·No text on this page.

·Adwaita Sabha Research Series No. 1
श्रीः
श्री गुरुभ्यो नमः
|| चतुर्मतसामरस्यम् |
महामहोपाध्याय हरिहरशास्त्रि गां, महामहोपाध्यायकृष्णशास्त्रिणां,
महामहोपाध्याय दण्डपणिस्वामि दीक्षितानां, भाष्यभावज्ञ
वेङ्कटरामशास्त्रिणाञ्चनुग्रहासादितन्यायवेदान्त वैशा
रद्येन पोलकं सुन्दरशास्त्रितनूभवेन वेदान्त
स्थापक वेदान्ततत्त्वोपदेशकविरुदभाजा
श्री जम्बुकेश्वरस्थ जगद्गुरु विद्यास्थान
वास्तव्येन श्रीरामशास्त्रिणा
विरचितम्
कुम्भघोणम्थ श्री जनार्दन मुद्रालये
मुद्रापितं विजयतेतराम्
1944

·No text on this page.

·INTRODUCTION. This book is the first publication of a series started by the Advaita Sabha, Kumbakonam called the Advaita Sabha Research Series! The author of the book is Pandit Polagam Rama Sastri who is a very erudite scholar and is the professor of Vedanta in the Samskrit institution established by His Holiness Jagadguru Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Peetam at Jambukeswaram (Tiruvanaikaval). He is also one of the three examiners of the Advaita Sabha. He is eminently fitted by his scholarship and powers of exposition to write this book. It is an intelligent attempt to unify the four well known schools of Vedanta Fhilosophy namely the Advaita, the Srikantamatha Visishtadvaitha, and dwaitha and to show that these schools all lead step by step to the same goal the moksha. Though there has been the precedent of a work called "Chaturmatasarasangraha' by the fam- Ous Appaiya Dikshithar, the general trend hitherto of the writings of latter-day scholars has been to expound the differences between the four schools of Indian Philosophy and to criticise one or other of them according to the mental allegiance of the author, to one or other of the schools. In that way emphasis has been laid more upon the differences ·2 among these schools than upon their fundamental unities. The Vedanta Darsana, as a single school, is different from the other well-known darsanas of Indian Philosophy namely the Sankhya, the Yoga, the Tarkika and the Mimamsa. It also differs fundamentally from the Buddhist, Jain and other Philosophjos. The four schools of Indian Philosophy dealt with, in this book, are only sub-divisions of the Vedanta darsana. This fundamental fact is often lost sight of amidst the thicket of polemical literature in this subject. Pandit Rama Sastri has in this book with his terse and powerful Samskrit style, clearly expounded the fundamental principles of the four schools and has rightly fixed the place of each school in the ladder to Moksha It will, T am sure, be of great profit to the student of Indian Philosophy especially of the Vedanta Darsana and will conduce to the clearing of many misunderstandings and prejudices among the votaries of these four schools. The Advaita Sabha is grateful to Pandit Rama Sastri for this valuable work. " ASHRAMA", Luz, Mylapore, S K. BALASUBRAMANIA IYER, 7th March 1944, S, J, P. 1, LTD , KML.

·पुटम् पतिः 1 7 8/बहुविधत्वम् 0 9 चिच्छक्तिभ्याम् मात्रेण भगव 16/पासनानामपि 25 मीमांसायाम् 25/निरूपणीयकर्म 1/सहस्राधेिकर श्रीः शुद्धपाठः श्रीगुरुभ्यो नमः सत्कार्यवादकार्यकारणानन्य- त्वाभ्युपगम 18 शुद्धपाठसचिका ॥ 8 प्रत्यासत्यतिशयस्य सत्वेन 18 10 शुद्धपाठः पुटम् पङ्क्तिः भूमिकाचतुष्टय 18 12 कृतं, तथापि 14 काण्डच्चेति 14 18 6 परिणमते 14 ऐतरेया 25 18 सा व ब्रह्मणश्चिच्छक्तिः 14 19 निरूपणैदंपर्य 19 11 14 14 16 12 19 गुणरूपेण शरीरे 1425 19 14 सा चिच्छक्तिरेख 1425 19 17 जानेच्छादि 15 19 19 मनश्शान्ति 15 11 बाहुलयाच्च 19 24 गारदिव्यासनवरमहिषीभोग्य 15 12 भवेत्ग्राहको 20 सतिगमकस्य 15 24उपनिषद्वचना 20 9 तद्विवर्त 16 20 14 मार्चशदिगतौ 17 4वशेनाचिरादि 20 15 त्यधिकरणावसानेऽपि 17 20 15 वगम्यते 17 16 मनुकूलम् । इदं प्रमेय 17 17/पानतुल्यम् 20 16 संग्राहको 17 191 संग्रहाख्य 20 20 17 21पासनाहंग्रहो 20 सत्ताप्रत्यक्षबुद्धेर्ज 17 22 भगवत्पादाभिमता 20 25 तद्विवती 17 27/भ्यासपाकतः 21 नैयायिकादिमते तु विभुत्वं परिपाकेनाहंग्रहो 211 साधितं भगवत्पादमतेऽपि 18 रामानुजमते 21 12 रूपत्वाभ्युपगम 18 8ध्यनङ्गीकारे 21 20 5 12 समश्नुते साधनकलापैः 14 तत्तद्देश वलंबा सगुण 28 7 ·2 पुटम् पतिः मत इव संभवा 7 - 2 7 शुद्धपाठः पुटम् पङ्क्तिः| शुद्धपाठः अभेदानवगाहने 21 24 चिदचिद्रूप 26 25 22 चिदचितोः 27 ह्यहंग्रहो 22 10 विशिष्टाद्वैतपदेना 27. 11 महमिति 22 11 व्यहिक्यते 27 17 व्याख्यानान्तरे च दहरा 22 19 दानत्वव्यवहारः 27 20 इत्यपि 22 26/मध्वमतवत् 28 नन्दलहरीग्रन्थे च स्फुट निर्विकल्पकत्व 28 17 प्रतिपादितम् 28 14दानीम 28 21 अधिकारिभेदेन 38 16 द्वैतवासनायाः 29 दीक्षित 23 17 चिच्छक्तेः 29 सगुणोपासनामार्ग 23 19 ब्रह्माभिन्नत्वम् 29 8 कल्याण गुण 23 व्यवस्थापयतः 29 18 विशेषप्राश्य 24 5/वगतिमतिगम्भीरा 29 20 स्वस्वामिभावो 24 10) मुपनिषच्छास्त्र 29 22 पासनतत्त्वज्ञानाना 24 12/खेनोक्तम् 29 25 त्तरव्याख्यायाम 24 15 मतोक्तप्रकारेण 30 2 साष्टिताः 24 17 दीक्षित 30 पवर्गप्रदा 24 30 कोपासनस्य 24 22 रत्नत्रयपरीक्षायाम् 30 16 24 23/धर्मधार्मरूप 30 16 तादाल्यार्थी 24_26 तुरीय भूमिका 30 18 तदुद्धयनुसारे 25 19 शनैश्शने 30 20 प्रवर्तितस्य च द्वैतमतस्य जीव 25 21 मध्यनुसरन्तम 31 संसारिरूपजीवत्रयं सवैषा- वादानाश्रित्य 31 8 मपि जीवाना 26 24/घिरोटुम् 31 12 तदेव मुक्ति 26 1 विविधशाखापितमध्वादि 31 19 स्समर्पणम् 26 4/फलततेः 31 28 त्पर्ष ग्रंन्य 26 उपनिष 82 १ 19/चतुष्टय 9 कैवल्याख्य 1

·co
पुटम् पतिः
शुद्धपाठः पुटम् पङ्क्तिः। शुद्धपाठः
समाकर्षकगुणगणपरिमळा एवानुकूल्यम्
38 17
तिशयो
32 4 तदप्यधिष्ठितम्
3320
समष्टि विवक्षाया
82 12वारबात्मक
33 22
मत्कृतिरिति
38 3|प्रयोजकयुक्त्युपोद्दलकेन 34
दीक्षितोक्त
33 6/संप्राथ्योपसं
34 3
वैदिकमतावान्तरमत 33 15/गुरुर्ब्रह्मा
5
33 16/
इत्थं प्रमादाधिक्यसंजाता अशुद्धीः प्रथमतशुद्धपाठवीक्षणेन संशोध्य पश्चात
चूतुर्मतसामरस्य पठनीयमिति संप्रार्थयते सहृदयान् पोलकम् सु. श्रीरामशास्त्री
श्रीजंबुकेश्वरस्थ जगद्गुरुविद्यास्थानवास्तव्यः ।

·No text on this page.

·श्री गुरुभ्यो नमः || चतुर्मतसामरस्यम् । गुरुब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुस्साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ विद्यासंध्योदयोद्रेकादविद्यारजनीक्षये। यदुदेति नमस्तस्म कस्मैचिद्विश्वतस्त्विषे ॥ अप्पय्यदीक्षितकृतेऽत्र चतुर्मतानां सारस्य संग्रह इति प्रथिते प्रबन्धे । आनन्दतीर्थमुलिलक्ष्मणदेशिकेन्द्रश्रीकण्ठयोगिपदवीरदवीयसीनः ।। इत्युक्तिपूर्वमुपवर्ण्य पुराऽऽनुपूर्वाधाचार्यपादसरणिः प्रविवेचिताऽन्ते । तत्सूचितं मतचतुष्टयलेखपौशिपर्णप्रयोजकमहं विमृशाति किंचित् ।। पुंभेदतोऽखिलमतस्य च मानभाव लक्ष्यैक्यमूलमविरोधमपि ब्रवीमि । मध्वादिदर्शितमतेषु मतान्रेभ्यश्चाचार्यपादमतसन्निहितत्वमादौ । सर्वज्ञैश्श्रीमदप्पय्यदीक्षितस्तावत् न्यायमुक्तावलीनयमयूखमालिकानय- मणिमालानयमञ्चरीनामकपरिच्छेदचतुष्टयोपेतः चतुर्मतसारसंग्रहनामा सर्वोत्तरः प्रबन्धः विनिर्मितो दरीदृश्यते । तत्र च परिच्छेदचतुष्टये क्रमेण मध्वरामानुज ७ श्रीकण्ठभगवत्पादानां मतानि संगृहीतानि । यस्य चायमुपक्रमे पठितः श्लोकः आनन्दतीर्थमुनिलक्ष्मणदेशिकेन्द्र श्रीकण्ठयोगिपदवीयहीनः। आचार्यपादसरणिश्च विविच्य बोर्बु संगृझते मतचतुष्टयसारलेशः ॥ हम इति॥ अत्र च श्लोके पदवी सरणिरिति च पदप्रयोगेण मतचतुष्टयस्यपि मार्गरूपत्वम् मध्वादिमतत्रयस्य "न" इत्यम छन्दोक्ताद्वैतिनामदवीयस्त्वञ्च कण्ठतः उक्त्वा मध्वरामानुजश्रीकण्ठभगवत्पादमतानां क्रमपाठः कृतः। तेनार्थात् विषयचतु- टयमुपक्षिप्तम् । तत्र प्रथमो विषयस्तावत् सर्वमतप्रामाण्यं नामा सर्वमतप्रा- ·२ चतुर्मतसामरस्यम् माण्यानङ्गीकारे हि एकस्यैव प्रमाणत्वेनाभिमतस्य मतस्य मोक्षमार्गत्वस भवेनान्येषामप्रमाणत्वेनाभिमतानां मोक्षमार्गत्वासंभवेन च सर्वेषामपि मतानां मार्गत्वकीर्तनासाङ्गत्यापतेः । द्वितीयो विषयः सर्वेषामपि मतानामन्योन्यमविरुद्धवं नाम । स्वस्वतात्पर्यविषयीभूतोपेरूपार्थविरोधे हि मिथः मतानां विरोधस्स्यात् । नतु तात्पयाविषयोपायरूपार्थविरोधात विरोधः। मतानां मार्गत्वकिर्तनेन च मतानां मार्गभेदत्वमात्र नतु तत्प्राप्यभेदः इति सूचनात् मतानां मिथोऽविरुद्ध- त्वमाविष्कृतम् । तृतीयो विषयः मध्वाधिमतत्रयापेक्षया मतान्तराणां भगवत्पाद मतविप्रकृष्टत्वं नाम। मतलयस्यादवीयस्त्वकीर्तनेनेतरेषां दवीयस्त्वोपक्षेपात् । तुरीयो विषयः भगवत्पादमतस्य मोक्षाव्यवहितपूर्वभूमिकात्वेन श्रीमद्दीक्षितेन्द्र- संमतमतस्याव्यवहितपूर्वभूमिका श्रीकण्ठमतम्, तदुभयव्यवहितमोक्षपूर्वभूमिका रामानुजमतं, तस्त्रितयव्यवहितमोक्षपूर्वभूमिका मध्वमतं, तथा च मध्वरामानुज श्रीकण्ठ भगवत्पादमतानां मोक्षप्राप्तौ क्रमिकभूमिकाचतुष्टयात्मकत्वमित्येतत । एतदभिप्रायकत्वानाश्रयणे च दीक्षितेन्द्राणां क्रमान्तरपरित्यागेम मध्वरामानुज श्रीकण्ठभगवत्पादमतानां प्रथमद्वितीयतृतीयतुरीयभावेन निर्देशस्य निर्बीजवापतेः दीक्षितेन्द्राणामण्यभिमते तदीयग्रन्थपरिशीलनलभ्ये तदीयमतचतुष्टयक्रमनिर्देश- मुख्यप्रयोजके संभवति तत्परित्यागेन केवलमशोकवनिकान्यायेन क्रमनिर्देशस्त्र तदीयेच्छामात्रनिबन्धनत्वोक्त्ययोगात् । दीक्षितेन्दाणाश्च मध्वरामानुजश्रीकण्ठा- चार्येषु मुनिः देशिकेन्द्रः योगी इति च पदप्रयोगेण तेष्वादरातिशयसद्भावेऽपि भगवत्पादेषु नामनिर्देश विना आचार्यपादपदमात्रप्रयोगेण तेष्वादरातिशय- विशेषस्य भक्त्यतिशयस्य चाविष्कारेण भगवत्पादमते मोक्षाव्यवहित भूमिकात्वं दीक्षितेन्द्राणामभिमतमिति सहृदयहृदयसाक्षिकमेव वस्तुतत्त्वम् । तच्च विषय. चतुष्टय क्रमेणास्मिन् लधुनिबन्धे निरूपयामः ॥ प्रथमं तावत् सर्वमतप्रामाण्यं संग्रहेण निरूप्यते। गुरवे सर्वलोकानां भिषजे भवरोगिणाम् । निधये सर्वविद्यानां दक्षिणामूर्तये नमः ।। इति परमप्राचीनह द्यपद्ये द्वितीयपादेन 'भिषक्तमं त्वां भिषजां श्रृणोमि' प्रथमो दैव्यो भिषक् इत्यादि श्रुत्यनुसारेण भवरोगिमहाभिषक्त्वेन भगवान् ज्ञानचन्द्रकलाचूदः ब्रह्मविद्याधिदै- वतोमाविग्रहः सर्वज्ञः परमकारुणिकः परमेश्वरः विनिर्दिष्टः । प्रथमपादेन च ·चतुर्मतसामरस्यम् ३ “स पूर्वेामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्" इत्यादियोगसूत्राद्यनुसारेण भवरोगमहा भिषक्त्वोचितेन भवरोग निदानाज्ञानोन्मूलकज्ञानमहैषधप्रदातृत्वरूपेण सर्वलोक- मुरुत्वेन स एव विनिर्दिष्टः । तृतीयपादेन च "ईशानस्सर्वविद्यानां" इत्यादि श्रुत्यनुसारेण विविधकर्मपरिपाकायत्तविविधचित्तावस्थाशालिनामत एव दृढत्वशै थिल्याधिक्यन्यूनत्वादिभेदेन भवरोगं तारतम्येनानुभवतां सर्वेषां भवरोगिणामे- करूपचिकित्सायाः करणायोगेन सर्वभवरोगिचिकित्सकलोचितेन सर्वेषामपि भवरोगाऽऽत्यन्तिकनिवृत्तिहेतुभूतज्ञानमहौषधपानयोग्यतापादकतत्पूर्वानुष्टेयबहुविध- भवरोगिततदवस्थोचितनानाविधसाधनभेदरूपनानाविधावान्तरोषध विशेषबोधकना- नामतमूलभूतनानाविद्यास्वरूपभवरोगचिकित्साशास्त्रभेदप्रवर्तकत्व रूपेण सर्व- विद्यानिधित्वेन च स एव विनिर्दिष्टः। एवञ्च सर्वेषामपि भवरोगिजनाननुद्दिधीर्षया भगवता दक्षिणामूर्तिरूपेण परमेश्वरेण साक्षात् परंपरया च प्रवर्तितासु भवरोगचि कित्साशास्त्ररूपासु आवात्स्यायनतन्त्रमाश्रुतिशिरस्सिद्धान्तं उच्चावचभेधभिन्नासु तत्तन्मतावलम्बिभिराहतासु परस्परविलक्षणत्वेऽपि साक्षात् परंपरया वा परमपुरुषार्थ- कायोजनिकासु सास्वपि विद्यासु कस्य अपि नाप्रामाण्यगन्धोऽपि । अपि तु अधिकारिपुरुषभेदेन एकस्याप्यधिकारिणः चितशुद्धितारतम्याधीनावस्थाभेदेन सोपानारोहगन्यायेन भूमिकाक्रमेण च प्रामाण्यमेवेति स्कान्दमहापुराणान्तर्गत- सूतसंहितायां यज्ञवैभवखण्डे सर्वमार्गप्रामाण्यनिरूपणावसरे- . "तानि मानानि कथितानि मनीषिभिः। अधिकारिविभेदेन नैकस्यैव सदाद्विजाः ॥ तकरेते हि मार्गास्तु न हम्तव्या मनीषिभिः” इति, 'सोपानक- मतो देवाः वेदमार्गस्थ हेतवः' इति, 'अतोऽधिकारिभेदेन मागी मान न संशयः। इति, 'तस्मादुक्तेन मागेण शिवेन कथिता अमी। मागी मानं न चेन्मानं मृषा- वादी कथं शिवः ॥ महाकारुणिको देवः सर्वज्ञो निर्मलाः खलु ।' इति चैवमादिना असंदिग्धमुपपादितं लोकानुग्रहै कप्रयोजनाय कृत शरीरपरिग्रहेण भगवता द्वैपायनेन महर्षिप्रवरेग। "सांस्यं योगः पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा। आत्मप्रमाणान्येतानि न इन्तव्यानि हेतुभिः' इति महाभारतेऽपि तेनैव सांख्याद्युपलक्षितसर्वमार्गपामाण्यमुप- ·क्षिप्तम्। ततत्पुराणादिगता तन्त्रनिन्दापि न तन्त्राप्रामाण्यतात्पर्येण, अपि तु तन्त्राधिकारिमिनाधिकारिणां तन्त्रप्रवृत्तिनिरासतात्पर्यणेति कथितं साम्बपुराणे "निन्दा स्मृतिपुराणेषु या तन्त्रविषयानघ। अपेक्ष्य वेदमार्गाहं प्रवृत्ता सा न संशयः ॥” इति । वहुभिश्च पूर्वाचायः परमार्थविद्भिः सर्वेषामपि मतानां प्रामाण्यं प्रसाधितं तत्र तत्र ग्रन्थेषु । विस्तरभिया न लिख्यते ।। अथ पूर्व प्रतिज्ञातविषयचतुष्टये द्वितीयं सेवेषामपि मतानामन्योन्य मविरुद्वत्वमपि संग्रहेण निरूप्यते। सूतसंहितायामेव भगवता बादरायणेन "यथा तोयप्रवीणां समुद्रः परमावधिः। तथैव सर्वमार्गाणां साक्षान्निष्ठा महेश्वरः" ॥ इति ॥, "वेदास्सवें पुराणानि स्मृतयो भारतं तथा । अन्यान्यापि च शास्त्राणि तथा तकाश्च सर्वशः॥ शैवागमाश्च विविधा आगमा वैष्णवा अपि । अन्यागमाश्च विदुषामनुभूतिस्तथैव च ॥ भस्मिन्नेथ स्वसंवेद्ये पर्यव- स्यन्ति नान्यथा। बाध्यबाधकयां यांन्ति व्यवहारे परस्परम् ॥ समुद्र इव कल्लोला इति वेदार्थसंग्रहः इति चैवमादिना अविवक्षिते ततन्मतप्रति- पादितोपायरूपे व्यावहारिकप्रपञ्चे मतानां परस्परं वैमत्येऽपि विवक्षिते उपेये पारमार्थिक सर्वमतनिष्ठाभूते आत्मतत्त्वे सेवेषामपि मतानां पर्यवसानेन अमत्यात् लक्ष्यक्येन सर्वमतानां मिथोऽविरुद्धत्वमुद्घोषितम् । भगवता परा- शरेणापि पराशरपुराणे- "शास्त्रमापाततो भाति मुने बहुमुखं नृणां। निरूपितन्तु न्यायेन विभात्येकमुखं पुनः ॥” इत्यादिना उपायांशमादाय शास्त्रस्य बहुमुखत्वेऽपि उपेयांशमादायैकमुखत्वमुक्तम् । अत्र शास्त्रमापाततो बहुमुखं निरूपितन्तु एकमुखमित्यस्य चायमर्थः, आपाततः तात्पर्यविषयोपेयापरामर्शेन आपा- तदृष्ट्या तात्पयाविषयोपायमात्रपराशे शास्त्रं बहुमुखं परस्परविरुद्धनानार्थ- बोधकं, निरूपितन्तु तात्पर्यविषयोपेयपरामर्शेन तत्वदृष्टया निर्धारितन्तु, एकमुखं एकस्यैव परस्पराविरुद्धस्य आत्मतत्त्वरूपार्थस्य बोधकमिति॥ यतिधर्मप्रबोधेऽपि श्रीनीलकण्ठयतीन्द्ररुक्तम् "शास्त्रमशस्य बहुधा विभात्येकं विवेकिनः । मेय एका द्रष्टारो भियन्ते तन मियते।" इति ।

