·अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्क: ९३.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला।
प्रन्थाः ५.
श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचिता
वेदान्तपरिभाषा
श्रीपेहादीक्षितविरचितप्रकाशिकाख्यव्याख्यासमेता
संस्कृतमधप्रकाशनकार्याध्यक्षेज
के. साम्यशिवशास्त्रिणा
संशोधिता।
सा च
अनन्तशयने
महामाहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालय तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशिता।
कोलम्यारवाः ११०३, रेस्ताग्दा १९२८.

·PRETACL. AI te on 1 "Prakasikā" is a commentary none too the Vedāntaparibhāyā of Sri Dharmarāja Adhvarindra, and well deserves its name by the light it throws on the hole subject. Both the work commented on and its author aro well-known to scholars. The work is an authority of repute on monistic Vedānta and it is divided into eight chapters beginning with that on Pratyakşn and ending with that on Prayojana. Naturally for such a work commentaries can never be too many and Pmkisika is indispensable in serving a useful purpose. This commentary is one of rare merit; it sets before itself Mallinatha’s motto:—"Nothing shall be herein stated that may not have its basis on the text; no uncalled for statement elall find a place here"; its explanations bring out in clear outline the meaning of the text, are convincing in the repudiation of opposite schools and the establishment of the author's conclusions. Thus has this commentary commended itself to us for publication in this series though it is none too ancient yet none too modern either. Of the author of Prakātikā, one Pedda Dikşitî ye have no information whatever as to when he lived or where he lived. But the following opening verses "यप्रसादप्लवेनैव शास्त्राब्धिमतरं सुसम् । तं धर्मराजाध्यरिणं वन्दै सर्वार्थसिद्धये ॥ येनाकारि कुवादिवारणमणिः सत्तकंचूडामणि- स्याझा धरणीशसाइमकुटीमन्दारमालायिता। पच्छिया: प्रतियादिमल्लधिपणापाण्डित्यपाटचराः सोऽयं सजनकल्पको विजयते श्रीधर्मराजाध्वरी ॥" would lead us to conclude that Peddā Dikşita was the disciple of Dharmarăja Adh varîndrn-in which case tre might be bold enough to take the reference implied in marcadla &c"., to mean a personal one. The fact that Pedda Diksita himself indulges to a considerable degree, in the enterprises he attributes to the disciples of Dharmaraja Adhvarindra in the line "यच्छिप्याः प्रतिवादिमल्लधिवणापाण्डित्यपाटघरा" would in my opinion lenxl colour to the above tlieory.

·Observe now, the following verses which are found in a
manuscript by the name of Chandovicitivștti" belonging to
the collections of this office,
॥
थेन कारमाणिक्यामरत्ननिवासिगा।
रङ्गनाथावरीन्द्रेण मकरन्दाभिधा कृता ।।
व्याख्या हि पदमार्याः कौमुद्याः पूर्णिमाभिधा।
शिरसा तमहं वन्दे मम मातामहं गुरुम् ।।
तक्षापुराभिधप्रामे रम्ये चासं प्रकुर्वता ।
सत्कौशिककुलधोनप्रयागघुटिकेन च ॥
प्रधानसूत्रप्रमुखैः पड्भिः सूत्रैः सह स्फुटम् ॥
सधीतिना सामवेदे साझे सद्राध्यवेदिना ॥
प्रतिपादयता फुलं साम्नां पर्वणि पर्वणि ।
श्रौतस्मात प्रयीणेन नारायणसुतेन हि ।।
पेत्ताशास्थ्यभिधानेन हृषीकेशेन शर्मणा ।
वृत्तिनिदानगच्छन्दोविचित्याः क्रियतेतराम् ॥"
Now could not this Petta Sastri be just the same Pedda
Drksita, the author of our present work? IE 60_ne kaat
the following details about him. He is the grandson and
disciple of Ranganatha Adhvarindr native of Kandam
Manikyagrāma; son of Nārāyana Sarma of the Kausika
Gotra; with another vanie Hrşikeśa Sarma; and resident in
Tanjore.
The edition of the work is based on three palm leaf
minuscripts marked *, a and T. and 77 found in one coder
were obtained from Brahmaári Anantanarayana Sastrual
of Vadiveeswaram in South Travancore. The manuscript
marked at is incomplete and a belongs to the Idappalli Chief.
3-10-103.
K. SAJIBASIYA SASTRI. .

·निवेदना। .. श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रप्रणीतवेदान्तपरिभापाया यावदर्थप्रकाशन- समर्था काचिदनतिविस्तरा व्याख्येयमाख्यया प्रकाशिका । वेदान्तपरिभाषा तत्कर्ता च सर्वतः पण्डितलोकस्य सुविदितौ । प्रत्यक्षादिप्रयोजनान्तरष्टाभिः परिच्छेदैः सुश्लिष्टा परिभाषासावद्वैतवेदान्तव्युत्पत्तिमभिलपतामविकलं किम- प्याराध्य प्रमाणम् । अस्य हेतोरस्या नैकव्याख्याविर्भावावश्यम्भावे जाग्रति प्रस्तुता प्रकाशिका लब्धात्मा । "नामूलं लिख्यते किञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यते ।" इति दिशा मूलार्थनिष्कर्षनिकपैरुपपत्तिमहितैरुपन्यासैः परमतनिरासपुरःसरं स्वमतस्थापने बद्धककणा काचिदपूर्वयं व्याख्या । अतोऽनतिप्राचीनाप्यपर- मनवीना सकुतुकमितः प्रकाशनायोपाचा । कर्ता चास्याः श्रीपेद्दादीक्षितः कदा वा कस्मिन् वा देशे लब्ध- जन्मेत्यादिकं तु विविच्यावगन्तुं न किञ्चिदौपयिकमुपलभ्यते । उपक्रमे पुनः "यत्प्रसादप्लवेनैव शास्त्राब्धिमतरं सुखम् । तं धर्मराजाध्चरिणं बन्दे सर्वार्थसिद्धये ॥ येनाकारि कुवादिवारणसृणिः सत्तर्कचूडामणि- यस्याज्ञा धरणीशसहमकुटीमन्दारमालायिता । यच्छिप्याः प्रतिवादिमल्लधिपणापाण्डित्यपाटचराः सोऽयं सज्जनकल्पको विजयते श्रीधर्मराजाध्वरी ॥" इति भागाभ्यां पेदादीक्षितोऽयं वेदान्तपरिभाषाकर्तु. श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्र- स्यान्तेवासी सम्भाव्यः- यदि 'यत्प्रसादप्लवेने'त्यनत्यो यच्छब्दः साक्षाद् धर्म राजाध्वरीन्द्रमुद्दिशति, यदिच- 'यच्छिप्याः प्रतिवादिमल्लधिषणापाण्डित्य- पाटचराः' इत्यत्र प्रस्तूयमानं यच्छिष्याणां प्रतिवादिमल्लाधिषणापाण्डित्यपाट- चरत्वम् अत्रैव ग्रन्थे तत्र तत्र प्रतिपाद्यमानया दिशा स्वस्मिन्नपि लगति । अन्यच-अस्मदधिकरणे सगृहीतस्य छन्दोविचितिवृत्तिग्रन्थस्यारम्भे -- ·......... येन कण्डरमाणिकग्रामरत्वनिवासिना । रङ्गनाथावरीन्द्रेण मकरन्दाभिधा कृता । व्याख्या हि पदमञ्जर्याः कौमुद्याः पूर्णिमाभिधा । शिरसा तमहं वन्दे मम मातामहं गुरुम् ॥ ..... ................ ....... तजापुराभिधग्रामे रम्ये वासं प्रकुर्वता । सत्कौशिककुलश्रीमत्प्रयागधुटिकेन च ॥ प्रधानसूत्रप्रमुखैः पद्मिः सूत्रैः सह स्फुटम् । अधीतिना सामवेदे साढ़े तद्भाप्यवेदिना ।। प्रतिपादयता फुल्ल साम्नां पर्वणि पर्वणि । श्रौतस्मार्तप्रवीणेन नारायणसुतेन हि ॥ पेत्ताशास्त्र्यभिधानेन हृषीकेशेन शर्मणा । वृचिर्निदानगच्छन्दोविचित्याः क्रियतेतराम् ॥" इति दृश्यमानप्रकारेण तत्कर्तुः पेत्ताशास्त्रिणो यदि प्रस्तुतो वेदान्तपरि- भापाव्याख्याता पेद्दादीक्षितो न भिद्यते, त_यदपि शक्यमूरीकर्तुं यद्- 'असौ वेदान्तपरिभापाल्याख्याता कण्डरमाणिकग्रामवासिनो रङ्गनाथाध्व- रीन्द्रस्य दौहित्र. शिष्यश्च, नारायणशर्मणः पुत्रः, कौशिकवंशजः, हपी- केशापरनामधेयः, तापुराभिधानग्रामवासी' इति । एतत्संशोधनावलम्बस्त्रय आदशीः । तेषु क-ग-संज्ञितौ वञ्चिराज्या- न्तर्गतबटिवीश्वरनामाभिजनब्रह्मश्रीअनन्तनारायणशास्त्रिस्वामिको एक- सधिकान्तर्गतौ । तयोर्ग-संज्ञितो न समग्र. । ख-संजितः इटप्पब्ळिराज- सम्बन्धी समनः । अनन्तशयनम्, के. साम्बशिवशास्त्री ३-१०-११०३. .

·श्रीपमनाभसेवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वश्चिभूलक्ष्मीः॥
प्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥
CE

·विषयानुक्रमणी। प्रत्यक्षपरिच्छेद।। विपया, पृष्ठम्. ४ ५ ६ ९ १ मालाचरणम् गुरुवन्दनम् २ पुरुषार्थचतुष्टयस्वरूपकथन, मोक्षस्यैव निस्पस्वमिसरेपामनिस्यायं च प्रमालक्षणम् धारावाहिकधुद्विस्थले वृत्तिरेकैय नतु नानेति कपनम् ममालक्षणे भवाधितपवन संसारदशायामबाधितत्वं विवक्षितमिति कथनम् । प्रमाणविभागः प्रस्पक्षेऽन्तःकरणवृत्तिकथनम् ज्ञानकामसकलपादीनां मनोधर्मवकथनम् मनसोऽनिन्द्रियरवस्थापनम् १२ सिदान्तरीत्या ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वस्य प्रयोजककधनम् १४ भमातृममाणविषयभेदेन चैतन्यत्रैविध्यम् वृत्तेहिनिर्गमनप्रकारः प्रत्यक्षे पासमाधाने सग्निकृष्टविषये शब्दादप्यपरोक्षज्ञानकथनम् १९ पर्वतो यहिमानित्यनुमितौ पर्वतांशे प्रत्यक्षवं यइयशे परमनु. मितममिति कथनम् प्रसङ्गानातिखण्डनम् समवायखण्डनम् १९ शागस्य प्रत्यक्षावप्रयोजकनिष्कर्ष विपयस्य प्रत्यक्षावप्रयोजकमदर्शनम् विषयमत्यक्षे भाक्षेपसमाधाने बनायायाधिशा, बिहारच विषयप्रत्यक्षत्वप्रयोजकनिष्कर्षः वृत्तेश्चतुर्विधरवम् साविकरुपकनिर्विररुपकभेदेन प्रत्यक्षद्वैविध्यम् इन्द्रियमन्यावस्य प्रत्यक्षत्वेऽसन्नत्वम् तत्वमस्यादिवाक्यानामखपडावं तनिर्वचनं ५ २५ जीवसाक्षीश्वरसाक्षिभेदेन पुनः प्रत्यक्षद्वैविध्मम् उपाधिविशेषणयो; स्वरूपकथनम् २७ मायाया एकरवम् " ·पृष्ठमा ३४ ३५ ४० " ४३ विषयः. एकस्यैव जगत्कर्तुः परमेश्वरस्य मायागुणभेदेन उह्मविष्णुः महेश्वरादिशब्दवाच्यत्वम् तत्रैव श्रुतिपुराणाापन्यास: - भ्रान्तिस्थले शुक्तिरजते प्रत्यक्षविमर्श इदं रजतमिति प्रत्यक्षस्य प्रातिभासिकतत्कालोत्पनरजत- विपयकत्वानङ्गीकर्तृमतनिरासः आक्षेपपूर्वकमनिर्वचनीयरजतोत्पादसमर्थनम् परिणामनिवर्तयोलक्षणकथनम् चैतन्यनिष्ठस्यापि रजतस्य इदमिति पुरोवृत्तितादात्म्यसम. र्थनम् रजतस्य साक्षिण्यध्यस्तत्वे चोद्यपरिहारौ . प्रातिभासिकरजतगोचरवृत्यभ्युपगमे बीजकथनम् गुरुमतप्रवेशशङ्कापरिहारी अविद्याकार्यत्वाध्यस्तत्वाविशेषेऽपि देशान्तरीयरजातस्य शुक्ति- रजतस्य च वैलक्षण्यकथनम् स्वप्नोपलब्धरथादीनां प्रातिमासिकत्वम् स्वप्ने स्थादिसृष्टिकल्पनावश्यकता कार्यविनाशरय बाधनिवृत्तिभेदेन द्वैविध्यं तत्स्वरूपंच प्रातिमासिकरजतस्येदं न रजतमिति निषेधज्ञाने आक्षेपसमाधाने मातिभासिकवस्तूत्पत्त्यनुत्पत्त्योर्विषयप्रदर्शनम् इन्द्रियजन्यं तदजन्यं चेति पुनः प्रत्यक्षद्वैविध्यम् चक्षुर्वत् श्रोत्रस्यापि प्राप्यकारित्वम् अनुमानपरिच्छेदः। भनुमाननिरूपणम् च्यातिनिरूपणम् मतान्तरनिरासनानुमानस्याययिमानरूपत्वकथनम, ग्वार्थपराभेदेनानुमानविभाग. प्रनिशादीनामुदाहरणादीनां या ग्रयाणामेवावयवावं नतु पयाना. मिति क्धनम् अनुमाननिरूपणे उपयोगकथनम् । মিনুিমান 'मिथ्याचे विकरपा: मिष्यास्यनिर्वचनम् मग प्रमाणनया निम्ममापायंगम्मनिप्रदर्शनम् " ४५ . ४८ ११ ५२ 5 " ·पृष्ठम्. ५६ ५९ ६४ " विषय:. घटादेमिथ्यात्वे प्रत्यक्षेण याधशङ्का तरपरिहारश्च सगुणनिर्गुणवाक्यानां विचारेण ब्रह्मणः स्वतो निर्गुणस्व- समर्थनम् सत्त्वग्रैविध्यनिरूपणम् विश्वमिथ्यात्वे ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वे च नानाश्रुतिपुराणवधनानि उपमानपरिच्छेदः। उपमाननिरूपणम् तस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यामगतार्थता आगमपरिच्छेदः। आगमनिरूपणम् प्रमाणवाक्यस्वरूपप्रदर्शनम् वाक्यजन्यज्ञाने कारणानि आकाक्षानिरूपणम् तत्रैव यलायलाधिकरणविचारः योग्यतालक्षणम् भासत्तिस्वरूपकथनम् शक्यलक्ष्यभेदेन पदार्थद्वैविध्यम् शक्तिस्वरूपकथनम् जाती या व्यक्ती वा शक्तिरिति विचारः लक्ष्यपदार्थनिरूपणम् लक्षणाविभागस्तनिरूपणं च सोऽयं देवदत्तः, तत्त्वमसीत्यादी लक्षणां विनापि निर्वाह- प्रदर्शनम् तारपर्यानुपपत्तेरेय लक्षणाबीजत्वकथनम् चाक्यलक्षणासमर्थनम् अर्थवादवाक्यानां प्राशस्त्ये निन्दितरवे या लक्षणाकथनम् पदैकवाक्यतावाक्यैकवाक्यतयोपियप्रदर्शनम् तात्पर्यनिरूपणम् सारपर्यस्वरूपनिष्कर्षः तात्पर्यावधारणहेतुकथनम् वेदानो नित्यत्वापौरुषेयत्वादिविचार: वर्णानां क्षणिकन्यसण्डनम् पौरपेयस्वस्वरूपशिक्षणम् ६७ " ७० " " ७४ ७८ ८.

·४ र पृष्ठम्. ८१ है ८३ ८४ ८६ ८९ ९२ विषयः. अर्थापत्तिपरिच्छेद। अर्थापत्तिनिरूपणम् दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिरिति तस्या द्वैविध्यम् भ्रतार्थापत्तेद्वैविध्यनिरूपणम् अर्थापोरनुमानानन्तर्गतत्वकथनम् अनुपलब्धिपरिच्छेदः। अनुपलम्भिनिरूपणम् योग्यानुपलब्धिनिर्वचनम् भभावमत्यक्षस्यानुपलब्धिजन्यत्वे शङ्का, समाधानं च भभावचातुर्विध्यम् ध्वंसस्यापि नाशकथनम् सादिवानादित्वाभ्यां सोपाधिकरवनिरपाधिकरवाभ्यां च भेदस्य द्विविधस्वम् वक्तप्रमाणानां मामाण्यस्योत्पत्तौ ज्ञप्तौ च स्वतस्त्वकथनम् प्रामाण्ये नैयायिकोक्तस्य गुणजन्यत्वस्य खण्डनम् स्वतस्त्वस्य निर्वचनम् भप्रामाण्यस्योत्पत्तौ शप्ती च परतस्त्वकथनम् विषयपरिच्छेदः। ग्यावहारिकतावावेदकत्वेन पारमार्थिकतरवावेदकत्वेन च द्विविधं प्रामाण्यम् मक्षणप्रमाणाभ्यां तस्पदार्थनिरूपणप्रतिज्ञा स्वरूपतटस्यभेदेन लक्षणवैविध्यं सरस्वरूपमदर्शन च कलक्षणम् मेयायिकसाइयायुकपरमाणुप्रधागादेजंगरकारणावनिरास अपादानत्वस्वरूपकथनम् जगतो जन्मक्रमप्रदर्शनम् पञ्चीकरणप्रकारकधनम् परापरभेदेन लिगारीरस्य द्वविध्यम् भरायुजादिभेदेन चतुर्विधरथूल शरीरमदानम् प्रलयनिरूपणम् मित्यादिभेदन प्रलयस्य धनुर्विधावम् प्रलये प्रमविशेपरधनम् परिवाश्यानां सानिमपणम् ९४ " ९. " १०० 1०५ १० " १.९ ·पम्. १११ ११५ ११९ १२१ १२२ १२३ १२५ २५ विषयः, ईश्वरचैतन्ये विम्मप्रतिविम्बस्पत्ययोर्विमर्श: स्वम्पदार्थनिरूपणप्रतिज्ञा जीवस्यावस्थात्रययोगित्वम् मतभेदेनान्त:करणवृत्तेरावरणाभिभवार्थत्यसम्बन्धार्थत्वयोः प्रदर्शनम् जीवाणुत्वनिराकरणम् जीवस्य स्वयम्प्रकादत्वकथनम् जीवस्वानन्दरूपत्वनिरूपणम् तत्वम्पदाक्ये नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षेण विरोधशा, समाधानं च भेदानुमानस्यागमबाधितत्वकथनम् उपक्रमाद्यवगताद्वैततापर्यकतत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्राबल्यकथनम् कर्तृरवाद्यध्यासप्रवाहस्यानादित्वकथनम् जीवपरैक्यस्य पेदान्तशास्त्रविषयत्वनिगमनम् प्रयोजनपरिच्छेदः। प्रयोजननिरूपणम् प्रयोजनस्य लक्षणं मुख्यत्वगौणयभेदेन तद्विभागच निरतिशयसातिशयभेदेन मुख्यप्रयोजनम्य द्विविधाचं तत्स्वरूप प्रदर्शनं च मोक्षस्वरूपकथनम् लोकान्तरावाप्सर्मोक्षत्वनिरामः मोक्षस्य प्रत्यग्बीक्यरूपत्वेऽविद्यानिवृत्तिरूपत्वे वा आक्षेपपरिहाराः प्राप्तप्राप्तिपरिहतपरिहारयोर्दष्टान्तप्रदर्शनेन प्रयोजनरवकथनम् मेमस्पसारनपर ऐक्यज्ञानस्य मोक्षकारणत्ये प्रमाणवचनानि अपरोक्षशानं तत्त्वमादिवाक्यादिति मननादिसंस्कृतान्तःकरणादेवेति चाचार्याणां मतभेद निरूपणम् कर्मणो पापक्षयद्वारा जाने विनियोगक्थनम् ज्ञानकर्मणोः समुशयनिरास. अवणादीनां ज्ञानसाधनत्वं तेषां स्वरूपप्रदर्शनं च श्रवणस्यैव प्राधान्यं, मनननिदिध्यासनयोस्तु तदगत्वम् इति प्रतिपादनम् तदप्यावं न तायशेषत्वरूपमिति कधनम् नटकारणमृदं प्रनि चमादीनामिव सहकारित्वेनाप्रधानस्वरूपं तदिति १२७ " " १२८ १२९ १३० १३१ -१५२ १३४ १३५ १३८ १३९ १४१ १४२

·पृष्ठम्
१४३
१४४
१४५
१४६
विपया
श्रवणादिषु मुमुक्षूणामधिकारः
शमदमादिनिरूपणम्
गृहस्थादीनामपि श्रवणादिप्यधिकारकथनम्
सगुणोपासनस्य चित्तैकाम्यद्वारा निर्विशेपब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरवम्
सगुणोपासकानामचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं प्राप्तानां क्रमेण ब्रह्मसाक्षा-
कारोत्पत्तौ ब्रह्मणा सह मुक्तिकथनम्
कर्मठानां धूमादिमार्गेण पितृलोकं गताना फलोपभोगानन्तरं
पुनरूपत्तिः
ब्रह्मविदः प्रारब्धव्यतिरिक्तसकलकर्मनाशः, भोगत: प्रारब्धक्षये
कैवल्यमिति च प्रतिपादनम्
एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्तसङ्गस्य मतभेदेन परिहाराः
मह्मज्ञानान्मोक्ष. स च परम पुरपार्थ इति निगमभम्
"
१४८
१५०
१५२

·॥ श्रीः॥ श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचिता वेदान्तपरिभाषा श्रीपेद्दादीक्षितविरचितप्रकाशिकाख्यव्याख्यासमेता। यदविद्याविलासेन भूतभौतिकदृष्टयः । तं नौमि परमात्मानं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ १॥ ज्ञानं विशुद्धं परमार्थभूतं स्वयम्प्रकाशं जगदेकहेतुम् । आनन्दरूपं परमं परेशं वेदान्तवेद्यं तदहं प्रपद्ये ।। यत्प्रसादप्लवेनैव शास्त्राब्धिमतरं सुखम् । तं धर्मराजाध्वरिणं वन्दे सर्वार्थसिद्धये ॥ येनाकारि कुवादिवारणसृणिः सत्तर्कचूडामणि- यस्याज्ञा धरणीगसङ्घमकुटीमन्दारमालायिता । यच्छिप्याः प्रतिवादिमल्लधिपणापाण्डित्यपाटचराः सोऽयं सज्जनकल्पको विजयते श्रीधर्मराजाध्वरी ॥ पेद्दादीक्षितदर्यण परिभापाप्रकाशिका । क्रियते विदुपां प्रीत्य वालानां मतिदायिनी ॥ अत्र प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थ विषयप्रयोजने निर्दिशन् निर्विभपरिसमाप्तये इट: । देवतां नमस्करोति यदविद्येति । यस्याविद्या यदविद्या । अत्र पष्ठ्यर्थम्तु विवरणाचार्यमते आश्रयाश्रयिभावः । आचार्यवाचम्पतिमते विषयविषयिभावः ।। अविद्या नाम भावरूपाज्ञानम् । तदुत्तरत्र वक्ष्यते । विलासो वृत्तिविशेपः मायो- पहितचैतन्यस्य परमेश्वरस्येक्षणसङ्कल्पप्रयलरूपः । तेन सहकारिणा । भूतानि पञ्च तन्मात्राणि, भौतिकानि स्थूलानि आकाशादीनि । तेषां सृष्टयो जन्मादीनि । , G.P.T. 1033. 500. 30-3102. B ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां यदन्तेवासिपञ्चास्यैर्निरस्ता भेदिवारणाः । तं नौमि नरसिंहाख्यं यतीन्द्रं परमं गुरुम् ॥ २॥ श्रीमदेङ्कटनाथाख्यान विलङ्गुडिनिवासिनः । जगद्गुरूनहं वन्दे सर्चतन्त्रप्रवर्तकान् ॥३॥ भवन्तीति शेपः । सृष्टिग्रहणं स्थितिध्वंसोपलक्षणार्थम् । परमेश्वरस्य भूतमात्र- कर्तृत्वं, हिरण्यगर्भस्य भौतिककर्तृत्वमिति केपाश्चिन्मतम् । तन्निराकराणार्थ भौ- तिकग्रहणम् । 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति श्रुत्या भौतिकसृष्टेरपीश्वरकर्तृकत्वावगमात् । एवं पूर्वार्धन जगज्जन्मादिकार- णत्वं तटस्थलक्षणमित्युक्तं भवति । स्वरूपलक्षणमाह-सचिदानन्दविग्रह- मिति । सच्चिदानन्दात्मकमित्यर्थः । ब्रह्मणः सदादिरूपत्वे 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' ब्रह्म' 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्यादिश्रुतिर्मानम् । अत्रानन्द इत्यनेन प्रयोजनमुक्तम् । ननु सिद्धान्ते जीवपरयोरेकत्वान्नमस्कारानुपपत्तिरिति शङ्का निराकर्तुं परमात्मानमित्युक्तम् । व्यावहारिकभेदेन भिन्नस्येश्वरस्य जीवापेक्षया परत्वान्नमस्कार्यत्वोपपत्तिरिति भावः । यद्वा शास्त्रस्य विपयं निर्दिशति- परमात्मानमिति । जीवाभिन्नं परमित्यर्थः ॥ १ ॥ इदानी "यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता धर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः॥" इत्यादिशास्त्राद् गुरुभक्तर्विद्याङ्गत्वावगमेन गुरुपूजायां कर्तव्यायां तत्रापि 'आचा- र्यप्राचार्यसन्निपाते -' इत्याद्यापस्तम्बवचनेन प्राचार्यस्याचार्याधिक्यप्रतीतेः परमगुरुन् नमस्करोति यदन्तेवासीति । यस्यान्तेवासिनः शिप्याः । त एव पञ्चास्याः सिंहाः तैः । सिंहसादृश्यमाह -निरस्ता इति । मेदिनः भेदयादिनः त एव वारणाः गजाः । नरसिंहाख्यं नरसिंहाश्रमं यतीन्द्र यति- श्रेष्ठम् ॥ २॥ साक्षाद्गुरून् नमस्करोति - श्रीमदिति । बिलगुडीति । चोलगम्या कायर्या दक्षिणभागे कुम्भकोणम्य प्राग्भागे विद्वज्जनपितो विलाडिरिति प्रामः प्रसिद्धः । तन्निवासिन इत्यर्थः । न केवलं ममैव ते गुरवः, किन्तु निखिलविद्वज्जनम्येत्याह-जगद्गुरूनिति । न केवलं वेदान्तत्र्याख्यातृत्वं, किन्तु समस्तशासत्र्यारोतृतेत्याह -सर्ववन्वेति ॥ ३॥ 1. 'तो', २. 'प्रनिपतेः' क. पाठः, ३. 'पो' प. पाठ:. ४. 'रसाते' , पाठा. .

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । येन चिन्तामणौ टीका दशटीकाविभञ्जनी। तर्कचूडामणि म कृता विद्वन्मनोरमा ॥४॥ *टीका शशधरस्यापि वालव्युत्पत्तिदायिनी । पदयोजनया पञ्चपादिका व्याकृता तथा ॥५॥ तेन वोधाय मन्दानां वेदान्तार्थावलम्विनी । धर्मराजाध्वरीन्द्रेण परिभापा वितन्यते ॥६॥ इदानीं स्वग्रन्थस्योपादेयतां दर्शयन् स्वकीर्त्यनुवृत्त्यर्थं स्वकृतान् ग्रन्था- ननुक्रामतिः -येनेति । यद्यपि चिन्तामणिव्याख्यानस्य रुचिदत्तकृतस्य खेन टीका कृता नतु मणेः, तथापि क्वचित् साक्षात् परम्परया वा मणेरपि व्याख्या- तत्वाचिन्तामणावित्युक्तम् । दशटीकेति । प्रभालोकप्रभृतीनां दशानां टीकानां तत्र तत्र भञ्जनाद् दशटीकाविभञ्जनीयुक्तम् ॥ ४ ॥ शशधरस्येति । शशधरनाम्ना कृतस्य सिद्धान्तदीपाख्यग्रन्थस्येत्यर्थः । पञ्चपादिकेति । यद्यपि पञ्चपादिकैकदेशचतुस्सूत्री व्याकृता, तथापि ग्रामैकदेश आयाते ग्राम आयात इतिवत् पञ्चपादिकेन्युक्तम् ॥ ५ ॥ तेन । धर्मराजाध्वरीन्द्रेण वितन्यत इति सम्बन्धः । नन्वत्र मगलं न कर्तव्यं, प्रयोजनाभावाजलताडनवत् । नच समाप्तिफलकतया हेत्व- सिद्धिरिति वाच्यम् । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्यभिचारेण समाप्तेस्तत्फल- वायोगात् । किञ्च एवमपि मगलं न कर्तव्यं प्रमाणाभावात् । नच प्रत्यक्ष मानं, दण्डादिवदन्वयव्यतिरेकाभावादिति चेत् । मैवं मंस्थाः । समाप्ते- स्तत्फलत्वाभावेऽपि विनध्वंसस्य तत्फलत्वात् । तदुक्तं टीकाकृता 'प्रसिद्ध हि मङ्गलाचरणस्य विनोपशमनं प्रयोजनमिति । नापि प्रमाणाभावः, मङ्गलं वेदबोधितकर्तव्यताकम् अभ्रान्तेन धर्मबुद्धयानुष्ठीयमानत्वाद् दर्शादिवदित्यनु- मितवेदस्यैव मानत्वात् । एतेन धर्मभ्रान्त्यानुष्ठीयमानचैत्यवन्दनादौ शिष्टकृतनि- छीवनादौ च न व्यभिचार इति ॥ ६ ॥ - १. 'शे', २. 'ति प', ३. 'शव' क. पाठः, पमिदं मुद्रितपुस्तके नास्ति ।

·10 सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येपु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुपार्थः, 'नच पुनरावर्तते' इत्यादिना तस्य नित्यत्वावगमात् । इतरेषां त्रयाणां प्रत्यक्षेण, 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवा- गुन्न पुण्यचितो, लोकः क्षीयते' इत्यादिश्रुत्या चानित्यत्वावगमात् । तत्र प्रमाणादिचिन्तोपोद्धातत्वेन पुरुषार्थभेदं दर्शयति- इहेति । अथवा 'सच्चिदानन्दे'त्यादिनास्य शास्त्रस्यानन्दावाप्तिरूपमोक्षः प्रयोजनामित्यु- क्तम् । तदयुक्तं, स्वर्गादेरपि प्रयोजनत्वसम्भवादित्याशङ्कय मोक्षस्य परमप्रयो- जनत्वात् स्वर्गादेश्चातथात्वादित्याशयेन मोक्षस्य परमप्रयोजनत्वं साधयति - इहेति । जगतीत्यर्थः । खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । "धर्मार्थकाममोक्षारख्य. पुरुषार्थ उदाहृतः ।" "धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्पभ! । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहाम्ति न तत् कचित् ॥" इति विष्णुपुराणमहाभारतायुक्तपुरुषार्थेषु मध्ये मोक्ष एव परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । 'तत्र प्रमाणमाह न(चे)ति । यस्तु मुक्तः स पुनः संसारभाड न भवती- त्यर्थः । तस्य मोक्षस्य । ननु कामादयोऽपि नित्याः पुरुषार्थत्वात् सम्मतव- दित्याशङ्कयामिशैत्यानुमानवद् बाधितविषयमनुमानमित्याह -इतरेपामिति । धर्मार्थकामानामित्यर्थः । अनार्थकामयोः प्रत्यक्षेण, धर्मस्य च श्रुत्या अनित्य- त्वावगमादिति यथायोगं द्रष्टव्यम् । तद्यथेति । इह अस्मिल्लोके । कर्मचित: | कर्मनिर्मितः । लोक्यत इति लोकः घटादिरिति यावत् । क्षीयते नश्यति । दान्तिकमाह एवमिति । यद्यपि अनया श्रुत्या धर्मजनितफलम्यानित्यत्वं 'योध्यते, नतु धर्मम्य । तथापि फलम्यानित्यत्वेन धर्मम्यापि तथान्याजनित- फलकम्य धर्मम्यावस्थानायोगात् । तथाच श्रुतिमूलकानुमानं मानमित्यन तात्प- र्यम् । ननु मा नाम भृदर्थकामयोरनित्यतया परमपुरुषार्थत्वं, तथापि धर्मग्य तथात्वं किं न म्यात् । 'अपाम सोमममृता अभृम' 'अक्षय्यं ह वै चातुर्माम्य- याजिनः सुकृतं भवति' इत्यादिश्रुत्या तम्य नित्यत्वावगमादितिचेत् । मैवं भाषिष्ठाः। यत् कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिपरिगृहीत्यमाः 'तयथेहे त्यादिश्रुतरेव पलबत्त्येनामृतत्यादिश्रुतेर्दुर्वलत्वात् । तम्याश्व प्रलयपर्यन्तावम्यागाभिप्रायक- खात् । तदुक्तं विष्णु पुराणे- - ''मुनिसपुम्तय.पाठः, ·- . प्रत्यक्षपरिच्छेदः।। सच ब्रह्मज्ञानादिति ब्रहा तज्ज्ञानं तत्प्रमाणं च समपञ्चं निरूप्यते । तत्र ममाकरणं प्रमाणम् । तत्र स्मृतिव्यावृत्तं प्रमात्वमनधिगता- वाधितार्थविपयकज्ञानत्वम् । स्मृतिसाधारणं त्वयाधितार्थविषयकक्षा- नत्वम् । नीरूपस्यापि कालस्य (पडि? इ)न्द्रियवेयत्वाभ्युपगमेन धारा- "आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाप्यते ।" इति । तस्माद् ब्रह्मस्वरूपानन्दावाप्तिरेव प्रयोजनं 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतेरिति भावः । स चेति । मोक्ष इत्यर्थः । समपञ्चमिति । ब्रह्म सगु- णमुत निर्गुणं, निर्गुणत्वेऽपि कि नित्यम् उतानित्यमित्यादिसंशयनिरासाय ब्रह्मनिरूपणम् । ब्रह्मज्ञानमपि कि सविकल्पकमुत निर्विकल्पकं, निर्विकल्पक- मपि किं कर्मसमुचितमुतासमुचितम् , असमुचितत्वेऽपि कि परोक्षमुतापरोक्षम् , अपरोक्षमपि किमिन्द्रियजन्यमुत वेदान्तजन्यमित्यादिसंशयनिराफरणार्थं ब्रह्म- ज्ञाननिरूपणम् । तथा ब्रह्माणि किं वेदान्ता एव प्रमाणमुतानुमानादिकमपि, वेदान्तानामेव प्रामाण्येऽपि किं कार्यविषयतया उत साक्षादित्यादिसंशयनिरा- सार्थं ब्रह्मप्रमाणनिरूपणमित्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मप्रमाणनिरूपणस्य ब्रह्मनिरूपणाधीननिरूपणतया विशेष- णीभूतब्रह्मनिरूपणम्य प्राथम्यमुचितम् । तथापि मानाधीना मेयसिद्धिरिति न्यायेन प्रमाणस्वरूपमात्रम्य ब्रह्मनिरूपणमन्तरेण निरूपयितुं शक्यतया च प्रथमं प्रमाणं निरूपयति-तत्रेति । तेषु मध्य इत्यर्थ । सर्वोत्पत्तिमन्नि- मित्तकारण अदृष्टादावतिव्याप्तिवारणाय करणपदमुपात्तम् । प्रमालक्षणमा- ह-तनेति । प्रमाणे निरूपणीय इत्यर्थः । स्मृतावतिव्याप्तिरित्यत उक्तम्- अनधिगतेति । अनिर्वचनीयरजतम्य तत्कालोत्पन्नस्य पूर्वमनधिगतत्वेन तद्गो-' चरनमेऽतिव्याप्तिवारणार्थमुक्तम् । अबाधितेति । तस्य नेदं रजतमिति जानेन बाधितत्यादिति भावः । ननु स्मृतेः प्रमात्यानङ्गीकारे तयावाधितप्रवृत्तिन म्यात् , प्रामाण्याधीनत्वात् तत्प्रवृत्तेः।स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकारवादिप्राभाकरमतेऽन- धिगतपदवैयर्थ्याचेत्याशङ्कय तथैव लक्षणमाह- स्मृतिसाधारणं त्विति । अबाधितार्थविपयकरनमात्रम्य तदुपयोगित्वादिति भावः । इच्छायामतिव्याप्ति- वारणार्थ ज्ञानत्वमिलाक्तम् । नन्वेकम्मिन्नेव घटे घटोऽयं घटोऽयमिति यत्र नैर-- न्तर्येण घटज्ञानमुत्पद्यते तत्र प्रथमलक्षणस्याव्याप्तिः । तस्यावाधितविपयक- त्वेऽपि ज्ञातार्थावगाहियादित्यत आह - नीरूपस्येत्यादिना ! तत्र धारा- 1. 'या सा', इ. 'णस्य', ३. 'यरय', ४, 'नमि . फ. पाठ..

·- सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषाया वाहिकबुद्धरपि पूर्वपूर्वज्ञानाविपयतत्तत्क्षणविशेष(विशिष्ट)विषयकत्वेन न तत्राव्याप्तिः । किञ्च सिद्धान्ते धारावाहिकवुद्धिस्थले न ज्ञानभेदः । किन्तु यावद् घटस्मरणं घटाकारान्तःकरणवृत्तिरेकैच, नतु नाना. वृत्तेः स्वविरोधिवृत्युत्पत्तिपर्यन्तं स्थायित्वाभ्युपगमात् । तथाच तत्मति वाहिकबुद्धी नाव्याप्तिरित्यन्वयः । तत्र हेतुमाह --धारावाहिकेति । ननु • नीरूपत्वेन कालस्यातीन्द्रियत्वात् कथं चाक्षुपत्वमित्याशक्य किं नीरूपमात्र- स्याचाक्षुपत्यमुत द्रव्यस्य । नायः, नीरूपस्यापि रूपस्य चाक्षुपत्वाभ्युपगमात् । नाद्वितीयः, इदानीं घटो वर्तत इति बुद्ध्या नीरूपस्यापि कालस्य चाक्षुष- त्वानुभवात् । नचोपनीतत्वेन क्षणभानमस्त्विति वाच्यम् । क्षणस्य पूर्व निय- मेनाननुभूतत्वेनोपनयासिद्धेरित्याह – नीरूपस्यापीति । नचाकाशादेरपि- प्रत्यक्षतापतिः । इष्टापत्तेः । यद्वा नीरूपत्वाविशेपेऽपि फलबलेन कस्यचिदेव प्रत्यक्षत्वं कस्यचिन्नेत्यभ्युपगम्यते । यथा महत्त्वसामानाधिकरण्याविशेषेऽपि घटगतरूपस्य प्रत्यक्षत्वं, नतु तद्गतगुरुत्वादेरिति भावः । ननु मा भूत् प्रत्य- क्षरूपधारावाहिकज्ञानेऽव्याप्तिः । तथापि शाब्दरूपधारावाहिकज्ञानेऽव्याप्तिः स्यादेव, तत्रापदार्थस्यायाक्यार्थस्य क्षणस्याविषयत्वात् । किञ्च निरन्तरोत्पन्न- घटादिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिस्तदवस्थैव, तस्य तचत्क्षणांशेऽज्ञातार्थावगाहित्वेऽपि घ- टांशे ज्ञातांशावगाहित्त्वस्य प्रपितामहेनापि निराकर्तुमशक्यत्यादित्यपरितो- पादाह --किञ्चेति । न ज्ञानभेद इति । नच ज्ञानसामग्रयाः सत्त्वाद् द्वितीयादिक्षणेऽपि ज्ञानान्तरोत्सतिरिति वाच्यम् । परमते मनस इव सामग्री- स्वाभाव्यान्न ज्ञानान्तरमुत्पद्यते । अन्यथा परमते तत्रैव युगपदनेकज्ञानोत्प- विपसनाद् ! नकोत्तरोतरज्ञाने पूर्वपूर्वज्ञानस्य कारणत्वात् परमते न युगपदनेकज्ञानमिति वाच्यम् । अत्र किं पूर्वज्ञानस्योत्तरज्ञाने पूर्वज्ञानत्वेन हेतुत्वमुत विशेपणज्ञानत्वेन । नाद्यः, अनङ्गीकारात् । न द्वितीयः, विशेष- णज्ञानस्य विशिष्टज्ञानजनकत्वे मानाभावात् । प्राथमिकविशेपणज्ञानस्याप्य- नेकज्ञानजननसामर्थ्यसत्त्वेन युगपदनेकजानोत्पत्तिप्रसगाचेति भावः । नतु नानेति । गौरवादिति भावः । ननु वृत्तिरूपज्ञानस्यागुतरविनाशित्वेन कथं तावत्कालावस्थानमित्यत आह-यत्तेरिति । तथाचाशुतरविनाशित्वमसिद्धमिति धस्यादि' क. पाठः पताका घटेति मुदिमपुरलपाठः, ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः।। -- , " भावः । यद्वा नानात्वाभावे हेतुमाह -वृत्तेरिति । स्वविरोधीति । यस्यां वृत्तौ जातायां पूर्वा वृत्तिनश्यति सैव विरोधिनी, नतु विरोधितावच्छेदक- मनुगतमस्ति । नचोत्तरवृत्तित्वं तथा । अयं घटः अयं पट इति व्यत्यस्त- धारास्थले पटवृत्त्यनन्तरमपि घटस्मरणदर्शनेन पटाकारवृत्त्यन्तराफल्पनात् , तदुत्तरपटवृत्तेः पूर्ववृत्तावनिवर्तकत्वेन व्यभिचारात् , रजतभ्रमस्थले रजतोका- राविद्यावृत्तेः पूर्वोत्पन्नेदंवृत्त्यनिवर्तकत्याच्चेति भावः । नन्वस्तु वृत्तरेकत्वं, तथापि ज्ञानस्यैकत्वे किमायातम् । वृत्तेर्जडत्वेन ज्ञानत्वाभावादित्यत आह- तथाचेति। नन्वेवमपि प्रत्यक्षस्थले दिनान्तरे जायमानस्य घटज्ञानस्य नानात्वेन तत्राव्याप्तिः, पूर्वानुभूतघटस्यैव भासमानत्वादिति चेत् । न । अनधिगतपंदेन स्वसमानविपर्यकज्ञानाजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । पूर्वप्रत्यक्षज्ञानस्य स्वसमान- विपयोत्तरप्रत्यक्षज्ञाने हेतुत्वाभावान्नाव्याप्तिः । स्मृतेश्च स्वसमानविषयपूर्वानु- भवजन्यत्वनियमान्नातिव्याप्तिः । नन्वखण्डाकारवृत्तावापातज्ञानस्य धर्मिज्ञान- रूपस्य स्वसमानविपयस्य शुद्धगोचरस्य विचारादिद्वारा हेतुत्वेन तत्राव्याप्त्याप- (तेः तिः), तस्याः स्वसमानविषयज्ञानाजन्यत्वाभावात् । तादृशज्ञानाजन्यत्वं हि किं तज्ज्ञानाकार्यत्वम् , उत तज्ज्ञानाप्रयोज्यत्वम् । नाद्यः, पूर्वानुभवस्य संस्का- रेऽन्यथासिद्धत्वेन स्मृतेस्तजन्यत्वाभावादतिव्याप्त्यापत्तेः। न द्वितीयः, अखण्डा- कारवृत्तेरापातज्ञानकार्यत्वाभावेऽपि तत्प्रयोज्यत्वेनाव्याप्तितादवस्य्यात् । नन्व- त्राप्रामाण्यशङ्काशून्यस्वसमानविपयज्ञानाजन्यत्वं विवक्षितम् । तथाचापतिज्ञान- स्याप्रामाण्यशङ्काकलक्षितत्वनाखण्डाकारवृत्तौ नाव्याप्तिरिति चेत् । तदपेशलम् । तर्हि यत्र पूर्वानुभवस्यामामाण्यशङ्काकलङ्कितत्वं तत्र स्मृतायतिव्याप्तेर्वजलपा- यितत्वादिति चेत् । तदविचारितरमणीयम् । अत्र हि तादृशज्ञानाजन्यत्वपदेन तादृशज्ञानकार्यत्वाभावस्य विवक्षिततया स्मृतेश्च पूर्वानुभवकार्यत्वेन तत्राति- व्याप्त्यनवकाशात् । नच संस्कारेणान्यथासिद्धिः, व्यापारण व्यापारिणोऽन्य- थासिद्धयभावात् । अन्यथा चक्षुरादेः स्वव्यापारे(णा)न्यथासिद्धत्वेन प्रत्यक्षहे- तुत्वं न स्यात् । नचैवमापातज्ञानस्यापि विचारादिद्वारा तत्र हेतुत्वेन उक्त- दोपस्तदवस्थ इति वाच्यम् । तस्य श्रवणमननादिबहुव्यापारव्यवहितत्वेनाख- ण्डाकारहत्तौ हेतुत्वाभावात् । अन्यथा यागप्रागभावस्यापि यागादिद्वारा स्वर्ग- १. 'यपूर्वानुभव', २. 'लेपत्वा', ३. रे व्या', ४. 'रान्य' क. पा. .

·८ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां फलितचैतन्यरूपं *घटज्ञानमपि तत्र तावत्कालीनमेकमेवेति नाव्या- प्तिशङ्कापि । ननु सिद्धान्ते घटादेमिथ्यात्वेन वाधितत्वात् कथं त- ज्ज्ञानं प्रमाणम् | उच्यते- ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां/ बाधा, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूद तत् केन कं पश्येत्' इति श्रुतेः । नतु संसारदशायां, 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर, इतरं पश्यति' इति श्रुतेः । तथाचावाधितपदेन संसारदशायामवाधितत्वं विवक्षित- मिति न घटादिनमायामव्याप्तिः । तदुक्तं हेतुत्वापत्तेः, इदानीन्तनशरीरस्यापि यागादिद्वारा स्वर्गहेतुत्वप्रसाच्चेति बहु व्याकुलीस्यात् । परमार्थतस्त्वापातज्ञानस्य तज्जनकत्वेऽपि सप्रकारकत्वस्य ज्ञान- विशेषणत्वेनापातज्ञानस्य निर्विकल्पकरूपत्वान्नाव्याप्तिशङ्कापि । तस्मादुक्तवि- वक्षा शोभा(का? क)रीत्यलमतिप्रस नेत्येतदभिसन्धायाह -नाध्याप्तिशङ्का- पीति । प्रमालक्षणद्वयस्याप्यव्याप्ति शङ्कते-नन्विति । अव्याहिं परिहरन् तदु- पयोगितया घटादीना व्यवहारदशायामवाधितत्वं साधयति - उच्यते इति । नन्वनाबाधितत्वं किं सविलासाविद्यानिवृत्तिराहित्यमुत विलासनिवृत्त्यभावमा- नम् । नायः, प्रातिभासिकरजतस्य मूलाविद्याकार्यत्वपक्षेऽविद्याया ब्रह्मसाक्षा- स्कारमात्रनिवर्त्यतया शुक्तितत्त्वज्ञानानिवर्त्यत्वात् तत्रोक्तानाधितत्वसम्भवेनाति- व्याप्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीय., संसारदशायामपि मुसलप्रहारेण घटादिनिव- तेर्वाधितत्वात् । तदर्थ संसारकालीनावाधितत्वविवक्षावयादिति चेत् । मैवं वोचः । प्रातिभासिकरजतस्य प्लाविद्याकार्यत्वपक्ष एवैतल्लक्षणप्रणयनेन प्रथ- मपक्षस्याश्रयणान्नातिव्याप्तिः । तथाच सत्याह --- ब्रहासाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां चाधः इत्यादिना । बाघ इति । उपादानेन सह निवृत्चिरित्यर्थ. । तत्र मानमाह- यत्र विति । यत्र यदा सर्व प्रपञ्चजातम् आत्मैवाभूद् आत्म- मानं परिशिष्टमभूत् तदा केन कारणेन क विषय पश्येदित्यर्थ. । नत्विति । पाप इत्यनुपज्यते । अस्त्वेवं, तथाप्यव्याप्तिररूपयांधेः किमौषधमित्यत आह- तथाचेति । यद्येवमपि वन समिट लीहित्य सटिके वक्ष्यमाणप्रकारेणान्य- भाल्यातिविधया भासते, तद्भमेऽतिव्याप्तिरेव, तर रोहित्यस्य ससारदशाया- १. 'स्यास्या' ५. पा. २. 'पू' रा. पाट: 'पारिमुद्रितपुरतरसारः । M ३. 'ध्याया'क. पाठ ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। "देहात्मप्रत्ययो यद्वत् प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ।।" इति । आत्मनिश्चयात् ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । लौकिकमिति घटादिज्ञानमित्यर्थः॥ तानि* च प्रमाणानि पद् प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्य- मबाधितत्वात् । तथाप्यागन्तुकदोपाजन्यत्वस्याबाधितविषयकपदेन विवक्षित- तया श्रमस्य चागन्तुकपित्तादिदोपजन्यतया नातिव्याप्तिः । अतएवागन्तुक- दोपजन्यत्वं भ्रमत्वप्रयोजकमिति ग्रन्थकृतोक्तम् । अतएव प्रातिभासिकरज- तस्य मूलाविद्याकार्यले तत्रातिन्याप्तिम्तदवस्थेति निरस्तम् । उक्तार्थस्य मतद्व- येऽप्यदुष्टत्वात् । तदयं निर्गलितोऽर्थः -- आगन्तुकदोपाजन्यत्वे सति सप- कारकस्वसमानविषयकज्ञानाजन्यज्ञानत्वं प्रमात्वमिति । अत्र यद्विपयत्वावच्छे- देन ज्ञानम्य जनकत्वमभिमतं, तत्र स्वसमानविषयत्वं विवक्षितम् । तेन प्रमुष्ट- तत्ताकस्मरणे नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । उक्तार्थेऽभियुक्तवचनं प्रमाणयति - तदुक्तमिति । आत्मनिश्चयम्य घटादिबाधकतया तत्साधकलानुपपत्तेर्मर्या- या व्याचष्टे -ब्रह्मेति । नन्वन्तु लौकिकस्य प्रमाणत्वं, तथापि घटादिज्ञाने किमायातमित्याशङ्कय लोके भवं लौकिकमिति घटादिज्ञानं विवक्षितमित्याह- चटादीति ॥ प्रेमाणं विभजते --तानि चेति । प्रथम "प्रत्यक्षमानस्योद्देगः सर्वमानोपयोगिनः । बहूनां मम्मतत्वेन धनुमानमतः परम् ।। अथोपमानं निर्दिष्टं सङ्गतिग्राहकं हि तत् । श्रुतार्थापत्तिहेतुत्वादागमस्य ततः परम् ॥ पश्चात् तु भावग्राहित्यमाधयेणार्थकल्पनम् । पश्चात् त्वभावमानम्य भावमानोपजीविनः ॥" 'यप' स. पाठः. २. 'क्त इति', ३. 'करण वि', ४. हि', स्वान् गा' क. पाठः. 4 'निप्र मुद्रितपुतकपा:

·. है 1 सव्याख्यायां चेदान्तपरिभापायां फलितचैतन्यरूपं "घटज्ञानमपि तत्र तावत्कालीनमेकमेवेति नान्या- प्तिशङ्कापि । ननु सिद्धान्ते घटादेमिथ्यात्वेन बाधितत्वात् कथं त- ज्ज्ञानं प्रमाणम् । उच्यते - ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां) बाधा, 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्' इति श्रुतेः । नंतु संसारदशायां, 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर, इतरं पश्यति' इति श्रुतेः । तथाचावाधितपदेन संसारदशायामचाधितत्वं विवक्षित- मिति न घटादिप्रमायामव्याप्तिः। तदुक्तं-- हेतुत्वापत्तेः, इदानीन्तनशरीरस्यापि यागादिद्वारा स्वर्गहेतुत्वप्रसङ्गाच्चेति बहु व्याकुलीस्यात् । परमार्थतस्त्वापातज्ञानस्य तज्जनकत्वेऽपि सप्रकारकत्वस्य ज्ञान विशेषणत्वेनापातज्ञानस्य निर्विकल्पकरूपत्वान्नाव्याप्तिशङ्कापि । तस्मादुक्तवि- वक्षा शोभा(का ? कोरीत्यलमतिप्रस नेत्येतदभिसन्धायाह - नाव्याप्तिशा- पीति । प्रमालक्षणद्वयस्याप्यन्याप्तिं शङ्कते-नन्विति । अव्याप्तिं परिहरन् तदु- पयोगितया घटादीनां व्यवहारदशायामवाधितत्वं साधयति - उच्यते इति । नन्वत्राबाधितत्वं किं सविलासाविद्यानिवृत्तिराहित्यमुत विलासनिवृत्त्यभावमा- नम् । नाद्यः, प्रातिभासिकरजतस्य मूलाविद्याकार्यत्वपक्षेऽविद्याया ब्रह्मसाक्षा- स्कारमात्रनिवर्त्यतया शुक्तितत्त्वज्ञानानिवर्त्यत्वात् तत्रोक्तावाधितत्वसम्भवेनाति- व्याप्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, संसारदशायामपि मुसलपहारेण घटादिनि- वेर्बाधितत्वात् । तदर्थ संसारकालीनाबाधितत्वविवक्षावैयादिति चेत् । मैवं वोचः । प्रातिभासिकरजतस्य तूलाविद्याकार्यत्वपक्ष एवैतलक्षणप्रणयनेन प्रध- मपक्षस्याश्रयणान्नातिव्याप्तिः । तथाच सत्याह ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां पायः इत्यादिना । बाघ इति । उपादानेन सह निचिरित्यर्थः । तत्र गानमाह-यत्र विति । यत्र सदा सर्व प्रपञ्चजातम् आत्मवाद् आरम- मानं परिशिष्टमभूत् तदा केन कारणेन के विपयं पश्यदित्यर्थः । नत्विति । बाध इत्यनुपज्यते । अस्त्वेवं, तथाप्यत्र्यासिरूपत्र्याधः किमीपमित्यत आह- तधाचेति । यद्येवमपि यत्र सजिहाष्ट्र साहित्य साटिके वक्ष्यमाणप्रकारेणान्य- भास्यातिविधया भामने, तझमेऽतिव्याक्षिरेव, तर लोहित्यस्यै संसारदशाया- . । . २. 'याग'. पाट: .. 'स्वाम्या' प. पाया. ३. 'ग'. पारः • 'परणितामुनिता।

·- : . प्रत्यक्षपरिच्छेदः। "देहात्मप्रत्ययो यदत् प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ।।" इति । आत्मनिश्चयात् ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । लौकिकमिति घटादिज्ञानमित्यर्थः ।। तानि च प्रमाणानि पद् प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्य- मयाधितत्वात् । तथाप्यागन्तुकदोषाजन्यत्वस्याबाधितविषयकपदेन विवक्षित- तया भ्रमम्य चागन्तुकपित्तादिदोपजन्यतया नातिव्याप्तिः । अतएवागन्तुक- दोपजन्यत्वं भ्रमत्वप्रयोजकमिति ग्रन्थकृतोक्तम् । अतएव प्रातिभासिकरज- तस्य मूलाविद्याकार्यत्वे तनातिन्याप्तिम्तदवस्थेति निरस्तम् । उक्तार्थस्य मतद्व- येऽप्यदुष्टत्वात् । तदयं निर्गलितोऽर्थः - आगन्तुकदोपाजन्यत्वे सति सप्र- कारकम्बसमानविषयकज्ञानाजन्यज्ञानलं प्रमात्वमिति । अत्र यद्विपयत्यावच्छे- देन ज्ञानम्य जनकत्वमभिमतं, तत्र स्वसमानविषयत्वं विवक्षितम् । तेन प्रमुष्ट- तत्ताकस्मरणे नातिन्याप्तिरिति ध्येयम् । उक्तार्थेऽभियुक्तवचनं प्रमाणयति - तदुक्तमिति । आत्मनिश्चयम्य घटादिवाधकतया तत्साधकत्यानुपपत्तेर्मा- दया व्याचष्टे ----ब्रह्मेति । नन्वन्तु लौकिकस्य प्रमाणत्वं, तथापि घटादिज्ञाने किमायातमित्यागय लोके भवं लौकिकमिति घटादिज्ञानं विवक्षितमित्याह- घटादीति ॥ प्रेमाणं विभजते तानि चेति । प्रथम "प्रत्यक्षमानम्योद्देशः सर्वमानोपयोगिनः । बहुनां सम्मतत्वेन बनुमानमतः परम् ।। अापमानं निर्दिष्टं सङ्गतिग्राहक सर श्रुतार्थापत्तिहेतुत्वादागमम्य ततः परम् ॥ पश्चात् तु भावग्राहित्यमाधयेणार्थकल्पनम् । पश्चात् स्वभावमानस्य भावमानोपजीविनः॥" १. 'य' रा. पाठ'. पाठः, २. 'क्त इति', ३. 'करण वि', ४. हिं', 'त्वात् सा' * 'नि प्र' मुद्रितपुतकपाठः ·-- । । १० सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां नुपलब्धिभेदात् । तत्र प्रत्यक्षममायाः करणं प्रत्यक्षप्रमाणम् । प्रत्य प्रमा चात्मचैतन्यमेव, 'यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्मेति श्रुतेः । अपर क्षादित्यस्यापरोक्षमित्यर्थः । ननु चैतन्यमनादि, तत् कथं चक्षुरादें स्तत्करणत्वेन प्रमाणत्वमिति । उच्यते । चैतन्यस्यानादित्वेऽपि तदभिव्यञ्जकान्तःकरणवृत्तिरिन्द्रियसन्निकर्पादिना जायत इति वृत्ति विशिष्टं चैतन्यमादिमदित्युच्यते । ज्ञानावच्छेदकत्वाच वृत्तौ ज्ञानत्वोष चारः । तदुक्तं विवरणे - 'अन्तःकरणवृत्तौ ज्ञानत्वोपचारात्' इति । इति विभागो बोध्यः । तत्र तेषु प्रमाणेषु मध्ये । प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षमि- त्युक्त रूप्यादिभ्रमकरणादायतिव्याप्तिः । अत उक्तं--प्रमाया इति । प्रमाकरण- मित्युक्तेऽनुमानादावतिव्याप्तिरत उक्तं--प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षप्रमात्वग्रहणमन्तरेण तत्कैरणत्वमपि दुर्घहमित्यत. प्रत्यक्षप्रमां निरूपयति--प्रत्यक्षेति । चैतन्य प्रत्यक्षप्रमेत्यर्थ. । आत्मपदं स्पष्टार्थम् । प्रमाग्रहणं च प्रकृताभिप्रायेण । यचैतन्यं तत् प्रत्यक्षमित्येव तात्पर्यम् । चैतन्यस्य प्रत्यक्षत्वे श्रुतिं प्रमाणयति-- यत् साक्षात् इति । पटादिसाधारणापरोक्षत्वभ्रान्तिवारणायाह - साक्षादिति ।। पटादीनामपरोक्षचैतन्याध्यामादपरोक्षता । चैतन्यम्य म्वत एवेत्यर्थः । नन्वपरो- क्षादिति पञ्चम्या ब्रह्मणो जन्यत्वमुच्यते इति भाति । तदयुक्तं, 'नित्यं (वि)ज्ञाः नमित्यादिश्रुतिविरोधादित्यत आह - अपरोक्षमिति । लक्षणस्यासम्भवं शङ्कते-नन्विति । किं चैतन्यस्य स्वरूपेणानादित्वमभिमतमुत वृत्तिविशिष्ट- तयेति विकल्प्याद्यमङ्गीकरोति चैतन्यस्येति । द्वितीयेऽनादित्वमसिद्धमि- त्याह -तदभिव्यञ्जकेति । इतिहेतौ । ननु तर्हि वृत्तिज्ञानमादायैव तजनकत्वं लक्षणं कथ्यताम् । कि तद्विशिष्टचैतन्यजनकत्वस्य लक्षणत्वाभिधानेन । अत एव म्वरूपज्ञानं वृत्तिज्ञानं क्षेनि सामय साम्प्रदायका आहुरित्यत आह . ज्ञानेति । चकारम्त्वर्थ, वृत्तावित्यनेन सम्बध्यते । तथाच वृत्तिर्न ज्ञान, जड- त्वाद् घटवत् । नच ज्ञानत्वव्यवहारो न म्यादिति वाच्यम् । तस्यौपचारिकत्वा- दिति भावः । उपचारहेतुमाह -~-ज्ञानावच्छेदकत्वादिति । उपचारे स्वप्र. कामपन्थीयविवरणाचार्यवचन प्रमाणमाह -तदुक्तमिति । ननु वृतिर्नाम १. 'मा वन च', १ 'न्यमना' स. पाट! ३. 'ग्रहण' फ. पाठ . यज्ञा' रा. पाट.. 'शादिनि' मुक्तिपुलकपाट., . - ·प्रत्यक्षपरिन्छेदः। ११ ननु निरवयवस्यान्ताकरणम्य परिणामात्मिका वृत्तिः कथम् । इत्थं- न तावदन्तःकरणं निरचयवं, सादिद्रव्यत्वेन सावयवत्वात् । सादित्वं च 'तन्मनोऽसृजत' इत्यादिश्रुतेः। दृत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्मत्वे च 'कामः सझल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरभृतिहीं(भीरित्येतत् सर्वे मन एव' इति श्रुतिर्मानम् । धीशब्देन ज्ञानाभिधानात् । अतएव कामादेरपि मनोधर्मत्वम् । ननु कामादेरन्तःकरणधर्मत्वे अहमि- च्छामि अहं जानामि अहं विभमि इत्याद्यनुभव आत्मधर्मत्वमव- परिस्पन्दो वा, परिणामो वा । नाद्यः, अन्त करणं घटाद्याकारेण परिणमत इति सिद्धान्तविरोधात् । न द्वितीयः अन्त करणं न परिणामि, निरवयवत्वाद् ब्रह्मवदित्याह -~-नन्विति । हेलसिद्धया दृपयति-न तावदिति । अन्तः- करणं सावयवं सादिद्रव्यत्वाद् , मृद्वत । आत्मनि व्यभिचारवारणाय सादीति । रूपादी व्यभिचारादाह द्रव्येति । हेतोविशेषणासिद्धिमाशङ्कयाह मादित्वं चेति । "एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।" इत्यादिश्रुतिरादिपदमाया । नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्या वृचिनिर्विकल्पकरूपा, सा चेन्द्रियधर्मः । सविकल्पकजानं तु मनोधर्म., अध्यवसायरूपनानं बुद्धिधर्मः इति साइख्या मन्यन्ते । तदुक्तम् - "अम्ति बालोचनं ज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ।। इति । तान् प्रति सर्वम्य वृत्तिज्ञानस्य मनोधर्मत्वं साधयति --वृत्तिरूप- ज्ञानस्येति । लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाभ्यां कामसङ्कल्पयोर्भेदः । नन्वनया श्रुत्या कामादीनामेव मनोधर्मत्वं प्रतिपाद्यते, नतु वृत्तिज्ञानम्यापीत्यत आह-धीग. ब्देनेति । ननु श्रुतिवलाज्ञानस्य मनोधर्मत्वे कामादेरपि मनोधर्मत्वं म्यादि- त्यत्रेप्टापतिमाह --अतएवेति । प्रत्यक्षेण ज्ञानेच्छादेरात्मधर्मत्वेऽवगते मनो- धर्मत्वप्रतिपादकथुतिरीपचारिकीति शकते-नन्विति । आत्मनो निर्विकारताया उत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादहमिच्छामीत्याद्यनुभवम्य भ्रान्तित्वे वक्तव्ये स्मर्यमाणारो- THAmi पानिशामिकत्यापत्तो संसारझायां बाधापत्त्या कामः सकल्प' ·- क सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां गाहमानः कथमुपपद्यते । उच्यते । अयापिण्डस्य दग्धृत्वाभावेऽपि दग्धृत्वाश्रयवासितादात्म्याध्यासाद् यथायो दहतीति व्यवहारः, तथा सुखासुखाद्याकारपरिणाम्यन्तःकरणैक्याध्यासादहं सुखी अहं दुःखी- त्यादिव्यवहारः। नन्वन्तःकरणस्यन्द्रियतयातीन्द्रियत्वात् कथं प्रत्यक्ष- विपयतेति । उच्यते । न तावदन्तःकरणमिन्द्रियमित्यत्र मानमस्ति । 'मनःपठानीन्द्रियाणि' इति भगवद्गीतावचनं प्रमाणमिति चेत् । न । अनिन्द्रियेणापि मनसा पट्त्वसङ्ख्यापूरणाविरोधात् । नहीन्द्रियगत- सङ्ख्यापूरणमिन्द्रियेणैवेति नियमः 'यजमानपश्चमा इडां भक्षयन्ती'- . त्यत्र ऋत्विग्गतपश्चत्वसहचाया अनृत्विजापि यजमानेन , इत्यादिश्रुत्यनुग्रहायानुभूयमानारोपत्वं वाच्यमित्याशयेन परिहरति - उच्यते इति । अनुभूयमानारोपत्वे दृष्टान्तमाह -अयापिण्डस्येति । नन्वन्तःकरणस्य प्रत्यक्षत्वे स्यादयमनुभूयमानारोपः । नच तत् सम्भवति । अन्तःकरणेमप्रत्यक्षम् इन्द्रियत्वेनातीन्द्रियत्वाच्चक्षुरादिवदित्याशयेन चोदयति--नन्विति ।हत्त्वसिद्धया 'परिहरति - उच्यते इति । मनस इन्द्रियत्वे किं प्रत्यक्षं मानमुतागमः, आहो- स्विदनुमानमिति विकल्प्याद्यं दूपयति -न तावदिति । अन्तःकरणस्य न्याय- मतेऽतीन्द्रियत्वाद् , मन्मते तस्य साक्षिवेद्यत्वेऽपि इन्द्रियत्वेन रूपेण साक्षिणा अगृह्यमाणत्वादिति भावः । द्वितीयमनुवदति- मनःपष्ठानीति । यज्जातीय- गतसङ्ख्यापूरकत्वं यस्य निर्दिश्यते, तस्य तज्जातीयत्वमिति नियमः । यथा . शत्रुमतुर्या दाशरथयः इत्युक्ते तुर्यत्वसङ्ख्यापूरकम्य शत्रुतम्य दागरथित्वं, :--- प्रथाका सहदेवपञ्चमाः पाण्डवाः इत्युक्ते पञ्चत्वसङ्ख्यापूरकस्य सहदेवम्य पाण्ड- वत्वं, तथेन्द्रियगतपट्लसख्यापूरकम्य मनस इन्द्रियत्वमुपगम्यत इति मा- चादिनो हृदयम् । अप्रयोजकत्वान्नोक्तनियमः साधुरित्याह न अनिन्द्रिये- णेति । उत्तान्यायमनूद्य व्यभिचारेणापि दूपयति नहीति । नन्वत्र विशे- प्यवाचकपदस्याश्रूयमाणतया ऋत्विक्पदमध्याहार्यम् । तच्च न सम्भवति, बाणा- णपदाध्याहारेणाप्यन्वयसिद्धेः । नचानृत्विजामपि भक्षणप्रमतिगिति वाच्यम् । सनिधानात्विगन्वयसिद्धेः । एवञ्च ब्राम्हणजानीयगतपचत्वमव्यापूरकत्वं १. 'प्र', २. 'मा' क. पा. 'गाश' इति मुमित गुम्नरपार. ...

