·(२) एतच्छोकाद्गीतादिभाष्पानन्तरं नृसिंहपूर्वतापनीभाष्पमाचार्यकृतमिति झा- पते । तथाच केनमुण्डकमश्ननृसिंहपूर्वतापन्युपनिषत्स्वाचार्यकृतभाष्याणां विध- मानत्वादाचार्यकृतभाष्यस्थवहुवाक्यानां नारायणविरचिततत्तदुपनिषद्दीपिकास दृश्यमानत्वाच्च तासां दीपिकानामन्तिमश्लोकेषु च- " नारायणेन चिता शंकरोक्त्युपजीविना " इत्यधं विद्यते; तथैवाऽऽनन्दाश्रमे कामुचिद्धसाद्युपनिषत्सु नारायणविरचिता दीपिका विद्यन्ते । एतासामाचार्यकृतभाष्याभावादेव तदन्तिमश्लोकेपु- " नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना" एताहगेवाघ पद्यं नारायणेन व्यलेखि । तद्वच्छता वतरोपनिषद्दीपिकायाम- प्यन्तिमश्लोक नारायणेन । श्रुतिमात्रोपजीविना" इत्पेव निवेशितमेतही- पिकायां च भाष्यस्थमेकमपि वाक्यं नैव दृश्यते । अनेनापि हेतुद्वयेनैतद्भा- प्यस्यान्यकृतत्वमवसीयते । किंच नारायणविरचितश्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां पष्ठाध्याये- "यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ इतिविंशतितमाख्यानान्ते- अयमर्थ आचार्यसंमतः । चर्मवदाकाशवे- टनासंभववदविदुपो मोक्षासंभव श्रुतेरिति सर्वधर्मान्परित्पज्पतिश्लोके शांकरगी- ताभाष्प उक्तत्वात्- इति विद्यते । भस्था उपनिषद आचार्यकृतं भाष्यं यापलभ्येत तदानीं शांकरगीताभाष्य उक्तत्वादित्पर्य हेतुरसंगतःस्यात् । अपिचैतद्भाष्प आचारेतादृशार्थस्यैवोक्त- स्वादिस्पस्यैव हेतोतुं शक्पत्वात्- अन्यच्च श्रीमच्छंकराचार्यप्रणीतदशोपनिपाण्येषु शारीरादिभाष्येषु च पधा पदलालित्पागाम्भीर्घसरलताप्रसन्नतामोढत्वविद्वजनमनोमोदकत्वादि- गुणा अनुभूयन्ते न तथैतद्भाष्ये- एवं चेदं श्वेताश्वतरोपनिपदाव्यं फेनापि विदुपा कृत्वा तदन्त आचपिरेत- कतमिति तन्नामालेखीत्यसंशयमवधार्यत इति सुधीभिराकलनीयम्- एवं यत्सूचनेनैतघयापथमालोचितं स आनन्दाश्रमाधिपतिः सततमेव मेव मोत्सादनेनास्माकं ज्ञानादि कुर्वश्चिरजीवी भूयादित्याशासते । आनन्दाश्रमस्थाः शान्त्रिणा ·VIDY, HARATIYA S.N.. SA LIBE श्वेताश्वतरोपनिषगाण्यादीनामादर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्यन्ते । LIBRARY (क.) इवि संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषत्सभाण्या कलिकातामुद्रिता रा. रा.म- हादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । (ख.) इति संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषत्सभाण्या उज्जयिनीक्षेत्रवासिनां वे.शा. सै. सोरटीबुवा इत्येतेषाम् । (ग.) इति संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषत् । * (घ.) इवि संज्ञिवा-श्वेताश्वतरोपनिपत्पुण्यपत्तननिवासिनां वे. शा. सं. थत्ते इत्युपाह्वानां नारायणशास्त्रिणाम् । (रु.) इति संजिवा-श्वेताश्वतरोपनिषद्बटोदरनिवासिनां रा. रा. पटवर्धनोपा- ह्वानां कृष्णराव भीमाशङ्कर इत्येतेषाम् । (क.) इति संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका शंकरानन्दकृता समूला दक्षि- णापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्था डाक्तर इत्युपपद- धारिभिर्भाण्डारकरोपावै रामकृष्ण गोपाल इत्येतैर्दत्ता । (स.) इति संजिता-श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका शंकरानन्दकृता समूला वैकुण्ठ- वासिनां वे.शा. संपन्नानारामानुजानां राघवाचार्याणाम् । (क.) इति संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका नारायणविरचिता समूला वे. शा. रा. पुण्यपत्तननिवासिनां साठे इत्युपाह्वानां दामो- . दरशास्त्रिणाम् । लेखनकालः शाके १७२३ । (स.) इति संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता इन्दूरपुर- निवासिनां रा. रा. किबेसाहेब इत्येतेषाम् । (ग.) इति संज्ञिता--श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता दक्षिणापथ- वति विद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्था डाक्तर इत्युपपदधारि- भिभण्डारकरौपाढे रामकृष्ण गोपाल इत्येतैर्दत्ता । (घ.) इवि संज्ञिता-श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारापणविरचिता समूला उ. ज्जयिनीक्षेत्रवासिनां वे. शा. सं. सोरठीबुवा इत्पेतेपाम् । (क.) इति संज्ञितम्-श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं मोहमयीनि. वासिनां वे. शा. सं. जयकृष्णमहाराजानाम् । * अस्याः स्वामिनो नाम न ज्ञायने।

·(ख.) इवि संज्ञितम्-श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं पुण्यपत्तन- निवासिनां पटवर्धनोपाहानां श्री. रा. रा. गोविन्दरा- वजी इत्येतेषाम् । (ग.) इवि संज्ञिवम्-श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं बड- लीग्रामनिवासिनां कैलसवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. मार्तण्डदीक्षितानाम् । (घ.) इवि संज्ञिवम्-श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं वटो- दरनिवासिनां पटवर्धनोपालानां रा. रा. कृष्णरावभी- माशंकर इत्येतेपाम् ।

·DTA BHAVAN ॐ तत्सद्बह्मणे नमः॥ LIBRARY अथ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपच्छांकरभाष्योपेता। 11 श्वेताश्वतरोपनिषद इदं विवरणमल्पग्रन्थं ब्रह्मजिज्ञासूनां मुखावबोधापाss- रभ्यते । चित्तदानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वरूपोऽप्यात्मा स्वाश्रयया स्वविपपयाs- विधया स्वानुभवगम्यया साभासया प्रतिबद्धस्वाभाविकाशेषपुरुषार्थः माताशेषा- नर्थोऽविद्यापरिकल्पितैरेव साधनैरिष्टप्राप्ति चापुरुपार्थ पुरुपार्थ मन्यमानो मोक्षा- र्थमलभमानो मकरादिभिरिव रागादिभिरितस्ततः समाकृष्यमाणः मुरनरविर्ष- गादिमभेदभेदितनानायोनिपु संचरन्केनापि मुक्तकर्मणा ब्राह्मणाधिकारि- शरीरं प्राप्त ईश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलोऽनित्यादिदर्शनेनोत्पन्हामु- प्रार्थभोगविराग उपेत्याऽऽचार्यमाचार्यद्वारेण वेदान्तश्रवणादिनाऽहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मतत्त्वमवगम्प निवृत्ताज्ञानतत्कार्यों वीतशोको भवति । भविद्यानिवृ- त्तिलक्षणस्य मोक्षस्य विद्याधीनत्वायुज्यते च तदर्थोपनिषदारम्भः । तथा त- द्विज्ञानादमृतत्वम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अनाय विद्यते । न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । किमिच्छन्फ- स्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् । तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन । तर ति शोकमात्मवित् । निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते । एतद्यो वेद निहितं गुहापाम् । सोऽविद्यापन्धि विकिरतीह सोम्प । भिधते हृदयमन्पिश्छियन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्प कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । पथा नयः स्पन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ।। स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । स पो ह वै तदच्छायमशरी- रमलोहितं शुनमक्षरं वेदयवे पस्तु सोम्य । स सर्वमवैति । तं वेद्यं पुरुपं वेद यथा मा वो मृत्युः परित्ययाः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । विद्ययाऽमृतमश्नुते । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भ- यन्ति । अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्पेये प्रतितिष्ठति । तन्मया अमृता वै बभूवुः । तदात्मतत्वं मसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवत वीतशोकः। य ए- १९. मुभयो ।

·२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [मथमोऽध्यायः तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ईशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति । तदेवोपयन्ति । नि- चाय्येमा शान्तिमत्यन्तभेति । तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांछिनत्ति । पे पूर्व देवा अपयश्च तं विदुः । तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरपाम् । दुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ॥ जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् । सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ।। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा । एतद्बुद्वा बुद्धिमान्स्पात्कृतकृत्यश्च भारत ।। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ॥ तद्धययं सर्वविद्यानां प्राप्यते यमृतं यतः। प्राप्पैतत्कृत्त कृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा। एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ! स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।। सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्ने निवध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते । कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। ज्ञानं निश्रेयसं प्रादुद्धा निश्चयदर्शिनः । तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥ एवं मृत्यु जायमानं विदित्वा ज्ञानेन विद्वांस्तेज अभ्येति नित्यम् । न विद्यते सन्पपा तस्प पन्धास्तं मत्वा फविरास्ते प्रसन्नः ।। क्षेत्रज्ञस्पेश्वरनानाद्विश्वद्धिः परमा मता। अयं तु परमो धर्मों यद्योगेनाऽऽस्मदर्शनम् ।। आत्मज्ञः शोकसंती! न विभेति कुतश्चन । मृत्पोः सकाशान्मरणादाऽन्यकृताद्यात् ।। न जायते न म्रियते न बध्यो न च घातकः । न बध्यो बन्धकारी वा न मुत्तो न च मोलदः।। प. AR1११. ततः । ३.४ ७. याराना।

·मधमोऽध्यायः1]. शांकरभाष्पोपेता। पुरुषः परमात्मा तु पदत्तोऽपदसच तत् । एवं श्रुतिस्मृतीतिहासादिषु ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वावगमायुज्यत एवोपनिषदारम्भः । किंचोपनिषत्समा- रुपयैव ज्ञानस्यैव परमपुरुपार्थसाधनत्वमवगम्यते। तथा हि । उपनिषदित्युपनि- . पूर्वस्य सर्विशरणगत्पवसादनार्थस्य रूपमाचक्षते । उपनिपच्छब्देन व्याचि- ख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवस्तुविपया विद्योच्यते । तादाद्वन्योऽप्युपनिषत् । ये मुमुक्षवो दृष्टानुभविकविषपवितृष्णाः सन्त उपनिपच्छन्दितवियां तनिष्ट- तया निश्चयेन शीलयन्ति तेपामविद्यादेः संसारवीजस्प विशरणाद्विनाशात्पर- ब्रह्म गमपितृत्वाद्दर्भजन्मजरामरणोद्युपद्रयावसादयितृत्वादुपनिपत्समाख्ययाऽ- प्यन्यकृतात्परं श्रेय इति ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते । ननु भवेदेवमुपनिपदार- म्भो यदि विज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं भवेत् । न चैतदस्ति । कर्मणामपि मोक्ष. साधनत्वावगमात् । अपाम सोमममृता अभूम । अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्यपाजि- नः सुकृतं भवतीत्यादिना । न त्वेतदस्ति । श्रुतिस्मृतिविरोधान्यायविरोधाच्च ।। श्रुतिविरोधस्तावत् । तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो. लोकः क्षीयते । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । प्लवा येते अहढा पज्ञरू- पा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्यो पेऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पु- नरेवापियन्ति । नास्त्पकृतः कृतेन । कर्मणा वध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति पतयः पारदर्शिनः ।। अज्ञानमलपूर्णत्वात्पुराणो मलिनः स्मृतः । तत्क्षयाद्वै भवेन्मुक्तिर्नान्यथा कर्मकोटिभिः ।। प्रजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात्तदभावे भ्रमन्त्यहो ।। कर्मोदये कर्मफलानुरागास्तथाऽनुयन्ति न तरन्ति मृत्युम् ।' ज्ञानेन विद्वांस्तेज अभ्येति नित्यं न विद्यते हान्यथा तस्य पन्थाः एवं त्रयीधर्ममनुमपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते । श्रमार्थमाश्रमाश्चापि वर्णानां परमार्थतः ।। आश्रमैन च वेदेश्च पज्ञैः सांख्यै-तैस्तथा । उप्रैस्तपोभिर्विविधैर्दानानाविधैरपि । न लभन्ते तमात्मानं लभन्तेऽज्ञानिनः स्वयम् ॥ ख. नाशनात्प। २ . 'गायप्रवृत्तस्या! ३ क. 'मंजितो ८४ क. 'व्यजितो..

·कृष्णयजुर्वेदीय चेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ प्रयीधर्ममधर्मार्थ किंपाकफलसंनिभम् । नास्ति तात मुखं किंचिदत्र दुःखशताकुले ॥ तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्या मया पी । अज्ञानपाशबद्धत्वादमुक्तः पुरुपः स्मृतः ।। ज्ञानात्तस्य निवृत्तिः स्यात्मकाशात्तमसो यथा । तस्माज्ज्ञानेन मुक्तिः स्यादज्ञानस्य परिक्षयात् ॥ प्रतानि दानानि तपांसि यज्ञाः सत्यं च तीर्थाश्रमकर्मयोगाः । स्वार्थमेवाशुभमधुवं च ज्ञानं ध्रुवं शान्तिकरं महार्थम् ।। यदेवत्वमाप्नोति तपोभिब्रह्मणः पदम् । दानेन विविधाभोगाज्ञानान्मोक्षमवाप्नुयात् ।। धर्मरज्ज्वा व्रजेदूवं पापरज्ज्वा बजेदधः । द्वपं ज्ञानासिना छित्वा विदेहः शान्तिमृच्छति ।। स्पज धर्ममधमं च उभे सत्पानृते त्पज । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्यज ।। एवं श्रुतिस्मृतिविरोधान्न कर्मसाधनममृतत्वं न्यायविरोधाच्च । कर्मसाधनत्वे मोक्षस्य चतुर्विधक्रियान्तर्भावादनित्यत्वं स्यात् । यत्कृतकं तदनित्यमिति क. र्मसाध्यस्य नित्यत्वादर्शनात् । नित्यश्च मोक्षः सर्ववादिभिरभ्युपगम्यते । तथा च श्रुतिः । चातुर्मास्यप्रकरणे प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतमिति । किं- च । मुकतमिति मुकृतस्यासयत्वमुच्यते । सुकृतशब्दश्च कर्मणि । नन्वेवं तोह फर्मणां देवादिमाप्तिहेतुत्वेन बन्धहेतुत्वमेव । सत्यम् । स्वतो बन्धहेतुत्वमेव । तथा च श्रुतिः । कर्मणा पितृलोकः सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । इष्टापूर्त म. न्यमाना वरिष्टं नान्यच् यो वेदयन्ते प्रमूढाः ॥ नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वे- मं लोकं हीनतरं वा विशन्ति । एवं कर्मसु निस्नेहा ये फेचित्पारदर्शिनः । 'विद्यामयोऽयं पुरुपो न तु कर्ममयः स्मृतः ॥ एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त इति । पदा पुनः फलनिरपेक्षमी वरार्थ कर्मानुतिष्ठन्ति तर्दा मोक्षसाधनज्ञानसाध- नान्तःकरणशुद्धिसाधनपारंपर्येण मोक्षसाधनं भवति ॥ तथाऽऽह भगवान् । ब्रह्मण्याधाप कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोवि यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।। सतस। २ स. 'तत्तत्य । न्या। ३ ब. भानात्मकोयं । ४ ख. दान्तः।

·AAAAAAAI S.N. NPAYHO LIBRARY: मथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता। कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ पत्करोषि यदनासि यजुहोषि यदासि यत् । पत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।। शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यते कर्मबन्धनः । संन्यासयोगयुक्तारमा विमुक्तो मामुपैष्यसीति ।। तथा च मोक्षे क्रम शुद्धयभावे मोक्षाभावं कर्मभिश्च तच्छुद्धिं दर्शयति श्रीवि- प्णु धर्मे ।। अनूचानस्ततो यज्वा कमन्यासी ततः परम् । ततो ज्ञानित्वमभ्येति योगी मुक्ति कमाल्लभेत् ।। अनेकजन्मसंसारविते पापसमुच्चये। नाक्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायते ।। पापकर्माशयो हन महामुक्तिविरोधकृत् । तस्यैव शमने यत्नः कार्यः संसारभीरुणा ।। सुवर्णादिमहादानपुण्पतीर्थावगाहनः । शारीरश्च महालेशैः शास्त्रोक्तैस्तच्छमो भवेत् ।। देवतास्तुतिसच्छानश्रवणैः पुण्यदर्शनैः । गुरुशुश्रूषणैश्चैव पापबन्धः प्रशाम्यति ।। याज्ञवल्क्योऽपि शुद्धयपेक्षां तत्साधनं च दर्शयति । कर्तव्याऽऽशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तवात्स्वतत्रीकरणाय च ।। मलिनो हि पथाऽऽदर्शी रूपालोकस्प न क्षमः। तथाविपक्ककरण आत्मज्ञानस्य न क्षमः ॥ आचार्योपासनं देशावार्थस्य विवेकिता। सत्कर्मणामनुष्ठानं सङ्गः सद्भिर्गिरः शुभाः॥ ज्यालोकालम्भविगमः सर्वभूतात्मदर्शनम् । स्पागः परिग्रहाणां च जीर्णकापायधारणम् ।। विपपेन्द्रिपसंरोधस्तन्द्रालस्यविवर्जनम् । शरीरपरिसंरूपानं प्रवृत्तिवदर्शनम् ।। .

·६ कृष्णपजुर्वेदीय चेताश्वतरोपनिषत् [मधमोऽध्यायः॥ नीरजस्तमसा सत्त्ववदिनिस्पृहता शमः । एतैरुपायैः संशुद्धसत्त्वयोग्यमृती भवेत् ॥ यतो वेदाः पुराणानि विद्योपनिषदस्तधा। श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि पचान्यद्वाड्मयं कचित् ॥ वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातपमात्मनो ज्ञानहेतवः ।। तथाचाऽऽथर्वणे विशुद्धव्यपेक्षमात्मज्ञानं दर्शयति । जन्मान्तरसहस्रेषु यदा क्षीणारतु किल्वियाः । सदा पश्यन्ति योगेन संसौरोच्छेदनं महत् ।। यस्मिन्विशुद्धे विरजे च चित्ते य आत्मवत्पश्यन्ति पतयः क्षीणदोपाः। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति ।। बृहदारण्यके विविदिपाहेतुत्वं यज्ञादीनां दर्शयति । ननु विद्यां चाविद्यां च पस्तद्वेदोभय सह । तपो विद्या च विमस्य नैःश्रेयसकर परमित्यादिना कर्म- णामप्पमृतत्वमाप्तिहेतुत्वमवगम्यते । सत्यम् । अवगम्यत एव तदपेक्षितद्धि- द्वारेण न च साक्षात् । तथाहि । विद्यां चाविद्यां च । तपो विद्या च विमस्य नैःश्रेयसकर परमित्यादिना ज्ञानकर्मणोनिःश्रेयसहेतुत्त्वमभिधाय कथमनपोस्त- हेतुत्वमित्याकाङ्क्षायां तपसा कल्मपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते । अविद्यया मृ. त्युं तीवो विद्ययाऽमृतमश्नुत इतिवाक्यशेपेण कर्मणः कल्मपक्षपहेतुत्वं विद्याया अमृतमाप्तिहेतुत्वं प्रदर्शितम् । यत्र तु शुद्धयाद्यवान्तरकार्यानुपदेशस्तत्रापि शाखा- . न्तरोपसंहारन्पायेनोपसंहारः कर्तव्यः । ननु कर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत :- समा इति यावज्जीवकर्मानुष्ठाननियमे सति कथं विद्याया मोक्षसाधनत्वम् उच्यते । कर्मण्यधिकृतस्पापं नियमो नानधिकृतस्यानियोज्यस्य ब्रह्मवादिनः । तथाच वि- दुपः कर्मानधिकारं दर्शयति श्रुतिः । नैतद्विद्वानृषिणा विधेयो न रुध्यते वि- धिना शब्दचारः । एतद्ध स्म चै तत्पूर्व विद्वांसोऽमिहोत्रं न जुहवांचक्रिरे । ए- तं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैपणायाश्च वित्तेपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थापाथ भिक्षाचर्य चरन्ति । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋपयः कावपेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे किमी वयं यक्ष्यामहे स वाह्मणः केन स्यायेन स्या- तेनेहश एवेति ॥ यथाऽऽह भगवान् ।। पस्त्वात्मरतिरेव स्पादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ क. 'यति यो । २ क. 'सारच्छे । ३ स. 'स्मत।

·TA VIDIA Al NYAYER LIBRARY: प्रथमोऽध्यायः१।] शांकरभाष्योपेता। SN............ नैव तस्प कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ।। तथाचाऽऽह भगवान्परमेश्वरो लैड़े कालकूटोपाख्याने ज्ञानेनतेन विप्रस्प त्यक्तसङ्गस्प देहिनः । कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च ।। इह लोके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्य वै । जीन्मुक्तो यतस्तु स्याब्रह्मवित्परमार्थत्तः ॥ ज्ञानाभ्यासरतो' नित्यं विरक्तोद्यर्थवित्स्वयम् । कर्तव्याभावमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति ।। वर्णाश्रमाभिमानी पस्त्यक्त्वा ज्ञानं द्विजोत्तमाः। अन्यत्र रमते मूढः सोऽज्ञानी नात्र संशयः॥ क्रोधो भयं तथा लोभो मोहो 'भेदो मदस्तमः। धर्माधर्मों व तेषां हि तशाच तनुग्रहः।। शरीरे सति वै क्लेशः सोऽविद्यां संत्यजेत्ततः। अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्पैवेह योगिनः ।। कोधाचा नाशमायान्ति धर्माधमै च नश्यतः । तत्क्षपाच शरीरेण न पुनः संप्रयुज्यते ।। स एव मुक्तः संसाराहुःखत्रयविवर्जितः । तथा शिवधर्मोत्तरे । ज्ञानामृतस्य तृप्तस्य कृतकृत्यस्प योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन स तत्त्ववित् ॥ लोकपेऽपि कर्तव्यं किंचिदस्प न विद्यते । इहैव स विमुक्तःस्पासंपूर्णः समदर्शनः ॥ तस्माद्विदुपः कर्तव्याभावादविद्यावद्विषय एवायं कुर्वमेवेत्यादिकर्मनियमः। फुर्वन्नेवेति च नायं कर्मनियमः किंतु विद्यामाहात्म्यं दर्शयितुं यथाकामं फर्मा- नुष्ठानमेव द्रष्टव्यम् । एतदुक्तं भवति । यावजीवं यथाकामं पुण्यपापादिकं कु- वेत्योप विद्वीप न कर्मलपो भवीत विद्यासामर्थ्यादिति । तथा हि ईशा वा- स्पमिदरसमित्यारम्प तेन त्यत्तेन भुञ्जीया इति विदुपः सर्वकर्मत्यागेनाss. स्मपालनमुक्त्वानिपोज्पे ब्रह्मविदि त्यागकर्तव्पत्तोक्तिरप्ययुक्तवोक्तेति मत्वा चकितः सन्वेदो विदुपस्त्यागकर्तव्यतामपि नीतवान् । कुर्वन्नेवेह लोके विद्यमान क. तो यस्तु सर्वतस्वार्थ । १ . भेदेक्षणं तमः । ३-2. देसी । ४.फ....येन य। .../ ५.नाह।

·८ कृष्णयजुर्वेदीपश्वेत्ताश्चत्तरोपनिपत् प्रथमोऽध्यायः।] पुण्यपापादिकं कर्म यावज्जीवं जिजीविषेत् । न पुण्यादिवन्धभपात्पुण्यादिकं त्य- क्त्वा तूष्णीमवतिष्ठेत । एवं तावत्कर्माणि कुर्वत्यपि विदुपि स्वयीतो यावजी- वानुष्ठानादन्यथाभावः स्वरूपात्मच्युतिः पुण्यादिनिमित्तसंसारान्वयो नास्ति । अथवेतः फर्मानुष्ठानोत्तरकालभान्यन्यथाभावः संसारान्वयो नास्ति । पस्मात्त्वपि विन्यस्तं न कर्म लिप्यते। तथा च श्रुत्यन्तरम् ।। न लिप्यते कर्मणा पापकेन। एवं विदि पापं कर्म न लिप्यते । नैनं कृताकृते तपतः। एवं हास्य सर्वे पाप्मा- नः प्रदूयन्ते । लै२॥ ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ज्ञानिनः सर्वकर्माणि जीर्यन्ते नात्र संशयः । क्रीउन्नपि न लिप्येत पापै नाविधैरपि ।। शिवधर्मोत्तरेऽपि ॥ तस्माज्ज्ञानासिना तूर्णमशेपं कर्मवन्धनम् । कामाकामकृतं छित्त्वा शुद्धश्चाऽऽत्मनि तिष्ठति ॥ पथा वह्निमान्दीप्तः शुष्कमाद्रं च निर्दहेत् । तथा शुभाशुभ कर्म ज्ञानामिर्दहते क्षणात् ।। पनपत्रं यथा तोयैः स्वस्थैरपि न लिप्यते । शब्दादिविषयाम्भोभिस्तद्धज्ज्ञानी न लिप्यते ॥ यद्वन्मन्त्रबलोपेतः क्रीडन्सपर्न दश्यते । क्रीडन्नपि न लिप्येत तद्वदिन्द्रियपनगैः ॥ मन्त्रापंधिवलेपद्वजीर्पते भक्षित विषम् । तद्वत्सर्वाणि पापानि जीर्यन्ते ज्ञानिनः क्षणात् ।। तथा च सूत्रकारः पुरुषार्थोऽताशब्दादिति यादरापण इति ज्ञानस्यैव परम- पुरुषार्थहेतुत्वमभिधाय शेपत्वात्पुरुषार्थवाद इत्पादिना कमर्पिसितकर्तृमति- पादकत्वेन विद्यापाः फर्मशेपत्वमाशड्पाधिकोपदेशानु बादरापणस्पेत्पादिना कर्तृत्वादिसंसारधर्मरहितापहतपाप्मादिरूपनमोपदेशात्तद्विज्ञानपूर्विको तु कर्मा- धिकारसिदि त्वाशासानस्य फर्माधिकारहेतोः क्रियाकारकफललक्षणस्प समस्त- स्प मपश्वस्याविधाकृतस्प विचासामर्थ्यात्स्वरूपोपमददर्शनात्फर्माधिकारोछि. तिप्रसङ्गलादिनमकरणत्वादिन्नकार्यत्वाच परस्परविकरूपः समुच्चयोऽङ्गाङ्गीमावोवा नास्तीति प्रतिपापात एवामीन्धनायनपेक्षेति विघापा एव परमपुरुपार्यदेतुत्वा- दमीन्धनापानमफर्मागि विद्यापाः स्वार्थसिद्धी नापेक्षित पानीति पूर्वोचस्पा- धिकरणस्प फउमुपसंहत्यात्पन्त मेवानपक्षपां प्राप्तापा सांपेक्षा च पनादिशु- 18.मः। एस.नाः । ४. '' ·९ मथमोऽध्यायः शांकरभाष्योपेता। तेरश्ववदिति नात्पन्तमनपेक्षा । उत्पन्ना हि विद्या फलसिद्धि मति न किंचिद- न्यदपेक्षते । उत्पत्ति मत्यपेक्षत एव । विविदिपन्ति पञनेति श्रुतेरिति विकि- दिपासाधनत्वेन कर्मणामुपपोगं दर्शितवान् । तथा च नाविशेषात्स्तुतयेऽनु- मतितिसूत्रद्वयेन कुर्वन्नेवेतिमन्त्रस्य विद्वद्विषपत्वेन विद्यास्तुतित्वेन चार्थद्वयं दर्शितवान् । अत उक्तेन प्रकारेण ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वाद्युक्तः परोपनिषदा- रम्भः । ननु बन्धस्य मिथ्यात्वे सति ज्ञाननिर्वयत्वेन ज्ञानादमृतत्वं स्यात् । न खेतदस्ति । पतिपत्नवादाधाभावाशुष्मदादिस्वरूपत्वेनाऽऽत्मनो विलक्षण- से सादृश्याधभावादध्यासासंभवाच । उच्यते । न तावत्मविपन्नत्वेन सत्पत्वं वक्तुं शक्यते । प्रतिपत्तेः सत्यत्वमिथ्यात्वयोः समानत्वात् । नापि बाधाभावा- सत्यत्वम् । विधिमुखेन कारणमुखेन च वाधसंभवात् । तथाहि श्रुतिः प्रपश्च- स्प मिथ्यात्वं मायाकारणत्वं च दर्शयति नतु तहितीयमस्ति । एकत्वम् । नास्ति द्वैवम् । फुतो विदिते वेद्यं नास्ति। एकमेवाद्वितीयम् । वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयम् । एकमेव सनेह नानाऽस्ति किंचन! एकधैवानुद्रष्टव्यम् । मार्या तु प्रकृति विद्यात् । मापी सजते विश्वमेतत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इत्पादिभिर्वाक्यैः । अजोऽपि सन्नव्यपात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाप संभवाम्पात्ममापपा । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।। तथा च माझे पुराणे। धर्माधौं जन्ममृत्यू सुखदुःखेषु कल्पना । वर्णाश्रमास्तथा वासः स्वर्गो नरक एव च । पुरुषस्प न सन्त्येते परमार्थस्य कुत्रचित् ।। दृश्यते च जगदूपमसत्यं सत्पवन्मृपा । तोयवन्मृगतृष्णा तु यथा मरुमरीचिका ॥ रोप्यवस्कीकसं भूतं कीकसं शुक्तिरेव च । सर्पवद्र खण्डश्च निशायां वेश्ममध्यगः ॥ एक एवेन्दुव्यिोनि तिमिराहतचक्षुषः । आकाशस्प घनीभावो नील स्निग्धता तथा ॥ एकश्च सूर्यो बहुधा जलाधारेषु दृश्यते । आभाति परमात्माऽपि सर्वोपाधिषु संस्थितः ॥ द्वैतवान्तिरविद्यारूपा विकल्पो न च तत्तथा । परत्र बन्धागारः स्यात्तेषामात्माभिमानिनाम् ॥ आत्मभावनया चान्त्या देहं भावयतः सदा। ३ ·१० कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः-१॥ बोपरादिमध्यान्तर्भमभूतै विभिः सदा ॥ जाग्रत्स्वमसुषुप्तैस्तु च्छादितं विश्वतैजसम् | स्वमायया स्वमात्मानं मोहय तरूपया ॥ गुहागतं स्वमात्मानं लभते च स्वयं हरिम् । व्योम्नि वज्रानलज्वालाकलापो विविधाकृतिः ॥ आभाति विष्णोः सृष्टिश्च स्वभावो द्वैतविस्तरः । शान्ते मनसि शान्तश्च घोरे मूढे च तादृशः॥ ईश्वरो दृश्यते नित्यं सर्वत्र न तु तत्त्वतः । लोहमृत्पिण्डहेम्नां च 'विकारो न च विद्यते ॥ चराचराणां भूतानां द्वैतता न च सत्पतः । सर्वगे तु निराधार चैतन्यात्मनि संस्थिता ।। अविद्या द्विगुणां सृष्टिं करोत्पात्मावलम्बनात् । सर्पस्प रज्जुता नास्ति नास्ति रजौ भुजंगता ।। उत्पत्तिनाशयोनास्ति कारणं जगतोऽपि च । लोकानां व्यवहारार्थमविधेयं विनिर्मिता ।। एषा विमोहिनीत्युक्ता द्वैताद्वैवस्वरूपिणी । अद्वैतं भावयेद्रह्म सकलं निष्कलं सदा॥ भात्मज्ञः शोकसंती! न बिभेत्ति कुतश्वन । . मृत्पोः सकाशान्मरणादथवाऽन्यकृताद्गयात् ॥ न जायते न म्रियते न वध्यो न च घातकः । न बद्धो बन्धकारी वा न मुक्तो न च मोक्षदः । पुरुपः परमात्मा तु यदतोऽन्यदसच्च तत् । एवं बुद्ध्वा जगद्रूपं विष्णोर्मापामयं मृषा । भोगासनादवेन्मुकत्परत्वा सर्वविकल्पनाम् । त्यक्तसर्वविकल्पश्व स्वात्मस्थं निश्चलं मनः । कृत्वा शान्तो भवेद्योगी दग्धेन्धन इवानलः ।। एपा चतुर्विंशतिभेदभिन्ना मापा परा प्रकृतिस्तत्समुत्यौ । कामक्रोधो लोभमोहौ भयं च विपादशोको च विकल्पनालम् ॥ धर्माची मुखदुःसे च यष्टिविनाशपाको नरके गतिश्च । १. भामा। २. हरिः। १.'ते सारमा सदा न। ४.२ ५. 'गात्रभाजनमेहतः।

·'प्रथमोऽध्यायः।] शांकरभाष्योपेतो। वासः स्वर्गे जावपाश्रमाश्च रागद्वेषौ विविधा व्याधयश्च ।। कौमारतारुण्यजरावियोगसंयोगभोगानशनवतानि । इतीदमीडग्विदयं निधाप तूष्णीमासीनः समर्ति विविद्धि ।। वधा व श्रीविष्णुधर्मे पठध्याय्याम् । अनादिसंबन्धवत्पा क्षेत्रज्ञोऽयमविद्यया। पुक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म तेवात्मनि स्थितम् । पश्यत्पात्मानमन्यच्च यावद्ध परमात्मनः ।। सावत्संभ्राम्पते जन्तुर्मोहितो निजकर्मणा। संक्षीणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म मपश्यति । अभेदेनाऽऽत्मनः शुद्धं शुद्धत्वांदक्षयो भवेत् । भविचा व क्रियाः सी विद्या ज्ञानं प्रचक्षते ।। फर्मणा जापते जन्तुधिया च विमुरूपते । अद्वैतं परमार्यों हि द्वैत तदिम उच्यते ।। पतिर्यन्मनुष्याख्यं तथैव प नोरकम् । चतुर्विघोऽपि भेदोऽयं मिथ्याज्ञाननिवन्धनः ।। भहमन्योऽपरश्चायममी पात्र तथाऽपरे। भज्ञानमेतदेतारुपमद्वैत भूपता परम् ॥ मम स्वहमिविमझावियुक्तमविकल्पवत् । भविकार्यमनाख्येयमद्वैतमैनुभूपते ।। ममोरत्तिमयं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः । मनसो वृत्तपस्वस्माद्धर्माधर्मनिमित्तजाः ।। निरोदम्पास्वनिरोधे द्वैतं नैवोपपद्यते । ममोष्टमिदं सर पकिंचित्सवराचरम् ।। मनसो धमनीभावेऽद्वैतभावं सदापात् । फर्मणां भावना येयं सा यमपरिपन्यिनी।। फर्मभावनया तुल्पं विज्ञानमुपजापते. । साहरभवति विज्ञप्तिाहशी खलु भावना।। क्षये तस्पाः परं ब्रह्म स्वपमेव प्रकाशते । परात्मनो मनुष्पेन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः ।। .फ. तिच विद्वान् । २.तात्यानी सती क.'मास्पस्त५क. गार. म. मपि भूपते । . क. 'भैगो.

·कृष्णपजुर्वेदीपश्वेता चतरोपनिपत [पथमोऽध्यायः॥ क्षपे तस्याऽऽत्मपरपोरविभागोऽत एव हि । आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञो हि संयुक्तः माक्रतैर्गुणेः। तैरेव विगतः शुद्धः परमात्मा निगयते ।। तथा च श्रीविष्णुपुराणे ॥ परमात्मा त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः परः। तवैष महिमा पेन पाप्तमेतच्चराचरम् ।। यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । चान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ।। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्धस्वरूप पश्पन्तो नाम्पन्ते मोहसंप्लवे ।। पे तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं पारमेश्वरम् ॥ अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईज्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति । ज्ञानस्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः। तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ।। ज्ञानस्वरूपी भगवान्यतोऽसावशेषमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाधिधरादिभेदालानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ॥ वस्त्वस्ति कि फुत्रचिदादिमध्यपर्पन्तहीनं सततैकरूपम् । पचान्पथास्वं द्विज याति भूमौ न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्वम् ।। मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मास्तिमितात्मनिश्चयैरालश्पते ब्रूहि किमत्र वस्तु ।। तस्मिन्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचित्क्वचित्कदाचिहिज वस्तुजातम् । विज्ञान के निजफर्मभेदविभिनचित्तबहुधाभ्युपेतम् । ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं संदेकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ।। सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञान तथा सत्पमसत्यमन्पत् । एतत्तु पत्संव्यवहारभूत तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ॥ अविद्यासंचितं कर्म तचाशेषेषु जन्तुषु । मात्मा शृद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। क्ष. 'त। २ क. पं पर! ३ क. कमस्ति ।

·३ . प्रथमोऽध्यायः।] शांकरभाष्योपेता। प्रवृद्धयपचयो न स्त एकस्पाखिलजन्तुषु । पत्तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै ।। परिणामादिसंभूतां तद्वस्तु नृप तच्च किम् । पचन्पोऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम ।। तदेषोऽहमयं चान्यो वनुमेवमपीण्यते । यदा समस्तदेहेषु पुमान्होको व्यवस्थितः ॥ तदा हि को भवान्सोऽहमित्येतद्विमलम्भनम् । . वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः ॥ अयं च भवतो लोको न सदेतत्त्वयोच्यते । वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभयात्मकम् ।। तथाऽन्ये च नृपत्वं च तत्तत्संकल्पनामयम् । अनाशी परमार्थश्च मारभ्युपगम्यते ।। परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ॥ जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः। परो ज्ञानमयः सद्भिनामजात्पादिभिः प्रभुः ।। न योगवान युक्तोऽभून्नैव पार्थिव योक्ष्यति । तस्याऽऽत्मपरदेहेपु संयोगो शेक एव यत् ।। विज्ञानं परमार्थोऽसौ द्वतिनोऽत्तथ्यदर्शिनः । एवमेकमिदं विद्वन्नभेदि सकलं जगत् ॥ वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ सर्वभूतान्यभेदेन स ददर्श तदाऽऽत्मनः । तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विज ॥ सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः। धान्तदृष्टिभिरारमाऽपि तथैकः सन्पृथक्टधक् ॥ एका समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥ इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमादृष्टिः। स चापि जातिस्मरणार्थबोधस्तत्रैव जन्मत्स्यपवर्गमाप ॥ तथा लेख्ने । १२. मनाशि। २ स. परमार्थ प प्रा क. परशा ·कृष्णपजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् । परतने स्वतन्त्रे च भिदाभावाद्विचारतः॥ एफत्वमपि नास्त्पेव द्वैतं तत्र फुतोऽस्त्पहो। एफ नारत्यथ मेत्य च फुतो मृतसमुद्भवः ॥ नान्तःप्रज्ञो वहिप्पज्ञो न चोभयत एव च। न मज्ञानघनस्त्वे न मनोऽप्रज्ञ एव सः। विदिसे नास्ति वेचं च निर्वाणं परमार्थतः॥ अज्ञानतिमिरात्सर्व नात्र कार्या विचारणा। मानं च बन्धनं चैव मोक्षो नाप्यात्मनो द्विजाः ॥ नोपा प्रकृतिजीवो विकृतिश्च विकारतः । विकारो नैव मापा सदसद्यक्तिजिता ॥ तपाऽऽद भंगवान्पराशरः॥ भस्माद्धि जापते विश्वमत्रैव पविलीयते । स मापी मापया बद्धः करोति विविधास्तनः ॥ म यात्रैवं संसरति न च संसारयेत्परम् । न फर्ता नैव भोक्ता च न च प्रकृतिपूरुपा ॥ न माया नैव च माणश्चैतन्यं परमार्थतः । सस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ।। नित्यः सर्वगतो छात्मा फूटस्पो दोपवर्जितः। एकः स भिद्यते शत्या मायपा न स्वभावतः ।। तस्मादद्वैवमेवाऽऽहुमुनयः परमार्थतः । झानस्वरूपमेवाऽऽहुर्जगदेतद्विचक्षणाः ।। अर्थस्वरूपमज्ञानात्पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः । कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।। दृश्यते यरूपेण पुरुषैन्तिदृष्टिभिः । यदा पश्यति चाssत्मानं केवलं परमार्थतः ।। मायामात्रमिदं द्वैतं तदा भवति निर्वृतः । तस्माद्विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संमृतिः ।। एवं श्रुत्यादिना नामादिकारणोपन्यासमुखेन स्वरूपेण च. बाधिनत्वात्म- पञ्चस्प मिथ्यात्वमवगम्यते । अस्थूलादिलक्षणस्प ब्रह्मणस्तद्विपरीतस्थूला- कमवंच फु। २ ख. एव तया मो३ क. प्राणा।

·प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता। १६ कारों मिथ्या भवितुमर्हति । यथैकस्य चन्द्रमसस्तद्विपरीतद्वितीयाकारस्तद्व- त् । तथा च सूत्रकारो न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति स्वरूपत उपाधितश्च विरुद्धरूपद्वपासंभवानिर्विशेषमेव ब्रह्मेत्युपपाच न भेदादितिभेदश्रु-. तिघलात्किमिति सविशेपमपि ब्रह्म नाभ्युपगम्यत इत्याशक्य न प्रत्येकम- तद्वचनादित्युपाधिभेदस्प श्रुत्पैव बाधितत्वादभेदश्रुतिबलात्सविशेषस्य ग्र- हणायोगानिर्विशेषमेवेत्युपपाद्यापि चैवमेक इति भेदनिन्दापूर्वकमभेदके खिनः समामनन्ति । मनसैवेदमाप्तव्यम् । नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृ- त्युमानोति । प इह नानेव पश्यति । एकधैवानुद्रष्टव्यमिति । भोक्ता भोग्य प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतदिति सर्वभोग्यभोक्तृनियन्तृलक्षण. स्प प्रपञ्चस्य ब्रह्मैकस्वभावताऽभिधीयत इति पुनरपि निर्विशेषपक्षे हढीकृते किमित्पेकस्वरूपस्योभयस्वरूपासंभवेऽनाकारमेव ब्रह्मा पर्यते न पुनर्विपरीत- मित्याशयारूपयदेव हि तत्मधानत्वादिति रूपाद्याकाररहितमेव बझावधार- यितव्यम् । कस्मात् । तत्मधानत्वात् । अस्थूलमनवहस्वमदीर्घमशब्दम- स्पर्शमरूपमव्ययम् । आकाशो वै' नाम । नामरूपयोनिहिता ते पदन्तरा स- ब्रह्म । तदेतद्यापूर्वमनपरमनन्तरमबाशम् । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुमरित्पेत- ६नुशासनमित्येवमादीनि निष्प्रपञ्चप्रमात्मतत्वमधानानि । इतराणि फारण- भविषपाणि न तत्प्रधानानि । तत्मधानान्यतत्मधानेभ्यो बलीयांसि भवन्ति । अतस्तत्परश्रुतिमतिपन्नत्वानिर्विशेषमेव प्रमावगन्तव्यं न पुनः सविशेषमिति निर्विशेषपक्षमुपपाध का व कारवद्विपयाणां श्रुतीनां गतिरित्याकाक्षापा प्रकाशवच्चावयादिति चन्द्रसूर्यादीनां जलाधुपाधिधूपाधिकृतनानात्ववच्च ब. ध्मणोऽप्युपाधिकृतनानात्वरूपस्य विद्यमानत्वाचदाकारवतो ग्रह्मण आकारविशे- पोपदेश उपासनार्थो न विरुध्यते । एवमवैयर्य नानाकारग्रनविपपाणां वा- क्यानामिति भेदश्रुतीनामोपाधिकग्रनविषयत्वेनावेपर्यमुक्त्वा पुनरपि निर्विशे. पमेव प्रीति द्रढयितुमाह च तन्मात्रमिति । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽघा- छः कत्लो रसघन एव । एवं वा अरेऽयमात्माऽनन्तरोऽवायः कत्सः मज्ञान- घन एवैतिश्रुत्युपन्यासेन विज्ञानव्यतिरिक्तरूपान्तराभावमुपन्यस्प दर्शयति घापो अपि स्मर्पत इति । अथात आदेशो नेति नेति । अन्पदेव तद्विदिता- दयो अविदितादधि । यतो वाचो निवर्तन्ते । अमाप्प मनसा सह । प्रत्यस्तमि- तभेदं पत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेचं तज्ज्ञानं ग्रह्मसंज्ञितम् । वि. श्वस्तरूपंवैरूप्पं लक्षणं परमात्मन इत्यादिश्रुतिस्मृत्युपन्यासमुखेन मत्पस्तमि- क. 'वैतरेषता रत. 'शोह। क.१.३ नामरू।

·" कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्चत्तरोपनिपत् प्रथमोऽध्यायः तभेदमेव व त्युपपाधात एव चौपमा सूर्यकादिवदिति । यत एव चैतन्यमान- रूपो नेति नेत्यात्मको विदिताविदित्ताभ्यामन्यो वाचामगोचरः प्रत्यस्तमितभे- दो विश्वस्वरूपविलक्षणस्वरूपः परमात्माऽविद्योपाधिको भेदः । अतएव वा- स्पोपाधिनिमित्तामपारमार्थिको विशेपवसामभिमेत्य जलसूर्यादिरिवेत्युपमा दी. पते मोक्षशास्त्रेषु । आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथक्पृथक् । तथाऽऽत्मैको बनेका जलाधारेण्विवांशुमान् । एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।। पथा प्रपं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छम् । उपाधिना क्रिपते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेक्मजोऽयमात्मा ।। इति दृष्टान्तवलेनापि निर्विशेपमेव ब्रह्मेत्युपपाद्याम्बुवदग्रहणादित्यात्मनोड- मृतत्वेन सर्वगतत्वेन जलसूर्यादिवन्मूर्तसंमिन्नदेशस्थितत्वाभावापृष्टान्तदा- न्तिकयोः सादृश्यं नास्तीत्याशङ्काय वृद्धिहासभाक्त्वमिति न हि दृष्टान्तदा. टन्तिफयोविवक्षितांशमुक्त्वा सर्वसारूप्यं केनचिद्दर्शयितुं शक्यते । सर्वसार- प्ये दृष्टान्तदान्तिकभावोच्छेद एव स्यात् । वृद्धिहासभाक्त्वमन विवक्षितम् । जलगतसूर्यमतिविम्बं जलवृद्धौ वर्धते जलहासे व हसति जलचलने चलति जलभेदे भियत इत्येवं जलधर्मानुविधापि भवति न तु परमार्थतः सूर्यस्प त. चमस्ति । एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सहम देहाद्युपाध्यन्तर्भावागज- त एवोपाधिधर्मान्वृद्धिहासादीनिति विवक्षितांशमतिपादनेन दृष्टान्तदान्ति फयोः सामञ्जस्यमुक्त्वा दर्शनाचेति पुरश्चके द्विपदः पुरश्चके चतुष्पदः पुर। स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । मायां तु मकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरम् । मापी सुजते विश्वमेतत् । एफस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः । ए- तमेव तीमानं विदातया द्वारा मापद्यत । स एप इह भविष्ट आनखानेभ्यः। तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशदित्यादिना परस्पैव ब्रह्मण उपाधियोग दर्शपित्वा निर्विशेपमेव ब्रह्म । भेदस्तु जलसूर्यादिवदोपाधिको मापानिबन्धन इत्युपसंहृत- वान् । किंच । ब्रह्मविदामनुभवोऽपि मपञ्चस्य बाधकः । तेषां निष्पपश्चात्म- दर्शनस्य विद्यमानत्वात् । नयाँ हि तेषामनुभवं दर्शयति । पस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । वि- क. बां। २ क. 'याने'।

·१७ मथमोऽध्यायः शांकरभाष्योपेता। ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पू- र्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते । भद्रं क- र्णेभिः सह नाववत्विति शान्तिः॥ हरिः ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किं कारणं ब्रह्म दिते वेधं नास्तीति । एवं निर्वाणमनुशासनम् पत्र वा अन्यदिव स्पात- तान्योऽन्यत्पश्येत् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् । यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ॥ ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति तद्रूपं परमेश्वरम् ॥ निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यशेपेण ददर्श स तदाऽऽत्मनः ।। तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विज । अनाऽऽत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । ब्रह्मभूतः स एवेह वेदशास्त्र उदाहृतः ॥ इत्येवं श्रुतिस्मृतियुक्तितोऽनुभवतश्च प्रपञ्चस्य बाधितत्वादत्यन्तविलक्षणा- नामसदृशरूपाणां मधुरतिक्तश्वेतपीतादीनामपि परस्पराध्यासदर्शनादमूर्तेऽप्या. फाशे तलमलिनताद्यध्यासदर्शनादात्मानात्मनोरत्यन्तविलक्षणयोर्मूमूर्तयोरपि तथा संभवात्स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति देहात्मनोरध्यासानुभवात् हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते इतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते । इत्यादिश्रुतिस्मृतिदर्शनाद्य एनं वेत्ति हन्तारं प्रकृतेः क्रियमाणानीतिस्मृति- दर्शनाचाध्यासस्य महाणायाऽऽत्मैकत्व विद्यापतिपत्तय उपनिषदारभ्यते ।। ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यादि श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषत् । तस्या अल्पग्रन्था वृत्तिरारभ्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यादि ब्रह्मवादिनी ब्रह्मवदनशीलाः सेवे संभूय वदन्ति किं कारणं ब्रह्म किमिति स्वरूपविपयोऽयं प्रश्नः । अथवा का. रणं ब्रह्माऽऽहोस्वित्कालादि कालस्वभाव इति वक्ष्यमाणम् । अथवा किं का. रणं ब्रह्म सिद्धिरूपं उपादानभूतं किमित्यर्थः । अथवा बृंहति बृंह यत्ति तस्मादु- च्यते परं ब्रह्मेति श्रुत्यैव निर्वचनानिमित्तोपादानयोरुभयोर्वा प्रश्नः । कि का- क. 'नो ब्रह्म व २ क. 'पपुर। ३ ·१८ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [मथमोऽध्यायः १] कुतः स्म जाता जीवाम केन क्कं च संप्रतिष्ठाः। अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो. व्यवस्थाम् ॥१॥कालःस्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिःपुरुष इतिचिन्त्या संयोग एपांन' रणे ब्रह्मेति । किकारणमाहोस्वित्कालादि । अथवाऽकारणमेव । कारण- त्वेऽपि कि निमित्तमुतोपादानम् । अथवोभपम् । तद्वा किंलक्षणमिति वक्ष्य- माणपरिहारानुरूपेण तन्त्रेणाऽऽवृत्त्या वा प्रश्नेऽपि संग्रहः कर्तव्यः । प्रश्नापे- क्षत्वात्परिहारस्य । कुतः स्म जाताः कुतो वयं कार्यकारणवन्तो जाताः । स्वरूपेण जीवानामुत्प्रयाद्यसंभवात् । तथा च श्रुतिः । न जायते म्रियते वा विपश्चिजीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रिपत इति । जरामृत्यु श- रीरस्य । अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मेति । तथा च स्मृतिः । अजः शरीरग्रहणात्स जात इति कीर्पत इति । किंच। जीवाम केन केन वा वयं सष्ठाः सन्तो जीवामेति स्थितिविपपः मनः । क च संमतिष्ठाः प्रलय- काले स्थिताः । अधिष्ठिता नियमिताः केन मुखेतरेषु मुखदुःखेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्था हे ब्रह्मविदः सुखदुःखेषु व्यवस्थां केनाधिष्ठिताः सन्तोऽनु- वर्तामह इति सृष्टिस्थितिमलपनियमहेतुः किमितिमश्नसंग्रहः॥१॥ इदानी कालादीनि ब्रह्मकारणंवादमतिपक्षभूतानि विचारविपपत्वेन दर्शय- ति । फालः स्वभाव इति । योनिशब्दः संवध्यते । कालो पोनिः फारणं स्यात् । कालो नाम सर्वभूतानां विपरिणामहेतुः स्वभावः । स्वभावो नाम प- दार्यानां प्रतिनियता शक्तिः । अग्नेरोपण्पमिव । नियतिरविपमपुण्यपापलक्षणं कर्म तद्वा कारणम् ! यदृच्छाऽऽकस्मिकी प्राप्तिः । भूतान्याकाशादीनि वा योनिः पुरुषो वा विज्ञानात्मा योनिरितीत्यमुक्तमकारेण कि योनिरिति वि. त्या चिन्त्य निरूपणीपम् । केचिद्योनिशब्दं प्रकृति वर्णयन्ति । तस्मिन्पले कि फारणं प्रोति पूर्वोक्तं कारणपदमत्राप्पनुसंधेपम् । तत्र फालादीनामका. रणत्वं दर्शयति । संयोग एपामित्पादिना । अयमर्थः । किं कालादीनि मत्येक कारणमुत तेषां समूहः । न च प्रत्येक कालादीनां धारणत्वं संभवति । हेट- विरुद्धत्वात् । देशकालनिमित्तानां संदतानामेव लोके कार्यकरत्वदर्शनात् । न चाप्येषां फालादीनां संपोगः समूहः कारणम् । समूहस्य संहतेः परार्थत्वेन शे- ग. प. 'तिष्टा । । २ ग.प... चिन्त्यम् । ३ . बन्न पा1४R. 'कर ५६ ...trni ·प्रथमोऽध्यायः शांकरभाष्पोपेता ।.. स्वात्मभावादात्माऽप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥२॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति पत्वेन शेषिण आत्मनो विद्यमानत्वादस्वातच्यात्यष्टिस्थितिमलयनियमलक्ष- णकार्यकरणत्वायोगात् । आत्मा तहि कारणं स्पादेवात आह । आत्माऽप्य- नीशः सुखदुःखहेतोरिति । आत्मा जीवोऽप्यनीशोऽस्वतन्नो न कारणम् | अ- स्वातपादेव चाऽऽत्मनोऽपि सृष्टयादिहेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः । कथमनीश- त्वम् । मुखदुःखहेतोः मुखदुःखहेतुभूतस्य पुण्यापुण्यलक्षणस्य कर्मणो विद्यमा- नत्वात्कर्मपरवशत्वेनास्वातव्याच्च । त्रैलोक्यष्टिस्थितिनियमे सामर्थ्य न विद्यत एवेत्यर्थः। अथवा मुखदुःखादिहेतुभूतस्पाऽऽध्यात्मिकादिभेदभिन्नस्य जगतोs- नीशो न कारणम् ॥ २॥ एवं पक्षान्तराणि निराकृत्य प्रमाणान्तरागोचरे वस्तुनि प्रकारान्तरमपश्य- न्तो ध्यानयोगानुगमेन परममूलकारणं स्वयमेव प्रतिपेदिर इत्याह । ते ध्यान- योगेति । ध्यानं नाम चित्तैकाग्यं तदेव योगो युज्यतेऽनेनेति ध्यातव्यस्वी- फारोपापस्तमनुगताः समाहिता अपश्यन्दृष्टचन्तो देवात्मशक्तिमित्ति । पूर्वोक्त- मेव प्रश्नसमुदायपरिहाराणां सूत्रमुत्तरत्र प्रत्येक मपञ्चयिष्यते । तत्रापं प्रश्नसं- ग्रहः । किं ब्रह्म कारणमाहोस्विकालादि । तथा कि कारणं ब्रह्माहोस्वित्कार्य- कारणविलक्षणम् | अथवा कारण वाऽकारणं वा । कारणत्वेऽपि किमुपादानमत निमित्तम् । अथवोभपकारणं ब्रह्म किंलक्षणमकारणं वा ब्रह्म किंलक्षणमिति । तत्रायं परिहारः । न कारणं नाप्यकारणं न चोभयं नाप्यनुभयं न च निमित्तं. न चौपादानं न चोभयम् । एतदुक्तं भवति । अद्वितीपस्प परमात्मनो न स्वतः कारणत्वमुपादानत्वं निमित्तत्वं च । यदुपाधिकमस्य कारणत्वादि तदेव कारणं निमित्तमुपपाद्य तदेव प्रपोजक निष्कृष्य दर्शयति ।देवात्मशक्तिमिति । देवस्थ चोतनादियुक्तस्प मायिनो महेश्वरस्य परमात्मन आत्मभूतामस्वतन्त्रां न सां- रुपपरिकल्पितमधानादिवत्पृथग्भूतां स्वतन्त्री शक्ति कारणमश्यन् । दर्शपि- यति च । मायां तु प्रकृति विद्यान्मापिनं तु महेश्वरमिति । तथा बाझे। एषा चतुर्विंशतिभेदभिन्ना माया परा प्रकृतिस्तत्समुत्था। तथा च । मपाs. ध्यक्षेण प्रकृतिः सूपते सचराचरमिति । स्वगुणैः प्रकृतिकार्यभूतैः पृथिव्यादि- १ ख. पुण्यपापल। एस. ब्राणि । ३ ख. निरुप्य ।

·२० कृष्णयजुर्वेदीप चेताचतरोपनिपत् [मधमोऽध्यायः॥ स्वगुणैर्निगूढाम् । यः कारणानि नि- खिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधिति- प्रत्येकः॥३॥ भिश्च निगूढां संवृतां कार्याकारेण कारणाकारस्पाभिभूतत्वात्कापात्टधक्स्वर- पेणोपलव्धुमयोग्पामित्पर्थः। तथा च प्रकृतिकार्यत्वं गुणानां दर्शयति व्यासः। सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवा इति । कोऽसौ देवो यस्येपं वि- श्वजननी शक्तिरंभ्युपगम्पत इत्यत्राऽऽह । यः कारणानीति | यः कारणानि निखिलानि तानि पूर्वोक्तानि कालात्मयुक्तानि कालात्मभ्यां युक्तानि कालपु- रुपसंयुक्तानि स्वभावादीनि कालः स्वभाव इतिमन्त्रोक्तान्यधितिष्ठति नियमय- त्येकोऽद्वितीयः परमात्मा तस्य शक्ति कारणमपश्यनिति वाक्यार्थः । अथवा देवात्मशक्ति 'देवात्मनेश्वररूपेणावस्थितां शक्तिम् । तथा च । सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तव । गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वतायै परेश्वर ।। याऽतीताऽगोचरा वावां मनसा चाविशेपणा। ज्ञानध्यानपरिच्छेद्या तां वन्दे देवतां परामिति ॥ प्रपश्चयिष्यति स्वभावादीनामकारणत्वमज्ञानस्यैव कारणत्वं स्वभावमेके क- पपो वदन्तीत्यादि। मापी सजते विश्वमेतत् । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे । एको वर्णो बहुधा शक्तियोगादित्यादि । स्वगुणैरीश्वरगुणः सर्वज्ञत्वादिभिर्वा सत्यादिभिर्निगूढां कार्यकारणविनिर्मुक्तपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मनैवानुपलभ्य- मानाम् । कोऽसौ देवः । यः कारणानीत्यादि पूर्ववत् । अथवा देवस्य परमे- श्वरस्याऽत्मभूतां जगदुदयस्थितिलपहेतुभूतां ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकां शक्ति- मिति । तथाचोक्तम् । शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका इति । ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तय इति च । स्वगुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः सत्त्वेन विष्णू रजसा ब्रह्मा तमसा महेश्वरः स- चाहपाधिसंवन्यात्स्वरूपेण निरुपाधिकपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मनैवानुपलभ्यः मानाः परस्यैव ब्रह्मणः सृष्टयादिकायं कुर्वन्तोऽवस्थाभेदमाश्रित्य । शक्तिभे- दव्यवहारो न पुनस्तत्त्वभेदमाश्रित्य । तथा चोक्तम् । १५. देवतात्म। २ न. 'या तां.

·. प्रथमोऽध्यायः।] .; शांकरभाष्योपेता। २१ सर्गस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां पाति भगवानेक एव जनार्दन इति ॥ प्रथममीश्वरात्मना मापिरूपेणावतिष्ठते ब्रह्म । स पुनमूर्तिरूपेण त्रिधा व्य- वतिष्ठते । तेन च रूपेण सृष्टिस्थितिसंहाररूपनियमनादिकार्य करोति । तथा व श्रुतिः परस्प शक्तिद्वारेण नियमनादिकार्य दर्शयति । लोकानिशत ईशनी- भिः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति संचुकोपान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा इ- ति । ईशत ईशनीभिर्जननीभिः परमशक्तिभिरिति विशेषणात् ॥ ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तय इति स्मृतेः परमशक्तिभिरिति परदेवतानां ग्रहणम् । अथवा देवात्मशक्तिमिति देवश्चाऽऽत्मा च शक्तिश्च यस्य परस्प ब्रह्मणोऽवस्थाभेदास्तां प्रकृतिपुरुपेश्वराणां स्वरूपभूतां ब्रह्मरूपेणाव- स्थितां परात्परतरां शक्ति कारणमपश्यनिति । तथा च त्रयाणां स्वरूपभूसं प्रदर्शयिष्यति । भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् । प्रयं पदा विन्दते ब्रह्ममेतदिति । स्वगुणैर्ब्रह्मपरतन्त्रैः प्रकृत्पादिविशेषणैरुपा- घिभिनिगूढाम् । तथा च दर्शयिष्यति । एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति । दुर्दशं गूढमनुपविष्टम् । यो वेद निहितं गुहायाम् । इहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इति श्रुत्यन्तरम् । या कारणानीति पूर्ववत् । अथवा देवात्मनो घोतना- स्मनः प्रकाशस्वरूपस्य ज्योतिषां ज्पोतीरूपस्य प्रज्ञानघनरवरूपस्य परमात्मनो जगदुदयस्थितिलयनियमनविषयां शक्ति सामर्थ्यमपश्यनिति स्वगुणैः स्वव्य- टिभूतैः सर्वज्ञसर्वेशितृत्वादिभिर्निगूढां तत्तद्विशेषरूपेणावस्थितत्वात्स्वरूपेण श- क्तिमात्रेणानुपलभ्यमानाम् । तथा च मानान्तरवेद्यां शक्ति दर्शयिष्यति । न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति । समानमन्यत् । कारणं देवात्मशक्तिमिति प्रश्ने परिहारे च ये पे पक्षभेदाः प्रदर्शितास्ते से संग्रहीताः । उत्तरत्र सर्वेषां प्रपञ्चनादमस्तुतस्य प्रपञ्चनायो. गात्पश्नोत्तरदर्शनाच्च । समासव्यासधारणस्य च विदुपामिष्टत्वात् । तथा चोक्तम् । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणमिति । तथा च श्रुत्यन्तरे सकृच्छ- तस्प गोपामितिपदस्य व्याख्याभेदः श्रुत्पैव प्रदर्शितः ! अपश्यं गोपामित्या- है । माणावै गोपा इति । अपश्यं गोपामित्याह । असो वा आदित्यो गोपा इति । अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेत्यारभ्य बृंहति बृंहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्मेति सकृच्छुतस्य ब्रह्मपदस्य निमित्तोपादानरूपेणार्थभेदः श्रुत्यैव दर्शितः ॥ ३ ॥ 1 क. 'यमादि । २ ख. 'कोचान्त। ३ ख. ते द४ ख. 'वेश्वरत्वा ।

·२२ कृष्णयजुर्वेदीय चेतापतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः ॥ तमेकनेमि त्रिवृतं पोडशान्तं एवं तापदेवात्मशक्ति यः कारणानि निखिलानि कालात्मना युक्तान्यधितिः- स्पेक इत्येकस्पाद्वितीपस्प परमात्मनः स्वरूपेण शक्तिरूपेण च निमित्तकारणो- पादानकारणत्वं मायित्वनेश्वररूपत्वं देवतात्मत्वसर्वज्ञत्वादिरूपत्वममायित्वेन स- स्पज्ञानानन्दाद्वितीयरूपत्वं च समासेन श्रुत्पाभ्यामभिहितम् । इदानी तमे- व सर्वात्मानं दर्शयति कार्यकारणपोरनन्पत्वमतिपादनेन । वाचारम्भणं वि. फारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्पमिति निदर्शनेनाद्वितीपापूर्वानपरनेतिनेत्यात्म- फवागगोचराशनायाघसंस्पृष्टमत्पस्तमितभेदचित्सदानन्दयमात्मत्वं प्रदर्शयितु- मनाः प्रकृत्यैव प्रपञ्चधान्तामवस्थां माप्तस्य परब्रह्मण ईश्वरात्मना सर्वज्ञत्वा- पहतपाप्मादिरूपेण देवतात्मना ब्रह्मादिरूपेण कार्यादिरूपेण वैश्वानरादिरूपेण घ मोक्षापेक्षितशुद्धयां स पदि पितृलोककाम इति विश्वेश्वर्यायां मां वा नित्य शंकरं वा प्रयातीत्यादि देवतासायुज्यमापथा वैश्वानरादिमाप्त्यर्थी चोपासना- मिशेपलौकिकवैदिककर्ममसिद्धि च दर्शयति । यदि कार्यकारणरूपेण स्वरूपेण वित्सदानन्दाद्वितीपग्रमाऽऽत्मना च व्यवस्थितं न स्यात्तदा भोग्यभोल- नियन्त्रमावे संसारमोक्षपोरभाव एव स्यात् । अधिकारिणोऽभावेन साधनभूत- स्य प्रपञ्चस्याभावात् । तत्फलदातुश्चेश्वरस्पाभावात् । तथा संसारादिहेतुभू- तमीश्वरं दर्शयति । संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुरिति । तथा च संसारमोक्षयोर- भाव एव स्पात् । तसिद्धयर्थ प्रपञ्चाद्यवस्थानं दर्शयति । एकं पादं नोक्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् । स चेदविन्ददानन्दं ने सत्पं नानृतं भवेत् ॥ सनस्मजातेऽपि । एक पादं नोसिंपत्तीत्पादि । तथा च श्रुतिः। पादोऽस्प विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति । तत्र प्र. थमेन मन्त्रेण सर्वात्मानं ब्रह्मचनं दर्शयति द्वितीपेन नदीरूपेण । तमेकेति। य एकः कारणान निखिलान्यधिौतष्ठति तमेकनोंमें योनिः कारणमव्याकृत- माकाशं परमव्योम माया प्रकृतिः शक्तिस्तमोऽविद्या छायाऽज्ञानमनृतमव्य- तमिरपेवमादिशब्दरभिलप्पमानका कारणावस्था नेमिरिव नेमिः सर्वाधारो पस्पाधिष्ठातुरद्वितीयस्य परमात्मनस्तमेकनेमिम् । त्रिवृतं त्रिभिः सत्त्वरजस्त- मोभिः प्रकृतिगुणैर्वृतम् । पोडशको विकारः पञ्च भूतान्पेकादशेन्द्रियाण्य- न्तोऽवसानं विस्तारसमाप्तिर्यरयाऽऽत्मनस्तं पोडशान्तम् । अथवा प्रश्नोप- १ख. 'णत्वममा २ क.ख. 'पत्वं । ३ स. 'भावात्साधक.'साहस । ५फ.च. रन् । ६ स. न मृगु नृतामृतम् । ७ स. रिक्षपेदित्या ।

·प्रथमोऽध्यायः।] शांकरभाष्योपतों। शताधर्धारं विंशतिप्रत्यराभिः । निषदि पस्मिन्नेताः पोडशफलाः प्रभवन्तीत्यारभ्य स पाणमजत माणाच- दामित्यादिना मोक्ता नामान्ताः पोडशकला अवसानं यस्पैति । अथवैकनेमिमिति कारणभूताव्याकृतावस्थाऽभिहिता। तत्कार्यसमष्टिभूतविरासूत्रद्वयं तद्यष्टिभूत- भूदिचतुर्दशभुवनान्पन्तोऽवसानं यस्प प्रपञ्चात्मनाऽवस्थितस्य तं पोडशा- न्तम् । शतार्धारं पञ्चाशत्मत्यपभेदा विपर्पयाशक्तिष्टिसिद्धयाख्या अराइव. पस्य तं शतारिम् । पञ्च विपर्ययभेदाः। तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो हन्ध- तामिस्त्र इति । अशक्तिरष्टाविंशतिधा। तुष्टिर्नवधा। अष्टधा सिद्धिः । एते पञ्चा- शत्मत्यपभेदाः । तत्र तमसो भेदोऽष्टविधः । अष्टेमु प्रकृतिप्वनात्मस्वात्मम- तिपत्तिविपयभेदेनाष्टविधत्वं प्रतिपत्तेः । मोहस्य चाष्टविधो भेदः । अणिमादि- शक्तिहः। दशविधो महामोहः । दृष्टानुश्रविकशब्दादिविषयेषु पञ्चस पञ्चस्व- भिनिवेशो महामोहः । दृष्टानुविकभेदेन तेषां दशविधत्वम् । तामिस्रोऽष्टाद- शविधः । दृष्टानुभविकेए दशस विषयेण्वष्टविधेरैश्वर्यैः मयतमानस्प तदसिद्धौ यः क्रोधः स तामिस्रोऽभिधीयते । अन्धतामिस्रोऽप्यष्टादश विधः । अष्टवि- धेश्व दशम विपपेषु भोग्यत्वेनोपस्थितेष्वर्धभुक्तेषु मृत्युना हिपमाणस्य यः शोको जायते महता क्लेशेनैते प्राप्ता न चैते मयोपभुक्ताः प्रत्यापनश्चायं मर- पणकाल इति सोऽन्धतामिस्र इत्युच्यते । विपर्ययभेदा व्याख्याताः' अशक्ति- रष्टाविंशतिधोच्यते । एकादशेन्द्रियाणामशक्तयो मूकत्वबधिरत्वान्धत्वमभृतयो बाह्याः अन्तःकरणस्य पुरुपायोग्यतातुष्टीनां विपर्ययेण नवधाऽशक्तिः। सिद्धी- नां विपर्ययेणाष्टधाऽशक्तिः । तुष्टिर्नवधा । मकृत्युपादानकालभाग्याख्याश्चतस्रः। विपयोपरमात्पञ्च । कश्चित्मकृतिपरिज्ञानात्कृतार्थोऽस्मीति मन्यते। अन्यः पु. नापारिवाज्यलिङ्गं यहीत्वा कृतार्थोऽस्मीति मन्यते । अपरः पुनः प्रकृतिपरिक्षा- नेन किमाश्रमायुपादानेन वा किंबहुना कालेनावश्यं मुक्तिर्भवतीति मत्वा परितु- पति कश्चित्पुनमन्पते विना भाग्येन न किंचिदपि माप्यते। पदि मम भाग्यमस्ति ततो भवत्येवानिव मोक्ष इति परितुष्यति । विषयाणामार्जनमशक्यमित्युपरम्प नुष्यति । शक्यते द्रष्टुमार्जितुमार्जितस्य रक्षणमशक्यमित्युपरम्प परितुष्पति। सातिशयत्वादिदोषदर्शनेनोपरम्यापरस्तुष्पति । विषयाः मुतरामेवामिला म. नयन्ति न च तगोगाभ्यासे तृप्तिरुपजायते । ख.'मा २ ख. महाले । ३ क. 'रमाः पर।

·२४ . कृष्णपजुर्वेदीपञ्चेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः । अष्टकैः षभिर्विश्वरूपैकपाशं न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धत इति । तस्मादलमनेन पुनःपुनरसंतोपकारणेनोपभोगेनेत्येवं सङ्गदोपदर्शनादुपरम्प कश्चित्तुष्यति । नानुपहत्प भूतान्युपभोगः संभवति । भूतोपघातंभोगाच्चाध- मः। अधर्मानरकादिमाप्तिरिति हिंसादोपदर्शनाकश्चिदुपरम्य तुष्यति । प्र- कृत्युपादानकालभाग्याश्चतस्रः। विषयाणामार्जनरक्षणविषपदोपसङ्गहिंसादोपा- स्पश्च तुष्टय इति नव तुष्टयो व्याख्याताः । सिद्धयोऽभिधीयन्ते । ऊहः शब्दोऽ- ध्ययनमिति तिस्रः सिद्धयः । दुःख विधातास्तिसः । मुहृत्माप्तिानमिति सि- दिद्वयम् । ऊहस्तत्त्वं जिज्ञासमानस्योपदेशमन्तरेण जन्मान्तरसंस्कारवशा- स्मकत्यादिविषयं ज्ञानमुत्पद्यते सेपमूहो नाम प्रथमा सिद्धिः । शब्दो नामाभ्या- समन्तरेण श्रवणमात्राधज्ज्ञानमुत्पद्यते सा द्वितीया सिद्धिः । अध्ययनं नाम शास्त्राभ्यासाद्यज्ज्ञानमुत्पद्यते सा तृतीया सिद्धिः । आध्यात्मिकस्याऽऽधिभौ- तिफस्याऽऽधिदैविकस्य त्रिविधदुःखस्प व्युदासाच्छीतोष्णादिजन्यदुःखसहि- ष्णोस्तितिक्षोर्पज्ज्ञानमुत्पद्यते तस्याऽऽध्यात्मिकादिभेदात्सिद्धेश्वैविध्यम् । मु. हृदं प्राप्प या सिद्धिर्ज्ञानस्य सा मुहृत्माप्तिनाम सिद्धिः । आचार्यहितवस्तुम- दानेन या सिद्धिविद्यायाः सा दानं नाम सिद्धिः । एवमष्टविधा सिद्धिाख्या- ता। एवं विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धयाख्याः पञ्चाशत्प्रत्ययभेदा व्याख्याताः । एवं पाझपुराणे कल्पोपनिपंद्याख्यानप्रदेशे पष्टितमाध्याये पञ्चाशत्मत्ययभे: दा: मतिपादिताः। अथवा पञ्चाशच्छक्तिरूपिण इति परस्प पाः शक्तपः पुराणे स्वरूपत्वेनाभिमताः पञ्चाशच्छक्तय अरा इव यस्य तं शतार्धारम् । विंशतिम- त्यराभिः। विंशतिमत्यरा दशेन्द्रियाणि तेपां च विषयाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाः । पूर्वोक्तानामराणां प्रत्यरा ये प्रतिविधीयन्ते फीलका अराणां दायपि ते मत्परा इत्युच्यन्ते तैः प्रत्परैर्युक्तमष्टकैः पद्भिर्यु- क्तमिति योजनीयम् ॥ भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति प्रकृत्यष्टकम् । त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोस्थिमज्जाकाणि धात्वष्टकम् । 1 क. भोगा: स| २ क. यन्ति भू। ३ क. 'मुपपद्यः। ४ क. स. 'मुपपद्य। ५ क. वं प्रतापपाया।

·मथमोऽध्यायः '.शांकरभाष्योपेता। २५ त्रिमार्गभेदं दिनिमित्तैकमोहम् ॥४॥ पञ्चस्रोतोम्बु पञ्चयोन्युग्रंवक्रां पञ्चप्राणोमि पञ्चबुद्धयादिमूलाम् । पञ्चावर्ती पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥५॥ अणिमाद्यैश्वर्याष्टकम् । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याख्यभावाष्ट- फम् । ब्रह्मप्रजापतिदेवगन्धर्वपक्षराक्षसपितृपिशाचा देवाष्टकम् । अष्टावात्मगुणा ज्ञेयाः । दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमनापासो मङ्गलमकार्पण्पमस्टहे- ति गुणाष्टकं पष्ठम् । एतैः पद्रियुक्तम् । विश्वरूपैकपाशं स्वर्गपुत्राधादिविषय. भेदाद्विश्वरूपं विश्वरूपी नानारूप एकः कामाख्या पाशोऽस्येति विश्वरूपैफपा- शम् । धर्माधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येति त्रिमार्गभेदम् । द्वयोः पुण्यपापयोनिमिते- फमोहो देहेन्द्रियमनोबुद्धिजात्यादिप्वनात्मस्वात्माभिमानोऽस्येति द्विनिमिरी- फमोहम् । अपश्यनितिक्रियापदमनुवर्तते । अधीम इत्युत्तरमन्त्रसिद्धं वा कि- यापदम् ॥ ४॥ पूर्व चक्ररूपेण दर्शितमिदानी नदीरूपेण दर्शयति । पञ्चस्रोतोम्बुमिति। पञ्चस्रोतांसि चक्षुरादीनि ज्ञानेन्द्रियाण्पम्बुस्थानानि यस्पास्तां नदी पञ्च- स्रोतोम्नुम् । अधीम इति सर्वत्र संबध्यते । पञ्चयोनिभिः कारणभूतैः पञ्चभूतैरु- मां वकां च पञ्चयोन्युवकाम् । पञ्चप्राणाः कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाण्पादयो वोर्म- यो पस्यास्त पञ्चमाणामिम् । पञ्चबुद्धीनां चक्षुरादिजन्यानां ज्ञानानामादिः फा- रणं मनः । मनोवृत्तिरूपत्वात्सर्वज्ञानानां मनो मूलं कारणं यस्याः संसारसरि. तस्ताम् । तथाच मनसः सर्वहेतुत्वं दर्शयति । मनोविजृम्भितं सर्व यत्किचित्सचराचरम् । मनसो खमनीभाव द्वैतं नवोपलभ्यत इति ॥ पञ्च शब्दादयो विपया आवर्तस्थानीपास्तेषु विषयेषु माणिनो निमन्ज- न्तीति यस्पास्तां पञ्चावर्ताम् । पञ्च गर्भदुःसजन्मदुःखजरादःखव्याधिःसम- रणदःखापेवोषवेगो यस्यास्तां पञ्चासाघवेगाम् । अविधास्मितारागदेषा- भिनिवेशाः पञ्चशभेदाः पञ्चपर्वाण्यस्पास्तां पञ्चपर्वामिति ॥५॥ 10. 'प्रमको।स. चक्रो। ३. 'प्रम। ४. भेस।

·२६ कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते अस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥६॥ उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म एवं तावमदीरूपेण ब्रह्मचक्ररूपेण च कार्यकारणात्मकं ब्रह्म सप्रपञ्चमिहा- भिहितम् । इदानीमस्मिन्कार्यकारणात्मकब्रह्मचके फेन वा संसरति केन वा मुच्यत इति संसारमोसहेतुमदर्शनापाऽऽह । सर्वाजीव इति । सर्वेपामाजीवनम- स्मिनिति सर्वाजीवे । सर्वेषां संस्था समाप्तिः प्रलयो यस्मिनिति । सर्वसंस्थे ! बृहन्तेऽस्मिन्हेंसो जीवः । इन्ति गच्छत्यध्वानमिति हंसः । नाम्पतेऽनात्म- मृतदेहादिमात्मानं मन्यमानः सुरनरतिर्यगादिभेदभिन्ननानायोनिपु । एवं भ्रा. म्पमाणः परिवर्तत इत्यर्थः । केन हेतुना नानायोनिषु परिवर्तत इति तत्राss. ह । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वेति । आत्मानं जीवात्मानं प्रेरितारं चेश्वरं पृ. थग्भेदेन मत्वा ज्ञात्वाऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति' जीवेश्वरभेददर्शनेन संसारे परिवर्तत इत्यर्थः । केन मुच्यत इत्याह । जुष्टः सेवितस्तेनेश्वरेण चित्सदान- न्दाद्वितीयब्रह्मात्मनाऽदं ब्रह्मास्मीति समाधानं कृत्वेत्यर्थः । तेनेश्वरसेवनादमृ- तत्वमेति । यस्तु पूर्णानन्दब्रह्मरूपेणाऽऽत्मानमवगच्छति स मुच्यते । यस्तु परमात्मनोऽन्यमात्मानं जानाति सबंध्यत इति । तथा च बृहदारण्यके भेदद- र्शनस्य संसारहेतुत्वं मदर्शितम् । य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवती- ति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते । भात्मा ोपां स भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानामिति । तथा च श्रीविष्णुधर्मे । पश्यत्यात्मानमन्यं तु यावद्वै परमात्मनः । तावत्संभ्राम्यते जन्तुहितो निजकर्मणा ।। संक्षीणाशेपकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपश्यति । अभेदेनाऽऽत्मनः शुद्धं शुद्धत्वादक्षयो भवेत् ॥ ६॥ ननु तमेकनेमिमित्यादिना समपञ्चं ब्रह्म मतिपादितम् । तथा च सत्यहं व. झास्मीति ब्रह्मात्मप्रतिपसावपि सप्रपञ्चस्यैव ब्रह्मण आत्मत्वेनावगमात्तं यथा ख. 'दीयमे । २ ख. 'ति भे। ३ स. 'बद्ध है।

·२७ प्रथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता। तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च। यथोपासते तदेव भवतीति समपञ्चग्रह्ममाप्तिरेवं स्यात् । ततश्च प्रपञ्चस्यापरि- स्पागान मोक्षसिद्धिः । ततश्च जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेतीतिमोक्षोपदेशोऽनुपपन्न एवेत्याशङ्कयाऽऽह । उद्गीतमिति । समपञ्चं ब्रह्म यदि स्यात्ततो भवत्पेव मो- क्षाभावः । न त्वेतदस्ति । कस्मात् । यत उद्गीतमुद्धृत्य गीतमुपदिष्टं कार्य- फारणलक्षणात्मपञ्चावेदान्तः । अन्यदेव तद्विदितादधो अविदितादधि । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । भस्थूलमशब्दमस्पर्श स एप नेति मेतीति । ततो यदुत्तरतरम् । अन्पत्र धर्मात् । न सन्न चासच्छिव एव केवलः। तमसः परः । यतो वाचो निवर्तन्ते । पत्र नान्पत्पश्यति नान्यद्विजानाति । स भूमा । योऽशनापापिपासे शोकं मोहं भयं जरामत्येति । अपाणो अमना: शुभ्रो घक्षरात्परतः परः। एकमेवाद्वितीयम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेय- म् । नेह नानास्ति किंचन । एकधैवानुद्रष्टव्यम् । इत्येवमादिपु प्रपञ्चास्टष्टमेव ब्रह्मावगम्यत इत्यर्थः । पत एवं प्रपञ्चधर्मरहितं ब्रह्मात एच. परमं तु ब्रह्म । नु शब्दोऽवधारणे । परममेवोत्कृष्टमेव । संसारधर्मानास्कन्दितत्वात् । उद्गीत- त्वेन ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात् । तं यथा पथोपासत इति न्पायेंनोत्कृष्टयमोपासना. दुत्कृष्टमेव फलं मोक्षाख्यं भवत्पेवेत्यभिमापः। नन्वेवं तहिं ब्रह्मणः प्रपञ्चासं- सष्टत्वे प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मासंसर्गात्सांख्यवाद इव प्रपञ्चस्यापि पृथक्सिद्ध- त्वेने स्वतन्त्रत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेपमिति पारतनपाभ्युपगमेम मिथ्यात्वोपदेशपूर्वकमद्वितीयमात्मत्वेनोपदेशोऽनुपपन्नथेत्याशङ्याऽऽह ।त- स्मित्रपमिति । पद्यपि ब्रह्म प्रपञ्चासंस्पृष्टं स्वतत्रं च तथाऽपि मपञ्चो न स्वतन्त्रः । अपि तु तस्मिन्नेव ब्रह्मणि अयं प्रतिष्ठितं भोक्ता भोग्यं मे- रितारमिति वक्ष्यमाणं भोग्पभोक्तृनियन्तृलक्षणम् । भजा का भोक्तभो- ग्यार्थयुक्तेति वक्ष्यमाणे भोतृभोग्यार्यरूपं चान्पद्वेदं श्रुतिसिद्धं विरासू- श्रोम्यां कृतनामरूपकमविश्वतैजसमाजजाग्रत्स्वम सुषुप्तिरूपस्वरूपं प्रतिष्ठित र- ज्यामिव सर्पः । पत एतस्मिन्सवं भोक्त्रादिलक्षणं प्रपञ्चरूपं प्रतितितम् । भत एवास्प भोक्त्रादित्रयात्मकस्प प्रपञ्चस्प ब्रह्म सुप्रतिष्ठा शोभनमतिष्ठा। घ- मणोऽन्पस्प चलनात्मकत्वाञ्चलमतिष्ठाऽपत्र । ब्रह्मणोऽचलत्वादनाचलमति- शानिन्वेवं तद विकारभूतमपञ्चाश्रयत्वेन परिणामित्वाध्यादिवदनित्यं स्पा. दित्पाशद्वयाऽऽह | अक्षरं चेति । यद्यपि विकारः प्रपञ्चाश्रयस्तपाऽप्पक्ष १म. पीमि'। २ स. मुसीयरें। रमन सारमा ५.१.१. ६ स. 'प्रात्मक ·२८ कृष्णयजुर्वेदीय चेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः १॥ अत्रान्तरं ब्रह्मविदो "विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमु- ताः ॥७॥ संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः। न क्षरतीत्यक्षरम् । चशब्दोऽवधारणे । अविनाश्येव ब्रह्म । मायात्मकत्वाद्वि- कारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाश्येव कूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिप्रायः । मायात्मकत्वं च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव अपश्चितम् | तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रह्म णः प्रपञ्चस्प मिथ्यात्मकत्वेन ब्रह्मणः प्रपञ्चासंसर्गात्पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं प- श्यतो मोक्षाख्यः परमपुरुषार्थों भवतीत्यर्थः । कथं तस्याऽऽत्मानं पश्यतो मोक्षसिद्धिरित्यत माह । अत्रास्मिन्नन्नमयाद्यानन्दमयान्ते देहे विराडाचव्या- कृतान्त वा प्रपञ्चे पूर्वपूर्वोपाधिमविलयेनोचरोत्तरमप्पशनायाद्यसंस्पृष्टं वाचाम- गोचरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि विश्वाद्युपसंहारमुखेनं लपंगता अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थः। तत्पराः समाधिपराः किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्ति गर्भजन्मजरामरणसंसारभयान्मुक्ता भवन्तीत्यर्थः । तथा च पोगियाज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनैवावस्थितं समाधि दर्शयति । पदर्थमिदमद्वैत भारूपं सर्वकारणम् । आनन्दममृतं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥, तदेवानन्यधीः माप्य परमात्मानमात्मना । तस्मिन्प्रलीयते त्वात्मा समाधिः स उदाहृतः॥ इन्द्रियाणि वशीकृत्य यमादिगुणसंयुतः । आत्ममध्ये मनः कुर्यादात्मानं परमात्मनि । परमात्मा स्वयं भूत्वा न किंचिच्चिन्तयेत्ततः । तदा तु लीयते वॉत्मा प्रत्यगात्मन्यस्खण्डिते ।। प्रत्यगात्मा स एव स्यादित्युक्तं ब्रह्मवादिभिरिति ॥७॥ नन्वद्वितीपे परमात्मन्यभ्युपगम्यमाने जीवेश्वरैयोरपि विभागाभावाल्लीना प्रमाणीति जीवानां ब्रह्मैकत्वपरा लय श्रुतिरनुपपनैवेत्याशय व्यवहारावस्था- यो जीवेश्वरयोरुपाधितो विभागं दर्शपित्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शयति । सं- पुक्तमेतदिति व्यक्तं विकारजातमव्यक्तं कारणं तदुमयं क्षरमक्षरं च व्यक्तं क्षरं १. 'न संग। २ स. मतम ३ क. 'द्वैतम। ४ क. तस्मिन्प्रत्य। ५ ख. रवि क. 'परल।

·+ प्रथमोऽध्यायः शांकरभाष्पोपेता। अनीशश्वाऽऽत्मा बंध्यते भोक्तभावा- विनाश्पव्यक्तमक्षरमविनाशि तदुभयं परस्परसंयुक्त कार्यकारणात्मकं विश्वं भ- रते बिभर्तीश ईश्वरः। तथाचाऽऽह भगवान् । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।। यो लोकत्रपमाविश्य विभयव्यय ईश्वर इति । न केवलमीश्वरो व्यक्ताव्यक्तं भरतेऽनीशश्चानीश्वरश्च स आत्माऽविद्यातत्का- पभूतदेहेन्द्रियादिभिर्वध्यते भोकृभावात् । एतदुक्तं भवति । परस्पर संयुक्तम्पष्टि- समष्टिरूप ईश्वरः । तद्यष्टिभूतदेहेन्द्रियात्मकोऽनीशो जीवः । एवं समष्टिव्य- यात्मकत्वेन जीवपरयोरौपाधिकस्प भेदस्य विद्यमानत्वात्तदुपाध्युपासनद्वारे- ण निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मुच्यत इति भोक्त्रात्मैक्यवादे नानुपपनं किंचि- द्विद्यत इति । तथाचौपाधिकमेव भेदं दर्शयति भगवान्याज्ञवल्क्यः । आकाशमेकं हि यथा घयदिपु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मैको घनेकच जलाधारेष्विवांशुमान् ॥ तथा च श्रीविष्णुधर्मे । परात्मनोमनुष्येन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः । क्षये तस्पाऽऽत्मपरयोविभागाभाव एच हि ।। आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञोऽपं संयुक्तः माकृतैर्गुणेः । तैरेव विगतः शुद्धः परमात्मा निगद्यते ॥ अनादिसंबन्धवत्या क्षेत्रज्ञोऽयमविद्या । युक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म त्वात्मनि संस्थितम् ॥ तथा च श्रीविष्णुपुराणे। विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्पन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। तथा च वासिष्ठे पोगशाख्ने प्रश्नपूर्वक दर्शितम् । यद्यात्मा निर्गुणः शुद्धः सदानन्दोऽजरोऽमरः । संमृतिः कस्य तात स्यान्मोक्षो वा विद्यया विभो । क्षेत्रनाशः कथं तस्य ज्ञायते भगवन्यतः । यथावत्सर्वमेतन्मे वक्तुमर्हसि सांपतम् ॥ ग. प. ह. दुध्यते । २ ऋ. संसस । ३ स. क मद।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः १॥ ज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः॥८॥ वसिष्ठः। तस्यैव नित्पद्धस्प सदानन्दमपात्मनः । अवच्छिन्नस्य जीवस्प संसतिः कीर्त्यते बुधैः ॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।। भ्रान्स्यारुढः स एवाऽऽत्मा जीवसंज्ञः सदा भवेत् ॥- तथा व माझे पुराणे परस्यैवोपाधिकं जीवादिभेदं दर्शयति । कथं तोपाधिकभेदेन बन्धमुक्त्यादिव्यवस्थेत्याशङ्काय दृष्टान्तपूर्वक व्यव- स्था दर्शयति । एकस्तु सूर्यो बहुधा जलाधारेषु दृश्यते । भाभाति परमात्मा व सर्वोपाधिषु संस्थित्तः ।। अझ सर्वशरीरेषु बाटे चाभ्यन्तरे स्थितम् । आकाशमिव भूतेषु बुद्धावात्मा न चान्यथा ॥ एवं सति पया बुद्धया देहोऽहमिति मन्यते । अनात्मन्यात्मतानान्त्या सा स्यात्संसारबन्धिनी ।। सर्विकल्पैनस्तु शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः । प्रशान्तो व्योमवद्यापी चैतन्यात्माऽसकृत्मभः ।। धूमाभ्रधूलिभिर्पोम यथा न मलिनीयते । मातेरपरामृष्टो विकारैः पुरुषस्तथा ॥ यथैकस्मिन्धटाकाशे जैले—मादिभिर्युते । नान्ये मलिनता पान्ति दूरस्थाः कुत्रचित्कचित् ।। तथा द्वन्द्वैरनेकैस्तु जीवे च मलिनीकृते । एकस्मिन्नापरे जीवा मलिनाः सन्ति कुत्रचित् ।। तथा च शुकशिष्यो गौडपादाचार्यः॥ यधैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः मुखादिभिरिति । तस्मादद्वितीये परमात्मन्युपाधितो जीवेश्वरपोजीवानां च भेदव्यवस्थाप। सिद्धत्वान्न विशुद्धसत्त्वोपाधेरीश्वरस्याविशुद्धोपाधिजीवर्गवाः मुस्खदुःखमोद्दाना नादयः॥ तथा च भगवान्पराशरः॥ स. प्राम। २ स. जलधूमा'। ३ क. स. यया ४ स. गतसु।

