पाञ्चरापण्वोक्तं संकर्षणादयस्तु न जीवमनोहंकाराः किं तु तदभिमा- निनो भगवड्याहाः तेषां च जननमेच्छिकप्रादुर्भावरूपम् अतो न जीवा- त्पत्तिप्रतिपादनाद्वेदविरोधः । न च तथापि वेदेषु ये गर्भाधानादयः चत्वा. रिंशत्संस्काराः समानाता: तद्विपरीतास्से पाञ्चराचे विहिता इत्यप्रामाण्यं शङ्कनीयम् । तेषामप्येकायनशखायामाम्नानालाखाभेदेन च कर्मणां प्रका. रभेदस्यान्यचापि संप्रतिपन्नत्वात् । अत एव तदनुष्ठातूणामपि न वेक. ल्यम् । सर्वेषामपि स्व स्वशाखोक्तप्रकारकर्मानुष्ठानदर्शनात् । एवमेघ तेषा यन्येषु कण्ठरवेणोक्तम् । तथा यदप्युक्तं गर्भाधानादिदाहान्तसंस्कारान्तरा- उसेविनां भागवतानामब्राह्मण्यमिति तचाप्यज्ञानमेवापराध्यति न पुनरायु- प्मता दोषः । यत एते वंशपरम्परया वाजसनेयिशाखामधीयाना: कात्या- यनादिगृह्योक्तमार्गेण गांधानादिसंस्कारान् कुर्वते नाता ब्राह्मययात्प्रेच्य- चन्ते ये पुनः साविध्यनुषचनप्रभृतिपयोधर्मत्यागेनेकायनयुतिषिहितानेव चत्वारिंशत्संस्कारान् कुर्वते स्वशाखागृहातमर्थजातमनुतिष्ठन्ति न ते शाखान्तरीयकमाननुष्ठानेन ब्राह्मण्यात्प्रच्यवन्त। एवं चतुर्ग्रहं भगवन्तं प्रत्यहं पाञ्चकालिकेनाभिगमनादिपञ्चकेन पार्यशतिकवतेन समाराध्य पुरुषः शेर्मु- च्यते । तचाभिगमनं प्रातर्भगवन्मन्त्रजपस्तुतिनमस्कारादिकम् । तदन- न्तर पूजाथै पुष्यादिसंपादनमुपादानम् । ततः पूजनमिज्या । सता भगव- च्छास्वतदनुगुणपुराणागमश्रवणचिन्तनादिकं स्वाध्यायः । ततः सायंसंध्या- नन्तरं भगति चित्तसमाधानं योग इति । तेः पाञ्चरा प्रामाययसमर्थनव्या- जेन घयं पाचराषिण एकायनशाखिन इत्यादिमन्यमानानां बाह्मण्यवेकल्य. मेष प्रतिष्ठापितम् । तथा हि । ये वाजसनेयिणाखामधीत्यातच्छाखागृह्मा- क्तप्रकारेण संस्काराननुतिष्ठन्ति तेषां शाखारण्डतयेव ब्राह्मण्यवैकल्यं प्रति. ष्ठापिताम् । ये तु चयीविहितान् संस्कारान् परित्यज्य पाञ्चराविहितानेव संस्काराननुतिष्ठन्ति तेषां घेदिककमाणि परित्यज्याऽवेदिककानुष्ठानेन सत्प्रतिष्ठापितम् । न ह्येकायनगाखेति का धन शाखा क चिदधीयमाना तन्मूलतया ते संस्कारा चेदिकाः स्युः । खिलशापात्वकल्पनं दृश्यते येन • एकं स्येति मास्ति १ पु.। पञ्चराप्ति १ पु. पा। + नसे ति .पु. पा.।

·২২ पाश्चरामामाययनिराकरणम् । चन प्रमाणमूलम् । अतस्त्रयोविहितसंस्कारविपरीतसंस्कारपिंधानांश व्या. माइकत्वं पयोधाऽयम्यानधिकृत्य सविधानमिति या कल्पनीयमित्येषा दिक । प्रपञ्चस्तु मणिदीपिकायां दध्यः । व्याख्यातो भाष्यइति । प्रागमसिद्धान्तदिव्यसिद्धान्तसन्तसि. ३०७ द्धान्तसन्तान्तरसिद्धान्तरूपे चतुर्विधे पाचराये परस्परविप्रतिषेधो मा भूद्वेद. निन्दकपरियहवेदिकसंस्कारवर्जनाऽवेदिकसंस्कारविधानतुद्रबिंद्यावाल्यादि. मिवेदषिप्रतिषेधो ऽपि भूयान् स सधै। ऽपि भाप्यगतादिशब्दगृहीतो बोलव्य इत्यर्थः । स्वमवेदिकत्यादेव घेदिकापरियाह्मत्वं पाञ्चरारस्योक्तं वेधानस- शास्त्र आग्नेयं पाञ्चरापं तु दीक्षायुक्तं च सान्त्रिकम् । अवेदिकत्याततन्वं ततो वेधानसेन तु॥ से.म्येन बेदिकेनेव देवदेवं समर्चयेत् ॥ इत्यादिना । अच न हि निन्दान्यायेन वेखानसप्रशंसा ऽयमर्थवाद इलि केयां चित्समाधानमसाधु । अर्थवादे ऽपवेदिकत्यहेतूक्तिसामध्येन वेदाऽनधि- कृतविषयत्वास रनिधारणात् । दृष्टं हि पर्वचतुष्टययुक्त धातुमास्ये द्वयोः प्रययन्तीति द्वयोः पर्वयोरपूर्वाग्निप्रणयनान्तरविधानस्य तस्माद् द्वाभ्यामे- तीति गमनसाधनत्यप्रतिपादकार्थवादयशादूरू चा एता यज्ञस्य यद्वरुण. घाम: साकमेघश्चेत्यस्सस्तुतवरुणप्रघाससाकमेधाख्यपर्वद्वयविषयतया व्यव- स्थानम् । एष घ सिद्धवदवैदिकत्वकीर्तनमेव पाचराषस्य एकायनशाखामूल- त्वकल्पनमपि तुच्छोकरोतीत्यल प्रपञ्चेन* ॥ इति श्रीमदरवाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीमद्वैतषिद्याचार्य- স্মীজিলিক্ষ্মিীলাবিনাসমীঘি- तस्य कृतो वेदान्तकल्पतरूपरिमले द्वितीय स्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । • अत्र अष्टम्म उत्पत्त्यसभवाधिकरणं पूर्णम । भारद्वाति ·- अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ३०८।१ न वियदश्रुतेः ॥१॥ पादार्थमा इहेति । भूतविषयवाक्यविरोधपरिहार एघ पादार्थः । भातृविषयवाक्यविरोधपरिहारस्तु तत्प्रसङ्गागत इति नार्थभेदात्यादभेदन- सङ्गः । ननु वाक्याना परस्परविरोधसमाधानेन वाक्यार्थावधारणया सम. न्वये स्थिते तच मानान्तरविरोधसमाधानार्थी द्वितीयो ऽध्यायः । अस्मिन् वियदादिसृष्टिवाक्यविरोधपरिहारस्य नास्ति सङ्गतिरित्याशङ्कः विप्रतिषेध- प्रसङ्गागतो ऽयमिह तत्परिहार इति प्रदर्शनार्थं विप्रतिषेधाच्चेति भाष्यमि- त्याह प्रासङ्गिकीमिति । श्रुतिविप्रतिषेधादित्यर्थ इति । ननु कारणविषयश्रुतिषिपति- घेधे इष कार्यविषयतिविप्रतिषेधे ऽपि समाधानं कृतमेव कारणत्वेन चाकाशादि वित्यधिकरणे । तष हि सूचस्य एकां योजनामाश्रित्याकाशा दिकार्येषु घिगाने ऽपि ब्रह्मणः कारणत्वे विगानं नास्ति । अकल्पितकारण- वस्तुप्रतिपत्त्युपायतया कल्पितेषु तात्पऽविषयेषु कार्येषु विगाने तु न दोष इति कार्यविगानमभ्युपेत्येकं समाधानं कृतम् । योजनान्तरमाश्रित्य कार्य- विगानस्य दोपत्ये ऽपि तदिह नास्ति दगडचक्रादिघृतपूर्गान्तकार्यकर्तृविष- ययावत्कार्यकर्तृत्वकतिपयकार्यकर्तृत्वानुवादकवाक्यद्वयवत् तेतिरीयकच्छा- न्दोग्यश्रुत्योः प्रामाश्योपपत्तेरित्यपरं समाधानं कृतं किमधिकमिह कर्तव्यं समाधानमवशिष्यते । उच्यते । छान्दोग्ये तेतिरीयकश्रुतावाकाशवायूपसं- हारमनपेत्य तथ द्वितीयसमाधानं कृतम् । इह तु तदुपसंहारमप्याप्रित्य सघ सम्भावितशङ्कानिराकरणेन समाधानान्तरं कर्तुमयमारम्भः । परपदेपु सर्वप्रेति । यद्यपि स्वयधनविरोध इव अतिविरोधी ऽपि न सर्वेषु परपक्षेषु निराकरणहेतुः योहानपक्षनिराकरणे तान् प्रति श्रुतिविरोधस्य हेतुकरणाऽयोगातथापि तेषामपि पक्षाः श्रुतिविरुद्धा इति सास..पा. ४ स.९४ ।

·वियदधिकरणम्। कृत्वा ऽस्माभिर्निरस्यन्सरति श्रुतिविरोधी निरसनीयत्वे सार्वचिको हेतुर्भ- पतीति भावः । न वियदिति । यद्यम्यस्तीति मूष माशाय: सिद्धान्तमूत्रमिति यक्ष्यते ३०० तथापि न पियदिति पूर्वपमूचमस्ति स्थिति सिद्धान्तमूत्रमिति विशिष्टा:- भिप्रायेण भ्रमत्वगुक्तम् । ननु किमर्थं तर भ्रमत्यमुच्यते तथास्तु को दोपः अनुपनि पूर्वपर कृत्योत्यतिसमर्थने यि यमुत्पतिएकबोपन्यनुत्पतियुति. विप्रतिषेधशङ्कापि निरस्सा भवतीति फलिसमर्थमादाय प्रायुका प्रसङ्गमङ्गति रुपपद्यते । यथा गुणोपसंहारफलाया विद्याभेदाभेदचिन्ताया गुयाएसंधारपाद- सङ्गतिः ययं न पियदिसि सूत्रस्य पूर्वपक्षमूत्रतायामशुत्तेरित्यस्य वियदुत्य- लिप्रतिपादनक्षमपुत्यभाषादित्यर्थ रति नागुतो क्वाचिकत्यसार्वचिकत्यधि. कल्पावकाशः । वक्ष्यमाणासम्भवादिहेतुबलेन विशिष्ट श्रुत्यभायस्य सार्वचिका- स्यात् । इदं सिद्धान्त्येकदेशिसमिति पो ऽपि हि मुष्यग्रुत्यभाषादित्यर्थ इत्याचारयमेवार्थः स्फुटीकरिष्यतइति चेत्सत्यं तथापि साक्षानिराकरणीयं पूर्वप प्रापप्य तत्र सिद्धान्त्येकदेशिन: परिहार प्रथम प्रदश्यं तस्यापि नि. राकरणेन परमसिद्धान्तप्रदर्शनं क्रियतइत्येवं सूचाणां प्रसक्तपूर्वपक्षनिराकर- णार्थत्वे सम्भवति अनसतपूर्वपक्षान्तरनिराफरणार्थत्वं सूशणामङ्गीकृत्य सेन फलतः प्रसक्तपूर्वपक्षनिराकरणसिदाङ्गीकारो न युक्त इति तात्पर्यम् । एवं तर्हि प्रसतो विप्रतिषेधपूर्वपक्ष उत्सूत्री मा भूद् आद्यसूत्रद्वर्य सत्प्रदर्शनार्थ गोण्यसम्भवादित्यादिसूवश्यमेव सिद्धान्त्येकदेशिमतप्रदर्शना- मित्यस्त्विति ये मन्यन्ते तन्मतं दूयितुमुपन्यस्यति के चित्त्विति । दूषयति किमश्रुतेरिति । अदं वक्तव्यम् । काधिक एवायमश्रुतेरिति हेतुः न श्रयते हि छान्दोग्ये सृष्टिप्रक्रियायामनेन शुङ्गेनेत्यादिकार्यलिङ्गक- सत्तदव्यवहितकारणानुमानप्रक्रियायां च कार्यत्वेन वियत् । म धाप तदुप- संहार: शश्य इति भाष्यण्व स्पष्टमुक्तम् । एवं तावच छान्दोग्यअतिरपक्षण- लिङ्गवती उपसंहारमध्यसहमाना वियटुत्पत्त्यसम्भवाद्यनुगृहीता तदुत्पत्ति प्रतिक्षिपतीत्ययमों न पियदिति सूक्षेणाच्यते लेत्तिरीयकश्रुतिः सर्वविज्ञा- + माससंगतिरिति २५.पा.। * ध्यरसू. भ..पा. ३५.4 स्था-पू. पू. ३ा है।

·४५६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. ३ अधि. १ नप्रतिज्ञाद्यनुगृहीता तां व्यस्थापयतीत्ययमयी ऽस्ति त्यिति सूर्पणाच्यते एवं श्रुतिप्रतिषेधपूर्वपक्षसूच*द्वयेन पर्यवसिते सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमन्यथासिद्धम् असम्भवादिकमेव त्वनन्यथासिद्धमिति मन्यमानस्य वियदनुत्पतिवादिनः सिद्धान्त्येकदेशिनो मतं सूचचयेणाच्यतइत्यङ्गीकारे ऽपि न का चिदनुपपत्ति रिति । - ०८।२१ अस्ति त्वित्यपि सूत्रं निगूढाभिसंधेः सिद्धान्तिन एवेति । नन्यस्य सूचस्य सिद्धान्तसूचत्वमङ्गीकृत्य सिद्धान्ताभिप्रायाऽनभिव्यत्यपेठ- मोपचारिक पूर्वपक्षमत्रत्वकथनमिति क्रिष्टयोजना किमर्थ क्रियते पूर्वपक्षसूत्र- मेवेदमस्तु एतत्सूपव्याख्यानानन्तरं हि भाष्ये ततश्च श्रुत्याविरोध इत्या- दिना श्रुतिषिप्रतिषेधपूर्वपक्षो दर्शितः । तदनन्तरं च तस्मिन् विप्रतिषेधे कश्चिदाहेतीत्युत्तरसूत्रावतारणं च कृतं टीकायामप्येतत्सपव्याख्यानावसान- एव तस्मात्सर्वाः श्रुतयः परस्परविरोधिन्यो नास्मिन्नर्थे प्रमाणं भवितुमई न्तीति पूर्वः पक्ष इति विप्रतिषेधपूर्वपक्षोपसंहारः कृतः । सत्यम् । टीकायां न पियदिति मूचं सिद्धान्त्येकदेशिन इत्युपक्रान्तं तस्य च मागेव प्रतिषेध- पूर्वपक्षप्राप्त। सत्यामुत्यानं वाच्यम् । न च विप्रतिषेधपूर्वपक्षनिराकरणाथै सि- द्धान्त्येकदेशिमते प्रर्तिते तदनन्तरमेव पूर्वपक्षोत्थानमिति युज्यते । न घाद्यमूचे सिद्धान्त्येकदेशिसूत्रत्वेन बघिते सति केवलेन द्वितीयसूपेण विप्र- तिषेधपूर्वपक्षोपि लम्भयितुं शक्यते तस्मादहिःप्ठ सय पूर्वपक्षः मिसान्त्येकदे- शिसिद्धान्तिसूत्राभ्यां निगूढस्वस्याभिसंधिभ्यां स्पष्टीकृतो जात इत्येतायता मूत्रद्वयव्याख्यानानन्तरं भाप्यादिषु पूर्वपक्षस्फुटीकरणमिति तात्पर्यम् । स्थालादिवचनत्वमिति । (स्थालं भोजनपानम्) । स्थालम्भोजनपाचे स्यादुखायां तु सा स्त्रियाम् । स्थाली ना तु महादेव इति नेघण्टुका घिदुः । ३०६ । १२ पष्ठी तृतीयार्थे इति । पूरणगुणेत्यादिसूण पूरणार्थयोगे पष्ठीस. मासनिषेधाज् धापकात् तृतीयार्थे पष्ठी । न केवलं विरोधादाकाशज- पूर्यपक्षे मृति १ पु. पाः । + () एतदन्तर्गतो पन्यो नास्ति पुः । मद्रादेवय रति पु. पा । * पात्रे कोयं स्पादित पुःपा.।

