·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184325
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP--+3-30-1-71--5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
P.
THIS
Accession No.
छि48
ERSI
Call No.
Author
52880
तोकाचार्य
श्रुतिसारसमुद्धरम् - BB6
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतंग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्क: १०३ सच्चिदानन्दयोगीन्द्रकृततत्त्वदीपिकाम्याख्यासमेत श्रुतिसारसमुद्धरणम् । एतत्पुस्तकं परमहंस केवलानन्दस्वामिभिः (वे. शा० सं० नारायण- शास्त्री मराठे ) इत्येतेः संशोधितम् । पी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपत्चने श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय. महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये मायसाक्षरैर्मुदायित्वा प्रकाशितम् । पारिवाहनषकान्दाः १८५८ । लिस्ताब्दाः १९३९। ( अस्य सर्वेऽधिकारा रामशासनानुसारेण स्वायत्तीकृता)। मूवं प्रयोदपाणका: (:.१३)।

·मीशकरदेशिकाष्टकम् । विदिताखिलशास्त्रसुधाजळधे महितोपनिषत्कथितार्थनिषे । हृदये कलये विमलं चरणं भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥ १॥ करुणावरुणालय पालय मा भवसागरदुःखषिदूनहदम् । रचयाखिलदर्शनतत्त्वविदं भव शंकर देशिक मे परणम् ॥ २ ॥ भवता जनता सुहिता भषिता निजबोधविचारणचारुमते । कलयेश्वरजीवविवेकविदं भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥ ३ ॥ मष एव भवानिति मे नितरां समजायत चेतसि कोतुकिता। मम वारय मोहमहाजलधि भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥४॥ सुकतेऽधिकृते बहुधा भवतो भविता पददर्शनलालसता । अतिदीनमिमं परिपालय मां भव शंकर देशिक मे भरणम् ॥ ५॥ जगतीमवितुं कलिताकतयो विचरन्ति महामहसश्छलता। अहिमांशुरिवार विभासि पुरो भव शंकर देषिक मे भरणम् ॥ ६ ॥ गुरुपुंगवपुंगवफेवन वे समतामयतां नाहि कोऽपि सुधीः । शरणागतवत्सल तत्त्वनिधे भव शंकर देशिक मे शरणम् ॥ ७॥ विदिता न मया विशदैककला नच किंचन काश्चनमस्ति गुरो । द्रुतमेव विधेहि कृपा सहजा भव शंकर देक्षिक मे शरणम् ॥ ८॥ इति श्रीमतोटकाचार्यविरचितं षंकरदेशिकाष्टकं संपूर्णम् ।

·श्रुतिसारसमुखरणविषयानुकमाणिका ।
ན་; विषयः
१ व्यासनमस्कार।
२ वेदान्ताधिकारी विरक्त एव ।
३ स च संन्यासी ब्रह्मनिष्ठं संन्यासिनमुपासीदति ।
४ संसारोदरणप्रार्थना ।
५-६ देहायात्मबुदिपरित्यागपूर्वकं जीवन क्यादेः संक्षेपव उपदेश ।
७-८ उपाधिभेदादात्मभेदभ्रमः ।
९-१३ बुद्धिरेव परिणामिनी नाऽऽत्मा बुदिषऽऽस्मप्रकाश्या ।
१४-२४-३३ अहंकरणं बुदिधर्म एषनाऽऽत्मपर्मः। अहंकार एम.
हारहेतुः।
२५-२६-३२ बुद्धयादय आत्मविशेषगुणा इति.काणादाः । वम युक्तम् ।
२७-३० आत्ममनःसंयोगादात्मनि गुणोत्पत्तिरित्यपि न युक्ताम् ।
३१ अनात्मभूतं सर्वपनित्यम् ।
३४ तत्त्वंपदार्थयोरेक्यम्।
३५-३८ केनोपनिषदस्तत्रैव संमतिः ।
३९ तत्रैव च्छान्दोग्यषष्ठः ।
४०-४२ त्वमर्थस्सदर्थस्य विकृतिरवयवो वा न भवति । प्रवेषश्रयः।
४३ सृष्टिवाक्यादपि वथैव ।
४४-४५ नच सृष्टिवाक्यं सृष्टिपरम् ।
४६-४८ तत्वमसिवाक्यादप्यभेद एव ।
४९-५९-७३
८६-९०
६०-६६ जीषो नानृतः कित्पपिकतं ब्रमेव ।
६७-७२ जीवो ब्रह्मणो न मिला।
७४-८१ तत्वमसिषाक्वं ब्रमणो जीवत्तपोषकम् ।
८२-८५ नचोपदेशानर्यक्षम्।

·(२)
लोकाङ्कन
९१ नाप्पैक्योपदेवस्य पुरुषार्पशूपत्ता ।
९५-१.३ पासनापरत्वे च न पुरषा सिदिः।
१०४-१.६ ववमसिवाक्षम विषकमिकमेव ।
१०७-१७० तत्वंपदार्थपरिशोधनपूर्वकं वाचार्योपदेशः।
११०-११२ जाग्रदायवस्थात्रयम् ।
११३-११५ तुरीयम् ।
११६-१५६ अगदसत्यं प्रम सत्यम् ।
१२८-१३२ मनवासस्यम् ।
१३६-१४० विकारः प्रकवेरमिला।
१४१-१५० कार्यकारणविषये पिकसारूपदिगम्बरपाययुक्तानि ।
१६०-१६५ जीवन्मुक्तिः।
१७१ उपदेशोपसंहारः।
१७२-१७४ गुरुपूजा।
१७५ श्रुतिसारसमुदरणाख्यग्रन्योपसंहारः ।
१७६-१७७ ग्रन्याधिकारी।
१७८ प्रन्यकारकतो भगवत्पूज्यपारपणामः ।
१७९ अन्यकारकः श्रीविष्णुपणामः ।

·प्रास्ताविक किंचित् । श्रीभगवत्पूज्यपादेषु नितान्तं श्रद्धधानः कश्चित्वामणवटुर्गिरि- नामा श्रीगुरुचरणान् सेवमान आसीत् । स चानाधावशालगन्धोऽपि साक्षाच्छंकरभगवतः श्रीमुखात्मवहभाष्यप्रवचनं श्रद्धया चैकाग्रत्या चारादक्षरम प्यत्यजनशृणोत् । समिधाचार्यकृपा समजनि। तथा हि- कदाचिदुषस्युत्थाव भगवन्तं वास्वा पूर्वकृतमद्य कर्तव्यं च विचिन्त्य शरीरशुद्धिपूर्वकं स्नानादि निर्वर्य प्रणवमुपास्योपनिषदमावर्य यापद साक्षाज्जगद्गुरुमिरेव स्वप्रणीतं शारीरकभाष्यं विविच्यमानं श्रोतुकापाः पअपादादयो महापण्डिताः पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणा उपविष्ठन्ते तावत् पूर्वोक्तः सोऽनासादिवपाण्डित्यलेशः श्रदालगिरिनापा बटुः किंचिद्गुरुशाटीप्रक्षालनकार्येण चिरपति स्म । पाठारम्भकालं च प्राप्त मत्वा संजातपाण्डित्यदपा पनपाद आचार्यचरणान् आरब्धव्या पाठा इति सूचयाबभूव । आचार्यस्तु 'स्थीयतां गिरिरपि क्षणमात्रादेष्यति' इति समुदीरयति स्म । शास्त्रानभिन्नोऽसो गभीरभाष्यार्थमाफलयितुमसमर्थ इति वदनागमोऽपि न पाठारम्भं प्रतिबध्नातीत्युवाच दर्पितः पण्डित- प्रकाण्डः पमपादः । आचार्य चरणास्तु वदवगम्य कयमपि दोऽस्य परिहरणीय एवेति विचार्य तूष्णीमेवाऽऽसांचक्रिरे। नातिचिरेणेव च स गिरिरागत्य प्रत्यहमिव साष्टाङ्गं पणिपत्य स्वस्थाने तिष्ठनेव साञ्जलि. बन्धमः " विदिताखिलशास्त्र सुधाजलधे महितोपनिषत्कायिवार्थनिधे । हृदये कलये विमलं चरणं भव शंकर देशिक मे शरणम् " इत्यादि- कामष्टश्लोकी तोटकवृत्तेन सद्यः स्वरचिता पपाठ पुनः पुन: पणनाम च । आचार्याज्ञया चोपविश्याऽऽचार्यचरणौर्षिविच्यमानं भाष्यपाठं शुश्राव । पागन् च यत् किंचिदद्ययावत् त्वयोपनिषदर्थ जातं श्रुवं तत्संक्षेपेणी- यतामिति भगवत्पादेराजापिते सघ एव श्रुतिसारसमुदरणं नाम प्रकरणं तोटकवृत्तेनैव विरचय्य पपाठ । तदेवद् हव्वा सर्व पापादा- दयो विगलिवदीः 'आचार्यकपाविलसिवववत् , धन्पश्चायमस्मत्तोऽ. प्पाचार्यकृपापात्रम् ' इवि निचित्य क्षमापय्य गुरुचरणान् समनन्व रमाहिकं साधयामासुरिति । पाठकमहाशया: तदेतदेव श्रुतिसारसमुदरणं नाम प्रकरणमाचार्य. कुपामसादपावादगिरेः सकाशात प्रकासवां प्राप्त वत्रभवस्स निवेयते ·[२] संपति । यद्यपि नात्र तथाविधं पाण्डित्यं बत् किलाभ्यस्तन्यायमीमां- साव्याकरणानां पण्डितानां मनसो वादकण्डूसमाधानाय प्रभ वेत् । तथाऽपि ननु विनयवशंवदानां प्रमोदास्पदमेवैतत् प्रकरणं भगव. त्पूज्यपादप्रसादलब्धत्वादिति नास्ति संदेहले शोऽप्यस्माकम् । अत एव च निवेद्यते भवत्सु । नचेदमद्यापि कचिन्मुद्रितमिति विश्वसिमः । अत्र प्रकरणे श्लोका एकोनाशीतिसमधिकशतसंख्याकाः । तत्र प्रथमो मङ्गलश्लोको वसन्ततिलका । अन्तिमौ च स्रग्धरे । मध्यमा. धावशिष्टाः सर्वे तोटकम् । ' तोटकं सः' इति जगतीजातो वर्तमान- स्य तोटकस्य लक्षणं वेदाङ्ग छन्दोविचिती। इदमेव च तोटकं नाम च्छन्दोनाम प्रकृतप्रकरणकर्तुगिरेः 'खोट. काचार्यः' इविनामसंपादकम् । तत आरभ्यैव तादृशनाम्नः प्रसिद्ध- स्वात् । तथैव च पद्मपादादिमिः स्वीकारात् । यदि किलाऽऽचार्यशंकर- प्रसादात्पूर्वोक्तन बटुना गिरिणा शंकरदेशिकाष्टकं नाम प्रार्थनारूपं प्रकरणं प्रथमतस्तोटकवृत्तेन पठितं पश्चाचाऽऽचार्याज्ञयदं महाप्रकरणं वोटकवृत्तेनेव घटित पठितं तत एव कौतुकाच्छ्रीगुरुणा तोटको:- यम् ' इत्यक्ते गुरुबन्धुभिरपि तोटकाचार्योऽयम्' इति संबोधितम् । शंकरदेशिकाष्टकं च परस्तादत्रैव पाठकमहाशयकवे मुद्राप्यत एव । नहीका तु नोपलब्धा । प्रकृतस्य महापकरणस्य च नामधेयं 'श्रुति. सारसमुदरणम् ' इति १७५ संख्याके पये स्वयमेव तोटकाचार्य गोक्तं-' गुरुशिष्यकथाश्रवणेन मया श्रुतिवच्छ्रुतिसारसमुद्रणम् । कृतमित्यमवैति य एवंदसौ न पतत्युदधो मृतिजन्मजले॥' इति । अस्य प्रकरणस्योपान्त्यश्लोक इत्यम्-- येषां घीसूर्यदीप्त्या प्रतिहतिमगमन्नाशमेकान्ततो मे ध्वान्तं स्वान्तस्य हेतुर्जननमरणसंतानदोलाधिरूले। येषां पादौ अपमाः श्रुतिशमविनयभूषिताः शिष्यसंघाः सद्योमुक्तौ स्थितास्तान्यतिपरमहितान् यावदायुनमामि ।। भगवत्पूज्यपादपणीतमाण्डूक्यभाग्यान्वे वर्तमानो गुरुनमस्करण. श्लोकश्त्यम्- यत्मज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत् स्वान्तमोहान्धकारो मज्जोन्मज्जश्च घोरे सदुपजनोदन्वति भसने मे ।

·[३] यत्पादावाश्रिवानां श्रुतिशमविनयपाप्तिररया अमोघा सत्पादौ पावनीयो भवभयविनुदौ सर्वभावैनमस्यै ॥ उभाषप्येतो श्लोको स्नग्धरावृत्तघटितौ । सत्रापि च श्रीपदाचार्य. श्लोकं शब्दतोऽर्थतमानुकरोति तोटकाचार्यश्लोकः । श्रीमदाचार्य पूज्यपादकृपापात्रतोटकाचार्यप्रणीतमिदमेव सद प्रकरण. मित्यत्र प्रमाणं तु साक्षादन ग्रन्ये न किंचिद्विशेषत उपलभ्यते । किंतु तोटकवृत्तघाटन प्रकरणं, अन्ते च भाष्यकार श्लोकानुकारी श्लोक इत्ये. तद् द्वयमेव कयंकथमपि तत्र लिङ्गम् । तथाप्रसिदिस्तु तत्र विशेषता प्रमाणम् । ' इदमेव तत् प्रकरणं यत् किल तोटाकाचार्येण व्यरचि' इति प्रसिद्धिश्च प्रबलं प्रमाणं इति नास्ति संशयः । माधवीये पांकर- दिग्विजये द्वादशसर्गीया श्लोकोऽयं पश्चाशीसितमो यथा- अद्यापि तत्मकरणं प्रथितं पृथिव्यां तत्संज्ञया लघु महार्यमनल्पनीति । शिष्टैर्ग्रहीतमतिशिष्टपदानुविद्धं वेदान्तवेद्यपरतत्वनिवेदनं यत् ॥ इति । अत्रेदमवधेयम् - शांकरदिग्विजयीकायामद्वैतराज्यलक्ष्मीनामधे. यायामुदाहृन श्लोकस्य 'लघु' पदमेवं व्याख्यानम्-'पश्च श्लोकास्मक- स्वाल्लघुत्वम्' इति । वेन ज्ञायते तोटकाचार्यप्रणीतं यत्मकरणं तत्केवलं पञ्चश्लोकात्मकमेवेति । अथ के ते पश्च श्लोका इस्यपेक्षायां दिग्विजयद्वादशसर्गीयाष्टसाति- समश्लोकीकायां डिण्डिमाख्यायां ते श्लोका उदाहनाः । तेषां प्रती. कानि त्वेवम्-भगवन्नुदधौ० विनिवर्त्य विमृज. जल भेदकृता० दिन- कृत्मभया० इति । एते च पञ्च श्लोकाः प्रकृतग्रन्थे चतुर्थमारभ्य द्रष्ट- व्याः । तत्र कियांश्चित्पाठभेदो दृश्यते यथा- प्रकृतग्रन्थपाठः शां० टीकापाठः ५ भ्रममात्ममते: १ भ्रममात्ममते ६ अनन्तमृतम् २ अननसमजम् ८ जनचित्तरतम् ४ जनचित्तगतम् ८ यत एवमतोऽसित एव सदा ६ यत एव मतोऽसि सदेव सदा। इति । अस्माभिस्तु प्रकृतग्रन्थपाठ एव स्वीकृतः प्रकृतग्रन्थटीका- कारेण तथैव व्याख्यातत्वात् । किंच शांकरदिग्विजयपुस्तक आनन्दा. श्रममुद्रितेऽधष्टिप्पण्या लिखितम्- ' अग्रिमं पद्य पद्ययं 'घ'पुस्तके भगवदधाषित्यादिश्लोकपश्चकात्मागधिकं दृश्यते' इति । वपद्य- ·- [४ दयं तत्रैव दर्शितम् । सकलं मनसा० प्रतिपित्सु . ' इति । तच्च पथ- इयं प्रकृतग्रन्ये द्वितीयतृतीयश्लोको द्रष्टव्यौ । तत्रापि पुनः प्रकृतग्रन्थ- दिग्विजयटिप्पण्यो। पाठभेदो यथा- प्रकृते टिप्पण्याम् २ अपिनाशिकतेन न लभ्यामिति १ अविनाशिकते यवितव्यमिति ३ विदिवात्मसतत्वमुपेत्य कविम् २विदितात्मकलं समुपेत्यकवि: इति । अत्रापि प्रकृत एव पाठोऽस्माभिरङ्गीकस्तयैव तोटकटीकाकार. ख्यिानत्वात् । अत्र चैवं ध्येयम्-यद्यप्यद्वैतराज्यलक्ष्मीकारेण पश्चैव श्लोका. स्तोटकाचार्येण कृता इत्युक्तं सथाऽपि शंकरदिग्विजयस्य डिण्डिमा- ख्यटीकाकारेण प्राचीनेन । भगवन्नुदधौ० ' इत्यादीन् पश्च श्लोकान् पातानुदाहृत्य 'इत्यादिमिर-तोटकवृत्तैः' इत्युक्तम् । तत्र पञ्च- श्लोकोक्त्यनन्तरमादिशब्दप्रयोगेण स्पष्टमेव ज्ञापितं यन केवलं पश्चैव श्लोकास्तोटकाचार्येण कृताः किंतु ये केचिच्छ्लोकास्तैः कृतास्तेषामेते केवळमाधभूताः पञ्च श्लोका इति । तथा च लक्ष्मीकारस्य मतं सोट. काचार्येण पञ्चैव श्लोकाः कृता इति, डिण्डिपकारस्य तु म तोटका- चार्येण भूयांसः श्लोकाः कृता न केवलं पश्चैवेति । अस्य श्रुतिसारसमुदरणाख्याकरणस्य धीतोटकाचार्यप्रणीतस्य टीका तत्त्वदीपिका नाम । सा च न केवलं पञ्चस्वेव सप्तस्व वा शोकेषु किंतु नवसप्तत्यधिकशतसंख्येष्वेव श्लोकेषु विद्यते । सेनापि जायते यदेतत्सर्वमेव प्रकरणं १७९ श्लोकात्मकं तोटकाचार्यतामिति । टीका चेयं श्रीमत्पूर्णात्मयोगीन्द्रशिष्येण सच्चिदानन्दयोगीन्द्रेण र- चिता । तदुक्कं तेनेव- अतिमन्दमुमुक्ष्णा तस्वयोगप्रसिद्धये । तोटकश्लोकटीफेयं रचिता तत्त्वदीपिका ॥ इति श्रीपूर्णात्मयोगीन्द्रशिष्य सच्चिदानन्दयोगीन्द्रेण रचिवा तत्वदीपिकाख्या वोटकवृत्तिः समाप्ता ॥ इति । यदेतत्सटीकमूल पुस्तकं लब्धमस्माभिस्तकिल शके १७६७ विभावसुनामसंवत्सरे वैशाखे मासे शुक्लपक्षे द्वादश्यां रचौ लेखने समापितम् । अर्थाचतः प्राचीनेयं टीकेति स्पष्टमेव । नावोऽषिक टीकाकारविषये वायतेऽस्माभिः : टीका चेयं यद्यपि न पाण्डित्यमचुरा ·- . वथाऽपि यथाश्रुतमूलाविष्करणं सम्यक्करोतीवि मुमणां पासम दानामुपयुक्त व । उक्तं च टीकाकृतैव अतिमन्दसमुषणामिति । इदं च मन्दत्वं मुमुक्षूणां न मुमुक्षायां किंतु शास्त्रीयपाण्डित्व इत्यवग. न्तव्यम् । अय विचारणीयाः केचिद्विशेषा उपन्यस्यन्ते । बथा- १- प्रकृतग्रन्थ एकपञ्चाशत्तमे श्लोके 'विभयं पुरुष प्रपदन्ति यथा मृगराडयमीश्वरगुप्त इति ' इत्युक्तम् । · अयमीश्वरगुप्तो मृग. राट् ' इति गोणेन मृगराट्पदेनेश्वरगुप्तस्य निर्भयत्वं प्रतिपायत इति तदर्थः । सोऽयमीश्वरगुप्तो नाम राजा तोटकाचार्यकाले वर्तमानो वा समनन्तरपूर्वो वा स्यादिति स्वीकारो न दोषाय । ईश्वरगुप्तधायं ईश्वरगुप्तः' इति नाम्ना नोपलभ्यते । । ईश्वरवर्मा' इति तु कश्चि- गुप्तकुलवयुपलभ्यते । स च स्त्रैरतीयषष्ठशतकपूर्वार्धे सिंहासन- मध्युषास । तस्माच्चायमीश्वरगुप्तो भिन्न एवेति नो मतिः । ईश्चरगुप्त- बायं सेनापतिर्वा तादृशोऽन्यो वा कश्चिच्छ्रो वीरः साहसी युवा स्यात् । यः सिंह इवेति । नातोऽधिकं वयमत्र विचारयितुं प्रभवामः । २- षडधिकशततमः श्लोको- द्रविडोऽपि च तत्त्वमासति वचो विनिवर्तकमेव निरूपितवान् । शबरेण विवर्धितराजशिशोनिजजन्मविदुक्तिनिदर्शनतः॥ इति शबरविवर्धितस्य राजपुत्रस्य दृष्टान्तेन तत्त्वमसि पाक्यमवि- घानिवर्तकमवेति द्रविडाचार्यों निरूपितवानिति संमतिरूपेण सोटका- चार्य उदाहृतवान् । तत्र कोऽयं द्रविड इति प्रश्ने वोटकटी- काकारेणोक्तं-द्रविडाचार्यश्वोपदेशसाहस्याम् " श्रुतिस्तत्वमसीत्या- ह श्रोतुर्मोहापनुत्तये इत्यादिना.... ....निरूपितवानिति । उपदेश- साहरप्या पद्यग्रन्थेऽष्टादशे तत्त्वमसिपकरणे नवनवतितमश्लोकस्यो- चरा · श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह ' इत्यादि । एतेन च तोटकटीका- कारवाक्येन स्पष्टमेव ज्ञायते यदुपदेशसाहस्रीनाम बद्गपपचा- त्मकं प्रकरणं तम भाष्यकार: श्रीमच्छंकराचा प्रणीतं, किंतु केन. चिदन्येनैव द्रविडाचायणेति । तथा चोपदेशसाहस्री भाष्यकारैरेष प्रणी- बेति वेदान्तानुयायिषु जनेषु पण्डितेषु ग्रन्थकारेषु च या प्रसिदिः सा सर्वाऽपि भ्रान्तिरेवेति सिध्यति । नच विद्वजनप्रसिदचा रामतीर्यादि- अन्यकारोक्त्यनुसारेण च तोटक टीकाकारोक्तिरेव भ्रान्तिरिति एखीका- - ·[६] पमिति वाच्यम् । श्वेताश्वतरोपनिषद्भाप्यान्ते तद्भाष्यकारेणोकत्वा. त् । एतच बहुधा पश्चितमुपदेशसाहसिकायामित्यत्र संकोचः कत इति । तत्र च पूर्व शिष्यं परीक्ष्यैव विद्या वक्तव्येति प्रकृतम् । एतच्छिष्यपरीक्षणावश्यकत्वं बहुधा पश्चितम् । क १ उपदेशसाह. निकायाम् । तत्र प्रपश्चितत्वात् । अत्र श्वेताश्वतरभाष्ये संकोचः कृतः संक्षेपेणैवोक्तमिति । तच्च शिष्यपरीक्षाप्रपश्चनं गद्यात्मकोपदेशसह- त्रिकामागे प्रथमत एव विद्यत इति । तेन स्पष्टमेव सिद्धं भवति, य. हवेताश्वतरोपनिषद्भाष्यकारेणैवोपदेशसाहस्री प्रणीतेति । ननु तथाऽपि श्वेताश्वरोपनिषद्भाष्यमेवाऽऽचार्य भगवत्पूज्यपादप्रणीतमिति स्वीकारे न दोष इति चेत् , अत्र प्रतिविहितं पुण्यपत्तनस्थानन्दाश्रमस्थैः शास्त्रिभिः श्वेताश्वतरोपनिष प्रस्तावे यथा- यद्यष्वप्युपनिषद्भाष्यपुस्तकान्ते शंक- राचार्यविरचितमित्युपलभ्यते तथाऽप्येतन तत्कृतमिति निश्चीयते । १ शंकरदिविग्जये टीकायां शंकराचार्यकृतभाष्यनामनिर्देशसमये श्वना- श्वतरभाष्यनामानिर्देशात् । २ मूल एव च नृसिंहतापनीयमुल्लिख्यापि श्वेताश्वतरानुल्लेखात । ३ केनादीनां नारायणकृतदीपिकासु तत्तद्भाष्प- स्थवाक्यानां बाहुल्येनोपलम्भेऽपि श्वेताश्वतरदीपिकायां तादृशस्यैकस्या- प्यभावात् । ४ वत्तमारायणकृतदीपिकान्ते 'नारायणेन रचिता शंकरो- क्त्युपजीविना ' इत्युक्तत्वेऽपि श्वेताश्वतरे नारायणेन रचिता श्रुति. मात्रोपजीविना ' इत्याहृत्योक्तत्वात् । ५ श्वेताश्वतरदीपिकायां ' अय- मर्थ आचार्यसंमतः' इत्युक्त्वा गीताशांकरभाष्यस्योदात्तत्वात्, विद्य- मानत्वे च श्वेताश्वतरशांकरभाष्यस्य गीताशांकरभाष्योदाने रसांग- त्यात्, ६ विद्यमानश्वेताश्वतरभाष्ये च शांकरभाष्यगुणशून्यत्वाचेति । मानन्दाश्रमशास्त्रिमहाशयोक्तेरयं निष्कर्षोऽस्माभिरिहोद्धृतः। विस्त- रभयात्तु तत्रत्वमक्षरश उदाहतुं न पार्यते । सर्वथापि तु श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यं नाम यदुपलभ्यते मुद्रितं पाऽs- नन्दाश्रमे समेव शारीरकमीमांसाभाष्यकता श्रीमच्छंकराचार्येण प्रणीव- मिति । तथा च दण्डापूपायितनवेतसिध्यति यदुपदेशसाहस्त्री नैव श्रीमदाचार्याकता किंतु श्वेताश्वतरोपनिषद्भाध्यकता केनचिदन्येनेवा. चार्येणेति । स एव च द्रविडाचायों नाम वोटकटीकाकारेणोल्लिखितः स्यात् । ३ यद्यपि तोटकटीकाकारानुसारेण न भाम्धकारमणीतोपदेशसा- .

·[७] हस्रीति सिध्यति तथाऽपि साक्षात्तोटकोल्लिखितो द्रविडो नोपदेश- साहस्रीकर्ता भवितुमर्हति । अन्यो हि द्रविडष्टीकाकारोक्त उपदेशसाह. स्त्रीकर्वाऽन्यश्च साक्षात्तोटकोक्तो द्रविडः। तथा हि--तोटकाचार्यः 'द्रविडोऽपि च तत्त्वमसीति वचो विनिवर्तकमेव निरूपितवानू' (१०६) इत्युक्त्वा पुनरुवाच 'शबरेण विवर्धितराजशिशोर्निजजन्मविदुक्तिनि- दर्शनता ' इति । परंतु निखिलायां गद्यात्मिकायां पद्यात्मिकायां वोप- देशसाहस्यां कापि शबरविवर्धितराजशिशुनिदर्शनं गवेषितमपि नैवोप. लभ्यते । 'श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये' इति श्लोका(नन्व- रमुपदेशसाहसिकायां गद्यभागेऽष्टादशे प्रकरणे 'ब्रह्मा दाशरददुक्त्ये. वापानुदत्तमः । तस्य विष्णु वसंबोधे न यत्नान्तरचिवान् ॥ १८ । १००॥' इति दाशरथिदृष्टान्त एवोपलभ्यते । स चायं दाशरथिव. त्तान्तोऽध्यात्मरामायण उत्तरकाण्डेऽष्टमे सगें वाल्मीकिरामायणे चोत्तरकाण्डे १०४ सर्गे वर्णितः । स चायं रामायणगतो वृत्तान्तः संक्षे- पशारीरकेऽपि द्वितीयेऽध्याये १८२ श्लोके संगृहीत एव । परंतु संक्षेप- शारीरक-तत्त्वमसिवाक्यं विनिवर्वकमिति न प्रकत नापि प्रकरिष्य- माणम् । सर्वथाऽपि तोटकाचार्यणोपदेशसाहस्री न स्पृष्टा । तथा च पुन: संशयकल्लोलेलौलायते चेतः कोऽयं द्रविडो यस्कोट- काचार्यगोल्लिखितो येन शबरविवर्धितराजशिशुदृष्टान्न उक्तः। उपदेशसाहस्रीस्मरणपसङ्गादिदमप्येकं विचारणीयम्-साहस्रीगध. प्रकरणे प्रथमे तृतीय श्लोकमारभ्य पश्चशिश्लोकपर्यन्तमध्यात्मरामा. यणोत्तरकाण्डस्थरामगीताश्लोकानामेव केषांचित्केवळवृत्तान्तरकरणं दृश्यते । शब्दाचार्याश्च त एवोभयत्र । स्पष्टवाय किंचिदुदाहियते । मगीतायाम् --- क्रिया शरीरोद्भवहेतुराहता पियापियो तो भवतः सुरागिणः । शरीरकं पुनः क्रिया चक्रवदीयते भवः ॥ ८ ॥ अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणं तद्धानमेवात्र विधौ विधीयते । विद्येव तमाशविधौ पटीयसी न कर्म तज्जं सविरोधमीरितम् ॥ ९ ॥ नाज्ञानहानि च रागसंक्षयो भवेत्ततः कर्म सदोषमुद्भवेत् । ततः पुनः संमृतिरप्यवारिता तस्माद्बुधो जानविचारवान्भवेत् ।। ॥ १० ॥ इति । धर्मवरी तत्र पुनः ·[८] अयोपदेशसाहस्रिकायाम्- कर्माणि देहयोगार्थ देहयोगे प्रियाप्रिये ध्रुवे स्यातां ततो रागो द्वेषश्चैव तन: क्रियाः ॥ १॥३॥ धर्माधर्मों ततोऽज्ञस्य देहयोगस्तथा पुनः । एवं नित्यप्रवृत्तोऽयं संसारश्चक्रवभृशम् ॥ ४॥ अज्ञानं तस्य मूलं स्यादिति तद्धानमिष्यते । ब्रह्मविद्याऽत आरब्धा ततो निःश्रेयसं भवेत् ॥ ५॥ वियेवाज्ञानहानाय न कर्मापतिकूलतः । नाज्ञानस्यापहाणे हि रागद्वेषक्षयो भवेत् ॥ ६॥ रागद्वेषक्षयाभावे कर्म दोषोद्भवं ध्रुवम् । तस्माभिःश्रेयसाय विद्यैवात्र विधीयते ॥ ७॥ इति ॥ तसम स्पष्टमेवेत्सिध्यति यदन्यतरदन्यतरस्यानुकृतिरिति । तत्र त्रयं संभाव्यते-रामगीतायाः साहच्याश्च कर्ता एक एव स्यात् । किंवा रामगीता साहस्रीमनुवदति । अथवा साहस्रीमेव रामगीताऽनुबदतीति । तत्र द्वितीयैव कल्पना सुसुखं कर्तुम् । ततश्चाध्यात्मरामायणोत्तरमुपदेश- साहच्या जन्म श्वेताश्वतरभाष्यस्य चेति सिद्धं भवति। सोऽयं तर्कः सनसन्वेति बिचारका विदांकुर्वन्तु । सर्वथाऽपि श्रीमद्भगवत्पूज्यपादकपालेशतो लब्धमिदं श्रुतिसारसमुद्र- रणं नाम बोटकाचार्यप्रणीत प्रकरणं प्रकाशनाय सज्जीकुर्वता मना- सपापानमेव नितान्तमस्माकं लाभ इति । तदिदमन्येभ्योऽपि सौमनस्य चादिति शम् । सटीकमिदं पुस्तकं यस्मान्मूल पुस्तकात्संशोधितं तत्किल पुस्तक- मेवाद्वितीयमासीत् । तच्च पुस्तकं संगममाहुलीस्थश्रीमच्छिवानन्दसर. स्वतीस्वामिभ्यो लन्धमिति सादरं निर्देष्टव्यमत्रोत कर्तव्यमेव मन्यामहे । पाचकेभ्यश्वेदमन्पनिवेदनीयं यत्पथमपृष्ठे तृतीयपक्ती, चतुर्वि- शतितमपृष्ठपर्यन्तं सर्वेषु विषमपृष्ठेषु शीर्षके 'श्रुतिसमुद्रणम् ' इति प्रन्यनाम प्रपादात्पतितं ससु ' श्रुतिसारसमुदरणम् ' इति द्रष्टव्यमिति । स्वामी केवलानन्दः। पाई जि. सातारा.