·चतुर्मतसामरस्यम्
"बहुधाप्यागभैर्भिन्नाः पन्थानस्सिदिहेतवः । त्वय्येव निपतन्त्योधाः
जाह्नवीया इवार्णवे ॥' इति क. बेकुलतिलकेन कालिदासेन,
"त्रया सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति
प्रभिन्न प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।
रुचीनां वैचित्र्यात् मजुकुटिल नानापथजुषां
नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामवर्णव इव ॥"
इति गन्धर्वराजेन पुष्पदन्तेन,
"नानाविधैरागममार्गभेदैरादिश्यमाना बहवोऽभ्युपायाः ।
एकत्र ते श्रेयसि संपन्ति सन्धौ प्रवाहा इव जाह्ववीयाः ॥” इति न्या-
यमञ्जया जयन्तभट्टेनच सर्वमार्गाणामेकत्र लक्ष्ये पर्यवसानं सोदाहरणमुपवर्णितम् ।
'शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविथैवोपवर्ण्यते' इति भगवता भर्तृहरिणा ,
"तस्मादात्मज्ञानं सन्तो मोक्षप्राप्ती, हेतुं प्राहुः ।
तीर्थ तीर्थे तच्चाचा म्रुत्तं संज्ञासेदेः ॥"
इति जयन्तभन च, शास्त्रेषु परम्परं प्रतपादनप्रक्रिया भेद एव न तु प्रतिपाद्यभेदः
इति, प्रतिपाद्यस्यापि संज्ञाभेदमात्रं ननिभेदः इति चोक्तम् । तत्त्वचन्द्रि-
कायामुमा महेश्वरशास्त्रिभिः उदाहृतः
"कणादकपिलाद्यैस्तु मुनीन्द्ररपि कीर्तितम् ।
मन्दबुद्ध्ययनुसारेण केवलं परिकीर्तितम् ।।
अत एव मुनीनान्तु विरोघो नास्ति कश्चन ।
अन्यथा ते विरुद्धार्थ कथं ब्रूयुर्मनीषिणः ।।
ब्रह्मविष्णुमहादेवप्रमुखैः परिकीर्तिताः ।
आगमाश्चानया नेया दिशा नैवाऽन्यथा बुधाः ।।
अन्यथा ते तु नेयाश्चत विरुद्धार्थ विभाषिणः ।
अत एव न कस्यापि विरोधो ह्यास्ति कश्चन ।
स्वनाला आगमास्स निर्मलैः परिकीर्तिताः ॥

·चतुर्मतसामरस्यम wr अधिकारिविशेषेण प्रवृत्ता न हि संशयः।" इत्यादिमानवपुराणवचनैरपि सर्वमार्गाणामविरुद्धत्वं सर्वमार्गप्रवर्तकानामभ्रान्तस्वञ्च स्फुटीकृतम् । भगवत्पादैरपि “वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधतकीपकरणा' इति 'सान्यपि(तर्कस्मरणानि तोपपतिभ्यां तत्वज्ञानायोपकुर्वन्तीति चेदुपकुर्वन्तु नाम' इति चैवमादिवचनैः तर्कादिसमयानां न केवलमविरोधित्वमपि तु वेदान्तोपकार- कत्वमपीति कीर्तितम्। अध्वरमीमांसायां न्याये च वेदपत्यक्षादिप्रमाण्य- परिशोधनादिपूक्तास्ता" इति तर्कपदं विवृण्वता श्रीवाचस्पतिमिश्रेण तत्वज्ञानो- पकारकन्यायादिशास्त्रगततर्कस्वरूपं प्रकाशितम् । कल्पतत्रादिषु ग्रन्थेषु तकादिसमायानामुपकारत्वं स्फुटं विशदीकृतम् । सर्वदर्शनावलाम्बिभिरपि सविशेषपुरस्कृतैः षड्दर्शिनीटीकाकारैस्पर्वदर्शनतात्पर्यविद्भिः श्रीवाचम्पतिमिरैरपि योगप्रत्युक्त्यधिकरणे 'नानेन योगशास्त्रस्य हैरण्यगर्भपातञ्जलादेः सर्वधा प्रामाण्यं निराक्रियते, किं तु जगदुप.दानस्वतन्त्रप्रधानतद्विकारमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्र- गोचरं प्रामाण्यं नास्तीत्युच्यते,नचैतावतैषामप्रामाण्यं भवितुमर्हति । यत्राणि हि तानि तत्रप्रामाण्ये अप्रामाण्यमश्नुवीरन् । नचैतानि प्रधानादिसद्भावपराणि किं तु योगस्वरूपतत्साधनतदवान्तरफलविभूतितत्परमफलकैवल्यव्युत्पादनपराणि, किंचिन्निमित्तीकृत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधान सविकारं निमित्तीकृतम, पुराणोष्विव सर्गपतितर्गवंशमन्वन्तरवंशानुचरितं तत्प्रतिपादनपरेषु, न तु तद्विवक्षितम्' इत्यादिवचनैः योगोपलक्षितसर्वसमयानां विवक्षिताविवक्षित विषयद्वयोपन्यासपूर्व- कमविवक्षिते वेदान्तविरुद्धे अप्रामाण्यस्य विवक्षितेवेदान्ता विरुद्ध प्रामाण्यस्य च निरूपणेन विक्षितांशमादाय सर्वमनाविरोधः स्फुटं प्रत्यपादि । 'यदर्थः सर्व- शास्त्रारम्भः' हाते बृहदारण्यकभाष्यवाक्यव्याख्यानरूपैः यदर्थं सर्वशास्त्राणां प्रवृत्तिरति चिन्तरा । आत्मज्ञानावतारार्थः सर्वशास्त्रसमुद्यमः ।। संसारोच्छोदमेवामी फलं शास्त्र कृतोऽब्रुवन् । स्वत एव मनुष्याणां प्रवृत्तिभोगसिद्धये ॥ तत्रानुवादि शास्त्रं स्यात निवृत्तावेव तन्मितिः विरोधस्सर्वशास्त्रेषु पदार्थानां व्यवस्थितौ ।। तच -

·चतुर्मतसामरस्यम्
युक्तस्तात्पर्यहीनत्वाच्छ्रता सृष्टिविगानवत् ।
अपि वात्स्यायानादीनां शास्त्राणां द्वारभेदतः ॥
प्रामाण्यमविरुद्धं स्यात् ऐकाम्यज्ञानजन्मने ।
प्रवर्तमानः कामेषु शास्त्रदीपितवर्मना ।
दुर्लभत्वादिका दोषान् दृष्टाऽतो विनिवर्तते ।
अनित्यदुःखशून्यत्वं पदार्थानां स्फुटं ब्रुवन्
बुद्धोऽपि रागाधुच्छित्तौ यतते नात्मनिह नुतौ ।"
इत्यादिभिः वार्तिकतत्सारवचनैः सर्वमतसारसम्यं सारस्येन वर्णितम् ।
भगवत्पादेरेव सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहाख्ये प्रकरणे----
"जीवन्मुक्तिपदं त्यक्तवा स्वदेहे कालसात्कृते ।
विशत्यदेहमुक्तित्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ।।
ततस्तत्संबभूवासी यदिरामप्यगोचरं ।
यच्छ्न्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदाञ्च यत् ।।
विज्ञान विज्ञानावेदां मलनाञ्च मलात्मकं !
पुरुषस्सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनां ॥
शिवशैवागमस्थानां कालः कालैकवादिनां ।
यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तं यत्सर्वहृदयानुगम् ।।
यत्सर्वं सर्वगं वस्तु तत्त तदत्वसौ स्थितः ।"
स्इत्यादिना स्फुटीकृतमेतत् ! तन्त्रसिद्धान्तवेदान्तोभयममविद्भिः श्रीभास्कररायैरपि
सेतुबन्धत्रिपुरामहोपनिषद्भाष्यादिषु ततद्विद्याप्रशंसकानां तन्निन्दकानाञ्च बहूनां
मृतिपुराणा दिगतवचनानामभिप्रायवर्णनपूर्वकं सर्वेषामपि मतानामधरोत्तरभूमिका-
रूपत्वेनाविरोधित्वमुपपादितं । अधिकारानुगुण्येन भूमिकाभेदानां प्रकाशनाप्रका-
शने च कर्तव्यतया निरूपिते । पूर्वभूमिकाधिरूढानमुत्तरभूमिकाधिकारिगामुत्तर
भूमिकाया अप्रकाशने संप्रदायविच्छे दापतेः, पूर्वभूमिकायामनधिरूढानामुतरभूमि-
कानधिकारिणामुत्तरभूमिकाप्रकाशने तेषामुभयभ्रष्टत्वापत्तेश्च । तदीयानिचेभानि
वाक्यानि “जगदाप्तपरमशिवप्रणीतत्वाविशेषेण सर्वासं विद्यानां अधिकारिभेदेन

