·BENARES SANSKRIT SERIES; А. COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EL." :D BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH M. A., LATE DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, N. W. P. & OUDH, & G. THIBAUT PH. DR., PRINCIPAL, BENARES COLLEGE. # Nos. 13 & 22. भरत भण्डार 162 परिभाषात्तिः।। 37217 परिभाषेन्दुशेखरादिव्याकरणपरिभाषाविषयग्रन्यानों मूल- भूतो ग्रन्यविशेषः । महामहोपाध्यायधीसीरदेवविरचितः । PARIBHÁSHÁVRITTI A TREATISE ON SANSKRIT GRAMMAR BY SÍRADEVA. EDITED BY PANDIT HARINATHA DUBE PROFESSOR IN THE BENARES SANSKŘIT COLLEGE. BENARES: PUBLISHED BY MESSRS. BRAJ B. DAS du CO. PRINTED AT THE BENARES PRINTING PRESS BY CHEANNULAL, 1887. Registered according to Act XXV. of 1867.

·श्रीः श्रीसीरदेवकृतपरिभाषाहत्तेरुदाहारः। Ammar- शिवदेव्यास्तपोमूत्तर्मातुः पादानजन्मनः । पितुः श्रीविश्वनाथस्य कणालेण्यादरान् मुहुः ॥ १ ॥ यत्मादपकजनखद्युतिमेव वेदाः सञ्चित्सुखात्मकतयाऽखिलवस्तुसत्त्वे । मूलं वदन्ति भजतां निजरूपदां तां वाग्देववतां स्वतनुवाङ्मनसैनमामि ॥ २ ॥ अथ सर्वभूतानुक्षणकमनीयपरमसुखास्वादन कहतज्ञाने माता- त्परम्परया वा हेतुभावमुहहमानानां चतुर्दशानामपि विद्यानां प्रा. चीनतरसकलभाषामूलभूतसंस्कृतभाषायामेवोपनिबद्धतया प्रागुक्ता- निखिलविद्याविषयान् साकल्ये नावजिगमिषणां संस्कृतभाषाज्ञान- मावश्यकमाकलयन् सम्भावयंचाननुगतानन्तानन्तपदतदर्थानां प्रा. तिस्विकरूपेण प्रदर्शनेऽल्पीयःकालजीवनाद्यतनाल्पबुद्धिजीववर्गदुरें- यत्वमूलकतदनुपायत्वम्, परमकारुणिकः सकलजीववर्गानज्ञानान्ध- तमसाज ज्ञानप्रदीपप्रकाशनेनोद्दिधीधुर्मुनिपदान्वर्थतासम्पादकचर- णकमलोऽतीन्द्रियज्ञान विशारदः पाणिनिर्निखिलपदतदर्थीननुग- गमय्यातिसंक्षिप्तेन प्रत्येकं पादचतुष्टयमनोहरैरष्टभिरध्यायैरुपनि- बद्धेन व्याकरणसूत्रपाठाभिधप्रधानवेदाङ्गेनावाबूबुधत् । तदनु तमि- मं ग्रन्थमतिसंक्षिप्ततयाऽद्यतनमन्दबुध्यनधिगम्यं स्वीययोगबलेना- कलय्य ततोऽपि करुणाभरनिभूतभावनो भगवान् भाष्यकारः पत. ञ्जलिः सहजप्राञ्जलैर्वाक्यैर्व्याख्यत्, व्यवातिष्ठिपञ्चानेकयुक्तिभिः प्रा. चीनाभियुत्तोक्तवचनकदम्बैश्च तत्तत्सूत्रार्थनिर्णयै कसाध्यतत्तत्सूत्रविष- ·( २ ) यपरिशोधनहारा । अथ ततोऽपि महाभाथनाना सुप्रसिद्धाविस्तृ ताद ग्रन्यासिद्धान्तासिद्धान्तावलोकनव्यामूढ़चेतनानां सूत्रार्थ नि- र्णिनीषतां मनोरथावाप्तबह्वायाससाध्यतां विनिश्चित्य लौकिकथा- स्त्रीययुक्त्युपबंहितप्राचीनाभियुक्तप्रसिद्धपरिभाषाः सञ्चिचीषुस्तासा- मर्थमुदाहरणं प्रत्युदाहरणं मूलं विषयं बाधहेतुविषयादिकं च प्र- दिदर्थियिषुः परमदयालुः श्रीमान् महामहोपाध्यायः श्रीसीरदेवो नातिविस्तृतमपि विस्तृतार्थगर्भ परिभाषाहत्तिनामक ग्रन्यं महता- ज्यासेन समचकलत् । स चायं ग्रन्थः सम्प्रति प्रचलितपरिभाषा- विषयादिनिर्णायकपरिभाषेन्दुशेखरादिग्रन्थानां मूलभूतोऽपि का. लक्रमेण पुस्तकलेखनसंशोधनादेरायाससम्पादनीयतया क चित् क्व चिदेव पुस्तकरूपेणापतिष्ठते । मन्ये चैतस्य ग्रन्थस्य प्रचारः परिभा- धेन्दुशेखरादिभ्योऽप्यधिकज्ञानसम्पादकतया व्याकरणपठनपाठनर- सिकजनानामभूतपूर्वमानन्दमवश्यमुपजनयिष्यतीति प्राचीनप्रामा- णिकबहुजनोपयुक्तविरलतरप्रचारग्रन्थपरिशीलनाऽसाधारणरसिकैः प्राचीनग्रन्थप्रचारचुञ्चुचित्तैः काशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यक्ष- प्रधानतिरथिबोसाहबमहाशयैर्लब्धाज्ञस्तत्पाठालंयव्याकरणप्रधा- नाध्यापकवरपितामहचरणसुधीवरश्रीईदेवदत्तशर्मसंग्रहीतमकमेव पुस्तकमुपलभमानोऽपि यथाबुद्धि संस्कृत्य शीरीजनामके पचे प्रशा- शयितुमीहे, आशासे चानेन अमेण सर्वान्तर्यामी बोधस्वरूपः परा- मा प्रसीदतु, संप्रार्थये च सुधीगणानच्युतबुद्धीनत्रत्यमदीयां च्युतिम्- पलभ्याप्यमत्सरस्वीयबुद्ध्या विशोध्य सफलयन्तु शुभदृष्टिपातेनास्म- दीयमुद्योगमिति ॥ काशीस्थराजकीयप्रधानपाठालयाध्यापकः श्रीद्विवेदहरिनाथमनीषी। सं० १९४४ अक्षयतृतीया ।

·परिभाषावृत्तैः। प्रथमाध्यायस प्रथमः पादः। थीगणेशाय नमः। स्फुरदभिनवरागा भास्करामा प्रगल्भा (१) प्रसभमितदोषा स्फीतसल्लोकचक्रा (२)। विहितहितविचारा जाडाजातोपशान्त्यै प्रभवतु (३) परिभाषावृत्तिरासेवितैषा ॥ १ ॥ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्ष. णम् (8)॥१॥ व्याख्यानादाचार्यपारम्पर्योपदेशात्सन्देहेऽपि विशेषावगमो भवति न तु लक्षणाभाव इति । तेन षष्ठी स्थानेयोगत्यस्य प्र- त्याख्याने षष्ठीनिर्देशध्वनेकसंबन्धसंभवेऽपि स्थानेयोगैव भव- ति । तदुक्तं व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हिसन्देहादलश- णमिति स्थानेयोगति व्याख्यास्याम" इति । तथा चत्वार्यण्ग्रहणानि पूर्वेण णकारेण। अणदित्सवर्णस्य चाप्रत्यय [१, १, ६८] इत्येकं परेण । इणग्रहणानि तु परेणै- (१) ज्ञानप्रकाशसंपादनेन जीवान् प्रगल्भयतीत्यर्थः ।। (२) सुजनवृन्दालादसंपादिकेत्यर्थः ।। (3) समर्था भवत्वित्याशीर्वादात्मकं मङ्गळं निरुक्तम् ।। (४) इयं परिभाषा प्रथमाध्यायस्थप्रथमपादान्तर्गतद्वितीयाहिके लणसूत्रे भाष्ये द्र- एव्या | पारेभाषेन्दुशेखरे तु सर्वपरिभाषाणामेतदर्थभूतत्वाद् अन्धादावेव निरूपिता ।।

·.२ । परिभाषावृत्तेः । वेति ॥ अत्र युक्तयोऽपि यथासंभवमभिधीयन्ते । तत्र केऽणः [७, ४, १३] ढ़लो पूर्वस्य दीर्घोऽण [६, ३, १११] इत्यत्राणा- हणसामर्थ्यादवसीयते पूर्वेणेति । यदि परेण स्यात् । अचामेव इखदीर्घाभ्यां भाव्यम् । एतच्चाचश्च [१, २, २८] इति परि- भाषयैव सिद्धं तत्किमणग्रहणेनेति । सैषा युक्तिः शक्यते व्यभिचारयितुम् । अचवेत्येवं सिद्धयो खदीर्घयोर्यद यागरणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनमनचोऽप्यणो दीर्घहखो यथा स्याताम् अगोष्कः अधष्कः श्वलिङ्कः मधुलिकः वढां वटुंमिति। एवं च लणित्यत्र यन्यासकृतोक्तं के परे हलामणामसंभवादित्यादि, तथा दीर्घश्रुत्याऽचश्चेति संनिधापितेऽच एव दीर्घत्वेन भवित- व्यमित्यादि तच्चिन्त्यम् । अत्र के चिच्चिन्तयन्ति । अमीष्क इत्यादौ विसर्जनीयादिषु कृतेषु हकारोऽण रेफश्च नास्ति । न चास्यसिद्धृत्वम् । न मुने [८, २, ३] इति योगविभागेन निषि- इत्वात् । अनभिधानं तु न वक्तव्यम् । रोः सुपि [८, ३, १६] इत्यत्रागीष्कादीनां न्यासे व्याख्यातत्वात् ॥ दीर्घविधौ च वर्दा वर्द्धमित्यादौ परेण णकारेण प्रत्याहारग्रहणादनचोऽपि रेफ- स्य यदीर्घत्वमुक्तम् । तन्न । यद्येतत्प्रयोजनं स्यात् तदा हय- वरटष्टकारेण प्रत्याहारं कुर्यात् । द्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽट इति । अथ वाऽस्तु वा वटुमित्यादौ दीर्घ एव ऋकारः तथापि कृते मन्त्रिागुण [६,१,८७] इत्यकारस्कारयोर्गुणेनाकारे रपरत्वे च कृते तदेव रूपं वर्दा वढुमिति । अतोऽचश्च [१, २, २८] इति सिद्धे यदणादणं तत्पूर्वेण णकारेण प्रत्याहारार्थम् । न च परेप णकारेण प्रत्याहारग्रहणे रेफस्य दीर्घवैयर्थ्यात्पुनरागुण- ·प्रथमाध्यायस्यं प्रथमः पाद: । बाधः कल्पनीयः । एवं हि सामर्थ्यडयं स्यात् । सवर्णविधी परेण णकारेण प्रत्याहारगृहणे उम्म् [७, ४, ७] इति नपरक- रणं ज्ञापकम् । यदि तत्रापि पूर्वेण स्थात् एवं च सूत्रोपात्तस्य मात्रिकस्य स्थाने सूत्रोपात्ते कारे विधीयमाने सावाभा- वाद् हिमात्रिकस्य प्राप्तिरेव नास्तीति तपस्करणमनर्थकं स्यात्। यच्च लणित्यत्र न्यासकृतोक्तं दीर्घस्यापि स्थानिनो यथाश्रुतेन इखेनैव भवितव्यमिति तपरकरणमनर्थक स्याद् व्यावाभा- वादिति । तत्र हिमाचिकस्य स्थानित्वं यदुक्तम् । तदसङ्गतम् । श्रादेशवत्स्थानिनोऽपि दिमावस्याभावात् (६) । अथ जाना (२) दिमात्रस्य स्थानित्वमिति चेन्न । एवमादेशेऽपि हिमात्रत्वप्र- सङ्गः । अथ स्थानिनं प्रति जातिरादेशं प्रति व्यक्तिरेनच्च न हृदयगाछि । एवं तईि कारऋकारयोः समाहारइन्वैकत्वे- न नपुंसकह्रखत्वेन च उदिति निर्देशे दीर्घस्यापि स्थानित्व- म् । नुमभावस्वागमशासनस्यानित्यत्वात् । इदमथ युक्तम् । व्यक्तिरेकेणप्रत्याहारे ऋकारस्यानन्तभावात् सावण्येन - कारेण ऋकारस्यागहणाट्टकारस्याच्वं नास्ति । अतोऽचो हखत्वं विधीयमानमृकारस्य कथं स्यात् । उच्यते । ह्रखो नपुं- सके प्रातिपदिकस्य [१, २, ४७] इत्यनेनाचो हस्खत्वं विधीयते। अच्प्रत्याहारे च कारोऽस्ति तत्र ऋकारण ऋत्वजारा- श्रयणाद् हिमात्रिकस्यापि ऋकारस्य हस्खत्वेन भाव्यमेवेति युक्तं दीर्घस्यापि स्थानिन इत्यादि । (१) प्रकृतसूत्रेऽग्रहणादिति भावः। (२) मीमांसकरीत्या शब्दवाच्यत्वेन सिद्धान्तितायामिति शेषः ।

·परिभाषावृत्तेः । इयं च परिभाषा लणित्यत्र भाष्यकारेण ज्ञापिता । तदुक्तम्। "किं पुनरयं वर्णोत्सत्ताविन पकारस्मन्देहहेतुरनुबद्धोऽपि पु- नरनुवध्यते यस्मादनेनाणपक्षणेविणग्रहणेषु च संदेहः किं पूर्वे- ण परेण वेनि एवं नहिं ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा व्याख्यानत इत्यादि। (१) अथ कथं विशेषप्रतिपत्तिरित्यच षष्ठीसमासः । यावता कर्मणि च १२, २, १४] इत्यनेन प्रतिषेधेन भाव्यम् । न च क- द्योगलक्षणा षष्ठी समस्यत * इत्यनेन समासः शक्यते कर्नु म्। सहिषये एव कर्मणि चेत्यस्यारम्भात् । उच्यते । कर्मणि चेत्यनेनीभयप्राप्ता कर्मणि [२, ३, ६६] इत्यनेन नियमेन या षष्ठी तथा एव समासप्रतिषेधी विज्ञायने । अन्न चार्थे कर्तरि च [२, २, १६] इति सूत्रं प्रमाणम् । अन्यथा अपां स्वष्टा ओद- नस्य भोजक इत्यादौ कर्मणि चेत्यनेनैव प्रतिषेधस्य मिहत्वात् कतरि चेत्यनर्थकं स्यात् । न च प्रैष्यस्य हारयिता प्रेष्यस्य कारयिता इत्यत्र हक्रोरन्यतरस्याम् [१, ४, ५३] इति कर्तरि षष्ठीसमासप्रतिषेधार्थमिदमिति । जकाभ्यां कतरि [२.२. १५] इत्यनेनैक तत्सिद्धेः । यत्तु ढजकाभ्यां कर्तरीत्यत्र वृत्ता- बुक्तं हज्यक्षणमुत्तरार्थमिति तत्कर्तरि चेति सूत्रे स्थिते इति। अण्यन्तापेक्षयोक्तमुत्तरार्थमित्येके । उभयप्राप्ताविति नियमेन च षष्ठी षष्ठी हेतुप्रयोगे [२, ३, २६] इत्यतः प्रयोगग्रहणानुवृ- यंत्र सामर्थ्यप्राप्तं कर्टकर्मणोरुभयोरुपादानं तत्रैव यथा स्थात् । यथा श्राश्चर्यो गवां दोहोऽगोपालकेनेति । तथा ह्य- (१) भयं विचारः परिभाषेन्दुशेखरे नैवास्ति ।।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । त्राश्चर्य प्रतिपाद्यं तच्च दुर्दोहानां गवा कर्मणामसशिक्षितस्या- गोपालकस्य च कर्तुः सामर्थ्य प्राप्ते उपादाने षष्ठी भवति ना- न्यथा । विशेषप्रतिपत्तिरित्यत्र तु शिष्यादेः कर्तुरकिंचित्कर- त्वान्न सामर्थ्यप्राप्तं कर्तुरुपादानम् । एवं च सति अन्ता येनादर्शनमिच्छति [१, ४, २८] इत्यत्र येनेति हतीया न युक्ता कर्तृकर्मणोः कृति [२, ३, ६५] इति कर्तरि षष्ठीविधानात् । उच्यते। निर्देशादेव ढतीयेत्यदोषः । अन्यस्त्वाचष्टे । गम्यमाने- ऽपि कर्मणि उभयप्राप्ताविति नियमो भवत्येव । तथा चान्ता येनादर्शनमिच्छतीत्यत्र न्यासकृता उभयप्राप्ती कर्मणि [२, ३, ६६] इत्यत्र रक्षितेन च गम्यमानेऽपि कर्मणि नियमात्षष्ठरभा- वन अन्तडी येनेति निशसिद्विरुक्ता । किं त्वेवमइणित्यत्र तस्य ग्रहणं भवत्येकेनेति तत्र तस्येति कर्तरि षष्ठीति न्यासे यदुक्तं नन्न शोभनम् । तथा यत्रापि गम्यमाने ग्राह्ये कर्मणि उभयप्राप्ताविति नियमात्षष्टया न भवितव्यम् । एतच्च शब्दानु- शासने न्यासकृता व्याख्यातम्। यत्तु तत्र स्वमनिमहिमप्राग- सभ्यादनुन्यासकारो व्याजहार । यत्र सामर्थ्यप्राप्तमुभयोरु- पादानं स उभयप्राप्ती कर्मणीत्यस्य विषयः । अन्यथा कर्तृक- मणोः कृतीत्यस्य विधेरुभयप्राप्तावित्यादेश्च विषयविभागो न स्यात् । न चाकर्तृकं कास्तीति न्यायादिति। तदयुक्तम्। पुरी भेत्ता देवदत्त इत्यादी अभिहिते कर्तरि नियमाप्रसङ्गात् । अत्रोच्यते । षष्टी हेतुप्रयोगे [२, ३, २६.] इत्यतोऽनुवर्तमा- नमपि प्रयोगग्रहणमनङ्गीकृत्य यथा युक्माभिर्गम्यमाने कर्मणि उभयप्राप्ताविति नियम उच्यते तथाऽस्माभिरप्यनभिहिताधि-

·६
परिभाषावृत्तेः ।
कारमनङ्गीकृत्य विभागाभाव उक्तः । एतच्चायुक्तम् । अका-
कारयोः प्रतिषेधो वक्तव्य * इत्यन्येन यत्र नियमो बाध्यते तत्र
विधेः कृतार्थत्वात् । चिकीरिवेरालोकानामिति । तथा कार्य
कटो देवदत्तस्येत्यत्राभिहित कर्मणि षष्ठीप्रसङ्गाच। उच्यते।
कर्तृकर्मणोः कृतीत्यस्य विधेरुभयप्राप्ताविस्यादेश्च विधेरिति
नैते समानाधिकरणे षण्या कि तह वैयधिकरण्ये । तदयम-
थः । कर्तृकर्मणोः कृतीत्यस्य संबन्धी यो विधिः कर्तरि च
[२, २, १६] इति, तथोभयप्राप्ती कर्मणीत्यस्य यो विधिः कर्मणि
च [२, २, १४] इति एतयो विषयविभागो न स्यादित्ययमभि-
प्रायः । यदि गम्यमाने ऽपि कर्तरि उभयप्राप्ताविति कर्मणि
नियमः स्यात् तदा इध्मत्रश्चन इत्यादावपि करणे ल्युटि कर्मणि
चेति निषेधः स्यात् कर्तृल्युट्यपि इध्मप्रव्रश्चनो देवदत्त इत्य-
त्रापि आत्मना देवदत्तेनेत्यस्य कर्तुर्गम्यमानत्वादुभयप्राप्तिर-
व्याहतैव । एवं च कर्मणि या का चित्षष्ठी तस्या एव सर्वस्याः
कर्मणि चेत्यनेन समासप्रतिषेधे सिद्धे कर्तरि चेत्यनारम्भणीयं
स्यात् । प्रारब्धं चातो युक्तमुक्तं विषयविभागो न स्यादिति।
एतच्च न । आत्मनेत्यस्य कर्तुगम्यमानत्वे प्रमाणाभावात् । एवं
तईि पुराम्भेत्ता देवदत्त इत्यादौ यथा करभिहितत्वान्निय-
मो न भवति तथा शब्दानुशासनमित्यत्रापि कर्तुरप्रयोगात् ।
तत्र यथा कर्तृषष्ठीप्राप्त्या विनापि गम्यमाने कर्तरि नियम
उच्यते तथाभिहितेऽपि कर्तरि नियममुक्तका विषयविभाग उ-
तः। एवं च विधिनियमवाक्ययोरेव विषयविभागाभावः । एत-
चाकाकारयोः प्रयोगे विधेः कृतार्थत्वानाश्रयणेनोच्यते ॥ १ ॥

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । न हि कार्थी निमित्तत्वेनाथीयते ॥२॥ यत्कार्यभाक् तत्कार्य प्रति निमित्तं न भवतीत्यर्थः । तेना- ध्येता अध्यापकः शयिता शायक इत्यत्र इशीङोर्डित्वात् डिति च [१, १, ५] इति गुणवृद्धिप्रतिषेधो न भवति । तथा- ऽरिरिषतीत्यत्र द्विवचनेऽचि [१, १, ५८] इति स्थानिवद्भावो न भवति । यदि स्यात् इसो द्विवचने कृतेऽरीषतीति स्यात् ।। ज्ञापकं चाच दीधोवेवीटाम् [१, १, ६] इत्यत्र ङितोरपि दीघोड्वेवाडोर्गुणवृतिप्रतिषेधार्थमुपादानम् । न च कङिति चेत्यनेन इग्लसणाया एव वृद्धः प्रतिषेधः क्रियते, अतोऽज्ल- क्षणाया अपि वृद्धेः प्रतिषेधार्थं दीधीवेव्योरुभयोरुपादानं स्या- दिति वाच्यम् । इन्धिभवतिभ्यां च [१, २, ६] इत्यत्र भवतिग्र- हणेनाजलक्षणाया अपि वृड्डः प्रतिषेधो भवतीत्यस्यार्थस्य ज्ञापितत्वात् । ननु च भाष्ये वुको नित्यत्वादिन्धेश्छान्दसत्वा- दिन्धिभवतिभ्यां चेति सूचं प्रत्याख्यातं तथा दीधीवेवीटामि- त्यपि । यदाह दीधीवेव्योग हणमनर्थकं अनयोश्चान्दसत्वा- त् । आदीधेत् आदीधयुरित्यत्र गुणदर्शनाच्च । इटश्चापि ग्रहणमनर्थकं नेड्डशि कृति [७, २, ८] इत्यत इड्ग्रहणानु- वृत्तौ आर्द्धधातुकस्येवलादेः [७, २, ३५] इत्यत्र यदिड्गहणं तदिटो विकाराभावार्थम् । ततो लघूपधगुणाभावात् सिद्धं क- णिता श्वो रणिता श्व इति । न चैवं पिपठीरपाठीदित्यादावपि दीर्घत्वं न स्यादिति वक्तव्यम् । यतः समानजातीयतयाङ्गका- यमेव व्यावय॑ते । ग्रहोसत्यत्र तु ग्रहोऽन्निटि [७, २, ३७] इ- ·परिभाषावृत्तेः। त्यादिसूत्रारम्भाद् दीर्घत्वम् । तहिं पिपठोंषि ब्राह्मणकुलानी- त्यत्र सान्तमहतः संयोगस्य [६, ४,१०] इति दीर्घत्वं न स्या- दिति चेन्न । नुमेवात्र नास्ति नुमि कर्त्तव्येऽजोपस्य स्थानिव- त्वेनाभलन्तत्वात् । न च को लुप्ते न स्थानिवदित्यस्ति । को विधं प्रति न स्थानिवदितीदं वार्तिकमिति कैयटन व्याख्या- तम् । एवं च की नात्र नुम् अपि तु सर्वनामस्थाने । वामनस्तु को लुप्त इत्येव मन्यते । तथा च मपर्यन्तस्य [७, २, ८१] इत्यत्र तेन परिग्रहणं वर्जनीयार्थमित्युक्तम् । तेन यत्रैव वर्ज- नीयमस्ति तत्रैवादेश इति । तेन युवादस्मदोणिचि टिलोपः। युवायतेः विप् ततः स्वादयः अत्र वर्जनीयाभावादादेशा न भवन्ति । न चास्ति णिलोपस्य स्थानिवत्त्वम् । को नुप्ते न स्थानिवदिति वचनात् । तदेवं स्थितमेतत्। भाष्यमते नहि कात्यिस्या लिङ्गं नास्ति । स्थण्डिलाच्छयि तरि [४, २, १५] इत्यत्र शयितरीति निर्देशोऽस्या लिङ्गं कुटादिषु कुङ् शब्दे इत्यस्य पाठो वा॥ अन्ये तु व्याचक्षते । इग्लक्षणवृद्धिप्रतिषेधस्तावत् हित्य- त्ययनिमित्तक एव संभवति न तु ङिद्धातुनिमित्तकः । अतो मृष्टः मृष्टवान् न्यनुवीत् न्यधुवीत् इत्यादौ डिन्निमित्तका प्रत्यय एव परतो वृद्धिप्रतिषेधस्तत्साहचर्याद् गुणप्रतिषेधोऽपि भूयते बोभूयते इत्यादौ कङिन्निमित्तकः प्रत्यय एव कर्तव्यः । अत एवाध्येता शयितेत्यत्र क् ङवातुनिमित्तकेन प्रतिषेधेन न भक्तिव्यम् । अरिरिषतीत्यत्रापि दिवचनेचि [१, १,५८] इत्य- जादेशं प्रति निमित्तभावोऽकार्यित्वेनैव नियतः तदेवमजादे-

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
शसंबन्धेऽचीत्यस्याकार्यित्वं तत्माहचर्याद् द्विवचन विधानेऽपि
यद्यकार्यित्वमेवाचीत्यस्य तदा स्थानिवत्त्वं यथा चक्रतुरिति ।
अरिरिषतीत्यत्र तु द्वितीयस्यैकाचो दिर्वचनादिकारस्य दिर्व-
चनभाक्कमिति द्विवचनविधानेऽचीत्यस्य कार्यित्वं ना पुनरका- .
यित्वमिति । तस्मात्परिभाषा प्रयोजनाभावान खीकर्तव्या ।
युक्त चैतत् । अन्यथा अस्यां सत्यां प्रोणुनविषतीत्यत्र गुणावा-
देशयोः कृतयोविंचनेऽचीति स्थानिवत्त्वं न स्यात्। सन्नन्तस्य
कार्यित्वात् । तथा दिर्वचनेऽचीत्यत्राचीति किमित्युक्त्वा जे-
घीयते देमीयते इति यत्प्रत्युदाहृतं तन्नोपपद्यते यङ्गवैक-
ल्यात् यथैव यङ् अजादिन भवति तथा दिर्वचननिमित्तम-
पीति । तत्र तोंदं वक्तव्यम् । कार्यमनुभवन्नेव कार्यो निमि-
तत्वेन नाश्रीयते, जेघीयत इत्यत्र कार्यमननुभवन् निमित्त-
त्वेनाश्रीयते । अन्यस्तु नाश्रित एव । तथा हि। अरिरिष-
तीत्यत्र स्थानिवत्त्वेन इसो दिवचनप्रसङ्गादजादेरेव सनः का-
यित्वं निमित्तत्वं च । प्रोणुनविषतीत्यत्र तु अजादेः सनो नि-
मित्तत्वं कार्यित्वं च धातोर्नुशब्दस्यैव तस्यैव डिवचनविधाना-
स् । अतोऽत्र सनः साक्षात् कार्यित्वं नास्तीति युक्तमेव निमि-
त्तत्वेनाश्रयणमिति । एवमपि शाधीत्यत्र शाहौ [६, ४, ३५]
इत्यस्य शादेशस्य धिभावं प्रति समानाश्रये हावसिद्धत्वन्न
स्यादिति । धिभावस्य स्थानिनो हिशब्दस्यानिमित्तत्वेन स-
माननिमित्तत्वाभावात् । तत्र वक्तव्यं प्रायिकमेतत् । वक्ष्यव-
शात् क चिदाश्रीयते ॥२॥

·परिभाषावृचेः। इतरेतराश्रयाण्यपि कार्याणि शास्त्रे प्रकल्पते ॥३॥ इतरेतराश्रयाणि कार्याणि विरोधान्न प्रवर्तन्त इति न्यायः यदुक्त मिनरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिरिति । तदपवादोऽयमारभ्यः ते। अपिशब्दः क चिदर्थे । तदयमर्थः । क चिदितरेतराश्रयाणि प्रवर्तन्त इति । यथा वनसिंहयोः परस्पराश्रयापि रक्षा प्रवर्त- ते । तथा शास्त्रे गार्गीय इत्यादौ वृद्धिसंज्ञया भावितस्यापि वृद्धिसंज्ञा प्रक्तृप्तिः । अन्यथा शालारैनौप्रभृतिषु सावकाशा वृद्धिसंज्ञा इतरेतराश्रयत्वान्न स्यात् ।। ज्ञापकं चात्र इग्यणः संप्रसारणम् [१,१, ४५] इत्यत्र संप्रसा- रणेन यणः स्थाने इको भाव्यन्ते। यणस्थानिकानां चेका सं- प्रसारणसंज्ञेति इतरतराश्रयत्वम् । कथमेतदन्यथा प्रकल्पते । यदीतरतराश्रयत्वं व चिन्न स्यादिति । भागवृत्तिकारस्वाह । नित्य शब्दानामन्याख्यानमात्रमिदमिति ततो नेतरेतराश्रय- दोषः ॥ यदुक्तं सर्वाणीतरेतराश्रयाणि भाष्ये परिहतानि सिद्धं तु नित्यशब्दत्वादिनीति। अथैतत्स्यात् यणः स्थाने इविधीयते स्थान्यादेशभावश्च पौरुषेयः तत्कुतो नित्यत्वमिति। नैष दो- षः। लोके हि इष्टं यष्टेत्यादयो नित्याः तत्र यजेरर्थे इजिवि- शिष्टविषये साधुरित्येतावति पुरुषाश्रयत्वं स्वभावत एव यजे. स्थाने इजिसिद्धिः॥३॥ भागमास्तगुणीभूतास्तद्हणेन गृह्यन्ते ॥ ४ ॥ आद्यन्तौ टकितौ [१, १, ४६] इत्यत्राद्यन्तशब्दयोरवयवव- चनत्वात् रित्कितोरागमयोराद्यन्तावयवत्वमतिदिष्टं मिदचो- ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । ११. ऽन्यात्पर [१, १,४७] इत्यचापि अन्तग्रहणानुवृत्त्या मितोऽप्य- न्तावयवत्वम् । अवयवाचावयविग्रहणेन गृह्यन्ते इत्युक्तमतः सिद्धेयं परिभाषा आगमास्तद्गुणीभूता इति ॥ सुखप्रतिपत्त्ययं च ज्ञापकमपि केचिदाहु । रनिटि [६,४, ५१] इत्यत्रानिटीति प्रतिषेधः । यद्यागमिग्रहणेनागमो न गृ- होत तदा कारयितव्यमित्यादौ इटा व्यवहितत्वादेव णिलोपो न प्राप्नोतीति किमनिटीत्यनेनेति ज्ञापकम् । तेन सर्वेषामि- त्यत्र सुटः सुग्रहणेन ग्रहणाभलादौ सुपि एत्वं सिद्ध्यति ।। ननु अस्यां सत्यां चिच्छिदतः चिच्छिदुः इत्यादी हलादिः शेषेण तुको निवृत्तिः प्राप्नोति । उच्यते । हलादिः शेष [७, ४,६०] इत्यत्राटतुराटुरित्त्यादिसिद्ध्यर्थं जातिपक्ष आश्रितः । तत्रचैकमेवेदं लक्षणं सकृदेव पपाठेत्यादौ अनादेईलो निवृ- त्तिं करोति । तदेवं चिच्छिदतुरित्यादौ इलादिः शेषानन्तरं यस्तु क् तस्य निवृत्तिन प्राप्नानि । लक्षणाभावात्। अवश्यं चैतत्। अन्यथाऽजादेईितीयस्येत्यत्र भाष्यकारेण च मैत्रेयेण च यदु- दाहृतम् । ओणेरुवोणिषतीति स्यादिति सावकाशमेव द्वि- तोयदिवचनमिति । तदसङ्गतं स्यात् । हलादिः शेषेण वकार- लोपप्रसङ्गात् । यद्येवं ववृते इत्यादी उरत्त्वे रपरत्वे च कृते रेफस्य लोपो न स्यात् । उच्यते । हलादिः शेष इत्यत्र उरत् [७,४,६६] इत्यनुवतिष्यते तेन उरदिति कृते रेफस्य निवृ- त्तिर्भविष्यति । एवं तईि उञ्छरौच्चिच्छदित्यत्र तुकि कृते ह- नादिः शेषेण तस्य निवृत्तिः स्यादेव । उच्यते । छेच [६,१,७३] इत्यत्र इस्वग्रहणे ऽनुवर्तमाने पुनर्यचकारण तस्यानुषत्तनं है ·परिभाषावृत्तेः । तत्सामर्थात् इखागमी खोक्रियते न तु इखान्तः समुदा- यः। एवं चाभ्यासावयवस्यैव भक्तस्तुक क्रियते तत्सामर्थ्यादि- हावयवावयवोऽपि अवयविग्रहणेन न गृह्यते अन्यत्र तु गृ- धात एव । अतएव शेरत इत्यत्रावयवावयवः समुदायावयवो भवतीत्युक्ता शीडो रुट [७, १, ६] इत्यत्र शीङः सार्वधातुके [७, ४, २१] गुण उक्तः । एवं तु शोभनच्छाय इत्यत्र तुका उ- त्तरपदस्य व्यवधानात्पुंवद्रावो न स्यादिति दूषणम् । उच्यते । इखं प्रतीदं ज्ञापक पदान्तादा [६, १, ७६] इत्यत्र तु नास्ति । दधि चछादयतीत्यत्र खरविधी व्यञ्जनमविद्यमानवदिति ति- ङतिङ [८,१,२८] इति निघातः शक्यते कर्तुम् । अस्या स- त्यां प्रातिपदिकान्तनुमविभक्तिषु च [८,४, ११) इत्यत्र नु- मग्रहणस्य प्रयोजनं न दृश्यते । भर्टहरिणा तूक्तम् यः प्राति- पदिकान्तो नकारो न भवति तदर्थं नुमग्रहणं प्राहिएखदिति अत्र हि हिवेर्लङि नुमो णत्वमिति । तत्र च पूर्वपदाधिकारः समासे च पूर्वोत्तरपदव्यवहारः तत्कथमिह णत्वमिति न व्य- क्तीकृतमिति भागवृत्तितोक्तम् । यद्येवं प्रहिखन्नित्येतदर्थं तईि नुम्ग्रहणं स्यात्। उच्यते। अच्याचतरमित्यनेन प्रातिप- दिकान्त इत्यादी नुमः पूर्वनिपाते कर्तव्ये यत्प्रातिपदिकविभ- क्तिमध्यस्थं नुम्ग्रहणं करोति तदेवं बोधयति योऽनयोरेव मध्यस्थो नुम्नकारस्तस्य णत्वं भवतीति । अटकुघानुमव्यवा- येपि [८,४, २] इत्यत्र भागवृत्तिकता प्रतिपादितं नुमः पूर्वनि- पातलक्षणव्यभिचारचिट्ठात्प्रेन्चमित्यत्र पात्वाभावः क्षुम्नादित्वा- हा तेन सह समानम् । ननु मित्वान्नुमः पूर्वान्तन्वे निष्कौशा- ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १३. म्विनी कुले इत्यत्र परत्वान्नुमि कृते नपुंसकहखत्वं न प्राप्नोति अजन्तत्वाभावात् । यथा सुवाक् ब्राह्मणकुलमिति । नैष दो- षः। विभक्त्याश्रयणाद् बहिरङ्गो नुम् इस्वत्वमन्तरङ्ग विभ- त्यनाश्रयत्वात् तत्प्रथमं भविष्यति। तदुक्तम् । न वा बहिरङ्गल- क्षणस्वादिति ॥४॥ निर्दिश्यमानस्यादेथा भवन्ति ॥५॥ षष्या निर्दिष्टस्य समुदायस्य तदेकदेशस्य वाऽऽदेशा भव- न्ति । तद्यथा। पादः पत् [६, ४, १३०] इति षष्ट्या निर्दिष्टस्यैव पादः स्थाने पद्भवति द्विपदः पश्यति नाङ्गाधिकारपरिभाषया तदन्तस्य । तथा भवेतामित्यत्र तमः स्थाने तामादेशो भवति न सयासटः। तदेकदेशस्य यथा । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्त्र [८,४, ६१, इति निष्ठतेरादिदेशस्य पूर्वसवर्णो विधीयमान उदस्था- दित्यत्राटो न भवति । तथा घ्यङः सम्प्रसारणम् [६,१,१३] इति ध्यङकदेशस्य सम्प्रसारणे वाराहीपुत्र इत्यत्रानया रेफव- कारयोः सम्प्रसारणाभावो व्याख्यातः ॥ इयं परिभाषा षष्ठी स्थाने योगा [१,१, ४८] इत्यस्यार्थे पद्यते। तथा हि तत्र भाष्यम् । यद्यप्येकशतं षष्याः यावन्त- स्ते तावन्तः षण्यामुच्चारितायां सर्वे प्राप्नुवन्ति अर्था ये पुनः समीपान्तरविकाराद्याः, शब्दस्य तु कोऽन्यो भवितुमईति अन्य- दतः स्थानात् । ननु शब्दस्याप्यनन्तरादयः सम्बन्धाः सम्भव- न्ति । अस्तेभूर्भवतीति सन्देहः किं स्थाने समीपे वा तत्र स- मीपे न भविष्यति योरेकार्थयोरेकत्र प्रयोगानुपपत्तेः । किं ·परिभाषावृत्तेः। च सन्देमात्रमतत् । सर्वसन्देहेष्विदमुपतिष्ठते भवति हि व्या- ख्यानतो विशेषप्रतिपतिनं हि सन्देहादलक्षणमिति स्थाने इति व्याख्यास्यामः। न तहीदानीमयं योगो वक्तव्यः । वक्तव्यः। किं प्रयोजनं षष्ट्यन्तं स्थाने यथा प्रसज्येत । यतः षष्ठी उच्चा- रिता नदेव कार्योपयोगि यथा स्यात् । तदेतेनैतत्प्रतिपादितं निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति । अस्यां सत्यां शीङो रुट [७, १,६] इत्यत्र यन्यासकृतोक्तं यदि रुडागमो भकारस्यैव स्या- त् तदाऽदादेशो भकारस्य न स्यात् तस्यैव रुटः स्यात् श्रादे परस्येति वचनात् । तथा मपर्यन्तस्य [७, २, ८१] इत्यत्र यदुदा- हृतं युवकामिति साकच्कस्य स्यादिति । एतदनपेक्ष्य तत्समा- धेयम् ॥ ५॥ । नानुबन्धकतमनेकालत्वम् ॥ ६ ॥ अनुबन्धकृतमनेकाल्त्वं नाश्रीयते । तेनार्वणखसावनत्र [६, ४, १२७] इति अर्वन्तौ अर्वन्त इत्यत्र चादेशोऽन्त्यस्यैव भवति न सर्वस्य । के चित्तु द्युभ्यां द्युभिरित्युदाहरन्ति । तन्न शोभ- नम्। दिव उत् [६,१, १३१] इत्यनेन उकारस्यैव विधानात् । तथा हि तपरस्तत्काल्नुस्य [१, १,७०] इति उदित्येषा संज्ञा उकारमात्रस्यैव विधीयते । एवं च दिव उदित्यनेन उकार एव केवलो विधीयते न तूच्छब्दः। अवश्यं चैतत् । अन्यथाऽतोभिस ऐस् [७,१,८] इत्यत्र का गतिः स्यात् । न ह्यत्रात आदेशो विधीयते किं तर्हि असंज्ञया अकारः संज्ञी निर्दिश्यते ॥ यत्तु स्थाध्वोरिच [१,२,१७] इत्यत्रोक्तं इच्च कस्य तकारे-