·ॐवसहमणे नमः। श्रीबोटकाचार्यविरचित श्रुतिसमुद्धरणम्। सच्चिदानन्दयोगीन्द्रततत्त्वदीपिकाव्याख्यासमेतम् । त्रैलोक्यनाथहरिमीडयमुदारसर शस्तनूजतनयं परमेष्ठिकल्पम् । जीमूनमुक्तविमलाम्बरचारुवर्ण यासिष्ठमुग्रवपसं प्रणतोऽस्मि निःयम् ॥ १ ॥ (तस्वदीपिका-) विकसधितिबलतः स्फुरदखिलः स्वकतमसा । परिनिर्मितविपुलद्वयनिहितस्वकमहिमा ॥ व्यवहारकवपुषा विधिवचनादिकविषयो । मम मानसनिळयो हरिरवतानादाखिलम् ॥ १॥ श्रीकृष्णं प्रत्यगात्मानं भक्त्या नत्वा गुरूनपि । टीकामहं करिष्यामि तोटकश्लोकगामिनीम् ॥ २ ॥ सत्र त्रैलोक्यनाथहरिमांड्यमित्यादिनाऽऽद्यश्लोकेनेष्टदेवतगुरुनमस्कारपाक पारि. प्सितस्य प्रकरणस्य विषयसंबन्धप्रयोजनानि सूचयति । प्रकरणं नाम शायदे- संबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे चावस्थितं तल्लक्षण रुष्यते । शासकदेशसंनद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थमेदं विपश्चितः ॥ इति स्मरणात् । एकप्रयोजनप्रतिबद्धार्थजातस्य कायन प्रतिपादको प्रत्यः शास्त्रम् ' इतीह शास्त्रलक्षणम् । शारीरकशास्त्रकदेश संबद्धं चेदं प्रकरणं श्रुतिसार• समुद्धरणाख्यम् । निर्गुणब्रह्मात्मैक्यप्रतिवद्धासाधारणन्यायमात्रप्रतिपादकस्यात् । सम- बयाविरोधसावनफलार्यचतुष्टयमातिपादकत्वे सत्यपि शास्त्रकार्यान्तरावस्थितत्वमप्य- स्यास्त्येव । अनेन शास्त्रार्थस्य संक्षेपतः प्रदर्शनात् । ततश्वास्यापि तदीयरेव विषय- संबन्धप्रयोजनैषियसंबन्धप्रयोजनवत्तोपपतिः । ननु किमनेन पृथग्विषयसंबन्धप्रयोजनोपन्यासेन । सत्यमेत । तपाइ श्रोतृणा पुष्यतया शारीरशास्त्रसंवद्धान्येव विषयसंबन्धप्रयोजनानि प्रकरणारम्भसमये कार, ·३ वसदीपिकाव्याख्यासमेवं- यतीत्यदोषः । स्थिते चैवमाद्यश्लोकस्य विषयादिकबनतात्पर्य शङ्कोत्तरत्वनायं लो. कोऽवतारयितव्य इति शङ्का प्रदर्यते । ननु नेदं प्रकरणमारब्धव्यम् । विषयसंबन्ध- प्रयोजनामावात् । तदभावश्च ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वेऽप्रसिद्धत्वे च तदसंभवात् । तथा हि-यदि ब्रह्म वेदान्तशास्त्रमन्तरेणान्यतः प्रसिद्धं तदा नास्य विषयः । यो हि येनावगम्यते स तस्य विषयो भवति । यथा चक्षुरादीनां रूपादयः । अनन्यसाधा. रणो हि विषय इति। अथ ब्रह्म प्रमाणमन्तरेणाप्रसिद्धं तथा सति न तदगगन. कुसुमादिवच्छाखेण प्रतिपादयितुं शक्यम् । तथा हि- यत् कदाचिदपि बुद्धावस- मारूविशेष कथं तत्परं प्रति शास्त्रेण प्रतिपाद्यते । अशक्यप्रतिपादनस्वाच्छास्त्रस्य ब्रह्मणा सह संबधामावः । अयोगव्यवच्छेदो हि संबन्धः । यो हि येनावगम्यते न चान्येनावगम्यते तस्य तेन संबन्धो भवति । यथा व्याकरणेन शब्दसाधुत्वमवगम्यत इति तेन संबन्धः । न चैवं वेदान्तशास्त्रेण ब्रह्मावगम्यते । तस्यात्यन्तमप्रसिद्धेः । भ. शक्यप्रतिपादनत्वात् । तस्मादप्रसिद्धत्वे संबन्धाभावः । विषयसंपन्धाभावे च प्रयो- मनामावः प्रसिद्ध एव भवति तस्य तनियतत्वादिति । अत्रोच्यते - स्यादयमुगलम्मो योकान्ततो ब्रह्मणः प्रसिद्धयामिद्धी स्थताम् । म तु ते स्तः । तथा हि-ब्रह्मादिपदम्यो लोकतश्च ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वान्नात्यन्तम प्रसिद्धिरस्ति । ब्रह्मशब्दो हि वृहत्यर्यान्वयेन वर्तमानो देशतः कालतो वस्तुतश्चा- नवच्छिन्नं वस्तु व्यवस्थापयति । तथा लोकेऽपि ' अहम् ' इति प्रत्यगात्मप्रसिद्धिः। तस्य च परमार्थतो ब्रह्मत्वानकान्ततोऽप्रसिद्धि ब्रह्मणः। नाप्येकान्ततः प्रसिद्धिः । प्रमा. जतोऽप्रसिद्धीमहि पदतो लोकतश्च प्रसिद्धिः 'प्रमाणतः प्रसिद्धिः' भवति । पदस्य स्मारकावालीकास्यसमप्रमाणानभ्युपगमाञ्च । तस्मादेकान्ततः प्रसिद्धयमावा- ब्रह्मणो विषयत्वोपपत्तिः। अप्रसिद्धयमावाच्च संबन्योपपत्तिः। विषयसंबन्धोपपत्तेश्च प्रयोजनोपपत्तिरिति । तदाह-लोक्यति । तत्र त्रैलोक्यमित्याकाशादिः प्रपञ्चो विवक्ष्यते छत्रिन्यायेन । तस्य नाय: सामासमात्माज्ञानं, तत्प्रसूतो हि प्रपंचात नियन्ता चेति त्रैलोक्यनाथः । हरतीति हरिः। त्रैलोक्यनाथो हरिः त्रैलोक्य- माथहरिः । · वाक्यजमित भ्युपारूद: प्रत्यगात्माज्ञाननिवर्तकः । इति वाक्यार्य- ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिः प्रकरणस्य प्रयोजनमुक्तं भवति । ननु " हरतेतिनाथयोः पशौ" इति स्मरणात्पशावेव इतिहरिः, नापहरि। इति रूपसिद्धिर्भवति नतु पुरुषेऽपश्वात्मनि, इति त्रैलोक्यनाथहरिरितिव्याख्यान- मसद्. व्याख्यानमिति । तत्र केचिदाहु- - चतुष्पात्' पोशफलम्, '. अमेति श्रुतेः परमात्मनोऽपि पुरुषस्य पशवरूपापमया 'भष्टाशफम् ·भूविसमुदरणम् । पशुस्वोपपत्ते खेलोक्यनाथ हरतीति गुत्पत्त्या त्रैलोक्यनाथहरिरितिनिशो भवत्येव" इति। तदयुक्तम् । क्लिष्टकमनाप्रसङ्गात् । तस्मात्रलाक्यनाथचासो हरिश्चति समासः । स्वाज्ञानप्रतिविम्बितकुटम्यचैतन्यपरमात्मा त्रैलोक्यनाथः । तस्य कारणत्या भिय- तृत्वाच त्रैलोक्यनाथ इत्युच्यते । स एव वाक्योत्यबुद्धिवृत्तिफलकोपारूडचेतन्य- रूपो हरणात् 'हारः' इन्युच्यते । कस्य हरणादित्यपेक्षायां तस्ववाज्ञानस्य, इत्याल्लभ्यते । अतश्च त्रैलोक्यमनर्थः, तद्धे तुरात्माज्ञानं, पुरुषार्थोऽज्ञाननिवृत्तिः, तद्धे तुगत्मज्ञानं, इत्यनर्थतीतुपुरुषार्थतद्धतषः सूचिता भवन्तीति लामान्तमिति । ईच्यं स्तुत्य प्रतिपाद्यमिति वेदान्तशास्त्रम्य प्रत्यगात्मनश्च प्रतिपायप्रतिपाइकल- क्षणा संबन्धः, विषयश्चानन्यसाधारणतया निर्दिष्टो भवति । एवमस्य प्रकरणारम्मान पक्षितविषयसंबन्धप्रयोजनकथनतात्पर्यमुपवर्णितम् । इदानीमक्षरयोजना । त्रैलोक्यनाथहरि प्रणतोऽम्मीति संबन्धः । कमृत. मिति विशेषणापेक्षायामन्यत्सर्व संबव्यते । ईडचं स्तुत्यं वेदान्तैरेव प्रतिपाद्यमित्या न्ययोगव्यवच्छेदेन विषयनिर्देशः, तथा वेदान्तः प्रतिपाद्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदेन संबन्धनिर्देशोऽप्यत्रैव द्रष्टव्यः । उदारसत्त्वमुहारमुन्वृष्टं सत्वं सत्त्वकार्य ज्ञानमन्त:- करणपरिणामरूपं लक्ष्यते । तच्चान्तःकरणपरिणामरूपं ज्ञान स्वरूपज्ञानव्या भव. तीति सत्त्वशब्देन लक्षितलक्षणान्यायेन स्वरूपज्ञानं लक्ष्यते । तेनोदारसत्त्व. मुदारचैतन्यमित्यर्थः । तदम्येति व्यपदेशिवद्भावेन बहुव्रीहिः । तमुदारसत्त्वम् । शक्तेस्तनूनतनयं शक्तिर्माणशक्तिस्तत्कार्यमेवास्य कार्यमिति तत्तनूनतमयम् । परमेष्ठिकल्प परमेष्ठिनं हिरण्यगर्भ कल्पयति सृजतीति परमठिकल्पम्तं विगिश्चिप्रमु.. खानामपि कारणत्वेन सर्वोत्कृष्ट मत्यर्थः । यदि सर्वकारणत्वेन सत्कृिष्टत्वमुच्यते तर्हि ' उपयन्नपयन धर्मो विकरोति हि धर्मिणम् ' इति न्यायाकारणत्वन सवि. कारस्वं प्राप्तम् । तथा सति नित्यमुक्तत्वं कथं घटत इति शङ्कां वियदृष्टान्तेन निर. स्थति । जीमूनेति । जीमूतैर्मघेर्मुक्तं च तद्विमलाम्बरं चेति जीमनमुक्तविमला. बरं तद्वच्चारुः शोभनो वर्णः स्वरूपमस्येति तथोक्तः । यथाऽम्बर मेघदी सत्यसति च निरवयवस्वादसझं निष्क्रियं च तद्वदयमपि नि:सको निष्क्रिप्श्वेत्यर्थः । ननु तथाऽपि ' तत्पृष्टा । तदेवानुप्राविशत् ।' 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा मति' इत्यादिश्रुतीवपरयोरभेदश्रवणाजीवात्मनश्च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिप्रसिद्धः नरप्यात्मनः सविकारत्वं तदवस्थमित्याशङ्कयाऽऽत्मनः कर्तृत्वादेरन्तःकरणोपाधि- निमित्तस्वान्मैवमित्याह । वासिष्ठमिति । सत्यस्मिन्निति वासः शरीरं, पासो:- स्पास्तीति वासी भविः । तनियन्तृत्वेनाविधावस्थायां तिष्ठतांति पासिष्ठरतम् । . ..

·बलदीपिकापास्यासमै-- धीमकमणियसनिधिमात्रेण सकालकार्यकरणसंघातप्रवर्तकस्यानिर्विकारस्यमु११. मिस्पर्षः । उवारसास्वमित्यत्र भूषितं विज्ञानघनत्वं स्पष्टयति---उग्रतपसमिति । उप्रावणमासयं तपो ज्ञानमस्यायुप्रतपास्तमुप्रतपसम् । 'यस्य ज्ञानमयं तपः' इति श्रुतेः प्रकामपनमित्यर्थः । एवंभूतं त्रैलोक्यनाथहरिं नित्यं प्रणतोऽस्मीति देवतान- मरकापले योगना । गुरुनमस्कारपक्षे स्वयमर्थः-वसिष्ठस्यापत्यं गोत्रं वासिष्ठः पागवतं वेदव्यासं सूत्रकर्तारं त्रैलोक्यनाथहरिम् । । व्यासो नारायणः साक्षाकरः शंकरः स्वरम् ' इति पुराणप्रसिद्धत्वालोक्यनाथहरियासः । उपारसत्वं सत्वगुणविशिष्टम् । उपमुल्नणं तपः पर्यासोचनमस्येत्युप्रतपास्तं सर्वज्ञ. मित्यर्थः । शक्तेस्तनूजस्य पराशरस्य तनयम् । परमेष्ठिसमानम् । जीमूतमुक्तविम- बाग्मरपारुवर्ण श्यामर नुमित्यर्थः। अथवा त्रैलोक्यनाथहरिमीरचं प्रणतोऽम्मीति देवतानमरकारः, शिष्टेन गुरुनमस्कार इति केचित् ॥ १ ॥ सकाई मनसा क्रियया जनित समवेक्ष्य विनाधितया तु जगत् । निरषियत कधिदतो निखिकादविनाशि कसेन न लभ्यामिति ॥ २॥ एक्माकोकेन प्रकरणारम्भापेक्षितविषयसंबन्धप्रयोजनान्यमिधाय, इदानीम्- • परीक्ष्य छोकान् कर्माचतान् ब्राह्मणो निवेदमायानास्यकतः कृतेन । सविज्ञानार्थं स गुरुमेवामिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ तस्मै स विदानुपसलाय सम्यक् प्रशान्तचिताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुष वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ पुषमदनवाक्यमवष्टम्य नित्यानित्यविवेकादिसाधनचतुष्टयसंपन्छ ब्रह्मविद्याषि. कारिणं साधयति । सकसमिति । क्रियया अनितं चतुर्विधेन कर्मणा सापित अगसक मनसा समवेक्ष्य सकलं क्षणिकमिति निश्चित्य कश्चित् सुकृतिः पुमानलि. BaneralRRानिरवियत निवेदं गतवान् । अविनाशीति । कृतेनानुष्ठितेन कर्षणानिधि विनाशरहितं फलं न लभ्यमिति यस्मात्तस्मात्कारणास्कर्मफले तसामेराम्यं गतवानित्यर्थः ॥ १॥ प्रतिपिस्सुरसापविनाशि पदं यतिधर्मरतो यतिमेष गुरुम् । विदिवास्मसवस्वमुपेत्य कपि प्रणिपस्य निवेदितवानस्पमतम् ॥ ३॥ साधनसाध्यासर्वस्माद्विरकोऽधिकारी किं कृतवानित्याकाक्षायामाह-प्रति- पिस्सुरिति । पचते ज्ञायत इति पदं, अविनाशि पदं प्रतिपित्सुर्विनाशरहितमा. पापं मुमुन्सुः, सावधिकारी यतिधर्मरतः संन्यासिमा धषु रतः सम , विदि- मसा विदिस्मात्मनः सतस्य स्वरूपं येन तं, यति यमनशा कोषादिरहित, ·भुतिसमुदरणम् । कवि काशिनं सर्वज्ञ गुरुमुपेत्य गुरुसमीपं गत्वा मणिपत्य स्वमतं निवेदितमा. नवाभिप्राय विज्ञापितषानित्यर्थः ॥ ३॥ भगव बुदधो मृतिजन्मजले सुखदुःख झषे पतिसं व्यथितम् । कृपया शरणागतमुद्धर मामनुशाध्युपसनमनन्य गतिम् ॥ ४ ॥ किं पुनस्तरस्वमतमित्याकाक्षायां स्वमतं दर्शयति--भगवमिति । हे भगवन्ध- गुणैश्वर्यसंपन्न मृतिजन्मनले सुख्दुःखझषे संसारोदधौ पतितमत एव व्यषित दुःखितमनन्यगतिं शरणागतं विपादकमलमुपसन्नं कृपयवोदर संसाराब्धि तार• येत्यर्षः ॥ ४॥ विनिवर्त्य रति विषये विषमा परिपुच्य परीरनिषद्धपतिम् । परमात्मपदे भव नित्यरतो जहि मोहमयं भ्रममात्ममतेः ॥ ५॥ एवं शिष्यामिप्रायं श्रुतवान्गुरुरिदानी तमनुशास्ति-विनिवत्येत्यादि । विषये रति विनिवर्त्य विषयाभिमुखां चित्तवृत्ति प्रत्याहत्य। कथंभूताम् । विषमामुच्चाक- चां सुरनरतिर्यगादिनानाप्राधिहेतुभूतां शरीनिषद्ध मति परिमुच्य देहादिष्वा- स्मबुद्धिं परित्यज्य तदनन्तरं परमात्मपदे नित्यं रतो भवानवतरतं प्रत्यक्प्रवणो भूत्वा श्रवणादिनिष्ठो भवेत्यर्थः । तहि केन साधनेन मिथ्याज्ञानस्य परिमोचनमिति तत्राऽऽह-आत्ममहरिति । आत्मज्ञानेन मोहमया विद्याकार्यभ्रमं देहेन्द्रियादि- ध्यात्ममतिमात्मबुद्धिं जहीत्यर्थः ॥ ५ ॥ विसृजाममयादिषु पञ्चमु तामहमस्मि पपेति मतिं सततम् । शिरूपमनन्तमृतं विगुणं हृदयस्थमवेहि सदाऽहमिति ॥ ६ ॥ यथोक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति । विसृजेति । अन्नमयादिष्वन्नमयप्राणमयमनोमय- विज्ञानमयानन्दमयेषु पञ्चसु कोशेष्वात्मनः परिछित्तिहेतुभूनेष्वहं ममेति मति सततं विसृज । अन्नमयादिष्वात्मबुद्धिमात्मायबुद्धिं च परित्यज । पश्वाशिरूपं ज्ञानस्वरूपं, अनन्त देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नं, ऋतं सत्यममाध्यं, विगुणं गुणत्रयातीतं तदेव हृदयस्थं बुद्धिसाक्षितया स्थितं यद् ब्रह्म तदेवाहमस्मीति सदाऽ. बेहि मानीहि। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात' आनन्द मात्मा' 'भयमात्मा ब्रह्म' 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादिश्रुल्य नुसारण 'अहमेव ब्रह्म' इत्यवगच्छेत्यर्थः ॥ ६ ॥ जरभेदकता बहुतेव रवघटिकादिकृता नभसोऽपि वथा। मतिमवकमा तु क्या बहुता लष बुदिशोऽधिकृतस्य सदा ॥७॥.

·वरखदीपिकाम्याख्यासमेत- •- . ननु शिरूपममन्तमिति ब्रह्मणो यदाननत्यमुक्तं तदनुपपन्नम् । ब्रह्मण आत्मत्वात् । मात्मनश्च प्रतिशरीरं जन्ममरणप्रतिनियमादिलिङ्गानुमितमेदत्वात् , लोकतश्च 'स्वम्' अहम् ' इत्यादि भेदसिद्धतियाशक्य प्रति नरमादिलिङ्गम्य व्यधिकरणस्वमा- गमविरद्धत्वं चामिप्रेत्य लोकप्रद्धिभेदम्य भ्रान्तिमात्रत्वं दृष्टान्तद्वयेनोपपादयति- जलभेदेति । एकस्यापि रवेः सूर्यस्य यथा जलमंदकृता बहुताऽनेकता यथा वा नमतोऽपि घटिकादिकृता बहुता घटाकाशी मठाकाश इति घटायुगधिकृतमनेकर्ष तथा सदाऽविकृतस्य सर्वदैकरूपस्य बुद्धिदृशो बुद्धिसाक्षिणो बहुताऽपि मतिमेद- कृता । बुद्धर्भेदात्तत्साक्षिण आत्मनोऽपि भेदप्रतीतिरित्यर्थः । ‘एको देवः सर्वभूतेषु गुढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तगमा । कर्माध्यक्षः सर्वभूनाधिवासः साक्षी चेता केवला निर्गुणध ' ' एकः सन् बहुधा विचारः । 'एक सन्तं बहुधा कल्पयन्ति' • एकधैवानुद्रष्टव्यम् । नेह नानाऽस्ति किंचन ' 'एकमेवाद्वितीयम्' ' एक एव हि भूतात्मा भूतेभूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । ' ' अवि- भक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ' इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिरात्मन एकत्वप्रति. पादनाद्यथोक्तमानन्त्यमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ७ ॥ दिनकृत्मभया सहशेन सदा जनचित्तर(चरितं सकलं स्वचिता । विदितं भवताऽविकृतेन सदा यत एवमतोऽसित एव सदा ॥ ८ ॥ ननु तथाऽप्यात्मनः संसारित्वात्कथं तस्य ब्रह्मत्वमित्याशक्याशेषमंसारधर्मवि- शिष्टान्तःकरणोपाधिनिबन्धनवादात्मा संसारिवद्भाति । परमार्थतस्त्वसंसावाऽऽ. स्मेन्गह-दिनदिति । सर्वविषयाणां युगपदेव भासकतया दिनकृत्प्रमया सहशेन स्वचिता स्वयंप्रकाशेनाविकृतेन मवता सकलं जनचित्तरतं सकलपाणिनां धीचरितं सदा विदितं प्रकाशितमिति यतस्ततस्तत्कारणात्सदा कालत्रयेऽप्यसित एव । पिन बन्धने ' इति धातोः संसार्येव सितः । सितो न भवतीत्यसितो बन्धरहित इत्यर्षः ॥ ८॥ उपरागमपेक्ष्य मतिर्विषये विषयाचधृतिं कुरुते तु यतः । तत एव मतेर्षिदितापिदिता विषयान्तु ततः परिणामवती ॥९॥ ननु यद्यामाऽविकृतः परिणामी न भवति कम्ती स्मशरीरे परिणामी । मतिरेव परिणामिनी नाऽऽत्मेति । कस्मादित्यत्राऽऽह- अथवा यथात्मा प्रका- शास्वरूपत्वास्वविषयरागादिप्रकाशनाय न परिणमते. तथा बुद्धिरपि प्रकाश स्वरूपस्वास्वविषयशब्दादिप्रकाशनायाऽऽत्मवहीपादिवञ्च न परिणमत. इस्याश- कुक्याऽह--उपरागामति । पदार्थान्तरस्य पदार्थान्तराकारमजनमुपरागः ।

·श्रुतिसमुदरणम् । पक्वचिज्ज्ञेयस्य ज्ञेयान्तरेण भवति । यथा स्फटिकस्य जपाकुसुमैन । कवितायेन, कषिच ज्ञानस्य ज्ञेयेन यथा साक्षिणः साक्ष्येण बुद्धेश्च बोद्धव्यार्थनातेन । तत्र न साक्ष. गः साक्ष्योपरागापेक्षया साक्ष्यसाधकत्वम् । किं तर्हि स्वत एव स सिगस्तत्साधकत्वम्। स्वयंप्रकाशत्वात् । बुद्धेस्तु बोद्धव्योपरागापेक्षया चिठ्ठलावष्टम्भेन च शब्दार्थोपलब्धि. हेतुत्वम् । स च बुद्धेबोंद्धव्योपरागः क्रमेण कतिपयैरेव विषयभवति । तचैतत्क्रमवत्कति. पयविषयोपलब्धिकान्नेियम् । स च क्रमवत्कतिपयोपरागोबुद्धेः क्रमवत्परिणाममन्त- रेण न घटते यतस्तम्मान्मतिक्रमेण विषयरुपरागमपेक्ष्य विषयाकारपरिणाम चापेक्ष्य विषयावधृतिं कुरुते विषयनिश्चयं करोति तत एव मतषियाः केचन विदिताः केचनाविदिताश्च । यत एवमतः कारणान्मतिः परिणामवती । आत्मा तु न परिणामीत्यर्थः ॥ ९॥ मतिवृत्तय आत्मचिता विदिताः सततं हि यतोऽविकृतश्च ततः। यदि चाऽऽत्मचितिः परिणामवती मतयो विदिताविदिताः स्युरिमा॥१०॥ ननु बुद्धिवदात्मनोऽपि क्रमदृष्टत्वलिङ्गेन स्वविषयबुद्धयादिप्रकाशनाय कोण परि. णामोऽनुमीयतामित्याशय बुद्धिवृत्तीनां क्रमेणाऽऽत्मप्रकाश्यत्वान्नैवमित्याह-मति- घृत्य इति । आत्मचिताः सर्वा अपि मतिवृत्तयः सततं विदिताः। प्रकाशिता इति यावत् । ततः कारणादात्माऽविकृतः परिणामी न भवतीत्यर्थः । आत्मनः परिणामा. झीकारे दोषमाह-यदि चाऽऽत्मचितिरिति । आत्मचितिः परिणामवती। यदि चिद्रूप भास्मा परिणामी, तर्हि मतयो विदिताविदिताः स्युर्खताज्ञाता भोयुः । तच्चायुक्तम् । युगपदेव सर्वासा तवृत्तीनामात्मपकाश्यत्वदर्शनादिति ॥ १० ॥ चरितं तु धियः सकलं सततं विदितं भवता परिशुद्धचिता ।। मतिभेदगुणो नहि तेऽस्ति ततो यव एवमतोऽसशस्तु घिया॥११॥ मात्मनः परिणामित्वे विदिताविदितत्वप्रसङ्गेन दोष उत्पादितः। तत्रेदमाशङ्कपते- 'नायं दोषोऽस्माकं तथैवोपउपम्भात्' इति । तत्राऽऽह-चरितमिति । धियो युद्धः सकलं चरितं सततं विदितमिति यतस्ततः कारणादिदं तव चोध नियुक्तिकमित्यर्थः । सकलस्यापि धीचरितस्याऽऽत्मप्रकाश्यत्वेनाऽऽत्मनोऽपरिणामिवे सिद्धे बुद्ध्यात्मनो: परिणामिस्वापरिणामित्वेन वैलक्षण्यं सिद्धमित्याह-मतिभेदेति । चिदात्मना निखि. छधीचरितं सततं विदितामति यतस्तत एव बुद्धिदृशस्ते मतिभेदगुणो नास्ति । मतिमे. दस्य गुणः परिणामी नास्ति यतस्ततस्त्वं तयाऽसहयो बुद्धया समो न भवसि । बुढे परिणामित्वात् । आत्मा बुद्धिविलक्षण इत्यर्थः ॥ ११ ॥ -

·तस्वदीपिकाम्याख्यासमेत-
विदितत्वमविमतिपमतया मतिषु भगवं वियषेषु यथा ।
यत एवमता परसंविदिता विदितत्वव एवं यथा विषयाः ॥ १२॥
ननु बुद्धिविषयक आत्मत्येतदयुक्तम् । बुद्धेरेव ग्राह्यग्राहकत्वसंभवात् । बुद्धिसाक्षी
कश्चिदात्मा बुद्धिविलक्षणो नास्तीति बौद्धमतानुसारिभिरङ्गीकारादिति तत्राऽऽह-
विदितत्वमिति । सौत्रान्तिकवैमाषिकयोगाचारमाध्यमिकानां बौद्धानां मध्ये सौत्रा-
न्तिकेन 'प्राह्यप्राहकसवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते' इत्यस्मिन् बुद्धवाक्ये बुद्धेर्दाह्ममाह-
कत्वाङ्गीकारात्, अविप्रतिपन्नतया विपत्तिरहिततया मतिषु विदितत्वं दृश्यत्वं प्रगत
प्रसिद्धतरं विषयेषु यथा यधटादिविषयाणां जडत्वादृश्यत्वमुमयवादिसंप्रति-
पन्नं, तद्वन्मतेरपि दृश्यत्वं दृशा व्यासत्वमुभयवादिसंप्रतिपन्नम् । ततः किं फलित-
मिति तत्राऽऽह-यत इति । यत एवं यस्मादेवं मतेदृश्यत्वमुभयवादिसंप्रतिपन्नं तस्मा-
न्मतयः परसंपिदिताः परेणान्येन साक्षिणा सम्यविदिताः । तत्र हेतुमाह-विदिव-
स्वत एवेति । विदितत्वत एव दृश्यत्वादेव । अत्र दृष्टान्तमाह-यथा विषया
इति । स्वव्यतिरिक्तेन साक्षिणा बुद्धयो विदिता भवितुमर्हन्ति । वेद्यत्वात् । घटवदि-
त्यर्थः ॥ १२ ॥
परसंपिदिताः सततं हि यवो न विदुः खममी विषयास्तु ततः ।
मतयोऽपि तथा परसंविदिता न विदुः स्वममूर्विषयास्तु यथा ॥ १३ ॥
पाऽमी घटादयो विषयाः सततं परसंविदिताः स्वव्यतिरिकेन विज्ञाताः सन्त:
सं न क्दुिस्तथाऽमर्मतयोऽपि परसंविदिताः स्वं न विदुः । स्वशब्देन मतय
उच्यन्ते । न स्व प्रकाशयन्ति । एकस्य कर्मकर्तृभावविरोधात् । यथा घटादयो विषयों
इत्यर्थः । बुद्धेस्तवृत्तीनां च घटादिवद् वेद्यत्वादन्यस्य वेदितुरवश्यमगीकर्तव्यत्वा-
युद्धिसाक्षिणं इशिरूपमनन्तममृतं विगुगं हृदयस्यं ब्रह्माहमस्मीत्यवेहीति पूर्वेग
संबन्धः ॥ १३ ॥
विषयाकृति संस्थितिरेकविधा मनसस्तु सदा व्याहारविय। ।
अहमित्यपि तद्विषया स्वपरा मवित्तिरवज्वलिताऽऽत्मचिता ॥ १४ ॥
व्यवहारविधी व्यवहारदशायां मनसो बुद्धविधा वृत्तिः-स्तकविधा विषयाकृतिसं
स्थितिविषयाकारण दृश्याकारेण संस्थितिरेकविवेत्यर्थः । अपरा तद्विषया दृश्यघटादि.
विषया 'घटमहं पश्यामि' इत्येवमाकारा । द्रष्ट्राकारेति यावत्। आत्मचिताऽज्वलिता
पात्तस्मादृश्याकारा द्रष्ट्राकारा चेति द्विविधाऽपि मनिवृतिरेव मतिधर्म एव । न
स्वास्मधर्म इत्यर्थः ॥ १४॥

·- - । भुविसमुदरणम् । पुरुषस्य तु धर्मवदुजबति स्वरसेन मतेः स्वगुणोऽपि सती । अन पात्मगुणं पतियन्ति जना पतित्तिमिमामहमित्ययुषाः ॥१५॥ सहकारस्याऽऽत्मधर्मस्वेन प्रतिमानं कथमिति चेदध्यासादित्याह- स्पेति। अह इतिः स्वरसेन मतेः स्वगुगोऽपि सती पुरुषस्य धर्मवदुद्भवस्यविवेकादाम- धर्मवत्प्रतिमाति । यत एवमतः कारणादई ममेति मतिवृत्तिमात्मगुणत्वेनाबुधा जना एव पतियनित न तु विद्वांस इत्यर्थः ॥ १५ ॥ यदि सा न भवेज्जनमोहकरी व्याहारमिमं न जनोऽनुभवेत् । विफलश्च तदा विषयानुभवो बगुणो नहि सेति यदा विदिता।। १६ ॥ यद्यवृत्तिरात्मधा न मवति तहि तस्या अपलाप एव युक्त इति तत्राऽऽह यदि सेति । जनमोहिनी देवानामपि व्यामोहक साऽहंवृत्तिः भवेद्यदि तहि ' अहं करोमि' • अहं जानामि' इत्यादिकमिमं व्यवहारं जनो नानुमवेत्तस्वादहंकारम्याप- छापो न युक्त इत्यर्थः । तहि व्यवहारसिद्धयर्थमहंवृत्तिमर्वत, तस्या आत्मगुणवपति- मानं तु मा भूत् । आत्मनः परमार्थतो निर्गुणत्वात्याशक्य विपक्षे दूषणमुन्थाप- यन्नेतामाशकां निराचष्टे -विफलथेति । यदा साऽहंवृत्ति गुणो नेति विदि. ताऽध्यासमुखेनावृत्तेरात्मधर्मस्वं यदा नाभ्युपगम्यते तदा विषयानुमवा विफलो मवेत् । एतदुक्तं मलति । 'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं माति' • पिप्पलं स्वादत्ति' 'निगुर्ण गुणमोक्तृ च ' इत्पादिनाऽऽत्मनो व्यवहारदमाया विषायनुमवितृम्वपि. विकिवा भवेत् । तस्माद्व्यवहारावस्थायामध्यासमुखेनाहकारस्याऽऽत्मधर्मत्यमभ्युप. गन्तव्यमिति ।। ११॥ उपलभ्यघटादिनिमेव भवेन्मनसो यदि संस्थिविरेकविधा । पुरुषस्य चितिश्च न विक्रियते मवित्तिपपेक्ष्य घटादिनिभार ॥१७॥ विपक्षे दोषमुदीरयन्यथोक्तमेवार्य प्रपञ्चयत्युत्तर श्लोकद्वयेन-उपलभ्येति । मनमः संस्थितिरेकविधा विषयाकारवृत्तिव यदि । किंच घटादिनिमा मावृत्तिमपेक्ष । चितिश्च न विक्रियते यद्यध्यासद्वारेणाऽs-मन दष्ट्राकार गरिगामो नम्युग. म्यते यदि, तर्युपलभ्यघटादिनिमा वृत्तिरेव मवेशाकारा वृतिरेव मोत् । द्रष्ट्रा- कारा च वृत्तिर्न मवेत् ॥ १०॥ अवगन्त्रवगम्यचिदात्मधियोरहमित्यभिमानविहीनतया । स्थितयोरभिमानपुरासरकं व्यवहारपणं न जनोऽवतरेत ॥ १८ ॥ बाबाम्यचिदात्मधियोर्द्रष्टुर३५मावेनावस्थितयोचिदात्मवियोरहामित्यमिमानवि.

