·टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेते [अ०८पा० १०३ हिवार्यमुत्तरः प्रपञ्चः । श्लोकमप्युदाहरन्ति- वितीर्य हि महज्जालमृपिः संक्षिप्य चानचीत् । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ।। इति ॥ २॥ (सोमे, ऐष्टिकधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] प्रवृत्तत्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ३ ॥ पू० ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेनेति श्रूयते । वत्र विध्यन्तं प्रति चिन्ता । कुतोऽस्मिन् विध्यन्तः स्यादिति । तदुच्यते । प्रवृत्तत्वादिष्टेः सोमे प्रवृतिः स्यात् । दार्शपौर्णमासिको विध्यन्तः सोमे स्यात् । फुना । प्रवृत्त्वात् । दीक्षणीयादिविष्टिषु दापौर्णमासिको विध्यन्तः प्रवृत्तः । दीक्षणीयापाम् , आतिथ्यायां, मायणीयायां, पशो च । तद. नन्तरं सोमः । तत्रापि स एव प्रत्त्या विज्ञायते । यया, देवदत्तो भोजयितव्यः, विष्णुमित्रो भोजयितव्या, माठरः कौण्डिन्यो भारदान इत्युत्तरेष्वपि भोनापितम्प इति प्रवृत्त्याऽनुवध्यते । तस्मादैष्टिका सोमे विध्यन्तः ॥ ३ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४ ॥ तस्यैकशतं प्रयाजानुपानाः, इति च ऐरिका धर्माः सोमे दृश्यन्ते । तस्माच्चास्मिन् ऐष्टिको विध्यन्तः ॥ ४ ॥ कृत्स्नविधानाबाऽपूर्वत्वम् ॥ ५॥ सि. अपूर्वत्यमेव हि सोमे । स'न कुतथिदर्पान् गृलाति । कुतः । कृरल- ननु चैवमाकाक्षायामुत्पन्नायामितिकर्तन्यतासनिघाने नास्ति । तस्माद्धान्तिरा- काक्षेति । तदाऽसी प्रान्तो मवति । प्रकृतावप्याकासासद्भावे, इतिकर्तव्यतासं- पधः । एवं चेत्प्रकृतिविकृत्योर्न कश्चिद्विशेपः ॥ २॥ [॥ ३ ॥ ४ ॥ अत्र सूत्रं मायं घोमयमप्ययुक्तम् । न ज्ञायते कियत्येतिकर्तव्यतया निराका. सीतो भवतीति । अपोच्यते, यस्य संनिधान एको बहवो वा पदार्थाः समा- सायन्ते, तावत्या निराकाक्षी मवति । एवं मत्युपहोमादिमिनिराकाझीकृतत्वाद. तिदेशी न प्राप्नोति । तत्रैवं वर्णयन्ति-उपहोमाः प्रयानानुगानमध्ये थ्रनाम्तरसंर- प्रवृत्तिताह-पा०1 प्राप्तिलार-पा• । ३ निराकाइसौदा-पा.। ४ उपहामा- रिति निरा-पा.

·[भ०८पा० ११०२] मीमांसादर्शने। १५८१९ विधानास् । इतिकर्तव्यताविधैर्यजतेः पूर्ववत्वमुक्तम् । विहितेतिकर्तव्य- साफवायम् । तस्मादपूर्वः ॥५॥ गभिधारणाभावस्य च नित्यानुवादात् ॥ ६ ॥ द्धपदत्यवाये पि कमावनियन्त्रिता एवं गृह्यन्ते । एवं वर्ण्यमाने यत्रापूर्वमा प्राकृतेनासंबद्धं श्रूयते तत्र तेनैव निराकानी मवति । कृस्त्रविघानताकृनत्वादति- देशो न मानोति । न चेप्यते । तस्मादन्यथा वर्ण्यते । कथमित्याकाक्षायां यत्र संनिधावान्नानं निराकाङ्क्षीकरण: क्षम, तत्र तेनैव निराकासवाद्भवति कृत्स्नविधानता । इह च संनिपत्योपकारकाः सर्व आम्नायमाना निराकाङ्क्षीकरणसमर्याः । उपहोमादिपु, संनित्योपकारकामा- वात्कृत्स्नविधानता नास्ति । तस्मात्राऽऽकाङ्क्षा संनिवर्तते । अथवा सादृश्येन विध्यन्तो नियम्यते । न च सोमस्य दर्शपूर्णमासाम्यां सादृश्यम् । अव्यक्तचोदन. त्वात् । नत्पत्तिवाक्ये 'सोमेन पजेत' इत्यव्यक्तचोदनः । प्रयोगवाक्ये तु देवतानां विद्यमानत्वाद्वयक्तचोदनः। उच्यते । ग्रहणे देवताश्रवणं, न यागे । प्रसङ्गात्तु यागं निवर्तयति , न तु तासा यागं प्रति तादध्ये प्रमाणमस्ति । कथम् । मत्वर्थेन ग्रहणेन देवताः संयुक्ताः, ता यागममिलपन्ति । यागोऽपि देवतामिलापी । तयोः संबन्योऽद्धिविष्यति । यागोऽपि द्रव्यं गृह्णन् , तदाश्रितां देवतां गृह्णाति । यथा प्रणयन क्रत्वर्थमात्म- निर्वर्तक साधनमपेक्षमाणं गोदोहनं पुरुषार्थ गृह्णाति । गोदोहनमपि पुरुषार्थ सदाश्रय- मपेक्षमाणं प्रणयनं प्रसक्तं गृहति । यथा तत्संबन्ध एवमिहापि । तस्मात्तादा- देवतामायः । एवं चेदव्यक्तचोदनः । अत आह सूत्रकारः , ' अव्यक्तासु तु सोम. स्य ' इति । मनूपांशुयानस्योत्पत्तिवाक्य देवताभावादपक्तता । उच्यते । मन्त्रवर्णात्तत्र देव- तायाताददिव्यक्तचोदनः । अतः सादृश्यामावादपूर्व, कृत्स्नविधानादिति-यदा- म्नायते धर्मजातं तेन निराकासवादर्थप्राप्तं न गृह्णाति ॥ ५ ॥ - (अ.पा. ४ म.१.१)1 २ उपहोमादिपु-यत्र नपत्रेण्यादिसनिधाधुपहोमा भानागन्ते, तप निरावादशीररंगसमर्थसनिपस्योपचाररागानाम्नानात्वास्नविधानामानापूसाहो. मादिमिराकारक्षा न निवर्तन इत्याशयः । ३ अनुत्पत्तिा क्ये पनि सर्प पाठः । त्वयात- पा.१५ तादध्यादिति-प्रहण दत्वादेवनानां यागादतया देवनामा इत्यर्थः । ६ (०८ पा. म. ९ २०१६)।

·१५९० टुप्टीकासहितवापरभाष्यसमेते- [अ०८पा.११०१] सुगभिधारणस्य चाभावानुवादः सोमे भवति । घृतं वै देवा वचं कृत्वा सोममन्नन्, सुनौ वाह । नस्मात्सुचि सोमहविर्नाऽऽसाधते । न सोममायेनामिधारयतीनि । तदुपपद्यते, यद्यपूर्वः सोमः । अथ दर्श- पूर्णमासप्रकृतिः स्यात् , प्राज्येनाभिधार्य मुग्भ्यां ह्येन । तत्रैतदर्शनं नोपपद्यते । तस्मादपूर्वः ॥ ६ ॥ विधिरिति चेत् ॥ ७ ॥ इनि घेत्पश्यसि, सुगमिघारणामावानुवाददर्शनादपूर्वः सोम इति । अथ फस्मादर्शपूर्णमासप्रकृतित्वेन प्राप्तस्य घुगभिधारणस्य प्रतिषेध. फोऽयं विधिन भवतीति, स्थिताया प्रतिज्ञायां सूत्रेण परिचोद- यदि ॥७॥ न वाक्यशेषत्वात् ॥ ८॥ नायं विधिः । कस्मात् । वाक्यशेषत्वात् । अन्योऽत्र विधिराम्नातः। यदाह, अंशुरंसुस्त देव सोमाऽऽप्यायतामिति । तस्य वाक्यशेपोऽयम् । फयं ज्ञायते । तेनाऽऽकाशितत्वात् । अवधिपूर्वा एतत्सोमं यदभिपु- वन्ति । यदस्य सुचौ वाह कुर्वन्ति । यचाऽऽज्यमन्तिकमकाः । यदाद, अंशुरंशुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामिति । यदेवास्याघ्नन्तं पुरमा कुर्वस्तदाप्याययन्तीति । यद्ययमपि विधि. स्याद्वाक्यं भिद्येव । तस्मान्न विधिः ॥ ८॥ शङ्कते चानुपोषणात् ॥ ९ ॥ सोमे शङ्कते, यदनुपोध्य प्रयापाद्रीववद्धमेनममुस्मिल्लाके नेनीपेर- निति । दार्शपार्णमासिके विध्यन्ते सति नियतमुपोषणं स्यात् । तदाइ- नुपोषणाशङ्का न युज्यते । अपूर्वत्वे तु प्रागुपोपणविधानादुपोप्यानुः पोप्य वा प्रयायान् । तत्रानुपोपणशका युज्यते । तस्मादपूर्वः ॥९॥ दर्शनमैष्टिकानां स्पात् ॥ १० ॥ यम प्रयानानुयाजानां दर्शनं लिङ्गत्वेनापदिष्ट, नस्काशन प्रया. [६ ॥ ७ ॥ ८॥ १॥ १ यईपायाऽदानु भुरमभुररादायायय-नीति पा• 12 यदिधातुपोषणासोमे-पा। २ मा लिपारभा-युज्यत इसनो अन्ध. गरिनाति । ४ विनापदिष्टम्-पा० ।

·[मक (पा० १०५] मीमांसादर्शने । जानुयाना इति । तदीक्षणीयादीनां सोमाङ्गभूतानां कर्मणा ये प्रया- जानुयाजास्तेषां समुच्चयवचनम् । किं कारणम् । सोमस्यापूर्वत्वात् । तेषां च तावतां तत्राभावात् । अङ्गगङ्गमपि च तस्येति शक्यते वक्तुम् । यया वाजपेयस्य यूप इति । तस्मादपूर्वः सोयां ॥ १० ॥ (ऐन्द्रादादिपु दार्शपूर्णमासिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ४॥) [४] इष्टिपु दर्शपर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥११॥ सि. इष्टय उदाहरणम, ऐन्द्राममेकादशकपालं निपत्मनाकाम इत्येच- माद्याः । तत्र संदेहः । किं दापौर्णमासिको वा, सौमिको वा विध्यन्त पत दार्शपौर्णमासिक एवेति । किं प्राप्तम् । अनियमः । दर्शपूर्णमासयो- रपि विध्यन्तोऽस्ति सोमेऽपि । इमाथेष्टयो विध्यन्तापेक्षाः । एकेन च विध्यन्तेन भवितव्यमित्युक्तम् । न च गृह्यतेऽन्यतरनियमे विशेषः । तस्मादनियमः। एवं प्राप्त उच्यते । इटिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रचिः । हेतु क्तः प्रज्ञात इति । का पुनरसौं । चोदनायो प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । कि पुन- स्तत्मतिलिङ्गम् । तद्धितेन देवतोपदेशः, कपालवत्ता, निर्वपतिशब्दय, ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेदिति । इतरत्रापि तथैव, ऐन्द्रानो द्वादश- फपाल इति । निर्वपतिरपि, अग्निहोत्रहवण्या हवीपि निर्वपतीति । प्रकृतिलिङ्गेन च विध्यन्नविशेष उक्ता, यस्प लिङ्गमर्यसंयोगादिति । तस्मादापौर्णमासिकस्तासु विध्यन्तः । तच्च दर्शयति, प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोतीति । अलिङ्गास्वापि स्थालीपुलाकवात्सद्धिः ।। ११ ॥ ( अनीपोमीये पशौ दार्शपूर्णमासिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ५॥) [4] पशौ च लिङ्गदर्शनात् ॥ १२ ॥ सि० पशावनीपोपीये चिन्त्यते । किं दापौर्णमासिको विध्यन्त उत सौमिक इति । किं प्राप्तम् । तथैव पूर्वपक्षः । तत्रोत्तरमभिधीयते । पश घ लिङ्गदर्शनात् । पशी च दापौर्णमासिक एव विध्यन्तः । कुतः । लिङ्गदर्शनान। एकादश मया मान्यजति, एकादशानुयानानिति । तया, सौचमाघारमाघार्य जुह्वा पशुमनक्तीति । ननु लिङ्गमपदिष्ट, कुना ॥ १० ॥ ११ ॥ तभावार-पा० । २ (भ० ८ पा० १ ० १ न. २) । ३ पूर्वः पक्षा-पा० । । रमपमति गुदिनातके पाइ। .

·१५९ । दुष्टीकासदितशावरमा यसमते- (०८५० १०७ प्राप्तिः । चोदनासामान्यान् । किं सामान्यम् । व्यक्तचोदनालम् । का व्यक्तिः । द्रव्यदेवतावता, अग्नीपोमीयं पशुमिति । इतरन्, ऐन्द्र पय इति । अव्यक्तचोदनस्तु सोमः ॥ १२ ॥ (सवन यादिपशुप्वीपोमीयविदेशाधिकरणम् ॥ ६॥) [६] देक्षस्य चेतरेषु ॥ १३॥ सि. ३६ पशुवन्या उदाहरणम् । सवनीयो, निरुतः पशुः, सौम्या- दयश्च । तेषु किं दार्शपोर्णमासिको विध्यन्त, उत देक्षस्येति । देक्ष इत्यग्नीपोमीय उच्यते । दीक्षासंबन्धात् । कि प्राप्तम् । ययोक्तेन न्यायेन दार्शपर्णमासिक इति । तथा प्राप्ते, उच्यते । देवस्य चेतरेषु पशुपु सवनीयादिश्वनीपोपीयस्य विध्यन्तः । आल भतिचोदनासामा- न्याव, पशुत्वनोदनासामान्याञ्च । वच्च दर्शयति, वपया प्रात:सपने चरन्ति, पुरोडाशन माध्यदिने, अनेस्तृतीयसबने, इवि चपापुरोटाशा. गमचारं दर्शयति । भेदेन च तथा फचिव, औदुम्बरो यपो भवतीति यूपं दर्शयति । तस्मादीपोमीया पशूना मतिः ॥ १६ ॥ (ऐकादशिनेषु पशुपु सबनीयाशुधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् ॥१४॥ सि. ऐकादशिनाः पशव उदाहरणम् । कृष्णशीर्ष आग्नेय इत्यारभ्पा: नाताः । अन्येषा चं, आमेयेन वापयति, मिथुनं सारस्वत्या करोति, मजनयति साम्यनेति । तेषु संदेहः 1 किमनीपोमीयविध्यन्त उत सवनीयविध्यन्त इति । कि प्राप्तम् । पूर्वोतन न्यायेनानीपोभीपस्योति मासे। उच्यते । ऐकादशिने सौत्यस्य । सौत्य इति सुत्याकाळ स्वारसव- नीयमाहुः । वदीपो पिध्यन्न ऐकादशिनेप । कुतः । देरशन्यस्य दर्श- नात् । अभिष्टावे दे रशने आदाय द्वामा रशनाभ्यामेकं यूपं परिष्ययतीति । अग्नीपोमीयमविवे एकरशन्यं स्यात् । अय वचन: मिदं करमान्न भवति । अमिष्ठाद वे दे रशने भादायेत्येतदव विधीयते । यदि रशनादिस्वमपि विधीयते तदा वाक्यं भियते । तस्मात्तदनुयने । पतिपादन-ब-गा।

·। [अ०८पा. १०९] भीमांसादर्शने । ननु लिङ्गमपदिष्ट, कुतः प्राप्तिः । उच्यते । समाने पशुत्वे सुत्याकालता वैशेषिकं लिङ्गम् । ततः प्राप्तिः ॥ १४ ॥ (पशुगणेवैकादशिनधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ८ ॥) [0] तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यात्मनिपशु यूपदर्श- नात् ॥ १५॥ सि. इह पशुगणा उदाहरणम् । वसन्चे ललामांस्त्रीन् वृषभानालभते । वया, मै श्वेवमालमेत, वारुणं कृष्णमपा चौषधीनां च संघाचनकाम इति । तत्र विचार्यते । फिमनीपोमीयस्य विध्यन्त उतकादशिनाना- मिति । ययोक्तेन न्यायेनानीपोमीयस्य । एवं प्राप्त उच्यते । तत्मचिर्गणेषु स्यात् । तेपमिकादशिनानां प्रवृत्तिः पशुगणेपु स्यात् । कुतः । प्रतिपशु यूपदर्शनात् । यत्रिषु युपे. वालभेत बहिर्घाऽस्मादिन्द्रियं वीर्य दध्यात्, भ्रातृव्यमस्य जनयेदेक- यूप आलभेतेति यूपत्रित्व प्रतिपिध्यकं यूपं मौनामण्या विदधाति । तदुपपद्यते, यदि ऐकादशिनविष्यन्तः । वत्र हि प्रतिपशु यूपाः । अनी- पोमीयमकृतित्व एक एव यूपः स्यात् । ततन्नोपपद्यते । तस्मादेकाद- शिनानां विध्यन्तः पशुगणेषु ।। १५ ॥ (अव्यक्तयागेपद्भिदादिषु सौमिक मर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ६॥) [५] अव्यक्तासु तु सोमस्य ॥ १६ ॥ सि. इदं श्रूयते, अभिजिता यजेत, विश्वजिता यजेत, इत्येवंजातीयका यजतयः । तेषु विध्यन्तचिन्ता । किमेपु सौमिको विध्यन्त उत दार्श- पौर्णमासिफ इति । अविशेषादनियमे पासे । उच्यते । अव्यक्तासु तु सोमस्य । काऽव्यक्तता । द्रव्यदेवतस्याभावः । द्रव्यदेवतेन हि यागोऽ- भिव्यज्यते । एतावाद्रव्यदेववाथोदनाः, अभिनिता यजतति । एतास्त्र- व्यक्तास सांमिको विध्यन्तः स्यात् । कुतः । अव्यक्तसामान्यात् । सोमोऽध्यपक्तचोदनः । ज्योतिष्टोमेन यजेनेति । ननु, सोमेन पो. स्येपा व्यक्तचोदना । तयाऽपि देवताया अभावादपकना । तथा च, श्येनेनं यजेतेत्यव्यक्तचोदिते, दीक्षगीयादीनि सोपाङ्गानि दर्श १ दगाशेन-दसि पाठो लिखिते मुदिने च दृश्यते ।

·१५९४ तुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०८पा.१७०१२] थति, दीक्षणीयायां द्वादशमानं हिरण्यं दक्षिणा । चतुर्विशतिमान भाय. णीयायामिति । तस्माचासु सौमिको विध्यन्तः ॥ १६ ॥ ( अहर्गगेपु द्वादशाहिकधर्मातिदेशाविकरणम् ।। १० ।) [१०] गणेपु हादशाहस्य ॥ १७ ॥ शि. इह, अहर्गणा उदाहरणम् , द्विरात्रादयः शतरात्रपर्यन्ताः । तेपु संदेहः । किं ज्यौतिष्टोमिको विध्यन्त उत द्वादशाहिक इति । पूर्वण न्यायेन सौमिके प्रासे, उच्यते । गणेषु द्वादशाहिको विध्यन्त इति । कुतः । चोदनासामान्यात् । द्वादशाद्देन यजेन, द्विरात्रेण यजेनेति । अहाशब्दोऽस्यहोरात्रवचनः । रात्रिशब्दोऽपि । एतच्छब्दगतं लिङ्गम् । अर्थगवमपि गणत्यम् । गण एव संघातधमर्गणमनुग्रहीतुं समयों, नेकाहः । द्वाभ्यां लोमावद्यति, द्वाभ्यां मांसमित्येतदारभ्य द्वादशोप- सत्वं द्वादशादिक धर्म गवामयने दर्शयति । तस्माददर्गणानां द्वादशाह प्रकृतिः ॥ १७॥ ( सवत्सरमत्रेषु गावामयनिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ११ ॥) [११] गव्यस्य च तदादिषु ॥ १८ ॥ सि. ३६ संवन्सरसत्राण्युदाहरणम् , आदित्यानामयनप्रभृतीनि । तेषु चिन्ता, किं द्वादशादिको विध्यन्न र गवामयनिक इनि । पूर्वोक्तिन न्यायेन द्वादशादिक प्राप्तेऽभिधीयने । गन्यस्य च तदादिशु ! मामिल वि, गवामयनं घूमः । गोसंवन्यात् । गायो वा एतत्समासत, इति । तस्य विध्यन्तस्तदादिष संवन्सरसत्रेषु स्यात् । कुतः । संवत्सरसा- मान्यान् । पत्नय उपगायन्तीति च माहानिक धर्म संवत्सरमो दर्श- यनि । नविन उपगायतीति च सहस्रसंवत्सरे ॥ १८ ॥ (निकायिनामुत्तरेषु पूर्वनि कायियातिदेशाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्थात ॥ १९ ॥ सिक निकाय इति संपात योगपगावस्थिन उन्धन । स या ते निवाधिनः । यथा, साहयाः, सायकाः । नेपा पूर्वम्य केचिद्धमा आ- मारुमिमादिम..-.)

·(म०८पा० १3०१३] मीमांसादर्शने। १५९५ माताः । उत्तरे त्वधर्मकाः । सत्र चिन्त्यते । किं ज्योनिष्टोमस्य विव्य- न्त उत प्रथमस्य निकायिन इति । अव्यक्तचोदनत्याज्योतिष्टोमस्य । इति प्राप्त, उच्यते । निकायिनां च पूर्वम्योचरेप प्रनिः स्यात् । कुनः । निमायित्वसामान्यात् । साहस्राणां साहनसामान्यात् । मायरमाणा सायक्रमामान्याद । एव सर्वत्र । पूर्वस्पिश्च साहसे सहस्रं दक्षिणामानायोत्तरस्मिन् दर्शयति । यावदस्य साहस्रस्योत्तरा गौः स. माहिना भवति, तावदस्माल्लोकादसौ लोक इति । तथा पूर्वम्मिन् माय- स्के, साण्डखिसंवत्सरः सोमक्रयणः । स्पर्धमानानामित्याम्नायोत्तराम्म- नपि तमेव दर्शयति । स्त्री गौः सोमायणी व्याटना ह्येषां स्पधिना, इति । तम्मानपूर्वस्योत्तरेषु धर्माः ॥ १९ ॥ (पलादीनामनतिदेशाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [ १३ ] कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यान- न्ययस्तद्वन्धनलात् ॥ २०॥ सि० इह फलनियमकर्तृसमुदाया उदाहरणम् । फलं स्वर्गः, नियमो या- वनाविकोऽभ्यासः, कर्ता स्वर्गकामः, समुदायो दर्शपूर्णमासाविति । तम चिन्त्यते । किं फलनियमकर्तृममुदायानां सौर्यादिपु पृत्तिः, नेति । कि प्राप्तम् । इष्टिय दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः, इत्यनेन न्यायेन प्रनिरि- ति माप्तम् । तथा प्राप्त उच्यते । फलनियमफर्तृसमुदायस्पामवृत्तिः । फुतः । कर्मणोऽप्रवृत्तित्वात् । तद धनत्वाच फलादीनाम् । कर्म तावन्न प्रवर्तते । किं कारणम् । विध्यन्तेन धर्माः मवर्तन्ते । न च कर्म विध्यन्तविहितम् । विध्यादिविहितं तत् । तस्मान्न प्रवर्तते । तस्यापत्तिस्वाफलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्धयः, अप्रवृत्तिरित्यर्थः । कुतः । तद्ध-धनत्वात् । फलं तावत , दर्शपूर्णमामाभ्या यनेतेति दर्शपू. णमाससंयुक्त श्रुतम् । तया दर्शपूर्णमासी, तर भवितुमर्हति । न च सौर्यादिपु ती स्तः । अतः वर्गस्यापि तत्राभावः । एवं नियमोऽपि । । सौर्य करणम्य प्रत्यक्षवाकरणान्तरस्याप्रवृत्तिः, आनुमानिकत्वात् । इतित य. ताकाक्षायामितिकर्तव्यताऽतिदिश्यते । न च फलमिरिक्तव्यता । यावजीविको नियम धर्म , स पुरुषार्थत्वान्नातिदिश्यते । फलेन व्याप्यमाने यः कर्ता स १ सायमधर्मसामान्यात्---पा० १ २ (भ• ८ पा. १ ० ४ सू०११)। सौर्यकर• + ·दुष्टीकासहिनशावरभाष्यसमैने- [अ० पा० १० १३] फर्मवन्धनः । यावनीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यनेति । स दर्शपूर्णमासा- भावे कयं स्यात् । वथा कर्ता कपवन्धनः । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग: काम इति । सोऽपि कथं तयोरमतोः स्यात् । समुदायोऽप्याग्नेयादी. नाम् । वानि सौर्यादिपु न सन्तीति तत्ममुदायः कथं च भवेत् तस्मा- सिपामप्रकृतिः ॥ २० ॥ प्रवृतौ चापि तादात् ॥ २१ ॥ अपि च धर्माणां प्रचिः कार्या, कर्मण उपकम् ि। न च फलादीनि फर्मण उपकुर्वन्ति । फलं तावत्पुरुषस्योपकरोति, न कर्मणः । उक्तं हि, फैलं च पुरुषार्थत्वादिनि । नियमोऽपि न कर्मधर्षः । कघर्मोऽ. सावित्युक्तम् । कर्नुर्वा श्रुनिसंयोगादिति । तया, कर्ता स्वर्गकामो न फर्मायः । कर्म स्वर्गकामार्थम् । न हि बर्गकामः कर्मण उपदिश्यते, स्वर्गकामो यौनि । कि तहिं । कर्म स्वर्गकामस्योपदिश्यते । स्वर्ग- कामो यजेत, नान्यत्कर्यादिति । तया, समुदायो न कर्मा: । फलापोऽमो, दर्शपूर्णपासाभ्यां स्वर्गकामो पतति । एवमेवेषां फर्म- गोऽनुपकारकत्वात्प्रवृत्तिरनायका स्यान् । तस्मान प्रवरन् ॥ २१ ॥ नातिदिश्यते । तेनाशेनापत्र प्रधानत्वान्न त्वर्थः । यः पुनर्थमेतत्यत्र कर्तास फतु निर्वतयतीनि करवर्थ , सोऽतिदेशात्मानोति । किंतु यत्र वहतः कारः श्रूयन्ते, तत्र तावदानुमानिको नातिदिश्यते । यत्राप्येकसंख्य तत्राप्यनुवादोऽतिदेशः । तस्मा. दालामा रनतिदेशो गुणसून यापि । समुदाय. करणपरिच्छेदेनोपकृतवान् । स इह परिच्छेद्यामावान्नातिदेश्या । समु. दाय च गृहनाऽऽग्ने यादयः कार्याः । ते तु क्रियमाणाः स्वर्ग साधयेयुः । तथा सति ययाश्रुनालयाघातः । अयोच्यत, समुदायं गृहन्नान्तरीयकनयाऽऽमेयादीन्करिष्यति न फळमायनस्वेन । उच्यते । समुदाय एषा गुणमूनः । न न गुण आकृप्यमाणो - गुणिनमानि । अनादर्यात् ।। २० ॥ [ २१ ॥ । . १ तस्मादेपामप्रवृत्ति -पा. २ (३. ३ पा.१० ३ म. ५)।३ (• २ पा.. म.म.) नाति-परिहोणेवर्य। ५ आनुमानिक इतिएकरस्य का प्राक्त इति पूर्व प । ६ यदेव-पा. ७ परिच्छेदाभावादिति-विकृती सीयर्यादे. करण करवादियः। यमप्यपरकरयादी रणदुत्वेन परिपलाम इति मन्य उदाऽपि प्रायममुदापदाचे ना55- उमानिकस्य प्राममुदायस्यानिदेशमन इयूथम् ।

·[अ०८पा०१०११ मीमांसादने। अश्रुतित्वाच्च ॥ २२ ॥ अत्राऽऽद्द । यदि दर्शपूर्णमाससंयोगात्फलादीनामप्रवृत्तिः, प्रयाजा- दीनामपि तत्संबन्धादप्रवृत्तिः प्राप्ता | तान्यपि हि वत्संयुक्तानीति । उच्यते । यद्यपि तानि दर्शपूर्णमासयोः श्रुतााने। विध्यन्तेन तु सौर्या- दिप्वष्यतिदिष्टानि । फलादीनि तु न विध्यन्तेनातिदिश्यन्ते । तेषां यदि प्रत्यक्षा प्रवर्तिका श्रुतिः स्यात् , ततः प्रवतरन् । न चासाबस्ति । तस्मादश्रुतित्वान्न प्रवर्तन्ते ॥ २२ ॥ (काम्यगुणानां विकृतावनतिदेशाधिकरणम् ॥ १४ ॥) [३४] गुणकामेवाश्रितत्वात्प्रवृतिः स्यात् ॥ २३ ॥ पू० इह गुणकामा उदाहरणं, गोदोहनेन मणयेत्पशुकामस्प, उपास्मै गायता नर इति ग्रामकामाय प्रतिपदं कुर्यादित्येवमादयः । तत्र वि- चार्यते । किं गुणकामानां कृतेषु प्रवृत्तिः, उन नेति । ततः सूत्रेणवो- पक्रमः । गुणकामेवाश्रितत्वात्मचिः स्यात् । प्रत्तिर्गुणकामानाम् । कुतः । आश्रितत्वात् । गोदोहनं प्रणयनाश्रितं गोदोहनेन प्रणयेदिति तच प्रणयनं प्रवर्तते । आश्रये च प्रवर्तमाने तदाश्रितमपि प्रवर्तते । यथा पट आकृष्यमाणे तदाश्रितं चित्रमप्याकृष्यते । यथा च चमस: मवर्तते । यथा च, सादिरं वीर्यकापाय यूपं कुर्यादिति । एवं गोदो. इनमपि प्रवर्तते । गोदोहने च मवर्तमाने तदाश्रितः कामोअपि प्रवर्तितु- मईति । तस्माद्गुणकामानां प्रवृत्तिः ॥ २३ ॥ निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ॥ २४ ॥ सि० नितिर्वा गुणकामानाममवृत्तिः । कुनः । कर्मभेदात् । कार्यभेदा. दित्यर्थः । अन्यत्कार्य गोदोहनस्य, अन्यच्चमसस्य । चमसः क्रत्वों, गोदोहनं तु पुरुषाः। तदुक्तं, यस्मिन् मतिः पुरुषस्य तस्य लिसाड- लक्षणाऽविभक्तत्वादित्यत्र । अऋत्वर्थः किमर्थं प्रवत । कतूपकाराय हि तस्य प्रवृत्तिः। एवं प्रतिपदः । तस्मान मवर्तेरन् गुणकामाः ॥२४॥ यत्तूपन्यस्तं, यथा खादिरं वीर्यफामाय यूपं कुर्यादित्यत्र प्रवृत्ति- रेवमनापीति । तत्र मा- ॥ २२ ॥ २३ ॥ यसव तदतिदिश्यते । न च गोदोहनादीना कवना ॥ २४ ॥ १ ता-का-२ (अ• ४ पा. १ ० २ १०२.)। ।

·१५९८ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०८पा० १०१५) अपि वाऽतद्विकारत्वात्वत्वर्थयात्मवृत्तिः स्यात् ॥ २५॥ अपि वा, एविशेषु प्रवृत्ति स्यात् । चुनः । अनतिकारलात् । न खादिरः त्वयविकारः । अपमपि नवर्य व तदुक्तम, करण भयत्वे संयोगपृथक्त्वापति । ३ वर्षश्चत्पावत्मवर्नेत । तस्मिश्च प्रवनमान तदाधिन पामोऽपि प्रवर्तते । सादिरेण हि स सिध्यति । मन खादिगेऽस्ति । तस्मात्याग साधयिष्यति ॥ २५ ॥ (सौर्ययाग पिकोनाऽऽगेगमार्गातिदेशाधिारणग ॥ १५ ॥) [१५] एककर्मणि विश्रपोऽविभागा हि चोदनेकत्वात् ॥ २६ ॥ सि. सौर्य चळं निपेड्रह्मवर्चसयाम इति श्रूयते । अस्ति तु मताव- भिमर्शनद्वयं, चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमशेत, पञ्चहोवाऽमावास्यामिति । तदिह चोदन प्राप्यते । नत्र संशयः। कि सौर्यो यदा पौर्णमास्यां प्रयुज्यचे तदा चतुत्राऽभिम्रष्टव्प', यदाऽभावास्यायां तदा पञ्चहोत्रा, उतोमयत्र विकल्प , चतुहरि वा पश्चोरा वेति । किं मातम् । व्यव- स्थति । पुनः । चदिपानुग्रहाद । मकृती व्यस्था कृता । इहापि चो- दको व्यवस्था प्रापयति । - गोदोहनादि पुरुषार्थत्वाचमस विकृत्य निविशते । सदिरस्तु प्रत्वर्यवान्न चि- द्विकरोति । एव चेत्खदिर प्रवर्तन एव । तम्मि-प्रवर्तमाने तदाधिनः कामोऽपि प्रवर्तत इत्येतदयुक्तम् । यसवर्ष तदविदिश्यते । वीर्यवरामो यदि खदिरार्थस्तता सदिरे प्रवर्तमाने तदाधिनत्वाप्रवर्तने । स च विपरीत , सदिस्तवर्ष । सदिर. पुरुषार्थत्वान्न प्रवर्तन इति चेत् । उच्यते । येन रूपेण नवम्तेन प्रवृत्तिरिष्यते, न द्वितीयेन ॥ २५ ॥ सौर्य अग्नेयानुपमिनलक्षितप्रापणेनैतिकर्त यता गृहाति । आशेयम्य च पौर्णमा. स्याममावास्याया च विद्यामानवादाक्यमधारयितु, किं पौर्णमास्यतिकर्तव्यता (म.पा.३ १.३ म. ५)। स च विपरीत दरे-भद्राहिम यो विपरीत इत्यर्थः । ३ द्वितीयेन-गुस्सायाशेन। ४ पांगमास्यनि-पाणमामा काटिकामयस्यतिकरी- ग्यतेरापं ।

·भ०८पा० ११०१६] मीमांसादर्शने । १५९९ . एवं प्राप्त उच्यते । एकस्मिन् कर्मण्यत्र सौर्य विकल्पः । कुतः । अविभागो हि चोदनैकत्वात् । एकपा चोदना, सौर्य च निपेद्रह्म- पर्चसफाम इति । तत्राविभागो भवति । उभावप्यभिमर्शने पाप्यते । तयोरेकार्यत्वात्समुच्चयो न संभवति । तस्माद्विकल्पः । यत्तु, प्रकृती व्य- वस्येति । नासौ कालकता । कि तर्हि । समुदायकृता । न च सौर्य तो समुदायो स्तः। यद्येवमभिमर्शनपेव तर्हि न पामोति, तयोः समु- दाययोरभावादिति । अोच्यते । न पामोति, यदि समुदाययोरभिम- शनमुच्येन । तयोस्त्वनाभिघ्रष्टव्यत्वात्समुदायिनां तदुच्यते लक्षणया। समुदायिविकारश्च सौर्यः । तस्मात्तत्रापि चोदकः पापपति तत् ॥२६॥ ( सौर्ये चरावानयधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १६॥) [१६] लिङ्गसाधारण्यादिकल्पः स्यात् ॥ २७ ॥ पू० साय कर्मणि दार्शपौर्णमासिको विध्यन्त इत्युक्तम् , इष्टि दर्शपूर्ण- भासयोः प्रवृत्तिरिति । सन्ति तु तत्र फर्माण्याग्नेयादीनि । तत्र विचारः । किं यस्य कस्यचिदार्शपौर्णमासिकस्य कर्मणः सौर्य विध्यन्त उताऽऽग्ने- यश्यति । किं प्राप्तम् । विकल्पः । कुतः । लिगसाधारण्यात् । सौर्ये दार्शपौर्णमासिकविष्यन्तमाप्ती पल्लिङ्गमुपैदिष्ट, प्रयाने प्रयाने कृष्णलं जुह्येतीति, तत्साधारणं सर्वेषां विश्यन्ते संपतनि । न च समुच्चयः । तस्माद्विकल्पः ॥ २७॥ ऐकायद्वा नियम्यत पूर्ववत्याद्विकारो हि ॥ २८ ॥ सि. आमेयस्य वियन्तो नियम्येत । कुतः । ऐकायान् । एकदेवत. स्यादित्यर्थः । आग्नेय एकदवत्यः । सौर्योऽपि । तेनैयदेवनत्वेन प्रयत उतामायायाः । सम्पादनमाणविशेषत्वाद्विकल्यः । आसन्नानि हवी- यमिगशति । इति हानिरपिमर्शने मन्त्रस्य रणत्याहि कारः प्रायः । पयपि काल. कृता लगवाया हनिरन्तरवशेन पहनो नाता तपाऽपि विनावशतया व्यवस्था फर्नु. म् । तज्ज्ञायते सोय पातरस्याऽऽझोपाय वर्मः प्रपनन इति । नरमानेपाविशेषा- द्विकाल्पः ॥ २६ ॥ [ २७ ॥ (अ० पा०१ अ.४ ग. 11)। २ अपदिष्टम्-पा० । ३ अमावास्याया इति-अम'. सोपाल मा मेयवपिनावितम्यतेसः।

·। 11 टुप्पीरासहितशायरभाष्यसमेने- [अ०८पा० १०१६] लिलेनाऽऽग्नेयविध्यन्तो नियम्येत । पूर्ववत्वात् । पूवानयं सौर्यः । पूर्वनामिहितं विध्यन्तमपेक्षवे । विकारो हि । विकृतिरेपा । सर्वाश्च विकृतयः पूर्ववत्यः । चोदनावापानामसमाप्तत्वात् । तत्र लिङ्गेन विष्यन्तनियमो भवतीत्युक्तम् । अस्ति चकदेवतत्वं लिङ्गम् । तेनाऽऽग्ने. यवियन्तः ।। २८ ॥ अश्रुतत्वान्नेति चेत् ॥ २१ ॥ अत्राऽऽह । स्यादेतदेवं, यद्यत्रैकत्वं श्रूयेत । न तु श्रूयते । कयम् । तद्धितेनायं निर्देशः, सौर्यमिति । तथा, आग्ने पमिति । तत्र वचनव्य- तिर्न ज्ञायते, कि सूो देवताऽस्य, उन सूयर्या च सूर्यायति । तया, आग्नेयेऽपि ॥ २९ ॥ स्याल्लिङ्गभावात् ॥ ३० ॥ स्थायवस्थितिरेक्त्वस्य । कुनः । लिङ्गभावात् । लिङ्गमत्रास्ति । किम् । वाक्पशेप एकत्वं श्रूयते, सोयें तावद, अमुमेवाऽऽदित्यं स्वेन भागधेयेनोपघावनि, स एवेन ब्रह्मवर्चस गमपतीति। आग्नेयेऽपि, अङ्गि- रमो वा इत उच्चमाः स्वर्ग लोकमायंस्ते यज्ञवास्त्वभ्यायंस्ते पुरोडाशं म भूत्वा मसर्पन्तमपश्यम्तमनुवन् , इन्द्राय ध्रियस्त्र वृहस्पतये धिपस्त्र विश्वभ्यो देवेश्यो ध्रियस्वेति । स तानाह न धिो । वमत्रुवन् , अग्नये प्रियस्वति । सोऽनवीत, प्रियेऽहम् । यदागेयोऽटाकपालोऽमावास्याया पूर्णमास्या चाच्यनो भवति । अग्निक्षेत्र स्वेन भागयेन समर्थ- यतीति॥ ३०॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ।। अनुवाफ्यायामकन्यश्रवणम्, अमिर्धा दिव इत्याग्नेये, उदुत्यं नासवेदमपिनि सोपं । ननु पुनरुक्तमैनालङ्गदोपदर्शनपिनि । वदु. प्यते । नेतरपुन रक्तम् । एममत्र चोदनागतम, एफ मन्त्रगतम् । चोद- नाग वापर, मन्त्रगत मातम्य योन समिति ॥ ३१ ॥ ॥२८॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१॥ अवि मी पेट-पा।

·। [अ०८५४० १८०१७) मीपासादर्शने । १६.१ (देवनापटिनसादृश्यापेसया कपटिनसादृश्याय बलीयस्त्वाधि- करणम् ॥ १७॥) [१७] विप्रतिपत्तौ हविपा नियम्पेत कर्मणस्तदुपारूप- त्वात् ॥ ३२ ॥ सि. इदं श्रूयते, ऐन्द्रपेकादशकपालं निपेदिति । तयां, आनेयं पय इति । तत्र संदेहः । कि देवतासामान्यादैन्द्रपुरोडाशे सानाय्यस्य विध्यन्त:, आमेये च पयस्योपधस्य, देवतासामान्यं बलवत्तरम् । अथ हवि:- सामान्यादुत्तरत्र सानाव्यस्य, पूर्वीपपस्य, इवितामान्यं बलीय इति । किं प्राप्तम् । उच्यते । देवतासामान्य बलीय इति । कुनः । मुरुपत्याद । मुख्यनियन्त्रिता देवता । ऐन्द्रमाग्नेयमिति । जघन्पनिय- त्रित कि । तयोविरोधे मुख्यानुग्रहो पाय्यः । मुरुपस्याविरुद्धमा चित्वात जघन्यस्य तु मुख्पेन विरुद्धा प्रतिः । तस्मादेववासामा- न्यं धलीय इति प्राप्ते, चूमः । विमतिपत्तो इपिपा नियम्यत । विमविपचारतस्यां इविदेवतमी, हविषा विध्यन्तो नियम्येत । कुतः । कर्मणस्तदुपारपत्वात् । कर्म देवता प्रति द्रव्यस्पोत्सर्गः । स च इपिप्पारुपायते, उपलभ्यत इत्यर्थः । इविस्त्यज्यपानं दृश्यते । किमतः । अतो हविः कर्मणः मत्यासन्नम् । प्रत्यासत्तिथ लिङ्गम् । ननु देवताऽपि यागेन संवद्धा । न तया विना यागो भवति । उच्यते । सत्यं संबद्धा। आरादुपका- रिणी तु सा । नासो स्पज्यते । तस्मादहिरङ्गम् । अतो हवि:सामान्य घलीयः॥३२॥ वेन च कर्मसंयोगात् ॥ ३३ ॥ न च इपिपा संयुज्य कर्म चोयते, ऐन्द्रम् , आमेपमिति । इचि: मधानः शब्दः । फिमता । अतो इविश्व युद्धौ संनिहित, तलिम- वति । पया धूमो बुद्धिविषयतामापन्नोऽमलिक ने विद्यमानः ॥३३॥ ननु देवताऽवत्र भूयते, ऐन्द्रमानेपमिति । उच्यते- - तिथेति चिनास्ति । २ सानायस्य विपन्नः-410 1 ३ नाविद्यमानः-पा० ।

·दृष्टीकासदितशावरभाष्यसभने- [अ०८पा.१०१८ गुणस्येन-देवताभुतिः ॥ ३४ ॥ विशेषणत्वेन देवत्ता श्रृंयते, इविविशेष्यस्वेन । विशेष्यं च बुद्धौ सं. निहितं भवति, न विशेषणम् । तद्विशेष्य विशेष्य निवर्तते । कयं ज्ञायते। विशेषानुव घसंपोगा । यया राजपुरुषः पूज्य इत्युक्त पुरुषः पूज्यो गम्पते, न राजा ! एवमिहापि, ऐन्द्रं पय इत्युक्ते हविर्युदो संनिधीयते, न देवता । यच युद्धी संनिहितं, तल्लिङ्गमित्युक्तम् । तस्मादविःसा- मान्यं बलीयः । अब ऐन्दे पुरोडा आग्नेयस्य विध्यन्त: । आग्नेये च पयसि सानायपस्येति । गुणत्वेन देवतामुनि:-इत्येतस्य मूत्रस्यापरा व्यारूपा । इदं पदो- चरं सूत्रम् । यदुक्तं हविःसामान्य बलीय इवि, नेतद्युक्तम् । देवता. सामान्य वलीय इति । कुतः । सर्वोऽयं प्रयासो देवताराधनार्य एव । साऽस्य प्रसन्ना फलं ददाति । एवं श्रूयते । तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति । यश्चन्द्रस्य प्रसादनोपाय इति ज्ञाता, पुनरपीन्द्र प्रसादयितव्ये स एऽऽस्थेयो भवति । तस्माद्देवतासामान्यं बलीय इति । अत्र चूप: । स्यादेतदेवं, यदि देवतातः फलं स्यात् । पागात्तु फलं, स्वर्गकामो यजेतेति श्रूयते । यत्तु, तृप्त एवेनमिन्द्र इति । तत्रेद- मुच्यने । गुणस्येन देना अतिः । यागे गुणभूना देवता । सस्या दातृत्वं स्तुत्योच्यते। यथा, अमात्येन म ग्रामो दत्तः, सेनापतिना मे ग्रामो दत्त इति । न चामात्यः सेनापतिर्वा ग्रामस्य प्रभवति । राजैव प्रभवति । इतरस्मिन् गुणभूते स्तुत्या दातृत्ववादः । तस्माययोक्तेनैव न्यायेन हविःसामान्यमेव वलीय इति ॥ ३४ ॥ (कृष्णचरावानेयधर्मातिदेशाविकरणम् ॥ १८ ॥) [१८] हिरणपमाज्यधर्मस्तेजस्वात् ॥ ३५॥ पू० मानापत्यं घृते च निगेन्उतकृष्णलमायुफाम इति श्रूयते । तद्धि- रण्यमान्यधर्मः स्यात् । उपाशुपाजविध्यानस्तत्र भवेत् । कुतः । तेज- . ॥ १४ ॥ १नशियरोगा।३ धर्मा पापा।

·. (१०८पा० १४० १] ... मीमांसादर्शनेना- स्वसामान्यात् । तेजस्व सामान्यम् । हिरण्यमश्मनां तैनः । मपि गवां सार इत्यर्थः । अथवा हिरण्यमपि तेजस्वित्वादुज्ज्वलार भाज्यमपि स्निग्धत्वादुम्ज्वलमेव । तस्मात्सामान्यादुपांशुयानधर्मा शर कृष्णलश्रुः॥३५॥" धर्मा ग्रहाच ।। ३६ ॥ हिरण्ये च बहव आज्यधर्मा अनुगृह्मन्ते, अवेक्षणादयः । औषधधर्मा- तु हीयेरन् , अवहन्त्यादयः । तस्मादप्याज्यधर्माः ।। ३६ ॥ औपधं वा विशदत्वात ॥ ३७॥ सि. अयवा, औपधस्य हिरण्ये विध्यन्तः । कुनः । विशदत्वात् । हिर. एमपि विश्दम, औपरमपि विशदम् । का पुनरनयोः सामान्ययोर्वि- पः । न खलु कश्चित् । किंतु विशदत्वस्य कारणद्वयमुपालकम् । जिस्वितायास्तद्धर्मानुग्रह एकः ॥ ३७॥ चशब्दाच ॥३४॥ चरुशब्दश्चात्र भवति, मानापत्यं चरुमिति चान्दीपघस्य वक्ता, दिलवदीपधस्य लिङ्गम् ॥ ३८ ॥ तस्मिंश्च श्रृपणश्रुतेः ॥ ३९ ॥ तरिर्माज्य अपणं श्रूयते, घृने अपयतीति । किमतः । अत एतद्भवति । औपयिष्यन्तेन अपूर्ण माप्यते । तत्र केवलमाज्यं विधा- आज्यविध्यन्ते तु अपणमाज्यं च विधीयेयाताम् । तथा 'तस्मिय पणश्रुतेः- इत्येतस्योपरा व्याख्या । आह । साक्षादेवे- हाऽज्यं श्रूयते । तस्मात्तस्य विध्यन्त इति । तत उत्तरमिदम् । तस्मिथ अपणश्रुतः । दार्शपर्णिमासिकं अपणं तस्मियाऽऽज्य श्रूयत । गुणगर्त उत्सामान्यम् । इविर्गवं तु वैशय, चरुभन्दश्य। तस्मात्ते बलवती ॥३९॥ 'x' (मध्दकपोरपाश्यानधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १९॥) ११] मधूदके द्वसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥ ४० ॥ पू० चित्रायामिष्टौ श्रूयते, दघि मधु घृतं पग्रो पाना उदकं तण्डुलास्व. : ३५ ॥ ३६॥ १७ ॥ ३८ ॥ ३९r] भारनियर्थ - TIC - वाक्ये मियत ·१६०४ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते-०८१० १.१९] संसृष्टं प्राजापत्यं भवतीति । सत्र, मपदके पयोविकारः स्यात् । त!! वसामान्यात् ।। च मधूदके, पोऽपि वम् ॥ ४० ॥ प्रथमपादान्त-मधूदके द्रवसामान्यात्पयोविकारः स्यात् । तेदिति सर्वनाम्नेकवचनान्नेन यत्परामृश्यते तदेवतासंचन्धि । न च धानादीनि परा. मृश्यन्ते । यदि च परामृश्यरंस्तानीति बहुवचनं स्यात् । यदि वा ततदिति वच्मिा- निर्देश. । तस्मान्न मानादीनां परामर्श: । यदि वा, एतानि परामृश्य देवतायो संग- ध्येरन् प्रामापत्यानौति बहुवचनममविष्यत् । अन. सर्वनाम्नैकवचनान्तन संसृष्टमित्ति (संसृज्य) परामृश्य देवतासंबन्धः । तत्रैवं वर्णयन्ति । सर्वनाम निर्दियस्य प्रतिनिर्देशकम् । द्रव्याणि च निर्दिष्टा. नि, न सप्तर्ग । हुववनामावः क्यम् । प्रातिपदिकविरोधादविवक्षितं पाशक्त् । अयवा-गुणत्वायरपरामशति तदीयं लिनं संस्यां च मनते । तम्य चैकैकस्य परामर्शादेववचनमविरुद्धम् । अमत्यामाप वीप्सायां वीप्ताकार्ये वर्तते । संसष्टमि. त्येक्प्रधानत्वादन्यने । प्रामापत्यमित्येवदेवनामिप्रायेणेकवचनम् । इदमपि दर्शनमशोमनम् । सनिहितस्य प्रातिपदिशस्य वाचकम् । अतो यत्र नपुंसकलिङ्ग विद्यते तदनेन पराम्रष्टव्यम् । धानाना तण्डुलाना न पुप्तकपरामर्श. निर्देशः । अतो न तेन परामर्श । अयं च पायोऽन्यत्राप्यपिहित , लिहविशे- पनिर्देशासमानेष्वपाठ सारस्वती स्त्रीत्वात्' इति पुंलिङ्गं न मैच्या संरभ्यते, स्त्री- स्वात् । एवमिहापि । सशब्देन नपुंपकटिनास्य मंबन्धः । तस्य वैकत्वादेकदे. वतासंबन्धे, एकवचनं न विस्भ्यने । मत ऐको याग । 'मधूदक द्रवसामा- न्या' इति । विरोधे धर्माणा यात्वेन धर्मनियम ३६पति । तेन सिद्धनेदमाधिकर. णमारभ्यते, किमाज्यामप्राप्तिस्त सान,प्यादिति ।। ४० ॥ १ तदिति-दधि मधु पृत पयो धाना उदकं तदुरातत्संस्त्र प्राजापत्यम्' इति प्रकृतवि- पयवायरयच्छन्दनेत्रयं । २ संस्टीमति-म कन्युलमेन समुपदेनोपात्त दध्यादिममुदाय परा. मोयर्थ एव च द्रव्यदेवतासयन्धेश्य दको याऽनेन वायन विकायत इसाराय । ३ अस्मिथ पारर यागभेद यदना गरयां मतमाह-दवमित्यादिना । ४ गुगवान् गुणाचन व दित्यर्थे । ५३दमपि न शोगनम्-पा नामोति-न(महन मनाम्ना तच्छरदेन परामर्शयोग्यो निर्देशो PHIR 10 (भ.पा. १.१६.४५)10 संस्टादि-अत इति पूर्व शेष । को याग इदि-एनायता प्राणापत्यवाक्ये वरण मदयमा प्रदर्शितम् । नाकस्मिक • अपहोरिन । परंतु यागदपध एव व्यायानिअनुमययम् । १. (अ.१३ पा.. भ..भ...) इत्यनेति शेष ।

·०८पा०म०.१] मीमांसादर्शने। आज्यं वा वर्णसामान्यात् ॥ ४३ ॥ आपं घा, इमे विकुर्याताम्, उपांशुयाजस्य तयोषिध्यन्तः स्यात् । कुनः । वर्णसामान्पात् । समानवणे मध्दफे आज्येन ॥४१॥ धर्मानुग्रहाच्च ॥ ४२ ॥ आज्यधर्माय पदयो मध्दकयोः शक्याः कर्तुमुत्पबनायो, न तु पयोधर्मा दोहनादयः ।। १२ ।। पूर्वस्य चाविशिष्टत्वात् ।। ४३ ॥ यत्त पूर्व कारणमुक्तं द्रवत्वसामान्यं, तदविशिष्टम् । आज्यमप्यानि संयोगावी पवति । तस्मादुपांगुयानाविध्यन्तो मयुदफयोरिति॥४३॥ इति श्रीश्वरस्वामिनः कृती मीमांसाभाष्येऽष्टमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥ अथाष्टमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ( वाभिनयागसुराग्रहयोरेप्टिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १॥) [१] वाजिने सोमपूर्वत्वं सीत्रामण्यां च ग्रहेषु ताच्छब्यात् ॥ १ ॥ पू० चातुर्मास्येपु वाजिनेव्या श्रुता, वाजिभ्यो वाजिनमिनि । सौत्रा. मण्यां च सुराग्रहा, आश्विनं ग्रहं गृह्णाति, सारस्वतमन्द्रमिति । तंत्र संशयः । किमुभयोः सौमिको विध्यन्त उत दार्शपौर्णमासिक इति । तदुच्यते । वाजिने, सौधामण्यां च ग्रहेपु सोमपूर्वस्वम् । सौमिको विध्य. न्तः । कुतः । ताच्छब्यात, सोमशब्दत्वात् । सोमशब्दस्त्वत्र श्रूयते, सोपो वै वाजिनं, सुरा सोम इति । न तावद्वाजिनं सोपो, न सुरा । नच तयोः सोमेन सादृश्यमस्ति । सादृश्याच परशब्दः परत्र प्रवर्तते । तस्मात्सादृश्यमत्र विधीयते । सादृश्यं चात्र सोमघर्मकत्वं शक्यं विधातुं, [११॥ ४२ ॥ १३ ॥ इति श्रीमहकुमारियविरचितायां मीमांकामाप्यव्याख्यायां टुप्टीकायामपाध्यायस्य प्रायः पादः ।। - - २ १ आज्यं पा विर्याना ते-पा० १२ सोमवर्गलात-पा।

·4 - टुष्टीयासहितशावरभाष्यसमेते [अ०८पा०२०१३ नान्यत् । स एप नाम्ना धर्मातिदेशो, न विध्यन्तेन । यथा, कोण्डपा- पिनामयनेऽमिहोत्र ॥१॥ अनुव पटुकाराच ॥ २॥ अनुचपदकारं च सोपधर्म दर्शयति, वाजिनस्याने वाहीत्यनुवपद- फरोति, सुराया वीहीत्यनुवषट्करोतीति ॥ २ ॥ समुपहूय भक्षणाच ॥ ३ ॥ समुपदय भक्षणं च सोमधः, तत्र दृश्यते । शेष सम विभज्य समुपहूय भक्षयन्तीनि ॥३॥ - . . क्रयणश्रयणपुरोरुगुपयामग्रहणासादन- वासोपनहनं च तद्वत् ॥ ४ ॥ प्रयणादीय सोपधर्मान् मुरायां दर्शयति, सीसेन लीपालय्या, कुक्लसक्तुभिराचिनं श्रीणावीति । एफा पुरोरुक्, एफा याज्या । उप- पामगृहीतोऽस्यच्छिद्राय स्वाऽच्छिद्रेणाऽऽश्विनं ग्रहं गृह्णाति । गृही- स्वाऽऽसादयवि । त्रिरात्रं संहना बमन्ति । सोमे वासस्युपनद्धानि नोक्मानि शप्पाणि भवन्तीति । वियो सति, अनेकार्यानि वाक्यानि युः । नयादीन् सीसकादीय विधति । तस्मादुमयोः सौमिको विध्यन्तः ॥ ४ ॥ हविषा वा नियम्पेत तद्विकारत्वात् ॥५॥"सिंह हवि.सामान्यन घाऽत्र दापौर्णमासिको विध्यता नियम्पेतः । फुवः । वहिकारत्वात् । दार्शपर्णिमासिकस्य विषो विकार! मरावा. जिने । औषयविकृतिः सुरा, सानायविका वाजिनम् ॥ ५ ॥ प्रशंसा सोमशब्दः ॥ ६ ॥ अप यदुक्तं, ताउयादिति । तत्र ब्रूमः,, प्रशंसायोऽयं सोप- रान्दो, न विध्यर्थः । विधायफस्याभावाद । सोमो वै वाजिनं, मुरा सोम इति । मष्टफलवत्वात्सोमस्य । सद्भावेन सुरावानिनयोः मसा । पपा, सिंहो देवदत्त इति पुरुपस्प । तस्मानार्य नाम्नां धर्मा. विदेश ॥६॥ [॥ १॥ २ ॥ ३ ॥४॥ ॥ ६ ॥ ... IF मतभा-गा..

·.
-
[१०८पा०२०२] भीमांसादर्शने ।
वचनानीतराणि ॥ ७ ॥
इतराणि तु सीसक्रयादीनि वाचनिकानि । मासेरभावात् । अगत्या
च वाक्यानामने कार्यता, सगुणकर्मविधानेन ।। ७ ॥
व्यपदेशश्च तहत् ॥ ८॥
शप्परेव दीक्षणीयामामोति, तोक्मभिः मायणीयां, सिंहलोमभिरा-
तिथ्यामिति । सोमविकारत्वे प्रत्यक्षमेव दीक्षणीयादीनि प्राप्नुयुः ।
माप्तानां शष्पादिभिस्तदाप्तिवचनं नोपपद्यते ॥ ८॥
पशुपुरोडाशस्य च लिङ्गदर्शनम् ॥ ९ ॥ .
पशुपुरोडीशता च ग्रहाणां श्रूयते, नेतेषां पशूनां पुरोटाशा विद्य-
न्ते । ग्रहपुरोडाशा ह्येते पशव इति । तन्न तावदत्र ग्रहाः पुरोडाशाः ।
ग्रहा एव ते । यदि तु पुरोडाशधर्मकास्तन एतदुपपद्यते । तस्मात्पौरो-
डाशिकस्तेषु विध्यन्तः ॥ ९ ॥
( अग्नीपोमीथपशोः सानास्पविकारस्वाधिकरणम् ॥ २॥)
[२]. पशुः पुरोडाशविकारः स्याद्देवतासामा-
न्यात् ॥ १० ॥ पू०
अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोपीयं
पशुपालभत इति । तत्र संदेहः । किं पशुः पुरोडाशविकार उत साना.
प्यधिकार इति । किं प्राप्तम् । पशुः पुरोडाशविकारः स्यात् । कुतः।
देवतासामान्यात् । अनीपोभीयः पशुः । पुरोडाशोऽपि तवत्यु
एव ।। १०॥
प्रोक्षणाच ॥११॥
मोक्षणं पुरोडाशधर्मः पशो दर्शयति । अद्भयस्त्वोपीभ्यो जुष्टं
पोशामीति पा भोसतीति ॥ ११ ॥
पर्यनिकरणाच्च ॥ ३२ ॥
पनिकरणमपि पुरोडाशधर्मः । तदपि पशी दृश्यते । आइवनी-
यादुल्सुकेन पशु पर्यग्निकरोतीति । तस्मात्पुरोडाशविकारः ।। १२ ।।
.
।
.
।
॥ ७ ॥८॥९॥ १०॥ ११ ॥ १२ ॥

·ܝܽܘܪܽܕ݂ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेटे- [अ०८पा०२०४] सांनाप्यं वा तत्प्रभवत्वात् ॥ ३३॥ सि. साना यं वा पशुविकर्यान्न पुरोडाशम् । कुना । वत्प्रभवत्वात् । पशु सानाप्यं प्रभवति, पमुश्च । वन्मियः प्रत्यासन्नम् । प्रत्यासचिय लिङ्गम् । इति:पामान्यं च देवतासामान्यादलीय इत्युक्तम् ॥ १३ ॥ तस्य च पानदर्शनान् ॥ १४ ॥ तस्य च सानाय्याप यत्पात्रमुखा, सा पशी दृश्यते । यदि पगुरु खायां पवेदिति ॥१४॥ ( अग्नीपोमीयम्य पशो. पयोविकारस्थाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] इनः स्यान्मूर्तिसामान्यात् ॥ १५ ॥ पू० सानायविकारोऽपि दप्नो विकारः स्यात्पशः, न पयतः । कुतः । मूर्तिसापान्यान् । घनत्वं मूर्तिः ॥ १५ ॥ पयो वा कालसामान्यात् ।। १६ ॥ सिक पपो वा पापिकन्नि दधि' सद्यःकालः पशुः, पपोऽपि सद्यः- कालम् । दधि तु यहकालम् । (योऽन्तरित, तद्वहिरङ्गम् ) ॥१६॥ पश्वानन्तर्यात् । १७॥ पशोच पयोऽनन्तरं, तसरयासन्नं, न दधि ॥ १७ ॥ इयत्वं चापिशिष्टम् ॥ १८॥ वत्वं पशुपयसोः समानम् । पशुरपिद्रवति, पयोऽपि । तस्मात्पयो- विकारः पनः ॥ १८ ॥ (आमिक्षायागे पयोयागधर्मानिदेशाधिकरणम् ॥ १॥) [१] आमिक्षाजयभाव्यत्वादुलपषिकारः स्यात् ।। १९ । पू० येवदेव्यामिक्षा, उमयोर्दधिपयसोविकारः स्यात् उभयभाप. स्वात् । उभाभ्यां हि सा माध्यते । तत्र न गूगते विशमोऽस्येव, नेवर- स्पेनि । तम्मानुभयोः ॥ १२॥ एकं वा चोदनकरवात् ॥ २० ॥ ॥ १६ ॥ ११ ॥19॥ १६ ॥१७॥१८॥१९॥ (Vaiनन, पानास्ति। ३-1 ·। . (१०८पा०२०५] मीमांसादर्शने । १६०१ एक वा विकुर्यात्, दधि पयो वा, नोभे । चोदनैकत्वात् । एकपा चोदना, वैश्वदेव्यामिक्षा, इति । सकेन विध्यन्तेन निराकासी क्रियते । तस्मादेक विकुर्यात् ।। ॥२०॥ यत्तु न गूछते विशेष इति । तत्रोच्यने- दधि संघांतसामान्यात् ॥ २१ ॥ संह दधि, आमिक्षापि संहता । पयो द्रवम् । एप विशेषः । वरमाध्नो विकार इति ॥ २१ ॥ पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवर्धनस्तदर्थत्वात् ॥ २२ ॥ सि. पयो वाऽमिसया विक्रियते, न दधि । पयामधानत्वादस्य संस. गैस्य । किं भावान्यं पयसः। भूयस्त्वम् । प्रभूतं तत्र पयः, अल्पं दधि। दध्नश्च तदर्थस्वात् । दाध च तत्र पयो घमीभावयितुमुपादीयते । लोक- वत् । लोकेऽपि पय एव घनीभावयितुं दध्युपादीयते । कथम् । दश्य- भावेऽन्यनाम्लेनापि कालिकादिना क्रिपते । तत्रापि चाऽऽमिक्षाशब्दो भवति । दधिनियमोऽम्ळे ह्यदृष्टार्थः । तस्मात्पय एवाम्लसंयोगेन घनी- भूतमामिक्षेत्युच्यते । पपवेदामिक्षा, पयस एर विकारो न्यायपः ।।२२।। धर्मानुग्रहाच्च ॥ २३ ॥ सद्यकालता धर्मः पयोविकारत्वेनानुग्रहीपते । देवदेवस्य सद्यः- फाळत्वात् । दषिविकारत्वे पाध्येत । वैश्वदेवोऽपि यहकालः क्रियेत । वषा तस्य धर्मों वाध्येत । सयोमा च दर्शयति । जुषन्तां युज्यं पय इति । यदि दध्नो विकारः स्यात् । तथा द्वयहकालभाचे दातव्यं, न फयंचन पय: स्यात् । तदर्शनं नोपपद्यते । तस्मात्पयोविकार- आमिक्षा नयाधमकत्वम् ॥ २३ ।। (सत्राहीनयोः सत्राहीनोमयात्मकद्वादशाहधर्माणा व्यवस्ययाऽतिदेशा. पिकरणम् ॥ ५॥" [५] सत्रमहीनश्च द्वादशाहस्तस्पोभयथा प्रवृत्ति- रैककात् ॥ २४ ।। पू० द्वादशाहोऽहर्गणः, मायणीयोऽतिराया, पृष्ठ्यः पदहः, प्रपश्छन्दो. ॥ २०॥ २१ ।। १२ ।। २३ ।। १ युज्यते-पा.। पयोविकारथाऽमिक्षा-पा।

·दुष्यकासहितशावरमाप्पसमेते- [अ०८पा०२४०५) मा अविवावयमहा, उदयनीयोऽतिरात्र इति । स उभयसतर, सत्र पट्टीनश्च । क्यं नायते। अभियुक्तानामुपदेशात् । एवं शुपदिशन्ति, सत्र महीनय द्वादशाइ इति । शब्दार्याधिगमे चाभियुक्तोपदेशः प्रमाणम् । सजाव्यवस्थया च तस्य धर्मा आन्नाता । एको द्वौ बहवोऽपि वादी नेन यजेस्न् । तान् दीपिता याजयेयुः । गृहपत्तिसप्तदशा स्त्रयमृस्वि- नो नाम्मणाः सत्रमुपेयुरिस्पेवपादयः । धर्मभेदार संज्ञाव्यवस्था । यथा, ब्राह्मणः, परिवाद, वानमस्य इति । तदशमेऽध्याये वक्ष्यते- द्वादशाहम्य समत्वमासनोपापिचोदनेन यजमानबहुत्वेन च सत्रशन्दा- भिसंयोगात् । यजतिचोदनादहीनत्व स्वामिना चास्थितपरिमाणवा. दिति । स द्विरात्रादिश्वदर्मणेषु प्रवर्तत इत्युक्त-गणेषु द्वादशहस्येति । तर सदिह्यते । रिमुभयपकारोऽसौ विकृती प्रवर्तते, उत व्यव स्पया, कचिदहीनभूतः, कमिसनभूत इति । कि प्राप्तम् । तस्यो. भयका प्रचि स्यात् । ऐकापात् । उभयविधस्तन प्रवत ! कुन । ऐक कम्पात् । एकामिद कभियविधमियुक्तम् । न तस्य प्रवृत्ती विशे- पो गृहने, देव विध इह नेवि । मादुभयविधा मवर्तेत । नन्यका द्विधा महत्ता, दितीयया 41 नास्ति ऐककादिकल्पो भविष्यति । पधा, आग्नेयविकारेपभिमनस्य ॥ २४ ॥ अपि वा यजतिश्रुतेरहीनतप्रवृत्तिः स्या- महत्या तुत्यराब्दयात् ॥ २५ ॥ सि. आप चा-ननदेव, सर्वतोभयया प्रत्तिरिति । यत्र यनति, यते। माहीनभूतस्य प्रवृत्ति । पारिशेयाद्याऽऽसनोपापिचोदना, तर सब- भूतस्य । यस्मात् । प्रकृस्या तुस्पशब्दत्वात् । प्रा हि विकृतिस्तुरप- मान्दा भवति । तस्माचादनासामान्यायातिनियमः । अहीनभनय यतिचोदनः । दादशाहेन मनापामो योनि । रात्रभूत आसनोपा. पिचोदनः । द्वादशादिकामा उमेय , द्वादशाहमृद्धियामा उपासी. मिति ॥ २५॥ 11२१ ॥२६॥ 4 पदा या-पा. २ (म. पा.६.१६०५९)(१.पा. म. १६...(प्र. ८ पा.१०.१.१.)

·[अ०८पा०२१०१] मीमांसादर्शने द्विरात्रादीनामैकादशरात्रादहीनत्वं यजति- चोदनात् ॥ २६॥ अत्राह ! फे पुनस्तेऽहर्गणा यजतिचोदना, येवहीनभूनः पब- नते । के वाऽऽसनोपायिचोदनाः, येषु सत्रभून इति । सदुच्यते । द्विरा. त्रादीनापैकादाराबादहीनत्वा । तत्राहीनभूतः मवर्तते । तेषां पति- शन्देन चौदनात् । द्विरात्रेण पजतेति ॥ २६ ॥ त्रयोदशराबादिपु सत्रभूतस्तेष्वासनोपायि चोदनात् ॥ २७ ॥ - त्रयोदशरात्रमृद्धिकामा उपेयुः, चतुर्दशरात्र भतिष्ठाकामा उपामीर. निति मुहत्याऽऽचष्टे । एवं वा । यस्माद्यजनिचोदनोऽहीनस्तस्माद्विराबादीनामप्यहीनत्वम् । सेऽपि हि यजति चोदनाः। यस्मादासनोपायिचोदनं सत्र, तस्मात्त्रयोद- शराबादीनि सत्राणि । तान्यपि तचोदनानीति ॥ २७ ॥ लिङ्गाच ॥ २८॥ अग्निष्टोमो वै प्रजापति, स उत्तरनिकाहानसजत । तमेत दिरावा. दपोऽईगणा ऊचुस्त्वपस्मान् मा हासीरिति । सदेपापहीनत्वमिति हि- रात्रादीनामहीनत्वं दर्शयति ॥ २८ ॥ (पञ्चदशरात्रकुण्डपायिनामयनयोः सत्रत्वात्सवात्मकद्वादशाह पति- देशाधिकरणम् ॥ ६॥ [६] अन्यतरतोऽतिरावयात्पञ्चदशरावस्याहीनत्वं कु- ण्डपायिनामयनस्य च तर्नेवहीनत्वस्य दर्श- नात् ।। २९ ॥ पू० पञ्चदशरात्रं, कुण्डपायिनामयनं चोभावप्यहीनी । कस्मात् । अन्य- तरतोऽतिरात्रत्वात् । उभावप्येतावन्यतरतोऽतिरात्रो, तेनाहीनानिनि । पञ्चदशराजस्तावत् , त्रिदायिधुदमिष्टोपत्रिरात्री दशरात्र उदयनीयोऽति- रात्र इति । कुण्डपापिनामयनपपि, मासममिहोत्रं जुह्वतीत्यारभ्य, याव- ।। २६ ।। २७ ॥ २८ ॥] यत्रातिरानोऽन्ते श्यते सोऽहीनः । अत्रान्तेऽतिरात्रः । तस्मादहीनतम् । एवं 1 नाहीनापिति क्वचिनास्ति । १ अर-पवाददाराने कुण्डपायिनामयने चैत्यर्थः ।

·१६१२ टुष्टीकासहितनावग्माप्यसमेते- [अ०८पा०९/०९] रामो महायतमुदयनीयोऽनिरान इति । यश्चान्यतरतोऽविरात्रः, सोड- होनः । क्यं ज्ञायते । तद्भवहीनत्वस्य दर्शनात् । तद्भुतेपु-अन्यतर तोऽतिरानभूनप्वहीनतथ्यवे, पदम्पतरतोऽतिरावस्तेनाहीन इति॥२९॥ अहीनवचनाच्च ॥ ३० ॥ अहीन इति चापं पञ्चदशरातः प्रत्यक्षमुक्तः। यदन्यतरतोऽविरा- स्तनाहीन इति । तम्मादप्यहीन इति ॥ ३० ॥ सने वोपायिचोदनात् ॥ ३३ ॥ सि० सत्रे घेते, नाहीनी । उनः । उपायिचोदनात् । य एव भूतिकार्य- मिच्छन्तस्त एनं पञ्चदशराबमुपेयुः । कुण्डपापिनापयनेऽपि, भूनिकामा उपेयुरिति । कः पुनरेतयोलिङ्गयोविशेष । चोदनागतमे, पाक्यान्त- रगतमन्यच्च । चोदनागतं यत्तदन्तरङ्गं भवति, बहिरङ्गमितरत् । अयं चापरो विशेषः । अहीनरिङ्गेन च नित्येनाहीनस्य संस्तुतिनोपपद्यते । उपपत्यैतदहीनत्वमुच्यते, यदन्यतरतोऽतिरावनाहीन इति । सा यदि वाचदुपपतिः साधिका, ततोऽन्वरेणापि वचनं, सिद्धमहीनत्वम् । अप न साधिका, उच्यमानमपि न सिम्यति । तस्मान्नैतद्वचनम् | किं तर्हि । अनुवादोऽयं स्तुत्यर्थः । स्तुतिय नित्येनाहीनलिङ्गेनान्य- तरतोऽविराबवनाहीनस्य नोपपयते । यत्कारण, सर्व एवाहीनोऽन्य- तरतोऽतिरातः । सत्रस्य तुपपद्यते, येन तावदयम-यठरतोऽतिरात्रः, ते- नाहीनः । आरमना च सत्रम् । अव उमयात्मा विशिष्टोऽयमन्येभ्यः सभ्य इति ॥ ३१॥ सत्रलिङ्गं च दर्शयति ॥ ३२ ॥ सत्रलिङ्गं च कुण्डपायिनामयने दर्शयति । गृहपतिर्गृहपति, मुब- मण्यः मुब्रह्मण्य इति । गृहपतिहि सत्र आम्नातः । गृहपतिसप्तदशाः सत्रमुपेयुरिति । सः च तेनार्यः प्रवर्यान् यानपानान् फर्तुम् । अन्ये- दहीनविष्यन्नोऽत्र || २९ ॥ [१०॥] अ येतार. मत्रमिद स्मरन्ति । न चेम्वचनमस्ति, योऽन्यतरतोऽतिरात्रः सोऽही- न इति । यदव्यनारोऽहीन इनि । उपायिचोदनेन सलिन मत्रत्वम् ॥ ३१ ॥ १ यत्मरणम् । सर्व एवाहीनोग्यतरतोतिरावाइपक्षात । तदहीनत्वमुच्यते-पा.। २ हीन दीति-वि स्मरन्ति सोहीन स्ययं ।

·[अ०(पा.३१०१ मीमांसादर्शने । पा यजमानानां व्यावृतत्वात् । तस्मारसचे एवैते इति ॥ ३२ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसामाप्येऽष्टमस्याध्यायस्य द्वितीपः पादः॥ . अथाष्टमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः || ( आग्नविष्णवादी देवतासामान्यादग्नीषोमीयादिधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ १ ॥) [1] हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ॥ १ ॥ पू० इह विर्गण उदाहरणम् । आमावैष्णवमेकादशकपालं निपेत्, सारस्वनं चकम् , बाईस्पत्यं चरुम, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये, इत्येवपादयः । तत्र चिन्त्यते । किं शुचिदेवतस्यानीपोमीयविध्यन्तः, आनविष्णवस्याप्याग्नेपनिध्यन्त उत विपर्यय इति । कि प्राप्तम् । इवि. गणे परं शुचिदेवतम्, उत्तरस्याग्रीषोमीपस्य विकारः । पूर्वमायामा वैष्णवं, पूर्वस्याऽऽअगस्प विकारः । कुतः । देशसामान्यात् । क्रपसामा- न्यादित्यर्थः । इह शुचिदेवतो द्वितीयः । प्रकृतावप्यग्नीपोपीयो द्वितीया । इतरत्रायानावैष्णवः प्रथमः । प्रकृतावस्यामेयः प्रथमः । देशसामान्यन लिङ्गेन परमुत्तरस्य, पूर्व पूर्वस्य विकारः ॥ १॥ देवतया वा नियम्येत शब्दवत्त्वादितरस्या- श्रुतित्वात् ॥ २ ॥ सि० न वा देशेन नियमः स्यात् । किं तर्हि । देवतया । देवतासामा. न्यात् । कुतः । शब्दवती देवता । आनावैष्णवममय शुचपे, इति । इतरस्प देशस्य, अश्रुतिस्वात् । देशो न श्रूयते । किं तर्हि । मंचया- -दम्पते । किपतः । एतदतो भवति । देवताप्रत्ययः कर्मचोदनायापन- न्तरत्वान्मुख्यः । इतरस्तु पो पर्यापेक्षयोत्पद्यते । तस्माजघन्यः । [॥ ३२॥] इति श्रीमकुमारिलविरचितायां मामलामाप्य यारुयायां टुप्टीकायामष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ विधिः-पा० । २ प्रत्य पाहम्मने-पा।

·१६१४ टुप्टीकामहिनशाचरभाष्यसमैने- [भन्(पा. १५०२] मुस्पानुग्रहश्य न्याय्यः । अनः शुचिदेवत्य आग्नेयस्य विध्यन्तः । आग्नावपण चानीपोपीयस्य ॥२॥ (गनक्साघराने द्वादशाहिकानां समानामहां क्रमेण धर्माति- देशाधिकरणम् ॥ २॥) [२] गणचोदनायां यस्य लिङ्गं नावृनिः प्रतीयेताऽऽयवत् ॥ ३॥ पू० जनासप्तरात्रे आयते, चत्वारि त्रिन्त्य हानि भवन्तीति । तयाऽ-- न्यत्र श्रूयते, नव विन्त्यहानि भवन्तीति । तत्र संदेहः । किं पाष्टि- फस्य प्रथमस्यायमभ्यास उत नानाहां द्वादशाहिकानां स्तोमविधि- रिति । किं प्राप्तम् । गणचोदनायां यस्य लिङ्गं वदात्तिः प्रतीयेताऽऽ- नेयवत् । गणचोदनायामेवंविधायां यम्य लिङ्गं पार्टिकस्य प्रथमस्या- शनिवृत्त्वं, तस्यैवाऽऽत्तिः प्रतीयेत । चोदनासामान्यात् । आग्नेयवन् ! वघया, अग्नये पावकाय, अग्नये शुचये, इनि देवयाचोदनासामा- न्यादानेयस्य विपन्ताभ्यासः । एवमिहापि ॥ ३ ॥ नानाहानि वा संघातत्वात्प्रवृत्तलिङ्गेन चोदनात् ॥ ४ ॥ सि० नानादानि वा द्वादशाहिकानि प्रवरन् , न पार्टिकं प्रथममहः । फरमात् । संघातत्त्वात् । सघात एप उच्यते, चत्वारि त्रिवृत्यिहानी. वि। पृथक्त्वनिवेशिनी हि चत्वारीति संग्त्या, पृथक्त्वेनाहां भवती वि। सन्ति च तत्र सप्तरात्रे चोदनपा प्रवृत्तानि नानाहानि द्वादशा. हिकानि चत्वारि । तान्यन्य त्रित्वं विधातुं शक्यते । ॥२॥३॥] सन्ति तत्र चोदनया प्रवृत्तानि नानाहानि द्वादशाहिमानि चत्वारि ।- वान्यन्य त्रिवृत्त्वं विधातुं शक्यत इत्येतदयुक्तम् । 'जनसरात्रेण यनेत' इति प्रयोगचोदनेयम् । प्रयोगश्चात्पत्ति न त्यति । अहं शब्दो यागविशेषवचनोऽश्रुत- मपि विशेष्यमनुमापयनि । नेई विशेषणं यागमन्तरेण संभवति । यथा, वजीतीन्द्र- . प्रयोगशतिनं स्यन्यते' इति यथानु पाठ एपलभ्यते। राति न हद-उपतिमा पेपन एव । ३ प्रयोगचोदनयापदिताया अप कौत्सत्तरन्यतोऽयमास्वयमेवोत्यत्तिमपि चौद. यतीति हायामाह-मर पन्दशतु ।'रारि विहन्त्यहानि'पदि वाश्यस्याहन्द इत्यर्थः ।

·(भारंपा. १०५) मीमांसादर्शने न तु प्रिन्ति यहून्यहान्पन्य तत्र चतुःसंख्या विघीयते ॥ ४॥ तथा चान्पार्थदर्शनम् ॥ ५॥ चत्वारि त्रिन्त्यहान्यनिष्टोममुखानीनि । येपाममिष्टोमः प्रयमः, इतरेऽनग्निष्टोमाः, त एवमुक्ते प्रतीयन्ते, न ये सऽग्निष्टोमाः । यथा, अयोमुर्ख पिण्डच्छेदनमित्युक्ते न सर्वायसं प्रतीयते । यदि च त्रिवोऽभ्यासः स्यात्, सर्वेऽग्निष्टोमा भवेयुः । अग्निष्टोमो हासी । तस्माद्वादशाहिकानां चोदकमाप्तानामह्नां त्रिवृत्ता विधीयते । एवं नब त्रिन्यदानि भवन्तीति ॥ ५ ॥ (पत्रिंशदाने पहहधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] कालायासेऽपि बादरिः कर्मभेदात् ॥ ६॥ पू० कचित्कर्मविशेष श्रूयते । पडहा भवन्ति, चत्वारो भवन्ति, पश्चहा भवन्ति । तत्र संदेहः । किं द्वादशाहिकानामहा प्रवृत्तिः, उत पर- इस्पेति । किं प्राशम् । कालाभ्यारोऽपि यादरिः। पहहकालाभ्यारोऽ- प्येतस्मिन् श्रूयमाणे बादारिराचार्यों द्वादशाहिकानामहां प्रति मन्यते मनुमापयति । महुवचनादुनियनच त्वेपु सवारीति नियम्यो । तैपां त्रिवृत्वमग्निटो. ममुसत्यं च विवीयते । ननु चत्वारि त्रिन्त्यहानि भवन्ति' अत उत्पन्नानि 'नन· कसरात्रेण यत' इति फरे विधीयन्ते । पर्वपक्षे, नित्वेन लिनेन प्रथमस्याहो विध्यन्तम्धसुपि । सिद्धान्ते, यागाना गुणः संघातः । तदीयेन गुणेन नानाहना यो धर्मः सोऽति- दिश्यते, संवानसामान्यात् । त्रिवृi पुनरगावस्थित, तद्वहिरमत्वादुर्बलम् । एवं वर्णविनायविकरणम् । यथा पाध्यकारेण वर्णित तथा यहवो दोपाः । कर । पतारीत्यन्य वित्त विधीयते । न न समरा वारि सन्नि । अविवीयमान- स्वाधी, यान्योरन् । अन्त्य नः । सम्नु वा चत्वारि । तत्रामिष्टोममु. पानीनि द्वितीयो गुणो विधेयः । तत्र वाक्यं मियेतेति सिद्धम् ॥ ५ ॥ [५॥ , नानाना-गा-१२ यती एव पसाया। ४ अत उत्पपानीति-दत्यनेन सोनीपमानि माग्य PREगति वास्येन पसे विधायन्त दरयर्थः । ५ वदायेन गणे. न-प्रधान संकापना पाहोन बसता गुणेनेवार्थः । । पति-पा-1 विधायरो-न्युश्व भाष्यकारेनतिपःपरनों पतिशाता न भ्यालानः ।

·- सुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ० (पा०३०४) स्म । वृतः । कर्ममेदाद । पहशब्देनाबाहमितानि पद सौत्यानि कर्माः प्युच्यन्ते । तेषां च पकानां भेदो गम्यते । चत्वारः पडहा इति पृथक्रवनिवेशात्संख्यायाः ।योकस्यैव कर्मपटकस्य पार्टिकस्याऽऽभि- पविकस्य वाऽभ्यासः कल्प्येत, ततवतुःपडहा, इति स्यात् । अथ ' पुनः, चत्वारः पदहा इत्युक्ते चतुर्विवत्यहानि प्रतीयन्ते, साऽःसंघा- वचोदना प्रकृतिलिङ्गत्वादादशाहिकीपहमति गृह्णाति । तस्मान्ना- माहां द्वादशाहिकाना प्रतिः ॥ ६॥ तदानि तु जैमिनिरामप्रत्यक्षसंख्यत्वात् ।। ७॥ सि. दावृर्षि, पार्मिकस्यैव मनातस्य पहम्यावृत्ति जैमिनिराचार्यों मेने । कुतः । अह्नामप्रत्यक्षतस्यत्वात् । चतुर्विशतिम्लाममत्यक्षा संपाऽनुमानाद्गम्यत । तपाथ पहचतुष्टयेनेवानुमानम् । तेन पूर्व दावस्पचित्यमेव प्रत्येति । तत्समाहत्व चापिगतिसंपाम् । पथा, पूर्व में मनिपाते, यादग्निम् । यथ घूममत्ययनैव कृतायों भवति नासावनिमत्ययमद्रियो । इहापि पडहमस्ययादेव तत्पतिः मसम्यते । तया घ कृतार्य:, कि चतुर्विशतिसंख्यया वातपा करि- यति । तस्मात्पदास; भय यदुक्तं, पृथकावनिवेगिनी संख्याऽऽनृत्ती पाध्येवेति । वत्र धूमः । पढ६ इति पशात पडः संनिहितो गृप । वस्य चतु:संरूपा. संबन्धः साक्षानातीत्यावृपा भविष्यति । पया, उपसा पानी. नुपानानां च । यस्यापि, पिनराजश्वत्वारः पहा इत्येवं चोधवे। तस्यापि दाराने मरमान आवृत्त्येव संरूपापूरणम् । मिनानां पह. हानाममावा 1 पोमयोदशेगो नासाये परं निवपति ॥ ७॥ (सतरादिसम्यागणेषु द्वादशाहिकधर्मातिदापिहरणम् ॥ १॥) [४] संस्थागणेषु तदायासः प्रतीयेत रूतलक्षण. ग्रहणात् ॥ ८॥ इह संस्थागणा उदाहरणम् । ममियोमा पश्चाक्या, अवामिष्टोम भरनिशानिरा मरतीत्येवमाद: । अत्र चिन्यो।बिपोषि. ।

·[नि०८पा०३०५] मीमांसादर्शने । १६१० टोपस्यायमभ्यास उतैवसंख्यानां संस्थाविशिष्टानामहां बाद इति । किं प्राप्तम् . संस्थागणेषु तदभ्यासः प्रतीयत । तस्यैव प्राकृतस्य ज्योति. होमस्पायमभ्यासः । कुतः। कृतलक्षणग्रहणात् । तस्यैतत्कृतं लक्षणम् । अग्निष्टोमा उक्थ्यः, पोडशी, अतिरात्र इति । तत्संयोगेनेवाः संस्था उत्पन्नाः । स तामिः शक्यते लक्षयितुम् । तं च कक्षायित्वा संख्या फेवली विधास्यति । नानाहां तु वादे संस्था संख्या चोभयं विधी. यो । उक्थ्यसंस्था भवन्ति, ते च पञ्च भवन्तीति । क्या वाक्यं भिद्यते । तस्माज्ज्योतिष्टोमाभ्यासः ॥ ८॥ अधिकाराद्वा प्रतिस्तदिशिष्टा स्यादभिधानस्य तन्निमित्नत्वात् ।। ९ ॥ सि. मैतदेवं, ज्योतिष्टोमाभ्यास इति । कयं तईि । -प्रकृतिस्तद्विशिष्ट स्यात् । द्वादशादिकान्यहानि संस्थाविशिष्टानि स्युः । कस्मात् । अधि- कारात् । तान्यत्र चोदफेनाधिकतानि । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति । ननु प्रत्यक्षविहितो ज्योतिष्टोमोऽनिष्टोमादिभिः शब्दः। नेत्याह । कथम् । अभिधानस्य तनिपिञ्चत्वाद । अनिष्टोपायभिधानं संस्पानिपि, न पोतिष्टोमाभिधायकम् । पंचसंस्थं क्रतुं वदितं शक्नोति, न ज्योतिष्टो- ममेव । यत्तु-अनेकार्यत्वमिति । नानेकार्यत्वं भविष्यति । गणचोदनपा मातानामहां पचानां संस्थामा विधायिष्यते । शतामिष्टोममित्यपि स- मास उपयविशेषणविशिष्टं गणमाह । स एक एवार्थः । यथा, लोहितोष्णीषा अविना प्रचरन्तीति । पृ. यस्त्वनिवेशिनी चवं संख्याऽनुगृहीता भविष्यति । तस्माद्वादशाहि. पर नानाइना बादः॥९॥ (शतो यादी ज्योतिटोमिकोम्पादितोत्रानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ५ ॥ ) [५] गणादुपचयस्तत्वसनित्वात् ॥ १० ॥ पू० तोवध्यं भवतिशतातिरा भवतीनि भूयते । तत्र द्वादशादिका. न्यानि प्रन्ति । तानि च प्रायेणोवथ्यसंस्थानि । द्वावमिष्टोमा। रातो- 1 ॥॥९॥ शक्षा सपापापोनिष्टोमवावकम्-पा.वायपान भनेका. मिला। ५ माम्- ·। भ०८पा०३.६] मीमांसादर्शने । ननु प्रत्यक्षश्रुता गायव्यः । ताभिचोदकपाता इसरा वायितव्याः | नेत्याह । कस्मात् । संख्यात्वात् । अयं गायत्रीशब्दः संख्यावाचकः । कथं ज्ञायते । अन्यतिरेकाच्चतुर्विंशतिसंख्यामेष न व्यभिचरति । न कचिचतुर्विंशत्तिसंख्यया विना दृष्टः । चतुर्विशतिसंख्याहीनासु त्रिष्टुब्जग- तोपु न फदाचिद्भवति । तस्मात्संख्याशदोऽयम् । संख्याशब्दवेदक्ष- रावलोपः कर्तव्यः । अग्निष्टोपवत् । यथा, शमामिष्टोम भवतीत्युक्ते द्वाद- शादिकानामसामयथ्यावलोपः क्रियते । एवमिहापि ॥ १२ ॥ तन्नित्यवच्च पृथक्सतीषु तद्वचनम् ॥ १३ ॥ तन्नित्यवत्संख्यामात्रं ब्रुवन्तं गायत्रीशब्दं मत्वा, पृथक्सनीषु पृथग्भूतासु गायत्रीभ्यो तीपु, अगायत्रीषु तद्वचनं भवति, गायत्री- पचनं भवति । ये हि द्वे गायच्यौ, सका जगतीति । यदि संख्यायां गायत्रीशब्दस्ततो नगत्यां दे चतुशितिसंख्ये इत्येतदननमुपपद्यते । अथ, ऋचि ततो द्वे चौ जगत्यं न स्व इत्येतद्वचनमानुपपन्नं स्यात् । तस्मादपि संख्यायां गायत्रीशब्दः । तयेदमपरं च दर्शनम् । तिस्रोऽ- नुष्टुमश्चतस्रो गायत्री करोतीति ॥ १३ ॥ न विंशती दशेति चेत् ॥ ३४ ॥ अथ, कचिढ्यात्, न विंशती दशसंख्याऽस्ति । न संख्या संख्या- न्तरे वर्तते । गुणो हि संख्या । न च गुणा गुणेषु वर्तन्ते । एवमष्टाच- त्वारिंशसंख्यायां चतुविशतिसंख्या नास्ति । तम्मात्संख्यायेंऽपि गायत्रीशन्दे, एका जगती, द्वै गायपो, इत्येतदनुपपनमेव । यथोमयो- दोपो नासाचेकरय वाच्यः ।। १४ ॥ ऐकसंख्यमेव स्यात् । १९ ॥ अत्रोच्यते । न वमः संख्यायां संख्या वर्तत इति । किं तर्हि । अष्टाचत्वारिंशत्संख्यापरिच्छिन्नेष्वक्षरेष्ववयवभूते द्वे चतुर्विंशतिसंख्ये, न तु दे चौ, इति । न च संख्पा संख्यान्तरं निवर्तयति । यदि निवर्तदैकसंख्यमेव स्यात् । यस्य दश गावस्तस्य द्वौ पञ्चको गवा. मित्येतद्वचनं न स्यात् । भवति च तत् । तस्मान्न संख्या संख्यान्तरं निवर्तयति । , .

·१६२० दुष्टीकासहितशायरमाध्यसमेने- [भ.पा.१०१] एवं वा ॥ न विंशतो दशति चेत् । यद्यपि संख्यायां गायत्रीशन्दा, एवमपि नाक्षरावलोपः कर्वव्यः । किं कारणम् । विंशतो दश विद्यन्ते । फिमतः । इद तावदनः । येन विशनेरुपानाः, उपाचाग्नेन दश भवन्ति । एवं येन पिष्टम्जगत्यः प्रयुक्ता', प्रयुक्तास्तेन तदन्तर्गवा गायच्यो भवन्ति । तस्मादविकारेण प्रयोग । एवं चोदनानुग्रहन भाति । गायत्रं चाहः न भवति । एक्संरयमेव स्यात् । अयाऽऽह । नगत्यां त्रिष्टुभि चोपाचायां न गायव्य उपात्ता भवन्ति । क्यम्। साधनं परिच्छिन्दती संरया कर्मणि, अङ्गी भवति । न जगत्याः, त्रिष्टुमो वाऽवयव. साधनम् । कि तर्हि । त्रिष्टुन्जगत्यः । अयोच्येत, गायत्रमेतदर्भवतीति वचनादवपत्र एवात्र सायनमिति तथा सत्यक्षरावलोप एव मामोति । उत्तरस्यावयवस्यान. गत्वात् । न चानङ्गेऽनुपादीयमाने चोदको वाध्यते । तस्माघदुक्त, यद्यपि सरयाया गायत्रीशब्दः, एवमप्यविकारेण प्रयोग इति । एतदयुक्तम् । दर्शयति च । नौचरस्या सरयायामुपातायां पूर्वाः संग्या उपाचा भवन्तीति । यदयपेका च दश च शतं च सहस्र च पराध चेति मर्वसरमा अनुवामति । यदि चोत्तरस्यां संग्यायामुपाचायाँ पूर्वाः सरया उपाना भवन्ति, ऐरसरयमेव स्यात् । एकैव परार्धसरया भवेत् । सा हि सर्वाभ्य उत्तरा । यतस्त्वेकावा अध्यनुप्रान्ताः । अतो विज्ञायते, नोचरस्या संरपायामुपात्तायां पूर्वाः संरगा उपाचा भव- न्तीति ॥ १५ ॥ गुणादा द्रव्यशब्दः स्यादमर्वविपयत्वात् ॥ १६ ॥ सि. नवदेवं संख्यायां गायत्रीमन्द इनि ! क्यं तर्हि । गुणान्यशन्दः स्यात् । चतुरित्यक्षरयुक्तस्य द्रव्यस्य वाचाः । कस्मात् । असर्व- विषयत्वान् । यदि सरयाशन्दः स्यात्, सर्वरिश्वतुविशतिसंख्यासं- ग्येये वतंत्र गोयथाटो । न च पर्वते । तस्मान्न मंराशब्दः ।। १६ ।। ॥ १५॥ ११॥ १एवं-पा. २ दर्शयति नर-पा. । ३ भवन्ति-पा. । ४ न चैतदे-या । . पदावतिसम्यये-पा..

·। [ग०८पा०३१.१] भीगामादने । १६२१ गोत्ववच्च समन्वयः ॥ १७ ॥ यथा, गौरिति सत्यपि गमननिमित्ते सामान्यद्रव्याभिधाने साना- दिमत्यैव समन्बयो, नान्यति तद्वचन एव गोशब्दो विज्ञायते । एवम पमप्यरवचन एव विज्ञातुं न्यायपः ॥ १७ ॥ संख्यायाश्च शब्दवत्त्वात् ॥ १८ ॥ चतुर्विशतिसंख्यावाचकः शब्दोऽस्ति, चतुर्विंशतिरिति । नास्यापरण गायत्रीशब्देनार्यः । संज्ञाया व्यवहारार्थत्वादेफेन व्यवहारसिद्धः ॥१८॥ इतरस्याश्रुतित्वाच्च ॥ ११ ॥ इतरस्य ऋद्रव्यस्याश्रुमित्वात् । प्रशब्दत्वादित्यर्थः । तस्यापि व्यवहारान संज्ञाशब्देन पोजनम् । तत्रायं गायत्रीशब्दोऽर्थवान् भवति । संख्यायां निप्पयोजनः । तस्मादपि वशन्दो न्याय्यः । अतो गायत्रीणामृचामागमः कर्तव्य इति ॥ १९ ॥ ध्यान्तरे निवेशादुक्थ्पलोपैर्विशिष्टं स्यात् ॥२०॥ यदुपणितम् , अमिष्टोमवदिति । तत्र ब्रूमः । अग्निष्टोमशब्दस्य ट्रन्यान्तरे करिमविनिवेशो नास्ति । यथा गायत्रीशब्द ऋन्द्रव्ये । अयं हि फेवलानिष्टोमान्ततां बने । न चोक्थ्यलोपमन्तरेण द्वादशाहिकाना- महामग्निष्टोमान्तता भवतीत्यवश्यकार्य उपथ्यलोपः । अयं पुनर्गायत्री- शब्द पन्द्रव्यस्य वाचक इत्युक्तम् । न चाक्षरावलोपेन तद्रव्यं पाप्यते । तस्माद्विपमोऽयमपन्यास इति ॥ २० ॥ अशावलक्षणत्वाच्च ॥ २१ ॥ अशाखलाणानि चौरपस्तोत्राणि शतामियोमे, तानि शास्त्रलक्ष- मानिधोमान्ततया वाध्यन्ते । ३६ पुनर्विपरीत, खलाणा गायत्र्या, आनुमानिक्यास्त्रष्टुन्जगत्यः । ता न शक्नुवन्ति गायत्री चापि- तुम् ॥ २१॥ उत्पनिनामधेयत्वाद्भक्त्या पृथकूसतीपु स्यात् ॥ २२ ॥ अय पदुक्तं, संख्पापां गायत्रीशब्दो दृष्टः । ये हि दे गायत्र्या, सैफा जगतीति । तस्य का परिद्वारः । उत्पने । भोत्पत्तिकमेतदृयो ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९॥ २० ॥ २१ ॥ पार्य प्रयोजना, ।

·१६२२ टुष्टीफासहितशायरभाष्यममैने- [ग०८५१०३१०६] नामघयमित्युक्तम् । अत उत्पत्तिनामधेयत्वाधोऽयं 'जगत्यवयवे चतु. विंशत्यक्षरे पदसंचये प्रयोगः, स भवत्या विजयः । न हो कस्य शब्दस्याने कार्यता सत्यां गौ न्याय्या ! कया पुनर्भक्त्या । परिमा- णसामान्यात् । यत्परिमाणं द्वयोगायत्र्योस्तदेकस्या जगत्याः । अन एतदुक्तम् ! ये हि द्वै गायत्र्यो, सैसा जगतीनि । यथा, यो द्वौ कौरची स एको चाँदीक इति । एतच्च गायत्रीद्वयप्रशंमार्थ वचनम् । कयम् । इदं श्रूयते, दाभ्यां गायत्रीभ्यां वपस्पति । तदेतदयुक्तमिवोच्यते । जगत्या वैश्यस्य कार्यम् । जागतो हि वैश्यः । तदेतदाभ्यां गायत्रीभ्यां क्रियते । जगत्यैव तत्कृतं भवनि । ये हि द्वे गायच्यो सका जगतीति । तस्मादहेतुरयं संख्यार्यत्वे गायत्रीशब्दस्य ।। २२ ।। वचनमिति चेत् ॥ २३ ॥ शक्यं तावत्रैतद्वक्तुं, यत्रानुवादो गायत्रीशब्दः । यत्र तु विधिः स्तन क्यम् । यथा, तिम्रोऽनुष्टुभः, चतस्रो गायत्रीः करोति, इति । फा पुनर्विधौ विशेषः । विधौ शब्दार्थेन व्यवहारो भवति । तिस्रोऽनु- टुमश्चतस्रो गायव्यो न शक्याः पर्तुम् । शक्यास्तु चतस्रथतुपिशवयः । तस्माचत्र संख्यायां गायत्रीशब्द इति ॥ २३ ॥ । अथ ग्रूमः- यावदुक्तम् ॥ २४ ॥ इहैवैकत्र संख्याओं नान्यत्र । कचिदर्शनात् । आह । यद्येवं न संख्यावचनः । कयमिद संख्याथों जात इति । उच्यते । लक्षणयाऽपि विधानं भवति । यया लोके, अपी पिष्टपिण्डाः सिंहाः क्रियतामिति । चेदेऽपि, पृष्ठुरुपनिष्ठन इति । न च तत्र सिंहशब्दः प्रतिकृतिवचनो दृष्य इत्यन्यत्रापि प्रतिकृविधचनो विज्ञायते । पृष्ठशब्दो वा पृष्टसाधन- मन्त्रवचनः । न च लक्षणया प्रयोगे दार्थः परिचिउद्यते । यत्का- रणं, स्वार्थ एव पर्वमानोऽर्यान्दरं लक्षयनि । स्वार्य जहन्नेव लक्षयेत् । तस्मादयमायहेतुः ॥ २४ ॥ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २१ ॥ 1 भाग:--पाः । २ कौरसौ-या । ३ यादिक-पा० । ४ तदुच-पा। ५ पृटम्पयनसीपमाति। मिशन्दा-पा।

·[अ०८ पा० ३ ०६] मीमांसादर्शन। अपूर्वे च विकल्पः स्यायदि संख्याविधानम् ॥ २५॥ अपूर्वे च दर्शपूर्णमासकर्मणि विकल्पः स्यात् , यदि संख्यायां गायत्रीशब्दः । न हि श्रूयते, गायच्या परिदध्यादिति । एवं श्रुते, आजुहोतायाश्चतर्षिशत्यक्षरस्य पदसंच यस्य च विकल्स: स्यात् । विकल्प पक्ष माजुहोताया वाधः । स चायुक्तः सत्यां गतौं । तस्मादपि नातत्संख्याविधानम् ॥ २५ ।। ऋग्गुणत्वान्नेति चेत् ॥ २६ ॥ अत्रोच्यते । न प्रकृती विकल्पो भविष्यति । कुनः । ऋग्गुणत्वाद । फागुणो हि वत्र मयोगोऽङ्गीकृतः । ऋचस्तस्य सामिषैन्य आन्नाताः । यदि, अनृचा परिदधीत, ऋगुणवं वाध्येत । तस्मात्तत्राऽऽजुहोतयैव परिधारपनि । तथा सति गाया परिहिन भविष्यति । ऋग्गुणत्वं चौपसंगृहीतम् ॥ २६॥ तथा पूर्ववनि स्यात् ॥ २७ ॥ पूर्वनस्पपि वृहस्पतिसरे तथा स्यात् , यथाऽपूर्वे । 'अत्रापि, ऋग्गु- णकाः प्रयोगोऽङ्गीकृतवादफेन । तत्रापि ऋक्षपादीयमानासु गायत्रं चे. वाहः कृतं भवति । ऋगुणकन्न च न पापितम् । तस्मानासराव लोपः ॥ २७ ॥ गुणावेशश्च सर्वत्र ॥ २८ ॥ तुशब्दस्य स्थाने चशम्दः । प्रश्न तुशब्दस्यायें घब्दः । या, किचेह भवतीति । गुणस्य चतुविधतिसंख्यापाः सर्वत्राऽऽवेशः क. सनायामाज़होतायां, नावयये । अननस्यामुपादीयमानायामृग्गुणत्वं चोपगृहीतं भवति, संख्या च । बृहस्पतिसरे पुनर्वा कवचोदफेनाङ्गी. कृताः, तासामवयवे चतुविशतिसंख्या निषिष्टा । तस्मिन्नुपादीयमान ऋग्गगत्वमनुपापं भवति । प्रकृतिगायत्रीप तुपात्तं मवति । तस्मान संख्याभिषाने गायत्री शब्द प्रतिगायत्रीणामागमः पाप्नोति । भार माह । इदं तारदयं संख्यावादी प्रष्टव्यः । कस्मादक्षगनाया- intntana maraniunna ran ·१६२४ दृष्टीपासदित शायरमा यसमेते (अ.पा. ३०६) वायां चमसगनायां वा । यावताऽविशेषेण श्रुतं, गायत्रमेतदहर्भवतीति । एवं सति सर्वन गुणावेशः, संख्यांचेशः प्राप्नोति ॥ २८ ॥ निप्पन्नग्रहणान्नेति चेत् ॥ २९ ॥ स चेद्दवाद , पायं निपनी गायत्रीशब्दः, प्रसिद्ध इत्यर्थः । वस्य ग्रहण न्याय्यम् । अयं चाक्षरगतायामेव संख्यायां प्रसिदो न सर्चत्र । तस्मात्र सर्वसंख्यातो गृह्यत इति ॥ २९ ॥ स वक्तप.- तथेहापि स्यात् ॥ ३०॥ पाक्षरगनायामेव संरुपायां दृष्टो नापत्र, एचमुच दृष्टो ना. न्यस्मियतुर्विशत्यक्षरे गधे वा । यथा चाक्षरेष्वेव दृष्ट इति नानक्षरे विज्ञायते । एवमुक्षु दृष्ट इति नानून विज्ञातुं न्यायया । अत्राऽऽह । यद्यप्ययमा गायत्रीशदा, एवमप्यक्षरावलोप एक कार्य: । किं कारणम् । प्रकृत्युपपन्धनात् । चौदकनान प्राकृत्यखिजगत्यः प्रापिताः । ता इफा नोस्मिता भविष्यन्ति । गायत्रीशब्दश्च संख्यासामान्याच्छानोति तदवयवान् वस्तुम् । एवमुभी विधी अनुगृहीतो भविष्यता-पाहतो वैकृतयेति ॥ ३०॥ अत उत्तरं पठति-- यदि वाऽपिशये नियमः प्रकृत्युपपन्धाच्छरेवपि प्रसिद्धः स्यात् ॥ ३३ ॥ पवित्र ये-~असंशयेऽपि, गायत्रीपु पिहितासु प्रकृत्युपबन्धनादगा- यषों गायत्रीशन्दा करप्यते, शरेषपि, शरमयं यदि भवतीति फुशेष भरशब्दः रस्पयिता: । कौशपेव वर्हिः कार्यम् । वक्तव्यो वा विशेषः ॥ ३१॥ दृष्टः प्रयोग इति चेत् ॥ ३२ ॥ अपं विशेषो यः । चतुर्विशनिसंख्यायामक्षरगतायां गायत्रीशन्द 1॥२०॥२९॥ १० ॥३१॥ 11. मरयम-To1 ·भोपासादर्शने । - [सं०८पा०३०१ १६२५ स्य प्रयोगः । ये द्वे गायत्र्यो सका जगतीति । तेन शरयते कल्पयि- तुम् ॥ ३२॥ तथा शरेष्वपि ॥ ३३ ॥ शरशन्दस्यापि कुशेपु प्रयोगो दृश्यते, शरवणमेवेदं कुशवनमिति ॥ ३३ ॥ भक्त्येति चेत् ॥ ३४ ॥ पत्रोच्यते । स तत्र शरशन्दो माक्तः प्रयुज्यते । दीर्घत्वात्त्युपत्र- स्वारसास्यवादोऽसो, शरवणमेवेदं कुशवनामिति । स्वार्थे वर्तमानः सादृश्यं गमयति । स्वार्थ जहत्कयं गपपेन । वस्पाच्छरेषेव तत्र शर. शब्दस्य प्रयोगो न कोधिति ॥ ३४ ॥ तथेतरस्मिन् ॥ ३५॥ तयेवरस्मिनपि, ये है गायव्यो सैका जगतीति माक एवं गायत्री. शन्द इत्युक्तम् । सोऽपि स्वार्थ एव वर्तमानस्तत्सदृशं गमयतीति, अश्वेव प्रयुक्तो न संख्यापाम् । तस्मान संरुपायां गायत्रीशब्दः। अतो नासरावलोपः कर्तव्यः ॥ ३५ ॥ अर्थस्य चासमाप्तत्वान्न तासामेकदेशे स्थात् ॥ ३६ ॥ अपि च निजगवीनामे देशे वाक्यमारिसमासं भवति । न चाप- रिसपान पापेनार्यः कश्चिदभिधीयते । अर्यामियानार्थथ मन्त्रप्रयोगः। तत्र मन्त्रपयोग एवानर्थकः स्पात् । तस्मान्न वास त्रिष्टुनगवीनामेक- देशे गायत्रीशन्दा पात् । तस्मादु-पचिगायत्रीणापेव दाशवपीभ्य आगमः तम्प इति ॥ २६ ॥ इति श्रीशरस्वामिनः कवा मीपासामाऽपस्याध्याय, तृवीपः पादः।। २२ ॥ २५ ॥ १४ ॥ ३५ ॥ ३९ ॥ ] इति श्रीमहापारिलविरनिताया मीमामा पाप्यस्यास्पायर्या इप्टीकारामएमाध्यायम्य तृतीयः पादः ॥

·दुष्टीकासहितशापरभाग्यसमैदै- [म. (पा०४४०२) अथाष्टमस्याध्यायस्थ चतुर्थः पादः ।। ( दर्निहोपशब्दम्य कर्मनामगरवाधिकरणम् ।। १ ।) [1] दर्षिहीमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ॥ १ ॥ सि. यदेशया जुहुयात् , दर्षिहो र्यादिति श्रूयते । अस्मिन् दर्वि- होपशब्दे भवति संशयः । कि गुणविधिकृत फर्मनामधेयमिति । कि पासम् । दविहोमो यज्ञाभिधानं, कर्मनामधेयमित्यर्थः । कुतः । होमसं- योगात् । होमशब्दोऽत्र श्रूयते । तत्मपानश्वार्य समासः । दर्विशब्द उपसर्जनं, होमय कर्म । अथवा जुहुयादिति कांच्यते । तेन समु. चितो, यदेकया जुहुयादिनि । तस्मारकर्मनामधेयं स्थिनं तावत् । तनोऽर्थान्तरं प्रक्रियने ।। १॥ (दपिहोमशब्दस्य स्माताना परिकानां च कर्मणा नामधेयताधिकरणम् ॥ २ ॥ [२ ] स लौकिकानां स्यात्कर्तुतदारपत्वात् ॥ २ ॥ पू० पदा कर्मनामधेयं, तदा चित्पते, किलोकिकाना गातानां कर्म- पायष्टकादीनां नामधेयं दविहोमशब्द उन सपामेव लौकिकानां वैदि- गाना चति । किं प्राप्तम् । स लौकिकानां स्यात्। स खलु दविहोमशब्दों लौकिकानां कर्मणां नामधेयं स्यात् । कुतः । कर्तुस्तदारुपवान् । तपा कर्मा, तेन दविदोमशब्देन समास्यायते । शिनीनां दाविहोमिको ब्राह्मणः, अम्बष्ठान दापिहोमिको प्रामण इति । पश्च यत्करोति स तेनाऽऽसयायते । यथा, लायका, पावक इति । यदि चाटकादीनां मामधेयमेतत् , ननस्पा कर्मणां कर्मा दापिहोमिकसमारपासईतीति । तरपालौकिकाना नामयम् ॥ २ ॥ संयंपा या दर्शनाद्वास्तुहोमे ॥ ३ ॥ सि० सर्वपा लौकिकाना वैदिकानां च नामधेयमेतत् । न लौकिकाना- मैत्र । कस्माद । दर्शनावातुहीये । वास्तुहोमे हि वैदिक दविहोम दर्शयति । यदेकया जुहुयापिहोम कुर्याद । पुरोनुवाश्यामनूप याज्यया जुहोति सदैवतम्मायेति । ननु विपरीतमेतदनं, यदेकया जुहुयाइविदाम कुर्यात् । अदविहोम सन्तमित्यापयते । यदि दविहोम एवासी, तत एकथा दायाच द्यपानो दनिहोम एव भवति । तरे. ए समप्रमरिमा गुटनिति बानियस्ता नयाan यम् ।

·1 (म०८पा०४०१] • मीमांसादर्शने । १६२७ तदर्शनं नापपयत । यदेकया जहुयाइविदोमं कुर्यादिति । अत्रीच्यते । यदि लौफिकानामेव नामय, न वैदिकानाम् । तत एकयाऽपि हूगमानोऽसौ नव दार्षिहोमो भवति । अलारिकत्वाद, तद्वचनं नोपपद्यने । यदेकया जुहुयाविहोमं कुर्यादिवि । तम्माज्ञाप- यमेवेदं वदिकानां दविहोमत्वे एवमपि ज्ञापमुक्तम् । कुता प्राप्तिः । उच्यते । होमगन्दम्य सामान्याभिधारिवान्पातिः । तस्माल्लौकिक- दिकानां नामधयमेतत् ॥३॥ (दपिहोमशब्दम्य होमनामदेयत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ ) [3] जुहोतिचोदनानां वा तत्संयोगात् ॥ ४ ॥ मि. नायिकाना वैदिवानां च नामधेय दर्विहोमशब्द इति म्यिनम् । इदानी चिन्नपने । कि यगतिचोदनानां जुहोतिचोदनाना च सर्वेपी नामधेयमुन जुहोतिचोदनानामेवेनि । अग्निपात्सपामिति मासे, उच्यते । जुहोतानां नामधेयं न यतीनाम् । इनः । तत्मयोगात् । होमशब्दसयोगात् । अयं होपशब्दो जुहोतेर्वाचको न यमः । यजती लक्षणया स्यात् । सम्माज्जुहोतिनामधेयम् ॥ ४ ॥ (दहिोमशब्दम्य गुगविधिस्वनिराकरणाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] दव्योपदेशादा गृणानिधानं स्यात् ॥ ५॥ पृ० मिलादुत्तरमन्यते । यदुक्तं फर्पनामधेयं दनि होम इति । तन्न । कि ताई । गुणाभिधानं स्यात् । गुणविधिरित्ययः । चुनः । द्रव्योपदेशात् । दव्योपदेशोधगम्यते, दा होगो दपिहोम इति । एवमेतो दविहोप- गन्दी यथासिद्धिकलितो मरिष्यत । तम्मादगुणविधिः ॥ ५ ॥ न लौकिकानामाचारग्रहणयान्छन्दवतां चा. न्यार्थविधानात् ॥ ६ ॥ सि. नायं गुणविधियुज्यते । फि कारणम् । लोषिकानां तावदाचार. गृहीता दधिः । पनिरल या मूलदष्टया दम्या जुहोतीति । सान विधातम्या । श्रोतानामन्यानि होमार्यानि पाप्राण्यानातानि भुवेण जुहोति, चमन जुहोतीति । ते मा देत्रियता स्यान् । स चान्या. रयः । यसारणं, मुनादीनां विधायफा रब्दोऽस्ति, स्रवण जुहोमीनि। नतुदो । नानुमानिक्षी सिपिमन्द.॥६॥ सादौन-it.. - ·१६२८ टुप्टीफासहितशापरभाष्यसमेते- [अ०८पा०४०] दर्शनाचान्यपात्रस्य ॥ ७ ॥ अन्य पात्रं दविहोमे दृश्यते । भूतेभ्यस्त्वेत्यपूर्वा सुत्रमुद्गृहाती. ति । तस्मान गुणविधिः ॥७॥ तथाऽग्निहरिपोः ॥ ८॥ अयोच्यत, अग्रिहविषोः कायें दर्विभविष्यति । दर्वी होमो दर्वि- होमो, दर्षा होमो दविहोम इति । तत्र चूमः । तथाऽमिहविषारपि । यथा, पात्रकायें दधिर्न युज्यते, तथाऽग्निहविषोः कार्येऽपि । तत्राप्याइव. नीय आधारत्वेन विहितः, यदाहवनीये जुहोतीति । अन्य प्रदे. यत्वेन पुरोडाशादि । तस्मादग्निहविपोरपि कायें न दवेनिवेशः ॥ ८ ॥ उक्तश्चार्थसंबन्धः ॥९॥ उक्तं चास्माभिरग्नेः कार्येऽन्यद्रव्यमसमर्थम् । दहनपचनकाशन फर्म, अमेः । न चैतत्कार्यमन्यद्रव्यं शक्नोति फमिति । तस्मान्नाग्नि कार्ये दरुपदेशः । अतो न गुणविधिः । कर्मनामधेयमेव दर्विहोप- शब्द इति ॥ ९॥ दर्विहोमशब्दः कर्मनामधेयमित्युक्तम् । तत्र चिन्त्यते । किमपूर्वा दविहोमा उत कुतविद्धर्मग्राहिण इति । किं प्राप्तम् । नापूर्वा इति । फुतः । इतिकर्तव्यताविधेः । अघिहिततिकर्तव्यता कर्म विहितेति- फर्तव्यताकाद्धर्मान् गृहातीत्युक्तम् । अविहितेतिकर्तव्यताकायामी । तस्मात्पूर्ववन्त इति । यदेतदेवं, तदैतदोपतति । किंपूर्वा इति । अत्रोच्यते- (दविहोमानामपूर्वताधिकरणम् ॥ ५ ॥) [५] तस्मिन सोमः प्रवर्तेताव्यतत्वात् ॥ १०॥ पू० तस्मिन् खलु दर्विहोमे सोमः प्रवतेत । सौमिको विध्यन्तः स्यात् । कुता । अव्यक्तत्त्वात् । अध्यक्तचादनः सोमः। अमी अपि चाव्यक्तचो. दततावदापति-पा. 1 अध्यक्तचोदन इति-भव्यक्तवं च स्वादलेनाविहतदेवता. परवम् । सोमयागारवेन विहितदेवताया अमावासोमयागो म्यत इति इम्यते । यमन सोमया. गारदेन विहितदेवताया अप्रतिस्पा माहियापमम्यसमिति क्षेत्र । स्वारलेन विहिर देवताक यत्तत्तदन्यार, अब पवामित्वं प्रतिय नियमनमाम्य परिकारे निरषदोपानवादिति ध्येयम्।

·[अ०८पा० ४४०५] मीमांसादर्शने ।
दनाः, भिन्ने जुहोतीति । अंतश्वीदनासामान्यासौमिको वियन्त •
इति ॥१०॥
न वा स्वाहाकारेण संयोगादपटकारस्य च निर्देशा-
तन्त्र तेन विप्रतिपेधात ॥ ११ ॥ सि.
वाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । नार सौमिको वियन्तो न्यारयः ।
कि कारण । स्वाहाकारण सयोगात् । स्वाहाकारेण सयुक्ता दर्वि
होमाः । पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहेति । किमतः । वषट्का-
रस्य निर्देशात्तन्त्र तेन च विप्रतिषेधः । तन्त्र च सौमिक वषट्कारो
निर्दिष्टः । तेनास्य विप्रतिषेधः । उभयोः प्रदानार्थत्वात् । यदि
सौमिको विध्यन्तः, ततो वपट्कारेण भवितव्यम् । तत्रतत्स्वाहाकारा-
म्नानमनर्थप स्थाव । अथ विपरम प्रियते, तथाऽप्युभयोः पक्ष
वाधः । अय त्वपूर्वा दर्विहोमाः, नैप विरोधो भविष्यति । तस्मा
दपूर्वा ॥ ११ ॥
शब्दान्तरत्वात् ॥ १२ ॥
शब्दान्तर च यजतिशब्दाज्जुहोतिशब्दः । यजनिचादनच सोमः ।
दविहोमाः पुनर्जुहोतिचोदनाः । चौदनासामान्येन च धर्मप्रातिरिष्यते ।
तस्मादप्ययुक्ता सौमिकी धर्ममाप्तिः । नन्वव्यक्त त्वाचोदनासामान्यमु-
क्तम् । अत्रोच्यते । सामान्येऽव्यक्त वे, यजतिशब्दो विशेषलिङ्गम् |
तेन यजिमठीप्वव्यक्तासु धर्मनियमः । यथा, समान औपधगुणत्वे
देवतैकत्वेन विशेपलिनेन सौर्यकर्मण्यामेयविध्यन्त इति ॥ १२ ॥
लिङ्गदर्शनाच ॥ १३ ॥
लिङ्गदर्शनाच्चैतद्विज्ञायते, नात्र सौमिको विध्यन्त इति । औदु-
म्बरीहोमे हि स्वाहाफार विधायाऽऽज्यविधिपरे वाक्ये दर्शयति ।
घृतेन द्यावापृथिवी आपूणेयामित्यन्तरा को जुहोति । आ मूलादरसा-
चपति । भूमिगते स्वाहा करीतीति । यघन सोमिको विध्यन्तः स्याद-
पदकारस्ततो भवेत् , न स्वाहाकार: 11 १३ ॥
उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यं नत्राविप्रतिषिद्धा
पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात्पशुवत् ॥ १४ ॥

·टुप्टीयासहितशावरमाध्यममते [अ०८पा०१० लिङ्गदर्शनम्य परिहार उच्यने । यदुत्तम् , प्रौदुम्मगहोमे सिद्ध- वरवाहाफारस्य दर्शनान्न सामिफो रिध्यन्त इति । अन ब्रूमः । उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यम् । तद्यथा, साप्तदश्यम- नारभ्याधीत, सप्तदश सामिधनीरचाहेति । अनारभ्यवादाना प्रक- त्यर्थत्वादर्शपूर्णमासावागतम् । ततः प्राणिन पाञ्चदश्येन वाघि- त सद्विकत्यर्थं जातम् । पवयं स्वाहामारोऽनारभ्यापीतः, स्वाहा पारेण वषट्कारेण वा देवेभ्यो हविः प्रदीयत इनि । तेनैव न्यायन प्रकृति निविविक्षु सोमं दर्शपूर्णमासौ च । ततस्तथैव वपदमारेणोप- रुद्धस्तद्वनपन्यानि प्रदानान्युपसकामति । तत्रापिपतिपिद्धा मोमधर्म- प्रवृत्तिः, पशुवत् । तद्यथा, पशौ साप्नदश्ये श्रूयमाणे न दार्शपौर्णमा. मियी तत्र प्रवृत्तिप्रितिपि यते । पाचनिम्त्वात्साप्तदश्यस्य। एवमिहा- पि वाचनिकत्वात्स्वाहाकार प्रति लिङ्गदर्शनान्न मौमिकधर्मपवृत्तिविप्र- तिषिध्यते । पुनाशब्दश्वानर्थकः । यथा किं पुनरिदमिति ॥ १४ ॥ अनुत्तरार्थो वाऽर्थवत्त्वादानर्थक्याद्धि प्रारूतस्योप- रोधः : स्यात् ।। १५॥ यदुक्तम् , उत्तरार्थः स्वाहाकार इनि । तन्न । कृन । अनुत्तरार्थ । अर्थवत्त्वात् । प्रकृतावेवास्यार्थवत्त्व, नारिहोपेषु । पार्वणहोपयोथ, पूर्णमासाय सुराघसे स्वाहा, इति । अनर्थक वाद्धि प्राकृनस्योपरोधः स्यात् । यदि प्रकृतावनकः स्यात्स्वाहाकार,तत. प्राकृतम्य वषट्का रस्य विकृती प्राप्तस्यानारभ्यवादेन स्यादुपरोध , वषट् कारवाध इत्यर्थः । न त्वस्याऽऽनर्यक्यम् । तस्मान्नोत्तरार्थ । न चेदुत्तरार्थ, लिङ्गमेवैतद्भव त्यसोमपूर्वत्व दविहोमानां, भूमिगने स्वाहा क्गेतीति ॥ १५ ॥ न प्रस्तायपीति चेत् ॥ १६ ॥ एवं चेत्पश्यसि, नारिष्टहोमेपु पाणहोमयोश्च स्वाहाकारस्य निवेश इति । पकवावपि नारिष्टहोमादौ नास्य निवेशो घटने । तत्रापि पदवार एव पामोनि । स ह्यविशेषेण दर्शपूर्णमासयोरिहितः । द्वध- सरी वरट्यार एप चे प्रजापतिः सदगो योऽन्यायत्त इनि । ननु . १ 'माधावयेति चतुरक्षारमानु श्रीडित चतुरचर, यम ने पक्षरं, ये यजामह इन पद्याधर, दुपारो परदार । एप पे स्तर प्रमापतियइम गायत्त 'ये सददेवादिधृतः पार !