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: ।
तु
॥
त्वमिति तत्प्रतिपादकैकदेशानां प्रतिपाद्यैकदेशत्वमभ्युपगम्य ।
तन्मतेनैव तित्वरितम् [६,१,१८५] इत्यत्र तिदिति प्रत्यय-
ग्रहणमिति भाष्ये उक्तम् । तपरस्तत्कालस्य [१,१,७०] इत्यत्र
वर्ण एव संज्ञीत्युक्तं न पुनस्लपरः समुदायः । युक्तं चैतत् ।
अन्यथा तपरस्तत्कालस्येत्यत्र खंगुणानुवृत्त्या भवद्भिरित्यत्रा-
प्यैस् स्यात् । इयं च परिभाषा अनुबन्धा अवयवा इत्यत्र पक्षे ।
ज्ञापकं चाचाने काशित्सर्वस्य [१, १,५५] इत्यत्र शिङ्गह-
णम् । यद्यनुबन्धेनाप्यनेकालत्वं स्यात् तदा सर्वे इत्यादी शी-
भावस्यानेकारत्वादेव सर्वादेशे जसः सिद्धे शिङ्गहणमनर्थक
स्यात् । ननु ध्वसोरेदावभ्यासलोपश्च [६,४,११८] इति लोपः
शिवक्तव्य * इति यः शिदभ्युपगम्यते तत्र सर्वादेशार्थं शिगुहणं
स्यात् देहि धेहीति सर्वस्यैव लोपो भवति । उच्यते । यदेत-
जोपस्य शित्त्वमाश्रितं तत्सामर्थ्यादेव सर्वादेशो भविष्यति।
अथ वा लोपः शिवक्तव्य * इति नाश्रयणीयम्। नानर्थके लो-
न्त्यविधिरिति सर्वस्यैव लोपो भविष्यति। यत्तूयते तत्रानभ्या-
सविकारेविति तल्लक्ष्यस्थित्या न सर्वत्रेति ॥
ननु यदि इयं परिभाषाऽस्ति णल् नहि सर्वादेशो न प्राप्नो-
ति। उच्यते। आनुपूात् सिद्धमिदम्। तथा हि । सर्वादेशे सति
णलो णकारस्योपदेशे प्रत्ययादित्वमिति ततश्चुटू [१, ३, ७] इ-
तोत्संज्ञा ततस्तस्यानुबन्धत्वम् । तदेवं सर्वादेशपूर्वकमनुबन्ध-
त्वं सर्वादेशतां विहन्तुं न क्षमते सर्वादेशतायाः पूर्वमेव निष्य-
नत्वात् ॥६॥

·परिभाषावृत्तेः। वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणं नास्ति ॥ ७॥ वर्णाश्रये विधी प्रत्ययलक्षणं न भवति । तेन गवे हितं गो. हितं रायः कुलं रैकुलमित्यत्र प्रत्ययलक्षणेनाचीति अवायादे- शौ न भवतः । स्ववणा यवागूरित्यत्र लवणानुगिति ठको लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन ठगन्ताटिड्ढाणञ् [४, १, १५] इति डीब भवति । डीपो वर्णमात्राश्रयत्वं यथा स्यादित्येवमर्थमकारस्त- त्रानुवृत्तष्टिदादिभिर्विशेष्यते न स्वकारेण टिदादयः । अत एव करप्रख्युनामिति षण्या निर्देशः कृतः ॥ अयं चार्थः प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् [१, १, १२] इत्यत्र द्वितीयेन प्रत्ययग्रहणेन साधितः । तथाहि तत्रोक्तम् । तत्क्षण- मिति वक्तव्ये प्रत्ययलक्षणमित्यत्र यत्पुनः प्रत्ययग्रहणं प्रत्य- याश्रितमेव कार्य प्रत्ययलक्षणेन यथा स्यात् यथा सुप्तिङन्तं पदम् [१,४,१४] इति, अचोत्येतवर्णमात्राश्रितं माभूदिति । ज्ञापकं चात्र श्रवणाकार्तिकीचैत्रीभ्य [४, २, २३] इति श्रवणेति टाबन्तो निर्देशः ॥ ननु यदि वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणं नास्ति ताई अढणेजित्य- चटणहहम [७,३,८२] इति इम् न प्राप्नोति इमागमस्य ह- वर्णाश्रयत्वात् । उच्यते । नायं वर्णाश्रयोऽपि त्वङ्गाधिकारण प्रत्ययाक्षेपावलादिप्रत्ययाश्रयः ।। एतदुक्तं भवति प्रत्यये डिविधं कार्य प्रत्ययनिमित्तमप्रत्यय- निमित्तं च नत्र प्रत्ययनिमित्तं यत्तदेव प्रत्ययलोपखक्षणेन य- था स्यादितरन्माभूदित्येवमर्थं प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमित्यत्र

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
१७
द्वितीयं प्रत्ययग्रहणम् । तेनैचोऽयवायाव [६, १,७८] इत्यवादि-
वर्णाश्रयत्वात्परिभाषया खाद्यते इमागमस्तु प्रत्ययनिमित्त
एव अङ्गाधिकारेण प्रत्ययाक्षेपात्तगवने को विरोधः । न चैवं
श्रियै इदं श्यर्थमित्यत्राजादिप्रत्यये इयङ्ङाशनीयः । न नु-
मताङ्गस्य [१,१,६३] इति प्रतिषेधात् । यत्तु भास इदहलोः
[६, ४, ३४ ] इत्यत्रास्याः प्रायिकत्वमुक्का न्यासकारणाढणेड़ि-
त्यत्र वर्णाश्रयेऽपीमागमो भवतीत्युक्तम् । तदुपायान्तरम् ॥
ननु गोहितमित्यादौ नुको विधान न तु लोपस्य तदेवं प्र-
त्ययनक्षणस्य प्रसङ्ग एव नास्ति तत्किं परिभाषाश्रयणेन। उच्च-
ने । नुक्यपि प्रत्ययलक्षणं भवति लोपस्यादर्शनार्थत्वात्। प्रमाणं
चात्र न लुमताङ्गऽस्येति प्रतिषेधः ॥ ७ ॥
क चिदेकदेशोऽप्यनुवर्तते ॥८॥
खरितत्वलेन क चित्सूचैकदेशः पदैकदेशोऽप्यनुवर्तते ।
तेन दामहायनान्ताच्च [४,१,२७] इत्यत्र सङ्ख्याव्ययादेरित्यतः
सङ्ख्यादिग्रहणमात्रमनुवर्तते । तथा मोन्त [७,१,३] इत्यत्रा-
यन्नादिसूचादादिग्रहणनिवृत्तावपि प्रत्ययगक्षणमनुवर्तते ॥
ज्ञापकं चात्र तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१,१, ६६] इत्यत
इति शब्दे प्रकृते तस्मादित्युत्तरस्य [ १, १, ६०] इति पुनरिति-
शब्दः । यदि हि सदैव पदानामनुवृत्तिः स्यात् तदा निर्दिष्टग-
हणवदितिशब्दोऽप्यनुवर्तिष्यते पूर्वसूत्रान् । तत्किमितिकरणे-
न । तत्कुर्वन्नाचार्यो ज्ञापयति क चिदेकदेशोऽप्यनुवर्तत इति ।
एवं दि मति निर्दिष्ट गक्षणमेव केवलमनुवर्तते नेतिकरण
मिति ॥८॥

·] परिभाषावृत्तेः। अर्थवद्हणे मानर्थकस्य ॥१॥ अर्थवदनर्थकविचारे अर्थवत एव शब्दस्य ग्रहणं नानर्थक स्य । तेन वनोर च [४,१,७] इत्यनेन क्वनिव्वनिपोः कर्टरूपे. खार्थेन सार्थकयोरेव वनो रेफादेशो भवति। धीवरी पीवरीति। न निरर्थकस्य । अतिगुनी अतियूनीति। तथा इन्हन्यूषार्यम्णा म् [६,४,१२] इत्यादौ किवन्तस्यैवार्थवतो इन्तेर्गणम् । तेन प्लीहानी लोहान इत्यत्रापि नियमेन दीर्घव्यावृत्तिन भवति । ननु कथमतिशनीत्यादौ वन्शब्दस्यानर्थकत्वमुक्तं यावता ख- रूपणार्थनार्थवत्ताऽस्त्येव । यथा वृद्धिरादैच् [ १,१,१] इत्यत्रो- तम् । संज्ञासंज्ञिसम्बन्धात्याग्वृदिशब्दस्य स्वरूपेणार्थेनार्थव- त्वात् प्रातिपदिकत्वम् । तथा चाहुः । “यस्मिन्नुच्चरिते शब्द यदा योऽर्थः प्रतीयते। तमाहुर) शब्दस्य नान्यदर्थस्य लक्षण"- मिति । यो हि स्वरूपपरः प्रयुज्यते तस्य स्वरूपमेवार्थः तत्पर- त्वात्तस्य । न चातिएनीत्यादौ वनादयो वर्णसमुदायाः स्वरू- पपराः। अतिशुन्यादिसमुदायसंपादनाय तेषामुच्चारणात् । अत एवार्थवत् [१, २, ४५] सूत्रे वनं धनमित्यत्र नान्तस्यावधे- रनर्थकत्वमुक्तम् । यदा त्वतिशुन्यादौ वनादयो वर्णसमुदायाः खरूपपरा भवन्ति तदा तेषां भवत्येवार्थवत्त्वमिति । आतो लोप इटि च [६, ४, ६४] इत्यत्र तु इयोरपि निरर्थकस्यागमस्य सार्थकस्य च प्रत्ययस्येटो ग्रहणम्। इटोऽत् [३,४,१०६] इत्यत्र विशेषणार्थे ठकारादो कर्तव्ये यदिटष्टकारः कृतस्तस्यैतत्पयो- जनमातो लोप इटि चेत्यत्र सामान्यग्रहणं यथा स्यादिति। एतच्चातो लोप इटि चेत्यत्र टित आत्मनेपदानां टेरे [४, ३, ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । 5] इत्यत्र च भाष्यव्याख्यानं रशितेनोक्तम्। किं त्वेवमिटोs- दित्यत्रापि इयोरागमप्रत्यययोग्रहणं प्राप्नोति। तथेवहिमहि- जित्यत्र प्रत्याहारार्थ वर्णान्तरे कर्तव्ये ङकारकरणं त्किा- र्यार्थमपि स्यात्, एवं च ससंसिमह इत्यत्रानिदितां हन्तु [६, ४, २४] इत्यनुनासिकचोपः प्रसज्येत । तदेतत्ममाधेयम् । पुरुषोत्तमदेवेन तु दाधाध्वदाप [१,१, २०] इत्यत्र दाश्ट- धावुधात्वेकदेशयो धाशब्दयोरनर्थकयोरग्रहणमुक्तम् । तथा शे [१, १, १३] इत्यत्र सूत्रे काशे कुशे इति पदैकदेशस्यानर्थ- कस्य । एतदन्येन क्षमन्ते । तथा हि प्रनिदाशति प्रनिधावतीत्य- त्र सत्यामपि घुसंज्ञायां नर्गदादि [८,४,१७] सूत्रेण णत्वं नास्ति दाधाशब्दो प्रति नेरुपसर्गसंज्ञाया अभावात् । तथा च भाष्य- म्। न चैतौ दाधौ प्रति क्रियायोग इति । सनि मीमाधु [७, ४, ५४ ] इत्यादी चाङ्गस्य घोग्रहणादसकारादित्वाच्च दिदा- शिषतीत्यादी न दोषः । काश कुशे शशब्दस्य लाक्षणिकत्वात प्रगृह्यसंज्ञाया अभावो न्यासकृतैव शे इत्यत्र व्याख्यातः । स्वरूपविधिविधया चेयं परिभाषा । अर्थवदधातुः [१, २,४५] इत्यत्रार्थवङ्गहणात् । तेन प्रलम्वत इत्यत्रानर्थकादपि प्रशब्दा- दव्ययादामुप [२, ४, ८२] इति सुब्लुक सिद्धो भवति । अनर्थ- कस्याव्ययत्वमुपसर्गत्वं प्रातिपदिकत्वं च निपातानामनर्थकाना- मर्थवत्कृतानि कार्याणि भवन्तीति वचनात् । ज्ञापकं चात्रा- धिपरी अनर्थको [१, ४, ९३] इत्यधिपोरनर्थकयोरुपसर्गसं- ज्ञानिवृत्त्यर्थं निपातसंज्ञाधिकारी कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानम् । अत एव निपातस्य चानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्यनि ·परिभाषावृत्तेः । भाष्ये प्रत्याख्यानम्। यद्येवं निपातत्वाद् यदव्ययत्वं तत्मामा- देव सुब्लुक सिद्धः । नैतत् । निपातत्वस्य खरार्थत्वमात्रेणोप- पन्नत्वात् । अनर्थकत्वं तु प्रशब्दस्य प्रकर्षार्थस्य प्रकरणादिनाव- गतत्वात् । इहानर्थकत्वादिभत्त्यभावो न पूर्वपक्ष्यते प्रातिपदि- कार्थेत्यत्र प्रातिपदिकयहणात् तस्य होतत्प्रयोजनमनर्थका- दपि प्रातिपदिकमात्रात्पथमा यथा स्यादिति । इयं च परिभाषा खं रूपम् [१, १, ६८] इत्यत्र भाष्ये ज्ञापि- ना। तत्र छुक्तं रूपग्रहणं न कर्त्तव्यम्। खं शब्दस्येत्युच्यमाने यद्यपि शब्दस्य रूपमर्थश्च खं भवति। तथापि रूपमेव ग्राह्यं ना- थः । यतः शब्दोच्चारणे रूपप्रतिपत्तिरादौ ततोऽर्थप्रतिपत्तिः । तथा शब्दोऽनुकरणकाले ऽयं जहानि न रूपम् । तदेवम्प्रत्या- सन्नबुद्धित्त्वादइयत्वेन नित्यसम्बन्धित्वाच्च शब्दस्य रूपमेव ग्रा- हां नार्थो विपर्ययात्। अतः खंग्रहणादेव रूपग्रहणे सिद्धे व्या- करणशाखे रूपवदर्थोप्यङ्गीक्रियत इति लभ्यते । अथ वा तश्चादि [८, २, ३६] सूत्रे भ्राजग्रहणमस्यास्तित्वे ज्ञापकम् । यदि ह्यानर्थकस्यापि ग्रहणं स्यात्तदा राजग्रहणेनैव भ्राजैकदेशस्यापि ग्रहणे सिद्धे राजधाजेति भ्राजगहणं न कु- र्यात्। कृतं चातो ज्ञापकमर्थवत एव ग्रहणं नानर्थकस्येति ॥८॥ न वर्णग्रहणेषु ॥ १०॥ पूर्वापवादोयम् । वर्णा अकारादयः। तङ्गपणेऽर्थवत्परिभाषा नास्ति । यथेको यणचि [६, १, ७७] इति निरर्थकस्यापीको 'निरर्थकेऽचि या भवति भवत्यत्र भवत्विति। अन्यथा ङीबादि- संबन्धिन एव सार्थकस्येकः सार्थक एवाचि यण् स्यात् कुमार्गी ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । २१ श्वश्वाविति । तथाऽस्य चौ [७, ४, ३२] इति निरर्थकस्यापि भ- वति । शुक्लीकरोतीति अन्यथाऽर्थवन एव विष्णुवाचकाकारस्य स्यात् । इको भल [१, २, ८] इत्यत्रेगिति योयं वर्णसमुदाय स किं सार्थकः प्रत्याहारो गृह्यतां निरर्थको वा धातुरिति वि- चारे युक्तमेव रक्षितेनार्थवत्परिभाषया प्रत्याहारग्रहणमुक्तम् । यतः प्रत्याहारे व्यवस्थिते उत्तरकालं वर्णगइणं न तु प्रथमत एव. ननु यदि वर्णग्रहणेऽर्थवत्परिभाषा नास्ति कथं ताई विज इट [१, २, २, इत्यत्रार्थवत इटो ग्रहणं न्यासकृता शक्यते । तथा इटोत् [३,४,१०६] इत्यत्र सार्थकस्येटो गहणमभिधीय- ते। कथं वा सीयुड़ागमे कृते केवलस्येटः सार्थकत्वम् ससीयु- ट्कस्यैवार्थवत्त्वात्, यथा भिन्धरित्यत्रोस आनर्थक्यमुक्तम्। क- थमिगृहणेऽर्थवत्परिभाषाभिधीयते यावता आतो लोप इटि च [६, ४, ६४] इत्यत्रोक्तमिड्वहिमहिडित्यत्र ठे कर्तव्ये रित्कर- पामागमप्रत्यययोरुभयोरपि ग्रहणार्थमिति । तदेवं सामान्यग- हणेनैव भवितव्यम् । उच्यते । यत्तावदुक्तं वर्णग्रहणमिदम् । त- न । यतो यत्रानुबन्धमुच्चार्य कार्य विधीयते तत्र वर्णाश्रितः प्र- निषेधो न भवति । अत्र च गृहोऽलिटि दीर्घ [७, २, ३०] इ- त्योड़पवादे ईटि कर्त्तव्येऽग्रहीदित्यत्र स्थानिवद्भावेन इट ई- टि[८, २, २८] इति सिचो लोपार्थं यदेतत्कृतं दीर्घगहणं त- देनत्मामान्यज्ञापकम् । तेन यत्रानुबन्धोपादानं तत्र न वर्णग्रह- ऐध्विति न प्रवर्तते । यद्येवमिको यणचि [६, १, १७] इत्यत्रा- प्यनुबन्धोपादानादनया नोपस्थातव्यम् । नैतदस्ति । ककारा- ·२२ परिभाषावृत्तेः। दीनां समुदायानुबन्धत्वादिगिति नेकारादीनां सानुबन्धाना मुपादानम् । समुदायानुबन्धानामवयवानुवन्धता न स्वीक्रियते। कमेर्णिङ [३, १, ३०] इति डकारण सङिति प्रत्याहारं कृत्वा सङन्ता धातव इति कर्त्तव्ये सनाद्यन्ता धानव [२, १, ३२] इमि ज्ञापकात् । ततो न सस्रंसिमह इत्यत्रानुनासिकन्नोपो भवति। कुरुत इत्यत्र तु नित्त्वादात्मनेपदं गन्धनादिसूत्रादनन्तरं ना- नुपराभ्यामिति कर्त्तव्येऽनुपराभ्यां कृत्र [१, ३. ७८] इति य- स्कृतं तत्वरितजित [१, ३, ७२] इत्यस्यापि प्रनिषेधो भवतीति ज्ञापनार्थम् । तदेवं कृत्रो अकारस्य समुदायानुबन्धत्वेऽप्यवय- वानुबन्धत्वमिति । यस्तु स्वादि [४, १, २] सूत्रे औमिति कृते डिवाहिलोपो दोष उक्तः । सोऽनुपराभ्यां कृत्र इत्यस्य सा- मान्यज्ञापकत्वमभ्युपगम्य बोहव्यः । यदप्युक्तं सागमकस्यैवार्थ- वत्त्वमिणमात्र त्वनर्थकमिति । तदपि न । प्रक्रियाक्रमेणागमा- स्तगुणीभूतास्तङ्गाहणेन गृह्यन्ते इत्याश्रयणात् । भिन्द्युःप्रस्तावे त्वनागमकानां सागमका आदेशा भवन्तीत्याश्रितम् । यच्चा- प्युक्तं ठे कर्तव्ये टित्त्वात्मामान्यग्रहणमित्यादि। तदपि न। सति प्रयोजने ज्ञापकात् प्रत्ययागमयोर्यहणमुच्यते। विज इट् [१, २, २] इत्यित्र न किं चिदागमस्य ङित्त्वे प्रयोजनम् । अत- निमित्तत्वाद् गुणस्य । इटोत् [३, ४, १०६] इत्यत्र च प्राकर- णिकस्टोऽदादेशविधानात्कुत आगमप्रसङ्गाशङ्केति । ज्ञापकं चात्रोत्र [१, १, १७) इति सूत्रम् । यद्यर्थवत्परिभाषा वर्णग्रहणेपि स्यात्तदा उ इतीत्यत्रेतिशब्देकारेऽनर्थकऽर्थवत्प- रिभाषयैव यणादेशाप्रसङ्गः सिद्ध इत्युञ इति प्रगृह्यसंज्ञान ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: । ३ कृता स्यात् । कृता चातो ज्ञापकम् । अथ वा भक्ष्येण मिश्रीकरणम् [२, १, ३५] इति निर्देश ज्ञापकः ॥ १०॥ भाव्यमानोऽण् सवर्णन गृह्णाति ॥ ११ ॥ विधोयमानोऽण सवर्णानां गाहको न भवति । नेनेहेतीदर इश् [५,३,३] इति त्रिमात्रस्य स्थानिन आन्तरतम्यात् त्रिमा आदेशो न भवति । तथा हे अनड्डन् इत्यत्राम्संबुद्धा [७, १ ९७] इति दी| न भवति । लविता लवितुमित्यत्र वृतो वा [७ २,३८] इतोटो विकल्पेन दीर्घविधानादिटो न सवर्णग्रहणमि- त्याजः॥ इयं च परिभाषा अणुदित्सर्वणस्य चाप्रत्यय [१, १, ६६ इत्यत्राप्रत्यय इत्यस्यैवार्थः पद्यते। तथा हि । प्रत्याय्यते विधीयते भाव्यते इति प्रत्ययः न प्रत्ययोऽप्रत्ययः, अभाव्यमान इत्यर्थः अप्रत्ययोऽण सवर्णन् गृह्णातीत्यस्मिन्नर्थे भाव्यमानोण सव- न्न गृहातीति व्यक्तमवतिष्ठते । सुखप्रतिपत्त्यर्थं ज्ञापकमपि के चिदाहुः । ईहल्यघोः [६, ४ ११३] इति दीर्धकारविधानम् । अन्यथा दीर्घस्य स्थाने मा- वर्ष्याही एव स्यात् ॥ अनित्या चेयं परिभाषा । तेनामू इत्यत्र दिमात्रस्यौकारक हिमात्र एवोकारो भवति । अत्र चार्थे दिव उत् [६, १, १२६ इति तपरकरणं ज्ञापकम् । यदि भाव्यमानोऽण सर्वथैव सव- ान गृह्णाति तदा धुभ्यामित्यत्र च्छोः टडनुनासिके च [६ ४, १८] इत्यूद्यपि कृते दीर्घस्य स्थाने हुस्खः सिद्धः स्यात् कि

·९४
परिभाषावृत्तेः।
तपरकरणेन । तत्कृतं ज्ञापयति क चिद्भाव्यमानोऽण सवर्णन
गृहातीति । शास इदङ् हलोः [६,४,२६] इति तपरकरणं वा
ज्ञापकमिति ॥ ११॥
यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ १२ ॥
यस्मिन्निति सप्तमीनिर्दिष्टे अलग्रहणे वर्णग्रहणे यो विधिः
स तदादी समुदाये भवति न तदन्ते ।
नेन पिवतेरेशि पये इत्यत्र पाघ्रादि [७, ३, ७३] सूत्रेण पिवा-
देशो न भवति । तथाऽचीति इयङ्वङावजादौ भवतः, श्रियो
लुल्लुवर्तुलुन्नुवरिति । श्रिया लुलुव इत्यत्रापि व्यपदेशिवशावा-
त् । यदि यत्र तदन्तविधिः स्यात् श्रियो नुनुवतरित्यत्र न स्या-
न हलन्तत्वात् ।
अयं चार्थो येन विधि [१, १, ७२] सूत्रे तदन्तविध्यपवाद-
स्तदादिविधिरुपसंख्यातः परिभाषारूपेण पद्यत इति ।
वामनेन तु गुणोऽपृक्त [७, ३, ८१] इत्यत्रापृक्तग्रहणादियं
वर्णिता । तदुक्तम् । उतो वृद्धि कि इलीत्यनुवर्तमाने इलादौ
गुणे प्राप्तेऽपृक्तग्रहणं हलमात्र एव यथा स्याङ्कलादो माभूदि-
त्येवमर्थं क्रियमाणं ज्ञापयत्यस्तीयं परिभाषा यस्मिन्विधिरि-
त्यादि । तेन हलोत्यनुवृत्ती इलादौ स्यात् । अपृक्तग्रहणे तु
वर्णमात्र एव भवति प्रौर्णादिति ॥
यद्येवं कङिति संप्रसारणं क्ङादावेव स्याद् गृहीतो गृही-
तिरिति । यगादौ न स्याद् गृह्यत इति । उच्यते । कङितीति
नेदं वर्णग्रहणमिति क्ङावितो यस्येति बहुमोहिणा वर्णसमुदा-
यस्य परिग्रहात् ॥ १२ ॥

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । । विधिविधानविधिमाजां बयाणां संनिधाने तदन्तविधिर्भवति ॥ १३ ॥ तेन एरच् [३, ३, ५६] इतीवर्णान्तादच्प्रत्ययो भवति । इयं परिभाषा येन विधि [१, १, ७२] सूत्रस्यैव सामर्थ्याब्धी- ऽर्थः पद्यते । तथाहि । येनेति करणे बतीया न चाकर्तृकं कर- णमस्तीति कर्ताप्याश्रिनः । स पुनरिह संबन्धिशब्दत्वादन्तश- ब्देनावयववाचिना सन्निधापितः समुदायो विज्ञायते । स च क- र्ता त्रिभिः प्रकारैः सन्निहितो भवति । क चिनिर्देशात् । यथा ईदूदेद्दिवचनम् [१,१, ११] इति दिवचनं कर्तृभूतं निर्दि- एं यत्तदीदादिभिः करणैः प्रगृह्यसंज्ञां विदधाति । क चित्प्र- करणात्। यथा एरच [३, ३, ५६] इत्यत्र धातोरित्यधिकारात् प्रकरणावातुः कर्ता संनिधापितः स इकारण करणेनाचं वि- दधाति । क चित्सामर्थ्यात् । यथा इको झन् [१, २,८] इत्यत्र धातोरेव च सन् विधीयते इति सामर्थ्याहातुः कर्ता संनिधा- पित इका करणेन सनः कित्त्वं विदधाति । तदेवमीदूदेहि- वचनमित्यादौ प्रगृह्यसंज्ञाया विधीयमानस्य कर्मणो विधेरीदू- देतः करणस्य विधानस्य दिवचनस्य च कर्तुविधिभाजः संभ- वाद्येन विधिस्तदन्तस्येति तदन्तविधिर्विधीयते । तदेवं येन वि- धिः [१, १, ७२] इत्यस्य सूत्रस्यार्थं एवायमेवंविधो विधिविधा- नविधिभाजा चयाणां सन्निधाने तदन्तविधिर्भवति । एचोऽय- वायाव [६. १, ७८] इत्यादी विधिभाजोऽसंभवान्न प्रवर्तते । न- नु शब्दानुशासनप्रस्तावाच्छब्दरूप कर्तृ विधिभाक् स्यात् त. कथं कर्तुरभावोऽभिधीयते। उच्यते । शब्दरूपं कर्ट वेन ना- ·२६ परिभाषावृत्तेः । श्रीयने अतिप्रसङ्गादिति सुप्तिङन्तं पदम् [१, ४, १४] इत्यत्र रशितेन व्याख्यातम् । तेनैचोऽयवायाव [६, १, ७८] इत्यादौ शब्दरूपस्याखीकारादेज्मात्रस्यैव स्थानित्वममात्रस्य परत्वं नै- जन्तस्याजादाविति । तस्य स्थानित्वे वृशावत्रेत्यादावावादयो. ऽनेकालत्वात्सर्वादेशाः स्युः । ननु निर्दिश्यमानस्यादेशा भव- न्तीत्येच एव स्थाने आदेशेन भवितव्यं नैजन्तस्य । सत्यमेत- यतो जातो तु दोषः । अन्यस्त्वाइ । वर्णविधित्वमविधीनां न स्यात् । तथा च येन विधि [१, १, ७२] सूत्रे भागवृत्तिकृतोक्त- म् । इको यणचि [६, १, ७७] इतीका अचावयवेनावयविनः समुदायस्य संनिधापितत्वादिगन्तस्याजादौ यणादेश इति व- विधिरेव न स्यात् तिष्ठतु दध्य शान त्वं शाकनेति । किंतु स त्यपोगन्तस्याजादौ यणादेशे पदविधित्वं न भवत्येव पदस्य पदात् सुप्मुपेत्याद्यनुच्चारणेन यणादेशादिकार्याणां विधाना- दिति ॥ १३॥ इति महामहोपाध्यायथौसीरदेवकृतायां परिभा- | पादृत्तौ प्रमथः पादः ॥१॥ एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रष्टत्तिः सह वा नित्तिः ॥ १४॥ एकयोगनिर्दिष्टानां पदानां प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा सदैव स्या- त्। न त्वेकस्य प्रवृत्तिरपरस्य निवृत्तिः ॥ नेन उश्च [१, २, १२] इत्यत्र लिङ्सिचावात्मनेपदे वित्येत- त्सर्वमनुवर्तते । तदयमर्थः । वर्णान्ताहातोः परो लिसिचा- ·:२७ प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। वात्मनेपदेषु किती भवत इति। तत्र हि ऋ इति वर्णन्तो धातुह्यते न पर गताविति । अत्र न्यासकार कारणमाह । शैन्नीयमाचार्यस्य यत्रास्य धातोहणमिच्छति तत्रावश्यं शितपा निर्देशं करोति। यथाऽतिपिपीच [७, ४, ७७] सर्तिशास्त्य- तिभ्यश्च [३, १, ५६] इति । अत्र च न्यासे सन्देहविच्छेदायेत्य- ध्याहार्यम् । तेनायमर्थः । यत्रास्य धातोहणमिच्छति नत्र स- न्देहविच्छेदायावश्यं शिवपा निर्देशं करोति । यच न सन्देह- स्तत्र करोति न करोति च । एवं च मिपूज्वशां सनि [७, २, ७४] इत्यत्र ऋगतावित्यस्य ग्रहणे ऽपि न स्तिपा नि- र्देशः । तत्र हि किरश्च पच्चभ्य [७, २, ७५] इत्यत्र टुङ्धृङो- ग्रहणान्न सन्देहः । अन्यथा दिदरिषते दिधरिषते इत्यत्र स्मि- पूरज्ज्वशां सनि [७, २, ७४] इत्येवेटः सिद्दत्वाट्टङोर्यह- पामनर्थकं स्यात्। यत्तु तत्र रशितेनोक्तम्। संदेहविच्छेदायेत्य- त्राध्याहार्यम् । ततश्च स्मिपूज्ज्वशां सनि [७, २, ७४] इ- त्यत्राविरोधः । किरश्च पञ्चम्य [७, २, ०५] इत्यत्र कुगृखीकार एव विच्छेदहेतुरिति । तदयुक्तम् । यतो वृतो वा [७, २, ३८] इत्यनुवृत्ती इट् सनि वा [७, २, ४१] इति विकल्पेनेटि प्राप्त नित्यमिटो विधानार्थं कृगृग्रहणं स्यात् । उच्यते। यदि नि- त्यमिटो विधानार्थं कृगग्रहणं स्यात् तदा किरश्च पञ्चभ्य [७, २, ७५] इति सूत्रमकृत्वा मिपूज्ज्वश्कगृपच्छा सनीत्येवं कुर्यात् । न चोत्तरत्र रुदादिभ्यः सार्वधातुके [७, २, ७६] इत्य- त्र पञ्चभ्य इत्यस्य प्रयोजनमस्तीति वाच्यम् । रुदादिपञ्चधातु- परिग्रहार्थं तत्र वृत्करणं कर्त्तव्यं तत एव व्यवस्था भविष्यति।