·मथमोऽध्यायः१] शांकरभाष्योपेता। ज्ञाज्ञौ हावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तभोग्यार्थयुक्ता। ज्ञानात्मकस्पामलसत्त्वराशेरपेतदोपस्य सदा स्फुटस्प । किं वा जगत्यस्ति समस्तपुंसामज्ञातमस्यास्ति हदि स्थितस्पेति ।। नापि जीवान्तरगतमुखदुःखमोहादिना जीवान्तरस्य बद्धस्य मुक्तस्य वा सं- वन्धः । उपाधितो व्यवस्थायाः संभवात् । अत एकमुक्तौ सर्वमुक्तिरिति भव- दुक्तस्य चोचस्यानवकाशः ॥ ८॥ किंवेदमपरं वैलक्षपमित्याह । ज्ञाज्ञौ द्वाविति ।।न फेवलं व्यक्ताव्यक्तं भरत- ईशो नाप्यनीशः सम्बध्यते जीवः अपि तु ज्ञाज्ञो द्वौ ज्ञ ईश्वरोऽनो जीवस्ताव- जो जन्मादिरहितो । ब्रह्मण एवाविकृतस्य जीवेश्वरात्मनाऽवस्थानात् । तथा च श्रुतिः। पुरश्चके द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुप आविर्शदिति ।। एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेति च ॥ ईशनीशी छान्दसं हस्वत्त्वम् ।। नन्वद्वैतवादिनो पदि भोकभोग्यलक्षणप्रपश्चसिद्धिः स्या- सदा सर्वेशः परमेश्वरः । अनीशो जीवः । सर्वज्ञः परमेश्वरः । असर्वज्ञानीयः । सर्ववत्परमेश्वरः । असर्व कृज्जीवः । सर्वत्परमेश्वरः । देहादिजीवः। सर्वा- स्मा परमेश्वरः । असर्वात्मा जीवः । विश्वेश्वर्य आप्तकामः परमेश्वरः । अल्पेश्व- योऽनाप्तकामो जीवः । सर्वतःपाणिः सहस्रशीप नित्यो नित्यानामित्पादिना जीवेश्वरयोर्विलक्षणव्यवहारसिद्धिः स्यात् । न तु भोक्त्रादिमपञ्चसिद्धिरस्ति स्व- तः फूटस्थापरिणाम्यद्वितीयस्य वस्तुनो भोक्त्रादिरूपत्वाभावात् । नापि परतो याव्यतिरिक्तस्य भोक्त्रादिप्रपञ्चहेतुभूतस्प वस्त्वन्तरस्याभावात् । वस्त्वन्तर- सद्भावेऽद्वैतहानिरित्याशयाऽऽह । अजा झेका भोक्तृभोग्यार्थयुक्तेति ।। भवेद- पमीश्वरायविभागः । यदि प्रपञ्चासिद्धिरेव स्पासिध्यत्येव प्रपञ्चः । हिप- स्माद । यस्मादजा प्रकृतिन जायत इत्यना सिद्धा प्रसवधर्मिणी । भजामे. फाम् । मायांतु प्रकृति विद्यात् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । माया परा प्रकृतिः। संभवाम्यात्ममायया। इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा विश्वजननी देवात्मश. तिरूपका स्वविकारभूतभोक्तृभागभोग्यार्थप्रयुक्तेश्वरनिकटवर्तिनी किंकुर्वाणाs. वतिष्ठते । तस्मात्सोऽपि मापी परमेश्वरो मायोपाधिसंनिधेस्तद्वानिव फार्प. ग. ज्ञानी २ ग. घ. द. 'भोगाई। ३. वाई १४स. शन् । ९, ५ ·. - कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [प्रथमोऽप्यायः॥ अनन्तश्चाऽऽत्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेत* ॥९॥ क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः । भूतैर्देहादिभिस्तद्वदेव विभक्तर्वा विभक्त ईश्वरादिरूपेणावतिष्ठते । तस्मादेकस्मि- बेकांशे परमात्मन्पभ्युपगम्यमानेऽपि जीवेश्वरादिसर्वलौकिकवैदिकसर्वभेदव्य- वहारसिद्धिः । न च तयोर्वस्त्वन्तरस्य सद्भावाद्वैतवादमसक्तिः । मापाया, अ. निर्वाच्यत्वेन वस्तुत्वापोगात् । तथाऽहै। एपा हि भगवन्माया सदसद्यक्तिवर्जितेति ।। यस्मादजैव भोक्त्रादिरूपात- स्मानस्वीकृतस्य मिथ्यासिद्धवस्तुत्वसंभवादनन्तश्चाऽऽत्मा | चशब्दोऽव- धारणे । अनन्त एवाऽऽस्मा । अस्पान्तः परिच्छेदो देशतः कालतो वस्तुतो वा न विद्यत इति । विश्वरूपो विश्वमस्यैव रूपमिति । परस्याविश्वरूपत्वात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेपमिति रूपस्प रूपिच्पत्तिरेकेणाभावाद्विश्वरूपवाद- प्यानन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । हिशब्दो पस्मादर्थे । यस्माद्विश्वरूपवैश्वप्यं लक्षणं परमात्मन इत्पेवमादिभिरात्मनो विश्वरूपत्वमित्यर्थः । पत एवानन्तो विश्वरूप आत्माऽत एवाकर्ता कर्तृत्वादिसंसारधर्मरहित इत्यर्थः ॥ कदैवमनन्तो विश्वरू- पः कर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मवर्जित्तो मुक्तः पूर्णानन्दाद्वित्तीयब्रह्मरूपेणैवावतिष्ठत इत्यत्राऽऽह । अयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतदिति । त्रयं भोक्तभोगभोग्यरूपम् । भायात्मकत्वादधिष्ठानभूतब्रह्मव्यतिरेकेण नास्ति किंतु ब्रह्मैवेति यदा विन्दते तदा निवृत्तनिखिलविकल्पपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मभाकर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मव- जितो वीतशोकः कृतकृत्योऽवतिष्ठत इत्यर्थः । अथवा जानीजात्मकजीवेश्वर- प्रकृतिरूपत्रयं ब्रह्म यदा विन्दते लभते तदा मुच्यत इति । ब्रह्ममिति मकारा. न्तं ब्रह्ममेतु मां मधुमेतु मामितिवच्छान्दसम् ।।९॥ जीवेश्वरयोविभाग दर्शयित्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शितम् । इदानी प्रधाने- श्वरपोलक्षण्यं दर्शयित्वा तद्विज्ञानादमृतत्वं दर्शयति । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर इति । अविद्यादेहरणात्परमेश्वरो हरः। अमृतं च तदक्षरं चामृतातरम- मृतं ग्रीवेश्वर इत्यर्थः । स ईश्वरः क्षरात्मानौ प्रधानपुरुपावीशत ईष्टे देव एक- * अत्र नारायणदीपिकायो तुम खेतदितिपाठः। १ क. 'मेकासे परख, 'द भवरान् । माया ! ३ क. 'वै| ४ क. लक्षणः पर. मारमेल्य। ५५. शापवमारमा ·प्रथमोऽध्यायः ३३ शांकरभाष्योपेता।. तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावा- ब्रूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ।। १०॥ ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः चित्सदानन्दाद्वितीयः परमात्मा । तस्य परमात्मनोऽभिध्यानात्कथं योजना- ज्जीवानां परमात्मसंयोजनात्तत्वभावादहं ब्रह्मास्मीति भूपश्चासकृदंते प्रारब्ध. फर्मान्ते यद्वा स्वात्मज्ञाननिप्पत्तिरन्तस्तस्मिन्स्वात्मज्ञानोदयवेलापां विश्वमा- पानिवृत्तिः सुखदुःसमोहात्मकाशेपमपञ्चरूपमापानिवृत्तिः ॥१०॥ इदानी तद्विदरतद्धयायिनश्च तज्ज्ञानध्यानकृतं फलभेदं दर्शयति । ज्ञात्वेति । ज्ञात्वा देवमयमहमस्मीति । सर्वपाशापहानिः पाशरूपाणां सर्वेपामविद्यादीनाम- पहानिः । सीगैरविद्यादिभिः शैस्तत्कार्पभूतजन्ममृत्पुमहाणिजननमरणादिदुः- खहेतुविनाशः ज्ञानफलं प्रदर्शितम् । ध्याने किंचित्क्रममुक्तिरूपं विशेपमाह । तस्प परमेश्वरस्याभिध्यानादेहभेदे शरीरपातोत्तरकालमचिरादिना देवपान- पथा गत्वा परमेश्वरसायुज्यं गतस्प तृतीयं विरापापेक्षयाऽव्याकृतपरमव्यो- मकारणेश्वरावस्थं विश्वेश्वर्यलक्षणं फलं भवति । स तदनुभूप तत्रैव निर्विशेष- मात्मानं ज्ञात्वा केवलो निरस्तसमस्तैश्वर्यतदुपाधिसिद्धिरव्याकृतपरमव्योमका- रणेश्वरात्मकतृतीयावस्थं विश्वैश्वयं हित्वाऽऽतकाम आत्मकामः पूर्णानन्दाद्वि- तीययनरूपोऽवतिष्ठते । एतदुक्तं भवति । सम्यग्दर्शनस्य तथाभूतपस्तुविषय. त्वेन निर्विपपपूर्णानन्दाद्वितीपब्रह्मविषयत्वाद्विज्ञानानन्तरमविद्यातत्कार्यमहा- णेन पूर्णानन्दाद्वितीपब्रह्मस्वरूपोऽवतिष्ठते । ध्यानस्य पुनः सहसा न निराकारे शुद्धिः प्रवर्तत इति सविशेपब्रह्मविषयत्वात्तं यथा पथोपासत इति न्पापेन स. विशेषविश्वेश्वलक्षणयापाप्पा विश्वैश्वर्यमनुभय निर्विशेषपूर्णानन्दवनात्मानं शात्वा केवरात्मकामोऽवाताशेषपुमर्यो मुक्तो भवति ॥ तथा शिवधर्मोत्तरे ज्ञानध्यानयोविश्वेश्वर्यलक्षणं फेवलात्मामफामलक्षणं च फलं दर्शयति । ध्यानादैश्चमतुलमेश्वरमुखमुत्तमम् । ज्ञानेन तत्परित्यज्य विदेहो मुनिमामुपादिति ॥ तथा च दहरादिसरिशेपसगुणोपामकानां स पदि पितृलोकमामो भवति संकल्पादेवास्प पितरः समुत्तिष्ठन्तीत्पादिना विधेश्चर्पक्षणं फलं दर्शयति । क. सामाशा म.रा.पाय। ५ ·३४ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [प्रथमोऽध्यायः॥ क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे तथा च भश्नोपनिषदि यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुपमभि- ध्यापीत स तेजसि सूर्य संपन्न इत्यादिना परं पुरुपमभिध्यायतोऽचिरादिमा- गोपदेशपूर्वकं स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति ब्रह्म- लोकं गतस्य तत्रैव सम्यग्दर्शनलाभ दर्शयित्वा तमोंकारेणैवाऽऽयतनेनान्वेति विद्वान्पत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेत्तीति सम्पग्दर्शनेन मोक्ष उपदिष्टः । तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति विदुपोऽचिरादिगमनं विनेहवामृतत्वमाप्ति दर्शप- ति । अथाकामयमान इत्यारभ्य न तस्य माणा उत्कागन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्मा- प्पेतीत्यादिना विनैवोत्क्रान्ति विदुषो मोक्ष उपदिष्टः । उदस्मात्माणाः का- मन्त्यहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्य इति प्रश्नपूर्वकमुस्कान्त्यभावो दर्शितः। तथा च ब्राझे पुराणे जीवन्मुक्ति गत्यभावं च दर्शयति । यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मारकालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भवेदसौ ।। मोक्षस्प नैव किंचित्स्यादन्यत्र गमनं क्वचित् । स्थानं परायमपरं यत्र गच्छन्ति योगिनः । अज्ञानबन्धभेदस्तु मोक्षो ब्रह्मलयस्त्विति ।। तथा लै विदुपो जीवन्मुक्ति दर्शयति । इह लोके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्य वै । जीवन्मुक्तो यतस्तस्माद्ब्रह्मवित्परमार्थतः ।। शिवधर्मोत्तरे। वामछात्पपेऽपि कर्तव्यं किंचिदस्प न विद्यते । इहैव स विमुक्तः स्यात्संपूर्णः समदर्शनः ।। तस्मादुपासको देहादुत्क्रम्पाचिरादिना देवयानेन विश्वैश्वयं ब्रह्म पाप्य वि- श्वैश्वर्यमनुभूय तत्रैव केवलं प्रत्यस्तमितभेदपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मानं ज्ञात्वा कैवलात्मकामो मुक्तो भवति विद्वानिर्विशेषपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मविज्ञानादशेपग- नृगन्तव्यगमनादिभेदभत्यस्तमयाद्विनैवोत्क्रान्ति देवयानं च ब्रह्मज्ञानसमनन्तरं जीवन्मुक्तो ब्रह्मज्ञानसमनन्तरं ब्रह्मानन्दमनुभूयाऽऽत्मरतिरात्मतृप्त आत्मनैवा. न्तःसुखोऽन्तरारामोऽन्तज्योतिरात्मकीड आत्मरतिरात्ममिथुन आत्मानन्द ख. केवलः । ३ ख. 'दलन। ३ स. 'ज्ञानानरत ।

·. मधमोऽध्यायः१।] शांकरभाष्पोपेता। विश्वैश्वर्य केवल आप्तकामः ॥११॥ एतज्ज्ञेयं नित्यमेवाऽऽत्मसंस्थं नातःपरं वेदितव्यं हि किंचित् । इदैव स्वाराष्प भूनि से महिम्म्पमृतोऽवतिष्ठते नहेतुत्वादाविषयपरित्यागेन ब्रह्मण्याधाय वामनःकायनिष्पाचं श्रौतस्मातलक्षणं कर्म कृत्वा विशुद्धसत्त्वो योगारूढो भूत्वा शमादिसाधनसंपन्नः ।। योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी पतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ।। एवं युञ्जन्सदात्मानं योगी विगतकल्मपः । मुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ।। सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । ईसते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ समं पश्यन्दि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिमितिस्मृतेः ॥११॥ पस्माज्ज्ञानानन्तरं परमपुरुषार्थसिद्धि स्तस्मादेतत्मकृतं केवलात्माकाशब्रह्म- रूपं नित्यं नियमेन ज्ञेयं किमत्रान्यसंस्थं न स्वात्मसंस्थं ज्ञेयं नानात्मनि पाये श्रूयते च। समात्मस्थं पेऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरपामिति ।। तथा च शिवधर्मोत्तरे योगिनामात्मनि स्थितिः॥ शिवमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमामु न योगिनः। मात्मस्थं पः परित्यज्य बहिस्थं यजते शिवम् ॥ इस्तस्थं पिण्ड मुत्यज्प लिशात्परमात्मनः । सर्वत्रावस्थितं शान्तं न पश्यन्तीह शंकरम् ।। ज्ञानवविहीनत्वादन्धः सूयं यथोदितम् । यः पश्येत्सर्वगं शान्तं तस्याध्यात्मस्थितः शिवः ।। भात्मस्थं पे न पश्यन्ति तीर्थे मार्गन्ति ते शिवम् । आत्मस्थं तीर्घमुत्सल्य बहिस्तीथीदि पो ब्रजेत् ।। फरस्थं स महारसं त्यक्त्वा काचं विमार्गति ! स. 'ध्यात्मास्थित ·३ ६ कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [पथमोऽध्यायः॥ भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १२॥. वह्वेर्यथा योनिगतस्य मूर्ति- न दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः। स भूय एवेन्धनयोनिगृह्य- स्तहोमयं वै प्रणवेन देहे ॥ १३ ॥ अर्थवैतवदपरोक्ष प्रत्यगात्मतत्त्वं तन्नित्यमविनाशि स्वे महिम्नि स्थितं ब्र- देव नेयम् । कस्मात् । दिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मानातः परं वेदितव्यमस्ति किंचिदपि । भूपते च वृहदारण्यके । तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य पदयमात्मे- ति । कथमेतज्ज्ञेयमित्याह । भोक्ता जीवो भोग्पमितरत्सर्व प्रेरिताऽन्तर्यामी परमेश्वरः । तदेतत्रिविधं मोक्तं ब्रह्मवेति । भोक्त्रायशेषभेदमपञ्चविलापनेनेव- निर्विशेपं ब्रह्मात्मानं जानीपादित्यर्थः । तथाचोक्तं काचपेपगीतापाम् ।। स्पक्त्वा सर्व विकल्पांच स्वात्मस्थं निश्चलं मनः । कृत्वा शान्ती भवेद्योगी दग्धेन्धन इवानलः ।। तथा च श्रीविष्णुपुराणे ॥ तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि पत् । गनसा ध्याननिमाचं समाधिः सेोऽभिधीयत इति ॥ १२॥ इदानीमोमित्येतेनेवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत । ओमित्पात्मानं पुञ्जी. त । औमित्पात्मानं पॉपीतेतिभुतरात्मानमन्विप्प पराभिध्याने मणवस्प नियमादभिध्यानाङ्गत्वेन प्रणवं दर्शपत्ति । बढ़ेयति । यथा योनिगतस्या- रणिगतस्प मृत्तिः स्वरूपं न दृश्पते मधनात्माइनैव च लिङ्गस्प सूक्ष्मदेह- स्प विनाशः । स एवारणिगतोऽनिर्भपः पुनः पुनरिन्धनपोनिना, मथनेन गृ- छ। योनिशम्योऽत्र कारणवचनः । इन्धनेन कारणेन पुनः पुनर्मधनादृतः । तद्वोमपम् । इवार्थो वाशब्दः । तचोभयं तदुभयमिव मथनात्साहन रायते । मपनेन च एते । तद्वदात्मा वद्रिस्थानीपः प्रणवनोत्तरारगिस्थानीपेन मन- नादृपते देदेऽधरारणिस्थानीपे ।। १३ ।। १५ मा २... कामा ३२. भार: सीस. NIRANI ·प्रथमोऽध्यायः शांकरभाष्योपेता। स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येनिगूढवत् ॥ १४ ॥ तिलेपु तैलं दधिनीव सर्पि- रापः स्रोतःस्वरणीषु चामिः। एवमात्माऽऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति ॥१५॥ सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सपिरिवार्पितम् । जात्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परम् । तदेव प्रपञ्चयति । स्वदेह मिति । स्वदेहमरणिं कृत्वाऽधरारणिं ध्यानमेव निर्मथनं तस्य निर्मथनस्याभ्यासादेवं ज्योतीरूपं प्रपश्येभिगूढामिवत्त ।॥ १४ ॥ उक्तस्पार्थस्य द्रबिन्ने दृष्टान्तान्बहून्दर्शयति । तिलेष्विति । विलेपु पत्र- पीडनेन तैलं गृह्यते । दधिनि मथनेन सपिरिव । आपः स्रोतःसु नदीपु भूख- ननेन । अरणीषु चामिर्मथनेन । एवमात्माऽऽत्मनि स्वात्मनि गृह्यतेऽसौ मन- नेनाऽऽत्मभूतदेहादिष्वन्नमयाचशेषोपाधिप्रविलापनेन निर्वि शेपे पूर्णानन्दे स्वा- स्मन्येवावगम्यत इत्यर्थः । केन तर्हि पुरुषेणाऽऽत्माऽऽत्मन्येव रक्षत इत्पत माह । सत्येन यथाभूतहितार्थवचनेन भूतहितेन । सत्यं भूतहितं मोक्तमिति स्मरणात् । तपसेन्द्रिपमनसामैकाम्पलक्षणेन । मनप्तश्चेन्द्रियाणां च ऐकारपं परमं तप इति स्मरणात् । एनमात्मानं योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥ फयमेनमनुपश्यतीत्यत आह । सर्वव्यापिनमिति । सर्व प्रकृत्यादिविशेषा- न्तं व्यप्यावस्थितं न देहेन्द्रियाद्यध्यात्ममात्रावस्थितमात्मानं क्षीरे सर्पिरिव सारत्वेन निरन्तरतयाऽऽत्मत्वेन सर्वेष्वर्पितमात्मविद्यातपसोर्मूलं कारणम् । श्रूयते च । एप क्षेव साधुकर्म कारयति । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपया. न्ति त इति । अथवाऽऽत्मविद्या च तपश्च पस्पाऽऽत्मलाभे मूलं हेतुरिति । तथा च श्रुतिः। विद्यपाऽमृतमश्नुते । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति च । ब्रह्मोप- निपत्परयुपनिषण्णमस्मिन्परं श्रेय इति । पः सत्यादिसाधनसंयुक्तः स एनं स. चव्यापिनमात्मानं क्षीरे सारिवार्पितमात्मविद्यातपोमूळं तझोपनिषत्परमनु- पश्पति सर्वगतं ब्रह्माऽऽत्मदर्शिनाऽऽत्मन्येव गृझते नासत्यादियुक्तेन परि- सी.क. 'गत

·२८
कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः
तद्ब्रह्मोनिषत्परम् ॥ १६॥ इति श्वेताश्व-:
तरोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
युञ्जानः प्रथमं मनस्तत्त्वाय सविता धियः ।
अग्नेयोतिर्निचाय्य पृथिव्या अध्याभरत ॥२॥
युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे।
सुवर्गेयाय शक्त्या ॥२॥
च्छिन्नब्रह्मान्नमयाद्यात्मना । भूपते च । सत्येन लभ्यस्तपसा होप आत्मा स-
म्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्पम् । न येपु जिह्ममन्तं न मापा चेति ।। द्विवचन-
मध्यापपरिसमाप्त्यर्थम् ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यपरम-
हंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्प्रणीते श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये प्रथमो-
ऽध्यायः॥१॥
ध्यानमुक्तं ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येनिगूढवदिति परमात्मदर्शनोपा-
पत्वेन । इदानी तदपेक्षितसाधन विधानार्थ द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते । तत्र प्र-
धर्म तसिद्धयर्थं सवितारमाशास्ते । पुञान इति । युञ्जानः प्रथमं मनः प्रथम
ध्यानारम्भे मनः परमात्मनि संयोजनीयं धिय इतरानपि माणान् । माणा वै
धिय इति श्रुतेः । अथवा धियः बाह्यविषयज्ञानानि । किमर्थम् । तत्त्वाय तत्त्व-
ज्ञानाय सविता धियो बाह्यविषपज्ञानादमेज्योतिः प्रकाशं निचाय्य दृष्ट्वा पृधि-
या अध्यस्मि शरीर आभरदाहरत् । एतदुक्तं भवति । ज्ञाने मवृत्तस्य मम म-
नो वाद्यविषयज्ञानादु परमात्मन्येव संयोजपिनुमनुबाहकदेवतात्मनाम-
गन्यादीनां यत्सर्ववस्तुपकाशमसामर्थ्य तत्सर्वमस्मद्वागादिपु संपादयेत्सविता
पत्मसादादवाप्यते योग इत्यर्थः । अनिशब्द, इतरासामप्यनुग्राहकदेवतानाम:
पलक्षणार्थः ॥१॥
युक्तेनेति । यदा तत्त्वाय मनो योजयननुग्राहकदेवताशक्त्याधानेन देहे-
न्द्रिपदाढ्यं करोति तदा युक्तेन सवित्रा परमात्मनि संपोजितेन मनसा वयं त-
स्य देवस्य सवितुः सर्वेऽनुज्ञायां सत्यां सुवर्गेयाय स्वर्गमाप्तिहेतुभूताय ध्यान-
कर्मणि पथासामथ्य प्रयतामहे । परमात्मववनोऽत्र स्वर्गशब्दः । तत्मकरणा-
तस्पेव सुखरूपत्वात्तदंशत्वाचेतरस्प मुसस्य । तथा च श्रुतिः । एतस्पै-
वाऽऽनन्दस्पान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति ॥२॥
ग. घ. समिति ॥१६॥

·द्वितीयोऽध्यायः२१] शांकरभाष्योपेता। युक्त्वाय मनसा देवान्सुवर्यतो धिया-दिवम् । बृहज्ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान् ॥३॥ युनते मन उत युनते धियो, विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः। वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इ. न्मही देवस्य सवितुः परिवतिः ॥४॥ युजे वां ब्रह्म पूर्य नमोभिर्विश्लोक एतु युक्त्वायेति । पुनरपि सोऽप्येवं करोत्विति मार्थना । युक्त्वाय योजयि- स्वा देवान्मनआदीनि करणानि तेषां विशेषणं भुवः स्वर्ग पूर्णानन्दब्रह्म यत इति द्वितीयाबहुवचनं पूर्णानन्दब्रह्म गच्छत्तो न शब्दादिविषयान् । पुन रपि विशेषणान्तरं धिया सम्यग्दर्शनेन दिवं द्योतनस्वभावं चैतन्यैकरसं बृह- न्महब्रह्म ज्योतिः प्रकाशं करिष्यतः पूर्णानन्दब्रह्माऽऽविष्करिष्यतः । अत्र द्वितीयाबहुवचनम् | सविता प्रसुवाति तान्करणानि । यथा करणानि विष- येभ्यो निवृत्तान्यात्माभिमुखान्यात्ममकाशमेव कुटुंस्तथाऽनुनानातु सविते- त्यर्थः ॥ ३॥ तस्यैवमनुजानतो महती परिष्टुतिः कर्तव्येत्याह । युञ्जत इति । युञ्जते योजयन्ति ये विमा मन उत युञ्जते धिय इतराण्यपि करणानि । धीहेतुत्वा- करणेषु धीशब्दप्रयोगः । तथा च श्रुत्पन्तरम् । यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सहेति । विमस्य विशेषेण व्याप्तस्य बृहत्तो परतो, विपश्चितः सर्वज्ञस्य देवस्य सवितुर्मही महती परिष्टुतिः कर्तव्या। फैविमः । पुनरपि तमेव विशि- नष्टि । वि होत्रा दधे होत्राः क्रिया यो विदधे वयुनावित्मज्ञावित्सर्वज्ञाना- साक्षिभूत एपोऽद्वितीयः। ये विमा मनआदिकरणानि विषयेभ्य उपसंहत्याss- त्मन्येव.योजयन्ति तैर्विमस्य बृहतो विपश्चित्तो महत्ती परिष्धतिः कर्तव्या । हो- प्रा विदधे वयुनाविदेकः सविता ॥ ४ ॥ किंच । पुजे वामिति । युजे वां समादधे वां युवयोः करणानुग्राहकयोः संबन्धि प्रकाश्यत्वेन तत्मकाशितं ब्रह्मेत्यर्थः । अथवा वामिति बहुवचनार्थे यु. ज्माकं कारणभूतं ब्रह्म पृष्यं पूर्व चिरंतनं' समादधे । नमोभिनमस्कारैचित्तम- णिधानादिभिः । एष एवं समादधानस्य मम श्लोकः कीर्तितव्य एतु विविधर्म १२. स्कायन्ति पा र रा. त. । वि। ३ क. 'न युजेस। ४ क. लोकायन्ति कीनि- तन्यायन्ति । ५ क. 'मेन्य प।

·कृष्णयजुर्वेदीपञ्चेताश्वतरोपनिपत् [द्वितीयोऽध्यायः॥ पथ्येव सूरेः । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि.दिव्यानि तस्थुः ॥ ५॥ अभिर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते । सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः ॥६॥ सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्यम् । । तत्र योनि कृणवसे न हि ते पूर्तमक्षिपद ॥ ७ ॥ पथ्येव सूरेः पथि सन्मार्गे । अथवा पथ्या कीर्तिरित्येकद्वाक्यं मार्थनारूपं शृण्वन्तु विश्वेऽमृतस्य ब्रह्मणः पुत्राः सूरात्मनो हिरण्यगर्भस्य । के ते । ये धामानि दिव्यानि दिवि भवान्पातस्थुरधितिष्ठन्ति ॥ ५॥ युञ्जानः प्रथमं मन इत्यादिना सवित्रादिप्रार्थना प्रतिपादिता । यस्तु पुर्ने: मार्थनामकृत्वा तैरैननुज्ञात्तः सन्पोगे प्रवर्तते स भोगतो फर्मण्पेव मवर्तत इत्याह । अमिपत्रेति ! अमिपत्राभिमथ्यत आधानादौ । वायुपत्राधिरुध्यते मवग्यादौ सवित्रा मेरितः शब्दमभिव्यक्तं करोति । सोमो यत्र दशापवित्रा- त्पूयमानोऽतिरिच्यते तत्र क्रतो संजायते मनः ॥ ६ ॥ यस्मादननुज्ञातस्यं तस्य भोगहेतौ कर्मण्येव प्रवृत्तिः तस्मात्सवित्रा प्रस- वेन संस्पमसवेनेति पावत् । जुपेत सेवेत ब्रह्म पूयं चिरंतनम् । तस्मिन्त्र- अणि योनि नि समाधिलक्षणां कृणवसे कुरुष्व । एवं कुर्वतो मम किं ततो भवतीत्यत आह । न हि त इति न हि ते पूर्त स्मात कर्मेष्टं श्रौत्तं च कर्माक्षिपन पुनर्नोगहेतोभाति । ज्ञानामिना सीजस्य दग्धत्वात् । उक्त च ! यथेपिका- तूलममौ प्रोते मेंदूपत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः मदूयन्त इति । ज्ञानामिः सर्व- फर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति च ॥७॥ अग्निपत्राभिमथ्यत इत्पत्रापरा व्याख्या। अमिः परमात्मा । अविघात- कार्यस्य पादकत्वात् । उक्तं च ! अहमज्ञानजं नमः | नाशपाम्पात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति । यत्र यस्मिन्पुरुपे मथ्पते स्वदेहमरणि कृत्वेत्यादिनापूर्वो- कध्याननिर्मथनेन वायुपत्राधिरुध्यते शब्दमव्यक्तं करोति रेचकादिकरणात् । , फ. ग. गुपन्ति । ३ स. सविता । ३ स. सूर्यास्म । ४ स. न१५ फ. ना है। (क. १० स. न स । ८ स. 'स्प मा। १ क. सवितृषी १०.तीगाद ।

·द्वितीयोऽध्यायः] शांकरभाष्योपेता। त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सं- निवेश्य । ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्स्रोतांसि सर्वा- णि भयावहानि ॥८॥ प्राणान्प्रपीध्येह संयुक्तचेष्टः सोमो यत्रातिरिच्यतेऽनेकजन्मसेवया तत्र तस्मिन्पज्ञदानतपःमाणायामसमा- घिविशुद्धान्तःकरणे संजायते परिपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्माकारं मनः समुत्पद्यते नान्यत्राशुद्धान्तःकरणे । उक्तं च । प्राणायामविशुद्धात्मा यस्मात्पश्यति तत्परम् । तस्मानातःपरं किंचित्पाणायामादिति श्रुतिः ।। अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । तत्क्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः ।। जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजायते ॥ तस्मात्मथमं यज्ञाधनुष्ठानं ततः प्राणायामादि ततः समाधिस्ततो वाक्पार्थ- ज्ञाननिष्पत्तिस्ततः कृतकृत्यतेति ॥ ६ ॥ तत्र योनि कृणवस इत्युक्तं कथं योनिकरणमित्याशय तत्मकारं दर्शप- ति । त्रिरुन्नतमिति । त्रीण्युरोग्रीवाशिरांस्पुन्नतानि पस्मिञ्शरीरे तत्रिरुन्नतं संस्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनश्चक्षुरादीनि मनसा संनिवेश्य संनि. यम्य ब्रह्मवोडुपस्तरणसाधनं तेन ब्रह्मोडुपेन ब्रह्मशब्दं प्रणवं वर्णन्ति । ते- नोडुपस्थानीयेन प्रणवेन काकातिवदुभयत्र संबध्यते । तेनोपसंहृत्प तेन प्रतरे- तातिकमेद्विद्वान्स्रोतांसि संसारसरितः स्वाभाविकाविद्याकामफर्ममवर्तितानि भयावहानि मेततिर्यगूर्वमाप्तिकराणि पुनरावृत्तिभाजि ॥ ८॥ माणायामक्षपितमनोमलस्य चित्तं ब्रह्मणि स्थितं भवतीति प्राणायामो नि- दिश्यते । मथम नाडीशोधनं कर्तव्यम् । ततः प्राणायामेऽधिकारः । दक्षिण- नासिकापुटमङ्गुल्पाऽवष्टभ्य वामेन वायुं पूरपेयथाशक्ति । ततोऽनन्तरमुत्य- ज्यैवं दक्षिणेन पुटेन समुत्यजेत् । सव्यमपि धारयेत् । पुनर्दक्षिणेन पूरपित्ता सव्येन समुत्सद्यथाशक्ति । त्रिः पञ्चकृत्वो वैवमभ्यस्पतः सवनचतुष्टपमपर• ग. घ. 'हरा | २ प. या पी॥॥ ३ स. नागा।

·४२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः। क्षीणे प्राण नासिकयोच्छ्सीत। राने मध्याह्ने पूर्वरात्रेऽर्धरात्रे च पक्षान्मासाद्विशुद्धिर्भवति । त्रिविधः माणा- यामो रेचकः पूरकः कुम्भक इति तदेवाऽऽह । आसनानि समभ्यस्प वाञ्छित्तानि यथाविधि । प्राणापामं ततो गागि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥ मृद्वासने कुशान्सम्पगास्तीर्याजिनमेव च । लम्बोदरं च संपूज्य फलमोदकभक्षणैः । तदासने गुस्खासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् । समग्रीवशिराः सम्यक्संवृतास्यः मुनिश्चलः ॥ मामुखोदङ्मुखो वाऽपि नासानन्यस्तलोचनः । अतिमुक्तमभुक्तं च वर्जयित्वा प्रयत्नतः।। नाडीसंशोधनं कुर्यादुक्तमार्गेण यनतः। वृथा क्लेशो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥ नासाने शशीजं चन्द्रातपवितानितम् । सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थ बिन्दुसंयुतम् ।। विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुपी उभे । इडया पूरयेद्वायुं बाझं द्वादशमात्रकैः॥ ततोऽनि पूर्ववद्धयाये तस्फुरज्वालावलीयुतम् । रुपष्ठं बिन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ।। ध्यापेद्विरेचयेद्वापुं मन्दं पिङलया पुनः । पुनः पिङ्गलपाऽऽपूर्व प्राणं दक्षिणतः मुधीः ।। तद्विरेचपेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः । त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा । गुरुणोक्तमकारेण रहस्येवं समभ्यसेत् । मातमध्यंदिने सायं सात्वा पट्कृत्व आचरेत् ॥ संध्यादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः। . नाडीशुद्धिमवानोति तचिह्न दृश्यते पृथक् । शरीरलघुता दीप्तिर्जठरामिविवर्धनम् । नादाभिव्यक्तिरित्पतल्लिङ्गं तच्छुद्धिसूचनम् ॥ शृद्धयन्ति न जपैस्तेन स्पर्शशुद्धेरहेतवः । १स.रिपत्तानि तु) ·४३ द्विवीयोऽध्यायः२] शांकरभाष्योपेता। दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचपूरककुम्भकैः ।। प्राणापानसमायोगःप्राणायामः प्रकीर्तितः। प्रणवं व्यात्मकं गााँग रेचपूरककुम्भकम् ॥ तदेतत्मणवं विद्धि तत्स्वरूपं प्रवीम्यहम् । पद्वेदादौ स्वरः प्रोको वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।। तयोरन्तं तु पदार्ग वर्गपञ्चकपश्चमम् । रेचकं प्रथमं विद्धि द्वितीयं पूरक विदुः॥ तृतीयं कुम्भकं प्रोक्तं भाणायामतिरात्मकः। त्रयाणां कारणं ब्रह्म भारूपं सर्वकारणम् ॥ रेचकः कुम्भको गार्गि सष्टिस्थित्यात्मकावुभो। कुम्भकस्त्वथ संहारः कारणं योगिनामिह ।। पूरयेत्पोडशेर्मात्रैरापादतलमस्तकम् । मात्रैभत्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत्सुसमाहितः॥ संपूर्णकुम्भवद्वोयोनिश्चलं मूभिंदेशतः । कुम्भकं धारणं गार्गि चतुःपष्टया तु मात्रपा । ऋपयस्तु वदन्त्पन्ये माणायामपरायणाः । पवित्रभूताः पूतान्त्राः प्रभजनजये रताः॥ तत्राऽऽदौ कुम्भकं कृत्वा चतुःषष्टया तु मात्रया। रेचयेत्योडशैमात्रैन सेनेकेन सुन्दरि ।। तयोथ पूरयेद्वायुं शनैः पोडशमात्रया। माणस्पाऽऽयमनं त्वेवं वशं कुर्याज्जपी वशः ।। पञ्च माणाः समाख्याता वापक: माणमाश्रिताः । प्राणो मुख्यतमस्तेषु सर्वप्राणभूतां सदा ॥ ओष्ठनासिकयोमध्ये हृदये नाभिमपहले। पादाङ्गुष्याश्रितः प्राणः सर्वाङ्लेषु च विष्ठति ।। नित्यं पोडशसंख्पाभिः प्राणापामं समभ्यसेत् । मनसा मार्थितं पाति सर्वमाणजपी भवेत् ।। प्राणायामहेद्योपान्धारणाभिध किरियपान् । १३. 'द्वायुमोगया। . 'यं मा यया । २ न. पुरुराः ।

·४४ कृष्णपजुर्वेदीप-वेताश्वतरोपनिपत् [द्वितीयोऽध्याया। विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ ९ ॥समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रया-. दिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानि- वाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १०॥ नीहारधूमा- कौनिलानलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशंशी- नाम् । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य- भिव्यक्तिकराणि योगे ॥११॥ प्रत्पाहाराच संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ।। प्राणायामशतं नात्वा यः करोति दिने दिने । मातापितृगुरुनोऽपि त्रिभिर्वळपोहति ॥ तदेतदाह । पाणानित्यादिना। प्राणान्मपीड्येह युक्तो नात्यश्नत इति श्लोकोक्तमकारेण संयुक्ता चेष्टा यस्य स संयुक्त चेष्टः। क्षीणे शक्तिहान्या तनुत्वं गते मनसि नासिकायाः पुटाभ्यां शनैः शनैरुत्सृजेन्न मुखेन । वायु प्रतिष्ठाप्प शनैर्नासिकपोत्सजेदिति । उदात्ताश्वयुत्तं स्थनिपन्तारमिव मनने मनो धारये- ताप्रमत्तः प्रणिहितात्मा च ॥९॥ सम इति । समे निम्नोनतरहिते देशे। शुचौ शुद्ध शर्करावहिवालुकाविव- जिते । शर्कराः क्षुद्रोपलाः । वालुकास्तचूर्णम् । तथा शब्दजलाश्रयादिभिः । शब्दः कलहादिध्वनिः । जलं सर्वमाण्युपभोग्यम् । मण्डएँ आश्रयः । मनोनु- फूले मनोरमे चक्षुपीडने प्रतिवाद्यभिमुखे । छान्दसो विसर्गलोपः । गुहानिवा- ताश्रयणे गुहापामेकान्ते निवाते समाश्रित्य प्रयोजयेत्प्रयुञ्जीत वित्तं परमा- स्मनि ॥ १० ॥ इदानी योगमम्पस्पत्तोऽभिव्यक्तिचिह्नानि वक्ष्यन्ते । नीहार इत्यादिना । नीहारस्तुपारः । तद्वत्माणैः समा वित्तवृत्तिः प्रवर्तते । ततो धूम इवाऽऽभा- ति । ततोऽवत्ततो वायुरिवाऽऽभाति । ततो वह्निरिवारयुष्णो वायुः प्रकाश- दहनः प्रवर्तते । बाह्यवायुरिव संक्षुभितो बलवान्विजृम्भते कदाचित्खद्योत- खचिवमिवान्तरिक्षमालक्ष्यते । विद्युदिव रोचिष्णुरालक्ष्यते कदाचित्स्फटिका- कृतिः कदाचित्पूर्णशशिवत् । एतानि रूपाणि योगे क्रियमाणे ब्रह्मण्यावि- विक्रयमाणे निमित्ने पुरःसराण्पग्रगामीनि । तदा परमयोगसिद्धिः ॥ ११ ॥ दीपिकायांनु 'श्रयण प्रेतिपाटः । २ ग. घ. ह. निलानिलाना। ३ क.शशिना । ४ स. 'पमात्री ५ क. 'का। ६ ख. 'रिख । त। ७ ख. मिती ।

·४५ द्वितीयोऽध्यायः२।] शांकरभाष्योपेता। पृथ्व्यप्तेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योग- गुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२॥ लघु- त्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्ति प्रथमां वदन्ति ॥ १३॥ यथैव बिम्बं मृदयोप- लिसं तेजोमयं भाजते तत्सुधान्तम् । तदाऽऽ- स्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः॥१४॥ पृथ्वीति । पृथ्व्यप्तेजोनिलखे पृथिव्यादीनि भूतानि द्वंद्वैकवद्भावेन निर्दि- श्यन्ते । तेषु पञ्चम् भूतेषु समुत्थितेषु पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्त इत्यस्प व्याख्यानं । कः पुनर्योगगुणः मवर्तते । पृथिव्या गन्धवत्या गन्धो योगिनी भवति । तथाऽदयो रसः । एवमन्यत्र । उक्तं च । ज्योतिष्मती स्पर्शवती तथा रसवती परा। गन्धवत्यपरा मोक्ता चतस्रस्तु प्रवृत्तपः ।। आसां योगमवृत्तीनां यधेकाऽपि प्रवर्तते । प्रवृत्तपोगं तं माहुर्योगिनो योगचिन्तकाः ।। न तस्प योगिनो रोगो न जरा न मृत्युर्वा प्रभवति । कस्य । माप्तस्य यो. गाग्निमयं शरीरम् । योगामिसंप्लुष्टदोषकलापं शरीरं भाप्तस्य । स्पष्टमन्यत् ॥ १२॥ १३ ॥ किंच । यथैवेति । यथैव बिम्बं सौवर्ण राजतं वा मृदयोपलिप्तं मृदादि- ना मलिनीकृतं पूर्व पश्चात्सुधान्तं मुधौतमित्यस्मिन्नर्थे सुधान्तमिति च्छान्द- सम् । अम्यादिना विमलीकृतं तेजोमपं भाजते । तद्वा तदेवाऽऽत्मतच प्रस- मीप दृष्ट्वैकोऽद्वितीयः कृतार्थो भवते वीतशोकः । परेषां पाठे तद्वत्सतवं म. समीक्ष्य देहीति । तत्राप्ययमेवार्थः ॥ १४ ॥ १ ग. पृथिव्यते। स. प. पृथ्व्याप्यतेजो। २ क. दुःखं । ३ ख. 'न्यानो ४ ख. 'योऽ- म्याः सिध्रेयुर्यो।

·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [द्वितीयोऽध्यायः२
विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥९॥समे शुचौ
शर्करावलिवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रया-
दिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानि-
वाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १०॥ नीहारधूमा-
कौनिलानलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशंशी-
नाम् । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य-
भिव्यक्तिकराणि योगे॥११॥

·४५ द्वितीयोऽध्यायः] शांकरभाष्योपेता। पृथ्व्यप्तेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मक योग- गुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२॥ लघु- खमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्ति प्रथमां वदन्ति ॥१३॥ यथैव बिम्वं मृदयोप- लिप्तं तेजोमयं भाजते तत्सुधान्तम् । तहाऽऽ- स्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥१४॥ पृथ्वीति । पृथ्न्यप्तेजोनिलखे पृथिव्यादीनि भूतानि द्वंद्वैकवाद । तथा इयन्ते । तेषु पञ्चसु भूतेषु समुत्थितेषु पञ्चास्तेदस्पास्तीति जालवान्मा: व्याख्पः । ईशत ईष्टे मायोपाधिः सैन् । कैरीशनीभिः स्वशक्तिभिः । तथा- भवति । ईशत ईशनीभिः परमशक्तिभिरिति । कान्सल्लिोकानीशत ईश- । कदा । उद्भवे विभूतियोगे संभवे प्रादुर्भावे च । य एतद्विदुरमृता भ; मणिो भवन्ति ॥ १॥ स्मात्पुनर्जालवानित्याशङ्कयाऽऽह । एको हीति । हिशब्दो यस्मादथे । स्मादेक एव रुद्रः स्वतो न द्वितीयाय वस्त्वन्तराप तस्थुम्रह्मविदः परमार्थद- शनः। उक्तं च । एको रुद्रो न द्वितीयाप तस्थुरिति । य इमाल्लोकानीशते, नि- ग्मयतीशनीभिः । साँश्च जनान्मत्यन्तरः प्रतिपुरुपमवस्थितः । रूपं रूपं म. तरूपो बभूवत्यर्थः । किंच । संचुकोपान्तकाले प्रलपकाले । किं कृत्वा संघज्य विश्वा भुवनानि गोपा गोप्ता भूत्वा । एतदुक्तं भवति । अद्वितीयः परमात्मा । न चासो कुम्भकारवदात्मानं फेवलं मृत्पिण्डस्थानीयमुपादानकारणमुपादत्ते कि हि स्वशक्तिविक्षेपं कुर्वन्सष्टा निपन्ता वाऽभिधीयत इति ॥ २॥ उत्तरो मन्त्रस्तस्यैव विराहात्मनाऽवस्थानं तत्वदृत्वं प्रतिपादयति । विश्व- तश्च क्षुरिति । सर्वप्राणिगतानि चभ्रूष्पस्पेति विश्वतश्चक्षुः । अतःस्वेच्छयैव सर्व- चं रूपादौ सामथ्र्य विद्यत इति विश्वतश्चक्षुः। एवमुत्तरत्र योजनीयम् । सं १. ग, घ. ड, जनास्ति । २ ग. घ. इ. 'कोचान्त। ३ ग. घ. द. गोता। ४. 'माँ ५ स. 'वलम। ६. 'चक्षुरुपादानमा ·४८ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [तृतीयोऽध्यायः वाभूमी जनयन्देव एकः ॥३॥ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधियो रुद्रो महर्पिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धया शु- भया संयुनक्तु ॥४॥ या ते रुद्र शिवा तनू- रघोराईपापकाशिनी । तया नस्तनुवा शंतम- या गिरिशंन्ताभिचाकशीहि ॥५॥ यामिपुं गिरिशंत हस्ते विभमेस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हि ५सीः पुरुषं जगत् ॥ ६॥ बाहुभ्यां धमति संयोजयतीत्पर्थः अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । पक्षिणश्वधमति द्विप- दो मनुष्पादोश्च पतत्रैः । किं कुर्वन्द्यावापृथिवी जनपन्देव एको विराजं सृष्ट- बानित्यर्थः ॥ ३॥ इदानीं तस्यैव सूत्रसष्टिं प्रतिपादयन्मन्नहगभिमेतं प्रार्थयते । यो देवा- नामिति । यो देवानामिन्द्रादीनां प्रभवहेतुरुद्भवहेतुश्च । उद्भवो विभूतियोगः। विश्वस्पाधिपो विश्वाधिपः पालयिता । महर्षिः। महांश्वासावृषिश्चेति महर्षिः सर्वज्ञ इत्यर्थः । हितं रमणीपमत्पुज्ज्वलं ज्ञानं गर्भोऽन्तःसारो पस्य तंज- नपामास पूर्व सर्गादौ । स नोऽस्मान्बुद्धया शुभया संयुनक्तु परमपदं प्राप्नुया. मेति ॥४॥ पुनरपि तस्य स्वरूपं दर्शयन्नभिमेतमर्थ प्रार्थयते मन्त्रद्वयेन । या ते रुद्रे- ति । हे रुद्र तव या शिवा तनुरघोरा । उक्तं च तस्यैते तनुचौ घोराऽन्या शिवाऽन्येति । अथवा शिवा शुद्धाऽविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्ता सच्चिदानन्दाद्वयव. ह्मरूपा न तु घोरा शशिबिम्बमिवाऽऽहादिनी । अपापकाशिनी स्मृतिमात्राघ- नाशिनी पुण्याभिव्यक्तिकरी । तयाऽऽत्मना नोऽस्माशंतमया सुखतमया पूर्णा- नन्दरूपया हे गिरिशंत गिरौ स्थित्वा शं मुखं तनोतीति । अभिचाकशीहि । अभिपश्य निरीक्षस्व श्रेयसा नियोजयस्वेत्यर्थः ॥ ५॥ किंच। यामिपुमिति । यामिपुं गिरिशंत हस्ते विर्भाप धारयस्यस्तवे जने क्षेनु शिवां गिरित्र गिरि त्रायत इति तां कुरु मा हिंसीः पुरुपमस्मदीयं ज. गदपि कृत्स्नं साकार ब्रह्म प्रदर्शपेत्यभिप्रेतमर्थ प्रार्थितवान् ॥ ६॥ ग. घ. . "धिको ह।

·तृतीयोऽध्यायः॥ :शांकरभाष्योपेता। ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञा- खाऽमृता भवन्ति ॥७॥ वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्ताव । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽ- यनाय ॥८॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किंचि- धस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥९॥ .. इदानीं तस्यैव कारणात्मनाऽवस्थानं दर्शयज्ञानादमृतत्वमाह । ततः परमि- ति । ततः पुरुपयुक्ताजगतः परं कारणत्वात्कार्यभूतस्प प्रपञ्चस्प व्यापक- मित्यर्थः । अथवा ततो जगदात्मनो विराजः परम् । किं तद्ब्रह्मपरं बृहन्तं - ह्मणो हिरण्यगर्भात्परं बृहन्तं महद्यापित्वात् । यथानिकायं यथाशरीरं सर्व- : भूतेषु गूढमन्तरवस्थितं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं सर्वमन्तः कृत्वा स्वात्मना स. वं व्याप्यावस्थितमीशं परमेश्वरं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७॥ इदानीमुक्तमर्थ द्रढयितुं मनहगनुभवं दर्शयित्वा पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्म- परिज्ञानादेव परमपुरुषार्थप्राप्तिान्पनेति दर्शयति । वेदाहमेतमिति । वेद जाने तमेतं परमात्मानम् । अथैतं प्रत्यगात्मानं साक्षिणं पुरुपं पूर्ण महान्तं सर्वा- स्मत्वात् । आदित्यवर्ण प्रकाशरूपं तमसोऽज्ञानात्परस्तात्तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति मृत्युमत्पेति । कस्मादस्मानान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय परमपदमा- तये॥८॥ कस्मात्पुनस्तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेतीत्युच्यते । यस्मादिति । यस्मा- परं पुरुषात्परमुस्कृष्टमपरमन्यन्नास्ति । यस्मानाणीयोऽणुतरं न ज्यायो म- हत्तरं वाऽस्ति । वृक्ष इव स्तब्धो निश्चलो दिवि द्योतनात्मनि स्वे महिन्नि ति- प्रत्येकोऽद्वितीयः परमात्मा तेनाद्वितीयेन परमात्मनेदं सर्व पूर्ण नेरन्तर्पण व्याप्त पुरुपेण पूर्णेन ॥९॥ क. किचिन् ।

·५० कृष्णयजुर्वेदीय वेताश्वतरोपनिपत [तृतीयोऽध्यायः ३ ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतदि- दुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥१०॥ सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगृहाशयः । सर्वव्या- पीस भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः॥११॥ महान्प्रभुबै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । सुनि- मलामिमी प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां ह- इदानी ब्रह्मणः पूर्वोक्तकार्यकारणां दर्शपज्ञानिनाममूतत्वमितरेषां च सं- सारित्वं दर्शयति । तत इति । तत इदंशब्दवाच्याजगत उत्तरं कारणं ततोऽ- प्युत्तरं कार्यकारणविनिर्मुक्तं नौवेत्यर्थः। तदरूपं रूपादिरहितम् । अनामयमा- ध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वात् । य एतद्विदुरमृतत्वेनाहमस्मीत्यमृता अमरण- धर्मास्ते भवन्ति । अथेतरे ये न विदुस्ते दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥ इदानीं तस्यैव सर्वात्मत्वं दर्शयति । सर्वाननेति । सर्वाण्याननानि शिरांसि ग्रीवाश्यास्यति सर्वाननशिरोग्रीवः । सर्वेषां भूतानां गुहायां बुद्धौ शेत इति स- चभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवानैश्वर्यादिसमष्टिः। उक्तं च। ऐश्वर्यस्प समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ भगवति यस्मादेवं तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥ किंच । महानिति | महान्मभुः समर्थो वै निश्चयेन जगदुदयस्थितिसंहारे सत्त्वस्यान्तःकरणस्येप प्रवर्तकः गैरपिता । कमर्थमुद्दिश्य मुनिर्मलांमिमा स्व- रूपावस्थालक्षणां प्राप्तिं परमपदमाप्तिम् । ईशान ईशिता । ज्योतिः परिशुद्धो विज्ञानमकाशः अव्ययोऽविनाशी ॥ १२॥ अष्टमात्र इति । अङ्गष्टमात्रोऽभिव्यक्तिस्थानहृदयमपिरपरिमाणापेक्षया। पुरुषः पूर्णत्वात्पुरि शयनाद्वा । अन्तरात्मा सर्वस्यान्तरात्मभूतः स्थितः । स- . स. ग. घ. . 'मो शान्तिमी २ क. वार्यस्य ।

·111447 तृतीयोऽध्यायः३] शांकरभाष्पोपेता। दये संनिविष्टः । हृदा मन्वीशी मनसाभि- क्लृप्तो य एतविदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपाद । स भूमि विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥ पुरुष एवेद सर्व यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्ननातिरोहति ॥ १५॥ सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । स- र्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥१६॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । दा जनानां हृदये संनिविष्टो हृदयस्थेन मनसाऽभिगुप्तः। मन्वी शो ज्ञानेश:14 तएद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ।। पुरुषोऽन्तरात्मेत्युक्तं पुनरपि सर्वात्मानं दर्शयति । सर्वस्प तावन्मात्रत्वम- दर्शनार्थम् । उक्तं च । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं प्रपञ्चयत इति । सह- स्त्राण्यनन्तानि शीपाण्यस्पेति सहस्रशीर्षा । पुरुषः पूर्णः । एवमुत्तरत्र योजनी- पम् । स भूमि भुवनं सर्वतोऽन्तर्बहिश्च वृत्वा व्याप्यात्यतिष्ठदतीत्य भुवनं स- मधितिष्ठति । दशाङ्गुलमनन्तमपारमित्यर्थः। अथवा नाभेरुपरि दशाङ्गुलं हृदयं तमाधितिष्ठति ॥ १४ ॥ ननु सर्वात्मत्त्वे समपञ्चं ब्रह्म स्यात्तव्यतिरेकेणाभावादित्पाद । पुरुष एवे- दमिति । पुरुषएवेदं सर्व पदन्नेनातिरोहति पदिदं दृश्यते वर्तमानं पदूतं पञ्च भव्यं भविष्यत् । किंच । उतामृतत्वस्येशानोऽभरणधर्मत्वस्य कैवल्यस्पेशानः। पञ्चानेनातिरोहति यद्वर्तते तस्येशानः ॥ १५॥ पुनरपि निर्विशेष प्रतिपादयितुं दर्शयति । सर्वत इति । सर्वतः पाणपः पादाचेति सर्वतःमाणिपादं तत् । सर्वतोऽक्षीणि शिरांति मुखानि च पस्य त- सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिः श्रवणमस्येति श्रुतिमत् । लोके माणि- निकाये सर्वमावृत्य संव्याप्य तिष्ठति ॥ १६ ॥ उपाधिभूतपाणिपादादीन्द्रियाध्यारोपणाज्ज्ञेयस्य तद्वत्ताशङ्का मा भूदित्य- वमर्थमुत्तरतो मन्त्रः। सर्वेन्द्रिपेति । सर्वाणि च तानीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनीन्द्रि- ख. ग, घ. इ. मनीषा। Hu2 ·५२ कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत् [तृतीयोऽध्यायः ३१ सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥ १७ ॥ नवदारे पुरे देही हसो लेलायते वहिः । वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥१८॥ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स बत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥ गणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां नि- पाण्यन्तःकरणपर्यन्तानि सन्द्रिपग्रहणेन गृह्यन्ते । अन्तःकरणपहिष्करणो- पाधिभूतः सर्वेन्द्रियगुणैरध्यवसायसंकल्पश्रवणादिभिर्गुणवदाभासत इति सर्व- न्द्रियगुणाभासम् । सर्वेन्द्रियैटितमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थः । ध्यायतीव लेलाप- तीवेति श्रुतेः । कस्मात्पुनः करणातम्याटतमिवेति गृह्यत इत्याह । सर्वेन्द्रिय- विवर्जितं सर्वकरणरहितमित्पर्धः । अतो न च फरणव्यापारव्योष्टतं तज्ज्ञेयम् । सर्वस्य जगतः प्रभुमीशानम् । सर्वस्य शरणं परायणं वृहेत्कारणं च ॥ १७ ॥ किंच । नवद्वार इति । नवद्वारे शिरसि सप्तद्वाराणि द्वे अवाची पुरे देही विज्ञानात्मा भूत्वा कार्यकारणोपाधिः-सन्हंसः परमात्मा हत्यविद्यात्मकं का- यमिति लेलायते चलति वहिर्विपयग्रहणाप । वशी सर्वस्य लोकस्य स्थाव- रस्प चरस्य च ॥ १८ ॥ एवं तावत्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रतिपादितम् । इदानी निर्विकारानन्दस्वरूपेणा- नुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितं परमात्मानं दर्शयितुमाह । अपाणिपाद इति । नास्य पाणिपादावित्यपाणिपादः । जवनो दूरगामी । गृहीता पाण्यभावेs- पि सर्वग्राही । पश्यति सर्वमचक्षुरपि सन् । शृणोत्यकर्णोऽपि । स वेत्ति वेचं सर्वज्ञत्वादमनस्कोऽपि । न च तस्यास्ति वेत्ता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेति श्रुतेः। तमाहुरग्यं प्रथम सर्वकारणत्वात्पुरुषं पूर्ण महान्तम् ॥ १९ ॥ किंच | अणोरणीयानिति । अणोः सूक्ष्मादप्पणीयानणुतरः । महतो मह- वपरिमाणान्महीपान्महत्तरः । स चाऽऽत्माऽस्य जन्तोमादिस्तम्यपर्यन्त- १ ख. ग. प्र. ८. सुहृत् । २ क. 'नः कार'। ३ ख. न क ४व. सार। ५ ख. क- १६ क.म् । अदा॥५७. 'ता यदुपादेय पी.

·चतुर्षोऽध्यायः ४] शांकरभाष्पोपेता। हितोऽस्य जन्तोः । तमकतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥२०॥ वे- दाहमेतमजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभु- त्वात् । जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥ इति श्वेताश्व- तरोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः॥३॥ य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगावर्णाननेकान्नि- हितार्थो दधाति । वि चैति चान्ते विश्वमादौ स. देवः स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु॥१॥ स्य प्राणिजातस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थित इत्यर्थः । तमात्मा- नमकतुं विषयभोगसंकल्परहितमात्मनो महिमानं कर्मनिमित्तद्धिक्षपरहितभी- शं पश्यत्ययमहमस्मीति साक्षाज्जानाति यः स वीतशोको भवति । केन ती. सौ पश्यति । धातुरीश्वरस्प प्रसादात् । प्रसन्ने हि परमेश्वरे तद्याधात्म्पज्ञान- मुत्पद्यते । *अथवेन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेषां प्रसादाद्विपय- दोपदर्शनबलाद्यपनयनात् । अन्यथा दुर्विज्ञेप आत्मा कामिभिः माक्त- पुरुपैः ॥ २०॥ उक्तमर्थ द्रढयितुं मनगनुभवं दर्शयति । वेदाहमेतमिति । वेद जानेऽह- मेतमजरं विपरिणामधर्मवर्जितं पुराणं पुरातनं सर्वात्मानं सर्वेपामात्मभूतं सर्व- गतं विभुत्वादाकाशवध्यापकत्वात् । यस्य च जन्मनिरोधं उत्पत्त्यभावं मव- दन्ति ब्रह्मवादिनो हि नित्यम् । स्पष्टोऽर्थः ॥ २१ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिष- द्भाष्ये श्रीशंकरभगवतः कृतौ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ गहनत्वादस्यार्थस्य भूयो भूयो वक्तव्य इति चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते । प एक इति । य एकोऽद्वितीयः परमात्माऽवर्णो जात्पादिरहितो निर्विशेष इत्य- र्थः । बहुधा नाना शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहितार्थोऽगृहीतपयोजनः स्वार्थ- निरपेक्ष इत्यर्थः । दधाति विधात्यादौ । वि चैति व्येति चान्ते प्रलपकाले। चशब्दान्मध्येऽपि यस्मिन्विश्वं स देवो द्योतनस्वभावो विज्ञानकरस इत्यर्थः । स नोऽस्माशुभया बुद्धचा संयुनक्तु संपोजयतु ॥ १॥ * अस्मिन्पक्षे मले धातुप्रसादादिति पाठोऽवगन्तव्यः । ३. 'यो। २.'तेल'

·५४
कृष्णयजुर्वेदीपञ्चेताश्वतरोपनिषत् [चतुर्थोऽध्यायः ४
तदेवामिस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । त-
देव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापस्तत्मजापतिः॥२॥
खं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी।
लं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो अवसि वि-
श्वतोमुखः॥३॥ नीलः पतङ्गो हरितो लो-
हिताक्षस्तडिद्गर्भऋतवः समुद्राः । अनादिमत्त्वं
विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवानानि वि-
श्वा ॥४॥ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां व-
ह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। अजो योको
जुपमाणोऽनुशेते जहास्येनां भुक्तभोगामजोऽ-
न्यः॥५॥
पस्मात्स एव स्रष्टा तस्मिन्नेव लयस्तस्मात्स एव सर्व न ततो विभक्तमस्ती-
त्याह मन्नत्रयेण । तदेवेति । तदेवाऽऽत्मतत्त्वममिः । तदादित्यः । एवशब्दः
सर्वत्र संवध्यते तदेव शुक्रमिति दर्शनात् । शेपमृजु । तदेव शुकं शुद्धमन्यदपि
दीप्तिमनक्षत्रादि तद्ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मा तदापः स प्रजापतिविराठात्मा ॥२॥
स्पष्टो मन्त्रार्थः ॥ ३॥
नील इति । त्वमेवेति सर्वत्र संवध्यते त्वमेव नीलः पतङ्गो भ्रमरः पतनाद्ग-
च्छतीति पतङ्गः । हरितो लोहिताक्षः शुकादिनिकृष्टाः पाणिनस्त्वमेवेत्पर्थः ।
तडिद्गों मेघ ऋतवः समुद्रा यस्मात्त्वमेव सर्वस्याऽऽत्मभूतस्तस्मादनादिस्त्व-
मेव त्वमेवाऽऽधन्तशून्यः । विभुत्वेन व्यापकत्वेन यतो जातानि भुवनानि
विश्वानि ॥४॥
इदानी तेजोबनलक्षणां प्रकृति छान्दोग्योपनिपत्मसिद्धामजारूपकल्पनया
दर्शयति । अजामेकामिति ! अजां प्रकृति लोहित शुक्लकृष्णां तेजोबन्न लक्षणां
वहीः प्रजाः सृजमानामुत्पादयन्ती ध्यानयोगानुगतदृष्टां देवात्मशक्ति वा स-
रूपाः समानाकारा अजो होको विज्ञानात्माऽनादिकामकर्मविनाशितः स्वयमा-
त्मानं मन्यमानो जुषमाणः सेवमानोऽनुशेते भजते । अन्य आचार्योपदेशमका-
शादसादिताविद्यान्धकारो जहाति त्यजति ॥५॥

·चतुर्थोऽध्यायः ४!] शांकरभाष्योपेता। हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि- पस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनश्नन- 'ग्यो अभिचाकशीति ॥ ६॥ समाने वृक्षे पु- रुपो निमनोऽनशिया शोचति मुद्यमानः। जुष्टं इदानी सूत्रभूतो परमार्थवस्त्ववधारणार्थमुपन्यस्येते । द्वति । द्वा द्वौ विज्ञा- नपरमात्मानौ । सुपर्णा सुपर्णी शोभनपतनी शोभनगमनौ सुपर्णी पक्षिसामा- न्यादा सुपर्णी सयुजा सयुजो सर्वदा संयुक्तो । सखापा ससापी समानाख्या- नो समानाभिव्यक्तिकारणौ । एवंभूतौ सन्तो समानमेकं वृक्ष वृक्षमिवोच्छेद- सामान्यादृशं शरीरं परिपस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ समाश्रितवन्तावेतौ । तयोर- न्पोऽविधाकामवासनाश्रयलिकोपाधिर्विज्ञानात्मा पिप्पलं कर्मफलं मुखदुःसल. लक्षणं स्वाइनफविचित्रवेदनास्वादरूपयत्त्युपभुतेऽविवेकतः । अनननन्पो नि- त्पश्रद्धयुद्धमुक्तस्वभावः परमेश्वरोऽभियाकशीति सर्वमपि पश्पन्नास्ते ॥६॥ तत्रैवं सति समाने वृक्षे शरीरे पुरुपो भोक्ताऽविद्याकामकर्मफलरागादिगुरु- भाराकान्तोऽलाचुरिव समुद्रजले निममो निधपेन देहात्मभावमापनोऽपमेवाह- ममुप्प पुत्रोऽस्प नप्ता कशः स्थूलो गुणवाग्निर्गुणः सुखी दुःखीत्वंमत्ययों नान्योऽस्त्पस्मादिति जापते म्रिपते संपुज्यते च संबन्धिवान्धवैः । अतोऽ- नीशया न कस्पचित्समर्थोऽहं पुत्रो मम नष्टो मृता मे भार्या फि मे जीवितेने- स्पेवं दीनभावोऽनीशा तपा शोचति संतप्पते मुद्यमानोऽनेकैरनर्थप्रकारैरविवे- फतया विचित्रतामापचमानः स एव प्रेततिर्यज्मनुष्यादियोनिष्वापतन्दुःखमा- पनः कदाचिदनेकजन्मेशुद्धधर्मसंचपननिमित्तं केनचित्परमकारुणिकेन दर्शि- तपोगमार्गोऽहिंसासत्यब्रह्मचर्य सर्वत्यागसमाहितात्मा सशमादिसंपन्नो जुष्टं से- वितमनेकपोगमागदा पस्मिन्काले पश्पति घ्यापमानोऽयं सोपविलक्ष- गाद्विलक्षणमसंसारिणमशनायाद्यसंस्पृष्टं सर्वान्तरं परमात्मानमीशमयमदमस्मी. त्यात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतान्तरस्थो नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरिच्छिन्नो मापात्मेति विभूति महिमानमिति जगद्पमस्यैव महिमा परमेश्वरस्पेति यदैवं ११. 'रूपं स्वाद्वत्यु। २ क. सर्वो ज'। ३ क. 'न्योऽस्मा'। ४ स. जीदनेने'। ५ स. 'वा. जीवभावमा । १. ६ 'न्मसु । ७ ख. गश्च यदा ।

·१६ कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत [चतुर्थोऽध्यायः ४/ यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीत- शोकः ॥७॥ऋचो. अक्षरे परमे व्योमन्य- स्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तहिदुस्त इमे समा- सते ॥ ८॥छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिश्चान्यो मायया संनिरुद्धः॥९॥ पश्पति तदा वीतशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते कृतकृत्यो भव- तीत्यर्थः । अथवा जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्पैव मत्यगात्मनो महिमानमिति तदा वीतशोको भवति ॥७॥ इदानी तद्विदां कृतार्थतां दर्शयति । ऋच इति । वेदत्रयवेद्येऽक्षरे परमे व्योमन्व्योम्न्याफाशकल्पे यस्मिन्देवा अधि विश्वे निपेदुराश्रितास्तिष्ठन्ति । यस्तं परमात्मानं न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते कृ- तार्थास्तिष्ठन्ति ॥८॥ इदानी तस्यैवाक्षरस्प मायोपाधिकं जगत्लष्टत्वं तनिमित्तत्त्वं च भेदेन दर्श पति । छन्दांसीति। छन्दांसि ऋग्यजःसामाधर्वाङ्गिरसारुपा वेदा देवयज्ञादयो यूपसंबन्धरहितविहितक्रियाश्च यज्ञा ज्योतिष्टोमादयः क्रतवः । व्रतानि चान्द्रा- पणादीनि । भूतमतीतम् । भव्यं भविष्यत् । यदिति तयोर्मध्यपति वर्तमान सूचपति । चशब्दः समुच्चयार्थः यज्ञादिसाध्ये कर्मणि प्रपञ्चे भूतादौ च वेदा एव मानमित्येतत् । यच्छब्दः सर्वत्र संवध्यते । अस्मात्मकृतादक्षराह्मणः पूर्वोक्तं सर्वमुत्पद्यत इति संबन्धः । अविकारिब्रह्मणः कथं प्रपञ्चोपादानत्वमि- त्यत आह। मायीति । कूटस्थस्यापि स्वशक्तिवशात्सर्वसदृत्वमुपपनमित्येतत् । विश्व पूर्वोक्तप्रपञ्चं सूजत उत्पादयति । स्वमायया कल्पिते तस्मिन्भूतादिमप- ञ्चे माययैवान्प इव संनिरुद्धः संबद्धोऽविद्यावशगो भूत्वा संसारसमुद्रे भ्रमती- त्यर्थः ॥९॥ क. 'पिकजी.क. 'वसन्स'1३ क. 'बद्धः सन्नति ·५७ . चतुघाऽध्यायः४] शांकरभाष्योपेता। मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥१०॥ यो योनि योनिमधितिष्ठयेको यस्मिन्निदं संच वि चैति सर्वम् । तमीशानं वरदं देवमीव्यं नि- चाय्येमांशान्तिमयन्तमेति ॥ ११॥ पूर्वोक्तायाः प्रकृतेर्मायात्वं तदधिष्ठातृसच्चिदानन्दरूपग्रह्मणस्तदुपाधिवशान्मा- पित्वं च चिद्रूपस्य मापावशात्कल्पितावयवभूतैः कार्यकारणसंघातैः सर्व भू. रादीदं परिदृश्यमानं जगह्याप्तं चेत्याह । मायां विति । जगत्मकृतित्वेनाथ- स्तात्सर्वत्र प्रतिपादिता प्रकृतिर्मापैवेति विद्याद्विजानीयात् । तुशब्दोऽवधा- रणार्थः । महांश्वासावीश्चरश्चेति महेश्वरस्तं मायिनं मायायाः सत्तास्फूादिभदं तथाऽधिष्ठानत्वेन मेरपितारमेव विद्यादिति पूर्वेण संबन्धः । तस्य प्रकृतस्य प- रमेश्वरस्य रज्ज्वाधिष्ठानेषु कल्पितसर्यादिस्थानीयैर्मायिकैः स्वावपवरध्यास- द्वारे भूरादि सर्व व्याप्तमेव पूर्णमित्येतत् । तुशब्दस्त्ववधारणार्थः ॥ १० ॥ मापातत्कादियोनेः फूटस्थस्प स्ववशतोऽधिष्ठातृत्वं वियदादिकार्याणा. मुत्पत्तिहेतुत्वं तेनैव सर्वाधिष्ठातृत्वोपलक्षितसच्चिदानन्दवपुषा ब्रह्मास्मीत्येकत्व- ज्ञानान्मुक्ति च दर्शयति । यो पोनिमिति । यो मायाविनिर्मुक्तानन्देकघनः परमे- श्वरो योनि योनिमिति वीप्सपा मूलप्रकृतिर्मापाऽवान्तरमकृतयो वियदादयश्च सूचितास्ताः प्रकृतीः सत्तास्फूर्तिमदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठत्यन्तर्यामिरूपेण । प आकाशे तिष्ठन्नित्यादिश्रुतेः । एकोऽद्वितीयः। यस्मिन्मापाचधिष्ठातरीश्वर इदं सर्व जगदुपसंहारकाले समेति संगच्छते व्यं माप्नोति । पुनः सृष्टिकाले विविध- मेस्पाकाशादिरूपेण नाना भवति । तं मक्तमधिष्ठातारमीशानं नियन्तारं वरदं मोक्षपदं देवं घोतनात्मकमीड्यं वेदादिभिः स्तुत्यं निवाथ्य निश्चपेन ग्राहम- स्मीत्यपरोक्षीकृत्य सुपुत्पादौ प्रत्यक्षीकृता पा सर्वोपरमलक्षणा, सार्वजनी शा• न्तिः सेदमा दर्शिता ता सिद्धामिमा शान्ति सर्वदुःखर्शिनमुक्तमुखैकतानस्वर- पां मुक्तिमिति पावत् । गुरूपदिष्टतत्वमादिवाक्पजन्यमुतत्त्वज्ञानेनाविद्यात- स्फार्यादिविचमापानिवृत्त्याऽस्पन्तं पुनराधचिरहितं यथा भवति तथैत्येकरसो भवतीत्येतत् ॥ ११ ॥ . १०.ग. घ. स. । भत्या २. स. 'कर फ. सशतितो। ४. स्तराम ·१८ कृष्णपजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिषत् [चाऽध्यायः४५ यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्व विश्वाधिपो रुद्रो मह- पिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो. बु- दयां शुभया संयुनक्तु ॥ १२॥यो देवानामधिपो यस्मिल्लोका अधिश्रिताः। य ईशे अस्य विपदः श्चतुप्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥१३॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स- टारमनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवटितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १४॥ स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्व- सूत्रात्मानं मत्पविरतमभिमुखतया वीक्षन्तं परमेश्वरं मत्यखण्डिततत्त्वज्ञान-" सिद्धये प्रार्थनामाह । यो देवानामिति । पूर्वमेवास्प प्रतिपादित्तोऽर्थः ।। १२ ।। ब्रह्मप्रमुसानां देवानां स्वामितामाकाशादिलोकाश्रयत्वं ममात्रादीनां निप- तृत्वं बुद्धिचद्धिद्वारा सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थ मुमुक्षुभिः प्रार्थ्यमानत्वं च परमेश्वर- स्याऽऽह । यो देवानामधिप इति । यः प्रकृतः परमेश्वरो देवानां ब्रह्मादीनाम- धिपः स्वामी यस्मिन्परमेश्वरे सर्वकारणे भूरादयो लोका अधिभिता अध्युप- रिपिता अध्पस्ता इति यावत् । य मकृतः परमेश्वरोऽस्प द्विपदो मनुष्यादे श्चतुष्पदः पश्चादेश्वेश ईष्टे । तकारलोपश्चान्दसः । कस्मै कापाऽऽनन्दरूपाय।। स्मभावोऽपि च्छान्दसः । देवाय चौवनात्मने तस्मै हविषा चरुपुरोडाशादिद्र- पेण विधेम परिचरेम । विधेः परिचरणफण एतद्रूपम् ॥ १३ ॥ परस्पातिसूक्ष्मत्वं जगचके साक्षित्वेनावस्थितत्वं निखिलजगत्लष्टत्वं सर्वा- स्मकत्वं तत्तादात्म्पजनानां मुक्तिश्चेत्येतदशोऽधस्तात्यतिपादितं यद्यपि त- थाऽपि बुद्धिसौकर्याय पुनरप्याह । सूक्ष्मेति । पृथिव्याद्यव्याकृत्तान्तमुत्तरोत्तरं सूक्ष्मसूक्ष्मतरमपेक्ष्येश्वरस्य तदपेक्षया सूक्ष्मतमत्वमाह । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममिति । कलिलस्याविद्यातत्कार्यात्मकदुर्गस्य गहनस्य मध्ये शेपं.व्याख्यातम् ॥१४॥ परस्पासातिरूपेणावस्थितत्वं सनकादिभिर्बह्मादिदेवैश्चाधिकारिपुरुपैरप्या- त्मतया भाप्यत्वं साधनचतुष्टयादियुतास्मदादीनां मोक्षसिद्धिं चाऽऽह | स ए- वेति । स एव प्रकृतः कालेऽत्तीत्तफरपेषु जीवसंचितकर्मपरिपाकसमये भुवनस्य म. ग. . ह. "धिको । २ ख. 'के सक्रियते।

·कृष्णयजुर्वेदीपश्वेताश्वतरोपनिपत् [चतुर्थोऽध्यायः हृदा मनीषा मनसाऽभिकृप्तो य एतहिदुरमृ- तास्ते भवन्ति ॥ १७॥ यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रि नै सनचासंशिव एव केवलः । तद- क्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्मसृता पु- राणी ॥१८॥ नैनमूर्ध्व नतिर्यचं न मध्ये परि- जयभव । न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः ॥१९॥ एतत्तवमस्यादिवाक्पमतिपाकरूपमखण्टेफरसमिति पावद्विदुर्बमाहमस्मी- स्पपरोक्षीकुर्युस्ते यथोक्तज्ञानिनोऽमृता भवन्त्पमरणधर्माणः पुनरावृत्तिरहिता भवन्तीत्पर्यः ॥१७॥ फालत्रयेऽपि मुक्तो मलयादौ च परमात्मा फूटस्थ इति निश्चपाजाप्रत्स्वन- योरपि धारपा सद्वितीपत्वावभासः । वस्तुतस्तु सदा निर्भेद एवेत्याह । यदे- ति । यदा यस्पामवस्थापामतमो न तमोऽस्येत्पतमस्तत्वमादिवाक्पजन्मज्ञा- नेन दीपस्थानीयेन दग्धाविद्यातत्कार्यरूपतमस्कत्वात्तदा तत्काले न दिवा दिवारोपोऽपि नास्ति न रात्रिस्तदारोपोऽपि नास्तीति सर्वत्रानुपनः।न सन् स. तारोपोऽपि । नासन्नभावारोपोऽपि । तहि तत्त्वं सर्वत्र शून्पमेव जातमिति वी. द्धमताविशेषमाशयाऽह । शिव एवेति । शिव एव शुद्धस्वभावो न शून्यमिति निपातार्थः । केवलोऽविद्यौविकल्पशून्यः । तदक्षरं तदुक्तस्वरूपं न क्षरतीत्य- क्षरं नित्यं तत्तत्पदलक्ष्पं सवितुरादित्यमण्डलाभिमानिनो वरेण्यं संभजनीयं प्रज्ञा गुरूपदेशात्तत्त्वमादिवाक्पजा बुद्धिः । चकार एवकारार्थः । तस्माच्छुद्ध- स्वदेतोः प्रसूता नित्यविवेकादिमत्सु संन्यासिपु व्याप्ता पूर्णत्वाकारेण । पुराणी ब्रह्माणमारभ्य परंपरया प्राप्ताऽनादिसिद्धा ।। १८ ।। फूटस्थस्प ब्रह्मण ऊर्ध्वादिषु दिक्षु फेनाप्यपरिग्राह्यत्वमद्वितीयत्वाकेना- प्यतुलितत्वं कालदिगाधनवच्छिन्नयशोरूपत्वं चाऽऽह । नैनमिति । एनं प्र- कृतमपरिच्छिन्नरूपत्वानिरंशत्वानिरवपवत्वाचोर्ध्वादिपु दिक्षु कश्चिदपि न प- रिजनभत्परिग्रहीतुं न शक्नुयात् । तस्य तस्यैवेश्वरस्पाखण्डसखानुभवस्वादेसा. शद्वितीयाभावात्मृतिमोपमा नास्ति । यस्य नाम महद्यशो पस्पेश्वरस्य ना. माभिधानं महद्दिगाधनवच्छिन्नं सर्वत्र परिपूर्ण पशः कीर्विः॥ १९ ॥ ११. सहिद २ फ. 'शादिवि । ३ स. 'क्षरमुत ·चतुर्थोऽध्यायः४] शांकरभाष्योपेवा। ६९ न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥२०॥ अजात इत्येवं कश्चिद्रीरुः प्रपद्यते। रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥२१॥ मा नस्तोके तनये मा न मायुपि मा नो गोषु मा नो अश्वेपुरीरिपः वीरान्मा नो रुद्र भामितो ईशस्येन्द्रियाद्यविषयता प्रत्ययूपतां तदेक्यज्ञानान्मोक्षतां चाऽऽह | न सं- हश इति । अस्य प्रकृतेश्वरस्य रूपं स्वरूपं रूपादिरहितं निर्विशेष स्वभकाशा. खण्डमुखानुभवं संदृशे चक्षुरादिग्रहणयोग्यप्रदेशे न निष्ठति तद्विषयो न भव- तीत्येतत् । इन्द्रियागोचरत्वादेवैनं प्रकृतं चक्षुरित्युपलक्षणम् । सर्वेन्द्रियैरपि कश्चन कोऽपि न पश्यति तद्विषयतया ग्रहीतुं न शकुयात् । पचापा न प- श्पति पेन चढूंषि पश्पतीत्यादिश्रुतेः । हृदा शुद्धबुद्धचैतमाख्यातं मनसैति- हृदिस्थं हृदाकाशगुहास्थं प्रत्यक्तया तत्रावस्थितं ये साधनचतुष्टयादियुक्ताः सं- न्यासिनो योग्याधिकारिण एनं प्रकृतं ब्रह्मात्मानमेवामित्वं ब्रह्माहमस्मीत्यपरो. क्षेण विदुर्जानन्ति तेऽपरोक्षीकरणमहिम्नाऽमृता भवन्त्यमरणधर्माणो भव- न्ति । मरणहेत्वविद्यादेस्तत्त्वज्ञानामिना दग्धत्वात्पुनर्देहान्तरं न भजन्ती. स्पर्थः ॥२०॥ इदानी तत्मसादादेवेष्टानिष्टमाप्तिपरिहाराविति मत्वा तमेव परमेश्वरं प्रार्थय ते मन्त्रद्वयेन ! अजात इति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मात्त्वमेवाजातो जन्मज- राशनायापिपासाधर्मवर्जितः । इतरत्सर्व विनाशि दुःखान्वितम् । तस्माजन्म जरामरणाशोयापिपासाशोकमोहान्वितासंसारागीभीतः सन्कश्चिदेक एव प- रतन्त्रस्त्वामेव शरणं प्रपद्ये मादृशो वा कश्चित्मपद्यत इति प्रथमपुरुषमन्वधीयते । हेरुद्र यत्ते दक्षिण मुखमुत्साहजननं ध्यातमाहादकरम् । अथवा दक्षिणस्पादि- शि भवं दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यं सर्वदा ॥ २१ ॥ किंच । मान इति । मारीरिप इति सर्वत्र संबध्यते । मा रीरिषः। रेष पं मरणं विनाशं मा काः । नोऽस्माकं तोके पुत्रे तनये पौने न आयुपि मा नो गोपु मा नोऽश्वेपु शरीरिषु । ये चास्माकं वीरा विक्रामन्तो भृत्यास्तान्हे क. स. ग. प्रतिपयरें। क. स. तेना। ३ ख. 'नापि ४ ख. ना ५ क. म.रोणे ।

·कृष्णयजुर्वेदीय चेताश्वतरोपनिषत् [पञ्चमोऽध्यायः५ । वधीहविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥२२॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि. चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ हे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविद्य. निहिते यत्र गूढे । क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्या- विद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः ॥ १॥ यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः। ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानवि- रुद्र भामितः क्रोधितः सन्मावधीः । कस्मात् । यस्माद्धविष्मन्तो हविषा यु- क्ताः सेदमित्या हवामहे सदैव रक्षणार्थमाह्वयाम इत्यर्थः ॥ २२॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्प श्रीशंकर- भगवतः कतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ चतुर्धाध्यापशेपमपूर्वार्थ प्रतिपादयितुं पञ्चमोऽध्याय आरम्पते । वे अक्षरे इत्यादिना । द्वे विद्याविधे यस्मिन्नक्षरे ब्रह्मणो हिरण्पगर्भात्परे ब्रह्मपरे पर- स्मिन्वा ब्रह्मण्यनन्ते देशतः कालतो वस्तुतो वाऽपरिच्छिन्ने । यत्र पस्मिन्टे. विद्याविधे निहिते स्थापित गूढे अनभिव्यक्ते विद्याविधे विविच्य दर्शयति । क्षरं त्वविधा क्षरणहेतुः संसृतिकारणम् । अमृतं तु विधा मोक्षहेतुः। पस्तु पुनर्विचाविचे ईशते नियमयति स ताभ्यामन्पस्तत्साक्षित्वात् ॥ १॥ कोऽसावित्पाह । यो योनिमिति । यो योनि योनि स्थानं स्थानं यः पृ. थिव्यां तिष्ठन्नित्यादिनोक्तानि पृथिव्यादीन्यधितिष्ठति नियमपति । एकोऽद्वि- तीयः परमात्मा विश्वानि रोहितादीनि रूपाणि योनीश्च मभवस्थानान्यधितिष्ठ- ति । ऋपि सर्वज्ञमित्यर्थः । फपिलं कनककपिलवर्ण प्रसूतं स्वेनेवोत्पादितं हिरण्पगर्भ जनयामास पूर्वमित्पस्पैव नन्मश्रवणान् । अन्यस्य चाश्रयणात् । उत्तरत्र यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व पो वै वेदांश पहिणोति तस्मा इति वक्ष्य- माणत्वात्कपिलोऽग्रज इति पुराणवंचनात्कपिलो हिरण्यगर्भो वा निर्दिश्यते । फपिलपिभगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाप समुपागतः॥ कृते युगे परं ज्ञानं फपिलादिस्वरूपधृत् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वस्य जगतो हिनम् ॥ ६.नारसी ·पञ्चमोऽध्यायः५] शांकरभाष्योपता। भर्ति जायमानं च पश्येत् ॥२॥एकैकं जालं बहुधा विकुर्वनस्मिन्क्षेत्रे संहरत्येप देवः । भूयः य सृष्दा प्रतयंस्तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते · महा- त्मा ॥३॥सर्वा दिश ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्म- काशयन्धाजते यहनड्डान् । एवंस देवो भगवा- न्वरेण्यो योनिस्वभावानधितिष्ठत्येकः ॥४॥ यञ्च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पांच्यांश्च स- त्वं शकः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि । वायुर्बलवतां देवो पोगिनां त्वं कुमारकः ।। ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं व्यासो वेदविदामसि । साख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शंकरः ॥ इति परमर्पिः मसिद्धः । ततस्तदानीं तु भुवनमस्मिन्मवर्तते कपिलं कवी- नाम् । स पोडशास्त्रो पुरुषश्च विष्णोविराजमानं तमसः परस्तादिति श्रूयते मु- ण्डकोपनिषदि । स एव वा कपिलः मसिद्धोऽने सृष्टिकाले यो ज्ञानैर्धर्मज्ञानवै- राम्पैश्चबिभाति बभार जायमानं च पश्येदपश्पदिस्पर्षः॥२॥ फिच । एकैकमिति । सुरनरतीर्यगादीनां सृजति जालमेकैकं प्रत्येक बहु- घा नानामकारं विकुर्वन्मुष्टिकालेऽस्मिन्मापात्मके क्षेत्रे संहरत्येप देवः । भूयः पुनर्ये लोकानां पतयो मरीच्यादयस्तान्सष्ट्वा तथा यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सृष्टवा- नीशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ किंच सो दिश इति । सर्वा दिशः प्राच्याद्या ऊर्ध्वमुपरिष्टादधश्चायस्ता- तिपक्पार्थदिशश्च प्रकाशयन्स्वात्मचैतन्यज्योतिषा भकाशते भाजते दीप्य- से ज्योतिषा यदु अनवान्यद्वदित्यर्थः । यथाऽनड्डानादित्यो जगञ्चकावभा- सने युक्तः। एवं स देवो द्योतनस्वभावो भगवानैश्वर्यादिसमन्वितो वरेण्पो वर- णीपः संभजनीयो योनिः कारणं कृत्स्रस्य जगतः स्वभावान्स्वात्मभूतान्- व्यादीभावानधवा कारणस्वभावान्कारणभूतान्पृथिव्यादीनधितिष्ठति नियम- यति । एकोऽद्वितीयः परमात्मा ॥४॥ यच्च स्वभावमिति । पच्च पश्चेति लिङ्गव्यत्ययः । स्वभाव पदमेरोष्ण्यं प. चत्ति निष्पादपति विश्वस्य जगतो योनिः । पाच्यांश्च पाकयोग्यान्मृथिव्या- ख. 'यस्त्वथे। ग. घ. द. 'यस्वधीशः । २ ख. योनिःस्व।३१. प्राच्यां । ४क, 'शा. शः । ५ स. ध को विरा| ६ क. लज ५ फ.स. ययौ।

·६४ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् पञ्चमोऽध्यायः५। वन्पिरिणामयेद्यः । सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठत्येको गुणांश्च सर्वान्विनियोजयेद्यः ॥५॥तवेदगुह्यो- पनिषत्सु गूढं तद्बह्मा वेदते ब्रह्मयोनिम् । ये पूर्वदेवा ऋषयश्च तद्विदुस्ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ ६॥ गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृ- तस्य तस्यैव स चोपभोक्ता । स विश्वरूपस्त्रिगु- णस्त्रिवामाणाधिपःसंचरति स्वकर्मभिः॥७॥ अङ्गष्टमात्री रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसम- वितो यः । बुद्धेर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन चैव आराम- दीपरिणामपेद्यः । सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठति निपमयत्येकः । गुणांश्च सत्त्वरज- स्तमोरूपान्विनियोजयेद्यः । एवंलक्षणः॥५॥ किंच । तदिति । तत्मकृतमात्मस्वरूपं वेदानां गुह्योपनिषदो वेदगुह्योपनि. पदस्ता वेदगुह्योपनिषत्म गूढं संवृतं ब्रह्मा हिरण्यगर्भो वेदते जानाति ब्रह्म योनि वेदप्रमाणकमित्पर्थः । अधश ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्प पोनि वेदस्प वा पे पूर्वदेवा रुद्रादय अपपश्च वामदेवादयस्तद्विदुस्ते तन्मयास्तदात्मभूताः सन्तोऽ- मृता भमरणधर्माणो बभूवुः । तदानींतनोऽपि वमेव विदित्वाऽमृतो भवतीति- वाक्पशेपः ॥६॥ एतावत्तत्पदार्य. उपवार्णतः । अथेदानी त्वंपदार्थमुपवर्णयितुमुत्तरे मन्त्राः प्रस्तूपन्ते । गुणान्वप इति । गुणैः कर्मज्ञानकृतवासनामयैरन्वयो पस्प सोऽपं गुणान्वयः । फलार्थस्य कर्मणः कर्ता कृतस्य कर्मफलस्य स एवोपभोक्ता | स विश्वको नानासपा कार्यकारोक्तिवाद । यः सत्यादयो गुणा अस्येलि त्रिगुणः । त्रयो देवयानादयो मार्गभेदा अस्पेति त्रिवी धर्माधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्पेति वा माणस्य पञ्चवृत्तेरधिपः संचरति । कैः । स्वकर्मभिः ॥ ७ ॥ अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठमात्रोऽङ्गुष्टपरिमितहृदयसुपिरापेक्षया । रवितुल्परूपी पतिःस्वरूप इत्यर्थः । संकल्पाहंकारादिना समन्वितो बुद्धगुणेनाऽऽत्मगुणे- न च नरादिना । उक्तं जरामृत्यू शरीरस्येति । भाराप्रमानः भतीदायप्रोतलो- 11. 'मन्दिने । ३ ग. प. १. स. पोतीहा ·पञ्चमोऽध्यायः५।] शांकरभाष्योपेता। मात्रो ह्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ८॥ वालाग्रंशतभा व गस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते ॥९॥ नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः । य- द्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स रक्ष्यते ॥ १० ॥ संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैयासाम्बुदृष्टया चाऽऽ- स्मविद्धिजन्म। कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही स्था- नेपु रूपाण्यभिसंप्रपद्यते ॥ ११ ॥ स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही इकण्टकाममात्रोऽपरोऽपि ज्ञानात्मनाऽऽस्मा दृष्टोऽवगतः। अपिशब्दः संभाव- नापाम् । अपरोऽप्यौपाधिको जलसूर्य इव जीवात्मा संभावित इत्पर्थः ॥ ८॥ • पुनरपि दृष्टान्तान्तरेण दर्शयति । यालाग्रेति । वालाग्रस्य शतकृत्वो भेद- मापादितस्य यो भागस्तस्यापि शतधा कल्पितस्य भागो जीवः स विज्ञेयः। लिङ्गस्पातिसूक्ष्मत्वात् । तत्परिमाणेनापं व्यपदिश्यते । स च जीवस्वरूपेणाऽऽ- नन्त्याय कल्पते स्वतः॥९॥ किंच । नैव स्त्रीति । स्वतोऽद्वितीयापरोक्षब्रह्मात्मस्वभावत्वानैव स्त्री न पु- मानेष नैव चायं नपुंसकः । यद्यत्रीशरीरं पुरुपशरीरं नपुंसकशरीरं वाऽऽदत्ते तेन तेन स च विज्ञानात्मा रक्ष्यते संरक्ष्यते तत्तद्धर्मानाऽऽस्मन्पध्यस्पाभिम- न्यते स्थूलोऽहं कृशोऽहं पुमानहं क्ष्यहं नपुंसकोऽहमिति ॥ १०॥ केन तीसौ शरीराण्पादत्त इत्याह । संकल्पनैति । प्रथम संकल्पनम् । त- तः स्पर्शनं स्वगिन्द्रियव्यापारः । ततो दृष्टिविधानम् । ततो मोहः । तैः संक- ल्पनस्पर्शनहष्टिमोहैः शुभाशुभानि कर्माणि निष्पद्यन्ते । ततः कर्मानुगानि कर्मानुसारीणि श्रीपुनपुंसकलक्षणान्यनुक्रमेण परिपाकापेक्षया देही मर्त्यः स्था- नेषु देवतिर्यमनुष्यादिष्वमिसंपपद्यते । तर दृष्टान्तमाह । ग्रासाम्बुनोरन्नपा- नपोरनिपतपोष्टिरासेचनं निदानमात्मनः शरीरस्प वृद्धिीयते यथा तदि- त्यर्थः॥ ११ ॥ स्थूलानीति । तानि च स्थूलान्यस्मादीनि सूक्ष्माणि तैजसधातुप्रभृतीनि ग. स. माला। २ ग. घ. १. युज्यते । ३ ग. घ... टिहोमैना। ४ के. क्वत्वा । ९ ·६६ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [पञ्चमोऽध्यायः५॥ स्वगुणैर्वृणोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां सं- योगहेतुरपरोऽपि दृष्टः ॥ १२॥ अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टार- मनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा दे वं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१३॥ भावग्राह्यमनीव्याख्यं भावाभावकर शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥१४॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ बहूनि देवादिशरीराणि देही विज्ञानात्मा स्वगुणैर्विहितपतिपिद्धविषयानुभवसं- स्कारणोत्यावृणोति । ततस्तत्तत्कियागुणैरात्मगुणैश्च स देह्यपरोऽपि देहा. न्तरसंयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ १२॥ स एवमविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराकान्तोऽलाबुरिव सान्द्रजलनिम- मोनिश्चयेन देहाहंभावमापनः प्रेततिर्पडमनुष्पादिपोनिष्पाजीव जीवभावमापन्न: कथंचित्पुण्यवशादीश्वरार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलोऽनित्पादिदर्शनेनोप- नेहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपन्नस्तमात्मानं ज्ञात्वा मुच्यत इ. त्याह । अनाद्यनन्तमिति । अनाद्यनन्तमाद्यन्तरहितं कलिलस्य मध्ये गहनंग- भीरसंसारस्य मध्ये विश्वस्प स्रष्टारमुत्पादपितारमनेकपं विश्वस्यैकं परिवेष्टि तारं स्वात्मना संपाप्यावस्थितं ज्ञात्वा देवं ज्योतीरूपं परमात्मानं मुच्यते सर्व- पाशैरविद्याकामकर्मभिः ॥ १३ ॥ केन पुनरसो गृह्यत इत्याह । भावग्रामिति । भावन विशुद्धान्तःफरणेन गृहात इति भावग्रायम् । अनीडाख्यं नीदं शरीरमशरीराख्पम् । भावाभावकर शिवं शुद्धमविद्यातत्कापविनिर्मुक्तमित्पर्थः । फलानां पोडशाना माणादिनामा- न्तानां स माणमजतेत्यादिनाऽऽथर्वणोक्तानां सर्गकरं देवं ये विदुरहमस्मीति ते जहुः परित्यजेयुस्तनुं शरीरम् ॥ १४ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्पस्प परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशं. करभगवतः कृती श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये पश्चमोऽध्यायः ॥५॥ १. 'नगम्भीर । २ क. प.त्यादीनामाय'।

·६५ पंछोऽध्यायः६] . शांकरभाष्पोपेता। खभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाऽन्ये प- रिमुद्यमानाः । देवस्यैप महिमा तु लोके.ये- नेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥१॥ येनाऽऽकृतं नित्यमिदं हि सर्व ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविद्यः। तेनेशितं कर्म विवर्तते हए- थव्याप्यतेजोनिलखानि चिन्त्यम् ॥२॥ तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस्तत्त्वस्य तत्त्वे- न समेत्य योगम् । एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभि- वी कालेन चैवाऽऽत्मगुणैश्च सूक्ष्मैः ॥ ३ ॥ नन्वन्ये कालादयः कारणमिति मन्यन्ते तत्कथं पुनरीश्वरस्य फलासर्ग- फरत्वमित्याशवयाऽह । स्वभावमिति । स्वभावमेके कवयो मेधाविनो वदन्ति । कालं तथाऽन्ये । कालस्वभावयोम्रहणं प्रथमाध्याये निर्दिष्टानामन्येषामप्युपल. क्षणार्थम् । परिमुह्यमाना अविवेकिनो विषयात्मानो न सम्यग्जानन्ति । तु- शब्दोऽवधारणे । देवस्पैप महिमा माहात्म्पम् | येनेदं भ्राम्यते परिवर्तते ब्र- मचकम् ॥१॥ महिमानं प्रपश्चयति । येनेति । येनेश्वरेणाऽऽवृतं व्याप्तमिदं जगन्नित्यं नि- यमेन । ज्ञः कालकारः कालस्पापि कर्ता । गुण्यपहतपाप्मादिमान । सर्व वेत्ती- ति सर्व विद्यः । तेनेश्वरेणेशितं प्रेरितं कर्म क्रियत इति कर्म सजीव फणी। हशब्दः मसिद्धिद्योतकः । प्रसिद्धं यदेतदीश्वरमेरितं कर्म जगदात्मना विवर्तत इति यत्पुनस्तत्कर्म पृथव्याप्यतेजोनिलखानि पृथिव्यादिभूतपञ्चकम् ॥२॥ पत्पथमाध्याये चिन्त्यमित्युक्तम् । एतदेव प्रपञ्चयति । तदिति । तत्क- में पृथिव्यादि सृष्ट्वा विनिवर्त्य प्रत्यवेक्षणं कृत्वा भूयः पुनस्तस्याऽऽत्मनस्त- वेन भूभ्यादिना योगं समेत्य संगमय्य । णिलोपो द्रष्टव्यः । कतिविधैः प्रका- रैः। एकेन पृथिव्या द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभिर्वा प्रकृतिभूतैस्तत्त्वैः । तदुक्तम् । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति । कालेन चैवाऽऽस्मगुणैश्वान्तःकरणगुणैः कामादिभिः सूक्ष्मः ॥३॥ 1 क.स. घ. ड. 'कालो गु। २ ग. पृथ्व्योन्जो'। ३ स. 'स्य कालस1४. कालः को। ५स. थमेऽध्याय ·कृष्णपजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [ [पछोऽध्यायः दा. आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश्च सर्वा- विनियोजयेद्यः। तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ॥४॥ आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस्त्रिकालादक- लोऽपि दृष्टः । तं विश्वरूपं भवभूतमीब्यं देवं इदानी कर्मणां मुख्यं विनियोगं दर्शयति । आरभ्येति । आरभ्य कृत्वा फ- मॉणि गुणैः सत्त्वादिभिरन्वितानि भावांश्चात्यन्तविशेषान्विनियोजयेदीश्वरे स- मर्पयेद्यः तेपामीश्वरे समर्पितत्वादात्मसंबन्धाभावस्तदभावे पूर्वकृतकर्मणां नाशः। उक्तं च॥ पत्करोपि यदश्वासि यज्जुहोपि ददाति यत् । पत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ॥ लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । फापेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रिपैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥ इति । कर्मक्षये विशुद्धसत्त्वो याति तत्त्वतोऽपस्तत्वेम्पः प्रकृतिभूतेभ्योऽ- न्पोऽविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तश्चित्सदानन्दाद्वितीपब्रह्मात्मत्वेनावगच्छन्नित्पर्थः । अन्पदिति पाठे तत्त्वेभ्यो यदन्यतम तद्यातीति ॥ ४॥ उक्तस्यार्थस्य द्रहिम्न उत्तरे मन्त्राः मस्तूयन्ते कथं नाम विषयान्धाः कथं नाम ब्रह्म जानीयरित्यत आह । आदिरिति । आदिः कारणं सर्वस्प शरी- रसंपोगनिमिचानामविद्यानां हेतुः । उक्तं च । एप एव साधु फर्म कारयति । एप एवासाधु कर्म कारपति चेति । परनिकालादतीतानागतवर्तमानात् । उक्तं च । यस्मादक्सिंवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरापु)- पासतेऽमृतमिति । कस्मात् ! पस्मादकोऽसौ न विद्यन्ते कलाः प्राणादिना- मान्ता अस्पेल्पफलः । फलादि फालत्रपपरिच्छिन्नमुत्पद्यते विनश्यति च । अपं पुनरफलो निष्पपश्चः । तस्मान कालत्रपपरिच्छिमः समुत्पपते विन. .. 1. मुन्धी २१. स. १ प.प. मोस.' देवा ।

·पठोऽध्यायः६१] शांकरभाष्योपता। स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम्॥५॥स वृक्षकालाक तिभिः परोऽन्यो यस्मात्मपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वाऽऽत्मस्थममृतं विश्वधाम ॥६॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताहिदाम देवं भुवनेशमीयम् ॥७॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समचा- भ्यधिकच दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ८॥ श्पति च । तं विश्वानि रूपाण्यस्येति विश्वरूपम् । भवत्यस्मादिति भवः । भू तमवितथस्वरूपम् । ईड्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्यायमहमस्मीति समाधान कृत्वा पूर्ववाक्यार्थज्ञानोदयात् ॥ ५॥ पुनरपि तमेव दर्शयति । स वृक्षेति । स वृक्षाकारेभ्यः कालाकारेभ्यः परो वृक्षकालाकृतिभिः परः । वृक्षः संसारवृक्षः । उक्तंच ! ऊर्ध्वमूलो झवाक्शाख एपोऽश्वत्थः सनातन इति । अन्यः प्रपञ्चासंस्पृष्ट इत्यर्थः । यस्मादीश्वरात्मपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भगस्पैश्वर्यादेरीशं स्वामिनं ज्ञात्वाऽऽत्मस्थमात्मनि बुद्धौ स्थितममृतममरणधर्माणं विश्वधाम वि- श्वस्याधारभूतं याति स तत्त्वतोऽन्य इति सर्वत्र संबध्यते ॥ ६ ॥ इदानी विद्वदनुभवं दर्शयनुक्तमर्थ दृढीकरोति । समीश्वराणामिति । तमी- श्वराणां वैवस्वतयमादीनां परमं महेश्वरं तं देवतानामिन्द्रादीनां परमं च देवतं पति पतीनां मजापतीनां परमं परस्तात्परतोऽक्षरात् । विदाम देवं चोतना. स्मकं भुवनानामीशं भुवनेशम् । ईड्यं स्तुत्यम् ॥ ७॥ कथं महेश्वरत्वमित्याह । न तस्येति न तस्य कार्य शरीरं करणं चक्षुरादि विद्यते । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते श्रूयते वा । पराऽस्प शक्तिर्षिविधेय श्रूयते,। सा च स्वाभाविकी जानवलक्रिया च ज्ञानक्रिया बलक्रिया च ज्ञान- किया सर्वविपपज्ञानप्रवृत्तिः बलक्रिया स्वसंनिधिमात्रेण सर्व वशीकृत्य नियम- नम् ॥८॥ AA क. संसृष्ट। २ क. 'स्वतादी ३ क. 'तनस्वभाव मुं।

·७० कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपत् [षयोऽध्यायः न. तस्य : कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपा- धिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः॥९॥ यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभाव- तो देव एकः स्वमावणोत् । स नो दावा- प्ययम् ॥ १०॥एको देवः सर्वभूतेषु मूढः सर्व- व्यापी सर्वमूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्व- भूताधिवास साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥११॥ एको वशी निष्क्रियाणां वहूनामेकं वीज बहु- यस्मादेवं तस्मान्न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके । अत एव न तस्येशिता नियन्ता । नैव च तस्य लिङ्गं चिद्रं धूमस्थानीयं येनानुमीपते । स कारणं सर्वस्य कारणम् । करणाधिपाधिपः परमेश्वरः । यस्मादेवं तस्मान तस्प कश्चि- जनिता जनयिता न चाधिपः ॥९॥ इदानी मन्त्रहगभिमेतम) मार्थयते । यस्तन्तुनाम इति । पोर्णनाभिरात्म- प्रभवस्तन्तुभिरात्मानमेव समावृणोत्तथा प्रधानजैरव्यक्तमभर्नामरूपकर्मभिस्त- न्तुस्थानीयैः स्वमात्मानमावृणोदावृणोति संछादितवान्स नो मह्यं ग्रमण्य- प्ययं ब्रह्माप्पयमेकीभावं दधाददात्वित्यर्थः ॥ १०॥ पुनरपि तमेव फरतलन्यस्तामलकवत्साक्षादर्शयंस्तद्विज्ञानादेव परमपुरु- पार्थमाप्तिर्नान्येनेति दर्शयति मन्त्रद्वयेन । एको देव इति । एकोऽद्वितीयो दे. वो चौतनस्वभावः सर्वभूतेषु गूढः सर्वमाणिपु संवृत्तः । सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरा- स्मा स्वरूपभूत इत्पर्थः । कर्माध्यक्षः सर्वप्राणिकृतविचित्रकर्माधिष्ठाता । सर्वभू- ताधिवासः सर्वमाणिषु वसतीत्यर्थः सर्वेषां भूतानां साक्षी सर्वद्रष्टा । साक्षाद- परि संशापामिति स्मरणात् । चेता चेतयिता । केवलो निरुपाधिकः । निर्गु- णः सत्त्वादिगुणरहितः ॥ ११ ॥ एको वशीति । एको वशी स्वतन्त्रो निष्क्रिपाणां बहूनां जीवानाम् । स- वा हि किया नाऽऽत्मनि समवेताः किंतु देहेन्द्रियेषु । आत्मा तु निस्कियो .क.पना। २ ग. प... समागोनि । ३ ग. प. र. पातु प्रहा। ग. प. का. मा ५ रा. प.स.ते स । ७ क. पाना ।

·७१ षष्ठोऽध्यायः ६ शांकरभाष्योपेता। धा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धी- रास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूना यो विदधाति कामान् । तत्कारणं सांख्ययो- गाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः॥ १३ ॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यु- तो भान्ति कुतोऽयमभिः। तमेव भान्तमनुभा- निर्गुणः सत्त्वादिगुणरहितः फूटस्थः सन्मनात्मधर्मानात्मन्पध्यस्याभिमन्यते फर्ता भोक्ता मुखी दुःखी कृशः स्थूलो मनुष्योऽमुष्य पुत्रोऽस्य नप्तेति ।। उक्तं च ।। प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहंकारविमूढात्मा कर्ताहऽमिति मन्यते ॥ तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते । प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । इति ॥ एकं बीजं बीजस्थानीयं भूतसूक्ष्मं बहुधा पः करोति । तमात्मस्थं 'बुद्धौ स्थितं येऽनुपश्यन्ति साक्षाजानन्ति धीरा बुद्धिमन्तस्तेषामात्मविदां मुखं शाश्वतं नेतरेषामनात्मविदाम् ॥ १२॥ किंच। नित्य इति । नित्पो नित्पानां जीवानां मध्ये तन्नित्पत्त्वेनं तेषाम पि नित्यत्व मित्यभिमायः। अथवा पृथिव्यादीनां मध्ये । तथा चेतनश्चेतनानां ममातूणां मध्ये 1 एको बहूनां जीवानां यो विदधाति प्रयच्छति कामान्कामनि. मित्तान्भोगान् । सर्वस्य सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं ज्योतिर्मपं मुच्यते स. र्वपाशेरविद्यादिभिः ॥ १३ ॥ कथं चेतनश्चेतनानामित्युच्यते । न तोति। तत्र तस्मिन्परमात्मनि सर्वावमा सकोऽपि सूर्यो न भाति ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः । स हि तस्यैव भासा सर्वा- त्मनो रूपजातं प्रकाशयति । नतु तस्य स्वतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न च- न्द्रतारकम् । नेमा विद्युतो भान्ति । कुतोऽयममिरस्मद्गोचरः । किंबहुना य- दिदं जगद्गाति तमेव स्वतो भारूपत्वादान्तं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा- लोहादि वहि दहन्तमनुदहति न स्वतः । तस्यैव भासा दीया सर्वमिदं सू. .