·३ प्रत्यक्षपरिच्छेदः। "वेदानध्यापयामास महाभारतपश्चमान्" इत्यत्र वेदगतपञ्चत्वसहथाया अवेदेनापि भारतेन पूरणदर्शनाद्, "इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः" इत्यादिश्रुत्या मनसोऽनिन्द्रियत्वांवगमाच । नच मनसोऽनिन्द्रियत्वे सुखादिप्रत्यक्षस्य साक्षात्वं न स्याद्, इन्द्रियाजन्यत्वादिति वाच्यम् । नहीन्द्रियजन्यत्वेन शानस्य साक्षात्वम् , अनुमिन्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षावापत्तेः । ईश्वरज्ञानस्याजन्यस्य साक्षाचानुपपत्तेश्च । सिद्धान्ते ब्राह्मणस्यैवेति न व्यभिचारः । नच क्षत्रियवैश्ययोर्यजमानत्वे तथाप्यनैका- न्तिकै इति वाच्यम् । द्विजपदाध्याहारेण तत्र तन्निवृत्तेरित्यपरितोपादुदाहर- णान्तरमाह -वेदानिति । न केवलं मनस इन्द्रियत्वे साधकाभावः, प्रत्यु- तानिन्द्रयत्वसाधकमप्यस्तीत्याह - इन्द्रियेभ्य इति । यद्यपीयं श्रुतिर्मनो- ऽनिन्द्रियमिति न ब्रवीति, तथापि मनस 'इन्द्रियेभ्यः' इत्यनेनैव निर्दिष्टत्वात् प्रथनिर्देशानुपपत्त्या मनसोऽनिन्द्रियत्वमवगम्यत इति भावः । नन्वत्र मनस इन्द्रियत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदप्रतिपादनार्थं न पृथनिर्देशः. किन्तु चक्षु- रायपेक्षया मनोनिग्रहणमतिदुर्घटमिति सूचनार्थम् । नहि ब्राह्मण आगतो वसिष्ठोऽपीत्युक्ते वसिष्ठम्य ब्राह्मणभिन्नत्यं प्रतीयते, इति यदि कश्चिद् ब्रूयात् तं प्रति प्रमाणान्तरं सूचयति -- आदीति । 'ज्ञानेन्द्रियपञ्चककर्मेन्द्रियपञ्चक- बुद्धिमनोपेतं लिङ्गशरीरमिति श्रुत्या ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैवेत्यवगमान्मनसोऽनि- न्द्रियत्वम् । तदुक्तमाश्रमचरणैः- "प्रमाणसहकारित्वाद् विपयस्याप्यभावतः । न प्रमाणं मनोऽस्माकं प्रमादेराश्रयत्वतः ॥" इति । ननु सुखाद्युपलब्धिरिन्द्रियजन्या, साक्षात्कारत्वाद् रूपादिसाक्षात्कार- विदित्यनुमानं मनस इन्द्रियत्वे मानमिति तृतीयं पक्षमुत्थाप्य निराकरोति- मचवामिति । विपक्षे बाधकमाह - मनस इति । अप्रयोजकत्वेन निराक- रोति-नहीति । किमिन्द्रियजन्यत्वमात्रं प्रत्यक्षत्ये प्रयोजकमुत इन्द्रियत्वेनेन्द्रि- जिन्यत्वमिति विकल्प्य आद्यं निराकरोति ---- अनुमित्यादेरिति । द्वितीयं रस्यति-ईश्वरेति । ननु प्रत्यक्षत्वे प्रयोजकान्तरस्य निरूपयितुमशक्या पत्र- ऐन्द्रियजन्यत्वमेव प्रयोजकमिति चोदयति ~~-सिद्धान्ते इति । " - सातारा रा 'ग' ·३ -- રત્ના सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां म्यत्वं सत्येककालीनत्वस्यैवोपधेयाभेदप्रयोजकत्वात् । यदि स्थत्वमात्रमुपधेयाभेदप्रयोजक, तदाह पूर्व की स्मृताय । प्तिवारणाय वर्तमानत्वं विपयविशेषणं देयम् । नन्वेवमपि स्वकीन धर्माधर्मों वर्तमानौ यदा शब्दादिना ज्ञायते, तदा ताशा तिव्याप्तिः । तत्र या ना चेत् । न । योग्यत्वस्यापि विपयविशेषणत्वात् । विशेपेऽपि किञ्चिद् योग्यं किञ्चिदयोग्यमित्यत्र फलबलकरप्या स्वभाव एव शरणम् । अन्यथा न्यायमतेऽप्यात्मधर्मत्त्वात् सुखादिवः धर्मादेः प्रत्यक्षत्वापत्तिर्दुरा । नचवमपि (सुखस्य) वर्तमानतादशाय (त्वहं त्व) सुखीत्यदिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षता स्यादिति वाच्यम् । इष्टन्यात् । दशमस्त्वमसीत्यादौ सनिकृष्टविषये शब्दादप्यपरोक्ष- मुपधेयाभेदप्रयोजकं, नत्वेककालत्वमपि, गौरवादित्यत आह --- उपाध्यो- रिति । गृहकदेशस्थितकिश्चिद्धटावच्छिन्नाकाशम्य तद्धटनाशानन्तरं तत्म- देशस्थितघटान्तरायच्छिन्नाकानाभेदव्यावृत्त्यर्थमेककालत्वविशेषणं प्रामाणि- ,कमिति भावः । ननुक्तस्थले घटाकागाभेद इष्ट एव, तद्धटावच्छिन्न आकाश एतटेनाप्यवच्छिन्न इति प्रत्यभिज्ञानादित्यत आह --~यदि चेति । स्मृतेश्यावर्तमानविपयत्वादिति भावः । ननु स्वस्य परकीयधर्माधर्मादिशाब्द- ज्ञानसमये तदीयधर्माधर्मादेम्नगोचरवृतेश्च भिन्नदेशस्थिततया तत्रातिव्या- प्स्ययोगादित्यागल्याह स्वकीयेति । अवर्तमानधर्माधर्मयोर्वर्तमानपदेन- वाति याप्तियारणाद् वर्तमानावित्युक्तम् । नन्यन्त फरणधर्मत्वाविगेपान युगा- विवाद धर्मादरपि योग्यन्यममियत्यागमय फिमेनद् विनानम्य चोगगुन न्युरिथतम्य. नाय इत्यार - अन्नाकरणति । हिनाये स्याह . अन्य- धनि । एवमपि मुगागरण नित्याप्यभावेऽपि इत्यर्थ. । प्रत्यक्षतेति । , ·- प्रत्यक्षपरिच्छेद । .१७ मानाभ्युपगमात् । अतएव पर्वतो वाद्विमानित्यादिज्ञानमपि वह्वयंशे परोक्षम् , पर्वतांगेऽपरोक्षम् । पर्वताद्यवच्छिन्नचैतन्यस्य यहिनिःसृता. न्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य चाभेदाच । बह्वयंशे तु अन्तःकरणवृत्ति- निर्गमनाभावेन वयवच्छिन्नचतन्यस्य प्रमाणचैतन्यस्य च परस्पर भेदः । तथाचानुभवः पर्वतं पश्यामि, वद्विमनुमिनोमीति । न्याय- मते च पर्वतमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायापत्तिः । असनिकृष्टपक्षकानु- दश पञ्चजना अन्योन्य म्वम्वव्यतिरिक्तपुरुषान् गणयन्तस्तेषु कञ्चन पुरुष- मलब्ध्वान्योन्य गाढमालिङ्गमाना रुदन्ति । तान् दृट्वा दैवादागतो वणिक्- कश्चित् कृपया ब्रवीति दगमम्त्वमसीति । तत्र सन्निकृष्टेऽपि वाक्यम्य प्रत्यक्षजानजननसामर्थ्यावधारणात् । यथा चैव तत् तथा प्रयोजनपरिच्छेदे ग्रन्थकार एव वक्ष्यति । ननु पर्वतो वहिमानिति जानमपरोक्ष स्यात्, उक्तलक्ष- णस्य सत्त्वाद् विशे(प' प्य)म्य पर्वतम्य सन्निकृष्टत्वादित्याशङ्कय, किं वयशे पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्याशे वा पर्वताशे वेति विकल्प्य आद्यद्वितीयौ दूपयति ---- अतएवेति । असन्निकृष्टत्वादित्यर्थ । अत्र चापिशब्दो भिन्न- कम वयशे इत्यनेन सम्नभ्यते । तथाच वहिमानिति ज्ञान न केवल वयशे परोक्ष, किन्तु मामानाधिकरण्यागेऽपीति वोभ्यम् । तृतीये इष्टापत्तिमाह-पर्व- तांश इति । सन्निकृष्ट इति शेप । पर्वताशम्यापरोक्षत्वे हेतुमाह -पर्व- तादीति । ननु सन्निकृष्टत्वमात्रेण पर्वताशम्यापरोक्षत्वे सन्निकृष्टवयादिम्थले मिपाधयिपया बयनुमान न स्यात् । वहावपि तदुक्तन्यायेनापरोक्षत्वसम्भ- वात् । उभयरूपले प्रत्यक्षलक्षणमतिव्यापक स्यादिति चेत् । न । अनुमित्य- नुत्पादम्येष्टत्वात् । नच मामय्या मत्या कथ नानुमितिरिति वाच्यम् । प्रत्यक्षसामग्रयाम्तन प्रतिबन्धक्वात् । यदि चेच्छाघटितसामग्रया बलवत्त्वान्न तथा, तदा समुद्रतरणेच्छाया सत्या समुद्रतरणमपि म्यात् । यदि च तत्र वाधान तथा, तदा प्रतेऽपि तुल्यमिति भाव । बहेश्वासनिकृष्टत्वान्न तत्रापरोक्षप्रयोजकमित्याह -- यहचंश इति । ननु पर्वतमनुमिनोमीत्यनुभव- बलात् पर्वताशेऽपि तज्ज्ञान परोक्ष म्यादित्यागयानुभयोऽसिद्ध इत्याह - तथाचेति । प्रमद्गान्यायमत दूपयति -न्यायमते चेति । असन्निकृष्टवि- पयानुमितो तक्तव्यवस्था न शोभत इत्याह -- असन्निकृष्टेति । ननु सुरभि ·, १८ . सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां मिती सर्वांशेऽपि ज्ञान परीक्षम् । सुरभि चन्दनमित्यादिज्ञानमपि चन्दनखण्डांशेऽपरोक्षं, सौरभांशे तु परोक्ष, सौरभस्य चक्षुरिन्द्रि- यायोग्यतया योग्यत्वघटितस्य निरुक्तलक्षणस्याभावात् । नचैव- मेकत्र ज्ञाने परोक्षवापरोक्षत्वयोरभ्युपगमे तयोर्जातित्वं न स्यादिति चाच्यम् । इष्टत्वात् । जातित्वोपाधित्वपरिभापायाः सकलप्रमाणागोचर- जया अप्रामाणिकत्वात् । घटोऽयमित्यादिप्रत्यक्षं हि घटत्वादिसद्भावे चन्दनमिति ज्ञानमपि प्रत्यक्षं स्यात् । तत्राप्युक्तप्रयोजकस्य सत्यादित्या- शक्य किं चन्दनखण्डांशे प्रत्यक्षत्वमापादयसि, उत मौरभांगे । आद्य इष्टापत्तिरित्याह --~~ सुरभि चन्दनमिति । द्वितीयं दूषयति--सौरभांश त्विति । सौरभाकारवृत्ते, स्मरणरूपत्वादिति भावः । ननु सौरभस्यापि योग्य- स्वेनोक्तलक्षणसत्त्वात् कथं परोक्षत्वमिति चेत् । न । तत्तदिन्द्रिययोग्यत्वमि- त्यम्य विषयविगेपणत्वादित्याशयेनाह - सौरभस्येति । नन्वेवमहं सुखी- त्यादिज्ञानस्यापरोक्षत्वं न स्यात् । मनस इन्द्रियत्वनिराकरणेन तत्तदिन्द्रिय- योग्यताघटितलक्षणाभावात् । नच बाह्यप्रत्यक्षलक्षणमेवेदमिति वाच्यम् । अनुगतप्रयोजकाभावप्रसङ्गात् , सुखादेः प्रत्यक्षत्वोपपादनविरोधाच्च । प्राति.) ..मासिकरजतांशप्रत्यक्षाव्याप्तेश्चेति चेत् । मैवम् । केवलसाक्षितत्तदिन्द्रियान्य- तरयोग्यवर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वस्य प्रयोजकत्वात् । मुखादेरि- न्द्रियायोग्यत्वेऽपि केवलसाक्षियोग्यत्वान्नाव्याप्ति । अतएव प्रातिभासिक- रजतस्यापि केवलसाक्षिवेद्यत्वादपरोक्षत्यमिति रहम्यम् । एवंशब्दार्थमाह -- एकत्रेति । जातित्वं न स्यादिति । परम्परप्रतियोगिकात्यन्ताभावसमाना. यिकरणयामास्योत्पम्मिन्नर्थ वृत्तिः सायमिति सार्थन्वपदोपप्रसङ्गादिति भावः । अप्रामाणिकत्वादिति । नच साध्याविशेष । प्रमाणागोचरत्व प्रमा- विषयत्ववदन्यत्वम् , अप्रामाणिकत्वं प्रमाविषयत्वाभाव इत्यन्योन्यात्यन्ताभाव- भेदन भेदात् । यद्वा सकलप्रमाणजन्यप्रमाविषयतया तत्साधकप्रमाणा- भावादिति न मात्र्याविगेप इति भावः । ननु मानाभावोऽसिद्धः, प्रत्यक्षा- दरेव तत्र मानत्यादित्याशय किमयं घट इत्यादिप्रत्यक्ष घटत्वादिजाती मानम् , उत्त घटत्वं आत्ति घटत्वत्वादित्यनुमानम् । नाद्य इत्याह - पटो 'ती तु स' इति मुद्रितपुस्तकपाटा. -- ·. प्रत्यक्षपरिच्छेदः। १९ मानं, नतु तस्य जातित्वेऽपि । जातित्वरूपसाध्यामसिद्धौ तत्साध्य- कानुमानस्याप्यनवकाशात् । समवायासिद्धया ब्रह्मभिन्ननिखिलमपञ्च- स्यानित्यतया च नित्यत्वसमवेतत्यपदितजातित्वस्य घटत्वादापसि- द्धेश्च । एवमेयोपाधित्वमपि निरसनीयम्। पर्वतो वह्विमानित्यादौ च पर्वतांश वतयंशे चान्तःकरणवृत्तिभेदाङ्गीकारेण तत्तवृत्त्यवच्छेदकों- देन परोक्षत्वापरोक्षत्वयोरेकत्र चैतन्ये वृत्ती न विरोधः । तथाच तत्त- दिन्द्रिययोग्यवर्तमानविपयावच्छिन्नचैतन्यामिन्नत्वं तत्तवृत्त्यवच्छिन्न- ज्ञानस्य तत्तदंशे प्रत्यक्षत्वम् । घटादेविपयस्य प्रत्यक्षत्वं तु प्रमात- चैतन्याभिन्नत्वम् । ननु (कथं) घटादेरन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यादभेदः, अहमिमं पश्यामीति भेदानुभवविरोधादिति चेत् । उच्यते । प्रमात्र- भेदो नाम न तावदैवयं, किन्तु प्रमातृसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावः । ऽयमिति । द्वितीयं दूषयति-जातित्वेति । न केवलं जातौ प्रमाणा- किन्तु तल्लक्षणमपि न सम्भवतीत्याह-समवायेति । रूपादिवि- शिष्टबुद्धिपक्षकसम्बन्धविषयकानुमानम्य स्वरूपसम्बन्धमादाय पर्यवसानात् । अन्यथाभावादिवुद्धावपि समवायम्य विपयतापत्तेरिति भावः । अनित्यतयेति । 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत् प्रयन्त्यभिसं- वेशन्ती त्यादिश्रुत्या ब्रह्मभिन्ननिखिलप्रपञ्चस्यानित्यत्वावगमादिति भावः । न केवलं तज्जातित्यनिराकरणे रतिः, किन्तूपाघित्यनिराकरणेऽपीत्याह । एवमेवेति । रमाणादेरभावादिति भावः । ननु मा भूदुक्तन्यायेनापरोक्षत्वादेर्जातित्वमुपाधित्वं या । तथापि कथं विरुद्धयोर्धर्मयोरेकत्रवृत्तित्वमित्याशय संयोगतदभावयो- रिवावच्छेदकभेदेनाविरोधमाह - पर्वत इति । उक्तलक्षणं शिष्यसौकर्यार्थ संग्रहेण दर्शयति तथाचेति । (पृ? तत्तह्त्यवच्छिन्नेति । तत्तदाकार- वृत्त्यवच्छिन्नेत्यर्थः । द्वितीयविकल्पस्योत्तरमाह- घटादेरिति । प्रमात्रेति । अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्यमित्यर्थः । अनुभवविरोधादित्युपलक्षणं, विज्ञा- नाभिन्नत्वं विषयम्यापरोक्षत्वमिति विज्ञानवादिनोक्तत्वात् तन्मतप्रवेशापत्ति- थेत्यपि बोध्यम् । ननु सन् घट इति प्रतीयमानसत्ता घटादिसतैवास्तु न ब्रह्म- सचा. मानाभावादित्याशक्य किं प्रतीयमानसत्ता घटादिम्वरूपम् , उत परामि- १ 'स्वम् । द्वितीये घटादेः' इति मुदितपुस्तफराटः। भाव, - -- ·प्रत्यक्षपरिच्छेद । न्यस्य प्रमातृचैतन्याभिन्नतया धर्मादिमत्तायाः प्रमालमत्तानतिरे- दिति चेत् । न । योग्यत्वस्यापि विषयनिशेपणत्यात् । नन्वेवमपि म्पी । इति प्रत्यक्षम्थले घटगतपरिमाणादेः प्रत्यक्षत्वापत्तिः। स्पावच्छि- चैतन्यस्य परिमाणावच्छिन्नचैतन्यस्य चैकतया रूपावच्छिन्नचंतन्यम्य मातृचैतन्याभेदे परिमाणावच्छिन्नचैतन्यस्यापि प्रमात्रभिन्नतया प- माणसत्तायाः प्रमातृसत्तातिरिक्तत्वाभावादिति चेत् । न । तत्तढा- रवृत्त्युपहितत्वस्यापि प्रमातृविशेषणत्वात् । स्पाकारवृत्तिदशायां परि- णाकारवृत्त्यभावेन परिमाणामारवृत्त्युपहितग्रमातृचैतन्याभिन्नमत्ताक- पाभावेनातिव्याप्त्यभावात् । नन्वेवं वृत्तावव्याप्तिः । अनवस्थाभिया वृत्तिगोचरवृत्त्यनङ्गीका- ग तत्र स्वाकारवृत्युपहितत्वघटितोक्तलक्षणाभावादिति चेन् । न । अ- वस्थाभिया वृत्तेवृत्त्यन्तराविषयत्वेऽपि स्वविषयत्वाभ्युपगमेन स्ववि- "शुपविज्ञानसमये सौरभम्य प्राणप्रत्यक्षत्वं म्यात् , म्मरणरूपसौरभाकारवृत्त्यु- प्रमात्रभिन्नत्वादिति शङ्कानिवृत्त्यर्थमनुभवरूपत्व तत्तदाकारवृत्तेविशेषण- न सूचयितु तत्तढाकारवृत्त्युपहितत्वम्यापीत्यपिशब्द । स्वविपयत्वाभ्युपगमेनेति । ननु चक्षुरादिजन्यवृत्तिज्ञान न म्वविषयक गर्यत्वाद् रूपवत् । विपक्षे च जानामीति तम्य ज्ञानान्तरविषयत्वानुभवायोगप्रस- म्य बाधकत्वात् । किञ्च घटा इति प्रत्यक्षं नैतज्ज्ञानविषय तज्ज्ञानजनकेन्द्रिय- सन्निकर्षानाश्रयत्वात् सम्मतवत् । नचाप्रयोजक । प्रत्यक्षविषयत्वे तज्जनकस- नेकर्पाश्रयत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । तम्मान्न वृत्ते स्ववि: यत्वमिति चेत् । तदपेशलम् । म्वरूपज्ञानस्य सन्निकर्षानाश्रयत्वेऽपि स्ववि- यत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारात् । नच जन्यज्ञानेऽय नियम । अप्रयोजकत्वात् । नानभिन्नत्वम्योपाधित्वाच्च । विमत म्वविषयक ज्ञानत्वात् म्यरूपज्ञानवत् इति पतिपक्षसम्भवाच्च । नच वृत्ते यत्वे क्रियाकर्मत्वयोर्विरोध इति वाच्यम् । अवच्छेदकभेदेन विरोधाभावात् । वृत्त्यन्तरविषयत्वेऽनवम्थाप्रसङ्गस्योक्तत्वाच्च । उतश्च वृत्ते स्वविषयत्वमकामेनापि स्वीकरणीयमिति । नन्वेवमप्यहवारतद्ध- प्वव्याप्तमिद लक्षणं , तदाकारवृत्तेरभावात् । किमहमाकारवृत्ति सम्ब- घार्था , उतावरणाभावार्था । नाद्य , तेपा साक्षात् साक्षिण्यन्यस्तत्वेन म -- ·૨૨ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां पयवृत्त्युपहितप्रमातृचैतन्याभिन्नसत्ताकत्वस्य तत्रापि भावात् । एव- श्चान्ताकरणतद्धर्मादीनां केवलसाक्षिविषयत्वेऽपि तत्तदाकारवृत्त्यभ्यु- पगमेनोक्तलक्षणस्य तत्रापि सत्त्वान्नाव्याप्तिः । नचान्तःकरणतद्ध- मादीनां वृत्तिविपयत्वाभ्युपगमे केवलसाक्षिविपयत्वाभ्युपगमविरोध इति वाच्यम् । नहि घृत्तिं विना साक्षिविपयत्वं केवलसाक्षिवेद्यत्वम् । किन्तु इन्द्रियानुमानादिप्रमाणव्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्वम् । अत एवाहकारटीकायामाचारहमाकारान्तःकरणवृत्तिरङ्गीकृता । अतएव (च) प्रातिभासिकरजतस्थले रजताकाराविद्यावृत्तिः साम्प्रदायिकैरङ्गी: नित्यसम्बन्धसत्त्वात् । न द्वितीयः, तदावरणाजानादेरनहीकारादित्याश- याह-एवञ्चेति । तथाच तेपा प्रत्यक्षत्वसिद्धये तदाकारवृत्तिरवयं स्वीकरणीयेति भावः । तत्तदाकारेति । नन्वन्तःकरणधर्मस्य सुखादेः म्यम- काशत्वेन वृत्तिवेद्यत्वानुपपत्तिः । तथाहि मुखादयः स्वप्रकाशाः, स्वस- सायां प्रकाशाव्यभिचारात् संवेदनवत इति चेन्न । बहूनां प्रकाग(त्व)क- ल्पनाद् वरमेकम्यैवात्मनः प्रकाशरूपत्वकल्पनमिति कल्पनायां लायवमिति तथैव कल्पनात् . प्रकाशात्माध्यासात् मुखादिप्रकाशसम्भवेनाप्रयोजफत्वास, मुखादेः म्वप्रकाशत्वेऽप्यात्मवद् वृत्तिवेद्यत्वे विरोधाभावाञ्चेति भावः । ननु मुखादीनां वृत्तियेद्यत्वाभ्युपगमे 'आत्मचैतन्येनाव्यवधानात् तत्प्रतिभामो- पपवेरिति विवरणविरोधः । 'सुपाद्याकारान्तःकरणपरिणामव्यवधानमन्तरे- .

·-- . प्रत्यक्षपरिच्छेदः। २३ कृता । तथाचान्तःकरणतद्धर्मादिपु केवलसाक्षिवेयेषु पृत्युपहितत्व- घटितलक्षणस्य नाव्याप्तिः । तदयं निर्गलितार्थः- स्वाकारवृत्यूप: हितममातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वशन्यत्वे सति योग्यत्वं विषयस्य प्रत्यक्षत्वम् । तत्र संयोगसंयुक्ततादात्म्यादीनां सन्निकर्पाणां चैतन्या- भिव्यञ्जकवृत्तिजनने विनियोगः । सा च वृत्तिश्चतुर्विधा संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणमिति । एवं वृत्तिभेदेनकमप्यन्तःकरणं मन इति चुद्धिरिति अहङ्कार इति चित्तमिति चाख्यायते । तदुक्तं- "मनो बुद्धिरहवारश्चित्तं करणमान्तरम् । संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विषया इगे ॥" इति । तच्च प्रत्यक्षं द्विविधं सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदात् । तत्र सवि- नन्वेवमपि प्रातिभासिकरजतेऽव्याप्तिः । तम्य केवलसाक्षिवेद्यत्वेन तदाकार- वृत्तेरभावादित्याशङ्कयोक्तयुक्तिताल्यात् तत्रापि (तदा साश्रयणीयेत्यभिमेत्य तत्र सम्प्रदायवचन प्रमाणयति-~-अतएवचेति । तत्राप्यविद्या रजतज्ञाना- भासाकारेण परिणमत इत्युक्तत्यादिति भाव । केबलसाक्षिवेद्यत्वसमर्थन- फलमाह -तथाचेति । विदुपा कण्ठभूपणार्थमुक्तलक्षण सङ्घहेण दर्श- यति -तदयमिति । निप्कृष्टार्थ इत्यर्थः । नन्विन्द्रियजन्यं प्रत्यक्षमिति वक्ष्यमाणं न सम्भवति, इन्द्रियम्यार्थन सम्बन्धाभावादित्यागङ्कयाह - वेति । विषयेषु सन्निकर्पाणां सत्त्वादिति शेप.। उक्तानां विनियोगमाह --चै- तन्येति । यद्वा वृत्तिप्रतिफलितचैतन्यरूपज्ञानम्य नित्यतयान्वयन्यतिरेकसिद्धे- न्द्रियसन्निकर्षादेस्तत्रोपयोगामम्भवेन वैयर्थ्य म्यादित्यत आह. तत्रेति । प्रत्यक्षप्रमाकरण प्रत्यक्षप्रमाणमिति निरूपिते सतीत्यर्थः । प्रसङ्गादन्तःकरणभेद प्रतिपादयितु वृत्तिभेदं दर्शयति -सा चेति । उक्तार्थेऽभियुक्तसम्मतिमाह - तदुक्तमिति । प्रत्यक्षप्रमां विभजते- तच्चेति । केन प्रकारेण द्वैविध्यमित्यत माह --- सविकल्पकेति । सर्वव्यवहारहेतुत्वात मविकल्पकस्य प्रथममु. नेशः, अनन्तरं निर्विकल्पकस्यति भावः । प्रथमोद्दिष्टम्य सविकल्पकम्य यरूपमाह ---तनेति ! तयोर्मध्य इत्यर्थः । निर्विकल्पकज्ञानं व्यावर्त -- ry , ।

·. सव्याख्याया चेदान्तपरिभाषाया कल्पक चैशिष्ट्यावगाहि ज्ञानम् । यथा घट जानामीत्यादिज्ञानम् निर्विकल्पकं तु संसर्गानवगाहि ज्ञानम् । यथा सोऽयं देवदत्तः, तत्चम सीत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानम् । ननु शाब्दमिदं ज्ञानं न प्रत्यक्षम् इन्द्रि पाजन्यत्वादिति चेत् । न । नहीन्द्रियजन्यत्त्वं प्रत्यक्षत्वे तन्त्रं, दूषि; तत्वात् । किन्तु प्रमाणचैतन्यस्य योग्यवर्तमानविपयचैतन्याभिन्नत्वमि- स्युक्तम् । तथाच मोऽयं देवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य मन्नि कृष्एविषयतया बहिनिःसृतान्तःकरणवृत्त्यभ्युपगमेन देवदत्तावच्छिन्न चैतन्याद् वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्याभिन्नतया सोऽयं देवदत्त इति वाक्य- जन्पज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम् । एवं तत्वममीति वाक्यजन्यज्ञानस्यापि । तत्र प्रमातुरेच विपयतया तदुभपामेदस्य स्पष्टत्वात् । ननु वाक्यजन्यज्ञा. नस्य पदार्थसंसर्गावगाहितया कथं निर्विकल्पकत्वम् । उच्यते । वाक्य- जन्यज्ञानविपपत्ते हि न पदार्थसंसर्गत्वं तन्त्रम् । अनभिमतसंस- र्गस्यापि वाक्यगम्यतापत्तेः । किन्तु तात्पर्यविषयत्वम् । प्रकृते च 'सदेव सोम्येदमन्न आसीदि'त्युपक्रम्य 'तत् सत्य स आत्मा तत् त्वमसि श्वेतकेतो' इत्युपसंहारेण विशुद्धे ब्रह्मणि चेदान्तानां तात्प र्यमवमितमिनि कथं तात्पर्याविपयं संसर्ग बोधयेत् । इदमेव 'तत्व यति --वैशिष्टयेति । निर्विकल्पकस्य स्वरूपमाह-निर्विकल्प विति । उदाहरति ---- ययेति । ननु तत्त्वमम्यादिवाक्य नापरोक्षज्ञानजनक वाक्य त्वाद् दर्शादिवाक्यरत् । नचायोजकत्वम् , इन्द्रियाणामेवापरोक्षजानजनक- त्यादिति चोदयति ननु शाब्दमिति । अप्रयोजकत्यादित्यत आह ---नेति । दूपितत्वादिति । सुपादीना प्रत्यक्षतराभावप्रसहादिति भाव । कि तह प्रयोजकमिति पृच्छति किन्विति । उत्तरमा योग्येति । सोऽय देवदत्त इति वाक्यनन्यमानस्य प्रत्यक्षत्यमुपपादयति -तथाचेति । तत्त्व- गीति वाक्यजन्यज्ञानेऽपि तद् दर्शयति-एपमिति । ननु पटगानयेत्या- दिवाश्ये पदोपधापितपदार्थममर्गयर पाक्यार्थतया दृष्टत्वेन प्रकृतेऽपि नम्य ममर्गगोचरतो पथ निमिल्पकत्वमिति गोदपनि - नन्विति । अनमि ताति। गामानय शुम दण्डेनेत्यत्र गोकरणादण्डकर्मकानयनसमर्गस्य म द्विपसनादिति भार । ननु तत्त्वमम्यादिवाक्यम्यापि पदार्थगसर्गपरत्या ।

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। २५ मस्या दिवाक्यानामखण्डार्थत्वं यत् संसर्गानवगाहियथार्थशानजनक- त्वम् । तदुक्तं- "संसर्गासगिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियम् । उक्ताखण्डार्थता यद्वा तत्मातिपदिकार्थता ॥" प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वं वाखण्डार्थत्वमिति चतुर्थपादार्थः । त्यत आह - प्रकृते चेति । प्रसझादसण्डार्थत्वं निर्वक्ति-इदमेवेति । इदं- शब्दार्थमाह -- यदिति । ननु घटमानयेतिवाक्यस्यापि पदार्थसंसर्गयथार्थ- ज्ञानजनकतयाखण्डार्थत्वं स्यादित्यत आह–संसर्गानवगाहीति । ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमपि कर्तृत्वसर्वज्ञत्वादिविशिष्टतत्त्वम्पदार्थसंसर्गभ्रान्तिजनक- मेवेत्यसम्भव इत्यत आह - यथार्थेति । नन्वत्र यत्किञ्चित्संसर्गागोचरत्वं वा प्रकृतपदस्मारितपदार्थसंसर्गागोचरत्वं वा । नाद्यः । घटमानयेत्यादिवाक्यस्यापि यत्किञ्चित्संसर्गागोचरज्ञानजनकतयातिव्याप्तेः । न द्वितीयः । विषं भुक्ष्वे- त्यादिवाक्यम्य प्रकृतपदस्मारितविपभोजनरूपपदार्थसंसर्गायोधकतया तत्राप्यति- प्रसन्मादिति चेत् • मैवम् । द्वितीयपक्षस्यैवाश्रयणात् । तत्रापि लक्षणया प्रकृत- पदस्मारितपदार्थसंसर्गगोचरप्रमितिजनकत्वान्नातिप्रसङ्ग इति । उक्तार्थे चित्सुखा- चार्यसम्मतिमाह ---- तदुक्तमिति । गिरामपर्यायशब्दानां संसर्गागोचरत्वे सति (या) यथार्थधीहेतुतेयमखण्डार्थतेत्युक्ता । अथवा तेपामेव शब्दानां तत्प्राति- पदिकार्थता तदिति श्लोकार्थ. । घटः कुम्भ इत्यादावतिप्रसङ्गवारणायापर्यायग्रह- णम् । गामानयेत्यादिव्यवच्छेदार्थ ससर्गागोचरग्रहणम् । वाक्याभासव्यावृत्त्यर्थ (प्रति ? प्रातिपदिक)ग्रहणम् । नन्वत्र प्रातिपदिकार्थताया अर्थनिष्ठत्वेन कथं तत्त्वमादिवाक्यस्य तत्त्वम् । किञ्च घटमानयति वाक्यस्य संसर्गप्रातिपदिकत्वेऽपि प्रातिपदिकार्थप्रतिपादकत्वमस्त्येवेति तत्रातिव्याप्तिरित्याशङ्कयाह ---मातिपदि- केति। द्वितीयलक्षणवाक्यापेक्षितमनुपझेण दर्शयति -अखण्डेति । नन्वस्त्वे लक्षणं, तथापि लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिरिति न्यायेन प्रमाणाभावात् कथमखण्डार्थत्वसिद्धिरिति चेत् । उच्यते । तत्त्वमस्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्ठम् , पन्योन्यकार्यकारणभावरहितद्रव्यविषयसमानाधिकरणवाक्यत्वात् , सोऽयं देवदत्त ति वाक्यवत् । वाक्यत्वादित्युक्ते राजः पुरुष इत्यादिवाक्ये व्यभिचारः । तद्वार- णाय समानाधिकरणेति । तावत्युक्ते नीलो घट इत्यत्र व्यभिचारः, अत उक्तं द्रव्येति । उभयोरपि द्रव्यत्वाभावादिति भावः । न(चै? न्वे)वं मृद्घट इत्यत्र . , ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां तच्च प्रत्यक्षं पुनर्द्विविधं जीवसाक्षीश्वरसाक्षि चेति । तत्र जीवो नामान्त:करणावच्छिन्नचैतन्यम् । तत्साक्षि त्वन्तःकरणोपहितचैत न्यम् । अन्तःकरणस्य विशेषणत्वोपाधित्वाभ्यामनयोर्भेदः। विशेषणं व्यभिचार इत्यत आह --- अन्योन्यकार्यकारणेति । ननु सिद्धान्ते ब्रह्मभेद- देवदत्तभेदयोरभावेनासिद्धिसाधनयभंपत्तिरिति चेन्न । वाक्यैकदेशपदद्वयं- प्रतिपाद्यतया द्वित्वसम्भयाद् विशिष्टयोभिन्नत्वात् । नच तत्त्वमस्यादिवाक्यं नाखण्डार्थं वाक्यत्वाद् ज्योतिष्टोमादिवाक्यवदिति प्रत्यनुमानपराहतं त्वदनुमान- मिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । सोऽयं देवदत्त इति वाक्ये व्यभिचाराच्च । ननु तत्राप्यखण्डार्थत्वमसिद्धमिति चेन्न । तदेतत्पदद्वयलक्षितदेवदत्तैक्यस्य तेन प्रतिपादनात् । तथाहि -तद्देशकालविशिष्टतद्देशकालविशिष्टयोन वाक्येनैक्यं प्रतिपाद्यते । तथा सति एतद्देशकाले तद्देशकालत्वप्रसङ्गात् । अन्यथा इदानी तद्देशकालवैशिष्टयानुपपत्तेः । तस्मादुभयोपलक्षिताभेद एव प्रतिपाद्यत इति सोऽयमित्यादिवाक्यस्याखण्डार्थसिद्धिरिति सर्व समञ्जसमित्यलमतिप्रसङ्गेन । प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षप्रमाणं विभजते - तच्चेति । द्वैविध्यमेवाह - जीवेति । जीवस्वरूपापरिज्ञाने तत्साक्षिस्वरूपं दुर्विज्ञेयमिति जीवस्वरूपं निरूपणीयम् । तत्र जीवो नाम न तावत् स्थूलशरीरावच्छिन्नः । स्थूल- शरीरस्य सादित्वेनानादिजीवावच्छेदकत्वायोगात् । जीवस्य सादित्वे कृतहा- नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् । नाप्यन्तःकरणावच्छिन्नः । तस्यापि कार्यत्वेनोपा- धित्वायोगात् । अन्तःकरणस्य सुषुप्तिप्रलययोरभावाचेत्याशयेनाक्षिपति । तत्र तयोर्मध्य इत्यर्थः । उत्तरमाह -अन्तःकरणेति । 'कार्योपाधिरयं जीवः' इति श्रुत्याहमित्यनुभवविषयत्वाच अन्तःकरणमेवावच्छेदकम् । नच सुपुप्त्यादौ तदभावः । तत्रापि तस्य सूक्ष्मतया सत्त्वात् । नचैवं सायन्तःकरणं कथ- मनायवच्छेदकमिति वाच्यम् । अन्तःकरणप्रवाहस्यानादित्वादिति भावः । वस्तुतोऽन्त करणतत्संस्कारान्यतरावच्छिन्नो जीव इति रहस्यम् । जीवसाक्षि- स्वरूपमाह -- तदिति । नन्यन्तःकरणस्योभयत्रावच्छेदकत्वाविशेषात् कथं । जीवसाक्षिणो द इत्यन आह. अन्तःकरणस्येति । उपाधिविशेषणयो' दर्शयति---विशणं चेति। (ननु ?) यद्यपि कार्यानन्वयेऽपि स्वप्रत्याय्यव्या त्यधिकरणतावच्छेदकनामात्रेण म्वर्गादेः कामनाविशेषणत्वं दृष्टं, तथापि तत्र ·२७ प्रत्यक्षपरिच्छंदः । च कार्यान्वयि व्यावर्तकम् । उपाधिस्तु कार्यानन्धयी व्यावर्तको वर्तमानश्च । रूपविशिष्टो घटोऽनित्य इत्यत्र रूपं विशेपण । कर्ण- राषकुल्यवच्छिन्नं नमः श्रोत्रमित्यत्र कर्णशकुली उपाधिः । अयमेवो- पाधिनैयायिकैः परिचायक इत्युच्यते । प्रकृते चान्तःकरणस्य जडतया विषयावभासकत्वायोगेन विपयावभासकचैतन्यस्योपाधित्वम् । अयं च जीवसाक्षी प्रत्यात्म नाना । एकत्वे मैत्राचगते चैत्रस्याप्यनुसन्धान- प्रसङ्गः। ईश्वरसाक्षि तु मायोपहितं चैतन्यम् । स्वर्गों न विशेषणं किन्तु परिचायक इत्यत्र तात्पर्यम् । ननु प्रकृतेऽनुमानस्या- नुक्ततयान्तःकरणस्योपाधित्वमसातमित्यत आह - उपाधिश्चेति । उपलक्षणं व्यावर्तयति ----वर्तमान इति । प्रमेयत्वादिकं (व्यावर्तयति -) व्यावर्तक इति । विशेषणं व्यावर्तयति कार्यानन्वयीति । विशेपणमुदाहरति-रूप- विशिष्ट इति । उपाधिमप्युदाहरणनिष्ठतया प्रदर्शयति ---कर्णशप्कुलीति । ननु कर्णशप्कुल्याः परिचायकत्वमेव तार्किकरभिहितमिति कथकारमत्रोपाधित्व- मभिधीयत इत्यत आह-- अयमिति । नन्वन्तःकरणस्यैव विषयावभासकत्व- मस्तु, किं तत्प्रतिफलितचैतन्यस्य तद्भासकत्वं कल्पयित्वा तस्योपाधित्ववर्णनेने- त्यत आह ---प्रकृते चेति । एकजीवपक्ष प्रतिक्षिपति अयं चेति । प्रत्यात्ममिति । प्रतिशरीरमित्यर्थः । अनुसन्धानप्रसङ्ग इति । चैत्रस्य मैत्रकर्मफलभोक्तृत्वप्रसङ्ग इत्यपि द्रष्टव्यम् । मायोपहितमिति । 'मायिनं तु महेश्वरमि' त्यादिश्रुतेरिति भावः । अत्र मायाशब्देन भावरूपाजानमेवोच्यते । नन्वज्ञानसद्भावे प्रमाणाभावात् कथं तदुपहितचैतन्यस्य माक्षित्वमिति चेत् । उच्यते । अहमज्ञ इत्यादि प्रत्यक्षं तावद् भावरूपाज्ञाने मानम् । नच ज्ञाना- भावविषय एवायमनुभव इति वाच्यम् । क इत्थं ब्रूयात् प्राभाकरमतावलम्बी भट्टमतावलम्बी वा न्यायमतावलम्बी वा । नाद्य । "भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात् ।" इति वदता भावन्यतिरिक्तस्याभावस्यानभ्युपगमात् । न द्वितीयः । अभावस्य पष्ठप्रमाणगोचरत्वेन ज्ञानस्य नित्यानुमेयत्वेन च तदभावस्य प्रत्यक्षविपयत्वा- नुपपत्तेः । न तृतीयः । प्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यां ज्ञानाभावज्ञानायोगात् । पट न जानामीत्यनुभयोऽपि तत्र मानम् । ननु भावरूपाज्ञानविषयस्याज्ञाने अज्ञाना- ·२८ सव्याख्याया वेदान्तपरिभाषायां - ज्ञानायोगात् ज्ञाने चाज्ञानस्यैवाभावात् कथ भावरूपाज्ञानमिति चेन्न । अजा- नावच्छेदकस्य विषयस्य ज्ञान साक्षिरूपमिति न तद् भावरूपाज्ञानविरोधि, पृतरेव तद्विरोधित्वात् । अज्ञानस्यैकत्वेन ब्रह्मसाक्षात्कारकनिवर्त्यत्वेन च तस्य नानाशक्तिकल्पनया शक्तरेव ज्ञानविरोधित्वाच्च । किञ्च अनुमानमपि तत्र मानम् । तथाहि --- सशयविपर्यासान्यतरविषयविषयकप्रत्यक्षज्ञान स्वविषयचैतन्यावरण- पूर्वक, सशयविपर्यासान्यतरविषयविषयकत्वे सति सशयविपर्यासनिवृत्तौ निर- पेक्षकारणत्वाद् , अन्धकारे घटादिसशयनिवर्तकप्रदीपप्रमावत् । तत्र सुखादि- साक्षात्कारस्य केवरसाक्षिवद्यत्वाझीकारेण तत्र बाधधारणायोक्त सशयविपर्यासा- न्यतरविष(यविष)यकेति । धर्मादिशाब्दज्ञानस्यापि पक्षत्वे तत्र बाध स्यादित्यत उक्त प्रत्यक्षेति । अन्धकारेणार्थान्तरवारणाय चैतन्यावरणेत्युक्तम् । सुखसाक्षात्कारे व्यञ्जकाभावप्रयुक्तसशयाधुत्तरघटादिप्रत्यक्षे च व्यभिचारचारणाय क्रमेण विशे- पणद्वयम् । नच प्रागभावादिनार्थान्तरमिति वाच्यम् । प्रागभावस्याभावरूपत्वेन प्रतियोगिभेदेन नानात्वेन च गौरवात् । लायनकस्य भावरूपाज्ञानस्यैव कल्प- नात् । अतएव समवायसाधकमीश्वरसाधक चानुमान लाघवादेक समवायमेक- मेवेश्वर (च) साधयतीति तार्किकाणा सिद्धान्त । (घटध्वसखाजनकघटापरोक्ष- प्रमाण ज्ञान घट न जानामीति ज्ञानविषयनिवर्तक घटापरोक्षज्ञानवदित्यनुमाना- न्तरमपि मानम् । घटध्वसे च प्रतियोगिसाक्षात्कारस्य हेतुत्वमन्वयादिनावगतम् । अस्मदायप्रत्यक्षस्थरेऽपीश्वरसाक्षात्कारस्य सत्त्वेनाव्यभिचारात् ।।) किश्च रजत- तदवभासयोमिथ्यात्व सत्योपादानत्वेऽनुपपद्यमान मिथ्याभूतमुपादानमनाघेकमेव भावरूपाज्ञान क्ल्पयतीत्यर्थापत्तिरज्ञाने प्रमाणम् । ब्रह्मणो जीवाभदस्य वक्ष्य- माणतया अस्ति अस प्रकारश्ते चेति च्यवहारयुकलारणे(न, सत्यपि नास्ति न प्रकाशते चेति विपरीतस्वव्यवहारालम्बनयोग्यता स्वरूपावरणमन्तरेणानुप- पद्यमानावरणं राघवाद् भावरूपाज्ञानमेव कल्पयतीत्यर्थापत्त्यन्तरमपि मानम्। श्रुतिरपि भावरूपाज्ञाने मानम् । तथाहि -- 'देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम्', 'अनृतेन हि प्रत्यूढा', 'अनीशया शोचति मुह्यमान', 'स इमे सत्या कामा अनृताभिधाना', 'अविद्यायामन्तरे वर्तमाना', 'नान्यच्यो वेदयन्ते' "अज्ञानेनावृत जान तेन मुह्यन्ति जन्तब ।" 'नीहारेण पाहता', 'माया तु प्रकृति विद्यात्' ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः । २९ तच्चैकं तदुपाधिमायाया एकत्वात् । 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादिश्रुतौ मायाभिरिति बहुवचनस्य मायागतशक्तिविशेपा- भिप्रायतया मायागतसत्वरजस्तमोरूपगुणाभिनायतया चोपपत्तेः । "अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते ।" इत्याद्याः श्रुतयो भावरूपाज्ञानमविद्यादिपदेन दर्शयन्त्यः कथमपहोतुं शक्या इति । तस्मात् सिद्धं मायापदवाच्यमनाद्यनिर्वचनीयं मावरूपाज्ञानम् । ननु मायाज्ञानयोन तु भेदः भगवच्छक्तिरूपत्वात् । दृश्यते हि "तरत्यविद्यां वितता हृदि यस्मिन् निवेशिते ।" इति श्रुतौ 'मायामेतां तरन्ति ते' इति भगवद्वचने तरन्तीति । तरणं च शक्ति- विशेपे युज्यते नानिर्वचनीये । तस्माद् यत्र मायाशब्दप्रयोगस्तत्र शक्तिवि- शेपस्यैव मुख्यार्थत्वमिति चेन्न । विचित्रविषयगोपुरप्रासादनिर्मातरि तक्षादौ मायाशब्दाप्रयोगाद्, अविद्यमानार्थावभासक एव ऐन्द्रजालिकादौ तत्पद- प्रयोगात् । "मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।" इति मायाप्रतियोगित्वेन पारमार्थिकश्रवणात् तरत्यविद्यामित्यादिवाक्यं न तर- णाभिप्रायं, 'विमुक्तश्च विमुच्यते' 'ब्रहौव सन् ब्रह्माप्येती'ति श्रुत्या निवृत्ति- मात्रस्यावगमात् । अन्यथा शक्तित्वं परिकल्प्य तत्तरणाङ्गीकारे शक्तनित्यत्वेन तन्नाशायोगाद् मुक्तस्य पुनः संसारप्रसङ्गः । तस्मात् 'तरति ब्रह्महत्यामि'त्यादा- विव निवृत्तिरेच तरणम् । किञ्च माया चाविद्यैव, 'तरत्पविद्यामि' त्यत्र मायाया अविद्यासामानाधिकरण्यश्रुतेः भेदकल्पनायां मानाभावाच्च । आवरणशक्ति- प्राधान्ये अविद्येति विक्षेपशक्तिप्राधान्ये च मायेति व्यपदेशभेदोपपत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नमित्यलमतिविस्तरेण । ननु मायाया एकत्वे 'इन्द्रो मायाभिरिति बहुवचनानुपपत्तिरित्य- बाह ---- इन्द्रो मायाभिरिति । इन्द्रः परमेश्वरः मायाभिः सत्त्वादिगुण- विशेषः : पुरुरूपः घटादिप्रपञ्चरूप इति यावत् ईयते प्राप्यते इत्यर्थः । ननु मायाया एकत्वसाधकप्रमाणमन्तरेणानेकत्वप्रतिपादकश्रुतेरर्थान्तरे कल्पनानुप- ..

·३० सव्याख्याया वेदान्तपरिमापायां "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।" "तरत्यविद्यां वितता हृदि यस्मिन् निवेशिते । योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः ॥" "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वी प्रजां जनयन्ती सरूपाम् । अजो टेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः॥" इत्यादिश्रुतिष्येरुवचनवलेन लाघवानुगृहीतेन मायाया एकत्वं निश्ची- यते । ततश्च तदुपहितं चैतन्यम् । तच्चेश्वरसाक्षि । तच्चानादि तदुपाधे- पत्तिरित्यत्राह मायां त्विति । मायाया प्रकृतित्वे मानमाह - माया त्विति । तरत्यविद्यामिति । यस्मिन् परमात्मनि नित्यनैमित्तिककर्मप्रक्षालित- पापमले चित्तेऽभिव्यक्ते सति योगी माया सरति तस्मै नम इति सम्बन्ध । मायायाम्तर्तव्यत्वे हेतुमाह - (विद्यति ।) विद्याविद्ययोनिवर्त्यनिवर्तकभाव प्रसिद्धेरिति भाव । सुषुप्त्यादावविद्याया अपुरुषार्थत्वादर्शनान्न तन्निवृत्तिरीप्सि- तेत्यत आह-विततामिति । कार्याकारेण विततामित्यर्थ । उपादाननिवृत्तौ कार्यस्यात्यन्तिकनिवृत्तेरविद्यानिवृत्तिरप्याकाक्षितेति भाव । वेद्यत्व व्यावर्त- यति- अमेयायेति ।तन हेतु -द्यात्मन इति । अजामिति । अजाम् अनुत्पन्नाम् । लोहितशुक्लकृष्णशब्दै रज सत्त्वतमास्यभिधीयन्ते । लोहित रजो रञ्जनात्मकत्वात् । शुक्ल सत्त्व प्रकाशात्मकत्वात् । कृष्ण तम आवरणात्मक- स्वात्।उक्तगुणविशिष्टामित्यर्थ । (सा च ) वही प्रजा त्रैगुण्यान्विताम् अविद्या विद्याविरोधिनीमजोऽजन्य एको जीव जुपमाण प्रीयमाण सेवमानो वानुशेते सुखी दुखी मूढोऽहमित्यविवेकितया ससरति । अन्य पुनरज पुरुष उत्पन्न- विवेकज्ञानो विरक्तो जहाति । एना प्रकृति भुक्तभोगा कृतभोगापवर्गी परित्यजति मुच्यत इति श्रुत्यर्थ । नन्वजामेकामित्यादिश्रुतिगतमेकवचनमेक वचनमितिवत् समुदायाभिमायकत्वेन व्याख्यायता, किं बहुवचननाधेनेति शङ्का निराकर्तु लापवानुगृहीतनेत्युक्तम् । उपसहरति-ततश्चेति । अनादीति । सादित्वे जग- कर्तृत्वाद्यनुपपवेरिति भाव । ननूपाचे सादित्वात् तदुपहितसाक्ष्यपि मादीत्यत आह -तदिति । तदुक्त- --- ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ३१ मायाया अनादित्यात् । मायावच्छिन्नचैतन्यं च परमेश्वरः । मायाया विशेपणत्वे ईश्वरत्वमुपाधित्वे साक्षित्वमिति ईश्वरत्वसाक्षित्वयोर्भेदः। नतु धर्मिणोरीश्वरतत्साक्षिणोः । स च परमेश्वर एकोऽपि स्वोपाधि- भूतमायानिष्ठसत्त्वरजस्तमोगुणभेदेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिशब्दवाच्यता "(जीवो ब्रह्म ! जीव ईशो) विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोभिदा । अविद्या तञ्चितोर्योगः पडस्माकमनादयः ॥" इति भावः । नन्वेकोपाध्यवच्छिन्नतया कथमीश्वरतत्साक्षिणोर्भेद उपपद्यते इत्याशय नहि धर्मिणोर्भेदः, किन्तु धर्मयोरित्यभिप्रेत्य धर्मभेदनियामक- माह -मायाया इति । गोत्वाश्चत्वरूपधर्मभेदेन गवाश्वयोर्मेदवद् ईश्वरत्व- तत्साक्षित्वमेदेनेश्वरतत्साक्षिणोरपि भेदः स्यादित्याशङ्कय विरुद्धधर्मयोरेव भेद- कत्वेन प्रकृते तदभावादित्याशयेनाह नाविति । भेदे मानाभावादिति भावः । ननु मायाया एकत्वेनेश्वरस्यापि तथात्वात् कथं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादि- व्यवस्थेत्याशङ्कयाह-स चेति । मायानिष्ठति । 'सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृते- गुणास्तैः' इति भागवतोक्त्या मायायाः सत्त्वादिगुणवत्त्वावगमादिति भावः । ननु त्रिमूर्तीनां नाभेदः । अभेदे उपास्योपासकभावानुपपत्तेरिति चेन्न । तस्य लोकविश्वासार्थत्वात् । "जुपन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्तते ।। तमोद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः ।" इत्यारभ्य "सृष्टिस्थित्यन्तकरणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः॥" इत्यादिना श्रीविष्णुपुराणे मूर्तीनामेकत्वप्रतिपादनपूर्वकमौपाधिकभेदप्रतिपाद- नात् । "गुणभेदं समास्थाय मूर्तित्रित्वमवाप्तवान् ।" इति बृहन्नारदीयवचनाच । "स एव सर्गः स च सृज्यकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेपमूर्तिर्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः ।।" इति विष्णुपुराणे साक्षादेवाभेदप्रतिपादनाच । :

·३२ सव्याख्याया वेदान्तपरिभाषाया . "शक्तयो यस्य चेकम्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका । भवन्त्यभूतपूर्वस्य तद् विष्णो परम पदम् ॥" इति मार्कण्डेयपुराणवचनाच । "नित्य सर्वगतो ह्यात्मा कूटम्थो दोपवर्जित । एक स भिद्यते प्रान्त्या मायया न स्वभावत ॥" इति कोर्मवचनाच्च । अन्यान्यप्यभेदप्रतिपादकवचनानि विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । एतेन मूर्त्यन्तरविद्वेषणेन मूर्त्यन्तरमवलम्बमाना प्र पु श्रौताग्निहोत्रादि कर्माणोऽपरिच्छिन्नपरिपूर्ण विशुद्धब्रह्मण परिच्छिन्नलोकशरीरादियोग च सत्य मन्वाना स्वाभिमततर्काभास वैदिकत्वविभमाय व्याससूत्रेषु प्रवेशयन्तो विशुद्ध- ज्ञानानन्दब्रह्माद्वैत वेदिकमपि स्वगृह एव स्वापत्यशिष्यभार्यादिसन्निधौ दूपयन्त- स्तार्किका शेवमाध्यवराका पराकृता वेदितव्या । शेववेप्णवपुराणयोरुभयो- रपि तुल्यवत्प्रामाण्यात् । नच विष्णुप्रतिपादकपुराणाना 'सहस्रशीर्पा पुरुष' "सहस्रशीर्ष देव विश्वाक्ष विश्वशम्भुवम् । विश्व नारायण देवमक्षर परम प्रभुम् ॥" "एको ह वे नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्कर ।" 'नारायण महाज्ञेय विश्वात्मान परायणम् ।" इत्यादिश्रुतिवाक्याना सत्त्वे तद्विरोधाच्छिवपुराणाना विरोधाधिकरणन्यायेना- प्रामाण्यमिति वाच्यम् । ‘एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे' "यो देवाना प्रथम पुरस्ताद विश्वाधिको रुद्रो महपि । हिरण्यगर्भ पश्यति जायमान स नो देव शुभया स्मृत्या सयुनक्तु ॥" इत्युपक्रम्य 'यस्मात् पर नापरमस्ति किन्चिदि'त्युपपाद्य 'वेदान्तविज्ञाने'त्या दिना शुद्धान्त करणे पुरुषधौरेयेवेदान्तवाक्यजनितसाक्षात्कार प्रापणीय इति चाभिधाय "तम्य प्रतिलीनम्य य पर स महेश्वर ।" इत्युपसहारवा(क्याना "यदा चर्मवढाकाश वेष्टयिप्यन्ति माना । तदा शिवमविज्ञाय दुसम्यान्तो भविष्यति ।' ' ईशान सर्वविद्यानामी घर सर्वभूताना ब्रहाधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिझा शिवो में अस्तु सदाशिवोम्" यै) ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ३३ "शिवो ध्येयः शिवकरः सर्वमन्यत् परित्यजेत् ।" इत्यथर्वशिखावच(नस्य नेन) "ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्ष शिवरूपाय चै नमः ॥" इत्यादिश्रुतिभिश्च विष्णुपुराणानामेवाप्रामाण्यापत्तेः । नचोदाहृतवाक्येषु रुद्र- महेश्वरपशुपतिशिवादिशब्दानां योगवृत्त्या विष्णुपरत्वाद् विष्णुसहस्रनामग्रन्थे (विष्ण्वादि ! शिवादि)पदानां विष्णुनामपर्यायत्वोक्तेश्च विष्णुपरतैवेति न विरोध इति वाच्यम् । विष्णुनारायणादिशब्दानामपि योगवृत्त्या सदाशिवपरत्वात् , शिवसहस्रनामग्रन्थे विष्ण्वादिपदानां शिवनामपर्यायत्वकथनाच, नारायणाद्युप- निषदामपि शिवपरतैव स्यात् । अतएव शिवप्रतिपादकवाक्यानि शिवान्तर्यामि विष्णुपराणीति निरस्तम् । विष्णुप्रतिपादकवाक्यानामपि तदन्तर्यामिशिवपरत्वा- पत्तेः । ततो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराणामभेदेनैव श्रुतीनां प्रामाण्यमुपेयम् । अतएव च भगवद्गीतायाम् - "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते ।" इति । "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ।" इति जगदुत्पत्त्यादिहेतुत्वेन मुमुक्षुज्ञेयत्वेन च प्रतिपाद्यमानः स्वयमेव महेश्वरो- ऽपीति सूचयितुम् "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥" इतीश्वरपदं प्रथमपुरुषपदं च प्रायुत । प्रथमपुरुषपदप्रयोगादनीश्वरत्वं स्वस्य मा भूदित्याशयेन 'यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" इति चोवाच । नचोमालक्ष्मीपतित्वादिविरुद्धधर्माद् भेदः । सीतारुक्मिणीपति- त्वादिविरुद्धधर्माश्रयतया रामकृष्णादीनामपि भेदापत्तेः । यदिच सीतारुक्मि- प्यादेहभेदो न स्वरूपभेदः, तदोमालक्ष्म्यादेरपि तुल्यम् । मायोपहितचैतन्यस्य ब्रह्मविष्ण्वादिभेदव्यपदेशवचैतन्योपहितमायाया एवोमासरस्वत्यादिव्यपदेशाभ्यु- पगमादभेदात् । तदेवं वस्तुतो निर्गुणमेव मायया सगुणं सर्वज्ञं सत्यसङ्कल्प F ·सव्याख्यायो वेदान्तपरिभाषायां भजते । नन्वीश्वरसाक्षिणो(र)ऽनादित्वे 'तदक्षत बहु स्यां प्रजायेये'- त्यादौ सृष्टिपूर्वसमये परमेश्वरस्यागन्तुकमीक्षणमुच्यमानं कथमुपपद्यते। यथा विपयेन्द्रियसनिकादिकारणवशेन जीवोपाध्यन्तःकरणस्य वृत्ति- भेदा जायन्ते, तथा सृज्यमानप्राणिकर्मवशेन परमेश्वरोपाधिभूतमायायां वृत्तिविशेपाः इदमिदानी स्रष्टव्यमिदमिदानी पालयितव्यमिदमिदानी संहर्तव्यमित्याघाकारा जायन्ते । तासां च वृत्तीनां सादित्वात् तत्प्रति- विम्वितचैतन्यमपि सादीत्युच्यते । एवं साक्षिद्वैविध्येन प्रत्यक्षतानद्वैविध्यम् । प्रत्यक्षत्वं च ज्ञेयगतं माप्तिगतं च निरूपितम् । तत्र ज्ञप्तिगतप्रत्यक्षत्वस्य सामान्यलक्षणं चि- त्वमेव । पर्वतो पहिमानित्यादावपि वह्वयायाफारवृत्त्युपहितचतन्यस्य स्वात्माशे स्वप्रकाशतया प्रत्यक्षत्वात् । तत्तद्विपयांशप्रत्यक्षत्वं तु पूर्वो- क्तमेव । तस्य च भ्रान्तिमूलप्रत्यक्षे नातिन्याप्तिः, भ्रमग्रमासाधारण प्रत्यक्षत्वसामान्यनिर्वचने तस्यापि लक्ष्यत्वात् । यदातु प्रत्यक्षप्रमाया एवं लक्षणं वक्तव्यं, तदा पूर्वोक्तलक्षणे अबाधितत्वे विपयविशेषणं सर्वनियन्तृ ब्रह्मविष्णुशिवशब्दवाच्यमुपास्यमिति सिद्धम् । ज्ञेयं तु शुद्धमेवेति वक्ष्यति । ईश्वरसाक्षिणोऽनादित्वमुक्तमाक्षिपति-नन्विति । ऐक्षत ईक्षणं कृतवदित्यर्थः । अत्र वृत्तिरूपेक्षणस्यागन्तुकत्वं कथमुपपद्यत इति चोदयसि, स्वरूपेक्षणस्येति विकल्प्यायं दृष्टान्तमुखेन दूपयति- यथेति । वृत्तिविशेषाः जायन्त इत्यन्धयः । वृत्त्याकारं दर्शयति---इदमिति । द्वितीये औपचारिक मागन्तुक(त्व)मस्तीत्याह--तासामिति । प्रकरणार्थमुपसंहरति--एवमिति । ननु विशेपलक्षणस्य सामान्यलक्षण- व्याप्तत्वात् तदपि वक्तव्यमिति चेत् तदप्यस्तीत्याह-तत्रेति । तर्हि वहयनुमि- तेरपि प्रत्यक्षत्व स्यादेवेत्याशङ्कय किं स्वाशे प्रत्यक्षत्वमुत विषयाशे । आये इष्टा- पतिमाह-पर्वत इति । द्वितीये संविदभिन्नत्वरूपतल्लक्षणाभावान्न तथात्वमि- त्याह- तदिति । ननु विपयाशे प्रत्यक्षलक्षणं रूप्यभ्रमादावतिव्यापकं तत्रापि वृत्तिनिर्गमनद्वारा संविदभिन्नत्वसम्भवाद् इत्याशय किं प्रत्यक्षत्वमात्रमापाद- यसि, उत प्रत्यक्षप्रमात्वम आह -लम्येति । विषयाशप्रत्यक्षलक्षणस्ये- त्यर्थः । द्वितीये विवाद वाह----यदाविति । रुप्या- उत ।

·" प्रत्यक्षपरिच्छेदः । देयम् । शुक्तिरूप्यादिभ्रमस्य संसारकालीनवाधविपयप्रातिभासिक- रजतादिविषयकत्वात् । ननु विसंवादिनवृत्त्या भ्रान्तिज्ञानसिद्धावपि तस्य प्रातिभासिकतत्कालोत्पन्नरजतादिविपयकत्वे न प्रमाण, देशान्त- रीयरजतस्य क्लसस्यैव तद्विपयत्वसम्भवादिति चेत् । न । तस्यासान्नि- कृष्टतया प्रत्यक्षविषयत्वायोगात् । नच ज्ञानं तत्र प्रत्यासत्तिः, ज्ञानस्य प्रत्यासत्चित्वे तत एव वह्नयादेः प्रत्यक्षत्वापत्ती अनुमानाधुच्छेदापत्तेः। दिनमस्य प्रातिभासिकरजतादिविषयत्वमाकर्ण्य तदसहमानोऽन्यथाख्यातिवादी प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति । ननु प्रत्यक्षप्रमालक्षणेऽबाधित्वविशेषणं न देयं, सर्व- ज्ञानानां यथार्थत्वेन व्यावाभावात् । तथाहि-'विमतं ज्ञानं यथार्थ ज्ञानत्वात् सम्मतवत् । विपक्षे च धियामनाश्वासादिदोपप्रसङ्गस्यैव बाधकत्वाद् इति प्रामा- करा मन्यन्ते । तान् निराकरोति--विसंवादिप्रवृत्त्येति । अयं भावः ~~-रज- तार्थिताजन्या शुक्तौ प्रवृत्तिः रजतत्वप्रकारकपुरोवर्तिविशेष्यकज्ञानसाध्या, रजत- त्वपकारकप्रवृत्तित्वाद् रजते रजतार्थिप्रवृत्तिवत् । नचोपस्थितेष्टभेदाग्रहादेव प्रवृत्त्युपपत्तावप्रयोजकतेति वाच्यम् । लाघवेन विशिष्टज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् , अप्रामाण्यशङ्काशून्यतामात्रेण धियामाश्वाससम्भवाच्चेति । ननु ज्ञानस्य सविषय त्वान्यथानुपपत्तिरेव प्रातिभासिकरजतादिविपयत्व प्रमाणमित्याशयान्यधासिद्धि- माह -देशान्तरीयरजतस्येति । यद्यपि देशान्तरीयरजतस्यासनिकृष्टत्वेन प्र- त्यक्षविपयत्वं न सम्भवति, तथापि विशिष्टप्रत्यक्षे विशेष्येन्द्रियसन्निकर्षमात्रस्यैव हेतुतया प्रकृते च शुक्तीन्द्रियसन्निकर्षसत्त्वाद् रजतादिभानमविरुद्धमिति भावः। विनिगमकमाह ----- क्लसस्येति । अत्र देशान्तरीयमसन्निकृष्टं भासते, उत सन्निकृष्टम् । नाद्यः, क्लप्सत्वेऽपि देशान्तररजतस्य (न) भ्रमविषयत्वं सन्निकपी- भावात् विशिष्टप्रत्यक्षे विशेप्येन्द्रियसन्निकर्पद विशेषणेन्द्रियसन्निकर्षस्यापि हेतु- त्वात् । सत्यपि पर्वतरूपविशेप्येन्द्रियसन्निकर्षे विशेषणसन्निर्प विना विशिष्ट- प्रत्यक्षानुदयदर्शनादित्याशयेन परिहरति-नेति । यद्यपि यथार्थप्रत्यक्षमात्रे तत्सन्निकर्षस्य हेतुतयासन्निकृष्टस्यापि दोपवलाद् भानं सम्भवति, तथापि लाय. वेन जन्यविशिष्टप्रत्यक्षतावच्छेदेन तत्सन्निकर्पजन्यत्वस्य निश्चयात् , तदभावे. ऽनुमितियत् प्रत्यक्षमेव न स्यादिति भावः । द्वितीयेऽपि कि संयोगादिः सन्नि- को उत ज्ञानमेव सन्निकर्षः । नाद्यः, असिद्धेरित्यभिप्रेत्य द्वितीयं दूपयति -- ·. सव्याख्यायां चेदान्तपरिभाषायां ननु रजतोत्पादकानां रजतावयवादीनामभावे शुक्ती कथं तवापि, रजतमुत्पद्यते इति चेत् । उच्यते । नहि लोकसिद्धसामग्री प्रातिभासिक- नचेति । तत्रेति । रजत इत्यर्थः । तत इति । ज्ञानप्रत्यासचित इत्यर्थः । प्रत्यक्षत्वापत्ताविति । ननु वहयादेः किं लौकिकप्रत्यक्षत्वमापद्यते, उता- लौकिकप्रत्यक्षत्वम् । नाद्यः, लौकिकसन्निकर्पाभावात् । न द्वितीयः, अलौ- किकप्रत्यक्षसामग्रीतोऽनुमितिसामग्र्या बलवत्त्वेन ववयनुमितेरेवोत्पत्तिरिति चेत् , तदनवबोधविनृम्भितम् । एवंसति करप्रमानन्तरं संशयोत्तरप्रत्यक्षं न स्यात् । त्वदुक्तन्यायेन तत्राप्यनुमितिसम्भवात् । ननु दोपाभावसहितत्वस्यापि प्रत्यक्ष- सामग्रीविशेषणत्वान्नोक्तदोषः । नच करप्रमानन्तरं संशयोत्तरपुरुषप्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् । अलौकिकत्वस्यापि प्रत्यक्षविशेषणत्वादिति चेत् । तर्हि धूमप्रमाद् वयनुमितिभ्रान्तिनं स्यात् । तत्रालौकिकप्रत्यक्षसामग्रया दोपसहि- तत्वेन उक्तन्यायानवतारात् प्रत्यक्षमेव स्यात् । नच वह्निमनुमिनोमीत्यनुभव- विरोधान्न प्रत्यक्षमिति वाच्यम् । सामग्रीसत्त्वे फलावश्यम्भावात् । नच प्रयो- जनक्षतिभयेन सामग्री कार्य नार्जयति । तस्माज्ज्ञानप्रत्यासत्त्यगीकारे तयैव चयादिप्रत्यक्षोपपत्तावनुमानाद्युच्छेदप्रसशो दुरि इति सहृदयैरालोचनीयम् । प्रातिभासिकरजतोत्पतिमाक्षिपति---नन्विति । नच रजतप्रतिभासान्य- थानुपपत्त्या तत्र रजतमुत्पद्यत इति वाच्यम् । अख्यात्यन्यथाख्यात्योरभावेऽपि आत्मख्यातिमादाय तत्प्रतीतिसम्भवात् । विमतं रजतं ज्ञानाभिन्न सम्प्रयोगमन्त- रेणापरोक्षत्वात् संवेदनवद् इत्यनुमानाद् रजतस्य ज्ञानाभिन्नत्वे सिद्धे ज्ञानमेव रजतायाकारेण प्रतीयते स्वप्रकाशत्वात् । तथाच रजतोत्पत्तिकल्पनमनवसर- दुःस्थमिति भावः । किमत्र स्यात्यन्तरं सिसाधयिपितमुत कारणामावात् कथं रजतं जायत इति शङ्कामात्रम् । आद्य आह. -उच्यत इति । इदमत्रा- कूतं-ज्ञानस्य रजताकारत्वं स्वाभाविकम् , अन्याधीनं वा । नाद्यः । सर्वज्ञा- नानां रजताकारत्वापचेः । न द्वितीयः । विज्ञानवादमताहानात् । किञ्च रजतस्य ज्ञानाभिन्नत्वेन सत्यतया वाघानुपपत्तेः । अपिच रजतस्यान्तरत्वापत्तेः । तथा सति इदं रजतमिति यहिष्ट्वानुभवविरोधप्रससाद, गुजापुझे ययारोपे देहदाह- प्रसन्नात्मस्यातेरयोगाच । अस्तु तर्हि असदेव रजतम् । तथात्ये प्रत्यक्षविपय- त्वानुपपत्तेः । सद् रजतत्वमित्यनुभवविरोधाच्च । नच सत्यमेव रजतमुत्पद्यता- ·तीये त्वाह प्रत्यक्षपरिच्छेदः। रजतोत्पादिका। किन्तु विलक्षणैव । तथाहि-काचादिदोपपितलोच- नस्य पुरोवृत्तिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्याद्याफारा च काचिद- न्तःकरणवृत्तिरुदेति । तस्यां च वृत्तौ इदमवच्छिन्नचैतन्यं प्रतिविम्बते। तत्र पूर्वोक्तरीत्या वृत्तेहिर्निर्गमनेनेदमवच्छिन्नचैतन्यं वृत्त्यवच्छिनचै- तन्यं प्रमातृचैतन्यं चाभिन्नं भवति । ततश्च प्रमातृचैतन्याभिन्नाविषय- चैतन्यनिष्ठा शुक्तित्वावारिकाविद्या चाकचवयादिसादृश्यसन्दर्शनस- मिति वाच्यम् । नेदं रजतमित्यनुभवविरोधात् । तस्मात् ख्यातिचतुष्टयस्या- प्यसम्भवात् परिशेपात् सदसद्भिन्नरूपं मिथ्यारूपं रजतमेव स्वीकरणीयमिति । द्वितीये सत्यरजतस्यानुपपत्तिः, उत प्रातिभासिकस्य । आद्य इष्टापत्तिः । द्वि- नहीति । क्लप्तकारणं विना कथं कार्योत्पत्तिरिति शङ्कते- किन्त्विति । अन्यथानुपपत्त्या सत्यरजत एव कारणत्वं कल्प्यते इत्याह - विलक्षणेति । ननु विलक्षणसामग्रीकल्पनायां गौरवं, विलक्षणहेतास्तत्राभावा- चेत्याशङ्कयाह -~-तथाहीति । गौरवं प्रामाणिकमिति भावः । हेत्वभावोऽपि किमुपादानाभावः, उत निमित्ताभावः । नाद्य इत्याह--- अविद्येति । अविद्या रजतज्ञानाद्याकारेण परिणमत इति सम्बन्धः । अज्ञानस्य रूप्यममोपादानत्वे किं मानम् । उच्यते । रूप्यभ्रमादिरज्ञानोपादेयः, तदितरानुपादानत्वे सति सोपादानत्वादाकाशादिवत् । नच सर्वस्यापि ब्रह्मोपादानतया सत्यन्तासिद्धिः । परिणामिन उपादानपदेन विवक्षितत्वात् । नचात्मा तथा, अपरिणामित्वात् । नाप्यन्तःकरणं, तस्य बहिरर्थे स्वातन्त्र्याभावात् । प्रातिभासिके देशान्तरीये वा रजतादौ बाह्येन्द्रियसन्निकर्पाभावेन द्वाराभावात् । अन्तःकरणस्यापि सादि- त्वेनोपादानापेक्षायाम् अज्ञानस्यैव तदुपादानतया वक्तव्यत्वाच । अतएवेदन्ता. कारेणानुगतं दोपयुक्तं शुक्त्याद्युपादानमस्त्विति मध्वमतमपास्तम् । एकाज्ञा- नोपादानत्वे सम्भवति अन्योपादानत्वायोगात् । तस्मादज्ञानमेवोपादानकारण- मिति स्थितम् । निमित्ताभावोऽपि विवेकाग्रहाभावः, उत सादृश्यज्ञानाभावः, आहोस्वित् प्रमातृसंस्काराभावः, उत दोपाभावः । नायः । भेदग्रहणेऽपि विम्च- प्रतिबिम्बादिभ्रमदर्शनेन भ्रममात्रे तस्याजनकत्वात् । सिद्धान्ते भेदाग्रहस्य भावरूपाज्ञानेनान्यथासिद्धत्वेनाध्यासाहेतुत्वाच्चेति मनसि कृत्वा, सादृश्यस्या- ध्यासमानहेतुत्वं निरुपाधिकाध्यासे वा, नायः लौहित्याद्यध्यासे व्यभिचारण तस्याहेतुत्वात् , न द्वितीयः तस्य संस्कारोबोधेऽन्यथासिद्धत्वेनाजनकत्वादि- , ·३८ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां मुद्रोधितरजतसंस्कारसधीचीना काचादिदोषसमवहिता रजतरूपार्था: त्याह-चाकचक्येति । इदमुपलक्षणम् । स्वमादिभ्रमे नभानीलिमाध्यासे व्यभिचारेण तस्याहेतुत्वादित्यपि बोध्यम् । भ्रमसंस्कारादपि भ्रमान्तरदर्शनेन गौरवेण च प्रमाहितत्वानन्तर्भावेन संस्कारमात्रस्य भ्रमजनकतया तस्य चात्र सत्त्वादित्यभिप्रायेण तृतीयं निराकरोति - संस्कारसध्रीचीनेति । चतुर्थ दूष- यति-काचादीति । अथवा अविद्या रजताद्याकारेण ज्ञानाकारेण च परिण- मत इति प्रथमं सम्बन्धः । सर्वदा परिणामप्रसङ्गं वारयति-काचादीति । दोपत्य कादाचित्कत्वात् परिणामस्यापि तथात्वमिति भावः । यद्यपि दोप(स्य) अमहेतुत्वेऽपि न तद्विषयरजताद्यर्थहेतुत्वं, तथापि निर्विषयापरोक्षासम्भवेनान्यस्य विषयस्यासम्भवाद् दोपजन्यविषयस्य वक्तव्यतयोभयत्रापि हेतुत्वमिति भावः । यद्वा विमतं रजतज्ञानं यथार्थ संस्कारसम्प्रयोगजन्यत्वात् प्रत्यभिज्ञानवदित्या- शङ्कय दोपाजन्यत्वमुपाधिरित्याशयेनाह -काचादीति । यद्यपि दोषाणां प्रकृतकार्यप्रतिबन्धकत्वमानं न तद्विपरीतकार्यजनकत्वम् , अन्यथा दुष्टात् शालिबीजाद् यवाड्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् , तथाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां दोपविशेपस्य विपर्ययहेतुत्वमाश्रयणीय, दृष्टं हि भस्मरूपव्याधेर्यहन्नदाहकत्वम् । दावदग्धवेत्र- चीजस्य कदल्यकुरजनकत्वं चेति भावः । पूर्वाननुभूतस्य रजतस्य संस्काराभावे अमायोगात् सोऽप्यावश्यक इत्याह - संस्कारति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां संस्कारस्यार्थेऽपि हेतुत्वमिति भावः । बहुविषयसंस्कारसत्त्वेन रूप्यसंस्कारस्यैव कथं कार्यजनकल्यमित्यत आह -समुद्रोधितति । उद्बोधकमाह -चाक- चक्येति । कार्य सोपादानमिति न्यायनोपादानकारणमाह ----अविद्येति । नन्विदन्त्वरजतत्वयोः प्रतीयमानत्वान्न तदुभयप्रकारत्वमज्ञानस्येत्यत आह - शुक्तित्वेति । यद्वा सादृश्यबोधोद्घोधितसंस्काराद् यदि रजताभेदारोपः, तदा शुफ्त्यन्तरसादृश्याच्छुफ्त्यन्तरा(मादृश्य)भेदभ्रमः किं न स्यादित्याशझ्याह- मुक्तित्वेति । शुक्तित्वोपहितचैतन्यावारिकेत्यर्थः । तथाच यत्कारिका या- विद्या, सा तदन्यप्रका(रा)रोपजनिकेत्यभ्युपगमादिति भावः । नन्वज्ञानम्य निराश्रयले अनपरतन्त्रता न स्यात् । साथ्य चैतन्यस्य निर्धर्मकत्वेन जटम्य प्रकाशामसक्तत्वेन च तदाश्रयत्वायोगादित्यत आह-विपयचैतन्येति । यहा अजानम्यान्तरत्वेन तत्परिणामम्य रजतन्य कथं यहिष्ठत्वमित्यत आह वि- पपेति । विषयोपहितचनन्यनिष्ठेत्यर्थः । ननु शुक्तिं न जानामीत्यनुभवाजीव- -- 1- ।

·९ प्रत्यक्षपरिच्छेदः । कारेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमते । परिणामो नामोपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः । विवों नामो- स्यैवाविद्याश्रयत्वप्रतीतेः कथं विषयचैतन्यनिष्ठेत्युच्यत इत्यत आह-तत- थेति । ननु प्रमातृचैतन्यविपयचैतन्ययोभिन्नदेशस्थत्वेन कथमभेद इत्यत आह-तत्रेति । अध्यासहेत्वधिष्ठानज्ञानं दर्शयति - इदमाकारेति । नचाधिष्ठानज्ञानस्यारोपहेतुत्वे मानाभावः, अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव तस्य तद्धेतु- त्वनिर्णयात् । नच करसंमृदितलोचनस्य योऽयं केशोन्धुकनमस्तत्र व्यभि- चारेण व्यतिरेकोऽसिद्ध इति वाच्यम् । सौरालोकाघवयवस्यैव तदधिष्ठानत्वात् । अतएव तमसि न तद्भम इति भावः । ननु रजतभ्रमात् पूर्व सादृश्यज्ञाना- भावात् कथं संस्कारोबोध इत्यत आह - चाकचक्येति । नन्वसत्यरज- तस्य प्रतिभासमात्रशरीरत्वेन प्रतिभासात् पूर्वमिन्द्रियसंयोगाभावात् कथमिन्द्रि- यायन्वयानुविधानमुपपद्यत इत्याशङ्कयेदमाकारवृत्तावधिष्ठानज्ञाने तस्योपयोग इत्याशयेनाह - लोचनस्येति । ननु विमतं रजतमिन्द्रियसंयुक्तमपरोक्षत्वाद् घटादिवत् ! अन्यथा सम्प्रयोगनिरपेक्षसंस्कारजन्यत्वे रजतज्ञानस्य स्मृतित्वा- पचेरिति चेन्न । सम्प्रयोगमन्तरेणापि संविदभिन्नत्वमात्रेणापरोक्षत्वसम्भवादिति भावः । नन्विदमित्यधिष्ठानज्ञानं जायमानं किमिति सन्निहितं शुक्तित्वं न विषयीकरोतीत्याशङ्कय दोपेण प्रतिबन्धादित्याह - काचादीति । ननु रज- ताकारवृत्तिं विना रजतोत्पत्तिमात्रेण कथं रजतस्यापरोक्षत्वव्यवहार इत्यत आह - रजतज्ञानेति । यद्यप्यत्र रजतगोचरान्तःकरणवृत्त्यापि रजतापरोक्ष- त्वव्यवहारः सम्भवति, तथाप्यपरोक्षवाह्यगोचरान्तःकरणवृत्तेविषयजन्यत्व(य!)- नियमादविद्या(या) वृत्तिजनकसामग्र्याः सत्त्वाद् वा तथोक्तमिति ध्येयम् । नन्वविद्याया निरवयवत्वेन रजताकारपरिणामो न सम्भवतीत्याशयेन चोद- यति – परिणाम इति । विचित्रशक्तिमत्त्वादविद्याया. सर्वमुपपन्नमित्याह - उपादानेति । यद्वा ननु मृत्परिणामरूपस्य घटस्य यथा तद्रूपेणोपलब्धिः, तथा- विद्यापरिणामरूप(स्याह ? स्य) तयोपलब्धिः स्यात् नचैवमिति शङ्कते-परि- णाम इति । सद् रजतमित्यत्राप्यविद्यानिष्ठासद्भिन्नत्वरूपसत्त्वोपलब्धेः सर्वात्मना तदुपलब्धेर्घटादायप्यदर्शनादित्याशयेनाह-उपादानेति । कार्यापत्तिरिति । कार्योत्पत्तिरित्यर्थः । ननु 'यतो वा इमानी'त्यादिना ब्रह्मण एव जगदुपादानत्व- । - .