·परिभाषावृत्तेः। अथ वा कृणखीकार इति बहुब्रीहिरयं कृयोः खीकारो यनि- निनि कृगृखीकारः किरश्च पञ्चभ्य [७, २, ७५] इति योगस्त मित्कृष्टखीकारे किरच पच्चभ्य [७, २, ७५] इति सूत्र एवा- तर्भूतयोईग्धृञोइणं विच्छेदहेनुरित्यर्थः । अथ वा स्मिपू- सञ्चां मनि [७, २, ७४] इत्यत्र गइणं इखान्तायें सावन भवति ढङ्ग्रहणात् । दीर्घान्तादपि यदि इट् सनि वा [७, २, ४१] इति विकल्यः स्याद् दीर्घार्थमपि न स्यान्नि त्यविकल्पयोविरोधात् । एवं च ग्रहणमनर्थकं तस्मादिट्स- नि वा [७, २, ४१] इत्यत्र ग्रहणं नानुवर्तते आवेवान- वर्तते वृवृञोरेवेविकल्पः तां तु स्मिपूज्वशां सनि [७, २, ७४] इत्यनेनैव नित्यमिट सिद्ध इति कृयग्रहणमेव वि- छेदहेतुरिति ॥ ज्ञापकं चात्र हनः सिच [१, २, १४] इति सिग्रहणम् । यद्येकसूत्रनिर्दिष्टयोरपि पदयोरेकमनुवर्तते नापरमिति तदा लिङ्सिचावात्मनेपदेषु [१, २, ११] इत्यतो लिङ्ग्रहणं नानुव- तिच्यते सिग्रहणमेवानुवतिष्यत इति सिजगक्षणमनर्थक स्यात् । अयं च स्वरितत्वलब्धोऽर्थः परिभाषारूपेण पद्यते। अत एवोपदेशेऽजनुनासिक इत् [१, ३, २] इत्यतो लशकतद्धित [१, २, ८] इत्यत्र इद्ग्रहणानुवृत्तावपि अनुनासिकग्रहणं ना- नुवर्तते । उपदेशग्रहणानुवर्तनं प्रति रक्षितानुन्यासयोर्विवाद एव । तथाहि । गाङ्कुटादि [१, २,१] सूत्रेऽनुन्यासकारेणोक्तमादेश- । क्शे इद्ग्रहणमनर्थकमादेईि भक्तो लशक्वतद्वित [१, ३, ६] ·२९ । प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इत्यनेनैवेत्संज्ञायाः सिदत्वादित्यादि । रक्षितेन ढक्तमादिभूतो डकारो लशकतद्वित [१, ३,८] इत्यत्रोपदेशग्रहणानुवृत्तेरस- तीदित्येतस्मिन्नेत्संज्ञक इति न ज्ञापकमिदित्येतदादेशाभाव- स्येति। तत्रायं रशिताभिप्रायः लशकतद्धित [१, ३,८] इत्यत्रा- मत्युपदेशाधिकारे निश्शब्दात्सप्तमीबहुवचने निश्वित्यत्र श- कारस्येत्संज्ञा स्यात् । न चेत्संज्ञायां कर्त्तव्यायामसिद्धत्वमस्ति । समजुषोरुः [८, २, ६६,] इत्यत्र रोरुकारस्थानुनासिक्यप्रति- ज्ञानसमर्थात्, रिशयलिङ्ग् [७, ४, २८] इति निर्देशाच्च सामान्य नेत्मज्ञायां कर्तव्यायामसिद्धत्वाप्रवर्तनस्य ज्ञापित- त्वात्। तथा भियः क्रुक्लुकनौ [३, २, १७४] इति भोग्नुक इत्यत्र कुकनः ककारे लुप्ते लकारस्येत्सज्ञा स्यात् । नैतदस्ति । प्र- योजनाभावादेवेसज्ञाया अप्रवृत्तिः । स्वरस्तु न प्रयोजनं नि- वादेव तस्य सिद्धत्वात् । एवं नहिं यङ्लुकि बेभीलुक इत्यत्र खरः प्रयोजनम् । तथाहि । नित्त्वादेकार उदात्तो भवति लि- त्त्वादीकारः स्यादिति । अनुन्यासकारस्थायमभिप्रायः । निच- श्वित्योत्सज्ञा न भविष्यत्यसिद्धत्वात् । यत्तूत रोरुकारस्यानु- नासिक्यप्रतिज्ञानसामाझिदिवति निर्देशाच्चासिद्धत्वं न भ- वतीति । तदुपदेशेऽजनुनासिक इत् , हलन्त्यम् [१, ३, ३] इ- त्येतत्सूत्रद्दयकर्त्तव्यतायामेवासिद्धत्वं न भवति तत्रैव प्रमाणस- म्भवात् । अन्यत्र त्वसिद्धत्वमेव । बेभीलुक इत्यत्र यङलुकश्छा- न्दसत्वादिसञ्ज्ञा न भविष्यतीति । यदि वा लकारस्येत्मज्ञा- यां यणादेशे कृते बेभ्युक इत्येक एवाजिति क लित्खरः स्यात् । निश्चिति जस्वेन शकारस्य जकारः श्रुत्वेन सकारस्य शकारः ·: ! परिभाषावृत्तेः। खरि च[८, ४, ५५] इति चत्वं जकारस्य चकारः । ननु स्तो थुना थुः [८, ४,४०] इत्यत्र रक्षितेनोक्तं झलां जश् झशि : ४, ५३] इति निर्देशात् शकारस्य जश्त्वं नास्ति । अत एव में स्जिनशोलि [७, १, ६०] इत्यत्र मज्जतिसिद्धये जश्त्वेन में कारस्य दकारस्तस्य भृज्जति [६, १, १६] इति निर्देशादसिह त्वाभावात् श्रुत्वेन जकारो न्यासे उक्तः। अन्यथा शुत्वेन स- कारस्य शकारे कृते जस्वेन जकारे सिद्धे भृज्जति [६, १, १६) इति निर्देशादसिद्धत्वाभावप्रवर्त्तनमयुक्तम् । एवं च कथमच जश्त्वेन शकारस्य जकारः । उच्यते । झलां जश झशि [८,४, ५३] इत्यत्र चवर्गपरस्य शकारस्य जश्त्वाभावादन्यत्रापि चव- परस्यैव जश्त्वाभावस्तुल्यजातीयत्वादिति यथा कथं चित् । ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रेति वा ॥ १४ ॥ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ १५ ॥ अयं चार्थोऽर्थवत् [१, २, ४५] सूत्रप्रणयनादस्तीत्याहुः । अन्यथा सर्वेषामुणादीनां धातुजत्वेन कृदन्त त्वात् प्रातिपदि- कसंज्ञामि तन्न कुर्यात्। अन्ये त्वतः कृमि [८,३,४६) इत्य- त्र कमिगहणं कृत्त्वा कंसग्रहणादेतामाहुः । तेन कृगृकुटिविदि- भिदिभ्यश्च इः किदितीकारप्रत्ययान्तयोः किरिगिरिशब्दयोरो- सि यणादेशे कृते धातुत्वाभावाइल्लि च [८, २, ७७] इति दीर्घ त्वन्न भवति किर्योः गिर्योरिति । एतच्च न सम्यक । अचः परस्मि- न् [१, १, ५७] इति स्थानिवत्वादीर्घत्वाप्रसङ्गात् । न चास्ति दो- घंविधि प्रति न स्थानिवदिति । स्वरदीर्घयलोपेष लोपाजादे शो न स्थावदिति वचनात् । यथा प्रतिदोवनेति । एवं तहि जोयते- ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३१ र्धातोजोयतेः क्रिन् रश्च व इति किन् प्रत्यये इत्त्वे रपरत्वे च रेफस्य वकारे कृते जिविरिति धातत्वाभावाही? न भव- तोति ॥ १५॥ सर्वी इन्दो विभाषयैकवद्भवति ॥ १६ ॥ नेन बाधवाश्च शालकायनाश्च बाभ्रवशालकायनं बाभ्रवशा- लकायना इंत्येकवचनं बहुवचनं चोपपन्नं भवति । यद्येवं स- माहारद न्। पि वाकत्वचं श्रीस्रजम् इत्यत्रापि द्विवचनं प्राप्नोति पश्शे तथेतरेतरयोगहन्दे पि पक्षे एकवचनं स्यात् । उच्यते। सर्वो इन्द्र इत्यनेन समाहारबन्दस्तथेतरेतरयोगद्दन्दश्च नापूर्वतया विभाषेकवत् क्रियते किं तर्हि न्यायसिद्धोऽनूद्यते । तथाहि । चार्थे दन्द [२, २, २८] इत्यनेन चार्थे इन्धः क्रियते चार्थश्चेतरेत- रयोगः स एव यदोद्रिक्तावयवभेदो भवति तदावयवभेदानुगमा- द्विवचनबहुवचने सिद्धे एव यदा तु तिरोहितावयवविवक्षा संहतिः प्रधानमिति यावत् तदा समाहार इति तत्र संहतिप्रधा- नत्वादेकवचनमिति । तदेवं चार्थे एव सर्वो बन्दो विभाषयैक- वद्भवतीति परिभाषारूपेण पद्यते । ननु चार्थः समुच्चयो नेतरे- तरयोगः । चशब्दप्रयोगे समुच्चयस्यैव प्रतोतेः । सत्यमेतत् । किं तु तत्प्रभेद एवेतरेतरयोगो न तु समुच्चयादन्यः । तथाहि । स- मुच्चय एव यदा युगपदर्थाभिधायिना परस्परापेक्षाणां पदानां भवति तदा द्वन्द्वः क्रियते । एतावतेवेतरेतरयोगश्चार्थ एवेत्युच्च- ते। ननु यदि चार्थ एवायं सर्वो इन्द्द इत्यादि किमर्थं तर्हि ति- ध्यपुनर्वखोः [१, २, ६३,] इत्यत्राऽस्य बहुवचनग्रहणं ज्ञापनार्थ न्यासकृताभिधीयते । तिष्य एकः पुनर्वसू च है। इति बहुत्वाब- द् ·परिभाषावृत्ते। हुवचनं सिदमेव एकवचनस्य प्रसङ्ग एव नास्ति । बहुवचनप्रस नेव द्विवचनं भविष्यति किं बहुचनस्येत्यनेन । तत्कृतं ज्ञापय ति। अस्तीयं परिभाषा सर्वो इन्द इत्यादि । उच्यते । ज्ञापयनि बोधयति नापकं वोधकम् । कस्य बोधकम् । अभिमतस्य निय- मस्येति । काभिमतनियमः । इन्द्रश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् [२, ४, २] इत्यत्र समाहारे एव प्राण्यगादीनामिति । प्राण्यङ्गादी- नामेव समाहारे नान्येषामिति विपरीननियमे हि तिष्यपुनर्व- सूनां सर्वदा इतरेतरयोग एव बन्छः स्थानसमाहारे। एवं च ब- डबचनप्रसङ्ग एक दिवचनमिति बहुवचनग्रहणमनर्थकं स्यात् । एतच्च इन्दश्च प्राणितूर्य [२, ४, ६] इत्यत्र प्राण्यगादीनामेव समाचार इत्येवं विपरीतनियमो नाश्रीयते तिष्यपुनर्वखोर्नक्ष- बहन्दे बहुवचनस्य [१,३, ६३] इति बहुवचनगहणादित्यादिना मन्थेन रशितेन व्याख्यातम् । नन्वेवं इन्दश्च प्राणितूर्य [२, ४, श इति सूत्रमनर्थकं स्वादिति । तेन हि समाहारे एवैकवद्भावो विधीयते । नत्र समाहारहन्दैकत्वादेकत्वादेकवचनं सिद्धमेव । उच्यते । प्राण्यगादीनां समाहार एव इन्दो यथा स्यादितरेत- रयोगो माभूदिति सूत्रप्रयोजम् । ननु किमर्थं समाहार एक- वत्त्वं क्रियते नेतरेतरयोग एवैकवद्भावः क्रियताम् । एवं च समाहारइन्द्रग्रहणं प्रयत्नप्रतिपाद्यं न भवति कायं च विधि- मुखेनैव प्रवर्तते । उच्यते । इतरेतरयोग एवैकवद्भावे सत्य- स्थित्वचमिन्यत्र समाहारनक्षणो इन्दाचुदषहान्तात्ममाहार [५,४,१६०] इति टच स्यात् । नन्वेवमपि पूर्वोक्तप्रकारेण समा- हार एवैकवचनं भवति समाहारश्चैक एव । एवं चैकवदिति ·। प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । पति पपद्यते न ोक एवैकवद्भवति । उच्यते। बुद्ध्यानेकत्व- मारोप्य वतिर्भविष्यति । उक्तं च । बुद्धिईि भगवत्यभेदेऽपि भेदं जनयति । यथा राहोः शिर इति । अथ वा नायं वतिः किं ताई वदेर्विजन्तो ऽयमकवदिति । ननु च तथाप्यशेषद्वन्द्व एकत्वा- विधानात् सर्वशब्दार्थोऽघटमानः स्यात् । उच्यते । सर्वो इन्द इति कोर्थः । इतरेतरयोगसमाहारात्मक इत्यर्थः । नन्वेवमपि विभाषा वृक्षमृगादि [२, ४, १२] सूत्रमनर्थकम् । अनयैव परि- भाषया बाभ्रवशालकायनं बाभ्रवशालकायना इतिवत् लक्षन्य. ग्रोधं सक्षन्यगोधा इत्येवमादीनां सिद्धत्वात् । उच्यते । सिद्धे प- रिभाषयैकत्वे वृक्षादीनां सजातीयैरेव इन्द एकवद्यथा स्यात्, न विजातीयैरिति व्यतिकरनिरासाथै विभाषयकवविधानमिति । तेन पश्वादीनां विजातीयैईन्द एकक्न भवतीतीतरेतरयोगो- ऽसौ इन्दो भवति। तथा च भहिः । नरवानररक्षसामिति ॥१६॥ इति महामहोपाध्यायसीरदेवकृतायां परिभाषा- तौ गाङ्कुटादिपादः ॥ २ ॥ अदित्मवर्णं गृह्णाति न सवर्णमात्रम् ॥ १७ ॥ उदिवर्णोऽणुदित्मवर्णस्य [१, १, ६८] इति स्थानप्रयत्नाभ्यां विशिष्टमेव सवर्णं गृह्णाति न सवर्णमात्रम् । तेन चोः कुः [८, २, ३०] इति कुग्रहणे इकारस्य ग्रहणं न भवति । ज्ञापकं चात्र न विभक्तौ तस्मा [१, २, ४] इत्यत्र तुग्रहणं कृत्वा सकारग्रहणमिति । अयं च न्यायसिद्ध एवार्थः सुखप्रतिप- त्यर्थं ज्ञापकेनोक्तः । तथाहि । स्थानप्रयत्नाभ्यां सदृशस्य सवर्ण- संज्ञा विधीयमाना तकारसकारयोः स्पर्शायाणोः प्रयत्नभेदादेव ·परिभाषावृत्तेः । सावय नास्तीति नत् कुतो ज्ञापकम् । यत एव स्थानप्रयत्नाभ्यो सादृश्यात् मावर्ण्यमत एवाइउणिति सूत्रे वृत्तिकृतोक्तम्। हवन मवेणं प्रयोगे संवृतम् । दीर्घप्लुतयोस्तु विवृतत्वम् । तेषां सावन एयप्रसिद्ध्यर्थमकार इह शाखे विवृतः प्रतिज्ञायत इति । तत्रैक यासकारणोक्तम् । विकृततरः प्रतिज्ञायत इति द्रष्टव्यम् । अनुः न्यासकारण त विवृततमः प्रतिज्ञायत इति द्रष्टव्यमित्युक्तम् । अन्यथा आकारस्य विवृततमत्वादकारस्य विवृततरत्वप्रतिज्ञाने सत्यपि सावण्यं न स्यात्। न्यूनाधिकप्रयत्नत्वात् । न्यूनाधिक: प्रयत्नानां च सावण्यं नास्त्येव । तथा च नाभली [१,१,१० ] इति सूत्रे शकारस्य सावण्येनाचत्वाभावार्थं भाष्यकारणोक्तम्। स्पृष्टं करणं स्पर्शानाम्, ईषत्स्पृष्टमन्तस्थानाम्, विवृतं करणमू- मणाम्, ईषदित्यनुवर्तने, स्वराणां च, विवृतमित्यनुवर्तते ईष- दिति निवृत्तमिति । एतेनेकारशकारयोविवृतेषडि वृतयोः सा- वाभाव उक्तों भवति । एवं च नाऽज्झनौ [१, १,१०] इत्य- स्थापि प्रयोजनं न दृश्यते । दधि शीतमित्यादी न्यूनाधिका- णत्वादेव सावर्ष्याभावात् । न्यूनाधिकगुणानां च सावाभावो- ऽवश्यमेवाङ्गीकर्तव्यः । अन्यथा एङः पदान्तादति [६, १, १०६] इत्यादौ एकारौकाराभ्यां सावादैकारौकारयोरपि ग्रहणं स्यात् । रशितेन तु एङ [६,१,१०६] इत्यत्र एप्रोङकारण प्र- त्याहारग्रहणसामर्थ्यात् सावाभाव उक्तः । अन्यथा ऐकारी- कारयोरपि गृहणे एच इति चकारेण प्रत्याहारग्रहणं कुर्यात् । किं त्वेवं यत्र खरूपेणैकार उपादीयते तत्र सावण्यं स्यात्। ईदू- देद्दिवचनम् [१, १, ११] इति । अत्र एकारण ऐकारस्य ग्रहणे ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । सावण्यंभावात्करवावहायितीत्यत्रापि प्रगृह्यसंज्ञा स्यात् । न चात्र तपरकरणात्मावाभावो वाच्यः । तपरकरणस्य प्रयोज- नान्तराभावेन वृत्तिन्यासयोनिर्देशार्थत्वेन व्याख्यातत्वात् । य- वेवमिएकोः [८, ३, ५७] इत्यत्र कथं न्यासकारण दास्यतीत्यत्र आकारक्षकारयोयूनाधिकगुणयोः सावर्ष्यात् षत्वप्राप्तिमुक्का वयस्यास [४, ४, १२७] इति निर्देशाद् व्यवस्थोक्ता। तथाहि । हकारस्य विवृतत्वम् । आकारस्य विवृततमत्वम् । यदाह शिक्षाकारः। विवृतं करणमूयाणां स्वराणां च, तेभ्य एडौ विवृत- तरी, ताभ्यामप्यौ, ताभ्यामप्याकार इति । अत्राहुः । विवृतं करणमुश्मस्वराणामित्येकपदे कर्तव्ये यहिवन करणमूमणां स्वराणां चेति पृथक् पदं कृतं ततः स्वराणामित्यस्यैवोत्तरत्र सत्र सम्बन्ध इति । तेन स्वरापेक्षमेवाकारस्य विवृततमत्वं नोमापे- क्षमत आकारहकारयोस्तुल्यप्रयत्नत्वाद् दास्यतीत्यत्र निर्देशात् षत्वाभावो युक्त एवाभिहितः । रशितेन तु इएकोः [८, ३, ५७] इत्यत्र न्यूनाधिकगुणस्यापि सावर्ण्यमुक्तम् । ननु दास्यतीत्या- दावाकारहकारयोरज्झल्त्वान्नाज्झलौ [१, १, १०] इति साव- एर्यप्रतिषेधादेव मूर्द्धन्यो नास्ति तत्किमिति निर्देशेन व्यवस्थो- च्यते । उच्यते । नाज्झली [१, १, ११०] इत्यगृहीतसवर्णानां प्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनात् । आकारस्तु गृहोतसवर्णः । त- कुतोऽत्र प्रतिषेधः । ननु किमर्थमगृहीतसवर्णनां प्रतिषेध उ- च्यते न सामान्येनैव प्रतिषेधोऽस्तु तेन दास्यतीत्यादौ सावा- भावो नाभलो [१,१, १०] इति निषेधादेव सिध्यति । तथा खट्वा हस्तः कुमारी शेते इत्यादावकः सवर्णे [६, १, १०१] दी- ·३६ परिभाषावृत्तेः। चत्वाभावार्थमचीत्यनुवर्तनीयं न भवति । उच्यते । यदि गृधी तसवर्णानामपि नाली [१,१,१०] इति प्रतिषेधः स्यात् नत निसा इत्यत्र झरो झरि सवर्ण [८,४, ६४] इति पक्षे सकारलो पो नस्यात् । खकारणाचा सवर्णस्य सकारस्य ग्रहणात् तस्याचा एल्युपदेशाइत्वमज्झलो ज्झली [१, १, १०] इति प्रतिष धात्। न च कारसकारयो भने [१, १, १०] इति सव- संज्ञानिषेधः शक्यते कर्तुम् । आत्मनि क्रियाविरोधात् । नयाहि । कारसकारयो ज्झली [१, १, १०] इति प्रतिषेधेन मकारस्याच्वाभावात् । स्वकारसकारयो ज्झली [१, १, १० इति निषेधी नोपपद्यते । एवं चात्मन एव आत्मना प्रतिषेधः कृतः स्यादिति । अगृहीतसवर्णानां प्रतिषेधश्च नाज्झलो [१,१, १०] इत्यत्र सवर्णसंज्ञाप्रतिषेधवाक्ये सवर्णसंज्ञाया अनभिनि- वृत्तत्वेन ग्रहणकशास्त्रस्मानभिनिवृत्तत्वात् । एवं युक्तं पूर्व छ- पवादाः प्रवर्त्तन्ते पश्चादुत्सर्गा इति ॥ १७ ॥ प्रकृतिवदनुकरणं भवति ॥ १८ ॥ तेन कश्चिदाइ दिः पठतीति । तमन्योऽनुकरोति दिः पठ- तीत्याहेति । तत्र प्रकृतिवद्भावात्पदत्वे तिङतिङ [८, १, २८] इति निघातः सिद्धो भवति । पदत्वाभावे स न स्यात् । तथा कृ- षण्वखश्वयोरित्यत्र नलोपाभावणत्वे भवतः ॥ ज्ञापकं चात्र परिव्यवेभ्यः क्रिय [१, ३,१८] इत्यादौ निर्देश क्रीत्यादेरनुकरणशब्दस्य विभक्त्युत्पत्त्यर्थं प्रातिपदिकसंज्ञाभ्यु- पगमेऽपि धातुत्वाश्रयस्येयङादेशस्य करणम् ॥ यद्येवं कथं विपराभ्यां जो [१, २, १८] इत्यादिनिर्देशः । न ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । चात्र विद्यमानोऽपोयडादेशः परत्वाद् घेर्डिति [७, ३, १११] इति गुणेन बाध्यते इति शक्यते वक्तम्। शिय [८, २, ४६] इति निर्देशात्यरमपि गुणं बाधित्वा इयडेव भवति पूर्वविप्रतिषेधे- नेति रशितेन व्याख्यातत्वात् । एवं च शियो दीर्घात् [८,२, ४६] इत्यत्र दीर्घग्रहणमुपपद्यते। अन्यथा हि शिय [६, २, ४६] इनीयका निर्दे मादेव दीर्घपरिगुरे सिद्धे दीर्घषणममर्थक स्यात् । उच्यते । द्विविधमनुकरणम् । सार्थकस्य निरर्थकस्य च शब्दमात्रस्य । तदेवं क्रिय [१, ३, १८] इत्यादौ सार्थकस्यैव ल- धधातव्यपदेशस्य क्रीत्यस्यानुकरणम् । तत्र धातुकार्यस्येयको विद्यमानत्वादनुकरणेऽपि तद्भवति । विपराभ्यां जः [१, ३,१६] इत्यादी निरर्थकस्य वर्णसमुदायमात्रस्यानुकरणं तत्र च क्रि यारूपस्यार्थभ्याभावाद्वातुमंजैव नास्ति। एवं चानुकार्ये एव धा- तुसंज्ञाया अभावादियङादेशो नास्ति तदनुकरणे का पुनः क- था । तदेवं विविधमनुकरणमियडः करणाकरणाभ्यामवधार्य- ते। अत एव पठन्ति । सार्थकानुकरणे प्रकृतिवदनुकरणं भवती- ति। ननु यदि जेरिति निरर्थकस्यानुकरणं कथं तईि जयतेर्धा- तोरात्मने पदं बोध्यते । उच्यते । सामान्यस्य विशेषगाहितया धातोरपि प्रतिपादनात्। ननु यदि प्रकृतिवशावाद् धातु का- यमियङ् तदाऽधातुरिति प्रातिपदिकसंज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति। उच्यते। अधातुरिति नायं प्रसज्यप्रतिषेधो धातोर्न भवतीति किं तईि पर्युढासः। धातोरन्यत्र भवतीति । क्रीप्रभृतयश्च शब्दा अनुकरणत्वेनाधातवः प्रकृतिवत्तया च धातव इति धात्वधातु- त्वाद्धातोरन्य एव भवन्ति । तथा च शियो दीर्घात् [८, २, ४८] ·३६ :: परिभाषावृत्तेः । इत्यत्र क्षिक खाश्रया प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यतीति न्या: व्याख्यातम् । अथ वा पर्युदासेऽधातुरिति नेदं शाखीयं कार्यर तस्तत्कर्तव्यतायां न प्रकृतिवदित्यतिदेशः । पर्युदासे नजित्येर चार्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् [१, २, ४५] इत्यत्र शि, दीर्घात् [८,२,४६] इत्यत्र च रक्षितेनोक्तम् । नन्वेवमप्यनर्थक स्वादनुकरणशब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञान प्राप्नोति। न चानुकार एवार्थः । भेदाभावात् । भेदे हि सति वाच्यवाचकसंबन्धः ।- चानुकरणशब्दस्यानुकार्यशब्दात्कोपि भेदोऽवधार्यते । तथापि बौद्दो भेदः स्यात् । एवमपि अनुकार्यस्य वाच्यस्य शब्दात्मक- त्वादनुकरणस्य वाचकस्य न तदभिधेयत्वमुपपद्यते । न हि शब्दस्य शब्दान्तरं वाच्यं किं तीर्थ एव । नैतदस्ति । शब्दोऽपि शब्दस्य वाच्यो दृश्यते । यथा भूवादिशब्दो धातुशब्दस्येति। ननु युक्तं तत् । आचार्येण संज्ञाविधानात् । एवं तईि अनुकर- णमप्यनुकार्यस्य वाचकं युक्तम् । आचार्यस्य तथा व्यवहा- रात् । वाच्यवाचकभाव व्यवहार एव हि निबन्धनम् । नन्वेव- मपि सत्यप्यर्थवत्त्वेऽनुकरणादिभक्तिर्न प्राप्नोति संख्यायां सा विधीयते। न चानुकार्येषु शब्देषु द्रव्यसमवायिनी संख्या संभ- वति । तेषां शब्दात्मकत्वेनांवरगुणत्वे सत्यद्रव्यत्वात् । संख्यापि गुण एवेति न तत्रासावस्ति । निर्गुणा गुणा इति वचनात् । उ- च्यते शब्दस्येदं तदिति सर्वनामपरामर्शयोग्यत्वाद् द्रव्यत्व- मिष्यते । तस्मात्सिद्धानुकरणशब्दाद्विभक्तिः ॥ १८ ॥ विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ १६ ॥ शवादिविकरणात् प्रागनुदात्तङित आत्मने पदम् [१,३, ।

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १] इत्यादीनि नियमशाखाणि तावद्भवन्ति ततो विकरणाः । लेन नेविश [१, ३, १७] इत्यादी वृत्ती यदुक्तमड़ागमस्तक्तस्तन हणेन गृह्यत इति तदुपपन्नं भवति । तथाहि । विकरणानित्या- त् परस्मादपि नियमः कर्त्तव्यः । नियमकाले च तदैवाड़ागमः प्राप्नोति नासावड़ागमो नियमेनापसार्यते विकरणादेव नियम- स्य बलीयस्वात् । नापि विकरणेनापसारयितुं शक्यते नियमप्र- वृत्तिकाले तस्याविद्यमानत्वात् । तदेवं नियमाड़ागमयोर्युगप- त्याप्ती परत्वादड़ागमस्ततो युक्तमुक्तमड़ागमस्तभक्तस्तद्हणे- न गृह्यत इति । ननु च नियमेन प्रवर्त्तमानेन विकरणो बाध्येत लहाधकाड़ागमप्रवृत्तिकाले विकरणो नित्योऽडागमात् प्राक् कस्मान्न भवति । उच्यते । यदि विकरणोऽडागर्म बाधेत नतो निष्पतिद्वन्दी किमिति नियमो विकरणं न बाधेनेति । तथा एधिष्यते ऐधिष्टत्यत्रानुदात्तङित [१, ३, १२] आत्मनेपदमेव भवति न परस्मैपदमिति । अन्यथा परत्वान्नित्यत्वाच्च विकरणे- घु कृतेषु स्वादिषु तैर्व्यवधानादनुदात्तङिय एवात्मनेपदं शे- षादेव परस्मैपदमिति नियमो न स्यात् । एवं च सामान्येन ति- बादयः स्युः । नियमस्खास्ते शेते इत्यादिषु कृतार्थः । यद्येवं स्या- दीनां लावस्थायामुत्पत्तिर्न प्राप्नोति । लादेशे तु कृते एधिष्यते इत्यत्र इयं प्राप्नोति यक प्रत्ययः स्यप्रत्ययश्च तत्र परत्वाद्यकै- व भाव्यम् । उच्यते । कर्टवाचिनि सार्वधातुके शपि प्राप्ते भाव- कर्मणोस्तु यकि स्यादयो विधीयमानाः सामान्येन सर्वेषामप- वादत्वाहाधका भवन्ति । अयं चार्थो वृद्भ्यः स्यसनोः [१, ३, ६२] इत्यत्र परस्मैपदविधाः ·परिभाषावृत्तेः । नेन ज्ञापितः अन्यथा वृतु वर्तन इत्येवमादीनां स्येन व्यवधा, मदनदाता न आत्मनेपदम् [१,३, १२] इति नियमो नारसी ति सामान्यविहितेषु तिवादिषु सिद्धमुभयं वय॑ति वर्तियां इति किमनेन विधानेन । तत्कृतमस्यार्थस्य ज्ञापकम् । अन्ये त्वस्माज ज्ञापकात् कृते ऽपि विकरणे नियमः प्रवर्तन इति परिभाषामाहुः । अस्मिन् दर्शने एधिष्यत इत्यत्र लावस्थान यामेवान्तरङ्गत्वात्स्यप्रत्ययेन भवितव्यम् । तथाऽस्मिन्नेव दर्शन औप्यत औद्यत इत्यत्राजादित्वादाड़जादीनाम् [६, ४, ७२] ई. त्याड् भवति । अन्यथा हि विकरणानियमस्य बन्नीयस्वे निय- माड़ागमयोः संप्रधारणायां परत्वादड़ागमेन भवितव्यम् ।। चाड़ागमप्रवृत्तिकाले नित्यो विकरणः शक्यते प्रवर्तयितुम् । पू- मेव नियमेनापसारितत्वात् । पाड़ागमस्तु नियमेन नापसार्य- इति परत्वादसो बाधकः प्राप्नोत्येव । तदेवं हलादित्वादड़ा- मे कृते पारश्च [६,१,८०] इति वृद्ध्यभावादौयत इत्येवमा दिन सिध्यति । तथा ऽस्मिन्नेव दर्शने ऋच्छरनादेशस्य ग्रहण- म्। अादेशस्य चततॊत्येव सिझेरिति समो गम्यादि [१,३,२९] सत्रे वृत्तिग्रन्थ उपपद्यते । न हि विकरणान्नियमबलीयस्त्वे शति विकरणे विधीयमान ऋच्छादेश आत्मनेपदात्यागेव भव- ते । तथाऽस्मिन्नेव दर्शने नेर्गदादि [८, ४, १७] सूत्रे विकरणा- तस्याड़ागम उक्तः । अन्यथा विकरणानियमबन्नीयस्त्वे ततो- पि परत्वादड़ागमे कृते कथं विकरणान्तस्याड़ागम उपपद्यते। अथ विकरणेभ्य इत्यत्र निर्देशे भ्यसः सकारस्य रुत्वे कृते रुकारस्योपदेशेऽजनुनासिक इत् [१, ३, २] इतोत्संज्ञा न.