·१०
वत्त्वदीपिकाव्याख्यासमेतं-
-
तु
हीनतया स्थितयोरहमिति द्रष्ट्राकारपरिणामरहिततया स्थितयोः 'अहं नामामि' 'अहं
करोमि ' इत्यभिमानपुरासरकं व्यवहारमार्ग जनो नायतरेत् । अयं भाव-मतिव-
द्विविधा- दृश्याकारा द्रष्ट्राकारा च । तत्र चक्षुरादीन्द्रियद्वारेण बुद्धेर्घटायः सह
संबन्धे सति बुद्धिदृश्याकारा परिणमते । बुद्धौ चिदात्मना प्रतिविम्बितत्वाच सा
चिदाकाराऽपि परिणमते । एतदाकारा च बुद्धिर्द्रष्टेत्युच्यते । एवं सति बुद्धिसाक्षिणि
बुद्धिप्रतिबिम्बात्मकद्रष्ट्राकारपरिणामस्याध्यस्तत्वादात्माऽपि द्रष्ट्राकार इव मवति । तेन
हेतुनाऽऽत्मनः 'अहं करोमि' ' अहं मोक्ष्ये' इत्यादिव्यवहारोऽप्यस्तीव माति, न
निरवयवस्य चिन्मात्रस्य स्वतो व्यवहारोऽस्तीति ॥ १८ ॥
अहमीक्ष इति प्रथमं हि धिया सुविचिन्त्य ततो विषयाभिमुखम् ।
नयनं पहिणोति तथाऽन्यदपि श्रवणादि वियत्ममुखस्य गुणे ॥१९॥
अहंकारपुरःसरो व्यवहार इत्यस्मिन्नर्थे स्वानुमवं प्रमाणयति-अहमीक्ष इत्यादि ।
प्रथममहमीक्षे पश्यामि तथा शृणोमि निघ्रामीत्यादिघिया सुविचिन्त्य संकल्प्य, ततः
संकल्पानन्तरं नयनं स्वविषयं प्रति प्रहिणोति प्रेरयति । तथाऽन्यच्छ्रवणादिकमपि
वियत्प्रमुखस्य गुणे शब्दादौ पहिणोति प्रेरयतीत्यर्थः ॥ १९ ॥
अपहाय न कश्चिदहकरणं व्यवहारमुपैति कदाचिदपि ।
उपपनतरा हि मतेस्तु ततो व्यवहारपयं प्रति कारणवा ॥ २० ॥
स्वानुमवप्रमाणसिद्धमर्थ संक्षिप्य कथयन्नुपपादितमयमुपसंहरीत-अपहायति ।
लोके कश्चिदपि ननः कदाचिदप्यस्करणमपहाय परित्यज्य व्यवहारं स्नानभोजना-
दिकं नोपैति यतः, ततः कारणात् मतेरहवृत्ते व्यवहारपथं प्रति कारणतोपपन्नतरा
सुतरामेवोपपन्नेत्यर्थः ॥ २० ॥
चितिशक्तिगुणः किमहंकरणं किमु बुद्धिगुणोऽथ भवेदुभयोः ।
इति चिन्त्यमिदं मनसाऽनलसैरुपपत्तिमिरात्महितं वविभिः ॥ २१॥
व्यवहाराङ्गत्वेनाहंकारं प्रसाध्येदानीं तस्याऽऽत्मधर्मत्वमुतानात्मधर्मत्वमथवोमयधर्म-
स्वमिति विकल्प्याऽऽत्मधर्मत्वं निराकर्तुमाह-चितीति । अहंकरणं वितिशक्तिगुणः
किम् , चिद्रूपस्याऽऽस्मनो गुणः किम् , उत बुद्धेर्गुणः, अथवा बुद्ध्यात्मनोरुभयोर्गुण
इतीत्थं मनसाऽनलसैरालस्यरहितयतिमिरुपपत्तिभिर्युक्तिमिश्चिन्त्यं विचार्यम् । किमर्थम् ।
भारमहितमात्महिताय मोक्षायेत्यर्थः ॥ २१॥
उपलभ्यमहकरणं न भवेत्पुरुषस्य गुणो यदि सहिं भवेत् ।
मुणिरूपमयोऽधययं मुणिनो न विहाय बुणः पृथगस्ति पयः ॥२२॥

·श्रुतिसादरणम् । उपपत्तिमिर्विचार्यमाणे किं युक्तमित्याकाङ्क्षायामात्मगुणत्वमयुक्तमित्याह-प. लभ्यमित्यादिना। अहंकरणं यदि पुरुषगुणो भवेत्तर्हि तदहंकरणं पुरुषेणोपलम्यं न भवेत् । आत्मना प्रकाश्यं न भवेत् । तत्र हेतुमाह-गुणिरूपमिति । गुणो धर्मा- धर्मादिर्गुणिरूपं गुणिस्वरूपं गुणिनोऽवयवं विहाय गुणिनः सकाशात्पृथङ् न तिष्ठति । यथा पटगतं शौक्ल्यं पटं तदवयवभूतं तन्तुं विहाय पृथङ्न तिष्ठति तद्वदहंका- रोऽप्यात्मगुणश्चेदात्मनः सकाशात्पृथङ्न तिष्ठति । तथा सति तयोरमेदात्प्रकाश्यप्र. काशकमावो न घटत इति भावः ॥ २२ ॥ न गुणो गुणिनि स्थितवान् गुणिना विषयी क्रियते न च तस्य गुणेः । नहि देशकता न च वस्तुकता गुणिनोऽस्ति गुणस्य भिदा तु यतः ॥२३॥ तर्हि गुणिन्येवावस्थितः सन्गुणो गुणिना तद्गुणैर्वा प्रकाश्यतामिति तत्राऽऽह- न गुण इति । गुणिनि स्थितवान्गुणो गुणिना तस्य गुणिनो गुणैर्वा न विषयी क्रियते न प्रकाश्यते । अहंकाराख्यो गुणो ज्ञानगुणेन न प्रकाश्यत इत्यर्थः । कुतः कारणाद्गुणिना गुणो न प्रकाश्यत इत्यत्राऽऽह-नहीति । गुणस्याहंकारस्य गुणिन मात्मनः सकाशाद्देशकृता भिदा नास्ति । आत्मनः सर्वगतत्वात् । तथा वस्तुकृता मिदा नास्ति । विचार्यमाणे परमात्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरामावाद्वस्तुनिबन्धनो भेदो नास्तीत्यर्थः । मेदस्य धर्मिप्रतियोगिसापेक्षत्वाद्धार्मिप्रतियोगिनोश्च मेदसापेक्षवाद- न्योन्याश्रयादिदोषप्रसङ्गात्कस्यापि भेदो दुनिरूप इति भावः ॥ २३ ॥ न परस्परममिगुणोऽग्निगतो विषयत्वमुपैति कदाचिदपि । नहि वह्निरपि स्वगुणं स्वगतं विषयी कुरुते स्वगुणेन भुवि ॥ २४ ॥ ज्ञानगुणेनाहंकारो न प्रकाश्यत इत्यत्र हेतुमाह-न परस्परमिति । अग्निगतोऽ- निगुणः परस्परमन्योन्यं प्रकाशाख्येन गुणेनोष्णत्वगुणो वोच्छा त्वगुणेन प्रकाशगुणो वा कदाचिदपि विषयत्वं नोपैति, परस्परं प्रकाश्यप्रकाशकमा नोपैति । तर्हि वहिः स्वयमेव स्वगतेन गुणेन गुणान्तरं प्रकाशयविति तत्राऽऽह-नहीति । मुवि लोके वनिरपि स्वगतं गुणं स्वगतेन प्रकाशाख्येन गुणेनोष्णत्वगुणं न विषयी कुरुते न प्रकाशयति । अदृष्टत्वात् । तस्माद्गुणिना गुणस्य वेद्यत्वं वा गुणिनो गुणैवेद्यत्वं वा न संमवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ कणभुग्यमचीक्लपदात्मगुणं गुणपूगमनित्यमनात्मगुणम् । अनयेष दिशा स निराक्रियता नहि नित्यमनित्यगुणेन गुणि ॥२५॥ महंकारस्याऽऽस्मगुणस्पे तस्याऽऽस्मना प्रकाश्यत्वायोगादहंकार आस्मगुणो न भवतीत्युक्तं तत्रेयमाशङ्का-बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मगुणा भास्माविशेष.

·१२
वत्वदीपिकापावासमे
प्रणाः । इति काणादवचनात्कथमात्मनो निर्गुणत्वं प्रतिपायत इति । अत्राह-
कणगिति । परमार्थतोऽनान्मगुणमनात्मनो बुढेर्गुणमनित्यमयावद्न्यमाविनं
गुणपूगं गुणसमूह कणमुक्कगाद मान्मगुणत्वमधीक्लपदात्मगुणत्वेन कल्पितवान् स
गुणपूगोऽनयैव दिशा सम्यनिराक्रियताम् । यथाऽहंकारस्याऽऽत्मगुणवे
तम्याऽऽमना प्रकाश्यत्वं न घटते गुणगुणिनोरन्यन्तमेदामावात्तथा नुयादिरप्यान्म-
गुणवेत्तम्याऽऽन्मना प्रकाश्यत्वं न घटत हस्यनया दिशा भिगांकयतामित्यर्थः ।
किंध पुयादेरनित्यत्वादपि नित्यात्मगुणत्वं न घटत इति हेत्वन्तरमाह---नहीवि ।
निस्यात्मवस्त्वनित्येन बुद्धचादिगुणेन गुणि न भवतीत्यर्थः ॥ २५ ।।
वियतः प्रभवं प्रवदन्ति यत: श्रुतयो बहुशः खमनित्वमा ।
उपमानमनित्यगुणं षियको नहि नित्यपिहास्ति कणादकते ॥ २६ ॥
ननु नित्यम्याऽऽकाशस्यानित्येन शब्दगुणेन गुणित्वं दृष्टं तद्वदत्रापि भविष्य.
तात्यावाक्याऽऽह-वियत इति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन भाकाशः संभूतः '
' नाम्या भासीवन्तरिक्षम् ' इत्याद्याः श्रुतयो बहुशो बहुवारं वियत माकाशस्य
प्रभवमुत्पतिं वदन्नि यतः, अतः कारणाखमाकाशमनित्यम् । ततबाऽऽकाशष्टान्ते.
नाऽऽस्मनाऽनिल्यगुणेन गुणित्वं न साधयितुं शक्यमित्यर्थः । ताकाशव्यतिरिक्त
नित्यद्रव्यमात्मनोऽनित्यगुणन गुणित्वे दृष्टान्तभूतं वैशेषिकसमये किंचित्प्रसिद्ध
स्यादित्याशक्य परिहरति- अपमानमिति । इह कणादकृते समये वियतोऽन्यद-
नित्यगुणं क्षणिकगुणं नित्यं नित्यद्रव्यं दृष्टान्तभूतं नास्ति । तस्मादात्मनोऽनित्यगुणेन
गुणवत्त्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
मनसा पुरुषः पुरुषेण मनो नमसा मुसलं मुसळेन नमः ।
नाहि योगपियोगमुपैति कुनोऽअवविस्वनिराकरणादमुवः ।। २७ ॥
स्पष्टम् ॥ २७॥
रह रज्जुघटादि हि सापय समुपैति युजामितरेवरतः ।
इति राष्टपणेऽन्यदइष्टमपि स्वयमूद्यमिदं स्वपरित्यजता ॥ २८॥
इह सावयवं रज्जुघटादीतरेतरतः परम्परं युनो योगं समुपतीत्येतलोके दृएं यता,
मतः कारणादतोऽन्यददृष्टमपि यदन्तु तत्रापि सावयवयोरेव मूर्तयोः संयोगो भवती-
स्वेतत्स्वयमूहामिदं दृष्टमपरित्यजताऽविस्मरता पुरुषेणेत्यर्थः ॥ १८ ॥
नहि सावय विमतापवर्षिगतापयवं न च सापयः।
उपयाति युजामिति हमिदं वन एवमया स्थितमुक्तमदः ॥ २९ ॥

·- भुतिसमुबरणम् । ननु गदि दर्शनं प्रमाणं तर्हि साक्यवानिरवयवयोरपि नमोमुसलयोः संयोगदर्शना- दत्राप दर्शनं प्रमाणं भवतीत्याशङ्कय नमसोऽतीन्द्रियत्वात्तस्ममवायिना संयोगस्यापि तथागदशन प्रमाणं न भवतीत्याह- नहीति । विगताक्योः सावयवं विग- तावयवं च सावयवेयुजां यागं नोपैतीतीदमव लोके दृष्ट, नतु सावयवनिरक्यायो: संयोगः कुत्रापि दृष्टो येन प्रमाणं स्यात । अयं माव:--नमोमुसम्योः संयोगः प्रत्यक्षो न भवति । संयोगाश्रयस्यातीन्द्रियत्वे सति संयोगस्यापि तथात्वाद्वायुवनस्प- तिसंयोगवदिति । तम्मानमोमुसलयोः संयोगम्यातीन्द्रियत्वेन ब्रष्टुमशक्यत्वादत्रापि दर्शनमप्रमाणमिति पूर्ववादिनोक्तमचरमिति । यथोकन्यायेन साधितमर्थमुपसहरति- यत इति । यत एवं यस्मादेवं सावयवयोरेव संयोगो दृष्टस्ततः कारणान्मदुक्तं स्थितमा- स्ममनसोर्नमोमुसलयो संयोगवियोगी न भवत इति यन्मया पूर्वमुक्तं तदिदं मुस्थ- मित्यर्थः ॥ २९ ॥ नहि कल्पितभागसमागमनं विगतावयवम्य घटेत, कुतः । वितयत्वमतिः सुदृढा तु यतः परिकल्पितवस्तुषु इव्यमुतः ॥ ३० ॥ ननु निरवयवत्वेऽप्युपचरितावयवैः संयोगो भविष्यतीति षेन्मेवमित्याह--महीति । विगतावयवस्य स्वत एव निरवयवस्य वस्तुनः कल्पितमागैः समागमनं संयोगो न घटत । तत्कुत इति तत्राऽऽह-विनयन्वपतिरिति । परिकल्पितवस्तषु वित. पवमतिमिथ्यान्वबुद्धिः सुदृढा शुक्तिरजतादौ सम्यग्व्याघा । अतः कारणात्कल्पि- तमागसमागमनं न घटत इत्यर्थः ॥ ३० ॥ इह वेदशिरासु तदर्थविदा प्रवदन्ति समस्तजगस्मकृनिम्। परपात्मपदं दृशिमात्रवधूवमेकमतोऽन्यदनित्यमिति ॥ ३१॥ किंचाऽऽत्मनो बुद्धयादिमिरनित्यैर्गुणगुणवत्त्वं ब्रुवाणम्य वैशेषिकस्यानु माने दृष्टान्ता. पक्षितत्वादवरूपस्य दृष्टान्तस्य च 'नित्यं निर्गुणमेवाद्वितीयं ब्रह्म ततोऽन्यत्सव पाचाऽऽ- रम्मणमनित्यम् ' इति ब्रुवन्तं वेदान्तवादिन प्रति दर्शयितुमशक्यवाच । तथा चा- नित्यगुणेन नित्यगुणित्वपक्षम्यासंभव एवेत्याह रोकद्वयेन इत्यादिना । इह वेदान्तमते तदर्थविदो वेदान्ततात्पर्यज्ञाः ' एकमेवाद्वितीयम् ' • नित्यं विमुं सर्वगतं मुसूक्ष्मम् । ब्रह्मवदं सर्वम् । 'आत्मेवेदं सर्वम् ' सर्व खल्विदं बम' • वाचाssx. भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' इत्येवमादिषु वेदशिरःसु परमालपद- मेव वस्त्वम्ति ततोऽन्यदनित्यमिति वदन्ति । कीदृशं परमात्मपदम् । समस्तजगत्प. कृति निखिळजगद्विवाधिष्ठानमत एव सुशिमात्रय: केपछापिवित्र मा एक नानास्वरहितं ध्रुवं सत्यं, असोऽम्पन्नगन्सर्वमानस्यम् ॥ ११ ॥ r ·१४ वपदीपिकाण्याख्यासमेवं- । अस एव न किंचिदुदाहरणं ध्रुवमस्ति परस्य विनाशिगुणम् । पत एवमतः स्थित मुक्तमदो नहि नित्यमनित्य गुणन गुणि ॥ ३२ ॥ भत एष परस्य वैशेषिकस्य विनाशिगुणं वस्तु नित्यमिति किंचिदप्युदाहरणं नास्ति । यत एवमतः कारणानित्यमनित्यगुणेन गुणि न भवतीति यन्मया पूर्वमुकं तदिदं सुस्थमित्यर्थः ॥ १२ ॥ उपलभ्यमकरणं भवितुं समते दृशिरूपगुणो न यतः । विषयाकतिरजितधीगुणवद् विषयत्वमझकरणस्य ततः ॥ ३३ ॥ एवं प्रसङ्गादागतं काणादमतं निराकृत्य, इदानीमहंकारस्यान्तःकरणधर्मत्वमनुसं- दघानस्तस्यानात्मगुणत्वमसंकुचितमित्याह-उपलभ्यामिति । अहंकरणमुपलभ्यं दृश्यं भवितुं क्षमते, दृशिरूपमात्रम्य वस्तुनः स्वयंप्रकाशत्वादुपलभ्यत्वं गुणो न मेवदि- स्यतः कारणादृदृश्यम्याहंकारम्य दृगात्मगुणत्वं न घटते । अतोऽहंकारस्यापि विषया- कृतिरन्जितधीगुणवद्विषयत्वमेव । ततश्चाऽऽत्मगुणस्वं न संभवति किंत्वन्तःकरणधर्म- त्वमेवेत्यर्थः ॥ १३॥ विषयप्रकृति प्रतिपन्भवती पतिवृत्तिमहकरणं च मतेः । उमयं परिपश्यति योऽविकृतः परमात्मसदुक्तिरसौ पुरुषः ॥ ३४ ॥ महंकारस्याऽऽस्मगुणत्वनिराकरणपूर्वकं परिशोधितस्य त्वंपदार्थस्य शोधितेन तत्पदानैक्यलक्षणवाक्यार्य कथयति-विषयेत्यादिना । विषयप्रकृति प्रतिपन्न- पती मतिवृत्तिं दृश्याकारो मतिवृत्ति, मतेन॒ष्ट्राकारपरिणाममहकारं च तमुमयं घीपरि- णामं यः प्रत्यगात्माऽविकृतः सन्परिपश्यति, असौ बुद्धिताक्षी पुरुषः स्वयमेव पर- मात्मसदुक्तिः परमात्मेति सत्, इति चोच्यते । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः ॥ ३४ ॥ ननु देहभृदेष कथं भवताऽभिहितः परमात्मसदुक्तिरिति । न विरुद्धमवादिषमेतदहं श्रुतिरप्यमुपर्यमुवाच यतः ॥ ३५ ॥ उक्तसमन्वये प्रत्यक्षादिपमाणान्तरविरोधमाशङ्कते-नन्विति । एष देहभृन्संसा- रित्वेन प्रतीयमानो विस्तद्विरुद्धः परमात्मेति भवता कपममिहितमिति । तत्त्वंपदा- योः किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञस्वादिविरुद्धधर्मात्मकसंसारस्य प्रतीयमानस्यान्तःकरणोपा. धिनिषन्धनत्वावमिति परिहरति-न विरुदत्वमिति । मायातकार्यान्त:करणोपाधि- विशिषगरेकस्यासमवेऽपि महदमहलक्षणया विरुद्धांशप्रहाणेनाविरुद्धादयसदानन्दप्र- स्यग्योधस्य स्वंपदलक्ष्यार्थस्य शुद्धमदानन्दाद्वयबोधस्य सत्पदण्क्ष्यार्थस्य कमल- पललितरवेन विरोधासमान किंचिदपि विरुद्धमवादिषमित्युकम् ॥ १५ ॥ ।

·णम्, - . श्रुतिसमुदरणम् । अमतं न मतेरमतस्तदिदं यदमुत्र तदेव तु कश्चिदिति । श्रुतिषु प्रतिपादितमस्य होः परमात्मपदत्वममूषु भृशम् ॥ ३६ ॥ अस्मिन्नर्थे श्रुति प्रमाणयति-अमतामिति । ' अमतं मन्तृ अविज्ञातं विज्ञातृ'. इत्यक्षरब्राह्मणम् । 'न मतेर्मन्तारं मन्वीयाः' इत्युषस्तिबामणम् । ' तत्त्वमसि ' इति च्छान्दोग्यं च 'तत् ' इति विवक्षितम् । ' इदं सर्वं यदयमात्मा ' इति मैत्रेयीबाह्म- 'यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमानोति य इह नानेव पश्यति ' इति कठवल्ली , 'यद्वाचाऽनम्युदितं येन वागम्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विदि नेदं यदिदमुपासते ' इति केनापनिषत् । कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षु- रमृतत्वमिच्छन्' इति कठवल्ली । श्रुत्यन्तरं च- अन्तर्याम्यमृतः । स यथार्य पुरुषे । यश्वासावादित्ये । स एकः अहं ब्रह्मास्मि' । अयमात्मा ब्रह्म' प्रज्ञानं ब्रह्म' ब्रह्मवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चात् ' 'आत्मा वा इदमेक एव' 'ब्रह्म वा इदम्' 'योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽतावहम् ' ' अन्यदेव वद्विदितात् ।। अन्यत्र धर्मात् ' अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं निन्यमगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ' ' यत्तदश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययम्' 'एतद्वै तदक्षरं गार्गि बाह्मणा अभिवदन्ति । अस्थूलमनणु ' ' ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । इत्यादि । इति 'शब्देन ग्राह्यम् । अमूषु श्रुतिष्वस्य दृशेर्बुद्धितत्तिसाक्षिणः प्रत्यम्बोधस्य परमात्मपदत्वं सुखैकतानकूटस्थज्ञातिस्वरूपत्वं भृशं तात्पर्येण प्रतिपा- दितं यस्मात् , तस्मात् तत्त्वंपदार्पयोस्तादात्म्ये कश्चिदपि विरोधी नास्तीत्यर्थः॥३६॥ यदनभ्युदितं वदनेन सदा नयनेन च पश्यति यन्त्र सदा । श्रवणेन च यन्न शृणोति सदा मनसाऽपि च यन्मनु न सदा॥३७॥ बदन नयनं च तथा श्रवणं मन एव च येन मतं सततम् । अवगच्छ तदेव पदं परमं त्वमिति श्रुविरीक्षितुरुक्तवती ॥ ३८ ॥ परमात्मपदत्व इयं च मया श्रुतिरल्पकणोक्तिरिहाभिहिता । अणिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदसि त्वमिति श्रुतिरप्यवदत् ॥ ३९ ॥ ' तदेव ब्रह्म' इत्यादिकां तलवकारश्रुति प्रकटयति सार्धश्लोकद्वयेन-यदित्या- दिना । तत्र ' यद्वाचाऽनम्युदितम् ' ' यन्मनसा न मनुते' इत्यादिमन्त्रपञ्चकस्य प्रथमपादांशान् विवृणोति-यदनभ्युदितमित्यायश्लोकेन । सदा वदनेन वागि. न्द्रियेण यदात्मतत्त्वमनम्युदितं साक्षादनभिहितं, सदा नयनेन चक्षुरिन्द्रियेण यत् तत्वं न पश्यति, सदा श्रवणेन श्रोत्रेन्द्रियेण यन्न सणोति अनः, सदाऽन्तःकरणे:

·वत्वदीपिकाध्वाख्यासमेवं- । नापि यत्तत्त्वं न मनुते, रूपादिराहिल्यादुभयकरणेनापि नाऽऽत्मतत्त्वं प्रकाश्यते स्वयं- प्रमत्वादिस्यर्थः । तर्हि शास्त्रापदेशानर्थक्यमिति न मन्तव्यमविवेकादात्मन्यारोपि. तानात्मर्मनिरसेनाऽऽत्मनो नित्यमुक्तत्वप्रतिपादकत्वाच्छ स्त्रस्येति भावः । अथ 'येन वागम्युयते, येन प्राणः प्रणीयते' इतीमं मागं मन्त्रपञ्चकम्य द्वितीयपादरूपं विवृणोति-बदनमिति लोकार्पेन । सततं वदनं वागिन्द्रियं, नयनं चक्षुरिन्द्रियं, तथा श्रवणं श्रोत्रेन्द्रियं, मन एव । चकारात्तत्यरिणामश्च मतं प्रकाशितम् । जडस्व- मावं वागादिकरणं चिद्रूपेणाऽऽत्मनाऽनुगृहीतमेव स्वविषये प्रवर्तितुं क्षममित्यर्थः । 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इतीमं मागं विवृणोति-अवगच्छति । त्वं तदेव परमं पद- पात्मत्वेनावगच्छेतीत्यप्रकारेण श्रुतिः, इसितुष्टुमिच्छोरधिकारिणः पुरुषम्याऽऽत्मतत्त्व मुक्तवत्युपदिष्टवतीति । एवं परमात्मपदत्व श्रुतिः तत्प्रतिपादिकेयं श्रुतिश्वाल्पकणा पदुक्तिः प्रमाणस्वेनामिहिता प्रदर्शिता ' अमतं न मतरमतस्तदिदम् ' इत्यादिना । अल्पमपं कणशो लेशत उक्तत्यल्पकणोक्तिस्तथा प्रदर्शितेत्यर्थः । एवं तलवकार. श्रुति प्रपञ्चयित्वा, इदानी छान्दोग्यश्रुति प्रपञ्चयति-अणिमति । अणिमादिगुणं सय एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्यादि- श्रुतिप्रसिद्धमणिमादिगुणकं सूक्ष्मत्वसर्वगतत्वस्वयंप्रमत्वादिगुणकं 'सत्' इति प्रकृतं सदेव सौम्मेदमन भासीत्तदेक्षत, तत्तेजोऽसृजत ' इत्यादिना निखिलजगत्कारण. खेन प्रकृतं वस्तु यद्ब्रह्म, तदेव त्वमसीति श्रुतिरेकत्वमप्यवद्दुपदिष्टवती । । अनेन जीवेनाऽऽपनाऽनुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति प्रवेशश्रवणात् । सद्रूपं ब्री. बास्मेपर्यः ॥ ३० ॥ ३८ ॥ १९ ॥ नमसोऽवयवो विकृतिश्च यथा घटकादिनभो न भवेत्तु तथा । परमात्मन एष न चावयवो विकृतिश्च शरीरभृदित्यमृषा ॥ ४० ॥ श्रुतेः स्वतःप्रामाण्यावष्टम्मेन प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वमभ्यधायि तत्रेयमाशङ्का- उक्तश्रुविवृन्दस्यात्यन्तामेदे तात्पर्य नास्ति । किंत तम्यांशांशिमावगमकत्वं प्रकृति- विकृतिमावगमकत्वं वेति, तत्राऽऽह-नमस इति । घटकादिनमो घटिकाद्या काशः । नमसोऽनवच्छिनाकाशस्यावययो विकृतिश्च यथा न भवेत्तथैष शरीरभृजीव- पदार्थोऽपि परमात्मनोऽवयवो विकृतिब्ध न भवदित्येषा यथार्या बुद्धिरमृषा मृषा न भवेस्कितु यथार्येत्यर्थः ॥ ४० ॥ कस्कादिनिमित्तकमेव यथा करकाम्बरनाम भवेद्वियतः । परमात्मरशेरपि नाम तथा पुरहेतुकमेव तु जीव इति ॥ ४१ ॥ वि जीवपरयोरंकाशित्वादिलक्षणः कियानपि भेदो नास्ति तर्हि जीव इति । - ·भूविसमुदरणम् । १७ नाममेदः कथमित्याशङ्कयाऽऽह-करकादीति । एकस्यापि वियतः करकादिनि- मित्तकमेव यथा करकाम्बरमिति नाम भवेत्तथा परमात्महशेरपि ग्रूपस्य परमात्म- नोऽपि पुरहेतुकमेव शरीरहेतुकमेव जीव इति नामभेदो भवेन्न वस्तुतो भेद इत्यर्थः ॥ ११ ॥ जनितं वियदग्रणि येन जगत्परमात्मसदक्षरनामभृता । प्रविवेश स एव जगत्स्वकृतं खमिवेह घटं घटसृष्टिमनु ॥ ४२ ॥ किंचाविकृतस्यैव ब्रह्मणः प्रवेशश्रवणान्न विकारोऽवयवो वा जीव इत्याह- जनितमिति । परमात्मेति सदित्यक्षरमिति च नाम विमर्तीति परमात्मसदक्षरनाम- भृदिति । परमात्मसदक्षरनामभृता येन वियदाण्याकाशादिकं जगज्जनित सृष्ट स परमात्मैव स्वकृतं स्वयं मायया निर्मितं जगज्जीवात्मना प्रविवेश प्राविशत् । निरं- शस्य परमात्मनः कथं प्रवेश इत्यत्राऽऽह-खमिति । घटसृष्टिमनु यथा खमाकाशं घटं प्रविशति तद्वदित्यर्थः । निरवयवस्य सर्वगतस्याऽऽत्मनः बुद्धचभिव्यक्तिरेव प्रवेशो न तु देवदत्तादेगेंहादिप्रवेश इवेति मावः ॥ १२ ॥ उदपद्यत खपमुखं हि जगत्परमात्मन इत्यपि याः श्रुतयः । अवधार्यत आमिरभेदमविः परमात्मसतत्त्वसमर्पणतः ।। ४३ ।। एवं तावत् ' तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् ' ' स एष इह प्रविष्ट बा नखा- प्रेभ्यः '' अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इति प्रवेशवाक्याच्चतुर्विधेषु देहेष्वन्त:- करणसाक्षितया प्रविष्टस्य परमात्मन एव जीव इनि नाम मवेद्यस्मात्तस्मा- ज्जीवः परमात्मनोंऽशो विकारो वा न भवेदित्युक्तम् । इदानीमस्मिन्नर्थे सृष्टिवाक्यपि प्रमाणमित्याह-उदपयति । परमात्मनः सकाशात्खप्रमुखं जगदुत्पदान इत्याप याः सृष्टिश्रुतयः एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च ' 'तस्याद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूतः' इत्यादयस्तामिरप्यभेदमतिरेवाव- धार्यते । कथमवधार्यत इत्यत्राऽऽह-परमात्मसतत्त्वसमर्पणत इति । परमात्म- कार्यस्य जगतस्तत्प्रविष्टस्य जीवस्य च परमात्मसतत्त्वसमर्पणात्परमात्मतामात्रत्वप्रति. पादनेनामेदमतिरेवावधार्यते प्रकाश्यते । । सर्वं खल्विदं ब्रह्म' वाचाऽऽरम्भण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादिश्रुतिमि- रित्यर्थः ॥ ४६॥ यदि सृष्टिविधानपरं वचनं फसशून्यमनर्यकमेव भवेत् । जगदित्यमजायव धातुरितिक्षणं पुरुषस्य फलाय न हि ॥ ४४ ।।

·१८ सत्त्वदीपिकाव्याख्यासमेतं- ननु सृष्टिवाक्यं सृष्टिपतिपादनपरमेव नाभेदप्रतिपादनपरमप्येकस्य वाक्यस्य नाना- र्थताया अन्याय्यत्वादित्याशङ्कायामाह-यदीनि । वचनं सृष्टिवाक्यं सृष्टिविधान- परं यदि तर्हि तद्ववचनं फलशून्यं ततश्चानर्थकमेव भवेत् । सृष्टिपरत्वे कथं फलशून्य. स्वमित्यत आह-जगदित्यमिति । धातुः परमेश्वराज्जगदित्थमजायतेतिश्रवणमात्रं श्रोतु: : पुरुषस्य फलायाऽऽत्यन्तिकदुःखानिवृत्तये न भवेत् । हि यस्मात्सृष्टिवा- क्यस्य स्वतः फलवत्त्वाश्रवणात्सृष्टिप्रतिपादनपरत्वेऽशेषानर्थनिवृत्तिलक्षणफलामावादा- नर्थक्यमेव प्रसज्येत । एकत्वप्रतिपादकवाक्यस्य तु 'तरति शोकमास्मवित् । 'ब्रह्मवि- दाप्नोति परम् ।। न निमेति कुतश्चन ' इति फलवत्वश्रवणात् — फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम् ' इति न्यायेन तत्त्वमसिवाक्यशेषभूतं सत्सृष्टिवाक्यमपि फलवत्स्यादिति मावः॥४४॥ अनृवत्वपवाद्यसदिकनिरधारि सदेव तु सत्यमिति । श्रुतिथिबहुधैतदतोऽवगत जगतो न हि जन्म विधेयमिति ॥ ४५ ॥ इतश्च सृष्टिवाक्यस्य सृष्टिपरत्वमयुक्तमित्याह-अनृतत्त्वमिति । विकृतेर्विकारस्या- सकृद्वहुवारमनृतत्वमवादि मिथ्यात्वमुक्तम् । किंच सदेव सत्यमिति निरधारि निर्धारि- तम् । अत्र प्रमाणमाह-श्रुतिमिरिति । 'वाचाऽऽरम्मणं विकारो नामधेयम् ' इत्या- रम्य ' तत्सत्यं, स आत्मा, तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिभिर्बहुधा बहुपकारेण दृष्टान्तेन कार्यस्य जगतोऽसत्यत्वं कारणस्य ब्रह्मणः सत्यत्वं च निर्धारितम् । तस्माज्जगतो जन्म न विधेयमित्येतदवगतमस्माभिरित्यर्थः ॥ १५ ॥ न च तत्त्वमसीत्यसकृद्वचनं जगतो जनिमात्रविधी घटते । परमात्मपदानुमति तु यदा जनयेत्पुरुषस्य तदा घटते ॥ ४६ ॥ सृष्टिवाक्यस्य मिथ्याभूतसृष्टिपरत्वमयुक्तं किंत्वेकत्वपरत्वमेव युक्तमित्युक्तम् । इदानी तत्त्वमासिवाक्यस्यैव सृष्टिपरत्वं कस्मान्न भवेदित्यत आह-न चेति । जगतो जानिमात्रविधी तत्त्वमसीतिवाक्यस्य जन्ममात्रप्रतिपादनपरत्वे फलवत्वं न भवेत् । ज्ञान. जनकत्वामावात् । तत्त्वमसीत्यसकृद्वचनमसकृदम्यासश्च न घटते न भवेत् । अविव- क्षितार्थस्यासकृदभ्यासासंभवात् । अयं भाव:- संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यमेदश्च नेष्यते ' इति न्यायात्सृष्टिवाक्यस्य महावाक्यनकवाक्यत्वे संभवति सति तद्विपर्यासेन महावाक्यस्य सृष्टिवाक्यशेषत्वं न घटते नैरर्थक्यप्रसङ्गादिति । ननु तत्त्वमासिवाक्यस्य सृष्टिपरत्वं यथा न घटते तथा सृष्टिवाक्यस्य तत्त्वमसीतिमहावाक्यशेषत्वमपि न घटत इति तत्राऽऽह-परमात्मेति । पुरुषस्य प्रत्यगात्मनः परमात्मपदानुमति