·टुष्टीपासहितशावरभाप्यसमैने- [अ०८पा०४१०५ लिइन्दर्शनाच ॥ २० ॥ लिङ्ग चवमर्थ दर्शयति । यथा नारिष्टहोमपूर्वत्वं दपिदोमानामिति । कि लिङ्गं भवति । अग्निहोत्रे श्रूयते, यदि कीटोऽत्रपयेवान्तःपरिधि निनयेदिति । तथाऽनो श्रूयते, अन्वदि तिष्ठन् सावित्राणि जुहोवीति । परिषयो वेदिवाङ्गमानार्थवानारिष्टहोमागम् । यदि तेषा धर्माः प्रवर्वे- रंस्तव एनदर्शनमुपपयते । तस्माचेपां प्रतिः ।। २० ॥ तत्रानावस्य हेतुत्वाद्गुणार्थ स्याददर्शनम् ॥ २१ ॥ यदेतद्गुणा नारिष्ठहोमाय दर्शनमुपदिष्टं, नारिष्ठहोमाना - चावित्यर्थः । अदर्शनं तत् , असायकमित्यर्थः । कुतः । तत्राभावस्य हेतुत्वाद । यम्योपु, अप्रतिष्ठिता ने व्यम्बका इत्याहुः । नेमायहिः सनझते, न प्रयाजा इज्यन्ते, नानुपाजा इज्यन्ते, न सामिधेनीरना- इति, अतिष्ठितत्वं यम्बकाणा प्रतिज्ञाय तदुपपादनार्थमिध्मादीनाम- भावो हेतुत्वेनोपदिश्यते । यदि च नारिष्टहोमाः प्रवरंस्ततोऽङ्गम. धानाय स्वादिध्मावहिपोः सामिधेनीना च व्यम्बकेषु भाव एव स्यात् । सत्रायं तदभावोऽसत्त्वादतत्वेन न युज्यते । तस्मान्नारिष्ठहोमानाम- प्रचिः ।। २१ ॥ विधिरिति चेत् ॥ २२ ॥ इति चेरपश्यसि, दर्शनमेतदिति । अथ कस्माद्विधिन भवति, नारि. होममतित्वात्प्राप्तानामियादीना प्रतिपयको विधिः सन्नपूर्वमर्ष विधास्यति । अनुवादोऽचिविशेषकरोऽनर्थकः स्यात् । स्थिताया प्रतिज्ञायां सूत्रेण परिचोदयति ॥ २२ ।। न वाक्यरोपवाद्गुणार्थ च समाधानं नाना- वेनोपपद्यते ॥ २३ ॥ नायं विधियुज्यते । किं कारणम् । अन्योऽत्र विधिराम्नावः । आदित्य ने चकं निपिन, पुनरेत्य गृहेविति । तस्य वापयशेषोऽ- यम् । कर जायते । तेनाकाशिवत्वात् । अपविष्टिना के सम्ब- ५॥ इति दोपपनुकायेदं यने, आदित्यं घृते चकै निर्व, पुनरेत्य गृहनिति । इयं वा अदिविरियं प्रतिष्ठा, यदादित्योऽस्यामेव मतितिष्टनीति । तदेतचाय दोपस्य परिहारार्थमिति विज्ञायो । अतस्वेन सरेपवाक्यता यानि । तन्मध्ये च य इमाघमावरचनास्वेऽपि तच्छेपा ·मिपा.१०] मीमांसादने । १६३३ एव समुच्चारणान्याय्याः । ते यदि विधः कल्पैरन् पृथग्वाक्यानि भवेयुः । तत्रैकवाक्यरूपं वाध्येत । व्यवहितकल्पना च स्यात् । न चैषां विधायकत्वम् । अनुवादसरूपत्वात् । तस्मान्न विषयः । अय कोऽत्र विशेषो, यत्समाने लिङ्गत्वेऽन्तःपरिधिदर्शनमसाधकमितरत्सा- धकमिति । विशेषमुपरिष्टावक्ष्यामः ।। २३ ।। येपां वाऽपरयोहामस्तेषां स्यादविरोधात् ॥ २४ ॥ येपाबा यागानामपरयोरम्पोहोमः, तेषां प्रतिः स्यात् । पत्नी- संयाजानामित्यर्थः । कुतः। अविरोधात् । तत्र विरोधी नास्ति, यो ना- रिठहोमानां प्रवृत्ताचुक्तः । तत्रामावस्य हेतुत्वादिति । तेषां हीमा- यदि सामिधेन्यश्च नैवाङ्गम् । तदभावदर्शनं तत्र न विरुध्यते । म. तिधर्माणस्तेऽपि जुहोतिचोदनाश्च । सह पल्या जुहोतीति । तस्मात्तेषा मवृत्तिः॥ २४॥ तत्रौपधानि चोयन्त तानि स्थानेन गम्परन ॥ २५॥ नेतयुक्तम् । किं कारणम् । यतस्तत्रोपधानि चोद्यन्ते दपिहोंमे । यथा, यम्बकेषु पुरोडासः करंभपात्राणि तण्डुला इत्येवमादीनि । तानि स्थानेन गम्येरन् । आज्यस्थानापत्याज्यधर्माः प्राप्यरन् । ते 'न शक्यास्त्रानुष्ठातुम् । अनुष्ठीयमाना चाऽभाकृतकार्याः स्युः। तत्र चोदको बाध्येत । तस्मात्र तेषां प्रचो किंचिसयोजनमस्ति । पाज्यानुवाक्ये अपि मन्त्रान्तरेण निवय॑ते, वपट्कारः स्वाहा फारेण ॥२५॥ लिगाडा शेपहीमयोः ॥ २६ ॥ पिएलेपफलीकरणहोमपोवा प्रवृत्तिः स्यात् । कुतः । लिङ्गात् । औषधसामान्यात् । यश्व पत्नीसंयाजाना प्रवृत्ती दोष उक्ती धर्माणा- मानर्थक्य, सदन नास्ति । तत्रोपरधर्मा निवेपणादयः शक्याः फतुम् । तस्मात्तयो प्रवृत्तिरिति ॥ २६ ॥ प्रतिपची तु ते सवतस्तस्मादताहिकारत्वम् ।। २७ ।। न स्वेतदेवम् । कुन। । यता प्रतिपचिकर्मणी एतौ होमो । दकि- होमाच प्रधान कर्माणि । पा दूतो भेदः । सामान्यवश्व धर्मपातिरि- १ अनुवादव पन्त ----- 18 सामान्यतोन-दोन न्यर्थः । ३.५ ·4 १६३१ टुप्पी कामहितशापरभाष्यसमेवे- [अ०८पा०11०1] प्यते । यन्चोक्तम्, औषपधर्माः क्यास्तत्र स्तुमिति । मनिपचित्वा- दप्रयोजकावेर निर्वपणादीना धर्माणाम् । अतरनत्म कृतित्वं तेनेव न्यायेन नोपपन्नम् । नापि प्रयोजननन् । तस्यादेतदप्ययुक्तम् । एवं न पुनविदति दर्षिहोमाना धर्मप्राप्तियुज्यते । तस्मादपूर्व. ॥ २७ ॥ संनिपाने विरोधिनामप्रवृतिः प्रतीयत विध्युत्पत्ति व्यवस्थानादयस्पापरिणेयत्वावचनादतिदेशः स्यात् ।। २८॥ अप कस्मादुमयपक्षमायनानायपि लिङ्गाना भारेऽमतिरेर मशीयने, न पुन. त्तिरिति । उच्यते । संनिपाते विरोधिनामेनेपां लिम, पतिः प्रत्यतु न न्याया। उन । विध्युत्पतिव्यवस्थानात् । विधानामुत्पत्तिः पाट।। स च उपस्थितः । फेचिद्दर्शपूर्णपासयोः ए- उयन्ते, येचि सोये । पापर्यस्यापरिणेपत्वम् । यत्र पटिनास्ततोऽस्पर परिणीपपानेषु प्रकरण वा-यने । तस्मादप्रति प्रतीयत । वाद किष एवौत्सर्गः सत्रापातिरिति । एवं खलु पानउ. एने । पिनादानिदेशः स्पान । यथा, रामनामुदाकर्म । असत्ये- परिष वचनेऽपूर्वा इनि । अब ये लिङ्ग पदिष्टे, पदि कीटोऽवाये. ब, मन्त पविधि निनन्, भनिदि निष्ठा सावित्राणि हतानि । तयोः १ समापिः । उन्पो । अपायवाटाणपा बादास दि- नायन । अातापनिषिदश, अन्तदिदेश, इति । परिधीना देव तत्रा- मावान् । यथा रजनी से कण्ट्रपनि, निलकी से पन्दत्त इति । सगा- भारे निलयामानशाणपा भवन्ति चकार इनि ॥२८॥ सति श्रीरामन तो मीमांमाभाष्येऽष्टमस्याध्यायस्य कार्यः पादः॥ मातामोऽध्यायः ॥ । - इति श्रीमतुमारि विभिनाय मीमामा म्यायो दुई माया गर्ग HTRattan - नाममा - ·[अ०९पा० १०१३ मीमांसादर्शने। अथ नवमायाध्यापप प्रथमः पादः।। (धर्माणामपूर्वपयुक्त पाशिरणम् ॥१॥) [१] यज्ञकर्म प्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य द्रव्येषु संस्काररतत्प्रयुक्तस्तदर्थत्वात् ॥ १ ॥ सि० अष्टमेऽध्यागे विशेषातिदेश्शलक्षणं वृत्तम् । इदानीमहलक्षणं वर्तयि- प्यामः । त्रिविधश्वोहः । मन्त्रसामसंस्कारविषयः । स इह प्राधान्येन वक्ष्यते । अन्यदपि किंचिदुपोद्घातेन प्रसङ्गेन च | आदितमन्वयमर्थश्वि- न्त्य ते लक्षणसिध्यर्थम् । अनिदोष दर्शपूर्णमासी ज्योतिधोपचोदाहर णम् । तब पृथवर्माः समाम्नाताः। तेषु संशयः। किं तेऽपूर्वपयुक्ता उत यजिमयुक्ता इति । अपूर्वपयुक्तेषु सत्सह सिध्यसि । यनिमयुक्तेपु तु ननु दशमानन्तरमूहश्चिन्तयितु युक्त । कुन । उपकारातिदेशे सत्यूहोऽवकरपते । शास्त्रातिदेशे सत्यूहामाव । यथा, प्रकृतावा-य-याधानादीनि ब्रामणतर्पणा तानि गृहीत्वा क्यमेतान्युपरिप्यतीति, तर कानिचिदारानुपकारकाणि कानिचिसनि. पत्योपकारकाणि । एव शाम्रातिदेशे सौर्ये पैपण प्राप्तम् । तद्यद्यपि प्रकृती दृष्टार्थ, तथाऽपि शास्त्रस्यातिदिष्ट वाददृष्ट उपकार कल्पनीय पेपणत्य, प्रयानादीनामिव । एवमेव ' अग्नये जुष्ट निर्वपामि । इति । तस्मादष्टमानन्तर दशमश्चिन्तनीय । वाघे कार्यापत्यर्यलोपाटिगि स्थिते ततो नमव्यापारो युक्त । सत्यम् । किंतु सप्तमेऽतिदेशसद्भाव उक्त | आरोगामार्य इतिकर्तव्यता मवती. ति, अपमे विशेपातिदेश । नवमे सौर्य, इनिसियनागा प्राप्ताया किमविकृत प्रयो- कम्य उत विकारोऽपीत्यनेन प्रसनेन नवमो वशमन्यापारमनुमन्यमान एवोत्तिष्ठति । * विधे प्रकरणान्तरम् ' इति सून नवमासपेणैवाऽऽरम्यते । तस्मान्नवमदशमगो, अपि वाऽभिधानसम्भारद्रव्यम्' इत्यनेन सद्भाव । तेनाष्टमान-तर नवा आरम्यते । विविधयो। इत्येतदयकम् । क्यम् । उहो नाम विनणा । सा करपा म.प्रसामसस्पारेपु क्रियमाणा सेव सा, न तस्या कश्चिद्विशेष । सामग्रहणानक्य घ । मन्त्रग्रहणेन सतारग्रहणेन चोपात्तत्वात् । - उपरिघ्यन्तांति-अपेक्षाय सत्यामिति रोप । २ एवमेषति-पथा शास्त्रातिदेशप सौर्य चरी, भतिदिष्ट गानप्राप्तस्य पंपणस्य पकारान्तरसाया वाधों न स्यादेवमेव 'भाये जुष्टम्' इतीदृशस्यैव मनत्य शासन प्रस्य सायंसपोपकारान्तरकारसनादुद्दोधी न स्यादिला १३ (म• १. पा. १• १ सू.)४(. १. पा. १०१ . ३)।

·. १६३६ टुप्टीकासहिवशावरभाष्यसमैने- [अ०९पा० ११०१] सकरी धर्माणाम् । कथमिव । सर्वे हि त यजतयः । यजतिसामान्ये पजतिशब्दवाच्ये धर्मा विधीयमानाः सर्वत्र भवितुमर्हन्ति । अपूर्वप्रयु. कत्वे तु सदीपषिशेपे विधीयमाना अन्यस्मिन्नपि तदीयविशेषापन्न भ. विष्यन्ति । तस्माचत्रोहा सिदो भवति । मान अत्र वर्णयन्ति । नव वयमूहमेद प्रतिमानीम । किंतु विषयमस्य निरूपयाम । एषु त्रिषु वक्ष्यमाणेषु स भवतीति । तस्माद्विषयमेट प्रदर्यते, न तूहमेद । यजिप्सामान्ये गजतिशब्दवाच्ये विर्षीयमानाः सर्वत्र भवितुमर्हन्तीति- कोऽमिप्रायः । करणानुपाहिणीतिकर्तव्यता तेन चापेक्षिता ! तस्मात्करणमुद्दिश्य ततिकर्तव्यता विधीयते । उद्दिश्यमानस्य च विशेषणमविवक्षितम् । तम्माद्यागमात्रे विधान वाक्येन । अत्र चोद्यते । याग फ्ले विधीयमानत्वादुपादेय इतिकर्तव्यता प्रति चोद्दिश्य | सकृदुच्चारिते चौपादीयमानोद्दिश्यमानत्वे न संमवत , विवक्षामेदात् । तस्माद्वाक्येनेतिकर्तव्यतासबन्धो न घटते । उच्यते । ' दर्शपूर्णमासाच्या स्वर्गकामो यजेत ' इतीद यागोत्पत्तिं न विदधाति । । यदाग्नेयोऽष्टापाठो मवति । इत्येवमादिमिर्यागोत्पतेर्विधीयमानत्वात् । फलस. बन्धमपि न करोति । उत्पत्तिवाक्येन कृतत्वाद्विश्वनिन्न्यायेन । परिशेषादितिकर्न- व्यतासंबन्धार्थम् । यथा 'अध्वर्युहपति दीक्षायित्वा ब्रह्माण दीक्षयति' इति न दीक्षा विधीयते । नासा यनमानम्य । न वाऽध्वर्यु कर्ता । सर्वस्य चोदकेन प्राद्यत्वात् । कि तर्हि । दीक्षानमोऽनियमेन प्राप्त सन्नियम्यते । एवमंत्रापि यागमन्य धर्मा विघीयन्ते । उद्दिश्यमानस्य विशेषणमविवक्षितम् । तस्माद्यागमा धर्मप्राप्तिरि- स्यमिपाय । अपूर्वमयुक्तत्वे तु तदीयविशेप विघीयमाना अन्यम्मिन्नपि तदीयविशेषा- पने भविष्यन्ति । तम्माचरोहः सिद्धो भवतीति । कोऽमिपाय | माध्यमा- नेन करणेतिकर्त यो आकासिते । न च याग इतिर्तव्यतया विना न सिध्यति । निर्मातोपायवादागम्य लोके । तेन विशिष्टो मा यो विशिष्टेन करणेन १ ठहमेदमिनि-उहादरपाय भेदमित्यर्थ १२ कोऽभिप्राय इति-यथं धर्माणां यगति- प्रयुक्ता, वर्षदा देषो वियमिति शामिप्राय । शहा समारघाति- करण्यादिना। विश्वमिगनति-- म. पा ...) हनदि उप । ५ बत-विधारत दन शेष : ६ एवम यारी-पा. सिष्य पति-पा• I दियो भाय्य इनि-अर्वस्यो माम्य एपर्य ।

·। [अ०९पा० १०१]] मीमांसादर्शने। नन्येतत्सर्व सप्तमे विचारित, नितिं च । उच्यते । पुनस्तदेव स्मार्यते, उत्तरचिन्ताविवक्षया । अथवा, तत्र योऽयों नोक्तः, तद्विवक्ष- येदमुच्यते । फवासौ । तस्य दव्यपु संस्कारस्तत्मयुक्तस्तदर्य वादिति । एतेन चेह प्रयोजनमहो विवक्षितः । एवं दि स सिध्यति । तत्रैवनो- क्तम् । नैतेन तत्र प्रयोजनमिति। तत्रत्यैतावती चिन्ता । किं पतिप्रकरणं नियता धर्मा उस सर्वे सत्रिति । तदपूर्वप्रयुक्तत्वे यजिपयुक्तत्व च माध्यत इति न धर्माण करणेन सबन्ध । अरुणाधिकरणन्यायेन तु करणेतिकर्त. ध्यतयो. संबन्ध । तस्माये दर्शपूर्णमासप्ररणे परिगृहोता धर्मान तेऽन्यन सन्ति, प्रमा- णामावात् । तत्र विकृतौ भाव्य बहावर्चसम् । तस्य प्रत्यक्ष वाक्यविहित करणम् । मान्यमान धर्मानाकासति, करणानुमहद्वारेण न च संनिध ने धर्माः सन्ति । तस्मा- चोदनासामान्यादानेगधर्मा सौर्येऽतिदिश्यन्ते । साकासत्वाद्वाक्यस्य । तत्र चैपा वचनव्याति । यथाऽऽग्नेय उपकृत तथा सौर्येऽप्युपकर्तव्यम् | आग्नेये घमन्नण माध्यमानस्य देवना प्रकाशिता । इहापि तथैव प्रकाशयितव्या । न चोहा. ढते शक्यते प्रकाशयितुम् । तस्मादूह. तव्य इत्ययममिप्रायः । नन्वेत सामे गतम् । उच्यते । यतार्म प्रधानम् ' इत्यनेनावयवेनापूर्याि मयुक्ते धर्मान्, अथवा परार्थान् — भिन्ने जुहोति' इतिवत् । यथा भेदनस्य प्रयोनकत्वे सत्यपि न भेदनायों होगा। वितु वर्ष , एवमिहाप्यपूर्व तु प्रयोजक, यागाश्चि धर्माः । एतेनापि प्रक रेण सप्तमे प्रतिपकरण नियता धर्मा इत्यूहरत्वपूर्वार्थतामन्तरेण न सिध्यति । अत्र चोद्यते । ये दर्शपूर्णमासार्या धर्मास्ते सौर्ये न सन्ति । तस्मात्तत्राप्रवृत्तिरेय धर्माणा प्राप्नोति । उच्यते । वैकृतस्य वाक्यस्य साकाटस वादतिदेशेन वाऽनुपनेण या प्राकृतर ः । १ सप्तम एय-पा० । २ प्रयोजनमूह विवक्षित ---पा०1३ (अ. ३ पा• १.६)। ४ प्रकरणपरिगृहाता -पा० । ५ परिगृहीता इति-दर्शपूर्णमासापूर्वपरिगृहोता इयर्थ । मान्य मिति-प्रत्यक्षामिति पूर्व गर । ७ त प्रत्यक्षम्-पा०। ८ भाग्यमानस्य देवतेति-भसन्धिनी देवते. सर्थ । ९ ' अवार्थान् प्रयुक्त ' इत्यनयो पदयोर्मध्ये बहुप्रयो टुप्त इति, व्याख्यानानुसा. रेणानुर्मायते । लिखितपुस्तके पर नोपलभ्यते । क्वपिन पुस्तके 'परायः प्रयुइके ' एव चिह्नित- पाठ उपल-पते । मनो यथावद तिकप्रन्योपरम्भे सुधीभिर्यरन आस्येय' ।

·१६३८ टुप्टीमासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा० १० १] सिध्यति, न द्रष्यसंस्कारस्यापूर्थित्वे । तत्त्विह सिद्धम् । तत्रापूर्वभयु- तत्वगिदी व्यवहारार्थमन्त्रितमुपादीयते । तस्मादपुनरुक्तम् । अथवा, अन्यामेव चिन्तामिह वक्ष्यामः । कि यजिनिमिचा धर्मा अपूर्वप्रयुक्ता उनापूनिमित्ता अपूर्वप्रयुक्तावति ॥ १ ॥ इदानी त, यनिमयुक्ता अपूर्वप्रयुक्ता वा इाने चिन्त्यते । किं ताव- माप्तम् । यजिपयुक्ता इति । कुतः । यजिशब्दनैतिकर्तव्यताया आम- संबन्धात् । एवं यागं कुर्यादिति । एव यागेन कुर्यादिति । एवं माप्ते, ब्रूमः । यनत्ययस्य यत्कार्य तत्प्रधानम् । तद्धि कर्त- व्यतया चौद्यते । यत्र कर्तव्यता, तत्रवेतितव्यता । अथ यदुक्तं, यज- विशन्दनाभिसंयोगा धर्माणामिति । तदुच्यते । तस्य द्रव्येषु यजतो च यः संस्कारः, स तत्मयुक्त:- अपूर्वपयुक्तः । तदर्यत्वात् । यजते संबन्ध इति । तम्मादपूर्वार्यता प्रतिपायोहमिद्धये । अथवा-सम्मेऽपूर्वार्धा धर्मा इति रियतम् । तेषामपूर्वार्थता प्रकरणेन । तच्च प्रकरणमसंयुक्ताना ग्राहकम् । ये श्रुतिरिङ्गवाक्यैः संयुक्तास्तान्न गृहाति, सयुक्तत्वादेव । तस्मात्तऽपूर्वार्धा न संपवन्ति । दर्शपूर्णमासाधिकारे च पाटाल्सयुक्तानामपि प्रकरण एव निवेशः । अनेनापि प्रकारेण सम्माष्टमयोन किंचिदनुपपन्नम् । उहे तु यद्यपर्वार्थ प्रोक्षणं भवति, तथा सति नीवारेषु तन्न प्राप्नोति । तम्मा सनिपत्योपकारका ये धर्मास्तेऽप्यपूर्वार्या इति नमे प्रतिपाद्यते, उनसिद्धये । अथवान्यामेव चिन्ता वर्तयिष्याम । अपूर्वार्था धर्मा इति स्थिते सम्मे, नवमे निमित्तं पर क्ष्यने, विमपूर्व निमित्तमुत याग इति । न चानिमित्ता प्रवृत्तिः, ये न विचार एव न स्यात् । तत्र भाव्यमानत्वाद्दर्शपूर्णमासापूर्व निमित्तं न भवति । अनव कारणेन फ्लमपि न निमित्तम् । परिशेषाद्यागो निमित्तं, निप्पन्नम्पत्वात् । ननु यागम्य फल उपौदीयमान वानिमित्तवाया घाद्दिश्यमानत्वाद्विवक्षाम- ६. स्यात् । .. दान विवादिना वशमरचयति भाप्यार' । ३. एवं यागन पुर्यादिति 'इति पारारिक नपान्यसे । ३ टिप नि-वित ऐष । ४ सयुकता इति-निपादिन युगमनति- टपमय ना सनरस्तीपक रामपत्य, 1 ६ नवमे- अपहरण दि 1. उदारमानव दिदि-दरगंनोपदीयमानरवादिलप।

·[अ०९पा० अ०१७ भीमांसादर्शने । व्याणां च तदीयत्वेन धर्मेरभिसंवन्यो, न स्पेनाऽऽत्मना । न हि धात्व- यस्य च धर्माणां च परस्परेणाऽऽकाक्षा विद्यते । प्रत्ययार्थेन होति- फव्यताऽऽकाझ्यते, कर्तव्यं कथमिति, न यनिः कीदृश इति । तस्मायस्कर्तव्यं, तस्यैवेतिकर्तव्यतया संबन्धः । अपूर्व च तत् । तस्मा- - उच्यते । दर्शपूर्णमासपई निमित्तम् । अकिंचित्कारत्वात् । प्रकृनयागादर्शपूर्ण- मासपदाभावेऽपि विधीयन्त एव तेन । यधेतन्निमित्ततां न प्रतिपद्येतानर्थकमेव स्यात् । ननु साम्यन्तं निमित्तं भवति, 'पिन्ने जुहोति ' इति । तृतीयान्तं चेदम् । उच्यते । निमित्तफलहेतुपु सर्वासा प्रायदर्शन मिति द्रष्टव्यम् । अपि चोदिश्यमान- त्वाकरणविमरविवक्षेव । तस्माद्विकृतावपूर्वमस्ति , दर्शपूर्णमासयोगो नास्ति । तदावे धर्माणामप्यमानः । यया भेदनामावे होमामावः । सो च साकासवाद- पूर्वस्यातिदेशनानुपलेण वा प्राकृतर रगवान सौर्ययाः सिध्यति । उहामावस्तु । अत्रोच्यते-अयं दोपोऽस्मिच्यारूपाने । आज्यभागादीनामपि फलसंबन्धः स्यात् । भकृतत्वादविशेषात् । अपि च दर्शपूर्णमासशब्दो लोके कावाचकः प्रतिबो न यार्गस्य वाचकः । सामानाधिकरण्याचागवचनो भवेत् । न च निमित्तमिच्छनः सा- , निमित्तमिति-प्रतिपादयनीति शेषः । २ अकिंचित्करस्यात्-दर्शपूर्णमासपदस्य प्रयोजना. स्तराभावादित्यर्थः । ३ तेति-गिने यर्थः । ४ तस्मादिति-यस्मादेव दर्शपूर्णमास पदनाच्यो यनि- निमित, तस्मादायपि विनापूर्वमस्ति, भाति निमित्तभूतो दर्शपूर्णमासयोगो नास्तीत्यर्थः । ५ अतिदेशेन वाऽनुपदवलाप्रह-पा० । । ऊहानारि पति-अयमभिप्राय : यथा सिद्धान्तेपूर्व- विशेषानिमित्ता धर्मा मन्तिरेऽतिदेशेन भवन्ति, तथा यागनिरोपनिमित्ताना धर्माणा यागान्तरे मवृत्तिरतिदेशात्सित्यायन । ऊहस्तु न सियति । कुन । यया यागानुग्राहकाणा यागो निमित्त भवति, एवं मन्नाणामयातादीना चाग्न्यादयो प्रीयादयश्च निमित्तं भवेयुः । ततश्च सीर्यादी मौवारादी च निमित्ताभावाद्धर्मागामप्रप्तेरहो न सिध्यति । अत ऊहोपोद्याततयाऽनवेयं चिन्ता भरणायेति । ७ दर्शपूर्णमाउपदस्य निमित्तप्रतिपादकत्वेन रत पार पान दुपयति-मत्रांच्यत इत्या. दिना । । प्रस्तत्वादिति-शाज्यभागार्द नामपि प्रस्तान याजनानुवादसंगवादिस्ययः । अविरी- पणादिति-'दशेपूर्णमासाभ्या सोकामो गने ३ : दनि बाये दर्शगंग अपदस्य निमित्तपरखे मुनिसियामायादिसर्प । जलमगन - २ | ११ यागवाचा -० ।

·टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते [अ०९पा०१०१] दपूर्वमयुक्ता इति ॥ १॥ एवं वा॥ एतेष्वेवोदाहरणेष्विति चिन्त्यते । किं यनिनिमित्ता धर्मा अपूर्व- भयुक्ता उतापूर्व प्रयोनकं निमित्तं चेति । किं प्राप्तम् । यनिनिमित्तम् । अपूर्व प्रयोजकामिति । कुतः । नैकस्य प्रयोजकत्वं निमित्तभावश्योपप- द्यते । यदर्थं हि क्रियन्ते धर्मास्तत्मयोजकम् । यस्मिन् सति क्रियन्ते, तनिमित्तम् । न चैकस्मिन् शब्द अपूर्वा एते, अपूर्वं च सति भव तीति शक्यं वदितुम् । अन्या हि वचनव्यक्तिरपूर्थिपु, अन्या चापूर्वे सतीति । यनिनिमित्तत्वे तु शब्दोऽवकल्पते । एवं यागेन कुर्यादिति । यागे सति, अपूर्वस्योपकारकाणि, असत्यनुपकारकाण्यगानीति । तस्माद्यजिनिमित्तम् , अपूर्व तु प्रयोजकमिति एवं मासे, वूमः । यज्ञकर्म प्रधान, यजतेः कार्यम् । तद्धि फळव. घोचते । तदीयेषु द्रव्येषु यजतो च या संस्कारः, सोऽपूर्वपयुक्तः । सदर्यास्त इति कृत्वा क्रियन्ते, न यज्यर्थन तेपामभिसंबन्धः । प्रयोग- बचने ते प्रत्ययान संघध्यन्ते । स हि साकाङ्क्षो न धात्वर्थः ! सस्मादपूर्वपयुक्ता अपूर्वनिमित्ताश्च । यदुक्तम्, अपूर्वस्य प्रयोजकत्वं मामाविकरण्यमुपपद्यने । यदि प्रकृतान्यागाविशपेयेदेवं सामानाधिकरण्याचागवचनो भवेत् । न कम्मिनुचारणे निमित्तं भविष्यति, सामानाधिकरण्यं च प्रतिपत्स्यते । तस्मानिमित्तमिच्छतः कारवचन. संपद्यत इत्ययं दोषः । अयोध्येत, यागपदं निमित्तम् । तत्रोद्दिश्यमानत्वायागमात्रस्योद्देशः प्रामोति । त प्रकृती विकतो च निमित्तमेकं यामसामान्यम् । अपूर्व च सौ विद्यते । तस्मादनेन व्याख्यानेन प्रकृतिविहरयोः सादारणा धर्माः प्राप्नुवन्ति तत्रातिदेशा माः । तस्मादयमपि पक्षो दु:लिएः । अपाऽपूर्वार्धा धर्मा इति स्थित संनिपत्योपकारका आरादुपकारकाश्य प्रकरणेन प्रमाणेम । तत्र प्रकरणे • अन्न नुष्टं निपामि' इति मन्त्र आम्नायते । आम्ना. मसामचि तेनोपय प्रकरगिनः । तत्र कथ खल्यकरिष्यतीति विशेषाकाला, नायो । विमुच्चारणमात्रेणोत प्रकाशनद्वारेणेति । अपूर्वदेवताप्रकाशनमाकातितम् । भाय?-पा० । २ मार्य च भवन्तीति-पा. । उपकाराग्यङ्गानि-ना। अरवि-भनेन प, विवो निमित्त शायरियोजनामाराम गामतिराते गा निरस्ता कि भगव-पा।

·[सं०९पा.१०२) मौमांसादने । १६४१ निमित्तभावय नोएस्यते, वचनव्यक्तिमेदादिति । तत्रोच्यो । भयो. जफत्वं वाचनिकम् । निमिचभावश्च नैव वचनाद्भविष्यतीति । यदि येन प्रयुज्यते, भवति तत्तस्य निमित्तम् | यथा, आरामपोषकस्पाss- रामो चेतनदाने प्रयोजको निमिचं च । आरामे सति तस्मै वेतनं दीयते । वेतनेन समयों भवत्यारामं रक्षितुम् । तस्माद्धर्माणामपूर्वमेय प्रयोना निमित्तं चेति ॥१॥ ( वाक्यविनियुक्तेषु प्रोक्षणादिसनिपत्योपकारकेष्वपूर्वपयुक्तत्वा- विकरणम् ॥२॥) [२] संस्कारे युज्यमानानां तादात्तत्प्रयुक्तं स्यात् ॥ २ ॥ पू. दर्शपूर्णमासी प्रति सपामनन्ति, पोक्षितापामुलूखलमुसलाम्पाम वहन्ति । मोक्षिताश्यां दृपदुपलाभ्यां पिनटीति । तत्रायमर्या सांशयिकः । तमोक्षणं हन्तिपिपिपयुक्तमुतापूर्वप्रयुक्तामिति । कि माप्तम् । संस्कार-हन्तिपिष्याख्ये, प्रयुज्यमानस्य प्रोक्षणस्य तत्पयुक्तता स्यात् । संस्कारमयुक्तता। संस्कारो हि हन्तिपिपी। कुत एतत्प्रयुक्ततेति । - तादात् । यदि पेन कर्तव्य भवति, तत्चस्प प्रयोजकम् । यद्यपूर्व- मनेन क्रियते, ततोऽस्यापूर्व प्रयोजकम् । यदि हन्तिपिपी, वतस्तो भयो. जको । प्रकरणाघापूर्व कर्तव्यं गम्यते । वारयादन्तिपिपी । वाक्पं च मकरणादलीय इति । शक्नोति तत्कम् । तस्मात्नकाशनद्वारेणैवोपकरोतीति । तेनानि प्रकाश- यन्नुपकरिष्यतीति । निमितेन चास्य भवितव्यम् । तत्रासिनिमित्तमस्य । सौर्य चमि- नास्ति । तत्र निमित्ताभावान्मन्त्रस्य नितिः । यथा भेदनामावादोमस्य निर्दि- शंपूर्णमासंयोः ॥ १ ॥ नम्वधस्तादपूर्वार्या धर्मा इति स्पिते हन्तिपिपिप्रयुक्त प्रोक्षणमिति पक्षस्यानुत्यान. मेव । सत्यम् | तु श्रुतिलिङ्गवायें संयुक्तास्तेऽपूर्वार्षा न समवन्तीति मन्य- मानः पूर्वपलं करोति त्रिभिरधिकरणः । अत्र चोधते । किमुलूख जमुसलमयुकं प्रोक्षणमुतापूर्वप्रयुक्तमिति संशयो युकः। १ पेधनसंपन्यो मबति-पा०।२ दर्शपूर्णमासोरिति इति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्त- मानव निमित्त न.यादिस्वरूामिनि थेपः ।

·१६४२ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमैते [अ०९पा०१०२] ननु हन्तिपिप्योः क्रियमाणपपूर्वाय भविष्यति । तत्र प्रकरणं च वाक्यं चोभयमप्यनुग्रहीप्यो । उच्यते । न शक्यमुभयमनुग्रहीतुम् । न प्रकरणसमाम्नायमात्रेण प्रकरणवतोऽर्थन समाम्नावमिति गम्यते । प्र- करणसमाम्नानात्मकतेनैकवाक्यता भवति । ततस्तादर्यमवगम्यते । इह तु प्रत्यक्षाभ्यां हन्तिपिपियां मोक्षणस्यैकवाक्यता । सा प्रकृतेनेक- पाक्पता परोक्षा बाधेत । न च द्वाभ्यामपि सहैकवाक्यता स्यात् । यदै- केनकवाक्यता, तदा तेन निराकाड्सस्य नान्येनाप्येकवाक्यता कल्प्यते । तस्मात्मकृतेनैकवाक्यत्वाभावान्नापूर्वाय प्रोक्षणम् । आह । ननु हन्तिपिपी अपूर्वायों । तदर्थ मोक्षणम् । तस्मादपूर्वस्यो. पकारकमिनि । उच्यते । भयवि प्रणाडवोपकारकम् । न त्वपूर्वप्रपु. क्तम् । द्विविधं ह्यङ्गमङ्गस्योपकारकं भवति । किंचिदपूर्वस्यैतदङ्ग वि. शिष्टमित्यनेन कारणेनाङ्गेन संवध्यते । किंचिदनपक्ष्यवापूर्वसंवन्ध स्वल्पेणैव कारणेन संवध्यते । यदसंबन्धं कारणत्वेनोपादाय धर्म- जातमङ्गविशेपेण संघध्यते, तदपूर्वप्रयुक्तं भवति । तादृशं च विकतारः र्यान्तरे त कार्यापो, अहितव्यं भवति । । - न तु हन्तिपिपिप्रयुक्तमिति । कथम् । 'प्रोसिताम्याम् ' इति प्रपूर्वादुक्षतेनिष्ठाश्रव. जान् । निष्ठा ध कर्मण्युत्पद्यते । ईसितं च कर्म । तस्मायया ब्रीहीनोक्षति' इति माह्मर्षमेवमिहापि निष्ठाश्रवणाहुखल मुसलार्थमेव प्रोक्षणम् । उच्यने । ' में हो-प्रोक्षति' इत्यत्र मोहर्य प्रोक्षण मवति । प्रोक्षतांति मावना विद्यते । तस्याश्य माव्येन मपिरव्यम् । तर कथिमिक्रियमागतया माध्यः, कश्चि- तरवार्यत्वेन, कश्चिदुत्पादापन, पश्चिमायावेन ।' मोहीमोस.. ' इति द्विती. यासंयोगाद्मीयो माव्याः । केन ! प्रोतणेन । निष्ठाते पुनर्नास्ति मावना । तदमा. वामान्यमानण्याच्यभाव. । सत्यपि कर्मत्वे मोक्षणमुल्सटमुसन्चार्यमिति केनोकम् । - 1 समाप्नातमाग-पा. र समानानातु -पा. ३ तनामिति-सितममि. स्व. । । यया' मोहानाहान्द'इस्यनावपातमावाया नाहय विशेषः। ५ यथा नाहय एवं मानाया वर्ष. । । यथा 'प्रणीतानिरशिवाय संगति' इत्यय संम्बनभावनाया पुरो- पूर्णम् । ७ मा 'गोपयो दौगिर 'त्यत्र गोदौदनभवनाया। पय विपः !

·- [अ०९पा० १३०२] भीमामादर्शने। १६४३ यत्र पुनः स्वरुपपङ्गस्य धर्मसंवन्य कारणं भवति, नेत्ररूपायु- क्तम् । चत्र यद्यपि तेन धर्मवताऽपूर्व साध्यते । तत्र साध्यमानमपूर्व न धर्मस्य प्रयोगहेतुभुतं भवति, न तत्सयोजक, तस्य स्वरूपं विद्यत इति न धर्मः प्रयुज्यते । तत्र विकृतावन्तरे तपाभावादूहो नायकल्पते । एवं सति वापयानिर्णयः । यदि वाक्यमपूर्वम्य कारणना वदति, सत्तोऽपूर्वपयुक्तम् । अथानस्य, तमोऽङ्गप्रयुक्तम् । तयोक्तप्रकरणादपू- प्रयुक्तं स्यात् । वाक्यात्वङ्गमयुक्ततेति । तस्माद्धन्तिपिपिपयुक्त प्रोक्षणमिति । यत्र यत्र हन्तिपिपी प्रयुज्येते, तत्र सबंधर्मको भवत इति ॥२॥ तेन त्वर्थेन यज्ञस्य संयोगाद्धर्मसंबन्धस्तस्मायज्ञप- युक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३ ॥ सि. तुशब्दः परं व्यावर्तयति । न स्वेतदस्ति, इन्तिपिपिप्रयुक्त प्रोक्ष- गामिनि । तेन त्वयन हन्तिना पिपिणा वा परमादपूर्वस्य संयोगः, तस्मात्तस्य प्रोक्षणसंबन्धः । अपूर्वसाधनविशेषकारितः प्रोक्षणसंस्कारेण संवन्धो न हन्तिपिपिकारितः । कथम् । निप्पयोगनी इन्तिपिपी । यदि तत्प्रयुक्तं प्रोक्षणं, तदपि निष्पयोजनम् । अवो न तत्मयुक्तम् । द्वितीयाचतुर्यो सत्यां मावनायापारमार्थी क्रियां कुरुतः । तृतीयाद्याश्च मावनापा. मेव सत्यामात्मानं शियामेव कुर्वन्ति । अथवा -द्वितीयोऽन्त शक्तिकर्म प्रतिपाद- यति । निष्टा न्याभूतम् । कयं ज्ञायते । आह-उलूखलमुसले अत्र कर्ममूते । ते च कारके कारकान्तरेणात्र संयुज्यमाने दृश्येते 'उलूखलमुसलाम्याम् ' इति । न च द्वितीयान्त कारक कारकान्तरेण संयुज्यते । उद्भूतशक्तित्वात् । तस्माद्यदुतशक्ति- कारक तस्कियां वशीकरोति, न त्वनुभूतशति । अनुतशक्तित्वात् । अपि च, एवमुलूख मुसलयोः प्रोक्षणस्य च संबन्धार्थ हन्तिरुचार्येत, तत्रात्यन्तं वाक्यं स्यात् । तस्मान्त्यर्थम् । अथवा-वाक्यान्तरेण करणतया प्राप्ठे उलूख मुसलै, अर्थमा वा ते अन्योपसर्ननार्थो विधीयते । अत्र पूर्वः पक्षः । वाक्यान्तिपिच्यर्थं प्रोक्षणं, प्रकरणादपूर्षिन् । वाक्यं च प्रकरणालीयः ॥ २॥ अत्र केचिद्वर्णयन्ति । वाक्ये परिगृह्यमाण आनर्थक्यं प्रोक्षणस्याऽऽपद्येत । तामा- १ इन्समिति-प्रोक्षणं, नाससलमुसलार्थमिति शेषः। १ वर्णयन्ति-सिद्धान्तमिति ग्रेपः ।

·दुष्टीकासहितशावरभाप्पसमेते-- [०९पा० ११०१] आह । अपूर्वस्योपकारको हन्तिपिषी, न निष्पयोजनाविति । उच्यते । न प्रोक्षणस्यापूर्वस्य कश्चिदस्ति संबन्धः । यदि प्रोक्षणं न क्रियते, न इन्तिपिषी अपूर्वस्य साधनभावं न गच्छत्तः । तस्माद्यपि हन्ति- पिपी अपूर्वस्योपकारको, तथाऽपि ताभ्यां संबध्यमानं प्रोक्षणमन- यकमेव । - अधोच्यते, यदर्थ हन्तिपिपी उपादीयेते तत्पोक्षणसंघदी शक्नुतः फर्तु, नान्ययेति । उच्यते । नवजातीयफः शब्दोऽस्तीति । तत्राऽऽह | अयमेव शब्द एवमर्थमभिवदतीति । कयम् । प्रोक्षिताभ्यामवहन्ति, प्रोक्षिताभ्यां पिनष्टीति यद्धन्तिपिपिभ्यां क्रियते, तमोक्षणसंवद्धाभ्या मिति हन्तिपिपिकायेंण मोक्षणं संवध्यते, न ताभ्यामिति । उच्यते । नैतदेवम् । यदि यद्धन्तिपिपिभ्यां क्रियते, तमोक्षणेनामिसंघध्यते, संबन्ध एव मोक्षणस्य न स्यात् । तदि ताभ्याममिनिवर्यते । फिमप- रं तत्मोपणपभिनिर्वतयेत् । अय मोमिताभ्यामपूर्व क्रियत इति संब: न्धः । न तहिं हन्तिना पिपिणा वा । अथ तत्संबन्योऽप्युच्यत इति । अनेफसंधन्धे वाक्यं भिद्येत । तस्मादन्तिपिपिभ्यां प्रोक्षण संवध्यमान- मपयोजनपिति प्रकरणादपूर्वेण संबध्यते । नन्येवं इन्तिपिपिसंबन्धो नायकलप्येत । अवकल्पिष्यत इति ग्रूमः । द्वाक्या? बाध्यते । तत्रासंयुक्त पदान्तरेण प्रोक्षणमपूर्वेण संपन्नस्यते । अपूर्व चामुत- मशक्य मोक्षितुम् । अतो नीहिद्वारेणापूर्व प्रोदयन इति । एतदयुतम् । कथं मोक्षणमपूर्वेण गृह्यते । तच्च प्रयाजवदारादुपकारकं पामोति । तत्र कषं ज्ञेयमिदं संस्कारकमिति । अथोच्येत, लोके संस्कारक दृष्टमिति । तन्न । इह शब्दलक्षणः संम्बारो गृह्यने । न कश्चिच्छन्दसंस्कारकं प्रोक्षणमाह । प्रकरणान्नानादा- रानुपकारकं गम्यने । अपि च, लोके नैकान्ततः संम्कारकर्मवेद, कदाचिदसंस्कारकमपि स्यात् । अम्युपेत्य चूमः । संस्कारकं प्रोक्षणम् । न चापूर्व शक्यं मोक्षितुम् । एवमपि तदवस्यमेवाऽऽनर्थक्यम् । अयोच्येत-आनर्धक्यात्तदविति । अवा- विशपासतिषु स्यात् । अपूर्वय सनिकर्षाद्रा द्वयवदाने । माहिद च मीहीन प्रोशति' इत्येतदपि, उल्समुष्टलापयतुल्यन्यायमित्याभ- प्रेर प्रयुमिनि देयम् । २ एवमपति-प्रौदस्य प्रकरणविनियोपाटीपारेऽपि वाक्यविनियोगा। र वाऽनयं दददायमैवेत्यर्थः । ३ (१• ३ पा. 18. ९सू. १८)। ।

·[भ०९पा० ११०२] गीपासादर्शन। फयम् । इहावघातं प्रति यतमानस्य द्वयं निष्पद्यते । अवहन्तिरूपं, तण्डलनित्तिश्च । प्रणाच्या चापूर्वभावनाविशेषः । तण्डुलनित्तिा- पूर्वीपकारः । सोऽवदन्तिक्रियया चिकीर्पितः। तेन प्रोक्षणस्य संवन्धः। पद्यष्यवहन्तिरूपेण संवध्यमाने प्रोक्षणे श्रुत्या संबन्धो भवति, तथाऽपि तत्र निषयोजनतालक्षणेवाऽऽथीयते । लक्षणा हि प्रत्यक्षा। साऽदृष्टकल्पनाया ज्यायसी इन चावहन्तिरारादुपकारकोऽपूर्व निप्या- दयति । दृष्टमुपकारं कुर्वन्नदृष्टेन सामथ्र्येन सपीचीनं करोतीति गम्यते । यद्यपि च निष्पादयेत् , तथाऽप्युपकारेणासंबध्यमानं प्रोक्षणं केवळाबद्द- विसंपन्धेनानर्यकमेव स्यात् । अतोऽवहन्तिलाशतेनोपकारविशेषणास्य संबन्धः । तस्मादनवहन्तिरपि यस्तत्कार्यापनस्तत्र मोक्षणं भवत्येव । यथा नवनिर्मिन्ने चरो, नखेषु । तस्मादपूर्वप्रयुक्त एवंजातीयको धर्म इति ॥३॥ (अथवा--- -दीक्षणीयावानियमाधिकरणम् ॥) एवं वा- अस्ति ज्योतिटोमः । तत्रेदं समानायते । यावत्या वाचा कामयेत, तावत्या दीक्षणीयायामनुवयात् । मन्द्रं प्रायणीयायां, मन्द्रतरमातिथ्या- याम् , उपांशूपसत्सु, इति । तत्रायमर्यः सांशयिकः । किं परमापूर्वप्रयु- ता एते धर्मा उत दीक्षणीयायपूर्वप्रयुक्ता इति । किं प्राप्तम् । परमापू- संस्कारे दीक्षणीयाद्यपूर्वे युज्यमानस्यास्य धर्मस्य परमापूर्वायत्वादी- क्षणीयादीनां परमापूर्थितव स्यात् । परमापूर्वं हि फलवत् । यत्कर्त अर्थाच्येत-वीहीणां श्रवण त्तयां भविष्यति । स वाक्यसंबन्धो मवतव निराकृतः । एवमवहन्त्यादिष्वप्यते दोपाः प्राप्नुवन्त्यनेन व्याख्यानेन । तस्माद्वाक्यमबाधित्वा योऽर्थः स नहींतव्यः । वाक्ये चोचारिते द्वैविध्यं भवति । प्रकरणपाठात्तण्डुलनि. त्तिप्रणाच्या शक्यमपूर्व लक्षयितुम् । शक्यते च वीर्य प्रोक्षणं प्रतिपत्तुम् । तत्र लक्षितलक्षणायां गृह्यमाणायां फलकल्पना न भवति । श्रुतिवृत्ते फलकल्पना स्यात् । तस्मात्फल कसनामयाल्लक्षितलक्षणयाऽपूर्वाय प्रोक्षणमिति सिद्धम् ॥ ३ ॥ एवं वा । संस्कारे-दीक्षाणीयाख्ये यो धर्मो विहितः स परमापूर्वप्रयुक्तः। कुतः। । . ९पलीयण-पा..

·. १६४६ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते [अ०९१० ११०] ध्यतयाऽभिसंबध्यते, सदेव धर्मरभिसंवध्यते, नागापूर्वम् । निप्पयो जनं हि तदिति ॥ २॥ तेन त्वर्थन यनस्य संयोगाधर्मसंबन्धस्तस्माद्यज्ञप्रयुक्तं स्यात्संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ ३॥ सि० तेन त्वयन दक्षिणीयादिना, यस्मात्परमापूर्वम्य संपन्धा, तस्मात्प- रमापूर्वमेव जातीयफेन धर्मेण धर्मवत् । तस्मादङ्गयज्ञमयुक्तमेवंजावी- यक धर्मजातम् । तथा श्रुतिः शब्दो भवति । इतरस्मिन् पक्षे लक्षणा स्यात् । न च प्रायणीयाद्यपूर्व निष्प्रयोजनम् । ज्योतिष्टोमस्य हि तदुप- फारफम् । म च तद्विनवजातीयकेन धर्मेण प्रायणीयाद्यपूर्व सिद्धम् । अबदन्तिपिपिवत् । यदुच्यते, विनैव धर्मेण तदपूर्व भविष्यतीति । सन्न । कुतः । सदपि हापूर्व शब्दादेयानगम्यते । अस्तीति न माय शब्दाद-येन प्रमाणेनोप. संरयायते । एवंजातीयके च शब्दप्रमाणके यच्छन्द आह, तदस्माकं प्रमाणम् । शब्दश्व मायणीयाधपूर्वस्योपकारपमिमं धर्ममाह, न परमापू. चस्य । वचनमामाण्यात् । एवं चाऽऽपरमापूर्वनिष्पत्तैरजरमविनाशि परमापूर्वपयुक्तत्वाहीक्षणीयायाः । तम्माद्यातन धर्मो विहित स प्रोक्षणवापरमापूर्वप्र- युतो न स्वरूपप्रयुक्त ॥ २॥ दीक्षणी यावर्षेन यो धर्म सयुक्तः स न परमापूर्षिः । कुत. । दीक्षणीयाऽऽत्मीय- मपूर्व लक्षयति । तेन धर्माणा संबन्ध । अस्मिन्पो लक्षणो। यदा तु दक्षिणीयापूर्व परमापूर्व टक्षयति तदा लक्षितलक्षणया धर्माणा सबन्ध । तस्मादक्षणां श्रुतिवी. ति लक्षितलसणापेक्षया भपवाऽ संबन्धादनि शक्नोति लक्षयितुम् । तेनॉगिसकन्धे क्षणा । अद संसाधे तु श्रुति. पूर्वपसे, घातवीया दीक्षणीया' भवति इत्याग्नावैष्णवकार्यापत्या तद्धमयुज्यते । यथा नीवरा प्रोक्षणेन । सिद्धान्ते त्याग्नावैष्णवापूर्व युक्ता धर्मानधा- । - । एवणेनि-रणव विलेयर्थ । यदि सिद्धान्तेऽपि रक्षणा, फर्य दहि' तथा श्रुतिः पन्दो भव'त ममिति चेत्, सरिटररणापेक्षया पनिशमेव अतिसादेन भाष्य- पाटौरयाह-रमादित्यादिना । ३ मई-दीक्षारयस्यमरम् । ४ दिन-प्यार मम् । ५ मायनि-अधिसंयन्धे विवशिने एशितनादिनारदपूर्व रक्षयितयं भवतीत्यर्थ । भा. पूर्वगन्धे ४ वर दास यया स्वाक्षणेत्याह-मादन्य विति।

·[१०९पा० ११०२] मीमांसादर्शने । १६४७ चात्र धर्मः प्रतिष्ठितो न परमापूर्व संक्रमिष्यति । एवमपि प्रयोजनसम- यम् । तस्मादेवंजातीयर्फ धर्मजानमङ्गापूर्वपयुक्तपेवेति । किं भवति प्रयोजनमितरस्मिन्नितरस्मिन् वा पक्ष इति । उच्यते । अश्वमेधै समाम्नायते, त्रैधातवीया भवतीति । यदि परमापूर्वपयुक्त एवं. जानीयको धर्मः, ततस्तस्योपकारविशेषे निवद्ध इति तत्कायोपन्नापा तबीयायां न भवन्ति । अपूर्वान्तरं हि तत् । न नापूर्वान्तरमपूर्वान्तरधर्मागृह्णाति । अनुपपन्न मिदं प्रयोजनम् । कथम् । घातवीया दक्षिणीया भवति' इति सामानाधिकरण्यम् । तत्र यदि मुख्यवृत्ते द्वे अपि पदे गृह्येयाता सामानाधिकरण्य नोपपद्यते । तस्मादेकमत्र गोणं पदमन्य-मुख्यम् । तत्र प्राथम्यादविरोधाच्च वातवी- यापदं मुख्यम् । दीक्षणीयाशब्दस्त्यात्मीयं ऋतूपकार लक्ष्यति । तस्मिलित धातवी- या विधीयते । सा विधीयमाना तत्कार्यापन्नत्वात्तद्धर्मामते । सिद्धान्तेऽपि, यथा खलेवाली यूपका विषयमाना तदर्मा, मते । तस्मादुभयोः पक्षयोस्तुल्या धर्मपा- पिरिति । अर्याच्येत-धातीया दीक्षणीया भवति' इत्यनेन धातापाया यत्कार्य शनिवार्य दक्षिणीयाकार्य प्रति विधीयते । तच दीक्षणीयाकार्यमारमीयरेव धर्मरात्मी- येन चापूर्वेण धातवीपाया भावयिष्यति, न दीक्षणीयाधर्मान्ग्रहीयनि सिद्धान्तवा- दिनः। तन्न । पूर्वपक्षेऽपि यदि दक्षिणायाका धातवीया वर्तते तया सत्यात्मीयरेव धर्मस्तस्कार्य साधयिष्यति । अथ न वर्तते सुतरामात्मीया धर्मास्तस्याः । अपि च परमापूर्वपयुक्ततायामपि वानियमस्य, प्रकृतावातावरणको विशिष्टं हारमभूत् । चिह द्वारं नास्ति । तस्मान्नास्ति वानियमः । नवनेन न्यायेन नीवारेड प्रोक्षणं न प्राप्नोति । उच्यते । सत्य, विशिष्टं द्वार प्रोक्षणस्य श्रीहय इति । इयास्तु विशेष.-नीहयो दृष्टेनोपकुर्वन्ति । नावाराश्च नस्वार्थ प्रत्यक्ष साधयन्तो दृश्यन्ते । तत्र कार्यापत्या धर्मप्राठियुक्ता । इह त्वष्टं द्वार, तस्य कायें वर्तत इति नास्ति प्रमाणम् । अपना-दूरादेवेई भ्रष्ट प्रयोजन- मिति । कथम् । धातलीया यादृश्येवोत्पना तादृश्येव नोचते । धाताथाशब्देन । 1 प्रयोजनमनः-१०१ धातव्या-पा० । आमाणको विशिटमिदि- मात्म्यापूर्वमित्या.

·। १६४८ दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- [अ०९पा. १०१) अंधातवीयायां भविष्यति । अय, आग्नावैष्णवापूर्वमयुक्तस्ततो नेदपाना- वैष्णवापूर्वमिति तत्र त्रैघातबीयापूर्व न तेन धर्मेण संभन्तस्यत इति ॥३॥ (फलदेवताप्रकाशकयोमन्त्रयोरपूर्वप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥) [३] फलदेवतयोश्च ॥ ४ ॥ पू० दर्शपूर्णमासी स्तः, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेवेति । तत्र' फलसंबद्धो धर्मो देवनासंबद्धश्च श्रूयते । फलसंवद्धस्तावद , अगन्म स्वः सं ज्योतिषा भूपा, इति 1 देवतासंबद्धोऽपि, अमेरहमुजिविमनूजेएं, सोमस्याहमुनितिमन्न्नेपमित्यादिः । तत्र संशयः । किं स्वर्गसंवद्धस्य कर्मणः स्वर्ग एव प्रयोजकः, अग्न्यादिसंबद्धस्याम्यादय एवोतोभय- श्राप्यपूर्व प्रयोजममिति । यद्येवमभिसंवन्यः क्रियते, गताः स्मः स्वर्गम, मान्यादीना चोजिनिमनजेपपिति, ततः स्वर्गारन्यादिभयुक्तः । अयेवं क्रियते, आगना दपूर्णमामफलं, दर्शपूर्णमासदेवतायायोनितिमनूने- पमिति स्तोऽपूर्वपयुक्तः । कि प्राप्तम् । स्वर्गार-यादिप्रयुक्त इति । कुतः । मन्त्राम्नानसामर्यात् । यस्य मन्त्रो वाचकः, स इह वदितव्य इति गम्यते । श्रुत्या च स्वर्गारन्यादीना वाचको मन्त्रः । लक्षणया दर्शपूर्ण. मासफलदेववयोः । तस्माद्यत्फलदेवतमिति संमधिगतं स्वर्गारन्यादि सेव विपरिवर्तने । अरू पानामावा ! कान्तरमा न भवति । तस्माद्याशी तत्र विणता तादृदयेवात्र कन्या । यद्यपि च कमान्तरं स्यावयाऽपि नाम्ना धर्मान्गृही. यान चौदकेनेति ॥ ३॥ दीक्षणीयापूर्वमय को वाइनियमो न परमापूर्वयक इति पूर्वाधिकरणापवादोऽयम् । दोसणीयासिद्धान्तेनेव · फलदेवयोश्च' इत्यत्र पूर्वपक्षः । अनिस्वरूपपयुत्तोऽयं मन्त्रालमियुदय, निन हा विनियोग । साम व लिङ्गम् । स्वरूपे च मन्त्रा. सातार्य, नापूर्वीयस्वरूपे । लक्षणा हि तया स्प 1 न २ प्रकरगवन नि बायो युट । तेने कामं वाक्यं प्रारणेन मान्यताम् । रिहं ततो बच्चतरं, न ततो मापित युक्तम् । तेन यथा वाइनियमो ज्योतियोमार्यदीक्षणीवास्तथा मन्त्रोऽपि । 'भयवाऽयं मन्त्रः स्वमामय नासिकाशकः । तत्र यो योऽयः स सामथ्र्याविशे- पान गाया-पा. समविगां सिद्धाने-प..। ३ चोटि-दाणायाया यांनुसते १९मा पूर्व वा मायोर प्रयोजनामा प्रयोजनान्तर गमिस्कार। ४ म.मिाद. य. रयाः, यथा , नापमप्रयुक्त एक स्वर्गप्रकाशको मिल प्रसार मन्त्रा। ..

·म०९पा० १०४] भीमांसादर्शने । १६४६ वत्सयुक्तो धर्मः स्यादिति ॥ ४ ॥ न चोदनातो हि ताद्गुण्यम् ॥ ५॥ सि. नेतदस्ति, स्वम्पिादिमपुक्त इति । चोदनावस्थाद्गुष्य पात् । यत्फालबच्चोद्यते, तदितिकर्तव्यतयाऽनुबध्यते । अपूर्व च फलवन, न स्वर्गाग्न्यादि । तदर्थ वचनं सदृदृष्टार्य कल्प्येव । लक्षणया चापूर्वफल- देवताचचने दृष्टोऽर्थः स्यात् । प्रोत्साहनात् । एतस्मिन् पक्षान्तरे दृष्टे सति न स्वर्गाग्न्यादिवचनस्यापूर्वकल्पना न्याय्या । शब्दार्यस्य च फैलदेवतत्वेन संपविपन्नवालक्षणाऽदुष्टा । तस्मादपूर्वमयुक्त एवंजाती- यको धर्म इति ( किं भवति विचारस्य प्रयोजनम् । यथा पूर्वः पक्षा, सौर्य कर्मण्यविकारेण मन्त्रः प्रयोक्तव्यः । यया वहि सिद्धान्तः, ऊहेन, अगन्म ब्रह्मवर्णसं, सूर्यस्योक्निनिमन्जनेपमिति । फले पर्यवसितम् । देवतायागुत्तरा चिन्ता वर्तिप्यते ॥ ५ ॥ (धर्माणा देवतापयुक्तत्वाभावाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] देवता वा प्रयोजयेदतिथिवोजनस्य तदर्थत्वात् ॥ ६ ॥ पू: नेतदस्ति, अन्यादयोऽप्रयोनका इति । सर्वा देवताः सर्वेषा धर्मा- णां प्रयोजिका भवितुमर्हन्ति । कुता । भोजनस्य तदर्थत्वात् । भोजनं हीदं देवतायाः, यागो नाम । भोज्यं ट्रव्यं देवतायै पदीयते, सा भो- क्ष्यत इति । देवतासंपदानको ह्यय यागः श्रूयते । संभदानं च नाम क- भणोऽपीमिततमादभितवरम् । तस्मान्न गुणभूता देवता, देवता प्रति गुणभूवे द्रव्यमणी ! यपि च, यागो नाम देषशापूमा। पूना च पूज- नीयं प्रति गुणभुता लोके दृश्यते । तदेवदतिपिरद्रष्टव्यम् । यया, यावकिचिदपियः परिचरणं, सर्व वदतिथिप्रयुक्तम् । एवमिदपपीति । पाप्रकाशनीयः । एवं प्रकरणाचं सामर्यन मन्यमानः पूर्वपक्षमारभते । प्रोक्षण- उत्तरम् ॥ १ ॥[५॥] अन यागो देवताराधनार्थ इति मन्यमानः 4 परिगृहाति । न माध्यमानार्थी पागः।किंतहि देवताराधनार्थः । कुतः । तद्धितशब्दादनिर्देवताऽस्पेति । तत्राभिदेव. ताशब्दावस्यसनाम्य विशेषणम् । अस्यशब्दध द्रव्यामिधापी, इतरो तद्विशेषणम् । तदन्यं यया युदेशेन दीयो, एवमनिशब्दोऽन्य विशेषणं भति, नान्यथा । यदा १ भय काम 13 फलदेवतान--- ३ पक्ष-पूर्वपक्षनित्यर्थः ! ।

·टुष्टीकासहितशावरमाध्यसपै- ०९पा.१०t] पाहा नवे पता, विग्रह देवता मुह के चैत्यभुपग दं भव- वि । उच्यते 1 बादम् । विग्रहवती देवता,भुङ्क्ते च । कुतः । स्मृतेः, उपचारान् , अन्यार्थदर्शनाच । एवं हि स्मरन्ति, विग्रहवती देवतेति । स्मृतिय नः प्रमाणम् । वया, विग्रहवां देवतामुपचरन्ति । यमं दण्ड- हस्नमालिसन्ति, कथयन्ति च । तथा, वरुणं पास हस्तम्, इन्द्रं वजा हस्तम् । उपचारादपि स्मृतिमानं कायामः । तयाऽन्यार्यवचनं, विग्रहवां देवनां दर्शयति । नगृमा ने दक्षिणमिन्द्र हस्तमिति । पुरुष- विग्रहम्य हि दक्षिणः सव्यश्व इस्तो भवति । तया, इमे चिदिन्द्र रो- दसी आरे यत्संगृगा मघवन् कागिरिच, इवि | कागिर्मष्टिः । सोऽपि पुरुषविग्रहम्मेवोपपद्यते । तया, तुविग्रीवो वपोदरः सुबाहुरन्धः सो पदे । इन्द्रो वृत्राणि जिन्नवे, इति श्रीवा, उदरं, वाह इति पुरुषवि- प्रदर्शनं भवति । तस्मादिगाहवती देवतेति । मुक्त च । कयमवगम्यते । स्मृतेः, उपचारान् , अन्यापदर्शनाच । एवं स्मरन्ति, मुक्ते देवति । तया चना मुखानापियोपचरन्ति यंद. स्ये विविघानुपवागनुपहरन्ति । तया चान्यार्यवचनं भुजानां देवा गमयति । अदीन्द्र पित्र च प्रस्थितस्येति । तया च, विचासनानि 'ज- टप पत्च इति । एकैया प्रतियापिकत्साकं सरासि तिमिति आह । न देवता मुद्दतं । यदि च मुखीत, देववाय हविः प्रचं शीयेत । उ. स्यते । अन्नरसमोजिनी देवता मधुकरीवदवगम्यवे । कथम् । देवताय इविः प्रचं नीरसं भवति । तस्मादन्नरसं भुवे देववेति गम्पते ॥ ६॥ . घय प्रदीयते, तदाऽन: मंप्रदानं भवति । संनदानं च कर्मणोऽपि श्यानतरम् । यतिक्रिया द्रव्य व्याप्यो, द्रव्येन च पंपदानम् । नयादग्ययों यागः । यथोपा.. भ्यायाय गा ददातीति । अपि ष देवपूनाया यनित इति स्मरन्ति । तस्मात् 'यनेन वर्गकाम. ' इति यागेन देवतामारावयेत्ततः स्वर्गा भविष्यतीति ॥९॥ १३.. (2• ८.१२.१)। .. (42. ३ ...) २.ई. (12. ६.१.१)। दान्यज्या... (2• • ६.११) ... (2.14.०६.१)1 ... (मर. ६.५. १) नरन्तर-परिमापनयास।

·वस्युप शव। [१०९पा० १०१] मीमांसादने । आर्थपत्याच ॥ ७ ॥ यदि कस्यचिदर्थस्यशाना देवता, उपचर्यमाणा च प्रसीदेव, वतस्तदाराधनामियं देवतानाऽभिनिर्वत्येत । न चैतदुभयमप्पस्ती- ति । तदुच्यते । अर्थपतिदेवतेति । कयमवर्गम्यते । स्मृतः । उपना- राव | अन्यायदर्शनाच । एवं हिं स्मरन्ति । अर्थानापीटे देवनेति । क्या, देवग्रामो देवक्षेत्रमित्युपचाररतामेव स्मृति यति । तथा, अ. न्यार्थवचनमीशानां देवता दर्शयति । ईन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्यनानाम् । इन्द्रो वृधामिन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षेमे योगे इव्य इन्द्र इति । तया, ईशानमस्य जगतः स्वदेशमीशानमिन्द्र तया, स्मृत्युपचाराभ्यां प्रसीदतीत्यवगन्छामः । एवं हि स्मरन्ति, मसीदति देवतेति । तयोपचरन्ति-प्रसन्नोऽस्य पशुपतिः, पुत्रोऽस्य जातः । प्रसन्नोऽस्य वैश्रवणः, पनमनेन लषमिति । नगाऽन्यार्यदर्श नं भवति । आहुतिभिरिव हुतादो देवान मीणातीति । तस्मै प्रीता इपमूर्ज नियच्छन्तीति ॥७॥ ततश्च तेन संबन्धः ॥ ८॥ ततो देव तायारतेन फलेन संबन्धा परिचरितुर्भवति । यो देवता- मिज्यपा परिचरति, तं सा फलेन संवध्नाति । फयमेतदवगम्पते । एमृत्युपचाराभ्याम् । स्मरन्ति हि, देवता यष्टुः फलं ददातीति । तामे- चोपचारेण स्मृति द्रदयति । पशुपतिरनेनोपचरिता, पुत्रोऽनेन लन्ध इति । तथा, अन्यार्यदर्शनमिममेवा दर्शयति । स इज्जैनेन स विशा स जन्मना स पुर्वानं मरने घना नृभिः । देवानां या पिवरपावि- पासति । श्रदामना हविपा ब्रह्मणस्पतिमिति । तया, तृप्त एवेनमिन्द्रः मनया पशुमिस्तर्पयतीति । तस्मादविदर्दानेन गुणवचनेव देवताऽऽरा. ध्यते, सा पीता सती फलं प्रयच्छति । येन कर्मणाऽग्निरारापितो यस्य फलस्येप्टे, तत्करें अपच्छति, न तत्सूर्यः मदातुमर्हति । पचनादेवदवग. म्यते, का शिप्रयच्छतीति । पथा, अग्नो वचनं, न वत्स्पै ॥८॥ ॥ Cu] निचित-पा.१२१.ई.( ८.४.११). ३ मादलीयुग-41.1 'मारिभिरेस-पा. १५ शै. स.(२-1-11). तस्य-पा-१७ यवनादेशावगम्य. d-पा.1 ·- सुष्टीकासहित शाघरभाप्यसमैरी- [अ०९५० १०.] अपि वा शब्दपूर्वत्वायज्ञकर्म प्रधानं स्याद्गुणवे देवताश्रुतिः ॥ ९ ॥ सि. आप घेति पक्षो व्यावय॑ते । न चैतदस्नि, यदुक्तं देवता प्रयोजित फोति । यज्ञफर्म प्रघानं स्यात् । यजतेजीतमपूर्वम् । कुन: । शब्दपर्व स्वात् । यद्धि फलं ददाति, तत्प्रयोजकम् । इदं फलं ददातीत्येतज्ज्ञानं शब्दपूर्वकं, न प्रत्यक्षादिभिरवगम्यते । शब्दश्च यजतिवाच्यात्फल- माह, न देवतायाः । कथमवगम्यते । दर्शपूर्णमासयोः करणत्वेन नि- देशा, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति । तथा, ज्योतिष्टोमन स्व. गंकामो यजेतेति । यजत्यर्थस्य हि स्वर्गकामेन समभिव्याहारो न देवतायाः । ननु द्रव्यदेवताक्रियं यजत्ययः । सत्यमेवम् । किं तु गुणः घे देवताश्रुतिः । द्रव्यदेवतं हि भूत, भावयितव्यो यजत्यर्थः । भूत- भन्यसमुधारणे च भूतं भव्यायोपदिश्यते । तस्मान देवता प्रयोजिका । अथ यदुक्तं, कर्मण ईप्सितादभिप्रेततरमिति । नास्याभिषेततामप. हनुमहे । तन्दितशब्देन चतुर्था वा संयुक्तस्य देवतार्थस्य वाक्यादभि• भेतताऽयगम्यते । फलसंयोगरतु पाक्यादेव यजत्यर्थस्य ! तस्य च श्रुत्या फरणताऽवगम्यते, न देवतायाः । तत्र यद्यपि देवतार्यता याग- . 'पनेत स्वर्गकामः' इति यजेतेत्यस्योत्तरार्धात्तिस्र आकाक्षा जायन्ते । तत्र प्रथमं तावद्भाव्यमानमाकाक्षति, मावयत्किमिति । तत्फलपदेन निराकाक्षी क्रियते । तद्भाव्यमानं केन माव्यत इति द्वितीयामाकाङ्क्षा पूर्वार्षी निराकासी करोति । कथमिति तृतीयामाकासामग्न्यन्वाधानादीनि निराकाक्षी कुर्वन्ति । संनिधानात् । तदेवमस्माद्वाक्याद्यामात्फलं श्रूयते, न देवतातः । ननु देवता संपदानमित्युक्तम् । उच्यते । यागः फले चौदितो निवृत्तिमपेक्षते । सा च द्रव्यदेवतमन्तरेण न संभवतीति । मोक्ष्यमाणं च द्रव्यदेवतं कारकांशेनवाप- क्ष्यते, न साध्यत्वेन । तत्र द्रव्यं तृतीयया कारक मपति । देवता तद्धितेन चतुर्या वा । तब देवताकारकं यार्ग प्रति प्राधान्यं यदि न प्रतिपयेत, तथा सति यागो ने निर्वत । यागनित्यमावाच कारकमेव न स्यात् । यदि च यागम्तस्य गुगतान प्रतिपधेताऽऽन्मानमेव न लमेन । तम्माधागेन नान्तरीयको गुणमावः पतिपत्तव्यः । १ उपपति--आपसातादित्यर्थः । २ पूर्वाध दनियमतिरित्यर्थः । ३ न संभवती वि-दम्पदेवतमपेक्षत इति पूरणम् । . ।

·[M०९पा०१९०५) मीमांसादर्शने । म्य गम्यते, फलार्यताऽपि तन न प्रतिषिध्यो । फलं च पुरुषार्थः । पुर पार्या च नः प्रवृत्ति । न चासो देवतायाः । तस्मान्न देवताप्रयुक्ताः प्रवतिध्यामहे । या तु संपदानस्याभिप्रेतता, सा फलवतो यो साध- नत्वे मन्युपपद्यने । यञ्च, यजिदेवसापूजा, सा पूज्यमानप्रधाना लोके लक्ष्यत इति । न लोकवादिह भवितव्यम् । इह पूज्यमानं पूजामधानम् । यद्धि फलवत् , तत्प्रयोजकम् । तस्माघजकर्ष प्रयोजकम् । आप चेतस्मिन् पक्षे विग्रह वती देवता, भुङ्क्ते चेत्यध्यवसनीयं भवति । न ह्यविग्रहायै, अभुजा- नाये च दानं भोजनं वा संभवतीति । यथोक्त, स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शनविग्रहवनी, भुङ्क्त चति । सन्न । स्मृतेमन्त्रार्थवादमूलत्वात् । मन्त्रेभ्यथार्थवादेभ्पथ स्मृतिमूळ विज्ञानमु- स्पद्यत इति प्रत्यक्षमवगम्यते । वे च मन्त्रार्थवादा नैवंपरा इत्येतद- क्ष्यामः । आह । यदि नैवंपरा न तर्हि मन्त्रार्थवादमूलं तदिनानमिति । उच्यते । य बालोचनमात्रेण मन्त्रार्यवादान् पश्यन्ति, तेषां तस्मृति- मूलम् । ये पुननिपुणतः पश्यन्ति, तेषां तदाधितमपि च कस्यचिस्मृति- मूलं भवति । तस्मात्तत एव स्मृतिः । उपचारोऽपि स्मृतिमूल एव । यत्त, अन्यार्थदर्शनमुक्तं-जमा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तमिति । नेत- देवपरम् , इन्द्रस्य हस्तो विद्यत इति । यस्तस्य दक्षिणो इस्वस्त वयं गृहीतवन्त इति । तस्माद्वाक्पादिन्द्रस्य दस्तसत्ता न प्रतीयते । आह । यदि त्यसो नास्ति, वयं ते हस्तं गृहीतवन्त इत्येवं नावफल्पत इति हस्त- साऽध्ययसीयते, अल्पसो हस्तो वयं यं गृहीतवन्त इति । तन्नोपप- यते । यद्यप्यस्य हस्तो भवेद , तथाऽपि न नमुपगृहीतवन्त इति प्रत्य- समेतत् । तथाऽप्येतनावयल्पत एव । ततदसंघद्धं वा फल्पयितव्यं, स्तुतिर्वा । तच मत्पक्षेऽपि तुल्पम् । अचमुच्यते, तस्यैतद्वचनं यो गृहीतवानस्य इम्तपिति । उच्यते । नैतदध्यबसेयम् । मादिमचादोपो पैदस्य पयज्यत । न च गृहीतवाना- सीदित्युच्यते । प्रमाणामात् । एतमादेश बचनादर्शकल्यने रस्तु. देवताकारणापि नातीय प्रधानमीय. 1 न न नान्तरीयो पारो गुगमाये प्रधानमाये दा कारणम् । अघोदिनत्वात् । यागेन हि पड़े चोदिनः नहं नाम्यया फलं साधयामास्येवं नानरीयकायापारेण देवता प्रति मुणपनेन पवित पम् । हेपामता-पा.. - - ·१६५५ टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेत- [अ०९पा० १३०१) ग्रहीतति चेत् । तन्न । अयथार्थस्याप्युच्चारणं संभवत्येव यवः । यथा दश दाडिमानि पटपूपा इति । यस्यापि चैप पक्षो विग्रहवानिन्द्र इति, तस्यापीन्द्रशम्दनाऽऽमन्त्रण संयोधनार्य, संबोधनमनुवचनाय । तत्र संयुद्ध इत्यवगतेऽनुवचन न्याय्यम् । न चासौ फेनचित्यकारण संबुद्ध इत्यवगम्यते । अनवगते संघांधनं व्यर्थम् । वचनप्रामाण्यात्सयुध्यत इत्येय गम्यत इति चेत् । उक्तम् । अदृष्ट- फ्ल्पनायो हस्तादिकल्पनानुपपत्तिरिति । न चासौ संबुद्ध इत्यवधार्यते । प्रमाणाभावात् । तस्मात्संबोधनवचनं न संबोधनाय । निर्देशायमेव । पविग्रहपसेऽपि तन्निर्देशार्यमेव भविष्यति । तत्राऽऽमन्त्रितविभक्तिवचनं स्तुतये । एमिदं देवतारयं साधनं साधयितृतम, यचेतनादिवत्स- धुद्धा सापयतीति चननवदियोपचर्यमाणः संघुद्धिशब्देनाऽऽमन्यते । तथा, संवोधनशब्देन निर्देश उच्यते, गृहीतवन्तो वयं तय इस्तम् । त्वदाश्रया वयमित्यर्थः। अम्माभिरिन्द्राम वर्तव्यमित्येतदनेन स्मार्यते । तया, इमे-यावापृथिव्यौ, दूरे अपारे यत्सगृह्णासि मघवन्नही ते पूजितो मुष्टिरिति सन्तपिय मुष्टिं स्तुत्यर्थेन वदति । तस्यापि मावे न प्रमाणपस्ति । नेद वचनम् , इ-महान् काशिरस्तीति । किं ताई, यस्नव काशिः, म महानिति । अन्यार्थस्तव काशिरस्तीति, अन्यस्तच याशिमहानिति । सता दि स्तुतिरुपपद्यत इति चेत् । नेतन् । नियोगतो यस्यापि पौरुषविधिकैरङ्गास्ति संयोगः, पौरुष- विधिकैरङ्गैस्तस्यापि स्तुतिर्भवति । यथा, एते वदन्ति शतवत्सहस्रक दमिनन्दन्ति हरितेभिरासमिः । विष्वी ग्रावाणः सुकृतः सुकृत्यया होतुश्वित्पूर्व हविरद्यमान, इति । तथा, मुंसं रथं युयुने सिन्धुरश्विन- मिति । तस्मान स्तुविवचनादर्यापत्तिर्भवति पुरुपविधत्वे देवतायाः । तम्मात्सर्वपारद्वयमस्ति । तत्र विविवक्षित किमविवक्षितमिति विज्ञेयम् । तत्र स्टोऽना विवसा मवति । वैदेत शन्दना राब्देन च प्रत्यासनस्य यागस्य फलमानत्वात्प्राधान्य, देवतायाश्च गुणस्व विज्ञायते । न चोपकारलक्षणं शेपत्वम् । पर-पा.. यदपा.३ सयष्यते-पा. 1४ म्रु-पा.१५ संपद- पा. साधरम-पा. 10युष्य-पा० । ८ निर्दिश्य-. । 'मदिरोदसि मारे पासमा मपवन काशिरत..-.३.२३.१)रया ऋचौड़ भारत-उपरयादिना । १. पाराविधिहस्तस्पति-पा.111..(अर• . 1.1 ... (2• ८५.३ य. ८)। ३ ·[.९०१०४] भीमांसादर्शने । वया, तुविग्रीन इन्द्र इति, नैतद्युक्तं भवति, ग्रीवावानिन्द्र इति । कि ताई, याऽस्य ग्रीवा, सो महती। ग्रीवासत्वे नास्ति प्रमाणम् । न च ग्रीवास्तुतिरर्यापत्तिः । अपुरुषवियेऽपि स्तुत्युपपत्तेः । अपि च, इन्द्रो वृत्राणि निघ्नते, इत्येताम्पा पदाभ्यामिन्द्रशब्दः । संबद्धो न शक्नोत्ति तुविग्रीवादिभिः संवन्ध यातुम् । द्विरुधारणमस्य प्रसज्यते । तुषिनीवावान इन्द्रो वेदितव्यः, वृत्राणि पेन्द्रो हन्तीति । क्या हि सति मियेत । अभिन्नं च वाक्यमुपलभ्यते । तदेवमवकल्पते । यदि तुषिग्रीवादयोऽस्य नोपदिश्यन्त इति । स्तुत्यर्थ संकीर्यते तुर्वि- ग्रीवादिः । अन्धसो मदे, यो त्राणि इन्तीति । एता तु वचन- व्यक्तिः । वृत्रवधोपदेशपरमिदं वचनमिति । यदपि वचनं-बाहू ते इन्द्र रोमशो, प्रक्षी त इन्द्र पिङ्गले, इति । तदपि बाह्वो गेपनत्वमा क्ष्णोश्च पङ्गल्यमाह, न बाहुसत्तामक्षिसत्तां च । यदपि, असिसचा घदतीति गम्यते । चक्षुष्मते अण्वते ते बीमीति । तदपि न चक्षुः- संघन्धार्य, चक्षुप्मते नवीमीति वचनसंपन्धार्यम् । तत्सतीमिय चक्षु- मत्ता स्तुत्यर्थमुचारयति । कुव एतदवगम्यते । चतुनिर्देशात् । यदि मातिपदिकार्थोऽध्यवसीयते, तथा वाक्यं भियत । चक्षुष्मानित्येवं चोदिश्येत । चक्षुष्मते ते ब्रवीमीति च । तस्मान किंचिदन्यार्थदर्शन पुरुपविधतां देवतायामिदं ख्यापयतीति । न चेदं भोजनम् । न हि देवता मुक्त । तस्मादोजनस्प तदर्थत्वादिति तदसद्वचनम् । यदपि स्मृत्युपचारान्यार्यदर्शने त इति । सदविद्महत्वेन प्रत्युक्तम् । अपि च, भुञ्जानाय देववाय प्रत्तं इपिः क्षीयेत । न च मधुकरीबदन. रसभोजिन्यो देवता इति प्रमाणमस्ति । मधुकरीपु प्रत्यक्षम् । न च वधेवतायाम् । तस्मान्न, भुटते. देवतोति । यद्वक्त देवताये, इनित प्रचं, नीरसं भवतीति । नैष दोपः । वातोपहवं नीरसं भवतीति । शीती भूतं च । न चासो कस्पषिदर्यस्येप्टे । अनीशा कयं दारपतीति । किनहिं । नोदनालक्षणं तदिति स्थितम् । पति प्रयोजनं निन्तायाः । यदि देवताराधनायों यागस्ततः पूज्यमाना देवता । यागश्च पूजा। पूना च लौकिक पदार्थः । तत्र येन प्रकारेणाग्निः पूज्यते तेनेव सूर्यः पूज्यत इति का आश्वासः । विप- रीतमपि कदानित्म्यात् । ११०६० ( म० ६.१ ६.१३)। १ भविनदान! ।

·. १६५६ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमते- [भ०९पा० १६१०४ यदुक्तं, स्मृत्युपचारान्यायदर्शनरीशाना देवतेत्यवगम्पत इति तन। स्मृतेर्मन्त्रार्थवादमूलवादित्युक्तम् । उपवारोऽपि देवग्रामो देव क्षेत्रमिति । उपचारमात्रम् । यो यदमिरेत विनियोक्तुमईति, तत्तस्य स्वम् । न च ग्राम क्षेत्र वा यथाभिप्राय विनियुक्त देवता । तस्मान्न संमयच्छनीति। दवपरिचारकाणा तु ततो भृतिर्भवति, देवतामुद्दिश्य यत्त्यक्तम् । यदुक्तम्, अन्यार्थदर्शनपीशाना देवता ख्यापयति, इन्द्री दिव इन्द्र ईचे इत्येवमादीति । वत्मत्यक्षामनीशाना देवतामुपलभ्याध्यवस्यामा भाक्त एप शब्द इति । तत्राऽऽह । वचनप्रामाण्यादेवास्पेशानताऽवगम्यते, यदेव लोका अर्थान् पिनियुञ्जने, तदेवताभिपायादेवेत्यध्यत्रस्याम इति । तन्न । प्रत्यक्षात्ममाणावतापरिचारकाणामभिमाय इत्यवगम्यते । स न शक्यो बाषितम्। येऽपि देवनामीशाना वर्णयन्ति, तेऽपि नापहनुमते परिचारकाणाममिपायम् । किपाऽऽहुः । तथा देवना करोति, यथा परिचारकाणाममिपायो भवतीति । न च स ईशानो भवति या परा- भिभायमनरुच्यते, यस्य न स्वाभिमायाद्विनियोगो भवति । अपि च, न चनद्वचनम् । वर्तमान कालोपदेशत्वात् । प्रत्यक्षाविरो- पास्तुविवादोऽवधायते । स्तुतियादे च संभवति न ववनमामाण्यादी- शिष्यत इति गम्यते । न च देवता फलेन संवघ्नांति, या तदर्थ परि- चर्पत : यदुक्तं, स्मृत्युपत्रारान्यार्थदर्शनंददाति प्रसीदति चेति । तत्र स्मृत्युपचारयोक्तम् । यदन्यार्थदर्शन, वस्मै भीता इपन प्रयच्छन्तीति। वन । अन्यस्य विधेराम्नानात् । दक्षिणतः संपरिहर्वव्या इत्यादि।

·अपा० १०१] . मीमांसादर्शने । १६५७ तथा, तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति । अत्रैन्द्रस्य इविपी विधानम् । तस्माद्देवता न प्रयोजिकेति ॥९॥. अतिथौ तत्प्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात्तस्य प्रीतिमधानत्वात् ॥ १०॥ यदुकम्, अतिथिवदिति । तत्परिहर्तव्यम् । आतिथ्यमतियिमयुक्त स्यात् । आतिथ्ये हि तस्मीतिविधीयते । अतिथिः परिचरितव्यः । यया मीयते तया कर्तव्यमिति । दानं भोजन वा कार्यमिति । यद्यद- तियये रोचते, वत्कर्तव्यम् । यचस्मै न रोचते, न तबलात्कारयितव्य. मिति । इह तु कर्मणि, अभावः भीतिविधानस्य । तस्माद्विपममविषि- नेवि ॥१०॥ (श्रुतिविनियुक्तमोक्षणादिनर्माणामपूर्वपयुकत्वाविकरणम् ॥ ५॥) [५] द्रव्यसंहपाहेतृसमुदापं वा श्रुतिसपोगात् ॥ ११ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, ब्रीहीन् प्रोक्षतीति । तत्रैव, श्रीन् परिधीन, विसः समिध इति मन्त्रम् । चतुहोत्रा पौर्णमासीपभिमशेद, पञ्च होतात. मावास्यामिति । चातुर्मास्याना द्वितीये पर्वणि वरुणपघासेपानायते.. शुण जुहोति, तेन ह्यन्नं क्रियत इति । तत्र संशयः । कि द्रव्पसंख्या- हेतुसमुदायमयुक्ता मोक्षणादयो धर्मा उतापूर्वपयु का इति । किं वाद- स्मातम् । न्यादिप्रयुक्ता इति । इह, नौहीन प्रोक्षतीवि प्रकरणेनापूर्व- द्रव्यसामान्यादिव्यन्त इति । तन्नोपपयते । देवताराधनार्थवाद्यागस्य देवतापामान्य- मेव गया । विकृत्वाद्यतामान्यस्यति ॥ ९॥ [...] प्रोतिनाम्यामिति वाक्पादन प्रतिगम् । स च वाक्यसंयोगः धौताशेन निरा- कृतः । तवा, लिहसंयोगश्च श्रौताशेन निराकृतः । मधाधिकरणे लिहवाक्य- संयुका नवोदाहरणं, निराकृतत्वात् । श्रुत्या तु येषा तादर्य त इहोदाहरणम् । तान्भुत्या तदर्यान्मन्यमानः पूर्षितं करोति । मीही-मोहति । इति द्वितीया श्रुत्या मोमर्थता प्रोक्षणस्य प्रतिपादयति । -या प्रकरणात्स्यात् । श्रुतिश्च प्रकरणा- दूरीयता । पोर्णमासीन ' इत्यादि समुदायार्थ प्रमिपर्श त्या द्वितीया प्रति- पादपति । त्रीपरिधान ' इति द्वितीया, अत्रापि श्रुत्येव मन्त्रस्य संस्पार्थ ता. १ घलय इति--प्रगानगतवादति भाव. १ 'पूरिमथाधिकरणे' इव सर्वन पाठ उप- कन्यते । स च प्रामादिका प्रत्येति-विभफियोय.।

·- (१०९पा० १०५] मीमांसादर्शने। ननु प्रथमऽध्याये प्रतिषिद्धा हेत्वर्थता । शूर्पस्यार्यवादोऽयमित्युक्तम् । सत्यमुक्तम् । अपूर्वपयुक्ततायो दि सिद्धायां नैकस्मिन् वाक्ये होमे शूर्प- विधानं, हेतुविधानं चावकल्पत इत्यर्थवादः मकल्पते, नान्यथा । चतु- होत्रा पौर्णमासीमभिमशेत, पञ्चहोत्राऽमावास्यामिति, समुदायसमाधि- व्याहाराद्वाफपेन तत्मयुक्तता, प्रकरणसामल्लिक्षणयाऽपूर्वसमभिव्या- हारादवगतामपूर्वमयुक्तता वायते । तस्माद्रव्यादिप्रयुक्ताः मोक्षणादयो धर्माः ॥११॥ अर्थकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् ॥ १२ ॥ अपूर्वमयुक्त एवंजातीयके धर्मे सति द्रव्पेण च धर्मव्यवस्था न स्यात् । पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, सक्तभिर्मन्धिनं, धानाभिहारियो- जन, हिरण्येन शुक्रम्, आज्येन पास्नीवतामिति । यस्मान्मत्रावरुणोऽ. पूर्वस्थ, तस्मात्पयसा श्रयितव्य इति । ऐन्द्रवायोऽप्यपूर्वस्य । मोऽपि पयसा श्रयितव्यः प्राप्नोति । एवं सर्वाणि थयणादीनि सर्वेषां ग्रहा- णाम् । तत्र मंत्रावरुणादिग्रहणमविवक्षितं स्यात् । तस्मादपि द्रन्पादि- प्रयुक्ताः मोक्षणादय इति ॥ १२ ॥ अर्थो वा स्यात्प्रयोजनमितरेपामचोदनात्तस्य च गुणभूतत्वात् ॥ १३ ॥ सि० चाशब्दः पक्षं ध्यावर्सयति । न द्रव्यादिपयुक्ता भवेयुः । किं तर्हि । अर्थ एषां प्रयोजनम् । अर्थ इत्यपूर्व चूमः । तदर्यास्ते । तद्धि कर्तव्य- तया श्रूयते । तदितिकर्तव्यतयाऽनुवध्यते । इतरेपी द्रव्यादीनां कर्त- न्यतया न चोदना । किं तहि । अर्थस्य गुणभूतत्वेन । अर्थ प्रति, करणयोः संवन्धत । तेनानुमितेन वाक्येन हेतुश्रवणमुपपत्स्यते । सति च हेतुश्रव- णेऽन्नकरण संस्कार्य, होमः संस्कारकः । यद्यदन्नकरणं तत्तद्वोमेन व्याप्यते । यथा ययकृनकं तत्तदनित्यत्वेन व्याप्यते । यथा च यत्र यत्र धूमस्तत्राग्निना व्याप्यते । तस्मादिशब्दवल्याइनकरणार्यों होप इति मन्यमानः पूर्वपर्श करोति । इहापूर्वा होमे स्थिते प्रथमेऽध्याये किमन्नकरणं विघीयत उतान्नकरणं स्तुतिरित्ययं विचारस ॥ ११ ॥ [ १२ ॥] यदि प्रीहित्यरूपप्रयुक्तं प्रोक्षणं स्यात्तथा सति फलकल्पना स्यात् । नहि स्वरूपार्यत्वे परम्परयाऽपि प्रकृतापूर्वप्रयोमनत्वमग्निद्वारेणेवाऽऽधानस्य ऋतुरायोजनता, संमति । न च वाक्यस्य द्वावों । यदि वा तण्डुलनिवृत्तिप्रणाड्या यदर्य लक्ष्यते विचार इति अतो नात्य विचारस्य हेत्वधिकरणेन पोनरयल, विषयमैदादिति भावः । . ।

·टुप्टीकासहितवापरमाप्यसमवे- [भ०९पा० १०९] अपूर्व प्रति गुणभूतानामा श्रवणम् । फिपदा यथैवम् । अकर्तव्याना- मितिकतम्यतया नास्ति संयन्ध इति । मनु ग्रीधादिसपभिव्याहाराहि संपन्यः । तत्र द्वितीयया ब्रीहिस- मुदायमयुक्तता गम्यते । लिङ्गवाक्याभ्यां संख्याहतुमयुक्तता नित्याह । एवं सति फलं फल्पनीयं स्यात् । तस्मादपूर्वप्रयुक्तता । नन्वेवमपि सत्यपूर्वोपकारः कल्पयितव्यः सत्यं कल्पयितम्पः । प्रकृतन स्वेकवाक्यता नीत्वा । त्वत्पक्षे त्वपकतेन फलपचनेनैकवा. क्यता स्यात् । ननु प्रकरणं वाक्यस्य श्रुतेर्वा न पापफम् । सरपमवाधकम् । फला• भावात्तु भवदीयः पक्षो मुच्यते । सस्मिन्नानयंक्येनाविवक्षिते प्रकरण- पता प्रयोगवचनेनापरिपन्यि प्रोक्षणादि विधायिष्यते । आह । अपू- संबन्धेऽपि तदीयर्वी शादिमिरेव धर्मः प्रयुज्यते । किमेवं भविष्यति । द्रव्यादिसंबन्धश्वैवं हि नावनातो भविष्यति । फलं च न कल्पयित- ध्यम् । उच्यते । नैवं शक्यम् । व्रीहीन् मोक्षतीति हि वोहिनातिनि- दिश्यते, वीहिद्रव्यलक्षणार्या वा, अपूर्व सायनविशेषलणार्या वा । अन्य- सरलक्षणया कृताति, नोमयलक्षार्या स्यात् । ट्रेन्यलक्षणे वा, तत्र च लक्षणैव दोपः। फलफल्पनति कृत्वा साधनविशेपलक्षणार्थी जाति- रषसीयते । श्रीहिनातिलक्षितं यरसायनं, किं तत् । यतस्तण्डुला भवन्ति, घरमोनिटच्यामिति । तण्डुलनिवृचिकरवा हि तत्र साधनत्वं, न द्रव्यता । एवं संख्यादिवपि योजयितव्यम् । तस्मादपूर्वमयुक्तता प्रोक्षणादी- नामिति ॥ १३॥ तम्यायं धर्मः । अपवा ब्रीहिनातिलक्षितस्य द्रव्यस्य ।। अत्र अन्यः । ब्रीहिनाति- लक्षित यासाघनं, किं वद्यतस्तण्डुला भवन्ति । वत्माक्षिवव्यापति । तण्डुळ. निचिकरवा हि तत्र साधनत्वं न द्रव्पता। कोऽभिप्रायः । तण्डुलनिर्वृत्तिप्र- गाच्या परसाधनवं लक्षयति तदर्प प्रोक्षणम् । येष्वपि तण्डुलनिवृत्तिरविशिष्टा । न चान्यद्रव्यं तण्डुलनिवृत्तिकरणांशेन शक्यते रक्षयितुम् । तस्मादन्येषु द्रव्येषु प्रोसणामावः ॥ १३॥ दयटयणावा-पा।

·[१०९पा० १०५]] मीमांसादर्शने । अपूर्वस्वादृव्यवस्था स्यात् ॥ १४॥ अप पदुक्तम् , अर्यकारिते च द्रव्येण न व्यवस्था ‘स्यादिति । साधनविशेषलक्षणार्या जातिरित्येवं सति व्यवस्था भविष्यति । मेना. धणेन यत्क्रियते, तत्र पयाश्रयणं, न तत्, ऐन्द्रवायचेन । अतो न मैत्रावरुणापूर्वादेन्द्रबायवस्य धर्माः । थपूर्वो पेन्द्रवाययः । तस्माद , अपूर्वत्वाट्यवस्था स्यादिति ॥ १४ ॥ तत्प्रयुक्तत्वे च धर्मस्य सर्वविषयत्वम् ॥ १५ ॥ यश्च मन्यते, द्रव्यादिप्रयुक्ताः मोक्षणादयो धर्मा इति । तस्य सर्व- विषयता धर्मस्प प्रामादि। येऽपि भकार्या नीयस्तेऽप्येवं प्रोक्षिकन्या: प्राप्नुवन्ति । न चैतत्वयाऽपीप्यते । तस्मादयमस्मिन् पक्षे दोष इति ॥ १५॥ तयुक्तस्येति चेत् ॥ १६॥ इति चेत्पश्यास, सर्वविषयता धर्मस्य भविष्यतीति । तयुक्तस्य प्रक णयुक्तस्य भविष्यति । एवं प्रफरणमनुगृह्यते । न च सर्वविषयता धर्मस्येति ॥ १६ ॥ नाश्रुतित्वात् ॥ १७ नेतदेवम् । न हि श्रूयते, प्रकरणयुक्ता बीडयो निर्वतव्याः, प्रोशित च्याश्चेति । ननु प्रकरणानुग्रहायैतद्ध्यवसानम् । नेत्याह । न हि पाक्येन वाघितं प्रकरणमुत्सहवे धर्मान नियन्तुम् । अथापि न पाध्यते, तथाऽपि न प्रकरणस्य विशेष्टुं सामर्थ्यमस्ति । फर्तव्यतया हि सकि- यमाणं चोचते, न प्रसिद्धसंबन्धमिव विशेषणत्वेन । तस्यान प्रकृतयाग- [१४] १५ ॥ १] नभकरणस्य विशेष्टुं सामर्थ्यमस्ति । कर्तव्यतया हि तक्रियमाणं चो. घते, न प्रसिद्धसंपन्धमिव परविशेषणत्वेनेति । कोऽमिप्रायः । मावयेत्स्वर्ग, केन यागेन, कथमिति प्रकाराकासा भवति । स च प्रकारोऽनितिरूपत्वाकर्तव्यः । थप निर्मानस्वरूप उच्चायते, स परविशेषणं, यया शहः पट इति । इह यत्कर्षमा. वाकाक्षायामान्यन्वाधानाघुपनिपतति, तदस्य संबन्धित्वे कारणं, नान्यस्य भवति, १'अपूर्वपृथक्त्वावधवस्था स्यात् ' इति सूत्रपाटो लिखितपुस्तक उपलभ्यमानौऽपि माम्य- कारैः पोऽनादत इति ययावत एव पाउः प्रकाशितः।३ चोचव इति न-पा-३ नान्यस्य माति- प्रकरणमन्यस्य संवन्धिले कारण न भवतीत्यर्थः। .

·[१०९पा० १०11 टुप्टीकासहितशावरभाप्यसमते- विपिताना वीहीणां निर्वाप: प्रोक्षणं वा चाद्यत इति ॥ १७ ॥ अधिकारादिति चेत् ॥ १८ ॥ इति चत्पश्यास, न प्रकरण विशेष ग्राहोणामिति । बाटम । अधिकाराज्ज्ञास्यत्यध्वयुः । मे भक्तार्याः, इमे कार्याः । तत्र कार्या- यान प्रोतिष्यतीति ॥ १८ ॥ तुल्येषु नाधिकारः स्यादचोदितश्च संबन्धः, पृथक्सतां यज्ञार्थेनाभिसंबन्धस्तस्मायनप्रयोजनम् ॥ १९ ॥ नुल्या एते ग्रीहियः । य एव मक्तार्यास्त एव कार्याः, न पृथर फीचन्कौर्या नाम । ननु ये निरुतास्त कार्याः । सत्यं भवेदेवन् । पोक्षणादिषु दोषो न स्यात् । निर्वापे तु दोपः । न तत्र केचन प्रकृता विद्यन्ते, पृथयसतां यज्ञान निर्वापः श्रूयते । कयम् । अपरेण गाई- पत्यं प्रागीपमनोऽवस्थितं भवनि तस्य दक्षिणं चक्रमारुह्यानसोऽधि. निर्वपीति । तस्मादमस्य सर्वविपयत्वं प्रामोत्येव । पूर्वेण हेतुनाऽपूर्व- प्रयुक्तत्वं प्रोक्षणादीनापिनि ॥ १९ ॥ ( अग्नीषोमीयप्राग्भागवर्तिपदार्थधर्मस्योपाशुत्वम्य तत्तत्पदार्थजन्यावान्तरापूर्वप्रयु- तत्वाधिकरणम् ॥६॥) [६] देशयद्धमुपांशुत्वं नेपां स्यान्छुतिनिर्दशा- नस्य च तत्र भावात ॥ २० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सपाम्नायते-सरा घा एपा यज्ञस्य, तस्माद्यपिचि- स्माचीनमग्नीपोपीयानोपांशु चरन्तीति । तदत्रैपोऽर्थः सांशयिकः । न चान्यम्य मवति ॥ १७॥ [ १८ ॥ १९ ॥] आधम्त्येऽधिकरणे समुदायप्रयुक्तममिनिमित्युक्तम् । समुदायप्रस नान्यो या समु दाय इव लक्ष्यते ग्रहयज्यम्याससमुदाय इति, तत्र विचार्यते । किं तत्युक्तमुपांशु- १ यदि प्रकरणं विशेष न भवेत्यर्थ दहि प्रतापूर्वसाघनीभूतेषु ग्रीहिषु प्रोक्षण सियेदिति शानिरस्तुमाह-7 चान्यस्यैते । ५५ भव.। त्य,वरण दिवस न वति, वृरान मोहनिति । परंतु प्रेस्य परनामत : वृदव क्षमता श्योधन नीहिद्वारा प्रतापूर्वमुपयादिति । व्या च : दायत दयनापादनमः न भवयव परम्परया प्रकरण विपकमिति नायकृतस्य प्रोक्षण कर्तव्यं भवतीति । १ ममुदाय- प्रयुमिति-ममुदायार्वयुधमित्त । ३ त प्रधादि-ज्योतिमापूर्वप्रयुपमित्यर्थः । - ·। भ०९पा० १०६] मीमांसादर्शने । किं प्रागग्नीपोमीयाद्यानि कर्माणि, सत्यूकमुशंशुन्यात परमापूर्वप- युक्तामिति । किं मातम् । पागनीपोमीयात् , यान्याण्यिारादुप- कारकाणि, यच प्रधानद्रव्यसंस्कारक, तत्प्रयुक्तोऽयं धर्मः । योऽयं दे. शसंवद्धः । कुन एतत् । श्रुतिनिर्देशात् । मर्यादया देशलाक्षिवा ये पदा- स्तेि श्रुत्या, एतेन धर्मेण संघद्धाः। य एतस्मिन् देशे पदार्यास्तरुपांशु चरन्तीति। ननु वाक्येनेष धो विनियुक्तो न श्रुत्पा । न घूमो न वाक्पेनेति किं तर्हि । श्रुतेनास्यैकवाक्यता, न प्रकृतेन लक्षितेन, करिपतेन वेति । उच्यते । गृह्णीम एतदङ्गापूर्वाणामयं धर्म इपि, न तु प्रधानन्यस्य संस्कारक पदपूर्व तस्पापीति । कतम तव । यत्मधानद्रव्यसंस्कारकं पूर्व- स्मिन् देशेऽस्तीति । उच्यते । तस्य च तत्र भावात् । तस्यैवंजातीय- कस्य पूर्वस्मिन् देशे भावात् । अस्ति हि सोमभव हणीयं नाम सूक्तम् । तस्मादेशधर्मो भविष्यतीति । यथा प्रणीताः प्रणेप्यन् वाचं यच्छति, तां स्वमुत तापदार्थप्रयुकमिति । अथा-संस्कारोहो विचार्यते, प्रकृती विकृती निर्णयाय । अभीषोमीयात्प्रामाविना पदार्थानामुपाशत्वं श्रुत्या मवति । ननु वाक्येनैप धर्मो विनियुक्तः । न च तृतीयाचा पिमतिरस्ति । उच्यते । सत्यं, किंतु प्राशब्दोऽवश्यं निराकाझीकर्तव्यः । तत्र यदि सोम- योगेन संबन्धः क्रियते, प्रकरणाम्नानानुमितेन संवन्धः स्यात् । यद्यशीपोमीण संबव्यते, श्रुतेन संवध्यमानोऽनीपोनीयाये पारमाविनः पदापतिः सरमाणविशेष- स्वासंबध्यते । तस्य च तत्र भावादिति सूत्रावयवेनापूर्ववन्तो ये पदार्या इति प्रवीति । तेषु यो धर्मो विधीयो मासावनकः । यथा दीक्षणीयावानियमः पदार्थपयुक्त इत्युगमेवमिक्षाषि। श्रुतिनिशादिति-श्रुतेन वाक्येन संबन्धममिन्य थुनिमाह । अथवा-पदा. यपिंग संव-गमामो लक्षणया । परमापूर्वेण तु लक्षितलक्षगया संबध्यते । प्रयम - १ स.पदार्थप्रयुक्तमिति-अमीषोमीयाम्भाविपदार्थजन्योत्सत्यपूर्वप्रयुचमिल। गायी-महान हनिर्भ यायोयर्ष, 1 ३ इति प्रवीति-न तु मापदुक्ताऽनेन नायवैन सनि. पत्याएक रकाडापूर्वप्रयुक्त महाधनीयम् : पानरस्यापत्तरिति शेषः ।। एमिहापाति-अपूर्व प्रचारसदायांना पदार्यनयुक्तोऽयं धर्म इयर्थः ।

·। । १६६४ टुप्टीकासहितशविरमाप्यसमेते- [अ०९पा• अ.] साविष्कवा विसृनतीति । अस्मिन् देशे ये पदार्यास्तेषां धर्मों वाग्पमो न पानापूर्वस्य । एवमिदपप्युपशुस्वामीति ॥ २० ॥ यज्ञस्य वा तत्संयोगात् ॥ २१ ॥ पू० वाशन्दात्पको विपरिवर्वते । नेतदस्ति । तदेशानां धर्म इति । कस्प वहि । परमापूर्वस्यति । कृतः । वरसंयोगात् । तत्संयोगो भवति । यस्य संयोगः । त्सरा वा एपा यनस्य यत्माचीनमग्रीषोमीयादिति । पदस्प यत्माचीनमिति संवन्धः, न सरावा यनस्येति । कुतः। प्राची- न विधिपन् पत्नस्येवि शन्दो विधिपदशेषो भवति । ततः प्रवृचिविशे- पफरो भविष्पति । इतरया, अर्थवादशेपः सन्ननर्थका स्यात् । वाद- मात्रं धनर्यकामति । प्राचीनमिति च यत्नमागं श्रुत्या वदति । लक्षपति च तद्गतान् प. दार्यान् । अविलक्षणाविश्वये च श्रुतियापा स्यात् । तस्मात्माग्देशस्यै- ५ धर्मः । वेनास्य श्रुत्या संयोगः । न माग्देशगतानां पदार्यानां, वैर. स्प लक्षणया संबन्धः स्यात् । अयाप्यर्पवादपदशेषो यनस्येति स्याव, वयाऽपि माग्देशः श्रुत्या धर्मेण संबध्यते । माग्देशगता पदार्या लक्षण. येति यन्नमयुक्तदैव न्याय्या । अपि च प्रत्यक्ष उपकारः परमापूर्वस्य लक्ष्यते । यत्माचीनमग्नीषोमीयाचदुपाशुत्वे न शिथिलपयत्नः प्रचर. अखिमा सुखं बहुढच्चान्तं सौत्यमनिस्पति । तस्मात्परमापूर्वमयुक्त- पदातरपूर्वाणि, ते. परमापूर्वमिति । एवं च ललितलसणाममित्य लक्षणा अति. माह । भपवाऽनीषोमीयः पदार्थः । स चोच्चरितः प्राग्माविनः पदार्यान्वद्धावपस्या- पपति, न यज्ञमागम् । तमभिप्रेत्य श्रुतिमाह ॥ २०॥ न पानन्दः सराशन संबध्यते । मप्रवृत्तिविशेषकरत्वात् । यस्मात्प्राचीन: शम्न संवध्यमानः प्रवृत्तिविशेषकरो भवति, तेन यज्ञस्य यः प्राग्मागस्तस्यायं धर्म उपस्विं विधीयते । न च प्राचीनशन्दः पदार्यान् शक्नोति वदितम् । श्रुत्या मागः पचन एष प्रतीयते । अक्षरोधारणमात्रेण प्रामागमाह । इतरत्र लक्षणया, पदार्पा- न्यदि उसयेत् । अत्र अन्प:-अयाप्पवादपदशेपोऽयं यनस्पति स्याचयामि माग्देवमात्र सुस्पा धर्मेण संवध्यत इति । कोऽर्थः । प्राचीनशब्दमुद्दिश्योपारवं विधीयते । तत्र ययभीपोपीयशन्देन विशेष्यत प्राचीनशब्दः, ततो वाक्य भियत । १(मः .पा. १० २ मु. ५)। निर्वय-पा । ३ अपूर्वाणीवि-सापूर्ण भोपान स्वा।। तरिदि-सिते. सारित्यर्थ । । - ·म०९पा.१०६] भीमांसादर्शने | पुपांशुत्वमिति ।। २१ ॥ अनुवादश्च तदर्थवत् ॥ २२ ॥ अनुवादश्व देशपदार्थ पैव भवति । तसरा वा एरा यज्ञस्प यत्मा- चीनमनीपोमीयादिति । सरा नाम उमगतिः । यथा शकुनिग्राहकस्य शनि जिघृक्षवश्छमना गतिवति । शनैः पदन्यासो, दृष्टिमणियानम्, अशब्दकरणं च । कथमनवबुद्धः शनिवेनेति । एवमिहाप्यनवयुद्ध- मिव प्रहीतुं यज्ञं प्रच्छन्नगतिरुपांशुस्वं नाम ! यथा शनिग्राहकस्प पस्मिन् देशे शनैः पदन्यासो न स वदेशार्थः । अपि तु तद्देशामिगतस्य शकुनेरन क्रियते । एवमिहाप्युपांशुन्वं न तद्देशानां पदार्यानामर्थन क्रियते, तदेशाभिगतस्य यज्ञस्यायन गम्यते । यस्तु सराशब्दं यजावे- शेष्यं मन्परी, तस्य सुतरापर्थवादः परयापूर्वप्रयुक्ततां दर्शयति । यनस्य- पा सरेति । यया शकुनेः त्सरा, एवं यज्ञस्पेति ॥ २२ ॥ प्रणीतादि तथेति चेत् ॥ २३ ॥ इति यदुक्तं वस्परिहतव्यम् ॥ २३ ॥ न यज्ञस्याश्रुतित्वात् ॥ २४ ॥ नवदेवम् । तदेशपदार्थमयुक्तनैव स्यात्, न परमापूर्वपयुक्तवति । मात्र पदार्थानां यनमागविशेष्यता कायमसंवन्ये तावद्गम्यते । यज्ञस्या- श्रुवित्वात् । नात्र संबन्धी पन शन्दा भूयते । नन्विदानीमेवोतं, यज्ञ वनिप्यन्तायध्वर्युयजमानो वाचं यच्छत इति । उच्यते । वदेशपदार्थपयु. जतायामध्येवदवकल्पते । कपम् । यज्ञं विस्तारयितुं वाचं पच्छता । चौ वाचं गमो सन्तावविक्षिप्यपाणवनस्की, पदायेंषु क्रिपमाणेषप्रमाद्य- न्वा तया करिष्येते, यथा न कश्चिापदार्थः पदार्थावपयो वा हीयते । अध्वर्युग्यिमेनानन्यचेतको न पदार्यान् प्रमादयिष्यति । यममानवं पाग्यमेनानायचेनका प्रमादयिष्यन्त वं वोपविष्यति । अरपनन्त- तस्मान्न विशेष्यते । कस्य ताहि प्रारमागः । विररिवृत्तेज्योतियोमस्येति ॥ २१ ॥ [२२॥] मनीवादि चयदि चेन् । इति प्रत्यनुमाप गसूत्रम् ॥ २३ ॥ 1. भादश्च तदर्भवत् ' इति लिगवते जलप्रपाडे, दृश्यो। २ व.ग्यमवन्धनावगम्यते-पाः ।

·- टुष्टीकासहितचापरभाष्यसमेते- [अ०९पा०१०] रीयमाणैर्यज्ञो विस्तार्यते, न केवले. स्वैरवयवैरङ्गैश्च विस्तारयितुं वार ग्यमः शनोति । अस्मिन् काले क्रियमाणो न स्वेनाऽऽत्मना । यत्र सं- योगवान विस्तारसंबदः । तस्मादगमयुक्ततायामप्युपपद्यते, यध्वर्यु- यजमानौ वाचं यच्छतस्तस्मजापत्तिभूयंगती यहं वन्वाते, इति दृष्टेन फारणेन, नादृष्टेनेति वर्तमानकालापदेशादवगम्यते । यया वयं वाग्य- मेन वायमानं यज्ञ विमस्तयति ।। २४ ॥ तद्देशानां वा संघातस्पाचोदितत्वात् ।। २५ ।। सि० स्थितादुत्तरम् । वाशब्दावलो विपरिवर्तते । नतदस्ति, परमापूर्व- भयुक्तमुपांशुत्वमिति । कथं तर्हि । प्राचीनमानीपोमीयाव, ये पदास्ति- स्पयुक्तम् । कुतः । संघातस्याचोदितत्वात् । संघात इति ग्रहयज्यभ्या- ससंघातं चूमः । न तस्यायं भाग उपांशुत्वेन संबद्ध इति चोदना । नेवं संवन्धः क्रियते, यज्ञस्य यत्माचीनमिति । कथं तर्हि । त्सरा वा एपा पलस्यति । कुतः । तस्मादिति पदेन व्यवधानात् । अयापि माची- नेन संबन्धः । एवमपि न परमापूर्वपयुक्तम् । न हि यदित्यनेन देशोऽ- 1 मिसंबध्यते । किं वहि । देशगवा पदार्या । न यास्याश्रुतिस्वात् । इति परिहारसूत्रम् ॥ २४ ।। अपवा नासिद्धो दृष्टान्तो मस्तीति दृष्टान्तसिद्धयेऽधिकरणं प्रक्रियते । ' प्रणी- वादि वति चेत् ' इति । यथा ' यज्ञेन संयोगात् ' इत्युपाशुस्वं परमापूर्वपयुक्त- मेवमिहापि न पदार्थप्रयुक्तो यानियम इति । 'नविदानीमेवोकं । पितादुः त्तरम्' इति तस्मादन्यादनमीयतेऽधिकरणान्तरम् ॥ २३ ॥ : न यस्य ' इत्युत्तरपसे सूत्रं वर्णनीयम् ॥ २४ ॥ भत्र ग्रन्थः । नवमामिसंबन्धः क्रियते, यत्रस्य यत्प्राचीनमिति । फयं पार । रसरा वा एपा यज्ञस्येति । कोऽर्थः । पदार्थप्रयुक्तोऽपि पोनियमवर्थवा- म्भवति । परमापूर्वप्रयुक्तोऽपि । तत्र यदि पदार्यापूर्वप्रयुक्तोऽनर्षको मवति, ता भ्यहितकल्पनाऽध्याहारो वाऽश्रुतोऽपि करप्येत । इह तु यथाश्रुत एव वाको घट- माने किमर्थ व्यवहितकल्पनाऽस्याहारो वा करप्यते । १ तायमा ल्यमानमित्यर्थः । १ पक्ष विपरिवर्तयेर-पा1 एतस्मान्य दिति- म यास्याति वा ' विदेशानां पा संगतस्यावी देवलान'६३ त्रयस्थमाप्यप्रन्यादित्यः । पानियमोबान -५ मवान् भवतीति-उपांशुल्वाख्यो धर्म इति शेषः । .

·[भ०९पा० १०] मीमांसादर्शने । यदि देशोऽभिसंयध्येत, यत्माचीनमनीपोमीयादिवि भवेत्, न पत्कि- चिदिति । वीप्सायां होतद्भवति । वीप्सा च बहुषु भवति, नेकस्मिन् । एकच देशो वहवासत्र पदार्याः । तस्मात्पदार्यानामुपांगुत्वेन संबन्यो न देशस्येति । कयं पुनर्वाप्साऽवगम्यत इति । यदित्यनेन लक्ष्यते । किमित्यज्ञानवचनम् । विशेषायामाता ज्ञातुमिष्टाः प्रतीयन्ते । बहुषु च सामान्य विशेषाय भवन्ति ! वरमाचशा पदार्या वीसया लक्ष्यन्ते, से चोपांशुत्वेन संपध्यन्त इति । । मपि च, प्राचीनशब्द यशब्देन विशेष्यमाणेऽपि यद्यनीपोमोपपदमविवक्षित, तथा मनि साकासवाद्वाक्यमेव न घटते, कतरस्मात्पदा प्रागिति । तस्मादमी. पोमायशब्दोऽवश्यं विवक्षणीयः । तस्माद्दयोरपि शब्दयोगीपोमीपशब्दस्तन्त्रम् । तेन मुमपि गत्वा प्राचीनशब्दस्यासीपोमायसनन्धः । तेन संबन्धे कैसे पदार्थों मवतीत्युक्तम् । यदि हि देशोऽभिसंवध्येत, यमाचीनमग्नीपोमीयादिवि भवेन्न यत्किचि- दिति । कोऽर्थः । यस्यायं धर्मः परमापूर्वप्रयुक्तस्तस्य प्रादेशो नामेकं वस्तु । भपता किंचिच्छन्दोऽनुवादी वर्णनीयः, स्रष्टव्यो वा । तत्रानुवादस्तावन्न घटते । वाप्सा किंचिदिति वर्तते । न चैकस्मिन्यस्वनि वीप्सा संमवति । उत्सर्गोऽपि नैव । गम्यमानस्यादरिमनपस्य । पाक्ये च शक्यतेऽयमों विवक्षितुम् । तस्माद्रीप्सावाची सम्विवक्षितव्यः । पदार्पधर्मेऽभ्युपगम्यमाने बहुत्वात्पदार्थानां किंचिच्छब्दस्यार्पोऽनु. गृहीतो भवति । नवपं न वीसावाची | उच्यते । किंशन्दोऽयमक्षाने तातुमिष्टे वर्तते । देशव मातः । प्राचीनशब्दश्रवणात् । तत्र किंशब्दोऽनुपपनः । विशेपास्त्वज्ञाताः, तेपूर- पते । तस्माद्वीप्साफलोऽस्मिन्वाक्ये वर्तते । दीक्षणीयाया यानदिकत्वासानाया. मुपांशुरष प्रोमोति । तचोदकेन माध्पते । प्राक् स्विष्टकृतः प्रथमस्थानेन 'मय. । पत्रमिति--विवक्षितमिरयः । ममापामादपन्य इति--समाधामायणम्दन कन्य एपितम्य र । तेन समन्धे ते इति-भादरामोशोमायादेन प्राचीनशदस्य बन्दै • एव दस्यः । ४ सैप्पपयत रति-प्राचीन ग्रन्दा सामान्यतो हादपि पदार्थविशेषकरेगामापू, पाप रिमः। ५ प्राप्नोतीति-' या 'टे सामान्यमापनस्पयः ।

·१६६८ - . टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे-- [भ०९पा. १०४) ननु दीक्षणीयादिप्वन्या धर्म उक्त', यावत्या वाचा कामयेत ताप त्या दीक्षणीयायामनुव्यात, मन्द्र मायणीयायां, मन्द्रतरमाविध्याया- मुपांशूपसस्विति । कथ तत्रोपांशुत्वं कर्तुं शक्यमिति । उच्यते । स धर्मः प्रधानेषु भविष्यति । दीक्षणीयादिषु प्रधानशब्दीपबन्धत्वात् । उपाशु- त्वं प्रधानवजितष्वङ्गेषु निवेक्ष्यते । सामान्योपदेशात् । भयोजनं, कुण्डपायिनामयने, मासमग्निहोत्र जुह्ववीत्येवमादीनि प्राग- मीपोमीयात् । एपूपाशुत्वसबन्यो भवति, यया पूर्वः पतः । यथा वर्हि -सिदान्तः, न सवन्धः ॥ २५ ॥ ( अग्नो प्रोक्षणादे सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] अमिधर्मः प्रतीष्टकं संघातात्पौर्ण- मासीयत् ॥ २६ ॥ पू० अस्स्याग्नि , य एव विद्वान में चिनुत इति । तत्रैव समानायते । मेनेडाया ''शेष तृतीयस्थानेन ' इत्येतत्स्वरवैचित्र्य चोदकप्राप्तम् । तत् 'अग्नी पोमीयात् ' इत्युपाशुत्वेन बाध्यते । यावत्या वाचा कामत ' इत्यनेन दीक्षणीया. शब्दवाच्ये वाहनियमो विधीयते । स दीक्षणीयाशब्द प्रधानमात्रे वर्तते, नाङ्गेषु । तस्मादुपाशुत्वमहेषु । प्रधानेषु ' यावत्या वाचा' इति । ननु यकिंचिच्छब्देन विशेषा उच्यन्ते । दीक्षणीयादिमिरपि विशेषा एव । तत्र यौविशेषवाचिनोनास्ति बाध्यबाधकमाव । तस्माद्दोक्षणीयादिषु प्रघानेषु विकत प्रामेति । उच्यते । दीक्षणीयादिमिर्वोपात्तमेव प्रधानम् । यत्किचिच्छब्दे न कश्चिद्वणोंपात्त । नाघे च वर्णोपात्तेनावोंपातो बाध्यते । उच्च प्रवाण' इति करणविम के निर्देशात्मागस्यांचेष्टम् । ' उणशूपसासु' इत्यौचित्येन नित्यानुवादोऽयम्। यदेत प्रयोजन वर्णित देशप्रयुक्तत्वेऽम्योपाशुत्वस्य मासाग्निहोत्रादिषु प्राप्तिरिति ! तन्न । तेयो नाम्नाऽन्यसार प्राप्नोति, चोदकेनोपाशुत्वम् । चोदकाच नामधेय बलवत् । तस्मादन्यापयोननम् । अनामयुक्त ' पुरस्तादुपसर्दा सौम्येन प्रचरन्ति' भन्तरा स्वष्ट्रेण ।। उपरिष्टाद्वैष्णवेन ' इति ॥ २५ ॥ अमापामीयादिति- परिचिरप्राचीनमानीयोमीयासेनापागु चारात 'इत वचनविहिते नौपचम्बनेस्यम् । २ दोक्ष यादिमिरपानि-यावरया वाचा मयत तावत्या दारणीयायामनुव मन्द प्राणायाम् 'मन्दतरमाविम्यायाम् ' उपसदम्' इत्यादिवाश्य वदक्षिणीय दि. परित्ययः। - . याद . .

·. - [म.पा.१०७ मीमांसादर्शन। हिरण्यशफलसहस्रगामि प्रोक्षति, दाना मधुमिथेणाग्निं मोक्षति, वेचस. शाखयाऽयकाभियामि विकर्षति, मण्डकेनाग्निं विकर्षति । तत्रायमर्यः सोशयिकामतीष्टकं किं विकर्षणं मोक्षणं च कर्तव्यम्, अय सकदेव फते- ध्यापिति । वचं वावदिचार्यते किमिष्टकासमुदायेऽग्निशब्द उत तद्वधति. रिक्त द्रव्यान्तर इति । यदि समुदाये, सतस्तलक्षितानामिष्टकानामग- म्यमाने विशेष सर्वासा प्रोक्षणं विकणं च । यदा च द्रन्यान्तरे, दतः सकृदयति । किं प्राप्तम् । प्रतीकामिति । कुतः । समुदाये शनिशन्दी पर्वते । फयमवगम्यते । द्रव्यान्तरस्यामावाद । द्रव्यान्तरमेवान्यनास्ति, फोऽमिशब्देनाभिधीयत, करिमन्नामनिधीयतेति । कथं पुननास्तीति गम्यते । द्रव्यान्तरवलक्षण्पाद । सत्र हि द्रध्यान्तरमस्वीति गम्यते । यौकस्मिन्नवपचे गृहीत्वा . ध्यमाणे कृतानः कृष्यते । कोऽभिपाय: । यद्येकोऽवयवा हस्तेन संपु- क्ता कृष्यते, न द्रव्यान्तरं, का प्रसङ्गो यचत्र द्वितीयोऽप्यवयवाः कृष्ये- तति । अथ ध्यान्तरमपि तत्र कृष्यते, वन द्रव्यान्तरस्य समवायिनाम. वयवानामपि निर्मागास्फर्पणमुपपन्नम् । न च संयुक्तसंयोगस्य द्रव्या." न्त राहते धर्म एपोऽवकल्पते । न घबद्ध काष्ठप्लके, काष्ठ एकरिमन्नाक- ध्यमाणे काठान्तराणि कृप्यन्ते । यत्र हि परस्परपतिपङ्गजनिता एका घुद्धिर्भवति, नावयवदिश्यते, नापि कनचिदनुमानेनानुपीपते, सत्र द्रव्यान्तरं जातमित्युच्यते । इह तु पेचेष्टका गृहीत्वा कृष्पसे, सेवाऽऽगच्छति, नेष्टकान्तराणि । संधिय लक्ष्यते । तेन नावयवस्यूतिरस्तीति गम्यते । तस्मानास्ति द्रव्यान्तरम् । तत्र, इष्टकाभिरग्निं चिनुन इति चयनमात्रमिएकाभिः फर्तव्यम् । न चयनमात्रेण कृतेन किंचिदष्टपस्ति । तस्मादमिनिधाना- निामिफानां चयनसमुदायोपलहितानामगम्यमाने विशेष सर्वासा- संघ मोक्षणं वियर्पणं च कर्तव्यम् । पौर्णमासीवन् । यथा, य एवं . मत्तीटकं मोक्षगादि फर्जन्यम् । कुतः । व्यतिरिक्तम्यावयविनोऽभावात् । यस ·१६७० [म०९पा० १०५] टुप्टीकासहितशावरमा यसमैवे- विद्वान् पौर्णमासी यजसे, य एवं विद्वानमावास्यां यजत इति, आग्नेया दय एव फ्रियन्ते, नार्थान्तरं किंचित् । एवमिहापीति ॥ २६ ॥ अमेर्या स्याद्व्यैकत्वादितरासां तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥सि. याशम्दात्पक्षो विपरिवर्तते । नैतदस्ति । प्रतीष्टकं कर्तव्यमिति । फयं तहिं । सकृदेवति । सत एतद्वीते, द्रव्य न्तरमिष्टकाभिः क्रियते । सत्रामिनिघातव्यः । तत्र चामिशब्दो वर्तत इति । कयम् । पराउँनष्ट काना निर्देशात् } इष्टकामिरग्निं चिनुते, इति तृतीयया विषयत्या पा- व्यतिरिकोऽवयव्यस्ति तत्रैकावयवाकर्षणेन कृत्स्नोऽवयव्याकृष्यते ॥ २९ ॥ पूर्वपक्षवादिनः प्रोक्षणमेवानर्थकम् । अथावयवव्यतिरिवेष्टकाऽस्ति, ततोऽग्निर. पीप्यताम् । यदुतमेवे टकाकर्षणे न कृत्स्नः कृष्यन इति । तदुच्यते । यत्र यत्र द्रव्यान्तरबुद्धिर्भवति तत्र तत्र द्रव्यान्तरम् । यत्रकस्मिन् कृष्यमाणे कृत्स्नोऽवयवी १ इत उत्तर पूर्वपक्षप्रन्य सिद्धान्तप्रन्थध कियाचित् लप्त इति व्याख्यानामुरोपेनानुमायते । परंतु टिसितेश्वप्यादर्शपुस्तकेषु नोपलभ्यते । अत भानुपूर्व्या तत्प्रन्यान्धेपणे यस्नो विधेय. । अत्र व तन्त्ररत्नमन्थ । "इह स्वकेटकाकर्षणेऽपि न द्वितीया कृष्यत । भाकर्षणमेघ यययविरुद्भावे प्रमा- गम् । तच्च दर्शित भाष्ये । कथ तदभाव ससिद्धि । तस्मादवयव्यभावादग्निशब्द इटकासमुदायप धम । समुदायथामूर्तों न शक्यते प्रोक्षिमिति ताधिताना प्रोक्षण विधीयत इति प्रतीष्टक कत. ध्यामति । २६ ॥ अग्नेषी स्यात् ।। 'इष्ट फाभिरप्निं चिनुत ' इति शब्दतस्तावदिष्टकाना तृतीयान्ताना पाराप्येनावर तत्वात्तदर्थे प्रोक्षणं न भवति । गुणानां च परायरधादिति न्यायातू । किंतु द्वितीयासयो. गादग्न्यये प्रोक्षणम् । अग्निशम्दश्च ज्वलनवचनोऽपि प्रोक्षणादिधाक्येषु सदाधारभूत स्थले धक्षणया पटत इति येदितव्यम् । नन्वग्निशन्दन समुदायोऽभिधीयते, अवयव्यभावादित्युचम् । उच्यते । प्रत्यक्षेणेष्टवाव्यतिरित्तोऽपयय्युपलभ्यते । न च कारान्तरे पुरुषान्तरेऽवस्यान्तरे वाऽविपयांसाद्धान्त इति शक्यते कल्पयितुम् । अटा. पृथहत्यानुपरम्भान तावद्वयतिरिक्तोऽवयम्यस्ति । मध्यतिर तु समात्रापान' । व्यतिरेकाव्यतिरेक तु विप्रतिषेधान समवति । तस्मानावयवी विद्यत इत्युध्यते । तथा सनि, इयाछानामाइनव स्यादिव्याह । भपि चाऽऽरमी यानवयवानपश्येयकाऽप्यवयविनी मपत्येव । तन सदनिरप्यभ्युपगम्यतामित्याशकां विवृणोति । अयोध्येत-इष्टका अपनीय छ निदस्यता यदि म्यातरितोस्ति । न तु स निदर्शते । तस्मादिएका एष परमार्थत सन्तीति । परिदरति । एवं वयमाने मवताऽऽस्मायावयवम्यारिष्टका निदर्शयतम्या।न च भवताऽपि धा. मायने निदर्शयितुम् । अपि चहानामययवान्तरमव देपामप्यवस्था तराणाम येऽवयवास्तपा. मप्य य । तेन देन मेणाऽऽपरमाणुभ्यो गमनात्परमाणु प्रोपणमयतिष्यते । न च ते अश्या शिवम् स्मारपूर्वपशवादिन प्रोक्षणमेवानयं स्यात् " इति । अत्र व सुप्तवानिकमन्य। स्पार एपापंप्रविपत्ता उपयुषम्यन्तरनतन्य प्रकाशित इति दिनम्यम् । - - ·(म०९पा० १०८ मीमांसादर्शने १६७३ राय॑मिष्टकानामवगम्यते । यदि चयनमात्रमत्रोच्यते, तदिष्टकासंस्का- रार्थमवगम्यते । तत्र द्वितीयया विभक्त्या संयोगः स्यात् । तृवीयया संयोगो पाध्येत । तस्मादियफामिरम्पत्क्रियते । तत्राग्निनिघातव्यः । तदा इष्टकाचयनं चेति । आह । नन्धेतदुक्तं, तस्याभावादयमन्यः पक्षः परिगृह्यत इति । अ- नोच्यते । नाभावः । प्रत्यक्षा तत्रैकबुद्धिः। सा बहीविष्टकासु नाव- ल्पते । न चावयव संघिदृश्यते, पुरीपच्छन्नानाम् । तस्मात्पकामसंयोगेऽ- कबुद्धेरुत्पादादेकमिष्टकाभ्यो व्यतिरिक्तं द्रव्यममिनिपानार्थमस्ति यदि वा, इष्टकासंस्यतिरप्येकबुद्धरेवावगम्यते । यत्तु, एकाकर्षणे न कृत्स्नाकर्षणमिति । सत्यं, संस्यूनी तत्र विच्छेदः क्रियते । द्विविधानि हि द्रव्याणि, स्थावराणि नंगमानि च । तत्र स्थावरपु विच्छेदो भ- वति । यथा वनस्पती पणे गृहीत्वा कृष्यमाणे न करस्नः कृष्यते, स्था- वरत्वात् । एवमिदमपि । स्थावरं हीदमागद्रव्यम् । तस्मात्सकदेव मोक्षण विकर्षणं च कर्तव्यमिति ॥ २७ ॥ चोदनासमुदायातु पौर्णमास्यां तथा स्यात् ॥ २८॥ अथ पदुक्तं, य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते, य एवं विद्वानमा. पास्यां यजत इति । नात्राऽऽग्नेयादिभ्या किंचिदर्यान्तरम् । महापीति । उच्यते । युक्तं पौर्णपास्या तयामावः । चोदनासमुदायो हि तत्र कर्म । न च कर्मसाध्यं वियते । इह तु द्रव्यान्तरमरतीत्युक्तम् । तस्मादपम्पं पर्णिमास्यति ॥ २८॥ (द्वादशाहे, उत्तमाहवर्भ पत्नीसंयामान्तत्वाधिकरणम् ॥ ८॥) [८] पत्नीसंयाजान्तत्वं सर्वेपामविशेषात् ॥ २९ ॥ पू. अस्त्यहर्गणः, द्वादशाहन मनाकाम याजयेदिति । तत्र श्रूयते । कृप्यते, तब तथा दृष्टम् । पत्रकास्मिन् कृष्यमाणे एकः कृप्यते, तत्रापि तथा दृष्टम् । न कस्मिन् कृप्यमाणे यस्मात्स्नः कृप्यते, तस्माद्यान्तरम् । न च द्वितीये कृष्णमाणे द्रव्यान्तरं द्रव्यान्तरस्य कारण, यत्र द्रव्यान्तरमुद्धिन विषयति ॥ २७ ॥ [२८ ॥ 'पत्नीसयानातान्यहानि सतिष्ठन्ते ' इत्यविशेषश्रवगासर्वेषां पत्नी संयानान्तना । १ पक्षमसंयोगेऽपाति-अपिना पछामयागे न द्रव्यान्तरम् ' इति गौवमीयवचन निर्मूल- पादप्रमाणमिति चितं हेयम् । --- - ·१६७२ दुष्टीकासहितशावरमाष्यसमेते- भ०९पा० १०८] पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्त इति । तत्रायमर्यः सांशयिका | किं सर्वेषामहां पत्नीसंयाजान्तत्वमुत मागुत्तमादिति । दशमं धर्जयित्वा संदेहः क्रिपते । तस्य हि मानसान्तता वचनेनोक्ता । किं तावत्याप्तम् । सर्वेषामहामिति । कृतः । अविशेषात् । अविशेपेणोच्यते, पत्नीसंपाजा- न्तान्पहानि संतिष्ठन्त इति । न च फश्चिविशेष आधीयते। तस्मात्सर्वेषा- मिति ॥ २९॥ लिङ्गादा प्रागुत्तमात् ॥ ३० ॥ सि० वाशब्दा पक्षव्यारत्तो । मागुत्तपादह्नः पत्नीसंयाजान्तता स्यात् । कुतः । लिङ्गाव । लिङ्गं भवति । पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्ते, न बहिरनुपहरति, असंस्थितो हि तर्हि यज्ञ इति । यस्मिन्नहन्यसंस्थिती यस्तस्मिन् पानीसंयानान्ततां दर्शयति । कपम् । हेत्वनासंस्था नि. दिश्यते । यस्मादिमान्यसंस्थितान्यहानि, तस्मादेषु पत्नीसंपानान्ततेति । संस्थितिथान्येऽहनि । अपि च, येवासु पत्नीसंपाजान्तता, तेव- संस्था दृश्यते कार्यमाना। तस्मादसंस्थायाः पत्नीसंपानान्ततायाश्च सामानाधिकरण्पम् । असंस्थां च प्रागुचमादृष्ट्वा प्रागुत्तमादेव पत्नी. संपानान्तवामध्यवस्यामः ॥ ३० ॥ अनुवादो वा दीक्षा यथा नक्तं संस्थापनस्य ॥ ३१ ॥ पासन्दा पलं ध्यावर्तयति । नतदस्ति । प्रागुतमात्पनीसंयाजा. म्वता स्यादिति । फि सहि । सपापविशेषात् । यदुक्तं, येषु पत्नीस- पामान्तवा, वेवसंस्था दृश्यते । वरमादसंस्थायाः प्रागुत्तमादड्ना पत्नी- संपानान्तता नियच्छाम इति । नवदेनम् । न हीदं विधिमूळ दर्शनम् । मत गम्यते विशेषः । ' असंस्थिता हि तहि यज्ञः । इति यत्रासंस्था तत्र पत्नी संयानान्तता । अन्त्ये चाहनि सतिष्ठने, तत्र पत्नीसयानान्तता न भवति । हे. सामर्थ्यात् । तदेवम् । पचनासपा पत्नीसं पानान्तता पाप्यमाणा वचनान्तरेण विना कर्ष एक्या विशेपेऽवस्थापयितुम् । यदुक्तं हेतुसामर्यात्रासंस्था तत्र पत्नीसंथानान्त होति । उच्यते । हेतृवचनं पत्नीसयामान्तरवस्तुत्यर्थ भविष्यति । पिरेण संस्थामा- मेय स्तुतिः ॥ २९ ॥ [३० ॥ ।

·मीमांसादने । । ०९पा० १० १६७३ नान्यप्रमाणमूलम् । अतो मृगतृष्णारूपमेतदर्शनम् । यदप्पसंस्था हेतु. रिति, तदपि न स्यात् । उक्त हि-स्तुतिस्तु शब्दपूर्वस्वादिति । न च सामानाधिकरण्यमसंस्थापत्नीसंपाजान्ततयोः । पत्नीसंयाजान्तता सरे- पामहां शब्देन गम्यते । अमस्या पुनायेन मागुत्तमादहः । यदेतद- संस्थितो हि तहिं यज्ञ इति । अर्थवाद एप पत्नीसंपाजान्तता. स्तुत्यर्थः । वथा हि । असंस्थितो यजधिरेण संस्थास्पन इत्यालोच्यते । यस्माधि 'रेण संस्थास्यते तस्मादवलुप्यता, पत्नीसंपाजान्तान्यहानि भवन्त्यिति । संतिठमानेम्वेवाहःस, असंस्थावचनं पत्नीसंपाजान्तवामशंसायम् । संस्थावन्ति हि तान्पहानि । अवमृयादय एपा शेषाः पदार्याः करि. प्यन्ते । यया, दीक्षोन्मोचनवचनं नक्तं संस्थापनस्यार्थवादः । एवमेव. द्रष्टव्यम् । वरुणपाशाभ्यां वा एपोऽभिधीयवे यो दीक्षितः । अहो. राये वै वरुणपाशी । यदिवा संस्थापयेदनुन्मुक्तो वरुणपाशाभ्यां स्यात् । नक्तं संस्थाप्यो वरुणपाशाभ्यामेवोन्मुच्यते, आत्मनोऽहिंसाया इति। अनुन्मुक्तः स वरुणपाशाभ्यो, न तावदीक्षया मुच्यते । अवभृयो हि दीक्षोन्मोचनार्थः । अयवोच्यते । वरुणपाशाभ्यामिव निर्मुच्यत इति बहवो निपमास्वदानी विसृम्पन्ते, यानालोय एप वादो भवति । एवमिहापि चिरेण संस्थामालोच्यासंस्थितवचनं भवतीति ॥ ३१ ।। , स्पाद्वाऽनारयविधानादन्ते लिङ्गाविरोधात् ॥ ३२ ॥ घाशब्दास्पक्षो, विपरिवर्तते । भवेद्वा प्रागुत्तमात्पनीसंयाजावता । न बारभ्योत्तममा, एष विधीयते । कथं वहिं । सामान्येन, पत्नीसं- याजावान्यहानि भवन्तीति । तत्रान्ते लिङ्गापिरोपो भवति । का पुनन्यायेन मातिरिति । पत्नीसंपाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्त इति नेता ३१ ॥] मावयेत्पनाः । केन द्वादशाहसंज्ञकेन । तत्र, 'संख्या कमेन.' इत्यनेन न्यायेन बादश याग! एते। महाशमी यागसामानाधिकरण्याकह नीति प्रकृती चानेनाहाशब्देनोपाधादिहारियोजनपर्यन्तो यागः परिच्छिन्नः । इहाप्येवं .द्रव्यम् । तत्र द्वादश यागाः सह फलेन चोदितत्वारसह कर्तव्याः । तेषामनीषा १(भ.पा. १ मा ३ स०१७) २ (अ. ३ प 3 भ• . ...! 1:

·។ ៤៖ दुष्टीकासहितशावरमाष्यसपैदे- [अ०९पा० १०६] दुक्तं भवति, शिष्टमवलुप्यत इति । सतिष्ठन्वे नानुष्टीयन्ठ इति । कर्तृ- व्यापार एप्परमवीति । तेषु सह क्रियमाणेचंहासु, अवश्यं कमिश्वि- पदार्येऽवस्यायावश्यमपरस्याहः पदार्या अनुष्ठातव्याः । तत्रानियमे प्राप्त पत्नीसंपाजान्ते संस्थाप्यमिति नियम्यते । तस्यावस्थानस्यतरम पोजनं, फयमहरन्तरस्य पदार्यानुष्टानेन योगपथमनुगृहोवेति । एतद्धि दृष्टमवस्यानकार्यम् । यस्मिन्नतद्दष्टं, न शक्यं कल्पयितुं तत्रादृष्टम् । वत्र न पत्नीसंयाजान्तता । तच्चान्त्यस्य प्रयोजनं न विद्यते । तस्मा- स्मागत्यात्पनीसंयानान्तवेति न्यायेन प्राप्त लिङ्गदर्शनम् , असंस्थितो हि तर्हि यज्ञ इति ।। ३२ ॥ ( सामिन्या त्रिरम्यासम्य प्रथमोतमस्थानधर्मत्वाधिकरणम् ॥ ९॥" [९] आयासः सामिधेनीनां प्राथम्पास्थानधर्मः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी । वत्र सामिनीः प्रकृत्योच्यते, त्रिः प्रथमाय- वाह, बिरुचमामन्वाहेति । वपोऽय: सांयिकः । किम् ऋग्धर्म एषः, यत्र तत्रस्या, म वो बाजा त्रिरभ्यसितव्या, उत स्थानधर्मः, पाभ्याऽपि प्रयममुच्यते सा निरभ्यसितम्पति । कुतः संशयी । उमययोपपत्तेः । यद्येवममिसंबन्धः क्रियते, याऽसाचारिताना सामि- पेनीना भयममुच्चारिता, सा निरभ्यसितव्यति। ततः, प वो वाजाया प्रचो धर्मः । अयेवं विज्ञायते, प्रायम्यसंयुकं त्रिव॒यादिति, ततो यच. नस्य स्थानधर्मता। भोपातिकतम्या साऽगृझमाणविशेषत्वात्तन्ग कर्तव्या ! अवभृयादीन्यपि तन्त्र मेष ये संनिपयोकरवात आवर्तते । सहप्रयोगात्वमिश्चिदनियमेनावस्याने प्राप्त पत्नीसंयानान्तता निगम्यते । तवान्त्य उत्तरस्य यागस्यामावादवायानं नास्त्या नियमेन । भनियमम्यामावानियमोऽपि नास्ति । न चैतद्वाक्यं कपिन्नियम, कर्चि- विधिपरम् । विवक्षाभेदात् । अपि च, यस्य नियमाप तस्य दृष्टोऽर्थः । यस्या- पोपातम्यानाकाइक्षितत्वारोऽर्थः तम्मारमागुत्तमापनीसंथानान्तवा निय. म्यते॥ १२ ॥ १ सम्पाटम्ममिति--पा... परिवाना-पा० । ३ नपरपोरकारका इति-उदय हयाप्पामा वान पादानाम रादुपराणामप्युपक्षयम् ।

·। [१०९१०१३०९] मीमांसादर्शने । किं तावत्माप्तम् । ऋचो धर्म इति ! कृतः । प्रायम्यस्य व्यपत्या .संबन्धात् । व्यक्तिरभ्यासन । कथयवगम्यते । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् । व्यक्तिविशेषो हि स्त्री नाम | यदि नविशेषणं पायम्यं स्यात्ततो.लिङ्ग विशेषनिर्देशोऽवकल्पते । साऽपि स्त्री, अभ्यासेन संमन्स्यते । अय . मयममनुब्रुवता विरभ्यसितव्यमिति ततो व्यक्तिविशेषो न विवपेव । सर स्त्रीलिङ्गविशेषनिर्देशो नोपपद्यते । अपि च, वाक्यमेदा प्रसज्येत । प्रयममुकं निरभ्यसिनव्यं, प्रथपमुक्ता ऋक् विरभ्यसितव्येति । मत्पक्षे पुनः भायम्यलसिताया ऋची धर्म उच्यते । तत्रैकाविधाने न भवे- द्वाक्यभेदः। अपि च श्रुत्या प्रायम्येन स्त्री संघध्यते । पाक्येना. भ्यासः । तस्माटग्धों यत्र तपस्या, म यो बाजा त्रिरभ्यसितव्येति । एवं प्राप्ते, घूमः । योऽयं सामिनीनां प्रपमायास्तिरभ्यास उच्यते स प्रथमस्थानानिमिचो घों, न ऋचा कस्याधिज्जातिनिमित्तः । कुतः। न हि कृत्स्नेऽपि ऋग्वेदै मयमा नाम काचिद्या विद्यते, या निरभ्य- स्यैत । तत्र प्रायम्यमृग्लक्षणाथै स्यात् । इतरस्मिन् पर्स श्रुतिर्न लक्ष. •णा । श्रुतिश्च ज्यायसी लक्षणायाः । तस्मादस्मत्पतः। यदुक्तं, -स्त्रीलिङ्ग संबन्धादामपक्ष एव श्रुतिः । वाक्यं च न भियते । खीलि. झोपपत्तिथेति । अयोच्यते । गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयवो लिङ्गवचनानि भवन्तीत्यविशेष्यपाणायामपि व्यक्ती ययश्यं प्रासं लिङ्ग, सदाश्रय- भूतं गुणस्य भवति । अविधिरिसतेऽपि तस्मिल्लिङ्गविशेषनिर्देशोऽनु- वादभूतो भवत्येव । यथा, शुक्लः पुमान्, शुक्ला स्त्री, शुक्लं नपुंसकम् । शुक्ल एकः, शुक्लो द्वा, शुक्ला बहर इति । शुक्लां शाटीमानयेति । यद्यपि शाट्याद्यानयनं न विधीयते, शुक्लसंबन्धमात्रविचित्सा भवति, न सत्र लिङ्गेन विशेषणं क्रियते त्याऽप्यनुवादभूतः स्त्रीलिङ्गनिर्देशो भवत्येव, शुक्लापानयति । अनुवादभूतत्वाच न वाक्यमेदो भविष्यति । एवं घ. सति, पद्यपि प्रायम्यस्य स्त्रीलिङ्गसंबन्धः श्रीवस्नयाऽपि प्राथम्यस्पेवा. भ्यासेन संबन्धो न लिङ्गस्य । यदि टिङ्गस्यैतेन संबन्धोऽभिधीयते, मायम्यस्यानुवादता पल्प्येत । प्रायम्यसंपन्धेऽप्यभिधीयमाने वाक्य , भियत ।