·८ चतुर्मतसामरस्यम् . प्रामाण्यमेवेति स्पष्टं सूतसंहिताद।। अधिकारश्च यथा नास्तिकानामेव आर्हतादि. दर्शनेषु, त्रैवर्णिकादेरेव वैदिकमार्गेष्विति पुरुषभेदेनैव व्यवस्थितः, तथा एकस्यापि पुरुषस्य चित्तशुद्धितारतम्यादपि स व्यवस्थितः । वर्णभेदेनेव आश्रमभेदेनापि धर्म व्यवस्थादर्शनात। एवञ्च यानि तत्तद्विद्याप्रशंसकानि वचनानि तानि तदधिकारिण प्रत्येव प्रवर्तकानि, यानि च तन्निन्दकानि तानि तत्तदनधिकारिणं प्रति निवर्त कानि, न पुनीहे निन्दान्यायेन विधेयस्तावकानि, अतिबाल्यदशायां बालक्रीड के प्रवर्तयतामेव पित्रादीनां तस्यैवाध्ययनाधिकारे तादृशक्रीडायां ताडनकर्तृत्व दर्शनात् । तदयं मथितोऽर्थः, जातमात्रस्य त्रैवर्णिकस्य पुरुषस्य क्रीडाधिकारे निवृत्ते अक्षराभ्यासः, ततः छन्दोभाषज्ञानार्थ काव्याध्ययने प्रवर्तकानि 'अदोष गुणवत्काव्यम्' इत्यादीन्यग्मिन्सुराणवचनानि, व्युपन्नस्य तु “का यालापांश्च वर्जयेत्' इति निषेधः । काव्याध्ययनजन्यप्रयोजनस्य जातत्वेन उत्तरभूमि- कायामेवाधिकारात् तां विहाय पूर्वभूमिकायामेव आयुः श्नपयतोऽनिष्टं भवतीति तदर्थः । ततो देहातिरिक्तत्वेनात्मनो ज्ञानार्थ न्यायशास्त्राध्ययने विधिः "शुङ्गोनात्मानमन्विच्छ” इत्यादिः । शुझं हेतुरवयवसमुदायात्मकन्याय इति यावत्, देहादिभिन्नत्वेन आमुष्मिकयातायातक्षमतया आत्मानि ज्ञाते तु तादृशफलकर्मस्वधिकारात् “ आन्वीक्षकी नर्कविद्यामनुरक्तो निरथिकाम् इत्यादयो निषेधाः पूर्वभूमिका निषेधन्ति । धर्ममेवाचरेत् प्राज्ञः " इत्यादि विधयः उत्तरभूमिकायां प्रवर्तयन्ति, तदुपयोगित्वेन पूर्वमीमांसायाः वेदे कर्मकाण्डम्य चाध्ययनम् । तेन धर्मार्थकामेषु साधितेषु चतुर्थपुषार्थलिप्सया पूर्वभूमिकात्यागाय "नास्त्यकृत कृतेन'' इति कर्मनिन्दा । अथ" तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्" इत्यादयो विधयः उत्तरभूमिकाप्रवर्तकाः । तदुपयोग तया च वेदे उपनिषत्काण्डस्य उत्तरमीमांसायाश्चाध्ययनम् । ब्रह्मज्ञानञ्च द्विविध शाब्दं अपरोक्षानुभवरूपञ्च, "शास्त्रदृष्टिगुरोर्वाक्यं तृतीयस्त्वात्मनिश्चयः । अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शाब्दबोधो न हि क्षमः ।।" इत्यादिज्ञापकात । तेन शाब्द भूमिकालाभोत्तरं तत्रायुः क्षपणनिषेधार्थाः 'पाण्डि- , -- ·2 चतुर्मतसामरस्यम् ९ त्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत' इत्यादयः । कर्म भूमिका अनन्तरम्परोक्षानु भवरूपभूमिकातः प्राकच भक्तिरूपा एका वह्नवान्तरभूमिका भेदोपेता महती भूमिका । तदुपयोगित्वेन भक्तिमीमांसाध्ययनं । भक्ति, अपरोक्षज्ञानभूमिका न्तमनुवर्तते । तल्लाभोत्तरमपरोक्षानुभवरूपभूमिकालाभः । सैव च जीवन्मुक्तिः । तदव्यवहितोत्तरमेव च विदेहकैवल्यम् । न्यायादिशास्त्रेषु स्वस्वलभूमिकाला भमात्रेण मोक्षप्राप्तिवर्णनं तु उत्तरोत्तरभूमिकानामपन्हवेनैव । पुरुषार्थप्राप्तौ विलम्बशङ्कया प्रवृत्तभावनिरासेन तस्यानोपत्वात् । यानि च 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' 'यमेवैव वृणुते तेन लभ्यः इत्यादीनि कर्मभक्ति मात्रयोम्साधनत्वप्रतिपादकवचनानि तेष्वेवकारः स्वस्वभूमिकासाध्ये उत्तरभूमि- काधिकाररूपफले साधनान्तरनिरासार्थः, न पुनः उत्तरभूमिकाभावबोधकः । 'ज्ञानदेव तु कैवल्यमि' त्यत्र तु अनुभवात् परम्त साधनान्तररूपाया भूमिका- पाः अभावात तदभावबोध एव इति सर्वेषां तत्तद्विद्याप्रवर्तकानां ऋषीणां न मिथो विरोधः' इत, 'उत्तरभूमिकाधिरूढेरपि पूर्वभूमिकाया अनेरासेन समर्थनं भूमिकाया अप्रकाशनञ्चावश्यं कार्य अन्यथा पूर्वभूमि राधि झा र णां चितपाकविशेषमन्तरेण उत्तरभूमिकायां विश्वासानुदयात् निरसनयुक्तिभिः स्वकीयपूर्वभूमिकायामविश्वासाचोम भ्रष्टतापत्तेः । एतदभिप्रायेणैव नित्रै गुण्य पथि विचरतां को विधिः को निषेधः' इति विधिनिषेधातीतनामपि जीवन्मुक्तानां लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्ह से मात विधिः 'न बुद्धिभेदं जनदज्ञानां कर्मसंगिना' इति निषेधश्च भगवद्गीतासु दृश्यते' इति च । भगवत्पादैरपि 'न हि न हि रक्षति डुकृञ्करणे' इति 'वृथा कण्ठ होम वहसि सहसा तर्कवचसा' इति च उत्तर भूमिकाधिरूडेम व्याकरणतर्कादिशास्त्र एव आयुःक्षपण विनिन्दितम् । श्रीमद्दीक्षितेन्द्ररपि- 'यया यया भवेत्पुंसां व्युपत्तिः प्रत्यगात्मनि । सैव प्रक्रियेह स्यात साध्वी सा चानवस्थिता ।।' इति वार्तिकवचनानुरोधेन एकेव भगवत्पाददिव्यसूक्तिरधिकारिभेदेन पूर्वाचार्या- नुपेत्य सहस्त्रधा अधिगतभिदा, तथापि ब्रमाद्वयकपरायणेति, आत्मैक्यसिद्धौ परं - सा ·१० चतुर्मतसामरस्यम् सन्नाद्भिः प्राचीनैरात्मैक्यसिद्धद्युपायेषु व्याहारसिद्धविषयेष्वधिकारिभेदानुरोधे नानादरात् नानाविधाः सरणयो दर्शिता इति च, सिद्धान्तलेशसंग्रहप्रभुखे कथितम् । 'अकल्पितवस्तुप्रतिपत्त्पुपायतया कल्प्यमाने विगानं क्वचिदपि न दोषः, यथा तात्त्विकारुन्धतीप्रतिपत्त्युपायतया नानापुरुषैः कल्प्यमानायां तत्तत्प्राच्योदीच्यादिक्षत्ररूपायां स्थूलारुन्धत्यां, यथा वा रेखागवयन्यायेन नित्यशब्दप्रातेपत्त्युपायतया नानाव्याकरणैः परस्परभिन्नप्रकृतिप्रत्ययविभागेन करिसते कृत्रिमशब्दे' इति च परिमले तैरेवोक्तम् । युज्यते च तत । विवक्षि- तवस्तुपतिपत्त्युपायतया विरुद्धानानाप्रकारप्रदर्शनमाचार्याणां न दोषाय भवति किं तु अलङ्कारायैव भवति । प्रतिफ्तृणां प्रज्ञावैचित्र्येण कस्यचिमतिपत्तः केनचित्प्र- कारेण मुक्तिसाधनब्रह्मात्मैक्यज्ञानलाभात् । एवमियता प्रवन्धेन सर्वेषामेव मतानां मियोऽविरोधित्वं उक्तम् ।। अथ प्रतिज्ञा नविषयचतुष्टये तृतीयं मतान्तराणां भगवत्पादमतविप्रकृ. ष्ट व मध्वरामानुजश्रीकण्ठमतत्रयस्य तत्सन्निकृष्टत्वञ्च निरूप्यते । भगवत्पादैरेव हि ‘स च(प्रधानवादः) कार्यकारणनन्यत्वाभ्युपगमात्' प्रत्यूपन्नो वेदान्तवादस्य इति, 'वैदिकस्यं च दर्शनस्य प्रत्यासन्नत्वात' इति च वाक्येन प्रधानवाद: कार्य- कारणानन्यत्वसत्कार्थत्वात्मासङ्गत्वस्वप्रकाशत्वाद्यशैः वेदान्तवादप्रत्यासन्नः, न तथा परमाण्वादिवाइःइति कस्यचिन्मतस्य प्रत्यासन्नत्वं कस्यचिद्विप्रकृष्टत्वञ्च व्यवहृतम् संक्षेपशारीरकेऽपि- विवर्तवादस्य हि पूर्व भूमिः वेदान्तवादे परिणामवादः । व्यवस्थितेस्मिन्परिणामवादे स्वयं समायाति विवर्तवादः॥ . प्रत्यासन्ना परिणोतिरियं विप्रकृष्टस्तु पूर्वः संघातादिस्सकल उदितो वेदसिद्धान्त सिद्धेः ।' इत्यादिना केवलभेदगभारम्भवादाद्यपेक्षया भेदाभेदगर्भपरिणामवादस्य केवलाभेदगर्भविवर्तवादात्माकवेदान्तवादप्रत्यासन्नवं व्यवहृतम् । एवं पूर्वाचार्य- प्रदर्शितमागणैव मध्वादिमतत्रयस्यापि भगवत्पाद मत प्रत्यासन्नत्वं तदितरमतानां तद्विप्रकृष्टत्वचाभ्यूहितुमुचितमेव। तदेतत्संक्षेपेण प्रदर्श्यते ।

·चतुर्मतसामरस्यम्
११
पूर्वोक्त प्रकारेण वात्स्यायनीयादीनां सर्वेषामपि मार्गाणामधिकारिभेदेन
प्रामाण्ये सिद्धपि
'वेदमार्गजनितन्तु वेदनं दोषहीनमतिशोभनं सदा ।
अन्यमा जनित विचारतो वेदमार्गरुचिकारणं क्रमात् ॥” इति,
'तथा वेदसमं मानं नास्ति तत्र न संशयः ।' इति,
'तत्प्रसादात क्रमात मार्गान्विशिष्टानेति मानवः ।
तत्र तत्र स्थितो देवः प्रसादं कुरुतेऽस्य तु ।।
सोपानक्रमतो देवा वेदमार्गस्य हेतवः ।
वेदमार्गस्थितो देवः साक्षान्मुक्तस्तु कारणम् ॥
तत्रापि कर्मभागस्थः ज्ञानश्रद्धापदोहरः ।
ज्ञानमार्गस्थितश्शम्भुः ज्ञानश्रद्धानदोहरः ।।
अतो वेदस्थितो मत्यो नान्यमार्ग समाश्रयेत् ।
वेदमार्गकनिष्ठानां न किञ्चिदपि दुर्लभम् ।।' इति,
'तथापि वेदो मार्गाणामुत्तमस्सर्वसाधकः'
इति चैवमादिसूतसंहितायचनैः
'किं बहुक्त्या वेदमार्गसौधसंप्राप्तये नृणां ।
दृढनिश्रेणिकापर्वाण्येव तन्त्राणि सर्वथा ॥
निश्रेणिकापर्वरूपमार्गाणामुच्चनीचता।
विशिष्टधर्मकथनव्याजेन करुणाबलात् ॥
ऋषिभ्यः कावषेयेभ्यः कुमारेण प्रकीर्तिता ।'
इत्यादिना पुरुषार्थप्रबोधगतेन ब्रह्मानन्दभारतीवचनेन च सर्वमार्गेत्तमवं
सर्वप्राप्यत्वं सर्वोत्तमाधिकारिकत्वञ्च अपौरुषेय्याः श्रुतेरेव, तत्रापि
श्रुतिशिरोभूताया उपनिषद एव चेति, निर्विवादमास्तिकोत्तमानां वैदिकानां
सर्वेषामपि । मुक्तिसौधारोहणसाधनीभूतनिश्रणिकाचरमपर्वरूपाणाञ्चोपनिषदां
तात्पर्यनिर्णायकब्रह्मसूत्रविवरगरूपत्वेन च मतान्तरेभ्यः मध्वादिमतत्रयम्