·४० सव्याल्यायो वेदान्तपरिभाषायां पादानविपमसत्ताककार्यापत्तिः । प्रातिभासिकरजतं त्वविद्यापेक्षया परिणामः । चैतन्यापेक्षया विवर्त इति चोच्यते । अविद्यापरिणामरूपं च तद् रजतम् अविद्याधिष्ठाने इदमवच्छिन्नचैतन्ये वर्तते । अस्मन्मते सर्वस्यापि कार्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठानाश्रितत्वनियमात् । ननु चैतन्यनिष्ठरजतस्य कथमिदं रजतमिति पुरोवर्तिना तादात्म्यम् । उ- च्यते । यथा न्यायमत आत्मनिष्ठस्य सुखादेः शरीरनिष्ठत्वेनोपलम्भः शरीरस्य सुखाद्यधिकरणावच्छेदकत्वात् , तथा चैतन्यमात्रस्य रजतं प्रत्यनधिष्ठानतया इदमवच्छिन्नस्य तदधिष्ठानत्वेनेदोऽवच्छेदकतया रजतस्य पुरोवर्तिसंमर्गप्रत्यय उपपद्यते । तस्य च विषयचैतन्यस्य तदान्तःकरणोपहितचैतन्याभिन्नतया विषयचैतन्येऽध्यस्तमपि रजतं प्रतिपादनाद् रजतेऽपि ब्रावोपादानं नाविद्येत्याशङ्कय रजताकारेण परिणतमा- याधिष्ठानत्वेन ब्रह्मण उपादानत्वं परिणामितयाविद्याया इति वक्तुमाकाहामु- द्भावयति वियों नामेति । प्रान्त्यधिष्ठानं दर्शयति - अविद्येति । तत्र हेतुमाह - अस्मन्मत इति । तादात्म्यमिति । व्यधिकरणत्वादिति भावः । किमत्र शुद्धचैतन्यस्य रजताधिष्ठानत्वं निराक्रियते उत इदमवच्छिन्न- स्येति विकल्प्य द्वितीयं दृष्टान्तमुखेन निराकरोति- यथेति । तथेत्यस्येदमव- च्छिन्नस्येत्यनेन सम्बन्धः । आद्य इष्टापतिमाह-~-चैतन्यमात्रस्येति । शुद्धस्य रजताधिष्ठानत्वे इदानीं तत्साक्षात्काराभावेन रज(तावबो : तबा)धो न स्यादिति भावः । प्रातिभासिकरजते प्रमाणमाह -- केवलेति । ननु रजतस्य शुक्त्यव- च्छिन्नचैतन्याध्यस्तत्वेन साक्षिण्यनध्यस्ततया सम्बन्धाभावात् साक्षिणो रजत- भानं न स्यादित्यत आह - -तस्य चेति । ननु सिद्धान्ते इदमवच्छिन्नचैतन्य- निष्ठरजतस्य दुष्टकरणानामिवादुष्टकरणानामपि पुरावर्तिसंयोगजनितबहिनिःस- तःकरणोपहितचैतन्याभिन्नविषयचैतन्याध्यस्ततया साक्षात् साक्षिसम्बन्धात् पुरोवर्तीदन्त्यादिवद् भानापत्तिरित्यत आह-सुखादिवदिति । यथा सिद्धान्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोः पुरोवर्तिसम्प्रयोगजनितबहिनिस्सृतोभयान्तःकरणोपहितसाक्षि- चैतन्यस्यै(साक्षिण्य !)येऽपि नान्यान्त.करणगतसुखमन्यस्य विषयः तदीय- विपयारब्धत्याभावाद्, यथावा परमते द्वित्वादेः संयुक्तसमवायसम्बन्धस्य सर्व- पुरुषसाधारण्येऽपि यदपेक्षावुद्धिजन्यं यद् द्वित्वादि, तत् तेन पुरुषेण गृसते, नान्येन तथा प्रातिमासिकरजतमप्यन्यपुरुषीयशानवेद्यं न भवति, किन्तु तान्तः ·४१ प्रत्यक्षपारच्छेद.. साक्षिण्यध्यस्तं केलसाक्षिवेद्यं सुसादिवदनन्यवेद्यमिति चोन्यने । ननु साक्षिण्यध्यस्तत्वेऽहं रजतमिति प्रत्ययः स्याद् अहं सुखीतिवादिति चेत् । उच्यते । नहि सुसादीनामन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाविना कार्यत्वप्रयुक्तमहं सुखीति ज्ञानं, सुसा(दी)नां घटादिवन्द्वचैतन्य ए- वाध्यासात् । किन्तु यस्य यदाकारानुभवसंस्कारसहकृताविद्याकार्यत्वं, तस्य तदाकारानुभवधिपयत्वमित्येवानुगतं नियामकम् । तथाचेदमा- कारानुभसंस्कारसहकृताविद्याकार्यत्वाद् घटादेरिदन्तानुभरविषय- त्वम् । अहमाकारानुभवाहितसंस्कारमहिताविद्याकार्यत्वादन्तःकरणा देरहमनुभवविपयत्वम् । शरीरेन्द्रियादेरुभयविधाविद्यानुभवसंस्कारस- हिताविद्याकार्यत्वादुभयावधानुभवाविपयत्वम् । तथाचोभयविधानुभवः इदं शरीरमयं देहोऽहं मनुष्योऽहं ब्राह्मणः इदं चक्षुरहं काण इदं श्रोत्र- मई बधिर इति । प्रकृतेच मातिमासिकरजतस्य प्रभातृचैनन्यागिन्नेद- मवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाविद्याकार्यत्वेऽपीदं रजतमिति सत्यरथठीयेदमा- कारानुभनाहिसंस्कारजन्यत्वादिदमाकारानुभवविषयता, नत्ल रज- तमित्यहवारानुभवविपयतेत्यनुसन्येयम् । नन्वेवमपि मिथ्यारजनस्य - , दोषाश्रयपुरुषग्राह्यम् । यदीयदोषक्षुभिताविद्या यदाकारेण परिणमते तस्य परि- णामस्य तद्दोपाश्रयपुरुपग्राह्यत्वमिति न्यायादिति भाव । यद्वा ननु केवलसाक्षि- वेद्यत्वमिति त्वयोच्यते, अनन्यवेद्यमित्याचार्यरिति कथमेतदित्यत जाह - सुखादिरदिति । प्रमाणव्यापारनिरपेक्षसाक्षिवेद्यमित्यर्थ । स्वतादे साक्षिण्य- ध्यस्तत्वमाक्षिपति --~-नन्चिति । अत्र किं सुखायधिष्ठानमन्त करणावच्छिन्न- मित्यभिप्रेत्य तद्दष्टान्तेनाह रजतमिति प्रतीत्यापादनम् , उत तदधिष्ठानस्य वस्तुतोऽन्त कग्णावच्छिन्नत्वात् । नान्त्य , अधिष्ठानचेतन्यस्यान्त करणावच्छि- नत्वमाणाह रजतमिति प्रतीत्यापादने घटायधिष्ठानशुद्धचेतन्यस्यापि बहि- निसृतान्त करणावच्छिन्नत्वादह घट इति प्रतीत्यापत्तरित्याह-उच्यत इति । नहीति । किं तस्याह सुखीत्याकारताप्रयोजक, चैतन्यमात्रा- ध्यस्तत्वस्य प्रपञ्चमात्राविशिष्टत्वादिति पृच्छति--किन्त्विति । उक्तनियामक- मुदाहरणनिष्ठतया दर्शयति-तथाचेत्यादिनाहं बधिर इत्यन्तेन । प्रकृते योजयति प्रकत इति । एकदेशिमतमुत्थापयति आद्य आह नन्वमिति । G ·नाय, ४२ सव्याख्याया वेदान्तपरिभापायां साक्षात् साक्षिसम्बन्धितया भानसम्भवे रजतगोचरज्ञानाभासरूपाया अविद्याटत्तेरभ्युपगमः किमर्थ इति चेत् । उच्यते । स्वगोचरवृत्युपहित- चैतन्यभिन्नसत्तागत्वाभावस्य विपयापरोक्ष्यरूपतया रजतस्यापरोक्षत्व- सिद्धये तदभ्युपगमात् । नन्विदंवृत्तेः रजताकारवृत्तेश्च प्रत्येकमेकैकविष- यत्वे गुरुमतवद् विशिष्टज्ञानानभ्युपगमे कुतो भ्रमन्नानसिद्धिरिति चेत् । न। वृत्तिव्यप्रतिविम्बितचैतन्यस्यकस्य सत्यमिथ्यावस्तुतादात्म्याव- गाहित्वेन भ्रमत्वस्वीकारात् । अतएर साविज्ञानस्य सत्यासत्यविषय- तया मामाण्यानियमादमामाण्योक्तिः साम्प्रदायिकानाम् । ननु सिद्धा- न्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्यमध्यस्तं चेति कथं शुक्तिरूप्यस्य ततो लक्षण्यमिति चेत् । न । त्वन्मते सत्यत्वाविशेपेऽपि केपाश्चित् किमर्थ इति । नचावरणाभिभवार्था वृत्तिरस्त्विति वाच्यम् । प्रतिभासमात्रशरीरस्य रजतस्याज्ञानावृतत्वाभावादिति भाव । किमविद्यावृत्तेर्वैयर्थ्यमुत वृत्तिमात्रस्य । प्रागेव साफल्य)स्योक्तत्वादित्याह --~-उच्यत इति । द्वितीये वाह- स्वगोचरेति । नन्विदमाकारज्ञानस्यान्त करणवृत्तित्वेन रजतनानस्याविद्यावृत्ति त्वेन च तयोर्भेदात् कथ सत्यमिव्यावस्तुतादात्म्यावगाहित्वेन भ्रमत्वमिति चोद- यति-नन्विति । किं वृत्ते नत्वमाश्रित्य तद्भेदात् (वा) तदनुपपत्ति । आय आह-- नेति । वृजटत्वेन ज्ञानत्वाभावाद् व्यवहा(र)स्य तु भाक्तस्वरूपेणा- प्युपपचिरित्युक्तत्वादिति भाव । द्वितीय दूपयति- वृत्तिद्वयेति । अविया न्त करणवृत्त्योरेफत्र विषयचेतन्यपदेशे विद्यमानतया चेतन्यभेदापादफ्त्याभावा- दिति भाव । नन्वविद्या(नि)वृत्तिरेवाधिष्ठानविपया भातु, किमतिरिक्तेदमा- कारवृत्त्यहीकारेण । अतएवेद रजततया जानामीतीदमर्थतादात्म्यानुभव इति चेत् । तत्र वक्तव्यम् । रिमविद्यावृत्तिसमये इदवृत्त्युत्पचिनिरामोऽभिमत , उत तत्वूर्यम् । नाद्य । पूर्वोत्पन्नवृत्तेरेव तदा सत्त्वोपगमेन तत्समये तदनुत्पत्ते- रिटरमात् । न द्वितीय । उक्तविधया तस्या (आ)वश्यकत्वेन तामादायेव तत्स- मयेऽयुक्तानुभोपपचावाभासवृत्तरिदविषयसे मानाभायादिति । वृशियपति- फरितचैतन्यम्य भ्रमले मम्मतिमाह --- अतएदेति । यद्वा साक्षिप्रमाणेन शुतो रजतम्य प्रतीयमानत्यानंद रजतमिति निषेधो न म्यादित्याशक्य तम्य मगाणत्यानियमान विरोध इत्यार - अननि । ननु रजतम्याविद्याकार्यत्वे ज्यावहारिकल्पमा म्यानु प्रातिभामिस्त्यमिति गहते--- नन्विति । सन्मत ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। क्षणिकत्वं फेपाञ्चित स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव स्वभाव- विशेपादिकं ममापि । यदा घटाद्यध्यासेऽविद्यीय दोपत्वेन हेतुः । शु- क्तिरूप्याद्यध्यासे काचादयोऽपि दोपाः । तथाचागन्तुकदोपजन्यत्वं प्रातिभासिकत्ये प्रयोजकम् । अतएव स्वमोपलव्धरथादीनामागन्तुक- निद्रादोपजन्यत्वात् प्रातिभासिकत्वम् । ननु स्वमस्थले पूर्वानुभूतरथादेः स्मरणमात्रेणव व्यवहारोपपत्तौ न रथादिसृष्टिकल्पनं, गौरवादिति चेत् । न । रथादेः स्मृतिमात्राभ्युपगमे रथं पश्यामि स्वमे रथमद्राक्ष- मित्याउनुभवविरोधापत्तेः । “अथ रथान् रथयोगान पथः सृजते" इति रथादिसृष्टिग्नतिपादकश्रुतिविरोधापत्तेश्च । तस्माच्छुक्तिरूप्यवत् स्वमोपलव्धरथादयोऽपि प्रातिभासिका यावत्प्रतिभासमवतिष्ठन्ते । इति । न्यायमत इत्यर्थः । केपाञ्चिदिति । शब्दबुद्धिकर्मणामित्यर्थः । क्षणिक- त्वमिति । चतुर्थक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वमित्यर्थः । ननु प्रतिवन्धे ?न्द)रनुत्तर- त्वात् स्वभावविशेपाश्रयणे उपेक्षणीयतापत्तेश्च । किञ्च विमतं न प्रातिभासिक- मविद्याकार्यत्वाद् घटवदित्यनुमानसम्भवात् कथं देशान्तरीयरजतापेक्षया शुक्ति- रूप्यस्य वैलक्षण्यमित्यत आह - यति । तथाचागन्तुकदोपाजन्यत्यमनुमान उपाधिरिति भावः । अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह-तथाचेति । ननु स्वम- प्रपञ्चस्य प्रातिभासिकत्वं न स्याद् , आगन्तुककाचादिदोपजन्यत्वाभावादित्यत आह - अतएवेति । नहि सर्वत्र काचादिरेव दोपः । किन्तु कचित् कश्चिद् दोप इत्यभ्युपगमादिति भावः । यद्वा प्रातिभासिकत्वाभावसाधकानु- मान उपाधिमुक्त्वा व्यभिचारमप्याह-- अतएवेति । अथवा न केवलं जाग्र- त्कालीनाध्यासप्रातिभासिकत्वप्रयोजकमिदम् . अपितु स्वमाध्यासप्रातिभासि- कत्वेऽपीत्याह-अतएवेति । व्यवहारेति । रथादिव्यवहार इत्यर्थः । रथ- मिति । तथाच गौरवं प्रामाणिकमिति भावः । ननु स्वाप्नगजादिज्ञानं स्मृति- रूपमनुभवसामग्र्यजन्यत्वे सति जन्यज्ञानत्वात् स घट इति स्मृतिवद् इत्य- : नुमानात् स्मृतिरूपत्वे सिद्धे प्रातिभासिकत्वासम्भव इति चेत् । तत्र वक्तव्यम् । किमुक्तहेतुना स्मृतित्वं सिसाधयिपितमुतानुभवत्वाभावमात्रम् । नायः । गव- यादिस्मृतिवद् दोपजन्यत्वं भ्रान्तित्वं च तस्य न स्यात् । न द्वितीयः । निद्रा- दिदोपसहकृतमनस एव तज्जनकत्वसम्भवाद् , उक्तश्रुत्यादिना सृष्ट्यनुभवेना- नुमानस्य बाधितत्वाञ्चेत्याशयेनोपसंहरति तस्मादिति । प्रातिभासिकशब्दा- -- ·, . सव्याख्यायां वेदान्तपरिमापायो ननु स्वमे रथाद्यधिष्ठानतयोपलभ्यमानदेशविशेपस्यापि तदास- निकृष्टतयानिर्वचनीयप्रातिभासिकदेशोऽभ्युपगन्तव्यः, तथाच रथाद्य- र्थमाह-यावदिति । ननु घटादेरपि यावत्प्रतिभाससत्त्वन तस्यापि प्राति- भासिकत्वाप(तेः ! तिः) । नच व्यवहारकाले बाध्यत्वं प्रातातिकत्वं, स्वाम- गजादेः स्वव्यवहारसमये बाधाभावेनासम्भवापत्तेः । नापि ज्ञाननिवर्त्यत्वं, विय- दादरपि प्रातिभासिकत्वापत्तेः । (नाप्यर्थक्रियाकारित्वं, भयादिलक्षणार्थक्रिया- कारित्वस्य रज्जुसपीदावपि सत्त्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । स्वमदृष्टवत (का!ल्का)- दोनों नानापाकाद्यर्थक्रियाकारित्वदर्शनाच्च तात्त्विकमेव तदिति चेत्, तत् किमिदानीन्तनादिकं तात्त्विकम् , अद्वतश्रुतिविरोधात् । नापि सद्योविनाश्य प्रातीतिकं , ज्ञानेच्छाद्वैपादीनां जलधरपटलादीनां च जाग्रत्यपि सद्योविनाश- दर्शनादतिव्याप्तेः कदाचित् पुत्रादिपरम्परया बहुकाले स्वमेऽप्यबाधदर्शना- दव्याप्त्यापत्तेः । ननु प्रमाणायोग्यत्वं प्रातीतिकत्वमिति चेत् । न । प्रमाण- शब्देन किं यथार्थज्ञानं विवक्षितमुतावाधितज्ञानम् , आहोस्विदिन्द्रियादिजन्य- ज्ञानम् । नाद्यः । शुक्तिरजतादिज्ञानस्यापि प्रमाणत्वेन तद्योग्ये रजतादाव- सम्भवापत्तेः । न द्वितीयः । वियदादिज्ञानस्य बाधितत्वेन तदयोग्ये तत्राति- व्याप्तेः । न तृतीयः । सुखादिवृत्तावतिव्याप्तेः । :) तस्मात् मातीतिकत्वं दुर्निरूप- मिति चेत् । न । संसारदशायां बाधितत्वस्यैव प्रातीतिकशब्दार्थत्वान्नोक्तदोषः । ननु तक्षाधुचितकारणाभावेऽपि स्वामरथादयः कथं जायेरनिति चेत् । न । देवा- सुरसमामादौ हस्त्यश्वरथनागवृकव्याघ्रवराहमहिपसिंहविविधपदातितदायुधपट्ट- भासदण्डतोमरमुसलमुद्रादीनां देवासुरविनिर्मितानां देहच्छेदभेदमोहाद्यर्थक्रिया- हेतूनां दृष्टहेत्वभावेऽप्याविभावदर्शनात् , कठिनतरद्रव्यसम्बन्धेऽप्यसम्भाव्यभान- गर्जितस्य धूमसदृशमेघसमतिमात्रेण जननदर्शनाच्च, चिरलावयवजलमुचाम- विरावयवकठिनद्रव्यधार्यमापातया दृएत्वाच्च , मह्यादिभ्य इव मेघमण्डले. भ्योऽप(रि)मितासकीसदृशपरिमाणनिरन्तरचिरन्तनचिरकालाविच्छिन्नप्रवाह- दण्डायमानजलावयवादीनां पतनस्य दृष्टहेत्वभावेऽपि जननाच्च । उदाहृतस्थलेषु (अ)दृष्टमादाय हेतुत्वोपवर्णने स्वमेऽपि तत एव हेतुसत्त्वं स्यादिति दिक् ।। नन्वन फिमात्मनि स्वमाध्यास उतानात्मनि । नायः । अधिष्ठानज्ञाना. भावादिति मनसि निधाय द्वितीयं दूषयति-नन्विरि । प्रातिभासिकस्या- ·-- प्रत्यक्षपरिच्छेदः। ४५ ध्यासः कुत्रेति चेत् । न । चैतन्यस्यैव स्वयम्प्रकाशस्य रथायधिष्ठान- त्यात् । प्रतीयमानो हि रथादिरस्तीत्येव प्रतीयत इति सद्रूपेण प्रतीयमानं चैतन्यमेवाधिष्ठानम् । देशविशेपोऽपि चिदध्यस्तः प्रातिभासिकः । रथा- दाविन्द्रियग्राह्यत्वमपि प्रातिभासिकं, तदा सर्वेन्द्रियाणामुपरमात् । अहं गज इत्यादि प्रतीत्यापादनंतु पूर्ववन्निरसनीयम् । स्वप्नगजादयः साक्षा- न्मायापरिणामा इति केचित् । अन्तःकरणद्वारा तत्परिणामा इत्यपरे । ननु गजादेःशुद्धचैतन्याध्यस्तत्व इदानी तत्साक्षात्कारामावेन जागर- णेऽपि स्वमोपलब्धगजादयोऽनुवर्तेरन् । उच्यते । कार्यविनाशो हि द्वि- विधः । कश्चिदुपादानेन सह । कश्चित् तु विद्यमान एकोपादाने । आयो ध्यासाधिष्ठानत्वायोगादिति भावः । प्रथमपक्षमादायाह - नेति । अधिष्ठान- ज्ञानं दर्शयति--स्वयमिति।चैतन्यस्य रथाद्यधिष्ठानत्वेऽनुभवं प्रमाणयति- प्रतीयमान इति । ननु चैतन्यस्य रथाद्यधिष्ठानत्वे देशविशेषसम्बन्धितया कथं तद्भानमित्याशङ्कय रशादिवद् देशविशेषस्यापि चैतन्याध्यस्ततया स्फटिकाश्म- प्रतिविम्बितमुखलौहित्यवद् देशविशेषस्य रथादेश्च परस्परसम्बन्धितया प्रति- भानसम्भवादित्याह - देशविशेपोऽपीति । ननु रथादीनामिन्द्रियासनिकृष्ट- तया चक्षुपा रथं पश्यामीत्यनुभवः कथमित्यत आह -रथादाविति । ननु रथादेश्चैतन्याध्यस्तत्वेऽहं गज इति प्रतीत्यापत्तिरित्यत आह -- अहमिति । अयं गज इति सत्यस्थलीयायमाकारानुभवाहितसंस्कारजन्यत्वादयमाकारानुभव- विषयता, नत्वहं गज इत्यहमाकारानुमवविषयतेति भावः । ननु गजादर्भाव- कार्यत्वेनोपादानकारणं वाच्यम् । न तावदात्मोपादानम् , आत्मनो निरवयव- त्वेन तदाकारपरिणामायोगात् । नापि निद्रादिरन्तःकरणं वोपादानं, तयोभिन्न- देशत्वात् । किश्चान्तःकरणादिकं तात्त्विकं वातात्त्विकं वा । नाद्यः । विप- रीतगजादिपरिणामायोगात् । न द्वितीयः । तदुपादानभूताविद्याया एवोपादान- त्वसम्भवात् । नच तदपि, निरवयवत्वादित्यत आह - स्थागजादय इति। विचित्रशक्तिमत्त्वादविद्यायाः परिणामित्वमुपपन्नमिति भावः । तत्परिणामा इति । अविद्यापरिणामा इत्यर्थः । नन्यधिष्ठानज्ञानस्यैच भ्रमनिवर्तकत्वेन तदभारे स्वमार्थबाधो न स्यादिति शकते -- नन्विति । अधिष्ठानतत्त्वसाक्षात्काराभावे- ऽपि नाश उपपद्यत इति वक्तुं नाशमेदमाह उच्यत इति । अत्र गजादे- - ·४६ सव्याख्याया वेदान्तपरिभाषायां बाधः । द्वितीयस्तु निवृत्तिः । आद्यस्य कारणमधिष्ठानतत्वसाक्षा- कारः। वेन रिनोपादानभूनाविद्याया अनिवृत्तेः । तदिह ब्रह्मसा- क्षात्काराभानात् स्वभप्रपञ्चो मा पाधिष्ट । मुसलमहारेण घटादेरिव विरोधिसत्यनरोश्येन सजनकी गनिद्रादिदोपरिनाशेन वा गजादि- निवृत्ती को निरोधः । एवञ्च शुक्तिरुप्यस्य शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्य- निहतूपियाकार्यसपसे शुक्तिरिति ज्ञानेन तबधानेन मह रजतम्म बाधः। मृगद्यापार्यन्यपक्षे मलाविद्याथा ब्रह्मपाक्षात्कारमात्रनिवर्त्य तया भूक्तितत्वमानान्नित्तिगानं मुसलप्रहारेण घटरयेव । ननु शुक्तो रगतस्य प्रतिगासममयमचाभ्युपगम इदं न रजतमिति कालिक- वीधाभाव आपाद्यते उत निवृत्त्यभाव । आद्य इष्टापत्तिरित्याह --- तटिहेति । द्वितीये त्याह – मुसलेनि । नाशकारणमाह-विरोधीति । ननु मशिलासा- विद्यानिवृत्तेनीधरूपत्वे शुक्तितत्त्वज्ञानाद् रूप्याध्यासस्य बाधो न स्यात् । ब्रह्म माक्षात्कारकनित्यम्याज्ञानस्य नाशाभावात् । तन्नाशे सर्वमुक्तिप्रसमादित्या- गाय र प्यनमस्तूराविद्याजन्यो वा मूलाविद्याजन्यो वा । आद्य आहे. एपने नि । द्वितीये त्याह --मृलेति । ननु शुक्तित्वरजतत्वयोरविरोधम्रमदशाया नंद रजतमिति ज्ञानम्येवाविद्यया सह रजतनमनिवर्तकत्वदर्शनात् कब शुक्ति- तत्त्वज्ञानस्य तनिपतक्त्यसम्भव इति चेत् । न। रजतभ्रमो हि द्विविध । रजत- भेददिपयागाननन्य , शुक्त्यज्ञानतन्यश्चेति । तत्राद्यो रजतभेदमहान्निवर्तते । रजतभेदविषयमानानानयो समानविषयत्वेन विरोधात् । द्वितीयस्तु शुक्ति- तत्त्वानातिचरीने । तयोविरोधात् । नच नेद रजतमिति गनस्य बाधक्त्वे शुक्तितत्तमानमर बाधा नेद रजतमित्यनुवाद इति टीकाविरोध म्यादिति याच्यम् । गुस्यानजन्यरजतप्रमापेक्षया नेद रजतमित्यनुवाद इत्युक्तमिति टीक गया पना । । तथाच रुप्यनमस्य यत्र रजतभेदगोचराविद्याकार्यत्व नर नेट या नाधर, शुत्तिरिति जामनुवाद । यत्र च शुफ्त्यनान- न्य ना शुनिगिी न सापक, नेट तमित्यनुवाद इनि मिदम् । निनन्य पारिनामाचे पाप नागरने - नन्विति । ननु नेद रजनमिति देशान्नानियो, ना पुगेपनि येन विरोधी म्यादिति चन। नागा मनिभरि येन देशान्तनीयम्य सामान पुरोति. । - ·प्रत्यक्षपरिच्छेद । निषेधज्ञानं न स्यात किन्तु इदानीमिदं न रजतमिति, उदानी घटः श्यामो नेतिवदिति चेत् । न । नहि तर रजतत्वाविनातियोगिता काभायो निषेधधीविषयः । किन्तु लौकिकपरमानावच्छिन्नप्राति. भासिकरजतप्रतियोगिताकः । व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नातियोगिताला- भावाभ्युपगमात् । ननु प्रातिभामिकरजते पारमार्थिकत्वमयगतं वा, न या। अनवगने प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाज्ञानादनावप्रत्यक्षानुप- पत्तिः । अवगगेऽपरोक्षावभासस्य तात्कालीनरिपयसानियतत्वाद् रजते पारमार्थिकत्वमप्यनिर्वचनीयं रजतपदेवोत्पनमिति तवन्छिन्न- न्यप्रसक्ततया निषेधायोगात् । अन्यथानिर्वचनीयरजताभ्युपगमवयव्यापत्ते । पुरानतिनो निषेधप्रतियोगित्वाभावे तस्य मिथ्यात्वाभावपसमात्र । नेद रजत मिति बानेन तस्य मिथ्यात्वज्ञापनात् । नच नेद रजतमिति जान रजतम्य शून्यत्वमेवावगमयति न मिथ्यात्वमिति वाच्यम् । रजते शून्यलक्षणनिषेधप्रति- योगित्वम्य प्रतीयमानत्वात् । अतएव मिथ्यारजतममादित्यनुभन । तथाच पुरोवर्ति रजतमेव निषेधप्रतियोगितया प्रतीयत इति । न स्यादिति । रजतत्र. रूपप्रतियोगितारच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि(त ? सोत्त्वज्ञानस्याभावधीविरोधित्वा (दिति) भाव । कथ तर्हि निषेधज्ञानाकार इति पृच्छति ---किनि वति रखतमिति । म्यादित्यनुपज्यते । किं रजतत्वेन निषेधो न स्यादित्यापाद्यत, उत पारमार्थिकत्यादिना । आद्य इष्टापत्तिरित्याह नहीति । द्वितीये त्याह किन्विति । रजतप्रतियोगिताक इति । निषेधधीचिपय इत्यनुपङ्ग । ननु प्रतियोगिसत्त्वस्याभावविरोधित्वात् प्रातिभासिकरजतसत्त्वे नदभावामन्मन इत्या- शङ्कय प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसत्त्वस्य तद्विरोधित्वाद्, अन्यथा मणि- सत्य उत्तेज(क)काले दाहो न स्यात् मण्यभावस्य तत्राभागादित्याह-- लौकि- कोते । ननु पारमार्थिकत्वारे प्रतियोग्यवृत्तित्वेन कथ पतियोगितापच्छेदक- स्वमित्यत आह-मधिकरणेति । अतएव प्रतियोगिसमसत्ताकयोरेव विरो- धि-व, नतु प्रतियोगिसत्त्वमात्रम्य । तथाच प्रातिभासिरजतग्य तदभाव- विरोधित्वेऽपि व्यावहारिकरजताभावापिरोधित्वाद् रजतनियेध उपपद्यत इति परिहारसम्भने व्यविकरणधर्मभागभ्युपगम किमर्थ इति गिप्यदण्टनमपा नम् । जम्यापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव एव विश्रमात् । न्यायामृतकारोक्त दापमाशङ्कते --- नन्निति । परोक्षस्थलेऽर्थसत्तानियमे प्रमाणाभारादर्थ विना ताजात । किन्तु वैशेषिकमत इवास्माक तव्यवहारोपपाचरि- ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां रजतसत्त्वे तवच्छिन्नाभावस्तत्र कथं वर्ततेति चेत् । न । पारमार्थि- कत्वस्याधिष्ठाननिष्ठस्य रजते प्रतिभाससम्भवेन रजतनिष्ठपारमार्थिक- वोत्पत्यनभ्युपगमात् । यत्रारोप्यमसनिकृष्ट, तत्रैव प्रातिभासिक- वस्तूत्पत्तेरङ्गीकारात् । अतएवेन्द्रियरान्निएजपाकुसुमगतलौहित्यस्य स्फटिके भानसम्भवान्न स्फटिकेऽनिर्वचनीयलौहित्योत्पत्तिः । नन्वेवं यत्र जपाकुसुमं द्रव्यान्तरव्यवधानादसन्निकएं, स्फटिकमात्र सन्निकृष्ट, तत्र लौहित्यप्रतीत्या प्रातिभासिकलौहित्यं स्वीक्रियत इति चेत् । न । इष्टत्वात् । एवं प्रत्यक्षभ्रमान्तरेष्वपि प्रत्यक्षसामान्यलक्षणानुगमो यथार्थ- प्रत्यक्षलक्षणासद्भावश्च दर्शनीयः । उक्तं प्रत्यक्ष प्रकारान्तरेण द्विविधम् । इन्द्रियजन्यं तदजन्यं चेति । तत्रेन्द्रियाजन्यं सुखादिप्रत्यक्षम् । मनस इन्द्रियत्वनिरासात् । इन्द्रियाणि पश्च प्राणरसनचक्षुःश्रोत्रत्वगात्मकानि । सर्वाणि चेन्द्रियाणि स्वस्व- त्यपरोक्षावभासस्येत्युक्तम् । तात्कालीनेति । तद्देशीयेत्यपि बोध्यम् । कथमिति । तत्रामावप्रमानुपपत्तरिति भावः । अत्र रजते पारमार्थिकत्वभानान्यथानुपपत्त्या तदुत्पत्तिः कल्प्यते, उत प्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रतियोगिवृत्तित्वनियमा- दिति । नाद्यः । पुरोवर्तिनिष्ठेदन्ताया रजतनिष्ठतया भानवदधिष्ठाननिष्ठस्य पारमार्थिकत्वस्यान्यथाख्यातिविधया रजतनिष्ठत्वेन भानोपपत्तेरित्याह -नेति। नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु संप्रयुक्तगत एवेति वदता टीकाकारेणान्यथाख्याते- रभ्युपगमान्नापसिद्धान्त इति भावः । नान्त्यः । प्रतियोग्यवृत्तिधर्मस्यापि व्यावृत्ति- प्रत्ययजनकत्वरूपावच्छेदकत्वसम्भवादिति भावः। नन्वेवं शुक्तावपि प्रातिभासि- करजतोत्पत्तिर्न स्याद् अन्यथाख्यातिविघया तद्भानसम्भवात् । तथाचापसि- द्धान्त, इत्यत. आहू-योति । नहि महिएजाणाकुसुमलौहिलोपनिन, म्या: दित्यत आह-- अतएवेति । भ्रमान्तरेष्विति । रज्जुसर्पप्रमादिप्वपीत्यर्थः । प्रत्यक्षगिति । ज्ञानप्रत्यक्षमित्यर्थः । प्रथमे बहुवक्तव्यत्वाद् द्वितीय- मुदाहरति ---- तत्रेति । इन्द्रियाणि पडेवेति वैशेपिका मन्यन्ते, तान् निराक- रोवि - इन्द्रियाणीति । मनस इन्द्रियत्वनिरासादेवेति भावः । ननु किम- तानीन्द्रियाणि विषयं प्राप्य प्रकाशयन्ति उतापाप्य । नाद्यः । अनेकदूरवर्ति- चन्द्रमण्डलादेरनुपलम्भप्रसझात् । न द्वितीयः । अतिप्रसङ्गादित्यत आह . सर्वाणीति । चक्षुरादेः स्वच्छत्वेन शीभगमनसम्भवेन चन्द्रमा इलोपलम्भोपपते. - - ·अनुमानपरिच्छेदः। विषयसंयुक्तान्येव प्रत्यक्षज्ञानं जनयन्ति । तत्र प्राणरसनलगिन्द्रियाणि सवस्थानस्थान्येव गन्धरसस्पर्शोपलम्भान् जनयन्ति । चक्षुःश्रोत्रे तु सवत एव विषयदेशं गत्वा स्वस्वविपयं गृहीतः। श्रोत्रस्यापि चक्षुरा- दिवत् परिच्छिन्नतया भेर्यादिदेशगमनसम्भवात् । अत एवानुभवो भेरी- शन्दो मया श्रुत इति । वीचीतरङ्गादिन्यायेन कर्णशष्कुलीमदेशेऽनन्त- अन्दोत्पत्तिकल्पनागौरवं, भेरीशब्दो मया श्रुत इत्यादिप्रत्ययस्य भ्रम- वकल्पनागौरवं च स्यात् । तदेवं व्याख्यातं प्रत्यक्षम् ॥ इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचितायां वेदान्तपरिमापायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः॥ अनुमानपरिच्छेदः। अथानुमानं निरूप्यते । अनुमितिकरणमनुमानम् । अनुमितिश्च व्याप्तिज्ञानत्वेन व्यातिज्ञानजन्या । व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादेस्तत्त्वेन साजन्यत्वाभावान्नानुमितित्वम् । अनुमितिकरणं च व्याप्तिज्ञानम् । रिति भावः । ननु श्रोत्रस्याकाशरूपत्वेन विभुत्वाद् विषयदेशगमनासम्भव हस्त आह ----श्रोत्रस्यापीति । तथाच विभुत्वमसिद्धमिति भावः। तत्र प्रमणमाह -अत एवेति । इयता प्रबन्धेनोपपादितमर्थमुपसंहरति -तदे- वरिति । येन कारणेनापरोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकलं तेन कारणेन । एवं सक्किल्पकनिर्विकल्पकादिभेदेन प्रत्यक्षं सम्प्रदायानतिक्रमणेन निरपितमि- त्यः ॥ इति पेदादीक्षितविरचितायां वेदान्तपरिभाषाप्रकाशिकायां प्रत्यक्षपरिच्छेद ॥ अनुमानपरिच्छेदः। प्रथमोद्दिष्टं प्रत्यक्षं निरूप्य क्रमप्राप्तमनुमानं निरूपयितुं प्रतिजा- नीते- अथेति । प्रत्यक्षनिरूपणानन्तरमित्यर्थः । अनुमानप्रमाणलक्षण- माह -- अनुमितीति । अनुमितिस्वरूपापरिज्ञाने तत्करणत्वेनानुमानमपि दुर्कियमित्यनुमितिस्वरूपमाह - अनुमितिथेति । तत्त्वेन तज्जन्यत्वविव- 1 ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् तत्संस्कारोऽवान्तरव्यापारः । नतु तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽनुमितौ करणं तस्यानुमितिहेतुत्वासिद्ध्या तत्करणत्वस्य दूरनिरस्तत्वात् । नच सं स्कारजन्यत्वेनानुमितेः स्मृत्तित्वापत्तिः, संस्कारमात्रजन्यत्वस्य स्मृति प्रागभावजन्यत्वस्य वा स्मृतित्वप्रयोजकतया संस्कारध्वंससाधारण संस्कारजन्यत्वस्य तदप्रयोजकत्वात् । नच यत्र व्याप्तिस्मरणादनुमि विस्तत्र कथं संस्कारो हेतुरिति वाच्यम् । व्याप्तिस्मृतिस्थलेऽपि संस्कारस्पैचानुमितिहेतुत्वात् । नहि स्मृतेः संस्कारनाशकत्वनियम क्षायाः प्रयोजनमाह व्यातिज्ञानेति । तथाच व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन कारणतामतियोगिककार्यताश्रयत्वापेक्षया व्याप्तिजानजन्यत्वमेव लम्विति तर लक्षणमस्त्विति दूपणमसमर्थं वेदितव्यम् । ध्वंसादिरादिशब्दार्थः । ना मितित्वमिति । अन्यथा तस्याप्यनुमितित्वापत्तेरिति भावः । नन्वतीतानागत यभिचारान्न लिङ्गं करणमित्यत आह . अनुमितिकरणं चेति । निश्चयरूपमित्यर्थः । व्यापारवद्धि करणमिति न्यायेन व्यापारं दर्शयति नदिति । ननु विशकलि(त)स्थले व्याः पूर्वमननुभूतत्वेन तज्ज्ञान संस्कारद्वारानुमितिकर(ण)त्वासम्भवात् परामर्श एव तत्करणमस्तु, नच पाराभावः । क्रियायोगव्यवच्छेदस्यैव करणत्वादित्यत आह . नत्वि तथाच विशकलितस्थलेऽन्यत्र क्लसज्ञानरूपकारणाभावादनुमितेरेवासिद्धी भावः । वस्तुतस्त्वन्यभिचारज्ञानमेव करणं, तच्च विशकलितस्थलेऽप्यक्ष वेति न कोऽपि दोप इति मन्तव्यम् । ननु स्मृतिमागभावजन्यस्वसिद्धौ व त्वज्ञानं तन्जाने तत्प्रागभावजन्यत्वज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इत्यनुशयादाह संस्कारेति । संस्कारत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यताश्रयत्वमित्यर्थ एतचोपलक्षणं समानविषयसरकारजन्यत्तमपि स्मृतित्वप्रयोजकमिति चोद ननु राघवात् संस्कारजन्यत्वमेव तत्प्रयोजकमस्त्वित्यत आह नचेति ! व्याप्तिस्मरणस्य मस्काराजनकत्वेन तत्संस्कारो नानुमितिहेतु भारः । माणजन्यसम्बाराभावेऽपि तदनुभवजन्यसंस्कारभ्य तदापि सत्त्वाद मिनिरूपचन इन्याह ध्याप्तीनि ! च्याप्तिस्मरण न हेतुरिति भाव. पूर्वानुमाहितरापारम्य मारणा' नाश्यत्वेन तदापि कथं तरसरकार भियन आर-नीति । ननु मम्फारादिग्पकारणसत्वेऽपि पर्यनषाद रस्याप्यत्वाशनदपायाम मितिनस्पियन इति तन्मानमपि कारण, त -- संस्कार - ·अनुमानपरिच्छेदः । तिधारादर्शनात् । नचानुद्रुद्धसंस्कारादप्यनुमित्यापत्तिः । तदुद्रोध- पापि सहकारित्वात् । एवं चायं धूमवानितिपक्षधर्मताज्ञाने धूमो यति- याप्य इत्यनुभवाहितसंस्कारोबोधै च सति वसिमानयमित्यनुमिति- विति । नतु मध्ये व्याप्तिस्मरणं तज्जन्यं वद्विव्याप्यधूमवानयमि- यादि विशिष्टज्ञानं या हेतुत्वेन कल्पनीयं, गोरवाद् मानाभावाच । च व्याप्तिज्ञानं वद्विविपयकज्ञानांश एव कारणं न तु पर्वतविषयक- वांश इति पर्वतो वहिमानिति ज्ञानस्य बद्दयंश एवानुमितित्वम् । र पर्वतांशे, तदंशे प्रत्यक्षत्वस्योपपादितत्वात् । व्याप्तिश्वाशेपसाधना- हीतव्याप्तेरिव गृहीतविस्मृतव्याप्तेरपि पुंसोऽनुमानानुदयेन व्याप्तिस्मृतिरप्यनु- तिहेतुरिति तार्किका मन्यन्ते । तान् निराकरोति–एवं चेति । नत्विति । तसामग्र्यां सत्यां व्याप्त्यादिस्मृतिविलम्बाभावादिति भावः । प्रामाणिकत्वाद् रवं न दोपायेत्याशङ्कयाह ---- मानाभावाचेति । ननु पर्वतो वहिमानिति नस्य पर्वतांशेऽप्यनुमितित्वं स्याद्, व्याप्तिज्ञानजन्यत्वादित्यत आह --- वेति । पर्वतांगेऽप्यनुमितित्वमस्त्वित्यत आह-तदंश इति । अनुमितिहेतु- "प्तिज्ञानविषयीभूतव्याप्तिः कीदृशीत्याशङ्कायामाह -- व्याप्तिश्चेति । ननु ल्पनाश्रये महानसादी प्रत्येकं बहेराथितत्वाभावादिदमयुक्तमिति चेत् । न, साधनाश्रयाश्रितं यत् साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य शिक्षितत्वात् । नच साधनाश्रये महानसादौ साध्यतावच्छेदकस्य बहित्वादे- अपितत्याभावादि(दमपि लक्षणं न युक्तमिति) वाच्यम् । स्वाश्रयघटितपरम्परा- यधेिन तस्यापि तद्वत्तित्वात् । अत एव यज्ञानं व्यभिचारज्ञानविरोधि सैव तिरुपेया, नचाशेपसाधनाश्रयाश्रितत्त्वज्ञानं तद्विरोधि, ममेयत्वेन व्यभि- ज्ञानेऽप्यव्यभिचारज्ञानदर्शनात् । नच तादृशाश्रयाश्रितत्वप्रकारं तज्ज्ञानं ते नोक्तदोप इति वाच्यम् । तस्य प्रकारत्वानुपपत्तेः । तद्धि न साध्यांशे शितुमर्हति । साध्यस्य वह्यादेस्तादृशाश्रयाश्रितत्वाभावात् । नापि साध्य- च्छेदकवहिल्यादौ, यो यो धूमवानित्युदाहरणेन यहित्वे तदाश्रयाश्रितस्वस्य तिस्तयाप्रतीतेः, संसर्गमर्यादयैव तत्र तद्धानागीकारादिति ग्रन्थकृतैवोक्तव्या- नाह पेतैवेति कथं सैव व्याप्तिरत्र प्रदर्शितेति दूपणमनवसरदुस्थम् । अत्रो- दुर्विन व्याप्तिग्रहानुकूलसामानाधिकरण्यमानस्यैव प्रतिपाद्यत्वागीकारेणे व्या- पादकत्वाभावेऽपि विरोधाभावादिति । ननु व्याप्ती गृहीतायामेव धूमो- , ·५२ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् श्रयाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । सा च व्यभिचारादर्शने सति सहचारदर्शनेन गृह्यते । तच्च सहचारदर्शनं सकृद्दर्शनं भूयोदर्शनं वेति विशेपोऽनादरणीयः । सहचारदर्शनत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । तच्चानुमानमन्वयिरूपमेकमेव, नतु केवलान्वयि । सर्वस्यापि धर्मस्यास्मन्मते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेनात्यन्ताभावाप्रतियो गिसाध्यकत्वरूपकेवलान्वयित्वस्यासिद्धेः । नाप्यनुमानस्य व्यतिरे किरूपत्वं, साध्याभावे साधनाभावनिरूपितव्याप्तिज्ञानस्य साधनेन साध्यानुमितावनुपयोगात् । कथंतहि धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुपोऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानादनुमितिः, अर्थापत्तिप्रमाणादिति वक्ष्यामः । अत ऽमिमनुमापयति नान्यथा । तथाच व्याप्तिग्राहकं किं भूयोदर्शनमुत सकृद् दर्शनम् । नाद्यः, शतशः सहचरितयोरपि पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोर्व्याप्त्या- हात् । न द्वितीयः, वहावपि धूमनिरूपितव्याप्तिग्रहप्रसङ्गादित्यत आह --सा . चेति । अत्रोक्तलक्षणलक्षितमनुमानं केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकि- भेदात् त्रिविधमिति तार्किकाः कल्पयन्ति । तन्मतं दूपयति - तचैवेति । एवकारल्यावर्त्यमाह--न त्वित्यादिना । यद्यपि सर्वपदार्थवृत्तित्वं केवलान्वयित्वं, तत्साध्यकत्वं केवलान्वयिलिङ्गलक्षणमित्युक्ते न दोषः, तथापि पराभिमतकेव- लान्वयिसाध्यकत्वेनानुमानभेदो न सम्भवतीत्यत्र तात्पर्यम् । यद्वा अस्तूक्तप्रकारेण केवलान्वयिलक्षणं, तथापि नानुमानभेदः । अन्वयित्वमात्रेणापि स्वसाध्यगम- कत्वसम्भवात् । अन्यथा वद्वित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकत्वभेदादप्यनुमानभेदापोः । तथा सत्यनुमानानन्त्यं स्यादिति भावः । अनुपयोगादिति । अन्यव्याप्तिज्ञान- स्यान्यवाहेतुत्वादिति भावः । नचान्वयव्याप्तिज्ञानस्य (स? स्व) व्यभिचारज्ञान- विरोधिज्ञानत्वेनानुमितिहेतुतया व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमपि हेतुरेवेति वाच्यम् । लाघवेन व्याप्तिज्ञानत्वेनैव तस्य हेतुतया गौरवेणोक्तरूपेण हेतुत्वाभावात् । व्यतिरेकल्याप्तिव्यतिरेकज्ञानेऽपि शब्दादिनान्वयव्याप्तिज्ञानेऽनुमितिदर्शनाच्च । न्यतिरेकव्याप्तिज्ञानेऽप्यन्वयन्याप्तिज्ञानमात्रेणानुमितिसम्भवाच्चेति भावः । नन्व. न्वयव्या(प्ति ! प्त्य)जानदशायां व्यतिरेकल्या(प्य ? सि)ज्ञानादनुमितिदर्शनेनान्व- ययातिमानमपि न हेतुरित्याशरते-कथामिति । प्रमाणादिति । वहया- दिसिद्धिरिति शेपः । अतः शब्दार्थमाह --- व्यतिरेकेति ।

·अनुमानपारच्छदः । एवानुमानस्य नान्वयिव्यतिरेकिरूपत्वं, व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमि- त्यहेतुत्वात् । तचानुमानं स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् । तत्र स्वार्थ तूक्तमेव । परार्थ तु न्यायसाध्यम् । न्यायो नामावयवसमुदायः । अवयवाश्च त्रय एव प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपाः । उदाहरणोपनयनिगमनरूपा पा । नतु पश्चावयवाः । अवयवत्रयेणैव व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपदर्शनसम्भवेनावय- पदयस्य व्यर्थत्वात । एवमनुमाने निरूपिते ब्रह्मभिन्ननिखिलमिथ्या- त्वसिद्धिः । तथाहि -ब्रह्मभिन्नं सर्व मिथ्या ब्रह्मभिन्नत्वात् । यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरूप्यम् । नच दृष्टान्तासिद्धिः । तस्य साधितत्वात् । प्रकारान्तरेणानुमानं विभनते - तच्चेति । स्वयं बुद्ध्वा पश्चात् परो बोधनीय इति स्वार्थस्य प्रथममुद्देशः । अनन्तरं परार्थस्येति । स्वार्थमिति । स्वस्यानुमितिरूपप्रयोजनं यस्माद् व्याप्तिज्ञानाद् भवति तदित्यर्थः । उक्तमिति । उक्तप्रायमित्यर्थः । परस्यानुमितिरूपप्रयोजनं यस्माद् भवति तदित्यभिप्रेत्य तयोर्भेदमाह -परार्थमिति । अवयवा इति । तदुक्तं भट्टपादैः । "त्रीनुदाहरणान्तान् वा यद्वोदाहरणादिकान् ।" इति । एवं निरूपितस्यानुमानस्य प्रयोजनमाह -- एवमिति । ब्रह्मभिन्नेति । ब्रह्मभिन्नाशेषप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । ननु किं ब्रह्मभिन्नत्वमात्रं पक्षता- वच्छेदकम् , उत ब्राह्मज्ञानेतरायाध्यत्वविशेपितम् । नाद्यः, शुक्तिरूप्यादी सिद्धसाधनात् । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन प्रागेव साध्यसिद्धेः । न द्वितीयः । ब्रह्मज्ञानाव्यवहितभ्रमे सिद्धसाधनादित्यत आह—तथाहीति । तथा- च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वात् तदसिद्धेर्न प्रातिभासिकरज- तादौ सिद्धसाधनमिति भावः । वस्तुतस्तु ब्रह्मज्ञानेतरवाध्यत्वायोग्यत्वस्य पक्ष- विशेषणत्वेन प्रातिभासिकरजतादेश्च तद्योग्यत्वान्न सिद्धसाधनमिति ध्येयम् । ब्रह्मणः पक्षत्वेऽशतो बाधः स्यादिति ब्रह्मभिन्नमित्युक्तम् । शुक्तिरूप्यमिति । आरोपितरजतमित्यर्थः । तस्येति । दृष्टान्ते मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षपरिच्छेदे साधि- तत्वादिति भावः। ननु प्रातिभासिकरजतत्वादिकमेव दृष्टान्ते मिथ्यात्वप्रयो- जकं, नतु ब्रह्मभिन्नत्वमित्याशङ्कयाह - नचेति । ब्रह्मभिन्नत्वस्य सकलभ्रम- साधारणत्वादिति भावः । (एतच्चोपलक्षणं विपक्षे च दृग्दृश्ययोः सम्बन्धानुप- * कुण्डलितांशोऽनन्वितो लेखकप्रमादादायात इति भाति ।

·n सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् पत्तिरपि बाधिका । नचाद्वतमते वृत्तघंटादिना य एव सम्बन्धः स एव वृत्ति- पद्ययोः परमतेऽपीति वाच्यम् । अघटितघटनापीयस्त्वान्मायायास्तत एव सर्वव्यवहारोपपत्तेः । प्रतिकर्मव्यवस्थाश्रयस्य परप्रक्रियानिराकरणमात्रपरत्वम् । न हि, स्वप्नघटादिसाक्षात्कारेऽपि आद्यभानप्रयोजकं घटसन्निकर्षजन्यत्वादिकं बहिनिःसृतान्तःकरणवृत्त्यभिव्यक्तभिन्नत्वं वा नियामकमस्ति । नच परकृता- क्षेपे सर्वत्रेदमेवोत्तरं देयं स्यादिति वाच्यम् । उपायान्तरस्योपायान्तरादूपक- त्वात् । अत एव 'यद् यथा प्रतीयते तत् तथैवेत्यभ्युपगमाच मायावादिनं प्रति नैतचोद्यमवतरतीति तत्त्वदीपनवचनं सङ्गच्छते । अत एव च 'आवरणस्या- निरूपिताकारता च युक्ते'ति 'अनुपपत्तेरलङ्कारत्वादिति च तार्किकसार्वभौम- विचारणाचार्यवचनम् ) ननु किमिदं मिथ्यात्वम् । अत्यन्तासत्त्वं या, अनिर्वच- नीयत्वं वा, सद्विविक्तत्वं वा, सत्त्वानधिकरणत्वं वा , प्रमित्यविषयत्वं वा, भ्रान्तिविषयत्वं वा, प्रान्तिमात्रविषयत्वं वा, अध्यस्ततया भ्रान्तिमात्रत्वं वा, बाधकज्ञानविषयत्वं वा, नास्ति नासीन्नेह भविष्यतीति बोध्यमानाभावप्रतियो- गित्वेन तद्विपयत्वं वा, ज्ञानत्वगर्भधर्मावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताधिकरण- निवृतिप्रतियोगित्वं वा, प्रमाणज्ञानत्वगर्भधर्मावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यता- धिकरणनिवृत्तिप्रतियोगित्वं वा, अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं वा, स्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं वा, एकावच्छेदेन स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वं वा, अविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वं वा । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । न द्वि- तीयः । अप्रसिद्धेः । न तृतीयः । सतोऽपि सदन्तरविविक्तत्वात् । न चतुर्थः । निधर्मके ब्रह्मण्यपि सत्त्वात् । नच निर्धर्मकत्वादेव तत्र सत्त्वानधिकरणत्व- मपि नेति वाच्यम् । निर्धर्मकत्वरूपहेतोः सत्त्वानधिकरणत्वाभावरूपसाध्यस्य च भावाभावाभ्यां व्याघातेनाभावरूपधर्मनिषेधायोगात् । न पञ्चमः । शुक्ति- रूप्यादेरपि व्यवसायद्वारा व्यवसायं प्रति साक्षाद्वाधकज्ञानं प्रत्यपि निषेध्यत्वेन विपयतया दृष्टान्तासिद्धे. । नापि पष्ठः । ब्रह्मणोऽप्यधिष्ठानत्वेन भ्रान्तिविषय- त्वात् । नापि सप्तमः । शुक्तिरूप्यादेरपि बाधकज्ञानविपयत्वेन तन्मात्रविषयत्वा- भायात् । नाष्टमः । विशेप्यवैया विशेषणमात्रस्य मिथ्यात्वसम्भवात् । नर तदप्यप्रसिद्धरित्युक्तत्वात् । न नवमः । ब्रह्मणोऽपि निषेधाधिष्ठानत्वेन पाधकज्ञानविषयतया तत्रातिन्याप्तेः । न दशमः । आवरण(स्वरूप्य ! स्वरूप). स्यैव तव मते तत्पतियोगिवान् । नाप्येकादशः । उचरज्ञाननिवर्त्यपूर्वज्ञानादा- ·। अनुमानपरिच्छेदः ।। नचामयोजकत्वं, शुक्तिरूप्यरज्जुसर्यादीनां मिथ्यात्वे ब्रह्मभिन्नत्व- स्यैव लाघवेन मयोजकत्वात् । मिथ्यात्वं च स्वाश्रयत्वेनाभिमतयाव- द्वस्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । अभिमतपदं वस्तुतः स्वाश्रया- प्रसिद्धथासम्भववारणाय । यावत्पदमर्थान्तरवारणाय । तदुक्तं "सर्वेपामपि भावानां स्वाश्रयत्वेन सम्मते । मंतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति मृपात्मता ।।" इति । यद्वा अयं पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि । पटत्वात् पटान्तरवदित्यनुमान मिथ्यात्वे प्रमाणम् । तदुक्तम् "आंशिनः स्वांशगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगितः । शित्वादितरांशीव दिगपैव गुणादिपु ।" विव सत्यत्वोपपत्तेः । अत एव न द्वादशः । नापि त्रयोदशः । घटादेरत्यन्ता- भावप्रतियोगित्वेऽपि सत्यत्वे विरोधाभावात् । न चतुर्दशः । संयोगतदभावयो- वृक्षे सामानाधिकरण्येऽपि तयोः सत्यत्वाभ्युपगमात् । नापि पञ्चदशः । शुक्ति- रूप्यादौ तदभावादित्युक्तत्वात् । नापि पोडशः । अनादौ जीवब्रह्मभेदेऽव्याप्तेः । तस्माद् मिथ्यात्वानिर्वचनात् साध्याप्रसिद्धिरित्याशङ्कयाह-मिथ्यात्वं चेति । अत्र चैकावच्छेदेनेति विशेषणम(भा? ना)देयं, तथाच शुक्तिरूप्यस्य मि- थ्यावं साधितमेवेति भावः । असम्भवेति । पटादेस्तन्तुवृत्तितयोपलभ्य- मानत्वादिति भावः । अर्धान्तरेति । घटादेः सत्यत्वेऽपि भूतलादिनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वसम्भवादिति भावः । चित्सुखाचार्यसम्मतिमाह-तदुक्तमिति । सर्वेषां भावानां मृपात्मता मिथ्यारूपता । स्वाश्रयत्वेनाभिमतात्यन्ताभावं प्रति प्रतियोगित्वमिति योजना। सर्वप्रपञ्चपक्षीकारेण मिथ्यात्वं प्रसाध्य प्रत्येकपक्षीका- रेणाप्याह-यद्वेति । एतत्पटस्य तन्त्वन्तरनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभ्युपगमे- नार्थान्तरवारणाय एतदित्युक्तम् । तेषामेव सम्मतिमाह - तदुक्तमिति । अं- शिनः । अवयविनः । स्वावयवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिन इति साध्यम् । अं- शित्वादिति हेतुः । इतरांशीव इतरावयवीवेति दृष्टान्तः । उक्तन्यायमवयवि- मिन्नेषु गुणादिप्वप्यतिदिशति-दिगेपैवेति । गुणादिप्वप्ययमेव मार्ग इति लोकार्थः । ननूभयमतेऽपि कार्यकारणयोरभेदेन कार्य(स्य) कारणानाश्रितत्वेन तत्साधने सिद्धसाधनं स्यात् । ब्रह्मवदवृतित्वेन घटादिवदन्यवृत्तित्वेन वोपपत्त्या- ..

·सन्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् इति । नच घटादेमिथ्यात्वे सन् घट इति प्रत्यक्षेण बाधः। अधिष्ठान ब्रह्मसत्ताया एव तत्र विषयतया तन पटादेः सत्यत्वासिद्धेः । नच . " थीन्तरत्वाच्च । किं चायमभावः प्रामाणिको वा, अप्रामाणिको वा । नायः । अद्वैतहान्यापत्तेः । न द्वितीयः । रजते सीसभ्रमानन्तरं न रजतमिति रजते रजतत्वप्रतिषेधे प्रातिभासिकात्यन्ताभावप्रतियोगिनोऽपि रजतत्वस्यामिथ्यात्वे- नार्थीन्तरत्वप्रसङ्गात् सिद्धसाधनाचेति चेत् । तदरमणीयम् । किमतन्नैयायि- कस्य चौद्यम् , उत मध्वमतानुसारिणः । नाद्यः । तेषां मते कार्यकारणयोरत्य- न्तभेदाङ्गीकारेण तं प्रत्युक्तानुमानसम्भवात् । द्वितीयेऽपि कि कार्यकारणयोर- भेदस्तात्त्विकः, उत काल्पनिकः । नाद्यः । तात्त्विकाभेदाङ्गीकारे तयोः कार्य- कारणभावाभावप्रसङ्गाद् , एकस्य पौर्वापर्याभावात् । न द्वितीयः । तथा सति गले पादुकान्यायेन मिथ्यात्वाङ्गीकारप्रसङ्गात् । ननुतर्हि तवापि मते कथं कार्य- फारणयोरभेदेन व्यवहार इति चेत् । (न?) श्रूयतामवधानेन, न हि वयं कार्य- कारणयोरैक्यमेवाभेदार्थ ब्रूमः । किन्तु कारणव्यतिरेकेण कार्याभावमिति । तथैवाहुराचार्यवाचस्पतयः 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' इत्यत्र खल्वनन्यत्वमित्यभेदं ब्रूमः । किन्तु भेदं व्यासेधामः' इति । यत्तु ब्रह्मवदि- त्यादि, तन्न । स्वाश्रयाभिमतानामाश्रयत्वस्य विवक्षितत्वेनाश्रितत्वायोगादन्या- श्रितत्वासम्भवाच्चान्याकारत्याभावादव्यापकत्वाच्च नियमतस्तयोरप्राप्तेः । यदपि किञ्चेत्यादि । तदपि न । ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वरूपप्रामाणिकत्वस्य तत्रापि सम्भवात् । अभावानां ब्रह्मण इव प्रामाणिकत्वेऽपि सदद्वैताव्याकोपादित्यपि केचित् । नन्वस्यानुमानस्य मिथ्यात्वं किमनुमानान्तरेण सिध्यति किं वानेना- नुमानेन । आद्य अनवस्था । तस्यानुमानस्य मिथ्यात्वसाधनेऽनुमानान्तरापेक्ष- णात् । नच जिज्ञासायां सत्यां तदनुमानप्रवृत्ते नवस्था मूलक्षयकरीति वा- च्यम् । यद् यदुक्तसाधनं सन्दुक्तसाध्यमिति व्याप्तिग्रहणसमये तस्य तस्या- नुमानस्य मिथ्यात्यानवगमे सर्वोपसंहारवती न्याप्तिन सिध्येत् । अधिगमे च तत्तदधिगमा(दा!)य तचदनुमानान्तरं तदेवापेक्षणीयमिति कथं न मूलक्षतिः । म द्वितीयः, स्वात्मवृत्तित्वविरोधात् । स्वगतमिथ्यात्वस्य स्वनैयाग्रहणादिति चेन् । नैतत् सारं, शब्दशब्दवत् प्रपञ्चसत्यत्वानुमानवदध्ययनविधिययाविरो- धादित्य समतिपसरेन । मिथ्यात्वानुमाने वाधमाशय निराकरोति -नचेति । , ·- . अनुमानपरिच्छेदः। नीरूपब्रह्मणः कथं चाक्षुपादिज्ञानविपयतेति वाच्यम् । नीरूपस्यापि रूपादेः प्रत्यक्षविषयत्वात् । नच नीरूपस्य द्रव्यस्य चक्षुराद्ययोग्यत्व- नियमः, मन्मते ब्रह्मणो द्रव्यत्वासिद्धेः । गुणाश्रयत्वं समयायिकारणत्वं वा द्रव्यत्वमिति तेऽभिमतम् । न हि निर्गुणस्य ब्रह्मणो गुणाश्रयता। नापि समवायिकारणता, समवायासिद्धेः। ब्रह्मसत्ताया एवेति । नच सत्ताजातिरेव तत्र विषयोऽस्तु न ब्रह्मचैतन्य- मिति वाच्यम् । सन् समवायः सती जातिरित्यादौ जात्यभावेऽपि सत्ताप्रत्यय- दर्शनेन चैतन्यसत्ताया एव तत्र विषयतया वक्तव्यत्वात् । नचोपाधिरूपसत्ता तत्र विषय इति वाच्यम् । अनुगतसत्तासम्भवेऽननुगतसत्ताकल्पनानवकाशाद् , उपाधिनैव घटादौ सत्ताव्यवहारोपपनी जातिकल्पनासम्भवाच्चेति भावः । किं प्रत्यक्षमात्रे रूपवत्त्वम् , उत द्रव्यप्रत्यक्षे । नाद्य इत्याह - नीरूपस्येति । द्वि- तीयमनूद्य दूपयति-नचेति । घटादिवद् ब्रह्मणोऽपि द्रव्यत्वमास्तामित्यत आह---गुणाश्रयत्वमिति । अस्त्वेवं, ततः किमित्यत आह-न हीति । निर्गुणस्येति । नन्वात्मनो निर्गुणत्वे कि मानम् । न तावत् प्रत्यक्षम्, असिद्धेः । नचात्मत्वं निर्गुणत्वसमानाधिकरणम् , आत्मत्वगुणत्वातिरिक्ताप्रतियोगिकाभाव- प्रतियोगिकाभावप्रतियोगित्वाद् गुणत्ववदित्यनुमानं मानमिति वाच्यम् । अत्रा- श्रयाद्यसत्त्वेऽसिद्धेः । तत्सत्त्वे तत एव सगुणत्वापाताद् , गुणत्वस्यापि प्रमेय- त्वाद्यधिकरणाधिकरणत्वेन साध्यवैकल्याच्च । नापि धर्मत्वं किञ्चिन्निष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगितावच्छेदकं, धर्मत्याद् गोत्ववदित्यनुमानम् । तस्य प्रामाण्ये ब्रह्मणोऽभावमादाय सगुणत्वप्रसङ्गात् । अभावस्याधिष्ठानात्मकत्वे साध्यस्य बा- धात् । नापि 'निर्गुणः' इत्यादिवाक्यं मानम् । सत्यकामादिवाक्यानुसारेण तस्य हेयगुणनिषेधपरत्वात् । यथा 'अमीपोमीयं पशुमालभेते'तिवाक्यविहितहिसा- व्यतिरिक्तहिंसानिषेधपरता 'न हिंस्यादि'त्यादिवाक्यानाम् । अत एव "समस्तहेयरहितं विष्ण्याख्यं परमं पदम् ।" इति स्मृतिः । अत एव निर्गुणवाक्यगतगुणपदस्य हेयगुणे लक्षणा स्यादित्य- पास्तम् । 'न हिंस्यादि'त्यादौ हिंसापदस्य लाक्षणिकत्वदर्शनेनेप्टापत्तेः । अत एवाद्वितीयादिवाक्यमपि न मानमिति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु धर्मत्वमात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकं घटत्वधर्मले इति प्रमाविशेप्यत्वाद् , घटत्ववत् । नचात्यन्ताभावमादाय सधर्मकत्वापत्तिः । ..