·१६७६ दुष्टीकासहित शायरभाग्यसमेत- [भ०९पा. १०१.) अपि च, नेपात्र विवदितव्यम् । प्रातिपदिकविशेषणं हि स्रोशम्दः। त्रियां परमाविपदिकं वर्तते, तशावादय इति । न विशेषणस्य पदान्त- रेण संबन्धो माति । क्या राजपुरुषो गच्छतीति । यदा तु पाय- म्यस्याभ्यासेन संबन्धः, तत्र प्राप्तमन्यते स्त्रीत्वम् । यानि सामिः घनीपु वचनानि, ऋचात्ताः । स्त्रीलिङ्गश्च शब्दः । तत्र यत्प्रथम धचनं, तस्याऽऽश्रय ऋक् । गुणवचनानां च शम्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्तीत्यविशेपितायामप्यूचि स्त्रीलिङ्गं भविष्यतीति । पत्प्रथमवचनं, तत्विराहति । स्त्री च सा ऋक् सामिनी । तस्माद निः मयमामबाहेति प्राप्तस्य लिङ्गस्यानुवादः । त्रिः प्रथमामन्वाहा निरुतमा, ताः पञ्चदश संपद्यन्ते, इति पञ्चदशानां सामिधेनीनां संप- नये त्रिवचनमुच्यमानं परिपूर्णाया ऋचो भवति, न ऋगवयवस्य । परिपूर्णा च समिन्धनवती, न ऋगवयवः । तस्मात्माप्तानुवादो लिङ्ग स्थति प्रायम्यस्य धमों न ऋचः ॥ ३३ ॥ (दर्शपूर्णमाप्तयारम्वारम्मणीयायाः सकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] इष्टयावृत्ती प्रयाजवदार्तताऽऽरम्भणीया ॥ ३४ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णपासाभ्यां स्वर्गकामो यति । तत्राऽs- रमणीयष्टिः समाम्नाता । आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेव, सर- स्वत्यै चरूं, सरस्वते द्वादशकपालम्, अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं निपेया कापयेतानादः स्यामिति । नित्यवदेके भगिनमामनन्ति । आतिश्य दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेति । तत्रे. घ्यावृत्ती संदेहः । किमारम्भणीयाऽप्यावते, नेति । किं प्राप्तम् । आवतेतति । यसकृदेव कर्तव्येति । कुतः । एवं प्रयोगवचनोऽनुगृहीतो भविष्यति । प्रयानवत् । ययाऽङ्गभूताः प्रयाजा आवर्तन्त एवमङ्ग- भूताऽऽरमणीयाऽप्यावर्तेत ॥ ३४ ॥ [३३ ॥] 'अपि वाऽप्येकदेशे स्यात् । इनि यावग्नीविके प्रयानादीतिकर्तव्यता मातीत्यु- एम् । प्रथमपदार्थद्वारेण श्रूयमाणा दर्शपूर्णमासानमारम्मशीया | सा किं प्रति- प्रयोग कम्योन सर्वप्रयोग सदिति । कि प्राहम् । पतिप्रयोग कर्तव्येति । कुतः । इतिकर्तव्यता हि प्रयोग गम् । प्रयोगम्य च मेदैः । तम्मादावर्तते ॥ ३१ ॥ (भ.पा.म.स.। भेद दि-आधिरित्ययः । . ।

·[म०९सा० एम०१०]. पीपांसादर्शने । १६७७ सदाऽऽरम्मसंयोगादेकः पुनरारम्मो याव. ज्जीवप्रयोगात् ॥ ३५ ॥ सि. वाशब्दः पक्षं ब्यावर्तयति । नैतदस्ति, यदुक्तमारम्भणीयाऽऽवते- तेति । सकृदेव कर्तव्या । कुत्तः । आरम्भसंयोगात् । दर्शपूर्णमासयो- रारम्भेण संयुज्यते । साधारणश्य सर्वेषां प्रयोगाणामारम्भः । कथम् । अग्नीनाधाय सर्पः संकल्पयति । पर्वणि पर्वणि मया दर्शपूर्णमासी फर्तव्पाविति । एवं चाव्यवसाय दर्शपूर्णमासी कर्तव्पावित्यारम्मणीया क्रियते । एप एवास्याऽऽम्भो यदध्यवसानं नाम । तच सापारणं सर्वेपी प्रयोगाणाम् । यावज्जीवप्रयोगात् । अयापि प्रयपं पवर्तनपार- म्भस्तथाऽपि मप्रवृत्तेन सर्वे प्रयोगा कृता भवन्ति । तस्मात्सकदा. सकृद्वा कर्तव्या । कुतः । आघानं कृत्वा सर्वः संकल्पयति, मया यायजीवं दर्शपूर्णमासी कर्तव्यावागत आगते काले । स च संकल्प: सर्वेषां प्रयोगाणामगृह्य. माणविशेषत्वासाधारणः । संकरपश्य पूर्वावस्थां बाधमानोऽध्यवमानम् । अध्यक्तानं च पदार्थः । स च सर्वेषां साधारण इत्युक्तम् । तस्मात्सकृरकर्तव्या । मत्र ग्रन्यः । अथापि प्रथम मवनमारम्भस्तयाऽप्यारम्भणीयामवृत्तेन सर्व प्रयोगाः कता भवन्तीति। तयुक्तम् । कथम् । कालो निमित्तम् । स कर्म प्रयोजयति । माक् पौर्णमासका- लात्कर्म न प्रयुज्यते । निमित्तापावात् । तच्च निमित्तमेकमेव प्रयोगं प्रयोजयति । पुरुषश्च पूर्वावस्थामौदाप्तीन्यं चोज्झित्वा ततः संकल्पमध्यवसानं करोति । अध्यक- मानं संकल्लो वैकस्यैव प्रयोगस्य, न द्वितीयादैः । निमित्तामावात् । अपि चेतिकर्त. ध्यता प्रयोगेण प्रयुज्यते, न कर्मणा ! प्रयोगामेदाच्च भेदस्तस्याः । यदि च कर्मणा प्रयुज्येत, तथा सति पयाजादीनामपि कर्मकत्वात्मकृदेव प्रयोगः स्यात् । न चैतदि. धम् । यदुक्तमाघानं कृत्वा सर्वः सकसयति, पर्वणि पणि मया दर्शपूर्णमातो कन्याविति । स च संकरसः प्रयोगाणामगृह्यमाणविशेषत्वादिति । तत्रोच्यते । सर्वप्रयोगाणां संकल्प एव न प्राप्नोति । निमित्तामावादित्युत्तम् । जन्वाधानानन्तरं सर्वसाधारण एव संकरसी मवति । विवाश्याधिक्रियते । स नानाति, १ कर्तव्यता-पा० । २ पूर्वावस्यामिति-औदासीन्यरूपामवस्यामित्यर्थः । ३ पदपः-भार- म्मपदार्यः । ४ भाष्यकारीय वर्णकान्तरं पूर्ववर्णरेऽपरितोषादिति दर्शयितुं प्रयमवर्ग: तावप- यति-तमित्यादिना । ५ तत इति-निमित्तवादेवेत्यर्थः । ६ सप्रयोगाणामिति-अन मिति शेषः । कुतः। भगृह्यमाणविशेपत्तादित्यर्थः । ७ नन्विति शहां समापत्ते-विद्याप पिप्रियव इत्यादिना। । । ।

·टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- (म०९१० १३:१०
रमणीया कर्तव्येति ॥ ३५ ॥
एवं या-
इष्टयावृत्तौ प्रपाजवदावर्तताऽऽरमणीया ॥ ३४ ॥ पू०
'पस्तु प्रथमा पदार्य आरम्भ इति, तत्रैप संशयः । किं दर्शपूर्ण-
मासपोरारम्पमाणयोरारम्भणीया प्रयम पदार्य सम्पन्नं करोति,
उत पुरुषस्याऽऽरममाणस्य प्रथमं दर्शपूर्णमासयोः प्रवर्तमानस्याऽऽर.
मणीया फर्नारमारम्भणयोग्यं करोति । कि प्राप्तम् । दर्शपूर्णमासयोः
भकरणान्तयारारम्भ स्यात् । पुरुषसंवन्धे फलं फल्पयितव्यम् । तस्मा
पपूर्णमासारम्भे । एवं चेदारम्मभेदादिष्टयावृत्ती प्रत्यारम्भ स्यात् ।
पथा प्रयोगात्तौ पयाजाः ॥ ३४ ॥
सझदाऽऽरम्भसंयोगादेकः पुनरारम्मो यावजीव-
'प्रयोगात् ॥ ३५ ॥ सि.
सकृदा भवितुमर्हति । कुतः । पुरुषारम्भसंयोगात् । पुरुपे दर्शपूर्ण-
मासाधारममाणे विधीयते । कुतः । निपेदिति हि श्रुत्या कर्तृसंबन्धः
क्रियते । तत्र पुरुषप्रयत्नपचन विवक्षितस्वार्य भवति । इतरया पदार्थ
मात्रे विधित्सिते कर्तुः प्रयत्नवचनमविवक्षितं स्यात् । प्रयोगवचनमाप्त
मेवानूयते । यत्तु, कर्तृसंयन्धे फलं कल्पयितव्यम् । तन्न कल्पयिष्यते ।
नित्यानि कर्माणि मया कर्तव्यानि, काम्यानि फलानेति । योऽस्याऽऽघानादुत्तर
काठ, स संक्स इव, न प्रयोगानम् । तस्मादिदमशोमनम् । मतोऽन्यस्क्रि.
• दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानः' इति शाननारम्मकरिममियते । तत्र संदेहः !
किमारम्मो दर्शपूर्णमासाद्य पदार्थमवियत्ते, किं वाऽप्रवृत्तस्याऽऽयं प्रवर्तनम् । पूर्व
पक्षवादी मन्यते, यद्ययं करिममिवत्ते, तथा सति फलकल्पना प्राप्नोति । यदयादार-
पणीया न पुरुषार्था । कि तर्हि । कावा । तथा च प्रतिप्रयोगमावर्तेन ॥ ३१ ॥
सिद्धान्तात् । दर्शपूर्णमासारम्भयोग्यं पुरुषं कुर्वनी ऋतुना गृह्यते । अपि च, या
पानचा पुरुष उपात्तम्तम्य विपरिवर्तमानम्य निपिदित्यारम्मणीया तदर्षा श्रुत्या
प्रतिपाद्यने । तरपा शानमनकः स्यात् । निवोदित्यनुचारितेऽप्यन्वार मणीया
1 एवं तामासिकारमतेनाधिधरणमुपये तमनेनाधिकरणं प्रशान्तरेणोपवण्यति-
एवं सादिना । १ निवेदित्यनुरितीति-अन्वारम्मणीय मिनिटे' इत्यंत वता, मनु-
हरित 'संपूर्णमासादारप्यमान.' तिन्दै मवलेवारणीया स्वत्यर्थः ।
यते ॥३॥

·(म०९पा० १० १. गौमांसादर्शने । १६७९ कुवारपणीयाका पुरुषा प्रयोगवचनेन ग्रहीपते । एवं चैदेकस्मिन्ने- वाऽऽरम्भे कनारम्माथाके कृते पुरुष तन्त्रप्रयोगात्, यावज्जीवं प्रयोगे कतारमणीपाकः पुरुषो भवति । प्रथम दर्शपूर्णमासावारम। माणा कवारम्पणीपाको जावः। द्वितीयादिष्वपि प्रयोगेषु दर्शपूर्णपासा- वारस्यमानः कृतारम्भणीयाको जात इति योग्य एव भविष्यति । अयोच्यते । समानेऽहनि, आरफ्यमान इति भवति । न च द्विती. यादिपु प्रयोगेपु समानेऽहनि कतारम्भणीपाकोऽसाविति । अप्रोच्यते । । वर्षा मवत्येव । महाप्रयोगवचने यो मावुनावचनस्तेन विधानं भविष्यति । साप नहि प्रयोगालियाणा पुरुषमारमयोग्यं करोति । तस्य चेकवान ज्ञायतेऽस्यायें प्रयोगस्य योग्योऽस्य नेति । अगृह्यमाणविशेषत्वात्सर्वपयोगाणाम् । यदि तन्त्रमध्ये क्रियते, तपा सवि यस्य तन्त्रं तस्येव योग्यं करोति, नान्यस्येति । ननु लः समा. नेऽहन्युत्पद्यमानत्वाद्यस्य समानेऽहनि प्रयोगस्याऽऽरमणीया क्रियते, तस्यैव पुरुष योग्यं करोतीति गृह्यते विशेषः । उच्यते । द्वितीयादिवपि प्रयोगेषु समान एवाहनि दर्शपूर्णमासावा. रस्यमानोऽसौ कृतारम्भणीपाको जात इति योग्य एव भविष्यतीत्याने निराकरोति । समानेऽहनि लड्पयत इत्येतन युज्यते । मविया कालसामान्ये लडं- स्पयने । मनु लुटाऽनयतन कालोपलेनाय बाध्यते । नेताकम् । यदि लुढ़नामने विधायमानो लटमबाघमान आत्मानं न पतिलमो ततो बाधेतापि । अयमनाघमानोड. प्यात्मानं लभते । तस्मान नायते । तस्मालडायतोऽयतने च भविष्यति र काले भवति । लुट्प्रत्ययस्त्वनयतन एव । मच सोमेन यक्ष्यमाणः' इत्यनेमातरम् । यत्राऽऽयानं कृत्वा सोमेनान्य पश्यते, तत्र • सोमेन यक्ष्यमागोऽग्निपातीत' इति यतदानन्तर्य न कुर्वतो- नर्थकमेव स्यात् । तस्मादनेनाऽऽन-1 पिपायत । यद्यपि लट् सामान्येनोवनस्तथा- विसमाधानानन्तर्यसामर्यादद्याने कल्प्यते, प्रमाणान्तरमशात् । इह तु नास्ति प्रमाण, पेनाधाने करप्येत । तस्मा सामान्येनोपयते । अथवा, दर्शपूर्णमालो निमि- समूती येते आरम्मसंयुको । तत्र समानेऽइनि दर्शपूर्णमासावार-मगीयांसंयुको तस्य चैयादिति-आरम्भस्यैम्लादित्यर्थः २ निराकरोति-भाध्यकार इत्यो । स्वयमम्यमा बोदपरिहारमाह-समनेशनीलादिमा ।

·१६८० दुष्टीकासहिवशावरमाध्यसमेते- ०९पा० १०१10 द्वितीयापापि प्रयोगेपु समान एघाहनि दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानोऽसौ कतारम्भणीयाको जात इति योग्य एव भविष्यति ॥ ३५ ॥ (निर्वापमन्ः सवित्रादिपदानामसमवेतार्यानां विकृतावनहाधिकरणम् ॥११॥) [१३] अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेपमावः स्याच- त्राचोदितमप्राप्त चोदितानिधानात् ॥ ३६ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र निर्धापमन्त्रः । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे- पिनो हुभ्यां पूष्णो इस्तापामग्नये जुष्टं निर्वपामीति । तपोऽर्थः सांशयिका । किं सविधिप्पशन्दानां विकतावह उतानूह इति । व पतचावत्परीक्ष्यते । कर्मणि समवेतमर्थमेवे शब्दा अभिदधतिउवास- मवेतमिति । यदि समवेवम् । अहिप्पन्वे । अयासमवेतम् । अविकृताः प्रयोक्ष्यन्ते । तदुपयमपि सह परीक्ष्यते । किं वाचनः प्रविमावि । तत्र समतमभिवदन्तीति । कुतः । एतदि मन्त्रपदानां दृष्टं प्रयोजनं, यासमवेतमर्थ प्रकाशयन्तीति । तत्रासमवे. वार्थप्रकाशने न किंचिदपि दृष्टं प्रयोजनम् । समवेवानां तु प्रकाशने दृष्य मस्ति । तद्यदि समवेवाभिधायिन एने शब्दास्ततः प्रयोजनवन्तः। कर्य कर्तव्यो । एवम.रम्पद्वारेणाऽऽरम्भणीय प्रथमः प्रयोगोऽपेक्षते । द्वितीयादयश्चैवमेव । तत्र बहिःप्रयोगास्क्रियमाणाया योऽसौ दर्शपूर्णमासार-माद्यतनकालः स सर्वेषु दि. यो । कि दर्शपूर्णमासावारममाणेनान्वारमणीया न कृना, येन पुनः क्रियेत! न च प्रयोगोऽयतनापेक्षितः, दर्शपूर्णमास शब्दश्रवणात् । तस्मात्सकृस्काया । एवं च काम्ये कचिनेक कर्तव्या, प्रयोगमात्रभेदात् , कर्मणो भेदामावात् ॥ ३९ ।। उपोद्घातपसकानुप्रसक्तादि वृत्तम् । इहेदानीमूहश्चिन्त्यते । कि सवित्रादिश- न्या विकृनाव हितम्या उत नेति । उहितव्याः । कृतः । सवित्रादिशब्दा भर्पका- का यदि श्रुतिवृतास्तो दृष्टाः स्युः । प्रकाशनद्वारेण मन्त्रस्यापतितत्वात् । यदि क्षणयाऽग्निमपिवदन्ति ततो दृष्टा भवन्ति । अयंपा सवित्रातिनिर्मस्य एवापी प्रत्याप्यने, तपाऽपि समवेतवचनाः । कथम् । मिन्नत्वान्मन्त्राणाम् । मानवर्णिको देवः ताविषिपूर्णनासयामा पानिमित्कसिको भविष्यति । काम्य-पूनम सप्रयोग इति शेपः । २ -त्यत इति-साशादितिः ३ म HEREa-मधिकरणकालादि । म सादिक नेति शेषः । यदि गया विदिमि प्रायो, सार साना भगव सविनमानी परे सपनो न निदिपरिदृश्य पशान्तरमाह-भयोग्यादिना । ।

·[२०९पा०१०११ भीमांसादर्शने । १६८१ पुनः समवेवाभिधायिनः । यदि नाम सवित्रादयः शब्दा अग्न्यादीना वाचका भवेयुः । यदि वा सवित्रादयो देवताविशेषा दर्शपूर्णमासयोः स्युः । तन्मन्नपदानामदृष्टार्थता मा भूदित्पन्यतरदम्यवसीयते, मानव णिको वा देवताविधिः । सवित्रादयो या शब्दा अग्न्यादीनां वाचका भवेयुः । तस्मादर्थवत्त्वादन्यत्तरदध्यवसेयम् । माह । ननु, अग्नये जुटमित्यत्रावपयभूताः सवित्रादयोऽयादी. नां बचना अपि सन्तोऽन्यादिभिः प्रकाशिवाया देववाया न किंचिद. प्यधिक कुर्पः । नो खस्वापि सवित्रादिवचना एव मान्नवर्णिकाः शक्नु- चन्त्युपकर्तुम् । अत्रोच्यते । पृथग्वाक्पान्येवानि भविष्यन्ति । तेषा जुष्टं निर्वपापीति साधारणोऽनुपङ्गः । तानि वाक्यानि दर्शपूर्णमा- सयोंर्गुणभूतानि । यद्येतदेवत्यान्यत्र वापि विद्यन्ते, ततोऽकल्पन्त इत्यांपत्या मान्त्रवणिक्यो देववा विधीयन्ते । अग्न्यादिवचना वा स. पित्रादीनाम् । पृषवाक्यानि वाऽभिवाक्येन वैकल्पिकानाति । एवं मासे, मः । नेवमादीन्यूहिदव्यानीति । अचोदित ऊहो न प्रा- मोति । चोदिवाभिधानान्मन्त्रस्पति । तत एतदर्थते । असमवेताभिधा- पिना सवित्रादय इति । कथम् । न ह्यत्र सवित्रादिदेवत्य कर्म चोयते । न चान्यादीनामर्षेषु सवित्रादयः शब्दाः प्रसिद्धाः अत्राऽऽह । नन्वर्या- पत्याऽन्यतरदध्यवसीयतेत्युक्तम् । सति, एतदेवत्पे कर्मणि सवित्रा. दिवाक्यान्युपपद्यन्ते । अविवचनत्वे वा सति । या हविषो देवता, सा मन्त्रवचनेन प्रकाशपितच्या । सवित्रादपश्च शब्दा निर्वापवाक्ये प्रकाश- नार्थाः । इषिदेवता प्रकाशयन्त उपचन्ने, नान्ययति । अग्न्पा- दयय हषिर्देवता इति तद्वचना इत्यध्यवसीयते । भत्र केचिदाः-मान्नवर्णिकेन देवताविधानेन न शक्यन्तेऽन्यादयो देवता पापित, विषमशिष्टत्वात् । तस्मात्सवित्र.दिमन्ववर्णागातराणि करप्यन्ते । तेषु मुख्याश्य समवेतवचनाति । नेत्यु का । एवं सति यागान्तरवारपान तस्याः । तत्र चोदकेनातिदिष्टानामप्यविकार: स्यात् । यथा पानानाम् । तत्र पूर्वपक्षोताप. क्षयोः सह न कश्चिविशेषः । तस्मात्स एव पक्षो यत्रोहः सिध्यति । एवं मासे-को सपित्रादयोऽन्यादिवचना न मसिद्धाः 1 न च गुणेनाम्या- वीनमिधातुं समर्थाः । यत्र परशब्दसामानाधिकरण्यं तत्र गुगेन परशन्दः परत्र . गुणेनेति---गुणास्यायोत्पर्यः ! २ गुणेनेवि-निम्तिनेत्या।

·१६८२ टुप्टीकासहितशावरमा यसमेवे- [भ०९पा० १.११) अत्रोच्यते । यद्यालयमान आनर्यक्यमेषां स्याचतोऽन्यवरक- येत् । अर्याभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषमावो भवतीति । न त्वेवमक- रूप्यमानेऽप्यानर्यक्यम् । तस्मानान्यतरस्यापि कल्पने किंचिदस्ति प्रमा. णम् । न च चोयन्त एवच्छब्दिका देवताः । तत्राचोदिवमाप्तमूह, चौदितामियानात् ।। ३६ ॥ थप यदुक्कं, प्रत्यायकेन शब्देन प्रकाश्यन्तेऽत्र देववाः । तत्राप्यच- खाना प्रकाशने न किंचिदस्ति प्रयोजनमिति । तत्परिहर्तव्यम् । अत्राच्यते- ततश्चावचनं नेपामितरार्थ प्रयुज्यते ॥ ३७ ॥ सतय-वैन कारणेन, भभूतानां वचनं न क्रियते सवित्रादिमिः सन्दः । फेन वहिं कारणेन क्रियते । इतरार्थ प्रयुज्यते । निर्वापस्तुत्य- पम् । देवस्य सवितुः प्रसवे-देवेन सवित्रा यजमानेन मसूत्रे, उदिवे पा सवितरि । अश्विनो हुभ्या-परियमभिमेत्य पनमानयोप त्यो हुभ्याम् । अश्विनौ दिवी-अम्पायेऽश्वदानेन, अचितयन्ती पा वयनफळमनुवाते । तदाह इति स्वो वाह व्यपदिशति । देवताच. वोऽिधिनौरवो वाह इति । पूपण तु यजमानमेव मन्यते पुष्णातेः । एवं सरे निर्वापविशेषकारनार्याः । अाऽऽह । कस्मामोत्या. सवित्रादय शम्दाः प्रकरणान्तरे सवि- धारमश्विनी पूषणं पाभिवदन्ति । लिड्न तत उत्कृष्पपाणाः प्रकरणं धापितुमईन्ति । अत्रोच्यते । सवित्रादयः परविशेषणं विभक्तिश्रुत्या क्रिपन्ने । मातिपदिकार्यरत्वव्यतिरिक्त इति गम्यते । तर लिङ्गं श्रुत्या बाध्यते । निज हि मानिपदिकार्यप्रकाशनं देववार्थमिति कस्वा, १९ देवताभाषापत्र देवता वोकर्षति । विमक्तिप्रतिस्त प्रातिपदिकार्थ - 1 ·[म.पा. १०१२]] मीमांसादर्शने। पदार्यान्तरविशेषणं ज्ञापपति । तञ्चहास्ति पदान्तरम् । श्रुविधा लिङ्गा. इलीयसी । तस्मानोत्कर्षः। भाइ । यदा सवित्रादयो यजमानपरा, वदा सत्रे कथमन्ह इति । उच्यते । जोपणार्यमिदं वाक्यं, नानुज्ञापनार्यम् । अजोपितस्य जोपणं फर्तव्यम् । तत्र दृष्टोऽर्थः । अनुज्ञापनं पूर्व वृणानेन कृतं, तददृष्टार्यपाप- घेत । अपि च । जुष्टं निपीमीति जोपणकरणं निर्वपामीति भावशन्दे. नोच्यते । सवितुः प्रसचे, इत्यनुज्ञानिईचा परविशेषणार्थ कीय॑वे । अननुज्ञातमपि निगशब्दार्थ कुर्यादेव, न त्वजोपितेन यागः श्रूयवे । तस्माज्जोषणार्यत्वात्परायः सवित्रादयः शब्दा नोहिष्यन्त इति ॥३७॥ (निर्वापमन्त्रे श्रुतस्यानिशब्दस्य समवेतार्थस्य विकृतावहाधिकरणम् ॥ १२॥) [१२] गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ।। पू० तस्मिन्नेव वाक्ये दर्शपूर्णपासयोः, अग्नये जुष्टं निर्वपामीवि समा- म्नायते । तत्रायमर्थः सांशयिका । विमग्निशब्दोऽपि विकृती नौद्यते, सोऽपि न समवेतवचना, उत्तौहितव्यः, समवेतवचनो हि स इति । किं पाप्तम् । एवं चेत्तत्र संशयः, सोऽपि गुणशब्दस्तयैवासपवेतवचनः । कुतः । सवित्रादयोऽस्मिन् वाक्येऽसमवेतवचनाः । यद्यग्निशन्दोऽप्य- समधेतवचनः, एवमलक्षण्यं भविष्यति । अवलक्षण्यं च न्याय्यम् । यदि समानं कारणं, तेन न्यायेनावलक्षण्यमुच्यते । सपानं चेह कारणं, पएपा शब्दानामयः, स इह प्रयोगे नास्तीति । अग्नये जुष्टं निर्वपापि, इत्यस्यापि योऽयों, स इह नास्ति । अग्नये जुष्टं निर्वपामि, इत्यनेन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते । न चेह जुष्टस्य निर्वापोऽस्ति । अनुष्टं चेह निर्षप्तव्यम् । निर्षापेणैव सज्जायते । तस्मान्न समस्यचनः । तस्या. स्पतार्थस्य रचनमितरार्थ प्रयुज्येत, निर्वापरलत्यनेति । सुपादेव दपि विकृती नोहितव्यमिति ॥ ३८ ॥ [२७] । अगाये जुष्टं निपामि ' इति 'जुषी प्रीतिसेवनयोः' इत्यग्निना यद्व्यं सेवितं तन्निर्वतव्यम् । न चाग्निना सेवितं द्रव्यमस्ति । तस्मादविद्यमानत्वात्ताहशस्य द्वन्य- स्यासमवेतचन इति ॥ ३८ ॥ १ निर्वपर्ण शन्दार्य-पा० । २ वचनमुत्तराय-पा० । ३ इसीति-दति पाणिनीयधातुपाठेने. पथः । र असमवेदवचन इति-पाप्यास्मिन्कर्मण्यामः समवेतस्तपापि निवापे माहः श्रुतस्वार.. पाल्पाविद्यमानस्वाभिर्वापस्नुस्वयमेवामिः सकीर्त्यत इत्यसमदतवपन इति तात्पर्यम् । - ·१६८४ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमैते- [१०९१० १० ११ न समयायात् ॥ ३९ ॥ सि. नैतदेवम् । समवेतवचनो हि, अग्नये नुष्टं निर्व पामीति । नन्वेवदुक्त, जुष्टस्यात्र निर्वाप उच्यते । न च जुएं निर्वतव्यमिति । अत्रोच्यने । नैव जुष्टस्य निर्वाप एतेन वाक्येनोच्यते । किं तर्हि । निर्वाण जुकरणम् , अग्नेये जुष्टं करोमीति । एव हि दृष्टार्य भवतीति । अतोऽतुल्यकारण. त्वालक्षपमेव न्याय्यम् । तस्मात्समवेतवचनोऽग्निशब्द अहितव्यय विकृताविति ॥ ३९ ॥ एवं वा- गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ ३८ ॥ पू० दर्शनपासयोरापनन्ति, घान्पमसि घिनुहि देवानिनि हपदि तण्डु- लानावपीति । तत्र धान्यशब्द प्रति संशयः । किं समवेतपवनो न चेति । किं प्राप्तम् । योऽयं गुणशब्द इव लक्ष्यते धान्यशब्दः, नासो समवेतवचनः स्यात् । घान्यशब्दो हि घान्यमभिवदति, न तु धान्य- मेवोप्यते । सतुपे हि घान्यशब्दो चर्तते । वण्डलेवेवोप्यमानेषु धान्य- प्रकाशनं क्रियते । तदसपवेतस्य प्रकाशनेऽदृष्टं यया स्पादिति । तस्माः विकृतिषु नौहितव्पमिति ॥ ३८ ।। न समवायात् ॥ ३९ ॥ सि. नेनदेवम् । समवेनो हि धान्यशब्दार्थः । स हि तण्डुलेषु वर्तते सद्धि- कारवाल्लक्षणया । यथा, पाशिकेषु शालयो भुज्यन्ते, गावः पीयन्त इति, मृत्युपादानेऽएं पल्पपितव्यमिति लक्षणाशब्दः परियलल्यते । समवेववेचनोऽग्निशब्दः । निर्वार्पण करणनेन जुष्टं भावयेत् । स भाव्यमान एवं मान्यते, अमिरिद भोषिष्यने द्रव्यमिति । एवं संयमानो यो निर्वापो भवि- •प्यतीति। १ भमये खा जु-पा० । २ दपूर्णमायोरिद धमामनन्दि-पा. तावात- पा..मुस-पा. ५ एमवेयरन इव-भासदार संबन्धन प्रस्तापूर्वपपनीभव- मारियाप्रतिपाल-समवेदवयनरयम् । मस्तिद देवस्य दाह मन्त्रे, अनि विवांग्मयो सिरे देता योगस्य हरिदकापायवापिस्य ५ पृथपरत्वादमिनिर्वा- परेलमारहान देवी पापा । अपमोबानमनपदाना पारमार. २. पपपपंतारापन समदेवएनामिविप्येयम् ।

·[म०९पा०१२०१३] मीमांसादर्शने । वस्मात्सपर्वतवचनः । विफार चोहितव्य इति । प्रयोजनम् । अस्ति शाफ्त्यानामपनं पत्रिंशत्संवत्सरम् । तत्रेदं समाम्नायते, संस्थिते सं- स्थितेऽहनि गृहपतिर्मगयां याति, म सम्र यान् मृगान् हन्ति, तेषा बरसाः सानीयाः पुरोडाया भवतीति । सत्राधिकारेण पान्पपसि पिनुद्दि देवानिति प्रयोगा फतव्या, यया पूर्व पक्षः । यथा सिद्धान्ता, ऊहः कर्तव्यः, मांसमसि घिनुहि देवानिति ॥ ३९ ॥ ( इडानिगदे यज्ञपतिशब्दस्यासमवेतार्थकम्य विकृतावनहाधिकरणम् ।।१३।।) १३] चोदिते तु परार्थत्वाद्विधिवदविकारः स्यात् ॥ ४०॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णमासान्या स्वर्गकामो यनेतेति । तत्र, इटानिगदः, इडोपहना-इत्येवमादिः । तत्रेदमाम्नापते । देव्या अध्वर्यव उपहना उपहूता पनुष्या य इमं यज्ञमवान् , ये च यन्नपति वर्गनिति । सप्रायमर्यः सांशयिफः 1 किं बगुयनमानफे यमपतिशब्द अहिरव्य उताविकारेण प्रयोक्तव्य इति । तदं तावत्परीक्ष्यते । किं समवेत- घचनो यनपविशब्द उतासमवेतवचन इति । कथं समवेतवचनः । यदि यमपतिवृद्धिवचनं यज्ञपते रुपकारकं, सतः सपर्वताभिपापी । अथव- स्तुत्यर्थ, सतो न समघेतामिधापी । फि प्राप्त । अहितव्यः, समवेतामियायोति । कथम् । यनपति- दिवचनाचतपतयः प्रोत्सहन्ते । इदापदानपेक्षेश्य पदैर्यशपतिवृदिरभि. घीयते । तस्मान्मुज्या प्रत्ययः । इदारतुनौ जप-यः । तस्मादविपर्या- प्रपोजने चोयते । प्रकृतिशब्देन संबन्धशब्देन विकारास्तण्डुलाः प्रकाशिता क्षणया । हापि चौदस्तक्षेत्र प्रापयति । तम्मान्मृगशब्देन मांस प्राय सणया। नेतदेवम् । विकृतावर्षयोदानातिदिश्यते, न शब्दो पाचक इत्येतद्रष्यामः । स पार्योऽस्मदायत्ते प्रयोग विमित्यवाचोन प्रकाश्यते । प्रतावासानसामर्यादवार पान सन्देन प्रकाशन तम्तवानिवृत्त न पोदक प्रापपनि । न वचतमप्ति, माया विकार, प्रत्याय्यत इति । तरमा मारशदायक प्रयोग ॥ ३९ ॥ 'यनपत्ति वर्षान् । इनि वृद्धघा सह यदापनेरियापदमनपेक्षा प्रापक्षाशाक्यता, इटमा सह परोसा। प्रयोग्ने इदि मारायस्लिायर प्रयोगन एयर्प । - ·टुप्टीकासहितशायरमा यसमवे- [म.पा. 14.11] अंडास्तुनिः। अवो यनपतिशब्द आहेतव्यः । यस्यैव वृद्धिनाच्यते, स एतोत्साहमाफारेण संस्कनो न स्यात् । तस्मात्सर्वे वृद्धिमंस्कारार्थ धदिवघ्याः । सर्वेषु वदितव्येषु बहुवचनम् । एवं प्राप्ते, ग्रूमः ! चौदिवे तु परार्यत्वाद्विधिवदविकारः स्यात् घोदितमपि यत् , समवेतं पराय चिकीर्यते न स्वसंस्कारा, सदस्य- विकारेण प्रयुज्यते । वन्नोहितव्यं स्यात् । परार्थत्वात् । अत्र हि यन्न पतिवचनं वृद्धिविशेषणार्थ, वृद्धिवचनं चैहास्तुत्पर्यम् । कयमवगम्यते । इटोपहानेनैकवाक्यत्वात् । इडाप्रकरणाञ्च । अथ यदुक्तं-गम्पते, इडापदानपेक्ष यनपतिऋद्धिवचनं नेपामसाहकम् । उपहृता मनुष्या ये पक्षपति वर्षयेयुरिति । अत्रोच्यते । स यो हेवं विद्वानिया चरतीत्यभिधाय, अय प्रतिपः पते, इडोपहतोपदते डोपास्मा इडाहयतामिडोपोत्याह । तेनावगम्यते पस्यैप आरम्मः स इसाया मन्त्र इति । तन्मध्यपतितश्व, उपहवा मनु- प्या इत्येवमादिः, यज्ञपनि वर्षान् इत्यन्तः । तस्मादिदा पहातुं बदि- तव्य इति वाक्यादवगम्यते । समर्पश्चडोपाहाने । यजमानं तु प्रोत्साह- पितुं वदितव्य इति नास्ति वाक्पम् । केवलं वदितुं सामर्थ्यपस्ति । न घ सामयमात्रेण वाक्याहते विनियोगा भान्ति । इडापकरणं चैत्रमनु- गृहीतं भविष्यतीति इडया च सईकवाक्यता । तस्मादियं वचनव्या क्तिः, उपहना मनुष्या ये यज्ञपतिं वर्षयितुं सपर्या इति । सप्र यनपति- विशिष्ट वृदिर्वकम्पति, एकस्मिन्नपि यजमाने कीर्तिते भवति विशेष णकार्यम् । तस्मादधिकारः स्यात् । विधिवत् । यथा पत्र यजमानो . सिद्धान्तम्तु-पक्षपतिशब्दो वृद्धिविशेषणम् , वृद्धिरिडास्तुत्यर्था । इटोपहानेनेक वाक्यत्वात् । भय यदुतमिहापदानपेक्षं यज्ञपतिवृद्धिवरनं गम्यत इति । उच्यते । 'स यो हेवं विद्वानिया पाति' इत्यनेन, इडया परितव्यमिति विघीयते। ... प्रचारम्याय मन्त्र इडोपहनेत्यादिः । ब्रह्मदेवकृतमुपहृतम् ' इस्त्रमन्त इडोपहा नार्थः । दैन्या अवयं इत्यादि ऋत्विगु म्हानाः । अवयुशन्दवाच्या: सई• अखिमो समणया, ' उपना मनुष्याः' इति त एवोच्यने । कीदृशात इति । 1 पोपवे-पा।

·१६ ०९पा.१०१४] भीमासादर्शने । गुणसूतो विधीयते, कत्र येन फैनचिद्यजमानेन स विधिः सिध्यति । यथा, यजमानसंमितीदुम्बरी भवति, शुक्र यजमानोऽन्वारमत इति ॥४०॥ . (सूक्तयाके श्रूयमाणस्य पनमानपदस्य विकृतावहाधिकरणम् ॥ ११ ॥) [१४] विकारस्तत्प्रधाने स्यात् ॥ ४१ ॥ सि० अस्ति दर्शपूर्णमासपोः सूक्तवाका, सक्तवाकेन प्रस्तरं महरतीति । खत्रेदं समाम्नायवे । अयं यजमान आयुराधास्त इति । तत्रायमर्यः सांशयिफः । किं चहुकर्तृफे विकारे यजमानशब्द हिनव्य उत नेति । फि माप्तम् । अविकारेण प्रयोक्तव्यः । तथा सामर्थमनुगृहाते । न चायं समवेतवचनः । परायन छात्र, यजमान आयुराशास्त इति । आयुराशा- सनेन यजमानस्य न कविष्टोऽर्थः संजन्यते । तस्मादायुराशासनमह- पार्थम् । यजमानविशिष्टाऽऽशीरफेनापि यजमानेन कीर्तितन यथा श्रुता, सया कृता भवति । यथा, यजमानेन समितीदुम्बरी भवतीति । तथैः वद । तस्मादषिकारेण मयोक्तव्यमिति । एवं माझे घूमा विकारः स्याददः । तस्मघाने यजमानपाने । कयं यजमानभाधान्यम् । एवं भूयते, सक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरवीति । यदि मकवाका प्रस्तरमहरणे तरसाधनं, सत्फलं वा, प्रकाशयति ततः स. कवाफेन प्रस्तरा महनो भवति । पहरणफळमायुरागासनं कल्पितम् । यजमान आयुरापास्त एतेन कर्मणेति, पनमानेन प्रस्तरः महतो म. उच्यते । वे यज्ञमपन्ति रसन्ति, ये च यज्ञमति वयितुं समास्तादशा मनुष्या उपनाः । तस्मान्मनुष्यविशेषणत्वात्परायों यज्ञपतिशब्दः । तेन नोहते ।। १०॥ प्रत्युदाहरणमिदम् । अपवाऽधिकरणान्तरं कयापिताशयाऽऽरस्यने । 'भयं पननान भायुराशा' इस्पायुषः फल नागवतं प्रमाणानरेग । तस्माधनमानाची:- संपोवाच्योऽष्टायां । यमपानसंबद्धाऽऽशाक्तन्या। साकेनापि मास्येव । सामानह। मतदेयम् । ' सूतवाकेन प्रश्न प्रहरति ' इति करणविमचिनिदेशात्मक प्रहरणाशम् । न चासो प्रहरणं पकाशयनि, न तत्साधनम् । श्रत्या च तस्यारना नितांता । वामाच्छु.तिसामयिनेन प्रकाश्यते तस्महरणसन्धि । वेन चाम्पादयो मायुराणामने दर-पा! ।

·૨૮ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [अ०९पा० १७०१५] वति । तत्र य एव यजमानः फलं प्रति प्रधानभूतो न संकीर्यते, वेन न प्रहृतं स्यात् । तस्मात्सर्वे समवेताः संकीर्तयितव्याः। सर्वेषु च कार्य मानेषु बहुवचनं भवति । तस्मादहो यजमानस्येति ॥ ४१ ॥ (सुनझण्यानिगदे हरिषदादिगुणवाचकपदानामन्हाधिकरणम् ॥१५॥) . [३५] असंयोगात्तदर्थेषु तद्विशिष्टं प्रतीयेत ॥४२॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र सुब्रह्मण्यानिगदः समानातः, इन्द्र आगच्छ हरिव आगच्छ मेघातियप इत्येवमादिः। अग्निधुति च श्रूयते, आमेसी सुब्रह्मण्या भवतीति । तत्रेन्द्रशब्दस्य स्थाने, जा क्रियते । अपेदानी हरिव आगच्छ इत्येवमादिषु संशयः । अहितमा नेवि । कि पातम् । तद्विशिष्टं प्रतीयेत । तेन विशिष्टम् । इन्द्रपदस्थान कहा । एतेन विशेषेण विशिष्टमविकृतपेव वचनं प्रतीयेत । कुतः । असंयोगाचदर्येषु । नेपा शब्दाना देवयेषु संयोगः, हरिवनादिषु । न हरिवदादयः समवेता इन्द्रे विद्यन्ते गुणाः । प्रमाणाभावात् । पमानास्तस्योच्यन्ते । एवं श्रुत्याऽर्थः प्रतिज्ञातो भवति । इतरया लसणा स्यात् । न हरिव चादय उच्चरन् । हरिवसादिभिः सोऽस्य गुणो लपवे । अयासमवेववचना मुख्यार्या एव भविष्यन्ति । आरमाप गुणं न लक्षविपन्वीन्युच्येत । तथाऽस्मत्पक्ष एव r तस्मादष्टार्थ गुग सयत इस्यविकारे । प्रयोगः स्पाइ । तवं वचनव्यक्तिर्भवति । इन्द्र आगच्छ हरिव भागच्छ, इति हरि- पदादीनस्य गुणानारोपयति । हरिवदादिभिः संबध्यमान इन्द्रोऽयुद- पकारी मदतीति । सक्यो चामिरपि । मंबन्धयितुम् । तस्मादषिकारेण देवा मायन्ते, आयुरादीनि च फलानि । तत्र देवता सापनता प्रतिपयन्, भापुरादीनि च साध्यस्थम् । तस्मादायुरादीनि फलानि । कर्तृगामि च कियाफरन् । सम्मापनमानः प्रधानमः पलं पनि । प्रधानावादून ॥ ११ ॥ भने सन्तान् गगाः, प्रमागामावान् । उहं चेच्छना सनीन्द्र एते गुगा १५ म्युगमनायमिन्दगुगनमाम् । इन्स्पाइडमीनगुणा इति पाण्युपगमे क्षणा Ramir-t..pो ५ भागमरमा अवि.

·[म०९पा० १०१५) मीमांसादर्शन। १६८९ गुणानां प्रयोगः । अयोच्यते । अस्मादेव सामानाधिकरण्यवचनादिन्द्र एते गुणा विद्यन्त इति । तन्न । अविधमानेपपि स्तुत्याऽस्य सामाना- धिकरण्यवचनमुपपतेव । यया, इन्द्रो बृहस्पतिवदच इति ॥४२॥ कर्मानाबादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेद्वान् पश्यति, अविकारेण हरिवदादीनां वचनामिति । फोभावादेवं स्यात्, यद्येते गुणा इन्द्रे न भवेयुः । कर्मजास्तु, एते गुणा इन्द्रस्य विद्यन्ते । हरिव आगच्छेति । पूर्वपक्षापरपलो वा इन्द्र- स्य हरी, ताभ्यां ोप सर्व हरतीति । मेधावियप इति, मेधाविपि हि काण्वायनं मेपो भूत्वा जहार । पणश्वस्य मेनका नाम दुहिता बभू- व, सामिन्द्रश्यकमे । गौरावस्कन्दन् इति, गौरमृगो भूत्वाऽरण्याद्रामानं सोमंपिवतीति वचनैरिमे गुणा इन्द्रस्याऽऽख्यायन्त। तस्मात्समवेतवचना हरिवदादया शब्दाः । तया सवीन्द्रमत्यपायोचार्यन्त इति नायक- स्पना भविष्यति। नवं वचनव्यक्तिः। इन्द्र आगर, हरिव आगच्छ, इति–हरिवचादिगुणवान् यस्त्वं स आगच्छति । लक्षणा चादृष्टक- स्पनाया पायसी । तस्मादहितव्या हरिवदादया शब्दा इति ।। ४२ ।। न परार्थत्वात् ॥४४॥ नतदेवम् । परार्या हि हरिवदादयः शन्दा इन्द्रस्तुत्पर्याः । स्तुतये हरिवादिसंबन्धोऽस्य क्रियो । तत्पुरस्तादेवोपर्णितम् । स्तुत्यर्थ चारयेत्रभिसंबन्धः शक्यते कर्तुम् । यत्क्तं, समता गुणा विद्यन्ते, पूर्वपक्षापरपक्षी वा इन्द्रस्प हरी इत्येवमादिभिर्वाचने- स्वगवा इति । वन । न हापानि वचनानीन्द्रस्य संघन्धिना हरी पिद- धति। न ग्रेवमभिसंपन्या शिप, यावो पपक्षापरपक्षी नापिन्द्रय हरी । वत्र हि इतरुपदिश्यते । तापाप सर्व हरवीति । न ही स्थादनेनाशेन प्रकाश्यमानेषु ! अयोध्येत, असमवेता एसे गुणा इन्द्रे । न चाssrii- पावं इसषिष्यन्ति । द्वापि दोषो परिहरिप्यामः । इन्द्रो हरिषद्गविशिष्ट उचापः माणोऽम्युश्यकारी ॥ १२ ॥ । ४३।। 'पूर्वमहापरपो का इन्द्रस्य हरी, वाग्या क्षेप सर्व हरति । इति यदु, बन्न । कुतः । यावेतो पूर्वपापरपको करणमनी, ताम्पामित्रो हर्गत, ना-५ इय- 'कमां भावावि -पावस मनस-गा । ३ करणाति- सय घरपवामिला।

·. १६९० टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [म०९पा० १७०१५) मसिद्धं, ताभ्यामिन्द्रः सर्व हरतीति । सिद्धो.हि हेतुर्भवति, नामसाध्यः । यया स्विमो हारी प्रसिद्धौ, कालेन सर्वपक्षीयत इति । तया नेन्द्र- स्याग्नेय कश्चिविशेषः । तत्रभिरभिधानमग्नेः प्रामोत्येव । अथ इन्द्रस्य हर्तृत्वं विधीयत इत्युच्यते । तथा च वाक्यं भिद्येत । इन्द्रस्येतो हरी इत्येतदपि विधातव्यम् । अयैतन्न विधीयते । तया स एव दोपः, नास्त्यग्नेरिन्द्रस्य वा विशेष इति । अय पूर्वपक्षापरपक्षा- विन्द्रस्येति विधीयते, तौ च हरी । तस्मादिन्द्रो इरिवानिति । तथा हेत्वप्रसिद्धयादिः स एव दोपः । न च विधीयमाने वैशब्दो भवति । मसिद्धवचनो होप यः। न स्त्रैणानि सख्यानि सन्तीति यया । तया, मेधातिय इत्येवमादि-इतिहासवचनमिव प्रतिभाति । इतिहासे च विधी सति, आदिमत्तादोपो वेदस्य प्रसज्येत.। अस्विति “चेत् । तया सति तस्यामामाग्पान्मेधातियेदि काण्वायनस्य मेष इत्य. मासिदिः । सर्वत्र च निर्गदविधानम् । तत्रापरस्मिन् विधीयमाने वाक्य- भेदमसङ्गः । तस्माते गुणा इन्द्रे विद्यन्त इस्यसमवेतवचनत्वादविका- 'रेण प्रयोग इति । तदेतन रोचपन्ते याज्ञिकाः । ऊहं कुर्वन्ति । अम आगच्छ रोहिताश्व बृहद्भानो धुमकेतो जातवेदो विचर्षण इति ॥४४॥ अवेदमन्यदुदाहियते- असंयोगाचदर्थेषु तविशिष्टं प्रतीयेत ॥ ४२ ॥ सि० अस्ति सायस्कः । तत्रेदं समामनन्ति, साण्डनिवासा ,सोपक्रयण इति । अस्ति तु प्रकृतायेफहायनी क्रपार्था । तत्रेदमाम्नायते, इपं पमयों न लभ्यते । कुतः । 'ताम्या ह्येष सर्व हरति इति हेतुरयम् । हेतुश्च प्रसिद्ध संबन्धे मवति । न चेन्द्रस्य हर्तृत्वमवगतं प्रमाणान्तरेण । येन हेतुः स्यात् । वाक्य- भेदादिदोपश्च स्थित एव । तस्मात्सपा स्वतिद्वारेणेकवाक्यता ॥ ४४ ॥ स्येवमादितिहास-पा। निगदव्यारयानं विधान–पा । ३. येन हेतुः स्यात् ' स्यस्य पथात् 'वाक्यभेदादिदोषय ' इत्यस्यार्वाक् वातिकमन्यो नमः । यतस्तद्वयायानपरस्त: बरलान्य पषमुपल-पते । भत्र पर्व मन्त्ररत्नप्रन्थः । न हेतु स्यात् । नापि वैतापिन्द्रस्य करणदेन प्रतिस्मादरणे हरिशदयाध्य कर विधीयते। स्मारिन्द्रो हरियान भविष्यवारये बमरि देवप्रतिदिउदयस्यैव । कल होन्दस्य प्रमाणान्तरेणानवगतम् । येन रतः सानो भाव भ्यति । न केवटमनवगतकतम । किन विपर्यय एवोयाह-पूर्वपशापरपक्षयोः कर्तृत्व निभा पमान उपनिदस्य स्यात् । योऽयं प्रतिकात्वविरोध: । पूर्वपक्षापरपक्षी हताराविति प्रतिमा। तस्य सारित हेदः । सेन प्रतिहर हेनोविपर्यय इति । वास्यभेदादिदोष स्थित एव ' इति 1 - । ।

·म०९१०१०११ मीयांसादर्शने । गौरतया ते क्रीणामि, तस्यै शृतं, तस्य शुरः तस्यै दार्थ, तस्यै मस्तु, वस्या आवश्चन, तस्यै नवनीतं, तस्यै घृतं, तस्या आमिक्षा, तस्यै. वाजिनमिति । वदिह चोदफेन प्राप्तम् । तत्र संदेहः । किं गोशन्दस्थान- कई कन्वाऽवशिष्टानां पदानामविकार उत सर्वेपामह इति । कि प्राप्तम् । गोपदार्थविशिष्टमेचोदवचनं स्यात् । तस्य शृनमित्येवमादीनामविकारः । असंयोगाचट्टतादिमिरः । तेषामेक हायन्यायकहायनीत्वादेव । न होक. हायनी दुम्पे, तस्या समवेत वदन्त्यते । तस्मात्साण्डेऽप्यविकारेण मयोन कन्या इति ॥ ४२ ॥ काभावादेवमिति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेत्-एवं मवान्मन्पो, नेकहायन्यामेते समवेवानर्यानमिवद- न्तीति । भवेदेतदेवं, ययेकहायन्या इमै गुणा न भवेयु: । कालान्तरे तु तस्पा उपपधन्से, न तु साण्डस्य । भविष्यत्कालवचना अप्येते परोचनार्या भवन्ति । तस्यै शृतं भविष्यति । तस्मानाविकारेण भयो- कन्या इति ॥ ४३ ॥ न परार्थत्वात् ॥ ४४ ॥ नेतदेवम् । अविकारण प्रयोक्तच्या इति । असमवेतषचना होते, नेफहायन्या भवन्ति । एकहायनीत्वादेव । अयोच्यते, कालान्तर म. विपन्तीति । साण्डेऽपि कालान्तरे भवितुमईन्ति । साण्डादपि हि या धेनुनिष्यते, सा घोक्ष्यत इति । तस्मादविकारेण प्रयोक्तच्या इति॥४ा ( सारस्वत्यों मेप्यामध्रिगुप्प्रेषस्य प्रवृत्त्यमावाधिकरणम् ॥ ११ ॥ ) [१६] लिङ्गविशपनिर्दशात्समानविधानप्वमाप्ता सारस्वती स्त्रीत्वात् ॥ ४५॥ लि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । नम्र पशवः समाम्नाना। मामेया पशुरमि- होम भालघव्यः, ऐन्दामा पशुरुमध्ये, ऐन्द्रो वृष्णिः पोडगिनि, सार- स्वती मध्यतिराने, इति। अरित त्वग्नीपोमोऽध्रिगुभैपः । उपनपत पतु पशुवेकवचनान्तोऽसमर्थ एव प्रास्मैशन्दः । उच्यते । प्रातिपदिक्षास्तावद्विपते । वचनेन यथा प्रातिपदिकं नोत्कृप्यते तपा 'तस्य शर' इति चिप्रास्ति । २ दश्यामसमd-पा- 11'कांगावामेति धेर' एपे पाटोनिसतरतो त्यते ।

·- १६९२ टुप्टीकासहितशायरमा यसमैवे- [भ०९पा०१०१० मेघ्या दुर शासाना मेधपतिभ्यां मघम्, इति । तत्र संदेहः । किं सारस्वत्या मेप्यामब्रिगुषचन पर्तव्यं, नेवि । नन्वनीपोमीयार्य तन, चोदनेह प्राप्तमिति । अत्रीच्यते । सर्वेषां समानो विधिरिति कृत्वा चिन्ता । फि तावत्माप्तम् । समानविधानवेषु पशुपु, अमाप्ता सार- स्वती मेष्यध्रिगुवचनम् । कुत । लिङ्गविशेषनिर्देशात् । विशिष्टालङ्गो घध्रिगुवचनेनं निर्दिष्टः, पाम्मा अग्निं भरत इति पुंपणुः खीत्वं चास्याः। न च पुंबचनः स्त्रियममिवदितुपलं भवति शब्दः । तस्मादध्रिगुवचनम• माता सारस्वती मेपीति ॥ ४५ ॥ पश्वनिधानादा तद्धि चोदनाभूतं पुंविषय पुनः पशुस्वम् ॥ ४६ ॥ पू० घाशन्दः पक्षं व्यावयति । नैनदस्ति । अपाता सारस्वती, अ. घ्रिगुपचनामिति । तस्यामप्यध्रिगुवचनं स्यात् । कुनः । प्रकरणात् । समानं पारणं सर्वेषां पम्नामिति कृत्वा चिन्त्यते । तेन सारस्पत्या मपि प्रामोतीति । लिङ्गविश्वपादयुक्तं तस्यामिति यदुच्यते । नन्न । . श्वामियानात् । अस्ति तत्र पशुवं संनिहितम् । तदभिपेत्य, पास्मा अग्नि भरत पराव इति चूयात् । तद्धि चोदनाभूनम् । सर्वनामशब्दस्प पुषिप यत्वम् । तत्पशुशब्देनोच्यते । अस्ति च तत्, मेष्याम् । तदभिप्रेत्य प. शुशब्दसपानाधिकरणं मर्वनामशब्दं समुच्चारयिष्यति । एवं प्रकरणम नुग्रहीप्यते । तस्मात्माप्नुयान्सारस्वती, अध्रिगुवचनमिति ।। ४६॥ पक्ष्याम. पायाधिकरणे । तस्मात्ममवेतवचनः, प्रातिपदिकार्थतमवात् । स्त्री तु पुलि देन न शक्यते वदितुम् | नाम टिनं वचनमित्र विमत्यर्थः । किं तु प्रातिपदिका. घो सिद्गमित्युकम् । तम्मान्मेप्याममावो युक्तः, अपमवेतार्थवादिति सिद्धान्तवादी मन्यने, 'लिङ्गविशेषानिर्देशान्' इनि ॥ ४५ ॥ पूर्वपक्षवादी तु मन्यते । पाशब्देनात्र सामानाधिकरण्यं मविप्पति, 'प्रारमै पशवे' इति । ञ्च पशुशब्दवाच्य मेध्यामपि वियते । तम्मासमयों निगदोऽयम् । 'पमिधानादा' इत्यनेन प्रतिप दयनि ॥ ११ ॥ १ मेपालये-पा० । २ वचननेह-पा०।३ पुरन्द-4. ।। (भ.पा. १० 1) इस्पति रेप । ५युतमिति (म.पा. १० ११.३१) इयत्र 'प्रातिपदिका रोशन्द मिया ययातिपदिक वने, ततपदय इव' त्यादिना मध्यावर सनयंति-प्यामपति ऐर।

·M म.पा.१०११] भोपामादर्शने । विशेपो वा तदर्थनिर्देशात् ॥ ४७॥' वाशब्द एतं पक्षं व्यावर्तयति । नतदस्ति । प्राप्नुयारसारस्वत्यध्रिगु- बचनमिति । अयमन्यः पक्षः, न प्राप्नुयादिति । कुतः । विशेपो वा तदर्थनिर्देशात् पुपर्य होप शब्दो निर्देष्टुं शक्नोति । स्त्रीलिङ्गश्वायमों पीति । स्त्रियं पुंशब्दो न शक्नोस्यमिवदितुमिति प्रयप एव पक्षः सं. कीर्तितः । फेवलं परपक्षस्यानवक्लूसिर्वकन्या ॥ १७ ॥ पशुत्वं चैकशब्यात् ॥ ४८॥ अथ यदुक्तं, पशुत्वापिप्रायमेतद्वचनम् । एको हि शब्दः पशुखस्य घ पशोछ । तेन, प्रारमै पशब इत्यभिसंबन्यो मविष्यतीति । तत्परिहत- व्यमिति ॥४८॥ यथोक्तं वा संनिधानात् ॥ ४९ ॥ सि. यथोक्तं स्यादस्निगुवचनम् । अपाता सारस्वती । कुतः । पूर्वरमा- देव कारणालिङ्गाविरोधादिति । यदुकं, पशुशब्दसमानाधिकरणः स. नामशब्दः प्रयोक्ष्यत इति । तन्न । कुतः। संनिधानात् । संनिहिववचनो हि सर्वनामशब्दः । उपरितमात्रो या पदार्थः शब्देन संनिहितः, तेन संघध्यते । अथ तस्मिन्नसति, लिङ्गादिसर्व विशेषणविशिष्टे रुपेण संनि- विशेपो वा तदर्थनिर्देशात्' इति सिद्धान्तसूत्रेण प्रयमसूत्रार्थ एव स्मार्यते ॥४॥ पशुत्वं चेकशल्यात ' इति पशुशब्दोऽयं पुंलिङ्गः । मम्मशब्दोऽपि, तयो- र्यरसामानाधिकरण्यं तत्प्रत्युधार्यते ॥ १८ ॥ ययोक्तं, वा संनिधानात् ' इति पूर्वपक्षयादिना यदुक्तं तदेतेन मिराक्रियते । सन हतवचनावं सर्वनामशब्दाना स्वमावः । उचरितमायः सर्वनामशब्दो यत्पदान्त. रेण संनिधाप्यते, तेन सह शी संबध्यते । न चेह पशुशब्द उच्चरित., येन संर- न्यः स्यात् । तस्मिनसति शन्दोपाते, संबन्धकार आश्रीयते प्रकरणाघालोचनेन । लिङ्गादिसर्व विशेषणविशिष्टेन रूपेण संनिहिते प्रयुज्यत इति-कोऽर्थः । ना. सिलिनसंख्याविशेषणविशिष्ट व्यक्किमभिदधाति, रूपेण-स्वसामध्यनेत्यर्थः । सर्वना. नामेतदेव सांमध्ये, यदेतानि विपरिवर्तमानमेवामिति । यतिम्त विपरिवर्तने । अपवा, होणेति पदेन विद्यमान परत्यभिधीयते । तच विद्यमानं यदि - . । गिटेन स्वरोग संनिहितेन मुरम्हे-पा• । ३ तस्युचाव इदि-सामानापिरम्प परमपातपः।

·टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमते- [१०९५०१०१५ .हिते प्रयुज्यते । संनिधाने नफेन विशेषणेन विशिष्ट व्यक्तिपभिवादन शयनोति । संनिघानात्तत्रैकं सामान्यमाधीयते, नान्यत्किंचित्पशुत्वादि। सोचोर्यमाण पशुशब्दे शम्देन व्यक्तनिष्कृष्ट पशुत्वे, अस्मै पश्व इति शक्यते संबन्धः कर्तुम् । अनुशार्यमाणे तु लिङ्गविशेपवचनः प्रामोति । तस्मादप्राप्ता सारस्वत्यध्रिगुवचनमिति । कृत्या चिन्तयम् । अत्र प्रयो- जन न बत्तव्यम् । किमग्नीपीमीयाः पशुधर्मा उत साधारणा इत्यस्मिल, अधिकरणे प्रयोजनाय विचारोंऽयम्। यदि साधारणाः पशुधर्मास्ततः सारस्वत्यधिगुवचनमोप्ता, अथाग्नीषोमीयधस्तितोऽस्यामध्रिगुवच. नमून' प्राप्यते । न च प्रयोजनस्य प्रयोजनं वक्तव्यम् ।। ४९ ।। ( यज्ञायज्ञीये नित्यमिरापदस्य गिरापदबाधारवाधिकरणम् ॥ १७ ॥) [१५] आनातादन्यदधिकारे वचनादिकारः स्यात् ॥५०॥ सिं. अस्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गफामो यजेतेति । तत्र यत्रा यहीयं प्रकृत्याऽऽमनन्ति-न गिरा गिरेति व्याव, यद्विरा गिरेति यादात्मान' तद्गातोद्रेित् । ऐर कृत्वोद्यमिति । तत्र संशयः । फिमिरापद गिरापदं वा कर्तव्यम् । अथवेरापदमेवेति । किं प्राप्तम् । यंत्राधिकार आम्नाताद यदुच्यते, तयं तद्विकारभूत स्यात् । ज्योतिष्टो- माधिकार आम्नाताद्रािपदादन्यदुच्यत इरापदम् । तदिशेप उच्य- मान सामान्यन प्राप्त गिरापदं बायेत ॥ ५० ॥ धैं वा तुल्पहेतुत्वात्सामान्यादिकल्पः स्यात् ॥ ५१ ॥ पू० वाशन्द पंसं व्यावर्तयनि । न, इरापदं नियम्येत । हैस्यात् । दा प्रकारी स्यावामित्ययः । को दो प्रकारौ । इरापदवचनं, गिरा- विपरिवर्तते प्रकरणसनिहितम् । सनिधानेनन विशेपणेन विशिष्ट व्यक्तिमाम- पदितुं शक्नुवन्ति । यद्यत्मनिधानविशिष्ट तत्तदभिदधति । तस्मामनिधानमपा सा- मान्यं निमित्तम् । संनिहितं च पुंलिङ्गम् । यद्यपि स्त्रीलिङ्गमपि सनिहितं तथाऽप्य यमसमर्प. शब्दस्तत्र वर्तितुं, पुलित्वात् । तत्रोचार्यमाणे पशुशन्द इति । उच्च र्यमाण पशुशब्द ' प्रास्मै पशवे ' इति पुलिन पंलिङ्गशब्द शक्य संव-घरि- तुम् । अस्मि-पक्षे व्यक्ति तो निष्कृय पशु तेन सह सध्या, अस्मैशरदो न ०4- काया । एतदपि पशुशब्द उधार्यमाणे न मवतीयुक्त मेव ॥ १९ ॥ [ ५. ॥] यज्ञायकीय प्रत्याऽऽमनन्ति । न गिरा गिरेति चूयात् । यद्गिग गिरेति व्यादा भ्मानमेव तदुगातोदित, ऐर कृत्वाद्नेयम् ' इति । - असनेत चिनास्ति।

·[अ०९पा० १५०१७ मीमांसादर्शने । पदवचनं च । तुल्यो हि हेतुः । गिरापदमाम्नावम् । दना, सामना ज्योतिष्टोमा साधयितव्य इत्येतदप्यवगम्यते.. इरापदेन साधयिन्यमि त्येतदपि । समानार्थे चैते द्वे पदे । एकपपि . स्तुत्यर्यम्परमपि । वस्मा. द्विकल्पः स्यात् । इरापदं गिरापदं वेनि ॥ ५१।। उपदेशाच-सानः-॥५२॥ अनाद । नेयोस्तुल्यता वियते । गिरापदे समाम्नानमा, न कर्तव्यता विधीयते । इसपदे तु कर्वव्यता विधीयते । तन्न । कुता। उपदेशात्सान्नः । उपदिश्यवे हि साम, यज्ञायतीयेन स्तुवन्तीति । गि- पदवच पजायज़ीयम् । बस्मिन्नुपदिश्यमाने गिरापदमप्यूपदिष्टं मति । तस्मादिकल्प इति ॥ ५२॥ नियमो वा श्रुतिविशेपादितरत्साप्तदश्यवत् ॥ ५३॥ सि. "नियमो वा स्वादिरापदस्य । कुतः । श्रुतिविशेपात् । श्रुतिविशेषेणे. -रापदमुपदिष्टम् , ऐरं कृत्वति । सामान्येन गिरापदम् । तत्कथं साम्नः कर्तव्यतोच्यते । गिरापदस्य पाठपात्रं, न कपना ।-न सन्यया साम कृतं भवतीत्यर्थापत्त्या गिरापदस्य कन्यता करप्यते । इरापदस्य पुनः श्रुत्येव कर्तव्यता । वेन सान्नि सिद्ध नास्त्पर्यापत्तिनिरापदस्य । मात्र पूर्वः पक्षः । ऐरं कृत्वोद्रेयम् । इति, रापदस्पानेनोस्पति केवलं किय. । उत्पत्त्युत्तरकालं च प्रयोजनं प्रति साकाड्सस्य ,यनायझीयप्रयोगवचनेनाता घीयते । गिरापदस्यापि, यज्ञायज्ञीयस्य प्रयोगवचने वागता । तस्मादुमपोस्तुल्पप्र. गणत्याद्विकल्पः। अथवा, यद्यपारापदमनेन वामन विधीयते स्तोत्राङ्गत्वेन, तथाऽपि नुत्पन्नं श्रुतिः शमोति निर्तयितमित्यर्यादुत्पचिरपेसितव्याः। यतापीयन तुपीत ' इत्यनेन गिरापदस्य स्तुतिसाधनत्वमुपायते । पाठयत्तु गिरापस्योत्पतिः सिद्धा । तस्मादेकत्रोत्पतिरपेशितव्या, अत्रि विनियोगः । तस्मादेकानपिकलत्या. इद्वयोरपि प्रत्ययविप्रकर्षः । विपकर्षाच पिकरणः ।। ५१ ॥ [५२ ॥ ] .यदुक्तम् 'रं कृत्वोनेयम् । इत्यनेनोत्पत्तिः, यतायतीयप्रयोगानेन स्वाति- अपनत्यमिति । जन्न । यद्येवं श्रूयते, ' ऐरं माति । इति, वदोत्पत्तिः स्यात् । इह . . प्रयोगवति-यज्ञाययन स्तुवात ' इत्येवं कपणेत्यर्थः । १.उपपद्यत इति याय- यस्य निरापदं बिना स्तुतिसाधनत्वानुश्पत्त्येति शेषः । । एका-या। मान-गिलादे।

·भ०९पा० १० १२ मीमांसादर्शने १६९७ (गिरापदस्यानापन्नेरापदे गानकर्तव्यताधिकरणम् ॥ १८॥) [३८] अमगाणाच्छब्दान्यत्वे तथाभूतोपदेशः स्यात् ॥ ५४ ॥ पू. ज्योतिष्टोमे यज्ञायज्ञीय प्रकृत्याऽऽमनन्ति, न गिरा गिरेति व्यात, पगिरा गिरेवि पादात्मानमेव वगातो गिरेन् , ऐरं कृत्वोद्गेय- मिति । ज्योतिष्टोमे गिरापदस्य स्थान इरापदं कर्तव्यमित्ति समधिग- वम् । इदानीमिदं संदिग्धम् । किं प्रगीतामिरापदं कर्तव्यपुतापगीतमिति । किं प्राप्तम् । गिरापदाद-यस्मिशब्दे श्रूयमाणे ब्रूमः, अमगीतमिरा- पदं कर्तव्यमिति । कुतः । अपगाणात् । न हि तत्पगीतमुपदिश्यते । सर्वे हि यद्ययाभूतमुपदिश्पते, तत्याभूतमुपयोक्तव्यम् । ननु नैव तदमगीतमुच्चार्यते । तद्धितशब्देनायं निर्देशः क्रियते । तेन स्वरविशेषः कश्चिनिर्दियो भवति । अत्रोच्यते । यद्यपि चास्ति स्वर- विशेषः । अन्ये तु गीतिविकारा आईभावादयो न निर्दिश्यन्ते । अवि. कृताचदित उत्पादितः । तस्मादविकृतं प्रयोक्तव्यम् । अयोच्यते । तवनिर्देशोऽविवक्षित इति । उच्यते । अविवक्षापां कारणं वक्तव्यम् । विवक्षायां तु निर्देश एव कारणम् । तस्मादमगीतं भयोक्तव्य. .मिति ।। ५४॥ "गिरापदगोतिरिरापदे न स्यात् । कुनः । गीत्या वर्गाः संस्क्रियन्ते । गिरापद- पर्णाना च या संस्कारिका गीतिः, सा तानेव व संस्करोति । तरेव वर्गः प्रयुज्यते । इरापवर्ग प्रयुज्यते । गिरापदवर्णस्वरूपप्रयुक्तत्वाद्गीतेः । तस्माद्ययामतमिरापदं तथाभूतमेव प्रयोक्तव्यम् । ननु च ऐरम्' इति विकारे तद्धित उत्पन्नः । वर्णाना घ स्वर एव विकारः । तस्मातद्धितशम्नेव गीतिरुपदिश्यते । नात्र विकारे तदित उत्पन्नः । कि तहिं । स्वार्थ एव । यावदेवोकः हरा कृत्वोद्वयम् ' तावत् । 'ऐरम्। इति । यदि च प्रगीतात्तद्धित उत्पयते, तथा सति युद्धं तालव्यं प्रथमवरं वेति कृत्वा, इकारस्य, आपीमाव: स्यात् । तत्र द्धाच्छ:' इति छो भवति । तया च ' आपिरीयम् । इति स्यात् । न चैवं श्रूयते । तस्मात्स्वार्थं तद्धितः ॥ १४ ॥ . १ संदिगम्-गा । ३ तहतनिर्देशो न विवक्षितः सा । ३ अविवाया न लिवित्- पाल । ४ स्यादिति--तालव्यसायी यदम् 'इते छन्दोगतरेण गोतिदसाया यसिमानारन. रुद्रया एवं तालव्यं तद, मायीभवतीत्यर्थगेयर्थः । ५ पा. स. (४-२-१२.!

·टुष्टीकासहिवधायरभाएपसमेवे- १०९पा14 । सत्स्थाने वा तद्गीतिः स्यात्सदान्यत्वप्रधान- खात् ।। १५:सि चाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । यस्य पदस्य रयान इरापदं प्रयुज्यते, सस्य पदस्य या गीतिः सा, इरादे स्यात् ।.कुतः । पदान्पत्वमशानः स्वाद । पदान्यत्वप्रधान, हीदं वाक्यम् । गिरपदस्य स्थान ,इसपदं भवतीति । नामगीतं मयोक्तव्यमिति । अन्या हि वचन प्रक्रिरिरा- पंदस्य विशेषे विधीयमाने । अन्या, इरादे । एवं हि भूयते, इरा. पदस्य विकारं कृत्वोद्रेयमिति । तत्रानेन प्रकारेणेरापदं विधीयते नान्यं प्रशाणांदिरापदस्य,विकारं घूयात् । न गिरापद्येत्येतद्भिवे- नोच्यते । नामगीतस्येरापदस्य विकारस्वदिवशब्देनाध्यवसीयते । ५. थाचदिवायों विकार यादित्यसावनयत एव । या प्रकृत्यर्थं ,इरापद-. स्येति, सविधीयते । तेन पदान्यत्वपरमेश्चन, न गीत्यनन्वयम् । पपदे कया. (कुतः । तत्रापूर्वका हिगीति, वर्षस्वरूपप्रयुक्ता! तरमादिरापामावेऽपि तिरतिशत मात्र साकाइसारापदमपि विधायमान गति प्रति साकासम्बरमानयोः संबन्धः । जनु विकारतद्वितोऽयं,न स्वाया। मावर्यक्युप्राहात् । तस्माच्छन्दैनव गीतिपितीयत इति । सत्यम् । अत्र चतस्रो वचनपतयः प्रतिमान्ति । यद्वा, इरापदगीतिविकारे त. द्वितोऽयमनथेरापदं विधीयते । अपवेरापदमन्द्य गीति: (यवोभयम् । अयता, शुद्धमिरापदम् । तेरापदस्य न लोकवेदयोगतिः प्रसिद्धा । मप्रसिद्धत्वाच न • क्याऽनुपदितम् । 'रा, एवमपतिद्धावादेव न शक्याऽनुवदितुम् । अपि च यदीरा- पदमन्य धीतिक्षिीयते, गिरापस्य निवृत्तिन प्राप्नोति। न गीत्या वर्णानिवत्यन्ते । अनुस्यायस्वान् । तत्र निरापदमतिपेवानवादोन प्राप्नोति । ता गिरापदस्य भेदेन मतिको वक्तव्यः । तस्मिनुध्यमाने वाक्यंमेदः । मपि च गिरापदे निषिद्धेऽनियमेन तत्स्याने वर्णाः मान्नुवन्ति, नादयामा पदम् । योमयं शीतमिराप च, तया वाक्यमेदः । तामादिश्व प्रातिपदिक' पदया। मौलानन्वयम्-पा. निरापदे म्यति-गिरापदे या Parदेसः । यत-रिप-काम्या' का वर्तिकार भामा प्रधावि-यं प्रतानि.पा । ५ अनुति-दितमिरिता मानिमितियः । भाभयमिति-निरापद कम्पमित्येवमिली। . तिपयविन्दास्यदिना । तृतीय परदि-प्रसादिना प्रतिपरिक्रमतिऐतिविपर-इति प| - ·[म०प०१०१८] मीमांसादर्शने गीतिहि विकास सामान्पानिर्दिश्यते ५५ ।। गानसंघोंगांचा ॥५६॥ गानसंयोगो भवति, उद्गेयमी इरा चा दाक्षासा, इतीरागानं दर्श- यति ।। ५६ ॥ वचनमिति चेत् ॥ ५७ ॥ इति च पश्यसि गानदर्शनमतद्भवतीति । नैवम् । वचनं भविष्पति, उदयमा इराची दीक्षांसा, इति ॥ ५७॥ न तत्मभानत्वात् ॥ ५८ ॥ नसंदेवम् । तत्मघान हीदं वाक्यम् । किंधानम् । इपिदप्रनिर्म। निर्देशात् । नांगीतिप्रधानम् । अनिर्देशादित्युक्तम् । वा रोपदस्या- थैवादी भवति, न गीत । इरामहं यजमाने ददानि, इति पदराची- घमर्थवादो ना गीत तस्मात्मगीत मयोक्तव्यमिति । किं भवनि. योननं चिन्तीयों, नात्र कचिदिशेषः । अन्यस्मिन्नेतत्सदृशे प्रयोजन- मस्ति, न मसि याद, प्रीति च्यात् । यदि पूर्व:पक्षा, प्रपर्दै वा विधीयते। तधे विधीयमान गिरापदस्य या गीतिका कार्यापत्त्या छमते । यदि पूर्वपत:-प्रमपद पीपदं वा प्रयोक्तव्यम् । यदि सिद्धान्त:- अपीपदमैव प्रयोक्तव्यम् । नैतदनन्तराधिकरणस्य प्रयोजनम् । पदप्रयोगविकल्पमाह, नप्रमाणे तस्माधिकरणस्य प्रयोजनमिदं । आम्नातादन्यत्' इत्यस्य, अप्रपद प्रभीपद वा पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते प्रभीपदमेवेति । प्रमोदाल्लिखितम् । 'अप्रगाणात् । इत्यस्य प्रयोजनम् , भगीतमिरापद पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु प्रगति प्रयोकव्यम् । योपुरिद नात्र कविविशेषः । अपरिमन्नेतसदृशे प्रयोजनमस्तीति । इदं, ' वनमिति चेत् । इत्पम्य सूत्रद्वयस्य प्रयोजनम् । इरापदे वचना-प्रगाण, यदि वा (नायो, सर्वथेरापद प्रगीत प्रयोकव्यम् । प्रप्रीपदे तु न वाचनिक प्राणमस्ति । किताह । न्यायास् । तत्र यदि वचन गान प्राप्यते, प्रीपदादीना तु वचनामावा. दमगीतता स्यात् । तस्मात्मप्रीपदादीना नेव स्यादप्रगीतता । पदीयावधानत्वाद्वाक्याथ स्यात्प्रगीतना [ ५/१७॥ १ पूर्वाधिकरणस्यैति-'भाम्नात दन्यदधिकारे वचनाद्विकार' स्यात् 'एम. ९ पा० १. १७ म.५.) त्यस्थेवि शेप । १ प्रमादाहि खतमिति-ठेवक प्रमादारस्मिमधिकरणे लिखित मिस्यय । वर्षस्यधिकरण प्रयोजनमिति दाह-संप्रगोगादित्यादिना ४ गान प्राप्त इति-रापदे गानं प्राप्यते । तत इति शेप । - - ·सामानीस्येपोऽर्थः स्मर्तव्यः । अत्रोच्यते । पूर्वपक्षेऽपि सिदान्तस्मरणार्य- . .१७. टुष्टीकासहिवशायरमाध्यसमैवे- म०९पा०अ०१) धक्तव्यं, अभीपदं था । यदि सिद्धान्ता, पपीपदमेव वक्तव्यामिति ॥५८॥ इति श्रीरावरस्वामिनः कृतो मीमांसाभाष्ये नवमस्याध्यापस्य मथना पादः ॥ अथ नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ ( सामादिशब्दानां गीतिवाचित्वाधिकरणम् ॥ १॥) [3] सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशान्याम् ॥ १ ॥ पू० सन्ति सापानि, रंपतरं-बृहत्-रूप-राज-शाकर-रेवतापति, अभिस्वा शूर नोनुम इत्येवमादिषु । तपोऽर्थः संदिह्यते । किं भगी. सा एते मन्त्राः सापानि, उत गीतयः सामानीति । ननु सिद्धं, गीतिपु सामाख्येति । उच्यते । तत्र द्वितीयेऽध्याय मन्त्रगते भावशब्दे चोदकत्वं मति विचार्यमाणे, मन्त्राभावाशङ्कायां मन्त्रसद्भावोपपादनाय, तच्चो- देफेपु मन्त्राख्या, इति कृते लक्षणे, अहे वुध्निय मन्त्रं मे गोपाय । य. मृपयनयिविदा विदुः। ऋचःसामानि यपि, इति, ऋगादीनां विभा- गाय प्रसक्तानुपसकं लक्षणं, गीर्तिपु सामाख्या, इत्युक्तम् । तत्र यदि गीतो मन्त्रः साम, यदि वा गीतिमात्रम् । उभपयांऽपि, ऋग्पः जुामन्यत्सामेति सिद्धे विमागे न विवेकाप प्रयत्नः, प्रयोजनामा- पात् । इह तु प्रगीते मन्त्रेऽन्यत्कर्ष, गीतिमात्रेऽन्यदिति विकाय मपत्यते आह । नन्वेतदपि सिद्धं, गानकर्मणो वाचकः सामशब्द इति । उ. च्यते । तदेव पुनरभिधीयते स्मरणाय, उत्तरमधिकरणं चिन्तयितुम् । गीतिः सापति स्थित इदं चित्यते, गीतिषु ऋचः प्रधानभूता उत गुणभूता इति । आह । नेव स्मरणाय पूर्वपक्षोद्धरणम् । न हि मन्त्रा: मेवोपादीयते । यसगीत मा तत्सत्यवं पूर्वपक्षं कृत्वा गीनि- . . । ॥ १८ ॥ इति श्रीमदृकुमारिलविरचिताया भीमासामाप्यायारूपाया टुप्टोकाया नवपाध्यायम्य प्रथम. पाद: ।। (म.पा. १०.३) २ (म. २ पा• 1 म."

·- म.९पा०२०१० मीमांसादर्शने। मात्र सामेति स्थापितम् । सस्मिन् स्थितेऽयमुत्तरो विचारकर्वव्या, गीतिषु किमृचः प्रधानभूता उत गुणभूता इति । किं प्राप्तम् । एक मन्यन्तै, प्रगीत मन्त्रवाक्यं सामेति । कुनः । स्मृ- त्युपदेशाभ्याम् । एवं हि स्मरन्ति, प्रगीत मन्त्रवाक्यं सामेति तत्रभव- न्तश्छान्दसाः । एवं चौपदिशन्ति शिष्येभ्यः । आह । ननु यदेव स्म- रन्ति, वदेवोपदिशन्ति । नवं सत्युपदेशो हेत्वन्तरमिति । उच्यते । पादम् । अन्यथा तर्जुपदेशं वर्णयामः । अयमुपदेशः । अहे चुधिनप 'मन्त्र मे गोपाय । यमृपयस्रायविदा विदुः । ऋचः सामानि यजपि, इति मन्त्रणकारः कश्चित्सापानीनि मन्त्रोपदेशो भवति । तस्मादुपदेशा- मन्त्राः सामानीत्यवगच्छामः ॥१॥ तदुक्तदोपम् ॥ २ ॥ सि. तस्पैतस्य पक्षस्योक्तो दोपः सप्तमे। ऋचा पदेशो नोपपयते, करापु रयंतरं गायतीति । देशलक्षणा धर्मलक्षगा वा प्राप्नोमीति । तस्माद्गी- आया सामानि, न प्रगीतानि मन्त्रवाक्यानीति ॥ २ ॥ ( अपवा- ऊहम-यस्य पौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ १॥) एवं वा- [१] सामानि मन्त्रमके स्मृत्युपदेशापाम् ॥ १ ॥ पू० इदं संदिसते, योऽयमूहो नाम का नचित्र आभुव इनि । किमयम. प्यापों नित्य उत पुरुषपणीत इति !कि मास । एतान्यहमामानि मन्त्रभूनानि-आर्याणि नित्यानीत्येक मन्यन्ते । कुन: । स्मृत्युपदेशाभ्या- म् । एवं हि स्मरन्ति । मन्त्रभूतान्येतान्पापीणि नित्यानीति । उपदि- शन्ति चविषमेर शिष्येभः । म ह । ननु पदेश स्मरन्ति, तदेवो- पदिशन्ति । यादम् । अपमन्य उपदेशो वर्णने, अहथिकोपित इति ग्रामणमुपदिशन्ति । चिकीपित इति च, इष्ट उत्पते । इच्छायां हि सन् विधीयते । यदि चापपपुरुषपुद्धिपूर्वको बेदतुल्यस्त व इष्टः । अय पुरुषपणीतस्ततो न प्रमाणम् । यने चाचिकी पितो न प्रपोक्तपः । चि. फोपित इति च शब्दो भवति । तस्मादित्य का इति ॥१॥ [॥ १॥ सम इति-(म.पा. १.१.१) इत्ययेति शेषः । पिन्वयिता Ram-T! मन्त्रभूवान्यागि-पा।

·१७०२ टुप्टीकासहितशपरभाष्यसमैते- म०९५०१.२ तदुक्तदोपम् ॥ २॥ सि. सदेतदुक्तदोप मघवनम् । भवतव हेतु वर्णयताऽस्योक्तो दोष फहश्विकीर्पित इति । सहश्विकीर्षित इत्पनित्ये, एतद्भवति । यदुक्तम् । प्रष्टे चिंकीर्पितशन्दो भवति । इच्छापां हि सन् विधीयत इति । उच्या से । सत्यम् । इष्टं कर्तुं पद्धि-फिरते, तस्कर्तुमिष्टं भवतीति । वस्माद मित्य जहः । यदुक्तं, स्मृतेनिस्यतेति । नैषा स्मृति। प्रमाणम् । दृष्ट- मुला झेपा । भवति हि वचनं, फवती' रयंसरं गायतीति । तस्मादवि. देशवचनान्यायेनेवं गातव्यमिति वाचनिकं प्रथमं विज्ञानम् । तत एषा स्मृतिः । तस्मादममाणम कृत्रिम अह इति । किं भवति प्रयोग नम् ।'न्यायविरुदमपि प्रमाण, यया पूर्वः पतः । यथावहि सिद्धान्ता, न्यायविरुदमप्रमाणम् ॥ २॥ ( सानामृवसंग्कारमत्वेन प्राधान्याधिकरणम् ॥२॥) [२] कर्म वा विधिलक्षणम् ॥ ३ ॥ पू० सन्येिवोदाहरणानि । तप्वयमर्थ समधिगता, गीति सामशम्देनो- प्यत इति । तत' इदमिदानी संदिगते, कि सा गीति, ऋव. प्रति भधानभूता, उत' गुणभूतति । ननु सिदं संस्कारकर्मण. सामशब्दो तक्तदोपम्' इति ह्येतदयुतम् । कम्" कवभीषु रपेतर गाति । इति क्वायत्तावन्न कृतका । स्थतरमपि नैव कृतकम् ।। याप्यतिदेशाक्यं करती रपंतर गायति ' इति, तदपि नैव कृतकम् । तस्मा हे न किंचिकृतकम् । भत्रांच्यते। रपतरगीतों का पु क्रियमाणाणे पुरषास्य गीतिक्रिया प्रतिप प्रथम प्रयत्न स कृताः। समानायेन भमिश्त्यो स्थानरपासिष्टा । मतिदेशसाम. f' सापत्र नियता । या प्रय नाना नित्यानामनि यदनुष्ठाने तत्कृताम्, एवमिहापि ॥२॥ ननु सधमे निगीत सम्भारकर्म सामेति । उच्यते । यदि प्रधाम, सर्वपाय. साम 1-41.1 २ मा यस्य परिपेयत्वयाप रायमरीय बान्दर र सि स तापविनि-दुरदिना | BETA जहनामके प्रपे सोमगार्ग प्रालि । एमिहापा-यमा तातिया - मामा र मोनमः यस्यामा माता, न वापरता ytgrals परं गाय ' इस्मादिशामात तरपतिः साज सयमीयो मन मा राम्नां च स्वरूणापारपेयदि महिनावारस्य पादाय वाम पा परमेय इति । ५ प्रगमति-प्रपत्र नगर ।

·०९मा०२०२] .मीमांसाधने १७. वाचक-इति, अपितु संशब्दा स्याद्भावोऽर्थः प्रसिद्धपणत्वादितिः। उच्यते । सत्यम्, आक्षेपण प्रवर्तते । स शव निर्णसो भविष्यति । किं प्राप्तम् । तेनैवाधिकरणन,संस्कारकर्मेति।। विया मालेमा प्रधानकर्म वा सामशब्देनोच्यत इति । कि कार- णम् । प्रधानविधिलक्षणं यास्ति द्वितीया विभक्तिः-रयंवरं गायति, वृद्गायतीति । तस्मात्मपानकोति । अपि च अकर्मकालेगानं भवति। वयदि ट्रब्यसंस्कारार्य, संस्कृतं द्रव्यमदृष्टेन संस्कारेण न कर्मकाले पुनः संस्कर्तुं शक्यम् । न.हि स्निग्धस्य स्नेहनं शक्यं कर्त, पिष्टरूपमा पेषणम् ।.स.एपोऽग्रीनामिवाभ्युपगन्तव्या, अकर्मकाले, क्रियमाणा सं. रकारी भवतीति । अस्मत्पः पुनः प्रधानकर्म फलाम भविश्यति। सत्राविमविपिद्धमकर्मकाले गानम् । अपि च, यावश्या पौर्णमास्या घवान्युपाकृत्य, अर्थपञ्चमान् मासान् सा-पामधीयोति । वषां फलाय भविष्यति । इतरया पुरुषाणामुपदिश्यमानं कशा कल्प्येव । तस्मादपि प्रधानकर्मेति ॥ ३ ॥ तहग्दव्यं वचनापाकयज्ञवत् ॥ ४ ॥ आह । प्रधानकर्मेत्युच्यते । न चैतत्प्रधानकर्म । न हीदं फलुहम् । फळकल्पनायो चावं करप्येत । तेन यागं मति गुणभूतम् । यदि न गुणभूत, फिमस्य दण्यम्, यत्नाति मपानभूवमेतत् । तस्यो । ऋग्द व्यम् । ऋगस्प ट्रम्पस्थानीया । यथाऽपस्य कर्मणो दुष्पं साध. कम् , एवमस्प ऋक् साधिका । वरमाचं प्रति प्रधानभूतमेतत् । भूत हिमव्यापोपदिश्यते । कथं पुनरेतहन्द्रव्यम् । वचनात् । वचनामद भवति, ऋषि साम गायतीति । यथा, पाकयुन्ने तचद्वाचनिक द्रव्यं भवति, लाजा, घाना, वण्डुलाः, आज्यामिति । एवमिहापि ऋद्रव्य, पचनादिति ।।४।। तत्राविमतिपिद्धो व्यान्तरे व्यतिरेकः प्रदेशश्च ॥ ५॥ माह । या ऋगस्य बनेनोच्यते, नद्रव्यमेतद्भवति । कयं दूरुप- तिदेशस्य सिद्धिः । इह गुणप्रधानताऽपश्यं विचारणीया ! यदि,प्रधान ततो. गाय. मुरोधेन पर्णाः । अप गुणम्नाः, ततो विपरीतम् ॥ ३॥ [१ ॥ (-म.पा. १०० म..११) । १ कर्मकारे-पा. १ वस्नादारमेवरatra- (भ... पा.६.१.)

·१७०४ टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- ०९पा०२००१) व्यतिरेके सति द्रव्यान्तरप्रदेशे च तदिदं सामेति । अत्रोच्यते । अवि- प्रतिषिद्धपेतत् । गीधिमात्र हि सामेति । द्रव्यमस्य निर्वतकं वाचनिकम् । तत्सामान्यविहितं विशेषविहितेन द्रव्यान्तरेण बाध्यते । यदत्र द्रव्यध- तिरिक्तं गीतिमात्र, तदेव वृहदा स्यंतरं वेति न दोषो भवति । तस्मा. स्प्रधानकर्म सामेति ॥ ५॥ शब्दार्थत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ६॥ सि. तुभन्दा पक्ष व्यावयति । नैतदेवं भवितुमईति, प्रधानकर्म सामेति । गुणकर्ष स्यात् । कुतः । शब्दार्थत्वात् । शब्दस्योपकारक साम प्रत्य- समुपलभ्यते । सान्नि क्रियमाण ऋगक्षराण्युचार्यन्ते । तस्मिन् सति नाइट कल्पनीयम् ॥ ६ ॥ परार्थत्वाच शब्दानाम् ॥ ७ ॥ परार्याच शब्दाः स्तुत्पर्याः । स्तुतिहि चोदिता, भाज्यः स्तुवते, पृष्ठः स्तुषव इति । सा ऋगरेरुचार्यमाणः प्रत्यक्षाऽवगम्यते । ततः स्तुत्यर्या या ऋचः सत्याः सामार्थता परिकल्प्येत । कल्पनायां च ममाणं नास्ति । तस्मादपि साम गुंणभूतमृच इति ॥ ७ ॥ असंबन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् ॥ ८ ॥ इवय गुणभूवं साम । कुवः । असंबन्धय साम्ना स्वोत्रेण स्यात् ! वधानमावेन स्तुतिः साम्न उपदिश्यत, न साम स्तुतेः । वत्र वृक्ष पृष्ठं मवति, रयंतरं पृष्ठं मवतीवि व वनं पाध्येस । रयंतरगुणकं पृष्ठ भवति, वृहद्गुणकं पृष्ठं भवतीत्येतदेवमुपदिश्यते । तदृगर्ये साम्यत्रक यते । प्रत्यक्ष हि सदा पृष्टस्योपकार साम करोति । यदस्य पाच फागपति इन्द, नद्रपवरपृष्ठशब्दयोः सामानाधिकरण्पादेकार्पस्ने पश्यं विज्ञातुम् । पृषगर्यस्वे त्वसंपन्यः स्यात् । तस्माचा साप गुण. मृतमिति ॥८॥ संस्कारश्चापकरणेऽमिवस्यात्मयुक्त्वात् ॥९॥ मप यदुक्तं, अकाले गानचा संस्कारकमन्यापानमिव करप्येत । मयुक्तन्वादिनि । सस्परिन पम् ॥ ९ ॥ nnelu < ॥९॥ २१ मरिनुमई-गमन ~• तार भानमारेन-गा। R-11५ मेगा. ।

·०मा०म०३] मीमांसादर्शने अकार्यत्वाच शब्दानामप्रयोगः प्रतीयेत ॥ ३ ॥ यदि शकर्मकाले गानं कृवं कर्मकालं यावत्तिष्ठेव , नविनश्येत् । ततः पुनरप्रयोगः प्रतीयेत । यदि वा पुनर्न शक्येत कर्मकाले गानं तथाऽप्यप्रयोगः स्यात् । शक्यन्ते तु प्रगीताः शब्दाः पुनः प्रयोक्तम् । तस्मादकर्मकाले प्रयुक्का असायका इति कर्मकाले प्रयुज्येरन् । तस्मान 'दोपो भविष्यतीति ॥ १०॥ आश्रितत्वाच ॥ १३ ॥ अपि च, कर्मकालाश्रियं गानं दर्शयति । औदुम्बरी स्पृष्ठाऽनपा- शिव उद्गातोद्गायेदिति । सदस्योदुम्वरी मध्यमा स्थूणा भवति । 'चा स्पृष्ट्वेवि सुवन सदसि गानं दर्शयति । सस्मानाकर्मकाळे गान- मान्याधानयकल्पयितव्यमिति ॥ ११ ॥ प्रयुज्यत इति चेत् ॥ १२॥ अय यदुक्तम्, अर्थपञ्चमान्मासानध्ययनं प्रयुज्यते, सत्फलाय भवि- व्यतीति । तत्परिहव्यम् ॥ १२ ॥ ग्रहणाथं प्रयुज्पत ॥३३॥ नहि फलाय भवितुमर्हति । व्या ह्यदृष्टं कल्येत । दृश्यतेऽत्र प्रयो- जनम् । यत्तापदुपाध्यायः शिष्यसंनिधावधीते, तद्ग्रहणार्यम् । यच्छिाय- संतदारणार्थम् । ग्रहणधारणे प्रयोगार्थे भूमिरपिकवत् , शुष्कोटिवद्वा । सयां, भूमिरथिको भूमौ रथमालिरूप शिक्षा फरोति, संग्रामे प्राशु- भावो भवितेति । यथा च छात्रः शुष्केष्टीः प्रयुङ्क्ते, प्रयोगे पाशुकर्मा भषिताऽस्मीति । एवमेतद्रष्टव्यम् । तस्माद्सत्ति नायायांध्यय- नम् । तस्मात्संस्कारकर्म सामेति ॥ १३ ॥ (तृचे गेयस्य नाम्नः प्रत्यूचं परिसमापनाधिकरणम् ।। ३ ॥) [३] तृचे स्पाच्छुतिनिर्देशात् ॥ १४ ॥ पू. -योनिष्टोमे समाम्नायते,-वस्मादेकं साम -तृचे क्रियवे स्तोत्रीय- . १०॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥] ननु तुषे वो लिङ्गदर्शनात् । इति दशमे तिसृप ऋन साम रोयमित्येतस्या- १ कपडे-पा. 12 तस्मात्रामघटमरन्याधान--पा-11 गुरिए । रमप्पा. मम्-पा.५(म.पा.म. सू.". 3 ·१७०६ टुंप्टीकासहितग्रावरमाष्पसमैवे- [म०९पा.१०१] मिति । अत्रायमर्थः सांशयिका कि विसृषु ऋक्षु व्यासज्य गानं फर्वव्यमृत प्रत्यूचं समाप्तं गानं कर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । व्यास- ज्येति । कुतः । श्रुविनिर्देशात् । एवं श्रूयते, एक साम तृचे क्रियत इति । साम्नि क्रियमाणे, वनिची गुणभूता त्रिसंख्या ऋगता श्रूयते । तत्र यकस्यामृच्युपक्रम्य वस्यामेवेतस्परिसमापयेयुः, न त्रिसंख्यया सा- धनमस्य क्रियमाणस्य परिच्छिन्द्युः । एकसंख्यापरिच्छिन्नं क्रियमाणं स्यात् । तत्र श्रुवि ध्येच । वद्यया, अयं घटत्रिपु नागदन्तकेषु स्था. प्पतामित्युक्त व्यासज्य स्याप्यते, न पर्यापेण एवमिहापि द्रष्टव्यम् । ननु पर्यायेऽप्येवंजातीयकः शब्दो भवति । यया, त्रिषु हेप देवदचो भुक्त इत्युक्त न योगपद्यमवगम्यते । पर्यापणापि भुञ्जाने भवत्येप वादः । एवमिहापि पर्यायेण मामोतीति । अत्रोच्यते । न वत्र त्रिसंख्या मुनि प्रत्युपदिश्यते, येनैवदेवं भवति । तत्र गृहशन्देन, संवध्यते । त्रिपु गृहेषु न द्वयोरेकस्मिन्वेति । यदा भुजिनिचिं प्रत्यु- पदिश्पते, तदा योगपयेनैव भोजयितव्या । इह तु त्रिसंख्या क्रिपत पितम् । आधस्त्ये चाधिकरणे संस्कारकर्म सामेति स्थिम् । मतिसंस्कारं च संस्का रावृत्तिरित्यतो व्याप्तग्य गानपक्षो नवोत्तिष्ठति । उध्यते । दशमे येवं चिन्ता, तृघे साम गेयं, न द्वयोरेकस्यां वेति । इह, तप गाने स्थिते कि प्रत्यूचमुत भ्यासज्येति । यदुकं प्रत्यूचं गानं सिद्धमिति । श्रय न्यायमा मन्यमानः पूर्वपसमारमते । ' एक साम तृचे क्रियते' इत्ययं पात्र सामान्यवचनो विशेषघातुना (न ) निराकासी क्रियते । तस्मादयं निराकासी कर्मयः । साम पात्र द्वितीयासयोगादप्सितम् । तस्मात्तेन निराकादसी क्रिपर सामान्यम् । घातपिशेषस्थानीय सामनातम् । तस्य धातुविशेषस्थानीयस्य निर्तिक पेन तृषो विधीयते । एवं करोतिरसूनप्रादुर्भाववचनोऽनुगृहीतो भविष्यति । इतरप परसाम मा सम्पुर्याचलुच इत्यम्यासलक्षणा प्राप्नोति करोतेः । निती-पा०1१५-पा। कटान्दैन-पा०।४ कुरेषु-पा० ।५ मात्र प्रति पारिमि-विप्रधान गुमारित न्यायादिति सामान्यासन इति-पाय मन्मभानमनः धर्मसानो भातपिकरिना भानुना निराद्याशी मी मामला : निकायोगादिविभिटकारेण रिपत इरयनेन सामानासपालि ·म०९पार०अ०३ मीमांसादर्शन। १७०७ इत्यनेन संबध्यते । एवं सति क्रियायो त्रिसंख्या विहिता भवति । सत्र स्वपदगतस्य किंचिद्विधापकेन विहिवं भवति । इतरया, ऋचा सं. ख्यायाय संबन्धस्य पदान्वरगतेन शन्दैन भावनाच्येत । तथा, अर्थ- विप्रकर्षः स्यात् । तस्मात्सामनितिं प्रति त्रिसंख्योच्यते । आह । ननु त्रिसंख्या ऋशब्देनपात्र संवध्यते । अन्पया, असति सामर्थे समास एव न स्यादिति । अत्रोच्यते । न मो न संवध्यत इति । संवघ्यत एव । समासय भवति । स तु समासशब्दः सामनि- चायुपदिश्यत इति । तत्र त्रिशब्दस्य प्रक्शन्दस्य चार्थो नि!चावुपदिष्टो भवति । प्राचि साम निर्वर्तयितव्यम् , एवं तास्तिस्त्र ऋचो भवन्ति, न न्यूना इति। इवरस्मैिपक्षेऽभ्यासस्त्रिसंख्यया संघध्येत । चत्र, साम क्रियत इवि लक्षणा स्यात् । अभ्यासनित्ती सामनिर्दृचिशब्दो भवेत् । तस्मा- यासज्य मानं कर्तव्यम् ॥ १४ ॥ शब्दार्थत्वाद्विकारस्य ॥ १५॥ इतश्च पश्यामः । तृचे व्यासज्य साम गातव्यमिति । कुतः । शु. म्दायोऽयं सामसंतको विकारः । ऋचो गुणभूत इव्ययः। स यदि व्यासज्यं क्रियते, बहून्यतराण्यधिकृवानि भवन्ति । तत्रायं चोदकोऽ- नुग्रहीप्यते । तस्माद्वयासज्य गातव्यम् ॥ १५॥ दर्शयति च ॥ १६ ॥ अयवाऽन्यः श्रुतिप्रकारः । यदि, ऋगनुवादेन तृचो विधीयते तथा सस्पेको विधीयमानत्वाद्गुणमूतः । शब्दवृत्तेन चाप्रवानभूतः । अपर उद्दिश्यमानत्वात्मधा- नमूतः । शब्दवृत्तेन चागुणम्तः । तयोः सापेक्षत्वादसमासः स्यात् । तृचे ' इति प समासः । तस्मादपि च धात्वर्य किंचिद्विधेयम् । अपि च, सम्पाऽऽधारत्वं तृषस्य प्रतिपाद्यते । तत्र यकस्यां सामाऽऽपायेत तथा समी पाध्येत विस्पु अता ॥ १९॥ १५ ॥ उपयुज्यते-पा०।२ क्वेंत-पा० ! ३ एक इति-तृव इत्यत्र त्रिशन्दोपासप्रिलम- पोणे इत्यः ।। शब्दार्थो वस्तुतः शन्दवृत्त्या व प्रधानभूत इत्याह-अपर इत्यादिना।

·सम्कारमानयमनाऽऽकासति । तत्र समिनियम्यते संस्कारकत्वेन तस्मात्साम काम स्मारदारण नात्रेण संपध्यते । यषा मागः । 'एक साम तपे क्रियते इति कितने ।। ऋगेमा सक्रियेत ! न च ऋगेकदेशः मनुनि करोमि । न पर देशप नोत्रीयन मराठोक्षितः । अमः म्नुतिमाघनस्यात् । तस्मादमीमन्य ने माटे सर,ममा रोगबाटोमा .इसनेपर.निराशेनदरेममा पालेकर सानि मकारके गुणाक्यमिदम् । तत्र योऽपासो गगः स विधीयतेापरता नामसमितवीरम् 'ए माता- । १९६८ टुष्टीकासहिवशावरमाप्यसमैवे- [भएपनि) क् सामोपांच मिथुनी संभवावति सोऽवधीत', न वै त्वं ममापार जोयाय, वेदो मम माइमात । ते ६ भूखाचतः । सोऽब्रवीत् । न युवा पमा स्यो जायाय, वेदो मर्म महिमति । नास्तिस्रो भूत्वाचुः, मिथुनी संभवामा । सोऽब्रवीत्, समवामेति । तस्मादेकं साम तृचे क्रिपत्र स्वाधीयमिति नका स्तोत्रीयसाम्ना संभवति । नापिं देविसः संभ वन्तीविं व्यासभ्य गानं दर्शयति ॥ १६ ॥ वाक्यांनी तु विनतत्वात्प्रतिशब्द समाप्तिः स्यान्स- स्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ सि० तुमन्दः पतं व्यावपति । वाक्यानि विभक्तानि त्रीण्येतानि योस्तिन चस्तक का ऋक कृत्स्नेन पदमामेण कोचिस्तुतिमभिनिर्व वयति, न ऋगन्तरेण सह कंचिदर्य संस्वाति व साम, प्रचः सस्तवम- मिनिर्चतयन्त्या गुणमा गच्छरमाहाय्यं करोति । तत्र यदि व्यासम्प गीर्यत, न ऋचः स्तुतिममिनियन्त्याः साम, उपकारक स्पादन नि सांमार्चययः साम मतीति । न च ऋक्समुदायन कंचिदः स्तूर्यते, पत्र सामसंचदा स्तुति कुर्यात् । फ्रक स्तुति करोति, सान सांस पदा । य फसमुदायः सामसंघदः स स्तुतिं न करोति । तर प्रत्यू: परसूचं या गेयम् । कुनः । सा स्तोत्रसाधन नया विहिता । सा स्वर वर्मा . सम्पादिपनपने, ताम्दिन व विधायने न्यासज्य गाने साम्नान का कि अग्नं पाएपनपंरपत्।

·[*०२० मीमांसादर्शन। १७.२ च सोम्नि परिसमाप्त क्रियमाण सामवता शब्देन स्तुतिः कती भगाते । सामसंस्कारस्य स्तुतिभावार्थत्वात् । मत्यूचे परिसमा गानं कश्य- मिति ॥ १७ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥१८॥ अन्यायमपि वाक्यमेवमर्थ दर्शयति । अष्टाक्षरेण प्रथेमापामचिोप्रा स्तौति ट्याक्षरेणोत्तरयोरित्ति परतावभेदं दर्शयति।' तया चा एका वा- स्योत्तमा स्तोत्रीया, तामुद्द्योगायेदिति - उद्ीयभेदें दर्शयति। तस्मा' दपि मत्यूचं गानं कर्तव्यमिति । अपर्चप्रगीत वाप ऋच्येच गान करें: व्यम् । अपरिपूर्ण तद्वाक्यमर्घचें भवति । ऋाचे तु परिपूर्यंत इति। पदिमगी- तेपु पाद एघ गानं फतव्यमिति । पाद-एव हि तत्परिपूर्ण वाक्यम् । यथा, गोष्ठो वासिष्ठ इति । एवं यावति परिपूर्ण वाक्यं, तावति साम परिसमापपित्तव्यम् । कचित्पादऽपि पूर्ण वाक्यम् । ऋध्यपि कंचिदर्ध- चेपि परिपूर्णम् ।' यत्र यया परिपूर्ण तत्र तथा गातव्यमिति ॥ १८ ॥ अनपानोपदेशश्च तद्वत् ॥१९॥ अनवांनोपदेशश्च दयुक्तो भविष्यति । यथाऽस्मानियाय उप- दिष्टः । अनवान गायतीति, शक्यतेऽनवानं प्रत्यूचं परिसमापयितुम् । न तु विरघु व्यासज्य शक्यते । अपि च, स्वाध्यायकाल मत्यूचं गानं परिसमापितम् । स्वाध्यायकाले चाभ्यासा, प्रयोगकाळे कर्य प्रांशुत्ता स्यादिति । तद्याद. प्रयोगकाले प्रत्यूचं गानं कर्तव्यं, ततः स्वाध्यायकाले तदभ्यासों युक्तः । तस्मादपि प्रत्यूचं गैयमिति ॥ १९ ॥ आयासेनेतरा श्रुतिः ॥ २०॥ पादपगीतेषु पाद एवं गानं कर्तव्यम् । पाद एव हि सत्परिपूर्ण वाक्पम् । पया गोठो वासिष्ठ इति । एतदयुक्त माध्यम् । कथम् । च्यैवैते सामनी उत्पन्ने, न पादे। समाना गीतिरिति छावानिपु पादे न गीयते । यथा, तेभ्यो दश प्राची' इति मन्न ।' अपि च, पादोत्पन्नायोः पाद एव प्रयोगछान्दोग्य नै ईयंत अंह इति ॥१४i[il॥१९॥ प्रस्ताव भेद-पा। एते खामनी इति गोष्टवाधिसंह चौमनी इत्यर्थः । - महान्पे !

·टुप्टीकासहितशापरमा यसमैव- म०९पा०२०४) अय यदुक्तं, तस्मादकं साम तृचे क्रियत इति । वास्त्रभ्यासेनेवरा श्रुतिद्रष्टव्या । पर्यायेणत्पर्यः । न छत्र का सामनिवृत्त्यर्यसपादीयते । तस्मान शक्यमिदं वक्तुम् । सामनिटचिसापनीमतामृचं विशन्दः परिच्छेत्स्यतीति । साम स्तोत्रस्य गुणमूतं निर्दिश्यते । रयंवरं पृष्टं भवति, वृहद् पृष्ठं भवतीत्येवमादि । वत्र प्रत्यूचं न्यायैन गानं प्राप्त न सामनिया संरया संबध्यते । किं तहि । ऋग्मिः । वत्रा- न्यथा नावक्त्यत इत्यभ्यासो लक्ष्यते । विमृषभ्यसितव्यं सामति । यथा त्रिपु पुलेप देवदत्तो भोजयितव्य इति । यदा निसंरपा कुले। संबध्यते, तदाऽभ्यासो लक्ष्यते । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । वस्मात्प्रत्यूचं परिसमाप्तं गानं कर्तव्यमिति ॥२०॥ (समानच्छन्दाफास्वैव तिसृप ऋतु गानाधिकरणम् ॥४॥) [४] तदायासः समासु स्यात् ॥ २३ ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । व्योवियोमेन स्वर्गकामो यजेति। वत्रतत्समा. नायते, तस्मादेकं साप तृचे क्रियते स्त्रोत्रीयमिति । तत्समधिगवम् । मत्यूचं परिसमाप्त गेयमिति । इदमन्यत्सामयिक, समासु विपमासु वा गेय मुत समारपेवेति । कितावमा प्रतिभाति। नियामकस्य शास्त्रस्या. भावादनियम इति । एवं मासे, मः । समारचव गेयं, न नानाछन्दस्कास्विति । फिमेवं भविष्यति । गीतेः संगरविलेनी न भविष्यवः । यदि न्यूनच्छन्दरका ऋच उपादास्यामहे गीति संमृणीयाम । अय, अधिकच्छन्दस्काः, ततो गीति विषयाम । समयया चाऽऽप वाघेमहि । समासु तूपादीयमा नाम न किंचिद्रुष्पति । तस्मात्समासु गानं कर्तव्यमिति । अपि च, निधन्दोपचार समामु युक्तो मषिष्यति । समाने हि कस्मिप्पिदाधीय- भाने संरपाम्यवहारो भवति ॥ २१ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २२॥ टिङ्ग सतप्यस्मिन्न पश्यामः । स्पाल्पा सकयवधीपट इत्याहु, पादायत्री प्रिपते, रत्वेनान्वरूजतीति, न चास्यों संभवतीति विच्छन्दस्याम दोपं ग्रवन् समानन्दस्काम गानं दर्शयति॥२२॥ २. ।। २१ ॥ १२॥]

·[म०९पा०२०९] मीमांसादर्शने । १७११ (उत्तराशब्देनोत्तराग्रन्थपठिनानामेव कामुपादानाधिकरणम् ॥५॥) [५] नैमित्तिकं तूत्तरात्वमानन्तर्यात्प्रतीयेत ॥ २३ ॥ सि० ज्योतिष्टोमे समायनन्ति । स्थतरमुत्तरयोर्गायति, वृहदुत्तरयोगा- पति, कवतीपु स्यंतरं गायति, यद्योन्यां गायति, तदुचरयोर्गायत्तीति । तत्रैतत्समधिगतम् । सपासु गेयपिति । अयेदानीमिदं संदिह्यते । कि योन्युत्तरयोी, उत्तरानन्यसमधीगतयोर्वा गेयमुतोचराग्रन्थसमधीते एव उपादातव्ये इति । किं प्राप्तम् । नियमकारिणः शास्त्रस्यामावाद- नियम इति । एवं प्राप्ते, धूमः । नैमित्तिकं सूत्तरात्वमुचराग्रन्यसमधीवास्पपयत इति । कुतः । सपाख्यानात् । प्रकृतत्वाचोत्तरानन्याधीवानाम् । आह । द्वाभ्यामपि समाख्याकरणाभ्यां वाक्यं क्लीयः । तस्मादनियम एव मानोति । अत्रोच्यते । सर्वे हि संबन्धिशब्दाः पदान्तरमनपेक्षमाणा न कंचिदप्यर्थमाहुः । तस्मादपेक्षितं पदान्तरं, तत्प्रकृतं संनिहितं वा। इतरयाऽपरिपूर्णार्य पाक्यमनभिधायकमेव कस्यचिदर्यस्य स्यात् । संज्ञांग्रहणे पुनर्न पदान्तरमपेक्षते । श्रुत्यैव परिपूर्णार्थों गृह्यते । तस्मान संबन्धिशब्दोऽध्यवसानीयः । उत्तरासंयोपादातव्येति । न हि संज्ञासु गृह्यमाणासु पदान्वरानन्तर्यमपेक्षितव्यं भवति ॥ २३ ।। ऐकाच तदापासः ॥ २४ ॥ 'रयंतरमुतरयोगपति ' इति । अत्र पूर्वपक्षवाद्युत्तराशब्दं संख्याशब्दं मन्यते । : ययोन्या तदुत्तरयोर्गायत्ति ' इति वाक्यायोन्युत्तरे गम्पेते । प्रकरणादत्तरामन्यस- माग्नाते । प्रकरणाच वाक्यं नलीयः । अथवा, 'यद्योम्यां तदुत्तरयोः' इति योन्युत्तरे वाक्यात् । उत्तराग्रन्थपठिते अपि वाक्यादेव । तस्मादनियमः । सिद्धान्तस्तु , उत्तराशब्दो सूदया प्रत्ये प्रसिद्धः । उत्तरा वर्तते, उत्तरा अध्यापयाम इति । तस्मिन्गृह्यमाणे न पदा-तरसंनिघानमपेसितव्यम् । योन्युत्तरासु गृह्यमाणासु प्रकृतत्वमपेक्षितव्यम् । तत्र विलम्नितः प्रत्ययः । इतरत्र त्वपिल- मितः ॥ २३ ॥ उतरामन्यसमधातानाम्-पा-१ संशानियहणे ग पुनः-पा० । अपेक्षितम्ममिति-- पन्धिशम्दस्वादिति शेषः।

·११७१२ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [म०९पा०२०५] (वास्खेव चोचरानन्यसमधीवासुःसामाभ्यसितव्यम् । एवमेकार्थवा तृचन्दस्य भविष्यति । एक कंचित्सामान्यविशेषमाश्रित्य सूचान्द- मुपचरन्ति ! एतदेवमुक्तम् । यद्विशेष कस्मिंश्चित्संख्या भवति । इव. -रपाहि.सर्वत्र सर्वसंख्या भवेयुः । क्या दि. संपवहाराभावः स्यात् । ग्वस्मात्समानच्छन्दस्कासु समानदेवताकासु च तृवान्दोपचारादुचरा- अन्यसमधीता एव ग्रहीवव्या इति ॥ २४ ( अपवा-शोकसाम्न उत्तरानन्धपठितयोर्चहत्योरेव गाना- धिकरणम् ॥५॥) एवं पा- [५] तदापासः समासु-स्यात् ।। २३ ॥ पू० अस्ति द्वादशाहः, द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदिति,। तत्र चतुर्ये. ,हनि शोकं -नाम साम, अविनगत्यामुत्पन्नम् । अविजगती-विश्वाः पृतना अभिभूवरं नरं सज्स्ववक्षुरिन्द्रं जननुश्च राजसे । क्रत्वा वरिष्ठ 'चर आमुरीमुनोग्रमोनिष्ठ तवसं तरस्विनम् । उत्तरे,दे बृहत्यौ । त्यो पूर्वा, नेपि नमन्ति चक्षसा मेपं विषा अभिस्वरा । सुदीवयो को अनुहोऽपिकणे वरस्विनः समृभिः। उचरा, सभी रेभासो अस्वरनिन्द सोमस्य पीतये । स्वर्पवि.यदी वृषे धृतज्ञवो योजसा समूविभिरिति,। तपोऽर्थः साशपिका । किमन्ये अतिजगायावुपादाय समासु गेय- मुब ये एव ते उत्तरे वृहत्यौ, एवे एवोपादाय विषमास्वेव गावव्यः मिति । किं प्राप्तम् । संशरविलेशो मा भूतामित्यन्ये उत्पचिजगत्पावु पादयितत्साम समास्वाभ्यसिकम्पमिति ॥ २१ ॥ 1 • एकैमितिकस्वा पोरगिन्यम्यस्यमाने शोकस्याभ्यास इति । एतस्य॒तम् । महि द्वादशाहे पोदधिन एकविंशतिकृत्वः प्रयोगः । कि तहिं । सकृदेव प्रयोगः । समादन्यो वाक्याः । ' एपिशः पोडशी ' इति सर्वस्तोत्राणि पोदशिनि, एक- शिनि मन्ति । (कपिशतितः संपत्तये) शोकम्य सतकृत्वोऽस्याः । -सम्मिन्नम्म्यमाने समानिनगरयो भवन्ति । एवं सति नगतीबहुत मविष्यति ॥२४॥ १ दिनपति- पायसाहार. 'भ्यासः समासु स्यात् ' इत्यादिम्वत्रः देन वर्णअन्तरमारनिः वारेमापांच सदभ्यास: ', इति प्रम भाप्यमाहिपति-एपरिस- धोरयादिना । परिनियापाने रविशतिनसंपत्तये 'इति पाट मारस्य पनि भावि ।

·[१०९पा०२०६] मीमांसादर्शने । १७१३ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २२ ॥ लिङ्गं खल्वप्यस्मिन्नर्थे दर्शयति, अतिजगतीपु स्तुवन्तीति । कि लिङ्गम् । अविजगतीधिति बहुवचनम् । तस्मादन्ये अविजगत्यापा- दातव्ये इति ।। २२ ॥ नैमित्तिकं तूचरात्वमानन्तर्यात्मतीयेत ।। २३॥ सि.. नैमित्तिकं तूत्तरात्वमानन्तर्यादुचरापाठनिमिचमानन्तर्ये सति पती- येत । अतिर्हि वाक्पागलीयसीति । प्रकचत्वादुत्तरे वृहत्यावेवमनुग्रही- ब्येते । तस्मानान्ये आदातव्ये इति ॥ २३ ।। ऐकाच तदायासः ॥ २४ ॥ । एवं च समानदेवताके शोके तृच इति तृचशब्दोपचारो युको भ- विष्यति । तस्मादपि नान्ये उसादातव्ये इति । अत्राऽऽह । अप यदु- तम् , अविजगतीपु स्तुवतीति शब्दोपचारादतिजगवीवगुत्वं दर्श- यवीति । तत्परिहव्यम् । अत्रोच्यते । तदभ्यास एव द्रष्टव्यः । पोड. श्यभ्यासा । एकविंशः पोडशीति, एकविंशविकृत्वः पोडग्रिन्यभ्यस्य. माने शोकाभ्यास: । बन सप्तकत्वोऽविजगत्यामभ्यस्यमानायाम- तिजगीपु स्तुवन्तीति वचनमुपपत्स्यत इति ॥ २४ ॥ (बृहदयंतरयोः स्वयोन्युत्तराप्रमथनेन संपादितककुभोरेव गानाधिकरणम् ॥ १॥) [६] प्रागाथिकं तु ॥ २५ ॥ सि० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, वृहद पृष्ठं भवति, रयंवर पृष्ठं भवतीति । रयं- तरस्य योनिहती, अभि त्वा शुर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः । ईशान- मस्य जगतः पर्दशमीशानमिन्द्र तस्थुपः । उचरा पङ्क्तिः, न त्यात्रा- न् अन्यो दिव्यो न पापियो न जातो न जनिष्यते । अश्वायन्तो मघा वनिन्द वाजिनो गव्यन्तस्त्वा हवामहे । बृहतो योनिर्वृहत्येव, स्वामिदि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृश्चिन्द्र सत्पति नररत्व का- ठास्वर्वतः । उत्तरा पतिरेच, स ख नविन वज्रहस्व धृष्णुया महा- स्ववानो अदिवः । गामश्वं रथ्पमिन्द्र संफिर सत्रा वाजं न जिग्युपे, 1 उपादातव्ये-पा. २ शाके तृचशझोपचारी भविष्यनि-पा• 1 ३ पन्तीसविनगती- पहले-पा. १४ एप-पा.

·। १७२४ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२१०] इति । तयौवच्छन्दस्कं गानमाम्नायते, न वै वृदयतरमेकच्छन्दो यंत्योः पूर्वा वृहती ककुभावुत्रे इति । वत्रायमर्थः सांशयिकः । किमन्ये उत्पत्तिककुमावागमय्य गातव्यमुत याऽसौ पूर्वा वृहती, उत्तरा च पड़- क्तिस्तयोः प्रायनेन तृचकर्म कृत्वा ककुयुत्तराकारं गानं कर्वव्यमिति । किं प्राप्तम् । उत्पत्तिककुभावागमयितव्ये इति । कुतः । एवमन्यास फकुमामुत्पचिरर्वती भविष्यति, यदि ता: ककृष्कायें प्रयुज्यन्ते । आह । ननु वाचस्तोमे तासामर्यवचा भविष्यति । उच्यते । सत्यमर्य- बत्ता वत्र भविष्यति । ककुष्कार्यार्थताऽपि तु गम्यते । सा नापनोवव्येति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । प्रागायिकं तु । तुशब्दः पक्षं व्यावयति । मागा- यिक सामगानं कर्तव्यमिति । याऽसौ पूर्वा वृहती, उत्तरा च पङ्क्ति- स्तयोः प्रायनं कर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति । काकुमः प्रगाय इति । आह । ननु ककुमि, अनायायां काकुभ इति न माप्नोतीति । उच्यते । तस्येदमिति, तत्र भव इति वा, न दोपः ॥ २५ ॥ स्खे च ॥ २६॥ एवं च, स्वे छन्दसि गानं कृतं भवति । उत्तरापाठेन ह्यौपा पड़- तिरुपदर्शिता तृचकर्मणि । वत्र प्रकृतहानमप्रकृवप्रक्रिया च न कृता भविष्यति । तस्मादपि वयोः प्रनयनं कर्तव्यमिति ।। २६ ॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ एवं चाप प्रगायशब्द उपपन्नो भवति । प्रकर्ष हि प्रशन्दो द्योतयति।' मकण यत्र गानं स प्रगायः । कश्च प्रकर्षः । यत्किचित्पुनर्गायति । तस्मादपि प्रकवयोः प्रायनं कर्तव्यमिति ।। २७ ।। लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ अव्यतिरेकेण च सर्वत्र लिङ्ग दर्शयति । कयमिदमव्यतिरेकेणेति । परमकृत्योरेव प्रनयनामुपपद्यते, न प्रकृतम्पतिरेकेणेति । किं लिङ्ग भवति । एवमाह । एपा वै प्रविष्ठिता बृहती या पुनःपदा । वयत्पाद एवं हि स्मरन्ति । काफमा प्रगाय इति । एतदयुक्तम् । वाईत एवार्य प्रगा- पश्चन्दोगे स्मयने । अतो भ्रान्त्या परिचोदनापरिहारी ॥२९॥[२९॥२४॥] परवयो.-पा.१मामुत्पप्रा.।

·[म०९पा०२०१] मीमांसादर्शने ।
पुनरारमते तस्माद्वत्सौ मातरममि हिंफरोतीति । पुनःपादारम्भः अग्र-
यन उपपद्यते, नान्यया । वस्पायाऽसौ पूर्वा वृहती, उत्तरा च पङ्क्तिः,
तयोः प्रायनेन तृचकर्म कृत्वा फकुयुत्तराकारं गानं कर्तव्यमिति ॥२८॥
( अथवा-वृहतीविष्टारपटक्योरेव प्राथनेन संपादिते बाहते तृचे रोक्यो-
पानयसानोर्गानाधिकरणम् ॥६॥)
-
एवं वा-
[६] प्रागाथिकं तु ॥ २५ ॥ सि.
अस्ति ज्योतिष्टोमः । ज्योतिष्टोमन स्वर्गफामो यजेतेति । सत्र त्रि-
उछन्दा आवापो माध्यंदिनः पवमानः पञ्चसामा । गायत्रामहीयवे
गायत्रे तृचे भवतः, रोरवयौपानये चाईते तृचे, औशनमन्त्यं त्रिषुप्स्पि-
ति । यदेतद्रौरवं यौघाजयं च द्वे सामनी, वयोः पूर्वा वृहती, पुनानः
सोम घारयापो वसानो असि । आ रत्नधा योनिमृतस्य सीदस्युत्सो
देव हिरण्ययः । उत्तरा विद्यारपङ्क्तिः, दुहान ऊघर्दिव्यं मधु प्रियं
मरनं सघस्यमासदत् । आपृच्छयं घरुणं वाज्यति नृभितो विचक्षणः।
वदत्र संशयः । फिमन्ययोरुत्पचिहत्योरागमं कृत्वा समासु गानं
कर्तव्ययुत याऽसौ पूर्वा वृहती, उचरा च विष्टारपङ्क्तिस्तयोः प्रायनेन
तृचफर्म कृत्वा वृहतीकारं गानं कर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । अन्ये वृह-
त्याबागमयितव्य इति । कुतः । एवमृचामुत्पचिरयुवती भविष्पवीति ।
एवं माले ब्रूमः । मागायिकं तु । तुशब्दः पर्स व्यावयति । मागा-
थिर्फ सायगानं कर्तव्यं, नोत्पचिवृहत्यावागमपितव्ये । प्रकृतयोरेष
भप्रपनं फर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति, चाईत. मगाय शचि । उत्पचिवृह-
स्पोरानीयमानयोः प्रगायो न स्यात् । वत्र स्मृति ध्येत । तस्मात्मक-
तयोः प्रनयनं फर्वव्यमिति ॥ २५ ॥
स्वे च ॥ २६ ॥
एवं च स्ने छन्दसि प्रकृते गानं भविपति, न प्रकृवहानममकत-
मक्रिया । वस्मादपि नान्ये वृहत्याचागपयितव्ये इति ।। २६ ।।
प्रगाथे च ॥ २७ ॥

·१७१० टुष्टीफासहितशापरभाष्यसमेवे- :[भ०९पा०२०] . ( अथवा-अनुष्टुय्गायत्रीद्वयप्रमथनेन संपादिते आनुष्टुमे तृचे श्यावाश्चान्धीगवसाम्नागीनाधिकरणम् ॥ १॥) एवं वा- [६] प्रागाथिकं तु ॥ २५॥ पञ्चच्छन्दा आवाप आर्भवः पवमानः सप्तसामा । गायत्रसंहिते गायत्रे तृचे भवतः, श्यावाश्वान्धीगवे आनुष्टुभे, उष्णिहि सर्फ, ककुभि पौष्फलं, कावमन्त्यं जगतीविति । यदेतव, श्यावाश्चमान्धीगवं च द्वे सामनी, तयोः पूर्वाऽनुष्टुप् , पुरोजिती वो अन्धसः सुताय मादयि- नवे । अप श्वानं श्रयिष्टन सखायो दीजिह्वयम् । उत्तरे द्वे गायत्र्यो, यो धारया पावकया परिप्रस्यन्दते मुतः । इन्दुरश्वो न कृत्व्यः ।। दुरोपममी नरः सोमं विश्वच्या घिया । यज्ञं हिन्वन्त्यदिभिरिति । सप्रेषोऽर्यः सांशयिकः ! किमन्ययोरुत्पत्त्यनुष्टुभोरागमं कृत्वा समासु गानं कर्तव्यमथवा, याऽसौ पूर्वाऽनुष्टुप्, उत्तरे च गायत्र्यो, त्यो मप्रयनेन तृचफर्म कृत्वाऽनुष्टुप्कारं गानं कर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् । अन्ये अनुष्टुभावागमयितव्ये इति । कुत एतत् । एवं तासामुत्पचिर-. थैवती भविष्यति। एवं प्राप्ते, ब्रूमः । मागायिकं तु । मागायिकं गानं कर्तव्यम् । एवं हि स्मरन्ति । आनुष्टुभः भगाथ इति । प्रगायता स्मर्यमाणा नापह्नो- तन्या॥२५॥ स्वे च ॥ २६ ॥ एवं स्वे गानं भविष्यति । तत्र प्रकृतमनुग्रहीष्यते । नामकृतप्रक्रिया भविष्यति ॥ २६॥ प्रगाथे च ॥ २७ ॥ भगायशब्दयोपपास्यते पुनःपादे गीयमाने ॥ २७ ॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच ॥ २८ ॥ अव्पविरेफेण च लिई भवति । एघमाइ, चतुर्विशविर्जगत्यस्तृती. - सवनम् , एका ककृषिति। वनिर्दिश्यते । पञ्चच्छन्दा आवाप आर्भव: पवमानः सप्तसामा । गायत्रसंहिवे गायत्रे तूचे भवतः 1 बार पड़ गाय:

·+ म०९पा०म० ] मीमांसादर्शने । १७१९ व्यस्तिस्रो जगत्यो भवन्ति । इपावाश्चान्धीगवे आनुष्टुमे, चयोः पूर्वाड- नुष्टुप् , उत्तरे गायत्र्यो । तत्र प्रनयनेन क्रियमाणे द्वयोः साम्नोः पर- नुष्टुभः, तावतस्रो जगत्यः, पूर्वामिः सह सप्त । उष्णिहि सर्फ, ककुभि पौष्कलम् । एकमप्येकस्यागृचि, अपरमप्येकस्याम् । वे हे उष्णिक- कुभो । सका जगवी, गायत्रीपादश्च । पूर्वाभिा सहाष्टौ जगत्या । कावे तिस्रो जगत्या । तामिः सबैकादश भवन्ति । एकविंशं पन्नायझीयम् । तत्र पूर्वा वृहती, उत्तरा विष्टारपङ्क्तिः । ततः ककुभावुचरे कृत्वा भगायः क्रियते । एकर्षिशे च स्तोमे क्रिपमाणे सप्त वृहत्यो भवन्ति । चतुर्दश ककुमः । याः सप्त वृहत्यः, ताः पञ्च जगत्या । पूर्वाभिः सह पोदश । एफयात्र जागवीपादः । पूर्वेण गायत्रीपादेन सह शिविरक्ष- राणि । अथ चतुर्दशसु ककुंप्सु या द्वादश ककुमा, ताः सप्त जगत्यः । पूर्वामिः सह त्रयोविंशतिः । ये दे ककुभो शिष्टे, सैका जगवी, गायत्री- पादश्च । पूर्वाभिः सह चतुशिविर्जगत्यः । गायत्रीपादः- पूर्वपिशस्य- सरैः सहका ककुन् भवति । एवं प्रगाये क्रियमाणे चतुपिशतिर्जगत्या, एका च ककुप् । अय भगायो न क्रियते, वः श्यााधान्धीगषयो- उत्पत्पनुष्टुभोरागमाल , यनायझीय उत्पत्तिककुमोरागमापा संख्या संपद्यते । तस्मात्मग्रथनेन गानं फर्वव्यामिति ॥ २८ ॥ ( अथवा-गवामयने द्वयोयोन चोः प्रनयनन ब्रह्मसामगाना- धिकरणम् ॥३॥) एवं वा [६] प्रागाथिकं तु ॥ २५ ॥ सि. गवामयने ब्रह्मसाम मकृत्य समामनन्ति, चतुःपातमैन्द्रा वाईवाः भगाया: । त्रयस्त्रिंशच्च सतोबाईवास्तृचा इति । तत्र संदेहः । कि यो योचोः प्रायनं कृत्वा गावव्यमुन विसृषु ऋतु गातव्यमिति । कि प्राप्तम् । विस! ऋश्चिति । कुतः । एवं प्रकृतो श्रूयते, तस्मादेफ साय तृचे कियत इति । तदिह चोदकेन प्राप्तम् । वस्माचिस' गातव्यमिति। एवं माते, भ्रूमः । मागायिकं तु । स्खे च । मगाये च । ! उत्तरमानष्टभो.पा. २ प्रयनिगवं सतोबाईवानिया-पा । ३ प्रमार्थ-पा।।

·- टुष्टीकासहितधावरंभाष्पसमेते- ०९पा २.१] द्वयोर्द्वयोर्कचौर्गेयम् । एवं स्खे गानं कृतं भविष्यति । कस्मिन्, स्खे भगाये।फयं प्रगायः स्वः। विहितो हि गवामयने ब्रह्मसाम प्रकृत्य । तस्माद्ब्रह्मसाम्नः स्वः गायः । प्रगायशब्देन च वचनात्स्वः भगाय इत्युच्यते ।। २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच्च ॥ २८ ॥ भवति हि लिङ्गदर्शनं, पञ्चसु मासु वाईवाः प्रगाया आप्यन्त इति । वच प्रायने युज्यते, न तृचगाने। कथम् ।चतुरुचरं हि शतं वे भगाया। वत्र वृहद्रयंवरयोज्योविष्टोमे प्रगायद्वयम् । नौपसकालेययोरपि तत्रैव भगायदयम् । इन्द्रक्रतुः प्रगाय रचरस्मिन् पक्षसि भवति । एवे नव. नवतिः भगाया: शिष्टा अभिलवेषु कर्वव्याः । पृष्ठेषु सोवृहत्यो वि. धीयन्ते । अभिप्लवानां तृवीपे दिवसे सवोवृहत्यः । एवमवशिष्टान्य- भिप्लवानां शवमहानि । वेपामन्त्ये सतोवृहत्यः । अन्येपु नवनवती दिवसेष नवनवतिः प्रगाया आप्यन्त इति लिङ्गमप्युपपन्नं भवति । तृचे पुनर्गाने क्रियमाणे पट्पटिस्वचास्त्रिपु सप्ताधिकेषु मासेषु समाप्येरन् । वदेवस्माल्लिङ्गदर्शनात्मगाये गानं कर्वव्यमिति मन्यते । आह । अय कस्मान्न प्रयमतृचे गानं कृत्वा ववस्वस्मात्तृवादेकार चमादायान्ये । ऋचौ गृहीत्वा तृचे गानं क्रिपवे । वथा हि तृचगानपापी चोदकोऽनुगृहीवो भवति । लिङ्ग चोपपत्स्यते । पञ्चसु माःसु वाहताः भगाया थाप्यन्त इति । उच्यते । अव्यतिरेकेण लिङ्ग दर्शयति, अन्या अन्पा ऋचो भवन्ति । वदेव सामेति । तस्माद्वयोहयोचोः अंग्रथनं करवा गानं फतव्यमिति ॥ २८ ॥ १ गवामयन इति-गवामयने टोकपटपविकशवप्रयं सुत्याः । तासा पद्धप्तिस्वाण्डका सिनामेवमाम्नाता । वनाशीविश पूर्व पक्षः, दमोत्तर, मधे विधुवान् । पूर्वस्मिन् पचि-'प्राय मार्य प्रथममहः, च िद्वितीय, देवयतारोऽभिठवाः पदहाः । वानि चशिलहानि । एक पृपा पद, । एवं मासः, दादरा एव द्वितीयस्तृतीयश्चतुर्थः पञ्चमः । वतनयोभिनाः पहा । पामयदयाहानि, एकः पृष्टयः पदहः, अभिमिनामाहः, प्रयः स्वरसामानः, इस्यपियवहानि । भाषाभ्यामहोम्या सह पनामाः । तदिदं पूर्व पधः । मधे विधुवान् । अयोवरं पक्षः । प्रयासर मानः, विश्वविधामका एकः पृटपः परहनयत्रिभारम्मणः, प्रयोऽभिष्ठवाः पदहाः, धान्यधः चिमहानि, पुनः पृटपः पदहनयसिंगरम्मशः, चतारोमिला पहाः । एवं मासा, पारश एवं दिवास्तुदोषपनुपः । प्रयोऽमिना पाहाः ! भायुगौरित ट्रे महनी, दारणहस्य दाहानि, FOR पतिरावति यात्रियदहानिमारविशनहोमिः सह पामाटा' इति । प्रार्थ-शा !