·श्रुतिसमुद्रणम् ।
१९
ममत्वबुद्धिं यदा जनयेन्महावाक्यं तदा वाक्यजनितज्ञानस्य मोक्षफलत्वात्तच्छेषतया
सृष्टिवाक्यमपि घटते विपरीतं चेन घटत इत्यर्थः ।। ४६ ॥
स्थिरजङ्गमदेहषियों चरितं परिपश्यति योऽविकृतः पुरुषः ।
परमात्मसदुक्तिरसाविति यद्भणितं तदतिष्ठिपमित्यमहम् ॥ ४७ ॥
'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् ।। य आत्मनि
तिष्ठन्-आस्मानमन्तरो यमयति । इत्यादीनां पञ्चविधार्थवादवाक्यानाम मेद एव
तात्पर्यमिति दर्शयित्वेदानीमविरोध निगमयति-रिगरजङ्गमेति । स्थिरजङ्गमदेह-
धियां चरितं जीवात्मनां या बुद्धिवृत्तयस्ता या पुरुषोऽविकृतः सन्परिपश्यत्यसो
पुरुषः स्वयमेव परमात्मसदुक्तिरिति यत्पूर्व मया भणितं तदित्थमनेन प्रकारेणातिष्ठिपं
प्रमाणान्तरविरोधपरिहारेण प्रतिष्ठापितवानस्मीत्यर्थः । ४७ ॥
पृथगेव यदाऽक्षरतो मतिविन्मकरोदकवन घटाम्बरवद ।
न विरोत्स्यति तत्त्वमसीति तदा वचनं कथमेष स इ पपि च ॥४८॥
यथा मकर उदकाढ़ेदं सुतरामेव[न] सहते तथा तत्त्वमसिवाक्यं जीवब्रह्मणोरंशोशित्वा-
दिलक्षणं भेदमीषदपि न सहत इत्याह-पृथगेवेति । यदा मतिविदबुद्धिसाक्षी मकरो-
दकवन्मत्स्योदकयोरिवाक्षरतो ब्रह्मणः सकाशात्पृथगे। मिन्न एव । न तु घटाम्ब-
रवद्यथा घटाकाशस्य महाकाशादुपाधिकृतो भेदो नाङ्गी क्रियते । परंतु तद्विपरीत
यदा भेद एव स्वी क्रियेत तदा तत्त्वमसीतिवचनं कथं न विरोत्स्यति । जीवपरयो.
मत्स्योदकवत्परमार्थभेदाङ्गीकारे तत्त्वमसिवाक्यविरोधः स्यादेवेत्यर्थः ॥ १८ ॥
न तु वस्तुसतत्त्वविवोधन कुद्विनिवर्वयदपतिबोधमिदम् ।
सदुपासनकर्मविधानपरं तत एव मतं न विरोत्स्यति मे ॥ ४९ ॥
ननु वस्तुपरस्वे सति भेदं न सहेत तत्त्वमस्यादिवाक्यम् । वस्तुपरत्वं तु तस्य ना.
स्त्येवोपासनापरत्वादित्याशङ्कते पूर्ववादी-न स्विति । इदं तत्त्वमस्यादिवाक्यमप्रति.
बोधमज्ञानं निवर्तयद्वस्तुसतत्त्वविवोधनकृद्वस्तुस्वरूपप्रतिपादनपरं नास्त्येव । तर्हि किं.
परमिति तत्राऽऽह-सदुपासनेत्यादि । ततः कारणात्तत्त्वमस्यादिवाक्यं मे मतं न
विरोत्स्यति । वाक्यस्योपसनाविधिपरत्वादखण्डैकरसवस्तुपरत्वाभावात्तद्वाक्यमस्मन्मतं
प्रतिक्षेप्तुं न क्षमत इति भावः ॥ १९ ॥
मनादिषु कारणदृष्टिविधिः प्रतिमासु च देवधियां फरणम् ।
स्वपति त्वनषोध यथा हि तथा त्वमसीति सदात्ममतिर्वचनात् ॥५०॥

·२०
तत्त्वदीपिकाव्याख्यासमेवं-
.
वाक्यस्योपासनाविधिपरत्वं दृष्टान्तेन साधयति-मनादिग्विति । 'मनो ब्रह्मेत्यु-
पासीत ' । आदित्यो ब्रह्मेत्यदेशः । 'अन्नं ब्रह्मेन्युपास्ते' ' आकाशं ब्रह्मेत्युपास्ते
इत्यादिश्रुत्या मनआदिषु कारणदृष्टिविधिः, मनआदौ कारणब्रह्मोपास्तिविधीयते । यथा
च प्रतिमासु भगवल्लाञ्छनलाञ्छितासु स्वमतीरनपोह्याधिष्ठानबुद्धिमपरित्यज्य देवधियां
करणं देवत्वधियामारोपणम् , तद्वदत्रापि त्वमसीति वचनात्तत्त्वमसीतिवाक्येनेह त्वंपदा-
मते जीवे जीवत्वमपरित्यज्य सदात्ममतिर्विधीयते सद्रूपब्रह्मदृष्टिविधीयते । एक
स्वपरत्वे प्रमाणान्तरविरोधात् । । तदहमस्मि । इति चेतोधारमैव विधीयत
इत्यर्थः ॥ १० ॥
अथवा त्वमितिध्वनिवाच्यामिदं सदसीति वदेद्वचनं गुणतः ।
विभयं पुरुषं प्रवदन्ति यथा मुंगराडयमीश्वरगुप्त इति ॥५१॥
तत्त्वमसिवाक्यमुपासनापरमित्येकं पक्षं प्रदर्यदानीं गुणवादपरमथवा स्तुतिपरमथवा
विपरीतबोधकमिति पक्षान्तराण्युदाहरति श्लोकद्वयेन- अयवेत्यादिना । इदं तत्व
मसीतिवचनं त्वमितिध्वनिवाच्यं जीवं गुणतो गुणवादेन सदसीति वदेत् । गुणवाद-
परत्वे दृष्टान्तमाह-विषयमिति । विमयं निर्मयं पुरुषं दृष्ट्वाऽयमीश्वरगुतो मृगराडयं
देवदत्तः सिंह इति प्रवदन्ति तद्वदित्यर्थः ॥ ११ ॥
यदि वा स्तुतये सदसीति वदेन्मघवानसि विष्णुरसीति यथा ।
त्वमितिश्रुतिवाच्यसतत्त्वकतापयवा सत एव वदेवचनम् ॥ ५२ ॥
स्तुतिपरत्वं दर्शयति- यदि वेति। यथा दातारं पुरुषं मघवानसि' 'विष्णुरसि'
इति स्तुवन्ति याचकास्तथाऽत्रापि स्तुतये स्तुत्यथै जीवं स्तोतुं सदसीति वदेद्वाक्य-
मित्यर्थः । विपरीतबोधकत्वं दर्शयति-त्वमिति । अथवा तत्त्वमसीति वचनं सतः
सद्रूपस्य ब्रह्मणस्त्वमितिश्रुतिवाच्यसतत्त्वकतामेव त्वंपदवाच्यजीवात्मकतामेव वदेत् ।
ब्रह्मणो जीवत्वमेव बोधयेद्वाक्यमित्यर्थः ॥ १२ ॥
यदि तत्वपिति ध्वनिनाऽभिहिता परमात्मसतत्त्वक एव सदा ।
किमिति स्वकमेव न रूपमवेत्पतिबाध्यत एव यसो वचनैः ॥ ५३ ॥
ननु किमनया क्लिष्टकल्पनया स्वारसिकं विस्य ब्रह्मत्वमेव किमिति न बोधये-
द्वाक्यमिति तत्राऽऽह-- यदीति । तत्वमसिवाक्ये त्वमितिध्वनिनाऽमिहितो जीवः
सदा परमात्मसतत्त्वक एव यदि तर्चेष जीवः स्वकं रूपं किमिति नावेतू । स्वस्य
स्वामाविकं ब्रह्मत्वं किमिति न जानाति । न तु स्वारसिकं ब्रह्मत्वम् । किंतु प्रतिबो.
ध्यत एव यतस्ततः कारणादस्य ब्रह्मत्वं स्वारसिकं न मवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥

·श्रुति समुदरणम् ।
२१
अत एव हि जीवसदात्मकता नहि सत्त्वमसीति बदेवचनम् ।
यदपीशमन्यदतो वचनं तदपि प्रथयेदनयैव दिशा ॥ ५४ ।।
उक्तमय निगमयति पूर्ववादी- अत एवेति । अत एव वाक्यस्योपासनापर-
स्वादेव तत्वमसीतिवचनं जीवस्य सदात्मकतां न वदेब्रह्मत्वं न बोधयेत् । हि यस्मादेवं
तस्मादतोऽन्यदपीदृशं यद्वचनं महावाक्यं तदप्यनयैव दिशा प्रथयेदुन्नयेदित्यर्थः ॥११॥
त्वदुदाहृन वाक्यविलक्षणता वचनस्य हि तत्त्वमसीसि यतः।
अत एव न दृष्टिविधानपरं सत एव सदात्मकतागमकम् ॥ ५५ ॥
तत्त्वमसिवाक्यस्योपासनावाक्यवैलक्षण्याद्वस्तुपरत्वमेवेति साधनायाऽऽह सिद्धान्ती-
स्वदुदाहृतेति । तत्त्वमसीतिवचनस्य त्वदुदाहृतवाक्यविलक्षणता त्वयोदाहृतात्
'मनो ब्रह्म 'इत्यादिवाक्याद्विलक्षणताऽस्तीति यतस्ततः कारणादिदं वचनं दृष्टिवि.
धानपरमुपासनाविधिपरं न भवेत् । किं तर्हि सत एव सदात्मकतागमकं जीवात्मना
प्रविष्टस्य सत एव सदात्मकतागमकं ब्रह्मत्वबोधकमित्यर्थः ।। ५५ ॥
इतिशब्दशिरस्कपदोक्तमतिर्विहिता मनआदिषु तैर्वचनैः ।
न विधानमिहास्ति तथा वचने सुविलक्षणमेतदतो वचनात् ॥ ५६ ॥
तत्त्वमसिवाक्यम्योपासनावाक्याद्वैलक्षण्यं साधयति-इतिशब्देति । इतिशब्द-
शिरस्कपदोक्ता मतिर्विहिताऽस्ति । मनादिषु मनादित्यादिषु । तैर्वचनैः ' मनो
ब्रह्म' इत्यादिमिर्वाक्यैः । इह वचने तु तथा विधानं नास्तीति । अस्मिन् तत्त्व.
मस्यादिवाक्ये । तथा विधानमितिशब्दशिरस्कपदेनोक्तदृष्टिविधानं नास्तीति यस्मा-
तस्मात् । अतो वचनात् ' मनो ब्रह्म' इत्यादिवाक्यात् । एतत्तत्वमसिवाक्यम् ।
सुविलक्षणं सुतरां विलक्षणमित्यर्थः ।। ५६ ।।
मनसो वियतः सवितृपभृतेः प्रवदन्ति न तानि सदात्मकताम् ।
मनआदि हि मुख्यमुपास्यतया प्रवदन्ति यतोऽक्षरदृष्टियुतम् ॥ ५७ ।।
यधुपासनावाक्यवैलक्षण्यात्तत्त्वमसिवाक्यं वस्तुनिष्ठ तार्ह ' मनो ब्रह्म ' इत्यादी.
न्यपि वस्तुनिष्ठान्येवेति तत्राऽऽह-मनस इति । सवितृप्रमृतेः सवितारमारम्य
मनसो वियतश्च तानि । मनो ब्रह्म' इत्यादीनि सदात्मकतां सद्रूपब्रह्मात्मकता न
प्रवदन्ति मनआदर्ब्रह्मात्मकतां न प्रवदन्ति न बोधयन्ति । तर्हि किं कुर्वन्तत्यित्राऽऽह-
मनादीति । मुख्यं मनमादि मनआदित्यादिकमक्षरदृष्टियुतं ब्रह्मदृष्टियुतमुपास्य.
तया प्रवदन्ति फलान्तरमुद्दिश्येत्यर्थः ॥ १७ ॥

·२२ वत्वदीपिकाव्याख्यासमे- करको न मृदः पृथगस्ति यया मनादि सतोऽस्ति तथा न पृथक् । इति वस्तुसतत्वकता तु यथा विधिशब्द इतिश्च तथा तु वृथा ॥५८॥ ननु ब्रह्ममनसोः प्रकृतिविकृतिमावान्मृत्करकयोरिव तादात्म्योपदेशो वस्तुपर एव करमान्न भवतीत्याशक्याऽऽह-करक इति । यथा करको घटादिकं कार्य स्वकार- णान्मृदः सकाशात्पृथङ्नास्ति तथा मनआदित्यादिकमपि कारणभूतात्सतो ब्रह्मणः सकाशात्पृथग्व्यतिरिक्ततया नास्तीत्येवं वस्तुसतत्त्वकता तु वस्तुपरता तु यथा स्वयाऽभ्युपगम्यते तथा ' मनो ब्रह्मेत्युपासीत ' इत्यस्मिन् वाक्ये विधिशब्द इतिश्च वृथा भवेत् । तस्मात् 'मनो ब्रह्म' इत्यादिवाक्यस्य वस्तुपरत्वमयुक्तं किंतूपास- नापरत्वमेवेत्यर्थः ॥ १८॥ मनआदिसमानविभक्तितया विधिशब्दमिति च विहाय यदि । जनकेन सता सहयोगमियादनृतं तदिति स्फुटमुक्तमभूत् ॥ ५९॥ ननु विधिशब्दमितिं च विहाय मनो ब्रह्मेत्यादिपदद्वयं समानविभक्तिकतया सामा. नाधिकरण्यं गमिष्यति । ततश्च वस्तुपरत्वमेवेति तत्राऽऽह-मनादीति । समा नविमक्तितयकविभक्तितया मनआदित्यादिकं, विधिशब्दमुपासीतेस्यादिकमितीति. शब्दं च विहाय जनकेन स्वकारणेन सता ब्रह्मणा सह योगमियात्सामानाधिकरण्यं गच्छेद्यदि तर्हि तन्मन भाधनृतमसदिति स्फुटमुक्तमभूत् । इदानीं मनआदि जगन्मि- ध्येति त्वदुक्तः सिद्धान्तः स्यात्स च तव नेष्टोऽपसिद्धान्तप्रसङ्गादित्यर्थः ॥१९॥ ननु जीवसतोरपि तत्त्वमिति स्फुटमेकविभक्त्यभिधानमिदम् । कथमस्य शरीरभृतोऽनृनता न भवेदविभक्तविभक्तियुजः ॥ ६ ॥ ननु ब्रह्मसामानाधिकरण्ये यदि मनआदेरनृतत्वं मवेत्तर्हि जीवस्यापि तत्त्वमसि वाक्ये ब्रह्मसामानाधिकरण्यश्रवणादनृतत्वं कथं न भवेदिति पूर्वपक्षी चोदयति-नन्विति । जीवसतोरपि तत्त्वमित्येकविभक्त्यभिधानमभिन्नविभक्त्यभिधानं स्फुटं प्रतीयते । ततः कारणादविभक्तविभक्तियुनोऽभिन्नविमक्तिकत्वंपदबोध्यस्यास्य शरीरमृतो जीवस्य मनआदिवदनृतता कथं न भवेत् । भवेदेवानृतता । जीवस्यानृतत्वे तस्याविकृतब्रह्मा- त्मकत्वं श्रुतिसिद्धं न सेत्स्यतीत्यर्थः ॥ १० ॥ प्रकृतेरभिधानपदेन यथा विकृतेरभिधानमुपैति युजाम् । अनृतत्वमतिम्तु तथा विकृती मृदयं घट इत्यभिधासु यथा ॥ ६१ ॥ न ब्रह्मसामानघिरण्यमनृतत्वप्रयोजकमित्याह सिद्धान्ती-प्रकृतेरिति । यथा प्रकृतेरमिधानपदेन कारणवाचकपदेन विकृतेरमिषानं कार्यवाचकं पदं नामुपैति ·श्रुविसमुदरणम् । २३ सामानाधिकरण्यं प्राप्नोति तथा विकृतावनृतत्वमतिर्भवति कार्ये मिथ्यात्वबुद्धिर्भवति । अत्र यथातथाशब्दाभ्यां पूवार्धोत्तरार्थियोतुहेतुमद्भाव एव प्राह्यः । तत्र दृष्टान्त- माह- मृदयं घट इत्यभिधासु यथेनि । मृदयं घटः, तन्तुरयं पटः, कनकमिदं रुचकमिति कार्यकारणपदयोः सामानाधिकरण्ये कार्येऽनृतत्वमतिर्मवति । तद्वदत्रापि यदि जीवपरयोः कार्यकारणमावः स्यात्तर्हि जीवस्यानृतत्वं भवेदेव न तु तदस्तीति सिद्धान्तिनोऽभिप्रायः ॥ ११॥ विकृतित्वमवादि मनःप्रभृतेर्बहुशः श्रुतिषु प्रकृतेस्तु ससः । अत एव समानविभक्तितया मनआदि सुवेद्यमसत्यमिति ॥ ६२ ।। ननु कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्ये कार्येऽनृतत्वमतिर्मवतु मनआदेस्तु सृष्टि- प्रकरणे कार्यत्वाश्रवणादनृतत्वं न भवेदित्याशक्य मैवं तव बाधिर्येणाश्रवणादित्याह सिद्धान्ती-विकृतित्वमिति । एतस्माज्जायते प्राणो मना सन्द्रियाणि च ' 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते, तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत् पुरीषं भवति, यो मध्य. मस्तन्मांसं, योऽणिष्ठम्तन्मनः' इत्यादिश्रुतिषु मनःप्रभृतेर्मनःप्रमुखस्य जगतो बहुशो बहुवारं सतः प्रकृतेर्विकृतित्वमवादि मनसः सद्रूपब्रह्मकार्यत्वममाणि । यत एवमतः कारणासमानविमतितया मनाद्यनृतमिति सुवेद्यं मनआदेः कार्यत्वश्रवणाद्ब्रह्मसामा• नाधिकरण्ये मनआद्यनृतं भवेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ जनितत्वमवादि नहि श्रुतिभिर्जनकेन सताऽस्य शरीरभृतः । मन आदिविकारविलक्षणवां प्रवियन्ति शरीरभृतस्तु ततः ॥ ६३ ।। तर्हि जीवस्यापि मनआदिवद्ब्रह्मकार्यत्वश्रवणादनृतत्त्वं कुतो न भवेत् । ' यथाऽ. ने क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे वेदाः सर्वाणि भूतानि सर्व एत आत्मानो व्युश्चरन्ति' इति हि जीवानामुत्पत्तिः श्रूयत इत्याशङ्कय नेयं जीवस्य स्वरूपेणोत्पत्तिः किंतु विशिष्टरूपेणेत्यभिपायेणाऽऽह सिद्धा- न्ती--अनितत्वमिति । अस्य शरीरभृतः शरीरोपाधिकस्य जीवात्मनो जनकेन सता निखिलजगत्कारणेन ब्रह्मणा ननितत्वमुत्पादितत्वं श्रुतिभिर्नावादि न गदितम् । हि यस्मा- देवं ततस्तस्मात्कारणाच्छरीरभृतो मनआदिविकारविलक्षणतां मनादिकार्यवेलक्षण्यं विद्वज्जनाः प्रतियन्ति नानन्ति । तस्मान्मनआदिवज्जीवस्य ब्रह्मसामानाधिकरण्येऽप्य- नृतत्वं न मवेदित्यर्थः ॥ १३॥ यदीजनदम्बरपूर्वमिदं जगदक्षरमीक्षणविग्रहकम् । प्रविवेश तदेव जगत्स्वकृतं स च जीवसमाख्य इति श्रुवयः ॥ ६४।।

·२४
वत्वदीपिकाव्याख्यासमेत-
-
३
जीवस्य ब्रह्मविकारत्वं श्रुतिषु प्रसिद्धं न चेकिमान्मकत्वं तर्हि प्रमिद्धमित्यपेक्षा-
यामविकृतब्रह्मात्मकत्वमेवेत्याह सिद्धान्ती यदिति 'तदेक्षत-- तत्तेजोऽसृजत '
'स ईक्षांचक्रे-स प्राणमसृजत ' ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" प्रज्ञानं ब्रह्म' 'विज्ञा-
नमानन्दं ब्रह्म ' इत्यादिश्रुतेरीक्षणविग्रहकं यदक्षरमक्षराख्यं ब्रह्माम्बरपूर्वकमाकाश-
पुरःसरमिदं जगदजीजनदुदपादयत् , तदेवाक्षराख्यं ब्रह्म स्वकृतं जगत्प्रविवेश
प्राविशत् । यस्मादेवं तस्मात्स परमात्मैव जीवसमाख्यो जीवसंज्ञां प्राप्त इति । तत्
सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् ' इत्याद्याः श्रुतयः प्रवदन्तीत्यर्थः ॥१४॥
परमात्मविकारविभक्तमतिर्न भवत्यत एव शरीरभृतः ।
यत एव विकारविभिन्नमतिर्न भवत्यत एव मृषात्वपतिः ॥ ६५ ॥
अविभक्तविभक्त्यभिधानकता परमात्मपदेन शरीरभृतः ।
न भवेदिह तत्त्वमसिमभृतौ लवणं जलमित्यभिधासु यथा ॥ ६६ ॥
एवं श्रुतिप्रामाण्याज्जीवस्याविकृतब्रह्मात्मकत्व सिद्धे प्रकृते किमायातमित्यपेक्षायां
जीवः परमात्मैवेत्यनेन हेतुना विभक्तबार्न भोदित्यायातमित्याह-परमात्मेति । अत
एवाविकृतब्रह्मात्मत्वादेवास्य शरीरभृतो परमात्मविकारविभक्तमतिर्न भवति । परमात्म-
विकारत्वेन ब्रह्मकार्यत्वेन हेतुना ब्रह्मणः सकाशाज्जीवो विभक्त इति बुद्धिर्न भवति
जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वाभावादित्यर्थः । ततः किं तव सिद्धमिति तत्राऽऽह-यत एवे-
त्यादिना सार्धश्लोकेन । यत एव विकारत्वेन विमिन्नमतिर्न भवत्यत एवेह
तस्वमसिप्रभृतौ तत्त्वमस्यादिवाक्ये शरीरभृतः परमात्मपदेनाविमक्तविभक्त्यमिधान-
कृता मृषात्वबुद्धिर्न भवेत् । ब्रह्मसामानाधिकरण्ये सति जीवेऽनृतत्वबुद्धिर्न भवेत् ।
अत्र व्यतिरेकदृष्टान्तमाह-लवणं जलमित्यभिधासु यथेति । यथा लवणजलयोः
कार्यकारणभावाजलकार्यस्य लवणस्यानृतत्वं भवति तथाऽस्य जीवस्यानृतत्वं न भवेत् ।
जीवब्रह्मणोः कार्यकारणत्वामावादित्ययः ॥ १५ ॥११॥
परमात्मविकारनिराकरणं कृतमस्य शरीरभृवस्तु यतः
परमेश्वररूपविलक्षणता न पनागपि देहभृतोऽस्ति ततः ॥ ६७ ॥
ब्रह्मसामानाधिकरण्ये मृषात्वं न भवतीति सावयितुं जीवस्य विकारत्वं निराकृ-
तम् । अत एव जीवस्य सर्वप्रकारेण ब्रह्मविलक्षणता निराकृतेत्याह सिद्धान्ती-पर-
मात्मेति । अस्य शरीरभृतः परमात्मविकारत्वानराकरणं कृतं यतस्तत एवास्य
शरीरभृतो जीवपदार्थस्य परमेश्वररूपविलक्षणता मनागपषिदपि नास्ति । जीवस्यावि.
तब्रक्षात्मकत्वश्रवणादित्यर्थः ॥ १७ ॥

·भूविसारसमुदरणम् । १५ ननु जीपसतोरणमात्रमपि स्वगत न विशेषणमस्ति पदा। बद तत्त्वमसीति तदा वचनं किस वक्ति तथेष व इत्यपि च ॥ १८ ॥ 'पदा वैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य मयं भवति'। • मेह नानाऽस्ति किंचन ' इति भेदस्य निरस्तत्वाजीवपरयोरीषदपि मेदो नास्तीत्युपश्रुत्य पूर्ववादी चोदयति-नन्विति । जीवपरयोरणुमात्रमपि स्वगतं विशेषणं भेदकं नास्ति पदा; तर्हि तस्वमसीति वचनं किमु वक्ति बोधयति । तथा एष त इत्यपि एस । भास्माऽन्तर्याम्यमृतः । इति वचनं किमु वक्ति । जीवसतोसषदपि मेदाभावे पूर्व- मेवामेदस्य सिद्धस्वादुपदेशानर्थक्यमिति पूर्ववादिनोऽभिप्राया ॥ १८ ॥ स्वगतं यदि भेदकपिष्टमभूदणुपात्रमपीश्वरदेहभृतोः । अपनेतुमशक्यमदो वचनेरमुनाऽस्य पृथक्त्वनिषेधपरेः ॥ ९ ॥ एतचायं परिहरति सिद्धान्ती-स्वगतमित्यादिना । ईश्वरदेहभृतोरणुमानमार स्वगतं भेदकमिष्टमभूयदि, जीवपरयोः परमार्थतः स्वगतभेद इष्यते यदि, सईदो भेदकपमुना परमात्मनाऽस्य जीवस्य पृथक्त्वनिषेधपरैस्तत्वमस्यादिवाक्यैरपनेतुं निरा- कर्तुमशक्यमिति ॥ १९॥ इह यस्य च यो गुण आत्मगतः स्वत एव न जातु भवेत्परता। बचनेन न वस्य निराकरणं क्रियते स गुणा सहजस्तु यतः ॥७॥ जीवपरयोः परमार्थतो मेदाङ्गीकारे तस्य वचनेन निराकरणमशक्यमित्युक्तम् । इदानी पारमार्थिकभेदनिराकरणासमवं साधयति-हेत्यादिना। इह व्यवहारद. शायां यस्य पदार्थस्य यो गुण आत्मगतः स्वामाविक एव भवति स गुणः स्वत एव तस्मिन्पदार्थे भवेत् । जातु कदाचिदपि स परतो न मवेत् । स्वाभाविकत्वेनाने. मित्तिकत्वात् । तस्य च स्वामाविकगुणस्य निराकरणं वचनेन न क्रियते निराकरण- मशक्यमित्यर्थः । अशक्यतायां हेतमाह-सहज इति । स मेवाल्यो गुणः सहो पत उपाधिकतो न मवेद्यतः, ततः कारणाद्वचनेन निराकमशक्य इत्यर्थः ।।.॥ पचनं स्वपोषकमेव वतस्तत एव न वस्तुविपर्ययकत् । नहि वस्त्वपि शम्दषशाप्रकृति प्रजहात्यनवस्थितिदोषमवात् ॥५॥ मनु वचनेन किमिति सहजगुणनिराकरणं न संमपति नाह वचनस्यातिमारो मामेति तत्राऽऽह-वचनामिति । मझातार्याधिगमकतया प्रमाणभूतं तत्ववस्यादि- पचनमवबोधकमेव । प्रमाणानामभिव्यन्जकत्वस्वामान्यात् । अतो यथावस्थितपस्प.. कत्वबोधकमेव न तु कारकमित्यर्थः । ननु वस्तु स्वयमेव शब्दसामर्यास्स्वभापति:

·तत्सपिकावास्यासपेश- समपि गुणं परिणतीति वाह-नहानि । करस्वपि शब्दक्शाच्छ्रतिक्षामा- पति प्रतिसिद्ध भेदं न जहाति न परित्यजति । कुन इत्यत आह-अनव- लिवियादिति। स्वस्यानवस्यानदोषमणसहमस्य निगकरणे स्वाय नाश- भविस्म । तथा चोक्तं सुरेश्वगाय:- महि स्वमायो भावामा म्यावस्येतो. । सभावाहिनिवृत्तीऽर्यो नि.स्वमावा खपुष्पवत् ' इति । तस्मादस्य असावे. तसबिनिन संपवतस्यर्थः ।। ७१ ।। यत एवमतो विषयस्य गुणं विषषेण सहात्मनि मूढधिया। अधिरोपितमप्रिखव भूमिगुणं प्रतिषेधति सत्त्वमसीति वचः ॥ ७२ ॥ मैदस्यौपाधिकत्वे तु तस्य वचनेन निवृत्तिः संभवतीति दर्शयति-यत एव- मिति । स्वाभाविकभेदम्य निवृत्तिन संमवतीत्येवं यतोऽतः कारणान्मूढधियाऽविवे- कि विषम सह पिताम्येन बुद्धयादिधर्मिणा सहाऽऽत्मनि चिदात्मकेऽधिरोपितम. पसमता में विषयस्य गुर्ग बुद्धचादेर्गुणं भेदं तत्त्वमसीति वा प्रतिषेधति निरस्यति । मासेविसस्य निषेध्यत्वे दृष्टान्तं दर्शयति-अस्विति । भूमिगुणं गन्धमप्सु, मारोपितं सन्तं यया प्रतिषेधति । पृथिव्या एव हि गन्धयत्त्वं नापाम् । तथा च • तत्वमसि ।। अहं ब्रह्मास्मि । • अग्थूलमनण्वहस्यमदीधै ' ' अशब्दमस्पर्शम् ' इत्यादिक वचनमान्मन्यविवेकेनाऽऽरोपितातद्धनिषेधमुखेनाखण्डैकरसवस्तुपरमि- . स बत एप न हष्टिविधानपरं गुणवादपरं च न सधनम् । स्तुविवाद्यपि नैतदुपास्यतया विधिरन न देहभूनोऽस्ति यतः ॥ ७३ ॥ यसाद वाक्यस्य. वस्तुपरक सिद्धं तस्मादुपामनापरवं नास्तीति सिद्धमि- स्याह-अव एवेति । अत एव वाक्यस्याखण्डवस्तुपरत्वादेव तद्वचनं न हष्ट- विधामपरं नोहासनाविधिपरं भवेत् । तथा गुणवादपरम् · आदित्यो यूपः मानः प्रस्तरः' इतिवदपि गुणवोधनपरं न भवेत् । स्तुतिवादि घ — मघवानसि' • देवाऽसि ' इत्यादिवपि स्तुतिपरं न भवेत् । मुरूयार्थसमवे गौणार्थकल्पना या अनुचितस्यादिति भावः । उपासनापरत्वामावे हेतुमाह-उपास्यसयेति । अत्रा fiaपलियास्ये देहभृतो जीवस्य ब्रह्मत्वेनोपास्वल्या विधिस्ति लिम्कोडा- विश्व गति यतो ससा कालानुपासमारस्वं न भवेदिस्व ॥ ७३ ।। सत एव हि नाम जगत्मक रुपधानव शादिह जीव इति । मा एक न जीपसतलक मतस्य सता प्रतिपादयति ॥ ७४ ।।

·अतिसारसम्बरमा
तत्वमस्यादिवाक्यम्य विपरीतबोधकत्वमपि नाम्तीमा एति । नगरप.
कृतः : सत एव जगत्कारणस्य ब्रह्मण एव, उपधानसीवयोनिमानीय
इति इह लोके व्यवहारो भवति । अत एव प्रकृतस्य सतः माध्यायोपक्रमे ' सदेव
सोम्येदमप्र आसीत् ' इति जगत्कारणत्वेन प्रस्तुतस्य ब्रह्मणो जीवसताकत भीन.
रूपता न प्रतिपादयति । कि तहि जीवसंज्ञा पास्य ब्रहणः स्वारसिकंसल
बोधयतीति ।। ७१॥
यदि जीवसमत्वकलां गमयेदणिमादिगुणस्य जगत्पते।
अणिमादिगुणोक्किकताऽस्य मृषा यदि पाश्य परीस्वाREALI
वक्ष्यमाणहेतोश्च वाक्यस्य विपरीतबोधकता नास्तीत्याह-यदि जाति।
अणिमादिगुणस्य जगत्प्रकृतेः सूक्ष्मस्वादिगुणकम्य ब्रह्मणो जीवमतस्यकतामेव पाक्यं
गमयद्यदि तम्य ब्रह्मणः स य एषोऽणिमतदास्यमिदं सर्व समास आत्मा
इत्यादिकाद्वाक्याणिमादिगुणाक्तिकाता मृषा स्वादपारमार्षिकी स्यात् । यदि वा
तम्याः पास्मार्थिकत्वं स्यात्तदाऽस्य ब्रह्मणः शरीरमृद्वात्मकता जीवसताक्वा मृषा
भवेत् । तस्मात्प्रकृतस्य सतो जीवततत्त्वकता न प्रतिपादयतीत्यर्थः । ..
इह संसृतिहेतुनिराकरणं कृतमस्य पारीरभृतोऽभिमतम् ।
परमेश्वरमात्मतया ब्रुवता
वचनेन च तमसीस्यमुना-11-७१ ॥
इतोऽपि विपरी-बोधकत्वं नास्तीत्याह-इहेति । परमेश्वर परमात्मानमारमतया
ब्रुवता तत्त्वमसीत्यमुना वचनेनास्य शरीरभृतोऽभिमतमिष्टं संमृर्तिहेनिगकरणं संसा-
रहेतोरज्ञानस्य निराकरणं कृतमिति यस्मात्तस्मादिपरीतबोधकत्वं न संमवती.
त्यर्थः ॥ ७१॥
स्वमसीति पदद्वयमेति युजो तदिति ध्वनिना सह वरवमिति ।
क्रियया सह नामपदं समियाभिरपेक्षमुल्यनया हि युजाम् ॥ ७॥
वाक्यस्थपदसंबन्धपर्यालोचनयाऽपि विपरीबोधकत्वं न संमवतीस्याह-सम-
सनिति । प्रथमं त्वमसीति पदद्वयं परस्परं युजा योगमेति । पभासदेव पायं
तदिति ध्वनिना सह युनामेति । तत्त्वमिति तत्पलक्ष्यं वस्तु त्वमति कुतः
कास्णादेवं क्रमेण वाक्यम्यपदानां संबध इत्यत्राऽऽह-क्रियेमि मामादं सुबन्तं
पदं क्रियया सह समियाद्यागं प्राप्नुयात् । तदपि किंनिबन्ध तबा-निरपेक्ष
मिति । अनयाऽसीत्यादिकया क्रियया निरपेक्ष या भवति ला सा मामुपैति
• साकाशं वचनममर्षकम् ' इति न्यायात् । क्रियापदे सति निस्ता
विमर्मः ॥ ७॥