·सव्यारल्याया वेदान्तपरिभाषायाम् अत्यन्ताभावस्य ब्रह्मरूपत्वाशीकारात् । नचेवमात्मनिष्ठत्वाभावाद् बाघ । ब्रह्मणि ब्रह्मेत्यप्रतीत्या ब्रह्मत्वेन ब्रह्मण स्वावृत्तित्वेऽपि ब्रह्मणि प्रपञ्चो नेति प्रपञ्चाभावत्वेन स्वस्य स्ववृत्तित्वाविरोधात् । अत एव काले काल इति प्रतीत्य- भावेन देशत्वेन कालस्य साधारत्वाभावेऽपीढानी काल इति प्रतीत्या कालस्य कालत्वेन खवृत्तित्वाभ्युपगम । अत एव च घटे घट इति प्रतीत्यभावेन घटम्य घटत्वेन घटानाधारत्वेऽपि घटोऽभावभिन्न इति प्रतीत्या घटस्य भेदत्वेन रूपेण स्ववृत्तित्वाभ्युपगम । अत्र विपक्षे धर्मब्रह्मणो सम्बन्धानुपपत्तिर्बा धिका । सयोगस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वात् । समवायस्य च दूषितत्वात् । कथ तर्हि निर्गुणस्य ससार । न कथचित् । "तस्मादद्वैतमेवास्ति न प्रपञ्चो न ससति ।" इति श्रुते । तहि तत्त्वज्ञानात् किं निवर्तत इति चेद् विनम इति बेम । वि- श्रमो वा कथ निर्गुण इति चेद, भावरूपाज्ञानादित्यवेहि । नच स्वयम्प्रकाशे ब्रह्मण्यज्ञानसम्बन्धो न सम्भवतीति वाच्यम् । पेचकारोपितान्धकारस्य सौरा- रोकविरोधित्वादर्शनेन समसत्ताकप्रकाशतमसोरेव विरोधिलकल्पनेन पारमा- थिके ब्रह्मण्यारोपिताज्ञानसम्भवे विरोधाभावादिति । एव निर्गुणश्रुतिरपि मानम् । नच 'न हिंस्यादिति न्याय , तत्रानीपोमीयपशुहिसावत् सगुणस्य कचिदपि तात्पर्याविषयत्वेन वेषम्यात् । वेदप्रतिपाद्यतामात्रेण सामान्यविशेषन्यायाभ्युप- गमे रामायणभारतादिसिद्धदु खशोकविशेषानुसारेण समस्तहेयरहितमित्यस्यापि हेयविशेषनिषेधपरतापत्तो निसिलहेयप्रत्यनीकत्वासिद्धिप्रसङ्गात् । नच गुणाना तात्पर्याविषयत्वे तत्प्रतिपादनवेपम्यम् । उपासनाप्रकरणपठितानामुपास्यगुण- समर्पकत्वेन, निर्गुणब्रह्मप्रकरणपठिताना प्रतियोगिसमर्पकत्वेन च विनियोगात् । नच 'न कलज भक्षयेदि' त्यादाविव निषेधवास्यगतपदानामेव प्रतियोगिसमर्प- कत्वसम्भवे पृथक् प्रतियोगिप्रतिपादन व्यर्थमिति वाच्यम् । 'अनाहुतिर्वै जति- राश्च गपीयुकाचे'त्यादो निषेध्यम्य जतिरादिहोमस्य 'जतिल्यवामेत्यादिना प्रतिपादनदर्शनात् । 'न तत्र रया न रथयोगा' इत्यादौ निषेध्यस्य रथादे 'अब स्थान् रथयोगान्' इति वाश्यप्रतिपादनदर्शनाच । नच सर्वशब्दाना- मसति प्रवृत्तिनिमित्ते अप्रवृत्तेमण शब्दाप्रतिपाद्यतैव स्यादिति वाच्यम् । पनिदारोपितस्य पनि ब्रह्मम्वरूपस्यैव गुणाभावस्य तथात्वसम्भवात् । नच 'यतो चे त्यादिशेयरमपरे चाय तद पिजिनासम्ब ति जगद्धेतुत्वरिशिष्टस्यव ·अनुमानपरिच्छेदः ! अस्तु वा द्रव्यत्वं ब्रह्मणः। तथापि नीरूपस्य कालस्येव चाक्षु- पादिज्ञानविपयत्वे न विरोधः । यद्वा त्रिविधं सत्त्वम् । पारमार्थिक सचं ब्रह्मणः। व्यावहारिकं सचमाकाशादेः, प्रातिभासिकं सत्त्वं शुक्तिरू- प्यादेः । तथाच घटः सन्निति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसचविपयत्वेन प्रामाण्यम् । अस्मिन् पक्षे च घटादेब्रह्मणि निधो न स्वरूपेण । जिज्ञास्यतोक्ता, तत्पदस्य पूर्वोक्ताशेयपरत्वादिति वाच्यम् । तथा सति यत्तदो- मिन्नार्थतापः । न हि यत इत्यस्य यतः प्रातिपदिकस्य जगद्धेतुत्वविशिष्ट- चैतन्यवाचिता । तथा सति पञ्चमीवैयर्खापत्तेः । किन्तु चैतन्यमात्रम् । तथाच यथा (यः) स्वप्ने गजाद्यनेकपदार्थानन्वभू(वं? त् तं) पश्येदित्यादौ, योऽर्जुनो द्रोणभीमादीन् जिगाय तं सेवस्वेत्यादौ च तत्पदेन धर्मिमात्रस्य परामर्शः। नतु पूर्वोक्ताशेषगुणविशिष्टस्य, तथात्रापि तत्पदं ब्रह्ममात्रपरम् । अत एव चेमामेव शहां व्यावर्तयितुं मुण्डके धुभ्वाद्यायतनं ब्रह्म प्रकृत्य 'तमेवैकं जानथ आत्मान- मिति विशेषणनिरासपूर्वकं विशेष्यस्य ब्रह्मण एव ज्ञेयत्वमुक्तमित्यलमधिकेन । ननु सिद्धान्ते कल्पितगुणागीकारेण कल्पितद्रव्यत्वमप्यनीक्रियतां, को विरोधः। अन्यथा जगन्मात्राधिष्ठानत्वं न स्यादित्यत आह-अस्तु वेति । एत- चोपलक्षणम् । घटादिवत् तद्गतरूपस्यापि ब्रह्मणि कल्पितत्वेन चाक्षुषत्वाविरो- धात् । अत एव ब्रह्मणः सर्वेन्द्रियग्राह्यत्वम् । वेदैकसमधिगम्यत्वं तु आकारान्तरे- णेति न विरोध इत्यपि बोध्यम् । ननूक्तप्रकारेण सर्वप्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वे कर्म- प्रतिपादकज्योतिष्टोमादिवाक्यानामप्रामाण्यप्रसङ्गाद् मिथ्यार्थप्रतिपादकत्वाद्, अ- मिना सिनेदिति वाक्यवत् , इष्टापत्तौ 'तत्सामान्यादितरेषु तथात्वमिति न्यायेन वेदैकदेशाप्रामाण्ये वेदान्तानामप्यमामाण्यप्रसङ्गादित्याशङ्कय कर्मणां व्यावहारि- कसत्यत्वाङ्गीकारान्न दोप इत्याशयेनाह--यद्वेति । पारमार्थिकत्वमिति काल- त्रयाबाध्यत्वमित्यर्थः । व्यावहारिकसत्त्वं संसारदशायामबाधितत्वमित्यर्थः । प्रातिमासिकत्वं तत्कालेऽपि बाध्यत्वम् । सन् घट इति व्यवहार समर्थयति-- तथाचेति । अद्वैतागमवाक्यवत् तत्त्वावेदकत्वानङ्गीकारेऽपि व्यावहारिकतत्त्वा- वेदकत्वानीकारात् प्रत्यक्षादेः प्रामाण्यम् । तदुक्तं - "प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रामाण्यं व्यावहारिकम् । अद्वैतागमवाक्यं तु तत्त्वावेदनलक्षणम् ।।" इति भावः । ननु घटादेावहारिकत्वाङ्गीकारे 'नेह नानास्ति किंचनेति ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् किन्तु पारमार्थिकत्वेनैवेति न विरोधः । अस्मिन् पक्षे च मिथ्यात्व- लक्षणे पारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वमत्यन्ताभावविशेपणं द्रष्ट- व्यम् । तस्मादुपपन्न मिथ्यात्वानुमानमिति ॥ इति श्रीधर्मराजाध्वन्द्रिविरचितायां वेदान्तपरिभापाययाम् भनुमानपरिच्छेदः ॥ ब्रह्मणि खरूपेण निषेधो न स्यादित्यत आह . अस्मिन्निति । नन्वमिन् पक्षे घटादेर्मिथ्यात्वं न स्यात् । (तत्त्वादौ ?) तस्य व्यावहारिकप्रमाणसिद्धत्वेन प्रति- योगिसत्त्वस्याभावविरोधितया घटाभावस्य तत्राभावादित्यत आह - अस्मिन् पक्षे चेति । एकावच्छेदेन खाश्रयत्वाभिमतयावन्निष्ठपारमार्थिकत्वावच्छिन्नात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वमिति पर्यवस्यति । एतच्चोपलक्षणम् । सत्त्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकभेदवत्त्वं वा । प्रमाणज्ञानत्वगर्भधर्मावच्छिन्नकारणताप्रतियोगि- कार्यताश्रयनिवृत्तिप्रतियोगित्वं वेत्यादिकं मिथ्यात्वलक्षणं बोध्यम् । नच भेद- घटितलक्षणस्य ब्रह्मण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । अधिष्ठानताप्रयोजकसम्बन्धाति- रिक्तसम्बन्धेन भेदवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा शब्दसमवेतत्वादीनां गग- नलक्षणानां कालेऽतिव्याप्तिः स्यादिति । असतोऽसत्त्वादेव नातिन्याप्तिः । ननु 'मृत्तिकेत्येव सत्यमि'त्यादिवाक्यात् प्रपञ्चस्य सत्यत्वावगमेन मिथ्यात्वानुमान बाधितम् । किञ्च, प्रपञ्चो न मिथ्या वृत्तिवेद्यत्वाद् ब्रह्मवदिति सत्प्रतिपक्षितं चेति शक्कामुपसंहारव्याजेन निराकरोति–तस्मादिति । तथाच दृष्टान्तस्य कारण- व्यतिरिक्तकार्याभावप्रतिपादनपरत्वाद् , बहुश्रुत्यादिमूलत्वेन मिथ्यात्वानुमानस्य बलवत्त्वाच न वाधसत्प्रतिपक्षाविति भावः । ननु प्रपञ्चमिथ्यात्वे श्रुतिं न पश्याम इति चेत्, न । तथाहि-'नेह नानास्तीति श्रुतिस्तावन्मानम् । नच ब्रह्मणि नानात्वं निषिध्यत इति वाच्यम् । नानाशब्दस्य नानात्वपरत्वे मुल्यार्थहाना- पत्तेः । 'एकमेवाद्वितीयमि'त्यपि मानम् । नच '(न) तत्समो नाप्यधिकश्च दृश्यते' इति वचनात् तुल्यनिषेधपरत्वमिति वाच्यम् । सामान्यनिषेधस्य विशेपामावपरत्वे हिंसाप्रतिषेधस्यापि 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' 'श्रोत्रिया न हन्तव्याः' इत्यादिनिपेध- विषयत्वापत्तेः । यदि च तत्र तथा सति लक्षणापतिस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् फेन के पश्येदिति श्रुतिरपि मानम् । नचषां मते 'सर्वमात्मैवादिति मायावादमय 'तत् फेन कमित्यादिना दूपणं

·अनुमानपरिच्छेदः ।
६१
तत्रोपन्यस्यत इति वाच्यम् । अभूदिति सिद्धवदनुवादो न स्यात् । दूषणपरत्वे
'आकाश आनन्दो न स्यात्' 'असद् ब्रह्मेति वेद चेदि तिवद् अभविष्यदित्या-
दिनिर्देशापत्तेः । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ',
"मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।"
"यस्मात् परं नापरमस्ति किश्चिदि"त्याद्युपनिपद्वचनमपि प्रमाणम् ।
"यदिदं दृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव ।
भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ।।
ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतबुद्धयः ।
अर्थस्वरूपं पश्यन्ति भ्राम्यन्तो मोहसंप्लवे ॥
ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसरतेऽखिलं जगत्
ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ! ॥"
इति विष्णु पुराण)वचनात् ।
"प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेन तु संविदा ।
आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥"
इति श्रीभागवतोक्तेश्च ।
"यथा स्वमे मुहूर्तः स्यात् संवत्सरशतभ्रमः ।
तथा मायाविलासोऽयं ज्ञायते जाग्रति भ्रमः ॥"
इति वासिष्ठवचनाच्च ।
"प्रपञ्चमेव दुर्बोध मन्ये तस्यानिरूपणात् ।
मुबोधं ब्रह्म सत्यत्वादात्मत्वात् स्वप्रकाशनात् ॥"
इति कूर्मवचनाच ।
"ब्रह्मैव विद्यते साक्षाद् वस्तुतोऽवस्तुतोऽपि च ।
तथा सति शिवज्ञानी किं गृह्णाति जहाति च ॥"
इति स्कान्दवचनाच्च । ननु ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यासत्त्वेऽपि मायापि न
स्यादनादित्वं च न स्यादिति चेन्न । परमार्थतस्तदसत्त्वस्येष्टत्वात् । अत एव
स्कान्दे
"शिवरूपातिरेकेण नास्ति माया च वस्तुतः ।
मायैव च शिवादन्या विद्यते चेच्छिवस्य तु ।।

·६२ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् उपमानपरिच्छेदः। अथोपमानं निरूप्यते । तत्र सादृश्यप्रमाकरणमुपमानम् । तथा हि-नगरेपु दृष्टगोपिण्डस्य पुरुषस्य वनं गतस्य गवयेन्द्रियसन्निक सति भवति प्रतीतिरयं पिण्डो गोसदृश इति । तदनन्तरं च भवत्यनेन सदृशी मदीया गौरिति निश्चयः । तत्रान्वयव्यतिरेकाम्यां गवयनिष्ठ गोसादृश्यज्ञानं करणम् । गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं फलम् । नचेदं महत्त्वं परमं साक्षाद्धीयते सुरपुङ्गव! ॥" "तस्मादस्ति महादेवः साक्षादेव स्वयंप्रभुः । आनन्दरूप. सम्पूर्णो न तदन्योऽस्ति (किञ्च' कश्च) न ॥" इत्युक्तम् । तस्मात् सिद्धं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणसहस्रः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्व- मिति ॥ इति पेहरादीक्षितविरचिताया वेदान्तपरिभाषाप्रकाशिकायाम् अनुमानपरिच्छेदः॥ उपमानपरिच्छेदः। अनुमानं सम्प्रपञ्चं निरूप्य क्रमप्राप्तमुपमानं निरूपयितुं प्रतिजाः अयेति । अनुमाननिरूपणानन्तरमित्यर्थः । तत्र । उपमाने निरूपणीये श्येति । ज्ञायमानपदार्थगतसादृश्यानुभवात् तत्प्रतियोगिकस्मयमाणपद सादृश्यजानमुपमानमित्यर्थ, । उक्तलक्षणमुदाहरणनिष्ठतयोपपादयति हीति । अदृष्टगोपिण्डस्य गोसादृश्यज्ञानानुदयादाह-दृष्टगोपिण्डर नगरस्थस्य गवयपिण्डदर्शनासम्भवादाह -वनं गतस्येति । सन्निका काले तज्ज्ञानोत्पति वारयति-गवयेति । प्रतीतिमभिनयति ---अयं! इति । उपमानप्रामाण्याङ्गीकारेऽपि फलकरणभावे वादिविप्रतिपत्ते. स्वा, फलकरणे सप्रमाणके दर्शयति तत्रेति । उक्तज्ञानयोर्मध्ये । एते, गौस्तथा गवय इति वाक्यश्रवणसमनन्तरं गोसादृश्यविशिष्टपिण्डमनु वाक्याथ स्मरतश्चायमसौ गवयशब्दवाच्य इति प्रतीतिरुत्पद्यते । तत्र कि पिण्डानं करण, वाच्यतानान फलमित्यपास्तम् । अतिदेशवाक्यादेवोक्त वाज्ञानसम्भवनोपमानस्य मानान्तरस्यासिद्धः । नच वाफ्यश्रवणसमये गर ·. आगमपरिच्छेद.। ६३ प्रत्यक्षेण सम्भवति । गोपिण्डस्य तदेन्द्रियासन्निकर्पात् । नाप्यनुमानेन, गवयनिष्ठगोसादृश्यस्यातल्लिङ्गत्वात् । नापि मदीया गौरेतद्वयसदृशी, एतनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वात् । यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तत्स- दृशः । यथा मैत्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी चत्रो मैत्रसदृश इत्यनुमानात तत्सम्भव इति वाच्यम् । एवंविधानुमानानवतारेऽप्यनेन सदृशीमदीया गौरिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वाद्, उपमिनोमीत्यनुव्यवसायाच। तस्मा- दुपमानं मानान्तरम् ॥ इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचितायां वेदान्तपरिभाषायाम् उपमानपरिच्छेदः ॥ आगमपरिच्छेदः। अथागमो निरूप्यते । यस्य वाक्यस्य तात्पर्यविपयीभूतसंसर्गो प्रवृत्तिनिमित्तस्य गवयत्वस्यानुपस्थित्या संवन्धिनोऽनवगमे सम्बन्धस्य दुरव- गमत्वादिति वाच्यम् । प्रतीतस्य गोसादृश्यस्याप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि तद्भमादुक्त- वाच्यताजानोत्पत्ताघबसहकृतप्रमाणोपस्थिती कार्यान्वितशक्तिवत् तस्य प्रवृति- निमित्तत्वनिरासान विरोध इति भाव । नाप्यनुमानेनेति । मदीया गोरेत- वयसदृशी गवयनिष्ठसादृश्यादित्यम्य व्यधिकरणत्वादिति भावः । उक्त- व्याप्त्यस्फुरणदशायामनुभयोऽसिद्ध एव । किच यदि व्यवहितगोसादृश्यज्ञानं प्रमाणान्तरजन्यमित्यभ्युपेयते, तदा नैव सादृश्यज्ञानार्थमपि प्रमाणान्तरं स्वी- उपमिनोमीति । तथाच वैसादृश्ये तथानुभवा- भावाद् वैसादृश्यस्यार्थापत्तिप्रमाणेन समधिगतत्वाचेति भाव । उपपादितमर्थ- मुपसहरति तस्मादिति ॥ इति श्रीपेदादीक्षितविरचिनाया वेदान्तपरिभाषाप्रा शिकायाम् उपमानपरिच्छेद ॥ क्रियतामित्यनुशयादाह आगमपरिच्छेदः। शिप्यावधानार्थ प्रतिजानीते ---- अथेति । उपमाननिरूपणानन्तरमि- त्यर्थ । आगमप्रमाणस्य रक्षणमाह -यस्येति । अयोग्ये वाक्येऽतिव्याप्ति- ·तत्र प्रथमोपस्थि- तत्रेति । तेषु मध्ये ६४ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् मानान्तरेण न वाध्यते, तद् वाक्यं प्रमाणम् । चाक्यजन्ये च ज्ञाने आकाक्षायोग्यतासत्तयस्तात्पर्यजानं चेति चत्वारि कारणानि । तत्र पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमाकाङ्क्षा । क्रियाश्रवणे कारकस्य कारकथवणे क्रियायाः करणश्रवणे इतिकर्तव्यतायाश्च जि- ज्ञासाविषयत्वात् । अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थबोधाद् योग्यत्वमुपात्तम् । तदवच्छेदकं च क्रियात्वकारकत्वादिकमिति नाव्याप्तिः। अभेदान्वये वारणाय न वाध्यत इत्युक्तम् । केनेत्यपेक्षायामाह-मानान्तरेणेति । 'स प्रजापतिरि'त्याद्यर्थवादवाक्येऽव्याप्तिस्तदर्थस्य बाधितत्वादित्यत आह --ता- त्पर्येति । प्राशस्त्यरूपार्थस्य तत्राबाधितत्वादिति भावः । ज्ञान इति । प्रमाण- रूप इत्यर्थः । अकाङ्क्षति । निराकारू घटः कर्मत्वमित्यादौ शब्दस्य संसर्ग- ज्ञानाजनकत्वादिति भावः । आकाहादिकं सहकारीत्युक्तं , तत्वेन प्रथमं शिप्यजिज्ञासायामाकाहां निरूपयति इत्यर्थः । धूमादिपदस्मारितवह्निजिज्ञासाविषयेऽतिप्रसङ्गवारणाय पदार्थानामि- त्युक्तम् । पदार्थपदं वृत्त्या प्रकृतपदप्रतिपाद्यपरं बोध्यम् । तेन नोक्तातिप्रसङ्ग इति भावः । नदीकच्छसंसर्गपरतया प्रयुक्तेन नद्याः कच्छे महिषीत्यत्र नदीपदाथै जलपदार्थनिरूपिताकासासत्त्वेऽपि, नद्याः कच्छपदार्थान्वितत्वेन तन्निरूपिताकासाया जलपदार्थेऽभावाद् तदंशेऽतिव्याप्तिवारणाय परस्परत्यु- क्तम् । यद्यपीदं साकाइमेव तथापि तदुपपादनार्थ तदिति ध्येयम् । लक्ष्ये लक्षणमुपपादयति- क्रियाश्रवण इति । जुहुयादिति क्रियानवणे केने ति करणाकाङ्क्षायां पयसेति । पयसः करणत्वेनान्वयः । कथमितीतिकर्त- व्यताकालायां तत्त्वेन 'एतद्वै पशूनां रूपमित्यादेरन्वयः । यजेतेति क्रिया- श्रवणे कारकाकादायां सोमेनेति करणान्वयः । कथमितीतिकर्तव्यताका. दायां दीक्षणीयाद्यगानामन्वयः । तथाच क्रियाकारकेतिकर्तव्यतादीनां परस्पर- जिज्ञासाया विषयत्वमस्तीति भावः । योग्यत्वपदस्य प्रयोजनमाह -- अजि- ज्ञामोरिति । नन्वत्र श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभाव एव योग्यत्वं, त- थाच यतो वाक्यान्न कदाचिदप्यन्वयवोधो जायते तत्र पदार्थ उक्तलक्षणा- न्याप्तिरित्यागयोक्तयोग्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तलक्षणमित्यभिप्रेत्यावच्छे- दकं दर्शयति-तदिति । इतिकर्तव्यतात्वमादिपदग्राह्यम् । ननु तत्त्वमस्या- दिवाक्ये कारकादिपदाभावेन रफत्वादिम्पावच्छेदकघटितोक्तलक्षणामावात/ .

·आगमपरिच्छेदः। च समानविभक्तिकपदप्रतिपाद्यत्वं तदवच्छेदकमिति तत्वमस्यादिवा- क्येषु नाव्याप्तिः । एतादृशाकाक्षाभिमायेणैव बलाबलाधिकरणे 'तप्ते पयरिस दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमि'त्यत्र वैश्वदेवयागस्यामिक्षान्वितत्वेन न वाजिनाकाक्षेति व्यवहारः । ननु तत्रापि वाजिनस्य जिज्ञासाविपयत्वेऽपि तद्योग्यत्वमस्त्येव प्रदेयद्रव्य- त्वस्य यागनिरूपितजिज्ञासाविपयतावच्छेदकत्वादिति चेन्न । स्वस- मानजातीयपदार्थान्वयवोधविरहसहकतप्रदेयद्रव्यत्वस्यैव तदवच्छेद- कत्वेन वाजिनद्रव्यस्य समानजातीयामिक्षाद्रव्यान्वयबोधसहकृतत्वेन तादृशारच्छेदकाभावाद्, आमिक्षायां तु नैवं वाजिनान्वयस्य तदानुप- स्थितत्त्वात् । उदाहरणान्तरेष्वपि दुर्बलत्वप्रयोजक आकाक्षाविरह एवमेव द्रष्टव्यः । तवाव्याप्तिरित्यत आह-अभेदान्वय इति । परस्परेतिविशेषणकृत्यमाह- एतादृशेति । पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वरूपाकासाभिप्रायेणेत्यर्थः। तथाच वाजिनस्य वैश्वदेवयागाकाहासत्त्वेऽपि न यागस्य वाजिनाका ति भावः । चलायलाधिकरण इति । द्वादशलक्षण्यां तृतीयाध्याये 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रफरण- सानसमाख्यानां समवाये परदीर्वल्यमर्थविप्रकर्षादि'त्यत्र बलावलाधिकरणे 'सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमि'त्यत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धानुमितवैश्वदेवयागस्य ब्रव्यविशेषाकाहायामेकवाक्योपाचामिक्षावाजिनयोर्विकल्पेन द्रव्यत्वे प्राप्ते, स- मानलिङ्गकतद्धितश्रुत्युपाचामिक्षान्वितायां न वाक्योपात्तवाजिनाका ति व्यवहार इति भावः । वाजिनमिति क्षीरसारे भामिक्षाकारेण परिणते सति यत् कटुकं जलं तद् वाजिनमित्यर्थः । व्यवहार इति । शास्त्रीय इति शेषः । ननु नहि योग्यतामात्रं लक्षणं किन्तु तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वम् । तच्च तत्र नेत्यत आह --प्रदेयद्रव्य(त्व)स्येति । नन्वामिक्षाद्रव्यस्य देवतारूपपदार्थान्वयबोष- सहकृतत्वेनोक्तावच्छेदकामावादमाप्तिरित्यत आह --स्वसमानजातीयेति । स्वेति । प्रदेयद्रव्यत्वेन सजातीयेत्यर्थः । ननु वैश्वदेवयागस्यामिक्षाद्रव्येण सहा- काक्षा न स्यात्, स्वसमानजातीयवाजिनद्रव्यान्वयबोधसहकृतप्रदेयद्रव्यत्वस्या- वच्छेदकवादित्यत आह- -आमिक्षायां त्विति । तदेति । आमिक्षान्वय- * बोधकाल इत्यर्थः । एवं वैदिकवाक्य आकासाभावमुक्त्वा घटः कर्मत्वमित्यादि- लौकिकवाक्येप्वपि तदभावमाह उदाहरणान्तरेप्वपीति । यद्वा उक्त- K ·६ H सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् योग्यता च तात्पर्यविषयसंसर्गावाधः, अग्निना सिञ्चदित्यादौ ताशसंसर्गबाधात् । 'स प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिददि'त्यादावपि वातात्पर्यविषयरूपपशुप्राशस्त्यावाधाद् योग्यता । तत्त्वमस्यादिवाक्ये- ध्वपि वाच्याभेदवाधेऽपि लक्ष्यस्वरूपाभेदे बाधाभावाद् योग्यता । आसत्तिश्चाव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोपस्थितिः। मानान्तरोपस्थापित- न्यायं बलाबलाधिकरणनिष्ठोदाहरणान्तरेप्वप्यतिदिशति - उदाहरणेति । तथाच कुण्डपायिनामयने 'मासममिहोत्रं जुहोती'त्यादौ प्रसिद्धामिहोत्रादन्य- देवामिहोत्रनामकं मासादिगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयते । नतु प्रसिद्धाग्निहोत्रे मासरूपगुणो विधीयते । भिन्नप्रकरणत्वे(न) प्रसिद्धामिहोत्रस्य स्वप्रकरणपठिता- रेवाकाहाविरमाद् मासादिगुणेन सहाकालाविरहादिति भावः । बलाबलाधि- करणनिष्ठोदाहरणान्तरेप्वप्यतिदिशति उदाहरणान्तरेष्विति । तथाच 'ऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यत्र तृतीयावगतशेषत्वस्य 'कदाचनस्तरीरसी'- त्यादेः शेप्याकालायां मन्त्रलिङ्गाद् गार्हपत्यसमीपे स्थित्वेन्द्रमुपतिष्ठते इतीन्द्रोप- स्थानस्य शेषित्वप्राप्तौ द्वितीयया गार्हपत्यप्राधान्यावगमेन तदुपस्थानस्यैव शेषि- त्वेनान्विततया इन्द्रोपस्थानाकाहाविरहाल्लिकस्य दौर्बल्यम् । एवं लिङ्गवाक्योवा- हरणादावप्याकाद्धाभाव उपपादनीय इति भावः । क्रमप्राप्तां योग्यतां निरूपयति-~~योग्यता चेति । संसर्गाबाध इति विशे(पण ? प्य)कृत्यमाह---अग्मिनेति । तथाच तत्रातिव्याप्तिवारणार्थ तद्विशे- (पणो ! प्यो)पादानमिति भावः । तात्पर्यविषयपदस्य प्रयोजनमाह ----स प्रजा- पतिरिति । प्राशस्त्येति । तथाच तत्र प्रतीयमानार्थस्य बाधितत्वेऽपि एवं फर्मणः सामर्थ्य यदमौ प्रहुतमात्रायां वपायामजस्तूपर उदगादिति इत्थं च यहवः पशवोऽभूवन्निति तात्पर्यविषयीभूतप्राशस्त्यरूपार्थस्य बाधाभावादिति भावः । ननु तत्त्वमसीत्यादावव्याप्तिः। प्रतीयमानविशिष्टार्थाभेदस्य तत्र याधि- तत्वादित्याशझ्य, उपक्रमादिना जीवपरैक्यखरूपे तात्पर्यावधारणात् तत्राबाध इत्याह-तत्वमसीति । आस िनिरूपयति--आसत्तिथेति । ननु लाघवेन पदार्थोपस्थितित्वेनैव तदुपस्थितेः शान्दज्ञानहेतुतया पदजन्यत्वस्य गौरवणाप्रयो- जात्वेन तद्विशेषणं व्यर्थम् । प्रकारान्तरेणापि तदुपस्थितिसम्भवात् । नच घटः कर्मत्वमित्यत्राप्यन्वयमोघापत्तिः, तदन्वयबोधे नचत्पदविशेषस्यैव सरूपयोग्य- ·. भागमपारच्छदः । पदार्थस्यान्वयबोधाभावात् (पदजन्येति)। अत एवाश्रुतस्थले तत्त- त्पदाध्याहारो दारमित्यादौ (पिधेहीति)। अत एव 'इपेत्वे'त्यादौ छिनत्तीति पदाध्याहारः। अत एव विकृतिपु सूर्याय जुष्टं निर्वपामीति पदप्रयोगः। पदार्थच द्विविधः शक्यो लक्ष्यश्चेति । तत्र शक्तिर्नाम पदाना- मर्थेषु मुख्या वृत्तिः । यथा घटपदस्य पृथुवुनोदराद्याकृतिविशिष्टे त्वेन तस्य तदयोग्यत्वादित्यत आह -मानान्तरेति । पदजन्यत्वानङ्गीकारे प्रत्यक्षाद्युपस्थितं तीरादिकमादाय घोपादिपदैस्तदन्वयबोधसम्भवे लक्षणोच्छेद- प्रसङ्गादिति भावः । ननु सिद्धान्तेऽपि स्मृततीरपदात् तीरोपस्थितिसम्भवे लक्षणोच्छेदस्य दुर्वारत्वाद् , यदि च गाघोषपदयोरेकवाक्यतानिहाय सा करप्यते , तदा तुल्यम् । तथाच तदजन्यत्वं नोपस्थितिविशेषणम् । किंच दारमित्यादौ प्रकारान्तरणोपस्थितपिधानादिनान्वयबोधदर्शनेन पदजन्यत्वस्य व्यर्थत्वादित्याशङ्कयाह अत एवेति । तथाच द्वारमित्यादौ पिधेहीतिपदा- ध्याहाराभावे पिधानांशे तज्ज्ञानस्य शालत्वं न स्यात् । अनुमितित्वे व्याप्ति- ज्ञानजन्यत्ववच्छाब्दत्वेऽपि पदजन्यत्वस्य प्रयोजकत्वात् । नच श्रूयमाणपदमेव पिधानांशेऽप्यन्वयबोधजनकमिति वाच्यम् । तस्य तत्राशक्तत्वेनाननुभावक- त्वात् । अन्यथा तत्रापि शक्तिकल्पनापत्तेः । तस्मात् पदमेव पदार्थोपस्थिति- दारान्वयबोधकमिति पदजन्यपदार्थोपस्थितिरेवासत्तिः । अत एव लाघवादाव- श्यकत्वाच्च पदा(द)ध्याहार एवेति निरस्तम् , उक्तयुक्त्या गौरवस्यापि प्रामा- णिकत्वादिति भावः । ननु 'इषेत्वे'त्यादावर्थाध्याहारेणैवान्वयबोधदर्शनात् कथं शब्दाध्याहार(व्यवहार !)व्यवस्थापनमित्यत आह-- अत एवेति । पदजन्य- पदार्थोपस्थितेरासत्तित्वादेवेत्यर्थः । विकृतिप्विति । सार्याढावतिदेशप्राप्तानाम् 'अमये जुष्टं निर्वपामी'त्यादिमन्त्राणामर्थसमन्वयसिद्ध्यर्थममिपदपरित्यागेन सू- यादिपदाध्याहारलक्षण ऊहो नवमाध्याय उपपादित इति भावः । अन्वयप्रतियोगिपदार्थ विभजते --- पदार्थश्चेति । द्वैविध्यमाह शक्य इति । शक्तिविषयत्वं शक्यत्वमित्यतः शक्ति निरूपयति लक्षणायामतिव्याप्तेराह मुख्येति । उदाहरति यथेति । वस्तुविशेष इति । एतच यद्वेत्यादिग्रन्थानुमारेण द्रष्टव्यम् । अन्यथा जातिमात्रे शक्तिरिति प्रन्धानुपपत्तेः । यद्वा वस्तुनो विशेष इति व्युत्पत्त्या वस्तुनिष्ठासाधारणो भमों तत्रेति । - ·-सा चेति । तत्र हेतु सा सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् वस्तुविशेपे वृत्तिः । सा च शक्तिः पदार्थान्तरम् । सिद्धान्ते कारणेषु कार्यानुकूलशक्तिमात्रस्य पदार्थान्तरत्वात् । सा च तत्तत्पदजन्यपदा र्थज्ञानरूपकार्यानुमेया । तादृशशक्तिविषयत्वं शक्यत्वम् तच्च जातेरेव न व्यक्तेः । व्यक्तीनामानन्त्येन कल्पन: गौरवम् । कथं तर्हि गवादि पदाद् व्यक्तिभानमिति चेन्न । जोतेर्व्यक्तिसमानसंविसंवेद्यत्वादिति विवक्षित इत्यर्थ । अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारो भगवदभिप्राय सकेत शक्तिरिति तार्किकरीति । ता निराकरोति माह - सिद्धान्त इति । तथाच तदभिप्रायस्य पदनिष्ठत्वाभावादीश्वरेच्छाया सर्वसाधारणत्वेन नियतपदविशेष(विषय)त्वायोगाश्चेति भाव । ननु भवेदेव यदि शक्तिसिद्धि स्यात् । सैव तु नास्ति मानाभावादित्यत आह चेति । अय भाव प्रयोजकवृद्धोदीरितघटमानयेतिवाक्यनवणा(न)न्तरभावि प्रयोज्यवृद्धसमवेतघटानयनादिव्यवहारलिङ्गेन तटस्थो व्युत्पित्सु प्रयोज्यस्य घ- टानयनादिज्ञानमनुमिनोति । अनन्तर तज्ज्ञानहेतुत्व घटमानयेतिवाक्यस्य क- ल्पयति, उपस्थितत्वात् तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाच्च । ततश्च घट पश्य पटः मानयेतिवाक्येषु घटादिपदावापे घटादिज्ञानस्य तत्परित्यागे घटादिज्ञानाभावस्य च दर्शनाद् घटपद घटज्ञानजनकम् आनयेतिपदमानयनज्ञानजनकमिति नि श्चिनोति । तदनन्तर घटपद घटनानजनकतावच्छेदकवत् , ज्ञानजनकतावच्छेदकरूपशक्तिसिद्धिरित्यनुमान शक्तो मानमिति । नन्वस्तु शक्ति , शक्यत्वे किमायातमित्यत आह-~- तादृशेति । व्यक्त्याकृतिजातय शक्या इति न्यायविदो वदन्ति, तान् दूषयति - तचेति । शक्तिविषयत्व मित्यर्थ । जातेरिति । विशिष्टकल्पने जातेर्विशेषणत्वेन प्रथमोपस्थितत्वा दावश्यकत्वाचति भाव । एक्कारव्यापत्यमाह - न व्यक्तरिति । यद्वा न व्यक्तरिति । अन किमेकव्यक्ते शक्यत्वमुत सर्वव्यक्ते । नाद्य विनिगमकाभावाद् , न द्वितीय इत्याह-व्यक्तीनामिति । कल्पन गौरवमिति । अनेकामु शक्तिकल्पन गोरवमिति जातावेव शक्ति कल्प्यते । तदुक्त भट्टपादै 'विशेष्य नाभिधा गच्छेत क्षीणशक्तिविशेषणे।" इति भाव । जातिमानम्य शम्याचे व्यक्तिमान न म्याद व्यक्ती शक्त्यभावा- दिति शहते-कथमिति । जातिमाहकमात्रम्य यत्ति ग्राहकत्वनियमेन जानि- तज्जनकत्वादिति परमते बाधकमप्याह ..

·. रित्यत आह भागमपरिच्छेदः। X यदा गवादिपदानां व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती नतु ज्ञाता । जातौ तु सा ज्ञाता हेतुः । नतु व्यक्त्यशे शक्तिज्ञानमपि कारणं, गौरवात् । जातिशक्तिज्ञाने सति व्यक्तिशक्तिज्ञानं विना व्यक्तिधीवि- लम्बाभावाच । अत एव न्यायमतेऽप्यन्वये शक्तिः स्वरूपसतीति सि- दान्तः। जायमानशक्तिविषयत्वमेव वाच्यत्वमिति व्यक्तिरवाच्या। अथवा व्यक्तेलक्षणया लाभः । यथा नीलो घट इत्यत्र नीलशब्दस्य ज्ञानस्य व्यक्तिविषयत्वमिति प्राभाकरमतानुसारेण समाधत्ते --- जातेरिति । ननु (न) जातिग्राहकस्य व्यक्तिग्राहकत्वनियमः , अप्रयोजकत्वात् । अन्यथा जातिस्मरणसमये व्यक्तिभानापत्तेः. व्यक्तिमाहकसामग्रीयत्वस्योपाधित्वाच । तथाच जातिमात्रशक्तिग्रहपक्षे न व्यक्तिभानं स्यादित्यरुचेराह- -यदेति । स्व- रूपसच्छक्तिमात्रेण व्यक्तिभानसंभवादिति भावः । तखव्युत्पन्नस्यार्थप्रत्ययापत्ति- जाताविति । जात्यंशे शक्तेख़ताया एव प्रयोजकत्वाभ्युप- गमान्नाव्युत्पन्नस्य तत्प्रत्यय इति भावः । ननु विनिगमकाभावाद् व्यक्त्यंश- शक्तिज्ञानमेव हेतुरस्तु, नतु जात्यंश इत्याशङ्कय किमिदं तटस्थस्य चोद्यमुत नैयायिकस्य, नाद्य इत्याह- नतु व्यक्त्यंश इति । जात्यंगशक्तिज्ञानहेतुत्वे लाघवमेव विनिगमकमिति भावः । नन्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यक्त्यंशशक्तिज्ञान- मपि हेतुरेवेत्यत आह-जातीति । तदसिद्धरिति भावः । द्वितीयं प्रतिबन्धा दूपयति अत एवेति । अन्यथा वृत्त्यनुपस्थापितस्य संसर्गस्यान्वयधीविषय- लासम्भवादिति भावः । ननु व्यक्तेरपि वाच्यत्वे व्यक्तिरवाच्येति सिद्धान्तः कथमित्यत आह-ज्ञायमानेति । यद्वा व्यक्तेः शक्यत्वे वाच्यत्वमपि स्या- -ज्ञायमानेति । नन्वत्र मते कथं व्यक्तिभानं, किं समान- विचिवेद्यतया उत स्वरूपसच्छक्तिमात्रेण । नाद्यः पूर्वाभेदप्रसङ्गात् पूर्वोक्त- दोपापत्तश्च । नच व्यक्त्यशक्तिसद्भावासद्भावाभ्यां भेद इति वाच्यम् । तर्हि व्यक्त्यंशशक्तिनिरूपणस्य चोद्याननुरूपत्वेन यद्वेति कल्पान्तरोत्थानानुपपत्तेः । न द्वितीयः, अव्युत्पन्नम्याप्यर्थवोधापत्तेः । व्यक्त्यंशवृत्त्यभावभ्रमवतो जात्यंश- गक्तिज्ञानाद् व्यक्त्यभानापत्तेरित्यपरितोपान्मण्डनाचार्यमतमाह - -अथवेति । नन्वेकदेगशक्तस्य कथं विशिष्ट लक्षणा स्यादित्यत आह- -यथेति । अन्यथा नीलानन्वयप्रसङ्गादिति भावः । यद्वा "स्वार्थादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा ।" .. दित्यत आह ।

·SAR सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् नीलगुणविशिष्टे लक्षणा, तथा जातिवाचकस्य तद्विशिष्टे लक्षच्ने का। दुक्तं - 'अनन्यलभ्यः शब्दार्थः' इति । एवं शक्यो निरूपितः अथ लक्ष्यः पदार्थो निरूप्यते । तत्र लक्षणाविषयो लक्ष्यः । ल- क्षणा च द्विविधा केवल लक्षणा लक्षितलक्षणा चेति । तत्र शक्यसाक्षा- त्सम्बन्धः केवल लक्षणा । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र प्रवाहसाक्षात्स- म्बन्धिनि तीरे, गङ्गापदस्य केवललक्षणा । यत्र शक्यपरम्परासम्बन्धे: नार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र लक्षितलक्षणा । यथा द्विरेफपदस्य रेफद्वययुक्त- भ्रमरपदघटितपरम्परासम्बन्धेन मधुकरे वृत्तिः । गौण्यपि लक्षितलक्ष- णैव । सिंहशब्दवाच्यसम्बन्धिकार्यादिसम्बन्धेन माणवकस्य प्रतीतेः। प्रकारान्तरेण त्रिविधा । जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । तत्र शक्यमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरप्रतीतिस्तत्र जहल्लक्षणा । यथा विपं भुवेति । तत्र हि स्वार्थ विहाय शत्रुगृहभोजननिवृत्तिल- इति न्यायाद् गोत्वादन्येन रूपेण गोव्यक्तेरनुपस्थितत्वेन कथं तत्र लक्षणेत्यत आह~~ यथेति । तथाचात्र व्यभिचारान्नाय नियम इति भावः । तद्विशिष्ट इति । यद्यपि गोपदादेर्युगपदेव शक्तिलक्षणाभ्यां जातिव्यक्त्युपस्थापकत्वं सम्भ- वतीति जातो लक्षणास्वीकारो व्यर्थ., तथापि युगपवृत्तिद्वयविरोधभीत्या तथो. तम् । मतान्तरे तु शक्त्या तबोध इष्ट एव । तथाच तद्विशिष्टपदं तदुप- हितपरं द्रष्टव्यम् । तस्माद् व्यक्ती लक्षणेय । तदुक्तं 'लक्षणीयाया व्यक्तेरिति भावः । नीलपदस्य नीलद्रव्ये लक्षणेत्यत्र सम्मतिमाह --- तदुक्तमिति । द्रव्यस्य घटपदादिजन्यत्वात् तन्मात्रे न लक्षणेति भावः । एतेन मानान्तरेणो- पस्थितन्यक्तिमादायान्वयबोधसम्भवे तत्र लक्षणाकल्पनमनर्थकमित्यपास्तम् , पदोपस्थितानामेव शाब्दबोधविषयत्वनियमादित्युक्तत्यादिति भावः । मप्राप्तं लक्ष्यपदार्थ निरूपयितुं प्रतिजानीते- अथेति । तत्र लक्ष्ये निरूपणीये । याच्यसम्बन्धी लक्षणालक्षणमित्यभिसन्धाय लक्षणां विभजते. लक्षणा चेति । द्विरेफपदस्येति । द्विरेफपदं द्वौ रेफो यस्येति बहुचीहिसमासेन अमरपदं लक्षयति । अमरपदेन च मधुकर उपस्थाप्यत इति शवयपरम्परासम्म धेन तस्य मधुकरे वृत्तिरित्यर्थः । ननु लक्षितलक्षणालक्षणं गौण्यामतिव्याप्त- मित्यत आह --गाण्यपीति । त्रिविधेति । लक्षणेति शेप. । स्वार्थमिति । ।

·, - आगमपरिच्छेद । क्ष्यते । यत्र शक्यार्थमन्तर्भाव्यैवार्थान्तरप्रतीतिः, तत्राजलक्षणा । यथा शुः पट इत्यत्र हि शुक्लशन्दः सार्थ शुक्लगुणमन्तर्भाव्यैव तद्वति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र हि विशिष्टवाचकशब्द एकदेश विहायैक- देशे वर्तते तत्र जहदजहल्लक्षणा । यथा सोऽयं देवदत्त इति । अत्र हि पदद्वययाच्ययोर्विशिष्टयोरैयानुपपत्या पदद्वयस्य विशेष्यमात्रपरत्वम् । यथा वा 'तत्चमसी'त्यादौ तत्पदवाच्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य त्व- म्पदवायेनान्तःकरणादिविशिष्टेनक्यायोगादेक्यसिद्ध्यर्थ स्वरूपे लक्ष- णेति साम्प्रदायिकाः वयं तु बृमः-सोऽयं देवदत्तः 'तत्त्वमसी'त्यादी विशिष्टवाचकपदानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षणा । शक्त्युपस्थितविशि- प्योरन्वयानुपपत्तौ निशेप्ययोः शक्त्युपस्थितयोरेवाभेदान्वयाविरो- धात् । यथा घटोऽनित्य इत्यत्र घटपदनाच्यैकदेशघटत्वस्यायोग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यक्त्या सदानित्यत्वान्वयः। यत्र पदार्थकदेशस्य विशेषणत- योपस्थितिस्तत्रव स्वात येणोपस्थितये लक्षणाभ्युपगमः । यथा- विषान्नभोजनकर्तव्यत्वमित्यर्थ । ननु सोऽयमादिपदाना शक्त्या स्वार्थप्रतिपाद- फत्वमस्तु नतु रक्षणया, मुख्यार्थे सम्भवत्यमुख्यार्थकल्पनाया अन्याय्यत्वा- दित्याशङ्कय मुरयार्थासम्भवात् तत्कल्पनमित्याह -- अन हीति । सोऽय देव- दत्त इत्यत्र तद्देशतत्काल विशिष्टस्यैतद्देशैतत्कालविशिष्टस्य च देवदत्तस्येक्यानु- पपत्त्या तस्य देवदत्तमात्रपरत्वमित्यर्थ । लौकिकोदाहरणमुक्त्वा वैदिक त- दाह - यथा वेति । स्वरूप इति । पूर्णानन्दानुभव इत्यर्थ । वयं तु ब्रूम इति । एतच्च विशिष्टशक्त्यशीकारपक्षे पोध्य, व्यक्तिलक्षणापक्षेऽसम्भवात् । नच तत्पक्षे व्यक्त्यशशक्त्यभावभ्रमवतो जात्यशशक्तिभानाद् व्यक्तिभानापत्ते- रित दूषणमुक्तमिति वाच्यम् । तादृशभ्रमस्य प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्य कारणत्वाङ्गीकारान्नातिप्रसङ्ग । व्यक्तिलक्षणापक्षस्यायुक्तत्वेन विशिष्टशक्तेरवश्य स्वीकरणीयत्वाच्च । अन्यथोपाधिककारणादिपदाना विशिष्टे शक्तिर्न स्यात् , पूर्व- वर्तित्वशक्तपदेनेव लक्षणया विशिष्टलामसम्भवादिति भाव । ननु पदार्थ पदार्थेनैवान्वेतीति व्युत्पत्ते कथ तदेकदेशेन विशेष्यमात्रेणान्वय इत्यत आह यथेति । तर्हि पदार्थ पदार्थेनान्वेति नैकदेशेनेत्यस्य को विषय इति चेन्न । विशेष्यस्यायोग्यत्वेऽपि विशेषणस्य विशेप्यान्विततया निराकार- पनि गथा गौर्नित्येत्यत्र । नन्वेव नित्या गोरियन .

·सव्याख्यायां चेदान्तपरिभाषायाम् नित्यो घट इत्यत्र घटपदाद् घटत्वस्य स्वातन्त्र्यणानुपस्थित्या तार- शोपस्थित्यर्थ घटपदस्य घटत्वे लक्षणा । एवमेव तत्त्वमस्यादिवाक्ये न लक्षणा । शक्त्या स्वातन्त्र्येणोपस्थितयोस्तच्चम्पदार्थयोरभेदान्वये बाधकाभावात् । अन्यथा गेहे घटः पटे रूपमित्यादावपि घटमानये- त्यादी घटत्वगेहत्वादेरभिमतान्वयवोधायोग्यतया तत्रापि घटादिप- दानां विशेप्यमानपरत्वं लक्षणा च स्यात् । तस्मात् तत्त्वमस्यादि- वाक्येप्वाचार्याणां लक्षणोक्तिरभ्युपगमवादेन । जहदजहल्लक्षणोदा- हरणं तु काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादावेव । तत्र शक्यकाकत्वपरि- त्यागेनाशक्यदध्युपघातकत्वपुरस्कारेणाकाके काफशब्दस्य प्रवृत्तेः । गोपदस्य गोत्वे लक्षणा न स्यात् । शक्त्युपस्थितगोव्यक्तिरूपविशेप्यांशे नित्य त्वान्वयानुपपचावपि शक्त्युपस्थितविशेषणांशेऽन्वयबोधसम्भवादित्यत आह - यत्रेति । विशेप्यस्य विशेषणस्य च पदार्थकदेशत्वाविशेषेऽपि कचिल्लक्षणा क- चिन्नेत्यत्र किं विनिगमकमित्यत आह - स्वातन्त्र्येणेति । विशेप्यतयेत्यर्थः । ननूपस्थितमात्रेण तदन्वयबोधसम्भवेऽपि विशेप्यत्वस्य वैयर्थ्यमिति चेन्न । प्रवृचिनिमित्तस्यार्थान्तरेणान्वयाननुभवेन विशेष्यतया तदुपस्थितेः प्रयोजकत्वा- दिति भावः । नन्वेवमुक्तन्यायेन तत्त्वमसीत्यादिवाक्याच्छक्त्या सच्चिदानन्द- ब्रह्मबोधसम्भवे तत्र लक्षणा व्यथैव स्यादित्याशङ्कय परिहरति एवमिति । इह पक्षे वाधकमाह -अन्यथेति । नन्वेवं "तत्त्वमस्यादिवाक्येषु लक्षणा भागलक्षणा । सोऽयमित्यादिवाक्यस्थपदयोरिव नापरा ॥" इल्मादिन्नता लत्वमादीप्तमानपचरौर्लक्षणा स्वीकारेणा तन्निरकरणेऽपसिद्धान्तः स्यादित्याशङ्कामुपसंहारव्याजेन परिहरति-तस्मादिति । ननूक्तविधया जह- दजहल्लक्षणोदाहरणाभावेन त्रिविधा लक्षणेति प्रतिज्ञा विरुध्येतेत्यत आह- जहदिति । ननु 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति वाच्यत्वप्रतिषेधात् कथं मुख्य- वृत्त्या स्वरूपप्रतिपादकत्वं तत्त्वमस्यादिवाक्यानामिति चेन्न । "ब्रझैकविपयां वाचं वदेत् सन्ततमास्तिकः ।" 'अन्या वाचो विमुञ्चथे' त्यादिना ब्रह्मणो वाग्विषयत्वप्रतिपादनेन तस्य लक्षणा- वृत्तिविषयत्वाभावपरतयापि योजयितुं शक्यत्वात् । अत एव मुख्यवृत्तिविषयत्वा- अन 'गेहे घट: घटे प घटमानयेसादी' इति मुद्रितपुस्तकपाठो वरम । है ·आगमपरिच्छेद । ७३ लक्षणाबीजं तु तात्पर्यानुपपत्तिरेव, ननन्वयानुपपत्तिः । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्रान्वयानुपपत्यभावात् । गङ्गायां घोप इत्यादौ तात्पर्यानुपपत्तेरपि भावात् । लक्षणाचन पदमात्रवृत्तिः । किन्तु वाक्य- वृत्तिरपि । यथा गम्भीरायां नद्या घोप इत्यत्र गम्भीरायां नद्यामिति पदद्वयसमुदायस्य तीरे लक्षणा । ननु वाक्यस्याशक्यतया कथं शक्य- सम्बन्धरूपा लक्षणा । उच्यते । शक्त्या यत् पदसम्बन्धेन जाप्यते तत्स- म्बन्धो लक्षणा । शक्तिज्ञाप्यश्च यथा पदार्थः तथा वाक्यार्थोऽपीति भावेऽपि लक्षणावृत्तिविषयत्वपरत्वादिति विश्वेश्वरपण्डितोक्तमपास्त, मुरव्ये स म्भवत्यमुख्यकल्पनाया भयुक्तत्वादिति । ननु काकेभ्य इत्यत्र कथ रक्षणा । अन्वयानुपपत्तिरूपलक्षणावीजस्य तत्राभावादित्यत आह लक्षणेति । यष्टी प्रवेशय छत्रिणो यान्तीत्यादो सर्वत्र तात्पर्यानुपपत्तरेव लक्षणाबीजत्वदर्शनादिति भाय । अभावादिति । फाफाद् दधिरक्षणसम्भवादिति भावे । नन्वन्वयानुप- पत्तिरेव लक्षणाबीज नतु तात्पर्यानुपपति । गङ्गाया घोप इत्यादौ तात्पर्यन- हात् मागेवान्ययानुपपचिप्रतिसन्धानेन तस्यैव क्लप्तत्वात् । नच यष्टी प्रवेशये- त्यादी यष्टयादे प्रवेशनान्वयानुपपत्त्यभावेन तत्र लक्षणा न स्यादिति वाच्यम् । प्रकरणादिना भोजनानुकूलप्रवेशनावगमेन तत्रापि तत्सम्भवादित्यत आह - गङ्गायामिति । तथाच गगाया प्रमेय(त्व )मिति वाक्ये यदा तीरे तात्पर्यनिश्चय तदा तोरे लक्षणा न स्यात् । अन्वयानुपपत्तेरभावात् । एवञ्च गन्नाया घोष इत्यादी तात्पर्यग्रहणानन्तरमेवान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानमिति सर्वत्र तात्पर्यानुप- पत्तिरेव रक्षणावीज सर्वानुगतत्वादिति भाव । ननु लक्षणा शक्ततावच्छेदका वच्छिन्नवृत्तिमती, वृत्तित्वात् , शक्तिवदित्यनुमानेन लक्षणाया पदमात्रवृत्तित्व- सिद्धे कथ तत्त्वमादिवास्ये लक्षणाभिधानमित्याशङ्कयाप्रयोजकत्वान्नेदमनुमान- लक्षणा चेति । ननु पदलक्षणयेवार्थप्रतीत्युपपत्तो न वाक्यलक्षणा, गोरवादित्यत आह --ययेति । अन्यथान्यतरपदेनेव तीरोपस्थितिसम्भवे इतर- पदवैयर्थ्यांपत्तेगौरवमपि प्रामाणिकमिति भाव । वाक्यलक्षणामाक्षिपति- न्विति । शक्तिरूपपदसम्बन्धेन यज्जाप्यते तत्सम्बन्यो रक्षणेत्याह इति । वस्तुतस्तु शक्तिसादृश्यान्यत्वे सति अन्वयबोधानुकूलपदार्थोपस्थितिहेतुत्वे सति शक्तिसम्बन्धज्ञाप्यसम्बन्धो लक्षणेत्या तात्पर्यम् । ननु पदार्थस्येव ज्ञाप्य- स्वाद् दोषतादवस्थ्यमित्यत माह शक्तीति । अन्यथा वाक्यश्रवणानन्तर , मित्याह- न- उच्यत r ·सन्यासमायां वेदान्तपरिभाषायाम् न काचिदनुपपत्तिः । एवमर्धवादवाक्यानां प्रशंसारूपाणां प्राशरत्ये ल- क्षणा । 'सोशरोदीदित्यादिनिन्दार्थवादवाक्यानां निन्दितत्वे लक्षणा । अर्थवादगतपदानां प्राशस्त्यादिलक्षणाभ्युपगमे एकेन पदेन तदुप- स्थितिसम्भवे पदान्तरवयर्थ्य स्यात् । एपश्च विध्यपेक्षितमाशस्त्यरूप- पदार्थप्रत्यायकतयार्थवादसमुदायस्य पदस्थानीयतया पदं सद् विधिना सहकवाक्यं भवतीत्यर्थवादानां पदेकवाक्यता । कतर्हि वाक्य करा- क्पता । यत्र प्रत्येक भिन्नसंसर्गप्रतिपादफयोरुभयोर्वाक्ययोराकास्था- वशेन महावाक्यार्यवोधकन्चं, यया "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजे- ते"त्पादिवाक्याना "समिधो यजती"त्यादिवाक्यानां च परस्परा पेक्षिताङ्गाङ्गियोधकतयैकवाक्यता । तदुक्तं भट्टपादः "स्वार्थपोधे समर्थानामङ्गाङ्गित्वाद्यपेक्षया । वाक्यानामेकवाक्यत्वं पुनः संहत्य जायते ॥" इति । एवं दिविधोऽपि पदार्थो निरूपितः । तदपस्थितिभासत्तिः। सा घ शान्दवोधे हेतुः । तथैवान्वयव्यतिरेकदर्शनात् । एवं महावाक्यार्थ- संसर्गप्रत्ययो न स्यादिति भावः । नन्वेवमपभ्रंशे लक्षणा स्यात् । नचेष्टा- पत्तिः । वृत्तिमत्त्वेन तस्य तस्यापि साधुत्वापत्ती यज्ञप्रयोगापत्तेः । वृत्तेरेव पद- साधुत्वात्मकत्वादिति चेत् । न । व्याकरणव्युत्पादितत्वस्येव पदवाक्यसाधारणस्य साधुत्वाभ्युपगमाद् अपभ्रंशस्यातधात्वादिति, तदेतदभिसन्धायाह- नका. चिदिति । नन्वस्तु लौकिकवाक्ये लक्षणा । तथापि कथं तत्त्वमस्यादी लक्षणा येदिकवाक्यलक्षणायाः कचिदप्यक्लप्तत्वाढित्यत आह यादे न वाक्यलक्षणा, किन्तु प्रत्येकपदलक्षणा, लाघवादित्यत आह --- अर्थवा देति । अर्थवादपदसमुदायलक्षणाभ्युपगमे समुदायपदत्वाभावेन पदं सद् विधिना पदैकवा(क्यता 'क्य) न स्यादित्यत आह--एवञ्चेति । ननु त्वदुक्तन्यायेन सर्वत्र वाक्यस्यापि पदत्वसम्भवेन वाक्यैकवाक्यता कुत्रापि न स्यादिति शङ्कते- तहीति । बोधकत्वमिति । तत्र वाक्यैकवाक्यतेत्यध्याहारानुपाभ्यां योजनीयम्। उदाहरति--- यथेति । प्रयाजादिरणम् , आमेयादिषट्कमनि ।। प्रकृतमुपसं हरति - एवमिति । नन्वासचिनिरूपणमनर्थकं तम्याः शाब्दबोधाङ्गत्वे माना भावादित्यत आह-सा घेति । शान्दज्ञानसामान्यकारणमुक्त्वा विशेषकारण एवमिति । नन्वर्थ- . .