·. ०९पा०२०८ मीमांसादर्शने । १७२१ (गीत्युपायानां शाखामेदेन समानातानां विकरुपाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] अर्थंकत्वादिकल्पः स्यात् ॥ २९ ॥ सि. सामवेदे सहसं गीत्युपायाः । आह । क इमे गीत्युपाया नाम । उच्यते । गीतिनाम क्रिया । सा, आभ्यन्तरमयत्नजनितस्वरविशेषा- णामभिव्यक्षिका । सा सामशब्दाभिलप्या । सा नियतपरिमाणा, नाचि च गीयते । तत्संपादनार्या ऋगक्षरविकारो विश्लेषो विकर्षणमभ्यासो विरामः स्तोम इत्येवमादयः सर्वे समधिगताः समाम्नायन्ते । तेषु सं. शयः। किं सपुचीयन्त उत विकल्प्यन्त इति । तावन्न प्रतिभाति । सपा समाम्नानात्सर्वाङ्गोपसंहारित्वाच प्रयोगवचनस्य, समुच्चीये- रनिति। एवं मासे, मा । अकस्वाद्विकल्प: स्यादिति । एकार्था हि गीत्यु- पायाः । गीतिः कथं निततेति प्रयुज्यन्ते । तान्यतमेन गीती निव- चायां नेतरे प्रयोगपईन्ति । तस्मादिकल्प इति ॥ २९ ।। (प्रगीताया एव ऋषो वैकृतापूर्वस्तोत्रसाधनवाधिकरणम् ॥ ८ ॥) [८] अकवाद्विकल्पः स्याहक्सामयोस्तदर्थ- स्यात् ॥ ३० ॥ पू० कचित्कर्मविशेष श्रूयते, जना स्तुवते, साम्ना स्तुवतें । यहचा स्त वते तदसुरा अन्ववायन् , यत्साम्ना स्तुवते तदसुरा नान्यवायन् । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुपीतति । तत्रायम: सांशयिकः । फिमृचा पा स्तोतयं साम्ना वा, व साम्मेवेति । किं तावत्मासम् । विकरपा, ऋचा वा साम्ना वा । मिमिदं वाक्यं दृश्पते । यहचा स्तुवते तदसुरा अ- न्यवापनिति । ऋचा स्तवे क्रियमाणेऽसुरा अन्वयगवा इति । परिपूर्ण मेतापति वाक्यं पश्यामः । एवमर्थमिदं संकीत्यते, कयं नाम गम्पद ऋचा स्तोतव्यमिति । किमर्थम् । यस्मिन् कर्मविशेष भयो, तस्याएं [२९ ॥] मचा स्तोतव्यं, साना वा । कुतः । उपपत्र वर्तमानापदेशान् । यदि सान्नि विधायक श्रूयेत, तथा सति काचिनिन्दा प्रकल्प साम्ना स्तुत्येकवाकरता स्यात् । मान्यवरेण भिती गौतौ निहत्ताया-पा०।२ मिनमिदह-पा। २१ ·१७२२ टुष्टीकासहितभावरमाप्यसमैते [म०९पा.१०८] यया स्यात् । तच प्रयोगसामात्मयोगवचनेन गम्यत इति । नन- सुरसफीर्तनान्निन्देपा । नेत्याह । न वय निन्दिताननिन्दिवान्वाऽसुरान् विद्यः । सकीनाकाव्यवामध्यवस्यामः । एव सान्ना स्तुवत इति पृ. पवाक्यम् । तस्माद्विल्प । कमसामयोः स्तुत्यर्थ वाटुभयोरप्येक का- यम् । स्तुविहि निर्वियितव्येति, वद-पवरेण सिध्यतीति विकल्प. ॥३०॥ वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि० नेतदस्ति, विकल्प इति । सानो विनियोगः स्यात् । कुतः । तस्येह विनियोजक वचनमस्ति । यहचा स्तुबवे तदसुरा अन्ववायन । यत्सा- ना स्तुवते तदसुरा नान्ववायन् । य एवं विद्वान् साम्ना स्तुपीवेति सान्ना स्तुति. प्रशस्यते प्रत्यक्षेण प्रशसावचनेन। इवरया पल्पा स्यान, ऋचा स्तवनेऽसुरा अनुगवाः । तस्माचा स्तोतव्यमिति । अथ साम्ना स्ववा प्रशस्पते, ततो यहचा स्तुबवे बदसुरा अन्ववायन्निवीवरम सा- र्या निन्देपा, न किंचिकल्पयिष्यत इति । क्यं निन्दावचनमेतदिति गम्यते । इवरस्तुविवचनाद । तस्मात्साम्नैव स्वावल्यमिति ॥ ३१ ।। ( अपवा-विकृतिविशेष प्रगीतया कचाऽऽहवनीयोपस्थानापिकरणम् ॥८॥) एववा- [८] अर्थंकवादिकल्पः स्यादृक् सामयोस्तदर्थ- त्वात् ॥ ३०॥ १० ·[म.९पा०२०८] मीमांसादर्शने। १७२३ कचित्कर्मविशेषे श्रूयते । अयं सहस्रमानव इत्येतयाऽऽहवनीयमुप- तिष्ठत इति । अत्रायमर्थः सांशयिकः । किमप्रगौतयोपस्थातव्यमुत प्रगी- यति । कि प्राप्तम् । प्रगीतया, अमगीतया वा । कुतः। अविशेषोपदे. शात् ।मगीताऽप्यसाचियमेव ऋक्, अभगीताऽपीयमेव । उमयया हि तां समामनन्ति । तस्मान्न विशेष आदर्तव्य इति । न चदिशेपा, स्तुतिपर- त्वाहासामयोर्विकल्प इति ॥ ३०॥ एवं प्राप्ते चूम:- वचनादिनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि. प्रगीनैव विनियुज्यत, नामगीता । फुतः । वचनात् । किं वचनम् । अयं सहस्रमानव इत्येतया- इति प्रकृतवचनः शब्दः । प्रगीता च सामवेदे प्रकृता । सा, एतयेति संयध्यते । नन्वगीताऽपि तत्र पठ्यते । सत्यम् । प्रगाणसंवन्धार्थी तु सा । न अपठितायां गाणं शक्यते कमिति, प्रांर सामायें । ऋचोऽध्ययन सामार्थ गम्यते । न ह्यन्तरेण ऋचं सामनिवृत्तिर्भवति । अन्तरेणापि तु साम, ऋफ् निर्वय॑ते । न ऋक् सामाऽऽकात इति । तस्मादेव सामदेवे, उपतिष्ठते वा, स्वीति घेत्युक्ते प्रगीतायामेव ऋचि संप्रत्ययो भवति, नापगीतायाम् । आह । यदि प्रगीतायां संपत्ययः प्रकरणाव, वचनादप्रगीतायाम् । अप्रगीताऽपि हि शाखान्तरेसमाम्नायते । साभकरणं वाषित्वा याक्येन गृहोवति । 'अयं सहलमानव इत्येतयाऽऽहपनीयमुपतिष्ठते' इति प्रगीतायामपि संपत्ययोऽप्रगी. तायामपि । उपस्थानं, स्तुति वा प्रगीताऽपि । तस्माद्विकल्पः ॥ ३० ॥ एवं प्राप्ने, घूमः । एतया' इति संनिहितवचनः । प्रगीता च संनिहिता । यद्य- प्यप्रगीताऽपि संनिहिता, तथाऽपि प्रगीतव माझा । कुतः । यदप्रगीतायाः परार्थ. पाठः । न ह्यपठितायां सामर्थ्य निर्वतयितुम् । नन्वप्रीताऽपि शाखामुं पठ्यते । सा वाक्येन ग्रहीप्यते । १सामसंयन्थे, ऋचोऽध्ययन-पा० । २ प्रगीताऽपाति-निर्वतयेत् । अप्रगीताऽपाति शेपः। ३ निवर्तयितुमिति-नानवधारितायामृचि सुखेन समगानं संभवति । अतोनगीतायाः पाठः प्रगाणायं इति प्रगतिव प्रयोजनमाकाशा मालेसः ।

·१७२४. टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२०४ उच्यते । न पाक्येन ऋक् गृह्यते । प्रतीकग्रहणं होत अयं सहस्रमानव इत्येतयेति पुनः प्रकृतीया ऋची वाचको मुख्य ऋक्. शब्दः । त्वत्पले मतीकंग्रहस्य लक्षणा स्यात् । श्रुतिलक्षणाविशेये च श्रुविाय्या, न लक्षणा । तस्मात्मगीतयोपस्थातव्यमिति ॥ ३१ ॥ (अपवा - ऋग्यजुर्मन्त्राणां तानस्वरेण कणि प्रयोगाधिकरणम् ।। ८ ॥) एवं वा- [८] अर्थकत्वाद्विकल्पः स्याहक्सामयोस्तदर्थ त्वात् ॥ ३० ॥ पू० इह केचित्प्रेस्वर्येणाधीयन्ते, फेचिच्चातुःस्वर्येण । आह । प हमे चातुःस्वयेणाधीयते, कि त उदात्तानुदात्तस्वरितेभ्योऽधिकमपरं स्वरं कुर्वन्ति । नेत्याह । नेपामप्येत एव स्वराः, येऽन्येपाम् । किं न कुर्वन्ति । एक स्वरान्तरमुकम्पाधीयते । तत्र संदेहः । किं समुच्चय- स्वर्यादीनामुत विकल्प इति । कि माप्तम् । सर्वाङ्गोपसंहारित्वात्मयो- गवचनस्य, समुच्चप इति । एवं प्राप्ते, चूमः । अर्थफरवादिकल्प: स्यात् । एफोऽर्थः सर्वेषां त्रैस्वर्यादीनामध्ययननिचिः । तस्माद्विकल्पः ॥३०॥ वचनाद्विनियोगः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि० वचनामिदं भवति स्मृत्यनुमितम् , तानो यज्ञकर्मणीति । तस्माचा - नेन प्रपोगः कर्तव्यः । अय स्थर्यादीनां फिमर्थ समाम्नानमिति । उच्यते । अर्यावपोषनाथै भविष्यति ॥ ३१ ॥ उच्यते । तस्याः प्रकरणेन संबन्धः परयः । इतरस्य तु लयः। एतया' इत्परि ना संनिहितमानो याप्यते ॥ ३१ ॥ वाया-पा. ११ प्रारमहणमस्य एशणा स्यान-पा-१ माम्नायन्ते-गाते- १५-पा। मापन्न-पा०।५ अपीयरे- पारपायमित माग-परमपमा पूरयाम' (पा... 1-t-2) पारपरगायमितमिय: । तान इति पूर्ण. बागिने रवि-प्रारमपम्प सपा कायान्यापन स्पामा খাস খথিবাে যামামলা মঠব সংঘাষ। । , ·मि०९पा०२०९] मीमांसादर्शने । १७२५ ( योनिमाम्न उत्तरावर्णवशेनोत्तरयोनचोर्गानाधिकरणम् ॥ ९॥) [९] सामप्रदेशे विकारस्तदपेक्षः स्पाच्छास्त्रक- तत्वात् ॥ ३२ ॥ पू० इदमाम्नायते, रथंचर मुत्रयोर्गायति, यद्योन्यां तदुचरयोर्गायति, कवतीपु रयंतरं गायति, विराट्सु वामदेव्यं गायतीति । तत्र संदेहः । किमुत्तरावर्णवशेन गातव्यं, कि योनिवर्णवशेन । कयमुत्तरावर्णवशेन गीत भवति, कयं वा योनिवर्णवशेनेति । उच्यते । किंचिदुदाहरणं गृहीत्वा व्याख्यास्यामः । पदा तावत्, दृद्धं तालव्यपाई भवतीति, योनी य. स्मिन् भाग आईमावः कृतस्तस्मिन्नेव भाग उत्तरास, आईभावः क्रि- यते, ततो योनिवर्णवशेन गीतं भवति । अथ भागान्तरे वृद्धं तालव्य दृष्ट्वा, आईभावः क्रियते, तत उत्तरावर्णवशेन गीतं भवति । किं पुनरत्र कर्तव्यम् । योनिवर्णवशेनेति । कथम् । यावति माग एकारस्य योनाबाईभावः कृतस्तं विचारयामः । किं तत्र कृतमिति । एकारो नोचारितः, इकाराकारावागमिताविति । एवं चेदुत्तरास्वपि तावत्येव भागे यो वर्णः, स नोधारयितव्यः । इकाराकारावागमयित- च्याविति । एवं, यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गीतं भवति । तस्मायोनिवर्णव. शेन गातव्यमिति । अपि चैवं गीतिन प्रणक्ष्यति । इतरथा कचित्म- णश्येत् । यत्र महवी गीतिरल्पेप्वक्षरेपु गीयते । तत्र व्यक्तं प्रणश्यत्ति यद्युत्तराक्षरवशेन क्रियते । तस्माद्योन्यक्षरक्शेन कर्तव्यम् । अपि च कचित्क्रम उपरुध्यते, यत्राक्रम आईभावमाग्वर्णः । आप च कचिदुपरुध्यते । यत्र प्राकृत आगमो नैव क्रियते, तत्र स्वाध्याय- भाम्नातीदन्यत् । ' इत्यारम्यौपोद्घातिक वृत्तम् । प्रासनिक च । प्रकृतमिदानी. मभिधीयते । सामोहः प्रतिज्ञातः । सोऽपिघीयते । अत्र पूर्वपक्षः । नोहा साम्नाम् । कुतः । वचनादेतदतिदिश्यते, ' यद्योन्यां तदु. तरयोः' इति । यद्यपि साम ऋगक्षराणामुपकारकमिति समधिगतं, तपाऽभ्युपकार- स्थानतिदिष्यत्वात् । यादृशं योनी तादृशमेवोत्तरयोरपि यदि । नात्र यथातथाभावः १साममागे-पा० । १ कृतस्तत्र-पा। ३ (म.पा. ११.१. स. ५.)। ४ तथाीति-नोह. साम्न मित्यनुपदः ।५ यावं यथोपकारजनम्म् । ६ यदीति-मन्यसे इति शेषः । ७ समादधाविनाति ।

·१७२६ टुप्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे- [अ०९पा०२म०९) फाले गानेन च वर्षकालं गानमविरुद्ध क्तव्यम् । तस्माद्योन्पक्षरव. शेन पर्तव्यमिति । सामप्रदेशे विकार आईमावादि । तदपेसो योन्पपेक्षः। एतच्छाखेण कृत, यद्योन्यां तदुचरयोरिति । याववि सामभागे योना. घाईभावः कृतस्तावत्येवोत्तरासु फर्तव्यः ॥ ३२ ॥ वर्णे तु वादरिर्यथादव्यं दृव्यव्यतिरेकात् ॥ ३३ ॥ सि. उत्तरावर्णवोन कर्वव्यं वादरिमन्यते स्म, न योनिमागवशेन । पुत्र । योऽसौ प्रकृतावाईमावः कृतो नासावागमः । न च तत्रैकार- लोपः । फि' तकारो नाम । अवर्णम् , इत्रण च । अवर्ण संवृतम्, इवर्ण विवृतम् । उभे अपि च दीयें । ताभ्यामसाधुभ्यां मध्यतरं साधु जन्यते । तत्र प्रकृतावकारेकारी विश्लपितो, नापूर्वावागमिती । गुणस्तु वयो. फश्विदपूर्वः कृतः । सर्वत्रात्र प्रमाण प्रत्यक्षम् । तद्यन, वावति भागेऽन्यो वर्णो भवति, न संध्यतरं, तत्र संश्लेपामावे विश्लपो न शक्या कर्तुम् । अन्यस्मिन् मागे यत्र संन्यक्षरं भवति, वत्र उदशादि- श्लेप क्रियते । एवं, यद्योन्यो तदुत्तरयोः कृतं भवति । योन्या हि संश्लिष्टयोविदलेप कृतः । इहापि सश्लिष्टयोविश्लेषः । इतरया व्यति- रिक्त पल्पिवं स्यात् । अयं यदुक्तं, गीतिः प्रणक्ष्यतीति । न प्रण- इक्ष्यतीति । विराम कृत्वाऽनक्षर गायिष्यते । संलपामावाचाशक्यो । (पाटौन्ययामाव) । यथा ऐष्टिकाना विकृतिषु । वचनादिद साधारणीकृतम् । तम्मा- घया सध्मे पूर्वपसे साधारणा धर्मा इति तपेहापि । वचनसामर्थ्याच्च यत्र मागे योनाबाईमाव कृत , उत्तरयोरपि तथैव कर्तव्यः ॥ ३२ ।। एव प्राठे, घूम. । नेतद्वचनमुपकारस्य निषेधकम् । तहिं । उत्तरयोः कर्तव्य- मित्येतावाकृत्वा कृतार्थम् । तत्त्तरयो क्रियमाण यथोपकरोति मगराणा तपा पर्वव्यम् । नेदमदृष्टेनोपरोति । तस्माद्यम्य वर्णम्य येन प्रकारेणोपकारक्मवगम्यते तस्मिस्तयैव प्रयोकव्यमत आह-सर्वपात्र प्रमाणे प्रत्यक्षमिति विरामं कृत्वाऽ: नसरं गायिष्यत इति । एतदयुक्तम् । भगक्षराणा साम सम्बारक समधिगतं योनी । तत्र यद्यनसर गीयतेऽययाप्रकृतिक स्यात् । अवार्य व स्यात् । स चैतद न्याय्यम् । तम्माधारान्यक्षराणि महती गीनिम्नत्रापि तयाऽभराण्येव सन यानि । कारो नाम यादीमन्यने स्म-या। विनाम-पा० । ३ विनितस्याने अति. देशाप:'नि परमावश्यक । । समिति-मामलामिस्वयं ।

·। [म.९मा०२म.१०] मीमांसादर्शने। ২৬ विश्लेषः कर्तुम् । आपक्रपौ नोपरोत्स्येवे ॥ ३३ ॥ (उत्तरयोः स्तोमातिदेशाधिकरणम् ॥ १० ॥) [१०] स्तोमस्पैके व्यान्तरे निवृत्तिमृग्यत् ॥ ३४ ॥ पू० कवीपु स्यंतरं गापति, रयंतरमुत्तरयोगायति, यद्योन्यां वदुत्तर- योगायतीति । तत्रोत्तरावर्णवशेन गातव्यमित्येतत्समधिगतम् । अपे- द्रानीमिदं संदिह्यते । कि स्तोभाः पदिश्यन्ते, नेति । किं मातम् । न प्रदिश्यन्त इति। कुतः । गीतिहि साम, न स्तोमाः। या गीति: साम. दिश्यते । यद्योन्यां तदुत्तरयोगायतीति, गायविशब्दसंबन्धात् । अपि च, ऋक्शन्दायरसंबध्यमानः स्तोभोऽनयंक: स्यात् । तस्मादपि न पदिश्येत, अपि च, कचिद्भवति वचनम् , ऐन्द्रयामवस्यसाम गायतीति । बत्रानु. पपचिर्भवेत् । शीतकर्मा हीन्द्रो वाक्यरेषेभ्योऽवगम्यते । तस्य तपती- स्यनेन संबन्यो न स्यात् । वस्मात्स्वोमस्य ऋगन्तरे निरत्तिः । यथा ऋगक्षराणामगीतित्वानिवृत्तिरेवं स्तोभाक्षराणामपीवि ॥ ३४॥ सर्वातिदेशस्तु सामान्पालोकपद्विकारः स्यात् ॥ ३५॥ सि. नेतदस्ति, स्तोभाना नितिरिति । सर्वाचिदेशो भवति । ऋक्तो- भरपरकालाभ्यासविशिपाया गीतेः सामशब्दो वाचकः । कयमवग- म्यते । तत्र प्रयोगात् । यदि स्वोमा निरन्, वत्कृती विशेषो नोप- संगृहीत: स्यात् । तत्र शब्दो बाध्यत । तस्मात्स्तोभाः प्रदिश्वरन् । यच्क्तम् , ऋशब्दायरसंघध्यपानाः स्तोमा अनर्यका भवेयुः । अत्र चूमा । लोकवन । नानर्थका भविष्यन्ति । तद्यथा लोके गायनरङ्गन्व- तथा यत्रामा गतिहिन्यक्षपणतत्रापि व तेषा संस्कारिकाऽगतम्या । न तोक- शुत्पत्रिका का कर्तव्यम् । एतदेव साम्नाचं प्रति गुणमावस्य प्रयोजनम् ॥ १३ ॥ [३४ ॥ ऋकस्ताभस्वरकालाभ्यासविशिष्टाया गीते: सामशब्दो वाचक इति-एतद- युतम् । गोतिष सामाख्या ' इत्युकत्वात् । तस्मादन्यथा वर्यते । यद्यपि स्तोमा न सामशब्दवाच्यास्तथाऽप्यतिदिश्यन्ते । कथम् । सामोपकारकगक्षराणाम् । तस्यो- १ नोपरथ्येते-पा० । ३ पातिदेशी हि-० । न तति-सोपे, 'तानो यतका मपि ' इति स्यागतमैकभुस्य, अध्ययनावानं प्रैस्वयं वा न कर्तव्यमित्यर्थः ।। प.18... सू. ३)। ।

·। १७२८ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२१०११) स्तुकान यानि नाम प्रतिप्यन्ते, तानि गीतिकालगणनार्यानि, नार्यसं- चन्यायोचार्यन्ते । सुखं ह्यक्षरेगीतिकालः परिच्छिद्यते । तद्वदिहापि कालपरिच्छेदार्यानि स्तोभातराण्यनुवरनिति ॥ ३५ ॥ अन्वयं चापि दर्शयति ॥ ३६ ॥ अन्वयतश्चापि स्तोभान् दर्शयति । यत्राऽऽर्चिकानि पदानि निवर्त- न्ते, स्तोमा गेह्माश्चानुपन्तीति । स्वोमा:-स्तोभा एव । गेमाः-स्वराः! तस्मादपि स्तोमाः प्रदिश्यन्ते ॥ ३६ ॥ निवृत्तिाऽर्थलोपात् ॥ ३७ ॥ वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । निवृत्तिः, अमिष्टपतीत्येवंजातीयकानां स्तोमानाम् । शीतकर्मा चाक्य शेप उपलभ्यते । न तेनैवंजाती- यका स्तोमा संबध्येरनिति । अन्वयात्संवध्यन्ते लोकदिति यदक्तं, तत्परिहर्तव्यम् ।। ३७ ।। अन्वयो वाऽर्थवादः स्पात् ॥ ३८ ॥ अन्धीपूर्वा, एवजातीयकाः स्तोभाः । न हि वयमिन्द्ररूपं प्रत्यक्षमुप- कमामहे । यच्च वाक्यशेपवचनं, सोऽर्थवादः ॥ ३८ ॥ (स्तोमाना लक्षणाधिकरणम् ।। ११ ॥) [११] अधिकं च विवर्ण च जैमिनिः स्तोभश- ब्दयात् ॥ ३९ ॥ सि. अय कः स्तोमो नाम, तस्य लक्षणं कर्तव्यम् । उच्यते । य ऋग- सरेभ्योऽधिकः, न च त सवर्णः स स्वोभो नाम । ईदृशे हि लोकि- फाः स्तोभशब्दमुपचरवीति । तद्यथा, देवदत्तेन सभायां परं प्रलपता पगुस्तोमं फपितमिति । यदर्थवचनेभ्योऽधिकं विवर्ण च, तदालोच्यैवं. यतारो भवन्ति । लक्षणकर्मणः प्रयोजन न वक्तव्यम् । लक्षणकर्षणो दिवदेव भयोननं, यष्ठतितो भविष्यतीति । किमर्थमुभयं सूत्रितम् । नन्वन्यतरस्पर्याप्तम् , अधिकमिति वा पिवर्णमिति वेति । नेत्याह । भव- पर्वतो इष्टेन साहाय्य कुर्व-तः स्तोमा उपकुर्वन्ति । तदतिदेशे च यदि स्तोमा नाऽऽगच्छेयुस्तात उपकारोऽपि हीयेत । तम्मादतिदिश्यन्ते ॥ ३५ ॥ [ ३९ ।। । विनिवर्तते-या।

·मीमांसादर्शने। मि०९पा०२१०११] .१७२९ ति हि किंचिदपिकं, न विवर्णम् । यया, अभ्यासा, श्वादिः श्वादिरिति । क्या किंचिद्विवर्ण नाधिकम् । यया, विकार:, ओ माई, इति । तस्मा- दुमयं सूत्रयितव्यमिति ॥ ३९ ॥ (प्राकृतनीह्यादिस्यानापन्नेषु नीवारादिषु ब्राह्यादिधर्माणामहेनानुष्ठाना• धिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] धर्मस्यार्थकतत्वाद्रव्यगुणविकारव्यतिक- मप्रतिषेधे चोदनानुवन्धः समवा. यात् ॥ ४० ॥ सि. वाजपेये श्रूयते । वाईस्पत्यं चर्स नेवारं सप्तदशशरावं निर्वपतीति । अस्ति च प्रकृती बीहिपु प्रोक्षणम् । सन्नीचारेपु मयति, न वेति संशया वया, उद्गीया वा एतर्हि वाग्मवति यहि पृष्ठया पडहः संविष्ठते, न बहु घदेव , नान्यं पृच्छेत् , नान्यस्मै व्यात् । संस्थिते पटहे मध्याशयेत् , घृतं वा-इति मध्यशने घृताशने च पडहधर्मा भवन्ति वा, न भव- न्तीति संशयः । तथा, राजसूये श्रूयते, नैवं चरं नखावपूतानां परि. वृत्त्य ग्रहे, इति । अस्ति यकृतावलूखलमुसलयोः प्रोक्षणम् । मोक्षि- वाभ्यामुलूख लमुसलाभ्यामपहन्तीति । तन्नखेषु भवति, न भवतीति संशयः । तया चातुर्मास्येषु भूपते, परियो पशुं नियुञ्जीतेति । परियो यूपधर्माः कर्तव्या न कच्या इति संशयः । क्या, न गिरा गिरेति याधदि गिरा गिरेति ब्रूयादात्मानं तदुद्गातोद्विरेदेरं करवोद्रेयमिति । रापदे गिरापदधर्मा भवन्ति, न भवन्तीति संशयः । किं तावत्याप्तम् । बीद्यादिपक्ता धर्माः, न नीधारादिषु । तस्माचेषु न भवेयुरिति एवं प्रा. धूमः । नीवारादिषु चोदनानुषन्धा स्यात् । समति हि ययायपूर्वप्रयुक्ता धर्मा इति स्थित, तयाऽपि कार्यापत्या विमोहसिद्धिास्तीत्यनेनाधि. वस्मादुमयमिति । एवं च ऋगक्षरेभ्योऽधिकरवे सति, ऋगक्षरविलक्षणवं स्तोमाना क्ष- णमुक भवति । मन च-गक्षरविलक्षणलं यदि, अनभिधायकवं विवश्यते, तदाऽयभि. पायकेषु 'अमिष्टपति' इत्यादिस्तीभेष्वव्याप्तिः । प्रकारान्तरं च दुर्निरम् । अतः स्तोमपद- वाध्यत्वयकारकाभियुफसिद्धिविशेष्यत्यमेव सोमवमिति सुदवम् । वाध्यतावच्छेदक च स्तोम. त्वमखण्डोपाधिरिललकाराय वाच्यतारच्छेदकानीसद्धिरित्यादिदोपानसमा इति शेयम् । ३ स्थितः मिति-प्रथमपाद इति शेपः।

·। १७३० टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [१०९पा २०१२) वेषु स पाकृतो धर्मः । प्रकृती तावदपूर्वप्रयुक्तोऽसौ, न ब्रीद्यादिपयुक्तः । येनापूर्वस्य विशिष्टोऽयं साधनविशेषस्तष धमों न ब्रीद्यादाविति सम. विगतमेतत् । नीवारादयश्च ब्रीह्यादिकार्यकारिण इत्यवगम्यते । नीवा- रस्य वाषचोदना, नैवारयका कर्तव्य इति । स च नान्येन प्रकारेण नीवारो यागस्योपकरोति वर्जयित्वा वण्डलनिर्वृत्तिम् । स प्रत्यक्षेणा- धगम्पते ब्रीहिकायें पर्वत इति । तस्माद्वीहिधर्मा नीवारे भवे- युरिति । एवं, पडहेनोपासीतेति चोदनायां सत्यां यदा पडहः संविष्ठते, न पढहेनोपास्यत इत्यर्थः । मधुघृताभ्यामचनेनोपासीतेति गम्यते । यस्य फरणेन कार्यापत्ति प्रतिपाद्यते । सा च पञ्चघा मवति । वास्तवी सा द्विविधा, प्रत्य सानुमानाम्याम् । शब्दात्रेधा | स्वशब्दात् , प्रतिषेधेन स्वशब्दानुमान, सस्थया प्र• तिषेधानुमान, प्रतिषेधाच शब्दः । तत्र प्रत्यक्षात्तावत् । नेवारो बास्पत्यश्चरु । मनु स्वशब्देनेव नीवारा ब्रीहिकार्ये विनियुज्यन्ते । उच्यते । नीवारशब्दो नीवारा वदति, तद्धितो विकार, देवता बार्हस्पत्यशब्द , परुशब्दो द्रव्यम् । कतर कार्यापत्तिपर । तम्मात्प्रत्यक्षेणात्र कार्यापत्ति । ब्राहय पुरोडाशारूण्हविनिर्वृत्त्या यागार्या | नीवारा अपि तनिर्वृत्त्या यागसाधनार्या एव प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । तस्माद्बोहयो यया पूर्वार्था इति धर्मा-प्रयुञ्जते तया नीवारा अपि । नखावपूतानां चरु ' इत्यवहननस्य तुपरणविप्रमोक फल दृष्ट्वाऽनुमान मवति, नूनमुलूखलमुसलकायें नखा वर्त-त इति । 'परियो पशु नियुञ्जन्ति' इति स्वशब्देनैव यूपकायें परिधिर्वतते । 'न गिरागिरेति ध्यात्' इति, गिरापद प्रतिषेधन तत्कार्य लक्षयति । तत्र लक्षित इरापदविधिः । तथ शब्दादृते न शक्य विधातुम् । अत उच्यते प्रतिषेधारस्वशब्दानुमानम् । उक्षणयो- अस्वशब्द । ' उद्गीपा वा एतर्हि वाग्मवति, यहि पृष्ठ्य पडह सतिष्ठते ' इति सावपूर्णमासप्रयुकोऽसौ-पा० । १ मावचोदना-पा० । ३ मधुप्ताभ्यामु पात-पा. ४ शब्द इति-स्वशब्द फरुप्यत इत्यर्थ । तथा च कार्यकारिखरूपा स्थानापत्ति परया भवति-प्रत्यक्षात-अनुमानाव-श्रुतस्वन्दात्-प्रतिषेधानुमितस्वशदात्-मभावे विध्यनु• मतप्रतिपेपरल्पितस्वशन्दादिवि मुटतात्पर्य हेयम् ५ रक्षणये ते--अत एव परिप्युदाहरणादस्य शे परिप्युदाहरणे हि स्वयम्दः श्रुतः । अत्र तु एशगया स्वयम्द इत्यर्थे ।

·[१०९पा०२०१२] मीयांसादर्शने । भावे, यस्य नितिस्तचस्य स्यानेऽवगम्यते । पडहनिवृत्ती मध्वानं ब्रुवन् पडहकार्ये बदतीति गम्यते । तस्मात्पडधों व नियमो वा मध्यशने भवतीति । यागाभावात्तन्निमित्ता ग्रहा न प्रवर्तन्ते । ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं बोन्त्रीय स्तोत्रमुपाकरोतीति ग्रहचमसाभाषास्तोत्राभावः। स्तुतमनुशंसतीति स्तोत्रीमावाच्छस्त्राभावः । सपनाभावात्सवनीया न प्रवर्वन्ते, इत्येवमादि न प्रवर्तते । जवानि नियमाश्च पवर्तन्त इति । यञ्चान्पदनलुप्त, नखाचप्तानामिति । नान्पया नखावप्ता भवन्ति । यदि न स्तुपा विपूयन्ते, तस्मात्नुपविमोचने नखाः श्रुता इति गम्यते । अतथ्योलूखलमुसलयमः संबध्यन्त इति । तया, परिधिपकार्ये वर्तत इति घिस्पध्मेव पचनं, परि पशुं नियुञ्जीवति । तस्माचद्धर्मकः परिधिः स्यादिति । नया, न गिरा गिरोसि ज्यादैरं कृत्वोद्यपिति नैती द्वावपि विघीयेते-प्रविषेध इरा- पदं च । तथा हि वाक्यं मिधेत । न घेरापदमप्राप्तत्वादन्यते । प्रति- पेघे स्वनुवादः संयवति । यदा, इरापदं तदा व्यक्तं गिरापदं न मव. तीति । एकवाक्यरूपं च गम्यते । यस्मादिरापदस्यायं दोपस्तस्मादि. रापदं घूपादिति । मिन्मवाक्यरूपे त्वाश्रीयमाणे भूयसी अष्टानुमान- संस्थया प्रतिषेधः । तेन तत्कार्यम् । तस्मिन्मध्वशनघृताशने । एवमत्र लक्षित- लक्षणया स्वशब्दः। तदेतदयुक्तम् । कयम् । यदि मध्यशनधृताशने पडहकार्ये वयातां तथा फलसा. पके स्याताम् । तत्र द्वादशाहेन प्रजाकाम याजयेत् । इति वचनं विरुध्येत । यागा होनेन फळे विधीयन्ते । ते च द्वादशसंख्यारिशिष्टर 17 मध्क्शनघृताशने यागो । ताम्यां फलवद्धयां चतुर्दशसंख्योपमायेत । राजसूयवदिति चेत् । तन । पशिदहो था एप यवादशाह: ' इत्येवमादीनि लिङ्गानि विरुध्येरन् । यदि मानयोस्त कार्या. पत्तिः स्यात्तथा सति पढहं निवर्तयेताम् । तत्रास्योत्पत्तिरमर्पिका स्यात् । लिङ्गविप्र. तिषेघस्तु स्थित एव । कर्तृसंस्कारकेऽवगम्यमाने कर्म फलसाधिके इत्यम्युपगम्यते । सर्व चैतदन्याय्यम् । तन वर्णयन्ति । द्वयनिहास्ति फलमानत्वं साधनावं च । तत्र न फलसाधन- रीवाभावादस्याभावा-पा० । नियञ्जन्तीति-पा० ॥ ३ प्रतिपंप इति सक्यत इति पोषः। ४ इह-पाहे ।

·। १७३२ टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेते- [भ०९पा०२१०१३) फल्पना स्यात् । न ह्यात्मानं गिरेदिति दोपो विधीयते । शरीरं गिरि- तुपसंभवः । परमात्मन्यदोषः । वाक्यभेदस्तु स्थित एव । तस्माद्गि- रापदोधारणमिरापदस्य वस्फार्यापचिपदर्शनार्थ, न गिरा गिरेति कृत्वो- द्वायेदिति । तस्माद्विरापदधर्मा इरापदे भवेयुरिति । सर्वत्र पर्यवसितम् । परिधावनन्तरा फया वसिष्यते ॥ ४० ॥ ( परिघौ यूपधर्माणामाक्षेपसमाधानाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] तदुत्पत्तेस्तु निवृत्तिस्तलतत्वा- स्यात् ।। ४१ ॥ पू० चातुर्मास्येष्वाम्नायते । मध्यमे पर्वणि परिघौ पशुं नियुञ्जीतेति । तत्रोकं, यूपधर्माः परिघो कर्तव्या इति । तद्विपरिवर्तते । ते न कर्तव्याः। सदरपचेः- परिधेराहवनीयपरिधानार्योत्पचेर्यपधर्मा निवर्तेरन् । तत्कृता हि तेऽपूर्वमयुक्तपशुबन्धनद्वारेणापूर्वं गच्छन्ति । तत्र यद्वन्धनस्याङ्ग- भूवमिति ध्रुवं तद्वन्धनार्यमेव द्रव्यमुत्पन्नम् । यच्चाऽऽहवनीयपरिधा- त्वाद्धर्मलामः । किंतु साघनत्वात् । तदप्ययुक्तम् । यथेत पडहकार्य कुरुतः, 'ततस्तमः संबध्येयाता, यया नीवाराः । न चैते पहहकार्ये वर्तन्त इत्युक्तमेव । तदङ्गत्वाद्धमलामो न भवति । किं तर्हि । कार्यापत्त्या । तस्मादन्यदुदाहरणमुदाहि- यते, ‘स प्रत्यामनेत् स्थानात् । इति द्रव्यविनाशाकर्मविनाशः । कर्मविनाशेन प्रतिवेधो क्ष्यते । प्रतिषेधाच स्वशब्दः । अयमप्यस्मिन्नधिकरणे नैव सिद्धान्तः । तस्मादेतत्सदृशमन्यदुदाहरणं मृग्यम् ॥ ४० ॥ न गिरा गिरेवि ज्यादै कृत्वोद्गायेदिति-पा०। २ परिधावुत्तरा कथा-पा• 1 ३ नियु. आन्दीति-पा। ४ साधनत्वादिति-मध्वशनघृतायनयोः पडहाइलेन ऋतुपकारकत्वात्साधनवः सामान्येन पदहधर्मप्राप्तिरिति केचिद्वर्णयन्तीत्यर्थ । ५ (अ.६ पा० ४ म. १० रु•३.)। नैव सिदान्त इति-सानाध्यदम्यनारे भानाव्यफलार्य वत्स्याने पचरावयागो नैव विधीयते । थानाप्यफलस्य सानाय्ययागेनैव सिद्ध साधनान्तरानपेक्षत्वात् । न हि दन्यनाशे यागलोपे प्रमाण• मस्ति । हविरन्तरोसच्या, भाग्येन वा समापनसंभवात् । अनो द्रव्यविनाशप्रयुक्सवैगुण्यपरिहाय. पतेन सानाय्यातयेव पञ्चशरावयागे विधीयत इति अवविधिर्वा निमितसयोगात' इति स. प्रेण हिशान्तिव्लादिलः । । मृग्यमिति–तचोदाहरण यदि सपाय दीक्षिताना साम्युत्तिठेरन्, 'टोममा भग्य विवनिता यत' 'मः समायाऽऽगुरते सविश्वमिता यनेते' इत्यादि खण्डदेवोजमनुर्स। - धेयम् ।

·- * [भ०९पा०२०१४] पीपासादर्शने । नार्यमुत्पन्न, तस्मिन् पराङ्गभूते बन्धनं कृतं भवति । न चद्धर्मागां द्वार भवितुमर्हति । न हि तत्र क्रियमाणाः यसोः कृता भवन्ति, न पाशु. कस्य । अपि च, सत्त्वक्कः परिघिरनुच्छ्यय यूपधर्मः परिधित्त्वादी- येत । यपापाज्यमानायेति च शब्द जोत । तत्रायं बापिता स्यात् । सस्मा परिघी यूपधर्मा ने स्युरिति ॥ ४१ ॥ आवेश्येरन् वाऽर्थवत्त्वासकारस्य तदर्थत्वात् ॥ ४२ ॥ सि. आवश्यरन् वा यूपधर्माः परिघो। बन्धनोपकारसापने हि विधीयन्ते । यात्र परायों बन्धनं नयति निष्पादयति, करोत्यसो बन्धनोपकारम् । अयं च संस्कारो वन्धनं निष्पादयति, वदोत्पत्तिमतदर्थोत्पत्ति वा नापेक्षते। तस्मात्परिधी यूपधर्माः कर्तव्या इति । यदुक्तम् , अनुच्छुपश्च सत्त्वकश्च परिधिरिति । अत्रोच्यते, ये परिधित्वाविरोधिनी यूपधर्मास्ते फरिष्यन्ते, न विरुद्धा इति ॥ ४२ ॥ आख्या चैवं तदावेशादिकतौ स्यादपूर्वन्यात् ॥ ४३ ॥ अथ यदुक्तं, यूपापाज्यमानायेति शब्द अहितव्यः स्यादिति । अ. पोच्यते । नोहितव्यो भविष्यति । धर्मावेशादाख्याऽपि यूप इति भवि- ध्याति । धर्मनिषद्धा हि सा ययैव यूपे, क्या परिघावपि भवितुमर्हति । तस्माघाहिन्यते यूपसन्द इति ॥ १३ ॥ ( अभ्युदयेष्टो दधिपयसोः प्रणीताधर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १४ ॥ [१४] परार्थे न त्वर्थसामान्य संस्कारस्य तदर्थत्वात् ।। ४४ ॥ पू० वि वा एनं मनपा पशुभिरर्पयति, वर्षपत्यस्य भ्रातृव्य, यस्य हविनिरतं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेति, सपा तण्डुलान् विमत, ये मध्यमारतानग्नये दाने पुरोटाशमाकपालं निर्वपेत् । ये स्पष्ठिा- स्तानिन्द्राय मदाने दर्षयरुं, ये सोदिवास्वान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृवे परुम् । नृवे पर दवमित्येतदुदाहरणम् । तत्रायमर्यः साश- पिकः । किं ते दधिन प्रणीताधर्माः कर्वच्या उत न फतव्या इति । - [११॥१२॥१३॥ १ पायन-सी नापन्त. पाटोसननुयारीत्युपक्षितः । १ सयुरियान--पा। सपना :-पायेगा.पा.

·टुप्टीकासहिवशायरभाप्यसमैवे- [अ०९पा०२०१५॥ फि प्राप्तम् । न फर्तव्या इति । परार्थमेतत्मदानामिति, न प्रणीता- र्थम् । दघि च तण्डुलविभागबैको भाग इन्द्राय प्रदात्रे दातव्यः। मृतं च तण्डुलविभागय विष्णवे शिपिविष्टाय । न श्रपणार्य दपि पयो पा विधीयते । तत्र हि सप्तमीसंयोगोऽनुवाद एव । न च प्रणीताका विधीयते दघि पयो वा । तस्मात्प्रणीतानां धर्न संयुज्येवे । न हि प्रणीतानां दध्नथार्थसामान्य किंचिदस्ति । तदर्थश्चार्य संस्कारः श्रपण- द्वारकः | तस्मान प्रणीताधर्माः पयसि दधनि वा भवेयुरिति ॥ ४४ ॥ क्रियेरन् वाऽर्थनिर्वृत्तेः ॥ ४५ ॥ सि० न चैतदस्ति, प्रणीताधर्मा दघिपयसोने कर्तव्या इति । श्रपणसाधने हि ते विधीयन्ते, न अपणार्थमुत्पन्ने द्रव्ये । येनार्यों निवर्वेत । वत्र तेऽपूर्वपयुक्तत्त्वास्क्रियन्ते । क्रियते च दधिपयोभ्यां अपणम् । तस्माचा दौः संयोगः स्यात् ॥ ४५ ॥ (वृहद्रपंतरधर्माणा व्यवस्थया तत्तत्सामगानकालेऽनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १५॥ ) [१५] एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ ४६ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, वृहत्पृष्ठं भवति, रयंतरं पृष्ठं भवतीति । व्यक्तो हि वृहद्रयंतरयोर्विकल्पा। यस्मिन् कार्य स्यंतरं प्रवर्नते, तस्मि व कायें बृहत्पृष्ठसिद्धिद्वारेण धर्मा विहिताः । तस्माद्धृहद्धर्मा र वरपथोमपत्र फर्मच्या इति । वृहद्ग्रहणं रथंतरग्रहणं च लक्षणार्थ भविष्यति ॥ ४६॥ निर्दशादा व्यवतिष्ठेरन् ॥ ४७ ॥ सि. ११ ॥१५॥ . पृष्ठशब्दः स्तुतेरभिधाता । सा चादृष्टात्युक्तम् । तस्माद्वचनाद्विक्सः । 'मूहदा पृष्ठं, रयंवर वा ' इति । तत्र स्तुतिरदृष्टाय, साम, ऋगक्षरामिव्यक्त्या हटोपकार । तस्माचे साम्युपनिषद्धा धर्मा उच्चयित्वादयस्तेपामुमयत्र संबन्धो न व्यवस्या । यथा मोहिमपद्धं प्रोक्षणं न प्रीहिष्वेवावतिष्ठते, एवमिहापि ॥ ४६ ॥ न चरण वाकाय-या 12 lanmit....

·জিৎ-২৭] मीमांसादर्शने। निर्देशाद्वा, रयंतरे रयंतरधर्माः कर्तव्याः । नौच्चगेंपं, न च बळ. घद्गेयम् । रथंतरे मस्तूयमाने संमोठयेत्, स्वदृशं प्रतिवीक्षेतेत्येवमा- दयः। वृद्धाश्च, बृहति उच्चगेयं, वृहति गीयमाने समुद्रं मनसा ध्यायेदित्येवमादयः । एवं निर्देशोऽर्थवान् भविष्यति । इतरया रथं- वरग्रहणं च बहद्ग्रहणं च प्रदर्शनार्थ स्यात् । तथा लक्षणा भवेत् । न च श्रुतिसंभवे लक्षणा न्याय्या । यदुन्यते, अर्यकत्वाबृहद्रयं. तरयोरिति । सत्यमेकोऽर्थः पृष्ठसिद्धिः । एतदप्यस्ति । अन्यथा वृहता साध्य. ते पृष्ठम् । अन्यथा रयंतरेणेति । यया पर्वणि विभज्यमाने द्वावप्यु। पायो । ययाद्वौ पुरुषाचन्तयोगृहीत्वाऽऽकर्पतः । यद्वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण छेदनम् । तत्र यच्छत्रस्य तीक्ष्णीकरणं द्रव्यं तच्छेदनाभ्युपाये संर. ध्यते, नाऽऽकर्षणाभ्युपाये तदर्यापन्नेऽपि । एवं वृहद्धर्मा रर्थतरे तदर्या- पन्ने भवेयुर्वा न वेति जायते विचारणा । तत्र निर्देशसामादिदमय- गच्छामा। अन्यथा बृहत्साधयति । अन्यया स्यंतरमिति । प्रत्यक्ष खल्वप्यन्यदुपलमामहे । रयनरं शरादिकां संस्तुतिं कुर्वव पृष्ठं साप. । अन्यथा वृहता साध्यते पृष्ठपन्यया रयंतरेणेति । नन्वेवं ब्रुवता नीहियव- योरपि धर्मव्यवस्थेत्युकं भवति । अन्यया बायः सापयन्स्यन्यथा वा यवा इति । उच्यते । पोहयस्तण्डुलनिर्वृतिं कुर्वन्ति । ततः पिष्टानि, तेभ्यः पुरोडाशा- घागो, यागादपूर्वम् । यवेन्येतत्तुल्यं सर्वम् । किमतः । एतदतो मवति । बीहियव- योरत्यन्तदृष्टार्थत्वान्नापूर्वमेदः । तम्मादपूर्व यागसाधनद्वारेण धर्मामिलापि । उमौ घ बीहियो यागसाधनम् । अन उमयत्र धर्माः । नास्ति व्यवस्था । ग्रीहिस्थानीय साम, प्रोक्षणस्थानीया उच्चगेंयवादयः । तत्र यद्यपि साम दृष्टोपकारे, तयाऽपि यस्योपकारि ( तत्पृष्ठनिवर्त का ) । ते च स्तुती भेदेन चोदिते । अटार्थत्वाचं तयोरपूर्वभेदः । अपूर्वप्रयुक्ताश्च धर्माः । नन्वेकस्मिन्नेवापूर्वे द्वे अपि स्तुती चौधेते । एकार्थत्वाच तयोकिलो व्रीहियवयोरिव । तस्मान्न व्यवस्था । उच्यते । न निष्पन्नमपूर्वमास्ते, यत्रेते चोयेते । कित्वाम्यामेवापूर्व मन्यते । तत्रादृष्टार्थत्वा स्तुत्योः, यदेव शादिकया जन्यते तदेव चित्रादिकयति कुत एतत् । - स्तूयमाने-पा० । २ पिइनितस्याने 'तत्पृष्टमष्टनिर्वतकम् ' इति पाठ आवश्यक ।

·१७३६ टुप्टीकासहितशावरमाम्पसमेते- ०९पा०२० यति । वृहत् चिदिकाम् । तस्माद्यंतरधर्माः श्रादिकायां स्तुती निघद्धा रयंतरे प्रस्तूयमाने भवेयुर्न वृहति । वृहद्धर्मा अपि- चित्रादि. कायां स्तुतौ निवद्धा वृहति मवेयुः, न रयंतरे । तस्माद्वयवस्था धर्मा. णामिति ॥४७॥ ( कवरयंतरेऽविरुद्धानां बृहद्रथंतरधर्माणां समुच्चयाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] अप्राकते तद्विकाराविरोधाद्व्यवतिष्ठेरन् ॥ ४८ ॥ सि. अस्ति वेश्यस्तोमः, वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेतेति । वत्रेदमाम्नायते, कण्वरयंतरं पृष्ठं भवतीति । तत्रायमर्यः सांशयिकः । किं कण्वरयंतरेऽ- न्यतरस्य, रयंवरस्य वृहतो वा पाः कर्तव्या उतोमयोरपीति । कि माप्तम् । अन्यतरस्येति । कुवः । एवं यु कम् । रयंवरस्य रायंतरा भ• तस्माचित्रादिका यथा साक्ष्यति, येन साधनेनोपगृहीता । शूरादिकाऽपि तैः साधः विष्यतीति नास्त्येतत् । अत एव वचनाद्विकसः । अनेकार्यात् । तस्माद्यपा. अयणानामपूर्वमेदाम्यवस्था, एवमिहापि । बीहियों न साक्षादपूर्वस्य साधो । यागादपूर्वम् । स चाऽऽप्यादिमिरुत्पादितो व्रीहिःववाक्ययोव्यविधानायान्यते । न त ताम्यां यागोत्पत्ति क्रियते । येन यागभेदोऽपूर्वमेदश्च स्यात् । तस्मात्रा पूर्वस्य मित्रत्वाद्यु का व्यवस्था । अन्यै स्वाहुः । यद्यपि साम दृयोपकारि, स्तोमास्त्वदृष्टोपकारिणः । तस्मात्स्तो. मायुक्ता उचैर्गेपत्वादयः । अतो व्यवस्था । तथा च वक्ष्यति । 'साम्नाऽपि दृष्टम- एंध क्रियते' इति । तद्युतम् । तर शब्दः स्तोमलसणार्थः स्यात् । अपि च स्तोमाश्चौचर्गेयत्वा- दपश्च सामि गुणस्ताः । गुणाना च परार्थत्वादसंबन्ध इत्युक्तम् । अरुगान्यायोऽ. विनास्ति, स्तोमानामुत्वादीना च परस्परनिराकासवान् । यतु । साम्नाऽपि रष्टमदृष्टं चेति 'ऋगतरामियक्त्या दृष्ट, येन पुनरदृष्टापी स्तुतिमुत्पादयनि तेनादृष्टम् । पतीवि-सापूर्व मे यर्थ. । २ प्रयण नामिति- पयसा मैत्रावर्ग श्रीगाति'": निमन्दिनम् ' ज्यादानित शेषः । वातातिएकन्दरियाधिकरणे भा पार इ पेपर पारदरिपतरे प्रस्तुयमाने ' इत्यादिविधा वेति शेर. युमिति-(भ. • १.१.२१) यति शेषः । भिगान्पाय इवे (म.पा. १० १.९)मवश इति परः।

·मि०९पा०अ०१७) मीमांसादर्शने । १७३७ वन्ति । वृहतो वृहदः। निदेशप्सामादिनि । तविशेषेऽनुष्यमाने यावदुक्तं तावत्माप्तमिति । तस्मादन्यतरस्य धर्माः कर्वव्या इति । एवं माते, मः। अमाकने कवरयंतरे तद्विकारात् । यस्मात्कण्वं. रथंतरमुभयो कार्य वर्तते, तस्मादुभयधर्मालमेत । न हि विकतो निर्देशोऽस्ति, यथा प्रकृतौ । अर्यापतित इह धर्मा भवन्ति, न चोदकेन । कण्वरयंतरसुभगोरापनम् । तस्मादुभयधर्मा भव । ये तु विरुद्धा धर्माः, तयथा, जच्चयं वलवद्रोयमित्येवंजातीयका विरोधाद्वयवतिष्ठरन् । अविरुद्धपु समुच्चयः ॥४८॥ (वृहदपतरोभवसामके कती, रवंतरादिधर्माणा प्रकृतिमयवस्थापिकरणः ॥१७॥) [१७] उमयसानि चमेकापचेः ॥४९॥ पू० सन्त्युभयसामानः कवयः । संसब उभे कुर्याद , गोसब उभे कु. यदि । अपवितावप्येकाहे उभे वृहद्रयंतरे कुर्यादिति श्रूयते । सन्ति तु भकृती बृहद्धर्मा रयंतरधर्माथ । त इह चोदकेन प्राप्यन्ते । बत्र संशयः । किमुभयसाम्नि, उभयधर्माः कतव्या अथवेहापि तथैव न्य- पतिष्ठेरनिति । किं प्राप्तम् । उभयसाम्नि चैवं स्मात् । यया कण्वरयं- तरे । उमे खात्र सामनी पृष्ठकायें वर्तेते, नेकम् । तस्मानीकर्मा- भेत । उभे ह्य त्र. संहते, उभे धर्म: संयुज्येयाताम् । उभे हि ते संहते एकार्यापत्त: पृष्ठकार्ये वर्तते इति ॥ ४९ ॥ स्वार्थवादा व्यवस्था स्यात्मकत्तियत् ॥ ५० ॥ सि. पाशब्दः पक्ष व्यावयति । न तदस्ति बृहद्रधनरयो। संहतयो- देधा कर्मणां मामि, बोदकेन कार्यापत्या च । कण्वरयंतरं चोभयोः कार्या. पन्नम् । अत उमयधर्मप्राहकम् । अर्थापतित इद धर्मा ,भवन्ति, न चोदके नेवि कार्यापतिमाह। तदेतद्युक्तम् । कथम् । वृहदयंतरयोरशिष्टोमे समुच्चयः । किमतः । एतदतो भवति, यद्यप्यनिटोमस्य बृहद्रपतरे पृष्ठसाधनावनावगते, तथाऽपि तपेविकल्पिक वादे- कादं कवरयंतरमापद्यते । एवं चोदकस्यैव धर्मा ग्रहीप्यतीति ॥४infeel] - सहदर्मा इति-पा० 1 3 एकार्थापना कामांपतिमाहेलि-कायोपतिवाया। पतिमाहेत्यर्थः। १८ ·. ૮ टुप्टीकासहितशावरंमाष्यसमेते- [म०९पा०२०१८] उभये धर्माः कर्तव्या इति । रथंवरे रयंवरधर्मा वृहति वृहद्धर्माः । कृतः । स्वार्यत्वाद्धर्माणाम् । स्यंतरधर्मा रयंवरार्थाः, बृहद्धर्मा बृहदाः । साम्नौयवे धर्माः, न पृष्ठस्य । तच्च साप प्रयुज्यते स्यंतरं वृहदा । रथ. वरे प्रयुज्यमाने वधर्माः प्रयोक्तव्याः । वृहत्यपि प्रयुज्यमाने वृहद्धर्माः । साममयुक्ता एवैते धर्माः । साम्नापि हि दृष्टमष्टं च क्रियते । वस्मा- सामापि धर्ममयोजने समर्थम् । अतो व्यवस्था धर्मागां प्रकृतिवत् । वया प्रकृती रयंतरे प्रयुज्यमाने वदङ्ग प्रयुज्यते । वृहति वदङ्गम् । एव: मिहापीति ॥ ५॥ (पार्वणहोमयोपिकृतावनतिदेशाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] पार्वणहोमयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायार्थसंयो- गाचदशीज्या हि ॥ ५३ ॥ सि स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्रेदं समामनन्ति । स्रण पार्वणो जुहोतीति । सौर्यादिषु वैकवेषु फर्भस भवति संदेहः । तेषु पाणहोमो कन्यो, न वेति । चत इदं तावत्परीक्ष्यम् । कि कालाभीज्या पार्षणहोमी, उव समुदायामीज्येति । कालामीज्यायां वयोः प्रचिः। समुदायाभीज्याया- ममचिः । कुवः संशयः । उभयत्र प्रसिद्धः । उभयत्र हि पर्वशन्दो लोके मसिद्धः । काले समुदाय च, आ हिमवत आ च कुपारीभ्यः । किं तावत्माप्तम् । कालाभीज्येति । वतः क.लगवा मसिदिर्यपदिश्यते । एवं मासे, ब्रूमः । पार्षगयोकवेषु कर्मस्वप्रवृत्तिा । कुतः । समृदा पार्यसंयोगाद । वनः समुदाये प्रसिदिळपदिश्यते। काले प्रसिद्धि परि. हरिप्पाम इति । अतः समुदायवाचित्वात्पर्वशब्दस्य समुदायस्पामियष्ट- ध्यत्वाकवेवमचिरिवि ॥ ५ ॥ यानुवादेन कण्वरयंतरविधिः । यत्पृष्ठं तकण्वरयंतरमिति । वृहदयंतरे च न पृष्टानुपादेन विधीयते । बोदकेन विकसन माप्नुवती वचनेन समुच्चीयते । तस्मा अपामा प्रयोक्तव्ये । यद्यपि च पृष्ठशब्दो नोच्चारिता पाSपि पृष्ठसाधने प्रकृती घटे इति विकतावपि पृष्ठसाघने एव मवनः । नान्यस्मिन्देशे प्रयोक्तव्य इति ॥५०॥ [११॥ । "उभे रहस्यंतरे भातः' इलादो पृष्टानुवादेन सामय कापरयंतरवद्विधीयते । उपाय तरस्य कार्य प्रष्टस्ता समाभ्या साप्यते । एवं महाम। मतः कार्यप्रयुका धमौः कम्पपतरदेवोमपत्रोमये स्पुरिले पूर्व प्रा सिदान्तमाह-शानुवादेनति ।

·[म०९पा०२०१८] मीमांसादर्शने । १७३९ कालस्येति चेत् ॥ ५२॥ इति चेत्पश्यसि, कालस्य पर्वशब्दो वाचकः। तस्मात्कालाभीज्येति। तस्परिहर्तव्यम् । आमापान्तं सूत्रम् ।। ५२ ॥ पकरणेन विशेष्यते-- नाप्रकरणत्वात् ॥ ५३॥ नास्ति कालस्य प्रकरणम् । अस्ति तु समुदायस्प । तस्मात्पकरणेन विशेषेण समुदायवाची गृह्यते, न कालवाची । अत्राऽऽह । न प्रकर- णेन शक्यते पर्वशब्दस्य कालवाचित पापितुम् । दुर्वलं हि लिङ्गास्त्र- फरणम् । उच्यते । नायाभयत्र पर्वशब्दो वर्तते । यदि कालवचना, तत्संबन्धात्समुदाये गम्यते । पदि वा समुदायवचनः, तत्संबन्धात्काले। अन्यतरवचनो युक्तो नोमयवचनः । तत्र समुदायबचने कल्प्यमाने प्रकरणमनुगृहीतं भवति । अपि च, पृणातेः पर्वशब्दः । पृणातिश्च दाने मसिद्धः। दानानि च समुदायाः। तस्मात्समुदायाभीज्या। एवं शब्दावय- वसिद्धिरनुगृहीता भवतीति । तस्माद्वैकृतेषु पार्वणयोरमचिः ॥५३॥ मन्त्रवर्णाच ॥ ५४ ॥ मन्त्रवर्णान फलवदनुवादो भविष्यति । ऋपमं वाजिनं वयं पूर्ण- मासं यजामहे । अमावास्या सुभगा सुशेवा, इति च । तस्मादपि समू- दायामाज्यति ॥ ५४॥ तदनावेऽनिवदिति चेत् ॥ ५५ ॥ नेतदस्ति, यदुक्तं वैकृतप्वप्रवृत्तिरिति । तदमावेऽपि-यद्यपि समु- दायवचनोऽयम् । न च वैकृतेष्वयमस्ति समुदायः। तयाऽपि पार्षणहो- मो भवेतामेव । कुतः । अन्या एवंशब्दिका देवता भविष्यन्ति । समु. दायो पाऽसनिहितोऽपि यक्ष्यते, सौर्यायुपकारार्थेन । यया, अग्रिमन आवह-इति । संनिहितोऽसंनिहिवो वाऽनिर्योगार्थेनाऽऽवायते । एव- मिहापीति ॥ ५५॥ नाऽऽधिकारिकत्वात् ।। ५६ ॥ नेतदेवम् । भाषिकारिफ हीदं वचनम् । अधिकारे मवं, पस्या- ॥ १२ ॥१३॥ ५४॥ ५५ ॥ परेण-पा । भवति-पा.३ भविष्यति-पा।

·१७४० टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०२१०१६) घिपारस्तस्य गुणं विदघातीति । आयादीनां चाधिकारः । ते चात्र देवताः । तेषां होमो देवतार्थः । एव यत्र सा देवता नास्ति, तत्र व दयों होमो न फरिष्यते। तस्मात्पार्पणहोमयोवकृतेभ्यो निवृत्तिः ॥५६॥ (पार्वणहोमयोरन्यतरस्यैव तत्तत्समुदायोपकारकस्य दर्शपूर्णमामयोरनु. सानाधिकरणम् ॥ १९ ॥) [१९] उभयोरविशेपात् ॥ ५७ ॥ पू० इदमिदानी सदिह्यते । किमुभी होमो पर्णिमास्याममावास्यायां च, उत पौर्णमासीहोमः पौर्णमास्याम, अमावास्याहोमोऽमावास्यायामिति । 1 प्राप्तम् । उभावप्युभयत्र । कुतः । उभयोहि प्रकरण उमा. प्याम्नातौ । तस्मादुमयत्र भवितुमर्हतः ॥ ५७ ॥ यदभीज्या पा नदिपयौ ॥ ५८ ॥ सि. । | अब विमुभी होमो पौर्णमास्यामपावास्याया चेत्येतदयुक्तम् । यदा समुदायस्य संस्कारको होमाववगतो तदा य पौर्णमासीटिंग. स पौर्णमास्यामेव प्राप्नोति । इत- रोऽपि तत्रैवेति, नास्त्यनियम । तस्मादन्यथा वर्ण्यते । प्रयोजनसूत्र एते । यदि पर्यचन्द कालवचनातथा सति कारस्यासंस्कार्य वादारादुपकारको स्याताम् । क: थम् । यद्यपि कालस्य काङ्गताऽवगायने, तपाऽपि सदेव वेदित कर्म प्रस्तूयते । न तस्य भूयो भूय स्मृत्या प्रयोजनम् । यथाऽन्यान्यङ्गानि भूयो भूयः स्मारकम- क्षन्ते, नेव काट । तस्मारकालवचने पर्वशब्देऽदृष्टार्थी होमो प्राप्नुत आह-कासामीज्याया विकृतिषु प्रवृत्तिरिति । न च प्रकरणादुत्कृप्य कालस्य स- स्कारको करप्यते । पलवस्पनामयात् । तस्माद्यदि कालवचन पर्वशब्दस्तपा स. त्यारादपकारकत्वान्न लिङ्ग व्यवस्था करोति । अन अह- उपयोरविशेषात् ' इति । समुदायदाचरत्वेन तस्य सम्कार्यत्वाद्भवति व्यवस्थापरणे लियम् । अत आह- 'यदमीज्या वा तद्विपयो' इति ॥ १७॥ १ प्रयोगनमूत्रे इति-मयारविशयात् " यदभाज्या या सपियो' इति स्वदर्थ माथि करार, पूर्वाधरणप्रयोग्नपरमित्यर्थ । २ दगम्यत इटि-पाच पवंशदस्य पटवामित्वेऽपि कायय कम गतयोपयोगाद, मस्य च पाहायं ६ यादरमृतियन रमो रस्तस्याः पुनरकटियषष्ठमावनानिमित्तानापरिहारार्थ मंपदेव स्मरणोपप एमवामिसरामाय पुरक पारस्परस्यामिति छयमारापारकरसमिति मायः।

·- [म.९पा०२२०२०] मीमांसादर्शने । वाशब्दः पक्ष व्यावयति । नवदस्ति, उमयमुमयति । यदर्भाज्या, स न भवेत् । तस्य हि स उपकारकः । अनुपकारक इतरस्प । न धानुपंकारका फर्वव्यः । समुदायप्रधानावत्र होमावित्युक्तम् । तस्माध- दभाज्या, तद्विपयो भवामिति ।। ५८ ।। (समिदादिपदानां नामधेयत्वेन प्रयानानामारादुपकारकत्याधि- करणम् ॥ २०॥) [२०] प्रयाजेऽपीति चेत् ॥ ५९ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयो प्रयाना आम्नाता:-समिधो यजति, उनूनपावं यजात, इडो यनति, बहिर्यनति, स्वाहाफार यजतीति । सत्र संशयः क्रियते । किं समियो पजतीत्यादिशब्दैः सपिदादयो देवताविशेषा विधीयन्ते, एतान्समिदादीन् यजतीति । किंवा न प्रकृयैः समिदा- दिभिः संबन्ध उपादीयते, एवंशन्दिका देवता न प्रतापदिश्यन्त इति । किं तावत्माप्तम् । प्रकृतानां समिदादीनां यागो विधीयते । समि. दादयश्य देवता वाक्पसंपन्धादिति । एवं प्रकृतः समिदादिभिः संबन्धे 'फ्रियमाणे फरणानुग्रहो भविष्यति । तस्मात्पयाजेऽपि प्रकृता देवता भवितुमतीति । देवतामाधा-पं च यथा पार्यणहोम इति ॥ ५९ ॥ नाचोदितत्वात् ॥ ६ ॥ सि० नेतदेवम् । नात्र सपिदादयोधन्तै देवतात्वेन । कुतः । द्वितीया- निर्देशान् । इद्धि निर्देशेन वा देवता चोयते, चतुर्यन्तनिदेशेन वा। तादध्ये गम्यते । सादध्ये च सति देवता भवति । न देवता RI REP सास्ति । मेव चिद्राय देवता, अन सापाय। पस्य या पति तादथ्य, सा वस्य देवता । द्वितीया हीप्सिततमे फारफे भवति । चत्र न यस्य तादय गम्यते । तस्मान द्वितीयान्तेन देवता. विधानम् । अघाऽऽह । तादर्य फल्पयिष्यामः । यश, विष्णुं यमति, वरुण पनतीति । अत्र न विष्णु रणो या यानः । नापि यागादन्तिा, पा- [५८॥ १९ ॥ भम सिद्धान्त अन्धः । विष्णु पननि,' वरुण यनतिन परिषोदना । भोच्यते । पातmaunो विनिः । तम्पायनापटि वा यm सत्र ·१७४२ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [१०९पा० १०१) गस्य फारक यदीप्सितं, तद्वितीययाऽभिधीयते । तेन तत्र करूयते शादर्थ्यम् । शब्दान्तरण वा विहितं गम्यते । इह तु न शब्दान्तरविर- खम् । न च शक्य परिकल्पयितुम् । न च यागस्य कारकत्वेन सम. पति । समिदादिशब्दकत्वात्तु यजीना समिदादय शब्दा वाचका उ पपद्यन्ते । क्रियायां चप्सित्तायामिप्यते द्वितीया। यया पार्फ पचतीति । तस्माद , समिघो यजतीत्ययमर्यः, समिद्यजिः फर्वव्य इति । यदा च यानि मस्यूनुष्ठान चौधते, तदा यजिरुपदिष्टो भवति । यदि पुन. रत्र देवतापदिश्येत, उपदिष्टे यनी देवतोपदिश्येत । तत्रोपदिष्टोपदेशे धाक्यं मिद्यत । तस्मान्न देवतोपदेशः । यदा न देवतोपदेशस्तदा मा. प्रवर्णिको देवताविधिः । तदा चौपादेयत्वादेवशन्दिका देवावीयन्ते । तस्मान्मान्त्रवर्णिको देवताविधिः ॥ ६ ॥ इति श्रीशवरस्वामिकते मीमांसाभाष्ये नवमाध्यापस्य द्वितीय पादः ॥ अथ नवमेऽध्याये तृतीया पादः ।। (सौर्यादिविकृतावतिदिष्टमन्त्रे वैकृतद्रयादिवाचकपदोहाधिकरणम् ॥ १॥) [१] महती यथोत्पत्तिवचनमर्थानां तथोत्तरस्यां तती तत्पतिवादर्थे चाकार्यत्यातू ॥ १ ॥ सि. कृतानि फर्माप्युदाहरणम् । सौर्य चरु निड्रह्मवर्चसकाम इति। । तत्या. एकात्र विधीयते । तस्य प्रकरणसनिधिम्या मान्यव निको विष्णु पास पमनुवादो यागस्तुत्यर्थ । न पात्र नामधेय विष्णु । द्वितीयान्तस्य यमतिसामाना- घिकरण्यामापात् । प्रयानेष्वपि च मान्प्रवणिको देवताविधि । अग्निसमिदादिश्यमेवा- भूयते । सझारूपा पा । यद्यपि सामानाधिकरण्यमस्ति । न च सा मेदिका, किंवा म्पाप्त एप मेदक । टुक द्वितीये ॥१०॥ इति श्रीपट्टयमारियविरचितायां मीमांसामाप्यव्याख्यापा टुष्टीकाया नवमाध्यायम्य द्वितीय पाद ॥ पत्रविषय इदानीम्हरिद स्यने । स प RE ! परमपरा मात्रा, मुस्थाना- मी-MI(R• ११० १० १० १) मवि ऐप ।

·(१०९पा.३.१] मीमांसादर्शने । १७४३ ऐन्द्राममेकादशकपालं निवेषस्मनाकाम इति । चित्रया यव पशुकाम इति । वैश्वदेवी सांग्रहणी निर्वग्रामझाम इति । अस्ति तु प्रकृती नि- . पिमन्त्रा, अग्नये जु; निपासीति । क्या, इन्द्राय मरुत्वते नेवारपेका- दशकपालं निर्वदिति । अस्ति तु प्रकृती त्रीहिलिङ्गो मन्त्रा, स्योनं ते सदनं कणोपि पुनस्प धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सौदामुवे मतिसिष्ठ नीहीणा मेघ सुमनस्पमान इति । तचैत्य विरुवा चोदकपात संदिपवे । फिमषिकारेण प्रयोक्तव्यमुतोहेनेति । किं प्राप्तम् । अधिका- रेणेति । वया, आर्पपनुगृह्यते । यत्मनो फर्वपं, सद्विकताविति । प्रवी चामिनीहिशन्दो प्रयुक्तौ । तस्मादिकतावपि तावेव प्रयोक्तव्या- विति। एवं प्राशे, मः । सत्यं, प्रकृती पयोत्पति वचनम(नां को मन्त्रे, तोचरस्यामपि ती विकतो बनव मन्त्रेण वचनं कपम् । प्रत्मकवित्वात् । तया माप्त इदमुच्यते । नेवदेवम् । अर्षे चाकार्यवा- दिति। एतापों, अमित्रोहिशब्दो सूर्य नीवारं च नाभिद पावाम् । च- ·१७६ष्ट टुप्टीकासहिवशावरमाध्यसमैवे- [अ०९पा० १२०२] आन्दोऽय तुराब्दस्यायें । मन्त्राणां चार्यवचनं कार्य, न स्वरूपम् । स्व. • पे दृष्ट कल्पयितव्यम् । अर्थवचनेन दृष्ट उपकारः। तस्मादहिद- च्याविति ॥ १॥ लिङ्गदर्शनाच ॥२॥ लिङ्ग सल्वप्यस्मिन्न भवति । न मावा वर्ष न पिता न भ्राता न सखा, इति । प्रत्यक्षं भ्रावरं सखायं च वर्षमानं पश्यामः । अतो नादिविषेधर्मवादोऽयम् । शब्दद्धिमविषेषस्तु-न भ्रातृशम्दो व.न सखिशब्द इति । का च तयोदिः । वर्णान्तरोपजननम् । सा, एकस्मिन भ्रावति, योवराविति । एतदुक्तं भवति । न भ्रात शुन्द जाते, न सखिशब्दथेति । अतोऽवगम्पते, अन्य अनन्त इति । पया, न भवन्तः समानं गच्छन्ति, न भवन्तः प्रेक्षका भवन्तीत्युक्त नूनमन्य गच्छन्तीति गम्यते । एवमिहापि, न भावोद्यवे, न सखा, इरयुक्त नुनमन्य उपन्त इति लिङ्गदर्शनम् ॥ २ ॥ (मोद्रे वरी प्रास्ताहन्तरगम ने हरितपदन्याने रक्तपदोहाधिकरणम् ॥२॥) स्थित वावदपर्यवसिम्मेवान्तरा चिन्तान्तरं यतिपदे- [२] जातिनैमिचिक यथास्थानम् ॥ ३ ॥ सि. इदमामना । मौद्रं चरं निपच्छिय श्रीकाप इति । वत्रेदं विधी- यो । पोटरीकाणि वापि भवतीति । अस्ति पती मन्त्रः । स्तृणीत परित परिपत्त दि नामि मा हिंसीरम पा शयाना । दर्भः स्तृणीत हरितः सपनिमा इमे यजमानस्य अध्न इति । ३६ चौदन प्रातः । अत्र दरिति जाविसदाहरिवरिति नेमिचिको गुणसम्दः । तत्र संसपः । नाविन्द तिव्या मिचिकोऽविकारेण प्रयोकव्य उसोभावपि पयास्पानमूहिमपी, नासिन्दा तरणे, नमिचिकः स्वर- नसायने दृष्य इदि। का ए वापरीक्ष्यम् । कि हरिनाम्दी हरितगुणदिवसपा मपुज्या उस रणदम्पगुणामिपित्सयेति । फवार विशेपः । पदि .. पटवान् । भाभिधानाय रिशमोर , न पर, रसनाभपात् । PREPARAनि भय विनस्थिति १॥ [२॥ - REE.AIR - ·[२०९पा०३१०२] मीमांसादर्शन। १७४५ दर्माणां हरितगुणसंबन्यो वक्तव्यः, व्यक्तमसावदृष्टोऽर्थः । सदा पुण्ड रीफाणामप्यदृष्टायेव हरितसंबन्यो वचनीयो भवतीत्यविकारेण प्रयो: कन्या । अथ स्तरणद्रव्पगुणविवक्षया प्रयुज्यते, वत्र पुण्डरीकाणामपि स्वगुणो वतन्पो मविष्यति । तदेतद्वपमपि हरितशब्दादवगम्पवे । किनु विवक्षितमिति संशयः। कि धावत्याप्तम् । अविकारेण प्रयोक्तव्य इति । तव एतचावधि- त्पवे । हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यत इति । कुतः । हरिवंशब्दस्य मन्त्रे भावात् । न हि यो यो द्रव्यगुणः सोऽवश्यवचनीयो भवति । यस्य यस्य तु वाचको मन्त्रे शन्दोऽस्ति, स गुणो वक्तव्य इति गम्यते । हरिवगुणस्य वाचको मन्त्रोऽस्ति । तस्माद्धारवगुणो वक्तव्य इति । ननु स एव स्वरणद्रव्यगुणस्य वाचकः । नेस्याह । न सो स्वर- पदन्यगुण इत्यनेन फारणेन हरित शब्देनोच्यते । कयं नहि । हरित- स्वयोगाद्धरितशब्देनोच्यते । स एव हारित्यं श्रुत्याऽभिदधाति, कक्षा- णपा स्तरणद्रव्यगुणम् । विश्व लक्षणाया ज्यायसी । तस्माद्धारवगु- विवक्षपा प्रयुज्यते विकती नोहितव्य इति । एवं मा, यूमा । जातिवन्दो नैमित्तिकश्योमावहित पी। व एतते । स्तरणद्रव्यस्य गुणविवक्षया प्रयुज्यत इति । यद्यपि हारि- स्पं युस्पा हरिवनन्दोऽभिवति, तथापि हरितगुणवयनमनर्यकम् । अदृष्टं हि वन कल्पनीयं स्यात् । वाशक्यं दृष्टे संभवति । स्वरगदव्य- गुणं तु लक्षणयाभिवदति। तदनने तु दृष्टं प्रपोजनं, स्वरणद्रव्यप्रसा- यनम् । एवं चैदिवापि स्वरणद्रव्यस्य पुण्डरीकस्प गुणः प्रत्यायपि- वया । वरमाचवाचक महितपो रकशब्द इति ॥ ३ ॥ 'वय एवान्वरामिणीपापो भवतीत्यन्यया सूत्रं वर्णवे- लिङ्गदर्शनाच ॥ २॥ जातिनैमिचिकं यथास्थानम् ॥ ३ ॥ इति । इतष पश्यामो विकृधावूद: फर्तप्प शति । कुतः । लि स्पसे । करि मरादि । एमाद । विश्वेषां देवानामुसाणां वपानां ·२७४६ टुष्टीकासहितशावरमाप्पसमैवे- [अ०९पा०३.२] मेदसोऽनुव्हीति । जाविशन्दानामूहिवानां समुच्चारणं भवति । वन्मन्त्रा. णामर्थवचनपक्ष एव फरप्यते । कहेऽक्रियमाणेऽनर्यपरत्वेऽग्निच्छागभन्दा वेव प्रयुज्येयाताम् । तत्रामीपामक्रियानां वचनमनर्यकमेव स्यात् । न चात्रवे गन्दा विधीयन्ते, विधायकस्याभावात् । ननु प्रयोगरचनेन विधायिष्यन्ते । एवं वादृष्टार्थता दोपः। तस्मादस्ति, कह इति ॥२॥३॥ अविकारमेकेऽनापत्वात् ॥ ४ ॥ एके पुनराचार्या अविकारमनुमन्यन्ते । अस्मिन्न लिङ्गं वक्ष्य- ति । तस्येयं प्राप्तिः क्रियते । यदि येत, आर्पयोदको बाध्येव । तस्मादनूह इति ॥४॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५॥ लिङ्गमस्मिन्न दृश्पते । आमेये वैकवे पशावाम्नायवे, अनपे छा• गस्य वपाया मेदसोऽनुयूहीति । कहपसे न विधातव्यं स्पान विधीयते तु । तस्मादन्ह इति । अपि चेदमपरं लिङ्गमानीपोमीये पो श्रूयते, पकं यूपमुपस्पृशेव, एप ते वायो इवि याद । यदि द्वौ, एवो ते वाय इति । यदि वहुन्, एते ते वायव इति । याहो मवेदेव दपि प्राप्तत्वान्न विधातव्यं स्पाद । विधीयते तु । तस्मादप्यनूर इति विकारो वा तदुक्तहेतुः ॥ ६ ॥ वायम्देन पक्षो ध्यावर्पते । यदुक्तमधिकार इति । वम । कार पान । अस्मिन्नये पूर्वीचो हेतुः । अर्षे चाकावादिवि । मन्त्रा नुरुध्यो चोदको न मन्त्रातराणि । अर्थपराणि हि वानि, न स्वर रूपमपानानि । स्माद्दः स्यात्पूर्वेणेव हेतुना । केरलं लिङ्गपरिवारो पतपः॥६॥ लिद मन्त्रचिकीपार्थम् ॥ ७ ॥ पापा मेदसोऽनुहावि त. म्पपिपा विधीपते । तरया, अहिलस्वादमन्त्रः पान् । वरमा पुनर्वचनम् ॥ ७॥ । । परिदमुत्तम् । अप्रपे घागस्प ॥३॥॥॥॥॥ 1.1(म...1.1.)।

·७.000 [१०९पा०३१०३] मीमांसादर्शने । नियमो योजयभागित्वातू ॥८॥ पल्लिङ्गमकम् , एप वायो इति । तत्परिहियते । यदि वेतन्नो- स्खेत, यदि द्वायुपशेम्, यदि पहनिति, सर्व इमे मन्त्रा एफपे मवेयुः। उमपीप मा प्रकृती भूदिति नियमः क्रियते । यदि द्वायुपस्पृशेव, एतौ हे पाय इति ब्रूयात् ! यदि वहून् , पते ते वापच इति याद । तस्मा- देवप्पलिङ्गमिति ॥ ८॥ (लौकिकयूपस्पशें पुरुषार्थतया प्रायश्चितविधानाधिकरणम् ॥ ३ ॥३ [३] लौकिके दोपसंयोगादपवृक्ने हि चोयते निमित्तेन प्रहत्ती स्यादमागित्वात् ॥ ९ ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । सत्रानीपोमीये पशावाम्नायते । यो] यूप. मुपस्पृशेदेष ते पापो इति याद । यदि द्वावती ते वायु इति । यदि पहनेते ते वायष' इति । वपोऽयः सांशयिकः । लौकिके वैदिके च गुपोपस्प- धने मायश्चिचमूत वैदिके, अपया लौकिके, इति । किं प्राप्तम् । ठो- कि पेदिफे वाऽनियम इति । कयम् । विशेपानाश्रयणाद । न हि विशेष आधीयते लौफिके वैदिक वेति । तस्मादनियम इति । वैदिक वा ! क्या हि। अस्य मन्त्रस्य समीपगवेन योजनामिसंबन्धी भविष्यति । इतरया दूगतेनाप्रकृदन परोक्षा संबन्धः स्यात् । तस्मादै. दिक यूपोपस्पर्शन इदं पायधिवमिति । एवं प्राप्त, वूमः । लौफिक उपस्पर्शने भवितुमईति, न वैदिक । कृतः । दोपसंयुक्तं हि श्रूयत इदं प्रायश्चित्तम्-यूपो ये यशस्य दुरिष्टमा- मुञ्चते, पापमुपस्पृशेधनस्य दुरिष्टमामुञ्चते । तस्मापो नोपस्पृश्य इत्पमिपाय, थपेफ यूपमुपस्पृशेदिति समाम्नायते । तस्माया दोष. स्वत्र प्रायविचमिति। लौफि घ दोपो न वैदिफे वैदिके हि, अञ्जन- पुन्छपण च कर्तव्यमुक्तम् । न वत्कर्तव्पं सदकर्वन्यं परिष्यति । सापका घोपस्पर्शनपतिपेपरचनं लौकिकेविरुदं भविष्यति । पानियमादि-पा०।१एवं पोपच-पा.।

·. १७४८ टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमैते- [अ०९पा०३२०१] अपि च, अपक्त कर्मणि चौधते निमित्तैन । कयम् । यूपो पे पत्नस्य दुरिष्टमापुश्चत इति । यत्किल यज्ञे दुरिष्ट ताप आमुचते, यत्सुकृतं तद्यजमान इति । सर्वमिदं प्रशंसाथै, न विधिपदान्तरेण संपघ्यो । इष्टशब्द एवैको विधिपदैः संपन्यमुपैति । प्रशंसापदैरपि संबध्यमान इह संनिहितो भवति । संनिहितत्वाच्च पदान्तः संबध्यते । थया, दण्टो मनोहरो रमणीयश्व, प्रहर शीघ्रमिति रमणीयमनोहरसंब- घेऽपि सति सनिहितत्वात्महर शीघ्रमित्यतः पदैः संघध्यते । एवमिष्ट- शब्दोऽपि संनिहितत्वात्संवध्यते । इष्टे यदि यूपमुपस्पृशेदैप से घायो इत्येवमादि चूयादिति । सोऽयमिष्ट इत्यपवगस्य वक्ता शब्दः । अपट- येयं सूत्रावयवव्याख्या, अपरक्ते हि चौधत इति, ' यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टम्' 'यकमुपापृशेत्' इति वाक्ययोरेकवाक्यतया, सा न युक्ता। अर्धेकत्वादेकवाक्यत्व मिति' ह्येवम् । अर्थमेदाद्भिने एते वाक्ये । स्तुतिस्तुत्यमेदाचार्यभेदः । 'यूपो वे यज्ञस्य ' इस्येतया निन्दया प्रतिषेध. संवध्यते, तस्मान्नोपस्पृश्यः ' इति । 'य. घेकम् ' इत्यस्यापरा स्तुतिः । न च दुरिटिशब्दः समातिवाचकः । इष्टशब्देन सो- ध्येत वा न वा । सोपपदस्तु समुदायप्रसिद्धया पापवचनः । दुरिष्टं पापमित्यर्थः । थपा दुष्कृतम् । न चोपस्पर्शनं निमित्त्वेनान्द्यमानं दुरिष्टेनोपपदेन विशेषयितुं न्या. ग्यम् । तिवत् । तस्मादन्यथा पर्यते । अपवृक्ते हि-प्रतिषेधे सति, चौद्यते मन्त्र उपस्पर्धनेन निमिरेन । प्रतिपेघो घुपरमोऽनितिकर्तव्यतारूपो न प्रयोगानम् । पञ्चेतिकर्तव्यताका तरप्रकरणेन गृह्यते । पतिपेपस्तु पुरुषार्थः । स हि स्वमावाद्विचरन् कदाचिदुपट- रोदपि, कर्ममध्यगतो वा । तत्र प्रतिषिध्यते नोपशेदिति । तत्र हि पापमायरः मिति । यस्य च प्रतिषस्तस्य निमित्त प्रायश्चितं, ममहण इव । तत्र वचनन्यडि- मंति, ' योगमुपरएशेत्, एवं यूपादिति ' । प्रकरणात् ' यूपम् ' इत्यनुपादः । म च शक्या संख्योपरमष्टुमित्याच यानुवादः । येस्तु निमित्तमूतो दागायः सं. १६सानि-नापस भाप्पणी प्रगति ऐपः। १ वि टरमिति (म.१.१. १४.) स्पोतमिरपः । यायी-प्रायविभिप्यारा साविक पनीर । me रिपोपवारिया परय प-यो पुरास प्रतियोग, कर मोहिन महामाराया प्राधिविधा प्रसारित पुस । ঘষ ঢাধন বিপথযাবি বাম ছোলায়। ৬ ফুধ খয়াগে RE:- । ।

·॥ पू० [M०९पा० १०१] मीमांसादर्शने । १७४९ के दुपापर्शनं मन्त्रस्य निमित्र, व्यक्तं न वैदिकम् । वस्माटोफिके यूपोपस्पर्शने पापविचं, न प्रकृवी वैदिक, अभागित्वाव-प्रतिषेपस्या- पवर्गस्य च, वैदिक न संभवतीति ॥ ९ ॥ (द्विपाशिकार्या पिकृतावकषपनान्तबहुवचनान्तपाशमन्वयोविच- नान्तेनोहाधिकरणम् ॥ १॥) [४] अन्यायस्त्वविकारेणादृष्टपनिपातित्वादविरो- पाच्च तेनास्य ॥ १० अस्ति पशुरनीपोपीयः, यो दीक्षितो यदग्नीपोपीयं पशुमालमत इति । वत्र पाशंकत्वाभिधायी मन्त्रः, आदविः पाशं प्रमुपोक्त्वे. समिति । तथा पाशबहुस्वामिपायी, अदितिः पाशान् प्रमुपोक्स्वेतानि. ति । प्रकृती तयोः समुच्चयं वक्ष्यति । अम्ति द्विपशुविकातः । मैत्रं श्वेतमालमेव, वारुणं कृष्णमपां चौपीनां च संघावन्नकाम इति । तन चोदकेन पाशाभिधायिनी मन्त्री प्राप्त । तयोः संशयः । किं पहु- वचनान्तोऽविकारेण प्रवर्ववे, एकवचनान्तस्य निचिा, उन बहु वचनान्तो निवर्तते, एकवचनान्त अदितव्यः, उदोमयोरपि प्रवृत्तिर- भिधानविप्रतिपचिच, कवचनान्त कदिवम्पो पहुवचनान्तोऽपि न निवर्वे । किं मातम् । अन्पायस्त्वविकारेण । अन्पायनिगदो बहुव- रुपया विशेषयितुं प्रहवत् । इदमेवास्याः स्मृतेल, ' यूपचित्यायुपस्पर्शने स्नायात्' इति । ननु प्रतिषेधोऽपि प्रकरणात्काई, ' नानृतं पदेत् । इतिवदिति चेत् । उच्यते । द्विसापनके कर्मणि भीहिमयं संकल्प्य यवमयो न देय रस्युक्तम् । इह तु न द्वौ प्रयोगो । सोपस्पर्शनकोऽनुपम्पर्शनकम । यत्रानुपस्पर्शनके सर्वप्रतिष- थोऽ स्यात् । यत्तु तक्षणायुपपनं तद्वाचनिकं, तक्षगादिकरि च । इदमवि. करणमुदाहरणप्रसन । पूर्वयोहः प्रातिपदिकतिपयः । इतःप्रमृति यननविषय एव । पागो, पा, पाशानितिवत् ॥ ९॥ सपोः समुच वस्पति । प्रकृतावुमयोनिवेश इत्यर्थः । नन्वयं पाशमन्यः 'सयोः समुथयं याति दवि माध्ये यपानवेऽनुपपन्नार्यम् । कुतः । एध्ययनान्तबार- पवनान्तामन्ययोः पासप्रशाशनार्थ वेन त्यतया सम्पयासंभवार बदस्तदमित्रायमार- प्रस्ताविति। ननु पारमन्त्रस्य मन्त्रवाद्विविधा विन्टो प्रकस्मिन् पार मा. र प्रयोगानोमयोपरि मन्ययोकोल प्रयोममिति परवे नन्दिरमादिना । - ·दृष्टीकासहिवशावरमाष्यसमैवे- भि०९पा०३०१) चनानोऽविकारण प्रवर्तते । एकवचनान्तो निवर्तितुमर्हति । कुतः। नास्फस्मिन् पाशे वर्तमानस्य दृष्टः प्रतिघातः । यथैवैकस्मिन् पाशे मवर्तते, वथा द्वयोरपि प्रवर्तितुमर्हति । नासाकस्य वाचकः, न टूयोः। एवमार्ययोदकोऽनुगृहीतो भविष्यति । इतरया हि, ऊर्जामाने यथामकृति मन्त्रो न कृतः स्यात् । न द्वयोः पाशयोः, एकस्मिश्च पाशे फश्चिदिशे. पोऽस्ति । सस्मादविकारेण बहुवचनान्तः प्रयुज्यते, एकवचनान्तस्य निवृत्तिरिति ॥१०॥ विकारो वा तदर्थत्वात् ॥ ११ ॥ बागन्दः परं व्यावर्तयति । विकारो वा स्यात् । एकवचनान्त ऊहेन प्रवर्तते, बहुवचनान्तनिवृचिरिति । कुतः । तदर्थत्वात् । यो पाशी वि. कृती वक्तव्यो, तौ च प्रयोगवचनानुग्रहाद्योगपयेन, न पर्यापण ! वत्र न गम्यते विशेषा, पानशब्द उच्चरित फस्य पाशस्याभिधानं, फरप नेति । अविशेषाद्वयोरपि पाशयो। तयोः फर्मत्वामिसं- बन्यं द्विवीयाद्विवचनमेव शक्नोति वदित, नान्यत् । तस्माद्विवचनमूदो- है। बहुवचनमैकवचनं च निवर्तितुमईत इति ॥ ११ ॥ अपि त्वन्यायसंबन्धात्मकतिवत्परेप्वपि यथार्थ स्यात् ॥ १२॥ भपि विवि पक्षो ध्याव4ते, न बहुवचनं निवतेत । यथा प्रकृती बहुवचनान्तमैकवचनान्वं च मच्चम् । अन्यायसंरन्धादहुवचनान्यम् । एवं विश्वावप्येकवचनान्तं द्विवचनान्तमूोत । अन्यायसंपन्याध पहुवचनान्तं मघव । यदि प्रकृती प्रातिपदिकार्थमात्र पसे मका- शिश, विकवायपि चपसे प्रकाशयितव्यम् । अप बहुवचनान्तेनेक- पमुकम्, हापि बहुवचनान्तेन द्वित्वं वक्तव्यम् । तस्मादपिधानविध- . विपतिः कर्तव्यवि ॥ १२॥ करणस्वारपर्यायेग स्यात् । नार्थ उहेनेति । नपोऽयं, पाचोन्मोचन वाले क्रियमाणा- नुरापेष । । भरिपोचराधिकरणं, प्रकृती विचारितायां वितेविषयः ॥ १० ॥ [१९ ॥१९॥ सिटी-4-11निवार-पा।

·म०९पा०३०४] मीमांसादर्शने । ३७५ यथार्थ त्वन्यायस्याचोदितत्वात् ॥ १३॥सि. तुशब्दस्तमपि पक्ष पावर्तयति । नाभिधानविपविपचिः कर्वव्यैति । कि नहि । यथार्य द्विवचनमूहितव्यं, बहुवनमेकवचनं च निवर्तयाताम् । सदि द्विपाशाभिधायिनः पाशशब्दात्परं बहुवचनमेकवचनं वा न -- क्नोति कर्मसंवन्धं वदितुम् । लोको हि शब्दार्यावगमे प्रमाणम् । न च लोके द्वयोरर्थयोबहुवचनान्त एकवचनान्तो वा प्रवर्वमानो दृश्यते । तस्मादहेन द्वयोः पाशयोर्वहुवचनान्त एकवचनान्तो वा प्रयोक्तव्या . कयं प्रकतावकस्मिन् पाश्चे बहुवचनान्त इति चेत्, छन्दसित्तु यथादृष्टम् ॥ १४॥ यावदर्शनं प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यं छन्दसि, म दर्शनमविक्रमितव्यम् । यो हि दर्शनमतिक्रम्यान्यदपि कल्पयेव, न वेन छान्दसं 'कृतं स्पाद, न लौकिक, नापि लक्षणसिद्धम् । यदुक्तं, चोदकेनाभिधानविमविपत्ति- योधत इति । नतदेवम् । अन्यायस्याचोदितत्वात् । न हि चोदकोड- न्याय्यामभिधानमितिपचिमभिशापयति । कि कारणम् | मकवावे- कत्वात्पाशस्य, भयुक्तत्वाच्च बहुवचनान्तस्य, प्रत्यक्षाऽभिधानविपति- पतिः । केयममिधानविमविपचिनीम । यदन्ययाभिधानम् । अन्यथाऽ. भिधेयम् । न च प्रतावकस्मिन् बहुवचनान्तं मयुक्तमाभिधानाविपति- पनि कर्तुम् । फि ताई । यचेन शक्यते, तत्कम् । किंचानेन शक्यते। अस्य सिद्ध प्रयोगेऽर्थमन्विच्छन्वो यदवगम्यवे सदा शब्द इत्यवधा. रयामः । अस्माच पाशद्रव्यस्य मोचनेन संवन्धोऽवगम्पते । वदवा शब्दस्य पवितुमईति । नेकत्वेन बद्भुत्वेन वा प्रयोजनम् । इह त पिकवी पाशस्य च पाशस्प च योगपयेन मोचनेन संवन्धो पदितव्यः । बहुवचनं च द्वयोः पाशयोरन्याम्पम् । कर्माभिधाने इह पुनर्न प्रयोगः सिदा । किंतु प्रयोग एक चिन्त्यते, का गुब्दः प्रयो- तद एसमपि-पा० । १ अन्यनापि-पी. 1 ३ प्रस्तसाथ-पा• IT स्याभिः पाने, इन प्रयोग -पा।

·१७५३ दृष्टीकासंदिवशावरमाध्यसमेते- [भ०९पा०३.५) कव्य इति । तत्र प्रयोगेऽस्मदायत्वे किमित्यवाचकं प्रपोध्यामहे विद्य- माने वाचके । न चायं योश्छन्दसि दृष्टो बहुवचनान्त: । सोऽयं मन्त्रः प्रयुज्यमानोऽपभ्रंश एव स्यात्, न छान्दसः । न च बहुवचन दिवप्रत्ययार्थ लभ्यते लौकिके वैदिक वा। न चाभिषिरिसते दिखे द्वयोर्बहुवचनं भवति । तद्यया, देवदत्चयन्नदत्ताभ्यां कर्तव्यमिवि देवद चयनदचशब्दद्वयादेव द्विस्पं मास, न विभक्त्याऽभिधास्यते । तयाऽपि द्विवचनमेव भवति, न बहुवचनम् । तस्मादिकवावृहितव्यमिति ॥१४॥ (बहुवचनान्तपाशमन्त्रस्य विकल्पेन प्रकरण एवं निवेशाधिकरणम् ॥ ५ ॥). [५] विप्रतिपचौ विकल्पः स्यात्समत्वाद्गुणे त्व- न्यायकल्पनैकदेशत्वात् ॥ १५॥ सि० अस्ति पशुरनीपोमीपः । यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमाळभव इति । वत्र पाशकत्वाभिधायी पाशबहुत्वामिधाथी च मन्त्री समाम्ना वो । वयोः किमेकत्वाभिधायी प्रकरणे निशिवे, वहुस्वाभिधायी कर जादुत्कृष्यव उनोभावपि प्रकरणममिनिशिवे इति। किमाप्तम् । बहुत्वा मिषायी उत्कर्टव्य इति । कुतः । बहूना हि स पाशानां मोचका । न च प्रकरणे वहवः पायाः सन्ति । तस्मात्मकरणेऽसंवध्यमानो पत्र बहवः पाशास्तत्र नीयेव । यया, युवं हि स्थः स्वर्पती इति दपोर्ट- नमानयोः प्रतिपदं कर्यादिति । एवे असग्रमिन्दव इति बहुभ्यो पजमा. नेम्पः प्रविपदं कुदिति प्रतिपद्विधानमत्कृप्यते । यथा च, पौणसा- चित्रसारस्ववयावापिषीपायनमन्त्रणान्युत्कृष्यन्ते, एवं पाशवहुत्वा- भिषाप्पपीवि। एवं पाते, बूमः । विमविपचावाया, फा विपतिपचिः । यसकता घेका पाय, पाशवगुत्वाभिधायी च मन्त्रा। एतस्यां विप्रतिपनी कि मन्त्र उत्कृप्यते, नेति । उच्यते । नोत्कर्षव्या । ननु प्रकृवावन्यो मन्त्रः । उच्यते । वेन सह विकलो भविष्यति । कुतः। पाशमातिपदि- - ॥१४॥ वैदिक - १ विधिरस्यदे-पा1 ३ अस्ति सोने पशु-पा. बहुदानि- भादौ यत्र पसः पाशास्तोत्रम्य इति-पा।

·- - [46९पा० २०५] मीमांसादर्शने । १७५३ कार्थस्य प्रकृती विद्यमानत्वादुत्को न न्याय्यः । ननु बहुपाशवचन एष मन्त्रः । प्रकृती वेकः पाशः। तस्मात्तत्र न संपवतीति । उच्यते। बड्नप्यसौ पाशान् वदन् यहुत्वाधिष्ठानं द्रव्यं प्रकाशयत्येव । यदि न प्रकाशयेत् , न पाशविशिष्टं बहुत्वं गम्येत । प्रकाशयति चेत्, तावता नः प्रयोजनम् । तस्य द्युन्मोचनं क्रियते, न बहुत्वस्य, पाशाकृतेर्वा । वस्माचस्प प्रकाशनं कर्तव्यम् । वत्मातिपदिकेन करिष्यते, नोल्छष्यते । अपोच्यते । अस्त्येव ह्येकवचनान्वं प्रातिपदिकम् । ततस्य प्रकाशनं करिष्यतीति । अत्रोच्यते । न हादं तस्मादन्यद । ययेकवचनान् मातिप- दिकं नोत्कृष्पते, प्रकरगादित्युच्यते, सिद्धस्तर्वानुत्कर्षस्तदेवेदमिति । ननु बहुवचनस्य बहुपाशकायोगेऽर्थवत्ता । तस्मादुत्कार्टव्यम् । तदुत्क- प्यमाणमेकदेशत्वात्मातिपदिकमुत्कर्षतीति । उच्यते । गुणे स्वन्यायक- ल्पना स्पादिति, न प्रपाने । गुणध विभक्त्प: । प्रधानं मातिपदि. कार्य: । प्रातिपदिकार्थविशेपो विभक्त्याऽभिधीयते । सति प्रातिपदि. काय विभक्त्यर्थेन भवितव्यम् । न च विकृती प्रातिपदिकमस्ति । अनारभ्याप्यभिहितं प्रकृति प्रविशति । फिमङ्ग पुनः प्रकृतावेवामि- हितम् । तस्माद्यत्र प्रातिपदिकार्थतत्र विभक्स्पयों भविष्यति । ननु पिकवावपि चोदकेन प्राप्त प्रातिपदिक, प्रातिपदिकार्ययो- स्यते । यादम् । विषयस्तु चोदकः । वहुवचनसमर्यकं प्रातिपदिक चोदको नोक्रक्ष्यति । तस्मात्यातिपदिकमेकदेशस्वादहुवचनमाक्रक्ष्य- वीति । न च मकृतावनर्यकमेव बहुवचनं, पाशाकृतिकस्य हि तन्मो- चने कर्मसंवन्धं करोति । तस्माद्गुणे बहुवचनेऽन्यायकल्पना, न प्रधाने प्रातिपदिका, इति । पुनरन्यायपम् । यद्दुत्वं गम्यमान- मविवक्षितमित्युच्यते । तस्कर पता, न तु प्रपा प्रातिपदिकम्प मालिप- दिकार्यामिधानमन्याय्यं कल्पषितव्यम् । अस्य हि गुगरपावाच्यमेव वैरुत बहुत्वं, संनिधानामावाद । तस्मात्मकची बहुवचनान्तस्यापि निवेश इति ॥ १५ ॥ १ भानरमाया हि-पा.!

·१७५४ टुष्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- [अ०९पा०३०) प्रकरणविरोपाच्च ॥ १६ ॥ प्रकरणविशेषचितध्यवसीयते, मातिपदिक बहुवचनमाकर्पति, न मातिपदिकं बहुवचनेनोत्कृष्यत इति । प्रकृती हि प्रातिपदिकार्थों विद्यतेऽग्नीषोमीये पशौ । बहुवचनायों विकृतिषु । तस्मादपि बहुचच- नान्तस्य प्रकृती निवेश इति ॥ १६ ॥ उत्कर्षों वा द्वियज्ञचदिति यदुक्तं, वत्परिहर्तव्यम्-- अर्थाभावात्तु नैवं स्याद्गुणमात्रमितरत् ॥ १७ ॥ युक्तं यत्पतिपदिधानमुस्कृष्यते, नास्ति प्रकृती यजमानद्वित्वं यजमानबहुत्वं वा । तत्र न भवेद्विषय एतयो प्रतिपदोः । इह तु गुणमात्रं नास्ति बहुत्वम् । अन्यत्तु बहुवचनस्य प्रयोजनं, मुचिना संपन्धः । न चानेकमयोजनमन्पत्तमेन प्रयोजनेन न प्रयुज्यते । न हि, उल्का प्रकाशनेनामयुज्यमाना भस्मना न प्रयुज्यते । तस्माद्विषमं प्रति- पद्भयामिदमिति ॥ १७ ॥ यावोस्तथेति चेत् ॥ १८ ॥ अथ यदुक्तं, यावापृथिव्यादीनामनुमन्त्रणानां ययोत्कर्षस्तयाऽ. स्येति । तत्परिहर्तव्यम् ॥ १८ ॥ नोत्पत्तिशब्दत्वात् ॥ १९ ॥ नेतदनुमन्त्रणेन तुभ्यम् । न दि दर्शपूर्णमासयोर्यावापृथिव्यादीना- मुत्पत्तौ शब्दोऽस्ति । अस्ति विह पाशस्योत्पत्तौ शब्दः । तस्माद्विपम- मनुमन्त्रणेनेति ॥ १९ ॥ (दर्शपूर्णमासयोबिहुपत्नीकपयोगे पत्नीमन्त्रम्यानूहाधिकरणम् ॥ (1) [६] अपूर्व त्वविकारोऽप्रदेशात्प्रतीयेत ॥ २० ॥ सि. दर्शपूर्णमासपोरामनन्ति, मोक्षणीरासादयध्मायपिसादय, सर्व घ वय संमृद्धि, पनीर संनद्याऽऽन्येनोदेहीति । तत्र, चिन्त्यते । अस्ति हि यजमान एम्पनीको बहुपत्नीकथ। तत्र सर्वस्प १९ ॥ १७॥१८॥ १९॥] यदि परनो मातिपदिकार्थ. प्रधान बलवन, तन एकद्विमहुपत्नीवेषु प्रयोगेषु पत्नी संनोति अकृता हि बहुवचना-पा• ।

·[ब०९पा०३०७ भीमांसादर्शने । भयोगमधिकृत्य पत्नीशब्द चरित इत्येतत्पाशाधिकरणेनैव निणांतम् । इदं त संदिह्यते । किं हिपत्नीके बहुपत्नीके च प्रयोग हितभ्यः पत्नी. शब्द उत नेति । किं मातम् । अभिधानास्वान्मन्त्राणामूहितव्य इति । एवं मासे, मः । अपूर्व तु-अप्रकृतिपूर्वके कर्मणि, अविकारेण प्रयुज्येत । कुतः । ईकारान्तं हीदं पत्नीमात्रस्य पाचकम् । तत्र द्विपत्नीके बहुपत्नीके च प्रयोगे पत्नीशब्द उपादीयमाने द्विवचनं घगुरचनं च सामर्थ्यात्मामोति संनहनसंबन्धं कर्तुम् । समाम्नानसा- मर्यात्वेकवचनेन क्रियते । न चात्र द्वित्वं बहुत्वं वा विषक्ष्यते । लक्षणत्वेन हि पत्नीशब्दस्य श्रवणात् । न चेकपत्नीकात्मयोगाद्वि- बहुपत्नीक प्रयोगेऽविदेशो भवति । यथा, तत्र संख्पोक्ता तददिहा. पीति । तस्मादविकारेण पत्नीशब्दस्य प्रयोगः । अथापि कयंचिदेकत्वं विवक्ष्येत, तयाऽपि द्विवहुपत्नीके प्रयोगे संमतिपत्यमावादेकवचनार्थ- मेकवचनम् । तदनेकपत्नी के प्रयोगेऽविरुद्धमित्यविकारेण प्रयुज्यत ' इति ॥ २०॥ (विकृतावपि दिनहुपत्नीकप्रयोगे पत्नीमन्त्रस्याविकाराधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] विकृतौ चापि तद्वचनात् ॥ २१ ॥ सि. (मातिपदिकार्थे इत्येतयोः साधिकरणे गणित )अथापि कर्यचिदेकवचन विधक्षिव- मिति-अदृष्टार्थमेकवचनमुच्चारित, न समवेतसंख्याभिधानार्थ, द्विरहुत्वस्यानभिधानात् । पत्र चान्यत्रामिधानविप्रतिपत्तिस्तत्र पाशन्यायः। यत्र त्वेक एवं मन्त्रः, तत्र पत्नी- पकिये स्प:' इति यया । ननु 'पवित्रयोरुपादीयमानावाद्विवक्षितं द्वित्वम् । उपादीयमानता च 'पवित्राभ्यामुत्पुनाति ' इत्यादी तयोरिति । न वयं द्वित्वविवक्षा वारयामः । कि तहि । समवेतं वदति न वदतीति । समवेतवचनत्व कहो विवक्षितः न्याया, प्रयोजनमिति ॥ २० ॥ १(०९ पा३ न. ५)1२ कुण्डलिनस्यान एवं पाट भावश्यक इति तन्वरलेना. पीय प्रकाश्यते । प्रातिपदिकार्थोऽस्तति तदर्शन विभक्तिरप्यैकवचन विष्वपि प्रवर्तमानमाकतिम च्यामिप्राय स्यात् । पग विभक्तिः प्रधानं ततो यन सा स्वार्य लमते तव पर्यवसितः प्रातिपदि. कार्य हवि द्विवहुपत्नी के मन्य एव न स्यात् । इन्यतयो. पक्षयो कि न्याय्यमित पाशाधिकरणे धर्णितम् । इति । ३ (म.९ पा ३ भ. ५) इचत्रेति ग्रेपः।

·- १७५६ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [अ०९पा०३०९) अदानी विकृती पत्नीशब्दश्चिन्त्यते । किं द्विपत्नी बहुपत्नीके च प्रयोग अहितव्यो नेति । किं प्राप्तम् । द्विवाची घटुवाची वा पत्नी शब्दो द्विवचन बहुवचनं चौपाददानः प्रकृती समाम्नानेन बाधितः । इह समानानाभावाचे उपादातुमर्हतीति । एवं प्राप्से, चूमः । विकृतावप्यविकारेण प्रयोक्तव्य इति । कुतः । तद्वचनाद । यत्मकृतो तद्विकृती कर्तव्यमिति तदचनम् । प्रकृतौ चकत्व मविषक्षितम् । इहापि द्वित्वं बहुत्वमेकत्वं च न विवक्षितव्यमिति । तस्मादविकारः । अथवा, तदेव विवक्षितम् । तदनेकपत्नीफेऽप्पविरु- दमित्यविकार एवावसीयते ॥ २१ ॥ (पशुधर्मसामानविष्यपक्षे प्रास्मा इत्यध्रिगुप्रेषस्याविकाराधिकरणम् ॥ ८॥') [८] अधिगौ सपनीयेपु तद्वत्, समानषिधानाश्चेत् ॥२२॥ सि० अस्ति सोमे पशुरग्नीपोपीयः, यो दीक्षितो यदनीपोपीयं पशुमाल. भत इति । तत्राध्रिगाविदं समानायते । मास्मा अग्निं भरत, स्तृणीत पहिरन्वेनं माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता, इत्येवमादि । यदा त्वनी- पोमीयः सवनीयाश्च समानविधानाः, तत्रेदं विचार्यते । किमध्रिगो, भास्मे, इत्येवमादिपदमूहितव्यम्मुत नेति । किं प्राप्तम् । ततोऽतिदेशः क्रियते । अधिगौ तद्वदिति । तत्र यः पल्यधिकरणे पूर्वपक्षा स इह पूर्वपक्षः । यः सिद्धान्तः स इह सिद्धान्तः । ऊह इति पूर्वपक्षः । अविकार इति सिद्धान्तः ।। २२ ॥ (नीवारादिसदृशपतिनिधिप्रयोगे वह्यादिमन्त्रस्याविकारेण प्रयोगा। धिकरणम् ॥ ९॥) [९] प्रतिनिधौ चाविकारात् ॥ २३ ॥ सि० अस्ति प्रतिनिधिः। श्रुते द्रव्येऽप्रचरति, आगमो वा चोदनार्याविशे- पादिति । स च सदृशः, सामान्य तच्चिकीपति । तद्यदा व्रीहिष्वपचरस्म नीवारा उपादीयन्ते प्रतिनिधित्वेन, तदा व्रीहिमन्त्रो यः समाम्नाता, [२१ ॥ २२ ॥ अभिगु.-पा० । २ (म.पा. . . म. १५)। ३ (म.पा. ३. " • २७)।

·-- म०९पा०३०९] मीमांसादर्शने । १७५७ स्योनं ने सदन कृणोमि । घृतस्य धारया सुशेचं कल्पयामि, तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ नीहीणों मेघ सुमनस्यमान इति । तं मवि संदेहः । किं नीवारेपु वीदिशब्दस्योरेन प्रपोग उताधिकारेणेति । किं प्राप्तम् । अविकारेण नीदिशब्दः प्रयुज्यमानः कार्यवतो नीचारान् न शक्नोति प्रकाशयितुमिति तेपु प्रकाशयितव्यपु नीवारशब्दः प्रयोक्तव्यो भवति । तस्मादहः कर्तव्य इति । एवं मासे, चूमः । प्रतिनियो चाविकारान् । प्रतिनिधो चेति, कि- अहो न कर्तव्य इत्यनुष्यते । फिमेवं भविष्यति । एवमविकारो भविष्यति । तत्राऽऽपमनुग्रहीप्यते । तस्मादनूहः ॥ २३ ॥ अनाम्नानादशब्दत्वमभावाच्चेतरस्य स्यात् ॥ २४ ॥ ने चैतदस्त्यन्ह इति ! एवमनूहो मनेन् । यदि तस्मिन् मन्त्रे वाह. शब्दोऽनाम्नातः स्यात् । अभावाचवरस्य, यदि च नेदं द्रव्यान्तरं नीवा. राख्यं स्यात् । न चेदमुपयास्ति । तस्मादभिधानसिद्धय ऊहितव्यो नीवारशब्द इति ॥ २४ ॥ तादादा तदाख्यं स्यात्संस्कारैरविशिष्ट- स्वात् ॥ २५॥ पाशब्दः पसं व्यावर्तयति । नेतदस्त्यूह इति । अविकारेण प्रयोगः । कुवः । नादर्थ्यात् । नादर्थ्य, ब्रीहर्यता नीवाराणाम् । ये नीही मोक्षणा- दयः संस्कारास्ते लक्षितेपु विशेषेषु कर्तव्याः। तेषां च विशेषाणां केचि- श्रीवारेपु विद्यन्ते । तदन मोक्षणादयः संस्काराः क्रियन्ते । संस्कारैः रविशिध्यायं ब्रीहिशब्दो योऽन्येपु ब्रीहिलक्षितेषु भवति, एवमेवे- प्वपि नीवारेषु । तस्मादविकारेण प्रयोक्तव्य इति ॥ २५ ॥ उक्तं च तत्त्वमस्य ॥ २६॥ फयं पुनायते, यो यो ब्रीदिगतो विशेषः स नीवारेष्विवि । २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥] श्रीमाकृतिव्यक्तिसादृश्यानां च व्याख्यानं तमेवोक्तम् । नाहीणां मेघ' इत्याय प्रतिनिधो पति, सहो-पा. १३ न घेतदस्ति प्रतिनिधावह इति-या १३ यया पान्मेष-पा..

·१७५८ टुष्टीकासहित शावरमाप्यसमेते- [अ०९पा० ३१०१०) सूक्तं च तत्त्वमस्य । उक्तोऽस्य विशेषम्य तद्भायः पष्टेऽध्याये, सामान्य वचिकी, इति । तस्मादप्यविकारः ॥ २६ ॥ (पशुगणेऽध्रिगुपगताना संसर्गिद्रव्यवाचकचक्षुरादिपदाना- मनुहाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] संसर्गिपु चार्थस्यास्थितपरिमाणत्वात् ॥२॥ सि. सन्त्यध्रिगुप्रैपे संसर्गिणोऽर्थाः । तद्यया, चक्षुः प्राण इत्येवमादयः । सूर्य चक्षुर्गमयतात्, वातं पाणमन्ववसृजवादिति । द्विपश्वादिषु पशु: गणेषु किहितव्य उत नेति । उच्यते । नन्वन्यायनिगदत्वादेवाय नोहितव्यः । द्वयोश्वापोरेकवचनान्तो यतः श्रूयते 1 उच्यते । नायम- ध्रिगावधिष्ठानयोः सूर्यगमनमाह । न घधिष्ठाने सूर्य गच्छतः । वैजो. रश्मिवचनस्त्वयम् । एक च तचनः । तस्मान्नायमन्यायनिगदः । द्विपश्वादिषु च कृतेषु प्रपोगेषु, मैत्रं श्वेतमाल मेत, वारुणं कृष्ण मपां चौपपीनां च संघावनकाम इत्येवमादिषु पशुभेदात्तेजसो भैदै गम्यगान ऊहः स्यादिति मानोति । नन्वेकस्मिन्नपि पशावधिष्ठानभे- देन मिने एव वेनसी 1 नेत्युच्यते । सूर्यमस्य चक्षुर्गमपतादिति, यत्प. शोस्तेजस्वद्विवक्षितम् । नाधिष्ठानभेदः । पश्वन्तरेषु पशुवेजोमेदार इति। एवं प्राप्ते, घूमः । संसर्गित चार्यस्यास्थितपरिमाणत्वात् । संसर्गि: पर्येषु यद्यपि पशुभेदस्तयाऽपि रक्ष्मीना संसर्ग एवैकीभूतास्तेषा रश्मयः । यथैव पानीयस्य तेलस्य घृतस्य वा स्तोका नानादेशेषु मिमाः समानदेश एकीभूता भवन्ति तद्वदश्मयः । तस्मादेकवचनान्त: स्तेषां वाचक इत्यनूहः स्यात् ॥ २७ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ २८॥ लिङ्गं खल्वपि भवति, यथा संसर्गिणो नौवन्त इति । म माता पर्षते, न पिता, न नामिः, प्राणी हि सः-इति प्राणस्य सिद्धमनूई प्रेयनयादिपु क्षं प्रयोग इति चेत् । यदि नहीणा विकारातत उहा, यदि पाना, ततोऽनमिवानमेवेति प्राछे, चूमः । कण्वरयंतरवदुमयविकारोऽयं, उमय 'नर्माणा ग्राहक इति ॥ २१ ॥ [ २७ ।। ite. si० ३ भू. २०). २ भेदो गम्यते । तेनोह--पा० । ३ न मरमा पा. !

·१७५९ मपा०३०११] मीमांसादर्शने । हेतुस्वेनोपदिशति । तस्मात्संसर्गिणों नोमुग्त इति ।। २८ ।। (पशुगणेऽधिगुपगतेकपाशब्दस्य यावत्यचमभ्यासाधिक रणम् ॥ ११॥) [११] एकत्येकसंयोगाभ्यासेनाभिधानं स्यात् ॥ २९ ॥ तिः 'अस्ति ज्योतिष्ठोमे पशुरनीपोमीयः, यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशु- मालमव इति । तत्राधिगुपे समानायत्ते, एकघाऽस्य त्वचमाञ्छध- तादिति । तद्विकृती द्विपंवादिपु संदिह्यते । किमेकपाशब्दोऽभ्यसितव्य उतांधिकारेण प्रयोक्तव्य इति । किं प्राप्तम् । एकत्यपमभ्यसितव्यः । कृतः । एकसंयोगाद । एकस्त्वचः प्रकार आच्छयवा फतव्य इति । तत्र द्वयोर्षद्वीपु वा त्वत्कृत्यमानासु नैका मकारो भवति । पर्यायेण हि पशुभ्य आच्छचन्ति । एकरयां त्वच्याच्छयमानायामेकेन प्रकारेणी- इच्छयेयुः । तस्मादसर्वविपयो भवति, अविकतः शब्दः प्रयुज्यमानः । तरमादभ्यासितव्य इति ॥ २९ ॥ अधिकारो वा बहूनामेककर्मवत् ॥ ३० ॥ 'वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । नतदस्ति, अभ्यसितम्य इति । अवि- कारण प्रयोक्तव्य इति । कुतः । ऐकध्यवचन एप शब्दः । एकीकु- बर्षा त्वच इति । कि वषयम्, एककालोपदेशी घी, एकदेशोपदेशी वां । चनामेककर्मवत् । यथा बहूनामेककाले कर्माणि भवन्ति; एकथा गाः पापयतीति । एवमिहापि, ऐकध्यं त्वचा कुर्विति । बहूनां वेकीकरणं शक्यते फत, नकस्यास्त्वचः । तस्मादहीषु त्वत्वेकीकरणपेकपाशब्दो बदतीत्यध्यरसेपम् ॥ ३०॥ महत्व वैध्य स्पादेकत्वात्तचोऽनभिप्रेतं तत्यकृति- खात्परेवायासेन विवृद्धावभिधानं स्यात् ॥ ३१॥ २८ ॥ २९ ॥ ३०॥ भाच्छपवा तस्य-मा• 1 ३ स्वध्यपापमाना-पा।

·टुष्टीकासहितशाघरमाध्यसमेवे- [अ०९पा० ११० ११] तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। नाविकारः । अभ्यसितव्यः शन्द इति। एफफाले कर्मण्यभिधीयमाने सहत्वं त्वचामभिहितं भवति । तत्मकता- वेफस्यां त्वच्यसंभवादनभितम् । तत्मकृतित्वादुत्तरासां वतीनां परेषु वर्षमानेषु पशुस्वभ्यासेनाभिधानं स्यात् ॥ ३१ ॥ (अध्रिगुपैपगतमेघपतिशब्दस्य देवतापरत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] मेधपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्सर्वत्र च प्रयुक्तत्वाचस्य चान्यायनिगदत्वात्सर्व- त्रैवाधिकारः स्यात् ॥ ३२ ।। पू० अस्ति ज्योतिष्टोमेनीपोमीये पशावध्रिगुपे मेधपतिशब्द एकवाभिः गदः । परेपा शाखिना द्विवन्निगदः । वं प्रति संशयो भवति । द्विपश्चा- दिषु पशुगणेषु किमविकारेणेवरश्चेत्तरश्च प्रयोक्तव्य उत स्वामिपर, अहः कर्वव्य उत देववापर इति । कि प्राप्तम् । अविकारः । कुतः । मेघपवित्वं स्वामिदेवतस्य, स्वामी मेधपतिदेवता च। स्वामिना पशुदेव. वाभ्यां दत्तः संकल्पितः । मेघपतये स्वामिनेऽप्यसो भवति । तस्य फार्य करिष्यतीति । देवताभ्यामपि ताभ्यामुत्स्रक्ष्यत इति । त्रयाणा- मपि हि त मेधं प्रति, आधिपत्येन समवायोऽस्ति । सर्वत्र चाऽऽधिपत्ये पविशन्दः प्रयुक्त आ हिमवत आ च कुमारीभ्यः । स एप त्रयाणा मेकवचनान्तो वाचको द्विवचनान्तश्च । यथा प्रस्तावविवक्षितकस्को:- विवक्षिवदित्वश्व संबन्धपात्रनिवन्धनः, एवं सर्वासु विकृतिषु । तस्मान विक्रियेत ॥ ३२॥ । ३१॥] 'मेघम् ' इत्यत्र चत्वारः पक्षाः । अविकारेणीमयोः प्रयोगः । व्यवस्थया वा- दिवनिगदो देवतायाम् , एकवन्निगो यजमाने । उमौ वा स्वामिगरी । द्विवनिादः पत्न्यपेक्षया । उमी वा देवतापरी । संघातापेक्षयकवन्निगद इति । तत्र तीये पसे दोपमाह- उत्कयो देवताया स्यात् । इति । यस्य देवतावचना, तस्योत्कर्षः प्राप्नोति, एकवन्निगदोऽमाकदेवत्येषु पशुध्विति । तत्पशन्यायमनायो- च्या पर्वास्ति प्रधानमूतः प्रातिपदिकार्यरतत्र गुगभूतं वचनं नीयत इति । संघा- तस्य देवतास्वमदृष्ट्य ॥ ३२ ॥ वृदोष पके दोषमाहवि-तृतीयप स्थित्वा धनुर्षपइस्य दोषमाहेत्यर्थः । २ पारम्या यपि यति । निगदस्योपनि गने धारणान्तरमाह-वावस्येति !