·४५० ३०६ विपदुत्पत्तिनिराकरणम् । न्माभावकल्पनेति । छान्दोग्यश्रुताधाकाशस्य जन्माभावो न कल्पनीय इति यद् इदं तेत्तिरीयश्रुतिविरोधमाधान भवति किं तु छान्दोग्यश्रुतेः क्व चिदप्युपयोगाभावादपोत्याहेत्यर्थः । ननूपयोगाभावो न च श्रुतेन तदपबा धने इत्यादिग्रन्येनोच्यते तत: पूर्वस्तु लभ्यमित्यन्तयन्यः संसर्ग: श्रोतः भेदस्त्वार्थ इति मन्येन पुनरुक्त इत्याशय तदनुवादकत्वमाह तत्रापीति । पूर्वोक्तविरोधानुवाद एवेति । श्रुतिविरोधेनार्थिकस्य बाध्यत्वं यदुक्तं तस्यार्थिकत्वोक्तिमुखेनानुघाद इत्यर्थः । वाक्यद्वयमनुमीयतइति । श्रुत- कल्पिताभ्यां तेजोवियत्सृष्टिवाक्याभ्यां तद्वित्वमनुमीयतइत्यर्थः । उप- संहारोदाहरणान्तराभिप्रायमिति । उपसंहारे उदाहरणान्तरं तद्वायु- मसृजतेति कल्प्य वाक्यं तेन सह चित्वाद्बहुवचनमित्यर्थः । वियदुत्पत्त्यभ्युपगमेनेति । सिद्धान्त्येकदेशिनं प्रति प्रतिज्ञाहानिर- व्यतिरेकादिति युक्तां वियदुत्पत्तिमभ्युपगमय्य सत्यं दर्शितं विरुद्धं तु तदित्या. दिना श्रुतिविप्रतिषेधवादिनं पूर्वपक्षिणमुत्थाप्य तन्निराकरणे प्रस्तुते सिद्धा- न्त्येकदेशिनं प्रति वक्तव्यस्य वियदत्यतो हेत्वन्तरस्य कथनमिहासंगतमि- त्यर्थः । यदि तु अपि च च्छान्दोग्यइत्यादिभाष्यग्रन्थो वियदुत्पत्ती हेत्वन्त- रप्रतिपादनार्थो न भवति किं तु प्रस्तुते वियत्तेनःप्राथम्यअतिविप्रतिषेधंनिरा. करणण्व। पूर्व हि छन्दोगगुते: तेत्तिरीयश्रुत्यनुवर्तनमर्थतः श्रुतेर्बलीयस्त्वात सिविरोधाभायात्क्रमेण पदार्थबाधायोगाच्च समर्थितम् इदानी छन्दो- गनुत्या घियटुपमहारस्य स्वयमेवापेक्षिप्तत्वादपि तदनुवर्तनं समर्थ्याइत्येवं यदि व्याख्यायेत सदा प्रस्तुतगन्थेनेवेकवाक्यतेति न सिंहायला कितन्याया- पेक्षेति द्राव्यम् । पराधीनसत्ताका इत्यर्थ इति । नन्येवं सत्यविद्यावदेघ ३१० ॥ वियता ऽपि स्यप्तः सत्ताराहित्येनाध्यस्तत्वमा सिध्यति न कार्यस्वमिति वेन्मा सेत्सीदितो ऽनुमानास कार्यत्वं संभूतमुत्या हि तसिद्धिरभिमता फिमथै सहोदं सूधसूचितमनुमान संभूसतिगोणत्यापादकासंभवशङ्कानिरा. फरणार्थ तथ्य च भाष्ये सूपमयतारितम् । प्रसंभयशङ्का च समयायिकार- पुतिस्पिताभ्यामिति २ पु. पा.। + पुर्वायरोपा। .

·४५८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. ३ अधि. १-३ गादाभाषप्रयुक्ता पूर्वोत्तरकालयाविशेषाभावप्रयुक्ता वा उध्यस्तत्वसिद्धग निवर्त. तएव । अध्यस्तरजतादिषु रजतावयवतत्संयोगाद्यारम्भकाऽनपेक्षणाद् अध्य. स्तस्य ज्ञाननिवय॑त्वनियमन निवृत्त्यनन्तरकालइयोत्पत्तिपूर्वकाले ऽपि विय- त्कृतविशेषाभावोपपत्तेश्चा उत्पत्तिराहित्यानुमानानितु हेत्वसिद्धाप्रयोजकत्वा- ३१० । १८ दिदोषपराहतानीति स्पटमेव। अविद्यादावित्यादिशब्देन षडस्माकमनाद- य इत्युक्तजीवेश्वराद्यन्तरसंग्रहः । ननु जीवेश्वरी स्वरूपतः सत्यो न परा- धीनसत्ताकाविति तयायभिचारतादवस्थ्यमित्याशमाह जीवेश्वराद्यपी- ति । श्रादिशब्देन राजाद्येश्वररूपान्तरसंग्रहः । विभागविशिष्टरूपं बिना स्वरूपमापविवक्षायां तु तत्र धर्मिसमसत्ताकविभागरूपो हेतुरपि नास्तीति न व्यभिचार इति द्रष्टव्यम् । प्रात्मान्यत्वे सतीत्यस्य हेतुविशेषणत्वे विशे. प्यांशवेयर्थ्यमाशङ्का विभक्तत्वहेत्वसिद्धिपरिहारार्थत्वेन योजयति नन्वबैत. पादिन इति । श्रात्मवादे चेति । प्रात्मषादे चात्मनो निराकर- याशङ्कानुपपत्तिरिति यदेतद्धाप्यं तवात्मशदे घेत्येतदुपादानवादे घेत्येतत्पर. सयाध्याख्येयमित्यर्थः । आत्मवादे चेत्येतदनन्तरम् उपादानवादे चेति प्रतिपदनिर्देशन टीकायां दर्शिते इत्यर्थः । क चिदात्मत्वादेवोपादानत्वा- देवेति व्याख्येयमित्यर्थ इति पाठो दृश्यते स पाठ पात्मत्वादेष चात्मना निराकरणशङ्कानुपपत्तिरिति भाव्यपाठमनुसृत्य सस्मिन् पाठे टीकायामा: त्मपादे चेति स्वकीयस्येव शब्दस्योपादानवावे घेति विधरणं तेन भाष्य स्थमात्मत्वादिति पदमुपादानत्यादित्यर्थर्फ व्याख्येयमित्यात्मचितं भष- तीत्यर्थः । ३११ । १२ यथा भवतामिति । न्यायमते धीरमधिनष्टुं न दध्याकारण परि- णमते मि त्वषयषसंयोगनाशात् हीरे नष्टे तदारम्भकपरमाणुपु रसान्तरी- स्पत्तो सत्यां घणुकादिप्रक्रियया दधिरूपद्रव्यान्सरारम्भ पति सथवाधपाद- मूर्च न पयसः परिणामो गुणान्तरप्रादुर्भावाद व्यूहान्तराद द्रव्यान्तरोत्य- त्तिदर्शनं पूर्यध्यनिधृतेरनुमानमिति । दध्यपिनष्टस्य पयसः परिणामा न भयति सदसविरुदुरमान्तरप्रादुमायादिति प्रयममूचार्थः । घटपटादिषु सर्वच • भूपं प्रतीको नास्ति ।

·४५६ मातरिश्वव्याझ्यानाधिकरणम् । पर्मभवाधिकरणम् । कुलरिषद् द्रव्याद् द्रव्यान्तरस्योत्पतिः व्यूहान्सरादवयवयोगान्तरादिति दृश्यते तदेतत्पूर्वद्रव्यनिवृता क्षीरविनाशस्यानुमाप क्षीरावययानों संयो- गान्तरं पूर्वसंयोगविनाशं विना न संभवति सद्विनाश च क्षीरपिनाशो ऽय- श्यम्भावी असमयायिकारणविनाशे सति कार्यस्थित्यसंभयादिति द्वितीयमू- चार्य: ३११ । एतेन मातरिश्वा घ्याख्यातः ॥८॥ प्रधानेनाऽप्रधानयाधमुक्त्वेति । यथा स्वर्गकामवाश्येन प्रधानेन को हि तद्वेद यद्यमुप्मिन् लोके ऽस्ति या न वेत्यप्रधानस्य फलसंदेहषा- यस्य बाधस्तथेति भाषः । प्रसंभवस्तु सतो ऽनुपपत्तः ॥ ६॥ ३१२ । यथा ऽग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति न चास्य कश्चिद जनिता न चाधिप इति श्रुत्याविरोधादप्रामाण्यमिति पूर्वपले प्राप्ने सिद्धा- न्त्येकदेशिमतरूपतयाधर्तकपूर्वपक्षान्तरप्रदर्शक भाष्यं शङ्कोतरत्वेनावतार- यतीत्याह भास्करोक्तति । सन्माचं हिब्रह्मेत्यादिभाप्यस्य सत्सामान्य ब्रह्मात्पद्यते चेत्स सामान्यान्तराटुत्पद्यते सद्विशेषादसतो वेति विक- ल्पचयनिरासार्थत्वं प्रतीयते टीकायां त्वेतदुक्तं भवतीति लतात्पर्य वर्णनमुपक्रम्यान्यदेवाच्यते कथमनयााण्यानव्याख्येयभाव इत्याशङ्का यथाश्रुतभाष्यव्याख्यानार्थो न भवति टीकायन्यः किं तु भाष्याश्य- स्थयुत्यन्तरविवरणपर इति द्योतयन्नवतारयति अपि च विवर्तता हीति । ब्रह्म कार्यमिति हि वदन प्रपृव्य इति । यद्यपि कार्यत्वं विवर्तत्वं चेत्सदूपस्य ब्रह्मणः कार्यत्वमेव न संभवतीत्येक्रध्येन दूषणं वक्तुं शक्यं तथापि प्रपञ्चायो विकल्पः । न द्वितीय इत्याहेति । प्रारम्भपरि- यामयोः परं समानसत्ताकयारुपादानापादेयभावः न तु विवर्तहत्याशयः । न तृतीय इत्याहेति । यथाश्रुतभाप्यप्रतीततृतीयधिकल्पनिराकरणार्थ , । १७ सप नाप्यसत इति भाग्यपन्थः स्वविकल्पिततृतीयपक्षनिराकरणार्थत्वेना- * नियरिति पु. पा.। + पत्र प्रथमं वियधिकरणं पूर्णम् । पत्र द्वितीय मातरिश्वमाख्यानाधिकरणं पूर्णमा होति मास्ति । - ·४६० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. २ पा. ३ अधिः ३-४ ३१२ । २० प्यावृत्त्या टीकाकारोनित इति भावः अत्र तु विकारस्य सतो ब्रह्मण इति । यत्कारणं तत्कार्यमिति नियमेन ब्रह्मणः कारणाभ्युपगमे सदपि कारणं तेनेव नियमेन कार्य स्यात् कार्य व विषर्तरूपमित्युक्तम् । ततश्च ब्रह्मणः कारणसद्धावोक्तिः समारोपिते क चित्तस्य समारोप इत्य- थेपर्यवसिता भवेत समारोपिते समारोपश्च क्वचिदपि न प्रमित इत्यप्रा- माणिकमित्यर्थः । नन्वसति समारोपो न संभवतीति माध्यमिकमतनिषेधे समर्थितं न तु समारोपिते समारोपो न संभवतीत्यत आह माध्यमिकेति। तत्र हि यथा शुक्तिकेयमित्यन्यत्तत्त्वमनधिगम्य प्रत्यक्षावगतं रजतं न निषिध्यते एवं प्रत्यक्षादिमितः प्रपञ्जा ऽन्यदधिष्ठानतत्त्वमनधिगम्य निषेढुं न शक्यते अधिष्ठानत्वावगमकबाधकप्रमाणानुदये प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्या- ऽविघातेन तेरेव स्वविषनिषेधमसहमानविरोधात् । अतो बाधकप्रमाणाव. गम्येन तात्त्विकाधिष्ठानेन भाव्यमित्युपपादितम् । इदमुपपादनमसति समा- रोपस्येव समारोपिते समारोपस्यापि निषेधकं भवतीति भावः । श्रपरमा- र्थवचन इति । समारोपितवचन इत्यर्थः । अनेन च निरधिष्ठानभ्रमपरम्प- रानादितत्याहेति प्राचीनटीकायन्थे ऽपि निरधिष्ठानशब्टः समारोपिताधि. ठानपर इत्याद्याख्यातम् । अध्याहारः क्लेश इति । स्वमते सता ब्रह्मणः असंभवः उत्पत्त्यभाव उत्पत्त्यनुपपत्तेरिति सूत्रयोजना। अचाबुद्धि स्थस्य कस्यापि नाध्याहारः प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेका*दित्यच. यदव्यतिरेकः कृत्स्नस्य जगतो ऽनूदितः तत्सदूपं ब्रह्म बुद्धिस्थम् । वियन्मातरिश्वनाः समर्थितात्पत्तिरपि बह निषेध्ययुद्धिस्था सेवाऽनुपपत्तरित्यचाऽनुपपद्यमाना प्रतियोगिनी युद्धिस्येति परमते तु गुणादिकं नित्यत्यं चावुद्धिस्थम् अद्वितीय- श्रुमिरप्युत्पत्तिघद माध्यहितबुद्धिस्येति सदध्याहारफ्रेशः । पूर्वाधिकर- पार्थ एवात्राक्षिप्यतइति । पूर्याधिफरणाक्षेपसमाधानार्थत्यामङ्गति- ३१३ । ८ रेय संगतिरिति भावः । पूर्वपक्षाभासेति । पाकागस्य सायदनुत्पत्ति न्यायणस्यादिमिद्धा भूगोलमादीनामपि न कदा चिदनी जगदिति सर्गप्रलयानभ्युपगन्तृमते प्रसिद्धा । एयमुत्पतिरहितत्येन प्रसिद्धानामाकाशा - •ा मू.प.पा. मु... +yationमेशाधिपतति प्रतीकाका पु.।