·भागमपरिच्छेदः । बोधेशान्तरवाक्यार्थबोधो हेतुः नथैवान्वयाघवधारणात् । क्रमप्राप्तं तात्पर्य निरूप्यते । तत्र तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वं न तात्पर्यम्, अर्धन्नानशून्येन पुरुपेणोच्चरिताद् वेदादर्थप्रत्ययाभाव- प्रसङ्गात् । अगमध्यापकोऽव्युत्पन्न इति विशेपदर्शनेन तत्र तात्पर्यभ्रम- स्पाप्यभावात् । नचेश्वरीयतात्पर्यज्ञानात् तत्र शाब्दबोध इति वाच्यम् । ईश्वरानीकर्तुरपि तद्वाक्यादर्थप्रत्ययदर्शनात् । उच्यते । तत्प्रतीति- जनकत्वं तात्पर्यम्। गेहे घट इति वाक्यं गेहे घटसंमर्गप्रतीतिजननयोग्य नतु पटसंसर्गप्रतीतिजननयोग्यमिति तद् वाक्यं घटसंसर्गपरं, नतु पट- संसर्गपरमिति व्यपदिश्यते । ननु सैन्धवमानयेत्यादिवाक्यं यदि लव- गानयनप्रतीतीच्छया प्रयुक्तं, नदाप्यश्वसंसर्गप्रतीतिजनने स्वरूपयोग्य, तासत्त्वाल्लवणपरत्वज्ञानदशायामप्यश्वादिसंमर्गज्ञानापत्तिरिति चेत् । न । माह - एवमिति । तथाच न वाक्यार्थज्ञानत्वावच्छिन्ने तस्य हेतुत्वम् , अवान्तरवाक्यार्थज्ञाने व्यभिचारादिति भावः । ननु महावाक्यार्थबोधेऽपि न तदेतुः, अन्यत्र क्लप्तकारणादेवोपपत्तौ विशेषकारणकल्पनायोगादित्यत भाह तात्पर्यनिरूपणस्य सङ्गतिं दर्शयति क्रममाप्तमिति । पूर्वपक्ष दर्शयति- तत्रेति । तात्पर्य निरूपणीय इत्यर्थ । अर्थप्रत्ययाभावेति । शुकोदीरितवाक्यादर्थप्रत्ययो न म्यादित्यपि बोध्यम् । ननु तात्पर्याभावेऽपि तद्भमादर्थप्रत्ययोऽस्त्वित्यत आह --- अयमिति । (नचेति । ईश्वरीयतात्पर्य- मानादित्यर्थः) तदिति ! पदार्थवाक्यार्थप्रतीतिजननयोग्यत्वं तात्पर्यमित्यर्थः। अतएवात्र जनकत्वं फलोपहितत्व, तदा तात्पर्यजाने सति वाक्यार्थप्रतीतिः, तस्यां च सत्यां तात्पर्यज्ञानमित्यन्योन्याश्रयापत्तिरिति दूषणमपास्तम् । उभय- तात्पर्यज्ञानस्यापि प्रबोधहेतु(स्वा)त् । अन्यथा गन्धप्रागभाववान् घटो गन्धवा- निति विशिष्टवैशिष्टयपरवाक्यात् सामानाधिकरण्ययोधापत्ते. । सैन्धवमान- येति लवणानयनपरादश्वसिद्धिप्रसाच । ननु संसर्गतात्पर्यग्रहो न सम्भवति संसर्गस्यापूर्वत्यादिति चेत् । न । मामान्यतस्तद्महेऽपि तात्पर्यग्रहसम्भवाद्, विशेषतः संसर्गसिद्धरेव शब्दप्रमाणफलत्वादिति भावः । तात्पर्यमुदाहरति - गेह इति । ननु लवणानयनस्यापि यत्किञ्चिदपेक्षयेतरत्वेन तत्प्रतीतीच्छयान. " तधवेति । - ·.. सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् तदितरप्रतीतीच्छयानुच्चरितत्वस्यापि तात्पर्य विशेषणत्वात् । तथाच यद् वाक्यं यत्प्रतीतिजनकस्वरूपयोग्यत्वे सति यदन्यप्रतीतीच्छया नोचरितं, तद् वाक्यं तत्संसर्गपरमित्युच्यते । शुकादिवाक्षेऽव्युत्पन्नो- चरितवेदवाक्यादौ च प्रतीतीच्छाया एवाभावेन तदन्यप्रतीवीच्छयो- चरितत्वाभावेन लक्षणसचानाव्याप्तिः । नचोभयप्रतीतीच्छयोचरिते. ऽध्याप्तिः । तदन्यपात्रप्रतीतीच्छयानुचरितत्वस्य विवक्षितत्वात् । उक्त- चरितत्वाभावेन तद्वाक्यालवणसंसर्गज्ञानमपि न स्यादित्यत आह. तथा चेति । पूर्वोक्ताव्याप्तिमुद्धरति-शुकादिवाक्य इति । ननु सैन्धवमानयेत्यादी नानार्थे श्वेतो धावतीत्यादी शिलिटेऽपि लवणादिमानतात्पर्यग्रहे लवणादि- मात्रान्वयबोधः । तुरगादावपि तात्पर्यमहे तुल्यवदुपस्थिता च युगपदुभयान्वय- बोध इत्यनुभवसिद्धः । तत्र तदितरप्रतीतीच्छयानुचरितत्वाभावादन्याप्तिरिति चो- दयति -~-नचेति । ननु वाक्यस्यानेकपरत्यमसिद्धं, सचदुच्चरितस्य सकृत्य- त्यायकस्वनियमनिश्चयेन विशेषदर्शनाद् , अनेकार्थप्रत्यये वक्तुरिच्छाया असम्भ- वात् , एकस्य पदस्यकोच्चारणान्तर्भावेन शक्तिग्रहविषयस्य प्रकारतया स्व(नि)- रूपितकशक्तिविषयमात्रानुभवप्रयोजकत्वमिति व्युत्पत्तश्चेति चेत् । न । गौरवेण मात्रान्तीयेन व्युत्पत्तेरकल्पनात् सकृदुचरितस्येत्यादिव्यातेरसिद्धः, तृतीयादि- पदे व्यभिचारात् । नच यत्रैकमेव शक्ततावच्छेदकं तत्रैव तथा नियम इति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात्। प्रयोजकत्वे या तादृशविशेषदर्शनेच्छाया अप्रतिन. न्धकत्वात् , बाधितेऽपीच्छादर्शनाद्, विशेषदर्शनस्यासार्वत्रिकत्वाच्च । उक्तविशे- पदर्शनेन वक्तुरुमयतात्पर्याभावेऽपि यत्र भ्रमेण श्रोतुर्युगपत् तात्पर्यज्ञानं तत्र युगपदुभयान्वयबोधस्य दुरित्वाच्च । ननूक्तयुक्त्मा युगपदुमयतात्पर्यस्य तज्ज्ञा- नस्य च सम्भवेऽपि न युगपदुभयान्वयवोधः, सकृदुच्चरितात् सकृदर्थप्रत्यय इति व्युत्पत्तिस्वाभाव्यात् । तथाच यत्र वक्तुरुभयान्वयबोध इच्छा तत्र क्रमेण वान्वय- बोध आवृत्त्येति चेत् । न । प्रथमे(क ! त)स्यान्वयबोधो न तदन्यस्येति विनिगन्तु- मशक्यत्वेन विनिगमनाभावादुभयोरपि ज्ञानमज्ञानं वा स्यात् । तस्माद् यत्र युग- पत् तात्पर्य तत्राव्याप्तिरिति भावः । तदन्येति । तथाच तत्र तदन्यप्रतीतीच्छयो- चरितत्वेऽपि तदन्यमात्रप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वाभावान्नाच्याप्तिरिति भावः । ननुत. प्रतीतिजननयोग्यत्वघटितं तात्पर्यमुक्तम् । तत्र कि योग्यतावच्छेदकम् । न ताव- ·आगमपरिच्छेदः। ७७ . शादित्यत आह - प्रमितिजननयोग्यताया चायन्छेदिका शक्तिः । अस्माकं मते सर्वत्र कारणतायां शक्तेरवच्छेदकत्वादिति न कोऽपि दोप.। एवं तात्पर्यस्य तत्पतीतिजनकत्वरूपस्य शाब्दज्ञानजनकले चतुर्थवर्णके तात्पर्यज्ञान- हेतुत्वनिराकरणवाक्यं तत्प्रतीतीच्छयोचरितत्वस्पतापयनिराकरणप- रम् । अन्यथा तात्पर्यनिश्चयफलकोदान्तविचारवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । केचित् तु-शाब्दज्ञानत्वापच्छेदेन तात्पर्यज्ञानं न हेतुरित्येवम्परं चतुर्थनर्णक- वाक्यम् । तात्पर्यसंशयविपर्ययोचन्शान्दनानविशेषे च तात्पर्यज्ञानं हेतुरेव । इदं वाक्यमेतत्परमुत तान्यपरमिति संशये तद्विपर्यये च सति, तदुत्तरवाक्यार्थविशेपनिश्चयस्य तात्पर्यनिश्चय दिनानुपपरि- त्याहुः। तच्च तात्पर्य वेदे मीमांसापरिशोधितन्यायादवर्धायते । लोके दबाधितार्थक्त्व, योग्यताज्ञानस्य पृथग्धेतुत्व न स्यात् । नापि वाक्यत्वमतिप्रस उक्तेति । यद्वा यदि तत्प्रतीतिजननस्वरूपयोग्यत्व तद् विवक्षितम् । तदावच्छेदकज्ञान विना तज्ज्ञातुमशक्यमित्यनुगतमवच्छेदक वा- च्यम् । तत्मत्त्वे तदेव तात्पर्यमस्तु, क्मिनेनेत्यत आह – उत्तेति । नन्व- किं तात्पर्यमर्थप्रमितिहेतु किं वा प्रतिबन्धनिरासे । आद्येऽपि किमज्ञातमुत ज्ञातम् । नाद्य । तात्पर्यभ्रमाच्छाब्दभ्रमाभावप्रसङ्गात् । द्वितीये पदार्थतात्पर्य वा ससर्गतात्पर्य वा । नाद्य । तस्य वाक्यार्थज्ञानेऽनुपयोगात् । न द्वितीय । ससर्गस्य पूर्वमननगमेन तात्पर्यज्ञानायोगादित्यादिना विवरणाचा यस्तात्पर्यज्ञानहेतुत्वस्य दृपितत्वेन तद्धेतुत्वव्यवस्थापनमसङ्गतमित्यत आह -- एवमिति । ननु सामान्यनिषेधपरवाक्यस्य बाधक विना विशेषनिषेधपरत्वक- रुपनमयुक्तमयोगादित्यत आह - अन्यथेति । ननु तात्पर्यज्ञानस्याहेतुत्वे विचारवयायमित्यत आह -तात्पर्येति । विपर्यय इति । व्यतिरेक इत्यर्थ । तात्पर्यज्ञानजन्यताया सगयाद्युसरशाव्दज्ञानत्यस्यावच्छेदकत्वकल्पनाद् वर शा ब्दज्ञानत्वस्यैव कल्पन न तद्विशेषे तम्य हेतुत्वमित्यखरस सूचयति -आहु- रिति । ननु प्रकरणन्यायविभक्त्यादिरामभिव्याहारादीना शाब्दज्ञानकारणाना- मनेकपा सत्त्वात् तत् कथ नोक्तमित्याशङ्कय तेपा तात्पर्यग्रहेऽन्यथासिद्धत्वा दित्याशयेन तात्पर्य(प्रकार ' ग्राह)कमाह तञ्चेति । न्यायादिति । 'कपि त्रेट विचार्य- ·सन्मास्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् तु प्रकरणादिना । तत्र लौकिकगायाना मानान्तरायगतार्थकतया नुवादकत्वम् । वेदे तु नाक्यार्धस्यापूर्वतया नानुवादकत्वम् । तत्र लोके चेदे च कार्यपगणामिव सिद्धार्थानामपि प्रामाण्यं, पुत्रस्ते जात इत्या- दिपु सिद्धार्थेऽपि पदानां सामथ्यीवधारणात् । अतएव वेदान्तानां प्रमणि प्रामाण्यम् । यथा तनु तथा विषयपरिच्छेदे वक्ष्यते | तत्र चेदानां नित्यगर्ववपरमेश्वरण प्रणीतत्वेन प्रामाण्यमिति नैयायिकाः । वेदानां नित्यत्वेन निरस्तममरतपणाशङ्कतया मामाण्य- मित्यघरमीमांसका। अस्माकं तु मते वेदो न नित्यः उत्पत्तिमचात् । उत्पत्तिमत्वं च 'अम्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यदृग्वेदो यजु बैद' इत्यादिश्रुतेः । नापि वेदानां विक्षणावस्थायित्वम् । य एवं वेदो जलानाम्भेते' त्यादी सर्वोपादानाशक्यत्वेन बहुवचनम्य प्रथमोपस्थितत्वात् त्रित्व एव पर्यवसानमित्येवमादिम्पतर्फसचिवाद् बहुवचनं त्रित्वादिविशिष्टस- सर्गपरम् अलाक्षणिकबहुवचनत्वादित्यनुमानात् त्रित्वसंसर्गे तात्पर्यमवधार्यत इत्यर्थः । लोके विति । कपिजलानानयेत्यादौ पुमभिप्रायनियन्तृतया चतु- प्पञ्चादावपि लौकिकवाक्यतात्पर्यसम्भवात् तत्र प्रकरणादिसहकृतप्रमाणात् तन्त्र तात्पर्यमवधार्यत इत्यर्थः । तति । रोफवेठयोर्मध्ये इत्यर्थः । ननु कार्यपराणा- मेव ज्योतिष्टोमादिवाक्यानां प्रामाण्यदर्शनात् सिद्धार्थप्रतिपादकानां घटोऽस्ती- त्यादिवाक्यानां कथं प्रामाण्यं, कार्यपरत्वाभावादित्यत आह तति । परिणा- मसरसमामफलं परिणतिविरसं पनसफलमित्यादिरादिशब्दार्थः । ननु तत्त्व- मसीत्यादिवाक्यानां ब्रह्मज्ञानकर्तव्यताविधिपरत्वेन प्रामाण्यं न स्यादित्यनेष्टा- पतिमाह -~-अतएवेति । ज्ञानविधिपरत्वे ब्रह्मसिद्धिर्न म्यादिति भावः । ननु प्राणश्चक्षुराद्यविषयत्वात् कथं वेदान्तानां तत्र पामाण्य, नहि प्रत्यक्षाद्यविषये परिनिष्ठित वस्तुनि लौकिकवाक्याना प्रामाण्यमित्यत आह-यथा चैतदिति । प्रसनाच्छब्दस्य स्थायित्वं व्यवस्थापयितु परमत दूषयितुमनुवदति-- तत्रेति । परमेश्वरप्रणीतत्वे हेतुमाह --नित्येति । पुदूपणाभावे हेतुमाह - नित्यत्वेनेति । मीमासकमत दूषयति-- अस्माकमिति । हेत्वसिद्धिं निराक- रोति-उत्पत्तिमा चति । भूतस्य परमेश्वरस्य नि श्वसित, श्वासवदल्पप्रयत्लेन निर्गता वेदा इत्यर्थ. न्यायमतं दूषयति-नापीति । य एवानुवाको देवदतेना- - , ·७९ अत आगमपरिच्छेदः। देवदत्तेनाधीतः स एव मयापीत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । अतएव ग- कारादिवर्णानामपि न क्षणिकत्वं, सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञावि- रोधात् । तथाच वर्णपदवाक्यसमुदायरूपस्य वेदस्य वियदादिवत् सृष्टि- कालीनोत्पत्तिकत्वं प्रलयकालीनध्वंसप्रतियोगित्वं च । नतु मध्ये वर्णा- नामुत्पत्तिविनाशौ । अनन्तगकारादिकल्पनायां गौरवात् । अनुच्चारण- दशायां वर्णानामनभिव्यक्तिस्तूचारणरूपव्यजकाभावान्न विरुध्यते । अन्धकारस्थघटानुपलम्भवत् । उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रत्यक्ष तु सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधादप्रमाणं, वर्णाभिव्यजकध्वनिगतोत्प- धीतः स एव मयापीत्याद्यनुभव आदिशब्दार्थः । ननु यथा वृक्षाणां विनाशेन तत्समूहरूपवनस्यापि विनाशः, तथा वर्णानामाशुतरविनाशित्वेन तत्समुदायरूप- पदस्यापि तथात्वमित्याशक्य वर्णानामाशुविनाशित्वमसिद्धमित्याह एवेति । तर्हि नित्यत्वक्षणिकत्वयोरभावे कीदृग्भूतो वेद इत्यत आह-तथा- चेति । ननु सृष्टिप्रलययोरन्तराले वर्णानामुत्पत्तिविनाशाशीकारे को विरोधः । नच प्रत्यभिजाविरोधः । पूर्वसर्गे मन्वादिभिर्यो वेदोऽधीतः स एवेदानीमस्मा- भिरिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् । सर्गाद्यकाले वेदसृष्टिर्न स्यादित्यत आह - स्विति । तथाच सर्गाद्यकाले वेदसृष्टिश्रवणान्न तथात्वमिति भावः । ननु वेदस्य स्थायित्वेन सर्वदोपलब्धिः स्यादित्यत आह . अनुच्चारणदशायामिति । नन्वत्रापि सृष्टिप्रलययोर्मध्य उत्पन्नो गकार इत्याउनुभवात् कथं वर्णानामुत्पा- दायभाव इत्यत आह --- उत्पन इति । ननु बाधकाभावात् प्रमात्वं सिद्ध- मित्यत आह -वर्णाभिव्यजकेति । ननु य एव वेदो देवदत्तेनाधीत स एवायं मयापीति प्रत्यभिज्ञानात् , शब्दो नित्यः शब्दत्वाद् व्यतिरेकेण पटव- दित्यनुमानाद् 'वाचा विरूपनित्यया यावति ब्रह्म विष्ठितं तावति वागि'त्यादि- श्रुत्या च, "अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयभुवा ।" इत्यादिस्मृत्या च वेदानां नित्यत्वावगमात् (तस्मात् ) नित्यः शब्दः इत्युत्पा- दादिमतीतीनां भ्रमत्वमेवोचितमिति प्राप्तेऽभिधीयते । वाचा विरूपनित्यये- त्यस्य 'वृष्णे चोदम्ब सुष्टुतिमिति वाक्यशेषादमिस्तुतिपरत्वावगमेन स्वार्थे प्रामा- ण्याभावात् । नच देवताधिकरणन्यायेन स्वार्थेऽपि प्रामाण्यम् । प्रमाणान्तरा- विरोध एच तस्य तथात्वात् । प्रकृते च ·८० सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् त्तिनिरूपितपरम्परासम्बन्धविपयकत्वेन प्रमाणं वा । तस्मान वेदानां क्षणिकत्वम् । ननु क्षणिकत्वाभावेऽपि वियदादिप्रपञ्चवदुत्पत्तिमत्वेन परमेश्वरकतकतया पौरुषेयत्वापत्तौ अपौरुषेयत्वं चेदानामिति तव सि- द्धान्तो भज्येतेति चेत् न । नदि पुरुपेणोधार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वम् । गुरुमतेऽपि पौरुषेयत्वापतेः । नापि पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्वं पौरुषेय- त्वम् । नैयायिकाभिमतपौरुषेयत्वानुमानेऽस्मदादिना सिद्धसाधनता. पत्तेः। किन्तु सजातीयोचारणानपेक्षोचारणविषयत्वम् । तथाच । सर्गा- द्यकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गमिद्धचेदानुपूर्वीसमानानुपूर्वीक वेद विरचि. तवान् , नतु तद्विजातीयं वेदमिति न सजातीयोचारणानपेक्षाचारण- "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।" इत्यादिश्रुत्या शब्दोऽनित्य द्रव्यत्वात् घटवदित्याद्यनुमानाद् वानित्यत्वसिछे । तद्विरोधाद् 'यावति ब्रह्म विष्ठितमि'त्यादिश्रुतेरप्युक्तप्रमाणविरोधेन स्वाथे प्रा- माण्याभावात् । म्मृतेश्च 'प्रतिमन्वन्तरं चपा श्रुतिरन्या विधीयते' इति स्मृत्यन्तरविरोधेन निर्णयाजनकत्वात् । ऋचः सामानि जज्ञिरे इत्यादिश्रुति. विरोधेन स्मृतेर्दुवरत्वाच । अतएव स्मृतिविरोधाधिकरणे 'औदम्बरी स्पृष्ट्वा- गायेदिति श्रृतिविरोधेन सर्वोदुम्बरी वेष्टयितव्येति स्मृतेर्दोवल्यम् । अतएवं स्वयम्भूरेप भगवानित्यादिमहाभागवतपुराणीयवाक्यम्य अन्यत्र तात्पर्य कल्प- यामासु । सेवेय गूर्जरीति सेय गाथा सेय ज्ञाता तदेवेद न खमितिवत् प्रत्यभिज्ञाया वेदत्वापच्छिनप्रतियोगिकभेदाभावरूपाभेदावगाहनाद् उत्पादा- दिनहुप्रतीतीना भ्रमत्वकल्पनागौरवाच नाभेदविषयत्वम् । नच वेदानामी- श्वरप्रणीतत्वे "ग्वेद एवाग्नेरजायत यजुर्वेदो वायो सामवेद आदित्यादिति वेदानामन्यादिभ्यो जन्मश्रवण कभमुपपद्यत इति वाच्यम् । पूर्वोक्तश्रुत्या मैदाना• माचरकर्तृत्वावगमे तदात्यम्याधिष्ठातृदेवतापरत्वेन विरोधाभावात् । तम्माद वेदाना न नित्यत्व नापि क्षणिकत्वमिति । तदेतत् सर्वमभिप्रेत्योपसंहरति तस्मादिति । न क्षणिकत्वमित्युपर क्षणम् । नापि नित्यत्वमिति योध्यम् । तत्र पुरपेगोलायमाणस्य पारंपययम् उन पुग्पाधानोत्परिकत्व किं या मजानीयो भारणानपेयोनारपारि विमप्यायद्वितीया दूपिया तृतीय परिशिन- टि-पिन्धिनि । म्न्येय, तन रिमित्यन आर -तधापति । ननु ·अर्थापत्तिपरिच्छेदः । ८१ विषयत्वं पौरुषेयत्वम् । भारतादीनां तु सजातीयोचारणमनपेक्ष्यैवो- चारणमिति तेषां पौरुषेयत्वम् । एवं पौरुपेयापौरुषेय भेदेन द्विविध आगमो निरूपितः॥ इति श्रीधर्मराजायरीन्द्रविरचितायां चेदान्तपरिभाषायाम् आगमपरिच्छेदः ॥ अर्थापत्तिपरिच्छेदः । इदानीमर्थापत्तिनिरूप्यते । तत्रोपपाद्यज्ञानेनोपपादककल्पनमा- पत्तिः । तत्रोपपाद्यज्ञानं करणम् । उपपादकज्ञानं फलम् । येन चिना यदनुपपन्नं तत् तत्रोपपाद्यम् । यस्याभावे यस्यानुपपत्तिः तत् तत्रो- पपादकम् । यथा रात्रिभोजनेन विना दिवा अभुजानस्य पीनत्वमनुप- पन्नमिति तादृशपीनत्वमुपपाद्यम् । यथावा रात्रिभोजनस्याभावे तादृश- मारतादीनां पौरुषेयत्वं न स्यात् , समानानुपूर्वीकत्वादित्यत आह दीनामिति । परमप्रकृतमुपसंहरति --- एवमिति । दति श्रीोहादीक्षितविरचिताया वेदानापरिमापाप्रसाशियायाम आगापरिच्छेदः ॥ भारता- -- अर्थापत्तिपरिच्छेदः । परमतनिराकरणाय प्रकारान्तरेण प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वसाधनायार्थापत्ति निरूपयितुं प्रतिजानीते इदानीमिति । अर्थापत्तिप्रमाणलक्षणमाह तत्रेति । अर्थापत्तिप्रमाणे निरूपणीय इत्यर्थः । अनुपपद्यमानार्थादर्शनात् उप- पादनभूतार्थान्तरकल्पनायोगादित्यत उक्तम् --- उपपायेति । अर्थापत्तौ करणं दर्शयति-तत्रेति । ननु करणस्य फलवत्त्वनियमात् फलं वक्तव्यम् । तत्राह- उपपादकेति । नन्वर्थापत्तौ अन्यथानुपपत्तिज्ञानस्यैव करणत्वात् कथमुपपाय- जानं करणमित्युक्तम् । तत्राह ----येनेति । ननु उपपादकत्वस्य शब्दादौ प्रसिद्धतया कथं रात्रिभोजनमुपपादकमित्यत आह यस्येति । आंधमुदा- यथेति । ननु रात्रिभोजनेन विनापि दिवाभोजनमात्रेण पीनत्वमुपप- नमित्यत उक्तं दिवा अभुजानस्येति । द्वितीयमुदाहरति - यथावेति । तादृशेति । दिवा अभुजानम्येत्यर्थः । ननु प्रतिपादककल्पकम्यागपत्ति- हरति - ·- ८२ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् पीनत्वस्यानुपपत्तिरिति रात्रिभोजनमुपपादकम् । रात्रिभोजनकल्पना- रूपायां ममिती अर्थस्यापत्तिः कल्पनेति पष्ठीसमासेनापत्तिशन्दो वर्तते । कल्पनाकरणे पीनत्वादिज्ञाने त्वर्थस्यापत्तिः कल्पना यसादिति पहुव्रीहिसमासेन वर्तते इति फलकरणयोरुभयोस्तत्पदप्रयोगः + सा चार्थापत्तिििवधा दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिश्चेति । दृष्टार्थापत्तिर्य- ५.६ था--- इदं रजतमिति पुरोवर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्य नेदं रजत- मिति तत्रैव निषिध्यमानत्वं सत्यत्वेऽनुपपन्नमिति रजतस्य सद्भिन्नत्वं १५. ,सत्त्वात्यन्ताभाववत्त्वं का मिथ्यात्वं कल्पयति । श्रुतार्थापत्तिर्यथा- यत्र श्रूयमाणवाक्यस्य स्वार्थानुपपत्तिमुखेनार्थान्तरकल्पकत्वम् । यथा 'तरति शोकमात्मविदि'त्यत्र श्रुतस्य शोकशब्दवाच्यवन्धजातस्य ज्ञान निवर्त्यत्वस्यानुपपत्त्या वन्धस्य मिथ्यात्वं कल्प्यते । यथावा जीवी देवदत्तो गृहे नेति वाक्यश्रवणानन्तरं जीविनो गृहासत्त्वं बहिःसत्त्वं पदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन तस्य कल्पनारूपफलाभावात् तत्र तत्पदप्रयोगानुपपति- रित्याशङ्कय नेदं प्रवृसिनिमित्तं , किन्त्वपत्तिप्रमाणलक्षणम् । निमित्तं तु नानैवेत्यभिप्रेत्य फल(करण)योस्तत्पदप्रयोगं समर्थयति - रात्रिभोजनेति । रात्रिभोजनख(रूप)कल्पनारूपायामित्यर्थः। उपपाद्यमानरूपार्थस्य दृष्टद्युतभेदेना- पत्तिभेदं दर्शयति --- सा चेति । आद्यमुदाहरति --- दृष्टेति । अन्यत्र प्रतिपन्नस्य अन्यत्र निषेध्यत्वं सत्यत्वेऽप्युपपन्नमित्यत उक्तं-तत्रैवेति । अ- नुपपन्नमिति । सत्यत्वे ब्रह्मवन्निषेधासम्भवादिति भावः । द्वितीयमुदाहरति श्रुतेति । मिथ्यात्वमिति । ननु सत्यस्यापि निवृत्तिसम्भवेन मिथ्यात्वं कल्प- नीयमिति चेत् । न । ज्ञानस्य सत्यनिवर्तकताभ्युपगमे निवर्त्यताप्रयोजकं वक्त- व्यम् । न तावद् विषयगतत्वं प्रयोजक, नीलो घट इति ज्ञानाद् नेल्यस्यापि निवृत्त्यापत्तेः । नाप्याश्रयगतत्वं, धर्मिधर्मादेरपि निवृत्तिप्रसङ्गात् । नाप्युभयगतत्वं, शरीरज्ञानाद् देहात्मसम्बन्धस्य निवृत्त्यापतेः । नन्वनुगतमयोजकाभावेऽपि श्रुतितो ज्ञानात् सत्यस यन्यस्य निवृत्तिः प्रतीयतामिति चेत् । आन्तोऽसि । नहि श्रुतिः सत्यस्यापि निवृत्तिरिति श्रावयति । किन्त्वौदासीन्येन बन्धनितिमा- त्रम् ।तच यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति न्यायेन यन्यस्यासत्यत्वमेव कल्प. यति । नायं न्यायोऽनुपपनः । तूलाज्ञानानङ्गीकारवादिमते शुक्तिनत्त्वज्ञा. नस्य रजतनिवर्तकत्वेनाज्ञानानिवर्तफतया व्यभिनागदिति वाच्यम् । सन्मते- ·श०५ भापतिपरिच्छेदः । कल्पयति । श्रुतार्थापत्तिश्च द्विविधा- अभिधानानुपपत्तिरभिहिता- ५५ नुपपत्तिश्च । तत्र यत्र वाक्यैक् देशश्रवणेऽन्वयाभिधानानुपपत्या अन्व- याभिधानोपयोगि पदान्तरं कल्प्यते तत्राभिधानानुपपत्तिः । यथा द्वारमित्यत्र पिधेहीति पदाध्याहारः । यथा वा विश्वजिता यजेते'त्यत्र स्वर्गकाम इति पदाध्याहारः । ननु द्वारमित्यादावन्वयाभिधानात् पूर्व- मिदमन्वयाभिधानं पिधानोपस्थापकपदं विनानुपपन्नमिति कयं ज्ञान- ऽज्ञानपदस्याज्ञानतत्कार्यान्यतरपरत्वात् । नच ब्रह्मज्ञानेन भेदस्यापि निवृत्र्य- भिचारः । कार्यस्य परतन्त्रपरत्वात् । ननु "सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।" इति वचनात् सत्यस्य दुरितस्य सेतुदर्शनेन निवृत्तिः, यथा तार्श्वस्मरणं सत्यं विषं नाशयति, यथावा विपयदोपदर्शनं सत्यरागनिवर्तकं, तथा सत्यज्ञानात सत्यस्य निवृत्तिरस्त्विति चेत् । न तावत् सेतुदर्शनमात्राद् दुरितनिवृचिरिति स्मृत्यर्थः, तथा सति तत्रत्यम्लेच्छादीनामपि दुरितनिवृत्तिप्रसङ्गात् । अन्धादीनां तदभावपसनाच । किन्त्वतिदूरदेशागमनच्छत्रपादुकाविधुरस्य कृतोपोपणादिनि- यमकलापयुक्तस्य सेतुदेशप्राप्त्या कल्मपनिवृत्तिरित्यस्यैव स्मृत्यर्थत्वाद् , ध्यान- मन्त्रादिप्रयोगादिक्रियाया एव विषशमयितृत्वाद्, रागनिवर्तकचेतोवृत्युदयेन रागनिवृत्तिसम्भवाच्च न तावपि दोषौ । नचैवं पूर्वज्ञाननिवर्तकोत्तरज्ञाने व्यभिचार इति वाच्यम् । ज्ञानत्वेन रूपेण ज्ञानस्यानिवर्तकत्वस्वीकारादिच्छादिसाधार- ण्येनोचरज्ञानस्योत्तरात्मविशेषगुणत्वेन पूर्वज्ञाननिवर्तकस्वात् । यद्यपीष्टसाधनता- ज्ञानस्येच्छामागभावादिनिवर्तकता ज्ञानत्वगर्भधर्मेणैव, तथापि न प्रमाणज्ञानत्व- गर्भर्मण । प्रमादपीच्छाप्रागभावनिवृत्तेः । तस्मादप्रतिवद्धापरोक्षप्रमाणज्ञानस्य यन्निवर्तकता तस्य अज्ञानतत्कार्यान्यतरपरत्वनियमाद् बन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यतया मिथ्यात्यसिद्धिः । यथावेति । 'स स्वर्गः सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वादिति सूत्रे चतुर्थाध्याये जोमनिकृते स्वर्गपदाध्याहारस्य सधितत्वादिति भावः। यद्यपि 'यदि सत्रायानवगूर्यजेत' 'विश्वजिता यजेते'त्यादिना सत्रयागसङ्कल्पे कृते राजचोराद्यु- पद्रवैरसमाप्तौ विश्वजिद्यागस्य प्रायश्चित्ततया विधानात् कथं तत्र स्वर्गफलकल्पन- मिति । तथापि कृत्वाचिन्तयास्याभिधानात् । वस्तुतस्तु पिण्डपितृयज्ञादिकमेव मुख्योदाहरणं द्रष्टव्यम् । नन्विति। अन्वयाभिधानस्य तदानीमभावादिति भावः। - ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् मिति चेत् । न । अभिधानपदेन करणव्युत्पत्त्या तात्पर्यस्य विवक्षित- त्वात् । तथाच द्वारकर्मकपिधानक्रियासंसर्गपरत्वं पिधानोपस्थापकपद विनानुपपन्नमिति ज्ञानं तत्रापि सम्भाव्यते । अभिहितानुपपत्तिस्तु यत्र वाक्यावगतोऽर्थोऽनुपपन्नत्वेन ज्ञातः सम्नान्तरं कल्पयति, तत्र द्रष्टव्यः। यथा स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेतेत्यत्र स्वर्गसाधनत्वस्य क्षणिकयाग- गतस्यानुपपत्त्या गध्यनर्त्यपूर्व कल्प्यते । नचेयमापत्तिरनुमानेऽन्तर्भ- वितुमर्हति । अन्वयव्याप्त्यज्ञानेनान्वयिन्यनन्तर्भावात् । व्यतिरेकिण- वानुमानत्वं प्रागेव निरस्तम् । अत एवार्थापत्तिस्थलेऽनुमिनोमीति नानुव्यवसायः । किन्तु अनेनेदं कल्पयामीति । नवपत्तिस्थले इद- करणेति । अभिधीयतेऽनेनेत्यभिधानमिति करणव्युत्पत्त्येत्यर्थः । अपूर्व करप्यत इति । नन्वस्मिन् मते देवताप्रीतेरेवावान्तरव्यापारत्वाङ्गीकारात् कथमपूर्वकल्प- नम् । तथाहि भक्तिश्रद्धास्तुत्यादिभिराराधितः प्रसन्नो देवस्तदनुरूपं फलमाराधकायं प्रयच्छतीति तत्प्रीतिरवान्तरव्यापारः । अत एव राजापि पूजा- नुसरणाद्यनुरोधेनाश्रितानां फलं प्रयच्छतीति प्रसिद्धिलोंके । नहि पूजादिभि- रनुपसाद्यः फलायावकल्पते राजा । तथाच लोके प्रीतिरेवाभिमतफलव्यापार तया दृष्टेति वेदेऽपि तथैव कल्प्यते, नत्वपूर्वम् । दृष्टविरोधात् । अत एवं 'यज देवपूजायामिति व्याकरणस्मृतिरपि सङ्गच्छते। अत एवाहुराचार्यवाचस्प- तयः तृतीयाध्याये द्वितीयपादे 'फलमत उपपवेरि'त्यधिकरणे 'तस्माद् दृष्टा नुरोधेन देवताराधनात् फलं, नत्वपूर्वात् कर्मणो वा केवलात् , तद्विरोधा- दिति । तस्मादितिहासपुराणप्रामाण्याद् देवताप्रीतिरेवावान्तरव्यापारः, नत्व- पूर्वमिति चेत् । न । परमतेनैवापूर्वस्य व्यापारत्याभिधानादिति । अर्थापतेः पृथक् प्रमाणत्वमाक्षिपति *नचेयमिति । किगत्रान्वयिन्यन्तर्भावोऽभिमतः उत व्य. तिरेकिणि । नाद्य इत्याह-अन्ययति । अन्ययसहचारजानामावादिति भावः । व्यतिरेकिण इति । नन्वर्धापचेः क्लप्तानुमानप्रमाण एवान्त- भावोऽस्तु, नतु प्रमाणान्तरत्वं कल्प्यं, गौरवादित्यत आह ननु यद्यनुमितित्वावगायनुमित्यनुव्यवसायामावान्नानुमितित्वं, तदा विजाती- गानुव्यवसायाभावान विजातीयत्वमपत्यित आह फिन्विति । इतीति । याम्या कोशपाठः । द्वितीये त्वाह अत एवेति । .

·अनुपलब्धिपरिच्छेदः । ८५ मनेन विनानुपपन्नमिति ज्ञानं करणमित्युक्तम् । ननु किमिदं तेन विनानुपपन्नत्वम् । तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वमिति त्रूमः । एव- मर्थापत्तेर्मानान्तरत्वसिद्धा व्यतिरेकि नानुमानान्तरम् । पृथिवी इत- रेभ्यो भिद्यते इत्यादौ गन्धवत्वमितरभेदं बिनानुपपन्नमित्यादिज्ञानस्य करणत्वात् । अत एवानुव्यवसायः पृथिव्यामितरभेदं कल्पयामीति ।। इति श्रीधर्मराजायरीन्द्रविरचितायां वेदान्तपरिभाषायाम् भयांपतिपरिच्छेदः ॥ अनुपलब्धिपरिच्छेदः। इदानीं पष्ठं प्रमाणं निरूप्यते । ज्ञानकरणाजन्याभावानुभवासा- धारणकारणमनुपलब्धिरूपं प्रमाणम् । अनुमानादिजन्यातीन्द्रियामा- वानुभवहेतावनुमानादावतिव्याप्तिवारणायाजन्यान्तम् । अदृष्टादौ सा- धारणकारणेऽतिव्याप्तिवारणायासाधारणेति । अभावस्मृत्यसाधारण हेतुसंस्कारेऽतिव्याप्तिवारणाय अनुभवेति विशेषणम् । नाभावानु- मितिस्थलेऽप्यनुपलब्ध्यवाभावो गृह्यताम् अविशेषादिति वाच्यम् । अनुव्यवसाय इत्यनुपज्यते । ननु रात्रिभोजनं विना पीनत्वस्य प्रत्यक्षेण ज्ञाय- मानत्वात् कथं तेन विनानुपपत्तिरिति शङ्कते--- नन्विति । उत्तरमाह दिति । अर्थापत्तेर्मानान्तरत्वसाधनफलमाह-एवमिति । ननु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्यादित्यादौ व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य करणत्वात् कथमपित्ता- -पृथिवीति । तत्र विनिगमकमाह अत एवेति ॥ इति श्रीपेदादीक्षितविरचितायां वेदान्तपरिभाषाप्रकाशिकायाम् अर्थापत्तिपरिच्छेदः॥ -त- वन्तर्भाव इत्यत आह अनुपलब्धिपरिच्छेदः। अवसरसङ्गत्यानुपलब्धिप्रमाणं निरूपयितुं प्रतिजानीते ---- इदानी- मिति । अनुपलब्धेर्लक्षणमाह ---ज्ञानेति । प्रत्यक्षरूपानुभवासाधारणकारणच- क्षुरादावतिव्याप्तिवारणाय अभावत्युक्तम् । उक्त विशेषणे नातिव्याप्तिरिति ज्ञाप- नार्थमनुमानादिजन्येत्युपादानम् । असाधारणेति । ज्ञानकरणाजन्याभावानुभव- त्वावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्वम् । अदृष्टस्य जन्यत्वावच्छिन्नकार्य- ताप्रतियोगिककारणताश्रयत्वाद् न दोष इति भावः । अविशेषात् । अभावा- ·सन्याल्यायो वेदान्तपरिभाषायां । धर्माधर्मायनुपलब्धिसत्त्वेऽपि तदभावानिश्चयेन योग्यानुपलब्धेरैवामा- वग्राहकत्वात् । ननु केयं योग्यानुपलब्धिः । किं योग्यस्य प्रति- योगिनोज्नुपलब्धिः । किं योग्येऽधिकरणे प्रतियोग्यनुपलब्धिः । नाद्यः । स्तम्भे पिशाचादिभेदस्याप्रत्यक्षतापत्तेः । नान्त्यः । आत्मनि धर्माद्यमावस्यापि प्रत्यक्षतापत्तेरिति चेत् न । योग्या च सानुपल- ब्धिश्चेति कर्मधारयाश्रयणात । अनुपलब्धेर्योग्यता च तर्कितप्रति- योगिसत्त्वमसञ्जितप्रतियोगिकत्वम् । यस्याभावो गृह्यवे तस्य यः नुपलब्धौ विशेषाभावादित्यर्थः । अत्रानुपलब्धिमात्रादभावग्रह आपाद्यते, उत योग्यताविशेषितात् । नाद्य इत्याह - धर्माधर्मेति । तथाचानुपलब्धिमात्रस्य नाभावग्राहकत्वमिति भावः । द्वितीये त्वाह -योग्येति । अभावानुमितिः स्थले योग्यानुपलब्धेरभावादिति भावः । योग्यानुपलब्धिरपि न तग्राहिफेति शरते -नन्विति । अप्रत्यक्षतापत्तेरिति । अनुपलब्धित्वाभावापत्तेरिति गावः । प्रत्यक्षतेति । अनुपलब्धित्वापत्तिरित्यर्थः । ननु केयमनुपलब्धेर्योग्यता। म तावत् प्रत्यक्षत्वं, धर्माद्यभावस्याप्यनुपलब्धिप्रसन्नात् । नापि प्रतियोगित- याप्येतस्यावत्तदुपलम्भकप्रतियोग्युपलम्भकसमबधानं, संयोगाद्यभाववति संयो- गाभावप्रत्यक्षता न स्यात् । इन्द्रियसंयोगादेः प्रतियोगिना कालिकव्याप्ति- सत्त्वेऽपि सम्बन्धिनोस्तदव्याप्यत्वेन उक्तयोग्यतानुपलब्धेरभावाद् , उपलम्भ• प्रागभावस्यापि प्रतियोग्युपलम्भकत्वाद् , घटतद्याप्येन्द्रियसन्निकांद्यतिरिक्तत्वा- च, तस्य प्रतियोगिस्मरणकाले सम्भवेन घटाभावग्रहाभावप्रसाच, प्रतियोगि- मात्रजनकस्य तदुपलम्भप्रागभावस्य तदभावोपलम्भहेतुत्वप्रसनाच, मुक्त्य- व्यवहितपूर्वकालीनाभावग्रहो न स्यात् । तत्रोपलम्भकपागभावाभावाच । नर सर्वदोपपरिहारार्थ प्रतियोगितद्याप्येत्यत्र व्याप्यपदं तदसाधारणोपलम्भकपरं, प्रागभावसम्बन्धिनोश्यासाधारणकोटिप्रविष्टत्वेन तदितरत्वाभावादिति वाच्यम् । तथासति परमाणुसंप्रयोगामावस्याप्यनुपलब्धित्वापत्तेः । धर्मत्वाभावस्य घटादी अनुपलब्धित्वाभावप्रसमाचेत्याशङ्कय योग्यतां निक्ति - अनुपलब्धेरिति । मभावाधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वस्याप्रसिद्धया कयं तत्प्रसञ्जितप्रतियोगिकत्वामित्यत ·८७ भनुपलब्धिपरिच्छेदः । प्रतियोगी, तस्य सत्त्वेन अधिकरणे तर्कितेन प्रसञ्जितम् आपादन- योग्यं यत् भतियोग्युपलब्धिस्वरूपं यखानुपलम्भस्य तत्त्वं तद- नुपलब्धियोग्यत्वमित्यर्थः। तथाहि--स्फीतालोके भूतले यदि घटः सात् तदा उपलम्भः स्याद् इत्यापादनसम्भवात् तादृशभूतले घ- टाभावोऽनुपलब्धिगम्यः । अन्धकारे ताशापादनासम्भवान्नानुपल- ब्धिगम्यता । अतएव स्तम्भे तादात्म्येन पिशाचसत्त्वे स्तम्भवत् प्रत्यक्षतापच्या तदभावोऽनुपलब्धिगम्यः । आत्मनि धर्मादिसत्त्वेऽपि अस्थातीन्द्रियतया निरुक्तोपलम्भापादनासम्भवाद् न धर्माद्यभावस्या- नुपलब्धिगम्यत्वम् । ननूक्तरीत्याधिकरणेन्द्रियसनिकर्पस्थलेभावस्या- नुपलब्धिगम्यत्वं त्वदनुमतम् । तत्र फ्लप्तेन्द्रियमेव अभावाकार- चावपि फरणम् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानादिति चेत् । न । तत्प्र. तियोग्यनुपलब्धरपि अभावग्रहे हेतुत्वेन क्लप्तत्वेन करणत्वमात्रस्य कल्पनाद्, इन्द्रियस्य चाभावेन च समं सन्निकर्पाभावेनाभावग्रहाहेतु- आह --तकितेति । केवलादप्यधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वं न भविष्यति सामर्थ्यात् । घटज्ञानदशायां घटानुपल .... तिप्रसझाच । किश्चाधिकरणान्तरे- ऽनुपलव्ध्यान्यन घटज्ञानदशायां घटाभावोपलब्धिः स्यादित्यत आह—यस्ये- ति । कस्यचिदभावस्यानुपलब्धित्वं कस्यचिन्नेत्येतदुपपादयति-तपाहीति । स्फीतेति । स्फीतालोकवतीत्यर्थः । तादृशेति । व्यञ्जकरूपालोकाभावात् तत्र घटोपलम्भापादनासम्भवादिति भावः । इन्द्रियेति । अन्यत्रानुमानिकोऽभाव 'इति भावः । कृप्तेति । अनुपलब्धः करणत्वेन कचिदिन्द्रियस्य कल्पनादिति भावः । ननु इन्द्रियस्याभावज्ञानहेतुत्व एव मानाभावात् कुतः करणत्वमित्यत आह- इन्द्रियेति । अत्राभावग्रहे अनुपलब्धेः कारणत्वाभावात् करणत्व- मपि नेत्युच्यते, उत तस्याः कारणत्वेऽपि इन्द्रियस्यान्यत्र करणत्वेन कृप्तत्वात तदेवात्रापि करणमिति । नाद्य इत्याह-प्रतियोगीति । कृप्तत्वेनेति । घटो- पलम्भेऽपि घटाभावोपलम्भापत्त्या तदनुपलब्धिहेतुत्वस्यावश्यकत्वात् । अतएव चक्षुःसंयुक्तपृथिवीपरमाण्वादी जलत्वाद्यभावग्रहो नानुपलब्धिरिति भावः । द्वितीयं दूपयतिः इन्द्रियस्येति । तथाच कारणत्वाभावेन करणत्वस्य दूर- निरस्तत्वादिति भावः । ननु सन्निकर्षाभावेऽपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव हेतुत्वं ....

·८८ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् त्वाद् , इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिकरणज्ञानाद्युपक्षीणत्वेन अन्यथा- सिद्धेः । ननु भृतले घटो नेत्याद्यभावानुभवस्थले भूतलाशे प्रत्यक्षत्व- मुभयसिद्धमिति तत्र वृत्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वेन भृतलावच्छिन्नवैत- न्यवत् तनिष्ठघटाभावावच्छिन्नचैतन्यस्यापि प्रमात्रभिन्नतया घटाभा- वस्य प्रत्यक्षतैव सिद्धान्तेऽपीति चेत् । सत्यम् । अभावमतीतेः प्रत्यक्षत्वे- ऽपि तत्करणस्यानुपलब्धेर्मानान्तरत्वात् । नहि फलीभूतज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति । दशमस्त्वमसी- त्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्करणस्य वाक्यस्य प्रत्यक्ष प्रमाणभिन्नप्रमाणत्वाभ्युपगमात् । फलवैजात्यं विना कथं प्रमाणभेद इति चेत् । न । वृत्तिवैजात्यमात्रेण प्रमाणवैजात्योपपत्तेः । तथाच घटाद्यभावाकारा वृत्तिर्नेन्द्रियजन्या इन्द्रियस्य विपयविशेषेणासनिक- पात् । किन्तु घटाद्यनुपलब्धिरूपमानान्तरजन्येति भवत्यनुपलब्धेर्मा- नान्तरत्वम् । ननु अनुपलब्धिरूपमानान्तरपक्षेऽप्यभावप्रतीतेः प्रत्य- क्षत्वे घटयति घटाभावभ्रमस्यापि प्रत्यक्षत्वापत्ती तत्राप्यनिर्वचनीय- . सिद्धमित्यत आह--इन्द्रियेति । प्रत्यक्षत्वमिति । सन्निकर्पसत्त्वादिति भाव । अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह . तंत्रति । ममात्रभिन्नतयेति । उपाध्यो- रेकदेशस्थत्वादिति भावः । किमेतायता अभावग्रहम्य प्रत्यक्षत्वमुच्यते, उता- नुपलब्धेः प्रमाणान्तरत्वं निराक्रियत इति विकल्प्याद्यमङ्गीकरोति --- सत्य मिति । अहीकृतमेशमाह -~-~अभावति । द्वितीये त्याह ---तदिति । ननु अनुपलब्धिः प्रत्यक्षप्रमाणान्तर्गता प्रत्यक्षत्रानजनकत्वात् , चक्षुरादिवदित्याश- न्याह-नहीति । व्यभिचारेण दूपयति- दशमस्त्वमसीति । ननु फल. वैलक्षण्येनैव करणवैलक्षण्यस्य करणान्तरे दर्शनात् तद्विरुद्धमिदमिति चोद- यति-फलेति । वृत्तिप्रतिफलितनैतन्यमित्यर्थः । लायवेन वृत्तिवैजात्यकृतमेव प्रमाणवैजात्यं , नतु तदयच्छिनचैतन्यवैजात्यकृतमित्यत आह --- नेति । ननु प्रकृतेऽधिकरणाभावाकारपृचरेकतया कथं प्रमाणवेजात्यमित्यत चेति । अभावमहम्य प्रत्यक्षत्वमुक्तमाक्षिपति-नन्विति। तत्रापीति । प्रत्यक्षस स्वस(बाम)यवर्तिपदार्थविषयत्वनियमादिति भावः । तत्र मायोपादानं, नवा । आह-तथा ·अनुपलब्धिपरिच्छेदः । घटाभावोऽभ्युपगम्येत । न चेष्टापत्तिः । तस्य मायोपादानकत्वेऽभा- वत्वानुपपत्तिः । मायोपादानकत्वाभावे मायायाः सकलकार्योपादा- नत्वानुपपत्तिरिति चेत् । न । घटवति घटाभावभ्रमो न तत्कालोत्पन्न- घटाभावविषयकः । किन्तु भूतले रूपादौ विद्यमानो लौकिको घटा- भावो भूतल आरोप्यत इत्यन्यथाख्यातिरेव । आरोप्यसन्निकर्पस्थले सर्वत्रान्यथाख्यातेरेव व्यवस्थापनात् । अस्तु वा प्रतियोगिमति तद- भावभ्रमस्थले तदभावस्यानिर्वचनीयत्वम् । तथापि तदुपादानं मायैव, नापादानोपादेययोरत्यन्तसाजात्यं, तन्तुपटयोरपि तन्तुत्वपटत्वा- दिना वैजात्यात् । यत्किञ्चित्साजात्यस्य मायाया अनिर्वचनीयघटा- भावस्य च मिथ्यात्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा व्यावहारिक घटाघभावं प्रति कथं मायोपादानमिति कुतो न शङ्केथाः । नच वि- जातीययोरप्युपादानोपादेयभावे ब्रह्मैव जगदपादानं स्यादिति वाच्यम्। प्रपञ्चभ्रमाधिष्ठानत्वरूपस्य तस्येष्टत्वात् । परिणामित्वरूपोपादानत्वस्य निरवयचे ब्रह्मण्यनुपपत्तः । तथाच प्रपञ्चस्य परिणाम्युपादानं माया न ब्रह्मेति सिद्धान्त इत्यलं प्रसादागतप्रपञ्चेन । स चाभावश्चतुर्विधः । प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावो- आध आह - तस्येति । कार्यकारणयोः साजात्यस्य मृद्धटयोरनुभूयमान- त्वाद् मायोपादेयस्याभावस्य मायायद् भावत्वापत्तेरिति भावः । द्वितीये त्याह- मायेति । तर्हि निर्विषयमभावज्ञानं स्यादित्यत आह- किन्त्विति । तमुनि- र्वचनीयख्यातिर्न सिध्येदित्याशङ्कयाह आरोप्येति । नन्वभावस्येन्द्रिय- सन्निकर्पसत्त्वे तद्ग्रहे इन्द्रियमेव करणं स्यात् , नत्वनुपलब्धिः । तदसत्त्वे- ऽन्यथाख्यातेरयोगाद आरोप्यस्याभावस्यासन्निकटत्वादित्यस्वरसादाह --अस्तु वेति । ननु मायाया उपादानत्वेन तत्कार्यस्य तत्सजातीयत्वं स्यादित्याशय किमुपादानोपादेययोरत्यन्तसाजात्यं विवक्षितम् , उत यत्किञ्चित् । आद्यं दूष- नहीति । द्वितीये त्वाह यत्किञ्चिदिति । विपक्षे बाधकमा- अन्यथेति । किं विवर्ततया ब्रह्मोपादानम् उत परिणामितया । आध आह --प्रपञ्चेति । द्वितीये त्वाह--परिणामित्वरूपोपादानत्वस्येति । उक्तार्थे सम्मतिमाह-तथाचेति । अभाव विभजते-स चेति । प्रागभावस्य लक्षणमाह - मृत्पि- यति ह ·+ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् ऽन्योन्याभावश्चेति । मृत्पिण्डादौ कारणे कार्यस्य घटादेरुत्पत्तेः पूर्व योऽभावः स प्रागभावः । स च भविष्यतीति प्रतीतिविषयः । तत्रैच घटस्य मुदगरपातानन्तरं योऽभावः स प्रध्वंसः । प्रध्वंसस्यापि स्वाषि- करणकपालनाशेन नाश एव । नच घटोन्मजनापत्तिः ध्वसध्वंसस्यापि घटप्रतियोगिकध्वंसत्वात् । अन्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस्य वि. नाशे प्रागभावोन्मजनापत्तिः । नचैवमपि यत्र ध्वंसाधिकरणं नित्यं तत्र फयं धंसनाश इति वाच्यम् । तादृशमधिकरणं यदि चैतन्य- व्यतिरिक्तं तदा तस्य नित्यत्वमसिद्धम् । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य ण्डादाविति । अन्योन्याभावस्यापि प्रागभावत्वनिरासाय कारण इत्युक्तम् । कारणमात्रवृत्तीत्यर्थः । तथाचान्योन्याभावः स्वप्रतियोगिकारण एवेति नियमो नास्ति । स्वप्रतियोगिककारणव्यतिरिक्तसर्वपदार्थेषु विद्यमानत्वात् , प्रागभा- घस्य स्वप्रतियोगिकारण एव वृत्तरिति भावः । घटनागभावाभिप्रायेण मृ. पिण्डघटपदयोरुपादानम् । तथापि प्रध्वंसेऽतिव्याप्तिः । प्रागभाववत् तस्यापि खप्रतियोगिसमानदेशत्वात् । अत उक्तम् - उत्पत्तेः पूर्वमिति । प्रागभावे प्रमाणमाह स चेति । ननु भविष्यतीति बुद्धिः घटादेर्भविष्यत्काल- सम्बन्धमेव विषयीकरोतीति चेत् । तदपेशलम् । विद्यमानमागभावप्रतियोगि. त्यस्यैव भविप्यच्छब्दार्थत्वात् । उत्पन्नस्य कालान्तरसम्बन्धज्ञानेऽपि भविष्य- नीति बुद्धिप्रयोगयोरभावाच । अत एव देवदत्तः पण्डितो भविष्यतीत्यत्र पाण्डि- त्यमात्रस्यैव तत्र भविष्यत्ता, नतु देवदत्तस्येति भावः । नच प्रागभावोऽवि. नाशी अविनाशित्वे भावाभावयोरेका विरोधात् कार्योत्पत्त्यनुपपवेरिति भावः । प्रध्वंसाभावस्य लक्षणमाह -तत्रैवेति । कारण इत्यर्थः । तेनात्यन्तान्योन्या- भावयोर्व्यवच्छेदः । मागभावनिरासार्थ मुद्रपातानन्तरमिति । प्रध्वंसस्या- विनाशे अद्वैतभापरित्यत आह मध्वंसस्यापीति । नचेति । अभावा. भावस्य भावत्वनियमादिति भावः । नियमोऽसिद्ध इत्याह-वसति । विरो- घिनः सत्त्वान्न घटोन्मजनापत्तिरिति भावः । अन्यधेति । ध्वंसध्वंसस्य प्रति- योगप्रतियोगित्वभाव इत्यर्थः । नचेति । अद्वैतविरोधादिति भावः । ध्वंसा. धिकरणं किं चैतन्यन्यतिरिक्तमुत चैतन्यम् । नाय इत्याह -- तामिति । वक्ष्यमाणत्वादिति । प्रयोजनपरिच्छेद इति शेषः । वितीये लाह यदि चेति । चैतन्यम्य निर्धर्मकत्वादिति भावः । ध्वंसस्याधिष्ठागरूपत्वे सम्म - - 1 ·अनुपलब्धिपरिच्छेदः । अमज्ञाननिवर्यताया वक्ष्यमाणत्वात् । यदि च ध्वंसाधिकरणं चैतन्य, तदा असिद्धिः । आरोपितप्रतियोगिकमध्वंसस्याधिष्ठाने प्रतीयमान- स्वाधिष्ठानमात्रत्वात् । तदुक्तम् - "अधिष्ठानावशेपो हि नाशः कल्पितवस्तुनः ।" इति । एवं शुक्तिरूप्यनाशोऽपीदगवच्छिन्नचैतन्यमेव । यत्राधिकरणे यस्य कालत्रयेऽप्यभावः सोऽत्यन्ताभावः । यथा वायो रूपात्यन्ता- भावः । सोऽपि वियदादिवद्ध्वसप्रतियोग्येव । इदमिदं नेति प्रती- तिविषयोध्योन्याभावः । अयमेव विभागो भेदः पृथक्त्वं चेति व्यव- दियते, भेदातिरिक्तपृथक्त्वादी प्रमाणाभावात् । अयं चान्योन्याभावो- ऽधिकरणस्य सादित्वे सादिः । यथा घटे पटभेदः । अधिकरणस्या- नादित्वेऽनादिरेव । यथा जीवे ब्रह्मभेदः । ब्रह्माणि या जीवभेदः । द्विविधोऽपि भेदः ध्वंसप्रतियोग्येव । अविद्यानिवृत्ती तत्परतन्त्राणां निवृत्यवश्यम्भावात् । पुनरपि भेदो द्विविधः, सोपाधिको निरुपाधि- कति । तत्रोपाधिसत्ताच्याप्यसत्ताकत्वं सोपाधिकत्वम् । तच्छून्यत्वं निरुपाधिकत्वम् । तत्रायो यथा एकस्यैवाकाशस्य घटाधुपाधिभेदेन भेदः । यथावा एकस्य सूर्यस्य जलभाजनभेदेन भेदः । यथा एकस्यैव प्रमणोऽन्तःकरणभेदाद भेदः । निरुपाधिकभेदो यथा घटे पटभेदः । ननु ब्रह्मण्यपि प्रपञ्चभेदाभ्युपगमेऽद्वैतविरोधः । न । ताविकभेदादे- रनभ्युपगमेन वियदादिवदद्वैतान्यावातकत्वात् । तदुक्तं सुरेश्वरा- चाय:- । न्ताभावस्य लक्षणमाह - यथेति । तिमाह --- तदुक्तमिति । उक्तमर्थमन्यत्राप्यतिदिशति - एवमिति । अत्य- योति । अत्रान्योन्यामावस्यापि त्रैकालिकत्वात् तत्रातिव्याप्तिवारणाय संसर्गति विशेषणं योध्यम् । उदाहरति ननु विभागादेरप्यभावान्तरस्य विद्यमानत्वात् कथं चातुर्विध्याभिधानमित्यत आह~ अयमेवेति । अतएव विभागादेर्गुणत्वमपि प्रत्युक्तम् । सादित्याना. दित्वाभ्यामन्योन्याभावं विमजते--- अयमिति । आद्य उदाहरणत्रयमाह तत्रेति । जलभाजनेति । जलपात्रभेदेनेत्यर्थः । द्वितीयमुदाहरति निरु- - ·तथाहि-स्मृत्यनुभवसाधारणसंवादिप्रवृत्त्यनुकूलं तद्वत तत्प्रकारकत पाधिकेति । अक्षमेति । किमद्वितीयात्मनः साधकत्वकल्पनायां केयमसहि. प्णुता, किं तत्रैव समस्तप्रपञ्च कल्पितं (न) पश्यसीति योजना । अत्रास्मदेव- ध्यविशेषणत्वेन तस्योपादानादिति भावः । भावत्वेति । प्रागभावानजीकारे भावत्वविशेषणवैयापत्तेरिति भावः । परिच्छेदार्थमुपसंहरति- एक्वेति । प्रसङ्गादाह-एवमिति । 'पाहुः प्रामाण्यं वेदवादिनः, प्रमाणत्वं स्वत प्राहुः परतश्चाप्रमाणतामिति वादिविवाददर्शनेन स्वाभिमतमामाण्यम्वतस्त्वं - एवमिति । प्रमाणपदं भावव्युत्पत्त्या ममितिपरं हो. ध्यम् । नन्वत्र किमिदं प्रामाण्यं विशेष्यावृत्त्यप्रकारकत्वादिकं चा, तहति तत्प्रकारकत्वानुभवत्वं वा । नाद्यः । विशेप्यावृत्त्यप्रकारकत्वादिषटकाविशेष णस्य प्रागनुपस्थितत्वेन ग्रहीतुमशक्यत्वाद् गौरवाच । न द्वितीयः । स्मृतर. रोधात् । न द्वितीयः । ज्ञानस्य गुणवेन स्वप्रामाण्यं प्रति समवायिकारणत्वान रित आह-तम्चेति । उक्तप्रामाण्यमित्यर्थः । प्रयोज्यं जन्ममि देशी प्रागभावो (ना)स्तीति मन्यते । तं विवरणविरोधेन प्रतिक्षिपति ----अत प्रामाण्यप्रसङ्गादित्याह-तथाहीति । गनु प्रामाण्यं स्वत एवोत्सयत इति ९३ ३ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायाम् "अक्षमा भवतः केयं साधकत्वकल्पने । किं न पश्यसि संसार तत्रैवाज्ञानकल्पितम् ॥" इति । अत एव विवरणेऽविद्यानुमाने प्रागभावव्यतिरिक्तत्वविशेषवं तत्वप्रदीपिकायामविद्यालक्षणे भावत्वविशेषणं च सङ्गच्छते । एवं चतुर्विधाभावानां योग्यानुपलब्ध्या प्रतीतिः । तत्रानुपलब्धिर्माना न्तरमिति । एवमुक्तानां प्रमाणानां प्रामाण्यं स्वत एवोत्पद्यते ज्ञायते च । प्रामाण्यम् । तच ज्ञानसामान्यसामग्रीमयोज्यम् । नत्वधिक गुण सा- एवेति । तस्य मतान्तरपरतया व्याख्यानस्यायुक्तत्वादिति भावः । अविद्येति । स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमिति साधयितुमुपक्रमते A . २७५ ।

·. . अनुपलब्धिपरिच्छेदः । मपेक्षते, प्रमामात्रेऽनुगतगुणाभावात् । नापि प्रत्यक्षामायां भूयोवयवे- न्द्रियसन्निकर्पः । रूपादिप्रत्यक्षे आत्मप्रत्यक्षे च तदभावात् । सत्यपि तस्मिन् पीतः शङ्ख इति प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वाच । अत एव न सल्लिङ्गप- रामर्शादिकमपि अनुमित्यादिप्रमायां गुणः। असल्लिङ्गपरामर्शादिस्थले है च विपयावाधेनानुमित्यादेः ममात्वात् । नचैवमप्रमापि ममा स्याद्, ज्ञानसामान्यसामय्या अविशेपादिति वाच्यम् । दोपाभावस्यापि हेतु- स्वाङ्गीकारात् । नचैवं परतस्त्वम् । आगन्तुकभावकारणापेक्षायामेव पर- तस्त्वात् । ज्ञायते च प्रामाण्यं स्वतः। स्वतो ग्राह्यत्वं च दोपाभावे सति मामाण्यं कार्यतावच्छेदकं बाधकाभावे सति कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वाद् अप्रमात्वव- दित्यनुमानेन प्रामाण्यस्यावच्छेदकत्वे सिद्धे गुणप्रयोज्यत्वावश्यकतया तस्य परतस्त्वमेवास्ताम् , अन्यथा अप्रामाण्यस्यापि परतस्त्वानापतेरित्याशङ्कय किं परतस्त्वसाधने तात्पर्यम् , उत स्वतस्त्वनिराकरणे । नायः, अप्रयोजकत्वादि- त्याह --नत्विति । नन्वनुगतकार्यस्यानुगतकरणजन्यत्वनियमात् प्रमाया गु- णजन्यत्वाभावे प्रमात्वमेव न स्यादित्याशङ्कय किं प्रमामात्रेऽनुगतगुणापेक्षा , उत तत्तत्प्रमायाम् । नाद्य इत्यह-प्रमामात्र इति । द्वितीयेऽपि प्रत्यक्षप्रमायां विशेषदर्शनं गुणो वा, भूयोक्यवेन्द्रियसन्निकर्षो वा । नाद्यः । प्राथमिकघटादि- प्रत्यक्षे तदभावादित्यभिसन्धाय द्वितीयं व्यतिरेकमुखेन दूषयति ---नापीति। अन्वयव्यभिचारमाह-सत्यपीति । ननु प्रत्यक्षेऽनुगतगुणाभावेऽपि अनुमितौ साल्लिङ्गपरामर्शादि गुणो भवत्वित्यत आह -अत एवेति । प्रथमादिपदेन वक्तुर्यथार्थवाक्यार्थज्ञानादिगुद्यते । द्वितीयेन तु शाब्दज्ञानादिकमिति भावः । (अ)सल्लिङ्गेति । वहिमति पर्वते बाप्पे धूमभ्रमाज्जायमानानुमितेः प्रमात्वेन सल्लि- अपरामर्शो न गुण इति भावः । ग(न्धे ?न्ध)पागभावादिविशिष्टपक्षकानुमाने सल्लिङ्गपरामर्शसत्त्वेऽपि प्रमाणत्वादर्शनादित्यपि बोध्यम् । प्रान्तप्रतारकवाक्य- जन्यज्ञानस्यापि प्रमात्वदर्शनान्न वक्तृज्ञानमपि गुण इति भावः । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वामीकारेऽतिप्रसङ्गान्न स्वतस्त्वमिति द्वितीयपक्षमाशङ्कय निराकरोति. नचैवमिति । परतस्त्वमिति । ज्ञानसामान्यसामग्र्यतिरिक्तकारणप्रयोज्यत्वस्य परतस्त्वादिति भावः । प्रामाण्यस्योत्पत्तौ स्वतस्त्वं प्रसाध्य ज्ञप्तौ तदाह-ज्ञा- यते चेति । प्रामाण्यस्य ज्ञानभिन्नत्वेन कथं स्वतो ग्राह्यत्वमित्यत आह स्वत ·सल्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां यावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वम् । स्वाश्रयो वृत्तिज्ञानम् । तद्ग्राहक साक्षिज्ञानम् । तेन वृत्तिज्ञाने गृह्यमाणे तद्गतं प्रामाण्यमपि गृह्यते । नचैवं प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिः । तत्र संशयानुरोधेन दोपस्यापि सत्त्वेन दोषाभावघटितस्वाश्रयग्राहकाभावेन तत्र प्रामाण्यस्यैवाग्रहात् । यद्वा । यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वयोग्यत्त्वं स्वतस्त्वम् । संशयस्थले च प्रामाण्य- स्योक्तयोग्यतासत्वेऽपि दोषवशेनाग्रहान्न संशयानुपपत्तिः । अप्रा- मायं तु न ज्ञानसामान्यसामग्रीमयोज्यं, प्रमायामप्यप्रामाण्यापत्तेः । किन्तु दोपप्रयोज्यम् । नाप्यप्रामाण्यं यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यम् । अप्रामाण्यघटकतदभाववत्वादेः वृत्तिज्ञानानुपनीतत्वेन साक्षिणा ग्रही- " इति । घटज्ञानग्राहकेण पटज्ञानप्रामाण्यामहाद् बाध इति ज्ञानपदं विहाय स्थाश्रयेत्युक्तम् । तार्किकैरपि प्रामाण्यस्य स्वाश्रयग्राहकानुमानग्राह्यत्वाभ्युप- गमेन सिद्धसाधनं स्यादित्याशङ्कानिराकरणार्थ यावदित्युक्तम् । तथाच तैनि- ग्राहकेण घटज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायेन प्रामाण्यमहानङ्गीकारान्न दोष इति भावः । ननु प्रामाण्यस्य स्वाश्रयवृत्तिज्ञानमाह्यत्वाभावेन वाधापरित्यत आह- प्राहकेति । अत्र यावत्पदमशेषपरं, नत्वनेकाशेषपरम् । तेन यत्रैकैव प्रामा- ण्यग्रहसामग्री तत्र न बाध इति द्रष्टव्यम् । सामग्रीपदं स्पष्टार्थम् । ननु याव- स्वाश्रयमाद्यत्वमेव स्वतस्त्वमस्तु, ग्राहकपदं व्यर्थमित्याशङ्कय स्वतस्त्वमुपपाद- यति. -स्वाश्रय इति । एवमिति । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्व इत्यर्थः । ननु यदि प्रामाण्यस्य दोषाभावे सति यावत्साश्रयग्राहकमाह्यत्वं स्वतस्त्वं, तदा यावदा. मनाहकमाझवं निस्यत्वादेरपि स्यात् । नचैवमात्मादौ नित्यत्वादिसंशयो न स्यात् । तद्धेतुधर्मज्ञाने तम्य निश्चयादिति वाच्यम् । अनित्यत्वग्राहकदोपाभावे सति यावदात्मग्राहकमावत्वस्य विवक्षितत्वात, संशयादिस्थले तद्धेतुदोषस्थाव- श्यकत्वादित्यरुचेराह -- यति । तथाचास्मिन् पक्षे नित्यत्वादेरपि यावदात्म- प्राहकग्राह्यत्वयोग्यत्वमिष्टमेव । नचैतत् प्रामाण्येऽपीष्टं वक्तुं शक्यं, यावदनु- व्यवसायेन व्यवसायेन वा कदाचिदपि प्रामाण्यग्रहानीकारात् । अङ्गीकारे मा पर्यवसितं विवादेनेति भावः । एवं प्रामाण्यस्योत्पत्ती ज्ञप्तौ च स्वतस्त्वं प्रसाध्याप्रामाण्यस्योभयत्र परतस्त्वमाह अप्रामाण्यं विति । नन्वप्रा- ।

·विपयपरिच्छेदः । ९५ तुमशक्यत्वात् , किन्तु विसंवादिप्रवृत्यादिलिङ्गकानुमित्यादिविपय इति परत एवाप्रामाण्यमुत्पद्यते ज्ञायते चेति ।। इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचिताया येदान्तपरिभापायाम् अनुपलब्धिपरिच्छेद ॥ . विषयपरिच्छेदः। एवं निरूपितानां प्रमाणानां प्रामाण्यं द्विविधं व्यावहारिकतत्वावेद- कत्वं परमार्थतत्त्वावेदकत्वं चेति । तत्र ब्रह्मस्वरूपावगाहिप्रमाणव्यति- रिक्तानां सर्वप्रमाणानामाचं प्रामाण्यं, तद्विपयाणां च्यवहारदशायां वा- घाभावात् । द्वितीयं तु जीवनाहौक्यपराणां 'सदेव सोम्येदमन आसीदि- त्यादीनां तत्त्वमसीत्यन्तानाम् । तद्विषयस्य जीवपरैक्यस्य कालत्रया- बाध्यत्वात् । तच्चैक्यं तचम्पदार्थज्ञानाधीनज्ञानमिति प्रथमं तत्पदार्थों माण्यस्य स्वतस्त्वाभावे कथ तद्ग्रह इत्यत आह - विसंवादीति । विमता प्रवृत्तिरप्रमाजन्या विसंवादिप्रवृतित्वाद् इत्यनुमानाद् गृह्यत इत्यर्थः । अपामा-- ज्यस्य परतस्त्वोपपादनमुपसंहरति ---इतीति । इति श्रीपेहादीक्षिनविरचिताया वेदान्त रिभाषाप्रकाशिकायाम अनुर-धारिच्छेद ॥ विषयपरिच्छेद। अवमरसङ्गत्या जीवन स्यनिरूपणाय प्रसङ्ग सम्पादयति-एवमिति । व्यावहारिकनि । गसारदगायामबाधितार्थप्रतिपादकमित्यर्थ । परमार्थेति । कालत्रयायाध्यमित्यर्थ । व्यतिरिक्तानामिति । प्रत्यक्षादिप्रमाणानामित्यर्थः । (एक्यपराणा)मिति । प्रामाण्यमित्यनुपज्यते । तत्र हेतुमाह -तद्विपय- स्येति । तत्त्वम्पदार्थनिरूपणे हेतुमाह सच्चेति । जीवपरैक्यमित्यर्थ । इति- शब्दो हेत्यर्थ । यस्मादेक्य तत्त्वम्पदार्थज्ञानाधीन तस्मादित्यर्थ । तत्त्वमसीति श्रोतक्रमानुसारेण तत्पदार्थ निरूपयितु प्रतिजानीते - प्रथममिति । निरू- ·सव्याल्यायो वेदान्तपरिभाषायां लक्षणप्रमाणाभ्यां निरूप्यते । तत्र लक्षणं द्विविध, स्वरूपलक्षणं तटस्थल- क्षणं चेति । तत्र स्वरूपमेव लक्षणं स्वरूपलक्षणम् । यथा 'सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्म त्यत्र सत्यादिकं स्वरूपलक्षणम् । ननु स्वस्य स्ववृत्तित्वाभावे कथं लक्षणत्वमिति चेत् । न । स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मधर्मिभावकल्पनया लक्षणत्वसम्भवात् । तदुक्तम्-"आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्माः, अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात पृथगिवावभासन्ते" इति । तटस्थ- लक्षणं नाम-यावल्लक्ष्यकालमनवस्थितत्वे सति यद् व्यावर्तकं तदेव । यथा गन्धवत्वं पृथिवीलक्षणम् । महाप्रलये परमाणप, उत्पत्तिकाले घटादिषु च गन्धाभावात् । प्रकृते च जगज्जन्मादिकारणत्वम् । अत्र पणप्रकारमाह - लक्षणेति । लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिरिति न्यायादिति भावः । तत्रेति । लक्षणप्रमाणयोर्मध्य इत्यर्थः । 'अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्गं बलीय' इति न्यायेन स्वरूपलक्षणं लक्षयति -तत्रेति । लक्ष्यस्य लक्षणानुगति दर्श- यति- यथेति । सत्यं कालत्रयावाध्यम् । ज्ञानं चैतन्यरूपम् | अनन्तं काल- देशवस्तुतो भेदशून्यम् । कथमिति । असाधारणधर्मो लक्षणमिति तल्लक्षणत्वा- दिति भावः । खस्यैव धर्मधर्मिभावकल्पनायामध्यासग्रन्थीयपञ्चपादिकाचार्य- सम्मतिमाह - तदुक्तमिति । अहं सुखीत्यनुभवादानन्दवत्त्वम् । अहमनुभवा- मीत्यनुभवादनुभवाश्रयत्वम् । 'अजो नित्य' इत्यादिश्रुत्या नित्यत्वं चेति भावः । इतिशब्दः प्रभृत्यर्थः । तेन सत्यादीनां प्रणम् । ननु 'यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' 'सत्यं ज्ञानमनन्तमि'त्यादिश्रुत्या ब्रह्मणो ज्ञानानन्दात्मकत्वप्रतिपा- दनात् 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चे'त्यादिश्रुत्या निर्गुणत्वप्रतिपादनाच न ब्रह्मणो धर्मवत्त्वमित्याशङ्कयाह-अपृथक्त्वेऽपीति । नचापृथग्भूतानां पृथग्भाव इति वाच्यम् , अन्तःकरणाद्युपाधिवशादित्याशयात् । स्वरूपलक्षणातिप्रसङ्गवार- णाय,सत्यन्तम् । सर्वदाविद्यमानस्य कथं व्यावर्तकत्वमित्यत आह-यावदिति । कदाचिदनवस्थितत्वमित्यर्थः । स्वरूपादेः पृथिवीलक्षणत्वं व्यावर्तयति-व्या. वतर्कमिति । वैशेपिकमतेनोदाहरणमाह – यथेति । तेन परमाणोरनङ्गीकारात् कथं तत्र लक्षणप्रदर्शनम् । कथं योत्पत्तिकाले गन्धाभावः । 'उत्पनं द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीति न्यायस्य प्रक्रियामात्रत्वाद्, न सिद्धान्ते । गुणगुणिनोः समानकाली. नत्वाभ्युपगमादिति दूपणद्वय लग्नं वेदितव्यम् । स्वमतेनोदाहरणमाह-प्रकृते ।