·४१ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्राप्नोति पूर्वबासिद्धम् [८, २.१] इत्यसिद्धत्वान् । उच्यते । रो- सकारस्यानुनासिकप्रतिज्ञानसामर्थ्यादसिद्धत्वं न भवति । तथा चोपदेशेऽजनुनासिक [१,३, २, इत्यत्र रक्षितः । इत्संज्ञायाम- सिद्धत्वं नास्ति ससजुषो रुः [८,२, ६६] इत्यत्रोकारस्ोत्संज्ञा- र्थमनुनासिकत्वप्रतिज्ञानसामर्थ्यादिति । अत्रोच्यते । इशि च [६, १,११४] इत्यत्रानुनासिकविशिष्टस्य रोमहणं यथा स्यादि- त्येवमर्थं रोरुकारस्थानुनासिकत्वप्रतिज्ञानं स्यात्। तेन तरुव- नमित्यत्र इशि च [६,१,११४] इत्युत्वं न भवति । नत्कुतस्त- सामादित्संज्ञाऽभिधीयते । न च वाचं कृत्रिमाकृत्रिम- न्यायेन ससजुषो रूः [८, २, ६६] इत्यस्यैवोत्त्वेन भवितव्यम् । न तरुवनादौ । कृत्रिमाकृत्रिमयोरुभयोईि संभवे कृत्रिमप- रिभाषाप्रवृत्तेः । तथाहि । उत्वशास्ते समजुषो रूः [८, २.६६] इत्यस्यासिद्धत्वात्तरुवनस्यैव सम्भवो नेतरस्य । एवं तहि रेफ- स्यैवानुनासिकत्वं प्रतिज्ञायता खरितत्वप्रतिज्ञानवत् । तथा चोत्त्वविधावनुनासिकविशिष्टस्य रेफस्योत्त्वे विधीयमाने पुन- र्भवादी कथमुत्त्वप्राप्तिः । तदेवं रेफस्यानुनासिकत्वे प्रतिज्ञात- व्ये यदुकारस्य प्रतिज्ञानं तत्सामादित्संज्ञा भविष्यति । एत- दपि न । एवं स्थित एव शास्त्रे रोरुकारमकृत्वैव पुनरनन्तरो- क्तप्रकारेणेष्टसिद्धेरुकारोऽनुवन्धो व्यर्थः स्यात् । एवं ताई व्य- क्तिपदार्थाश्रयणेन सामर्थ्यम् । एतच्च समजुषो रुः [८, २, ६६] इत्यत्रोकारस्येत्संज्ञार्थमननासिकत्वं प्रतिज्ञानमिति वदता मै- येण प्रतिपादितम् । अन्यः पुनराछ । अनुनासिकविशिष्टस्य यहोरुत्त्वं तदप्यसिवाधनमन्तरेण न सम्भवति । तथेत्संचापि।

·.: परिभाषावृत्तेः । तब यथाऽसिदत्वं बाधित्वानुनासिकप्रतिज्ञानमुत्त्वं प्रवर्तयति तत्संज्ञामपि प्रवर्तयति।न चोत्त्वमाश्रयात्सिदमिति वचना अवर्तते । विपक्ष प्रमाणाभावात् ॥ १९॥ इति परिभाषाष्टत्तौ भूपादः ।। ३ ॥ सकतौ विप्रतिषेधे यहाधितं तदाधितमेव ॥ २० ॥ पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ २१ ॥ वचनयमिदं विप्रतिषेध [१, ४, २] सूत्रे व्यक्तिजातिपक्षयोः फलभूतं परिभाषारूपेण पद्यते। तथाहि । व्यक्ती पदार्थे प्रतिल- च्य लक्षणस्य व्यापारभेदात्पर्यायेण द्यावपि विधी प्राप्तौ । यथा देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामेकत्र भाजने कमेण भुज्यते । तत्र विनि- धे परम् [१, ४, २] इत्यनेन विप्रतिषेधविषयो नियम्यते । कि- प्रतिषेधे परमेव न पूर्वमिति । न चैतेन पूर्ववाक्यानर्थक्यम् । वि- प्रतिषेधसूत्रेण [१, ४, २] तस्यासत्वाख्यापनात् । तदिदमुच्च- ने । सकृगतो विप्रतिषेधे यहाधितं तहाधितमेवेति । तस्यायम- र्थः । सकृदेकवार यहाधितंतहाधितमेवेति । गती विप्रतिषेधे। नाजसेरसुक्[७, १, ५०] इत्यनेन परत्वादसुकि कृते पुनः भीभावो न भवति । ये पूर्वास इति । तथा स्तात् त्वमित्यत्र ता- तङः स्थानिवत्वाद्विभावो न भवति । ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च [६, ४, ११८] इति सस्यैत्त्वं च । एतच्च स्थानिवत् [१, १, ५६] मू- वे भाष्ये व्याख्यातम् । जाता तु पदार्थे सकृदेकवारं लक्षणं प्रवर्त्तते। विषयान्तरे चोभयं चरितार्थमिति विप्रतिषेधविषयेऽप्रवृत्तिरेवोभयोः प्राप्नो- ·. प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ति । यथोभयोस्तुल्यबलयोरेका प्रेथ्यो विरोधादेकस्यापि कार्य न प्रवर्तते । तत्र विप्रतिषेधे परं कार्यम् [१, ४, २] इत्यस्य पर- विधौ व्यापारात्पूर्व निवृत्तावव्यापार इति । ननु पूर्ववाक्यस्य प्रा- गेवोक्ता निवृत्तिस्तत्कथमिदानों तद्विधानम् । उच्यते । युगप- विरोधादप्रवृत्तिरित्युक्तम् । परत्वात्परविधी कृते विरोधाभा- वाद्युक्त एव पूर्वविधिः । तदिदमुच्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्मि- इमिति । तेन भिन्दकीत्यत्र परत्वाद्विभावे कृते पुनरकच क्रियने। ईजतुरित्यत्र परत्वात्संप्रसारणे कृते पुनर्विचनम् । यत्र पूर्वेण प्रवर्त्तमानेन परस्य बाधा तत्र सद्गतिपरिभा- पा। यत्र तु पूर्व प्रवर्त्तमानं परं न बाधते तत्र पुनःप्रसङ्गविज्ञा- नासिद्धमिति केषां चिन्मतम् । तदयुक्तम् । एवं यक्षी इत्यत्र परत्वादी च दिवचने [७, १, ७७] इतीकारे कृते पुनर्नुम् स्वा- देव । तस्मानच्यस्थित्यैव होतयोर्व्यवस्थेति। अथ पुनःप्रसङ्गविज्ञानादित्यत्र निर्देशे पुनःशब्द पदत्वाश्र- यः कथं विसर्जनीयः। यावतैकवाक्यतायां कर्मादीनामेकत्वादो खादिभिर्भवितव्यम्। पुनःशब्दश्चाव्ययम्। अव्ययानि च लिङ्गसं- ख्यारहितानि। उच्यते। पञ्चकपक्षे सामान्येन खादिविधानम्। ततो बहुषु बहुवचनम् [१, ४, २१] इत्यनेन बहुवर्थेषु बहुव- चनमेवेत्यर्थनियमेन प्रत्ययस्यानियतत्वादव्ययेभ्यः खादयो कि- द्यन्त एव । अथापि बहुवर्थेष्वेव बहुवचनमिति प्रत्ययनियमः। तथापि तुल्य जातीयापेक्षया नियमस्य यत्र संख्यास्ति संख्या- न्तरं च व्यावत्य तत्रैव नियमेन भवितव्यम् । एवं च संख्याश:

·परिभाषावृत्तेः । .... ब्दभ्यो देवदत्तयज्ञदत्ताविति इन्दसमासाच्च तथा वनस्याचे ऽवणं प्राचीनं प्रामादाम्रा इत्यत्रानभिधानात् सर्वमुवाद्यभा वो वाचः । अत एव हि त्रिकपक्षेऽप्यनेकवाक्यतो स्वादि, १,२] सूत्रे वक्ष्यति न्यासकारः । बहुषु बहुवचनम् [१, ४, २११ इत्यनेनानेकवाक्यतापीहाख्यायत इति । अथ यदा त्रिक एक- वाक्यतापशस्तदा कथं स्वादयः । कथं च न स्युः । एकत्वाद्यभा- वात् । यद्येवं वृक्षादिभ्योऽपि न प्राप्नुवन्ति तत्र यथा वृक्षादिभ्यो बहुषु बहुवचनम् [१, ४, ३१] इत्यादिना स्वादिभिरविद्य- माना एव संख्यादयोऽभिधीयन्ते । नथाऽव्ययेभ्योऽप्यभिधास्य- न्ते। नैतत्। प्रत्यासत्त्या प्रातिपदिकार्थ एव यत्र संख्यादयः प्रा- तिपदिकेनानुक्तास्तत्र स्वादिभिः संख्यादयोऽभिधीयन्ते नान्य- चा यथा अजाद्यतष्टाप् [४, १, ४] इति खियामभिधेयायां वि- धीयमानष्टाव् वृक्षादिभ्यो न भवति । एवं तव्ययादामुपः [२, ४, ८२] इति ज्ञापकात्संख्याकर्मादिरहितेभ्योऽव्ययेभ्योऽपि स्वादयो भवन्ति । तथा च बहुवचनमित्यत्र न्यासकृतोक्तम्। अव्ययादाप्सुपः [२, ४, ८२] इति ज्ञापकादव्ययेभ्यस्तु निम- ख्येभ्यः सामान्यविहिताः स्वादयो विद्यन्त एवेति । तत्र रशि- नोक्तम् । अव्ययादामुपः [२, ४,८२] इति ज्ञापकं व्यक्तौ । अ- स्त्येव हि तस्य विषयः प्रलम्बते स्वरित्यादिरवकाशः । प्रलम्बते स्वरित्यत्र हि प्रनम्बन क्रियापेक्षया स्वःशब्दादवश्यमेवापादाने पञ्चम्या भवितव्यमतस्तस्या लुग) सज् ज्ञापकं कथं स्यात् । नहि व्यक्तावन्निङ्गसंख्यं यदव्ययं नीचैरित्यादि तदर्थं यत्कृतं तज् ज्ञापकम् । नन्वत्रापि प्रातिपदिकार्थ २,३,४६] इत्यादिना ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्रातिपदिकार्थमात्र विचितायाः प्रथमाया लुगथै स्यात् तत्कथं ज्ञापकम् । उच्यते । द्वितीयाद्यर्थं यत् कृतं तज् ज्ञापकम् । एत- वासम्यक् । अव्ययाद् द्वितीयादिविधानस्य न किं चित्प्रयोज- नम् । सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा [८,१. २६] इति विकल्पित- तेमयादिविड्यभावः प्रयोजनमिति चेत् । न । प्रथमाविधानपक्षे तेषामवश्यंभावात् । एवं तर्हि द्वितीयाद्यन्तानां द्वितीयादिसमा- सः प्रयोजनमिति चेत् । एतदपि न । यतः प्रत्यासत्या तत्र श्रि- तादिनिमित्ता द्वितीया समस्यते । एवं षष्ठीत्यादावपि सुप्सुपे- त्यधिकारात्तन्निमित्ता विभक्तिग्रहीतव्या । उच्यते । प्रातिपदि- कार्य [२, ३, ४६] सूत्रे अर्थग्रहणमनभिसंधाय ज्ञापकमिदम् । तदभिसंधाने ज्ञापकस्य प्रयोजनं नास्ति। अर्थग्रहणादेवाव्यये- भ्यः प्रथमायाः मिद्धत्वात् । अत एव प्रातिपदिकार्थ [२, ३, ४६] सूत्रे रक्षितः । अर्थग्रहणमलिङ्गार्थम् । तच्चाव्ययम् । अत एव संख्यारहितेभ्योपि प्रथमा सिद्धेत्यव्ययादाप्सुपः [२, ४, ८२] इति सूत्र ज्ञापकं प्रपञ्चतयोक्तम् ॥ २१ ॥ अन्तरङ्गबहिरङ्गयोरन्तरङ्ग बलवत् ॥ २२ ॥ इयं परिभाषा विप्रतिषेध [१, ४, २] सूत्रे भाष्ये न्यासे च पठिता। तेन चौकामिः सौस्थितिरित्याद। विभज्यान्वाख्यानपक्षे ब- हिरङ्गाया वृडेौर्बल्यादन्तरङ्गी यणेकादेशौ भवतः । तदेतदु- दाहरणं दिङमात्रम् । समर्थानां प्रथमाहा [४, १,८२] इत्यत्र समर्थग्रहणात्समर्थितसर्वकार्यात्तहितेन भवितव्यमित्येवं यणे- कादेशयोः सिद्धत्वात् । इदं नूदाहरणं वृश इत्यादी बहि- ·परिभाषावृत्तेः । रजादक सवदीर्वादतरङ्गो गुणः । न चैतदमिद्धं बहिरङ्ग मन्चरङ्ग इन्धनया परिभाषया सिध्यति । अचोरानन्तर्ये नाजा नन्तर्य बहिष्वप्रकृप्तिरिति तस्याः प्रतिषिद्धत्वात् । नन्वेवं कृते ऽस्वत्र सवर्णदीर्घत्वेऽचः परस्मिन्पूर्वविधौ [१, १, ५७] इति स्थान विवहावादागुणेन सिद्धं वृश इहेति । नैतदस्ति । एकादेशस्य पूर्वमहणेन महणात् पदान्तविधित्वेन स्थानिवत्त्वप्रतिषेधात्। परादिग्रहणं तु न वाच्यम् । परादित्वेन न पदान्तादि [१, २, ५८ सूत्राव्यापारस्यायुतत्वात् । नन्वन्तरङ्गपरिभाषापि न प्रा. प्रोति । नाजानन्तर्ये इति निषेधादेव । तथाहि । यथा असिद्ध परिभाषया षत्वतुकोरमिद [६, १, ८६] इत्यस्यानर्थकत्वं तथा न्तरङ्गपरिभाषयापि। उच्यते । नैवान्तरङ्गपरिभाषया षत्वतु- कोरसिद्ध इत्यस्यानर्थक्यम्। यतस्तुकोऽन्तरङ्गत्वात्प्राप्तिः । दो- र्घस्य नित्यत्वात् । तत्र परवाहोर्घ एव प्राप्नोति । यत्तूच्यते नि त्यादप्यन्तरङ्गं वलीय इति तत्परत्वफल न त्वपूर्वमिति । अथ वाऽस्वन्तरङ्गत्वात्तुक । दीर्घत्वे कते निमित्तापायपरिभाषया त- निवृत्तिः स्यादेव । तदेवं बहिरङ्गपरिभाषयैवानर्थक्यं षत्वतुको- रसिद्धः [६, १,८६] इत्यस्य । अतस्तस्या एव नाजानन्तर्य इति प्रतिषेधः । किं च यद्यत्रान्तरङ्गपरिभाषायाः प्रतिषेधः स्यात्त दान्तरङ्गपरिभाषा निर्विषया स्यात्। इयं च परिभाषा बहिरङ्गपरिभाषयैव सर्वकार्यस्य सिद्ध त्वाद् भागवृत्तिकता नाभ्युपगम्यते । तन्मने वृश इत्यादाव- चोरानन्तर्ये यद्यपि बहिरङ्गपरिभाषा नास्ति । तथापि पदसं- स्कारपशे दोषप्रतिक्षेपो व्याख्येयः । यदाहः । “सुविचार्य पद:

·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । स्यार्थं वाक्यं गृह्णन्ति सूरय” इति । युक्तं चैतत् । अन्यथा वा- क्यसंस्कार वृशा इत्यादौ शब्दपरविप्रतिषेधेनान्तरङ्गमागु- णं बाधित्वा सवर्णदीर्घत्वमेव स्यात् । यथा दिव उत् [६, १, १३१] इत्यत्र दिवोकमो देवा इत्यत्र उकारस्य यणादेशो र- शितेनोक्तः । न चान्तरङ्गपरिभाषासामर्थ्याद् वृक्षइ इत्या- दावागुणेनैव भवितव्यम् । एवं हि दिवोकस इत्यवापि इका- रस्य यणादेशः स्यात् । अथास्या उदाहरणान्तरं कश्चिदाह । ऋत्विय इति । अत्र घस, तस्य इयादेशे कृते मिति च [१, ४, १६] इति पदसंज्ञा- न्तरङ्गत्वादजादौ विधीयमाना बहिरङ्गां यचि भम् [१, ४, १८] इति भसंज्ञा बाधते । समावेशस्तु नास्ति । एकसंज्ञाधिकारात् । एतच्चायुक्तम् । सिति च [१, ४, १६] इति सूत्रारम्भादेव भसंज्ञा- बाधकत्वस्य सिद्धत्वात् । अत एवैतदर्थकसंज्ञाधिकारस्य न घटते । तथाहि। स्वादिविति पदसंज्ञया यचि भम् [ १, ४, १८] इति भसंज्ञायाः समावेशे सिद्धे सिति च [१, ४, १६] इति कृते यदि पुनः समावेशः स्यात्तदा सिति च [१,४,१६] इत्यनर्थकमे- व स्यात् । अथैतत्स्यात् । यचि भम् [१,४, १८] इत्यत्रैकसंज्ञाधि- काराभ्युपगमाद् भपदसंज्ञयोः समावेशो नास्ति । एवं च सिति च [१, ४, १६] इत्यत्रासत्येकसंज्ञाधिकारे ऋत्विय इत्यत्र भपद- संज्ञयोः समावेशः स्यादव । नन्वेवमपि सिति च [१, ४, १६] इ- त्यनर्थकम् , तस्य होतत्प्रयोजनम् । ऋत्विय इत्यत्र सित्त्वात्य, दत्वेनोर्गुणो माभूदिति । भसंज्ञासमावेशे तु स्यादेवोर्गुणा [६, ४, १४६] इति । एवं चाकडारात् [१, ४, १] इत्यत्र यदेतद- ·म | :: परिभाषावृत्ते। नुन्यासकारेणोक्तम् । अनवकाशायात्विदमुच्यते । अयं ने यो निविय इत्यत्र पदसंज्ञा भसंज्ञा बाधत इति । तदयुक्तम्। नायुक्तम् । पदत्वस्याग्रहार्थत्वात् ॥ २२ ॥ उभयनिर्देशे पञ्चमोनिर्देशो बलीयान् ॥ २३ ॥ : यत्र पञ्चमीनिर्देशोऽस्ति सप्तमीनिर्देशश्चोपात्तोऽनुवृत्तो वा तत्र पञ्चमीनिर्देशस्य बलीयस्वात्तस्मादित्युत्तरस्य [१, १, ६० इति प्रवर्तते। तेनामि सर्वनाम्नः सद् [७, १, ५२] इत्यत्रात इत्यनुवृत्ती अवर्णान्तात्सर्वनाम्न इत्यनया पञ्चम्या आमोत्यस्याः सप्तम्या षष्यां परिकल्पितायामाम एव सुड़ागमो भवति । अयं च विप्रतिषेधे परं कार्यम् [१,४, २] इत्यस्यार्थः परि- भाषारूपेण पद्यते । तथाहि । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [१, १, ६६] इति सप्तमीनिर्देश इको यणचि [६, १, ७७] इति दध्यत्र मध्ववेत्यत्र मावकाशः । तस्मादित्युत्तरस्य [१, १, ६७] इति प- चमीनिर्देशो रषाभ्यां नो ण [८, ४, १] इत्यत्र कृतार्थः । श्रा- स्तीर्णमिति । यत्र तु सप्तमीनिर्देशः पञ्चमोनिर्देशश्चोभयं कृता- थं तत्रोभयप्राप्ती परत्वात्तस्मादित्युत्तरस्य [१, १, ६७] इति प्र- वर्त्तते । तथाहि । श्रामि सर्वनाम्नः सुट् [७, १, ५२] इत्यत्रात इति पञ्चमी आज्जसरसक् [७, १, ५०] इत्यत्रासुविधा कृता- र्था। अमीति सप्तमी बेखय [७, १, ५३] इत्यत्र कृतार्था । उ- भयोस्तुल्यबलयोर्विरोधे परत्वात्यञ्चमो सप्तम्याः षष्ठीत्वं कल्प- यति । यच त्वनवकाशा सप्तमी तत्र सप्तमीनिर्देश एव पञ्चम्याः षष्टीत्वं कल्पयति । यथाऽऽने मुक् [७, २, ८२] इत्यत्रऽऽन

·४९
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
इति सप्तमी निरवकाशातो येयः [७, २,८०] इत्यत्रात इति
कृतार्थायाः पञ्चम्याः षष्ठीत्वं कल्पयति । ततश्चाने परतोऽका-
रान्तस्यैवाङ्गस्य मुग भवति । यद्येवं डः सि धुट् [८, ३,२८] इ.
त्यत्र कथमनया सकारादेः परस्य धुड़ागमः । न हि सत्यस्याः
सप्तम्याः क्वापि कृतार्थत्वम् । उच्यते । यथा सीत्यस्याः सप्तम्या
अनवकाशत्वं तथा ड इत्यस्या अपि पञ्चम्याः। एवं चोभयोरन-
वकाशयोर्युक्तमेव परत्वम्। न च युगपदन्योन्यषष्ठीकल्पना
शक्या, नापि क्रमेण । एकः पूर्वपरयोः [६, १, ८४] इत्यत्र पूर्व-
पहणात् । तदुक्तम् । न च युगपदुभये प्रकल्पिके पूर्वपरग्र-
हणादिति । न चैवं सप्तमीनिर्देशस्यानर्थक्यम् । लाघवार्थत्वात्।
स इति निर्देश गौरवं स्यादिति। एतच्च डः सि धुट् [८, ३, १८]
इत्यत्र न्यासे उक्तम् । इह तु दीर्घात्पदान्ताहा [६, १, ७६]
इत्यत्र यद्यपि छ इति सप्तमी कृतार्था, तथापि तस्याः खरि-
तासङ्गादिहानुवृत्ताया निरवकाशत्वादीर्घादित्यस्याः पञ्चम्याः
षष्ठीत्वं प्रकल्पयति । पञ्चमी तु पौर्वापर्यं प्रकल्प्य सावकाशा
निवर्त्तते । तेनायमर्यो भवति । दीर्घादुत्तरो यश्छकारस्तस्मि-
न्परतः पूर्वस्यैव दीर्घस्य तुग्भवति तत्रास्या न व्यापार इति त-
स्मादित्युत्तरस्य [१, १, ६७] इत्यत्र न्यासः । दीर्घात् [६, १,
७५] इत्यत्र तु न्यासकृता तस्मादित्युत्तरस्येत्यत्र तस्मादिति
योगविभागः कर्त्तव्यः । पूर्वसूत्रात्पूर्वस्येत्यनुवर्तते। तेन दीर्घात्
[६, १, ७५] इत्यादौ सत्यपि पञ्चमोनिद्देशे पूर्वस्यैव कार्य भव-
तीत्युक्तम् ॥ २३ ॥
सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ २४ ॥

·परिभाषावृत्तेः । तन धुरि दक्षिणायामित्यत्रार्थे सप्तम्या विकल्पितत्वाच्छेथे षष्ठीविधानाङ्गुरि दशिणाया इति सिध्यति । तथा ये यूपाय त- शतीत्यत्र तशतीति बहुत्वे एकवचनम्। अयं चार्थः षष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा [१, ४, ८] इत्यत्र योगवि- भागेन साधितः । इयं च परिभाषा व्यत्ययो बहुलमित्यस्यैव प्र- पच्चः ॥२४॥ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २५॥ प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मादसौ विहितस्तदादरेव भागस्य तता- त्ययान्तस्य च ग्रहणं भवति । प्रयोजनं धातुप्रत्ययप्रातिपदिकतद्वितादयः । सनाद्यन्ता धा- तवः [३, १, ३२] इति यस्मात्मन् विहितस्तदादेस्तदन्तस्यैव धा- तुसंज्ञा । चिकीर्षतीति । न संघातस्य । प्राचिकीर्षदिति । कृत्त- द्वितसमासाश्च [१, २, ४६] इति कृत्तद्धितान्तस्य प्रातिपदिकसं- ज्ञा तदादेस्तदन्तस्यैव । कारको गार्य इति । न संघातस्य । वि- प्रकारको विप्रो गार्ग्य इति । सुप आत्मनः क्यच [३, १,८] । पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । संघातान भवति । महान्तम्पुत्रमि- छतीति । तद्वितविधौ यनिमोश्च [४, १, १०१] इति प्रत्यययो- ग्रहणं यतस्तौ विहितौ तदादेरेव फक् प्रत्ययो भवति। गार्ग्य यण इति । संघातान भवति । विप्रो गाग्यायण इति । सुप्मुपा [२,१,४] इति समासोन संघातस्य । सदस्य राज्ञः पुरुष इति । स चायमों यस्मात्प्रत्ययविधि [१, ४, १३] सूत्रे योगविभा- गेन साधितः । तथाहि । यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यये इति 1 ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । विगृह्यते । गृह्यमाणे इति चाध्याहव्यम् । प्रत्यये गृह्यमाणे यस्मात्म विहितस्तदादिरेव गृह्यते न तु प्रत्ययान्तः संघात इति । अत एवाङ्गपादे यस्मादादि [१, ४, १३] सूत्रं कृत्वा अङ्गस्य [ह, ४, १] इति सूत्रं न खाद्यते । ननु तत्रापि योगविभागेन परिभाषा सिध्यति । सत्यं सिध्यति । किं तु न खीप्रत्यये चानु- पसर्जने इति द्वितीया न सिध्यति । तथाहि। अत्र कृते नेय- कुवस्थानावस्ती [१, ४, ४] इत्यतोऽस्तीग्रहणमनुवर्तते । तत्रा- नुवृत्तिसामर्थ्यात्स्त्रोप्रत्ययस्य ग्रहणम् । प्रधाने च कार्यसंप्रत्य- यान खीप्रत्यये चानुपसर्जने इति लभ्यते । तईि प्रकरणमेवेद- मङ्गपादे क्रियताम् । नचैवमततक्षदित्यत्र लघुसंज्ञागुरुसंज्ञयोः समावेशः स्यादिति वाच्यम् । लघुसंज्ञाप्रणयनवैयर्थ्यप्रसङ्गान् । अन्यथा लघुप्रदेशे इखग्रहणमेव कुर्यात् । उच्यते । यस्मादा- दिसूत्रात्तदादिग्रहणं सुप्तिङन्तं पदम् [१, ४, १४] इत्यत्रानु- वर्त्तते । तदर्थमिह प्रकरणम् । तेन दिः प्रयोगो द्विवचनमिति पक्षे तदादिग्रहणात् पचसिपचसि इति समुदायस्य सुप्तिङन्तं पदम् [१, ४, १४] इति पदसंज्ञा सिध्यति । तथाहि । अर्थरू- पयोः साम्यात् स एव पशब्दः स एव तिङ् यः पूर्वस्मादिहितः स एव परस्मादपि विहितः यः परस्मादपिविहितः स पूर्वस्माद- पीति तदादिग्रहणात् समुदायस्य पदत्वम् । तस्य च पदत्वे ना- पचसिपचसि देवदत्ता३ इत्यत्राम एकान्तरमामन्त्रितमनन्ति- के [८, १, ५५] इत्येकान्तरता सिद्धा भवति । एतच्च सर्वस्य हे [८, १, १] इत्यत्र भाष्यव्याख्यानं रशितेनोक्तम्। अत्रोच्यते ·• . परिभाषावृत्तेः । नन्बेकैकसमादप्यत्र तिङ् विहितस्ततोनेक पदम् । उच्यते समुदायेन वाक्यपरिसमाप्तिरिति समुदायस्थ पदत्वम् । यथ समुदायस्यावयवानां चैकान्त्वे समुदायस्य दिवचनं भवति ना षयवाना पपाचेति । नयेहापि समुदायस्य पदत्वम् । एवं । समुदायशाचमनुगृहीतं भवति । अवयवयोस्तु पदसंज्ञायां स- मुदायस्य त्यागात्तद्दिषयं शास्त्र होनं स्यात् । तदादिग्रहणानु वृत्तिरप्यपार्था स्यात् । अब तु पक्षे अन्धोऽन्धो दुःखीत्यादी प्रत्येक पदत्वाभावे पदकार्य न स्यात् । तदर्थं प्रत्येकं वाक्य- परिसमाप्त्या तत्र पदत्वे पदकार्यमनुसन्धेयम् । अन्यस्खाइ गौरीभ्यामित्यत्र गुरुसंज्ञायां गुरोरनन [८, २, ह] इति सुतः स्यात् । स्थिते त्वेकसंज्ञाधिकारे नदीसंवापवा- दत्वान्न गुरुसंज्ञेति । ननु स्थितेप्येकसंज्ञाधिकारे गुरुसंज्ञान- दीसंज्ञयोर्बाध्यबाधकभावो नास्ति । भिन्नविषयत्वात् । तथा- हि । गुरुसंज्ञा वर्णमात्रस्य नदीसंज्ञा स्वीकारान्तस्य । उच्यते। वर्णमात्रस्यैव केषां चिन्मते नदीसंज्ञा । न चास्मिन् पो लक्ष्मी- प्रभृतिषु स्त्रीत्वाभावानदीसंज्ञा न प्राप्नोतीति वाच्यम् । यत्समु. दायगतं स्त्रीत्वमवयवे समारोप्य नदीसंज्ञाविधानात्। ज्ञापक चात्र नेयवस्थानावस्ती [१, ४, ४] इति प्रतिषेधः । तथा चाच्छीनद्योर्नुम् [७, १,८०] इत्यत्र शीनद्योः परत इति वृत्ता- वुक्तं तदेवं वर्णपक्षे दोषः । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । एतत्त्व- नागमम् ॥ २५॥ न स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने ॥ २६ ॥ येयं प्रत्ययग्रहणपरिभाषा सा सीप्रत्यये ऽनुपसर्जने गाछि- ·प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कान भवति। तेन त्यधिकारप्रत्ययग्रहणे संघातोऽपि गृह्यते । न तु यनः बीप्रत्ययस्तदादिरेवेति वाक्यार्थः। तेन खीभ्यो ढक [४,१,१२०] इति यतोऽण नदन्तात्कारशब्दान् ङीप। न तदादेस्तदन्तादेव ढक् प्रत्ययः । अपि तु समुदायादेव कौम्मकारेय इति । अन्य- था हि अवयवस्य वृद्विखरौ स्याताम् । नन्वणन्तान् ङीब वि- धीयमानः कृष्णपरिभाषया कुम्भकारशब्दादेव भविष्यति । उच्यते । टिड्ढाणञ् [४, १, १५] इत्यत्राणिति न कृगहणम् । अपि तु कृदकृशाहणम् । ननु प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अभा- वाद्यथा खोप्रत्ययान्ताड् ढग्विधीयमानः कुम्भकारीत्यस्मात्ममु- दायशब्दागवति तथा कारशब्दादपि क चित्स्यात् । नैतत् । प्राधान्यात्ममुदायादेव प्रवृत्तः। तथा व्यङः संप्रसारणम् [६, १, १३] इत्यत्र ध्यङः त्यधिका- रे विधानात् स्त्रीत्वं, स्थानिवद्भावेन प्रत्ययत्वम् । अतस्तहहणे प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया निषेधात् व्यङ्मात्रस्य संप्रसारणं प- रमकारोषगन्धीपुत्र इति। अनुपसर्जन इति प्रतिषेधादुपसर्जने स्त्रीप्रत्यये प्रत्ययग्रह- णपरिभाषा प्रवर्तत एव । तेनातिकारीषगन्ध्यपुत्रोऽतिकारी- षगन्ध्यपतिरित्यत्र संप्रसारणं न भवति । नन्वेवमपि प्रधान कार्यसंप्रत्ययात्प्रधानप्रत्ययग्रहण एव प्र- त्ययग्रहणपरिभाषया भवितव्यम् । एवं चातिकारीषगन्ध्यपुत्र इत्यत्र संप्रसारणं स्थादेव । उच्यते । यद्यत्र संप्रसारणं स्यात्त- दानुपसर्जन इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् ।

·- ६४ परिभाषावृत्तेः। नन्वेवमप्यपिप्पलीत्यत्रापि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया इ. ब्यादिना [६, १,६८] सुन्नोपो न प्राप्नोति । स्लीप्रत्ययान्न स्योपसर्जनत्वात् । उच्यते । एकविभक्ति चापूर्वनिपात [१, ३, ४४] इत्यत्रानुवृत्तविभाषाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानादु- पसर्जनसंज्ञाया अभावः कृतः । अतो न स्लीप्रत्यय इति तदा दितदन्तनियमनिषेधो भवत्येव । ननु शास्त्रीयोपसजर्नसंज्ञा माभूत् । लौकिकं यदुपसर्जनं तस्मिन्मति न स्त्रीप्रत्यय इति प्र- वर्तितुं नोत्सहते। अनुपसर्जन इति प्रतिषेधात् । ततश्च प्रत्यय- ग्रहणपरिभाषया तदादिनियमेन भवितव्यमेव । उपसर्जनगर न लौकिकमुपसर्जनं गृह्यत एव । तथाहि । पञ्चखष्ट्वीत्यत्र समुदायिभ्यो ऽन्यः समुदाय इत्येतस्मिन्दर्शने शास्त्रीयोपसर्ज- नसंज्ञाभावेऽपि लौकिकमुपसर्जनमाश्रित्य गोस्त्रियोरुपसर्ज- नस्य [१, २, ४८] इति इस्वमुक्ता दिगोः [४, १, २१] इति ङीबुक्तः । उच्यते । एकविभक्ति चापूर्वनिपाते [१, २, ४८] इ- त्यत्रानुवृत्तविभाषागृहणस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाद् यथा- धपिप्पलीत्यत्र शास्त्रीयोपसर्जनाभावेन लौकिकोपसर्जनाश्रयं हस्वत्वं न भवति । तथानुपसर्जन इति प्रतिषेधोऽपि न भवति। अथ वा इन्ड्यादि [६, १, ६८] सूत्रे दीर्घग्रहणात् क चिदुपस- जनस्त्रोप्रत्यये ऽपि न स्वीप्रत्यये इत्येवात्र वर्त्तत इत्याहुः । ते- नार्धपिप्यतीत्यत्र इत्यादि [३, १, ६८] लोपः सिध्यति। नन कथं ज्ञापकम्। यावता विपक्षे हे अम्ब हे नदि इत्यत्र सुलोपो माभूदित्येवमर्थं दीर्घग्रहणं कर्त्तव्यम् । नन्वत्र भवितव्यमेवैङ् इखासंबुद्धेः [६, १, ६८] इति सुन्नोपेन । न च दोघंगहणाते- ·५५ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । नापि न भवितव्यमिति वाच्यम् । अन्यथा हि इल्ड्यादि [६, १, ६८] सूत्रे दीर्घग्रहणमेहखात् [६, १, ६८] इति सूत्रं चाकृत्वा इखैडोरड्यापः संबुद्धेरिति कुर्यात् । अत एवेह हे अम्ब हे न- दि इत्यादौ सुन्नोपो न भविष्यतीति । नन्वेवमपि बदर्याः फलं विकार इति तस्य विकार [४, ३, १३४] इत्यर्थेऽनुदात्तादेश्च [४, ३, १४०] इत्यत्रः फले लुक [४, ३, १६३] इति लुकि लुक् त- द्वितलुकि [१, २, ४२] इति ङीपोऽपि नुकि कृतेऽसति दीर्घ- ग्रहणे प्रत्ययग्रहणेन बदरमित्यत्र सुलोपः स्यात् स माभूदिति सार्थकं दीर्घगहणम्। उच्यते । परत्वादिह नपुंसकादमा सु- लोपो बाधनीयः । व्यक्तिपढार्थाश्रयणादुक्तमिति वा ॥ २६ ॥ संजाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त विधिर्नास्ति ॥ २७ ॥ तेन तरप्तमाघः [१, १, २२] इति तरम्मात्रस्य घसंज्ञायां घरूपकल्प [६, ३, ४३] इति घे ह्रस्व उच्चमानस्तरपि भवति। न तु तरबन्ते । गौरी ब्राह्मणितरेति । तथा तक्तवतू निष्ठा [१, १, २६] इति तक्तवत्वोरेव निष्ठासंज्ञा । न तु तदन्तयोः । तेन दृषत्तीर्णेत्यत्र दृषदो दकारात्परस्य नत्वाभावो दकारस्य च पर्वस्येति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषा माभूत्। हस्वविधा घान्ते एवोत्तरपदे इस्वत्वेन भाव्यम् । उच्यते । हृदयस्य हो- खयदणलासेषु [६, ३, ५०] इत्यत्राणग्रहणं कृत्वा लेखग्रहणा- दुखविधावपि न तदन्तविधिः । रदाभ्याम् [८, २, ४२] इति नवविधावपि संज्ञाविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधसामर्थ्यादेव न त- दन्तविज्ञानम् । ननु हुखविधौ तदन्त विधिनिषेधस्य कृतार्थ- ननु संज्ञाविधी