·संशोधिकरणम् । ४६९ दीनामुत्पत्त्यभिधानं सर्वकार्यापलक्षणार्थमिति नेकदेशापादानधेयध्ये न घेत- रपरिसंख्यानमिति स्पष्टमेव । अतो न पूर्वाधिकरणाक्षेपावकाश इति भावः ॥ तेजातस्तथा शाह ॥५०॥ . ३१३ । भत्र पूर्वपक्षसंभावनार्थमिति सिद्धान्त्येकदेशिमतमिह पूर्वपक्ष. त्वेन व्यपदिष्टम् । ततेो ऽसृजन घायोरग्निरिति श्रुत्योर्विरोध इति पूर्वपक्षः प्रांगेय द्रष्टव्यः । तदीयपोडश्याख्यति । पोडशिपाचस्य खादिरत्यमप्य- यंपाचान्तरेभ्यो ऽधिकं यूपसादृश्यमस्तीति विशिष्य योडशिपापग्रहयाम् । एवं च धानपैयाङ्गत्वेन घिीयमानस्य समदशारवित्वस्य साताद्वाजपेया. ख्ययागक्रियान्ययाऽयोगातदङ्गत्यनिर्वाहार्थ वाजपेयान्वय्यरविसंबन्धयोग्यकि- श्चिद्रव्यापेक्षायां यूपस्य वाजपेयानन्वयित्वात् पोडशिपाधस्य प्रदेयसामर- सधारणद्वारा वाजपेयान्वयात्तत्संबन्धः सनदशारवित्वस्य वाजपेयाङ्गत्व. श्रुत्या ऽर्थनायो गोयोन यूपशब्देनानूद्यतइत्यर्थः । तदङ्गगतयूपइति । घाजपेयाङ्गभूता ये पशवस्तद्गते तदङ्गे यूपे सपदशारवित्वं विधीयते वाज- पेयस्येति शब्दस्तु तस्य प्रकरण प्राप्नवाजपेयसंबन्धानुवादकः । यद्यपीतिक- तंव्यताकाडालक्षणप्रकरणेन तस्य वाजपेयसंबन्धो न प्रामोति वाजपेयाङ्ग- तस्य तदितिकर्तव्यताकाडापूरकत्वाभावातथाप्यधिकारलतयाप्रक- रणात् तस्य धाजपेयेन परम्परासंबन्ध: प्रामोतीति स वाजपेयस्येत्यनेना- नद्यतइति भावः । वास्तवाऽभेदादिति । वायो कारणत्वेनानुगतं यत् ब्रह्मरूपं तदभिप्रायमिदमभेदकथनं न तु विकारांशाभिप्रायम् । अध्यस्तस्य तस्य तात्विकब्रह्माभेदायोगाद्वायुभाघापन्नस्य ब्रह्मण एव तेजःकल्पनाधि- ष्ठानत्वस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वाच्च । पञ्चम्यनुग्रहायेति । वायोरिति ३१४ । १ पञ्चम्या घायास्सेजसि मृदो घटइघोपादानत्व प्रतीयते तच्च वायुरूपविका- रानुगतस्य ब्रह्मणा ऽधिष्ठानत्यण्वोपपद्यते न विकारान्तरानुगतम्य केवलस्य बेति भावः । तझावापन्नेति । तत्राधिष्ठानत्वेन सत इत्यर्थः । लोके कस्य चिच्छिष्यस्येति । अधिकश्च गुणः साधारण्ये ऽविरोधात कांस्य- भोजियदमुख्यपीति पूर्वतन्त्राधिकरणे चिन्तितम् आग्रयणे श्राग्नेयेन्द्राग्ना. अब तृतीयम् असम्भवाधिकरणं पूर्णम् । + म.प्र. १२ पा. गतस्य : .

·.१५ । ४२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. २ पा. ३ अधि. ४-० दयो यागाः श्रुताः । तप द्यावापृथिव्य एककपाला पि श्रुतः स ध वैश्वदेषपर्वगतेककपालयागप्रकृतिक इति तत: प्रसून बहिः प्राप्नोति । प्रसून पुष्पितं लूनं पुनीतं वा । आग्नेयादीनां तु प्रसूनमप्रसूनं वेत्यनियत बर्हिः । सवाग्नेयादीनां मुख्यत्वात्तदनुरोधेनानियमे प्राप्ने सिद्धान्तः । प्रसूनहिरुपादा- नेपि मुख्यानामप्याग्नेयादीनां न कि चिवकल्पम् । अमनहिरुपादाने त्वेककपालस्यास्ति वेकल्यम् अतस्तमनुरुध्य प्रसूनमेष बर्हिरुपादेयमिति अध सूचकृता दृष्टान्तीकृतः कांस्यभौजिन्याय इह विकृतः । प्रापः ॥ ११ ॥ अतिदेशाधिकरणमिदम् । एतस्मान्जायतइत्युपक्रम्य खं वायुज्या- तिराप इति श्रुत्या ब्रह्मजत्वमपा प्रतीतम् । आग्नेय इति कारकपञ्चमी. श्रुत्या तेनायोनित्वं तच्छुत्योर्विरोध इति पूर्वपक्षः । स इदं सर्वमसूज. तेत्यादिबहुश्रुत्यनुसारेण पञ्चमी क्रमार्थेति शुन्योरविरोध इत्येकदेशिमतम् । ब्रह्मतेजसोवास्तवाऽभेदात्तेजायानित्ये ऽपि ब्रह्मजत्वमविरुद्धम् । तस्मा. दापः कारकपञ्चम्या तेजायनिय इत्यधिकरणशरीरं सर्व पूर्ववत् । अधि. फाशङ्कानिरासप्रकारमाह अत्रिवृत्कृतेति । अपिवृत्त्कृतयोरमेजसाविरोध. पाहकप्रमाणामावादविरुद्धत्वसिद्धिः ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२ ॥ ता अन्नमनन्त अभ्यः पृथिवी इति श्रुत्योर्विरोधः । अपां बीहि. यवादीनां च वाचकयोरन्यतरलक्षणायाँ विनिगमनाविरहादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्त्येकदेशिमतं परमसिद्धान्तव्यावर्तनीयत्वात्पर्वपक्ष इति टीकायां व्यवहृतम् । अत्र व्युत्पत्तिप्रसिौभदमाह योगवृत्त्येति । रूढयेति च साभ्यासपृथिवीश्रुत्येति । अदभ्यः पृथिवी पृथिव्या ओषधय इत्येक स्मिन्प्रकरणे पृथियीशब्दद्वयनघणं यदपां शर इति श्रुत्यन्तरे पृथिवीशब्द- भूषणं चाभ्यासोक्या संगृहीतं वर्षनिमितबहुभायापत्तिलिङ्गान्यथोपपत्तिप्रदर्श- कम् । अन्यथाप्युपपतरित्येतद् व्याचष्टे अन्यथा पार्थिवत्रीहादिपरत्वे- नाप्युपपत्तेरिति । ब्रीह्यादीना पार्थिवत्यातेपामभ्यो जननेतिया पृथिव्या पर चतुर्थ जोधिकरणं पूर्णम् । + पत्र पवमम् अधिकरणं पूर्ण । .

·অঘিজ। বৃঘিঘিাষাবিজ। সবমিলান্ধিয। এই बादभ्यो जननमुक्तं भवतीत्यर्थः । अन्यथा पृथिवीपरत्येनाप्युपपत्ते.रति पाठे ऽप्यवाथै पर्यवसानम् । तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥ १३ ॥ ३१५ ईक्षत्यायधिकरणैरिति । ईशत्यधिकरणे श्रुतत्याचेति सूचे स फरणाधिपाधिय इति श्रुतिमुदाहृत्य परमेश्वरस्य जगत्कारणत्वं प्रसाधि- सम् आनन्दमयाधिकरणे च सतुव्यपदेशाच्चेति मुचे ९दै सर्यमनस । यदिदं किं चेति श्रुतिमुदाहृत्य तर जगत्कर्तृत्त्वलिङ्गसमन्ययो दर्शितः बालाम्यधिकरणे च यो वे घालाकिः एतेषां पुरुषाणां फती यस्य चेत- त्कर्म सवे वेदितव्य इति श्रुतिमुदाहृत्य तत्र तत्समन्वया दर्शितः । कर्तृत्व घ सकलकारकान्तरप्रयोक्तृत्यम् । तेन परमेश्वरानधिष्ठितानां भूतानां महत्व. निषेधे। लब्धः साक्षाच्च सांख्याधिफरणे प्रधानस्य चेतनाधिष्ठानामधेि जग. दयितृत्वा *संभो मृदादिदृष्टान्तेन समर्थितः । सन्यायो भूतेभ्यपि तुल्यः । यद्यपि तस्य न्यायस्य पाशुपताधिकरणोतिप्रतिन्याय: पगहत्या स्वात- न्व्येण नार्थसाधनक्षमता तथापि श्रुतिमनुयाह्य प्रमाण प्रविष्टस्य तस्य घनप्रविष्ठसिंहन्यायेन बलवत्यात्सास्त्येव शरणम । एषमीतत्याद्यधिकर- गतार्थ: इत्याशकामपनयनिति । इत्थमाशङ्कापनयनं यथात्मन प्रकाश, २६ इत्यधात्मनः स्वातन्त्र्यमेषमाकाशाद्वायुरित्यादिष्यप्याकाशादीनां स्वातन्त्र्य. मुतेश्वरपारतव्यमिति यदिह विचार्यते नेदमन्यत्र विचारित किं तु হuuই যন্যটিয়ে , কিন্তু জাX णत्वं स्थितं यच्चान्तयाम्यधिकरणे साक्षाद ब्रह्मणः सर्वनियन्तृत्वं स्थितं यच्च तेनात! इत्यधिकरणे तरदूतात्मना घिस्थितम्य ब्रह्मण • अन पठं पृथिधिकाराधिकरणं पूर्णम् । + ध्यास. • ३ पा. २ मू. ३६ । : सकारण करणेत्यादिः पाठः-पुः। । ध्यासमू. प्र. १ पा. १सू १४. 11 ध्यासमू. श्र. १ प्रा.सू. १४ । व्यासमू.प्र.१ पा.४.१। रजपितत्वेति १ पु या. ++ ध्याससू. 4.२ पा. २ सू.१७। प्रमायां शरणमिति पुः पा । रणमिति नास्ति ९ पु. Fum अधिकरणगतासि यु. या । पापा व्यायमू. प. १ पा.मू. १८। + व्यायसू. प्र. २ पा. ११ ·४६४ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [.२ पा. ३ अधि. . एवोत्तरोत्तरकार्योपादानत्वं स्थितं तस्य सर्वस्याप्यनेनायो भवतीति १५ । २१ विशेषः । पूर्वपक्षमाहेति । आकाशाद्वायुरित्यादिश्रुतेर्य श्राकाशे तिष्ठन्नि- त्यादिश्रुतेश्चाकाशादिस्वातन्त्र्यपारतव्यविषयतया विरोधेनाप्रामाण्यमिति पादसंगतपूर्वपक्षे* प्राप्त सत्येकदेशिमतरूपं पूर्वपक्षमाहेत्यर्थः । आका- शादिशब्दैरिति । यथा आत्मन आकाश इति स्वतन्त्रे ह्यात्मनि पञ्च- म्यान्वयो दृश्यते तथा ऽऽकाशादित्यादिपञ्चम्यन्तोक्तानामपि तत्यायपा- ठेन स्वातन्व्यमवगम्यते । न चाऽचेतनानां स्वातन्त्र्यासंभवः । तत्तदभिः मानिदेवतार्थपरिग्रहात् । यमाकाशे न वेदेत्यादिश्रुतिष्याकाणादिशब्दाना देवतापरत्वस्य दृपत्वात् । तत्तेज ऐवतेत्यादिच्छान्दोग्यम्युताषीक्षणलिङ्गेन तेजःशब्दस्याप्यभिमानिदेवतापरत्वस्य वक्तव्यत्वेनाचापि तथात्वौचित्या. वेति भावः । यथा ऽऽकाशाद्यात्मनेति । समुच्चयोपमेयं बाह्यादिषु ब्रह्मस्व. रूपेण नोपादानम् आकाशादित्यादिपञ्चम्यन्तपदेस्तत्तदभिमानिदेवताप- दानामधिष्ठातृरूपनिमितत्वस्य प्रतिपाद्यतया तेराकाशाद्यनुगतस्य ब्रह्मण उपादानत्वाऽप्रतिपादनात् किं तु स्यविकारजडाकाशादिभूतरूपेण । नापि स्वरूपेणाधिष्ठातृ सत्तदभिमानिदेवतानामधिष्ठातृत्वावगमात् । ऐश्वर्यघतीनां च तासां स्वातन्त्र्योपपतेः । किं तु तत्तदभिमानिदेवतात्मनेत्यर्थः । एवं च सेो ऽकामयतेत्यादिगुतो ब्रह्मणो यत् सर्वत्र कार्ये कर्तृत्वमुपादानत्वं च श्रुतं यच्चान्तयामिब्राह्मणे तस्याकाशादिष्यपि नियन्तृत्वं श्रुतं तद्विरोधमा शक्षा परिहरति ननु सो ऽकामयतेत्यादिना । मूलकारणस्य च ब्रह्मण इति । अत्र मूलकारणत्यविशेषेण ब्रह्मणः सोपादानत्यमपि मूल. कारणत्वात्यारम्पर्येणेति दर्शितम् । अभिमानिदेवताद्वारेणेति । आका- शमन्तरो यमयतीत्यादिवाक्यमाकाशाधिष्ठातृदेवतात्मभावेन व्यवहितस्य ब्रह्मण प्राकाणादिनियन्तृत्वपरम् । यमाकाशो न देत्यादिकं कर्तृ कर्म. ३१६ । १२ भाषविरोधेन स्वस्य स्यवेद्यात्याभावपरमिति भावः । आकाशादिशब्दै- रिति । प्राकाशादिशब्दानां चेतने तदभिमानिदेवतायां च प्रयोगसाधे ऽपि नाभयापि शक्तिः । प्रसिद्धिप्राचुयानुसारेण पामचेतने शक्तिः देव. • भगतप रति पु पा.. + स्यादिकस्यादि. पाटः १ पु ।