·विषयपरिच्छेदः। जगत्पदेन कार्यजातं विवक्षितम् । कारणत्वं च कर्तृत्वम् । अतोऽवि- द्यादौ नातिव्याप्तिः । कईत्वं च तचदनुकूलतत्तदुपादानगोचरापरोक्ष- बानचिकीर्पाकृतिमचम् । ईश्वरस्य तावदुपादानगोचरापरोक्षबानम- नावे 'यः सर्वनः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः, तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायत' इत्यादिश्रुतिर्मानम् । तादृशचिकोसद्भावे च 'सोऽकामयत बहु स्यां मजायेयेत्यादिश्रुतिर्मानम् । तादृशकृती च 'त- न्मनोऽकुरुते त्यादिवाक्यम् । जानेच्छायन्यतमगर्भ लक्षणत्रितयं विन- क्षितम् । अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वापत्तेः। अतएव जन्मस्थितिघंसाना- चेति । जगञ्जन्मादिकारणत्यम् । ब्रह्मणरतटस्थलक्षणमिति शेष । अत्रादि- शब्देन स्थिति वसयोग्रहणम् । ननु यत्किञ्चिज्जगजन्मादिकारणत्वं वा, सकल- जगजन्मादिकारणत्व वा । नाद्य । अस्मदादेरपि यत्किञ्चिज्जगजन्मादिकारण- त्वसम्भवेनातिव्याप्ते । न द्वितीय । असम्भवापचे । नहि ब्रह्मणोऽविद्यादि- जगजन्मकारणत्व तेषामनादित्वादित्याशय, जगत्पदेन जायते गच्छतीति व्युत्पत्त्या कादाचित्क विवक्षितमित्याह ---- अत्रेति । यथाश्रुतबाधकमाशङ्कया- ह-अत इति । नन्वत्र कर्तृत्व कार्यानुकूलकृतिमत्त्वम् । तच्चास्मदादीनामह- टद्वारा सम्भवतीत्याशक्षायामाह-कर्तृत्वं चेति । अस्मदादेरुपादानगोचराप- रोक्षज() प्रत्येकघटितमेव लक्षण स्याद्, नतु मिरित, गौरवादित्याशश्येष्टापत्ति- माह-अतएवेति । ननु कार्यानुकूलतत्तदुपादानगोचरज्ञानादिमत्त्व कर्तृत्वमि- त्येतदेवानुपपन्नम् । तथाहि-ज्ञानादिज्ञीनजन्यो वा, न वा । न चेत् कार्यमाने ब्रह्मण (कर्तव्यत्व कर्तृत्व) न पात् । जन्यश्चेत् स्वेन वा, ज्ञानान्तरेण वा। नाद्य । स्वस्य म्य प्रति पौर्वापर्याभावेन कारणत्वासम्भवात् । अन्त्येऽनवस्था- नात् । एव ताशचिकीदिमत्त्वमपि निराकरणीयम् । ननु ज्ञानादिव्यतिरिक्त- कार्यमा ज्ञानादे कारणत्वमस्तु । नच ज्ञानादे नजन्यत्वाभावे ब्रह्मणस्त- दनुकूलज्ञानवत्त्वेन कर्तृत्व न स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्ते । अन्यथा जीवस्य स्वकार्यमाने कर्तृल न स्यात् । जीवज्ञानस्य ज्ञानजन्यत्वाभावात् । नच ज्ञानादे स्वजनकत्वाभा(व? वात्) कार्यमाने जनकत्वमपि न कल्प्यमिति वाच्यम् । परमेश्वरस्य सगांधका(र रत)न्त्वनुकूलतन्तुगोचरज्ञानादिसमये पटोत्पत्ति- 0 ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां मन्यतमस्यैव लक्षणे प्रवेशः । एवञ्च लक्षणानि नय सम्पद्यन्ते । ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे च 'यतो वा इमानि भृतानि जायन्ते येन -- प्रसङ्गात् । यत्तु ज्ञानवत्त्वे सति कार्यमानजनकत्वमीश्वरस्य कर्तृत्वमिति । तत् तुच्छम् , जीवस्याप्यदृष्टद्वारा कार्यमात्रजनकत्वाद्, ज्ञानवत्त्वाचेत्यतिव्याप्तिरिति चेत् । तथाप्यभिमतासङ्कुचितकर्तृत्वासिद्धेः । तस्माद् ज्ञानादिघटितं लक्षणत्रय- मनुपपन्नमिति चेत् । अत्र ब्रूमः- कार्यानुकूलोपादानगोचरज्ञानतत्प्रागभावा- न्यतरवत्त्वं परमेश्वरस्य कार्यमाने कर्तृत्वम् । अथवा कार्यानुकूलोपादान- गोचराज्ञानात्यन्ताभाववत्त्वं कर्तृत्वम् । यद्वा कार्यानुकूलोपादानगोचरज्ञानप्राग- भाववत्त्वं कर्तृत्वम् । अत्रानुकूलत्वं साक्षात्परम्पराकारणसाधारण विवक्षितं, तेन प्रागभावरय कार्यानुकूलत्वाभावादसम्भव इति दूषणं निरस्तं बोध्यम् । अत एव प्रागभावस्योपादानविषयत्वाभावेन दूषणं तदवस्थमिति निरस्तम् । ज्ञानस्य सविषयत्वेन तत्प्रतियोगिकाभावस्याप्यौपचारिकसविषयत्वाभ्युपगमात् । तस्माद् ज्ञानादित्रितयघटितं लक्षणं सुस्समिति किमनुपपन्नम् । तदेतत् सर्वमभिसन्धा- याह -- एवञ्चेति । लक्षणानीति । तटस्थलक्षणानीत्यर्थः । तथाहि जन्माधुपादानगोचरज्ञानघटितं लक्षणत्रयम् । तथाच जन्माधुपादानगोचर- चिकीर्पावत्त्वघटितम् । तथा तादृशकृतिमत्त्वघटितम् । आहत्य लक्षणानि न- वेत्यर्थः । यत इति । यतः परमेश्वराद् इमानि पृथिव्यादीनि जायन्ते उत्प- द्यन्ते । येन परमेश्वरेण ! यत् प्रयन्ति नाशं प्रतिपद्यमानानि सन्ति । अभिसंवि- शन्ति आभिमुल्येन तदात्मतां प्रावन्तीति श्रुत्यर्थो चोध्यः । शुद्धस्य ब्रह्मणः कथं जगज्जन्मादिकर्तृत्वमिति चेत् । किं द्रमिडगाथाध्ययनव्यामृतेन पुराणमपि नालोचितम् । "निर्गुणस्याप्रमेयस्य विशुद्धज्ञानरूपिणः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽप्युपपद्यते ॥" इति पृष्टे, "शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः॥" इति विष्णुपुराण एव समाधानस्य दर्शितत्वात् । सर्वसाधारणं लक्षणमुक्त्वा ·" विषयपरिच्छेदः। जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यादिश्रुतिर्मानम् । यद्वा खमतमात्रसिद्धं लक्षणमाह -यति । यद्वा परमाणुर्जगदुपादानमिति कण- भुगादयः । प्रधानं जगदुपादानमिति सासयाः । असदेव जगदुपादानमिति शून्यवादिनो मन्यन्ते । तान् लक्षणान्तरकथनव्याजेन निराकरोति-यद्वेति । इदमत्राकृतं -तत्र न तावत् परमाणुर्जगदुपादानम् । तत्सद्भावे प्रमाणाभा- वात् । तथाहि-न तावत् प्रत्यक्षम् , अणुत्वव्याकोपादनभ्युपगमाच । नाप्य- नुमानम् । पृथिवीलमणुवृत्ति, मूर्तवृत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यधर्मत्वाद्, मनस्त्वव- दित्यस्य दृष्टान्तासंमत्या सा-यासाधकत्वात् । नच व्यतिरेकव्याप्ती गगनादि- रेव दृष्टान्त इति वाच्यम् । गगनत्वमणुवृत्ति, द्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्यजातित्वाद्, व्यतिरेकेण रूपत्ववदित्यादिना गगनत्वादेरपि अणुवृत्तित्वापत्तेः । अप्रयोजक- त्वान्न साध्यसाधकतेति चेत् , तुल्यम् । नापि त्र्यणुकं खाल्पपरिमाणद्रव्यारब्धं, कार्यद्रव्यत्वाद् घटवदिति त्र्यणुकसमवायिकारणसिद्धौ, तस्यापि महद्व्यार- म्भकरवेन तन्त्वादिवत् कार्यतया तस्याप्युक्तानुमानेन स्वाल्पपरिमाणद्रव्यार- व्धत्वे सति तस्याप्यवयवकल्पनायां गौरवान्निरवयक्त्वसिद्धौ परमाणुसिद्धिरिति वाच्यम् । अधिकपरिमाणदुकूलद्रव्यारब्धे रज्जुद्रव्ये न्यूनपरिमाणे व्यभिचारेणो- कानुमानायोगात् । नच तत्र दुकूलद्वयस्यान्त्यावयवितया तत्संयोगमा(त्रा ? ) न द्रव्यान्तरोत्पत्तिरिति वाच्यम् । एवं हि न पटादेरपि द्रव्यान्तरत्वं, किन्तु संयो- गमात्रमिति प्रसि(न्य ?) द्रव्यापलापापत्तेः । अत एव पटादेर्नान्त्यावयवित्वम् । अन्यथा तन्नादिरपि अन्त्यावयवीत्यस्यापि वाचाटवचसोऽवकाशापत्तेः । कि. चाव्याप्यवृत्तिसंयोगस्य निरवयवे परमाण्वादावसम्भवेन कथं ततो ग्राणुकादि- क्रमेण कार्योत्पत्तिः । नच 'न्यग्रोधफलमत आहरे'त्यादिवाक्येन परमाणोरु- पादानत्वमिति वाच्यम् । तत्र कार्यापेक्षया कारणस्य सूक्ष्मतया दुर्विज्ञानतेत्यर्थ- पर्यवसानात् । नापि सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं प्रधानं जगदुपादानम् । तत्रापि मानाभावात् । नच सर्वपदार्थानां सुखदुःखमोहात्मकतया तादृशस्यैव समवायि- कारणतया तसिद्धिरिति वाच्यम् । घटादीनां सुखदुःखमोहहेतुत्वेऽपि तदा- स्मकत्याभावात् । नहि लोके सुखाद्यभावज्ञानं, किन्तु तज्जनकत्वधीमात्रम् (८) । नापि "भजामेका लोहितशुक्लकृष्णां वहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥"

·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां निखिलजगदुपादानत्वं ब्रह्म गो लक्षणम् । उपादानत्वं च जगदध्यासा- धिष्ठानत्वम् । जगदाकारेण परिणममानमायाविष्ठानत्वं वा । एतादृश- इति वचनं प्रमाणम् । 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इत्यादिवाक्यानुसारेणाजा- शब्दस्य मायापरत्वात् । किञ्च प्रकृतेर्जगदुपादानत्वे 'यथा सोम्यैकेन मृत्पि- ण्डेन सर्व मृन्मय विज्ञातं स्याद् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकत्येव सत्यमित्यादिवाक्ये ब्रह्मज्ञानेन सर्वविज्ञानोपन्यासो न स्यात् । नहि मून्मय- घटादिज्ञानं कुलालादिज्ञानेन सम्भवति । नच स्वन्मतेऽसे ब्रह्मज्ञाने सति ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वनीकारेग कुतः सर्वविज्ञानमिति वाच्यम् । सर्वस्वरूपं विज्ञातं भवतीति विवक्षितार्थः । एवञ्चारोपितस्वरूपस्याधिष्ठानमात्रतया ब्रह्म- विज्ञानमेव सर्वविज्ञानमित्युक्तं भवति । नाप्यसदुपादानम् । सन् घट इति बुद्धिन स्यात् । 'कथमसतः सञ्जायतेति श्रुत्यैवासदुपादानप्रतिषेधाच्च । तस्माद् ब्रह्मैव जगदुपादानमित्यलमतिविस्तरेण । ननु किमिदमुपादानत्वम् । समयायिकारणत्वं वा, परिणामित्वं वा, अध्यासाधिष्ठानत्वं वा । नायः । समवायस्य दूषितत्वात् । न द्वितीयः । ब्रह्मगो निरवयवत्वात् । नच तथापि मायावशात् परिणामो- ऽस्त्विति वाच्यम् । तर्खपाधेरेव परिणामः, न स्वरूपस्य । न तृतीयः । उपादा- नमृदादौ भ्रमाधिष्ठानत्वस्य, भ्रमाधिष्ठाने शुक्तयादौ उपादानत्वस्य चाव्यवहारा- दित्याशङ्कयाह-उपादानत्वं चेति । तथाच तत्रापि शुक्तयवच्छिन्नचैतन्यमे- वाधिष्ठानमित्युक्तम् । मृदादिकं तु नोपादानमिति भावः । नन्वेवं ब्रह्मण उपादा- नवे घटादी मृपिण्डाद्यनुविद्धत्वेन(ना!)भानं न स्यादिति चेत् । न । सन् घटः सन् पट इत्यनुगतसत्ताया एव ब्रह्मचैतन्यात्मकतया मृदाद्यवच्छिन्नतामात्रेण च मृदादी घटान्वयभानोपपत्ते. । सुखाद्यधिकरणतावच्छेदकशरीरे सुखसम्बन्धवत्, शब्दाधिकरणतावच्छेदकमृदङ्गादो शब्दाधारता(वच्छेदकवदि ? बच्चे)ति भावः । नन्वेवमविद्योपादानत्वविरोधः । उभयोपादानवे प्रपञ्चस्यासत्यानिर्वचनीयत्वे स्यातामित्याशङ्कय परिणामितया अविद्यायाः, विवर्तमानतया च ब्रह्मण उपा- दानत्वमित्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाह-जगदाकारणेति । ननूपादानं ब्रह्म चेतनम्, उताचेतनम् । आये घटादेरपि चेतनत्वापाः । उपादानगतविशेषगुणस्य कार्य स्वसमानजातीयगुणारम्भकत्यनियमात् । द्वितीये न त्वभिमतब्रह्मण उपादान- तासिद्धि । तथाच ब्रह्मणः कर्तृत्वमेव नतूपादानत्वमपीत्याराम, अप्रयो ·विषयपरिच्छेद । मेवोपादानत्वमाभिप्रेत्य 'इदं सर्व यदयमात्मा', 'सञ्च त्यचाभवद्', 'बहु स्यां प्रजायेये'त्यादिश्रुतिपु ब्रह्मप्रपञ्चयोस्तादात्म्यव्यपदेशः । घटः सन् , घटो भाति, घट इष्टः इत्यादिलौकिकव्यपदेशोऽपि सच्चिदानन्द- रूपनहोत्याध्यासात् । नन्वानन्दात्मकचिदध्यासाद् घटादेरिष्टत्वव्य-3 वहारे, दुःसत्यापि तत्राध्यासान तरयापि इष्टत्वादिव्यमहारापत्तिरिति चेत् । न । 'आरोपे सात निमित्तानुसरणं नतु निमित्तमस्तीत्यारोप:' इत्यभ्युपगमेन दुःसादौ सचिदंशाध्यासेऽपि आनन्दांशाध्यासाभावात् । जगति नामरूपांशद्वयव्यवहारस्तु अवेद्यापारेगामात्मकनायरूपसम्ब-में। न्धात् । तदुक्तम् - "अस्ति भाति प्रिय रूप नाम चेत्यशपञ्चकम् । आधत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ॥" - इति । अत्र जगतो जन्मक्रमो निरूप्यते । तत्र सर्गायकाले परमेश्वर जकत्याचेतन्यस्यात्मस्वरूपत्वेन गुणत्वाभावाच्चेत्याशयेन ब्रह्मण उपादानत्वे प्रमाणमाह - एतादृशमिति । यदिद सर्व प्रपञ्चजातम् अयमात्मेति ब्रह्मण सर्यात्मस्त्वमुपादानल दिनानुपपद्यमानमुपादानत्व क्ल्पात । एव ब्रह्मण केरकर्तृत्वाभ्युपगमे 'सञ्च त्यच्चाभवदिति ब्रह्मण प्रपञ्चसामानाधिकरण्या- नुपपत्ते । नहि कुराले घटोऽभवदिति व्यपदेश सम्भवति । एव 'तदेक्षत बहु म्यामिति बहुभवनसङ्कल्पनिरोधस्तव मते स्यात् । अरमन्मते तु व्याघ्रो भविष्यामि गजो भविप्यामीति मायाविसकरपवदविरोध इति भार । व्यपदेशे व्यवहार । एव ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे पदिक यवहार प्रमाणमुद वा लोकिक- व्यवहारमपि प्रमाणयति घटः सन्निति । व्यपदेशोऽपि । परमेश्वरस्य जगदुपादानले सम्भवतीति शेष । सम्भावनाया हेतुमाह-सदिति । प्रपञ्चस्य स्वत सत्चानङ्गीकारादिति भाव । तनापि । दु खेऽपीत्यर्थ । ननु सच्चिदा- नन्दाध्यासाजगति सत्त्वादिव्यवहारोऽस्तु । तथापि नामरूपव्यवहार कथ स्याद् , ब्रह्माणि तयोरभावादित्यत आह~-जगतीति । अनव जगज्जन्मादिकारणव ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमभिहितम् । तदयुक्त, सृटिपल्ये प्रमाणामावेन जन्मादेरभावादिति केपानिचन्मत निराकर्तुमाह - अत्रेति । रक्षणे वक्तव्ये सतीत्यर्थः । तथाचेतिहासपुराणादिप्रमाणलाभ्युप- - ·सव्याख्याया वेदान्तपरिभाषाया सृत्यमानप्रपञ्चवेचिचहेतुप्राणिकर्मसह कृतोऽपरिमितानिरूपितशक्ति- विशेपविशिष्टमायासहितः सन् नामरूपात्मकनिखिलमपश्चं प्रथमं बुद्धा- वाकलय्य इदं करिष्यामीति सङ्कल्पयति । 'तदक्षत बहु स्यां प्रजा- येय', 'सोऽकामयत बहु स्यां मजायेये'त्यादिभुतेः। ततः आकाशा- गमात् सप्ट्यादिकमावश्यकमिति भाव । निरूपणप्रकारमाह-तत्रेति । क्रमे निरूपणीय । यद्वा तत्रेत्यस्य विवरण सांधकाल इति । सर्गाद्यकाले परमेश्वर सङ्कल्पयतौति सनन्ध । ननु परमेश्वरस्य जगत्स्रष्टुले वैषम्यनेपुण्ये स्यातामित्यत आह--सृज्यमानेति । रमणीयचरणा रमणीया योनिमापद्यन्ते' इत्यादिश्रुत्या "तिर्यनृपितृदेवाना सम्भवो यत्र कर्मभि ।" इति वचनाच धर्मादपि निमित्तरवावगमादिति भाव । नन्वेवमपि प्रपञ्च- वेचित्र्य न स्यात् , कारणवैचित्र्याभावात्, कार्यवेचियस्य कारणवेचिच्या- धीननादित्यत आह -- अपरिमितति । नामरूपैति । अतएव रोके घटादिकार्य कुवागा कुलालादय प्रथम करिप्यमाण वुद्धौ विचार्य कुर्वन्तीति प्रसिद्धमिति भाव । उक्तसङ्कल्प प्रमाणमाह - तदिति । तद् ब्रह्म ऐक्षत ईक्षा दर्शन कृतवत् । कथमेक्षतेत्याशङ्कायामाह-बहु स्यामिति । बहु प्रभूत स्या भवेय प्रजायेय के ण उत्पद्येय । सृष्टिं कुर्वायेति (या)वत् । श्रुत्यन्नर- माह–स इति । स परमेश्वर । अकामयत कामनामकुरुत । का रूप- माह बहु स्यामिति । पाख्यातम् । 'अथ पुरुषो ह १ नारायणोऽका- मयत प्रजा सृजये'त्यादिश्रुतिरादिपदग्राह्या । सृष्टिप्रकारमाह--- तत इति । सङ्कल्पानन्तरमित्यर्थ । भाकाशातीनीति । नच "प्रथमो महत सगों विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु स ।" इति पुराणेन प्रकृतेर्महान् महतोऽहङ्कार अहङ्कारात् पञ्च तन्मात्राणीत्यादिना च महदादिसृष्टे प्रायम् यावगमात् कथमाकाशादीनीत्युक्तमिति वाच्यम् । मह- दहङ्कारसष्टिपूर्वकाणि आकाशादीनीति तदर्थत्वात् । अतएव प्रत्यनिरूपण- समये हिरण्यगर्भाहकारे प्रपञ्चलय वक्ष्यतीति । अतएवाहङ्कारप्रमुखान्याका- शादीनीति पचित पाठ इति भाव । अत्र पृथिव्यादीनि भूतानि चत्वारीति चार्वाको मन्यते । तदुक्तम्- - ·विपयपरिच्छेदः । दीनि पञ्च भूतान्यपश्चीकृतानि तन्मात्रपदमतिपाद्यान्युत्पद्यन्ते । तत्रा- काशस्य शब्दो गुणः । वायोस्तु शब्दस्पशौं । तेजसस्तु शब्दस्पर्श- रूपाणि । अपां तु शब्दस्पर्शरूपरसाः । पृथिव्यारतु शब्दस्पर्शरूप- रसगन्धाः । नतु शब्दस्याकाशमानगुणत्वम् । वारवादावपि तदुपल- म्भात् । नचासौ भ्रमः, वाधकाभावात् । इमानि च भूतानि त्रि- गुणमायाकार्याणि त्रिगुणानि । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि । एतैश्च "अत्र चत्वारि भूतानि भृमिवार्यनलानिलाः । चतुर्थ्यः साध्यभूतेभ्यश्चैतन्यमुपजायते ।।" इति, तं निराकरोति पञ्चेति । आकाशवायुतेजोजलपृथिव्याख्यानि पञ्च भूतपदवाच्यानि । तदुक्तं भागवते. "महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽमिर्मरुन्नभः" इति । अत्र 'एतस्मादात्मन आकाश. सम्भूतः' इत्यादिश्रुतिः क्रमोत्पत्ती मानमिति द्रष्टव्यम् । ननु "भूतादिस्तु विकुर्वाण, शब्दतन्मात्रकं ततः ।" इति वचनात् तन्मात्रभूतस्यैव सृष्टिः श्रूयते, नत्वपश्चीकृतभूतस्येत्याशङ्कय संज्ञाभेदो न संजिभेद इत्याह - तन्मात्रेति । प्रसङ्गात् पञ्चभूतानां गुणस- हयानमाह तत्रेति । ननु लाघवाच्छब्दस्याकाशमानगुणवं, नतु पृथि- व्यादिगुणत्वमिति वैशेपिकमतं निराकरोति - नत्विति । तथाचाह "आद्याद्यस्य गुणानेतानवामोति परः परः । यो यो याव(द्गुण)श्चैपां स स तावद्गुणः स्मृतः ॥" इति । उक्तं च विष्णुपुराणे "शब्दादिभिर्गुणैझन् संयुक्तान्युत्तरोत्तरे ।" इति । तथाच गौरवं प्रामाणिकमिति भावः । प्रमाणान्तरमप्याह चावा- दाविति । वायुरुद्घोषयति भेर्या शब्द इत्यायनुमवादिति भावः । ननु सत्त्व- रजस्तमसो मायागुणत्वेन वियदादिनिष्ठत्वाभावेन तत्रोपलम्भानुषपचिरित्याशय कारणगुणप्रक्रमेण वियदादिप्वपि तदुत्पाद्यत इत्याह --इमानीति । ज्ञानेन्द्रि- पिकासाहति अपचीकतने भाग ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां सत्त्वगुणोपेतैः पञ्चभृतैः व्यस्तैर्यथाक्रमं श्रौत्रत्वक्चरसनाघ्राणानि पञ्चेन्द्रियाणि जायन्ते । एतैरेव सत्त्वगुणोपेतैः पञ्चभूतमिलितैर्मनो- बुद्ध्याकारचित्तानि च जायन्ते । श्रोत्रादीनां पश्चानां क्रमेण दिग्वा- तार्कवरुणाश्विनोऽधिष्ठातृदेवताः । मनआदीनां क्रमेण चन्द्रचतुर्मुख- शङ्कराच्युता अधिष्ठातृदेवताः। एतैरव रजोगुणोपेतैः पञ्चभूतयथाक्रम वारूपाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि जायन्ते । तेषां च क्रमेण वहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युप्रजापतयोऽधिष्ठातृदेवताः । रजोगुणोपेतैः भूनर्मि- लितैः पञ्च वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाख्या जायन्ते । तत्र प्रागमनवान् वायुः प्राणः नासादिस्थानवर्ती । अग्गिमनवान पानः पाय्यादिस्थानवर्ती । विप्वग्गमनवान् व्यानोऽखिलशरीरवर्ती । ऊर्ध्वगमनवान् उत्क्रमणवायुरुदानः कण्ठस्थानवर्ती । एवमशित- पीतान्नादिसमीकरणकरः समानः नाभिस्थानवर्ती । एवं तैरेव तमो. गुणोपेतैरपञ्चीकृतभूतैः पञ्चीकृतानि भूतानि जायन्ते । 'तासां न्द्रियाणि जायन्त इति सम्बन्धः । नन्विन्द्रियाणां मध्ये केपाञ्चिज्ज्ञानकरणत्वं केपाञ्चित् क्रियाकरणत्वमित्यत्र किं निमित्तमित्याशङ्कयाह - सत्त्वगुणेति । "तैजसानीन्द्रियाण्येव मनो देवाश्च सात्त्विका ।" इति भागवतोक्त्या इन्द्रियादेः सत्त्वगुणजन्यत्वावगमेन तद्विशिष्टत्वं वाच्यम् । तथाच 'सत्त्वात् सुखं च ज्ञानं चेति वचनेन सत्त्वस्य ज्ञानजनकत्वे तद्विशि- यस्येन्द्रियादरपि ज्ञानजनकत्वं न विरुद्धमिति भावः । (मन इतिः) मिलितैः अपञ्चीकृतभूतैरित्यर्थः । (मन इति)। मनआदीनां प्रकाशात्मकत्वात् सात्त्विकां- शकार्यत्वमिति भावः । नन्विन्द्रियाणामचेतनवेन स्वतः स्वविपये प्रवृत्त्ययोग- माशङ्कय तत्तत्प्रेरकदेवतावशात् प्रवृत्तिरुपपद्यत इत्याह-भोत्रादीनामिति । नच परमेश्वर एव तत्प्रेरकोऽस्त्विति वाच्यम् । तरय साक्षात् तत्प्रेरकत्वाभा- वादिति भावः । पञ्चभूतैरिति । अपञ्चीकृतैरिति शेषः । कर्मेन्द्रियाणां सृष्टि- माह -~~ एतैरिति । दिग्वातादीनामिन्द्रियाधिष्ठातृत्वे किं मानमिति चेन्न । "दिग्वातार्कपचेतोश्विवहन्द्रिोपेन्द्रमृत्युकाः । चन्द्रो विष्णुश्चतुर्वक्त्र. शंभुश्च करणाधिपः ॥" इति भागवतवचनस्य तत्र मानत्वादिति।प्राणादीनां भेदेन व्यपदेशे प्रवृत्तिनिमित्तं ·विषयपरिच्छेदः। १०५ त्रिवृतं त्रिवृतमेकैका करवाणी'ति त्रिवत्करणश्रुतेः पञ्चीकरणोपलक्ष- णार्थत्वात् । पञ्चीकरणमकारक्षेत्थम्-आकाशमादौ द्विधा विभज्य तयोरेक भागं पुनश्चतुर्धा विभज्य तेषां चतुर्णामंशानां वाय्वादिच- तुर्यु भूतेषु संयोजनम् । एवं वायु द्वेधा विभज्य तयोरेकै भागं चतुर्धा विभज्य तेषां चतुर्णामंशानामाकाशादिषु संयोजनम् । एवं तेजोवा- दीनामपि । तदेवमेकैकस्य भूतस्या स्वांशात्मकमर्धान्तरं चतुर्विध- भूतमयमिति । पृथिव्यादी स्वांशाधिक्याद पृथिव्यादिव्यवहारः । तदुक्तं- 'वशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वादः' इति । पूर्वोक्तरपश्चीकृतभूत- तेषां स्थानं दर्शयति-तत्रेति । स्थूलभूतसृष्टिमाह--एवमिति । ननु तासां त्रिवृतं त्रिवृतमित्यादिश्रुत्या त्रिवृत्करणस्यैव श्रुतत्वात् पञ्चीकरणस्याश्रुतत्वात् कथं तत्कथनमित्याशझ्याह - तासामिति । पञ्चीकरणस्य श्रुतावश्रूयमा- णत्वेऽपि पुराणादौ श्रवणात् । तथाहि "एवञ्च तेषु भूतेषु प्रत्येकं स्याद् द्विधा ततः । चतुर्दा भिन्नमेकैकमर्धमधू तथा स्थितम् ।। न्योनोऽर्धभागाश्चत्वारो वायुतेजःपयोभुवाम् । अर्धानि यानि वायोस्तु व्योमतेजःपयोभुवाम् ॥" इत्यादि तच्चोषसारोक्ते (1) पञ्चीकरणस्यावश्यमाश्रयणीयत्वादिति भावः । ननु पञ्चानामपि महाभूतानां पञ्चात्मकत्वे सर्वेषामपि रूपित्वेन वाय्वादेरपि चाक्षु- पत्वं स्यादित्याशय रूपवत्त्वादेश्चाक्षुषत्वप्रयोजकत्वस्य निराकृतत्वादित्याश- येन पञ्चीकरणप्रकारमुपपादयति ---पन्चीकरणेति । तयोरिति । भागयो- रित्यर्थः । उक्तप्रकारं भूतान्तरेप्वप्यतिदिशति ~~ एवं तेजोमादीनामिति तेजोजलपृथिवीनामित्यर्थः । ननु पञ्चभूतानां पश्चात्मकत्वस्य तुल्यत्वादाकाशा- दिव्यपदेशभेदः कथं स्यादित्यत आह-पृथिव्यादाविति । भेदव्यवहारे सूत्र. सम्मतिमाह तदुक्तमिति । त्रिवृत्करणप्रकार श्वेत्थं -तेज आदौ द्विथा विभज्य तयोरेक भागं पुनर्पूषा विभज्य तयोर्द्वयोरंशयोर्जलपृथिव्योभूतयोः संयोजनम् । एवं जलपृथिन्योरपि । ननु शरीरस्यहैव भस्मीभावाच्छरीराभावे कथं जीवस्य परलोकगमनमित्याशश्य स्थूलशरीराभावेऽपि लिइशरीरमादाय परलोकयात्रोपपद्यत इत्याशयेन लिइशरीरोत्पत्रिं दर्शयति ---पूर्वोकैरिति । - 1 ·3 . सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायो लिङ्गशरीरं परलोकयात्रानिर्वाहक मोक्षपर्यन्तस्थायि मनोबुद्धिम्यामु- पेतं ज्ञानेन्द्रियपञ्चककर्मेन्द्रियपञ्चकप्राणादिपञ्चकसंयुक्तं जायते । तदुक्तं- "पञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपचीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्ग भोगसाधनम् ॥" इति । तच्च द्विविधं परमपरं च । तत्र परं हिरण्यगर्भलिशरीरम् । अप- रम् अस्मदादिलिङ्गशरीरम् । तत्र हिरण्यगर्भलिङ्गशरीरं महत्तत्त्वम् । अस्मदादिलिङ्गशरीरं चाहकार इत्याख्यायते । एवं तमोगुणयुक्तेभ्यः पञ्चीकृतभूतेभ्यो भूम्यन्तरिक्षस्वर्गमहर्जनतपस्सत्यात्मकस्यो लोक- सप्तकस्य, अतलपातालवितलसुतलतलातलरसातरमहातलाख्यस्याधो. लोकसप्तकस्य ब्राण्डस्य जरायुजाण्डजरवेदजोद्भिजाख्यचतुर्विध- स्थूलशरीराणां चोत्पत्तिः । तत्र जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि मनुष्यपश्वादिशरीराणि । अण्डजान्यण्डेभ्यो जातानि पक्षिपन्नगादिश- रीराणि । स्वेदजानि तु स्वेदाज्जातानि यूकमशकादिशरीराणि । उ- द्भिजानि तु भूमिमुद्भिद्य जातानि वृक्षादीनि । वृक्षादीनामपि पाप- फलभोगायतनत्वेन शरीरत्वम् । तत्र परमेश्वरस्य पञ्चतन्मात्राद्युत्पत्ती. लिमशरीरे प्रमाणमाह - तदुक्तमिति । लिङ्गशरीरं विभजते ननु कर्मणामिह लोके कामिन्यादिभोग एव फलम् । तथाच परलोके माना- भावात् तद्यानानिहाथ लिकशरीरानुसरणमनर्थकमित्याशय लोकान्तरस्य श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहाससिद्धत्वनापहवायोगादित्यभिप्रेत्य तदुपपत्तिमाह ---एक- मिति । तेषां जडत्यात् तमाशकार्यत्वम् । चतुर्विधशरीरस्य जीवभोगसाध- नत्वात् तदुत्पत्तिमाह --- जरायुजेति । जरायुजादेभेदेन व्यवहारे प्रवृत्तिनि- मिचमाह ----तवेति । केशादी विद्यमानजन्तुविशेषो यूकशब्दार्थः । ननु लोके वृक्षादी शरीरव्यवहारामावन कथं तत्वाभिधानमित्याशय शरीरलक्ष- णलक्षितत्वात् तत्त्वमुपपयत इत्याह --- वृक्षादीनामिति । तथान "शरीरजैः कर्मदीपाति स्थावरतां नरः ।" 'तस्मात् पश्यन्ति पादपाः' इत्यादिवचनात् तेषां शरीरत्वमवगतमिति भावः । ननु भात्मन आकाश' इत्यादिना परमात्मन आकाशादिकर्तृत्वं भूयते । "सर्गादौ सृएवान् अम्मा तन्ममानश्र विस्तगत् ।" सच्चेति ।

·०७ विषयपरिच्छेदः। सप्तदशावययोपेतलिङ्गशरीरोत्पत्तौ हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्तौ च सा- क्षात् कर्तृत्वम् । इतरनिसिलप्रपञ्चोत्पत्तौ च हिरण्यगर्भद्वारा । 'हन्ताह- मिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीनेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवा- पीति श्रुतेः । हिरण्यगों नाम मृर्तित्रयादन्यः गथमो जीवः । "स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्ने समवर्तत ॥" 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने' इत्यादिश्रुतेः । एवं भूतभौतिकसृष्टिनिरूपिता। इदानीं प्रलयो निरुप्यते । प्रलयो नाम त्रैलोक्यविनाशः । स चतु- विधः नित्यः प्राकृतो नैमित्तिक आत्यन्तिकशेति । तत्र नित्यः प्रलयः सुपुप्तिः, तस्याः सकलकार्यप्रविलयरूपत्वात् । धर्माधर्मपूर्वसंस्काराणां च तदा कारणात्मनारस्थानं, तेन सुप्तोत्थितस्य न सुखदुःखाद्यनुप- पत्तिः। नवा स्मरणानुपपत्तिः । नच सुपुप्तावन्तःकरणस्यापि विनागे तदधीनप्राणनादिक्रियानुपपत्तिः, वस्तुतः श्वासाद्यभावेऽपि तदुप- लब्धेः पुरुपान्तरविभ्रममानत्वात् सुप्तशरीरोपलम्भवत् । नचैवं सुप्तस्य इत्यादिना मनुप्यतिर्यवृक्षादिकर्तृत हिरण्यगर्भस्य श्रूयते । तथाच कथ परमा- त्मनो निखिलजगन्मात्रकर्तृत्वमित्याशङ्कय साक्षात् परम्परया वा तन्मात्रकर्तृत्व विवक्षितमित्याह -तनेति । ब्रह्मण प्रलयकारणत्वरूपतटस्थलक्षणसिद्धयर्थ प्रलयनिरूपण प्रतिजानीते- इदानीमिति । प्रलयलक्षणमाह -प्रलयो नामेति । प्रलय विभजते. स चतुर्विध इति । 'नैमित्तिक प्राकृतिकम्तथैवात्यन्तिको द्विजा । नित्यश्च सर्वभूताना प्रलयोऽय चतुर्विध ॥" इति पुराणवचनाचातुर्विध्यमिति भाव । आद्यमुदाहरति - तति । "नित्य सदेव जाताना यो विनाशो दिवानिशम् ।" इति वचनादिति भाव । तत्र हेतुमाह ---तस्या इति । ननु सुपुप्तौ सर्व प्रपश्चलयात्रीकारे उत्थितस्य सुखदु खाद्यनुपपत्ति , धर्माधर्मादेरपि नष्टत्वादि- त्यत आह-~-धर्मा पर्मेति । सुपुप्तौ प्रपश्चलयमाक्षिप्य समाधत्ते---नचेति । अब प्राणनादिक्रिया न स्यादियुच्यते, उत्त तदभाने तदुपलब्धिर्न स्यादिति । आद्य इष्टापत्तिरित्याह रस्त इति । द्वितीय दृपयति तदिति । नधीमति। उभयोरपि प्राणनादिक्रियाविरहादिति भाव । सुपुतौ माणस्थिति- -- ·" सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां परेतादविशेपः । सुप्तस्य हि लिङ्गशरीरं संस्कारात्मनात्रैव वर्तते, परे- तस्य तु लोकान्तर इति वैलक्षण्यात् । यद्वा अन्तःकरणस्य द्वे शक्ती ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति । तत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्तःकरणस्य सु- पुप्तौ विनाशः, नतु क्रियाशक्तिविशिष्टस्येति प्राणाद्यवस्थानमविरु- दम् । 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवै. कथा भवति अथैनं वाक् सवैर्नामभिः सहाप्येति', 'सता सोम्य ! तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति' इत्यादिश्रुतिरुक्तसुप्तौ मानम् । प्राकृतप्रलयस्तु कार्यब्रह्मविनाशनिमित्तकः सकलकार्यविनाशकः । यदातु प्रागेवोत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य कार्यब्रह्मणो ब्रह्माण्डाधिकार- लक्षणप्रारब्धकर्मसमाप्तौ विदेहकैवल्यात्मिका परा मुक्तिः, तदा तल्लो- कवासिनामप्युत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह विदेहकैवल्यं, "ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" इति श्रुतेः । एवं तल्लोकवासिभिः सह कार्यव्रह्मणि मुच्यमाने तदधि- ष्ठितबमाण्डतदन्तर्वतिनिखिललोकतदन्तर्गतस्थावरादीनां भौतिकानां भूतानां च प्रकृती मायायां लयः, नतु ब्रह्मणि । बाधरूपविनाश- स्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वात् । अतः प्राकृत इत्युच्यते । कार्यब्रह्मणो दिवसा- मनाश्रित्याविरोधमभिदधौ । सम्प्रति प्राणस्थित्यभ्युपगमेनाह -यद्वेति । न चोक्तसुषुप्ता प्रमाणाभाव इत्याह -यदेति । द्वितीयप्रलयलक्षणमाह-प्रा- कृतप्रलय इति । आत्यन्तिकप्रलयेऽतिव्याप्तिरित्यत उक्तं-कार्येति । हि- रण्यगर्भविनाशानिमित्तक इत्यर्थ. । विशेष्यं निर्दिशति--सकलेति । तदेवोप- पादयति- यदात्विति । ननु ब्रह्मसाक्षात्कारे सति सकलकार्यस्यापि नाशात् कथ हिरण्यगर्भस्य ब्रह्माण्डाधिकार इत्यत आह-प्रारब्धेति । ननु तल्लोक- वासिना मुक्त्यङ्गीकारे तत्रत्यस्थावरादीनामपि मुक्ति. स्यादित्यत आह उत्पन्नेति। तल्लोकवासिनामपि मुक्तिरित्यत्र प्रमाणमाह-ब्रह्मणेति । नन्वस्तु ब्रह्मादीना मुक्तिः, तथापि सकलकार्यनाशे किमायातमित्यत आह. मिति । प्राकृतिकत्वमुपपादयति -प्रकृताविति । अत इति । एव- .

·विपयपरिच्छेदः । साननिमित्तकदैलोक्यमानप्रलयो नमित्तिकालयः । प्रमदिवसच- तुर्युगसहस्रपरिमितकालः। "चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।" इत्यादिवचनात् । प्रलयकालोऽपि दिवसकालपरिमितः, रात्रिकालस्य दिवसकालतुल्यत्वात् । प्राकृतिकप्रलये नैमित्तिकालये च पुराणवच- नानि प्रमाणानि । "द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ग्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्त प्रलयाय हि ॥ एप प्राकृतिको राजन् ! प्रलयो यत्र लीयते ।" इति वचनं प्राकृतप्रलये मानम् । "एप नमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसन । शेतेऽनन्तासनो नित्यमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ॥" इति वचनं नैमित्तिकालये मानम् । तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारनि- मित्तकः सर्वमोक्षः। स चैकजीववादे युगपदेव । नानाजीववादे तु क्र- मेण । 'सर्व एकीभवन्ती'त्यादिश्रुतेः । तत्राधास्त्रयो चिलयाः कर्मोपर- मनिमित्तकाः। तुरीयस्तु ज्ञानोदयनिमित्तकः अज्ञानेन सहैवेति विशेषः। एवं चतुर्विधप्रलयो निरूपितः । तस्येदानी क्रमो निरूप्यते-भूतानां भौतिकानां च न कारणलयक्रमेण लयः, कारणलयसमये कार्याणा- "प्रयाति प्रकृती चैव ब्रह्माण्डं प्रकृती लयः ।" इति वचनादिति भावः । आत्यन्तिकप्रलये प्रमाणमाह--सर्च इति । उक्त- लयेप्यपि ब्रह्मज्ञानस्य कारणत्वमागय निषेधति-तत्रेति । ज्ञानोदयेति । "जानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि ।" इति वचनादिति भावः । प्रलयनिरूपणमुपसंहरति ~ एयमिति । तस्येति । मलयस्येत्यर्थः । कारणनाशात् कार्यनाश इति न्यायमतमनूय दूषयति- भूतानामिति । किमसमवायिकारणलयात् कार्यलयः, उतोपादानलयाद्, अथ निमित्तलयात् । नायः । असमायिकारणानभ्युपगमात् । द्वितीयेऽपि यतिक- चित्कार्यनाशः, उत सर्वकार्यनाशः । नाद्य इत्याह- कारणेति । निराश्रय- ·११० सव्यात्यायां वेदान्तपरिभाषायां माश्रयमन्तरेणावस्थानानुपपत्तेः । किन्तु सृष्टिक्रमविपरीतक्रमेय । तत- कार्यनाशे तत्वज्जनकादृष्टनाशस्यैव प्रयोजकतयोपादाननाशस्याप्रयो- जकत्वात् । अन्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये पृथिवीपरमाणुगतरूप- रसादेरविनाशापत्तेः । तथाच पृथिव्या अप्मु, अपां तेजसि, तेजसो वायौ, वायोराकाशे, आकाशस्य जीवाहङ्कारे, तस्य च हिरण्यगर्था- इङ्कारे, तस्य चाविद्यायामित्येवंरूप एव प्रलयः । तदुक्तं विष्णु- पुराणे- "जगत्प्रतिष्ठा देव! पृथिव्यप्सु प्रलीयते । तेजस्यापः मलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते ।।" इति । एवंविधप्रलयकारणत्वं तत्पदार्थस्य ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणम् । ननु वेदान्तैः ब्रह्मणि जगत्कारणत्वेन प्रतिपाद्यमाने सति सप्रपञ्च ब्रह्म स्यात् । अन्यथा सृष्टिवाक्यानामप्रामाण्यापत्तेरित चेत् । न । नहि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्य, फिन्त्वद्वितीये ब्रह्मप्पेव । तत्पतिपत्ती कथं सृष्टरुपयोगः । इत्थं-यदि सृष्टिमनुपन्यस्य प्रपञ्चस्य निषेधो ब्रह्माणि प्रतिपाद्येत, तदा ब्रह्मणि प्रतिपिद्धस्य रूपस्येव ब्रह्मणोऽन्यत्रा- कार्यायोगादिति भावः । द्वितीये मदिष्टसिद्धिरित्याह-किन्विति । तृतीयं दूषयति अन्यथेति । नाशक्रमप्रकारं दर्शयति तथाचेति । तत्र प्रमाणमाह-तदुक्तमिति । नन्वेवमुक्तकमेण प्रपञ्चलयाङ्गीकारे अखण्डाका- रवृत्त्या अविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । वृत्त्यन्तःकरणादिनिवृत्त्यनन्तरमेव अविद्यानिव- तेरभ्युपगमेन अविद्यानिवृत्त्यव्यवहितपूर्वसमयेऽखण्डाकारवृत्तेरभावादिति चेत् । न । यत्र ब्रह्मसाक्षात्कारात् प्रपश्चलयः, तत्र नोक्तक्रमनियमः । किन्तु युगपदेव सर्वप्रपञ्चलयः । अन्यत्र तूक्तकमनियम इति भावः । प्रलयनिरूपणस्योपयोग- माह-~-एवमिति । ननु 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतिवाक्य सृष्टयादिप्रतिपादकं वा न वा । नाद्य इत्या -नन्विति । सप्रपञ्चमिति । निष्प्रपञ्चजन्मसिद्धेरेवापेक्षितत्वादिति भावः । द्वितीयं दूषयति-अन्यथेति । अप्रतिपादकत्व इत्यर्थः । ननु सृष्टयादिवाक्यानां सृष्टयादी तात्पर्याभावे तत्प्रति- पादनवैयर्थ्यमिति शकतेतदिति । किं सत्यादिवाक्यानामुपयोगं पृच्छसि, ·विषयपरिच्छेद । वस्थानाशङ्कायां न निर्विचिकित्समद्वितीयत्वं प्रतिपादितं स्यात् । ततः सृष्टिवाक्याद् ब्रह्मोपादेयत्वज्ञाने सत्युपादानं विना कार्यस्यान्यत्र सद्भावशङ्कायां निरस्तायां 'नति नेती'त्यादिना ब्रह्मण्यपि तस्यास- त्वोपपादने प्रपञ्चस्य तुच्छत्वावगमे निरस्तनिखिलद्वैतविभ्रममखण्ड- सच्चिदानन्दैकरसं ब्रह्म सिध्यतीति परम्परया सृष्टिवाक्यानामप्यद्वि- तीय ब्राह्मण्येव तात्पर्यम् । उपासनाप्रकरणपठितसगुणग्रह्मवाक्यानां तु उपासनाविध्यपेक्षितगुणारोपमानपरत्वम् । निर्गुणप्रकरणपठितानां सगुणवाक्यानां तु निषेधवाक्यापेक्षितनिपेध्यसमर्पकत्वेन रिनियोग इति न किञ्चिदपि वाक्यमद्वित्तीयनलमतिपादनेन विरुध्यते । तदेवं स्वरूपतटस्थलक्षणलक्षितं तत्पदवाच्यमीश्वरवतन्यं मा- याप्रतिविम्वरूपमिति केचित् । तेपामयमाशयः---जीवपरमेश्वरसाधा- उत सगुणवाक्यानाम् । आद्य आहइत्थमिति । निर्विचिकित्स नि शङ्कम् । तुच्छत्य सद्भिन्नत्वम् । नन्वेवमपि वेदान्ते ब्रह्मणि हिरण्मयत्वसत्यकामादिगुण- विशिष्टतया प्रतिपाद्यमाने सत्यद्वेतब्रह्मसिद्धिर्न स्यात् । अन्यथोपासनादिवाक्याना- मपामाण्यप्रसङ्गादित्याशङ्कय, किमुपासनाप्रकरणपठितानाम् , त निर्गुणमक- रणपठितानाम् ()। नाय इत्याह--उपासनेति । द्वितीये त्वाह-निर्गुणेति । कर्मकाण्डप्रतिपादकवाक्याना कर्मणि तात्सर्यावगमात् पुनरद्वेतब्रमसिद्धिर्न स्या- दिति चेत् । न । तेपामारादुपकारक्त्वेन चित्तशुद्धथुपयोगद्वारा अद्वैते तात्पयात । तथा येदमात्रस्य ब्रह्मणि तात्पर्यमिति न दिङमात्रानर्थक्यम् । तदेतदाह -न फिञ्चिदिति । ननूक्तलक्षणरक्षित परमेश्वर प्रतिबिम्बभूतो वा, बिनभूतो था, उभयभिन्नो वा । नाद्य , मुखप्रतिविम्बादौ दर्पणाद्युपाधिवत् प्रकृते तदभा- यात् । न द्वितीय , निम्बभूतस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशेऽभावेन सर्वान्तर्या- मित्व न स्यात् । न तृतीय , अपसिद्धान्तापातादिति शङ्कामुपसहारख्याजेन निराकरोति-तदेवमिति । प्रतिबिम्बस्यावास्तवत्वसूचनाय रूपपदप्रयोग । ननु मुखपतिविष्यस्य बिम्बपूर्वकत्ववत् प्रकृते बिम्बाभावात् कथ प्रतिबि- म्बरूपत्वमत आह तेपामिति । यद्रा घटावच्छिन्नाकाशवमायावच्छिन्न एव परमेश्वर किं न स्यादित्यत आह -तेपामिति । तथाच सत्यनव- ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां रणं चैतन्यमा विम्यम् । तस्यैव बिम्बस्याविद्यात्मिकायो मायायां प्रतिविम्बमीश्वरचैतन्यम् । अन्तःकरणेषु प्रतिविम्ब जीवचैतन्यम् । "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरसा" इति श्रुतेः । एतन्मते जलाशयगतशरावगतसूर्यप्रतिविम्बयोरिव (जीव)- परयोर्भेदः । अविद्यात्मकोपाधेापकतया तदुपाधिकेश्वरस्यापि च्या- पकत्वम् । अन्तःकरणस्य परिच्छिन्नतया तदुपाधिकजीवस्यापि परि- च्छिन्नत्वम् । एतन्मते अविद्याकतदोपा जीव इव परमेश्वरेऽपि स्युः, उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्यादित्यस्वरसाद् विम्बात्मकमीश्वरचैतन्य- पित्यपरे । तेपामयमाशयः-एकमेव । चैतन्यं विम्बत्वाकान्तमी- च्छिन्नस्यावच्छिन्नदेशे वृत्त्ययोगेन शुद्धब्रह्मणः सर्वान्तर्यामित्वं न स्यादिति भावः । मायाविद्ययार्भेदं निषेधति अविद्यात्मिकायामिति । 'भ्यश्चान्त विश्वमायानिवृत्तिः' इति ज्ञाननियां माया प्रसिद्धा । अविद्यापि झाननिव- त्यति तयोरैक्यमिति भावः । अत्र जीवस्य प्रतिबिम्बत्वे प्रतिबिम्बस्यावा- स्तवत्वाभ्युपगमेन बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यप्रसङ्गाद् न जीवस्य तत्त्वमिति भास्करादयो मन्यन्ते । तान् निराकरोति अन्तःकरणे विति । तथाच किं स्वरूपमात्रस्यासत्त्वम् उत विशिष्टस्य । नाद्यः । असिद्धः । चैतन्यस्वरूपस्य वस्तुत्वाभ्युपगमात् । न द्वितीयः । इष्टापत्तेः । नहि विशिष्टस्य बन्धमोक्षौ, किन्तु स्वरूपस्यैवाहीकारादिति भावः । नन्वविद्याप्रतिविम्बो जीवः, अन्तः- करणप्रतिबिम्ब ईश्वर इति वैपरीत्यं किं न स्यादित्यत आह --कार्येति । नन्वविद्यायाः परिच्छिन्नत्वेन परमेश्वरस्यापि परिच्छिन्नत्वात् तस्य सर्वनियन्त- त्वादिकं न स्यादित्यत आह - -अविद्येति । जीवे तु वैषम्यमाह --- अन्ता- करणस्येति । एतन्मते न्यायमत इव सर्वत्र कार्यापलब्धिः परम्परासम्बन्धवि. शेषविशेपितादृष्टादेवेति भावः । नन्वविद्यापतिविम्ब ईश्वर इति पक्षे अविद्या- कृतकर्तृत्वभोक्तृत्यादयः परमेश्वरेऽपि स्युरिति दूपयति एतन्मत इति । ननु जीवपरयोर्षिम्यत्वाविशेषे कस्यचित् कर्तृत्वादिकं कस्यचिन्नति वैषम्यं कथमि- त्यत आह ---तेपामिति । यद्वा चैतन्यस्यैकत्वात् कथं जीवेश्वरभेदव्यवहार इत्याशय विम्वत्वप्रतिविम्बत्वाभ्यामुमयव्यवहार इत्याह --तेपामिति । - पंणवदुपाधेरभावान् कथं प्रतिविम्यत्यादिव्यवस्थेत्याशदम मतभेदेन तदाह - चिम्यति । ननु जीवपरमारमानी पारमार्थिकोंदवन्ती पिम्यस्वप्रतिविम्पत्वरूप- ·विषयपरिच्छेदः। ११३ श्वरचैतन्यम् । प्रतिविम्वत्वाकान्तं च जीवचैतन्यम् । बिम्बप्रतिबिम्ब- कल्पनोपाधिश्च एकजीववादेऽविद्या । अनेकजीववादे तु अन्तःकरणा- न्येव । अविधान्तःकरणरूपोपाधिप्रयुक्तो जीवपरभेदः । उपाधिकृतदो. पाच प्रतिविम्वे जीव एव वर्तन्ते, नतु विम्बे परमेश्वरे, उपाधेः प्रति- चिम्बपक्षपातित्वात् । एतन्मते च गगनसूर्यस्य जलादी भासमानप्रति- विम्बसूर्यस्येव जीवपरयोरभेदः । ननु ग्रीवास्थमुखस्य दर्पणप्रदेश इव विम्वचैतन्यस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशेऽभावात् तस्य सर्वान्तर्यामित्वं न स्यादिति चेत् । न । साभ्रनक्षत्रस्य जलादौ प्रतिविम्बितत्वे विम्ब- भूतमहाकाशस्य जलादिप्रदेशे सम्बन्धदर्शनेन परिच्छिन्नविम्बस्य प्र- तिविम्वदेशासम्बन्धित्वेऽप्यपरिच्छिन्ननिम्बस्य प्रतिविम्बदेशसम्पन्धा- विरोधात् । नच रूपहीनस्य ब्रह्मणः न प्रतिविम्बसम्भवः रूपवत एव तथात्वदर्शनादिति वाच्यम् । नीरूपस्यापि रूपस्य मतिविम्बदर्श- नात् । नच नीरूपस्य द्रव्यस्य प्रतिबिम्बाभारनियमः, स्वाभावस्योक्तत्वात् । आत्मनो द्रव्य- .. विरुद्धधर्माश्रयत्वादित्याशक्याद्वैतश्रुतिविरोधेनाप्रयोजकतया दूपयति --अवि- घेति । यदा, नन्वन्तःकरणं नोपाधिः अपारमार्थिकत्वात् , नह्यारोपितस्योपाधित्वं दृष्टमित्यत आह- -अविद्येति । यत उपाधिप्रयुक्तो भेदः, अतः अपार- ऽन्तःकरणरूपोपाधिः अन्यथाभेदानुपपत्तेः । उपाध्यन्तरे च पारमार्थि- कत्वान्नोभयसिद्धमिति भावः । ननु जीवस्य प्रतिबिम्बत्वेऽपि जीवपरयोरेकत्वा- दुपाधिकृतदोष ईश्वरेऽपि स्यादित्यत आह - उपाधिकृतेति । ननु यथानव- च्छिन्नस्यावच्छिन्नदेशसत्वं विरुद्धं, तथा विम्बस्यापि प्रतिबिम्बदेशसत्त्वं विरु- द्धमिति शङ्कते-नन्विति । अत्र प्रतिबिम्बसम्बन्धस्यादर्शनाद् जीवप्रदेशे ईश्वरसम्बन्धासत्त्वमुच्यते, उतान्यत्र तयोरसम्बन्धदर्शनात् । नाद्य इत्याह- साभ्रेति । द्वितीयेऽवच्छिन्नत्वमुपाधिरित्याह -परिच्छिन्नेति । जीवप्रति- निम्बमात्रेऽयं नियम उत द्रव्ये | नाच इत्याह-नीरूपस्येति । द्वितीयं निरा- करोति --नचेति । वस्तुतस्तु ब्रह्मणोऽपि कल्पितरूपवत्त्वमस्त्येव । नच चाक्षु- पत्वं स्यादिति वाच्यम् । घट इति चाक्षुपज्ञानविषयत्वाभ्युपगमात् । तदुक्तं सुरेश्वराचार्यः- ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां "एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।" "यथा हायं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्" इत्यादिवाक्येन ब्रह्मप्रतिविम्वाभावानुमानस्य बाधितत्वाच । तदेवं तत्पदार्थों निरूपितः। इदानीं त्वम्पदार्थो निरूप्यते । अथत्वेकजीववादेऽविद्यापति- निम्बो जीवः । अनेकजीववादेऽन्तःकरणप्रतिनिम्नः । स च जान- स्वमसुषुप्तिरूपावस्थात्रयवान् । तत्र जाग्रदशा नामेन्द्रियजन्यज्ञाना- वस्था । अवस्थान्तरे इन्द्रियाभावानातिव्याप्तिः । इन्द्रियजन्यज्ञान चान्तःकरणवृत्तिः, स्वरूपज्ञानस्यानादित्वात् । सा चान्ताकरणवृत्ति- "सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते ।" इति । नीरूपगगनप्रतिबिम्बदर्शनाघेति । मूर्तस्य मुखादे प्रतिबिम्यदर्शनेन प्राणश्वामूर्तत्वान्न प्रतिविम्बभाव इत्यत आह --एकधेति । स्वत एकरूपत्वेन व्यवस्थितोऽपि उपाधिभेदान्नानैव गृह्यते जलभाजनभेदेन शीतांशुरिवेत्यर्थः । "रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव" इत्यादिश्रुतिरादिपदमाह्या । परमप्रकृतमुपसंहराति- तदेवमिति । एवं तत्पदार्थ निरूप्य क्रमप्राप्तं त्वम्पदार्य निरूपयितुं प्रतिजानीते इदानीमिति । त्वम्पदार्थों जीवः । मतभेदेन जीवस्वरूपमाद -~-अथत्यिति । एकेति । यद्यपि प्रत्यक्षपरिच्छेदे जीवस्वरूपमभिहितं, तथापि तत्रावच्छिन्नपक्ष- माश्रित्य, मत्रतु प्रतिविम्वपक्षमाश्रित्योच्यत इति न दोप इति भावः । ननु जीवब्रह्मणोरेकत्वेन जीवस्येव ब्रह्मणोऽपि सुपुप्त्यादिकं स्यादित्याशय 'सता सोम्येत्यादिना जीवस्यैव सुपुप्त्यादिश्रवणादित्याशयेन जीवस्यावस्थात्रयं निरू- पयितुमुपक्रमते-स चेति । (जन्मान्तर ? जन्यान्त)कृत्यमाह ---अवस्थेति । सुपुप्त्यादिकाले इन्द्रियाणां विनष्टत्वादिति भावः । ननु ज्ञानस्य चैतन्यरूपतया- नादित्वात् कथमिन्द्रियजन्मत्वमित्यत माह इन्द्रियेति । ननु स्वप्रकाशा- स्मसम्बन्धादेव विपयादिभानसम्भवे तदाकारान्तःकरणवृत्त्यभ्युपगमः किमर्थ इत्याशध्यार सा चेति । ननु घटादिरूपविषयावरणाभिभवार्था वृत्तिः स्वीक्रियते, तत्प्रतिविम्बितचैतन्मावरणाभिभवार्था या । नाधः । पटादीनां जडलेन तत्रावरणकल्पनायोगात् । द्वितीयेऽपि परिच्छिन्नत्वपक्षे, अपरिच्छि- जत्वपक्षे वा । नायः। तत्र सम्बन्धामावादेव तदभानोपपा आवरणानुपपरोः । न द्वितीयः । चैतन्यावरणकल्पनायां मानाभावादित्यागस्यापरिच्छिसत्वपक्षे ·विषयपरिच्छेदः। रावरणाभिभवायेंत्येकं मतम् । तथाहि- अविद्योपहितचैतन्यस्य जी- वत्वपक्षे घटायधिष्ठानचैतन्यस्य जीवरूपतया जीवस्य सर्वदा घटादि- भानप्रसक्तौ घटाधवच्छिन्नचैतन्यावारकमज्ञानं मूलाविद्यापरतन्त्रमव- स्थापदवाच्यमवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति घटादेन भानप्रसङ्गः । अनावृतचैतन्यसम्बन्धस्यैव भानप्रयोजकत्वात् । तस्य चावरणस्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटभानं न स्यादिनि तङ्गे वक्तव्ये, तद्भङ्ग- जनकं न चैतन्यमात्रम् , तद्भासकस्य तदनिवर्तकत्वात् । नापि धृत्युप- घटेति । - तदुपपादयति-तथाहीति । अन्यथानुपपत्तिरेव मानमिति भावः । अवि- येति । जीवस्यापि व्यापितया घटादिना नित्यसम्बन्धादिति भावः । विष- मेषु चैतन्यमेव नेति शङ्का वारयति ---- घटादीति । घटादेश्धैतन्यविवर्तत्वात् तत्रापि तदस्तीति भावः । ईश्वरस्य सर्वदा तद्भानमिष्टमेवेति शङ्कां व्युव- स्यति - जीवस्येति । जीवस्यापि तदान कदाचित् स्वीकृतमेवेत्यत आह . सर्वदेति । वृत्त्यभावदशायामित्यर्थः । विषयस्य जडत्वमाह नन्वत्र किममहणमावरणमुत मिथ्याज्ञानम् अथ तत्संस्कारः । नायिः । अग्र- हणस्याभावतया नानात्वेन चावारकत्वाकल्पनात् । न द्वितीयः, षटयदिज्ञान- स्थले नियमेन भ्रमासम्भवात् । न तृतीयः, घटादिन्तिसंस्कारसत्त्वेऽपि भट- प्रत्यक्षोदयात् । तस्मादावरणमेव दुर्वचमित्यत भाह -अज्ञानमिति । नन्व- ज्ञानस्सावारकत्वे घटाकारवृत्तेस्तन्निवर्तकत्वं न स्यात् । अज्ञानस्य ब्रह्मसाक्षा- कारकनिवर्त्यत्वावित्यत आह मूलेति । यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञाना. नीति स्वीकारादिति भावः । यद्यपि मानाभावेन गौरवेण चानेकाज्ञानपक्षो- ऽयुक्तः, तथापि एकस्यैवाज्ञानस्य प्रतिजीवं ब्रह्मावरणशक्तिभेदवद् जडावरण- शक्तिभेदानीकारेण तादृशशक्तिविशिष्टाज्ञानस्य निवृत्ती न विरोध इति भावः । मस्त्वेवं ततः किमित्यत आह–एवमिति । ननु प्रकाशकचैतन्यसम्बन्धात् तज्ञानमस्त्वित्यत आहे अनावृतेति । नन्वस्तु घटाद्यमानं, तथाप्यावर- णाभिमवार्था वृत्तिरित्यत्र किमायातमित्यत आह -तस्येति । तथापि चैतन्यमेव सद्भाजनकमिति वृत्त्यभ्युपगमवैयध्यमित्याशय किं चैतन्यमात्र- मावरणभजकम् , उत वृत्त्युपहितम् । आध आह . तदिति । तद्भास- कस्य ज्ञानभासकस्य । द्वितीय दूषपति-नापीति । फस्य तर्हि तद्भग- - - ·सन्यारल्याया वेदान्तपरिभाषायां हितचैतन्य, परोक्षस्थलेऽपि तन्निवृत्त्यापत्तेरिति परोक्षच्यावृत्तवृत्तिवि शेषस्य तदुपहितचैतन्यस्य वावरणभङ्गजनकत्वमित्यावरणाभिभवार्था वृत्तिरुच्यते । सम्मन्धार्था गृत्तिरित्यपरं मतम् । तत्राविद्योपाधिको ऽपरिच्छिन्नो जीवः । स च घटादिप्रदेशे विद्यमानोऽपि घटायाकारा- परोक्षवृत्तिविरहदशायां न घटादिकमवभासयति, घटादिना सह सम्म- न्धाभागात् । तत्तदाकारत्तिदशायां तु भासयति, तदा सम्बन्धस- स्वात् । नन्वविद्योपाधिकस्यापरिच्छिन्नस्य जीवस्य स्वत एव सपस्त- वस्तुसम्बन्धस्य वृत्तिविरहदशायां सम्बन्धाभावाभिधानमसगतम् , अ- सद्गत्वदृष्टया सम्मन्धाभावाभिधाने च वृत्यनन्तरमपि सम्बन्धो न स्यादिति चेत् । उच्यते । न(हि) वृत्तिविरहदशायां जीवस्य सम्म- न्धसामान्यं निषेधामः, किन्तु घटादिभानप्रयोजकं सम्बन्धविशेषम् । स च सम्बन्धविशेषः विपयस्य जीवचैतन्यस्य च व्यायव्यञ्जस्ता- लक्षणः कादाचित्कस्तत्तदाकारवृत्तिनिरन्धनः । तथाहि - तेजम- मन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वात् स्वत एव जीपचैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थम् । - जनकत्वमित्यत आह - इतीति । ननु वृत्तजडत्वाद् न तजनकत्वमित्यत आह सदुपहितेति । एव जीवस्याविद्योपहितत्वपक्षे तस्यापरिच्छिन्नतया वरणाभिभवार्था वृत्तिरिति व्यवस्थापिता । सम्प्रति तस्मिन्नेव पक्षे सम्बन्धार्था वृचिरिति व्यवस्था घटयितु शक्येत्याह - सम्बन्धार्थेति । उपपादयति तत्रेति । उक्तमत इत्यर्थ । ननु 'असको ह्यय पुरुष ' इति शास्रात् सम्बन्धा- भावोऽवगम्यत इत्यत आह ~~ अमनेति । किं सम्बन्धमात्र चोदयास उत तद्विशेषम् । आधे विरोध इत्याह नहीति | द्वितीय दृपयति मिति । विशेषमिति । निषेधाम इत्यनुषज्यते । सम्बन्धविशेषमेव दर्शयति- स चेति । ननूक्तसम्बन्धस्य सदातनत्वेन सदा घटभान स्यादित्यत आह- कादाचित्क इति । कादाचित्कत्वे निमित्तमाह - तदिति । ननु विपयस्या खच्छत्वात् कथ चैतन्याभिव्यक्षकतेत्याशय किं विपयादे खतो व्यक्त्वा- भाव , उत स्वच्छद्रव्यसम्बन्धेऽपि । आपे इष्टापतिरित्यार--- तथाहीनि । एवकार( स्वरूपार्थ । अन्त करण स्वच्छत्वान् पुनश्चतन्यन्यजनगमधम् । - ·विषयपरिच्छेदः । ११७ घटादिकं तु न तथा, अस्वच्छद्रव्यत्वात् । स्वाकारवृत्तिसंयोगदशायां तु वृत्त्यभिभूतजाव्यधर्मकतया वृत्युत्पादितचैतन्याभिव्यञ्जनयोग्यता- श्रयतया च नृत्युदयानन्तरं चतन्यमभिव्यनक्ति । तदुक्तं विवरणे- 'अन्तःकरणं हि स्वास्मिन्निव स्वसंसगिण्यपि घटादा चैतन्याभिव्यक्तियो- ग्यतामापादयति' इति । दृष्टं चास्वच्छस्यापि स्वच्छद्रव्यसम्बन्धदशायां प्रतिविम्बग्राहित्वं, यथा कुच्यादेर्जलसंयोगदशायां मुखादिमतिबिम्बग्रा- हिता घटादेरभिव्यजकत्वं च तत्प्रतिविम्बग्राहित्वम् । चैतन्यस्या- भिव्यक्तसंच तत्र प्रतिविम्बितत्वम् । एवंविधाभिव्यञ्जकत्वसिद्धयर्थ- मेव वृत्तेरपरोक्षस्थले पहिनिर्गमनाङ्गीकारः । परोक्षस्थले तु वहचादेः (स्मृति ? वृत्ति)संयोगाभावेन चैतन्याव्यञ्जकतया नापरोक्षत्वम् । एतन्मते च विषयाणामपरोक्षत्वं चतन्याभिव्यञ्जकत्वमिति द्रष्टव्यम् । एवं जीवस्यापरिच्छिन्नत्वेऽपि वृत्तः सम्बन्धार्थत्वं निरूपितम् । तद्वद् घटादिकं न भवतीत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति स्वाकारेति । ननु तत्संयोगऽपि जहत्वात् कथ व्यञ्जकत्वमित्यत आह वृन्थे ती)ति । ननु विषयस्यानभिमन्जकत्वमित्यत आह . (त्ये ? ती)ति । ननु विष- यम्यानभिव्यञ्जकम्वभावत्वान्न तयञ्जकमित्यत आह -वृत्त्युत्पादितेति । स्वतोऽव्यजकस्यापीतरसहकारेण व्यजकत्वे प्रतिकर्मव्यवस्थामन्धीयविवरणा- चार्यसम्मतिमाह -तदुक्तमिति । अस्वच्छत्य स्वच्छद्रव्यसम्बन्धादभिव्यञ्ज- फत्वमदृष्टचरमिति शङ्कां व्युदस्यति दृष्टं चेति । उदाहरति ननु प्रतिबिम्वग्राहित्यमेव लोके दृष्टं नतु व्यजकत्वमपीत्यत आह -घटा- देरिति । ननु चैतन्यस्य सप्रकाशतया स्वत एव व्यक्तत्वाद् घटादिसम्बन्धेन तदभिधानमसलतमित्याशङ्कयाह चैतन्यस्येति । ननु जीवस्य न्यापितया वृत्तिनिर्गमनात् मागेव तत्सम्बन्धोऽस्त्विति किं तन्निर्गमनन । तथाच सम्ब- न्धार्थी वृत्तिरित्येतत् कथमुपपादितमित्यत आह --~एवमिति । अन्वयन्यति- रेकाभ्यां वृत्तिमंसृष्टघटादेरेव चैतन्यव्यञ्जकत्वमिति भावः । ननु परोक्षवड्या- देरपि वृत्तिसम्बन्धाचैतन्याभिव्यजकत्वं स्यादित्यत आह परोक्षस्थल इति । ननूक्तप्रकारेण विषयस्य चैतन्यव्यन्जफत्वे तदेव विषयापरोक्षलक्षणमस्तु लाघवात् , नतु प्रमानभिन्नत्वगर्भ, गौरवादित्याशङ्कय इष्टापतिमाह-एतन्मत इति | उपसंहरति- एवमिति । यथेति । 3- ·११८ सल्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां इदानी परिच्छिन्नत्वपक्षे वृत्तेः सम्बन्धार्थत्वं प्रतिपाद्यते । तथा- हि- अन्तःकरणोपाधिको जीवः । तस्य च घटाउनुपादानता, घटा- दिदेशासम्बन्धात् । किन्तु ब्रह्मैव घटाधुपादानम् । तस्य मायोपहितस्य सकलपटाद्यन्वयित्वात् । अतएव ब्रह्मणः सर्वज्ञता । तथाच जीवस्य घटायधिष्ठानबहाचैतन्याभेदमन्तरेण घटाद्यवभासासम्भव प्राप्ते, तदव- भासाय घटायधिष्ठानब्रह्मचैतन्याभेदसिद्धयर्थ घटाद्याकारा वृषिरि- प्यते। ननु वृत्यापि कथं प्रमात चैतन्यविषयचैतन्ययोरभेदः सम्पाद्यते, घटान्तःकरणरूपोपाधिभेदेन तदवच्छिन्नचैतन्ययोरभेदासम्भवादिति चेत् । न । वृत्तेपियदेशनिर्गमनाङ्गीकारेण वृत्यन्तःकरणविषयाणा- मेकदेशस्थत्वेन उपधेयभेदाभावस्योक्तत्वात् । एवमपरोक्षस्थले वृत्तेर्मत- भेदेन विनियोग उपपादितः । इन्द्रियाजन्यविपयगोचरापरोक्षान्तः- -- एवं जीवस्यापरिच्छिन्नत्वपक्षे आवरणाभिभवार्था सम्बन्धार्था च वृत्तिरिति मतद्वयमुपपाद्य परिच्छिन्नत्वपक्षे सम्बन्धार्थत्वं तस्या उपपादयितुं प्रतिजानीते- इदानीमिति । जीवस्य घटाघुपादानतया विषयादौ तत्सम्बन्धसत्त्वाद् वृत्त्य- भ्युपगमो व्यर्थ इत्यत आह-तस्येति । किन्तर्हि घटायुपादानमत आह- किन्विति । ननु शुद्धस्य ब्रह्मणः कथं घटायन्वयित्वं तत्राह ~~~ तस्येति । अतएवेति । ब्रह्मणो घटाधुपादानत्वादेवेत्यर्थः । नन्वस्त्वन्तःकरणोपाधिको जीवः । तथापि वृत्त्यङ्गीकारे किमायातमित्यत आह --तथाचेति । जीवस्य शरीरप्रदेशमात्रवृत्तित्वात् क्रियाविरहेण विषयदेशगमनायोगाच बायचैतन्यसम्ब- न्धाभावेन वृत्तिनिर्गमनद्वारेण तत्सम्बन्धस्यावश्यवाच्यतया सम्बन्धार्थी वृत्ति- रित्युच्यत इति भावः । नन्विति । जलभाजनरूपोपाधिभेदात् तत्प्रतिविम्ब- भेददर्शनादिति भावः । नन्वतन्मते विषयचैतन्यावरणवैयध्य सफलचैतन्यस्य परिच्छिन्नत्वे विषयस्य नित्यवत् प्रकाशादिप्रसक्तेरिति चेत् । न । द्रव्यत्यादिना गृह्यमाणशक्तिशकलादौ शुक्तित्वाचनवभासस्य विषयचैतन्यावरणविशेषमन्तरेणा- नुपपत्त्या तत्रावरणकल्पनादिति रहम्यम् । उपपादितमर्थमुपसंहरति - एव- मिति । जामदवस्थामसान वृत्तिनिर्गमनस्योपयोगमुक्त्वा क्रमप्राप्तावस्थान्तरस्य लक्षणमाद इन्द्रियेति । लक्षणगतविशेषणानां व्यावत्य कीर्तयति ·विषयपरिच्छेदः । करणवृत्त्यवस्था स्वभावस्था । जाणवस्थाव्यावृत्त्यर्थमिन्द्रियाजन्येति । अविद्यावृत्तिमत्या सुपुप्ती अतिव्याप्तिवारणाय अन्त:करणेति । मपुप्ति- नाम अविद्यागोचराविद्यावृत्त्यवस्था । जाग्रत्स्वमयोरविद्याकारवृसे- रन्तःकरणवृत्तित्वान्न तवातिव्याप्तिः । अत्र केचिन्मरणमूर्छयोरवस्था- न्तरतामाहुः । अपरेतु सुपुप्तावेच तयोरन्तर्भावमाहुः । तत्र तयोरवस्था- त्रयान्तर्भावयहि वयोस्त्वम्पदार्थनिरूपणे उपयोगाभावान तत्र प्रय- त्यते । तस्य च मायोपाधिमपेक्ष्यैकत्वम् । अन्त:करणोपाध्यपेक्षया च नानात्वं व्यवहियते । एतेन जीवस्याणुत्वं प्रत्युक्तम् । "बुद्धगुणेनात्मगुणेन चैव धाराग्रमात्रो साबरोऽपि दृष्टः ।" -तत्रेति । तथा - स्वमेति । ननु मरणाद्यवस्थान्तरस्यापि जागरूकत्वात् कथं त्रैविध्यमित्याशय त्रैविध्यकथनमुपलक्षणमित्याह-अत्रेति । ननूक्तयोरवस्थान्तरत्वे सुपुप्तिलक्षण तत्रातिव्यापकं स्यादित्यस्वरसादाह -- अपरेत्विति । तथाच तत्रातिव्याप्तिन दोपायेति भावः । ननूक्तयोः कस्य बलवत्त्वमित्यत आह च गौरवमिति हृदयम् । जीवस्यैकत्वानेकत्वाश्रयत्वमुपाधिभेदेनोपपादयति तस्येति । तत्र 'अणुर्खेप आला', "वालाप्रशतभागस्य शतधा कस्सितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ।" इत्यादिश्रुत्या 'अणुमात्रोऽप्ययं जीव' इत्यादिस्मृत्या च, जीवो न महान् उ- क्रान्तिमत्त्वादित्यनुमानेन च जीवस्याणुत्वमिति सर्ववहिप्कृताश्चतुथैरप्यस्पृश्य- माना अधीतद्रविडप्रबन्धकमात्रेण पूजयन्तः शुभ्रवस्त्रधारणमात्रेणात्मानं शुद्ध- म्मन्यमानाः स्वाभिमानविषयदेवताद्रव्यं प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाभ्यामपहरन्तस्तत्रापि नातीव विश्वास इति सूचयन्तः उच्छिष्टभोजिनोऽपि स्वयम्पाकनियमिन इति विकत्थमाना हव्यकव्यवर्जिता रामानुजमतानुसारिणः सनिरन्ते । तन्मतं निरा- करोति -- एतेनेति । इदमत्राकृतं-- मूलोक्तश्रुत्यान्तःकरणपरिमाणावधिक- परिमाणावगमाद् 'अजो महानयमात्मे'त्याद्यागमाच, जीयो नाणुः प्रत्यक्षत्वात् घटवदित्यनुमानेन विपक्षे सर्वशरीरव्यापिसुखाद्युपलब्धिर्न स्यादित्यादिवाधसहि- तेन च जीवस्याणुत्वाभावसिद्धी, अणुत्वप्रतिपादकश्रुत्यादीनां घटादिवत् प्रत्य- ·१२० न सव्याख्याया वेदान्तपरिभाषायां इत्यादी जीवस्य पुद्धिशब्दवाच्यान्तःकरणपरिमाणोपाधिकपरिमाणश्र- प्रणात् । स न जीवः स्वयम्प्रकाशः स्वाभावस्थामधिकृत्य 'अत्रायं क्षोपलब्धियोग्यतारहितत्वेन सोम्याभिप्रायकवादिति जीवस्याणुत्व निरस्त- मिति । उक्तलक्षणविभुत्वमपि नेति मन्तव्यम् । तथाहि - न तावत् प्रत्यक्ष मानम् , अहमिहेवास्मीति परिच्छिन्नत्वानुभवविरोधात् । नचाय भ्रम । बाध- काभावात् । नच सर्वत्रादृष्टकार्योपलब्धिर्न स्यादिति वाच्यम् । जदृष्टस्य नैया- यिकाभिमतस्वरूपसम्बन्धादेव तदुपपत्ते । अन्यथा गगनादावदृष्टकार्यशब्दा- भावप्रसङ्गात् । तथाच उक्तयुक्त्या अनणुत्वे सिद्धे सर्वगतत्वश्रुतेदहव्यापिव- परत्व बोध्यम् । नन्वात्मा न स्वयम्प्रकाश , मानाभावात् । तथाहि तावत् प्रत्यक्ष मानम् , असिद्धे । नहि स्वप्रकाशस्य साक्षात् करोमीत्यनुभव सम्भवति । नाप्यनुमान, लिङ्गाभावात् । नचात्मा स्वय* [प्रकाश (आत्मन) स्वयम्प्रकाशाव्यभिचारादित्यनुमान मानमिति वाच्यम् । सुखादी व्यभिचारात् । (नापि श्रुति । प्रावप्लवनादिवाक्यवदुपचरितार्थत्वात् । किश्च स्वयम्प्रकाशवं न तायद् वृत्त्यव्याप्यत्वम् , असम्भवात् । (नाप्यवेद्यत्व) वेदान्तवेद्यत्वात् । नापि फलाव्याप्यत्वम् , अतीतादौ अतीन्द्रिये चातिव्याप्ते , नाप्यवेयत्वे सति (अपरोक्ष यवहारयोग्यत्यम् ।) सुषुप्तिप्रलयादो व्यवहाराभावेनाव्याप्ते । नाप्य- वेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वयोग्यत्व, मोक्षे च यवहारयोग्यतारूपधीभावे नाव्याप्ते । तस्मात् स्वयम्प्रकाश(त्वानिरुक्ते ) स्वप्रकागवे मानाभावाचारमा न म्वयम्प्रकाश इति केपाश्चिन्मत निराकरोति ---स चेति । इदमनाकृतम् -- न तावन्निस्तत्यभाव , अवेद्यत्वे सत्यपराक्षव्यवहारविषयत्ययोग्यत्वात्यन्ताभावा नाधिकरणबेन स्वप्रकाशयानरत्त । नवयुत्तन् । मुत्तापाचाते । नारी मुक्तिकारेऽत्यन्ताभावाधिकरणत्वम् । ना णम्तथागतयोग्यत्वात्यन्ता भावाधिकरणत्वाच्च । (अनधिकर)णत्वे ब्रह्मगततद्योग्यतया मिथ्यात्व न म्यात् । स्वात्यन्ताभावसमानाधिरुग्णस्येव मि यात्वात् । किच्च अद्यत्व फ्रान्याप्य त्वम् । चरमसाक्षात्कारप्रतिविम्बितनेतन्यच्याप्य मृतिप्रतिविम्बितनिदभिव्यक्तचतन्यानाश्रयत्वम् । पादावपि प्रतितिपयत्पन्न तिरेकेण तदभिव्यक्तनतन्याश्रयत्वाभावेन तनातिन्याप्तरिति मश्वातानुसारिण र रगातगन नाणापुर"य या त्रि।