·परिभाषावृतेः ।
त्वात् सामर्थ्यमयुक्तम् । उच्यते । यदि संज्ञाविधौ तदन्तविधि
प्रनिषेधस्य तरप्तमन्विधावेव प्रयोजनं तदा सुप्तिङन्तं पदर
[१, ४, १४] इत्यत्रान्तग्रहणमकृत्वा संज्ञाविधी प्रत्ययगृहणे त-
दन्त विधिर्नास्तीत्यप्य ज्ञापयित्वा तरप्तमपी पितो घ इति क्रिय
ताम् । अयं चार्थः पितौ तरप्तमपौ घसंज्ञौ भवत इति। अन्त-
ग्रहणात्तु संज्ञा विधावित्यादेरन्योऽपि विषय इति । अथ वा न-
त्वविधौ प्रत्ययग्रहणपरिभाषा नास्ति निष्टाशब्दस्य तकारवि-
शेषणत्वेनोपादानात् ।
कत्तद्वितसमासाश्च [१, २, ४३] इत्यत्र कृत्तद्वितग्रहणेन त-
दन्तस्यैव संज्ञा न तत्रेयमुपतिष्ठते । यतो ऽप्रत्यय इति प्रतिषेधे
प्राप्ते कृत्तद्वितयोः संज्ञाऽऽरभ्यते। अप्रत्यय इति च प्रत्ययान्त-
स्य प्रतिषेध इत्युक्तम् । तेन तदन्तस्य प्रतिषेधे प्राप्ते संज्ञाऽऽर-
भ्यमाणा तदन्तस्यैव भवति । सात्पदाद्योः [८, ३, १११] इत्यत्र
साद्ग्रहणाच्च । यदि केवलस्य तद्वितस्य संज्ञा स्यान्न तदन्तस्य
ततः सात प्रातिपदिकत्वात् ततः सुपि पदादित्वात् षत्वप्रतिषेधे
सिद्धे साहणमनर्थकं स्यात् । सुपि स्थ [३, २, ४] इत्यादौ
तु सुब्हणे तदन्तस्योपपदसंज्ञार्थो यत्नः कर्त्तव्यः ।
ज्ञापकं त्वस्याः सुप्तिङन्तं पदमित्यत्रान्तग्रहणम्। सुप्तिको
प्रत्ययत्वात् प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैव तदन्तत्वे सिन्धे अन्तग-
इणमिहानर्थक स्यात् ॥ २७॥
इति परिभाषाहत्तौ कारकपादः ॥ ४ ॥
इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् ॥ २८॥ यत्र प्रातिपदिकं गृह्यते तत्र लिङ्गविशिष्टस्य ड्याबन्तस्यापि ग्रहणं भवति । लिङ्गग्रहणेनात्र लिङ्गाभिव्यक्तिहेतवष्टाबादयो गृह्यन्ते। अभिधाने अभिधेयोपचारात् । तेन यथे। भवति लोहितादिडाजन्यः क्यष् [३, १, १३] लो- हितायते । तथेहापि लोहिनीयते । तथा सर्वनाम्नस्तृतीया च [२.३, ७२] इति यथेह भवति भवता हेतुना । तथेहापि भवत्या हेतुनेति। के चित्त्वचित्तहस्तिधेनोष्ठक [४, २, ४७] इति यथा हस्तिनां समूहो हास्तिकमिति भवति । तथा हस्तिनीनां समूहो हा- स्तिकमित्याहुः । तच्चाशोभनम् । ठगुन्पत्तेः प्रागेव भस्थाढ़े तडित इति पुंवड़ा- वात् । न च जातेश्च [६, ३, ४१] इति पुंबद्भावप्रतिषेधोऽस्ति यत औपसंख्यानिकस्य तेन प्रतिषेधो न क्रियते । एतच्च प्रवाहणे- योभार्य इत्यत्र जातेश्च [६, ३, ४१] इति पुंवद्भावप्रतिषेधे सिद्धे वृद्धिनिमित्तस्येति पुनः पुंवद्भावप्रतिषेधार्थं प्रवाहणस्य ढ [9, ३,८] इति यदुत्तरपदवृद्धिविधानं कृतम् । तेन जातेश्च [६, ३, ४१] इत्यस्यानित्यत्वं ज्ञापितम् । तेन जातेश्च [६, ३, ४१] इत्या- पसंख्यानिकस्य प्रतिषेधो न भवतीति तत्र न्यासे व्याख्यातम् । अवश्यं चैतत् । अन्यथा स्थितेऽपि हास्तिकमित्यत्र भस्याढ़ इत्यस्य जातेश्च [६, ३, ४१] इति प्रतिषेधात् पुंवद्भावो न स्या- न्। अथ भस्थाढ़ इत्यत्र सहित इति परसप्तमी न विषयसप्त- मीति चेन्न । भिशादिभ्योऽण् [४, २, ३८] इत्यत्र विषयसप्तम्या ·परस- पर परिभाषावृत्तः। व्याख्यातत्वात् । तत्र युक्तं युवतिशब्दस्य पाठो भ्यस्थाढ़े तशिर इनि पुंवद्भावप्रतिषेधार्थः यौवतमिति । अन्यथा हि तिप्रत्य- बान्तस्य युबनिशब्दस्यानुदात्तादित्वादनुदात्तादेर [४, २, ४४] इत्यवाधनार्थः स्यात् । तथा ऽणिजोरनार्षयोः [४, १, ७८] इत्यत्र विषयसप्तमीत्वमस्या रक्षिनेनोक्तम् । उच्यते । ये प्तमीमाश्चित्यानुदात्तादेश्च [४, २, १४] इत्यबाधनार्थमेव भि- क्षादिभ्योण [४, २, ३८] इत्यत्र युवतिशब्दस्य पाठमिच्छन्ति। तन्मतेन द्रष्टव्यमिदम् । अत एव भागवृत्तिकारो युवतीनां स- मूहो यौवनमित्याह । दृश्यते च । “रूपलावण्यसंपन्नं कला- कुशन यौवनम् । यस्य पुण्यकृतः प्रेष्यं सफलं तस्य जीवित” मि- ति। एतस्मिन्नेव दर्शने झ्याप [४, १, १] सूत्रे रक्षितेनास्याः प- रिभाषाया हस्तिनोनां समूहो हास्तिकमित्युदाहरणमुक्तम्। ज्ञापकं चास्या भाष्यकारेण युवा खलतिपलितबलिनजर- तोभिः [२,१, ६७] इत्यत्र समानाधिकरणाधिकारे युवजरत्योः समासविधानमुक्तम् । अन्यथा यद्येषा न स्यात्तदाऽनयोः सा. मानाधिकरण्यानुपपत्तेः समासोऽघटमानः स्यात्। अत्रोच्यते। ननु सत्यपि परिभाषाया अस्तित्वे युवतिजरत्योर्भिन्नार्थत्वाद- नुपपन्न एव ससासः। तथाहि। युवतिईितीयवयाः।जरतो तु वृ- द्वाभिधीयते । उच्यते । युवतिर्जरतीव चाञ्चल्यविरहात् ।जरती वा युवतिरिव चाच्चल्यादिति युवतिजरत्योः सामानाधिकर- एयमस्ति । यद्येवं युवा जरतीव उच्छ्नस्तनत्वात् । श्मश्रुशून्य- त्वाच्चेति । तथा युवेव जरती प्रागल्भ्यात्। ततश्चात्रापि सामा- नाधिकरण्यमस्ति तत्कथं परिभाषा ज्ञाप्यते । उच्यते । युवज- ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । रतीत्यत्र यूनो जरत्या सह समासे कृते तथोपचरितं सामाना- धिकरण्यं न प्रतीयते स्वभावात् । यथा पञ्चभिभुक्तमस्येत्यस्या- थः पञ्चभुक्तशब्देन । एतच्च भाष्यकारादिवर्णितविङ्गविशिष्टप- रिभाषाया अन्यथानुपपत्त्यानुमीयते। ननु यदि सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः परिभाषाज्ञापनम् । ताई विपरीतोः किमिति न ज्ञाप्यते । लिङ्गविशिष्टग्रहणे प्रा- निषदिकस्यापि ग्रहणमिति । प्रयोजनं चापि रेवतीजगतीइवि. व्याभ्यः प्रशस्ये [४, ४, १२२] इत्यत्र जगतीग्रहणेन जगतोऽपि ग्रहणमिति । तथैव एण्या ढञ् [४, ३, १५८] इत्यत्र एणीग्रहणेन एणस्यापि ग्रहणमिति । उच्यते । यदि विपरीतोऽर्थो ज्ञापितः स्वात्तदा कुमारः श्रमणादिभिः [२, १, ७०] इत्यत्र श्रमणा- दीना स्त्रीलिङ्गानां निर्देशोऽनर्थकः स्यात् । नन्वेवमपि जरत्या समास उच्यमानो जरता न प्राप्नोति युवजरनिति। नैतदस्ति । वृत्त्यन्तरे जरनिरिति पद्यते। उभयथा ह्याचार्येण शिष्याः प्र- निपादिता इत्युभयं सिध्यतीति युवखन्नतीत्यत्र न्यासः। खरूपविधिविषयेऽस्वरूपविधिविषये च सामान्येन परिभा- यम्। ज्ञापकमप्याहुः । रोणी [४, २, ७८] इति । कुत्सितेोऽयं नि- शः प्रथमान्तत्वात् । प्रत्ययविधौ पञ्चमी न्याय्या । तत्र यथा प्राकरणिकी पच्चम्यतिक्रम्यते । तथा ग्रहणवता प्रातिपदिक बदन्तविधिर्नास्तीत्येतदपि वचनम् । तेन यथा रोण इत्यत्राण भवति तथाऽऽजकरौण इत्यत्रापि । ननु ग्रहणवता प्रातिप- देकेन तदन्तविधिर्नास्तीति तदन्तविधिनिषिध्यते । नचेदं रो- ·? ::.. परिभाषावृत्तः । पोति प्रातिपदिकं स्त्रीप्रत्ययाकत्वात् । एवं ताईत ज्ञापय त्यखहपविधिविषये परिभाषा प्रवर्तत इति । तेन कुमारीमात- टे कुमारयतीत्यस्य सिद्धये बहुलवचनं नातिक्लिश्यते। अनित्या चेयम् । तच्चानित्यत्वं शक्तिलाङ्गलानुशयष्टितोमर- घटघटीत्यत्र घटीग्रहणेन ज्ञापितम् । तेनान्महत [६, ३, ४६] इत्यादिना महतीप्रिय इत्यत्रात्त्वं न भवति। विषत्परयोस्तापः [३, २, ३८] इत्यत्र तु दिषतों ताप- यतीत्यत्र हितकारकनिर्देशात् खच्प्रत्ययाभावो वृत्तिकृता व्याख्यातः । राजाच-सखिभ्यष्टच [५, ४, ६१] इत्यत्रापि राज- शब्दस्यापि पूर्वनिपातकरणान्महाराचीत्यत्र टच्प्रत्ययाभावो वृत्तावुक्ताः। प्रातिपदिकग्रहणे इत्यत्र षष्ठीसमासः स च समर्थः पदविधिः [२, १, १] इत्येतत्परिभाषोपस्थानाद् भवति। तस्याः परिभाषा- या अयमर्थः । पदानां विधिः समर्थी भवतीति । विधिशब्दश्चा- चकर्मसाधनः। विधीयते इति विधिः । न भावसाधनो विधान विधिः । नाप्यधिकरणसाधनः पदानि विधीयन्ते ऽस्मिन्निति प- दविधिः । कर्मण्यधिकरणे च [३, ३, ८३] इति ल्युड़पवादः कि- प्रत्ययः । तत्र कर्मसाधनगृहणे तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् [३, १, २] इत्यत्रोपपदमिति महत्याः संज्ञायाः करणं ज्ञापकम् । तथाहि । अन्वर्थसंज्ञेयं महती उपपदमिति तेन समर्थपरिभा- पोपस्थानान् महान्तं कुम्भं करोतीत्यत्र सापेक्षत्वेनासामर्थ्या- कर्मण्यणप्रत्ययो न भवति । एतच्च प्रजोनम् एवमुपपद्यते । य- यत्र कर्म साधनस्य विधिशब्दस्य ग्रहणं नान्यथेति । यत्तु तत्र ·द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । मैत्रेयेणोक्त विधीयते विधिः । एतेन कर्मणि किप्रत्ययान्ततामा- चष्टे । करणाधिकरणयोहि ल्युटा किप्रत्ययो बाध्यते । न र तत्र वासरूप [३, १, ८२] विधिरस्ति । क्तल्युटतुमुन्खलों वासरूपविधिर्मास्तीति वचनात्। संप्रदानापादाने च निरवंता- रेविपूर्वस्य धात्रः करोत्यर्थत्वात् । भावसाधनस्तु संभवन्नपि न्यासकारण निरस्त इति । तत्राधिकरणे किप्रत्ययो नास्तीति यदुक्तं तदयुक्तं यस्मात् पद शब्दे कर्मण्युपपदे कर्मण्यधिकरणे च [३, ३, ८३] इति ल्युड़पवादः किप्रत्ययोऽस्त्येव । उच्यते। यथा केवलं विधिशब्दमुपक्रम्य न्यासकृतोक्तं मैत्रेयेणापि तथा विधानाददोषः । तथाहि । तत्र कर्मोपपदत्वाभावात् कर्मण्यधि- करणे च [३, ३, ६३] इत्यस्य न प्राप्तिः । ननु तथाप्युत्तरकालं पदशब्दस्य कर्मणोऽभिसंबन्धात किप्रत्ययविषयोऽयमिति परि- हत्यापवादविषयमुत्सर्गोऽभिनिविशत इति ल्युट प्रवर्तितुं नो- त्सइते । उच्यते । पटसंस्कारपकोऽन्तरङ्गत्वात्प्रवर्तितो ल्युट कि- प्रत्ययेन बाधितुं न शक्यते श्वः करिष्यतीत्यत्र यथा लुटा बट प्रत्ययः । एतच्चासम्यक् । श्वः करिष्यतीत्यत्र युक्ता खुटा लुटो बाधा । लुट्प्रत्ययस्योपपदसंबन्धेनाविधानात् । किप्रत्ययस्य तु कर्मोपपदसंवन्धेन विधानात् सर्वदा वाक्यसंस्कार एव युक्त इत्याहुः ॥ २८॥ विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ॥ २६ ॥ विभक्त्याश्रयेषु कार्येषु लिङ्गविशिष्ट परिभाषा न प्रवर्तते। तेन गोमतीत्यत्रोगिदचाम् [७, १, ७०] इति नुम्न भवति । तथा सुपुंसीत्यत्र घुमोऽसुङ् नेति । युवतीः पश्येत्यत्र श्वयु- ·परिभाषावृतेः। वमघोनामतद्धित [६, ४, ११३] इति संप्रसारणं न भवति । न्ये त्वाहुः अझोपो ऽन [६, ४, १३४] इत्यत्रान् इति योगविभा- गादग्रहणाभिसंबन्धादन्नन्तानां श्वयुवमघोना संप्रसारणम्। युक्तं चैतत् । अन्यथा यद्यनया परिभाषया संप्रसारणाभावो विज्ञायते तदा युवतिशब्दात् कृदिकारादिति डीषि कृते यु- वतीत्यत्र संप्रसारणं स्थादेव । इयं च परिभाषा युवोरनाको [७, १, १] इत्यत्र भाष्ये पठि- ता। मतुवसोरित्यत्र न्यासकारण व्याख्याता । एतावतैव प्रमा- पम् ॥ २९॥ इति सीरदेवकृतायां परिभाषाहत्तौ समर्थपा- । . ॥ सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् ॥ ३ तेन कर्मणा यमभिप्रेति [१, ४, ३२] इत्यत्र यमिति पुझिङ्गे नैकवचनेन च निर्देशस्यातन्त्रत्वात् लिङ्गान्तरे वचनान्तरे च संज्ञा भवति । ब्राह्मण्यै ददाति ब्राह्मणेभ्यो ददाति । न्यायसिद्धोऽयमर्थः । सत्रे धान्यपलानन्यायेन लिङ्गवचनयो- रुपादानात् । ज्ञापकं चात्रार्थ आकडारादेका संज्ञा [१, ४, १] इत्यत्रै- काग्रहणम् । अर्धं नपुंमकम् [२, २, २] इत्यत्र नपुंसकराहणं च । धुझ्यो लुङि [१, ३, ८१] इत्यत्र त्वेकवचनेन निर्देशे क- तव्ये यहहवचनं नत्मामर्थ्यान्नेयं प्रवर्तते ॥ ३० ॥ नजिवयुक्तमन्यत्सदृशाधिकरणे तथाह्यर्थः ॥ ३० ॥ तेनाच्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् [६, १, १७०] इति सर्वना- , ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । मस्थानसदृशमसर्वनामस्थानं विभक्तिगुह्यते । अस्या भाष्येऽर्थो व्याख्यातः । नजिवयुक्तमन्यस्मिन्सदृशाधि- करणे वर्तन इति । एवं चान्यदिति प्रथमान्तप्रतिरूपको नि- पातोऽन्यस्मिन्नित्यर्थे वर्तत इति विज्ञेयम् । अन्यः पुनराह । नञिवयुक्तं शब्दरूपं मदृशाधिकरणे वर्तः ते। कुतः । यस्मादन्यच्छब्दरूपं मुख्यार्थवाचिशब्दरूपादित्यर्थः । तदेवं नजिव शब्दाभ्या मुख्यादर्थायवच्छिद्य गौणेऽर्थे शब्दो व्यवस्थाप्यते । तथाार्थ इति । तादृश एवार्थः प्रतीयत इत्यर्थः । एतेनास्यार्थस्य प्रतीतिसिद्धत्वं दर्शयति । सा चैषा प्रतोतिनस- मासं कुर्वताऽऽचार्येण व्यक्तीकृता । तथाहि । क्षत्रियार्थे उ- पचरितो यो ब्राह्मणशब्दस्तेन सह नञ् समस्यते न ब्राह्म- णोऽब्राह्मण इति । अत एव तत्र नञा मुख्यादाड्यवच्छि- द्य गौणेऽर्थे व्यवस्थाप्यते । यथा नीलं च तदुत्पलं चेति नी- लोत्पल मिति नीलगुणेतरगुषोभ्यो व्यवच्छिद्य नीलगुणामुत्पल व्यवस्थाप्यते । इयोस्तु विशेषः । केवलः प्रयुक्तोऽयं ब्राह्मणशब्दो मुख्यमेवार्थं गमयति प्रसिद्धिवशात् । गौणं तु नसंनिकर्षा- त् । तत्रोपचरितस्य क्षत्रियार्थस्याभिधानात् । तदेवं पर्युदासे न- - व्याख्यातो भवति । एवं चाब्राह्मण इत्यस्य तत्पुरुषस्योत्तरप- दार्थप्रधानतोपपद्यते । तस्यां च सत्यामनेकमित्यत्रैकवचनान्त- ता सिध्यति । तथाहि । भ्रमवशाद् द्वित्वादावर्थे लोक एकार्थ- स्त्रोपचरितस्य नसंनिधौ गम्यमानत्वं दृश्यते । तथा चारोपितै- कत्वस्थार्थस्थाभिधान एकशब्द उपात्तः स्वसंख्य एव । यथा सा- काश्यं चत्वारि योजनानीन्युपचारे एकवचनमुपपद्यते । यदा ·परिभाषावृत्ते: तु यत्रादित्वादावर्थे दित्वमारोपितं तद्भेदश्चाश्रीयते तदा नक्ष चनभेदः । यथा द्युझ्यो लुङि [१, ३, ६१] वृद्भ्यः स्यसनोः [१, ३ [१२] इति । एवं च कृत्वा अनेकेषामित्यादयः प्रयोगाः सिध न्ति । योऽयमत्रोत्तरपदार्थप्राधान्ये नजुक्तस्तस्य प्रायिकत्वमा हुः । अकर्तरि च कारके [३, ३, १८] इत्यत्र कारकग्रहणात्। नित्ये ह्यन्मिन्नयुक्तकर्तृसादृश्यादेव कारकप्रतीनिः स्यात् । तेन प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नसिद्दो भवति । अस्यपश्या राज दारा इति । तथाऽभिधानसामर्थ्यादधर्मादयो नसमासा कि- रुद्धादावर्थे दृश्यन्त इति । ननु नसमासविधौ ञकारो न क व्यो न ह्यन्यो नशब्दोऽस्ति यड्यवच्छेदाय ञकारोपादानमिन ति । अत्र पूर्वपक्षे रशितेन व्याख्यानम् । अनापीदमस्ति प्रयो- जनं नेत्युक्ते निषेधसूचमेतन्माभूदिति । नैतत् । विधिवाक्यान- र्थक्यप्रसङ्गात् । न च विधिप्रतिषेधयोः पर्यायः कल्पनीयः । म- हाविभाषया विकल्पस्य सिद्धत्वात् । असति वा नसो जकारे स्वरूपनिर्देशादनव्ययत्वे विभिक्तिश्रुतिरेवं प्रतिषेधवाक्यतां नि रस्यति । न चैवमस्मदादेशस्य षष्ठोबहुचनस्य ग्रहणप्रसङ्गः । षष्यन्तस्य षष्ठीत्यनेनैव समासस्य सिद्धत्वादिति । अत्राहुः । ननु कथं षण्यन्तस्य नशब्दस्य षष्ठो [२,२,८] इत्यनेनैव समासोऽभिधीयते । यावता ग्रामो नः स्वमित्यत्रान्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते इति वचनान्नसादेशात्प्राक् समा- से विभक्त कि च कृते षड्यन्तत्वाभावान्नसादेशो न प्राप्नोति । न चास्ति प्रत्ययलक्षणेन षष्यन्तकार्यम् । सामान्यातिदेशे वि- शेषानतिदेश इति षण्यन्तविशेषकार्यातिदेशाभावात । अथा:

·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । प्यनल्विधावित्यत्र विधिग्रहणाद्विशेषोऽप्यतिदिश्यत एवमपि तत्र श्रूयमाणविभक्त्यर्थात् स्थग्रहणाद्विभक्त्यभावे नसादेशो ना- स्त्येव । न इति तु समासार्थे सूत्रे कृतेऽन्तरङ्गानिति परिभाषा नास्तीति । नसादेशस्य समासशास्त्रनिमित्तत्वात् । तस्माच्चि- न्योऽयं रक्षितः। अत्र के चिच्चिन्तयन्ति । यादृशोऽत्र पूर्वपक्षस्तादृश एव सिद्धान्तः। यथा हि । अन्तरङ्गानपीति वचनात् षष्ठीबहुवचन- स्य नस्शब्दस्य शदैव नास्ति । अत्र यथान्तरङ्गानित्यनभ्युपग- म्य षष्ठीबहुवचनस्य नसशब्दस्य ग्रहणं शङ्कितं त्वया तथा मया- ऽपि षण्यन्तस्य षष्ठी [२, २, ८] इत्यनेनैव समासः सिद्ध इत्यु- तम् ॥ ३१॥ गतिकारकोपपदानां कृभिः समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः ॥ ३२ ॥ सुप्तुपा [२, १, ४] इत्यधिकारोपि कुगतिप्रादयः [२, २, १८] कर्तृकरणे कृता बहुलम् [२, १, ३२] उपपदमतिङ् [२, २, १८] इति च गतीनां कारकाणामुपपदानां च योऽयं समासः स सुबुत्यत्तेः प्रागेव वेदितव्यः । तेन प्रष्ठीत्यत्र प्रशब्दस्य गतिसंज्ञकस्य स्थशब्देनासुबन्तेने- वातचोपसर्ग [३, ३,१०६] इति कप्रत्ययान्तेन कुगतिप्रादय [२, २, १८] इति समासो भवति । यदि तु सुबन्तेन समासः स्यात्त- दा सुपः प्रागन्तरङ्गत्वाट्टाप्स्यात् । एवं चादन्तत्वाभावात्पं- योगादाख्यायाम् [४, १, ४८] इति ङीष् न स्यात् । तथाऽश्वधन- शब्दयोश्च लब्धकरणव्यपदेशयोः कृदन्तेनैव क्रीतमब्देन कर्तृ- ·परिभाषावृत्तेः । करणे कृता बहुलम् [२, १, ३२] इति समासः । तथा चावक्री- सधनक्रीतशब्दयोरदन्तत्वात् क्रोताकरणपूर्वात [४, १, ५०] इति डोष भवति तथा । कच्छशब्दस्य कप्रत्ययान्तेन पशब्देनो- पपदमति [२, २, १८] इति समासः। तथा च कच्छपशब्दस्या- दन्तत्वात् कच्छपीति जातेः [४, १, ६३] इति ङीष् भवति । अ- न्यान्यपि बहनि प्रयोजनानि भाष्ये प्रतिपादितानि। ननु कृदन्तैः समासं कृत्वा स्त्रीप्रत्ययः किमर्थं प्रतिपाद्यने यावता कृत्प्रत्ययोत्पत्यनन्तरकाल एव समासात्तन्निमित्तभू- साच्च सुपस्ततोऽप्यन्तरङ्गत्वात् स्त्रीप्रत्ययाच्च प्रागेव पुंयोगा- दाख्यायाम् [४, १, ४८] इत्याद्यैर्वाक्यैः स्त्रीप्रत्यये क्रियमाणे प्रष्ठी अश्वक्रीतीत्यादि सिद्ध्यति । मैवम् । एवं हि प्रष्ठादिसमु- दायस्याकृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वाभावात्तत्ममुदायात् स्त्रीप्र- त्ययो न शक्यते कर्तुम् । अत्रोच्यते । कृत्तद्वितसमासाच [१, ३, ४६] इत्यत्र कृष्णेन कृट्टो गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणमिति कद्ग्रहणपरिभाषया समुदायस्य प्रातिपदिकत्व- मस्त्येव । मैवम् । अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् [१, २, ४५] इत्यत्राप्रत्यय इति प्रत्ययग्रहणपरिभाषया प्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञा न प्राप्नोति । अत एव तद्विषये कृग्रहणेन कृदन्तस्य संज्ञा न तु कृयहणपरिभाषया गतिकारकपूर्वस्या- पि। यदि स्यात्तदा मूलकेनोपदंशं भुते इति हतीयाप्रभृतीन्य- न्यतरस्याम् [२, २, २१] इति समासाभावपक्षेऽपि हतीयाया ल- क् स्यात् । न च वाच्यमेवं हि विकल्पेन समासवचनमनर्थक स्यात् । खरार्थत्वात् । गतिकारकोपपदात्कृत् । [६, २, १३८] ·द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इत्येष तत्पुरुषाश्रयः खरो मा भूदिति । किं च यदि समासा- स्याक स्त्रीप्रत्ययः स्यात् तदा प्रभाविनी प्रभाविणीत्यत्र अन्त- स्योत्तरपदस्यान्तो नकारो न भवतीति प्रातिपदिकान्तनुमवि- भक्तिषु च [८, ४, ११] इति पक्षणत्वं न स्यात् । इह यद्यपि प्राक् सुबुत्पत्तेरिति सामान्येनोक्तम् । तथापि गतिकारकोपपपदानां सुबन्तानामेव समासो भवति । तेन चर्मक्रीतो चर्मकारीत्यत्र सुवन्तत्वात्पदनिबन्धनो नखोपः सिध्य- ति। वैयाकरण इत्यत्र च पदत्वादैजागमः । प्रमाणं चात्र तत्पुरुषे कृति बहुलम् [६, ३, १४] इति सप्त- ग्या अलुम्विधानम् । अत्र च पशेऽभिप्रयणादे शकन्भ्वादित्वा- समासस्तेन साधुत्वम्। ननु यद्युत्तरपदे विभक्तिर्न भवति तर्हि तस्य पदत्वं न स्या- त् । ततश्चोत्तरपदव्यपदेशाभावादुत्तरपदे परतो विधीयमा- नोऽनुक सरसिजमित्यत्र न स्यात् । उच्यते । समासावयवस्य हि परस्य भागस्य सुन्योत्तरपदव्यपदेशः खीक्रियते । एतच्चो- तरपदाधिकारादवसीयते । अवश्यं चैतत् । अन्यथा सत्यपि सुबन्तानां समास उत्तरपदवे चापदादिविधाविति वचनान काप्युत्तरपदत्वं न स्यात् । ज्ञापिता चेयं परिभाषा भाष्यकारेणोपपदमतिङ् [२, २, १८] इत्यतिगृहणेन । तदुक्तम् । सप्सुपा [२, १, ४] इत्यधिकारा- तिङन्तन समाससंभव एव नास्ति किमतिग्रहणेन । कृतं च तज् ज्ञापयत्येतयो-गयोः सुप्सुपा [२, १, ४] इति नाभिसम्ब- ध्यते । तेन गतिकारकोपपदानां कृङ्गिः समासवचनं प्राक् ।

·९ परिभाषावृत्तेः । सुबुत्पत्तरित्युपपन्नं भवति। ननु यदि गत्यादीनां सुपः प्राक् सुबन्तेन शब्दान्तरेण स- मासस्तदा धावपसर्गसमुदायस्यापि स्यात् । एवं च धाढपस- र्गसमुदायाविभक्तिः स्यात् । उच्यते। पूर्वं धातः साधनेन ज्यत इत्येतस्मिन्दर्शन इदं समाधेयम् । एतस्याश्च हाव । गतिकारकोपपदात्कृत् [६, २, १३९] इ- त्यत्र न्यासकृता व्याख्याता । गतिकारकोपपदानां कृशिरेव समासो भवति स च प्राक सुबुत्पत्तेरित्येकोर्थः । गतिकारको- पपदानामविशेषेण समासो भवति कृनिस्तु प्राक सुबुत्पत्तेरिति द्वितीयः। तत्र द्वितीयेऽर्थे प्रपचतितरामित्यत्रापि समासः | के चित्त सुबन्तेनैव गत्यादीनां कृभिः क चित्ममासमाहुः। तथा चोपपदमतिङ् [२, २, १८] इत्यत्र रक्षितेनोक्तम् । यथा धनक्रीनेत्यत्र सुबन्तेन समासस्तथोरणेत्यत्रापि । तेन सोऽ- पदादौ [८,३,३८] इति सत्वं न भवति। उरश्शब्दस्य सुबन्तेन कप्रत्ययान्तेन समासे कृते ककारस्य पदादित्वात् सोऽपदादौ [८,३, ३८] इति विसर्जनीयस्य सत्वं न भवतीति । तदेतदयुक्त म् । तथाहि । यद्यपि सुबन्तेन समासस्तथापि सत्वेन भवितव्य- म् । उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात्। कशब्दस्यांमुवन्तत्वेन पदत्वाभावात् । उच्यते । उत्तरपदत्वे चा- पदादिविधाविति योऽयं प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः स सोऽपदादा [८, ३, ३८] इति प्रतिषेधे कर्तव्ये न प्रवर्तते । गविकारकोपपदानामित्यस्य प्रायिकत्वं सोऽपदादौ [८, ३, ३८] इत्यत्र प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाप्रवर्तनं च भास्कारान्तेत्यत्र ·। द्विनीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । सत्वनिपाननादवसितम्। तथाहि । गतिकारकोपपदानामिति कृत्वा यदि सुपः प्राक् समासः । तदा भास्कर इत्यत्र उत्तरपद- वाभावादेव सोऽपदादौ [८,३, ३८] इति सत्वं सिद्धम् । अथा- स्याः परिभाषयाः प्रायिकत्वाद्भास्कर इत्यत्र सुबन्तयोरेव समा- सस्तथाप्युत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधे- न पदत्वाभावात्मोपदादौ [८, ३, ३८] इति सत्वं सिद्धं स्यात् । तत्कृतमुक्तार्थस्य ज्ञापकमिति। ज्ञापकस्य प्रयोजनम् । उरके- णत्यादौ सोऽपदादा [८, ३, २८] इति सत्वाभावः । नन्वेवं य- दा सुपः प्राक् समासस्तदा ककारस्यापदादित्वादयःक्रीतीत्य- व सोऽपढादौ [८, ३, ३८] इति सत्वं स्यात् । उच्यते । भवित- व्यमेवात्र सत्वेनेति मन्यते । अथ वा सोऽपदाटी [८,३,३८] इत्यत्र पाशकल्पककाम्येविति परिगणनान्न भवति । यद्येवं पाशकल्पककाम्येष्विति परिगणन क्रियताम् । भास्कारान्ते- त्यत्र यत्सत्वनिपातनं तत्सामर्थ्यादुत्तरपदे सत्वं न भवतीत्ये- वास्तु । तत एवायःक्रीतीत्यादी सत्वाभावः सिद्ध इति पाशक- रूपककाम्येग्विति परिगणनमनर्थकमेवेति ॥ ३५ ॥ इति परिभाषात्तावपरपादः ॥ २ ॥ व चिदपवादविषयेऽप्युत्माऽभिनिविशते ॥ ३६ ॥ तेन काच्चनी वासयष्टिरिनि नित्यं वृद्धशरादिभ्य [४, ३, १४४] इति मयटो विषयेऽनुदात्तादेश्च [४, ३, १४०] इत्यञ् भवति । तथा प्रदीयतां दाशरथाय मैथिनीत्यत्रात इञ [४, १, ९५] इत्यस्य विषये प्राग् दीव्यतोऽण् [४, १, ८३] इत्यण भवति।