·१७६१ [अ०९पा०३०म०१२] मीमांसादर्शने । अपि वा द्विसमवायोऽर्थान्यत्वे यथासंख्य प्रयोगः स्यात् ॥ ३३॥ अपि वा, नेतदेवम् । तयोरिद समवायः, एकवनिगदस्य, द्विवग्नि- गदस्य च । सयोरेकवनिगदः स्वामिनि प्रयोक्ष्यते, येषां समाम्नातः । येषां द्विवनिगदः समानातस्तेषां स देव वक्ष्यति । तस्मादिकतो व. हीपु देववासु द्विवग्निगद ऊहेन प्रवर्तिभ्यते । बहुयजमानेष्वेकवनिगद अहिष्यते । एवं ययासंख्यं प्रयोगो भविष्यति ॥ ३३ ॥ स्वामिनो वैकशव्यादुत्को देवतायां स्यात्पन्यां द्वितीयशब्दः स्यात् ॥ ३४ ॥ पाशब्दः परं व्यावतयति । स्वामिदेवतयोरुभयोर्षाचक इति त. देवम् । एक एव पेपपविशब्दा, यस्पाद्विवचनं, यस्मादेकवचनं, स एव न स्वामिदेवच पौर्वाचको भविष्यत्ति । नवकोऽपि मेघपविरपरोप भवीयते । कथमवाचक इत्युच्यते । यदा स्वामिनस्तदा, मेघपतये यो मेघस्त मेध्या दुर उपनयतेति संवन्धः। यदा देवतावचनस्तदा, मेघपतये उपनयत मेध्या दुर इति संवन्धः । स एप सकदुचरित उभाभ्यां पदाभ्यां न संवन्धुमुत्सहते । वचनच्यक्तिभेदावाक्य भेदः प्रसज्यते । तस्मात्स्या- मिनो वाचक इत्यध्यवसीयते । अथ किमर्थ न देवतावचनः करण्यते । त्या हि कल्प्यमान एकवनिगद उत्कृप्येव, एकदेवत्ये क्रतो । तत्र म. फरणं बाध्येत । यजमानवचने पुनः फर पमाने न द्विवनिगद उत्क- ज्यत । तत्रैव यजमानयोदपत्योपोचको भविपति । तस्मात्प्रकरणानु- नहाय स्वामिवचन कलायते। स्वामिपरस्पोहो भविष्यतीति ॥ ३४॥ देवता तु तदाशीवासंमानत्यात्स्वामिन्धन- र्थिका स्यात् ॥ ३५॥ सि. तुशन्दः पक्ष व्यापयति। न स्वाभिवचनः । देवतापरो भविष्यति । [२५ ॥ ३४ ॥ सिद्धान्त देवतावादित: । सामिपक्षे वाक्पार्य एवं तावन्न पटने । आशासा- १ एकदेवस्य गर्नु-पान ·१७६२ टुप्टीकासंहिवशायरभाष्यसमेते- [अ०९५०१०११ कुतः। तदाशीवाद । आशासाना मेघपतये मेघम्, इति देवताभ्यां हवि- राशास्यते । मेघपतिभ्यां मेधमाशासाना उपनयत ताभ्यामिति । यज. मानं प्रत्याशासनानुकीतनमनर्यकम्, अकर्तव्यं च । स प्राप्त एव स्वा. मिवं मेघः, किमर्थमाशास्यते । न च तेन नित्यमेव स्वामिसंबद्धेन प्रयो- जनम् । याग एव हि न संवतेत । तस्मादेवतावचनो मेधपतिशब्द इति ॥ ३५॥ उत्सर्गाच भक्त्या तस्मिन् पतित्वं स्यात् ॥ ३६ ॥ उत्सृष्टं च यजमानेन नायं ममेति । फेवलं परकीयो क्ष्यते । का लेन देवतया संभन्स्यत इति । कः पुनरस्य देवतया संवन्धः । यचाम- विश्य परिग्रहोऽस्य त्यज्यते । स च यागा माक् कृतः । तस्माद्यागात्परा- थे द्रव्यं नाऽऽत्मीयं, परित्यज्याऽऽस्ते । आत्मप्रधानं यचदात्मीयं, न यं प्रत्यात्मा गुणभूतः । तादृशे तु भक्त्या पवित्वं भवति । तस्मादेव योरेव तत्र मुख्यं मेघपतित्वं, भाकं स्वामिन इति ॥ ३६॥ उत्रुप्यतैकसंयुक्तो द्विदेवतेऽसंभवात् ॥ ३७ ॥ इति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् ॥ ३७ ॥ एकस्तु समवायाचस्य तल्लक्षणत्वात् ॥ ३८ ॥ अप्रोच्यते । यो हि तो द्वावनीपोमो तयोगणे मेघपतिशब्दः । स पात्र देवतासमवेतः । वस्मिन् कर्मण्येफस्मै गणाय मेधमुपनयत, इत्यु ज्यते। तस्मादेकवचनान्तो गणवाची मेधपतिशब्दो नोत्कृष्यत इति॥३८॥ नपदानश्यात् । अपि च, यजमानाय मेधपतये यो मेवस्त मेध्या दुस-यज्ञद्वार, उपनयत । किमर्थमिति प्रयोजनापित्वादसमयों वाक्यार्थः । न च मेधमनूय किंचि- द्विधीयत इति । इतरयों मेध्या दुर उपनयत, मेधपतये मेधं कर्तुमित्येवमाशासाना इत्युपपन्नो वाक्यार्थः । न च परकीयो देवताय क शक्यत इत्यर्याद्योऽयं यजमान- स्येति ॥ ३५ ॥ [ २९ ॥ ३७ ॥ ३८ ॥ स्वामिनो-पा० । १ न चानेन-पा० । ३ मेध.-। ४ मेघ्या.--ऋतिया। ५ या वादालोकरयोमध्यदेशम् । असमर्थ. अपरिपूर्णः । ७ इतरति-मेघपतिसदस्य देवदापरवपक्षे, इत्यर्थः । यजमानस्यति-देवतापरत्वपक्षभर वाय पोर्यजमानसंबन्धिरवमर्थ: एम्ममिति निराकारक्षो वाश्यार्थः संभवदेत्यर्थः । . ।

·, [०९पा० २१०१३] भीमासादर्शने। संसर्गित्वाच तस्त्राचेन विकल्प: स्यात् ॥ ३९ ॥ अयं चान्यः परिहारः। संसर्गी अयमयों देवा नाम । द्वावयाँ संसृष्टौ कदाचिदेका देवता भवति । यदि द्वयाय परिकल्पितं किं. चिदव्यं, वत्र द्वयं देवता भवति । वाक्यों संसष्टावकता यावः । त- स्मादेकवचनान्तोऽपि प्रकरणमभिनिविशते, पूर्वेण च सह विकल्पेते इति ॥ ३९॥ एकत्वेऽपि गुणानपायात् ॥ ४०॥ अन्वारुह्य वचनमिदम् । मा तावद् भूदिहकत्वमर्थः । तयाऽपि प्र- करणमनुमविशेतकवचनान्तः । प्रातिपदिकं हि तस्य विद्यमानी. पम् । एकवचनं चौपनयनसंबन्धार्थम् । एकावं वाऽविवक्षितम् । त. स्मान्न प्रकरणांदुत्कष्येतति । अयोच्यते । एकत्वविशिष्टस्य विभक्तिी संपन्ध प्रीतीति । वयाऽप्यस्मत्पक्ष उपपद्यतेतराम् । सर्वोऽपि धेफत्वं संबद्ध इति । अय संवन्धं करोति, एकत्वं च प्रवीतीति । न वेने विशि. नष्टि, अविचलितत्वादविरुद्धं भविष्यतीति । अयोच्यते । अविव. क्षितेऽपि वचन एफैत्वसंबन्ध एकवचनं भवति, नान्यत्रेति । तथा मेघपतिगतमेकत्वमस्य भविष्यति । वेतः सोऽनुवदिष्यते । तस्माददोष इति ॥४०॥ (बहुदेवत्ये पशावेकवचनान्तमेषपतिशब्दस्य द्विवचनान्तेन विकल्पी. धिकरणम् ॥ १३॥) [१३] नियमो बहुदेवते विकारः स्यात् ॥ ४१ ॥ पू. अस्ति बहुदेवत्या पशुः । स एतान् पशूनादित्येभ्यः कामायोss. कमत इति । तया वैश्वदेवं धूम्रपालभेतेति । अस्ति तु प्रतापग्नीपी- मीये द्विवानिगद एकवन्निगदच मेपपतिशम्दः । अत्र चोदकमा संदि- प्रवे | किं द्विषनिगद सहितव्यः । एकवान्निगदो निवर्तत, उदोमावपि २९॥ १०॥ सिद्धेऽपि पूर्वाधिकरणेऽस्य पूर्वपक्षो यत्क्रियते, तदसनतः । मा गरम भूत-पा. ११ एकवर्षपदया।

·१७६४ टुप्टीफासहितशायरभाष्यसमैते- [भ०९पा०1०१७) परस्परेण विकल्पमानौ निविशेयातामिति । किं तावत्माप्तम् । द्विवनि- गदा समवेताभिधायित्वादहितव्यः । एफवनिगदोऽशक्नुवन्नभिधातुमि- त्येतावता दर्शनेन निवर्तते । एप नियमः । आह । ननु प्रकृती द्वित्व स्याविवक्षितत्वादधिकारेण प्रयोगः मामोतीति । उच्यते । अविशेषक- मन द्वित्वं, न तु तत्र समवेतं न गम्यते । न च गम्यमानं निष्प्रयोज. नम् । अन्यसंख्यापरिच्छेदेन पुनः संख्येयमुपस्थापयति । तदस्य दृष्टमेव भयोजनम् । तस्माद्हुष्वप्यूहो भवतीति ॥ ४१ ॥ विकल्पो वा प्रकृतियत् ॥ ४२ ॥ सि. यदुक्तं द्विवचनान्त अहितव्य इति । तद्गृहीमः । यत्त्वेकवचनान्तो निघतेति । तन्न | एफवचनान्तोऽपि प्रकृतिवदिह द्विवचान्तेन विक- ल्पितुमर्हति । उक्तं हि गणाभिमायं तत्मकृतौ । संसर्गित्वाद्वा देवताना-. मिति । तद्वदिहापि गणाभिमायाव, संसर्गित्वाद्वा देवतानां विकल्पेन निवेक्ष्यत इति ॥ ४२ ॥ (पशुगणे, एकवचनान्तमेधपतिशब्दस्योहाधिकरणम् ॥ १४ ॥) [२४] अर्थान्तरे विकारः स्याद्देवतापृथक्त्वादे. कानिसमवायात्स्यात् ॥४३॥ सि. अस्त्पेकादशिनी, मेवाऽऽग्नेयेन वापयति, मिथुनं सारस्वत्या क. रोति, रेतः सौम्येन दधाति, मजनयति पौष्णेन, इत्येवमादि । अस्ति च प्रकवावध्रिगुपैपे, एफवन्निगदो द्विवन्निगदश्च मेघपतिशब्दः । तस्येह चोदफमाप्तिश्चिन्त्यते । द्विवनिगद अहितव्य एव । अथैफवन्निगदः कि- मविकारेण भवतेत, उत निवर्ततेति । किं प्राप्तम् । विकल्पो चा प्रकृति- एवं प्राप्त, अमः । विकार एवैकादशियां, न विकल्पः । तत एवैक ननु प्रकृती द्वित्वस्याविवक्षितत्वादिति-अयमपि चार्यः प्रायेण गतः । एक स्वेऽपि गुणानपायात् । इति । किंतु तत्रैकत्वस्याविवक्षोता, स एव हेतुर्विवक्षाया- मपीति । तस्मात्पूर्वस्यैवैतत्प्रयोजनाधिकरणमुत्तरस्योपोद्घातिकमिति ॥४१॥ [१२॥ सह बौदरप्राप्तविनयनेपा । ३ (म. पा. ३. 13 सू. ४.) पदिति ।

·म०९पा०४.१] मीमांसादर्शने । १७६५- चनान्तेन निवर्तितध्यम् । कृतः । देवतापृथक्त्यात् । पृथगत्र देवता । अन्यस्य पशोरन्या देवता, अन्यस्यान्येत्येवं, नात्र गणो देवतात्वेन । तदभावात्संसर्गित्वमपि नास्ति । प्रकृती चैतवयं कारणं, एकवचनान्तस्य . निशे । न तदमावादिहास्ति प्रवृत्तिः । यच्चोक्तम्, एकत्वेऽपि गुणा. नपायादिति । परपसमन्वारुह्य तद्वचनं, न स्वपक्षः । तस्माददोष इति ॥ ४३॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कवी मीमांसाभाष्य नवमस्याध्यापस्य तृतीयः पादः॥ 4 अप नवमाध्यायस्य चतुर्पः पादः ॥ (पशुगणेऽध्रिगुपे समस्तवक्रीयत्ताप्रकाशनार्थं समस्य वचनाधिकरणम् ॥१॥) [१] पड्विंशतिरस्यासेन पशुगणे तत्मकृतित्वा- द्गुणस्य प्रविभक्तवादविकारे हि तासामका- न्यूनाभिसंबन्धो विकारान्न समासः स्या- दसंयोगाच्च सर्वामिः ॥१॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः, यो दीक्षितो यदनीपोमीपं पशुपालभव इति । तत्राधिगुप्रैप इदमान्नायते-पविशतिरस्य व ऋप इति । तघोदफेन दिपश्चादीन् पशुगणान् संपाप्तम् । मैत्र श्वेतमा. लमले, वारुणं कृष्णमपा पौषधीनां व संपावरकाम इत्येवमादिषु । इति श्रीपट्टकुमारिसविरभितायां मीमांसामाप्पव्याख्यायो टुप्टीकायां नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ मस्मिन्नधिकरणे पंच पक्षाः । पक्षस्य वचनव्यक्तिनिरूप्यते । पदिशतिरिति पर पहल-पहरिविरायेलनयोः पदोरम्यास विप्रथमा विद्या इति द्वितीया।। पहाविप नो विनतः । मत्पादस्पोर इति पतुः । स्मार एव परमाठि पर सारा स्पः । २ वचनम्मतिर तापम् ।

·। १७६६ टुप्टीकासहितशायरमाप्पसमेव- म०९पा थयमर्पः सांशयिफः । किं पड्विंशतिशब्दोऽभ्यसितम्या, किविका रेण प्रयोक्तव्यः, किं वचनमात्र हितव्यम् , अथवाऽस्यपदाम्पासा, सत समस्य वचनमिति। किं प्राप्तम् । पविंशतिशब्दोऽभ्यसितव्यो द्विपश्वादिषु पशुंगणेषु । कि' फारणम् । मकृतावेकस्य पशोर पड्विंशतिर्वक्रय उक्ताः । इह स गुणः भविमतः । पशी पशो षड्विंशतिर्वक्रय इति । तत्र यद्यविका रेण प्रयुज्पत, न करता वक्रीरभिवदेत् । अय समस्य वचनं क्रियते, वया पविंशतिशन्दो निवत । त्राऽऽ धाषितं स्यात् । न १ सर्वामिद्धिमिः पंचोः संवन्धोऽस्ति । पशुदयस्य ताभिः संबन्धः । न च पदयं पशुः। ननु पौः कार्ये यः पशोः स्याने, स वक्रिभिः संबन्धपितघ्या! तथा हि अंकृतो वचनं कृतम् । सपस्ताभिर्वक्रिभिः पशुद्रपस्य संबन्ध इस एफर्फरप पदर्षिशत्या संबन्धः प्रत्यायितः स्यात् 1 अप्राप्यते । त्रिपदं वाक्यम् । तथाऽऽय: पक्षः संबन्धप्रधानः । पइिंशतिरस्येत्यनयोर्यः संपन्धः तस्य शम्नो नास्ति वाचकः । येनाप्तायुच्येत । यत्प्रधान, स प्रकाश्यः । संबन्धिनावग्यस्येते । एवमरूपमप्राकृतं भविष्यतीति । किशब्दय पइिंशत्यो द्वितीयः प6 1 अकरणोऽयं मन्त्रः, प्रमाणान्तरेण प्रकाशितमर्थ प्रकाशयति । न प्रकाशितम्य प्रकाशान्तरण प्रयोमनमस्ति । एवं व यकृती कृतं तद्विती माति, मकिंचिदाधितम् । तृतीयः पतः । षड्विंशतिशब्द उमाम्यां विशेष्यते । सोऽत्र प्रधानमूतः । (तदो. दे द्वितीयः प्रकाश्यते । न माविकृतेन पहिंशतिशब्देन पक्ष. प्रकाशयितुम् ।। वरमादपनोहः । एवमपं विकृतं मविप्यनि । ननु पड्विंशतिशब्दप्राधान्ये धर्मा- गो मयमा न प्रामोतीनि-योऽभिप्रायः देया हि संख्याशब्दाः प्रापियनः संख्या तत्रा. द्रष्या। Iftart- रिमाल । पीमिया-41. मिला टिसमरिषद नमान-THAAERE wismRRIT ENTS Homi ने RARE भान-सोपा REET प्रासमा पसिना मानिन् ।'

·[१०९पा०४१०] मीमांसादर्शने । . {69 नैवं प्रकृवो फनम् । प्रकृयो च साक्षात्पद्विशत्या पशुसंबन्धः । इइ पर. संख्यया संवन्धे क्रियमाणे परोक्षपाऽवयवरुपपा संबन्ध आनुमानिका स्पात् । न च नियोगतः पर्पियत्या, एफैफस्य संवन्धः प्रत्यायित: स्यात् । पञ्चविंशविरफस्प सप्तविंशतिरेकस्पेशापि तत्र गम्पो । न प्रधानाः । विशतेरुमयप्रधानाः । तत्र यदा संख्याऽस्मानमुपसर्मनीरस्य संख्येये वर्तते, तदा विना षष्ठ्या सामानाधिकरण्यं भवति । यथा विशतिव इति । यवा संख्या प्रधानमृता, तदा पष्ठीमन्तरेण संख्येयशब्देन सामानाधिकरण्यं नास्ति । विशतिर्गवामिति यथा । इह व संख्या प्रधानमूता, पक्रयश्च प्रथमान्ताः । कपं विना पक्ष्या सामानाधिकरण्यमित्यभिप्रायः परिचोदयतः । अत्र लक्षणया मामा- नाधिकरण्यं, वाक्येनेत्यर्थः । दृश्यते च प्रयोगः, यया, इन्द्राणी देववेति । यदा देवतात्वेन गुणो विवक्षितो माति, न च प्रधानमूतस्तदाऽपि विनेद पठ्या सामाना- धिकरण्यं दृश्यते । तथा, देवदचविष्णुमित्रयज्ञदत्ताः पर्पदित्यत्र पर्पच्छन्दय प्र- धान मूतः । इतरे देवदत्तादयः शब्दास्तविशेषणस्वेन, तथाऽपि विना पठ्या सामा. नाधिकरण्यम् । तथा वेदेऽपि 'पञ्चाश्चाशतनिवृतः संवत्सराः' इत्यत्र संख्या प्रधानमूता, तथाऽपि विनेव पठ्या सामानाधिकरण्यम् । ननु संख्या संवत्सराविशे. पणार्या । तया मति पञ्चशब्दोऽकिनिस्करो भवति । पञ्चाशच्छन्दस्तु विशेषयन्नम्यर्थ. पान् । तस्मात्संख्या प्रधानमूता । चतुर्थपक्षः । वनिशब्दोऽस्यपदविशेषणम् । संहवाऽपि । मस्यशब्दः षष्ठया पराः कथं प्राधान्यं प्रतिपयते । आह-यथा इन्द्रस्य । वीर्याणि प्रबोचम् । इतीन्दे षष्ठी वाऽस्ति । न च परार्थः । लोके च यथा, चित्रगुरानीयतामित्युक्त पीनिर्दियोऽपि प्रधानम् । एवमिहापि । पत्र द्वौ पश् विद्यते तत्र द्वयो। प्रकाशन फातम्यम् । तथाऽयशब्दने न क्रियते । पशुश्चोदितः । स प प्रकाशार्थतन्याः । सिद्धान्तस्त-उमाम्या बड्क्रीयत्ता परिच्छिद्यते , एतापत्योऽस्य वक्रय इति । मस्यशब्दस्य पठचन्तत्वासंख्याशब्दस्य संख्येयप्राधान्यात् । तद्या द्वौ पर, तत्र षट्क्रीयत्तापरिच्छेदकः शब्द उच्चारयितव्यः । न च समासमन्तरणेयत्ता शव्या . मेवम् । प्रकृतीच-पा। ३ परिचोदयत इति-'आम्नातस्वविकारासंख्यासु सर्वगा. मित्वात् ' इति सरे नन पर्षिशती इत्यभिघाने वकीमा प्रथमा न प्राप्नोति' इति भाग्येण परि- पोद्यत इसयः । ३ पश्यनिर्दिष्टोऽपीति-विना गाको यस्येति विग्रहे पाच्या निर्दिशोऽपि पुरुषु। उमासे प्रधान भवतीसर्यः । ४ अस्यशब्देनेति-अनभ्यस्तेनेति शेषः।

·१(म.११ पा.२.१.२७). २मधुना पूर्वपक्षचतुष्टये प्रतिलोम्येन दुषमा मनुसंपादि-यत्तावदित्यादिना । चतुर्थप दुघणमभिधाय तृतीया दूषणमाह-संस्थे. स्पादिना । द्विवीयरर्श दुपयति-मस्यर्थले, इस दिना। मयस्येतिपः। भावपक्षेपण साद, 'वामनुष्टप' इति स्पा प्राव 'या मनुष्य'ति निदेशावधेशामे प्राधान्य १७६८ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमे- [सं०९पा०४०/- घेवं मकवावभिघानं कृतम् । तस्मादभ्यसितव्य इति ॥ १ ॥ आयासेऽपि तथेति चेत् ॥ २ ॥ इति चेद्भवान् पश्यति, समासवचनेऽप्राकृत शब्द उच्चरितो भव. वीति । अभ्यासेऽपि, अनभ्यस्तं प्रकृती वचनम् । इह साभ्यासममा छवं स्यात् ॥ २॥ न गुणादर्थकतत्वाच्च ॥ ३॥ नेप दोप: । गुण एप शब्दस्याभ्यासो नाम । स मत्पक्षेऽमाकना । स्वत्पले पुनः शब्द एव । अङ्गगुणविरोधे च तादादित्युक्तम् । अर्याच्च मयैतदश्रुतमुपादीयते, भविभक्तं गुणं वक्तुम् । यच्च ध्रुव चिकीर्पयाऽश्रुवं क्रियते, इष्यत एव तदस्माभिः । तस्माददोपः ॥३॥ समासेऽपि तथेति चेत् ॥ ४ ॥ इति चेत्पश्यसि, अभ्यासवचने चोदकोऽनुगृहीतो भविष्यति । का. स्न्येन वक्रयो वक्ष्यन्त इति । समासेऽपि चोदकानुग्रहः । कास्न वक्रीणामभिधानात् । अपि च समासवचने योगपद्यवचनात्मयोगवच- नोऽनुगृहीतो भविष्यति । तस्मात्समसितव्या वक्रय इति ॥ ४ ॥ नासंभवात् ॥ ५॥ नेतदेवम् । मम चोदकोऽनुगृहीता, पशिविशब्दप्रयोगात् । तव पदितुम् । यत्तावत्पशुपाधान्य, तद्यक्षपातिशब्देन प्रत्युक्तम् । यज्ञपतेः परविशे- पणतया न प्राधान्यम् । सल्याप्राधान्ये लक्षणया सामानाधिकरण्यम् । स एक दोपः । अदृष्टार्थता वा । न च सर्व प्राकृतमदृष्टार्थम् । मदृष्टावे, अदृष्टातेव दोषः, सत्या दृष्टार्यतायाम् । च संबधो वचनेन चोदितः, यः स प्राश्यते । मदृष्टापताऽवस्थितव । प्राकृतशब्दबाघश्च । पसर्वनामशब्दो पक्रिप्रत्यवमर्शकः । यद्यस्यपदाम्यासः, ताविति प्राप्नोति । यदि सख्यायाः, तामिति ॥ १ ॥ [ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ माह-नत्यादिना । माया इति-हयायाः प्राधान्यमिति तृतीयप संख्यापार पम्पत इल।। . . ता अनुष्ठयोच्यावयतात्' इति ।

·,
-
(म०९पा० अ०१३ मीमांसादर्शने ।
१७६९
प्रयोगवचनः, सपस्य वचनात् । न च संभवति चोदके प्रयोगवचन
मत्यादतव्यम् । बलीयान् हि चोदकः । स हि धर्माणामुत्पादकः पाप-
फश्च । प्रयोगवचनः प्राप्तानामुपसंग्राइकः । स उत्तरकालोऽर्थविप्रकर्षाद्-
दुर्वलः । तस्माद पसिनव्यं वचनमिति ॥ ५ ॥
स्वाभिश्च वचनं प्ररुतौ तथेह स्यात् ॥ ६ ॥
स्वाभिय वकिभिः पशुरूपलक्षितः प्रकृती । इहापि वयवोपलक्ष.
यितव्यः। सोऽभ्यासवचने शक्यते । समासवचने हि परसंख्या
समुदायस्योक्ता भवति । तया न स्वामिः पशव उपलक्षिता भवन्ति ।
तस्मादसदेवत् ॥ ६॥
चक्रीणां तु प्रधानत्वात्समासेनाभिधानं स्यात्मा-
धान्यमधिगोस्तदर्थत्वात् ।। ७ ॥ सि०
तुशब्दा पसं व्यावयित्ति । नैतदेवम् । अभ्यसितव्यः पति-
शतिशब्द इति । किनहिं । समस्य वदितव्या वक्रय इति । कुतः ।
तब पड्क्रीणां प्रधानवाद । प्राधान्यं हि वासाम् । प्रकृतो
पपिशतिरेता पक्रय इत्यभिसंबन्धस्तप्सितः । पविशतिरस्पति
पक्रयो गणिताः। न वामिर्गणितामिा पशुरूपलक्षिता कि कारणम् ।
पीभिगणिताभि भयोजन, कृत्स्नं पार्श्वभूद्धरिष्यत इति । न त
चीभिर्गणिताभिः पशावपलक्ष्यमाणे किंपिष्टमभ्यधिकं भवति ।
तस्मान पशुसंबन्धी विवक्षितः । एवं प्राधान्य वझीणाम् । अधिगी-
चार्यत्वान्न वस्य संख्यापशुसंवन्धः प्रयोजनम् । तस्मात्समस्य वचनं
फर्वव्यम् । एताव प्रकृतायुक्तमिति विकतातावव वक्तवति ।
वस्मात्समस्य वचन कर्दम्पमिति ॥ ७॥
तासां च कृत्लवचनात् ॥ ८॥
घास घ ङ्कीमामिदं कायमुच्यते, न पशूनाम् । वा अनुष्ठयो-
यावयवात्-इति, पविशतिवझपताप्रपत्ननोद व्या इति ।
इतरया पटविंशतिरस्य वयस्त प्रयत्नेन किविकुर्यादित्येवममिसं-
पन्धी भवेत् । यदि लक्ष्यवे, सदि कार्य संव-धार्प पतिनिर्दिश्यते । उदिह
.॥५॥॥७॥

·१७७० टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेवे- [अ०९पा०४१० पदिशतिरस्य घट्यस्ता इति बदक्रीणां प्रविनिर्देश कार्याः । तस्माचासा प्राधान्यमिति ॥ ८॥ अपि त्वसनिपातित्वात्पत्नीवदानातना- भिधानं स्यात् ॥ ९ ॥ अपि विवि पक्षल्यावृत्तिः । नवदेवं, समसितव्या वक्रय इति । किं वाहिँ । अविकृता पदिशविशब्दः प्रयोक्तव्यः । कुवः । असंनिपा- वित्वात् । असंनिपाती ध्रिगुः । न करणत्वेन निर्दिश्यते । यदि हि करणस्वेन निर्दिश्येत, वतोऽनेन प्रकाशितं कर्तव्यम्, न ध्यानादिनवि मन्त्रान्वेन कर्मसंनिपातः स्यात् । तत्राशयमविकतेन योगपयं कर्तु- मिति निक्रियेव, अभ्यस्येत वा । अय पुनरेवदकरणं क्रियमाणानुवादि नपनकालमधिगुवचनपनेकस्मिन् पी चोदकेनात्र निपवितम् । तत्रैषी स्वसंरूपावतीक्रार भिवदितमशक्कं विप्रतिपन्नरूपं वद । तस्मान्न नद- क्रीणामियचा वदितव्या 1 किं वर्हि । पपिंशतिसंख्याया संबन्धः फर्तव्यः । यथा, द्विपत्नीक यहुपत्नीके वा प्रयोगे पत्नीशब्द एकवच' नान्तो न संरूपया पत्नी: परिच्छिनाति । वहिं । एकत्वेन संघ- ध्नाति । एवमिहापि । तस्मादपिकारेण प्रयोगः । एवमविकारे, आर्ष- मनुग्रहीप्यत इति ॥ ९॥ विकारस्तु प्रदेशत्वायजमानवत् ॥ १० ॥ सुशव्दारपक्षो विपरिवर्तते । नाविकारः । अहः कर्तब्य इति । पयः पसंख्येवाहत्य वत्संख्योचार्यवे, तत्र वचनमामाण्याद्विमविपन्नसंख्या- ॥6॥] अरणेनाधिणा प्रकरणे समा नाना प्रकरणिन उपन्यम् । कथं, या शक्नुयात् । किं नु शमोत्ययमिति, क्रियाप्रधानेन यथा समानातः पदरभिधानम् । सत्र पतिपदिशत्यभिधानाददृष्ट या प्रकृती, तया विकृतावपीति ॥ ९ ॥ उच्यते । यदि वकिपदविंशत्योः समवेताता नामविष्यत्ततोऽदृष्टार्थतामवास- १प्यानेन-पा० । २ तस्मान बदना-पा. 1 ३ विप्रतिपत्तिसंख्यावस-पा.। अप मिति-मोशायामिति शेषः । ५ मभिधानमिति-अभिधानकियामा एक्यं फर्नु न प्रदान भापमन्वादिस्वरायः।

·-- . [म०९११०१० मीपासादर्शने । कस्प शब्दस्य प्रयुज्यमानापादृष्टोध्योऽभ्युपगम्यते ! पपा, प्रकृती स्नीशदस्य : न विहाऽहत्य पविशनिशब्दोऽनेकरिमन पशो मयुज्यते । किंतु चोदकेनेह माकनवचनं मागते । तत्र यन्याय्यं तचोदकः पाप- विष्यत्ति, नाऽऽहत्य पविशतिशब्दम् । कि तन्न्याययम् । यत्प्रकृती विघक्षितम् । मकतौ च चक्रोणापियत्ता फपिता । तस्मादिह सा मदिश्यते । नन्तदुक्तं नाधिगो! फरणायन निर्देश इति । यदा च न फरणं, बदा फयमयं वरनोयचावचनः । श्रुत्या पविंशतिसंख्यावचन एवं भावितुमई तीति । उच्यते । यद्यपि नाप तृतीयया निर्देशा, तयाऽपि भयोगवचनेनोपगृहीतः सायको भवन् कमन्यं दृष्टमुपकार करिम्यस्याय. तोऽपदानप्रकाशनाद । अत्रोच्यते । नारयावदानेरमिसंपन्धः प्रकृत- पागपयोगपचनी यागेन संघध्नाति । तत्र च इविसंकीर्तनं ९ मयो- जनम् । पइविंशतिशब्दोऽपि सातथे भविष्यतीति । नैसदेवमिति ग्रूमः । प्रकरणाचागमात्रेणाभिसंपन्चे सति ऋविना प्रेप इति गम्यते । लिङ्गात्तु शमितपेपमेनमध्ययस्याम! | थारूपाणि छात्र वाक्यानि, देव्याः शमितार त मनुष्या आरमध्वमिति । तथा, पद्. विशतिरस्य पदकयस्ता अनुष्ठपोरस्यापयतादिति । तस्मादकीयचाय. चन एपा, न पविशतिसंख्पायचनः । यथा, यजमानशब्द एफपज. मानवाचिनि घसंख्यावाच्यफयचनमिति कृत्वा दियजमानके प प्रयो. गे पसंख्पावचनादेशाद्हः क्रियते, एवमिहापीति ॥ १० ॥ अपूर्वत्वात्तथा पत्न्याम् ॥ ११ ॥ यदुक्तं पानीवदिति । युक्तं पल्पा, न तकपत्नीफे यनपाने पत्नी- सम्म समाम्नावः । द्विपत्नी के बहुपत्नीफे च प्रदेशाग्नवति । पया, एफस्याः परम्याः स्वरुपाक्ननः, एवं द्वयोर्वहनां च स्वरूपाचन इति । सामापिम्यं पल्याम् ।। ११ ॥ येम । अस्ति । समतोऽवदानसंपतो वयर्थः । स प समाधारपशिस्य परिwिant तस्यावतात. संस्कारो शर्यमेव प्रस्मरणम् । एवं तामपि गुगापारम- काशन प्रकृतो, तदीनि ॥ १०॥ [११] प्राठियाग-II गवा- ·१७७२ टुप्टीकासाहिन शावरमा यसमेते- (२०९पा-१३०१} आम्नातस्त्वविकारासंख्यासु सर्वगामित्वात ॥ १२ ॥ तुशब्दोऽन्यं पक्षमवतारयति, न समस्य वचनं, संख्योहः स्यादिवि! ययासमाम्नावपाविंशतिमातिपदिकं प्रयोक्तव्यम् । एवमविकारे, आ. पानुग्रहो मविष्यति । मविभकं गुणममिवदितुं वचनमहिप्यते । पहः विस्ती एतयोर्बट्क्रय इति । ननु पश्चिी इत्पमियान बड़ीणा मयमा न प्राप्नोति। उच्यो । यदा पड्विंशतिगुणः प्राधान्यन विवक्षितो भवति, तदिः रोपणार्थ संख्पेयमुच्चार्यढे, वदा प्रयमान्तेनापि लक्षणया संख्या वि. शेष्यते । यया, इन्द्राग्नी देवतेति । यदा दिवश्वर्यकर्मणोऽयों गुणो वि. पक्षितो मवंति, तदैकवचनान्तं दिवचनान्त एवेन्द्राग्नी इवि शब्दो लम. गया पिनिनाष्ट । तया च प्रयोगो दृश्यते, पञ्चपश्चाशवलितः संर सरा, पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः, पञ्चपञ्चाशतः सप्तदशा, पञ्चपञ्चाशत एफविंचा इति संख्यावचनः शब्दखित इत्यनेन लक्षणया विशेष्यते । पपा देवदत्त पनदत्तविष्णुमित्राः पर्षदिति । एवं पदविंशती वक्रय इति । एवमविकारश्च मविष्यति । सर्वचनिगामी च पविंशतिशब्दो भविष्यतीति ॥ १२॥ संख्या त्वेवं प्रधानं स्याङ्क्रयः पुनः प्रधानम् ॥ १३ ॥ सत्यमुपपद्यत एव वचनं, पपिशवी बट्क्रय इति । संख्याधान- ननु पदचिती इत्यभिषाने वक्रीणां प्रथमा न मानोति । कोऽर्थः । मग वपनो हि कश्चिममाणचनो भवति द्रव्येग । यया शुष्टः पट इति । कयनि- पृष्टगुणाचनः । यथा शेवयं पटायनि । तत्र प्राग्निशनः सृष्टगुणवपनाः । पर गावो यश गाव इति । विंशत्यादयान्मयश्चनाः । यदीह द्रव्यं प्रधान, 'वकपः' इति प्रथमामहुवचन निर्देशापविशनिशब्देनापि प्रमाबाहुवचनान्तेन पवित्रन्यम् । गुगवचनान माप्रयतो सिमानानि मान्ति' इति । दुपहिरयायम् । मतोऽ: न्यः पा भाश्रीयो । विष्टो गुणः प्रधानमन. रविंशतिरित्यभिधीयते । नन्व शुरुकत इति पान प्राप्नोति । पटा पतिवया । उच्यते । पारिवामि पापम् । सम्पादित मायकारेण ॥ १२ ॥ - संजपा खेर प्रधान पादयः पुनः प्रधानम्' हार्यतम् । मन्य सनि Time-n.cn से प्रति मा. पाप नगदपारामिपं. ।

·म०९पा०४०१ पीपांसादर्शने । १७७३ स्त्वेवं निर्देशः कृतो भवति । पड्विंशतिगुणः प्राधान्यन विवक्षितः । तद्विशेषणत्वेन वक्रीणामुच्चारणम् । वक्रयः पुनः प्रकृती प्रधान, न संख्या 1 तदुक्तं, प्राधान्यमधिंगोस्तदर्यत्वात् । तासां च कृत्स्नवचना- दिति । वदेवं न प्रकृतिवदमिधानं कृतं भवेत् । तत्र चोदक एव वाध्ये- व । तस्मात्समसितव्यमेव वचन मिति ॥ १३ ।। अनाम्नातवचनमबचनेन हि बडूकीणां स्यानिर्देशः ॥ १४॥ न खल्वप्यस्मिन् पक्षे सर्वमेवाऽऽन्नातमुच्यते, अनाम्नाववचनमपि प्रतीयत इति, पद्विशती पदिशक्य इति । अथ द्विवचन बहुवचनं वा- नापतया न क्रियते, नैवं वासां चक्रीणां कान्नाभिधानं स्यात् ॥ १४ ॥ आयासो वाऽविकारात्स्यात् ॥ १५॥ वाशब्दः पतं व्यावर्तयति । न समासवचनम् । अभ्यास: स्यात् । एवमाधिकारो भविष्यति । तत्राऽऽपंचोदकावनुग्रहीप्यते । सर्व समा- म्नातं कृतं भविष्यति । केवलमस्यशब्दोऽभ्यसिष्यते । करस्नाय व योऽमिदिता भविष्यन्ति ॥ १५ ॥ पर्दिशती बहुवचनं प्राप्नोति । उच्यते । उमयत्र प्रत्ययेन प्रातिपदिकेनोपातं बहुत्यं, विशेषश्च । तत्र वक्रय इति यत्तद्वतं बहुत्वं, यच्चविंशतिप्रातिपदिकगत विशेषरूपं, तयो- रेक वरकिद्रव्यमधिकरणम् । अतस्तयोविशेषणविशेष्यमावो युक्तः। यत्तु पदिशतावेक- वचनं तद्युक्तं विशेषणस्यैकत्वात् । स्वमावाविंशत्यादीनां स्वाभिधेयसंख्यामाहित्वमेव, नं तु दव्यसंख्याग्राहित्वम् । तद्यथा विशतिर्गावो गच्छन्तीति दव्यमेव प्रधान, बहुवचननिर्देशात् । संपावाधान्ये हि तस्यकत्वाद्वच्छतीति प्राप्नोति । त्वत्पशेऽपि उल्यम् । संख्याप्राधान्ये हि वक्रिषु बहुवचनं न स्यात् । संख्याविशेषणत्वात् । भय रहुवचनान्वितार्विक्रिमिः पश्चात्पशितिसंख्या लक्ष्यते । ममाप्येकवचनान्विता पइिंशतिर्वद्भिविशेषणम् । अथवा, पढुिंशतिपातिपदिकेनोकत्वाद्वहुवचनं निवृत्तम् । निर्देशापेकवचनमेव युकमिति । ननु द्वौ बहव इत्यादी प्रातिपदिकेनोक्तत्वाद्- द्विवचनबहुवचने न प्राप्नुतः । उच्यते । अन्यत्र तद्वक्ष्यामः, नेहातिप्रसङ्ग इध्यते ॥ १३ ॥ [ १४ ॥ १५ ॥ (अ. ९पा-४ म. म. ७) 1 २ (बा ९ पा.Y R०१९०८)। ३ अना क्या-पा.। न तासां-पा०।५ गतीति प्राप्नोतीति-च्छतीरयकवन सानोति । तस्मादार एव प्रधान तथाभी विस्तारकाचनमेव । तत्प्रवीति अन्यपूरणम् । । नेहातिप्रसङ्ग इभ्यत इति-नेह प्रपञ्न्यत इत्याशयः।

·१७७४ टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमै- [१०९पा.१०१) पशुस्त्वेवं प्रधानं स्यादायासस्य तन्निमित्चत्वात. स्मात्समासशब्दः स्यात् ॥ १६ ॥ तुशब्देनाबधार्यते । नैतदेवम् । समस्य वचनमेवेति । कथम् । एवं सवि पशुः प्राधान्येनात्र निर्दिष्टः स्यात् । पशो! पशो: पविशतिर पविशतियो न कश्चिदपद्दपिशतिवद्भिः पशुरिति पंशी सं. ख्यासंबन्धेऽमिपित्सित एवं वचनं भवति । न च पशुसंख्यासंबन्धा महतो विवक्षित इत्युक्तम् । इयचा वक्रीणां प्रकृयो वक्तव्या । हा. पि सैव चोदकेन पदिश्यते । वेन नाभ्यासः । स हि पशुनिमिचका । सस्मात्समस्य वचनं वक्रीणां कर्तव्यमिति ॥ १६ ॥ (अश्वमेधेऽश्वविषये वझीयत्ताप्रकाशनार्य वैशेषिकमन्त्राकरणपक्षे त्रयाणां पशू- नामर्थे, पडशीतिरेपा वक्रय इति समासवचनाधिकरणम् ॥ २॥) [२] अश्वस्य चतुर्विंशतस्य वचनविशेपिकम् ॥१७॥ पू. अस्स्यश्वमेधः । तत्र सवनीयः पशुः, अश्वस्तूपरगोमृगौ च । अस्ति तु मकवानीपोमीये, पविशतिरस्य वक्रय इति वचनम् । सदिक्ष चोदफेन प्राप्तम् । तत्रावस्य चतुस्त्रिंशदक्रयः । तूपरगोमृगयोः पड़ विंशतिः । अस्ति तु ऋक् समाम्नाता-चतुनिंदाजिनो देववन्धौ. फोरवस्प स्वपितिः समेति । अच्छिद्रा गात्रा वयुना कृणोत पप्प: करनुपुष्याविशता, इति । वदिदं संदिह्यते । फिमचस्प वैशेपिकमिदं पचनं कर्नऽयं, तूपरगोमृगयोः समासन, उत्त सर्वेषामेव समासवचनम् । ॥ 10] भयं तापरिसद्धान्त एव । 'चनिंगद्वामिनः' इत्यनयाऽवश्यं वक्रीयत्ता मयः दिनाया । मानक्षमपारप्रकरणानुमितेन वाक्येन प्रापितस्यात् । ननु प्रतिक्वियं मचविंशत् 'हनि । उच्यते । विधिपूर्षिक प्रातिरिति विधितिषषयोक्तिः पोरशिवदिति पक्षे सावदन या प्रकाशनम् । यत्तामाप्नोति तरपतिधेन वाया। पषा, प्रत्येऽहनि मधुमामाने. 12.(र. १.१.१.), भानामयादिति मात्राय र भानसमरिस ·[अ०९पा०४३०२] मीमांसादर्थ .. १७७५ किं भाप्तम् । अश्वस्प चविंशक्रयस्तस्य वैशेषिकमिदं वचनं कत. ज्यम् । कस्मात् । वचनात् । एवं, चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देववन्धोरित्ये. सचिनमयदिति । इतरया, एतद्वचनमर्यकं स्यात् । सस्माईशेपिकमश्न- स्येति ॥ १७॥ तत्मतिपिध्य प्रतिनियुज्यते सा चतुत्रिंशदा- च्यत्वात् ॥३८॥ सि० उत्पतिपिध्य प्रतिनियुज्यते, प्रकृती याच वचनं तत्कच्या मिति । कथम् । न चतुस्विंशदिति सुपाद, पविशतिरित्यैव चूया- . दिति । सा नियुज्यमाना चतुर्विंशद्वाच्यत्वाद्वारयति शब्दम् । वरमा- त्मविपिद्धत्वाशेषिकं वचनं न फर्तव्यं, सामासिकं वचनं कर्वव्यम् । ननु, पविंशतिरित्येव ब्यादिति वचनात्प्रतिपिद्धेऽपि वैशेपिकमेव पचनं फम्यामिति । नेत्युच्यते । न घयं पविशतिशन्दो विधीयते । कितर्हि । धयामासं वचन मन्यते । कयमवगम्यते । एघकारफरणाद । मन्विहाऽऽनुमानिको विधिः प्रत्यक्षेण प्रतिपेपेन माध्यते । उच्यते । न विधिर्य- दि माध्यते । अपि पान्यदेतदानुमानितम् , इदं न प्रत्यक्षमिति । विधिश्वेन बाधित शक्यते । एवमुभयपाचौ स्थितायामुत्तरा चिन्ता । न घेतत्यर्वपक्षसूत्र, समानायस्य मलयत्वात् । तथा पक्षम्यावर्तकस्य तुशब्दस्य घोत्तरत्रामाषात् ।। १७ ॥ तत्मविपिध्य ॥ श्रूयते, न चतुर्विंशदिति चूयातू, पहिंशतिरित्येष यात्' इति । तत्र संशयः किमस्ता का प्रतिषिध्यते, अयायापि समस्य वचनं, उन चतु:- विशपदप्रतिषेधः। अश्वस्य पैशेषिकर्वचनं पदिशतिरिति । तत्र सिद्धान्तेनोपक्रमा : समतिपिध्य ' इति । ननु पदिशतिरिति श्न निगदे पदिशतिरिति श- दस्य विधि मोषयति पूर्वपक्षवादी ( तस्य कर्मानुष्ठान, तूरगोमायोः सामासिकपा . १ मा प्रतिवचन- पापापा इवि- सायपरमपम् । यदि विधिन सारदा भास्य सविधान रिपतः स्यादिति । एवं शारदाधिकारा माप्यमनारस स्वयं प्रथम. मुमरियासरत्या पारसाय सत्रविषिष्य' इत्यादिधान्तविपरगन्दा मानिस्ता• Enaसकिारयति-ध्यपदयादिना । । एमस मिनि-परे समय दर पर पिपिया । ५ सिद-मसि परियटिकामिनी देवबन्यो 'इम्पे मिलने सिमानः । परगोग योन द्विपमानयोः पचि मानसिपः ।

·पा.योगीति-रिवादिनः' इति मन्त्रइय। दया प प्रापिमन्यान । १७७६ टुष्टीकासहितशायरमाप्यसमैते- [अ०९पा.१०२] ययामाप्त एव कारकरणम् । न च पदिशतिभन्दा मातः । पविशति- संख्यामियानं प्रकृती कृतम् । इहापि नदेव प्राप्तम् । पविशतिसन्देन वत्मकृचो लसिवमिहापि पड्विंशतिशब्दस्तटसणार्यमेवोच्चारितः । पड़ विगविसंख्यापरेऽनेकोऽयों विघीयते । चतुस्त्रिंशत्सातिपेपः । पशि- विसंख्यावचनं च । वत्र वाक्यं मियेत । भिद्यमान एकवाक्य वाध्येत । किं वन ! साकाइसत्वम् । न चतुस्लिंगदिति पान, पद- विशतिरित्येव ब्यादिति । एतदि वचनं चतुर्विंगद्वचनामाचे प्रासमेत सत्कर्मन्यतया प्रतिषेधं प्रशंसितुमुच्चार्यते । तदेवमेकवाक्यतामापयते । सेकवाक्यता संख्यापरे वाघिवा स्यात् । अनेकार्यविघानं चान्याय्यम्, एकाविघाने संपवति। भूयसी हि वत्रादृष्टकल्पना स्यात् । तस्मायया. मातवचनं कर्वव्यामिति ॥ १८ ॥ ऋग्वा स्यादानातवादविकल्पश्च न्यायः ॥ १९ ॥ पू० आन्नावा हि ऋक्, अमविपिदा च । तस्मादश्वस्य वैशेषिकं वचनं स्थान । तया चाविकल्पो भविष्यति । अविकल्पय न्याय्यः । विकले घनमन्यत्, 'द्विपञ्चाशदनयोद्यः' इति । अवस्य तु, वैशेषिकं वपनमन्य : पशितिरस्य दद्यः' इति । तदितरः प्रत्याह । नव्यं विवीयत इति । क्यश्चातान्यतरानुवादः । यदि तावत्पनियो विधीयते, ऋषि पावरणिकाया मनिषिद्धाया यदन्यचोदकपातमियत्तावचनं तस्वयमेव मवति । पविशतिवचनम- 'वाद सहवकारेण । पविशतिरतायता विधीयते । न सा शक्या, चोदकपाट. त्वात् । एवकारोपबद्धत्वाच्च । एवकारस्य विधीयते । तस्य परिसंख्या- रूपोऽर्थः । यदन्यानाकरणि प्रतियोगि वन्न मवति । वश्यमाविनि, ऋषः प्रतिषेधविधान, मुख्यत्वात् । इतरस्य चानुवादः, नबन्यत्वात्र पारादापतान्तरम् । आम्नावा हि ऋगमविपिदा चेति । ननु प्रतिक्षिा वाक्येन । टच्यो । पदविकारं वक्ष्यामः । तस्यां तु वचनादरवत् । ननु हुत्या, १ परिटिशन्देन र स्वर्टम्याभिधान-ग. 12 प्राप्त पविशति छन्दैन । ननु मात ४ापन नि-मनन्टरमनेट । ९वमन्यतरस्पानुवाद. निपेवत्यर्प इति ॥ १८॥ .

·[१०९पा०४४०२] मीमांसादर्शने । “ខ្ញុំចង់យំ विरुद्धं वचनमन्योन्येन भवति । भवतीति चेत्, न प्रतिषेधः । नैति चेत्, न विधिः । तस्माद्वैशेषिकं वचनं कर्तव्यम् ।। १९ ।। तस्यां तु वचनादैरवत्पदविकारः स्यात् ॥ २० ॥ अय यदुक्तम् , ऋक् तत्र प्रतिषिध्यत इति । नैतदेवम् । तस्यां बचनात्पदविकारः स्यात् । वचनं हि भवति, न चतुर्विशदिति यात्, पविशतिरित्येव यादिति । तत्र चतुर्विंशस्पदं श्रुत्या पतिषिध्यते । ऋग् लक्षणपा प्रतिषिध्यते । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिाया। तस्माद्वधेषिकं वचनं कर्तव्यमिति ॥ २० ॥ सर्वप्रतिषेधो वाऽसंयोगात्पदेन स्यात् ॥ २१ ॥ सि. सर्वस्या एव वा ऋचः प्रतिषेधोऽयं, न चतुस्त्रिंशत्पदस्य । कस्मात् । पदेनासंयोगात् । चतुस्त्रिंशत्पदेन ऋचा संयोगो न स्यात् । विना तस्मात्पदान्नेव ऋक्शेपो वक्रिगणनं कुर्यात् । अथ पदिशतिपदेन संबध्येत , तथाऽपि नाश्ववक्रितरूपा याद । तव दृष्टोऽर्थों नावक- चैत । ऊनं च वाक्यमर्थ न साधयेत् । ऊने च वाक्ये दोषश्रवणात् । मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिपापयुक्तो न जमर्थमाह । स का. पिनो यजमान हिनस्ति ययेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधादिति । चतत्रिंश- स्पदं चेहानक स्यात् । तस्मात्समस्य वचनं कर्तव्यम् । ऋचव वि. ध्यन्तरेण विहितत्वावशेषिकं वचनमिति ॥ २१ ।। पपिशतिविधानेऽनेकाविधानादिदोप: स्यात् । उच्यते । ऐरवत्प्रतिषेधः कार्याप- तिमदर्शनाय भविष्यति । अस्य पपिशतिर्वामिनो देवबन्धोदीश्वस्य । इति ॥ १९॥ [२०॥] ऐरवदिति विषम उपन्यासः । यत्राऽऽयपदं गृह्यते, तत्र प्रानं लायति सी, समन्धेनाऽऽयवादेव । अयं सहस्रमानवः । इतियत् । यत्र स्वनाग्रं गृह्यते, तन्न शनोति पराणि लक्षयितुम्, अर्थेनासंबन्ध त् । तथा पूर्वाण्यपि पर्यावृत्तिमयात्स्वयमेव तत्पदं कार्यण प्रयुज्यते । अतथ ' अश्वस्य चतुर्विशत् ' इति पूर्वपतमत्र, नियमेन ऋगेव वक्तव्येति । 'तत्मतिषिध्य' इति सिद्धान्तो नियममेव . - . पारयति ॥ २१॥ विमिति--चतुर्विदागिनो 'इति प्रकरणाम्नातस्य वैशेषिकमन्नास 'नचनिय- दिति ' पचनेन प्रतिपात्प्राप्त प्रतिषिद्ध न विकल्पः । तया चं, अश्वविपये दे पिकमवारमाझे. परगौमाविम्ये, द्विरबाशदनयोक्रयः इति समाचर्न प्रप्नोतस्याशयः । १ चात्रियप. पमात्रप्राधि इति पूर्वरोऽनुष्ठानविशे दर्शयनि-नरेलादिना ! १९४ ·[अ०९८०४०१ १७७८ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- ( अध्रिगुपगतोकशब्देन वपामियानाधिकरणम् ॥ ३॥) [३] वनिष्टुसंनिधानादुरूकेण वपाभिधानम् ॥ २२ ॥ सि. ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमीये पशावधिगौ वचनं, वनिष्टुमस्य मा राविष्टीरू. कं मन्यमाना इति । तत्रोरुकशब्द पति विचारः । किं वनिष्टुमस्य मा राविष्टोलकपदृशं मन्यमानाः, उतोरकं वपां मन्यमाना वनिष्टुं मा रावि. ऐति । किं माप्तम् । वनिष्टुपुलूकं मन्यमाना इति । कयमुरूफशब्द उ. लूकवचनः । रलयोः समानवृत्चित्वात् । पर्पङ्कः पल्पङ्कः, रोमाणि लोमानि, अङ्गुरिः अगुलिः । उलूकसदृशत्वाच्च वनिष्टोः, वायर्या चापसिद्धः। एवं प्राप्ते, ग्रूमः । उरूकशब्देन वपाभियान स्यात् । वां मन्पमा- ना बनिष्टुं मा राविष्टेत्येपा बुद्धिः क्रियमाणा दृष्टा । भवति हि बनिष्टसनिघानादयामौदन वनिप्टोर्लयनमसङ्गः । तं च निवर्वपमेष शन्दो दृष्टमयोजनो भवति । न हि वनिष्टुर्न लवितव्य एव । वपोद्धरः णकाले चपा मन्यमानैर्न लवितव्यः । इतरस्मिन् पसे, वनिष्टुं मा रा विष्टेति लवितव्य पनिष्टावनकः प्रविषयः । उलूकसाशवचनं चा. दृष्टार्थम् । कथं पुनर्वपायामप्रयुक्तो वपा प्रत्याययिष्यत्युकशब्द इति । उच्यते । अवयवप्रसिद्धया, उशब्दस्तावद्विस्तीर्णवचनो दृष्टः । तद्यथा, उरु राजाङ्गणम्, उरु देलिकाङ्गणमिति । तथा, उरू हि राजा वरः गयकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ, इति । तया, उरु विष्णो विक्रमस्व, इति । इदापि स विस्तीर्णवचन एव । तया, कशशब्दो मेदास प्रसिद्धः।. यथा, काशवाहिनो रयाः। मेदोवाहिन इति गम्पते । तस्यैकदेशः फ- सन्दा समुदायत्ययमादधाति । मेदस्विनी तस्य वपा । न निस्तीर्ण मेदो मन्यमानेन तत्सनिकृष्टो पनिष्टुर्लवितव्य इति वपावचनता सिद्धा भवति । किं भवति प्रयोजनम् । वनिष्टुवचनपक्षे, उपमानस्योरूकशन्द- स्यानूहः । कथावचनपो, उस्शन्द अहितव्यः, कान्दयोति उरुणी के, उरुणि कानि । अथवा, उरूके, उरूकाणि, यदि समासाभिमाया ॥२२॥ [२२॥ ११. सं ( 42.1 म. १ ३.१४) १ एमुदाये-पा।

·[म.९पा०४.५ मीमांसादर्शने। (अधिगुगनाशपशब्द बहुपर्शमापासायिकरणम् ॥ ४॥) [४ ] प्रशसाऽस्याभिधानम् ॥ २३ ॥ पू० तस्मिन्नेवाधिगावाम्नायत्ते, प्रशसा वाहू इति । तत्र संदेहः । किं प्रशसा वाहू कृणुतात, प्रशसेति तृनौयान्तः । प्रशसा बाह ग्रहीतच्या- पिति, उत प्रशसेवि द्विवचनम् , आकारे विभक्तः कवे प्रशस्ती पाहू फर्तव्याविति । किं प्राप्तम् । प्रशसाऽस्याभिधानम् । असौ हि शासशब्द। प्रसिद्धः । तथा हि तमनुवदति । दश प्रयाजानिष्ट्वाऽऽह शासमाहरोति । असि पै शासपाचक्षत इति । अनधिका च बाहो। स्तुतिः । स्तुती पाहू किमयदृष्टं करत इति मान्त्रवर्णिकं तयोर्देवतात्वं कल्पितं स्यात् । सञ्चायुक्तमन्यस्मिन् पक्षे सति । तया शौनाशेपे भवति दर्शनम् । अत. स्वामग्निं शासहस्तं शासेन विशमनत्यान्न द्रष्टुमुत्सहे, इति । वस्मा. दसिना प्रशसेनि गम्यते ।। २३ ॥ वाहप्रशंसा पा ॥ २४ ॥ अथवा बाहुप्रशंसपा । प्रशसा वाहू कृणुनाव-प्रशस्तो पाहू छत्त- स्याविति । तया प्रशसाशब्दस्य दृष्टार्थता भविष्यतीति । कान्येन हि बाहोः प्रशस्तता । कन्नौ याहू उद्धरवेत्यर्थः । कृत्स्नी च पाह उद्धर्तव्याविति । इतरास्मिन पक्षे स्वपिनिना विशसनं क्रियते, असेय पाचक शब्द उच्चार्यले । पदि वा मात्रवणि द्रव्यं विधीयते, असिना पाहू छेत्तव्याविनि । सच्चायुक्त, विधिविहिते स्वधिती सति । न च न प्रशस्ती चाह । वाभ्यां पशुहिं गच्छति । अवनम्य च पी. फरीरं भक्षयति । तस्मादामशंसा । किं भवति प्रयोजनम् । अपपेथे, राजता हरिवत्सरचोऽसयः । तत्रासिपर हो भवति, यथा पूर्व पर । यथा तर्हि सिद्धान्त, तथा बाहुपरणो न भवितव्यम् ॥ २४ ॥ ( অমিথাননাহারিয়ানা জানারগধায়- पत्याधिकरणम् ॥ ५॥) [५] श्वेनशलाक्श्यपकवपकपणेवाकानिपचनं प्रमिद्धसंनिधानात् ॥ २५ ॥ पू. २१॥४॥ पाएमाएर १२ समोररीरे-पा।

·१७८० टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [१०९पा०१०) अस्मिन्नेवाध्रिगाविदमाम्नायने, श्यनमस्प वक्षः कृणुताद , शला दोपणी, कश्यपेवांसी, फवारू, कपणाऽष्ठीवन्ता इति। एपु संशयः । फिपाकृतिषचनमेषु भवति, उत फारस्योद्धरणमिति । किं प्राप्तम् । प्रसिद्धसंनिधानादाकृविवचनम् । इह पसिद्धस्य संनिधौ यदभिधीयते किंचिदिदं कर्तव्यमिति, तत्राऽऽकृतिवचनं गम्यते । यथा, अपी पिष्ट. पिपडा सिंहाः फ्रियन्तामिति, अर्जुनबदरा मेखलाः क्रियन्तामिति, सिं. हाकतिवचनं मेखलाकृतिवचनं च गम्यते । एवं इनेनाकृतिवक्षः के. तष्यं, शलाकृती दोषणी, कश्यपाकृती अंसो, कवषाकृती ऊरू, कर• चीरपर्णाकृती अष्ठीवन्ताविति ॥ २५ ॥ कास्न्यं वा स्यात्तथाभावात् ॥ २६ ॥ वाशन्दः परं व्यावर्तयति । न चैतदस्ति, आकृतिवचन इति । किं तहिं । कृत्स्नोद्धरणं विवक्षितम् । कृत्स्नान्युघृतान्येतान्येतदाकृति. फानि भवन्ति । यथा दयेनाद्याकृतिकानि भवन्ति । तथैवानि कुरुत, कृत्स्नान्युद्धरत्ययमर्योऽवगम्यते । लसणयेदं चोद्यमानं दृष्टार्य भवति। कृत्स्नोद्धृवाहि तैः प्रयोजनम् । तथा हि तदाकृतिकानामघचं भवति । इतरयाऽनदाकृतिकानापवद्याद । तस्मात्कान्यमवगम्यत इति ॥ २६ ॥ अध्रिगोश्च तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥ अधिगुचाङ्गानामुद्धरणार्यः । अङ्गानां कात्रन्नोद्धरणं कयं स्या दिरयेवपर्यः । कथम् । एवं हि भवति वचनम् , गात्रं गात्रमस्यानूनं कृशुवादिति । तस्मादपि श्येनादिभिः कृत्स्नीदरणं गम्यत इति । प्रयोजनं पक्षोक्तम् ॥ २७ ॥ (दर्शपूर्णमासायोंद्धृताग्निनाशे ज्योतिष्मतीऐरननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १ ॥) [६] पासशिन्के प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्याचदर्थे हि विधीयते ॥ २८ ॥ सि. अत्यमिहोत्रम् । य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति । तत्रेदमान्ना- यते । अग्नये ज्योतिष्मनेऽष्टाकपालं निपेत् , यस्यापिरुद्धृतोऽहुनेऽमि- २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥] दशथिपन वृद्धतेऽनुगते, इष्टि. कार्या न वेति । कुत. संशयः । वाक्यापदादा ।

·म०९५०१०] मीमांसादने। १७८१ होत्र दायोदिति। यदि तु दर्शयन पौर्णमासायन वाऽनिरुदधतोऽहुतेs. मिहौत्र उद्वायत्, किं ज्योतिष्मती कर्तव्या, नेति । कि प्राप्तम् । कर्तव्येति । कुन: । उपसंप्रासं हि निमिचम् । भवितव्यं नैमिचिकेनेति । अग्निरसावुद्धृतोऽहुनेऽग्निहोत्र उद्वातः । एतावच निमित्तं ज्योतिष्मत्याः। तस्मात्सा कर्तव्येति । न चार शब्दोऽस्ति, अग्निहोत्रार्यमृद्धृत उदावे कार्येति । तस्मादपि कन्या। एवं मासे, मः । प्रासङ्गिके-एवं लक्षणोऽग्नावनुगते प्रायग्यिचं न कर्तव्यम् । परार्थ हि तदुदरणं कृतम् । दर्शपूर्णपासार्थम् । अग्निहोत्रा चोदृते व्यापम्ने सदानातम् । तस्मान्न फर्तव्यम् । आह । ननक्तं, ना- स्त्या शब्दा, अग्निहोत्रार्यमुद्धृतेऽनुगते मायविचमिति । अत्रोच्यते । पथपि नास्त्येवंजातीयकः शब्दस्तपाऽप्यमिहोत्रार्यमेवोट्टनेऽनुगवे पाय- चिचं गम्यते । कयम् । अग्निहोयप्रकरण एतदाम्नानमिति । आह । अमिहोत्रप्रकरण आम्नानाचम्योपकारकपिति गम्यते । नामि. दोषविशिष्टमुद्धरणम् । स्वार्थे हि सर्व क्रियते, न परविशेषणायन । अश्रोच्यते । अमिसंपद्धमेतत्मायबिचमुच्यते, नोहानसंबदम् । किमती किमद्वानमग्निविशिष्ट निमित्तं, अपवाऽनिरुद्वानापशिष्ट इति । तत्रोद्वाने निमित्त आधीपमाणे त्या क्रिया निमितं स्यात् । अन्येकदेशे पनमाना, पटवाइयत् । नपाटावयवेप्याग्नियुत्तेषु कदाचिद्वान नास्तीत्यविशेषणमेर । अग्निस्तु निमित्त विशेष्यः । क्रियया व्याप्यमान एव, पटो रक्त इतिवन्निमित्तता विमति, नाव्याप्य. मानः। स कदाधिद्वयाप्यमानः स कदाचिद्वयाप्यते) इति युवा निमित्तता पानापि, मरठ पर्म प्रकरणाशिहोम्योपद्वाननिमित्तक मापदपकार के प्रपामादिक- स्यात्। न विशेषणस्याग्नेस्तनावितुमर्हति । सामवायिक या, विद्वद्वाक्येनाम्यम्। पिशेय. प्रधानं तदाऽग्नि , शक्य समन्वयितुमुद्धानेनेष्ट चा । एवं संदेहे, उदानं निमित्तम् , आरामृतिः। दीन कर्भवदिति पूर्व. १४: आरादुपकारकम्यः साम- . सापा- २ पदासावयापस्ता दसयोत-सादिनापरे. भारत । बारातिनि-मति परम, भारादाति upye.

·૧૭૮૨ टुप्टीकासहितशायरभाष्यसमेटे- भ०९पा०४०) पवम् । याद्वानसंघदं भवेत् , उदानस्यानङ्गत्वान्ननदानार्थमिति गम्यते । प्रकृतेनाग्निहोत्रेण प्रयोजनन संबध्यते । अग्निसंयन्ये पुनर्गुण. स्वादनस्तेनैव मायश्चित्तस्य प्रयोजनसंवन्धः । तत्रैवमुद्धृतो व्यापनो भवति, यदि स प्रयोजनं नाभिनिर्वर्तयति । तत्रामिहोत्रार्यस्योदरण स्याग्रिहोत्रनितिः प्रयोजनम् । दर्शपूर्णमासार्थस्य दर्शपूर्णमासनिचिः। उद्धृतं चानुगतं स्वस्मै प्रयोजनायायोग्यं प्रायश्चित्तेन योग्यं क्रियते । सच योग्यं कुर्वन मायश्चित्तमग्निहोत्रस्योपकरोति । यस्तो दर्शपूर्णमा- सपयोजनः, वं योग्यं कुर्वन्नाग्निहोत्रस्योपकुर्यात् । यस्त्वग्निहोत्रार्यमुद्धृतः, तं योग्यं कुर्वदेग्निहोत्रायोपकरोति । तस्मादग्निहोत्रार्यमुद्धृते प्रायः विचम् । कयं पुनर्नापते, अमिना प्रायश्चित्तस्य संबन्धो नोदानेनेति । अनि विशिष्टेनोदानेन संवन्ध इति श्रुत्या गम्यते । उद्वानपरीतेनानिनेति वा क्येन । श्रुतेर्वाक्याबलीयस्त्वादुदान संबन्धःप्रामोतीति । उच्यते । उद्वान. संवन्धस्यापरिहार्यत्वात् , यस्योद्वायादित्यविवक्षितमेव मानोति । अदृष्टा- यत्वान्न, अनाकाशितेन संवन्धः । तदुद्वानपरीतेऽनो प्रायश्चिचेन संबध्यमाने व्यापत्तौ सत्यामाकाइक्षितेन संबन्धो दृष्टार्थता च । तस्मा- दुद्वानपरीतोऽनिः प्रायश्चित्तेन संवध्यत इति । दर्शपूर्णमासार्यमुद्धृतो यत्रानुगच्छनि, तत्राग्निहोत्रस्य परकीयोऽनि- पिनः । परकीयं चौद्धरणमिति । तत्र प्रायश्चित्तं न स्यात् । अपि च लिङ्गं भवति । किमिति । यस्यामिरुद्धृतोऽग्निहोत्र इत्यनुवादः । विधी होतस्मिन् सति वाक्य भेदप्रसङ्गः। यद्यग्निहोत्रमयोजनमुद्धरणं, ततोऽकृत मयोजनमिति विवक्षायाम् , अहुनेऽग्निहोत्र इति वचनमनुवदितुमुपपद्यते । तस्मादप्यनिहोत्रप्रयोजन उद्धृतेऽनुगते प्रायश्चित्वं भवितुमईवीति । कि तहिं वदा कर्तव्यम् । अविशेषविहितमग्नेरुपामे प्रसज्यादिति ॥२८॥ - । वापिकानि गरीयसीति, उद्वानव्याडम्याग्निहोत्रार्थस्याऽऽहवनीयस्योत्पत्त्यर्थमिति सिद्धान्तः ॥२८॥ कुवनामि-पा..

·म०९पा०४ म०६ मीमांसादने । १७८३ ( धार्याग्निनाशे ज्योतिष्मताप्टेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥ [७] धारणे च परार्थत्वात् ॥ २९ ॥ सि. इदमानायते, धार्यों गतश्रिय आहवनीय इति । अस्त्यग्निहोत्रस्या- नुगमे मायश्चित्तम् , अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निपेद्यस्याग्निरुद्ध तोऽहुतेऽमिहोत्र उदीयेदिति । तत्रैपोऽयः साशायकः । यदा पार्योऽमि- रनुगच्छति, तदा किमिदं प्रायश्चित्तं कर्तव्यं, नेति । किं प्राप्तम् । कर्तः पमिति । उपसंप्राप्तं हि निमित्तम् । एतापदिह निमित्तम् । अग्निरग्नि- होत्रार्यमुद्धृतोऽकृतप्रयोजन उदातीति। तचे सर्व प्राप्तम् । तस्मात्कर्तव्य भायश्चित्तमिति । ननु सर्वकार्यमेतत्, न केवलायाग्निहोत्राय । उच्यते । यद्धि सर्व फर्मसमुदायार्य तत्केवल स्याथै न भवतीत्युच्यते । यत्त्वेकैकस्मा इत्येवं सर्यि, तत्सर्वेभ्योऽपि प्रयुक्तममिहोत्राय प्रयुक्तं भवति । न चेदं सर्वकर्मसमुदायार्थम् । समुदायस्याचोदितत्वासाधनानि प्रत्याका- इसाभावः । एकैकं तत्र कर्मोद्धरणमाकाङ्क्षति । तस्मात्सर्वार्थमपि सद- मिहोत्रार्थ भवति । एवं चेदनुगमनमायथि प्रामोतीति । यथा, पर्युक्षणं परिसदनं तृणापचय इत्येवमादयः पदार्या धाऽभावदन्यहनि क्रियन्ते, एवं प्रायश्चित्तमपि क्रियेत । एवं प्राप्ते, चूमः । धारणे च, गतत्रियोऽनुगपन इदं प्रायवित न फर्तव्यम् । कुवा । परार्थत्वात् । न हि तदाऽग्निहोत्रार्थसुद्धरणं, यस्मिन् काले भवत्य सौ गतश्री: । वान्यामतृतोऽग्निः सर्वार्थ धार्यते । उद- पूर्व पाक्षिकस्योपकारलक्षणं ताद_मिति कृत्वा प्रत्येकममुदायसंबन्धाभिषाया, देषदत्तयज्ञदत्तमोजनवत् । यद्धि तैः संबद्धं तदन्यतमेनापि । यत्तु समुदायार्य, पर्ष- मोनामिव तदन्यतरार्थमिति न शक्यते वदितुम् । न चासो विधीयते । तस्मात्प्र- यिक समुदायाशिहोवा तावरणमिति । तिद्धान्तस्तुभ्रत्यादिलक्षणं तादी, गतश्रीश्च नोद्धरणं प्रयोजयति । पारणं हि तस्य नैमितिकम् । तत्तायत्तीक्षते, गावकर्मग उद्देशेनोद्धरणं कृतम् । तदर्थ- उदायाला• 1 र यदि सर्वकर्मा, समुदायार्थ तत्, न केवस्याङ्कन भवतीत्युच्यदे- पा.1 ·T १७८४ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०९पा०४०८ रणं तु वदेकरमा एव प्रयोजनाय | धारणं तु सर्वकर्मार्यम् । न च धारणेऽग्निहोत्राऽनुगमने प्रायश्चिचं विहितम् । किं तर्हि । उद्धरणे । परकीयं चात्रोद्धरणं, परार्थमुद्धरणम् । यदर्यमुद्धरणं तदर्थमुद्धृतेऽपि तत्मायचित्तम् । तस्मान्न तत्रेदं प्रायश्चित्तमिति ॥ २९ ॥ कियार्थत्वादितरपे कर्म स्यात् ॥ ३० ॥ अय यदुक्तं, परिसमूहन, पर्युक्षणमित्येवमादयः पदार्या पायऽपि क्रियन्ते, एवं प्रायश्चित्तमपीति ! अत्रोच्यते । युक्तं तत्परिसमूहनादीनि क्रियन्वे । चोदितानि हि तानि संस्कारार्थत्वेन, शक्यानि च, अकृत. भयोजनानि च । उद्धरणं तु कृतप्रयोजनवानिवृत्तम् । नियतदेश- कालवाचाशक्यम् । तस्मादिदमतुल्यं प्रायश्चित्तेन ॥ ३०॥ (दर्शपूर्णमासायधिरणकालेऽग्निहोत्रार्थीद्धरणाङ्गमन्त्राननु छानाधिकरणम् ॥ ८॥) [C] न तूत्पन्ने यस्य चोदनाऽप्राप्तकालत्वात् ॥ ३३ ॥सि. अत्यग्निहोत्रे, उद्धरणमन्त्रा, याचा त्वा होत्रा प्राणेनोगात्रा, इरये- षमादिः । तत्रायमर्यः साशयिकः । यदर्शपूर्णमासार्थेनोद्धरणं क्रियते, कि तष मन्त्रः कर्तव्यो नेति । किं प्राप्तम् । दर्शपूर्णमासार्थम युद्धृतेऽ. मावमिहोत्रं यत एव । तत्र चेन्म-त्रो न क्रियते, अमन्त्रोद्धतेऽग्निहोत्र प्रवर्तते । तस्मान्मन्त्रेण तदुद्धरणं कर्तव्यम् । अयोध्येत । कालाभावे विगुणत्वादुदरणं नामिहोत्रस्पेति । तन्न । कालमा ह्यपगतम् । उद्धरणं तु विगुणमप्यामिहोत्रस्य भविष्यतीति। एवं चेत्समन्त्रक कर्तव्यमिति । एवं मासे, मः । परार्थमुत्पन्नेऽनो यस्यामिहोत्रं प्रवर्तते । चोदनेवि मेव मातु, प्रसाद पस्योपकरोति । तस्मान्नान्यार्थ उद्धृतेऽग्निहोत्राएं पायब्धि. यदि पुनः सायमग्निहोत्रार्थमुद्धते गतप्रियो धारणं भवति । प्रातरग्निहोत्रकाले पोद्वानं, ततः किं प्रायश्चित्त भवति न वा । भवतीति बूमः । सकळनिमित्तमावात् । पान वसावग्निहोत्रमात्रायोद्धतः । कि तहिं । व्यक्त्यपेक्षया। या व्यतिमानित स्योद्धतोऽमी, सा समाप्छ । प्रातः प्रयोगः प्रसवात्तत्रेति । न चेतकर्मा धारणं, पुरुषधोऽयम् । गतश्रीयोगात् ॥ २९ ॥ [ २० ॥ समिति। ना-भवदीति प्रेषः।

·. मि०९१०४०९] मोपासादर्शने । १८८५ कर्म धूमः । न तत्र मन्त्रः कर्तव्य इति । न तदग्निहोत्रस्यौद्धरणम् । अतः परकीय उद्धरणे न कर्वव्यमिति । उच्यते । ननक्तं, विगुणमुद्ध- रणपग्निहोत्रस्यैव भविष्यति, न गुणाभावे प्रधानाभावोऽपीति । अत्रो. ध्यते । न गुणः कालः । निमिचमसो भवतीत्येतदुक्तम् । अतो निमि- चामा क्रियमाणपश्रुतं कृतं भवति । तस्मान्न तदुद्धरणमग्निहोत्रस्यति । न चैदरणमग्निहोत्रस्य, तस्मादन्न मन्त्रो न कर्तव्यः । कृतोऽपि ह्यसा- वनर्यक इति ॥ ३१ ॥ (पायणीयेष्टी पयसि प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥९॥) [९] प्रदानदर्शनं श्रपणे तद्धर्मभोजनार्थत्वा- संसर्गाच मधूदकवत् ॥ ३२ ॥ पू० ज्योतिटोमे समाम्नायते, आदित्यः प्रायणीयः पयसि चकरिति । वत्र संदेहः । कि प्रदानार्याः पयोधर्माः पयामि कर्वव्या उत नेति । यदि प्रदानार्थमैतत्पयः, ततः कर्तव्याः। अथ श्रपणाथै, न कर्तव्याः । कथं संशयः । सप्तमीनिर्देशाच्छ्रपणार्थ पय इति गम्पते । देवतामंच अस्य तु घरोरधिकरणे पयसि यमाणे वाक्यभेदाशङ्कन । अतः सत्रयः। किं वायत्माप्तम् । मदानामिति । कयम् । आदित्यधर्भवति । स ष पपसीत्येवमनेकार्थविधाने वाक्यं भिद्येत । द्वावपि चेभावर्षावतो वाक्यादवगम्यते । यद्यन्यतरदेतयोपिघीयते, तदाऽन्यवरदविधीयमानं गम्यते । अतो न वाक्यभेदः । यथा च न वाक्पभेदस्तयाऽऽययित- व्यम् । वत्राधिकरणसंबन्धे विधीयमाने देवतासंबन्धावगविनविकल्पेत, प्रमाणान्तरेणाप्राप्तत्वात् । देवनासंबन्ध विघीयमाने हि ये निर्दिश्यते घरुपयसी, योनिदशसापादाक्येन संसृष्टं गम्यते । तच देवतया संबध्यते । वार्यात्पमापारवरुवति । पाए । वाक्येन द्वे चरुपयसी गम्यते । न वयोः संसर्ग: । उच्यते । पदा दे गम्येते, तदा प्रयोगवचनेन योगायमेतयोर्गम्यते । तत्रासिं. १ हार्थी-पा.

·१७८६ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [अ०९पा०४१०९] सर्गः । एकत्वाच वाक्यस्य समुच्चयः । तेनात्र निर्देश एवं विवक्षितो नाधिकरणसंबन्धो गम्यमानोऽपि विधीयते । एवं नु निर्देशः क्रियते, सं- सृष्टे चरुपयसी कथं गम्येयातामिति । तत्र चरुममुष्टं पयश्वरी त्यज्य. माने नियतं त्यज्यते । तदस्य पदानदर्शनं भवति । पयसा अप्यमाप्यस्य सस्य प्रदान कथं स्यादिति सप्तमी निर्दिश्यते। तस्माद्भोजनार्थ यागार्य मेतस्पयः । भोजनमिति सारूप्याद्यागमाह । तस्माच पयः प्रदानार्थ पयो. धर्मः संबध्यते । आह । न त्यागमा यागः । देवतामुद्दिश्य यस्त्यागः स यागो भवति । उच्यते । अयमप्यदितिदेवतामुद्दिश्य त्यागः क्रियत इति । आह । न पयसोऽदितिर्देवता । न ह्युदेशमात्रेण देवता भवति । या यस्य श्रूयते सा तस्य देवतेति । चरोश्यैपा श्रूयते, न पयसः । उच्यते । उभयस्य निर्देशात् । उभयेन देवता संबध्यते संसृष्टेन, मधूदकवत् । यया, दधि मधु घृत धाना उदकं तसंसृष्टं प्राजापत्यमिति भवति । एवमेवेदं द्रष्टम्पम् । यद्यपि सप्तपीनिर्दिष्ट, सप्तम्यस्यानिधित्सितत्वा- निर्देशमात्रस्य विवक्षितत्वात् । ययौदने दधि दत्त्वाऽभ्यवहव्यामिति, ओदनस्य निर्देशमात्र विवक्ष्यते, नाधिकरणत्वम् । एवमिहापि द्रष्ट- व्यम् । तस्मात्प्रदानार्थ पयःपदानार्याश्च पयोधर्मा. कर्तव्या इति ॥३२॥ संस्कारप्रतिपेधश्च तद्वत् ॥ ३३ ॥ एवं च कृत्वा प्रदेयसंस्काराणा केपाचिस्पतिपेध उपपन्नो भवति । अयजुपा बरसानपाकरोति, अपवित्रवति गां दोहयतीति । प्राप्ते हि प्र. विषेधो न्याय्य इति ।। ३३ ॥ तत्पतिपेधे च नथाभूतस्य वर्जनात् ॥ ३४ ॥ तस्मतिपेये-पयःप्रतिषेधे, तथाभूतमपि लोके वर्धते । पयसा सिक्त, पयानृतं च । न चैप अपणार्यस्य द्रव्यस्य धर्मः । यथा अपणार्य पानी. यम् । दत्मतिपेये, तेले पीते पानीयं न पातव्यमिति विलेप्यं यवागूय ॥ १२॥ १३॥ प्रयमार्यस्य-पा०1३ अयणार्थ-पा।

·[म०९५० ११०९) मीमांसादर्शन। .१७८७ पीयते । न च तथाभूताय वर्जनात्सयो लोक एवं भवति । भोजनार्थ हित । यथा हि लोके पयः, तद्वदिहापि भवितुमर्हतीति सामान्यतो रष्टं व्यपदिष्टम् ॥ ३४ ॥ अधर्मत्वमपदानात्प्रणीतार्थे विधानादतुल्य. त्यादसंसर्गः ॥ ३५ ॥ सि. अर्धमत्वं तु पयसः । नास्य प्रदेयपयोधर्या भवेयुरित्यर्थः । कुतः । अपदानात् । न हीदं पदीयते । ननु चरी पदीयमाने प्रदायिष्यत इत्ये- वर्य पयसि श्राणमुच्यते । नेत्याह । शृतश्वरुः कयं स्यादित्येवपर्य हि तज्ज्ञायते । शृतैस्तण्डुलैः प्रयोजनमस्ति । न ह्यन्यथा चरुर्भवतीति । न तु प्रत्तैम पयसा नैतदातव्यं श्रूयते । कथम् । प्रणीता विधानात् । ननु चाक्यभेद एवं भवतीति परिहापित एप पक्षः । संमृष्ट- मत्र हविर्भवतीत्युक्तम् । उच्यते । अतुल्यत्वादसंसर्गः । अतुल्पे चरुपयसी । प्रत्यक्षतोऽधिकरणत्वेन पयः श्रूयते । प्रदेयत्वेन चरुः । पयसो यदाक्येन प्रदेयत्वं गम्यते, तदधिकरणश्रुत्या वाध्यते । यत्तु पाक्यभेदप्रसङ्ग इति । तन्न । न हि पयसि चरुरिति संवन्धो भवि- पति । फयं तर्हि । पयसि आदित्य इति । उभावादित्यशब्देन संमन्त्स्यते । आदित्यः पपसि, आदित्यवरुरित्युभी चरुपयःशब्दावा- दित्पपघानावित्येकं वाक्यं भविष्यति, न वाक्यभेदप्रसङ्गः । पय- आधार आदित्यो भविष्यति । तस्मान्न पयसि मदेयधर्मा भवितु- महन्ति ।। ३९॥ परो नित्यानुवादः स्यात् ॥ ३६ ॥ अथ पलिङ्गमुक्तम्, अयजुपा वत्सानपाकरोति, अपवित्रवति गां दोहयतीति । नेतदेवं सति, अस्यार्थस्य साधकं भवति । किं तर्हि । एतनित्यानुवादकम् । नित्यमेतमर्थ सन्तमनुवदति । नैवापदेयत्वाय. जुषा वसा अपाक्रियन्ते । न पवित्रवति गौर्दुह्यते । ननु नित्यानु- वादोऽनर्थकः । उच्यते । न वयं प्रयोजनवचामप्रपोजनवां वा विचारयामः किमेतस्मादाक्याद्दम्पत इति परीक्षामहै । अस्माच वाक्या- ॥ ३१ ॥ ३५ ॥ मधर्म तु पयः-पा० । २ प्रदेयषमा-पाः । ३ अय-पा. १ ४ ससस्यायस्य-पा।

·१७८८ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- म०९०११०९] दिदं गम्यते, न यजुपा वत्सा अपाक्रियन्ते, न पवित्रवति गौपव इति । वचास्यापदेयत्वादमाप्तं यजुः पवित्रं चति ॥ ३६ ॥ विहितप्रतिषेधो वा ॥ ३७ ॥ अयवा, बिहिनस्यैव प्रविषयो द्रष्टव्यः । विहित कांचित्, यजुषा घत्सानपाकरोति, पवित्रवति गां दोग्योति । तस्य प्रतियोऽयवानेव भवतीति ॥ ३७॥ पर्जने गुणभावित्वाचदुक्त प्रतिषेधास्यात्कारणा- केवलाशनम् ॥ ३८ ॥ अथ यदुक्तं, पयःपनिषेधे, पयसा सिक्तं, पयसा संसृष्टं च वर्ण- व इति । वत्र चूमः । युक्तं हि लोके यत्संसस्य वर्जनं, सदेव हि तय मतिपिध्यते । नित्यं झुपसर्जनीभूतं भोजने पयः प्रचरति । यच पच रति, तत्पतिपेोऽर्यवान् । यन्न पचरति, तस्य शासङ्गात्मतिपेघोऽन: र्थफः । ननु केवळमपि लोके पर उपभुज्यते । उच्यते । कारणाके. पलाशनं, तपोप वा यस्य स केवलमुपयुक्ते । न स्वेतत्प्रचुरम् । सामात्सायेण गुणभूतत्वात्पयसः पयोयुक्तमेव न मक्षयितव्यमित्येव. मर्थः पयापतिषेप उच्यते ॥ ३८ ॥ बनधर्माच लेपवत् ॥ ३९॥ अय फरमानायमन्पः परिहार उच्यते । प्रतवदेवदाष्टव्यमिति । पपा, ममचारिणा पास न भक्षयितव्यमित्युक्ते दरिंगवमपि ले पर्नयन्ति, एवमिहापि पपो न पानव्यमित्युक्त पपसा सिक्कं पपसा संसृष्टं वनपिप्यन्तीति ॥ ३९ ॥ रसप्रतिपेधो वा पुरुपधर्मत्वात् ॥ ४० ॥ न पेप परिहारः । परिहारान्तरनिकृत्यों पाचन्दः । कुनापुरु पपर्मवाद्यतस्प | मष्टाय ग्रह्मचारिणो मांसामाणम् । राषद. पि यो मायति, पावति मांसरसमा रिदित भवसि तस्यापि दोषा, न पपकोपादि मिचिमपेत । न तु १५.मतिपेपे वा । सस्मारपूर्व पर परिवार इति ॥ ४० ॥ ॥ ३९ ॥ ३० ॥ ३८ ॥ ३२ ॥ १० ॥] मनार-पा.

·JIRE १ म०९पा०४१०१०] मीमांसादर्शने । ( अम्युदितेष्टौ दधिशतयो. प्रदेववर्मानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥) : [१०] अज्युदये दोहापनयः स्वधर्मा स्यात्मवृत्तत्वात् ॥४१॥ सिक इदं समाम्नायते, विवा एनं प्रजया पशुभिरर्पयति, वर्धपत्यस्य 'भ्रातृव्यं, यस्य इविनिरुतं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदेति, स त्रेधा तण्डुलान् विभजेो मध्यमास्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत, ये स्थ- 'विष्ठास्तानिन्द्राय प्रदावे दधंवर, येऽणिष्ठास्तान् विष्णचे शिपिविष्टाय शृते चरुमिति । शृते चर्क, दश्वमित्येतदुदाहरणम् । तत्रपोऽर्थः सांश- पिकः । किं शृते दधनि चेज्याः पयोधर्माः कर्तव्या उन नेति । फि प्राप्तम् । न कर्तव्या इति । कुतः । अपदानार्यत्वात् । प्रणीतायें विधा- नादतरूपत्वाच चरुणा न संसर्ग इति । एवं, प्राप्से चूमः । अभ्युदये निमित्ते योऽयं दोहो देवनाया अपनी- तास स्वधर्मा स्यात् । इज्यार्याश्च तत्र पयोदधिधर्मा। फतम्या: फुप्तः । इज्यार्थमेव हि तत्पयो दघि च महत्तम् । यतश्वेश्याम, अतोऽस्यज्यार्याः प्रवृत्ता एव धर्माः । तद्धर्माणां प्रतापस्ति कारण, निवृत्तौ नास्ति । ननु प्रणीतार्थे दघिपयसी विधीयते । नेत्याह । वाक्यं हि सदा भिद्येत । चरी देवतार्थे, चर्वर्ययोश्च दधिपयसो । आह । ननु चरोरपि देवनासंबन्धो दधिपयसोरपि स्था । न भवि- पति वाक्यभेद इति । नैवं शक्यम् । विभागः कर्तव्य इति पूर्वचार धृत्तम् , त्रेघा तण्डुलान् विभजेदिति । तदनन्तरं विभागविशेपपरमिदं एते द्वे ने तुशब्दवाशब्दरहिते पूर्वपले धर्मपती दधिपयसी प्रतिपादयतः । उत्तरे द्वे मत्रे वाशब्देनैतं पक्षं ब्यौवर्तनप्रदानधर्मयुज्यते दघिपयपी इति स्थापयतः । एवं सूत्रकारप्रस्थानमपास्य वृत्तिकारः पछाविरोधिनी व्याख्यां चकार । तत्र युक्त देवेदमामापास्य कर्म, केवलं तव्य देवतातोऽपनीतं देवतान्तरेण युज्यते, अमपनी- तपागार्थत्वमेव सत्तस्य कथं यागधर्मा न स्युरिति । अतः पूर्वाधिकरणसिलान्तेन पूर्वपक्षस्य कृतस्यैते सिद्धान्तसूत्रे । उत्तरे अप्येवमेव । एवं पूर्वस्य पूर्वस्य न्यायस्या- स्प्रे इति-अभ्युदये दोहापनय. स्वधर्म स्यात्मवृत्त वात् 'श्रुतोपदेशाध होते इत्यर्थः । र उत्तरे इति-भानयो पार्थान्तरे विधानावरूपयोवत् ' उणा शूटः भुति. ' इति वै सूने इत्यर्थ । ३ यावर्वनेति-पावनपूर्वकेत्यर्थः । ४ देवताता--पूर्वदेवताः । .

·टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [भ०९पा.४४०१०] भववि वाक्यम् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दघंश्चरं, येऽणिष्ठा. स्वान् विष्णरे शिपिविष्टाय शृने चरुमिति । अत्राविशेषाघिपयसोरपि 'विभागो वक्तव्यः । यदि च दविपयसी विभक्तव्ये सति प्रणीतायें अप्युच्येयाना, तो भियत वाक्यम् । अतो नैवयोः प्रणीना विधा; नम्। 'अविधीयमाने च सप्तम्यर्थे प्रातिपदिकार्यों देवतया संमत्स्यते । वाक्यसामर्यादु च दघिपयसी देवतया संभन्तस्यैते चरुणा सह । दधनि चरेको भाग इन्द्राय प्रदान -भवतीति । यथा विभज्यमामेषु नानाद्रव्येपूच्येत, सरमपीच्यां समाहार्या मणयः । एको मागो देवदा चस्य । रजतपाच्या सुवर्ण निहितम् । आरो भागो विष्णुमित्रस्येति, सह पात्रीभ्यां दो भागो गम्यते । विभागविशेषपरत्वाद्वाक्यस्य । पायोश्च विभक्तत्वादनुवादश्च सप्तम्ययों गम्पते । एवमिहापि विमा. गपरत्वादेव वाक्यस्य, विभक्तत्वाच दधिपयसोरेको भाग इति गम्यते । अर्थप्राप्तत्वाच सप्तम्यर्योऽनुवादो भविष्यति । तस्मात्मदाना दधिप- 'यसी । प्रदानार्याच दविषयसोधर्माः कर्तव्याः ॥ ४१ ॥ शृतोपदेशाच्च ॥ ४२ ॥ इवय मदानायें दध्नि पयसि चेज्यार्या धर्माः कर्तव्या इति । कुतः । सिद्धवच्छ्वोपदेशो भवति । शृते चरुं, दर्घश्वरुमिति । स सत्सु धर्मेपू- पपद्यते । इतरया अँपणं न क्रियेवेति । तत्र सिद्धवच्छुतोपदेशो नाव कल्पेत । तस्मादपि पश्याम इज्यार्या दधिपपसोधर्माः कर्तव्या इति ॥ ४२ ॥ पवादतया चोत्तरोत्तरमधिकरणमिति युक्ततर आरम्म. । इतरथाऽम्युदयोदाहरणं हेयमेव स्यात् । पायस्त से एवेति ॥४१॥ [४२ ॥ . मपान्या महामणय -पा• । ३ सदनुवादश-पा.। ३ श्रय-पा. एवेति य एष पठे अपनयो वा विद्यमानलात् ' इति स्प्रेण सिमान्त कथित , स एस 'मभ्युदये हापनयः स्यादिम्प्रत्येन, एवरपूपिणसिद न्तमनितारासस्य बुष्टि ग्यावर्तयित सय यिते । मानयो पार्यान्तरे -स्यादिस्य सधिकरणातरीमसपा।

·प्र०पी०४०१२] भीमासादर्शने । (पशुकामेष्टौ दपिशृनयोः प्रदेयधर्माननुष्टानाधिकरणम् ॥ ११॥ .[११] अपनयो वाऽर्थान्तरे विधानाच्चरुप- योवत् ॥ ४३ ॥ सि. : अस्ति पशुकामेष्टिः, यः पशुकामः स्यात्सोऽमावास्यामिष्टा वत्सान- पाकुर्यात् । ये शोदिष्ठास्तानग्नये सनिमतेऽष्टाकपालं निपेत् , ये मध्य मास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुं, ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दषश्वरुमिति । सृते चलं, दधंयमित्येतदुदाहरणम् । अत्र संदेहः । किं शृते दपनि चेज्या दधिपयोधर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् ।। पूर्वेणाधिकरणेन कर्वव्या इति । समाना हि श्रुतिर्मवतीति । सिद्धवच शृवोपदेशः, सत्सु प्रदानार्थेषु धर्मपूपपद्यते । एवं मासे, बमः । अपनयो वा धर्माणां भवेत् । अर्थान्तरे घेतल्पयो विधीयते दपि च, अपणार्थे न पदाना। सप्तमीसंयोगाव । चरुपयोवत् । यथा, मायणीये चरौ पयसि प्रदेयधर्मा न क्रियन्ते, सप्तमीसंयोगाद । एवमिहापि ॥ ४३ ॥ लक्षणार्था शृतश्रुतिः ॥ ४४ ॥ अय यदुक्तं सिद्धवच्छृतोपदेशो भवतीति । नेप दोषः । श्रयणन द्रव्यं लक्षयिष्यति । अर्थमाप्तं हि धरौ श्रयणं, तसंवद्धं लक्ष्यते । अप- वति द्रव्ये चरुरिति । तस्मात्पदेयधर्मा न भवेयुरिति ॥ ४४ ॥ (योतिष्टोमे अयणार्येषु पयादिपु प्रदेयधर्माननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२ ॥) [१२] श्रयणानां त्वपूर्वत्वात्पदानार्थे विधान स्यात् ॥ ४५ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्यते, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, सक्तुभिर्मन्थिनं, घा- नामिहरिपोननं, हिरण्येन शुक्रम्, आज्येन पास्नीवतम् । वत्र संशयः। किं अपणानां पदेयधर्मा भवन्ति, उत नेति । कुनः संशयः । यदि प्रदेयानि श्रयणानि, तत एषु प्रदेयधर्मा भवन्ति, अप न प्रदेयानि, न भवन्तीति । किं प्राप्तम् । प्रदेशानि, पदेययः संबध्येरनिति । १ प्रदेयानि प्रयणानि-पा।

·७९६ दुष्टीकासहितधापरभाष्यसमेते- [अ०९पा०४१०१२]
श्रयणादि इयं जायते । पयोमिथय सोमो भवति । संमिश्रे च यमा•
ने पयोऽपि होमेन संवध्यते । यदि पयोरिश्रय सोमो भवति, वत्र सोमः
स्य पयसा मिश्पमाणस्य न कंचिदुपकारं पश्यापः । यागस्य तूपकारो
भवति निचिर्नाम । यदि होमेन संपन्तस्यत इति मिश्रणाभिप्रायः ।
तव उपकारकं मिश्रणं हटेनोपकारेण । श्रुतो हि गुणवान् यागः प्रत्य-
सः पयसा नियंत इति । सोमोपकारः कल्प्यः स्याद । तस्मात्प.
यसा सोमो मिश्यते । स मिश्रितः प्रयोगवचनेन फयं संबध्यत
इति । न च प्राकृतं मिश्रण केनचिद्रव्येण प्राप्तम् । यत्रेदं द्रव्यान्वर
पषौ विधीयत इति । अपूर्वत्वात्सोमस्य । तस्मात्मदानार्यस्य पयसो
विघानं स्यात् । प्रदेयपयोधर्मायात्र कर्तव्या इति ॥ ४५ ॥
गुणो वा श्रयणार्थत्वात् ॥ ४६ ॥ सि.
। पान्दा पक्षं व्यावर्तयति । गुणभूतं पया स्यात्सोमस्प, न प्रदेयद्र-
ज्यम् । प्रदेयत्वेनाश्रवणात् । सोमार्येन च श्रुतत्वात् ॥ ४६ ॥
अनिर्देशाच ॥ ४७ ॥
न होमेन प्रयोगवचनेन वाऽस्य संबन्धः । अनिदेशः, परार्थत्वात् ।
न च प्रत्यक्षेणापि पयरत्यागे यागनिचि. पयसा । प्रत्यक्षदेवतासंबद्धो
हि त्यागो पागः । न चात्र पयसो देवतासंबन्धः । मेगावरुणं गृहं गृ.
हातीति वचनं, न मैत्रावरुणं पय इति । तस्माद्द्योपकाराभावाददृष्टः
सोममिश्रणे सौमसंस्कारोऽभ्युपगम्यते । तस्मान प्रदेयधर्मः संवध्यत
इति ॥४७॥
श्रुतेश नत्प्रधानत्वात् ॥ ४८ ॥
इतय सोमार्य पयः । कुतः । श्रुतिहि सोमप्रपाना भवति । द्वितीया-
विभक्तिः श्रूयते । तस्माच्छ्यणेन सोम एवेस्यत इति ॥ ४८ ॥
अर्थवादश्च तदर्थवत् ॥ ४९ ॥
अर्थवादच अयणस्य सोमार्यस्य भवति । स मित्रोऽयवीन,
पयसव
मे सोमं श्रीणानिति । न हि भवति पपो मे दगुरिति कयं वहि । सोम
पपसा संस्कृर्परिनि । तस्मादपि सोमार्य अयणम् ॥ ४९ ॥
-
१५॥१९॥ १७॥ १८ ॥१२॥

·म.९पा०४० १३] मीमांसादर्शने । संस्कार प्रति भावाच तस्मादप्यप्रधान स्पात् ॥ ५० ॥ संस्कार प्रति श्रयणवचनं भवति । यत्र संस्काराः श्रूयन्ते तत्रेदं श्रूयते, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीत्येवमादि । तस्मात्संस्कारमाये श्रव. णादयमपि संस्कार एवेति गम्यते । भवति हि प्रायोवृत्त्या तबुद्धिः। यथाऽपपाये लिखितोऽध्य इति गम्यते । तस्मात्सदेयधर्मन संवध्यत इति ॥ ५० ॥ (परस्वद्यागे पर्यग्निकरणान्तागरीतिविधानेन तदुत्तराङ्गपतिषेधाधि- करणम् ॥ १३ ॥ [१३] पनिळतानामुत्सर्ग तादर्थ्यमुपधानबत् ॥५१॥ पू० अश्वमेघे समामनन्ति, ईशानाय परस्थत आलभेतेति । तत्मकृत्य श्रूयते, पर्पमिकवानारण्यानुत्सृजन्तीति । तत्र संशयः । किमारण्या- • नामालम्भ उत्सर्गार्थ एव, द्रव्योत्सर्गवाय, कि कर्मश्रेषप्रतिपेपः, पर्य. मिकरणान्तः संस्कृता उत्स्रष्टव्या इति । कि पाप्तम् । द्रव्योत्सर्गोऽयम्। 'आलम्मयोत्सर्गार्थ एवेति । कुतः । एवमुत्सर्गगमाप्तं विदधचस्प सत्तां सुवन् अत्या वक्ष्यति । इनरया, उत्समाप्तमनुवदेव । याक्यार्यस्य भविषेषस्य सत्ता च्यात्मत्ययः । श्रुतिश्च वाफ्यादलीयसी । एवं च सति देवतासंयन्धो ग्रहणे । ईशानमुश्यि परस्वन्त आलब्धव्याः । पर्यग्नि- करणं कृत्वा त्यक्तव्या इति । उपचानवत् । यथा, एतत्सल सासादन्नं, प रप परुथ एनं चरुमुपदधातीत्युपधानार्थमेव चरोरुपादानम् । एय. मिहाप्पुरसय एवाऽऽलम्भो भविष्यति ॥ ५ ॥ रोपप्रतिपेधो वाऽर्थाभावादिडान्तवत् ॥ ५२ ॥ सि. फशेषमतिषेधो वाऽस्मिन् वाक्य उच्यते । इतः । अर्थाभावाद । ईशानाय परस्वत मालभेत, इत्यस्य वारपस्य न कथिदर्यो मवेत् , यधु. रसा पालम्प: स्यात् । कथम् । मालम्भकाल एकाध्वजानीयात्, नेपशनाप दायत । तस्यैवं जानती ने संकल्यो भवति, शा. नाप दातुं ग्रहोतया इति । अशक्पार्थवादनकमिदं वाग्यं भरसि । 1 -- n. पर्पमिकवानामुममें नादर्भानुपाना ॥ १ ॥ . उस्सगापः मानि-पा.!

·१७९४ टुप्टीकासहितशाघरभाष्यसमेते- [भ०९पा. ४०१६] स एष संकल्प एवमवकल्पते, यदीशानाय दातव्याः । तस्मादालम्भ चचनेन शब्देन दानमेव विधीयन इति गम्यते । यदा च दानं विधी. यते, तदा-पर्यग्निकतानुत्सृजन्तीति, उत्सर्गमन्य, एवमुत्सृजन्तीति वि. शेषविधानार्य भवति शास्त्रम् । कथं पुनरत्र विशेषो विधीयते, कि काल: पर्यग्निकरणे । एतस्मिन् काल उत्सृजन्तीति । नेत्याह । नात्र कालवचनः शब्दः श्रूयते । काले च विधीयमाने कालान्तरं प्रतिपिध्यते, नाङ्गान्तराणि | अथ किं पर्यमिकरणवदुःस्रष्टव्यामिति । तदपि नास्ति । न ह्यत्र पर्यग्निकरण भावना कीर्पते । तस्यां च सत्यां पर्यनिकरणात्याचः पराञ्चश्च पदार्थाः सर्वे प्रतिपिध्येरन् । कथं तर्हि । निई ते पर्यनिकरण उत्सएन्य इति । फिमेतस्यामवस्थायामिति । नेत्याह । चोदकादेवैत- माप्तम् । एतदवस्थः पशुरु सननीय इति । अवस्थान्तरमतिषेधस्य च नायं शब्दो वाचकः । चोदकमाते हि काल उत्सृज्यमाने कृतपर्य- मिकरण एवासो भवति । यदि त्ववस्थायाः प्रतिषेधः स्याव, पर्पनि फरणार्ध्वमुत्सर्गात्या पदार्याः प्रतिपिध्येरन्, न पराश्चः । कस्त । पर्यग्निकरणे कृते यादृशो भवति तादृशस्त्याज्य इति । मनु चोदफेनैव वदङ्गोऽसौ माप्तः । उच्यते । पुनरस्यैतदङ्गवत्ता श्रूयते, भङ्गान्तरपरिसंख्यार्थम् । एतैरेवाङ्गेरगवानुत्सव्यः । एवं चोदकपा- सानि परिसंख्यायन्ते, नान्यान्यङ्गानि भवन्तीति । कथमेप शब्द एवं परिसंख्यातुं शोतीति चेत् । शनोतीति बूमः । फयम् । प्रत्यक्षेण वाक्येन रङ्गनिराशाक्षीकने प्रधाने शेपेरङ्गः सह चोदकेन परोक्षा सत्येकवाक्यता न भविष्यतीति । तस्मात्कर्मशेषमतिषेध इति ॥ ५२ ।। पूर्ववत्त्वाच शब्दस्य संस्थापयतीति चाप्रवृत्ते नोपपयते ॥ ५३॥ पूर्वाश्च भवति शब्दो यागवृत्तिपूर्वकः । आज्येन शेष संस्थापय- वीति । यदि याग एप प्रारब्धस्तता संस्थापयतीति समाप्तिसादृश्या- [१२ ॥ १ परामधार्या-पा।

·०९पा० ११० ११] मीमांसादर्शने । दुपपद्यते । यागस्य हीदं यागान्तरं सपाप्या सदृशम् | यदि.हि पूर्वी न यागः प्रवृत्तः स्यादुत्सर्गमात्र, न तस्य यागः समाया सदशः । तत्र संस्थापयतीति नोपपद्यते । तस्मादपि शेषकर्यमतिषेधः ॥ ५३ ।।' प्रवृत्तेर्यज्ञहेतुत्वात्प्रतिपेधे संस्काराणामकर्म स्यात्तत्कारित्वायथा प्रयाजप्रतिपेधे ग्रहणमाज्यस्य ॥ ५४ ॥ इदं प्रपोजनसूत्रम् । यदि द्रव्योत्सगों विधीयते ततः संस्काराणाम- कर्म स्यात् । कृतः। संस्कारमवृत्तेर्यज्ञहेनुत्त्वात् । तत्मविपेधे यन्नामापे, किमिति संस्काराः क्रियेरन्। यतकारिता हि ते। यया मयानामावै तदः र्थमाज्यं न गृह्यते, ग्रहणपाज्यस्य न क्रियते । अपयाजास्ता अननुया- जा इति यन श्रूयते, तत्र प्रयाजाभावे तदर्थमाज्यं न गृहवे । एव. मिहापि संस्कारा न कर्तव्या इति ॥ ५४ ॥ क्रिया वा स्यादवच्छेदादकर्म सर्वहानं स्यात् ॥ ५५ ॥ 'शेष संस्थापयति । इति लिङ्गदर्शनमेतदुपरितनाधिकरणव्याख्यानेन शुध्यति । तत्कपमिति आरण्योन्सर्गसमानश्रुतिकं त्वन्यापास्नीवतं कर्म । तत्रैराच्छुतम् ' भाज्येन शेष स्थापयति' इति । तत्र, परिसमापवावाष्टकर्मणः शेपशब्दोऽनुपपन्नः। तदमावाच संस्थापयतिरप्यनुपपन्नार्थ एव धातुः । प्रत्ययस्त शुद्धोऽवशिष्यते । शेपसंस्पयोर- मावास्करणापोऽप्यनुपपन्नार्थ एव । आज्येन ' इति । परिशिष्टमायेति । एतयोः संबन्धे कर्तव्यतावचनेन स्पृश्यमानमाज्यमीप्सिततमं भवति, आज्यं कुर्यादिति । न चतत्केवलाज्योत्पत्तिविघायकम् । आमर्थक्यात् । अतः प्रयोगवचन उपपदान्तरामि. झापी सैनिहितेन पर्यशिकरणवाक्यगतेन पास्नीयतपदेन संबच्यते । तदेवं सनात पारनी- वतमाज्यं कुर्यादिति । द्रव्यदेवतासंयोगाय यागः । स चाऽऽरम्मवान् समाधिपाये- त्यविदा मावेनास्यभिचारसंस्थाधापुरुषादीयते । निर्वपतिवत्सोय । स पशुयागाद- लेतिकर्तव्यतावास्तदनन्तरं च क्रियमाणातच्छेप होति शेपशब्दोऽर्थवान् । तसर- मानतीया युक्रेय । शेक्सपोपमा युक्ता । पदि पूर्वोऽपि याग एव । अय द्वन्यो- सर्गस्ततो न पुज्यने । तद्वयाऽऽरण्येवपीति सिलम् ॥ ५३ ॥ [ ५१ ॥ सिपमुत्तराधिकरणमादी पारस्पति-तप्रसारिना । १ भम्पति-भाग्य- विमाननित्यर्थः । एवमुताधिकरणाकार परमापाना पूर्वाधिकार दिन. मनुप्रो रसादिना।

·प्रकृत्य श्रूयते । आज्येत टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- [भ०९पा०१२०१७) यदा तु कर्मशपप्रतिपधपक्षस्तदाऽपि किं न कर्तव्याः संस्कारा इति । तदेयम् । क्रिया स्यादवच्छेदपक्षे । यागो हि तदा भवति । तस्मात्सर्वे यागपदार्याः कर्तव्याः । यदि न यागो भवेचतोऽकर्म । सं. स्काराणां सर्वहानं स्यात् । यागम्तु तदा भवति । तस्मारकर्मशेषपति- पेघपले सर्व कर्तव्यमिति ॥ ५५ ॥ ( आज्येन शेष संस्थापयतीति वाक्ये कर्मान्तरविज्ञानाधिकरणम् ॥ १४ ॥) [१४] आज्यसंस्था प्रतिनिधिः स्याद्व्यो- सर्गात् ॥ ५६ ॥ पू० पर्यग्निकृतं पानीवतमुन्सृजाति, इति शेष संस्थापयतीति । तत्र संदेहः किपाज्यं पूर्वस्मिन् प्रतिनिधीभूतम् । अथवाऽऽज्यद्रव्यकं पूर्वस्मारकर्मान्तरं विधीयत इति । किं प्राप्तम् । प्रति. निपिरिति । कुतः । पानीवनमिति द्रव्यमुच्यते । उत्सृजनीति तत्रैवो सर्गः श्रूयते । शेपमित्युपयुक्ततरविद्यमानं गम्यते । तव , आज्येन सं: स्थापयतीति पोः कार्य आज्यं श्रुतं भवतीति । ननु पूर्वकर्म परिसमाप्तमित्युक्तम् । अत्रोच्यते । द्रव्योत्सर्गरचने प्रत्यक्षे, शेपशब्दे- घाऽपरिहने पुनरसमाप्तं पूर्वकर्मेत्याशझ्यते । तस्मात्प्रतिनिधी यत्त आ- यपित्याशकामहे संस्थापयतीति चापूर्व नोपपद्यते ॥ ५६ ॥ इसयाऽऽशङ्कामहे- समाप्तिवचनात् ॥ ५७॥ सपाप्तिवचनमिदं भवति, संस्थापयतीति । तेन मन्यामहै, यपूर्व पशुनाऽऽरन्ध तदुत्सृष्टे पशावाज्येन परिसमाप्यत इति । अपूर्वस्पात्र फर्मण उच्यमानस्याऽऽरम्भ एव वक्तव्यो भवति । यतस्त्वनभिघायाss. रम्म परिसमाप्तिरेयोच्यते, तनोऽवगच्छामः पूर्वस्येव परिसमाप्ति, ना- पूर्वफम चौधत इति ॥ ५७ ॥ चोदना वा कर्मोत्सर्गादन्यैः स्यादविशिष्टत्वात् ॥ ५८ ॥ सि. फर्मान्तरचोदना चा। कुनः । पूर्वस्य कर्मणः परिसमाप्तवाद । ननूक्तं द्रव्योत्मर्गे शेषवचने वाऽपरिहने पूर्वकर्मणोऽसमाप्तिराशङ्किता भवति । अत्रीच्यने । इदं द्वयमपि परिहिगते । संस्थापयतीति प्रकृतेन पानी- - , :

·। म०९पा००१४] मीमांसादर्शने । १७९७ पतशब्देन संवध्यते । तत्रायमर्थः । पानीवत संस्थापयतीति । स एप यागो विधीयते । संपूर्वश्च स्थापयतिः प्रयुज्यते । अवश्यं कश्चिदात: पूतों भावनावचनस्य प्रयोक्तव्य इति तत्राविरुदो भावनायामुच्यमाना. यामर्थमाप्तः संस्थापयतिरालभतिरिघ प्रयुज्यते शेषशब्दैवं सादृश्यात्म युज्यते । द्रव्योत्सर्गश्वाविरुद्ध एव याग उच्यमाने । तस्माद्ययाऽन्ये निर्वपत्यादयः कर्मान्तरविधाने भवन्ति, एवं तैरविशिष्टस्वारसंस्थापय. तिरपि भवितुमर्हतीति ।। ५८ ।। अनिज्यां च वनस्पतेः प्रसिद्धां तेन दर्शयति ॥ ५९ ॥ प्रसिद्धा वनस्पतरनिज्यामत एव दर्शयति । कयम् । यत्त्वष्टारं च वनस्पतिमावाहयसि । अथ वैतौ यक्ष्यसि । त्वाट्री नवपी प्रयाजेज्या, वानस्पत्या दशमी। अनैताविष्टौ विद्यात, इत्यङ्गान्तरेणानुग्रह ध्रुवन् बनस्पतीच्याया अभावं दर्शयति । शेपपरिसमाप्ती सत्यां, वनस्पति जुहोतीति वनस्पतीज्या क्रियते । अथ परिसमाप्तं पूर्व कर्म, ततो लुप्ता स्पात् । तत्राभावदर्शनमुपपद्यते । तस्मात्पूर्वकर्म परिसमाप्तम् । इदमपि कर्मान्तरमिति ।। ५९ ॥ संस्था तद्देवतत्वात्स्यात् ॥ ६० ॥ अथ यदुक्तं, संस्थापयतीति चापूर्वे नोपपद्यत इति । तत्परिहत- व्यम् । अत्रोच्यते । असंस्थायां संस्थावचनमेतद-तदपि पूर्व पानीवत- मिति समानदेव तस्यात्समाप्तिसादृश्यं ज्ञायते । तत्र तत्पात्नीवतमारघ- मिह परिसमाप्तमिति । स एप सादृश्यात्संस्थापयतीति शब्दोऽवकल्पत इति ॥६॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृती मीमासामाप्ये नवमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ संपूर्णश्च नवमोऽध्यायः ॥ ५८ ।। ५९ ॥ १० ॥ इति श्रीमहकुमारिलविरचिताया मीमाप्तामाध्यव्याख्याया टुप्टीकायाँ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तश्च नवमोऽध्यायः ॥ । संपर्यों भावयचनश्च-पा-१२ पति-पा। परिममाप्तमिति, साश्यास-पा।

·इति नवमोऽध्यायः ॥

·१७६६ . ०१.पा.१० मीमांसादर्शने । अथ दशमेऽध्याये प्रथमः पादः (विकृती लुमाकानां प्राकृनानामङ्गानां वाघाधिकरणम् ॥ १॥) [२] विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥ १ ॥ पू० अहो वृत्तः । बाधाभ्युच्चयमिदानी वर्तयिष्यामः । बाघो नाम यदे- वैदमिति निश्चित विज्ञानं कारणान्तरण मिध्यति कल्प्यते । तथा, अ- भ्युच्चयो यदिदमिह भवतीति विज्ञातेऽपरमपि भवतीति विज्ञानम् । तत्रा- यमर्यः प्रथमं परीक्ष्यते । किं सर्व प्राकृतं विकृतो कर्तव्यमुत किंचिद्रा- पत इति । किं तावत्साप्त । विधे। माकृतस्य प्रकरणान्तरे विकृती यतो भवत्यविशेषेणाविदेशः, अतो यच यावच्च प्राकृतं धर्मजातं तसर्वे विकनी कर्तव्यं, यदप्यर्थलुप्तम् । कुतः । वचनेन हीदं सर्व प्राप्यते । न च वचनस्याविमारोऽस्ति मापयतः। कथं वचनमिति गम्यते । सर्वास्वेव कृतीषु देशनासु प्राकृतं धर्मजातमपेक्ष्यते वाक्यशेपत्वेन । वयव मा छत्यां देशनायामनुपज्यते, एवं वैकृत्यामपि । न कश्चिदिशेपोऽस्ति । तष यया, कृष्णकानां पाकोऽमाकृतार्योऽपि वचनमामाण्यास्क्रियते, एव. पवहन्त्यायपाकृतार्थमपि सर्व कर्तव्यमिति ॥ १ ॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारदव्यमर्थे क्रियेत तादात् ॥ २ ॥ सि. अपि वेवि पक्षपातिः । तदस्ति । सर्व पाकृतं विकतो कर्व. व्यमिति । कचिदभिधानसंस्कारद्रव्यं निवर्तितुमर्हति यल्लतार्थम् । कुत एतत् । अभिधानसंस्कारद्रव्यं हि प्रयोजने सति क्रियते, नामयोजनम् । -अन्यस्मै योजनाय तदानायते, न स्वार्थम् । ननु चोक्तं लुधार्थमपि क्रियते, वचनपामाण्यात । यया कृष्णले पाकः । नेत्याह । नास्ति मधमेनातिदेशसत्ता व्याख्याता । दशमेनेदानी किमतिदिश्यत इति व्याख्यायते । परप्रकृतो विद्यते तदतिदिश्यते । तस्यां च शत्रपदार्थोपकारा विद्यन्ते । अतस्तेऽ. लिदिशन्ते । तस्मास्लुतार्थमपि प्रवर्तते ॥ १ ॥ अलु न प्रवर्तते । कमायोऽयं लोकिको वैदिकश्योपकारमेवापेक्षते । उपका. रद्वारेणोपकारकवृतिः । तस्मालुधार्थस्य निवृत्तिः । । कुम्यते-पाः। उपचरमपेक्षते-पा.1 7 ·। टुप्टीकासादितशावरमाप्यसमैते- भ०१०पा०१० लुनार्थस्य देशकं वचनम् । न वैकृतं कर्म भारङ्गपदार्थ: सहे. कवाक्यतां याति । नवं विज्ञायने, यागेन फलं - कुर्यात् , कथम् , कवरऑरिवि । कथं वदि । यया माकनेन पागेन फलं साधितमभू- चयेवि। .फुत् एतत् । यागगतो हि व्यापारविशेषस्तेनापेक्ष्यत्वे, न व्यापार• मात्रम् । यागगनश्व व्यापारः प्राकृते यागे प्रयोगवचनेन कल्पिता, सं- गृहीतश्च विद्यते । स शक्योऽपेक्षितुम् । स चाऽऽकाइक्षितो निराकाडूक्ष शक्नोति कर्तुमिति । अङ्गेध्वप्यपेक्ष्यमाणेषु न यागगतो विकृती व्यापा- रविशेपः करायः स्यात् । इतरथा लक्षणा स्यात् । यथा, दण्डेन यु- ध्यत इति वचने न दण्डिरूपं शब्देनाभिहितम् । यदि तु तेन लक्षितन म्योजन स्यात् , शक्यते तेन लक्षयितुम् । एवमिहाप्यन्वत्त्वं याग- गतो विशेषो नाङ्गै वपेक्ष्यमाणेषु शब्दाभिहितो भवति । लक्षणया तु फल्य लक्षणार्या च शब्दो पाध्येत । अप शन्दो मा वाधीनि यागगवो विशेषो नवापेक्षेपेत, अङ्गान्ये- वापेक्ष्यरन् । ततः, कयमिति-इतिकर्तव्यताविशेष प्रति कृतस्य क- मणचोदकशब्दोऽनिवृत्ताकास एवावतिष्ठेन । अङ्गरपि चापरेविकत. व्यताकास्येव । गम्यमाना च प्राकृनयागेतिकर्तव्यतोत्सृज्येत । भाकवाना चाङ्गाना प्रकरणेऽर्थवता दुलेमो पकतेन कर्मणेकवाक्पमा- वोऽयुपगम्पेत । स चवदन्याययम् । तस्मादेवमभिसंबन्धः क्रियते । यया मावेन यागेन फलं साध्यने, तथैवेतेनापीति । किपतो यद्येवम् । एतदतो भवति । माकतान्यङ्गानि यस्मै प्रयोजनाय कृती भवन्ति, वनक्तं प्रकृती शास्त्रपदार्थोपकारा विद्यन्त इति । तत्र कथमुपकारोऽतिदिश्यते । उच्यते । सौर्य उमानेनाऽऽग्नेयविध्यन्तं गृहाति । आग्नेये घोपकारा अनन्तराः । व्यवहिता: पदार्याः । व्यवहिततराणि शास्त्राणि । अनः कथं मावोऽनन्तरानुपकारान् पश्यति । तश्चि गृह्णाति । पदार्था उपकार्यवहिताः । न चापेक्षिताः । ननु प्रकृनौ पदार्या एवानातराः, शाब्दत्वात् । प्रथमं ते गृह्यन्ते । पश्चात्पकाराः कारिताः । विकृतादपि तपैक युक्तमिति । सत्यम् । प्रकृती पदार्था गृमन्ते, न त निराशासं च-41.1 २ उम्म.नेनेत मालितातिदेशने यर्थः ।। मामेपनि. तमिति-मामेगास्टापमिसः । ।

·(०१-पा० १०१] मीमांसादर्शने । १८०१ नासति तस्मिन् प्रयोजने विकृती चोदितानि भवन्ति । तस्माल्लुसपाक- तरयोजनं न चोदकश्योदयतीति ॥२॥ तेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ अय यदुक्तं, यथा कृष्णलेपु लुप्तमाकृतमयोजनोऽपि पाको वचनामा. पाक्रियते, एवमन्यदपि क्रियतेवि । तन्न। न हि कृष्णलेषु पाकश्वोद. फेन पामोति । प्रत्यक्ष हि वत्र वचनम्, घृते अपयवाति । न तत्माकव. भयोजनं पाकमाह । तत्र वचनमामाण्याददृष्टाः पाकः । यदि च तत्र प्रत्यक्षवचनं नाभविष्यत् , पाममत्यक्षशिष्टत्वात्याकोऽपि नाभविष्यदेव । समादनुपवर्णनं पाकवदिति । किं भवावि प्रयोजनम् । कवरद्वा वैकनमुदाहिपन इति । कचिच्छ्यते, स्वयं दित बहिर्भवतीति । तत्र पाहन द्रव्यं निवर्तते । स्वयं कृता दिर्भवतीति । उद्धननखननपरिलेखनानि निवर्तन्वे स्वयं if शाखा भवतीति, असिव्यं निवर्तते । मन्त्रायतेषु निति॥३॥ ( अपवा-कृष्णलचरावघातबाधानिकरणम् ॥१॥ एवं वा- [७] विधेः प्रकरणान्तरेऽनिदेशात्सर्वक स्यात् ॥ १ ॥ पू. अस्ति प्राजापत्यश्वरः, प्राजापत्यं च निर्वच्छतकृष्णळमायुकाम इति । तत्रैवविशिष्टमदाहरणपङ्गीकृत्यैतदेव स चिन्त्यते । कि कृष्ण- छावकान्तिा कन्यो नत । विधा प्रकरणान्तरेऽनिदेशात्सर्वक स्या. विवि पूर्व पतः । कतव्यः, यथा पामेव पाक इति ॥ १ ॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारद्रव्यमर्थे क्रियेत तादात् ॥ २॥ सि. इति सिद्धान्ता, न कर्दम्य इति ।। २ ॥ तेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ इत्युपवर्णनापरिहारः ॥ ३॥ पदार्याश्या । तूपकारापेक्षया । स एप कर्षमाः ध्रुत्योपकारान् गृहति, उस- • गया पदार्थान् । श्रुतिय लक्षणाया गरीयनी ॥ २ ॥ [ ३ ॥] पामसरितार से गतिपुस्तच पाठः । १ सय ता! ।

·टुष्टीकासहितशावरमाष्यसमेते-म०१०पा० १५० ] (अथवा-वैश्वदेवीयदेवतावाहनकाले विष्णोरुरुक्रमस्याऽऽशहना- नुष्ठानाधिकरणम्॥ १ ॥) . एवं वा- विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥३॥ पू० वैश्वदेवं च निर्वदातृव्यवान् । वं बर्हिषदं कृत्वा शम्यया स्पेन ध्यूहेत् । इदमदममुं चामुं च व्यूहामीति । यं द्विष्याचं ध्यायेत् । यद- पोऽवमयेत्, यच्च रफ्प आश्लिष्येत्, वद्विष्णव उरुनमायावद्योदति । सत्र संचयः। कि विष्णुरुरुक्रम आवाहयितव्य उत नेति । किं प्राप्तम् । विध प्रकरणान्तरेऽविदेशात्सर्वकर्म स्यात् । आवाइयितव्यः । ननु स्पपे कदाचिन्नाऽऽश्लिग्दपि, न वाऽयोऽव. मृघेवदाऽऽवाहनं कवमनर्यकं स्यात्। न च वचनबलादालेपयितव्य. अवमर्दयितम्यं धा । न छुपादेयत्वेनाऽऽश्लिष्टमवमृदितं वा भूयते । न पविष्णोरुरुरूपस्य यागोऽर्थकर्म । कि दहि । आश्लपणेनापमर्दनेन च लतिवमनेन प्रकारेणाऽऽहवनीये प्रतिपाद्यते । तथा हि दृष्टमपनपने सस्य प्रयोजनं भववि स्फ्यादिसंशोधनम् । इवरथा हि पागाददृष्टं फरमेत। ननु यागादरष्टमवश्यं कल्पनीयम् । सत्यं फल्पनीपम् । द्रव्यमविपाद. मदार बत् । अत्रोच्यते । छमार्थमपि कर्तव्यम् । यथा कृष्णले चरी पाकः । अपि च, कदाचिदानिध्यद, अपश्यावघेव । वप्रान्तरित आवाहने वैगुण्यमापयेत । तत्राप्रमाद्यद्भिरावाहयितव्या देवता, यदि स्फथ आशेश्यते, अपधावदिप्यते । नाऽऽवाहनमङ्गमन्तरेभ्यते । वकाले धावाहनेन देवता मर्यमाणा साध्वी भवतीति, न स्वकालो- घरफाले । व अर्थमाप्तममन्त्र स्मरणम् । अय स्फपेनोपश्श्यते, न वाध्योऽचमर्दिप्यते तदा कतेऽस्यावाहने म किंचिय़ापति 1 नवं मन्तव्यम् । यथा राजा, अमात्यो घा, प्राह्मणो का परिचरितुं निमन्त्रित आहूतोऽपरिचर्यमाणोऽवमानितमा. स्मानं मन्यमानोऽपचरिष्यतीत्यानपते । एवं देववाऽपीति । न 6 देवनायो । आता सर्वी इषिरुपयोक्ष्यते, वयति च । वृक्षा, ·(म०१०पा.१०२] मीमांसादर्शने । प्रसेत्स्यति । प्रसभा सती फलेन संयक्ष्यितीवि 1 सदेवनवमे सिद्धम् । तस्मान दोष प्रावाहिवायामनिज्यमानायाम् ॥१॥ अपि वाऽभिधानसंस्कारश्यमर्थे क्रियेत नाद- र्थ्यात्॥ २ ॥ सि० अपि वैवि पक्षव्यासचिः । एषोऽभिधान संस्कारो निवर्वते । कुतः अभियानसंस्कारो द्रव्यं चा, सति प्रयोजने क्रियते, नान्यया । तद- णितम् । यदप्युक्तं, कदाचित् लिप्येत, अवमृयेत वा । तत्राऽऽवाहनं नान्तरेष्यत इति । नैप दोपः । अन्तरितपेतदनन्तरितेनैव तुल्पम् । यदा, आवाहनस्य कालो न वदोरक्रमयागस्य निमिचयापवितम् । आपविते हि निमिचे तस्य प्रयोगो भविष्यति । न धनाश्लिष्टम्, अन- चमृदितं वा तत्र प्रतिपादयितव्यम् । न चाऽऽरन्धे प्रयोगे तमुप. कारकं भवति । तस्माद्विष्णुरुरुक्रमो नाऽऽवाइपितव्य इति ॥२॥ तेपामप्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ३ ॥ इत्युपवर्णनापरिहार उक्तः ॥ ३ ॥ (ज्योतिष्टोमाद्यङ्गमूतदीक्षणीयादिविकृतावन्वारम्मणीयाया बाघाधिकरणम् ॥२॥) [२] इष्टिरारम्भसंयोगादङ्गभूतान्निवताऽऽर- म्भस्य प्रधान संयोगात् ॥ ४॥ सि० मस्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति । तत्र दर्श पूर्णमासमकृतिकानि कर्माणि दीक्षणीयादीनि, आनाघेष्णवमेकादशक- पालं निपेदित्येवमादीनि । अस्ति तु प्रकतावारम्मणीयेष्टि, आनाये. प्रणवमेकादशकपालं निदर्शपूर्णमासावारपयमाणः, सरस्वत्यै चर्स सरस्वते द्वादशकपालम् , अग्नये मगिनेऽटाकपालं निपेव, या कामये- वानादः स्यामिति । नित्यवदेके भगिनमामनन्ति । तत्र संदेहः । कि सक्सी ज्योतिष्टोमस्यैव, न दीक्षायादीनाम् । अथोदासीन्यप्रच्युतिः, साऽपि तस्यैव । अथ प्रथमः पदार्थ आरमा, सोऽपि तस्यैव, प्रसङ्गेन दासणीयादीनाम् । नन्यान्यन्वाधान प्रथम. पदार्थों पविष्यति । भाग्यमार-पा.1 ·टुष्टीकासहितशाचरयाप्यसमैते- [भ०१०पा.१०२] दीक्षणीयादिघारमाया कर्तव्या, उत नेति । किं प्राप्तम् । सर्व माकसं विकनो कर्तव्यम् । विधः प्रकरणान्तरेऽविदेशात्सर्वकर्म स्यादिति । एवं प्राप्त चूमः । इष्टिरारम्भणीया ज्यॉनिटोमाङ्गन्भूनादर्शपूर्णमास प्रकृतिकादीक्षणीयादेः कर्मराशेनिवर्तते । किं कारणम् । योऽत्राऽऽरम्भ। सं ज्योतिष्टोमस्य, न दीक्षणीयादेः । कुतः । आरम्भो हि प्रथमः दार्थ: स्यात् । प्रथमं वा पुरुषस्य प्रवर्तनम् । यदि प्रथमः पदार्थ, सं ऋविगानमनं देवयजनजोपणं वा । तदिह ज्योतिष्टोमस्याङ्ग क्रतो. रन कृतं सदीक्षणीयादीनामयं साधयति, न पुनस्तेषां कर्तव्यम् । लुप्तमेव तत् । तस्मिन लुप्त आरम्भे तरिसद्धयर्थों धर्म आरम्भणी. पाख्यो लुप्येत । अथ प्रथमप्रवर्तनमारम्भः । औदासीन्यायाचिः। पुरुषस्य व्यापत्तता । तदा ज्योतिष्टोमं साङ्ग कर्तुमसावौदासीन्याया- वृत्तो ज्यौतिष्टोमिकेन प्रथमेन पदार्थेन । स ततः प्रभृति आ साङ्ग- ज्योतिष्टोमसमाप्तान एव न पुनरुदासीनी भवति । यतो व्याहत्तो भवति । साङ्गज्योतिष्टोमारम्भेणैव प्रवृत्तो दीक्षणीयादिष्विति लुप्यत एवैपामारम्भः । तस्मिन् लुप्ते, आरमणीयापदार्य आरम्भसिद्धधयों लुप्येत । । नन्वङ्गभूतस्य दीक्षणीयादेरन्य आरम्भो जातः । नेत्याह । ऋत्वि. गानमनं देवयजनजोषणादि वा, प्रथमं पुरुषस्य प्रवर्तनमारम्भः । प्रथम मवृत्तोऽसौ ज्योतिष्टोमार्थमेव अथायमन्यः प्रथमः पदार्थों दीक्षणीयादे. जीत इत्युच्यते । तथाऽपि न तस्याऽऽरम्भणीया प्रकृतायुक्तेति । तस्मा- उच्यते । तदपि तस्यैव । प्रसङ्गेन दीक्षणीयादीनाम् । यथा मासनिकेषु न योतिप्मती, एवमार मणीयाऽपि । न व प्रकृतावाय-वाधानं प्रथम, पाठेनैव तत्पप- म् । पूर्व क्रियमाणं कर्मान्तरमस्याः प्रथमः पदार्थः प्रणयनम् । तस्य प्रकृती यमनभावन दृष्टा । अलुमोपागश्च पदार्था प्राप्यन्ते । यथा यूपायाप्सन आउमे संस्कारा न क्रियन्ते । एवं दीक्षणीयादिप्यारम्मणीया । भारम्भणीया-पा. । २ न ज्योतिष्मती ते यथैव प्रासद्धिके प्रायवित्तं न विद्यते रापरवात्तदर्थ हि विधीयते ' : म.पा. ४. ६ स. २८ ) इत्यधिकरणे दायर्थ प्रणी स्यामेरामहोपाल उदाने ज्योति तरिका प्रायरिसं न वारयुक, प्रपोऽपासः ।

·०१.पा.१०] . मीमांसादर्शने । दङ्गभूतात्पदार्यादारमणीया निवर्तत । अपि च दीक्षणीययैव ज्योति- होमे, आरम्भार्थः सिध्यति । एवं हि श्रूयते । आग्नावैष्णवमेकादश- कपालं निर्वपदी तिष्यमाणः, अग्निः सर्वा देवता विष्णयज्ञः, देवतायेव यज्ञं चाऽऽरभते । अमिः प्रथमो देवतानां विष्णुः परमः/ पदांगावे. प्रणवमेकादशकपालं निर्वपति देवताश्चैव यज्ञ चोभयतः परिगृह्यावरु- ध इति ॥४॥ (राजस्यान्तर्गनानुमत्यादीष्टावधारम्मणी याया वाघाधिकरणम् ॥३॥) [३] प्रधानाच्चान्यसंयुक्तात्सरिम्नान्निवर्नेना- नङ्गत्यात् ॥ ५ ॥ सि० अस्ति राजमय!, राजसूयेन स्वाराज्यकापो यजेतति सौष्टिपशु सोमदविहोमाः प्रधानभूताः । ऐष्टिक वनुमत्यादिपु संशयः। किपार. म्भणीया कर्तव्या, नेति । किं प्राप्तम् । कर्तव्पा । विध कारणान्तरेऽ. तिदेशासकर्म स्यादिति । एवं प्राप्ते, मः । प्रधानाचापरप्रधानसंयुक्तान्निवर्तितुमर्हति । कुतः । सर्वारम्भार्येन तत्र ज्योतिष्टोमः समाम्नायते । अमिष्टोय प्रयममाहरवी. ति । स प्रकृताना प्रधानानामैकैकस्य तन्त्रेण समानातो भवितुम- ईति : एफैकस्य ह्या प्रधानस्य तन्त्रेण साधारण प्रकरणम् । सेनानुप. त्यादीनामारम्भायें सिद्ध, नाऽऽरम्मणीया भवितुमईतीति ॥ ५ ॥ अपि च दीक्षणीययैव ज्योतिष्योग आरम्भार्यः सिध्यतीति-अयुक्तोऽयं अन्यः । पुरपसंस्कारद्वारेणोपकरोति दीक्षणीया । नाऽऽरम्भार्थतया । न चास्या वचनमस्त्यार-मणीया कार्य वर्तते दोक्षणीयेति । दीक्षासंजननमस्या उत्पत्तिवाक्येनेवा. पगन्यते । तस्मादास वैष्णवस्तुत्यर्थोऽयमर्थवाद. ॥ ४ ॥ सर्वारम्मान तत्र ज्योतिष्ठोमः समाम्नायत इत्युक्तम् । कथम् । ज्योतिष्टोमः श्रुत्या फलेन संवध्यते । न चोभयार्थना युक्ता, विना वचनेन । अनुमानायपि कार्यापत्तिप्रमणं न विद्यते । तस्मादयुक्तं प्रत्याम्नानाभिधानम् । मनु ऋविवरणं सर्वप्रधानार्थम् । तत्र मघानत्वादिष्टीनामारम्भणीया भविष्यति । उच्यते । तपाऽपि त्यप्राकृतकार्यवान्नित्तिः । यथा यूावटवर्हिषि प्रोक्षणस्य अलोप एक वक्तव्यः । निवृत्ति. ॥ ५ ॥ १ देवता-पा० १ ३ प्राकृताना-पा।

·न टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैवे- [भ०१०पा० १५०४) ( आरमणीयायामारम्भणीयाया अननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १ ॥) [४] तस्यां तु स्यात्मयाजवत् ॥ ६ ॥ पू० अस्स्यारम्मणीयष्टिः, आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वदर्शपूर्णमा- सावारपरमाणः, सरस्वत्यै चरुम, सरस्वते द्वादशकपालम् , अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः कामयत भग्यन्नादः स्यामिति । नित्यवदेके भगिनमामनन्ति : तपोऽर्थः सोशयिका। फिमारम्भणीयायामारम्भणीय। फर्तव्या, उत नेति । किं प्राप्तम् । तस्यां तु स्यात्मयाजवत् । संशय. निवृत्त्यर्थं तुशब्दः । न खलु संशयोऽस्ति । आरम्भणीयायामारम्भ- भीया भवितुमर्हति ! कुसः । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्या- दिति । यथा, प्रयाजा एवमारम्मणीयाऽपीति । आह । ननु सस्या अप्य न्याऽऽरम्भणीया, तस्या अप्यर्थेऽन्याऽऽरम्पणीया, वस्या अप्पऽन्येस्येयमारम्भणीया न व्यवतिष्ठत । व्यवस्थितेन च शाखा- थेन भवितव्यम् । अत्रोच्यते । सर्वास्वेवानवस्थासु सामन व्यवस्या भविष्यति ॥ ६॥ न वाऽङ्ग भूतत्वात् ॥ ७ ॥ सि. न वैवि पक्षा प्रतिपिध्यते । न स्यादारम्भणीयायामारम्भणीयेति । । चुतः । अङ्गभूता हि सा दर्शपूर्णमासयोः । अङ्गभूतस्य च प्रधाना. रम्भेणेव सिद्धिरित्युक्तम् । आरम्भणीयामवृत्तेन दर्शपूर्णमासौ कर्व- ध्यो । अतः प्रकृतिवदारम्भणीयाऽप्यारम्भणीयामतृत्वेन फर्तव्येति । सस्मारिफलाऽऽरम्मणीयायामारम्भणीया स्याद । तच्च नैवम् । अक. स्वाऽप्यन्यामारम्भणीयामारम्मणीयां कुर्वनारम्भणीयामवृत्त एव फरो. भीति गम्पते । तस्मानारम्भणीयायामारम्भणीया स्याद । अपि च जलयुयुदवदव्यवस्थाऽऽरम्भणीयायां वाक्येन गम्यमाना सामध्येन समानेऽहनीति सामर्यम् ॥ ६ ॥ अभूता हि सा दर्शपूर्णमासयो. । मङ्गमूतम्य च प्रधानार मेणैव सिद्धिः । यद्येवं दक्षिणीयादिवन्मन्यसे । तन्न । कस्मात् दर्शपूर्णमासप्रयोगादहिरारम्भणीया क्रियते । न तु तथा दक्षिणीयादि । तस्मादयुतमेतत् । अझं पेयं कथंभावपरित पूर्णाऽऽरमणीया विधीयते । सा च दर्शपूर्णमाप्तधर्मानाकासति । तौ च प्रापि. १मान हन्त सामयम्-इति मुदितपुस्तके पाठः।

·. अ.पा.(अ. मीमांसादर्शने । १८०७ पाध्येत । अस्मत्यो नाव्यवस्था, न वाधः । तस्मानाऽऽरम्भणीया. थामारम्भणीयेति ॥ ७ ॥ एकवाक्यत्वाच ॥८॥ इतश्च पश्यामः, एवमेवेति । कुतः । एक हीद वाक्यं, यदाऽऽरम्भ- भीयां विदधाति, तदा नासो. दर्शपूर्णमासयोर्विहिता । तामविहिता- मित्र दर्शपूर्णमासयोर्विदध्यात् । विहितामिव चाऽऽरम्भणीयायाम तिदिशेत् । नैसरफर्तुमलं भवति सच्चरितम् । तस्मादप्यारम्भणीया- यामारम्भणीया नास्ति ॥८॥ (खलेवाल्यां यूपाहुतेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥५॥) [५] कर्म च व्यसंयोगार्थमर्थाभावानिवर्तेत तादथ्य अतिसंयोगात् ॥९॥ सि. वस्मिन्नेव ज्योतिष्टोमे पशुरमीपोमीयः, यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुमालपत इति । तत्रेदमानायते, युपमच्छष्यता होतव्यम् । न हि दीक्षितस्यानो जुहोति । आज चारणि चाऽऽदाय यूपस्यान्तिकेऽग्निं पयित्वा यूपाहुति जुहोतीति साधरके श्रूयते, खलेवाली यूपो भवतीति । तत्रेपोऽर्थः सांशयिकः । किं साधरके खलेवाल्या यूपा- हुतिः कर्तव्या, नेति । किं पाप्तम् । कर्तव्पा । विधेः प्रकरणान्तरेऽवि. एवं मासे, धूमः फिर्म चैतद्र्व्यसंयोगार्य-यूप एवमादिभिःसं- स्कारभविष्यतीति क्रियते । यूपं प्राप्तुमेष्यत एतच्छ्रयते । तेनास्य स. फारस्प श्रुतिसंयोगेन यूपार्थता । अच्छशब्दो हि, आप्तमित्यस्यायें । न चात्र यूपेन प्रयोजनम् । अयूपे हि खलेवाल्यां पशुध्यते । तस्माता यूपकरणार्या यूपाइत्यादयः संस्कारा अर्थलोपाभिवति- सपईन्वीति । तस्मान्नास्ति खलवाल्यां यूपाहुतिरीित ॥ ९ ॥ (सायके स्थावाहुनेरननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १॥) [६] स्थाणौ तु देशमात्रत्वादनिवृत्तिः प्रतीयेत ॥१०॥ पू० वस्पिनेवानीपोपीये पचौ श्रूयते, स्थाणी स्थावाहुति ज़होतीति। तता पानादारपणीयाशून्यौ ॥ ७ ॥ [ ॥ ८ ॥ ९ ॥ देशात्सर्वकर्म स्यादिति ।

·१८० टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेने- [अ०१०प०:०] सायकऽयमर्थः सोशयिको भवति । किं सायरने स्थावाहुतिः कः व्या, नेति । तत्रैवत्तावनः परीक्ष्यम् । किमारादुपकारक कर्म स्थाण्या- हुतिः, उत यूपसंस्कार इति । यद्यारादुपकारकं कर्म तदा कर्तव्या। अय यूपसरकारस, निवतेति । कथमारादुपकारक कर्म स्याव, कय वा यूपसंस्कार इति । ययेवमभिसंबन्धः क्रियते, यपपच्छेष्यता यां- जाति: कर्वष्पेति, ततो य्पसंस्कारः । अथ यूपमच्छेष्यति प्रकृतेन न संबध्येत, बदाऽऽरादुपकारकं कवि । तावत्यातम् । आरादुप- फारकं फर्मेति । एतद्विज्ञावं कर्मणा प्रयोजनम् । भूत हि चावद्भः ध्यार्थमिति। अपि च निश्चयोननेन स्थाणुना संवध्यमानाऽऽहुतिः किमिय यूपस्योपकरिष्यन्ति । संबद्ध हि क्रियमाण संबन्धिन्युपर्यात् । पाचो हि यूपारस्थाणुः । अपि च तन्त्रमेकादशिन्या पाहुविवि यति, यवरादुपकारकं कर्म स्यात् । तथा हि नाश्रुतोऽभ्यासः कस- विष्यते । अपि च, अविशिष्टेन वाक्पेन स्थाणी स्थावाहुतिः भूपते । सा च प्रकरणेन यूपत्रचनस्याणुविशेष कल्प्येव । तस्मादारा. दुपकारक कर्म स्याग्वाहुतिः, सायस्के च कम्पा चोदकानुग्रहायेति । एवं पासम् ॥१०॥ एवं प्रास, यूम:- अपि वा शेपचनत्याच संस्कारः प्रतीयत ॥ ११ ॥ सि भपि चेति पसव्यारति। यूपसरकारः प्रतीयेव । कुतः। प्रकरणविशेषा. पूपमच्छेप्यतः स्थावाहुविविधीपत्र इति गम्यते । या हि मन्यतेऽवि. शिष्टेन वाक्येन स्थाणुदेशमा विधीयत इति । फलं तस्य फ्ल्पनीय मपति । योऽपि मायने प्रकरणादारापकारकमनीपोमीयस्य भवतीति । सस्पापि प्रकरणसामान्य मारणविशेषेण पाध्येत । कर्मपभूवय यूपः, प्रयोजनकत्वाचन संबध्यमानाचार्याऽपि आरापहारिका सती पल्यापोजना स्यात् । अतः प्रमिदिपायेन वाव्येत । यथा, मवर्ण इविनिश्चयोजने चापि पाणी यायावचे च सीयोs. सापिति छत्वा यत्र नियमाणा यपाहुविर्यपसबदा वा भवतीति वदा- ।

·[१०१०पा०१०७] मीमांसादर्शने । प्रश्ने क्रियते । यथा शिरसा धारितायाः सनः शिरसोऽवतारिताया देवदत्तीयाऽसाविति कृत्वा शुचिदेशनिधानादिः संस्कार एपितष्पो भवति । एवं स्थावाहुतिरपि । एकादशियां चान्तिकदेशश्याविवक्षित- स्वाचन्त्रं यूपाहुतिर्मविष्यत्पेव । तस्यात्संस्कारपक्ष एव ज्यायान्॥१२॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥ १२ ॥ स्थावाहुतिरिति च समाख्यानं स्थाणुप्रधानाया इवाऽऽहुतेर्भवती. ति । कयम् । पठीसमासोऽयम् । कर्मणि पाठी । इम्तिवतमं च कर्म । सप्तपीसमासो लक्षणापेन इति कृत्वा नाऽऽदव्यो भवति ॥ १२ ॥ मन्त्रवर्णश्च तद्वत् ॥ १३ ॥ इवय पश्यामा संस्कारकर्मेति । यतो मन्त्रवर्णोऽपि तद्वद्भवति । अवस्त्वं देववनस्पते शतबरशो विरोद, इति । यस्त्वं मपा वैक्ता, सोऽत 'आवश्वनामकारो विरोदेवि यूपमियाऽऽद्रियमाणो मन्त्रयों भवति । तस्मादपि संस्कारकर्म खले वाल्या न कर्तव्यमिति ॥ १३ ।। (उत्तमप्रयाजस्य संस्कारकर्मत्याधिकरणम् ॥ ७॥" [७] प्रयाजे च तन्न्यायत्वात् ॥ १४ ॥ सि० दर्शपूर्णपासयोराम्नायत उत्तमः प्रयानः, स्वाहाकारं यनीति । - "स्पाण्णाहुतिः' इति षष्ठीसमाप्तोऽय, सहमीसमासानु पत्तेः । कपम् | A8- पन्तस्य शोण्डादिमिः सह समासः । ननु, संज्ञायामिति समासो भविष्यति । उच्यते । तत्राला पामोति । यथा, अरण्यतिल का इति । तदेवम् । हलदास उच्यते । उकारान्तं पदम् । तस्मालोव । एवं तन्वया नियमः । अर्थप्रयुक्तो हि समासः । सपीसमासेऽधिकरणप्रधानों निर्देशः । तत्राऽऽहुतिरारादुपकारिका । पष्ठीसमासे संबन्धः प्रधानम् । तत्राऽऽहुतिः सम्झारिका आरादुपकारकाच सामवायिकं गरीपः ! मन्मययाऽप्पा । किंमत्र गरीयत्वम् । उच्यते । सत्यमहरा । f, सवायसंपन्धः वलतः । भारादुपकारकरवे करप्या संगन्धः । तत्र प्रकरणेक- ५ पापना ।। १२ ।। [१] मनु पूर्वपतेऽपि सकारकर्मी । माया स्वाहाकारो बहिना । तस्य स्मारको म. - nिास्थित संबन्धः क्लव इति पाउ स्तिमा !

·। टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमैते- [भ०१०पा०२४) तत्र संशयः । किमुत्तमः प्रयाज आरादुपकारकं कर्म, उत संस्कार- कति । तत एतत्तावत्परीक्ष्यते । किमाज्यभागादिषु या देवता यष्ट- पास्ता एशत्र देवताः, उतान्यास्ताभ्यो देवताभ्य इति । कयमन्या देवताः कथं वा प्रकृताः स्युरिति । यदि स्वाहाकार यजतीति देवता. विधानं, ततोऽन्या प्रकृताभ्यो देवता । अथ, ये यजामहे स्वाहाऽग्नि- समिति निगदेन मात्रवर्णिको देवताविधिस्ततः प्रकता देवता इति । किं प्राप्तम् । आरादुपकारकं कर्मेति । तदेतदर्यते । अन्या देवता, स्वाहाकार यजतीत्पनेन विधीयते । एवं वचनप्राप्ता भविष्यति । हत- रथा मान्नवार्णिकी क्ल्पयिवव्या भवेत् । नन्वन्याऽग्न्यादिशब्दैर्न शक्यते वदितम् । तत्रायं, ये यजामहे स्वाहाऽग्निमिति मन्त्रवर्णोऽपि विप्रतिषिध्येत । अत्रोच्यते । नैतद्विपति पदम् । अनेकस्याप्येक शब्दो भरति वाचकः । तद्यया, मावेति मातरमपि वदति, मावारमपि । पाता 'च परमं देवत, समा च पुत्रेष्वित्येतरुपमध्यमानो जननीवचनोऽवग- म्यते । माता समः, क्षिपश्वेत्येभिरप्यनुबध्यमानो धान्यस्य मातुर्षाचकः । एवं मन्त्रेऽप्यन्यादयः स्वाहाकारदेवताके यागे प्रयुज्यमानास्तद्वाचि- नोऽवगम्येरन् । तया सति प्रज्ञातं यागस्प कार्यमनुगृहीतम् , आराद्- पक्रिया । तस्मादारापमारक कोचमः प्रयाज इति । एवं प्राप्ते, ग्रूमः । प्रयाजे च तन्यायत्वात् । उक्कमधस्तारस्थावा. इति संस्कारकमेति, इहापि चशब्देनान्वादिश्यते, उत्तम प्रयाजा संस्कारफमेति । व एतत्वावद्वर्णयन्ति । या आज्यभागादिषु देवदा परव्यास्ता एवेह देवता इति । कुतः । स्वाहाकारस्प देवतासंयोगा , भावात् । तद्धिनेन वा देवतासंयोगो विज्ञायते, चतुर्यन्तेन वा । न घेह तदितो न चतुर्थी । अतो न देवताविधिः । यागसामानाधिकरण्यं, पद्विवीयया गम्पते । तस्मायागवचन. स्वाहाकारशन्दो यया समि. दादय इति। विष्यति । नारिष्टहोमादिषु । न शब्दपदानिशात् । शब्दो ह्यस्य स्मारको म शब्दस्य । स च सहाकारम-श्रेणेव पोयते । वाचनिकोऽयं देवताविधिः । करणेन मन्त्रेण देवनाऽवगम्यते । यथा 'मूक्तवाकेन प्रस्तरम् । इति । न चाय करण- . - निधिः। १६-पा-११ देवमा गम्यते-पा.।

·प्रयाजा तीति ॥ १४ ॥ है प्रानदेवतयापेक्षितम् । अतम्तेनैवांशेन संबध्यते ॥ १४ ॥ [१५ ॥ २०१०पा०1०८] मीमांसादर्शने । आह ! यदि द्वितीयया संयोगात्तं यागवचनं मन्यसे, आरादुपका- रस्ताहि यागः । ईमित्तनमे हि द्वितीया विभक्तिर्भवतीति । अत्रोत्यः है। एवमेव मासे वदामः । तन्न्यायत्वादिति । स एव न्याय - इइ, 4 स्वाण्याहुती । औप वा शेपभूतत्वात्तसंस्कारः प्रतीयतेति । शेपभूता: बाऽऽज्यभागादिष्वग्न्यादयः ! तदर्यो यागा सन् प्रयोजनवान् भवति । इतरस्मिन् पक्षे पागो निष्पयोजनः स्यात् । तदर्य देवताभिधानमपि निष्पयोजनं स्यात् । सत्यां च देवतासंस्कारशङ्कायां यागप्रयोजन कल्पयितुं न शक्यते । तथाऽन्यादीनां संभवति स्वाऽदृष्टा स्वाहाका. रवचनता न शक्या फल्पयितुम् । तस्माद्देवतासंस्कारार्थमुत्तमः । देवतास्मरणसंस्कारद्वारं चादृष्टमपि तस्माद्यागाव. लिङ्गदर्शनाञ्च ॥ १५॥ लिङ्गमप्यस्मिन्नथें भवति । किं लिङ्गम् ] संपतिपश्नदेवताकयातु- पास्यवृत्तममयाजस्य निगदो दृश्यते । स्वाहाऽनिं स्वाहा सोमं स्वाहा संविवार स्वाहा सरस्वती स्वाहा पूपणमित्येवलक्षणका । स देवतासं- कारपक्षेऽवकल्पते । इतरस्मिन्नदृष्टार्थः स्यात् । तस्मादपि देवतास- स्कार उत्तमः प्रयाज: स्यात् । प्रयोजनं विप्रतिपनदेवताकेषु सौ. दिकर्मसु माकृतानि देवतापदानि न निवर्तन्ते पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु ( आग्नेयाज्यमागस्याऽऽरादुपकारकत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ [८] नथाऽऽज्यभागानिरपीति चेत् ॥ १६ ॥ पू. दर्शपूर्णमासी स्तो दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यनैवेति । तरे- मनु चामिशब्दः स्वाहाकार न शक्नोति वक्तुम् । उच्यते । शक्ष्यति, व्यर्थ- म्यान्मातृवदिति । अनाभिधीयते न हि द्वितीयान्तेन शमन देवतादियो, प्रमा- पामावात् । अपि च स्वाहाकार: शब्दपदार्थको न शक्नोति देवता धक्तम् । तामा. मात्रवर्णिको देवनाविधिः । प्रारणाकमसहिनाकरणम वोऽवगम्यते । स्मरणं प निवर्तन्ते ॥ १५ ॥ - म. १० पम. सू. 1)1 देवया मोपत्रे-पा, ·१८१२ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैदे- [अ०१०पा० १०८] दमानायते । भाज्यभागी यजतीति । इदं चापरं श्रूयते । तो होचतु: फिमावयोस्ततः स्यादिति । यस्यै कस्यचिद्देवतायै हविनिर्वस्तद्वान् पुरस्तादाज्यस्य यजनिति । तस्माद्यस्यै कस्यचिदेवतायै इविनिर्वान्ति ते पुरस्तादाज्यभागावनीपोमाभ्यां यजन्ति, तौ न सौम्येऽध्वरे न पशी, इति । तत्रैतत्संदिह्यते । यदाज्यभागयोरनीपोमाविज्येते, किं तत्रामियागो देवतासंस्कारार्य उताऽऽरादुपकारक इति । किं प्राप्तम् । इति चेत्संदेहं पश्यास, तथा, आज्यमागाग्निरपि स्यात् । ययोत्तमा भयानः | अपि वा शेपभूतत्वाचसंस्कारः प्रतीयेवेति ॥ १६ ॥.. व्यपदेशाद्देवतान्तरम् ॥ १७ ॥ सि. न चैतदस्ति, देवतासंस्कार आज्यभागयोरिति । कि तर्हि । आरा. दुपक्रिया । कुन. । व्यपदेशादवगम्यते । प्रधानाग्नदेवतान्तरमिहेज्यत इति । कोऽसौ व्यपदेशः । अग्निमग्न आवह, सोममावह, अनिमावद, इति । कथमरिमन्नावाहन एतावत्यश्च देवता इज्येरनिति । एवमावाह नेन देवतास्वव्यामोहार्य परिगण्यमानासु द्विरनिशब्देन परिगणनं कृतम् । तदेवतान्तरेऽवकल्पते । इतरथा हि संख्याद्धया पामुद्येत । गणनं चोभयोरपि पक्षयोस्तुल्पम् । अपि च त्वत्पक्षे सोमव्यवधाना- द्वणने क्रमो वाध्येत । अपि च, असकृद्वचनं शब्देनानुवध्यमानमन्य- मित्र व्यपदिशति । यथा, ब्राह्मण आगतो पल आगतो ब्राह्मण आगत इति दयोरिव ब्राह्मणयोर्भवति गणनावादः । एवमिहापि यो. रिवान्योर्मवति बादः । स एप व्यपदेशो भवति लिङ्गम् ॥ १७ ॥ माप्तिस्तु वक्तव्या । सोच्यते-- समत्वाच ॥१८॥ इयं प्राप्तिः । समोऽत्र देवतया याग- 1 देवताऽपि भुना प्रधानपागे। पागोऽपि वाक्यान्तरे। आज्यभागो यजतीति । तदिहोमयोर्यागदेवतयो। पपोजनस्वोदेवनाया यागार्यता न्यायया । प्रज्ञानं धारादुपकारकत्वं १९॥ ॥१७॥ आज्यमागो देवतामपेक्षते, ( प्रधानयागो देवतास्मारकम् ।) तत्र यागो देवताया १देवान्दारमिग्यते-पा. २ कुण्डलिता पाटो लिपितपुस्तकं नास्ति ।

·[१०१०पा० ११०९] मीमांसादर्शने । यागस्येति । न हि देवतां बिना यागो भवति । तेन स देवतामाका- क्षति, न तु प्रधानदेवता यागान्तरमाकाइति । यच्च येनाऽऽका. क्ष्यवे तदर्थं भवति । तस्माद्देवता यागार्या । अपि च, आरादुप. कारको कर्मभिः साम्यं भवति । कयम् । अभीप् वा एवौ यज्ञस्य यदाघारी, चक्षुषी वा एतौ यदाज्यभागौ, गत्मयाना इज्यन्ने वर्म या एतयज्ञस्प क्रियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्यस्यापिभूत्यै, इति ॥ १८ ॥ (पशुपुरोडाशयागम्य पशुपागीयदेवतासंस्कारकत्वाधिकरणम् ॥ ९॥) [९] पशावपीति चेत् ॥ १९ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः । आ सोमं वहन्त्यग्निना प्रति विष्ठन्ति तो संभवन्तौ यजमानमभिसंभवतो वरुणपाशाभ्यां वा एपोऽ. भिधीयते, यो दीक्षितो यदनीपोमीपं पशुपालभते, वरुणपाशाभ्यामेव मुच्यत इति । तत्रेदं समामनन्ति । अग्नीपोमीयस्य वपया प्रचर्यामापो. मीयं पशुपुरोडाशमनुनिर्वपतीति । तत्र सदेहः । किं पुरोडाशयाग आरादुपकारक उत देवतासंस्कारार्थ इति । किं तावत्मासम् । ततः प्रयाजाधिकरणे पराजितोऽपि हेतुः केनपि- दपरेण विशेषेण पुनरनुपाण्यत इति पुनरुपदिश्यते, पशावपीति चेत् । विना न भवतीति। न तु प्रधानदेवताऽऽज्यमाग स्मारकमपेक्षते । तस्माददृष्ट्याप आज्य. भागः । अस्मिन्व्याख्याने स्वाहाकारोऽप्येवमेवाऽऽपद्यते । यदि कश्चिद्व्यात, त. स्मिन् मन्ने रहयमाणा देवता विद्यन्ते । तस्मात्तसम्भारकोऽयं, न त्याच्यमागे । सत्यं विद्यते, नित्यांशेनेव यागो गुणभूना देवतामाकाक्षति। तस्मादाजगमागस्वाहारयो. स्तुत्यत्वारस्थं पाहाकाराधिकरणम्। उच्यते । यागो हि निर्वृतः सविपरिवृत्य देवताकाशनद्वारेणैवोपकरोति । तम्या प्रकाशनमर्गवापेक्ष्यते । तदस्य दृष्टमेव प्रयोजन न त्याज्यमागेऽपादशमेव माप्नोति । सत्य विधानातादृशमण नापेक्ष्यते । भाउपम गाविति च दिसंहायते। माप केननिरसमानयोगेन प्रवर्तते । तर सोमस्तावदारादुपकारकः । यद्यपरोऽप्यारा- दुपारफ एव द्विसंख्या युज्यते, नान्यया ॥ १८ ॥ अपि च यम्प प्रधानता देवता तस्य धर्मा एव न प्राप्नुनि । तत्र अनि. सलिन्- पासपमारनेवायेंगा। - ·१८११ टुष्टीकासहितशायरभाष्यसमेते- ' [म. १० १०पा. १०) इति चेत्पश्यसि, किमारादुपकारको देवतासंस्कार इति । पशावप्यारा दुपकारक: स्यात् । एतदि कर्पणा पसिद्धं कार्यम् । अग्नीपोमीयपिति च गुणभूतदेवता कस्तदिनशब्दो भवति । पशावपि वैदिन एक शब्दो घाक्यशेपेण बलवता ज्वलनवचनो व्यपदिश्यते, न नियोगनस्तद्वचना पंशुपुरोदागे । अतः प्रसिद्धरारादुपकारकत्वम् ॥ १९ ॥ न तद्भूतवचनात् ॥ २० ॥ सि० (नेति प्रतिपेपका शब्दः । आ सोपं वहन्यग्निना प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थ- षादवचन एप: । यद्यर्थवादवचनादन्या पशौ देवता, अन्या पुरोडाश- याग इति गम्यते । अर्थवादयचनादेव सेवत्यवगन्तव्या । एवं शाह । यदेवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पशुपुरोडाश इति । तस्मादर्यवादसाम्ये न. सासंस्कार इति गम्यते ॥ २० ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ २१ ॥ इतश्व पश्यामः संस्कारकर्म पशुपुरोडाश इति । कुतः । लिङ्गमप्ये समर्थ दर्शयति । इन्द्राय वज्रिणे वृषभमालभेतेत्यस्प पशो: पुरोडाशस्य फ्रमे संप्रतिपन्नदेवताकं याज्यानुवाक्याद्यं समानानम् । इन्द्रं स्तुहि पनिणं स्तोमपृष्ठं, स्तुहि शूर पजिणं सुमतीतमिति च । तत्संस्कारप- शेवफरपते, नान्यथा । तस्मात्पशुदेवनासस्कारार्थ पुरोडाशयाग इति -॥२१॥ गुणो वा स्यात्कपालवद्गुणभूतविकाराच ॥ २२ ॥ विशपविवक्षया पुनस्तमेष हेतुं व्यपदिशति । वाशब्देन पर्श व्याव यति । गुण स्यादेवता । एचमारादुपकारकत्वपसिद्धिरनुग्रहीष्यते । । 'अनेकगुणभावव पालवद्भविष्यति । यया कपालं श्रपणेऽपि तुपोपः अपनेऽपि । एवमनीपोमावप्पमिन्नी पशुयागे पुरोडाशयागे च गुणमूवी भविष्यः । एवं च सति दापौर्णमामिफयोरमीपोमयोगुणभावन कः स्विष्टकृत् ' इति दर्शन नोपपद्यते । क धर्मान प्राप्नुवन्ति । उच्यते । वेतो सादृश्येन धर्मपाप्ति । ( विषयोवानीपोमयो:) प्रकृती गुणतयोर. नीपोमयोधर्मा विहिता, विकृती प्रधानमनयोरित्येतद्वैपाह'यम् । अयममियाया बोदपतः ॥ १९ ।। [२० ॥ २१ ॥ 5 वविध एव-पा..

·थामे द्वारभूत
*०१.पा.१.९]
पीपांसादर्शने ।
१२१५
तयोर्धर्म आम्नातः 1 इह गुणभूतयोरेवानिरोपेन भवि-
यति । इनरया प्रधानभूतयोरन्यकार्यपोर्न प्राप्नुयात् । दृश्यते च,
अनिरुक्तः स्विष्टकदिति । तस्मादप्यारादुपक्रिया । अपि च सौत्राम-
स्थामाश्चिनसारस्वत सत्रामदेवताकेपु पशुपु, ऐन्द्रवरुणसावित्राः पुरो-
दाभाः पशुपकरणान्नोत्कृष्यन्ते । संस्कारपक्ष उत्कृप्येरन् । छिद्रा-
पिपानार्थतायायोक्तपर्थवादत्वम् । वस्मादप्पारादुपक्रिया ॥ २२ ॥
अपि वा शेपनत्वात्तसंस्कारः प्रतीयेत स्वाहाका.
रवदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ २३ ॥
अपि चेति पक्षव्यावृत्तिः । नाऽऽरादुपकारकं कर्म । वसंस्कार
मतीयेठ, देवतासंस्कार इति । कुतः । शेषम्नत्वाद्देवतायाः प्रयोजन
वस्त्रम् । नरमायथा स्वाहाकारयनिनियोजन इनि देवतासंस्कारः
कीयते, एवमिहापि । अङ्गानामर्थसंयोगात् । अन-प्रयोननेन
संयोग इह गम्यते वाक्येन । तेन नाऽऽरादुपकारकम् , आरादुपकार.
केभ्यः सामवायिकान्पङ्गानि वरीयांसि भवन्तीति । यदुक्तम् । गुण.
'भूतदेवसान तद्धितशन निदेव इति । मधानभूतदेवताफेनस्पियं-
जातयिफेन शब्देन संपन्धे विधीयमाने निर्देशोभवति । अपि च, दृष्ट
कापमाटादलीपः । तस्मात्संस्कारकर्मेति ॥ २३ ॥
वृद्धवचनं च विप्रतिपत्तौ तदर्थत्वात् ॥ २४ ॥
इतय संस्कारकर्मनि । सौगाण्यं पशुपुरोदाशदेवताविमविपत्ती
वृदावन देवतासंस्कार पवावकररने । यद सौत्रामा न्यूदं सदस्याः
समृदं, पदन्यदेवत्याः पशुपुरोटाश भवन्ति, अन्यदेवत्पाः पश्प
इवि।। २४ ॥
।
गुणेऽपीति चेत् ॥ २५ ॥
एवं चेत्पपसि, संस्कारपक्षे युद्धवचनावकरात इति । वन ।
संस्कारपोऽपि व्यवचनं नायकल्पते । न हि किनिरपद
विपतिषभदेवताकरेंष पुरोदशेतकर्म समृद्वरं भवति । एवं बार-
११ ॥ १३ ॥ २१ ॥

·१८१६
टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा० १०९)
यंदन्यदेवत्याः पुरोडाशा भवन्ति, अन्यदेवत्याः पशव इति, तदस्यों
समृदं भवतीति । यश्चोभयोः पक्षयोदोपः, न तमेकश्योद्यो भवति । य.
थैव हि संस्कारपसे व्युद्धवचनमर्थवाद एवमितरस्मिन्नपि पोऽर्थवादो
भविष्यति ॥ २५ ॥
नासंहानात्कपालवत् ॥ २६ ॥
नेतदेवं, भवदीये पक्षे न किंचिदपि हीनम् । ययैवैकेन फपालेन
तुषेप्यमानेष्वन्येषां कपालानां न किंचिद्धीयते । एवमन्यया देवतया
पशुपुरोडाशयागे निर्वयमाने न किंचित्पादेवतायां हीयते । तत्राव्युद
एव व्युद्धवचनं भवति । मदीये तु पक्षे देवताप्रकाशनमङ्गभूतं ही-
यते । अन्यदनदुच्यते, यव्यद्धपपि समृदं भवतीति । अहीने तु व्य-
दशब्द उच्चरित न शब्दार्यो गृहीत इति ॥ २६ ।।
ग्रहाणा च संप्रतिपत्तौ तद्वचनं तदर्थत्वात् ॥ २७ ॥
इतय संस्कारकवि। सौत्रामण्या संमविपनदेवतापु ग्रहेषु सदन,
धनं भवति । पुरोटाशवचनम् । नेपां पशूनां पुरोडाशा विद्यन्ते, ग्रह-
पुरोटाशा येते पशव इति न तावन्न विद्यन्ते । विपतिपन्न देवतास्तु
संस्कारामावमालोच्यैवमुच्यते । ग्रहा एषां पुरोटाशाः, ग्रहपुरोडाश.
येते, इति । किपा पुरोटाश सापान्यम् । यदेते देवतासंस्कारार्याः ।
यदि पुरोढाया भपि देवतासंस्कारार्थी एवमेवदवकल्पते । तस्मासं.
सकारपक्ष एव श्रेपान् ॥ २७ ॥
ग्रहाभावे च तद्वचनम् ॥ २८ ॥
एवं श्रूयते, नवस्य पशोह गृहन्ति, पुरोटाशवानेप पारिति ।
पपरोटाव चाहेतु ग्रहामावं वन ग्रहपुरोटाश पारेकार्थता दर्शपति ।
तत्र प्रहस्य देवतासंस्कारार्थता विनाता, पदि पुरोटागोऽपि देवतासं-
स्फारापा, एवमेतदवकल्पवे ॥ २८ ॥
देवतापाथ हेतुत्वं प्रसिद्धं तेन दर्शयति ॥ २९ ॥
विश्व १६पामा संस्कारकति । एवं ग्राम्नायते, अमिम्पः कामेभ्यः
पराव भालस्यन्ते, फापा पा अमया, आमेपाः पुरोटाचा मपन्ति,
मापारि पनि । पशुदेवताहेनुकान् पुरोदावान् अपन देववास-
स्फास पुरोसगाना दर्शयति ॥ २९ ॥
3. ॥ २६ ॥ ३० ॥ २८ ॥ २९ ॥

·[.१०पी० एम०९ मीमांसादर्शने । १४१७ अविरुद्धोपपत्तिरपितेः शृतवद्गुणभूतविकारः स्यात् ॥ ३० ॥ अथ यदुक्तं, गुणभूतयोः प्रधानमंतयोरनीपोमयोन स्यादिति । उच्यते । अविनद्धा प्रधानभूयोरप्पनीपोमयोधर्माणामुपपचिः कुतः । अर्यापत्तेः प्रधानभूतावपि प्राकृत कार्य यागनित्ति कुर्वाणों द्वारभूताः विति घोक्षयेते, मृतवत् । यथा, चैते चलं, दश्वमिति प्रदाना दधिगृते मणीताकार्य कुर्वावे इति धयुज्यते । न च दोषो भवति ॥ ३०॥ स झ्यर्थः स्यादुक्षयोः श्रुतिभूतत्वादिप्रतिपत्तौ ताद- .द्विकारत्यमुक्तं तस्यार्थवादत्वम् ॥ ३१ ॥ अय यदुक्तम् । ऐन्द्रवारुणसावित्राणां पुरोडाशाना सोत्रामणीम. फरणादुत्कर्षः मामोति । तत्रेदमुच्यते । स द्वयों यागो देवतासंस्का- राश्छिद्रापिधानार्थश्च । उभयोरर्ययोः श्रुतिभूतत्वात् । अतो विपति- पन्नदेवताकेषु छिद्रापिधानार्थतया प्रकरणादुत्को न भविष्यति । तत्मकरणगत एवायं विकारो भविष्यतीति ।। ३१ ॥ सस्पायुक्तमर्थवादत्वमिति यटुक्तं, तत्रेदमुच्यते- विपतिपत्नौ तासामाख्याधिकारः स्यात् ॥ ३२ ॥ एवं तीनेन प्रकारेण प्रकरणादतुत्कर्षः । देवतासंस्कारस्तावसकर जादुत्कण न शक्यते बाधितम् । तत्र सौत्रामण्यां संपतिपन्नदेवताका एव चोदकेन पुरोदामा प्राप्ताः । तन्द्रादयः शब्दः पशुदेववानापेत्र वाचकाः । कथम् । एकदेशा हि पामिमें वर्गान्तरसहिता उचारिता इति गम्यते । शक्नुवन्ति देकदेशाः समुदायिनः समुदाय प्रत्याय्य समुः दायार्यान् गमयितुम् । यथा गाव्यादयः । यथा च, सरस्वतीदेवताके निगदे, सरस्वति देवनिदो नियईय मा विश्वप वृसपस्य मायिन ति, सपशब्दो वृहच्छन्दार्थ गमयति । किमर्थ पुनरेवं करप्यते । यतो देववान्तराणि पशुदेववासकारायेषु यागेषु मत्याग्यमानान्यनर्थः १०॥३१॥. इति वटुनामयम् इति विद्यारण्यस्वामिना । 1. (अ. ४ मा ८३. ३.): १ सुनयनन्द इति-वेदभाम्पे पर, 'अभय ·१८१८ दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमैने- [०१०पा.१०६ फानि भवेयुः । तस्मात्पशुदेवतानामाख्याविकाराः पुरोटाशदेवता. शब्दा इति ॥ ३२॥ यासो वा प्रयाजवदेकदेशोऽन्यदेवत्यः ॥ ३३ ॥ संस्कारपक्ष एव वाशब्दो युक्ति व्यावर्तयति, न पक्षम् । न घाऽऽख्याविकारः । संस्कारपक्षेऽन्यथानुपपद्यमान आख्याधिकारा भवन्ति । अनारुयाविकारेष्वपि संस्कारपक्षोऽवकल्पत एव । कथम् । अभ्यास एव पुरोडाशयागस्य भविष्यति । तत्र हि चोदकेन पशुदे- घता च पामोति, पुरोटाशश्च । पशुदेवताया अन्यव्यं विधीयते प्रहः । पुरोडायस्यान्या देवता । यागस्त्वविकत एव तिष्ठति । स पशु- देवतासंघद्धथैव कर्तव्यो ग्रहसंबद्धश्च । तदुभयप्पन पस्ते पागेन संभवतीत्यर्थादभ्यस्यते यागः । तस्यैकदेशोऽन्यदेवत्यः, प्रपाजवत् । सधषा पछी पश्चानां प्रपाजानां चौदफेन प्राप्तानामेकादशसंख्पा विधीयते । सा चान्तरेणाभ्यासं नावकल्पत इत्यभ्यस्यन्ते प्रयानाः । १२॥] अस्या चोदकेन पशुदेवता प्राप्नोति, पशुपुरोडाशश्च । तत्र पशुदेवतायो पा. स्तर विधीयते । पशुपुरोडाशस्य च देवनान्तरम् । यागस्त्वविकृत एवावतिष्ठते पपाऽभ्युदितेष्टया सोऽम्यस्यते । यथा सोमयाग इति । इमे सूत्रमाप्ये अयुक्त । अत्या सौत्रामण्या पशुपागा आम्नायन्ते । देवनास- स्कारद्वारेण च पशुपुरोटाशा प्राप्नुवन्ति । तत्र वाचनिकोऽयं देवताविधिः । तस्मादमा- कृतकार्याः पुरोर.शय गा.। वचनसा च्यात् । यो ग्रहो देवतासंबद्धः स पशुपुरोडा. प्रयागन न समन्यते । कथम् । भविषावर्तमानस्यात् । कप न विपरित । भविषा. नात् । फयमविधानम् । भोपकारा भातपिश्यन्ते । यत्र प्रकरणं तत्र विपरिपूतिः । एतप प्रो। भग्युरेत्य चूमः । भक्ति प्रकरण, विपरिवृत्ति । तथाऽपि न संपथ्यो । नेत. सोमयमिना स्यम् । . • सौमेन यत' इति सोमविशिष्टो यागो विधीयते । ऐन्द्रमायादीनि ग्रहणानि सोमया ट्रम्याव सागि । तानि . मनानि भारणेन गृहमन्ते । भत्तिय याग. यामः । इह पशुरोराशयागन्यस्य महाया म शिम: फियो । मादागारम् । कम्युदिनटिपतिपनि । नगर मारा-पान ·[म. १०१०१०१०] मीमांसादर्शने । वैपामभ्यस्यमानानामेकदेशेऽन्या देवताः, दुरउपासानतेत्येवमादयः । एवमिहाप्यन्यासः पुरोडाशयागस्य । तस्मादनुत्कर्षः संस्कारप- सेऽपीति ॥ ३३ ॥ घेवकः (सौर्ययागे चरशब्दवाच्यादनेन प्राकृतहविर्वाधा. घिकरणम् ॥ १० ॥) [१०] चरुहविर्विकारः स्यादिज्यासंयो- गात् ॥ ३४॥ सि० चरुः श्रूयते । सौर्य चरं निब्रह्मवर्चसकाम इति । सौर्य आने यविकार इत्पवत्समधिगतम् । ऐकायादा नियम्येत पूर्ववत्तवाहिकारी हि, इति । तत्रपोऽर्थः सांशयिकः । किं चरुः कपालविकारः, हविर्वि- कार इति । यदा हविर्विकारस्तदा कि स्थाल्या हविर्विक्रयत उतौदने- नति । किं तावत्माप्तम् । हविर्विकारः स्यादिति । कुनः । इज्यासंयो- गाद । तदितार्थो विधीयते चरोः, सौर्य चरुं निपेदिति । एवमिया. । तस्मादपिर्विकार इति ॥ ३४ ॥ प्रसिद्धग्रहणवाच ॥ ३५॥ पू० म्युदितेश्या तुल्यम् । तत्र निमित्ते सति विमागो विधीयते । यागम्तु विद्यत एव । न यिह तथा विभागरचनं, येनाभ्युदयष्टया तुल्यं स्यात् । ननु प्रत्यक्ष: पशुपुरोडाशयागः । आनुमानिकस्तु देवतासंबन्धेन यागः । तस्मान्न पागान्तरम् । नेतदेवम् । यद्यस्मिन्यागे येन केनचित्प्रकारेण निवेशः स्यात् । तयदि योगान्तरं न रम्येत । यदि घ त्यो यागे सत्यानुमानिको न सम्येत, तदा दीक्षणी- पादानि सर्वाप्यन्तिराणि मवेयुः । यदि को यागन्तक एव विध्यन्तः प्राप्नोति । दिनीयाय द्रग्यस्य चोदवरप्राप्नोति । एक्न प्रधानं भवतु । द्वितीयाय तु प्रोक्षणा- दिविशिष्टार्थत्वेन प्राप्नोति । देवतपोन्तु यदि निवेशः स्यात् । प्रयानानुवादन तु या विधीयते । तत्र यागातराशय व नास्ति ॥ १३ ॥ घरशब्दम्योमयन्त्र प्रयोगः । पाल्यामोदने च प्रयोगमात्रेणेव शब्दार्थो भवति । भन्दा हि प्रयोगोयते । कथं सलु नियमः । ओदने प संम्मरण, न स्या- । स्याम् ॥ ३१ ॥ 1(१०८ पा. १० १० ११ सामान्यादा निसन्देश-पा-11-मा।

·.
दृष्टीपासहितशायरभाष्यसमेटे- [अ०१०पा० १.१.
।
एवं स्थिते विशेष उच्यते । हविर्विकारः । प्रसिद्धग्रहण वाच्च स्था-
ल्पा हविर्षियार. क्रियते । प्रसिद्धस्य ग्रहणं न्याय्यम् । प्रसिद्धश्व स्या-
ल्या घरशब्दः, आ हिमवतः, आ च कुमारीभ्यः प्रयुज्यमानो दृष्टः ।
वरमारस्थाल्या इविविक्रियत इति ॥ ३५॥
ओदनो वाऽन्नसंयोगात् ॥ ३६ ॥ सि.
ओदनेऽपि चरुशब्दः प्रयुज्यते । तत्रौदन स्यैव ग्रहणं न्याय्यं, न
स्थास्याः कुतः । अदनीयसंयोगात्। अदनीयेन हि द्रव्येण देवताया-
गमाचरन्ति शिशः, नानदनीयेन । तत्रभवतामाचारात्तेषां स्मृति-
रनुमीयते । स्मृतेः श्रुतिः । तस्मादोदनेन इविविक्रियत इति ॥ ३६ ॥
न द्वयर्थत्वात् ॥ ३७॥
न ओदनस्य वाचकश्यरुशब्दः । कुन। द्वयर्थ एवं स भवेत् । स्याल्पा
हिस प्रसिद्धः समधिगतः । तस्मादोदने लक्षणाशब्दस्तत्संयोगादित्येत
सत्तव्यम् । अन्यायो ह्येवंजातीयफेष्वनेकार्यभावः । तस्मात्स्याल्या
इविपिक्रियत इति । यदुतम् , अदनीयेन शिष्टा देवतायागमाचरन्तीति
ध्रुवमेषां स्मृतिरिति । उच्यते । अनुमानमेतत्प्रत्यक्षेण वचनेन बाध्यते।
पचनादवगम्यते स्याल्पा याग कर्नध्य इति । कथम् । तस्यां हि चरु-
शब्दः प्रसिद्धः। नासावाचारानुरोधेन लक्षणाशब्दः कल्पनायः ।
परप्यमाने वाऽऽचारेण शब्दो बाध्येत । न चैतन्याय्यम् । शब्दानु.
रोधेन हि व्यामोहादाचार हात फ्ल्पयितुं न्याय्यम् । यथा, शूलैश्य
मासरेण चावभृयमभ्यवयन्तीति । प्राजापत्यं चरुं निर्वपेच्छतकृष्णलमा-
यफाम इति च ॥ २७॥
कपालविकारो वा विशयेऽर्थोपपत्तिायाम् ॥ ३८ ॥
हविर्विकारपक्षो न सिध्यति । स्याल्या विकारे स्मृतिहेतुराचारा-
छुदिराशङ्कयते । ओदनेन विकारे स्थालीसंयोगाष्टक्षणाशब्द आश:
यः । अस्ति चान्या गतिः । कपालविकारी भवेदिति । तस्मादा-
शब्देन पक्ष व्यावर्त्य कपालविकारयकरित ब्रमः | कपालविकारोऽ.
प्युर्यः सूर्यस्य । तेन सौर्य इति शक्यते व्यपदेष्टम् । उपपचिवास्ति ।
शक्यते स्थल्या अपयितुम् । तस्माद्धविधिकारपक्षे संशये कपालविकार
थाश्रयणीयः॥ ३८ ॥
-[111१६ ॥ ३० ॥ १८ ॥

·1 नेतदेवम् । कर्यचोदनायां हि निपनायां चोदको भवति । प्राक् चरु- भ०१०पा० 1० १०१०] मीमांसादशेनं । गुणमुख्य विशेपाच ॥ ३९॥ अस्ति च गुणमुख्ययोर्विशेपः गुणो वाघिवन्यो न्याय्यो न मुख्य।। चदुत्तम् , अङ्गगुणविरोधे च तादादिति ॥ ३९ ॥ तच्छृती चान्यहविष्ट्वात् ॥ ४०॥ अरुश्रुतौ चान्यद्धविर्दर्शयति । प्राजपत्यं घृने चळं निर्वपेच्छतक- पणलमायुष्काम इति । शतकृष्णलानि हविः । चरुरपां संबन्धी । चत्वारि बत्वारि कृष्णलान्यवद्यतीति कृष्णलाना हविष्ट्वम् ॥ ४० ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ४ ॥ एवं ह्याह। मारुतं चरु निर्वत्पृश्नीनां दुग्धे प्रैयङ्गवं ग्रामकाम इति । मृप्पयो हि चर्न मियगुविकारः । तस्मादन्यद्धविः । चरुपि कपाल- ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् ॥ ४२ ॥ हविर्षिकार एवात्र चरुस्तदितसंगोगादवगम्यते । सौर्यश्वका कर्त। व्य इति । यदि पुरोहाश उत्सृज्येत, चरुरुत्स्रष्टव्योऽवगम्यमानो वा. ध्येत । सूर्यसंवद्धो हि चरुः कर्तव्या । तस्मिन्नशक्ये सौर्य संघद्धः नि- येत, न शक्ये । यदा च हविर्षिक्रियते, नदौदनेन । ओदने हि चरु- अन्दा मसिद्धा, आ हिमवतः, आ च कुमारीभ्यः । तत्रादनीयसं- यत्तु, द्वयर्थवमन्याय्यामिति । अन्याम्पमेव द्वयर्थत्वम् । तत्र कुन • एतत्स्यालीसंयोगेनौदने भविष्यतीति, न पुनरोदनसंयोगात्स्याल्पा स्यात् । स्मरन्ति च पाके चरुशब्दम् । अनबस्राविताविरूष्पपको विश- दसिद्ध मोदनवरिति । तदुक्तं, ने पक्तिनामत्यादिति । आचाराच स्मृतिर्वलीयसी । तस्मादोदने चरणदः । ओदनेन इविविधियत इति । तत्रायमप्ययोऽदनीयेन यागो भविष्यतीति । अपि च सूर्यस्यान्पद्रव्यं नेवास्ति, येन चरुः संवध्येत । चोदकमातः पुरोटाश इति चेत् । विकार इति ॥ ११ ॥ योगो युक्तो भविष्यति । शब्दवचनान यजतिचोदना । द्रव्यदेवतासंबन्धो हि यज्यर्थः । सेन ३९ ॥ १०॥४१॥ १(मर पा. २ अ. ९ स. २०)। २ (भ६ ३ पा. ३ अ• ४ म. ३०

·१८२२ टुष्टीकासहित शावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा० ११०११]
चोदनाविधिशेषश्चरुशब्दो न पुरोहाशविशेषणं भवति । जघन्यत्वाधो-
दफस्येति ।। ४२॥
अपूर्वव्यपदेशाच्च ॥ ४३ ॥
इतथ पश्यामः, ओदनेन इविविक्रियत इति । कुतः । अपूर्वव्यपदे-
सो भवति । एचं ह्याइ, पुरोडाशेन वे देवा अस्मिल्लोक आनुवंचरु.
णाऽमुमिछाक इति । पुरोडाशेनाऽऽध्नाति, चरुणाऽमुष्मिन्निति ।
यदि स्याल्यां घरुशब्दः, कपालविकारथरुः । ततो यस्मिन्नेव पक्षे
पुरोटाशस्तस्मिन्नेव, पक्षे चरुः । पुरोडाशेन वै देवा अस्मिल्लोक आ -
वनिति चरुणाऽस्मिल्लौक इति गम्यते । तत्र, चरुणाऽमुष्पिग्नित्यन्यव-
दयपदेशो नायकल्पते । तस्मादप्योदनेन इविविक्रियत इति ।। ४३ ॥
तथा च लिङ्गन्दर्शनम् ॥ ४४ ॥
एवं च कृत्वा लिङ्गदर्शनमप्युपपन्नं भविष्यति । कथम् । आदित्यः
मायणीपश्चरुः, आदित्य उदयनीय इति । ततच्छूयते । आज्यस्यैव
घरुमभिपूर्य चतुर आज्यभागान् यजति । पथ्या स्वस्तिमिष्ट्वाऽग्नीषोपी
यजति । अग्नीषोमाविष्ट्वा सवितारं यजति । अदितिमोदनेनेति । चतुर्यु
आध्यभागेषु विधिः । अदितेः, आदित्यवरुरिति प्राप्तत्वादनुवादः ।
सत्र चरुमोदनशब्देन ब्रुवन् ओदनेन इविविक्रियत इति दर्शयति ।
तथा, इदमपरं लिङ्गं भवति । यदि तण्डुलो विद्यत आम तद्धविः
स्यादिति । तण्डुले हविःशब्दं वनोदनेन हविविक्रियत इति
दर्शयति ॥ ४४ ॥
( सौर्यचरी स्थापयामेव पाकाधिकरणम् ॥ ११॥)
[११] स कपाले प्ररुत्या स्यादन्यस्य चाश्रु-
तित्वात् ।। ४५॥ पू.
अस्ति चरु:, सौर्य चकै निद्रह्मवर्चसकाम इति । अप्रैपोऽर्थः
समधिगतः । ओदनेन हविर्षिक्रियत इति । स इदानीमोदनः क
पक्तव्य इति भवति संशपः । किं तावत्साप्तम् । न निपमा स्याफ-
।
४२ ॥ १३॥ १४ ॥

·। . [.10101011 मीमांसादर्शने । १८२३ पालेवेवेति । अर्यप्राप्ते यस्मिन् कस्मिविद्रव्ये पच्येत । यदि हि कपालं चोदकेन प्राप्येत, कपालबच्चोदकेन संख्याऽपि प्राप्येन । न हि प्रकृती कपालेषु अपयितव्यमित्येचं चोदना । किं तर्हि । अष्टाफपालो भवतीति । संख्यायां प्राप्यमाणायामष्टाकपलनाऽस्य चोदिता भवति, नान्यया । न चैवं संख्या प्राप्यते । न हि बहुषु कपालेषु पुरोहाशव- दोदनः पतुं शक्यः । केवले च कपाले प्राप्यमाणे याऽसावष्टाकपालता चौदिता सा नक प्राप्त । अवो यस्मिन् करिमश्चिदर्यपाले ट्रव्ये पक्त व्यश्वसरिति । एवं प्राप्ते, चूपः । स कपाले प्रकृत्या स्यादन्यस्य चाश्रुतित्वाद । स एप चरु: फपाल एच स्यात् । एवं प्रकृतिवच्छब्दोऽनुगृहीतो भवति । न चान्पत्किचिद्रव्यमानायते । तस्मानियमः ॥ ४५ ॥ संख्या चापि कपालवदिति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् । एकस्मिन् वा विप्रतिषेधात् ॥ ४६ ॥ यदि पहुषु कपालेषु न शक्यते चरुः पक्तुं, विप्रतिपेधादेकस्मिन् पक्तव्यः । यदेतदुच्यते, अाफपालो भवतीत्येतदुक्तं यवति- असु कपालेषु अपयितव्य इति । तन्न । यद्यष्टत्वं विरोधाभ प्राप्यते, तत्कपा- लपविरोधात्माप्येत ।। ४६ ॥ न वाऽर्थान्तरसंयोगादपूपे पाकसंयुक्तं धारणार्थ चरौ भवति तत्रापावलाः स्या- दनियमोऽविशेपात् ॥ ४५ ॥ न वा कपालेषु पक्तव्यः । कुतः । अर्थान्तरसंयोगात् । अपूपपाके यत्कपालमुपादीयते, तद्गतेनीष्मणाऽभूपस्य निर्वतक. पाको यया स्या- दिति । तत्र कपालं चरोरुपादीयमानमुदकधारणा भवति । यदृष्मणो. दकगतेनीदनपाको निर्वयेते, स बोदनपाको न कपालगनीष्मणा निर्वतते । तत्रादकधारणार्थ कपालमुपादीयमानं न प्राकृतफार्थ स्यादि. अग्राहपालना भवति-पा।

·१८२४ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [अ०१०पा.१०१२] ति चौदको नैवानुगृह्यते । तस्मादत्पात्रलाभः स्यादिति । तदविशे-' पान नियम्येत, किं वदिति ॥ ४७ ॥ चरौ वा लिङ्गदर्शनात् ॥४८॥ सि. स्थाल्यां वा श्रपणं क्रियेत । लिङ्ग हि भवति । यासु स्थालीपु सोमाः स्युस्ते चरवः स्युरिति । सोमस्थालीषु चरुं पक्तव्यं वन्नविशे. पेण स्थाली रुसाधनार्या दर्शयति । आह, दर्शनमिदं व्यपदिश्यते माविरुध्यतामिति । अत्रोच्यते । स्थाल्यो स चरुसंज्ञक: पाको निर्व. यंते, न कटाइ, कपाले वा । उस्मारस्थाल्यां चरुः पक्तव्य इति । किं भवति प्रयोजन, यदि कपालविकारश्वर्यदि बौदनेन इविषि. फ्रियत इति । यदि कपालविकारः तस्मिन् पेपणमनलोपारकर्तव्यम् । अय, ओदनेन हविधिक्रियते, अक्रिया पेपणस्य, अपूपहेतुत्वाव । पि. ण्डार्यत्वाच संयवनं पूर्वपक्षे कर्तव्यं, न सिद्धान्ते । संवपनमप्येवम् । संतापनं चाघस्वाच्छ्षणार्थ पूर्व पक्षे कर्तव्यं, न सिद्धान्ते । उपधान चैवमेव । पृथुलक्षणे च पूर्वपक्षे कर्तव्ये न सिद्धान्त । अध्यूहयाङ्गा. राणा पूर्वपक्षे कर्तव्यो न सिद्धान्ते । उपरिपाकास्वाद । अबज्वलन- मप्येवमेव । व्युद्धृत्याऽऽसादनं पूर्वपक्षेऽस्किर्तव्यम् । अयों नास्तीति न सिद्धान्ते । अर्थात्वं हि व्युद्धृत्याऽऽसादनं न शब्दमाप्तम् । अर्याच कवन चोदकः प्रापयति ॥४८॥ (सौर्यचरी पेपणवाधाविकरणम् ॥ १२) पवं वा। [१२] तस्मिन् पेपणमनर्थलोपास्यातू ॥ ४९ ॥ पू० पृपाधिकरणानि पेपणादीनि । अस्ति चहा, सौप चरुं निपे. द्रावर्चसकाम इति । प्रोदनेन इविविक्रिपत इत्येवत्समधिगतम् । संदिपरोपेपणं कन्यं, नेति । कि प्राप्त विस्मिन् पेषणपथलोपारस्यात् । पवेदितण्डुलेषु पेपणं कर्तुम् ॥ ४१ ॥ अक्रिया वाऽपहेतुत्वात् ॥ ५० ॥ सि० । १७ ॥१८॥१९॥ परस्थापनायो- ·[०१०पा० १० १७] : मीमांसादर्शने । १८२५ पद्यपि शक्यते, तपाऽपि न क्रियते । अपूपः पेपणेन विना न निर्वतते । ओदनस्तु विनैव पेषणेन भवति । काम पेषणेन पाहन्यते । पिष्टकं यवागर्वा स्यात्खलिर्वा । तस्माचरोः पेषणं निवर्तेन ॥ ५० ॥ (सौर्यचरी संयवनवाधाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] पिण्डार्थत्वाच्च संयवनम् ॥ ५ ॥ सि० चरुरेवोदाहरणम् । प्रकृती श्रूयते, प्रणीतामिवापि संयोतीति । तदिह चरौ संपवनं कर्तव्यं, नेवि । कर्तव्यम् । शक्यते हि कर्तुमिति । एवं मासे, चूमा । शक्यमपि न क्रियते । पिण्डाय हि तत् । पिण्डेन चापूपस्य प्रयोजनं, न चरोः ॥ ५१ ॥ (सौर्यचरी संपनत्राधाधिकरणम् ॥ १५ ॥) [१४] संवपनं च तादात् ॥ ५२ ॥ सि. सोय एव चरुरुदाहरणम् । प्रकृवो श्रूयते, सवितृप्रसूत इत्येवेनं देवतामा संपवीति । इह चरी संदेहः । संवपनं फव्य, नेति । कि मातम् । अक्यत्वाचोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति । एवं प्रासे, ग्रूमः । संयक्तुिं हि तत्सकवी क्रियते, न चरोः संवतव्येन प्रयोजनम् ॥ ५२ ॥ (सायचरी संतापनबाधानिकरणम् ॥१५॥) [१५] संतापनमधःश्रपणात् ॥ ५३ सि. चरावेव च संदेहः । प्रकृती संतापन कपालानामस्ति, वसूना रुद्राणामादित्यानां भूगगामङ्गिरसा धर्मस्य तपसा तप्यध्वमिति । चरी संतापनं कर्तव्य, नेति संदेहः । प्रकृतिबद्वचनात्कर्तव्यमिति प्राप्तम् । अधःपाकार्य हि तत् । तस्मान्न चरी चोदका माप पति ॥ ५३ ॥ (सौर्यच रावधानाधाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] उपधानं च तादयात् ॥ ५४ ॥ सि. चरावेच कपालोपधान प्रति संदेहः । कम्प, नेति । प्रतिवद्ध- नात्माप्तम् । अयापाकार्यवानिवर्तः इति ॥ ५४॥ (सौर्यचरी प्रपनलगीकरणपोधिाधिकरणम् ॥ १७ ॥) [१७] पृथलक्ष्ो वाऽनपूपत्वात् ।। ५५ ॥ सि. पृथुलगे च प्रति चरोरेव संदेहः । मकवी भूपते, उरु मया उप मयस्वति पुरोटाशं प्रथपति । स वे पन्या तनः सृज्यतामिति त्रिः • ॥ ११ ॥ ५२॥ १३ ॥ ११ ॥ 7.

·टुप्टीकासहितवादरमाप्यसमैते- (म०१०पा. १०२०) परिमार्टि । तदुभयं चरी कर्तव्यं, नेति । चोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति मासे, मनप्पत्वात्तनिवर्तते ॥ ५५ ॥ (सौर्यचरी मरमाङ्गाराध्यारोपवावधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] आयूहश्वोपरिपाकार्थत्वात् ॥ ५६ ॥ सि. प्रकृती श्रूयते, वेदेन भस्मनाङ्गारानभ्यूहत्तीति । तत्सौ चरी कर्तव्यं, नेवि संदेहः । प्रकृतिप्रवचमारकर्तव्यमिति प्राप्ते, घूमः । उपरि पाकार्य हि वत्पुरोटावस्याबकल्पते, न चरोरिति, निवते ॥ ५६ ॥ (सौर्यचराववज्वलनवाघाधिकरणम् ॥ १९ ॥) [१९] तथाऽवज्वलनम् ॥ ५७ ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते,, दर्भपिशूलैरवज्यलयतीति । सौ चरी संदेहः किं तत्कर्तव्य, नेति । किं प्राप्तम् । प्रकृतिबदचनात्कर्तव्यम् । उपरिपाकार्यवानिवर्तत इति ॥ ५७ ।। ( सौर्यचरौ व्युद्धरणनाधाविकरणम् ॥२०॥) [२०] युद्धृत्वाऽऽसादनं च प्रकतावश्रुति- स्वात् ॥ ५८ ॥ सि. पकतो यते, अन्तवेंधा हवीं पासादयतीति । वसकृतो कपा- लेभ्यो व्युद्धत्याऽऽसादनं क्रियते । सौर्ये चौ संदेहः । कि स्याल्या व्युत्याप्य चारासादायितव्य उत व्युत्थानं न कर्वव्यामिति । प्रकृती वापरावपि कर्तव्यमिति प्राप्तम् । तदुच्यते । व्युट्टः स्याऽऽसादनं च प्रकृतावश्रुवित्वात् । प्रकृती न ग्रूपते । कपालेभ्यो भ्युद्धृत्याऽऽसादपिवळपः पुरोहाय इति । अर्यात्स व्युद्रियवे । यश्चार्या- स्क न स चोदनार्थः । तस्माचरी व्युद्धरणं न कर्तव्यम् । अपि चोदरणे क्रियमाणे कपित्यवत्परिशेयोद्धियेत् । तत्र पात्रभेदः स्यात् । तस्माद्धृत्याऽऽसादनं चरोन कम्पमिति ५ ॥ इति श्रीवास्त्रामिना ची मीमांसामाध्ये दशमस्या- ध्यायस्प प्रथमः पाद: ।। १५॥ १६ ॥ १७ ॥१८॥] इति श्रीमहकुमारिलविरचिनायां मामांमाभाययासमायो टुप्टीयां दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। परिशोध-पा.

·[अ०१०पा०२.२] मीमांसादर्शने । अथ दशमेऽध्याये द्वितीयः पादः ॥ (कृष्णलचरी पाकानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १॥) [१] कृष्णलेप्वर्थलोपादपाः स्यात् ॥ १ ॥ पू० पानापत्यं चहें निर्वद्धृने शतकृष्णलमायुम्काम इति । तत्र संदेहः । किं चोदकेन पाकः प्राप्यते कर्तव्यश्व, उत न पाप्यते, न कर्तव्य इति । किं तावत्मासम् । कृष्णलेषु पाको न स्यात् । प्रकृती हि पुरोडाशार्य: पाकः । इहान्तरेणापि पाक, कृष्णलानि कृष्णलाम्पेय भवन्ति । तस्मान प्राप्यते । अतो न कर्तव्य इति ॥१॥ स्यादा प्रत्यक्षशिष्टत्वात्मदानयत् ॥ २ ॥ सि. स्थाहा पाफः । चोदकेन तु न पाप्यते । प्रत्यक्षं त्वस्य शासन, घृते अपयतीति । माकृतस्य कार्यस्यायें न भवति, बचनपामाण्यावह- हायों भवति । यया ते पामेवानदनीयानां प्रत्यक्ष शासनात्मदानम् । एवं पाकोऽपीसि ॥२॥ (कृष्णलचराचुपस्तरणामिधारणयोलोपाधिकरणम् ॥ २॥) [२] उपस्तरणाशिधारणयोरमृतार्थत्यादकर्म स्यात् ॥ ३ ॥ सि० 'कृष्णलचरावेष संदेहः । ये प्रकृतावुपस्तरणाभिधारणे, यदुपात. जाति, अभिधारयति, अमृताहुतिमेवैनां करोतीति । ते उपस्तरणाभिः घारणे कृष्णलचरी कर्तव्ये, नेति, एष संशयः । किं प्राप्तम् । उपरत. रेणाभिधारणयौन क्रिया । कुतः । अमृतार्यत्वात् । अमृतार्यत्वेन हि ते क्रियते । यदुपस्तृणात्यभिधारयति, अमनामुविमेनां करोतीति, अमृते. नोपपिमानः पादुभावार्यतां तयोर्दर्शयति । न च कृष्णलेपु स्वादुभाव: संभवति । तस्मादक्रियेति ॥ ३ ॥ क्रियेत वाऽर्थवादत्वात्योः संसर्गहेतृत्वात् ॥ ४ ॥ नियेत वा, उपस्तरणपभियारणं च । विधेः प्रकरणान्तरेऽविदेशा. सफर्म स्यादिति । यदुक्तं, स्वादुत्वाय ते क्रियते इति । न स्वादुतार्य: [१॥२॥३॥ , १(अ... पा० । भ• 1 ) ·- १८२८ टुप्टीकासहितशापरमाध्यसपेते- भ०१०पा०२००२) भकृती श्रुतः । स्वादुः पर्तव्य इति । तस्मादपवादः, अमूना निवेनी फरोतीति संसर्गमाप्रमाज्यस्य नियने हविषश्चतच कृष्णलेष्वपि शरयं फर्तुम् । तस्मादनिटचिः ॥ ४ ॥ अकर्म वा चतुर्भिरतिवचनात्सह पूण पुनश्चतुरवत्तम् ॥ ५॥ पाशन्दः परं व्यावर्तयति । अप्रिया तयोरिति । कुतः । चतुर्भि- राष्विवचनात् । चत्वारि कृष्णलान्यवधतीति । कोऽभिप्राय: । चत्वारि कृष्णलानि, चत्वार्यवदानानि। एकक कृष्णलपेकस्यावदानस्य स्थाने । लेनोपातरणाभिधारणयोनिवृत्तिः तया चाऽऽतिवचनं भवति । चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति चतुरबत्तस्याऽऽ५पे, इनि । अविद्यमानस्यार्थान्तरे. णानुग्रहो भनाति । तस्मानिटतिरेतयोः । सह पुनरुपस्तरणाभिधार णाभ्यां पूर्ण चतुरवत्तमेव स्यात् । तत्राऽऽप्तिवचनं व्याह येत ॥५॥ क्रिया वा मुरयावदानपरिमाणा सामान्यानद्गुणत्वम् ॥६॥ क्रिया वा तयोचोदनानुग्रहाय । पुख्यावदानस्य हि प्रकृतौ परि- माणमुक्तम् । अङ्गुष्ठपर्वमान देवनानामवद्यनीति । इहापि कृष्णलशब्दा परिमाणवचनः श्रूयते । स चतु.सरपयाऽनुचध्यने, चत्वारि कृष्णला- न्यवधतीविन यानि चत्वार्यवदनानि तानि कृष्णलशरमाणानि भवन्तीति । हिरण्यपरिमाणवचन एप कृष्णलशब्दो नाऽऽज्पस्य परि- माणं वदितुमुत्सहते । तच्च परिमाण न द्रव्य निवर्तयति । न हि द्रव्प. फार्येषु गुणो वर्तितुमहीने । परिमाणं यत्माकुन तस्य कायें वर्तमान तनिवर्तयेत् । यथा, इद दधि धृन शाकमिमे शालयः, देवदची मो व्यता, देवदत्तवान्नदत्तस्नेलेनेति । तेल हि भोगने स्नेहनेनोपकरोति, सोहनार्थ प्राकृत निवर्तयिनुमति घृत, न शाफ दघि चाँदनं वा। एवमिहापि परिमाण मुरपायदान परिपिमाते, न द्रव्य नियतयेत् । मारणातु पुरेपपरिमाण स्यात्, नोपस्नरणाभिधारणयोः । तस्मा. तपोनिवृत्तिरिति ॥ ६॥ अध्यारिमाण मजि-मुन्याय हरिरवदानस्य च संध्यकृष्णर परिमाणे स्यादिस्य।।

·[अ०१०पा०२०२] मीमांसादर्शने। तेषां चैकावदानत्वात् ॥ ७ ॥ चतुणी चकावदानां दर्शयति । चत्वारि कृष्णलान्येयवदान. मिति । इत्तरया चत्वार्यवदानान्यभविष्यन् । तत्रैकावदानवचनमुपरी- स्यते । तस्मादप्यनिचिरिति । ७ ॥ आप्तिः संख्यासमानत्वात् ॥ ८॥ अय यदुक्तमाधिवचनं भवतीति । चतुःसंख्यासंस्तुतिरेपा । एवं चतुःसंख्याया पाहात्म्यं यदेकरिमन्नवदाने चत्वार्यवदानानि पबन्तीति । यथा, यद्वैश्वदेवः मातासरने गृाने, मावासबने वा एतवैश्वदेवयज्ञ संस्थापयतीति, वैश्वदेवसंस्तुतिनान्यसवननित्तिः । एवमिहापि चतुः- संख्यासंस्ववो नोपस्वरणाभिधारण योनिवृत्तिरिति ॥८॥ सतोस्त्वातिवचनं व्यर्थम् ॥ ९ ॥ तुशब्द एनं चतुःसंहासंस्तवं व्यावर्तयति । न हि विद्यमानयो- रुपतरणाभिधारणयास्तदाप्तिरचनेन कश्चित्मस्तवोऽस्ति । यद्यविध- मानमापयतीत्युच्यते, ततो गुणवानियुक्तो भवति । तत्र संस्तूपते । थप विद्यमानमापयतीति, अनर्यको यवतीत्युक्तं परति, न संस्तवः । तस्माद्विद्यमानयोरुपस्वरणामिधारणयोराप्तिवचनं व्यर्थमेव । अन्पः परिहारो वक्तपः॥ ९॥ विकल्पस्त्वेकावदानत्वात् ॥ १० ॥ तुशब्द याप्तिवचनान्नित्तिरूपस्तरणाभिधारणयोरित्यतानिवर्तयति । यथा मपान वृते, आतिवचनाल्डिङ्गमानचिरेत योरिति, एवमेकावदा- नवचनालिङ्गादनिवृत्तिरेत योरिति लिङ्गविकल्पः । लिङ्गविफल्पाच नेकान्तको निवृत्तिमाप्तिवचनं फर्तुमर्हति ॥ १० ॥ सर्वविकारे त्वल्यासानर्थक्यं हरिपो हातरस्य स्यादपि वा स्पिष्टतः स्यादितरस्यान्याय्यत्वात् ॥ १३ ॥ तुशब्द आप्तिवचनं वाघते । आतिवचनै चापिते सति चतुर्दा कृष्णलेषु सर्वावदानविकारेषभ्यासोऽनर्थकः स्यात् । चत्वारि चत्वारि कृष्णलान्यस्यति समद्धघ, इनि । मत्पले पुनरिवपद्धविद्वितीयमव. ७॥८॥९॥१०॥ बस्मिन्पशे-पा.

·१८३० टुप्टीकासहितशावरमाध्यसमेते- भि०१०पी०१०३] दानमर्पक्ष्याभ्यासोऽवय ल्पिष्यते । अथ मतम्, एतन्ममापि स्विष्टकनम. पेक्ष्याभ्यासो भवतीति । तन्नैवम् । इतरस्य स्विष्टकृतोऽपेक्षणमन्या. रयम् । प्रकरणात्मधानमभिसंवध्यने वचनेन । न च स्विष्टकृतः प्रकर- णम् । चोदकेन हि स प्राप्यते । तस्मात्त्वपक्षेऽभ्यासोऽनर्थक एव । उपस्तरणाभिधारणे कर्तव्ये एव ॥ ११ ॥ अकर्म वा संसर्गानिवृत्तित्त्वानस्मादाप्ति- समर्थत्वम् ॥ १२ ॥ - अफ्रिया, उपस्तरणाभिधारणयोः । कुतः । संसर्गः सुचि पुरो- डाशचूर्णानां सूक्ष्माणां मा भूदिति, उपस्तरणेन सूक् स्निग्धी क्रियते, अभिधारणेन हविः च्यसंयुक्तं कृत्स्नं यथाऽग्नौ पतेदिति । न तु वि. शदस्य कृष्णलस्य सुचि संयोगो भवति, यन्निपित्तमुपस्तरणममिधारणं च स्नेहनार्य सुवर्णस्य क्रियैत । तस्मात्माकृतस्य प्रयोजनस्य निवृत्त- त्वाकृष्णलेप्परतरणाभिधारणे निवर्तितुमर्हतः । एवं चाऽऽप्तिवचनमुप- पन्नं भविष्यति । चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति चतुरबत्तस्याऽऽत्प, इवि ॥ १२ ॥ (कृष्णलचरो पक्षणकर्तव्यत्वाधिकरणम् ।। ३ ॥) [३] भक्षाणां तु प्रीत्यर्थत्वादकर्म स्यात् ॥ १३ ॥ पू० शतकृष्णलवारुदाहरणम् । सन्ति प्रकृती भक्षाः, इडापाशित्रचतु- किरणशंपुषाफकालाः । तेपु संशपः । कृष्णलचरी ते भक्षाः कर्तव्पा उत नेति । कि माप्तम् । न कर्तव्याः । प्रीत्यर्थं हि प्रकृतो ते कृताः, सामयं जनयिष्यन्तीति । न त हिरण्यं पीलिमुत्पाढयनि भक्ष्यमाणम् ! अवो न कर्तव्याः ॥ १३ ॥ ॥ ११ ॥ १२ ॥ 'मक्षाणां तु ' इत्यादिकेयं चतु:सूत्री कर्तृसंस्कारार्धा मक्षा इत्येवम प्रतिपाद- यति । तेन कृष्णलरी न पाप्नुवन्ति । अतकारकत्वात् । तस्मादप्राप्तो •मक्षो पचनाद्विधीयते हिरण्यस्य ॥ १३ ॥ १ भर्सस्कारकवादिति-कृष्णटानामननीयखेन प्रासायिक संस्कारयोग्यत्वादित्यः ।

·[भ० १०१।०२१०४] भीमासादर्शने । स्याद्वा निर्धानदर्शनात ॥ १४ ॥ सि. स्याद्वा हिरण्यस्य मक्षः । भक्षणविशेषदर्शनात् । निरवधयन्तो भक्ष- यन्ति चुच्छपाकारं भक्षयन्तीति, प्राप्ते भक्षे केवलं भक्षोपायं विषा- स्पति शब्द इति । इतग्या मक्षोपायं भक्षणं च विकृती विध्यात् । तत्र वाक्यं भियत । तस्माचोदकेन प्राप्यते भक्ष इति ॥ १४ ॥ वचनं वाऽज्यभक्षस्य प्रहत्तौ स्यादनागित्वात् ॥ १५ ॥ न त्वेतदस्ति, माप्यन्ते भक्षा इति अर्थलोपादेषां निवृत्तिः। यत्तु भक्षणे विशेषवचनं भवतीति । वचनादेत्तदाज्यस्य भविष्यति । निरं- अधयन्तो भक्षयन्त्याज्यपिति, चुच्छुपाकारं भक्षयन्त्याज्यमिति । निर्धानं चुच्छुपाकारं चार्यप्राप्तं भक्ष्यमाणस्यान्यत इति न वाक्य. भेदः ॥ १५॥ वचनं वा. हिरण्यस्य पदानवदाज्यस्य गुणभूतत्वात् ॥१६॥ सत्यम् । बचनमेनतिरपस्य, न त्याज्यस्य । कुतः । भक्षयन्ती- स्येतावच्छूयते । नेदं वा तद्वेति । तत्र यनिर्दिष्टं प्रकृतं, तस्य तेन संथ. न्यो भवतीति । हिरण्यं चात्र निर्दिश्यते, नाऽऽज्यम् । कथम् । भाजा- पस्यं चरुं निर्वघृते शतकृष्णलमिति, शतकृष्णलधरत्र फार्पसंच- म्घार्थमुच्यते । वद्विशेषणार्थेन घृतं, न स्वनिर्देशार्थेन । तस्माचरेव शब्दान्वरैः संयध्यते, न घृतम् । तद्यया, एप दण्ड इष्टकाकूटे विति, महरानेनेति, दण्डेनेति गम्यते, नेष्टकाकूटनेति । एवमिहापि चर्भक्ष. गयचनेन संवध्यते, न घृतम् । तस्माचरोभक्षणं, भदानवत् । यया तेपाय कृष्णलानामनदनीयानां प्रदान क्रियते, एचपत्रापि द्राव्य- मिति ॥ १६ ॥ (कृष्णलचरी बझमक्षाणा युगपत्परिहरणीयत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥) [४] एकधोपहारे सहत्वं ब्रह्ममक्षाणां मरुती विहृतत्वात् ॥ १७ ॥ सि. - [११॥ १५ ॥ १६ ॥ १ श्चुगाकार-इति शानदीपिदिधृत. पाट । २ निरवपया इति-पन्तन पानमर्ष- त त्य।

·१९३२ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [भ०१०पा०२०४] । तत्रैव श्रूयते, एकथा ब्रह्मणे परिहरतीति । तत्र संदेहः । किम- तत्सदत्वमुत सकृत्वमिति । किं प्राप्तम् । सकृत्त्व वा, सहवं वा, अनियम इति । कुतः । एक प्रकारववन एकति शन्दः । सकृत्वमध्येक प्रकारः, सहत्वमपि । तद्यया, यः सकृद् गाः प्रापयति, स एकपा प्रापयतीत्युच्यते । योऽपि सह प्रापयति सोऽप्येकपा मापयतीति । व- स्मात्स कृत्व सहत्वं वा कर्तव्यमिति । एवं मासे, धूमः । एकधा ब्रह्मणे परिहरतीति, सहेति गम्यते । एवं ब्रह्मभक्षस्याब्रह्मभक्षस्यापि परिहारः कतो भविष्यति । इवरस्मि. पक्षे कस्यचिद्रह्ममक्षस्य परिहारो न क्रियते । तत्र प्राकृतः प्रयोग- वचनो वाध्येत । विहनावामी भक्षाः प्रकृती । त इह चोदकेन हृता एव प्राप्ताः । तत्र सहत्ववचन एकधाशब्दोऽवकल्पते । ननु वाचनिक इह मोऽमाकृतः, न प्राकृता विहृताः प्राप्तुमई-तीति । उच्यते । पुरुषसंस्कारार्थत्वेन न प्राप्नुवन्ति, द्रव्यसंस्कारार्थत्वेन तु पाप्नुवन्तीति, यदि माप्नुवन्ति, किमयं तर्हि वचनमिति । भक्षोपायविधानार्थम् । ननु निर्धानं चुच्छुपाकरणं वाऽर्थमाप्तम् । अर्थात्वादनुवादः । उच्यते । न नियमेन प्राप्यते । नियमार्थव विधीयत इति ॥ १७ ॥ मनु वाचनिक इह भोऽपाना । न प्राकृता विहिना मानुषन्वीति- कोऽभित्रायो ग्रन्यस्य । नेते कर्तृसंस्कारकाः । मक्षणकर्ता तु गुणमनः । प्रधानमूना मक्षाः । कथम् । पाशिमिडामिति द्वितीयान्तो मक्ष: क्रिया प्रति प्रधानमनः, ग्रह- पत् । कर्ता क्रियाया गुगमूत उपादीयते । न कः कृत्स्नस्य संस्कारः । दृधा प कृतप्रयोननस्य द्रव्यस्य प्रतिपत्तिः । ननु कर्तृसंस्कारेऽपि दृष्टं प्रयोजनम् । सत्यम् । उकं तु द्रव्यस्य कृत्नस्य सं. स्कारो न कर्तव्यः । अपि च सोम उपकारो नास्ति । अपकारस्तु कदाविरस्यात् । अपि च कृनयोननं द्रव्यं प्रतिपत्तिमतते । तच कप प्रतियते । तम्य यदि कर्तृसंस्कारोऽपि प्रयोजनमनुनिमा भो तथा सम्पविरोव एवान तु स विपति। या पासी चतु:सूत्री माऽनेन न्यायेन विरुद्धा प्रत्यारूपातव्येव ॥ १७ ॥ १ पनु त्रीति-भागा न मीलताद 'इलादिवसः।

·१४५३ (म०१०प०अ०५) भीमांसादर्शने । (कृष्णलचरौ सर्वमताणां पुरुषान्तरेभ्योऽपनीय ब्रह्मगः परिहाराधि. करणम् ॥ ५ ॥ [५] सर्वत्वं च नेपामधिकारात्स्यात् ॥ १८ ॥ पू० कृष्णलचरुरेवोदाहरणम् । तत्र श्रूयते, सर्व ब्रह्मणे परिहरतीति । तत्र संदेहः । किं ब्रह्मभक्षाणामैवैप परिहार उत पुरुषेभ्यः शेषापनप इति । कयं ब्रह्ममक्षाणां परिहार, कथं वा शेषापनय इति । यदि, ब्रह्मणे परिहरतीत्यनद्य सर्वमिति विधीयते, ब्रह्मणे सर्वमिति वाऽनूय परिहरतीति विधीयते, ततो ब्रह्मभक्षाणां परिहारः । अथ, सर्वमिति लसयित्वा ब्रह्मणे परिहरतीति विधीयते, परिहरवीति वा कक्षपित्वा सर्व ब्रह्मण इति, वतः पापनयः । किं प्राप्तम् । सर्वत्वं ब्रह्ममक्षाणां स्यात् । कुतः । ब्रह्मणे परिहरवीवि माप्तमेव, न विधीयते । सर्वपरि. हारस्त्वमाः । तस्य विधानं भवितुमर्हति । अथवा, अस्त्येव ब्रह्मणे सो मागः । वत्र कस्यचिद्भागस्य परि- हारः प्रात:, कस्यचिन मातः । यस्य च न मातस्तस्प परिहारो विधी- यते । तस्मादधिकतानां ब्रह्मभक्षाणामेप बाद इति ॥ १८॥ पुरुपापनयो वा तेपामवाच्यत्वात् ॥ ११ ॥ सि. वाशब्दा पक्षं व्यावर्तयति । पुरुषापन या स्यात् । यद्येवाच्येत, यड्रह्मणे परिहरति, तत्सर्वमिति । सर्वमेव हि वविधानमनर्थक स्यात् । अथ, पहह्मणे, तत्स परिहरतीति । विशेष्यस्यानिर्देशान्न ब्रह्मशब्दो विशेषणम् । अथ यड्रह्मणे सर्प, तत्परिहरतीति । एवमपि विशेष्यों नव निर्दिष्टः स्यात् । यसर्व तत्परिहरवीति, नैवं वचनमर्हति । सा यदि ब्रह्मशब्दोऽनुवादः । सर्पम् । इति विधीयते, तथा सतिन ज्ञायते कि सर्वमिति । मय यदि ब्रह्मपरिहारशब्दावन्द्येते, तपाऽपि सर्वम् ' इति न विधी. पते । यदा कस्यचिद्रागस्य परिहारः प्रायः, कायचित्र, तदा विवानमुपपद्यते । सर्वेषां तु ब्रह्म मागाना परिहार: पाठ एव । अथ 'ब्रह्मणे सर्वम् । इत्यन्य परि- भक्षाणामेपः-मा.! 315 ·। १८३४ टुप्टीकासहितवापरमाष्यसमेवे- [म०१०पा०२० हि सर्वम् । वनय विशंपायनव्यम् । तस्माद, स ब्रह्मणे परिहरवीति, ब्रह्मसंबन्धः सर्वस्य विधीयते चरोः । एवं न किंचिदनर्थकम् । तस्मा- रपुरुषेभ्यः शेषापनय इति ॥ १९ ॥ (कृष्णलचरौ युगपदुपडतानां सर्वेषां मक्षाणां स्वस्वकाले भक्षणा- धिकरणम् ॥६) [६] पुरुपापनयास्वकालत्वम् ॥ २०॥ सि. तर संदेहः । समधिगवे शेषापनये फिमेकस्मिन् काले सर्वे भक्षा मक्षयितव्या उत स्वस्मिन् स्वस्मिन् काल इति । किं प्राप्तम् । मस- यितुं वरपरिदरणं क्रियो । अतो यद्भक्षणाय परिहतं तदनन्तरं भक्ष- पितम्यमेव । एवं माप्त, धूमा, पुरुपापनयात्स्वकालस्वामिति । पुरुषापनयं कृत्वा कृवार्यः शब्दः स्वकालतां भक्षणानां न निवारयति । सस्माधयाका. हमेव मक्षयितव्या इति ॥ २० ॥ (कृष्णचरी चतुर्घाकरणादीनामननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ७ ॥) [७] एकार्थत्वादविभागः स्यात् ।। २१॥ सि. ववेदं चित्यते । प्रकृवो व्यादेश आम्नातः, इदं ब्रह्मण इदं होतु- रिदमवयोरिदमग्नीय इति । स इह कर्तव्यो न काव्य इति संशयः। चोदकमाया फतव्य इवि यस्य धुद्धिः स्याचस्य निवृत्त्यर्थ सूत्रम् । प्रती बहूनां संवन्धः कर्तव्यः । स विभागमन्तरेण न सिध्यतीति विभागो बगुसंबन्धाय क्रियते । इह तु, सर्व ब्रह्मणे परिहरवीत्येकरम सवका । वन विमागेन न प्रयोजनम् । क्रियमाणोऽपि न मावापः स्थान । अयार्थमेव क्रियेव । वस्मात्कृष्णलचरी न व्यादेश इति ॥२१॥ हारो विधायने, तथाऽपि प्रथमपले यो दोषः स तृतीये। तस्मासिद्धान्ते ब्रह्मपद निधी ॥ १९॥ [२. ॥२१॥ नारद विधीयत इति- प्रशाने परिहरदिपस्न सवादन प्रासंबन्धः पौहार- मश्रिम विधायदे यया पूर्वाश्या परिहागेशन ब्रह्मरन्धी विधीयते । सत्फळे चावच्छेद वापदेन समयविधानामगान्तर पुरसान्दरम्या..। भार सर्वपदमदाद इलः ।

·[१०१०१०२०० पीमांसादर्शने । (ज्योतिष्टोमादौ दक्षिणादानस्य ऋविमानत्यर्थत्वाधिकरणम् ॥ ८॥" [८] ऋत्विग्दानं धर्ममात्रार्थ स्पाहदानिसाम- यत् ॥ २२ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्ठोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति । तदं समामनन्ति, गौश्चाश्वश्वाश्वतरश्च गर्दभश्वाजावावयश्च बीयब यवाश्य विलाय मापाथ तस्य द्वादशशतं दक्षिणा। इदं चापरं श्रूयने, ऋविग्भ्यो दक्षिणां ददातीति । तत्र संशयः। किं दानं धर्ममात्र मुत ऋविगानमन. मिति । किं प्राप्तम् । ऋत्विम्दानं धर्ममात्र स्यात् । तस्य हि कर्तव्यता श्रूयते । ददातिकर्तव्यताऽस्माच्छन्दाद्गम्यते । ऋत्विगानमनं कर्तव्य चाक्यागुम्पते। श्रुतिश्च पाक्यादलीयसी । लोकेऽप्यदृष्टार्थतेष ददातर्गम्यत इति सामर्थ्यादेव नाऽऽनमनादि । अपि च कर्माननुरूपमपि दाक्षिण्यं कचिच्छ्यते, धातवीयायां, सहसमृतपेये सोपचपसः । अपि च यत्रोच्चनीचपर्णपणः क्रियते स परिमयो भवति, न यत्र नियतपरिमाणं दानम् । तस्माद्धर्ममात्र दानम् । अपि च नियमवन्मन्त्रयच क्रियते । तदधार्यत्वेनावकल्पने । कचिच श्रूयते । दण्डा, उपानही, शुष्का दृति:, सा हि दक्षिणा, इति । कोहि दण्टेनाऽऽनमेत् । तस्माद्धर्ममात्र दानमिति ॥ २२ ॥ परिक्रयार्थ वा कर्मसंयोगालोकवत् ॥ २३ ॥ सि. परिक्रयार्य वा दानम् । कुतः । कर्मसंयोगात् । कर्मसंयुक्तेभ्यः श्रूयते, फरिवग्भ्यो दक्षिणां ददातीति । तत्र दृष्टुं प्रयोजनमुत्सृज्य न शक्यमदृष्टं कल्पयितुम् । यदपि नियमादएं, वदपि एवारमेव । अ- नेन नियतेन नियत्तगुणकेन दानेनाऽऽनम्पमाना प्रविनोऽभ्युदयका. रिणो भवन्ति । कथम् । भानमने गुणभूत स्त्पागयोधते, न प्रधान- भूतः । वाक्यार्यश्यावश्यं ग्रहीतव्यः । इसरया ऋत्विग्भ्य इत्येवदेव पद- पनयंकं स्यात् । अगृह्यमाणे सुखरां श्रुतिर्वाध्यत । यच्च न कर्मानुरूप दाक्षिण्यपिति । नैतापता दृष्टोऽयः सन्नपयेव । नियमादृदृष्टद्वारपष्ट- २२ ॥ १ पातम्याया-पा.१२ पापण-पा।

·टुष्टीपासहितशावरभाष्यसमेसे- [अ०१०पाः २४०४) मित्युक्तमेव । वचनप्रामाण्याच दण्डोऽवगम्यते । अपि च भवति तत्र या च यावती चाऽऽनमनपात्रा । लोकेऽपि हि काष्ठवाहप्रभृतिभ्यो यदीयते, तदसंकीवितेऽपि परिक्रये, आनमनार्थपेव भवति । तस्मात्प. रिक्रयार्थ दक्षिणादानमिति ॥ २३ ॥ दक्षिणायुक्तवचनाच ॥ २४ ॥ दक्षिणायुक्तवचनाच्च लिङ्गात्परिकयाथै दानमिति पश्यामः। दक्षि. णायुक्ता वहन्ति ऋत्विज इति ॥ २४ ॥ न चान्येनाऽऽनम्येत परिक्रयाकर्मणः परार्थत्वात् ॥ २५ ॥ इतश्व परिक्रयार्थ दानामिति । कुतः । नान्तरेण परिक्रयं पराये पर: प्रवर्तते । ननु सामादयोऽपि प्रवर्तनोपायाः । न मो न प्रवर्तनोपाया इति । कि तर्हि । परिक्रय. प्रत्यक्षमाम्नात इति । अतस्तेनैव परिक्र- तव्या नान्यनेति ॥ २५ ॥ परिक्रीतवचनाच ॥ २६ ॥ परिक्रीतवचनं भवति, तेनायमयों द्योत्यते । दीक्षितमदीक्षिता दक्षि- णापरिक्रीता ऋत्विजो याजयन्तीति । तस्मादपि परिक्रयाथै दान- मिति ।। २६॥ संनियन्ये च भूतियचनात् ॥ २७ ॥ सनिधनिमा सनिवन्यं, यात्रामातमित्यर्थः । तस्मिन् भृतिवचनं भवति । यत्रो वै देवतानां न समभवन, वं भृत्या समभावयन् । यति वनुते, यज्ञस्य भृत्यै द्वादशरात्रीदीक्षितो भृति वन्वीतेति । य. ज्ञार्य यदिक्षितं ऋस्विनः परिकेतुम्, अन्यश्च यज्ञार्य साधयितुं, तरिम. नेव भृतिवचनम् । भृतिश्च कर्पकरेभ्य आनत्यर्थं यदीयते । तस्मादपि परिक्रयार्थमृत्विरम्यो दानमिति ॥ २७ ॥ नैष्कर्तृकेण संस्तवाच ॥ २८॥ नेपर्तृपेण च संस्तपो भवति । यथा वै दारुहारी नैपर्नुको २३ ॥ २१ ॥ २५॥ २६ ॥ २७ ॥ १ सनिवन्यैव-इति मुद्रितपुस्तहेगु सर्वत्र पाटः।

·[अ० १०पा० २०९] मीमांसादर्शने ।
१८३७
निष्कर्तनमृता कर्मयोगे वर्तते, एवं वा एते यज्ञस्य ऋविज इति ।
नैष्कर्तृको दारुहारः । यथाऽसौ, एक्मृविज इति ब्रुवन् परिक्रपार्य
दानं दर्शयति ॥ २८ ॥
(शेषमक्षाणां शेषप्रतिपत्त्यर्पत्वाधिकरणम् ॥ ९॥)
[९] शेपक्षाश्च तत् ॥ २९ ॥ पू०
सन्ति शेषभक्षा ज्योतिष्टोमे, दर्शपूर्णपासयोश्च । यथा, वषट्कारनि.
मिचाहोमाभिषवनिमित्ताय । तथा, इटामाचित्रचतुर्घाकरणशयुवाक-
फालाः । तेषु संशयः । किं ते परिक्रयार्या उत नेति । किं मातम् ।
शेषपक्षाव तद्भवितुमर्हन्ति, यदक्षिणादानम् । प्रीति हि करोति
भक्षण, भीत्या चाऽऽनमन्ति । तस्मात्परिक्रयार्थाशेषमक्षा इति ॥२९॥
संस्कारों वा व्यस्य परार्थत्वात् ॥ ३० ॥ सि०
चाशब्दा पक्षं व्यावर्तयति, न परिक्रयार्य भक्षणम् । द्रव्यसंस्कारा-
मिति । फुतः । यज्ञान हि द्रव्यमुत्पनं प्रयोजनयत् । यदि तस्य
संस्कारार्य भक्षणं, ततस्तदपि भयोजनवत् । दक्षिणार्यान्मध्याचावयती-
त्येवमादि चकदेशवचनं प्रकृतशेषापेक्ष भवति, न द्रव्यस्योत्पादकम् ।
सरमाव्यस्य भक्षणमुच्यते, न भक्षणार्थ द्रव्यमुपादीयने । प्रकृतस्य
च भक्षणम् । तस्मात्संस्कारार्थमिति गम्यते ॥ ३० ॥
शेपे च समत्वात् ॥३१॥
अपि च यच्छेपं द्रव्यं, वदेवताय संकल्पितं यजमानेन न स्वयम-
पयोक्तव्यमिति । तस्मान्न तस्योपयोस्तुमृविन ईशने, नो खल्वपि
यजमानः । साम्यमय यजमानस्य ऋविग्भिः । परिकीणानथ स्वी
कुर्यादापम् । तत्रास्प देवनार्यः संकरा एव नावकल्पवै । वसादपि न
परिक्रयार्य माणमिति ॥ ३१ ॥
स्वामिनि च दर्शनालसामान्पादितरेप।
तथात्वम् ॥ ३२ ॥
स्वामिनि प भसणं दृशमे । यजमानपश्चपाः समुपहना इडा मास
पन्तीति । यजमानस्यासंयमपरिमयः। तरसामान्यादिवरपामपि न
२८ ॥ २९॥ १०॥३१॥

·१८३८ दृष्टीकामहितशावरमाध्यसमैवे- [भ०१०पा०२०११ परिमयः । कयम् । एवं सति नैव विज्ञायते, इडांभक्षणेन यजमानप. वमा: परिणीयन्त इति । किं सत्सामान्यम् । द्वितीपा विपतिः । वस्मादपि न परिक्रयार्थ भक्षणमिति ॥ ३२ ॥ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥ ३३ ।। एवमन्यार्यदर्शनमिदमुपपन्नं भवति । कुण्डपापिनामयने, अत्सरुकै घमसेः सोमान् भक्षयन्वीति, प्राप्ते मक्षे विशेष. श्रूयते- अत्सकके. रिति । एवं सत्रेषु भक्षणं दृश्यने । तत्परिकार्यत्वे नारकल्पते । तस्मा- दपि न परिक्रयार्थ भक्षणमिति ॥ ३३ ॥ (सत्रे वरणाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] वरणमृत्विजामानमनार्थत्वात्सत्रे न स्या. स्वकर्मत्वात् ॥ ३४ ॥ मि. सन्ति द्वादशाहममृतीनि सत्राणि, द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरिस्येव- मादीनि । अस्ति च प्रकृती ज्योतिष्टोमे वरणम् । प्राप्नि होता स मे होता होतस्त्वं मे होताऽमीति होवारमित्येवमादिभिः । सत्सप्रेपु संदियो । कि पर्वयं, नेति । त एतावन्नः परीक्षणम् । कि प्रकृती धर्मपात्रं वर. णमुन परिक्रयार्थमिति । यदि धर्ममात्र प्रकृती, सपु कर्तव्यम् । मय परिक्रपार्थे, न कर्तव्यमिति । किं मातम् । मन्त्रवनियमवञ्चति करवा घर्षमात्रम् । तस्मात्मत्रेषु कर्वव्यमिति । एवं प्रासे, चूमः । वरणमृत्विना सत्रेपु न स्यात् । न कर्वव्यमिति । स्वार्य हि देष कर्म । न च यचिदात्मानं वृणीत { प्रकृती चाऽऽनम- नार्थ धरणं स्टप्रयोजनमिति न शक्यमदृष्ट पल्लयितुम् । तस्मात्सप्रेष वरणं न स्पादिति ॥ ३४ ॥ ( सत्रे परिक्रयाननुष्टानाधिकरणम् ॥ ११ ॥ [11] परिक्रय तादात् ॥ ३५ ॥ सि. परिप्रपथ प्रकृती ज्योतिष्टोमे आम्नातः । गोवावधानतरय गर्दषयानाचारपद्य मीरपय यवाय तिलाय माय तस्य शदात ३२॥ ३३ ॥ ११ ॥ क्षमापति-१.१य एनपत्रा।

·%3D [अ० १०.०२०१२] मीमांसादर्शने । १८३९ दक्षिणा, इति । तदाक्षिण्यं सत्रे चौदकेन प्राप्तं किं कर्तव्यं निहवं पति संशयः । किं प्राप्तम् । कर्तव्यः परिक्रय , चोदकानुग्रहाय । अपि च तत्र गवादयः प्रविपिध्यन्ते, न पत्र गौदीयते, न वासो न हिरण्य. मिति । तत्सति परिक्रयेऽवकल्पते । एवं प्राप्त ब्रूमः । परिक्रपश्च तादादिति । परिक्रयश्च न फर्तव्यः। उक्तमघस्तादरणं सत्रेषु न कर्तव्यमिति । परिक्रयश्वेति चशब्द. नान्वादेशः क्रियते, न कर्तव्यः परिक्रयः । कुनः । आत्मार्थत्वात् । न फचिदात्मानं परित्रीणीत इति ॥ ३५ ॥ प्रतिषेधश्च कर्मवत् ॥ ३६॥ प्राप्तौ सत्यां प्रतिषेधोऽवाल्पत इति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् ॥३६॥ स्थाहा पासपिकस्य धर्ममात्रत्वात् ॥ ३७ ॥ मतिषेप उपपद्यत इत्यर्थः । कस्य । मासपिकस्य दानस्यति । । धर्ममात्रं हि तत्सत्रेषु चोदकमाप्त, तग्निवर्तते । तस्मादुपपन्नः प्रतिषेध इति ॥ ३७॥ न दक्षिणाशब्दानस्मानित्यानुवादः स्पात् ॥३८॥ नायं मासपिकस्य प्रतिषेधः । दक्षिणादात । दक्षिणाशब्दो प्रय भवति । अदक्षिणानि सत्राण्याहुः । न धन गादीयते, न चासो न हिरण्पमिनि । दक्षिणाशब्दय परिकपार्यों भवति । तत्र हि यूयते । মীখাশখাশায় মশালাযথ স্নাযথ শৰাথ বিভাগ मापाश्च तस्य द्वादशा दक्षिणा, इति । ऋत्विदानं दक्षिणा, न मास. पिकम् । तस्वासो प्रतियो न प्रासार्षिकस्य । तस्मानित्यमातस्य- धानुवादोऽसो न सत्रेषु दक्षिणेति ॥ २८ ॥ (उदवसानीयम्य समानतत्वादक्षिगादानस्य सवितारिकार्य- स्माभिरणम् ॥ १२ ॥) [१२] उदवसानीयः सवधर्मा स्पानदङ्गन्याचत्र दानं धर्ममा स्यात् ॥ ५९ ॥ पू० २५॥३॥ १७ ॥ १८॥] मदाशिन्द-पा.

·1
१८४०
इटीकासादिवसापरमाष्यसमेवे- म०१.पा.२०१२
अस्त्युदवसानीयः । सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन ज्योतिष्टोमेन
सहस्रदक्षिणेन यजेरनिवि । तपोऽय: सांगयिकः । दक्षिणादानं
धर्ममात्रमुत परिक्रयार्यमिति। वयेदमपरं देवम् । किं सामुदवसानी-
२, नेवि। यदि सवाई, घर्भमा दानम् । अथ न सत्राएं, परि-
क्रयामिति । प्राप्तम् । सत्राङ्गमिति । दुवः । सत्रप्रकरणात । सत्र
परिसमाप्य पर्तव्यमिति श्रूयो । सत्रकरणास लक्षायित्वति गम्यते ।
उदयमानीपच सत्रस्य विधीयत इति । सत्रस्य च फलार्यत्वानोदव-
सालीपार्थता गम्पो । न च सत्रोदवसानकाल उदवसानीयः । लक्षणा
हि या स्पात् । अनङ्गत्वे च फल क्यापितव्यम् । तस्मादानन्तर्या-
देकवाक्यतासंबन्याच सत्रावसानीयः । स यपोक्त परिसमाप
न संबोपन्यम् । न तावत्कृत्वा कृविता पन्दन्या । इदमपरं तस्याएं
कर्व यमुदवसानीय इ.येवमभिमंपन्यः क्रियते । यया, अग्निं चित्वा
सौत्रामण्या यनेत, वाजपेयेनेवा वृहस्पनिसबनेन यति । तस्मात्स-
प्राङ्गम् । एवं पेसाङ्गस्य सत्रस्य स्वयं कर्तृत्वाद्धर्ममा तर दानम् ।
सत्रयमो रदवसानीय इनि ।। ३९ ।।
न लेतत्परुतित्वादिशक्तचोदितत्वाच्च ॥४०॥ सि.
तुमन्दः परं व्यावयति । नवदेवं, धर्मभानमत्र दानमितिक
aहिं । परिक्रयामिति । एनः । नेव-सबाङ्गम् । विभक चोदिवत्वात् ।
नवग्रहस्पतिसरेन सत्रामा च तुल्यम् । व भूयते । ययोचाङ्ग
करवा व संतापम् । इदम्पर तय कर्तव्यमिति । इह पुनः सप्रम-
--
न च सत्रस्योदयमानीयानत्वम् ' बक्षणा हि व्या स्यादिति-कोऽपि
प्रायः । न सप्रममिवाक्ये विधीयते । न प (सत्र पित) सोकिपिदिति, सत्रं
परापंचायो । का लक्षणा स्यादित्यपभिमायः । ' वानरेनेशा सत्रादुदक
साप पनि पत्यं मया करोति। उतर: १६:, नदयो सत्यता वाक्ययोः।
पामायनेवि निताप पूर्वकियामन्यत्कियाal पियरे । तदननया क्षगया।
पूरियारित्यागयो, न २ मादेनोच्यो । विपाविपापपामार मान-
नारिममाः । तमान सा वोकारोऽवपति. प्रत्येक परित्यागं
मोति ।
कत्र यदन्यनिधाय सम्पनना नानादिगो नि.ममाया।
५५समापनौकाने मला । अपात्यसमातिमापते ॥ १९ ॥

·भ०१०पा०२०१३] मीमांसादर्शने ।
स्मृज्य, उदवसानीयः कर्तव्य इति । सत्रादुदवसाय-उत्यायत्ययः ।
तान्योऽर्थः क्त्वाशब्दस्य । पयोदितं निर्वर्त्य न महातव्यम् । उत्पूर्व-
स्थावपूर्वस्य स्यतेः प्रहापेत्यर्थः । प्रहाण इह क्त्वाशब्दः । तत्र पुनरः
नुष्ठानानन्त । तस्माद्विभक्तचोदितत्वान्न सत्राङ्गं, न च सत्रपति.
कम् । तस्मादत्र दान परिक्रयामिति ॥ ४० ॥
(पृष्ठशमनीयस्य ऋस्विगन्तरसंपादनेन प्रत्येककर्तृक.
स्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥)
[१३] नेपां तु वचनाइद्वियज्ञवत्सहप्रयोगः
स्यात् ॥ ४२ ॥ पू०
इदमेवोदाहरणं, सत्रादुदवसाय पृष्ठशमनीयेन ज्योतिष्टोमेन सहन.
दक्षिणेन यजेरनिति । तत्रेपोऽर्थः समधिगतः । न सत्राङ्ग पृष्ठचपनीय
इति । अयेदानीमिदं संदिह्यते । किं संहत्य स्वकम्पमुफेफेनेति ।
किं प्राप्तम् । संहत्येति । कुतः । उपादेयत्वेन यागे चोधमानस्य बहु-
स्वस्य श्रवणात् । स चेदेफेन क्रियेत, बहुत्वसंयुक्तः प्रयोगो न स्यात् ।
ट्रिपन्नवद । यपा, एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामा योपासामिति ।
पद्यपि राजपुरोहितो लक्षणत्वेन येते, एवमपि यनेयावामिति याण
उपादेयत्वेन । पागे घेतस्कर्तृद्वित्वं भूपते, पनेयातामिति । तदव, पृष्ठशः
मनीयेन पनेरनिति । तस्मात्संहत्य पृष्टशमनीयं प्रयुञ्जीराग्निति ॥४१॥
।
।
। यनेन् । इत्युपदियो अनवाननय विक्षा । नन्वितरतरनिरपेसापाऽपि
पागे सापेसा दियज्ञकन् । यथा राजपुरोहिनी फले प्रति प्रधानमूतो, यागं प्रति गूगमूनौ ।
कपम् । बागो विधीयमानः परिमातिपनि । तत्र संख्या श्रूयते । सायुपसमो
पगेयाताम्' इनि, सेव विधीयते । गामिनि क्रियाफले कियामतक्रियाफलेन
न संपायर इस्पास्करिम्पति । अपामापापो दिन विते । यदि न रामपु-
हिलो दिनविशेषगामुचापाता, तपा सनि यार्ग प्रधानमून न कचिकुर्यात् ।
तयोगिो विधायने । सामाध कारः । नामादिक्षित हुवचनम् ॥११॥

·९८४२ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमैते- [म.पा.२०१७) (पृष्ठशमनीये सत्रिम्योऽन्येषामृत्विक्त्वाधिकरणम् ॥ १४॥) एवं स्थित तावदपर्यवसिवमन्तरा चिन्तान्वरस्य सूत्रं तावद्वर्ग- यिष्यामः-- [१४] तान्यानृविजो वृणीरन् ॥ ४२ ॥ सि० अस्मिन्नेवोदाहरण एषोऽर्थः सांयिकः । कि त एव सत्रिण ऋत्विज उतान्ये वा वरीच्या इति । कि प्राप्तम् । त एव । कुतः। समानकर्तृकता हि गम्यते, उदवसाय पनेरनिति । य एवोदवसाता- रस्त एव यधार इति भवति प्रत्ययः । यथैव ववनपामापाचोदकमा. तामेककर्तृकता बाधित्वा बहुकर्तृकता भवति, एवं चोदकपातानन्या- नृस्विनो याधित्वा वचनप्रामाण्याच एव भवितुमर्हन्तीति । एवं प्राप्ते, चूमः । सान्यानृविजो वृणीरनिति । न हि पृष्ठश- मनाये ये सादुदवसाधारस्ते कर्तारो विधीयन्ते । न तेषामुपादेयस्वेन पोदनेत्यत्त । न चाविहितमङ्गं भवति । न चानझे हीने पिगुणवा काचिद्भवति । सन्ति च चोदकपाता अन्ये ऋस्चिना । अपि चाप पापति कर्षभिमायं क्रियाफलं, ताववि व एव कारः सदेवदुपग्रा. विशेषादवगम्यते । न च ऋत्विजः प्रति पागस्य फत्रभिमायं किपा- फलम् । सरमामाऽऽपिज्ये व एवं फारः । प्रधानपागे तापरफनर. गरधामः । शस्विनः एनरन्ये वरीच्या इति ॥ ४२ ॥ एकैकशस्वविमतिपेधात्मकतेचकसंयोगात् ॥४३॥ सि० (अ० १३॥) स्पिवासरम् । नुमन्दः परं पापयति । न पृष्ठयमनीयं संह. एप प्रयुऔरन् । किं तहिं । एफैकशः । इतः। प्रविप्रतिपाद । उद. पसानेन व पुरुषा लक्ष्यन्वे । ये सादुदवायम्तीति । सत्र कोऽ. । पुषसावा मवति । ये पोदरसानकशिवास्पा याग इस्पेकेकस्या. पिपागो शिहितो मवति। न च फेनचित्प्रतिषियवे । स्पादेकोऽपि [१५॥ सोमानिता रसाने पनि दुआ मा ! उमानाय भा. नासधारापान, नारा एक मोगा नामाजितिन पाम् । -- १११म्दामापमानवार-पा-1 ·[अ० १०१० २०१५] मीमांसादर्शने । ૨૮૪૨ पोत । ननु बहुना प्रयोग उच्यते । तेनेकैकस्य न भवति । नैप दोषः । एकैकस्यापि न वार्यते । तेन चोदफसामर्यादेकैकश एर यति । आह । बहुसंयुक्तः प्रयोग एककन न शक्यते कर्तुमिति । एव. मापि न दोपः । नात्र बहुवचन विधीयते । ये सबादुदवसातारस्वेपा- मेष यागः । वे च बहवः । तेषां वहूनामत्र मातानामयमनुवाद।। एफै- कश्येनापि च त उदवसातारः । तस्मातेषां दयेव यागो भविष्यति । ययेवोदवसान वेषामसंहतानां वहुवचनम्, एवं यागेऽप्यसंहतानामेष भविष्यति। अत्रोच्यते । न बहुवचनमनुवादः । अमाप्तत्वात् । न हि बहुवचनं यागे प्रार, पदन्येत । नन्विदानीमेवोक्तमुदवसा- तणां यागः । ते च बहव इति । उच्यते । वहुत्वं नेपामुद- पसाने, न यागे। ननु वाक्यसामर्थ्यायागेऽपि भविष्यति । नेत्याह । परिपूर्ण हि पदं पदान्तरमाकाङ्क्षावि । ततो वाक्यं भवति । अयं च यागा प्रागेव बहुच चनेन संबद्धः । न सस्यामवस्थायां वापयेनोदवसातारः प्राप्त | उपादचे तु तदा बहुत्वम् । ततो बहुवचनसंयुक्तः पदान्तरगतानुदय- सातूनपेक्षवे । तस्मादहुत्यसंयुक्ता प्रयोगः कर्तव्यः । यथा विपन्ने सत्रेषु चेति । आह । नैतदेवम् । पत्र केनचिरप्रकारेणानुवादः संम- पति तत्रानुवादी वा स्याद, विधिवति । यद्यप्पपूर्ववादपत्र विधिया पाननुवादात् । तयाऽप्यत्रानुवाद एप बहुत्वस्य भवितुमईति । तथा दि पागसंवन्धो बहूनां न कृवो भवति । तत्र दृष्टमेव प्रयोजनं, इवरस्मिन् पसे बहुत्वस्य यागसंवन्धे दृष्टं कल्पनीयं स्यात् । तस्मादनुवाद इति । बाह । विपन्नेऽपि तवमेव प्रामोति, सर्वेषु चेति । अत्रोच्यते । अस्त्यत्र विशेषः । उदवसाय यजेरनिति । राजपुरोहिती ययाताम, ऋदिकामाः सत्रमासीरनिति । यत्र क्वान्तः शब्दो भवनि, तत्र दो प्रयोगौ गम्यते । समानाथ फारः श्रवणादेश । तत्रोचरमयोगपचनेन ननु रामपुरोहितवदित्युकम् । पनेरनिति श्रुत्या बहुर गम्यते । सत्यं गम्यते, न तु विधीयते । कपम् । प्राकृत्वात् । कुतः पाहिः । कवायत्ययनवगादी प्रयोगो ·" टुप्टीकासहितशावरमाष्यसमेते- [२०१०पा०२०११) फेवलो धास्वयों विधीयते । तदाश्रयः प्रयोगः, कर्तास्थ, तद्ना च संख्या, एवं सर्वमेनदात्वर्थे विधीयमाने प्रासपेवान्यते । द्वियन्ने सत्रेषु च पास्वयों विधीयते, प्रयोगोऽपि, कर्नारः, उद्गना व संख्यति, सर्वमेव तत्रापाप्तम् । न हि राजपुरोहितावित्येप शक्नोति भयोग वदितुम, तत्र च कर्तृत्वं तद्नों संख्याम् । तया ऋद्धिकामा इति । तस्मादेवंजातीयकेषु संख्योपादेयत्त्वेन श्रूयते । अतो द्विपक्षा- दिषु नानुवादः । तेषु बहुत्वसंयुक्तः प्रयोगः कर्तव्यः । इह तु न तथा । तस्मादेकैकः पृष्ठशमनीयेन यजेनेति ॥ ४३ ॥ ( कामेष्टी दातस्यादृष्टार्थत्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥) [१५] काभेष्टौ च दानशब्दात् ॥ ४४ ॥ पू० अस्ति सारस्वते सत्रे कामेष्टिः, प्लाझ प्रस्रवणं मायामये कामाया. पाकपालं पुरोडाशं निर्षपन्ति, तस्यामा पुरुषी च धेनुके दत्त्वा मति यमुनापरभृयमभ्यवयन्तीन्ति । तत्र संशयः । किं परिक्रयायें दानमुत धर्ममात्रमिति । पृष्ठशमनीये च सत्रस्यानङ्गभूते परिक्रयार्थ दानमित्यु- क्तम् । अदानीमङ्गभूनायां कापेटी चिन्त्यते । तत्र किं तावत्माप्तम् । पथा पृष्ठशमनीये परिक्रयार्थम् , एवमिहापीति चशब्देनान्वादिश्यते । कुतः । दानशब्दाव । दानशब्दो भवति । तस्यामश्वां पुरुषी च धेनुके दत्ता, इति । दानशब्द. कर्मकरेषु सत्सु परिक्रयार्थ इत्युक्तम् । गम्यते । ये पूर्वस्मिन्प्रयोगे कारस्त एवोत्तरस्मिन् । पूर्वस्मिश्वेतरेतरनिरपेक्षास्ता- दृशा एवोत्तरस्मिन् । प्रयोगत. क्रियाविशेषाद्वाऽपाठ : विधीयते । तस्माइविनो य एवोदवाने कारस्न एव पृष्ठशमनीय विधीयन्ते । कुतः । सामानाधिकरण्यात् । उदवसाय यनेरनिति । यद्वान्यकर्नार. पृष्ठशमनीय भवेयु । सामानाधिकरण पमुपए. पते ॥१३॥ ननु वात्र दानं परित्र या, दक्षिणाशब्दाश्रवणात् । पृष्ठशमनीये न विद्यते दास. णाशब्दः । वयमेतत् । उच्यते । 'मश्रियणादानशब्दः परिक्रये' इत्यत्र दानं परिक्रयाय न्यायेन स्थापित पूर्वपक्षे । स पात्रापि यायः । तथा च मायं. दानशम्दय फर्म करेणु सामु परिकार्य इत्युक्तमिति । (म.पा. ४ भ ••४०)।

·[२०१०पा०२१०११] मीमांसादर्शने । -
म तत्सत्रम् । सत्रस्याङ्गभूतपेतत् । प्रकरणाच्च सत्रस्य स्वयं-
कर्तृकता, नाङ्गानाम् । तच्चोदफमाप्तैत्विग्भिः सगुणं सत्सत्रस्योपका.
एक भवति । अन्य विभिविना विगुणं सत्रस्य नोपकुर्यात् । तस्मा.
दन दानं परिक्रयामिति ॥ ४४ ॥
वचनं वा सत्रत्वात् ॥ ४५ ॥ सि०
'घाशब्दात्पक्षो व्यावय॑ते । नात्र परिक्रयाय दान, धर्ममात्रमिति
कुतः । सत्रत्वात् । सत्रेवानतिनिवृत्ता । आह । नैतत्सत्रं, सत्राङ्गमि
स्युक्तम् । उच्यते । न सत्रम् । साङ्ग तु सत्रमध्यपतितम् ।
सत्रस्प च साङ्गस्य स्वयं फर्तृकता । तस्या क्रियमाणायां सिद्धा
अस्या इष्टे फर्ताः । तत्राऽऽनत्या न प्रयोजनम् । श्रूयमाणं तु दानं
धर्ममात्रं भवितुमईतीति ॥ ४५॥
वैश्वानरेटो द्वेप्यसंप्रदानकदानस्यादृष्टार्थत्वाधिकरणम् ॥ ११॥)
[१६] द्वेष्ये चाचोदनादक्षिणापनयः स्यात् ॥४६॥ सि.
दर्शपूर्णपासयोरिदमाम्नायते, यदि पत्नीः संयाजयन् कपालमभि.
जुहुयाव , वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् । तस्यैफहायनो गौर्दक्षिणा ।
।
ॐत्र ग्रन्थः । न चैतत्सत्रमिति । कोऽमिप्रायः । अस्मिन् सारस्वते सत्रे, श्रावश्य
ते गो अयुपी यजमाना पयोग होः शिथि: स्वाहा सदर्शपूर्णमासी, एनत्सारस्वतं
सत्रं नात्र कामोऽस्याश्चोदकेन, तस्मादनं तदेतत्सममिति ।
इतरो ब्रवीति, सत्रस्याङ्गं भवति । सानं च सत्रं कर्तव्यम् । तत्र द्वादशाह-
प्रकरणाच सत्रस्य साहस्य, नाङ्गानामिति । कोऽपिपायः । द्वादशाहे, मास्ति-
ज्येषु यजमाना. कर्तारो विधीयन्ते । तेष्वतस्वयं कर्तृकता प्रकरणात्सत्रस्य सारस्य
प्रकृतो येषु कर्तृतोता, इह चोदकेन तेवयानेषु स्वयं कर्तृकता पामोति । कामेष्टिर..
पूर्वमङ्गम् । न च प्राकृतस्य कार्ये वर्तते । यो युपायट तरणन्यायः स इहापि । न
. त्यनेन न्यायेन यूपावटस्तरणेऽध्वर्युः कर्ता न प्राप्नोति ।
उच्यते । सोमे साने प्रत्यक्षेण कौरो विधीयन्ते । यत्र चोदकेन, तर नियते.
पेत पदार्येषु नाधिकेषु ॥ १४ ॥
प्रकृता एव यजमानाः कामेष्टिं करिष्यन्ति, लाघवात् । कामेष्टी प्रत्यक्षेण वचनेन
कर्तारी न प्राप्नुवन्ति । पोदकेनापि न, प्रप्तहेनान प्राप्नुवन्ति ॥ १६ ॥

·टुष्टीकासहितशावरमाष्यसमेवे- [भ०१०पा.२०१७)
संदेष्याय दयादिति । तत्र संशयः । कि परिक्यामेकडायनस्य
दानयुत धर्मपात्रमिति ! प्राप्तम् । दक्षिणाशब्दापरिक्रयार्थमिति ।
परिक्रया हि दक्षिणाशब्दो भवति ।
एवं प्राप्ते, ड्रमः । द्वेष्ये च धर्मपात्रं दानमिति चशब्देनान्वादिश्पते ।
कुनः । अचोदनाद्वेष्यस्य ऋत्विजः । न हि देष्य ऋत्विग् भवति ।
स्विगाचार्यों नातिचरितव्याविति । यदा परिक्रेतव्येनैव कर्म प्रयोग
जनं नास्ति, वदा किं दक्षिणाशब्दः फरिष्यति । अपि च, परिक्रपा
सति दक्षिणापनयः स्यात् । चोदकपातोऽन्याहार्योऽपनीयेत । तत्र
चोदको बाध्येत । तस्मादममात्रमेहायनस्प दानमऋत्विने दातव्यमिति
.
( अस्पियज्ञस्य नोवदधिकारिकायाधिकरणम् १. १७ ॥)
[१७] अस्थियज्ञोऽविप्रतिपेधादितरेपां स्यादिप्रति.
पेधादस्थनाम् ॥ ४७ ॥ सि.
इदमाम्नायते, यदि सत्राय संदीक्षिताना ममीयेत, तं दग्ध्वा कृष्णा.
मिनेस्थीन्युपना योऽस्य नेदिष्ठस्तं तस्य स्थाने दीक्षयिस्वा सेन साह
प्रजेरन् । तता संघसरेऽस्थीनि याजयपुरिति । योऽयं संवत्सरे यज्ञा, -
स संदिह्यते, किमानामुत जीयतामिति । किं तावत्माप्तम् । सामानाधि-
करण्पादनमामिति । किं सामानाधिकरण्यम् । याजयतेरस्थीनि फ.
भूतानि ।
नवस्थीन्पचेतनानि न शक्नुवन्ति स्वयं तन्त्रयितुं, फर्य तानि
क्रियायो फणि भवेयुरिति । उच्यते । प्रयोज्यता नेपा भूयते । सोs-
पे प्रयोजयितारः । स एतानि क्रिया कारयिष्यन्तीति । मार। न
पार्वति फारपतीति भवति । कहिं प्रयोगको हेतु: । न चेानि का-
सस्पेन क्रियापतहत शक्नुवन्तीति । उपते। परनमामा पापाप-
मपि प परिप्रपा सवि दक्षिणाशब्दः स्यात् । चौदफातोऽन्याहापोंभ.
नायेत । तत्र चौदको पाध्येत । इत्ययुकोऽयं प्रन्यः । कपम् । पत्नसियामवेडा-
पामबाहायों दतः । यद्यपि निमित्त पमिशिपिंधीयते सपाऽदि प्रसव मित्त.
सावाबाहायः मानोनि ॥९॥

·- [१०१०पा०२२०१७] मीमांसादर्शने । धानमान कारयितुं शवपन्ते सावरकारयिष्यन्ते, औदुम्बरीसंमानं शुक्राचारम्भणमित्येवमादीनि । आह प्रधानमेव न शक्नुवन्ति, नाङ्गानि कुर्वन्ति यजमानानि भव- तीति । अत्रोच्यते । वचनसामर्थ्यात्तच्छवद्रव्यमृरिवनः प्रतिग्रही- ध्यन्ति । तक्षिणापरिक्रीतास्तत्यक्ष्यन्ति शो द्रव्यत्यागो पाचनिको भविष्यतीति । आह । एवं वयैमाने याजयितृणामेव कर्तृत्वमुपदिष्ट भवति, नास्थनामिति । उच्यते । यदृणामेवैतेन प्रकारेण कतत्वमुपदि. श्यते । न हाकर्तरि पारयतीति भवति । हेतुपर्तृत्वं चास्ना यागे सति मातमेवानूयते । यथा, मामकाम संयाजोदिति ग्रामफामो यो- सेति विघीयते । हेतुत्वं च म सानुवादमात्रम् । तत्र दर्शयति, स्तोत्रेड- स्थिकुम्भमुपदधातीति । अस्थनामेव यजमानत्वं दृश्यते । तस्मादस्थनी पन्नो न जीवताम् । इति भाप्ते, झूम । अस्थियन्न इतरेषा नीवत्ता स्पाद । नेपामविपति. पिद्धो यज्ञः । अध्ना विमरिपिध्यते । त्यागो नाम मनसा क्रियते, म चारधामस्ति यनः । यदुक्तम्, ऋत्विजा राबद्रव्य दक्षिणा मग्रिन वस्परिप्रीतास्त्यानं कुर्वन्तीति । ईशो याचनिकस्यागो भवतीति । नेसदेयम् । न हि यजेतेत्युक्त, अशक्नुस्त्स वचनमामाण्यादन्यो यपदों भवति । पार्ग कुतिति हितद्वचनं, नान्यो यज्पर्ष इति । न प्र पचनमामाण्यादेतद्भवति, पच्छवद्रव्य तद्गते । न हि सदस्थिमिद भवति । न चासति दाने परितय. न च गाणोऽयों विधिसम्मादवग- म्यो । अन्येन हि प्रमाणेन परिच्छिन्ने गौणः शन्दा संबध्यते । पथा, गौरनुमान इति गोमातिविशिष्टः पशुरनुपध्यतेनाही। गोरगं वाहीफ इति संपादे पाहीके गौणः अदः प्रवर्तते । तस्मान स्यागविधाने यज्पर्थ: स्यात् । न चाना द्रव्यं ष संप्रषधि । परविनी गृहसस्वा षयमनेन परिमी सव मन्यस्न तस्मान क- पनास्थीनि पणि मपन्ति । अतो न विरहितं सामानापिका रम्पपिति। पदि पाऽभिधीयतादृष्ट पनि, यमन यामयितुं विमपि मनोनि, मन १ माबमाननि-नि ·१४४८ टुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे- [अ०१०पा०२०१८] आह । असंघद्धवचनादनकं तहदि वाक्यम् । नेति ब्रूमः । न हि गम्यमानेऽर्थेऽनर्थकं भवति । ततः संवत्सरे याजयेयुः, इत्ये- तावसो वाक्याकश्चिदयोऽवगम्यते स इह विवक्षितः। अस्थीनि याजये. युरित्येष संबन्धो न विधीयते । आह । फिमस्थीनीति प्रमादपाठः । न च प्रमादपाठ इति यूप: । न हि स एवाप्रमादपाठो यो विधानार्थों मुख्यार्थश्च । अनुवदन्नप्यय लक्षणयाऽपि त्रुवन् वाक्ये समवायं गच्छ- ति। न च प्रमादपाठो भवति । तत्र, अस्थीनीत्येप शन्दो विदधत्स्व. मर्थ मुख्यया वृत्या ब्रुवन् वाक्ये न समवेति । अनुवदंस्तु लक्षणया समवेष्यति । ततः संवत्सरे योजयेयुरिवि जीवतः प्रकृतान् वक्ष्यति । त्रास्थिशन्दो पतिप्यते लक्षणया। ततः संवत्सरेऽस्थिमतो यानये- परिति । के वेऽस्थिमन्तः । ये तेन सह यष्टुं प्रकान्ताः । तस्माद्यस्य वान्यस्थीनि, रस्थिमिा स शक्पते लक्षयितुम् । तस्माज्जीवना यज इति ॥४७॥ याबटुक्तमुपयोगः स्यात् ॥ ४८॥ अथ यदुक्तमाना यानमानं दर्शयति, स्तोत्रेऽस्थिकुम्भमुपदधा. तीति । नेवधाजमानम् । न हास्थीनि यजन्त इत्युक्तम् । अवो वचन. मामाण्यादेतत्कर्म याजमानसरूपं भवति । यावति वचनं तावत्येव सद्भवितुपईति, न तत्सर्व यानमानं शक्नोति लसयितुम् । तस्माजी पामेव यन्न इति ॥ ८ ॥ (अस्थियज्ञस्य मृताधिकारित्वपले नपसंस्कारेटीन लोपाधिकरणम् ॥ १८ ॥) [१८] यदि तु वचनाचेपां जपसंस्कारमर्थलुप्त सेष्टि तदर्थत्वात् ॥ ४९ ॥ सि. इह नपसंस्कारपिष्टिव चिन्स्यते । तत्र सूत्रेतरार्धन नपसंस्कार अधिपाटुमिच्छेत् । मतो ध्ययोऽनुवादः ॥ १७ ॥ [४८॥ , सामये-पा. ११व्ययं इतिहानि पाइयेयुः' इत्यत्रास्थिपदेनारयुपनहन- पंतपन भारतामेर भाभिधानाचामेव पसरावे लायमानो मागोऽध्यय. स्याम्पोरियमतिघार इति तदोपदेगपतियालेन्वार्थोऽद्वपाद इलया।

·०१०11०२०१९] मामासादर्शने चिन्त्यवे, शेपेणापीष्टिः । नया:, यत्र जपवीति चोदनाः । संस्कारा, फेशश्मश्च वपतीत्येवमादयः । किमस्थनां जपसंस्कार कर्तव्यं, नेति संशयः । ननु नैवास्थ्ना यज्ञो, जीवतामसावित्युक्तम् । अत्रोच्यते । कृत्वा चिन्पा । अनामिति कृत्वा चिन्त्यत्ते । अनेन प्रकारेण पूर्वा- धिकरणस्य प्रयोजनं विचार्यते । यद्यस्थनां यनः स्यात्, कि जपसं. स्कारं क्रिपते, नेति । कि तावत्माप्तम् । विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशा- सर्वकर्म स्यादित्पनेन न्यायेन कर्तव्यमिति । एवं मासे, मः । यदि तु वचनात्तेपामस्थनां यज्ञः स्यात् । नेपा जपसंस्कार लतार्थ निवर्वेव । न शक्यं अपितुं, नापि केशश्मश्रु वस्तुम् । अशक्यं च चोदको न प्रापयति । अथ सूत्रोचराध, सेष्टि वद- यत्वादिति । दीक्षणीयेष्टिः कर्तःपा, नेवि विचारः । किं प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाय कर्तव्या। एवं पाते, ब्रूमः । सहेप्ट्या जपसंस्कारं न कर्तव्यम् । इपिलप्ये- तेति । कुतः । तदर्थी हि सा । यजमानो दीक्षा ग्रहीष्यतीति । दीक्षा च जवानि । नियमाय मानसं कर्म । न चैषां मनोऽस्ति । दीक्षाग्रह- णार्या चेष्टिः संयोगाजायते, आनावैष्णवमेकादशकपालं निदिौति- ज्यमाण इति । तस्मादिष्टिरपि निवर्तेतति । क्रत्वर्थ तु क्रियेव गुणभूः व्रत्वाद ॥४९॥ (अस्पियज्ञस्य मृताधिकारिकस्वपक्षे करवानामनुष्टानाधि- करणम् ॥ १९ ॥) [१९] क्रत्वयं तु क्रियेत गुणभूत- त्वात् ॥ ५० ॥ सि० अस्थियन एवेदं संदिह्यते । यजमानेन समितीदुम्बरी भवति । वया, शुक्र यजपानोऽन्चारमद इति । अथनां यागे सति किमवंजाती. यफ का नेवि । किं मातम् । अमेवनानामना सक्रियासु स्वातम्यं नास्ति । तस्मादोदुम्बरीसंमाने शुकान्वारम्भणे च नास्थीनि । फतृणि मोपरिदि। (म... पा. १ •म•"

·१८५० टुष्टीशसहितशावरमाष्यसमैवे- [अ०१०पा००११)
एवं प्राप्ते, यूपः । कत्वयं तु क्रियेत गुणभूतस्यात् । यत्क्रत्वमेवं-
जातीय तरिक्रयेत । गुणभुदत्वात् । गुणभूनस्तर यनपान।। पज-
मानपरिमाणसंमित योदुम्बर्या प्रयोजनम् । यजमानान्वारम्धेन च
शुक्रेण । अचेतनेनैव च परिमीयते । शुक्रयान्वारम्यते । तस्मादेवंजा-
तीयक कर्तव्यमिति ॥५०॥
(अम्पियज्ञम्य मृनाधिकारिकत्वपक्षे गुणामानामननुष्ठानाधिकरणम् ॥२०॥)
[२०] काम्यानि तु न विद्यन्ते कामाज्ञानायथेतर-
स्यानुच्यमानानि ॥ ५ ॥ सि.
तिज्योनिष्टोमः, वत्र श्रूयते। यदि कामयेत वत्पनन्य इति, नीचः
सदो मिनुयादित्येवमादि । तदिह चौदवन प्राप्त काम्यं कर्वव्या नेति
संदिहाते । चोदकानुग्रहाय, फर्तव्यमिति । नवस्थीनि न किंचित्कामः
यन्ते । पजपानमापनिमिचकावंजातीयकाः पदार्थाः । अत्रोच्यते ।
नधि यजमानेन कामयमानेन प्रयोजनम् । एषोऽत्राओं नीचे सदसि
मीयमाने वृष्टिर्भवति । तयदि दृष्टया प्रयोजनं, नीचेः सदो मातव्यं,
वृष्टिः प्रयोजनवती भविष्यतीति ।
एवं मासे, ब्रूमः । काम्यान्यवनातीयकानि न कर्तव्यानि । कुः ।
पदि यजमानो दृष्टिं कामयेत नीः सदास मीयमाने दृष्टिभवति ।
पनमानफलदं छुपग्रहविशेषारसा फर्म, नान्येपा कामपितृणां दातु-
मोतीति । न च दृष्टियनमानस्य फलपिति विज्ञायते । ययेतरस्य
जीवतो यजमानस्य विद्यमानोऽपि फापोऽनुच्यमानो न भवति ।
फिमङ्ग पुनरमा, येषां काम एव नास्ति । वस्मारकाम्यानि न क-
ध्यानीति ॥११॥
(अस्षियाय मृनाधिकारिक्त्वपले मूळवाका नर्गनायुरादिकपकार-
मागान मानाधिकरण १.२१)
[२१] इहाांश्वानापासूनवाकयत् ॥ ५२ ॥ सि.
-
प्रवर्ष त पियेव गुणभूमधाव ॥ ५ ॥
मम बादामनिदेशक नानिसायम् + अम्यानि पौरन् । हनि
धूप । तत्र कः पुनर इति गोत्र इनि सोमयाग, नमः 111
सोपपाग उपदेशेनेय, विना घटने । म पिता ॥५॥

·[०१०पा०२२०२१] मीमांसादर्शने । सन्ति, अस्थियने दर्शपूर्णमासपकृतिकानि चोदकपातानि मायणी- पादीनि, वेषु चोदकपातः सूक्तयाकः । तत्रेमानि, अयं यजमान थायुराशास्ते सुपजास्त्वमाशास्त–विश्वं प्रियपाशास्ते यदनेन हविषाऽऽ. शास्ते तदश्यादृध्यात्तदस्मै देवा रासन्तामिति । किमिमानि कत. व्यानि, न कर्तव्यांनीत्येपोऽर्थः संदिह्यते । किं तावत्माप्तम् । ईहार्या ये कामा सूक्तवाके ऐपन्ते, तेऽपि न स्युः । किं कारणम् । अभावा- स्कामपितुः । न द्यस्थीनि कामगन्त इत्पेबदुक्तम् । तस्मान कर्नव्यानि । सूक्तवाके, इति मूत्रयितव्ये, सूक्तवाकवदिति मूत्रितम् । कयमेवं वण्यंत इति । उच्यते । ईहार्याः सूक्तवाकार्हाः । अहे वतिष्टव्यः । यथा, छन्दोच्यतिकमायूढे पक्षपवमानपरिधिकपालस्य मन्त्राणां पयोत्पत्ति- पचनमूहवरस्यादिति । तस्मान्न सूत्रोपालम्भः ।। ५२ ।। स्युर्वाऽर्थवादत्वात् ॥ ५३॥ न चैतदस्ति, यदुक्तं भवताऽनामीहार्याः कामा न कर्तव्या इति । स्थाऽर्थवादत्वात् । स्युर्वा एते कामाः । कस्मात् । अर्थवादत्वात् । अर्थवादा पते, आयुराशास्ते सुपजास्त्वमाशास्त इति । नैते विधयः, अर्थवादा एने। अर्थवादत्वाञ्च तेषां क्रिपां चोदकः प्रापयति । एवं चोद- कानुग्रहो मवति । तस्मात्पश्याम ईहाः कामाः कर्तव्या इति ॥ ५३॥ नेच्छाभिधानात्तदशावादितरस्मिन् ॥ ५४ ॥ न चैतदस्ति, यदुक्तं भवता, ईहाः कामाः कर्तव्या इति । कस्मात् । इच्छामियानाद । इच्छाभिधाना एते कामाः । आयुराशास्ते मुपजा- स्त्वमाशारते दिव्यं धामाऽऽशास्ते, इति । इच्छायामुत्पन्नापां प्रयुज्यन्ते। य एवान् कामानिच्छेत्स चेद यजमानो नास्ति । अतनावपेता- न्यस्यीनि । अस्वामिच्छा न विद्यते । तदभावाद-अनामिच्छाया अमा- वात् , इतरस्मिन्-जीवति, एते कामा भविष्यन्नि, नास्यिपु । तरपा. स्पश्यापोऽम्भापीहार्थीः कामा न कर्नच्या इनि । नन्वेयवादा इत्यु- क्तम् । अत्रोच्यते । नेतेऽर्थवादाः । विधय एने । एवं चेत्परिदृतमेत. - । [१२॥१३॥ (म... पा. ५ भ. २६ सू. ८८)।

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते-[अ० १०५०९५०२२) भवति । वस्पायदुक्तं भवता, अनामीहार्थाः कामाः कर्तव्या इति । मेवदेवम् । न फर्नव्याः । नेस्याभिधानानदयावादितरस्मिन् ॥ ५४॥ (मस्थियज्ञे मृताधिकारपसे होतृकामनयाऽनुष्ठीयमानाना गुणकामानाम- ननुष्ठानाधिकरणम् ॥ २२ ॥) [२२] स्युर्या होतृकामाः ॥ ५५ ॥ पू० - द्वादशाइमभवीनि सत्राण्युदाहरणम् । गनि मकृत्य श्रूयते । सतः संवत्सरेऽस्यीनि थानयेयुरिति । चौदकमाप्तानि दीक्षाप्रभृतीनि फर्माणि श्रूयन्ते । सन्ति च प्रकृती होतृकामाः । य कामयेवापशुमान् पादिति, पराची सस्पेहामुपह्वयेत, अपशुमानेव भवति । यं कामयेत ममायुफः स्यादिति, तस्योपेत वषट् कुर्यात् । पं कामयेत पापीयान् स्यादिति, नीचस्तरा तस्य याज्यपा वषट् कुर्यात् । य कामयेत वर्षी- यान् स्यादिति, उच्चस्तरां तस्य याज्यया वषट् चुर्गादिति । एवं तत्र संशयः क्रियते । किमस्या होनशामा स्या, अपना न बगा इति । ननु नीचना पन इन्युक्तम् । अत्रोच्यते । अनी यश इत्येवं कृत्वा चिन्ता मवर्तते । तत्र सूत्रेणेनोपनमः क्रियते । स्युहोतृकामाः । एतेऽना कर्वव्या. स्पु. । करमात । चोदक. पापयति । एवं चौद. पानुनहो भविष्यति । वरम पश्यामा होतृकामा कर्तव्या इति ॥ ५५ ॥ न तदागीष्ट्वात् ॥ ५६ ॥ सि. न चैतदस्ति, यदुक्तं भवना होनृ कामा पर्नव्या इति । न कर्तव्याः । परमात् । तदाशीवाद । तदाशीरेषा मवति । यनपानाचीरेषा । यो वे पाचन पने ऋत्विज थाशिपमाशासते सा सर्या पनपानस्य, इति यजमानविपयतामाभिषो दर्शयति । स चेह यजमानो नास्ति । अचे वनान्यस्यानि अन्ना कामपितुं सामथ्र्य नास्ति । अर्थी समर्पयामि क्रियद इत्युक्तम् । पर्वा श्रुतिसयोगादिमि. पारन गम्यत इति ! तस्मात्पपामोऽटना होतृामा न कन्या वि । क्षीणा कन्या चिन्ता प्रयोजनं नोच्यते । (न उदासीवान ) ॥ ५६ ॥ 1 १ शयेत. (६.११.१.५)।

·भ०१०१०२२०२३] मीमांसादर्शने । ( यजमानमरणोत्तरमपि सर्वस्वारस्य समापनाधिकरणम् ॥ २३ ॥) [२३] सर्वस्वारस्प दिष्टगतौ समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ ५७ ॥ पू. अस्ति सर्वस्वारः ऋतुः शुन.कोऽग्निष्टोमः | परणकामो होनेन यजेत, यः कामयेतानामयः स्वर्ग लोकामियामिति । तत्र संशयः। कि दिष्टगते यजमाने तदन्तं कर्मोत्सएव्यात परिसमापयितव्यमिति । कि तावत्माप्तम् । सर्वस्वारे विष्टगती यजमानस्य सत्यां वदन्त कोत्स्रष्टः व्यम् । कर्पणो जीवसंयोगाव । जीवता हि शश्यं, नाजीवता । तस्मा- दिदमर्यादापद्यते, सर्वस्वारेण दिष्टगत्यन्तं यजेतेति ॥ ५७ ॥ स्याद्वोक्षयोः प्रत्यक्षशिष्टत्यात् ॥ ५८ ॥ सि. स्वाहा तस्य परिसमाप्ति.। उभयं हि प्रत्याशिष्टम् । कतुः, परि- समाप्तिश्च । परणकामो यनेन यजेतेति-आरभ्य परिसमापयितव्य. मित्यारुपातार्थः । तेन समातिराख्यातेनयोक्ता भवति । अपि चेदमा. म्नायते, आर्भवे मस्तूयमान औदुम्बरी सदशेन वाससा परिवेष्टय ब्राह्मणाः परिसमापयत में यज्ञपिनि संपेष्यामिं विशतीति । यदि प. पात्रं स्यात् , अदृष्टार्थे भवेत् । तस्मात्सप्रेषणद्वारलक्षणया परिसमाप्ति- रेव विधीयते । यथा, यदि सोममपहरेयः, विधावतेच्छतेति बया- दिति । अथ यदुक्तं, जीवन् कर्ता भवति, न मृत इति । नेत्युच्यते । जीवता वचनं प्रोक्तम् । आरब्धं परिसमापयतेति । अतस्तत्वोधासो परिसमाप्तिः तः । अगाऽऽह । यदाऽसौ प्रयुक्तांस्तदा तावत्परिसमाप्ति- स्तेन न कृता । यदा परिसमाप्तिम्तदाऽतो नास्ति । फः परिसमा कति । अत्रोच्यते । मुक्तसंशयनैतत्तुल्पम् । यद्भवान् मुक्तसंशयं जीवन्वं फर्तारं मन्यते तेनेत तुल्पम् । योऽपि, परिसमापयतति मेष्य परिसमाप्ति- फाले जीवति, तस्यापि जीवनं परिसमापनकालेऽनुपकारक, पूर्वपा- १ कर्णस्तोम -पा० । शुन. करणखोन-इद्धि सोमनायायै पाटो दरसदे।

·१८५४ दृष्टीकासहितशावरमाग्यसमैते- [अ० १०पा०२०२५) देवास्य कर्तृत्वमुपपद्यत इति । स च पूर्वषो जीवतोऽजीयत्तश्च तुल्यः। तस्माज्जीवग्निवायमपि कति । अयोच्येत । जीवतः सत्त्वाकर्तृत्वमुप. पघव इति । एतदपि तुल्यमेव । जीवनोऽपि, पुरुषः कर्ता, न शरीरम् । स च पतितेऽपि शरीरे पुरुषोऽस्ति । तस्मात्स एव परिसमाप्तौ कति । अयोच्येत । यजमानासंभवादशक्य हि दिष्टगतायुत्तरं तन्त्रं कर्तुम् । अत- तिवादको न प्रापयतीति । नैतदेवम् । याजपानव भापयिष्यति सः । तस्माददोपः । अथवा, प्रत्यक्षपेत्र परिसमाप्तेर्वचनं, ब्राह्मणाः संस्थाप. मस मे यनमिति । तत्सामदेिव याजमानं भविष्यति ॥ ५८ ॥ (मृताधिकारपक्षेऽस्थियन इव, सर्वस्वारेऽपि वाघ्यावाध्य- विवेकाधिकरणम् ॥ २४ ॥) [२४] गते कर्मास्थियज्ञवत् ॥ ५९ ॥ सिर अस्ति सर्वस्वारः ऋतुः, शुनःकर्णोऽमिष्टोमः । मरणकामो ग्रेन मानेत, या काममेवानामयः स्वर्ग लोकमियामिति । तत्र दिष्टगती यजमा- बाय सत्यो कि कर्तव्यमिति प्रश्नः । भवनि चादयित्वाऽपि द्वीपक्षी, पोनोपक्रमः । पसद्वयेऽपि प्रतिभाति, भवति संशयः । सर्वामसिदा- वपि भवति । यथा, को नामायं पर्वनः । का नामेयं नदी । क्रिमिदं फलपिति । तदभिधीयते । गवे कर्मास्थियन यच । दिष्टां गति रावे यजमाने, अस्थिय वस्कर्भ भविष्यति । यथा, अस्थियने क्रत्वर्थ क्रियते, नान्यदारिश्रमिः । एवं दिष्टामपि गति गते कस्वयं भवेन कारपितव्यम् । बान्पद ! पपा, शुक्रं यजमानोऽधारमते, यजमानेन संपिनोदम्पनी भवतीति ॥ ५९॥ (सर्वस्वारे जीवदशाया क्रियमाणप्रायणी यादी सूकवानात्तर्गतायुराशा. सनादेरनुष्ठानाधिकरणम् ॥ २५ ॥) [२५] जीवृत्यवचनमायुराशिपस्तदर्थत्वात् ॥६० ॥ पू. सर्वस्वार एव जीवति यजमाने मवस्येयं संशयः । आशाम्ते यज. मान इति किमायुराशीर्वक्तव्या, उत नेति । कि प्राप्तम् । नीवत्यवर- नयापुराशिपा। कुतः । तदर्थत्वात् । यत्राऽऽयुराशास्ते यजमानस्तत्र ।

·२४५५ १०५०२०२७] मीमांसादर्शने । प्रस्तरं प्रयच्छत एव, एवंकामो यजमान इत्यादिपिसव्यं भवति, तधनमानः कथं प्राप्नुयादिति । स चायमत्र यजमानो विपरीतकामी मरणकामः । तस्मादायुराशीस्तत्र न वक्तव्या ॥ ६० ॥ वचनं वा मागित्वात्माग्यथोक्तात् ॥ ६ ॥ सि. उच्यते । वक्तव्याऽऽयुराशी । भागी ह्यायुराशीदिः । श्री मस्त्याने यजमानस्य दिष्टा गति। पाययिया भवति । प्रागार्भधका- लोदायुराशास्ते यजमाना, आर्भरकालं यावग्जीन्यासमिति । चोदकर वैवमनुग्रहीष्यते । तस्मादत्राप्यायुराशीर्वक्तव्येति ॥ ६१ ॥ (मत्रे, अधागोतमायावरणहिरण्यदानयोग्नुष्ठानाधिकरणम् ॥२ [२६] किया स्याद्धर्ममात्राणाम् ॥ ६२ ॥ सि० अस्ति द्वादशाइः । द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुरिति । अस्ति पत्र चोदकमास धर्ममा किंचित् । यथा, ऋनुयाज्यावरणम्, आत्रेयहिरण्प. दानं च । तत्र संशयः । किं धर्ममात्र कार्य, नेति । प्राप्तम् । स्वयं कर्तृकत्वात्सत्रस्य, वरणं दानं च निषर्तत इत्युक्तम् । न पन्यिद्वचन- मस्ति कर्तव्यमिति । यावानेव श्रुनस्थोत्सर्गे दोषस्तावानश्रुवपस्सना पाम् । तस्मान कर्तव्यमिति । एवं प्राप्ते, चूपः । क्रिया स्याद्धर्ममात्राणाम् । यद्धि परणं दानं का, न भवत्यानत्यर्य, वत्स्वयं कर्तृफेऽपि न विरोपमुपैति । तस्माची दफानुग्रहाय क्रिया स्यादिति ॥ २ ॥ ( पत्रमानेरिपनिहोत्रहणीलोपेऽपि निर्वापानुष्ठानाधि. करणम् ॥ २७ ॥) [२७] गुणलोपे च मुख्यस्य ॥ ६३ ॥ सि. सन्ति, अग्याधाने परमानेष्टयः । अनपे पयमानाप धुरोडावमा टाफपालं निर्वपेद, अग्नये पारकाय, अनये शुचये, इति । तत्र चोद- फेन प्राप्तम्, अग्निहोत्रहवण्या इवीपि निर्वदिति । तन वापदमि- होवस्य काल । तस्मादग्निहोत्रहवणी नास्ति पवमानोष्टिपु । बदमाये - (101१ ॥१२॥ ननु सपाट्या विकालविषया । सत्यम् । तत्र वर्तमानस्तावकालो न संभवति ।

·टुप्टीकासहितशावरमाष्यसमेते- [अ०१०पा०२०२८) किनि पोऽपि न कर्तव्य उत कर्वव्य इति । किं प्राप्तम् । यथा- श्रुतोऽसौ न शक्यते कर्तुम् । न चायथाश्रुतेन कृवेन किंचिदोस्त प्रयो- जनम् । तस्माद्विगुणत्वान्न कर्व०५ इवि एवं प्राप्ते, चूमः । गुणलोपे च मुख्यस्य क्रिया स्पादिति । गुणोs. मिहोत्रहवणी । प्रधान निर्वाप: । यदि निर्वापो न संभवेद , ततस्त- दसंभवादग्निहोत्रहवण्यपि न संभवतीति निवर्वेत । न तु गुणलोपे मुख्यं न संपवतीति । तस्मानिर्वापः कर्तव्यः । अग्निहोत्रहवणीसाध. नवा च तस्य न संभवतीति निवर्तते ॥ ६३ ॥ ( सप्तदशशरावे चरौ मुटिलोपेन चतु:संख्यानुग्रहाधि- करणम् ।। २८ ।।) [२८] मुष्टिलोपातु संस्थालोपस्तद्गुणत्वा- स्यात् ॥ ६४ ॥ पू० अस्ति वाजपेयः । शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेवेति । वत्र भूयते । नेवारः सप्तदशाराः क्षीरे चर्भवतीति । अस्ति तु प्रकवी संख्या मष्ट५य, चतुरो मुष्टीनिपतीति । उभयं चोदकेन प्राप्तम् । ३त्र संशयः ।क संख्यानुग्रहो मुष्टिलोपः, उत मृष्टयनुग्रहः संख्यालोपा, अथवा कि संख्याया मष्टीनाच लोपः, अश्वाऽन्यतरलोप इविकि पातम् । अन्यतरलोप इति । यदि वा मुष्टिपु, यदि वा संख्यायाम् । कुवः । नियमकारिणा शब्दस्यामावादनियम इति । एवं मासे, धूमः । मुष्टिकोप: स्यात्, संख्यानुग्रहश्यति । कुतः । भूतो न पियो । मषियाकालस्वं तु गृहोपो निर्वापस्य सगुणवाय भविष्याकालतायात मतकलना न्यारा । कपम् । अनित्यः संब-वः । भविष्यति का कदापियामावात् । पुरोडाशकपाले तु मनम्य कालरयामात्र एव । अरिदो- पापण्यपि न भूतकाला पवमानेटिए । प्रस्तावग्निहोत्रहरणी वचनाद्भवति । साप भूतकालबद्धा, रह चोदकेन क्याम्ना पामोति । न च प्रासमानहविष्याग्निहोत्रं संभात । तस्मानास्पनिहोरवयी । यच पूर्णाहुस्यन्तेऽग्निहोत्रं सोऽपू एव होमः उच्यते । सपना तस्य न ·[०१०९०११०२८] मीमांसादर्शने । १८५७ मुख्यत्वात्संख्याया। पूर्व हि संस्था निश्नति । सा पूर्वमेवावगम्यते, न वदवगमकाले संरूपाविज्ञानस्य परिपन्यि किंचिद्विज्ञानमस्ति । तस्मिन्निप्पतिद्वे संरूपाविज्ञाने प्राप्ते मुष्टिविज्ञानमापतति । तत्संख्या- विज्ञानपरिपन्यिता नाऽऽचरितुमर्हति । तस्माज्जयन्यत्वान्मुष्टीनां लोपः। मुपवात्संख्यानुग्रहः । तदुक्तं, मुरयं वा पूर्वचोदनालोकवदिति । एवं मासे, चूमः । मुष्टिलापेन संख्या लोपमईतीति । कुतः । उद्गु- णत्वात् । मुष्टिगुणो हि संख्या श्रूयते । चतुरो मुष्टीनिति । चतुःसं- ख्याविशिष्टा मुष्टयः कयं भवेयुरिति संख्योचार्यते, न स्वार्थे । तस्मा- संख्या पूर्वनिर्दिष्टाऽनिर्दिष्टेच । सा हि परविशेषणार्थमेवाचार्यते । वेन नव वरपा अनुग्रहः कार्यः । मुष्ठिलोपे सति तदधिकरणा संख्याऽपि. करणाभावान्निवर्वते । अन्याधिकरणायां क्रियपाणायां न प्रतिवकवा स्पात् । संख्यालोपे पुनर्मुष्टयो निर्वापाधिकरणाः श्रूयमाणा अधिक- रणानिवृत्त्या न निवस्यन्ति वस्मान्मुष्टिगुणत्वात्संख्या निवर्तेत, न प्रष्टयः । तदुक्तम्, अङ्गगुणविरोधे च तादादिति ॥ ६४ ॥ न निर्वापशेपत्वात् ॥ ६५ ॥ सि. नवदेवम् । न संख्या मुष्टिषु श्रूयते । यदि मुष्टिपु श्रूयेट, उद्गुण- स्वानिवत ! क aहिं ध्यते । निर्वापे । कथम् । नेवमिसंपन्या क्रियते, चतुरो मुटीनिति । कयं तर्हि । चतुरो निर्वपतीति । युटिगुणः संख्यागुणश्व निर्वापो निर्दिश्यते । क्रिया संवन्धे हि द्वितीयाविभक्ति- भवति । कयम् । कारकविभक्तिदि सा । कारक क्रिपाया एव भवति, न द्रव्यस्य । अन्यतु:संख्या श्रुत्याऽवाता निर्वापस्य, वाक्येन पुष्टी- नाम् । वाक्याच श्रुतिलीपसी । तस्मामुख्यानुग्रहान्मुष्टिलोप पवेवि ॥६५॥ संख्या त चोदनां प्रति सामान्याचदिकार: संयोगाच परं मुष्टेः ॥ ६६ ॥ पू० [0॥५॥ १ मुख्यात्वात्-पा• 1 २ (म० १२ पा. १ म. सू. २५)। ३ (म.१२ पार १.९.१७)।

·१८५८ टुप्टीकासहित शावरमाध्यसमैसे- [अ०१०पा०२०२९] तुशब्द एनं पसं व्यापर्नपति, न संख्यानुग्रहो मुहिलोप इति । कि तहि । संख्यया संख्या निवर्तते, शराबैश्च मुष्टयः । कथम् । सामा- न्यात् । निर्वापसाधनं द्रव्यं प्रकृती मुष्टयः । तासां परिच्छेदिका चतु: संख्या । इह सप्तदशसंख्याकः शराबद्रव्यकयरुर्भवतीति श्रूयते । तत्र मापनार्थ मुद्रिव्यं मापनार्थं शनिवय॑ते । तत्परिच्छेदनार्या चतु:- संख्या परिच्छेदार्थया सप्तदशसंख्थया निवर्त्यते । तद्यथा, इदं दधि घुन शाकमिमे शालयः, देवदत्तो भोजयितव्यः, देवदत्तवयज्ञदत्तस्तले- नेति, भोजने यद्धृनेन शक्यते कर्तुं ततैलेन कियते । तस्माद्यद्यपि न श्रूयते लेन स्नेहपितव्यमिति, तयाऽपि समान मार्यत्वात्तैलं घृतस्प विनिवर्तकं भवति । एवं संख्या परिच्छेदं कुर्वती परिच्छेदिकाया एवं संख्याय निवर्तिका भवितुमर्हति । परं च शराबद्रव्यं मुष्टेनिवर्तकं, . संयोगाद । तस्मात्माकृती संख्या प्राकृतं च द्रव्य निवर्तते ॥६६॥ न चोदनाभिसंबन्धात्मकती संस्कारयोगात् ॥ ६७ ॥सि. नेतदेवम् । चोदनेति यागं म. । यागसंघदा दि सप्तदशसंख्या, राबद्रव्यं च । प्रकृती निर्वापसंस्कार संवद्धा चतुःसंख्या मुष्टिद्रव्यं च । न चान्यत्र क्रियमाणं समानकामययत्र निवर्तकं भवति । यस्य हि प्रत्यक्षश्रुतेन चोदकपाप्तस्य कार्यमभिनित्यते, तचेन निवर्त्यताम् । न च यागे क्रियमाणे निर्वापकार्य निवर्त्यते । तस्मानिर्वापमाप्त किंचिदप्यनेन न निवर्यत इति । विरोधातु चतुर्भिर्युष्टिभिनिरुप्यमाणं द्रव्यं न सप्तदशशरा भवति । तस्पाविरोधादन्यवरनिवयते, द्रव्यं संख्या वा । तत्र चतु:संस्पानुग्रहामुष्टिलोपो न्याय्यतर इति ॥ ६७॥ (रियादी प्रत्यक्ष कादिशोपदिष्टोद्रव्येण कृतानन्यस्य वाचाधिकरणम् ॥ २९॥) [२९] भीत्पनिक तु व्यतो विकारः स्याव- कार्यत्वात् ॥ ६८ ॥ सि. . .