·ब्रह्मखो धाय्वाधिष्ठानत्यनिरूपयाम् । तायां लक्षयेत्युपपत्तावुभयच शक्तिशल्पनाऽयोगात् । एवं मनुप्यादिशब्दा- नामपि मनुष्यत्वादिजातिमत्सु देहेषु शक्तिः तदधिष्ठातृजीवेषु लक्षया । न घाकायाद्वायुरित्यादिष्वाकाशादिशब्टानां लक्षणायां कारणमस्तीत्यर्थः । तत्र रूदतरत्वादिति । अपादाने पञ्चम्याहत्य विहिता प्रसिद्धतरा हेत। तुचाएकान्वेषणेन कथं चित्समर्थनीया न प्रसिद्धेत्ययः । भूतात्मतामापन्नस्योपादानत्वमुक्तमिति भ्रममपनुदतीति । ३१६ प्राकाशादिविकाररूपेण ततद्विकारापच्छिन्नरूपेण घा ब्रह्मण उपादानत्यमुक्त- मिति भान्ति निराकरोतीत्यर्थः । न विकारात्मना विकारावच्छिन्नेन घा पर- स्परव्यावृत्तेन रूपेणापादानत्वं विवक्षितम् । तस्योभयस्यापि कल्पितत्वेन व्या- घहारिकाध्यासाधिष्ठानत्यायोगात्सृष्टिनिरूपयास्याध्यारोपापवादन्यायेन नि- विशेपब्रह्मसिद्धार्थताया असकृदावेदितत्वेनाचोपादानोपादेयभाषस्याधिष्ठाना- ध्यस्तभावरूपस्येव वक्तव्यत्वात् । अधिष्ठान विधानामाप्रयो ब्रह्म शुक्तियत् । जीवाविद्यादिकानां स्यादिति सर्वमनाकुलम् । इत्याचार्य: प्रागुक्तया रीत्या सकलचेतनाचेतनप्रपञ्चधिवतीधिष्ठानं सर्वविकारानुगतं यनिर्विशेष तेन रूपेणाकाधिकारानुगतेन सता घायूपादान- त्वमित्याद्युक्तमिति समाधानार्थः । नन्वेवं सति आकादिपदानामाकाशाद्य. नुगते ब्रह्मणि लक्षणा स्याद् लक्षणा घानुपदमेव निषिद्धा आत्मन आकाश इत्यादिषु प्रथमान्तानामाकाशादिण्दानां विकारपरत्वस्य दृष्टत्वात्पञ्चम्यन्ता- नामपि मुख्यवृत्या तत्परत्वमेव च युक्तमिति चेत् । उच्यते । ब्रह्मण उपा- दानत्वोक्तिरियमार्थिकार्थविषया। आकाशाद्वायुरित्यादिशब्दार्थस्तु प्राकाश. वावादीनामेव मृद्घटन्यायेनायादानापादेयभावस्तस्मिन् कथिते सदाकाशा- दिविकारानुगतं ब्रह्म धारवाद्यधिष्ठानमित्यासिध्यति । अन्यथा सच त्यक्षा- भवदित्यादिश्रुत्युक्तस्य ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चाध्यासाधिष्ठानत्वस्यानिवाहात् । इद- माकाशादित्यादिपदानां मुख्यपृच्या विकारमापरत्वं सातद्विकारानुगतस्य ब्रह्मयो ऽधिष्ठानत्वस्यायिकत्वं च घिधरणाचार्यन्यायनिर्णये वर्णितम् । तद- मधिकरणमित्यं दर्शितम्। प्राकाशादीनामुत्तरोत्तरभूतापादानत्वं पञ्चम्यन्तप. देयटयगतं तत्तापदन्याऽनपेक्षं प्रतीयते तावतेय घायारुपादानाकाहापरणात् । ३० ·४६६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा. ३ श्राध. 0-६ ब्रीहया निरपेक्षा हि ज्ञायन्ते यागसाधनाः । यवाश्चैवमतस्तेषां मित्रत्वं नावल्पते । इति न्यायाट् ब्रह्मणो ऽप्यन्यानपेक्षं सर्वोपादानत्वमाकाशादेव समुत्य. द्यतइति सावधारणश्रुत्या ऽवगतं तवान्यतरोपादाने ऽन्यतरपदार्थबाधप्रस. ङ्गात् श्रुतपदार्थबाधकल्पनाद्वरं धर्मबाधकल्पनमिति वियदधिकरणाक्तन्यायेन नरपेक्ष्यधर्म बाधित्वा समुच्चयो ग्राह्यः । अतः पूर्वपूर्वभूताकारापन्नं ब्रह्मोतरोत- रभूतोपादानमिति । यद्यप्याचार्याणामप्ययम। ऽभिमतस्तथापि वियदधिकर- णेन गतार्थमालोच्य टीकानुसारेणाधिकरणशरीर प्रकारान्तरेण दर्शितं वियद- धिकरणन्यायसिद्धस्त्वयमुपादानसमुच्चयस्तेजीत इत्यधिकरणग्य सिद्धव- त्कृत्य व्यवहृतः । अस्माभिस्तु चतुर्मतसारसंग्रहे टीकोक्तं न्यायनिर्णयोक्तं धार्थ संयोज्याधिकरणशरीरं दर्शितम् । तत्तद्भताकारापन्नं सदितरजनकमिति कर्थ श्रुतिद्वयवेशसाद व्योमादीनां पञ्चम्या हि श्वसनमुखजनिधु विदिता स्फुट निरपेक्षता । तेषां स्वातन्त्र्यं चादृष्टं सत एव बहुभवनदृश: श्रुतावुपवर्णना- दाकाशादेवेत्यप्यन्या श्रुतिरिह समधिगमयते सतो निरपेक्षताम् । बाधं नार्हन्त्येते सर्वे द्विविधववनसमधिगता यत: खलु धर्मिण: सन्त्वाकाशाश्चेहासते न हि किमपि विनिगमकं तदन्यतरोमिता । तस्माद्वाध्या तद्धर्मत्वाद्वियधिकृतिकथितनयादियं निरपेक्षता भूताना तत्स्वातन्त्र्य च स्थितवति ययितरि परे न किञ्चन युज्यते । भुजङ्गविजृम्भितं नामेदं वृत्तम् अष पूर्वपक्षश्लोके यदाकाशा- दीनां स्वातन्त्र्यं तच्छान्दोग्यश्रुतिमवलम्ब्य निबद्धं तत्र तैत्तिरीयोतवियत्य. घनापसहारे तयोरपि तेजाजलयोरिच बहुभवनवीक्षणायुक्तवाक्यद्वयकल्पनात् । तेत्तिरीय प्रतिस्सु भूतानां न्यायनिर्णयोक्तनिरपेोपादानत्वातीतिनिर्वाहार्थ- तया निवेशितेत्याचाक्तिपूर्वपक्षप्रकारानेदः । ३१६ । २० विपर्ययेण तु क्रमो ऽत उपपद्यते च ॥ १४ ॥ किं दृष्टो ऽप्ययक्रम इत्यादिसिद्धान्तकोटिप्रदर्शकं वाक्यं योजय- नवतारयति घटादीनामिति । घटादीनां यो विपरीतो ऽप्ययक्रमो अत्र सप्तम सदभिध्यानाधिकरण पूर्णम् ।

·विपर्ययाधिकरणम् । अन्तराविज्ञानाधिकरणम् । ដង दृष्टः स भूतानामस्तु किमित्याहेत्यर्थः । अध्ययस्य क्रमापेक्षायामित्यादिसि- द्वान्तयन्यं तात्पर्यकथनपूर्वक्रमयतारयति सन्निधाने ऽपीति । दृष्टानुमा- नोपनीतेत्यैतद दृष्टपदस्यानुमानापनीतपदस्य च कर्मधारयमानित्य व्याचष्टे घटादा दृष्टेनेति । ननु श्रुतिसन्निहितादपि लोकिकक्रमः सन्निहिततर इत्य- युक्तं तया सत्यश्वदाननिमितायां घारुणचतुष्कपालेष्टा श्रुतिसन्निहितं पापड- रीके ऽश्वदानं न निमित्तं किं तु सुहृदादिभ्यः क्रियमाणं लोकिकमश्वदानं निमित्तमिति स्यात् । किं च लोकादरणे लोके दग्ध पटादियु समकाल: कार्य- कारणयोरप्ययो दृष्ट इत्यक्रम एवाव किं न स्यात् । यद्युच्येत श्रुतो भूतानामु. त्यत्ति: क्रमवती दृष्टेति तेपामप्ययेनापि क्रमयताभाव्यमिति । तहि क्रमाका. होत्यापकत्वेन श्रुतावुत्यत्तिक्रमदर्शनं प्राथमिकमिति श्रोतक्रम एव लौकिकन- माद् बुद्धिस्यसन्निधानेन सन्निहिततर इत्यस्वरसा त्वन्तरोक्तिरित्यवतार- यति दृष्टेन क्रमेणेति । भूतानामप्ययक्रमस्तुभूतशुद्धिप्रकारेण द्रष्टव्यः । स यथा गन्धादिपञ्चगुणसंघातरूपा पृथिवी प्रथमं गन्धापचयेन रसादिचतुर्गुणस- हातात्मकजलरूपतामापद्यते ततो जलं रसाप्ययेन तेजोरूपतां तेना रूपा- प्ययेन वायुरूपतां वायु: स्पाप्ययेनाकाशरूपतां तत: शब्दतन्माचाप्यय ग्वाकाशाप्ययः । एवं रसादिचतुर्गुणसवातस्यं जलतत्त्वं प्रथम रमाप्ययेन तेजारूपतामापद्यतइत्यादि द्रष्टव्यम् । गुणसट्ठातातिरिक्ततदानयदव्याभ्युपगमे च पञ्चगुणा पृथिवी चतुर्गुणजलरूपतामापद्यतइत्यादिक्रमो ऽनु पंधेयः॥ अन्तरा विज्ञानमनती क्रमेण तल्लिङ्गादिति ३१७ चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ भूतोत्पत्तिलयशीलनं हीति । यद्यपि तच्छीलनेन पूर्वग्रलयपुन:- सर्गमध्यवर्तिकादाचित्कमेवेति निष्प्रपञ्चत्व लभ्यते न त्वध्यस्तवियदादिप्रप- ञ्चमिथ्यात्वपरिशीलनेनेव सार्वदिकं निष्प्रपञ्चत्वं तथापि स्थूललक्ष्याभ्यासन्या. यात तच क्रमेणापयुज्यते इति भावः । कथं बुद्दीन्द्रियाणामुत्पतिचिन्तति फरणव्युत्पत्याश्रयणेपि मन: सर्वेन्द्रियाणि घेति श्रुता सर्वशन्टगृहीतानां कर्मेन्द्रियाणां न सग्रह इति शङ्का माजहल्लक्षणया तेषामपि संग्रह इति समाधानार्थः । + धाष्टमं विपर्ययाधिकरण पूर्णम् । नोकदाचति पु पा.।

·४६८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.२ पा. ३ अधि. ६-११ श्रुतिविरोधपरिहारेणेति । आत्मन आकाश इत्यादिश्रुतेरेत- स्माज्जायतइत्यादिश्रुतेश्च भूतेन्द्रियात्यत्तिक्रमविषये विरोध इति पूर्वपक्षः । आथर्वणपाठक्रमादिन्द्रियाणां प्रथममुत्पत्तिः छान्दोग्य तेजसः प्रथमं श्रवणे ऽपि तेतिरीयकाम्नातवियत्यवनोपसंहारण तेजःप्रायम्यस्येव तेत्तिरीयके वियत: प्रथमं प्रवणे ऽपि आथर्वणाम्नातमनइन्द्रियोपसंहारण वियत्प्राथम्यस्यापि बाधापपत्तेः । न च मनइन्द्रियाणा भौतिकत्वेन श्रुतभूतात्यत्यनन्तरभावि- त्वस्य वक्तव्यतया पाठक्रमादर्थक्रम। बलीयानिति तेषां भूतानन्तरं निवेश युक्त इति वाच्यम् । तेषामाहङ्कारिकत्वेन भातिकत्वासिद्धेः । न च यः प्रायः स वायुरिति प्राणभौतिकत्वप्रवणातस्य भूतानन्तरं निवेश: कार्यस्तत्प्रायपा- ठान्मनइन्द्रियाणामपि भूतानन्तरं निवेशः स्यादिति घाच्यम् । प्राणस्या- र्थतः पाठक्रमबाधेन पश्चान्निवेशे ऽपि मनस इन्द्रियाणां च प्रायपाठरूपेण स्थानप्रमाणेन पाठक्रमबाधनायोगादित्येकदेशिमतम् । ३१८ । मनसो ऽन्नमयत्वेन निर्देश इति । निवृत्करणरूपविकारकथनपरे धाक्ये अन्नमयत्वनिर्देशो मयटी विकारार्थत्वे लिङ्गमित्यर्थः । नन्वापामयः माण इत्यच मयटो नास्ति विकारार्थत्वम् । अथाऽपां वायुरूपप्राणे कारणत्वं न सम्भवतीति तत्यागः तहि प्रासिद्ध मनसि प्रत्यहमश्यमानस्यानस्य फारणत्वं न सम्भवतीत्यचाप्यसम्भवस्तुल्यः कथं च मनसो ऽन्नविकारत्व. प्रवणमाण सर्वेपामिन्द्रियाणां भौतिकत्वसिद्धिः । उच्यते। घायुरूपः प्राणा ऽपां मुख्या विकारो न भवतीत्याप्यायनमात्रेणाऽमुख्य विकारत्वं मयडर्थ श्राश्रीयते न वा निममित्यच तस्य मुख्यार्थपरित्यागे कारणमस्ति । प्राकसिद्धे ऽपि मनस्यपचितरूपावच्छिन्ने कारणत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि प्राक्सिद्धे ऽपि तडागे वृष्टिजलस्योपचितरूपावच्छिन्ने कारणत्वम् । एवं तेजोमयी वागित्यपापि मयटी मुख्याधिकारार्थत्वं द्रष्टव्यम् । एवं वाङ्मनस- याभौतिकत्वकथनं स्यालीपुलाकन्यायेनोपलक्षणमित्यन्येषामपन्द्रियाणां सां- स्थ्यकल्पिताहंकारप्रकृतिकत्वासंभवाद् भौतिकवसिद्धिः । ३१८ । १३ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तापदेशी भाक्त- स्तद्वावभावित्वात् ॥ १६ ॥ पत्र मनमम अन्तराविज्ञानाधिकरण पूर्णम् । --- .