·- % विपयपरिच्छदः । पुरुपः स्वयंज्योतिरिति श्रुतेः । अनुभवरूपश्च । 'प्रज्ञान एवे'त्यादि- आहुः, तत् तुच्छम् । स्वप्रकाशत्वं किं] स्वरूपलक्षणं नास्तीत्युच्यते तटस्थ- लक्षणं वा । आये संविदविषयत्वं स्वप्रकाशत्वमिति वदामः । अतीतादिप्रमुख- प्रपञ्चस्य संविदवच्छेदकतया तद्विपयत्वात् , संचिद्रूपस्यात्मनः स्वाविषयत्वा- नातिव्याप्त्यव्याप्ती। अन्त्ये आत्मभिन्नत्वविवक्षया(न्त्ये!) अवेद्यत्वेत्यादिपूर्वोक्त- मेवेति ब्रूमः । नच मुक्तिदशायामव्याप्तिः, आद्यस्य स्वरूपपर्यवसायित्वेन तदा- नीमप्यविकल्पकत्यात् तदान्त्यलक्षणासत्त्यस्येष्टत्वात् । आचार्यास्तु अपरोक्ष- व्यवहृतेर्योग्यस्यासिपदस्य नः सम्भवे स्वप्रकाशत्वे लक्षणासम्भवः कुन इत्य- परोक्षत्वादिघटिततया लक्षणमाहुः । यतु स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादिति । तन्न । आत्मा स्वयम्प्रकाशः चिद्रूपत्वाद् व्यतिरेकेण घट्यदित्यनुमानसम्भवात् । तदुक्त- माचार्यचरणैः "चिद्रूपत्वादकर्मत्वात् स्वयंज्योतिरिति श्रुतेः । आत्मनः स्वप्रकाशत्वं को वा वारयितुं क्षमः ॥" इति अलमतिप्रपञ्चेन । स्वप्रकाशत्वे श्रुतिमपि प्रमाणयति- स्वामेति । तथाच स्वयमित्यनेनात्मव्यवहारानुकूलज्योतिपः प्रकाशस्य ज्ञानान्यत्वन्यावर्तनादिति भावः । अनेन वाक्येन ईश्वरस्यैव स्वप्रकाशत्वमुच्यते इति शङ्कामपाकरोति--- स्वमावस्थामिति । परमेश्वरस्य स्वमाभावेन जीवस्यैव तत्त्वमुच्यत इति भावः । ननु घटादिज्ञानवदात्मज्ञानेऽपि विषयातिरिक्तकर्तृकारकप्रसक्तौ तदेव निवार्यते नतु ज्योतिरन्तरम् । अथवा, आलोकादिज्ञानसाधनानामभावे जीवस्य ज्ञानसाधनं किमिति प्रश्ने अस्येत्यनुपङ्गेण अयं परमेश्वरः अस्य जीवस्य स्वयमेव ज्योति नहेतुरित्येवम्परतयापि योजयितुं शक्यत्वादिति चेत् । नैतत् सारम् । ज्योतिष एव विशेप्यत्वात् । मुख्य सम्भवत्यमुख्यकल्पना(या अन्या- य्यत्वाच्च । लाघवेन चैतन्यमात्रस्य लक्ष्यत्वाच्च आद्यदोपासम्भवात्, स्वयमिति श्रुतिविरोधात् । नहि श्रुतिरीश्चरस्यायोगं व्यवच्छिनति, निखिलमपञ्चनिर्मातु- स्तस्य जीवज्ञाने अयोग्यताविरहेण द्वितीयदोपस्याप्ययुक्तत्वात् । तस्मात् श्रुति- युक्तिभ्यां जीवः स्वयम्प्रकाश इति सिद्धम् । यद्यप्यत्र बहु वक्तव्यमस्ति, तथापि विस्तरभयादुपरम्यते । स्वप्रकाशत्वानुमाने हेलसिद्धिमाशङ्कय निरस्यति अनुभवरूपथेति । नन्वेवमनुभवामीत्यनुभवाश्रयतया प्रतीतिः कथमित्यत 'णस', २. 'न' रा. पाटः. १ R ·१२२ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभापायां श्रुतेः । अनुभवामीति व्यवहारस्तु वृत्तिप्रतिविम्बितचैतन्यमादायोप- पद्यते । . एवं त्वम्पदार्थो निरूपितः। अधुना तत्त्वम्पदार्थयोरैक्यं महा- आह - अनुभवेति । अनुभवरूप इत्युपलक्षणम् । आनन्दरूप आत्मेत्यपि बोध्यम् । तथाहि-- आत्मन आनन्दरूपत्वे सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तोत्थित- परामर्शानुपपत्तिसिद्धोऽ(य) सौपुप्तिकानुभवस्तावत् प्रमाणम् । तत्काले वैप- यिकानन्दाभावात् । नच दुःखाभाव एव सुखत्वेन परामृश्यत इति वाच्यम् । सुपुप्ता विद्यमानस्यापि दुःखाभावस्य प्रतियोग्यादिज्ञानाभावेनाननुभवात् । मुखत्वप्रकारकत्वज्ञानाभावे तत्प्रकारकपरामशीयोगाच्च । अतएव सुप्तोत्थितस्य सुखपरामर्शो न स्मृति', किन्तु अनुमितिरेवेति परास्तम् । तथाप्यनुमिते. सुखत्वप्रकारिकाया असति बाधकेऽपि भ्रमत्वापातात्, तव्याप्यलिङ्गाभावात् तदप्रतिसन्धानेऽपि तत्परामर्शदर्शनाच्च । तस्मात् सुषुप्तावनुभूयमान आनन्द आत्मैव । किञ्च आत्मा आनन्दरूप. परमप्रेमास्पदत्वाद्, आनन्दवद् उभय- सिद्धदृष्टान्तवत्त्व तन्त्रम् । नतु दृष्टान्तस्योभयसिद्धत्वं, गौरवात् । नच हेत्व- सिद्धिः । दु.खदशायामप्यात्मनि प्रेमदर्शनेन सुखोपाधिकृतप्रेमासम्भवेन तस्य निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वात् । नचात्यन्तदुःखितस्यात्मत्यागेऽपि प्रवृत्तिदर्शनाद् (न) परमप्रेमास्पदतेति वाच्यम् । तदाप्यात्मव्यतिरिक्तदेहत्याग एव प्रवृत्तेः । अपारदुःखकबलितकलेबरं त्यक्त्वा निर्दुःसः स्यामिति तत्रापि प्रेमास्पदत्वानु- भवाच्च । आनन्दात्मकब्रह्माभेदोऽपि जीवस्यानन्दत्वे मानम् । अभेदश्च श्रुति- स्मृतियुक्तिसिद्धो नापहवाहः । वक्ष्यति चाभेदमनुपदम् । नचात्मनः आ- नन्दाभेदे कस्यायमानन्दः पुरुपार्थ. स्यादिति वाच्यम् । यदि कस्येति कर्तृ- प्रश्नः भोक्तृप्रश्नो वा, तमा न कस्यापि । यत्र त्वस्य सर्पमालैकाभूत तह केन कं पश्येदिति मोक्षावस्थाया कर्तृकर्मभावप्रतिषेधात् । नच सुखस्यो- त्पा(दा) दिप्रत्ययविरोधः । तदभिव्यञ्जकवृत्तिविषयत्वात् । तस्माद् यथा वायौ रूपसमयायो नेति जानं स्वर्गी ध्वस्त इति वा जानं विशेषणाभावं न्यायमते यथा नीलरूपं नष्टमिति ज्ञानं गुरुमते रूपसमवायं गोचरयति, तद्वद् मयि मुखं नेति ज्ञानं सुखमम्बन्धाभावमेव गोचरयति । दुःखादी नित्यत्वग्राहकाभावात् तत्र तन्नागजानं (सुस)दुःखध्वंसमेव गोचरयति न सम्बन्धध्वंसमिति सिद्धमा- स्मन भानन्दरूपत्वमिति ।

·विषयपरिच्छेद । १२३ धाक्यप्रतिपाद्यमभिधीयते । ननु नादमीश्वरः इत्यादिप्रत्यक्षेण किञ्चिज्- ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माश्रयत्वादिलिङ्गेन 'द्वासुपर्ण'त्यादिश्रुत्या "द्वाविमो पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥" इत्यादिस्मृत्या च जीवपरभेदस्याचगतत्वेन तत्त्वमस्यादिनाक्यम् 'आदित्यो यूपः यजमानः प्रस्तरम्' इत्यादिवाक्यवदुपचरितार्थमेवेति चेन्न । भेदप्रत्यक्षस्य सम्भावितकरणदोपस्थासम्भावितदोपवेदजन्य- ज्ञानेन वाध्यमानत्वात् । अन्यथा चन्द्रगताधिकपरिमाणग्राहिज्योति- वृत्तानुकीर्तनपुरम्सरं वृत्तवर्तिप्यमाणयो सङ्गतिं दर्शयति-एवमिति । जीवपरैक्य निरूपयितु पूर्वपक्षमाह - नन्निति । नाह ब्रह्माम्मीति दु.ख्य- हमित्याद्यनुभव आदिपढग्राह्य । ननु नाहगीश्वर इत्यादिप्रत्यक्ष कि चाक्षुप - मुत मानसम् । नाद्य , आत्मनश्चक्षुराद्यविषयत्वात् । न द्वितीय , मनसो जीवब्रह्मभेदग्रहणायोग्यत्वात् । 'यन्मनसा न मनुते' इत्यादिश्रुते । 'त त्वौप- निपदमित्यादिश्रुत्या वेदैकगम्यं ब्रह्मेति मनसानुपलम्भात् । किश्च "अज्ञानेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तव." 'नीहारेण प्रावृता' 'अनृतेन हि प्रत्युढा.' इत्यादिश्रुत्या जीवब्रह्माभेढस्याज्ञा- नेनावृतत्वावगमेन यदि जीव परमेश्वर म्याद् उपलभ्यतेत्यापादनासम्भवेन योग्यानुपलब्धिरूपसहकारिविरहान्नाभेदस्य प्रत्यक्षत्वम्, मनस इन्द्रियत्वनिरा- करणेन त्वदभिमतप्रत्यक्षायोगाचेत्यरुचेराह --किञ्चिदिति । जीवपरमात्मानी धर्मिसमसत्ताकभेटवन्तौ किश्चिज्ज्ञत्वसर्वजत्वविरुद्धधर्माश्रयत्वाद्, घटपटवदित्य- नुमानेनेत्यर्थ । ननु 'नान्योऽत्तोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' इत्पाटि- श्रुत्या द्रष्टुभेदप्रतिपेधात् श्रुतिबाधितमनुमानमित्यस्वरसादाह —द्वासुपर्णेत्या- दिना। श्रुतिमुक्त्वा स्मृतिमप्याह-द्वाविति । तर्हि अभेदगेधकतत्त्वमम्यादि- वाक्यस्य का गतिरित्यत आह तत्वमम्यादीति । ननु गिनिगमकाभावेन भेदप्रत्यक्षेण वाभेदबोधकागमस्य वाध कि न म्यादित्याशङ्कयागमस्य बलव- स्वादित्याह-असम्भावितेति । ननु प्रत्यक्षस्यापि बलवत्त्वात् तथात्वमस्त्विति चेत्, तत्र वक्तव्यम् । किं दोपाजन्यत्वेन बलवत्त्वमुत प्रत्यक्षम्य ज्येष्ठत्वेनो- पजीव्यत्वाद् बलवत्त्वम् । अथ भेदप्रत्यक्षस्यानुभवसिद्धत्वेन दुरपयत्वा- दिति विकल्प्याद्य निराकरोति --- असम्भावितेति । द्वितीयं दूपयति - अन्यथेति । ज्योति शास्त्रस्येति । , ·१२४ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां श्शास्त्रस्य चन्द्रप्रादेशिकत्वप्रत्यक्षेण वाधापचे। पाकरक्ते घटे घटो रक्तोऽयं न श्याम इतिवत् 'सविशेपणे हीति न्यायेन जीवपरभेदग्राहि- प्रत्यक्षस्य विशेपणीभूतधर्मभेदविषयत्वाच । अतएव च नानुमानमपि प्रमाणम् । आगमवाधात, मेरुपाषाणमयत्यानुमानवत् । नाप्यागमान्त- ()विरोधः। तत्परातत्यरवाक्ययोस्तत्परवाक्यस्य बलवत्त्वेन लोकसिद्ध- "अष्टाशीतिसहस्राणि विस्तीर्णो योजनानि तु । प्रमाणं तत्र विज्ञेयं कलाः पञ्चदशैव तु ॥" इति शास्त्रम्येत्यर्थः । तथाच भेदप्रत्यक्षम्य भ्रमरूपत्वान्न बाधक(त्व)मिति भावः । तृतीयं दूपयति ~~- पाकेति । परोक्तानुमानं दूपयति --- अतएवेति । मेरुपाषाणेति । मेरुः पापाणमय. पर्वतत्वात् सम्मतवदित्यनुमानम् । "तस्यापि मेरुमैत्रेय ! मध्ये कनकपर्वतः ।" इति तस्य स्वर्णमयत्वबोधकागमेन यथा बाधितत्वं तद्वदित्यर्थः । भेदघोधका- गमविरोधं परिहरति--नापीति । 'द्वासुपर्णे त्यादेश्च लोकसिद्धभेदानुवादकतया जीवब्रह्मभेदप्रतिपादने तात्पर्याभावेन दुर्वलत्वात् तत्त्वमादेश्च पड्विधप्रमाणेन जीवब्रह्माभेदे तात्पर्यावगमेन बलवत्त्वादभेदसिद्धिरित्याह -- तदिति । ननु कस्यानुवादकत्वमिति चेन्न । 'ब्रह्मवेदममृतं पुरस्तादिति वाक्ये ब्रह्मणः सर्वा- स्मत्व निर्दिष्टे तर्हि भोक्त्रभेदाद् ब्रह्मापि भोक्तृ स्यात् , तच्चायुक्तम् , अतो न सर्वात्मत्वमिति शङ्कायां मन्त्र आम्नायते । द्वौ बिम्बप्रतिबिम्ब भूतो जीवेश्वराव- स्मिन् शरीरे वर्तेते । तयोर्मध्येऽन्यो बुद्धिप्रतिविम्बभूत तदभेदाध्यासात् तद्धर्मा- भिमानी अत्ति कर्मफलभुग् वर्तते । अन्यः स एवान्यः सन् बुद्धितादात्म्यर- हित. स्वरूपभूतचैतन्यात्मना अनश्नन् अभिचाकशीति भोगरहितः प्रकाशते । औदासीन्यबोधाभ्यां साक्षिमात्रमित्यर्थः । 'अनन्ननिति भक्तृित्वस्य निषेधः । तत्र जीवस्वरूपेण भोगनिषेधे अहमनुभवविरोधपरिहाराय स एवान्त करणेन कल्पिततादाम्यो भुक्ते इति . भोक्तृत्वस्य चैतन्यसामानाधिकरण्यविरोध इति भेदानुवादपूर्वकं तस्य तद् दर्शयतीत्यन्यशेषोऽयमनुवाद इति भावः । तदयं निर्गलितोऽर्थः विरुद्धधर्मसत्वेन भेदाझीकारे शत्यविरुद्धाण्याश्रय- तप्तजलस्य शीतभेदापत्तः । देहात्मग्राहिप्रत्यक्षविरुद्धस्य देहातिरिक्तात्मप्रति- पादफवारयस्य च प्रादेशिक(त्व)माहिमत्यक्षविरुद्धग्याधिकपरिमाणमाहि ज्योति- श्शास्त्रस्य चामामाश्यापाताच । यदि जले औष्ण्यमारोपितं, तदा प्रानेऽपि ·विषयपरिच्छेदः । १२५ भेदानुवादिवासुपर्णेत्यादिवाक्यापेक्षया उपक्रमोपसंहाराघवगताद्वैत- तात्पर्यविशिष्टस्य तत्वमस्यादिवाक्यस्य प्रबलत्वात् । नच जीवपरैक्ये विरुद्धधर्माश्रयत्वानुपपचिः । शीतस्यैव जलयोपाधिकोष्ण्याश्रयत्ववत् स्वभावतो निर्गुणस्यैवान्तःकरणाद्युपाधिककर्तृत्वायाश्रयत्वप्रतिभासो- पपत्तेः । यदि च जलादावोष्ण्यमारोपितं, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम् । नच सिद्धान्ते कर्तृत्वस्य कचिदप्यभावाद् आरोग्यप्रमाहितसंस्कारा- भावे कथमारोप इति वाच्यम् । लाघवेनारोप्यविपयसंस्कारत्वेनैव तस्य हेतुत्वात् । नच प्राथमिकारोपे का गतिः (इति वाच्य) । कर्तृत्वाद्यध्या- मप्रवाहस्यानादित्वात् । तत्र तत्त्वम्पदवाच्ययोविशिष्टयोरक्यायोगेऽपि लक्ष्यस्वरूपयोरेग्यमुपपादितमेव । अतएव तत्प्रतिपादकतत्त्वमस्यादि- वाक्यानामखण्डार्थत्वं सोऽयमित्यादिवाश्यक्त् । नच कार्यपराणामेव प्रामाण्यं, चैत्र ! पुत्रस्ते जात इत्यादी सिद्वेऽपि सङ्गतिग्रहात । एवं तुल्यमिति । उपक्रमेति । 'एकमेवाद्वितीयम्' 'ऐतदात्म्यमिद सर्वमिति चोप- क्रमोपसहारयोरेकरूप्यावगमात् , 'तत्त्वमसी'ति नवकृत्वोऽभ्यासाद्, 'अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्येति चार्थवाददर्शनाद्, 'अथ येऽन्यथातो विदुरिति भेदनिषेधाद् , 'अथ सम्पत्स्यते' इति फलश्रवणाद् , अपूर्वत्वाद् , मृदादिदृष्टा- तैश्च वेदान्तानामद्वितीयात्मनि तात्पर्यावगमात् । तदुक्तमाचार्यचरण "उपक्रमोपसहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥" इति भाव । जीवब्रह्मणोरक्याजीफार बाधकमाशङ्कत्ते-नचेति । जीवब्रह्मणो- रंकत्ये किञ्चिज्जत्लादिविरुद्धधर्माथयत्यानुपपत्ति , उत ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वेन तदभेदाद् जीवस्य कर्तृत्वादिधर्मक्त्वा ह गीतस्येति । औपण्यारोपवैषम्य- माशङ्कते नचेति । ननु कर्तृत्वादिविशिष्टस्य जीवस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्ट- अमक्यं कथमुपपद्यत इत्यत आह - तत्रेति । ननु कथ वेदान्ताना सिद्धार्थ- चोधकल, सकलपदाना कार्य एव लोके सहतिग्रहणात् । रोकायगतसामर्थ्य- मतिमाम्य वेदस्य बोधकत्वायोगादित्याशङ्कय निराकरोति -नचेति । परि- च्छेदार्थमुपसहरति --- एवमिति । 'तत्त्वमसि' 'अह ब्रह्मास्मी'त्यादिश्रुत्या - ....

·१२६ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां सर्वप्रमाणाविरुद्धं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रतिपाद्यं जीवपरयोरैक्यं वे- दान्तशास्त्रस्य विपय इति सिद्धम् ।। इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचितायां वेदान्तपरिभापायां विपयपरिच्छेदः ।। "ममैवांशो जीवलोको जीवभूतः सनातनः ।" इत्यादिस्मृत्या च "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रषु भारत! " इति गीतावचनात् "मां तुभ्यमनन्ताय तुभ्यं मह्यं शिवात्मने । नमो देवादिदेवाय हरये परमात्मने ।" इति पुराणाच्च 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यती'त्यादिश्रुत्या "विभेदजनकेऽज्ञान नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। आनन्दरूपः सम्पूणों न तदन्योऽस्ति कश्चन ।" इत्यादिना जीवभेदप्रतिषेधाच्च जीवब्रह्मणोरक्यमभ्युपगन्तव्यम् । भेदस्तु कल्पित इति । ननु 'सत्यं मिदे'त्यादिवचनं भेदस्य सत्यत्वे मानमिति चेत् , अहो क- स्पनाकौशलम् । अनुमानादिकल्पनं विना आगममपि कल्पयसि । भाषाप्रबन्धा- ध्ययन विक्षिप्तचेतसा प्रसिद्धवेदानाम(न)धीतत्वात् तत एव दोषादेवंविधवननं कल्पितमिति न केनचिदपराद्धम् । तस्माज्जीयपरैक्यं वेदान्तशास्सस्य विषय इति सिद्धम् ॥ इति श्रीपदादीक्षितविनिताया वेदान्तपरिभाषाप्रकाशिकायो विपयपरिन्दः॥

·१२७ प्रयोजनपरिच्छेदः। इदानी प्रयोजनं निरूप्यते । यदवगतं सत् स्वत्तितयेप्यते तत् प्रयोजनम् । तच्च द्विविधं मुख्यं गौणं चेति । तत्र सुखदुःखा- भावी मुख्यप्रयोजने । तदन्यतरसाधनं गौणं प्रयोजनम् । सुखं च द्विविध, सातिशयं निरतिशयं चेति । तत्र सातिशयसुखं विपयानुपग- जनितान्तःकरणत्तितारतम्यकृतानन्दलेशाविर्भावविशेषः । एतस्यै- वानन्दस्यान्यानि भृतानि मात्रामुपजीवन्ती'त्यादिश्रुतेः । निरतिशय- सुखं च ब्रह्मैव । 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादिति श्रुतेः । आनन्दा- । प्रयोजनपरिच्छेदः । वेदान्तशाले प्रेक्षावतां प्रवृत्तिसिद्धये प्रयोजनं निरूपयितुं प्रतिजानीते- इदानीमिति । प्रयोजनलक्षणमाह - यदिति । पित्रादिना निक्षिप्तविविध- सुवर्णमाणिक्याद्युपहितेषु गृहेषु निवसतां पुत्रादीनां तदज्ञानेन बहुविधदुःख- दर्शनाद् न सत्तामात्रेण प्रयोजनत्वमित्यत उक्तम् --- अवगतमिति । दुःखस्य प्रयोजनवं वारयति इष्यत इति । प्रयोजनं विभजते -तच्चेति ! विप- येति । अगनालिङ्गनादिजनितेत्यर्थः । ननूक्तसुखस्य दुःखसम्भिन्नतया न पुरु- पार्थत्वमिति चेत् । न । अवर्जनीयतया प्राप्तस्य दुःखस्य परिहारेण सुखमात्र- स्यैव भोक्तव्यत्वात् । तद् यथा मत्स्यार्थी सशल्यान् सकण्टकान् मत्स्यानुपादत्ते स यावदादेयं तावदादाय निवर्तते, यथावा धान्यार्थी सपलालानि धान्यान्याहरति स यावदादेयं तावदादाय निवर्तते । तस्माद् दुःखभयान्नानुकूलवेदनीयं सुखं त्यक्तुमुचितम् । नहि मृगाः मन्तीति शालयो नोप्यन्ते । नहि भिक्षुकाः स- न्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते । यदि कश्चिद् भीरुटसुखं त्यजेत् , तर्हि स पशुपदसुखो भवेत् । तदुक्तं- "त्याज्यं सुख विषयसहमजन्म पुंसां दुःखोपसृष्टमिति मूर्खविचारणैपा। बाहान् जिहासति सितोत्तमतण्डलाढ्यान् को नाम भोस्तुपकणोपहितान् हितार्थी ॥" इति । आनन्द इति । ननु 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' ।

·१२८ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां स्मकब्रह्मावाप्तिश्च मोक्षः । शोकनिवृत्तिथ । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति', - इति भेदव्यपदेशाद् आनन्दवत्त्व, नत्यानन्दरूपत्वमिति चेत् । न । ममात्मा राहो. शिर इतिवद् षष्ठयुपपत्ते, । 'आत्माराम आत्मकाम.' इत्यादिश्रुतिरपि मानम् । नच म्वसमवेतानन्दानुभवेनाप्यात्मारामत्वं सम्भवतीति वाच्यम् । स्व. व्यतिरिक्त चानन्दे तत्सम्बन्धे च कल्प्यमाने गौरवात् , निर्गुणत्वादिश्रुतिविरो- धाच्च । नच हेयगुणराहित्यमित्यर्थ । गुणत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावभ्य मु- ख्यवृत्त्या निर्गुणशब्दप्रतिपाद्यत्वात् । 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् '. 'आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिश्रुतिश्च मानम् । मत्वर्थ- लक्षणाया श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापातात् । 'यो वे भूमा तत् सुखमिति श्रुतिरपि मानम् । 'भूमा सम्प्रसादादद्धयुपदेशादि'त्यत्र भूमपदस्य ब्रह्माभिधायकताया उक्तत्वात् । तस्मात् सिद्धं ब्रह्मण आनन्दरूपत्वम् । आत्यन्तिकदु खध्वंसो मोक्ष नत्वानन्दरूप इति नैयायिका , देहोच्छेदो मोक्ष इति चार्वाकादयः, इत्यादिना मोक्षवादिना विवाददर्शनात् स्वाभिमतमोक्षस्वरूपमाह आन- न्देति । तथाच दु खप्रागभावस्य देहोच्छेदस्य वा अज्ञायमानतया अपुरुषार्थ- स्वान्न मोक्षस्वरूपत्वम् । तथाचामाणका "गोतमाभिमता मुक्ति गोतमो गन्तुमर्हति । वरं वृन्दावने रम्ये सगालोऽपि भवाम्यहम् ॥" इति । गोतमोऽत्यन्तपशुतम. । गौतम इति पाठः । ततश्च मुक्तावानन्दो- ऽस्तीति भावः । नच सुखं मे भूयादिति कामनाबलात् स्वगतमुखस्यैव पुरुषा- थत्वं, नत्यानन्दावाप्तरिति वाच्यम् । स्वगतस्याप्यतीतानागतस्य चापुमर्थत्वेन साक्षाक्रियमाणम्यैव पुरुषार्थत्वेन स्वामिन्नसुखस्यापि स्वप्रकाशज्ञानात्मकस्य पुरु- पार्थत्वोपपत्ते । पुस्पान्तरमुखस्याप्रत्यक्षत्वादेवातिप्रसङ्गाभावादिति । (शोकनि)- वृत्तिश्चेति । मोक्ष इत्यनुपज्यते । आनन्दावाप्तेोक्षत्वे प्रमाणमाह --ब्रह्मेति । यद्यपि सम्पूज्य ब्रामणं भक्त्या शुद्धोऽपि ब्राह्मणो भवेदिति(यव)दुपचरितार्थ- कत्व सम्भवति, तथापि दृष्टान्तम्य जन्मान्तरे ब्राह्मणजन्म भविष्यतीत्यर्थपरत्वात, प्रकृते च बहुश्रुत्यनुसारेण ऐक्यपरत्वावगमात । ननु 'ब्रमण सायुज्यं सरोक- तामामोतीति श्रुत्या सायुज्यं मोक्ष । सायुज्यं नाम क्षीरनीरवद् अन्यदेहाविष्ट- ·प्रयोगनपाट । 'तरति गोकमान्मतिदि'त्यादिश्रुतेःनिनु लोकान्तमानिनन्गीप- यिरानन्दो मानः । तस्य कृत कत्येनानित्यती मुफस पुनगया- पत्तेः । ननु वन्मतेऽपि आनन्दाः अननिय साटिल तुल्या दोपः। अनादिले मोक्षमुद्दिश्य अपणादी प्रत्यनुपपतिरिति चन् । न गदेवतादिवश रोकान्तरसम्बन्धमान नत्वस्यमिति म रमतानुमारिणो म- न्यन्ते । तदुक्त -- + "टरी नियतनित्तत्वाद् प्रावन तत्प्रवेशनात् । माक्ष तादात्म्यमित्यान्तु तपत काना॥ इति । अत्र रोत्तान्तरापाप्त सुखदु गाभावान्यतरत्याभारनापुर पारीवान । तजन्यसुन्यमेन मा । इति केचिन् । तान निगरांति - नन्विति । रोग- लरप्राप्त्याद मभिपोपामनापिगएतान्यतेन तय? ति शाबादनित्यत्या वगमेन मुक्तम्य पुनराति म्यादित्ययं । ननु यदा पश्य पश्यते समयण कनीरमीश पुरप नामयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपाप वियय निरजन परम माम्यमुपति ।। यता ना म्यन्दमाना ममुद्रेऽम्त गच्छन्ति नामो निहाय । तथा विदान् नामरूपाद् विमुक्त परात् पर पुरपमुपति दियम् ।।' इति मुण्डकश्रुत्या परमे परसादृश्यमेन मोक्ष , नत्वस्यमिति नेत । न । श्रुना पग्गसाम्यमत्यमेन । नतु मारण्य, 'त्र र गरती ति श्रुयन्तगन् । • यथा नदीनदा गो सागरे गानामि । रातात्माक्षरेगामा निरेनकतानियात् ।।" अनि जननाच । कान्द मुत्तिमनग्य मागायसामीप्यमार प्या(न्यु ) दारस्य अमा मायुज्यपोक्ता सुसदु राविभर्जिता । पटभापरिनियाहीना शुभाशुभनिजिता ।। मर्मसम्बन्धनिर्मुक्ता मत्यनानम्वर पिणी । कैनर ब्रह्मरूपोक्ता सदा मुखरक्षणा । सपा प्राणिना साक्षादात्ममूता स्वयम्प्रभा । प्रतिबन्धनिनिर्मुक्ता सर्वदा परमात्मता ॥" --- ·-- सव्यात्याया वेदान्तपरिभाषाया म इति मकलजीवाभिन्नानन्दात्मकब्रह्माभेदोक्ते । सालोक्यादिषु मुक्तिशब्दो गौण । परिच्छिन्नत्वेन तेपामनित्यत्वात । "एपा व परमा मुक्ति प्रोक्ता वेदार्थवेदिमि । अन्याश्च मुक्तय सर्वा अवरा परिकीर्तिता ॥ जन्मनाशाभिभूताश्च तारतम्येन सस्थिता । स्पर्धयोपहता नित्य परतन्त्राश्च सर्वदा ।। दुःखोत्तरा अपि श्रेष्ठा दुःखमिश्राश्च सर्वदा । एताश्च मुक्तयोऽन्येपा केपाश्चिदधिकारिणाम् ॥" इति स्कान्दवचनाच्च । भागवते च -- "वद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥" ति जीवपरैक्यावगमेनैव जीववन्धमपारमार्थिकमुक्त्वा तन्निवृत्तेरेव मुक्त्यात्मक- त्वोक्तेश्च । तस्माद् ब्रह्मस्वरूपानन्दावाप्तिरनर्थनिवृत्तिश्च मोक्ष इति सिद्धम् । ननु मोक्ष कि प्रत्यग्ब्रह्मैक्य किं वाविद्यानिवृत्तिः । नाद्य । प्रत्यग्ब्रह्मैक्यस्य ब्रह्ममा- व्रतया श्रवणाद्यसाध्यत्वात् । न द्वितीय । अविद्यानिवृत्तिरपि किमात्ममात्ररूपा, किं वा तदन्या। नाद्य । उक्तदोपताटवस्थ्यात् । न द्वितीय । अविद्यानिवृत्तेः सत्यत्वेऽद्वेतभङ्गापत्ते । मिथ्यात्वे तस्या अपि निवृत्त्यवश्यम्भावेन तस्या अपि तथात्वे अप्रामाणिकमित्याभूतनिवृत्तिधाराङ्गीकारप्रसद्गादिति चेत् । अत्र वद- न्ति–सविलासाविद्यानिवृत्तिरेव मोक्षः । सा च ब्रह्मणो (ना)ऽन्यैव, श्रवणादि- साभ्या परमार्थसती च । नचैवमद्वैतहानि । ब्रह्मणोऽन्यम्यैर भावस्य सतोऽद्वैत- विरोधित्वात्। नचैव सङ्कोचे मानाभाव । मोक्षस्य श्रुतज्ञानसाध्यत्वाद् अन्यथा- नुपपत्त्यादरेव तत्र मानत्वात् । नच तस्य सुसद खाभावतत्साधनेतरत्वेनापु- रपार्थत्व, हेतूच्छेटे पुरुषव्यापारादि(ति) न्यायेनाविधानिवृत्त दुखहेतूच्छेद- रूपत्वेन पुरपन्यापारसाध्यत्वेन (मा) पुरपार्थत्वापपत्तेरिति । तचिन्त्यम् । आ- मान्यस्यैव भावम्य सतोऽद्वैतविरोधित्वेनाविद्यानिवृत्तिवदभावभूतस्य वियदादि- प्रपञ्चनिवृत्ते प्रागभावात्यन्ताभावादेर्जीवेश्वरादिभेदस्य परमार्थसत्त्वापातात् । नच 'ना(न्योs)तोऽम्ति द्रष्टा' 'नेह नानास्ति किञ्चने ति श्रुत्या भेदमात्रप्रतिपेधा भेद- मानमवन परमार्थसदिति वाच्यम् । तथा सत्यविद्यानिवृत्त्यात्मनो भेदस्य परमार्थ- ·प्रयोजनपरिच्छेदः। सिद्धस्यैव ब्रह्मस्वरूपस्य मोक्षस्यासिद्धत्यन्नमेण तत्साधने प्रवृत्त्यनु। न्यु)पपत्तेः । अनर्थनिवृत्तिरप्यधिष्ठानभूतब्रह्मस्वरूपतया सिद्धैव लोकेऽपि माप्तमाप्तिपरिहतपरिहारयोः प्रयोजनत्वं दृष्टमेव । यथा हस्त- गतविस्मृतसुवर्णः पुरुपः तव हस्ते सुवर्णमित्याप्तोपदेशादप्राप्तमिव सत्यत्वाभावप्रसङ्गात् । नचेष्टापत्तिः । अविद्यानिवृत्तेरात्ममात्रत्वापत्त्या उक्तदोपता- दवस्यात् । किञ्च अविद्यानिवृत्तेः कृतकत्वेनानित्यत्वापची मुक्तस्य पुनरावृत्ति- प्रसङ्गात् । अपिच मोक्षस्य ब्रह्मरूपत्वेऽपि ज्ञानसाध्यत्वस्य वक्ष्यमाणतया अद्वैत- सोचे मानाभावात् । अभावद्वताङ्गीकारे द्वतिमूर्खाणामवकाशदानप्रसङ्गात् । अवकागदाने अशेपाद्वैतभागों नश्येत् । तथाच "प्रसरं न लभन्ते हि यावत् कचन मर्कटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिगाचा वा स्वगोचरे ॥" इति न्यायेन तेषामवकागो न देयः । तस्मादानन्दावाप्त्यनर्थनिवृत्तिरूपो मोक्षः । तञ्च ब्रह्मैवेति नाद्वैतभङ्गः । नचासाध्यत्वापत्तिः । इष्टत्वात् । 'विमुक्तश्च वि- मुच्यते', 'ग्रीव सन् ब्रह्माप्येति' इत्यादिश्रुतेः । "न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति इत्येषा परमार्थता।" इत्यादिवचनाच । नचैवं श्रवणादी प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । मुक्तौ सिद्धत्वनिश्चयवतः पुरुषधौरेयस्याप्रवृत्तेरिष्टत्वात् । तन्निश्चयशून्यस्य चण्डालकुलपोषितसार्वभौमा- वाप्तिबद् विस्मृतस्वात्मनः पुरुषापशदस्यासिद्धत्वभ्रमवतो जीवपरभेदाभेदवचन- श्रवणसजातबहुविधसंशयस्य (अनित्यत्वानिश्चयात् सजि सन्ति हास्मिताहेन्द्रा- दिर्हरण्यगर्भान्तवैपयिकानन्दस्य अग्निप्रवेशार्थालड्कृतवदात्मानं मन्यमानस्य ?) 'आचार्यवान् पुरुषो वेदे'त्यादिवाक्यश्रवणसञ्जातगुरुविश्वासस्य केनापि पुण्यवि- शेषेण प्राप्तगुरुसमीपस्य स्वरूपनिश्चयाय वेदान्तश्रवणाद्यगीकारात्। (अभेदज्ञा- नस्य !) आत्मानन्दहेतुवेदान्तश्रवणे सत्यपि तन्नाप्रवृत्तिदुर्वासनावशात् । यथा दुर्गन्धवासनाविक्षिप्तहृदयः सूकरः विविधसौरभविशेषाविभायहेतुपुष्पवाटिकायां सञ्चरन्नपि तदनाघ्राणेन व्यवहितमपि हेयपदार्थ दुर्वासनावशादाघ्राय तत्रैव प्रव- तते । वस्तुतस्तु प्रमाण(तः) पारमार्थिकसाध्यत्वाभावेऽपि घटादिसाधारणसाध्य- त्वमिष्टमेवेति न श्रवणादी प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । अत एव ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चाधारत्वं संवरेवाद्वैतवादिभिरभ्युपगम्यते । तस्माद् निरस्तक्लेशस्वप्रकागानन्दाविर्भाव एव मोक्ष इति सिद्धम् । आयमुदाहरति ----यथेति । ननु तव हस्ते सुवर्ण- ·- १३२ मज्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां प्राप्नोति । यथावा चलचितचरणायां सजि सर्पलभ्रमवतः नायं सर्प इत्याप्तवाक्यात् परिहतस्यैव सर्पस्य परिहारः । एवं प्राप्तस्याप्पानन्दस्य प्राप्तिः परिहतस्याप्यनर्थस्य निवृत्तिमोक्षः, प्रयोजनं च । स च बा- नैकसाध्यः । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' मित्यातोपदेशस्य प्राप्तसुवर्णस्य प्राप्तिन फलं , किन्तु प्राप्तिज्ञानद्वारा तजन्य- सुखस्य वस्तुत. प्रागप्राप्तस्यैव प्राप्तिः फलम् । एवं नाय सर्प इत्याप्तोपदेश- स्यापि नित्यनिवृत्तसर्पनिवृत्तिन फलम् । सर्पभ्रमनिरासद्वारा तज्जन्यदु खस्य वस्तुतः प्रागनिवृत्तस्य निवृत्तिरिति दृष्टान्तदान्तिकयोर्वेपम्यमिति चेन्न । ए तावन्तं कालं प्राप्तमेव मुवर्णमिदानीमप्राप्तमिव प्राप्यते, नित्यनिवृत्तमप्यनिवृत्त- मिव निवर्तते इति प्राप्तिपरिहारयोरपि फलत्वेनानुभूयमानत्वात् , अनुभवापलापे उपेक्षणीयता स्यात् । तदुक्तम् - "आत्मा तु सततं प्राप्तो ह्यप्राप्तवदविद्यया । तन्नाशे प्राप्तवद् भाति स्वकण्ठामरण यथा ॥" इति (भावः?)। ननु "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय ।" इत्याद्यागमात् कर्मण एव मोक्षहेतुत्वमिति शङ्का निराकर्तुमाह -म चेति । मोक्ष इत्यर्थ । तथाचोक्तागमस्य लागलेन वयं जीवाम इतिवत् परम्परया तत्साधनत्वम् । सिद्धिशब्दस्य ज्ञानार्थत्व कल्पयित्वा ज्ञान प्रति साधनत्व- परत्वं सर्वेाख्येयम् । अन्यथा 'न कर्मणा न प्रजया धनेने त्यादिश्रुति- विरोध स्यादिति भावः । ननु 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तर भवतीति श्रुत्या ज्ञानस्य कर्मशेषतावगमात् कथ मोक्षमाधनत्वमि- त्याशय तस्य प्रकृतोद्गीथवादविषयत्वान्न दोष इत्यभिप्रेत्य मोक्षम्य ज्ञान- साध्यत्वे श्रुति प्रमाणयति- -तमेवेति । परमात्मान विदित्वा जात्वा मृत्यु तरतीत्यतिमृत्यु त ससाररहितात्मस्वरूपमिति यावत् एति प्रामोति । मोक्षायैवविधब्रह्मज्ञानादन्यो मागों न विद्यत इत्यर्थः । 'तमेव विद्वानमृत इह भवती'त्यादिश्रुतिः "ज्ञानादेव तु कैवल्य प्राप्यते येन मुच्यते ।" इत्यादिस्मृति आदिपदमाथा । एवं ध्रुतिपर्यारोचनया गोक्षम्य ज्ञानसाध्यता- ·, प्रयोजनपरिच्छेद । इत्यादिश्रुतेः, अज्ञाननिवृत्तेनिफसाध्यत्वनियमार । तच ज्ञान ब्रह्मात्मैक्यगोचरम् । 'अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि' 'तदात्मानगेवादह ब्रह्मास्मीत्यादिश्रुतेः। "तचमस्यादिवाक्याजानं मोक्षस्य माधनम् ।" मुपपाद्य मोक्षस्वरूपपर्यालोचनयापि तदाह'-अनाननिवृत्तरिति । नियमा- दिति । यतो ज्ञानमज्ञानस्यव निवर्तकमिति न्यायात् कर्मसाध्यत्वानुपपन । नहि रजतभ्रमनिरासार्थ शुक्तितत्त्वज्ञानातिरिक्तकर्मापेक्षणीयमित भार । ननु "जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीशमम्य महिमानमिति चीतगोक ।" इति श्रुत्यनुसारेण कि भेदगोचरज्ञानमेन गोफनितिरूपमोश्चतुरिति, नेत्या ह-तचेति । तथाचोक्तश्रुते 'उदरमन्तर उस्ते । अथ तस्य भय भवतीति श्रुत्या भेदज्ञानस्य निषेधेन जुष्ट प्रीतम् अन्य पूर्वमन्यत्वेनाभिमत यदा खात्म रूपेण पश्यति तदा अस्य परमेश्वरस्य महिमान सर्वज्ञत्वसवधरत्वसर्वशक्तित्व रूपम् इति प्राप्नोतीत्येतदर्थकत्वादिति भाव । नन्वायगोचरज्ञानमपि न तद्धेतु , तत्साधकमानाभावादित्यत आह -अभयमिति । हे जनक आत्मानम् जा नन्दरूपमेव अवे , जवगमप्रकारमाह - अहमिति । तदा तस्मिन् कालेऽभय भयरहित प्राप्तोऽसि इति श्रुतिमुक्त्वा म्मृतिमप्याह -तचमस्याढीति । "ससारवजित साक्षात् सर्वदा परमेश्वर । अह ससारसाचित्वाच्छिर समारपजित ।। तस्मादसङ्गमेवाहुर्मामेव श्रुतय सदा । एव वाक्यानुसारिण्या युक्त्याचार्यप्रमादत ।। अह स सोऽहमेवेति विनानीयाद् विचषण ।" इति भविष्यपुराणवचनात् । "अजमनिद्र(म)स्वप्नमद्वैत बुध्यते तदा ।' इति माण्डक्योपनिषद्वचनाच्च । “य सर्वप्राणिचित्तजो य सपा हृदि स्थित । यश्च सर्वारणेजेय सोऽहम स्मी)ति चिन्तयेत् ।।" इति हातिपचनाच्च । "जाग्रत्स्वप्नसुपुप्त्यादिप्रप५ यत प्रकाश्ते । तद् ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्ववन्धे प्रमुच्यते ।। , ·१३४ सव्याख्याया वेदान्तपरिभापायां मय्येव सकल जात मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मयि सर्वं स्य याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥" इति केवल्योपनिषद्वचनाच । "अहमेव पर ब्रह्म नचाह ब्रह्मण पृथर । दत्येव समुपासीत ब्राहाणो ब्रह्मवित्तम ॥" इति ब्रह्मोपनिषद्वचनाच्च । "सविन्मान स्थितश्चाह शिवोऽह तृप्तिमात्र (क) । चिन्मात्रोऽह सदानन्द इति मे निश्चिता मति ॥ चिन्मात्रो जीवरूपेण ब्रह्मरूपेण च स्थित । व्यतिरिक्त जट सर्व म्यमवच्च विनश्यति ॥" इति स्कान्दवचना(च)। "यदा नदीनदा लोके सागरेणकतामियु । तद्वदात्माक्षरेणासो निष्फलेनैकतामियात् ॥" इति कर्मपुराणाच। "यदस्थूलमनण्वाख्यमप्रमेयमवर्णकम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥" इति विश्वामित्रस्मृतेश्च । "अहमेव पर ब्रह्म वासुदेवाल्यमव्ययम् । इति स्यान्निश्चितो मुक्तो बन्धवान(थवा न्यथा) भवेत् ॥" इति वररुचिवचनाच्च । "अत्रात्मन्यतिरेकेण द्वितीय यो न पश्यति । ब्रह्मभूत स एवेह (दक्ष)पक्ष उदाहृत ॥" इति दक्षस्मृतेश्च । "एकेन हेमेन विभूपणानि जातानि भिन्नत्वमुपाधिभेदात् । तेनेव सवेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलरात्मा ॥" इति नारदीयवचनाच । "छिद्रभेदैर्यथा वायुर्व्यक्तिभेदेयथानर । स्थानमेव्यथा सूर्यम्तहदेव विभिद्यते ॥" इति मोक्षधर्मवननाच । (आनन्दम्य !)

·प्रयोजनपरिच्छेद । इति नारदीयवचनाच । तच्च ज्ञानमपरोक्षरूपं, परोक्षलेऽपरोक्षभ्रमनि- वर्तकत्वानुपपत्तः । तच्चापरोक्षज्ञानं तत्त्वमस्यादिवाक्यादिति केचित् । मनननिदिध्यासनसंस्कृतान्तःकरणादेवेत्यपरे । तत्र पूर्वाचार्याणाम यमाशयः- मंपिदापरोक्ष्यं न करणविशेषोत्पत्तिनिनन्धनं , किन्तु प्रमेयविशेपनिवन्धनमित्युपपादितम् । तथाच ब्राह्मणः प्रमातनीया भिन्नतया तद्गोचरं शब्दजन्यमपि ज्ञानमपरोक्षम् । अतएव प्रत- नाधिकरणे प्रतर्दनं प्रति 'माणोऽस्मि प्रजात्मा तं मामायुरमृतमित्यु- "आत्मनश्च परस्यापि य करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्यणम् ॥" इति भागवते भेददर्शन(स्य) निन्दितत्वाच । "भेददर्शनमास्थाय मुक्ति वान्छन्ति ये नरा । ते महाघोरससारे पतन्त्येव न सशय ॥" इति म्कान्दवचनाच । तम्माच्छ्रतिस्मृतीतिहासपुराणादिना भेदज्ञाननिषेधेनाभेद- जानम्य मोक्षहेतुत्वप्रतिपादनादभेदनानमेव मुक्तिसाधनमिति सिद्धम् । नन्वैश्य- जान परोक्षमुतापरोक्षम् । नाद्य । दिमोहादावपरोक्षज्ञानस्यवापरोक्षभ्रमनिवर्त- कत्वदर्शनेन तम्यातथात्वात् । न द्वितीय । ब्रह्मण्यपरोक्षज्ञानजनकोपायाभावा दित्यत आह तच ज्ञानमिति । उपायाभावादित्यन मतभेदेनोपायमाह तश्चेति । केचिदिति । विवरणाचार्यप्रभृतय इत्यर्थ । अपरे । आचार्यबाच स्पतय । ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नापरोक्षजानजनकत्व, वाक्यस्य परोक्ष- जानजनक(व)स्वाभाव्येन शब्दसामर्थ्यविरोधात् । नहि विलक्षणकरणस्य विरक्षणकार्यजनकत्व सम्भवति । तथा सति अश्वत्थवीजाद् वटाड्कुरोत्पत्त्या पत्ते । तयाच पूर्वपक्षानुपपत्तिरित्यत आह-तत्रेति । पक्षयोमय इत्यर्थ । तथाच परोक्षजानजनकम्यापि शब्दस्य विचारसहकारिबरादपरोक्षज्ञानजनकत्व न विरुध्यते सस्कारस्यन्द्रियमहकारण प्रत्यभिज्ञानहेतुत्वमिति भार । प्रमेय- विठोपेति । विषयगतयोग्यताविशेप इत्यर्थ । ननिन्द्रियाजन्य ब्रह्मज्ञान कश्रम परोक्षमित्याशङ्कय तम्य दृषितत्वादित्यायन प्रागुक्तापरोक्षलक्षण स्मारयति- तथाचेति । तत्त्वमम्यादिवास्यानामपरोक्षज्ञानजनकले प्रथमाध्यायप्रथमपाद- गत व्याससूत्र सम्पादयन् तत्सूत्रमसक्ति सम्पादयति --- अतएपेत्यादिना । - .

·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां पास्रवे'तीन्द्रमोक्षवाक्ये ग्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे निश्चिते सति 'मामुपा- रस्वे'त्यस्मच्छन्दानुपपत्तिमाशङ्कच तदुत्तरत्वेन प्रवृत्ते 'शास्त्रदृष्ट्या तूप- देशो वागदेववादि'त्यत्र सूत्रे शाखाद दृष्टिः शास्त्रदृष्टिरिति तत्वमम्या- दिवाक्यजन्यमहब्रह्मेति ज्ञानं दृष्टिशब्देनोक्तामिति । अन्येषां त्वेवमा- शयः -- करणविशेपनिवन्धनमेव ज्ञानानां प्रत्यक्षत्वम् । न विषय- विशेपनिवन्धनम् । एकस्मिन्नेव सूक्ष्मवस्तुनि पटुकरणापटुकरणयोः प्रत्यक्षाभत्यक्षव्यवहारदर्शनात् । तथाच संबित्साक्षाचे इन्द्रियजन्यत्वं स्यैव प्रयोजकतया न शब्दजन्यज्ञानस्यापरोक्षत्वम् । ब्रह्मसाक्षात्का- रेऽपि मनननिदिध्यासनसंस्कृतं मन एव करणम् । 'मनसैवानुद्रष्ट- व्यामि त्यादिश्रुत्तेः । मनोऽगम्यत्वश्रुतिश्चासंस्कृतमनोविपया । नचैवं -- ब्रह्मपरत्व इति । अत्र एतस्मिन्नैक्यार्थप्रतिपादनपरे वाक्ये ब्रह्मलिङ्गसन्निहितेषु (अब्रह्मलिङ्गान्यब्रह्मपरतया :) कारणस्य कार्याकारेण व्यवस्थितस्वकार्यधर्मेणापि सम्बन्धात् , कार्यस्य परिच्छिन्नस्य कार्यान्तरेप्वपि वर्तमानेन कारणधर्मेण सम्बन्धाभावादिति न्यायेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे निर्णीत इति भावः । शा- स्वदृष्टिरिति । शास्त्रजनिता दृष्टिरित्यर्थः । द्वितीयपक्षमुपपादयति -अन्येपा- मिति । विनिगमकाभावाद् विषयनिवन्धनमेव ज्ञानं परोक्षमस्त्वित्यत अह एकस्मिन्निति । कथं तर्हि ज्ञानानामपरोक्षत्वमित्यत आह - तथाचेति । असण्डाकारवृत्तेः चक्षुराधजन्यतया अपरोक्षत्वानुपपत्तिरित्यत आह-ब्रह्मेति । तहि सर्वदा ब्रह्मापरोक्षत्वज्ञानानुपपत्तिरित्यत आह ~~-मननेति । तथाच सहकारिविरहादिति भावः । गनसः करणत्वे श्रुति प्रमाणयति--- मनसैवेति । 'अप्राप्य मनसा सहे'त्यादिश्रुत्या मनस आत्मसाक्षात्कारहेतुत्वनिषेधेन कथं मनसः करणत्वं, कथं वोक्तश्रुतेन्तत्साधकत्वमित्याशङ्कय "विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः । यतन्ताऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥" इत्यादिम्भृत्यनुसारेणोक्तश्रुत्यनुरोधेन मनोऽगम्यत्वश्रुतिरशुद्धचित्तविषयतया यो- जनीयेत्याह - मनोऽगम्यत्वानियेति । ननु ‘नायेदविन्मनुते तं यहन्तम्', औपनिषदः पुरुपः' इत्यादिश्रुत्या . -- ·- प्रयोजनपरिच्छेदः । ब्रह्मण औपनिषदत्वानुपपचिः । अस्मदुक्तमनसो वेदजन्यज्ञानानन्तर- मेव प्रवृत्ततया वेदोपजीवित्वाद् , चेदानुपजीविमानान्तरगम्यत्वस्यैव दगम्यत्वविरोधित्वात् । शास्त्रदृष्टिसूत्रमपि ब्रह्मविषयमानसप्रत्यक्षस्य साखमयोज्यत्वादुपपद्यते । तदुक्तम् - "अपिसराधने-मुत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा मा । शास्त्रदृष्टिर्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परः ॥" इति । तच्च ज्ञानं पापक्षयात् । स च कर्मानुष्ठानादिति परम्परया "सर्वत्र शक्यते कर्तुमागर्म हि विनानुमा । तस्मान्न सा शक्तिमती विनागममु(दु ? दी)क्षितुम् ।।" इत्यादिस्मृत्या च ब्रह्मणो वेदैकगम्यत्वावगमाद् मानान्तरवेद्यत्यानुपपचिरित्यत आह नचैवमिति । किमागमोपजीविमानान्तरवेद्यत्वं निषिध्यते, उत्त तद- नुपजीविमानान्तरवेद्यत्वम् । नाद्य इत्याह - अस्मदुक्तति । अन्यथा श्रव- (णा ?ण)समानविषयकमन(ना)पदेशवैयापत्तेरिति भावः । द्वितीये इष्टाप- चिमाह - वेदेति । सूत्रविरोधं परिहरति --- शास्त्रदृष्टिसूत्रमिति । आचार्य- कल्पतरुकारसम्मतिमाह - तदुक्तमिति । भगवतो व्यासस्य सूत्रकारस्य वे- दान्तश्रवणजन्यशास्त्रार्थध्यानजा प्रमा शास्त्रदृष्टिर्मता सम्मता । कुत एतदव- गम्यत इत्याह - अपिसराधन इति । 'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्या- मिति सूत्रादित्यर्थः । अपिचैनं निरस्तसमस्तोपप्लवमानन्दरूपं संराधनकाले भक्तिध्यानप्रणिधानानुष्ठानकाले योगिनः पश्यन्ति । कुत एतदवगम्यते । प्र- त्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्याम् । तथाच श्रुतिः - "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ।" इति । स्मीतरपि "योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ।" इत्यादि । एवञ्च तां शास्त्रदृष्टिं परः उत्कृष्टो वाचस्पतिः सूत्र(भाग्य)व्याख्याता जानातीति भावः । नन्विदानी मोक्षहेतुर्बाजानं कुतो न जायत इत्याराहय पापक्षयाभावादित्याह - चेति ।

·१३८ सव्याख्यायो वेदान्तपरिभाषायां कर्मणां विनियोगः । अतएव 'तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि- पन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने त्यादिश्रुतिः, "ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात् पापस्य कर्मण ।" इत्यादिवचनादिति भाव । पापक्षयो वा कुत इत्याकाहायामाह- स चेति । पापक्षय इत्यर्थ । 'धर्मेण पापमपनुदति', "योगिन कर्म कुर्वन्ति सङ्ग त्यक्त्वात्मशुद्धये ।" इति वचनात् पापक्षयसाध्यतावगमादिति भाव । "तस्प्राप्तिहेतुनि च कर्म चोक्त महामुने । यथान्न मधुसयुक्तं मधु चान्नेन सयुतम् ।। एव तपश्च विद्या च सयुक्त भेषज महत् ।" इत्यागमेन ज्ञानकर्मणो समुचितयोरेव मोक्षहेतुत्वावगमेन कथ कर्मण पापक्षय- हेतुत्व, कथ वा ज्ञानकसाध्यत्व मोक्षस्याभिहितमिति चेत् । न । कर्मणा पाप- क्षयरूपचित्तशुद्रिद्वारा परम्परया मोक्षोपयोगेऽप्युक्तश्रुत्यविरोधात् । अन्यथा "धर्मात् सुख च ज्ञान च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ।" (इति क्रमवोधक वचन) "नित्यनेमितिफेरेव दुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञान च विमरीकुर्वन्नभ्यासेन च पाचयेत् ॥ अभ्यासात् सर्वविज्ञानं कैवल्य लभते नर ।" हत्यादिवचनविरोधाच । तर चिच्शुद्धिद्वारा कर्मणो शानजनकनमा मोक्षे विनियोग । तदुक्त विवरणाचार्य --'नित्यकर्माणि मलापकर्षेण पुरुष. सस्कारद्वारेणात्मज्ञानयोग्यतामापाय तत्त्वज्ञानजनकतया मोक्षे ज्ञानेन समुची- यन्त' इति । तदेतदभिसन्धायाह--परम्परयेति । ननु स्वतन्त्रस्वर्गादिफल- साधनत्वेन विहिताना कर्मणा क्थ चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानसाधनत्वमुपपद्यत इत्या. शकय स्वतन्त्रफर साधनम्यापि वृहस्पतिसरम्य वाजपेयेनेट्या वृहस्पतिसवेन यजेते तेि श्रुत्या वाजपेयानत्यमवगम्यते तद्वत् कर्मणा जानजनकत्वे विरोधाभाव । अन्यथा विविदिपन्तीत्यादिश्रुतिविरोधापरित्याह-अतएवेति । अथवा विवि. दिपन्तीत्यादिवाश्यपराद् यादीना विविदिपायानेयोपयोग प्रतीयते, ना पाप, .