·१२ चतुर्मतसामरस्यम् . भगवत्पादमतप्रत्यासन्नं । तत्प्रत्यासतौ हेस्वन्तराण्यपि प्रदश्यन्ते । वेदप्रा- माण्याभ्युपगन्तृत्वात् तावत तदनभ्युपगन्तृनास्तिकदर्शनेभ्यः प्रत्यासत्तिः । तत्रापि देहेन्द्रियाद्यातरिक्तात्माभ्युपगमात् देहेन्द्रियाद्यात्मत्ववादिचार्वाक- दर्शनात, स्थिरसद्रूपात्माभ्युपगमात क्षणिकशून्यात्मवादिबौद्धदर्शनात, अपरिणाम्यात्माभ्युपगमात् शरीरानुसारिसंकोचविकासशालिपरिणान्यात्मवादि- जैनदर्शनात्, प्रमाणानां स्वतः प्रमाण्याभ्युपगमात् स्वतोऽप्रामाण्यवादिबौद्धपरतः प्रामाण्यवादिनैयायिकादिदर्शनेभ्यः, श्रुत्यवष्टम्भेन जान्मूलकारणव्यवस्थ पनात् अनुमानावष्टम्भेन तद्व्यवस्थापकसर्वतार्किकदर्शनेभ्यः, ईश्वराभ्युपगमात् निरी- श्वरवादिसांख्यभीमांसकादिदर्शनेम्यः, ईश्वरस्य जगन्निमित्तकारणवस्य स्पष्टमु :- वर्णनात् ईश्वरमभ्युपगम्य तम्य केवलनिमित्तकारणत्वपतिफलन रुपैश्चर्यवर्णनेऽपि काठोक्त्या निमित्तकारणत्वबोधकपातञ्जलदर्शनात, कर्मसापेक्षेश्वराभ्युपगमात् बन्निरपेक्षस्वतन्त्रेश्वरवादिपाशुपतादिदर्शनेभ्यः,मोक्षे सुखाविर्भावाभ्युपगमात् दुःख- निवृतिमात्राभ्युपगन्तृनैयायिकवैशेषिकसांख्य पातञ्जलप्राभाकरादिदर्शनेभ्यः,जीवम्य चिन्मात्रत्वाभ्युपगमात् तस्य केवलजडत्वजडबोधात्मकत्वाभ्युपगन्तृनैयायिकभाट्टा- दिदर्शनेन्यः, जीवस्य स्वप्रकाशत्व रत्यक्षत्वाभ्युपगमात तस्य परप्रकाश्यत्ववादि. नैयायिकानुमेयत्वादिसांख्यभाट्टादिदर्शनेभ्यः, जीवस्य आनन्दरूपत्वाभ्युपगमात् तदनभ्युपगन्तृनैयायिकपातञ्जलादिदर्शनेभ्यः, जीवस्य कर्तृभोक्तृरूपत्वाभ्युपगमात् केवलभोक्तरूपत्वाभ्युगातृसांख्यादिदर्शनेभ्यः, जगतः प्रकृतिपरिणामत्वेन तदंशे परिणामवादाभ्युपगमात् संघातवादारम्भवादाभ्युपगन्तृबौद्धनैयायिकादि- दशेनेभ्यः, सत्कार्यवादाभ्युपगमात् असत्कार्यवादिनैयायिकादिदर्शनेभ्यः कार्यकारणनन्यत्वाभ्युपगमात् तद्भेदवादि नैयायिकादिदर्शनेभ्यः, कार्यकारणभावा . म्युपगमात् स्वभाववादिदर्शनात्, जगतः अक्षणिकत्वातुच्छत्वाभ्युपगमात् क्षणिकत्वातुच्छत्वाभ्युपगातृबौद्ध दर्शनात, स्फोटवादनिराकरणात स्फोटबादिवैया- करणमतात, ऐकभविकवादानभ्युपगमात् तद्वादिमीमांसकविशेगदर्शनात्। पार- मार्थिकभेदाभेदनभ्युपगमात् तदभ्युपगन्तृभास्करयादिवप्रकाशादिदर्शनात, ब्रह्मणः सावयत्वपरिणः मिलाद्यनभ्युपगमात् तदभ्युपगमातृतदभ्युषगन्तृवृत्तिकारभर्तृप्रपञ्च दिदर्शनेभ्यः, पदानां कार्यव्युत्पत्तिनियमानभ्युपगमात् तदभ्युपगन्तृप्राभाकरदर्श - ·चतुर्मतसामरस्यम् १३ नाच्च मध्वादिमतत्रयं भगवत्पादमतप्रत्यासन्नम् । इत्थमेव हेत्वन्तरैरपि मध्वा देम- तत्रयस्य सामान्येन भगवत्पादनतप्रत्यासति ऊह्य। । विस्तरमिया न लिख्यते ।। अथ विशिष्यापि मध्वादिमतानां भगवत्पादमत प्रत्यासतिः निरूप्यते मध्वमते तावत् अन्तःकरणगतस्य दुःखित्वादिबन्धस्य सत्यत्वाभ्युपगमेऽपि भगवत्पादमत इव जीवगतस्य तस्य मिथ्यात्वमभ्युपगतम् । मध्वमते धर्ममि : गोविशेषरूपभेदप्रतिनिधेरङ्गी कारेऽपि भेनिराकरणेन ब्रह्मण जीवव्यावर्त कम्ब. भिन्नधर्मराहित्यरूपं निर्धर्मकत्वं भगवत्पादमत इव अभ्युपगतं । किं च मध्यमतेपि भगवत्पादमत इव शारीरकशास्त्रे विचार्यम्वं मुमुक्षुज्ञेयब्रह्मण. नोशस्यत्वं, अपि तु तत्प्रतबिम्बस्यैवोपास्यत्वभित्युक्तम् ।बिपन विम्बभेदाभ्युपगमेऽपि जीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वञ्च भगवत्पादमत इव व्यवहृतं । संपारदशःयां स्वरूपानन्दा- वारकानादिभावरूपाज्ञानमपि भगवत्पादमत इव ज्ञाननिवर्त्यत्वेनास्यपगतम, परं तु तस्य सत्यत्वमभ्युपगतामेति गमावानेव विशेषः : देषाञ्च भाव.दा. भिमनभ्य जीव बदाभेदस्य अर्थात् सूचकानां मध्वमते व्यवस्थापनात मध्वमतं भगवत्पादमतप्रत्यासन्नम्। .. एवं रामानुजनपि विशिष्य भगवत्पादमतप्रत्यासन्न । मानुजपते हिं बाह्यप्रकाश निवर्त्यस्य बाह्यतमसः भावरूपत्वं माधित, तच्चान्तरज्ञानरूपप्रकाश- निवर्त्यस्य भावरूप ज्ञानग्यान्तर तमसः दृष्टान (रूपमद्वैयभिमतभावरू ज्ञानसि द्ध्यनुकूल, । एवं मध्वरःमानुजभनयोः मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मानन्दानुभवो वार्णतः, तदपि अद्वैयमितजावब्रह्मा भेदस्य अर्थात् सूचकम् । जोवब्रह्मयो- मैंदेहि न ब्रह्मानन्दो जीवस्य पुत्पाथी भवितुमर्हति, अन्यानन्दस्य अन्यं पति अपुरुषार्थत्वात, न वा ब्रह्मानन्दः जीवस्य अपरोक्षीभवितुमहीत, अन्यानन्दस्य अन्य प्रति परोक्षत्वात् । किंच रामानुजश्रीकण्ठमतयोः भगवत्पादमत इव ब्रह्मणः जगत्पति अभिन्ननिमित्तोपादानत्वमभ्युपगतम् । भगवत्पाअभिमतम्य अद्वैतस्य विशिष्टरूपेणापि कथंचित समर्थनं कृत। ततश्च रामानुजश्रीकण्ठम- तयोः भगवत्पादमतप्रत्यासन्नत्यम् ! - ·, १४ चतुर्मतसामरस्यम एवं किण्ठमतमपि विशिष्य भगवत्पादमतप्रत्यासन्न । यद्यपि श्रीकण्ठमते प्रायशः समानुजमतवदेव स्थूलचिदचिद्व-विशिष्ट ब्रम कार्य सूक्ष्मचिदचिद्रस्तु- विशिष्ट ब्रह्म कारणमिति कार्यकारणोमयावस्थब्रह्मणः विशिष्टाद्वैतरूपत्वं ब्रह्मा- पञ्चयोः शरीरशरीरिभावः, ब्रह्मणःसविशेषत्वं,पपञ्च पत्यत्वं,जीवाणत्वं, अचिरादिना मागेण लोका.तरस्थपर ब्रह्मप्राप्ति पूर्वकत सादृश्यावाप्तिरूपमुक्तिरित्या देप्रमेयनिरूपण मतं, तथापि रामानुजमतात् श्रीकण्ठमतेऽद्वैतमतपत्यासतिगमको विशेषो वर्तते तथाहि रामानुजमतेहि कलिरूपा जडशक्तिरेव चिदचि पप्रपञ्चात्मना परिणमने न तु ब्रह्मणः धर्मानरूपा चिन्छक्ति तथा परिणरते, सा च ब्रह्म श्चित क्तिः ब्रह्मणस्सकाशात भिन्ना ब्रह्मणो गुण गण स्मिता च । ब्रह्मदीयचिनक्तिभ्यां भिन्ना जडभिन्ना च शुद्धमत्त्वशब्दिता नित्यविभूतेः ब्रह्मगः अनन्नविचकमेन गरुडादीनां नित्यानां मुनानाञ्च भोग्यभोगोपकरण भोगस्थान शरीरादिरूपवि- विधपदार्थाकारा भवति । ब्रह्मभहीषी महालक्ष्मीस्तु ब्रह्मतदीयचिच्छक्तिनित्य वे. भूतिभ्यो भिन्ना स्वतन्त्रचेतनान्तरूपा जी कोट्यन्तर्गता, तथापि विभुत्वादणु. स्वरूपजीवान्तरविलक्षणा, अथवा विभुत्वादीश्वरपारतन्ध्याञ्च पतिपुत्रव्या- वृत्तपनीन्यायेन जीवेश्वर बलक्षणा, अथवा नित्यलीलाख्यविभूतिद्वयशेषित्वादि- नेण शाखेम भगवतुल्यत्वात् ईश्वरकोट्यन्तर्गता स्वस्वेतरसर्वशेषिभगवच्छेषभूता जगत्कारणत्वादिब्रह्मलक्षणशुन्या च । महालक्ष्म्याः ब्रह्मशक्तिखादिवादाः पत्नीत्वादिरूपणे ब्रह्मविशेषणत्वाभिप्रायाः । न तु महालक्ष्म्याः ब्रह्मत्वं वा तच्छक्तिरूपत्वं वा, इत्यभ्युपगम्यते । श्रीकण्ठमते तु न तथाभ्युपगम्यते । किं तु सकलजगत्कर्तुः परमेश्वरस्य धर्मज्ञानरूपा चिच्छक्तिरेव केनचिर्दशेन प्रथम नारायणात्मना परिणता सती तद्वारा पश्चात् चिदचिद्रूषपञ्चात्मना परिणमते । अत एव नारायणस्योपादनत्वव्यवहारः श्रुतिषु, अचित्प्रपञ्चस्य स्वरूपान्यथा- भावरूपा उत्पत्तिः, चिरमपञ्चस्य तु नारायणांशभूतस्य धर्मज्ञानसंकोचविकासरू- पैव उत्पत्तिः, न तु स्वरूपान्यथामावः, चित्पपञ्चस्य मुक्तिभाक्त्वेन नित्यतत्वात् सा चिच्छक्तिरेव रब्रह्मविशवस्य ज्ञानेच्छाकृतिबलतेजः प्रभृतिगुणरूपेण शरीरेन्द्रियमनःप्राणरूपेण विविधमोगस्थानोपकरणरूपेण सह भोक्तुः ·चतुर्मतसामरस्यम् १५ दि दिव्यमहिपीरूपेण च परमेश्वरमासेवते । स्वयमपि ज्ञानेच्छारू रक्तैस्सरैप्युपेता नारायणायपुरुषरूपेण दिव्यमहिषीयुक्ता च भवति । उक्तं चाभियुक्तैः-- 'शक्तिशरीरमधिदेवतमन्तरात्मा ज्ञान क्रिया करण नासनजालमिच्छा। एश्वर्यमावरणमायना न च सं किं तन्न यद्भवसि देवि शशाङ्कगोलेः ।। योऽयं चकास्ति नगनार्णवरत्नमिन्दुः योऽयं सुरासुरगुरुः पुरुषः पुराणः । यद्वाममधमिद मन्तकसूतनम्य देवि त्वमेव तदिन प्रतिपादयन्ति ॥' 'पका शक्तिः परमेश्वरस्य भिन्ना चतुधी विनियोगकाले । भागे भवानी पुरुषेषु विष्णुः कोपे तु काली समरे च दुर्गा ॥' इति। श्रीदयदीक्षिनैश्च शैवचिच्छक्तिनिरूपणपरे आनन्दलहरीग्रन्थे सर्वमिदमुक्तम् । 'शंभोजीनक्रियेच्छा बलकरणमनश्शन्तितेजश्शरीर- स्वलीकागारदिव्यासनवरमहिषीभोग्यवर्गादिरूपा ! सवरेतैरुपमा स्वयमपि च परब्रह्मणस्तस्य शक्तिः सर्वाश्चयकभूमिः मुनिभिरभिनुता वेदतम्बाभियुक्तैः ॥” इति ।। तैरेव हरिहररूपरत्नत्रयनिरूपिकायां रत्नत्रयपरीक्षायूमप्युक्तं, 'धर्मः पुंरूपमाप्त्या सकलजगदुपादानभावं बिभर्ति' इति, 'यश्चोपादानभूतः पर इह पुरुषः सैव नारायणोक्त्या, ख्यातः' इति, तस्यैवाद्यस्य पुंसः परिणातिरखिलोप्य- म्बरादिर्विकारः तस्यैवांशो विरिञ्चावधिरिह सकलोप्येष संसारिवर्गः' इति च । ब्रह्मणश्च सकलजगत्कर्तृभूतस्य निर्विकारत्वश्रुतिविरोधेन न साक्षादुपादा- नत्वमपि तु स्वापृथक्सिद्धचिच्छक्तितदंशनारायणद्वारकमित्यभ्युपगम्यते । एवं चिदचिद्रूपप्रपरूपरिणामित्वेन चिदचिद्रूपप्रपञ्चाभिन्नतया उक्ता च चिच्छक्तिः ब्रह्माभिन्नत्वेनापि श्रीकण्ठाचार्यैः भाष्ये बहुस्थलेषु उद्घोषिता । नैतदौपचारिकतया नयमर्हति । तात्पर्यण पौनःपुन्येन ब्रह्मचिच्छक्त्योरभेदस्य तत्र वर्णनात् । इत्थं रामानुजमतापेक्षया महतो विशेषस्य अद्वैतमतप्रत्यासत्तिागकस्य श्रीकण्ठमते विद्यमानत्वादेवनिरुक्तावशेषमवलम्ब्यैव श्रीमदीक्षितेन्द्रः, शिवाद्वैतनिर्णयाख्यग्रन्थे 'ब्रह्मचिच्छक्तेः सकलचेतनाचेतनप्रपञ्चाकारत्वं । तस्या एव ब्रह्मस्वरूपत्वं, तहीय. -~- ·चतर्मतसामरस्यम् सकलगुणगणरूपत्वं, ब्रह्मणो निर्विकारस्त्वमित्यर्थचतुष्टयंश्रीकण्ठाचार्यरभ्युपगतं निर्गुणं निष्प्रपञ्च जीवाभिन्न शुद्धाद्वैतरूपं ब्रह्मेति तेषां परमसिद्धान्तः इत्यमुमर्थ दृढमवगमयत्येव, तथाहि, चिच्चक्तेः ब्रह्माभेदे तस्या एव तदीयसकलगुणापत्रे च ब्रह्मणः स्वभिन्ना,गुणान सन्ति,किं तु स्वयमेव कल्पितभेदेन गुणवदप्यवभारते यस्तुतो निर्गुणभेव ब्रह्म इत्येतत् तावसिद्धयति । नाभेदे मुख्यो गुणगुणिभाव: उपपद्यते, न चाभेद इव मुख्यगुणगुणभावोपपादको भेदोऽपि आचारङ्गीकृत इति वक्तुं शक्यते, आरम्भणाधिकरणभाप्यादिषु विरोधेन भेदाभेदपक्षस्य प्रतिक्षिप्तत्वात् । न च मध्वमत इव आचार्याणां मते गुणगुणिनोभेदाभावेऽपि भेदप्रतिनिधिविशेषोऽभ्युपगतोऽस्ति । तस्मात् गुणविषये ताब। 'अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात पृथगिवावभासन्ते' इति पञ्चपदकोक्तपक्ष एवाभिम्त इत्येतत् सुदृढमेव । तथा सकलप्रपञ्चाकारावा:चिच्छक्ते ब्रह्माभेदाभ्यागमन वियदादित्र- पश्चः तद्विववर्त इति सिध्यति । अन्यथा वियदादेरनित्यम्य तत्परिणामस्वाभ्यु पगारे तदभिन्नम्य ब्रह्मणः निर्विकारस्याभ्युपगम वरोबापरोः ! तस्मान् संक्षेपशा- रोरकोक्तरीत्या भाप्ये परिणामवादावलम्बन व्यवहारदृष्टा कर्मोपासनादिनिवार्थ तत्वष्टा तत्प्रतिषेथापेक्षिततत्मसक्तयर्थ चेत ब्रह्मणो निष्प्रचत्वपक्ष वाभिमतः इत्यपि सुदृढम् । ब्रह्मभिन्नाया: चिच्छक्तेः सकल चेतनप्रपञ्चाकरववत् सकलचे तनप्रपञ्चाकारस्वस्याप्युक्तत्वेऽपि चेतनप्रपञ्चस्व बयदादेवन ताद्ववर्तत्व न सिद्ध्यति । तथा सति तस्य तत्वज्ञानान्निवृत्त्या मुक्तिकलनाकत्व भावानात् । नित्यस्य तस्य ब्रह्माभेदेऽपि ब्रह्मनिर्विकारत्वविरोधाप्रसङ्गाच्च । तस्मात् निर्गुण नि- प्रपञ्चं जीवाभिन्न शुद्धाद्वैतरूपं ब्रह्मति आचायीणामभिम मित्येतन सुदृढपत्र । इत्यादि ग्रन्थेन श्रीकण्ठमतस्याद्वैततात्पर्यकत्वमप्याविष्कृतं । एवमेव सन् घट- इत्यादि प्रत्यक्षस्य मतान्तर इव प्रपञ्चग नसत्यत्वविषयकत्वमनभ्युपगम्योपादान. मतसद्रुपब्रह्मतादात्म्यविषयकत्वं श्रीकण्ठचार्याभ्युपगतं प्रपञ्चमिथ्यात्ववाद्यद्वैति नाभानुकूलं ! एवं घटः स्फुरतीत्यादि जीवधीष्वनुभूयमानस्य स्फुरणम्य ब्रह्मस्फु रणरूपत्वमहं सुखीति जीवैरनुभूयमानस्य सुखस्य ब्रह्मानन्दरूपपरशक्त्यंशत्वञ्च श्रीकण्ठाचार्याभ्युपगतमात् जीवब्रह्माभेदसूचकं सत् अद्वैतिनाग्नुकूलं ! जीव- .