·२८ तत्वदीपिकाम्पारुपासमे- ' इत्यनेन महिनामसानमपि क्रियया रहितं किमपि प्रतिपादपति । प्रतिपादकमेषु निकादि भवेदिहितादिमतेर्जनकं हि यतः ॥ ७८ ॥ क्रियापदयुक्त वाक्ये नामपदानां नेराकाक्ष्यमित्येतत्साधयति-नहि नामेति । कियया रहित चेद्वाक्यं तहि नामसहस्रमप्यनेकमाप सुबन्तं पदं किमपि न प्रतिपा. यति कंचिदप्य बोधयितुं न पर्याप्तमित्यर्थः । तहि किं प्रतिपादकमिति तत्राss. ह-प्रविपादकपिति । एषु वाक्यस्थानों पदाना मध्ये लिसादि लिब्लोटतन्यादि- कमाति, भस्मीत्यादिकं क्रियापदं वा कस्यप्रत्ययान्तं वा कस्यचिदर्षस्य प्रतिपादकं भवेत् । तदपि कथमित्यत्राऽऽह-विहिवादीति । विहितज्ञानस्य प्रतिषिद्धज्ञानस्य तथा विधिनिषेधगोचरवस्तुविषयज्ञानस्य जनकं हि यस्मात्तस्मात्तत्वमस्यादि. वाक्यस्थपदानां संबन्धपर्यालोचनया विपरीतबोधकत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ भगवानपि मध्यममेव यतो विनियच्छति युष्मदि नित्यमतः । प्रथमं त्वमसीति पदे समितघरमं त्वसिना समियाचदिति ॥ ७९ ॥ पाणिनिर्भगवानपि मध्यममप्ति भवसीत्यादिकं मध्यमपुरुषपदं नित्यं नियमेन युष्म- व विनियच्छति । युष्मधुपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः सूत्रेण । यस्मादेवं तस्मात्प्रथमं त्वमसीति पदे परस्परं समितः प्राप्नुतः । पश्चाचा. सिनाऽसीतिपदेन तदितिपदं समियासंयोगं प्राप्नुयात् ॥ ७९ ॥ पुरुषोऽभिहितस्त्वमसीवि यदा किमसानि वदेति तदाऽभिमुखः। भरणाय भवेदणिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदसीवि वदेत् ॥ ८ ॥ स्वमसीतिपदद्वयसंवन्धानन्तरमेव तदसीति पदद्वयसंबन्ध इत्यत्र युक्तिमाह-पुरुष इति । जीवाकारेण निर्दिष्टो ब्रह्माकारेण सर्वतः । अन्तर्वहिः पूरितत्वादिति वा पुरुषो भवेत् ' इति वचना पूर्णत्वात्पुरुषः मिष्यत्वेनाभिहितो, गुरुणा यदा स्वमसी. त्यमिहितस्तदा शिष्यः किमतानि, अहं कि मवानि वदेति श्रवणामिमुखो भवेत् । तदनन्तरं गुरुः सदिति प्रकृतं सदेव सोम्य ' इत्यादिना प्रस्तुतं यहा तदतीति बदेदुपदिशेदित्यर्थः ॥ ८ ॥ स्वमिति ध्वनिनाऽभिहितस्य यतस्तदितिश्रुतिवायसदात्मकताम् । भवददचनं तत एव सतो नहि जीवसवस्वकता बदति ॥ ८१ ॥ पास्यस्य विपरीतमोधकत्वासंभवमुपसंहरति -त्वमितीति । । तत्त्वमसि' इति वचनं त्वमितिध्वनिनाऽमिहितस्य स्वंपदलक्ष्यस्य प्रत्यगात्मनस्तदितिवाच्यसदात्मकता तापदायमात्मकतामवदबोधयतीत्यर्थः । इति यतस्तत एव सतः प्रकृतस्य -- ·श्रुतिसारसमुबरणम् । २९ अक्षणी जीक्सतत्त्वकता न वदति न बोधयति । तस्मात्तस्वमतीति वनं विपरीतषो. धकं न भवेदित्यर्थः ॥ ८१ ॥ विषयाभिमुखानि(णि) शरीरभृतः स्वरसेन सदा करणानि यतः । स्वकमेष न रूपमवैति ततः प्रतिबोध्यत एव ततो वचनैः ॥ ८२ ॥' यदि जीवः सदाऽविकृतब्रह्मात्मकस्तर्युपदेशं विनवासौ किमिति सर्वदाऽविकृतन- मात्मकत्वं न जानातीति यत्पूर्ववादिना पूर्वमुदीरितं तत्परिहरति-विषयति । शरीरभृतो जीवस्य करणानीन्द्रियाणि स्वरसेन स्वभावत एव सदा विषयाभिमुखानि(णि) विषयप्रवणानीति यतस्ततः कारणादेष जीवः स्वकं स्वारसिकं ब्रह्मत्वं नावैति न मानाति यस्मात्तस्मात्तत्त्वमस्यादिभिर्वचनैः प्रतिबोध्यत एव । उपशान्तचित्तस्य शिष्यस्य ब्रह्मत्वं बोध्यत इत्यर्थः ॥ ८२ ॥ बचनं च पराश्चिपुरःसरकं बहु वैदिकमत्र तथा स्मरणम् । विषयेषु च नावमिवाम्भसि यन्मनसेन्द्रियरश्मिविनिग्रहवत् ॥ ८३ ॥ गुणत्रयात्मकानामिन्द्रियाणामनात्मविषयत्वादात्मनो ब्रह्मत्वमुपदेशमन्तरेण जीवो न जानीयादिति युक्ति दर्शयित्वेदानी ‘पराश्चि खानि ' इत्यादिश्रुतिवचनमप्यत्र प्रमाणमित्याह-वचनं चेति । अत्रास्मिन्नर्ये पराञ्चिपुरःसरकं 'पराचि खानि व्यत- तत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् ' इत्यादि बहु वैदिकं वचनं प्रमाणं, तथा स्मरणं स्मृतिश्च प्रमाणमित्यर्थः । स्मृतिं दर्शयत्युत्तरार्धेन । विषयेषु घरतामि- न्द्रियाणामनु यन्मनो विधीयते बहिविषय प्रति गच्छति तन्मनोऽस्य निर्भाग्यस्य पुरु- षस्य प्रज्ञां हरति । तस्माद्यस्यन्द्रियाणि निगृहीतानि विषयेभ्यः प्रत्याहृतानि तस्य परमविरक्तस्य संन्यासिनो गुरूपदिष्टा विद्या सुप्रतिष्ठिता सफला भवेत् । ' इन्द्रि- पाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञा वायु वमिवाम्मासि । तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः' इति परमगुरोरच्युतस्य वाक्यं विष- येषु च नावमिव ' इति सूचितम् । तथा ' मनसेवेन्द्रियग्राम विनियम्य ' इति वाक्यम् ' मनसेव ' इत्येनन सूचितम् । ' यदा संयच्छते रश्मीज्ञानानि मनसा सह । तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ' इति वाक्यं । इन्द्रियरश्मि- विनिग्रहवत् ' इति सूचितम् । इन्द्रियाणां पराविषयत्वादनाद्यज्ञानावच्छन्नस्वाच स्वरूपस्य जीवात्मनो ब्रह्मत्वमुपदेशमन्तरेण न ज्ञायत इत्यभिप्रायः ॥ ८३ ॥ इयता हि न देहभृतोऽस्ति भिदा परमात्महशेरिति वाच्यमिदम् । स्थिविकाळ इहापि च सृष्टिमुख सदनन्यतया श्रुव एष यतः ॥ ८॥ - ·बदीपिकाव्याख्यासमेवं- मनु श्रीपक्षियपि कालेषु यदि ब्रह्मम्वरूपस्तद्देषा कराना स्यान्न तु सास्तीत्या शक्य जीवस्य सर्वदा ब्रह्मत्वे श्रुति प्रमाणयति-इयतेति इयता एनावन्माण त्रिपु-कावपि भीवस्य ब्रह्मत्वे प्रमागं स्वया न दृष्टमित्येतावन्मात्रेण देहभृतम्त्वं. पदार्पस्य चिदात्मनः परमात्महशेः सकाशाद्भदाऽस्तीति न वाच्यम् । कुतो न वाध्यमिति सत्राऽऽह-स्थितिकाल इति । इह स्थितिकाले पूर्व पृष्टिमुखे पुनः संहा- स्काले घेति त्रिष्वपि कालेषु जीवः सदनन्यतया श्रुतः ब्रह्माणः सकाशादनन्यता श्रुतः 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ' इति 'विमुक्तश्च विमुच्यते' इति च । तस्माज्जीव: परमात्मनः सकाशादषिदपि मिन्नो न भवतीत्यर्थः ॥ ८४ ॥ यमप्यविरोधि शरीरभृतो वचनीयमिदं रघुनन्दनवत् । उपदेशमपेक्ष्य सदाऽऽत्ममति: परमात्मसतत्त्वकता च सदा ।। (५॥ तर्हि जीवस्य सर्वदा ब्रह्मत्वमुपदेशापेक्षत्वं च विरुद्धमित्याशक्य तदुमयमविरुद्ध- मिति सदृष्टान्तमाह-द्वयमपीति । शरीरभृतो जीवस्येदं द्वयमप्यविरोधीति वचनीय वक्तव्यम् । किं तवमित्यपेक्षायां तद्वयं दर्शयति-उपदेशमित्यादिना उपदेश. पेक्ष्य श्रुत्याचार्योपदेशापेक्षया सदाऽऽत्ममतिरात्मनो ब्रह्मत्वबुद्धिः सदा परमात्मकता पजीवस्य विष्वपि कालेषु ब्रह्मता चेत्येतदुमयमाविरुद्धं वक्तव्यम् । तत्र दृष्टान्तमाह- रघुनन्दनपावति । यथा राघवस्य परमार्थतो विष्णुत्वेऽपि रावणवधार्थ मायया मानुषोमाधिवशात् 'महं दशरथपुत्रो राघवोऽस्मि' इति शरीरामिपानी सन्स्वस्य विष्णुस्वं म मानाति । कालान्तरे तु रावणवधादू- ब्रह्मादयो देवाः समागत्य स्तुति. माम राम विष्णुत्वं मोधितवन्तस्तदा स्वस्य विष्णुत्वं सम्यग्ज्ञातवान् रामः । यापेक्षया जीवस्य ब्रह्मस्वं ज्ञायत इत्यर्थः ।। ८५ ॥ सपासमपाल्व विषेयतया पचनस्य मम प्रतिभाति यतः। भासम जीवसदात्मकता प्रतिबोधयतीत्यवदत्दसत् ॥ ८६ ॥ एवं वायस्याखण्डेकरसवस्तुपरस्वमुपपायेदानी सिंहावलोकनन्यायेनोपासनाविधि परत्वपक्षमनूष दूषयति-सदुपासममिति । 'अन्य तत्त्वमसिवचनम्य ' सदुपास्त पति अनुमान विधेयतया मम प्रतिभाति । अत एव च जीवम्य सदामकतt मारमा न प्रतिबोषयति ' इति यत्पूवायवददवोचत्तहमदयुक्तम् ॥ ८१ ॥ सपास इति श्रुतिर म ते तदास त्वमिति श्रुनिरवमियम् । पर एषमतो न विधिस्सितना मदुपासनकर्मण इत्यमृषा ।। ८७ ।। कुतः कारणामासनापरवमयतामिति चेद्विधिपदाश्रवणादिस्यमह सिद्धान्ती-सदु. पातीति ।तरासिवाक्ये सदपास्वेति लिपिदभवणं नास्ति । महिं किम. , ·श्रुतिसारसमुदरणम् । स्तन्याह-सदमीति । तदसि स्वमित्थामयं वर्तमन्नोपदेशिनी अतिर्थक कार- गान्सदुपासनकर्मणो विधित्सितता नास्त्यवेत्येतदमृषा मृषा न भवेत् । मुपासनाविधिपरं न भवदित्यर्थः ।। ८७ ॥ यदि तम्य कुनश्चिदिहाऽऽनयनं क्रियते बदनर्थकमेव भवेत् । पुरुषेण कृतस्य यतः श्रुतिता न भवेदिति वेदविदा स्परणम् ॥ ८८॥ ययेवं विधिपदाश्रवणादुपासनापरत्वं नास्ति ताहि विधिपदमध्याहरिता तत्राऽऽह-यदीति । तस्य विधिपदस्य कुनश्चिद्वाक्यादिहास्मिक मास क्रियते यदि विधिपदमध्याह रष्यते यदि तर्हि तद्विधिपदमनर्षकमेव मवेत् । विधिप- दाध्याहारे तस्याऽऽनर्थक्यं कथमित्यपेक्षायामाह-पुरुषेणेति । पुरुषेण कृतस्य विधि- पदस्य श्रुतिता न भवद्वेदस्यापौरुषेयत्वादिति वेदविदा स्मरणम् । तस्माद्विषिपदा. ध्याहारो न युक्त इत्यर्थः ॥ ८ ॥ किमरे पुरुष प्रतिबोधयितुं स्वकमर्थपशक्तमिदं वचनम् । यदतोऽन्यत आनयनं क्रियते भवता प्रवणेन विनाऽपि विषय ननु तथाऽपि वाक्यपरिपूर्तिहेतुत्वादध्याहारस्याऽऽनर्थक्यं कथं भवेदित्यत्राऽऽह- किमरे इति । अरे इति नीचसंबोधनम् । इदं तत्त्वमसिवचनं स्वकार्य प्रत्यब्रह्मणों- रेकत्वं पुरुषमधिकारिणं बोधयितुमशक्तमसमर्थ किं येनासामर्थेन श्रवणेन विनानि विधेसनयनं क्रियते । तथा वाक्यमसमय नास्तीति । तस्माद्विषिपदाव्यानरमन्तरेक सक्यस्यार्थपूर्णत्वादध्याहारापेक्षा नास्तीत्यर्थः ।। ८९ ॥ श्रुतहानिरिहाश्रुतवल नरपि श्रुतिवित्समयो न भवेत्तु यतः। श्रुविभक्तिमता श्रुतिवक्तृगतं ग्रहणीयपनो न तु बुद्धिवशात् ॥ १० ॥ पुनरपि विधिपदाध्याहारो न युक्त इत्यत्र हेत्वन्तरमाह-श्रुतहानिरिति । इह विधिपदाध्याहारपक्षेऽयमपि महान् दोषः स्यात् । श्रुतहानिर्यथाश्रुतापरित्यागोऽ. श्रुतक्लतिरप्यश्रुतार्यकल्पना चेति । अयं च दोषः श्रुतिवित्समयो न मवेद्वेदार्थविदा सिद्धान्ते नाऽऽश्रीयते । यत एवमतः कारणाच्छृतिमाक्तमता श्रुनो गौरवाच्छतिवस्तृगतं श्रुतिमुखाद्गतं यत्तदेव ग्रहणीयं न तु बुद्धिवशास्त्रमनीषया किंचिदपि कारपयि. तव्यमित्यर्षः ॥ ९॥ पुरुषम्य शरीरंगवान्ममतिं मृतिसंभवतुमनर्थकरी । अपनीष सदास्मतिं दधती महते पुरुषस्य हिवाय भाग १ ·३३ वश्वदीपिकाव्याख्यासमे- एवं तावत्तत्वमसिवाक्ये विधिपदाश्रवणाद्विधिपदाध्याहारस्य चान्यत्वाद्वाक्यमुपा- सनाविधिपरं न भवति कित्वखण्डेकवस्तुपरमिति साधितम् । तत्रेयमाशङ्का-सत्त्व- मसिवाक्यस्य वस्तुपरत्वे वातुनो हानोपादानाविषयत्वात्पुरुषार्थरहितं तत्प्रसज्यते । विषिपरत्वे तु पुरुषप्रवृत्तिः प्रयोजनं लभ्यते । प्रयोजनस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वा. दिति । तदेतदयुक्तमिति सिद्धार्थपरत्ववादिनो मन्यन्ते । वस्तुपरत्वेऽप्यशेषानर्थमूला. ज्ञाननिवृत्तिः परमपुरुषार्थो विद्यत एवेति । तदाह-पुरुषस्येति । पुरुषस्यानेकानर्थ- करी मृतिसंभवहेतुं शरीरगतात्ममतिमपनीय पुरुषस्य जीवस्य सदात्ममतिं दधती पोषयन्ती श्रुतिर्महते हिताय भवेत् , वाक्यजन्यज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वादित्यर्थः ॥११॥ विनिवर्तत एव शरीरगता विपरीतमतिः पुरुषस्य तदा । बचनेन तु तस्वमसीवि यदा प्रतिबोध्यत एष त इत्यपि च ॥९२ ॥ नन्वेवमपि तत्वमसिवाक्यस्य पुरुषार्थहेतुत्वमनुपपन्नं महता प्रयत्नेनाहर्निशं तत्त्व- मसिवाक्यमसकृच्छ्रुतवतामप्यस्माकमनईहेत्वज्ञाननिवृत्तेरदर्शनादित्याशङ्क्य पापाका- न्तबुद्धीनां कुताकिकाणामेवेतन तु भगवद्भक्तानां परमहंसानाम् । तेषां क्षीणकल्मष. स्वात् । सकृच्छ्रवणादप्यनुभवपर्यन्तज्ञानोत्पत्तिसंभवादित्यभिप्रायेणाऽऽह सिद्धान्ती- विनिवर्तत इति । यस्मादधिकारिणः प्रमिति ननको वेदस्तस्मात् ' तत्त्वमसि'" अय- एष त आत्मा सर्वान्तरः' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' इत्यादिमहावाक्यैर्यदा शिष्यत्वेनाभिमतः पुरुष एवं प्रतिबोध्यते 'नासि त्वं देहेन्द्रियमनःप्राणाहकारसंघात- स्तेषां घटादिवश्यत्वात् । नासि संसारी । त्वयि प्रतीयमानस्य मुखदुःखादेरन्त:- करणोपापिनिबन्धनत्वात् । किं तर्हि स्वरूपं यत्सर्ववेदान्तप्रतिपायमद्वयसदानन्दप्रत्य- बोधरूपं वस्तु तदेव त्वमिति ।। एवं परमकारुणिकेन गुरुणा यदा प्रतिबोध्यते तदै- पोत्तमाधिकारिणः शिष्यस्य शरीरगता विपरीतमतिरनात्मन्यात्मत्वमतिर्विनिवर्तते । तस्मादाक्यजनितज्ञानेनाज्ञानतत्कार्यनिवृत्ती निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणस्य प्रयो- मनस्य विद्यमानत्वाद्वस्तुपरत्वे वाक्यस्य पुरुषार्थपर्यवसायित्वमस्त्येवेत्यर्थः ॥१२॥ यदि नापनयेच्छुतिरात्ममति पुरुषस्य शरीरगतामनृताम् । सदहमतिहेतुककर्मगति सुखदुःखफलामवशोऽनुभवेत् ॥ ९३ ॥ यदि तत्वमसिवाक्यमज्ञाननिवर्तकं न भवेत्ताई जननमरणादिलक्षणः संसारो दुनि. यार्यः स्यादिति विपक्षे दोषमाह-यदीति । पुरुषस्य शरीरगताममतामात्ममति नापनयेययनात्मबुद्धि म निवर्तयेयदि तहिं सुखःखफलामहंमतिहेतुकस्य कर्मको मात्मा ब्रह्म ।

·३
अतिसारसपुदरणम् ।
३३
गति तिर्यगादिप्राधिरूपामवशोऽनुमवेत् । तस्माद्वाक्यमनितज्ञानेन निवृत्तायामविधायां
तस्कार्यस्य संसारस्यापि निवृत्तिसिद्धेर्वाक्यस्याखण्डकरसवस्तुपरत्वे निरवयपुरुषार्थ-
साधनत्वं संभवतीति ॥ ९ ॥
यदि तत्त्वमसीति वदेवचनं सदुपासनकर्म न तत्त्वमतिम् ।
पुरुषस्य फलं सदुपासनतो विमृशामि भविष्यति कीरगिति ।। ९४ ॥
एवं वाक्यस्य वस्तुपरत्वे निरवद्यफलस्वमुपपाय विधिपरत्व एव वाक्यस्य फला.
माव इति दर्शयति-बदीति । तत्त्वमसीति वचनं सदुपास्वेति सदुपासनलक्षणं कर्म
पदेद्यदि, यदि च न तत्त्वमति जीवपरयोरेकत्वं बोधयेत्तर्हि ब्रह्मोपासकस्य पुरुषस्य
सदुपासनतः कीदृक् फलं भविष्यतीति विमृशामि । उषासनपरत्वे न किंचिदपि
फलं मविष्यतीत्यर्थः ॥ ९४ ॥
पुरुषस्य तु पर्त्यगुणस्य भवेत्सदुपासनया न सदात्मकता ।
न कयंचिदपि प्रजहाति यतः प्रकृति सहजामिह कबिदपि ।। ९५ ॥
ननु किमत्र विमर्शनेन जीवस्यात्यन्तमिन्नस्यापि ब्रह्मणकत्यापत्तिरेव फलं भविष्यती.
त्याशङ्कयाऽऽह-पुरुषस्येवि । मर्त्यगुणस्य परमार्थतो मर्त्यधर्मयुक्तस्यापि पुरु-
पस्य सदुपासनया सदात्मकता सद्रूपब्रह्ममाधिन भवेत् । तत्र हेतुमाह-न कयं.
चिदपीति । इह कश्चिदपि सहजां निजासिद्धां प्रकृति स्वभावं न जहाति न परि-
त्यनति । इति यतोऽतः कारणात्सदुपासनया सद्रूपप्राधिन भवेदित्यर्थः ॥ ९५ ॥
यदि देहभृदेष सदात्मकता प्रगमिष्यति वै सदुपासनया।
न जिहासति रूपमसौ न निजं यत ऐक्यगतिन भवत्युभयोः ॥१६॥
एष देहभृज्जीवः सदुपासनया सदात्मकतां प्रगमिष्यति यदि तीसौ जीवो निनं
मय॑स्वमा न जिहासतीति न किंतु जिहासत्येव । तत्र हेतुः-यत इति । उम.
योरत्यन्तविलक्षणयोविरुद्धस्वमावत्यादेक्यगतिर्न भवति । एकत्वलक्षणफलाहीकारे
मर्त्यलक्षणायाः प्रकृतेः परित्यागासंभवात् । तत्परित्यागे च स्वरूपस्य नाशपसङ्गात् ।
मर्यस्वमावापरित्यागे चान्यस्यान्यात्मकत्वायोगात्, सर्वथाऽप्युपासनाफलं ब्रह्मपा-
तिर्न भवेदित्यर्थः । तदुक्त श्रीमच्छकराचार्य:-'नान्यदन्यवेधस्मानान्यदन्यविषि-
न्तयेत् । अन्यस्यान्यात्मभावे हि नाशस्तस्य ध्रुवो मवेत् ' ॥ इति ॥ ९ ॥
रसविद्धमयः प्रकृति सहजो पविलय यथा कनकवामियात् ।
पुरुषोऽपि तथा सदुपासनया पविपरस्पत एव सदाम्मकवाम् ॥१७॥

·३४ तत्वदीपिकाव्याख्यासपो- ननु षरूपनाशेन विनाऽपि लोके रसविद्धस्यायसः कनकत्वप्राप्तिष्टा । तदद- त्रापि मर्त्यस्वमावविनाशऽपि जीवस्वरूपविनाशमन्तरेण ब्रह्मत्वापत्तिः फलं मवस्विति चादयति पूर्ववादी-रसेत्यादि । रसविद्धमयो लोहं स्वनाशमन्तरेण सहमां प्रकृतिमयस्त्वं प्रविहाय यथा कनकत्वमिया प्राप्नुयात्तथा पुरुषोऽपि सदुणसनया 'अहं ब्रह्मास्मि' इति संततोपासना स्वनाशमन्तरेण सहज मयत्वं प्रविहाय सदात्मकतां ब्रह्मात्मकता प्रतिपत्स्यत एवेति यस्मात्तस्माद्वाक्यनितसम्यग्ज्ञानमन्तरेण सदुपासनकर्मणेव जीवस्य ब्रह्मत्वप्राप्तिः संमवतीति चोद्यवादिनोऽमिप्रायः ॥ ९७ ॥ अयसोऽवयवानभिभूय रसः स्थित वाननलानुगृहीतिमनु । कनकत्वमति जनयत्ययसि प्रतिपनमयो न तु काश्चनताम् ॥ ९८॥ एष दृष्टान्तो विद्वत्संप्रतिपन्नो न भवति । अयसः कनकत्वस्य भ्रान्तित्वादिति परिह- रति सिद्धान्ती-अयस इति । अयसोऽवयवानभिभूयाऽऽच्छाद्य स्थितवारसः पारदोऽनलानुगृहीतिमन्वग्नौ प्रक्षेपणानन्तरं तदनुग्रहबलादयसि लोहे केवलां कनकमति जनयति । भ्रान्तानां तत्र कनकबुद्धिमुत्पादयति । अयस्तु पुनः काञ्चनतां न प्रति- पन्नं न प्राप्तमित्यर्थः ॥ ९८॥ उदकाषयवानमिभूय पयो रजवावयवांश्च यथा कनकम् । विपरीतमति जनयत्युदके रजते च तथाऽयसि हेमपतिम् ।। ९९ ॥ एतमेवार्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति-उदकेति । यथा पयो दुग्धमुदकावयवानमिमा याऽऽच्छाद्य, उदके विपरीतमति रिमतिं जनयति, यथा कनकमपि रजतावयवानमिभूय रजते कनकरवमति जनयति । तथा रसोऽप्ययसोऽवयवानमिभूयायास हेमबुद्धि जनयति । हेममतिमेव केवलां जनयति नतु हेम करोति । तस्मादयतः काञ्चनत्वं भ्रान्तिगृहीतमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ रसपीषिपाकविनाशमनु प्रविनश्यति काश्चनताऽययसः । कुतकं हि न नित्यमतिप्रगतं समवेतमवश्यपति यतः ॥ १०० ।। इतश्चायसः काञ्चनस्वं भ्रान्तिमात्रं रसवीर्यविपाकनाशे काञ्चनप्रतीत्यभावा. सद्भावस्यागन्तुकस्यावश्यं वस्त्रादिवदनित्यतानुमानादित्याह-रसेति । अयस: काञ्चनताऽपि रसवीर्यविपाकविनाशमनु रसस्य पारदस्य यद्वीर्य तस्य यो विपाकः परिणामम्तद्विनाशमनु प्रविनश्यति रसवीर्यविपाकस्य नाशे काश्चनत्वप्रतीतिरपि विनश्यति । तत्र हेतुं कथयति-समवेतमिति। समवेतं कार्यमवश्यमपैति विन. मुख्यति यतः । तत्र व्याप्तिं दर्शयति-कवक होति । कृतकं कार्य वस्तु नित्यं ·श्रुतिसारसमुदरणम् । न भवतीति वस्त्रादी प्रगतं प्रसिद्धमिति । तस्मादयसः काञ्चनत्वं भ्रान्तिसिद्ध- मित्यर्थः ॥ १० ॥ अमृतत्वपसत्पुरुषस्य यदि क्रियते सदुपासनया यजिवत् । यजिकार्यवदन्तवदेव भवेत्कृतकस्य यतो विदिताऽध्रुवता ॥ १०१ ॥ एवमन्यस्यान्यात्मकत्वस्य भ्रान्तिमात्रत्वात्परमार्थतोऽन्यस्यान्यात्मकत्वासंभवा. न्मय॑स्वभावस्य सदुपासनकर्मणाऽमृतत्वलक्षणब्रह्मप्रातिर्न संभवतत्युिक्तम् । तत्रेद- माशङ्कते- अमृतत्वं नाम प्रागविद्यमानमेवोपासनाकर्मणा साध्यं भविष्यति यागा. दिसाध्यस्वर्गादिफलवदिति । अत्राऽह सिद्धान्ती- अमृतत्वमिति । यजिवद्यागा- दिवत्पूर्वमसदेवामृतत्वं पुरुषस्य सदुपासनया क्रियते संपाद्यते यदि तार्ह यांजकार्यव- स्वर्गदिवदन्तवदेव भवेत् । स्त्र हेतुमाह-कृतकस्येति । कृतकस्य कार्यम्याध्रुव- तानित्यता विदिता विज्ञाता ' तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्य- चितो लोकः क्षीयते' 'रद्भावत्वविशिष्टकृतकत्ववत्तदनित्यं यथा घटादिः' इति श्रुत्यनुमानाम्यां सिद्धं कृतकस्पानित्यत्वम् । तस्मादमृतत्वस्य क्रियया साध्यत्वे तस्य विनाशित्वमवश्यं भवेदित्यर्थः ।। १०१ ॥ पुरुषस्य सतश्च विधर्मकयोः सदुपासनया न भवेत्समितिः ॥ यदि संगतिरिष्यत एव तयोरविमुक्ततया न चिरं वसतः ॥१०२।। ननु यागसाध्यस्वर्गादिवन्मा भूदुपासनाफलं, जीवब्रह्मणोः संयोगाख्यं तु फलं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह--पुरुषस्येति । विधर्मकयोः संसारित्वासंसारित्वादिवि. रुद्धधर्मवतोः पुरुषस्य सतश्चेत्युभयोः सदुपासनया ब्रह्मोपासनकर्मणा समितिः संग. तिर्न मवेत् । विपक्षे दोषमाह-यदीति । तयोः संगतिरिष्यते यदि त_विमुक्त- तया संयुक्ततया चिरं न वसतः । - संयोगा विप्रयोगान्ताः' इति न्यायात् । उपासनापरत्वपक्षे विनाशरहितं फलं नास्तीत्यर्थः ॥ १०२॥ फलमीगिदं सदुपासनता पुरुषस्य भविष्यति नान्यदतः । न च तमिरवद्यतयाऽभिमत विदुषां बहुदोषसमीक्षणतः ॥ १०३ ॥ मोक्षस्य चतुर्विधक्रिगाफलविलक्षणत्वादुपसनाख्यं कर्म मोक्षसाधनं न भवेदि- स्याह-फलमी गिति । सदुपासनतो ब्रह्मोपासनतो ब्रह्मोपासनकर्मणा पुरुषस्यो- पासकस्येहगेतादृशमेव फलं भविष्यस्यतोऽन्यन्नित्यं फलं कर्मणा न छदस्यते । ययन्यत्फलं करप्येत तदपि फळं निरवयतया निर्दष्टतया विदुषा भिमरम्। कुतो

·-
तत्वदीपिकाव्याख्यासमेवं-
नामिमतमित्यत्राऽऽह - बहुदोषेति । साधनसाध्यस्य सर्वस्यानित्यवमडत्यादि-
दोषदर्शनादित्यर्थः ॥ १०३ ।।
सदुपासनकर्मविधानपरं न भवेदत एव हि द्वचनम् ।
अहमस्मि शरीरमिदं च ममेत्यविवेकवि विनिवर्तयति ॥ १०॥
एवं तावत्तत्त्वमसिवाक्यस्योपासनाविधिपरत्वे समीचीनफलामावादुपासनापरत्वमयु-
क्तमित्युक्तम् । इदानीं किं तर्हि युक्तमित्यपेक्षायां यथावस्थितवस्तुबोधकतयाऽज्ञाननि-
वृत्तिद्वारेण मोक्षसाधनत्वमेवेत्याह सिद्धान्ती-- सदुपासनेति । अत एवोपासनाप-
रत्वे निरवद्यफलामावादेव तद्वचनं तत्त्वमसिवाक्यं सतुपासनकर्मविधानपरं न मवेत् ।
तर्हि तद्वाक्यं किंपरमित्यत्राऽऽह-अहमस्मीनि । इदं शरीरमहमस्मि मनुष्योऽहं
ब्राह्मणोऽहं क्षत्रियोऽहं व्रती गृही संन्यासीति शरीरादिष्वहंबुद्धिमिदं शरीरं मदीय-
मिति शरीरगतामात्मीयां बुद्धिं च निवर्तयति। आत्मानात्मविषेकेनाऽऽत्मज्ञानमु-
त्पादयतीत्यर्थः । ॥ १० ॥
सकलोपनिषत्सु शरीरभृतः परमात्मपदेकविभक्तितया ।
उपदेशवास्थनव दिशा गमयेन्मतिमानभियुक्ततया ॥१०५ ॥
एवं तत्वमसिवाक्यम्याखण्डेकरसवस्तुपरत्वमुपपादितम् । इदानीं सर्वशास्त्रोपनिष.
द्गतानि महावाक्यान्यप्यनयैव दिशा योजयितव्यानीत्याह-सकलेति । शरीरभृतो
जीववाचकपदस्य परमात्मपदेकविमक्तितया परमात्मवाचकपदेनकविमतितया सामा.
नाधिकरण्येन सकलोपनिषत्सु विद्यमानानि यान्युपदेशवचास्येकत्वातिपादकानि वा.
क्यानि तान्यपि मतिमानुपनिषदां शक्तितात्पर्यज्ञोऽनयैव दिशोक्तेन मार्गेण यथा
तत्त्वमसिवाक्यस्य गुणवाद-स्तुति-विपरीतबोधकन्वोपासनापरत्वनिरासेन जीवपरयो.
रेकत्वप्रतिपादकत्वमुपपादितं तथाऽमियुक्ततया प्रामाण्येन गमयेदुन्नयेदित्यर्थः।।१०१॥
द्रविडोऽपि च तत्त्वमसीति वचो विनिवर्तकमेव निरूपितवान् ।
भवरेण विवर्षितराजशिषोनिजजन्मविदुक्तिनिदर्शनतः ॥ १०६॥
संप्रदायवचनमप्यत्र प्रमाणमित्याह-द्रविडोऽपीति । द्रविडाचार्यश्वोपदेशसाहस्न्या
श्रुतिस्तत्त्वमसीत्याह श्रोतुर्मोहापनुत्तये' इत्यादिना तत्त्वमसीतिवचस्तत्त्वमसीति
वाक्यमज्ञानस्य निवर्तकमित्येव निरूपितवान् । तत्र दृष्टान्तं दर्शयति-शवरेणेति ।
कुतश्चित्कारणादरण्यं प्रामस्य शबरेण विवर्षितस्य राजशिशो राजपुत्रस्य निजं जन्म
वेत्तीति निजजन्मवियः शवरस्तस्योक्तिर्यपा राजपुत्रस्य राजपुत्रत्वाज्ञाननिवर्तिका तलि.
दर्शनतस्तदृष्टान्तेन तत्वमसिवाक्यस्याज्ञाननिवर्तकस्वं निरूपितवानित्यर्थः ॥१०॥