·परिभाषावृत्तेः । अन्यस्खाइ । ममर्थानां प्रथमादा [४, १, ८२] इत्यतो वानु वृत्तेरिनोऽभावपक्षे तस्यापत्यम् [४, १, ८२] इत्यणा दाशरथा येति सिद्धम्। एतच्चायुक्तम् । यत्रोत्सर्गो विभाषाऽपवादोऽपि तत्रापवादेने विनिर्मुक्ते विषय उत्सर्गो न प्रवर्तते । पीलाया वा [४, ६, ११८] इति ज्ञापकात् । वाग्रहणं तु वाक्यार्थम् । दशरथापक मित्यादिसमासाथै दैवयजिशौचिवृक्षिसात्यमुनिकाण्डविहि भ्योऽन्यतरस्याम् [४, १, ८१] इत्यतो द्वितीयान्यतरस्यांग्रहणा- ऽनुवृत्तिरुक्ता न्यासकृता। ज्ञापकं चात्र कटं कारको व्रजतीत्यत्राकनोभविष्यदाधम एययोः [२, ३, ७०] इति भविष्यदकप्रयोगे कर्मणि षष्ठीनिष- धविधानम् । तदि यद्यण कर्मणि च [३, ३, १२] इत्यपवादविष- ये तुमन्ण्वलो क्रियायां क्रियार्थायाम् [३, ३, १०] इत्युत्सर्गः प्रवर्त्तते नदोपपद्यते नान्यथा । ननु वामरूपविधिनाऽण् कर्म णि च [२, ३, १२] इत्यपवादविषये खुलपि सिद्ध एव । तत्क- तो ज्ञापकम् । उच्यते। क्रियायां क्रियायामुपपदे वाऽस रूपविधिन भवति । पवुनतृचौ [३, १, १३३] इति ण्वुलि सि- । पुनस्तुमुन्ण्वुलो क्रियायाम् [३, २,१०] इति लुट शेषे च [२, ३, १३] इति विषये एवुलो विधानादवगम्यते । अन्यथा वाऽस- रूपविधिनैव लड्विषये एवुतः सिद्दत्वात्पुनस्तन्न कुर्यात् । कृतं चातोऽवसीयतेऽस्मिन्विषये वासरूपविधिना हजादयो न भव- न्तीति । नन्वसनि प्रयोजने ज्ञापकम् । अस्ति च तमुन्ण्वुले क्रियायाम् [३, ३, १०] इत्यस्य प्रयोजनं भविष्यत्काले एस ·द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । यथा स्यात् । तेनाकेनोभविष्यदाधमर्ययोः [२, ३, ७०] इत्यत्र भविष्यदधिकारविहितस्याकस्य ग्रहणाद् वर्षशतस्य पूरकः पु- त्रपौत्राणां दर्शक इत्यत्र षष्ठीनिषेधो न भवति । उच्यते । भ- विष्यत्काने विहितस्थाकस्य तत्र ग्रहणादिह दोषो नास्तीति ज्ञापकवादिनोऽभिप्रायः । तथाहि । वर्षशतस्य पूरक इत्यत्र यूरक इति पदं न भविष्यत्काले। प्रकरणादेव भविष्यतोऽव- गमात् । क चिदिति वचनान्न सर्वत्रापवादविषय उत्सर्गाः प्रवर्तन्ते । अत एव गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टायामनध्वनि [२, ३, १२] इत्यत्र दितीयाग्रहणं क्रियते । अन्यथा चतुर्थी चेत्येवोच्थे- त । चकारकरणसामर्थ्यात्कृद्योगलक्षणा षष्ठी न भविष्यति गामं गन्ता गामाय गन्ता । भाष्ये तु सूत्रमेव प्रत्याख्यातम् । तदुक्तम् । किमर्थमिदम्- च्यते । चतुर्थी यथा स्यात् । द्वितीया तु सिद्धा कर्मणीत्येव । च- तुर्थ्यपि सिद्धा संप्रदान इत्येव । न सिध्यति । कर्मणा यमभिप्रे- ति स संप्रदानम् [१, ४, २२] इत्युच्यते । न च कर्मणात्र गाम- मभिप्रेति किं तईि क्रियया । कया क्रियया । गतिक्रियया। क्रियागहणं च तत्रातिदिश्यत इति । तत्रैतस्मिन्माध्ये रशितेनोक्तम् । यथा भाष्ये मत्रं प्रत्याख्या- तम् । तथा शोभनं ग्रामं गच्छतीति क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वं न स्यात् । गामाय गम्यत इति चाकर्मकत्वाद्भावे लकारः स्यात् । अत्रोच्यते । ननु केयं वाचो युक्तिः । गत्यर्थादि [२, ३, १२] सूत्रे सति क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वात् । शोभनं गाम गच्छती- ·परिभाषावृत्तेः । ति सिध्यति। तदैव च भावे लकाराभावागामाय गम्यत इनि न भवति । गामो गम्यत इत्येव भवतीति । उच्यते । गत्यादि [२,३, १२१ सूत्रे सति प्रार्थनाध्यवसानादिक्रियाभेदेन कर्मभूता या गतिक्रियाया विशेषणत्वाच्छोभनस्य कर्मत्वेन क्रियाग्रहर्ष कर्त्तव्यमित्यस्यासर्वविषयत्वाच्छोभनं ग्रामं गच्छतीति भवतिः। तथा गमिक्रियाव्याप्यत्वाङ्गामस्य कर्मत्वेन कर्मणि लकारेण क मणोऽभिहितत्वाङ्गामो गम्यत इत्येव भवति । नाकमकत्वासा- वे लकारेण गामाय गम्यत इति । गत्यर्थादि [२, ३, १२] सूचा- भावे तु गामाय गच्छतोति सिद्धये क्रियागचणं कर्तव्यमित्यनेन संप्रदानत्वं वक्तव्यम् । अस्य चार्थः क्रियया कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानं भवतीति । अत्र गामाय गच्छतीत्यत्र या गतिक्रिया तस्याः प्रार्थनाध्यवसानादिक्रियाव्याप्यत्वात्कर्मत्वम् । तथाहि। कश्चित्फलप्रेमुः फन्न पश्यत्येतस्या एतत्फलमिति । दृष्ट्वा प्रार्थय- ते। ततस्ता कर्तुमध्यवस्यति । गम्यमाना च क्रिया कारकाणां निमित्तमिति गम्यमानयापि प्रार्थनाध्यवसानादिक्रियया गति- क्रियायाः कर्मत्वम् । तथा च कर्मभूतया गतिक्रियया ग्रामस्या- भिससम्बन्धात्मप्रदानत्वम् । अत एवात्र पक्षे रक्षितेन ग्रामाय गम्यत इति चाकर्मकत्वाद्भावे लकारः स्यादित्युक्तम् । एवं च शोभनं गाम गच्छतीत्यत्र कर्मणि द्वितीयानुरोधेन प्रार्थनादि- क्रियाभेदो व्याख्येयः । ततश्च गतिक्रियायाः कर्मत्वाभावात्तदि- शेषणस्य कुतः कर्मत्वमिति युक्तमुक्त क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वं न स्याच्छोभनं गामं गच्छतीत्यत्र । ननु प्रार्थनादिक्रियाभेदवि- वक्षायामपि ग्रामस्य गतिक्रियाव्याप्तत्वात्कर्तुरीमिततमं कर्म ·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । [१, ४, ४८] इति कर्मत्वं प्राप्नोति । क्रियाग्रहणं च कर्त्तव्यमि- ति संप्रदानत्वं च । तत्र परत्वात्कर्मसंज्ञया सिद्धं शोभनं ग्राम गच्छतीति धातोरपि सकर्मकत्वे भावे नकारो न भविष्यति। उच्यते । एवं हि शोभनं गामाय गच्छतीत्यत्रापि कर्मत्वेन संप्र- दानस्य बाधनाच्चतुर्थों न स्यात् । कथं तईि भाष्ये सूत्रं प्रत्या- ख्यातम्। उच्यते । गामाय गच्छतीत्यत्र पूर्वविप्रतिषेधेन संप्र- दानसंज्ञैव । तथा गामो गम्यत इति कर्मणि लकारार्थं प्रार्थ- नादिक्रियाभेदाभावाच्छोभनं ग्रामं गच्छतीत्यत्र शोभनमित्य- स्य कर्मत्वार्थ भेद एव व्याख्येयो गाममित्यस्य त्वभेद एवेति भाष्यकाराभिप्रायः ॥ २३ ॥ इति परिभाषाहत्तावनभिहितपादः ॥ ३ ॥ अन्तरङ्गानपि विधीन बहिरङ्गो ल्यब् बाधते ॥ ३४ ॥ समासस्य विपदाश्रयत्वाद् बहिरङ्गो ल्यबन्तरङ्गान्विधीन् बाधते। तेन प्रधायेत्यत्र दधातेहिः [७, ४, ४२] इति ह्यादेशो न भ- बति । प्रदायेत्यत्र चाऽचउपसर्गात्त [७, ४, ४७] इति । ज्ञापकं चात्रादो जरिधर्त्यप्ति किति [२, ४, ३६] इत्यत्र ल्य- बगहणम् । अन्यथा हि प्रजग्ध्येत्यत्रान्तरङ्गत्वात् क्वावस्थायां तकारादौ कितीत्येव जग्धी सिद्धे ल्यपीति न कुर्यात् । तदुक्त- म् । “जग्धौ सिद्धेऽन्तरङ्गत्वात्ति कितीति ल्यबुच्यते । ज्ञापय- त्यन्तरङ्गाणां त्यपा भवति बाधन” मिति । ननु यथा जग्ध्यादे- शस्यान्तरङ्गत्वं तथा ल्यबादेशस्यापि नित्यत्वम् । कृताकृतघ्र- सङ्गित्वात् । तदेवं नित्यान्तरङ्गयोः परत्वाल्ल्यपा भवितव्यम् । १० ·. परिभाषावृतेः । तती स्वपि जग्ध्यादेशी यथा स्यादित्येवमथै ल्यग्रहणं न- कुतो ज्ञापकम् । उच्यते जग्ध्यादेशस्यापि नित्यत्वम् । ल्यवान देशे कृतेऽसिद्धपरिभाषया तस्य प्राप्तेः । अश्व प्रजग्ध्येत्यत्र कथं त्यपो लकारस्येसंज्ञा यावता ल्यवा- देशस्य प्रत्ययाधिकारऽविधानात् प्रत्ययत्वं नास्ति । प्रत्ययस्य त्यनुवृत्ती प्रत्ययादरित्संज्ञा । अन्यथा शीङ शकारस्येत्संज्ञाया शीङ सार्वधातुके [७, ४, २१] इत्यत्र विशेषणार्थता स्यात् । ईड इति हि कृते ईङ्गतावित्यस्यापि ग्रहणं स्यात् । ङी गतावि- ति दिवादी पठिते शीङो ङकारोपदेशवैयर्थ्यायेत्संज्ञा । नर्षि शासे शकारस्येत् संज्ञायां शास इदन्नोः [६, ४, २४] इत्यत्र विशेषणार्थः स्यात् । एतदपि नास्ति । अङा साहचर्यादास उ- पवेशन इत्यस्याग्रहणात्। स्थित एव यथा आङः शासु इच्छा- वामित्यस्याग्रहणम् । डुङ् शब्द इत्यत्र ताई आदेकारस्ये- संज्ञा स्यात् । एतदपि न । अन्तरङ्गत्वादन्त्यकार रस्येत्संज्ञा- यामिष्टमिद्धेः । यदि वा ङकारदयमादौ कृत्वा डु शब्द इति पठिते कुवत इत्यत्र न दूषणम् । शा हो [६, ४, २५] इत्यत्र त- हि शादेश शकारस्येत्संज्ञायां सर्वादेशार्थः स्यात् । परमखण्ड परमखङ्ग इत्यादी प्रातिपदिकखकारस्येत्संज्ञायां खित्यनव्यय- स्य [६, ३, ६६] इति मुम् स्यात् । उच्यते । स्थानिवत्त्वेनास्य प्रत्ययत्वादिसंज्ञा भवति । यद्येवं दिगुरेकवचनम् [२, ४, १] इत्यत्र यदुक्तं रक्षितेन पारिभाषिकैकवचनग्रहणे प्रत्ययाधि- का स्याविधानादसति प्रत्ययत्वे पञ्चम्याद्येकवचनङकारस्ये- संज्ञा न स्यात इति तदयतम । तथाहि पञ्चपलोशब्दादन- ·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थ: पादः । स्वपक्षे बर्थत्वात् भ्वमादिषु कृतेषु तेषां स्थाने पञ्चम्यायेक वचनेषु कृतेषु तत्र पूर्ववत्स्वाभिवत्त्वमस्येवतीसंज्ञाप्राप्तः । उ- यते । यथा क्वाप्रत्ययस्थाने ल्यप् विधीयते न तथा भ्यसादिषु कृतेषु स्यादयो विधीयन्ते । किं तर्हि बहुषु बहुवचने प्राप्ने एकवचनं ङस्यादि विधीयते । कुतोऽत्र स्थान्यादेशभावः । ननु तथापि रक्षितोक्तिरसङ्गता । अस्यादिङकारवच्चतुर्थीङकार- स्यापीत्संज्ञाप्राप्तः । उच्यते ।. पञ्चम्यादिर्यस्य स पञ्चम्यादिः पच्चम्या आदिः पञ्चम्यादिरिति च पञ्चम्यादिशब्दस्य बहुब्री- हितत्पुरुषयोरेक शेषेण चतुर्थ्याः साझादेव ग्रहणमाख्यानम् । नन्वेवमपि टकारस्य चुटू [१, ३, ७] इतीत्संज्ञा न स्यात्। एवं तईि पच्चम्यादेरित्यादिशब्दः प्रकारे। यद्येवं कारस्य न स्या- दित्ययुक्तम् । टकारस्थापि न स्यादिति वक्तव्यम् । उच्यते। - कारस्येति दोषोपलशणमिदम् । तेन प्रत्ययत्वाभाव परदेश नियमेन प्रयोगो न स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु तथापि लब्धप्र- त्ययैकवचनसंज्ञकस्य उस्यादेविधानादस्त्येवेत्संज्ञा । किं चैक- वचनादिसंज्ञानुबन्धरहितस्यैव विधीयने न सानुबन्धकस्य । ए- कवचनादिसंज्ञायाः प्रागेवेत्संज्ञकत्वाल्लोपप्रवृत्तेः । उच्यते । एकवचनादिसंज्ञा स्वादि [४, १, २] सूत्र एव विधीयते । अत्र प्रत्ययत्वाभावादित्संज्ञा नास्ति । अतः सानुबन्धकस्यैवैकवच- नादिसंज्ञा । न च स्वादि [४, १,२] सूत्र एव प्रत्ययसंज्ञा शक्यते कर्तुम् । अर्थवत्त्वाभावात् । प्रयोग एवार्थवत्त्वात् प्रत्ययसंज्ञा । न चात्र प्रत्ययाधिकारो नास्तीति वाच्यम् । यतोऽर्थक्तः प्रत्य- यसंज्ञाविधानसामर्थ्यात् शाखदारण प्रयोग एव प्रत्ययसंज्ञा प्र- ·परिभाषावृत्तेः । वर्त्तते । यतु द्विगु [२,१, ५१] सूत्रे भागवृत्तिकारणोक्तम्। * माहरणं समाहार इति भावे घञ् इति स्थिते । यदुक्तं कर्म साह धने पञ्च कुमार्यः समाहताः पञ्चकुमारि इति गोखियोरुपमा जनस्य [१, २,४८] इति न प्राप्नोति । एवं तईि भावसाधन इति तदयुक्तम् । यतो गोखियोरुपसर्जनस्य [१, २, ४८] इत्यस्यामाके इखो नपुंसके प्रातिपदिकस्य [१, २, ४८] इति विद्यत एव । पुंसकत्वं तु स नपुंसकम् [२, ४, १७] इत्यनेन । अत एव व मोर्नपुंसकात् [७, १, २३] इति स्नुका न विभक्तिश्रुतिः ॥ ३५॥ इति परिभाषाहत्तौ हिगुपादः ॥ ४ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ -- असति संभवे बाधनं भवति ॥ ३६॥ अस्ति च संभवो यटुभयं स्यात् ॥ ३७॥ कार्ययोर्विरोधादसति समावेशसद्भावे बलवतैकेनापरस्य बाधनं भवति। तद्यथा गोद इति कप्रत्यये नाणप्रत्ययस्य बाधनं भवति यथा वृक्षेभ्य इत्यत्त्वेन दीर्घस्य । यदि त्वस्ति सम्भवस्तदोभयमपि भवति । यच्छब्दो यद्यर्थे त- दाशब्दश्चाध्याहार्यः। यथा केकयमित्रयुप्रन्नयानां यादेरिय [७, ३, २] इत्यत्रेया- देशेऽपि कृते वृद्धिः । कैकेयः । प्रान्ने यः । तथा यथाजातीयस्त- थाजातीय इत्यत्र प्रकारवचने जातीयर् [५, ३, ६८] इत्यनेन खभावात् प्रकारवति विधीयमानेन जातीयरा प्रकारवचने था- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । न [५, ३, २३] इत्यनेन स्वभावात् प्रकारमात्रे विधीयमांनस्था- प्रत्ययो न बाध्यते । तथा चोरयति धारयति चिकीर्षयतीत्या दावा धातुकसंज्ञा प्रत्ययसंज्ञा न बाधते । तत्र चोरयति चि- कोर्षयतीत्यादावाईधातुकन्वेन लघूपधगुणाल्लोपो प्रयोजन- म् । धारयतीत्यत्राचोरिणति [७, २, ११५] इति वृद्धिराईधातु- कत्वाभावेऽपि सिध्यति । तस्यानाईधातुकाधिकारीयत्वात् । अ- त एव प्रियमाचष्टे प्रापयतीत्यादौ वृद्धिः । यस्मादेवं ततो यदु- तं सत्यापपाशादि [३, १, २५] सूत्रेऽनुन्यामकारेण चोरयति धारयति चिकोर्षयतीत्यादावाईधातुकत्वाभावे गुणवृद्ध्यज्ञोपा न स्युरिति । तत्र धारयतीत्ययुक्तम् । नायुक्तम् । धारयती- त्यत्र हेतुमति च [३, १, २६] इत्यनेन द्वितीयो णिवक्तव्यः । तथा च चोरयतीति सत्यापपाशादि [३, १,२५] सूत्रेण विहित- स्य प्रथमस्य णिच आर्द्धधातुकसंज्ञा प्रयोजनमुक्तम् । धारय- तीत्यत्र हेतुमति च [३, १, २६] इत्यस्य । यदि तस्या धातुकसं- ज्ञा न स्यात्तदा पूर्वस्य शेरनिटि [६, ४, ५१] इति णिलोपोन स्यात् । ननु वृद्ध्यभावो दोष उक्तस्तत्किं हेरनिटि [६, ४, ५१] इत्यस्याभावेनोक्तं स्यात् । उच्यते । गुणवृद्ध्यल्लोपा इति वृद्धि- शाच्चेति वृद्ध्यता तयोर्तेीपी वृद्ध्यल्लोपौ । अथ वा नुप्यते इति लोपा वृद्ध्यता च तो लोपौ चेति वृद्ध्यल्लोपाविति कर्मधार- यः । ततो गुणश्च वृ यल्लोपौ चेति इन्दः । तेन गुणवृयल्लोपा न स्यरित्यस्यायमर्थः । गुणो न स्यात् । वृद्धिलोपो न स्यात् । अतो लोपश्च न स्यात् । ननु कथमत्र वृट्वेलीपः । यावता णेर- निटि [६, ४, ५१] इत्यनेन शेरेव लोपः । उच्यते । परत्वादृट्वौ ·re परिभाषावृत्तेः । कृतायां परनिटि [६, ४, ५१] इति वृडेरेव लोपः। अथक लोपशब्देनात्राभावोऽभिधीयते । तेनायमर्थः । वृद्धेरभावोन स्यात् । ऐकारस्य श्रवणात् । लोपे तु कृते वृद्धेरभावो भवति। ऐकारस्थाश्रवणात्। ज्ञापकं चात्र नित्यं कौटिल्ये गती [३, १, २३] इत्यत्र नित्य ग्रहणम् । तद्वि गत्यर्थेभ्यः कौटिल्ये एव यङ् यथा स्यात् । कि यासमाभिहारे मा भूदित्येवमयं क्रियते । यदि तु सत्यपि सं भवे बाधनं भवेत् । तदा नित्यग्रहणामनर्थकं स्यात् । कौटिल्य- यङा क्रियासमभिहारयङो बाधस्य सिद्धत्वात् । ननु कुटिलं क्रामतीति वाक्यं मा भूदित्येवमर्थं नित्यग्रहणं क्रियते तत्कुतो ज्ञापकम् । उच्यते। कुटिलं क्रामतीत्यादिकं वाक्यमिध्यमान पामेव । तथा च रशितः। नित्यग्रहणं वाक्यनिवृत्त्यर्थं न भवनि वाक्यस्चेष्यमाणात्वात् ॥ ३७॥ तल्युटतुमुन्खलर्थेषु वाऽसरूपविधिर्नास्ति ॥३८॥ तेन नपुंसके भावे क्तप्रत्ययो ल्युटप्रत्ययश्च नित्यं भावे पत्र बाधते। इसनं इसिमिति हासमिति न भवति । तथा समान नकव॒केषु तमुन् [३, ३, १५८) इच्छार्थेषूपपदेषु लिङ्लोटाकि- तीमो नित्यमेव बाधते । इच्छति भोक्तमिति । तथाऽऽतो युच [३, ३, १२८] इतोषदुःसुष [३, ३, १२६] इति खलं नित्य- मेव बाधते। ईषत्वानः सोमो भवति । यत्र तु तादय एवापोद्या उत्सर्गा इति यावत्। योऽन्योऽजा- दिप्रत्ययोऽपवादः त्यधिकारात् प्राग्भूतस्तत्र वासरूपविधि- वत्येव । यथा अविधौ भयादीनामुपसंख्यानमित्यविषये वाऽ ।

·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । सरूपविधिना ल्युपि भवति भयं भयनमिति वर्षे वर्षणमिति। प्रमाणं चात्र वृषभो वर्षणादिति भाष्यकृवचनम् । अत एवाऽऽशिते भुवः करणभावयोः [३, २, ४५] इत्यत्र यदुक्तं न्यासकृता घनं सारूप्याबाधते खच् । ल्युटप्रत्ययः पुन- ऽसरूपविधिना भवत्येव । आशितंभवम् । श्राशितंभवनमि- ति । तदुपपद्यते । एतस्मिन्वाक्य इन्दुमैत्रेययोः शाश्वतिको वि- रोधः । तथाहि । प्रत्ययसूत्रेऽनुन्यासकार उक्तवान् प्रनियन्त्य- नेनानिति प्रत्ययः । एरच [३, ३, ५६] इत्यच् पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण [३, ३, ११८] इति वा घ इति । मैत्रेयः पुनराह । पंसि संज्ञायाम् [२, ३, ११८] इति घप्रत्यय एव । एरच [२, ३, ५६] इत्यच्प्रत्ययस्तु करणे ल्युटा बाधितत्वान्न शक्यने कर्तु- म् । न च वासरूपविधिरस्ति क्तल्युड़ित्यादिवचनात् । तत्रायं मैत्रेयाभिप्रायः । तल्युटतुमुन्खलम्वित्यत्र क्तग्रहणेन नपुं- सकक्तो गृह्यते । ल्युटा साहचर्यात् । ल्युट्सहचरितस्य क्तप्र- त्ययस्य ग्रहणात् । तदधीने तद्देद [४, २,५८] इति मतिबुद्धिपू जार्थेभ्यश्च [३, २, १८८] इति क्तविषये लटो विधानाच्च। अन्य- था जीतः क्तः [३, २, १८७] इत्यनेन लटो बाधनान्मेद्यतीति न स्यात् । न चैवं मिदेर्गुणः [७, ३, ८२] इत्यस्यानर्थक्यं भूते लड्य- मेद्यदित्यत्र कृतार्थत्वात् । एवं च मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च [३, २, १८८] इत्यत्र नजिवाधनार्थः सुप्तशब्दस्य पाठोऽनर्थकः । ना- नथैकः स्यष्टार्थत्वात् । अवश्यं चैतत् । अन्यथा सामान्यग्रहणे- ऽपि स्वः तो बाधितुं न शक्यते निखपो जोत्करणसामर्थ्या- त् । तादीनामपोद्यानां वाऽसरूपविधेरवस्थापितत्वाच्च । तदेवं ·परिभाषावृत्तेः। यदि भावविहितक्तप्रत्ययगहपाविज्ञानायुड़पि भावविचितो गृह्यते तदा क्तगहणमकृत्वा ल्युग्रहणमेव कुर्यात् । अत इस हासमिति न भविष्यति । ल्युग्रहणं तु न प्रत्याख्येयं सकर्म- केभ्यो भाव क्तप्रत्ययस्याभावात् । तत्रोभयोरुपादानसामर्थ्याद सामान्यविहितो ल्युड् गृह्यते । अतो युक्तमुक्तं करणल्युटर वाऽसरूपविधेरभावादच्प्रत्ययो नास्तीति । अवश्यं चैतत् । न्यथा वुञ्छणादि [४, २,८०] सूत्रे सप्तदश प्रत्यया इति वृत्ति ग्रन्थोऽसाधुः स्यात् । परिमाणाख्यायाम् [३, ३,२०] इत्यनेनाचं बाधित्वा घनो विधानात् । नन्वेवं वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् [३, ३, २०] इत्यत्र यदुक्तं रक्षितेन ल्युट्सहचरितो नपुंसकत्तो नित्यं बाधक इष्यत इति । तथा मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च [३, ३, १८८] इत्यत्र यदुक्तं तल्थुटतुमुनखलर्थेष्विति ल्युट्सहचरितो नपुं- सकक्तो गृह्यत इति तदयुक्तं स्यात् । उच्यते । नात्र नपुंसकभा- बाथै कृतं ल्युटसहचरितत्वं किं तईि ल्युटा सह विधानम्। नपुंसके भावे तो ल्युट च [३, ३, ११५] इति यावत् । अनु- न्यासकारस्य त्वयमभिप्रायः । क्तल्युडित्यत्र ल्युपि भाववि- हित एव गृह्यते तुमुना साहचर्यात् । उभयोपादानं तु स्पष्टा- र्थम् । एतच्च त्वयापि वाच्यम् । यतः सामान्यग्रहणपक्षेऽपि तगषणमनर्थकमेव । यथा करणाधिकरणयोर्युटा वाऽसरू- पविधेरभावदच्प्रत्ययो नास्तीत्युक्तम् । तथा भावल्युटापि स- इ वाऽसरूपविधेरभावाद् ध नास्तीत्यतो हासमिति न भ- विष्यति । न च वक्तव्यं ग्रहणोपादानात् करणाधिकरणल्युटव वाऽसरूपविधेरभाव इति । एवं हि विज्ञायमाने प्रयोजनाभा- ·" तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । वात् । नन्विदमस्ति प्रयोजनं सकर्मकेभ्यो भावे तो नास्तीति कारमिति यथा स्यात् सामान्यल्युग्रहणे तु कारमिति न स्या- त्। ल्युटा घनो बाधनात्। उच्यते । न हि ज्ञापकादनिष्टं कि- यते ज्ञापकादाचार्येणेष्टसूचनात् । अत. एव नात्रीभयोरुपादा- नात् सामान्यविहितः तो गृह्यते । तदेवं करणे ल्युटा वाऽस- रूपविधिनास्त्येवाच्प्रत्ययः । न चास्मिन्व्याख्याने सप्तदश प्रत्य- या इति वृत्तिग्रन्थोऽसङ्गतः स्यात् । पदसंस्कारपक्षे प्रत्ययशब्दं व्युत्पाद्योत्तरकालं परिमाणाख्याप्रतीतेः । प्रत्ययेन वा सप्त- दश प्रत्यया इति भविष्यति । अथ वा प्रत्यय इति सूत्रसाधने कायबाधापोऽचकार्य ल्युटशास्त्रेण बाध्यते । ल्युट्शास्त्रं च शास्त्रबाधपशे घशास्रण बाधितम् । प्रत्ययप्रवृत्ती त्वन्तरङ्ग- वादच प्रत्ययः । अच्प्रवृत्ती ल्युण नास्ति ल्युट्शास्त्रस्य घशा- स्त्रेण प्रागेव बाधितत्वात् । एवं च न चककमिति । एतस्याः प्रामाणं वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् [३, १, ८४] इत्यत्र वाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषाविज्ञानं न्यासकारेणोक्तम् । जया- दित्येन त प्रैषातिसर्ग [३, ३, १६३] इत्यत्र कृत्यग्रहणमुक्तम् । के चिदिभाषायेप्रथमपूर्वेषु [३, ४, २४] इत्यत्र विभाषागृहणा- दित्याहुः ॥ २८॥ सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः ॥ २६॥ वर्तमानाभावे भूतपूर्वस्याश्रयणं भवति । यथा वृक्षरित्यत्र बहुवचने झल्येत् [७, २, १०२] इत्येत्त्वेऽपि कृतेऽतो भिस ऐस [७, १, २] प्राप्नोति। तदुक्तम् । “कृतेऽप्येत्त्वे भौतपूर्व्यादैस् तु नित्यस्तथा सती"ति । तथा आछि आयाम ·परिभाषावृत्ते।। इत्यमानिटि द्विवचनेऽभ्यासस्य इखत्वे च कृते भूतपूर्वगत्या विमानोऽयमाकार इत्यत प्रादेः [७, ४, ७०] इति तपरकर माही! न भवति । तथा च आच्छ आञ्छतुः पाञ्छुरिनि तस्मानुड् दिइलः [७,४,७१] इति नुड़ागमो न भवति । न चैत्र पिवतः सनि डिवचनेऽभ्यासहखत्वे च कृते भूतपूर्वगत्या दिमा त्रोऽयमाकार इति तपरकरणात् पिपासतीत्यवेत्त्वं न प्राप्नो तीति वाच्यम् । यङ्लुगन्तापापठे सनि पापठिषतीत्यत्र मांश तिकस्य हिमात्रस्य व्यावृत्तौ नपरकरणस्य कृतार्थत्वात् । सांप्रतिकाभावग्रहणाद्धे गौरित्यत्र भूतपूर्वैङन्तादेड्स्या- संबुद्धे [६, १, १८] इति संबुद्धिलोपो न भवति । हे पटो इ- स्यत्र सांप्रतिकस्य विद्यमानत्वात् । ज्ञापकं चाबाचो यत् [३,१,९७] इत्यज्ग्रहणं तद्वि हलन्ता- दृहलोयॆत् [३, १, १२४] इति ण्यतं वक्ष्यतीति पारिशेष्या- दजन्तादेव यति सिद्धे धित्स्य दिल्यमित्यत्राईधातुक इति विष- यसप्तम्यामतो खोपे कृतेऽजन्तभूतपूर्वांदपि यथा स्यादित्येवम थं क्रियते । एतदर्थता च तदा यदेह भूतपूर्वगतिः स्यात् ॥३॥ नानुबन्धकतमसारूप्यम् ॥ ४०॥ अनुबन्धकृतमसरूपत्वं नाश्रीयने। तेन गोद इति कविषयेऽण् न भवति । ज्ञापकं चाच ददातिदधात्योर्विभाषा [३, १, १३२] इविण- स्य विषये विकल्पेन शविधानम् । यद्यनुवन्धकृतमसारूप्यं स्या- त्तदा वाऽसरूपविधिनैव दायो दद इति पशाभ्यां सिद्ध स्यात् । नन यद्यनुबन्धकृतमपि वैरूप्यं स्यात्तदा वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पादः । [२, १, ६४] इत्यवासरूपग्रहणमनर्थकम् । अतः सामर्थ्यात्म- योगगतमसारूप्यमाश्रयणीयम्। न च काणोः प्रयोगेऽसारूप्य- मस्ति । अतो न भविष्यति वासरूप [३, १, 28] विधिरिति। लच्चायुक्तम् । अनुबन्धसारूप्ये वाऽसरूपविधिर्मा विज्ञायीत्ये- बमर्थमसरूपग्रहणं स्यात् । इगुप्रगज्ञापोकिरः कः [३, १, ३५] मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानमिति कः । पचायच् [३, १, १३४] इरतेरनुद्यमनेऽच् [३, २, ८] । यदि दि स्यात् तदा नित्योप- पदसमासाभावान्मूलानां विभुजेोऽस्य हर इत्यपि स्यात् । अमदेवत् । मूलविभुजादिभ्य इत्यस्यानर्थकत्वात् । अकाराद- नुपपदात्मोपपदो भवति विप्रतिषेधेनेति वचनाच्च । अन्वन्तर- ङ्गत्वान्निरुपपदः । वासरूपविधिना सोपपदो भविष्यति एवं तहि किवणोश्च शासकृत् शास्त्रकार इत्यत्र वाऽसरूपविधे- रभावात् समावेशो न स्यात् । न किपः प्रयोगोऽस्ति अश्रा- वित्वात् ॥ ४॥ इति श्रीसीरदेवकृतायां परिभाषाहत्तौ प्रत्ययपा- दः ॥१॥ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं न तु लाक्षणिकस्य ॥४२॥ लक्षणं लाक्षणिकमुपचारात् । प्रतिपदोक्तं विशेषेण प्रतियार दितम् । तयोर्मध्ये प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणं भवनि न तु लाश पिकस्य खण्डतो व्युत्पादितस्य । तद्यथा । इङो णिचि क्रीजीनां गौ ६, १,४८] इत्याचे बुकि च कृते आपले सम्पन्ने ख्यामि परतो विभाषाप [६, ४, ·. ।::: परिभाषावृत्तेः। १०] इत्यनेनायादेशो न भवति । अध्याप्य गत इति । प्रतिष दोक्तस्य वार्धातोर्भवनि प्राप्य प्रापय्येति । तथा वसेः विधि उसिति । उषा चरतीत्यत्रार्थे चरति [४,४,८] इति तृतीयास मर्थात् ठकि कृते उसशब्दस्य लाक्षणिकत्वादिसुसुक्तान्तात् का [७, ३, ५१] इति को न भवति । औषिकमिति। प्रतिपदोतो स्प्रत्ययान्ताद्भवति। धानुक इति । नन्वेवं सति हावामश्च [३, २, २] इत्यत्र माग्रहणेन मेडो ग्रहणं न स्यात् । न । गामादाग्रहणपरिभाषया लाक्षणिकस्या- पि भवति । न चैवं मा मान इत्यस्यापि गहणमिति वाच्यम् । गामादागषणपरिभाषया लुम्विकरणपरिभाषावास्यानिष्य- माणखात्। यत्तु घुमास्थागादि [६, ४, ६६] सूत्रे न्यासकारण नुग्विक- रणपरिभाषाया अपि बाध उक्तः । तत्केषां चिन्मतमिति । यत्तु हावामश्च [२, २, २] इत्यत्र मैत्रेयेणोक्तं येषां दर्शनं गामादा- ग्रहणेष्वविशेष इति लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाबाधनार्थमिदं निरनुबन्धकपरिभाषाबाधनार्थमिदं वा तेषां मा मान इत्यस्य लुम्विकरणत्वाद् गृहणं वेदितव्यम् । तत्र यदुक्तं लक्षणप्रतिप- दोक्तपरिभाषाबाधनार्थमिति तदयुक्तम् । एवं हि सानुबन्धक त्वान्माङ्मङोरेव ग्रहणं न स्यात् । मा मान इत्यस्यैव निरनुब- न्धकस्य स्यात् । निरनुबन्धकचुग्विकरणविचारे चान्तरङ्गत्वा- निरनुबन्धकपरिभाषैव प्रवर्त्तते । अन्यथा व्याख्याने त्वस्त [२, ४, ५२] इति शितपा निर्देशो वैचित्यार्थ इति यदुक्तं तद- संगतं स्यात् । असति प्रितपा निर्देशे नुविकरणपरिभाषया ·तृतीयाध्यायस्व द्वितीयः पादः । अस पण इत्यस्यैव ग्रहणप्रसङ्गात् । अथ निरनुबन्धकपरि- भाषायाः प्रत्ययविषयत्वादिह धातग्रहणे नयापाराभावः । य- था न कवर्यङि [७, ४, ६३] इत्यत्र व्याख्यातं त्यासकृतान सुम्विकरणपरिभाषया कौसैरग्रहणामिति । तथापि यदुक्तं नि- रनुबन्धकपरिभाषाबाधनार्थमिदं चेति । तदसङ्गतं यतो निरः नबन्धकपरिभाषाबाधे लाक्षणिकत्वान्मेडो ग्रहणं न स्यात् । माङ् मान इत्यस्यैव गृहणं स्यात् । उच्यते । नेदं रक्षितेन व्य- वस्थार्थमुक्तम् । किं तईि सर्वथा लुम्विकरणपरिभाषा गामा- दाग्रहणपरिभाषया न बाध्यत इनि प्रदेशनार्थम् । तथाहि। इदं केषां चिद्दर्शनं लक्षणपरिभाषा बाध्यते केषां चिनिरनु- बन्धकपरिभाषा बाध्यते केषां चिदुभयपरिभाषा न त लुम्वि- करणपरिभाषापीति यावत् । एमच्चायुक्तम् । घुमास्थागादि [६, ४, ६६] सूत्रे न्यासकारण लुम्विकरणपरिभाषाबाधस्याप्यु- तत्वात् । एवं तईि निरनुबन्धकपरिभाषाबाधमार्थं वेति । ना- यं वाशब्दः पक्षान्तरे कि नईि समुच्चये। तदयमर्थः । गामा- दाग्रहणपरिभाषा लक्षणपरिभाषा बाधते निरनुबन्धकपरि- भाषामपीति । समुच्चयेऽपि वाशब्दो दृश्यत एव । यथा संगह- शब्दस्य व्युत्पत्ती न्यासकृतोक्तं सम्यक समन्ताद्देति । अस्थाय- मर्थः । सम्यक्समन्ताच्चेति । खण्डशो व्युत्पन्नं हि लाक्षणिकमिति न सर्वसंमतम् । तेन विभाषा दिकसमासे बहुबोहौ [१, १,२८] इत्यत्र सर्वनामवि- धौ प्रतिपदोक्तस्य दिङ्नामान्यन्तराल [२, २, २६] इति बहु- बीहेर्यहणं दक्षिणपूर्वस्यै देहीति । न त्वनेकमन्यपदार्थ [२, २, mymer