·3 MO चतुर्मतसामरस्यम् ब्रह्मणोर्मेंदे अन्यज्ञानेन अन्येषां स्फुरणवत्वस्य अन्यानन्देन अन्येषां सुखित्वस्य चायोगात् । एवं "अनियमस्सर्वेषामविरोधः शब्दानुमानाभ्यां इत्यधिकरणे प्रथमं ब्रह्मोपासनासामान्येऽचिरादिगतिं व्यवस्थाप्यानन्तरं “केचिदाहुरनियमस्- सर्वेषाशुपासकानामचिंगतौ नियमाभावः। तथा सति श्रुतिस्मृतिभ्यामविरोधः इति" इति मतान्तरमुपन्यस्य 'तत्रापि न दोषः निरन्वयोपासकानां तदपेक्षा- भावादिति तस्यापि सौत्रयोजनान्तरस्य अद्वैतिसम्मतस्य अदुष्टत्वमुपपादितं तथा 'तदाऽऽतेः संसारव्यपदेशात्' इत्यधिकरणावसाने , केचिन्निरन्वयोपासका- नामिह शरीरपात एव मुक्तिरिति अर्चिरादिगतिमनियतामाहुः' इत्युपन्यस्तं एवं 'अचिरादिना तत्प्रथिते रित्यधिकरणाबसनेऽपि “निरन्वयोपासकानां नाचिरादि- गतिरिति केचित्' इति कथितं, एवं यत्रयत्र अधिकरणे ब्रह्मविदः गतेलान्तेर्वा व्यवस्थापनं क्रियते तत्र सर्वत्रापि तस्य तस्याधिकरणस्य ‘सकल ब्रह्म वेत्सावा. रण्यशङ्कापरिहारार्थमस्य मतस्योपन्यासात अनियमाधिकरणे स्वयमपि अस्योप- पादनाच्च अद्वैत्यभिमतायां निर्गुण ज्ञानिनामिहैव मुक्तोश्रीकण्ठाचार्याणामभि- मतिरवगम्मते, केचिदित्युपन्यासस्य स्वयभिदानी सगुणविद्यानिरूपणनिष्ठएव न तु भगवत्पादवत् निर्गुणविद्यानिरूपणनिष्ठ इति द्योतनार्थत्वमेव वक्तव्यं न तु स्वानभिमतिद्योतनार्थत्वं स्वानभिमतो सन्मतस्योपपदनायोगात, एवमुपासनस्य जीवब्रह्माभेदगोचरत्वो पवर्णनमप्यद्वैतिनामनुकूलन् । इदं प्रभेयजातं श्रीमद्दीक्षितैरेव शिवाद्वैतनिर्णये आनन्दलहर्याश्च स्फुटं प्रत्यपादि | आनन्दलहरीस्थौ च पूर्वोक्त- विषयसंग्रहकौश्लोकाविमो "उक्ता खल्वत्रमुक्तिः गतिमुपरि विना निर्गुणोपासकानां जीवाभेदावलाम्बासमुणपरशिवोपासनाप्यत्र भाष्ये। सत्ता प्रत्यक्षबुद्धैर्जगति च विषयो वर्णितस्सत्यतान्यः शुद्धं ब्रह्माद्वितीयं मतमिति बहुधाऽऽविष्कृतं तावदेवम् ।।" चिच्छक्तिं ब्रह्मणो यत् सकलचिदचिदाकारशालिस्वरूपां सत्तां तस्य स्वरूपं यदपि गुणगणं यच्च तनिर्विकारम् । आचार्याः प्रोचुरेतैः दृढमधिगमितं निविशेष तदिष्टं जीवास्तेनैक्यभाजो वियदनिलमुखाः तद्विकती इतीदम् ॥” इति ।।

·१८ चतुर्मतसामरस्यम् इयता प्रबन्धेन च मध्वादिमतत्रयस्य भगवत्पादमतं प्रति सामान्यतो विशेषतश्च प्रत्यासन्नत्वमुपवर्णितम् । यद्यपि मध्वादिमतेषु जीवाणुत्वं साधितं नैयायिकादि- मतेऽपि जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वात् स्वभावतः विभुत्वमेवाङ्गीकृतं । नैयायिकमते भगवत्पादमत इव निर्विकल्वकज्ञानमङ्गीकृतं, रामानुजमते सविकल्यकविशेष पमेव प्रथमपिण्डज्ञानं निर्विकल्पकस्थानेऽभिषिक्तम् । एवमादिहेतुभिः नैयायिका- दिमतानामपि मध्वादिमतत्रयापेक्षया भगवत्पादमतप्रत्यासतिः वक्तुं उचितेव आपाततो भाति तथापि नैयायिकादिमतापेक्षया मध्वादिमते स्वतः प्रामाण्याभ्यु- पगम जीवचिदानन्दरूपत्वाभ्युगम् मोक्षकालीनसुखाविर्भावाभ्युपगमसत्कार्य- कारणानन्यत्वाभ्युपग प्रकृतिपरिणामबाद श्रुत्यवष्ट-भेन मूलकारणव्यवस्थापना- दिभिः बहुभिरंशैः भगवत्पादमतप्रत्यासत्तेस्सत्वेन मध्वादिमतत्रयमेव भगवत्पाद- मतप्रत्यासन्नत्वेन दीक्षितचरणैर्वर्णितमित्यवगन्तव्यम् ॥ अथ तुरीयं मध्वादिमत चतुष्टयस्य मुक्तिहेतुक्रमिकभू मेका चतुष्ठयं- रूपत्वं तदीयक्रमपाठसूचितं निरूप्यते । भगवत्पादानां हि मते उपनिषत्सु उपासनाकाण्ड ज्ञानकाण्डल्लेति काण्डद्वयमन्तर्गतं वर्तते कर्मकाण्डन्तु तत्र नान्तर्गतं । उपासनाकाण्डे च विधीयमानमुपासनं मानसक्रियारूपं चोदना- तन्त्रम् पुरुषतन्त्र क्रिया यां विकल्पसंभात् कर्तुम कर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं न प्रमाणवस्तुपरतन्त्रम् । ज्ञानकाण्डोदितज्ञानं तु अक्रियारूपं प्रमाणवस्तुपरतन्त्रं वस्तुनि विकल्पासंभवत् कर्तुमकर्तुमन्यथावा कर्तुमशक्यमत एव न चोदनातन्त्रम नापि पुरुष तन्त्रम्, किं चोपासने विद्यमानस्यापि वस्तुनः अविषयीभावः अविद्य मानस्यापि विषयोभावश्च, तत्वज्ञाने तु विद्यमानस्यैव विषयीभावः न त्वविद्य- मानस्य कस्याप्यंशस्य विषयीभावः सर्वत्र हि शास्त्रप्रापिता एव धर्मा उपास्याः न विद्यमाना अध्यशास्त्रीयाः' इति छान्दोग्यभाष्यवचनात, न खलु यथाव- स्त्वेव उपासितव्यमिति कश्चिनियमोऽस्ति, किंतु यथावचनमेवोपासितव्यमित्ये- तावानेव नियमः' इति 'न हि वस्तूनां स्वभावानुसारेण किञ्चिदुपासनं प्रवर्तते, किं तु वचनानुसारेण' इति च ऐतोयारण्यक भाष्यवचनात, उपासनज्ञानयो? वैलक्षण्यश्च शारीरकभाष्य एवं समन्वयाधिकरणादा भगवत्पादैः स्फुटीकृतं । .

·चतुर्मतसामरस्यम् तत्त्वज्ञानोपासनयोश्च पूर्वोक्तवस्तुतन्त्रत्वपुरुषतन्त्रत्वरूपवैलक्षण्यादेव ज्ञानस्य नानाविधत्वासंभवात् ज्ञानमार्गस्य एकविधत्वमुपासनस्य नानाविधत्वसंभवात उपासनामार्गस्य बहुविधत्वम् । अत एव च भगवत्पादानां ज्ञानमार्गरूपैकवि- धाद्वैतमंतस्थापकत्वमुपासनामार्गरूपनानाविधशैवशाक्तस्कान्दगाणपतवैष्णव सौर- रूपषण्मतस्थापकत्वञ्च । एवमुपासनस्य तत्वज्ञानान्महतो विशेषस्य सद्भावेऽपि 'निविशेष परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनुकम्प्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ।। वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात । तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकलग्नम् ।।" इति कल्पतरुवचनाद्युक्तरीत्याज्ञानं प्रति अन्तरङ्गसाधनत्वात ज्ञानोपासनयोः रहस्यत्वमनोवृत्तित्वाभ्यां साम्याचहेतोः ज्ञाननिरूपणैदपर्यप्रवृत्तायामपि उपनिषदि ज्ञानेन साकं ज्ञाननिरूपणप्रसङ्गेनोपासतानामपि बहुविधानां कीर्तनं तदनु- सारेणोपनिषद्विवरणरूपब्रह्ममीमांसायामपि उभयोनिर्णयश्च, नतु ज्ञानबहिरङ्गसा- धनभूतयज्ञादिकर्मकलापवत् उपासनानां वेदपूर्वभागे कीर्तनं कर्ममीमांसाय निर्ण यश्च। तत्रापि यथा चतर्ध्वपिवेदेषु सर्वपाण्यनुग्रहार्थं ब्रह्मभावावाप्तिरूप महापुरूषार्थपतिपादनेदंपर्येणैव प्रवृतेषु तदुपयोग्यन्तः करणशुद्विजनककर्मनि- रूप णार्थ एव भूयान्प्रपञ्चः तदरकारिवालयात निरूणीषय कर्मबाहुल्याच्च । अत एव च तन्निर्णयाय प्रवृत्ता धर्ममीमांसापि पतिपाद्यबाहुल्येन ग्रन्थतो महती सहस्त्राधिकरणोपेता, ब्रह्मनिरूपणाी वेदान्तभागन्तु अधिकारिजाहुल्या- भावान्निरूपणीयबाहुल्याभाव:च्च स्वल्पः अत एव च ब्रह्ममीमांसापिप्रति पाद्यार- पत्वेन ग्रन्थतो लध्वी एकाधिकनवत्युतरशताधिकरणोपेता । तथैव वेदान्तभागे तदार्थाविष्कारपरायां ब्रह्ममीमांसायां भगवत्पादीये तद्भाष्ये च निर्विशेष- ब्रह्मभावावाप्त्यर्थं तन्निदिध्यासनापेक्षितचित्तस्थैर्याधुपयोगिसगुणब्रह्मोपासनप्रसङ्ग एवभूयानधिकारिबाहुल्यान्निरूपणीयनाना वधोपासनतदुपयोगिगुणादिव हुल्याच । निर्विशेषब्रह्मस्वरूपज्ञाननिरूपणभागस्तु अधिकारिबाहुन्याभावात् निरूपणीय- बाहुल्याभावाच्च स्वल्प एव । एवं ज्ञानकाण्डस्य स्वल्पत्वेऽपि तत्रापि तत्सार ·चतुर्मतसामरस्यम् भूतस्य महावाक्यस्य स्वल्पतरत्वेऽपि च प्राधान्यादुपनिषदिति, किं विशेषितेन, वेद इति च पदं महाबाक्स्यैव मुख्यवृत्त्या बोधकमन्यस्य गौण्या वृत्त्यैव बोधक तदुक्तं संक्षेपशारीरके 'उपनिषदिति वेद इत्यपीदं समभिवदन्ति महावचो महान्त' इति 'अपरमखिलमस्यैवाङ्गभूतत्वहेतोरिह समभिनिविष्टंतद्विरो वाच्य- मासीत्' इति सर्वत्रैव महागिरामुपनिषच्छब्दो भवेद्वाहको वेदश्चायमतोऽन्यदस्य निकटं तेनात्र वेदादिगीः' इति उपनिषद्वचसा परमात्मगीः सहबशक्तिवशेन निगद्यते। तदुपर्थमहागिरिवर्तते निकटभावमपेक्ष्य तु मुख्यगीः ।। उपनिषद्वयनाभिहितात्मधी निकटवर्तिमहागिरिमुख्यवत् । उपनिषद्वचनं तदवान्तरे वचसि गौणवत्र विवक्ष्यते ॥ इति च ।। तथा च वेदोपनिषत्पदमुख्यार्थभूतसारतममहावाक्यगर्भितज्ञानकाण्ड विवरणार- मकं तत्वमस्यादिमहावाक्यजनितप्रत्यगभिन्न ब्रह्मगोचरनिर्विकल्पाखण्डसाक्षार- कारेणेहैवाज्ञानतत्कार्यात्मककृत्स्नबन्धनिवृत्त्युपलक्षितपरिपूर्णब्रह्मानन्दाविर्भावरूपं 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' 'ब्रद्यैव सन् ब्रह्माप्येति' 'अत्र ब्रह्म समश्नते' इत्यादि श्रुतिवशेनाचिराधिगत्यनपेक्षं तत्तत्कीपासनादिविविधसासधनकलापै तत्तद्देशप्राप्तिपूर्वकं लभ्यं सर्वमपिफलजातं वापीकूपतटाकसरिदायुदपानतुलपं स्वात्मन्यन्तर्भावयत् सर्वतस्संपतोदकसमुदायमाणं वैवल्यशब्दितं परममोक्ष मभिव्यञ्जयत् भगवत्पादोद्घाटितं शुद्धाद्वैतमतं तत्प्रतिपादितस्य मोक्षसाधनीभूत जीवनक्यज्ञानस्य मुक्त्यव्यवहितचरमभूमिकारूपत्वेन श्रीमद्दीक्षितचरणैः चतुर्मतसारसंग्रहील्यग्रन्थेऽन्ते सन्निवेशित मध्वरामानुजश्रीकण्ठमतानि तु मुक्तिहेतुज्ञानसाधनी भूतवैधोपासनाबोधको वासनाकाण्ड विवरणरूपत्वेन सामी- प्यसारूप्यसायुज्यरूपापरमोक्षाभिव्यञ्जकत्वेन च पूर्वभूमिकास्वापूर्वसन्निवेशि- तानि । तत्रापि ब्रह्मणः स्वस्वामि भावेनोपासनाहग्रहोपासना चेति ब्रह्मोपासनायां भूमिकाद्वितयमस्ति, तत्र स्वस्वामि भावेनोपासना प्रथमभूमिका अहंग्रहोपासना च द्वितीयभूमिका। अहंग्रहोपासनायाञ्च भगवत्या दाभिमताद्वैतमतप्रतिपादि ततत्वज्ञान इव उपास्योपासकयो जीवनमणोरमेदो भाति। अहंत्वेन स्वात्मा.