·श्रुतिसारसमुदरणम् । ३७ यत एषमता स्वशरीरगतामहमित्यविवेकमत्ति सुरताम् । प्रविहाय यदक्षरमयकं त्वमवेहि तदक्षरमात्मवया ॥ १०७ ।। यस्मात्तत्त्वमसिवाक्यमज्ञाननिवर्तकं तस्मात्त्वं देहादिष्वहबुद्धिं ममत्वाभिमानं प परित्यज्याखण्डकरसवाक्यार्थज्ञानानुकूलतया वर्तस्वैति शिष्यं शिक्षयति गुरु:-यत एवमिति । यत एवं वाक्यमज्ञाननिवर्तकमतः कारणास्वशरीरंगतां सुदृढामनादिसि- द्धामहं ममेत्यविवेकमति प्रविहाय ततः परमद्वयं सजातीयविजातीयनानात्वरहितं न क्षरतीत्यक्षरं यद् ब्रह्म तदात्मतयाऽवहि स्वरूपत्वेन जानीहीत्यर्थः ।। १०७ ॥ न मनो न मतिः करणानि च नो न रजो न तमो न च सत्त्वमपि । न मही न जलं न च वह्निरपि श्वसनो न नभश्च पदं परमम् ॥१.८॥ अमन स्कमबुद्धिपनिन्द्रियकमरजस्कमसत्वतमस्कपपि । अपहीजलवलयनिलाम्बरकं परमक्षरमात्मतयाऽऽश्रय भोः ॥ १०९ ॥ त्वमवेहि तदक्षरमात्मतयेति प्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वमुक्तं तत्सिद्धयर्थं तत्त्वंपदार्थपरिशो. धनं करोति-न मन इत्यादिना श्लोकषद्केन । तत्र न मनो न मतिरित्यादिश्लो. कद्वयेन तत्पदार्थपरिशोधनं क्रियते । तत्राऽऽद्यश्लोकेन तत्पदलक्ष्यस्य ब्रह्मणो मन. आदिवलक्षण्यं साधयति । द्वितीय श्लोकेन च मन आदिना संबन्धराहित्यं दर्शयति । न मनोन मतिरित्यादिश्लोकद्वयस्यायं माव:-मनआदिकमात्मा न भवति । दृश्य. त्वात्कारणत्वात्कार्यत्वाद्विभक्तत्वाज्जडत्वात्परिच्छिन्नत्वादाद्यन्तवत्त्वाच । एवं मनआ- देरनात्मत्वे सिद्धे तत्साक्षिण आत्मनो निरवयवत्वादसङ्गम्वमावत्वादहंकारममकारा- दिरहितत्वाच नित्यत्वं शुद्धत्वं बुद्धत्वं मुक्तत्वमविलुप्तहक्वरूपत्वं च सिद्धम् । यदेवं भूतमक्षरं परं तदात्मतयाऽऽश्रयेत्युपदेशप्रकारः ॥ १०८ ॥ १०९।। करणानि हि यद्विषयाभिमुखं प्रगमय्य मतिर्विषयेषु चरेद । तदु जागरितं प्रवदन्ति बुधा न सदस्ति ममेत्यवगच्छ दृशेः ॥ ११०॥ इदानीं त्वंपदार्थशोधनाय जागरितावस्थां दर्शयति-करणानीति । मतिः करणानीन्द्रियाणि विषयामिमुखं यथा भवति तथा प्रगमय्य प्रापयित्वा (प्रापय्य:) विषयेषु चरेदिति बुधा यज्जागरितं प्रवदन्ति, शेईग्रूपस्य स्वयंप्रभस्य मम तज्जा. गरितं नास्तीत्यवगच्छ जानीहीत्यर्थः ॥ ११ ॥ करणानि यदोपरतानि तदा विषयानुभवाहितवासनया। विषयेण विना विषयपतिमं स्फरणं स्वपनं प्रवदन्ति पुधाः ।।११३॥

·- नवदीपिकाप्पाख्यासमेत्र--- इदानी स्वप्नावस्था दर्शयति-करणानि यदेति । जाग्रस्थितिनिमित्तकर्मक्षये यदा करणानीन्द्रियाण्युपरतानि बाह्यविषयेभ्यो निवृत्तानि तदा बाझविषयेण विना केवलं विषयानुभवाहितवासनया विषयानुभवजनितसंस्कारमात्रेण विषयप्रतिम स्वमं बुधाः प्रवदन्ति । उपसंहृतकरणस्य जाग्रद्वासनानिमित्तं तथाविधहस्त्यश्वरथादिविषय ज्ञानं स्वप्न इत्यर्थः ॥ १११ ।। करणस्य धिया स्फुरणेन विना विषयाकृतिकेन तु या स्थितता। प्रवदन्ति सुषुप्तिममं हि बुधा विनिवृत्ततृषः श्रुसितत्वविदः ॥ ११२ ।। इदानीं सुषुप्त्यवस्था दर्शयति-करणस्येति । करणस्य थियोऽन्तःकरणरूपाया मुद्धेविषयाकृतिकेन विषयाकारेण स्फुरणेन विना या स्थितिम्ताम निर्विषयां स्थिति सुषुधि बुधाः प्रवदन्ति । कीदृशा बुधाः । विनिवृत्ततृषः । विनिवृत्ताऽऽरोपितस्य निषेध्यत्वेन दृष्टानुअविकविषयेभ्यो निवृत्ता तृट् तृष्णा येषां तादृशाः । एषणात्रयरहिताः परम- हंसाः । किंच श्रुतितत्त्वविदः ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिषु प्रतिपादितं यत्तत्त्वं तद्विदन्तीति तादृशा ब्रह्मज्ञानिनो बुद्धेः स्वकारणोपरमं मां) सुषुष्ठिं प्रवदन्ती- त्यर्थः ॥ ११२॥ इति जागरितं स्वपनं च धियः क्रमतोऽक्रमतश्च सुषुप्तमपि । न कदाचिदपि त्रयमस्ति ममेत्यवगच्छ तदाऽस्मि तुरीयमिति ॥११३॥ एवमवस्थात्रयं दर्शयित्वेदानी तत्साक्षिणश्चिदात्मनोऽवस्थात्रयराहित्यं दर्शयति- इति जागरितमिति । इत्यं क्रमतोऽक्रमतश्च वर्तमानं जागरितं स्वपनं स्वप्नः सुषु. समित्येतदवस्थात्रयं धिय एव धीधर्म एव । तत्साक्षिणश्चिदात्मनो मम कदाचिदपी. दमवस्थात्रयं नास्तीत्यवगच्छ । किंच सदा देहेन्द्रियमनसां प्रसादे प्रशान्तावपि स्वप्रकाशपरमानन्दचिद्धनमवस्थात्रयातीतं यत्तुरीयं पदं तदेवाहमम्मीत्यवगच्छ । तदुक्तमाचार्य:- सुषुधजामत्स्वपतश्च दर्शनं न मेऽस्ति किंचिस्स्वमिवेह मोहनम् । स्वतश्च तेषां परतोऽप्यसत्त्वतन्तुरीय एवास्मि सदा हगद्वयः ।। इति । एवं जानीहीत्यर्थः ॥ ११३ ॥ यदु जागरितप्रभातत्रितयं परिकल्पितमात्मान मूढधिया । अमिषानमिदं तदपेक्ष्य भवेत्परमात्मपदस्य तुरीयमिति ॥ ११५ ॥ ययेवं तर्हि तस्याऽऽत्मनस्तरीयत्वं परमार्थतोऽीकृतं स्यात् । ततस्याऽऽत्मनो निषि. शेषत्वं कथं स्यादित्याशक्यावरथात्रयमपेक्ष्य तुरीयत्वमिति मापदादेरसत्वायना- ·भुतिसारसमुदरणम् । ३९ याह-यदु जागरिवेत्यादि । मृदधियाऽविवेकिता प्रत्यगात्मनि यज्जागरितपभृ. तित्रयं परिकल्पितं तदवस्थात्रयमपेक्ष्य परमात्मपदस्य तुरीयमित्यभिधानं भवेत् । यस्मातुरीयत्वं साकाङ्क्ष तस्मात्तुरीयशब्दवाच्यमवस्थान्तरं वस्तुतो नास्ति कित्वग्रह- णान्यथाग्रहणरहितं स्वयंप्रकाशपरमानन्दचिद्धनं परमात्मतत्त्वं तुरीयशब्देन विवक्ष्यते नतु तुरीयमित्यवाथान्तरं ततश्चाऽऽन्मा निर्विशेषः सिध्यतीत्यमिप्रायः ॥ ११४ ॥ यदपेक्ष्य भवेदभिधानमिदं परमात्मपदस्य तुरीयमिति । सदसस्यमसत्यगुणश्च ततः परिनिर्मितवारणचेष्टिववत् ।। ११५ ॥ नववस्थात्रयापेक्षं तुरीयत्वं भवतु तथाऽपि तत्सत्यं भविष्यतीत्याशक्यावस्थात्र. यस्य मायामयत्वात्तदपेक्षितं तुरीयत्वमपि तथाविधमेवेत्यमित्याऽऽह-यदपेक्ष्योति । यदवस्थात्रयमपेक्ष्य परमात्मपदस्य परमात्मवातुनस्तुरीयमितीदममिधानं भवेत्तदव- स्थात्रयमसत्यम् । अवस्थात्रयस्यासने हेतुमाह-सदसत्यमिति । असत्यस्य मनसो गुणो धर्म इति यस्मातस्मात्तदवस्थात्रयमसत्यम् । असत्यधर्मस्यासवे दृष्टा- नतमाह-परिनिर्मितेति । मतगनाकोणे वनप्रदेशे संचरतां गजमीरूणां केन. चिदनपरिमितपाषाणे समारोपितस्य वारणस्य चेष्टितं करचरणादिमत्त्वं तवेष्टितं च यद्वदसत्यं तद्वन्मायामयस्य मनसो गुणत्वादवस्थात्रयमप्यसत्य, तथा सति तदपेक्षितं तुरीयत्वमपि परमात्मव्यतिरेकेण वस्तुतो नास्तीत्यर्थः ॥ ११५ ॥ गगनममुखं पृथिवीचरमं विषयेन्द्रियबुदिमनासहितम् । जनिमज्जगदेतदभूतमिति श्रुवयः प्रवदन्त्युपमानशवः ॥ ११६ ।। मसस्यमनोधर्मत्वाज्जागरितादित्रयमसत्यमित्युक्तम् । इदानी तत्साधनाय मन. आदिजगतोऽसत्यत्वं साधयति-गगनप्रमुखमिति । गगनप्रमुखं पृथिवीचरममा- काशमारभ्य पृथिव्यन्तं विषयेन्द्रियबुद्धिमनःसहितमेतत्सर्व नगदमूतमसत्यमिति श्रुतय उपमानशतैः प्रवदन्ति । मन आदिनगतो दृष्टान्तशतेन जनिमत्त्वान्मिथ्यात्वं कथयन्ति श्रुतय इत्यर्थः ॥ १११ ।। कफपित्तसमीरणधातुधृत कुशरीरमिदं सततं हि यथा । प्रभवप्रभृति मलयान्तमिदं जगदमिरवीन्दुधृतं हि तथा ॥ ११७ ॥ तत्र दृष्टान्तं दर्शयितुमुपोद्धातं करोति-कफपित्तेति । " प्रतिपाद्यमर्थ बुद्धी संगृह्य प्रागेव तदर्थमर्थान्तरवर्णनमुपोद्धातः" इति लक्षणरुपदिष्टामुपोद्धातपक्रि. यामाश्रित्य मनआदेरनृतत्वं साध्यते-इदं शरीरं कुत्सितं कुशरीरमिति । यथा सततं कफपित्तसमीरणधातु वापपित्तश्लेष्मास्यस्य धातौषम्ये सति शरीरस्य नाश- ·४० तत्वदीपिकाव्याख्यासमेत- दर्शनात्रिधातुवैषम्यामावे च स्वास्थ्यदर्शनाच्च शरीरं कफपित्तसमीरणधातुधृतमिन्यु- च्यते । यथाऽयं दृष्टान्तस्तथा प्रभवप्रभृति प्रलयान्तमिदं जगदग्निरवीन्दुभिधृतमग्न्या. दीनां ज्योतिषामन्यतमस्याप्यमावे जगदन्धतमसं भवेत् । ततश्च जगतः स्थितिरपि म स्यादित्यभिप्रायेण जगदग्निरवीन्दुधृतमित्युच्यत इति भावः ॥ ११७ ॥ जगता स्थितिकारणपित्थमिदं प्रथितं रविवाहिशशित्रितयम् । स्मृतिवेदजनेषु भृशं यदिवि श्रुतिरीरितवत्यनृतं तदिति ॥११८ ॥ कुशरीरधारकधातुत्रितयवज्जगद्धारकस्याग्न्यादित्रितयस्यासत्यत्वं श्रुतिदृष्टान्तेनो. कवतीत्याह-जगत इति । इत्थमुक्तेन प्रकारेणेदं रविवह्निशशित्रितयं जगतः स्थितिकारणमिति स्मृतिवेदजनेषु प्रसिद्ध प्रथितमिनि "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमप्तौ विधृतौ तिष्ठतः " " अहं वैश्वानरो भूत्वा इत्या- दिना " पचाम्यन्नं चतुर्विधम् " इत्यन्तेन, " यदादित्यगत तेजः" इत्यारम्य तेजो विद्धि मामकम्" इत्यन्तं, " अग्नी प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठने मादित्याज्जायते वृष्टिकृष्टरनं ततः प्रजाः।" इति वेदस्मृतिविद्वज्जनेषु जगतः स्थिति. हेतुतया प्रथितं यदन्यादित्रितयं तदम्यादिकमनृतमिति श्रुतिरीरितवती । उक्तवती- यिर्थः ॥ ११ ॥ यदु रोहित शुक्लसुकृष्णमिदं ज्वलनादिषु रूपमवैति जनः । तदु जसमाप्यमयानमिति ब्रुवती त्रयमेव तु सत्यमिति ॥ ११९ ॥ रुचकपमुखं कनकादिपयं रुचकायभिधाननिमित्तमिति । असदित्यवगम्पत एव यतो व्यभिचारवती रुचकादिमतिः ॥ १२० ॥ न कदाचिदपि व्यभिचारवती कनकादिमति: पुरुषस्य यतः । तत एव हि सत्यतयाऽभिमतं कनकादि विपर्यय एषु नहि ॥ १२१ ॥ रुचकादिसमं ज्वलनादि भवेदनृतत्वगुणेन तु सत्यतया । अरुणप्रमुखं ज्वलनप्रभृतिप्रकृतित्रितयं कनकादिसमम् ॥ १२२ ॥ अनयोपपयाऽनृततामवदच्छुतिरमिदिवाकरचन्द्रपसाम् । अमृषात्वमपि श्रुतिरुक्तवती त्रितयस्य तु रक्तपुरःसरिणः ॥ १२३ ॥ कथमन्यादित्रितयस्यानृतत्वं श्रुतिरुक्तवतीत्याकाङ्क्षायामाह-यदु रोहितमि- स्यादिभिः पञ्चभिः श्लोके । " यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्राणं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचाऽऽरम्मणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव ·। श्रुतिसारसमुद्रणम् । ४१ सत्यम् " इति च्छान्दोग्यश्रुतिः । ज्वलनादिष्वनुगतं यद्रोहितशुक्लमुकृष्णमिदं रूपं जनो वेत्ति जानाति तेषां रूपाणां मध्ये यद्रोहितं रूपं तत्तैजसं तेनःसंमवं तत्तेजसः कारणं रोहितमित्यर्थः । तेषां मध्ये यच्छुक्लं तदाप्यमसंबन्धि तदभेदेनामृतकिर. णश्चन्द्रमा लक्ष्यते । तस्मादयमर्थस्तेषां मध्ये यच्छुक्लं रूपं तदाप्य चान्द्रमस चन्द्र- मसः कारणमिति । तेषां मध्ये यत्कृष्णं रूपं भास्वरं कृष्णवर्ण तदन्नसंबन्धि । अन्न- शब्देनानहेतुर्दिवाकरो लक्ष्यते तस्मादयमर्थः । तेषां मध्ये यत्कृष्णं भास्वरं कृष्णं तदे- वानशब्देन लक्षितो दिवाकरस्तस्य कारणं सुकृष्णमिति यावत् । • आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मयं च । हिरण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् । ' इति श्रुत्या दिवाकरस्य कृष्णरूपत्वमवगम्यते । एवं ज्वलन. हिमकरदिवाकराणां रोहित शुक्लकृष्णकार्यत्वं ब्रुवती श्रुतिस्त्रयमेव सत्यमित्युक्तवती । कारणभूतमरुणादित्रयमेव नित्यं तत्कार्यमग्न्यादित्रयमसत्यमिति सिद्धे तदृष्टान्तेन कार्यस्य मनआदिजगतो मिथ्यात्वं कारणस्य ब्रह्मणः सत्यत्वं च सावयितुं शक्य- मित्यभिप्रायः । एवं कारणस्यारुणादेः सत्यत्वं कार्यस्य चान्यादेरसत्यत्वं श्रुत्योक्तं तत्र को दृष्टान्त इत्याकाङ्क्षायां तं दृष्टान्तं दर्शयितुं कनकाः सत्यत्वं रुचकादे- रसत्यत्वं दर्शयति--रुचकामुखमिति । कनकादिमयं कनकका रुचकप्रमुखं रुचकाद्यभिधाननिमित्तं यद्यपि तथाऽयसदित्येवावगम्यते, रुचकादिकमसत्यमिति ज्ञायते । कुत एतदिति तत्राऽऽह-यत इति । रुचकादियभिचरतीति यतः, अतः कारणादसदित्यवगम्यत इत्यर्थः । कार्यस्य रुचकादेरसत्यत्वमुक्त्वाऽधुना कारणस्य कनकादेः सत्यत्वं साधयति-न कदाचिदपीति । द्रष्टुः पुरुषस्य कनकादिमतिः कदाचिदपि न व्यभिचरतीति यतः कनकमिति मतिः कनककार्थे रुचकादौ सर्वत्रा- प्यनुस्यूतेति यस्मात्तस्मात्कनकादि सत्यतयाऽभिमतम्। उक्तं हेतुं निगमयति- विपर्यय एषु नहीति । एषु कनकादिरुचकादिषु विपर्ययो नहि व्यत्यासो नास्ति । यस्मात्तस्मात्कनकादि सत्यं रुचकादि चासत्यमित्यर्थः । तर्हि दृष्टान्तदा न्ति- कयोर्मध्ये कस्य केन सह साम्यमित्योक्षायामाह -रुचकादीति । ज्वलनाद्यन्या. दित्रितयं रुचकादिसमं भवेत् । तत्र हेतुं कथयति-अन्तत्वगुणेनेति । अनृत. स्वगुणवत्वादित्यर्थः । ज्वलनप्रभृतिप्रकृतित्रितयं ज्व छनप्रभृतेः कारणत्रितयमरुगप्रमुखं सत्यत्वादेव कनकादिसमम् । अनेन कनकरुचकादिदृष्टान्तेन कारणस्यारुगादेः सत्यस्वं कार्यस्यान्यादेर सत्यत्वमुक्तवती श्रुतिरित्याह-अनयेति । यथा सोम्यकेन मृत्ति- ण्डेन सर्व मुन्मयं विज्ञातं स्याद्वावाऽऽरम्भगं विकारो नामवेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इत्यादिनाऽखिलस्य कार्यस्य कारणमात्रत्वं वदति श्रुतिः । अनयोपमया कन करुच- - ·- - ४२ तत्वदीपिकाव्याख्यासमेतं- कादिदृष्टान्तेन, अग्निदिवाकर चन्द्रमसामनृततामवदत् । किंच रक्तपुर. सरिणस्त्रित. यस्यामृषात्वमपि सत्यत्वमप्युक्तवतीत्यर्थः ॥ १२३ ॥ अनृतत्वमिदं ज्वलनप्रभृनेर्यदवादि भवेत्तदुदाहरणम् । वितथा विकृतिः सततं सकला न तथा प्रकृतिः श्रुतिनिश्चयत॥१२४॥ उपमानशतैर्मनादिजगतोऽनृतत्वं श्रुतिरुक्तवतीति पूर्वमुक्तम् । इदानीं तदुपमा- नशतं विविच्य दर्शयति-- अनृवत्वमिति । रुचकादिदृष्टान्तेन ज्वलनप्रभृतेर्यदनृत- स्वमवादि तदिदमुदाहरणं भवेत् । तत्कथमित्यत्राऽऽह–वितथेति । सततं सकला विकृतिवितथा सर्वविकारजातमसत्यं प्रकृतिस्तु न तथा कारणं तु तथाविधं न भवे- किंतु सत्यमेवेति निश्चयेनोक्तमित्यर्थः ॥ १२४ ॥ प्रदिदर्शयिषुर्वसनस्य यथा वितयत्वमपास्यति तन्तुगुणम् । अपकृष्य तु तन्तुसमं त्रितयं ज्वलनप्रमुखस्य तथोक्तवती ॥ १२५ ॥ कारणद्रव्यापकर्षण कार्यद्रव्यस्यानृतत्वसाधकमित्येतल्लोकेऽपि दृष्टमित्याह-पदि. दर्शयिपुरिति । वसनस्य वस्त्रस्य वितथत्वं प्रदिदर्शयिषुः पुरुषम्तन्तुगुणमपास्यति । तन्तुकार्य पटं यथाऽपास्यति निरस्यति । इदं वस्त्रं तन्तुमात्रम् ' इति व्यक्तनाथ, तथाऽत्रापि तन्तसमं त्रितयं कारणभूतमरुणादित्रितयमपकृष्य पृथक्कृत्य ज्वलनप्रमु- खस्यास्यादित्रिकस्य मिथ्यात्वमुक्तवतीत्यर्थः ।। १२५ ॥ अवनिप्रमुखं वियदन्तमिदं विकृतिस्तु परस्य भवत्यपरम् । अनृतं त्वपरं विकृतिस्तु यतोऽवितयं तु परं प्रकृतिस्तु यतः ॥१२६॥ एवमन्यादिदृष्टान्तेन मनआदिजगतो मिथ्यात्वमरुणादिदृष्टान्तेन ब्रह्मणः सत्यत्वं च श्रुत्या विवक्षितमित्युक्तम् । इदानीं तत्र हेत्वाकाङ्क्षायां कार्यत्वात्कारणत्वाच्चे- स्युभयत्र हेतुमाह- अवनिप्रमुखमिति । अवनिप्रमुखं वियदन्तमिदमपरमर्वाचीनं परस्य ब्रह्मणो विकृतिः कार्य भवति । किमतस्तव फलितमित्यत्राऽऽह--अनृवं स्विति । अपरं दृश्यतया प्रतीयमानं जगत्सकलं परस्य ब्रह्मणो विकृतिस्तु यतः कार्यमतः कारणादनृतं, परं तु ब्रह्मावितथं वितथं न भवतीति । कुत इत्यत्राऽऽह- प्रकृविस्तु यत इति । कारणं तु यस्मात्तस्मादवितथं सत्यमित्यर्थः । अयं भावः- दृश्यं मनआदि जगदनृतं भवितुमर्हति । कार्यत्वादग्न्यादिपत् । परं ब्रह्म तु सत्यं, कारणत्वादरुणादिदत् । अन्यादि त्रितयमसत्यं कार्यत्वादुचकादिवत् । अरुणप्रमुख त्रितयं सत्यं, कारणत्वात्कनकादिवदिति । ।। १२६ ॥ अत एसदसेधि सदुक्ति परं न मृति मृषा तु ततोऽन्यदिति । इति सिद्धपनो यदवादि मया जनिमज्जगदेतदभूतामिति ॥ १२७ ।। ।

·श्रुतिसारसमुद्धरणम् । ४३ कारणं सत्य कार्यपसत्यमिति यस्मात्तस्मा सदुक्ति परं ब्रह्म न मृषा मृषा न मवेत् । ततोऽन्यत्तु मृषा तस्माद्ब्रह्मणोऽन्यत्सर्वं मृषाऽसत्यमित्येतदसेधि सिद्धमतो जानिमज्जगदेतदभूतमिति यापूर्व मयाऽवादि तदिदं सिद्धमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ मनसोऽप्यनृतत्वमध्यमुतः प्रतिपादित हेतुत एव भवेत् । चरितं च तदीयमसत्यमतः परिनिर्मितवारणचेष्टितवत् ।। १२८ ।। नन्क्तहेतुना जगतो मिथ्यात्वं भवतु । मनसम्तच्चरितस्य नागरितादेश्च न मिथ्यात्वं सिद्धमिति तत्राऽऽह-मनसोऽपीति । अमुतः प्रतिपादितहेतुत एव मन- सोऽनृतत्वमसेधि कार्यवहेतुनैव मनसोऽनृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । यस्माच्च मनसोऽनू. तत्वं तस्मात्तदीयं यच्चरितमवस्थात्रयं तदप्यनृतमेव । तत्र दृष्टान्तमाह-परिनिर्मि- तेति । यथा परिनिर्मितवारणचेष्टितमसत्यमसत्यधर्मत्वात्तदत्राप्रसत्यधर्मत्वादवस्था- त्रयमसत्यमित्यर्थः ॥ १२८ ।। ननु नाभ्यवदच्छ्रुतिरुद्भवनं मन सम्तु सतो न च खपमुखान् । कथमस्ष भवेदनृतत्वगतिर्मनसो भगवन् वद निश्चयतः ॥ १२९ ।। ननु मनसः कार्यत्वे सिद्धे मनप्तोऽनृतत्वं स्यात्तदेव नास्ति । अश्रुतत्मदित्याश. ऋते पूर्ववादी-ननु नेति । सतः परमात्मनः सकाशान्मनस उद्भवनं नाम्यवदत् । खप्रमुखादप्युद्भवनं नाम्यवदत्तस्मादस्य मनमोऽनृतत्वगतिरसत्यत्वावगतिः कथं भवेत् । भो भगवन विचार्य वदेति ॥ १२९ ॥ ननु सप्तम आत्मन उद्भवनं मनसोऽभिदधावसुनाऽपि सह । कथमस्य भवेदमृवात्वगतिर्मन सो विकृतित्वगुणस्य वद ॥ १३० ॥ छान्दोग्योपनिषदि समाध्याय आत्मनः सकाशादसुना प्राणेन सह मनस उद्भ- वनं श्रुतिरभिदधौ यस्मात्तस्माद्विकृतित्वगुणस्य कार्यत्वधर्मकस्य मनसोऽमृतात्वगतिः सत्यत्वावगतिः कथं भवेत् । तस्मात्परमात्मकार्यत्वश्रवणान्मनमोऽनृतत्वमि- त्यर्थः ॥ १३०॥ असुना करणैर्गगनप्रमुखैः सह मुण्डक उद्भवनं मनसः । पुरुषात्परमात्मन उक्तमतो वितथं मन इत्यवधारय भोः ॥ १३१ ॥ मुण्डकेऽपि मनस उद्भवनं परमात्मनः सकाशाच्छ्रुतमित्याह-असुनेति । एत- स्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥' इत्यादिमुण्डकेऽप्यसुना प्राणेन करणैरिन्द्रियैर्गगनप्रमुखेराकाशादिभिन्न ·- ५४ तस्वदीपिकाव्याख्यासमेत- महाभूतैः सह पुरुषात्परमात्मनः सकाशान्मनस उद्भवनमुक्तमिति यतोऽतःकारणादपि मनो वितथमनृतमित्यवधारय निश्चिन्वित्यर्थः ॥ १३१ ॥ मनसोऽसमयत्वमवादि यतस्तत एव हि भूतमयत्वगतिः । कुशरीरवदेव ततोऽपि भृशं वितथं मन इत्यवधारय भोः ॥ १३२ ॥ एवं परमात्मकार्यत्वश्रवणान्मनसोऽनृतत्वमुक्तम् । इदानीं मौतिकत्वश्रवणादपि मन. सोऽनृतत्वं सिद्धमित्याह-मनस इति । ' अन्नमयं हि सौम्य मनः । । अन्नमशितं बेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातस्तत्पुरीष भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणि- ष्ठस्तन्मनः ' इति मनसोऽन्नमयत्वमन्न कार्यत्वमवादि यतन्तत एव कुशरीरवद्भूतमय- स्वगतिर्भूतकार्यत्वावगतिः, ततोऽपि मनो वितथमसत्यमित्यवधारयेत्यर्थः ॥ १३२ ॥ कुरु पक्षमिमं गगनभमुखं जनिमत्सकलं नहि सत्यमिति । प्रथमं चरमं च न चास्ति यतो रुचकादिवदित्युपमा च वद ।।१३३॥ एवं कार्यत्वहेतुना मनआदिजगतोऽनृतत्वं साधितम् । इदानीमाद्यन्तवत्त्वादित्य- नुमानान्तरेणापि मनआदिजगतोऽनृतत्वं सावितव्यमिति शिष्यं शिक्षयति-कुरु पक्ष- मिति । गगनप्रमुखं जनिमत्सकलं जगत्सत्यं न भवतीति पक्षं कुरु प्रतिज्ञा कुरु । तत्र हेतुं कथयति- प्रथममित्यादिना । तत्र दृष्टान्तमाह-रुचकादिव. दिति ॥ १३॥ कनके रुचकादि न पूर्वमभूचरमं च न विद्यत इत्य नृतम् । अधुनाऽपि तथैव समस्तमिदं जनिमद्वियदादि भवेदनृतम् ॥ १३४ ॥ कनकरुचकादिदृष्टान्तदान्तिकान्धिपश्चयति-कनक इत्यादिना । भूते कनके रुचकादि कार्य प्रथमं नाभूत् । चरमं च न विद्यते । “ आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि ततथा । वितयः सन्तोऽवितथा इव इति न्यायात् । अधुना वर्तमानकालेऽपि कनकव्यतिरेकेण रुचकादि न विद्यते यथा तथा जनिमद्वियदादि समस्तं जगदनृतमसत्यं भवेदित्यर्थः ॥ १३४ ।। कनकादिषु यधुपजातमभूद्रुचकप्रमुखं पृथगेव ततः । अधिकं परिमाणममीषु कुतो न भवेदिति वाच्यमवश्यामदम् ॥१३५॥ एवं कनकरुचकादिदृष्टान्तेन कार्य कारणव्यतिरेकेण नास्तीति स्वासद्धान्तः समर्थित. स्तत्रेयमाशङ्का-कार्यकारणयोरत्यन्तभेदोऽस्त्येव । तयोस्तादात्म्यप्रसि(ति)मासस्तु सम. वायसंबन्धनिबन्धन इति वैशेषिकादय आहुरिति । ता(तान्) प्रत्याह-कनकादिनित्या- दिना । कनकादिष्पनातं रुचकप्रमुखं कनकादेः सकाशात्पृथगेवाभूयदि तमीषु रुच, कारण- सहशाः लक्षिताः॥

·श्रुतिसारसमुदरणम् ।
४५
कादिष्वधिकं परिमाणं गुरुत्वं कुतो न भवेदिति पृष्टे सति कुशलैस्तार्किकैरिदमवश्यं
वाच्यमस्य प्रश्नस्योत्तरं वक्तुमशक्यमित्यर्थ ॥ १३९ ॥
कनकपभृतेतिरिक्तपतो रुचकादि न विद्यत एवं कुतः ।
पृथगग्रहणात्कनकपभृतोरिति कारणमेव सदन्यदसत् ॥ १३६ ॥
इतश्च कार्यकारणयोर्भेदो न युक्त इत्याह --कनकपवेरिति । अतो रुच.
कादिकनकपभृतेव्यतिरिक्तं न विद्यते । तत्कुत इत्यत्राऽऽह - पृथगिति । कनक-
प्रभृतेः पृथ्गग्रहणाद्भदेनादर्शनात् । तस्मात्सदा कारणमेव सत्यमन्यदितरदसत्य-
मित्यर्थः ॥ १३९ ॥
ननु नाम पृथग्विकृतेः प्रकृतेरय रूपमथापि च कार्यमतः ।
कथमव्यतिरिक्ततयाऽवगमः प्रकृतर्विकृतेरिति वाच्यमिदम् ॥ १३७ ॥
ननु तथाऽपि नामरूपाकारैः कार्यकारणयोर्मेद एव युक्त इति शङ्कते पूर्ववादी-
ननु नामेति । प्रकृतेः कारणाद्विकृतेः कार्यस्य नाम, अथ रूपमाकारोऽपि पृथगेव
कार्यमपि फलमपि पृथगेव यतोऽतः कारणात्प्रकृतेः सकाशाद्विकृतरव्यतिरिकत.
याऽवगमः कथं कार्यकारणयोरभेदावगतिः कथमिदं वाच्यं त्वया वक्तव्यम् ॥१७॥
इह वीरणतन्तुमवर्णमृदः कटशाटकहारघटाकृतयः।
उपलब्धृजनै रुपलब्धमतो न भिदाऽस्ति ततः प्रकृतर्विकवेः ॥ १३८ ॥
कारणात्कार्य मिन्नं भवितुमर्हति । नामभेदाद्रूपमेदात्कार्यमेदाचेत्येतदनुमानं प्रत्य-
क्षविरुद्धमित्याह सिद्धान्ती-इह वीरणति । इह व्यवहारदशायामुपलब्धृजन-
वरिणतन्तुमुवर्णमृद एव कटशाटकहारघटाकृतयः कटाद्याकारेणोपलब्धा अतः
कारणरूपं वीरणतन्त्वादिकमेव कटवस्त्राभरणादिरूपेण दृष्टमिति यतोऽतः कारणा.
देव प्रकृतेः सकाशाद्विकृतेमेंदो नास्तीत्यर्थः ।। १३८ ।
विकृतिर्यदि नास्ति पृथक् प्रकृतेर्न घटेत मिदाऽप्यभिषाप्रभृतेः ।
इति धीत्रिफला तव येन जनैर्विविदे नयनेन मृदायभिदा ॥ १३९ ॥
यथोक्तमर्थ विवृणोति-विकृतिरित्यादिना । प्रकृतेः सकाशाद्विकृतिः पृथक्-
नास्ति यदि तमिधाप्रमृतेर्मिदाऽपि न घटेत नामरूपकार्यमेदोऽपि न घटेतेति तव
या धीः सा विफला कार्यकारणयोर्मेदसाधिका न भवेत् । कुतो न भवेदित्यत्राऽऽह-
नयनेनेति । प्रत्यक्षेण कार्यस्य घटादेर्मुदायमिदा कारणादमेदो जनैर्विविदे विदित
इति येन, तेन हेतुना तव धार्षिफला स्यादि गर्थः ॥ १३९॥

·४६ तस्वदीपिकाव्याख्यासमेत- ननु रूपमयो अपि कार्यमयो अभिधाऽपि नटस्य पृथग् विदिता। न पृथक्त्वमुपैति नटः किमिति प्रतिवाच्यमवश्यमिदं कुशलैः ॥१४० ॥ न केवलं तदनुमान प्रत्यक्षविरुद्धं किंत्वनैकान्तिकं चेत्याह सिद्धान्ती-ननु रूपमिति । रूपं च कार्य चाभिधाऽपि च नटस्य पृथग्विदिता यद्यपि तथाऽपि नटः पृथक्त्वं किमिति नोपैतीति मया पृष्टे सति कुशलैभवद्भिरिदमवश्यं प्रतिवाच्यं प्रति- वक्तव्यम् । अस्योत्तरं न शक्यते वस्तुमित्यभिषयः ॥ १०॥ असतो न कथंचन जन्म भवेत्तदसत्त्वत एव खपुष्पमिव । न ससोऽस्ति भवः पुरतोऽपि भवाद्यत आत्मवदेव सदिष्टमिति ॥१४१॥ सदसत्सदसतामुत्पत्त्यसमवेन कार्यकारणत्वस्य कल्पितत्वाच्च कार्य कारणव्य- तिरेकेण नास्तीत्युत्तरेण कतिपय ग्रन्थेनाऽऽह– असतो नेत्यादिना। तत्रासदिति वैशेषिकमतं, सदिति सांख्यमतं, सदसदिति दिगम्बग्मतम् । तत्र वैशेषिकमतं प्रथम निराकरोति- असत इति । उत्पत्तेः प्रागसतः कार्यस्य न कथंचन जन्म भवेत् । तत्र हेतुमाह-दसवत एवेति । कार्यस्यात्यन्तमसत्त्वादेव । खपुष्पमिवाऽऽकाश- पुष्पवदित्यर्थः । यद्यसतो जन्म न संभवेत्तर्हि सतो जन्मास्त्विति सांख्याः, तन्मतं दूषयति-न सतोऽस्तीति । उत्पत्तेः प्रागेव सतो विद्यमानस्य कार्यस्य भवो जन्म न संमवति । कुतो न संभवतीत्यत्राऽऽह-पुरतोऽपि भवादिति । उत्पत्तेः प्रागेव सत्त्वादात्मवत् । न तवात्र विप्रतिपत्तिरित्याह- यत इति । सत्कार्य सर्व सर्वदा स- देवेष्टमिति परमार्थत्वम् । यस्मादेवं तस्मात्सदसतोर्जन्म न संभवतीत्यर्थः ॥ १११॥ कपिलासुरपश्चशिखादिमतं परिगृह्य घदेद्यदि कश्चिदिदम् । न कदा चन जन्म वदामि सतः प्रवदामि तु यच्छृणु तस्वमपि ॥१४२॥ सतो जन्म न संभवतीत्युक्तमुपश्रुत्य सत्कार्यवादिनः सः संभूयोत्तिष्ठन्तीति दर्श. यति-कपिलेति । कपिलासुरपञ्चाशिखादिमतं पश्चशिखशब्देन कश्चिपूर्वमीमांसक उच्यते । सांख्यचार्वाकमीमांसकानां मतं परिगृह्य कश्चित्सत्कार्यवादीदंशब्देन निर्दिष्ट किमित्यपेक्षायां दर्शयति-न कदाचनेति । कदाचन सतो जन्म न वदामि । तर्हि किं वदसीत्यत्राऽऽह--यत्प्रवदामि तत्वमपि शृणु सावधानमतिर्भवे. त्यर्थः ॥ १४२॥ प्रकवावविशिष्टतया यदभूदधुना तु तदेष विशेषयुतम् । निरवमिदं प्रतिभाति मम प्रपदात्र विरोधमषि यदि ॥ १४३ ॥ महं यत्प्रवदामि तत्वमपि राण, इति यत्सत्कार्यवाविनोक्तं विवानी प्रवदति- .