·७२ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [षष्ठोऽध्यायः ६॥ ति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१४॥ एको हसो भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः स- लिले संनिविष्ठः । तमेव विदित्वाति मृत्युमे- ति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५॥ स विश्वकृविश्वविदात्मयोनिः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः स सार- मोक्षस्थितिवन्धहेतुः ॥१६॥ स तन्मयो एमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवन- पादि भाति । उक्तं च । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः। न तद्भासयते सूर्यो न श- शाहो न पावक इति ॥१४॥ ज्ञात्वा देवं मुच्यत इत्युक्तम् । कस्मात्पुनस्तमेव विदित्वा मुच्यते नान्येने- त्पत्राऽऽह । एक इति । एकः परमात्मा हत्पविद्यादिबन्धकारणमिति इंसो भुवनस्यास्य त्रैलोक्यस्प मध्ये नान्यः कश्चित् । फस्मात् । पस्मात्स एवामिः। भमिरिवामिरविद्यातत्कार्पस्प दाहकत्वात् । उक्तं च । व्योमातीतोऽमिरीश्वर इति । सलिले देहात्मना परिणते। उक्तं च इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुप पचसो भवन्तीति । संनिविष्टः सम्यगात्मत्वेन निविष्टः । अथवा सलिले सलिल इव स्वच्छे पनदानादिना विमलीकृतेऽन्तःकरणे संनिविष्टो वेदान्तवाक्पार्य- सम्परमानफलफारूढोऽविद्यातत्कार्यस्य दाहक इत्यर्थः । तस्मात्तमेव विदि- त्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽपनाप ॥ १५॥ परमपदमाप्तये पुनरपि तमेव विशेपतो दर्शपति । स विश्वदिति । स हि- अद्विश्वस्य फतां । विश्वं वेत्तीति विश्ववित् । आरमा चासो योनिधेत्यात्मयो निः । नानातीति सः । सर्वस्याऽऽत्मा सर्वस्य च योनिः । सर्वज्ञतेन्पज्यो- तिरित्यर्थः । फालकारः फालस्प फर्ता गुण्यपहतपाप्मादिमान्विश्वविदित्य- स्प मपश्चः । प्रधानमन्पक्तम् । क्षेत्रको विज्ञानात्मा । तयोः पतिः पाठपिता। गुणाना सत्त्वरजस्तमसामीशः। संसारमोक्षस्थितिवन्धाना देतुः कारणम् ॥१६॥ पिंच । स वन्मप इति । स तन्मयो विश्वारमा । अथवा तन्मपो स्पोतिर्म- प इति । तरप भासा सर्वमिदं विभातीत्तदपेक्षपोच्यते । अमृतोऽमरणधर्मा- ग.प.कारी . ।

·पठोऽध्यायः ६।] ७३ शांकरभाष्योपेता। स्यास्य गोप्ता । य ईशे अस्य जगतो नित्यम- व नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहि: णोति तस्मै । त५ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मु- मुक्षुर्वे शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८॥ निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निवरचं निरञ्जनम् । अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् ॥ १९ ॥ ईशे स्वामिनि सम्यस्थितिर्यस्यासावीशसंस्थः । जानातीति ज्ञः । सर्वत्र ग. च्छतीति सर्वगः । भुवनस्यास्य गोप्ता पालपिता । य ईश ईप्टेऽस्प जगतो नित्यमेव नियमेन नान्यो हेतुः समर्थो विद्यत ईशनाय जगदीशनाय ॥ १७ ॥ यस्मात्स एव संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुस्तस्मात्तमेव मुमुक्षुः सर्वात्मना श- रणं प्रपद्येत गच्छेदिति प्रतिपादयितुमाह । यो ब्रह्माणमिति ! यो ब्रह्माणं हि- रण्यगर्भ विदधाति सृष्टवान्पूर्व सर्गादौ । यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै । तंह ह शब्दोऽवधारणे । तमेव परमात्मानम् । उक्तं च । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाबहूञ्छव्दान्याचो विग्लापनं हि तत् ।। तमेवैकं जानथाऽऽत्मानमितिच । देवं ज्योतिर्मयम् । आत्मनि या बुद्धि- स्तस्पाः प्रसादकरम् । प्रसन्ने' हि परमेश्वरे बद्धिरपि तद्विपया प्रमा निष्पपश्चा- कारब्रह्मात्मनाऽवतिष्ठते वर्तते । आत्मबुद्धिप्रकाशमित्यन्येऽधीयते । आत्मबु- द्धिं प्रकाशयतीत्यात्मबुद्धिप्रकाशम् । अथवाऽऽत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः सैव प्रका- शोऽस्येत्यात्मबुद्धिपकाशं मुमुक्षु वैशब्दोऽवधारणे मुमुक्षुरेव सन्न फलान्त- रमिच्छमशरणमहं प्रपद्ये ॥१८॥ एवं तावत्कृष्टयादिना यल्लक्ष्यं स्वरूपं दर्शितम् । अथेदानी तत्स्वरूपेण दर्श यति । निष्कलमिति । कला अपयवा निर्गता यस्मात्तं निष्कलं निरक्यवमि- त्यर्थः । निस्क्रियं स्वमहिमप्रतिष्ठितं कूटस्थमित्यर्थः । शान्तमुपसंहृतसर्व विका- रम् । निरवद्यमगर्हणीयम् । निरञ्जनं निर्लेपम् । अमृतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्प माप्तये सेतुरिव सेतुः संसारमहोदयेरुत्तारणोपायत्वातम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनानलमिा देदीप्यमानं झटझटापमानम् ।। १९ ॥ १७.'ने प२ क. 'लक्ष्यस्व। ३ क. स. 'स्य पारं । ४ ख.नं चटचटा।

·७४ कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत् [पष्ठोऽध्यायः यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । त- दा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥२०॥ तपःप्रभावाद्देवप्रसादाच ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ किमिति तमेव विदित्वा मुच्यते नान्पेनेति तत्राऽऽह । यदेति । यदा य- द्वधर्म संकोचयिष्यति तद्वदाफाशममूर्त व्यापिनं यदि वेष्टयिष्यन्ति संवेष्टयिष्य- न्ति मानवास्तदा देवं ज्योतिर्मपमनुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितमशनाया- घसंस्पृष्टं परमात्मानमविज्ञाय दुःखस्याऽऽध्यात्मिकस्याऽऽधिभौतिकस्याss- धिदैविकस्पान्तो विनाशो भविष्यति । आत्माज्ञाननिमित्तत्वात्संसारस्य । याव. परमात्मानमात्मत्त्वेन न जानाति तावत्तापत्रपाभिभूतो मकरादिभिरिव रागादि- दिभिरितस्ततः कृष्यमाणः प्रेततिर्पमनुष्यादियौनिष्वज एव जीवभावभाप- नो मोमुल्यमानः संसरति । यदा पुनरपूर्वमनपरं नेति नेतीत्यादिलक्षणमशना- यायसंस्पृष्टमनुदितानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितं पूर्णानन्दं परमात्मानमात्मत्वे- न साक्षाजानाति तदा निरस्ताज्ञानतत्कार्यः पूर्णानन्दो भवतीत्यर्थः । उक्तं च । अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुन्ति जन्तवः । ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ॥ तेषामादित्यवज्ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् । तहृद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः॥ गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धतकल्मषाः ॥ २० ॥ संप्रदायपरंपरया ब्रह्मविद्याया मोक्षपदत्वं प्रदर्शयितु संप्रदायं विद्याधिकारि- णं च दर्शयति । तपः प्रभावादिति । तपसः कच्चान्द्रायणादिलक्षणस्य । तत्र तपःशब्दस्य रूढित्वात् । नित्यादीनां विधिवदनुष्ठितानां कर्मणामुपलक्षणमि- दम् । मनसश्चेन्द्रियाणां च ऐकायं परमं तप इति स्मरणात् । तस्य च सर्व- स्य तपसस्तस्मिश्वेताश्वतरे नियमेन सत्त्वात्तत्मभावात्तत्सामर्थ्यादेवमसादाच फैवल्पमुद्दिश्य तदधिकारसिद्धये बहुजन्मसु सम्यगाराधितपरमेश्वरस्प प्रसादा- च ब्रह्मापरिच्छिन्नं महत्तत्त्वम् । ह इति प्रसिद्धिद्योतनार्थः । श्वेताश्वतरो नाम ऋपिर्विद्वान्पयोक्तं ब्रह्म परंपराभाप्तगुरुमुखाच्छ्रुत्वा मनननिदिध्यासनादरनरन्त- सत्कारादिभित्रमाहमस्मीत्यपरोक्षीकृताखण्डसाक्षात्कारवान् । अथ स्वानुभ- बदाानन्तरमत्याश्रमिभ्यः । अतिः पूजापामिति स्मरणादत्यन्तं पूज्यतमाश• ग. म. १. 'राशियम'। २ म. 'पस ३ . किमगहाय। ४ म. प्रासं गु॥

·पठोऽध्यायः ६१] शांकरभाष्योपता। ७२ विद्वान् । जैस्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच- सम्यगृपिसंघजुष्टम् ॥ २१॥ वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । ना- मिभ्यः साधनचतुष्टयसंपत्तिमहिम्ना स्वेषु देहादिष्वपि जीवनभोगादिष्वनास्थाव- दयः । अत एव वैराग्यपुष्कलवद्यः । तदुक्तम् । वैराग्यं पुष्कलं न स्यानिष्फलं प्रमदर्शनम् । तस्माद्रक्षेत विरतिं बुधो यत्नेन सर्वदेति । स्मृत्यन्तरे च । पदा मनसि वैराग्पं जायते सर्ववस्तुपु । तदेव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ।। इति । परमहंससंन्यासिस्त एवात्याश्रमिणः । तथा च श्रूयते । न्यास इति ग्रेम । ब्रह्मा हि परः परो हि ग्रमा । तानि वा एतान्यवराणि तपाइसि । पा. स एवात्परेचयदिति । चतुर्विधा भिक्षवश्च बहूदककुटीचको हंसः परमहंसश्च पो पः पचास उत्तमः ॥ इति स्मरणाच । तेभ्योऽत्पाश्रमिम्यः परमं प्रकृतं प्रम तदेव परममुस्कृष्ट- नमं निरस्तसमस्ताविद्यातत्कानिरतिशपमुखैकरसं पवित्रं शुद्धं प्रकृतिप्राकृता. दिमलविनिर्मुक्तम् । प्रपिसंघजुष्टं वामदेवसनकादीनां संधैः समुहैजुष्टं सेवितमा- स्मत्त्वेन सम्पपरिभाषितं प्रिपतमानन्दत्वेनाऽऽश्रितम् । आत्मनस्तु फामाप सर्व मियं भवतीति श्रुतेः । सम्यगात्मतयाऽपरोक्षीकृतं यथा भवति तथा । स- म्पगिति काकाक्षिन्यानोमयनानुपङ्गः कर्तव्यः । मोबाचोक्तवान् ॥ २१ ॥ पयोक्तशिष्पपरीक्षणपूर्वकं विद्या वक्तव्या तद्विहाप तदुक्ती दोपं विद्यापा वैदिफत्वं गुप्तत्वं संप्रदायपरंपरया प्रतिपादितत्वं चाऽऽह । वेदान्त इति । वेदान्त इति जापैकवचनम् । सफलासूपनिपरिस्वति पायत् । परमं परमपुरुपार्यस्वरूपं गुझं गोप्पानामपि गोप्पतमं पुराफल्पे प्रचोदितं पूर्वकल्पे चोदितमुपदिष्टमिति संमदायमदर्शनं कृतमित्येतत् । प्रशान्ताप पुत्राय प्रकर्येण शान्तं सकलरागा. दिमलरहितं वित्तं पस्य तस्मै पुनाप तादृशशिप्पाप वो दातव्यं वक्तव्यमिति पावत् । तद्विपरीतायापुत्रायाशिष्याय वा नेहादिना ग्रामविद्या न वनपा । मारायपिसार्या नमामि र पाठः। ग...गरमाग. PELI.हिसार।।५ग.पा ·कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिपच्छाङ्करभाष्योपेता। [पठोऽध्यायः ६ प्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रांयाशिष्याय वा पुनः ॥२२॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । त- स्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः प्र- काशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥ ॐ पूर्णमदः। भद्रं कर्णेभिः। सहनाववत्विति शान्तिः इति श्वेताश्वतरोपनिपदि षष्ठोऽध्यायः ॥६॥ अन्यथा मत्यवायात्तिरिति पुनःशब्दार्थः । अत एव ब्रह्मविद्याविवक्षुणा गुरुणा विरकालं परीक्ष्य शिष्यगुणाज्ञात्वा ब्रह्मविद्या वक्तव्येति भावः । तथा च श्रुतिः। भूपेस्तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सर परीक्षेतेति । श्रुत्यन्तरे च । शतवर्ष प्रजापती मघवान्ब्रह्मचर्यमुवासेति च । एतच्च बहुधा प्रपाश्चितमुपदे- शसहाखिकायामित्पत्र संकोवः कृतः ॥ २२ ॥ अनापि देवतागुरुभक्तिमतामेव गुरुणा प्रकाशिता विद्याऽनुभवाप भवतीति प्रदर्शयति | यस्येति । पस्य पुरुपस्याधिकारिणो देव इयता प्रबन्धेन दर्शि- ताखण्डैकरसे सचिदानन्दपरज्योतिस्वरूपिणि परमेश्वरे परोत्कृष्टा निरुपच- रिता भक्तिः । एतदुपलक्षणम् । अवाञ्चल्यं श्रद्धा चोभे यथा तथा ब्रह्मविद्यो: पदेष्टरि गुरावपि तदुभयं पस्प वर्तते तस्प तप्त शिरसो जलराश्पन्वेषणं विहाय पथा साधनान्तरं नास्ति । यथा च बुभुक्षितस्य भोजनादन्यत्र साधनान्तरं न । एवं गुरुकृपां विहाय अलविद्या दुर्लभेति त्वरान्वितस्प मुख्याधिकारिणो महा- स्मन उत्तमस्यैते कधिता अस्पां श्वेताश्वतरोपनिषदि श्वेताश्वतरेण महात्मना प.विनोपदिष्टाः प्रकाशन्ते स्वानुभवाय भवन्ति । द्विर्वचनं मुख्पशिष्यतत्साध. नादिदुर्लभमदर्शनार्थमध्यायपरिसमाप्त्यर्थमादराय च ॥ २३ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवन्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिमाजकाचार्यस्य श्री; शंकरभगवतः कृतौ श्वेताश्चनरोपनिपदाप्ये पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ ॥ ममा बताश्वतरोपनिषद्भाव्यम् ॥ ग. 'बार नाशि'..र.३१ ग.प. र. 'स्मन इति ॥ २५ ॥ ४ २. पत। ५५.यस. सफोति।

·11Ak3 ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका शंकरानन्दकृता । श्वेताश्वतरमन्त्राणां ब्रह्मार्थोपनिपनिराम् । पुण्यकृत्पुण्यतीर्थानामर्थमाविष्करोम्पहम् ॥ १॥ ब्रह्मात्मैक्यार्थस्यातिगहनता दर्शयितुं प्रथमतो ब्रह्मविदां विचारमवतारय- ति । ब्रह्मवादिनो वेदार्थज्ञानवन्तो वदन्ति वक्ष्यमाणं विचारं वाचनिकं कुर्व- न्ति । तद्विचारमाह । किं विचारे कारणं जगदुपादानं यद्यपि यतो वा इ. स्पादिवेदवाक्पेन जगदुपादानं ब्रह्मोकं तथाऽप्यसङ्गोदासीनस्य ब्रह्मणो विना मायां तदनुपपन्नमेवेत्युपपन्नो विचारः । अतो ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं कारणं किमित्पन्वयः । किं कारणमित्येतद्याकरोति । कुतः स्म कुत एव निमित्ता- त्पसिद्धादस्माभिरनिश्चिताजाता उत्पन्नाः । जायमानं सहेतुकं घटादिवदित्य- र्थः । ननु पेन जीवनं भवतां तदेव कारणमित्यत आह | जीवाम केनानिश्चि- तेन हेतुना । जीवनकारणमप्यनिश्चितमित्यर्थः । ननु पत्र भवन्तः स्थितास्त- देव कारणमित्यत आह । क व कुत्र वा संप्रतिष्ठाः सम्यक्मतिष्ठिताः । इदमे- वाऽऽधार इति न निश्चितमित्यर्थः । ननु यदधिष्ठिता भवन्तो ग्रहाविष्टा इव परतत्राः सुखदुःखयोः मवर्तन्ते तदेव कारणमित्यत आह । अधिष्ठिता निय- म्यमानाः केनानिश्चितेन हेतुना मुखेतरेपु सुखदुःखेषु वर्तामहे संसारयात्रायां प्रवृत्ति कुर्महे । ब्रह्मविदो वेदार्थज्ञानवन्तः । व्यवस्था संसारपानाम् | नियंते- भ्यो निमित्तेभ्यो नियतनैमितिकमाप्तिरूपाम् । केनाधिष्ठिता व्यवस्थां मा- प्य मुखेतरेषु वर्तामह इत्यन्वयः । व्यवस्था प्राप्नुम इति शेपो वा ॥१॥ ननु ब्रह्मशब्दस्प निरतिशयाब्रह्मणो देशफालवस्तुपरिच्छेदशून्यादन्पः को वाऽर्थः संभावित इत्यत आह । कालो निमेपादिपरान्तिमत्पपोत्पादको भूतो वर्तमान आगामीति व्यवहिपमाणो जनः । स्वभावः स्वस्प तत्तत्पदार्थ- स्प भावोऽसाधारणकार्यकारित्वं यथाऽग्रेवादिकारित्वमपां निम्नदेशगमना- दि। निपतिः सर्वपदार्थेष्वनुगताऽऽकारवनियमनशक्तिः । पधर्तुष्वेव पौपिता गर्भधारणमिन्दूदये समुद्रद्धिरित्यादि । यहच्छा काकतालीयन्यायेन संवाद- फारिणी काचन शक्तिः । यथर्तुमतीनां योषितां कासावित्कस्मिधिरतो गर्भ- 1.घ.'यमेभ्यो।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका [पथमोऽध्यायः धारणमित्यादि । भूतानि पञ्च चत्वारि वा मिलितानि तैलवर्पमिसंपोगेनेव प्रदीपः क्रमुकनागवल्लीपत्रचूर्णानां जीवतो मुखबिलेन संयोगेनेव भृशं रक्ति- मा मदश्च । एवं भूतानां संयोगस्तानि वा संयुक्तानि । योनिः कारणम् । पुरु- पोऽसहोदासीनश्चिदानन्दात्मा । अत्र पटपक्षाः पूर्वपूर्वस्प दौर्बल्पात्मानुर्भवन्ति । योनिशब्दश्च पदस्वपि संबध्यते । मथमः पक्षोऽण्यादीनां वादिप्रसिद्धानां का- रणानां निवारणार्थः। तथा झण्वादीनां कारणानां न कालमन्तरेण फारणत्वम् । ततः कल्पनागौरवादिभ्योऽण्वादिपक्षान्तराणि परित्यज्य कालस्यैव कारण- ताऽङ्गीकरणीया | कालोऽपि न वस्तुस्वभावमन्तरेण नाकारणमिति पूर्ववत्स्व- भावः कारणमिति द्वितीयः पक्षः । स्वभावोऽपि नियति विना कारणम् । ततोs- न्वपव्यरेकाभ्यां नियतिरेव कारणमिति तृतीयः पक्षः । नियतेरप्पनैकान्ति- फत्वाद्यदृच्छेति चतुर्थः पक्षः । यादृच्छिकत्वेऽपि भूतानि विनोत्पादस्यादर्शना- दूतानीति पञ्चमः पक्षः । भूतैरपि जायमानस्य चेतनमन्तरेणोत्पादस्पादर्शना- चेतनः पुरुष एव कारणमिति पष्ठः पक्षः। प्रश्नगतकारणशब्दस्यानुवर्तनेन पो. निपक्षो वा षष्ठः । योनिः पृथिवी न तु भूतान्तरं प्रकृतिर्वा स्वतन्त्रा । भूताना- मपि मूर्तत्वेन कार्यत्वादवश्यं तत्कारणं प्रकृतिरङ्गीकरणीयेत्यभिप्रायः । मक- तेरपि भूतवदचेतनत्वाचेतनः पुरुषः कारणमिति सप्तमः पक्षः । कालाधाः स. शापि ब्रह्मशब्दाभिधेप इत्यर्थः । इति पस्मात्तस्माचिन्त्यं किं ब्रह्मशब्दाभि- धेप उक्तेभ्यः प्रकारेम्पः प्रकारान्तरमन्पद्वेति चिन्तनीयम् । ननु किमत्र चि. न्तनीपं कालादीनां सर्वेषां संबन्धः कारणमस्त्वित आह । संयोग एपो न तु । एषां कालादीनां संपोगः संवन्धो नतु नैव । संपोगिनां केषांचिभरविपाणस- मानत्वात्संयोगस्याप्यसत्त्वं सत्त्वेऽप्यचेतनत्वाल्लोष्टादिवदकारणत्वं तस्येत्यर्थः । इतश्च कारणान्न संयोगः कारणमित्याह । आत्मभावादात्मनश्चेतनस्य सत्त्वात् । अपं भावः । एषां कालादीनां पुरुपान्तानां सत्वे सति संयोगः कल्पनीयः । सति च चेतने पुरुपे कालादिवत्कि संयोगेनेति । ननु नहि कर्ता भोक्ता चेतनः पुरुषशब्दवाच्य भात्माऽस्तु कारणमित्यत आह । आत्माऽपि कर्ता भोक्ता चेत- नोऽपि न वित्पपिसामदिनुवर्तते । तत्र हेतुमाह । अनीशः। जगत्कारणं हि चेतनमचेतनं वाऽङ्गीक्रियमाणं सर्वस्प नियन्त्रित्यङ्गीकरणीयमात्मा ५ जीवरूपोऽनीश्वरः । कस्पानीशः मुखदुःखहेतोः मुखदुःखयोरनुकूलपतित- स्वेदनीपयोतुर्धर्माधर्मादिरूपस्तस्य । अतथेतनः स्वतन्त्रः कारणं ब्रह्मश- दवाच्पः ॥२॥ १.स.'यतका ·मनमोऽध्यायः ... शंकरानन्दकता। न.यासङ्गोदासीनस्यास्यापि कारणत्वमित्यवश्यमस्मिन्नेव कारणे फेनचि- दतिशयेन भवितव्यमिति वाचनिकं विचारं कुर्वन्तोऽपि पदान निश्चयवन्त- स्तदा ते ब्रह्मविदो विचारगता ध्यानयोगानुगतापानं जगत्कारणचिन्तनं तच्च पोगस्तत्परत्वं तस्मिन्विचारमनुमाता अनुगता जगत्कारणत्वनिश्चयार्थमन्तर्मुखा बभूवुरित्यर्थः। ततोऽपश्पन्दृष्टवन्तः किं देवात्मशक्ति देवस्प स्वयंमकाशस्याss- स्मन आनन्दात्मनः । शक्तिरविद्या मायादिशब्दाभिधेया ताम् । इदानीमस्या दुर्यो- धत्वमाह । स्वगुनिगूढां स्वैः सकीयैर्गुणैः शुक्ललोहितकृष्णरूपैः सत्त्वरजस्त:- मोभिरभिव्यक्तैनिगूढां तिरस्कृताम् । अल्पबुद्धिभिरयम्पामित्यर्थः । देवा इति षा पूर्वपदे परिच्छेदः । देवाः प्रकाशवन्तो बुद्धिमन्तः । संधिस्तु.च्छान्दसः। यश्चेतनो ब्रह्मविदृष्टशक्तेराश्रपो विषयश्च कारणानि ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वेन.श. हितानि निखिलानि सर्वाण्यनुक्तानि च तानि प्रसिद्धानि कालात्मयुक्तानि फालादीनि पुरुपान्तानि कालात्मसहितान्यधितिष्ठति । अधिष्ठाय वर्तते ।. एका । वस्तुतो भेदशून्पो माययाऽनेकरूपोऽप्येक एवेत्यर्थः ।।३।। ते वस्तुत एकरूपं मायया मातानेकरूपसंसारचक्ररूपमति निश्चितवन्तोऽप- श्पनितिक्रियानुपङ्गादवगन्तव्यम् । साविद्यसंसारचक्ररूपता, वक्तुं चक्रसमाः नधर्मान्कांश्चिदाह । एकनेमिम् । एकाऽविद्या नेमिसाणांनाभी प्रतिष्ठितानां बहिरग्रभागस्य प्रतिष्ठास्थलं वलयाकारं काष्ठं नेमिरित्युच्यते । एकाऽविद्या. नेमिर्पस्प संसारच कस्य तदेकनेमि । एकमिमिति च्छादसं संसारचक्रस्या- ऽऽत्मकार्यत्वात्तद्रूपत्वेन वा पुंलिङ्गनिर्देशः । त्रिकृतम् । त्रिभिः शुक्ललोहितक- प्णरूपैतमावृतं लोहपट्टिकाभिरिव विसभिः प्रसिद्धं चक्रम् । पोडशान्तम् ।। एकादशेन्द्रियसहितं भूतपश्चकं पोडशारूपं तदन्ते नाभिच्छिद्रापेक्षपा बहिर्य: स्प तत्पोडशान्तं पोडशविकारो नामिच्छिद्रवेष्टनमित्यर्थः । शतारिम् |श: वार्धं पञ्चाशत्संख्पाकम् । अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशरूपाः पञ्च क्लेशास्त: मोमोइमहामोहतामिसान्धतामिस्रशब्दिताः। अष्टाविंशतिसंख्याश्वाशक्तयः । ए- कादशेन्द्रियाणां वैकल्यमेकादशबुद्धयमावैः सहेकादश । नवतुष्टीनामभावान्न: व । अष्टसिद्धीनामभावादष्ट । एवमष्टाविंशतिसंख्या अशक्तपः । नव तुष्टपः। मतितुष्टिः प्रकृतिभाति प्रकृतिरेव विमुञ्चत्पतो नास्माभिर्मोक्षार्थ पनः कः तव्यः । संन्पासादेव मुक्तिर्भविष्पति न श्रवणाय, पनः फरणीप इत्युपाः दानतुष्टिः । कृतेऽपि श्रवणादिके कालेनैव मुक्तिर्भवत्यतो विनाऽप्पात्मज्ञानं कालेनैव मुक्तिर्भविष्यतीति फालतुष्टिः । कालोऽपि भाग्पवतामेवमुक्ति मपच्य. क.'

·४ वेताश्वतरोपनिपदीपिका [प्रथमोऽध्यायः॥ ति ततोऽस्ति चेदस्माकं भाग्यमस्मस्कृतमुद्यममन्तरेण भाग्यान्मुक्तिभविष्य- तीति भाग्पतुष्टिरिति चतस्रः प्रकृत्याचाः । अर्थार्जनरादित्पमर्थपरिपालनरा- हित्पमर्थसंचयराहित्यमर्थव्ययराहित्यमर्योपभोगराहित्यं पश्चार्जिनादिवपरी. त्येन तुष्टयः । अष्टो सिद्धयः । अहो मननापरनामधेयः । अध्ययनं श्रवणापर- नामधेम् । शय्दो निदिध्यासनामधेयः । दानं ब्रह्मविद्यापाः शिष्येभ्यः संपा. दनं तत्संपादनेन च ज्ञानेसिद्धिः । महत्माप्तिगुरुमाप्तिः । ऊहाद्याः पञ्चामु- ख्याः सिद्धयः । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखप्रयविधातरूपास्तिस्र एवमष्टो । अविद्याद्या दुःखत्रयविद्यातान्तास्तत्वभेदाः शतार्धरूपा भरा पस्य संसारचकस्प तदिदं शतार्धारमिति व्याख्येयम् । विशतिमत्यराभिः । विशतिसं. ख्याकैः प्रत्यरै भिस्यैः क्षुद्रैः सहितमिति शेषः । दशेन्द्रियवृत्तपः सविषया विशतिसंख्याकानि तत्त्वानि प्रत्परस्थानीयानि संसारचक्रस्य । अष्टकैः पतिः। अव्यक्तमहदहंकारास्तन्मात्राणि च मञ्च फरणाष्टकम् । यमनियमासनमाणा- याममत्याहारधारणाध्यानसमाधप इति योगाङ्गाष्टकम् । ऊहः शब्दोऽध्ययनं दानं सुहत्माप्तिर्दुःखत्रपविधाताश्चैत्यूहादिसिद्धयष्टकम् । अणिमा महिमा लधिमा गरिमा प्राप्तिःमाकाम्पमीशत्वं वशित्वं चेत्यणिमाद्यष्टकम् ।प्राणवाग्रसनचक्षुरभी- अमनोहस्तत्वच इति ग्रहाष्टकम् । गन्धवक्तव्यरसरूपशब्दकामकर्मस्पर्शा इत्पति- अहाष्टकम् । एवमेतैरष्टक पटसंख्याकैः सहितमिति शेषः । अथवोक्तमेव महा- तिग्रहाष्टकद्वयम् । पृथिवी फामो रूपाण्याकाशस्तमो रूपाण्पापो रेत इत्यापत- नाष्टकम् । अमिर्हृदयं चक्षुः श्रोनं हृदयं चक्षुहृदयं हृदयमिति लोकाप्टकम् । अ- मृतं त्रिपः सत्पं दिशो मृत्युरसुवरुणः मजापतिरिति देवाष्टकम् ! शारीरः का- ममय आदित्यः श्रोत्रछायामैय आदर्शस्थ उदकस्थः पुत्रमय इति पुरुषाष्ट• कम् । एतैरष्टकैः पतिः सहितम् । विश्वरूपैकपाशम् । विश्वं विविधं समग्र वा रूपं यस्य तद्विश्वरूपं तदेवैकः स्वयंज्योतिरानन्दात्मा पाशो बन्धनहेतुरवस्था- नकारणं यस्य तत्तथा विश्वरूपं च तदेकपाशं चेति विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमा- गभेदम् । नयो देवयानपितृयाणकीटादिमाप्तिरूपा मार्गाः संचरणा पीपीरूपा भेदाः प्रकारा पस्प तनिमार्गभेदम् । द्विनिमित्तैकमोहम् । द्वे निमित्ते संसारसर- णकारणभूते सुखदुःखे यस्य तहिनिमित्तम् । एकस्य चिदानन्दात्मनो मोहोड- प्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिरूपो सस्य तदेकमोहम् । संसारपारगमनप्रतिबन्धकारणमि- त्यर्थः । द्विनिमित्तं च तदेकमोह चेति द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ ४॥ : ११. 'नशुद्धिः ।२ क. स. 'मयोद्धा ·. प्रथमोऽध्यायः शंकरानन्दकृता। चक्ररूपतां संसारस्योस्त्वेदानी नदीरूपतामाह । पञ्चस्रोतोम्बुम् । पश्च स्रोतांति पञ्चाम्बूनि च यस्पां सा पञ्चस्रोतोम्बुस्ताम् । स्रोतांसि पञ्चेन्द्रिय- च्छिद्राणि । यद्यपि देहे नवैकादशानन्तानि च्छिदाणि तथाऽपि च्छिद्रद्वय- मेकैकस्य चक्षुःश्रोत्रमाणानां त्रयणामपीति पढें छिद्राणां त्रिषु आस्यच्छि- द्रं रसनायाः । शेपं छिद्रजातं त्वच इति पञ्चस्रोतस्त्वमविरुद्धम् । पञ्चाम्यूमि बाह्यानि पञ्चायुक्तस्थानानि ज्ञानेन्द्रियाणि प्रवाहरूपेण विपयाभिमुखगामि- स्वात् । पञ्चपोन्युअवकाम् । पश्चयोन्युअवकनामिति वा पाठः । पञ्च पोनपः कारणभूतानि महाभूतानि पस्यां सा पञ्च योनिः पञ्चोग्राणि नरकपातकारणा- न्पसुरवृत्तिप्रधानानीन्द्रियाणि यस्यां सा पञ्चोग्रा पञ्च वकाणि कुटिलगमना. न्यमुरविषयग्रहणानि वक्त्राणीतिपाठे मुखानि प्रतीकानि प्रधानानीत्यर्थः । सा पञ्चवक्त्रा पश्च योनयश्योग्राणि च वकाणि च यस्यां सा पञ्चयोन्युअवका ताम् । पञ्चमाणोमिम् । पञ्च माणाः माणापानव्यानोदानसमाना ऊर्मयो यस्पा सा पञ्चमाणोर्मिस्ताम् । पञ्चबुद्धयादिमूलाम् । पञ्च बुद्धपः शब्दस्पर्शरूपरसग- न्धविषयज्ञानभेदा आदिशब्देन तदुत्पाद्यास्तद्विषयविषयाः पञ्चेच्छाभेदाः पञ्च बुद्धयादयो मूलानि कारणभूतानि पस्यां सा पञ्चबुद्धयादिमूला ताम् । पञ्चाव- तीम् । पञ्च शब्दाद्या अवान्तरसामान्यविशेषसहिता आवर्ता उदकस्य चक्रभ्र- मणवद्गमनावर्ता यस्यां सा पञ्चावर्ता ताम् । पश्चदुःखौघवेगाम् । पञ्चेन्द्रिय जन्यानि दुःखानि प्रतिकूलवेदनीयानि प्रसिद्धानि सुखानामप्याद्यन्तयोःख- दर्शनेन दुःखाविनाभूतत्वात्तान्पपि दुःखानि तेपामोघः भवाहस्तस्प वेगो द्रुतं गमनं यस्यां सा पञ्चदुःखौघवेगा ताम् । पञ्चाशद्भेदाम् । पञ्चस्रोत इत्यारभ्य पञ्चदुःखौघवेगामित्यन्तेनास्माभिर्वर्णिताः पश्चाशद्वेदा पस्पा सा पञ्चाशद्भेदा। अथवा शतारिवद विद्यादयो दुःखद्धपविघातान्ता यस्यां सा तथा ताम् । प- श्चपर्वाम् । पञ्च पर्वाणि तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो बन्धसंज्ञित इत्युक्तानि पुराणे यस्यां सा पञ्चपर्वा पञ्चमहाभूतानि वा पर्वाणि यस्यां सा पञ्चपर्वा ताम् । अधीमः । अधिकं स्मरणं कुर्मः। एतस्पा ज्ञानं सम्यग्जातमस्माकमि- स्पर्थः ॥५॥ -साविद्यस्प ब्रह्मणः संसारचक्रम्पत्यमुक्तं सेपमविद्या सकार्या जीवस्प व. न्धो ब्रह्मज्ञानं च तस्य मुक्तिहेतुरित्याह । सर्वाजीवे । आसमन्ताज्जीवनमाजीवः सर्वेपामाजीयो पस्मिंस्तत्सर्वानी तस्मिन् । सर्वसंस्थे । सर्वेषां संस्था मरणं थितिर्वा पस्मिस्तत्सर्वसंस्थं तस्मिन् । बृहन्ते । वृहति । तस्मिन् । उक्तवि- * * भापभिमन्यास्याने तस्मिमित्येव पाटः ।

·घेताचतरोपनिषदीपिका [मथमोऽध्यायः शेषणे । हंसः. हन्ति गच्छति संसारचक्र यः स हंसो जीव इत्यर्थः । नाम्य: ते । धर्माधर्मकुलालेनाविधाकामवासनादिदण्डेन भ्रमणं कार्यते । बमचके । ग्रमणश्चिदानन्दैकरसस्पानानविलासे संसारचक्रे ग्रह्मैव वातचकं तस्मिनपं.ब- न्धो बन्धकारणं च । इदानी मोक्षोपापं ब्रह्मज्ञानमाह। पृथक् । संसारचक्रात्सो- पाधिकाचान्यरूपमात्मानं सर्वप्रियतमं प्रत्यग्भूतं भेरितारं च संसारचक्रस्य स- निमित्तस्प प्रवर्वयितारं चकार एवकारार्थ भात्मानमेव प्रेरितारमीश्वरं मत्वा म- ननाशुपायेन साक्षात्कृत्येत्यर्थः । इदानी मोक्षमाद । जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति। वतः साक्षात्कारात्तेनेश्वरेण जुष्टः स्वात्माभेदेन परमां प्रीति नीतोऽमृतत्वं स्व- पंप्रकाशपरमानन्दरूपमविचालेशशून्यमेति गच्छति ॥ ६ ॥ येन जुष्टोऽमृतत्वमेति तं निरुपचरितं ग्रझेत्याह । उद्गीतम् । सर्वेषु वेदे - दूर्ध्वमधिकत्वेन गीतं कथितम् । एतत् । सोपाधिकरूपस्य भीतिजनकम् । प. रमं तूत्कृष्टमेव । ग्रम । निरुपचरितं बृहतेधातोरर्थरूपं देशकालवस्तुपरिच्छेद- शून्पमित्यर्थः । तस्मिन् । परमे ब्रह्मण्यविद्यादशापाम् । पम् । लोहित शुक्ल- कृष्णरूपं जगतो जन्मस्थितिनाशरूपं वा । न केवलमेतदेव किंतु स्वमतिष्ठा स्वस्मिन्नात्मन्याश्रयत्वेन विपपत्वेन च प्रतिष्ठा पस्पा अविद्यायाः सा स्वमति- हा ! आत्मा वा केवलो यथाकथंचिज्जगदा वन्माभूदित्येतदर्थमाह । भक्षरं च । ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमन्तरेण न क्षरति न वनश्यतीत्यक्षरं पावडास्वरूपं व्यास वाऽक्षरं चकारवयं स्वमतिष्ठाऽक्षरमपि तस्मिनित्येतदर्थः । अत्र | भ- स्मिनक्षराधारे ब्रह्मणि जगत्कारणे । अन्तरम् । अक्षराधाराधेपभूतस्य चिदान- न्दरसस्य जीवात्मना तादात्म्यं माप्तस्य भेदं मुखादिवेपीकायाः । वेदविदः । वेदार्थज्ञानवन्तः श्रवणादिमन्त इत्यर्थः । विदित्वा । अवगत्प ब्रह्मसाक्षात्कारेण । लीनाः। पूर्वमपि तदात्मानः प्रतिबन्धकापगमे तद्रूपं प्रविष्टाः । कुत्पाकाक्षा- पामाह । ब्रह्मणि । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्ये । ब्रह्मलप उपायमाह । तत्प- राः । ब्रह्मैकचित्ता वयमेव ब्रह्म स्म इति निरन्तरज्ञानवन्त इत्यर्थः । लपमका- रमाह । पोनिमुक्ताः । ब्रह्मविष्टिात्मशक्तिरविधायोनिस्तया मुक्तास्तल्लेशेना:- प्पपगता इत्यर्थः ॥ ७॥ इदानी तत्वंपदार्थयोर्वाच्यार्थमाह । संयुक्तम् । कार्यकारणभावेन संबद्धम् । एतत् । विश्वम् । क्षरं कार्यमक्षरं च कारणमपि। क्षराक्षरशब्दयोरर्थमाह । व्य- काव्यक्तम् । कार्यकारणात्मकम् | अथ वैतच्छदार्थमाह । व्यक्ताव्यक्तम् । भ- रते । विति धारपति च पुष्णाति । हरत इति पाठ उपसंहरतीति व्याख्ये । विश्वम् । निखिलम् । ईशशः। निपन्ता तत्पदार्थः अनीशश्च । अनीश्वर एवं ·(७ प्रथमोऽध्यायः।] शंकरानन्दकता। त्वंपदार्थः । आत्मा । अहंमत्ययवेधः। बुध्यतेऽवगच्छति भोक्तृभावादोक्सृत्वा- स्कर्ता भोक्ताऽहमस्मीति ज्ञानेनाऽऽस्माऽनीश्वर एवेत्यर्थः । इदानी तत्त्वमसी. तिवाक्पार्थमाह । ज्ञात्वा देवम् । स्वयंप्रकाशं तत्पदार्थलक्ष्यं त्वंपदार्थलक्ष्ये- णाभिन्नमवगम्य । मुच्यते सर्वपाशैः । सर्वेभ्योऽविधाकामकर्मादिम्पो बन्धन- हेतुभ्यो विमुक्तो भवति ॥ ८॥ इदं वाक्यार्थज्ञानस्य फलमुक्तमन्त्रार्थ मन्नत्रयेण विकृणोति ! ज्ञाज्ञौ । बोs- विद्यालेशेनापरामृष्टश्चैतन्यैकस्वभावस्तत्पदार्थः । अज्ञः कर्ता भोक्ता त्वंपदार्थः । शश्चाज्ञश्च ज्ञाज्ञो । द्वौ । उपाधिभेदेन प्राप्तद्वित्वौ । अजौ । कारणशून्पो अमत्वं वा रूपकार्थमनपोः प्रकृतेश्च वक्ष्यमाणायास्तदिदमजामेकामित्यादिमन्ने प्रकटी. फरिष्यति । एतपोरसाधारणं लक्षणमाह । ईशनीशौ। ईशश्च नियन्ताऽनीशश्च नियम्य इशानीशौ । ईशमीशाविति छान्दसम् । बुद्धया तत्त्वंपदार्थवाच्याभ्यां पृयकृत्याविद्यामाह । अजा हि । प्रसिद्धा कारणशून्याऽविधा अस्पा दण्डा- पमानापा न भेद इत्याह । एका विविधविक्षेपवती मायाविधादिशब्दवाच्याऽपि मेदशून्या । तस्याः प्रपोजनमाह । भोक्तृभोगार्थयुक्ता । भोक्ता संसारी वस्तुत- श्चिदानन्दरसो भोगः मुखदुःखे ससाधने तदर्थ मोक्नुभोग्पादिभेदार्थ युक्तोद्यम वत्पखण्डेकरसे स्वयंप्रकाशानन्दात्मनि भेदव्यवहारसिद्ध्यर्थ परिकल्पितेत्पर्यः। पचपीशनीशाविति परजीवयोलक्षणमुक्तं तथाऽपि समानस्वभावयोन सदपी- स्पाशङ्कयाऽऽह ! अनन्तश्च । देशतः कालतो वस्तुतः परिच्छेदशून्पोऽपि । आत्मा । तत्पदार्थः । विश्वरूपः । जगदुपादानकारणम् । न तादृशः स्वप्ने जी. वेऽपीत्यत आह । ह्यकर्ता | उपादानकारणमपि पस्मारकर्तृत्वरहितोऽहंब्रह्मा- स्मीतिनिसर्गत आत्मज्ञानवांस्ततोऽयमीशो जीवस्तु न तथास हि फर्ता सतोs- नीश इत्पभिमायः । ज्ञात्वा देवमित्येतद्याफर्तुमुपक्रमते । प्रयम् । अजावजा चे- ति त्रित्वसंख्याकान्तम् । पदा । पस्मिन्काले । विन्दते । लभते । ब्रह्ममेतत् । पतत्रयं ब्रह्म नौकमेवाऽऽत्मत्वरूपं पायारम्पेनाज्ञातं अयं न वस्तुत इत्यधि- गच्छत्तीत्पर्थः॥९॥ एकस्पानेकात्मत्वमुपपादयति । क्षरम् । विनाशवत् । प्रधानम् । मुख्य. मविद्याशब्दवाच्यमक्षरमित्यर्थः । एवं च जगदिदमविधेत्युक्तं फार्यकारणपोर- मन्पत्वात् । अस्त्वेवं तथाऽप्यक्षरं प्रधानशब्दवाच्यं भिन्नमित्यत आह । अमृ- ताक्षरम् । अमृतं ब्रह्मज्ञानेनापि मरणशून्पमक्षरं निरूपचरितव्याप्तिमदमृतं चा- क्षरं चामृताक्षरम् । पथा क्षरं मधानं तथाऽक्षरं प्रधानममृताक्षरम् । पाप्यार- मकार्यममृतासरस्य तथाऽप्पमृताक्षरे । परिकल्पितं फल्पितानां चाधिष्ठानाद- ·८ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [मथमोऽध्यायः॥ नन्यत्वं शक्तिरनतवदित्यभिमायः। ननु यथा तदभावोऽमृताक्षरात्पृथक्तयाऽक्ष- रमपीत्यत आह । हरः । हरणमविद्याभावो हरः सोऽध्यमृताक्षरमिति योजना। पचविद्याभावः कल्पित्तस्तदाऽविद्यावत्सोऽपि वस्तुतोऽधिष्ठानमात्रमेव स्पाच- दि त्वकल्पितस्तदा नेह नानेत्पादिश्रुतिविरोध इत्यर्थः । अतः क्षरात्मनो । क्षरात्मानौ क्षरं कार्यमात्माऽविद्यासहितं चैतन्यं तौ । ईशते । ईष्टे । क्षरात्मना चीशत इति वा पदच्छेदः । विशति । क्षरात्मनेत्पुपलक्षणं सर्वात्मना विशति सर्व भवतीत्यर्थः । देवः स्वयंप्रकाशः । एकः । ज्ञाज्ञादिभेदशून्पश्चैतन्यानन्द- स्वभावः । आत्मज्ञानान्मतिरिति मत्पक्षविरोध इति शहा निवर्तपति । त- स्य । चिदानन्दरसस्पापगतभेदस्प । अभिध्यानात् । सर्वतश्चिन्तनात्सर्वमात्मे- ति ज्ञानादनात्ममापानिवृत्तिरित्पवगन्तव्यम् । योजनात् । अहंब्रह्मास्मीविज्ञा- नादात्मनो ब्रह्मत्वं मायानिवृत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तत्त्वभावात् । देहपातानन्तर- मवाधितस्वरूपस्प सत्त्वात् । भूपश्च ! पुनश्वानात्मा ब्रह्माऽऽस्मा च ब्रह्मेति बु- द्विभ्यां द्विवारं निवृत्ती सत्यामपि । अन्ते । जीवन्मुक्तमारब्धकर्मफलक्षये.! विश्वमापानिवृत्तिः । विश्वस्य माया विपरीतभतीतिस्तत्कारणं च विश्वा चासो मापा चेति वा तस्या निवृत्तिः सर्वात्मनाऽनुपलम्मः ! अपमर्थः । संस्कारशे- पाऽविद्या देहपाते निवर्तते ततो विदुपोऽप्यविरुद्धो देहयात्राघों व्यवहार इति ।। १०॥ तस्याभिध्यानादित्यादि व्याकरोति । ज्ञात्वा । सर्वात्मत्त्वेनावगत्य । देवें । स्वयंप्रकाशम् । सर्वपाशापहानिः । सर्वेषां पाशानां पुत्रक्षेत्रादीनामहममादीनां वाऽपहानिः परित्यागः सर्वात्मानमवगत्य सर्वत्र समबुद्धिर्भवतीत्पर्थः । सर्वात्मा देव इत्पवगत्पाहमपि स इत्यवगमात् । अविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशानां छ- शानां क्षयस्ततः । क्षीणः केशैः । परिक्षीणैरविद्यादिभिर्हेतुभिः । जन्ममृत्योः महाणिः । जन्म च मृत्युश्च जन्ममृत्यु । आद्यन्तपोविकारयोर्ग्रहणमस्तीत्यादि- विकाराणामुपलक्षणार्थम् । तयोः प्रकर्पण हानिः परित्यागः। जन्ममृत्युमहाणि- रितिपाठे जन्ममृत्योरिति व्याख्येयम् । तस्याभिध्यानात् । पूर्वोक्तस्प प्रतीको- पादानमिदम् । आत्मनः सर्वतो ध्यानात् । सर्वमिदमात्मेति विज्ञाने शत्रुमित्रा- धविद्याया अपगमः प्रथमम् । अहंब्रह्मास्मीत्यात्मनो ब्रह्मणा तादात्म्ययोग- ज्ञानाविपरीतज्ञानादहंकाररागद्वेषाभिनिवेशरूपविद्यापगमो द्वितीयम् । पार- ब्धकर्मक्षपान्ते संस्काराणामप्यात्मभावेन स्वरूपेण सत्त्वात्तृतीपम् । विश्व- मापानिवृत्तिरूपम् । देहभेदे । ब्रह्मज्ञानिनोऽनधिकारिणो वर्तमानदेहपाते । वि: . ,क.. इति ति।।

·प्रथमोऽध्यायः१] शंकरानन्दकृता। वैश्वर्यम् । अनावृतस्वयंप्रकाशमानानन्दात्मरूपम् । केवलः । अविद्यालेशेनाप्य- परामृष्टस्वभावः । तत एव आप्तकामः । आनन्दात्मप्रकाशेनाऽऽता निखिलाः कामा येन स आप्तकामः । देहभेदे केवल आप्तकामस्तृतीयं विश्धैश्वर्य मामोती- ति शेषः ॥ ११॥ इदानीमुक्तमर्थमुपसंहरति । एतत् । उक्तमभिन्नरूपम् । क्षेपम् । साक्षात्कर्त- व्यम् । नित्यमेव । सर्वदेव । आत्मसंस्थम् | स्वात्मनि वर्तमान स्वात्मरूपमिति पावत् । ननु पर्थतज्ज्ञातव्यं सर्वेभ्यः परं वयाऽस्मादपि परं किंचित्स्यादित्य- स माह । नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् । यस्मादस्मादधिकं न किंचिद्वेद- नीयं तस्मादिदमेव परमिति शेपः । उक्तं यमाह । भोक्ता । अनीशोऽजः। भोग्यम् । अजास्वरूपम् । मेरितारं च । मेरपितारं देशमजमपि मत्या भोक्तारं भोग्यं प्रेरयितारं चावगत्य सर्व निखिलं ब्रह्मविद्रिः प्रोक्तं पण कथितम् । त्रिविधम् । तिस्रो विधाः मकारा भोक्तृभोग्पमेरपितृरूपा यस्मिन्तत्रिविधम् । ब्रह्ममेतत् । एतत्रिविधमुक्तं ब्रह्म ब्रह्म ॥ १२ ॥ पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वेत्यादिना ब्रह्मज्ञानान्मोक्ष उक्तः । ब्रह्मज्ञाने च नोपायस्ततस्तदुपायमाह । बढ़ेः । अमेः । यथा । येन प्रकारेण । योनिगतस्य अरणिगतस्य । मतिः । दाहमकारक्षम स्वरूपम् । न दृश्यते । उपायमकारेण चक्षुपा त्वचा वा नोपलभ्यते । ननु तर्हि पोनो नास्त्येव स इत्यत आह । नैव घ लिङ्गनाशः। लिङ्गस्य काष्ठद्वयसंघर्षणजन्यस्थोष्मणो नाशो विनाशः । च- फारोऽपः । नैव लिङ्गनाशोऽपि नास्त्येव । सति लिङ्गे लिङ्गिनोऽपि सच- मित्पर्यः । सः । काष्ठस्थोऽमिलिङ्गेन गृहीतः । भूय एव । पुनरेव मथनोपान इन्धनयोनिगृह्यः । इन्धनमरणियोनिः कारणमस्प स इन्धनयोनिः । शधापा ग्रहणयोग्यः । इन्धनयोनिधासौ गृह्यश्चेतीन्धनपोनिययः । तद्व । तद्वत् । उभयं वै। परमपरं च ब्रा प्रसिद्धम् । प्रणवेन । ॐकारेण । देदे । शरीरे हृदयाजम- ध्ये । परं ब्रह्माभिधेपत्वेनापरं चेदुपास्यत्वेन प्रणवेन गृह्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रणवेन देह इत्युक्तं तदेतद्याकरोति । स्वदेहम् । स्वशरीरं शरीरेणोपलक्षि- तं हृदपम् । अरणिं कृत्वा मणवं चोत्तरारणिम् । उत्तरारणिमप्योंकारं कृत्वे. ति चकारात् । ध्याननिर्मथनाभ्यासात् । ध्यान प्रणवाभिधेयत्वेन मणवालम्ब. नखैन वा ग्रह्मणधिन्तनं तदेव निर्मथनमुत्तरारण्पामान्तस्प मधैय निरन्तरं नमणमधारणी तस्पाम्पासो पापरसाक्षात्कारमनुवर्तनं तस्मान् । देवम् । सर्प प्रकाशेनाऽऽस्मस्वरूपम् । पश्येत् । साक्षात्कुर्यात् । निगढवत् । कानिगटा- मिः काष्ठसंघर्षण पथा तद्र २ ·श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [मथमोऽध्यायः यथाऽनेर्मथनेन प्राकट्यमिति दृष्टान्त एक एव चेन्नास्मिन्नादर इत्यत आ. ह । तिलेपु तैलम् । स्पष्टम् । यथोपायलम्यमिति शेपः । दधिनीव सर्पिः। ए. तं यथा दनि । उपायलभ्यमिति शेपः। आपः स्रोतामु । स्रोतःशब्दोपल- क्षितामु नाडीपूदकानि । यथोपायलभ्यानीति शेषः । अरणीषु च । अरणि- प्वपि । अनिः । वह्निः । चकारोऽनेकदृष्टान्तसमुच्चपार्थः । एवम् । यथा पीड. नलोडनखननमथनैस्तेलघृतावनीनामुपलम्भस्तथा प्रणवादिना । आत्मा। स्वयं- प्रकाशचिदानन्दाद्वितीयस्वरूपः। आत्मनि। देहपुण्डरीकेऽन्तःकरणे स्वस्वरू- पे वा । गृह्यते । साक्षारिकपते । असौ । अस्मद्धेः साक्षी । इदानीमुपायान्त- रमाह । सत्येन । सत्यवचनेन ब्रह्मस्वरूपेण वा । एनम् । आत्मानम् । तपसा। कृच्चान्द्रायणादिना स्वधर्मेण ब्रह्मज्ञानेन वा । यः । अधिकारी | अनुपश्प- ति । श्रवणादिकमन्ववलोकपति । तेनापि गृह्यत इति शेषः॥१५॥ यः सत्यादिभिरुपलभ्य आत्मा नासावुपचरितस्वरूपः किंतु ब्रह्मेत्याह । स. व्यापिनम् । आकाशवत्सर्वस्य वस्तुजातस्याऽऽकाशादेरधिकव्यापकम् । आ- स्मानम् । अस्मद्धिसाक्षिणं स्वयंप्रकाशचिदानन्दस्वरूपमित्यर्थः । एवं वर्त- मानोऽपि नोपापमन्तरेण लभ्य इत्याह । क्षीरे सपिरिवार्पितम् । यथा क्षीरे - तं वस्तुस्वभावेन समर्पितं विद्यमानमपि नोपायमन्तरेण लभ्यं तद्वत्सर्वत्र सन्न- प्पयमात्मा नोपायमन्तरेण लम्पत इत्यर्थः । उपायं संदर्शयन्सर्वकारणतामा- स्मन आह । आत्मविद्यातपोमूलम् । आत्मनः स्वयंभकाशचिदानन्दस्वरूपस्प विधोपासनं श्रवणमननादि तजन्यः साक्षात्कारच तप आत्मज्ञानसाधनं स्व- वर्णाश्रमोचिताचाररूपं तयोः प्रवृत्त्पनिवृत्त्यात्मकयोर्विचातपोम्पा निखिलस्प- जगतोऽप्युपलक्षणं मूलमुपादानकारणम् । तत् । सत्पज्ञानादिलक्षणम् । ब्रह्म। सर्वस्मादधिकं त्रिविधपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । उपनिपत्पदम् । सदेरुपनिपूर्व- स्प संसारविनाशार्थस्प गत्पर्धस्पाविद्यादिवन्धशिथिलीकरणास्प च यम- ज्ञानमन्तरेणासंभवादुपनिपटानानं तस्प पदं विषयो मतानकोध्यमित्य. थः । पचपि पश्चाध्यापी योगाल्पाधिकपुरुपनीलपतङ्गादिज्ञानमापापतित- संभिन्नजगत्कारणत्वकालादिपतन्यदासविदेकरसात्मावगत्यर्या वक्ष्यते । त- थाऽप्पनेफकारणपक्षोपन्यासेनाऽऽस्मशक्तेशनस्य तत्संभेदेन संसारचक्रम. सारनदीरूपतपोच तत्र संसारिणः संसरणस्प स्वाभिमपुरुपदर्शनान्मुक्ती. शापिचापाथ भेददर्शननुत्वस्य सर्वन सन आत्मनो वयादिवत्मणवाद्युपपि- रुपलम्धेध संसपेण तत्स्वरूपरपाप्पभिधानाच्छानास्पात्रेय परिसमापी पद्यापाप्पा रत्तिस्थानीपस्वादस्प सूप्रस्थानीपस्याध्यापरपान्ते शानरमा:प.

·+ " - द्वितीयोऽध्यायः २] शंकरानन्दकृता। र्थः। पादाभ्यासः। तद्ब्रह्मोपनिषत्पदं व्याख्यातम् । इत्यध्यायपरिसमाप्तौ ॥१६॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरानन्दभ- गवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिकायां प्रथमोऽध्यायः॥१॥ . आत्मनो ब्रह्मविज्ञानेनावगमादविद्यानिवृत्तनिरतिशयपुरुषार्थसिद्धिरित्युक्त- म् । ब्रह्मज्ञाने च केचनोपायाः स्वदेहमरणिं कृत्वेत्यादिना बहिर्मुखस्य सर्वमिदं कुक्षरशोचवत्स्यादतो बहिर्मुखतानिवारणार्थमस्मिन्नध्याय उपायः मायेणक- थयते प्रसङ्गादात्मस्वरूपमपि ! युञ्जानः। योगं कुर्वाणः । प्रथमम् । आदौ सदै- धु प्रणवाद्युपायेषु प्रथमोपायस्त्वयं योगलक्षणः। तदभावे पण्डकस्पेव बन्ध्यायां पुत्रार्थनमित्यर्थः । किम् । मनः । मनःशब्देन ज्ञानशक्तिरन्तस्करणमभिधीय- ते । अतिप्रमाथिनामिन्द्रिपगजानां समाणानां न विना मनोङ्कुशेन धारणं ततो मन एव प्रथमं योक्तव्यम् । मनोमूलत्वात्सर्वानर्थस्प । मनसि स्थिते सर्व मुस्थित स्यादित्यर्थः। ततः। तत्त्वाय । आत्मयाथात्म्याय । सविता। उत्पादकः। धियः। बुद्धे । किं कृत्वा । अनिम् । अग्रेसरम् । ज्योतिः । स्वयंमकाशस्वरूपम् । नि- चाय्प । मनसा दृष्ट्वा प्रथम मनो युञ्जानस्तेन मनसा समाहितेनामि ज्योतिर्नि- चाय्य ततस्तत्त्वाय धियः सवितेत्यन्वयः स्यादिति शेषः । इदानी तत्त्वार्थधि- प उत्पादे फलमाह । पृथिव्याः । ब्रह्माण्डगोलकरूपापाः स्थूलाया विराट्श- ब्दोक्तापाः सूक्ष्मायाश्च सूत्रात्मंशब्दोक्तायाः । अध्यानरत् । अध्यधिकमव्याक- तमासमन्तादाभरदाविभो धारितवान्पोपितवान्वा यथाऽऽद्योऽधिकारी तथाss- धुनिकोऽपीत्यर्थः । योगेन सर्वात्मा भवतीत्यर्थः ॥१॥ इदानी मन्नदृष्टात्मनि बहुत्वमारोप्योक्तं योगं वयमप्यनुष्ठास्याम इत्याह । पुक्तेन । योगवता मनसा । अन्तःकरणेन । वयं । मन्त्रद्रष्टारः । देवस्प स्वयं- प्रकाशस्य । सवितुः । सर्वप्राण्युत्पादकस्य । सवे । मसवार्थम् । स्वर्गेयाय । स्व. गिभिर्गीयते मार्पत इति स्वर्गयोऽविद्यानिवृत्तिरूपो मोक्षस्तस्मै स्वर्गेयाय शक्त्यै । शक्त्यर्थ शक्त्यति पावत् । देवस्य सवितुः शक्त्या युक्तेन मनसा वयं सवे स्वर्गपाय प्रभवाम इतिशेषः ॥ २॥ युक्त्वाय । युक्त्वा । मनसा ! अन्तःकरणेन । देवान् । द्योतनात्मकानिन्द्रि- परूपान् । स्वर्यतः । स्वः स्वर्गः मुखं वैषयिकं तदर्थ पन्तीति स्वर्यन्तस्ता- स्वर्पतः। कचित्पाठे स्वरिति यत्पृथक्पदं सत्स्वरार्थ तस्मिन्पक्षे स्वः सुखं त. दुद्दिश्य पन्त इति व्याख्पेयम् । धिपा । बुद्धया । दिवम् । द्योतनात्मकं वि. पपजातम् । वृहत् । अधिकम् ! ज्योतिः। प्रकाशरूपम् । करिष्यतः। करि- ष्यमाणान् । सविता । उत्पादकः। प्रसुवाति । मसूत इत्यर्थः । तान् । देवान् ।

·चेताश्वतरोपनिषदीपिका [द्वितीयोऽध्यायः देवस्य सवितुः शक्त्या मोक्षोत्पादनाय वर्ष मभवामेति यदुक्तम् । तदनेन मन्त्रे ण प्रकटीकृतं यस्मादेवान्सुखा गच्छतो दिवं ज्योतिर्वृहत्करिष्यतस्तत्तदनुभ- वेन विषपजातयतिमोद कुर्वतो मनसेश्वर एवेदमिति सवितृबुद्धया संयोज्य व- तामहे । ततो न त उत्पत्स्यन्ते देवा विषयाभिमुखा इति शेषः । तत्र हेतुः । सविता प्रसवाति तान् । सवितैव तेपामुत्पादकः सवितृबुद्धया चेदिदं सर्व गृ. दीतं कुतस्तेषामुत्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३॥ इदं पूर्वेऽपि कृतवन्त इत्याह । पुञ्जते । योग कुर्वन्ति । मनः । अन्त:- फरणम् । उत युञ्जते । अपि योगं कुर्वन्ति । धिपः । बुद्धिवृत्तीः । विभाः । ब्राह्मणाः । विमस्य ब्राह्मणजातिकारणभूतस्य । बृहतः । ब्रह्मणः । विपश्चितः। स्वयंप्रकाशचिदेकरसस्य । वि होत्राः । होतारः। दधे । विदधे विधारितवान् । “बघुनावित् । अभिप्रापज्ञः { एकः । भेदशून्यः । इत् । इत्थम् । मही। महीय- सी । देवस्य सवितुः । व्याख्यातम् । परिष्टुतिः । समन्तात्स्तुतिः । एको व- युनाविद्विदध इदं सममिति शेप । विपस्य बृहतो विपश्चितो देवस्य सवितुः परिधतिरेक इत्यादिरूपेत्य ज्ञानवन्तः माणेऽपानहोमपराः । मनो युञ्जत उ- त धियो युञ्जत इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ इदानी मन्नद्रष्टा जीवपरमात्माना उररीकृत्याऽऽह । युर्छ । योग तादा- रम्पलक्षणं कुर्वे । वाम् । युवयोः । ब्रह्म पूर्पम् । युवां पूर्व वर्तमानं चिदानन्दै- फरतमेकं ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेदशून्यं यस्मात्तस्मै ब्रह्मणे नमोमिः। नमस्कारः। विश्लोकायन्ति । विविधकीर्ति स्वात्मनः कुर्वाणा वर्तन्ते विविधकीर्तिमन्तो वा पन्ति तद्ब्रह्म गच्छन्ति । तत्र दृष्टान्तः। पथ्येव । पथ्या पथा सन्मार्गेणेत्यर्थः । यथा सूरेः सूराः सूरय इत्यर्थः । यथा पण्डिताः स्ववर्णाश्रमोचितकर्मानुष्ठान- विश्लोकायन्ते तद्वदपण्डिता अपि ब्रह्मणे नमोभिर्विश्लोकान्ति सूरय इत्युक्त- म् । तहि कि स्वयमेव कीर्ति कुर्वन्तीत्याशङ्कय नेत्याह । शृण्वन्ति । अन्यैः क्रियमाणां स्वात्मनः कीर्तिं कर्णपुटाभ्यां पिबन्ति । विश्वे । सर्वे । अमृतस्य । मरणशून्पस्य ब्रह्मणः । पुत्राः । तनयाः । था ये मसिद्धाः धामानि । स्थानानि । दिव्यानि । दिवि भवानि । तस्थुः । आतस्थुः स्वधर्मानुष्ठानेन माप्तवन्तः॥५॥ मनसो योगस्त्वसकृदुतो न पुनरस्मिनिति ततस्तत्स्थलमाह । अमिः । प्रसिद्धो दाहपाककारी । पत्र | पस्मिन्नाधारे । अभिमथ्यते समन्तान्मथनेनो. स्पायते । नन्वरणिः स्पादित्यत आह । वायुः । प्रसिद्धो नभस्वान् । पत्र । पस्मिन्स्थले । अभिरुध्यते । सर्वतो निरुध्यतेऽस्तं गच्छत्तीत्यर्थः । अधिरुध्यत ·द्वितीयोऽध्यायः२] शंकरानन्दकृता । इति वा पाठः । तत्राधिकं सर्वात्मना रुध्यते विनश्यतीत्यर्थः । नन्वाकाशः स्यादित्यत आह । सोमः। चन्द्रमाः । पत्र । यस्मिन्स्थले। अतिरिच्यते । पदीय- तेजसा.सोम इत्युपलक्षणं ज्योतिर्जातमभिभूयते । तत्र । तस्मिन्स्थले । संजा- पते । योगावस्थं तत्सम्यगुत्पद्यते । मनः । अन्तःकरणम् । पुनरितिपाठे योगयुक्तमनाः पूर्व जातोऽपि शरीरेण पुनः सोऽहमस्मीति ब्रह्मरूपेण संजाय. से तस्मिञ्जन्मनि स पुमांस्तन्मनो वा ॥६॥ सवित्रा । जगत्कारणेन । सवितृशब्दार्थमाह । प्रसवेन । मर्पण सूत इति म. सवो जगत्कारणं तेन । जुपेत । जुष्टः स्यात्तेन निरतिशयमीतिमान्क्रियत इ. 'त्यर्थः । ननु ब्रह्माहमस्मीति जानन्सवित्रा भीतिमान्क्रियत इति व्यधिकरण- मित्यत आह । ब्रह्म । येनायं प्रीतिमान्क्रियते स सविता ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेद- शून्यमनेनाऽऽत्मत्वे गृहीतं ततो न वैपधिकरण्यमितिभावः । ब्रह्मशब्दस्य जा. त्याधर्थान्तरता वारयति । पूर्व्यम् । सर्वस्मात्पूर्व वर्तमानं ततो न जात्यार्था- न्तरमित्यर्थः । मनसो योगावस्थस्य स्थानमुक्त्वा योगसंपन्नो मन्नद्रष्टा स्वकी- यं योगयुक्तं मन उररीकृत्याऽऽह । तत्र । तस्मिन्पूर्व ब्रह्मणि । योनिम् । स्थानम्। कृणवसे। फुरुपे। यो मायां वा जगत्कारणभूतां स्वजननी कृणव- से हंसि । न हि ते। यस्मात्तव वृत्तिमितिशेपोऽस्मिन्ब्रह्मगि प्रवृत्ताम् । पूर्तम् । कूपारामादिकरणजन्यमदृष्टं पूर्तमित्युपलणं शुभाशुभ कर्म निखिलमपि । अक्षि- पत् । क्षेपणं बहिर्मुखत्वेन गमनं तन्नाकरोत् ॥७॥ पुञ्जान इत्यारभ्यातिपदित्यन्तैः पद्भिर्मन्त्रैर्मनसो निग्रहः परमपुरुषार्थसाधनमि- त्युक्तम् । स एव विनोमायं प्राणिभिरतिदुष्कर इत्यतः सानुकम्पा मातेव श्रुति- स्तत्रोपापमाह । त्रिः । उदरेंऽसयोः स्तनयोर्मध्ये च । उन्नतम् । वायुपूरणेन माप्तौनत्यम् । स्थाप्प । संस्थाप्य । समम् । ऋजु दण्डवदभुमम् । शरीरम् । शीर्यत इति शरीरम् । शरीरपदादानेन तत्राऽऽस्था निवारिता समत्वेन च वा- पुमकोपपर्पन्तं नाभ्यासः करणीय इति सूचितम् । त्रिरौनत्येन च तन्यायभा. वः संस्थापनेन च प्रेतासनाद्यभावः । अनेनैतदुक्तम् । विनाशिनि शरीरेऽत्यन्त- मास्थामकुर्वाणो वायुप्रकोपं वर्जयन्स्वाधीन आसने तन्मादिरहित उपविशेतन फेवलमुपवेशनं किंत्विन्द्रियाणां प्रत्याहारश्च करणीप इत्याह । हृदि । हृदयसर- सिजे पद्माकारे मांसखाई पञ्चच्छिद्रे । इन्द्रियाणि | बाह्यानि ज्ञानकर्मकार- णानि । मनसा । इन्द्रियाचप्रग्रहभूतेन । संनिवेश्य । सम्यनितरां मवेशनं का. रपित्वा । अर्य भावः । कर्मेन्द्रियाणि सुस्थितशरीरत्वेन स्वपमेव व्यापारेभ्य उपरतानि । अत आसनस्प तत्रोपयोगः । प्राणायामाहुशेन माणन्यालस्प स्वे- ·१४ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका . [द्वितीयोऽध्यायः२। च्छामचारानिवर्तनं तत्र प्राणायामस्पोपयोगः । यमनियमयोश्चादृष्टविशेषकर- त्वाद्वारणाध्यानसमाधीनां च जितेन्द्रियत्वे भावितत्वात्मत्याहारोऽवशिष्यते । तथा व यमनिपमाभ्यामुत्पन्नसंसारवैराग्यो विशुद्धबुद्धिरासनेन कर्मेन्द्रियाणि जित्वा विषयस्मरणप्रतोत्रण प्रणुन्ना न ज्ञानेन्द्रियाश्वान्विपयेषु दोपदर्शनेन मान. सेन मग्रहेण पुनः स्वहृदये नयेत् । इदानी रूपकरूपेणाऽऽह । ब्रह्मोडुपेन । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं विपयस्तेन तज्ज्ञानं लक्षयति।उडुपं नीरपूरतरणका- रणभूतो दृढबन्धबद्धः काष्ठसमुच्चयः। ब्रह्मज्ञानोडुपेन । प्रतरेत । प्रकर्षण तरणं कु- यात् ।कः। विद्वान् । ब्रह्मज्ञानवान् । कानि।स्रोतांसि।स्रोतोवहिर्मुखानि प्रवृ- त्तानीन्द्रियाणि । यद्यपि प्रत्याहारस्यापीदमेव कृत्यं तथाऽपि प्रत्याहारों गोपाल. बहुदर्दान्तान्तपमानिव वलादेवेन्द्रियाश्वान्हृदयवाटे मनोर्गलेन निरुणद्धिा तथा निरुद्धा अपीन्द्रियाश्वाः प्रमायिन इव वृषभा मनोर्गलमप्पादाय वहिर्गच्छन्ति विना धारणाध्यानसमाधीन्कशांस्ततो न विरुद्धस्तेपामपि तत्रोपयोगः । स्रोत:- शब्देन विक्षेपमात्रमुक्तं विक्षेपश्च सर्वोऽप्यनर्धहेतुः प्रसिद्धस्तदभिमायेणाऽऽद । सर्वाणि । निखिलानि । ननु सर्वाः प्रवृत्तयः सर्वेपामिन्द्रिपार्थानामनर्थहेतव इ. ति न मन्यामहे । लोकदयेऽपि भूयसः सुखस्याप्युपलम्भादित्यत आह । भया वदानि । यद्यपि कचिच्छरीरे कदाचिद्वा वहिर्मुखानीन्द्रियाणि सुखार्थीनीति प्रौढीमसिद्धिस्तथाऽपि तत्रापि क्षपादिजन्यस्य भपस्प मूढानामपि संप्रतिपत्तेः स्वमवृत्त्या स्वमवृत्तिफलेन वा भयं संत्रासरूपमावहन्ति समन्तात्सर्वेषु शरीरम- हणेषु मापयन्तीति भयावहानि । असमर्थः । विशेषाऽऽवरणाममन्तरेण सर्वात्मनाऽनपगमनादावरणविक्षेपात्मिका विद्या ब्रह्मसाक्षात्कारेण धारणाध्या- नसमाधिजन्येन नश्यतीति ॥ ८॥ त्रिरुन स्थाप्येत्पादेविशेपमाह । पाणान् । नवभिारनिर्गच्छतो वापून् । मपीड्य । मकण पीडनं निरोधनं कृत्वा पोगकुशलेन गुरुणोपदिष्टेन मार्गेण! इह । अस्मि शरीरे । सः । प्राणनिरोधस्प कर्ता । युक्तचेष्टः । पुक्ता जीवनमा- भोपयोगिनी योगार्या चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः माणसयं प्राप्नुपादिति शेषः । वतः क्षीणे प्राणे । सेवेभ्यो द्वारेभ्य उपरते दण्डवद्यास्थिते वापी मन्दं मन्दम् । नासिकयोः । नासापुटपोः । श्वसीत | श्वासं कुर्यात् । व्यापारान्तरमाह । दुष्टा- श्वयुक्तमिव । प्रयलेरशिक्षितरवैः संबद्धमिव । वाहम् । अध्वनः परपारस्य ने- तारं प्रग्रहभूतमित्यर्थः । एनम् । उक्तं प्रत्यक्षमिव । विद्वान् । धारणादियुक्तो चाममानवान् । मनः । अन्तःकरणं शरीरस्थस्पेन्द्रिपा धानां प्रग्रहभनम् । था. ५.रा. सोन्यनिमार: ८॥३.. पापादेशिनमार।

·द्वितीयोऽध्यायः२] शंकरानन्दकृता। रयेत । स्वसारथिनाऽन्तःकरणभेदेन धीरूपेण धारणं कारयेत् । अप्रमत्तः। कामक्रोधादयो मदा विद्यादिरूपा वा तद्रहितः। जितानामपीन्द्रियाश्वानां है. रिणामिव विश्वासं न कुर्यादित्यर्थः ॥९॥ आसनाय देशविशेषमाह । समे । अनिनोनते । शुवौ । केशास्थ्याधः- पिते । शर्करावहिवालुकाविवर्जिते । शर्कराः क्षुद्राः पापाणाः । वहिहपा- फकरं तेजः । वालुकाः सिकता एताभिर्विवर्जिते । शब्दजलाश्रयादिभिः । श- ब्दो'ध्वनिविशेषो वर्णात्मको वा । जलाश्रयोऽतिशीतलपदेशः । आदिशब्देन सिंहसीधाश्रयस्तैः शब्दादिभिः । विवर्जित इति समस्तपदादनुवर्तते । किंबहु- ना । मनोनुकूलें । मनसोऽनुरागजनके । न तु चक्षुपीडने अनेनैतदुक्तं दर्शनी- ये मनसः स्वास्थ्यकरे च । इदं च दृष्टार्थं वैपरीत्येऽष्टाङ्गयोगस्पानुष्ठातुमशक्प- त्वस्योपलम्भान्मनोनुकूलत्वाभिधानाच । गुहानिवाताश्रयेण । गुहा पर्वतादेखि लमिवावस्थिता निवातं निर्वातमन्यदपि प्रदेशान्तरं सर्वबाधाशून्यमित्यर्थः । तस्मिन्नाश्रयो निवासस्तेन । प्रयोजयेत् । प्रकर्षण योगं कुर्यात्सम्यगाभयमा. म्यनन्तरमष्टाङ्गयोगं कुर्यादित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानी योगमवृत्तस्य प्रत्ययानाह । नीहारधूमार्फानलानिलानाम् । नीहारः शिशिरादिकाले पतञ्जलकणसमुच्चयः प्रभातादौ प्रायः श्वेतवर्णः । धूमः कृष्णवर्णः प्रसिद्धः । अर्क आदित्यः पिङ्गलवर्णः । अनलो लोहितवर्णः । अ- निलो नीलव नीहारादीनाम् । खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनाम् । खद्योतः कृष्णशयाँ गाढे तमसि प्रतीयमानोऽमिकणामः खबरो जन्तुः । विद्युदर्फ वर्णाऽचिरमभा मेघमण्डलाक्रान्ते नभस्थले प्रतीयमाना चक्षुर्मुद्दीप्तिधारिणी । स्फटिकः श्वेतः स्निग्धश्च पापाणः । शशी प्रसिद्धः श्वेततेजोमण्डलरूपः शी- तकिरणः । खद्योतादीनाम् । एतानि । नीहारखद्योतादीनामुक्तानि । रूपाणि । चक्षुर्ग्रहणयोग्यानि । पुरःसराणि । प्रथमतो गन्तृणि । ब्रह्मणि । स्वप्रकाश- चिदानन्दात्मरूपे त्रिविधपरिच्छेदशून्ये । अभिव्यक्तिकराणि । अभिव्यक्तिर- विद्याजवनिकाच्छन्नस्य ब्रह्मणस्तजवनिकापगमस्तस्कराणि । एतद्रूपप्रादुर्भावे ब्रह्ममादुर्भावोऽविदूरे पथा प्रभासक्षेत्रे समुद्रघोषणश्रवणेऽविदूरे दर्शनं सोमे- श्वरस्य यथा वा भुजादिस्फुरणेऽविदूरे दर्शनं पियस्य मात्रादेः । रूपाणीत्युप- लक्षणम् । शब्दस्पर्शरसगन्धा अप्पत्यनुकूला ब्रह्माभिव्यक्तिकराः ।क। योगे। यमाद्यष्टाले साधनावस्थातः सिद्धयवस्था प्रविशति । एतदुक्तं भवति । योग- वृत्तस्य विविधसिद्धयो पद्यपि स्युस्तथाऽपि नासावत्राऽऽसकिं कुर्यादिति॥११॥ एवं समाधिस्थस्प सिद्धीरुक्त्वेदानी व्युत्थिताव्युत्थितदशयोः साधारणाः ·श्वेताश्वतरोपनिपहरीपिका [द्वितीयोऽध्याया। न्तव्यम् । अन्तगर्ने गर्भस्पान्तः प्रजापतिरूपो यस्य मेरुरुरुषं महीधरा जरा. युरित्यादि पुराणे कथ्यते । इदानी सर्वजीवगतमात्मानमाह । स एव नातःस जनिप्पगाणः । अतीतानागतयोहणे वर्तमानस्याप्पर्धसिद्ध ग्रहणम् | स्पष्टः पदार्थः । इदानी सर्वात्मत्वेन जनिमरणादिमाप्तिस्ता निवारयति । मत्यक् ! युद्धयादिभ्यः मति मातिकूल्पनान्तरत्वेन गच्छतीति मत्पर मत्पगित्पत्पर्य प्रत्पदिति वा पाठः जनाः । हे जनाः । तिष्ठति । प्रकर्पणावस्थानं करो. ति । भवस्थानं करोति वा । सर्वतोमुखः । सर्वास विध मुखान्युपलभ्यद्वाराणि पस्प स सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥ सर्वात्मानमात्मानमुक्त्वेदानी विभूतिमत्सत्त्वस्थमेनं नमस्करोति । पः । मसिद्धः। देवः । स्वयंप्रकाशः। अमौ । वह्रो । यः । प्रसिद्धः । अम । उदफे। यः । मसिद्धः । विश्वम् । सर्वम् । भुवनम् । पातालादि भूरादि वा लोकजात- म् । आविवेश । मविष्टवान् । इदमग्न्यादावोपध्यादौ च भुवनवद्रष्टव्यम् । यः। भसिद्धः । ओपधीषु । ब्रीह्यादिषु । वनस्पतिषु । अश्वत्थादिषु । तस्मै । अग्न्या- दिमविष्टाप । देवाय । स्वयंप्रकाशाय नमः । मनसा वचसा कर्मणा च नमस्का- रोऽस्तु । नमःपदाम्पासोऽध्यापपरिसमात्पर्थः ॥ १७ ॥ इति श्रीमत्परमहं सपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरानन्दभगवतः कृती श्वेता- श्वतरोपनिषदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ पूर्व प्रमाहमस्मीति वाक्यज्ञानादविद्यावत्कारपरामृष्टब्रह्मस्वरूपावस्थान योगस्प परमा सिद्धिः फलभूतोक्ता । तत्र वाक्पार्थज्ञानं च ब्रह्माइंपदार्थयो - नमन्तरेण न भवतीतिपदार्थज्ञानापायमध्याप आरभ्यते । तत्र प्रथमं ब्रह्मप- दार्थमाह । यः । प्रसिद्धः । एकः । द्वैतगन्धशून्यः । जालवान् । अविद्यामहे- न्द्रजालवायूँताकीट इव लता तन्तुजालवान्मसार्याविद्यामहेन्द्रजालम् । ईशते । ईष्टे । ईशनीभिः । ईश्वरशक्तिभिर्विक्षेपविशेषरूपाभिरविद्याभिः । ईष्टेः सकर्मक- त्वात्कर्म वक्तुमाद । सल्लिोकान् । निखिलान्भूरादीन् । ईशत ईशनीभिः । पु- नरादानं कर्मनिवेशार्थ व्याख्यानं च पूर्ववत् । य एवैकः। प एक एव । *इह । अस्मिन्ससारे । उद्भवे । उदूर्ध्वमनेकधा भवनमुद्भवस्तत्र । संभवे च । सम्य- स्वात्मरूपेण भवनं सत्तामात्रेण वर्तमानत्वं संभवः संहार इत्यर्थः । तत्र च- कारान्मध्येऽप्येक एव वर्तमान इति शेषः । ये । अधिकारिणः । एतत् । उ- कमीश्वरस्वरूपमात्मत्वेन । विदुः । जानन्ति । अमृताः । आनन्दात्मरूपेण म- रणधर्मरहिताः । ते भवन्ति । स्पष्टम् ॥ १ ॥ * एतद्दीपिकानुमारी य एवैक र उद्भव इति मले m. .

·तृतीयोऽध्यायः।] शंकरानन्दकता।
• उद्भवे संभवे चैक एवेश्वर इत्युक्तं तदेतदुपपादयितुमाह । एको हि । चिदा-
नन्दरसो जगत उत्पत्तेः मागेको यस्मात् । रुद्रः। रुहुःसं द्रावयति नाशप-
तीति रुद्रः । दुःखनिवृत्तिश्च सर्वात्मनाऽविद्यानाशमन्तरेण न संभाविता त-
स्मात्रुद्रोऽविद्यानाशको यस्माद्रुद्रस्तस्मात् । न द्वितीयाय । द्वितीपार्थम् । त.
स्थे । तस्थौ स्थिति न कृतवान् । पस्मान द्वितीपाय तस्थे तस्मादेक इत्य-
न्वपः । नापं पूर्वोक्तादीश्वरादन्य इत्याह । यः । मसिद्धः । इमाम् । प्रत्यक्षेक-
देशान् । लोकानीशत ईशनीभिः । प्रत्यग्जनास्तिष्ठति । व्याख्यातम् । संचु-
कोच । संकोचं कृतवानुपसंहृतवानित्यर्थः । फदा पदाऽस्प जगतो विनाशस्त-
देत्याई । भन्तकाले । विनाशकाले । किं कृत्वा । संखज्य | सम्यगुत्पाद्य ।
कानि । विश्वा भुवनानि । विश्वानि भुवनानि चतुर्दशलोकानिरपर्थः । फः ।
गोप्तां । विश्वेषां भुवनानां रक्षिता । गोपा इति कचित्पाठे गोप्तेत्येव व्याख्ये-
यम् । गोशब्दवाच्यं सचराचरं विश्वं पातीति वा गोपाः ॥ २॥
जगत उत्पत्तिस्थितिसंहारेष्वस्य स्वातध्ये हेतुमाह । विश्वतश्चक्षुः । सर्वतो
नेत्रः । उत । अपि । विश्वतो मुखः । सर्वत आननः । विश्वतो याहुः । सर्वतो
भुजः । उत । अपि । विश्वतस्पात् । सर्वतश्चरणः । अयमर्थः । पानि कानि
चिचक्षुरादीनीन्द्रियाण्पन्यद्वा माणादिकं यत्किचिचस्प फस्प विजन्तोस्तत्स
बमस्पैवेतदात्मकत्वात्सर्वस्प । ततोऽसङ्गोदासीनेऽपि पुंसि मायावशात्सर्वतश्चक्षु-
रादिकमुपपनमिति सर्वतश्चक्षुरादिमत्वाच रष्टिस्थितिसंहारेषु स्वातम्पमिति ।
सं पाहुभ्यां धमति । हस्ताभ्यां विश्वमुत्पादयनुत्पत्तिकाले विविधाशब्दानु-
साधोत्पादकादिरूपेण करोति । बाहुभ्पामितिद्विवचनसामात्सर्वकर्महेतु-
स्वाच धर्माधर्माभ्पामिति विवक्षितम् । ततः स्थितिसंहारयोध तत्तदूपैः
शब्दकारित्वमविरुद्धम् । यहाऽपि धमतिरमिसंयोगार्थस्तदाऽपि संतापकारि-
स्वेन सखदुस्सयोरुत्पत्तौ स्थिती संहारे च मुस्खदुःखकारित्वं व्याख्येपम् । सं.
पतः। पतनशीलः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैर्न परमाणुभिः तत्सद्भावे प्रमाणामा-
वात् । नचैतदेव प्रमाणं भवदनीकतानां भूतानामपि तेपो पतनशीलत्वाभावात् ।
गुरुत्वात्पतनम् । न च तेपां सर्वेषां गुरुत्वमङ्गीकृतं भवद्भिः । क्षितिजलयोरेव
गुरुरवाङ्गीकारात् । अपि च । फाशं कुशमवलम्ध्य परमाणूशामागस्प तत्म-
तिपक्षाणामपि तथैव शर्तुिं शक्पत्वात्कृतं शाम्रारम्भम्पसनेन । धमनीत्पनुष-
। पतसमभिष्पाहतः संशब्दोऽनुपश्यमानेन क्रियापदेन संबध्यते । घावा.
भूमी । ग्राण्डस्प काहद्वयं घायाभूमिशब्दवाच्यम् । जनपन् । उत्लादपन्नु
पसभणमिदं स्थापयन्सहरंश्च । देवः । स्वयंप्रकाशः। एफः। मेदगुपः ॥३॥

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका - [द्वितीयोऽध्यायः सिद्धीराह । पृथ्व्याप्यतेजो निलखे । पृथ्वी भूमिः। आप्पमापः । अथवा तद्वितो- ऽयं पञ्चस्वप्युपलक्षणार्थः । तेजः प्रसिद्धम् । अनिलो वायुः । समाकाशम् । व स्मिस्तन्मये कार्यकारणयोरनन्यत्वात् । समुत्थिते । तेभ्य एव भूतेभ्यः संजा ते । पञ्चात्मके | पञ्चभूतात्मके शरीरे । पञ्चात्मक इत्यादानादेकभूतात्मकं त्र- पात्मकं वा न किंचिदपि शरीरं किंतु पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यमित्येतदुक्तम् । योगगुणे । पोगस्याष्टाङयुक्तस्य सोऽहमस्मीतिज्ञानफलस्य गुणो विषपानास- त्यादिस्तत्र । प्रवृत्ते । प्रवृत्ति कुर्वति । अवान्तरफलमाह । न तस्य रोगः। यो- गिनो योगमायभिमुखस्य शिरोक्षिरोगातिसारादिलक्षणो रोगो न । न जरा । शरीरवैरुप्पकारिणी पलितादिलिङ्गा जरा न । न दुःखम् । इष्टवियोगादनिष्टमा मेश्च जन्यं प्रतिकूलवेदनीयं दुःखं नान मृत्युरिति पाठे नावान्तरमृत्युरिति व्या- रुपानम् । माप्तस्य । स्पष्टम् । किम् । योगाग्निमयं शरीरम् । विनाशि पाञ्च- भौतिक योगामौ क्षिप्तममाविव हाटकं तन्मयं भवति योगाग्निमचुर देहं प्राप्तस्य तस्प न रोगो न जरा न मृत्युरित्पन्वयः ॥ १२ ॥ पुनर्योगमाप्तौ लिङ्गान्तराणि सिद्धिसूचकान्याह । रघुत्वम् । लघुत्वं शरी- रस्प रलयोरैक्पात् । आरोग्यम् । अरोगस्य भावः सर्वोत्साहवत्वमिति याव- त् । अलोलुपत्वम् । लोलुपो विषयलम्पटस्तस्य भावस्तत्वं न लोलुपत्वमलोलु- पत्वमभिलापहीनत्वमित्यर्थः । वर्णप्रसादम् । वर्णस्य कृष्णगौरादेः प्रसादः प्रसन्नता तं नयनानन्दरूपत्वमित्यर्थः । स्वरसौष्ठवं च । स्वरस्प कण्ठनिर्गत- स्प ध्वनेः सवर्णस्य वर्णसहितस्य वा सौष्ठवं माधुर्यादिश्रवणीयनादवान्भवती- त्यर्थः । चकार उक्तानामनुक्तानां च तत्संनिधौ वैरत्याग इत्यादीनां समुच्च- पार्थः । गन्धः शुभः । चम्पककेतक्यादिगन्धः सर्वमाण्यानन्दकारी शुभः । मू- त्रपुरीपम् । पीतस्य पानीयस्य स्थविष्ठो धातुर्वहिनिर्गच्छन्मूत्रमित्युच्यते ! ज. ग्धस्यानस्य स एव तादृशः पुरीपमिति । मूत्रं पुरीपं च मूत्रपुरीपम् । अल्पम् । भूपस्यपि पीतेऽशिले बैलइयमपि स्तोकम् । तस्पेति पूर्वमन्त्रादनुपङ्गन्पापेन रघुत्वमित्पादौ द्रष्टव्यम् । योगमवृत्तिम् । योगस्याष्टाङ्गलक्षणस्य । प्रवृत्तिः साधकं प्रत्यागमनरूपा ताम् । प्रथमां पूर्वभाविनीम् । वदन्ति । कथयन्ति । योगविद इति शेषः ॥ १३ ॥ अवान्तराःसिद्धीरुक्त्वेदानी सिद्विवधूमुकुटमणिदीपिकानीराजितपादपल्लवा- माद्यामकृतात्मभिर्दुष्पापां त्रिवर्गसिद्धिकदर्याङना हसन्तीमानन्दात्मेन्दुवदना स्वयंप्रकाशमानां मुक्तिसिद्धिमाह । ययैव । यद्वदेव । बिम्बम् । सवितुश्चन्द्रस्य वा मण्डलम् । मृदया। मृदा । उपलिप्तम् । समीपे लिप्तमाच्छन्नमित्यर्थः । ते.