·चतुर्मतसामरस्यम् २१ } भिन्नत्वेन ब्रह्मणो ग्रहो यत्रेतिव्युत्पत्तेः । स्वस्वामिभावोपासनायांन्तु नाभेदो भासते अपि तु मेद एव स्वस्वमिभावोपासनायाः अहंग्रहोपासनातः पूर्वभूमि- कात्वञ्च ''तस्यैवाहं ममैवासौ स एवाहमितित्रिधा। भगवच्छरणत्वं स्यात् साधनाभ्यासपाकतेः॥' इत्यादिवचनैः क्रमेण तस्यैवाहमिति ममैवासाविति च द्विविधस्वस्वामिभावोपा- सनाभ्यासपरिपाके नाहग्रहोपासनसिद्धिबोधनादवगम्यते । स्वस्वामिभावोपास- नायामपि पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासना अक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाचेति भूमिकाद्वितयमस्ति। तत्रापि पूर्वाक्तन्यायेन पूर्वभूमिकाभ्यासपरिपाकेनोत्तर भूमिकासिद्धिरवगन्तव्या। पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाच प्रथमभूमिका अपृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासना च द्वितीयभूमिका, प्रथमा मध्वमते द्वितीया राभानुजसते, विशिष्टाद्वैतमते हि 'यस्य पृथिवीशरीरं 'यम्यात्मा शरीरं' इत्याद्यन्तर्यामिब्राह्मणवाक्यानुसारेण चिदचिद्र्पयोर्जीवजगतो ब्रह्मणश्चशरीर- शरीरिभावः अभ्युपगम्यते, शरीरशरीरिणोश्च प्रभाप्रदीपगुणगुणिक्रियाक्रियाव- जातिव्यक्त्यवयवावयविनामिवापृथक्सिद्धिरिप्यते तथा च जीवस्य ब्रह्मशरीरत्वात् ब्रह्मणा साकमपृथक्सिद्धिः । जीवब्रह्मणोश्वापृथक्सिद्धत्वेऽपिनाभेदः। नापि भेदाभेदः अपि तु राजभृत्ययोरिव स्वस्वामिभावेनात्यन्तंभेद एव । एवञ्च जीव- ब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावानु सन्धानपूर्वकं शेषशेषिभावापरपर्यायस्वस्वामिभावे- नोपासना अपृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनेत्युच्यते । राजभृत्ययोरिव जीवब्रह्मणो- रपि शरीरशरीरिभावानभ्युपगमेनापृथसिद्धयनङ्गाकारात् शरीरशरीरिभावानु सन्धानरहितस्वस्वामिभावोपासना पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनेत्युच्यते उभय- विवस्वस्वामिभावोपासनयोरपि अभेदानवगाहनात् अभेदावगाह्यहंग्रहोपासनातः पूर्वभूमिकात्वमेव। उभयविधस्वस्वामिभावोपासनयोरपि मध्ये जीवब्रह्मणोरत्यन्त- भेदसत्वेऽपि अमेदानवगहनेऽपि च शरीरशरीरिभावमात्रेण शरीरवाचकानां शरीरिपर्यन्तत्वनियमादहं ब्राह्मणः अहं मनुष्य इत्यादि शरीरात्मसामानाधिकर- प्यव्यपदेशवत् “अहं ब्रह्म' इति जीवनमसामानाधिकरण्यव्यपदेशस्य जीव- ·२२ चतुर्मतसामरस्यम् ब्रह्माभेदबोधकमत एव संभवादपृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनायाः द्वितीयभूमि- कात्वं पृथक्सिद्धस्वस्वामि भावोपसनायास्तु जीवब्रह्मणोश्शरीरशरीरिभावाभावेन राजाभृत्य इत्यादिवदहं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यन्यपदेशासंभवात् प्रथमभूमि- कात्वमितिमन्तव्यं । अत एव पृथक्सिद्धस्वस्वामिभाववर्णनपरमध्वमते 'तत्त्व- मसीत्यत्र अतत्त्वमसीति छेदस्य तदिति पदस्य लुप्ततृतीयादि विभक्तिकत्वस्य वा श्रयणं । तथा च मध्वमते जीवब्रह्मणोश्शरीरशरीरिभावानङ्गीकारेण पृथ- क्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाया वर्णनात् मध्वमतस्य प्रथमभूमिकात्वं । रामानुज- मते जीवब्रह्मणोश्शरीरशरीरिभावाङ्गीकारेणापृथकिसिद्धस्वस्वामि भावोपासनाया वर्णनात् रामानुजमतस्य द्वितीयभूमिकात्वं श्रीकाण्ठमते जीवब्रह्मणोर भेदावगा- त्यहंग्रहोपासनवर्णनात् श्रीकण्ठ मतस्य तृतीय भूमिकात्वमवसेयम् । यद्यपि रामानुज भाष्येऽपि दहराद्युपासना अहंग्रहोपासनाशब्देनैव व्यवहृता। केहमि ति स्वात्मतया अनुसन्धानमिति च व्यवहृतं । तथापि तत्र स्वात्मतयेत्यस्य- स्वशरीरित्वेनेत्येवार्थः। तथा चाहंत्वेन स्वशरीरित्वेन ब्रह्मणोग्रहः यत्रेतिव्युत्ष- त्यास्वस्वामिभावोपासनाविशेषस्यैवाहंग्रहोपासनाशब्देनव्यवहारः, न तु तत्र स्वाभिन्नत्वेनापि परमात्मनो ग्रह इति भ्रमितव्यं । यद्यपि च श्रीकण्ठभाष्येऽपि रामानुजभाष्य इव अंशाधिकरणादा शास्त्रदृष्टिसूत्रे च दहराद्यहंग्रहोपासनेषु शरीरशरीरिभावमूलकापृथक्सिद्धिविषयत्वमभ्युपगतं तथापि श्रीकण्ठभाष्य एव 'आत्मेतितूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च' इत्यहंग्रहाधिकरणादा शास्त्रदृष्टिसूत्र- व्याख्यानान्तरेण नसराद्यहंग्रहोपासनासु जीवब्रह्माभेदगोचरत्वमपि स्पष्टतया प्रदर्शितम् । तच्च तत्स्थले श्रीकण्ठ भाष्यतदी यशिवाकमणिदीपिकाख्यदीक्षि तचरणकृतव्याख्यानदर्शिनां स्पष्ठमिति न तद्विलिख्यते। अहंग्रहोपासनासु प्रतीयमानस्स चाभेदः अद्वैतमागमशिरोभिरुपासनायायुक्तं तवेति परमार्थतया न बाच्यम् । भेदस्स्फुटो गस्डमान्त्रिकयोरलीकं तादाम्य भावनमथापि वि प्रमार्टि ।' इति सुदर्शनाचार्यः तात्पर्यसंग्रहे कथितरीत्या आरोपित इत्ययपि वक्तुं शक्यते ·चतुर्मतसामरस्यम् २३ तथापि जीवब्रह्माभेदस्यारोपितत्वाङ्गीकारेऽवि श्रीकण्ठाचार्यैरहंग्रहोपासनामु जीवब्रह्माभेदाभानाङ्गोकारात् रामानुजमध्वाचार्याभ्यामभेदो गासनस्यापि अनङ्गी कारात श्रीकण्ठमतमाचार्यपादाभिमत जीवब्रह्माभेदतत्त्वज्ञानप्रतिपादका द्वैतम- ताव्यवहितपूर्व भूमिकारूपं इतरत् व्यवहितपूर्वभूमिका रूपम् इति प्रकृतविषयस्य न काप्यनुपपत्तिः । वस्तुतस्तु श्रीकण्ठाचार्य: निवृत्तब्राह्मणादिदेहाभिमानमय- पशुभावस्य निरतिशयस्वरूपानन्दसाक्षि स्वप्रकाशशिवरूपपराहंभावापत्तिः मुक्तिरिति सर्व श्रुतितात्पर्यात्' इत्यहंग्रहाधिकरणभाप्यवचनादिभिः निखिल भ्रान्त्यादिहेतुपुण्यपापक्षयपूर्वकं परमशिवलोके तत्सायुज्यं प्राप्तस्यापि मुक्तस्य बुद्धौ आरोपितार्थास्पर्शिन्यामुपासनाकालाभ्यस्ताभेदभावना प्रकर्षजवासनादा- यप्रयुक्तशिवाहंभावविषयकत्वानुवृत्त्युक्त्यार्थात् जीवब्रह्माभेदः पारमार्थिक इत्यपि सूच्यत इति अभेदोपासन स्येवाभेद तत्वज्ञानस्यापि भगवत्पादमत इव श्रीकण्ठमतेऽपि अङ्गीकाराविष्कारात् श्रीकण्ठमनमाचार्य पादमताव्यवहित पूर्वभूमिकारूपमिति सुदृढम् । एतच्च दीक्षितचरणैरेव शिवाद्वैतनिर्णये सवृतिका- मन्दलहरीग्रन्थे च स्फुटं प्रतियादित। अत्र च श्रीकण्ठभाप्ये प्रतिपादितम. हङग्रहोपासनानां शरीरशरीरिभावरूपस्वस्वामिभावविषयकत्वं जीवनयाभे- विषयकत्वञ्चति प्रकारद्वयं परस्परविरुद्धं यद्यपि तथापि अधिकारिभेदे. तत्प्रदर्शितमिति न विरोधः इत्यपि दीक्षिनचरणैरेवोक्तं तथा हि 'शुद्ध ब्रह्मा वाप्तिरूपमहाफल श्रवणमात्रसंतुष्टः तत्प्रप्त्यर्थं तन्निदिध्यासनसाक्षात्कारजनन समर्थचित्तैकाग्रयरहितः मन्दः तदुपयोगिनं सगुणोपासनभागमपहाय शुद्ध- ब्रह्मविषयेषु श्रवणमनननिदिध्यासनेषु हठात् प्रवृत्तः तदुचितं चित्तैकाग्र्य मनधिगच्छन्नुभयभ्रष्टोमाभूत् दृढभक्तिपूर्वकचिरनिरन्तरोपासनाराधितस्यानन्त. केल्याणगुणदिव्यविग्रहविशिष्टस्य सगुणेश्वरस्य प्रसादान्निगुणविषयकचित्तस्थय प्राप्नोत्विति तदनुजिघृक्षया तं निर्गुणविषयक प्रवृत्तेः प्रच्याव्य सगुणोपानास्वेव स्थिरया भाक्तया प्रवर्तयितुं निर्गुणनिगृहनेन वेदान्तानां सगुणे समन्वयप्रदर्शन पूर्वकं भगवत्पाद प्रदर्शित एव सगुणब्रह्माभेदोपासनामार्गः यथा श्रीकण्ठाचार्य: दर्शितः भाष्ये तथैव साक्षा-मोक्षोपयोगितत्वावबोधार्थे श्रवणामकनपूर्वक ·चतुर्मतसामरस्यन् २४ निर्विशेषनिदिध्यासने वा तदपेक्षितापर्थचितैकाग्र्यादिसंपादनद्वारा तदुपयोगिनि दहरविद्यादिरूपे सविशेषब्रह्माभेदोपासने वा सामर्थ्यादिरूपस्य लौकिकस्य शास्त्रीस्यावाधिक रि विशेषणस्य वैकल्यात् अधिकारपौष्कल्यरहितान्प्रति प्रव र्तितः पुराणेतिहासागमप्रसिद्धः तत्क्रतुन्यायेन स्थानविशेषगतभगवत्कैङ्कर्ष प्राप्तिफलकः स्थानविशेषप्रप्त्यनन्तरं तत्रैवाभेदोपासनादिद्वारा मोक्षफलकश्य योऽयं दासमार्गः तन्मागावलम्ब्यधिकारिविशेषान्प्रति शरीरशरीरिभावरूपस्व- स्वामिभावोपासनामार्गोऽपि भाष्ये तैः प्रदर्शित इति नविरोधः' इति । एवञ्च यथा भगवत्पाद प्रदर्शित निर्गणज्ञानसगुणध्यानरूपमार्गद्वयमध्ये सगुणध्यान मार्गमेवाधिकार विशेषानुगुणमधिकृत्य श्रीकण्ठमतं प्रवृत्तं तथैव श्रीकण्ठाचार्य प्रदर्शिताभेदोपासनशरीरिरशरीभावात्मकस्वस्वामि भवोपासनरूपमार्गद्वयमध्येऽपि शरीरशरीरिभावरूपस्वस्वामि भावोपासनमार्गमेवाधिकारिविशेषानुगुगमधिकृत्य रामानुजमतं प्रवृत्तमिति बोध्यम् । स्वस्वामिभावोपासनाहंग्रहोपासनतत्वज्ञानानाञ्च पूर्वपूर्वीपेक्षा उत्तरोत्तरस्योत्तरोत्तरोत्कृष्टभूमिकावं तेषामुत्तरोतरोत्कृष्टफलकीर्तनेन सूचितम् श्रीमद्भास्कररायैः शिवनामकल्पलतिकाख्यायां पद्यरूपायां शिवाष्टो त्तख्याख्यायां 'प्रतीकविदहंग्रहोभृतकइन्युपास्तेर्निजा- द्विधेश्शिवसमीपता शिवतदात्मतासाठिताः । भवन्ति ससलोकता अमृतताऽऽत्मविज्ञानतोऽ- खिलं फलमतो भवेदिति मतोऽपवगनदः ।। इति ।। अत्र श्लोके साटिता समानधर्मिता सारूप्यमिति यावात् । निजविधिः स्वधर्मरूपं कर्म, भृतकः स्वस्वामिभावोपासकः इति चार्थः तथा च कर्मणः सलोकता प्रती. कोपासस्य सामीप्यं स्वस्वामिभावोपासनस्य सारूप्यं अहंग्रहोपासनस्य सायुज्यं तत्त्वज्ञानस्य कैवल्यारव्यममृतत्वञ्च फलं क्रमेणोत्कृष्टमिह निर्दिष्टम् । यत्तु वेङ्कटनाथेन 'सालोक्यसारूप्यादिशब्दवत् सायुज्यशब्दोऽपि युक्साम्यपरः सर्वे हि भगवता मुक्तेन च भोम्यत्वेन युक्तं शरवत्तन्म यो भवेदित्यादिषु उक्तसंयोग- विशेषः सायुज्यशब्देन विवक्षित इत्यपि साधु' इति सायुज्यशब्दस्य तादाल- यार्थातिरेकेण केवल भेदार्थकत्वमुक्तं तत्तस्यस्वस्वामिभावरूपभेदोपासनामार्गा- ·4 चतुर्मतसामरस्यम् २५ वलम्बित्वात्तस्यैव सायुज्यफलकत्ववर्णनाशया, तत्र च तत्क्रतुन्यायविरोधेन तादात्म्यफलवर्णनस्यायोगात् । अभेदोपासनारूपाहंग्रहोपासनानान्तु तत्कतुन्यायेन तादात्म्यरूपसायुज्यफलकत्ववर्णनमेवोचितम्, अत एव श्लोके सायुज्यशब्दस्थाने तदात्मतति निर्दिष्टम् ॥ " एवं मतचतुष्टयस्य क्रमनिर्देशप्रयोजकक्रमिकभूमिकाचतुष्टयरूपत्वे जीव. ब्रह्मणोः पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनापृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाभेदोपासना ऽभेदतत्वज्ञानरूपोत्तरोत्तरोत्कृष्टमुक्तिसाधनपदार्थव्यवस्थापकत्वमेकं कारणमुक्तं । अथापरमपि कारणमुच्यते भेदः प्रमान्तरैस्सिद्धः न वागमसमाश्रयात् । पशवोऽपि हि जानन्ति भेदमक्षादिमानतः ।।' इति वार्तिकाद्युक्तरीत्या सर्वेषामपि जनानां स्वाभाविकाज्ञानिकसकलविधबन्धहे तुद्वैतप्रतीतिनिरासेन कथञ्चित् शास्त्राधेयवेदपरमतात्पर्यगोचरपरमानन्दावि भावरूपमुक्तिहेतुभूताद्वैतप्रतीत्युत्पादन एव सर्वेषामपिमतानां तात्पर्यमित्येतत् सर्वमतलक्ष्यैक्यमूलकाविरोधप्रतिपादकपूर्वोक्तबहुप्रमाणवचनसिद्धम्। एवं सत्यपि अनादिनिरूढद्वैतवासनावासितान्तः करणेषुअधिकारिषु सहसैव द्वैतप्रतीत्युप- मर्दैन परमपुरुषार्थहेतुभूताद्वैतप्रतीत्युत्पादनस्याशक्यतया परश्शतवेदान्तवाक्येषु जीवजगह्मणामद्वैतप्रतिपादकेषु सत्स्वपि तेषां 'आदित्यो यूपः। यजमानः प्रस्तरः' इत्यादिवाक्यानामित्र बाधितार्थकत्वभ्रमस्यैव जायमानत्वेन तस्यापि निराकरणायोगेन यथाकथञ्चित्सन्मार्गे सर्वेषामपि बुद्धेस्संग्रहणीयत्वात्तबुद्ध्यनु सारेणैव वेदान्तप्रतिपादितसन्मार्गप्रवेशहेतोस्सुगमस्य द्वैतबुद्धयविरोधिनः कस्य- चिन्मतस्य प्रथममवश्यापेक्षितत्वेन मध्वाचार्यप्रवर्तितम्य च जीवजगद्बह्मणां जीवानां जगताञ्च मिथो भेदमभ्युपगम्यवाद्वैतवचनानामपि कथञ्चित द्वैतार्थकत्वं परिकल्प्य मुक्तावपिलोकबुद्ध्यनुसारेण विषयभोगं ततारतम्यं आनन्दानन्दिनो- भैदै मुक्तियोग्यतमोयोग्यनित्यसंसारिरूपजीवानामणुत्वं ब्रह्मणो जगन्निमितका- रणमात्रत्वं नारायणाख्यस्य परब्रह्मणः पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनेन जीवानां नानाविधस्वस्वयोग्यतानुसारेण मुक्तिलाभमन्यच्चैतादृशविषयजातं बुद्धः कथमपि ·२६ चतुर्मतसामरत्यम् केशनजनयित्वैव बोधयतः तादृशत्वेन तथैव मुक्तिसौधनिश्रेणिकाप्रथमपर्वत्वेन श्रीमद्दीक्षितचरणाः प्रथममरिच्छेदे प्रतिपादयामासुरिति युज्यते, यथाकर्मवास- नावासिताधिकार्यनुसारेण छन्दोग्योपनिषदि कीङ्गाववद्धोपासनेनो क्रिमः 'तत्र कर्माभ्यासस्य दृढीकृतत्वात्कर्मपरित्यागेनोपासने दुःखं चेतस्समर्षणं कर्तु- मिति कर्माङ्गविषयमेवतावदादौ उपासनमुपन्यस्यते' इति छान्दोग्यभाष्यात्, यथा वाध्ययनवासनावासिताधिकार्यनुसारेण तैत्तिरीयोपनिषदि संहितोपासने- नोपक्रमः 'अथ अध्ययनानन्तरं अतः यतोऽत्यर्थग्रन्थभाविताबुद्धिः न शक्यते सहसा अर्थज्ञानविषयेऽवतारयितुमित्यतः संहिताया उपनिषदं संहिताविषयं दर्शनं ग्रन्थसन्निकृष्टामेवव्याख्यास्याम इत्यर्थः' इत्ते तैत्तिरीयभाष्यात तथैव द्वैतवासनावासिताधिकार्यनुसारेण द्वैतमतेनोकान्तं दीक्षितचरणैरिति सुष्ठ युज्यते । अधिकारी प्रथमतः लोकाद्व्यावृत्तस्सन् शास्त्रवश्यो भवतु लौकिक क्रियाकारकफलात्मकद्वैतपदार्थवासनां परित्यज्य शास्त्रीयक्रियाकारकफलात्मकदै- तपदार्थवासनावासितो भवतु पश्चात् कथञ्चिदद्वैतवासनया तामप्याकरिष्याम इति तेषां निगूढोऽभिप्रायः । अथ प्रथमपर्वतया प्रदर्शितमध्वाचार्यमवर्तितद्वैत- मतपरिचयवशेन लोकवासनाव्यावृतिपूर्वकं शास्त्रवश्यतामापन्नस्य द्वैतमत्तोक्त प्रकारेण पृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाधीनभगवदनुग्रहवशात समुपजातचितशुद्धिविवेकादिसाधनस्याधिकारिपुरुषस्य शनैश्शनैरुन्निनीषया द्वैतवासनाया अनुन्मूलनेनैव कथञ्चिदद्वैतवासनाया अपि किञ्चिदेव आधायकस्य कस्यचिन्मतस्यापेक्षितत्वेन विष्णुविशिष्टाद्वैतमतस्य च रामानुजाचार्यप्रवर्तितस्य द्वैतवासनावासितपुरुषीयद्वैतप्रतीत्यनुपमैदेनैव जीवजगद्ब्रह्मणां जीवानां जगताञ्च मिथो भेदमभ्युपगम्यैव परं तु पूर्वमतवत् जीवजगह्मणामद्वैतपति- पादकश्रुतिवचनानां कथचित् द्वैतार्थकत्वकल्पनायुक्तक्लेशं विहाय जीवनगढूँपयोः चिदचितोः ब्रह्म प्रति शरीररूपविशेषणत्वं ब्रह्मणश्च चिदचितौ प्रति शरीरित्वरूप विशेष्यत्वं शरीरशरीरिभावनिवन्धनां जीवजग- द्वह्मणां त्रयाणां तत्वानामपृथक्सिद्धिश्च व्यावयं चिपचिद्रूपशरीरात्मकविशेषण विशिष्टब्रह्मणः सकाशात् व्यतिरिक्तस्य ब्रह्म प्रति अविशेषणीभूतस्य अशरीरस्य भगवतः ·२७ चतुर्मतसामरस्यम् पृथक्सिद्धस्य पदार्थस्य लोकेऽभावेन विशिष्टरूपेणाद्वैतमुपवर्ण्य एतदर्थबोध कत्वमेवाद्वैतबोधकवचनानां परिकल्प्य ब्रह्मणः केवलनिमित्तत्वनिराकरणपूर्वक- मभिन्ननिमित्तोपादानत्वं प्रसाध्य जीवाणुत्वं पूर्वमतोक्तमनपहायैव विषयभोगच्च मुक्तौ स्वीकृत्यैव परं तु मुक्तौ तारतम्यं निराकृत्य नारायणाख्यब्रह्मणः स्वशरी- रित्वरूपस्वशेषित्वेनापृथविसद्धस्वस्वामिभावोपासनां बोधयतः तादृशत्वेन तदेव मुक्तिसौधनिश्श्रेणिकाद्वितीयपर्वत्वेन श्रीमद्दीक्षितचरणाः द्वितीयपरिच्छेदे प्रति- पादयामासुरिति युज्यते। विशिष्टाद्वैतमते हि जीवजगद्रूपयोः चिदमितोः ब्रह्मणश्च घटपटयोरिव न पृथक्भावरूपः अत्यन्तभेदः तदनन्यत्वश्रुतिविरोधात् । नाप्यत्यन्तमभेदः विरुद्धधर्मवत्त्वात्, नापि भेदाभेदः भेदाभेदयोरेका विरोधात किं तु गुणगुण्यादिन्यायेन लौकिकवैदिकसकलप्रमाणप्रसिद्धान्तर्गणिकभेदा प्रतिक्षेपकमपृथम्भावेनानन्यत्वमुच्यते । इदमेव चानन्यत्वं विशिष्टाद्वैतमते ना- मिलप्यते । यथा लोकेशरीरस्यशरीरिणश्च भेदेसत्यपि शरीरशरीरिणोः घटप- टादिवत्पृथक्सिद्ध्यभावेन शरीरविशिष्टस्य शरीरिणः एक एवासौ देवदत्त इति अद्वैतं व्यवहियते यथा वा नगरवृक्षादीनामन्तर्गतानां गृहप्रासादवीथी नाकार- गोपुगरामवापीकूपतटाकनद्यादीनां शाखापलाशकुसुमफलादीनाञ्च बहुविध पदार्थानां सत्वेपि एकमेवेदं नगरं एक एवायं वृक्षः इत्येवमादिविशिष्टरूपेणैक्यं व्यवहियते तद्वदेव ब्रह्मणोऽपि विशिष्टरूपेणैकत्वव्यवहारः। विशिष्टाद्वैतसि द्ध्यर्थमेव तन्मते जीवजगत्साधारणशरीरत्वपरिष्कारप्रयासोऽपि विशिष्टाद्वैतमते मायाया एव:जगद्रूपपरिणामित्वेन विकारित्वेऽपि ब्रह्मणश्चाविकारित्वेऽपि च जगदाकारपरिणाम्यपृथक्सिद्धमायाशरीरकत्वेन ब्रह्मणः उआदानवव्यवहारः । ब्रह्मणः केवलनिमित्तकारणत्वाभ्युपगमेकुलालादितो घटादेः पृथग्भाव इत्र ब्रह्मणोऽपि सकाशाजगतः पृथग्भावस्स्यात् अत उपादानत्वस्यापि वर्णनं । तथा सति मृदादित इव घटादेः ब्रह्मणस्सकाशाजगतोऽपृथग्भावस्स्यात् । एवं जीवजगतोः ब्रह्मशरीरत्वानुपगमे पृथग्भावस्स्यात् अतश्शरीरत्व वर्णनम् तथा च विशिष्टाद्वैतमताश्रयणेन कथंचिदपृथग्भावेनानन्यत्वरूपस्याद्वै- तस्य वासना जायेतेति तन्मतं द्वितीयपर्वत्वेन निवेशयतां दीक्षितचरणानाम- ·२८ चतुर्मतसामरस्यम् भिप्रायः । किं च विशिष्टाद्वैतमते मध्वमतवत् मुक्तिदशायां जीवानां तारतम्यं नाङ्गीक्रियते तदपि तन्मतस्य द्वितीय पर्वत्वाश्रयणे बीजं । मध्वमत इव बन्धद- शावत् मुक्तिदशायाभपि जीवतारतम्याङ्गीकारे हि मुक्तिकालीनस्य तारतम्यस्य पारमार्थिकत्वेनैव वक्तव्यत्वेन परस्परविलक्षणत्वेन प्रमितानां अत एव बहूनां जीवानामेकेन ब्रह्मणा ऐक्यस्य संभावयितुमप्यशक्यत्वेन तृतीयतुरीयपर्वरूप. मतयोरद्वैत बोधयितुमशक्यं स्यात् । रामानुजमते मुक्तिकाले मुक्तितारतम्यखा- डनपूर्वकं मुक्तानां मिथः साम्यस्य व्यवस्थापनात समानाञ्च भेदप्रयोजकवैलक्षण- याभावेन ऐक्यमपि बोधयित्या ब्रह्मणा साकमभेदः उत्तरपर्वणोबाधयितु सुकरस्- स्यादिति दीक्षितचरणानामाशय उन्नीयते । एवञ्च मध्वमतविलक्षणं रामानुज मतोक्तं ब्रह्मोपादानत्वं शरीरशरीरिभावनिबन्धनापृथसिद्धिमूलकविशिष्टाद्वैत मुक्तितारतम्य भङ्ग इति त्रयमेवाद्वैतवासनाधायकं तन्मतस्य द्वितीयपर्वत्वगमकं बोध्यम् । यद्यपि रामानुजमते जीवब्रह्मणोर्मेदसाथ परममुक्तिदशायामपि स्वामित्वकिङ्करत्वभूलकं जगाकारणत्वतदभावमूलकं अणुत्वविभुत्वरूपधर्मभेद- मूलकञ्च बैलक्षण्यं अणोरषि जीवस्य संकोचविकासशालिधर्मभूतज्ञानप्रसरेण कृत्स्नशरीरव्यापिसुखाद्यनुभवोपपादनं निर्विशेषाद्वैतब्रह्मसिद्धयुपयोगिभूतस्य वैशिष्ट्यानवगाहिनः निर्विकलपकज्ञानस्य खण्डनपूर्वकं गुणसंस्थानादिविशिष्ट विषयकप्रथमपिण्डज्ञानस्य निर्विकलपकत्वव्यपस्थानिं प्रपञ्चमिथ्यात्वेनाद्वैतसिद्धयु- पयोगिनः दृष्टान्तरूपस्य स्वाप्नपदार्थशुक्तिरजतादिमिथ्यात्वस्य खण्डन पूर्वक सख्यातिवादाङ्गीकारः इत्यादिप्रमेयजातं द्वैतवासनाधायकमपि निरूपितमस्ति । तथापि बलवद्वैतवासनावासितस्य सहसा अद्वैतबुद्धयुत्पादासंभवात् उत्तरोतरपर्वा- रोहणेन क्रमेण पूर्णाद्वैतवासनासिद्धिर्भविप्यति इदानो जीवब्रह्मभेदवासना सर्वपदार्थसविशेषत्ववासनाचास्तु तावतापि नक्षतिः । अधं तावदपनीतं भारस्य इति न्यायेन कियती द्वैतवासना नष्टा पूर्वोक्तरीत्या विशिष्टरूपेणापि कियती अद्वैतवासना जाता तावदलमिति तात्पर्यणैव रामानुज- मतं द्वितीयपर्वत्वेन निवेशितमिति न विरोध इत्यवगन्तव्यम् । अथ द्वितीय- पर्वतया प्रदर्शितरामानुजाचार्य प्रवर्तित विशिष्टाद्वैतमतपरिचयवशेन तन्मतोक्त प्रपञ्चसत्यत्ववासना ·भगवतः चतुर्मतसामरस्यम् २९ प्रकारेण अपृथक्सिद्धस्वस्वामिभावोपासनाधीनभगवदनुग्रहवशात द्वैतवासनायाः किश्चिदिव ह्रासं अद्वेतवासनायः किञ्चिदिव प्रादुर्भावञ्चाधिगत- वतः अधिकारिपुरुषस्य ततोऽपि किञ्चिदुन्निनीषया द्वैतवासनायास्सर्वथा अनुन्मू- लनेऽपि पूर्वमतादप्यधिकतया अद्वैतवासनाधायकस्य कस्यचिन्मतस्यापेक्षितत्वेन श्रीकण्ठाचार्यप्रवर्तितस्य शक्तिविशिष्टशिवाद्वैतमतम्य च रामानुजमतवदेवप्रायशः प्रक्रियाङ्गीकारेऽपि पूर्वं रामानुजमतश्रीकण्ठमतयोर्महतो विशेषस्य निरूपण प्रकरणोक्तप्रकारेण चिदचिद्रूप प्रपञ्चात्मना परिणामिन्याशिचच्छक्तेः चिदचिद्रू पप्रपञ्चाभेदं तस्या एवं ब्रह्मभिन्नत्वं तदीय सकल गुणगणरूपत्वमथापि ब्रह्मणो निर्विकारत्वं जीवसंबन्धिघटस्फुरणस्य ब्रह्मस्फुरण रूपत्वं अहं सुरवीति जीवानु भूयमानसुखस्य ब्रह्मानन्दांशत्वं ब्रह्मज्ञानिनः अर्चिरादिगत्यभावेन इहैवमुक्ति प्रतिपादकमतनिर्दुष्टल्बमहंग्रहोपासनेषु जीवनमाभेदभानं मुक्तिदशायामपि जीवब्रह्माभेदभानञ्चव्यपस्थापयतः 'आचार्याणान्तु स्वप्नव्यवहारः मनोराज्यादि व्यवहार इव न जीवसङ्कल्पकृतः किं तु परमेश्वरसङ्कलामात्राधीनः इत्येतावा- मात्रेऽभिनिवेशः तस्यैवसूत्रार्थत्वात् न तु खप्नसत्यत्वमिथ्यात्वादिपक्षेषु, अतोत्र पक्षविशेषो न विचिन्तितः' इति शिवार्कमणिदीपिकायां दीक्षितेन्द्रोक्तरीत्या स्वमसत्यत्वपक्षाग्रहशून्यस्य तादृशत्वेन तदेव मुक्तिसौधनिश्रेणिकातृतीयपर्वत्वेन श्रीमद्दीक्षितचरणाः तृतीयपरिच्छेदे प्रतिपादयामासुरिति युज्यते श्रीकण्ठमतस्य मतान्तरापेक्षया अद्वैतमतप्रत्यासत्त्यतिशयश्च पूर्वमेव स्फुटम् वर्णितः । भगवर- पादमनस्य श्रीकण्ठमतस्य च प्रत्यासत्यतिशयपद्भावादेव श्रीभागवतव्याख्यात श्रीनीलकण्ठयतीन्द्रप्रणीते यतिधर्मप्रबोघे 'सूत्रार्थावगतिमतगंभीरामधिगन्तुं विद्वज्जन मनोहरं श्रीशंकरभगवत्पादीयं उत अखिलचेतन समुपासनानुगुण समुदितनिजप्रसादसमर्पितपुरुषार्थसार्थनिष्कलसकलब्रह्मप्रतिपादकमुप निधच्छास्त्र- रहस्यविशदीकरणबद्धकङ्कणश्रीकण्ठशिवाचर्यविरचितं वामहामाण्यं गुरुमुखेन परिशीलयन् इत्यादिग्रन्थेन सन्यासिनः भगवत्पादभाष्यं अथवा श्रीकण्ठभाष्य परिशीलनीयत्वेनोकं न तु भाष्यान्तरमित्यपिवेदितव्यं ।