·श्रुति पारसमुदरणम् । ४७ प्रकृताविति । प्रागेव विद्यमानं यत्कार्य प्रकृत्यविशिष्टतया कारणेन निर्विशेषतयाs- भूस्थितं तदेवाधुनोत्पत्तिसमये विशेषयुतं सविशेषमासीदितीदं मतं निरवयं मम प्रतिमाति । अत्र विरोधमवैषि यद्यवगच्छसि तर्हि तं विरोधं वद । अस्मिम्मते विरोधो नास्तीति सत्कार्यवादिनोऽभिप्रायः ।। १४३ ॥ सदयुज्यत पेन गुणेन पुरा प्रकृती स इहास्ति न वेति वद । यदि विद्यत एव पुरा प्रकृतायधुनाऽपि विशेषयुतत्वमसत् ॥ १४४ ॥ अत्र विशेष वदेत्युपश्रुत्य सिद्धान्ती विकल्प्य विरोधमाह-सदयुज्यतेति । सत्कार्यमुत्पत्तिसमये येन गुणेनायुज्यत युक्तमासीत्स तु गुणः स तु विशेष. पुरोत्पत्तेः प्राक्प्रकृतावस्ति वा न वेति वदति । प्रथमपक्षे दूषणमाह- यदीति । स तु विशेषः पुरा प्रकृती विद्यते यदि तwधुना विशेषयुतमिति त्वयोक्तमसदयुक्तमित्यर्थः ॥१४॥ यदि नास्ति पुरा स गुणः प्रकृतावसदुद्भवनं भवतोऽभिमतम् । जननेन च सत्त्वमुपाचवतो जनिमत्वत एव विनष्टिरपि ॥ १४५ ॥ नास्तीति द्वितीयं पक्षं दूषयति-दि नास्तीति । स गुणः स विशेषः पुरा प्रकृती कारणे नास्ति यदि, तीसदुद्भवनं भवतोऽभिमतं स्यात्सत्कार्यवादिना भवताs. सदुत्पत्तिरङ्गीकृता स्यात् । तथा सति तवापसिद्धान्तः प्रसज्येत । न केवलमस- दुत्पत्त्यङ्गीकारः सद्विनाशश्च प्राप्नोतीति दूषणान्तरमाह--जननेनेति । जननेन जन्मना सत्त्वमुपात्तवतः कार्यस्य जनिमत्त्वत एवोत्पत्तिमत्त्वादेव विनष्टिरपि प्राप्नोति । सतो विनाशोऽपि त्वयाऽीकृतः स्यादित्यर्थः ॥ १५ ॥ भवतोऽभिमत परिहर्तुमिदं न कथंचन शक्यत इत्यमुतः । कणभक्षमतेन समत्त्वमिदं भवतोऽभिमतं शनकैरगमत् ॥ १४६ ।। ननु भवत्वमदुत्पत्तिः सद्विनाशाभ्युपगमश्च तथा सति को विरोध इत्यत्राऽऽह- भवत इत्यादि । मवतोऽभिमतमङ्गीकृतमिदमसदुद्भवनं सतो विनशनं च परिहतु कथंचन कथमपि न शक्यमित्यमुतो हेतोर्भवतोऽभिमतमसतो मवनं कणमक्षमतेन कणादमतेन समत्वं साम्यं शनकैरगमच्छन. शनैः प्राप्तमित्यर्थः ॥ १४६ ॥ असतो भवनं नशनं च सतः कणमोजिमतं विदितं कविभिः । उपपत्तिविरुद्धतया सुभृशं तदभाणि मयाऽपि विरुदवया ॥१४७ ॥ तर्हि कणादमतं किमित्याकाङ्क्षायां तन्मतं दर्शयति--असत इत्यादि । प्रागसतः सत्तासमवायो जन्मेत्यङ्गीकारादसतः कार्यस्य भवनमुत्पत्तिः सतो नशनं चेति कणभोनिमतं कविभिः पूर्वाचार्यविदितम् । अस्तु नामेदं कणादमतं ततः किमा. ।

·- ४८ वत्वदीपिकाव्याख्यासमेवं- यातमिति तत्राह-- उपपत्तीति । उपपत्तिविरुद्धतया न्यायविरुद्ध तयाऽसतो जन्म सतो नशनं चेत्युमयं सुतरां युक्तिविरुद्धतयाऽमाणि भणितमाचार्यैः । कार्यस्यानिर्वचनी- यत्ववादिना मयाऽपि तदुमयं विरुद्धतया माणि । सदसतोन्मासंभवात्कार्यस्यानि- वचनीयत्वमेव मयाऽप्युक्तमित्यर्थः ।। १४७ ।। प्रविषिद्धमिदं कणभोजिमतं हरिणाऽपि समस्तगुरोर्गुरुणा। वचनेन तु नासत इत्यमुना ब्रुवता च पृथातनयाय हितम् ॥१४८ ॥ इतश्च कारणाकणादमतमयुक्तमित्याह--प्रतिषिद्धमिति । समस्तगुरोर्गुरुणा हरिणा ' नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सतः' इत्यमुना वचनेनेदं कणमो- जिमतं प्रतिषिद्धं निरस्तम् । नन्वर्जुन प्रलोभयितुं हरिणा कणादमतं निराकृतं नतु हितोपदेशं कर्तुमिति चेन्नवमित्याह-ब्रुवता चेति । पृथातनयाय कुन्तीपुत्राय स्वचा- न्धवायार्जुनाय स्वभक्ताय हितं ब्रुवता हितोपदेशं कुर्वता हरिणा कणमोजिमतं निरस्तमित्यर्थः ।। १४८ ।। असतश्च सतश्च न जन्म भवेदिति पूर्वमवायुपपत्तियुतम् । सदसच न जायत एव कुतो नहि वस्तु तथाविधमस्ति यतः ॥१४९।। एवं सदसतोर्नन्म निरस्तमन्द्य दिगम्बरमतं निरस्यति--असतश्चेत्यादि । असतश्च सतश्च न जन्म भवेदिति पूर्वमुपपत्तियुत युक्तिसहितं मयाऽवादि गदितम् । सदसच्च सदसदात्मकं कार्य न जायते । तत्र हेतु पृच्छति--कुत इति । हेतुं कथयति सिद्धान्ती--नहीति । तथाविधं सदसदात्मकं वस्त्वेव नास्तीति यतोऽत. स्तस्य जन्मापि दूरोत्सारितमित्यर्थः ॥ १४९ ।। सदसत्त्वमतीत्य मनःप्रभृतेर्न कथंचन वृत्तिरिहास्ति यतः । तत एव मनाप्रमुखस्य भवो न भवेदिति सर्वसुवेद्यमिति ॥ १५० ॥ सदसत्सदसतामुत्पत्त्यसंभवे पारिशेष्यात्कार्यस्यानिर्वाच्यत्वं सिद्धमित्याह सिद्धान्ती- सदसत्त्वमिति । एकस्य वस्तुनः सदसदात्मकत्वासंभवान्मनःप्रमृतेर्जगतः सदसत्त्व मतीत्य सत्त्वमसत्त्वं चातीत्य कथंचन वृत्तिर्नास्ति प्रकारान्तरेण वृत्तिर्नास्तीति यत- स्तत एव मनःप्रमुखस्य जगत उत्पत्तिविनाशश्रवणाच जन्मविनाशान्यथानुपपत्याऽ. निर्वचनीयत्वं सिद्धमित्यर्थः ॥ १५० ॥ पदि नाम कथंचिदमुष्य भवः सदसत्वमपेक्ष्य भविष्यति वा । अमृषात्वममुष्प तथाऽपि न तु श्रुतिरस्य मृषात्वमुवाच यतः ॥१५१॥ सदसद्वादिनां दुर्बलत्वमुपलभ्य प्रौढवादेनाऽऽह सिद्धान्ती-पदि नामेति । वो ·श्रुतिसारसमुदरणम् । युष्माकं मतेऽमुख्य मनादः सदसत्त्वमपेक्ष्य सदसवयोरन्यतरं पक्षमपेक्ष्याऽश्रिस्य कंचिनवा जन्म भविष्यति यदि नाम तथाऽप्यमुष्य मनआदेरमृषात्वं सत्यत्वं नास्तीति । तत्र हेतुमाह- श्रुतिरिति । 'आत्मवेदं सर्वम् । ब्रह्मेवेदं सर्वम् । सर्वं खल्विदं ब्रह्म वाचाऽऽरम्भणं विकरो नामधेयम् ' इत्यादिश्रुतिरस्य जगतो मृषास्यमुवाच यतोऽतः कारणान्मन मादेरन्वयव्यतिरेकामावपरिहारेण शुक्तिकारज. तादिवन्मिध्यात्वमित्यर्थः ॥ १५१ ॥ मनसोऽनृवसेवमादि यतस्वस एव हि तस्य मृषा परितम् । यस एव मृपा मनसपरितं तत एव पुरोदितसिदिरभूत् ॥ १५२ ॥ मनदेनिध्यात्वे सिद्धे यत्फलितं तदाह-मनस इत्यादि । श्रुल्या मनसोऽ. नृतता मिथ्यात्वमवादि यतस्तत एव तस्य मनसश्चरितमवस्थात्रयमपि मृषा मवेत् । मनसश्चरितं मृषेति यतोऽत एव पुरोदितसिद्धिरभूदित्यर्थः ॥ १५२ ॥ यदपेक्ष्य तु नाम भवेत्रितयं परमात्मपदस्य तुरीयमिति । तदसत्यमसत्यगुणस्तु यता परिनिर्मितसविसर्पणवत् ॥ १५३ ॥ किं पुनस्तत्पुरोदितमित्यपेक्षायां तदर्शयति-यदपेक्ष्येति । त्रितयं यदवस्था. प्रयमपेक्ष्य परमात्मपदस्य तुरीयमिति नाम मवेत्तदयस्थात्रयमसत्यम् । तत्र हेतुमाह- असत्यगुणस्तु यत इति । असत्यस्य मनसो गुणोऽवस्थात्रयमिति यस्मादयस्था. प्रयमसत्यम् । तत्र दृष्टान्तमाह-परिनिर्मितेति । यथा रज्ज्वापारोपितस्य सर्प. स्यासत्त्वात्तद्विसर्पणस्याप्यसत्यत्वं तद्वन्मनसोऽसत्यत्वात्तद्धर्मस्य मागरितादेरप्य. सत्यत्वमित्यर्थः । अवस्थात्रयस्य मायामयत्वात्तनिवन्धनं तुरीयस्वमपि नाममात्रमतो निर्विशेषं प्रत्यक्षदामित्युक्तम् ॥ १५३ ।। निखिलस्य मनःप्रमुखस्य यतो वितथस्वमवादि पुरा तु मया । श्रुतियुक्तिवलेन ततोऽयकं परमक्षरमेव सदम्पदसत् ॥ १५४ ॥ इदानी परमप्रकृतमुपसंहरतिनिखिलस्येति । मनःप्रमुखस्य जगतो वितपस्वं मया पूर्व श्रुतियुक्तिबलेनावादि । यतोऽतः कारणादद्वयक परमक्षरमेव सस्यमन्यस कार्यकारणात्मकं द्वैतमसत्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥ यदपूर्वमयाममनन्वरकं न च किंचन सस्य भवस्यपरम् । इति वेदवचोऽनुशास यतो विवयं परतोऽन्यदतः प्रगतम् ॥ १५५ ॥ पतिपिध्य यतो पहिरन्तरपि स्वविलक्षणमात्मन उक्तवती । अवबोधघनत्वमतोऽन्यदसलवणेकरसत्वनिदर्शनवः ।। १५६ ।। - ·५० तत्त्वदीपिकाव्याख्यासमेत- ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्व मायामयत्वादसत्यमित्येतच्छृतियुत्तिभ्यां सिद्धमित्युक्तम् । इदानी काऽसौ श्रुतिरित्यपेक्षायां । तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् ' इत्यादिके- त्याह श्लोकद्वयेन- यदपूर्वमित्यादिना । पूर्व कारणं तद्रहितमपूर्व स्वयंसिद्धत्वा. कारणरहितम् । किं चाबाह्यं जात्यादिरहितम् । अनन्तरं नानात्वरहितं यदेवं निर्वि- शेष परमात्मपदं तस्यापरं किंचिन्नास्ति । स्वव्यतिरिक्तं किंचिदपि नास्तीत्येवं वेदवची नुशशासेति यतोऽत एव परतः परस्मादक्षरादन्यदसत्यं वितथमिति प्रगतं प्रकणाव- गतमिति । एवं बहिरन्तरप्यात्मनः स्वविलक्षणं सर्व प्रतिषिध्यावबोधघनत्वं प्रज्ञान- घनत्वं लवणेकर सत्वनिदर्शनतः । यथा सलिलकार्य लवणं सलिलमात्र तथा परमात्म- विवर्त जगदपि परमात्मवेत्यात्मनोऽवबोधघनत्वमुक्तवती श्रुतिः । ' अपूर्वमनपरम् ' यथा सैन्धवधनः' इत्यादिका श्रुतिगत्मनो निर्विशेषत्वमुक्तवतीत्यर्थः । . लवणकरसत्वसमं भणितं स्वविलक्षणवस्तुनिषेधनतः । अवबोधघनं परमात्मपदं त्वमवेहि तदस्मि सदाऽहमिति ॥ १५७ ॥ एवं निर्विशेषतया परिशोधितस्य त्वंपदार्थस्य परिशोधितेन तदनक्यमत्र वाक्यार्य इति कथयति-लवणैकेति । स्वविलक्षणवस्तुनिषेधनत आत्मव्यतिरिक्त- वस्तुनिषेधेन लवणकरसत्वसमं कार्यकारणगन्धरहितमवबोधघनं यत्परमात्मपदं तदहम. स्मीति त्वं सदा निरन्तरमवेहि हेोपादेयबुद्धिरहितः स परमानन्दतया तिष्ठे. त्यर्थः॥ १५७ ॥ अणु नो न च तदिपरीतगुणो न च हस्त्रमतो न च दीर्घपपि । प्रतिषिदसमस्तविशेषणकं परमक्षरमात्मतयाऽऽश्रय भोः ॥ १५८ ॥ प्रतिपत्तिसोकर्या यथोक्तमखण्डवाक्या प्रपञ्च यति-अण्वित्यादिना । स्थूल. देहधर्माम्या हस्वत्वदीर्घत्वाभ्यां रहितं सूक्ष्मशरीरधर्मेणाणुत्वेन रहितं तद्विपरीताका- शादिधर्मेण महत्त्वेन च रहितम् । एवं प्रतिषिद्धसमस्तविशेषणकं निर्विशेष परमक्षर- मात्मतयाऽऽश्रय स्वरूपत्वेनाऽऽश्रयेत्यर्थः ॥ १५८ ॥ असुबुदिशरीरगुणान् षडिमानविषेकिजनैशिधर्मतया । प्रतिपमतमान् प्रविहाय शनैशिमात्रमवेहि सदाऽहमिति ॥ १५९ ॥ भनेन लोकेन तत्पदार्थवाधान्येनाखण्डवाक्यार्थ प्रपन्य स्वंपदार्थप्राधान्येन प्रप- श्यति --- असुबुद्धीति । अविद्वज्जनैरविवेकितया दृशिधर्मतया प्रत्यगात्मधर्मतया प्रतिपन्नतमान षट्संख्याकानसुबुद्धिशरीरगुणानशनापिपासाशोकमोहजरामरणलक्षण-

·श्रुतिसारसमुदरणम्
५१
ननात्मधर्मतया प्रविहाय हित्वा शनैः क्रमेगावशिष्टदृशिमात्र केवलं ज्योतीरूप प्रत्य.
गात्मानमहमित्यवेहि जानीहीत्यर्थः ॥ ११९ ॥
अहिनिलयनीपहिरात्मतया जगृहे परिमोक्षणवस्तु पुरा ।
परिमुच्य तु तापुरगः स्वबिले न पुनः समवेक्षत आत्मतया ॥१६॥
भविवेकत आत्मतया विदितं कुशरीरमिदं भवताऽप्यहिवत् ।
अहिवत्त्यज देहमिमं त्वमपि प्रतिपद्य चिदात्मकमात्मतया ॥ १६१ ॥
एवमखण्डवाक्याओं दर्शितः । इदानीमेवभूतवाक्यार्थज्ञानं यदा दृढतरं भवति तदा
प्रारब्धकर्ममोगपर्यन्तं जीवन्मुक्तिरूपं दग्धरज्जुन्यायेन बाधितानुवृत्त्या द्वैतदर्शनाभा.
सात्परमानन्दैकरूपपरिताप्ठिलक्षणं वाक्यार्थज्ञाननं फलं प्राप्तो भविष्यतीति दृष्टान्तेन
दर्शयति श्लोकद्वयेन- अहिनिलयनीमिति । ' तद्यथाऽहिनिलयनी वल्मीके मृता
प्रत्यस्ता शयीत ' इति जीवन्मुक्तश्रुतेः । यथाऽहिः सर्पः परिमोक्षणतः पुरा, अहि-
निर्बयनी भुनङ्गनिर्मोकमात्मतया जगृहे गृहीतवान् , पुनः कालान्तरे स उरगोऽहि-
निर्खयनी कञ्चुकं स्वबिले पुरिमुच्य पुनरात्मत्वेन न समीक्षते न पश्यति तथा भा.
ताऽपीदं शरीरमन्नमयादिकं कञ्चुकमविवेकत आन्मानात्मविवेकामावेनाऽऽत्मतयाऽ.
हिवद्विदितं यस्मात्तस्मात्त्वमपि चिदात्मकं वस्तु स्वात्मतया प्रतिपय पश्चादाहव.
दिमं देहं त्यज देहायमिमानं त्यजेत्यर्थः ॥ ११०॥१११॥
रजनीदिवसौ न रवेर्भवतः प्रभया सततं यत एष युतः ।
अविवेकविवेकगुणावपि ते भवतो न रवेरिव नित्यशः ॥ १६२।।
आत्माज्ञानाच्छरीराभिमानः स चाऽऽत्मज्ञानान्निवर्तत इत्युक्तम् । तात्मनो
ज्ञानाज्ञानसंबन्धोऽस्तीत्याशक्य नेत्याह-रजनीत्यादि । रवः सूर्यस्य रजनीदिवसी
न भवतः । तत्र हेतुमाह-प्रमयति । एष रविः सततं प्रमया युतो यतोऽतः कार.
गातस्याहोरात्रे न भवता । नित्यशेस्तवापि ज्ञानाज्ञानगुणो न भवतः ॥ १२॥
परिशुद्धविबुदविमुक्तहशेरविवेकविवेकविवर्जनतः ।
पम बन्धविमोक्षगुणी भवतो न कदाचिदपीत्य वगच्छ भृशम् ॥१६३।।
आत्मनि ज्ञानाज्ञानयोरसंभवाद्वन्धमोक्षावपि न संमवत इत्यह-परिशुदेस्यादि।
परिशुद्धविबुद्धविमुक्तदृशेः सदा शुद्धबुद्धमुक्तस्वमावस्य चिन्मात्रज्योतिषो ममाविवेक-
विषेकविवर्मनतो ज्ञानाज्ञानविवर्जनतो बन्धमोक्षगुणौ कदाचिदपि न संभवत इति मृशं
तात्पर्येणावगच्छ जानीहीत्यर्थः ॥ ११३ ॥
न मम ग्रहणोमनमस्ति मया न परेण शेरिवि निधिनु भो।।
नहि कस्यचिदात्मान कर्म भवेन च कविदिहास्ति मदन्य इति ॥१६४॥

·- ५२ वत्वदीपिकाव्याख्यासमेवं- मात्मनि बन्धमोक्षयोरभावेऽपि ग्रहणोज्झने स्वपरकृते संमवत इत्याशक्याss. ह-न ममेति । शेविज्ञप्तिमात्रस्य निरवयवस्य मम ग्रहणोज्झनं नास्ति। मयाऽन्येन वोपादानं परिमोचनं वा नास्तीति त्वं निश्चिनु । मम ग्रहणोज्झनं नास्तीत्यत्र हेतु. माह-नहीति । कस्यचिदात्मनि स्वम्मिन्विषयविषयिमावो न भवेत् । एकस्मिन् वस्तुनि कर्तृकर्मविरोधादित्यर्थः । परेणाप्यात्मनि हानोपादाने न स्त इत्यत्र हेतु- माह-न चेति । इह लोके मदन्यः कश्चिदात्मा नास्तीति । तत्र प्रमाणामावादित्यर्थः ॥ १९ ॥ अहमस्मि चरस्थिरदेहधियां चरितस्य सदेक्षक एक इति । न भवेदत एव मदन्य इति त्वमवेहि सुमेष इदं सुदृढम् ।। १६५॥ ननु स्थावरादिब्रह्मान्तेषु शरीरेष्वात्मभेदान्मदन्यः कश्चिदात्मा नास्तीत्येतस्कथं घटत इत्यत्राऽऽह-अहमस्मीति । देहधियां चरितस्याहमेक एष सदा ईक्षकः साक्षी यतः, ततो मदन्यस्याऽऽत्मनोऽनुपलम्मादेव मदन्यः कश्चिदात्मा न भवेदिति हे सुमेध इदं मयोपदिष्टं सुहटमवेहि ॥ ११५ ॥ गगने विमले जलदादिमतेः सति पाऽसति वा न मिदाऽस्ति यथा । स्वयि सर्वगते परिशुदशौ न भिदाऽस्ति तथा द्वयभेदकता ॥१६६॥ तहि चरस्थिरदेहादीनि परमार्थतोऽङ्गीकृतानि तथा सति तत्कृतः कश्चिद्विशेष भात्मनोऽपि स्यादित्याशझ्याऽऽह-गगन इत्यादि । विमले गगने जलदादि- मतेः सति वाऽसति वा यथा भिदा मेदो नास्ति निरवयवत्वात्, तथा परिशुद्धहशो त्वयपि द्वयमैदकता द्वैतभेदकृता मिदा नास्तीत्यर्थः ॥ १९६॥ अनृतं द्वयमित्यवदाम पुरा व्यवहारमपेक्ष्य तु गीतमिदम् । अनतेन न सत्यमुपैति युजां न मरीचिजलेन नदी ह्रदिनी ॥१६७॥ सूयमेदकृतः कश्चित्कदाचिदात्मनो नास्ति विशेष इति ब्रुवता द्वयसद्भावोऽही. कृतः स्यादित्याशक्याऽऽह-अनृतमित्यादि । पुर। बहुभियुक्तिमिरेतज्जगदमृतमि- त्यवदाम उक्तवन्तो वयं यस्मात्तस्माद्यवहारमपेक्ष्य प्रपञ्चस्य व्यावहारिकसत्यत्वमपे- क्ष्याङ्गीकृत्येदं गीतमित्युक्तम् । यस्मादेवं तस्मादनृतेन द्वैतेन सत्यमात्मवस्तु युजा योगं नोपैति । तत्र दृष्टान्तमाह-न मरीचीति । इदिनी नदी अगाधजला नदी असत्येन मरीचिजलेन यथा युनां नोपैति तदात्माऽप्यसत्येन संबन्धं नोपेतीत्यर्थः ॥११॥ बहुनाऽमिहितेन किस क्रियते शृणु संग्रहमत्र वदामि तव । स्वयि जागरितप्रभृतित्रितयं परिकल्पितमित्यसदेव सदा ।। १६८ ॥

·अतिसारसमुदणम् । ५३ परिकरिपतमित्वसदित्युदितं मन इस्पमिग्निापाममा। उपपतिभिरेव प सिदपतो भवयोज्यहोरमभूयामिति ॥ १६९॥ एवं तावदस्मिन्प्रकरणे समन्वयाविरोधसाधनफलाध्यायार्थचतुष्टयं सविस्तरं गणितम् । इदानी तदेवार्थचतुष्टयं संक्षिप्य कथयति प्रकरणसमाप्तिपर्यन्तेन ग्रन्थेन । तत्र प्रथमं तत्वमस्यादिवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि समन्वयं वक्तुं त्वंपदार्थ परिशोध: पति-पहुनेवि श्लोकद्धयेन । एवं महता प्रयत्नेनामिहितेन बहुना किमु क्रियते, किं प्रयोजनम् । ततः कारणादत्र संग्रहं वदामि, उत्कमेपार्थ संक्षिप्य कथयामि । परिशुदहशो त्वयि नागरितप्रमृतित्रयं मनोधर्ममवस्थात्रयं तस्साक्षिणि त्वयि परि. कल्पितमविवेकतः । तस्मादारोपितं सर्वमसदेव सर्वकल्पना हेतुमूतं मन इस्यमिशब्दित- मपि कल्पितं त्वय्यध्यस्तं यतोऽत एवाऽऽगमत उपपत्तिपिरेव च तन्मनोऽसदसत्य- मित्युदितमत एव मक्तोऽन्यदशेषमभूतमसत्यमिति सिद्धम् ।। १९८ ॥ ११९ ॥ यदवासमनन्तरमेकरसं बदकार्यकारनपदवकम् । पदोपविशेषविहीनसरं रषिरूपमनम्तएवं सदसि ॥ १७ ॥ एवं स्वंपदार्थ परिशोध्य तत्पदार्प परिशोधयति-पदवामिति । यदवाझं मात्यादिरहितमनन्तरं निरवधिकमेकरसं केवलं चिदानन्दस्वरूप, यदकार्यमकारणं कार्यकारणास्पृष्टमद्वयकं सजातीयविजातीयमेदरहितं, यदक्षेपविशेषविहीनतरं कर्तृत्व. मोक्तृत्वादिविशेषरहितं, दृशिरूपं प्रज्ञानपनमनन्तं देवतः कालतो वस्तुतचापरि- छिममृतं सत्यं यस्परमात्मपदं तदेव स्वमसीस्येवं प्रत्यगात्मनो अमत्वं मानी. हीत्यर्थः ॥ १७०॥ इषदेव पयोपनिषत्सु पदं परमं विदितं न ततोऽस्त्यधिकम् । हवि पिप्पलमा साम्पबददयपशिष्टपति विनिवारयितुम् ॥ १७१ ॥ एवमखण्डवाक्यार्थमुपविश्य गुरुः किं कृतवानित्यपेक्षायामाह-इयदेवेत्यादि । पिप्पादो यषा सुकेशादीकिशष्या प्रत्यभ्यपदवीत्यर्थः । किम मियदेवे. स्युक्तवानियत्राऽऽह--अवविवि । गुरुणाऽवशिष्ट विज्यमापतितामवधि मति निवर्तयितुमित्यर्थः ॥ १.१॥ इसरोऽपि गुरु अभिपत्य जगी भगवत्रिवि गरिमानासि पाम् । अपवोपररेण सादमिर्ष पविजन्माल मुखदुरलाप ॥ १७२ ॥ एवं गुरुगोपदिष्टः शिष्यः सिमनिस्यतायां विम्यो समान सीवन्मु. किला वर्षमाया-बरोधि । यो ममकमातिभन्ममा ·•- तत्त्वदीपिकाच्याख्यासमे- सुखदुःखमषमिमं संसाराधिमक्बोधतरेण ज्ञानप्लवेन संसारोदधौ पतितं मां सुखेन तारितवानसि : एवमितरोऽपि शिष्यो गुरुं प्रणिपत्य जगौ विज्ञापितवान् ॥१७॥ अधुनाऽस्मि सुनिवृत आत्मरतिः कृतकृत्य उपेक्षक एकमनाः । पहसन्विषयान्मृगतोयसमाधिचरामि महीं भवता सहितः ॥ १७३ ॥ अधुनेति । अधुना सुनिर्वृतोऽस्मि सर्वदाऽऽत्मरतिरत एव कृतकृत्यः सर्वत्रा. प्युपेक्षकोऽत एवैकमनाः, मृगतोयसमान्मरीच्युदकसमाविषयान्मनाकल्पितान्प्रह- सन्भवता सहितो महीं विचरामत्युिक्तवाशिष्यः ॥ १७३ ॥ सब दास्यमहं भृशमामरणात्मतिपय शरीरधृतिं भगवन् । करवाणि मया शकनीयमिदं सब कर्तुमतोऽन्यदशक्वमिति ॥ १७४ ॥ ' यावदायुनयो बन्धा वेदान्तो गुरुरीश्वरः । आदौ विद्याप्रसिद्धयर्थ कृतघ्नत्वाप- नुत्तये । " इति शिवशासनादाचार्यसकाशाल्लब्धविद्यस्य शिष्यस्य गुरुं प्रत्यवश्यं कर्तव्यं लोकशिक्षा दर्शयति-तव दास्यमित्यादि । यहच्छापाप्नाशनासनपा- नादिना शरीरधृतिं प्रतिपद्याऽऽमरणादेहपतनपर्यन्तं तव दास्यं भृशं करवाणि करिष्यामि । मया शकनीयं शक्यमिदमेव । अतोऽन्यर्कतुमशक्यमात्मज्ञानस्य प्रत्यु. पकारं कर्तुमशक्यत्वात् । इदं दास्यमेव मया कर्तुं शक्यम् । किंच · सोऽहं मग- वते विदेहान्ददामि मां चापि सह दाम्याय ' इति श्रुतेः । यथा पूर्व याज्ञवल्क्याय तत्वोपदेष्ट्रे जनकः स्वराज्यं दत्त्वाऽनन्तरं स्वदेहमपि गुरवे दत्तवान्, तदेव मनसि कृत्वा मयाऽप्येवं कर्तव्यमित्युक्तवानित्यर्थः ॥ १७ ॥ गुरुशिष्यकथाश्रवणेन मया श्रुतिवच्छुतिसारसमुदरणम् । कृतमित्यमवैति य एतदसौ न पतत्युदधौ मृतिजन्मजले ॥ १७५ ।। य एतत्प्रकरणमर्थतो जानाति तस्य संसारनिवृत्तिरेव फलमिति दर्शयति- गुरुशिष्यति । श्रुतिवद्गुरुशिष्यकथाश्रवणेन गुरुशिष्ययोः कथा तत्वनिर्णयफला तस्याः श्रवणेन | गुरुशिष्यसंवादरूपेणेत्यं कृतं श्रुतेः सारसमुद्धरणमुपदेशप्रकरणं योऽवत्यर्थतो जानात्यसौ शिष्यो मृतिजन्मजले संसारोदधौ न पत्तीत्यर्थः ॥१७॥ भगवद्भिरिदं गुरुभक्तियुतः पठितव्यमपाठयमतोऽन्यजनेः । गुरुमक्तिमतः प्रतिभाति यतो गुरुणोक्तमतोऽन्यरवो न पठेत् ॥१७९॥ गुरुदेवतामक्तियुतानां परमहंसानामस्मिन्प्रकरणेऽधिकार इत्याह-भगवनि- शित । गुरुभक्तियुतैर्मगवद्भिः परमहंसैरिद प्रकरणं पठितव्यमतोऽन्यभनेरपायं 1.