·परापरव्यपाप्रथाधिकरणम् । प्रात्माधिकरणम् । ४६ मामतिको संगतिमाह एवं तावत्तत्पद्वाच्येति । पूर्वोत्तराधि. करणयोः संगतिमाह यदीन्द्रियोत्पत्तिरिति । तन्मतो देवदत इति पाठमाश्रित्य सांदति तस्मादित्यर्थ इति व्याख्यानं तस्मान्मृत इति पाठस्तु स्पष्टार्थः । देहेन सहेति। जीघनित्यत्वश्रुतीनां जीवजननमरणनिमित- जासक्रमप्रादादिविधीनां च विरोधेन पूर्वपक्षे जातकमादिविध्यन्यथानु- पयत्या जीवस्य जनिरङ्गीकार्यो । न च सत्र देहजनिनिमितं मृतजातदेहे ऽपि जातकर्मादिप्रसङ्गात् । तस्मान्जीवनित्यत्वश्रुतयो भाक्तत्वेन व्याख्येया इत्येकदेशिमतम् । तत्र श्राद्धादियिधेरन्ययोपपादयितुमशक्यत्वाज जीव- नित्यत्वमवश्यमङ्गीकार्यम् । जातकर्मादिविधीनां जीवसंयुक्तदेहजन्म निमितं भविष्यतीत्येवं सिद्धान्तयतीत्यर्थः । भक्तिश्च शरीरस्योत्पादविनायो तत. स्तत्संयोग इसि टीकायन्यं भक्तिश्च सत्संयोग इति व्यवहितान्वयेन शरी. रस्योत्पादविनाशो स्त इति पाक्यभेदेन च योनयति भक्तिरित्यादिना । भक्तिश्च शरीरस्योत्पादविनाशवतः संयोग इति पाठे त्वेकमेव वाक्यम् ॥ नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १० ॥ ३१६ । -कल्पाद्यन्तयोरुत्पत्तिविनाशवानिति । कल्पादो परमेश्वरसं. कल्पमात्रभवा अयोनिजा जीवा जन्मप्रभृत्येव कर्मानुष्ठानशक्ता इति तत्तद्ध- त्पत्त्यनन्तरकालानुष्ठितसाध्वसाधुकर्मपरम्पराधीना तेषां भोगवेचित्री न पूर्व. कल्पानुपितकमाधीनेति भावः । न शुद्धस्येति । शुद्धस्येव स्वरूपेण प्रवि. लये मुक्तिभावमपि न स्यादिति भावः । अविभागस्येति च्छेद इति । विभागमङ्गीकृत्य सर्वविज्ञानप्रति. ज्ञानिहाथै कार्यत्वाङ्गीकारे च कल्पादावुत्पन्नानां भागे वैचियं न स्यात् । प्राथमिकसाध्वसाधुकर्मकरणस्य तद्वेचियहेतुत्वे च तत्करणस्य पूर्वकल्पानु- ठितकापेक्षत्वाभावे तेस्तै वैः प्रथम साधून्यसाधनि च कर्माणि कारयि- तुमीश्वरस्य वेपम्यनेपुण्य प्रसज्येयातां प्राथमिककर्माचरणेपूदास्ते परमेश्वर- स्तदनुसारयात्तरोत्तरकमाण्यव कारयत्तीत्येवं तस्य सर्वकर्मकारयितृत्वषच- नानां द्वितीयादिकर्मविषयतया संकोचकल्पने ऽप्ययमसाधु कर्म करिष्य. तीति जानतः परमेश्वरस्म कूपे बालकः पतिप्यतीति जानतस्सत्परिह. • अत्र दशमं चराचरव्ययायाधिकरण पूर्णम् ।

·४०० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. २ पा ३ अधि. १०-१४ रणाऽशक्तस्यैवोदासीन्यकृतस्तदुभयप्रसङ्गो ऽशयनिराकरणः । तस्मादनादि फर्मपरम्पराश्रयणान्जीवानामनादित्वस्य सर्वधिज्ञानप्रतिज्ञानस्य चापपादना- र्थमविभाग एघाभ्युपेय इति भाव:* ॥ .१६ । १५ ज्ञो ऽत एव ॥ १८॥ एवं ज्ञानयोग्यत्वस्येति । ब्रह्माभेदविरोधिष्य नित्यत्वास्वप्रकाश स्वायत्वस्वाभाविककर्तृत्वेषु निरस्तेषु शासतदभेदयोग्यताकस्य व्यर्थः । यद्यपि फसी शास्त्रार्थववादित्यधिकरणेनापपादनीयं जीवगतं धर्तृत्वमध्यस्समि. त्येतदेवाभेदयोग्यताज्ञानोपयोगि न तु परातु तच्छुते रित्यधिकरणे व्युत्पा- दयिष्यमाणं जीवेश्वरयोः प्रवर्त्यप्रवर्तकत्वमपि । तत्तु भेदसापेक्षं सदभेदयोग्य. ताविरोधित्वशङ्कास्कन्दितं काल्पनिकभेदेन कथं चिटुपपादनीय तथापि सद्वि- पयश्रुतिकलहो ऽपि व चिद्वारणीय इति प्रसङ्गादचव पादे तद्वारणं कृतम् । अतो मूलाधिकरणसङ्गत्येव प्रासङ्गिकाधिकरणमप्यत्र सङ्गतमिति भाव: ॥ ३२० । उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १६ ॥ श्रचलतो ऽपीत । यद्यप्यवयव्युत्पत्तो उत्क्रमणमध्यदेश क्रमया||- रूपं चलत एव भवति तथापि नीववैभववादिनो जीवस्य तदसभवादुत्क्र. मण शब्दस्य देहाभिमाननिवृत्तिमाचं मरणमिति तब रूढिं मन्यन्ते तदारा. यानुरोधेनाचलतोपि तत्संभव इत्युक्तम् । सापादाना च सतीति। उत्क्रा. तिहादपसृप्तिरूपा साक्षादणुत्वसाधनमित्यत्र गत्यागतिप्रवणमिव विश्ले. पावधिरूपापादानश्रवणमपि हेतुंस्तत्समुच्चयार्थ इत्यर्थः । उत्क्रान्तिरपीत्यपि- शब्दस्य भिन्नकमत्रां विनोत्क्रान्त्यन्वयोपि घटते गत्यागतिवदुत्क्रान्तिपि गत्यागतिशिरस्कत्वात्सापादानत्वाच्च देहादपस नरूपा सत्यणुत्वसाधनमि- ति न केवलमुपादानश्रुतेरित्यादिटीकायन्यं योजयन्नेव तस्य तात्पर्यमाह चक्षुप इति । केवलमुत्क्रान्तिरणुत्वसाधनमि येतदपादानश्रुतेरेव न भवति कि तु हृदयादीनां गन्तव्यत्वगुतेरपि । यद्यपि हृदयगमन ततो जागरिते पुन: चक्षुरादिस्थानगमनं च साक्षादणु चसाधनं तथापि तथाभूतयोरेव पूर्वो- दाहृतगत्यागत्योरुत्क्रान्तेहादपसृतिरूपत्वगमकतया तस्या अणुत्वसाधन- * पत्र एकाटशम आत्माधिकरणं पूर्णम । + ध्यासमू • २ पा ३ मू... अत्र द्वादश ज्ञाधिकरणं पूर्णम् । मध्यदेशात्यामणेति २' पा.। * ध्यासमू• • २ पा. ३ मू.४१ ।

·४०१ দাখিযােন। জানিনাস্তায় ঘন্ধয। জন্ধি। तामिद्धाविधानयोरपि तत्सिद्धाधुपयोगी युज्यतइति तात्पर्यम् । सुषुप्तः पुनरिति । सुषुनशब्दस्योत्तरवाक्ये ऽन्वय: न तु व्याप्नोति सुषुप्त इति पूर्व- वाक्ये । स सब तास्तेजामाचा इत्यादिवास्यं मुर्पविषयं शुक्रमादाय पुनरेति स्थानं हिरयमय: पुरुष एकहंस इति मन्त्रः सुपुप्रविषय इति भेदात् । अत्र मात्रेत्यध्याहार इति । पारायमिति प्रथमान्ते पाराग्रमिति माघे. त्यशाध्याहार इत्यर्थः । उक्तमार्गेणेति। त्वगिन्द्रियोदाहरणेनेत्यर्थः । तथा सति त्वग्जीवसंयोगस्यापीति । महदल्पयोः संयोगो ऽल्पानु। ३२ । धोति सिद्धान्तिनेवाणा वस्य सकलशरीरव्यापिनी वेदनां समर्थयमानेन पूर्व. पक्षिणा वतुं न शक्यमिति भावः । ननु जीवमनःसंयोगस्य मनोऽनुरो. धित्वे ऽपि मन:संयुक्तायास्त्वचः सर्वशरीरव्यापित्वात्सबाडीगाशेत्यापलब्धि. रित्ययुक्तं जघम :संयोगवन् मनोनुरोधित्वादिन्याशङ्कते ननु त्वङ्मन:- संबन्धो ऽपीति । दण्डवदिति । यद्येकदेशे गृहीते दण्ड:* पुरुषेयाधि. धीयते तथेत्यर्थः । ननु ज वमन:संयोगा ज्ञानासमत्रायिकारणं तस्य प्रादेशि कन्वे कथं ज्ञानं व्यापति शङ्कावारणार्थमसमायिकारणस्य प्रादेशिकत्वे ऽपि कार्यमप्रादेशिक तन्तुसंयोगस्य तन्त्वेकदेशस्थत्वे ऽपि पटस्य तन्तुव्यापित्वादि. ति केषु चिदन्येष्यधिकः पाठः । यद्ययन्तःकरणम गवत्यादिटीकावाक्य तया- ख्यानं च मना ऽणु तस्यात्मना संयोगश्च चानाासमवायिकारणमिति नेया- यिकपक्षमाश्रित्य यदि सिद्धान्तानुसारेण पाञ्चभौतिक्रमनः प्रदीपप्रभावत्संकोच- विकासशील तत्संयोगश्च नासमवायिकारणं तदा नेवाच परिहरणीया शङ्का ऽस्ति । न चाणोरिति । न चाणार्जीवस्येति पूर्वयाक्योक्तमय विवृणातीत्य- र्थः । नन्वत एष हीत्यादियन्या न युक्तः समीप स्थितस्यय गन्धवद्रव्यस्येव शीतद्रव्यस्यापि सन्निहितदेशस्थितस्य व्यापको गुण उपलभ्यतइति यतुं शक्य. त्यादित्याशङ्याहन चात्रापि विप्रतिपत्तव्यमिति । तत्प्रापणविषयः मित्याहेति । प्रापणपदण मुपुलेरप्युपलवयं तयेवासिमभाप्यदर्शनात । की शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ३३ ॥ ३२३ 18 पन्धमोक्षावस्थाविषयत्वेनेति । बन्धाघस्यायामाध्यामिक फत. त्यं मोक्षायस्थायां स्वाभाविकमकर्तृत्यमित्येवं विषयमेदेनेत्ययः । यदापि • पोती पात .पु. पा. पन प्रोडयम क्रान्सिगत्याधिकरणं पूर्णम् ।

·प्रथया . ४०२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२पा.३ अधि. १४-१० जीवस्याल्पपरिमाणवत्कर्तृत्वमपि घुलपाधिकमिति षतुं शक्यं तथापि भास्त्रप्रतिपन्न कर्तृत्वं किमर्थमस्यामाविकमङ्गीकरणीय युद्धेरेष सत्स्वाभा. घिको धर्मः जीपस्त्वकर्तेति विषयभेदेन विरोधपरिहारो ऽस्तु जीवस्येव संसारदायां फलमुखकर्तृत्वं न मुक्तिदशायामघस्थाभेदेन सत्य- रिहारो ऽस्त्यिति शङ्काद्वर्यानराकरणार्यो ऽधिकरणद्वयारम्भः । फ्रियाश्रय- स्वइति । क्रियावेशी हि घिक्रियमाणस्य भवति विक्रियमाणस्य चानित्यत्वं नियसमिति भावः । ये इत्यस्य विशेष्यमध्याहरति सांख्या इति । अनि- त्यत्वं परिहरतीति । कर्तृत्वस्याध्यासिकत्वेन टीकायामनित्यत्वपरिहारः कृतः । स्वयं सांख्यान प्रति भोक्तृत्वप्रतिवन्द्या परिहारान्तरमाह चित्स्वभा- वत्वं चेदिति । कोशरूपवुद्धरभिधानादिति । बुद्धिरूपविज्ञानमयका- शपर्याये श्रुतस्य विज्ञानं यज्ञं तनुतइत्यस्य नात्मकर्तृत्वसाधकतेत्यर्थः । अन्यापेक्षायामपि स्वातव्यमुपपादनीयमिति । न त्वन्याऽनपेक्षाप- पादनीयेति भावः । प्रकृतसङ्गते ऽर्थे भाष्यं योजयति उपलब्धाविति । मित्यचेतन्यस्वरूपायां विषयोपलब्धा तावन्नेन्द्रियाद्यपेक्षा नापि तदपेक्षितज. न्यापलब्ध्यन्तरे उपलब्धेरुपलब्ध्यन्तरानपेक्षत्वात् किं तु नित्योपलब्धावेध विषयापरक्तरूपायाम् । न च सावता स्वातन्त्र्यव्याघात: सर्वच कर्तुरुपकर- णापेक्षादर्शनादित्यस्मिन्नर्थे भाष्यं योज्यमित्यर्थः* ॥ ३२४ । १ यथा च तक्षोभयथा ॥४०॥ स श्रात्मा तथेति । स आत्मा तत्स्वभावस्येति शब्देनोक्त इत्य- थैः । ननु स्वभावाच्छेदात्स्वभाषिनी भावस्य नाशप्रसङ्ग इति धर्मनाशेन धर्मि- नाशापादनमयुक्तमित्याशङ्का स्वभावसिद्धधर्मनाशे धर्मिनाश: स्यादित्यु- पपादयति स्वभाविनि सतीति । परमार्थेति । पारमार्थिका शक्तिमोक्ष ऽप्यनुवर्ततइति वादिनां मतइत्यर्थः । भाष्ये कर्तृत्वमावस्येति । अह- ङ्कारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपलब्धुर्भवतीति भाष्ये कर्तृत्वसामान्यस्याहङ्कारि- फस्यात्मन्यध्यस्तत्वं निषिध्यतइति प्रतिभाति । न च सद्युक्तम् । आत्म- न्याहङ्कारिककर्तृत्वाध्यासस्याध्यामभाष्ये समर्थितत्वादित्याशा चेतन्यकर्तृ- स्वस्यधात्मन्यध्यसनीमत्वेन नियेध इत्याहेत्यर्थः तथाविधत्वेनेसि • पत्र धतुर्टश काधिकरण पूर्णम् । - - ·'तक्षाधिकरणम् । परायत्ताधिकरणम् । अंशाधिकरणम् । ४०३ स्थाने तथाविरुटुत्वेनेति व चित्पाठः । तत्र तथा प्रात्मन्यध्यसनीयस्वेन निषेधः फर्मकर्तृभावस्य विस्टुत्वादित्यर्थः । यदि बुद्धरूपलब्धिर्भवेदिति अन्य व्याचष्टे बुद्ध का इति ॥ ' परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ ४५ ॥ ३२५ । न चेश्वर इत्यादिटीकाग्रन्थेन रागादिरहितस्येश्वरस्य साध्यसाधु- कर्मसु प्रवर्तकत्वमेवानुपपन्नमित्युक्त्वनन्तरसमुत्थितशङ्कान्तरनिराकरणाथै येन धर्माधर्मापेक्षयेत्यादिवाक्यं मध्ये शङ्कान्तर विना तदनन्वयादिति मत्वा शङ्कान्तरनिराकरणार्थत्वेन योजयति तत्र प्रवर्तकत्वमेव तस्यायुक्तमि- त्यादिना । अनेन न वेश्वरः सन् कर्मपरतन्त्र इति युक्तं येन तस्य प्रवर्तनीयधर्माधर्मापेक्षया साध्यसाधुकर्मप्रवर्तयितृत्ववेचिच्यमुपपद्यतेत्यस्मि- बर्थे तद्वाक्यं योजितम् । विधिप्रतिपेधयोरिति । ईश्वर एव विधिप्रति. घेधयोनियुज्यतेति भाव्यस्येश्वर व विधिनिषेधशास्त्रनियोज्यः स्याद् न तु जीवा न स्वर्गकामनादिमान मनुष्य इत्यर्थः प्रतिभाति न तु सार्थो युक्तः । नहीश्वरस्य कर्माऽनपेक्षस्य नोवप्रवृत्तिनिवृत्तिकारयितृत्वे तथा दोष आपद्यते किं त्वीश्वरस्य स्वतन्त्रत्वे स एव विधिनिषेधस्थानाभिषिक्तः स्यादित्येष दोष प्रापद्यते ऽतस्तथार्थस्फूर्तये भाष्ये स्थानइति पदमध्याहरतीत्यर्थः । अंशा नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित ३२६ ।। वादित्वमधीयतएके ॥ ४३ ॥ निरतिशयोपाधिसंपविभूतियोगादित्यस्य सकलाविद्योपाधिसम्बन्धा- दित्यर्थः प्रतीयते सेो ऽर्थो न युक्तः जीवानामेवाविद्याश्रयत्वाद् ब्रह्मणस्तद- नाश्रयत्वादित्याशयान्यथा व्याचष्टे अधिष्ठानेति । अनेनाधिष्ठाने ब्रह्मणि निरतिशयानां स्वकृतदोषरूपातिशयानाधायिनामुपाधीनां संपद अषिद्योपा. धिविषयीकरणं यस्य तस्माद्विभूतियोगाद् अविद्यादोषकृतेश्वर्यपरिच्छेदर.. हितपारमेश्वररूपसंपादनादिति व्याख्यानं कृतम् । इत्थमपि व्याख्या शक्यम् । उपाधिशम्देन मायोपाधिकृताः सृष्ट्यादिशतय उच्यन्ते ताश्च निरतिशया न तु जीवशक्तियत्कतिपयसृज्यादिविषयत्वेन सातिशयास्तासां तेषां विन्यस्यति पु. पा.। +भत्र पञ्चदयं ताधिकरणं पूर्णम् । अत्र ग्रह परायत्ताधिकरणं पूर्णम् ।