·३० चतुर्मतसामरस्यम् अथ तृतीयपर्वतया प्रदार्शत श्रीकण्ठाचार्य प्रवर्तितशाक्तिविशिष्टशि- वाद्वैतमतपरिचयवशेन तन्मतोकप्रकारेणशक्तिविशिष्टशिवाभेदगोचाराहंग्रहोपा- सनावर्जितभगवदनुग्रहेण "तथाप्यनुग्रहादेव तरुणेन्दुशिखामणेः । अद्वैतवासना पुंसाभानिर्भवति नान्यथा ॥ अनुग्रहश्च देवस्य शक्त्या चिद्रूपयासह । यथावत्तंपरिज्ञायध्यायद्भिस्समवाप्यते ।।" इति शिवार्कमणिदीपिकायां दीक्षिचरणैरेवोक्तरीत्या समासादेतपूर्णाद्वैतवासनस्य अधिकारिपुषस्य साधनचतुष्ठयसंपन्नस्य कैवल्यशब्दिते परिपूर्णस्वाराज्येऽभि षेचनाय 'नित्यं निर्दोषगन्धं निरतिशयसुखं ब्रह्मचैतन्यमेकं धर्मो धर्मीति रूपद्वयमयतिपृथग्भूय मायावशेन । धर्मस्तत्रानुभूतिस्सकलविषयिणी सर्वकार्यानुकूला शक्तिश्चच्छादिरूपा भवति गुणगणश्चाश्रयस्यैक एव ।' इति रत्नत्रयरीक्षयां दीक्षितचरणोक्तरीत्या श्रीकण्ठभाष्योक्तचिच्छक्तिशिवात्मक धर्मर्मिरूषमायिकरूपद्वयकल्पनाधिष्ठानभूतशुद्धचित्प्रकाशकं मुक्तिसौधनि श्रेणिकाचरमपर्वात्मकं भगवत्पादोद्घाटितं ब्रह्मसूत्रकृतां परमतात्पर्यगोचरं शुद्धाद्वैत- मतं तुरीयपद प्रारकं तुरीयभूयीकारूपं तुरीयपरिच्छेदे श्रीमद्दीक्षितधरणाः प्रत्यपादयन्निति सुतरां शोभते । एतावता ग्रन्थेन अद्वैतमुक्तिसौ धपथे उन्निनी- पितानामधिकारिणां द्वैतवासनावासितानामाशयानुसारेण शनैशनैरुन्नयन साधनप्रक्रियाविशेषशालित्वेन मध्वरामानुजश्रीकण्ठभगवत्पादमतानां क्रमस- निवेश इति द्वितीयमपि कारणमुक्तं भवति । अधिकारिबुद्धयनुसारिक्रमेण मतानां निरूपणञ्च ब्रह्ममीमांसासूत्र एव दृश्यते । तथाहि तत्र द्वितीयाध्यायप्र- थमपादे प्रत्यक्षादिप्रामाण्याभिनिवेशिनां सहसा शुद्धाद्वैत्बोधासंभवमभिप्रेत्यात्यन्त भेदाश्रयणेन वेदार्थाद्वैतनिर्णयानुपयोगिनं लोकव्यवहारमात्रोपयुक्तं आरंभपंघ तबादद्वयं निरस्या भेदांशेन वेदार्थभूताद्वैतसमर्थने उपकुर्वाणं भेदांशेन ·my १ चतुर्मतसामरस्यम् ३१ प्रत्यक्षादिकमत्यनुसरन्तंकी गसनाकाण्डाधिकार्यनुकूलं परिणामवादं विवर्त वादप्रत्यासन्नं प्रत्यक्षादिप्रामाण्याश्रयणेऽपि नाद्वैतसमन्वये कश्चन बाधोऽस्तीति दर्शयितुं प्रथमतः 'भोकत्रापत्तेर विभागश्चत् स्यालो झवत्' इति सूत्रेण प्रदर्य भेदाभेदाश्रयणेनात्यन्तभेदाद्विमुखचित्तस्य पुरुषस्यानन्तरं भेदांशनिराकरणेन केवलाभेदो बोधयितुं शक्यत इति भावेन पश्चात् 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा- दिभ्यः' इत्यादिपूत्रेण श्रुतिपरमतात्पर्यगोचरकेवलाभेदपर्यवसारी ज्ञानकाण्डा- धिकार्यनुकूलः विवर्तवादः प्रदर्शितः । तदुक्तं मंक्षेपशारीरके आरंभसंहतिविकार विवर्तवादाश्रित्य वादिजनता खलु वावदीति । आरंभसंहतिमते परिहृत्य वादौ द्वावत्रसंग्रहपदं नयते मुनीन्द्रः ।। इति ॥ अत्रभोक्त्रापत्तिसूत्रे तदनन्यत्वसूत्रे च क्रमेणेत्यर्थः । 'आरुह्य भूमिमधरामितराधिरोदुं शक्येति शास्त्रमपि कारणकार्यभावम् । उक्त्वा पुरापरिणतिप्रतिपादनेन संप्रत्यपोहति विकारमृषात्वसिद्धयै ।।' इति च ॥ विवर्तवादस्य परिणामवादः पूर्वभूमिः ब्रह्मणोऽन्यथाभावस्य सत्यत्वे परिणामवादः मिथ्यात्वे विवर्तवाद इत्येतावानेव विवर्तपरिणामवादयोर्विशेषः । सत्यत्वबुद्धयनुपमर्देनैव कमोपासनकाण्डयोः प्रवृतिः। सत्यत्वबुद्धयुपमर्दैन ज्ञान- काण्डप्रवृतिः अतः परिणामवादस्य प्राथम्यं विवर्तवादस्य च पश्चास्त्र इयादि च संक्षेपशारीरकादावेवस्पष्टं। दीक्षितेन्द्राणामेतादृशमतचतुष्टयक्रमलेखप्रयो जकाभि- प्रायविशेषश्च, चतुर्मतसारसंग्रहोपक्रमे ब्रह्मसूत्रात्मकपारिजातवृक्षस्य विविधशा- रवायितमध्वादि नानाभष्योदितलोकान्तरारोहणलभ्यनानारसाढयफलवितत्यपेक्षया मूलस्तंभायितभगवत्पादभाष्योदितस्य अनारुह्य इहैव लभ्यस्य महाफलस्याधिकतर- स्वादुवोक्त्या भगवत्पादमतसंग्रहरूपनयमंजरीनामक तुरीयपरिच्छेदोपक्रमे मध्वा- दिनाना भाष्यादृततत्तत्सगुणफलतेतेः भगवत्पाद भाष्यातातिमहाफलविशेषरू पानन्दसिन्ध्वंशभावापन्नतत्तत्सरिद्रूपत्वकीर्तनेन उपनिषद्देव्याः कण्ठाभरणत्वेन शोभावहत्वमभिप्रेत्य न्यायमुक्तावलीनयमयूखमलिका नयमणिमाला इति क्रमेण मध्वरामानुज श्रीकण्ठमत्संग्राहकपरिच्छेदत्रयस्य मालिकात्वरूपणेन नामनिर्देश- ·३२ चतुर्मतसामरस्यम् करणेन भगवत्पादमतसंग्राहकान्तिमपरिच्छेदस्य नयमञ्जरीति पूर्वतननामत्रयवै- जात्येन मञ्जरीत्वरूपणेन नामनिर्देशकरणेन च भगवत्पादमतं उपतिषद्देव्याः कर्णाभरणशिरोभूषारूपत्वेनातिशयितशोभावह न केवलं मणिमुक्तादिप्रथितमा- लावत् दृष्टिमात्राकर्षकसौन्दर्यमात्रशालि अपि तु सहृदयहृदयमधुपावलीसमाकष- कगुणगरिमातिशयोपेतं सहृदयहृदय मधुपकुलसमास्वाद्यब्रह्मानन्दमधुरसमधुरम. क्लेशेनातिकठिनविषयावबोधकमृदुलपदसन्निवेशशालि भगवत्पादीयभाष्यादिग्रन्थ मण्डिततया नितान्तमार्दवोपेतमपीति भगवत्पादमते तेषामतिशयितादरविशेषाव- गमात तदीयात्युत्तमशिवाद्वैतनिर्णयानन्दलहरीमुखग्रन्थपरिशीलनाच्च स्पुटमवगम्यत इति नात्र बिषये विमतिलेशस्याप्यवसरः। शुद्धाद्वैतावस्थारू पपरममोक्षप्रापक तत्त्वज्ञानस्य द्वैतावस्थाभेटरूपबन्धप्रापकं कर्मबहिरङ्गसाधनत्वेन भगवत्पादभाष्ये बहुषुस्थलेषु द्वैतैकत्वशब्देन व्यवहृतं विशिष्टाद्वैतपदेनेतरैःस्वभाष्ये व्यवहृतम् । व्यष्टिविवक्षायां द्वैतरूपं समष्टिविवशोयामेकत्वरूपं समष्टिव्यष्टयामकं द्वैतक- स्वात्मकहिरण्यगर्भपदमपरमोक्षरूपं फलत्वेनस्वीकुर्वत उपासनमन्तरङ्गसाधनत्वेन व्यवहरतां भगवत्पादानामपि द्वैतद्वैतैकत्वाद्वैतबोधकमतानां क्रमिकोत्तरोतर भूमिकारूपत्वमभिमतमेवेति स्फुटं प्रतीयते इत्यपिबोध्यम् । एवं तुरीयं मध्वादिमतचतुष्ठयस्य मुक्तिहेतुक्रमिकभूमिकाचतुष्टयरूपत्वं तदीय क्रमपाठसू. चितमुपपादितम् । तथा च दीक्षितेन्द्रः चतुर्मतसारसंग्रहग्रन्थसंगृहीते उपा- सनामागावशेषरूपे मध्वरामानुज श्रीकण्ठमतत्रये वस्तुतश्शुद्धस्यनिर्गुणस्य एकरूपस्यापि परब्रह्मणःमायोपाधिकत्वेन सगुणस्य नानाप्रकारेणोपासनासंभात् दहरशाण्डिल्यादि विभिन्नगुणकोपासनाभेदवत दीक्षितचरणैः 'उद्घाटय योगकलया हृदयाजकोश धन्यश्चिरादपि यथारुचिगृह्यमाणः । यः प्रस्फुरत्य- विरतं परिपूर्णरूपः' इति पद्ये योगिभिः रेचकप्राणायामाभ्यासपाटवेन विका- सिते हृदयकमले नीवारशूकाङ्गुष्ठ पादेशादिपरिमाणानां मध्ये स्वम्वरुच्य- नुसारिणा परिमाणेनाभिध्यातोऽपि भगवान् नित्यं गगनवद्व्यापकेन परिपूर्ण रूपेणतेषां प्रकाशते इत्युक्तौपाधिकस्वाभाविकाविरुद्धपरिच्छेदापरिच्छेदगोचर तत्तत्परिमाणविशिष्टभगवध्यानापरिच्छिन्नभगवत्स्फुरणवच्च परस्परं ज्ञानमार्गेम चाविरुद्ध तथा ज्ञानमार्गरूपे, स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चितादृढम् ।