·प्रयोजनपरिच्छेदः । 'कपाये कर्मभिः पके ततो ज्ञानं प्रवर्तते ।' इत्यादिस्मृतिश्च साच्छते । एवं अवणमनननिदिध्यासनान्यपि ज्ञान- साधनानि । मैत्रेयीब्राह्मणे 'आत्मा वारे द्रष्टव्य' इति दर्शनमनूद्य त- साधनत्वेन 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति श्रवणमनन- निदिध्यासनानां विधानात् । श्रवणं नाम वेदान्तानां तात्पर्याचधारणा- नुकूलमानसक्रिया । मननं नाम शब्दावधारितेऽर्थे मानान्तरविरो- धाशङ्कायर्या तनिराकरणानुकूलतर्कात्मकज्ञानको मानसो व्यापारः । क्षयद्वारा ज्ञानादावित्याशक्यापतिबद्धापरोक्षब्रह्मज्ञानस्येष्यमाणतया पुरुषार्थत्वेन तत्र प्रकृत्यर्थयज्ञादीनां विनियोगेऽपीच्छाया अपुरुषार्थत्वेन तत्र विनियोगानुप- परित्याह-अतएवेति । तमेतं परमात्मानं ब्राह्मणा विविदिपान्त अपरो- क्षतया वेदितुमिच्छन्ति । केन करणेनेत्यपेक्षायामाह - वेदानुवचनेनेति । वेदाध्ययनेन । यागेन दानेनेति प्रसिद्धम् । अनाशकेन हितमितमेध्याशनेन तप- सेत्यर्थः । कर्मणां पापनाशकत्वे प्रमाणान्तरमाह-कपाय इति । कर्मभिः पाप- क्षये सति अनन्तरं ज्ञानमुत्पद्यत इत्यर्थः । 'तपसा कल्मषं हन्ती'त्यादिस्मृतिरादि- पदग्राह्या । इयता प्रपन्धेन ज्ञाने बहिरमसाधनमुक्त्वान्तरङ्गसाधनमाह --एव- मिति । ननु श्रवणादीनां ज्ञानहेतुत्वं न सम्भवति, मानाभावादित्याशङ्कय तत्र श्रुति प्रमाणयति-मैत्रेयीति । अत्र मानत्वं च नानधिगतवोधकतया किन्त्वनु- पादकतया। श्रवणस्य श्रूयमाणाव्यवहितयोग्यसाक्षात्कारजनकताया अन्वयव्य- तिरेकसहकृतप्रमाणसिद्धतया ब्रह्मविचारेऽपि तन्मूलानुमानादेव ब्रह्मसाक्षात्कार- हेतुत्वसिद्धेः । अनूयेति । यद्यपि 'कृत्याश्च' इत्यनेन सूत्रेण त(स्य ? व्य)प्रत्य. यस्य विधौ स्मरणात् कथमनुवादकत्वं तथापि ज्ञानस्यैवेप्यमाणतया फलवेन विधेयत्वायोगादर्हार्थेऽपि तस्य ? न्य)प्रत्ययदर्शनाचेति भावः । तत्साधनत्वेन दर्शनसाधनत्वेन । ननु ब्रह्मणोऽनावणत्वात् कथं श्रोतव्यमिति विधानमित्यत माह श्रवणं नामेति । ननु श्रवणस्य ज्ञानरूपत्वे विधेयत्वायोगादित्यत आह-तात्पर्यावधारणानुकूलमानसत्रियेति । तात्पर्यनिश्चयानुकूलत्यर्थः । विचार इति यावत् । यद्यपि श्रोतव्य इति श्रुधातोः (श्रोत्रादौ ? श्रवणे) प्रसिद्ध त्वेन विचारवाचकत्वासिद्धिः, तथापि लक्षणया तत्कल्पनामिति ध्येयम् । मानान्तरेति । नाहीश्वर इत्यादिमानान्तरेत्यर्थः । तात्मकेति । जीवस्य अभभिन्नत्वे यहुश्रुतीतिहासपुराणविरोधप्रसारूपतर्कात्मकेत्यर्थः । अथवा ननु - ·पात्रशुन्भने विनियोगः । नवेद तथास्तीत्याद --- क्रमसमान्ये चति । एवं सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां ऽसंभवात् । तथाहि 'बीहिभिर्यजेत' 'दना जुहोती'त्यादाविव मनन- निदिध्यासन्योरङ्गत्वे न काचित् तृतीयाश्रुतिरस्ति । नापि 'वहिर्देव- सदनं दामी'त्यादिमन्त्राणां वहिःखण्डनप्रकाशनसामर्थ्यवत् किश्चि- ल्लिामस्ति । नापि प्रदेशान्तरपठितस्य प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमे 'प्रवृणक्तीति वाक्यवत् श्रवणानुवादेन मनननिदिध्यासनविनियोजकं किञ्चिद् वाक्यमस्ति । नापि 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति वाक्याव- गतफलसाधनताकदर्शपूर्णमासप्रकरणे प्रयाजादीनामिव फलसाधन- त्वेनावगतस्य श्रवणस्य प्रकरणे मनननिदिध्यासनयोराम्नानम् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनानुवादेन श्रवणे विहिते सति फलवत्तया श्रवणं प्रधान, तत्सन्निधावाम्नातयोर्मनननिदिध्यासनयोः प्रयाजन्यायेन प्रक- रणादेवाङ्गतेति चेत् । न । 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यनित्यादिश्रुत्य- न्तरे ध्यानस्य दर्शनसाधनत्वेनावगतस्याङ्गाकालायां प्रयाजन्यायेन श्रवणमननयोरेवागतापत्तेः । क्रमसमाख्ये च दूरनिरस्ते । किश्च प्रया- लिगवाक्यप्रकरणम्यानसमाख्यान्यतमप्रमाणगम्यस्येत्यर्थः । उक्तश्रुत्यादिप्र- माणं किमिति चेद् । उच्यते । 'श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां सम- बाये पारदर्विल्यमर्थविप्रकर्षादिति जैमिनिसूत्रम् । श्रुतिर्नाम पदान्तरनिर- पेक्षशब्दः । इयं सर्वप्रमाणापेक्षया बलवती । तस्योदाहरणमुखेन प्रकृते तदभावं दर्शयति --ब्रीहिभिरिति । श्रुतसामर्थ्यप्राप्तमर्थान्तरेणाविनाभाव. लक्षणं लिहं 'बर्हिर्देवसदनमि'त्यादाव(सति: स्ति), प्रकृ(तो ते)नास्तीत्या- हनापीति ! अन्यतराकाझ्या इतरेतराकाझ्या वा वाक्यद्वयसामर्थ्य मारभ्याधीतविपयं प्रकरणम् । तच्च श्रुत्यादित्रयमपेक्ष्य महावाक्यार्थ बोधयति । तश्च प्रयाजादिवदत्र नास्तीत्याह नापीति । तापनेरिति । तथाच विनिगमनाभावान तेषां परस्पराङ्गानिभाव इति भावः । क्रमसन्निविष्टानां क. मसन्निविष्र्यभाक्रम सम्बन्धः क्रमः । स च पूर्वचतुष्टयमपेक्ष्य वाक्याय जन- यति । यथा 'दधिरसी'त्यादियाजमानमन्त्राणां क्रमादुपांशुया(जा! गावी वि. नियोगः, (न) तथा श्रवणादी कमो वर्तते । वाक्यान्तरप्रतिपन्नस्य वाक्यान्तर- प्रतिपन्नेन सम्बन्धनिमितं संज्ञासामर्थ्य समाख्या । यथा 'शुन्धध्वं दैन्याय कर्मणे देवयज्याय' इति मन्त्रस्य पौरोडाशीनकाण्डे समाग्नातस्य पुरोडाश- ·प्रयोजनपरिच्छेदः । १४३ जादावङ्गत्वविचारः सप्रयोजनः । पूर्वपक्षे विकृतेपु प्रयाजाननुष्ठानं, सिद्धान्ते तु तत्रापि तदनुष्ठानमिति । प्रकृते तु श्रवणं न कस्यचित् प्रकृतिः, येन मनननिदिध्यासनयोः तत्राप्यनुष्ठानमङ्गत्वविचारफलं भवेत् । तस्मान्न तार्तीयशेपत्वं मनननिदिध्यासनयोः, किन्तु यथा घटादिकार्ये मृत्पिण्डादीनां प्रधानकारणता चक्रादीनां सहकारिकार- गतेति प्राधान्याप्राधान्यव्यपदेशः, तथा श्रवणमनननिदिध्यासनाना- मपीति मन्तव्यम् । सूचितं चतद् विवरणाचार्ये:- 'शक्तितात्पर्य- विशिष्टशब्दावधारणं प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानेन कारणं भवति, प्रमा- णस्य प्रमेयावगम प्रत्यव्यवधानात् । मनननिदिध्यासने तु चित्तस्य प्रत्यगात्मप्रवणतासंस्कारपरिनिष्पन्नतदेकाप्रतिकार्यद्वारेण प्रमानु- भवहेतुतां प्रतिपद्यते इप्ति फलं प्रत्यव्यवहितकारणस्य विशिष्टशब्दा- वधारणस्य व्यवहितमनननिदिध्यासने तदङ्गे अङ्गीक्रियते' इति । श्रवणादिपु च मुमुक्षूणामधिकारः । काम्ये कर्मणि फलकामस्या- मनननिदिध्यासनयोः प्रमाणाभावान्न तार्ती(येन तात्मिय ? यमङ्गत्वमिति । प्र- साध्यायोजनाभावादपि न तार्तीयमगत्वमित्याह --किश्चेति । तदनुष्ठानं प्रयाजाद्यनुष्ठानम् । तार्तीयाङ्गत्वनिराकरणमुपसंहरति-~तस्मादिति । कहिशं तर्हि अङ्गत्वमाचार्यचरणैरभिहितमिति शङ्कते--- किन्त्विति । परिहरति यथेति । उक्तार्थे शान्दापरोक्षस्थलीयविवरणाचार्यसम्मतिमाह - सूचित चैतदिति । शक्तितात्पर्यविशिष्टं विशिष्टशब्दार्थः । कारणत्वे हेतुमाह अव्यवधानेनेति । तदुपपादयति -प्रमाणस्येति । मननादेस्तद्वैपरीत्यमा- मननेति । प्रत्यगात्मप्रवणतालक्षणो यः संस्कारस्तेन परिनिप्पन्ननौका- अघलक्षणा या वृत्तिः सैव कार्यता: य) तद्वारेणेत्यर्थः । अव्यवधानेन प्रतिपाद- नफलमाह --इति फलमिति । ननु अधिकार्यभावात् श्रोतव्य इति न विधिः । तथाहि - स्वर्गकामो यजेतेतिवद् ब्रह्मज्ञानकामा मोक्षकामो वा श्रोतव्य इति वाक्य- मस्ति । नवा श्रोतव्य इत्यादौ फलसमर्थकमर्थवादं पश्यामः, येन रात्रि- सत्रन्यायेनार्थवादिकमोक्षफलकामोऽधिकारी स्यात् । विश्वजिन्यायेन तत्कल्पने च श्रवणादी स्वर्गकाम एवा(विधि)कारी स्यादित्याशङ्कयाह -श्रवणादिषु चेति । तथाच 'एतावदरे खत्वमृतत्वमि'त्यार्थवादिकमोक्षफलकामोऽधिकारी । - . न तावत् ·सन्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां निदिध्यासनं नाम अनादिदुर्वासनया विषयेष्वाकृष्यमाणस्य चित्तस्य विषयेभ्योऽपऋष्यात्मविषयकत्वस्थैर्यानुकूलो मानसो व्यापारः । तत्र निदिध्यासनं ब्रह्मसाक्षात्कारे साक्षात् कारणम् । "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम् ।" "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु (तं पश्य)ते निष्कलं ध्यायमानः" इत्यादिश्रुतेः । निदिध्यासने च मननं हेतुः । अकृतमननस्यार्थदा- -- श्रवणस्य ब्रह्मज्ञानसाधनत्वे तज्ज्ञानमप्रमाणं स्यात्, ज्ञानसामान्यसामप्रयतिरि- क्तहेतुजन्यत्वस्यैवाप्रामाण्यप्रयोजकत्वादित्याशङ्कयाह - श्रवणं नामेति । तथाच श्रवणस्य तात्पर्यावधारणे विनियोगात, तात्पर्यावधारणं च शाब्दज्ञान- सामान्यकारणमिति तदपेक्षत्वेऽपि (न? ना)प्रामाण्यप्रसङ्ग इति भावः । ननु तात्प- यज्ञानस्य शाब्दज्ञानसामान्यहेतुत्वेऽपि ज्ञानसामान्ये हेतुत्वाभावेन ब्रह्मज्ञानस्य तज्जन्यत्वेन पुनरप्रामाण्यप्रसङ्ग इति चेत् । अत्र ब्रूमः-ज्ञानसामान्यसामप्रथति- रिक्तप्रमाभ्रमोभयसाधारणतावारणाय समूहातिरिक्तत्वस्य विवक्षिततया तात्प- यीवधारणस्य शाब्दभ्रमसाधारणत्वेन तद्भिन्नत्वाभावाद् नाप्रामाण्यप्रसङ्गः । वस्तु तस्तु किं वेदान्तवाक्यं द्वैतपरमुताद्वैतपरमिति तात्पर्यसंशयरूपप्रमाणदोषनिवृत्ती तात्पर्यनिर्णयस्य हेतुत्वेन तन्निवृत्तेर्दोषाभावत्वेन ब्रह्मज्ञानस्य एतज्जन्यत्वेऽपि नाप्रामाण्यप्रसङ्ग इति रहस्यम् । नन्वेवमपि अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः । मनन- रूपातिरिक्तकारणजन्यत्वादित्याशङ्कयानुत्पन्नश्रवणमननस्याधीतवेदा(गन्त)स्म किञ्चिन्मलिनचित्तस्य तत्त्वमस्यादिवाक्याच्छाब्दज्ञानं जायते । ततो वेदान्त- वाक्यं द्वैतपरमुताद्वैतपरमिति तात्पर्यसंशयरूपप्रमाणदोषाच्छाब्दज्ञानेऽप्रामाण्य- शका जायते । तथा वेदान्तावगतं जीवपरैक्यं सम्भवत्युत नेति विपयासम्मा. वनानिराफरणार्थतया मननोपयोगान्नाप्रामाण्यप्रसङ्ग इत्याह--मननं नामेति । अनादिदेहाद्यात्माभिमानसंस्कारप्रवाह(सङ्घ)जितान्तःकरणस्य देहादिवाप्रपदा- दिप्वेव प्रसक्तस्य तेभ्यो निष्कृप्यात्मैकामयानुकूलो मानसो व्यापार इत्यर्थः । ननु श्रवणादीनि ब्रह्मज्ञाने किं साक्षात् साधनानि, उत परम्परया । नायः, निदिध्यासनेन व्यवधानात् । न द्वितीयः । निदिध्यासनस्य तदभावादित्याशय व्यवसामाह ---- तत्रेति । श्रवणादिषु मध्य इत्यर्थः । साक्षात्सायनले श्रुति ·प्रयोजनपरिच्छेदः। पर्याभावेन तद्विषयनिदिध्यासनायोगात् । मनने च श्रवणं हेतुः । यव- णाभावे तात्पर्यानिश्चयेन शाब्दज्ञानायोगेन थुतार्थविषयकयुक्तत्वा- युक्तत्वनिश्चयानुकूलमननायोगात् । एतानि त्रीण्यपि ज्ञानोत्पत्ती का- रणानीत्येतावन्यात्र केचिदानार्या ऊचिंर । अपरं तु श्रवणं प्रधान, मनननिदिध्यासनयोस्तु श्रनणात पराचीनयोरपि श्रवणफलब्रह्मदर्शन- निर्वतकतया आरादुपकारकनयाङ्गत्वामित्याहुः । तदप्यत्वं न ताती- यशेषत्वरूपं, तस्य श्रुत्यायन्यतमप्रमाणगम्यस्य प्रकृते श्रुत्यायभावे- प्रमाणयति - त इति देतुरिति । साक्षादिति शेषः । हेतुत्वेऽन्वयव्यतिरेको दर्शयति ----अकृते(ने)ति । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यधोपपतिभिः । ज्ञात्वा तु सततं ध्येय रते दर्शनहेतवः ।।" इति श्रुत्या त्रयाणामविशेषेणैव तत्र हेतुत्वप्रतिपादनात् कथमुक्तव्यवसोपष- तिरित्याशङ्कय परम्परयापि हेतुत्वे तन्न विरुध्यत इत्याह --- एतानीति । पतावन्मात्रमिति । नतु साक्षादिति शेषः । अथवा उक्तश्रवणादीनां किम- न्मोन्यासायिभावेन हेतुत्वमुत्त समप्राधान्यनेत्याकाहायां तत्र वाचस्पतिमतमा- ह--एतानीति । (ए)तारन्मानमिति । न त्वङ्गाशिभावेनेति शेषः । विवरण- मतानुसारिणां मतमाह -~अपरे त्विति । श्रवणं प्रधान, मनननिदिध्यासन- योरगत्वमित्यन्वयः । ननु मनननिदिध्यासनयोः प्रोक्षणादिवत् स्वरूपोपकारि- तया सन्निपत्योपकारित्वमुत प्रमाजादिवत् फलोपकार्गकतया आरादुपकारक. त्वम् । नाद्यः । तयोः श्रवणोत्पत्त्युत्तरभावित्वेन तत्त्वरूपोत्पत्तावनुपयोगात् । न द्वितीयः । विनिगमकाभावेन निदिध्यासनस्यानित्वं श्रवणमननयोरङ्गत्वमि- त्यस्यापि सुवचनत्वात् । श्रवणादीनां ज्ञानजनने विशेषाभावेन दर्शपूर्णमास- यत् समप्रसमभावाचेत्याशय शक्तितात्पर्यवैशिष्टयावधारणरूपश्रवणस्य ना- वगर्म प्रत्यव्यवधानेन करणत्वात् , मनननिदिध्यासनयोस्तु चित्तस्य प्रत्यगा- स्मप्रवणतालक्षणसंस्कारपरिनिप्पन्ननकाप्रघलक्षणवृत्तिद्वारा हेतुत्वमिति व्यव- हितत्वेन विनिगमकामावोऽसिद्ध इत्याह- श्रवणात् पराचीनयोरिति । निर्व- तकतयेति । तदुत्पादकतयेत्यर्थः । भारादिति । आराद् दूरे उपकरोत्यारादु- पकारकत्वमित्यर्थः । तार्तीयेति । तृतीयाध्यायसिद्धशेषत्वं न भव(ती)त्यर्थः । कृत इत्यत भाइ तस्येति । तायशेषत्वस्यत्यभः । श्रुत्यादीति । अति- ·१४१ सव्याख्यायां देवान्तपरिभाषामा धिकारित्वात् । मुमुक्षायां च नित्यानित्यविवेकस्य इहामुत्रार्थफलभो- गविरागस्य शमदमोपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धानां प विनियोगः। अन्तरिन्द्रियनिग्रहः शमः । बहिरिन्द्रियनिग्रहो दमः । विक्षेपाभाव उपरतिः । शीतोष्णादिदन्दसहनं तितिक्षा । चित्तैकाग्रथं समाधानम् । गुरुवेदान्तवाक्यपु (विश्वास:) श्रद्धा । अत्र उपरमशब्देन संन्यासो- नचेतावच्छब्देनात्मदर्शनस्यापि ग्रहणाविशपाद् द्रष्टव्य इत्यादेरपि मोक्षकामो- ऽधिकारित्वेन दर्शनस्य प्रमाणमस्तु(?), परतन्त्रत्वेन विधानायोगेन एतावच्छ- ब्देनात्मदर्शनस्याग्रहणात् । किन्तु श्रवणादेरेव ग्रहणम् । यद्यपि ब्रह्मज्ञान- स्यैव विचारफलत्वेन तत्कामो विचारेऽधिकारी स्यात् , तथापि तस्य स्वतो. ऽपुरुषार्थतया ग्रामपश्चादिवत् पुमर्थसाधनतया गौणप्रयोजनत्वसूचनाय मुमु- क्षोरधिकारित्वप्रवादः । नहि मोक्षं कामयमानस्तत्साधनं ज्ञानं (न) कामयते इति सम्भवति । तथाच मोशसाधनब्रह्मज्ञानकामोऽधिकारीति तत्त्वम् । ननु 'शान्त' इत्यादिश्रुत्या शमादीनामप्यधिकारि(विशेषण)त्वप्रतिपादने कथं मुमु- क्षणामेवाधिकार इत्यत आह काम्य इति । ज्योतिष्टोमादौ स्वर्गकामा- देरेवाधिकारित्वदर्शनादिति भावः। तर्हि समाधिविधानमनर्थकमित्यत माह समुक्षायामिति । मोक्षेच्छायां विनियोग इति सम्बन्धः । नित्येति । शुद्ध- बुद्धमुक्तस्वभावं ब्रह्मैव नित्यं वस्तु, तस्मादन्यत् प्रपञ्चजातमनित्यमिति विवे- पनस्येत्यर्थः । 'सोऽन्वेष्टव्य' इति विधिप्रकरणे 'तद्यथे' त्यादिश्रुत्या नित्यानि. स्यवस्तुविनेकस्याधिकारिविशेषणत्वेन बोधनादिति भावः । इहेति । ऐहिकाना सक्नन्दनविषयादिभोगानां कर्मोत्पन्नतयानित्यत्ववद् आमुप्मिकाणामप्युश्या- दिविषयभोगानामनित्यतया तेभ्यो नितरां विरक्तस्येत्यर्थः । 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् बामणो निर्वेदमायादिति 'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भव- ती'ति भुत्या इहामुत्रार्थभोगविरागोऽत्वेन दर्शित इति भावः । शमादीनां स्वरूपमाह अन्तरिन्द्रियेत्यादिना । ननु 'सन्न्यस्य श्रवणं कुर्यादि'-. त्यादिना सन्न्यासस्यापि श्रवणागत्वावगमात् कथं नोक्तमित्यत आह- अत्रेति । यद्वा, ननु मुमुक्षूणामेव श्रवणाधिकारित्वे मुमुक्षुत्वस्य सर्ववर्णसा. पारणत्वेन तत्र सर्वेपामधिकारः स्यादित्याशस्याह-अवेति । सपरम- म्दस्य विहितकर्मानुष्ठानामावल्पसन्यासवाचकतया तस्य सर्ववर्णसाधारणत्वा- मावादिति भावः । किमत्रोपरमशब्देन विक्षेपाभावविशिष्टसन्न्यासोऽभियिते, - - ·प्रयोजनपरिच्छेदः। १४५ 'ऽभिधीयते । तथाच सन्न्यासिनामेवथरणादावधिकार इति (चेत् १ के. चित्) । अपरे तूपरपशन्दस्य सन्न्यासवाचकत्वाभावान् विक्षेपाभाव- मात्रस्य ग्रहस्थेष्वपि सम्भवाद्, जनकादेरपि ब्रह्मविचारस्यापि थू- यमाणत्वात् सर्वाश्रमसाधारणं श्रवणादिविधानमित्याहुः । सरणो- उत विक्षेपाभावमात्रं, सन्न्यासमात्रं वा । आद्यं दूषयति-उपरमशब्दस्येति । तथाच गौरवान्मानाभावाच्चेति भावः । द्वितीय आह विक्षेपेति । विपरीत- प्रतिभासमात्रस्येत्यर्थः । तृतीये त्वाइ-जनकादेरिति । 'अभयं वै जनक! प्राप्तोऽसीति श्रुतेरिति भावः । कस्य तर्हि श्रवणादिविधानमत आह - सर्वेति। ननु 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति श्रुतिगतसंस्थापदेनानन्यव्यागारतारूपं प्रशनिष्ठत्वं प्रतिपाद्यते । तदितराश्रमाणां न सङ्गच्छते । "भकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रत्यवायी भवेद् विप्रः" इत्यादिशास्त्रात् स्वाश्रमविहितकर्माननुष्ठाने प्रत्यवायश्रवणात् परित्यक्तसर्व. कर्मणः परिमाजकस्य प्रत्यवायाभावात् । नच स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानाविरोधेन मथावसरं ब्रह्मविचारोऽस्तु । तावतापि ब्रह्मसंस्थत्वसिद्धेरिति वाच्यम् । "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः ।" इत्यादिश्रुत्या "तबुद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः ।" इत्यादिस्मृत्या च ब्रह्मसंस्थस्तरकर्मभावप्रतिपादनात् , 'इमं च लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत्' 'सन्न्यस्य श्रवणं कुर्यादिति श्रुत्या परिवाजकस्यैव भवणाधिकार इति चेत् । न । "ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।" इत्युपक्रम्य 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती'ति श्रुत्या सर्वाश्रमसाधारणतया मोक्षपतिपाद- नेन तद्धतुविचारेऽपि तथात्वावगमात् । 'सन्न्यासयोगात्' 'सन्यस्ये'त्यादेश्च क- स्मपनिवृत्तिद्वारेण इह जन्मनि जन्मान्तरे वा कृतसन्न्यासयोगप्रतिपादनपरत्वात्। अन्यया 'यद्यातुरः स्यान्मनसा वाचा वा सन्न्यसेदिति विहितसन्यासवैया. पतेः। सन्न्यासविशेषस्यैव श्रवणानत्वे मानाभावाच । किछ समित्पाणिः श्रोत्रिय ·सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां पासनमपि चित्तकाप्रयद्वारा निर्विशेपब्रह्मसाक्षात्कारे हेतुः । तदुक्तं- "निर्विशेपं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ।। ब्रह्मनिष्ठम्' 'आचार्यमभिगच्छेदिति श्रुत्या इन्धनापरपर्यायसमिधो गुरूपायन- त्वावगमेन समिद्रूपोपायनं तु गृहस्थानामेव सम्भवतीत्यस्ति तेषामपि श्रवणा- दावधिकारः। अपिच 'स्थाणुरयं भार(का नरकेवलोऽभिविधिरूपेत ! हारः किला- भूदधीस वेदं) न विजानाति योऽर्थम्' इति श्रुत्या "यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शव्यते । अनमाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हि चित् ॥" इत्यादिस्मृत्या चाध्ययनविघिसामर्थ्याच सर्ववेदाध्ययन(सामर्थ्याव! स्मार्थाव). बोधफलकत्वावगमेनोपनिषदर्थविचारस्याप्यावश्यकतया अध्ययनविधिबलादेव वेदाधिकारिमात्रस्य श्रवणादावधिकारनिश्चयः । "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् । आचार्यणाप्यनुज्ञातश्चतुर्णामेव आश्रमः (1)॥" इति । अतएव भगवता भाप्यकारेण 'विद्या प्रतिपेघाभावमात्रेणाप्यर्थिनमषि- करोति श्रवणादिप्विति वदता सर्वाश्रमसाधारणं श्रवणादिविधानं सूचितम् । नन्वेवं सति स्त्रीशूद्रसहिताः सर्वेऽपि श्रवणाधिकारिणः स्युः, मुमुक्षुत्वस्य सर्व- साधारणत्यादिति चेत् । न । "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः ।" इत्याविना उपनीतस्याध्ययनविधानादुपनयनस्य च 'वसन्ते प्रामणमुपनयीत प्रीप्मे राजन्य शरदि वैश्यमिति श्रुत्या वर्णत्रयमात्रसाधारणतया स्त्रीशद्वयोर- ध्ययनाभावात् श्रवणादावधिकारानवकाश इति संक्षेपः । श्रुतिस्मृतीतिहासपुरा- णेषु सगुणब्रह्मोपासनोपवर्णनस्य प्रयोजनमाह-सगुणोपासनमपीति । उ- तार्थे आगमं प्रमाणयति-तदुक्तमिति । ननु सगुणोपासनस्याचिरादिमार्गेण ·प्रभोजनपरिच्छेदः। १४७ वशीकृते मनस्येपां सगुणत्रमशीलनात् । तदेवाविर्भवेत् साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ।।" इति । सगुणोपासकानां चाचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकंगतानां तत्रैव श्रव- . गाद्युत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह मोक्षः। कर्मठानां तु धूमा- दिमार्गेण पितृलोकं गतानामुपभोगेन कर्मक्षये सति पूर्वकृतसुकृत- दुप्कृतानुसारेण ब्रह्मादिस्थावरान्तेपु पुनरसत्तिः । तथाच श्रुतिः ---- 'रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्ते', 'कपूयचरणाः कपूयां योनिमापद्यन्ते' इति । प्रतिषिद्धानुष्ठापिनां तु रौरवादिनरकविशेपेषु तत्तत्पापोचिततीप्रदुःखमनुभूय च सूकरादितिर्यग्योनिषु स्थावरादिषु ब्रह्मलोकावा(प्ति ? ते)रेव फलत्वेन श्रवणान मोक्षफलत्वमित्यत आह-सगुणो- पासकानां चेति । (श्रुत्या च श्र मोक्षादिति स्य श्रवणादिति भावः । अत्रो- पासना द्विविधा । अनाव ) 'एतेन प्रतिपद्यमाना इ(म) मानवमा(वर्तं ना)- वर्तन्ते' इति श्रुत्या "ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्ते प्रतिसधरे । परस्यान्त कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" इति (शु ! स्म)त्या च मोक्षस्य श्रवणादिति भावः । अत्रोपासना द्विविधा । अ- भावपद्धोपासना प्रतीकोपासना चेति । तत्राया उद्गीथायुपासना । तस्याः कर्म- फलेऽतिशयसम्पादकत्वेनोपयोगः । प्रतीकोपासनापि द्विविधा ब्रह्मोपासना अ- ब्रह्मोपासना चेति । यथा 'मनो ब्रह्मेत्युपासीते'त्यादि । तथा 'वाचं धेनुमुपा- सीते'त्यादि । तत्र ब्रह्मोपासकानामचिरादिगार्गेण ग(मनाद् तानाम् ) अन्येषां बचनवलादब्रह्मविदामपि पश्चामिविद्योपासकानामनिरादिना गतानाम् 'भश्च इव रोमाणि विध्य पापमि'त्यादिश्रुत्या च निरस्तसमस्तदोषाणां ब्रह्मलोक एव सम्पा- दितश्रवणादिसाधनानां तत्रैव ब्रह्मसाक्षात्कारसम्पादनेन ब्रह्मणा सह परमगुक्तिः। अन्येषां धूमादिमार्गेण गमनं पुनरावृत्तिश्चेति । ननु कर्मठानां कर्मफलभोगानन्तरं तत्र श्रवणादिसम्पादमेन मुक्तिरस्ति । नेत्याह ---- कर्मठानां विति । पाप- - ·- १४८ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां पोत्पत्तिरित्यलं प्रसङ्गागतमपश्चन । निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारवतस्तु ने लोकान्तरगमनं, 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति श्रुतेः । किन्तु याव- स्मारब्धकर्मक्षयं सुखदुःखे अनुभूय पश्चादपवृज्यते । ननु "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे।" इत्यादिश्रुत्या "ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।" इत्यादिस्मृत्या च ज्ञानस्य सकलकर्मक्षयहेतुत्वनिश्चये सति प्रारब्ध- कर्मावस्थानमनुपपन्नमिति चेत् । न । 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' (कैवल्येन ?) इत्यादिश्रुत्या च "नाभुक्तं क्षीयते कर्म" इत्यादिस्मृत्या चोत्पादितकार्यकर्मव्यतिरिक्तानां सञ्चित- कर्मणामेव ज्ञानाविनाश्यत्वावगमात् । सश्चितं द्विविधं सुकृतं दुष्कृतं च । तथाच श्रुतिः 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्यामिति । ननु ब्रह्मज्ञानान्मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्यप्रारब्धकर्मणोऽपि निवृत्तेः तारतम्यकृतैव श्वयूकरादिपूत्पतिरित्येतत् पुराणादिषु द्रष्टव्यमिति सूचयति अलमिति । ब्रह्मोपास(ना? का)पेक्षया ब्रह्मज्ञानिनो वैषम्यमाह-निर्गुणेति । ननु ब्रह्मज्ञाने सति सघ एव कुतो न मुक्तिरिति शङ्कते किन्विति । ननु ज्ञा- नात् पूर्वकालीनमुकृतदुष्कृते प्रियाप्रियौ गृहीतः, उत पराचीने । नायः । तयो- स्तत्त्वज्ञानेन विनाशात् । न द्वितीय. । "ज्ञानामृतेन(तुमा ! )सस्य कृतकृत्यस्प योगिनः । नैचाम्ति किश्चित् कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥" इत्यादिना ज्ञानिनः कर्मनिषेधात् । तदुक्तं भाष्यकारेण-'नच निर्विचिकित्स तत्त्वमसीत्यादिवास्यार्थमवधारयतः कर्मण्यधिकारोऽस्तीति चेत् । न । तत्त्व- ज्ञानोकित. सवितकर्मणां तत्त्वज्ञाननाश्यत्वेऽपि रामायवतारकृतपुण्यवदेव लोकसङ्ग्रहार्थ ज्ञानिकृतमुकृतप्कृतसम्भवेन तदादाय 'तस्य पुत्रा वायमप- यन्ती'त्यादिश्रुत्ययोपपत्तेः । ननु ज्ञानावज्ञानानिहत्तौ म जानामीति व्यवहारापत्तिः । तमिपुती देवधारणाद्यनुपपचिरिति चोषयति नन्विति । फिमप्रतिपददशायामनुपप. - .

·प्रयोजनपरिच्छेदः । १४९ कथं ज्ञानिनो देहधारणमुपपद्यत इति चेत् । न । *अभतिबद्धज्ञानस्यै- वाज्ञाननिवर्तकतया प्रारब्धकर्मरूपप्रतिबन्धकदशायामज्ञाननिवृत्तेरन- तिरुत प्रतिबद्धदशायाम् । आद्य इष्टापत्तिरित्याह --- अप्रतिवद्धेति । द्वितीयं दूषयति -प्रारब्धेति । ऊर्ध्वामित्वज्ञानेऽप्यधोगत्वाधारोपदर्शनेन (प्रतिबद्ध- ज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वाद् देहधारणमुपपद्यत इति भावः । ननु प्रारम्भकर्म- णामविद्यानिवृत्तिप्रतिबन्धकत्वे तत्त्वज्ञानिनः पूर्ववदविद्यासत्त्वेन ब्रह्मस्वरूपा- वरणे पूर्वावस्थातो विशेषो न स्यात् । नचावरणविशिष्टाज्ञानविनाशमात्रेण पूर्वावस्थातो वैषम्यमिति वाच्यम् । सति प्रतिबन्धके तन्नाशस्याप्ययोगात् । नच विक्षेपविशिष्टाज्ञानविनाशरूपकार्य एवं प्रारब्धकर्म प्रतिबन्धकं, त्वावरणविशिष्टतान्निवृसावपीति वाच्यम् । तथासति प्रपञ्चविषयकपारमार्थिक- अमादेरनिवृत्त्यापत्तेः । विपरीतप्रतिभासजननशक्तरेव विक्षेपशक्तितया तत्सत्त्वे अमस्यावर्जनीयत्वादिति चेत् । उच्यते । 'तरति शोकमात्मविद् ' "भिद्यते हृदयममिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥" 'अक्ष वेद ब्रह्मैव भवती'त्यादिवाक्यं ज्ञानात् संसारनिवृत्ति भावयति । 'तस्य तावदेव चिरं' 'स्थिरप्रज्ञस्य का भाषा' 'दैवादुपेतमित्यादिवाक्यं देहधारणं प्रा- रब्धकर्मप्रतिष्ठां च दर्शयति । नखनयोः प्रमाणयोः कस्यचिद् बाध्यत्वं यु- ज्यते । अतो व्यवस्था एवमाश्रयणीया । तथाहि - यथा विक्षेपावरणात्मक- कार्यद्वयबलेन विक्षेपावरणानुकूलं शक्तिद्वयमविघायाः फलप्यते, तथा विक्षेप- वैजात्याद् विजातीयानेकशक्तिरपि कल्प्यते, कार्यगम्यत्वाच्छत्तीनाम् । तथाचा- श्रुतवेदान्तानां प्रपञ्चे पारमार्थिकत्वनमः । श्रुतवेदान्तानामनुत्पन्नब्रह्मज्ञानानां व्यावहारिकत्वभ्रमः । उत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां पुरुषधौरेयाणां शुकवामदेव- वसिष्ठप्रभृतीनां यावद्देहपातं प्रातिभासिकत्वभ्रम इत्यविद्यायां तिसः शक्तय इ- प्यन्ते । तथाच प्रपञ्चे पारमार्थिकत्वभ्रमे मिथ्यात्वग्राहकानुमानादिजन्यपरोक्ष- ज्ञानेन तस्मिन् वाध्यमाने विरोधित्वाविशेषणाविद्यानिष्ठा पारमार्थिकत्वभ्रमजनिका शक्तिरपि निवर्तते । ब्रह्मसाक्षात्कारदशायां प्रपञ्चे व्यावहारिकत्वममस्यापि बाधे तदनुकूलाविद्याशक्तिरपि बाध्यते । तस्यां दशायां मातिमासिकत्वमस्य तदनु- कूलशक्तिविशिष्टाविद्यायाश्च न निवृत्तिः । उदाहतशास्त्रबलेन प्रारम्भकर्म- * 'अप्रतिभाशाने ति तु मूलगोशपाठः ।

·१५० सव्याख्यायां बेदान्तपरिभाषामा हीकारात्। नन्वेवमपि तत्वज्ञानादेकस्य मुक्तौ सर्वस्य मुक्तिः स्यात् । अ- विद्याया एकत्वेन तन्निवृत्तौ क्वचिदपि संसारायोगादिति चेत् । न इटा- पत्तेरित्येके अपरे त्वेतद्दोपपरिहारायव 'इन्द्रो मायाभिरिति बहुवचन- श्रुत्यनुगृहीतमविद्यानानात्वमङ्गीकर्तव्यमित्याहुः। अन्ये त्वेकवाविद्या। स्तत्र तत्र प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । भोगेन प्रारब्धकर्मसु क्षीयमाणेषु निष्परि- पन्धिब्रह्मानन्दसाक्षात्कारात् प्रातिभासिकत्वभ्रमस्य तज्जननशक्तिविशिष्टाविद्या- याश्च निवृत्तिः । अतएव "शास्त्रेण नश्येत् परमार्थरूपं कार्यक्षम नश्यति वा परोक्षात् । प्रारब्धनाशात् प्रतिभासनाश एवं विधा नश्यति चात्ममाया " इत्युक्तम् । अतएव चैतदभिप्रेत्य "तुच्छानिर्वचनीया च तात्त्विकी च त्रिधा मता। माया ज्ञेया त्रिभिर्बोधैः श्रौतमौक्तिकलौकिकैः ।" इति प्राचीनरुक्तम् । तथाच ज्ञानिनां पूर्वावस्थातो (न) किश्चिदनुपपन्नमिति भावः । नन्वेवमपीति । अप्रतिबद्धापरोक्षज्ञाननिवर्तकत्व इत्यर्थः । सर्वमुक्ती संसारानुपलम्म इष्ट एवेत्याह ~ नेति । इदानीं वामदेवादेर्मुक्तत्वेन सर्वमुक्ता- वन्येषां संसारोपलम्भो न स्यात् । नचेतः पूर्व न कस्यापि मुक्तिरिति वाच्यम् । वामदेवशास्त्रविरोधात् । वामदेवादीनामुत्पन्नज्ञानानामपि मुक्त्य- नहीकारे "आषाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चक्रीवतो वारिधिरेव काष्ठा ।" इति न्यायेनार्वाचीनानां मुक्तिर्दूरोत्सादिता स्यादित्यखरसादाह-अपरे विति। अन्येषां संसारोपलम्भदोपपरिहारायेत्यर्थः । नचाविद्यानानात्वे प्रपधनानास्वा- पत्तिः । इष्टत्वात् । प्रत्यभिज्ञायाश्च सादृश्योपाधिकत्वात् । एकाविद्यामतेऽपि नित्यसौषुप्तिकालयाद्युपगमेन प्रत्यभिज्ञायास्तथैवोपपाद्यत्वात् । परिमाणमेव- मिन्नत्वेऽप्यभेदमते कुड्यादिप्रत्यभिज्ञायास्तथैव वाच्यत्वाश्च । ननु मायाभिरिति पहुवचनस्य 'मायां तु प्रकृति विद्याद' 'अजामेकामित्यादिषु एकवचनबलेन साघवानुगृहीतेनाविद्याया एकत्वनिश्चयेन मायागतशक्त्यभिपायत्वान्जाविधाना- मात्वसिद्धिरित्यसरसादाह ~अन्पे विति । ननु शक्तिभेदेऽप्यज्ञानस्यालेन ·प्रयोजनपरिच्छेदः। तस्या एवाविद्याया जीवभेदेन ब्रह्मस्वरूपावरणशक्तयो नाना । तथाच यस्य ब्रह्मज्ञानं तस्य ब्रह्मस्वरूपावरणशक्तिविशिष्टाविद्या- नाशः । न त्वन्यं मति ब्रह्मस्वरूपावरणशक्तिविशिष्टाविद्यानाश इत्यु- पगमानकमुक्ती सर्वमुक्तिः । अतएव 'यावदधिकारमवस्थितिराधि- फारिकाणाम्' इत्यस्मिन्नधिकरणेऽधिकारिपुरुषाणामुत्पन्नतचज्ञानाना- मिन्द्रादीनां देहधारणानुपपत्तिमाशङ्कयाधिकारापादकग्रारब्धकर्मसमा- प्यनन्तरं विदेहकैवल्यामिति सिद्धान्तितम् । तदुक्तमाचार्यवाचस्पति- मिः "उपासनादिसंसिद्धं तोपितेश्वरचोदितम् । अधिकार समाप्यते प्रविशन्ति परं पदम् ॥" तदवच्छिन्नजीवस्यापि तथात्वात् कथमेकमुक्तौ सर्वमुक्त्यभावः, अतएव विव. रणाचार्यस्तत्र तत्र जीवैक्यमुक्तमित्याशझ्याह - अत एवेति । एकमुफ्त्या सर्वमुक्तावधिकारिणामेव मुक्तिरि ति प्रतिपादनात् । तथाच 'विभेदजनकेऽज्ञाने' इति स्मृत्या अविधाया जीवोपाधिकत्वेऽपि तत्तदावरणविशिष्टाविद्यायामारोपो- पाधिभेदाज्जीवस्य भेद उपपद्यते । 'कार्योपाधिरिति वाक्यस्य कार्योपाधिरपी- स्यर्थः । ईश्वरस्य कारणाविद्यामात्रोपाधित्वेन ततो भेदोपपत्तेः । विवरणाचार्याणां क्वाचित्कजीवैक्योक्तिस्तु ब्रह्मण एकत्वाज्जीवस्य नानात्वान्न जीवनीक्यम् एक- खानेकत्वविरुद्धधर्माधिकरणत्वादिति शानिरासाय । तथाच जीवभेद आरो- पितः । वस्तुतस्तु जीवपदमतिपाय एक एवेति शानदृष्टि वैक्यपरा नतु लोकसिद्धजीवमेदनिषेधपरा । व्यावहारिकस्तु भेदो जीवानां जीवनयभेद(वद्) इप्यत एव । अत एवानन्तजीवास्पदमेकरसं ब्रह्मेत्यहकारटीकायां पद्मपादाचा- 3रुक्तम् । विवरणाचार्यैरपि शारीरकभाष्यन्यायसङ्ग्रहे प्रन्थान्तरे देवताधिकरणे 'यो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तदभवत् तथीणां तथा मनुष्याणामिति वाक्योदाहरणेन यस्य ज्ञानं तस्यैव मुक्तिरित्युक्तम् । नन्वविद्याया एकत्वेन

·१५२ सव्याख्यायां वेदान्तपरिभाषायां प्रयोजनपरिच्छेदः ।
इति । एतच्चैकमुक्ती सर्वमुक्तिरिति पक्षे नोपपद्यते । तस्मादेकावि-
द्यापक्षेऽपि प्रतिजीवमावरणभेदोपगमेन व्यवस्थोपपादनीया । तदेवं
ब्रह्मज्ञानान्मोक्षः, मोक्षधानर्थनित्तिः, निरतिशयब्रह्मानन्दावाप्तिश्चेति
सिद्धं प्रयोजनम् ॥
इति धीधर्मराजावरीन्द्रविरचितायो पेदान्तपरिभाषायां
प्रयोजनपरिच्छेदः॥
जीवस्यापि तथा(त्वात्) चैत्रावगते मैत्रस्याप्यनुसन्धानप्रसङ्ग इत्याविदूषणं
स्यादित्यत आह -तस्मादिति ॥
इति श्रीपदादेपेक्षतविरचितायां वेदानपरिभा पात्रकाशिकाय
प्रयोजनपरिच्छेदः ॥
शुभं भूयात् ।

·स्मृतग्रन्थाधनुक्रमणी। पृष्ठम् वाक्यम् मन्थनाम कर्तृनाम -- २ श्रुति " " " " " आपस्तम्ब टीकाकृद ३ श्रुति " " विष्णुपुराणम् महाभारतम् श्रुति " " " 'अनेन जीवेनात्मना- 'सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म 'आनन्दो ब्रह्म' 'यस्य देवे परा भक्ति - 'आचार्यप्राचार्यसनिपाते. 'प्रसिद्ध हि मालाचरणस्य- 'नच पुनरावर्तते' तयथेह कर्मचितो- 'धर्मार्थकाममोक्षाय- 'धर्म चार्थे च कामे च- "अपाम सोमममृता अभूम' 'अक्षय ह वैः 'आभूतसप्लव' 'ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति 'यन त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्' 'यन हि द्वैतमिव -' । 'देहात्मप्रत्ययो यद्वत् 'यत् साक्षादपरोक्षात् 'अन्त करणवृत्ती. 'नित्य विज्ञानम्' 'तन्मनोऽजत' 'काम सकल्पो विचिकित्सा 'एतस्मानायते-- 'अस्ति ह्यालोचन ज्ञान- 'मन पटानीन्द्रियाणि' 'यजमानपञ्चमा--' 'वेदानध्यापयामास विष्णुपुराणम् धति " ८ " " १. श्रुति. विवरणम् श्रुति ११ " " " " भगवद्गाता . " ·२ ठम् चाफ्यम् प्रन्धनाम कर्तृनाम श्रुति " आश्रमचरणा १३ । 'इन्द्रियेभ्य परा 'प्रमाणसहकारित्वात् - 'एकमेवाद्वितीयम्' 'यतो वा इमानि भूतानि' २२ । 'आत्मचैतन्येनाव्यवधानात् -' 'सुसाधाकारान्त करण -' श्रुति विवरणम् विवरणम्याख्या विवरणाचार्य " " अहवारटीका श्रुति " चित्सुखाचार्य । श्रुति , श्रुति । 'मनो बुद्धिरहझार - २४ । 'संदेव सोम्येदमप्र आसीत्' । 'तत् सत्य स आत्मा 'ससर्गासहिसम्यग्धी- 'कार्योपाधिरय जीव 'मायिन तु महेश्वरम्' 'भावान्तरमभावोऽन्य - 'देवात्मशक्ति स्वगुणैनिगूढा' 'अनृतेन हि प्रत्यूढा 'अनीशया शोचति' 'त इमे सत्या कामा 'अविद्यायामन्तरे- 'नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते' 'अज्ञानेनावृत ज्ञान 'नीहारेण प्रावृता 'माया तु प्रकृति विद्यात्' २९ 'इन्द्रो मायाभि' 'अनादिमायया "तरत्यविद्या वितता 'मायामेता तरति ते 'मायामानमिद द्वैतम् - 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति " " " " " " . " " " " " भगवद्गीता श्रुति " ·३ पृछ वास्यम् मन्थनाम फहनाम श्रुति " भागवतम् विष्णुपुराणम् " " " " " बृहनारदीयम् विष्णुपुराणम् माष्टयपुराणम् कूमपुराणम् श्रुति " M 11 11 . 'अजामेका- "जीव ईशो विशुद्धा चित् -- 'सरव रजस्तम इति- 'जुषन् रजोगुण तन- 'सृष्टिस्थित्यन्तकरणी 'गुणभेद समास्थाय- 'स एव सग सच- ३२ शक्तयो यस्य चैवस्य- 'नित्य सवगतो ह्यारमा -' 'सहनशाप देव. 'एको ह वे नारायण 'नारायण महाय- "एको रद्रोन- 'यो देवाना प्रथम 'तस्य प्रकृतिलीनत्यः 'यदा चर्मवदाकाश 'ईशान सर्वविद्याना- 'शियो ध्येय शिवपुर -' 'ऋत सत्य पर ब्रह्म 'अह सवस्य प्रभव -.' 'मामेव य प्रपद्यन्ते- 'उत्तम पुष्पस्त्वन्य - यस्मात् क्षरमतातोऽह ३४ तदक्षत यह स्या- 'भय रथान् रथयोगान् - जानुदाहरणातान् वा " " " " " " . " भगवद्गाता " " " श्रुति " भट्पादा तत्वदीपनम् | चिरसुसाचार्य " " 'सर्वपामपि भावाना- 'अशिन स्वाशगात्यतामावत्य- 'तदनन्यत्वमारम्भण - 'मरचनयत्वम् --- आचायवाचस्पति " ·४ पृष्ठम् वास्यम् प्रन्थनाम क्र्तृनाम श्रुति " " ५८ , श्रुति " " " . " मुण्डक्श्रुति " " श्रुति ६. " 'अनापोमीय पशुमालभेत' 'न हिंस्यात् 'समस्तहेयरहित 'तस्मादद्वेतमेवास्ति 'न कलज भक्षयेत्' 'अनाहुतिर्व 'जर्तिलयवाग्वा' 'न तत्र रयान- 'तद् विजिज्ञासस्व' 'तमेवैक जानय- 'तत्सामान्यादितरेषु- 'प्रत्यक्षादिप्रमाणाना- 'नेह नानास्ति किश्चन' 'मृत्तिक्त्येव सत्यम्' 'न तत्समो नाप्यधिकश्च दृश्यते' 'ब्राह्मणो न हन्तव्य 'आकाश आनन्दो न स्यात् 'असद् ब्रह्मेति वेद चेत्' 'यस्मात् पर नापरमस्ति- 'यदिद दृश्यते मूर्त 'प्रत्यक्षेणानुमानेन 'यथा स्वप्ने मुहूर्त 'प्रपञ्चमेव दुर्बोधः 'प्रीय विद्यते साक्षात् 'शिवरूपातिरण - 'स प्रजापतिरात्मनो. 'एतद्वै पशूना रूपम्' 'तप्ते पयमि दध्यानयति' 'श्रुतिलिगवाक्यप्रवरण-' " " " " " " " " .... विष्णुपुराणम् भागवतम् वासिष्ठम् कर्मपुराणम् स्कान्दपुराणम् " " " , श्रुति ५४ " " जैमिनिसूत्रम् " ·पृष्टम् वाक्यम् मन्थनाम कर्तृनाम A श्रुति " " " " " भट्टपादा ६९ श्रुति श्रुति श्रुति ७४ " " 1 " 'मासममिहोन जुहोति' 'ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' 'क्दाचनस्तरीरसि' 'अपये जुट निर्वपामि' 'विशेष्य नाभिधा-' स्वार्थादन्येन रूपेण- 'भनन्यलभ्य शब्दाथ 'तत्वमसि' | 'तत्त्वमस्यादिवाक्येषु -- 'यतो वाचो निवतन्त' 'ब्रौरविपया वाच - 'अन्या वाचो विमुञ्च 'सोऽरोदीत्' 'दर्शपूर्णमासाभ्यां 'समिधो यजति' 'स्वार्थबोधे रामर्थाना "कपिञ्जलानालभेत' 'भस्य महेता भूतस्य-' "वाचा विरूपनित्यया 'अनादिनिधना 'पुणे चोदस्व सुनुतिम्' 'तस्माद् यज्ञात्- 'प्रतिमन्वन्तर चैषा- 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेत्' 'स्वयम्भूरेष भगवान् 'तरति शोक्मात्मवित्' 'विश्वजिता यजेत' 'सेतु दृष्ट्वा समुद्रस्य 'स स्वर्ग सर्वान् - 'फ्लमत उपपत्त " " भट्टपादा भुति " स्मृति श्रुति " , स्मृति " " श्रुति भागवतम् " ८२ श्रुति " जैमिनिसूतम् ८४ ·पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्यनाम क्तनाम आचार्यवाचस्पति 'तस्माद् दृशानुरोधेन 'अधिष्ठानावशेषो हि- 'अक्षमा भवत केयः ९२ सुरेश्वराचार्या " विवरणम् तत्त्वप्रदीपिका " १ पञ्चपादिका " श्रुति श्रुति " " १८ विष्णुपुराणम् " " श्रुति १०. 'पाहु प्रामाण्य - 'भानन्दो विषयानुभव 'अन्तरजाहिरङ्गयो 'साक्षी चेता- "उत्पन्न द्रव्य- 'य सर्वज्ञ सर्ववित्- 'सोऽकामयत बहु- 'तन्मनोऽकुरुत' 'निर्गुणस्याप्रमेयस्य - 'शक्तय सर्वभावाना 'अजो को-' 'यया सोम्केन 'कथमसत सज्जायेत' 'इद सर्वे यदयमात्मा सच त्यच्चाभवत्' 'बहु स्या प्रजायेयेति' 'अस्ति भाति प्रिय- 'रमणायचरणा रमणाय- 'तिर्यनृपितृदेवाना- 'अम पुरयो हवे 'प्रथमो महत सर्ग - भत्र चत्वारि भूतानि- 'महाभूतानि पश्चैव - 'भूतादिस्तु विकुर्वाण आयामस्य गुणनेतान् - " १.१ " " " " " श्रुति " " श्रुति पुराणम् " भागवतम् " . " " ·७ पृष्टम् वाक्यम् प्रन्थनाम कर्तनाम ... विष्णुपुराणम् भागवतम् " भागवतम् श्रुतिः " ... " पुराणम् " श्रुतिः , श्रुतिः " ... १.१ 'शब्दादिभिर्गुणब्रह्मन् - १०४ | तेजसानीन्द्रियाप्येव --' 'सत्त्वात् सुख च ज्ञानं च --' 'दिग्वातावप्रचेतो- 'तासां त्रिवृतं नित १०५ 'वैशेष्यातु तद्वादः- 'एवञ्च तेषु भूतेषु १०६ | 'पञ्चप्राणमनोयुद्धि 'शरीरजः कर्मदोपैः- 'तस्मात् पश्यन्ति पादपाः' 'आत्मन आकाशः 'सर्गादी सश्वान ब्रह्मा- १०७ 'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः' ‘स वै शरीरी प्रथमः- 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे- 'नैमित्तिकः प्राकृतिक 'नित्यः सदेव जातानां - १०८ 'यदा सुप्तः स्वप्न-' "सता सौम्य तदा 'ब्रह्मणा सह ते सर्व १०९ / 'चतुर्युगसहस्राणि "द्विपरार्धे त्वतिकान्ते- 'एष नैमित्तिकः प्रोक्तः 'सर्व एकीभवन्ति' 'प्रयाति प्रकृती चव- 'ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक:- ११० 'जगत्प्रतिया देवर्षे 'नेति नेति' १११ 'एकथा बहुधा चैव- 'यथा अयं ज्योतिरात्मा- 'सर्वप्रत्ययवेये च-. पुराणम् " श्रुतिः " . ... " पुराणम् ... " श्रुतिः " " विष्णुपुराणम् श्रुतिः " मुरेश्वराचार्यः ·पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्यनाम कर्तृनाम श्रुतिः श्रुतिः ... ... .. " " " " " " " श्रुतिः ... .. " . मुण्डकश्रुतिः कूर्मपुराणम् स्कान्दपुराणम् ... " १२७१ 'एतस्यैवानन्दस्य- 'आनन्दो ब्रह्मेति ध्यजानात्' 'त्याज्य सुखं तिपयसङ्गमजन्म- 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' १२८/ 'आत्माराम आत्मकामः' 'भानन्दाद्ध्येव सचिमानि- 'यो वै भूमा तत् सुसं 'भूमा सम्प्रसादाद् 'गोतमाभिमता मुक्ति- 'सम्पूज्य बाह्मणं -- 'ब्रह्मणः सायुज्यं १२९ 'हरी नियतचित्तत्वात् - 'यदा पश्यः पश्यते 'यथा नदीनदा लोके 'असा सायुज्यरूपोक्ता १३० एपा वै परमा मुक्तिः 'बद्धो मुक्त इति व्याख्या १३३ 'प्रसर न लभन्ते दि' 'विमुक्तच चिमुच्यते' 'न चन्धोऽस्ति न मोक्षेऽस्ति 'आचार्ययान् पुरुयो वेद' १३२ 'तमेव विदित्वा--- 'आत्मा तु सततं प्राप्तो 'कर्मणव हि संसिद्धिम् । 'न कर्मणा न प्रजया- 'यदेव विद्यया करोति 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति' 'हानादेव तु कैवस्य - १३३/ अभय वै जनक प्राप्तोऽसि' 'तदात्मानमेवावेदहं - 'तत्वमस्यादिवाक्यार्थ .. भागवतम् " .. ... श्रुतिः " श्रुतिः " " ... ... " ... आगमः श्रुतिः १ " . .. " " स्मृतिः अतिः ... " " नारदीयम् ....

·पृष्टम् । यारयम् प्रन्यनाम पर्तृनाम श्रुति - " " " १३३ | 'जुष्ट यदा पश्यत्ययमीश-' 'उदरमन्तर पुरुते' 'रासारवर्जित साक्षात् 'अजमनिद्रमस्वा 'य सर्वप्राणिचित्तर 'जामत्स्वप्नसुपुप्त्यादि १.४ अहमेव पर ब्रह्म- 'गविन्मान स्थितवाह 'यदस्भूमण्वाक्ष्य 'अहमेव पर ग्रहा 'अनारमध्यतिरेकेण 'एवेन हेमेन विभूपणानि - 'छिद्रभेदैर्यथा १३५ प्राणोऽस्मि प्रज्ञारमा- 'आत्मनश्च परस्यापि 'भेददशनमास्थाय १३६ | 'मामुपारस्व शास्नदृष्टया तूपदशो 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' 'अप्राप्य मनसा सह' विमूढा नानुपश्यात- 'नावेदविन्मनुते भविष्यपुराणम् माण्डूक्योपनिषत् हारीत कंवत्योपनिषत् ब्रह्मोपनिषत् स्वान्दपुराणम् विश्वामित्ररमृति परराच दक्षस्मृति नारदार्यम् मोक्षधर्म श्रुति भागवतम् स्कान्दपुराणम् श्रुति " श्रुति " स्मृति श्रुति " 'औपनिषद पुरुप " " १३७, अपिसराधनेसूनात् - सवन शक्यते कt- अपि सराधने प्रत्यक्षा- ज्ञानप्रसादेन विशुद्ध 'योगिनस्त प्रपश्यति --- कल्पतरू स्मृति ब्रह्मसूत्रम् श्रुात स्मृति चाचस्पति " श्रुति १३८ 'तमेत वेदानुवचनेन- 'ज्ञानमुपद्यते पुसा- ·११ पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्यनाम कर्तृनाम श्रुति. आगम " " विवरणाचार्य " " श्रुति स्मृति श्रुति स्मृति श्रुति " " . " " " " " १३८ | 'धर्मण पापमपनुदति-' 'तत्प्राप्तिहेतुआन च- 'धर्मात् सुख च ज्ञान र - 'नित्यनैमित्तिकैरेव- 'नित्यकर्मणि मलापकर्षण- | 'वाजपेयेनेट्वा- १३९ । 'कपाये कर्मभि- 'आत्मा का भरे द्रष्टव्य -' 'तपसा कल्मष हन्ति' १४० ते ध्यानयोगानुगता १११ श्रोतव्य ध्रुति-' १४२ 'बीहिभिर्यजेत' "दना जुहोति' 'पहिर्देवसदन दामि' 'दर्शपूर्णमासाभ्या- 'दब्धिरसि' 'शुन्धध दैव्याय-' १४३ शतितात्पर्यविशिए-' १४४ . 'परीक्ष्य लोकान्-' 'आत्मनस्तु कामाय- 'सन्न्यस्य श्रवण कुर्यात्' १४५ / 'ब्रह्मसस्योऽमृतत्वमेति' 'अकुर्वन् विहित कर्म- | 'वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था -- 'तयुयस्तदात्मान 'ब्रह्मचारी गृहस्थो वा' 'यद्यातुर स्यान्मनसा याचा वा 'समित्याणि श्रीनिय ब्रह्मनिष्टम् १४ आचार्यमभिगच्छेत् "निर्विशेष पर प्रम- 'स्थागुश्य मारहार:- " " विवरणाचार्य श्रुति " " श्रुति स्मृति " " " श्रुति " श्रुति " ·१२ पृष्ठम् पाश्यम् प्रन्याम क्तनाम , - " . श्रुति " स्मृति श्रुति " " १४६ 'यद तमावशात-' 'भनेरज मसरिख 'उपाय तु य शिष्य- 'यसन्त मानाणमुपनात १४७ यशाते मास्या- 'पतन प्रतिपद्यमा 'माणा गह ते- 'मनो प्रोयुपाति' 'वार धेमुपासीत' 'अन इव रामाणि - १४८ 'न तस्य प्राणा उत्सामन्ति' 'क्षीयते चास्य यमाणि 'ज्ञानामि सकमाणि 'तस्य तावदेवरि - 'नामुक्त क्षायत कर्म' 'तस्य पुना द यमुपयन्ति - 'ज्ञानामृतन तृप्तस्य - 'भिद्यत हृदयनाथ - 'स्थिरप्रताप का भाषा' देवादुपत १५० इद्रो मायाभि 'शास्त्रेण नश्येत् - | 'तुच्छानिवचनाया च- 'आपाढवात चलति- १५१ 'यावदाधकारमवस्थिति 'उपासनादिससिद्ध स्मृति श्रुति स्मृति " " श्रुति " श्रुति " . " " आचारावाच स्पतिमिथ विवरणाचार्य पद्मपादाचार्य 'अनन्तजीवास्पदमरस ब्रह्म " अहकारीका शारीरकभाष्य न्यायसङ्ग्रह श्रुति 'यो यो देवाना ·$ LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. AS. P. Hi Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Sri Rāma Varma Mahārāja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kīvja) by H. H. Svati Sri Rāma Varmá Mahārīja, with the commentary Sundarī of Rājarāja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-2Daiva (Vyakaraña) by Deva with Puruşakāra of Krşņalīlābukamuni (out of stock). 1 0 0 No. 2-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तचौ Abhinavakaustubhamala and Dakshinamurtistava by Krşnalilāśukamuni (out of stock). O 2 0 No. 3-vetzgeu: Nalabhyudaya (Kavya) by, Vāmona Bhatta Baña (second edition). U 4 0 No. 4-greretariat: Sivalilarnava (Kavya) by Nilakantha Dīksita (out of stock). 200 No. - opinilararas: Vyaktiviveka (Alankāra) by Mahima-Bhattai with, commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-ref: Durghatavrtti (Vyakarana) by Saranadeva (out of stock), 2 No. 7 -ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvaprakasika (Vedānta) by Sadāáivendrasarasvati (out of stock). 2 4 0 No. 8-प्रद्युम्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nātika) by Ravi Varm. Bliūpa (out of stock). 1 0 0 0 0 ·RS. AS, P. No. 9-विरूपाक्षपञ्चाशिका Virupakshapanchasika (Vedanta) by Virdprahşanatha with the coinmentury of Vidyaçakra. vartin (out of stock). 0 8 0 No. 10-Aragda Matangalila (Gajulikganu) by Nilakantha (out of stock). O 8 0 No 11- तपतीसंवरणम् Tapatisamvarane (Nataka) lwy lulnbeklıura Varma with thic commentary of Sivarima (out of stock). 2 No. 12--TCAFETE Paramarthasara (Veclinta) by Aciscşı with tlic comnientary of Ragliavananda (out of stock). O 8 0 No. 13-सुभद्वाधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Nagka) by Kulasekhart Varma with the commentary of Siyarāma (out of stock). 200 No. 14-retc: Nitisara (Niti) by Kamandaka, with the coinmentary of Sankarūrsa (out of stock). 38 0 No. 15-FTTHETIH Syapnayasayadatta (Nataka) by Bhisa (second edition). 1 8 0 No. 16-afaemitterTÆ Pratijnayaugandha rayana (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No 17--9779 Pancharatra (Nataka) by Bhāsa (out of stock). 1 0 0 No 18-artrita Narayaniya (Stuci) by Nārāyana Bhatta with the commentary of Deśamangalavārya (out of stock). 4 0 0 No. 19--- GATTEET: Mananioyodaya (Mlimārsā) by Nārāyaṇı Bhatta and Nārāyana Pandita (out of stock). I 0 No, 20 – sfa94 Avimaraka (Nataka) boy Bhisa (out of stock). I 80 No. 21- TTg Balacharita (Nataka) by Bhāsa (out of stoch). 1 0 0 ·3 REAS 1 No 22~मध्यमन्यायोग दूतवाक्य दूतघटोत्कच कर्णभारो. EHS a Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha-Karnabhara and Urubhanga (Nutika) by Bhası (out of stock) 180 No 28-नानार्थार्णवसक्षेप Nanartharnavasam kshepa (Koša) by kośav isvann (Part I, 1st indd 2nd kind is) (out of stock) 1 120 No 24-17fcura Janakipai inaya (havy?) by Calrı hayı (out of stock) 1 0 0 No 25-काणादसिद्धान्तचन्द्रिका Kanadasiddhanta chandrika (Nydy 1) by Gangadharasuri (out of st ck) 0 12 0 No 26-अभिषेकनाटकम् Abhishekanataka. by Bhasa (out of stock) 0 12 0 No 27—***REHT Kumarasambhava (Kavy1) bu halıdası with the tno commentules, Prrkasık? of Arumgrinath? sad Varana of Narayını Pindita (Part I, 1st and 2nd Surgus) (out of stock) 1 120 No 2-ATHAI Varkhanasadharmaprasna (Dhırmakātri) hy Vikhanus (out of stock) 0 S 0 No 29-ATATUITU ETATET Nanartharnayasam - kshepa (Los) by hessvisvanın (Part II, 3rd Kund) (out of stoch) 24 0 No 30—arealeren Vastuvidya (Silpr) (out of stvik) 0 12 0 No 31-rutura ceny Nanartharnayasam - kshepa (los) by kibiy istimin (Part III, 4th, 5th and 6th kändns) 100 No 32-THEFT Kumarasambhava (hāvga) by kilid'ist with tle tiro commentwrics, Pr 1h rśıkı of Arunagurinātha and Vivirina of Nārnynpi Pandita (Part II, 3rd, Ith and 5th Sargs) 280 ·RS AS 1 No 33-ORTATE Vararuchasamgraha (Vi tha ini) with tlic commentus Dipipribhi of Nir '} ania (out of stock) 06 0 No 31mogitur Manidarpana (Njaya), by Rujicidunun ihm 1 No 15~Afoar Manisara (Nyu) a) by GoI natha 1 8 0 No 31 - TARAFT Kumarasambhava (lavya) by Kaldist with tlıc tro comunenttries, Prihish: of Arunigirmatlır and Vivarına of Niray in Pindita (Part IIT, Gth, 7th and 8th Sugis) 3 0 0 No 37 - 37rlar Asauchashtaka (smi tı) Ly 1 ar iruci with commentary 04 0 No 38-नामलिंगानुशासनम् Namalinganusasana (Kośr) by Anursinhr with the com meuta y Tol tsarvasva of Vandyr gluitiye Sarvanında (Put I Ist Kända) 2 0 0 No 31-altery Charudatta (Natiba) by Bhasr (out of stock) 0 12 0 No 40—TOTTAAlankarasutra by Rajanka Ruy vala with the Alanlar sarvasy? of unkhukı ind its commentiry by Simudrabır dha (second edition) 8 0 No 41-AETHYETÆ Adhyatmapatala (Ve danta) by Apastambr with Visu na of Sri Subara Bhagay at Padı (out of toch) 00 No 12-TFARTIE # Pratimanataka by Bhis ? (out of stock) 1 6 0 No 18-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośı) by Amr isgalia with the two commentaries, Amuzkośo Ighutanı of Lşimsyamin' ind Tihasity ista of Vudya, untija Stryinn 12 (Part II, 21d I ind, 1 6 yırs) 29 0 ·RS AS P. 0 No 14-FIG# Tantrasuddha by Bhuttu the Vedottrini 0 1 0 No 45-926 Prapanchalırıdaya 100 No 16orreta Paribhashayritt (V3! kimi) by Nilikanthi Dihsıta) 08 0 No 7-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Srdhantasiddhanjana (Vedantı) by Krisnin ındı Sustati (Pirt I) 112 0 No 14-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do. Do (Pirt II) 200 No 19—116 Maat Goladipika (el yotis i) by Pucsy No 50 --Croagulha Rasarnayasudhakaia (Almharı) by Sung Bhupalı 3 0 0 No bl-नामलिहानुशासनम् Namalinganusrsana. (Kosa) by Amu isunlı nith the two commentares, Amurkośodghntann of kşin isvain and Cīlas LI Sy of Vandyaghatiy? Suvin und 1 (Pirt III, 2nd Kunda, 7 10 vugus) 200 No 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (kos) by Amirsimha with the coin mentary Tihastries of Vandyn ghutyr Survânındı (Put IV, 3rd Kind) 1 80 No 53-Nezar Sabdanırnaya (Vedantly , by Prikâsatmıyatındri 0 12 0 No 51-स्फोदसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhinyayayichara (Vyâkırın:) 0 10 No 50-मत्तविलासग्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nátala) by Mahendrıvıkrımı OS 0 No 56-petereigent Manushyalayachandrika (0247 of stock) (Silp1). O 8 O No 57-yeficafta Raghuviracharita (I vya) 10 Trini ·for the publication of Sanskrit Manusuripts, 8 RS, AS. P. 2 0 0 1 1 No. 83-Trafare: Isanasivaguru. devapaddhati (Tantra) by Idūnasivagurudevamitra (Part IV. Kriyapada 31–64 Patalas and Yogapada). 3 S 0 No. 81-34gamerica: Aryamanjusrimulakalpa (Part III). No. 85—Ferror tear Visnusamhita (Tantra). 2 80 No. 86--aefar Bharatacarita (Kavya). by Krşnakavi. S 0 No 87—ESTATUTART: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangitakara" Pārsvadeva. 20 No. 88 Fazla 1.7: Kavyaprakasa (Alankara) of Mammatabhatta with two commentaries the Sampradayaprakasini of Sri Vidyācukravartin and the Sâhityacîndâmaņi of Bhattagopalı (Part I, 1-5 Üllásas). 300 No. 89--Foderar. Sphotasiddhi (Vyākaraña) by Bharatamiśra. No. 90-IHierstenelfinot Mimamsaslokavartika witlı the con.inentary Katika of, Sucaritamisra (Part I). 2 8 0 No. 91-Ekratrer Horasastra of Varāhamihirā. cārya with the Vivarana of Rudra. 3 0 0 No. 92-gara Rasopanishat. 0 No. 93-वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasha (Vedanta) of Dharmarajadhvarindra with the commentary Pakasıkıl of 1 S 0 0 S 0 2 0 Peddadilsita. Apply to:- The Curator Trivandrum ·3 NS, AS, P. No. 71-AANU: Tantrasamuchchaya(Tantra) by Nárayam with the conmentary l'imaroint of Sankara(Part II, 7-12 Patilas) (out of stoch). 3 8 0 No. 72-unitazausta: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Ibānasira. gurnderamiśra (Part II. Aſantrapīda). 00 No. 73-STAQUEPATIT: Isvarapratipattiprakasa (Vedanti) by Jindlusüdana- Sarasvat). 040 No. 74-415etirina: Yajnavalkyasmrti wth the coinmentvy Bálitride of Visvarípâcârya (Part I – Ácara and Vyavahâm Adhyâyas). No. 75-fargeanu Silparatna (Silma) by Sribumara (Part I). 2 12 0 No. 76-afrigternet: Aryamanjusrimula. kalpa (Part II). 3 0 0 No. 77urtetarabarafat . Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Išīnasiva. gurudevamisra (Part III, Kriyipada 1-30 Patalas). 3 0 0 No. 78-3719ERMITET Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anávila of Haradattācārya. No. 79.-er Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahimahopādhyaya T. Ganapiti Sastri (Part I-1&2 Adhikaranas) 3 12 0 No. 80-Tag Do. Do. (Part 11—3—7 Adhikaranas). 4 0 0 No. $1 Tuna:Yajnavalkyasmrti with the commentary Bålahrida of Vibyarūpācārya (Part II. Prayascittâdlıyâya). 2 0 0 No. 82--TUTIETĘ Arthasastra of Kauniya with commentary by Mahamahopā. dhyāya T. Gumpati Sastri (Part III, S—15 Adlibaranns). 1 0 ·6 RS AS P No. 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedântı) by Kis inunea Suasvatî (Part III) 200 No 59- ANTAFET Nagananda (Natah 1) by Hurşideva with the commentary Vimušini of Sıvırâmı (out of stock). 340 0 80 No 60-tga Laghustuti by Lughubhattarıhı with the commentiry of Righi ânandı No 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana. (Vedanta) by Krşn inandı Sarisiati (Part IV) 140 0 8 0 No 62-HEVACATE Sarvamatasamgi aha No 63–Parklanggai Kıratarjuniya (I ivy :) by Bharıvı with the commentary S? bdurthadıpılă of Citrabhanu (1, 2 and 3 Sugis) No 61–harat Meghasandesa by Kildas? with the commentary Prodipe of Dakşın ivartanathu No 65-HUHTA Mayamata (Silp) lis May? 2 S 0 0 12 0 muni 3 20 No 60--HEAR Maharths.manjarı (Dirá ina) with the commentary Parimalı of Mahesyaranında No 67- TEHT4 Tantrasamuchchaya (Tnutri) by Niriyına with the commentairy l'imıršinſ of Sankar (Part 1, 1-6 Prtalas) (out of stock) 3 No 68-AAST Tattvaprakasa (Arima) ly Sri Bhojde: n with the commentily låtprjadipih 1 of SrI huintri No 69--Tayyara Isanasivagurudevapaddhati (Inntr) by Irina gurudevamýri (lirt I, Suninya pain) 1 No. 70-TH-frumos Aryamanjusrimula. kalpa (Part 1) 28 0 1 12 0 0 ·No 89--- Farfare Sphotasiddhi (Vyahai in 1) (Part I, 1-2 Ullasns) 3 0 0 for the publication of Sanskrit Manse ip RS AS P No 8१-ईशानशिवगुरदेवपद्धति Isanasivaguru devapaddhati (fanti) luy la innpuda 31-64 Patilis and Kogupāda) 3 8 0 No 81-आर्यमन्जुश्रीमूलकरप Aryamanjusrimulakalpa (Part III) No 85-forcyefeat Visnusamhita (Tantra). No 86 - aafai Bharatacarita (havya) boy Rusnul 211 No 87-सद्गीतसमयसार Sangitasamayasara. (Sangita) of Sunithura P <r$17- deva No 9s Frezar Kavyaprakasa (Alankârı) of Mimmutabhatta with two commentines the Sampradayapral asinī of Sri Vidyacakmvartin and the Sáluitficâdamanı of Blattagopala 2 S 0 I 50 1 20 0 S 0 ly Bhartimiśm No 90-भीमासाश्लोकवार्तिकम् Mimamsaslokavartika with the con mentary hasika of Sucaritamisra (Part No 01metrerHorasastra of Varahamıhıra căryn with the livrana of Rudrı 10 92-Thefaa Rasopanishat No 93-घेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasha (\cdunta) of Dharmrajdhvarındra with the cominent iry Punkasıb of 2 8 0 3 0 0 200 Apply to. The Curator Peddidiksit? 1 S 0