·४०४ - वेदान्सकल्पतरुपरिमले [. २ पा. अधि. १० संपवाहुल्यं सेष विभूतिरेश्वये सदयोगादिति । ण्यं च लोके ऽप्यधिकशकयो रानादयो ऽल्प शक्तीनां प्रजादीनामीशतइति दर्शनातथेच निरतिशयशक्ति. थाली परमेश्वरो निकृष्टोपाधीनामल्पशक्तीनां देषमनुष्यादिजीवानामीटइति घाक्यार्थः परिनिप्पन्नो भवति । निरतिशयोपाधिसंपन्नश्चेश्वरी होनापाधिसं. पन्नान् जीयान् प्रशास्तीति भाप्यस्याप्येवमेधार्य: । अयमिह पूर्वपतः । सन्ति सायन् धातृचेयध्यातृध्येयनियम्यनियामकाधेयाधिकरणभाशादिविषया भेद- श्रुतयः । सन्ति धाभेदश्रुतयः यथा ऽऽथर्वणिकांनां संहितोपनिषदि ब्रह्मसूक्ते ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रोमे कितवा उत स्वीपुंसी ब्रह्मण जाता स्त्रिया ब्रह्मात वा पुमानिति मन्त्रः । यथा या श्वेताश्वतरोपनिषदादिषु त्वं. स्वी त्वं पुमानित्यादयः । न चोभयविधश्रुत्यनुग्रहाय भेदाभेदपक्षाभ्युपगमो युक्तः । तस्य विरोधादिभिर्दुगत्यात् । तस्मादप्रमाणमेताः श्रुत्य इति । अब टीकानुमारेण सिद्धान्त्येकदेशिमतम् । ईश्वर एव नास्ति । यता जीवानां भेदाभेदचिन्ता तद्विपयश्रुतयस्तु केवलमर्थवादाः । भेदपक्षे ऽमे- दपक्षे भेदाभेदपक्षे च दोपदर्शनात् । न च तदोपपरिहाराय जीवान सन्तीति वतुं युक्तम् । तेषां प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात् अता जीवानामेव जात्येश्यमवलम्ब्याद्वितीय श्रुतय इति । भाप्यानुसारेण तु भेदश्रुतयः स्वार्थ- पराः पूर्वाधिकरणनिर्णीतस्य प्रघर्त्यप्रवर्तकभावस्य भेदापेक्षत्वात् स्वामिभृ- स्ययास्तथात्यदर्शनात् । अभेदश्रुतयस्तु चेतनत्वसाम्येक्यनिबन्धना उपच- रितार्था: अभेदे सुखदुःखवैचिच्यानुज्ञापरिहारादेरनुपपत्तरिति । एवमीश्व- रापलापेनेव सिद्धान्त्येदेशिमतं द्रष्टव्यम् । ननु क्रत्वर्थयहणेन गोदोहना- दिपुरुषार्थप्रवृत्तिः पुरुषाभिप्रायानुरोध्यनुज्ञाधीनाभ्युपगता भवेदिति शङ्का परिहरतीत्याह अपि च पुरुषार्थे ऽपीति* इति श्रीमदरद्वाजकुलजलधिकोस्तुभश्रीमदवेतविद्याचार्य- श्रीविश्वजिद्याजिश्रीरङ्गरानाध्यरिवरसूनारप्पयदीक्षि- तस्य कृता श्रीवेदान्तकल्पतरुपरिमले द्वितीय- स्याध्यायस्य तृतीयः पादः । * अन सप्तदशम अंशाधिकरणं पूर्णम् ।

·अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । तथा प्राणाः ॥ १ ॥ ३२६ ब्रह्मवेदने सर्ववेदनप्रतिज्ञा तदुपपादकश्रुतिविरोधादिति टीकायां ब्रह्मवेदनइत्यस्य द्वन्द्वसमासान्तर्गतपूर्वपदार्थभूतया सर्वविज्ञानप्रतिचया इन्वयमपेक्षावशेन दर्शयति कस्मिन्निति । कस्मिन्सतीत्यर्थः । दोषात्त्विपिरिति । प्रजापतिर्वरुणायाश्चमनयत् स स्वां देवताः मार्छत स पर्यदोर्यत स एतं वारुण चतुष्कपालमपश्यत् तन्निरवपत् तता वे स वरुणपाशादमुच्यत वरुया वा यतं गृहाति यो ऽखं प्रतिगृहाति यावतो ऽश्वान् प्रतिगृहीयातावतो वारुणा*श्चतुष्कपालानिर्वपद वस- णमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवेन घरुणयाशान्मुच्चतीति तेतिरीयाः समामनन्ति । अस्यार्थः । प्रजापतिर्वरुणाय प्रतियहीचे अश्वमनयद् अददात स प्रजापतिः स्वा देवता प्रतियहीतृत्वेन स्वदेवताभूत वरुणमार्छत प्रापद वरुणयहशब्दितः जलोदरव्याधियुक्तो जातः तत्परिहारार्थ पारुणी चतु. कपालेष्टिं कृतवानिति । एवमुपक्रमानुसारेणेयं दातुरिष्टिरित्युत्तराधिकरणे स्थास्यन्तमय सिटुवत्कृत्येतदधिकरणप्रवृत्तिरित्याह ततो दामनिमित्तेष्टिरिति । ननु उत्तराधिकरणाथमनुपेक्ष्य यो व प्रोतगृहानीति यथायुतविदिकशब्दानु- सारण लोकिके ऽश्वप्रतियह वेदिके वेत्येवमेतदधिकरणप्रवृत्तिः कि न स्या- दित्याशवाह न तु लौकिके इति। घेदिकत्वं वेदविहितत्वरूप प्रतिग्रहे " । २० न संभवति । यद्यपि प्रतियोब्राह्मया धनमर्जयेदिति नियमविधिव्यापारी ऽस्ति तथाप्यश्वप्रतियहे सो ऽपि नास्ति नोभयंतादतः प्रतिगृहातीति तन्नि घेधात् । कि च शास्वादि घेदिके न दोषः स्यादिति वेदिके दोषाभावः ••यायपानिप्ति पु. पा.. + स्थितममिति पुपा। * पचासमिति ११ पाः । । प्रतियो माननाध्याएनप्रतिपदा हाणादि पाठ . - ·४०६ धेदान्तकल्पतरुपरिमले [.२पा.४ अधि. १-२ स्मर्यते न धाश्यप्रतियहे दोषामायो ऽस्ति । अता दानविषय एघायं विचार इति भावः । न केसरिण इति । सुहृदादिभ्यो रागमासमश्यदानं प्रतिषि- हम्। प्राप्तस्यानुवादको ऽर्थवादोयमिति । नन्यर्थयादोऽनुपपातादिति* सूण घरुणयहशब्दोथैवाद एप अश्यदानप्रयुक्ततया जलोदरव्याधेरनुपादा. दित्युक्तम् छहापि सिद्धान्त तथेवोक्तं कुतः प्रारस्येदानीमनुवादः कीर्त्यते । उच्यते। लोकप्रामस्य जलादरव्याधेरिहानुपादः वरुणाघा एतमखदातारं गृहा- सीति निर्देशस्तूपमार्थः । अनिमेय खलु घा एष प्रविति यो ऽयान्तरदीक्षा- मुपेतीसिषद् इधशब्दयोगातच घाच्योपमा इह तु सामानाधिकरण्यनिर्दे- शाद गम्येति विशेषः । ततश्च जलोदरख्याधिमता सञ्चिकित्सेवाश्यं दत्त- घतेयमिष्टिरवश्यं कार्येति सिटुं भवति । किं च प्रजापतिरुणायाश्वमन- यदित्याद्यसदर्थवादप्रतीतस्य दोषस्याश्षदातृत्वसामान्यादन्येष्वपि प्राप्स्य घरुणा धा एतं गृह्णातीत्यपानुषाद इत्युपपद्यते । नन्वियमिष्टिमा भुट्टोपनि- घोताथा तथापि घेदिकइति कुतः लोकिके ऽपि वा लोकिकराव वा किन स्यात् । उच्यते । न तावदुभयर भवितुमर्हति लोकिके पुरुषार्थत्वं घेदिके क्रतुशेषतेत्येकस्य पाक्यस्य क्रतुपुरुषशेपताप्रतिपादकत्वेन पाक्यरूप्यप्रस. ङ्गात् । नापि लोकिकण्व वेदिकस्य नैमित्तिकस्य वैदिकं निमितं प्रत्यासन्न. मिति तद्विहायाप्रत्यासन्नलोकिकग्रहणायोगात्तग्रहणे फलकल्पनागौरवप्रस- शाच्च । अतस्तस्माद्यज्ञे प्रतीयतेति युक्तः सिद्धान्तः । लौकिके धातुसाम्यार्थमिति । वमनेनान्तर्गतदापनिःसरणाद्धा- तुसाम्यं भवतीति वमनोपायतया वेद्यक सोमपानमुक्तमस्ति तत्कृतं घमनं लोकिक तस्मिन्नित्यर्थः । धातुसाम्यकरत्वान्न दोपतेति । धातुसाम्याथ वमने क्रियमाणे तात्कालिकेन्द्रियोषो भवति चेट्वत्वित्यङ्गीकृतत्वान्न दोष " । २४ इत्यर्थः । मन्त्रलिङ्गादिति । सोमरसं प्रति नाभिमतिक्रम्य मागा इत्यय. मुखत्वनिषेधकमन्वलिङ्गादित्यर्थः । नन्वनुत्पत्ती तत्त्वान्तरत्वापादनमयुक्तम- विद्यादिषदनुत्पत्तावप्यतत्त्वान्तरत्वोपपत्तरित्याशमाह अविद्यादीति॥. । -- * जैमिनिमः प्र. पा. ४ सू. ३५ । + अत्र प्रथम प्राणोत्पत्त्यधिकरणं पूर्णम् ।

·४७७ प्राणापत्यधिकरणम् । समगत्यधिकरणम् । समागतेर्विशेषितत्वाच्च ॥५॥ पूर्वपक्षइति । यस्मात्स्थूलात्सूक्षगच्च शरीरात त्वम्पदार्थो विवे- क्तव्यः तस्मिन् भौतिके विषये अतिविरोधपरिहारार्थोयं पादः ! तत्र समेव प्राणा लिङ्गशरीरान्तर्गतास्तदा तेभ्य एव त्वम्पदार्थ विवक्तव्यः एका- दश चदन्येभ्यो ऽपीति प्रयोजनमित्यर्थः । ग्रहानतिशरतइति व्युत्पत्तिमा- नित्यातियह शब्दस्य विषयेषु वृत्ती हेतुमाह रागोत्पादनेनेति । अपान- इति च गन्धइति । लक्षणयोध्यतहत्यनुपङ्गः । अपानेनेति । अपानश- ब्देन गन्धस्य लक्षणायां हेतुं तद्वाच्येनापश्वासेन करणेना यत्वरूपं संबन्धं श्रुतिरेष वदतीत्यर्थः । प्राणान्तरव्यावृत्तिरिति । अशीर्षण्यानां प्राण- त्वव्यावृत्तिरित्यर्थः । उखाधूपनस्तुतिपरत्वादिति । तथा च ये शीर्ष- ण्याः प्राणास्ते समेति लोकसिद्धार्थानुवादेन सप्तभिर्द्धपनस्य स्तुतिरिति युक्त न तु ये शीर्पण्याप्सराव प्राणा इत्यलोकिकार्थपरत्यमिति भावः । तथापि सदनुवाद इति विशेष इति । ननु शीर्षण्याः प्राणाः सप्नत्यपि सदनु. वाद एव को विशेषः नेति बमः । वस्तुतश्चत्वार एव हि शीर्पण्याः प्राणा इति वक्ष्यते टीकायाम् । एकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानान्न चा. वित्यम् एकविनाशे* द्वितीयाऽविनाशानेकत्वमित्यक्षपादेन पू|तरपनसू. पाभ्यां व्यवस्थापितं चक्षुद्धित्वं च दूपयिष्यते । इयमपरा योजनेत्यादि- यन्येनेन्द्रियाणामेकादर्शत्वमङ्गीकृत्येवोत्क्रादिन्द्रियसैपयाविषयतिकलहया. रणार्थ वर्णकान्तरमारब्धम् तत्र समेवात्मामन्ति अन्यानि तु शरीरयत्प्र- तिजन्म मायसहलि पूर्वएमः। फादशाप्पुकामातील सिद्धान्तः। मास्मिन् वर्णके पूर्ववर्णकाटुल्क दर्शयितुं पूर्वपर्णके पूर्वपशमूपयोजनाले पूर्वप. क्षोपपादनाय तद्विसम्मतियोजनालशं च दर्शयति पूर्वयोजनायां हीति । पृत्तिभेदविषयत्वकल्पनेति । यद्यपि द्वितीयवर्णकपूर्वपो ऽपि ते यदा ऽस्माच्दरीरान्मयाटुक्रामन्त्यथ रोदयन्तीति मुतेतिभेदविपयत्यकल्पना- नो ऽस्ति सथाप्यस्मिन् वर्णके स एफ एम केशः पूर्वयर्णके गरयमिति विशेषः । अध्यात्माधिदैविकोपासनेप्यिति। अध्यात्मं धागादीनाम- ३३२ ।। धिदेवमान्यादीनां च अन्त्यकोपासनाद्वभादिशरीरप्राप्निफलफानि तेपु यानि माग्रतिदा ।