·द्वितीयोऽध्यायः२] शंकरानन्दकृता । जोमयम् । तेजोषिकारभूतं तेजोरूपमित्यर्थः । तस्यां उपलेपनस्य का मृदः कुतश्चिनिमित्तादपाय भाजते तत् । विम्ब दीप्यते । सुधान्तम् । सुधाऽमृत रोहितादिरूपमन्तेऽन्तिके' पस्प तत्सुधान्तम् । तद्वा । तद्वत् । श्रात्मतत्वम् । आनन्दात्मस्वरूपम् । अत्र रविविम्बस्य मृदोपलेपो नाऽऽसीमास्ति न भवि- पति च यथा तथाऽऽत्मनोऽपि न माययोपलेप इति विवक्षितम्। प्रसमीक्ष्य। मंकर्पण सम्यक्स्वयंप्रकाशमहमस्मीत्यवलोक्य । देही। देहयोगवानहमज्ञ इ. त्याधभिमानी । एकः । सर्वभेदशून्पोऽहं ब्रह्मास्मीतिविज्ञानेन । कृतार्थः । - त: संपादितोऽर्थः पुरुषार्थलक्षणो येन स कृतार्थः माप्तमापणीय इत्यर्थः । भ. बते । भवति । वीतशोकः । कृतकृत्पत्वे हेतुरयं वीतोऽपगतः शोको दुःखवि- फारो यस्मात्स वीतशोकः । अपगतसमस्ताविद्य इत्यर्थः ॥ १४ ॥ कदावीतशोकः कथं च ब्रह्मज्ञानमित्यत आह । यदा । यस्मिन्काले। आ- स्मतत्वेन तु आत्मस्वरूपेणैव । ब्रह्मतत्त्वम् । ब्रह्मस्वरूपम् । दीपोपमेन । सजातीयप्रकाशामकाश्यत्वे सति प्रकाशैकस्वभावेन स्वयंमकाशेनेत्यर्थः । इ- है । आत्मन्येव । युक्तः । अष्टाङ्गयोगयुक्तः । मपश्यत् । प्रकर्षण स्वयंप्रकाशा- नन्दरूपविविधपरिच्छेदशून्यो ब्रह्मरूपोऽहमस्मीत्यवगच्छेत् । तदा । अजम् । जन्मादिविकारशून्यम् । ध्रुवम् । निश्चलमपरिणामीति यावत् । सर्वतत्वैः । सर्वभूते तिकैश्च साविधैः स्वरूपैः । विशुद्धम् । विहीनं ततः शुद्धं सर्वदोपर- हितमविद्यातत्कार्यापरामृष्टमित्यर्थः । ज्ञात्वा । अजादिरूपं ब्रह्माहमस्मीत्यवग- स्प । देवम् ! स्वपंप्रकाशम् । अस्य पदस्पाजादिपदैः संवन्धः । मुच्यते । मुक्तो भवति । सर्वपाशेः । सवैरहंममाघभिमानबन्धनरविद्यातत्कापैः ॥ १५ ॥ इदानीं श्रुतिहपनिर्भरमानसा सती सानुकम्पा पुरुपेण ज्ञातव्यं ब्रह्मरूपपु. रुपाभिन्नानस्मान्मत्याह । एपः । पुरुपबुद्धेद्रष्टा ब्रह्मात्मा । है । प्रसिद्धः । दे. यः। स्वयंमकाशः। प्रदिशो नु। मेति तिष्ठतिना संवध्यते न्वाश्चर्ये दिशः मापा- घा आग्नेय्याचाच । सर्वाः । अष्टौ दश वा निखिला दिक्शब्दमत्यपालम्बना इत्पर्धः । मदिशोऽवान्तरदिशो वा । अस्मिन्पले कि ता एव नेत्याह सर्वाइ त्याशय व्याख्येयम् । अनेनाव्याकृतरूपतोक्ता | इदानी सूत्रात्मत्तामाह । पूर्वः । प्रथमः । ह । प्रसिद्धः । जातः । उत्पन्नः । इदानी विरादूपतामाह । सः। कारणकार्यरूप आत्मा । उ । अपि । गर्ने । भूतपञ्चकस्यापधानस्प गर्भ वर्वमानो ब्रह्माण्डरूपो गर्भरूपोऽपि स एवेत्यर्थः । इदानीमनारोपितपुरुपापप- व निराशब्देनाप्यभिधीयमानं प्रजापतिमाह । अन्तः। गर्भ इति तत्रेणावग- क. त. 'के तेजोरियमपति यावाय। .. ३

·.
श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका [तृतीयोऽध्यायः
भचेतनानामेवोत्पादक ईश्वरो न तु चेतनानामित्याशय नेत्याह । यः।
प्रसिद्धः । देवानाम् । आयादीनामिन्द्रियाणां वा । प्रभवश्च । प्रकर्षण भवनं
मभव उत्पत्तिः । उद्वश्च । ऊय भवनमुद्भवः स्थितिरित्यर्थः । आवश्चकारो
.देवानामपि सद्रूपत्वार्थो द्वितीय उपसंहारस्यापि समुच्चयार्थः। रुद्रः। अविधाना-
शफः। विश्वाधिकः । सर्वाधिकः सर्वाधिक्य ज्ञानहीनस्पाप्यस्ति तद्यावृत्यर्धमाह।
महर्षिः। महाश्चासायषिश्च । महत्त्वे सत्यतीन्द्रियज्ञानवान् । ननु देवानां जन-
को हिरण्यगर्भ इत्यत आह । हिरण्यगर्भम् । ज्ञान क्रियाशक्त्यात्मकं सूक्ष्मतम
पैतन्याधिष्ठितं प्रथमं कार्य हिरण्यगर्भशब्दवाच्यम् । जनयामास । उत्पादित-
वान् । पूर्वम् । जगत उत्पत्तेः माक् । सः। हिरण्यगर्भोत्पादकः । नः | अस्मान् ।
युद्धम्या । धिषणया । शुभया । ग्रह्मविपपिण्या । संयुनक्तु । संयोगं करोतु ॥४॥
हिरण्यगर्भस्य स्रष्टारमीशं मन्त्रद्रष्टा मार्थयते । या । प्रसिद्धा । ते । तव ।
रुद्र । हे रुद्र । शिवा । मङ्गला। तनूः । तनुः। अघोरा अरौद्रा । अपापकाशिनी।.
अपापमफाशिका । तया । उक्तया वक्ष्यमाणया । नः । अस्मान् । तनुवा । त-
न्वा । शंतमया । मुखतमया। गिरिशंत । गिरेः शं मुखं तनोतीति गिरिशं.
तस्तस्य संबोधन हे गिरिशंत | अभिचाकशीहि । सर्वतः प्रकाशय ॥५॥ .
याम् । मसिद्धाम् । इपुम् । वाणरूपां यं षाणमित्यर्थः । गिरिशंत । हे गि-
रिशंत । हस्ते । करे । विभापि । धारयसि । अस्तवे । पाप्मस प्रक्षेपार्थम् ।
शिवाम् । मङ्गलाम् । गिरित्र । गिरीनस्थिपुञ्जान्देदानित्यर्थः । ब्रापत इति
गिरित्रः स्वभक्तरक्षापर इत्यर्थः । तस्प संबोधनं हे गिरित्र । ताम् । इयुं वाण-
मित्यर्थः । कुरु । स्पष्टम् । मा हिंसीः। हिंसां माकृथाः । यतः । पुरुषम् ।
पुरुपरूपम् । जगत् । स्थावरजङ्गमादिरूपमित्यर्थः ॥ ६ ॥
इदानी प्रकृतं हिरण्यगर्भमुररीकृत्याऽऽह । ततः परम् । तस्माद्धिरण्यगर्भा-
स्परम् । ब्रह्म । ब्रह्मशब्दार्थमाह । परं वृहन्तम् । अतिशयेनाधिकं देशकालव-
स्तुपरिच्छेदशून्पमित्यर्थः । यथानिकापम् | कायो देहो नितरां कायो निका-
यो यथा यादृशो निकायो यथानिकायं यथाशरीरमित्यर्थः । सर्वभूतेषु । चतु-
विधजीवेषु । गृढम् । गुप्तम् । ऋजुवकादिकाष्ठेषु यथाऽमिर्गढ ऋजुवकादिभावेन
तथाऽयमात्मा हस्तिपुत्तिकादिशरीरेवित्यर्थः । विश्वस्य । चराचरस्य जग-
तः । एकम् । मेदशून्यं तत्त्वमसीतिज्ञानेन । परिवेष्टितारम् । समन्तादुपसं-
इतारम् । तत्र हेतुः । ईशम् । नियन्तारम् । अनेनैवैतदेव भवत्येवेत्यादिमर्या-
दायाः कर्तारमित्यर्थः । तम् । उक्तं ब्रह्मरूपम् | ज्ञात्वा । अहमस्मीत्यवगत्प ।
ममताः । आनन्दात्मस्वरूपविज्ञानेन मरणशून्याः । भवन्ति । रसष्टम् ॥ ७॥

·वेताश्वतरोपनिपदीपिका [तृतीयोऽध्यायः॥ प्पविद्वांसोऽहंममाभिमानेन दुःखमेवापिगच्छन्ति न पुनरितरे तदभिमानशून्य. वादित्यधः ॥१०॥ पदुत्तरत्तरं तदरूपमित्युक्तं तेन कार्यकारणपोर्मेंदबुद्धिः भाप्ता तनिवारणा- धमाह । सर्वाननशिरोग्रीवः । सर्वेपी सर्वाणि वाऽऽननानि शिरांसि ग्रीवाश्च य- स्प स सर्वाननशिरोमीयः शरीरात्मत्वनिवारणार्थमाह । सर्वभूतगुदाशयः । सर्वे- पां भूतानां स्थावरजङ्गमानां गुहा बुद्धिस्तत्र शयनं करोतीति गुहाशयः। पुनः सर्वभूतगुदाशयत्वेन परिच्छेदे माप्त उत्तरमाह । सर्वव्यापी च। सर्वमिदं चेतना- चेतनात्मकं व्यामोतीति सर्वव्यापी । चकारो व्याप्यव्यापकभेदनिवारणार्थः । भगवान् । समग्रज्ञानवैराग्यैश्चर्पधर्मपशःश्रियो भगशब्दवाच्यास्तद्वान्भगवान् । पस्मात्सर्वव्यापी भगवांश्च । तस्मात् । ततः । सर्वगतः । सर्वव्यापित्वेन सर्वत्र प्राप्तः । शिवः । पद्गुणैश्वर्यवत्त्वेन स्वयंमकाशानन्दात्मरूपत्वेन च मङ्गलः ॥११॥ मङ्गलेषु निरवधिकत्वमाह । महान् । अत्यन्तमधिकः। न तत्तोऽधिकं मङ्ग- ‘लमित्यर्थः । यथा न्यूनमङ्गलमसमर्थमरूपं तथाऽधिकमङ्गलोप्ययं मङ्गलवादि- त्यत आह । म वै । समर्थः प्रसिद्धः। तत्र हेतुः । पुरुषः । परिपूर्णः नातोऽन्यः समर्थ इत्यर्थः । प्रभुत्वमाह । सत्त्वस्य । अन्तःकरणस्य ज्ञान क्रियाशक्तहिर- ण्यगर्भस्पेत्यर्थः । एषः। स्वयंप्रकाशचिदानन्दात्मरूपः। प्रवर्तकः । प्रवृत्तेः का. रपितोत्पादक इत्यर्थः । ननु कस्य सत्त्वस्योत्पादक इत्यत आह | सनिर्मला- म् । मुष्ट्वविद्यादिमलरहितां मोक्षरूपाम् । इमाम् । विदुषां प्रत्यक्षाम् । शान्ति- म् । स्वयंप्रकाशानन्दात्माविर्भावरूपां यतः प्राप्नोति तस्येति शेषः । ईशानः । सर्वस्प नियन्ता । नात्र पुनरुक्तं प्रभुत्वमीश्वरस्पापि दृष्टं तत्मसङ्गेनोच्यमानत्वा- त् । ज्योतिः । स्वयंप्रकाशज्योतिस्वरूपः । ज्योतिष्ट्ये उपयाशङ्केतरज्योतिर्वदत आह । अव्ययः । व्ययरहितः ॥ १२ ॥ सर्वभूतगुहाशयत्वमुपपादयति ! अङ्गुष्ठमात्रः । सर्वेषां द्विपदा स्वाङ्गुष्ठपरि- माणं हृदयं बुद्धरणुत्वेऽपि हृदयव्यापिनकाशत्वात्साऽपि हृदयस्था हृदपप- रिमाणा ततो बुद्धयन्तस्थः पुमानप्पङ्गुष्ठपरिमाणः। पुरुषः। पुरिशयः । अन्त- रात्मा । आत्मनो बुद्धेरन्तोऽन्तरात्मा । भङ्गुष्ठमात्रत्व उपपत्तिमाह । सदा । सर्वदा । जनानाम् । जनिमताम् । हृदये। हृदयसरसिजे । संनिविष्टः । सम्य- नितरां प्रविष्टः। ननु सर्वस्मिशारीरे प्रविष्टः कथं हृदये संनिविष्ट इत्यत आह । हृदा । हृदपेनाभिकृप्त इत्पन्वपः । ननु पनाकारो मांसखण्डो हुत्तेन कथमभिप्त इत्यत आह । मनीपा। मनस ईष्टे या सा मनीद तपा। तर्हि चि- छक्तिरित्यत आह । मनसा । अन्तःकरणेन हृदयस्थेन संकल्पविकल्पनिय-

·तृतीयोऽध्यायःश] शंकरानन्दकृता ।
त्रा निश्चयात्मकैनान्तःकरणव्यापारणेत्यर्थः । अभिभृतः । समन्तात्कृप्तः सर्व-
शरीरे वर्तमानोऽपि कुतचिनिमित्तादङ्गुष्टमात्रत्वेन मनसा परिकृप्त इत्पर्थः । प
एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । एतदुपाधेः पृथकृतं स्वयंप्रकाशचिदानन्दात्मरूपम-
पृष्ठमात्रस्वरूपं मुञ्जादिवेपीकाम् । व्याख्यातमन्पत् ॥ १३ ॥
अङ्गुष्ठमात्रत्वाभिधानेनाल्पत्वं माप्तं तत्सर्वात्मकत्वकथनेन वारयति । सह-
स्रशीर्पा । सहस्रशीर्षोऽनन्तमस्तक इत्यर्थः । पुरुपः । परिपूर्णः । सहस्राक्षः ।
अनन्तचक्षुः। सहस्रपात् । अनन्तचरणः। सः । सहस्रशीपः । भूमि विश्वतो -
त्वा । ब्रह्माण्डकटाहमेदिनी सर्वत आवृत्य ! अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् । दशसंख्पा.
काङ्गुष्ठपरिमित देशमतीत्य स्थितिमकरोत्तत्रोपलभ्यत इत्पर्थः । इदं चाध्या-
त्माधिदैवं च समत्वेनावगन्तव्यम् । अथवा अत्पतिष्ठत् । भूमि विश्वतो कृत्वा
स्थितस्तत्रोपपत्तिर्यस्मात्सर्वमतीत्य स्थितिमकरोदयं तत्राप्युपपत्तिः पप्णवत्पङ्गु-
ले शरीर ईश्वरस्पदं सचराचरंदशाङ्गुलमल्प एफदेशस्तदीप एकांश इत्यर्थः॥१४॥
ननु पद्यपमिदमतीत्प स्थितो नदीमिव फूलं तथा चायमस्मात्तद्वदेव भिन्नः
स्यादित्यत आह । पुरुष एवेदं सर्वम् । भूमिमतीत्प स्थितः परिपूर्ण एव न.
त्वन्यः । इदं विविधमत्पपगम्यं निखिलमपि न ततो भिन्नमित्पर्थः । तथाऽपि
वर्तमानं सर्व पुमान भूतं न च भावीत्पत आह । यदूतम् । प्रसिद्धमतीतं पत्त-
त्पुरुप एव । यच्च भव्यम् । पदपि भवनस्प फर्नु तदपि पुरुप एवेति पूर्वेणा-
न्वयः । अथवा सर्वशब्दार्थमाह । यदूतं यच्च भव्यम् । अस्मिन्पो चकारो वर्त
मानसमुच्चयार्थः । एवं चेभायमीशः संसाररूपत्वादित्यत आह । उत | अपि।
अमृतत्वस्य । मोक्षस्य । ईशानः । ईश्वरः । उतशब्दादस्प सर्वस्यापि | ननु
फथं वामानेणेश्वरोऽस्पेत्यत आह । पत् । पस्मात् । अनेन । अदनीयेन ।
अतिरोहति । अधिकां वृद्धि गच्छति । एतदुक्तं भवति । न वाग्मात्रेणेवरः कि
त्वनेनेतदित्यमेवेत्यादिनियममारित्वादिति ॥ १५ ॥
ननु भगवानपमन्नेन यचतिरोहति तर्हि शरीरवग्निपतपाणिपादादिरूप .
त्यत आह । सर्वतः पाणिपादम् । सर्वतः पाणपः पादाय पस्प तत्सर्वतःपाणि-
पादम् । तत् । ईश्वररूपम् । सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वतोऽभीणि शिरासि मु.
सानि च पस्य तत्सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमत् । सर्वतः श्रुतपो पस्प
सन्ति तत्सर्वतःश्रुतिमत् । लोके । संसारे कर्मफलेऽस्मिमनाचविचारशात् ।
सर्वम् । निसिलम् । भारय । स्वेन ग्रामेण रूपेणाऽऽवरणं करवा । तिष्ठति।
रपष्टम् । सर्वात्मत्याद नातिरोहो न देहवदित्यर्थः ॥ १६ ॥

·२४ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका [तृतीयोऽध्यायः " इन्द्रियात्मत्वमुक्त्वैन्द्रियज्ञानतद्विपयरूपतामाह । सन्द्रियगुणाभासम् । सर्वेन्द्रियाणां गुणास्तवृत्तपो रूपादिज्ञानानीत्यर्थः । तेषामामासाः फलानि घटादिस्फुरणानि तदाश्रया घटादयो लक्ष्यन्त औचित्पात् । सर्वेन्द्रियाणां गुणाचाsभासाश्च पस्मिस्तादात्म्येन व्यवस्थितास्तत्सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । फिमेवंरूपमेवेत्याशङ्कय नेत्याह । सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वैरिन्द्रियैः। उपलक्ष- णमिदम् । अन्यैरप्पविद्यादिभिर्भावविवर्जित परित्यक्तं तद्रहितमित्यर्थः । तत्पूर्वोक्तादन्यदितिवुद्धिं वारयति । सर्वस्य मभुमीशानम् । सचराचरस्य जग- तः सामथ्र्षे सति निपन्तारम् । एवं चेन्नाऽऽर्तानां रक्षकः परमेश्वरो नियन्त- त्वादित्यत आह । सर्वस्य । स्थावरजङ्गमात्मकस्य । शरणम् । रक्षित्रैश्वरं रू- पम् । अनेन सघृण ईश्वर इत्युक्तम् । इदानी वैपम्यं वारयति । सहृत् । उप- फारनिरपेक्षः प्रत्त्युपकारस्य कर्ताऽविषम इत्यर्थः ॥ १७ ॥ तत्पदार्थमुक्त्वा त्वंपदार्थमाह । नवद्वारे । नवसंख्याकानि द्वाराणि निर्गम- नकारणानि द्वौ कर्णो द्वे चक्षुपी द्वे नासिके आस्पमुपस्थः पायुश्चेति नवच्छि- द्राणि यस्प तस्मिन् । पुरे । धातुभिः पूर्यत इति पुरं तस्मिन् । देही । देहसं- बन्धवान् । हंसः । बुद्धयुपाधिः सन्हन्ति गच्छत्तीति हंसः । लेलापते । चलति। का वहिः । रूपादौं बहिर्मुखत्वेन । इदानी वाक्पार्थमाह । वशी । यो इंसः स एव वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्प च चकाराज्जास्पापि | स्पष्टम- न्यत् । सर्वमस्य वशे वर्तत इत्यर्थः ॥१८॥ येनायं इस ऐक्यं गच्छति यश्च हंसः स एव वस्तुत एतादृशरूप इत्याह । अपाणिपादः । अकरचरणः । जवनः । वेगवान् । अपाणिहीता । आदाता । पश्यति । अवलोकपति । अचक्षुः । अनेत्रः। सः । जीवाभिन्न ईश्वरः स्वयंप- काशचिदानन्दात्मवपुः । शृणोति । श्रवणं फरोति । अकर्णः। कर्णरहितः । सः । उक्तः पुनस्तच्छदादानमपाणिपादादावपि तच्छब्दानुवृत्त्यर्थम् । वेत्ति । जानाहि! देयम् । वदनी निखिलमपि वस्तुजातम् । न च । नैवम् । तस्य ! थात्मनः । अस्ति । विद्यते । वेत्ता। वेदिता ज्ञाता | तम् । अपाणिपादादिरूप- म् । आहुः । कथयन्ति ब्रह्मज्ञानिन इति शेषः । अयम् । अग्रे भवम् । पुरुप- म् । परिपूर्णम् । महान्तम् । सर्वस्मादधिकम् ॥ १९ ॥ इदानीमात्मसाक्षात्कारेऽगण्यपुण्योदयादीश्वरकटाक्षः कारणमित्याह । अ- णोरणीपान् । अल्पादल्पतरः । महतो महीयान् । प्रौढात्मौढतरः । आत्मा । अस्मत्मत्ययसाक्षी! अस्य जन्तोः । प्रत्यक्षस्य जननधर्मवतः । निहितः । नि- क्षिप्तः । गुहापाम् । बुद्धौ । तम् ! अणोरणीयानित्यादिधमर्दुर्दशम् । अतुम् ।

·२५ तृतीयोऽध्यायःश] शंफरानन्दकृता। संकल्परहितम् । पश्यति | साक्षात्करोति । वीतशोकः । अपगताविधः । तत्र फारणमाह । धातुः 1 जगतो विधातुरीश्वरस्य - प्रसादात् । करुणाकटाक्षात् । अथवा धातुरीश्वरस्यान्तःकरणस्प प्रसादानेमल्यात् । महिमानम् । अधिक- गुणरूपम् । ईशम् । नियन्तारम् ॥ २० ॥ धातुः प्रसादे सत्पात्मा ज्ञायत इति मन्त्रद्रष्टा स्वानुभवं दर्शयबाह । वेदा- हमेतम् । व्यारुपातम् । अजरम् । जरारहितम् अत्र हेतुः । पुराणम् । पुराs- पि नवे सर्वदैकरूपमित्यर्थः । पुराणत्वे हेतुः । सर्वात्मानम् । सर्वेपामस्मत्मत्य- यसाक्षिणम् । सर्वात्मत्वे हेतुः । सर्वगतम् । सर्वत्र प्राप्तम् । सर्वगतत्वे हेतुः । विभुत्वात् । व्यापित्वात् । इदानी पूर्वोत्तरपक्षावाह । जन्मनिरोधम् । जन्म घ निरोधश्च जन्मनिरोधमुत्पत्तिविनाशावित्यर्थः । प्रवदन्ति । मर्पण कथयन्ति । मूढा इतिशेपः । पस्य । आत्मनः । अयं पूर्वः पक्षः । ब्रह्मवादिनः । उत्पमत- च्वसाक्षात्काराः । हि । प्रसिद्धाः । प्रवदन्ति । भर्पण कथयन्ति । नित्पम् । धर्मधर्मिभेदनिवारणार्थ च त्वान्तत्वेनानभिधानं जन्ममरणशून्यमविनाश्यात्म- तत्त्वम् ॥२१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचानिन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्री- मच्छंकरानन्दभगवतः कृतौ घेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां तृतीयोऽध्यायः॥३॥ धातुः प्रसादादक्रतुं पश्यतीत्युक्तम् । धातुः प्रसादोपायश्च नोक्तः । इदानी- मस्मिन्नध्यापे धातुरीश्वरस्प विविधविभूतिमद्रूपेण वर्तमानस्प मार्थनादिरूप उपापो धातुः प्रसादे मसलाच तत्त्वंपदार्थयोरपि मकारान्तरेण निर्णय ईश्वर- स्प मापाबलाजगत्कारणत्वादि पद्धाबद्धस्वरूपं चेत्पादि फथ्यते । यः।- सिद्धः । एकः । भेदशून्यः । वर्णः । वर्पत इति पर्णः पदार्थः स्वपंमफाश. चिदानन्दात्मेत्यर्थः। बहुधा । बहुमकारान् । शक्तिपोगात् । मापासंबन्धात् । वर्णान् । पदार्थाश्चिदचिदात्मकान् । अनेकान् । भेदवतः। निहितार्यः निहितो नि. क्षिप्तस्तिरस्कृत इत्यर्थः । अर्थः प्रयोजनं पस्प स निहितार्थः । धाति ।धारपति फरोतीत्यर्थः । वि चैति । पेति च विविधं प्राभोत्पपि । शान्ते । स्वमफा- शचिदानन्दात्मनि । किम् । विश्वम् । चराचरात्मकम् । आदौ । जगत उत्प- तेः माक् । सः । एको वर्ण इत्यादिनोक्तः । देवः । स्वयंसफाशः । भय वा प एको वर्ण ओंकारो बहुधा बहुशासोपाङ्गोपवेदादिभिभाशक्तियोगाद्वर्णाननेका- न्वेदारगादिभेदमिन्नान् । स्वव्याप्तिशक्तिसंपन्धागरिव पर्णान्पनेकानि निहि- साधः स्वात्मनि मक्षिप्ताभिधेयो दधाति विवंपति शान्ते विश्चमातीस देवास ओंकार आदित्यवत्सर्वार्थप्रकाशको देव आतापभिधेपस्पोत्पत्तेः माक् शान्तेऽ- भिधानाभिधेपशून्पे स्वात्मनि विविधमभिधेपत्वेनाभिधानरूपः स्वपं मामोत्या ४ ·. चतुर्थाऽप्पाप:४] शंकरानन्दकता। २७ पचपि श्री पुमानित्युक्ते कुमारादिकमपि सिद्धं भवति तथाऽपि युवतिरेत:- सिचोरेव स्त्रीपुंसत्वं स्त्रीलिङ्गपुल्लिङ्गयोरितिशनिवारणार्थ कुमार इत्पाद्यभि- धानम् । इदानी रूपकरूपेण कारणात्मानमाह । नीलः । दूर्वादलाभः । पतङ्गः । पक्षी । हरितः । नीलः कृष्णोऽपि भवति तनिवारणार्थ हरित इत्यभिधानं दू- दिलश्यामलः । लोहिताक्षः। लोहिते रक्ते अक्षिणी यस्य स लोहिताक्षः । तहि- दर्भः। सौदामिनीसंपातचञ्चलं घटनष्टस्वभावं जगत्तपिच्छब्देनाभिधीयते । तरि. गर्भ यस्य स तडिद्गर्भः । इदानी पक्षद्वपमाह । प्रसवः । समुद्राः । वसन्ताधाः पदमसिद्धाः समुद्रा लवणोदादयः । पद्यपि सप्तमे तथाऽपि मधुराम्बुसमुद्रस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वात्पडेवैतेऽपि गणनीयाः । तथा च पक्षपोरुभयोः समत्वम् । अ- थवा कालेन जले ब्रह्माण्डं जायते । तथा च कालजलयोः पक्षत्वकरूपनार्या समुद्राणां सप्तत्वेप्यदोपः । फारणे कारणान्तरं वारयति । अनादिमत् । अनादि- मान् । आदिः कारणं पस्यास्ति तदादिमभाऽऽदिमत् । त्वम् । कारणात्माऽ. श्वमेधयाजिनां प्रमाण्डान्तस्थानां ब्रह्माण्डामहिर्नपनाप बायोः समर्पकः । भ. मादिमत्त्वे हेतुः । विभुत्वेन वर्तसे । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यत्वेन वर्तनं फु- रुपे । यतः । पस्माद्भवतः । जातानि । उत्पन्नानि । भुवनानि । फर्मफलानि चतुर्दशलोकरूपाणि । विश्वा । विश्वानि सर्वाणि ॥ ४ ॥ इदानी जगत्कारणे प्रेधा परिच्छेदं मनसा विधाप रूपकरूपेण बन्धमोक्ष- उपवस्थामाह । अजाम् । गां मूलपति बुद्धया विनिःसारितचिद्रूपाम् । एफाम् । सजातीयभेदशून्याम् । लोहित शुक्लकृष्णाम् । रक्तवेत कृष्णवणां पि. लधूम्रश्यामादीनां रक्तादिष्वेवान्तर्भावात्सर्ववर्णामित्यर्थः । अयं भावः । आ. रमा तावदसङ्गोदासीनो निर्गुणो मापाऽपि पेत्तादशी कृतं तत्कल्पनपा । भ. स्पन्तासत एव चास्प चराचरस्पोत्पादः स्पात् । ततः फरुपमाने पाशं कार्य तादृशी तदभिन्ना च कल्पनीया । तथा च. कार्याणां तेजोबनानां यानि कपाणि तानि मायापामपि सन्त्येव । ततो माया. लोहित शुक्लपणरूपान पिरु- देति । वही भनेका अनन्ताः । मजाः। स्वकार्यभूताः । सजमानाम् । य- हिं,फुर्वाणाम् । सरूपाः । समानरूपा लोहित शुक्लकृष्णा इत्पर्थः । भूतभौतिक- मपञ्चजातमिति भावः । अजः । छागो जीवः । हि । मसिद्धोऽस्मत्मत्पपाल- म्वनः । एकः । उपाधेरविचापा ऐक्यादेकः। न चान्तःकरणमन्पदुपाधिः ।.म: स्प कार्यवेनानित्यत्वात् । तमाशे जीवनाशात्कतहान्पकताम्यागममसङ्गात् । म चाविधामन्तरेणाफार्यमुपाध्पन्तरं किंचिदास्थातुं शक्पम् । शास्त्रविरोधा- नाम पाखिचापामनेकत्वं विनेकामविधाम् । न चानेकासा स्वातम्पम् । फ- ·घेताश्वतरोपनिपरीपिका [चतुभाऽध्यायः॥ रूपनागौरवादिदोपात् । तस्मादेवाऽऽवरणरूपाऽविद्याऽनेकैविक्षेपकपैराविर्भ- वत्पायमज्ञानम् । बदरीवाऽऽपदरीचीजदाहम् । न चात्र बन्धमोक्षपोरनुपप- त्तिः । फरिपतयोस्तयोः सत्त्वात् । वस्तुतस्तु न फस्प चित्पक्षे बन्धो मोक्षश्व संभवतीत्पलमतिविस्तरेण । जुपमाणः। सानुरागं सेवा फुर्वाणः। अहं दुःखी म- मेदमनुफूलं मतिफूलं घेत्पादिमत्पपवानित्पर्थः । अनुशेते । निद्राणामनु निद्रा फरोति स्वयंप्रकाशोऽपि मक्तेजांड्येन तामात्मीपत्वेन मन्यमान भानन्दात्मा- नं न प्रत्पतीत्यर्थः । अयं बन्धः इतःपरं मोक्षः जहाति। परित्यजति ।.एना- म् । मापामावरणविक्षेपकपाम् । भुक्तभोगाम् । भुक्तो भोगो यया सा भुक्तभोगा वो यमज्ञानामिना पुष्टसर्वाङ्गामित्पर्थः । भजः । ग ईश्वरो नित्यावद्धो जनि- मरणादिरहितो नित्पमुक्तः । अन्यः । चित्तेन कल्पितभेदो बदायतिरिक्तः स्वपमफाशमानसंविदानन्दात्ममात्र इत्पर्धः ॥५॥ सति प्रकृती संबन्धे बद्धावद्धयोपवस्था न मापया संबन्धो बद्धावद्ध- योः संसारदशायामेकत्रादर्शनादित्याशङ्कयाविद्यां शरीरद्वयरूपिणीमधिदेवादि- पु वृक्षत्वेन परिकल्प्य तत्वंपदार्थों च पक्षित्वेनास्मान्वोधयितुं मन्त्र- आद । द्वा । द्वावुभो । सुपर्णा । सुपी सुष्टु पी पक्षौ यपोस्तौ सुपर्णो जीवस्प धर्माधी पक्षावीश्वरस्पाविद्यातत्संबन्धी । सयुजा | सपुजी । पुक्संबन्धस्तादा. रम्पं तेन सह वर्तमानौ सयुजौ । सखापा । सखायो जीवेनेश्वरः प्रसिद्धि गत- स्तेन च स तदिदं सखित्वमेतयोनियतोपकार्पोपकारकरवं वा श्रुत्युक्तं पात्र- त्वं पालयितृत्वं च । समानम् । उभयोरपि साधारणमविद्यादृष्टार्जितत्वात् । पृक्षम् । छेदनात्मकं विनाशनं शरीरद्वपम् । परिपस्वजाते । समन्तादालिङ्गनं कुर्वाते । इदानी तपोरसाधारणं रूपं वक्तुमाह तियोः । उभयोर्मध्ये 'अन्यः । अ- विद्यातत्संबन्धपक्षाद्धर्माधर्मपक्षो जीवोऽन्यः । पिप्पलम् । धर्माधर्मफलं मुखदुः- खरूपम् । स्वादु । उपभुज्यमानमासक्तिमदमुपभोगेन फदाचिदपि वैराग्यस्याज- नकमित्यर्थः । अत्ति । भक्षयति । अहं सखी दुःखीत्यादि मनुत इत्यर्थः । अन- नन् । भोजनमकुर्वन्नईममाभिमानशून्य इत्पर्थः । अन्पः । धर्माधर्मपक्षायति- रिक्तोऽविद्यातत्संबन्धपक्ष ईश्वरः। अभिचाकशीति । सर्वतः प्रकाशते ॥ ६॥ ननु विरुद्धधर्मयोरेतयोः सखित्वमपि न मन्यामह इत्याशंकचाज्ञाननिमित्त तन तु-सति ज्ञाने तपो सयुक्त्वादित्यभिपापवानाह । समाने वृक्षे । साधारणे शरीरे । पुरुषः । पुरिशयो जीवः निमनः । निमज्जन प्राप्तो जलाइव पाषाणः फर्तृत्वाचध्यासेन तिरस्कृतानन्दात्मरूप इत्यर्थः । अतः । अनीशपा-मनीश्व- रभावेनाह मुखी दुःखीत्पादिना शोचतिः। शोकं करोति । अनेन शरीररह- क्षेत्रफलत्रादिना विता कपं भविष्यामीत्यादिप दुःख परोतीत्या मुद्यमानः। - ·चतुषोऽध्यायः४] शंकरानन्दकता। २९ अनाचविद्यावासनाविलासैः समुत्थितचिन्तासन्तानस्तत्पारागमनेन मोहं विप- रीतदर्शनं दर्शनामावं वा स्तब्धतारूपं वजन् । कदाऽयमेवं रूपो ब्रह्मरूपो भव- तीत्यत आह । जुष्टं यदा । आनन्दात्मप्रकाशसेवपा परितुष्टं पस्मिन्काले । प. श्यति । भवलोकपति साक्षात्करोतीत्यर्थः । अन्पम् । अविद्यासत्कार्यतत्संबन्ध- व्यतिरिक्तं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मरूपम् । ईशम् । भविघातकार्यतत्संबन्धा. नां नियन्तारमविचोपाधिकस्य व स्वात्मनः । तदा । अस्प ईश्वरस्प । महि- मानम् । आधिक्यं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्माविर्भावरूपम् । इति । पति गच्छ. ति । अवबध्यत इत्पर्थः । वीतशोकः । अपगतसमस्तशोककारणाविद्यः ॥७॥ नन्वीशश्चेद्नेयः स ब्रह्मरूपो ब्रह्म च वेद ऋगात्मकस्तयाख्यानस्य पजुष्ट्वा. सद्गीतेश्च सामत्वादाथर्वणस्प च विशेषत्वेनाविमतिपचेर्वेदानां चाङ्गादिविधा. स्थानत्वात्तेपामृगात्मकत्वस्पोक्तत्वाच एवेशादिशब्दवाच्यं ब्रझेत्यत आह । भाचः। पादबद्धा वर्णाः । अक्षरे । व्यापिनि कारणे । तदव्याकृतमिति बुदि वारपति । परमे व्योमन् । परमे व्योनि । अक्षरादुत्कृष्टे ब्रमण्याकाशवत्सर्वग- ते । फेवलं शब्दाधिष्ठानमिदं न त्वर्थमपञ्चस्पेत्यत आह । पस्मिन् । गधि- छाने । देवाः । अम्पादय इन्द्रियाणि वा भूतसाराणि सभूतानि | अधि विश्थे । सर्वे । निपेतुः । आधिक्येन सर्वतोऽवस्थानं कृतवन्तः । यः । अधिकारी। तत् । शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् । न वेद । न जानाति । किम् । आक्षेपे । अचा। अपरेण शब्देन ब्रह्मणा तेन फरिष्यति । स्पष्टम् । ये । प्रसिद्धाधिकारिणः । इत् । इत्थम् । तत् । ब्रह्म शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् । विदुः । जानन्ति । ते । उ. क्ता अधिकारिणः । इमे । अस्माकं प्रत्यक्षशरीरा ग्रह्मज्ञानिनः । समासते । स- म्पगुपवेशनं कुर्वन्ति । आनन्दात्मस्वरूपेण व्यापिनो भवन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ नन शब्दार्थयोरधिष्ठानं जगत्कारणं न च जगत्कारणमयमित्यत आह । 'छन्दांसि । गायच्यादीनि तैरुपललिता ऋचः । यज्ञाः। ज्योतिष्टोमादपः। ऋतवः । संकल्पा उपासनानीत्पर्यः । व्रतानि । निपमरूपाणि भोजनकाल ए. वोदकपानादीत्यादीनि कृच्छ्चान्द्रायणादिरूपाणि तपोविशेपात्मकानि वा । भूतं भव्यम् ।। भवीतं भावि च । कि बहुना । पञ्च । पत्किचिदपि । वेदा वदन्ति । वेदाः कथयन्ति । अस्मात् । शब्दार्थाधिष्ठानात् । मापी । फेवसस्य सष्टत्ववारणार्य मापात्पुच्यते मायावी । राजते । सष्टिं फुरुते । विश्वम् । सर्व- म् । एतत् । प्रपञ्चजातम् । तस्मिश्च । ईश्वर आत्मन्यपि । भन्यः । धर्मा- धर्मपक्षो जीव ईश्वरायतिरिक्तः । मायया । अविधया । संनिरुद्धः । सम्पनि- रोध, मातआत्मेश्वरयोस्तादात्म्पज्ञानहीन इस्पर्धः॥९॥....... .

·श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [चतुर्थोऽध्यायः॥ ननु का व माया कश्च मापावीत्यत आह । मायां तु प्रकृतिम् ! जगदुपादान- कारणभूतो मायामेव । विद्यात् । जानीयात् । मापिनं तु महेश्वरम् । मायावि- नं मंहत्तामग्न्यादीनां नियन्तारमेव । अस्य । मापाविनः । अवयवभूतैस्तु । ए- फदेशभूतैरेव । व्याप्तम् । विशेषेणाऽऽप्त प्राप्तम् । सर्वम् । निखिलम् । इदम् । विविधपत्यपगम्यम् । जगत् । चेतनाचेतनात्मकम् ॥ १० ॥ । ननु सन्ति सहस्रकारणानि जगतस्तेषां कि अमत्वेन ज्ञेयत्वमित्यत आह। यः । प्रसिद्धः । योनि योनिम् । कारणं फारणं वीप्सेयं सर्वकारणग्रहणार्या । अधितिष्ठति । अधिष्ठाप वर्तते । फारणाधिष्ठातृभेदं वारयति । एकः । भेदश- न्यः सर्वकारणकारण इत्यर्थः । तथाप्ययं नोपादानकारणं निमित्तत्वेनाप्यु- स्पादकत्वोपपत्तेरित्यत आह । पस्मिन् । जगत्कारणाधिष्ठातरि । इदम् । विविध- मस्पयगम्यं जगत् । सं च वि चैति । समेति च व्येति च सम्यग्गच्छति स्थि- ति करोतीत्यर्थः । विविधं गच्छति विनाशमुपैतीत्यर्थः । आद्यश्वकार एतेः स- मा संबन्धार्थः । द्वितीयः स्थितिमलययोरपि कारणसमुच्चयार्थः । सर्वम् । नि- खिलमुत्पत्तिस्थितिमलपकारणत्वाद्ब्रह्मोपादानफारणमपीत्यर्थः । तम् । उक्तं कारणरूपम् । ईशानम् । नियन्तारम् । वरदम् । वरं भक्ताभिलषितमर्थ ददा- तीति वरदस्तम् । देवम् । स्वयप्रकाशम् । ईड्यम् । स्तुत्यम् । निचाय्य । सा- क्षात्कृत्य । इमाम् । विद्वत्मत्यक्षाम् । शान्तिम् । आनन्दात्मप्रकाशरूपाम् । भ- त्यन्तम् । अतिशयेन । एति । गच्छति ॥ ११ ॥ पूर्व मसङ्गात्पठितोऽपि मन्त्र इदानी धातुः प्रसादोपायार्थ पुनः पश्यते । यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु । व्याख्यातो मन्त्रस्तृतीयेऽध्याये ॥ १२ ॥ तर्हि वृद्धपितामहवदमपोजकः स नेत्याह । यः । प्रसिद्धः । देवानाम् । ब- म्यादीनां सेन्द्रियाणाम् । अधिपः अधिष्ठाप पालयिता। पस्मिन् देवानामधि- पे लोकाः । भूरादयः कर्मफलभूताः । अधिश्रिताः । अधिकत्वेनाऽऽश्रिताः । यः । प्रसिद्धः । ईशे । ईष्टे । अस्य । प्रत्पक्षस्य । द्विपदः । मनुष्यादेः । चतु- पदः । गवादेः । कस्मै । एकस्मै भेदशून्याय । देवाय । स्वयंप्रकाशाय । ६. विषा । हविष्प्रदानेनामिहोत्राचाहुतिप्रक्षेपेण । विधेम । परिचरेम ॥ १३ ॥ तर्हि किं स एव पुरुषार्थ इत्याशय नेत्याह । सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । अणोर- तिशपेनाणुः सूक्ष्मातिसूक्ष्मस्तम् । कलिलस्प मध्ये | नारीवीर्येण संगतं पौरु- पं वीर्पमल्पकालस्थं फलितमित्युच्यते । अथवा जगदारम्भकाणामपां युद्धद- स्प पूर्वावस्था फरिलमित्युच्यते फेनिलान्पुदकानीत्यर्थः । तस्यान्तः । विशु- " .

·.
.
।
चतुर्थोऽध्यायः४]] शंकरानन्दकता।
स्प । सर्वस्य । स्रष्टारम् । उत्पादकम् । अनेकरूपम् । उपादानोपादेपनिमित्त-
नैमित्तिकादिभेदवन्तम् । विश्वस्पैकं परिवेष्टितारम् । व्याख्यातं सूतीयेऽध्याये ।
विश्वस्येत्पधिकारे सति पुनर्विश्वस्प ग्रहणमुपचारनिवारणार्थम् । ज्ञात्वा ।
साक्षात्कृत्य । शिवम् । मङ्गलमानन्दात्मस्वरूपम् । शान्तिमत्पन्तमेसि । व्या-
रुपातम् ॥ १४ ॥
ननु लोके स्थितेः कर्ता विष्णुमनुराजादिरन्यः परमेश्वरादित्यत आह । स
एव । पूर्वोक्तः परमेश्वर एव । फाले । स्थितिकाले । भुवनस्य । लोकजातस्प
फर्मफलभूतस्य | गोप्ता । रक्षिता । तन हेतुः । विश्वाधिपः । विश्वमधिष्ठाय पा-
लपति यतः स चेदीश्वरो जगतोऽपि सहस्रगुणः स्यादन्यथा पालयितुमशक्य-
वादित्यत आह । सर्वभूतेषु । सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । गूढः । गुप्तः सर्वबुद्धिसा-
क्षीत्यर्थः । कथमपं गूढ इत्यत आह । पस्मिन् । यदर्शननिमित्तम् । युक्ताः ।
पोगमाश्रिताः । ब्रह्मर्षयः । ब्राह्मणाः सन्तोऽतीन्द्रिपद्रष्टारः देवताश्च । देवा
अपि । तम् । सर्वस्य रक्षितारम् । एवम् । उक्तम प्रकारेण । ज्ञात्वा । साक्षा-
स्कृत्य । मृत्युपाशान् । मृत्योः माणवियोगस्प फर्नुः पाशाः कामक्रोधादयस्ता-
सकारणं संसारमित्यर्थः । छिनत्ति । छेदं करोति ॥ १५॥
ताई कि समपञ्चो क्षेप इत्याशङ्काय नेत्याह । घृतात् । द्रवीभूतादाज्यात् ।
परम् । उत्कृष्टम् । मण्डमिव दनः सारभूतं मण्डशब्देनाभिधीयते घृतस्पापि
सारभूतं घनत्वं प्राप्तं घृतमेव तद्वत् । अतिसूक्ष्मम् । अतिशपेनाणुभूतं सर्वमप-
श्वसारभूतमित्यर्थः । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य | शिवम् । मङ्गलम् । क । सर्वभूते-
पु.सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । किं करचरणवनेत्याह । गूढम् । संवृतं बुद्धरन्तस्थि-
तमित्यर्थः । गूढत्वेन परिच्छेदे माप्ते तं वारपति । विश्वस्पैकं परिवेष्टितारम् ।
व्याख्यातं तृतीयेऽध्याये । ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः । व्याख्यातं द्विती-
पे । ज्ञात्वेति पुनरभिधानमेवफारार्थम् । तथा च देवमेव शास्वैवेत्पपमर्थः सं.
पद्यते ॥ १६॥
शिवं देवमेव ज्ञात्वैवेत्युक्ते फैलासादिस्थितमिति प्रसिद्धयनुसारात्स्यात्त-
निवृत्त्यर्थमाह । एषः । अस्मद्बुद्धेर्द्रष्टा । देवः स्वपंप्रकाशः । विश्वकर्मा । सर्वो-
त्पादकः । महात्मा । महाश्वासावात्मेति महात्मा । अनेन प्रजापत्पादिव्पतिरे-
क उक्तः । सथाऽपि देशान्तरस्थस्पात्राऽऽगमनेनापि कदाविबुद्धेट्टत्वं स्या-
दिल्पत आह । सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । इदा मनीषा मनसाऽभिमो
प एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । व्याख्यातं तृतीयेऽध्यापे । सर्वगतस्प कह-
पपसंनिविएत्वमित्पाशङ्कय हदेत्यादि पठनीयम् ॥ १७ ॥

·. वेताश्वतरोपनिपदीपिका [चतुर्थोऽध्यायः ननु कदाऽयं मुच्यत इत्पत आद | पदा । यस्मिन्काले । तमस्तत् । त. पात्मस्वरूपं तम भावरणशक्तिर्विक्षेपवीजभूताऽविद्या रज्जुरिव सो रज्जुविज्ञाने. नाऽऽत्मविज्ञानेनाविद्याया आत्मस्वरूपावस्थान आत्मतत्त्वं फेवलमवशिष्यत इत्यर्थः । अथवा तत्मसिद्धं तमो यदा नेति वक्ष्यमाणो नकारः शृङ्खलान्यापेन संबध्यते । तमसोऽभावे दिवसः स्पादित्यत आह । न दिवा । दिवसो न.। तहि रात्रिः स्यादित्यत आह । न रात्रिः । न विभावरी । नन्वहोरात्रयोरभावे कारणं कार्यमुभयं वा सत्स्यादित्यत आह । न सत् । कारणकार्यात्मकमस्तीति प्रत्ययविपयो न । अस्तु ताई सतोऽभाव एवेत्पत माह । न चासत् । नापि सदभावः। शिव एव । मङ्गल एव स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा न त्वन्परिकचि- त् । तथाऽपि ज्ञातृज्ञेयादिभेदःस्यादित्यत आह । केवलः । ज्ञानुज्ञेयादिभेदशून्य- स्तदेति शेषः। अपमर्थः । श्रावरणात्मिकाऽहमज्ञः स्वयंप्रकाशमानमानन्दात्मानं म जानामीति मत्यक्षा । तस्या अधिष्ठानविपयस्वयंमफाशमानानन्दात्माविर्भाव भानन्दात्मत्वेनावस्थानाद्विक्षेपाणामपि निर्बोजानामभावादशेपविशेषशून्य आ- भानन्दात्मैवावतिष्ठते । ननु कः शिव इत्यत आह । तत् । तत्पदार्थलक्ष्यम् । तदपि किमित्यत आह । अक्षरम् । व्यापि समस्तपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । ननु तदभिधेयं लक्ष्यं वा प्रसिद्ध साऽक्षरस्प मसिद्धिरित्यत आह । तत् । प्रसिद्धम् ।। सवितुः । प्राणिनामुत्पादकस्प सर्वजनकस्पेत्पर्थः । वरेण्यम् । वरणीयं प्रार्थ- नीयं वा स्वरूपम् । अनेन गायत्री मतिपाद्यत्वेन द्विजातिमात्रमसिद्धिरुता । इदानी विशेपतो विदुषां प्रसिद्धिमाह । प्रज्ञा च आत्मविद्याऽपि । तस्मात् । भानन्दात्मनः । ममृता । निर्गता । पुराणी । पुराऽपि नवीना सर्वदेकरूपाऽदं ब्रह्मास्मीतिवाक्यजन्येत्पर्थः ॥ १८॥ ननु वस्तूनां क्वचिद्देशे फस्पचिदुपलम्भो दृष्टस्तद्वदस्याऽऽत्मनोऽपीत्पत आह । नैनमूर्ध्वम् । स्वयंप्रकाशमानमानन्दात्मानमुपरिष्टात् ।न.तिर्यश्चम् । एन. मात्मानं तिर्यग्वर्तमानं न तिर्यगपि नेत्यर्थः। न मध्ये । एनमात्मानं दिशाम- न्तो न । परिजनभत् । पर्पग्रहीत् । अर्वादिष्विदं संबध्यते । कोऽपि पुरुपः केनापि कारणेन कुत्रापि देश आनन्दात्मानं न गृहीतवानित्यर्थः । ननु ताई कीदृशःस इत्यत आह । म तस्य प्रतिमाऽस्ति । तस्याऽऽनन्दात्मनः मतिमोप- माऽनेन सहशोऽपमिति नास्ति । पस्य । मसिद्धस्प | नाम । प्रसिद्धम् । महत्। सेर्वेभ्योऽधिकम् । यशः । भूतभौतिकप्रपञ्चजातं कीर्तिस्वरूपम् । अथवा पस्य मह- घशो नाम नामधेयं तस्मिन्पक्षे प्रसङ्गादिदं नामोपासनार्थमिति व्याख्यपेम् ।।१९।। क. स.' । यता ·चतुर्थोऽध्यायः४] शंकरानन्दकता। ननु त नियतदेशोऽयं चक्षुरादिजन्यः स्यादित्यत आह । न संघशे। सम्प- ग्दर्शननिमित्तम् । तिष्ठति रूपमस्य । आत्मनः स्वरूपं नावस्थानं करोति ! तत्र हेतुः । न चक्षुपा पश्यति कश्च नैनम् । चक्षुषेत्युपलक्षणम् । अन्पैरपी- न्द्रियैरेनमानन्दात्मानं कोऽपि नेत्रादिभिर्नावलोकयति यतस्ततो न संदृश इ. त्याधन्वयः । अयं भावः । नायं चक्षुरादिगम्यो घयादिवत्तादृशमतीतेरभावा- दाधकस्प सत्वाचेति । ताई किमयमवेद्य एवेत्यत आह । हृदा मनीषा मनसाऽ. भिप्तो य एत द्विदुरमृतास्ते भवन्ति । व्याख्यातं तृतीये । अपमर्थः । स्वयं प्रकाशोऽप्यात्माऽऽदर्श इव भानुर्जल इव नभोऽतिस्वच्छायामन्तःकरणकृत्ता- वात्माकारपरिणतायां तत्र प्रतिबिम्बितो वृत्तिवेद्योऽयं ग्रह्मविद्भिरुच्यत इति तदभिमायं च मनसाऽभिभृप्त इति ॥ २० ॥ इदानों प्रकृतमुपायमाह । अजातः । जनिरहितः । उपलक्षणमिदं सर्वभाव- विकाररहितः । अथवाऽज । अत इति पदच्छेदः । हेऽज जन्मादिशून्प प- स्मावत्मसादमन्तरेण नाऽऽत्मज्ञानं नाऽऽत्मज्ञानमन्तरेण च मुक्तिरतोऽस्मा- स्कारणात् । इति । यस्मादजात इत्यन्वयः । अथवा हेऽजेति पस्मादतोऽ- स्मादित्पन्वयः । एवम् । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । फश्चित् । शास्त्रदृष्टया त्वद- भिन्नो वादिदृष्टयाऽनिर्धारितरूपः पिशाच इव पामरदृष्टयाऽस्य पुत्रः शिष्य- इत्यादिरूपः साधारणदृष्टयाऽहंशब्दमत्ययोल्लेख्यः । भीरुः । फरालसंसारशू. लसंदर्शनसंजातसंत्रासः । प्रपधे । अहं शरणं प्राप्नुयां स्वामिति शेपः । रुद्र । हे रुद्राविद्याविनाशक । यत् । प्रसिद्धम् । ते । तव । दक्षिणम् । दक्षिणसपि- संबन्धि श्रोत्रमघोराख्यं हृदयस्य दक्षिणे सुपौ प्रतिष्ठितम् । मुखम् । आस्प विपयोपलम्पद्वारमित्यर्थः । तेन । वेदान्त श्रवणप्रवृत्तेन फरणेन । माम् । सं. सारशूलाद्विमं भवन्तं माप्तम् । पाहि । रक्ष । नित्पम् । सदा वेदान्त श्रवणवि. हीनं श्रोत्रं कदाचिदपि मा भूदित्पर्थः ॥ २१ ॥ कृतसंन्यासानामुगायमुक्त्वा गृहस्थानां धातुः प्रसाद उपायमाह । मा नः अस्माकम् । तोके । अपत्ये। वीपुंसात्मके । मारीरिप इति । वक्ष्यमाणेनान्व- यः । अपत्येवपि पुत्रोऽस्प लोकस्य साधनभूतस्ततो विशेषमाह । तनये। पुत्रे । मेति पूर्वोक्तं रीरिप इति वक्ष्यमाणम् । मा न आयुपि । मायुः पूर्ण श- 'तसंवत्सरमरोगं जीवनं तस्मिन्नस्माकं मारीरिष इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । मा- नो गोपु । अस्माकं द्विखुरषु पशुषु । मा रीरिप इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । मा नो अधेषु । अस्माकमेकशफेषु मा रीरिषो हिंसा मा कार्षीः । वीरान् । भातनपानपि स्निग्धानस्मस्कार्पोत्साहिनो भुत्पादीन् । मा नः । अस्माकम् । ५ ·३४ वेताश्वतरोपनिपीपिका [पञ्चमोऽध्यायः॥ रुद्र । हे रुद्र । भामितः । भामतो भामिनो बुद्धयुत्साहादियुक्तानित्यर्थः । क्रुद्धो वा रुद्रः । बधीः । मा हिंसा कापोः । हविष्मन्तः। हवींषि ग्राम्या आरण्या ओषधयः पयःप्रभृतयश्च तद्वन्तो हविष्मन्तः । सदम् । सन्तं भवन्तं सदा वा। इत् । इत्थम् । त्वा । त्वाम् । हवामहे । त्वामुद्दिश्य होमं कुर्महे ॥ २२॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरानन्दभ- गवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ तत्वंपदार्थो तृतीयेऽध्याये निरूपितो यद्यपि तथाऽपि त्वंपदार्थो नात्यन्तं निरूपितस्तदर्थमयं पञ्चमोऽध्याय आरम्यते । धातुः मसादोपापश्च चतुर्थेड- ध्याये निरूपितः। स धाताऽप्यसाधारणलक्षणो वर्णनीपस्तदर्थमपि । हे भ- क्षरे । उभे अप्यक्षरशब्दाभिधेये । ब्रह्मपरे । ब्रह्मशब्दाभिधेये परे त्वनुपचरिते अझणि । तुशब्दोऽपरब्रह्मव्यावृत्यर्थः । अनन्ते । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्पे परेऽनन्ते ब्रह्मणि द्वे अक्षरे शब्दब्रह्मकारणभूताविद्यारूपे ब्रह्मत्वेनोच्यमाने वर्ते- ते इति शेषः । विद्याविद्ये निहिते यत्र । पपोरक्षरयोविद्याविद्ये श्रुत्युक्ते निहि- ते भक्षिप्ते । गूढे । लोकैर्जातुमशक्ये । विद्याविद्ययोः स्वरूपं श्रुतिराह । क्षरं तु । विनाशिकार्यमेवाविद्यां विजानीयादिति शेषः । अविद्येति योक्ता तो फा- रणाक्षरे प्रतिष्ठितामित्यर्थः । अमृतं तु । अमृतभूतमात्मज्ञानमेवामृतस्य मोक्ष- स्प स्फुरणहेतुत्वाद्विद्यां जानीपादिति शेपः । विद्याशब्दाभिधेया पा तां शा- ब्दे ब्रह्मणि प्रतिष्ठितामित्यर्थः । विद्याविद्ये । व्याख्याते। ईशते । ईष्टे । यस्तु । प्रसिद्ध एवाक्षरयोः परोऽनन्तोऽधिष्ठाता । सोम्य । हे सोमवत्मियदर्शन । पद्य- प्पत्राऽऽख्यायिका न प्रस्तुता तथाऽपि पष्ठाध्यायान्ते श्वेताश्वतरोऽयेत्यादि- लिङ्गेन श्वेताश्वतरस्य वक्तृत्वोपलम्भात्स हि स्वं शिष्यं संबोध्याऽऽह । सोम्ये- ति । अथवा श्रुतिरेव संसारिणं संबोध्याऽऽह । सोम्येति ॥१॥ इदानीमचेतनत्वमस्य कारणस्थ व्यावर्तयति । यो पोनि योनिमधितिष्ठत्ये. फः। व्याख्यातं चतुर्थे । इदानी भेदं व्यावर्तयति । विश्वानि रूपाणि । सर्वा- णि वस्तूनि कार्यरूपाणि । योनीच । योनयच कारणरूपाणि वस्तूनीत्यर्थः । सर्वाः । निखिलाः । तथापि कारणत्वेनवाधिष्ठाता न तु चेतनत्वेनेतिपो मनु- ते तं प्रत्याह । ऋपिम् । अतीन्द्रियद्रष्टारम् । प्रसूतम् । प्रकर्षणोत्पन्नम् । क- पिलम् । वासुदेवस्यावतारभूतं सगरपुत्राणां दग्धारं न तु सांख्यमणेता क- पितः । नाममात्रसाम्येन तद्ग्रहणे स्पादतिमसङ्गः । अथवर्षिमतीन्द्रियद्रष्टार भसूतमुत्पन्नमव्याकृतस्य प्रथमकार्यभूतं कपिलं विचित्रवर्ण ज्ञानक्रियाशक्त्या- ...स्स. भावितो।

·पञ्चमोऽध्यायः५।] शंकरानन्दकंता। स्मकं हिरण्यगर्भमित्यर्थः । यः । प्रसिद्धः परमेश्वरः । तम् । कपिलम् । अंग्रे। जगत उत्पत्तेः पूर्वम् । ज्ञानेः । भतीतानागतवर्तमानदूरान्तिकमवत्तिनिवृत्यादि- विषयश्चित्तव्यापार्बुद्धिशब्दाभिधेयैः । विभर्ति । पुष्णाति । न केवलमेतत्किं तु । नायमानं च । उत्पद्यमानमपि फपिलमन्पद्वा विश्वम् । पश्येत् । अवलो. कयेत् ॥ २॥ इदानीमस्प च परमेश्वरस्प जगत्लष्टत्वादिकर्माऽऽह । एकैकम् । मत्पेक- म् । जालम् । महेन्द्रजालं संसाररूपं प्रतिमाणि व्यवस्थितमित्यर्थः । बहुधा । बहुमकारम् । विकुर्वन् । विविधं कुर्वन् । छ । यस्मिन् । प्रसिद्ध । क्षेत्रे । सर्व- माणिजनिस्थाने । संहरति । उपसंहरति । एषः । आत्मरूपः । देवः । स्वयं- मकाशः । भूयः । पुनः । सृष्ट्वा । उत्पाद्य । पतपः । प्रजापतयः प्रजापतीनि- स्पर्थः । तथा । यथा संसारनालं तद्वत् ! ईशः । ईश्वरो नियन्ता । सर्वाधिप- त्यम् । सर्वेपामधिष्ठाप पालपितृणां पालपितुत्वम् । कुरुते । करोति । महा. त्मा । महांश्चासावात्मा चेति महात्मा ॥ ३॥ सर्वाः। निखिलाः। दिशः । दिक्शब्दप्रत्ययविषयाः । इदानी ता आह । अर्ध्व- म् उपरिष्टात् । अधश्च । अधस्तादपि । तिर्यक् । समन्तादष्टदिक्षु प्रकाशयन् । मकाशं कुर्वन् । नाजते । स्वयं दीप्तिं कुरुते । यन् । आश्चर्पयन्गच्छन् । अन" द्वान् । बलीवो गौः सूर्य इत्यर्थः । एवम् । एवंपदादानाद्यति लभ्यते तथा । सः। जगत्कारणभूतः देवः । स्वयंप्रकाशः । भगवान् । पडणेश्वर्यसंपन्नः । वरेण्यः । वरणीयः । पोनिस्वभावान् । कारणभूतान् । अधितिष्ठति । अधि- धानं करोति । एकः । भेदशून्यः ॥४॥ पश्च । स्वभावम् । स्वभावः प्रसिद्धः पदार्थस्वभावमपि कार्यकारणरूपं पड्डावधि- काररूपं च | पचति । पाकं करोति । विश्वयोनिः। सर्वकारणभूतः । माच्यांश्च । पूर्वोत्पन्नानपि पदार्थान् । सर्वान् । निखिलान् । परिणामपेत् । परिणामं नयेत् । पः । प्रसिद्धः । पूर्वः पचतिना योज्यः । अयं परिणामपतिना । सर्वम् । नि- खिलम् । एतत् । विविधमत्ययगम्यम् । विश्वम् । समस्तमविद्यातत्कादि । भधितिष्ठत्येकः । व्याख्यातम् । गुणांश्च । लोहितादीन्गुणानपि । सर्वान्। निखि- लान् । विनियोजपेत् । विनियोग फारयेदनेनैतदित्यादिरूपम् । यः । मसिद्धः । भयं विनियोजयतिना ॥ ५॥ तत् । कारणस्वरूपम् । वेदगुद्योपनिषत्सु । वेदेष्वगादिषु गुद्या गोप्या उ. पनिपदस्तत्वमस्पदं ब्रह्मास्मीत्याद्या विद्यास्तास । गूढम् । संहतं निक्षिप्तमि- स्पर्थः । तत् । प्रसिद्धमुक्तम् । ब्रह्मा । हिरण्यगर्भः । वेदते । वेति जानाति ।

·. वेताश्वतरोपनिषदीपिका [पश्चमोऽध्यायः५/ भम । सर्वस्मादधिकं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । योनिम् । सर्वकार- मित्पर्थः । इदानीमेतज्ज्ञाने लाभमाह । ये । प्रसिद्धा अधिकारिणः । पूर्वम् । भस्मदादिभ्यः मथमम् | देवाः । अग्न्यादयः |ऋपपश्च । अतीन्द्रियद्रष्टारो मु- नपः । चकारो मनुष्यादीनां समुच्चयार्थः । तम् । स्वयंप्रकाशमानन्दात्मानम् । विदुः । जानन्ति ज्ञातवन्त इत्यर्थः । ते । देवादयः । तन्मयाः । ब्रह्मप्रधाना मोफस्वभावा इत्यर्थः । अमृता वै । मरणधर्मरहिता अविद्यातत्कार्यनिर्गमनेन मसिद्धाः स्मर्यमाणा वा श्रुत्या | बभूवुः । भवनं चक्रुः ॥ ६ ॥ इदानीं त्वंपदार्थमाह । गुणान्वयः । गुणेषु शुक्लनीलादिपु नाडीरूपेण्वन्वयः सं. वन्धो यस्य स गुणान्वयः। यः। प्रसिद्धोऽहमितिमस्पये ! फलकर्मकर्ताफ- लस्य सुखदुःखरूपस्य कर्मणश्च धर्माधर्मरूपस्य कर्ता संपादकः फलकर्मकर्ता। नन्वीश्वरोऽपि तथेत्यत आह । कृतस्य । संपादितस्य । तस्यैव । मुखदुःखरूप- स्पैव स्वार्जितस्य न त्वन्यस्येत्यर्थः । स च । स जीव एव । उपभोक्ता । सा- मीप्येनादं मुखी दुःखीति भुजेः फर्ता चेत्यन्वयः । सः। जीवः । विश्वरूपः। सर्व विषयोपलम्भेन विश्वरूपः । त्रिगुणः । त्रयो गुणा अज्ञानभेदावस्थात्रये य- स्य स त्रिगुणः । त्रिवमा । त्रयो वानो मार्गा उत्तरो दक्षिणः कीटादिमा- तिरूपश्च यस्य स तथा । माणाधिपः। प्राणानधिष्ठाय पाति रक्षतीति माणाधिपः। संचरति । सम्यगिह लोके परलोके च गच्छति । स्वकर्मभिः । स्वार्जितैः पु. प्यः पापैश्च ॥७॥ अङ्गुष्ठमात्रः । अङ्गुष्ठपरिमाणः । यं पमो याम्पैः पाशैर्बध्या स्ववलेन सत्पव- तः शरीरानिश्चकर्प । रवितुल्परूपः । सूक्ष्मशरीरस्य तेजामभूतत्वादतिस्वच्छ- त्वाच तस्मिन्नध्यस्ततादात्म्पस्याऽऽनन्दात्मनोऽपि स्वयंमकाशमानवादादि- त्पसमानरूपत्वेन रचितुल्यरूपत्वमविरुद्धम् । संकल्पाहंकारसमन्वितः। संकल्पो मनसो व्यापार इदं मे स्यादित्पादिरूपोऽहंकारोऽन्तःकरणव्यापारोऽहं मनुष्य इत्पादिरूपस्ताभ्यां समन्वितः संबद्धः । संकल्पेत्यादिविशेषणमीश्वरव्यावृत्त्यर्थ तस्पापि कचिदङ्गष्टमात्रत्याभिधानात् । यः । मसिद्धोऽई कर्ता भोक्तेत्यादिम- त्पयैः । बुद्धेर्गुणेन । बुद्धेर्मनसोऽन्तःकरणशब्दाभिधेयस्प गुणः कामादिस्तेन । आत्मगुणेन चैव । आत्मनश्चिदानन्दवपुपो गुणत्वेन व्यवहिपमाणः प्रकाशस. खस्वच्छत्वसूक्ष्मत्वादिस्तेन चकारो बुद्ध्यात्मगुणयोः समुच्चयार्थः। एवकारोऽ. वरपदेन संबध्यते । आराममानः । मतोत्रस्य मुखनिहिता इदा लोहसूचीसमा- नाऽऽरा तस्या अभं राजसर्पपादपि न्यूनं मुखं तन्मात्रस्तत्परिमाणोऽतिसूक्ष्म १. स. 'पः।

·पञ्चमोऽध्यायः५] शंकरानन्दकृता। इत्यर्थः । हि । प्रसिद्धः । अवरोऽपि । न वरः श्रेष्ठस्तत्पदार्थः सोऽवरः । अपे- राराममात्रत्वेनान्वयः। दृष्टः । शास्त्रतः स्वानुभवतश्च विद्वद्भिरवलोकितः । बु. देर्गुणेनाऽऽत्मगुणेन चाङ्गुष्ठमात्र आराग्रमानोऽप्पवर एव दृष्ट इत्पन्वयः । न तु परस्तस्पानुपास्यस्यैवमवगन्तुमशक्यत्वादुपासनायाश्चात्रामस्तुतत्त्वादित्यर्थः।।८।। अङ्गुष्ठमात्रत्वं सूक्ष्मशरीरोपाधित्वेनाऽऽराग्रमात्रत्वं च बुद्धयपाधिवेनौचि- त्पादनीकरणीपमाराममात्रत्वं चातिसूक्ष्मत्वेन न तु वस्तुतस्तत्परिमाणेनेति दर्शयितुमाह । वालाग्रशतभागस्प । वालः केशस्तस्याग्रमग्रमदेशस्तस्प शा- शस्य । तस्यापि । शतधा कल्पितस्य तु । शतमकारत्वेन कर्तुमशक्यत्त्वान्मन- सा कल्पितस्प । केशशतांशशतांशः कर्तुमशक्पस्तथाऽपि तं मनसा परिक- दप्प तत्परिमाणो जीव इत्यवगन्तव्यमतिसूक्ष्म इत्यर्थः । तु पुनः । चेतिपाठे फलिपतस्यापीति व्याख्येयम् । भागः । अंशः । जीवः । माणानां धारपिता । सः । केशशतांशशतांशकल्पितभागसमः । विज्ञेयः । विशेषेणावगन्तव्यः । न. नु किमर्थमयमतिसूक्ष्म एवं यद्यप्पतिसूक्ष्मस्तथाऽपि परमात्मनो भिन्नः स्या- घसरेणुरिवाऽऽकाशादित्यत आह । स च । सोऽतिसूक्ष्म एव । अपगतापाम- विद्यायां सकार्यायामुपाधेरभावात् । भानन्त्याय । अनन्तत्वाय तत्पदार्थतादा- रम्पापेत्यर्थः । फल्पते । समर्थों भवति ।। ९॥ नन्वणुमात्रो यो जीवः स किंलिङ्ग इत्यत आह । नैव वी । त्रीलिङ्गस्प स्वपरदुःखहेतुत्वात्मथमतस्तनिराकरणं नारी नैव । तर्हास्तु पुमानित्यत आह । न पुमान् । न पुरुषः । एपः । प्रत्यक्षोऽतिसूक्ष्मत्वेनोक्तो जीवः । तीस्तु तृती- पव्यक्तिरूप इत्यत आह । नैव चापं नपुंसकः । अपमात्मा जीवो नपुंसकोऽपि नैव । नत्री पुमान् । न नपुंसकस्तद्रूपः स्वतो लिङ्गापरहित इत्यर्थः । मनु ताई फथमेपा नी । अयं पुमान् । एतन्नपुंसकं चेति व्यवहार इत्यत भाइ । पद्यत् । त्रियः पुरुषस्य नपुंसकस्य वा । चीप्सा यदोत्र तदश्च वक्ष्यमाणा. नियत्पर्था । शरीरम् । विनाशिकलेवरम् । आदत्ते । स्वीकरोति । तेन तेन स्त्री- शरीरेण पुंशरीरेण नपुंसकशरीरेण वा । स च । प्रसिद्धो लिङ्गपरदित प- छ । अद्यते । भक्ष्यते तिरोभूतः क्रियते । एपा नी । एप पुमान् । एतन्नपुंसकं योपित्पुरुषनपुंसकलिङ्गः शरीरोषित्पुरुपनपुंसकशब्दमत्पपविषयः क्रियत इ- स्पर्थः॥१०॥ ननु पथा जनिवृद्धयादिकमस्य तथा लिङ्गत्रयमस्त्वित्यत आह । संकल्प- मस्पर्शनदृष्टिहोमैः । संकल्पनं मानसो व्यापार इष्टानष्टविषपः स्पर्शनं यात्र- क.च, वसथा।

·३८ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [पञ्चमोऽध्याय:५] विषयोपलम्भः मुखदुःसजनकरते एच दृष्टी तपोरात्मानौ प्रक्षेपा होमा इदं में स्पादिदं मा भूदई गमनीपं पश्यामि निमामि शृणोमि रसपामि स्टशामीत्पा- दिरूपास्तान फेवलमेतेः किं त्वस्मिस्थले शरीरें । मासाम्वुवृष्टया च । अस्प- त इति प्रासोऽनमम्बु पानीपं तपोष्टिवित्वतृष्णानिर्गमनं प्रसनपानरूपा तयाऽपि । आत्मविद्धिजन्म । आत्मनो जीवस्य विवृद्धिर्विविधा वृद्धिर्जन्म व विद्धिजन्म । एतदुक्तं भवति । इष्टानिष्टमाप्तिपरिहारेच्छापां विविधविषपत- जन्यसुखाापलम्भस्तृप्तिश्चापानाम्यां तेरुपलम्भैस्तम्या च निमित्तेन प्रयोज- मभूतेनान्तःकरणसंबन्धेनाविचारितरमणीयेन देहगताञ्जन्मादिपवावविकारान- नाधविद्यावशादात्मन्पध्पस्पतीति । नन्वविद्यावशाद्विपपोपलम्भः फस्मादयं व्यवस्थितः स्पादित्यत आह ! कर्मानुगानि । कर्म धर्माधर्मरूपं तदनुगच्छन्तीति फर्मानुगानि तेन नियम्पमानानीत्पर्थः । अनुक्रमेण । जागरणे स्वमे वान्त:- करणधर्मस्य संबन्धस्य तत्संबन्धव्यापारस्य च नियतिमनु पश्चात्क्रमोऽनुक्रम स्तेन । देही । देहसंबन्धवानीवः । स्थानेषु । स्वमजागरितपोर्मेदेषु । रूपा- णि । शब्दादिविपयस्वरूपाणि । अभिसंमपद्यते । सर्वतः सम्यममेदमिति प्राप्नोति ॥११॥ रूपाण्यभिसंपपद्यत इत्युक्तं कानि तानीत्यत आह । स्थूलानि । स्थूलश- दप्रत्ययविषयत्वेन वर्तमानानि । सूक्ष्माणि । सूक्ष्मशब्दप्रत्ययविषयत्वेन वर्व- मानानि । घहूनि चैव । स्थूलानि सूक्ष्माण्यप्पनन्तान्पेव । रूपाणि । शब्दा- दिविपयस्वरूपाणि । देही । देहसंबन्धवालीवः । स्वगुणः । भात्मीयान्तःकर- णस्य गुणानेच्छादिभिः । वृणोति । स्वीकरोति । ननु नियतमाप्तिहेतुरीश्वर इत्यत आह । कियागुणैः । क्रिया क्रियाशक्तिः प्राणस्तस्य गुणः शरीरही- दिस्तैः आत्मगुणेश्च । आत्मनोऽन्तःकरणस्प स्वात्मन्यध्यस्ततादात्म्यगुणस्य गुणैरदृष्टेच्छाज्ञानादिरूपैः। चकारः क्रियाज्ञानशक्योः समुच्चयार्थः । तेपाम् । शब्दादिविषयस्वरूपाणाम् । संयोगहेतुः । प्राप्तिहेतुः । अबरोऽपि । जीवोऽपि । भपिशब्दादीश्वरोऽपि शाखतोऽयं त्वहीमदममेन मास्यामीत्यभिसंधाप प्रवृत्तः सर्वमाणिप्रत्यक्षोजीको विषयसंयोगहेतु सौ न तद्धेतुरिति निराकतुं शक्पः॥१२॥ इदानों मत्राभ्यां तादात्म्यज्ञानस्य फलं विवक्षुस्तत्त्वंपदार्थपोर्मेदं भर्जयना. ह। अनाचनन्तम् । न विद्यत भादिरन्तश्च पस्य सोऽनाधनन्तो जनिमरण- शून्यः परमात्मा तम् । फलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् । विश्वस्यै- के परिवेष्टितार ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः। व्याख्यातं चतुर्थे । अपां पञ्च- मरणत्य।

·पष्ठोऽध्यायः६।]. शंकरानन्दकृता। म्यामाहुतौ योपिदगो हुतानां फेनिलावस्था कलिलं तस्य मध्येऽनुशपी जीव- स्तस्यानाद्यनन्तेन सामानाधिकरण्ये भेदगन्धो न स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥ इदानी संक्षेपेणोक्तमुपायमुपेयं चार्थत उपसंहरति । भावग्राह्यम् । भावोऽन्तः- फरणव्यापारः शब्दजन्यस्तेन गृह्यत इति भावग्राइस्तम् । अनिलाख्यम् । अ- निलस्य वायोराख्याऽभिधानं प्राणस्य प्राणमित्यादिरूपं यस्य तम् । भावा- भावकरम् | भावोऽविद्या सका तस्याऽऽत्मसाक्षात्कारेणाभावो निवृत्त्या. ख्यस्तं करोतीति भावाभावकरस्तम् । शिवम् | मङ्गलभूतस्वयंप्रकाशमानान- न्दात्मरूपम् । स्वाज्ञानेन । फलासर्गकरम् । कलाः पाणश्रद्धाखवायुज्पोतिर- पृथिवीन्द्रियमनोन्नवीर्यतपोमन्त्रकर्मलोकनामरूपाः पोडशसंख्याकास्तासां सर्ग उत्पत्तिस्तं करोतीति फलासर्गकरस्तम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । ये। अधिका- रिणः। विदुः । जानन्ति । ते । उक्ताः । जहुः । त्यक्तवन्तस्त्यजन्तीत्यर्थः । तनुम् । साविद्यामिति शेषः । यथा पुनरादानं न कुर्वन्ति एवं शरीरं त्यज- न्तीत्यर्थः ॥१४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचापीनन्दात्मपूज्यपादशिष्य- श्रीमच्छंकरानन्दभगवतः कतौ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकयां पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ धातुः मसादोपायो धातुः मार्थनादिकं धाता च जगत्कर्तृत्वादिगुणो दर्शित- स्तद्गुणान्यपि तत्त्वानि वादिभिरनन्तान्यङ्गीकृतानि ततः कस्य चिद्धातुः प्रसा- दो मया संपादनीय इति व्याकुलितान्तःकरणमधिकारिणमवलोक्य मातेव सानुकम्पा श्रुतिः कालादिपक्षापूर्वपक्षीकृत्य स्वयंप्रकाशमानमानन्दात्मानं फलरूपं प्रतिपादयितुमन्तिममध्यायमारभते । पद्यप्यपमर्थः प्रथमेऽध्याय उ. क्तस्तथाऽपि तयाख्यानत्वादुत्तरस्य सर्वस्प ततः पुनरभिधानं न दोपाय । स्वभावम् । तत्तत्पदार्थस्यासाधारणशक्तिरूपम् । एके । केचन । कवपः । का. न्तदर्शिनः सोपः संवचनमिदं श्रुतेः । वदन्ति । कथयन्ति । कालम् । निमेषा- दिपरार्धपर्यन्तचिरक्षिमादिमत्ययकारणम् । तथा । यथा यैः प्रमाणैर्याभिमुक्ति- मिर्जगत्कारणं स्वभावं वदन्त्येके । तैरेव प्रमाणैस्ताभियुक्तिभिः कालं जगत्कार- णं वदन्ति । अन्ये । स्वभाववादिभ्यो व्यतिरिक्ताः कालग्रस्तबुद्धयः । परिमु- झमानाः । समन्तान्मोई गच्छन्तः। एतौ पूर्वपक्षौ । इदानी सिद्धान्तमाह । दे- वस्य । स्वयंप्रकाशमानस्प | एपः । प्रत्यक्षोऽहमज्ञ इत्पादिना । महिमा तु। महत्त्वं तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । लोके । अस्मिन्संसारमण्डले । पेन । अविद्यारूपेण महिम्ना । इदम् । विविधमत्यपगम्यमविद्यापदर्शितम् । धाम्पते । भ्रमणं कार्यते व्योम्नीव मेघमण्डलं मातरिश्वना । ब्रह्मचक्रम् । ग्रीव स्वावि- घपा विवतं गच्छचक्र संसारराति TIET यासक्रम ॥१॥ ।

·४० श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [पछोऽध्यायः देवस्पैप महिमत्युक्तं स देवः क इत्पत्त आह । येन । प्रसिद्धेन । आवृत्तम् । समन्ताद्धृतमाकाशेनेवैतरत् । नित्यम् । सर्वदा । इदं हि । विविधमत्पयगम्पं प्रसिद्धम् । सर्वम् । विश्वम् । तथाऽप्यचेतनः स स्यादित्यत आह । ज्ञः । बो. घस्वभावः । नित्यत्वमाह । कालकालः कालः सर्वविनाशकारी तस्यापि वि. नाशकरः कालकालः । गुणी । गुणा अविद्याया भविद्याध्यासेन पस्प सन्ति स गुणी । अतो ज्ञस्वभावोऽपि सर्ववित् । सर्व वेत्तीति सर्ववित् । यः। मसि- द्धः । तेन । सर्वजेन । ईशितम् । अधिष्ठितम् । कर्म । क्रियात्मकं पुरुषेणोप- लभ्यमानम् । विवर्तते । पूर्वरूपापरित्यागेनावयविरूपं प्रतिपद्यते । यतः ।। प्रसिद्धं विवर्तनम् । पृथव्याप्यतेजोनिलखानि । पृथ्व्यादीनि पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतैर्विवर्तत इत्यर्थः । नन्वस्तु सर्वज्ञः कर्मणोऽधिष्ठातेश्वरः किमस्माभिस्तत्स्वरूपेण करणीयमित्यत आह । चिन्त्यम् । चिन्तनीयम् ॥२॥ तत् । ऐश्वरं रूपम् । ननु मनसोऽस्थिरत्वे कथं चिन्तनमित्यत आह । फर्म कृत्वा । कर्मणो ज्योतिष्टोमादेरनुष्ठानं विधाय । ननु वहिर्मुखस्य कथं चिन्त- नमित्यत आह । विनिवृत्य । विशेषेण निवृत्ति कृत्वा । विनिवपैति पाठे म- ननादिककर्मव्यापारेभ्यो विच्छिद्य । भूयः । पुनः । तत्वस्य तत्त्वेन । तत्त्वम- विद्या सकार्या तस्य तत्त्वमानन्दात्मस्वरूपं तेन । समेत्य । सम्पमाप्य यो- गम् । तदहमस्मीति । ननु कोऽसौ येन योगं गच्छेदित्यत आह । एकेन । भ. विद्यारूपेण । द्वाभ्याम् । धर्माधर्माभ्याम् । त्रिभिः । लोहित शुक्लकृष्णरूपैः । भ. धभिर्वा । पञ्चमहाभूतैर्मनोबुद्धयहंकारसहितैः । वाशब्दः कार्यविशेपेषु प्रकृती. नां समुच्चयार्थः । न केवलमेतेः किं तु । कालेन चैव । सृष्टिस्थितिसंहारकाले. नेवापि । आत्मगुणैश्च । आत्मनोऽन्तःकरणस्प गुणाः कामादयस्तैः । कालेन चेत्पत्र चकारः कालात्मगुणानामेकादिभिः समुच्चयार्थः। कालेन चैवेत्पत्रैव- कारः सष्टयादिकाले सृष्टयादिर्न पुनः सृष्टिकाले स्थित्यादिकमित्येतदर्थः । भनत्यचकार एकादीनामात्मगुणान्तानां करणानामात्मन्यध्यस्तत्वदर्शनार्थः । नन्वनुत्पन्ने जगति फुत्त आत्मगुणाः कामादय इत्यत आह । सूक्ष्मः कारणा- पस्थैः ॥ ३॥ आरम्प । उत्पाद्य ! कर्माणि । किपमाणानि कार्याणि । गुणान्वितानि । लोहितष्ठकृष्णगुणैः संपद्धानि । भावांश्च । अविद्यातत्संबन्धतदुपाधीनप्पका- पानात्मन्यध्यस्तान् । सर्वान्। निखिलान् । विनियोजयेत् । विविधमनेनैतदित्य- मित्पादिभियोगं कारयेत् । यः । प्रसिद्धः । नन्वस्त्वेवरूपोऽयमात्मा तत्पदार्थ स्तयाऽपि भावैः किं प्रपोजनमित्यत आद । तेपाम् । अविचादीनाम् | अभाये।

·शंकरानन्दकृता। पठोऽध्यायः६] ' असत्त्वे । कृतकर्मनाशः कृतस्यानुष्ठितस्य कर्मणः सुकृतदुष्कृतस्य नाशो वैप- र्थ्यम् । नन्वस्तु वैयथ्य को दोप इत्यत आह । कर्मक्षये । कर्मणो विनाशे वै- पर्थे । याति स तत्त्वतः । गच्छति प्रसिद्धोऽदृष्टार्थप्रमाणभूतो वेदस्तत्वतो यथार्थकथनाद्वेदस्य मामाण्यं स्यादित्यर्थः । तदपि कुन इत्यत आह । अन्यः। मृपावादी यथार्थकथनायतिरिक्तः । अथवा पदि सर्वेषां भावानां विनियोजक ईश्वरस्तहि न कदाचिदपि संसाराब्धेः परपारगमनमित्यत आह । तेपामविधा- दीनामभावे कृतकर्मनाशस्ततः कर्मक्षये संसाराब्धेः परं पारं याति स जीवस्तत्र हेतुरविधादिभ्यस्तत्त्वतोऽन्यस्ततोऽविद्यादिनाशे स्वरूपेणावस्थान परपारगम- नमित्यर्थः ॥४॥ नन्वस्त्वेवं तथाऽपि नेश्वरं भवदुक्कं मन्यामहेऽविद्यातत्संबन्धानां स्वातन्यादि- त्यत आह । आदिः । प्रथमो हेतुशून्य इत्यर्थः । सः । परमेश्वरः । संयोगनि- मित्तहेतुः । संयोगोऽविद्यासंबन्धस्तस्प निमित्तमविद्येव कारणं तस्प हेतुराश्र- पत्वेन विपयत्वेन च तनिर्वाहकस्ततो नाविद्यादिकं स्वतअमित्यर्थः । ननु ताई काल एव स भूतो वर्तमान भागामी वेत्यत आह । परखिकालात् । उत्कृष्टो भूतवर्तमानानागतकालनपात् । अकलोऽपि। माणादिकलारहितोऽपि । दृष्टः । ब्रह्मविद्भिः साक्षात्कृतः । इदानी मन्नद्रष्टा स्वानुभवं दर्शयति । तम् । अकलम् । वि. श्वरूपम् । नानारूपम् । भवभूतम् । संसाररूपम् । ईड्यम् स्तुत्पम् । देवम् । स्वयं- प्रकाशम् । स्वचित्तस्थम् । आत्मनोऽन्तःकरणस्थितम् । उपास्प | विजातीयम- त्यपशून्यं सजातीयपत्ययमवाहं कृत्वा । पूर्वम् । प्रथमत भाचं वा विदामेति तृतीयमन्त्रस्थेन संबध्यते ॥ ५ ॥ ननु विश्वरूपत्ये सर्वात्मत्वेनानित्यत्वादिदोषाः स्युरित्यत आह । सः । वि- भ्वरूपः । वृक्षकालाकृतिभिः । वृक्षकालाकृतिभ्पो वृक्षः संसारः कार्यरूपः कालो भूतादिप्रत्यपालम्बन आकृतिरविद्या तेभ्यः । परः । उत्कृष्टः । परत्वं तत्वेऽप्य- वपवविभागेन दृष्टम् । यथा शरीरत्वेऽपि मूर्धस्तव्यावृत्त्यर्थमाह । अन्यः । ते. भ्योऽत्यन्तभिन्नः । अत्यन्तासतोऽपि तस्य तेम्पोऽन्यत्वं स्यादित्यत आह । यस्मात् । आत्मनो वृक्षादिव्यतिरिक्तात् । प्रपञ्चः । भूतभौतिकसंघातरूपः।- रिवर्तते । समन्तानिर्गच्छति । अपम् । विविधमत्यपगम्पः स कथमसन्स्यादि. त्यर्थः । पथा वयमुपास्य विदाम तथाऽन्येऽपि ज्ञात्वा विन्दन्तीत्पत भाह । धर्मावहम् । धर्म सुखैकहेतुं स्वभक्तानां समन्तात्मापयन्तीति धर्मावहस्तं धर्मावद- म् । यागादिकं कि स इत्याशय नेत्याह । पापनुदम् । पापं दुसैकहेतुं रख- भक्तानां नुदति मेरपति विनाशपतीत्यर्थः । स पापनुत्तम् । ननु त चपापः ·४२ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पयोऽध्यायः कश्चनापमित्यत माह । भगेशम् । भगः पहुणमैश्वर्य तस्यैशो नियन्ता तम् । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य । आत्मस्थम् । आत्मनि वर्तमानम् । अमृतम् । विनाश- शून्यम् । विश्वधाम । विश्वस्प तेजः स्थानं वा विश्वधाम अस्मद्भातीति शेपः ॥ ६॥ 'तम् । मसिद्धं धर्मावहत्वादिनोक्तम् । ईश्वराणाम् । हिरण्यगर्भादीनाम् । परमम् । उत्कृष्टम् । न केवलमुत्कृष्टं किंतु । महेश्वरम् । महांश्चासौ नियन्ता चेति महेश्वरस्तमीश्वराणामीश्वरम् । द्वितीयतच्छब्दादानमुपचारनिवारणार्थम् । देव- तानाम् । अमीन्द्रादीनाम् । परमं च देवतम् । परमं देवतं चोत्कृष्टं देवतमपि । यद्यपीश्वराणामीश्वरत्वेनैव देवतानामपि दैवतत्त्वं सिद्धं तथाऽपि लोक इश्वरेश्व- राणामपि देवदेवत्वं न मसिद्धं ततो लोकप्रसिद्धयनुसारादविरोधोऽतो लोकप्रसि- द्धिमनुसत्यैवाऽऽह । पति पतीनाम् । ईश्वरेश्वरा देवदेवाश्येन्द्रादयो न ते क- श्यपादीनां प्रजापतीनां पतयोऽयं तु प्रजापतीनामपि पतिः पतिः पतीनां तम् । परमम् । सर्वस्मादुत्कृष्टम् । परस्तात् । अविद्यायाः परतः। विदाम । उपास्प तं साक्षात्करवाम ! अन्याशिक्षयितुं मन्त्रद्रष्टा लोट्मपोगमकरोत् । मन्त्रदर्शनात्पूर्वमेव मन्त्रद्रष्टुरात्मज्ञानस्पोत्पनत्वात् । ततो मन्नद्रष्टरि लोटो लट्त्वेन व्याख्यानम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । भुवनेशम् । लोकेशम् । ईड्यम् । ईड्यमित्यधिकारे पुनरीड्यमित्यभिधानमतिस्तुत्पमित्येतदर्थम् ॥ ७ ॥ इदानी श्रुतिराह । न तस्य कापं करणं च विद्यते । तस्य प्रसिद्धस्पाss. त्मनः कार्पमविद्याविक्षेपजातं करणं कारणमविद्याऽपि नास्ति । अथवा कार्य शरीरं करणमिन्द्रियजातम् । न तत्समश्च । तेनाऽऽस्मना तुल्योऽपि न । ननु मा मृत्समोऽस्त्वधिक इत्पत आह । अभ्पधिकथ । समन्तादधिकोऽपि चका. रेण नेत्यनुवर्तते पूर्वश्वकारोऽसमत्वानधिकत्वयोः समुच्चयाः । दृद्रपते । अव- लोक्यते । ननु समाधिकत्वशून्य एक एवायं तथा च नास्प जगत्कर्तृत्वादि- शक्तिः सत्त्वे वाऽस्मदादिशक्तः समा सेवेत्यत आह । परा | सर्वशक्तिम्प उत्कृ- टा। अस्प सर्व कारणस्याऽऽत्मनः । शक्तिः । सर्वकात्पिादनादिसामर्थ्य- पाऽविधेत्यर्थः । पिविधैव । अनेकरूपव स्वविक्षेपविलास: । भूयते । शायाद- घगम्यते ।सा फिमागन्तुफेत्याशय नेपाह ! स्वाभाविकी स्विभावतः संबद्धाऽ. नादिसिद्धेत्यर्थः । विविधैवेत्युक्तं तस्या वैविध्यमाद । ज्ञानवलक्रिया च । मानमविद्याचिरन्तःकरणवृचिश्च वस्तुपकाशिका वठं प्राण उत्साहः प्रयम . स्पर्षः। क्रिया व्यापारमा ज्ञानं च यलंच क्रियाचेति ज्ञानवलक्रिया एकवच- नत्वेऽप्पन'मरुत्वं श्रौतम् । यद्यपि वेदान्तिनो मानकिपाशक्ती द्वे एव व्यवह ·पष्टोऽध्यायः६] शंकरानन्दकता। रन्ति। तथाऽप्यविरोधो बलशक्तेः क्रियाशक्तावन्तर्भावाचकारात्संस्कारशक्तिः संबन्धशक्तिश्च ॥ ८॥ 'ननु शक्तिमतां प्रजापतीनां दक्षादीनां पतिर्हिरण्यगर्भो दृष्टस्तद्वपस्यापि स्यादिस्यत आह । न तस्प । सर्वशक्तेरात्मनः । कश्चित् । कोऽपि । पतिः । पालयिता । अस्ति लोके । न विद्यते संसारे । ननु मा भूत्सालपिता पितृभ्यां हीनस्येव शिशोर्भवतु च नियन्तेत्यत आह । न चेशिता । नापि नियन्ता च. फारस्तस्यास्तीतिपदानुवृत्त्यर्थः । ननु सशरीरत्वानुमानेनोभयमपि संपादपितुं शक्पमित्यत आह । नैव च तस्य लिङ्गम् । तस्याऽऽनन्दात्मनो लिङ्गयते गम्प- तेऽस्मिन्ननेन वाऽयमिति लिङ्गं शरीरमित्यर्थः । नैव । एवकारः पाक्षिकसत्त्व- निवारणार्थः । चकारोऽस्तीविपदानुवृत्ति कुर्वन्पतीशिवभावाभ्यां लिङ्गाभावं समुचिन्नोति । सः । मसिद्धः । कारणम् । सर्वस्प हेतुः । करणाधिपाधिपः । फरणादीनां चक्षुरादीनामधिपा आयादयस्तेषामधिष्ठाप पालयिता । नन्वेयंभू- तोऽपि जायमानोऽस्त्वित्यत आह । न चास्य फश्चिजनिता । अस्याऽऽन- न्दात्मनः कोऽपि जनितोत्पादकोऽपि न ! मा भूदुत्पादकोऽविधावत्कश्चिदधि- धाप पालपिताऽस्त्वित्यत आह । न चाधिरः । नाप्पधिष्ठाप पालपिता । मा. घश्चकारो जनकाधिपाभावयोः समुच्चपार्षः । द्वितीयोऽनुक्तसर्वसंसारधर्माभावस- मुच्चपार्थः॥९॥ इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादनार्थ प्रार्थयते मन्त्रष्टा । यः। प्रसिद्धः । तन्तुनाम इव | लूताकीटवत् । तन्तुभिः । कार्यः सूक्ष्मैस्तन्तुवत्सर्वत्रानुस्यूतैः। प्रधानजैः। भधानमव्याकृतमात्मावरणाविद्येत्यर्थः । तस्माज्जाताः प्रधानजाः । ननु तर्हि किंचित्प्रयोजनमुद्दिश्य करोति चेदनाप्तकामोऽयं स्यादित्यत आह । स्वभावतः। स्वभावात्मपोजनमन्तरेण लीलाकैवल्यन्यायेनेत्पर्थः । देवः । स्वयंप्रकाशः । एका। भेदगन्धरहितः । समाधणोति। सम्पगावृणोतीव भेदाभावात् । सः । भे. दगन्धशून्यो व्यापी । नः । अस्माकम् । दधातु । धारयतु । ब्रह्म । सर्वस्माद- धिकम् । अव्ययम् । व्ययशून्यमविनाशीत्यर्थः । स. देवोऽस्माकं ब्रह्मसाक्षा. त्कारं करोत्वित्यर्थः ।। १० ।। ननु मार्यमार्थनादिभेदवान्किमपमित्यत आह । एकः ।भेदगन्धशून्यः । न- न्वयं चेत्मतीतः कथं भेदगन्धशून्यः ! न चेन्नतरामित्यत आह । देवः । स्वयंमः फाशः। ननु नाऽऽकाशे स्वयंप्रकाशस्तवैद्यानां मुस्खदुःखादीनामभावादिस्यत आह । सर्वभूतेषु । चतुर्विधेषु जीवजातिभेदेषु । अयमर्थः । मा सन्वाकाशे मुखादयः प्राणिषु सत्त्वेन स्वयंप्रकाशेन साक्षिचैतन्येऽनन्ते तेषामुपलभ्पमा ।

·४४ श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका [पमोऽध्यायः नत्यान्न स्वयंप्रकाशं साक्षिचैतन्यं नास्तीति । ननु यद्यस्ति कस्मादाबालगोपा. लं न प्रतीयत इत्यत आह । गूढः अनाद्यविद्ययाऽहंममाभिमानेन च संहतः । ननु वस्त्रादिसंवृतानां मण्यादीनां यथा परिच्छेदो दृष्टस्तद्वदस्यापि स्यादित्पत आह । सर्वव्यापी । आकाशवत्सर्वत्र पाप्प वर्तमानः । ननु तद्वदेवानात्मा स्थादित्यत आह । सर्वभूतान्तरात्मा । सर्वभूतानां चतुर्विधमाणिनां बुद्धरम्य. न्तरोऽन्तरात्माऽस्मच्छटदमत्यपव्यवहारयोग्यः सर्वभूतान्तरात्मा । अन्तरश• दो बुद्धिव्यावृत्त्यर्थः । ननु तथा चेत्सुखदुःखयोर्भोक्ता संसार्येवापमित्यत आ- है। कर्माध्यक्षः । कर्मणां शुभाशुभफलानां धर्माधर्मरूपाणामध्यक्षो निपन्ता । तथा चेन्नैयायिकाद्यभिमतस्तटस्थ एवायमित्यत आह । सर्वभूताधिवासः । स- र्वाणि भूतान्यात्मत्वेनाधिकृत्य वसतीति सर्वभूताधिवासः सर्वात्मस्वरूप इत्यर्थः । ननु सर्वात्मा चेदयमई कर्ता भोक्तेत्यादिप्रत्यपैरनुभूयमानः कथं स्वयंप्रकाशः स्यादित्यत आह । साक्षी । अहं मुखी दुःखीत्यादिमत्ययानां द्रष्टा यथा लोके विवदमानानां फैपांचित्सुखदुःखभाजामन्यः मुखदुःखरहितस्तेषां द्रष्टा सानी। ननु साक्षी चेदयमात्मा करणादिमानपि स्यादित्यत आह । चेता केवलः । बोद्धैव न तु शरीरादिमान् । ननु बोद्धा चेज्ज्ञानगुणोऽयं स्यादित्यत आह । निर्गुणश्च । गुणगुण्यादिभेदशून्योऽपि चेता केवल इत्यन्वयः। स्वयंप्रकाशमा- नबोधैकस्वभाव आनन्दात्मेत्यर्थः ॥ ११ ॥ नन्वेकोऽयं देवो पैतिस्तेषां को लाभ इतरेषां च का हानिरित्यत आह । ए- फः । भेदरहितः । चशी । सर्ववशीकरणवान् । निष्क्रियाणाम् । क्रियारहिता- नां जडानामित्यर्थः । बहूनाम् । अनेकेपां सर्वजडानां नियन्तेत्यर्थः । कथं नि- यन्तेत्यत आह । एकम् । आवरणरूपेण भेदशन्यमविद्यास्वरूपम् । चीजम् । अनेकविक्षेपारभूतसंसारक्षजनकम् । बहुधा । अनेक प्रकारैर्भूतभौतिकैः फा- मादृष्टादिभिश्च । यः । प्रसिद्धः । करोति । स्पष्टम् । तम् | बीजस्प पहुंधा क- रिम् । आत्मस्थम् । स्वान्तःकरणे वर्तमानम् । पे । अधिकारिणः । अनुप- श्पन्ति । वेदान्तवाक्पश्रवणमनु वयं ब्रह्म स्म इति साक्षात्कुर्वन्ति । धीराः। संसारसमुद्रमहोमिभूतैः कामक्रोधादिभिरविकम्पितात्मस्वभावा विजितेन्द्रिया इस्पर्धः । तेपाम् । वयं ब्रह्मेतिबुद्धिमताम् । सुसम् । अनुकूलवेदनीयम् । शा• श्वतम् । शश्वनिरन्तरं वर्तमानमविनाश्यानन्दात्मस्वरूपम् । आविर्भवतीति शे- पः। नेतरेपाम् । वयं ब्रह्म स्म इतियुदिरहितानां मुसं न कुतः शाश्वतं सस. मित्पर्धः ॥ १२॥ गनु त्तदि नित्पधेवनः पश्चनाहमिति ज्ञातव्यो जीवश तथेत्यत आह । नि. .