·। . ०१.०९.२९) मामासान। कचिच्यते, द्यावापृथिव्यां धेनुमालभेन, मारुतं चत्मम्, पेन्द्रम- पमिति । तदत्र संशयः । मिजा घेनुकत्सर्पमा उ गावं इति । किं प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाप, बजा इति । गुणनिमित्ताने शब्दाः। स गुणश्वोदकेन प्राप्त माकृचे द्रव्य विशयितव्यः । ननु गाव गुण- माहुरेते शब्दाः । सत्यं गव्याहुः । न तु गौरत्र प्रत्यक्षेण वचनेन चोद- केन वा । स एप गुणवचनो यद्यपि ध्रुत्या गोघिष्ठानं गुणं वदति, वाक्येनाऽऽलम्भद्रव्यमास्कन्दति, तथाऽपि गोद्रव्यस्याभाादालभविषा. क्यमेव गृह्यते, न श्रुतिः। अपि च घानवयोवचना एवं शब्दाः । गुणाश्चापूर्तत्वान्न क्रियया संवध्यन्ते । द्रव्येणेपां संबन्यो भवति । चोदकमाप्तं च द्रव्यम् । तेनेपा सामानाधिकरण्यम् । यथा, अबी द्वे घेन् ददाति । तस्य पुरुषी धेनु- क्षिणा । तथा, अनभिस्याजिनमवस्तृणातीति । धानवयोवंचनः शब्दस्तदेकवाक्यगतेनैन द्रव्येण संवध्यते । एवपिहापि चोदकमाप्तेन पेण संभन्स्यत इति । तस्मादजा घेनुवत्सनापमा इति । एवं प्राप्ने, धूमः । औत्पत्तिक एतस्मिन्नु पत्त्येय जातिविशिष्टे गुण- शब्दे द्रव्यतो विकारः स्यात् । द्रव्यमपि विकुर्याद, न गुणमात्रम् । यंदेवजातिविशिष्टं घानं वश्य, न तदजपशुपु शक्यं कर्तुम् । गोपगुष्वेव वद्भवति । नन्वत्र यदपि स्याच्छक्यमावेशयितुं, तदावेशयिष्यते । यन्न शक्यं, तत्प्रमादिप्यते । यया, अजा धेनुवत्सर्पमा इति । उच्यते । विस्पष्टस्तानशब्देन घेन्वादीनायेकवाक्यमाचः । ३६ चोदकेनाजद व्यम् । चौदकश्च विरोघे सनि नाजद्रव्यं मापयति । न च घेन्वादीनां धेन्वादयः शब्दा उपयोरसाधारणवचना एव । शोणादय इवानपेक्ष्य च पदान्त- रमेते पदाचाथायामेवाताधारण प्रतिपादयन्ति । फेचिपदान्तरमपेक्ष्य साधारण प्रतिपादयन्ति । यथा शुक्लः पट इति । कय तहि पूर्व पक्षः । श्रुत्या धेनुरिति शब्दो धान एव वर्तते । गोद्रव्यं त्यस्य न शब्देन, नापि चोदकेन । अनादन्यं त्वस्य चौदकेन प्राप्नोति । तत्र चानुमानिकः शब्दो विद्यते । एवं पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु-अमावारणगुणवचनोऽयमधिष्ठानमन्तरेणेव गुण संपादितो मवति । - १ प्रवृनदल्ये-पा।

·- टुप्कासहिवशावरमाप्यसमेने- [अ० १ पा०१०३१] द्रव्येण संवन्धः । कारकविमतिरेषा, आलम्भेन संकर करोति । गवि सा च श्रुतिः । द्रव्यमबन्यो वाक्येन स्यात् । वच दुर्वलं श्रुतेः । धस्मिय जातिविमिष्टे गुण आलम्पसंयुक्ते सति न शक्यमनाद्रव्येण भवितुम् । न च चोदकापेक्षया प्रत्यक्षा जातिसष्टुं शक्यते । तस्मा. दावी धेन्वादयो मविष्यतीति ।। ६८ ॥ (वायव्यपशावुपदिष्टश्वेतगुगेन प्रा नानद्रव्यम्याराघाधिकरणम् ॥ ३०n) [३०] नैमिचिके तु कार्यत्वात्यकनेः स्यात्तदापत्तेः ॥ ६९॥ सि० इदमामनन्ति, वाय वेवमालमेत भूतिकाम इति । अत्र संशयः। किमिहापि नाजः पशुः कर्तव्य उवाजः पारिति । उच्यते । औत्पचि- फोऽयं क्षेत्रगुणकन्धे श्वनन्दः । अतो यः कश्चिच्छेनगुणमंबद्धः, स आलभ्य । न हि श्वेतशब्दः प्रत्यक्षः सन् कुवविच्छेतद्रव्याचोदनाss. नुमानिफन निवर्तयितव्यः । तस्मादनो गौरन्यो वा घेत आलपव्य इति । एवं प्राप्ते, चूमः । नैमित्तिक एनस्मिञ्लेनगुणनिमित्तके द्रव्ये श्वेत- वन्दे सवि गुणमात्र विक्रियते । न छात्र जातिविशिष्टं द्रव्यं प्रतीयते । यदेवाऽऽलम्पसाधनभूतं तदेव परिच्छत्तव्यमित्येतद्वाक्यादवगम्यते । यधस्य चोदकमाप्त व्यं साधनमविरुपमान शुन्या प्रामोते, तदर्य श्वेतभन्दः परिच्छत्स्यति । नवजादन्यान्पपि द्रव्याणि परिच्छत्तुपयं शनोति । न चूषो न शनोतीति । न तेन परिच्छिन्नेन प्रयोजनमस्ति । स्मारमत्यशोऽपि वेनशन्दश्छागपेय परिच्छिन्द्यान्नान्यं पशुमिति ॥१९॥ (साद्यपके सवाल्यां प्राकृतवादिरस्वनियमम्य, चिवेष्टौ तण्डुलेषु प्राकृतनीहियवान्यनरनियमस्य चामावाधिकरणम् ॥३१॥) [३१] विप्रतिषेधे तद्दचनात्माहतगुणलोपः स्यात्तेन च कर्मयोगात ॥ ७० ॥ मि. मायस्के भूपते, खरेवाली यूगो मरतीति । तत्र संदेह । ..! उत्तरमधिकरणमादेव प्रायदाहरगम् । यत्र माघारगगुगवनन- बोदको न वायते ॥ ६८ ॥ [९९ ॥ ] ·। [म.१०मा०२१०३१] मीमांसादर्शने । खादिस्योदफैन प्राप्यते, स खलेवाली कर्तव्यः, अय न प्राप्यते, खादिर्यखादिरी वा खलेबाली स्यादिति । तया चित्रायां श्रूयते । दधि मधु घृनं पयो धाना उदकं तण्डलास्तरसंसृष्टं भाजापत्य भवतीति । तत्रापि संदेहः । किं बीहायोदकेन प्राप्यन्ते, ब्रहास्तण्डुलाः कर्तच्या उन न पाप्यन्ते, त्रैहा अहा वा तण्डुला उपादातव्या इति । फि तावत्याप्तम् । खादिरादिः खलेवाली कर्नव्या, ब्रहास्तण्डुलाः फर्वव्याः । चोदफेन सादिरादयो हयश्य प्राप्नुवन्ति । एवं चौदका- नुग्रहो भविष्यति । तेषां प्राप्ताना खलेवाली विधीयते । यो युपा स खलेवाली कर्तव्य इति । शक्यते हि यूपः खलेवाली फत, न खले- घाली फेनचित्यकारेण यूपो भवनि । खादिरादीनां हि काष्ठानां संस्कार- यूपः क्रियते छेदनादिभिः, न त्वन्येपाम् । तत्र, यूपो भवतीति यूपकायें भवतीत्युक्तं स्यात् । तया लक्षणाशब्दो भवेत् । व्रीहीणामपि तण्डुला- योदफेन प्राप्ता एव । तेषां तद्नानां पिष्टमा प्रत्याख्याय देवतासं- घन्यः क्रियते । तस्मात्खादिरादयः खलेवालीत्वमापादयितव्याः । बीयच तण्डुलपावमापादयितया इति । एवं पाप्ते, चूपः । विपतिषेध एतस्मिन् , प्राकृतस्य गुणस्य लोपः स्यात् । कथं विपतिपेधः । तद्वचनात् । खलेवारया यूपता विधीयते, न यूपस्प खलेवालीवा । तथा, अव्यवहिवेन भवतिना संबन्धात्म- त्यसं वाक्यम् । इतरथा, व्यवहितेन परोसं स्यात् । खलेवालीशब्दश्य यः खले वारणे प्रवर्तते सस्प वाचकः । तथास्तथ यूपफायें विनिपु- ज्यते । या खलेवाली स यूप इति । शक्यते च यूपका विनियोक्तुम् । यतु यूपशब्दः कार्यलक्षणार्थ इति । व्यवधानालक्षणाऽपि ज्यायसी । . न यूपस्य खलेघालीत्वम् । तयाऽव्यवहितेन भवतिना संबन्धात्प्रत्यक्ष वाक्यम् । इत्तरथा व्यवहिन भवतिना परोक्ष स्पाद–इत्ययुक्तमिदं पूर्वपक्षनिराकरणम् । कथम् । शब्दस्य धर्मोऽयं ऋमः । अर्थ प्रति शब्दो गुणभूतः । तामाद्वाक्य एवं सदस्य योऽर्थः स महीतव्यः । क्रमस्तु शब्दधर्मस्व दुपेक्ष्यः । तस्मात्पूर्वपक्षनिराकरण- मिदमकल्प्यमित्यत्यया वार्यते । यपानुवादेन खलेपालीत्वे विधीयमानेऽrat. प्राप्नोति । खळेवाल्या यपकायें विधीयमानाया दृष्टमेव पश्चनपक्रमणं प्रयोजनम् ।

·१८६२ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमैसे- [भ०१०पा०२०१२) प्रत्यक्ष हि लक्षणायां, परोक्षं व्यवधाने वाक्यम् । तस्माद्यज्जातीयस्य वृक्षस्य खलेवाली कृता, तज्जातीयस्य यूपकायें विनियोक्तन्या । नन चौदको विशेपेऽवस्थापयितुं शक्नोति । प्रत्यक्षा श्रुनिस्तया चोदकेन बाधितां स्यात् । तस्मान्न खादिरादिनियम इति ॥ ७० ॥ (सलवाल्यां तक्षणादीनामननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३१॥) [३१] परेपी प्रतिषेधः स्यात् ॥ ७१ ॥ सि. खलेवास्यामेव संशयः । किं तक्षणं जोपणपुच्छ्यणमित्येवमादय: पदार्थोः कर्तव्याः, नेति । किं प्राप्तम् । चोदकानुग्रहाय कर्नव्या इति । 'एवं प्राप्ते, चूमः । परेषां प्रतिषेधः स्यादिति । तथाभूतस्य हि यूपका विनियोगः । खलेवालीभूतस्य हि यूपकायें विनियोगे कते कता शास्त्रार्थों भवति । कृत शास्त्रार्थे नापरस्मै गुणाय यतिव्यम् । अपि च तक्षणादीनि यूपकारणानि । न चात्र यूपेन प्रयोजनम् । अपो हि यूपकायें विनियोजयितव्यः। तस्मात्तक्षणादयो न कर्तव्या इति ।। ७१ ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ ७२ ॥ इतश्च न कर्तव्याः । विपतिपध' कृतो भवेद, प्रियमाणेषु तस्याः खलवाल्याः । यत्काष्ठं खले वारगमवृत्त, सा खलेचाली। बादृश्ये- घोपादातव्या क्षणे क्रियमाणे सा विनश्येत् , द्रव्यान्तर जायेत । यन्न खले पारणे महत्तम् । जोपणं नु भ्रष्टावसरमेव । जोपि तद- पानेच । वृक्षाणां हि जोपणं, न नु विकास । उच्छ्यणं चोच्छ्रि- वाया अशक्यमेव । तस्मात्तक्षणादयो न कर्तव्य इनि ॥ ७२ ।। (खलेवाल्या पर्यहणादिसस्काराणामनुष्टानाधिकरणम् ॥ ३२॥) [३२] अर्थानाचे संस्कारत्वं स्यात् ॥ ७३ ॥ सि. सलवाल्पामेव संदेहा। कि मैत्रावरुणदण्डेन भूमे। समरिया, तस्मायथाश्रुतमे वाक्यम् । न तु विहितकसनापप्तड । कथ तहि प्रसङ्ग । उप- घयत्वेन । अय धापरो मुण• । अत्यहितेन भवतिना सध्यत इति ।। ७० ॥ प्रत्याहि नि । वया-पा..

·- . - [अ०१०पा०२१०१३] मीमांसादर्शने । २८६ मद्भिरवचन बलवदधानमञ्जनमिल्येवमादयः पदार्याः कर्तव्या, उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्या इति । परेषां प्रतिपेयः स्यादित्यु- क्तम् । यादृशः खले वारणे वते, तादृश एव यूपकायें विनियोक्त व्योऽयूपः । यूपार्याश्च चोदकमातम संस्कारानस्सिभिवतेरनिति । एवं प्राप्ते, चूमः । अर्याभावे कार्याभावे, यदि खलेवास्यास्त: सं. स्कारः कार्य न भवति, ततो यूपत्वमेव तेषां निमित्तं स्यात् , खले- वाल्यां न भवेयुः । इह पुनः समक्रियया, अद्भिरवसेचनेन, बलदेवधानेन च कामति दाढयम् । शिथिला हि सा खले बारणेन भवति । न च खठेवाली समुपनन्ति ! स्मारकर्तव्याः । अञ्जनमध्य- नुपपातक चोदकमा क्रियमाणमयिकाय गुणाय स्यात् , न दोषाय । तस्मातदपि कर्तव्यमिति ।। ७३ ॥ ( महापितृयक्षे धानास्वयघातानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३३ ॥) [३३] अर्थेन च विपर्यासे नाद नित्वमेव स्पात् ॥७४ सि. अस्ति महापितृगज्ञः, सोमाय पितृमते पटकपालं, पितृभ्यो, पहि पद्भयो धानाः, पितृभ्योऽनिवातेभ्योऽपिवान्य ये दुग्धे मन्यमिति । घाना इत्यत्र संदेहः । कि धानास इन्तिः कर्तव्य उत नेति । कि माप्तम् । न फतव्य इति । कुतः । विघातात् । क्रियमाणे इन्ती पानाव विहन्येत, सक्तवो हि भवेयुः । तस्मान कन्या इति । एवं पास, चूपः । उक्तमविघातकमधिकाय गुणाय फर्वव्यम्, अजनवदिति । आह । अअनमवियात, हन्तिस्तु धानात्वं विह तीति । अत्रोच्यो । यथा न विघातक गवति, क्या करिष्यते । विए- । पाना इत्येतदनुदाहरणम् । द्वेवाऽप्यनुपयमानत्वात् । कामनुपातिः । घोदके- नापि विपर्यास एवं प्राप्यते । पूर्वमाता, ततः श्रागम् । अब श्रणानुवरकाउ. मययातः प्राप्यने, तपाति तयवानुष्ठयः । तत्र अन विपर्यामे' इत्ययुतम् । भयोभायात: ममोति, तथाऽप्याले पियो । विपर्याभो न युक्तः । अव- मुंयने, निगमाया मागचोदनायो घोरक इति धान निमनन ततचोदतोऽ. पावं श्रमगं च पापयति । ९मनुष्ठाने म + अन विपर्याय ' इस्युदसदष्यः 1 ·दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ० १०५.०२०१५] सिष्यते वया, म विहनिष्यते । विपर्यासे क्रममात्रं न कृतं भवति, पदार्थस्तु न निवर्तते । तदुक्तं, गुणलोपे च मुख्यक्रिया भवतीति । तस्मात्पूर्व हन्ति कृत्वा पाकः कार्यः । तत्र हि हन्तिः पाकायों भवि- व्यति, न धानात्वं विहनिष्यत इति ॥ ७४ ।। इति श्रीशवरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये दशपाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ । नुपपन्नम् । यदि निप्पनरूपं द्रको गृह्यने सवारीवत् , तदा च घानादीनामक्रिया- च्छेदनादीनामिव तद्विपर्यासशडून नास्ति । अथ नव निष्पन्नाना ग्रहणं, तत्रापि यथाप्रायमेवानुष्ठान, न विपर्यासः । कि तईदाहरणम् । तत्रैव मयः । तस्य श्रपणादुतरं पेषणं प्रानोति । तत्र धर्मा भवन्ति न भवतीति पूर्वपक्षे पेषणान्तरं, व्युत्क्रमादित्यतोऽधर्ममेव पेषणम् । सि. द्वान्ते च तदेव पेषणं प्राकृनकार्यत्वात् । क्रममात्रमन्यत् । अर्पकृते विपर्यये धर्मा मवस्येव कृष्णलेषु पाकवर्मा भवन्तीति । यद्यपूर्वोऽयं पाकस्ततः पाकधर्मा न भव. न्ति । अय प्राकृतस्य प्रतिप्रतवस्ततो धर्माः सन्ति । प्रतिनसवोऽयम् । कथम् । चोदकेन प्रामा पाक्र्मा अर्थलोपानिवृत्ता. पणविध ना प्रतिप्रसूयन्ते । ननु प्रतिप्रमवे श्रपणमात्रमेव विधातव्यम् । घृते विधायमाने वाक्यं भिद्यते । पचपूर्वविवानं तया सति विशिष्टपिवानान दोषः । अउवात् । उच्यते । अस्मि- न्वाक्ये घृतं न विधीयते । कुनः प्राषितस्य । उत्पतिवाक्ये धृतमेवाऽ धारत्वेन श्रूयते । ' प्रानापत्यं घृते चरुम् ' इति सप्तमीविमतितंयोगात् , चरुशब्दसाम- चि । यपाऽऽदित्यपयोधिकरणे तयेहाप्युत्पत्तिवाक्ये । तस्मागुणवाक्ये घृत- । मनुवादः॥७१। इति श्रीमदृकुमारिलविरचितायां मामांसामाययास्याय टुप्टीकाया दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। मिति (म.१.पा. १. ११.३) सत्रौति धेप. । ३ मन्य इति- मित्रासबो मन्या । पानापियानि स । भर्वितयवा धाना (म.पा.म.)

·[१०१०१०३०१] भीपासादर्शने । १८६५ अय दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ (पचादिविकृनावपदिष्टरैकादशपयानादिमिर पाकृताहान्तरानाधा- धिकरणम् ॥ १ ॥) [१] विछतौ शब्दवत्वात्प्रधानस्य गुणानामधिको. त्पतिः संनिधानात् ॥ ३ ॥ पू. अस्ति सोमे पशुरनीपोमीयः, यो दीक्षितो यदनीपोपीयं पशुपाल, भत इति । तदै समाम्नायवे । एकादश मयाजान् यनति, एकाद- शानुपानान् यजतीति। तया चातुर्मास्यानि, चातुर्मास्यः स्वर्गकामो यजे. तेति। तत्राप्याम्नायते, नव प्रयाजान् यजवि, नवानुयाजानिति । तया, वायव्यं श्वेवमालभेव भूविकाम इति । वाप्यान्नायते, हिरण्य- गर्भः समवर्तताम इत्याधारमाघारयति । तयाऽअभृये श्रूयते, असु तुणं मास्याऽऽघारमाधारयतीति । तदेवेषु संशयः । कि प्राकृतिक व्यता न पाप्यते, अपाप्ताया कर्मावराण्येवानि चोयन्ते, अथवा मा- प्यते, मामायां गुणविषय इति। पाप्तम् । न प्राप्यत इति । विकतो वस्या वस्यां शब्दवलधान, नाङ्गानि । तस्मादीपोपीपादिपु गुणकर्म- णामधिकानामुत्पचिः । यजति, आधारमाघारयचीवि च कर्मान्वराण्ये- वानि विधीयन्ते । वया हि श्रुतिरनुगृहीता भवति । रेव च वानि साङ्गानि जायन्ते । तस्मात्माकृतीविकव्यता न प्राप्यो । संनि. भवमुपस्तावदनुदाहरणम् । भात्तात् । शियाना च वियन्तेन धर्माः प्राप्नुवन्ति। कयं संशया। उच्यते । यत्वाकृतमहं विकृतो श्रूयते तदेव विकृतिनिराकासवास्थी करोति । यथा गृहमेवीप आभागवगम् । श्रूयते पात्र प्राकृतमझ, ' नव प्रयान १ अपूर्वजादिति-योखियमे वागतककपालेनावमयं यन्ति ' इत्यनेनावभृयाटि वि. धाय पद्याच्च्यते अतुमन्तावाज्यभाग यजति' इति । तथा चानन क्लप्तोपकारको प्राकृ.. दोसाइन्समापोषिधानेन तान्याने राकाइयादतिदेशाम्सनेन प्रकृतिरादित्यमापूर्वल. स्यारभृये सिद्धान्तेऽध्यमाणत्वासोदाहरण प्रकृताधिकरणस्याय। २ आग्यमागरममिति- चातुर्मास्यान्तर्गतेस.कमेपारले ततीपे पनि भानावे आकादयाम्पालं निस्दीहिन्यमाणः', इसनेन दीक्षगाये िविधाय पवाच्यते 'आज्यमागी यनति ' इति । ताभ्यामेव ग्रहोंघीयस्य नरकास्यमिल।

·टुष्टीकासहितशावरमाध्यसमवे- [अ०१०पा००१) हिता हि सा प्रकनौ, न प्रकृति संनिहितामविकमिष्यतीति ॥ १ ॥ प्रकृतियत्त्वस्प चानुपरोधः ॥२॥ एवं च नोपरोधो भविष्यति । क उपरोधः। प्रकृतिपदिवि कल्पना । स चोदकशब्दो न दूरे सत्तीमिमामनेकवाक्यव्यवहितां प्रकृतिमपेक्षि- प्यते । तस्मात्कर्मान्तराणि चायन्ते । प्रयानयागान् करोति, नव फरो. ति, आधार करोति, हिरण्यगर्भः समवर्तताम इति करोवीति ॥२॥ चोदनाप्रभुत्वाच्च ॥ ३॥ इदं परिचोदनोत्तरं सूत्रम् । नन्वेषां कर्म चोदयितुं सामर्थ्य नास्ति । फथमिति । नेतस्माद्वाक्यादिदमवगम्यते यागं करोतीति । कथं वहि । याग एकादशसंख्या करोतीनि । यागे गुणसगं भावयतीति गुण. ब्दश्शवणात् । यागसचायां भाव्यमानायां गुणशब्दश्रवणमनर्थकं स्यात् । तस्माद्गुणविविसरूपा एते शब्दा इति । अनोच्यते । अस्त्येतेषां चोदनाममुत्वे सापर्यम् । प्रभवन्त्येवे कर्म चोदयितुम् । कुतः । पाल्पातशब्दा होते। आख्यात शब्दाच कर्मण- वोदकाः समधिगता, भावार्याः कर्मशब्दा इति । त एते सगणं कर्म घोदयिष्यन्ति । यागः फर्वव्या, एकाश संख्या चेति । एवं सर्वत्र । वस्मारकर्मणवोदका एते शुन्दाः । इतिकर्तव्यता न प्राप्नोति ॥ ३ ॥ प्रधानं त्वङ्गसंयुक्तं तथाभूतपूर्व स्याचस्प विध्यपलक्षणात्सर्यो हि पूर्ववान् विधि- रविशेषात्मवर्तितः ॥ ४ ॥ सि. न त्वेतदस्ति, इतिकर्तव्यता न प्राप्यवे, फर्मान्तराणीति । प्रधानं भाकृतमङ्ग संयुक्तं, तयाभूतमपूर्वमपि वैनं स्पात् । उक्तमेतत् , विध्य. सो वा प्रकृतिवचोदनायां प्रवर्तने क्या हि लिङ्गदर्शनमिति । वस्य- माकृतस्य फर्मणो विधिकृतेषु कर्मसु फेचिदुपलक्ष्यते । तस्मात्सों भए पछि । तस्मात पाय निराकाज्ञावं गृहमेघीयत् । अधिकानामुत्पतिरिति- मारलाना निवृत्तिरित्यमित्रायः पयोदयः ॥ १॥२॥१॥ . प्रतिवत्तस्य भानुपरोध-दवि मुदितपुस्तपु पाटः । ३ (म. पा.१.१ सू."(भ• • • ४ भ. मु...)।

·[१०१०१०१०१] पीपासादर्शन।
वैकृतो विधिः, पूर्ववान्-प्रकृतिपूर्वक! । भविशेषात्मवर्तितथोदकादवग-
भ्यते । तस्मादिहापि प्राकृवीतिकर्तव्यता प्राप्यते । यदुच्यते, प्रयाजा-
दिभिनिराकाङ्क्षत्वात्माकृतीतिकर्तव्यता न प्राप्यत इति । स्यादेतदेवं,
पदि यागो विघीयते । यागे हि विधीयमाने, एकादश, नव, हिरण्य.
गर्भः समवर्तताग्रे, इत्येतानि पदान्यनर्थकानि भवेयुः । न च शक्यवे
पदितुमेकादगादीन्यन्यन्त इति । अपूर्वाणि हि वान्यपश्यं विधात-
व्यानि । तानि च वाक्येन यागे। अय यागो विधीयते, यागे च संख्या,
तथा वाक्यं भिद्येत । तस्मादितिकर्तव्यतायां प्राप्तायां गुणविषय पर
इति ॥ ४॥
न चाङ्गविधिरनङ्गे स्यात् ॥ ५ ॥
इतम्य गुणविषय इति । न ह्यनङ्गे कर्मण्यङ्गस्य विशेपविधि:
श्याव । भवति च विशेषविधिः, आश्ववाला प्रस्नर इति । न यसति
प्रस्तरे प्रस्ताविशेषः शिष्येत । यथा, पस्य नास्ति पुत्रो न तस्प
पुत्रस्य क्रीडनकानि क्रियन्ते । एवमिहापि प्रस्तरस्थाऽऽश्ववालता न
विधीपेत । तस्माद्गुणविषय इनि ॥ ५ ॥
कर्मणकशब्यासंनिधाने विधेराख्यासंयोगो गुणेन
तहिकारः स्याच्छब्दस्य विधिगामित्वाद्गु-
णस्य चोपदेश्यत्वात् ॥ ६॥
अयं स्वपरो विशेषः, प्रघानकर्मणो गुणकर्षणकशब्यात् । प्रयोग-
पचनेन फैन शब्देनाङ्गमपानान्युच्यन्ते । तस्मात्मपानवचनेन संनि-
हितान्यङ्गानि । वेषु संनिहितेपु गुणविधेर्ना गृहीत्याऽभिसंवन्धो
भवति । यः प्रयाजसंज्ञको यागः, तत्र गुण इति । एवं सर्वत्र यागे
गुणेन तद्विकारः स्यात् । संख्यया मन्त्रेण च संख्यान्तरं मन्त्रान्तरं च
विक्रियेत । प्रयानादिविधिगामी हि शब्दः । गुणश्योपदेष्टव्यः । नान-
र्थकं पुनर्वचनम् । तस्मादितिक व्यता प्राप्यते । प्राप्तायां गुणविषय
इति ॥ ६॥

·- दुष्टीकासहिवशावरमा यसमेते- [अ०१०पा०३०१] अकार्यवाच नाम्नः ॥ ७॥ न च शक्यचे वदित, नायनामिसंपन्योऽयं विधीयत इति । अन्पा हि वचनव्यक्तिः शब्दार्थसंबन्धे विधीयमानै भवति । एकादश यागान् करोति । ते च प्रयाजानुयाजसंज्ञका भवन्तीति । वाक्यं यस्यां बचनव्यक्ती भिद्यत । अथ पूनरेषा प्रसिद्धनामकानामुच्चारणं, गुणवि- धानार्थम् । तस्मादपीतिकर्तव्यता प्राप्यते, गुणविषयश्चैव इति ॥ ७ ॥ तुल्या च प्रशुत्ता गुणे ॥ ८॥ इदं पदेभ्या फेभ्यश्विदुत्तरं सूत्रम् । कानि तानि पदानि । यदुक्तं मयाजानुयाजा असंनिहिताः, न शक्यवे वेषां गुणो विधातमिति । तस्परिहर्तव्यम् । अत्रीच्यते । तुल्या वेषा प्रभुना गुणान् प्रवि चोदकरय पाकवान् गुणानिह भापयिष्यति । ते च प्राप्ता गुणविधानपरे वाक्य इह संकीर्यन्ते । यदा, उत्पाय मापयिष्यति । ते गुणवचनेन संपरस्प. स्त दरात । तत्रोत्पन्नानां प्राप्तिकंघीयसी। प्रारुवान प्राप्य कृवार्थः शब्दो नापूर्वानुत्पादयितु शक्नोति । इदपघुनातनं वचनमुत्पादकामात चेत् । नैवदेवम् । गुणसंपन्धार्यमेव तत् । गुणवचनस्य श्रवणात् । तस्मादपि माप्तेषु गुणविषय इति । अप यदुक्तम, आरपातशब्दा एते पर्मणो विधायकाः, भाषा: फर्मशब्दास्तेन्या प्रिया पतीयेत, इति । तुल्पैपां प्रभुत्ताऽऽल्पावशन्दा- नाम् । ये हि शक्नुवन्ति गुणवचनसाहिता गुणं फर्म च विधातुं, शक्नुः पन्तिसगं ते. फेवलं गुणं विधातुम् । यो हि पापाणान् पक्षपति, पित्करास्तस्य मुद्रापुल्य इति । स्पादपि गुणविषय इति ॥ ८ ॥ सर्वमेव प्रधानमिति चेत् ॥ ९॥ इति चेत्पपसि, आख्यातशब्दोऽयं गुणं विघास्यतीति । एवं सति सर्व मपानम् । आरपाक्सन्दवाच्यत्वादिवि ॥९॥ तथाङ्कनेन संपोगापथार्थविधयः स्युः ॥ १० ॥ । ७॥८॥९॥ (म.पा. १.१.१)11 पश्यति--01 ३ योगात्-गा।

·। -०१०पा० 11०३०२] मीमांसादर्शने। न ह्याख्यातशब्दामिघानेन प्रधानभूत्तो गुणभूतो वाऽयों भवति । य: स्वभावतो गुणभूतोऽय:, नासावाख्यातशब्दाभिधानेन प्रधान मूवो भवति । तथामनेन संयोगे सति, आख्याशब्दभूतन ययाविषयो भवेयुः । यत्प्रधान समधानमेव । यद्गुणभून सद्गुणभूतमेवात ॥१०॥ विपित्वं चाविशिष्टमेवं पालतानां वैकृतैः कर्मणा योगात्तस्मात्सर्व प्रधानार्थम् ॥ ११ ॥ इतश्च पश्यामो गुणविषय इति । कुतः । विधित्वं चाविशिष्टम् । माकृतानां वैकृतरर्थवादकर्मणा योगो न विशिष्यते । अग्निं स्विष्टकर यमति, यज्ञस्य प्रतिष्ठित्ये, इति प्रकृती य एव, स एव विकृतार्थवादी भवति । अनि स्विष्टकृवं यजति, यतमेव प्रतिष्ठापयतीति । क्या, चक्षुषी. वा एते यज्ञस्य यदापभागी, इति प्रकृतौ । आज्यमागो यजति, पशुपी एव नान्तरेवि विकृतौ । तस्मात्सर्वमेवंजावीयकं प्रधानीय 'विकृतो गुणभूनमिति ॥ ११ ॥ समत्वाच तदुत्पतेः संस्कारैरधिकारः स्यात् ॥ १२॥ इतथ पश्यामो न सर्व प्रधान, प्रधानार्थमपि किंचिदस्तीति । समा द्युत्पविक्रमता मयाजानुयाजानाम् । येनैव क्रमेण प्रकृती प्रयाणानु. “याजाना संस्काराणामधिकारस्तेनैव क्रमेण विकृती दृश्यते । कयम् । "प्रजापतिर्यनंपसृजत, स आज्यं पुरस्तादस्जत, पशुं मध्यतः, पैंदा- ज्यं पश्यादिति । तस्मादाज्येन पुरस्तात्मयाजा वन्त, पशुना म पता, पृषदाज्येन पश्चादनुयाजा वर्तन्त इति प्रयाजानुयाजानां स्वक्रपाणी दर्शनं प्रघानार्यत्वे सत्युपपद्यते, न प्रधानत्वे । तस्मान्न सर्व प्रधानं प्रधानार्यमाप किंचिदस्तीति ॥ १२ ॥ ( वायन्यपशौ हिरण्यगर्ममन्त्रयोत्तराधारे निवेशाधिकरणम् ॥२॥) [२] हिरण्यगर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् ॥१३॥ पू. अस्ति वायव्यः पशुः, वायव्यं स्वमाल मेत भतिकाम इति । तत्र श्रूयते । हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यघारमाघारपत्तीनि । तत्रापर्यः' १०॥ ११ ॥ १२ ॥ ४ योगे सति-पा।

·- १८७० टुप्टीकासहितशावरमाष्यसमैते- (०१०पा. १०२] समधिगता, माप्त एवाऽऽधारे गुणविधिरयामति । इदं तु चिन्त्यते । फि पूर्वस्मिन्नाधारे गुणविधिरुनोचरस्मिन्निति । किं प्राप्तम् । हिरण्य- गर्भः पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गनद । पूर्वस्याऽऽधारस्य गुणविधिरयम् । कुतः । मन्त्रलिङ्गगता एवं मन्त्रार्यों भवति । हिरण्यगर्भः समवर्तताय इत्यापा- रमाघारपतीत्यत्र मन्त्रे, इदमस्ति वचनं, भूतस्य नाव: पविरेक थासीदिति । एफ इनि च प्राजापत्रभिधानमिति । स हि प्रजोत्पत्ति संपवात्मा, प्रजोत्पत्तेरैफसंख्यायुक्त इति गम्यते । स एप पन्त्रः प्रजापविमभिवदितुं शक्नोति। प्राजापत्पश्च पूर्व आधार। । वत्रार्य समय: कार्य निर्वतयितुं, नोचरस्मिन् । अतः पूर्वस्य गुणविधिरिति ॥१६॥ प्रकृत्यनुपरोधाश्च ॥ १४ ॥ भविषदिति चोदकस्पानुपरोपो भविष्यति । उत्तरस्याऽऽधारस्य मन्त्रानपन याद । इतरथा, अपनीयेत, ऊध्वोऽध्वर इति मन्त्रः । वस्मा. दपि पूर्वस्य गुणविपिरिति ॥ १४ ॥ उत्तरस्य वा मन्त्रार्थित्वात् ॥ १५॥ सि. वाशन्दः पसं व्यावत यति । न पूर्वस्य गुणविधिरिति । किं सहि । उत्तरस्प गुणो विधीयते । तस्य मन्त्रेणार्थो, न पूर्वस्प । कपम् । एव- माम्नापते । हिरण्यगर्भः समवाय इत्याघारमाघारयतीति । कोऽर्थः । आधार एतामृचमुच्चारयतीति । सोचारिता विशिष्टं श्रोत विज्ञानमङ्ग- भूतं करोति ! कस्मै देवाय हविषा विधेम, इति । एकरी देवापेत्यर्थः। एकारलोपेनेतच्छन्दविज्ञानादेतदर्थमत्ययो भवति, एकस्मै देवाय हविः १६ ॥ ११ ॥ वाक्यं च लिगवचनप्रमाणेन न्यायेन तल्यमेव । ततः किम् । प्रकृती पदार्थस्य सर सपशेयर आमदमत्रपटायर उमरिस- लाधार मन्त्राग्नानसामोदितरेषां निवृत्तिः। पूर्वमित्वाधार मन्त्रो नास्ति । अत. स्ता एवाम्युपायाः प्राप्नुवन्नि । विकृतावपि तथैव प्राधिपा मन्त्रक इत्येवं विशेष. मा विवादिष्यो । इतरया पूर्वस्मिन्नाधार मन्त्र सामान्य मन्त्रविशेषश्च विधातव्यः । सत्र वाक्य पियत । तस्मादुचरस्य गुणविधिरिति । १९.० (मर....."

·[N०१०पा०३१०२] भीमासादर्शने। दतिव्यमिति । न च पूर्वस्मिन्नाधारे श्रोत विज्ञानमङ्गभूतमस्ति । तर कल्पयितव्यं स्यात् । श्रोतं विज्ञानमङ्गभूतं भवतीति । बच्च, हिरण्य- गर्मः समवर्तताग्रे इत्येतेन कर्तव्यमिति । कल्पनायां न प्रमाणमस्ति । इदं हि वाक्यं मन्त्रकार्यविशेषस्य विधायक, न मन्त्रकार्यसामान्यस्य नियामकम् । सामान्य मन्त्रकार्य पाक्षिकम् । तस्मिन् पाक्षिके मन्त्रका विशेपविध नामिति चेत् । आनर्यक्षम्, अमरपक्षपरिग्रहश्य, उपदेशस्य चार्यवत्वम् । जौहवापारविषयत्वात् । तस्मादुत्तरस्य गुणविपिरिति । यदुक्तं, प्रजापतिवचनोऽयं मन्त्र इन्द्रमभिवदितुमशक्तो भविष्यतीति। नेवदेवम् । यया हि प्रजापतिरेक इति संस्तुता, प्रजापतिशब्दत्वात् । एकोऽतो माक् प्रजोत्पचेरिति प्रजापविरेक आसीदित्युच्यते । एव- मिन्द्रोऽपि, ऐश्वर्यवचनस्वादिन्द्रशब्दस्य, सर्वमुत्पादयितुमयमकमिति संस्तूयते । क स्तिवका पृणाको यजाते यदुग्रमिन्मयका विश्वहावेद । पादाविव पहरमन्यमन् कृणोति पूर्वमपरं शचीभिः, इति । तथा, उजु वे महिमनः समस्यास्मत्पूर्व ऋषयोऽन्माए । यन्मातरं च पितरं च साकमजन यथास्तन्यः स्वापाः, इति । फस्तवकः पृणाको पनात इति, ऐन्दे सक्त वचनादन्द्री मा । क एनं शक्रोति स्तोतुं, को वाऽस्म ददाति, को वा यजतीति सर्वत्रा. नवलतिः । अयमेव सर्पमिदं करोति । यथा, गच्छन् कश्चित्पूर्व.. पादमपरं करोति, अपरं च पूर्वम् । एवमयमिदं सर्व करोतीति । अयं अन्न ग्रन्थः । इदं हि वाक्यं मन्त्र कार्य विशपविधायक मन्त्रस्य स्मरणम् । तत्र विशिष्टस्मरणोत्पत्यमेवेदं, न मन्त्रकार्यस्य सामान्यस्य नियामक, नोपाया- न्तराणां निवर्तकम् । अपोच्येत, विशिष्टमेवेदं स्मरणं विधीयते, न सामान्यम् । सामान्य च मन्त्र कार्य पाक्षिकम् । तत्र नियमो युक्तो न विधिः । अस्मिन्पा. सिके मन्त्रका विशेषविधानमिति चेत् । यदा मन्त्रमाधिस्तदा विशेष इत्यान- पर, कदाचिद्भातो मन्त्रस्य कदाचिन्न । अस्मत्पक्षपरिग्रहथेवि-मयाऽपि सामान्य प्रा विशेषो विधीयते । तत्र नियमेन मन्त्रस्य प्रयोगो भविष्यति । इतरपा पातिक: स्यात् । उपदेशस्यार्यवत्वमिति । यदि नित्यममानातं न स्यात्ततोऽन्य. अ. स. (मा. 7 भ• . व. १३) । २. सं. (अ.भ.१६१५)।

·१८७१ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेत- [अ० १6पा०३०२)
चेत्स करोतीति, पाकरणादेकः । तथा, क उ नु वे महिमना
समस्येति, केऽस्य सकलस्य महिम्नोऽस्मत्पूर्वेऽप्यूषयोऽन्तं प्राप्तुं
सक्नुवन्ति, यमातापितरावपि स्वस्माच्छरीराज्जनयसीति, माता-
पितृभ्यामपि पूर्वः, किमुतान्यस्माजनादिति सिद्धपेकस्वमस्येति ।
सोऽपि प्राक्सवात्परेक एव । अत इन्द्राभिधायिन्येषा ऋक् । तस्माद
विरोधः ॥१५॥
विपतिदेशाचच्छूतौ विकारः स्याद्गुणा-
नामुपदेश्यत्वात् ॥ १६ ॥
गुणविपिरयमुपदिश्यत आघारश्रुतौ । स वन्मन्त्रस्य विकार।
स्यात् । उपदेश्यो हि मन्त्रविशेषोऽत्रोचरस्मिन्नाधारे। अन्यच्छौवं मन्त्रः
विशेषविज्ञान, ऊषोऽबरो दिविस्पृशमहतो यज्ञो यज्ञपतेरिन्द्रावान्
बृहद्भावी हि मघोघृतस्प स्वाहा, इति । वदङ्ग भूवमुपकारकस्य विज्ञा-
नस्य सायनमितीन्द्राय इवितव्यम् । इह तु, हिरण्यगर्म इति विज्ञानं
मौत, श्रीवस्य प्राकृतस्य विज्ञानस्य कार्य विधातुमर्हति, सामर्थ्यात् ।
इदंदाप घृतं शाकमिमे शालयः, देवदचो भोजयितव्यः । देवदचव.
पन्नदारतलेनेति भोजने देटमुपकारकं श्रूयमा, यस्य माकृतस्प
कार्यमभिनिवयितुं शक्नोति। तस्य का विनियुज्यते । घृतस्य ।
सामान्य यस्य स्नेहनसामर्थ वेनेति । इहापि मन्त्र उच्चार्यमाणा
माकने श्रोतविनाने विशेपमुत्पादयति । वच्चोचरस्मिन्नगभूवं वदवि.
बानस्य साघकं, न पूर्वस्मिन् । तस्मादुचरस्य गुणविधिरिति ॥ १६ ॥
पूर्वस्मिश्चामन्त्रत्वदर्शनात् ॥ १७ ॥
पूर्वस्पियाऽऽपारेऽमन्त्रत्वमेव दर्शयति, न स्वाहेवि करोति, मन्त्रं च
नाहेति । तस्मादप्युत्तरस्य गुणविपिरिति ॥ १७ ॥
-
भानुपपत्त्या पासिकोऽपि स्प्येन । अन्ति चोत्तरस्मिनित्यममाम्नानम् । तस्मादुत्तरे
मन्त्र । उत्तरसूत्रे कार्यापति प्रतिपादयति । विवि तनैति सामान्य प्राठे (विन).
मात्रस्य प्रयोगो विशेषो विधीयते । तत्र नियमेन मन्त्रमयोगः ॥ १५॥१॥

·ܦܘܽܪ म०१०पा०३०३] मीमांसादने । ( सौमिकचातुर्मास्येषु प्राकृताप्तादननियोजनानुवादेन विहिताम्यामुत्क- रपरिधिम्यां प्राकृतयोदियूपयोर्भाधाविकरणम् ॥ ३ ॥) [३] संस्कारे तु क्रियान्तरं तस्य विधायकत्वात् ॥३८॥पू० सन्ति चातुर्मास्याः सोमाः । तत्र श्रूयते, उत्करे वाजिनमासाद- यन्ति, परिषो पशुं नियुञ्जन्तीति । तपोऽधः साशपिकः । किमेत- दासादनान्तरं, नियोजनान्तर च, उत प्राकृत योरासादननियोजनयो- गुणविधिः, इतरश्चेतरवति । वचावन्नः परीक्ष्यम् । किं धर्मपात्रमा- सादनं नियोजनं च, उत दृष्टकार्यमिति । यदि धर्ममात्रं, ततः क्रियान्तरम् । अथ दृष्टकार्य, तत्तो गुणविधिरिति । तत उभयं संदिग्धमित्युभयं संहत्य परीक्ष्यते । कि धर्ममात्रमितरचेवरच क्रियान्तरमुव एकार्य गुणवि- पिरिति। कि प्राप्तम् । तुङ्गत्यापीक्ष्णाग्रत्वाचोकरस्य कार्यमासादनं न शक्यं कर्तुम् । तथा, उपशयत्वात्सरि कार्यकं नियोजनपशक्य का । वस्माद्धर्मपात्रम् । पपा सोरामणीप्रकरणे, प्रामणस्य मूर्ध- न्यासादयति धर्ममात्रमासादनम् । एवमिहापि धर्ममात्रं चेतियान्त- रम् । तथा च सति, आसादनं नियोजनं च विधायिष्यते । तत्र श्रुत्या विहित भविष्यति । इतरया वाक्य विधायकं स्यात् । अपि च, अस्मत्पक्ष मासादननियोजने गुणविधिलक्षणार्य न भविष्यतः। भव. स्पक्षे तु गुणपिपि लक्षपेयाताम् । तस्मारिकमान्तमिवरदितरच । तस्य विधायकत्वात् । स्वपदगतस्य भावात्ययस्य पदोत्तरस्य । न यथाऽऽ. पारे गुणविधिस्तथाऽस्मिन संस्कार आमादननियोजनारूपे ॥ १८ ॥ प्रत्यनुपरोधाच्च ॥ १९॥ एवं च प्राकृतस्य धर्मस्य पापकयोदको नोपरोस्यते। वेयां इपी- ननु वानिने विशिष्टानुवादो वाक्यमेदो वा । उच्यते । 'वामिनं निषिच्या- भिवार्य' इति प्रकृत्यान्ततः श्रूयते 'वामिननुरकरणाऽऽसादयति' इति । तमोत्कर एवं विधीयते । वाजिनं तु प्रकरणाम्यते । यन्नियनवितत्यधा, इति पशुः सामर्या- लम्यते ॥ १८ ॥ 'उत्करे पानिनमागदयात।। परिधौ पर्वा नियुजीव ' इत्य पाटदेदादिश्ता रावत एतत्या.।

·दृष्टीकासहिवशावरमाध्यसमेते- [अ०१०पा०३०३)
प्यासादयति, यूपे पशु नियुखन्तीति । तस्मादपि क्रियान्तरमिति॥१९॥
विस्तु तत्र भावात्संहेदे यस्य शब्दस्तदर्थः
स्यात् ॥ २०॥ सि०
तुपन्दा पक्षं व्यावयति । नाऽऽसादनावरं नियोजनान्वरं चेति ।
किं हि । प्राकृत्योरासादननियोजनयोगुणविधिः । तत्रैतर्पते । दृष्ट-
कार्यके आसादननियोजने इति । कृतः । कार्यस्य दृष्टत्वात् । थासा-
दनं समीपानपनम् । तस्य होमनिर्वृचिर्दष्टं प्रयोजनम् । नियोजनस्यापि
पश्चनपगमः। एवं चेत्, वस्माद्गुणविधिरिवरथेवरस्थ । कुतः। विधेस्वत्र
भागा। आसादननियोजन विधेस्तत्र दृष्टत्वाद।चोदफेन वत्र मासत्वात् ।
संदेहे-वत्र गुणविधिः कर्मान्तरमिति । न कर्मान्तरविधान युक्तम् ।
अनावस्य हि वापन विपिः । नाते च चोदकैनाऽऽसादननियोजने ।
वस्माद्यस्य गुणस्य चोदकः शब्दस्वदर्थतयोचारणं स्यात् । तस्माद्गुण-
विपिरिति । अयं यदुक्तं, श्रुविरेवं विधायिका, त्वत्पते तु वाक्य-
मिति । उच्यते । यद्यपि वाक्यं, तथाऽप्यल्पीयस्परानुमानकल्पना
भविष्यतीति । यावती केवळस्य गुणस्य विधीयमानस्य, न गुणस्प
कर्मसहिनस्यति ॥ २०॥
संस्कारसामर्थ्यागुणसंयोगाच्च ॥ २१ ॥
अय पदुकं, वीणाप्रत्वादुत्करस्प, उपश्यत्वाच परिघेः, घट-
फाये आसादननियोजने न शक्यते कर्तुमिति । अत्रोच्यते । पया
शक्यते उत्करे च परिषौ चाऽऽसादननियोजन की, त्या करिष्यते ।
पृथ्वप्रमुस्करं करिष्यामः । महान् च परिधिम् । अतः पृथ्वग्रन्या
स्पषिम्ना च गुणेन संयोगादासादननियोजनसंसारसापय मवि-
प्पति । अस्मान कर्माविरमिति ॥ २१ ॥
विप्रतिषेधाकिया प्रकरणे स्पात् ॥ २२॥
भय पटुक्त, यया सौत्रामणीप्रकरणे धर्मपात्रमासादनम् , एवमि-
.
[१९ ॥ २० ॥२१॥

·[अ०१०१०१०१] पीपांसादर्शने। झापीति । तत्परिहर्तव्यम् । अशेच्यते । सौत्रामणीप्रकरणे विप्रतिषेधान शय दृष्टकार्यक्रमासादनं कर्तुम् । तस्माक्रियामात्रमदृष्ट कार्यकं सोपा. मणीप्रकरणे स्यात् । नत्विह दृष्टकार्यकमशक्यम् । तस्माद्गु- पणविधिः ॥ २२ ॥ ( अग्निषयनप्रकरणे श्रुतानां दीक्षाहुतिमन्त्राणा: सामिकदीक्षाहुतिमन्त्रः समुच्चपाधिकरणम् ॥ ॥) [४] पनिक्षियनीति नासां मन्त्रविकारः श्रुति- संयोगात् ॥ २३ ॥ पू० अस्त्यमिः, य एवं विद्वानग्निं चिनुत इति । सत्र दीक्षाहुतयः प्राकृत्यो बेकृस्पश्च । आकूतिपनि प्रयुज स्वाहा, पनो मेशामसिं प्रपुर्ज साहा, चिचं विवावपग्निं प्रयुजं साहा, वाचो विधृतिमग्निं मनं स्वाहा, प्रजापतये मनवे स्वाहा, अग्नये श्वानराय स्वाहा, रवि माकृत्पः । तया वैकल्पः, माकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा, मेघायै मनसेs- मये स्वाहा, दीक्षायै तपसेऽनये स्वाहा, सरस्वत्ये पूष्णेऽनये स्वाहा, थापा देवीहवी विश्वशंभुवो द्यावापृथिवी उर्चन्तारसं बृहस्पदिनों हविपा विधातु साहा, विश्वे देवस्य नेतुर्मवों वृणीत सख्यं विश्व राप इपु. ध्यसि घुम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहा, इति । एताः प्रकृत्प समामनन्ति, पमिदीमयसीति । तत्र संशयः । किं वैकृतीनां प्रपोगः, पातीनां निचिः । अथवा समुच्चयः मारुतीनां वैकवीनां चेति । कि माप्तम् । पमिदीक्षयनीति तासा भाकृतीनामाहुनीना मन्त्रवि- कारा स्यात् । वैकवर्मन्त्री प्राकना निवर्तेरन् । श्रुतिसंयोगाद । मत्प. सश्रुतिसंयोगो चैकवीनाम् । पद् वैकुवा मन्त्राः पदचन्देन कक्षा गृवन्ते । तस्मात्माकृताना पापो न समुघय इति ॥ २३ ।। आयासातु प्रधानस्य ॥ २४ ॥ सि. तुम्दा पई न्यावर्तपति, पाकताना पाप इति । न थापा । समुपपा । फुनः ! संमवात् । यत्र हि प्राकृतवैकृतयोगपग्न संपवा, तप करन पाकर वापते । सपुभये याति: स्यात्पपानस्पति । यत्र २२ ।। २३ ॥

·- १८७६ टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [अ०१०पा०३१०४] पुनरावृत्तिः श्रुता कर्तव्यैव, चत्र नेप दोपो भवति, आरत्तिः प्राप्नो- वीति । इह चाऽऽवृत्तिा श्रूयते प्रधानस्य होमस्य, द्वादश जुहोतीति । अतः संभवात्समुच्चय इति ॥ २४ ॥ आवृत्त्या मन्त्रकर्म स्यात् ॥ २५ ॥ नेतदस्ति, समुच्चय इति । प्रत्यक्षश्रुतैकतैश्वोदकपाताः प्राकृता घा- ध्येरन् । अय यदुक्तं, संभवे सति न वाधितव्या इति । अत्रीच्यते । नास्ति संपकः । कथम् । वैकृताः पट् मन्त्रा अग्नौ प्राकृतेषु होमेषु प्रत्यक्षेण श्रवणेन विधीयन्ते । ते चेदोमा वैकुवैमन्त्रैर्भवितव्यम् । तस्मादायत्या मन्त्रकर्म स्यात् । अतः प्राकृता वाध्येरनेवेति ॥ २५ ।। अपि वा प्रतिमन्नत्वात्माकनानामहानिः स्पाद- न्यायश्च कृतेऽण्यासः ॥ २६ ॥ अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । प्रतिमन्त्रमाहुनयो भवन्ति । अभ्यासाच्च द्वादशता । माकृता अपि मन्त्रावोदकेन प्राप्त कृता अपि श्रवणेन । सर्वाग्राही च प्रपोगवचन उभयान् संगृह्णाति । समुचयासंभवे च' वाघविकल्पी, न संभवति समुच्चये। वाधे हि चोदकपाप्तिरपयेत । न चं होमनिवृत्तौ निष्कृष्टया कृताः श्रूयन्ते । तेन होमश्वेदापतितस्ततो. वैकृताय साधफा इत्यध्यवसेयम् । दीक्षणे हि ते वैकृताः श्रूयन्ते, पहभिर्दासपतीति । होमप्रपोगपचनस्तु पदानार्यान् स्वाहाकारान्तान सामध्यन संनिदिनान् गृह्णाति । उभये च माकृता वैकनाथ संनिहिताः । तस्मान्न विनिगमनायां हेतुरस्ति, इमान् गृह्णाति, इमान्नेति । न च भधानाचिरिह दोपो भवतीत्युक्तमेव । तस्मात्याकताना मन्त्राणाम- हानम् । अपि चान्यायः कृतेऽभ्यासः । सकदेवता मन्त्राः पश्यन्ते । दीक्षित संपादयितव्य इति । सकरसंपादित वेदीक्षिते कृतेऽथें नर- भ्यासौ न पाय्यः । तस्मादपि प्राकृनानामहानमिति ॥ २६ ॥ २१ ॥ २५ ॥ २६ ॥ १ मविवम्यम् । अन्यासे सति पुनस्तु एवं होमा मरन्ति । देशमा तेरेव भवितव्यम्- दिदधिः पादः। यदसेयम्-पा।

·[१०१०पा०३०म०५] मीमांसादर्शने ।
१८७७
पौर्वापर्य चाम्यासे नोपपद्यते नैमित्तिकत्वात् ॥ २७ ॥ ।
अपि च पूर्वापरशब्दौ भवतः । षट् पूर्वाजुहोति पत्तरा हो-
तीति । न च वैकृताना. केवलानामभ्यस्यमानानां पूर्वापरतोपपद्यते ।'
नैमित्तिकत्वात् । पूर्वनिमित्तो छुत्तरशब्दः, उत्तरनिमित्तश्च पूर्वशब्दः ।
वस्मादपि प्राकृतानामहानमिति ॥ २७ ।।
तत्पृथक्त्वं च दर्शयति ॥ २८ ॥
इतश्च पश्यामो न निवृत्तिः, समुच्चय इति। कुतः । तासामाहुतीनां पृथ-
क्त्वं दर्शयति । उमयीर्जुहोति, आग्निकीयाऽऽध्वरिकी श्वेति । यामयेषां
मन्त्राणां समुञ्चयस्ततस्तेपामाग्निकत्वादावरिकत्वाच्च भवत्येप निर्देशः ।
इतरया सर्वा एवाऽऽनिक्यो भवेयुः । स पृथक्वं नोपपयेत । भवति
च पृथक्त्वम् । तस्मादनिवृचिः, समुच्चय इति ।। २८ ।।
न चाविशेपाट्यपदेशः स्यात् ॥ २९ ॥
इतवानिवृत्तिः, समुच्चय इति । कुतः । व्यपदेशात् । व्यपदेशो
भवति । अध्वरस्य पूर्वमशाग्नेः, उपानि तत्कर्म यदनिकर्म, इति ।
पूर्वपध्वरस्य, अयागेरिति व्यपदेशः समुच्चयेऽवकल्पते, नासनि विशेपे ।
तस्मात्समुच्चय इति ॥ २९ ।।
( नैमित्तिको पुनराघाने श्रुतदक्षिणया सामान्यविहितकादिदक्षिणाया
बाधाधिकरणम् ॥ ५॥)
[५] अग्न्यौधेयस्य नैमिचिके गुणविकारे दक्षिणा-
दानमधिकं स्याद्वाक्यसंयोगात् ॥ ३० ॥ पू०
अस्ति 'पुनराधान, निमिसे श्रूयते । भाग्ययशश्रीकामानां पुनरा.
दधीत । योऽनीनाधाय भाग्यज्यानि पुत्रज्यानि वा जीयेत स पुनरा-
दातेति । तत्र श्रूयते, पुनरुत्स्यूत चासो दक्षिणा, पुनरुत्सृष्टोऽनवा-
निति । तथा, आघाने दक्षिणा-एका देया पड् देया द्वादश देयाचतु-
विशतिदपाः शतं देयं सहस्रं देयमपरिमितं देयमिति । तत्र संशयः ।
'किं पुनराधानेऽन्याधानदक्षिणानामनिवृत्तिः, समुञ्चयः । अथाम्या.
धेयदक्षिणानां निवृत्तिरिति । किं प्राप्तम् । अन्यायस्य नैपि-
२७ ॥ २८॥ २९ ॥

·टुष्टीकासहितशायरयाष्यसमैते- [सं०१०पा०३०१) तिके पुनरापेये दक्षिणादानमधिकं स्यात् । माकृतीनामनिवृत्तिा, समुच्चय इति । कुतः । एकस्मिन् वाक्य उमय्यो दृश्यन्ते । उभयी. ददाति, आन्यायिकीश्च पुनराधेयिकीचेति । तस्मादनिचिः, समुच्चय इति ॥ ३०॥ शिष्टत्वाचेतरासां यथास्थानम् ॥ ३१ ॥ इदं पदोचरं सूत्रम् । कथं चौदकमासस्प प्रत्यक्षश्रुतस्य समुच्चयो भविष्यति । अत्रोच्यते । शिष्टत्वादितरासां, माकवीनां वचनप्रामाण्या- पथास्थानं समुच्चयो भविष्यतीति । प्रत्यक्षं हीदं शासनम् , आग्न्या. पिकीर्दवा पुनरायिकीर्ददातीति । तस्मान वाधा प्राकृतीना सपुच्चय इति ॥ ३१॥ विकारस्त्वप्रकरणे हि काम्यानि ॥ ३२॥ सि० तुशब्दः पक्ष व्यावर्तयति, न समुच्चयः, विकार इति । कुतः । फाम्यं तत्पुनराधेयं श्रूयते । तदसति माकृते प्रकरणे, आम्नानमवक- पते, न सति । यत्तत्रोच्यसे वैकृतं, तत्माकृतं वायत इत्यर्थः । काम्पो या नैमित्तिको वाऽयों नित्यमर्थ विकृत्य निविशते । यथा, अक्ष्यामये मुद्रोदन भोजनं निवातशय्या चेति, नि यं शम्पासनं भोजनं च विक- रोति । प्रत्यक्ष हि कृतम् । आनुपानिकं च प्राकृतम् । तस्मादक- वेन पाध्यते । अय यदुक्तं, वचनमामाण्यात्माकृत्यो भविष्यन्तीति । अमोध्यो । ना उभयीदेदाताति नात्र विषिविभक्तिररित । वर्तमानाप- देशोऽयम् । प्रमाणान्तरमादायायमर्थः प्रापितः । उभयदिक्षिणा ददाति, भाग्यापिफी पीनराधेषिकीय । अन्याम्पापिकीः, पुनरा- । ३० ॥ ३१ ॥] प्रकरणे हि पुनरुत्स्टोनवान् । इत्येतस्माद्वाक्यात्समुचयो न गम्यते । समु. अपशब्दापापात् । ननु ता उभयर्दिदाति ' इति समुचयः श्रूयते । उच्यते । भर्षवादोऽयम् । ' अप्रकरणे हि काम्यानि ' इत्यस्य सूत्रावयवस्यायं अन्यः । तदसति प्राकृत प्रकरणे पुनरुत्सृष्टाम्नानं यदि भवेत्ततो न साधताऽऽधानदक्षिणाम् । प्रकरणान्तरामावासिणान्तरामावाद्दक्षिणान्तरत्वात् । सति स्वाधानप्रकरणाम्नाने १पुनराधेयकीय-इति सहदेवादिभूतः पाठः।

·०१०प०३०७] मीमांसादर्शने । १८७९ धेये पोनराधेयकी। । तदेततानुवादमात्रम् । तस्मात्माकृतीनां निष्ट चिरिति ।। ३२॥ शकुन्ते च निवृत्तेमयत्वं हि श्रूयते ॥ ३३ ॥ विश्व प्राकृतीनां निवृत्ति। । कृतः । निवृत्याशङ्कादर्शनात्, शङ्कते हि निचेरिति गम्पते । कथम् । उमयत्वं हि श्रूयते । यतिर्दिदाति दक्षिणा उभयोऽपि तेन दक्षिणाः प्रचा भवन्ति । भनूमययोऽपि प्रदीयन्ते, यत उमय्योऽपि प्रजा भवन्तीत्याह । अग्न्यायिकी प्रग्न्या- धेये पुनराधेषिक्या पुनराधेये । तस्मात्माकृतीनां निवृत्तिरिति ॥३३॥ (आप्रयणे, उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणया प्राकृतान्याहार्यद- लिणाया माघाधिकरणम् ॥६॥) [६] वासोवत्सं च सामान्यात् ॥ ३४ ॥ सि. आग्रयणं भवति, हुताथाय यजमानस्यापरामवाय नवानमिन्द्रामा, पुराणानामामेयः, सौम्या कामाकः, वैश्वदेवः पयसि चा धावापृ. पिए एककपाल इति । वन श्रूयते, वासो दक्षिणा, वत्सः यमनो दक्षिणा, इति । अस्ति तु प्रकृती, अन्वाहायों दक्षिणेति । स इह चोद- फैन प्राप्यते । वदत्र संशयः। वासोवत्समनचाहार्यस्य निवर्वकमुना. निवकिमिति।कि माप्तम् । चोदकानुनहाविरोधामावाच्चानिवर्तकामिति । एवं मासे, घूमः । वासोवत्सं च सामान्यात । उक्तमयस्वादापा- नदक्षिणानां पुनराधे निष्टचिरिति । चशम्देनान्वादेशः क्रियते । अन्वाहार्यस्य निष्टचिः । कुतः । कार्य सामापात् । दक्षिणाकार्येऽन्या- हाया मकवो । इह वासोवत्सं तस्मिन् का । दक्षिणाछन्दश्रवणात् 16. स्मान समुचया मिचिरिति । माप्तिवाचरविवक्षया फियत इति ॥३४॥ (आम) वासोवस्मयोः प्राकृतान्याहार्यधर्मानुपानाधिकरणम् ॥७॥) [७] अर्थापत्तेस्तधर्मा स्पानिर्मिचारुयामिसंयो- गात् ॥ ३५॥ मि. परमित्तिक पुनरुतादि विधीयते तामाहत सामानमेव निविशते का याचा मानम् ॥ ३२ ॥ [१५ ॥ ३१ ॥ म भयोधीपा• I पापिया-पा-मितिम्सामियोपति- रधिमापरिनिमितपदिस्योगादिलपः।

·(४८०
दुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ० १०पा० अ०९)
तत्रैव वासास वत्से च संशयः। अन्याहार्यधर्माः कर्तव्या उत नेति ।
किं प्राप्तम् । न वावन्याय उच्यते कर्तव्या इति । नाकर्वव्या इति
मन्यामह इति।
एवं प्रासे, बमः । अर्थापत्तेस्तद्धर्मा वत्सः स्यात् । वद्धर्मकं च वास!!
साधनविशेषनिवन्धना हि ते धर्माः, नान्याहार्यनिवन्धनाः । तस्माद.
न्यस्मिन्नपि तत्कापिने भाधितुमईन्तीति । कथं पुनर्वासोवत्स नत्का-
योपन्नामिति । निमिचतयाऽऽख्याय परिक्रयेण दक्षिणेवि, तयाऽभि-
संयोगो भवति । वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा, इति ।
तस्माद्वासोवत्सावन्वाहार्यधर्मको स्यातामिति ॥ ३५ ॥
( भाग्रयणे, अन्वाहार्थस्थानापन्नेऽपि वसे पाकाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ८॥)
[८] दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥ ३६ ॥ सि.
तोच, वत्सः मयपनो दक्षिणा, इति । तत्रैवत्समधिगतं, अन्बाहाप-
धर्माः कर्तव्या इति । तदत्र संशयः। कि वसे पाकः कर्तव्य उत नेति ।
कि मास । चोदकानुग्रहाच्छक्यत्वाच्च कर्तव्य इति ।
एवं प्राप्त, ब्रूमः । वत्सस्य दाने पाको न कर्तव्यः । अपको हि
घस्सो वत्स एव । वत्सथ श्रूयते, न मांसम् । परिक्रयाय च श्रूयते,
न पुरुषसंस्कारराय । तस्माचोदकः पाकं न प्रापयति । तयदि पाका
क्रियेत, अश्रुतः प्राणिवध आचारविरुद्धोऽनुष्ठीयेत । तस्मात्पाको न
कार्यः ।। ३६ ॥
(आप्रयणे, अन्वाहायस्थानापन्ने वासति पाकाननुठानाधिकरणम् ॥ ९॥)
[९] पाकस्य चान्नकारितत्वात् ।। ३७॥ सि.
पौष भूपते, वासो दक्षिणा, इति । तत्रायमर्थः समपिगतः। अ-.
न्याधिम्किा शी। अय पाका कतिव्यो नीव संशया'
अर्यापची कर्तव्यः ।
इति मा ब्रूमः । न कर्वव्या । अन्नकारिवत्यादिति । अन्नका.
रिवो हि पाक। न च वासोऽनम् । न तत्र पाफा शक्यते कर्तुम् ।
वस्माचत्र पाफोन काव्य इवि ॥ ३७॥

·-:१८ [अ०१०पा०३अ०११] पीमांसादर्शने । (आग्रयणे वासोवत्सयोरभिवारणाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] तथाऽभिधारणस्य ॥ ३८ ॥ सि. आग्रयणे भूपते, वासो दक्षिणा, वत्सः प्रथमजो दक्षिणा, इति । सत्रायमर्थः समधिगतः । अन्वाहावर्मा वाससि पसे च कर्तव्या इति। अयायमर्थः सांशयिका । किमभिधारणं कर्तव्य, नेति । किवाव. माप्तम् । अर्यापचे काव्यमिति । एवं प्राप्ते, बमः । तथाऽभिधारणस्य । किम् । अक्रियेति । अमि. धारणं ह्यन्वाहायें स्वादिम्ने क्रियते । स्वादिमा योदनस्य परिक्रय उपकरोति । न च पासास वत्से च स्वादिम्ना प्रयोजनम् । तस्माचत्रा. भिधारणं न स्पादिति ॥ ३८ ॥ (ज्योतिष्टोमे दक्षिणान्तर्गतगोप्पेव द्वादशशतसंख्यानिवेशाधिकरणम् ॥११) [१३] व्यावषिसंनिधौ संख्या नेपां गुण. वात्स्यात् ॥ ३९ ॥ पू० --अस्ति ज्योतिष्टोमा, ज्योतिष्टोमन वर्गकामो यनेवेति । त्रयमा- দ্বাণী, শাখাপখাঝে শপখালাখাযথ স্নাঘ যথাথ বি" लाच मापाय्य वस्य द्वादशश दक्षिणा, रवि । तत्र संशयः किमे कैकस्य गवादेपस्य द्वादशशमुवेकस्य द्रव्यस्य । यदेकस्थ, बदा फिमनियमो यस्य कस्यचिव, उत मापाणाम् । अथवा, सर्वसंपादनीया. संख्या, उफनातीय५ । यदेकनातीयस्य, वदा फिमनियमो यांग, कस्पषिद, उत पशूनाम् । यदा पशूना, बदा किपनियमो येषा, फेपाधिद, उन गामित्येते पक्षा भविष्यन्ति । .

·। - १४४२ दृष्टीकासहितशावरमा यसवे- [अ०१६पा०१५ किंवत्माप्तम् । द्रव्याणां विधीयमानानां संनियो। फेषां द्रव्या- णाम् । गवादीनाम् । इ विधीयमानानाम् । दक्षिणासंबन्धे । संख्या समानाता, तस्य द्वादशशनं दक्षिणा, इति । तेषां गवादीनामेककस्य संस्था स्यात् । कुन । गुणः सख्या विधीयते, गादीनि प्रधानतः । फयम निबमभिसवाधः क्रियते, द्वादशशतं स्यादिति । कथं ताई । द्वादशशवं तस्येति । एवं तस्य ग्रहणमर्थव द्रवति । इतरथा तदनर्थक धानुवादो वा स्यात् । एकवचनमपि प्रकृतापेक्षं लक्षणयाऽन्येत । मपानसेमियो च गुणः शिष्यमाण: प्रतिप्रधान भियतेति । अस्ति तया संख्यया प्रयोजनम् । गवादीनि द्रव्याणि तत्संख्यामि कर्व- व्यानि सत्र न गम्यते विशेषः । फितरूपं कर्तव्ये, कि नेति । यदेव द्रव्यं नवसंख्यं स्यात् । तत्प्रति श्रुतिर्याध्येत । सस्माकमेल सया संघद्धव्यमिति ।। ३९ ।। समत्वात्तु गुणानामेकस्य श्रुतिसयोगात् ॥ ४० ॥ तुशब्दः पक्ष व्यापयति । तस्य तस्य द्वादशशतमिति, नैतदेवम् । यारसा गवादिभिः स्तूयन्ते । तस्मादर्थवादस्वादनुदाहरणम् । आध्वर्यवेऽपीदर्श वाक्य दृष्टव्यम् कृत्वा चिन्ता वा। अयवोदाहरणमेवेदं, 'तस्य द्वादशशतम् । इति । यदि । तस्य' इति सुविशे- पणे स्यादप्रवृत्तिविशेषकरमनर्थकमेव स्यात् । गवादयस्तु यद्यप्यवादस्वेनोपयुक्ता- स्तथाऽपि विपरिवर्तमानास्त एक तस्यशब्देन संबध्यन्ते । तेनेकेकस्य गवादिद्रव्यस्य संख्यया संबन्धः । कुनः । तुच्छब्देन गवादयः परामृश्यन्ते । प्राप्त्या क्षेषामेव गुणमूता संख्या विधीयते । ननु गवादिमिः संबन्धे । तेषाम् । इति बहुपर्यन प्रा- मोति । उच्यते । गव दयोऽत्र संख्या प्रति प्रधानमूताः । उद्दिश्यमानस्य च संख्या विषयो प्रहार अपका सन्त्रसमन्धोऽयं तस्येति । तस्य द्वादशशतम् । इत्येवमपि संख्या गुण- भूता द्रव्याणि प्रति, संस्यशब्दसामर्यात् ॥ ३९॥ भनुदाहरणीति-गोवताप-' इत्यादिना भाग्योदानमयशेप दक्षिणा. पिसाभवादनुदाहरणमिलपं । रणन-पा. । प्रत्येति (म.पा." भ..मत्रसम्यायनैदिपा।

·[१०१०१०१०१1] मोपासादर्शने । १८८३ एकस्य कस्यचिद्वादशशतं स्यात् । कुतः । समत्वाद्गुणानाम् । गवा. दयोऽपि हि दक्षिणासंबद्धाः । संख्याऽपि 1 न गादीनां संख्या विधीयते । दक्षिणा तु संख्याधिभिष्टा योधने, न गवादयः । कुतः। संख्याया दाक्षिण्येनानभिसंबन्धे सत्यनियनसंख्यानां गवादीनां दक्षि- णासंबन्धेनाऽऽनयंक्यमंच संख्याया: स्यात् । संख्येय सामानाधिकर- ण्याच तरछब्दस्य बहुवचनं प्रसज्यत । गवादिषु, वस्य द्वादश शसमिति चकवचनं न स्यात् । तस्मायस्य कस्यचिस्परिक्रयसाधनस्य द्रव्यत्य- वस्या संख्यायां कृवायामेवसंख्या परिक्रयः कृतो भवति । तस्मादे. कस्य संख्या, नैकैकस्य । एवपेकवचन श्रवणं युक्तरूपं भविष्यति । ननु लक्षणत्वातस्य शब्दस्याविवक्षितं वचनम् । उच्यते । अविव. तितेऽपि वचने या संख्याऽनूद्यते, तेन वचनेन भवितव्यम् । यया लक्षणस्वनाप्युच्यमाने ब्राह्मणजातीयो न हन्तव्य इति, न द्विवचनान्तेन निर्देशो. भवति, ब्राह्मणो न इन्तव्याविति । आइ । जात्याख्यायामे- फस्मिन् बहुवचनं भवति । बहुपु चकवचनं भवति, न त्वेकस्मिन् बहुषु च द्विवचनं भवति । नात्र पहुवचनान्तेन निर्देशः, एकवचना- न्तेन पा बहुपु निर्देशो भवति । अत्रोच्यते । जात्याख्यायमितंदे भवति । न च वच्छन्दैन जातिरभिधीयते । सनिहितव्यक्तिवचन एप समन्धाद्गुणाना--संख्या द्रव्याणि प्रति । कुतः । बाक्यभेदपसनात् । सकृद्धरितम्तस्यति शन्दो यदि दक्षिणायां विधीयते, तं प्रति संख्या विधीयते, ततो धाम्भेदः । अथापि वाक्यमदमङ्गीकृत्य तच्छन्दम्य संख्या विधीयते, तयाऽपि दक्षिणायाः संरूयाऽनवमता, तां प्रति विधीयमानत्वात् । तत्रैकाम- यजाहभूतम् ' इति चेत् । तन्त्रसंबन्धेऽपि । गवादयः संरूणानुरका न संख्याया दक्षिणा विधीयते । अपापि दक्षिणयाऽनुरका गादयः संख्यया संपन्यन्ते, न वाक्यपदादयो ये दोपास्त इह पि । तस्माद्गगादयः संख्या तच्छन्दश्चेति त्रयमपि दक्षिणां प्रति विधीयते । तच्छन्दसामर्याच जातीयम्य द्वय परिच्छतिका संख्या । यस्य कस्यचिदप्यन्यमानेऽपि तच्छन् तेषामिति वचन प्रमति । तच्छदस्य इण्यप- । - प्रसज्पेट गवादिपु । तस्य--पा.। २ पत्र प्रन्यस्युटित इति भादि । । (म.पा. 1.५.

·१८८४ हुप्टीकासहितशाचरमारपसमेले-[अ० १०पा० ३१०११], भवति । तस्मादेकरय कस्यचित्संख्यति ॥ ४० ॥ यस्य वा संनिधाने स्याद्वाक्यतो ह्यभि. संवन्धः ॥४१॥ इदं पदोचरं सूत्रम् । यदेकस्य संख्यासंवन्धा, वदानियमः, यो फश्चित्, विशेषाश्रवणादिति । एवं प्राप्ते, चूमा । यस्य वा संनिधाने स्पात् । यस्प शब्दस्य सनिघाने संख्याशब्द उच्चरिता, सोऽयः सं- ख्याविशिष्टः मतीयेत । अनन्तरमुञ्चरितन हि सहकवाक्यता भवति । कुतः । अनन्तरसंवदं हि विशेषणं विज्ञान विशेष्टुं शक्नोति । न हि व्यवहितम् । व्यवहिताय गवादयो पापैः । वाक्यं च प्रकरणादलीयः। वस्मान्मापा: संख्यया संबध्यरनिति ॥४१॥ असंयुक्ता तु तुल्यवदितरानिर्विधीयन्ते तस्मा- सर्वाधिकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ तुशब्दः पतं व्यावर्तयति । मापा! संख्यायुक्ता इति, नैवदेवम् । सर्वव्यापिनी संख्या स्यात् । सर्वर्गवादिभिः संपात | असंयुक्ता फेवलैपिः संख्या । तुल्यवदितराभिव्यश्रुतिभिर्मापाः श्रूयन्ते । कथम् । सिलाय मापायति, पशब्दन तिलैः सहिता माषा इति गम्पते । गयादिभिः सहिताना संख्यासंबन्धः । चशब्दश्रुतिरन्तरसंबन्धमेपा. माह। चशब्दश्रवणस्यैतत्सामर्थ्यम् । यस्माचशब्दः पर उच्चार्यते, तस्या- र्यान्तरसंपन्धं श्रुत्येवाऽऽह, न वाक्येन । यदि हि वाक्येन स्यात् । पुरस्तादप्युधार्यमाण एनमय कुर्षात् । संख्या तु वाक्येन संवध्यते । रत्वाजात्याख्यमिति, तदपि न लम्यते ॥ ४०॥ यस्प वा संनिधाने--(यम्य कस्यचिदिति ) । तत्कुनः । मापा दक्षि पाया मनन्तरं विपरिवर्तन्ते त एव मासाः । गवादयस्तु न विपरिवर्तन्ते । व्यव. हितत्वात् ॥ ११ ॥ असंयुक्ता-सर्वसंपादिनी संख्या । कुतः । पशब्दश्रवणात् । पशब्द मापाणी परः श्रूयमाणो द्रव्यान्तरसहिनामाप न् गमयति । यथा प्रकृतिपत्यया योभिन्नार्पयोरपि सतो: पूर्वप्रत्ययोचारणं प्रकृयामान किंचिरप्रत्यापितं मवेत् विशिष्टकमके उ प्रत्यायैत । एवमिह पशब्दोऽपि परम्ताच्छ्यमाणः श्रुत्यैत स्वार्थ ·१८८ [4०१०पा० ३०११] मीमांसादर्शने । यदि च पूर्व न चाोंचकोत, चशब्दश्रवणमन के स्यात् । न प्रसा- वुत्तरकाले संवध्यते संख्यासंबन्धेऽभिनित्ते । तस्य द्वादशशत चेति, अन्य एवावगम्येत, द्वादशशतमन्यच्च किंचिदिति । न च बदम्पत्किचि- दुच्चार्यते । तस्मात्पूर्व चयोगः, पश्चात्संख्यासंवन्धः । समर्पतराणि समानविभक्तीनि, दुर्घलो विविभक्तिः । अपि च, समानविभक्तीनि समर्थतराणि । पोशाशुतरा उत्तिः। विलम्विता विविभक्तीनाम् । स्वार्थे समानविभक्तीनि समर्थतराणि प्रथमान्तानि भवन्ति । परपदार्थ पठयन्तो विशिनाट । तस्मात्समुच्चि- सानि वेवरेतरयुक्तानि वा संरूपे पानि संख्यया संध्यत्वे । समाहारो वैषी संख्यया युक्तः । तस्मात्सर्वेः संख्या संपादयितव्या । फिमेवं भविष्यति । संख्यासंवन्धे न कविर्जितो भविष्यति । विनिगमनायां हेत्वमावे यमेव संख्यासंवन्धो वर्जयेत्, तव प्रत्ययो पाध्येत । तस्मा- द्ववादिराशिः संख्ययतया संबध्येसेति ॥ ४२ ॥ असंयोगाद्विषिश्रुतावेकजाताधिकारः स्याच्छ्रत्या- कोपाकतोः ॥ ४३॥ नैतदस्ति, सर्वसंपादनीया संख्येति । असंयोगाद्विषिश्रुवो, सर्वस- पादने संघन्धो नास्ति । न श्रूयते गवादिराशेः संख्या भवतीति । न गवादिराशिः शब्देन निदिश्यते, यः सर्वनाम्ना प्रतिनिर्दिश्येत । गवा- दयस्तु शब्दनाक्ताः । तेन ते सर्वनाम्ना प्रतिनिर्देशमईन्ति । न चात्र मर्यान्तरसंबन्धित्वेन प्रतिपादयति । वाक्यसंपन्धे हि पुरस्तादुच्चार्यमाण कुर्यात् । अपि च प्रयमाविभक्तिप्रयुक्तानि गवादीनि स्वार्थ एवोच्चार्यमाणानि सामाना-- घिकरण्यं पतिपद्यन्ते । विपक्तानि तु तस्यशदनिर्दिष्टानि ब्यधिकरणलक्षणया संबध्यैरन् । तस्माचशदश्रुते. सामानाधिकरण्याच मिषः संयुक्तानां संख्यायोग इति सर्वसंपादिनी ॥ ४२ ॥ एकेन इत्येण संख्या संबध्यते । कुनः । संख्या दक्षिणां प्रति विधीयते, गवा- दयस्तच्छन्दछ । ततः किम् । तस्यशब्देन प्रकृतसबन्धः । अत एकनातीयमेका संख्याविशिष्टं द्रव्यं दक्षिण पति विधीयते । तेन द्वादशशतरिशिष्टमेकमातिविधि ·टुप्टीकासहितचापरभाष्यसमेवे-[अ०१०पा०३०११] गवादीनां प्राधान्यमित्युक्तम् । दाक्षिण्यन हि संख्या संवध्यत इति, संख्याविशेषणं सर्वनामशब्दा संख्या विशेष्टुमुपादीयते । तत्रैकवचनं विक्षितमेव । तपा नानाजातीयानां निर्दियानामन्यतममेकं प्रतिनि. शेन संख्याविशेषणमुपादीयते । तस्मानानाजातीयानां निर्दिष्टानामे स्यात् । स एकजातीय एव भवति । तस्मात् , एकमाताधिकार हि मूत्रितम् । फिमेवं भविष्यति । एवमेफश्रुतिर्न कोपित्ता भविष्यति । इतरया धाक्येन द्रव्यस्य भवन्ती प्रवृत्तिविशेषमकुर्वी, अमवृचिनिशेष- करा प्रकरणवशेन तो। कल्पिता भविष्यति, तस्य ऋतीदिशशत दक्षिणा, इति । तामादेकनातीयस्य द्वादशशतं दक्षिणेति ।। ४३ ॥ शब्दार्थश्चापि लोकवत् ॥ ४४ ॥ 'मपि च लोकरदेतद्रव्यम् । लोके हि निर्विशेपिते संख्या- अम्द उच्चरिते, एफजातीये प्रत्ययो भवति । कुतः । अन्यथा क्यव. हारानुपपचे । असत्येकरिमन जातिविशेपे, सर्वत्रान्यैः सह पराधसं. ख्या निवहा । परार्धस्य चावान्तरसंख्याभिः संव्यवहारः क्रियते । येपामेकेन फेनचित्संवन्यस्वेषां तक संवन्धिनमपेक्ष्प संख्या निषि- शः। स वफः संवन्धी वक्तव्यः । प्रकृतो वा ग्रहीतव्यः । अर्थादा आपत, स उपादेय।। च प्रकता नानाजातीयाः। नेपामन्यवमः संख्यया संबदः स्यादिनि । यया, शतमाभ्यां दीयतामिति, एकजाती. पानां शतं, न मिन्नजातीयानाम् । यथा द्रव्यं गुणः फर्मावयव इस्येव- मादीनाम् ॥ ४४ ॥ सा पशूनामुत्पनितो विभागात् ॥ ४५ ॥ एकजातीयस्य संख्पेत्येतत्समधिगतम् । सा पशूनामुत मापाणा- एमेकाम्यानिशियं च नियोन ग्रहीताय । न च वादन वायनामतं विद्यते, REAनाम्ना प्रतिनिश्यिते । तम्मात्यकृतामा गवादीना परामर्शः । ननु विद्यत एव समुदायः । भवत्वसो वस्तु । तथाऽपि गवादीना समुदायादे. नौपते । गवादिन्यतिरेके नास्ति शब्दा, यः सर्वनाम्ना प्रतिनिश्यिते ॥ १३ ॥ [900 नापत्तिविरंप-पा।

·46.पा. ३०११] मीमांसादर्शने | tetv मिति, अनियमे प्राप्त उच्यते । सा पशूनामिति । वृत्तः । उत्पतितो विभागाद । भौत्पत्तिकेन विभागेन पशवः संव्यवहारेपु संख्यापन्ते । पञ्चभिरश्वः क्रीता, पञ्चमि!मिः प्रीत इति । न बीह्यादीनामात्य- सिकेन विभागेन संव्यवहारेषु संख्या संकीयते । निगदाभिमाया मानाभिप्राया वा भवति। न हि भवति पञ्चभिर्मापा क्रीतः इति । पञ्चभिर्मापाणामाढकद्रोणी कुडी खार भिति भवति । तत्र, मादकादिमिरनुच्चार्यमाण: साकाड्समेवं वाक्यमपरिपूर्णमप्रमाणमर्थस्प कस्यचित् । अंय मापाणामप्योत्पत्तिकेन विभागेन कस्मादिह परिक्रयो न क्रियत इति । भत्रोच्यते । मूरपस्य संतः परिक्रये विशेष उच्यते, ददि- शशतं दक्षिणेति।। न च द्वादश जीशादिवीजाना. भृतित्वेन ऋषि- जामवकल्पते । त्रिभिः प्रकार निर्मवति, व्यापारतः फलती पचनत इति । व्यापारतस्तावन्न माप:जाना द्वादशशत भृतिः । कुर्वाणा हि कर्मकराः पादिकमप्यहर्ल मन्ते । फलानुरूप्यं नैव ज्ञायवे । वचनं तु भूवी सत्यां परिमाणविशेषपरं भवति । यत्र हि पादिकमप्यहर्न लभ्यते, न सा दक्षिणा भवति । न हि सा तस्मिन् कणि दर्स करोति । स्नेहाद्वाऽन्येन या प्रकारेण करतमहा फर्म कुर्यात् , न नीहीणों दादशवतेन प्रोत्साहित आह । या कपिफस्या विदयस्थायां व्रीहीणा द्वादशवेन प्रोत्सी. मंते, वस्प कि सा दक्षिणा भवेत् । नेति मः । दसफरणी हि दक्षिणा । दसच बलम् । या नाऽऽशिवम करोति, नासौ वळकरणी। वस्पाया नाऽऽशिरमवा, नासो दक्षिणा । आशिमवाया अधिपयं पचनस्य विषयः । आह । व्रीहिचीनानामपि दादशशत यां च यापी पलमा करोति। अनोच्यते । आपेक्षिकमिदं बलं नाम 1 स एव हि पुरुषः कचि. मावि बलीयान् , चित्तत्पपलः । तत्र यावदाशितंभवं नास्ति, ताप. दषलवा । बलबचरो धाशितेन भवतीत्याशितभवादूर्ध्व वरकरणम् । ।

·। १९८८ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैत्रे- [अ०१०पा० ३०११) तस्मादाशिवभवं यद्रव्य, सा भृतिः, सा दक्षिणा । यतोऽधिकं दास. ,णाले सिदै वचनमामाण्याद्भवति । विकृती अनपेये वचनमामाण्या. •दरपयलकरणमपि दक्षिणाया: स्थाने विधीयते सोमचमसः । स आश्रयासिध्यति । पशवस्तु सर्वे मुख्यवलकरणे समर्याः । तेषु सत्सु नमीद्यादिवीजानि संख्यपा संभन्स्यन्त इति ॥ ४५ ॥ अनियमोऽविरोपात् ॥ ४६॥ पदा पशूनां द्वादशशतं, तदाऽनियमा, गवादीनामन्यतपस्य कस्य. .चिवादशशतम् । एवमनियमे लाघः भविष्यति । प्रयोगमाशुभावश्च । वत्राधिकारशास्त्रं महाविषयं भविष्यतीति ।। ४६॥ भागित्वादा गवां स्यात् ॥४७॥.सि. वाशब्दोऽनियम व्यावयति । गवा द्वादशशतं स्यात् । कुतः । मागित्वात् । भागवत्यो हि गावो महाभागाः । महत्युपकारे वन्त इस्पः। एवमृतिजामुपकारभूपस्वं भविष्यति । ऋत्विजा चोपकारा कर्तव्यः । महत्व हि त उपकारे वतन् । उपता चोपकर्तव्यमिति. सदाचारा । सदाचारोऽनुगृहीतो भविष्यति, यदि महाभागानी भूयसी संख्या दीपते । गावश्च महाभागाः । तस्मात्तासा द्वादशशतम् । मवा उपकारकवरा भवेयुः, यधेपा दानमतिग्रहविक्रया न प्रतिषि- परन् । न केसरिणो ददाति, नोभयतोदतः प्रतिगृहातीति श्रुतिः । स्पयो च, नाश्च विक्रीणीत इ!ि तस्माद्वादशवत गवां स्यात् ।।४७॥ प्रत्ययात् ॥ ४॥ भवथ गया संख्या । कुतः । प्रत्ययात् । संख्पासंपादनार्थमुपादी- यमानेषु प्रकृतेषु ग्रन्येनोपान मर्यमाणे पूर्व गावः मतीयन्ते । अव- सा संख्पया संयध्यन्ते । न य वत्र विरोध: कधिदति । गोपु संय- दास न पुनरखादयः विध्यन्ते । एकनावीयो हि संपन्या । स च संपद इति सादवां संख्या ॥ १८॥ १५॥ ११ ॥१०॥१८॥ 01-4.1 ·[१० १०५/०३४०१५] मीमांसादर्शन। लिङ्गदर्शनाच्च ।। ४९ ॥ लिङ्ग खल्वेतमर्थ दर्शयति । किं लिङ्गं भवति । एवमाह । सहस्र दक्षिणा!, सहस्रं स्तोत्रीयाः, यावदस्य सहस्रस्योत्तराधरा गौवि प्रतिष्ठिता ताघदरमाल्लोकादसी लोक इति, गाः प्राप्ता दर्शयति । तया, तां या एतां शयली समामनन्ति । इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतिरादिति सरस्वति महि विश्रुति, एता ते अध्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकर कृतादिति गवामेतानि नामानि । सहस्री च दक्षिणामेव. माह । एतानि ते नामानीति, यदि सा गौ, एवमेतदवकलवे । तस्मा: दपि गर्ग संख्येति ॥ ४९ ।। (ज्योतिष्टोमे द्वादशोतरशतगोदक्षिगाया विभय दानाधिकरगम् ॥ १२ ॥) [१२] नत्र दानं विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ।। ५० ॥ सिक ज्योतिष्टोमे गवादयो दक्षिणा । तपोऽर्थः समथिगवा । गवा संस्पेति । अथेदानीमिदं संदिह्यते । कि यस्य यावान् भाग आभ- जति, स्वयमेव यजमानेन विभज्य तस्य तावान् कल्पयितव्यः, जव परिपदेव विभज्यत इति । कि प्राप्तम् । अनियमः, विभज्याविभज्य वा दातव्यम् । एतापदि श्रूयते दातव्यमिति न विभज्याविभज्य वेति । तस्मादनियम इति। एवं प्रासे, चूपः। विभज्य दाव्यमिति । दावव्यस्यैव तद्रूपं, परस्व: स्वपरित्यागेन परस्वत्वापादनम् । तच्च यजमानेन सयं कर्तव्यम् । तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्पादिति । यो यस्यांच आभजति, स तस्मा अनिर्दिष्टो न शक्यते न संवन्यायितुम् । तेन यस्तं निर्दिशति स दानमभिनितयति । य नमानेन च दान नितिषितव्यम् । सस्मा- सत्र दानं विभागेन । इदमप्युत्तरविक्षार्थम् । स्थित एतस्मिन्त्रिमागेऽनियमा- दयो विचारा भविष्यन्ति । ऋविम्यो दक्षिणा ददाति' इति विशेषणविशिष्ट ददातिवायो । मरियम्य इति चतुर्थतः शब्दः । चतुर्थ संपदाने । संभदान च कारकम् । कारकं च क्रिशं प्रति गुणभूतम् । तत्राविषय दानं पामोति । विभाग- स्पाचोदितत्वात् । उच्यते । ददातिरयम् । दशतिश्य सवानिवृत्तिपरस्सत्वापादनरूपम् ! तच्चे ·१८९० टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [भ०१०११.३० १३] घनमानो विभज्य निर्दिशेन् । प्रदानानां पृथक्त्वात् । असति विभागे न शक्यः स्वेन भागेन संबन्धः कर्तुम् । तस्मादिपज्य दक्षिणा दात. व्येति ॥ ५० ॥ परिक्रयाच्च लोकवत् ॥ ५१ ॥ अस्ति च परिक्रपार्प दानं, न धर्मपात्रम् । परिक्रया च धर्म भृत्येन सह पणितव्यम् । यदि च परिपदं प्रत्युच्येत, परिपच्च विभ- नेव न स्वामिना सहापणिष्यत । तत्र परिक्रय एव नाभविष्यत् । यथा, लोके काष्ठवाइप्रभृतिभ्यो यदीयते, वत्र कारवाहाः सामिना सह पणन्वे । वेभ्या स्वामी विभज्य निर्दिशति, इदं तुभ्यमिदं तुझ्य- मिति । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् । तस्माद्विभज्य दक्षिणा दातव्येति । ५१॥ विभागं चापि दर्शयति ॥ ५२ ।। अपि च दर्शयति विमागं, यद्विभागाभिधायिनं मन्त्रमामनन्ति । तुयो को विश्ववेदा विभजत, इति । कृष्णाजिनेन वित्रास्य दक्षिणा ददातीति । तथा, अग्नीधेऽने ददाति, अनिमुखानेव पितृन् मीणाति । मह्मणे ददाति, रस्तेभ्यो ददाति प्रमृत्यु । हो। ददावि । नेप्टे ददाति । इविर्धान आसीनेभ्य अध्वर्युभ्यो ददाति । उद्गातृभ्यो ददाति । अन्त:- सदस्यासीनेभ्यो ययाश्रद्धं पासर्पकेभ्यो ददातीति । एवं विमागदर्श-. नमुपपद्यते । तस्माद्विमन्य दातव्यमिति ॥ ५२ ॥ (ज्योतिष्टोमे द्वादशशतदक्षिणाया अर्यादिसमाख्यानुरोधेन विभागा- पिकरणम् ॥ १३ ॥) [१३] समं स्यादश्रुनिस्यात् ॥ ५३ ॥ पू. ज्योतिष्टोम समाम्नायते, गांचाश्वश्वाश्वतरयति । तत्रायमर्थः सम- धिगतः । विभज्य दातव्यामिति । इदमिदानी .सांचयिकम् । किं समो दिमाग उत कमक वपम्यम् , उत शब्दकृतमिति । किं मातम् । समो भागः स्यात् , अश्रृतित्वाद्विशेषम्य । यत्र विशेषो न भूयते, वन समो विभागो मचितुमईति । फ.पिच । एकरी सरदातपं प्राप्नोति, यद्य. परस्मै दातव्यं न भवनि । तत्र यावत्येतस्मै दीयमाने नान्यः संधि. के प्रति वयम् । यदि समुदायमानीकृत्य परिस्यनेत्तथा सति त्याग एक तो भन्न ददातिः । तमारप्रविभज्य दानम् ॥ ५० ॥ [५१ ॥ ५२ ।।

·[१०१०१० ३.१३ मीमांसादर्शने । १८९ भज्यते, तावचस्मा एकरम न दातव्यम् । अविशिष्टं दातव्यम् । एधर्म- केकस्मै । वस्मादिशेगावणात्सम देयमिति ।। ५३ ॥ अपि वा कर्मवैपम्यात् ॥ ५४ ॥ अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । न समं स्यात् । कर्मकृतं पम्यं भवेत् । यो बगु कर्म करोति, तस्मै बही भृविदायते । तस्मात्कर्मानुरूपेण वैषम्यामिति ॥ ५४॥ अतुल्याः स्युः परिक्रये विपमाख्या विधिश्रुतौ परिक्रयान्न कर्मपयुपपयने दर्शनाहिशेपस्य तथाऽपयुदये ।। ५५॥ सि० न चैतदस्ति, कर्मक वैषम्यमिति । कि तहि । उपकारकृतम् । स उपकारः श्रुत्या विज्ञायते । तस्माच्छुतिकृतं वैषम्यम् । तेन, अनुल्याः परिप्रये भवेयुः । विषमा पायाख्या । केचिदधिनः, फेचित्तनीयिनः, फेचित्पादिनः । येपाम तेऽधिनः । कथं च पाम भवति । यदि तेभ्योऽधै दीयते । एवं, तृतीपिना, पादिन इति च दीक्षाविधिथुतो समाख्यायन्ते । सा परिक्रपाककृते वैषम्ये नोपपद्यने । क पुनरयं विशेषो दृश्यते । अभ्युदये । अभ्युदय इति, अभ्युदर्यफलम् । ऋ- द्धिफलं द्वादशा चूमः। अध्वर्युग्रहपत्ति दीमायित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्गासारं, ततो होतारम् । ततस्तं प्रतिप्रस्याता दीक्षयित्वाऽधिनो दीक्षयति । ब्राह्मणा- रसिनं ग्रह्मणा, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुण होतः। ततस्स नेटा दीक्ष. यित्वा तृतीयिनो दीपयति । अशीघं ब्रह्मणः, प्रतिहारमुद्गातः, अच्छाया होहः । ततस्तमुन्नेना दीक्षयित्या पादिनो दोशपति । पोतारं ब्रह्मणा, सुब्रह्मण्यमुद्रातः, ग्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो दीक्ष- यति, ब्रह्मचारी वाऽऽचार्यमेषित इति । अधिनः, तृतीयिनः, पादिन इवि द्वादशाहेऽनुवादः । यदि प्रकृती 'ययासमागममीषामिमे भागास्वतो समं स्थादश्रुतत्वादिति-प्रसतानुप्रसक्तेन विमागोपोहलकं च ॥५३॥५४॥ १ ततप्तमन्यो मामयो दीक्षयदि-इति सण्डदेवादिधतः पाठः।

·१८९२ दुष्टीकासहितशापरमाध्यसपैवे- [१०१०पा०३१०१०] द्वादशाहे दर्शनमुपद्यते । तस्मादादिमिा समाख्यानात्समाख्याश्रु- विका वैषभ्य भवितुमईतीति ॥ ५५ ॥ (भूसंज्ञकेकाहे, औपदोशेकधेनुदक्षिणयाऽऽतिदेशिककृत्स्नकतुदक्षिणाया बाघाधिकरणम् ॥ ११॥) [१४] तस्य धेनरिति गवां प्रकृती विभक्तची- दितत्वासामान्याचदिकारः स्पायथेष्टिणु- पशब्देन ॥ ५६ ॥ पू० इदमामनन्ति, अयप भूवैश्वदेवत्रिदेव सर्वस्तस्य विश्ववत्यस्तो- श्रीया पेनुर्दक्षिणा, इति । अत्र संदेहः । किं धेनुर्गयां नियर्तिका, उत कृत्स्नाया दक्षिणाया इति । तदं तावत्परीक्ष्यम् । किं प्रकृती विभक्त दाक्षिण्यमुत समस्तमिति । तत इदं तच्च संहत्याधिकरणं क्रियते । किं प्रकृती विभक्तं दाक्षिण्यं, घेनुर्गवां निवर्तिका, उवाविभक्तं, करस्नाया दीक्षणाया निवर्तियति । किं प्राप्तम् । तस्य घेनुरिति शूपमाणे चूमः । धनुर्गा निम्पिति। तत एकत्ताचद्विचार्यते । प्रकृती विभक्तं दाक्षिण्यमिति । किमिदं विभक्तमिति । गवादीनापैकेकं द्रष्य दक्षिणेवि । कथम् । गौश्चावचा. अवसरम्य दक्षिणा, इति प्रकृनी गवादिमिर्दक्षिणाशब्दः प्रत्येक परिस. माप्यते । निर्दिष्टा हि गवादयो न तेषां समुदायः । चशन्दः समुच्च- यार्थो भवति, न तु समुच्चयस्य निर्देशकः । परपदविशेषणार्थ तु समुच्चयमुपादत्ते। यदि हि निर्दिशत, क्रियागुणैः समुच्चयः संबध्येव । समुच्चया बोमनः, सपुच्चपो द्रष्टव्य इति यया भवति, ए, च शोभना, च एण्य इति वा भविष्यति । ५५॥ वस्य पेनुरिति-विकृतिसिद्धयर्थ प्रकृति तापन्निरूपयामः । यदि गवादयः प्रधानमूनास्तान एकद्रव्यनितिका येनुः । अप दसिंगा, धनस्य दाक्षिण्यस्य निय. निका धेनुः । गादयोऽत्र प्रधानमताम्तेऽत्र निदिश्यन्ते । दक्षिणा तान्प्रति विधी. यते । न प शन्दः समुदायापों मति । न ३ समुच्चयनिदेशक इति-कोऽभिप्राय: । भए पशिति-प्रशनमूठा, दक्ष सम्पादार ।

·[१०१०पा०३०१४] बीमांसादर्शने। तया, पयेह समुच्चययोः पठो भवति, पवखदिरयोः समुच्चय इति । एवं धकः खदिरशेयत्राप्यभविष्यत् । न तु भवति । तस्मान चशब्दः समुच्चयं निर्दिशति । श्रुत्या निर्दिष्टेन चैकवाक्यता न्याय्या, न गवादिलसिनेन समुदायेन । तस्माव , गोदक्षिणा, अश्वो दक्षिणा, इत्पेवं संबन्धः । लक्षयित्वा हि गवादीस्तेषां दक्षिणात्वं विधीयते । तच गुणभूतं प्रतिप्रधान भिद्येत । चशब्दवत्र समर्थितो भविष्यति, गौर्दक्षिणा, अश्वश्च दक्षिणा, इति । न गोरश्वादिसहितो गवादीनां वा समाहार इति। यदा विभक्कं दाक्षिण्यं, तदा प्राप्ता गौर्दाक्षिण्ये । पुनर्विशेषार्थमु. धार्यते, पेनुर्दक्षिणा, इति । याऽसौ गोर्दक्षिणा सा घेनुरिति । अन्यास दक्षिणानामविकारण ययाप्रकृतिभावेन चोदकानुग्रहो भविष्यति । शब्द- नैव गव्येप गुण उच्यते, घेनुन्वं नाम । गोरेव हि घेनुर्नान्या । यपे. टिर्गुणशब्देन । सौर्य निपदिति सूर्यसंबन्धं कुर्याव्यस्योत विष: हिते निपणाश्रय एवं प्रयोगः शब्देन निर्दिश्यत इति, सनिषेपणफा- शाब्दास्तावद्विपकाराः । केचिद्वाच्यं स्वप्रधानमाहुः, नोपसर्जनत्वेन । यथा, वृक्षाविति वृक्षशन्दः स्वार्थप्रधान उच्चार्यते । केचिट्टाच्यार्थमन्यत्रोपसर्जनीभूतं ब्रुव- ते, न स्वप्रधानमतम् । यथाऽत्रैव वृक्षाविति द्विवचनं प्रातिपदिकोपसर्जनात्मानं वीति । न द्विवचनार्थमेव जहाति । एवं चशब्दः समुच्चयं त्रुवन्नुपसर्गनत्वेन ब्रवी- ति, न एवं प्राधान्येन । तस्माद्यस्योपसर्जनं चशब्द सोऽन्न क्रियागुणान्या संमध्या ते । प्रधान कार्यसंप्रत्ययात्सिद्धमिति । ते च गवादयः । न च पशब्दः समुच्चयस्य पर्यायवचन। । समुच्चयशब्दः प्राधान्येन निर्दिशति, नान्यत्र गुणभावेन । गवादयः स्वार्थस्य वक्तारो न द्योतकाः । कथम् । शब्दस्तावदृदृष्टया शक्त्याऽर्थमभिवचे, स एव । नाद्यः । एवं पशब्दः । कथम् । एकशक्तिकल्पनात् । अन्यथा शब्दान्त- रस्य तदमिधायिता, पशब्दस्य च द्योतकस्वमिति शतिद्वगं स्यात् । अपि प- वृक्षशब्द उच्चरित वृक्षार्थ एव मनसि विपरिवर्तते, नान्यसहितः । (प्रकाशशब्दोच्चारणात्)। उच्चरिते तु चशब्द इतरतरयोगः प्रतीयते । स तस्यार्थः। " १ मारमानमिति-द्वित्वमित्यर्थ । २ स एवं' इसारभ्य कियाधिग्रन्यानुदिन पति माति । इस तस्येति-पच्च यस्मात्प्रतीयते तत्तस्य वाच्यमिति नियमादिति शेपः।

·१८९४ दृष्टीफासहितशाचरभाष्पसमते- [अ० १० पा०३०म०१४) स्मयोगादनेन निर्वपणशब्देनैष्टिको विध्यन्तो नियम्पते । एवमिहापि गोर्गुणवचनेन धेनुशब्देन गोदक्षिणाधिकारः क्रियते, नान्या दक्षिणा विक्रियत इति ॥ ५६ ॥ सर्वस्य वा ऋतुसंयोगादेकत्वं दक्षिणार्थस्य गुणानां कार्यकत्वादर्थे विकृतौ श्रुतिभूतं स्यात्तस्मा- समयायाधि कर्मभिः ॥ ५७ ॥ सि० वाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति । सर्वस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तिका धेनुरिति प्रतिज्ञायते । तत्रेतद्वर्ण्यने समस्तं दाक्षिण्यमिति । किमिदं समस्त दाक्षिण्यमिति न मतिद्रव्यं दक्षिणाशब्दः संबध्यते, गौर्दक्षिणा, अश्वो दक्षिणा, अश्वतरो दक्षिणा, इति । कथं वर्हि । गवादयो दक्षि- णेति । न हि गवादीनुद्दिश्य दक्षिणासंबन्धी विधीयते, ये गवादयस्ते दक्षिणति । तथा हि दक्षिणाशब्दो गवादीनां दक्षिणासव-धविधानार्थ योगपनान्ततिसंवन्धममिवदन् बहुवचनान्तः स्याद, गवादयो दक्षिणा इति ! यथा, अग्नीपोमो देवते गाणापानापभिसाभवतामिति । गुणवचनाना शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । कथं ताहि । दक्षिणामुद्दिश्य गवादयो विधीयन्ते । का दक्षिणा । गवादय इति । दक्षिणा नाम दक्षतेरुत्साहकर्मण. । दक्षिणा-उत्साहिका, इति । एकः स गुणः । स च प्राधान्येन विवक्षितः । तविशेषणत्वेन गवादयः। गुणवचनाना व शब्दानामाश्रपतो लिङ्गवचनानि भवन्ति, न व्यवचनानामाश्रितगुणवशैन । यथा, विश्वे देवा देवतेति । का पुनर्दक्षिणा । गोधावयाश्वतस्येति । दक्षिणाशब्दो दाने संघध्यते, । गवादीनामुद्दिश्यमानानां विशेषणमविवक्षितम् । तस्मादेवाय दक्षिणासंबन्धः । उद्दिश्यमानापान्यात् । प्राधान्यं च द्रव्यत्वात् ॥ १६ ॥ इतरेतरयुक्त। दक्षिणा प्रतिविधीयते । कुतः । सल्यासामर्यात् । यदि रवादीनु- दिश दक्षिणा विधीयते न सत्या दक्षिा प्रति विधीयते । वाक्यमेदरसनात् । । यदि च गवादयः प्रधानमनासया मति पामिनि प्राप्नोति । गवादीना प्राधान्येऽ. एक्सपना मानोति । अन्यत्र शेपमावाद्गयादीनाम् । दक्षिणाप्राधान्ये तु नादृष्ट. नान्यदक्षिणा-पा।

·(०१०पा०३२०१५] मीमांसादर्शने । १८९५ ऋत्विाभ्यो दक्षिणां ददातीति, न गवादयः। एको हि दक्षिणानामर्थः, ऋविजामानमनम् । सऊंचाऽऽनतास्ते भवन्ति, भूय आनमनेनार्यों नास्ति, गवादीनामपि गुणानामेकं कार्य दक्षिणात्वम् । पदा समस्तं दाक्षिण्यं सदा विकृती भुवि तस्मिन् प्राकवेऽयं धेनुः श्रुतिभूता । सा च प्राकृतं कार्यमभिनिर्वर्तयति । ऋतुसंयोगेन हि श्रूयते तस्प कतानुदक्षिणा, इति । तस्मिन्निर्चुचे सर्व चोदकमातमानुपानिक निवर्तते । तया समवायाद्धि कर्मभिऋत्विजः संव-गन्ने श्रुतिभूतया । अपि च चशब्दश्रुत्या ससहायं गोद्रव्यमिति प्रतीयते । दक्षिणासंब न्धोऽस्य वाक्येन । श्रुतिश्च वाक्याबलीयसी । तस्मात्पूर्व च योगा, पाक्षिणासंबन्धः । इतरेतरयुक्ता दक्षिणायन संवध्यन्ते गवाद- योऽर्थाः । तस्मात्कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तिका धेनुरिति ॥५७ ।। चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गन नियमः स्यात् ॥ ५८ ॥ यदुक्तं, ययेष्टिगुणशब्देनेति । अत्रोच्यते । आग्नेयोपांशुयाजाशीपो- मीयानां प्राकृतानां, सोधिमणमाभापत्पनैनीनां चोदनानां न कि- चिदेकं कार्य, यकृती चोदनाऽऽश्रयेत् । तत्र वरूप, एकस्य कर्मणो वैकृतं कर्म विध्या गृहातीति । तत्र कस्य ग्रहीयतीति संदेहे युक्तो लिङ्गेन नियमः । इह स्वपदिष्टो हेतुः । गवादीनामे कार्य दक्षिणा- स्वम् । तस्मिश्व धेनुः श्रुतिभूता चोदकमाप्तान निवर्तयितुईनीति ॥५८॥ (ज्योतिष्टोमे नैमित्तिकादिगोदक्षिगया नित्यपयोगीयगोगतद्वादशशत. संख्यामानाधिकरणम् ॥ १५॥) [१५] एका पञ्चेवि धेनुवत् ॥ ५९ ॥ पू. यस्य सोममपहरेयुरेका गां दक्षिणां दद्याद , अभिदग्धे पश्च गा इति । अत्र संदेहः । एका पञ्च च गावः श्रूयमाणाः किं कृत्स्नस्य प्राविम्यो दक्षिणा ददाति' इति । अपि च गुणवचनोऽयं दक्षिणाशब्दो यदा ३०५ उपसननीभूनस्तदा द्रव्यस्थेव यडिसहय, तदेव लभो । इह च वहनि इन्याणि । तस्माद्बहुवचनेन भवितव्यम् । अनुपरस्य सत्यां गताकन्यायत्वात् । पदा त स्वभावान्येन विवश्यते गुणस्तदा, द्रव्यस्य पच्छित संख्यं तन्न भने । मवि- व्यं च गुणस्यापि वपनेन । तस्मादेकवचनान्तं युक्तम् ॥ १७ ॥ [५८ ॥ ।

·टुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेवे- [अ०१०पा०३२०१६)
ऋतुदाक्षिण्यस्य निर्तिका, उत गवामिति । किं प्राप्तम् । ए पश्चेति
धेनुवद । यथा धेनुः कृत्स्नस्य निवर्तिका एव का पश्च च भवेयुः ।
दक्षिणासंपन्धो हि तासा प्रत्यक्षः श्रूयते । वेन वा: मातीनां कार्य-
मभिनितयन्ति । प्राकृत्यश्वाऽऽनुमानिस्यो निवर्तन्त इति ॥ ५९ ॥
• (मायके सोमकया विहितेन वार्षिकेण पुंगवेन, प्राकृनसर्पक्रय-
द्रव्याधाविकरणम् ॥ १६ ॥)
इदं वायदपर्यवसित विष्ठतु । अयाधिकरणान्तरं मस्तूयते-
[१६] त्रिवत्सश्च ॥ ६ ॥ सि.
अस्ति सायस्के, साण्डस्त्रिवत्सः सोमक्रयणः स्पर्धमानानामिति ।
सन्ति प्रयार्यानि द्रव्याणि चोदकमातानि । अजया क्रीणाति, हिर-
ज्येन त्रीणाति, पण मीणाति, अश्वशफेन क्रीणाति, वाससा
फ्रीणाति, इत्येवपादीनि । तत्र संशयः । कि त्रिवास उपमस्प निव-
६का, अथवा सपा कार्यानां द्रव्याणामिति । किं प्राप्तम् । ऋषभस्प
निवर्वक इति । कुता । पुंगवत्वात् । गवन सामान्येन, पंगवोऽसी
विधीयते । कुतः पंगवत्यम् । साण्डश्रवणात । तस्मादृपभस्य निव-
तक इति।
एक प्राप्ते, नः । त्रिवत्सर । किम् । करस्मस्प ऋयार्पस्प निवर्तक
शति । प्रत्यक्षः स क्रीणातिना संबध्यते, वेन चोदकमाप्तं निवर्तयति ।
वस्मारकास्नस्प क्रयार्थस्य नियतक इति ॥ ६॥
तथा च लिङ्गदर्शनम् ॥ ६१ ॥
एवं च कन्वा लिन दर्शयति । लिङ्ग भवति । एवमाह । अप.
रस्मिन् सायरने, स्त्री गौः सोमनायणी व्याटचा वेषां स्पर्धा, इति ।
यदि सर्वस्व अपार निर्विका स्त्री गो, ततः सेवेकापिनी फेन
सह स्पषिष्यत इति । वरथा सर्वस्पानिवर्तिकायां संघस्य स्पर्श
भषेन । त्रास्यां वर्षमानायां सर्धाया, व्यारचा शेषां सर्धा, इति
नोपपद्यते । तस्मात्सपि निवरिति । त्रिवरसोऽपि वत्समानश्रुतिः ।
सोऽपि च सर्पप निवर्तक इति ।
५९ ॥१०॥

·(१०१०पा०३०१५] मीमांसादर्शने १८२७ एवं वा ॥ यदि त्रिवत्सः सर्वेषां निवर्तकरतदा तमपयाधमाना सायकान्तरे स्त्रीगी श्रयमाणा येवला स्यात् । तत्र, व्यावृत्ता ोपा स्पर्धा, इति दर्शनमुपपद्यते । इतरथा हि केवलस्य ऋपमस्यापधाधि. तारं विवत्सं निवर्तयन्ती संघमध्यपतिता सतापि । तत्र, व्यायचा द्वेषां स्पर्धा, इति वचनं नायकरयते । अनः कृत्स्नस्य क्रतुदाक्षिण्यस्प निधर्वकस्त्रिवत्स इति । यमन्तरागमिणीन्यायो भवतीत्यन्यथा सूर्य वर्धते । इतथ, एका पञ्च च स्नरय क्रतुदाक्षिण्वस्य निवर्तिकाः, त्रिवत्सश्च । तया च लिङ्ग दर्शनम् । एवमेतत्समानश्रुवित्रिरत्सोऽपि सर्वस्य निक मामोति । वदैतनमुपास्ने ! पावृत्ता हो सार्श, इति ॥ ६१ ॥ एके तु श्रुतिस्तत्वासंखया गयां लिङ्गवि- शेपेण ॥ ६२ ॥ सि. रिपतांदुचरम् । यदुक्तम्, एका पञ्च च कृत्स्नस्य कदासिपस्य निवातति । एतन्न । एफे सर्या निवर्तन्ते, एके गावो निवर्तन्ते, अश्वादयो न नियन्ति । एका देया, पञ्च देया इति य एष नियमः स गोविपया । पुतः । गोविशिष्टपा संरुपया संबन्धात् । । यदेतत्, एका ददाति, पञ्च ददातीति । नवपभिसंवन्यः क्रियते, एका दक्षिणा ददातीति । कतहिं । एका गामिति । गोसंबन्धो हि मुख्यत्वादलीयान् । अपि च गोशब्देन सह संख्यायाः प्रत्यक्ष संवन्धः। गौशब्दव्यव- धानात्परोसो दक्षिणाशब्देन । गोशब्दश्य मुख्यार्यों भवति । इतरपा लक्षणा स्यात् , एका गामश्यादि घेति । तेन गा लिङ्गविशेषण संख्या गोपु निविशते । एव च सपामनिटचाववादीना ययांपति- भावे चोदकानुग्रहो भविष्यति । वादेका पञ्च च गळ निव- विका इति ॥ ६२॥ (अश्वमेधे विहिताम्या प्रकाशाम्या प्राकृताध्वर्युमागमात्रस्य बाधा-) वितरणम् ॥ १७ ॥ [१७] पाकाशी तथेति चेत् ॥ ६३ ॥ पू० - ९१ ॥ १२॥]

·૧૮૮ दृष्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [भ०१०१०३०१७) यश्वमेघे श्रूयते, हिरण्मयो प्राकाशवधर्थवे ददातीति । तपोऽय: सांशयिका कमाका कास्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकावतान- मागस्य निवकाविति । कुतः संशयः। इह प्रामाशावित्येप पदि ददा- विना संबध्यते, ततः कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्थ निवर्तकः । अथाव- युगा, तदाऽध्वर्युभागस्य । किं मातम् । कृत्स्नस्येति । ततपते, माकाशाविति शन्दो ददाविना संवध्यत इति । कुतः। एवं ददातिसंव- न्यविधाने श्रुतिरनुगृहीता । अध्वर्युणा संबो वास्यम् । अपि च मामासाविति द्वितीया कारमविभक्तिः सामयीदवाऽऽरूपा- वेन संपते, न नाम्ना । तस्माददाचिना संबन्धः । अध(संवन्धे पाध्वर्युशन्दास्पटयभविष्यत् । तस्मादपि ददाविना संबन्धः । ददाति लायित्वा प्राकाशी विधीयते । वत्र न शक्यो ददाविरध्वर्युणा विक धुम् । वाक्यं हि वदा भिधेत । अपि च विशेषणे सत्यपि यदि ददाति- रविशिष्ट पदान्तरेण संवध्यते, अविशिष्ट एव कार्य मामोवि । प्रयुज्य पदातिमन्य प्राकायो विधीयते हिरण्मयो' इति न विधीयते । कुनः । • प्राकाशे' इति हिरण्मयावेपोच्यो, नान्यद्रव्यमयो, धेनुशव्दवन् । यदि प्राका- शाम्पसमन्धो मोत्या सरयन्त वाक्यमेव स्यात् । न पायो विधीयते । न धा. स्वपरिवचिदिति । कारकविमतिय श्रुत्येव प्राकाशयोददातिना समन्धं प्रवीति । मध्वर्युमंमन्ये पहषपपिप्पूत् । मात्र मन्पः । अपि च विशेषणे सस्पपि पदि ददातिविशिष्ट पदान्त- रेण संपध्यते, अविशिष्ट एव कार्य मामोतीनि। कोऽभिरायः । अभिवाक्ये ददानिमन्य प्राश विधीयते । (पतम्या) ददातेपिशेमविवतितम् । पाय- पमहात् । प्रयुज्यमानमपि विशेषगमशत विशेष्यं न पिशिना । पम् । प्रधान. मोर सानिः । प्रघनमूत्रम्य परिदमकमविपतिनम् । क्यम् । रपया किया विपथे। क्रिया विधीमाना पारकरिना न मनि । कारमाणि १ सविण- निन मल्लिा तम्मारिकाकाराणि कार विशेषगानि मन परास्यते।" तर प: जिस दिनगनेस प्रधानमन. विनतम बिबाहम् । वियत सा |प मानताप सिम्यं तनहारिकामा प्रत्ययन २ पराम. ले । माया प्राविदिशापित, माप पटसं राम । मर---पा।

·- [M०१०पा०३१०१०] मीमांसादर्शने। मानमपि हि विशेषणमशक्तं न विशेष्यं विशिष्टि । तस्मान् , योऽध्वरं युनक्ति, सोऽध्वर्युरिहामिर्मतः । अनः कुत्स्नस्प क्रतुदाक्षिण्यस्य निव. को प्राफाशाविति ॥ ६३ ।। अपि त्वषयवार्थत्वाद्विशतप्रकृतित्याद्- गुणेदन्ताविकारः स्यात् ॥ ६४॥ सि. आपि विति पक्षव्यावृत्तिः । दक्षिणावयवकार्यायों भाकाशी, कृत्स्नदक्षिणाकार्यायो । विभक्ता हि सेषां भागा अध्वनादीनाम् । अयमध्वयोंर्भागः, इमेऽन्येषामिति । तस्माद , गुणेदन्ताविकारः स्यात् । किमिदं गुणेदन्ताविकार इति । गुणस्येदन्ता गुणेदन्ता । इदंभाव इदन्ता । गुणेदन्ताया विकारो गुणेदन्ताविकारः । अध्वयोंमागस्य निवर्तको माकाशी । कथमिव । एकमिदं हि वाक्यम् । हिरण्मयो माकाशी, इति । नेयं प्रथमा । नापि दक्षिणाशब्देन संवन्धः । येन द. क्षिणाकार्ये वर्तेयाताम् । का तापा 1 द्वितीया। ददातिनैव संबध्यते । तदेकं वाक्य, हिरण्मयो माकाशावध्वर्यवे ददातीति । अध्वर्युसंपदान- केन ददातिनतयोः संवन्धः । तस्मात्तबाध्वयुददातिभागं निवर्तयतः । यद्वा सर्वविशेषणविशिष्टो ददातिरपूर्वो विधीयते । दृष्टार्थत्वादघोर- पानानत्यर्थान् प्रत्याख्यास्यति । कियाङ्गत्वात् । प्रधानस्य तु विशेषणमध्वर्युर्न विवक्षितम् । तस्मात्कृत्स्नविकारी प्राकाशौ । अध्वर्युशब्दस्त्ववयुत्यानुवाद इति ॥ १३ ॥ न कृत्स्नस्य दाक्षिण्यस्य निवर्तको प्राकाशी । कुतः । यदि दाक्षिण्यमन्ध प्रा. * का शौ विधायेयाता, प्राकाशौ दक्षिणा, तो चावयव इति । यथा औदुम्मरः सोमः घमसो दक्षिणा, स ब्रह्मणे देयः' इति । एक चेदं वाक्यं, 'प्राकाशावध्वर्यवे ददाति' इति । प्राकाशाविति न चेयं प्रथमा । यपा • सोमचमसः' इति । कि तहिं । द्वितीया । सा ( अध्वर्यवे ) ददातिना संबध्यते । एकवाक्यत्वात् । अध्वयंपाकाश. योर्ददातिना संबन्धी विधीयते, न ददातिमध्वर्युवेशिष्टमुद्दिश्य । नापि ददातिमु- दिश्य, अध्वर्युगाब्दस्यावयुत्यानुवाददोपात्, व्यवहितसंबन्धाच्च | किं स्वध्वर्युमेवोदि. श्येति । तत्र चतुर्यन्तोऽ-वर्युः संप्रदानभूनः ! प्राकाशप्रातिपदिकं च द्वितीयान्तमध्वयं पति गुणमावेन, तयोः प्रातिपदिकयोः संबन्धाचतुर्थी लम्यत इति ।

·दृष्टीकामहितगावरमाप्पसमेते- [म... पा० १७.१४) अथ यदृकं, पाकाशयोददातिसंबन्धी विधीयत इति । तया हि शुधिरनुगृहीता भविष्यतीति । नासौ वाक्यानपक्षिणी श्रुतिः । असति ददातिमाऽऽनन्तये नावकल्पते । यदप्युन्यते, कारकविभक्तिराख्या. न संबन्धयोग्यति । योग्यत्वं दर्शनेन याध्यत । दृश्यते त्वानन्तय भाफाशयोरध्वर्युभन्दैन । यदप्युक्तं, तत्मबन्धे पष्ठयभविष्यदिति । सत्यं मामोति पष्टी, न तु तदमाये संबन्यो नास्त्यध्ययुगा । गम्पवे हि स बाक्येन । आह चतुर्थीश्रुतिरत्र या, मा वाश्यपपवाघियत इति । नाविधीयमाना चाघिनुमुन्महने । कयं तविधित्सिते संप्रदान भूपत इति । सामर्याप्तम्यानुवादेति तम्मादीपः । उक्तं वा सर्व- विशेषणविशिष्टं दानं विधीयत इति । एवमन्येषामनिटत्ती ययामकवि- भाषे चोदकानुग्रही भविष्यनि । तस्मादध्वर्युमागम्य निवर्तको प्राका- शाविति ।। ६४॥ ( उपहव्ये फ्रनावापदेशिकावदक्षिणया पातहरनक्रतुदक्षिणाया मायाधिकरणम् ॥ १८ ॥) [१८] धेनुवचाश्वदक्षिणा स ब्रह्मण इनि पुरुपा- पनयो यथा हिरण्यस्य ।। ६५॥ सि.