·४०८ घेदान्ताल्पतरुपरिमले [.२ पा. ४ अधि. २-६ शरीरान्तरे ऽप्यनुपर्तमानानीन्द्रियाणि तान्येय तत्क्रतुन्यायादुपासनीयानि । श्रतः पूर्वपक्षे संपानामुपासनमेकादशानामपि सिद्धान्त इति फलभेद:* ॥ २३३११ प्रणवश्च ॥०॥ द्वितीयवर्णकेन सङ्गतिमाह एकादशानां प्राणानामिति । पाद- सङ्गतिस्तु प्रासङ्गिको अतिकलहनिरासाभावात् सांस्यविप्रतिपतिमापनिरा. सात् । परिच्छेदेति । अहमिहेयास्मीति परिच्छेदभानादित्यर्थः । प्राधि. दैविकव्यापकेति। यद्यपि यष्टान्तःकरणचेतन्यसंघलनरूपास्मदादिव्य- ध्यहङ्कारवत्ममष्टयन्त:करण चेतन्यसंघलनरूप: समयहवारो ऽस्ति हेरण्य. "गर्भः स तु व्यापक इति चतुं शक्यं तथापि सोख्याभिमतमहत्याकृतिकेन्द्रि- यप्रकृतिभूतव्यापकाहङ्कारसदावे प्रमाणं नास्तीति तात्पर्यम् । श्रेष्ठश्च ॥८॥ पानीदित्यस्येति । सदसदात्मकसफलप्रपञ्चाभिव्यत्या महाप्रलय- विषयत्वमानीदित्यस्यावगम्यतइत्यर्थः । न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥६॥ एतस्माज्जायते प्राण: य: प्राणः स वायुरिति प्राणवायुभेदाभेद - त्योर्विरोध इति पूर्वपक्षः । श्रुत्याविरोधे स्मृत्या ततात्पर्य निर्णेतव्यमत: सांख्यस्मृत्या करणानां साधारणवृत्तिः प्राणा पायोभिन्न इति सिद्धान्त्येकदे- शिमतम् । पदभाष्यइति । प्रतिपदविवरणरूप छान्दोग्यभाष्यं पदभाष्य तत्र वागादीन्द्रियप्रायपाठात्यायो घाणमिति व्याख्यातम् इह तु प्राणअतिः प्रायपाठावलीयसीति प्राणो मुख्यप्राण उक्त इत्यर्थः । कथं चिन्नयनं सिद्धा- न्तिनो ऽपि तुल्यमित्याह त्वया ऽपि हीति । सिद्धान्तिना ऽपि हि वायु. प्राणया: स्वरूपाऽभेदे| तत्वाऽभेदमाश्रित्याभेदश्रुतिः धृतितगट्नेदाभिनाया बाह्याध्यात्मिकव्यापारद्वेषिध्याभिप्राया च भेदश्रुतिरिति व्याख्यातव्यम् । अतः कथं चिद्योजन तन्मते ऽपि समानमित्यर्थः । तर्हि किमिति । प्राणी न वायुमा नापि वायोस्तत्त्वान्तरमिति सिद्धान्त भेदाभेदश्रुत्योरुभयोरपि अत्र द्वितीयं सप्तगत्यधिकरण पूर्णम। + परिच्छेदेतीति प्रतीकाकारः पु.। । अत्र तृतीय प्राणाणुत्वाधिकरण पूर्णम्। अत्र चतुर्थ प्राणश्रेष्ठधिकरणं पूर्णम् । ॥ स्यापाभेदमिति पु. पा.। पुतिपत्तिः सदित्यादिपा. २ पु.। "। १२ 4 ·४० . प्रायागुत्यप्राणप्रष्यवायु क्रियान्प्रेष्ठाणुत्वाधिकरणानि । योजनायां केणे ऽस्ति घेतीभेद इति प्रथमपूर्वपत एघ फिमिति नाद्रियते स हि भेदश्रुतिमात्रस्य केशेन योजनेत्याशङ्कार्थः । परिहाराभिप्रायमाह यदा विति । यदा प्रथमावस्थायां विस्डे श्रुती घिनिगमना* विरहान्यरस्प. रत्याजितार्थ वर्तते तदा लम्यग्रसरया स्मृत्या करणव्यापारः प्राण इति प्रतिपादिते श्रुती तत्परतया योज्यते तप भेदश्रुतेर्योजनाया न कश्चन केग: अभेदश्रुतिस्तु वायु शटस्यौपचारिकत्वकल्पनया शक्ययोजना। अत: पूर्व पश्चाच्च भेदाभेदयुतिभ्यामभग्नस्वार्थस्मृत्यनुसारण करणवृत्तिः प्राण इत्येय पूर्वपक्ष प्राद्रियतइत्ययः । प्रत्येकमिन्द्रियाणां वृतिः प्राण इति विकल्प टोकायां दूपणं नोक्तम् । तप स्वयं दूपणमाह प्रत्येकवृत्तित्वइति ।' पुरुषार्थत्वात् पुरुष प्रति पारतन्ध्यमिति हेतुसाध्ययोरभेदशां- परिह- रति पुरुषार्थत्वमिति । परिच्छेदधारणादिति यन्ये धारणायष्टार्थमाह धारणं मेघेति । परिच्छेदाहरणादीति पाठे ज्ञानेन्द्रियसाध्यो रूपादिप्रत्ययः परिच्छेदः हस्तादिकर्मेन्द्रियसाध्य आहरयादि। ३३५. अणुश्च ॥ १३ ॥ साम प्राण इति व्युत्पाद्येति । य उ एव साम वाग्वे सा अमराप सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वमिति पूर्ववाक्येन सामशब्दः प्रायो व्युत्पादितः । -ननूभयमुभयच विषय: तच व्यापित्ययुतीनामुपासनार्थत्वहेतुरणवश्चेत्यधि- करणे दर्शितः । अस्मिन्नधिकरणे तु प्राखाव्याग्निकबुतराधिदैविकविषयत्वे हेतु. रुच्यतइति विशेषमाह हेतुभेदस्य चाधिकरणाभेदकत्वादिति । पूर्वपक्षे विशेषाभावे सैद्धान्तिकहेतुभेदमात्रेण नाधिकरणभेदो भवति ईक्षत्यधिकर- णादियु अधिकरणक्ये ऽपि सैद्धान्तिकहेतुबाहुल्यदर्शनादिति भावः । स्वमते त्वणवश्चेत्यधिकरणमिन्द्रियविषये सांख्यविप्रतिपतिनिरासार्थम् । इदमधिक- रणं यद्यपि प्राणविषये श्रुतिविप्रतिपत्तिनिरासार्थ तथाप्यचकेन्द्रियविषयश्रुतिषि- प्रतिपत्तिनिरासो ऽप्यात्सिध्यति समः पुषिणेत्यादेः प्राणे तत्तच्छरीरानुरोधि- संकोचविकासपरतयोपपादनेन हि त्वगिन्द्रियस्यापि तथैव संकोचयिकासशा. लितया सर्वाङ्गीणत्योपलब्धिकरणत्वमित्यासिध्यति सम भिस्तिमिला- • किनिमिति पु. पा। +भत्र पञ्चम वायुक्रियाधिकरणं पूर्णम् । भोलसति १ पु. पा. ।

·XCO . . . घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. ४ अधि.६-० केरिति प्राय विभुत्वाम्नानं परम् प्राधिदेविकषिपयतया योजनीयमिति सा- धियनमदापात् प्राणप्रधानमिदमधिकरणमित्यणुश्वेत्येकवचनेन दर्शितमिति तात्पर्यम् । कुटोघट इति। घटः कुटो निधापोऽस्त्रीत्यमरसिंहः । सम एभि.. त्रिभिोकैरित्येतदिति। समानेन सर्वोत्येततु न पिभुत्वप्रतिपादनेका.. न्तिकं मुपिमशकनागव्यतिरिक्तमपि यद्यत्प्राण्यस्ति तत्तच्छरीरानुकूलसंकोचवि. कासशालितया तेन सर्वेणापि सममित्येवमर्थताया अप्युपपतेरिति भावः* ॥ ३३५ । २१ ज्योतिरादाधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ न तु करणानामिति । भनु यद्धीत्यादिटोकोक्तस्योत्सर्गस्येन्द्रियेषु प्रतिलषदुरयादकाभावेनाभ्युपगन्तुमयुला यश्चतुषि तिनित्यादेस्सदा- दकस्य सत्वादिति चेत्सत्यम् । ईश्वराधिष्ठानमपरामृश्यायं पूर्वपतः । (अत एव सिद्धान्ते करणानि चेतनाधिष्ठितानीत्यनुमानस्येश्वरेण सिटुसा. धनमाशङ्कय परिहरिप्यते । न चेश्वरेण सिद्धसाधनत्यम् । तदभ्युपगमे त्वये वोत्सर्गबाधस्यपृत्वादिति । अथ चा उत्सर्गस्येश्यराधिष्ठितत्वांशहवाग्न्या- द्यधिष्ठितत्वादयंशे त्यागो न कार्य: । तत्र बलपत्रमाणाभावादिति तात्प. यम् । अत एव करणानि चेतनाधिष्ठितानीति सिद्धान्त्यनुमानस्य पूर्व- पचे जीवाधिष्ठितत्वे सिद्धसाधनत्वम् । जीवस्य बलपत्रमाणवशादधिष्ठात: त्वमङ्गीकृत्यानुपदं वदयते न च तदस्ति जीवइति । यद्यप्यभिमतार्थ- ग्राहकेन्द्रियमन:संयोजनतदयणार्थचतुर्विस्फारणाचावधानदानादिना जी- घस्येन्द्रियाधिष्ठातृत्वमनुभवसिद्धमुपपदाते च तदिन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वे ऽपि तेषामभिमतार्थे ग्रहणाय नादनकारिणीषु नाडीपु स्पार्शनापरोवज्ञानस्य तन्मू- लप्रयत्नस्य च संभवाद् नाडीगोचर प्रयत्नेने तन्नादनीयानां खासजमलाना- मिच्छया मोचनधारणदर्शनात् । अथ यो वेदेदं जिघ्राणीत्यादिश्रुत्यनुमत च जीवस्येन्द्रियाधिष्ठातृत्वं तथापि जीवाधिष्ठानं न सार्वधिकम् । अनिच्छता ऽप्यनभिमसचानादिदर्शनादिति तात्पर्यम् । ३३६ । २३ न ह वै देवानिति । ननु अाम्यादिदेवताः एतदिन्द्रियसाध्यपु. ण्यफलभागिन्यः सदधिष्ठातृत्वादित्यनुमाने नास्त्यागमविरोधः । सत्यम् । স্মৰ এঠ তাযয়িযে ধুম +) एतदन्तर्गसा मन्या नास्ति । . अत एव सिद्धान्ते करमामोतिपु. पा.।