·पष्ठोऽध्यायः६।]. शंकरानन्दकृता। त्यः । अविनाशी । नित्यानाम् । अविनाशिनामाकाशादीनां लोकमसिद्धानां मध्ये । तथापि चेतनवर्गे कथं प्राधान्पमित्यत आह । चेतनः । नित्यज्ञान- स्वरूपः । चेतनानाम् । सोपाधिकानां जीवानां ज्ञानवता मध्ये । एकः । भेद- गून्पः । बहूनाम् । अनेकेषां देवादीनाम् यः । प्रसिद्धः । विदधाति । विशेषेण धारपति मपच्छतीत्यर्थः । कामान् । काम्पन्त इति फामा भोगास्तान्मुखदुः- खरूपाणि फलानीत्यर्थः । *तम् । नित्यानां नित्यं चेतनानां चेतनम् । भा: स्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् । शान्तिरविद्या- निवृत्तिः शाश्वती शाश्वद्वर्तमाना । अविद्यायाः । पुनरुद्गमरहित आत्पन्तिको मोक्ष इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । ननु पच्छश्वत्सखरूपं तद्वानसातीतस्व- रूपं वाचा वाऽपमात्माऽभिधीयत इत्यत आह । तदेतत् । एतदात्मस्वरूपं वा- मनसातीतं ब्रह्म प्रसिद्धम् । इति । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । मन्यन्ते । विद्वांसो जा- नन्ति । तन्मननप्रकारमाह । अनिर्देश्यम् । निर्देशो वाग्व्यापारस्तद्योग्यं निर्देश्य तद्रहितमनिर्देश्यमुपलक्षणमिदं बाह्यान्तःकरणव्यापाराणामविपयः । तर्हि किम- सन्नेत्याह । परमम् । उत्कृष्टं निरुपममवधिशून्पमित्यर्थः । किम् । सुखम् । भा- वालगोपालं प्रसिद्धं यदुद्दिश्य सश्चेिष्टाः सर्वस्प । कथं नु । केन प्रकारेण नु वितर्के । तत् । अनिर्देश्यं परमं सुखमहमधिकारी विजानीयां विशेपेण मा; नं कुर्याम् । ननु को विचार उपाये तज्ज्ञानेन तज्ज्ञेपमित्यत आह । किम् । त- ज्ज्ञानस्योपायत्वेऽपि किं विचारे । उ । अपौ । ब्रह्मज्ञानेनापि ब्रह्म किं भाति मतीयते प्रकटीभवति विभाति वा विविधं विरुद्धं विपरीतं वेत्यर्थः । भाति व्याख्यातं वाशब्दः पक्षान्तरे । अयमर्धः । ब्रह्मज्ञानेन चैह्म प्रतीयते न वा- मनसातीतम् । तनं प्रतीयते चेद्ब्रह्मज्ञानवैपाच्छाम्रामामाण्यमतोऽत्र विचा- रस्तेन ब्रह्मज्ञाने ब्रह्मबोधोपाये सत्यसत्यप्पतिसूक्ष्मबुद्धेरधिकारिणः कथं नु तद्विजानीयामिति चिन्ता युक्तेति । ननु यतो वाचो निवर्तन्त इति यो वेद निहितं गुहापामिति वचनयोतिरोधेऽस्तु शास्त्रमममाणं न करणीपा च मोक्षा- फाझेत्यत आह । तत् । प्रसिद्धम् । कारणम् । जगत्सृष्टिस्थितिसंहाराणां फर्नु । सांख्ययोगाधिगम्यम् । सम्पख्यायते मकाश्यत आत्मतत्त्वं येन विज्ञा- नेन तत्सांख्यं योगो जीवपरमात्मनोस्तादात्म्यज्ञानफलोऽष्टाङ्गयोगरूपो वैदिक- फर्मानुष्ठानादिरूपो वा । अधिगम्यं ताभ्यामहं ब्रह्मास्मीत्याधिक्येनातिशयेन साक्षात्कतुं शक्यम् । सांख्ययोगाभिपन्नमिति वा पाठः । ज्ञात्वा देवं मुच्यते * एतमाख्यानमूलभता मन नारायणदीपिशायर्या दरम्या। , क. स.'म । एनद्र ·. श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका [पठोऽध्यायः सर्वपाशैः । व्याख्यातम् । अपमर्थः । शाब्दप्रमाणजन्याऽऽस्मान्तःकरणवृत्ति र्जापते न कदाचिदप्यात्मा न घटमुखादिवच्छन्दस्य वाऽन्यस्प प्रमाणस्य वा विषयस्तेन विरोधाभावान्न शास्त्रापामाण्यं नापि मोक्षाकाङ्क्षापरित्यागइति||१३|| ननु वस्तुषु विचित्राः शक्तयो दृश्यन्ते कालनिमित्तादियोगाद्यथा भानो - भिः पूरिते देशे चन्द्रतारकाग्न्यादीनां घटादेरप्रकाशकत्वं स्वस्यापि तेजोभिभ- वश्व तदभावे वैपरीत्यं तथाऽऽत्मनि स्वयंमकाश आत्माकारवृत्तौ प्रतीयमाने वामनसातीतेऽप्यस्त्वादित्यादिभाभिः प्रतीयमानत्वमित्यत आह । न तत्र । तस्मिन्नात्मस्वरूपविषपे । सूर्यः। भानुः । भाति । न प्रकाशते । न चन्द्रतारक- म् । चन्द्रश्च तारकाश्च चन्द्रतारकं सचन्द्रमुहुमण्डलं न भातीत्यनुपङ्गः । नेमाः। प्रत्यक्षा मेघमण्डलस्थाः पीतादिरूपाः ।.विद्युतः । अचिरमभाः । भान्ति । न प्रकाशन्ते । कुतोऽपमिः । अयं प्रत्यक्षो भौमो वैश्वानरः कुतो भातीत्पनुप- ङ्गः । ननु तस्मिन्विपये न भान्त्येते चेचदत्यन्तं तमस्तोमरूपमित्यत आह । तमेव । सूर्यादेरविषयमेव । भान्तम् । प्रकाशं कुर्वन्तम् । अनु । पश्चात् । भा- ति । प्रकाशते । सर्वम् । चन्द्रसूर्यादिकं ज्योतिर्जातम् । ननु राजानं गच्छन्तम- नुगच्छति चेदृत्पादिः सोऽपि स्वतन्नो गन्ता स्यात्तथा चाऽऽत्मा । प्रकाश- को यथा तथा सूर्यादिकमपि प्रकाशकं स्वतन तथा च प्रकाशकानामात्मना स. ममात्पन्तिको भेदो यथा तेपां तथा जडानामपि स्यादित्यत आह । तस्य भ. काशात्मनः । भासा । दीया तदोधव्यायेत्यर्थः । सर्वम् । प्रकाश्यं प्रकाशकं च निखिलम् । इदम् । सूर्यादि घटपटादि च मत्यक्षम् । विभाति । विविध- मिदं प्रकाश्यमिदं प्रकाशकं च भाति प्रकाशते न स्वतनं ततो न भेद- शङ्केत्पर्थः ॥ १४ ॥ ननु पधा सूर्यादीनां सर्वप्रकाशकानां सजातीयविजातीयभेदो घटस्तद्वद- स्याप्पस्त्वित्पत आह । एकः । स्वगतसजातीयविजातीपभेदत्यः । इंसः । आत्मज्ञानेन भेदं दन्तीति हंसः । भुवनस्यास्य मध्ये । अस्प प्रत्यक्षस्यैकदे- शस्प भुवनस्य लोकस्प कर्मफलस्प मध्येऽन्तः । इदानी चैतन्पस्प विशेपतो. sमो सलिले च संनिधि दर्शपितुमाह । स एव । प्रसिद्धो हंस एव न त्वन्यः । अमिः । अपां जनफस्तेजोरूपः । सलिले । नीरे स्वकार्य । संनिविष्टः । कार- णरूपेण सम्पनिवेशनं कृतवान् । तमेर रिदित्वाऽति मृत्युमेनि नान्पो देतु- विपत शनाप । हेनुः यारणभूत ईशनापेश्वरत्वाप मोक्षापेत्यर्थः ॥ १५ ॥ ननु पः सांत्मा सशो वन्धमोक्षादिकारणं तं मात्या मृत्युमत्यैनि न पायं सस्पा मार । सः । मसिद्धः। विश्वस्त । सर्वस्प फता । विश्ववित् । सतः ·. ४७ - मोऽध्यायः शंकरानन्दकृता। आत्मयोनिः । स्वयमेव कारणं स्वस्याजात इत्यर्थः । अथवाऽऽत्माऽन्तःकरणं ज्ञानक्रियाशक्तिर्हिरण्यगर्भ इत्यर्थः । तस्य योनिः कारणम् | तीव्याकृतमेत- दित्यत आह । ज्ञः । बोधेकस्वभावः । बोधानां कालग्रस्तत्वादयमपि तथेत्यत आह । कालकालः । विनाशकस्य विनाशकः । तहि कोपकालाग्निरुद्रः कश्च- नेत्यत आह ! गुणी । सर्वेषां गुणानामाश्रयभूतः । तीस्तु जीवविशेषः कश्चन तथैत्यत आह । सर्ववित् । सर्वज्ञः । नात्राप्युपचारः शक्तुिं शक्यः । विश्ववि: छब्दस्पोपचरितत्वेन शकित्तस्योपैचारस्यागमनात् । यः । प्रसिद्धः सर्वेषु वेदा- न्तेषु । तथाऽप्यविद्याजीवयोः स्वातन्त्र्ये नायमेवंरूप इत्यत आह । प्रधानक्षे- अज्ञपतिः । मधानं माया क्षेत्रज्ञो जीवस्तयोः पतिः पालपिता । ननु गुणैरेव लोहितादिभिस्ती भोग्यभोक्तृभावेन पाल्येते इत्यत आह । गुणेशः । गुणानां लोहितशुक्लकृष्णानामीशो नियन्ता गुणेशः । नन्वस्तु गुणेशो बन्धमोक्ष- स्थितिकारणं यत्तदेव निरङ्कुशं निपन्तृ न तु गुणानां नियन्तेत्यत आह । संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः । संसारोऽध्यात्ममधिभूतं चाहंममाभिमानस्तस्मान्मो- क्षः स्वयंप्रकाशमानानन्दात्माभिव्यक्तिस्तत्र स्थितिः संस्काराविद्यापाः सकार्या- पा दाहरूपे पुनरुत्थानाभावरूपा बन्धः संसारबन्धोऽहं ममाभिमानस्य दाद स्वयंमकाशमानानन्दात्मज्ञानशून्यत्वेनाहं सुखी दुःखीदमद्य मया लब्धमित्यादि- प्रत्ययसंतान इत्यर्थः । संसारमोक्षस्थितिबन्धस्य हेतुः कारणं संसारमोक्षस्थि- तिवन्धहेतुः ॥ १६ ॥ एवं चेत्मधानक्षेत्रयोमिन्नोऽयमात्मेत्यत आह । सः । प्रसिद्ध ईश्वरः । त- न्मयः । तत्मधानः प्रधानक्षेत्रज्ञरूप इत्यर्थः। हि । प्रसिद्धः । अमृतः । मरणधर्म- रहितः । ईशसंस्थः । ईश आत्मस्वरूपे भून्नि स्वे महिनि संस्था सम्पगवस्था- ने स्थितिर्यस्य स ईशसंस्थः । अचेतनत्वं वारयति । ज्ञः । बोधैकस्वभावः । प- रिच्छेदं वारयति । सर्वगः । त्रिविधपरिच्छेदशून्यः । भुवनस्य । लोकस्य क- र्मफलरूपस्य | अस्य । विविधमत्पपगम्यस्य | गोप्ता । रक्षिता । यः । मसि- दः । ईशे । ईष्टे गोमणामपि नियन्तृत्वं केषांचिन्न दृष्टं तथाऽयं मा भूदिति य ईश इत्यभिधानम् । तथाऽप्येकदेशस्पेशितृत्वमिति मति वारयति । अस्प । विविधमत्ययगम्यस्य । जगतः । सायुज्यस्य कार्यस्य । नित्यमेव । सदैव । ननु नैवकारं सहामहे स्वकार्य प्रत्यन्यस्पापि हेतोरीशितृत्वादित्यत आह । नान्यः । एतस्मादात्मनो व्यतिरिक्तः । हेतुः । कारणभूतः । विद्यते । नास्ति । ईशनाय | नियमनाय सर्वात्मकत्वादीश्वरस्य ॥ १७ ॥ 1 क.स्व. 'पर्यस्या ·४८ . घेताश्वतरोपनिपहीपिका [पष्टोऽध्यायः अस्येश्वरस्य साने कारणत्वेन तत्मसादे नृतीयेऽध्याप उत्तेऽप्युपायः मसङ्गा, स्पुनः संक्षेपेणाप्राभिधीयते । यः । प्रसिद्धः। ब्रमाणम् । हिरण्यगर्भम् । विद- धाति । विविधसामर्थ्ययुतं दधाति । उत्पादयतीत्यर्थः यो वै वेदांचा प्रसिद्धः स्मर्पमाण ऋग्वदादीनपि । महिणोति । मण समर्पपति । तस्मै । अधणे । तं ह । पूर्वोक्तं प्रसिद्धम् । देवम् । स्वयंमकाशम् । आत्मबुद्धिमकाशम् । स्वचु. दिसाक्षिणम् । मुमुक्षु । मोक्षार्थी प्रसिद्धः । शरणम् । रसित्तारम् अहम् । मु. मुक्षुः । मपये । शरणं माप्तोऽस्मि ॥१८॥ शरण्पस्प स्वरूपमाह । निष्कलम् । निर्गताः माणाधाः फला यस्मात्तं निष्कलम् । ननु क्रियावत्वात्मालावत्वं रयादित्यत आह । निष्क्रियम्। कि- याशून्यम् । ननु परिणामित्वादरतु क्रियाऽपीत्यत आह । शान्तम् । अपरिणा.. मिनम् । नन्वविद्यादोपपितत्वेन परिणामी स्पादित्यत आद. । निरवधम् । निर्गतमवचं दुष्टत्वमविद्यादिरूपो दोपो यस्मात्तं निरवद्यम् । ननु सकारणानां दुष्टत्वमपि इष्टमित्यत भाद । निरञ्जनम् । निर्गतमञ्जनं कारणं पस्मात्स नि- रक्षनस्तं निरञ्जनम् । अमृतस्य । अविनाशिनो मोक्षस्य । परम् । उत्कृष्टम् । सेतुम् । विधारणरूपं मोक्षमर्यादाकारणमित्यर्थः । तनाष्टान्तः । दग्धेन्धन- मिव । भस्मीकृतमहाकाष्ठसंचयं यथा । अनलम् । वैश्वानरम् । शरणं प्रपद्य इ.. ति पूर्वेणान्वपः ॥ १९ ॥ ननु बझज्ञानार्थमयं श्रमस्तञ्च दुःखविधातार्थ स चेदन्पतः सिद्धः किम- नेनाकिंचित्करणेत्यत आह । यदा । यस्मिन्काले । चर्मवत् । पथा चर्म । आ- काशम् । अमूर्त नभः । वेष्टयिष्यन्ति । वेष्टनं करिष्यन्ति । मानवाः । मनो- जीताः । तदा । तस्मिन्काले । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । अविज्ञाप । अहं ब्रह्मा स्मीति विशेपेणाज्ञात्वा । दुःखस्य । आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदमिन. नमतिकूलवेदनीयस्प । अन्तः । विनाशः । भविष्यति । स्पष्टम् ॥ २० ॥ .. एतद्विज्ञानं नाल्पभाग्यानां सुलभमित्याह । तपःमभावात् । तपसः कच्ट्र, घान्द्रायणादेः स्वधर्मानुष्ठानस्य वा प्रभावः सामर्थ्य तस्मात् । देवमसादात् । देवस्य स्वयंप्रकाशस्याऽऽनन्दात्मनः प्रसादादनुग्रहादपि । अथवा देवस्य द्योतनात्मकस्पान्तःकरणस्प प्रसादानमल्पादपि चकारो वेदानुवचनादीनो, समुच्चपार्थः । ब्रह्मवित् । ब्रह्म वेदशब्दं साङ्गं सम्पवेत्तीति ब्रह्मविदीश्वरसम: इत्पर्थः । तत्र नामकथनेनैवोपपचिमाह । श्वेताश्वतरः । श्वेता भवदाता सदा : न्तर्मुखत्वेन विपरीतमवृत्तिरहिता अश्वा इन्द्रियाणि यस्य स श्वेताश्वः । भति- क.ल.'ण ती

·४९
र पष्ठोऽध्यायः६] शंकरानन्दकृता ।
शपेन श्वेताश्वः श्वेताश्वतरः । अष्टाङ्गयोगनिरत इत्यर्थः । ननु समग्रविद्यावि-
त्वमष्टाङ्गयोगनिरतत्वं वाऽस्त्पनेकेषां ब्रह्म ज्ञानशून्यं श्रमकरं तथा चान्येभ्यो
। नास्य कश्चिद्विशेष इत्यत आह । अथ साधनचतुष्टयसंपत्त्पनन्तरम् । विद्वान् ।
# स्वयंप्रकाश आनन्दात्मसाक्षात्कारवान् । विद्वानित्यनन्तरमथशब्द उक्तार्थोs-
वतारणीपः। यथापाठे स्वेनैवार्थस्पाग्रहे शब्दजालाष्टाङ्गयोगनिरतेभ्पो वैलक्षण्या- .
योऽप्यों वा व्याख्येयः । अत्यामिभ्पः । अति तुरीयस्य तुरीयो भेदः पार-
महंस्यलक्षणः सर्वोत्कृष्ट आश्रमः प्रसिद्धो येपामस्ति तेऽत्याश्रमिणस्तेभ्यः सा-
धनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरम् । परमम् । उत्कृष्टमुत्कृष्टपुरुषार्थमाप्युपायत्वात् ।
पवित्रम् । शृद्धिकारणमशेषपापबीजाविद्यादाहकत्वात् । विशेषणसामर्थ्याद्वि-
शेष्यमनुक्तमपि ब्रह्मज्ञानं लभ्यते । प्रोवाच । प्रकर्षण दयाचित्तत्वादिना सं.
सारसागरपरपारमास्युपायमुक्तवान् । सम्पक् । सं समीचीनं स्वयंप्रकाशमाना-
नन्दात्मानमञ्चति गच्छतीति सम्पक् । ऋषिसंघजुष्टम् । पयो नारायणना-
रदव्यासादयस्तेषां संघाः समूहास्तैःमीतान्तःकरणैः सेवितमृषिसंघजुष्टम् ॥२१॥
इमानि विशेषणानि यथाकथंचिन्मनसाध्यादिफलानामपि स्युस्ततोऽत्य-
न्तांसाधारणं विशेषणमाह । वेदान्ते । वेदानामृगादीनामनेकशाखाभेदभिन्नाना-
मन्ता अवसानानि माप्याणीत्यर्थः । ते वेदान्तास्तज्जातो वेदान्ते । तमापि स-
न्ति सहस्रमुपासनानि वितानानि चेत्याह । परमम् । उत्कृष्टम् । उत्कृष्टत्वमपि
दहरोपासनादावस्त्येव तद्यावृत्त्यर्थमाह । गुह्यम् । गोप्यम् । दहरोपासनादिसाध्य
कथमदोऽवसीपत इत्यत आह । पुराकल्पमचोदितम् । पुराकल्पोऽर्थवादोगोपादे-
पत्वेन बोधितमवेशनिपमनलक्षणः पञ्चविधस्तेन प्रचोदितं प्रकणोपादेपत्वेन
बोधितम् । अर्थवादःस्तावको यत्स्तूयते तद्विधीयत इत्यर्थः । इदानी श्रुतिःसा.
नुकोशं माप्तब्रह्मज्ञानानुररीकृत्याऽऽह । नामशान्ताय । प्रकर्षण मनःपूर्वा शान्ति-
चस्प स प्रशान्तस्तद्यतिरिक्तोऽप्रशान्तस्तस्मै । दातव्यम् । यन्वेताश्वतरोs-
स्पाश्रमिभ्य उक्तवानश्रुतिसारसर्वस्वं पुरुपार्थनिदानभूतं तच्छुन इव पायसं न
देयम् । एवं चेत्प्रशान्तायानुपसन्नायापि देयमित्यर्धतः प्राप्तं तद्वारपति । नापु-
प्रायाशिष्पाप वै पुनः । पुत्रो ब्राह्मादिविवाहजापा पापां जात औरसो लो.
क्पस्तनयः । दृष्टान्तोऽपं पधाऽस्मिन्नुपसनेऽनुरागस्तथाऽन्यस्मिन्नपि चेन्जा-
पतेऽधिकारिणि स त्वनुशासनपोग्योन पुत्रोऽपुत्रोन शिप्पो शिष्यः । अपुत्रोs.
शिष्यस्तस्मा अपुत्रापाशिष्याय वै मसिद्धाप गुरुशिष्याध्यापादौ पुनःशब्दोs.
प्पर्य एवार्थों वा अप्रशान्ताय न दातव्यमपुत्रायाशिष्पाप मसिद्धापापि न दा-
तव्यमित्यनुपङ्गः । अधिकारिणे पुत्रवभिपाप देयं नेतरस्मा इत्यर्थः ॥ २२ ॥

·५० श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका। [पठोऽध्यायः॥ ननूपसन्नाप देयमित्यथादुक्तं कीदृश्युपसत्तिः किं प्रयोजना चेत्यत आह । यस्य । प्रसिद्धस्याधिकारिणः । देवे । हरौ हरेऽन्यस्मिन्वाऽऽरोपिते 'चैतन्ये शालग्रामादौ । परा । निरतिशयाऽयमेव मे सर्व पुरुपार्थजातं दास्यत्पस्मिन्सं- तुष्टेऽहं कृतकृत्पः स्पां विपर्यये विपर्यय इत्यादिरूपा । भक्तिः । आस्तिक्य- बुद्धयादियुक्ता भजनक्रिया कापेन्द्रिपमनसा तस्मिन्समर्पणमित्यर्थः । सेपम् । यथा । दृष्टान्ते । देवे । उक्त । तथा । दार्शन्तिके । गुरौ । ब्रह्मज्ञानोपदेष्टरि गु- रोरर्थस्प साधको गुरुस्वस्मिन्गुरौ देवे रुष्टे गुरुनाता गुरौ रुष्टे न. देवोऽपि यतस्ततो देवस्यापि वरमवज्ञां करणीया न गुरोरित्यर्थः । तस्य । गुरुभक्त- स्य । एते कथिता हि । उक्ताः प्रसिद्धा उपायोपायभूताः प्रत्यक्षा इव । अर्थाः । विषयमयोजनरूपाः ! प्रकाशन्ते । इदमनेनेत्यमिति प्रतीयन्ते । महात्मनः । महान्गर्वादिरहित आत्माऽन्तःकरणं यस्य स महात्मा तस्य । इति । उपनि- पत्समाप्तौ ॥ २३ ॥ योऽस्ति स्फुरन्नविरतं हृदयाब्जमध्ये हंसो नृकान्तारमदो विगाह । पिवनमुं भेदमनीशमीशः प्रीतः स भूयादमुना कृतेन ॥ १ ॥ .. इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपादशिप्पस्प शंकरानन्दभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां. पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ . समाप्तेयं श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका । - ·HHA श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविरचिता। --- श्वेताश्वतरसंज्ञेयं पठध्यायविराजिता । 'पाजुण्युपनिषत्पञ्चाशत्तमी ग्रन्थसंग्रहे ॥१॥ - साक्षाद्रह्मविद्यादर्शनं श्वेताश्वतरोपनिषद्याख्यायते । ॐ ब्रह्मवादिना - दन्तीति । वेदादिनो विचारपन्तीत्यर्थः । मत्रैरेव प्रश्नपूर्वमुत्तरम् । किं कारणं ब्रह्मेत्यादि । जगत्कारणीभूतं यद्ब्रह्म तत्किम् । यद्वा ब्रह्म सर्वमहरिक कारणम्। य- स्पान्यत्कारणं नास्ति यच सर्वस्य कारणं तत्किमिति प्रश्नः । कुतः स्म जाताः। वयं कुतो जाता ब्रह्मणोऽन्पस्माद्वाऽजाता एव वा ! जीवाम केन केन जीवाम जाताः सन्तः केर्ने कारणेन जीवामः।कच संपतिष्ठाः । वयं क प्रतिष्ठिताः किमाधाराः केन चाधिष्ठिता नियमिताः सुखदुःखेषु वर्तामहे स्वतन्त्राणां प्रवृत्ती दुःखेष्वप्रवृत्तिमसङ्गात् । ब्रह्मविदो व्यवस्था चिन्तयाम इति शेषः ॥ १ ॥ कालो ज्योतिपमसिद्धः । स्वभावो लौकापतिकसंमतो वस्तुधर्मः । नियति- यथाऽमिरूयमेव ज्वलति वायुस्तिर्यगेव पवत इति नियमरूपा । यदृच्छाँ कालभार्या पयाऽकस्माद्धनो वर्षति भूमिः कम्पते लाभालाभी भक्तः । य- दुक्तं पहच्छालामसंतुष्ट इति । भूतानि यथा मातापितृभ्यां पुत्रजन्म । योनिः त्यवयवस्तेन स्त्री लक्ष्यते । सा च प्रकृतिर्मायाऽविद्युत्पनर्थान्तरम् । पुरुष आ- स्मा मन इति यावत् । इत्येषां मध्ये किं कारणादिरूपमिति चिन्त्यम् । सं. योग एपाम् । एषा सप्तान संयोगो वाऽष्टमः कारणादीति प्रश्नः । अष्टानामपि निषेधो न विति । न तु । एते न हेतवः । एषां संयोगः समुदायोऽपि न है- तुः । कुत आत्मभावात् । आत्मनश्चेत विद्यमानत्वात्कालादीनामचेतनत्वा- धेतनानाधिष्ठितानां प्रवृत्त्यसंभवादस्वातपादात्मनश्चेतनस्य सविधे कर्तृत्वमनु- चितमिति भावः । तात्मन एव जीवस्य कर्तृत्वमस्तु चेतनत्वात्स्वातघ्याच्चे- त्यत आह । आत्माऽप्यनीशः कुतः । मुखदुःखहेतोः । इच्छन्नपि मुखं ना55- भोति । अनिच्छन्नपि च दुःखमानोति । तेन पारतछ्यान जगत्कर्ती ॥ २॥ एवं दिग्मूढा इव ते विमूढा ब्रह्मणः पथि देवतानुग्रहेण ध्यानपरा बभूवुः । तदाह । त इति । ते मुनयो ध्यानयोगमनुगताः सन्तोऽपश्यन्दृष्टवन्तः । का १(क. ख.) 'ता । यर्जु। २ (क) "दिन इति । ३ (क) कुन इति । । ४ (ग.) कर। ५ ( क. स.) वो रोका। ६ (ग. घ.) एन। ७ (ग. प.) च्छा। य। (फ. ख.) योगवाष्टम का। (क. स.) रणमिति । प.) तार ॥२॥ JILL12 ।

·२ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका 'प्रथमोऽध्यायः॥ देवात्मशक्ति देवस्याऽऽत्मनः शक्ति परमात्मसामर्थ्यम् । नन्वियन्तं कालं किं न दृष्टेल्पत आह । स्वगुणनिंगदां निजगुणेजीवनिष्ठाविद्यादिभिटेराकृतत्त्वा- ज्ज्ञातुमशक्पां जीवेन मीलितचक्षुपेव सूर्यप्रभाम् । स को देव इत्पत्त आह । य इति । कारणानि पूर्वोक्तानि निखिलानि सकलानि कालादीन्यात्मान्तानि । कालात्मयुक्तानीत्याधन्तग्रहणेन प्रत्याहारात्सर्वेषां मध्यस्थानां संग्रहः। अधि- तिष्ठति स्वायत्तीकरोति । एकोऽसहायः सन् ॥ ३॥ स्थूलदेहोपाधि प्रथम दृष्टमात्मानं चक्ररूपकेण तावनिरूपयितुमाह । तमि. ति । तमाबालगोपालमहमिति प्रसिद्ध पुरुपविधम् । एकनेमिम् । एकैच नेमि- श्चक्रधारणहेतुः कुण्डलीलक्षणा चिच्छक्तिर्यस्य तम् । त्रिवृतम् । वातपित्तक- फात्मकत्वात्रिगुणत्वाद्वेडापिङ्गलामुपुम्नालक्षणनाहीत्रयग्रथितत्वाद्वा निवृत्क- रणपक्षे पृथिव्यप्तेजोरुपत्वाद्वा । पोडशान्तं पोडशविकारस्वरूपम् । ते चवि- कारा एकादशेन्द्रिपाणि पश्चभूतानि च यद्वा पौडशान्ता मर्मस्थानानि यस्य तम् । तानि च धारणास्थानत्वेन प्रपञ्चसारे गणितानि । अङ्गुष्ठगुल्फजानुदपयोनिगुदं च सीवनी मेण्डम् । नाभिर्हदयं ग्रीवा सलम्विकाग्रं तथैव नासा च । भ्रूमध्यललाटसुषुम्नायं द्वादशान्तमित्येवमिति । पष्टप्रश्नोक्ता वा पोटश कला अन्तः स्वरूपं यस्य तम् | ताश्च माणः श्रद्धा भूतानीन्द्रियं मनोऽनं वीयं तपो मन्त्राः कर्म लोका नाम चेति । भरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्मतिष्ठिताः । तं वेद्यं पुरुपं वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति मन्त्रवर्णात् । यद्वा । म मावास्पया सह पोडशतिथिभिरन्तः परिणामो पस्येति । अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपेऽतिमनोहर इति विश्वः । शतार्धारम् । शताय पञ्चाशदरा यस्य तत् । पट्चक्रसमुदापस्य पञ्चाशत्पनत्वात् । तानि चाऽऽधारस्वाधिष्ठानमणि- पूरानाहतविशुद्धयाज्ञारुपानि चतुःपड्दशद्वादशशोडशद्विपत्राणि पत्राणां चां- रातुल्यतयाऽरात्वम् । तदुक्तम् । भाधारे लिङ्गनाभौ प्रकटितहृदये तालुमूले ल. लाटे वे परे पोडशारे द्विसदसदले द्वादशा चतुष्क. इल: लिरिपत्परः भिः प्रापन्तस्थिताभिरराभिरङ्गुलीभिरुपलक्षितम् । अन्जकः पतिः । अन्जानां पूक्तिपट्नकाणां कैः शिरोभिः कर्णिकाभिः पद्भिरुपलक्षितम्। अक्षफैरिति पा- ठेऽकारादिक्षकारशीयवर्णरुपलक्षितम् । तदुक्तम् । वासान्ते वालमध्ये इफकट- सहित फण्ठदेशे स्वराणां इंक्षं तत्वार्धयुक्तं सफलदलगतं वर्णरूपं नमामीति । विश्वरूपैकपाशम् । विश्वरूपं नानारूपं पूर्गबहुतमहुतमनोवारमाणमयोऽभिधा- नं परसप्तामानि मेधया तपसा जनपरिपतेति श्रुतेःप्राणदितमन्नं तदेवकः पाशी (ग.प.) पणेनेला २ (ग.ग.)

·प्रथमोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। चन्धहेतुर्यस्य । अन्नपार्शन मणिना माणसूत्रेण पृश्निना । वधामि सत्यग्रन्थि- ना मनश्च हृदयं च त इति मन्त्रलिङ्गात्। त्रिमार्गभेदम् । अर्चिां! धूममा!s- धोगतिश्चेति त्रयो मार्गभेदा पस्य तम् । मुक्तिमार्गस्प देहातीतविषयत्वात् । द्विनिमित्तैकमोहम् । द्वे सुखदुःसे तनिमित्तो हेयोपादेयत्वेनैको मोहो यस्य त. म् । अपश्यनिति पूर्वणान्वयः । शाखाचन्द्रन्यापेन प्रथमं देहात्मदर्शनमेवोचि- तम् ॥ ४॥ पं उक्त एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्पैवानुविनश्यतीति तच्छक्ति पात- अलमतसिद्धा प्रवृत्तिमूलामविद्यारूपो बुद्धिं नदीरूपकेण निरूपयति । पञ्च- स्रोतोम्ब्विति । पञ्चस्रोतः पञ्चमवाहमम्यु विषयवासनारूपं यस्पाः सा । प- श्वयोनिः पञ्चेन्द्रियाणि योनिरुत्पत्तिस्थानं पस्याः सा । अनित्पाशुचिदुःखा- नात्मसु विपरीतज्ञानमविधा तस्य चेन्द्रिपेभ्य एवोत्पत्तिः । उग्रा दुस्तरत्वा- त् । वका निपिद्धगामित्वात् । पदोनत्वं विषयेभ्यो निरोदुमशक्यत्वाद्व- कलं चाभिमानेनान्योतविपरीतकारित्वात्ततश्चतुणी कर्मधारयस्ताम् । पञ्चपा- णोमि पञ्च मागाः माणापानव्यानोदानसमानास्त एवोर्मयस्तरङ्गा उच्छलनस्व- भावा यस्याः सा ताम् । माणद्वारैव युद्धेः प्रसादात् । प्राणनिरोधेन केवलकु- म्भके बुद्धिनिरोधदर्शनात् । पञ्चबुद्धयादिमूलाम् । वुद्धिर्मनश्चित्तमहंकारो वि- पयवासना चेति पञ्च बुद्धचादयो मूलं परमकारणं यस्यास्ताम् । यद्वा पञ्च श- ब्दादपस्तपो बुद्धिनिर्विकल्पकज्ञानं तदेवाऽऽदिमूलं प्रथमकारणं यस्याः सविक- ल्पकरूपापास्ताम् । पञ्चावर्ताम् । पञ्चाऽऽवर्ता उदकभ्रमा विपयरूपा आसङ्गहेतवो गतिमतिवन्धका यस्यां सा ताम् । पञ्चदुःखौघवेगाम् । रूपरसगन्धस्पर्शश- दाः पञ्च विषयास्तदलाभविपरीतलाभमयुक्तानि पञ्च दुःखानि तेपामोघो भरःस एव वेगो पस्पाः सा ताम् । पञ्चाशद्भेदाम् । पञ्चाशदलगामिनि चित्ते पञ्चाश- शुद्धयो जापन्ते । तदुक्तमध्यात्मविवेके । गुदलिङ्गान्तरे चक्रमाधारं तु चतुर्द- लम् । परमः सहजस्तद्वदानन्दो वीरपूर्वकः । योगानन्दश्च तस्य स्यादीशाना- दिदले फलम् । स्वाधिष्ठानं लिङ्गमूले पदपत्रं चक्रमस्य तु । पूर्वादिपु दलेण्याहुः फलान्येतान्पनुक्रमात् । प्रश्रयः क्रूरता गर्वनाशो मूर्छ ततः परम् । अवज्ञा स्यादविश्वासो जीवस्य चरतो ध्रुवम् । नाभौ दशदलं चक्रं मणिपूरकसंज्ञकम् । सुपुप्तिरत्र तृष्णा स्यादीp पिशुनता तथा । लज्जा भयं घृणा मोहः कुषियोऽ. थ विपादिता । हृदयेऽनाहतं चक्रं दलैादशभिर्युतम् । लौल्यं प्रणाशः कप- टवितर्कोऽप्यनुतापिता। आशामकाशचिन्ता च समीहा समता ततः । कमेण १ (ग) मप्तम। २ (क.) यदुक्तमते। ३ (घ) एभ्यो । ९ ·श्वेताश्वतरोपनिपरीपिका प्रथमोऽध्यायः॥ दम्भी वैकल्यं विवेको हुंक्रतिस्तथा । फलान्येतानि पूर्वादिदलस्थस्याऽऽत्मनी विदुः कण्ठेऽस्ति भारतीस्थान विशुद्धिः पोडशच्छदम् । तत्र प्रणव उद्गीयो हुं फडपडथ स्वधा स्वादानमोऽमृतं सप्त स्वराः पजादयो मताः इति पूर्वादिपत्रस्थ फलान्यात्मनि पोडश इति। पोडशच्छदे त्वन्यत्र विशेष उक्तः ११ कृपा २क्षमा ३ आर्जवम् ४ धैर्यम् ५ वैराग्यम् ६ धृतिः ७ समता ८ हास्यम् ९ रोमाञ्च. निचयः १० ध्यानम् ११ सुस्थिरता १२ गाम्भीर्यम् १३ उद्यमः १४ सत्त्वम् १५ औदार्यम् १६ एकाग्रता एते पूर्वादिपत्रेषु गुणा इति । द्विदले तु तत्त्वंप- • दार्थावभासो द्रष्टव्यः । एवं पञ्चाशदाः । यद्रोंकारस्प पश्चाशत्कलास्ताभ्यः पञ्चाशद्वर्णा वात्मा च वेदी वेदोद्भवं च जगत् । बुद्धिजगद्विपया सती त- कारणीभूतान्पञ्चाशद्वर्णानवगाहत इति पञ्चाशद्भदा भवति । तों पञ्चपर्वाम्। रूपादिविषयभेदेन पञ्चसोपानाम् । अथवाऽन्नमाणमनोविज्ञानानन्दरूपाः पञ्चको- शा एव, पर्वाणि यस्पास्ताम् । अथवाऽविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशलक्षणानि पञ्चपर्वाणि । अनित्याविदुःखानात्मम विपरीतज्ञानमविद्या भिन्नयोबुद्धच्यात्म- नोरेकत्वमतीतिरस्मिता सुखेष्वासत्ती रागो दुःखेष्वमीतिपोऽननुभूतादपि म- रणादेखासोऽभिनिवेशः पश्चापि युद्धिविशेषत्वाद्बुद्धिपर्वाणि । अधीमः स्मराम इस्मरण इडिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः ॥ ५॥ सर्वाजीव इति । सर्वेषामाजीवे जीवनहेतौ भोगायतनत्वात् । सर्वसंस्थे । स- र्वेषां संस्था वागादीनां स्थितियस्मिन्बृदन्ते वृहति स्थूले तस्मिन्ब्रह्मचक्रे श- रीरे हंसो भ्राम्पते कर्मभिर्नानापोनीः प्राप्यते । यद्वा सो जीवः पञ्चाशद्दलेषु पञ्चाशद्भुद्धिजननार्थ वासनाभिः कर्मसहिताभित्राम्यत इत्यर्थः। पृथक्संचाता. गिन्न प्रत्येकतश्च भिन्नमात्मानं .परमहेंस प्रेरितारं च प्रेरितेश्वरः । तदुक्तं गी- तास । ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति | भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्रारूढा- नि माययेति । ईश्वरं निरूप्य भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वेत्यग्र उपसंहाराच प्रे- रितेश्वरः पृथग्मिन्नं मत्वा ज्ञात्वा ततोऽनन्तरं तेन परमात्मना जुष्टःप्रीतः सन- मृतत्वं मोक्षमेति । जुपी प्रीतिसेवनयोः ॥ ६ ॥ उद्गीतमिति । एतत्परमं ब्रह्मोद्गीतं प्रकटमेव वेदादिमिर्गीतं प्रकाशितम् । तस्मिन्नात्मनि विपपभूते त्रयं वेदत्रयं वाचकत्वेन वर्तते । मुमतिप्पाक्षरं प्रणवा- क्षरं च तत्र वर्तते । वेदो टोंकारे प्रतिष्ठितः। अमिमीळ इत्यकारमुपक्रम्य ऋग्वे- दारम्भात्समुद्रो बन्धुरित्युकारेण पजर्वेदसमापनादन आपाहीत्यकारेणोपक- १(ग.) द्वेदाम् । य । २ (ग. २. ) 'द्विच जग । ३ (क. स.) वन्ति । त। ४ (क. ख.) था चप'!५ ( ग घ.) हमने।

·मथमोऽध्यायः। नारायणविरचिता। म्य ज्योतिरुत्तममितिमकारेण सामवेदसमापनात्मणवस्य चाकारोकारमकारा. त्मकत्वात्मतिष्ठामरत्वम् । यद्वा । निवृत्तिः सप्रतिष्ठा स्पाद्विद्या शान्तिरनन्त- रम् । शान्त्यतीतेति पञ्चकलाश्रयत्वात्सप्रतिष्ठाक्षरत्वम् । अत्राऽऽत्मन्प- न्तरं भेदं प्रपञ्चाद्विदित्वा ज्ञात्वा वेदविदो वेदार्थस्प ज्ञातारस्तत्परास्तदेकामा योनिमुक्ता जन्मरहिताः सन्तो ब्रह्मणि लीना इत्पन्चपः ॥ ७॥ संयुक्तमेतदिति । संयुक्तं परस्परसंवद्धम् । क्षरं स्थूलदेहः । अक्षरं सूक्ष्मदेहः । व्यक्तं स्थूलम् । अव्यक्तं लिङ्गम् । एतद्विश्व सर्वमीशः परात्मा भवते प्राप्नोति । भूमाप्तावात्मनेपदी वा । अनीशो जीवो बुध्यतेऽनुभवत्यभिमन्यते भोकभोगा- भोक्तारं चाऽऽत्मानं भोगांव स एव देवं परमात्मानं बुड्डा सर्वेः पाशैर्वन्धनैर्मु- 'च्यते मुक्तो भवति ॥ ८॥ ज्ञस्तत्पदार्थः। अज्ञस्त्वंपदार्थः। अजावनादी। एक ईशः समर्थः । अन्योs- नीशोऽसमर्थः । अजा माया चैका भोक्त्रा जीवन भोगेन विषयानुभवेनावि- पपैश्च युक्ता संवदा । परमात्मा त्वसङ्गोऽनन्तस्तत्वंपदार्थशोधनसिद्धः स हि विश्वरूपः सर्वाध्यासाधिष्ठानमकर्ता च गगनवत् । अयं जीवमीश्वरं शुद्धं च य- दा विन्दते लभते या शेतत् ।बोधानन्तरं यत्स्वरूपमवशिष्यते ब्रह्मैवैतत् ।।२।। क्षराक्षरयोः स्वरूपमाह । क्षरमिति । प्रधानं माया । अमृताक्षरमुद्देश्यवि- धेपयोरपि गमकत्वात्समासः । अक्षरममृतम् । तपोरी घरनियम्पतामाह । हर इति । हरः शिव एको देवः क्षरात्मानौ क्षरं चाऽऽत्मानं चाक्षरमीशत ईष्ट ऐ- श्वर्येण व्यानोति । तद्भक्तेर्मुक्तिहेतुतामाह। तस्येति । अभिध्यानमाभिमुख्येन स्म- रणम् । पोजनं सबीजयोगविषयत्वम् । तत्त्वभावो यथार्थस्वरूपभावनम् । स एवा- हमिति भावनं वा । भूयः पुनः पुनरभिध्यानादिनाऽन्ते देहान्ते विश्वस्याः स- वस्या मायाया निवृतिः । तस्य तावदेव चिरं पावन विमोक्षेऽध संपत्स्य इति श्रुतेः । कृष्णे रताः कृष्णमनुस्मरन्ति रात्री च कृष्णं पुनरुत्थिता पे । ते भि:- नदेहाः प्रविशन्ति कृष्णं हविर्यथा मन्त्रहुतं हुताश इति स्मृतेश्च ॥ १० ॥ उक्तमर्थ स्पष्टपति । ज्ञात्वेति । देवं परमशिवं पाशा बन्धनानि तेषामपहा- निः। अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशास्तैः क्षीणैः सद्हेिं तभूतैः । तृती- यं पत्र तत्वंपदार्थावकीभूतौ तं सगुणध्यानपक्षे तृतीयस्यामितो दिवीत्युक्तं हि- रण्यगर्भस्थानं देहभेदे शरीरावसाने कीदृशं तृतीय विश्वयं विश्चमेवैश्वर्ष प- स्प तम् । फेवलो दग्धपाश आप्तकामः पूर्णकामः प्राप्नोतीति शेषः ॥ ११ ॥ एतदिति । एवकारोव्यस्तकमः। एतदेव ज्ञेयं ज्ञातव्यं श्रवणादिभिनित्यमा- १(क) परमात्मा ।

·श्वेताश्वतरोपनिपटीपिका मयमोऽध्यायः१॥ स्मसंस्थं सदा संनिहितम् । झेपावधिरपमित्याह । नात इति । भोक्ता भोक्तारम- सरं भोग्यं क्षरं प्रेरितारमीश्वरं च भत्त्वाऽतः परं न हि किंचिद्वेदितव्यमस्ती. स्पन्वयः । स प्रोक्तं नातः परं प्रवचनीपमस्तीति पृथवाक्यम् । सर्वमित्युक्तम- भिनीय दर्शयति । त्रिविधमिति । भोक्त्रादिरूपं त्रिविधं ब्रह्म प्रेतत्मोक्तम् । त. दुक्तं गीतास । द्वाविभौ पुरुपौ लोफे क्षरथाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि फूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मत्युदाहृतः। पो लोफत्र- यमाविश्य विभयव्यय ईश्वर इति ॥ १२॥ सतोऽप्यनुपलम्भे को हेतुरत आह । वरेर्यथेति । योनिगतस्य काष्ठादिस्थि- तरय भैव च लिङ्गनाशः । विमतं काळं वह्निमदुपापलभ्यवद्धित्वात् । पर्वतवदि- त्यादिलिङ्गसद्भावात् । उपायलम्यतामाह । स मूप इति । स वद्भिर्भूप एवेन्धन मथनका; योनिररणिकाएं ताभ्यां मथिताभ्यां गृधो ग्राह्यः। तद्धोभयं वै देवे शरीरे प्रणवेन भवति । तदुक्तम् । आत्मानमराणे कृत्वा मणवं चोत्तरारणिमि- त्यादि ॥ १३ ॥ । तदेवाऽऽह । स्वदेहमिति । अरणिं मणवाधारत्वात् । उत्तरारणिं तस्य पट्च- भेदनेनोध्यं नीतत्वात् । ध्यानमेव निर्मथनं तस्याभ्यासात्पुनः पुनः करणाद्दे द्योतनावन्तमात्मानं निगूढवनितरां गूढमर्हति यथा तथा पश्पेदित्यन्वयः॥१४॥ अदृश्योऽप्युपायैर्लभ्य इत्यत्र दृष्टान्तानाह । तिलेविति । स्रोतःसु भूम्या. धन्तहितेषु खननादिना यथाऽऽपो गृह्यन्ते तद्वदात्माऽऽत्मनि मनसि । मनसैवा- नुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । ग्रहणोपायः सत्यतपसी । पोऽनुपश्यति पुनः पुनधि- न्तयति तेन गृह्यत इत्यन्वयः ॥ १५॥ तस्य विशेषणानि सर्वव्यापिनमित्पादीनि । अर्पित देहेनैक्यमापादितम् । परमुपनिपत्परं रहस्पं ब्रह्म । आत्मविद्या च तपश्च ते मूलं भाप्युपायो पस्पं तादृशं वेदितव्यम् । द्विरुक्तिरध्यापसमाप्त्यर्धा ॥ १६ ॥ इति श्रीनारायणविरचितापां श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकापों प्रथमोऽध्यायः॥१॥ अथ योगेनाऽऽत्मदर्शनाप पोगं निरूपयितुकामो मन्त्रारूदतां पोगस्य दर्शयति । पुञान इति । आद्याऽनुष्टुप् । द्वितीपा गायत्री । तृतीपाs- नुष्टः । चतुर्थी जगती । पञ्चमी त्रिष्टुप् । पष्ठी जगती ! सविताः । सविता देवता । तदुक्तम् । अथ मतिकर्मशिनो युनानोऽष्टौ सावित्राणि सविताऽपश्य- १(क.)प इति । २ (ग.) "नि पुनः पुनः पश्यति ।

·द्वितीयोऽध्यायः। नारायणविरचिता। दाधा नृतीपा चानुष्टुप् चतुर्थीपष्ठ्यो जगत्यो द्वितीया गायत्री पञ्चमी त्रिष्टुविति । तत्र पञ्चेह पठिताः अग्निपत्रेत्पाद्या अन्याः सविताऽपश्यदित्युक्तम् ।दर्शनार्षिः। पुते मनः कर्मसु युञ्जानः मजापतिः समष्टिरूपं लिङ्गं स प्रधमं मन आधे लिङ्गं हि- रण्यगर्भाख्यम् । मनसो पन्मनो विदुरिति श्रुतेः । तत्तत्त्वाय तस्य भावस्त- त्वं तस्मै संकल्पविकल्पकर्तृत्वेन स्वमनस्त्वसिद्धये सविता प्रसविता जगत्क- रुपको मनोरूपः समष्टिभावेन भवति । तथा धिपः प्राणा भवति वागादिवृत्ति- रूपेण भवति । किं कृत्वाऽनेरात्मनो ज्योतिः मकाशात्मकं निचाय्य दृष्ट्वा मन- सो मननशक्तिरिन्द्रियशक्तियाऽऽत्मीयमेव तेज इत्यर्थः । नान्योऽतोऽस्ति द्र- टेति श्रुतेः । चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति च । तन्मनः पृथिव्यै विस्ती- मजाया अध्याभरदध्याहरति लेट् तिप इतश्च लोपः परस्मै पदेषु शब्गुणः । हग्रहोछन्दसि । अध्याठावुपसौं । समष्टिमनो व्यष्टिमनोरूपेण सर्वमजा- स्वध्याहरति मातिस्विकमनस्तया व्यष्टिरूपेण भवति । व्याख्यातश्चैवं महा- माह्मणे । स जुहोति पुञ्जानः प्रथमं मन इति । प्रजापति, पुनानः सः मन एतस्मै कर्मणे युङ्क्ते । तन्मन एतस्मै कर्मणे युङ्क्ते । तस्मात्मजापतिर्युञ्जानः । तत्वाय सविता धिय इति । मनोवै सविता माणा धियः । अग्नेयोतिर्निचाय्ये- ति । अमेज्योतिदृष्ट्वेरपेतत् । पृथिव्या अध्याभरदिति । पृथिव्यै ह्येनदध्याभर- तीति ॥ १॥ युक्तेनेति । युक्तेन मनसा कर्मणि नियुक्तेन चेतसा वयं स्तोतारो देवस्प सवितुः सवे प्रसवे स्थिता देवेन सवित्रा हिरण्यगर्भरूपेण प्रसूताः शरीरं मापिता इत्यर्थः । किमर्थम् । शक्पा स्वाय शरीरसामर्थेन स्वर्गनिमित्ताय कर्मणे स्वर्गप्रयोजनकर्मसिद्धयर्थं तद्वारा सत्त्वशृद्धया चापवर्गसिद्धयर्थं प्राणिभ्यो देई दत्तवानित्यर्थः। व्याख्यातं च शतपथब्राह्मणे । युक्तेन मनसा वयमिति । मन एवैतदेतस्मै फर्मणे पुढ़े न झयुक्तेन मनसा किंचन संमति शक्नोति कर्तुम् । दे- वस्य सवितुः सव इति । देवेन सवित्रा प्रसूता इत्येतत् । स्वाय शक्त्येति । पथैतेन फर्मणा स्वर्ग लोकमियादेवमेतदाह शक्त्येति । शक्त्या हि स्वर्ग लोक- मेतीति ॥ २॥ युक्त्वाय सवितेति । सविता मनो देवान्माणान्वागादीन्स्वर्पतः स्वर्ग दिवं "घुनामानं पतो गच्छतो धिया कर्मप्रवर्तकबुद्धया युक्त्वाप योजयित्वा । क्त्वो पगिति यगागमः । कीदृशान् । बृहज्योतिः करिष्यतः कर्मणा सूर्याख्यं ज्यो- १ (घ.) अन्या आत्मनि बुद्धी स। २ (क. ख.) "तेः । स त ३ (क. स.) प्राणो भ' ४ (ग.घ.)य शारी'। ५ (ग. घ.) च शात।

·८ श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका द्वितीयोऽध्यायः तिर्वर्धयिष्यतः । वेदरसमयत्वादादित्यमण्डलस्य । तदर्थ बृहज्योतिरंग्न्याख्यं संस्करिष्यतः कर्मनिष्पत्तय एवंविधांस्तान्सविता मनोधिष्ठाता प्रमुवाति मेरय- ति । तदीयशक्त्यैव वागादिप्रवृत्तेः । पूरणे लेट् आट् पारूपातं च । युक्त्वा. य सविता देवानिति । मनोवै सविता माणा देवाः स्वर्यतो धिया दिवमिति । स्वर्ग हैनाल्लोकं यतो धिपैतस्मै कर्मणे युयुजे । बृहज्योतिः करिष्यत इति । असो वा आदित्यो बृहज्योतिरेप उ एपोऽमिरेतं वै ते संस्करिष्पन्तो भवन्ति । सविता प्रमुवाति तानिति । सवितृमसूता एतत्कर्माकरवन्नित्येतदिति ॥ ३ ॥ युक्षत इति । विमाः श्रोत्रियब्राह्मणा मनोऽन्तःकरणं युञ्जते धियः माणा- न्वागादीन्युञ्जते वेदोक्तकर्मणि भवर्तयन्ति । विपस्प वेदमतिपाद्यपज्ञपुरुषस्पं वृहतो महतो विपश्चितः सर्वदर्शिनः संबन्धिनि फर्मणि वेदोक्तकर्मणि मन इन्द्रि- यहत्तीश्च बामणाः प्रयुञ्जत इत्यर्थः । एको वयुनावित् । वयुनवित् । छान्दसो दीर्घः । ज्ञानी धनी वा होत्रविजा विदधे कर्माणि विधत्ते । इदनको निपा- तः। तेन कर्मणा किं भवतीत्याह । मही महती देवस्य सवितुर्मनोभिमानिनः परिटुतिः कीर्तिर्भवति । व्याख्यातं तथा । युञ्जते मन उत युञ्जते धिय इति । मनसा च वै वाचा च पत्रं तन्वते स पदाह पुलते मन इति तन्मनो युनत्तपु. त युञ्जते धिय इति तद्वाचं यनक्ति धिपो धिया होतया मनुष्यायुष्युपन्ति । अनुक्तेनैव प्रकामोऽधेनेव गाथाभिरिव ताभ्यां युक्ताभ्यां यज्ञं तन्वते । विमा वि. भस्प बृहतो विपश्चित इति । ये वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते विमास्तानेवै- तदभ्याह । वृहतो विपश्चित इति । यज्ञो वै वृहन्विपश्चिद्यज्ञमेवैतदभ्याह । हि होत्रा दधे वयुनाविदेक इदिति । वि हि होत्रा दधते यज्ञं तन्वानाः । मही देव- स्प सवितुः परिष्टुतिरिति । महती देवस्य सवितुः परिधतिरित्पेतदिति ॥४॥ पुजे वामिति । ब्रह्म प्राणाः पूर्वमन्नं युवां स्थः । वा युवां हे 'प्राणान्ने नमो- भिर्नमःशब्दोपलक्षिताभिराहुतिभिर्युजे योजयामि । माणैराहुतिरनस्प हूयत इति कर्तृकर्मभावेन प्राणानपौराहुत्या पोगः । भोजने त्वधिकरणकर्मत्वेन हो. मस्प किं फलमत आह । विश्लोक इति । विविधः श्लोकः कीर्तिः । श्लोको प- शसि पये च । एत्वागच्छतु श्लोको व्येतु विविधमेत्विति वा मानापां लोद स्तुतिरापात्वेतदर्थ सूरेः कर्मविदः पय्या हरीतक्पगदराज इव सा पधा हित- कदेवं यशसा स्वर्गः । हे विश्वे सर्वेऽमृतस्प प्रजापतेः पुत्रा देवाः सर्वे यूपं शृ- वन्तु । ये यूपं माणा दिव्यानि धामान्यातस्युरेपु लोकोवित्पर्यात् । तथा च व्याख्यातम् । पुजे वां ब्रह्म पू०प नमोभिरिति । माणा वै ब्रह्म पूर्वमन्नं न. (फ.स.)ना बनी । २ (म.) या 12 (4. स.) धितः । नभ्या या - ·९ द्वितीयोऽध्यायः नारायणविरचिता। मस्तनदेवैपैवाऽऽहुतिरन्नमेतयेव तदाहुत्पतेनान प्राणानेतस्मै कर्मगे मुझे। विश्लोक एतु पथ्येव सूरेरिति । यथोभयेषु देवमनुष्येषु कीर्तिःश्लोको यजमानस्प स्यादेवमेतदाह । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा इति । प्रजापतिर्वा अमृतस्तस्य विश्वे देवाः पुत्राः। आ ये धामानि दिव्यानि तरथरिति । इमे वै लोका दि- व्यानि धामानि तद्य एषु लोकेषु देवास्तानेतदादेति । इदं कर्मपरं व्याख्यानं सत्त्वशुद्धिद्वारा कर्मणो ज्ञान उपयोग इति पूर्वापरसंगतिः । यदा युञ्जानादयः शब्दा आसनपाणायामादिपरतया व्यास्यायन्ते तदा योगग्रन्यतया साक्षात्पू. पिरसंगतिः । *तद्यथा योगमारुरुक्षोरविभेनाऽऽदित्यमण्डलमात्यर्थमादित्यह- प्टानादित्यप्रीत्यर्थ जप्तव्यान्पञ्चमन्त्रानाह युञ्जान इत्यादि । तत्त्वाय तत्त्वज्ञा- नार्थ प्रथमं सर्वेम्पः पूर्व मनोऽन्तःकरणं धियो बुद्धीन्द्रियाणि प्राणानिति या- वत् । माणनिरोधाविनाभूतत्वाचुद्धिनिरोधस्य । योगशास्त्रे हि द्विविधो पोगी युञ्जानो युक्तश्च । आद्योऽपरिपक्कयोगी मितयोगी भेददृष्टिरारम्भवानुच्यते । युक्तस्तु परिपक्कयोग्यमितयोगी बाह्यादी स्वात्ममात्रनिष्ठो निप्पन्नयोगीत्यु- च्यते तेन प्रथमपवृत्तो युनानो रुन्धन्पवनं सविता सूर्यः कर्ताऽमेराधारचक्र- मध्यवर्तित्रिकोणस्थस्य ज्योतिस्तेजो ज्वालारूप निचाय्य वायुप्रयोगेन पूरपि- त्वा प्रकटीकृत्य पृथिव्याः पादादिजानुपर्यन्तस्थाया आरभ्योत्तरोत्तरं भूतपञ्च- कमध्याभरदध्याहरदधिरूप्रभाव ऊर्ध्वमाहरनीतवान्वायुनाऽमि प्रदीप्य भूतोप- संहारपूर्वकं कुण्डल्या पहाभेदेन तद्वारा सर्वतत्त्वानि द्वादशान्तेऽनयदित्यर्थः। न लोकेति मनो धिय इत्यत्र कर्मणि पष्ठी निपिद्धा । अन्येनाप्येवं योग आ- स्थेय इति भावः ॥१॥ युक्तेनेति । युक्तेन योग प्राप्तेन मनसा वयमपि स्वर्यायाचिर्मार्गाय शत्पाs- टाङ्गयोगसाधनसामर्थ्येन देवस्य सवितुः कृते सवे योगपज्ञेऽधिकृताः स्पामे- ति प्रार्थना ॥२॥ युक्त्वायेति । एवं कृतमार्थनान्देवान्धिया स्वबुद्धया स्वः स्वर्गमचिौगं यतो गच्छतो जिगमिपूनिति यावत् । तान्युक्त्वा प्रयोग प्रसाध्य सविता योगमार्गम. सविता सूर्यः प्रमुवाति योगोपदेशेन तन्मार्गे प्रेरयति । पू प्रेरणे । उपसंवादे लेट् । कीदृशान्दिवं स्वर्गमुद्दिश्य बृहज्ज्योतिः स्वात्मज्योतिः करिष्यतः प्रका- शपिण्यतोऽचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं गत्वाऽऽत्मलाभमिच्छत इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु सूर्येणापि प्रथमं योगः कुतो लब्ध इति चेत् । जगद्गुरोः परमात्मन * घमंजितपुस्तके तयथेन्यादि शरीरसाध्यतादिन्यन्त योगपर व्याख्यानं न विद्यते । १ (क. ए.) तद्योग। २ (ग ) 'यपरामप्त ·श्वेताश्वतरोपनिपदीपिका द्वितीयोऽध्यायः। एवेति बोध्यम् । तदुक्तम् । इमं विवस्वते योगं मोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वा- न्मनचे माह ममुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ! एवं परंपरामाप्तमिमं राजर्पयो विदुरिति । एवमादित्येन प्रवर्तितं योगमद्यापि बामणा उपासत इति । योगो वृत्तिनिरोध- स्तद्युक्तं कुर्वन्ति मन उतापि धिपोऽपि युञ्जते विमा ब्राह्मणाः कस्प संवन्धेन वृहतो विमस्य सूर्यस्य विपश्चितः पण्डितस्प संबन्धेन योगं कुर्वन्ति सवितृम- वर्तितं योगमद्यापि युञ्जत इत्यर्थः। तत्र कश्चिदेव सिद्धिं गत इत्याह । वीति । एकः कश्चिदेव विज्ज्ञानी यथोक्तयोगज्ञानवान्वयुना वयुनानि ज्ञानानि तत्तदास- नादिसमाध्यन्ताष्टाङ्गविपयाणि होत्राऽऽचार्येण विदधे ! अमिना वाऽऽधारादि- चक्रभेदेन विदधे । अमिर्वे होतेति श्रुतेः। इदित्यं मही महती देवस्य पोगमार्ग- द्योतकस्य सवितुः सूर्यस्य परिष्टुतिः परितः सर्वजनेपु स्तुतिरासीत् ॥ ४॥ इदानी सूर्यप्रवर्तितं देवैः साधितं योगं स्तोताऽपि मार्थयते । युज इति । हे बुद्धिमनसी वां युवयोः संबन्धि ब्रह्म वेदार्थ योगमागं ब्रह्ममाप्तिसाधनत्वाद्वा ब्रह्म तन्नमोभिः मणिपातैः साधनैः । यस्य देवे परा भक्तिरित्यादिश्रुतेः । त- द्विद्धि मणिपातेन परिमश्नेन सेवयेतिस्मृतेश्च । युजे योजयामीति मनःमाणदे- वतयोः प्रार्थना । कीदृशं ब्रह्म पूज्यं पूर्वः सवित्रादिभिः कृतम् । छन्दसीति वर्तमाने पूर्वः कृतमिनयी चेति पूर्वशब्दाचप्रत्ययः । सूरेोगविदो मम पथ्येवा- स्मिन्योगमार्ग आस्थित एव श्लोकः कीर्तिपतु विविधैतु । इमां मत्मान' शृण्वन्तु विश्वे सर्वेऽमृतस्य ब्रह्मणः पुत्राः । के ते ये दिव्यानि धामान्यमराव त्यादीन्यातस्युर्योगसिद्धिमासाद्य प्राप्ताः । श्रुत्वा च ममाप्पविभेन सिद्धि दिश न्विति भावः । इदं मन्त्रपञ्चकं जपित्वा योगमास्थितस्प मानलिङ्गियी सि द्धिर्भवति । सूर्यस्तुतित्वात्सूर्यप्रसादेन सूर्यमण्डलं च भिनत्ति ॥4 अस्प योगस्प शरीरसाध्पत्वाच्छरीरोसत्तिमकारमाद । अग्निरिति । अनि स्तेजः पुरुपांशो यत्र देशे गर्भाशये लक्षणे काले चाभिमथ्यते वातपित्तकफै. मिश्रितो भवति । वायुपत्राधिरुध्यतेऽविरावभावेऽङ्कुरानुकुलो भवति । सोमः स्त्रीभागो यत्रातिरिच्यते गोंचिताल्लोहितादुपचयार्थमधिको भवति । तत्र सं. घाते मनः संजायते प्रमशक्तिः समष्टिरूपा व्यष्टिरूपेणाऽऽविर्भवति गात्मक- संघाते चलनवलनादि जापत इत्यर्थः ॥ ६॥ सवितेति । एपा निवृदनुष्टुप् । सविता मनः प्रसबेन दशमे मासि सूत्या युपे. त जुपेत सेवेत ग्रन माणान्यागादिवृत्तीः पूर्वमन्नं पयःमभृति पुपेत । जुरी * नामावटिप्पणी दया। (म.): 2(.प.) गा11 (अ.स.) भारतमा ·द्वितीयोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। भीतिसेवनयोः व्पत्ययेन यकार आदेः पुप वध इत्यस्य स्वाँऽसंगतः स्यात्म- फते अनेकार्थत्वेन भक्षार्थतया वा निर्वाहः। यत्र योनि कृणवसे यत्रोत्पत्ति करो. ति ब्राह्मणयोनौ वा क्षत्रिययोनौ वा वैश्ययोनौ वा श्चयोनी सूकरयोनौ वा च. ण्डालपोनौ वा कृणवस इति लिङ लेट् करोतेविकरणपुरुषव्यत्ययः शवपि । ननु ब्रह्म पूयं युपेतेत्युक्तं तदन्नं कुतो लभ्पमदृष्टवशादिति चेत्तददृष्टं कुत इदा. नीमेवोत्पन्नत्वादेहस्य । जन्मान्तरीयमिति चेचकालेन नष्टं भविष्यतीत्यत आह । न हि पूर्तमक्षिपदिति । पूर्त वाप्यादिकर्मफलं तच्च शुभाशुभयोरुपलक्ष- णं तच्छुभाशुभं कर्म हि यस्मानाक्षिपन्न त्यक्तवान्सविता | न हि कालेन भो. गं विना कर्मणः क्षयः संभवति । कृतकर्मक्षयो नास्ति कोटिकल्पशतैरपि । अ- चश्पमेव भोकव्यं कृतं कर्म शुमाशुभमिति स्मृतेः ॥ ७ ॥ इदानी लब्धशरीरस्याऽऽत्मज्ञानार्थ योगसाधनान्याह । त्रिरुमतमिति । शि. रसि श्रीवापी हदि चोन्नत स्थग्य स्थापयित्वा सुजों न विवक्षितः । यद्वा नि- त्रिवार मातर्मध्याह्नसायंकालेपून्नतं न सुप्तं समं दण्डाकारं हदि हकमल इन्द्रि- . पाणि चक्षुरादीनि वागादीनि च मनसाऽन्तःकरणेन संनिवेश्य निधाप ग्री- वोडपं तेम मसरेतोत्तरेद्विद्वान्पण्डितः स्रोतांस्पाशानिर्मितानि वासनारूपाणि भपावहानि पतनहेतुत्वात् । उक्तं च । आशा नाम नदी मनोरथजला मृष्णातर- जाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यत्रुमध्वंसिनी । मोहावर्तमृदुस्तराऽतिग- हना भोत्तुङ्गचिन्तावटी वस्पाः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वरा इ- स्पादि ॥८॥ प्राणानिति । प्रपीड्याऽऽयम्पेह फर्मभूमौ सोऽधिकारी युक्तचेयः । तदुक्त- म् । युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । पुक्तस्वप्रावयोधस्य योगो भवति दुःखहेति । क्षीणे माण आयामैस्तनूक्ते नासिकया मन्दमारुतयोध्वं श्वसीत ध्यानावसरे श्वासं निक्षिपेत् । दुष्टेरपर्युक्तं वाहं रथमिवैनं पाणं धारयेत स्थि- रीकुर्यादप्रमत्तः सावधानः माणधारणानन्तरं मनश्च धारयेत माणस्थैर्याधीनत्वा. न्मनास्थैर्यस्प ॥९॥ पोगसाधनोचित देशमाह । सम इति । समे विपमे पातसंभवात् । शुचाय- सूची मनोनेमल्यासंभवात् । शर्कराः सूक्ष्मपापाणास्तजिते तद्वति देशे शरीरे क्षतसंभवात् । वह्निमति वही पातशामतः । वालुका सूक्ष्मलिस्तदति वापुर- शेन वालुकाभिः शरीराच्छादनसंभवातैरपि विवर्जिते शब्देन जलाश्रयादि- भिश्च विवर्जित इति शेषः । शब्दवति वैपरपापातात् । जलसंनिधौ तत्र पातसं- (स.) नार्थ । २(क.ल.) यिनी।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका द्वितीयोऽध्यायः भवात् । मनोनुकूले मनःप्रीतिकारिणि न तु चक्षुपीडने चक्षुष्पीडाकरे तु न प्रयोजयेत् । चक्षुशब्दोऽयमुकारान्तरछान्दसो वर्णलोपो वा । निवाताश्रयेण वाताभावो निवातं तदाश्रयेणं गुहां योगकंदरी मयोजयेत् । उक्तं चाऽऽ- स्मारामेण । सुराज्ये धार्मिके देशे मुभिक्षे निरुपद्रवे । एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिनेति । गुहालक्षणं च तेनैवोक्तम् । अल्पद्वारमरन्धगर्तपिट- कं नात्युञ्चनीचायतं सम्यग्गोमयसान्द्रलिप्तविमलं निःशेषजन्तूझितम् । बाये मण्डपवेदिकूपरुचिरं प्राकारसंवेष्टितं प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिद्धैर्हठग- भ्यासिभिरिति । वानि च । अस्याहारः प्रयासश्च प्रजापो नियमग्रहः । जन- सङ्गश्च लोल्यं च पड्निर्पोगो विनश्यतीति | साधकानि चोक्तानि । उत्साहा- त्साहसाढैयात्तत्त्वज्ञानाच निश्चयात् । जनसङ्गपरित्यागात्पनियोगः मसिध्यती- ति । यमनियमवताऽऽसनजयपूर्वकं प्राणायामैः केवलकुम्भकपर्यन्तं माणे जि- तेऽङ्गुष्ठादिद्वादशान्तपर्यन्तं मनःपाणपोर्धारणायामभ्यस्यमानायां सर्वेन्द्रिय- तीनां मनसि प्रत्याहृतत्वात्तत्रानेोऽर्थाः स्फुरन्ति ॥ १० ॥ तत्र पेो ब्रह्ममाप्ति विनी तेषां चिल्लान्याह । नीहारेति । यदैकाग्रदृष्टिनिधा- नेऽग्रे नीहारो हिममिव भाति । अर्कः सूर्यकिरणा इवानलोऽनिरनिलो वायुः । यद्यपि स पुरःसरो न दृश्यते तथाऽपि तदाहतपल्लवानीव दृश्यन्ते । खद्योतः खे द्योतते परिभ्रमन्क्षुद्रः कीटविशेषः । शशिनामिति युक्तः पाठः । छान्दसो वा मध्यदीर्घः । पुरःसराणि दृष्टिविषयाणि ब्रह्मणि ब्रह्मविषयेऽभिव्यक्तिः साक्षा- त्कारस्तस्प सूचकानि । अर्थात्वीपुत्रादिभाने नाभिव्यक्तिरिति ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ पादादिजानुपर्यन्तभूमण्डले लंबीजेन चतुर्मुखं ध्यात्वो धारणायां जितायां जान्वादिपायबन्तं जलमण्डले वंवीजेन विष्णुं ध्यात्वा धारणायां जितायां पा. खादिहृदयान्ते वह्निमण्डले रंवीजेन रुद्रं ध्यात्वा तेजोधारणापां जिताया ह- न्मध्यादिभ्रूमध्यान्ते वायुमण्डले यंबीजेनेश्वरं ध्यात्वा वायुधारणायां जितायां भ्रूमध्पादिमूर्धान्तमाकाशमण्डले हवीजेन सदाशिवं ध्यात्वाऽऽकाशधारणायां जितायां पृथिव्यादीनि जलादावाकाशान्तमुपसंहरेत् | तेन पञ्चानामपि स्पेन सद सदाशिव ऐक्पं भवति ततो न रोगादिभयमित्याह । पृथ्व्यप्तेजोनिलस इति समुत्थितेऽतिक्रान्ते ध्यानेन जित्वा त्यक्ते सति । स एप संप्रसादोऽस्मा- च्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति श्रुतैः । पञ्चभूतधारणास्तु स्थानवर्णमण्डलोदयादिसहिता योगयाज्ञवल्क्य उत्तास्तत एवावधाः । पञ्चात्मके पञ्चभूतैक्यात्मके योगगुणे सबीजयोगफले प्रवृत्तेऽ. (ग. प.)ो भी २ (प.) वा मा ३ (क.म.) finit ·द्वितीयोऽध्यायः। नारायणविरचिता। भ्यासेन स्थिरीभूतलक्ष्यावस्थाने । पृथ्व्यादिभूतधारणाजये फलमाह। न तस्येति । न मृत्युरिच्छां विना योगाग्निमयं योगतेजोमयं देहं लब्धवतः । तत्तद्भूतविरोधे देहविघातायोपस्थिते तत्तद्रूतधारणया तत्तदात्मको भूत्वा तत्तद्भूतविरोधं परि- हरेदिति भावः ॥ १२॥ प्रथमयोगमवृत्तचिह्नानि दर्शयति । लघुत्वमित्यादि । सप्त विधामाया योग- सिद्धिं वदन्तीत्यर्थः । पञ्चम द्वितीयान्तेषु प्राप्नोतीति शेषः । द्वयोर्भवतीति । इयं चतसृषु' योगावस्थास्वारम्भाख्या प्रथमाऽवस्था । यथोक्तम् । आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च । निष्पत्तिः सर्वयोगेपु योगावस्था भवन्ति ता इति ॥ १३ ॥ घटावस्था तु । द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः । दृढासंनो भवे- योगी ज्ञानी देवसमस्तदेति लक्षिता तामुत्तरी सिद्धिमाह । यथैवेति । तमा- स्मतत्त्वं तदात्मवस्तु प्रसमीक्ष्य प्रर्पण समीक्ष्य साक्षात्कृत्य देही जीव एकः परमात्मनैक्यमापन्नोऽत. एव वीतशोकः । तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः । निःशोकः सन्कृतार्थः कृतकृत्पो भवते भवति । यद्वा । एकः कश्चिदेव न सर्वः । आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमिति स्मृतः । तत्कि पत्तेजोमयं भ्राजते प्रकाशा- स्मर्फ भाति । तत्र दृष्टान्तः । अध्मातमत्यन्तामितप्तम् । तेजोमयं सुवर्णादिस्व- रूपम् । मृदया मृत्तिकया ज्ञानस्थानीययोपलिप्त बिम्बं सुवर्णादिशफलमिव त- द्वत्सतत्त्वमिति पाठे तद्वदिति पूर्वेण संबध्यते सतत्त्वशब्दस्तत्त्वपर्यायः । तत्व चाऽऽत्मन एव प्रकरणात् । अयमात्मसाक्षात्कारो ध्यानसमापोः फलमिति द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ 'तृतीयायां ततो भूत्वा सिंहस्पेव महाध्वनिः । महाशून्यं तदा भाँति सर्व- सिद्धिसमाश्रयमिति लक्षिता परिचयावस्थामाह । यदेति । ग्रह्मतत्वमात्मत- स्वेन पश्येच्छिष्यमिव पुत्रेण । एकतया पश्यदित्यर्थः । युक्तो पोगं माप्तः । अजमनादि ध्रुवमेकरूपं सर्वतत्त्वैविशुद्धमसङ्गत्वानरस्टटमिति पावत् । एवंरूपं. देवं ज्ञात्वा सर्वपाशेर्मुच्यतेऽसङ्गो भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ निष्पत्ती वणवः शब्दोवांशिकध्वनिवद्भवेत् । एकीभूतं तदा चित्तं राजयो- * घमंज्ञितपुस्तक इयमित्यादिर्लक्षिता तामिन्यन्तो अन्धो न विद्यते। + घसहितपुस्तके तृतीया गमिन्यादि परिषयावस्थामाहेन्यन्तं शादजात नवियते । * घमतिपुस्तके निष्पत्तापित्यादि निष्पत्यास्थामाहेत्यन्तं शम्दमात नास्ति। १(क. म.) सभी २ (प.) मुधान्तम'। ३ (प.) दिमयं । ४ (.) मानस ५(प.स.)श्रणवः।

·घेताश्वतरोपनिषद्दीपिका द्वितीयोऽध्याय:। गाभिधानकम् । राष्टिसंहारकर्ताऽसौ योगीश्वरसमो भवेत् । अस्तु का माऽस्तु या मुक्तिरवारसण्डितं महत् | लपामृतमयं सोरुपं राजयोगादवाप्यत इति ल- क्षितां निप्पत्त्यवस्थामाह । एपोऽहेति । एपोऽह देवः सर्वा दिशोऽनुमवर्तते । अपेक्षितक्रियः प्रशब्दः । अनुलक्षणे कर्ममवचनीयस्तयोगे दिश इति द्विती- पा ! पूर्वो सातो हिरण्यगर्भः स एव स उ स एव गर्ने गर्भाशयेऽन्तःमविष्टः । तत्यष्ट्वा तदेवानुमाविशदिति श्रुतेः । समष्टिव्यष्टिरूपेण स एव स्थित इत्यर्थः। भूतो भव्यश्च स एवेत्याइ । स एवेति । प्रत्यः । अहमित्यात्मभावेन प्रतीयमा- नः । जना इति अपीणां वचः । सर्वतोमुखः सर्वत्र संमुखः॥१६॥ किं बहुना सर्वत्र स्थावरजङ्गमेषु शक्तिरेतदीपवेत्युपसंहरति । यो देव इति । फली वनस्पतियो वृक्षाः पुष्पफलोपगाः। ओपध्यः फलपाकान्ता सता गु- ल्माश्च वीरुधः । नमो नम इति निपातसमुदायो नम इत्यर्थे वर्तते । ईश्वरसम- त्वामुक्तस्पापीपमेवावस्था । ननु ज्ञाननिष्ठयैव कार्य सिद्ध किमष्टाङ्गेन यो- गेन । मैवम् । योगस्य भनआदिजपार्थत्वादजितेन्द्रिपाणां ज्ञानानुदयात् । त- दुक्तम् । इठं विना राजयोगो राजयोग विना हवः । न सिध्यति द्वय तस्मादा- निष्पत्तः समभ्यसेदिति ॥ १७॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ श्रीजगद्गुरुं परमात्मरूपं सदाशिवं तृतीये स्वरूपतो महिमतञ्च ध्यानलक्ष्यसि दये निरूपयति । य एक इति । जालमानायो जालमिव जालं माया तद्वान् । यद्वाजालं समूहस्तद्वान् । एकथा भवत्ति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा पु. नरित्यादिश्रुतेः । जालं गवाक्ष आनाये कोरके दम्भवृन्दयोः । जालो नीपत्रुमे जाली कोशातक्यामुदाहतेति विश्वः । ईशत ईष्ट बहुलं छन्दसीति लुगभावः । ईशनीभिः । ईश्यत आभिरितीशन्यः करणाधिकरणयोश्चेति ल्युट् टित्वान्डी। ईशन्य ईशशकयो ज्ञानशक्तयः क्रियाशक्तयश्च यद्यप्पकैव परमा शक्तिः । अ- जामेकामिति श्रुतेः । एकैवाहं जगत्पत्र द्वितीया काममापरैति स्मृतेश्च । तथाऽपि कार्यभेदानानात्वं द्रष्टव्यम् । एकोऽपि स्वशक्तिभिः सर्वजगदूपो भवतीत्पर्धः। सर्वानिति । स्वशक्तिभिरेव स्वकृतान्सल्लिोकान्स्वायत्तीकरोतीत्यर्थः । उद्वे भवोद्वृत्तौ वस्तुलपे संभवे वस्तूत्पत्तौ च य एवैको निमित्तमुपादानं च यद्वा ज- * घसंज्ञितपुस्तक ईश्वरेत्यादि समभ्यसदित्यन्त शब्दमातं नास्ति । १ (प.) । २ (क.) यं यस्मा ३ (क.) रत्यादिस्मृ। ४ (ग. घ.) यत्ताक ·. कृतीयोऽध्यायः नारायणविरचिता। गत उद्भव उत्पत्तो संभवे लयदशापामाधारानतिरिक्तवे चैक एवावशिष्यते । संभवः कथितो हैतावत्पत्तौ मेलकेऽपि च । आधारानतिरिक्तत्व आधेयस्य च संभव इति विश्वः । आदावन्ते च यत्सत्यं मध्येऽपि तदेव सत्यं यथा से र- जुरिति व्याप्त्या स एवैकः सत्य इत्यर्थः । य एतद्विदुः । एतद्वृत्तान्तं जानन्ति. तेऽमृता मुक्ता भवन्ति ॥ १ ॥ एको हि यस्माछद्रो वर्तते न द्वितीयाय द्वियीयार्थ न तद्वितीयमुखाव- लोकिनो नाभूवन् । के य इमाल्लोकानीशत ऐश्वर्येण व्यामुवन्ति ब्रह्मेन्द्राधा- स्ते रुद्रमेवैकं प्रभुत्वेनामन्यन्त इत्यर्थः । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थावित्पथ- वैशिखायां पाठः।हे जनाः स प्रत्य प्रतिशरीरमात्मरूपेण तिष्ठति । संचुकोच संकोचं कृतवानन्तकाले मरणप्रलपादौ । ननु संकोचस्तटस्थेनासंबद्धस्य जगतः कथं स्पादत उक्तं संसृज्येति । संसर्ग संबन्धमध्यासलक्षणं प्राप्प स्वा. ध्यस्त इच्छानिमिते संकोचविकाशौ सुकराविति भावः । विश्वा भुवनानि स- वाणि भुवनानि संसृज्येत्यन्वयः । कथंभूतः । गोपा गाः पाति गोपालतुल्यो लोकरक्षक इत्यर्थः । सृष्टिस्थितिसंहाराणां कर्तेति यावत् ॥ २॥ नन्वेकः कथं बहून्निपच्छेदित्याशयाऽऽह । विश्वत इति । विश्वतस्पात् । विश्वतः सर्वतः पादा यस्य । पादस्प लोपोऽहस्त्पादिभ्यः । बाहुभ्यां विधाक- मम्यां संधमति पतत्रैर्वासनारूपैः संधमति दीपयति जीवनिष्ठविद्याकर्मवासना- दिभिरीश्वरो जगत्मवर्तयतीत्यर्थः। तमेतं विद्यारुमणी समन्वारभेते पूर्वमना चे- ति श्रुतेः । दिवं सत्कर्मणा जनयन्भूमि मिश्रकर्मणा भूमिमदेशविशेपानरका- पापकर्मणा जनस्तजनने प्रपोजको भवन्देवो द्योतनस्वभाव एकोऽद्वि: तीयः । वस्तुतस्तु स्वेच्छातिरिक्तस्यादृष्टस्याभावात्पूर्वोत्तरतटस्थानीपे घा- वाभूमी रचपित्वा कर्णधार इव ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां पाहुम्पां पतत्रैः स्वलीला- विशेपेरेव प्रवर्तयति सर्वम् ॥ ३ ॥ नन्वन्पेष्वपि देवेषु सत्सु कथमेको रुद्र एव श्रूयतेऽत आह । यो देवानामि- ति । मभव उत्पत्तिस्थानमुद्भव ऐश्वर्पदः संहावा विश्वाधिको विधेभ्योs- धिको महपिमहाद्रष्टा । तत्र प्रथमं जन्यं देवमाह । हिरण्यगर्भमिति । पस्य यमाण्डं शरीरं पद्गों विराट्पुरुषो ग्रह्माण्ड चापञ्चीकृतपञ्चभूतारब्धम् । स रुद्रो नोऽस्मान्संयुन संपोजयतु पितेव पुत्रम् ॥ ४ ॥ पापकाशिनी पापनाशिका तनुवा तन्वा शरीरेण शंतमपाऽतिशयेन मुस- 1(क. स.) लेन मा २ (क. स.) गोमा गाः । ३ (म.) 'वामीनों'। ४ (प.) भदोष भवत्पश्चर्य में।

·श्वेताश्वतरोपनिपटी पिका तृतीयोऽध्यायः पपा हे गिरिशंत गिरिणा शंतो गिरिशंतः शं मुखं तदस्यास्तीति शंतः । कं. शंम्पा वभयुस्तितुतयस इति मत्वर्थे तः प्रत्ययः । अभिचाकशीहि दीप्यस्वा५॥ .इपुः खियाम् । अस्तये । अमु क्षेपणे तुमथै तवेन् । हे गिरित्र पुरुपमस्मदी. पपरिवार मा हिंसीः किं बहुना जगदपि मा हिंसीः॥६॥ ईश्वरस्वरूपं निर्णीयाऽऽशिपः पार्थ्य च योगपूर्वकाराधनस्य फलमाह । तत इति । ततः परं योगे सिद्ध उपासनायां च सिद्धायां ब्रह्म परं परं ब्रह्म तमीशं झात्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः । ग्रह्मत्वं कुत इत्यत उक्तं बृहन्तमिति । वृहि वृद्धौ शता | पथा यथार्थभूतं निकायं परमात्मानम् । निकायो निलये लक्ष्ये संहतानां समुच्चये । एकार्थभाजि निवहे परमात्मनि चेष्यत इति विश्वः । परि- चेष्टितारं रक्षकत्वादुर्गस्थानीयम् ॥ ७॥ वेदाहमिति । सर्वचोऽहमेतं पुरुषं वेद तमसः परस्तान्मायातीतं ते विदि- स्वा मृत्युमत्पेत्येव । नान्य इति ब्रह्मवेदनव्यतिरिक्तो यः पन्थास्तत्तचीर्थना- नमहादानादिलक्षणो नास्ति परंपरया कारणत्वात्तेपाम् ॥ ८॥ पस्मादिति । परमप्यपरमपि नास्त्पेकत्वाद्ब्रह्मणः । न ज्यायोऽस्ति किंचि- दिति पाठः । स्तब्धो हढासनो दिवि स्वर्ग एकः प्रधानीभूतस्तिष्ठति कैलासवा- सित्वात्तेन देवेन ब्रह्मरूपतयेदं सर्व पूर्णम् ॥ ९ ॥ ब्राह्मण एवातिशयमाह । तत इति । ततो मूर्ताद्ब्रह्मणो यदुत्तरमतिशयेन तदरूपं शुक्लादिरूपरहितमनामयं निर्विकारम् ॥१०॥ ब्रह्मोत्कर्षमुक्त्वा शिवस्प ब्रह्मानतिरेकमाह । सर्वेति । सर्वत एवाऽऽननशि- रोग्रीव यस्य गुहा हृदयपुण्डरीकम् ॥ ११ ॥ सत्त्वस्य प्राणिजातस्यान्तःकरणस्य वा सत्त्वगुणस्य वा प्रवर्तको नियन्ता मुनिर्मलामिमा शान्तिमाश्रित इति शेषः ॥ १२॥ अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठपरिमाणहृदयपुण्डरीकच्छिद्रवपङ्गुष्टमात्रो लिङ्गा- भिमानी । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो वलादिति लिङ्गात् । हृदो हत्स्थया बुद्धया,मनस ईष्टे मनीट् तया संकल्पवर्जितया मनीपा बुद्धया मनसा मनना- पेण सम्यग्दर्शनेनाभिकृप्तो ज्ञातः । य एतद्विदुर्याथान ते मुक्ता भवन्ति।।१३।। वृत्वा व्याप्य ततोऽधिकं दशाङ्गुलमवधिमतिक्रम्यातिष्ठत् । व्याप्तिपरमेतत् । प्यागुम्यादरधिकोऽपमित्यर्थः ॥ १४ ॥ To (क. स.) नियमे ली (फ.) गवं तेषा। ३ (घ.)दा चित्तेन.मनीषा । ४ (प.) औरतोऽभिकसोऽष्टमात्रनया म्तो न वस्तुतस्तथा । य। H ·१७ नृतीयोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। उतापि । अमृतत्त्वस्य मोक्षस्यैशानः प्रभुस्तत्मदत्वात् । यो मोक्षस्यापि भ- भुस्तस्पान्यमभुत्वे किं वक्तव्यम् । कस्यामृतत्वस्य प्रभुः किं स्वर्गाद्यमृतत्वस्प नेत्याह । यदिति । यदमृतत्वमन्येनेतरेण सह विवक्षायामतिरोहति । अतिशये- नोवं भवति । देवाघमृतत्वमधिकमिदं वेत्यन्येन सह विवक्षायां तदतिक्रम्प पद्रोहत्पूर्व भवति ॥ १५ ॥ सर्वेन्द्रिपव्यापारानतिरोहितक्रियाशक्तिविद्रूपतया सर्वदा करोतीत्याह । स. र्वतःपाणिपादमिति ॥ १६ ॥ सेर्वेति । गुणा विपपास्तत्मकाशकम् | ताई कि सेन्द्रियं नेत्याह सर्वरि- न्द्रियैर्विवर्जितम् । शरणं रक्षितृ । शरणं गृहरक्षित्रोः । सुहृन्मित्रम् ॥ १७ ॥ नवेति । पुरे शरीरे लेलायते बहिर्बाद्येऽथै लीलां करोति ध्यायतीव लेला. यतीवेति श्रुतेः पराचि खान्यतृणत्स्वयंभूरिति च । वशी सर्वो वशवयंस्पा- स्ति ॥१८॥ विरोधालंकारेण स्वरूपमाह । अपाणिपाद इति । जवनो जु रंहसि जुव- क्रम्पेति युन् । यः पादरहितः सम वगवान्विभुत्वेन सर्वत्रोपलम्भादिति परिहारः । अपाणिरपि ग्रहीताऽऽदाता । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तं महान्तं पुरुपमाहुः ॥ १९ ॥ अणोः श्यामाकादेरणुतरो महतः पृथिव्यादेहत्तरः । यदस्ति लोके वस्तु तत्नेनैवाऽऽत्मना नित्पनाऽऽत्मवत्संभवति तदात्मना विनिर्मुक्तमसत्संपद्यते । तस्मादसावेवाऽऽत्माऽणोरणीयान्महतो महीयान्सर्वनामरूपवद्वस्तूपाधिकत्वात् । जन्तोर्ममादिस्तम्बपर्यन्तस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थितः । अक- तुमसंकल्पम् । अझतुरितिपाठेऽधिकारिविशेषणम् । धातुरात्मनो गुरोर्वा प्रसा- दान्महिमानं महान्तम् । भूमेतिवद्धावार्थो न विवक्षितः । धातुमसादादितिपाळे दधत्पर्यानिति धातव इन्द्रियाणि तेषां प्रसादानेमल्यात्सत्त्व शुद्धरित्यर्थः॥२०॥ वेदादमित्यूपेर्वाक्यम् । अजरममाकृतं देवमिति पावत् । पुराणं पुराऽपि नवम् । सर्व वस्तु प्राप्तं कुतो विभुत्वाद्देशतः कालतो वस्तुतश्च व्यापकला- परिच्छेदरहितत्वाजन्मत्वात् । निरोधं न प्रवदन्ति यस्पति युक्तः पाठः । पदा पस्य जन्मोत्पत्ति निरोधं मरणं च प्रवदन्ति प्रथममज्ञानदशायां वदन्ति मुद्दा इत्पात् । तद नानदशापां किमत आह । ग्रामवादिन इति । वेदविदो दि (प.)दक्षिणगे।

·.. - १८ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका चतुर्थोऽध्यायः४) निश्चितमसंदिग्धं नित्यं वदन्ति मसिद्धं वदन्ति वेदे वाक्पशतेन नित्यत्वपति- पादनात् ॥ २१ ॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिप- दीपिकापां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ ॐकारादिसृष्टिक्रमेण तस्य सर्वात्मकतामुपपादयति । य एक इति । य एक एव सन्वर्ण ओंकाररूपतां गतः। वर्णकस्तुतिविस्तारे शुक्लाद्यत्युक्तिदीपने । पचाद्यच् । वर्णयत्यात्मस्वरूपं वर्ण ॐकारः । वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुती रूपयशोक्षरे । विलेपने कुथापां च वर्णः स्याद्गणभेदयोरिति विश्वः । वर्णरूपः सशक्तियोगात्सामर्थ्यादनेकान्वर्णानकारादीनिहितार्थान्समर्पितान्पिदवाक्य- रूपेण दधाति धारयति । निहितार्थ इति पाठे शक्यत्वेन समर्पितोऽयों ये- न सः। शब्दशक्तिरपीश्वरेच्छारूपैव । शब्दसृष्टिमुक्त्वाऽर्थसष्ठिमाह । विचैतीति । आदौ च विश्वं विश्वरूपः सन्नन्ते चावसाने व्येति व्ययं विनाशं गच्छति कार्य- रूपं जहातीत्यर्थः । स देवो दीप्तिमा-श्वसनः माणोपाधिविनामा बुद्धया ज्ञानेन शुभपा स्वर्गापवर्गसाधन्या संयुनक्तु संयोजयतु । स देवश्च स न इति पाठे वा- क्पद्वयम् । नन्वन्ते व्यपमेति चेत्समूलं नश्यतेत्यत उक्तं स देवश्चेति । च ए- वार्य देव एव द्योतनधर्मा व्यपधर्मेणास्पृष्ट इत्यर्थः । स पूर्वोक्तः परमात्मा नोs- स्मान्बुद्धयाऽऽत्मविपपया संयुनक्त संयोजयतु प्रार्थनायां लोट् ॥ १ ॥ तस्य विश्वरूपतां दर्शयति । तदेवेति । शुक्रं वीर्यम् । ब्रह्म वेदः ॥२॥ स्त्रीपुरुषादिभेदोऽप्पात्मनि कल्पित इत्याह । त्वं वीति । जीर्णः पुराणो दण्डेन वञ्चसि दमेन दुष्टान्छलपसि जातो भवसि कार्यजातं त्वमेवेत्यर्थः ।।२।। पतंगो रक्तवर्गः । लोहिताक्षोऽग्निः । तडिद्गों मेघः । सत्त्वं सत्त्वाख्यो गुणः । विश्वा सर्वाणि ॥४॥ अजां मापां लोहितेति गुणत्रयमयों सरूपानिगुणाः । अजो होकः संसारी जुपमाणः प्रीयमाणोऽनुगृत्य शेते स्वस्थतां मन्यते । अजोऽन्पो विरक्तो विमु- कः परमात्मा त्वेकरूप एव न गोगान्भुते नापि जहाति ॥ ५॥ द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णी पक्षितुल्पो चेतनत्वाजीवपरमात्मानौ । सपुजा सदा संयुक्तौ । ससापा सखापौ परस्परमित्रे सयुजावपि गुरुभांगवी न ससायो । राहुरब्योः परं रं गुरुभार्गवयोरपीति स्मरणात् । सखापापि शिवकेशको न सयुजावित्युभयोपादानम् । समान वृक्षम् । ओवच छेदने ऐदनधर्माणं शरीरं परिपर परिद - लिदिति भूतसामान्य निम्। सदि.