·fn०१०पा.३१०१८]] मीमांसादर्शने । १९०१ अस्त्युपहव्या, उपहच्योऽनिरुता । नमामिशस्यमानं याजयेत् । अग्नि- टोयो यतः पञ्चदशस्तोमोरयतरसामा, अवाश्वेता दक्षिणा । उपहव्योs. निरुक्तः । तेनामिशस्यमानं याजयेत् । उक्थ्यो यज्ञः सप्तदशस्त्रोमो वृहपृष्ठः, अश्वः पावो वमललाटो दक्षिणा तन श्रूयते, स घनिरुक्ता, स ब्रह्मणे देय इति । तत्र संदेहः। फिमश्नो ब्रह्मभागस्य निवर्तक उत कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्येति । कि प्राप्तम् । ब्रह्ममागस्य निवर्तक इति । कुतः । कर्तृसंबन्धाद, अवयवार्यत्वाद्विभक्तप्रकृतित्वाच्च गुणेदन्ता- विकारः स्यात् । सम्वत् । यथा, जमुद्गाने ददाति, इन्युद्गातृभागस्य निवर्तिका स्रक्, न कृत्स्नस्य कदाक्षिण्यस्य । एवमिहाप्रीति । एवं पाते, घूमः । धेनुवदनदक्षिणा स्यात् । कृत्स्नस्य निवर्तिफेति । फुतः । दक्षिणाशब्दसंवन्धात् । अश्वः श्यावो रुक्मललाटो दक्षिणा, इति प्रत्यक्षश्रुतेनाश्नाऽऽनमनं कम्पम् । एवं चेत्, आनुमानिफं निवर्तितुमईति । ननु कर्तृ संबन्धोऽस्य श्रूपते, स द्यनिरुक्तः स ब्रह्मणे देष इति । उच्यते । एफेन वाक्येन देशकमालानां निचिः । द्विती- येन वाक्येन निवृत्ती सत्यां पुरुषापनया क्रियते । यथा हिरण्यस्य, सर्वं ब्रह्मणे परिहरतीति । वस्मात्कृत्स्नस्य निवर्तकोऽश्व इति ॥६५|| एके तु कर्तृसंयोगात्सग्यत्तस्य लिङ्गविशेषण ॥ ६६ ॥ अथ यदुक्तम् , एक अर्था निवर्तन्ते, कर्तृसंयोगाष्टिङ्गविशेषेण सम्ब-' दिति । तत्परिहर्तव्यम् ।। ६६ ॥ - द्वितीयमधिकरणं कृस्त्रम्य । तृतीयमपि नस्यैव, लिगाशनानिवृत्यर्थमारम्यते । चतुर्थमपि तत्कृत्स्ने विकार, तदन्ताविकारोऽध्वर्युमागे नियमार्थः ॥ १५ ॥ [९६|| १ यिनित --- २ द्वितीयमिति-धेनुबचावदक्षिणा ०१. पा. ४.१० स०६५) इत्याधिकरण करनस्य विकारार्थमारभ्यत इत्यर्थः । तृतं यमिति-तपाच कोमच. मक्षः ' (०१० पा. ४. १९०६८ इत्यविवरणमपि मृत्नविकारार्थमेवाधिकारवायाss. रभ्यत इत्यर्थ । ४ चतुर्थमपति-यजुर्युके त्वध्वयों 'इसधिकरणमपि ( भ...पा. ४. २० म०७.) कृमविकारार्थ एव दक्षिणापुन श्रवणे सति करतापभागविकारापवादतयाऽप्वयंभा. गमाने नियमार्थमारम्पमित्यर्थः ।

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा०३१०१९) अपि वा तदधिकाराद्धिरण्यवद्विकारः स्यात् ॥ ६७ ॥ अपि वेति पक्षव्यावृत्तिः । तदधिकारात् , दक्षिणाधिकारात् । दक्षिणाशब्देन दक्षिणामधिकृत्याश्वसंबन्धः कृतः। तस्मात्कृत्स्नदक्षि- णाविकारोऽश्य: । अतो हिरण्यवदेव भवति, न सम्वत् ॥ ६७ ॥ (ऋतपेये विहितप्तोमचमतदक्षिणया प्राकृतकृत्स्नक्रतुदक्षिणाया बाधाधिकरणम् ॥ १९॥ [१९] तथा च सोमचमसः ॥ ६८ ॥ पू० ऋनपेये श्रूयते, औदुम्बरः सोपचमसो दक्षिणा । स प्रियाय सगी- घाय ब्रह्मणे देय इति । तत्र संदेहः । किं ब्रह्मभागस्य निवर्तकः सोमचमसा, उत कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । किं प्राप्तम् । तथा सोम. थमस: स्यात् । यथा, सम् उद्गारे तद्भागस्य निवर्तिका, उद्गातृसंयो- गात् । एवं ब्रमसंयोगाह्मभागस्य निधर्वकः सोपचमसः ॥ ६८ ॥ सर्व विकारो वा क्रत्वर्थे प्रतिपेधात्पशूनाम् ॥ ६९ ॥ सि. पाशब्दः पक्ष व्यावर्तयति, न ब्रह्मभागस्प निवर्तकः । कि तहि । कस्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य । कथमवगम्यते । पशुपतिपेधानुवादात् । एवपाम्नायते, न वै सोपोऽनृतं पश्चो यत्पधून दद्यात्सोऽनृतं कुर्यात् । औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा, इति । पशुदानमपोध सोपचमसो विधी. यते । यः पशून दद्यात्तस्यप दोपो भवेत् । एतस्मान्न पशवो दातव्या इति वक्तव्ये तमेवार्यमुक्तं मन्यमान', सोमचमसो दक्षिणा, इत्याह । पशवो न दीयन्त इति गम्यते । नदेवं कृत्स्नस्य निव- तकोऽवाल्यो । ब्रह्मदानस्य निवर्तक सत्यन्येभ्यः पशवो दीपेरन् । वस्मारकास्य निधर्तक इति ॥ ६९ ।। ब्रह्मदानेऽविशिष्ममिति चेत ॥ ७० ॥ इति परपश्यसि । पनुदानविपत्तिपेपास्कलस्प तुदाक्षिण्पस्प निघा- सफ इति । ब्रह्मदानेऽप्येतदवाल्पते । ब्रह्मणे सोमघमतो देयः । य: पशून् दधोद्रमण, रति गम्यते । मस्मान नियोगता कृत्स्नस्यैव प्रतु- ॥१७॥१९॥१९॥ १६पारय मागे-पा.।

·। [R०१०पा०३०१९] मीमांसादर्शने । १९.३ दाक्षिण्यस्य निवर्तके पशुमतिपेधानुवादोऽवकल्पते । ब्रह्मणे दानेऽपि चदुपपद्यत इति ॥ ७० ॥ उत्सर्गस्य क्रत्वर्थत्वात्मतिपिद्धस्य कर्म स्पान्न च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् ॥ ७ ॥ न चैतदस्ति, ब्रह्म भागस्य निवर्तकः सोमचमस इति । कस्तस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः स्यात् । अस्य सोमचमतस्य य उत्सर्गः, स ऋत्वयः स्यात् । दक्षिणाशब्देन हि संवध्यते, सोपचमसो दक्षिणा, इति। न च प्रकृतावेकैको गवादिदक्षिणा । उक्तमेवेदं, गवादीनां समुदा- ये दक्षिणाशब्द इति । तदेवं सोमचमसदानेन प्रतिपिढेपु पशुषु यदि ब्रह्मदानेऽप्येतदविशिष्टमिति कृत्वाऽन्येभ्यः पशवो दीयेरन्, प्रविपिद्ध क्रियेत । यो हि ब्रह्मभागो न सा दक्षिणा । दक्षिणाययवो हिसा। दक्षिणावयवे दक्षिणाशब्दो निविशमानो गौणः स्यात् । न च विद्या माने मुख्य गीण उपादीयते । सोमचमतस्य दिप्रयोजनं दक्षिणानि- वृचिः । सपामृविजापानमन प्रयोजनं दक्षिणानां, न ब्रह्मदानम् । तस्मास्कृतस्य क्रतुदाक्षिण्यस्य निवर्तका सोमचमस इति ।। ७१ ।। ( पूर्वापिकरणप्नोत्तरपक्षयोः प्रयोगनप्रतिपादनम् ।।) यदि तु ब्रह्मगस्तदूनं तद्विकारः स्यात् ॥ ७२ ॥ सर्व वा पुरुपापनयाचासा ऋतुप्रधानत्वात् ॥ ७३ ।। भयोजनसूत्रद्वयमिदम् । यदि तु ब्रह्मभागस्य निवर्तका सोमचमता, ततो ब्रह्मभागोना सा दक्षिणा । एतेन विकारणान्या दीयेरन्, यया पूर्वः पतः । यया तर्हि सिद्धान्तः, तथा सर्व निवर्तते । तस्मिन् निव- तित, ततः पुरुषापन यः क्रियते, स ब्रह्मणे देव इति । तासां दक्षिणा- नां ऋतुमधानत्वं भवति । सर्वत्र्विगानमनेन हि ऋतुः सिध्यति, न नहानत्या केवलया। सोपचसेन च सा सर्वानतिः कृतेवि नान्परिक- चन दीयेत । एतत्त्रयोजनं भवत्येव पक्षोक ययोपणितमिति ॥ ७२ ॥ ७३॥ । ७० ॥ ७९ ॥ ७२॥ ७३ ।। १ रक्षिणानितिः-पा।

·१९०४ टुष्टीकासहितशायरभाग्यसमैवे-[१०१०११.३०२) (अथवा-सतपेये सोमचममेन कृत्सकदाक्षिगायाः पुरुषान्तरस्य च निवृत्यधिकरणम् ॥ २० ॥) एवं वा-- [२०] यदि तु ब्रह्मणस्तदूनं तद्विकारः स्पात् ॥ ७२ ॥ पू० ऋतपेये भूपते, औदुम्बर: सोमचमसो दक्षिणा । स प्रियाय सगोत्रा- फब्रह्मणे देष इति पोऽर्थः साशषिकः। ब्रह्मभागेनोनं दातय. मृत सोपचमस एव केवलो दातव्य इति । ननु सोमचमसो दक्षिणेत्येप संपन्य इत्युक्तम् । तोच्यते । सोमचमसो ब्रह्मग इत्येष संबन्ध राव कत्वा चिन्ता । यद्येव, ब्रह्मणः सोमचमस इति संवन्यो विवक्षित, सोपचपसेन ब्रह्ममागो नियतिव: । अवशिष्टं दावव्यं तदूनो विकारा स्यादिवि।। ७२ ।। सर्व वा पुरुपापनपानासां ऋतुप्रधानत्वात् ।। ७३ सि. स वा सोमचमसेन निवत्त । फुः। सोपचससो दक्षिणा, इस्येप संप-धा प्रत्यक्षः । सेन निवतित सर्वस्मिन् दाक्षिण्ये पुरुषाप- नप एव क्रियते । वासा ऋतुमपानवाद । दक्षिणाना सोपचसो या प्रतुदक्षिणा, स स ऋतुदासिय निवाति ॥ ७३ ॥ (पानये श्रुनेन यनयुक्तरपेनाध्याम्पिादिम कान्तरस्यानिवृत्त्य- धिकरणम् ॥ २१ ॥) [२१] यजप ने बध्वदिक्षिणा विकारः Zma Munde ·(१०१०१०३१०११] मीमांसादर्शने । १९०५ गम्यते । कुतः । प्रकृतो हि वाजपेयः । अश्वयुः पुनर्वापेन श्रूयते । वाक्यं पुनः प्रकरणादलीयः । तस्मादध्वर्युमागस्य निवर्तको स्य इति ॥ ७४ ।। अपि वा श्रुतिभूतत्वात्सर्वासा तस्य भागो नियम्यते ॥ ७५ ॥ सि. अपि वैति पक्षव्यावृत्तिः । श्रुतिभूता हि सर्वे स्था: सामान्येन बचनेन, सप्त सप्तदशकानि ददातीति । सप्तदश रया, सप्तदश निष्का सप्तदश दास्या, सप्तदश युग्मानि, सप्तदश गवा शतानि, यसो वय. स्पश्च सप्तदश, इति । तेनाविशेषण सप्तदश स्था. सर्वेषां मासा विभ- क्तव्याः । तत्र न ज्ञायते कस्य को स्थः। तत्राध्वयोंजुयुक्तः पक्षे प्राप्तः स नियम्यते । यजुर्युक्तमध्यवे ददाति, नान्यं, न चान्यस्मै । एवम्, ऋम्भिर्युक्त होने, नान्यं, न चान्यम्मै । सामभिर्युक्तमुद्गाने नान्यं, न चान्यस्म। तत्र पक्षे विधानार्य यजुर्युक्ताहणं, नाध्वयों- भांग निवर्तयितुमुत्सहते । तस्यानिवृत्ती चोदकानुग्रहो भविष्यति । तस्मादध्वयोंमांगे रयो नियम्यते, न वद्भागं निवर्तपतीति ॥ ७५ ॥ इति श्रीशवरस्वामिविरचिते मीमांसामाग्ये दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ . ७१ ॥ ७९ ॥] इति श्रीभकुमारिलविरचिताया मामासाभाप्ययाल्यायो टुप्टीकाया दशमाध्यायस्य तृतीय पाद ॥ १ समय यसो यस्यश्चति सारेषत पाउ ।

·दृष्टीकासहितशावरमाप्यसमैदै- [अ० १०पा.१०१) अय दशमाध्यायस्य चतुर्यः पादः॥ ( नक्षत्रेष्ट्यादापदिष्टरुपहोमादिभिरातिदेशिकानां नारिष्ठहोमादीनां नाघा. मावाधिकरणम् ॥ १॥ [१] प्रतिलिङ्गासंयोगात्कर्मसंस्कार विछताव- धिकं स्यात्॥ १ ॥ सि. अत्यमिः, य एवं विद्वानमिचिनुत इति । वन नक्षत्रेष्टिः, अनपे कृचिकाभ्यः पुरोटाशमष्टाकपालं निपेद । सोऽत्र जुहोति । अग्नये सा- हा, कृचिकाम्या स्वाहा, अम्माय स्वाहा, निवल्यै स्वाहा, अन- पन्य स्वाहा, मेघयन्त्यै स्वाहा, वर्पयन्त्यै स्वाहा, चुपुणिकाय स्वाहा, इति । सन्ति नु मच्चो नारिष्टहोमाः, नारिष्ठान होमान्नुहोतीति । तम संशयः । कि नारिष्ठहोमानां निचिन, अथवाऽनिवृत्तिा, समुच्चय इति । तथा श्येने श्रूयते, लोहितोष्णीषा लोहिया पसना निवीता ऋखिनः प्रचर वीति । मस्ति प्रकतो, निवीन मनुष्याणा, मापीनावीत पितृणाम् , उपपीवं देवानाम् , उपव्यय देव- सत्यमेव वारुत इति । यदि चोदकेन प्राप्तम् । सत्र संशयः । किमुप- पीवस्य निधि, सवानिधिः, समुच्चय इति । तया पृष्टये पदहे श्रूयते, मध्वासयेत्, घृत वि । अस्ति तुमको, पपो न मानणरय, पराग रामन्यस्प, आमिसा पैदास्यति । दिह चोदकेन मातम् । वत्र संपावितस्प निरचित, उतानिटचिा, समुघय इति । मातम् । तस्य निचिरिति । मत्पाश्रवा उपहोमादपोदना.

·" [२०१०पा०४०] मीमांसादर्शने । 'सानानुमानिकानां निवर्तका इति । अपि च प्रकृतिलिङ्गन्संयोगो मवाति, 'जुहोति, निवीarः प्रचरन्ति, आशयेदिति । यथा शरम वहिमवतीसि, • शराः कुशानिवर्तयन्ति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । अनिचिः, समुच्चय इति । कुतः । प्रकृतिलि. गासंयोगात् । प्राकृतेन लिङ्गेन कार्येण संयोग एपामुपहोमादीनां मास्ति । स हि मत्यक्षदर्शनेन वा भवति । यथा, नेवारवारिति । अमावे विधानेन चा भवति । यथा, जुहूपा वा एतर्हि वाग्भवति, यहि पृष्ठया पडहः सतिष्ठते । न बहु वदेन्नान्यं पृच्छेन्नान्यस्मे मतियाव, मध्वाशयेत्, घृतं वा, इति । विकारेण वा । यथा, नडनवरुनेखाप- . . प्रत्यक्षविधानाचोदक एवं नास्ति नक्षत्रेष्टौ । यषा गृहमेधीयस्याऽऽज्यभागयोः प्रत्यक्षानानात् । यथा सोमस्य प्रत्यक्षविधानात् । उच्यते । सर्वास्वेद विकृतिपूपमानेन धर्मप्राप्तिः । न च सोमस्य केनचित्साह- श्यमस्ति । दार्शपूर्णमासकैपिहितधर्मकस्तो व्यक्तचोदनो । सोमस्त्वव्यक्तचोदनः । तस्मात्सोमे य एष धर्मा विधीयन्ते त एव भवन्ति, नान्ये । नक्षष्टयामपि प्रपमें तापदुपकारापेक्षा भवति, ततः सादृश्येन धर्माधिः । न चापूर्वमहमुपकारषदृष्टम् । सादृश्य पारयाऽऽग्नेयेन । तस्य च कारा मनन्तरिता आमेये विधीयन्ते । ते नोप- फारमन्तरेण संभवन्तीति तत्सद्भावः । तस्माचप्रकारान्तरमुपारो विद्यते तद्गृहाति विकृतिः । हमे चोपहोमा नोपकारपूर्वका दृष्टाः | तस्मात्प्राकृतमनात प्रवर्तते । गृहमेघीये तोपकारावाज्यमागो पुनः । श्रुती, शक्यतो गुगावेकेकस्याम् । .तस्ण गिरापदस्य प्रतिषिध्यमानस्य यत्कार्य रक्ष्यते तराप विधीयते । तस्मारका- टक्षणा गिरापदमुच्चार्यते, न प्रतिषेधार्थम् । वाक्यमेदादिदोपप्रसन्नात् । न पापि एक्षणापा कार्यापत्तिः । यथा, पठया पदहा सतिष्ठत इति । अमाव:-संस्पा, अमावन पतिधो लक्ष्यते । प्रतिपेधेन रसणया कार्य गम्यम् । देवमंहगं पत्र, पत्रापि संदेशामावः, तत्रापि प्रमादेवात्यमिनि । तामामुपयः । मस्तरमा समान पाटो नपान्य वि यात एप कारिता व हरि-पाहामारे समान विधिना पसनमार प्रतिमिन ए परामदनीपर पासपः।। मात्र माना पाटो नोदनमः।

·दृष्टीकासहितधावरंभाप्पसमैवे- [म.१०पा०1] प्रधानामिविवशब्देन वा मवति । यया, परिधी पशुं नियुञ्जीवति । भविषपैन वा भवति । यया, ने गिरा गिरवि चूयात् । यदिरा गिरेति घूयादात्मानं तदुद्गाता गिरे। ऐरं कृत्वोद्यामिति । अन्येन वा, येना- वगम्यते प्राकृवं फार्यमभिनिवर्तयन्तीति । चदिह न किंचिदम्यस्ति । न चैतावता निवृतिः, इदं प्रत्यक्षश्रुतमिदं चोदकैन मोसामिति । प्रकृति लिङ्गसयोंगे निवृत्तिभवति, नापया। नन्धिदानीमेवोक्तं, भवतीह प्रकृतिलिङ्गसंयोगः-जुहोति, निपीताः अचरन्ति, श्रीशपोदति । उच्यते । प्राकृवानां जुहोत्यादीनां जुहोत्या- - पन्तराणीपानि विपीयन्ते । चत्र वावज्जुहोतिरदृष्टाः । फयपतो -गभ्येत मारुतस्पार्थे वर्तत इति । तथा, उपासमष्टा, कथं तस्प कार्ये निवीतं वर्वत इति गम्यते । तया, अतं वृत्यर्थम् । मध्वशनं जुहोतिशब्दसामान्यात्स्थानसामान्यापूर्वनाधः । उच्यते । नात्र बांधः । कुतः । कार्यापत्त्यभावात् । प्रत्यक्षेण तावकार्यापत्तिर्यया • नेवारश्वर्भवति । इति महिींणा कार्ये भोपारा वर्तन्ते । ननु शब्देनेयं कार्यापत्तिः । न हि | नीवारमाति- पदिक नीवारान्त्रवीति । तद्धितो विकारम् । परुशब्दश्यहम् । बृहस्पतिशब्दस्तस्य विकारस्य देवताप्तबन्धम् । न हि शब्डेन कार्यापत्तिर्गम्यते । प्रत्यक्षेण स्वकाम्यते । पीहयः पुरोडाशं निर्वतयन्ति । पुरोडाशो यागम् । एवं नीवारावरं, चरुर्यागमि. स्युमर्यपापि हविनिर्वर्तकत्वं प्रत्यक्षम् । न चैवमुपहोमानाम् । अदृष्टार्थत्वात् । न घानुमानेन कार्यापत्तिः । यथा, ' नखावपूतानां वरुः' इति । तत्र तुपकणवि. प्रमोकं दृष्ट्वा फलं, नूनमवघातकायें वर्तते नखावपनमिति । न च प्रतिषेधेन कार्या. पतिरनुमीयते । यथा," न गिरा गिरेति पात्' इति । ननु परस्परनिराकासमेवेदं वाक्यद्वयम्, विधायकद्वयसद्भावात् , यात-उद्ग- यमिति चेत् । उच्यते । एवं सति वाक्यमेवः प्राप्नोति । विधायक शकिकतना कैकस्य' स्यात् । तस्माद्विरापदस्य पतिपियमानस्य यत्कार्य लढ्यते तरापदं "विधीयते । तस्मारकालसणाचे गिरापदमुच्चार्यते, न प्रतिपेयाम् । वाक्यमेदादि- दोपात् । न पापिलसितलक्षणया कार्यापत्तिः । यथा 'परिधौ | नियुखी। तामारपयप्रकाराऽपि कार्यापतिनास्त्युपहोमानी, येन माघेरन् । प्राकृतं येन वा 'फेनषिदन्येन, पेनापगम्पसे । कार्यापत्तिरिति निरूपयन्तीति कोऽयं मन्यः । न - विपायावान-पा. नियुपन्ति-पा।

·[म.१०१०१०१] मीमांसादर्शने । घृताशनं च तस्मिन्न वर्तत इत्यतेन ज्ञायत एव । तस्मानास्ति प्रकृति- लिङ्गसंयोगः। अयोच्यते, नेवोपहोमा जुहोत्यन्तरं, प्राकृते होमे मन्त्री विघीयत इति । तच्च न । विधायकस्पाभावात् । सोऽत्र जुहोतीति परिसमाप्त पाक्ये केवळस्य मन्त्रस्याऽऽन्नानम् । नास्ति वचनम्, एवं जुहोतीति । भिन्नान्येतानि वाक्यानि । सोऽत्रं जुहोतीति विधिवाक्यम् । अग्नये स्वाहा, कृचिकाभ्यः साहा, इत्येवमादीनि मन्त्रवाक्यानि । तस्मान मन्त्रविधानार्य जुहोतेः पुन श्रवणम् । होमविधानार्थं श्रुतिर्विधायिका भवति, मन्त्रविधान वाक्यम् । तस्मादपि न मन्त्रविधानम् । अतः समुच्चयः । उभयमपि प्रमाणेन प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रवणं प्रमाणं, चोद- कोऽपि प्रमाणम् । नानाकार्यत्वान्नेतयोर्विरोधः । तस्साच्या, प्रया- जादीन वापन्ते, एवं नारिष्ठहोमानपि न वाधैरन । अत एवंजातीय कर्मसंस्कार विकतावधिकं स्यादिति ॥१॥ चोदनालिङ्गसंघोंगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति संनिधानात् ॥ २॥ अथ यदुक्तं, शरमयं वहिमवतीति । यथा शराः कुशान् निवर्वय- 'न्ति, 'एवमिहापीति । अत्रोच्यते । युक्तं शरमये । भवति हि तत्र 'प्रकृतिलिङ्गेन संयोगः । वशिन्देनैवविशिष्टं वा वहिर्भवति, शेरा वा वहिप कार्य वर्तन्त इति । इह तु भकृतिलिङ्गासंयोगः । तस्मादिपर्म चहिपेति ॥ २ ॥ ( अपवा-सोमारीद्रयाग उपदिष्टः शरैरातिदेशिकाना कुशाना बाघनिरूपणम् ॥ १॥) एवं घा- [3] प्रतिलिङ्कासंपौगाकर्मसंस्कारं विकताव- धिकं स्यात् ॥ १ ॥ पू० 'होमानुवादेन मन्त्रविधानम् । शुद्ध एव होमो विधीयते, तेन वाक्येन : सोऽत्र नुहोति ' इति । द्वितीयेन मन्त्रा, : अग्नये कृत्तिकाम्यः । इत्येवमादिना । तयो- होममन्त्रयोः संबन्धः प्रकरणेन वाक्येन । तस्मानारिष्टोपहोमयोः समुच्चयः ॥१॥ [२॥] १ वत-पा. १ भोग्नु जुहोति-पा। .

·टुप्टीकासहितशावरमाप्यसमेते- [म.१०प०अ०१] - इदमाम्नायते, सोमारौद्रं च निर्वपत्कृष्णानां , बीहीणामभिच. रन् इति । तत्रेदं श्रूयते, शरमयं यहिमवतीति । तत्र संशयः। कि को निवर्तते, नेति । किं पाप्तम् । उभयस्य प्रमाणावगतत्वा- समुच्चयः ॥१॥ एवं प्राप्त मा- - चोदनालिजन्सयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति- संनिधानात् ॥ २॥सिक चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारा प्रतीयेवेति । अस्ति हि तत्र प्रकृति- लिङ्गेन बर्हिःशब्देन संयोगः । तस्मात्माकृतस्य निचिरिति ॥ २ ॥ ( अथवा-वाजपेये माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणप्ताधनाया विहित. रथोपादिना प्राकृतदर्भमन्त्रयो धनिरूपणम् ॥ १॥)' एवं वा- [२] प्रकृतिलिङ्गासंयोगात्कर्मसंस्कार विकता. वधिकं स्यात् ॥ १ ॥ पू० अस्ति वाजपेयः, शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति । तत्र श्रूयते, रयघोपेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति । दुंदुभिषोपेण माहे. न्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोतीति । अस्ति च प्रकृती, उपावतध्वमिति दर्भा- भ्या स्तोत्रमुपाकरोतीति । तदिह चोदकेन माप्तम् । तत्र संशयः । किं रयघोपेण ढुंदुभिघोपण यो नादः स मन्त्रस्य निघका, यव्यं वदर्भयोः, उतोमयमुमयस्य निवर्तकमिति । किं प्राप्तम् । शन्दत्वेन । सामान्येन नादो मन्त्रस्य निवर्वकः, द्रव्यत्वेन द्रव्यं दर्भयोः । ननु वत्पुरुपनिर्देशेऽयम् । तेन परार्थेन रथस्य घोपविशेषणत्वेनोधारणं, न स्वफार्पण निर्देश ' रोपेण ' इति रयो दर्भयोनिवर्तकः, घोपो मन्त्रस्य । कुतः । एवं स्वार्थ: रपशब्दो मविष्यति । इतथा पर विशेषणमिति लक्षणा प्रवीति । (श्रुतं स्वार्थ . इतरपा रपशब्दो रयमेव वीति । घोपशब्दो घोपमेव । तत्पुरणे तु रथः परार्थ. १एवमिति- रपयोपेण' इति पदे, रपथ घोपनि दसमासपच इवयः । ३ इतरयति- एपस्य पोप इति पीतापुरपक्ष इयर्थः।

·(Rato०४010 समासादर्शने । १९११ अत्रोच्यते । द्वंद्वनिर्देशोऽपीदृशो भवति । तत्रायमप्यर्यः, न स्या परार्थ उच्चरिष्यते । श्रुतिर्हि तथा हीयेत, लक्षणा च स्यात् । चौदना- लिङ्गसंयोगश्च पाध्येत । तस्माद्घोपो मन्त्रस्प निवर्वको द्रव्यं दर्भ- योरिति ॥१॥ एवं प्राप्ते, बम:- चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत प्रकृति- संनिधानात् ॥ २॥ सि० चोदनालिङ्गसंयोगे तद्विकारः प्रतीयेत, उभयस्य चोदनालिङ्ग- संयोगो नैकैकस्य । रयघोपेणेति श्रूयते, न रथेन घोपेण घेति । रथ- विशिष्टो घोपो लक्षण स्तोत्रोपाकरणस्य । प्रकृती दर्भी लक्षणं, मन्त्र. छ। नन्विदानीमेवोक्तं द्वंद्वनिर्देशो भविष्यतीति । नैतदेवम् । द्वि- वचनं हि क्या स्यात् । एकवचनेन च निर्देशः । तेनैको लक्षणं, सच पोपः । वेन हि समभिव्याहारस्तृतीयायाः । ननु समुदायेन समभि- न्याहारो भविष्यति । न हि । समुदायस्याशब्दार्थत्वात् । अय समुदा- यो निर्दिश्येत, ततोऽभ्युपगतमुमयस्य निवर्तकमिति । ननु मन्त्री वाचक एक, उपाध्यमिति । नेत्युच्यते । उपावर्तन- मात्रस्यामिधायको मन्त्रान चोपावर्तनमात्र स्टोत्रोपाकरणम् । अथा. प्यभिधानं स्यात्, तथाऽपि तस्य नियतकः । लक्षणेनोपाकर्तव्यमिति प्रत्यक्षा श्रुतिः । अभिघानेनोपाकर्तव्यमिति चोदकः । श्रुविश्व चोदका- दिलीयसी । तस्मादुभयस्य निवर्तको रथयोपो दुंदुभिघोपश्यति । कि भविष्यति प्रयोजनम् । यदि रथो न घोपविशेषणम्, अस्यवि- मुधार्यते )। तस्माद्वद्रोऽयम् । ननु द्वंद्वे सति द्विवचनं प्राप्नोति । उच्यते । सो द्वद्रो विमापयकवद्भवति । इत्येकवचनं माये ॥ १ ॥ एवं तर्हि तत्पुरुषायं पारीयान प्राप्नोति । कथम् । अत्र यसदिरयोः समा- हारः स प्रधानमूतस्तं प्रति धवखदिरापात्यन्तगुणभूत वुनाते । स च समुदाया केनचिच्छन्देन नोच्यते । तत्र द्वावपि रयघोपो परायों भवेताम् । तस्माचस्पुरुष एवं मनस्वदस्यनम्वर, एवं तहि-त्यस्य प्राधियापिमन्यो सप्त इति भाति!

·टुप्टीकासहिवशावरमाध्यममैवे- [म०१०प०१०२) शिवोऽपि घोषः स्तोत्रोपाकरणं लक्षयेदिति ॥२॥ (वृहस्पतिसवादिविकृतावोपदेशिहररातिदेशिकानामैन्द्रवायवादि- ग्रहणाना समुच्चयाधिकरणम् ॥ २॥) [२] सर्वत्र तु ग्रहामानमधिकं स्यात्मकतिवत् ॥ ३ ॥ सि० बृहस्पविसवे श्रूयते, वाहस्पत्यं ग्रहं गृहाति । विषुवति, अकै ग्रह गृहातीति । महायते, शुक्र ग्रहं गृह्णातीति । अवघे, सौवर्णराज वाया महिमानौ ग्रहो गृह्णातीति । सन्ति तु मकवाविन्द्रवायवादयो ग्रहा। न इह चोदकेन प्राप्ताः । तत्र संशयः । पकवस्ते निवर्त्यन्त उतानिहाचा, समुच्चय इवि । फि प्राप्तम् । प्रत्यक्षता कृतायोदकमा. धान् माधवान् निवर्तपितुमहीन्त । अस्ति हितेषां प्रकृतिलिङ्गेन ग्रहसन्देन संयोग इति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । तत्र वत्र सर्वत्र ग्रहान्नानमधिकं भवितुमर्हति । मावस्यानिटचिरिति । कुतः। उभयेषां प्रमाणावगतत्वात् । चौदकोपि प्रमाणं, प्रत्यक्षश्रवणपपि । ग्रहशन्दा मकृविलिङ्गामिति चेत् । नैवम् । शेषात् । प्रयोननं, यदि रयो घोपविशेषणमेव नियमो भवति । ननु पिसेऽपि नियम एव । उच्यते । साधारणगुणवचनोऽयं शब्द एवोपपद्यते । अरुणगुणस्त साधारणोऽपि माति । तत्र व क्येन द्रव्यनियमो भवति ॥ २॥ महति तावनिरूपयामः । 'ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' मैत्रावरुणं गृह्णाति । इत्ये- षमादीनि पाक्यानि प्रती श्रूयन्ते, नेन्द्रवायन योत, मैत्रावरणेन यनेतेति । यो भूयेत, तथा सतीरावद्विवसः स्यात् । - घोषस्तत्रोपाकरणम्-गा। शुकमह-पा-३पादिति-परिश्पादित्यर्थः । । नियमो भवति-पत्सव धोको नान्यस्येति नियमो भवतीत्यर्थः । ५ ननु त पूपिभी तेन रपपोपयोः परस्परसाहित्सागरगहायनान्यायेन परस्परनियमालथं पोषों रपस्यैरेति नियमो न सियोति छाते-ननु पनि भन उभ्या उच्यत इति समाधान. मम्पस्यायमाय । ममोपहायमीरपट परिचारिकम बरामगोपनमनुभूयमान- पार पायेन पारनियमः रिपपोष' इति द्वरशेदन परसरामेश्येकानय. आदरदरगएप पर-दिस्योरिख प्रतीयमानत्वेधी निरुप्यनिरूसमावस्याप्रती घोपो रपाकर नियन्या इति। दिवर-पा. रस्नो 'पदिसल. 'दि.पाटा पापा INTERVIपुर्वपश्वा सादा सपनाया।

·- (म.पा०म०२] पौयांसादर्शने । यदि ग्रहशब्दमुच्चार्य गुणो विधीयते, ततः प्राकृता एव ग्रहा गुणविक- ता मधेयुः । अय ग्रहसंवन्यनामहो विधीयते, तो ग्रहकार्य वर्तत इति प्राकृतं निवर्तयेत् । यया, खळेवाली यूप इति । अन्यः पुनरेप अशब्दो ग्रहणवचनः । अर्के नाप नई गृह्णाति, महिमानी नाम ग्रहो गृहातीति । अत्रापूर्वी ग्रहणक्रिया विधीयते । तस्मान्न ग्रहशन्दचोदना- लिङ्गम् । एकार्थानां हि निफरपो वा बायो वा भवति । न चैषा पैक. तेरेकार्थता । ननु यागनित्यः स । तेनपामकार्यवति । उच्यते । यागंप्रति संहत्यकारिण एते, न निरपेक्ष एकैक एपा साधकः । न ह्येषां पृय. पत्वेन यागसंवन्धः, अ॥ण यजेत, शुक्रेण यतेति । कर्य तर्हि । प्रयोगवचन एषां ग्राहकः । स च संनिहितानाम् । न च संनिधाने विशेपोऽस्ति । तस्मात्सर्वेषां प्राकृताना कृवानां च संग्राहकः प्रकृति- चन् । यया प्रकृतविन्द्रवायवग्रहणं चोदित, मैत्रावरुणग्रहण पुनरोद्यते । विभागबादृष्टाः संस्कारो देववोदेशश्च । अयत्वात्कार्यस्य, न ज्ञायते पूर्व उत्तरस्य का भवतीति । प्रयोगवचनग्रहणाच समुच्चयः, न केवलं क्षेत्रावरुणादिभिः सह, अपकरणाधीताभ्यामश्वदाभ्यामपि । एवं विक- चावपि समुच्चयो भवितुमर्हति । 1 , 7 faहिं । इन्द्रवाय् देवताऽस्येति तद्धितो देवता इयोसननीभूता प्रवीति । तच्च दव्यं द्वितीयया गृङ्गाति प्रति गुणम्तम् । गृङ्गातिश्च द्रव्यस्य पृयक्षकानम् । तबाधाम् । योऽत्र देवतानिदेशोऽधायः । अन्य देवताया अमोदितत्वात् । त. माद्वितीयादिवपि ग्रहणेष्वयमेव न्यायः । न चन्द्रवायत्रोऽयं मेत्रावरुणाय कार्य गत इति प्रमाणपत्ति ! समापिलानि महानि । पागोऽत्र देवतामक्ष । देवताश्च यागमन्तरेण न संपवतीति यागमपेक्षन्ते । यो संनिधानेन प्रमाणेन संबन्धो भाति । तच सनिवान सपा महणानामवि. शिष्टम् । ईशी तापती प्रकृतिः। यागः प्रधानमनः । फले घोदितत्वात् । (प्रधान- भूत) देवतावाक्यानि तदानि । तामा प्रधानभूत एव चागोऽर्यादम्बस्यते । विनीत 'ऐन्दवाययं गृणाति ' इति चोदन प्राप्तानि । संनिहिनानी नराणि । आम्नानः । । १ उपपर्मनमूता-पा० । २ स न दयाः वय दृष्टार्थ-दति र, पा। ३ स्थर्य दर पोति पूर्व धेरःतत:-पा.१५ चोदकमातानि-पा।

·१९९४ टुष्टीकासहितशावरभाष्यसमैत- [अ० १०५/०४४०२) थाह । ननु ग्रहं संकीर्त्य गुणो विधीयते-अश्वमेधे, सौवर्णराजता. भ्यामिति । अत्रोच्यते । न वो प्राकृतौ ग्रहो । संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगा- दिति ग्रहकर्मणी भिद्यते । आह । इह तर्हि, वाईस्पत्यं गृहातीति देवताविधानाय स्यात् । उच्यते । ग्रहे विधीयमाने श्रुतिरनुगृहीता । देववायां वाक्यम् । श्रुतिश्च वाक्यादलीयसी । आह । आग्नेयवच । यथा, अग्निष्टुति-आग्नेया ग्रहा भवन्तीति देववाविधान भवति, एवमेकवचनान्वेनापि । तस्याविवक्षितवाद । यथा, प्रहं समाष्टीवि सर्वग्रहाणां समार्गोऽभिधीयते । एवमिहापि सर्वग्रहाणां देवता विधीयते । अत्रोच्यते । उक्तमेवच्छूतेपलीयस्त्वा- दिति । आमेया ग्रहा भवन्तीति तु वाक्यमविरुद्धं श्रुत्या । न हि क्षत्रास्ति, आग्नेयं ग्रहं गृह्णातीति । आग्नेयसचा तत्र वाक्येन श्रुत्पवि. सामर्थ्यात् । निहितान्येव तेन सर्वाणि, युगपद्गृह्णातिप्रयोगवचनः । संनि- धानायविशेषात् । मनु बृहस्पतिदेवता चोदकपात्रेषु ग्रहेषु विधीयते । उच्यते । न संभवति देवता- विधानम् । कयम् । यद्देवताविधानं तस्योपसर्जनायों विधीयते । यथा दण्डीति पुरू- घोपसननीभूतो दण्ड एव विधीयते, पुरुषस्य मामत्वात् । एवमिहापि । कथं द्रव्य- • देवतासनन्धे चोदकामन्य वृहस्पतिर्देवता विधीपते । उच्यते । उपसर्गनायों न चोदेका ग्रहे शक्यते विधातुम् । असामर्थ्यात् । कथमतामयम् । यदाऽस्य देवतासंबन्धः, तदाऽस्यशन्नो देवताविशेषणत्वेनोधा. येत । तदा परार्थमुच्चारणं, न स्वार्थम् । यदा वृहस्पतिरस्येति, तदा स्वार्थमुच्चारण, म परार्थम् । सदुधारणेन स्वार्थवत्परार्थवघोचारणं विरुध्यते । यदा तु न देवता. विशेषणस्वने,चार्यते, तदाऽस्यशब्दः प्रधानभूतः, देवताप्रातिपदिकं तदर्थम् । तस्मादाम्या विशेषणाम्या विशिष्टस्तद्धितापों विधीयते, नोपसर्जनम् । तस्मात् :पाईपत्यं गृहाति' इति श्रुत्यैव विधानमित्यतनवाभित्रायेणोच्यते । म सन् । मीहीबासति' इत्यनेन दृश्यम् । तत्र वक्यान्तरेण नोहयो यागमा- धनानागत से स्वरूपमपि पियो । क्षणयापूर्वसाधनावमपि । तर द्विती- १५.पा. १. सू. १) सानि-पा. २ सैनियामादिविशेषात-पा। मvिra हदि पाठ मारपरक इति भादि। ५ पोसाको प्रयायतोन्मा।

·A - [Motपा००२] यीमांसादर्शने । रद्धेन चोयमाना युक्तैवेति । तस्मात्माकुनेभ्यो व्यतिरिक्तो बाईस्पत्यः समुञ्चीयते । यया प्रकृती, अंशुं गृह्णाति, अदाभ्यं गृहातीत्यमाकरणिको भाकरणिक समुच्चीयेते, एवमिहापि वैकृताः समुच्चीयेरनिवि ॥ ३ ।। अधिकथैकवाक्यत्वात् ॥ ४ ॥ इतश्च पश्यामा समुच्चय इति । कुतः । निःसंदिग्धैश्वाधिक मुरा- हैरेफवाक्यत्वं भवति । कथम् । सप्तदशैते ग्रहा गृमन्ते, ये माजी- पत्याः सोपग्रहाः सुराग्रहाश्च । अत्र व्यक्तपधिकाः मुराग्रहाः । तेषु, गृशान्त इति ग्रहणं चोयते, नानूयते । सकृदुचरितो गृहन्त इति शन्दा सोमनहेरपि संवध्यते । तस्माचोदनान्तरं ग्रहाणाम् । अनेनासंदिग्येना- न्यदप्येवमेवावगम्यते ॥ ४॥ या प्रोक्षणस्य गुणमावं ब्रवीति बीहिलशितापूर्व प्रति । न विहेन्द्रवायवव्यं प्रमा- णान्तरेण यागसाधनं निर्मातं, येन गृह्णातिक्रियाऽपूर्वाशेन संवयेत, प्रोक्षणक्रियेव । तस्मादैन्द्रवाययं गृह्णातिक्रिया प्रति प्रधानभूतम् । द्वितीयाविभक्तिसामर्यात् । न च प्रयानादिवाक्यतुल्यम् । तत्र द्रव्यदेवतेन किया नित्यते । सा तदुपकारिका । ३ह तु विपरीतम् । न चाऽऽमेयतुल्यम् । तत्र ‘आग्नेयोऽष्टाकपाली भवति इति साकाइसमेतद्वाक्यम् । तच्च यागमन्तरेण निराकाझं न मवति । परिपूर्ण वाक्यान्तरेण संबध्यते । प्राक् च यागात्परिपूर्णमेव न भवति । न च यागमन्तरेणान्येन प्रकारेण पूर्यते । तत्र आग्नेयोऽष्टाकपालो मवति । इति यागात्तुल्यम् । दर्शपूर्ण. मासाम्याम् ' इत्यनेन प्रकृता एव फले विधीयन्त आग्नेयादयः । न चेह तया। ऐन्द्रवायवादीनां यागविधानामावात् । अन्यथानुपपत्त्या यागरूपना । परिपूर्ण वा. क्यम् । ऐन्द्रवायवे गृहाति ' इत्यनेन । न त्वानेयादिवाक्यं परिपूर्णम् । तत्र सा- कासवाद्यागकरुपना । इह तु परिपूर्णेऽन्यथानुपपत्तिवेलाया ' सोमेन यनेत ' इति विद्यते यागः । स च यागो देवतामात्मप्तिस्यर्यमपेक्षते । ऐन्द्रवायवादीन्यपि यागा- नपेक्षन्ते । तयोर्द्वयोः साकाझयोरेकाङ्गविकटयोः संवन्धो भवति । तस्मान प्रकर- मेनेन्द्रदायवादीना संबन्धः । न चैतर्देवतावाक्यः पूर्वमसंबध्यमानः फरेन संर- ध्यते । अपि च 'ऐन्द्रवायवं गृहाति' इत्येतदपरिपूर्ण वाक्यं सोमयामिना सह शीघं संबच्यते प्रकरणेन ॥३॥[१ ॥ १ यागसापने निशान न न गृहाति । कियापूर्वाशन संवप्पेट प्रिोक्ष कियेव । वस्मार- पा। यागकल्पना-दति पाठ आपसरु इति मावि । ३ परिपूर्वस्यार्यानुपाति-पा। - ·. - दृष्टीकासहिवापरभाष्यप्तमेते- [..पा.१०). लिङ्गदर्शनाच ॥ ५॥ लिङ्गमप्येतपर्य दर्शयति । किम् । विरण्यो वा एप यज्ञऋतुर्यदा- जपेयः । अतीव ह्याग्निष्टोमं कामयुक्ध्यमतिषोडशिनं नातिरात्रया- मोतीति । विरण्यशब्दो विस्तीर्णे भवति । यथा, विरण्यान्यरण्यानि, विस्तीर्णानीति गम्यते । यदि समुच्चया, एवं विस्तीर्णता | बापायों नोपपद्यते । तस्मादपि समुच्चय इति ॥ ५॥ ( वाजपेये~-उपदिष्टेः प्राजापत्यः पशुभिरातिदेशिकानां ऋतुपशूनों समुच्चयाधिकरणम् ॥ ३॥" [३] प्राजापत्येषु चाऽऽम्नानात् ॥ ६॥ सि. अस्ति वाजपेयः, वानपेयेन स्वाराज्यकामो यनेताते । तत्र माना- पत्याः पशवा, समदश प्राजापत्यान् पशूनालमत्र इति । सन्ति तु प्रकृती अतुपश्वा । त इह चोदकेन माताः । तत्र संशयः । कि ते प्राना- 'पश्यैः ऋतुपशवो वाध्यन्ते, उन समुञ्चीयन्त इति । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षाः पानापत्पाबोदकपातान् ऋतुपशून वाघेरनिति । एवं पासे, ब्रूमः । प्राजापत्येषु च समुच्चयः स्यात् । चशब्दोऽन्याच- यार्यः । आम्नायन्ते हि ऋतुपशवः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति, नामिष्टोमो मोक्थ्यो न पोडशी नातिरात्र इति । अय कस्माद्वाजपेयेन सर्वे पन्नक्र. सवोऽवरुध्यन्ते, पशुभिरिति ब्रूयान् । यदाग्नेयं पशुपालभतेऽग्निष्टोमं सेनायरुन्धे, ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम्, ऐन्द्रेग पीडशिनं, सारसत्याऽतिरात्र, मारल्या वृहस्तोत्रम् । एतावन्तो वै यन्नक्रतवस्तान् पशुभिरेवावरुन्धे, वि समुच्चयं दर्शयति । ननु दर्शन मिदमुपदिश्यते, कोऽत्र न्याप इति । उच्यते । प्रकृतिलिङ्गासंयोगः । ननु पशुधब्द. प्रहविलिङ्गम् । नेत्या- ४ । नान पशुमन्य देवता विधीयते, संख्याश्रयणात् । संख्यादेवता. भवणाकतिरं चटपुक्तम् , धत्वनिवेशासंपया फर्ममेदः स्पा. दिनि । भी ग्रहाणामिव समुघयो भवितुमर्हतीवि ॥६॥ - ॥॥ 1(२.२ पा. १०.०१) ·[4010084010 मीयांसादर्शने । १९१७ ( सांग्रहणेष्टावुपदिष्टेरामनहोमैरातिदेशिकानां समुच्चया- धिकरणम् ॥ १॥) [४] आमने लिङ्गदर्शनात् ॥ ७ ॥ सि. अस्ति सांग्रहणीष्टिा, वैश्वदेवी सांग्रहणीं निर्वग्रामकाम इति । तत्र श्रूयते । आमनमस्यामनस्य देवा इति तिस्र आहुती होतीति । सन्ति तु प्रकृती त्रयोऽनुयाजाः । तेऽत्र चोदकेन प्राप्ताः । तत्र संशयः । किमामनहोमेरनुयाना निवर्तन्त उत तैः समुच्चीयन्त इति । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रुतैरामनहोमैरानुमानिका अनुयाजा निवत्यैरन् । अपि च नित्वं प्रकृतिलिङ्गसंयोगो भवति । एवं प्राप्ते, वमः । भामने समुच्चयः स्यात् । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । लिङ्ग होममर्थ दर्शयति । किं लिङ्गम् । वहिरात्मा बै प्रयाजानुपाजा आत्मा देवता, यत्प्रयाजानुयाजानां पुरस्ताद्वोपरिणाद्वा जुहुयादहिरात्मानं सजातानामादधीत, अथ यन्मध्यवो जुहोति मध्यत एव सजातानामा- स्मानं घरी, इत्यनुयाजानामनिवृत्ति दर्शयति । आह । ननु वित्वं प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । नेत्याह । न हि संख्यामात्रमन्य शक्यते गुंणो विधातुम् । न हि कस्यचित्काचित्संख्या न भवति । वस्यान्न संख्या प्रकृतिलिङ्गसंयोगः । लिङ्गदर्शनं विदमपदिष्टं, प्राप्ति- रत्र वक्तव्यति । उच्यते । आहुती होतीति श्रुत्याऽऽहुतिसत्ता, वाक्येन मन्त्रविधानम् । त्रिसंख्या चानुवादत्वेनावफल्पते । संख्यामन्त्रवन्ति तु पागान्तराणि विधीपन्ते । तेषां चोमयप्रमाणावगतत्वात्समुचयो न्याय्य इति ॥ ७॥ ( गवामयनान्तर्गते महानत उपगानान्तरकत्रीभिः पत्नी मिराति. देशिकोपगानकर्तृणामृस्विनाममाघाधिकरणम् ॥ १॥) [५] उपगेषु शरवस्यात्मरूतिलिङ्गसंयोगात् ॥ ८ ॥ पू० महावते यते, पर-य उपगायन्ति, पिच्छोलाभिरुपगायन्ति, काण्ड- वीणादिभिरूपगायन्ति, आपाटलिकाभिरुपगायतीति । असि तु भकतो ऋत्विन उपगायन्तीति । तदिह चोदकेन प्राप्यते । तत्रायमर्थः

·।
।
१९५८ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [अ०१०पा.१०]
सांशयिको भवति । किं पत्नीभिः, उपगायन्तीति ऋत्विज उपगायन्तो
निवर्त्यन्त उत न निवर्पन्त इति । तत्रैतचावचिन्त्यते । किं गानोप-
गानमेतदुत वादिनोपगानमिति । तत्रापि दैनं, किं गानस्योपगानं
गानोपगानमुत गानमेनोपगानं गानोपगानमिति । किं तावत्माप्तम् ।
प्राकृतं निवर्यंत इति । वत इदं वयेते ! गानस्योपगानमिति । पल्यो
गायतां गानमुपचिन्वन्तीति, गानं प्राप्तमेव प्राकृतम् । उपचय उपस-
यो विधीयते । तस्माद्गानस्योपगानमिति ।
अथवा, गानमेवोपगानं, गानशब्दो हि शारीयो गीती प्रसिद्धः ।
तस्माद्गानमेतदुपगानम् । गानस्य चोपगानमिति । यदैतयोरन्यतरच.
दा ऋत्विकार्ये पन्यो वर्तन्ते । अतः प्रकृविलिङ्गसंयोगात्मत्यक्षश्रुतेन
चोदकमाप्तं निवर्त्यने, शरवन । यया, धरमयं वहिमवतीति शराः
प्रत्यक्षश्रुनायोदकपातान् दर्भान् निवर्तयन्ति, एवपिहापीति ॥ ८ ॥
आनर्थक्यावधिकं स्यात् ॥ ९ ॥
तुशब्दः परं व्यावर्तपति, न निवृत्तिरिति । समुच्चयः स्यात् । तत
एतचिन्त्यते । वादित्रस्येतदुपगानम् । अस्ति छात्र वादित्रम् । दिक्षु दुंदु-
भयो नदन्तीत्येवमादि । तस्योपगानं वादित्रस्योपगानम् । कयम् ।
प्रत्ययेन हि श्रुत्या पात्वर्यस्य सत्तोच्यते । विपकृष्टोपसर्गार्थस्य सचा,
अर्षविप्रकर्षाददुर्घला भवति । तस्मादुपसर्गायत्तत्वाविधानं पात्वर्थ-
सांविधानेन वाध्यते ।
अथवा, धादित्रमिदमुपगानम् । एवं शाह । पल्य उपगायन्ति,
फाण्डवीणादिमिरुपगायन्तीति । फाण्डवीणादिमिर्वादित्रमुपगानं भवति ।
भवति च तन्त्रीगाने गानशब्दः । तस्माद्वादित्रमुपगानम् । तत्र यवं
धादित्रस्योपगानं, यदि वा वादित्रमुपगानम् , उभयथा मातादर्यान्तरे
भाति । नापसमय: । कुन: । आनर्यक्यात् । एवं चोदकानर्थक्पं
न भविष्यति । चोदकोऽनुग्रहीप्यतीत्यर्थः । तस्मात्समुच्चय इति ॥९॥
( अझनाम्यञ्जनास्ये सत्रे समाग्नातेन गांगुलवाम्यअनादिना प्राकृत-
नवनीताम्यानस्य समुच्चयाधिकरणम् ॥ ६॥)
[६] संस्कारे चान्यसंयोगात् ॥ १० ॥ सि.
८॥९॥

·.
[१०१०पा० अ०७]
मीमांसादर्शने ।
अस्ति, अञ्जनाभ्यञ्जनो नामकौनपश्चाशद्रातः । तत्रेदं समाना-
यते । गौग्गुलवेन. प्रातःसवने समजते, अभि वाऽजवे । पलुदारवेण
माध्यंदिने सबने, सौगन्धिकेन तृतीयसवन इति । अस्ति तु प्रकृती
नवनीवेनाभ्यञ्जनम् । तदिह चोदकेन माप्तम् । तत्र संशयः 1 किं तद्वै.
कुवेन वाध्यत उत नेवि । किं प्राप्तम् । प्रत्यक्षश्रुतत्वाकवेषु, अञ्जते,
अभि वाऽखते, इति च गतिलिङ्गप्रयोगाद्वाध्यत इति । आह । ननु
मुत्याकालमञ्जनमभ्यञ्जन च सत्रे, दीक्षाकाले नवनीतेनाभ्यञ्जन म.
छनो, अन्यकालत्वात्मयोजनान्तरे वर्वत इति वायो न स्यात् । ज.
यते । मयाजवदन्यकालमपि तत्कार्यमेव द्रष्टव्यम् । कालमात्रमन्यत् ।
पदार्थस्तु स एव । यया, तिष्ठन्तं पशुं प्रयजन्तीति विष्ठति पथौ
मयाना वर्तमानाः माकृत कार्यका एव भवन्ति, एवमिहापि द्रष्टव्यम् ।
एवं प्राप्ते, चूमः । संस्कार-अञ्जनेऽभ्यञ्जने च मावेन सह समु.
चया स्यात् । कुतः । अन्यसंगोगाद । अन्यकालमिदं कार्यान्तरे वर्तते ।
एवं चोदकोऽनुग्रहीप्यते । तस्मात्समुच्चय इति ॥ १० ॥
प्रयाजवदिति चेत् ॥ ११ ॥
इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् ॥ ११ ॥
नान्यत्वात् ॥ १२ ॥
न च प्रयानवद्भवितुमईनीति । कुतः । अर्यान्यत्वात् । स्नेहनार्थ-
पादौ नवनीत मुखपचाराय । मटते कार्य सुत्याकाळं गोग्गुलवेना.
यजनं विरुक्षीकरणार्थ, प्रत्यक्ष कार्यान्तरं वर्तव इति न माक निव
यितुमर्हति ॥ १२ ॥
(महामते-तादिभिः पानाहतवामस. समुच्चयाधिकरणम् ॥ ७॥)
[७] आच्छादने विकार्थ्यात्मारूतस्य विकारः
स्यात् ॥ १३ ॥ पू०
महामने भूपते, टोप्य यजमानः परिपचे, दर्भपयं पत्नी, इति ।
अस्तुि नु महतो, पहन पासः परियच इति । तदिह घोदकेन प्राप्तम् ।
१.॥ ११॥ १२॥

·दृष्टीकासहितशावरभाष्यसमेते- [१०१० पा०४०६) वत्र संशयः। फिमहतस्य वाससो निवृत्तिः, नेति। फि प्राप्तम् । आच्छादने तु माकृतस्य विकारः स्यात् । कुतः । ऐकाव । एको ह्या माकनस्य कृतस्य च । कौपानमाच्छादयित, प्रकृती विकृती च प्रच्छादनं क्रियते । तस्मात्सत्यक्षश्रुतेन चोदकपातं निवर्तेत ॥१३॥ आधिकं वाऽन्यार्थत्वात् ॥ १४ ॥ सि. वाशब्द पक्ष व्यावयति । अधिकमिदं प्राकृताद्वाससो भवितु. मईवीति । कुतः । तद्धि निवर्तक भवति, यदनियर्थ न शक्नोति निवे. घटम् । यत्त्वनिवापि शक्रोत्ति भवितु, न तन्निवर्तयति । तद्धि निव- तयदप्रतिषेधकं सच्चोदकं माझं बाधेत । ननु कौपीनपच्छादने, परि. धत्त इति भवति, नान्यकार्यके । उच्यते । नतदेवम् । उपरिवाससोऽपि कार्य परिधत्त इति भवति । तद्यया, कम्बलं परिधत्ते, रौरवं परिधत्त -इति । सतो धचे-परिधच इत्यवश्वप्रसिद्धया भवति । तस्मादहतस्प वाससो न निवृत्तिः, समुचय इति ॥ १४ ॥ समुच्चयं च दर्शयति ॥ १५॥ समुच्चयं च वासःशब्देन बहुवचनान्तेन दर्शयति, वासांसि वारा- ही चोपानही विमुञ्चतीति । कृष्णविषाणया वासासि विसंसयति, वोऽध्यः परिधरो, इवि । तस्मादपि पश्यामोऽनिवृत्तिः, समुच्चर इति ॥१५॥ ( महावते स्तोत्रान्तरसाधनीभूतः श्लोकादिसामभिः माकृतसाम्नां समुच्चयाधिकरणम् ॥ ८॥) [८] सामस्वन्तररिषिकारः प्रतीयेत ॥१६॥ सि. महायते श्रूयते, श्लोकेन पुरस्तात्सदसः स्तुवते, अनुश्लोकेन पवा- रसदसः कान चात्वालमवेक्ष्यमाण इति । सन्ति तु प्राकृतानि सामानीह चौदन मातानि । तन संशयः। कि पाकतानां साम्नां निधिकतानिधिः, समुच्चय इति । फि मासम् । स्वत इति प्रक- विलिङ्गसंयोगे प्रत्यक्षश्रुते चोदकपातानि सापानि नियन। इति । - १३॥ १४ ॥१५॥ मानववत्, यदप्रविपि सरवोद पास पात-पा।

·मौमांसादर्शने । • [अ० १०१०४०८) यया कौत्सं भवति, काण्वं भवति, वसिष्ठस्य जनित्रे भवता, शुद्धाशु- दीये भवतः, भर्गयशसी भवतः, क्रौञ्चानि भवन्तीति श्रुतेपु चोदकमा. तानि निवर्यन्ते, एवमिहापि द्रष्टव्यम् । एवं माप्ते बनः । सामसु श्लोकेन पुरस्तात्स्तुवत इत्येवमादिश्रूयमाणेषु पाकतानामविकारी मतीयेत । कृतः । अर्थान्तरध्रुवः। अर्थान्तरण हि संवन्धः श्रूयवे, पुरस्तात्सदसः स्तुवत इत्येवमादि । यच्च पदं फेन- चित्पदेन संवध्यते विशेषणत्वेन, न तत्पदान्तरेण सह संवन्धर्हति सकृदुच्चरितम् । यथा, भार्या रामः, पुरुषो देवदत्तस्येति भार्याविशे. पणत्पेनोच्चार्यपाणो राज्ञ इति शब्दो न पुनः पुरुपशब्देन संघध्यव इति । एवं, पुरस्तान्सदसः स्तुवत इत्यनेन संवध्यमानो न पुना श्लोकेन स्तुवव इति संवन्धमईति । यदि स्तुती देशसत्ता विधीयते, श्लोकेन चेत्यन्धेत सब उपपचे. व वाक्पमिति । पदा तु पुनर्देशसचा विहिता तदा परिपूर्ण पाक्यम् । श्लोफेन चेत्येतदपि विघातव्यं, तदा पुनर्विधिप्रत्ययो हृदयमानेसम्या । हृदयमानेतुमुच्चारयितव्यः । न चोच्चारितः। तस्मादनुचारितो वा. कल्पयितव्यः । उच्चारणं वा कल्पयितव्यम् । कल्पनायां च शब्दो चाध्येत् । तस्मानैवम् । कयं तहिं । देशसामविशिष्टा स्तुतिः श्रुत्या विधीयते । न पनि केनचित्संवन्धे विहित, परिपूर्णे वाक्ये पुनरपरः वाक्पं कल्पयितव्यं भवति । उभयविशेषणविशिष्टा हि स्तुतिः प्रत्या पदा विहिता तदा परिपूर्ण वाक्यम् । न तदा पुनरपरेण फेनचिन्सं. पन्धा कल्पयितव्यो भवति, यदर्थ किचिदिरुस्चार्येत । तस्मात्स्तुत्य- म्वरमिदं विषीयते, न प्राकृतं निववते, समुच्चय इति ॥ १६ ॥ अर्थे त्वश्रूयमाणे शेपत्वात्माहतस्य विकारः स्थात् ॥ १७॥ अप यदुपवर्णितं, पथा कोसं भवति, काण्वं भवति, वशिष्ठस्य ननित्रे भवत इत्येवमादिभिरिव पाहताना निवृत्तिरिति । वस्परिहतव्यम् । भोयो । युक्तमत्र यत्ता नियंते । अत्र वर्षान्तरं 'न भूयो, लेवमादिधु-पा।

·दुष्टीकासहिदशावरमाप्यसमैदै- [अ० १०प०४१०९) प्राकृतस्यैव शेपः श्रूयते । साचत्र कचेन प्रत्यक्षश्रुतेन माकृतस्य निचिरिति । इइ त्वन्तरवणाद्वाक्यमेदप्रसङ्गमदनिशचिरित्यु- तम् ॥ १७ ॥ (अपवा--विकृतिविशेपे केवलं श्रूयमाणः कौत्सादिसाममिः प्राकृत सान्नां वाघाधिकरणम् ॥ ८) एवं वा- [८] अर्थे त्वथुपमाणे शेपत्वात्माहत्तस्य विकारः स्यात् ॥ १७॥ सि० कविच्छ्रपते, कौत्स भवति, काण्वं भवति, वशिष्ठस्य मानिने भवता, शुद्धाशुद्धीये भवतः, भर्गयशसी भवतः, क्रौश्वानि भवन्तीति । सन्ति तु प्रकृती सामानि । तत्र चोदकेन प्राप्तानि | कानि निवय॑न्ते, नेत्येपोऽर्थः संदिगते। किं प्राप्तम् । अनिवृत्तिः । समुच्चय इति । कुतः। साममा विधीयते । म, स्तुरत इति प्रकृतिलिङ्गसंयोगोऽस्ति । तस्मा- दधिफमिति । एवं पाते, धूमः । अय स्वयमाणे शेपत्तामाकृतस्य विकार: स्यात् । तुशब्दः पक्ष व्यावयति, अधूयमाणेऽप्ययें प्राकृतस्य विकारः स्पात् । शेषभूवं हिमकृती साम । इदमपि साम थ्यते । तस्सामत्वेन सामान्येन सान्ना कार्य भवितुमर्हति। तद्यथा, दधि घृतं शाकं शालपा, देवदचो मोजयितम्या, देवदत्त वचनदत्तस्वैलेनेति, यपपि लेन लेह- पितम्य इति न श्रूयते, वयाऽपि स्नेहन एव वेठं भवति । समय- स्वाद । एवं यद्यपि साम्ना ऋक् संस्कर्तव्येति न भूपते, एवमपि सत्समर्पवारसाम संस्कार एव भवितुमईति ॥ १७ ॥ (विकृतिविशेपे श्रूयमाणैः कोत्सादिसाममिातरसमसंख्यपाकृतसाम- भावाधिकरणम् ॥९॥) .[९] संपामयिरोपात् ॥ १८ ॥ पू० कचिच्यते-कोरस भयति, काण्वं भवति, वशिष्टस्य जनित्रे भयता, शुदाशुदीये भवता, मर्गयासी मवक्षः, कौमानि मवन्तीति ।

·two १०पी०अ०१७] मीमांसादर्शने । सन्ति तु पाकृतानि सामानि । तत्र चोदकेन प्राप्तानि । वानि प्राकृती- मा निवर्तकानीत्येतत्समधिगतम् । गयेषोऽर्थः संदिह्यते । किं सर्वाणि सर्वेषां निवर्तकानि, अर्थ किमेकमेक्स्य, द्वे द्वयोः, बहनि बहूनामिति । किं तावत्माप्तम् । सर्वाणि सर्वेपामिति । कुतः । विशेषाभावाद । न हि विशेषः कश्चिदस्ति, येनावगम्यत इदमस्य निवर्तके, नान्यस्पति । तस्मात्सर्व सर्वस्य निवर्तकमिति ॥१८॥ एकस्य वा अतिमामयत्तिकतेश्चाविकारीत् ॥ १९ ॥ सि. न चैतदस्ति, सर्वाणि सर्वेषां निवर्तकानीति। एकमेकस्या दे द्वयोर, वहूनि वडूनामिति । कुतः । श्रुतिसामर्थ्यात् । कोसं भवति, कावं भवतीत्येकैकस्य निति कृत्वा श्रुतिः समर्या-अर्थवतीति । एवं, वशिष्ठस्य जनित्रे भवतः, शुद्धाशुद्धीये भवतः, भर्गयशसी भवत इति योनिवृत्तौ कृतायां श्रुति सामर्थ्यमनुगृहीतं भवति । तथा, क्रौञ्चानि भवन्तीति त्रिभित्रीणि निवयं कृतसामा श्रुतिर्भवति । यस्मिन् श्रुन एकमेव निवर्त्यते, चतो यावत्येवासावङ्गीका पाकृती सामसंख्या सावत्यैव भवति । एवं सर्वत्र 1 किमेवं भविष्यति । प्रकृतेरविकार, पाकचानामवशिष्टानां साम्ना ग्रहणं भविष्यति । तत्र चौदंकोऽनुग्रही. प्यते । वस्मादेपेकस्य निवर्तक, द्वे द्वयोः, बहूनि बहूनामिवि ॥ १९ ॥ (विवृद्धस्तोमकक्रतुपूपदिष्टः साममि. प्राकृतसाम्नामबाघस्य-अविवृ- दस्तोमककतप्पदिष्टे. सामाभ प्राकृतसाम्ना नाघस्य च निरूपणाधिकरणम् ॥ १०॥) [१०] स्तोमविवृद्धौ त्वधिक स्पादविवृधी द्रव्य- विकारः स्यादितरस्याश्रुवित्वाच्च ॥ २०॥ सि० सन्ति विद्धस्तोपका अविवृद्धस्वीमकाय ऋतः । एफविशेनाति- राण प्रजाकाम यानपेत्, त्रिणवेनौमरकाम, त्रपत्रिंचन प्रनिष्ठाका- .. १८॥१९॥ प्रनिनिनिर्निद-पान ·१९२४ दृष्टीकासहितशपरमाप्यसमैते- ०१.पा.१०१११ मामिति । तया, द्वात्रिंशाः परमाना अभिपेचनीयस्प । तत्र, नच राज़. सामानि, एकादश राजसामानि, बलोपथबसे वशिष्ठस्य जनिजनित्रे च साऊं प्रवेदनान्याहुः । शुदाशुद्धीये च संश्रवोपपदे चोभे । तया, रयहविर्धाने पुनःस्तोमस्य यत्तस्य | तया, अपचित्तिवत्यः पुनस्वोमस्य पजस्य। पुनास्तोमस्य सवनं मध्यम द्वादशं स्मृतम् । फायौँ नवदशस्तोमावमितः सवने उभे ।। इति । वदा कचित्माकृती स्तोत्रसंख्या विवृद्धा, कचिद्धीना । वत्र संदेहः । कि विकृती विवृद्धौ हानी व प्राकृवाना साम्नां निवृत्तिः, उत हानी निवृत्तिा, विद्धावनिवृत्तिरिति । किं प्राप्तम् । उभयत्र निवृत्तिः । प्रत्यक्षश्रुतेन हि चोदकप्राप्त निवर्त्यते । साम्नां चोत्पत्तिरर्थवती भविष्यति, अपूर्वेपु क्रियमाणेप्चिति । एवं प्राप्ते, द्रूमः । स्तोमविद्धौ-अनिवृत्तिराधिक्यं स्यात् । कुतः । आगमेन हि साम्नां संख्यापूरणं वक्ष्यते । आर्गमेन वाऽभ्यासस्याश्रु- वित्वादिति । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति । अविवृद्धौ तु प्राकृतं निवत्येता यावता निवृत्चेन सा संख्या पूर्यते, तावरमाक पाधितव्यम् । अन्यत्माकृतमेव स्यात् । कुतः । इतरस्याश्रुतित्वात् । इतरन्न धूपते, आगमः फर्तव्य इति । संख्यामात्रं श्रूयते । तस्माद्विवृदस्तोपकैम्वनिवृत्तिः । हीनस्वोमकेषु यावदर्य निवर्तयितव्यम् । अथ यदुक्तं, साम्नामुत्पचिर- यवती भविष्यतीति । उच्यते । वाध्यतामा चोदकेन । गुणमात्रमा, विशिष्टगुणश्योदफ इति ॥ २० ॥ (विवृद्धाविवृद्धस्तोमकक्रतुषु माध्यदिनार्मवपवमानस्तोत्रयोरेव सानामावापोद्वा- पाधिकरणम् ॥ ११॥) [११] पवमाने स्पातां तस्मिन्नावापोद्दाप- दर्शनात् ॥ २१ ॥ सि. इह विवृद्धस्तोमका अधिवृद्धस्तोमफाश्च ऋतच उदाहरणम् । त एवं २.॥ (म...पा.५.म.१६) १ भार्थचोदकेन-पा।

·[4.१०प०४०१२] . मीमांसादर्शने । १९२५ ये-पूर्वस्मिन्नधिकरण उदाहृताः। तत्रैपोऽर्थः समयिगतः । विवृदस्तोम. केवनिवृत्तिरविवृद्धस्तोमकेषु निवृचिरिति । अयेदानीमिदं संदिधते । किं यस्मिन् कस्मिंश्चिदावापो यतः तश्विद्वाप उत पवमानेष्वेवाऽध्यापो- द्वापाविति । किं प्राप्तम् । अविशेषादनियम इति । एवं मासे, ब्रूमः । पवमाने, . आवापोद्वापो स्यातामिति । कुतः । अस्मिन्नेव हि तो दृश्येते, त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि, गायत्री वृहत्यनु , "टुप् । अत्र नेवाऽऽवपन्ति, अत एवोपन्तीति ॥ २१ ॥ ननु दर्शनमिदं, माप्तिरुच्यताम् । उच्यते- वचनानि त्वपूर्वत्वात् ॥ २२ ॥ असति न्याये वचनान्येवैतानि कल्प्यन्ते । तस्मात्पवमान एवाss. पापोद्वापस्थानमिति ।। २२ ॥ ( त्यागादौ विधिगतस्यैव देवताशब्दस्योच्चारणनियमाधिकरणम् ॥१२५) [१२] विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्याचेन चोदना ॥ २३ ॥ सि० सो दर्शपूर्णमासी, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गफामो यजेन, इति । तत्रेदमाम्नायते । यदामेयोऽयाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाध्यतो भवतीति । सन्ति चामेरभिधानानि, अनिः शुचिः पावकः, धूमकेतुः कृशानुवैश्वान शाण्डिल्य इत्येवमादीनि। तत्र संदेह । वाचिषु निगमेषु कि येन केनचिदग्नेः शब्देनाभिधानं कर्तव्यपुत्र विधिशन्देनामिशन्दे- २१ ॥ २२ ॥] 1 अस्याधिकरणस्य बाघसंबन्धो वक्तव्यः । पूर्वपसे न किंचिद्वाध्यते । सिद्धान्ते पर्यायशव्दो वाध्यते । इन्द्रादीनां यद्यों विद्यते लोकन्यवहारे, यया गयादीना, ततः पर्यायशब्दानामवाशो मवेत् । न त्वों विद्यते । इन्द्रादीनामप्रत्यक्षत्वात् । उच्यते । इन्द्रशब्द उच्चरित किमपि प्रतीपते सामान्यैन । तत्रोपपदाव्यवहा रस्मरणाच्चन्द्रादीनामयों विद्यते । यया, प्राची दिगिति न प्रत्यक्षेण प्रतीयते, नानुमानेन । शब्दादेव प्रतीयते । इन्द्रशन्देन च यदुच्यते, शक्रशन्देन च तदेवो. च्यत इति लोकस्मरणम् । अनादि च स्मरणं न शक्य पर्यनयोक्तम् । यथा पत्य- रेण रूपमवबुध्यमानं न शक्यते पर्यनुयोक्तुं, किमर्थमवबुध्यत इति । एवमिहापास्यु- ·टुप्टीकासहितशावरमाध्यसमेवे-म०१०पा ४१०११] नेति । कि प्राप्तम् । येन फेनचिदिति । कुन: । अन्यथनिर्देशाद । अग्न्य- थेन पुरोडाशा संघदव्यः । अन्ययों देवता कर्तव्या । त्यागकाल उद्देष्टव्या । सा येन शब्देन शक्यत उद्देष्टुं, तेनोशनीया । सैषी शन्दानामन्यतमेन शक्योद्देष्टुम् । तस्माद्येन फेनचिद्वाचिषु निगमेपूदेशः फिर्वध्य इति । भयोर्य एव देवता । तस्य च वाचकः शब्दः । स हविपा संबध्यमानोऽर्थस्य देव. तात्वं प्रतिपादयति, नान्यथा । पूर्वपक्षस्तु-शब्दोऽर्थ प्रत्यत्यन्तगुणमूतः । अर्थ कार्ययोगी, प्रधानत्वात्। अग्निशव्यो न स्वयं कार्येण द्रव्येण सह संबध्यते । कि तार्ह | अर्थेन संबध्यते । अर्थपरत्वाच्च निर्देशस्य पर्यायशब्दानामनिवृत्तिः। न चाग्निशब्दपदार्थक एव द्रव्येण संबध्यते ( सिंहबलात्तद्धिन एवं वर्तते। वाक्येन पुरोडाशेन । न चेतिकरणेन निष्कृ- प्य निर्दिश्यते । येन लिङ्ग बाध्यते । यदि निष्कृष्य पुरोडाशेन संबध्यते ) तथा सति तद्धितानुत्पत्तिः । अपि च वाक्यार्थे पदनिर्वचनम् । पाक्यार्थश्च पदार्थपूर्वको मवति । यदि शब्द एव देवता भवेत्तथा सति देवतापदमर्थशून्यं स्यात् । अर्थशून्ये पतस्मिन्, अस्यशब्देन योऽर्थ उच्यते, स एवं केवलः स्यात् । वत्र साकाक्ष. स्वादानिराकाक्षीकृतत्वाञ्च वाक्यमेव न स्यात् । नम्वेवमपि पर्यायशब्दानामप्रसङ्ग एवं । कथम् । भग्निशब्दः स्वमर्थ पुरोडाशं प्रति देवतात्वेन प्रतिपादयति । तत्तु देवतात्वं, यदि वापिका श्रृंतिमुद्दिश्य परित्य- मति द्रव्य, ततः संपादितं भवति, नान्येन प्रकारेण । अस्यां चावस्थायामग्निशब्द एव मनसि विपरिवर्तते, नान्यः । तस्माद्विपरिवर्तमानः स एव ग्रहीतव्यो नान्ये । स च शाब्दः । तस्मात्स एवोच्चारयितव्यो वाचकश्रुतिवेलायाम् । अत्रोच्यते । अग्निशब्दः स्वमर्थ पुरोडाशस्य देवतात्वेन प्रतिपाद्य कृतार्थः । उच्चारणवेलाया शब्देन प्रयोजनम् । नान्यया यागो भवतीति । एतस्यामवस्यायाम. मिशब्दो न विद्यते । येन केनचिच्छब्देनोच्चारणं कर्तव्यम् । अग्निशब्दस्य व्यव- हितत्वात् । तस्मादग्निशब्दो न शक्यो नियन्तुमिति । विनितभागान्तर्गतः पाठः विनास्ति नान्य -पा.।। शम्द-पा• I / न विश्व एठि-विधिवास्यस्यामिशन्दस्य यानानारावार्यसमर्पकवन चरितार्यस्य म पुनरन- धानका व्यापारः समवाति विपरिवर्तमानदयाऽमिशग्दो न विद्यत इत्यर्थः ।

·मीमांसादर्शने। [Not०१२ ૨૧૨૭ एवं प्राप्तै, चूमः । विपिशब्देनैव--अग्निशब्देनौ रूपा, नान्येन शुच्यादिनति । कुतः । न चोदना । तेन-विधिशब्देनास्य इविपा संबधचोदना भवति । कथमिघ । आग्नेयः काव्य इत्यग्निरस्य देवता काव्यत्यर्थः । का पुनरियं देवता नाम । एक तावन्मतं, या एता इतिहासपुरा- जयन्यायाः संकीर्त्यन्ते नाकसदः, ता देवता इति । उच्यते । नासु देवतासु, अहरादीनां शार्दूलादीना वा न संग्रहः । स्मथते च फालवा. चिनां देवतात्वं, कालेम्पो भवति, मासो देवा, संवत्सरो देवता, इति । अपरं मतं, येषु देवताशब्दो मन्त्रब्राह्मणे श्रूयते, अग्निदेवता, वातो देववा, सूर्यो देवता, चन्द्रमा देवता, इत्येवमादिषु, तेऽत्र देवताशब्दे- नोच्यन्त इति । तत्राप्यहरादीनामनुपसंग्रह एव । किंच सामान्यवचः नस्य शब्दस्य लौकिके व्यवहारेऽभावादर्यस्यापसिद्धिः स्पात् । तस्मा- सूक्तभामो इनिर्माजश्च देवताः । काः सूक्तभाजः । म स्तोममईते जातवेदसे स्थमित्र संमहेमामनीपया। भद्रा हि ना ममतिरस्प संतपमे सरुप मारिपामावतव, इति । इविर्माजा, भाग्नेयमष्टाफपालं निका अनीपोमीयमेकादशकपालमिति । बाह । यदि हविर्माजो देवता, कपालानामपि देवता मामोति । धान्यपि हविर्भाजि । एवं वहि सा हविर्भाग् देवता, यां प्रति तादर्य हविपः । मुक्तस्याप्येवमेव । अत्र हि देवताशब्दः स्मर्यते । अनिदेवत्वं सूक्तम्, अनिदेवत्यं हविरिति । तया, अतिथिदेवत्यं, पितृदेवत्पमिति । एवं मूर्तानाममूतानां चेवनानामचेतनानां श्रुत्या विदर्थ मवि वादन संकल्पनीयानां देवतास्वं भविष्यति । सामान्यवचनं चोपपरस्पते । फिपतो ययेवम् । यस्पा पाच शन्दमुद्दिश्य स्मृत्वा वा हविस्त्यल्पा भीति संकल्पः क्रियते, सा देवता भवति तत्र । नन्वे सति सुतरां येन केनचिदनैः शन्देन निर्देशः करणीयः । मत्रोच्यते । मवेदेतदे, पथमिशन्दोऽयपत्यापनामुच्चायत । अयोs. पि हरिःसंपन्या प्रत्यापेव । न त्वनामिशन्दोऽर्थपस्यापनार्थमुपा. । ११.सं.(र.अ.व.३.)।

·टुष्टीकासहिवशावरमाष्पसमेते- [१०१०पा०४०१२] यते । यत्र गये कार्यमासाचते, वत्र अन्दोऽयपत्यायनाओं भवति, यत्रायेंन प्रयोजनम् । यत्र पुनः शब्द एव कार्य, वत्र कार्यसंपन्यार्थः शन्द एव प्रत्पापयितव्यः । देवतायाय यन्नसाधनभावो न रूपेण भवति । केन वाह ! संवन्धिना सन्देन । यया, अध्वर्युस्ताभ्यामुप- फरोति, एवं देवता शब्देनोपकरोति । यथा, होतुः पाणी दिलेपनोपस्तृ- गावीवि पाणिसंबरेऽपि होवेवोपकरोति, एवं संवन्धिना सन्देनोपकु. वती देवतोपकारिणी गम्पते । देवतायामप्यपकारिण्यां चोदिवाया सन्दस्वैव यझे समवायः । तस्मान्न शब्दोऽर्थपत्यायनार्यमुच्चारितः । स चार्यः पुनः शब्द प्रत्याययेदिदि लक्षिवलक्षणा हि क्या स्यात् । कि वशिन्द एर हविषा संवध्यते । वत्संवन्धादर्थोऽपि देवता भविष्यति। पस्य हिसन्मो हविषा वादन संबध्यते, सा देवता । शन्दे कार्य स्पासंमवाद कार्य विज्ञायते । इह तु सन्द एव कार्य संभवति । वस्मानार्थत्वायनाः शन्द इति । सक्तं चिकारेण । न वा अन्दपूर्वको पर्यसंपत्ययस्मादनिष्प. चिरिति । एवं चेदमिशन्देन हविषा संवन्धः । नास्ति प्रसङ्गः शुच्या- दीना शब्दानापिदि । सान्मन्त्रले विधिमन्द उपादातव्य इति । स्पते । नन्वेवं वन्द एव देवता मामोति । अत्रोच्यते । नेतदस्माभिः परियिम् । न हादमुम्पमानमस्मत्परं बाधते । सुतरां शुच्यादीनाम- प्रसङ्ग इति ।। २३ ॥ सिदान्तस्तु- अग्निशन्द एवाटाकपाटेन संबध्यमानोऽत्तिम्य वा प्रति- पादयति । यथा । पपीमन्यात ' इति ऋगुच्यमाना गर्ने प्रतिपादयति । न पविकसित गर्यः कार्ययोगेन । एवमिहान्याययों न कार्ययोगेन विवक्षितः । भाष व योऽपटापास्टेन संपन्धयितुमिच्छति, तम्यापि पापिका सुतिरच्चारवि. तपावसान देवदा किया संगम्यते । तर प्रथममर्थाय देवतास्यम् । पचाप पदोमालियन इति श्रुरपाम्याम मोपो । साय पुनरनितिरेपाटा- ६.प.रेन संकायो, तदुरबार विधीपो, अनय युवा करा स्पति auो याद 1 षा नियमभिपुगुमा ' ति पागोऽपांड. २१॥ समर-मर• ·ननु नोदमधिकरणमारम्प ! य एवं शशोदितः स एवापत्राप्युधाः । उपाय शन्दो विधा तव विशन्धानाममा गयो नासायले तयापा प्रत्यायविनाय: येन केन वियस्यायन इनि पूर्व: पक्षः। मीमांसादर्शने . . *. kol०४४०११] शेषाणां चोदनैकत्वाचस्मात्सर्वत्र भूपते ॥ २४ ॥ इवश्च विषिशब्देन वाचिपु वचनं कर्तव्यम् । कुतः । शेपाणां मन्त्रा. गामेका शब्दः। य एघासौ विधिशब्दः, स एव सत्र श्रूयते, अपादका रै-उजित्या स्वाहाकारे च । अपालमिरः पिया घामान्ययाद, सोमस्प मिया घामान्ययालग्नेः प्रिया घामानि, इत्ययाकारे । अग्नेरुन्जितिम- बुझेप, सोमस्योजितिमनूज्नेपमित्यज्जियाम् । स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोपमित्येवमादि स्वाहाकारे । एवं च नित्यवच्छूपमाणा अपालिका भविष्यन्ति, ययाऽस्माभियापोऽपदिष्टः । तस्मादिधिशब्दस्य मन्त्रत्वे वः स्यादिति ॥ २४ ॥ (सोदिपिकृतावस्यावाहनादिमन्त्रेषु पिनिगवशब्देनेव देवतापका- शनाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [३३] तथोनरस्पां नती वत्मकतिवात् ॥ २५॥ सिक अस्ति चां, सीप पनिझवसकाम इति । सन्धि सूर्य- स्पाभिधानानि । सूर्य आदित्यो भास्कर संविदा दिवाकर इति । ताकि वाचिपु निगमेषु येन फैनपिच्छन्दनाभिधानं कर्तव्यात विधि- अदेन सूर्पशब्देवि । किं मातम् । अमिशब्दसंयुक्तास्त प्रकृती निगमा ६ नोदन प्राप्ताः, न सूर्यशब्देनेति । सर्पशन्दो हि चरी, नौजित्या- दिए। यथा पिपरिणपवितव्याः । सूर्याय तेषु संकीर्वयितव्यः । सच येन केनचित्वापिना शन्देन संकीर्यो । वस्मादनियमा। ये चमकतावामिशब्दसंपत्ता निगमास्त इहोदाहरणं, नासंयुक्ताः । एवं माले, मः । तयोचरस्य aai विवादिति। पी महतो, बोचरस्पा किती कन्या । वत्मकृवित्वापा, चोद- . [२४] मिदान-धको यागा मिनपयोगभाना सरायो । भन्यः शम्शे' १ पामाRATH-..--- ·१९३० दृष्टीकासहितशावरमाप्यसमैत- [अ०१०पा००१) कानुग्रहाय मिकची च विधिशब्दामिप्रायोऽग्निशब्द. प्रयुक्तो नाम्पमि धानपरः । इहापि तत्मकृतित्वाद्विपिशुदाभिप्रायेणैव निगमाः प्रयोक्त- ब्या: । न चापं चरुणा सूर्यशब्दस्प संबन्याषि तर्हि । प्रयोगेण । सौर्य निर्वयेदिति प्रयोगेण संबन्धो न सौर्यश्वसरिति । कारकविभक्तिईि द्वितीया । साऽऽर यावेन सवध्यते । तस्मात्तत्रापि सूर्यभब्देन संयुक्ताः फर्तव्या इति ॥ २५ ॥ (विकृती देवनानिष्ठामवाचिपदस्यापि त्यागादी प्रयोगाधि करणम् ॥ १४॥) [१४] प्रारूतस्य गुणश्रुतौ सगुणेनानिधानं स्यात् ॥ २६॥ सि० अस्त्याघानं, य एवं विद्वानमिमाघच इति । तत्र पवमानहीषि भूपन्ते । अग्नये पवमानापाटाकपाल निपेत् , अग्नये पावकाय, अनपे शुचय इति । तत्र संशयः क्रियते। किं सगुणमन्नेरभिधान कर्तव्यमुत निर्गुणमिति । कि प्राप्तम् । प्राकृतस्य निर्गुणस्य सगुणेनाभिधान कर्वध्यमिति ।। २६ ॥ अविकारो वाऽर्थशन्दानपायात्स्याव्य- वत् ॥ २७ ॥ पू. अविकारो वा स्यात् , निर्गुणमभिधानम् । कुवः। अर्थशब्दानपा- याद । एव शब्दोऽर्थयानपेवो भवति । य एवासावग्निा, स एव पर- मानः, पावक , शुचिश्व । या देरवा निर्दे-या, सा निर्दिष्टेव भवति, असत्यपि गुणवचने । द्रव्यवन् । यथा, सा वा एपा सर्वदेवत्या पदना वा, वायच्यामालभेत भूविधाम इति । अनावशाशन्देन पोदिसे कांग अगाशब्देन वाचिए निगमा मन्ति (अर्थ: गन्दोऽन. पपचायन तथा सनि सन्द प्रयोगेऽभूत एपोचायत । एव प्रतापनि ॥ १५ ॥ [२९॥ १प-..| SHIV टेप्यास मेरस रवि पायदेनेग्य ।

·[०१०पा ४५०११] मीमांसादर्शने। १९३१ पेत इति कृत्वा । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । तस्मानिर्गुणेनाभिधानं कर्तव्य मिति ।। २७ ॥ तथाऽऽरम्बासमवायादा चोदितेनाभिधानं स्यादर्थस्प श्रुतिसमवायित्वादवचने च गुणशास्त्रमनर्थक स्यात् ॥ २८ ॥ सि. अथवा, चोदितेन सगुणेनाभिधीयत । कुतः । आरम्भासमवाया । न घारम्भेण देवता फर्माण समवैति । न स्वेन रूपेण देवतायाः कर्म- णि साधनभाव इत्युक्तम् । यदि हि रूपेण समवेयात्तया सत्यनि- शब्देन पवमानोऽपि प्रत्याय्यत इति गुणाभिधानं न क्रियेत । कयं तर्हि साधनभावः । श्रुतिसमवायित्वाद्देवतार्थस्य । देवताशब्दस्प च हविषय संवन्यः साक्षादुच्यते । यस्य शब्दस्य संघन्यः स शब्दो वदितव्यः । एवमसौ संवन्धः कृतो भवति । यदि च गुणाभिधानं न क्रियते, गुणशासनयनर्थक स्यात् । एवपर्य हि तत्र शब्द उच्चायते, कथमसौ कर्मणि संवध्येतति । तत्र यदि गुणो न संवध्नीयात्, गुण. वचनवैययं स्यात् । तस्मात्सगुणेनाभिधानं कर्तव्यमिति ॥ २८ ॥ व्ये प्यारम्भगामित्वादर्थेऽविकारः सामर्थ्यात् ॥ २९ ॥ अय यदुक्तं द्रव्यवदिति, सा वा एपा सर्वदेवत्या पदना वशा, वायच्यामालभेत भूतिकाम इति । अनावशाशब्देन चोदिते कर्मणि छागाशब्देन निगमा वाचिषु भवन्तीति ( यदुक्तं ), वत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते । युक्तं द्रव्येवारम्भसमयायः । रूपेण समवायं गच्छति द्रव्यम् । तत्र छागाशब्देन याऽसावालब्धा यदि वा पचवचा, तत्र साऽमिघीयत इति गम्यते । यस्मादय साधने सत्पविकारेऽप्य वच- नसामर्थ्यमुपपद्यत इति विना गुणवचनेनाभिधानं स्याचोदकानुग्रहाय । १६ श्रुतिसमयायित्वादवश्यं चौदफपाप्तस्य विकारः कर्नव्य इति ॥२९॥ २७॥२८॥ २९ ॥ तपा-इति रिमास्ति । ३ विकार इति पत्र पाठ।

·दुष्टीकासहितशापरभाष्यसमेवे- [१०१० पा०४४०११] ( पवमानेट्रिध्वाज्यमागयोर्निर्गुणस्यैव देवतापदस्याभिघानाधि. करणम् ॥ १५॥) [१५] बुधन्यान् पवमानवद्विशेपनिर्दे- शात् ॥ ३० ॥ पू० अस्त्याधान, य एवं विद्वानाग्नेमाघत्त इति । तत्र पवमानेष्टयः । अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत् , अग्नये पावकाय, अग्नये शुचय इति । तत्राऽऽज्यभागी प्रकृत्य श्रूयते, बुधन्वानामेयः कार्यः, पावकवान् सौम्य इति । तत्रायमर्थः सांशयिकः । किं सगुण- मग्नेरभिधानं कर्तव्यमुत निर्गुणमिति । तत्रैवं तावत्परीक्ष्यते । किं देव. वानिर्देशोऽयं, मन्त्रनिर्देश इति । देवतानिर्देशे सति सगुणमभिधान, मन्त्रनिर्देश निर्गुणामिति । कि तावत्माप्तम् । सगुणमभिधानमिति । सतवर्ण्यते, देवतानिर्देश इति । कुतः । रूपत एव मन्त्राणां प्राप्तत्या. द्विधानमनर्थक, देवता पुनर्न पामोति । तस्या विधानमर्थवद्भवति । बुधन्धानानेपः कर्तव्य इति । देवतया बुधन्वद्गुणयुक्तया भवति धुधन्वानानेयः । तस्मात्सगुणमभिधानम् । यथा पाचमानेष्टिपु, अग्निः पवमान इति । एवमत्रापि, अग्नियुधन्वानिति विशेषनिर्देशोऽर्यवान् भविष्यति । तस्मात्सगुणमभिधानमिति ॥ ३०॥ मन्त्रविशेपनिर्देशान्न देवताविकारः स्यात् ॥ ३१ ॥ सि. न चैतदेवं, सगुणमभिधानमिति, निर्गुणं फर्तव्यम् । तत्रैतद्ववर्ण- यन्ति, मन्त्रविशेषनिर्देशोऽयमिति । कुतः । मन्त्रविशेषसरूपोऽयं शब्दः । आमेयो यो विशिष्टानिविशिष्टः स वुधन्वान् फर्वव्या, नाग्निः। अयामिवुधन्वान् क्रियते, तर बुधन्धानमिदेवता स्यात् । तत्राऽऽमेप इति सापेक्षे तदिवनिर्देशो न स्यात् । न हि सविशेषणानां वृत्तिर्भवति । न खल्वपि सूचस्य विशेषणं प्रयुज्यते । तस्मानाने विशेषणं युधन्वना । फरतहि युधन्वत्तपा विशेष्यते । आग्नेयः । तस्य बुधो मन्त्रा, तेनासो पन्वान-दवि खण्डदेवघृत पाठ पादेवादिमन्ये भन्दपाटो दृश्यते । । एव माध्येऽपि यत्र यत्र धनन्दः प्रयुजस्तन ·भविष्यति ॥ ३१ ॥ R०१००१२०१५] मीमांसादर्शने। बुधवान् भवति यागः । अग्निं स्तोमेन वोधय समिपानो अमर्यमिति । अथवा, मन्त्र एवाभिसंघध्यते, बुधन्वानानेय इति । अथ यदुक्तं, रूपादेव मन्त्रः प्राप्नोति, न विधातव्य इति । उच्यते । या कविदग्न्यभिधानो मन्त्रः प्रामोति । तनिषेधार्यमिदमुच्यते । बुध- न्वान् कर्तव्या, अग्नि स्तोमेन घोषयेति । एवं चेत्, न देवताविशे. पणम् । तस्मानिर्गुणमभिधानं देवतायाः कर्तव्यम् । एवं चोदफानुग्रहो (आनुबन्ध्यवनस्पतियागोनिंगमेषु विधिगतोस्रायनस्पतिशब्दाम्यामेव द्रव्यदेवतयोरभिधानाधिकरणम् ॥ १६ ॥) [१६] विधिनिगमोदात्मकतौ तत्प्रकृतित्वा- विकृतावपि भेदः स्यात् ॥ ३२ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र श्रूयते, गौरनुबन्ध्यः, अजोऽनीपोमीप इति । सन्ति तु गोरभिधानानि-उसा, उसिया, अही, मही, अदितिः, इला, इति । वत्र संशयः । किं निगमेपु केनचिदेव शब्देन गोरमिधानं फर्तव्यम् , अथवा विधिशब्देन कर्तव्यमिति । तया, पृषदाज्यैन पन- पनि यजतीति । सन्ति वनस्पतेरभिधानानि, क्षः पादपो द्रुमो नग इति । वत्र संशयः । किं निगमेपु फेनचिदेव शब्देन वनस्पतेरपियानं फर्वच्यम्, अथवा विधिशब्देनेति । किं मातम् । फेनचिदेवेति । फुतः । विपिनिगमभेदात्मकृती, विपिनिगममैदः कः । यो दीक्षितो यदनी- पोपीयं पशुमालपत इति वियो । मन्ने, छागस्य चपापा मेदसोऽनुयू- होति । इहापि चोदकेन, यसाकृतं तत्वाप्यते । विधिनिगममेदश्च प्रक- वावरित । तम्मास प्राप्यते । डागशब्दा महतो कृतः, स न शक्यते गपि कर्तुम् । विधिनिगमभेदस्तु शक्यते । तस्मादुरादीनामन्यसमेन . ननु ' उपाय यपाय मेदम. । इति मन्नान्नानादनियमो नैव प्रामोति, विपि. गन्यो वा । उच्यते । सत्यम् । ममीपे मन्यः श्रूपने, न बनेन वाय- मिति विघीयते । चोदकम्त विधिशब्दादन्येन प्रकाशन परियति । तम्मन नियमः । नवनपध्यायां मवेदपि । वनस्पती तु विधिश एवं प्राप्नोति, उन न्यायेन । । विष्टकृतिकारी यनम्पतिः । विष्टशनि म विपिपदारन्यत्र भव-पा। र अनियम-सनपूरिसरलेन मारा। उरयो - ·१९३४ टुप्टीकासहितशावरभाष्यसमेते-[अ०१०पा ४०11] वाचिषु वचनं कर्तव्यम् । तथा, अग्निं स्विष्टकतं यजतीति विधी । निगमेऽपि- पिमीहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वाँ ऋतू तुपते यजेह । ये देध्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्वं होतॄणामस्थायजिष्ठ, इति । विधिनिगमभेदः प्रकृती कृतः। स्विष्टकदिफारच वनस्पतिरिति संकर्षे पक्ष्यते । तस्मात्तत्रापि विधिनिगमभेदः कर्तव्यः । अतो येन केनचि- द्वनस्पत्यभिधानेन निर्देश कर्तव्यः । तत्प्रकृतित्वादिति ॥ ३२ ॥ यथोक्तं वा विप्रतिपत्तेन चोदना ॥ ३३ ॥ सि० यथोक्तन वा शब्देन वचनं कर्तव्यं, गोरुलाशब्देन । स हि तत्राऽऽ. म्नातः । उस्रायै धपायै मेदसोऽनुवूहीति । आह ! मन्त्राम्नानमेतद, न बचनमस्ति । अनेन कर्तव्यमिति । वचनं पुनश्चोदको विधिभिन्न वक्तव्यमिति । नैतदेवम् । न विपतिपत्ति चोदकः प्रापयति । न हि यत्मकवावरित तद्विकनी फर्नव्यमिति केनचित्प्राप्यते । किं तु यत्म- कृती चिकीर्पित शब्देनाभिहिनं, नार्यात्माप्तं, तचोदकः प्रापयति। न च प्रकृती विधिनिगमभेदो विवक्षितः । छागस्य वपाये मेदसोऽनुब्रूहीत्येव- द्वक्तव्यमिति विधीयते । तत्राविधिनिगमभेदो जातः । छागशब्दवि. धानं श्रुत्या गम्यते । विधिनिगमभेदो लक्षणया । श्रुविलक्षणाविशये च श्रुतिाच्या, न लक्षणा । तस्मान्न येन केनचिदभिधानम् । आम्ना. नसामादुस्राशब्देन। तया, पृपदाज्ये देवत्तायां यो विधिशब्द उक्तः, वेन वचनं कर्तव्यम् । विधिनिगमविपतिपत्ति चोचते । तस्मादनस्पति- शब्देन निर्देश कर्तव्य इति ॥ ३३ ।। प्रकाशनम् , विकृती चोदकेन तथैव प्राप्नोति । न चेह गुणलोपः। निर्गुणत्या- दाम्नानस्य । अन्यत्वं कर्तव्यं विधिशब्दात् । अतः पर्यायशब्दप्रसङ्गः ।। ३२ ॥ सिद्धान्तस्तु समान इति कृत्वा वनस्पतिरुवाहनः ।। १३ ॥ (म. पा. सू. २१) स्यन स्कर्षकाले वक्ष्यत इत्यर्थः । ३ प्रकायनमिति-- पन्समिति .

·[२०१०पा० १५०१७] मीमांसादर्शने । (भायूपे स्तिष्कृयागीयनिगमादिषु विष्पगुणकयोरनीवएणयोर- मिवानाधिकरणम् ॥ १७ ॥) [१७] स्विष्टकद्देवतान्यत्वे तच्छब्द- त्वान्निवत ॥ ३४ ॥ पू० अस्स्यवभृथः, वारुणेनेकरूपानावभृयं यन्तीति । वत्रेदमाम्नायवे, अग्नीवरुणो सिष्टकृती यजतीति । सत्रायमर्थः सांशयिकः । किं निग- पेऽस्तिष्टकच्छब्दकं वचनं का पमुत सस्विष्टकच्छन्दकमिति । वयं सावत्परीक्ष्यवेक सांविज्ञायिकः स्विष्टकच्छन्द उत सिट करोती- स्पेतेन गुणेन प्रवृत्त इति गौणो न रूढ इति । यदि रुदः, अस्विष्टक- छन्दकं वचनं कर्तव्यम् । अथ व्युत्पाद्यते, ततः सस्विष्टकृच्छन्दकम् । किं प्राप्तम् । साविज्ञायिकः न व्युत्पाद्यत इति । कुतः । न तावत्स्विष्टं कववान् । अथ च तस्मिन्नेव काले स्विकदित्युच्यते, स्विटक पन- वीति । न छात्र स्वरसंस्कारी समया मादेशिकेन गुणेनाधितो भवतः । भनिरेव स्विटकच्छन्देनीच्यते, न पोऽर्थः सिष्टं कृतवान् । यदा सावि- सायिका, वदाऽस्विकच्छन्दक वचनं कर्तव्यम् । कुतः । अमेहिं देव- वाया असो वाचकः, नानीवरुणयो। विकवावदेववाया अभावादमी. करुणाभ्यां निवत्येत । तस्मादस्सिएकच्छन्द वचनं कर्तव्यमिति॥३४॥ संयोगो वाऽर्थापनेरमिधानस्य कर्मजत्वात् ॥ ३५ ॥ सि. न वदति, अस्विष्टकच्छन्दकं वचनं व्यमिति । कि हि । सलिए कच्छन्द वचनं व्यमिति । तत एव । गोगमिद- पमिपानमिति । विष्टकरणारिस्वष्टकदिति गम्पो । गम्पमाने न पाप्पपवित्रसित फरसयितुम् । क्रियानिमिचत्यमवयवशन्दे यो गम्पते। समुदायस्य चामारमयोगाठोडपभिधानत्वं नापवसीयो। तस्मान सोविज्ञापिकः । एवं चैत्सलिष्कच्छन्द वचनं कपम् । भपियः। अरे नीषणी भूपे । ममीवरुणो सिष्टमी पनवीति । किपास- पोगित्वाय मनोति विकउदोऽनीवरुणो रक्तम् । तम्मारतस्विष्ट [१॥

·म टुष्टीकासहितशायरमाप्यसमेते- [अ० १०१/०४३०१८ कुच्छन्दकं वचन काव्यमिति । अय यदुक्तं, स्विष्टं कृववति चैप शब्दः । न चाप्तिः स्विष्टं कृतवानिति । अत्र ।। मत्पक्षे भूतकालता हीयेत । त्वत्पले सा च सोपपदश्च धात्वः । अपि च वचः पूर्वान् पागानपेक्षप स्विदं कृतवाननिः ॥ ३५॥ ( अग्नीपोमीपशो पशुपुरोहाशाहस्विष्टकृयागीयत्यागकाले निगमेषु च निर्गुणश्वानरभिधानाधिकरणम् ॥ १८॥) [१८] सगुणस्य गुणलोपे निगमेपु यावदुक्तं स्यात् ॥ ३६॥ पू० अस्ति सौमे पशुरग्रीपोमीयः । वत्र श्रूयते । अग्नीपोमीयस्य वषया मचर्यानीपोमीयं पशुपुरोटासमनुनिषपतीति । तत्र स्विकृति गुणलोपा श्रूयते, अनि यजवीति । तदत्र संशयः। क याग एव विष्टकतो गुणलोपा, अवशिष्टेषु निगप ययामकृविभाव उत सत्रिय गुणलोप इति । कि प्राप्तम् । विष्टकतोऽग्नेः सगुणस्य गुणलोपे धूपमाणे ब्रूपः । यत्रयोच्यो, गुणलोपस्वव स्यात् । पागे चोच्यते, अग्निं यनतीति । यागे गुणलोप उच्यमाने यदि सपेनिगमेष गुणलोपोऽध्यवसायेत, अ- श्रुतं करप्येत । यावाश्च श्रुवस्योत्सर्गे दोपः, तावानश्रुवकल्पनायाम् । वस्माघाग एव लोप: स्पा, न स निगमेधिति ॥ १६ ॥ सर्वस्य कात् ॥ ३७ ॥ सि. सस्प वा निगमस्यस्यापि स्विष्टकतोऽनिन्दस्य गुणो लुप्येव । सवः । ऐककम्बाद । नेप सियाग एवं गुणो लुप्येव । किदि । यागमयोगे । कयम् । अनि यनवीति प्रयोगवचन एप शब्दः। सई- स्मिन् स्विष्टकयागयोगे लुप्पेव । अन्पेऽपि हि स्विष्टकन्निगदाः सिष्ट. कधाग एव । स्मात्सर्वत्र लोप इति ॥ ३७ ।। । 'सगुगस्य पाटोपे निश्म गुणस्याने यावद स्यात्' इति लिविवस्तरेषु पाठ । निगमस्या-पा.

·[१०१611०४:०३० मीमांसादर्शने । १९३७ ( दर्शपूर्णमासयोरनिस्विष्टकदेवत्वस्थ तृतीयानुयानस्य शेषसंस्कारा - वापिकस्विष्टकृदेवतासंस्कारकतया संनिपत्योपकारकत्वाधि- करणम् ॥ १९ ॥) [१९] स्विष्टकदावापिकोऽनुपाजे स्यात्प्रयोजन- वदङ्गानामर्थसंयोगात् ॥ ३८ ॥ सि० स्वो दर्शपूर्णमासी । तत्र स्विष्टकदनुयाजेप, अभिविष्टक यजतीति। तत्र संदे: । कि स्विष्टकृयागोऽनुयाजेबारादुपकारक उत संस्कारक इति । प्राप्तम् । आरोदुपकारक इति । कुतः । एतदि कर्मणा प्रसिद्ध कार्य, यदारादुपक्रिया । तया हि भूतस्य भव्यायवा भाषि- पति । श्रुत्पा च विधानम् । इतरपा भव्यस भूतार्यता स्पाद । वाक्येन च विधानम् । तस्मादारादुपक्रिपेति । एवं मासे, म । स्विष्टकदावापिकः स्यात् , न वावः। किपि- दमावापिक इति । आज्यमागस्विष्टकतावन्दराऽऽवापस्थानम् । तत्र भव आवापिका । वहिरायापादनुयाजस्तान्त्रिकः । या तु स्विष्टकदेवता त्र, सेवासोपानदेवताऽऽवापिकी । तस्मादावापिक इत्युच्यते । यदा चैत्र, वदा संस्कारका स्यात् । तया योजनबद्भवति, प्रयोजनवतोऽने रुष. करोवीति । अपि च द्विविधान्यङ्गानि । भारादुपकारकाणि, सामवा- पिकानि च । आरादपकारके या सापवापिकानि गरीपासि । वत्र हि सासादाकम् । आरादु कारकेषु मन परोसेगेकवाक्यता स्वाद । सात्कारकर्मेति ॥ ३८ ॥ ( याज्यापुरोनाक्यानुववनयोः सरकारकर्मवाधिकरणम् ॥ २०॥) [२०] अन्वाहति च शम्न पत्कर्म स्पाचोदना- न्तरात् ॥ ३९ ॥ पू० 'दपूर्णमासयोः श्रूयते, याम्यामन्याद पुरोनुनाक्यामन्याह, इति । १३ संयः । याज्यापुरोनुवाक्यानुवचनं पचानक, उत संस्कार कवि मातम् । अन्याति प्रधानकर्म स्यात् । कुतः । चोदनान्द- रात् । यदि कारक ततो रूपादेन क्योचित माप्नोति । पुनरवा.

·१९३८ दुष्टीकासहितशावरमाप्यसमेत-पभ० १०५०४२०६१) हेति षचनमनर्यकम् । प्रधानकर्मत्वे तु वक्तव्यम् । न अन्पया वस्य फर्तव्यता गम्यत इति । अतः श्रुत्या कर्तव्यतावगमात्मधानकर्मेति । शस्त्रवत् । यथा स्तोत्र शस्त्रे, स्तौति शंसनीति कर्तव्यतावगमात्मघानक- भणी एवमिहापि द्रष्टव्यम् ॥ ३९ ॥ संस्कारो वा चोदितस्य शब्दवचनार्थत्वात् ॥ ४० ॥ सि० संस्कारकर्म वा स्यात् । कुतः । चौदितस्यार्थस्य यः शब्दः, स बचनार्थो भवति । स तस्य दृष्टोऽर्थः । तस्मिन् सत्यदृष्टकल्पनाया हेतु- नास्ति । तस्मात्संस्कारकति ॥ ४० ॥ अवाच्यत्वान्नेति चेदिति यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् -- स्याद्गुणार्थत्वात् ॥ ४३ ॥ स्यादुपपयेत, अन्वाहेति वचनम् । कुन: । गुणार्थत्वात् । तिष्ठन् याज्यामन्याह, आसीनः पुरोनुवाश्याम-वाहेति स्थानासनगुणार्य पुनर्वचनमुपपद्यते । तस्मासंस्कारकर्मणी यायापुरोनुवाक्ये इति ॥४१॥ (मनोतामन्त्रस्य वायव्यादिपशावहाधिकरणम् ॥ २१ ॥) [२१] मनोतायां तु वचनादविकारः स्यात् ॥ ४२ ॥ सि. अस्ति वायव्यः पशुः, वायव्यं श्वेतमालमेत भूतिकाम इति । अस्ति तु प्रकवावनीपोमीये पशी मनोवामन्त्रः ।पमे प्रयमो मनो. वास्यापियो अभवोदमहोवा, इति । स १६ चोदकेन प्राप्यते । तत्र संदेहः । किं पयादेवमूहितव्यो मनीतामन्त्रः, अथवाऽविकारेण प्रयो. कव्य इति । उच्यते । ननु प्रकृतावन्यायनिगदोऽयम् । अनीपोमो हि प्रतो देवता । अयमप्यामेयः । असमाभिधानादपिफारेण प्रयो- २९ ॥ १०॥४१॥ । यद्यप्यायदेवत्यः पशुः' इत्येतद्वननं चिन्त्यने । कि प्रतापपात उत विस्ताविति । पूर्वपक्ष: प्रकृनापिति । भग्निटिका मनोता प्रकृती नाग्नीपोमावमि- धातुं शमसात्याशङ्का भवति । तस्याश्चोक मा विनायनान्नानाचस्यामपि न भवति । श्रुतिलिसाघमावात् । मनु रिटेन प्राप्नोति । अन्यते । सामान्यसंपन्भे । 13.• (22. ४ म. ४६०३५)| भोरकर-पा।

·१०11०1०1] मीमांसादर्शने। क्तभ्यः । अत्रोच्यते । सत्यमनोधोमो देवता प्रकृती । वो हु-अनिष सोमव । साग्निरदेवता, न स्वंसमवेतः । अग्निप्रत्ययेन याऽत्र देवता सा प्रतीयते । अपमिह घायुर्देवताकार्य श्रूयते । स देवताका श्रूय- माणोऽधिकार्यमपि करोति देवतामत्ययम् । तस्मांतदीपस्तंदर्मा स्पोद । सस्माययादेवतं मनोवामन्त्री प्रयोक्तव्य इति । एवं प्राप्त, घूमः । मनोत्तायां तु वचनादविकारः स्यादिति । पच- नमिदं भवति । यद्यध्यायदेवत्यः पशु, प्राध्यैव मनोवां कायो, पति । किमिव वचनं न कुर्याद { नास्ति वचनस्यातिभार । तस्मेदि. सिकारण मनोसामन्त्री प्रयोक्तव्य इति ॥ ४२ ॥ सति लिङ्गमवकाशं लभते । न च सामान्यसंबन्धोऽस्ति । तस्मात्प्रकृती निषेत्री मनोवाया। न पादृष्टाओं मनोता प्रकृतौ । अनि तावच्छ्रुत्यैवाभिधत्ते । तसंबद्ध सोमें एक्षणयां शक्नोति वक्तुम, उभयोोगसाधनस्यात् । इतरेतरयुक्तो हि तो देवतास्वं पतिपद्यते । यथा पुष्कर स्वनन्तं दृष्ट्वा महेश्वरोऽपि स्वनन्निव कक्ष्यते, एककार्यवा- त् । एवमिहापि । इदं वचनमवादत्वेन स्तुवमन्त्रं प्रकृतावेव निवेशयति । अथ- पा-उत्कर्षाशङ्कायामिदं वचनमनुत्कर्ष करोति । लक्षणया च सोमं प्रत्याययंतीत्यु- कमेव पुष्करबदहेश्वरम् । सिद्धान्तस्तु-एक्कारकरणमनर्थकं प्रकृती मवति । अवधारणामावात् । विकृतो चावधारणं विद्यते । तत्र चोर्दकेन यद्देवत्यः पशुस्तदेवत्यैव मनोता प्राप्नोत्यू: हेन । एवं प्रावधारण क्रियते । अग्नेय्येवेति । न चार्थवादत्वेनोपपद्यते । अन्य- प भोला श्रूयते । भनौतामन्वाहेति । अन्यत्र । यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः' इति । भी चार्थवावेऽप्येवकारस्य पर्युदसितव्यामावो भवत्येव यथा विषो । वंशम्- संबन्धो माघसामान्थेन, अबाध इति 11 १२ ॥ यादिति-(अ.१.पा. ३ भ. ७ सू. ३५) अत्यन्यायति शेषः । २ चमत इति-मपामेव मन्त्राणा ' सर्वा यः सर्वाणि सामानि सर्वापि अपि वाचस्तेमे पारिशवं वासति' इति प्रानगवाक्येन वाचतो विनियोगान्मन्धगठस्वारसिक्या आकाक्षाया निवृत्तः पुनराकाई- घोरयारकसामान्यसंबन्धयोधप्रमाणाभावे न लिङ्कमान मन्त्रविनियोजक संभवति । अतः सामा. परन्थपोषकपमाणसत्त्व एव लिङ्ग मन्त्रविनियोजक, नान्यथेसाशयः। अहेवा इत्येव लिखित पासवपि रयते, परंतु 'गजेधरः' इति पाठ आवश्यक छ भाति । ४ अथवादलपकार ·ब - १९४० टुष्टीकासहितशावरमा यसमेते- [म०१०पा०४०१२) (वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रमाघनतया विहितस्य कण्वरयंतरम्य म्वयोनी गानाधिकरणम् ।। २२ ॥) [२२] पृष्ठार्थेऽन्यद्रथंतराचयोनिपूर्वत्वात्स्याचा प्रविशक्तत्वात् ॥ ४३॥ पू० अस्ति वैश्यस्तोमः, वैश्यो वैश्यस्तोमेन यजेतेति । तत्र श्रूयते, फण्वरयंतरं पृष्ठं भवतीति । उभयविकारः कण्वरयंतरमित्युक्तम् , अाकृते तद्विकाराद्विरोधादयवातिप्टरनिवि । तत्र संशयः । कि रयंत. रयोनी वृहद्योनौ घाऽनियमेन कण्वरयंतरं यमुन स्यंतरयोनी, अयवा; स्वयोनाविति । कि प्राप्तम् । चोदकेनानियमः । लायवं हि तथा भवति । ततः प्रयोगपाशुमावः । एवं, प्राप्ते ब्रूमः | पृष्ठायें यदेवदन्यद्रयंवरात्कण्वरयंतरं श्रूयते, तद्र- रयंवरयोनौ स्यात् । व्योनिटोमपूर्वको हि वैश्यस्नोमः । ज्योतिष्टोमे रयंवरयोनौ पृष्ठं कृतम् । ननु वृहद्योनापि तत्र कृतम् । नैवम् । चर्चा प्रविमकत्वात् । ऋचर्चा पविभाग इह गम्यते । यया रयंतरयोनि- र्भवतीति । कुतः । फण्वस्यवरे रयंवरशब्दः श्रूयते । तेन गभ्यते रयं- तरविशेषः कण्वस्थतरामिति । अर्थान्तरे कण्वरयंवरशब्दो भवेद्यदि, रयंतरधर्मा न मवेयुः । तेषु सन्म यूपबदुपपद्यते । यथा, औदुम्बरो यूपो भवतीति । न चुदृम्बरी यूपद्र-यं प्रकृनी मंकीर्तितम् । धर्मनिमि- चरत्वयं शब्द उपपद्यते । एवमिदापि धर्मनिमित्त कण्वरयतरे रयंत- रशब्दो भवति, नान्ययेति ॥ ४३ ॥ स्वयोनौ वा सारयत्वात् ॥ ४४ ॥ सि० न चैतदस्ति, रपंतरयोनो गीयतेति । यि तर्हि । वयोनौ । कुनः । सरि पत्ता । सर्वविशेषणविशिष्टस्य हि यंतरशब्दो वाचकः । -मस्वावोद्गीयमतिहारोपयनिधनयत: मस्य मनोभम्वरयालाग्या- सत्य परयंतरपित्याच्या भवति । तस्माद्योनिरपि विशेषणम् । [१] १६.९ पा. १० ११ सू.१८)" ·[अ०१०पा०४०२३]] पांगांसादर्शने। १९५६ अपि चार्थान्तरे कण्वरयंतरे रयंतरशब्दः कल्प्यः स्यात् । तस्मात्स्य. योनी गेयमिति ॥ ४४ ॥ यूपवदिति चेत् ॥४५॥ इति चेत्पश्यसि स्वयौनौ गेयमिति, स्यंतरशब्दस्तेनोपपद्यत । स हि रथंतरधर्मेषु सत्सु यूपबदुपपद्यत इति ॥ ४५ ॥ न कर्मसंयोगात् ॥ ४६॥ नैतदेवम् । कर्मसंयोगारकाष्ठस्य यूपता । न हि लोके यूप इति संज्ञातः कश्चिद्वक्षोऽस्ति । यत्र ते संस्काराः स यूपः । तस्मात्, औदु- बरो यूपो भवतीति संस्कारनिमित्तः । इह पुनरेवंविशेषणविशिष्टः कण्वस्यंतरशब्दो लोक एवास्ति । नासो कण्वाना रयंतरं कण्वरयंतर' मित्येवं कृत्वोच्यते । रथरत्वे फण्वसंवन्धे वाऽस्य विधीयमाने चाक्यभेदः प्रसज्येत । तस्मात्साविज्ञायिकः कण्वरयंवरशब्दः । अत एव स्वयोनी गीयते ॥ ४६॥ (वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्र साधनतया विहितस्य करतरस्य स्वयोन्युसर. योर्गानाधिकरणम् ॥ १३ ॥) [२३] कार्यत्वादुत्तरयोर्यथाप्रकृति ॥ ४७ ॥ पू० माष्यकारेण यदिदं व्याख्यानं कृतं, प्रस्तावोद्गीयादौ फण्वरयंतरशम्द इति । तदयुक्तम् । गीतिसामाख्या ' इति कण्वरयंतरशब्देन सामोच्यते, न । प्रकृती चर्गक्षराणि सम्कुर्वनी रयंतरगीतिः पृष्ठम्य साधनभावेनावगता 1 एवं वृहद्गीतिरपि । इह तु वृहदयंतरानुवादेनान्यद्गीत्यन्तरं विधीयते पृष्टसाधनत्वेन । तस्माद्गीतिगतिरेव कायें वर्तते, न ऋकायें । ऋक्ष चोदकेन प्राकृती प्राप्नोति । सा न बाध्याऽगस्ता । वाक्यस्य तानदपदार्थः । न चापदार्थसामच्चिोदकपापाया भाचो वाघः । यथा धेनुशब्देन च्छागबाधः । धेनुशब्दो गोद्रव्यमन्तरेण नैव दृष्टः प्रयुज्यमानः । कण्वरयंतरंगीतिस्तु ऋगन्तरेऽपि दैव प्रयुज्यमाना । न च गोणी सा गीतिरन्येन क्रियमाणा | नम्माचोदकेन प्राप्नोतीति ॥ ४४ ॥ [४५ ॥ ११ ॥ १(4.२ पा. १० ११ सू०३६) ।२ प्राप्नोतीति-अतः कृण्वरयंतरसाम्नः स्वयो. नावेच गानमिति सिद्धान्तो भाध्यदयास्यानरीत्या दुःसाप इत्याशयः। कथं तर्हि सिद्वान्तः सम- धनीय इति चेत् । अयमाशयः । सत्य, मामशब्दो गतिमानवाची । तथापि वैश्यस्तोमक्रमे कण्व: भतरय गैस्तदुतरयोचोत्तरामन्ये पाठातायामपि वैश्यस्तोगत्वावगरौपदेशिकर्तिमरातिदेशिका- मामा वामगाते सयोनारे। मानमिति।

·- दृष्टीफासहितशावरमाध्यसमैने- [१०१.पा.११.१०) प.वरयंतर एव भवति संशयः । उत्तरयोर्गायतीति, कि रथंतरयो- न्युत्तरयोः, युयोन्युचरयोर्वा गेयमुन स्वयोन्युत्तरपोरिति । किं मातम् । वृहद्योन्युचरयोर्वा रयंतरयोन्युत्तरयोति । फुतः । चोदकानुग्रहाव । न अप दोपो भवति, स्वयोनिविशिष्टं कण्वरयंतरमिति । उचरयोहि पस्कार्य, तत्र स्वयोनिरवश्यं हातव्या भवति । तस्मात्मकरणमपक्षितव्य- मिति ॥ ४७॥ समानदेयते वा तृचस्याविभागात् ॥ ४०॥ सि. न चैतदस्ति, वृक्ष्योन्युचरयोः, स्यंतरयोन्युचरयोर्वा गेयमिति । किसहि । स्वयोन्युत्तरयोः । कुतः । तृचशब्दाव । समानच्छन्दास समानदेवताफे चाविशेपितस्तृचशब्दो भवतीत्युक्तम् । अतः अश्या चोदको पाध्यत इति स्वपोन्युत्तरयोर्गेयमिति ॥ १८ ॥ (मग्निष्टुयागे स्तोत्रशस्खमन्त्राणां प्राकृतानामेवाविकारेण प्रयोगाधिकरणम् ॥ २॥) [२४] ग्रहाणां देवतान्पत्ये स्तुतशस्त्रयोः कर्मत्या- दविकारः : स्यात् ॥ ४९ ॥ सि० अस्ति, अमिष्टुदेकाहः । तत्र श्रूयते, आग्नेया ग्रहा भवन्तीति । सत्र संदेहः । किं माकतयोः स्तोत्रशस्त्रयोर्ययादेवतमूहः, उताधिकार इति । कादि व्यावर्तयितुमिदमभिधीयते । ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः फर्मत्वादविकारः स्यात् । मधानकर्मत्वादिति । कस्य पुनरेपा बुद्धिः स्यात् । यं निवर्तयेत् । यो मन्दधीर्मन्यतेऽभिधानं सेरस्पतीति । मन्दधिपामपि चोपदेशः क्रियमाणः फलवान् भवति । अपि च फंचि. दपेक्ष्य समन्दधियः। अप तु न परितोष एवं, ततोऽन्यथा वर्ण्यते । यत्तदृत्तमपिफरणं द्वितीपेऽध्याये । तस्येदं प्रयोजनमत्र, ग्रहाणां देवतान्यत्वे स्तुतशस्त्रयोः फर्मवादविकारः स्यादिति । यदि संस्कारकर्मणी स्तोत्रशस्ने, किं भवति प्रयोजनम् । अग्निष्टुदेकाहे ययादेवतमहः । अथ प्रधानकर्मणी, सतो प्राणा देयतान्यस्वे ग्नुनशनयोः फर्मत्वादविकार: स्यादिति ॥ ४९ ।। १७ ॥१८॥१९॥ (अ.३ पा.१.५) ।

·(2010पा0 ४४०१५ मीमांसादर्शने । ( चातुर्मास्येषु-अनुयागीयदेवताप्रकाशनार्थ प्राकृतावाहन- मन्त्रस्यापिकारेणेव प्रयोगाधिकरणम् ॥ २५ ।) [२५] उभयपानात्पृपदाज्ये दधनः स्यादुपलक्षणं निगमेपु पातव्यस्योपलक्षणात् ॥ ५० ॥ पू० सन्ति चातुर्मास्यानि, चातुर्मास्पैः स्वर्ग कामो यजेतेति রহ্মান্ত- पाजान् प्रकृत्य समामनन्ति, पृषदाउपेनानुयाजान् यजतीति । अस्ति तु मकतावावाहनं, देवानापपानावह, इति । तदिह चोदकेन मासम् । तत्र संशयः। फिविकारेणाऽऽवाहनं कर्तव्यमोहनति । यदोहेन, तदा किम्, आज्यपान् दधिपानिति कर्तव्यात दधिपानिति, अथवा पृपदाज्यपानिति । कि प्राप्तम् । दध्नोऽप्युपलक्षणं स्यादाज्यस्थापि । फस्मात् । उभयपानाद । उभयं हि तदेवतामुद्दिश्य त्यज्यते । यच्च स्पायने, सत्पीयत इति मन्त्रेणोक्तम् । यच्च पातम्यं तदुपलक्षित प्रकता- वाज्यपानिति । इह, भाज्यस्पायें दधिसविपी श्रूयते । अथ पृषदाम्य हाति, इयं वा इदं सर्पिवैव दधि च, द्वंदं वे मिथनं प्रजनन, मिथुन. मेवेतमजननं क्रियत इति 1 तुल्यं दध्याज्येनोचार्यः । तस्मादुभय. मधुपलक्षायितव्यं, दधि चाऽऽज्यं चति ॥ ५० ॥ न वा परार्थत्वापक्षपतियत् ।। ५१ ।। न पैतदेप, दध्युपलक्षपितष्पमिति । कुतः । परार्थत्वात् । परार्थ हि पातव्यं द्रव्य, पातॄणामुपलक्षणम् । तत्राऽऽस्पेन चेदुपलक्ष्यते, कृतोऽर्थ इति न पुननोपलक्षपितव्यम् । यज्ञपति । यथा, य इमं पनमवान्पे च यज्ञपति वर्षानिति, यनपतिर्मनुष्याणां होतॄणां प्रशंसायों न स्वार्थ कार्यव इत्यविकारेण मयुज्यते । न सर्वान् यजमानान् मत्यादरम् । एवमिहापि पातव्यं पातुर्लक्षणार्थ मयुज्यते, न स्वार्थम् । तकनापि येन फेनचिठक्षिताः पावार इति कृत्वा न द्वितीया भयो- तप इति ।। ५९ ॥

·१६४४ टुष्टीकासहित्तशावरमाप्यसमते-[अ०१०१०११०२५) स्थादाऽऽवाहनस्य तादर्यात् ॥ ५२ ॥ स्थान उपलक्षणम् । न यज्ञपतिवास्यात् । यज्ञपति शब्दो हि न स्वार्थमुच्चार्यते । इडास्तुत्यर्थन स उच्यते । आचाहनं पुनः स्मरणा- थम् । तत्र पाताऽपि स्मर्तव्य , पेयपति । तस्माचोदकानुग्रहाय पेयान्त- रमुपलक्षयितव्यमिति ॥ ५२ ॥ न वा संस्कार राब्दत्वात् ॥ ५३ ॥ न वा दध्युपलक्षयितव्यम् । ससारशब्दोऽत्र विद्यत आज्यस्य, पृपदाज्येनानुयाजान यजतीति । पृपदाज्येन-चित्रेणेत्यर्थः । सस्कारेण .हि मिश्रणे संस्कृत चित्रमाज्य भवति । वा च चित्रवामस्य प्रत्यक्षतो दध्युत्पादयति । तस्मात्परार्थ चित्रतासजननार्थ न पातव्यम् । अतो नोपलक्षयितव्यमिति ॥ ५३ ।। स्यादा व्याभिधानात् ॥ ५४ ॥ स्यादा दयुपलक्षणम् । द्र०यं हि दधि तुरुपमाज्येन प्रधानभूतमुप. दिश्यत इत्युक्तमस्माभिः । अथ पृपदाज्यं गृह्णाति, द्वय वा इदं सर्पि- दपि च, द्वद्व पे मिथुन प्रजननं, मिथुनमेषतत्मजननं क्रियत इति । कि पदाज्य गृह्यते, सर्पिवेव दधि चेति । सपिंपा देना च याग: कम्प इत्यर्थ । पृपदा मिति न द्रव्यान्तरमुच्यते । तरमाध्युपलक्ष- पितव्यमिति ।। ५४ ॥ वनस्त गुणभूतत्वादाज्यपा निगमाः स्युगंणत्वं श्रुतेराज्यप्रधानत्वात् ॥५५॥ सि. न पदस्ति, तुल्यं दध्यायेन, प्रधानभूतमिति । ग्रहणे हि कल्प- माज्येन, न याग । यागो द्याऽपेन पित्रेण श्रूयते । तस्माच्छुते राज्य मधानत्वाचागं प्रति गुणभूत दपि स्वाद । न हि ग्रहणे श्रूयमाणं या शु भवतात. दधि ग्रहणे श्रूयमान यागा भाति । तर त्याऽs. ज्य करण, दधि वाक्येनेति । रिमय तहिं तर दधिग्रहणः । गृह्यमा. न मत्यक्षवयित्रमा भवतीति । तस्मादाज्यपा निगमा: स्प. । न दन उपलक्षणं कम्पमिति ॥ ५५ ॥ . । - ६२ ॥५३॥ १४॥ १५ ॥ स्वार्य ध्यान-पा।

·. ..पा.२१]. भीमासादने । दपि वा स्यात्मधानमाज्ये प्रथमान्त्य- संयोगात् ॥ ५६॥ न घेतदस्ति, आज्यपा निगमा भवेयुरिनि, न दन सपळसणं कर्तव्यमिति । दपिपानित्यत्व फष्पं, दध्यपान प्रधानम् । वा। आज्ये प्रथमारपसंयोगात् । पयमसंयोग उपस्तरणम् ! अन्त्यसंयो- गोऽभिधारणम् । यदि घसन्ते यजेता द्विरुपस्तृणीयात्। सदभिधा- रपेत् । भोपपया चे पियङ्ग व भोपधिप्पेव पशून प्रतिष्ठापपवीति । यदि भावृषि यनेत, सरटुपस्तृणीपात् , द्विसमिधारयेत् । वृष्टपैव पशूनमि- जिघाति, अगस्वरणमन्यचत्र निघापयितुं क्रियते । परायनप व शन्दायों न ग्रहणपात्रम् । ग्रहणेनान्यस्याधिकरणसंस्कारे, उपस्तृणा- भीति शब्दो वर्तते । वया, अमिधारयतीति, न ग्रहणमाप्रमभिधारणम् । अन्यस्याऽऽभिमुख्यनामिधारयतीति गम्पते । सोऽन्य आज्यसंयुक्तः कथं स्यादिति । तदुपस्तरणाभिधारणादाभ्यां दधिप्रधानभूत गम्यते । आज्यमपि तस्य गुणभूतम् । तस्माद्दन एवोपलक्षणं कर्तव्पं, नाऽऽज्यस्यति ॥५६॥ अपि वाऽऽज्पप्रधानत्वाद्गुणार्थे व्यपदेशे भक्त्या संस्कारशब्दः स्यात् ॥ ५७ ॥ अपि वा-नवदेवं, दधिप्रधानं तदुपलक्षयितव्यमिति । आज्यमेव मधान, तदि प्रयोजनयत् । यागसंवन्यात्, पृपदांज्येनानुपानान् यन. तीति । यत्तेनोपस्तीते, तत्र द्वयं निष्पद्यते । सधैवायचं , भवति, दधि चौपस्तीर्णम् । तत्र शन्दादा यस्याऽऽधारसंस्कारोऽवगम्यते घिसं- रफार, तु संस्कृतस्य प्रयोजनं दना । प्रत्यक्षा तु चित्रता निर्व- Nमाना लक्ष्यते । तया च प्रयोजनम् । पृषद्धि तदाज्यं यते । न च पागे दपि परणं भवितुमर्हति वाक्यप्राप्तम् , आज्ये श्रुतिप्राप्ते प्रत्य- थिनि । तस्मादुपस्तरणमाज्यग्रहणार्थमेव । ततो दधिग्रहणं भविष्यत्री- ति । अर्यादाघेयाधारसंबन्धे, उपस्तरणमिव तद्भवतीति भाक्त उपस्तृ- णातिः प्रयुक्तः । तयाऽभिधारपतिः । तस्मात्सद्धिरित्येतस्प गुण- . r ·या ध्यपदर्श भवत्यैप सरफारशन्द उपस्तृणाति, अभिधारयसि, भोपषिध्येय पशून् प्रतिष्ठापयति, दृष्टव पशूनभिजियतीति च । तस्माद, आज्यपा निगमा एव भवेयुरिति ।। ५७ ॥ अपि वाऽऽख्याविकारत्वाचेन स्यादुपलक्षणम् ॥ ५८ ॥ अपि वति पक्षव्याधि । न, आज्यपा निगमा भवेयुः, पदाज्य पानिति वक्तध्यम् । फुत्त । आरयाविकार एव भवति । दघिसर्पिपी- रत्र संसर्गः प्रियते । तत्र यो गुण उपजायते उद्गुणयुक्तस्य संसृष्ट- स्याऽऽरयाविशेषो भवति पृषदाज्यामिति । यथा, रागः खाडवः सुरा, इति । तत्र छुपचरितमेकं शब्दमुपलक्षयाम. । उपचाराचाभिधानाभिधे- यसमन्धो गम्यते । तेन च यागनिवृत्ति श्रूयते, पृपदाज्येनानुयानान् यजनीति । तस्मादेवमुपर सयितव्य, पदाज्यपानिति ।। ५८ ॥ ने वा स्यान्गुणशास्त्रत्वात् ॥ ५९ ॥ नैतदेवं स्यात् । टम्ग रामबापदाज्यशब्दो वाचक , उपचा- रादिति । सत्यमुपचरिकोऽयत्र । स तूपचारो लोकादेवाचगतः । स गुण. आज्ये भवतीति गम्यते । कु: । आज्यशब्दः सपिपो पाचफ ! पृषउब्दचित्रस्य । त्द्यया, पृपद्रज्जु। पृपन्मणिः पृष-मृग ., इति । तयोरचरितयोधिराज्यामिधान गम्यते । तस्मात्तत्रैव स उपचार पायस्यैवोपलक्षण, चित्रमचित्र वाऽऽज्यपाज्यश्ब्दे- नाभिधीयत एति ।। ५९ ॥ गोभीररस्वामिविरचिते भीमासामाये दशमस्या- ध्यायस्प चतुर्थी पादः ॥ ६७ ॥ १८ ॥ १९॥] इति थीमकुमारिलविरचिताया मीमा सामान्यव्याख्यायो टुप्टीकाया दशमाघ्यायस्य चतुर्य पाद ।।