·परिभाषावृत्ते ।
२४] इत्यस्य । या पूर्वा सोत्तरायोमुग्धस्य तस्मै पूर्वोत्तसके
ति । तथा च त इद्धातोः [१, १, १००] इत्यत्र ऋवर्षयच्या,
पीयमुक्ता।
चापकं चात्र कर्तरि भुवः खिष्णुच् खुकत्रौ [३, ३, ५०]
इत्यत्र खिष्णुच इकारादित्वम् । तदुक्तम् । उदात्तत्वामुक कि
इमिकारादित्वमिष्णुचः । नमस्त स्वरसिद्ध्यर्थमिकारादिवमित
प्यते।
अनित्या चेयं परिभाषा । तच्चानित्यत्वं यावत्पुरानिपातयो
[३. ३, ४] इति विशेषणादवसितम् । तेन दाधाघ्वदाप् [१, १,
२०] इत्यत्र धाग्रहणेन धेटोऽपि ग्रहणं भवति । एतत्त्वपिदिनि
कर्तव्येऽदाविति यत् कृत नमाणपरिभाषाया अभाव हेतरि-
ति तत एव सिद्धम् । इदं तु वक्तव्यम् । अध्यापयतीत्यत्र लाच-
णिकस्याकारस्य पुगिति । ४१०
एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥४२॥
सेनाभवदित्यत्रेतश्च [२,४,१००] इतीकारलोपे कृते निका-
श्रया सार्वधातुकसंज्ञा पदसंज्ञा च । तथा करिषीष्टत्यत्र स्य-
सिचमीयुट (६,४, ६२] इति सोयुङ्गहणेन सीमात्रस्य ग्रहणम्।
महिणोतीत्यत्र त्वचः परस्मिन् [१, १, ५७] इत्यादिना स्थानि-
वगावेनापि हिनुमीना [८, ४, १५] इति णत्वं सिध्यति ।
न्यायसिद्धेयम् । तथाहि कर्णच्छेदेऽपि वा श्वैव नाशो नापि
गईभ इति ।
ज्ञापकमप्याहुः । पाब्यादि [२, २, ५६] सूत्रेऽचाविति प्र-
तिषेधः ॥ ४॥

·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । क चिदिशतिरपि प्रकृतिं गृह्णाति ॥ ४३ ॥ मेन निसमुपविभ्यो इः [१, ३, ३०] इति हाधातोरात्मने- पदमुच्यमानं प्रकृतिभूतादपि भवति । निकयते संश्यते। चापकच्चात्र न व्यो लिटि [६, १,४६] इति विकृतस्य व्येनि स्वस्य निर्देशेन व्येन आत्त्वनिषेधविधानम् । अत्राहुः । न व्यो चिटि [६,१,४६] इत्यत्र निसमुपविभ्यो नः [१, २, ३०] इत्यत्र अकारान्ताया एव प्रकृतेरुपादानम् । विकृतिस्तु लक्षणगतेना- स्वेन। तस्माद्दाधाब्वदाप् [१,१,२३] इत्यत्र दाधागहणे प्रकृति- भूतयोरपि देधेटोग्रहणम्। प्रणिदयते प्रणिधयोति ॥ ४३ ॥ बहुव्रीहौ तगुणसं विज्ञानमपि ॥ ४४ ॥ गुणो विशेषणमुपलाणम्। चित्रगवादिः स गुणो यस्यास्ति स तद्गुणः । बहुव्रीहिसमासे विशेषणसहितस्यैव शास्त्रे संवि- ज्ञानम्। तद्यथा। सर्वादीनि सर्वनामानीति सर्वस्यापि संज्ञा सिद्ध्यति सर्वस्मायिति। नौ मत्वर्थे [१, ४, १८] इत्यत्र तूदश्वित्त्वानित्य- चोपलक्ष्ये मत्वर्थे मतुपोऽन्तर्भावात्तद्दारेणैव मतुपि संज्ञाकार्य सिद्धम् । न तत्रेयमपेक्ष्यते। यथा काकभ्यो दधि रक्ष्यतामित्य- बोपलक्षणात् काकादपि रक्ष्यते । सूत्रेऽपिशब्दात् क चिदत- गुणसंविज्ञानमपि वेदितव्यम् । तदुक्तं सिद्धं तद्गुणागुणाभ्यां पा- णिनेर्यथा लोक इति । लोके हि तद्गुणेऽनगुणे च बहुव्रीहिर्ट- श्यते । यथा लम्बकरमानय । चित्रगुमानयेति । ज्ञापकं चाचाढ्यादि [२, २, ५६] सूबे च्च्यर्थेष्वित्युत्वाऽचा- विनि निषेधवचनम्।

·. । परिभाषावृत्तेः । युक्तिरप्यत्र विद्यने । तथाहि । सर्व आदिर्येषामिति न कि भवादयोऽन्यपदार्थाः । न हि तेषामवयवः सर्वशब्दो भवति। नस्यानारम्भकत्वात् । न च समीपार्थे बहुव्रीहिरस्ति । अनामिक धानात् । न हि लम्बकर्ण इत्यनेन यस्य समीपो लम्बौ कर्ण सोऽभिधीयते। किं तईि यस्यावयवौ स एव । नस्मात् समुदाय एवान्यपदार्थः न च समुदायस्यैकत्वात् सर्वादीनि [१, १, २० इत्यच बहुवचनानुपपत्तिः । उद्रिक्तावयवभेदः समुदायोऽन्यप दार्थ इत्याश्रयणात्। अतो बहुवचनं युक्तमेव । तदेवं समुदाय सर्वशब्दोऽन्तर्भूत इति तस्यापि संज्ञा भवति ॥ ४४ ॥ ताच्छीलिकेषु वाऽसरूपविधिर्नास्ति ॥ ४५ ॥ तद्यथाऽलङ्कृञ् [३, २, १३६] इतीष्णुचाऽलकरिष्णु रित्येव भ- वति । न वाऽसरूप [३, १, ६४] विधिनालङ्कारक इति । ज्ञापकं चात्र ज्वाधनार्थं निन्दहिंसादि [३, २, १४६] सूत्र वुञो विधानम् । यदि हि वाऽसरूप [३, १, ६४] विधिना खु- लादयस्ताच्छीलिकेषु भवेयुः । तदा एखुलचौ [३, १, १३३] इ- ति पवुलि कृते निन्दको हिंसक इत्यादयः सिद्धाः । किं दुनो विधानेन । तत्कृतं ज्ञापयति नाच्छीति केषु वाऽसरूप [३, १, ९४] विधिना जादयो न भवन्तीति । तदेवं ताच्छीलिकाना- मताछीतिकैर्वाऽसरूप [३, १, ८१] विधिर्नास्तीति ज्ञापि- तम् । इदानीं तु ताच्छोलिकानां ताच्छीलिकैरेव वासरूप [३, १, १४] विधिर्नास्तीति ज्ञाप्यते । जुचङ्गाम्यदन्न्द्रम्यसूधि- ज्वलाचलषपतपद [३, २, १५०] इत्यत्र पदेर्धातोयुजथं पद- ग्रहणमनर्थकम् । अनुदात्तेतच इलादेः [३, २, १४६] इत्यने- ·. तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । मेव चुचा पदन इत्यस्य सिद्धत्वात् । एवं ताई लषपतपद [३, २, १५४] इति पद्यतेर्युचो बाधक उकञ् स्यात् । न । वाऽसरूप २. १, ६४] विधिना युजपि भविष्यति । तदेव युज्विंधानं ज्ञा- पयति ताच्छीलिकानां ताछीलिकाऽसरूप [३, १, ८४] वि- धिर्नास्तीति । तेनालंपूर्वात्करोनेस्तृन्न भवति अलंकत्तति । प्रायिकं चैततत् । सूददीपदीक्षश्च [२, २, १५३] इति दीपो युच्प्रतिषेधेन ज्ञापितम्। यदि ताच्छीलिकेषु वाऽसरूप [३, १, ४] विधिर्नास्त्येव । तदा नमिकम्यिस्म्यजसकहिंसदीपो र [३, २, १६७] इति रप्रत्ययेनैव विशेषविहितेन युज् बाधिष्यते किं प्रतिषेधेन । नत् कुर्वन् ज्ञापयतिक चिदस्ति समावेश इति कम्रा कमना यवतिरिति रयुचोः समावेशः सिद्धः ।गन्ताऽखि- लः गामुक इति बजुकनोविकत्थी विकत्थन इति घिनुणयु- चोः समावेशः मिद्धः ॥ ४५ ॥ इति परिभाषाहत्तौ कर्मणिपादः ॥२॥ पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ४६॥ पूर्वस्था अपवादा अनन्तरान् समीपस्थानेवोत्सर्गान् बाधन्ते नोत्तरान् । व्यवहितार्थोऽत्रोत्तरशब्दः । नद्यथा । हावामश्च [२, २, २] इत्यपवादः समीपमेवानुप- सर्गे कं बाधते न व्यवहितं ताछीलिकणिनि स्वर्गवायीति । बाध्यविशेषचिन्तायां चैषा परिभाषा प्रवर्त्तते न समुदायापेक्ष- येतीको झल् [१, २, ८] इत्यत्र न्यासकृतोक्तम् । तेन निष्ठायां सेटि [३, ४, ५२] इत्यनेन णिलोपेन यथा भक्षितमित्यत्रेयङ् १२ ·परिभाषावृत्तेः। बाध्यते तथा कारितमित्यरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य [६, ४,ने इनि यणादेशश्चेति । जापकं चात्र परिमाणाख्यायां सर्वेभ्य [२, ३, २०] इत्यच सर्वग्रहणम् । तहि हो कारौ त्रयः कारा इत्यत्रापो बाधनार्थ- म्। अन्यथा पुरस्तादपवादन्यायेन समीपस्थैरच् [२, ३, ५६] इत्यस्यैव बाधकं स्यादिति । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रति- धो वेत्येतत्स्वरूपयाऽनयैव च परिभाषया वोताप्योः [३, १४१] इत्यत्र सूत्रे न्यासे यदुक्तम् । यद्यत्राङो निर्देशस्तदा चौताप्योः [२, ३, १४१] इति प्राप्नोति । परेण सह गुणे कृते पूर्वेण सह वृद्ध्या भवितव्यम् । सौत्रत्वाददोष इति । तदुपपद्य- ते। तथाघोमाडोश्च [६, १, ८५] इत्यनेन पररूपत्वेन समीप- भूतमकः सवर्णे [६, १, १०१] दीर्घत्वं बाध्यते । न तु वृद्धिचि [६, १, ८८] इत्यपि । अन्यथा योमाङोच [६, १, ९६] इत्यने- न वृद्धिदीर्घयोरपवादेन पररूपत्वेन वोताप्योः [३, ३, १४१] इतिनिर्देशस्त्र सिद्धत्वानिर्देशादस्य सिद्धिरित्ययुक्तमुक्तं स्यात् । एतच्चासम्यक् । सवर्णदीर्घबाधने तु ओमाडोश्च [६, १,८५] इति पररूपविधानवैयर्थ्यात् । नैतत् । अच्छाकादनमित्यादौ पररूपन्वेनानुनासिकाकारनिवृत्तेः प्रयोजनत्वात् । अन्यथा स- वर्णदीर्घत्वेनात्र पशेऽनुनासिकोप्याकारः स्यात् । तदेवमोमा- डोश्च [६, १, ८५] इत्यत्र यन्मैत्रेयेणोक्तम् । आङा सह यत्रै- कादेशो नास्ति तत्र पररूपत्वेन सवर्णदीर्घत्वेन विशेष इत्येका- देश उदाहियते आऊढा ओढा अद्योढेति । तच्चिन्त्यम् । त- देतदनन्तरोक्तन्याससमर्थनमयुक्तम् तत्र वृत्तिकारादिभिः प.

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । रूपत्वस्य सर्वापवादत्वेन व्याख्यातत्वात् अत एवाद्योढत्युदा- इन वृत्तौ ॥ ४६॥ इति परिभाषाहत्तौ ब. लपादः ॥ ३ ॥ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ४७॥ तेन दाधा घ्वदाप् [१, १, २०] इत्यत्र दाधायहणेन देङ्धेटो- रपि ग्रहणम् । अन्यथा गोप्यनुबन्ध उपदेश एजन्तत्वाभावा- चेता स्तोतेतिवदात्त्वाभावात्तयोर्यहण न स्यात् । एतच्चायुक्त- म् । स्वसिच्सीयुटतासिषु [६, ४, ६२] इत्यत्राजगहवं कृत्वा सद गुरुपादनं करोति सेनोपदेमाश्रयकार्यविषयेऽनुबन्धो नाश्रीयत इत्यस्य चापितत्वात् । यथा पिल्बधाता प्रनिपेठेत्यत्र शेषे विभाषा कखांदावषान्त उपदेश [८, ४, १८] इति प्रतिषे- धाणत्वं न भवति । तथात्राप्यनुबन्धे गतेऽप्येजन्ताश्रयेणात्त्वेन भवितव्यमेव । इदं तूदाहरणम् । अदाविति दापग्रहणे दैपो- ऽपि घुसंज्ञाप्रतिषेधः सिद्धः । अवदातं मुखमिति । भाष्ये पुन- हिवादी दाप शोधन इति पठितव्यमित्युक्तम् । नन्वेतद्यदि प्रयोजनं तदा दाधा ध्वपिदिति क्रियताम् । एवं हिदैपोपि पित्वाद् घुसंज्ञाप्रतिषेधः सिद्ध्यति। लाघवञ्च भवति। नानुबन्धकृतपरिभाषापि नायितव्या भवति । उच्यते । दाधा ध्वपिदिति कृते लक्षणपरिभाषात्र न प्रवर्तत इत्यत्रार्थे प्रमाण म स्यात् । अदाविति तु कृते यथा प्रतिषेधे लाक्षणिकस्यापि देपो गक्षणम् । तथा विधावपि दाधाग्रहणेन लाक्षणिकस्यापि ग्रहणमुपपद्यते । तथा चोदीचां माङो व्यतीहारे [३, ४, १८] इत्यत्र रक्षितेबोक्तं ज्ञापकफलमिदंदाधा ध्वपिदित्यनेन यद्यपि ·परिभाषावृत्तेः । सिध्यति । तथापि तथा निर्देशो न कृत इति तत्रैव प्रतिपादिक मिति । किं त्वपाविति दिवचनेन निर्देशे कृतेऽविद्यमानः पका रो ययोस्तावपाविति प्रतिषेधे दाब्दैपोहणसामर्थ्या दिधावपि दाधावपि दाधाग्रहणे लक्षणपरिभाषातिक्रमः शक्यत एव व्या- ख्यातुम् । तथा तु न कृतं प्रणिदापयतीत्यत्रापि पुकि कृतेऽपा- विति प्रतिषेधाशकाप्रसङ्गात् । अपिताविति तु कृते यद्यप्येतत्य रिहियते तथापि तथा न कृतं वैचित्र्यार्थत्वात्। ज्ञापकं चात्रोदीचा माङो व्यतीहारे ३, ४, १८] इति कृ तात्त्वस्य निर्देशः । अनेजन्तत्वे हि स न स्यात् । न च माङ् मा. न इत्यस्यैव निर्देशस्तस्य व्यतीहारे वृत्त्यसंभवात् ॥ ४७ ॥ चानुकृष्टं नोत्तरव ॥४८॥ चकारेणानुकृष्टमुत्तरत्र नाभिसम्बध्यते । तेन वदः सुपि क्यप् च [३, १, १०६] इति चकारेणानुकृष्टस्य यतो भुवो भाव इत्यत्रानुवृत्तिन भवनि क्यपस्त भवति ब्रह्मभूः यमिति। यत्र खरितत्वेनानुवृत्तौ सिद्वायां चकारेणानुकर्षणं क्रियने तत्रास्या व्यापारः। यत्र तु प्रतियोगिनं दृष्ट्वा निवृत्ती प्राप्तायां चकारणानुवर्त्तनं तत्रेयं नोपतिष्ठते । तेनान्तरान्तरेणयुक्त [२, ३, ४] इत्यत्र द्वितीयानुवर्तते। मैत्रेयः मन्यते । यदाह । इको झल् [१, २, ८] इत्यत्र चानुकृष्टत्वादि- त्यपि सिद्धान्त इति। ज्ञापकं चाचाऽव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृनः त्वाणमुली [इ, ४, ४६] इत्यत्र णमुलधिकारण णमुलवचनं यदि चानुकष्टम: पुनः सामान्येनैता ·चतुर्थाश्यायस्य प्रथमः पादः । प्यनुवर्तते तदा त्वा चेत्येवोच्थेत। अनित्या चेयम् । तच्चानित्यत्वं प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्ति- घु च [८, ५, ११] इति चानुकृष्टमपि विकल्पं निवर्तयितुमे- काजुत्तरपदे ण [८, ४, १२] इति पुनर्यणादवसीयते ॥ ४ ॥ इति सम्बन्धपादः ॥ ४ ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ .., मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन बाधन्ते नोत्तरान् ॥४६॥ तद्यथा । कृमओ हेतुनाच्छील्यानुलोम्येषु [३, २. ३०] इति पूर्वमणं बाधते । विद्या यशस्करी । न परं नाच्छोलिकणिनि श्राहकारोति । एवमिणो यण [६, ४, ८१] इति पूर्वमियडं बा- धते । न परौ वृद्धिगुणो आयकमयनमिति । न संप्रसारणे संप्र- सारणम् [६, १, ३७] इत्यत्र संप्रसारणग्रहणानुवृत्तौ यत् संप्र- सारणगुहणं तत्मामर्थ्यादुत्तरस्यापि श्वयुवमघोनामतद्धितर, ४, ११२] इत्येतस्य प्रतिषेधो भवति । यूनः पश्य यूना यून इति । अत एव संप्रसारणग्रहण सामर्थ्यात् संप्रसारणप्रतिषेधे कर्तव्येऽचः परस्मिन् [१, १, ५७] इति स्थानिवद्भावोऽपि न प्रव- तते स्थानिवत्कृतं व्यवधानं वा नाश्रीयते । ननु तत्र व्यथो लिटि [६, ४, ५२] इति यत्संप्रसारणमव्यवधाने प्राप्नोति नहाधना- थ संप्रसारणग्रहणं स्यादिव्यथ इति । नैतत् । यद्येतावत्प्रयोज- नं स्यात्तदा संप्रसारणग्रहणमकृत्वा व्यथ इत्येवं कुर्यात् । व्यथ- व संप्रसारणे संप्रसारणं न भवतीति सिद्धं विव्यथ इति । व्यथो लिटि [७, ४, ८] इत्यत्रैव वा व्यथो यो लिटोति कुर्यादिति ।।

·: :: : परिभाषावृत्तेः। ज्ञापकं चात्र बहुव्रीहरूधसो ङीष् [४, १,२५] इत्यत्र रितवासञ्जनं वृत्तिन्यासप्रतिपादितम् । तद्ध्यन उपधालोमिनो- ऽन्यतरस्याम् [४, १, २८] इत्यत्र खरितत्वादनुवर्तते । तेनान उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् [४, १,२८] इति परत्वाद् भविष्यका डीपं बाधित्वा बहुव्रीहेरूधसो ङीष् [४, १, २५] इति डोषेव भवति। घटोनीति। अन्यथा ङोष् मध्येपवादत्वात्पूर्वयोरेव डा- पप्रतिषेधयोर्वाधकः स्यात् । ङीष्डीपोच खरे भेदः । खरोपि भेदको भवति। यदाहुः। विधा शब्दो भिद्यते रूपतोऽर्थतः स्व रतश्चेति। तथा च तद्धिता इत्यत्र मैत्रेयः प्रतिपादितवान्। यदि स्त्यधिकारात् पूर्वमिदं स्यात् तदा दूषणान्तरम् । ईहा चेष्टे- ति। यस्येति चेति लोपे कृते एकादेश उदात्तेनोदात्त [८,२, ५] इत्युदात्तो न स्यात् । अत्र चोदयन्ति । ईहा चेष्टेत्यत्राका- रलोपे कृते यद्यप्येकादेश उदात्तेनोदात्त [८, २, ५] इत्युदा- तत्वं नास्ति नथाप्यनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप [६, १, १६१] इत्यनेनोदात्तत्वं विद्यत एवेति । न चानयोरुदात्तयोविशेषो- स्ति । अस्तीत्युच्यते । तथाहि । यदैकादेश उदात्तेनोदात्त [८, २,५] इत्यनेनासिद्धाधिकारीयेणोदात्तत्वं क्रियते तदा पूर्वत्रा- सिद्धम् [८, २, १] इति तस्यासिद्धत्वादुदात्तस्वरितपरस्य सन्न- तर [१, २, ४०] इत्यनेनेकारकारो सन्नतरौ न भवतः सन्नत- रोऽनुदात्ततर इत्यर्थः । यदा त्वनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप [६, १, १६१] इत्यनेन क्रियते । तदा तस्य सिद्धत्वादुदात्तख- रितपरस्य सन्नतर [१, २, ४०] इति सन्नतरः स्यात् । एकादे शखरस्यासिद्धत्वेऽप्यकारप्रत्ययस्योदात्तत्वमाश्रित्य सन्नतरेण ·९५ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमोपादः । भवितव्यमेवेति न वाच्यम् । यत एकादेशेन प्रत्ययस्य निवर्ति तत्वात् । कुतस्तस्याद्युदात्तत्वम् । अमिहत्वं त्वेकादेशखरस्य नखेकादेशस्य । नन्वेवमप्येकादेशस्वरोऽन्तरङ्गसिदो वक्तव्य इत्यनेनैकादेशस्वरस्य सिद्धत्वात् सन्नतरण भवितव्यमेव । उ- यते। तत्र हि परिगणनमस्ति'। अयवायविकादेशशवस्वरै- कानुदात्तसर्वानुदात्तार्थ इति । नन्वेवमपि स्वरितपरत्वात् स- बतरण भवितव्यमेव । एकादेशस्वरस्याऽसिद्धत्वाददात्तानुदा- तयोरेकादेश आन्तरतम्यात् खरितः । नैतत् । अन्तरतमस्व- रस्योदात्तत्वेन बाधितत्वात् । अथ तस्यासिद्धत्वात् कुतस्तेन बाधेति चेत् । न । परिहत्यापवादविषयमुत्सर्गः प्रवर्तन इति स्वरित उदात्तविषये न प्रवर्तते । नन्वसिदत्वात् कुतस्तस्य विषयोऽयमुच्यते । उच्यते । असिद्धत्वेन तत्काल उदात्तत्वस्य प्रवृत्तिनिराक्रियते । न त्वविषयत्वं क्रियते। विषये च प्रवत्तमा- नोऽपवाद उत्सर्ग बाधत एव । ददतीत्यत्रादादेशो यथा । एव- चात्रापि स्वरितस्योदात्तत्वेन बाधा कर्त्तव्या । नन्वेवमपि सन्नतरोऽत्रानिवार्य एव। ईहचेष्टिभ्यां गुरोश्च इल [३, ३,१०३] इत्यकारप्रत्यये कृते टाबुत्पत्तेः प्रागेव सन्नतरेण भवितव्यमन्त- रङ्गत्वात् । तस्माहोद्धव्योऽयं रक्षितः । बोद्धव्याश्च विस्तरा एव रक्षितगन्था विद्यन्ते । तथाहि । ड्याप् [४, १, १] खूत्रे श्रा- बन्तेष्वपि डाप्चाबन्तयोः पूर्वोक्तात् कारणादिति। तथा त- त्रैवेच चेनः स्त्रियाम् [५, ४, १५२] इतोन्नन्ताहहुदण्डिनीका चेति विभाषा कविधिरिति । तथा ऋन्नेभ्यो डीप [४, १, ५] इत्यत्र कर्जी इौति घेर्जिति [७, ३, ११२] इति न ·परिभाषावृत्तेः । गुणः सपि च [७, ३, १०२] इत्यनुवृत्तेः सुपि ङिति नदिधाना- दिति। न कोड़ादिबइच [४, १, ५६] इत्यत्र यथा कोड़ाश- ब्दात् स्त्रीलिङ्गात् प्रतिषेध उक्तस्तथा पुंलिङ्गाद्भवितव्यमेवेति लक्ष्यत इति ॥ ४॥ अनन्तरख विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा ॥ ५० ॥ विधिर्वा प्रतिषेधो वाऽनन्तरस्यैव भवति । यथा वा च्छन्दसि [३, ४,८८] इत्यनेन सेपिच्च [२, ४,८७] इत्यनन्तरमपित्त्वं विकल्प्यते न तु व्यवहितो हिरादेशः । युयु- हि युयोहि । तथा नेटि [७, २, ४] इति वृद्धिप्रतिषेधोऽनन्तर- स्यैव वदवजहनन्तस्याचः [७, २, ३] इत्यस्य भवति । अदेवी- दिति । न मिचि वृद्धेनापि मृजेविः [७, २, ११४] इत्यस्य अ- लावीदमार्जीदिति । क चित्तु स्वरितत्वप्रतिज्ञानसामर्थ्याय- वहितस्यापि विधिनिषेधौ भवतः । यथा टिड्डाण [४, १, १५] इति डापा व्यवहितस्यापि डीपो विधिः । तथा कालाध्वनोर- त्यन्तसंयोगे [२, ३, ५] इति द्वितीया व्यवहितापि विधीयते। तथा न षट्स्वस्रादिभ्य [४, १, १०] इति इयोरपि टाप्डीपोः प्रतिषेधः । अयं चार्थः प्रत्यासत्तिन्यायनब्धः पद्यते । ज्ञापकमयाहुः । संख्याव्ययादेः [४, १, २६] इति कीन्वच- नम्। तद्वि बहुव्रीहेरूधसो ङीष् [४, १, २५] इति ङीषा व्यव- हितो ङोविति पुनः क्रियते । प्रतिषेधोऽप्यनन्तरस्यैव भवतीत्य- चन क्तिचि दीर्घश्च [६, ४, ३८] इति दीर्घगक्षणं ज्ञापकम् । तदप्यनया परिभाषया यन्तिः सन्तिरित्यत्रानन्तरस्यानुदात्तो- .