·. चतुर्थोऽध्यायः नारायणविरचिता। स्वरूपोः परस्प लिटीति परस्य पत्त्वनिषेधः । अन्यो जीवः पिप्पलं शरीर- सोत्यं फलं कर्माख्यं स्वादु सरसं यथा भवत्येवमत्ति भुते अनश्ननभुञ्जान ए- वान्यो अभिचाकशीति परमात्मा भृशं प्रकाशत एव न त्वत्ति। कागृ दीप्ती य- लुकि लट् ॥ ६॥ समान उभयसाधारणे पुरुषो जीवो निमग्नस्तादात्म्यमापनोऽनीशयाऽनी- शतपा मुह्यमानो विषये रज्यमानो जुष्टं सेवितं सेवपो प्रसन्नं सन्तमस्पर्शस्य महिमानं च पश्यति । इत्येवं पश्यन्सर्वत्र वीतशोको भवति ॥ ७ ॥ ऋचो अक्षरे । ऋक्मतिपाद्येऽक्षरे नित्ये परमे व्योमन्ब्रह्माख्ये विश्वे दे- चा यस्मिन्नधिनिपेदुर्यत्स्वामिकाः स्थिताः । यस्य चेश्वरवचनमिति स्वामिनः सप्तमी । ऋचा वेदोध्यापनमात्रेण । य इदनर्थकस्तद्विदुस्त इमे समासते सम्प. गासते मुक्ता भवन्ति ॥ ८॥ छन्दांसि गायच्यादीनि । पज्ञाः पाकसंस्था असोमकाः । कतवः ससोम- फाः । व्रतानि ब्रह्मचर्यादीनि । भूतमतीतशब्दवाच्यम् । भव्यं भाविशब्दवाच्य- म् । पचान्यदपि वेदा वदन्ति वेदमतिपाद्यं पश्वादि । अस्मान्वेदाध्येतृत्पीन् । मापी मायावानीवर एतद्विश्वं च सृजते तस्मिश्च विश्वस्मिन्नन्पो जीवो माय- या संनिरुद्धः सम्यनिरुद्धः ॥ ९ ॥ अस्य महेश्वरस्पावपवभूतैरवयवत्वं प्राप्तैजोवैस्तु सर्वमिदं जगह्याप्तमवयवत्व. मुपचारात् ॥१०॥ पोनि कारणं सर्वमेक एवेश्वरोऽधितिष्ठति सर्वस्येश्वरत एव ज्ञानक्रियाश- त्योलीभात् । सं च वि चैति समेति संगच्छते व्येति व्ययं गच्छति प्रलये । निचाय्य इष्टुमां निरूप्यमाणामत्यन्तं शान्ति मोक्षाख्यामेति याति ॥ ११ ॥ प्रभव उत्पत्तिस्थानम् । उद्भवो वैभवपदः । स एव रुद्रः स एव महाप- ग्वादिः प्रथमं जायमानं हिरण्यगर्भमपि तमेव पश्यत जानीत संपुनक्त संयोज- 'पतु ॥ १२ ॥ पस्मिन्नधि लोकाः श्रिताः । ईश ईष्टे । कस्मै प्रह्मणे ग्रह्मरूपाप तस्मै दे- पाप हविपा हविष्येण विधेमोपचरामेति मार्थना ॥ १३ ॥ फलिलस्प तमसो मध्ये गूढमिति शेषः ॥ १४ ॥ फाले स्थितिकाले पुत्ता योगमाश्रिय महत्ताः । यद्यरिग्रहणं देवर्षिरानी- (प.)बीरार(ग.) या साम । ३ (7.) । ४ (प.)सामना इनर पान्दमो गुणाभार.॥ ७ ॥५(२.) ध्यान (1) माRimicret (4.) लिा ।

·२० श्वेताश्वतरोपनिपद्दीपिका चतुर्थोऽध्यायः४) णामप्युपलक्षणम् । ब्रह्मा ऋपय इति वा छेदः । देवताश्च चादैत्यादयोऽपि मृ. त्योः संसारस्य पाशान्वासनारूपान् ॥ १५॥ तात्परं घृतस्योपरि वलितं मण्डमुपरि पृथुलाकारं सूक्ष्मांशम् ।। १६ ।। हृदा हृत्पुण्डरीकेणाऽऽश्रयेण मनीपा मनीट् जितसंकल्पा बुद्धिस्तया। म- नसा मनःस्वरूपयाऽभिवृप्तो भातः । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः ॥ १७ ॥ यदाऽतमः । यदा यस्मिन्कालेऽतमस्तमोनिवृत्तिर्भवति तत्तदान दिवा दि- वसो न रानियामिनी न सत्कारणं नासत्कार्यम् । किं तर्हि शिव एवं केवलो निर्विकारः सवितुः सूर्यस्य वरेण्यं भर्गोऽपि तदेव । पुराणी मज्ञा शास्त्रोत्थवि- घा तस्मात्ममृता प्रवृत्ता ॥ १८ ॥ नैनमूर्ध्वमू-भागे न तिपञ्चं दिगायतनमध्ये यतो दश दिशः प्रवृत्तास्तन न परिजनभत् । न कश्चित्परिगृहीतवान् । मतिमोपमा ॥ १९ ॥ न संहश इति । व्याख्यातम् ॥ २० ॥ अजात इत्येवमिति । अहं कश्चिन्मयैवाज्ञातस्वरूपो जीवो भीरुर्जन्मभीरुःस- नजात इत्येवमजातः स्यामित्येवं हेतुना यत्ते तव दक्षिणमुपदेशकुशलं मुखं त- त्मपद्ये । हे रुद्र तेन मुखेन मां नित्यं पाहीत्पन्वयः । त्वदुपदेशान्मुच्चऽहमि- ति भावः ॥ २१ ॥ नोऽस्माकं तोके वालके तनये पुत्रे मा रीरिपः । मा हिंसीः । आयावायुपि । उकारान्तोऽयं यथा वायुना जगदायुनेति गोपु पशुपु मा रीरिपः। रुप रिप हि- सापां यङ्ग्लुगन्ताल्लुः । ननु त्वद्रक्षणाय दुर्दान्तांस्त्वदपराधकारिणो वीरान्ग- णान्हन्मीत्पत आह । नोऽस्मत्संवन्धिनो भामितः क्रोधवतो वीरान्मा वधीर्मा हिं- सीः । त्वदनुगृहीतमात्रस्पैव मे दुर्दान्तभूतवेतालादिकृतपीडानवसर इति त्वया न ते हिंस्पा इति भावः । ननु भक्ताधीनः प्रभुः सदेतिमसिद्धर्भक्त्या भाज्यमत आह । हविप्मन्त इति । सदं सदोमण्डपं प्रति । इदनको निपात वा त्यां हवामह आवाहपामो पज्ञभागग्रहणाप ॥ २२ ॥ इति श्रीनारायणविरचितापां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकापां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ द्वे अक्षरे जीवनह्मणी नित्यं विज्ञानम् । न जीवो विपत इति च श्रुतेः । मान- पुरे देदेऽनन्ते ज्ञानं विना पस्यान्तो नास्ति । अश्वत्यं माहुरव्ययमिति स्मृतेः । १(म. रा.) रिग । २ (८.१) मननः । ३ (ग, प.) "मित: प्रो।

·२१ पञ्चमोऽध्यायः५१ नारायणविरचिता। पदा । अनन्ते इत्यक्षरपोर्विशेषणम् । यत्र ब्रह्मपुरे विद्याविचे गूढे गुप्ते सत्पी निहिते मुक्त तत्साध्यत्वात्तयोः । क्षरं त्वविद्या। अविद्या कर्म तत्फलत्वाक्षरस्य कार्यस्य । अमृतं तु विद्याऽमृतरूपमोक्षहेतुत्वात् । विद्याविद्ये ईशत ईष्टे यस्तु सोऽन्यः परमात्मा तयोः स्वामी न तु तद्रूपः । अन्तःकरणवृत्तिरूपत्वाद्विद्या- विद्ययोः ॥ १ ॥ संपतीश्वरस्य संसरज्जीवानुग्राहकत्वमाह । य इति । यो जीव एकः कुटु- म्बरहितः सन्पोनि योनि मनुष्पतिर्यगादिचतुरशीतिलक्षजीवयोनिमधितिष्ठति गर्भवासेनाssरोहति । विश्वानि रूपाणि मनुष्यादिनानासंस्थानभेदभिन्नशरीरा: णि सर्वा योनीश्च तत्तज्जीवशरीरसमवेताः पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गरूपा अधितिष्ठति स्व- स्वरूपतयाऽभिमन्यते तमृषि प्रसूतेः माग्दर्शनवन्तम्।आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तना इत्यादिपूर्वापरानुसंधानवन्तम् । ततः मसूतं प्रसूतिवावा- घातेनापहृतज्ञानमत एव कपिलं विस्मृतपूर्वापरानुसंधानतया हतमभं धवलच्छा- पम् । अथवा विषयेष्वमवृत्ततया जातमात्रं कपिलमुनिमिव स्थितमेवंविधं त. मने प्रथम प ईश्वरी ज्ञानेायत एभिरिति ज्ञानानीन्द्रिपाणि तैः स्तन्यपानादिम- कृत्तिहेतुभूतदर्शनस्पर्शनादिज्ञानदानेन विभति पुष्णाति । तथा जापमानं चका- रान्प्रियमाणं च पश्येत्कर्मानुकूलतत्तदपेक्षितपदार्थदानेन संभावयति ॥ २॥ जालं कर्मफललक्षणं बन्धं बहुधा विकुर्वननेकधा विक्रिया नपनेकैकस्प. फर्मणो देहादिभोगोपकरणानेकफलत्वात् । यस्मिन्क्षेत्रे ग्रामणादियोनी संभ- पति जापत एप देवो जीवस्तत्र जायमानं पश्येदिति पूर्वेणान्वयः। पतपः प- तीश्चक्षुराधिष्ठातृन्सूर्यादीन्विभक्तिव्यत्ययः मृष्ट्वाऽधानन्तरमीश ईश्वरः सर्वा- धिपत्यं देहेन्द्रियादिस्वाम्य जीवस्प कुरुते महात्मा व्यापकः ॥ ३ ॥ तदेवाऽऽद । सर्वा इति । प्रकाशयन्स्वाध्यस्ततया मासयन्भ्राजते स्वमका. शतपा स्फुरति । यदु अनड्वान्पधा गोमण्डलेऽनहान्यण्डः स्वतन्त्र एवं देहा- दिसंघाते स देव ईश्वर इत्यर्थः । भगवान्परमेश्वर एवं वरेण्यः सर्वोत्तमो योनि- स्वभावान्स्वभावशून्यारज्जुसर्पमापानध्यस्तान्भावानधितिष्ठत्येकः शैलपवदेकोऽ पि नानावेपो भवति । अत्र क्वचिज्जीवलिङ्गसद्भावेऽपि मारणात्पुरुपार्यपर्यवसा- नाचेश्वरपरा एवैते मन्त्राः ॥ ४ ॥ पश्च स्वभावं वागादीनां पचति फलानुकूलं फरोति माच्यापूर्वोत्तमान्ध- मादीन्परिणामत्फलोन्मुखान्करोति । एकः सन्विश्वमधितिष्ठति गुणान्धर्मा- न्सत्त्वादीनिन्द्रिपाणि च यो विनिपोजयेत्स्वस्वकापु प्रयुट्टे ॥५॥ १(व.स.) गुनौती ·श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका पञ्चमोऽध्यायः॥ 'वेदेषु गुह्या या उपनिपदस्तास्वपि गूढं गुप्तं तद्ब्रह्म परमात्मानं विन्दते लभतेऽज्जीवः । यायोनि ब्रह्म वेदस्तस्प योनिमुत्पत्तिस्थानं ये देवाः पूर्व तद्विदुस्तेऽमृता बभूवुः ॥ ६ ॥ इदानी पत्पुरुपार्थसिद्धय ईश्वरस्वरूपं निरूपितं तं जीवं देहाद्यसंकीर्णतया ज्ञापयितुं वैराग्पार्थ तस्प संसारं वर्णपितुमाह । गुणान्वपो य इति ! यो गु-. णान्वयो गुणैरिन्द्रियैरन्वयोऽस्प स तथा स फलकर्मकर्ता फलयुक्तं कर्म फ- लकर्म तस्य कर्ता जीवः स च स एव तस्यैव स्वस्यैव कृतस्य कर्मण उपभोक्ता सर्वे स्वकृतभुज इत्पर्थः । स जीवो विश्वरूपो जाग्रदवस्थः । त्रिगुणः सत्यादि- गुणत्रययुक्माणाधिपः प्राणी स्वकर्मभिः शुभाशुभैत्रिवर्त्म त्रिविध मार्ग धूमाचि- रधोगतिलक्षणं संचरति स्वगतिविपपीकरोति ॥ ७॥ . अङ्गुष्ठमात्रो दहरनिवासी रवितुल्यरूपः प्रकाशात्मा संकल्पादियुक्तः । तस्य चिदचिद्रूपता कुतोऽत आह । बुद्धेरिति । बुद्धेर्गुणः संकल्पाहंकारादिः। आ- स्मगुणो रचितुल्यरूपता ताभ्यामुपलक्षितो हि दृष्टोऽवरोऽपि सूक्ष्मोऽपि से घालामात्संभावितः॥८॥ तदेवाऽऽहै । बालाग्रेति । बालस्य यदगं तस्य यः शततमो भागस्तस्या- पि शतमकारैः कल्पितस्य यो भागः स जीवो विज्ञेयः । तादृशः सूक्ष्म इत्यर्थः। स च सोडप्यानन्त्यायानन्तसंसारारम्भणाय कल्पते समर्थों भवति । अनन्तश- क्तिपरमेश्वरांशत्वात् । अथ च स सूक्ष्मोऽप्यानन्त्याय ब्रह्मभावाय कल्पते । व्या- पकत्वश्रुतिस्तु तस्य भगवेदभिन्नत्वेन युज्यते ॥ ९॥ शरीरधर्मा नैनं स्पृशन्तीत्याह । नैप इति । तर्हि कथं तळपदेश इस्पत आह । यद्यदिति । तेन तेनौपाधिकेन स आत्मा ॥१०॥ संकल्पनेति । संकल्पनं मनसोद्देशः स्पर्शनमङ्गसको दृष्टिदर्शनव्यवहारो हो- मः फर्मानुष्ठान तैनोसो भोजनमम्बुवृष्टिमधदृष्टिस्तया च ग्राससहितयाऽऽत्म- नो या विवृद्धिधर्मज्ञानोपचयो जन्म ब्राह्मणादियोनिः कर्मामिष्टोमादि तदनु- गानि तदनुसारीण्यनुक्रमेण विरुद्धदेहानां योगपद्यासंभवात्ममेण देही जीव: स्थानेषु स्थावरजङ्गमेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु रूपाणि शरीराण्पभिसंपपद्यते मानोति । तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह पत्तै रमणीयां योनिमापयेर- न्याह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा । अथ प इद्द कपूपचरणा भ• (ग.) स वाटा । २ (ग.) । वाला। ३ (ग.) 'ति वाल ४ (प.) "feat ५(प.) यावेन । ६ (प.) का ·पञ्चमोऽध्यायः॥ नारायणविरचिता। भ्याशो ह पत्ते फपूपां योनिमापोरऽश्वयोनि वा सूकरयोनि वो चाण्डालपोनि वेति श्रुत्यन्तरात् । अनेन मन्त्रेण पञ्चामिहोत्रविद्या सूचिता ॥ ११ ॥ तदेव विवृणोति । स्थूलानीति । स्थूलानि देवमनुष्यादीनि सूक्ष्माणि ति- पक्स्थावरादीनि स्वगुणैः सत्त्वादिभिवृणोत्यादत्ते । क्रियागुणैर्धर्माधर्मारुपैरा- स्मगुणैर्मनोगुणैनिवासनादिभिः कृत्वा वेषां देहानामपरोऽपि स्वगुणभिन्नोऽपि संयोगहेतुः प्राप्तिनिमित्तं दृष्ट उपलब्धः । तमेत विद्याकर्मणी समन्वारभेते. पूर्व- मज्ञा चेत्यादिश्रुतेः ॥ २२॥ इतः संसारचमान्मोक्षस्योपापमाह । अनाद्यनन्तमिति । कलिलस्य माया- पा मध्ये वर्तमानमनेन दुईपत्वमुक्तमीदृशं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशैः सर्ववन्धनेम्यो मुच्यते ॥ १३ ॥ भावनाझं भक्तिगम्पम् । अनीताख्यं न नीडो पस्यासावनीडोऽनीड इत्या- ख्या नाम यस्य स तं निरालम्बनं भावाभावकरं सृष्टिप्रलयकारिणं शिवं क- ल्याणरूपं कलासर्गकरम् । पोडशफलः पुरुप इति श्रुतेर्लिङ्गं सकललिङ्गश. रीरनिर्मातारं देवं ये विदुर्जातवन्तस्ते तनुं देहं जहुस्तत्यजुर्मुक्ता इत्यर्थः॥१४॥ इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिपदीपिकापां पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ पूर्वोक्तान्कालादीञ्जगत्कारणतया संभावितान्वादिप्रतिभासमर्पिताननूद्य दे- घमहिनाऽन्यथा सिद्धतयाऽपवदति | स्वभावमेक इति । कवयः कु शब्दे व- कारः परिमुह्यमाना देवमायाविमोहिता नु वितर्के देवस्येश्वरस्यैप महिमा सा- मयं पेन महिम्नेदं ब्रह्मचक्रं ब्राह्मणानां वादिनां चक्र समूहो शाम्यते जीवस- मूदो वा नानागतीनीयते । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । नामपन्स- भूतानि यत्रारूढानि माययेति स्मृतेः ॥ १ ॥ येनेश्वरेण नित्यमावृतं व्याप्तमिदं सर्वम् । ज्ञः । जानातीति ज्ञः । इगुपध- ज्ञामीकिरः कः । ज्ञाता । कालकालः कालस्यापि निपन्ता गुणी गुणत्रयमा- श्रितः सर्ववायुः सर्वेषां प्राणः सर्वविद्य इति वा पाठः । तेनेशितं तेनाऽऽफ्रान्त फर्म शुभाशुभं विवर्तते नानारूपं भवति ह प्रसिद्धी विवर्तत इत्पनेन सर्वोऽपि अपञ्चो विवर्तात्मक इत्युक्तं भवति । अतात्विकोऽन्यथाभावो विवर्तः साक्षाद्वा परंपरया वा ब्रह्मण एव सर्वः मपञ्चो विवर्त इत्यर्थः । विवर्तरूपाप्पाह। पृ. 1(ग. घ.) वा शक । २ (ग. घ.) वा घरा ·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका पष्ठोऽध्यायः॥ ध्वीति । पृथ्व्यादिरूपं भवति । एतत्सर्व चिन्त्यं चिन्तामइतीति यत् । दृश्प- मित्यर्थः ॥२॥ इदानी वृत्तद्वयेन मोक्षसाधमान्याह । तदिति । तन्मनुप्पशरीरसाध्यं कर्म शुभाख्यं कृत्वा निष्पाच भूपस्ततो विनिवृत्य निवृत्त्यभिमुखो भूत्वा तत्त्वस्य तत्त्वेन ब्रह्मणा योगमैक्यं समेत्य प्राप्य तत्त्वमस्यादिवाक्यैः कर्मक्षये स मोक्षं यातीत्यग्रेसनेनान्वयः । को मोक्षं याति कियता कालेन चेत्यपेक्षायामाह । ए- फेनेति । कधिदेकेन जन्मना फश्चियादिभिर्जन्मभिरष्टपर्यन्तै शब्दान्पूनरधि- फैर्वा पत्नानुसारतः । यदुक्तम् । यहनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यत इति । फालेन हेतुनाऽऽत्मगुणैश्य धर्मज्ञानादिभिः सूक्ष्मैः सूक्ष्मवस्तुमकाशिभिर्हेतु- भूतैः ॥ ३॥ कर्माण्यारभ्पोत्पाद्य कीदृशानि गुणान्वितानि विहितानि न तु दोषान्वि- तानि निषिद्धानि विहितानां गुणान्वितत्वं संयोगष्टयक्त्वन्यापेन । सत्त्वशृद्धरपि मातिस्विकफलवत्साधकत्वात् । सर्वान्भावांश्चक्षुरादिविषयान्पः स्वस्वस्थाने विनियोजपेत् । पधा रूपं चक्षुपि चक्षुः सूर्ये सूर्य तेजसि तेजो वापौ वायु- माकाश आकाशमात्मनि । एवं यः कार्य सर्व कारणे ब्रह्मणि विलापयेत्तदा तेषां कार्याणां ब्रह्मभावज्ञाननाभावे सति । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते- ऽर्जुनेति स्मृतेः कृतानां कर्मणां नाशः स्वाभाविकी निवृत्तिर्भवति । कर्मक्षपे सति स पुरुपस्तत्वतो रूपतन्मात्रादिभ्योऽन्यः सर्वासङ्गः सन्याति । आत्म- स्वरूपं प्राप्नोति । अथवा भावा भावना विषयाभिलापास्तान्विनियोजयेदात्मनि जुहुयात्स याति तेषां कामानामभावे भोगादिना कृतकर्मनाशः । यदुक्तम् । आपूर्यमाणमचलमतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति पद्वत् । तद्वत्कामा पं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामीति ॥ ४ ॥ स आदिः सर्वकारणानां संयोगनिमित्तहेतुः संपोगनिमित्तानि संघातकार- णानि स्वभावकालादीनि तेपामपि हेतुः परः सर्वोत्कृष्टः। इन्द्रियेभ्यः परा ख- ● अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः । महतः प. रमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुपान परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गति- रितिश्रुत्यन्तरात् । अत एव त्रिकालात्कालत्रयोपसष्टात्परः । अकलोऽपि नि- रञ्जनोऽपि दृष्टः स्वप्रकाशत्वादपरोक्षीभूतः ! साक्षादपरोक्षाह्मेति श्रुतेः । भव- भूतं भवत्वं रुद्रत्वं माप्तमीज्यं स्तुत्पं स्वचित्तस्थम् । ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्दे- (ग. प.) चित्यं चितम।

·२५
पठोऽध्यायः६। नारायणविरचिता।
शेऽर्जुन तिष्ठतीति स्मृतः । यद्धा । स्ववित्तस्थं ध्यानारूढं पूर्वमुपास्य ज्ञानो-
स्पत्तेः प्रागाराध्य यातीति पूर्वेण संबन्धः ॥ ५॥
स इति । स परः परमेश्वरो वृक्षैः शरीरैः कालेन क्रिययाऽऽकृतिभिर्जाति-
भिरुपलक्षितोऽपि सन्नन्यस्ताभ्यो भिन्नोऽसङ्गत्वात् । यस्मादीश्वरादयं प्रपञ्चः
परिवर्तते चक्रवदावर्तते धर्मावहं धर्मजनकं स्मरणादिना पापनुदं दुष्कृतनाशकं
भगेशं भाग्याधिपमात्मस्थमात्मत्वेन स्थितं ध्यानेन बुद्धिस्थं वाऽमृतं यतो
मृत्युमपमपैति । विश्वधाम विश्वाधारं ज्ञात्वा यातीत्पन्वयः ॥६॥
इदानीमृपिस्तज्ज्ञानं प्रार्थयते । तमीश्वराणामिति । तं विदाम जानीमैति
मार्थनापां लोट् छान्दसो गुणाभावः परस्तात्परेभ्योऽपि परमम् || ७ ||
न तस्येति । साधननिरपेक्षः फलनिरपेक्षश्चेत्यर्थः । न तत्समस्तत्तुल्यस्तद-
धिको वा न दृश्यते युक्त्योपलभ्यते । अनेकेश्वराधिष्ठितत्वे युगपदुत्पादविनाश-
मसङ्गात् । शक्तिः श्रूयते वेदेषु स्वाभाविकी सहजसिद्धा ज्ञानवलाभ्यां पुक्ता
क्रिपा क्रियाशक्तिः ॥ ८॥
न तस्य कश्चिदिति । पतिरधिपतिः । ईशिता नियन्ता लिङ्गमव्यभिचरिं-
तो धर्मोऽनुमितिसाधनं स च तस्य नास्त्यधर्मत्वादौपनिषदत्वाच । नित्यादि-
कार्यलिङ्गं तु न यथाभिमतेश्वरसाधकम् । सकारणं कारणसहितं लिङ्गं नास्ति
फारणमपि नास्तीत्यर्थः । सकारणत्वे तत्कारणमेवेश्वरः स्पान्न कार्य पारत-
ध्यात्तथा चानवस्था स्यात् । करणाधिपा अन्तःकरणाधिपा देवास्तेपामप्य-
धिपोऽधिष्ठाता जनिता जनपिता । जनिता मन्त्र इति णिलुक् । अधिपोऽ.
ध्यक्षः ॥ ९ ॥
यस्त्विति । ऊर्णनाभो लूताकीटः स पथा तन्तुभिरात्मदेहसंभवैरात्मानं स.
माणोति । एवं प्रधानजैः प्रकृतिसंभूतर्वासनादिभिः स्वभावत एवाऽऽत्मानं
गुप्तं करोति स देवो नोऽस्मभ्यं ब्रह्म स्वस्वरूपं दधातु ॥ १० ॥
एक इति । एकः मधानं कर्माध्यक्षः कर्माधिष्ठाता फर्मणां तदधीनफलत्वा.
त्साक्षी साक्षादव्यवधानेन स्वाध्यस्तं विश्वमीक्षते चेतासंहन्ता। चिञ् चयने॥११॥
एको वशीति । यशोऽधीनः सर्वोऽस्यास्तीति वशी निष्क्रियाणां निव्यांपा.
राणां व्योमादीनां वशी स्वेच्छया व्यापारकः । एकमेकरूपमात्मानं बहुधा
नाना यः करोति । स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधेत्यादि शत्यन्तरात् ।
भारमस्थं बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तं न हि शरीरमात्मन आधारस्तस्यामन.
त्वान् । शाचतमात्मानन्दलक्षणं नेतरेपा घालासक्तबद्धीनाम् ॥ १२ ॥
१(1) भी तमाम बुद्धिस्य भागः पधिरः ॥१२॥

·चेताश्वतरोपनिषदीपिका पष्ठोऽध्यायः॥ *नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमा- स्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेपां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् । तदेतदिति म- न्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं मुखम् । कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा । तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥१३॥ नित्यानां नित्यत्वेनाभिमतानां व्योमादीनां मध्ये यो नित्यः परमार्था-: विनाशी चेतनानां लिङ्गादीनां मध्ये यः परमार्थचेतनः। चक्षुपश्चचरित्यादि- श्रुतेः । बहूनां जीवानां य एकः सन्कामान्भोगान्विदधाति तमात्मस्थं बुद्धिस्थं, धीराः पटुधियः । तद्ब्रह्मतत्मत्यक्षं मन्यन्ते स्वानुभवतो विद्वांसः । अनिर्देश्यम्। यतो वाचो निवर्तन्ते । अमाप्य मनसा सहेति मत्रवर्णात् । विजानीयां स्वा- नुभवतो भाति न भाति वेति संशपान्तो मत्रो दुष्पापता व्यक्ति । संशयं निराकरोति । तत्कारणमिति । कार्येण कारणमनुमेयमिति भावः । विद्वत्मत्य- क्षमपि प्रमाणपति । सांख्येति । संख्यायत आत्माऽनेनेति सांख्यं ज्ञानं योगो. निष्कामकर्मानुष्ठानमासनमाणापामादिसाध्यश्चित्तनिरोधो वा ताम्पामधिगंम्पं ज्ञाने फलमाह । ज्ञात्वति ॥ १३ ॥. स्वप्रकाशे तत्र प्रमाणान्तरं नावतरतीत्याह । न तोति । भाति प्रकाशको, भवति । अनुभाति तद्भानानन्तरं तदध्यस्ततया भासते यथा जलोल्मुकाप्रिसं- पोगादग्निं दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्वत् । अनेन न भातीति पक्षो निरस्तः। कि स्वातव्येण नेत्याह । तस्येति । तदुक्तम् । यदादित्यगतं तेजो जगद्गासप- तेऽखिलम् । पच्चन्द्रमसि यच्चामौ तत्तेजो विद्धि मामकमिति ॥ १४ ॥ एक इति । हंसो हन्त्यज्ञानमिति भुवनस्प सरःस्थानीयस्य । तत्रैकस्मि- नेव रुद्धाः शक्तयः समाविशन्तीत्याह । स एवानिः । स एव सलिल उदके संनिविष्टोऽतिमृत्युमेति मृत्युमत्येति । ईशनायेशत्वाय ॥ १५ ॥ तस्प विशेपणैगुणकर्माप्याह । स विश्वदिति । विश्वं करोतीति विश्वकृत् । विश्वं वेत्तीति विश्ववित् । जानातीति ज्ञः कालकालः कालस्यापि निपन्ता गु- णी सत्त्वादिधानः सर्वविद्य ऋगादिविद्यास्थानम् । प्रधान प्रकृतिः क्षेत्रज्ञो जी. वस्तयोः पतिः । गुणेशो गुणनियन्ता संसारादीनां चतुणां हेतुः ।। १६ ।।। * नित्यो नित्यानामित्यायनिन्तरं तत्कारणमित्या भाष्यकारादिभिहीतं व्याख्यातं च तमारम- स्थमित्यादि न माति वेन्यन्तं मूलभूतं शगजातमनेनेन दीपिकायारेण गृहीत्वा गालयानम् । भाप्यारा दिभिस्तु न गृहीतं न व्याख्यातं य । (स. ग. प.) गलानि २ (प.) । अनि । (ग.) यः । भनि। .

·पष्टोऽध्यायः। नारायणविरचिता। २७ 'स इति । स ईशस्तन्मयः संसारमायः प्राणादिपञ्चकोशमयत्वात् । ईशसंज्ञ ईशनामा ज्ञो ज्ञाता । ईश इष्टे ॥ १७ ॥ य इति । पहिणोति ददाति । आत्मबुद्धिमकाशमुपदेशागम्यम् । मनसैवानु- द्रष्टव्यमिति श्रुतेः । स्वावरणपोः शरीरान्तःकरणयोसिकमिति वा मुमुक्षुर्मु- क्तिकामोऽहं श्वेताश्वतरो मुनिः ॥ १८ ॥ निष्कलमिति । कलाः पोहश पूर्वोक्तास्तद्रहितं निष्क्रियमविकारत्वात्पूर्ण- स्वाध । अमृतस्य परं सेतुं परमामृतमित्यर्थः । शरणमहं प्रपद्य इति पूर्वेणान्च- पः॥ १९ ॥ पदेति । चर्म यथा शरीरं सर्वतो वेष्टयति तद्वद्यदा भूतलसंनिहितमाकाशं मनुष्या वेष्टयिष्यन्ति । असमाविशन्त ऊर्ध्वहस्ता भूतले विचरिष्यन्तीत्यर्थः । तदा देवमीश्वरमविज्ञाप ब्रह्मज्ञानमन्तरेणैव दुःखस्यान्तो निवृत्ति विप्पति । ईश्वरोऽपाकृतं प्रलपं जीवविश्रमायं करिष्पतीत्यर्थः । अत एव दुःखस्पान्त उ- को न त्वानन्दावाप्तिरिति । दुःखान्तं मोक्षमेव केचिद्याचक्षते । तत्तु ज्ञानादेव तु कैवल्यं तमेव विदित्वा नान्यः पन्या विद्यत इत्यादिवाक्पैर्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्ष- साधननिरासात्साहसमात्रम् । यद्वा कर्मादिना देवमविज्ञापाज्ञात्वा मुमुक्षको पदा चर्मवदाकाशं मृगचर्मादिवनभ एव सर्व संन्यस्प वेष्टपिष्यन्ति शरीरे परिधास्प- न्ति त्यागेकपरा भविष्यन्ति तदा दुःखस्यान्तो मोक्षो भविप्पति। न फर्मणा न मजपा धनेन त्पागेनेके अमृतत्वमानगरिति श्रुतेः । पद्वा यथाऽमूर्तस्याऽऽका- शस्प चर्मवत्परिधानासंभवस्तथा देवाज्ञाने मोक्षासंभव इत्यपरमेतत् । पदुक्तम् । तमेव विदित्वेति तेन देवाराधने पन आस्थेप इति भावः । अपमर्थ आचापं. संमतः । चर्मवदाकाशवेष्टनासंभववदविदुषो मोक्षासंभवश्रुतेरिति सर्वधर्मापरि- स्पज्येविश्लोके शांकरगीताभाप्प उक्तत्वात् ॥ २० ॥ घेताश्वतरस्प मुने नसाधनानि परानुपदेष्टुमारपायिकारूपेणाऽऽह । तपः- मभावादिति । तपसः सामर्थ्यादेवस्प महेश्वरस्प प्रसादाय श्वेताश्चतरो मुनिर्द मसिद्धी ग्रह्म विद्वान्विदन्सनथ पवादन्त्याप्रमिभ्यः संन्यासिम्यः परमं ज्ञानं सम्पक्मोवाचोपदिष्टवान् ॥ २१ ॥ वेदान्त इति । वेदस्पान्त उपनिपत्तन परमं गुलमत्पन्तगोप्पं पुराफल्पे पूर्वराष्टो प्रचोदितमुपदिष्टमनादिपरंपरापातमित्यर्थः । विवाधिगम पट्टीयानि तपामिहेश्वरभक्तिसाधनक आत्मज्ञाने द्वे एवाम्पनुज्ञापते । शान्तः पुत्रः शि- प्यो वा तदनधिकारिणे न देयमदीपवनी तपा स्यामिति श्रुतेः॥ २२ ॥ (प.) महा।

·श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविरचिता । पटोऽध्यायः६। देवभक्तिवद्गुरुभक्तरप्पन्तरङ्गसाधनतामाह । यस्प देव इति । द्विरुक्तिः समा- प्पर्धा । इतिस्तद्योतकः ॥ २३ ॥ नारायणेन रचिता श्रुतिमानोपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां श्वेताश्वतरदीपिका।। इति श्रीनारायणविरचित्तायां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकापां पेष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ समाप्ता चेपं दीपिका ।।

·श्वेताश्वतरोपनिषदिवरणं विज्ञानभगवत्कृतम् । , अवच्छेदत्रयातीतनिर्मलज्ञानमूर्तये । मनोगिरां चिदूराय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ १ ॥ निगमान्तप्रदीपाय निःसङ्गसुखसंविदे । संसारतापनोदाय विद्याश्रीपतये नमः ॥ २॥ प्रत्यस्ताखिलभेदाय जगद्विभ्रमसाक्षिणे । ज्ञानोत्तममुनीन्द्राय नमः प्रत्यक्मुखात्मने ॥ ३ ॥ नमः परमऋपिभ्यो नमो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यः । ब्रह्मवादिनो वदन्ती ति । इदं ब्राह्मणवाक्यं वादिनो वदनशीला वेदार्थविपरीतपक्षान्निर्मलीकृत्य वै. दार्थत्वेन ब्रह्मवदनशीलाः साक्षाद्वा परंमरया वा सर्ववेदार्थत्वेन ब्रह्म वदन्तीत्ये- तत् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीतिश्रुतेः । इममेव ब्राह्मणवाक्पार्थमोपनिपत्समा- मेरुतरे मन्त्राः प्रतिपादयन्ति । किं कारणमिति । किं कारणं ब्रह्म जगदुपा. दानकारणं ब्रह्म किमन्यद्वा जगदुपादानकारणं ब्रह्म कीदृशं शुद्धमविद्यामिलि. तं वा । अथवा ब्रह्म कि कारणमविशेपेण निमित्तोपादानकारणं वा । आहो- स्विनिमित्तकारणमेव । कुतः स्म जाता आकाशादिवस्थित्यवस्थायां ब्रह्मकार्प- भूताः सन्तः सुषुप्तिमलयादिपूपादानकारणभूतब्रह्ममात्रतया विलयं गताः सन्तः प्रबोधसर्गादिसमय उपादानकारणभूतब्रह्मणः कार्यत्वेन वयं जाताः । आहो. स्विज्जलचन्द्रस्थानीया घटाकाशस्थानीयाँ वा वयं मुषुप्तिमलयादिपपाधिविलये बिम्बचन्द्रमहाकाशस्थानीये ब्रह्मण्यैक्यमुपगताः सन्तः प्रबोधसृष्टयादिसमये ब्रह्मविवर्तकार्यकारणादिमन्तो विबचन्द्रमहाकाशस्थानीयब्रह्मणः सकाशाजा- ता जीवाम केन।लडर्षे लोट् । जीवामः केन वयं जीवाम । अदृष्टेन किमीश्चरेण वोतोभयेनाऽऽहोस्वित्स्वभावेन । क्व च संपतिष्ठा। मोक्षावस्थायामस्माकं विकारीभूते ब्रह्मणि किमेकत्वेनावस्थानमुत स्वतोऽविकारिणि मायामिलितत्वेन विकारि- णि ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानमाहोस्विदविद्याख्यां मायां विद्यया ब्रह्ममात्रतया प्र. विलाप्य विशुद्ध ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानम् । क च संपतिष्ठिता इत्यस्मिन्पाठे मो. १ (स.) भ्यः । ब्राह्मणवाक्य ) २ (स.) 'ति । वा ३ (स.) क्षाला (स. 'ने: ॐकारणमिति ।। ५ (स) परिममा ६ (य) सम्म ७ (क. ग.) या. ५47 ८ (ग ) 'मुपाग ९ (स.) 'ल. मम्यायो । (ग) मार" (स ) यामः । श्री १२ (7)"निष्ट ।

·. घेताश्वतरोपनिषद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ भावस्थायर्या कीपे बामणि वयमेकत्वनावस्थिता इति पोजयितव्यम् । अधि- हिताः केन । किंच. फेवलादित्यायविदेवतेरविष्टिताः सन्तः मुखेतरपु सुखदुः- खेए परवशत्वेन वतीगह आहोस्विदी धरेणोतोभाभ्यो ब्रह्मविदो हे ब्रह्मविदो वर्ष व्पयस्यां विनिर्णयं सह विचित्प कुर्यामिति ॥ २ ॥ ब्रह्मकारणविपरीतकारणपक्षान्क्रमेणोपन्यस्य दूपयति । कालस्वभाव इति । संसारचक्रस्य काल एव कारणमिति कालविदः प्रतिपेदिरे । स्वभाव इति लो- कायतिकाः । नियतिनियमः पुण्यापुण्यलक्षणः स एव कारणमिति मीमांसकाः । पूर्वपूर्वकल्पेषु जीवैः संचितपुण्यापुण्यानुगणतया जगत्सर्वज्ञेनेश्वरेणोत्तरकल्पादौ न सज्यते किंतु बुद्धिमत्कर्तृकत्वमन्तरेण यदृच्छया जायत इति निरीश्वराः । भूतानि कारणमिति जगनित्यत्ववादिनः । योनिः प्रकृतिः कारणमिति प्रकृतिवा- दिनः शाक्ताः । योनिरिति कालादिभिः प्रत्येकं संवश्यते । पुरुपो हिरण्यगर्भ एव कारणमिति योगशास्त्रविदः। इतीत्वं चिन्त्यं चिन्तामात्रमेव न त्वर्थसिद्धिः । अथवा सदा चिन्त्यमेव कदाचिदपि चिन्तितं न भवेत् । चिन्त्यं विचारणीयमि- ति वा । एतान्पक्षान्दूपयति । संयोग एपां न विति । एषां पूर्वोक्तानां का- लादीनां प्रत्येकं कारणत्वं न वेप संयोगोऽपि कारणं न भवेत् । तुश्चार्थे मन्त्रो- च्चारणे विशेपार्थं वर्तते । एपा कारणत्वासंभवेऽभिप्रेतो विशेषः क इत्यपेक्षा- यामाह । आत्मभावादिति । एतान्भोग्यत्वेन स्वीकृत्य स्थितस्य भोक्तरात्मनो भावादत एपां भोग्यत्वेन परतन्त्रत्वात्स्वतन्त्रतया मूलकारणत्वं न संभवेत् । तहि स एव भोक्ता कारणं भवत्वित्पाशङ्कयाऽऽह । आत्माऽप्यनीश इति । आत्माऽपि कारणं न संभवेत् । कुतः । जगनिर्माणे पस्मादयमनीशोऽसमर्थः । तस्यानीशत्वं कथमित्यपेक्षायामाह । मुखदुःखहेतोरिति । पुण्यापुण्यवशत्वेन मुखदुःखहेतुत्तया वर्तमानत्वात् । अथवाऽऽत्माऽपि जगन्निर्माणेऽनीशोऽसमर्थः । कुतः । सुखदुःखहेतोः मुखदुःखयोः कर्तृत्वाद्धेतोः ॥२॥ पूर्वपक्षानिराकृत्य प्रभाविदः किं जगत्कारणत्वेन दृष्टवन्त इत्यपेक्षायामाह । ते ध्यानयोगानुगता इति । ध्यानमेव योगोध्यानयोगो ध्यानेनाभिमंतोऽर्थो यु- ज्यते लभ्यत इति ते तं ध्यानलक्षणयोगमनुगता जगन्मूलकारणमपश्यन् । तत्किमित्यपेक्षायामा । ते देवात्मशात देवस्य द्योतनस्वभावस्याखण्डचिदे- फरसस्याभेदाध्यासेनाऽऽत्मभूतां स्वरूपभूतां केवलचितोऽविकारित्वात्कारण• त्वासंभवात्तदभेदाध्यासेन नियमेन तत्परतत्रनया तस्य देवस्य सर्वजगदुत्प तिस्थितिलपकारणत्वनिवाढतया वर्तमानत्वाच्छक्तिशब्दाभियां मायाँ 9 (ख. ग.) किं वय है। २ (स.) या है। ३ (स.) मनायौँ। ४ ( स. ग.) ह ।।

·प्रथमोऽध्यायः। विज्ञानभगवत्कृतम् । जगत्कारणत्वेनापश्यन् । तामेव पुनरपि विशिनष्टि स्वगुणनिगूढामि- ति । वस्या गुणैः स्वगुणेः सत्वरजस्तमोलमणैस्तन्मूलः महत्वस्थापकत्व- संहनुवादिगुणेश्च निगृहां नितरां गढां गुणविधुरफेवलपक्रतिस्वरूपस्य द्रष्टु- मशक्यत्वानिगटामित्युच्यते । मायां जगतः परिणामकारणत्पनापश्यनि- त्युक्तं मायापाः स्वरूपमदत्वेन स्फुरणपदत्वेन चाधिष्ठानत्वान्मायाविलसितभूत- तन्मात्रमर्मुसानि कारणानि निसिलानि सर्वाणि तानि पूर्वोक्तानि कालमभृती: न्यात्मपर्यन्तानि तत्संयुक्तव्यष्टिभूतानि यानि तानि कालात्मयुक्तानीत्युच्यन्ते । तानि सर्वाणि स्वरूपमदतयाऽऽनन्दमदतया स्फुरणप्रदतया चावितिष्ठति यः सचिदानन्दैकरस एकोऽद्वितीयः परात्मा तमपि सर्वाधिष्ठातृत्वेन निर्वाहकमप- श्यन् ॥ ३॥ पूर्वोक्तमनमकारेण माययैस्पाध्यासमुपगतत्वेन जगदुत्तत्तिस्थितिलपकार- णभूतं सत्यसभित्मसेकरसमात्मानं चक्रत्वेन निरूपयत्युत्तरो. मन्त्रों वैराग्यहेतुः । नमैकमिमिति । तं देवशब्दनिर्दिष्टमधिष्ठातारमात्मानं पूर्वमन्ने शक्तिशब्दनि- दिष्टोत्तरत्र मायाशब्दनिर्दिष्ट्रकाऽसण्डा प्रकृतिः संसाररधानमणनिर्वाहकत्वेन ने. मिः सा यस्य तमेकनेमि त्रिवृतं त्रिभिः सत्त्वरजस्तमोभिरेतत्संपर्कनिमित्तरष्टि- स्थितिसंहारशक्तपात्मकब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिस्तिमभिर्मतिभिश्च वृतमावृतं पो. इशान्तं प्राणश्रद्धाभूतपञ्चकेन्द्रिपमनोनवीर्यतपोमन्त्रकमलोकनामाख्याः प्रश्नो- पनिपत्पठिताः पोडश कला अन्तोऽवसानं विस्तारसमाप्तिर्यस्य तं पोडशान्तं पोहशविकारा अन्तो यस्य तमिति वा गतार्धार निखिलशब्दविशेपविजृम्भण- कारणभूता अकारादिपञ्चाशद्वर्णा अरा इवारास्ते यस्य सं शतारि श्रोत्रत्व- क्चक्षुजिह्वाग्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थत द्विपयशब्दस्पर्शरूपरसगन्धवचनादा- नविहरणोत्सर्गानन्दतदविदेवतदिग्वावादित्यवरुणपृथिव्यग्नीन्द्रत्रिविक्रममृत्यु- प्रजापतिमनोबुद्धयहंकारचित्तद्विषयमन्तव्यबोद्धव्याहंकर्तव्यचेतपितव्यतद-. विदैवतचन्द्रबृहस्पतिरुद्रक्षेत्रज्ञतमस्त द्विकारतदधिदेवेश्वरमाणापानव्यानोदानस-- मानाः पञ्चाशद्वाऽराः। विंशतिप्रत्यराभिः! अष्टौ वसवो द्वादशाऽऽदित्याश्च दशे: न्द्रियाणि तद्विपयाश्च वा प्रत्यराः पूर्वोक्तानामराणां दायाय प्रतिनिधीयन्ते ये. कीलास्ते प्रत्यरास्तैः प्रत्यरैर्युक्तम् । स्त्रीलिङ्गं छान्दसम् | अष्टकैः पहिस्तैत्तिरीयो- क्तत्वक्चममांसरुपिरमेदोस्थिमज्जानः शुक्रं चेतिधात्वष्टकं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्या- * अत्र वरणाव्यमीन्द्रेत्यपेक्षितम् । १(क. ख. घ ) स्वस्य गु। २ (ख. ग.) 'न्मलस। ३ ( घ) 'गडेत्या ४ (ख) 'मुग्धमा ५ (म ग ) 'त्यमावत् । ६ (ख ग घ ) देतोः। त(क. व. घ.) अन्तर्वम्।। ८ (२. द घ.) स्तार म(7) मयरन । (ग.) मनेतित्र।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण प्रथमोऽध्यायः॥ धमीज्ञानावैराग्यानैश्चर्याणीति भावाष्टकं गौतमोक्तदयाक्षान्त्यनसूयाशौचमङ्गला- नायासाकार्पण्यास्पृहेत्यात्मगुणाष्टकम् । अगिमा महिमा लघिमा गरिमा प्राप्तिः माकाम्पमीशत्वं वशित्वं चेत्यैश्चर्याष्टकम् । भूमिरापोऽनलो वायुः सं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। इति गीतासूक्तं प्रकृत्पष्टकम् । ब्रह्मा प्रजापतिर्देवा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः। पितरश्च पिशाबाश्च देवाष्टकमुदाहृतम् ॥ इति देवाष्टकम् । भवशर्वेशानपशुपत्युप्रभीमरुद्रमहादेवा देवस्य मूर्तय इति वा मूर्त्यष्टकम् । एतैः पतिरष्टकैरुपलक्षितम् । समाहारे कमत्ययः। विश्वरूपैकपाशं विश्वरूपतया विवर्तत इति विश्वरूपः कामः स एवैकः प्रधानः पाशः पाश्यते वध्यते सर्व येनेति पाशः स पाशो यस्य तं विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमार्गभेदम् । चिरादिमार्ग:एको धूमादिमार्ग एको जायस्व नियस्वेत्यधोमार्ग एकः एते यो मार्गभेदा यस्य तं त्रिमार्गभेदम् । द्विनिमित्तैकमोहं द्वयोः पुण्यपापपोस्त- न्मूलरागद्वेषयोश्च निमित्तकारणं तदेवैकं स एव मोहोऽनात्मन्यात्माभिमानल- क्षणो यस्य तं द्विनिमित्तैकमोहम् ।अपश्यनितिक्रियापदमनुवर्तते । अधीम इत्यु- तरमन्नादाकृष्यते वा ॥ ४॥ मायाधिष्ठानत्वात्तद्विवर्तसर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वात्मकमात्मानं पूर्वमन्त्रेण चक्ररू- पेण निरूपितमुत्तरो मन्त्रो नदीरूपेणापि निरूपयति नितरां वैराग्यहेतोः । प- ञ्चस्रोतोम्नुमिति । पञ्चस्रोतोग्बुम् ।पञ्चस्रोतोरूपेणाविच्छेदेन विषयेषु वर्तन्त इ. ति चक्षुरादीनि पञ्च ज्ञानेन्द्रिपाणि स्रोतांसि तान्यम्बुस्थानीयानि यस्यास्तां . पञ्चस्रोतोम्बुम् । पञ्चयोन्युवकां पञ्चयोनयः पञ्चतन्मात्रास्ता एवोग्राणि वक्रा- णि प्रवाहगतिसंनिवेशविशेषो वक्र तानि यस्यास्तां पञ्चयोन्युवकाम् । पञ्च- शणोमि शणादयः पञ्च वायव मिस्थानीयास्ते यस्यास्तां पञ्चबुद्धचादिमूलां बुद्धीनामादिभूतानि कारणरूपाणि चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणि तेषां मूलं विज्ञान- शक्तिमदहंकारः स एव संसरणे मूलं यस्यास्ताम् । पञ्चावर्ताम् । आकाशादी- नि पञ्चमहाभूतान्युत्तरोत्तरमेकैकाधिकशब्दादिगुणान्यावर्तस्थानीयानि यस्या- स्ताम् । पञ्चदुःखौघवेगां गर्भजन्मव्याधिजरामरणदुःखान्यविद्यास्मितादीनि धा पञ्च दुःखान्योधः पूरस्तस्य वेग ओघवेगः पञ्चदुःखान्येवौषवेगो यस्यारताम्। पञ्चायनेदां पञ्चाशदक्षरभेदा यस्यास्ता पूर्वोक्ताः सर्व एवात्रापि गृहन्ते । पञ्च. १ (खु.) 'मोक्तंदी (स.) देवाट ३ (ग..) 'प्रचम ४ (ग. घ.) 'M पक्रा'। ५ (ग. घ.) प्रचार ।

·. प्रथमोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । पर्चा । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो झन्धसंज्ञित इति पुराणसिद्धानि, पर्वाणि यस्यास्तामीश्वरान्तर्यामिसूत्रहिरण्यगर्भविराडूपाणि पर्वाणि वा यस्यास्तामेव- भूतां नदीमधीमः । अधीम इति पूर्वोक्तेषु विशेषणेषु प्रत्येकं संबध्यते ॥५॥ किं फारणं ब्रह्मेत्यस्य प्रश्नस्य परिहारमुक्त्वा कुतः स्म जाता इत्यादिमश्न- स्य परिहारं वक्तुमुत्तरमन्नाः प्रक्रमन्ते । सर्वाजीव इति । सर्वाजीचे रजतादीनां शुक्पादिवद्यामादीनां मायौविवत्सर्वपां चेतनाचेतनानां स्वरूपानन्दस्फुरणमद- सयाऽऽजीवनहेतुभूते सर्वसंस्थे सर्वलयस्थाने बृहन्ते बृहति महति तस्मिन्प्रकृते मायाशवले ब्रह्मचक्रे बृहत्वाद्ब्रह्म चक्ररूपेण निरूपितत्वात्तदेव चक्रं च तस्मि- ब्रह्मचक्रे हंस आत्मा जाग्रस्थलकार्यकारणसंघातं हत्वा तद्वासनामयसूक्ष्मका- यकारणसंघातं गच्छति स्वप्ने तमपि हत्वा सुषुप्तिमलयादौ मायामिलितंकारणं ब्रह्म गच्छति प्रारब्धकर्मान्ते वर्तमानकार्यकारणसंघातं हत्वाऽविद्याकर्मवशा- च्छरीरान्तरं गच्छति विद्यया सर्वबीजभूताविद्यामायालक्षणं तमः सर्वाधिष्ठान- सत्यमुखविन्मात्रात्ममात्रतया हत्वाऽखण्डसत्यसुखविन्मात्रयमात्मतया मोक्ष गच्छतीति हंस आत्मा । एवंभूतोऽद्वयमुसंसचिन्मानवपुरात्मा स्वमायातमसा माणोपाधैं गमनागमनोत्क्रान्त्यादिनिमित्तभृतं दृष्ट्वा तं चान्त्याऽऽत्मसात्कृत्य क्रियासमर्थः सन्पुण्यपापे कृत्वा तद्वशादनादौ संसारे सुरनरतिर्यगादिनानायो- निप भ्राम्यते भ्रमति परिभ्रमति । संसारभ्रमणहेतुः क इत्यपेक्षायां जीवपर- भेददर्शनमित्याह । पृथगात्मानमिति | महाकाशस्थानीयपरमात्मनः सकाशाद्ध- टाकाशस्थानीयमात्मानं स्वत एव भिन्न मत्वा प्रतिबिम्बस्थानीयात्मनः सकाशा- निम्बस्थानीयं परमात्मानं च परमार्थतो भिन्नं मत्वा ततः संसारचक्रे परिभ्र- मति । योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । उदरमन्तरं कुरुत इति श्रुत्यन्तरेभ्यः । अथवाऽन्वय- व्पतिरेकन्यायाभ्यां दृश्यव्यभिचारिभूतदेहेन्द्रियादिभ्यः सर्वसाक्षिणमव्यमि- चारिरूपमात्मानं पृथमत्वा प्रेरितारं कारणोपाधिकत्वेन सर्दनियन्तारं परमा- स्मानं च यतो वा इमानि भूतानीत्युपलक्षणेन सर्वकार्यत निर्वाहकानन्तशक्तिभ्यो विलक्षणं सत्यं ज्ञानमानन्दो ब्रह्मेत्यादिस्वरूपलक्षणेन सर्वप्रकृतिभूतमायायाश्च विलक्षणं मत्वा बुध्दातेनेत्थं तत्पदलक्षितेन सच्चिदानन्दवपुषा ब्रह्मणा शोधित- त्वंपदार्थभूतो जीवो जुष्ट एकत्वेन सेवितो विद्यया संसारतद्धत्वविद्यातिरस्कर- न स्वरूपभूतनिरतिशयानन्दाविर्भावेन च भीतश्च तत एवमेकत्वापरोक्षादमृ- १(ख ग.) 'तरे मी २ (ख.) यादिव । ३ (ख. ) 'खसदिन्मा४ (ख ग.) म. थे ३५ () जीवाप। ६ (ख ) अन्य (क.) प्रीत स्वत ।

·. श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ तत्वमेति मरणनिमित्तं देहसंबन्धं न पुनः प्रतिपद्यते । तत ईश्वरतो जुष्टरतेने श्वरेणैकत्वापरोक्षणामृतत्वमेतीति वाऽन्वयः ॥ ६ ॥ हंसशब्दनिर्दिष्ट आत्मनिजाग्रत्ममुखं सर्व कल्पितमित्याह । उद्गीतमिति। उदु- परि वेदान्तेषु गीतं प्रतिपादितमेतत्मकृतं ब्रह्मोद्गीथमित्येके पठन्ति सस्मिन्प- क्षेऽप्येष एवार्थः । अथवा ! उदुपरि साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मादुपरि गीतं कार्य- कारणात्मकसर्वमपञ्चशून्यत्वेन प्रतिपादितमित्यर्थः । अत एतत्मकृतं वस्तु पर- ममुत्कृष्टं तुश्चार्थे ब्रह्म बृहद्भवति । सांख्यपक्षाघावृत्तिमाह । तस्मिन्निति । तस्मि- निष्कलेऽसतेऽविकारेऽनन्ते मुखसंविन्मात्रैकरस आत्मनि त्रयं सत्वरजस्त- मआरूपं ब्रह्मविष्णुशिवाख्यं जाग्रत्स्वममुपायाख्यं विश्वतैजसमाज्ञारूपं लोक- त्रयाख्यं तत्सर्वं रज्वादिपु सर्पादिरिव वर्तते । स्वप्रतिष्ठा स्वस्मिन्कल्पितस्य हिरण्यगर्भजगत्ममुखचेतनाचेतनात्मकस्प स्वरूपप्रदत्वात्मविष्ठाऽऽनन्दस्फुरण- मदत्वोच्च प्रतिष्ठा परं ब्रह्म स्वयं स्वायत्तसिद्धिकत्वात् । अक्षरं च क्षरं सर्वमश्नुत इत्यक्षरं न क्षरतीति वाऽक्षरम् । अत्राऽऽन्तरं ब्रह्मादिपिपीलिकान्ते व्यष्टिसम- ट्यात्मकत्वेनावस्थिते संसारचक्र आन्तरं सर्पव्यामादौ रज्वादिरिवाऽऽन्तरं सचित्सुखापरोक्षस्वभावमात्मानं वेदविदो यथावद्वेदशक्तितात्पर्यविदो विदि- खाऽपरोक्षीकल्प तत्परा देहेन्द्रियादावात्माभिमानं हित्वा निरतिशयपुरुपार्धरूपे ब्रह्मणि सदात्माभिमानाः सन्तस्तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीना एकीभत्ताः स्युः । लप- शब्दार्थ श्रुतिः स्वयमेव दर्शयति । योनिमुक्ता इति । मुमक्षस्वरूपब्रह्मानन्दस्प व्यवधायकमापानिवृत्तिरेव ब्रह्मणि लयः माप्तिश्चापि सैवेत्यर्थः ॥७॥ अवस्थात्रयरूपेण सर्वस्याऽऽत्मन्यध्यस्तत्वं मोसमकारं चोक्त्वेदानों कार्यका- रणरूपेण सर्वस्याऽऽत्मन्यध्यस्तत्वमात्मनः संसारित्वमकारं मोक्षमकारं च दर्शय- ति। संयुक्तमेतदिति । संयुक्त कार्य कारणेन संयुक्त क्षरं क्षरतीति क्षरमाकाशादि । अक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं माया प्रकृतिमहागलयादावपि स्थितत्वाद्यक्तमभिव्यक्त. नामरूपावस्थापनमाकाशादि । अध्यक्तमनगिन्यक्तनामरूपवीजावस्था प्रकृतिर- व्यक्तम् । एतत्कार्यकारणरूपेण वर्तमानमिदं विश्वं पत्सवं सचिदानन्दैफरसवपु- रीश्वरः स्वरूपानन्दस्फुरणपदतया भरते विभति । अनीशथाऽऽत्मा मुखसंवित्स्व- रूप ईश आत्मा मायाधिष्ठानत्वेन मायाछन्नत्वात्तद्विलसितद्वैतनमाच्छादित- वाचानीशश्च भवति । अनीशोऽनातेश्वरभाव इत्यर्थः । स्वरूपस्मानपापात् । बुध्यते भोक्तृभावात् । विज्ञानक्रिपाशक्तिमपोऽहंकारो मोता युद्धीच्छामपन- (म.) तीयन। २ (स.) मांगन्मा'। ३ ( स. ग. घ.) ४ (२.) 'लmai (प.) जम्मा ६ ( र.. ग.) मौनवदी।

·७ मथमोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । मुखदुः खादिकताऽ हकारेणैक्याध्यासलक्षणादाकृभावात्तद्धन्किर्तृत्वाकृत्वमु. खदुःखादीन्स्वधर्मत्वेन स्वीकृत्याहंकर्ता भोक्ता मुखी दुःखीति बुध्यते । ज्ञात्वा देवम् । अनेकजन्मानुष्ठितनित्यनैमित्तिकजनितपुण्यनिकरः प्रक्षीणपापस्य शुद्धा- न्तःकरणस्येश्वराराधनबुद्धया सर्वकर्मानुष्ठानच्छा समुपजायते । ईश्वरसमाराध- नबुद्धयाऽनुछितफर्माहितपुष्यनिचौरीश्वरध्यानेच्छा समुपजायते । ईश्वरध्पाना- हितमहत्तरपुण्येन सर्वकर्मसंन्यासविध्यनुष्ठानेच्छा समुपजायते । सर्वकर्मसंन्या- सानुष्टानजनितमहत्तरपुण्येन शमदमादिबुद्धयनुष्ठानेच्छा समुपजायते । शमदमा• धनुष्ठानजनितमहत्तरपुष्पैः श्रवणमनननिदिध्यासनविध्यनुष्ठानेच्छा समुपजा- पते । एवमनेकजन्मानुष्ठितपुण्यपरंपरानिचयः प्रक्षीणाशेषपापोऽपास्ततमोमलो योग्योऽधिकारी मुमुक्षुस्तत्त्वदर्शिनं परमकारुणिकं गुरुं प्राप्य तत्संनिधौ तच्छु- श्रूपया ब्रह्मचर्याद्यनुगृहीतश्रवणमनननिदिध्यासनानि समभ्यस्य श्रवणमनननि- दिध्यासनानुगृहीतश्रुतमहावाक्यादहं ब्रह्मास्मीति देवं ज्ञात्वा साक्षादपरोक्षीकृत्य मुच्यते सर्वपाशैः पाश्यते वध्यतेऽनेनेति कार्यकारणतद्धर्मलक्षणैः पाशैः सर्वेः पाशैर्मुच्यते ज्ञानेन सर्वसंसारपाशवीजाज्ञानतमसचिन्मात्रतया दाहात्तन्मूलं सर्व चिन्मात्रतया लीनं भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ -चेतनोऽप्येकः प्रकृतिथैका चेदयं जीवोऽयं परो जीवः किंचिज्ज्ञः परः सर्व- जो जीवो नियम्यः परमात्मा नियन्ता जीवः संसारशतकलपितः सर्वसंसार धर्मविनिर्मुक्तः परमात्मेत्यादिविरुद्धधर्मव्यवहारः कथं सेत्स्यतीत्याशङ्कायामुपा- धिभूतमायाकल्पितभ्रान्तिभेदात्सर्वव्यवस्था सिध्यतीत्याह । ज्ञाज्ञाविति यथा विम्बमतिबिम्बादिसर्वव्यवहारानास्कन्दिते मयूखस्त्रज्युदकशरावोपाधौ संयुक्त तत्संपर्ककृतभेदादिम्बपतिबिम्बभूतत्वेन घुस्थः सविता चलनगमनपरिच्छे. दादिधर्मरहित उदकपात्रस्थप्रतिविम्बस्य परिच्छेदचलनगमनादिधर्मभागि त्वादिविरुद्धव्यवहारास्कन्दितत्वं दृश्यते तद्वदत्रापि । कथं ज्ञाज्ञौ द्वौ । बिम्ब स्थानीय ईश्वरो ज्ञः सर्वज्ञः प्रतिविम्बस्थानीयो जीवोऽज्ञः किंचिज्ज्ञः । औपा- धिकबिम्बप्रतिबिम्बभेदोऽप्यनादिसिद्ध इत्याह । अजाविति । अजौ जन्मरहि- तौ । ईशानीशौ विम्यस्थानीयः परमात्मेशो नियन्ताऽविद्योपहितः प्रतिबिम्ब- स्थानीयोजीवोऽनीशोऽनीश्वरः । हस्वत्वं छान्दसम् । पुप्तिमलयादावपाधेरमा चात्तत्र तनिवन्धनत्वेन जीवपरविभागो न संभवेदतः स्वाभाविकत्वेन जीवपर- विभागोऽङ्गीकर्तव्यः सुपुत्पादावपि विद्यमानोपाधिसंभवेऽप्युपाधेरानन्त्यातन्नि- १ (ग) कोऽह। २ ( मर्मक३ (२ ) योग्याधि। । (ग) पा ५ (क. घ.) गुम्थम । (ग.) गुस्थं चन्दे च। .

·८ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ बन्धनंजीवानन्त्यमप्येष्टव्यमित्याशयाऽऽह ! अजा झेका भोत्तभोगार्थयुक्तेति। अजा न जायत इत्यजा । एकाऽखण्डा भोक्तः मतिबिम्बस्थानीयस्य जीवस्य दर्पणस्थानीया प्रकृतिमोगादिधर्मापादकत्वेन स्वयं मुख्यभोगादिधर्मवती स्थि- सा चन्द्रचलनादिधर्मापादकत्वेन स्वयं मुरुपचलनादिधर्मभावत्वेन स्थितोदक- वद्युक्ता चिदात्मन्यध्यस्ता चेत्यर्थः । मायोपाधिसंपकैतनिवन्धनभेदादिकल्प- ना यस्मिन्नविकारेऽनन्ते सत्यमुखसंविन्मात्र आत्मनि सोऽप्यसङ्गसत्यमुखापरो: क्षस्वभावतया सदा विद्यत एव संसारकलिले घटाशुपाधिसंपर्कतत्कृतभेदादिवि- रुद्धधर्मादिकल्पना यस्मिन्नाकाशादिमाने सोऽपि शुद्धाकाशादिविद्यत एव प- था तदित्याह । अनन्त इति । अनन्तोऽद्वितीय आत्मा निरुपाधिकस्वरूपः सर्वकल्पनाधिष्ठानतया विश्वरूपः । अकर्ताऽविकारी हि यस्माद्विद्यते तस्मात्रयं बिम्वरथानीयं परमात्मानं प्रतिविम्वस्थानीयं जीवं दर्पणाधुपाधिस्थानीयां मा. यां प्रकृति चतश्रयं यदा सम्यग्दर्शनावस्थायां ब्रह्म विन्दते सत्पमुखचिन्मात्र- ब्रह्ममानतया विन्दते लभते मुमुक्षस्तदा निर्धतनिखिलविकल्पपूर्णानन्दाद्विती- यब्रह्मलाभात्कर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मविवर्जितो पीतमोहः कृतकृत्योऽवतिष्ठत इति वाक्पशेपः । ब्रह्ममितिच्छान्दसं ब्रह्मेति यावत् ॥९॥ जीवेश्वरप्रकृतीनामनादित्वं प्रकृतिसंपर्कवशात्सर्वज्ञत्वादिव्यवस्था जीवेश्वर- प्रकृत्यात्मकद्वैतजातस्प निघृताशेपविकल्पसत्यमुखसंविन्मात्रतया सम्यग्ज्ञानेन मविलयं चोपपायेदानी प्रकृतेरनित्यतां पुरुषस्य नित्यतामुभपोरीश्वरेण निप- म्यतां तदेकत्वज्ञानाजीवस्य मोक्षं च दर्शपति । क्षरमिति । क्षरं प्रधानं क्षरती- ति क्षरं प्रधानं विपत्प्रमुखं सर्वमस्मिन्विवर्तत्वेन प्रधीयत इति प्रधानम् । अनादेः स्वतो नाश्यत्वाभावात्पूर्वमन्त्रेऽनादित्वेनोक्तायाः प्रकृतेनित्यत्वोत्या सद्वैलक्षण्यं सिद्धं पूर्वत्र सम्यग्ज्ञानं विना प्रकृतेनाश्यत्वायोग्यतां विवक्षित्वाs. क्षरमिति नित्यत्वमुक्तम् । अत्र सम्यग्ज्ञानेन नाश्यत्वयोग्यतां विवक्षित्वा क्षर- मित्पनित्यत्त्वमुच्यते । अमृताक्षरममृतं च दत्तक्षरं चेत्पमृताक्षरम् । असङ्गत्वा- स्माणवियोगलक्षणा मृतिनास्ति । सालित्वात्स्वरूपनाशोऽपि न भवतीत्यम- ताक्षरं पुरुपस्वरूपम् । हरोऽद्वितीयत्वात्स्वेन नित्यपरिपीडितद्वैतजातत्वात्स- म्यग्ज्ञानफलकारूढः प्रतिभासमात्रशरीरद्वैतजातं तन्मूलाविद्यां च स्वतावन्मा- तपा हरतीति हरः । क्षरात्मानौ क्षरं पूर्वोक्तां प्रकृतिमात्मानं स्वप्रतिबिम्ब जीवाख्यं पुरुपं चेशत ईष्टे । प्रकृतेः स्वरूपस्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठानत्वाधाकाश- १(क.) 'तिभाग। २ (स.) ख्यचलनाच । ३ (ख.) निय। ४ (२.) की. हने । ५१ स. ग. प्र.) नानि ।

·प्रथमोऽध्यायः१॥ विज्ञानभगवत्कृतम्। स्थानीयानां प्रतिबिम्बस्थानीयानां च जीवानां निरुपाधिकचिन्मात्ररूपेण नि- चोट्टत्वात्तावीष्ट इत्यभिधीयते । देवधिदेकरस एकोऽद्वितीयस्तस्य देवस्याभि- ध्यानात्सुरनरतिर्यगादिमभेदेष्वाकाशादिप्रभेदेषु च स एव स्वरूपमदतया का. रणत्वेनाऽऽनन्दप्रदतया पोषकत्वेन स्फुरणप्रदतया साक्षित्वेन प्रवर्तत इत्यभि- तो ध्यानात्कार्यकारणसंघातसातिभूतोऽहं स एवास्मीति योजनात्तत्त्वभावारे- तन्नमतन्मूलाविधातिरोहितनिरतिशयानन्दमोक्षपुरुषार्थस्वरूपब्रह्मतत्त्वस्य व्य- वधायकद्वैतनमस्य तन्मूलाविद्यायाश्च विद्यया दाहान्मुमुक्षोः स्वरूपत्वेन भा. वादाविर्भावान्यो दृश्यत्वादिहेतुभिदैतस्प ज्ञानबाधयोग्यत्वलक्षणमिथ्यात्वमसा- धनादात्मनोऽद्वपत्वनिर्णयेन द्वैतास्कन्दितापरमार्थत्वकल्पनायास्तद्वैतुभूताया मायापाश्च दाहः पूर्व भूयो योकत्वापरोक्षेणैकत्वाच्छादकाविद्यातमसो नाशः । ततः स्वासाधारणार्थक्रियासमर्थत्वेनाऽऽकाशादिद्वैतभ्रमकल्पकमायायाश्च दाहः। अन्ते मारब्धकमान्ते द्वैतमतिभासमात्रनिर्वाहकमायालेशस्याप्यपतिवद्धशक्ति विद्यया निवृत्तिः । इत्थं विश्वमायानिवृत्तिर्विदुपो भवति ।। १०॥ ब्रह्मात्मैकत्वदर्शिनो मोक्षपुरुपार्थसिद्धिमकारमाह । ज्ञात्वा देवमिति । ज्ञा- स्वा देवं प्रकृतं देवमात्मत्वेन ज्ञात्वाऽपरोक्षीकृत्य सर्वपाशापहानिः पाश्यते ब- ध्यतेऽनेनेति रागद्वेपपुंप्यपापादिलक्षणः सर्वसंसारहेतुः पाशस्तस्प सर्वस्या- पहानिदाही विद्ययाऽविद्यादाहे तन्मूलरागद्वेपदाहः । रागद्वेपदाहे तन्मूलविहि- तमतिपिद्धक्रियादाहः । क्रियादाहे तन्मूलपुण्यपापलक्षणापूर्वदाहः । अपूर्वदाहे तनिमित्तशरीरान्तरं न प्रतिपद्यत एवेति शरीरसंबन्धनिमित्ते मुखदुःखे नानु- भवति । इत्थं क्षीणेः केशैः सम्यग्ज्ञानेन दग्धैः क्लेशैरुपलक्षितस्य ज्ञानिनो ज- न्ममृत्युमहाणिः । ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनादात्मनि कर्तृत्वाचारोपणनिमित्ताविद्यादा- हैन कर्तृत्वादिदाहात्त-मूलस्य कर्मणो दाहे सम्यग्ज्ञानात्मागिह जन्मनि जन्मा- न्तरेवाऽनुष्ठितस्य सर्वस्य दाहानिमित्ताभावात्तनिमित्तशरीरान्तरपरिग्रहलक्षण- जन्ममहाणिः । अत एव तत्परित्यागलक्षणमृत्युपहाणिः । सम्परज्ञानात्सवीजस्य संसारदुःखस्य दाहमुपपायेदानी तस्यैव विदुपः स्वरूपानन्दाविर्भावलक्षणमो- क्षपुरुषार्थसिद्धिमाह । तस्येति । तस्य प्रकृतस्य देवस्याभिध्यानादम्याभिमु. ख्येनाऽऽत्मत्वेन ध्यानाद्देहभेद आच्छादकाविद्यातस्कार्यलक्षणोपाधिभेदे दाहे मृतीयं विषैश्वर्यमाविर्भूतं भवेत्केवलकर्मणा धूमादिमार्गेण प्राप्तव्यचन्द्रलोकै- श्वर्यादुपासनेनाचिरादिमार्गेण प्राप्तव्यब्रह्मलोकैश्वर्याच परं तदपेक्षपा तृतीयं के- वलसम्यग्ज्ञानकलभ्यं क्रममार्गनिरपेक्षं मोक्षश्वर्यमाविर्भूतं भवेदित्यर्थः । सका. १ (क. घ) ययौ । १ (क) 'शिना मो। ३ (7 ग. घ.) 'पुण्यापुण्यादि। ४ (स. ग. 'लम५.) पक्षमा .

·१० श्वेताश्वतरांपनिपद्विवरणं प्रथमोऽध्यायः॥ रणसंसारदुःखनिवृत्तिलक्षणं निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणं च मोक्षमुपपाध त. दुभयं संक्षिप्प दर्शयति । केवल आपकाम इति । फेवलो विद्यया दग्याविद्या. तत्काशेिषसंसारदुःसतपाऽऽकामः काम्पन्त इति कामा आनन्दाः सर्वे कामा आत्मतयाऽऽप्ता अस्येत्याप्तकामः । एतस्यैवाऽऽनन्दस्येति श्रुत्यन्तरात् । ततः स्वरूपभूतब्रह्मानन्दाविर्भाव तिरस्कार्य विद्या तज्जेन्पसंसारदुःखं च विधयां स्वरूपमात्रतया दग्ध्वा पूर्णानन्दग्रह्मरूपोऽवतिष्ठते विद्वानित्यर्थः ॥ ११ ॥ आत्मतत्त्वस्पैचाज्ञातत्वसंभवात्सर्वप्रमाणप्रमे पता निरतिशयपुरुषार्थत्वाच्चोप- निपत्ममेयतां चेतरस्पासंभाविताशातत्वात्मत्यक्षाचममेपत्वमपुरुपारूपत्वाच्च वेदमतिपाद्यत्वाभावाच जीवेश्वरादिमभेदस्य चिन्मात्रतां चाऽऽह 1 एतदिति । एतत्मकृतं ब्रह्म ज्ञेयं ज्ञानाहं स्वयंप्रकाशमुखसंवेदनत्वात्समाविताज्ञातत्वात्पुरु- पार्थरूपत्वाच नित्यमेव सर्वप्रमाणेयं तदेवाऽऽत्मसंस्थमात्मत्वेन नित्यमेव सदा सम्यस्थितमधवाऽऽत्मनि कार्यकारणसंघाते बुद्धौ च सविस्थत प्रत्यक्त्वेन स्थिमित्पर्थः । नातः परमत आत्मतत्वात्सरमन्यन्न वेदितव्यं स. म्पग्वेदनाह न भवति । दृश्यागन्येतिममाणज्ञानेन प्रतियोगित्वेन दृश्यस्यापि ज्ञेयत्वमङ्गीकर्तव्यमित्पाशय भेदज्ञानस्प प्रमाणज्ञानस्वाभावात्प्रमागवेद्यत्वं ज- ढस्प, नाङ्गीकर्तव्य केनापि भकारेणेत्याह । किंचिदिति । अनात्मवंस्तुनो जह- त्वेन हेयत्वादसंभाविताज्ञातत्याच शेयत्वासंभवो यस्मात्तस्मादात्मतत्त्वमेव सदा ज्ञेपम् । भोक्ता भोक्तारं द्वितीयार्थ प्रथमा कार्पोपाधिकं घटाकाशस्थानीयं जीवं भोग्यं दृश्यजाते प्रेरितारं कारणोपाधिकमीश्वरं च मत्वेमं प्रभेदविद्यामयमेवे- ति मत्वा तर्कयित्वा सर्व भोक्तृत्वादिमभेदरूपं त्रिविधमेतत्प्रकृतं ब्रह्मेति स्थाणु- पुरुषन्यायेन मोक्तं प्रकर्पेगोक्त तात्पर्येणोक्तं वेदान्तेषु । अथवा भोक्ता भोग्यं में. रितारं प्रथमा द्वितीया । एतत्रिविधं सर्वमस्मिञ्छावे प्रोक्तं तात्पर्येणोक्तं व्र. मेति मत्वा भोक्त्रायशेपभेदप्रपञ्चमविलापनेन निर्विशेष ब्रह्म मत्वा बुद्ध्वा कृत- कृत्यो भवतीति सपशेषः ॥२२॥ समष्टिव्यष्ट्यात्मककार्यकारणादिपु निरतिशयानन्दात्मतत्त्वस्य गूढतया वि. द्यमानत्वमोंकारात्यसाधनेन स्वरूपतयाऽभिव्यक्ततां च दृष्टान्तेनोपपादयति । वहेर्पयति । वढेः सर्वगतस्य योनिगतस्पारण्यादिकाष्ठगतस्य मूर्तिः स्वरूपं स्वेन दाहयोग्यारण्यादिकाष्ठतिरस्काराद्यथा न दृश्यते विद्यमानस्यैव तिरस्का- रादनुपलभ्पमानत्वं कस्मादविद्यमानत्वाचानुपलभ्यमानत्वं कस्मान भवतीति १ (स.) जम। २ (म.प्र.) णला। ३ (ग.) प्रमाणनेन्या (क. घ.) 'न्या. इयाऽऽड्। ५ (क. ग. प.) डाला। ६ (7)पत्र। .

·मधमोऽध्यायः है विज्ञानभगवत्कृतम् ।। चोदित आह । नेव च लिङ्गनाश इति । अरण्यादी वह्निसद्भावस्य लिङ्गाभाव एतदेवं स्पानैव च लिङ्गनांशो लिङ्गस्य विद्यमानत्वात् । किं तच्छुप्काश्वत्थस- जातीपत्वादि । अत एव तदेव मय्यते न यत्किचित् । ननु तत्र वडेढतया वि- पमानवान तदेव मयते किंतु तस्यैव वहिजननशक्तिमत्वात्तदेव माध्यत इति वेत्तदाऽपि वद्विसद्भावोऽङ्गीकर्तव्यः शक्तिसंबन्धेन वहिसद्भावस्पैष्टव्यत्वात्मल, पादी कार्य कारणमात्रतयाऽऽसीदिति श्रुतिशतैः प्रतिपादितत्वाच । स भूप एवेन्धनपोनिग्रहः । स मयनात्माकाष्ठावपस्तिरस्कृतत्वेन विद्यमान एव वह्नि- भूयो भूपो मथनादिन्धनयोनिरिन्धनमेव योनिरिन्धनयोतिस्तस्मिन्पोनो माक्स्व: तिरस्कारककाष्ठदाहकत्वेन गृह्यो गृह्यत उपलभ्यतेऽग्न्यभिव्यक्तधूमादिलिङ्गं च. दृश्पते पथा तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे तद्वा तदुभर्पमिव वाशब्द उपमार्थः । दा- टन्तिकेऽपि स्वदाहामापातत्कार्यतिरस्कृतत्वेन विद्यमानसत्पमुखैचिन्मात्रात्म- खरूपं तिष्ठति तत्सद्भावे साक्षित्वनित्पत्यप्रेमास्पदत्वादिलिङ्गं च तदुभयं सम्प- रज्ञानात्माग्विद्यते प्रणवेन प्रणवाख्यसाधनजनितब्रह्मात्मैकत्वविद्यया पूर्व स्व- तिरस्कारकाविद्यातत्कार्यदाहादेहे कार्यकारणसंघातेऽरणिस्थानीय आत्मतत्त्वा- भिव्यक्तिस्तदभिव्यक्तेरमानित्वादिलिडं चोभयं विद्वत्सु गृह्यते ॥ १३ ।। सम्परज्ञानात्मागात्मतत्त्वतिरस्कारककार्यकारणसंघातस्याऽऽत्माभिव्यक्ति- स्थानस्याऽऽत्मतत्वाभिव्यक्तरुत्कृष्टसाधनप्रणवस्पान्तरङ्गसाधननिदिध्यासन- स्प चाधरारण्यादिरूपत्वं निरूपयति । स्वदेहमिति । स्वदेहमरणिं कृत्वा रवस्याऽऽत्मतत्त्वस्य तिरस्कारकाविद्यातत्कार्यकारणसंघातलक्षणं देहमधरारणि कृत्वाऽऽत्मतत्त्वाभिव्यक्तिस्थानं कृत्वा भगवं च वेदसारमुत्तराणि कृत्वा सम्प. रजानकारणत्वेन स्वीकृत्य ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्धयानं निदिध्यासनं तदेव नि. मधनं तस्याम्पासाद्देवं चोतनस्वभावं मुखसंविदूपमात्मतत्त्वं पश्येदपरोक्षीकर्या- जानीयात् । निगढवपित्रादिसंवितमहानिधिमज्ञानाचिरकालीपाप्तं ज्ञानेन.पा. पश्यति तद्वन्मुमुक्षुः सम्परज्ञानादात्मतत्वं पश्यति ॥ १४ ।। कार्यकारणसंघाते प्रत्यक्त्वेनैवाऽऽस्मदर्शनं न तु तटस्थत्वेन परोक्षतपाss; स्मदर्शनं भवेदिति दृष्टान्तेनाऽऽह । तिलेग्विति । तिलेपु तैलं तिलेप व्याप्य ति-. रस्कृततया वर्तमानं तैलं यत्रनिष्पीडनेनाभिव्यकं सर्वत्र तिरस्कृतत्वेन वर्तमा: नात्मतत्त्वाभिव्यक्तरुदाहरणम् ।दपिनीव सर्पिर्दधिनिर्मथनेनाभिव्यक्तं नवनीतं स- १(क. घ) वजा २ (ख ) त इति । ३ (ग) वस्येत्या ४ (ख. ग घ.), 'ससविन्मा'। ५ (ग.) ६ (ग) रकाविद्यातत्का। (ग) नस्य बहिरइसाधनत्यमात्मा ८ (स. ग.) नव नि। (ग) दिनिर्मधनरू। १० (ग.) येवर ११ (ग.) नसाधनले १२ (ख.) राप्त।

·॥ १२ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण प्रथमोऽध्यायः॥ गुणब्रह्मस्थानीये नवनीतेऽग्निसंपर्कविलयात्सुगन्धितया पुरुपार्थत्वेनाभिव्यक्तं घृतं निर्गुणब्रह्माभिव्यक्तरुदाहरणम् । आपःसोतस्सु शुष्कासु नदीप खननेनाभि- व्यक्ता आपस्तापोपशमनकारणभूता आत्मतत्वाभिव्यक्तः सर्वसंसारतापोपशम- नहेतुत्व उदाहरणम् । अरणीषु चामिः स्वदाहारणीधु तिरस्कृतत्वेन व्याप्य स्थितो मथनेन स्वतिरस्कारककाष्ठादिदाहकत्वेनाभिव्यक्तोऽनिर्मायातकार्यति- रस्कृताऽऽत्मतत्वस्य मथनस्थानीयात्मदर्शनेन तिरस्कारकदाहकत्वेनाभिव्य- तो दृष्टान्तः । दधिनीवेत्यत्रेवशब्दः प्रत्येक संवध्यते । एवमात्माऽऽत्मनि ए- झतेऽसौ ! एवं यथाऽयं दृष्टान्तस्तथाऽऽस्मा । यचाऽमोति यदादत्ते यच्चाति विपयानिह । यचास्य संततों भावस्तस्मादात्माऽऽत्मनि आत्मनि देहेन्द्रियसंघाते तत्रापि बुद्धौ च गृह्यतेऽभिव्यज्यते श्रवणादिभिः। स. त्येन सत्यवदनेन सत्यशब्दोपलक्षितयमकलापेन वा। एनंमतं स्वमात्मानं तपसा वाह्यान्तःकरणनिरोधलक्षणेन । मनसश्चेन्द्रियाणां च होकायं परमं तप इतिस्मृ- 'तेः । अनु तत्त्वंपदार्थशोधनमर्नुस्मृत्य पश्यत्यपरोक्षीकरोति यो मुमुक्षरसौ सम्प- ग्दी स्वमात्माऽऽत्मनि जनिमद्देहेन्द्रियादिसंघाते सम्यग्ज्ञानेन प्रमेयतया गृ- द्यत इति प्रमेयज्ञानक्यं दार्शतम् । ब्रह्म वा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदिति- श्रुत्यन्तरात् । आत्मा स्वेन स्वयमेव गृह्यत इत्यर्थः ॥ १५॥ मोक्षसाधनात्मविद्यातत्साधनतपसोः परमात्मैव निमित्तं ताभ्पामभिव्यक्तश्च स एवेति दयित्वा मरणार्थ चोपसंहरति । सर्वव्यापिनमिति । सर्वव्यापि- नमध्यात्मादिभेदभिन्नं जगदन्तर्बहिश्च व्याप्य स्थितमात्मानमत एवाऽऽत्मश- व्दार्थभूतं क्षीरे सारिवापितं क्षीरे सपिरिव सर्वेपु सारत्वेनार्पितमात्मसमर्पकत्वे- न स्थितम् । आत्मविद्यातपोमूलमात्मविद्यातपसोर्मुलं निमित्तम् । आत्मविद्या- तपसी यस्य मूले अभिव्यञ्जके तदात्मविद्यातपोमूलमिति वा तद्ब्रह्म तत्त. ब्दार्थभूतं ब्रह्माद्वितीयम् । उपनिषत् । उपाऽऽत्मत्वेन निपनिपपणमविद्यां तन्मू- लद्वैतभ्रमं च सम्परज्ञानफलकादं सत्स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वा प्रत्यक्त्वेनाव- स्थितमित्यर्थः । परमुत्कृष्टं निरतिशयानन्दतयाऽऽविर्भूतं विधादित्यध्याहारः। द्विवचनमादरार्थमध्यायसमाप्तिद्योतनाथं च ॥ १६ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशित प्यस्य विज्ञानभगवतः कृती श्वेताश्वतरोपान- पद्विवरण प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ (ग.) विलापित मुग २ (म.) 'कृतमा ३ (ग.) तितः । ४ (ग.) नमूना । ५(१.ग.प.) नि।६(म) गाना ·द्वितीयोऽध्याय.२। 'विज्ञानभगवत्कृतम् । परमात्मनस्तपोविद्यामूलत्वमुक्तं तदेवोपपादयन्युत्तरे 'फेचन मन्त्राः प्रथम बाधान्तःकरणनिरोधलक्षणतपोनिमित्तत्वमीश्वरस्पाऽऽह । युनान इति । यु- स्नानो योजयन् । अन्तणीतणिजमिदम् । प्रथम समाध्युपक्रमसमये किं मनः परमात्मनि योजयन्सविताऽध्यात्मादिभेदभिन्नमपञ्चप्रसवगुणयुक्तः परमेश्वरः किमयं तत्त्वायाऽऽत्मतत्त्वापरोक्षाय धियो मनोविक्षेपहेनुभूतज्ञानेन्द्रिपाण्यासर- वृत्तिभ्यो वियोज्य सात्त्विकवृत्तिभिः संयोजयन्नामेोतिरमेरित्युपलक्षणम् । अग्न्पादिसर्वज्योतिषां ज्योतिः। तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुत्यन्तरे च प्रसिद्ध निचाय्य निधित्प पृथिव्या अध्याभरत् । पृथिव्या इत्युपलक्षणं पृधिव्यादिपञ्च- भूनात्मककार्यकारणसंघातादधि तत्संघाते तत्रापि बुद्धावाभरदाहरत् । तत्पदा- थंभूतं ब्रह्मज्योतिः कार्यकारणसंघाते प्रत्यक्त्वेनाभिव्यनतीति यावत् ॥१॥ सवितृशब्दवाच्यं मप्ठलाधिष्ठातारं परमेश्वरं मार्थयित्वा तत्मार्थनाफलमाह । युक्तेनेति । सवितुः प्रसादितस्य देवस्य सवेऽनुज्ञायां सत्यां तत्मसादात्मत्य- गात्मन्पैकारपगुणयुक्तेन मनसा वयं परमेश्वरमसादादेव संपन्नशमदमादिसाध- नफलापाः सुवर्गेयाय सुवर्गशब्दवाच्यनिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिहेतुभूतज्ञानसा- धनश्रवणादिकर्मणे शक्त्या परमेश्वरमसादाल्लब्धेन बलेन वयं पतामह इति वास्यशेपः ॥२॥ मुमुक्षूणां विदुषामनुग्राहकत्वं परमेश्वरस्य स्वभाव इत्याह । युक्त्वापेति । युक्त्वाय प्रत्यगात्मानं योजयित्वा केनैकाथ्यगुणयुक्तेन मनसा देवान्द्योतन- स्वभावान्ब्रह्मेन्द्रादीन्स्वर्यतः स्वःशब्दवाच्यनिरतिशयानन्दस्वभावं यतो गच्छतो दिवं द्योतनस्वभावं वृहद द्वितीयं ज्योतिश्चित्मकाशं धिया करिष्यतो धियाss- विष्करिष्यतो मनसः मर्पकमावण्यमापाच प्रत्यक्मवणमनोजनिताहब्रह्मा- स्मीतिबुद्धयाऽद्वितीयमुखसंवित्स्वभावं ब्रह्म प्रत्यक्त्वेनाऽऽविष्करिष्यत इत्य- थः । सविता सवितृशब्दवाच्यः परमेश्वरः प्रमुवात्यनुजानाति तान्मुमुक्षन्देवा- ब्रह्मेन्द्रादयोऽपि परमेश्वरमसादलब्धचित्तैकाग्यसाध्यब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन कृत- कृत्या बभूवारत्यर्थः ॥ ३॥ तस्यैव विद्यातपसोनिमित्तभूतस्प परमेश्वरस्य मुमभिर्महती परिष्टुतिः कर्तव्येत्याह । युञ्जत इति । युञ्जते योजयन्ति मत्यवमवणं कर्वन्ति किं मन उतापि धियो बुद्धीन्द्रियाण्यपि शब्दाादावपपेभ्यः समाहृत्प युञ्जते योजय- १(स.) चिन्मश्राः । २ (क. स. घ.) ज्योति। ३ (क. ख. ५.) च सि। ४ (ग.) र्यकर'। ५ (ग.) विविदिषणाम। ६ (ख.) दीन्सुवर्य । ७ (ख. प.) 'तः मुवः । ८ (ग.) "सक्प्रवणतामा ·4 १४ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं द्वितीयोऽध्यायः॥ न्ति स्ववशं कर्वन्ति-। के विषा विवेकज्ञानवन्तो ब्राह्मणाः । किमर्थ विमस्य प्रा पूरणे देशतः पूर्णस्य बृहतः कालतो वस्तुतोऽपि पूर्णस्य विपधितो ज्ञानस्व- भावस्प साक्षात्करणातिवाश्यशेषः । वि होत्रा दधे वि होत्रा ऋत्विगभिधानमे- तदिह तत्कर्मसु वर्तते । ऋत्विग्भिनित्यन्तिःकरणमल्पहेतुभूताः कियाः सर्वा इति यावत् । वयुनावित् । वयुनेति बुद्धयभिधानमेतत्सर्वबुद्धित्तिसाक्ष्येक इदे- वैक एव सजातीयरहित एवं विजातीपरहितः साक्ष्पद्वितीयो यः पूर्वोक्ताः कि- या दधे विदधे पूर्वस्प वेत्रान्वयः कृतवान्स एव सर्वज्ञोऽद्वितीयः परमेश्वरो जीवरूपेण मोक्षार्थानि कर्माणि फरोतीतिभावः । तस्पैर्वभूतस्प देवस्प घोतन: .. स्वभावस्य सवितुः स्थावरज.मात्मकस्य प्रसवितुर्मही महती परिष्ठतिर्मुमुक्षभिः कर्तव्येतिवाक्यशेपः ॥ ४ ॥ यथा पूर्वे ब्राह्मणा विद्वांसो बाद्यान्तःकरणमणिधानमुखेन ब्रह्म साक्षात्कृत- वन्तस्तथाऽहमपि बाह्यान्तःकरणपणिधानमुखेन ब्रह्म प्रत्यक्त्वेनापरोक्षीफरि- प्यामीति मुमुक्षुराहेत्याह । युजे वामिति । युजे समादधे किं ब्रह्म, पूर्वमना- दिसिद्ध मत्पगात्मनकीकरोमीत्यर्थः । केन साधनेन वां युवयोज्मिनसपोर्नमो- भिवाक्महतालक्षणस्तुतिभिर्मनःमहतालक्षणेकाउपादिभिश्च मनःमणिधानं पूर्वमेः व अपश्चितम् । इदानी वाणिधानमाह । हे मनोबुद्धी वामहं प्रत्यगात्मनि युले समादधे । ते नमोभिनमस्कारैः सह मम श्लोकच पत्यं यझोदिश्य व्पेत्वि- तिवाक्यार्थः । मुमुक्षार्मम श्लोकः कीर्तिः स्तुतिरीश्वरमुद्दिश्यतु व्येतु विविधमे- तु । पूर्वव्युपसर्गस्यात्रान्वयः । पथ्पेव सूरः प्राज्ञस्य पथ्येव सन्मार्गे वर्तमान निमित्तीकृत्य कीतिरिव विसर्पतु तं च श्लोकं विसप्तं शृण्वन्त्वाकर्णपन्तु विश्धे सर्वेऽमृतस्य पुत्रा अमृतस्य ब्रह्मणः पुत्रा हिरण्यगर्भादयः कुत्र स्थिताः । आ ये | आङ उचरत्र संवन्धः । ये धामानि स्थानानि दिव्यानि दिदि भवान्या- तस्थुरातिष्ठन्ति तत्स्था ब्रह्मणः पुत्रा हिरण्यगर्भादयो मम स्तुति शृण्वन्त्वि: स्पर्थः॥५॥ अनेकजन्मानुष्ठितपुण्यनिचयैः प्रक्षीणाशेपपापस्य शृद्धान्तःकरणस्प विरक्तस्य शमदमादिसाधनकलापवत उत्तमाधिकारिणो मुमुक्षोमाक्षसाधनमात्मैकत्वज्ञान- मुपदिश्य तस्मिन्नयोग्यस्य मध्पमाधिकारिणोऽन्तःकरणशृद्धिद्वारेणाऽऽम- नानाधिकारसिद्धयर्थ योगमुपदिशनयुत्तरे केचिन्मन्त्राः । प्रथमं योग संक्षि- प्पाऽऽद । अमिरिति । भनियत्राभिमप्यते पन मूलाधारेऽनिमण्डलेऽनिरमि- (2.) वर मा(ग.)जानाहितांसा (क.प.) व (फ.प.) मस्य। ५ (स.) पत्र (प.) नं 10 (.) "मि हत्या की। ८(ग.) 'दिरा ·. द्वितीयोऽध्यायः२॥ 'विज्ञानभगवत्कृतम् । मथ्यते मूलबीजेन मथ्यते क्षोभ्यते । वायुर्यत्रैव मूगधारात्सुपुम्नायामध्युपरि चाकोद्रुध्यतेऽवरुध्यते विसतन्तुनिभामिशिखया सह सोमः कलार्कस्थचन्द्र मण्डलं यत्र द्वादशान्ते ध्यातमतिरिच्यतेऽतिशयेन रिच्यते यत्र सुपुन्नायामामू- लाधारादमृतं सवद्भाव्यते तत्र मूलाधारे द्वादशान्तस्थित्तचन्द्रमण्डले सुपुम्नायां च संजायते ध्येयवस्तुप्रवणं जायते मनः ॥ ६ ॥ ध्यानमकारमाह । सवित्रेति । सवित्रा द्वादशान्तस्थितकलार्केण प्रसवेन सोममण्डलात्सुषुम्नायां प्रसूतामृतेन जुपेत सेवेताधिकारी किं ब्रह्म ध्येयं वस्तु पूयं मूलाधारे स्थितं तत्र मूलाधारे योनिमग्निमण्डलं ब्रह्मोपासनस्थानवेन कृणवसे कुरुष्व न हि त एवं कुर्वतस्ते तव कलार्केण विलापितचन्द्रमण्डला- त्पुम्नायां स्रवदमृतेन पूर्त पूरितं फलितं मूलाधारस्थं ब्रह्म न ह्यक्षिपत्का- लक्षेपं न करोति । एवं ध्यातं ब्रह्म शीघ्र फलं प्रयच्छत्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ पद्मासनादीनामन्यतममासनं परिगृह्य शरीरस्थापनमकाराभिधानपूर्वकं प्र. त्याहारमुक्त्वा ताराश्रयणेन संसारसमुद्रतरणं सिध्यतीत्याह । बिरुनतमि- ति । त्रिरुन्नतं स्थाप्योरो ग्रीवा शिर इति त्रीण्यङ्गान्युग्नतानि यस्प तच्छरीर त्रिरुन्नतं यथा भवति तथा शरीरं समं सम्पस्थाप्य हृदि हृदयकुहर इन्द्रि- याणि सेरेन्द्रियाणि मनसा सह मनसा साधनेन संनिवेश्य सम्पनिवेशपित्वा सम्पणियम्पेति यावत् । ब्रह्मोडपेन तारप्लवेन प्रतरेत प्रकर्पण तरेत मणव- स्वरूपं तदर्थ परारब्रह्म च यथावद्विद्वान्स्रोतांसि सर्वाणि सुरनरतिर्यस्था- वरादिभेदभिन्नानि संसारस्रोतांसि भयावहानि भयपदातृण्यनेनोपायेन संसारदु:- खमहोदधि प्रतरेदिति योग्याधिकारिणं श्रुतिरनुशास्ति ॥ ८॥ माणायामप्रकारमाह । प्राणानिति । प्राणान्माणादिमभेदभिन्नान्वायून्य. पीड्य मकर्षण मनोधारणमुखेन निरुध्य कुम्भकपाणनिरोधस्थानत्वेन योग- शास्त्रेण प्रसिद्धमूलाधारादौ सोऽधिकारी युक्तचेप्टो नात्पश्नत इत्यादिशात्रेणो- का चेष्टा यस्य युक्तोपयुक्तोपपन्ना वा चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः क्षीणे माणे तत्त. स्थाननिरोधेन तत्तत्स्थाने क्षीणे तनयं गते वापौ नासिकयोच्वसीत तत्तत्स्था नेपु सम्पनिरुध्यानन्तरं प्राप्त नाहीद्वारेणेडया पिङ्गलया वा नासिकापुटेन शनैः शनैरुसीत वायुमुत्सृजेत् । दुष्टान्वयुक्तमिव दुन्तिरश्चैयुक्तं वाहं रथं कुशल- सारथिरिवैन विद्वान्वाह्यकरणनिरोधमकारं मनोनिरोधमकारद्वारेण वायुनि- । १ (ग.) व म। २ (क ) प्रमृता । ३ (प ) योनि योनिमः । (स.) पर ५ (व.) 'वाद्यान्न का ६ ( ख ) कांग्ण ग . (ग ) कार तद्वारे ·१६ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरण द्वितीयोऽध्यायः रोधमकारं च विद्वान्मनो धारयेत् । यत्र यत्र वायुनिरोधो दृष्टस्तत्र तत्र मनो धारयेताममत्तोऽवहितो भूत्वा यत्र मनस्तत्र वायुरिति वचनात् ॥९॥ 'योगानुष्ठानयोग्यं देशमाह । सम इति । समे निम्नोन्नताकाररहिते शुचौ में- ध्ये शर्करावहिवालुकाविवर्जिते शर्कराभिः क्षुद्रपापाणैर्वगिना वालुकाभिः सि- कताभिश्च विवर्जिते रहिते शब्दजलाश्रयादिभिः शब्दः माणिवादित्रवाय्वादि- निमित्तघोपैलैरतिनिकटवर्तिभिरुदकैराश्रयैर्मण्डपादिभिर्जलादिभिश्च विवाजें- ते जलाश्रयादीति ग्राहादिवोच्यते । प्रधानविशेषमाह । मनोनुकूल इति पत्र म- नस मानुकूल्यलक्षणमपेक्षितं प्रयोजनं सिध्यति तत्र न तु चक्षुपीडने छान्दः सो विसर्जनीपलोपः । अग्न्यादिभिरतप्त एवंभूते देशे गुहानिवाताश्रयेण गुहा- यां निवातस्थानमाश्रित्य प्रपोजयेत् । योगं प्रयोजयेत् ॥ १०॥ योगमभ्यस्यतस्तत्सिद्धिचिह्नांन्याह । नीहारेति । नीहारस्तुपारस्तदाकारा प्रथम चित्तवृत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरंधूमवचित्तत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरमर्कवत्सव- तते तदनन्तरममिवदाभाति तदनन्तरं वायुरान्तरो वाहवायुवत्मक्षभितो बलवा प्रवर्तते तदनन्तरं खद्योतनिभा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरं विद्युनिभा तदन- न्तरं स्फटिकनिभा तदनन्तरं संपूर्णशशिसंकाशा चित्तवृत्तिः मवर्तते । एवं नी- हारधूमार्कानलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनां च रूपसदृशान्येतानि यो- गिनोऽनुभवसिद्धान्तानि बुद्धे रूपाणि योग क्रियमाणे ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि ब्रह्माभिव्पक्तिद्योतकानि पुरःसराणि पूर्वरूपाणि लिङ्गानि क्रमेणाऽऽविर्भवन्ती- त्यर्थः । अथवा ब्रह्मणि ब्रह्मविपये योगे चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणेऽभिव्यक्तिक- राणि घोतकानि ब्रह्मविपपचित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगस्याभिव्यक्तिकराणीति पावत् ॥१२॥ भूतजयमकारं भूतजयफलं चाऽऽह । पृथिव्यप्तेजोनिलस इति । पृथिवीभूतं तन्मण्डलं निवृत्याल्पं तच्छक्ति चाऽऽत्मसाक्षात्कारेणोपास्य तेनोपासनेन तद्व- शीकरणे सत्पनन्तरमभतं तन्मण्डलं प्रतिहारूपं तच्छक्ति चाहत्वेन भाषि- त्वा तेन तद्वशीकरणे सत्पनन्तरं तेजोभूतं तन्मण्डलं विद्याख्यं तच्छक्ति चाहं- तपा चिन्तपित्वा तेन तद्वशीकरणे सत्पनन्तरं वायुभूतं तन्मण्डलं शानयारूपं तच्छक्ति चाभेदेनोपास्प तेन तद्वशीकरणे सत्यनन्तरं विपद्धतं तन्मण्डलं शा- नस्पतीतारुपं तच्छक्ति चाऽऽत्मभावेन भावयित्वा तेन तद्वशीकरणं त्वे एथि- पामसुतेजसि वापो से च क्रमेण समुत्थित पानेन तत्तत्मयुक्तकार्पपोग्पतपा (4.) दियो। २ (स.) "वाश्री ३ (स.) "दिभियों (ग.) प्रयोग ५(ग.) 'क्षानाती।