·चतुर्मतसामरस्यम् ३३ परस्पर विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ इति श्रीगौडपाददिव्यसूक्तिपतिपादित रीत्या सर्वाविरुद्धे भगवत्पादमते च सामरस्यबुद्धिं सर्वेषामपि पूजनी सुमनसा मृस्कृतिरिते चतुर्मतसारसंग्रहोपक्रमे कीर्तनेन मतचतुष्टयावलंबिषु सर्वेष्वपि विद्वत्सु सामरस्यमावहद्धिः 'विधाय वेदान्विविधाः कलाश्च भावज्ञमप्राप्य विषी इतोऽन्तः । शंभोः प्रियं कर्तुमिवाबतीर्णः श्रीमान् जयत्यप्पयदीक्षितेन्द्रः ॥ इति श्रीनीलकण्ठदीक्षितीक्तरीत्या सकलवेदकलाभावः दीशितेन्द्ररेव 'शिव विष्णुं वा यद्यभिदधति शास्त्रस्य विषय तदिष्टं ग्राह्यन्नस्सगुणमपि तद्ब्रह्म भजतां । विरोधो नातीव स्फुरति नहि निन्दानयविदां न सूत्राणामर्थान्तरमपि भवद्वार्यमुचितम् ।। इति प्रदर्शित सामरस्यमांगण प्राप्य 'अन्तश्छिद्राणिभूयांसि कण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनाळस्य माभूवन्भंगुरा गुणाः ॥' इत्युक्तरीत्या नास्तिकमतरूपबहुविधकण्टकैर्बहिर्याप्तस्य कमलनाळरूपस्य वैदिक- मतस्य स्वभावसिद्धगुण विशेषरूपतन्तूनां वैदिकमतान्तरमतविशेषाणां मिथस्सी भ्रानार्हाणां अन्योत्पादितसामरस्याभावभ्रान्तिप्रभवकलहरूपान्तरिछट्टैर्यथा भंगुरवं न भवेत् तथा वेदाधिष्ठातृपुरुष एवानुकल्यं संपाद्यानुगृह्णात्वस्मान् सर्वानपि वैदिकमहाजनानिति 'शब्दब्रह्मेति यच्चेदशास्त्रं वेदाख्यमुच्यते। तदप्यधिष्टितं सर्वमेकेन परमात्मना ।' इति पूर्वमीमांसावार्तिकावगतवेदाख्यशब्दब्रह्माधिष्ठातृभावं मध्वमतावलंविभिः नमो ब्रह्मणे नमस्ते वायो' इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितवाथ्यात्मकब्रह्मरूपेण रामानुज- मतावलंबिभिः विष्णुरूपेण श्रीकण्ठमतावलंबिभिः महेश्वररूपेण भगवत्पादमता- वलंबिभिः परब्रह्मरूपेण चोगस्यमानं सर्वलोकगुरुरूपम् 'गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुदेवो महेश्वरः। गुरुस्साक्षात्परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥'

·३४
चतुर्मतसामरस्यम्
इति अतिप्राचीन श्लोके पूर्वोक्तमध्वादिमतचतुष्टयक्रमनिर्देशप्रयोजक्त्युम्त्युपोद्र
सकेन ब्रह्मा विष्णुः महेश्वरः परं ब्रह्म इत्येवं मध्वरामानुजश्रीकण्ठ भगवत्पा-
दानुसन्धेयदेवतानामनिर्देशक्रमेण प्राचीनैरनुसंहितं परं ब्रह्म संप्राथ्योर्पसंहरामि
लघुनिबन्धाममम् ॥
गुरुर्बमा गुरुर्विष्णुः गुरुदेवो महेश्वरः ।।
गुरुस्साक्षात्परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ।।
ओं तत् सत् ।।
S. J. P. W. Ltd., Kmu.

·No text on this page.