·४८१ ज्योतिराधिकरणम् । अायोजकत्वं त्वनुमानस्य तदा भवति । भागमस्सावदेवतानां पापफलं ना. स्तीति वदति ततश्च यथा तासां पापहेतुज्ञानक्रर्मकारयितृत्वे ऽपि सथा- भूतज्ञानकर्मताप्रयत्वात् तदुत्पत्तापालाकादिवत्करणानुबाहकतया सहकारि- मावत्याद न तज्जन्यपापफलभागित्वम् एवं सज्जन्यपुण्यफलमागित्या- भाषस्याप्युयपतेः । न च पुण्यमेवामुं गच्छतीति श्रुतिबलातास तज्जन्य- पुण्यफलभागित्वं शङ्कनीयम् । न ोपा श्रुतिरिन्द्रियाधिष्ठातृदेवतानां स्वस्वा. धिष्ठयेन्द्रियजन्यज्ञानकर्मप्रयुक्तपुण्यफलभागित्वं ब्रवीति कि तु घाड्मनःप्राण- रूपयनोपासकस्य सावीत्स्यफलप्राप्यनन्तरम् आत्मान्तरगतपापफलानु- भवप्रसक्तो तन्निवारणं करोति । अमुं ध्यन्नोपासकमुपासनाजन्यं पुण्यमेव गच्छति न त्वात्मान्तरगतं पापमित्यनेन वाक्येन यन्नोपासकस्य पाप- प्राप्त्यभावे प्रतिपाद्ये सामान्यमुखेन तत्समर्थनार्थ न ह ये देवानिति वाक्यं देवसामाचमेव किमपि पापं न स्मृति हिरण्यगर्भवटुत्कृष्टदेवताभाव प्राप्त ध्यनोपासक किमपि पापं न स्पृशतीति किमु घक्तव्यमिति तदभिप्रायः । लत्किमितीति । मृत्युमतीत्य यत्प्रापं तत्किमिति प्राप्यविशेष- निढारणार्थ: प्रश्न: । सा यदेत्यादिश्रुतिं तदुत्नरत्वेन व्याचष्टे उच्यतइति । अतिमुक्ता त्यक्तषती । अग्निरेवाभवदिति । सव चाग्निभावः प्राप्य इत्युक्तं भवति । दर्शनाय चरित्यस्याभिप्रायमाह न चेतन्यायेति । चेत- न्यस्यात्मरूपत्वान तप चक्षुरपेक्षा किं तु चाक्षुषवृत्ताविति गूढो ऽभिप्राय: । अमुमभिप्रायं विपरीतुम् अथ यो वैदेदमित्यादिश्रुतिघायं तद्विषयोति प्रथापीति । अथशब्दो ऽप्यर्थे वर्ततइत्यर्थः। क इहाप्यर्थ इत्याकाडा- यामाह दर्शनार्थ चतुराद्यपेक्षायामयीति । अथ यतदाकाशमित्या- विषाक्ये चहणं सर्वपामिन्द्रियाणां दर्शनग्रहण सन्द्रियजन्यवृत्तीनां चो. पलक्षयाम् अता दर्शनादीति चतुरादीति चोभयचाप्यादिग्रहणम् । स्वत- पघ यो घेदेसीति । स्वस्यरूपलाभार्थ कारणमनपेक्ष्य यो वेदेत्यर्थः । स पात्मेति । वेदेत्यष प्रकृत्यर्थभूतवेदनस्वरूप आत्मत्यर्थः । यदि नित्या. स्मस्यरूपमेव वेदनं फुच तहन्द्रियापेक्षा किंरूपं च वेदेत्यत्र प्रत्ययार्थ- भूतं घेदनं प्रति कर्तृत्यमित्याकालायां गन्धाय घ्राणमिति घाश्यम् । सब गन्धशब्दो पत्तिरूपगन्धधानपर रति व्याघटे तस्यति । एवं च गन्धवेद- -- ·४८२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.अ. २ पा. ४ अधि. ८ नरूपचेतन्यावच्छेदकवृत्त्युत्पत्यर्थमिन्द्रियापेक्षा तत्कर्तृकत्वोपाधिकं च तदवच्छिन्नस्व स्वरूपकर्तृत्वमित्युक्तं भवति । ३३६ । २५ तइन्द्रियाणि तद्वापदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १० ॥ भेदभुतेरिति वेलक्षण्याच्चेतिः सूपयोभीप्यकाररसुरपाप्मविद्वत्वाधि- दुत्वगोचरा मृत्युपासत्वाप्रामत्यगोचरा च द्विविधा भेदम्पतिस्दाहता टीका- कारस्तु द्वितीयवापाता न त्याद्या तत्किमाद्ययायामस्वारस्यादित्याशङ्कर मृत्युप्रामाशब्देनेवासुरपाप्मविद्धत्वस्यापि संगृहीतत्वादित्याह मृत्युषंगा- दीनां स्वविषयासङ्ग इति । असुरशब्देनासुरपाप्मविध्यस्तानिति शब्छे- ना उत्तापिपादनार्थ मृत्युप्रात्यादिटीकामुपादाय श्रुतिद्वपमप्युपन्यस्यतिथू- यते हीति । श्रयतइत्यस्य विषयासयत्त्वमित्यनेन संबन्धः । त्वं न उना- येति । देवर्नियुक्तायां वाचि यो भाग: अभिवदनलक्षणं फलं तदेवेभ्य आगा- यत्सकलदेवसाधारणं गानेन सा वाक् संपादितवती तव यत्कल्याणं स्वर- धादिभ्रंशरहितमभिरूपमभिवदनं तदात्मने आगादिति लिखितश्रुतिभा गस्यार्थः । श्रादिशब्देन तामभिद्रुत्य पाप्मना विध्यन्नित्यन्तो वाक्यशेषः संग- हीतः । तानि मृत्युरित्यादिश्रुत्यन्तरोदाहरणे ऽपि भूयतइत्यनुपङ्गः कार्य: । केपु चित्कोशेषु विषयासङ्गवत्वमित्यस्य तानि मृत्युरित्यस्य च मध्ये संत्रा- व्येति पदान्तरयुक्त: पाठो दृश्यते स न साधुरिव लक्ष्यते । यो वाचि भोग इत्यादिश्रुतिरुद्गीथविद्याप्रकरणगता तानि मृत्युरित्यादिश्रुतिः सप्लान्नब्राह्मण- गतेति भेदात् । अर्थालोचनमिति ज्ञानेन्द्रियाभिप्रायम् । टीकायामन्ये त्यि. त्यादिना वृत्तिकारमतमुपन्यस्तं तद्भाष्यकारमते सूचयोजनालश। ऽस्तीत्यप- रितोपादिति चतुं भाष्यकारमते सूचयोजनां दर्शयति भाष्यकारहौति । न केवलमध्याहारापेक्षत्वादिति । अनेन भेदशब्दाध्याहारमियेत्येतत्य- तिज्ञायां तत्त्वान्तराणीत्यध्याहारभियेत्येवमर्थतया व्याख्यातम् । घच्प्र- त्ययो भवतीति । घचप्रत्ययान्तो निपात इत्यर्थः । ३३८ । २२ तन्मात्रमयुक्तमित्युक्तं भवतीति । वस्तुतस्तु भाष्यकारीया- यामाद्यसूचव्याख्यायामयुक्तत्वप्रदर्शना न भवति वृत्तिकारमतस्योपन्यास: एकः स्यशब्दो नास्ति १ पुः। + अत्र सप्तमं ज्योतिराधिकरणं पूर्णम् । 5 घ्या. म. प्र.२पा ४१ १६ ॥ स्याम्टो नास्ति २ पुः। + घ्या. सू.अ.२ पासू१८ ·इन्द्रियाधिकरणम् । ४८३ किंतु तस्येवायुक्तत्वप्रदर्शनार्थः । तस्मिन्नुपन्यस्यमानएव हि तदयुक्तत्वं स्फुटं प्रतीयते । तथा हि । संशयघाश्ये न तावत्प्राणव्यावृत्तत्वषागायेकादशानुगत- मिन्द्रियत्वं सिद्धान्ते निर्वतध्यतया उपक्रान्तम् । अये तु देहाधिष्ठानत्वे सति रूपाद्यालोधनकरणत्वमिन्द्रियत्वमिति कर्मेन्द्रियेभ्यो ऽपि व्यावृत्तं निरुक्तं निष्प- योजनं वा ऽधिकरणम् । यदि पूर्वपक्षरीत्या प्राणानुगतमिन्द्रियत्वं निरुच्यते यदि वा सिद्धान्तरीत्या सावृतम् उभयथापि हि नास्ति प्रयोजनम् । न हि वेशेषिकास्त्रवत्साधर्म्यवेधय॑विचाराथी अस्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः । न छ प्राणस्येन्द्रियत्वे इन्द्रियेभ्य एव त्वम्पदा विवक्तव्यः अनिन्द्रियत्वे तु प्राणाद- चीति प्रयोजनभेदः शङ्कनीयः । न हीन्द्रियेभ्यो ऽहं भिन्न इति त्वम्पदार्थ विवे. क्तव्यः किं त्वन्धः काणा मूको बधिरः कुणिः खज्ज इत्यादिरूपतत्तदिन्द्रिय- विशेषाभेदभ्रमनिरासायान्धादहं भिन्न इत्यादिप्रकारेण । अतः प्राणद्वादशाना. मिन्द्रियत्वे ऽपि प्राणादपि त्वम्पदार्थस्य विवेकः कार्य एव । भाप्यकारीये तु पूर्वपक्षे प्राणाद्विवेकव्यतिरेकेणेन्द्रियेभ्यो विवेको न कार्य: । वृत्तिमतः प्राणात. वान्तरस्य तदृतिभ्यस्तत्त्वान्तरत्वस्य केमुतिकन्यायेन सिद्धेः । पाणिनिस्मृ- तिमवलम्व्य पूर्वपक्षो ऽपि तुच्छः । तामेवावलम्व्येन्द्रदृष्टेषु विषयेविन्द्र जुष्टेषु भाग्येष्विन्द्रसृष्टेषु घटादिष्विन्द्रदत्तेषु यामादिपु चेन्द्रियत्वपूर्वपक्षप्रसङ्गात् । इन्द्रियशब्दसृटिमवलम्ब्यालिप्रसङ्गपरिहारे तत एव प्राणव्यावृतेरपि लाभात् । सूचयोजनाक्रेभिया तुच्छाधिकरणार्थपरिग्रहस्तु वदान्यगृहान्तःप्रवेशक्लेशभि- या तवारदृष्टपरियहतुल्यः । नघभाष्यकारमते सूत्रयोजनालशोपि । तथा हिं। प्रतिज्ञाध्याहारस्तावदसिद्धः । ते वागादयः श्रेष्ठादन्यत्र श्रेष्ठादन्ये तत्त्वान्त- राणीति साचपटेरेव प्रतिज्ञालाभात् । भेदश्रुतेरित्यनेन पानरुत्यमप्यसिद्धम् । सद्यपदेशादित्यस्य उत्पतिव्यपदेशादित्येतदर्थकत्वेन भेदव्यपदेशादित्येतद- थेकत्वाभाघादुत्पत्तिव्यपदेशः प्राणे ऽप्यस्तीति व्यभिचारवारणाय यादन्यति हेतावपि विशेषणम् । इन्द्रियाणीति मनः सर्वन्द्रियाणि चेत्येतच्छ्रुतिगत शब्दानुकरणम् । तप इतिशब्दमापमध्याहर्तव्यम् । तथा च श्रेष्ठव्यतिरेकेण श्रेष्ठोत्पत्तिव्यतिरेकेणेन्द्रियाणि जायन्तइति शब्देनोत्पतिव्यपदेशादिति हेत्वों মনামি স্মনিলান স্মঘালনিন টিযাযাননিয়াকি सामर्थ्याल्लभ्यते । यथा सिंहतुल्यपराक्रमी राजेत्यप रातः पराक्रमोक्तिसा- ·४८४ । वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ० २ पा. ४ अधि. - मात्सिंहोत्या सिंहपराक्रमो लभ्यते एयम्भूत एव हेत्वर्थो भाग्ये व्यपदे- शुभेदादित्यनेन व्यपदेशविशेषादित्यर्थकेन विवक्षितः । अत एव कोऽयं ध्यपदेशभेद इति प्रश्नपूर्वक क्षेत्वर्थस्यैष वियरणमुत्तरच क्रियते न तु हेत्व- र्थस्य प्रसाधनम् । हेत्वर्थस्वरूपस्येव प्रश्नदर्शनात् । अतः श्रेष्ठादन्यषेत्येत- देतायप्यन्वेसि इन्द्रियाणीत्येततुलावेवान्वेतीति । इदं सर्व भाप्याभिमतमेव । तच्छब्दस्यानन्तरोतपरामर्थकत्वमप्युपपद्यतएव । न पियदश्रुते रित्यारभ्यो- त्यतेः प्रकृतत्वात् तथा प्राणा:। श्रेष्ठश्चेति सूत्रयोः प्राणेन्द्रियविषयतयापि तस्याः प्रकृतत्वात् । एतस्माज्जायतइति विवक्षितमूलश्रुत्युपाततया ऽपि तत्परामपपत्तेश्च । तथा प्राणा इति सूत्रे हि विषयवास्यसंनिहितापमानस्यापि तच्छब्देन परामो ऽङ्गीकृत: । इन्द्रियाणीति सापशब्देनेवोपाते मूल. तिवाक्ये तत्संनिहितपरामर्शः सुतरामुपपद्यते । एतेन प्राण इन्द्रियाणीति संज्ञाभेदमाचं न तत्वान्तरत्वसाधक्रमिति शड्डा ऽपि निरस्ता । प्राणोत्पतिव्य. तिरेकेणोत्पत्तिकथनस्य हेत्वर्थत्वात् । नन्वेवमपि श्रेष्ठादन्यचेत्यस्य साध्या- न्वितस्य हेतावव्यावृत्या इन्वयः हेतावितिशब्टाध्याहारश्चेति तथा ऽस्तीति चेद न । परमते व्यावृत्त्या तदन्वयावश्यम्भावात् । टीकायां हि तेनेन्द्रियशब्देन तेषां पागादीनां व्यपदेशादिति हेतुरुतः स तु घागादी. नामेव श्रेष्ठ धर्नयित्वेन्द्रियशब्देन व्यपदेशादित्यवधारणापेक्षः । अन्यथेन्द्रि- यव्यपदेशस्य प्राणव्यावृत्तत्वाऽप्रतीतो तत्प्रतिनिमित्तस्येन्द्रियत्वस्य प्राणा- यावृत्त्यसिद्धेः । अत एव चाचार्येर्दपणे सावधारणा हेतुरुपन्यस्तः । तेने. न्द्रियशब्दे तेपामेव वृद्धव्यवहारे व्यपदेशादिति । एतेन हैतावितिशब्दाध्या- हारकेशो ऽपि निरस्तः । परमतएव भेदश्रुते रित्यधिकरणान्तरसूचे वागादी- नीन्द्रियाणि श्रेष्ठातत्त्वान्तराणीति प्रतिक्षाध्याचारार्थबहुकेशमायादिन्द्रियाणि श्रेष्ठादन्यचेत्यस्मात्सूचादनुषङ्गत: प्रतिज्ञा लभ्यतइति चेताह श्रेष्ठादन्यथे. त्यस्य ते धागादयः श्रेष्ठादन्यन्द्रियाणीति पूर्वाधिकरणमाध्यान्वितस्य पुनस्तद्वेतावन्वितस्य भेदयुतेरिति सूत्रे ऽप्यन्वय इति परमतएवातिलेशः । अस्मन्मते त्विन्द्रियाणीत्यस्य विनवेतिशब्टाध्याहारं तइन्द्रियाणीति पक्ष- * घ्या. सू. ५.२ पामः । * ध्या. म.भ.पा. ४ मू. ८। ध्या• मू. प्र. २ पा.४ स. १ ६ व्या. सू. भ. २ पा. ४ ८.

·संज्ञामूर्तिकृत्यधिकरणम् । ४८५ निर्देशार्थत्वेनाप्यस्त्युपपतिः । तथा पक्षनिर्देशस्य मनः सन्द्रियाणि चेती- न्द्रियोत्पत्तिप्रतिपादकवाक्यस्मरणार्थत्वाद् न वेयध्यं तत एव सरस्मारण- सिद्धेः न हतापि तदन्वयापेक्षा इतिशब्दाध्याहारेण हेत तदन्वयस्यापि अनुकृतेस्तस्य चेति सूतस्य चेत्यंशस्येष विवक्षित श्रुतिवाक्यसूचनप्रया. जनात् । तस्मात्स्थरूपव्याक्रियेव निराक्रियेत्यभिप्रेत्य टीकायां वृत्तिकारम- तापन्यास इत्येव युक्तमा । संज्ञामूर्त्तिनप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ ३३६ विषयप्रदर्शकं भाष्यमुदाहृत्य व्याचइति । भाष्यं गृहीत्वा सादुदाहृतं विषयवाक्यं व्याचष्टइत्यर्थः । अरुणादाविति । यद्यप्यरुया- धिकरणे एकहायनीद्रव्यवदारुण्यस्यापि साक्षादेव क्रयान्वयः शाब्दो व्युन्या- दितः तथापि श्रुतक्रयसाधनवनिर्वाहार्थमारुण्यस्यकहायनीद्रव्यावच्छेदक- त्वेनार्थः पार्क्ष्यिकान्वयेो ऽभ्युपगत इति तदभिप्राया परम्परासंघन्योक्तिः सनदशारविाजपेयस्य यूप इति तु साक्षात्प्रधानसंबन्धाऽसंभवेन शाब्द- परम्परासबन्धाश्रयणे उदाहरणम् । यत्र च कती कर्वन्तरं प्रति करणमिति । जीवस्तावत् तृती- याश्रुत्या करणत्वेन प्रतीयते चेतनस्य चेतनान्तर कतारं प्रति फरणतयो. पकरणत्वं ध प्रयोज्यकर्तृत्वेनेव भवति नान्यथेति भावः । न च पाचयत्या. दनं देवदत्तेनेतिवदिह तृतीयायाः कर्षर्थत्वं शङ्कनीयम् । तत्र ण्यन्तधा. सूक्ताख्याताभिहितकर्तृकप्रयोजशव्यापारव्यतिरेकेण तत्प्रकृतिभूतपचत्यथा - नभिहितकर्तृकप्रयोज्यव्यापारवटिहाख्याताभिहितकर्तृकाध्यारोपितप्रयोजक- व्यापाररूपव्यापारव्यतिरेकेणा नभिहितकर्तृकस्य कस्य चितायोज्यव्यापार- स्याभावात् । तस्मादत्तमपुरुषनिर्दिष्टाया देवतायाः कर्तृत्वेनान्वये सति तृती- यान्तनिर्दृिष्टस्य जीवस्य तस्यां करणत्वेनेवान्वया वक्तव्य इति भावः । प्रधानान्वययोग्यतायामिति । यथेष्टकाः पल्ला भुते इत्यरे- ३४० । टकानां प्रधानक्रियान्वयाऽयोग्यत्वाटुपसर्जनक्रियान्वयः तथेहापीत्यर्थः । प्रवेशक्रियान्वयपक्षे ऽपि न कतरि तृतीया । न च यथेटकाः पक्त्वा मुड़े ध्या म.पा. ३२ + अत्राष्टमम इन्द्रियाधिकरणं पूर्णम् । * पचायसि रुपयाशरणक्रियाव्यतिरेकति पुपा । पु या..