·द्वितीयोऽध्यायः। 'विज्ञानभगवत्कृतम् । वशीकृते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते पृथिव्यादितन्मण्डलतच्छत्तीनामुत्तरो- तरत्रपेण पूर्वपूर्वत्रयं वेष्टितं बुद्धौ तत्सर्व स्वाभेदेन चिन्तयित्वा तेनोपासनेन प- ञ्चभूतात्मके योगगुणे भूतपञ्चकस्य यथेष्टविनियोज्यत्वयोग्यतालक्षणे गुणे पस्प योगिनः प्रवृत्ते निष्पादिते तस्य योगिनो योगो ध्यानं तदेवाग्मियोगानिस्तन ध्यानेन वशीकृत्य पञ्चभूतात्मकं शरीरं प्राप्तस्य तदहमस्मीत्यभिमन्तुरुक्तफलं सिध्यति ॥ १२॥ योगसिद्धेः सूचकानि पूर्वभाविलिङ्गानि योगशास्त्रविदोऽपि कथयन्तीत्याह। लघुत्वमिति । स्पष्टार्थः ॥ १३ ॥ एवं योगाभ्यासेन शुद्धान्तःकरणस्य प्रत्यक्प्रवणमनसो योग्याधिकारिणो योगिनो योगं तत्फलं चाह | यथैवेति । यथैव विम्बमादादि मृदयोपलिप्तं मृदपा मृजया शुद्धिसाधनेन भस्मादिनोपलिप्तम् | जकारस्य दकारः । तेजोमयं पूर्वमेव मचरतेजस्कं सुधान्तं मुधोतं भस्माद्युपलेपनेन ह्युपलिप्तेन भस्मादिमलेन सहापाकृतपूर्वमलं तदर्पणादि भाजते दीप्यते यथा तद्वा तदिव तद्वदात्मतत्त्व- मात्मनस्त्वंपदार्थभूतस्याद्वितीय सुखसंवित्स्वरूपं तत्पदार्थभूतं निजं रूपं तत्त्वं मकृतिमाकृतमलैरनास्कन्दितत्वेन प्रसमीक्ष्याहं ब्रह्मास्मीत्पपरोक्षीकृत्य देही फार्यकारणसाश्येकोऽद्वितीयः कृतार्थ एकत्वदर्शनेनाऽऽविर्भूतनिरतिशयानन्द- स्वभावो वीतशोकः मध्वस्तसंसारशोकतत्कारणश्च भवते भवति । तद्वत्सतत्व- मित्पस्मिन्नपि पाठेऽयमेवार्थः । सुधौतमित्यस्मिन्नर्थे मुधान्तमिति च्छान्द- सम् ॥ १४॥ तत्त्वंपदार्थशोधनद्वारेण जीवपरयोरक्यमैक्यापरोक्षमकारमैक्यापरोक्षान्मोक्षं च दर्शयति । यदात्मतत्त्वेनेति । यदा गुरुमुपसंगम्य तत्संनिधौ तच्छ श्रूपादि- पुरःसरश्रवणाचनुष्ठानकाल आत्मतत्त्वेन तु तुशद्धोऽवधारणे शोधितत्वंपदार्थेन नित्पमेमास्पदसाक्ष्यव्यभिचारिसत्यमुखसंविन्मात्रस्वरूपेण दीपोपमेन दीपः स्व- प्रकाश्याद्विलक्षणो दृष्टो यथा तद्वदात्मा स्वदृश्यादेहेन्द्रिपादिसंघाताद्विलक्षणो भवितुमर्हतीति दीपोपमेन साक्ष्याद्विलक्षणसाक्षिरूपेणैव । इत्यंभावे तृतीया । आ. त्मनो निजस्वरूपेणैव ब्रह्मतत्त्वं ब्रह्मशब्दवाच्यं मायाशयलं तस्प तत्त्वं सत्पान- न्तमसधिकरसमिह कार्यकारणसंघाते हृदयकुहरे युक्तः शमदमादिसाधनसंपन्नः अपश्येत्मकर्पण पश्येत् । तत्त्वंपदार्थशोधनद्वारेणाई ब्रह्मास्मीत्येकत्वमपरोभी- फुर्यादिति पोग्याधिकारिणमनुशास्ति । आत्मतत्त्वेनाभिन्नमेव ब्रह्मतत्वं पश्यदि- (स.) 'भ्यामा। २ ( ग ) । उपरित ने। ३ (२) तामा (स) । ५ ( ग प ) प्रा(म) पनामा ३ ·१८ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं द्वितीयोऽध्यायः। त्येवं वाक्यार्थः । शिष्यस्यानुभवमफारम नुभवेन मोक्षं च दर्शयति अमिति । अजं जन्मरहितं धुर्व कूटस्थनित्यं सर्वतत्त्वविशुद्ध कार्यकारणात्मकतत्वैः सबै- रनास्कन्दितं देवं द्योतनस्वभावं ज्ञात्वाऽपूर्वादिलक्षणं चिन्मात्रं स्वात्मतच्चन ज्ञात्वा मुच्यते सर्वपाशैरज्ञानतत्कार्यलक्षणैः सर्वैः पाशर्मुच्यते विद्यया स्वभाव तन्मात्रतया पविलीनाविद्यातत्कायद्वैतो भवतीत्यर्थः ॥ १५॥ दिकालाधनवच्छिन्नानन्तमुखबोधवपुष आत्मनो ब्रह्मादिस्तम्बान्तमाणिभे- देन महदावणुपर्यन्तन चावस्थान सन्तिरत्वेन प्रत्यक्त्वं चाऽऽह । एपो हेति । एपो ह देव एप प्रकृतो हशब्द एवार्थे देवो द्योतनस्वभावो दिकालाद्य- नवच्छिन्नानन्ताद्वितीयमुखसंवित्स्वभावः प्रकृत आत्मैव मंदिशःमाच्याचा दि- शः सर्वाः प्रत्पन्वनुगतो व्याप्य स्थितः पूर्वो ह जातः कल्पादौ शरीरिभ्यः स- बैभ्यः पूर्वः प्रथमशरीरी। ह इत्पेवार्थे जात उत्सनो हिरण्यगर्भरूपेणाप्येप एव जा. त इत्यर्थः । स उ गर्ने अन्तः सर्वा दिशो व्याप्य स्थितो यो हिरण्यगर्भरूपेण प्रथमशरीरित्वेन जातो यः स उ स एव गर्ने ब्रह्माण्डोदरेऽन्तर्विराहूपेणापि वर्तते स एव जातः सूक्ष्मसमष्टिस्थूलसमष्टिकार्यकारणोपाधिकत्वेन हिरण्यग- भीदिरूपेण जातो पः स एव परमात्मा व्यष्टिभूतानन्तकाकारणोपाधिकरलेन व्यष्टिभूतानन्तजीवात्मना जातः ऐप्पत्काकारणांपाधिकत्वेन निष्पमाणोs- पि स एव मत्पङ्जनास्तिष्ठति । अनन्तसमष्टिव्यष्टयात्मककार्यकारणोपाधिपु .मत्यगान्तरत्वेन जना इति शब्दाभिलप्यो भूत्वा स एव परमात्मा तिष्ठति स- वतोमुखः । किंबहुना चेतनाचेतनात्मकत्वेन बहुमुखः स एव स्थितः । हे ज. ना इत्यन्पोन्यं संबोधनं वा जनान्मति मत्यगिति वा । अस्मिन्पक्षे द्विती- यार्थे प्रथमा ॥ १६॥ परमात्मैव हिरण्यगर्भादिरूपेण जात इत्युक्तम् । पटाकाशजलचन्द्रन्यापन तज्जन्म न स्वरूपणेत्याह । यो दंव इति । यो देवो अमो यः मतो देवः स्व- यंप्रकाशचिन्मात्रवपुः परमात्माऽमो शब्दादितन्मात्रपञ्चककार्यत्वेन तत्पश्चक- व्यापियुद्धी जलं चन्द्रवद्धट आकाशद्धिरण्यगर्भरूपेणाऽऽविवेश । यो अप्मु यः स्वयंप्रकाशचिदेकरसः परमात्माऽसशब्दोपलक्षितपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्य- नपा पञ्चमहाभूत-पापिब्रह्माण्ड विराटशब्दाभिलप्यत्वेनाऽऽविवेश!पो विश्वंभुर- नमाविवेशापोऽनन्तमुसबोधवपुरात्मा पष्टिभूतजङ्गमरूपकार्यकारणोपाधि भुव- नशब्दवाच्यविन्द्रादिशब्दामिलप्यत्वेनाऽऽविवेश । भुवन विश्वं चतुर्दशभुवनं स. (रा. ग.) निर(म.) मातरना। ३ (म.) तमु (ग..) पार (क. ६ (म. श. 'यार (म.) रगो भाग... भ. पि' :(. प.) 11. (प.) नमः।

·द्वितीयोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम् । तास्फुरणपदत्वेनाऽऽविवेशति वाऽर्थः । भवतीति भुवनं कापं विश्व सर्व मह- दादि सर्वकार्य सत्तास्फुरणप्रदतयाऽऽविवेशेति वाऽर्थः। यओपधीषु फलपाकाव- सायिषु स्थावररूपकार्यकारणोपाधिषु यः मुखानुभूतिरात्मोपविशब्दाभिलप्यत्त्वे- नाऽऽविवेश । यो वनस्पतिषु पः सत्यमुखापरोक्षस्वभाव आत्मा पुष्पं विना फल- वत्स स्थिररूपकार्यकारणसंघातेपु वनस्पतिपु वनस्पतिशब्दामिलप्यत्वेनाऽऽवि- वेश । आविवेशेत्पस्य पूर्वोत्तरेष्वनुवर्तनं द्रष्टव्यम् । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशदित्या- दिश्रुत्यन्तरात् । तस्मै सर्वान्तरात्मने देवापानन्त मुखेसञ्चिन्मात्रवपुषे नमो नमः। नमस्कारः सर्वोपद्रवशमनार्थः । द्विवचनमध्यायपरिसमात्पर्धमादरा च॥१७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्जानोत्तमपूज्यपाद- शिष्यस्य विज्ञानभगक्तःकृती श्वेताश्वतरोपनि- पद्विवरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ मत्यस्तमिताखिलभेदासङ्गाविकारिमुखसंविन्मात्रवपुप आत्मनो मायाविन इव स्वमायया जगदुत्पत्तिस्थितिलपकारणत्वं सर्वनियन्तृत्वमद्वितीयत्वं प्रत्य- पत्वं चाऽऽह । य एक इति । य एको यः स्वायत्तसिद्धिक एकोऽद्वितीयो जालवाञ्जालबज्जालं मापा तच्छक्तयो दुर्भेदत्वान्जीवाख्यमत्स्यस्प बन्धकत्या- घ तद्वानस्य स्वरूपस्फुरणपदत्वेनाधिष्ठानत्वात्तद्वानीशत ईष्ट ईशनीभिर्मापात- च्छक्तिभिस्तत्कार्यरूपसमष्टिभिरेव च न तु स्वतोऽविकारित्वात्सर्वाल्लोकालो- पन्त इति लोकास्तान्दश्पपदार्थान्भूरादिलोकान्माणिभेदांश्शत ईष्ट ईशनी- भिरीशनसमधरुपाधिभिरेव मापात्मकः सन्मापामात्रकः सन्मापातच्छत्तीरीष्टे मापातच्छत्पात्मकः संस्ताभ्यां तत्कार्पभूततन्मात्राणीष्टे भूततन्मात्रात्मकः. संस्तैस्तयष्टिरूपपदार्थानीष्टे पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मकः संस्तैस्तद्यष्टिभूतान्स- चंपदार्थानीष्टे मायावी मायया प्रदर्शितगिरिसमुद्रादीन्हस्त्यश्वव्यामादीथ स्वमा- यपेष्टे यथा तद्वत्परमेश्वरस्प सर्वनियन्तृत्वमुक्त्वा तस्यैव नियम्योत्पत्तिलपद्दे- नुत्वमद्वितीयत्व सिद्धयर्थमाद । य एवेति । प एवैकः स एव स्वपमंकाशचिन्मा. अवपुरेवेश्वर एकोऽद्वितीय उद्भवे सर्वस्पोत्पत्तो कारणत्वेन स्थितः संभवे सम्प- ग्भवः संभवः कारणमात्रतया भवः कारणेक्यापत्तिस्तल्लयोत्पत्ती निमित्तलेन स्थितः । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ये साधनचतुष्टयसंपन्ना एतदेतं पड़- ति पूर्वत्र पुंलिङ्गनिर्देशात्सर्वनियन्तारं सर्वोत्पत्तिस्थितिलपकारण संवित्सर- करसमात्मानं स्वतावन्मात्रतया विदुरपरोसीकुपुरमृतास्ते भवन्ति । तेऽपरोक्षी- (क.घ) पार्थः ।। (क) कार्यस'। (क. स. ग. घ.) (). 'दिति । ५ (स.ग.) 'सबिमा ६(स) सन्मायो ना . (ग. य.) मात्र (स.ग ) सचिमा ·चेताश्वतरोपनिपद्विवरणं तृतीयोऽध्यायः॥ कृतैकत्वा अमृता भवन्ति । विद्यया मरणादिसंसारहेतुभूतामविद्या स्ववावन्मा- त्रतया दग्ध्वा नित्पसिद्धनौरुपपुरुपार्था भवन्तीत्यर्थः ॥ १॥ पूर्वमन्त्रोक्तमर्थमेव प्रपञ्चयति दुरवगाहात्वात् । एकोहीति । एकोऽद्वितीयो हि यस्माद्रः सर्व रोदयति संहरति प्रलपादाविति रुद्रो रुजं संसारदुःखं द्रावपती- ति वा रुद्रः। तस्मान्न द्वितीयाय द्वितीयभावाप तस्थुः स्थितवन्तः। अद्वितीय- सत्यमुखबोधरूपत्वादुद्रस्य तदधीनसत्तास्फुरणत्वान्मायातकार्यरुपमपञ्चजात- स्थानन्तस्य सतो रुद्रस्य सद्वितीयत्वापादकत्वेन कार्यकारणरूपाः सर्वे पदा. ः स्थातुं न शक्का इत्यर्थः । द्वित्तीपाप प्रमाणानि न्पापाथ न तस्थुरिति वा द्वैतस्याविचारितरमणीयतयाऽविद्यात्मकत्वेन प्रमाणन्यायायोग्यत्वाहितीयाप प्रमाणन्याया न तस्थुरित्युक्तम् । ईश्वरस्य पदे पदेऽद्वितीयत्वेन प्रतिपादनात्प- रमार्थतोऽद्वितीयभावप्रतिपादनातस्य पदे पदे ज्ञानमात्रनिवपत्वप्रतिपादना- च मिथ्यात्वं सिद्धम् । य इमाल्लोकानीशव इंशनीभिः मत्पङ्जनास्तिधतीत्ये. तत्पूर्वमेव व्याख्यातार्थम् । संचुकोचान्तकाले संचुकोच संकोचयति सहरति । अन्तकाले प्रलयकाले । संयज्य विश्वा भुवनानि सर्गकाले वियदादिपञ्चमहाभू- तानि सृष्ट्वा तद्विन्यासरूपाणि विश्वा विश्वानि भुवनानि संग्रज्य सत्तास्फुरणप- दत्वेन सम्यक्सृष्ट्वा गोपाः स्थितिकाल आनन्दमदत्वेन गोप्ता च भवति ॥२॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां पाणिनां कार्यकरणानी परस्पैव कार्यकरणानीति मतिपादयति । कार्यकरणानि स्वमायया सृष्ट्वा तेवनुभविश्य जीवशव्दाभिलप्य- त्वेनेश्वरस्यैव स्थितत्वात् । विश्वत इति । आवह्मस्तम्बपर्यन्तानां माणिनां चहूं. प्यस्येति विश्वतश्चक्षुः। उतापि। उत्तरत्र सर्वत्र समानव योजना। इतरेन्द्रियाणा- मप्युपलक्षणमैतत् । सर्वमाणिनां करणसंयोजयिताऽप्येष एवेत्याद । संवाहु- भ्पामिति । बाहुभ्यां मनुष्पादीन्संधमति संपोजपति । अनेकार्था हि धातवः। संपतत्रः पतत्रैः पतनसाधनेः पादः संघमति । उपलक्षणनेतरेन्द्रिपसंयोजपि- तृत्वमप्युक्तं द्रष्टव्यम् । अथवा पतत्रैः पसः पक्षिणः संधति । सपा स्रष्टाऽप्ये. प एवेत्याह । धावाभूमी इति | घावाभूमी उपलक्षणमैतत्सर्वलोकांस्तदन्तर्वतिप- दायांचा सचिनयनुत्पादपन्देवो चौतनस्वभाव एकोऽद्वितीयः संधमतीति पूर्वणान्वपः ॥ ३॥ व्यष्टिकरणाधिष्ठातणां समष्टिकरणाभिमानिनामयादित्पादिदेवतानामुत्प- त्पादिदेवत्वं सर्वकरणव्यापिसमष्टयन्तःकरणाभिमानिहिरप्पगोत्सतिदेतुत्व. मीवास्प मुमुक्षूणामी चरारसम्परनानानां पाऽऽ । पो देवानामिनि । पः (THA (.) (प.) (R) ((स.) is (न.प. प.in ·तृतीयोऽध्यायः३॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । स्वयंप्रकाशो देवानामग्यादित्यादीनां प्रभवश्चोत्पत्तिकमात्मातिलोम्येन भवो य- स्मिन्स प्रभवो लयस्थानमित्यर्थः । उद्भवचोद्भवत्पस्मादित्युद्व उत्पत्तिस्था- नमिति यावत् । अनेकार्था छुपसर्गाः । विश्वाधिको विश्वश्वासावधिकश्चेति विश्वा- धिकः अधिक उत्कृष्टो निरतिशयानन्दस्वभाव इति यावत् । विश्वस्मादधिक इति वा । अथवा यो देवानां द्योतनस्वभावानामखिलभावानां प्रतिबिम्बलक्षणाना- भखण्डभावस्वभावत्वादीश्वरो विम्वतया प्रलयोत्पत्तिहेतुरित्यखण्डभावस्वभाव- त्वमुक्तम् । विश्वाधिक इत्पपास्तातिशयानन्दस्वभावत्वमुक्तम् । रुद्रो व्याख्या- तमेत् । देव इति केचित्पठन्ति । महर्षिर्महांथासावृपिश्चेति महर्षिः । महानिर- वग्रहमहत्त्वसंपन्न ऋषिः सर्वज्ञो हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व करणाभिमानिनं हि- रण्यगर्भ जनयामासोत्पादितवान् । पूर्व सर्गादौ सोऽपास्तातिशयानन्दैकरसवो- धविग्रहः परमेश्वरो नः शमादिसाधनसंपन्नान्योग्याधिकारिणोऽस्मान्वुद्ध्या- पवर्गहेतुभूतया शुभया शुभवस्तुविषययाऽपास्तातिशयानन्दैकरसैक्यविषपया संयुनक्तु संपोजयतु ॥ ४ ॥ मत्यक्त्वेन निःसङ्गसुखसचिन्मात्रैकरसस्वारस्पाविर्भावानुशासनं मुमुक्षोराह । या त इति । या श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु प्रसिद्धा ते सकलनिष्कलतनोस्तव हे रुद्र सर्वसंसारतापोपशमनहेतुभूताया निष्कलतनोरस्तित्वे रुद्रशब्द एव प्रमा- णमित्याह । रुद्रेति । शिवा शुद्धा जडतद्विशेपमलरहिताऽपास्तातिशयानन्द- स्वभावा च तनूस्तनुनिष्कलस्वरूपाऽघोरा प्रसन्ना संसारतापोपशमनरूपाऽपाप- काशिनी पापकाशिनी न भवतीत्यपापकाशिनी स्वाभिव्यक्त्या सर्वपापदग्धी- त्येतत्पुण्यमकाशिनीति वा स्वाभिव्यक्तः सर्वपुण्पफलत्वादपहतपाप्मादिस्व- रूपा वा तया नः साधनचतुष्टयसंपन्नानस्मांस्तनुवा तन्वा निष्कलस्वरूपया शं- तमया मुखतमयाऽद्वितीयानन्दस्वरूपया गिरिशंत हे गिरिशंत गिरी पर्वते फैलासारूपे स्थितः शं मुखं तनोतीति गिरिशंत गिरि शब्दे वेदान्त एतस्यै- वाऽऽनन्दस्पेत्यादौ ब्रह्मेन्द्रादीनां सर्वेषां सुखदातृत्वेन प्रसिद्ध इति वा गिरि- शंताभिचाकशीहि । अभ्याभिमुख्येन प्रत्यक्त्वेनाभिचाकशीहि प्रकाशरव । मु- मुक्न्मति तव पनिष्कलं रूपं तेन निष्कलरूपेण वं प्रकाशस्वेति यावत् ||५|| घोरा सगुणतनुं प्रति सम्परज्ञानसिद्धयर्थ मुमुक्षोः प्रार्थनामाह । पामिपुमि- ति । यामिष शास्त्रेषु सर्वसंहारसमर्थत्वेन प्रसिद्धामिपुं गिरिशंत व्याख्यातभेत- त् । हस्ते विभाएं धारयसि । अस्तव उपसंहर्तव्पान्मति क्षेमुं शिवां शुभां (स. घ.) । २ (स ) ३ (म.) रणसमट पन्तःसाणा ४ (स.ग.) 'समविन्मा'। ५ ( फ.घ)ति प्रति।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं वृतीयोऽध्यायः गिरित्र गिरी स्थितः सन्सर्व त्रायति रक्षतीति गिरित्रो हे गिरित्र नां सर्वसं- हारसमर्थत्वेन प्रसिद्धां कुरु शिवां कुर्विति पूर्वणान्वयः । मा हिंसीः पुरुषं जग: त् ।मा हिंसी । हिंसा मा कार्षीः किं पुरुपं सम्यग्ज्ञानसाधनभूतकार्यकरणसं- घातं जगत्सम्यग्ज्ञान करणेतिकर्तव्यभूतवेदान्ताचार्यादिकं यावत्सम्पग्ज्ञानेन भवति निष्कलस्वरूपाविर्भावस्तावत्सम्यग्ज्ञानायोग्यत्वेन मा हिंसीरित्यर्थः॥६॥ देवस्य निर्गुणं तत्व तज्ज्ञानं तज्ज्ञानान्मोक्षं चाऽऽह । ततः परमिति । देवं प्रसाद्यानन्तरं ततो देवप्रसादादेव यथावज्ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्यन्वयः । कीडग्भूतं देवं ज्ञात्वाऽमृता भवन्तीत्पपेक्षायामाह । परं ब्रह्मेत्यादिना ! परं ब्रह्म निर्गुणं - म परमुत्कृष्टं मुखरूपं बृहन्तं कूटस्थं नित्यमद्वितीयमीशमितिविशेष्यत्वात्पुं- लङ्गनिर्देशः। यथानिकायं यथा यथा कार्यकरणसंघातस्तल्लक्षणं निकायं स्वतो निर्विशेषः संस्तथा तथाऽवगम्पत इति यथानिकायम् । त्रिकोणत्वाधवस्था- विशिष्टायोगतवह्निवत्सर्वभूतेषु गूढं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु गूढ वियदादिमहा- भूतेषु गूढं सर्वविकारिषु च गूढं विश्वस्यक परिवेष्टितारं मायावीव व्याग्रह- स्यादीन्परिवेष्टय स्थितः । मृगतृष्णिकोदकरजतादीन्यूपरक्तिकादिः परिवे- न्य स्थितो यथा तथा विश्वस्य परिवेष्टितारं परि परितोऽन्तर्बहिश्च वेष्टितारमत एकद्वितीयमीशं तच्छदार्थभूतमेवंरूपमीश्वरं प्रत्यक्त्वेन ज्ञात्वाऽपरोक्षीकृत्या- मृता भवन्ति नित्यसिद्धब्रह्मभूता भवन्ति । एकत्वदर्शनेन व्यवधायका विद्याना- शाद्रवन्तीत्युपचारः ॥७॥ उक्तार्थप्ररोचनाप मनशां चानुभवं दर्शपित्वा ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानादेव कैव- ल्यसिद्धिर्न साधनान्तराज्जानसमुचितात्केवलाद्वैत्याह । वेदाहमिति। वेद जाना- म्यहं कृतकृत्योऽहमेत प्रकृतं पुरुपं पुरि शयनात्पुरुषं महान्तमद्वितीयमादि- त्पवर्ण स्वयंप्रकाशचिन्मात्ररूपं तमसः परस्वात्स्वपंप्रकाशबोधवपुष्ट्वादज्ञा- नाख्यतमसा वास्तवमुख्पैक्पतादात्म्यसंबन्धासहत्वेन तमसः परस्तादवस्थितं तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति तमेव प्रकृतिप्राकृतरनास्कन्दितमेव विदित्वा ना- न्यद्विदित्वा वा सम्यग्ज्ञानाईतत्त्वान्तराभावात्तं विदित्वैव नाविदित्वा चाऽति- मृत्युमेत्यज्ञानलक्षणं मृत्यमंत्येति । अतीत्य परमपुरुषार्थरूपं तमेवाऽऽत्मानमेति सर्वलयस्थानत्वादज्ञानतमो मृत्युस्तं सम्यग्ज्ञानफलकारदः स्वतावन्मात्रतया दन्दहीत्यात्माऽतिमृत्युस्तमतिमृत्युमेतीति वा । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनापति (म.) यार। २ (ख. ग.) 'नमा ३ (4.) देवं यः ४ ( स. ग.) तलक्षा ५.ग.) योनुगः । (ग.) एवं (ग.).दशाम1 (स.) नामि । ९ (ग.) 'पानि (ग.) (प.) (म.) दानीमा १२ (प.) माऽयः ना।

·२३ तृतीयोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम् । ज्ञानमागांदन्यो मार्गों न विद्यते श्रुतिस्मृतिपुराणन्यायेष्वपनायापवर्गगमनाये मोक्षमाप्तय इत्यर्थः ॥ ८॥ ब्रह्मात्मैकत्वाविद्याविलसितत्वाक्रियाकारकादिरूपद्वैतमपञ्चस्पैकत्व विषयप्त- म्यग्ज्ञानबाध्यत्वादेकत्वज्ञानमेव मोक्षसाधनं नान्पदित्याह । यस्मादिति । यस्मा- त्पुरुषात्परमुत्कृष्टमपरमन्यत्किंचिन्नास्ति । अपास्तसमस्तातिशयपूर्णानन्देकरस. स्वात्तस्मात्परमुत्कृष्टं नास्ति तदन्यस्य सर्वस्यैतदविद्याविलसितत्वात्तस्मादपरम- पच नास्तीति । यस्मानाणीयो यस्मादणीयोऽणुतरं सूक्ष्मतरं नास्तीति स्व- मकाशचिदेकरसत्वादात्मनस्तदन्यस्य जडत्वेन स्थूलत्वान्न ज्यायोऽस्ति क- चिन्न ज्यायो महत्तरमपि कश्चिकिचिन्नास्ति । प्रत्यगात्माधीनसत्तास्फरण स्वात्तदन्यस्प सर्वस्य । वृक्ष इव स्तब्धी निवातदेशस्थो वृक्ष इव स्तब्धोऽविका- री सर्वविकारानास्कन्दित इति यावत् । दिवि तिष्ठत्यसंण्डानन्दाभिव्यञ्जकत्वेन धोतनस्वभावायां पूर्णानन्दाभिव्यञ्जकत्वेन क्रीडारूपायामहं ब्रह्मास्मीतिबुद्धी अमेयत्वेन तिष्ठति । दिवि स्वयंमकाशचिदेकरसे स्वे महिनि तिष्ठतीति वा । दि- वि धोतनस्वभावे प्रकाशस्वभाव आदित्यमण्डले तिष्ठतीति वा । एकोऽद्वितीय- स्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व स्वर्णादिभी रुचकादिवद्रज्वादिभिः सर्पादिवत्तेन पक- तेन पुरुषेण देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नेनेदं दृश्यजातं सर्व पूर्ण सर्वतो व्याप्तमत ईश्वरव्यतिरिक्तं किंचिदपि नास्ति । अत ईश्वरैकत्वज्ञानादेवापवर्गसि. द्विरिति सम्यगवोक्तम् ॥ ९ ॥ ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानवतामेव पुरुषार्थलाभ एकत्वज्ञानहीनानामितरसाधनावल. म्बिनां पुरुपार्थलवोऽपि न सेत्स्पति प्रत्युत दुःखमेवेत्याह । तत इति । पस्मा- दीश्वरैकत्वज्ञानादेव कैवल्यसिद्धिस्ततस्तस्मादुत्तरतरम् । अधवा सर्पादिव्यापक- रजवादेः सर्पादिवाधेऽपि स्थितत्वादुत्तरत्ववद्रुचकादिव्यापकस्वर्णादे रुचकादि- लपेऽपि स्थितत्वादुत्तरत्ववद्भौतिकलयेऽपि भूतानां स्थितत्वादुत्तरत्ववच्च व्या. प्पव्यापकभावेन वर्तमानानां प्रकृतिमाकृतानां हेयभूतानां सपा सत्तास्फुरण- मदतया व्यापकः पुरुप उक्तो यतस्तत्तस्मात्प्रकृतिमाकृतसर्वबाधेऽपि स्थितत्वा- दुत्तरतरम् । अथवा प्रकृतिमाकृतानां हेयभूतानां सर्वेषामधिष्ठानत्वेन व्यापको पत- स्ततस्तदुत्तरतरमुस्कृष्टतरं यत्तदरूपं करचरणादिरूपहीने काष्पादिरूपहीनं वा । उपलक्षणभूतेन रूपरसादिना हीनं वा । अनामपं दुःसरहितं संसाररोगशू- न्यमुक्तविशेषणं तत्पदार्यभूतमीश्वरतत्त्वमेतत्वंपदार्थभूतपत्यगात्मत्वेन ये साध. (स.घ ) गातांचनास्ती। २ (स घ.) सहचिमि (म.ग.) नास्ती. स्वत। ४ (ग.) सापापिलयेऽपि । ५ (क. ग. यही ·२४ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं तृतीयोऽध्यायः॥ नचतुष्टयसंपन्ना योग्याधिकारिणो विदुरपरोक्षीकमुस्तेऽपरोक्षज्ञानवन्त एकत्व- विपयापरोक्षज्ञानात्स्वरूपव्यवधायकाविद्यातत्कार्यद्वैतभ्रमं स्वरूपमात्रतया प्र. विलाप्यामृता भवन्ति नित्पसिद्धब्रह्मभूता भवन्ति । अथेति पक्षान्तरे । एकत्व- ज्ञानमनाश्रित्य साधनान्तराण्यवलम्व्य ये स्थितास्त इतरे दुःखमेवापियन्ति । उपर्युपरि दुःखमेव प्राप्नुवन्ति न मुखलवमपि ॥१०॥ ईश्वरस्याद्वितीयत्वसिद्धये प्रत्यगात्मत्वमेष्टव्यमित्याह । सर्वाननशिरोग्रीव इति । सर्वकार्यकरणानि स्वमायया सृष्ट्वा जलचन्द्रवत्तेष्वनुमविश्य जीव इति- नामान्तराभिलप्यत्वेनेश्वरस्यैव स्थितत्वात्सर्वाण्याननानि सर्वाणि शिरांसि सर्वा ग्रीवाश्चास्यति सर्वाननशिरोग्रीवः। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेपामाननादिरस्ये- ति वा विग्रहः । इतरावयवानामप्युपलक्षणमेतत् । सर्वभूतगुहाशप आब्रह्मस्तम्ब- पर्पन्तानां सर्वेषां भूतानां हृदफ्फुहरे प्रत्यक्त्वेन स्थित इति सर्वभूतगुहाशयः। सर्वव्यापी समष्टिरूपेण स्थितान्सर्वोपाधीन्सर्वतो व्याप्तुं शीलमस्येति. सर्व- व्यापी स भगवान्समग्रेश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्याख्या भगा अस्येति भग- वान् । तस्मात्सर्वानशिरोग्रीवत्वात्सर्वभूतगुहाशयत्वात्सर्वव्यापित्वाद्भगवच्छ- ब्दार्थत्वाच सर्वगतः सर्वतो गतः सर्वत्वेन गतो वा । अद्वितीय इति यावत् । शिवः । अविद्यातत्कार्यमलरहितत्वात्परिपूर्णानन्दस्वभावत्वाच शिवः ॥ ११ ॥ अन्तःकरणशुद्धिपूर्वकज्ञानस्य तत्फलमोक्षस्प चेश्वर एव प्रदातेत्याह । म. हानिति । महान्देशकालाधनवच्छिन्नः प्रभुर्जगदुत्पत्तिप्रवेशस्थितिनियमनसं- हारसमर्थः । वै मसिद्धौ । पुरुपः पुरि शयनात्पुरुषः स्वभकान्स्वाराधनरूपया- गादीन्युपासनादीनि च कारयित्वा तैस्तपां सत्त्वस्यान्तःकरणस्य वैमल्यापाद- नद्वारेण प्रत्यकमावण्यमापाय स्वैक्यज्ञानं प्रति प्रवर्तक एप ईश्वरः सनिर्मला- मविद्यादिमलरहितामिमां श्रुतिन्यापविद्वदनुभवसिद्धां शान्ति सर्वसंसारतत्कार- णोपशमरूपां निरतिशयानन्दाविभोवलक्षणामपवर्गाख्यां मतीशानो मुमुक्षोः रव- छपत्वेन स्वाविर्भावस्यैव मोक्षवात्सम्यग्ज्ञानप्रमेयः सन्स्क्पतिरस्कारकसर्वसं. सारतत्कारणदाहं कृत्वा मोक्षस्पेशान इत्युच्यते । ज्योतिरव्ययोज्योतिः स्वयंप- फाशचिन्मात्रवपुरव्ययः कुठस्यो नित्यः ॥ १२ ॥ परमेश्वरस्यैव सर्वान्तःकरणोपाधिष्वनुमवेशनिवन्धनेन जीवत्वं सम्यग्ना- नेन जीवभावव्युदासेन निजरूपेणाऽऽविर्भावं चाऽऽह । अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठ- 1(ग.) 'यतेन मिद्धस्य प्रा२ (क.स.) यंकार। ३ (ग.) जले घी (क.ग.) भानाविशारय । ५ (स.) भिलारमा ६ (ग.)शनगंगा (ग.) समान (स.) मन्महामा ·विज्ञानभगवत्कृतम् । २५ तृतीयोऽध्यायः॥ -मात्रः रवस्याङ्गमात्रपरिमितेन हृदये मीयत इत्यङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः पूर्णत्वात्पुति शपनाच पुरुषः। अन्तरात्मा सादिपु रज्वादिवसापाधिप्पान्तरत्वेन स्थि- तः सन्सर्वोपाधीनां स्वरूपत्वादन्तरात्मा । सदा जनानामित्पस्य काकातिवत्स- वन्धः । जनानां जननादिधर्मवतामुपाधीनां सदाऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्ट इति च । भङ्गष्टमात्रत्वं न स्वतः फित्वष्ठपरिमाणहृदयावच्छिनत्या- दात्मनोऽङ्गुष्टमात्रत्वमित्याह । हृदये संनिविष्ट इति । सम्पनिविष्टः सनिविष्टो हृदयाख्यसूक्ष्मशरीरस्य स्वरूपानन्दरफुरणप्रदत्त्वेन निविष्टः । हृदा हृदयस्थ- बुद्धया मनीपा मने ईष्ट इत्पसावेव मनीद तया मनीपा हृदा मनसा संकल्पात्म- केनाभिकृतोऽभिप्रकाशितः । मनसा संकल्पितो बुद्धया निश्चित इति मनसा बुद्धयाऽभिप्रकाशित इत्युक्तम् । अथवा हृदा मनीपा हृञ् हरणे हृदा नेति नेती- स्पादिसर्वप्रतिषेधोपदेशेन मनीपा विचारणाऽऽस्मानात्मविवेकविषयेण मनसा तंदुभपजनितसम्परज्ञानाभिकृतोऽभिमकाशितः । ये शमादिसाधनसंपन्ना एत- स्मत्यतत्त्वं सम्परज्ञानेन नान्तरीपकतयाऽविद्यातत्कार्पोपाधि प्रविलाप्य विदु. रपरोक्षीकुर्युस्ते सम्पग्दशिनोऽमृता भवन्ति जन्ममरणादिसंसार_महेत्ववि- घाबाधादमृता भवन्तीत्युच्यते ॥ १३ ।। परमेश्वर एव स्वमापया सर्वकार्यकरणानि सृष्ट्वा तेष्वनुमविश्य जीवाख्या लभत इति सपा कार्यकरणानामीश्वरस्यैव कार्यकरणत्वमीश्वरस्यैव स्वतो वि- शुद्धतां चाऽऽह । सहस्रशीपति । सहस्रशीप सहस्राण्यनन्तानि शीण्यस्येति सहस्रशीर्षा पुरुषः पुरि शयनात्पूर्णताच पुरुषः । सहस्राक्ष इत्यादावप्येप एव योजनामकारः। स भामि विश्वतो त्वा स पक्रतः परमेश्वरः पुरुपो भूमिं भूम्यप- लक्षितं भूतभौतिक सर्व विश्वतः सर्वतोऽन्तर्बहिश्च वृत्वा व्याप्यात्पतिष्ठदशाङ्ग- लं तन्मात्रपञ्चकसमष्टिरूपं हिरण्यगर्भ पञ्चीकतपञ्चमहाभूतसमष्टिरूपं विराहपं चोभयात्मकं दशाङ्गुलम् । अत्यतीत्यासङ्गेऽविकारेऽनन्तै सत्यमुखसविन्मात्रै- करसत्वेनं महिम्न्यतिष्ठस्थितवान् । अथवा भायामकृति भूतपञ्चकमहकारच- तुष्टयं चैतद्दशाङ्गुलं दशपर्वात्मकमतीत्य व्यवस्थितवान् । अथवा दशेन्द्रिपाणि दश दिशो वेत्यैवमादीनि दशात्मकानि यानि तानि सर्वाग्यङ्गुलेपरिमाणोपल- क्षितानि परिच्छिन्नानि स्थानान्यतीत्य स्थितवानिति वा । अथवा भूतभौतिक १ (ख. ग.) विटत्वा दृदय सनिविट । २ (ख) निमेष्ट । (प.) 'नम । ३ (स.) वस्व मा ४ (क. स.) र्यकार ५ ( क. ख ) 'फार। ६ ( स.) कार'। (. ग.) मे सेमी ८ (प.) नसेम। ९ (व. ग.) मा राप्र१०(ग.) प्रमा।

·२६ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण तृतीयोऽध्यायः सर्वमन्तर्षहियाप्प तदक्षं दशाङ्गुलमत्यतिरिच्याविष्ठभूतभौतिकं सर्वमपेक्ष्य दशाङ्गुलं दशगुणमतिरिच्य स्थितवान् । निरवग्रहमहत्यसंपन्न इति यावत् ॥१४॥ स भूमि विश्वतो वृत्वेति पुरुषल्पाप्यत्वेनोक्तम् । अत्यतिधशालमित्पति- क्रमेण विषयत्वेन चोक्तं पत्तदिदं सर्व पुरुषाविद्याविलसितत्वानिरूप्यंमाणे स- वैकल्पनाधिष्ठानपुरुपमात्रमेवेत्याह । पुरुप इति । पुरुष एवेदं समिति विभक्त- त्वात्परिच्छिन्नत्वात्संहतत्त्वाच्च पुरुषव्यतिरिक्तं रज्जुसोदिवदविद्यात्मकमेवेत्यु- तम् । इदमिति दृश्यत्वाद्रज्जुसपीदिवविद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । यदूतं यच्च भ- व्यमिति भूतभाविवर्तमानात्मकत्वात्रवनमपञ्चवविधात्मकमैवेत्युक्तम् । यतोऽ- विद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । ततोऽविद्यात्मकमपञ्चे निरूप्यमाणे सर्वकल्पनाधिष्ठानपुरु- पमात्रमेवैत्याह । पुरुप एवेदं सर्व यदूतं यच्च भव्यमिति । उतामृतत्वस्येशानः । उताप्यमृतत्वस्प प्रतिभासमात्रसंसारतत्कारणनिवृत्तिलक्षणस्य मोक्षस्पेशानः । महावाक्पजनितानमारमीतिसम्यग्ज्ञानफलफारूढः सत्यसखसंविन्मात्रवपुरी- श्वरोऽविद्यातत्कार्यसंसारभ्र मनिवर्तकस्वादमृतत्वरयेशान इत्युच्यते । पदन्भेना- तिरोहति । यदृश्यजातमन्नमद्यते बाध्यते सम्यग्ज्ञानेनेत्यानं मापा तेन माया- ख्येना नात्यतीत्य वस्तुस्वभावतिलघ्याद्वितीयवस्तुविपरीतरूपेण रोहति जापते तस्यापि कार्यजातस्य सत्तारफुरणमदत्वेनाधिष्ठानत्वादीशानो नि- पन्ता परमेश्वर एव । अथवा यत्पुरुपतत्त्वं तन्मायाख्यान्नेनाति स्वविपरीतवि- यदादिकार्यरूपेण रोहत्ति जापते स एवामृतत्त्वरपेशान इत्यन्वपः ॥ १५ ॥ ईश्वरस्य सर्वकार्यकरणेषु प्रन्यग्रूपेणावस्थानं सर्वात्मकतां चाऽऽह । सर्वत इति । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेपां तस्यैव पाणिपादा इति सर्वतः पाणि- पादं तत्मकृतं ब्रह्म सर्वतोकिशिरोमुख मित्यस्याप्येवमेव विग्रहः । सर्वतःश्रुति- मच्ट्रवणवल्लोके प्राणिनिकाये सर्वमावृत्य तिष्ठतीति किं बहुना प्रकृतिमाकृतं सर्वमन्तर्बहिश्च स्वरूपस्फुरणप्रदतयाऽऽवृत्य समन्ताद्याप्य तिष्ठति मापापीय स्वमायानिमितम्याग्रहस्पश्चादिवत् ।। १६ ।। स्वपंप्रकाशचिन्मात्रैकरसस्थेश्वरस्प निखिलकार्यकरणेषु प्रत्यग्रूपेणाव- स्थान सन्द्रियविषयेषु साक्षित्वं निःसङ्गतां सर्वनियन्तृत्वादीनि चाऽऽह । स- वति । सन्द्रिपगुणाभासं सर्वाणीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि वागादीनि च सद्गुणाः श्रवणादिवचनादितद्वृत्तयः शब्दादिवेदनानि तद्विषयाश्च तद्गुणास्तेषामिन्द्रि- १(ग.) 'पंस गा| २(क. प. ग.) 'मनि । ३(के.सीय 11 (. ग.) सभामा ·२७ वृतीयोऽध्यायः३॥ 'विज्ञानभगवत्कृतम्। पाणों तिद्गुणानां च सर्वेपामाभासत्वेन भानवेनावस्थितं सन्द्रियविवर्जितं निःसङ्गकूटस्थसंविन्मात्ररसत्वात्परमार्थत इन्द्रिपतवृत्तितद्विषयैः सैंरैक्यता- दारम्पादिसंबन्धशून्यम् । इन्द्रियमिति पूर्वोत्तानामुपलक्षणम् । सर्वस्प मभुमध्या- स्माधिदेवादिभेदभिन्नस्य सर्वस्य प्रभु स्वामिनमीशानं नियन्तारं स्वामित्कन्स्यि- न्तृत्वे अन्योन्पेन विनाऽपि भवत इत्युभयोरुपादानं सर्वस्य शरणं सर्वस्योप- दिमाप्पं रक्षकं वा सहन्मित्रवन्मित्रं सर्वावस्थायां हितकारकम् । सर्वाणि पदा- नि प्रथमान्तानि नपुंसकानि प्रभुमित्यत्र लिङ्गव्यत्ययो द्रष्टव्यः ॥ १७ ॥ अन्धलाघाटुद्धिलाघवं मयोजनमाश्रयणीपमिति न्यापादस्पार्थस्प दुरवगा- यत्वादम्पासस्य तात्पर्यलिङ्गत्याच जीवेश्वरयोरेकत्वं बहुऋत्व उपदिश्यते स्वमा- पानिर्मितकार्पकरणेष्वनुपविश्य जीवभावमुपगतो यः सचित्सुखैकरसः परमे श्वरः स एवानेकमभेदभिन्नस्य जगतो निपन्तेत्याह । नवद्वार इति । देहस्य:हे- यत्वेनोपेक्ष्यत्वसिद्धयर्थमाह । नवद्वारेति । शिरसि सम द्वाराणि द्वाववाचावेता- नि नव द्वाराणि पस्मिन्नवद्वारे पुर उपभोगस्थाने शरीरेऽनुमविश्य देही पुरा- भिमानी सन्हंसो जाग्रदभिमानं हत्वा स्वप्नोपाध्यभिमानं गच्छति तमपि ह- वा सुपुर्मि गच्छति तामपि सम्परज्ञानेन हत्वा तुर्यगच्छतीति हंसः परमात्मा लेलायते स्वमाययैव ज्ञानक्रियाशक्तिमत्सूक्ष्मशरीरं दृष्ट्वा तदभिमानी सन्पुण्य- पापे कृत्वा तत्परवशो भूत्वाऽवस्थात्रयेष्विहलोकपरलोकेषु ब्रह्मादिस्थावरान्ते- पु योनिभेदेषु च लेलायते चलति संसरति बहिरसङ्गत्वात्तेभ्यः सदा बहिरेव व- श्यखण्डमायोपाधिकत्वेन महाकाशस्थानीयः परमेश्वरो वश्यस्य यशे वर्तत इति वशी निपन्ता सर्वस्य महदादिभेदभिन्नस्य लोकस्य जनस्य सर्वस्य भूरादिलो- फस्य वा स्थावरस्य चरस्य च स्थिरजङ्गमात्मकपाणिभेदस्य च वशी ॥१८॥ स्वतः सर्वकरणशून्यस्यैवेश्वरस्य स्वाविद्यया पाण्यादिकरणवत्त्वं तद्व्यापार-. वत्वं सर्वज्ञतामनन्यवेद्यतामद्वितीयतां चाऽऽह । अपाणिपाद इति । निर्विशेष- स्वादीश्वरः स्वयमपाणिपादः पाणिपादा अस्य न विद्यन्त इत्पपाणिपादः । तथाऽपि जवनो ग्रहीता च ज्ञाताज्ञातसाक्षित्वेन तत्र तत्र गच्छतींव भातीति जवनः । ईश्वरसत्ताव्यतिरेकेण सर्वस्प सत्ताभावात्रवाविद्याकल्पितस्य सत्ताम- दत्वेन स्वाभेदेन ग्राहकत्वाग्रहीता च । इतरकर्मेन्द्रियाणामप्युपलक्षणमेतत् । पश्यत्यचक्षुः स्वयं चक्षुशून्पोऽपि चक्षुस्तवृत्ति तद्विपपं च स्वरूपानुभवेन १(ख.ग.) 'न्योन्य वि। २ (ख ) स्याऽऽदे। ३ (ख ग.) 'तारम् । ४ (प.प.), "लिङ्गाच्च । ५ ( क.ग ) 'नोपा ६ (ग.) न दिखा। (ग.) रि दिला । (ग.) घाति । (ग.) पदृश्यजातस्य च म । (स ग.) मत्ताभा।

·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरण तृतीयोऽध्यायः॥ पश्यति स शृणोत्यकर्णः स्वतः श्रीत्रहीनोऽपि श्रोत्रतवृत्तितद्विपानवरूपानु- भवेन शृणोतीत्युच्यते । इतरेन्द्रियाणामप्युपलक्षणमैतत् । स वैत्ति वेद्यं किं पहुना सोऽखण्डस्वयंप्रकाशचिदेकरसः परमात्मा वेत्ति जानाति वेचं वेदनाह लटं तद्विशेषरूपं सर्व स्वसंनिधिमात्रेण जानाति. ग्राहकत्वेन प्रसिद्धचक्षुरादी- नामप्यन्यो ग्राहक इष्टश्चेत्तस्याप्यन्यो ग्राहक एष्टव्यस्तस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्प इत्पनवस्था स्यादत्तो न किंचित्सिध्येदित्याशय मनश्चक्षुरादीनां ग्राहकत्वान ग्राहकान्तरापेक्षा किंतु दृश्यत्वादीचरस्प तु स्वयंप्रकाशचिदेकरसत्त्वात्सर्वसा- मित्वाच न तस्य ग्राहकान्तरापेक्षेत्याह । न न तस्यास्ति वेत्तेति । तं प्रकृतं.' सर्वज्ञमयमये भवं सर्वाधिष्ठानत्वेन सर्वकारणत्वेन च सर्वजगत्पूर्वसिद्धं कालतो देशतोऽनवच्छिन्नमिति यावत् । सर्वेषां प्रधानत्वाद्वाऽयं पुरुष पुरि शयनाद्दे- शतः पूर्णत्वात्पुरुषं महान्तं स्वव्यतिरिक्तवस्त्वभावाद्वस्तुतोऽनवच्छिन्नमित्थमा- हुर्वेदान्ता अलविदश्च ॥ १९ ॥ परमात्मनोऽद्वितीयत्वं प्रत्यक्त्वेनावस्थानमेकत्वज्ञानान्मोक्षं ज्ञानाधिकारिणं, चाऽऽह | अणोरिति अणोरणीयान्सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरः। महतो महीयान्महत' भाकाशादेरपि महत्तरोऽद्वितीयोऽणिमेत्यर्थः । आत्मा पचाऽऽनोति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह । यञ्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते । गुहायां सूक्ष्मशरीराख्यगुहायां निहितो निविष्ठः प्रत्यवत्वेन स्थित इत्यर्थः । अस्य चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वेन संनिहितस्य जन्तोर्जननधर्मयुक्तस्यै रथूलशरीर- स्य गृहायामित्यन्वयः। तं प्रत्यगात्मानमक्रतुं विषयभोगसंकल्परहितं स्वतोऽसं. सारिणमित्यर्थः । पश्यत्यपरोक्षीकरोति । केन रूपेण महिमानं निरवग्रहमहत्त्वं वन. झशब्दार्थमिति यावत् । ईशं सर्वतो निरपेक्ष त्वंपदार्थभूतं प्रत्यगात्मानं तत्पदार्थ- भूताद्वितीयेश्वरत्वेन यदा पश्यति तदा वीतशोकः शोकादिसंसारशून्यो भवती त्पर्थः । कुतः साधनेन पश्यति धातुः प्रसादाजातावेकवचनम् । इन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेपां प्रसादाद्विपयरूपदुरन्तसूनास्थानस्तेपामनाक- प्यमाणत्वलक्षणान्मनसः प्रत्यक्मावण्यलक्षणाच प्रसादात्पश्यति ॥ २० ॥ उक्तम) द्रढयितुं मन्नगनुभवमाह । वेदाहमिति । वेद जानेऽहं मन्नन्द्र... टाऽऽचार्यपदारद एतं पूर्वोक्ताध्यायाभ्यामनेन च प्रतिपादितमजरमपक्षयरहितं पुराणं पुराऽपि नव मिति पुराणं जन्मवृद्धयादिरहितमजरं पुराणं कूटस्यनि- १ (क. प.) श्रौत्रादिही । २ (ग.) याणां स्वरू'। ३ (प.प.) शनामपन्या ४ (ग.) जनादिध। ५ (ग.) 'स्य श६ (ग.) धनात्पर ·तृतीयोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । स्पमिति पावत् । सर्वात्मानं सर्वश्चासावात्मा च सर्वेपामात्मा स्वरूपमिति वा सर्वात्मा वस्तुतोऽनवच्छिन्न इति यावत् । तं सर्वात्मानं सर्वगतं सर्वव्यापिनं व्यापिना व्याप्यं स्वतनं न भवति कित्येतत्कार्यमित्याह । विभुत्वादिति ।- आकाशादिविविधकार्यरूपेण भवतीति विभुस्तस्मात्सर्वगतमित्यन्वयः । जन्म निरोधं प्रवदन्ति पस्प जगजन्म जगनिरोध संहति च पस्य परमेश्वरस्प क- मैति ब्रह्मवादिनस्तत्वदर्शिनः । हि प्रसिद्धी । मवदन्ति नित्यं महामलपमहास. गैऽवान्तरमलयावान्तरसर्गे मुषुप्तिमंबोधमध्ये च । अथवा जन्मनिरोधं जन्मनो. निरोध जन्माभावं यस्य वदन्तीति तमहं वेदेत्यन्वयः । स एव मया प्रतिपा- दित इत्यभिमायः ॥ २१ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यस्प विज्ञानभगवतः कृती श्वेताश्वतरोपनिद्विवरणे तृतीयोऽध्यायः ॥शा अन्यलाघवाद्धद्धिलाघवं प्रयोजनमाश्रपितव्यमितिन्यापादभ्यासस्य तात्प- पलिङ्गत्वादस्पार्थस्य दुरवगायत्वाच पुनः पुनः प्रतिपादनं क्रियते चतुर्थाध्याय ईश्चरात्सम्यग्ज्ञानमार्थनं तत्त्वंपदार्थशोधनमुसेनैकत्वप्रतिपादनं द्वैतस्प मापार- ऋतिकत्वमदर्शनेन मिथ्यात्वं पावण्येश्वरस्याद्वितीयत्वमतिपादनं सम्यग्ज्ञाना- न्तरङ्गसाधनं प्रदर्शनं च प्रवर्तते तत्र प्रथमं तावदीश्वरस्वरूपप्रतिपादनेन मुमु- क्षोः परमेश्वरात्सम्यग्ज्ञानप्रार्थनमाद । प एक इति । यः स्वयंप्रकाशचिदेकरस एकोऽद्वितीयः । अवर्णो वण्यतेऽनेनेति वर्णो नाम तेन शून्पः । वर्पत इति वर्ण रूपं तेन शून्यो नामरूपशून्प इत्यर्थः । बहुधाशक्तियोगादहुप्रकारकार्य- विषयमायाशक्तियोगाद्वर्ण्यन्तेऽनेनेति वर्णाशब्दान्वय॑न्त इति वर्गारूपा- प्यनेफाननेकपकाराग्छदार्यानिति पावत् । निहितार्यो परप स्रष्टव्यविषपेक्षणे निहितो निक्षिप्तोऽर्थः। अर्यत इत्यर्थोऽभिधेयं रूपम् । अर्यतेऽनेनेत्यऽभि- धानं स निहितार्थों दधाति करोति व्याकरोति पूर्व स्वेक्षणेन नामरूपम्पाकरणं • कत्या पश्चादहिकरोतीत्पर्धः । विचति चान्ते विश्वमन्ते संदारकाले पनि घ। अन्तक्तिप्पापं शब्दः । विगमति विश्लेपयति सर्व स्वात्मन्युपसं. हरनि च । आदावित्पस्य पधातीत्पनेन पण संबन्धः । चकारस्पापि तत्र सं. बन्धो द्रष्टव्यः । आदौ सर्गपमुस दशाति चेत्पन्चयः । जगदुत्पत्तिरिधनिमल. यकारणत्वधर्मगोपलक्षितो यः स देवो चौतनस्वभावः स्वपंमाशोऽयण्डचि- ऐफरस इति यावत् । स नो बुद्धया शुभया संपुननु । म एव देवो नोऽस्मा. नित्यानित्यवस्तुविवेफेहामुत्रार्थभोगविरागशमदादिमायनकाममुश्वारस्प- १(ग.) 'गरे. (म.) Arti ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः साधनचतुष्टयसंपनान्बुद्धयाऽहं ब्रह्मास्मीत्यध्यवसायात्मिकया शुभया नान्तरीय- कतया संसारतत्कारणनिवर्तकत्वेन तत्तिरोहितानन्दाभिव्यक्षिकया संयुनत संयोजयतु ॥१॥ स्वमायपाऽऽधिदैविकोपाधीन्समष्टिरूपान्मृष्ट्वा तेष्वनुभविश्याग्न्यादित्याचा- ख्यां लब्ध्वा स्थितोऽपीश्वर एवेत्याह । तदेवेति । तदेवेश्वरतत्त्वमनिसूर्यवायुच- न्द्रादिरूपणापि स्थितम् | उ अपि । अस्प सर्वत्रान्वयो द्रष्टव्यः । तदेव शुक्र रो- चिष्मनक्षत्रमण्डलं तेन रूपेणापि तदेव स्थितं चक्कमितिपाठे विराढूपेणापि त- देव स्थितमिति द्रष्टव्यम् । तद्ब्रह्म हिरण्यगर्भरूपेणापि तदेव स्थितम् । तदापोड- वभिमानिदेवतारूपेणापि तदेव स्थितम् । तत्मजापतिहिरण्यगर्भरूपेणापि च. तुर्मुखविग्रहेण तदेव स्थितम् । एप ब्रह्मेष इन्द्र एप प्रजापतिरेते सर्वे देवा इ- त्यादिश्रुत्यन्तरात् । अनिक्सिमष्टिरादित्यश्चक्षुः समष्टिर्वायुः माणसमधिश्चन्द्र- मा मनःसमष्टिः शुक्लं विराट् स्थूलसमष्टिा हिरण्यगर्भोऽन्तःकरणसमष्टिः । आपो जिह्वेन्द्रियसमष्टिः । पजापतिरुपस्थेन्द्रियसमष्टिः । एतदग्न्यादिसमष्टि: ग्रहणमितरसमष्टीगामप्युपलक्षणं द्रष्टव्यम् ॥ २॥ स्वापाशत्पा व्यष्टिभूतानिखिलकार्पकरणोपाधीनदृष्ट्वा सेषु घट आकाश- वजले चन्द्रर्वच प्रविश्य तत्तदाख्यां लब्ध्वा स्थितोऽपीश्वर एवेत्पाद । त्वं वीति । त्वमेव स्त्रीनपुंसकरूपेणाव स्थितः संस्तत्तदाख्यां लब्धोऽसि । उत वा सुमारकुमारीरूपेणापि स्थितोऽसि जीर्णः परिणतवया वलीपलिताद्यपलक्षितः सन्फरकलितेन दण्डेनावलम्बनभूतेनेतस्ततो वञ्चसि परिचमसि त्वमेव । किप: रिमितगणनेन त्वमेव विश्वतोमुखः सर्वतोमुसो जातोऽसि । हे परमेश्वर त्वमेव स्वेच्छया नानाविधाकारेण मायया जात इव लक्ष्यस इत्यर्थः ॥ ३ ॥ तिर्यगादिरूपेणापीश्वरस्यैवावस्थानमाद । नील इति । एवं स्वमायया तिये- कार्यकरणानि सृष्टा तेष्वनुमविश्पापःपिण्डानुगतवद्विवत्तहपं भजित्वाऽवस्थित- स्त्वमवेत्याह । नीलः पतङ्गो नीलः कृष्णः पतङ्गः पक्षी भ्रमरादिः सोऽपि त्वमेव हरितः शुकादिः सोऽपि त्वमेव लोहिताक्षो रक्ताक्षःपसी सोऽपि त्यमेव तडिदर्भो. मेघःसोऽपि स्वमेव ऋतवो वसन्तादयःपत्तेऽपि त्वमेव समुद्रालवणापासप्त तेऽ. पित्वमेव अनादिमदादिमन्न भवतीत्यनादिमत्कारतोऽनवछिन्नमित्पर्यः तद- पि त्वमेव त्वमिति सर्वत्र संबध्यते । विभुत्वेन इत्यंभावे मृतीया। देशतोऽनवधि- यत्वेनापि त्वमेव वर्तसे विभुत्वेन वर्तमान पत्तदपि त्वमेव नि' वा यतो जानानि भुवनानि पत्ती पस्माज्जानान्पत्पन्नानि भुवनानि भूरादीनि विश्वा विश्वानि मम- (म.) याना न ६ (प.स.) fr३ (..) Mir (म.) (.) 'लपीमाला(क..)

·चतुर्थोऽध्यायः विज्ञानभगोत्कृतम् । ३१ स्तानि भुवनानि तत्त्वं नीलादिरूपेण वर्तस इत्यन्वयः। यतो जातानि भुवनानि तदपि त्वमेवेति वा सर्वोपादानत्वात्स्वरूपतोऽप्यनवच्छिन्नत्वम् । अनादिदि- ति कालतोऽप्यानन्त्यमुक्तं विभुत्वेनेति देशतोऽप्यानन्त्यं यत इति स्वरूपा- नन्त्यम् ।।४।। इदानी तेजोबनलक्षणां प्रकृति छान्दोग्योपनिपदुक्तां निखिलपपञ्चस्य त: द्विवर्ततामीश्वराभिन्न प्रकृतिविवर्तरूपशब्दादिषु विपयेष्वसंपोगायाऽत्मनस्त- स्पाः 'संसारकारणतां तनिवृत्तक्षिहेतुतां चाऽऽह । अजामिति । अजां न जायत इत्यैजा तां मूलप्रकृतित्वाजन्मरहितामित्यर्थः । एकां सर्व व्याप्याख.. ण्डात्मकत्वादेका लोहित शुक्लकण्णां तेजः पृष्ट्वा तदवस्थापनत्वाल्लोहिताम् । अ- पः सृष्ट्वा तदवस्थापनत्वाच्छुक्लाम् । अनशब्दवाच्यां पृथ्वी सृष्ट्वा तदवस्थाप- भत्वात्कृष्णामधा लोहितां रजात्मिकां शुक्लां सत्त्वात्मिका कृष्णां तमा- त्मिकामेवं लोहित शुक्लकृष्णाम् । पुनरपि तामेव विशिनष्टि बहीरिति । बह्वीर- नेका विभक्तत्वात्कार्यरूपाः प्रजाः प्रविभक्तरूपेण जायन्त इति मजाः कारणा- स्मकत्वेनाविद्यमानस्यासतो जन्मासंभवादुत्पत्तेः मागविद्यमानं न जापते कि ता कारणात्मना विद्यमानमेव भविभक्तरूपेण व्यज्पते । अतः मजा इत्युक्तम् । ताः सृजमानामुत्पादयन्ती सरूपाः समानरूपाः स्वेन लोहितशुक्लकृष्णात्मक- स्वेन समानरूपाः सत्त्वरजस्तमात्मकत्वेन वा समानरूपाः सूजमानामित्यन्व- यः । अजो जन्मरहितो हि यस्मादेकोऽनादिकालप्रवृत्ताविचाकामकर्मपाशपा. शितः क्षेत्रज्ञो यस्मात्मकृतिविवर्तत्वात्मकृत्यात्मकत्वाच्छदादिविषयावस्थापा प्रकृति जुपमाणः सेवमानस्तनिमित्तभोगेपु प्रियमाणश्चानुशेते स्वपमविकास- ङ्गसखसंविन्मानकरसः परमात्मरूपः स्वतः सर्वसंसारधर्मानास्कन्दितः प्रकृती तद्विवर्तानमपादिपञ्चकोशेपु जले चन्द्रवदनुपविश्य तद्धन्स्विधर्मत्वेन स्वीक- त्य प्रकृतिमाकृतश्चिानुमृत्य शेते' वर्तते जहातिस्पजति नाशयत्पधर्म त्यजती- तिवत्सम्यग्ज्ञानेन चिन्मात्रतया बाधत एनां सर्वस्य मूलकारणभूतां मापापा मकृति भुक्तभोगां मुक्तः संसारभौगो यया सा भुक्तभोगा तो मुक्तभोग विका. रित्वादियमेव संसारभोगकी । आत्मा निःसङ्गमस्वसंविन्मात्रैकरसत्वाम मो. गकर्ता चलनादिधर्मशून्ये मयखसजि चलनादिधर्मयुक्तमुदकं चलनाचारोपण- निमित्तं यथा तद्वत्संसारधर्मानास्कन्दितेऽसङ्गेऽनन्तमुखसंविन्मात्रैकरत आ. त्मन्यध्यस्ता सती सर्वसारधर्मारोपणनिमित्तानरूपाऽतस्तां संसारारोपण- १(क. स.) चिनम् । (घ) उिन्नः ।। २ (रा. ग.) 'यजा ॥ ३ (म.) 'सन्या। (ग.) मया । ४ (क) मा गहि। ५ (१) बमदिनमा ६ (म. ग.) asनु ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः४॥ निमित्तामन रूपां सम्यग्ज्ञानेन नाशयत्यजः परमात्मरूपत्वान्न जायत इत्य- जोऽन्पः प्रकृतितद्रिकारसाक्षित्वात्तेभ्योऽन्यः । अहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत- त्वात्प्रकृतितद्विकाराभेदाभिमानिनश्चाज्ञानिनोऽन्यः । अहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वापरो- क्षेण विद्वान्मूलप्रकृति स्वतावन्मात्रतया दहतीत्यर्थः ॥ ५॥ प्रत्यस्ताखिलभेदो निर्विशेषसुखसंविद्रूपात्माऽखण्डाविद्योपाधौ जले मार्त- ण्डवदनुमविश्य तदुपाधिपरिकल्पितबिम्बपतिबिम्बभेदं गत्वा बिम्वरूपेण सं- सौरदोपानास्कन्दितस्वयंप्रकाशानवच्छिन्नस्वरूपसंविदा सर्वज्ञतया वर्तते दुस्थ- बिम्बभूतभास्करश्चलनादिधर्मशून्यनिर्मलप्रकाशरूपेण सर्वप्रकाशकत्वेन. वर्तते यथातद्वदुपाधिभूताविद्यापक्षपातिपतिविम्बस्वरूपेणोपाधिधर्मान्स्वधर्मत्वेनस्वी- कृत्य पापादिमलकलुपिततकलभोक्तृत्वेन संसारीव वर्तते दिवाकर उदकपात्र- स्थोपाधिपक्षपातितत्पतिविम्बरूपेण तद्धमांश्चलनादीननुभय कलुपितत्वेन वर्तते पथा तद्वदित्याह । द्वेति । द्वा द्वौ घटाकाशमहाकाशस्थानीयौ जीवपरमात्मानौ सुपर्णा सुपर्णी शोभनपतनोशोभनगमनौ सयुजा सयुजौ विम्बमतिविम्बभावेन स- दासंयुक्तौ सखाया सखायौ नित्योपकार्योपकारकत्वेन वर्तते इति सखापो समा- नाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकारणौ वा समानाख्यौ चेतनत्वादिना समानारूपो वा समानमनन्तसुखानुभूतेरात्मनो बिम्बमतिबिम्बभेदोपाधिकत्वेन किचिज्ज्ञत्व- सर्वज्ञत्वोपाधिकत्वेन नियम्पनियन्तृत्वोपाधिकत्वेन शुद्धयशृद्धयुपाधिकत्वेन च समानं प्रकृतिप्राकृतं वृक्षमुच्छेदधर्मत्वाक्षमध्यात्मादिभेदभिन्नत्वादहुशासत्वा- त्पुण्यपापादिवहुवीजत्वात्सुखदुःखादिबहुफलप्रदत्वाच्च वृक्षं परिपस्वजाते परि- वक्तवन्तौ परिगृह्य वर्तेते नियम्यत्वायुपाधिकत्वेन नियामकत्वाद्युपाधिकत्वेन चेमं वृक्षं परिगृह्य वर्तते तयोः कार्यकारणोपाधिकयोजौवेश्वरपोर्मध्येऽन्यो मा- याकार्याहंकाराख्यलिङ्गशरीराभिमानी जीवः पिप्पलं कर्मनिष्पनं सुखदुःखलक्ष- णं फलं स्वादु विविविचित्र विषयास्वादनं विषयसेवाबासनानिमित्तमित्यर्थः । अत्युपभुतेऽनश्नन्नन्यः प्रकृत्यारुपमायोपाधिको बिम्बस्थानीय ईश्वरः कार्यो- पाधिकात्स्वप्रतिविम्बीवादन्योऽनश्नन्कर्मफलमनुपभुञ्जानोऽभिचाकशीति स्व- यमविकृतः सन्नभितः पश्यन्सर्वसंसारधर्मशून्यः स्वयंमकाशाखण्डज्ञप्तिमात्ररूपे. णाऽस्त इति यावत् । खस्यविम्बभूतादित्यो जलधर्मशून्यः स्वप्रकाशरूपेण सर्व प्रकाशयन्नास्ते यथा तद्वत्स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः । रूपं रूपं पति- रूपो बभूवेत्यादिश्रुत्पन्तरात् ॥ ६ ॥ (ग.) 'मार्थरू। २ (म.) लत्वा । ३ (स.) कार (क. घ.) 'साराना ५(प.प.) मवावा। ६ (स.) रता!' (म.प्र.) पितो। (क.) ९ (स.) दन(व.ग.)ग ·चतुर्थोऽध्यायः४। विज्ञानभगवत्कृतम् । जीवस्वरूपं परमात्मस्वरूपं चानूध जीवस्य परमात्मकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि- माह । समान इति । समाने वृक्षे पुण्यपापफलभोगापतनत्वेन समाने वृक्ष ओवश्शू छेदन इतिनिर्वचनादुच्छेदात्मकेऽविद्यातत्कान्निमयादिपञ्चकोशात्मके पुरुषः पूर्णत्वात्पुरुषः परमेश्वरो निमग्नश्चलनाधनेकधर्मयुक्ते जले चन्द्रवन्ममा प्रतिबिम्बि तोनिमनोनितरांमनोऽविद्यातत्कानिमपादिपञ्चकोशेषुतद्धर्मेषु चाहंममाभिमा. नपाशितत्वेन नितरां मनोऽनीशया शोचति मुह्यमानो मोहाख्याविद्यया तिररिक- यमाणसच्चिदानन्दाद्वितीयेश्वराख्पनिजरूपोऽनीशपा। परमार्थतः स्वयं सर्वसंसा. रधर्मानास्कन्दितेश्वर एव सन्नविद्याछन्नेश्वरभावत्वादहं फर्ता भोक्ता मुखी दुःसी संसारी चेत्यनीश्वरतया शोचति संसारशोकमनुभवति । जुष्टं पदा पश्यति जु- टं हिरण्यगर्भादिभिः सेवितं सनकादियोगिभिश्च सेवितमखण्ड मुखरूपत्वात्मिय- रूपं चान्यं जीवादन्य इतिश्नमगृहीतमद्वितीयं निःसङ्गसुखचोधरपुष्टेन परमार्थ- तः प्रकृतिमाकृतेभ्योऽन्यमिति वा । ईशमीश्वरं महाकाशबिम्बादित्यस्थानीयम् । अस्य घटाकाशमतिबिम्बादित्यस्थानीयस्य प्रत्यगात्मनो मम महिमानमनव- छिन्नमुखबोधवपुरीश्वर एव निजमहिमति यदा पश्यति यदा साधनचतुष्टपसंप- मो।गुरुसंनिधौ यथावच्छवणमनननिदिध्यासनान्यभ्यस्य पश्यत्यपरोक्षीकरोति पदेतिवचनातदेत्पध्याहर्तव्यम् । तदा वीतशोक ईश्वरैफरवापरोक्षेण ध्वस्तसं. सारतत्कारणो भवतीत्यर्थः ॥ ७॥ जीवेश्वरैकत्वज्ञानस्य पुनः प्रनाड्या साधनभूतकर्मोपासनानां साक्षात्साधन- श्रवणादीनां तत्मतिपादकवेदान्तानामुपास्पत्वेन पटव्पत्वेन ब्रह्मविद्योपकारक- देवानां चेश्वराधीनरूपतयेश्वरे स्थितत्वमेतैरेकत्वज्ञानाख्यमुपेयमसाध्यं चंदेषां वे- पथ्यमेकत्वज्ञानान्मोतं चाह | अच इति । ऋच इति सर्ववेदोपलक्षणम् । ऋगादिसर्वे वेदा अक्षरे न क्षरतीत्पक्षरं सर्वमश्नुत इति वाऽक्षरं तस्मिन्नसरे पर- म उत्कृष्टे वस्तुतोऽनच्छिन्ने व्योमन्न्पोम्पाकाश आकाशशब्दवाच्ये । आ- फाशो वै नाम नामरूपयोनिहितेत्पादावाकाशशब्दस्प परमात्मनि भयोगदर्श- नात् । अथवाऽसङ्गत्वायविरोधेन सन्तिरत्वेन वर्तमानत्वादाकाशफल्पे निपरि- ति संबन्धः । यस्मिन्पूर्वोक्तेऽक्षरे देवा हिरण्यगर्भादयः समष्टिभूता विश्वे त- ध्यष्टिभूताम्पादित्पादपश्च सर्वे देवा अध्युपरि निपेनिपपणा आश्रितास्तिष्ठन्ति । ‘प अगादिप्रतिपादितकर्मोपासनाधनुष्ठाप सैः शुद्धान्तःकरणो भत्त्या पुनर्भगा. शुपदिष्टशमदमाशुपहित श्रवणमनननिदिध्यासनान्यनुष्ठाप तदक्षरशब्दाच्यं परं यमाऽऽत्मत्वेन न वेद पच्छब्दश्रवणातच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । स रिमृगा (स) तरत। २ (स.) ताग नि:३()महमु (1) यि ५(स) १२ ।

·३४ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः स्वाधीनस्तगादिभिः किं प्रयोजनं करिष्यति न किमपि प्रयोजनं करिष्यती- त्यर्थः । पाठमात्रसारत्वात् । य इत्तद्विदुः । य ऋगाशुपदिष्टकोपासनान्यनु- धाप तैः शुद्धान्तःकरणाः साधनचतुष्टयसंपन्ना ऋगायुपदिष्टश्रवणाद्यनुष्ठादि- त्वं शास्रोपदिष्टभकारं तत्तच्छन्दवाच्यं परं ब्रह्माऽऽत्मत्वेन विदुरपरोक्षीकुर्युस्त इमे समासते ते पूर्वोक्तसाधनानुष्ठायिन इमेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृतैकत्वाः सन्तः समासत उक्तसाधनपरंपरासाध्याहंब्रह्मास्मीत्येकत्वदर्शनेन ध्वस्तसंसारतत्का. रणाः स्वरूपत्वेनाऽऽविर्भूतनिरतिशयानन्दाचाऽऽसते । एवंभूता स्थितिः स. म्यगासनं नाम ॥ ८॥ देवः परमेश्वरः स्वमापाशत्पा पुरुपार्थसाधनप्रतिपादकान्वेदस्तित्मतिपाद्य- यागादोंस्तत्साध्यभूतभविष्यद्वर्तमानप्रपञ्चजातं च सृष्ट्वा स्वमायाशक्तिविवर्तस- मष्टिव्पष्टयात्मककार्यकरणात्मकोपाधौ जले चन्द्रवदनुमविश्याविद्याकामकर्मा- दिभिर्निरुद्धः सेञ्जीवाख्यां लभत इत्याह । छन्दांसीति । छन्दांसि अडग्यजु:- सामायर्वाङ्गिरसाख्या वेदाः । यज्ञा देवपूजादयो दानपर्यन्ताः । ऋतको ज्योति- प्टोमादयः । अथवा यूपसंवन्धरहिता विहितक्रिया पज्ञास्तत्संबन्धाः क्रियाः क- नवः । व्रतानि चान्द्रायणानशनादीनि यमनियमादीनि । भूतमतीतं भव्यं भवि- प्पबच्चान्यदपि वर्तमानं वेदा वदन्ति । पज्ञादिसाम्पत्वेन भूतभविष्यद्वर्तमान- रूपेणावस्थितः प्रपञ्च इत्यस्मिन्नर्थे वेदा एव प्रमाणमिति यावत् । यच्छन्दस्य पूर्वेषु प्रत्येकं संबन्धो द्रष्टव्यः । अस्मात्मकृतादक्षराख्याहमण एतत्पूर्वोक्त सर्व समुत्पद्यत इत्पध्याहत्य योजपितरूपम् । कथं कूटस्थस्य ब्रह्मणो जगदुपा. दानवमित्याशापामाद । मापी सुजते विधमिति । कूटस्थस्यापि मायो- पाधिकरवात्स्वमापाशक्तिवशात्सर्वसदृत्वमुपपनमिति पावत् । एतदित्यस्पा. स्मादित्पनेनान्वयो दर्शितः। तस्मिन्समष्टिव्यष्टिकांपैकारणात्मक विश्वभपशेस एव मापया संनिरुद्धो मायपा निर्मित तस्मिन्मापपा संनिरुद्धी यो माययाऽ. या सन्परिवर्तते मापी मायोपाधिकः सतत्पूर्वोक्तं विश्व राजत इति वेदा पदन्ति । अस्मारह्मणो मापयाऽन्यः संस्तस्मिन्संनिरुद्रो पद्ध इति उपादिते- नान्वपो वा ॥१॥ पदे पर उक्तापा जगत्प्रकृतीपात्वं तदधिष्ठानागन्तसुसचिमात्रस्य परमे- श्वरस्य निजरूपन्न पतिभूतमापपा तरेकदेशेष कार्यन्वन गम्य व्याप्यत्वं १(स.) १ (म.) भामा ३ (क.ग.) नमान (..) " (7.) is (T.)ग सो(क. ) Tricn.)

·चतुर्थोऽध्यायः४॥ “विज्ञानभगवत्कृतम् । मायाधिष्ठानभूतानन्तसुखचिन्मात्रपरमेश्वरेण तदेकदेशैश्वाधिष्ठपत्वेन, सर्वस्प व्याप्यत्वं चाऽऽह । मायां त्विति । तत्र तत्र जगत्मकृतित्वेनोक्ता या तां मा; यो विद्याजानीपात् । तुशब्दोऽवधारणे तत्र तत्र परमेश्वरत्वेन य उक्तस्तं महे- श्वरं ,महाश्वासावीश्वरश्चेति महेश्वरस्तमद्वितीपमुखचिन्मात्रवपुरीश्वरं मायिनं मायायाः स्वरूपस्फुरणमदतथाऽधिष्ठानत्वेनैवोपकारक विद्यात् । तुशब्दोऽवधा- रणे । अस्य मापिनः परमेश्वरस्यावयवभूतैर्घटाकाशस्थानीयरिदं रजतमित्पत्रे- दस्थानीयैः सत्तास्फुरणैराकाशादिः सभाकाशादि स्फुरतीति व्याप्तमध्यस्तत्वे: नेव व्याप्तं न तु स्वपरिणामत्वेन । अत्रापि तुशब्दोऽवधारणे । किं सर्वमिदं जगत्सर्व विभक्तमिदं दृश्पं जगत् । अथवा मापायाः सत्तास्फुरणपदत्वेनाधिष्ठा- तुरस्पेश्वरस्यावयवभूतेस्तस्मिनध्यस्तत्वात्तदङ्गभूतमायावसामNस्तद्विवत्वे नैव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । तस्येत्येके पठन्ति । तस्मान्मापाविवर्तत्वात्सरस्प प्रपञ्चजातस्य सम्पग्दर्शनेन निवर्तयितुं योग्यत्वाद द्वितीयेश्वरैकत्वज्ञानसिद्धये मुमुक्षुभिर्यनः कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ १० ॥ मायाख्पमूलयोनेराकाशाधवान्तरपोनीनां चाद्वितीयमुचिन्मात्रवपुरीश्व- रस्पाधिष्ठातृत्वं मायामधिष्ठाय वियदाधुत्पादकत्वं विपदाधवान्तरयोनीरवष्टम्पे. तरेपी सृष्टयादिहेतुत्वं तेन सर्वाधिष्ठानेश्वरेणारं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानान्मोक्षसिाद चाऽऽहायो योनिमिति। यः सुखविन्मात्रवपुरीश्वरोपोनि योनि वीप्सैपा। मूलमक- ति मायां वियदायवान्तरमकृतीचाधितिष्ठति सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठति। अथाऽयोनि योनि योनिः कारणमस्या न विद्यत इत्पयोनि पोनि प्रकृतिमना- दिसिद्धां प्रकृतिमिति यावत् । पो मूलमतिमधितिष्ठति । अथवा योनि योनि पोनिः स्थानमध्यात्मादि तत्तदध्यात्मादिस्थानमधितिष्ठति पमपति नियमप- त्यन्तर्यामिरूपेण । अथवा देवतिर्यनरादिसरीमपस्थावरजङ्गमादियोन पोन त्पधितिष्ठति हिरण्यगर्भादिरूपेणैकोऽद्वितीयः । पस्मिन्मायाधिष्ठातरीश्चरे सु- सबोधवपुष्युपसंहारकाले सर्वमिदं जगत्समेति संगच्छत ऐक्यं याति । पेति च सृष्टिकाले विविधमेति वियदादिरूपेण पृथग्भवति कारणे विविधरूपेण तादा. स्म्यं मतिपद्यत इति पावत् । येनेत्येके पठन्ति तत्राप्पेपैव पोजना । तमीशा' तं प्रकृतमीश्वरं तं वरदं मोक्षपर्यन्तानां वराणां दातारं देवं चोतनस्वभावं नस्वरूपमीड्यं वेदेविदासपुराणस्तुत्यं निचाय्य निश्चयेनाई ब्रह्मास्मीति साक्षात्व १(क.प.) देदो स्वाधि। २ (व.) त्तदेरदेशभू। (ग.) सदाभ्। ३ (स.) व यास्तासा (1.) सन्मिा ५ (4) गुत्पत्यादिहेतु। ६ (म) । (ग. 'योनीन । ८ (स.) मनुष्यादि। (२.ग.) प्रत्याधि ।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण चतुर्थोऽध्यायः४) स्पेमा शान्ति सुपुप्तिप्रलपादौ सर्वसंहारोपलक्षणा पा शान्तिः प्रसिद्धा तामि- मो सर्वसंहारोपलक्षणां शान्ति सम्यग्ज्ञानेन मूलाविद्यादाहादस्यन्वं पुनराव- त्तिरहितामेत्पेकत्वज्ञानेन ध्वस्तसंसारकारणो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ हिरण्यगर्भ मति प्रसादाभिमुखं परमेश्वरं प्रति सम्यग्ज्ञानमार्थनमाह । यो देवानामिति । यो देवानामित्युक्तार्थो मन्त्रः पश्यतापश्यत् । व्यत्ययेनाऽऽत्म- नेपदं बहुलं छन्दस्पमापोगेऽपीत्पडभावः । अवान्तरसर्गस्थितिमलपकर्तृ- त्वेन वेदमवर्तकत्वेन च निरीक्षणं कृतवानित्यर्थः । विश्वाधिपो देव इत्येके पठ- न्ति ॥ १२॥ हिरण्यगर्भादिदेवान्पति स्वामित्वं भूरादिलोकान्प्रत्याश्रयत्वं व्यष्टिजीवा- अति नियन्तृत्वमन्तःकरणशद्धिद्वारेण सम्यग्ज्ञानाधिकारसिद्धयर्थं मुमुक्षुभिरा- राध्यत्वं चेश्वरस्पाऽऽह | पो देवानामिति । यो देवानां यः प्रकृतः परमेश्वरो देवानां समष्टिरूपाणां देवानामधिपः स्वामी समष्टिकार्योपाधिकान्हिरण्यग- दीन्प्रकृतिमूलकारणोपाधिक ईश्वरः स्वामी पस्मिन्परमेश्वरे सर्वकारणे लो- का भूरादिलोका लोक्यन्त इति लोका दृश्यभूताः सर्वे पदार्धा वाऽधिश्रिता ओतमोतत्वेनाध्युपरि श्रिता यः कारणोपाधिकः परमेश्वर ईश ईटे तकारलो- पश्छान्दसः। अस्य द्विपदो व्यष्टपाध्यमिमानिनो मनुष्यादेश्चतुष्पदो व्यष्टयु- पाध्यमिमानिनः पश्चादेश्च कस्मै काय सुखरूपाय । छान्दसः स्मभावः । दे- वाय द्योतनस्वभावाय यच्छब्दसंपोगात्तच्छन्दोऽध्याहर्तव्यस्तस्मै मुखसंवित्स्व-, रूपापेत्यर्थः । तस्मा इति केचित्पन्ति तस्मिन्पाठे तस्मै कल्याणस्वभावाये- स्पर्थः । इविषा तदाराधनभूतद्रव्यैश्वरुपुरोडाशादिभिर्विधेम परिचरेम विधेः परिचरणकर्मण एतद्रूपम् ॥ १३ ॥ ईश्वरस्य परमसूक्ष्मत्वं संसारचक्रमध्ये साक्षित्वेनावस्थितत्वं सर्वजगत्लहवं. सर्वात्मकत्वमीश्वरैकत्वज्ञानान्मोतसिद्धिश्चेत्येतदर्थजातमसकदुक्तमपि ग्रन्थला- घवादद्धिलाघवं प्रयोजनमपेक्षित पमिति न्यापमाश्रित्याह । सूक्ष्मातिसू- क्ष्ममिति । सूक्ष्मातिसूक्ष्मं भूतानि सूक्ष्माणि तेष्वप्युत्तरोत्तरात्पूर्व पूर्व सूक्ष्म तैम्पस्तन्मात्राणि सूक्ष्माणि तेष्वप्युत्तरोत्तरात्पूर्व पूर्व सूक्ष्म तेभ्यो महच्छन्द- वाच्यमीक्षणं सूक्ष्म तस्मादपि प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेरपि स्वप्रकाशचिदेकरस- यपुरीश्वरः सूक्ष्म इति सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । कलिलस्य प्रकृतिमारतास्यस्प सं- सारदुर्गस्प गहनस्य मध्येऽन्तःसाक्षित्वेनावस्थित विश्वरय स्रष्टार विश्वस्प भू- नभौतिकपपरजातस्य स्रष्टारं तनच्छब्दवाच्यभूतमनेकरूपं नानाविधं जलपा- (स.) करणमा .

·चतुर्थोऽध्यायः४१ विज्ञानभगवत्कृतम्। त्रेषु। चन्द्रवब्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु समष्टिव्यष्टिरूपकार्यकरणापाधिष्वनेक रूपे णावभासमानं विश्वस्य मायातद्विवर्तात्मकस्यैकमद्वितीयं परिवेष्टितारं स्वरूप- स्फुरणपदत्वेन परितोऽन्तर्बहिश्च वेष्टितारं शिवं निःसङ्गत्वात्मकृतिप्राकृतैश्च मलै- रनास्कन्दितानन्तमुखसविन्मात्ररूपं ज्ञात्वाऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्य शान्ति- मत्यन्तमेति । व्याख्यातमेतत् ॥ १४ ॥ 'ईश्वरस्य सर्वपोपकत्वं सर्वस्वामित्वं समष्टिव्यष्टिरूपकार्यकरणोपाधिषु प्रत्य- ग्रूपेणावस्थितत्वं सनकसनन्दनवामदेवादिभिर्हिरण्यगर्भावधिकारिपुरुपैश्चाऽऽ.. स्मतया प्राप्तत्वमितरस्यापि साधनचतुष्टयसंपन्नस्य योग्याधिकारिण ई-चरैक- त्वज्ञानान्मोक्षसिद्धिं चाऽऽह । स एवेति । स एव स प्रकृतः परमेश्वर एव का- ले पूर्वकल्पेषु जीवैः संचितमपाककाले भुवनस्प गोप्ता समस्तभुवनस्य कर्मा- नुगुणतयाऽऽनन्दमदातृत्त्वेन रक्षिता विश्वाधिपोऽध्यात्मादिभेदभिन्नस्प विश्व- स्प स्वामी सर्वभूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्टयात्मकेषु सर्वभूते- ध्वन्तःमविष्टोऽद्वितीयानन्दानुभवरूपेण गूढः सन्केवलसाक्षिमात्ररूपेण वर्तते । यस्मिन्नपास्ताशेषविशेपानन्तसुखचिन्मात्ररस ईश्वरे युक्ता एकतामापन्नाः । के ब्रह्मर्पयः सनकादयो देवताश्च हिरण्यगर्भादयस्तमेवं ज्ञात्वा तमीश्वरमेवमुक्तेन प्रकारेणाहमस्मीति ज्ञात्वाऽपरोक्षीकृत्य मृत्युपाशांछिनति मृत्यु तम इति- श्रुतेर्मूलमकृतिभूतं तमाख्यं मृत्युं तद्विवर्तरूपाविद्याकामकर्माख्यानपाशा- छिनत्ति नाशपत्येकत्वज्ञानामिना दहतीत्यर्थः ॥ १५॥ 'ईश्वरस्य परमसूक्ष्मनिरतिशयानन्दस्वभावत्वं सर्वदोपैरश्लिष्टत्वं समष्टिव्य- यात्मककार्यकारणसंघातेपु जीवरूपेण गूढतया स्थितत्वं सर्वस्य स्वरूप- स्फुरणमदत्वेन व्याप्तत्वमीश्वरैकत्वज्ञानात्सर्वपाशापहानि चाऽऽह । वृतात्पर- मिति । पुरुषार्थरूपेण परमसूक्ष्मत्वमाह । घृतात्परमिति । घृतात्परमुपरि वर्तमान मण्डं सारं सूक्ष्म प्रीतिविपयं च यथा तद्वन्मुमुक्षुः मीतिविषयमतिसूक्ष्मं च व्यष्टिभूतेभ्यो विश्वाँख्यं विराडूपं सूक्ष्मं तस्मात्तैजसारुपं हिरण्यगर्भरूपं सूक्ष्म तस्मात्माकृताख्यात्मकृतिरूपं सूक्ष्म तस्मादन्तर्यामिरूपं सूक्ष्म तस्मादपास्तस- मस्तविशेषानन्तसत्यसुखेचिन्मानं सूक्ष्मम् । एवमतिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवमविद्या- फामकर्मादिमलैरसंस्पृष्टं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्टयात्मकसर्वभूतेष्वनुम- विश्प तैलं तिरस्कृतेश्वरभाव विश्वस्प प्रकृतिमाकतात्मकस्पैकमद्वितीयं स. १ (क. घ.) र्यकार । २ (स. ग.) कस्वरू।३ (क.) यकार। ४ (ग.) मंपरिण। ५ (ग.) 'शेपेन । ६ (स.) यार। ७ (स्व. ग.) वारि ८ (क. प.) विषयान। १(ख. ग.) खसकिन्मा।

·. श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं चतुर्थोऽध्यायः॥ दे रज्ज्वादिरिव परिवेष्टितारं स्वरूपमदतपा परितो वेष्टितारं देवं द्योतनस्वभावं चिन्मानरूपं ज्ञात्वाऽहमस्मीति ज्ञात्वा सासात्कृत्य मुच्यते सर्वपाशैः प्रकृतिमा कृतास्पैः संसारपाशैर्मुच्यते । अहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वदर्शनेन बाधिताविद्यात- कार्यसंसारपाशो भवतीत्पर्यः ।। १६ ।। अद्वितीपमुखचिन्मात्रवपुरात्मनो महदादिमपञ्चरूपेणावस्थानं महाकाश- स्थानीपपरमात्मरूपेणावस्थानं संस्कृतमतिगम्पत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिदि चाऽऽह । एप इति । एप प्रकृतो देवोऽनन्तसुर्खचिन्मात्रैकरसो विश्वकमा वि. श्वं महदादिजगत्कर्म क्रियत इति फर्म कार्य मायावष्टम्भाद्विश्वं कार्यमस्पति विश्वकर्मा महात्मा महांश्चासावात्मा चेति महात्मा महाकाशस्थानीयपरमात्मरू- पेणापि स एव वर्तत इति यावत् । सदा सर्वदा जनानां माणिना हृदयेऽन्तः- फरणगुहायां जलपाने चन्द्रवत्संनिविष्टः सम्पनिविष्टो हृदयारूपलिङ्गारीरस्य स्वरूपतया साक्षितया च तस्मिन्सम्पनिविष्टो जीवात्मरूपेणापि स एव वर्तत इति यावत् । हृदा हृञ् हरण इतिस्मरणाद्धरतीति हत्तन हृदा नेति नेतीतिनि. पेधोपदेशेन मनीषेदं परमार्थमिदमपरमार्थमयमात्माऽयमनात्मेत्यादिविचारबु- या मनसा तदुभयसाध्याप्रमास्मीत्येकत्वज्ञानेनाभिलतो शभिभकाशितोs- द्वितीयतयाऽऽत्मतयाऽऽत्मत्वेनाभिव्यक्तो भवतीत्पर्थः। ये शमादिसंपन्ना भ- नन्तसत्पमुखचिन्मात्रैकरसं तत्पदार्थभूतं पूर्वोक्तमीश्वरमतत्त्वंपदार्थभूतमत्यगा- स्मत्वेन विदुरपरोक्षीकुर्युः । तेऽपरोक्षज्ञानवन्तोऽमृता भवन्ति नित्यसिद्धेश्वरी एव भवन्तीति ॥ १७॥ प्रलपादौ मोसे चेश्वरस्पाद्वितीयत्वावधारणादितस्मिन्कालेऽपि भ्रान्त्या सद्वितीयत्वप्रतिभासः परमार्थतः सदा द्वैतशून्यत्वमेवेत्याह । यदेति ।यदा यस्यां विद्यावस्थापामतमो न तमोऽस्येत्यतमः शिवतत्त्वं सम्पग्दर्शनेन बाधितमूलम- ऋत्याख्याविद्यातमस्त्वात्तत्तदान दिवा दिनकल्पनाऽपि नास्ति न रात्री रात्रि- कल्पनाऽपि नास्ति । न सत् । भावफल्पनाऽपि नास्ति । न चासत् ! अभा. वकल्पनाऽपि नास्ति । तार्ह सर्वशून्यमेव तत्त्वेन प्राप्तमिति नेत्पाह । शिव एव केवल इति । शिव एव तत्त्वेनावस्थितो न शून्यमित्येवकारार्थः । शिवोऽवि- धादिमलास्पृष्टः मुखसंविदूपः केवलो विद्यया ध्वस्तमूलकारणतमस्त्वात्तन्मूल- दिवादिमभेदशून्यत्वाचाद्वितीयः । तदक्षरं तदीश्वरतत्त्वमक्षरं न भरतीत्यक्षर नित्यं तत्तच्छदार्थंभूतं सवितुः सवितृमण्डलमध्पवर्तिसवितुरपि वरेण्यं वरणी- पमय या सवितुः स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगत उत्पादयितुर्मुमुक्षुभिः प्रार्थनीयं १ (क. घ.) खतविम्मा २ (क. घ.) म्यकपत्रिी ३ (क.) राम' ·चतुर्थोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम्।। निर्गणं वरेण्यं गुरुरूपमिति वा वरेण्यं वरणीयं संभजनीयरूपमिति वा प्रज्ञा चा- विद्यात कार्यद्वैतदाहनिमित्ताहब्रह्मास्मीत्येकत्वविद्यालक्षणा प्रज्ञा च तस्माच्छि. वाद्धेतोः प्रसूता साधनचतुष्टयसंपन्नयोग्याधिकारिपु प्रसता पुराण्याविरिश्चात्संग- दायपरंपरयाऽऽगता । अथवा यदा मलयाद्यवस्थायां तमः । नासदासीनो स. दासीत्तम आसीदितिश्रुत्यन्तरोत्तम् । आसीदिदं तमोभूतमितिस्मृत्युक्तं च य. तमस्तदेवावशिष्टं तत्तदानी महदादिसर्वकार्यजातस्य. मूलप्रकृतितमोमात्रतया विलपावस्थायां दिवादिमभेदो नास्ति । इदं सदिदमसदयं भावोऽयमभाव इत्य- पि प्रभेदो नास्ति तावन्मात्रतया ग्रस्तसमस्त विशेष तमोऽपि शिव एव शिवान भेदेनावस्थितम् | अतः शिवः केवलस्तस्यामवस्थायामद्वितीयत्वेनावस्थितः । तच्छिवतत्त्वमक्षरं न क्षरतात्पक्षरं महाप्रलपादावपि स्थितत्वान्नित्यं तत्तच्छदा. धभूतम् । सवितुः सर्वस्य मसवितुर्वरेण्यमुपासकैर्वरणीयं रूपं च प्रज्ञा च पी- लक्षणा विद्या तस्माच्छिवतत्त्वात्मस्ता पुरुपनिश्वासवनिर्मिता पुराण्यनादिसि- द्धा नियतक्रमस्वरादिविशिष्टा सर्वदेति यावत् ॥ १८ ॥ परमेश्वरस्य सर्वतोऽनवग्रहाद्वितीयवपुष्टुमद्वितीयसुखैकरसत्वाकेनाप्पनुपमे- पत्वं दिकालाधनवच्छिन्नयशोनामत्वं चाऽऽह । नैनमूर्ध्वमिति । एनं प्रकृतं शि. वमूवं नित्यत्वान कश्चिदपि परिजनभन्न पर्यग्रहीन परिग्रहीतुं शक्नुयात् । न ति- पंञ्चं दिग्देशानवच्छिन्नत्वात्तिर्यश्चमपि परिग्रहीतुं न शक्नुयात् । न मध्ये निरं- शत्वादद्वितीयत्वाच्च मध्यस्थानाभावान मध्ये कश्चिदपि पर्यग्रहीत् । न तस्प मतिमाऽस्ति तस्येश्वरस्यानन्तमुखानुभूतित्वात्तादृशद्वितीयाभावान मतिमाs. त्पुपमा नास्ति यस्य नाम महद्यशो यस्य परमेश्वरस्प नामाभिधानं महद्यशो दिगाधनवच्छिन्नं परिपूर्ण यश इति न तस्य प्रतिमाऽस्तीत्यन्वयः ॥ १२ ॥ परमेश्वरस्पेन्द्रिंप ह्यत्वापोग्यता प्रत्यक्त्वेनावस्थानं तदेकत्वज्ञानान्मोक्ष- सिद्धिं चाऽऽह । न संदृश इति । अस्प परमेश्वरस्प रूपं स्वरूपं रूपादिहीनं निर्विशेपस्वयंप्रकाशचिदेकरसत्वात्संदृशे चक्षुरादीन्द्रिपैः संदर्शनयोग्ये देशे न तिष्ठति न वर्तते चक्षुरादिभिः संदर्शनाप न तिष्ठतीति वा । इन्द्रिपैग्रहीतुमयोग्य- स्वरूपत्वादेनमीश्वरं चक्षुपा चक्षुपेत्युपलक्षणभेतचक्षुरादीन्द्रियैः कश्चन कोऽपि न पश्पति ग्रहीतुं न शक्नुयात् । यचक्षुपा न पश्यति पेन च पि पश्यतीत्या- दिश्रुत्यन्तरात् । हृदाऽपमात्मेदं नेति नेतीतिशोधनरूपोपदेशेन हदिस्थ हृदयेऽ. इंफारगुहायां प्रत्यक्त्वेनावस्थितं मनसा संस्कृताहंकारजन्य युद्धया प एनमेवं विदुर्य साधनचतुष्टयसंपन्ना पोग्याधिकारिण एनमात्मानमेवमित्थं विदुरहं म. १ (स ) मि। २५ प ) 'नीर' । ३ ( ग.) 'तम । ४(4.) मा। .