·श्रुतिसारसमुदरणम् । ५५ साधनचतुष्टयसंपत्तिरहितैरपाठयम् । गुरुभक्तिमत एव गुरुणोपदिष्टं प्रतिमाति सफलं मवति । अतोऽन्यरतो विषयेष्वासक्तबुद्धिर्न पठेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ निगमोऽपि च यस्य इविभूतिगुरुभक्तिमतः कथित गुरुणा । प्रतिभाति महात्मन इत्यवदत्पठिनव्यमतो गुरुभक्ति युतैः ॥ १७७ ॥ गुरुमक्तिमद्भिरेव संन्यासिमिरिदं पठितव्यमित्युक्तम् । तत्र किं प्रमाणमित्याका- क्षायाम् - 'अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टम्' 'यस्य देवे परा मक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यते कयिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति श्रुतिरेव प्रमाणमित्याह-निगमोऽपीत्यादि । गुगै स्नेहबहुमानविश्वासयुक्तस्य महात्मन एव गुरुणा कथितमुपदिष्टमात्मतत्त्वं प्रतिभाति सम्यकपकाशत इत्येवं निगमोऽप्यवद्दुक्तवान् । तस्माद्गुरुभक्तियुतेः पठितव्यमित्यर्थः ॥ १७७ ॥ येषां धीसूर्यदीप्त्या प्रतिहतिमगममाशमेकान्ततो मे ध्वान स्वान्तस्य हेतुर्जननमरणसंतानदोलाधिरूढः । येषां पादौ प्रपमाः श्रुतिशमविनयभूषिताः शिष्यसंघा सद्यो मुक्तौ स्थितास्तान्यतिपरमहिनान्यावदायुनमामि ॥ १७८ ॥ गुरुमक्तिप्रसादास्परिसमापितग्रन्थः सन्सद्गुरुभक्तिरेव ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गसाधन- मिति दर्शयितुं ग्रन्थान्ते गुरून्नमस्करोति लोकशिक्षार्थम्-- येषां धीसूर्येत्यादि । मे मम जननमरणसंतानदोलाधिरूदेदोलावदितस्तत: संचारशीलस्य स्वान्तम्य मनसो. हेतुर्वान्तमज्ञानं तयेषां गुरूणां धीसूर्यदीप्त्या बुद्धिसूर्यप्रकाशेन प्रति. हतममिमूतमेकान्ततोऽत्यन्तं नाशमगमत् । किंच श्रुतिशमविनयभूषिताः शिष्यसंघा येषां गुरूणां पादौ प्रपन्नाः सन्तः सद्योमुक्ती स्थितास्तान्यतिपरमहितान्यतीनां परमहितान्गुरून्भगवत्पादाख्यान्यावदायुनमामि यावज्जीवं नमामीत्यर्थः ॥१७॥ भूः पादौ यस्य नाभिर्षियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्यों च नेत्रे कर्णावाशा शिरो घोर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तव्यमधिः । अन्तास्यं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्य- श्चित्रं रम्पते तं त्रिभुवनवपुर्ष विष्णुमीशं नमामि ॥ १७९ ॥ इति श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीतोटकाचार्यविरचित श्रुतिसारसमुद्रणाख्यं प्रकरणं संपूर्णम् ॥

·यस्य नेत्रे ५६ वरपदीपिकामाख्यासमे- गुरुमजिवनारायणमतिरप्यामज्ञानस्यान्तरसायनमिति दयितुं विरारूप नारायणं नमस्करोति- पादापित्यादिना । तं विष्णु नमामीति योजमा । विष्णु ज्यापनशीलम् । त्रिभुवनय त्रिभुवनमेव वपुर्यस्य तम् ! कीरशी त्रिभुवनरूपते स्थाकारसायो विधिनष्टि-सपादापित्यादिना । 'पया भूमिः' इति श्रुतेर्यस्य विष्णोः पादा भूः, यस्योदरं खमाकाशं, यस्यासुः पाणोऽनिलो पायुः, चन्द्रसूर्यो, यस्य कौँ दिशः, यस्य शिरो पौः, यस्य मुखमपि दहनः, यस्य वास्तव्यं ( वासो ) वसतिस्थानमन्धिः समुद्रः । यस्यान्तःस्थं विश्वं सुरनरखगगोमो- गिगन्धर्वदेवमित्रं गमाविषं विश्वं रम्यतेऽतिशयेन रमते, तमेतारणं त्रिभुवनवपु. पीक नियन्तारं सहनशीली' इत्यादिश्रुतिसिद्ध मुहुर्मुहुर्नमामि ॥ १९ ॥ मतिमन्दमुमुक्षणां तस्वयोगप्रसिद्धये । तोटक-लोकटकिय रचिता तत्वदीपिका ॥ इति श्रीपूर्णात्मयोगीन्द्रधिष्यसचिदानन्दयोगन्द्रेिण रचिता तत्त्वदीपिकाख्या तोटकवृतिः समाता ॥

·अथ श्रुति सारसमुंद्धरणस्थश्लोकचरणानामकारादिवर्णानुक्रमः । श्लोकः । चरणः। ११ ३ चरणारम्मः। भणिमादिगुण अणिमादिगुणं मणिमादिगुणों अणुनोत अणुमात्र अत आत्म ३ १२४ :५९ १२१ १९७ ११७ ३ ३ अत एत १ ३ १२५ ३ ३ बत एव न कि अत एव न जीवसत अत एव न जीवसदा अत एव न ह अत एव न ह अत एव समा अत एव हि श्लोकः । चरणः । चरणारम्मः । ७५ २ अनृतत्वमति अन्तस्वमवा भनृतस्वमि १५८ अनृतं त १९ २ अनृतं त्व ३ अनृतं द्व १२७ अनृतेन अन्तःस्थं ७४ ३ अपकृष्य ३ अपनीय ३ अपनेतु अपहाय १२ ३ अभिधा १४ १ अभिधान २ અમરાઈવ अमिहितः प ५२ ४ अमनस्क ७२ अमहीज १४३ २ अमुना ब्रु १३४ अमुनाऽस्य. अमृतत्व अमृषात्वमपि २० १ لم १३० ३ अथरूप १४० २ अथवा त्व १ २ अमतं न १ ३ ३ ३ अथवा स अधिकं परि अधिरोपित अधुना तु अधुनाऽपि तः अधुनाऽपि वि সম্বনালি अनयेव भनयोप अनुशाध्युप अन्तत्वगु १०२ ३ १४८ ४ १९ ४ १०१ १२३ ३ १७३ m or १५१ २५ १२३ अमृषात्वममु अयसो ९८ १ ४ अरजस्क २ १२२ २ अरुण १२२ । ३ ·चरणारम्भः॥ अवगच्छ लोकापरणः । अवगम्भ १९० . १०३१ १३१ २१, ३ ११३ २८ ११९ ३ इति दृष्ट ३ ४ ३ श्लोकः । चरणः |चरमारमः । भहमीक्ष भहिनिलय महिमत ४३ ३ इतरोऽपि १२१ इति कारण १७२ ३ इति चिन्त्य- १५६ ३ इति जागरित १५७ २७ इति धी १२१ ४ इति पिप्पल. ४ इति पूर्व ११ १०२ ४ इति वेद १११ १९२ ३ इति सिद्ध इत्यवगच्छ १५९ २ इत्यविवेक १४९ १४१ १ १४७ इयदेव १२० इह यस्य १४५ २ २ इति वस्तु ३ नववर भवधार्थ अवनि अवबोधत भवयोषष अवबोधघ अवयवि भवित अविनाशि अविभक्त अविमुक्त अविकत अविवेकविवेकगु भविवेकविवेकति अविवेक भसतश्च असतो न असतो भ असदित्य असदुद्भव असुना असुबुद्धि अहमस्मि च महमस्मि म अहमस्मि श महमित्यपि इति शब्द ३ ३ १२७ ११३ १०४ १ इयता हि १७१ इह रज्जु इह परिण १३८ १५९ ११५ इह वेद - ९९ १: २ १०१ ३ १४ ३ १८ २ १०७ २ इह संम उदकापय उदपथ उपदेशम उपदेशव उपधान ३ महमिरवमि. महमिस्पति ८५ १०५ ३ 7 ·श्लोकःमिणः। घरणारम्मः। उपपत्तिमिरा उपपत्तिमिरे उपपत्तिवि उपपल . उपमान उपयति उपराग २ ८९१ - उपलब्ध उपलभ्य घ १ . उपलम्य. न २१ २२ उषलाय. म उमयंप श्लोकः। चरण चरणाम्मः। २११ करको न ११९ ३ करणस्य १४७ ३ करणानि य २० ३ करणानि हि २१ करवाणि २९ ३ कर्णावाशा किमरे ११८ ३ किमामानि किमिति २२ किमु बुद्धि किमु वक्ति ३ कुरु पक्ष २ कुशरीरमिदं म ३ कुशरीरमिदंस २५ कुशरीर व २ कृतकस्य कृतकं हि १२९ .३ कृतकृत्य १३० कृतम० तः ३ कृतम. तो ९८ ३ कृतमित्य कृपया १२१ २ क्रमतो १२१ ४ २ कटवाटक कणमक्ष १११ ११७ १३२ २ कणमुक् ३ कणमोजि कपमध्य कपमस्य म. कथमस्य म० तु २ . कथमस्यश २ कनकत्व १७५ ३ ४ ३ १११ २ २ ७. कनका कनकादिम कनकादिवि कनकादिषु कनके कपिठा कफपित्त কবি करकाम्बर क्रियते त क्रियते सगु क्रियते सद क्रियया १०१ २ ३ ११२ ११० २ क्षमते खमिवह गगन १ ११ २ ·[४] श्लोकः । चरणः। ३ १२ ३ ४ १ १२७ ११५ १३३ १३४ . चरणारम्भः । गगने. गमयेन्म गुणग गुणवाद गुणिनो गुणिरूप गुरुणोक्त गुरुम० क- गुरुमा गुरुशिष्य ग्रहणीय घटकादि घटिकादि चरम च परमं त्व चरितस्य चरितं च २ १ १ ३ श्लोकः। चरणः | चरणारम्भः । १६६ १. जननेन जनयत् २५ ४ जनितत्व २ जनित ४ जनिमज्जग. २२ ३ जनिमज्जग १७१ जनिमत्त्वत १७७ २ जनिमत्स १ जनिमद्विय १७५ जलभेद ९० जहि मोह २ जीमूत ज्ञगुणो २ ज्वलनप्र ४ ज्वलनादि ११५ तत एव न १२८ ३ तत एव पु तत एव मतं तत एव मते १७९ ४ तत एव मनः ११८ १ तत एव हित ४६ २ तत एव हि भू तत एव हि स १४ २ तदपि ११७ ४ तदमाण ३ तदसत्य ७ २ ११ १२५ ११९ २ २ १ १५२ .. चरितं तु سم चितिशक्ति चित्रं ररम्यते जगतः जगतो जान जगतो नहि जगदक्ष जगदग्नि जगदित्य जगृहे जनकेन सतास जनकेन सताऽस्य নার ४ ९ ३ १५० १५२ . २ १३२ १२१ १४ ११७ O . २ तदसत्य ११० ५९ १३ १५३ ३ १११ २ ३ २ तदसत्व तदसि तदास ८ २ ·[५] श्लोकः । धरण बरणारम्भः । तदहं तदिति ध्व ९३ or ११० १११ तदिति श्रु न कवि तदु जाग ११२ लोकः । चरणः। चरणारंम्मः । न कथंचन व २ न कथंचना ८१ २ ११०३ न कदाचन न कदाचित्र १ न कदाचि. व्य १७१ न कदा० पीत्य न गुणो १२३ १२१ - . न घटेत नच कश्चि नच किंचन १२९ २ १११ १ १५५ १६ १ १०७ नच तत्त्व १ नच तन्नि ३ नच इस्व २ ३ तदु तेज तव कर्तु तव दास्य तव बुद्धि त्रितयस्य त्रैलोक्य त्वदुदा स्वमवेहि तदा स्वमवेहि तदस्मि स्वमवेहि म स्वमसीति प स्वमसीति स स्वमिति ध्वे. स्वमिति श्रुतिरी स्वमितिश्रुतिवा त्वयि जाग त्वयि सर्व दिनकृत् दृशिमात्र हशिरू. .त" हशिरू.वि. द्रविडोऽपि दूयमय ध्रुवमस्ति ध्रुवमेक वान्तं ९१ १२५ ११. १९ जी. रणु न जिहासति न तथा १ न तदस्ति ३८ १ नतु वस्तु ६२ ननु जी. ननु जीव. रपि ३ ननु देह . ननु नाभ्य १५९ १. ननु नाम १७० १ ननु सन् १.१ न परस्पर म परण : १० १ १२९ १३. .१ ११..१ १३० ननु रूप न पत्युद . २१ न पुनः १.८.३न पृथक्त्वा । ११० ·[६] परणारम्मः। श्लोकः सारण) चरणपरम्मः । नहि कस्य म भव. मृ श्लोकः।-समः। । ८१ २ नहि जीव ३ १०१ २ १० .. नहि तत्त्व नहि देश | नहि.नाम - - WC २३ -३ . ४ नहि नित्यमनि २५ १ ३२ .१ ४ :: नभव.श न मवे. म न मवेहि न भवेदाप न भवेदिति वा न भवेदिति वे न भवेदिति.स न मदिक्ष नमसा नमसो न मिदाऽस्ति ततः न भिदातास्त तथा न मनागवि न मनोन नहि-नित्यमि नहि-योग ३ २७ २ १० -१ नहि वस्तु ११९ .१ १ , ४ १५४१ १७७ (१ नमम २ नमरीचि न मही ११७ १.८.३ १२७ २ . न मृषेति नय नयनेन नहि वस्त्वपि नहि. वहनि नहि..साव निखिलस्य निगमोऽपि निजजन्म निरचारि निरसेस निरविद्यत निरबद्यामि पठितव्यमतो पठितव्यमपा परिकल्पितमा परिकल्पित परिश्श्य परमारमात्म न हलो न विदुः स्वममी १११ .२ नविदुः स्वम् १३ न विधान ३ ३ १ ন কিন্তু न पिरोस्पति न बिहाय नसतोsस्ति = ৪ কবি २२ १५१ १ " ३ परमारमेव परम परमात्मामोर ·[७] श्लोक . परमामहशेरी परमात्मन. परमादान ए परमात्मपदा श्लोकः । परापरणारमः।। २ परिमुच्य २. परिमुव्य ४० परिशुद्ध ४. पुरहेतु ३९ पुरुषस्थ १६३, १६ ११ १ १ परमात्मपदस्थ १. २. २२ " १. ११३ ३१ ४१ २ १. २. ५ ३. ९३ ९५ ३. २. " १०२ परमात्मपदं परमात्मपदा परमात्मपदेशः परमात्मपदे प्र. परमात्मपदकः परमात्मविवि परमात्मविनि परमात्मस.. ए २ १ १ १५ २ २. ८५ परमात्मस ता १ ४ " परमाश्मस.स परमात्मासद ३ २. परमात्मसदु ४ पुरुषात् पुरुषेण पुरुषोऽपि पुरुषोडमि पृथगन पृथगेव प्रकृतस्य प्रकृताव प्रकृतित्रि प्रकृति प्रकृतेर प्रकृतेवि प्रकृती १ परमेश्वर ३ १२२ ३. १३ ११ १. परसंत्रिी परिकल्पित १. १४१ " ११२ २. प्रगमध्य परिग्रहण परिनिर्मित प्रगविष्य . १२. १९३.. प्रजात्य प्रणिप्रत्य ·[८] लोकः। घरणः । १४२ २ चरणारम्मः। प्रतिपस्यता प्रतिपक्षाचे प्रतिपयश प्रतिपक्षत प्रतिपनम प्रतिपादक प्रतिपादित प्रतिपित्सु प्रतिबोध प्रतियोध्य ४२ ३ २ १०७ ३ लोकः । चरणः चरणारम्भः। ४ प्रवदात्र प्रपदामि १७४ २ पविनश्य प्रविवेश त ९८ ४ प्रविवेश स ३ प्रविहाय यथा १२८ २ पविहाय यद ३ १ प्रहसन् १ फलमीह ४ फलशन्य बहुना ९२ ४ बहुवैदि १७७ ३ बहुशः २ ब्रुवती भगवद्भि १. मवनिति मगवन्मु १५८ भगवानमि मणित २. १६८ २ २ १२ ४ प्रतिमाति प्रतिमासु प्रतियन्ति प्रतिवाच्य प्रतिषिदमि १७२ २ प्रतिविकास ३ ७९ प्रतिविध्य प्रतिषेध प्रथमच ७२ मवता मवतो न मवतोऽन्य ८९ १९२ प्रथम त्व ४ प्रपित प्रदिदर्श प्रमयो मवतोऽमि मवतोऽमि १४१ १९८२ १२५ १९२ २ ११७ १ मः पादो १७९ १८ प्रभव मकरो २ २ प्रवदन्ति न प्रवदन्ति य प्रवदन्ति स प्रवदन्ति म मधवा मतयो वि मतयोऽपि মন বিবি १ १.. १३ ३ ३३ २ ११२ ३ ·[९] श्लोकः । चरणः। १७२ २ चरणारम्भः। मनआदिषु मनमादिसतो मनआदिसमा मनआदि सु मनआदि हि मन इत्य मन एवं ३ श्लोकः । चरणः । चरणारम्भः । मृतिजन्म २ मृतिसम मृदय १२ यजिकार्य ३ यत आत्म ११९ २ ३८ २ यत एवमतः १२९ २ यत एवमतः २ यत एवमतः ३७ ४ यत एवमतो ११ १०१ १४१ १२ २९ ४ यत एवमतः ३ मनसस्तु सतो ३ १०७ १ " ११ ४ मनसस्तु सदा मनसाऽपि मनसा पु मनसे मनसोऽनु मनसोऽन्न मनसोऽप्य ३ १ . १५२ ३ मनसो म मनसोय मनसो विकृ १५२ १३२ १२८ १२९ १७ १३० २ ३ यत एव मृषा यत एव वि यत ऐक्य यतिधर्म यदकार्य यदजी यदतो यदनभ्यु यदपी २ २ ४ १ ८९ ३ ३ ३ ११ . १ ३ १७ यदपूर्व १५५ २ ३४ २ मनसो विय मतिभेदक मतिमेदगु मतिवृत्त मतिवृत्तिमपे मतिवृत्तिमहं मतिवृत्तिमि मतिवृत्तिर मतिषु मम बन्ध महते मृगराड यदपेक्ष्य तु यदपेक्ष्य म १५३ ११५ ४ ar c - १४ यदबाह्य १२ २ ३ यदमुत्र यदवादि यदशेष यदि चाऽऽत्म १२४, २ १७० ३ १० ३.

·[१] -- श्लोकः । परणः । चरणारम्भः । लवणं ९४ लवणेक श्लोकः । परणः ११ १ १५७ " १ १ वचनस्यम वचनस्य हि ५५ २ १८ १ चरणारम्भः। यदि बीव पदि तत्त्वम पदि तत्त्वमि यदि तस्य यदि देह यदि नाम यदि नाम यदि नास्ति यदि वास्तु यदि वाऽस्य यदि विद्यत यदि संग यदि सान यदि सृष्टि वचनं क वचनं च वचनं त्व १११ १४५ ८३ ५२ वचनीय २ ४ वचनेन च वचनेन तु त ७१ ९२ ११४ ३ ३ ar ०२ ३ वचनेन वचनेन तु ना ३ ३ १८ ३ यदु जाग १ ११४ ११९ यदु रोहि १ १७८ ३ १ २ येषां धी येषां पादो रजत रमतेच रजनी रसविद्ध ४ १२९ २ ११२ वदतत्व वदनं वासिष्ठ विकृतित्व विकृतिर्य विकृतिश्च विकृतिस्तु विकृतेर विगताषयवस्य विगतावयवं विचरामि वितथत्वमतिः वितथत्वमपा वितथस्वमवा वित प ३० २ १०० २९ M रसवार्य रहितं २ ३ १२० १३५ २ २ २ रुचकादिन रुषकादिव रुषकादिस १२५ १५४ १५५ १५१ १३२ वितयं म ४ १२२ १२० २ ·[११] श्लोकः । घरमा। २ ९ २ ९ ३ विषयी कु २१ २३ ११ २ १ २ २ १११ २ १ २ २ चरणारम्मः। वितथा विदितत्वत विदितत्वम विदितं मवता प विदितं भवताऽवि विदितात्म विदुषां विधिरत्र विधिशब्दह विधिशब्दमि विनियच्छ विनिवर्तक विनिवर्तत विनिवर्तय विनिवर्त्य विनिवृत्त विपरीतमति विपरीतमतिः विफलश्च विभयं विमृशामि वियतः विविदे विषयत्वम विषयत्वम् विषयप्र विषयाकतिके विषयाकतिर विषयाकृतिसं विषयामि श्लोकः । चरणः । चरणारम्भः । १२५ ३ विषयानु १२ ४ विषयाव १२ १ विषयास्तु ११ विषयी कि विषयेण वि १ विषयेण स विषयेन्द्रिय ४ विषयेषु २ विसृजान ७९ २ विहितादि विहिताम ९२ व्यभिचार १९ २ व्यवहार व्यवहार ११२ १ | व्यवहारम ९९ | व्यवहारमि ९२ व्यवहारमु शक्तेस्तन ३ शबरेण ५ शृणु संग्र श्रवणं १३९ ४ श्रवणादि श्रवणाय २१ २ श्रवणेन ११ १ श्रुतयः ११२ २ श्रुतयो . श्रुतहानि | श्रुतिमाक्ति श्रुतिमि १२. १८ २० ४ - २ २ २. २ سه २ १०६ ३ १९८२ ४४ १९ ३ १११ २९ ९. २ ३ ३ ·श्लोकः । चरणः। १ २ २ ४ चरणारम्भः । श्रुतियुक्ति श्रुतिरग्नि श्रुतिरप्य श्रुतिररूप श्रुतिरस्य श्रुतिरीरित श्रुतिवत् श्रुतिवित् श्रुतिषु श्वसनो सकलं सकलो २८ १३१ २ २ सह मुण्ड ४ २ ९३ २ ५६ ३ १८ ३ २ ३ सच जीव C.. - सत एवस सत एव हि सततं श्लोकः । चरणः । चरणारम्भः । १५४ ३ सदुपास्व १२३ २ सद्योमुक्ती समवेक्ष्य २ समवेत समुपैति ११८ १ १७५ २ सुखदुःखज २ सुखदुःखफ ३ सुविचिन्त्य १०८ ४ सुविलक्ष २ स्तुतिवाद्य स्थितयो ६१ स्थितवान स्थितिकाल ५५ स्थिरजङ्ग स्फुटमेक १० २ २ स्फुरणं म्मृतिवेद स्वकमर्थ स्वकमेष १४९ ३ स्वगतं य १५० स्वगतं न २ स्वत एवं २ स्वमति स्वयमूह स्वरसेन म स्वरसेन स १०४ स्वविलक्षणमा २ स्वविलक्षणव हरिणाऽपि २ दयस्थ ९५ २ घारीष्ट २ सतिवा ११८ २ ३ १९ १ सदनन्य सदयुज्य सदसच्च सदसत्त्वमती सदसत्त्वमपे सदसीति सदिति सदुपास २ २ ३ २८ १५ २ ८२ १५१ २ २ १ " २ २ १ " 9 १ १.

·तत्त्वदीपिकास्थानां श्रुत्यादिवाक्यानामकारादिवर्णानुक्रमः । .. . अन्तर्वहिः पूरक ? अन्तः प्रविष्टः . वाक्यानि । मूलस्थानम् । श्लोकाङ्कः । वाक्यानि । मूलस्थानम् । श्लोकाः भग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः मनु ११८ आकाशं ब्रह्म छ. अत्याश्रमिभ्यः श्वेताश्वतर० १७७ आकृष्णेन रजसा ११९ अथ तस्य भयं तैत्तिरीय १८ आस्मनस्तु कामाय बृह. १९ भनाधनन्तं कठ० ३१ आत्मानमन्तरी अनेन जीवन छान्दोग्य. ३७ आत्मा वा इदमेक ऐतरेय. ३९ ८. आत्मवेदं सर्व अन्तर्याम्यमृतः बृहदारण्यक. २१ तैत्तिरीय १३ आदित्याज्जायते मनु० ११८ अन्नमयं हि छां० १३२ आदित्यो ब्रह्म छ. भन्नमशितं छ १२ आदित्यो यूप: १३२ आदी विद्या प्रसि शिवशासन १.१ अन्नं ब्रह्मेत्यु छां० ५० माहुः प्रकरणं अन्यत्र धर्मात् कठ ३६ इदं सर्व यदय केन ३६ इन्द्रियाणां हि गीता अन्यस्यान्यात्म शंकराचार्य ९६ एक एव हि कैवस्या अपूर्वमनपरं बृह. १५१ एकधा बहुधा केवस्या बृह. ३१ एकधैवानु कठ अयमात्मा ब्रह्म माण्डूक्या १ एकमेवाद्वितीयं छां० अन्यदेव तत् अमतं मन्तृ गीता भविभक्तं च भशब्दमस्पर्श मुण्डक० ९२ एकं सन्तं ७ एकः सन् ३१ एको देवः ७२ एतद्वैतदक्षरं ७२ एतस्माज्जायते ऋग्वेदः तेति श्वेता बृह. मुण्डक० बृह. १३ अस्थूलमनणु अहं ब्रह्मास्मि " " महं वैश्वानरो गी ११८.रतस्य वा अक्ष.. यह.. १६ ·[२] ܘܐ - मुण्डक. तत्तजोऽस्मत छां. ३१ ३९ नान्यदन्यद्भ वाक्यानि। मूळस्पानम् । श्लोकाङ्कः। वाक्यानि । मूलस्यानम् । लोकाङ्कः। एष त आत्मान्त २८ तह कर्म छा. एष त भात्मा सर्वा ९२ तद्विज्ञाना मुण्डक० २ कर्माध्यक्षः श्वेता ७ तरति शोक छा. कश्चिद्धारः कठ० ३१ तस्माद्यस्य महा गीता. ८३ खं वायुज्योति मुण्डक० १११ तस्माद्वा एतस्मा तैत्ति जीवाकारण ४३ तसेजो विद्धि गीता० ११८ तस्मै स विद्वा २ छां० ३७ तस्यत कथिता श्वेताश्वतर० १७१ ११ न विमेति कुत तैत्ति० तत्त्वमसि १न मतेमन्तारं १५ नहि स्वमावो सुरेश्वर० शंकराचार्य० ९९ ७२ नान्योऽतोऽस्ति ९२ तत्सत्यं स आत्मा छां १३ तत्सृष्ट्वा ति १ नाभ्या आसी ऋक्सं. २१ ४३ / नासतो विद्यते गीता. ११८ ४७ नित्यं विभुं मुण्डक० १४ गीता nilar. ३ नेह नानाऽस्ति कठ. तदेतद्ब्रह्मा १५१ पचाम्यन्नं चतु गीता. ११८ ३६ पदभ्यां भूमि ऋक्सं. १७९ २७ पराच्चि खानि कठ. तदेवानुमावि तत्ति. १ परीक्षप लोकान् मण्डक० २ ११ १० प्रज्ञानं ब्रह्म ऐतरेय. तदेतत छां० २७ प्रज्ञानं ब्रह्म ऐत. १ प्रतिपाद्यमय कश्चित् अपाहिनि १९०बसावमा " " ८३ निर्गुणं गुण तदस्य हरति तदा प्रकाशते on बृह तदेव ब्रह्म १३ पिप्पलं स्वाद ९२ ·[३] वाक्यानि । मूलस्थानम् । लोकाङ्कः । वाक्यानि । मूलस्थानम् । काकाहः ब्रह्मविदाप्नोति त्ति ४. युष्मधुपपदे पाणिनि. मुण्डक. ३१ येन प्राणः प्रणी केनः ३१ येन वागभ्युद्यते ब्रह्म वेद ब्रह्मैव ब्रह्मैव सन् ८४ येनाक्षरं पुरुष मुण्डक १ . ब्रह्मैवेदममृतं मुण्डक. ३६ योऽसावादित्ये ऐत.भारण्य. १९ अमेवेदं सर्व बृह० ३१ वाचाऽम्मणं छान्दो. १५१ मनसेवेन्द्रियग्राम गीता मनो ब्रह्मेत्युपा छां. ५०, १५, ५६, १७, १८. विज्ञानमानन्दं १५ मृत्योः स मृत्यु कठ. ३६ वितयः सहशा माण्डूक्यकारिका १३४ य आत्मनि तिष्ठन् वृह ०(माध्यंदिन) ४७ विमुसश्च विमु कठ. व्यासो नारायणः यजमानः प्रस्तर यतो वा इमानि तैत्ति यत्तददेश्य उपदेशसाहस्री १०६ मुण्डक० पाणिनि ८ छान्दो प्रश्नो १२३ तेत्ति यदग्ने रोहितं रूपं स एका २६ यदादित्यगतं गीता बृह. सत्यं ज्ञानं तेत्ति यदा संयच्छते रश्मीन् ? ८३ यदा होवेष एत तैत्तिः १८ १२ कठ. ३१ सदेव सौम्येदं छान्दो० ३७,७४ यद्वाचा नम्यु केनः ३१ स प्राणमसूजत्त प्रश्नो. ३७ स य एषोऽणिमा छान्दो० ३७,७५ यन्मनसा न ३७ स यथा सैन्धव १५१ यश्चासावादित्ये तैत्ति ३६ स यश्चायं तेत्ति० ३१ यस्य ज्ञानमयं मुण्डक० १ सर्व खरिखद यस्य देवे परा श्वेताश्वतर० १७६ १५१ यावदायुस्त्रयो शिवशासन० १७४ सहस्रशीर्षा ऋक्सं० १७९ ४७ शास्त्रैकदेशसंब ३१ श्रुतिस्तत्त्वमसी ६३ पिन् बन्धने स ईक्षांचके यथाऽग्नेः क्षुद्रा यथा सौम्यकेन स एष इह पविष्टः यदेवेह तदमुत्र छान्दो० ३१,१५, ·[४] स्वतश्च तेषां आचार्य० ११५ वाक्यानि । मूलस्थानम् । श्लोकाः । वाक्यानि मूलस्यानम् । श्लोकाङ्कः। साक्षी चेता केवलो श्वेताश्व० ६ वर्तमानेऽपि तत्तथा । सुषुधजाग्रत आचार्य ११३ वितयैः सदृशाः सन्तोऽ. सोऽहं भगवते १७१ वितथा इव लक्षिताः ॥ मा.गौ०का०२११। स्वमावाद्विनि सुरेश्वर. ७१ २ फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम् । हरतेईतिनाथयोः पाणिनि. मीमांसा हिरण्ययेन सविता ऋक्सं. ११९ ३ संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्य- भेदश्च नेष्यते ४१ एन्ट्रन्यस्या न्याया।। १ सयोगा वियोगान्ताः १०२ ५ साकादं वचनमनर्थकम् १ मादायन्ते च यमास्ति १ सिंहावलोकनन्यायेन

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·यस्य नेत्रे ५६ वरपदीपिकामाख्यासमे- गुरुमजिवनारायणमतिरप्यामज्ञानस्यान्तरसायनमिति दयितुं विरारूप नारायणं नमस्करोति- पादापित्यादिना । तं विष्णु नमामीति योजमा । विष्णु ज्यापनशीलम् । त्रिभुवनय त्रिभुवनमेव वपुर्यस्य तम् ! कीरशी त्रिभुवनरूपते स्थाकारसायो विधिनष्टि-सपादापित्यादिना । 'पया भूमिः' इति श्रुतेर्यस्य विष्णोः पादा भूः, यस्योदरं खमाकाशं, यस्यासुः पाणोऽनिलो पायुः, चन्द्रसूर्यो, यस्य कौँ दिशः, यस्य शिरो पौः, यस्य मुखमपि दहनः, यस्य वास्तव्यं ( वासो ) वसतिस्थानमन्धिः समुद्रः । यस्यान्तःस्थं विश्वं सुरनरखगगोमो- गिगन्धर्वदेवमित्रं गमाविषं विश्वं रम्यतेऽतिशयेन रमते, तमेतारणं त्रिभुवनवपु. पीक नियन्तारं सहनशीली' इत्यादिश्रुतिसिद्ध मुहुर्मुहुर्नमामि ॥ १९ ॥ मतिमन्दमुमुक्षणां तस्वयोगप्रसिद्धये । तोटक-लोकटकिय रचिता तत्वदीपिका ॥ इति श्रीपूर्णात्मयोगीन्द्रधिष्यसचिदानन्दयोगन्द्रेिण रचिता तत्त्वदीपिकाख्या तोटकवृतिः समाता ॥