·श्वेताश्वतरोपनिद्विवरण चतुषोऽध्यायः४ मास्मीत्यपरोक्षीकुर्युस्तेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृतैफत्वां अमृता भवन्त्यमरणध- मणिो भवन्ति मरणहेतुभूतदेहसंबन्धं पुनर्न प्रतिपद्यन्त इति यावत् ॥ २० ॥ ईश्वराधीनत्वान्मोक्षसिद्धरतत्सिद्धय ईश्वरमार्थनमाह । अजात इत्येवमिति । अजात इतीतिशब्दो हेत्वधः । परमात्वमेवमुक्तमकारेणाजातो जन्ममरणाशना- पिपासाशोकमोहलक्षणपडूमिवर्जिती जन्मादिपवायविकारवर्जितो वाऽजात इ- ति सेपामुपलक्षणं तदितरत्सर्व जन्मादिमत्तस्माजन्मजरामरणाशॉपिपासा- शोकमोहाय विद्धात्संसारागीरुभीतः सन्कश्चिदतिविशुद्धान्तःकरणो योग्याधि- फार्यहं प्रपद्ये त्वयैकतां प्रपद्ये प्राप्नुयाम् । रुद्र रुजं संसारदुःखं द्रावयतीति रुद्रः संहारकाले सर्व रोदयतीति वा रुद्रोहे रुद्र पत्ते दक्षिणं मुखं ते तव दक्षिणं दक्ष मुमुक्षूणां त्वदेकोवलम्बनानां सबीजसंसारदुःखदाहसमर्थं मुखं निर्गुणं रूपं तव सकलनिष्कलमुखयोमध्ये मोक्षमदानसमर्थ निष्कलं मुखं यत्तेन मोक्षमदानसम- धनिष्कलमुखेन मामतिविशुद्धान्तःकरणं साधनचतुष्टपसंपन्नं योग्याधिकारिणं मां पाहि तर्पणाई ब्रह्मास्मीतिबुद्धिफलकारुढो भूत्वा संसारदुःखतद्धीजदा- हकत्वेन पाहि रक्ष नित्यं सर्वदाऽऽस्मतया निरतिशयानन्दस्वभावाभिव्यक्तिः सं. सारतद्धीजोपशमनं च नित्यं यथा भवति तथा पाहीत्यर्थः । प्रपद्यत इति के चित् । अस्मिन्पक्षेऽन्योऽपि मुमुक्षः कश्चिन्मोक्षसिद्धयर्थ त्वामेव मपद्यतेऽतोऽद- मपि मोक्षसिद्धयर्थं त्वामेव प्रपद्य इत्यध्याहारेणान्वयः ॥ २१ ॥. अस्माशिप्यमशिप्यान्कॉर्पकरणानि च सम्यग्ज्ञानायोग्यत्वेन मा होसीयों- गान्येव कुर्वितीश्वरं प्रति प्रार्थनामाह । मा नस्तोक इति । नोऽस्माकं विदुपां संबन्धिनि तोके शिष्ये पुने तनये पौत्रे प्रशिध्ये विपये वा मा न आयावायुपि मा नो गोषु सम्यग्ज्ञानं कारणभूतेषु सम्यग्ज्ञानसाधनपरंपरापतिपादकेषु च वेदेषु मा नो अश्वेष्विन्द्रियेषु। इन्द्रियाणि हयानाहुरितिश्रुत्यन्तरात् ।रीरिपः। मा री- रिप इति सर्वत्र संबध्यते सर्वत्र सप्तमी विपयत्वेन द्रष्टव्या तत्तद्विपयां हिंसा मा कार्षीः 1 रिपतिहिसार्थः । वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीः । वीराविक- मवतः परिचारकांस्तानस्माकं संवन्धिनो हे रुद्र भामितो भाम क्रोध इत्यतस्तै- रपचारेण क्रोधितः सन्वधीः । मावधीरिति पूर्ववत्मतिषेधेन संवन्धः हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे । एतेषां सम्यग्ज्ञानयोग्यत्त्वसिद्धयर्थं वयं हविष्मन्तस्त्वदारा- धनसाधनवन्तो भूत्वा सदं सदा । इदेव सदैव त्वा त्वां हवामहे यजामहे रक्षणा- र्थमाह्वयामह इति वा अथवा न केवलं निःश्रेयसार्थिभिरेवासो प्रार्थः किं ती- १(ग.) लादमृ. २ (क. ग. घ. ) नारापि। ३ (क. घ.) तोऽस्तिलादि. ४ (ग.) नायापि ५ (ख, ग.) नुबद्धा । ६ (ग.) काल। ७ (क. घ.) र्यकार । ८.(ख. ग.) 'ग्यानेन । १ (ख. ग.) र्थनमा । १० (क. ग.) वा । 19 (क घ.) नका।

·1 . १ गतुर्थोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । भ्युदयाधिभिरपीत्याह | मा नस्तोफ इति । हे रुद्र नोऽस्माकं संवन्धिनि तोके पुत्रे तनपे पौत्रे च मा रिपस्तद्विपयां हिंसां मा कापीः । मा न आयौ मा न आयुपि मा नो गोपु मा नो गदिपु तथा नोऽस्माकं वीरानपि भामितः क्रोधि- तस्तैरपचारेण फोधितो मा वधीः । वयं हविष्मन्तो भूत्वा सदमित्सदैव वा हवामहे रक्षणार्थमाह्वयामः ॥ २२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोचमपूज्यपादशिष्यस्य विज्ञा. नभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ विद्याविद्ययोः परमेश्वरतन्त्रत्वमविद्यास्वरूपं विद्यास्वरूपं परमेश्वरस्य विद्या- विधेशितृत्वं तदस्पृष्टत्वं चेत्याद्यपूर्वार्थ वक्तं पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते । प्रथम विद्याविद्य अधिकृत्याऽऽह । द्वे अक्षरे इति । द्वे विद्याविद्ये अक्षरे न क्षरती- त्यक्षरं सर्वमश्नुत इति वाऽक्षरमक्षरात्मके अक्षरे ब्रह्मपरे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भा- स्परे । अथवा ब्रह्म च तत्परं चेति ब्रह्मपरं तस्मिन्ब्रह्मपरे परब्रह्मणीति याव- त् । छान्दसः परनिपातः । तुशब्दोऽवधारणार्थः । तस्मिन्परब्रह्मण्येवानन्तेऽ- द्वितीये विद्याविद्य अक्षरे इति विशेष्यत्वेनान्वयो दर्शितः । निहिते निक्षिप्त स्थिते परमेश्वराधीनस्वरूपप्रतिभासत्वानितरां स्थिते यत्र यस्मिन्गूढे स्वयं- भकाशाखण्ड मुखानुभूतित्वेनानभिव्यक्ते । विद्याविद्ययोर्लक्षणमाह । क्षरं विति क्षरं त्वविद्या यद्यत्सरं क्षरणहेतुस्तत्तदविद्यैव । तु शब्दोऽवधारणार्थः । हि पस्मादमृत तु विद्या यद्यदमृतत्वसाधनं तत्तद्विद्यैव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । नित्पमोक्षपुरुषार्थमापकं यद्विद्यैव सा स्वर्गाद्यनित्यफलहेतुः कर्माविद्या नित्य- मोक्षपुरुषार्थहेतुःशमाद्युपबृंहितश्रवणादिविद्या यस्मात्तस्मानित्यपुरुषार्थेप्मुभिः कर्माणि संन्यस्य शमाद्युपबृंहितश्रवणादिरेवाऽऽश्रयितव्य इत्यभिप्रापः । वि- धाविधे ईशते यस्तु । एवंभूते विद्याविद्ये ईशत ईष्टे नियमयति यः परमेश्वरः । तुशब्दश्चायें। पत्र विद्याविद्ये निहिते यश्च विद्याविद्ये ईष्टे सोऽन्यः स ताभ्या- मन्यो विद्याविद्ययोः स्वरूपप्रदतयाऽधिष्ठानत्वात्साक्षितया नियन्तृत्वाच ता- भ्यामन्यः ॥ १ ॥ परमेश्वरस्य मूलप्रकृत्पविष्ठातृत्वं सर्वशरीराधिष्ठातृत्वमवान्तरमकृतीनामधि- छातृत्वं हिरणपगर्भस्रष्टत्वं तस्य विद्यापदातृत्वं चाऽऽह । योऽयोनिमिति । यः सत्य सुखानुभूतिः परमेश्वरोऽयोनि योनिमनादिसिद्धां मापाख्यां मूलपकाते स्वरूपस्फुरणप्रदत्वेनाधितिष्ठति । एकोऽद्वितीयो विश्वानि सर्वाणि रूपाणि शरीराणि योनीश्च सर्वा वियदाद्याः समष्टिरूपास्तद्यष्टिरूपाअवान्तरयोनीच सर्वाः १ (ख.) स्मिन्ब्रह्म । २ (ग) सेप ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरण पञ्चमोऽध्यायः नवन्तस्तेऽपरोक्षीकृतपरमात्मतवास्तन्मया अनुदिताविद्या अनस्तमितानन्द- स्वभावेश्वरमपा ईश्वरस्वरूपभूताः सम्यग्ज्ञानेनेचरभावव्यवधापकाविद्यातत्का- यंदाहात्तन्मया अमृता अमरणधर्मागो जननमरणादिसंसाररहिताच बभूवुः। ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्पादिश्रुत्पन्तरात् । वा इति शास्त्र मसिद्धिं न्यायप्रसिद्धिमनुभवमसिद्धिं च दर्शयति ॥ ६॥ तत्पदार्यभूतस्पेश्वरस्य सत्पमुखसंविन्मात्ररसत्वमद्वितीयत्वमखण्डत्त्वं वेदान्त- गम्यत्वमविकारित्वं प्रत्यक्त्वं चोपदिश्येदानों त्वंपदार्थभूतस्य जीवस्य कार्यक- रणादिभ्यो वैलक्षण्यं सत्यसुखानुभूतित्वमसङ्गत्वं नित्यत्वं परमात्मस्वरूपत्वं च प्रतिपादयितुमुत्तरे केचिन्मन्त्राः प्रस्तूयन्ते । तत्र प्रयमं जीवस्य कर्तृत्वभोक्त- स्वादिसंसारः स्वाभाविको न भवति किंतु देहेन्द्रिपा(पाध्यविवेककृत इत्याह । गुणान्वय इति । गुणान्वयः सत्वरजस्तमआख्यैर्गुणैरन्वयो यस्य स गुणान्व- पः फलकर्मकर्तेपद्रजोन्वितसत्त्वगुणपरवशः सज्ञानद्वारेण मोक्षार्थ कर्म करोति । ईपत्सत्त्वान्वितरजोगुणपरवशः सन्स्वर्गादिफलसाधनं कर्म करोति । ईपद्रजो- विततमोगुणपरवशः सनरकादिसाधनं कर्म करोति । एवं गुणपरवशः सम्फ- लार्थस्य कर्मणः कर्ता कृतस्य स्वकृतस्प तस्यैव कर्मणः फलस्य यः फलार्थ फर्मोक्तपकारेण करोति स एवोपभोक्ता च यो गुगपरवशो भूत्वा फलार्थानि क- माण्युपचिनोति स स्वकृतकर्मभिः सुरनरतिर्यगादिनानारूपतया वर्तमानत्वाद्वि- श्वरूपत्रिगुणः कामक्रोधलोभाख्यानयो गुणा यस्य स त्रिगुणः । त्रिवमा देव: पानपितृयौनतिर्यङमार्गाख्यानयो मार्गभेदा अस्येति निवमी माणाधिपः मा- पादिपञ्चवृत्तेर्मुख्यमाणस्य करणाख्येतरमाणानां चाधिपः स्वामी कार्यकरण- स्वामीति यावत् । संचरति स्वकर्मभिरेकादशेन्द्रियभूतसूक्ष्मपञ्चकप्राणाख्यसप्तद- शकात्मकं लिङ्गशरीरमात्मसाक्षात्कृत्य तदुपाधिका सन्सत्त्वादिकामादिगुणपर- वशी भूत्वा शुभाश्वभानि कर्माणि कृत्वा तैः स्वकर्मभिः परवशो भूत्वोदधिमध्य- वर्तिष्कालाबुक्संसारदुःखमहोदधौ संवरति संचरते परिभ्रमति । छान्दसं परस्मैपदम् ॥७॥ अद्वितीपेश्वर एव जीवो नान्य इति जीवस्प जीवत्वभेदपरिच्छेदकर्तृत्वादेरौ: पाधिकत्वेनाऽऽभासत्वं ज्ञाताज्ञाततया सर्वसामित्वात्स्वयंप्रकाशाखण्डवोधैकर- सत्वं चाऽऽह । अङ्गुष्टमान इति । अङ्गुष्यमात्रोऽङ्गुष्ठमात्रपरिमिते हृदयपुण्डरीक- कुहरे वर्तमानत्वादङ्गुष्ठमात्रो न तु स्वतोऽङ्गुष्टमात्रपरिमाणपरिमितः। रवितुल्य- रूप इदं जानाभीतिज्ञाततया तदतिरिक्तं सर्वं न जानामीत्पज्ञाततया च ज्ञात (क. घ.) 'कार' २ (स. ग.) याणति । ३ (क.) व कार। ४ (क.) यार ।

·पञ्चमोऽध्यायः५। 'विज्ञानभगवत्कृतम् ।। ज्ञानज्ञेयादिसर्वस्य साक्षित्वादनवच्छिन्नचित्मकाशरूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो •मनउपाधित्वात्तद्धर्मसंकल्पसमन्वितोऽहंकारोपाधिकत्वात्तद्धर्माभिमानसमन्वितो यः संकल्पाहंकारसमन्वितो रवितुल्यरूपश्च यः स बुद्धेर्लिङ्गशरीरस्य गुणेन प- रिच्छेदभेदादिनाऽऽत्मगुणेन स्वस्वरूपभूतचिद्गणेन चैव बुद्धिधर्मपरिच्छेदेन- वाऽऽरायमात्रो न स्वतः । आरा प्रतोदस्तदनपरिमाणः स्वस्वरूपभूतचिद्गुणेनैव दृष्टो नान्येनैव दृष्टः प्रकाशितो दीप्तोऽवरो महाकाशस्थानीयपरमेश्वरापेक्षयाs- वरोऽपि च भवति ॥ ८॥ अविद्याद्युपाधिकत्वाज्जीवस्प तस्योक्तपरिच्छेदस्यौपाधिकवेनाऽऽभासत्वं स्वत्तोऽद्वितीयत्वं चाऽऽह । वालाग्रेति । वालाग्रस्य यः शततमो भागस्तस्य पुनरपि शतधा विभक्तस्य यो भागः स यथा सूक्ष्मस्तद्वत्स जीवोऽतिसूक्ष्म उ- पाध्यच्छिन्नरूपेण सूक्ष्मो विज्ञेयः स चाऽऽनन्त्याय कल्पते चकारोऽवधारणे। सजीव आनन्यायैव कल्पते स्वरूपेणाद्वितीय एव भवति ॥९॥ स्वत ईश्वरभूतस्य जीवस्य लिङ्गशरीरोपाधिकरवं तद्धर्मभेदादिभाक्त्वं चो- क्त्वेदानी स्वतः स्थूलदेहतद्धर्मशून्यत्वं स्वाविद्यया स्थूलदेहोपाधिकरवं तत्तद्ध- मभावत्वं चाऽऽह । नैव स्त्रीति । अनास्कन्दिताशेपविशेपानन्तसुखसंविन्मा- त्रैकरसेश्वरस्वरूपत्वात्स्वत एप जीवो नैव स्त्रीत्वादियुक्तः किंत्वविद्याकामकर्मा- दिवशायद्यच्छरीरं मिथ्याभिमानादादत्ते स्वीकुरुते तेन तेन स्यादिरूपेण तत्त- धर्मकृशत्वादिरूपेण च स विज्ञानात्मा युज्यते संवध्यते । अहं उयह पुमान- है नपुंसकोऽहं जातोऽहं कृशोऽहं मृत इत्यादिमिथ्याभिमानपाशिततया संव: ध्यते च शब्देन स्वतो निधूताशेषविशेषत्वं स्वाविद्यया विशेपभाक्त्वं च मद्- पते ॥१०॥ आत्मनः कार्यकरणोपाधिपरिग्रहे कर्तृत्वादिसंसारधर्मभाक्त्वे च किं निमि- चमित्याकासापामाह । संकल्पनैति । संकल्पनं मनसो व्यापारस्तीर्थेभ्योऽन्य. त्र भूतहिंसां न कुर्यामित्येवमादिरूपः पुण्यहेतुर्भवति । स एव तीर्थेभ्योऽन्यत्र हिंसां कुर्यामित्यादिरूपश्च पापहेतुश्च भवति तेन संकल्पनेन स्पर्शनं त्वगिन्द्रि- पव्यापारो गणोदकादिस्पर्शनं पुण्यहेतुर्वति चाण्डालादिस्पर्शनं पापहेतुर्भवति तेन स्पर्शनेनं दृष्टिश्चक्षुर्व्यापारः सतां दर्शनं पुण्यहेतुर्भवति । पतितादिदर्शनं पापहेतुस्तेन दर्शनेन होमो हस्तव्यापारोऽग्निहोत्रादिहोमः पुण्यहेतुर्भवति । अ. भिचारादिहोमः पापहेतुस्तेन होमेन । इतरेन्द्रियव्यापाराणामप्युपलक्षणमैतत् । 1(ए. ग.) विकला। २ (क. स.) सरमद । ३ (क.) त्यादिरा । ४ (स.) नं मान। ५ (ग.) तुर्भ। ६ (क. घ.) तुस्लेन ।

·४२ चेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पञ्चमोऽध्याय:41 सत्तास्फुरणमदत्वेनाधितिष्ठति । ऋषिमप्रतिहतज्ञानं मसूतं स्वेनोत्पादितं का पिलं कनकवणं हिरण्यगर्भमिति यावत् । यः परमेश्वरोऽग्रे सृष्टिकाले ज्ञानधर्म- ज्ञानवैराग्पैश्चपर्वेदतदर्धपरिज्ञान युक्तं विभर्ति वभार तं च जायमान पश्पे- दवान्तरसर्गस्थित्पन्तकर्तृत्वेन वैदसंप्रदायकर्तृत्वेन च पश्पदर्श स एव एमधु- भिरात्मत्वेन ज्ञातव्य इति वाक्पशेषः ॥ २॥ अन्तःकरणसमष्टि माणसमष्टिं चक्षुरादिज्ञानेन्द्रिपसमष्टि वागादिकर्मेन्द्रि- यसमाष्टं च स्वमायया सृष्ट्वा तदवस्थापनस्प परमेश्वरस्य तत्तह्यष्टीना स्रष्टत्वं तत्तदुपाध्युपहितानां घटाकाशजलचन्द्रस्थानीयानां हिरण्यगर्भप्रमुखाना जीवा- नां महाकाशविम्बस्थानीपस्य तस्यैवेश्वरस्य कारणत्वं सर्वाधिपतित्वं चाऽऽह । एकैमिति । एकैकं जालं समष्टिरूपकार्यकारणानि जालानि पुरुपमत्स्यानां बन्धनस्वाज्जालबजालम् । एकैकमन्तःकरणसमष्टिरूपं माणसमष्टिरूपं ज्ञानेन्द्रि- यसमष्टीनामेकैकं कर्मेन्द्रियसमष्टीनां च मध्य एकैकं जालं स्थूलसमष्टिरूपंच जालं तत्तजालावस्थापनः सन्बहुधा विकुर्वस्तत्तत्कर्मोपासनानुगुणतया बहुधाऽ- नन्तव्पष्टिरूपकापकरणप्रकारेण विकुर्वस्तत्तद्विपरीतत्वेन रष्टिकाले कुर्वन्य- स्मिन्क्षेत्रे मूलमकृतिलक्षणे क्षेत्रे संहरति सर्व महाप्रलयादावेप प्रकृतो देवो घोतनस्वभाव ईश्वरो पस्मिन्मायारुपे क्षेत्रे सर्व संहतवांस्तस्मान्मूलकारणादक जालं बहुधा विकुर्वन्नास्त इत्यर्थः । भूयो व्पष्टिसमष्टिरूपकार्यकारणोपाधीन्मू- वाऽनन्तरं पतयः पतींश्च तुधार्थे समष्टिरूपकार्यकारणपतीस्वामिनो हिरण्यग: भप्रमुखान्मशकपर्पन्तान्सृष्ट्वाऽथानन्तरमीश्वरः सर्वाधिपत्यमुपाधीनामुपहिताना च सर्वेपामाधिपत्पमधिपतित्वममपिनियन्तृत्वं कुरुते महात्मा महांयांसावात्मा चेति महात्मेश्वरः ॥३॥ परमेश्वरस्प सर्वज्ञासण्डस्वयंप्रकाशबोधवपुष्टुं सर्वनियन्तृत्वं चाऽऽह ! सर्वा दिश इति । सर्वा दिशःमाच्याचाश्चतस्रो दिशस्तद्वतिनः सर्वपदाथांचोर्ध्वमूर्ध्व- दिशं तद्वर्तिनः सर्वपदायांचाधयाधौदिशं तद्वर्तिनः सर्वपदाधीश्च तिर्यक्मदिश- अतस्त्ररतत्स्यान्सर्वपदापांच प्रकाशपरवात्मचैतन्यज्योतिपा भासपन्भ्राजते. सण्ठस्वयंप्रकाशबोधवपुष्टुन दीप्यते । यदु इत्पनर्थको निपातः । पचति पावत् । अनदानादित्यो जगचक्रवाहने पुत्तत्वाद्ययाऽऽदित्यः प्राध्याचा दश दिशः स्वपमपा प्रकाशयन्भ्राजते । एवं स प्रकृतो देवोऽसण्डचिदेकरसः सर्व (न.प.) का ! १ (रा.) ३ (ग. ग.) भनिन (.) मनाममा । ५ (7.) inr (स ) . (ग. प्र. ) ini (1) नरम नि ·: पञ्चमोऽध्यायः५] 'विज्ञानभगवत्कृतम् । मकाशयन्भ्राजते. भगवान्समग्नेश्ववीयशाश्रीज्ञानवैराग्यसंपन्नो वरेण्यो वर- णीपोऽभ्युदयमोक्षकादिभिः संभजनीयो पोनिः सर्वस्य जगतो मूलकारणं च खभावान्विपत्ममुखानणुपर्यन्तान्हिरण्यगर्भप्रभृतीस्तम्बपर्यन्तांचा सर्वान्पदार्थ- स्वभावानाधितिष्ठत्यन्तीमिरूपेण निपमपति च। एकोऽत एवाद्वितीयो योनि- स्वभावान्कारणस्वभावान्करणभूतान्मूलप्रकृत्पवान्तरमकृतीः स्वरूपस्फरणमद त्वेनाधितिष्ठतीति वा ।। ४॥ "परमेश्वरस्य मूलप्रकृत्यवान्तरपकृतीः प्रति तत्तत्कार्योन्मुखत्वेन पाचकत्वं तत्तत्कार्यरूपेण परिणामपितृत्वं सर्वनियन्तृत्वं जीवैः संचितपुण्यपापानुगुणतपा सत्त्वरजस्तमसा विनियोजयितृत्वं चाऽऽह । पञ्चेति । यच्च यश्चेति लिङ्गव्यत्ययः । पंश्वेश्वरः सर्व प्रकाशपनन्तर्वहिप्प्यावस्थितः स्वभावं भूतानां स्वभावं स्व- रूपं स्वसत्तासंनिधिमात्रेण पचति तत्चत्कार्यानुगुणं पक्कं करोति। विश्वयोनिर्वि- श्वस्प जगतो योनिरधिष्ठानत्वेन स्थानं कारणमथवा विश्वपोनिर्विश्वा योनपो यस्प निपम्पाः स विश्वयोनिः पाच्यांश्च सर्वान्पाकयोम्पान्सर्वान्कर्मकलादीस्ते- जःपाकवशेन तत्तदवस्थारूपेण स्वसत्तासंनिधिमात्रेण परिणामयेद्य ईश्वरः स- वमेतद्विश्वं सर्व विभक्तमेत्तदृश्यं विश्वं निःशेपमधितिष्ठत्पन्तर्यामिरूपेण नियम- पति चैकोऽत एवाद्वितीयो गुणांश्च सर्वान्सत्त्वादिकान्गुणान्पुण्यपापानुगुणत. याऽध्यात्मादिभेदभिन्नभूतेषु विनियोजयेद्य ईश्वरः स एवं सकारणसंसारवि- निवृत्तपे स्वात्मत्वेन वेदितव्यो नान्य इनि वाक्यशेषः । अथवा यच्छदस्पो- तरमन्नगतेन तच्छरदेन संबन्धो द्रष्टव्यः ॥५॥ परमेश्वरस्य वेदान्तेषु गृढत्वं वेदान्तानां कारणत्वं हिरण्पगर्भवामदेवममुखै- देवपिभिश्चाऽऽमतयाऽपरोक्षीकतत्वमात्मतयाऽपरोक्षीकृतेश्वरतत्त्वानां स्वरू- पतया निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणं निःशेषसंसारनिवृत्तिलक्षणं मोसं चाऽऽद । तद्वेदेति । तत्मकृतमी परतत्त्वं वेदगुह्योपनिपत्सु वेदे कर्मभागे पदव्यत्वेन'फ- समदानृत्वेन चावस्थितं गुह्य आरण्यके सगुणभाग उपास्यत्वेनालस्थितमुपनि पदि निर्गुणभागे झेपत्वेन चावस्थितं गूढं गुह्यरूपेणावस्थितम् । अथवा वेद- श्वासौ गुहाचेति वेदगुशरतस्मादपि रहस्पभूतोपनिपत्सु वेदान्तेषु गढं तच्छ- तितात्पर्याम्पा ममेपत्वेन संवृतं तद्ब्रह्मा चेदते तद्गढमीश्वरतत्त्वं ग्रमा हिरण्य- गर्भो वेदते जानात्यात्मनपा साक्षात्करोति बसपोनि वेदकारणं हिरण्यगर्भ- कारणं वा ये पूर्व पे शमदमादिसाधनसंपत्राः पूर्वकाले देवा अग्न्पादित्पाद अपपो वामदेवादयश्च तत्नपदार्थभूतं परमात्मतत्त्वं स्वात्मत्वेन विदुरपरो (घ.) 'नाना (ग) कारण मा 'iftor'नी ·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं पञ्चमोऽध्याय:॥ एतैः संकल्पनस्पर्शनदृष्टिहोम साम्बुदृष्टया च ग्रासदृष्टयाऽम्बुपृष्टया च ग्रांस- दृष्ट्या प्रासोऽनं वृष्टिरिति । अम्बुदृष्टिरुदकदानमुत्कृष्टदेशकालपात्रेष्वन्नाम्बुनो- रत्यादरेण दानमतिदानं पुण्यहेतुर्भवति विपरीतेष्वतिदानं पापहेतुः । अथवा योग्यायोग्पेषु ग्रासपदानं पुण्यपापहेतुर्भवति । अम्बुदानं च तथा दृष्टिः । ओ- बचू छेदने । अनर्थवतामनर्थोच्छेदनं पुण्यहेतुर्भवति । अर्थवतामोंच्छेदनं पाप- हेतुर्मासेनाम्बुना वृष्टया च ग्रासाम्बवृष्टया चाऽऽत्मविद्धिजन्माऽऽत्मन एतेषां कीर्वद्धिजन्म विवृद्धिश्च जन्म च विद्धिजन्म हिरण्यगर्भादिस्तम्बपर्यन्ताम योनिपु जन्म व विवृद्धयादीतरभाव विकारश्च भवति । विद्धिरित्युपलक्षण- म् । इममेवाथ स्पष्टतया व्यावर्णपति । फर्मानुगानीति । तत्तत्कर्मानुसारीणि पुण्यानुसारीणि हिरण्यगर्भादिदेवशरीराख्यानि रूपाणि । पापानुसारीणि तिर्य- ग्रूपाणि सममधानतपा वर्तमानपुण्यपापानुसारीणि मनुष्पशरीराण्यनुक्रमेणानु- कर्मपाकमनुसृत्य क्रमेण देही लिङ्गशरीरोपाधिक आत्मा.स्थानेष्वध्यात्मादिभे- दभिन्नस्थानेषु ब्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु रूपाण्युक्तलक्षणानि रूपाण्पभिसंमपद्यते। अम्पभितः समष्टिम्पष्टिकपः समस्तकाकरणान्पहंममाभिमानी भ्रान्स्पा संभप- चते संमानोति ॥ ११ ॥ पूर्वमन्त्रे व्याप्यत्त्वेनोक्तरूपाणां स्वरूपप्रकार संसारभजनमकारं चाऽऽह । स्थूलानीति । स्थूलानि पार्थियानि शरीराणि भूलोकरानि ततः सूक्ष्माण्पम्म- पानि भुवलेकवानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि तेजसानि स्वलोकवनि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि वायवीयानि महर्लोकजेनोलोकवानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि शरीराणि विपन्मपानि-तपःसत्पलोकवर्तीनि सर्वशरीरार- म्भे सर्वभूतान्यारम्भकतया वर्तन्त एव । अतस्तत्तल्लोफवर्तितत्तच्छरीरारम्भे.त- चमृतभाधान्यमेवोक्तमिति द्रष्टव्यम् । अथवा स्थूलानि हस्त्यादिशरीराणि सू- क्ष्माणि मशकादिशरीराणि बहन्यनेकान्यनेकरूपाणि शरीराणि देही विज्ञा- भारमा स्वगुणैः स्वस्मिन्नध्यस्तत्वात्स्वकीराऽविद्या हस्पा गुणैः सवरजस्त- मोभिरथवा स्वस्याऽऽत्मनो गुगैस्तत्तदुपाध्यवच्छिन्नतया वर्तमानः सत्तास्फुर- णादिभिवृणोति संभजते क्रियागुणेः श्रौतस्मात विहितमतिपिद्धक्रियाजन्यधर्मा- धर्मलक्षणाधाऽऽरमाणरात्मा लिङ्गशरी तस्प गुणैर्विहितमतिपिटोपास- नादिभिश्च पृणोतीति पूर्वत्रान्वयः। तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते इति श्रुत्प. १(1.) प्रागो'। २ (प.) in (म.) 'माना। ४ (..) या मग ५ (५. ग. प.) भूगर (म.प्र.) अनलो। ५ (प.ग.) मानः म । (ग.) 'मानमा ·पञ्चमोऽध्यायः५। विज्ञानभगवत्कृतम् । न्तरात । ते कार्यकरणस्वामिनः काकरणानां तद्धर्माणां च तेषां संयोगहे- नुः संयोगस्प हेतुर्भोक्तृभोगौपकरणभोगायतनादिभावेनान्वयहेतुनिमित्तमपर उ- क्तेम्पोऽपरोऽन्योऽपि दृष्टः पूर्वप्रज्ञाख्यः श्रुतौ दृष्टः । पूर्वमक्षा चेतिचशब्दस्था- नेत्रापि चशब्द इति द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ स्वंपदार्थभूतजीवस्य संसरणप्रकारमुक्त्वेदानी तस्य नेति नेतीतिमतिपिद्धाशे- पविशेषानन्तसत्यमुखचिन्मात्ररूपतत्पदानैक्यज्ञानान्मौक्षसिद्धिमाह । अनाघ- नन्तमिति । अनाधनन्तमाधन्तशून्यं कलिलस्यातिगहनसंसारचक्रस्प मध्ये साक्षित्वेनावस्थितं विश्वस्प विश्वप्रपञ्चस्य स्रष्टारं स्वाविधयोत्पादपितारं त. च्छदार्थभूतमनेकरूपं त्रिकोणत्वाधनेकावस्थापनापःपिण्डानुगतवहिवामा- दिस्थावरान्तकार्यकरणोपाधियु जले चन्द्रवदनुपविश्य तत्तद्रूपणावभासमानं विश्वस्य प्रकृतिमाकृतरूपस्य विश्वस्य परिवेष्टितारं परितोऽन्तर्वतिर्थं स्वोपमद- शितव्यामादेर्मायाविवत्स्वस्मिन्कल्पितरजतादेः श्रुत्पादिवद्वेष्टपितारं व्याप्तार- मत एवैकमद्वितीयं देवं द्योतनस्वभावं चिन्मात्रैकरसंज्ञात्वोऽऽत्मत्वेनापरोक्षीकृत्य मुच्यते सर्वपाशैः प्रकृतिमाकृताख्यैः सर्वैः पाशैर्मुच्यते । अनन्तसत्पमुखचिन्मात्रत- या स्वात्मापरोक्ष्यादविद्यातत्कार्यरूपाःसे पाशा बाधिताभवपरित्यर्थः ॥१३॥ परमेश्वरस्य परिशुद्धान्तःकरणप्राश्यत्वं निराधारत्वं जगदुत्पत्तिलयदेतुत्वं फलाहेतुत्वं तदैक्यज्ञानान्मोक्षहेतुत्वं चाऽऽद । भावग्राहमिति भावग्राह्यं परि- शुद्धान्तःकरणग्राह्यमनीडास्यं नीडं शरीरं तद्रहितत्वेनोपनिपत्स्वाख्यायमान- मधवा नीटं स्थानमाख्याऽभिधानं ते नीडाख्ये अस्य न विद्यते इत्पनीहाल्यं, भावाभावकरं जगतो भावाभावपोः सृष्टिसंहाराख्ययोः कर्तारं शिवं जडतद्विशे; पमलैरनास्कन्दितं सुस्वरूपं कलासर्गकरं फलया स्वमापया शक्त्या समस्तभू- तसर्गकरम् । अथवा फलानां पोडशकलानां माणादिनामान्तत्वेनाऽऽधर्वणी. क्तानो राष्टिकरं कलानौ वेदानामितरविद्यानां च सृष्टिकरमिति वा । देवमनु- भूत्यैकरसं ये नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रार्थफलभोगविरागशमदमादिमुमुक्षुत्वा- रुपसाधनचतुष्टयसंपन्ना विदरपरोक्षीकुर्युस्ते चापरोतीकृतेश्वरभावास्तनुं पक- तिमाकृतरूपा जहुस्त्यजन्ति । ईश्चराभेददर्शनेन प्रकृतिमाकृतरूपा तनुवाधिता भवेदिति पावत् ।। १४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिप्यस्प विज्ञान- भगवतः कृती श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ (फ.) 'या'। २ ( प ) in'। ३ (1.) 1 ४ ( ग.) सापन) 'नक तम' ६ (स.ग )'सा राम। ७ (ग.) 'रामा' (T) शनाक्ष (प). नग मोक्षा (साक्ष ना। 1 (4) दिन 1 (गग.) सापांना १२ (मग )नात (Tn पिनाना। प ·४८ श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं पष्ठोऽध्यायः। परमैश्चरस्पानादौ संसारे पूर्वपुण्यानुसारेण सर्वेपो प्राणिनां पुण्यहेतुत्वं स्व- मणतानामधर्मनाशकत्वमीश्वराणामीञ्चरत्वं देवानामपि देवत्वं स्वाधिकसमशू-. न्पत्वमनन्पपतित्वमनन्पेश्वरत्वं सर्वभूतेषु समत्वेनावस्थानं निर्गुणत्वमीश्वरांभेद- दर्शिनामेव नित्यसिद्धपुरुपार्थसिद्धिमितरेषां तदसिद्धिं लोके नित्यत्वेन प्रसिद्धा. नां नित्यहेतुत्वं वेतनत्वेन प्रसिद्धानां चेतनहेतुत्वं परमेश्वरस्य सम्यग्ज्ञानकल- भ्यत्वमादित्यादिप्रकाशैरमकाश्यत्वं सर्वप्रकाशकत्वं मोक्षस्य जीवेश्वरैकत्वज्ञा- नैकलभ्यत्वं तद्यतिरिक्तसाधनैरलभ्यत्वमीचरस्य निरहुशासनकूटस्थबोधैकव- पुष्टमीश्वरैकत्वज्ञानमन्तरेण मोक्षस्यात्पन्तमसंभाव्यमानत्वमित्येवमाद्यर्थकलापं वक्तुं पष्ठोऽध्यायः प्रवर्तते । प्रथमेऽध्याये कालादीनां संसारचकहेतुत्वमनूद्य प- रमेश्वरस्य हेतुत्वमुक्तमिदानी तेपामपि परमेश्वरमायाविजृम्भितत्वमाह। स्वभाव- मेक इति । स्वभावमेके कवयः स्वभावं पदार्थानां स्वभावं स्वं स्वं भावमके क- वयः स्वमज्ञाध्यान्तचेतसः संसारचक्रस्य कारणं वदन्ति । कालं कारणमित्य- न्ये वदन्ति । स्वभावमिति वेदबाह्यजगत्कारणवादानामुपलक्षणम् । कालमिति वैदिकपक्षमवलम्ब्पैव तस्माद्रष्टानामुपलक्षणम् । परिमुह्यमानाः स्वपक्षरथापना- भिनिवेशे कर्फशवादवशीकृतचेतस्तया सम्यक्पक्षमजानन्तोऽन्योन्पवाधितप- क्षाभासानवलम्ब्प परिमुह्यमाना एवमाहुः । तुशब्द एतान्पक्षान्व्पावर्तयति । देवस्यैप महिमा येनेदं चाम्यते ब्रह्मचक्रं येन कालादिनेदं दृश्यं नाम्यते परिवर्त्यते । वृहत्त्वाद्ब्रह्म चक्रत्वेन घटीयनपद्वर्तमानत्वात्तदेवं चक्रं ब्रह्मचक्र येन कालादिना भ्राम्यत इति वादिभिः कल्पितमेव जगच्चक्रनिर्वोदृत्वेन लोके वादिभिः परिगृहीतः कालादिदेवस्य स्वयंमकाशचिदेकरसस्प परमेश्वरस्य महि- मा वादिभ्रमगृहीतकारणान्यपि परमेश्वरमायया विजृम्भितान्यवेत्यर्थः ॥ १॥ परमेश्वरस्यैव सर्वव्यापकत्वेन ज्ञानृत्वं सर्वस्रहत्त्वं नान्यस्यैत्याह । येनाss. वृतमिति । येन मायक्याध्यासमुपगतेन परमेश्वरेण सच्चिद्रूपेणेदं दृश्यं विय- दादि सर्वमस्ति स्फुरतीति चाऽऽवृतं व्याप्तमीश्वरेणैक्याध्यासमुपंगतेन माया- वशेन तद्विवर्ततपेदं सर्व जडमचेतनमिति च व्याप्तम् । एवं मायामिलिततया फारणभूतेन परमेश्वरेणेदं सर्वमावृतं नियमेन महामलयादाक्येन स्थित्यवस्था- पां तादात्म्पेन चाऽऽवृतं ज्ञः सर्वसामान्येषु सर्वव्यक्तीरन्तभव्य सामान्यप्रधा. नतया सर्व सर्वदा जानातीति ज्ञः । कालः यजति भूतानि कालः संहरति प्र. जाः । सर्वे कालस्प वरागा न कालः कस्पचिद्वश इन्युक्तः कालस्य महिमा १(रा. ग.) 'प्रयणाना। २( स. प.) योग (स.) 'गा।४(प.प.) 'नशा'। ५ (म.) गंदगी ६ (क. प.) तमिन । (.)'t assal ·पष्ठोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम्। यः स परमेश्वराधीन एव न स्वत इत्याह । कालकाल इति । कालस्यापि कालो नियन्तोपहर्ती च गुण्यपहतपाप्मत्वादिगुगको मायाशक्तिगुणको वा स- चित्सर्वाणि सामान्पानि व्यक्तिष्वन्तव्य व्यक्तिमाधान्येन सर्वदा सर्वमपरो- क्षतया जानातीति सर्वविद्यः। यः सर्वज्ञः सर्वविदितिश्रुत्यन्तरात् । योऽनन्तम्- खानुभूतिः सर्वा विद्या अस्पैति सर्व विद्य इति वा । अनेनैवंभूतेन परमेश्वरेणेशि- ते नियमितं कर्म क्रियत इति कर्म कार्यजातं विवर्तते । तत्वविपरीतमिथ्या- ज्ञानपरिणामो विवर्तस्तद्रूपमापद्यते । ह प्रसिद्धौ । विवर्तक्रममाह । पृथिव्यप्तेजो- निलखानि चिन्त्यमितिपाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात्स एवेहाऽऽश्रयणीयः । भात्मन आकाश इत्यादिश्रुत्यन्तरात्मथममीश्वरण नियमितमीश्वरमापयाss- काशाख्यं कर्म विवर्तते । एवं ततो वायुस्ततस्तेजस्तत आपस्ततः पृथिवी त. तो भौतिकं सर्वमिति चिन्यम् । लोके कारणत्वेन मसिद्धानां वादिसिद्धानां च कारणानां सर्वेषां मायोपाधिकपरमेश्वरविवतत्त्वमेव न तु स्वातव्यमिति चि- 'न्यं परीक्षकैरिति वाक्पशेषः ॥ २ ॥ सम्परज्ञानसाधनपरंपरां सम्परज्ञानप्रकारं चाऽऽह तत्कर्म कृस्वेति । तत्कर्म कृत्वा तदर्थ कर्म तत्कर्म कर्मी स्वेन यद्यत्कर्म क्रियते तत्तत्सर्व कर्मेश्वरसमाराधनबु- या कृत्वाऽनुष्ठितकर्मवृन्देन निर्मलान्तःकरणो यो भूयः पुनर्विनिवृत्य सर्वकर्म- भ्यो विनिवृत्य सर्व कर्मसंन्यासं कृत्वा तत्त्वस्य कार्यकरणसंघातसाक्षित्वादवस्था- नयेऽप्यनपायिस्वरूपत्वादवस्थात्रयसाक्षित्वाच तेभ्यो व्यतिरिक्तस्प त्वंपदार्थभू- तस्पाऽऽत्मतत्त्वस्य तत्त्वेन तत्पदार्थभूतपरमेश्वरतत्त्वेन समेत्य योगमैक्यलक्षणं पोगं समेत्य सम्यक्पाप्यापरोक्षीकृत्पेति यावत् । कैः पुनः साधनरीश्वरैकत्वज्ञा. 'नं समुत्पद्यत इत्यपेक्षायामाह । एकेनेति । एकेन गुरूपसदनेन द्वाभ्यां गुरु- भतीश्वरभक्तिभ्यां त्रिभिः श्रवणमनननिदिध्यासनैरष्टभिर्यमनियमासनमाणापा. ममत्पाहारध्यानधारणासमाधिभिः । वाशब्दश्चार्थे । कालेनेह जन्मनि जन्मान्तरे वा ज्ञानार्थमनुष्ठितसाधनकलापपाककालेनाधिकारसंपत्तिर्यदा तत्तत्कालेनेति वा । आत्मगुणैश्च दयाक्षान्तिशौचमाङ्गल्यास्पृहाकार्पण्यानायासानसूपाख्यैरा- स्मगुणैः सूक्ष्मैरनेकजन्मस ज्ञानार्थमनुष्ठितपुण्यसंस्कारैश्चत्वारिंशद्रेितैः साधन. फलापैरात्मतत्त्वस्येश्वरतत्त्वेनैक्यलक्षणं योगं समेत्यापरोक्षीकृत्य मुक्तो भवतीति वाक्पशेषः ॥३॥ पूर्वोक्तमेवार्थ स्पष्टीकरोति । आरभ्येति । आरभ्य कर्माणि नित्यनैमित्तिका- 1(खग) सदा । २(२ घ.) का ३ (क. घ.) कारिम ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरण पष्ठोऽध्यायः नि गुणान्वितानीश्वरसमाराधनगुणान्वितान्यारभ्य कृत्वा सैर्गुणान्वितत्त्वेनं स्वर कृतैः कर्मभिः परिपक्वकपीयः सन्सर्वपदार्यान्विनियोजयेदिति पतेः समा- धिमकारकथनमिदं यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुझं तदा यत्कृष्णं तद- नस्पाऽऽपागादग्नेरमित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमितिश्रुत्यन्तरोक्तमकारेण स्थूलं व्यष्टिजातं स्थूलसमष्टिषु विनिपोज्य तावन्मात्रतया वितर्प स्थूलसमष्टीरपि पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेषु विनियोज्य ता- वन्मात्रतया चिन्तयित्वा तेप्वप्युत्तरोत्तरभूतं पूर्वपूर्वभूतमात्रतया प्रविलाप्य त. दपि तन्मात्रतया पविलाप्य तन्मात्रमप्युत्तरोत्तरतन्मात्र पूर्वपूर्वतन्मात्रतया . भविलाप्य तदपि मूलपकृतिमानतया मविलाप्य तामपि मायां सन्मात्रतया प्रविलाप्य तदपि चिन्मात्रतया बुद्ध्वा तामपि चितिमानन्दमात्रतया बुद्ध्वात. मप्यानन्दमद्वितीयमानतया बुद्ध्वाऽद्वितीयसच्चिदानन्दैकरसंवस्तु प्रत्यक्त्वेन विनियोजयेत् । इत्थं विनियोजयेद्यो यतिः स मोक्षं यातीति संवन्धः । नेपा- मभाव उत्तरोत्तरं फार्प सर्व पूर्वपूर्वकारणमात्रतया भविलाप्प मूलप्रकृतिभूतां मायां सचिमुखैकरसेश्वरमात्रतया मविलाप्प समीश्वरं स्वात्मतयाऽपरोक्षीक-. त्यैवमीश्वरैकत्वापरोक्ष्यात्तेषां सर्वेपां प्रकृतिमाकृत्तानामभावे दादे सति कृतकर्म- नाशोऽनादौ संसारे कृतस्य पुण्यपापाख्यस्प कर्मणोऽनारब्धफलस्य नाश एकत्वज्ञानाहाहः । सम्यग्ज्ञानादूर्ध्वकालभाविनां कर्मणां दग्धकर्तृत्वमूलत्वाद- श्लेपलक्षणो नाशः कर्मक्षय उपभोगेन-मारब्धफलस्य कर्मणः क्षये याति विदे- हमोक्षं याति देहेन्द्रियादिप्रतिभासनिवर्तकविद्याशक्तिमतिबन्धकमारब्धकर्मना- शेऽमतिद्धशक्तिविद्यया देहेन्द्रियादिप्रतिभासमपि विन्मात्रतया विलाप्प देहे- न्द्रिपादिमतिभासेनापि शून्यं विदेहमोक्ष यातीति यावत् । तत्त्वतोऽन्योऽन्योऽ: वस्थात्रयसाक्षित्वादवस्थात्रयातीतोऽन्यः स मतः सर्वभावोपसंहर्ता तत्वतोऽ. हं ब्रह्मास्मीतिबुद्धिफलकारुढस्तदात्मकृतस्य कर्मणो नाशो भवति । मार- ब्धफर्मक्षये देहेन्द्रियादिभतिभासस्यापि दाहाद्विदेहमोक्षं यातीति यात् । त: चतोऽन्यदिति पाठे तत्वतः प्रकृतिमाकृतेभ्यस्तत्त्वेभ्योऽपदीश्वरतचं पाती स्यर्थः । अथवाऽपित्त्सर्वदोपानास्फन्दितनिःसङ्गेश्वरतत्वं तत्त्वतः • परमार्पतः स्वात्मरूपं पथा भवत्ति तथा पातीति स्वस्पैश्चरभावव्यवधायकमकृतिमाकृतं सर्वमेकत्वज्ञानेनैकत्वमात्रतया विलयं पातीति यत्तद्यातीत्युच्यते ।। ४ ।। . . . सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थमधिकारसिद्धयर्थ परमेश्वरोपासनमाद । आदिरिति । १(स.) 'गन (ग.)' च स २(प.प.) 'बन्धी ३ (..) मि ४ (स.ग.) सी(म. ग.) तवाम ६ (प.) त।

·पष्टोऽध्यायः६। - विज्ञानभगवत्कृतम्। [1413 धादिः सर्वेपामादिः स्वरूपस्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठानभूतः स प्रकृतः परमेश्वरः -सं- पोगनिमित्तहेतुः सम्यग्योगः संपोगो जीवस्य परेणैक्यापत्तिलक्षणस्तस्प नि- मित्तानां साक्षात्मनाड्या च प्रापकानामेकेन द्वाभ्यामित्यादिनोक्तानां हेतुः का- रणभूतः । अथवा शरीरसंयोगनिमित्तानां पुण्यपापानां हेतुः । परनिकालादती. तानागतवर्तमानलक्षणात्रिकालात्परोऽन्यः कालानवच्छिन्न इत्यर्थः । अंकल: फला अवयवा.अस्य न सन्तीत्यकलो निरंश इति यावत् । अथवा मागादि- नामान्ताः परमार्थतोऽस्य न विद्यन्त इत्यफलः । अपिशब्दः पूर्वसमुच्चयार्थः । दृष्टः श्रुत्यन्तरेषु विद्वत्म च दृष्टः प्रकाशितः । तमेवंभूतं विश्वरूपमुगासकैर्यद्य- पमुपास्यते तत्तद्रूपधारिणम् । अथवा ब्रह्मादिपिपीलिकान्तानि विपत्पमुखा- हुपर्यन्तानि च विश्वानि रूपाण्पस्पेति विश्वरूपं भवभूतं भवश्वासौ भूतश्चेति भवभूतो भवत्यस्मात्सर्वमिति भवभूतोऽवितथस्वरूपस्तं भवभूतमीड्यं सर्वेपी स्तुत्यं देवं चित्प्रकाशरूपं स्वचित्तस्थं चित्ताख्यलिङ्गशरीरस्थं पूर्व पूर्वमेव त- स्मिन्प्रत्यक्तया स्थितमुपास्पाहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्यान्तःकरणगुहापां पूर्व जीवरूपेण स्थितं परमेश्वरमहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्य मुक्तो भवतीति वास्पशे: पः । यातीति पूर्वत्र वा संवन्धः । अयं मन्त्र एव निर्गुणवस्तुपरतया कैश्चिया- रूपातः । कैश्चिच्च सगुणवस्तुपरतया व्याख्यातः । अस्मिन्पले स्वचिचस्य स्वचित्ते शास्त्रेण निवेशितमुपास्य विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीयमत्पयम- वाहरूपं तद्विपयोपासनं कृत्वा सम्यग्ज्ञानोदयात्पूर्व सम्यग्ज्ञानाधिकारसिद्धयर्थ पश्चाच तेन लब्धसम्परज्ञानाविकारो भवतीत्येवं योनपितव्यम् ॥ ५॥ .' परमेश्वरस्प संसारदोषास्पृष्टत्वं सर्वद्वैतकल्पनाविष्ठानत्वं तद्धर्ममापयितृत्व निरहुशैश्वर्पत्वं तज्ज्ञाना-मोक्षसिाद चाऽऽह । स इति । स प्रकृतः परमेश्वरो वृक्षकालाकृतिभिः पञ्चम्पर्थे तृतीया । वृक्षः संसारवृक्षस्तस्माल्लवादिसमस्त- फालविशेपेध्वनुस्यूतं कालतत्त्वं कालशब्देनोच्यते । तस्मादाकृतिरासमन्तात्कृ- तिः क्रियत इति कृतिर्महदादिसमस्तकार्यरूपेण मायाख्या प्रकृतिः क्रियते निर्वय॑ते मेर्यतेऽधिष्ठात्रा परमेश्वरेणेत्याकृतिरिति मूलप्रकृतिरुच्यते । सर्वव्या- पकत्वाद्वा सेवाऽऽकृतिरित्युच्यते तस्याश्च परो ज्यापांस्तेभ्यो विलक्षणस्वभाव श्च तेभ्योऽन्यः परः स्वयमुत्कृष्टश्चेति पदव्यत्ययेनैवार्थः । यस्मादनन्तसुखचि- न्मात्रयपुप ईश्वरादयं प्रपञ्चः परिवर्तते स्वप्नद्रष्टारमवष्टम्प तदुपदर्शितव्यामा- दिपपञ्चः परिवर्तते यथा तद्वत् । पत्तदोनित्पसंबन्धात् । धर्मावहं पज्ञदानत. १(१.घ.) वा ससार । २ (ख.) इत्यर्थः । । ३ (ख. ग.) 'मान्ता अस्य । ४ (क.) 'स्याहमरमी'। ५ (क. ग.) महमस्मी । ६ (क. स. ५.) वैसी ७ (ख. ग.प.) वर्षा ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पठोऽध्यायः६) पोभिः समाराध्यरूपेण धर्ममदं पापनुदं तेनैव रूपेण पापक्षपपितारम् । भगेशम- श्वर्यस्येतिश्लोकोक्तानामीशमधिपतिम् । आत्मस्थमात्मनि करणसंघाते तत्रापि बुद्धी तत्मत्पग्रूपेण स्थितमात्मत्वेन स्थितमात्मस्थमिति वा अमृतममरणधर्मा- पं विश्वधाम सर्पोदीनां रज्ज्यादिवद्विचस्याऽऽधारभूतं ज्ञात्वाऽहं ब्रह्मास्मीत्य- परोक्षीकृत्य दग्धसंसारतद्धीजो भवतीति वाक्यशेपः ॥ ६॥ परमेश्वरस्पैकत्वं तदेकत्वदर्शिनां कृतकृत्यतानुभवं चाऽऽह । तमीश्वराणा- मिति । तं मकृतं परमात्मानमीश्वराणां जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुभूतानां प्रम- विष्णुरुद्राणां परममुत्कृष्टं तेषां महेश्वरं चेश्वराणामपीशितृत्वस्प तदधीनत्वा- न्महांश्चासावीश्वरश्चेति महेश्वरस्तं महान्तं गरीयांसमीश्वरं नियन्तारं महेश्वरं देवतानामिन्द्रादीनां देवत्वहेतुभूतत्वात्परममुत्कृष्टं दैवतं तेषां दैवतं चैश्चर्यमो- क्षसिद्धयर्थ भजनीयं तं पति स्वामिनं पतीनां समष्टिकार्यकरणोपाधित्वाद्याष्टि- कार्यकरणोपाधेरस्य सर्वस्य पतीनां हिरण्यगर्भादीनां परमं नियन्तारं परममु- स्कृष्टं चापास्ताशेषविशेपानन्तानन्दस्वभावत्वात्परस्तात्मकृतेभ्यः परस्तात्तद्रूपं पेचमनुदित्तानस्तमित्तानन्तचित्मकाशरूपं भुवनेशं भुवनानामीशं नियन्तार निखिलकार्यजातस्येशानमिति वा । ईड्यं वेदेतिहासपुराणैः स्तुत्यं विदाम वि. अः।लडर्षे लोट् ।एवंभूतं परमेश्वरमात्मतयाऽपरोक्षीकृत्य वामहे | अतः सर्वपुरुपार्थसमाप्तिरूपमोक्षपुरुषार्थस्य स्वरूपतयाऽऽविर्भूतत्वाद्वयं कृतकृत्पतया तमिह इति विद्वदनुभवो दर्शितः ॥७॥ विम्वप्रतिबिम्बभेदशून्पमुखमात्रसंबन्धिदर्पणाशुपाधिस्तस्मिन्मुख बिम्बप्र: तिबिम्बभेदमापाद्य बिम्बमुखं परिहत्य प्रतिबिम्बपक्षपाती यथा तद्वज्जीवप- रभेदशून्यानन्तमुखचिन्मात्रसंबन्ध्यविद्यातत्कार्यकरणोपाधिस्तस्मिन्ननन्ताच- न्माने जीवपरभेदमापाच मतिबिम्बस्थानीयजीवपक्षपाती भवति न विम्बस्था- नीपपरमेश्वरपक्षपातीत्यतोऽनन्तचितः परमार्थतः कार्यकरणशून्यत्वं चाऽऽह । न.तस्येति । तस्य परमात्मनः कार्य समष्टिव्यष्टयात्मकं शरीरं करणं च सम- ष्टिव्यष्टयामकं बाधकरणमन्तःकरणं च न विद्यतेऽद्वितीयमुखानुभूतित्वाद- स्पेश्वरस्य न तत्समश्च तेन समस्तत्समश्च तदधिकस्तस्मादधिकश्च न दृश्यते वेदेषु तदनुपापिपु स्मरणेपु स्मरणानुपायिषु न्यायेषु च । ननु परस्पैव कार्यक- रणानि बहुकृत्वः पुराणेषु श्रूयन्त इत्याशझ्याऽऽह | पराऽस्प शक्तिविविधैव भूपत इति । अस्प देवस्य परा मूलप्रकृतित्वेन सर्वव्यापकत्वात्परा शक्तिर्देवा- (क. ग.) गधनम् २ (म. घ.) 'दी प्रन्य। ३ (क.प्र.) मनायेन । (फ.घ.) खाऽ हममी ५ (रा. ग. घ.) निलो ६ (ग.) मतिप्राई। (फ.घ.) मीशिकारं 1 (. प.) रममा ५(स.) मम्नमम । १० (स.) करतदधिरुष ।

·पठोऽध्यायः॥ विज्ञानभगवत्कृतम् । स्मशक्तिमित्येवोक्ता विविधाऽनन्तकार्यकरणप्रकृतित्वात्तत्तद्रूपेण विविधाः श्रूय- ते श्रुतिस्मृत्पादिषु । ननु नेति नेतीतिमतिपिद्धाशेषविशेषस्य परमेश्वरस्पं प्रकृ- तिमाकृतरूपं स्वाभाविकं न भवति किं ततद्रूपं स्वाभाविकमित्याह । स्वाभा- विकी ज्ञानवलकिपा चेति । ज्ञानवलक्रिया सर्वज्ञेपविषपसर्वज्ञलक्षणानुभूति- निक्रिया सा सर्वज्ञेयाफारसर्वसत्वगुणपरिणामरूपक्रिययाऽभिव्यक्तत्वात्क्रिया. पदवभासत इति क्रिपेत्युच्यते । सेश्वरस्य स्वरूपत्वात्स्वाभाविकी नान्यायत्तेति पावत् । चलकिया नाम स्वसंनिधिमात्रेण प्रकृतिमाकृतं सर्व वशीकरप निप- मपति । सा च सर्वकल्पनाधिष्ठानभूतस्येश्वरस्प स्वाभाविकी नान्यापत्ता । अ- पवा बलकिया पलं नामानन्तसत्ता तया सर्वस्प लब्धात्मकत्वात्सैव धानुवा- पत्वास्क्रिपेत्युच्यते । क्रियाशब्दवाच्यत्त्वेऽपि नैरपेक्ष्यं सिध्यति । मातिपदि- फार्षः सत्तेतिवचनात् । अतस्स्पक्तसर्वपरिच्छेदानन्तसत्तेश्वरस्प स्वाभाविकी नान्पापत्ता ॥८॥ - परमेश्वरस्पानन्यपतित्वभीशित्रन्तरशून्पत्वं तर्कागम्यत्वं सर्वकारणत्वं कार्यो- पाधिकासीवान्मति कारणोपाधितया नियन्तृत्वं चाऽऽह । न तस्य कश्चिदि- ति । तस्य प्रकृतस्प परमेश्वरस्प कश्चित्कोऽपि पतिः स्वामी नास्ति लोके ज- गति । न चेशिता नियन्ताऽपि नास्ति नैव च तस्य लिङ्गमस्ति येनासावनुमीपे- तं । मपश्चारुपकार्यदर्शनात्कारणमात्रमेवानुमीयते न फारणविशेषः । अतः स- 4 ग्रह जगत्कारणमित्स्यास्प वैदैकसमधिगम्पत्वं नानुमानगम्यत्वमिति यावत् । अपचा कार्यस्पास्मिल्लीनत्वाल्लिङ्गं कारणं तस्येश्वरस्य कारणमपि ना- स्ति । स एवंभूतः परमेश्वर एव स्वमायया सर्वस्य जगतः कारणं करणाधिपाधिपः फरणानां सर्वेन्द्रियाणामधिपः सर्वेन्द्रियसमष्टिविज्ञानकिपाशक्तिमद्रूपलिङ्गशरी- रोपाधिफवाजीवः करणाधिपस्तस्यापि मूलमकृत्युपाधिक ईश्वरोऽधिपः स्वा. मी । अथवा करणाधिपश्चासावधिपश्चेति फरणाधिपाधिपः । अनन्तमुखानुभूति- वपुः परमेश्वर एव जीवरूपेण स्थितत्वात्तद्रूपेण फरणाधिपः । अनेन जीवेनiss- स्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीतिश्रुत्यन्तरात् । मूलप्रकृत्याख्यमा- योपाधिकत्वेन सर्वेषामधिपश्च लोके कारणत्वेन प्रसिद्धानों महदादीनामधिपत्वे. न हिरण्यगर्भादीनां च कारणत्वेनाधिपतित्वेनान्यो विद्यते । तेनैव दृष्टान्तेन त- स्पापीश्वरस्य कारणान्तरमधिपत्यन्तरं चानुमीयतेत्याशेङ्कायामाह । न चास्प कश्चिजनिता न चाधिप इति । मूलकारणत्वात्स्वायत्तसिद्धिकत्वादद्वितीयत्वा- A १(क.) मीयते । प्रा २ (क.) त्यर्थः। ३ (स.) 'नानु। ४ (स. ग.) न मृदा। ५(फ. घ.) 'मीयत इन्या ६ (क. घ.) 'शङ्कपाऽऽह। ।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरणं पछोऽध्यायः६ धास्प परमेश्वरस्प कश्चिदपि जनिता जनपिता नास्ति । णिचोलोपो द्रष्टव्यः । न चाधिपोऽस्य परमेश्वरस्याधिपः स्वाम्यपि नास्ति । एवंभूतः परमेश्वरः संसा- रदुःखमहोदधि तितीपुभिः स्वात्मत्वेन ज्ञातव्य इत्यभिमायः ॥९॥ इदानी मनगभिमेतार्थप्रार्थनमाह । यस्तन्तुनाम इति । यो देवः मध्वस्ता- खिलभेदः स्वयंप्रकाशवपुरीश्वरस्तन्तुनाम इव यथोर्णनाभिस्तन्तुभिः स्वशरीर मभवैरात्मानं समावृणोति संघादयति तद्वत्मधानजैः सर्व मकर्षणास्मिन्धीयत इति प्रधानं मायाशक्तिस्तजैन मरूपकर्मभिस्तन्तुस्थानीयैः स्वभावतोऽपराधीनः स्वतन्त्रः स्वेच्छया द्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतं स्वात्मानं स्वपमेव समावृणोति संछा- दयति । स य एवंभूतः परमेश्वरो नोऽस्मान्शेमदमादिसाधनसंपन्नान्दधातुं ददा- नु धारयतु वा । किं ब्रह्मव्ययं ब्रह्म च तदव्यपं च प्रमाव्ययं वृहत्वाद्ब्रह्म कू- टस्थनित्यत्वादम्पपम् । एवंभूतं स्वात्मत्वेनेति वाक्पशेपः । ग्रझाप्पपमिस्पस्मि- पाठे ब्रह्मण्यत्यय लयं विद्यया व्यवधायकाविद्यातत्काविलयनेकीमावं दधा- त्वित्यर्थः ॥ १०॥ ' परमेश्वरस्य सर्वभूतेषु गूढत्वमन्तर्बहिश्च व्यापकत्वं सर्वेपामन्तरात्मत्वनाव- स्थितत्वं धर्माधर्मनियन्तृत्वमनन्तानुभूतित्वमद्वितीयत्वं निर्गुणत्वं चाऽऽहः । एक इति । आत्मा जडस्वभाव इति ये वदन्ति तानिराकरोति । देव इति । देवो द्योतनस्वभावश्चिदेकरस इति यावत् । आत्मनश्चिद्रूपत्वमित्यभ्युपगम्याss- त्मभेदं ये वदन्ति तानिराकरोति । एक इति । एकस्मिञ्शरीर एक एवाss. त्मेत्यभ्युपगमादेक इति पदेनाऽऽत्मभेदपक्षो न निरस्त इत्याशझ्याऽऽह ! सर्वभूतेष्विति । स्वयंभकाशचिदेकरसः सर्वभूतेष्वेकत्वेन वर्तते तथा किंमिति न भौतीत्यत आह । गूढ इति । सर्वभूतेष्वेकत्वेन स्थितोऽपि तैश्छन्नत्वेन वर्तमा- नत्वात्तथा न भासत इति यावत् । मणिपु सूत्रवत्सर्वभूतोदरैकदेशवर्तित्वेनांउंड- त्मनस्तैगूढत्वाभ्युपगमे परिच्छिन्नत्यादिदोपाः प्रामुयुरित्याशङ्कयाऽऽह | सर्व- व्यापीति । आकाशवत्सर्वमन्तबंहिश्व व्याप्तुं शीलमस्येति सर्वव्यापी । तर्हि व्याप्यव्यापकभेदववादात्मनः सद्वितीयत्वं मानोतीत्याशड्याऽऽद । सर्वभूता- न्तरात्मेति । विषधरकलधौतादिपु रज्जुशुक्तिकाशकलादिवत्स्वाविद्याकल्पित- त्वेनाध्यात्मादिभेदभिन्नानां सर्वभूतानामन्तस्थितः सन्नात्मत्वेन स्वरूपत्वेन व मान इति सर्वभूतान्तरात्मेत्युच्यते । व्याप्यपष्टीनां व्यापकात्मस्वरूपव्यति- रेकेण स्वरूपाभावादात्मनः सद्वितीयत्वं न प्रामोतीति यावत् । चेतनाचेतनरूप- (स्व. ग.) स यः प २ (. ग.) शमा । ३ (ख. ग.) वेन स्थित ४ (ख. ग.) मापादित्य'। ५(क. घ.) 'नस्वरू। 1 ·पठोऽध्यायः६) विज्ञानभगवत्कृतम्। ६५ जगद्वैचित्र्यवीजभूत विचित्रपुण्यापुण्यानां स एवात्माऽधिष्ठातत्याह । कर्मा- ध्यक्ष इति । कर्मणामात्मैव प्रवर्तक इति यावत् । पत्मसादात्सर्वस्याम्पुप्तता स्यात्स आत्मा द्वैतकल्पनाधिष्ठानत्वेन च्छन्नश्चेजगदाध्यमसङ्ग इत्पाशङ्कयतरेतरा- ध्यासाभ्युपगमानैप दोष इत्पाह । सर्वभूताधिवास इति । सर्वेषु भूतेपु वसतीति सर्वभूताधिवासः स्वाविद्यया स्वस्मिन्नारोपित्तसर्वभूतेषु स्वपमप्यध्यस्ततया व- र्तमानत्वाजगदान्ध्यदोपप्रसङ्गो नास्तीति यावत् । अवभासकर्तृत्वेनामिसंयोगेन कर्पूरगन्धादिवदवभासकश्चेद्विकारित्वजडत्वविनाशित्वादिदोषाः मामुयुरित्याश- इन्याऽऽह । साक्षीति । साक्षी साक्षादीक्षत इति सामी परिणामव्यवधानमन्त- रेण स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्वममुप्तत्वेन व्यवहारयोग्यं कुर्वनीक्षत इति साक्षी । आदित्यममा सर्वान्प्रकाशयतीति यथानद्वदतो विकारित्वदोपोनमाप्नोतीतियाव- स्मात्मनःस्वप्रकाशस्वभावत्वं सिद्धं चेदादित्यादिवत्मकाशान्तरकर्तृत्वमन्तरेण स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्व व्यवहारयोग्यं करोतीति सर्वावभासक इति व्यपदेशः स्यान त्वेतदस्तीत्पाशङ्गयाऽऽह । चैतेति । चेताऽऽन्तरचित्मकाशस्वभाव इति पावत् । तात्मा स्वप्रकाशस्वरूपश्चेन्नित्यं ज्ञेयादिसापेक्षत्वान्मोक्षो न भवेदित्या- शकयाऽऽह । केवल इति । आत्मचैतन्याभिव्यञ्जिका बुद्धिरेव विषयादि- साधनजन्यत्वाद्विपयादिसापेक्षा । आत्मचैतन्यस्योदयास्तमयादिवर्जितत्वात्सा- पेक्षता नास्तीत्यतः केवलो विपयादिनिरपेक्षोऽनन्तचित्मकाशस्वरूप इति या: वत् । स्वयोग्यसर्वविपपशून्ये दिवि यथाऽऽदित्यः प्रकाशते तद्वदित्यर्थः । स्त्र- तृत्वव्यापकत्वाध्यक्षत्वपालयितृत्वादिशक्तीनामर्दहनादिशक्तिवदात्मनः, स्वा- भाविकत्वान्मोक्षेऽप्यवस्थानात्पुनरपि तत्कार्यस्यापरिहार्यत्वादनिर्मोक्षप्रसङ्गोदु- वरि इत्याशझ्याऽऽह । निर्गुणश्चेति । चशब्दः पूर्व विशेषणैः समुच्चयाधः । आ.. त्मनो नेति नेतीतिमतिषिद्धाशेषविशेषानन्तसत्यमुखचिन्मात्रवपुष्ट्वात्स्वतः क्वापि शक्तिर्नास्ति स्रष्टत्वाद्यनन्तशत्पाधारमाययैक्याध्यासाच्छक्तिमत्वप्रतिभासोs- तो निर्गुण इति यावत् ॥ ११ ॥ माकृतापूर्वकल्पनयाँ हि तत्संस्कारानुगुणतया पुण्यपापबीजानुगुणतया व्र चेतनाचेतनात्मकभपञ्चाकारेण मापाल्पपलिपरिणामपितृत्वमीश्वरस्येश्वराभ- ददर्शिनां नित्यपुरुषार्थलाममितरेषां बदलाभं चाऽऽह ।एको वशीति । एकोऽ. द्वितीयो वशी सर्वमस्य क्शे वर्तत इति वशी स्वाधीनसर्व इति यावत् । नि. क्रियाणामचेतनवादेव वित्संनिधिव्यतिरेकेण स्वतः सर्वप्रवृत्तिलक्षण क्रिया- १ (ख. ग.) तयितेति। २ (क. ग.) नावभा'। ३ (य घ.) सर्व व्य'। ४ (स. ग.) इन्यादि न्य। ५ (ख ग) 'मोक्षे न भायादि। ६ (क..): काऽपि (ग.) या विहिनका ·श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पछोऽध्यायः शून्यानामचेतनानां परमार्थतः कूटस्थानन्तचिदेकरसत्वात्स्वतः सर्वप्रवृत्तिलक्ष- क्रियाशून्पानां चेतनानां च बहूनां सर्वेषां च वीजं प्रकृतित्वेन वीजं मापा- विम्बत्वेन बीजं सत्पमुखचिन्मानमेकमचेतनानां प्रकृतित्वेन बीजं मापांजाड्य- मेकमखण्डं चेतनानां परमार्थतः कूटस्थानन्तविदेकरसविम्बत्वेन बीजं सत्य- सुखचिन्मानमप्येकमखण्डं बहुधा बहुमकारं यः करोति । योऽनादौ संसारेड- नेकजन्मसु संचितविहितप्रतिपिद्धविद्याभिर्विहितपतिपिद्धकर्मभिश्च प्रेरितो मामो- पाधिकः परमेश्वरः स्वैक्याध्यासमुपागतं मायावीजं महदाद्यनेकाकारं करोति मापैक्पाध्यासमुपगतं स्वनिजरूपं चिद्धिम्बबीजं समष्टिव्यष्टिकाकरणोपाधि- फहिरण्यगर्भाधनेकचेतनमकारं करोति । तदात्मानं स्वपमकुरुतेतिश्रुत्यन्तरा- त् । अथवैका परमेश्वरः प्रलयकाले स्वस्मिन्नेव लीनानां निष्क्रियाणां भोगार्थ:- मोक्षार्थक्रियावर्जितानां स्वभूतानां माणिनां भोगार्थमोक्षार्थक्रियासिद्धयर्थ चैक- मद्वितीयं बीजं कारणं ब्रह्मविष्णुरुद्रपितृमनुष्यादिरूपेण बहुधा करोति तमेवं- भूतं परमेश्वरमात्मस्थमात्मनि कार्यकरणसंघाते जीवरूपैणावस्थितं पेऽक्रोधा- लोभामोहादम्भारागादिसाधना अनुपश्यन्त्यन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्त्वंपदार्थ. शोधनमनुसृत्प पश्पन्स्पहमस्मीत्यपरोक्षीकुर्युस्ते धीरा विवेकज्ञानवन्तस्तेपामी. श्वरैक्यज्ञानवतां सुखं शाश्वतं नित्यसिद्ध सिध्पति न तथेतरेपामीश्वरैकत्वज्ञा- नाख्यसाधनहीनानां शाश्वतं सुखं न सिध्यतीत्यहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानादेव नित्यपुरुषार्थसिद्धिः । उपासनेभ्यः कर्मभ्यो वाऽन्येभ्योऽपि नित्यपुरुपायों न सेत्स्पतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ परमेश्वरस्प लोके नित्यत्वेन प्रसिद्धानां नित्यत्वहेतुत्वं चेतनत्वेन मसिद्धानां चेतनत्वहेतुत्वं कर्मफलमदातृत्वं सम्यग्ज्ञानकलभ्यत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि चाऽऽह । नित्य इति । नित्यानां लोके नित्यत्वेन प्रसिद्धानामाकाशादीनां नित्यो नित्पत्वे हेतुस्तनित्यत्वेन तेषां नित्पत्वमतीतिरिति यावत् । नित्यत्वेन मतिप- मानां मध्ये साक्षानित्य इति वा । चेतनशेतनानां लोके चेतनत्वेन प्रतिपन्नानां ममात्रादीनां चेतनः। तमृते न तेषां चेतनत्वमतीतिरिति यावत् । चेतनत्वेन मति- पनानां मध्येऽयं साक्षाचेतन इति वा । नित्यत्वेन चेतनत्वेन च प्रतिपन्नानाम- यं नित्यश्चेतनश्चेत्यैकोऽन्वयो वा । अतोऽन्यदात नान्योऽस्ति द्रष्टा नोन्योऽस्ति (क)'यान्जयमे २ (स.) "द्विम्वं पी। ३ (ख.) 'कार' ४ (क.) यकार। ५(क.) गाथै मो६ (क. स.) क्षार्थ ।। ७ (क.स. घ.) गार्थ मो. ८ (क.स. घ.) क्षार्थ कि(क. ग.) 'यकारी(ख. ग.) 'पैण स्थि" (स. ग.) 'मनुशी। १२ (स. ग.) त्यमुखार्थो ३ (स.) 'त्येकान्य | ४ (स.ग.) ग्योतोऽस्ति । १५ (स. ग. प.) नान्यदतोऽस्ति इति ।

·पष्ठोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम् । श्रोतेतिश्रुत्यन्तरात् । एकोऽद्वितीयो बहूनां ब्रह्मादिपिपीलिकान्तानां पोड- खण्डमुखसंविद्रूपः परमेश्वरो विदधाति प्रयच्छति करोति वा । कामान्काम्य- न्त इति फामाः सुखमतिबिम्बानि तानि पुण्यानुगुणतया विदधाति तब्रह्म कारणं जगतः कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं सांख्यं च पांगथ सांख्ययोगी सांख्यं वेदान्तमहावाक्यतात्पर्पजन्यमहं ब्रह्मास्मीतिसम्यग्ज्ञानं योगस्तत्साध- नश्रवणमनननिदिध्यासनादिस्ताभ्यां सांख्ययोगाभ्यामधिगम्यं प्राप्यं ज्ञातव्यं देवं बोधैकरसं ज्ञात्वाऽहमेवास्मीत्पपरोक्षीकृत्य मुच्यते सर्वपाशैरविद्याकामक- माख्यैः सर्वेः पाशैर्मुच्यत ईश्वरापरोक्षादाधितसंसारतदीजो भवतीत्यर्थः ॥१३॥ परमेश्वरस्याऽऽदित्यादिप्रकाशैरमकाश्यत्वमादित्यादिप्रकाशानां समस्त- जगतां चावभासकत्वं वाऽऽह । न तोति । न तत्र प्रकृते परमात्मनि सर्वांव- भासकोऽपि सूर्यो भाति तद्ब्रह्म न प्रकाशपति सर्वागोचरत्वात्सर्वेषामात्मत्वाद्रू- पादिहीनत्वाच्च स हि तदधीनप्रकाशः स्वयोग्यं सर्व प्रकाशयति न तु स्वमहि- मत इतोऽपि च न तंत्र भासते तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोs- यमस्मद्रोचरोऽग्निः। यत्र सूर्यादिर्न भाति तत्र का वार्ताऽस्मद्गोचरस्याग्नेरित्यर्थः । तमेव भान्तं स्वतो भारूपत्वात्मत्यक्षादिप्रमाणानपेक्षतया स्वयमेव भान्तं सर्व- जगदवभासात्पूर्वमेव दीप्यमानमनुभाति । सर्वमनु तेनैक्याध्यासमनुसत्य भा. नाभासं लब्ध्वा भाति सर्वमादित्यादिकं पूर्वोक्तं किं परिमितोत्या तस्य पर- मेश्वरस्य भासा स्वरूपभूतचैतन्यमकाशेन सर्वमिदं जगद्विभाति प्रकाशते ॥१४॥ परमेश्वरस्प द्वैतनमवाधकत्वं प्रत्यक्त्वेनावस्थितत्वं तदैक्यज्ञानमेव मोक्ष- प्राप्तिमार्गों नान्यो मार्गेऽस्तीत्येतदाह । एक इति । एकोऽद्वितीयो हंसः स्थि- त्यवस्थां याति तामपि हत्वा स्वप्नावस्था याति पुनस्तामपि हत्वा मुपुप्त्यव• स्थां याति तामपि हत्वा पुनरहं ब्रह्मास्मीतिसम्परज्ञानफलकारूढः स्व- उपवधायकद्वैतनमहेत्वविद्यां हत्वा प्रत्यक्त्वं यातीति हंसो भुवनस्पास्य म- ध्येऽयमेव हंसो नान्यः कधिदस्तीति वाऽर्थः । स एवानिः स एव पर- मेश्वरोऽग्निरगिरिवाग्निः काष्ठाव पवैस्तिस्कृत्ततया काष्ठानुगतोऽमिर्मधनेनाभि- व्यक्तः सन्स्वतिरस्कारककाष्ठावयवान्दग्ध्वा स्वनिजवपुषाऽवस्थितो यथा तद्वदविद्यातत्कास्तिरस्कृततयाऽविद्यातत्कार्येष्वनुगतः परमेश्वर उत्तराध- रारणिस्थानीयगुरुशिष्पयोः संघर्षणरूपमथनस्थानीयश्रवणमननादिजन्यस- म्यग्ज्ञानफलकारूढः सन्स्वतिरस्कारकाविद्यातत्कार्याणि स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वाऽद्वितीयवपुषा मोक्षेऽवतिष्ठत इत्यनिरित्युच्यते । सलिले संनिविष्ठः (म.) 'विभिमानि । २ (सम ) तत्राऽऽभा'! ३ (प.) मयों न भा ८ ·M ५८ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं पष्ठोऽध्यायः६ सम्पनिविष्टस्तेषां स्वरूपस्फुरणपदत्वेन संनिविष्टस्तमेव प्रकृतिमाकृतैरसं- स्पृष्टं प्रकृतं. परमेश्वरं विदित्वा स्वात्मतयाऽपरोक्षीकृत्य तं विदित्वैवातिमृत्युमे. ति मृत्यु जननमरणसंसारहेतुभूतमविद्यातमाख्यं मृत्युमत्पति तरति सम्यग्ज्ञा- नेन चिन्मात्रतया नाशयतीत्यर्थः। पापमपेतीतियावत् । अथवा संसारतद्धेतुलक्षणं मृत्युमत्यतीत्य सम्पग्ज्ञानेन दग्ध्या तदधिष्ठानभूतमपास्तातिशयं परमानन्दमे- ति नान्यः पन्था अस्माज्जानादन्यः पन्था मार्गों न विद्यतेऽयनाय मोक्षमा- तये ॥ १५॥ परमसूक्ष्मपरमार्थोपदेशे ग्रन्थलाघवाढद्धिलाघवमेवाऽऽश्रयितव्यमिति मत्वा पुनरपि तमेवार्थविशेपं विशेपतो दर्शयति कथं नु नामेममर्थं प्रतिपद्येरनिति । स विश्वकृदिति । स प्रकृतः परमात्मा विश्वकृद्विश्व स्वमापया करोतीति विश्व- कृत् । विश्वविद्विश्वमपरोक्षतपा वेत्तीति विश्ववित् । आत्मपोनिरात्मैव स्वयमे- व सर्वस्य योनिन स ह कार्यान्तरमपेक्षते । अथवाऽऽत्मनां योनिरात्मपोनिः सु- रनरतिर्यशरीराणामात्मनां योनिः कारणं पुरश्चके द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पद इतिश्रुत्यन्तरात् । अथवाऽऽत्मा च स एव योनिश्चेत्यात्मयोनिस्त्वंपदार्थभूतप- त्यगात्मत्वेन तत्पदार्थभूतजगत्कारणत्वेन स एव स्थित इति यावत् । जश्चि- स्वरूपः कालकालः कालस्य सर्वोपसंहर्तुरपि काल उपसंहर्ता गुणी मायाश- स्पाख्यगुणकोऽपहतपाप्मत्वादिगुणको वा । सर्वविद्यः सर्वा विद्या अस्येति सर्वविद्यस्तस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति सर्वविद्यः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः मधानधातौ क्षेत्रज्ञश्चेति प्रधानक्षेत्रज्ञः स एव पतिश्चेति मधानक्षेत्रनपतिः सर्व- स्माच्छ्रेष्ठः प्रधानक्षेत्रज्ञः प्रकृतिमाकृतलक्षणं क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञः पतिः सर्वस्य स्वामी । अथवा मधानक्षेत्रज्ञयोः पतिः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्रधानस्य स्व- रूपमदतयाऽधिष्ठानत्वेन पतिः क्षेत्रज्ञस्य बिम्बतया पतिः स एप इह भविष्ट इतिश्रुत्पन्तरात् । गणेशः सत्वरजस्तमसां निपामकः संसारमोक्षरितिव- न्धहेतुः सम्यग्ज्ञाततपा संसारान्मोक्षस्पहेतुः संसारहेतुनाऽज्ञानेनाज्ञाततया त- स्मिन्संसारे स्थितिलक्षणवन्धस्प हेतुः कारणम् ॥ २६ ॥ परमेश्वरस्य स्वमहिमप्रतिष्ठा कर्मादिसाधननिरपेक्षितत्वं चाऽऽह । स त- न्भप इति । स प्रकृतः परमेश्वरस्तन्मयोऽजाततपा ज्ञाततया च वन्धमोक्षहेतु- मयो हेतुरूपैः। स्वार्थे मयट् । हि प्रसिद्धौ । अमृतोऽमरणधर्मा । ईशसंस्थ ईश्वर- खेन सम्यगवस्थितः । अथवेशे स्वमहिन्नि संस्था सम्पस्थितिर्यस्य स इंसा- संस्थः । ज्ञश्चिमकोशकः । सर्वगः सर्वसाक्षित्वेन सर्व गच्छतीति सर्वगः। भुव- (क.प.) देशमी २ (स. ग.): । यस्पायें। ३ (रु. ग. घ.) कासः || ·पठोऽध्यायः६। विज्ञानभगवत्कृतम् । नस्य भवनधर्मयुक्तस्य दृश्यमपञ्चस्पास्य गोप्ताऽऽनन्दप्रदत्वेन पालपिता यः स्वयंमकाशानन्दानुभव ईश ईष्टेऽस्प जगतो नित्यमेव नियमेनैवोत्पत्तिस्थिति- प्रलपावस्थास । न हिरण्यगर्भादिवत्कर्मोपासनजन्यमस्पैश्चर्पमपि तु सहजास- दमस्पैश्चर्यमित्याह । नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनायेति । अथवा जगदीशनाय स एव परमेश्वरो हेतुर्नान्पो हेतुर्विद्यते । सर्वत्रेशनक्रियायाः स एव कर्ता नान्यः कर्ता विद्यत इति पावत् ॥ १७ ॥ यस्मात्परमेश्वर एव मुमुक्षोः सम्यग्ज्ञान आत्मतयाऽभिव्यक्तः सन्मोक्षहे- नुस्तस्मान्मोतसिद्धयर्थं मुमुक्षोरीश्वरं प्रति शरणतया 'माप्तिमाह । यो ब्रह्माण- मिति । निःसङ्गसखवोधवपुर्यः परमेश्वरी ब्रह्माणं सर्वजीवसमष्टिरूपं हिरण्य- गर्भ विधात्यवान्तरसर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वेन स्वमायया विदधाति ससर्ज सृष्ट- वान्पूर्व सादौ यः परमेश्वरो वै मसिद्धौ वेदांश्च पहिणोति प्रददौ तस्मै तस्मा- स्मथमं हिरण्यगर्भाय महामलये विच्छिन्नसंपदापानां वेदानां तस्मादितराधि- फारिपु संपदापसिद्धयर्थ परमेश्वरस्तस्मै वेदान्मददौ । तमेवंभूतम् । ह एवार्थे । तमेव देवं ज्ञानसभावमात्मबुद्धिप्रसादं स्वविषयबुद्धिप्रसादकरं प्रत्यगात्मानं नि- मलान्तःकरणोपहिते तत्कर्तृकत्वेन स्थिता या बुद्धिस्तस्याः स्वाभाविक्याः प्र- सादपितारं वा । आत्मबुद्धिप्रकाशमित्यस्मिन्पाठ आत्मबुद्धिमहं ब्रह्मास्मीति- स्वविषयो बुद्धि मकाशयतीत्यात्मबुद्धिप्रकाशम्।अथवाऽऽत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः । बुद्धिर्नाम ज्ञानं स्वरूपानुभवः स एव प्रकाशोऽस्येत्यात्मबुद्धिपकाशस्तमा- त्मबुद्धिप्रकाशमित्येवं योजपितव्यम् । मुमुक्षुर्वै वै प्रसिद्धं मुमुक्षुत्वाधिकारसंप- त्तिर्मेऽनुभवसिद्धति यावत् । शरणमहं प्रपद्ये मुमुक्षुरहं मोक्षसिद्धयर्थं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ परमेश्वरस्य देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नत्वमविकारित्वं निःसङ्गत्वं सत्यमुखचिन्मात्रैकरसत्वं प्रत्यक्त्वेनावस्थानं स्वेनैक्याध्यासमुपगतस्वमायया सर्वज्ञत्वं समस्तजगदुदयस्थितिमलपहेतुत्वं सर्वान्तर्यामिरूपेणावस्थितत्वं मुम- क्षोरीवरैकत्वापरोक्ष्पा तन्नमस्य स्वरूपमानतया मलीनत्वमीश्चरैकत्वज्ञाना- देव मोक्षसिद्धिमन्येभ्यस्तदसिद्धिं च पदे पदे महता परिकरबन्धेन तात्पर्येण प्रतिपाद्यममेवाथ संक्षिप्पोपसंहरति मनदयेन । निष्कलमिति । किं केवलाव- पविनः परिणामित्वमवयव विशिष्टस्यावपविनो वा परिणामित्वमवयविद्रव्यस्य निरंशस्यापि परिणामित्वापातः ।अवयव विशिष्टस्य चेत्तदाऽपि निरंशस्य परि- १(क.) ज्ञानेनाऽऽत्म २ (ख.) ज्ञानस्व । ३ (ख.ग.) रूपमनु। ४ (ख. ग. घ.), ससवि गा। ५ (क ) रोक्षत द्वैत । ६ ( ख ग ) 'चेत्तदा नि (स.) शस्त्र प।

·श्वेताश्वतरोपनिपद्विवरण पठोऽध्यायः६) णामित्वापातः । अवयवैरारम्यावयविनि वर्तमानस्य परिणामस्य तत्तदयपववि- शिष्टेऽवयविनि वर्तमानत्वमङ्गीकृतं चेत्तदवयवरूपेऽवयविनि वर्तमानस्य परिणा- मस्य तत्तदवयवरिशिष्टावयवलक्षणेऽवयविनि वर्तमानत्वं स्यात्ततोऽन्त्यावयव- रूपपरमाणुपु वर्तमानत्वस्पैष्टव्यत्वादुमयथा निरंशस्पैच परिणामित्त्वस्पाङ्गीकर्त- व्यत्वाद्ब्रह्मणो निरंशत्वेऽपि महदादिरूपेण परिणामित्वं स्यादित्याशझ्यावयवि- नः परिणामित्वेऽवयवस्प विशेषणत्वेनोपकारकत्वाभावादुक्तदोपमाप्तिः । उपाधि- स्वेनोपकारकत्व उपाधिभूतावपवसंवन्धाभावाद्ब्रह्मणः परिणामित्वं ने संभवत्ती- त्याह । निष्कलं निष्क्रियमिति । कला अवयवा अस्य न विद्यन्त इति निष्कलं- मिति परिणामोपाध्यभाव उक्तः । निष्क्रियमिति । तदुपाधिकपरिणामक्रियामा- क उक्तः। ब्रह्मणः परिणामक्रियाभावात्तकलभूतकार्यात्मकत्वं नास्तीत्याह । शा- न्तमिति । देहादिपरिणामिवस्तु पूर्वावस्थां परित्यज्योत्तरावस्थां याति तामपि परित्यज्य तत उत्तरावस्थां याति । एवं सर्वदा व्यापूततया वर्तते तद्ववक्षणः सर्वदा व्पातत्वं नास्तीति भावः । परिणामित्वे जडत्वं प्रयोजक चेचित्त्वं न स्याच्चित्वं प्रयोजक चेन्जडत्वं न स्पादेवमन्योन्यव्यभिचारादुभयस्य प्रयो- जकत्वासंभवादेकस्यैव प्रयोजकत्वमङ्गीकर्तव्यं तत्रोभयवादिसंप्रतिपन्नजडस्यै- व परिणामित्त्वस्पाङ्गीकर्तव्यत्वात्तद्रूपत्त्वाभावाद्ब्रह्मणः परिणामित्वं न संभव- तीत्याह । निरवमिति । निर्दोषरूपत्वादेव जड रूपत्वं ब्रह्मणि नास्तीति या- वत् । शक्तस्य सहकारिसाधनसंयुक्तस्यैव परिणामित्वं दृष्टम् । इह तु शक्तिस- इकारिसंवन्धोऽपि नास्तीत्याह । निरञ्जनमिति । अमृतस्य पर सेतुममृतस्य संसारतदेवनिवृत्तिलक्षणमोक्षस्य परं परमं सेतुं सेतुरिव सेतुस्तमहं ब्रह्मास्मी: तिबुद्धौ प्रतिविम्वितत्वेन बुद्धिसंस्पृष्टं तत्त्वमविद्यातत्कार्यनिवृत्तिशब्दवाच्यत- या निवृत्तिस्वरूपं सत्सेतुर्भवति । बुद्धिसंबन्धोपलक्षितं जीवपरैक्यं तत्त्वं स्व- तिरस्कारकाविद्यातन्मूलं द्वैतमपञ्चं स्वतावन्मात्रतया दग्ध्याऽनन्तै मुखचित्मा- तया मोऽवस्थितमिति दग्धेन्धनानलमिवेत्युच्यते ॥ १९ ॥ यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । यदा यथा चर्म वेष्टयिष्यन्ति मानवास्तद्वदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवास्तदा देवं पूर्वश्लोकोक्त निष्कलत्वादि- विशेषणविशिष्टं देवमविज्ञापाऽऽत्मत्वेनाज्ञात्वा दुःखस्य सकारणसंसारदुःख- स्पान्तो नाशो भविष्यति । तस्माद्देवमविज्ञाय संसारदुःखनिवृत्तिः सर्वथा न १ (ग.) "शिटे२ (क. ख. घ.) नस् । ३ (क.ग.प.) दोरामा ४ (म्ब. ग.) धिस। ५(क. घ.) र । ६ (स.)नमा (स.) 'लमस्य निफ्लम ८ (स.ग.) "पिप ९ (ग.) लाइभरला । १० (म. घ) 'समृष्ट १ ११ (.) 'न्तमम्।

·प्रष्ठोऽध्यायः विज्ञानभगवत्कृतम् । संभाव्यत इत्यर्थः । शिवमविज्ञायेत्पस्मिन्याठे ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेती. त्युक्तत्वात्मकृतिमाकृतमलैरनास्कन्दितस्वरूपं शिवमविज्ञायेत्यर्थः ॥ २० ॥ संपदायपरंपरयाऽऽगताया एव विद्यापा मोक्षफलपर्यन्तत्वं दर्शयितुं संभ- दायं विद्याधिकारिणं चाऽऽह । तपःप्रभावादिति । तपःमभावात्तपसः कृ. चान्द्रायणादिलक्षणस्य तत्र तपःशब्दस्य खूढत्वादनेकजन्मार्जितस्याऽऽश्रम- प्रयुक्ततया विहितस्य कर्माख्यस्य तपसो नियमेपु तपःशब्द इति तत्र तपःश. दस्मरणादिन्द्रियमनसोरैकाग्यलक्षणस्य तपसो मनसधेन्द्रियाणां च ऐकाटपं परमं तप इतिस्मरणात्तपःशब्दभूतानामेतेषां प्रभावात्सामर्थ्यादेवप्रसादाच मो- क्षाधिकारसिद्धयर्थमनेकजन्मसूपार्जितपरमेश्वरस्य . प्रसादाच ब्रह्म ह प्रमाद्वि- तीयं तत्त्वं हशब्द ऐतिचं द्योतयति । श्वेताश्वतरो नाम ऋपिविद्वान्पूर्वोक्तं ब- हा विद्वान्स्वात्मत्वेनापरोक्षीकृतब्रह्मतत्त्वमथ शिष्येपु साधनचतुष्टयसंपत्तिमाल- क्ष्यानन्तरमत्याश्रमिभ्य इति । अतिः पूजायामिति स्मरणादत्पाश्रमः संन्या- साश्रमस्तत्रापि परमहंसाश्रमः । तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवा- स्परेचयन्यास इति ब्रह्मेति श्रुतेः । चतुर्विधा भिक्षवश्च कुटीचकबहूदको । इंसः परमहंसश्च पो पः पथास उत्तम इति स्मरणाच प एतेषां मध्पेऽत्पामिण- स्तेभ्योऽत्याश्रमिभ्यः परमं यत्पूर्वोक्तं ब्रह्म तदेव परममुत्कृष्टमपास्तातिशयान- दं पवित्रं शुद्धं प्रकृतिमाकृताख्यै मलैरनारकन्दितमृपिसंघजुष्टमपीणां सनकस- नन्दनवामदेवमभृतीनां संघर्जुष्टं सेवितं तेषां पीतं च सम्पक्सेवितमात्मत्वेन भीतं चेति यावत् । मोवाच सम्पगित्यस्य फाकातिन्यापेन संबन्धः। तेभ्य एवंभूतं ब्रह्म सम्परमोबाचाऽऽत्मत्वेनापरोक्षीतं पया भवति तथा मोवाचे. त्पर्धः । मोवाचेतिपशब्देन गुरोरुपदेशकौशलं दर्शपति ॥ २१ ॥ वेदान्त इति । वेदान्ते सर्वासपनिपरम जातायेकवचनम् । परमं परमपुरुषा- धरूपं गुह्यं गोपनीयं गुह्यरूपेण स्थितं पुरारुल्पमचोदितं पुरा कल्परूपेण प्र. चोदितं पूर्वस्मिन्कल्पे प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा संप्रदायपरंपरपा सम्पहा. तमिति यावत् । कल्पादौ हिरण्यगर्भाय प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा । नामशा. न्ताय शमदमाघधिकारसंपत्तिहिताप न दातव्यं तत्रापि नापुत्राप वाशि- प्पाप वा न दातव्यं प्रशान्तचित्ताय पुत्रार्य प्रशान्तचिरमोपितसिपाप चदा- तव्यमित्यर्थः ॥२२॥ देवतागुरुविषयनिरुपाधिकमेत विधामाप्तावन्तरङ्गसाधनत्वमाद । पस्प देव (r.रा.प.) २ ( ग.) 'मानि (ग. ग.) (...) 'य1ि (म.ग ) ' (...) मा ·NDIABE. वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतम् - पोऽध्यायः इति । यस्य पुरुपस्प देवे परमेश्वरै परोत्कृष्टा निरुपाधिका भक्तिर्यधा तथा नि- रुपाधिका भक्तिरेच गुरारपि विद्यते गुरुदेवतपोरेकत्वयुदयों तस्य देवतागुरुवि- पपनिरुपाधिकभक्तिमतो योग्पाधिकारिण एते फथिता अस्पांमुपनिपदि भगव- ता श्वेताश्चतरेण कयिता उपदिष्टा हि यस्मादर्थाः प्रकाशन्ते यथावत्सफाशन्ते महात्मनो महानुभावस्प नाम्पस्पेति यस्मात्तस्माद्विधार्थिमिदैवतागुरुविषया निरुपाधिका भक्तिः कर्तव्येत्यभिप्रापः । द्विवचनमध्यायपरिसमाप्तिधोतनार्थमा- दरार्थ च ॥ २३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपाद शिष्यस्प विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे पष्ठोऽध्यायः॥६॥ एल श्रेष्ठी श्री देवीदान साबुभाई. नरपान ५२५५ मुलाया... SN LIBRARY