·। परिभाषावृत्तेः । पदेश ६, ४, ३७] इत्यस्यैव प्रतिषेधः स्यात् । न व्यवहितस्य विझलो किति [६, ४,१५] इत्यस्येत्येवमर्थं क्रियत इति ॥५०॥ अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः ॥५१॥ कृतमपि शास्त्रं निवर्तयन्ति ॥ ५२ ॥ विशिष्ट जहो निश्चयो व्यूहः । विशेषेणाकृतनिश्चयाः। पा- णिनीयाः कृतमपि लक्षणं व्यभिचारयन्तीत्यर्थः । तेन पपुषः पश्येत्यत्र यद्यपि पपिवस्शब्दाच्छस् विहित- स्तथाप्यकृतव्यूहा इति वचनात् । पपावसअमिति स्थिते संप्र- सारणं संप्रसारणाश्रयं च कार्य बलोयो भवतीतीड़ागमं बाधि- स्वा संप्रसारणम् । तातो वस्त्रादित्वाभावादिण् न भवति । अत्रा- हुः । अस्विट । उस्यपदान्तात् [६,१,६६] इति पररूपत्वे सिद्ध पपुष इति । एतच्चायुक्तम् । उस्यपदान्तात् [६, १, ०६] इत्य- बादित्यनुवृत्तेः । ननु तथापीटो यणादेशे कृते बहिरङ्गपरिभा- षया संप्रसारणस्यासिद्धत्वाइलि लोपेन सिद्धम्। असाहितिक- वाइलि लोपस्याचोरनानन्तर्ये विधानानाजानन्तर्य इत्यत्र नास्ति । न च बहिरङ्गपरिभाषया यणादेश एव न प्राप्नोतीति वाच्यम् । नाजानन्तर्य इति वचनात् । अत्रीच्यते । अन्तर- के वन्नुि लोपे कर्तव्ये बहिरङ्गस्य यणादेशस्यासिद्धत्वाद्यणेव नास्ति कुतो वलि लोप इति । बहिरङ्गत्वं तु यणादेशस्य संहि- तापेशत्वात्। किं त्वेवं वर्तेते व? ते इत्यत्रातो ङितः [७,२,८१] इति बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वाइलि लोपो दुर्घटः । अन्ये तु प्रयोजनमिदं निमित्तापायपरिभाषया सिद्धमित्याचक्षते। न चासिद्धपरिभाषया निमित्तसद्भावोऽस्तीति वाच्यम् । असिद्धव- ·तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । इत्रामात् हि,४, ३२] इति भाधिकारीयायां परिभाषायां का म्यायो बहिरङ्गस्य भाधिकारीयस्य संप्रसारणस्यासिद्धत्वाद- वैकन्येन परिभाषाया व्यापाराभावात् । ननु च व्याश्रयत्वात् कथमसिद्धवदत्राभात् [६,४,२२] इत्यस्य व्यापारः। उच्यते। परिभाषायां यनिमित्त बहिरङ्ग संप्रसारणादि तस्य यनिमित्तं खादि तबसोः संप्रसारणम् [६,४, १३१] इत्यस्यापि । परम्पर- यापि यन्निमित्तं तदपि परिभाषाया निमित्तमाश्रीयते । भा- धिकारीयकार्यमेतदर्थमेव सिद्धाधिकार इष्यते । अतोऽस्येव समाननिमित्तत्वमिति । अवश्यं चैतत् । पपुषः पश्येत्यादावातो लोप इटि च [६, ४, ६४] इति लोपार्थं व्याख्येयम् । न चात्रो- स्थपदान्तात् [६, १, ८६] इत्यस्ति, तत्कर्त्तव्यतायां संप्रसारण- स्थासिद्धत्वात् । एतच्चासम्यक् । अचोरानन्तर्य संहिताधिकारीय उस्यपदान्तात् [६, १,९६] इति कर्तव्ये नाजानन्तर्य इत्यनया असिद्धपरिभाषाप्रतिषेधात् । एवं तर्जुस्यपदान्तात् [६, १,९६] इत्यत्र प्रतिपदोक्तस्योसो ग्रहणे पपुष इत्यत्र लाक्षणिक उसि पररूपत्वं नास्ति। अत एवासिद्धवदत्राभात् [६, ४, २२] इत्यत्र न्यासकृतोक्तं प्रतिपदोक्तस्य घुसस्तत्र ग्रहणमिति । ननूस्यप- दान्तात् [६, १,९६] इत्यत्र लाक्षणिकपरिभाषावाधात् सा- मान्ययहणामुक्तम् । उच्यते । एवं मन्यते । लक्षणपरिभाषाबाधो न कर्त्तव्यः । प्रयोजनाभावात् । अस्तु लक्षणपरिभाषा। न चैवं पपुषः पश्येत्यत्र छान्दसोदाहरणे सार्वधातुकसंज्ञापक्षे आतो लोप इटि च [६,४,६४] इत्यस्याभावालाक्षणिक उस्युस्यपदा न्तात् [६, १,९६] इत्यस्याभावादाकारश्रुतिर्दूषणम् । श्राभ्य- ·: परिभाषावृत्तः । स्तयोरात [६, ३, ११२] इत्याकारखोपशछान्दसत्वात्। यत ए- वासिद्धपरिभाषा नास्ति । सन एवापृक्त एकात्प्रत्यय [१, २, ४१] इत्यत्र रक्षितेनोक्तम्। वोपक्तस्येत्युच्यमाने न दोषो दर्विरि- त्यादावपृक्तत्वेपोति न वाच्यम् । तथा च राजकृत्वानमाचंटै रा- जकृत्वयतीत्यत्रापि प्रसङ्ग इति । तथा जनसनखनक्रमगमो वि- [३, २, ६७] इत्यत्र रक्षितेनोक्तम् । इकारो वेरपृक्तस्य [६, १, ६७] इति विशेषणार्थ इति । असति तस्मिन् परलोकदृश्वयती- स्यत्र णिचि टिलोपे कृते वकारलोपः स्यात् । तस्मादिकारो विशेषणार्थ इति । एतदसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यस्य टिलोप- स्थासिद्धवदत्राभात् [६, ४, २२] इत्यसिद्धत्वेनाप्रवर्त्तनादुपपद्य- ते । यद्येवं युवोरनाको [७, १, १] इत्यत्र यदुक्तं रक्षितेनाङ्ग- संचानिमित्तयोर्यकारवकारयोग्रणेऽनुनासिक्योर्यकारवका- रयोग्रहणमनर्थकमेवेति । तदयुक्तम् । पूर्वोक्तक्रमेण राजकृत्व- यति परलोकदृश्वयतोत्यत्रादेशप्रसङ्गात् । उच्यते । भाधिकारा- त्याग्य असिद्धाधिकारमाहुः । तन्मनेन वाह उटिनोपयोरा- भाच्छास्त्रीयत्वन्नास्ति । अतोऽमिद्धपरिभाषायां कर्त्तव्यायाम- सिद्धवदत्राभात् [६, ४, २२] इत्यस्याप्रवृत्तिरित्यदोषः।- ज्ञापकं चाव समर्थानां प्रथमाद्दा [४,१,८२] इत्यत्र सम- थंग्रहणम् । तथाहि । यद्येषा न स्यात् । तदा समर्थितसर्वका- त्तितितो यथा स्यादित्येवमर्थं समर्थग्रहणमनर्थकं स्यात् । गोरतद्वितन्नु कि [५, ४, १२] इत्यत्रावद्धितग्रहणं के चिदाहुः । लद्वि सुब्लुकि माभूदित्येवमर्थं क्रियते राजगवीयतीति । अत्र च प्रागेव निष्यनष्टच् तदुत्तरकालं क्यचि सुदनु कि यदा प्रवृ- ·तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । तोऽपि टच निवर्त्तते तदा भवति ॥५२॥ : इति सीरदेवकृतायां परिभाषाटत्तौ ड्याप्पादः ॥ निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ५३ ॥ एकानुबन्धक ग्रहणे न धनुबन्धकस्य ॥ ५४॥ तेन सदव्ययतव्य[२, २,११]इति षष्ठीसमासनिषेधे निरनु- बन्धकस्यैव तव्यस्य ग्रहणं न तव्यतः। तथा दिव उत् [६,१,- १३१] इत्यत्र दिवधातोरुत्त्वं न भवति । अक्षयूरिति । यतो नाव [६, १, २१३] इत्यत्रैकानुबन्धकस्य यतो ग्रहणं न अनुव- न्धकस्य ण्यतः॥ ज्ञापकं चात्र वामदेवाड् घड्यौ [४,२,६] इति बातो- डित्वम् । तच्च न कर्त्तव्यम् । यस्येति च [६,४,१४८] इति लो- पेनैव वामदेव्यस्य सिदत्वात् । तत्कृतमनयोरस्तित्वं ज्ञापयति । तदुक्तम् । “सिद्धं यस्येतिलोपेन किमर्थं ययतो डितो । ग्रहणं मा नदर्थे भूदामदेव्यस्य नखर" इति । के चित्प्रत्ययविषयां निरनुबन्धकपरिभाषामाहुः । एतत्तु जुवयोः वि [७, २, ५५] इत्यत्रानुन्यासकारणोक्तम् । तथा च न कवतेयङि [७, ४, ६३] इत्यत्र न्यासकारण लुम्विकरणपरिभाषयाऽऽदादिकस्य कौते- रग्रहणे सिद्ध कवनेरिति प्रितपा निर्देशस्तौदादिकस्य कुवतेय- इणनिरासार्थ इति यदुक्तं तदुपपद्यते । अन्यथाऽन्तरङ्गाया नि- रनुबन्धकपरिभाषाया विषये लुम्विकरणपरिभाषा कथमभि- धीयते । अन्तरङ्गत्वं तु निरनुबन्धकपरिभाषाया उपदेश एव इत्संज्ञाप्रवर्तनात्, लुम्विकरणपरिभाषायास्तु बहिरङ्गत्वमुत्त- ·परिभाषावृत्तेः । १०६ रकालं विकरणनुको विधानात्। गणपाठविशेषपरिज्ञानाच्च । अन्ये तु सामान्येन निरनुबन्धकपरिभाषामाहुः । अत एवास्ते- भूरित्यत्र प्रितपा निर्देशो वैचित्रयार्थ उक्तो न्यासकृता न त्वसु क्षेपण इत्यस्य निरासार्थ इति । तनिरासस्य निरनुबन्धकपरि- भाषया सिदत्वात् ॥ इयं च एकानुबन्धकपरिभाषा वसोः संप्रसारणम् [६, ४, १३१] इत्यत्र नोपनिष्ठते। वसोरुगित्करणसामर्थ्यात्। तेन वसु- ग्रहणे कसुवखोरुभयोर्यहणं भवति। ननु चासति वसोरुगित्त्वे वसः संप्रसारणमित्युच्यमाने वस आच्छादन इत्यस्य वर्मावसः पश्येत्यत्रापि संप्रसारणं प्राप्नोति। नैतत्। वस आच्छादन इत्य- स्य सानुबन्धकत्वात् । न च वस निवास इत्यस्य निरनुवन्धकस्य ग्रहणमाशङ्कनीयम् । तत्र किवाश्रयस्यैव संप्रमारणस्य सिद्ध- त्वात्। ननु वसीरु गित्त्वं विद्यानिवाचरतीति विबन्तात् क्वाप्र- त्यये विद्वसित्वेत्यत्रोदितो वा [७, २, ५६] इति विकल्पेनेडाग- मार्थं कस्मान्न भवति प्रत्य यानुबन्धो ह्येष समुदायानुबन्ध एव । उच्यते । अनभिधानात् विवत्र नास्तीति न तदर्थमुगित्त्वमि- नि विदेः शतुर्वसुः [७, १, ३६] इत्यत्र रशितः । भाष्ये तु वसोर- अनुबन्धकत्वमुक्तम् । तथा च विदेः शतुर्वसुः [७,१,३६] इत्यत्र भाष्यम् । वसुरिति दिसकारको निर्देश इति तत्रैकः श्रु- त्यर्थोऽपरस्तु अनुबन्धकत्वार्थ इति । अन्ये त्वाः । अनुबन्धस्य स्थानिवद्भावेन वसुरपि नैकानुबन्ध इति। नैतत् । स्थानिवद्भावेन झनुबन्धकार्याणामतिदेशो नानुबन्धस्यैव । स्यादेतदेकानुबन्ध- कग्रहणे न यनुबन्धकस्येति प्रतिषेधान्न छत्र किं चिदेकानुबन्ध- पि ·. - १०२ तृतीयाध्यायस्य द्वित्तीयः पादः । कमस्तीति वसोः संप्रसारणम् [१४, १२९] इत्यत्र रक्षितः। य- येवं ययाख्यातमौङ आपः [७, १, १८] इत्यत्र रचितेन न हि स्थानिवद्भावेनानुबन्धो भवत्यपि तु कार्य स्थानिवद्भावशास्त्रय स्थानिकार्यार्थत्वादनुवन्धाच कार्यार्था न तु कार्याणोति । नद- युक्तम् । यतस्तत्रापि पूर्वोक्तक्रमेण अनुबन्ध कनिषेधादौटस्था- निकस्याडो ग्रहणं न स्यात् । एतन्न्यायानुसारेणैव गाङ्कुटादि- [१,२, १]सूचे के गै शब्द इत्यस्यैव ग्रहणं स्यादित्यवधारणं युः ज्यते । तथाहोणस्थानिको यो गादेशः स्थानिवद्भावेन सानुब- धक इति तस्याप्यय हणम्। न चैवं वाच्यमेवं हि गाङादेशक कारो न कर्तव्यः । स्थानिवद्भावनेण्धातोरिवेकादेशगाशब्द- स्थाप्यग्रहणात् । यतोऽसति ङकारे निरनुबन्धकपरिभाषाया इहाव्यापारे प्रमाणं न स्यात्। नन्यस्यां परिभाषाया सल्यामुत्करादिभ्यश्छ। [४, २,१०] ना डादीनां कुक् च [४, २, ८१] इति नड़कीय इत्यादावेव निर- नुवन्धकत्वादायन्नादि[७, १, २]सूत्रेणेयादेशः प्राप्नोति न तु छणादौ सानुबन्धकत्वात्तैत्तिरीयमिति । उच्यते। आयनादि- [७, १, २]सूत्रे न प्रध्ययन इणमपि तु वर्णग्रहणम् । ननु नड़- कीयादिमिद्ध्यर्थं नड़ादीनां कुक् च [४, २, ८१] इत्यनेन किमर्थं छप्रत्ययं कृत्वा कुगागमः क्रियते न नहादिभ्यः कुट चेत्येवोच्थे- त । एवं हि नड़ादिभ्य इति पञ्चमोनिद्देशन लाघवं भवति । त- क्षणो नलोपश्चेति गणसूत्रं न कर्त्तव्यं भवति । पदसंज्ञयैव लो- पस्य सिद्धत्वात् । तथा च तव रशितः । परादा कुटि कृते तक्षणो नलोपश्चेति वचनमनर्थकम् । प्रत्ययादेस्तु विधीयमान ईयादेश ·परिभाषावृत्तः । न स्यादिति । अत्रोच्यते । ननु परादौ कुटि कृते खादिषु [१,- २, १७) इति पदसंज्ञयाऽक्यहः प्राप्नोति । यथोक्तमेकादाकिमि- चासहाय [५, ३, ५२] इत्यत्राकिनिचि कर्त्तव्य आकिनिचो विधानमवग्र इनिरासार्थमिति । उच्यते। अयस्मयादिपाठात् भ- संज्ञा मन्यते मैत्रेयः। ननु चेदं न छन्दः । उच्यते । तत्र पाठव- लाझाषायामपि भसंज्ञा भविष्यति । अत एव टाङसिङसामि- नात्स्या [७, १, १२] इत्यत्र नादेशे कर्तव्ये इनादेशविधानम- तिजरसिनेति मियर्थ न्यासे व्याख्यातम् । ननु तथापीयादेशो न स्यादिति कथं यावता प्रत्ययोपदेशकाल एवेयादेशन भवि- सव्यम् । नैतत्। गृहीतागमा एवाममिन उपजायन्त इति क- कारादित्वं स्यादिति । ननु यदीयादेशेन न भवितव्यम् । तदा कुड़ागममकृत्वा छप्रत्ययमेव कुर्यात् नडादिभ्यपछ इति। तस्मा- कुयपि कृते ईयादेशन भवितव्यम् । उच्यते । एवं हि प्रतिप- त्तिगौरवं स्यात् ॥ ५४॥ तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य ॥ ५५ ॥ स एवानुबन्धो यस्य स तदनुबन्धकः तस्य ग्रहणेऽन्यस्य त- छून्यस्य ग्रहणं न भवति । तेन चङि [६, १, ११] इति चकारानुबन्धे दिवचनं क्रियमा- णं तच्छ्न्येऽङि न भवति । अदर्शदिति ॥ अनुबन्धोच्चारणसामर्थ्य लब्धोऽयमर्थ इति ॥ सोऽनुबन्धो यस्य तस्य ग्रहणे स यत्र नास्ति तस्य ग्रहणं न भवतीत्यपरोऽस्यार्थ इत्याहुः ॥ तथा च स्वादिष्वमर्वनामस्थाने [१, २, १७] इत्यत्रानया प्रथ- ·१०१ ॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । मैकवचनग्रहणमुक्तं भवति रशितेन ॥ ५५ ॥ इति सीरदेवकृतायां परिभाषाटत्तौ रक्तपादः ॥ खरविधौ व्यञ्चनमविद्यमानवत् ॥ ५६ ॥ उदात्तादिवरविधी व्यञ्जनमविद्यमानवत् स्यात् । तेन तव्यप्रत्ययादेस्तकारस्याविद्यमानत्वात् प्रत्ययादेरकार- स्योदात्तत्वं भवति । कर्तव्यमिति । राजदृषदित्यत्र हलन्तत्वे - पि समासस्य च [६,१, २२३] इत्यन्तोदात्तत्वम् । उदश्वित्वानि- त्यत्र इखनुड्भ्यां मतुप [६, १, १७६] इत्यनेन तकारण व्यवधा- नाइवात्परो मतुब न भवतीति तस्योदात्तत्वं न भवति । अनया तु परिभाषया प्राप्नोति। तत्रास्था लक्ष्यस्थित्याऽनाश्रयणेन - त्तिकृता समाहितम् । समासस्य [६, १, २२३] इत्यत्र तु भाष्ये:- प्येतदोषपरिहारार्थं इल्वरप्राप्ता वित्युक्तम् । अबोच्यते । अचः खरविधानावलम्वरप्राप्तिरेव नास्ति। तत्किमुच्यते हल्खरणा- साविति । तत्रोक्तम् । उच्चैरुदात्त [१, २, २६] इत्यादावच इनि षष्ठीनिर्दिष्टं निवृत्तमिति । चोद्यच्च यदत्रापद्यते तत्तत्रैव परि- हृतमिति । ज्ञापकं चात्रानुदात्तादेः [४,३, १४०] इत्यस्यानो बाधनाथ विल्वादिभ्योऽण् [४, ३, १३६] इति वचनं यदि व्यञ्जनं विद्य- मानं स्यात्तदा बिल्वादयोऽनुदात्तादयो न भवेयुः । अनु- दात्तस्याधर्मत्वादिति प्राप्तिरेव नास्ति । मयटो बाधनार्थं तु न वाच्यम् । मयड्बाधनार्थे ह्यस्मिन्विस्वादिभ्योऽण [४,३,१३६] इत्यणग्रहणमनर्थकं स्यात्। तस्य हीदं प्रयोजनम् । पाटलि- ·परिभाषावृतेः । १०५ पत्रशब्दोऽत्र पद्यते । तस्मादण यथा स्यात् । यथाप्राप्ताभ्यनुज्ञा- नेऽनुदात्तादेच [४, ३, १४०] इत्यम् माभूदिति । अञश्च ह- खादित्वादप्राप्तिरित्युक्तम् । इमनिजादीनाञ्च चित्करणमस्या लिङ्गमुपपद्यते । अन्य- थेमनिचो हलन्तत्वादेतदन्तस्य खराप्राप्तश्चित्त्वमनर्थकं स्यात् । उदाहरणान्तरं चास्याः पौर्वाईिकं दाक्षिणाईिकमित्यत्र ठ- नि नित्यादिनित्यम् [६, १, १९७] इत्याद्युदात्तं भवति । 3- अत्र दिकपर्वपदा[४, ३, ६] इत्यनेन । अस्यार्थः । दिकपूर्व- पदादईशब्दाहभवनि चकाराद्यच्चेति । यद्येवं पूर्वपदग्रहण- मेह न क्रियता, दिशष्ठमित्येवं वक्तव्यम् । अयं चार्थः । दिश उत्तरस्मादईशब्दाहञ् भवनीति । न। दिशष्ठनित्युच्यमाने दि- : स्वरूपगहणं स्यात् पूर्वपदग्रहणे तु कृते दिगित्यर्थग्रहणम् । हि पूर्वग्रहणमेव क्रियताम् । अत एवार्थग्रहणं भविष्यति । स्था परावराधमोत्तमपूर्वाच्च [४, ३, ५] इत्यत्र परावराधमो- तमेभ्य इति कर्त्तव्ये पूर्वगक्षणं परायमित्यत्र ठम्रो बाधना- मिति वृत्तावुक्तम् । नैतत् । पदगक्षणे सति पूर्वग्रहणादर्थगह- थे व्यवस्थापिने बहुपूर्वायमिति बहुपूर्वादईशब्दादपि उभ् स्यात् । अत्रापि दिकपूर्वस्याईशब्दस्य विद्यमानत्वात् । न हि पूर्वगहणेनार्थग्रहणं बहुपूर्वादिभ्यः प्रत्ययस्य निराकरणं चोभ- यं शक्यते कर्तुम् । पदग्रहणे तु कृते पूर्वादिशब्देभ्य एव भव- ति। तत्रैव दिशः पूर्वपदस्य विद्यमानत्वात् । बहुचपूर्वाददंश- ब्दात्तु न भवति । तस्यापूर्वपदत्वात् । तस्मात्पूर्वग्रहणं पदग्रहणं चोभयमपि कर्त्तव्यमिति । एवं च सति दिकपूर्वपदाट्ठञ् [४, ·चतुर्थाध्यायस्प चतुर्थः पादः । ३,६] इत्यत्र यन्मैत्रेयेसोक्तम् । यथा पूर्वसूत्रे पूर्वग्रहणस्य का प्रोजनं व्याख्यातम् । तथाचासत्यपि पदग्रहणे पूर्वग्रहणादेच खरूपयणन्निरस्तमिति तन्न शोभनम ॥ ५६ ॥ युमत्पादः समाप्तः ॥३॥ क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसकलिङ्गता च ॥ ५७ ॥ तद्यथा । मृदु पठति । शोभनं पचति । ननु किमर्थं नपुंसकत्वं कर्मत्वं चोभयमाश्रीयते । न नपुंसक- त्वमेवास्तु तत एव मृदु पचतीत्यादि सिद्ध्यति। सत्यम् । किं त्व- सति कर्मत्वे मृदादीनां प्रथमान्तत्वान सपूर्वायाः प्रथमाया वि- भाषा [८, १, २६] इत्यनेन ग्रामे मृदु ते पचतीत्यादौ विकल्पेन बेमयादिविधयः स्युः । दितीयान्तत्वे तु मृदादीनां तेमयादिवि- धयो नित्या भवन्ति। अथ किं न भवितव्यमेव ग्रामे मृदु ते पचति ग्रामे मृदु तव पचतीति रूपदयेन, भवितव्यमेवानन्या- देश, सर्व एव वान्नावादयोऽनन्वादेश विभाषा वक्तव्या इति व- चनात् । अन्वादेशे त्वथो ग्रामे मृदु ते पचतीत्येव नित्यं भवति नद्यदि मृदादीनां प्रथमान्तत्वं स्थान तदाऽन्वादेशेऽपि सपूर्वा- याः प्रथमाया विभाषा [८, १, २६] इत्यनेन विकल्पः स्यात् । य- था अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलस्तव खमि- ति । तस्मात् कर्मत्वं नपुंसकत्वं चोभयं कर्त्तव्यम् । अयं चार्थों न्यायसिद्ध इत्याहुः। तथाहि मृटु पचतीत्यत्र पा- कक्रियायाः प्रार्थनाध्यवसानादिक्रियया व्याप्यत्वात् कर्मत्वम् । तथाहि । कश्चित्फलमीप्सुः फलं पश्यति एतस्या एतत्फलमि- ति दृष्ट्वा प्रार्थयते ततस्तां कर्तुमध्यवस्यति । गम्यमाना च क्रि- .

·परिभाषावृत्तेः । या कारकाणां निमित्तमिति गन्यमानायाः प्रार्थनादिक्रिया- याः पाकक्रिया कर्म भवति, अतस्तविशेषणं कमैव । क्रियाया- पंचासत्त्वभूतत्वात्तविशेषणं सामान्येन लिङ्गेन नपुंसकेनैव निर्देष्टुं युज्यत इति । ननु क्रियानिमित्तस्य कर्मत्वमुक्तं निमि- संच सिद्धखभावम् । क्रिया च साध्यखभावा तत्कथं कर्मत्वं स्यात् । ताई तत्प्रत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् [४, ४,२८] इति क्रियाविशेषणकर्मदितीयान्ताम्विधानं ज्ञापयति । साध्यस्ख- भावापि क्रिया प्रार्थनाध्यवसानादिक्रिया प्रति साधनत्वेनाश्री- यते ॥ ५७॥ इति परिभाषाहत्तौ ठक्वादः । ४ । इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिनास्ति ॥ ५८॥ व्यपदेशिवगावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ५८ ॥ ग्रहणवतेत्युच्चारणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषि- यते। तेन नडादिभ्यः फक [४, १, ९८] इति केवलादेव भवति । नाड़ायन इति । न तदन्तात् । सौत्रनाडिरिति । व्यपदेशिवद्भावश्च प्रातिपदिकेन न भवति । क्रतूकथादिसू- बान्ताहक [४, २,६०] इतीहैव भवति संग्रहसूत्रमधीते सां- ग्रहसूत्रिकः । व्यपदेशिवद्भावेन केवलान्न भवति । सूत्रमधीते सौत्र इति । ज्ञापित एते परिभाषे येनविधिः [१, १, ७२] इति सूत्रे भाष्य- कृता । पूर्वादिनिः [५, २, ८६] इत्यस्यानन्तरं सपूर्वाच्च [५, २, ·पञ्चमाभ्यायस्य द्वितीयः पादः । ८७] इत्यनेन । तदुक्तम् । किमर्थं सपूर्वादिनिर्विधीयते । पूर्व शब्देन प्रातिपदिके विशेषिते तदन्तविधिना सपूर्वादपि भवि- ध्यति । केवलाच्च व्यपदेशिवडावेनेति नार्थोऽनेन तत् कर्न ज्ञापनार्थम्। एतच्च ज्ञापयति एते परिभाषे ग्रहणवतेत्यादिक स्त इति । अत एव प्रत्ययविधी ज्ञापितत्वागहणवनेत्यादि- परिभाषादयं प्रत्ययविधिविषयमाख्याय गोखियोरुपसर्जनस्य [१,२,४१] इत्यत्र तदन्तविधिना गोशब्दान्तग्रहणं व्याचक्षते। अन्ये च सामान्येन प्रत्ययविधौ चाप्रत्ययविधौ च परिभाषामा- । तथा च शेषो ध्यसखि [१,४,७] इति प्रतिषेधः केवल एक न तदन्ते अतिसखेरागच्छतीति। पुनश्चैतयोर्भाष्ये प्रत्याख्यान- मुक्तम् । तदुक्तम् । आद्यायास्तावत्मिद्धं विशेषणविशेष्यभावं प्र- नि यथेष्टत्वाविशेषणेन हि तदन्तविधिर्भवति न विशष्येण। न. व समासविधौ द्वितीयाश्रित [२, १, २४] इत्यादौ यत्सु सुपेति प्रकृतं न तच्छितादिभिर्विशेष्यते, अपि तु तेनैव श्रितादयो विशे- व्यन्ते श्रितादिभिः सुबन्तैरिति, नेन तदन्तविध्यभावान्न भव- ति कष्टं परमश्रित इत्यत्र समासः । प्रत्ययविधी नादिभ्यः फ- क [४, १, ८८] इत्यत्र यत्प्रातिपदिकादिति प्रकृतं तेनैव नड़ा- दयो विशेष्यन्ते नड़ादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इति तेनेह न भव- नि सूचनस्यापत्यं सौत्रनाडिरिति । यत्र तु गृह्यमाणेन प्रकृत विशेष्यते तत्र भवत्येव तदन्तविधिः । यथोपपदं प्रकृतं भयग्रह- नाढ्यादिभिश्च विशेष्यते । अतस्तदन्तविधिनाऽभयंकरोऽ- नाढ्यं भविष्णुरिति, स्वग्रहणानुवृत्या व्यपदेशिवनावाच्च केवन्ने- ऽपि भवति भयङ्कर इत्यादयकरण इति च । क्रढवस्थादिस- ·परिभाषावृत्तेः । अन्नाहक[४, २,६०] इत्यत्र तदन्तविधिनैव तदन्तत्वे लब्धे- इन्तग्रहणं केवलान्माभूदित्येवमर्थम् । अन्यथा खमित्यस्यानव- त्या केवन्नादपि स्यात् । अत एव व्यपदेशिवदावो न प्रवर्तते। किं त्वेवं गोकुलमित्यत्र खंग्रहणानुवृत्त्या व्यपदेशिवडावाच्चोप- सर्जनइखत्वं प्राप्नोति तत्र तदन्तयणसामर्थ्याापदेशिवनावो न भवतीति भागवृत्तिकृता गोखियोरुपसर्जनस्य [१, २, ४८] इ- त्यत्र समाहितम् । खग्रहणानुवृत्तिाच न सर्वेषो मता ॥ ५ ॥ समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधिनिषेध उगिवर्णग्रहणवर्जम् ॥ ६ ॥ सेन श्रितादीनां सुबन्तविशेषणत्वेऽपि तदन्तविधेरभावा- कष्टं परमश्रित इत्यत्र समासो न भवति । तथा प्रत्ययविधी नौवनाडिरित्यत्र फम भवति । उगिदर्णग्रहणवर्जमिति वचनात्तदन्तविधिनाऽतिभवतीति दाक्षिरिति भवति । अन्यथा विष्णुवाचिनोऽशब्दात्स्यात् । येनविधि[१, १, ७२] मूत्रे वार्त्तिकमिदं परिभाषारूपेण कै- चित्पद्यते। सिद्धं तु विशेषणविशेष्यभावयोर्यथेष्टत्वात् ॥ ६० ॥ इतिपरिभाषाहत्तौ धान्यपादः समाप्तः ॥ २ ॥ खार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्तेऽपि॥११॥ तेन कुटीर इत्यत्र लिङ्गातिक्रमः । अकल्पमित्यत्र च नि- वचनयोरुभयोरपि । पचतोरूपं पचन्तिरूपमित्यत्र वचना- : तिक्रमः । अपिशब्दान्नाप्यतिवर्तन्ते । कुत्सितोश्वोऽश्वक इति ।

·पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । ज्ञापकं चात्र पाचः स्त्रियामञ् [५,४,१४] इत्यत्र स्त्रिया- मिति वचनम् । लिङ्गानतिक्रमे हि स्त्रियामिति न कर्त्तव्यम् । कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम् [३, ३, ४३] इति पच स्त्रियाम विधानात् स्त्रियामञपि सिद्ध इति । एतस्या उदाहरणान्तरम् । दिपदिका विशतिकेति स्वन- पुंसकत्वयोरतिक्रमः । अत्र हि द्वौहा पादौ ददाति देवै शते ददातोति पादशतस्य संख्यादेवीमायां वुन् लोपश्च [५, ४,१] इति वुन्प्रत्ययोऽन्त्याकारलोपश्च । अत्र चोदयन्ति। ननु कि- मर्थमनेन वुविधीयते कन्नेव विधीयताम् । तेनापि हि द्विशति- केति सिद्ध्यति । एवं च स्थूनादिभ्यः प्रकारे कन् [५, ४, ३] इनि कन्ग्रहणं कर्त्तव्यं न भवति । एतदेव धनुवर्तिष्यते । उच्यते। यदि कन् विधीयतान्त्यलोपे कृते विशतिकेति न स्यात् । तथा कनि भसंज्ञाभावाद्दिपदिकेति भसंज्ञानिबन्धनः पादः पत् [६, ४, १३०] इति पद्भावो न स्यात्। अथास्तु पद्भावस्तथापि दिपदि- केति न स्यात् । पद्भावस्य इन्तन्तत्वाद् दिपत्केति स्यात् । एवं च यत्तत्र रक्षितेनोक्तम् । कन्विधानेऽपि सिद्ध्यति हिशतिकति स्थ नादिभ्यः प्रकारे कन् [५, ४, ३] इत्येतत्कर्त्तव्यं न भवति । दिपदिकेति तु भसंज्ञानिमित्तपदादेशाभावाद् रूपं च न सिद्ध्य- तीति तदयुक्तम्, कन्प्रत्ययेऽन्त्यलोपे च कृते दिशतिकेत्येतदपि न मिद्ध्यति । तत्कथमुच्यते कन्विधानेऽपि सिद्ध्यति दिशतिकति। अथ लोपग्रहणमपि न कर्त्तव्यं तहि भसंज्ञानिमित्तपदादेशा- भावाद् रूपं च न सिद्ध्यतीति यदुक्तं नदसङ्गतं स्यात् । तथा- हि यथा भसंज्ञा नास्ति तथा दकारान्तः पाच्छब्दोऽपि नास्ति ·परिभाषावृत्ते।। अर्थ वा तद्रूपञ्च न सिद्ध्यतीत्युच्यते । यावताऽन्त्यलोपे कृते पदादेशे चाभ्युपगते सत्यन्त्यो योऽकारस्तस्येत्त्वे सति विपदि- केति सिद्ध्यत्येव । किं चोत्तरफक्किकायां खोपग्रहणं प्रत्या- ख्यातव्यमेव । अधुना तत्प्रत्याख्यानमयुक्तम् । उच्यते । रूपं च न सिद्ध्यतीति यदुक्तं तदुभयत्र वेदितव्यम्। ततोऽयमर्थः । दिश- तिकेति न सिद्ध्यति दिपदिकेति च न सिद्ध्यति । अन्ये त्वा- हुरिह दुरवगमो मैत्रेयाभिप्रायः। न केवचमिहैवापि त्वन्यत्रा- पि। तथाहि विभक्तिपादे अधुना [५, ६, १७] इत्यत्र सूत्रे र- क्षितेनोक्तम् । यद्ययमधुना प्रत्ययः स्यात्तदा पूर्वसूत्र एवाधुना- प्रत्ययं विदध्यात् । नाभावनिपातनार्थमिदं वक्तव्यम् । इदम इश् [५,३, ३] इतीशादेशे कृते यस्येति [६, ४, १४८] लोपे सत्यधुनेत्यस्य सिद्धत्वात् । तस्मादसावनिपातनार्थं यत्पृथग्योगं करोति ततोऽनुमीयते नायमधुनाप्रत्ययः, ताई धुनैव । खे च विशेषो वृत्तिकृतोऽभिप्रेतः । भाष्ये पुनरधुनाप्रत्यय एवायं यस्मादादिसूत्रे कथितः स्त्री अधुनेति प्रत्युदाहरणेन, तथा तु योगविभागोऽनर्थकः अस्मिन्काले वस्तुनीति विवक्षायामिको- चि. [७, १, ७३] इति नुम्माभूदिति ॥ ६१ ॥ शतपादः समाप्तः ॥ ४॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ संप्रसारणं संप्रसारणाश्रयं च कार्य बलीयो । भवति ॥ ६॥ नेन जुहावयिषतीत्यत्र वः संप्रसारणम् [६, १, २२] इति भाच्छासाहाव्या[७, ३, ३७] इति युकं बाधित्वा संप्रसारणम् ।

·षष्टाध्यायस्य प्रथमः पादः । ११२ जुरुषतीत्यत्राभ्यस्तस्य [६, १, ३३] इति दिर्वचनात्प्राक् संप्रसार- णम्, जुहुवतरित्यत्राकारलोपं बाधित्वा संप्रमारणपूर्वरूपत्वे - व भवतः । तेनाचिनुधातु [६.४, ७७] इत्यादिनोवङ् सिध्यति । अन्यथाऽऽतो लोप इटि च [६,४,६४] इत्याकारलोपे मतिन- स्यासिद्धवदत्राभात् [६, ४, २२] इत्यमिद्धत्वादुवङ् न स्यात्। कथं तईि ब्रह्मशब्द उपपदे जिनातेातोरातोऽनुपसर्गे क[३, २,३] इति के कृते ब्रह्मज्य इति स्यात्। यावताऽत्रापि जुहुवतुर्जुचवु- रित्युवडादेशवदिया भवितव्यम्। न चात्रैरनेकाचोऽसंयोग- पूर्वस्य [६, ४, ८२] इति यणादेशो वाच्यः । अङ्गस्यैकाचत्वान् । तथा च ब्रह्मजिय इत्यनिष्टं रूपं स्यात् । उच्यते। सर्वत्र संप्रसा- रणिभ्यो डो वक्तव्य इति डप्रत्ययेन भवितव्यमिति । यथाः प्रह इत्यत्रोक्तम् । अथ वा क चिदेषा न सर्वत्रेति। अत एव स- हिवहोरोदवर्णस्य [६, ३, ११२] इत्यत्र न्यासकृतोक्तम् । क चिदेषा न सर्वत्रेति । तेन ब्रह्मज्यः आङ्कः प्रत इति कप्रत्यये संप्रसारणपूर्वरूपं बाधित्वा इकारन्लोपस्तस्यासिद्धत्वादियकुव- डौ न भवतः। तथा चेको यणचि [६, १, ७७] इति कृते सिद्ध ब्रह्मज्य इत्यादि । ज्ञापकं चास्या भाष्ये लिट्यभ्यासस्योभयेषाम् [६, १, १७] इत्यत्रोभयेषां वचनमुक्तम् । तद्धि वनश्चेत्यादी ह- लादिःशेषं बाधित्वा संप्रसारणं यथा स्यादित्येवमयं कृतं नेन कार्यान्तरं बाधित्वा संप्रसारणस्य प्रवर्तनादस्या अस्तित्वं गम- यति। पुनश्चास्या भाष्ये प्रत्याख्यानमुक्तम् । जुहुवतरित्यादी पूर्वविप्रतिषेधेन संप्रसारणस्य संप्रसारणाश्रयस्य च सिद्धिः । कि तु व्याख्यानात् परिभाषाश्रयणमेव लध्विति न्यासकारेण पुन- ·परिभाषावृत्तेः । रियं सचिवहोरोदवर्णस्य [६, ३,११२] इत्यत्रावर्णग्रहणेन ज्ञा- पिता तस्यैतत् प्रयोजनमूढ़ ऊढ़वानित्यत्र संप्रसारणे पूर्वरूपत्वे चोकारस्यौत्वं माभूदिति । एतच्चाप्रयोजनम् । धत्वढवढलोपेषु संप्रसारणपूर्वरूपत्वाभ्यां परत्वादकारस्यौत्वे कृते संप्रसारणपू- वरूपत्वं च करिष्याम इति न किंचिदनिष्टमापद्यते। तदेवमव- ग्रहणमस्या ज्ञापकमिति । अथ जुषतीत्यत्रादेशप्रत्यययोः [८, ३, ५८] इति कथं मूर्द्धन्यः । यावता स्थानेदिवचनपछे - सो दिर्वचने कृते जुइसादेशस्य शब्दान्तरत्वात् प्रकृतिप्रत्ययवि- भागो नास्ति । न च मूर्धन्यस्यैव दिवचनम् । पूर्वत्रासिद्धम् [८, २, १,] इत्यसिद्धत्वात् । पूर्वत्रासिदीयमदिर्वचन इति तु प्रायिकम् । उभौ साभ्यासस्य [८,४, २१] इति वचनात् । उच्यते । तत्त्वाध्य- सायन कार्यकारणात् प्रत्ययाश्रयं षत्वं भवति । तथैकाच [८, ३, ३७] सूत्रे रक्षितः । तत्रायं साधारणच परिहारः सिच्प्रभृ- तीनां षोपदेशस्य सामर्थ्यात् स्तौतिण्योरेव [८, ३, ६१] इति तौतिग्रहणात् मिचो यङि [८, २, ११२] इति प्रतिषेधाच्चैवं ज्ञाप्यने श्रुत्यभेदात्तत्त्वाध्यवसायेन स्थाने दिर्वचनेऽपि कार्याणि क्रियन्ते । अन्यथा कः प्रसङ्गः षत्वस्य स्यादिति । अत्रोच्यते। ननु कथं सिचो यङि [८, ३, ११२] इत्यस्य ज्ञापकत्वमुक्तम् । यावतोपसर्गात् सुनोति [१, ३, ६५] इत्यादिना षत्वे प्राप्ते तन्नि- षेधार्थं तत् स्यात् । परिच्यत इति। एतच्च सिचो यङि[८,३, ११२] इत्यत्र वृत्तावुक्तम्। उपसर्गात् सुनोति [८, ३, ६५] इति या प्राप्तिः सा पदादिलक्षणमेव षत्वप्रतिषेधमनन्तरत्वाद् बाधते न सिचो यङि [८,३, ११२] इति तस्मादयं प्रतिषेधः सर्वत्रेति ।

·११४ षष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः। उच्यते । सात्पदाद्योः [८, ३, १११] इति प्रतिषेधे प्राप्त उपस- र्गादि [८,३, ११२] सूत्रेण षत्वं विधीयते । सात्पदाद्योः [८,३, १११] इत्यनेन चादेशप्रत्यययोः [८,३,१११] इत्यस्यैव प्रतिषेधः । आदेशप्रत्यययोः [८, २,५] इत्यनेन च षत्वस्याप्राप्तिः। सका रस्यानादेशत्वात्। नैतत्। स्थिते तथाविधोऽस्यार्थः । इदानी पु- नरप्राप्तमेवोपसर्गादि [८, ३, ६५] सूत्रेण षत्वं विधास्यते । अ- तस्तत्प्रतिषेधार्थमेव सिचो यङि [८,३, ११२] इति स्यात् । न च वाचं सात्पदाद्योः [८, ३, ५९] इत्यादेशप्रत्यययोः [८, ३, ५८] इत्यस्यापवादः । तत्माहचर्यात्मिचो यङि [८, ३,११२] इ- त्यप्यादेशलक्षणषत्वापवादः। यत उभयसम्भवे साहचर्यमुच्यते। अयं चादेशलक्षणषत्वापवादो न सम्भवतीत्यनुपपन्नं साहचर्य- म्। उच्यते । स्थानेदिर्वचनपछे परिसेसिच्यत इत्यत्रापि यका- रवतः सिच्यभागस्य द्विवचने सेसिच्यादेशस्य सिजव्यपदेशा- भावात्कथमुपसर्गादि[८, ३, ६५] सूत्रेण सिद्दारिका मूईन्य- स्य प्राप्तिर्यनिषेधार्थ सिचोयङि [८, ३, ११२] इति स्यात् । अथ वा यद्यत्र सिचोऽङि [८,३, ११२] इति क्रियताम् । अयं चार्थः यङ्प्रत्ययं वर्जयित्वोपसर्गात् सिचः षत्वमिति ततः परिससिच्यत इति सिद्धे यत्मिचो यङि [८, ३, ११२] इति कृतं तदादेशप्रत्यययोः [८, ३, ६५] इत्यस्यापि प्रतिषेधार्थमिति । एतस्मिन्पादे ओमाङोश्च [८, १, ८१] इत्यत्र रशिते पूर्वपक्षो बहुलपादे पुरस्तादपवादपरिभाषायामुक्तः ॥ ६२ ॥ उभयत आश्रये नान्तादिवत् ॥६३ ॥ एकः पूर्वपरयोः [६, १, ८४] इत्यतः पूर्वग्रहणानुवृत्त्याऽन्ता- - ·परिभाषावृत्तेः । ११५ दिवच्च [६, १, ८५] इत्यनेनैकादेशः पूर्वस्य कार्य प्रत्यन्तवत् परस्य कार्य प्रत्यादिवस्क्रियते तत्र यथा शक्येत विधिः कर्तु- मिति पूर्वस्यान्तवत्त्वेनामू इत्यत्रादसोऽसेर्दादु दो म [८, २, ८०] इति भवति तथा परस्यादिवत्त्वेनामी वृक्षावित्यत्र प्रद्यत्वे भवतः। यत्र त्वेकादेश उभयमाश्रयति पूर्व परं च तत्रोभयत आश्रये नान्तवत्त्वं नाप्यादिवत्त्वमिति वाक्यार्थः । तेन वृक्षमि- त्यत्रैकादेशस्य पूर्वग्रहणेनाग्रहणान्नाङ्गस्याकारान्तत्वं परग्रह- ऐनाग्रहणान्मकारस्य न सुप्त्वमिति दीर्घत्वाभावः । तथा प्रो- यत इत्यत्रोपसर्गावख जहतेः [७, ४, २३] इति न भवति । अत्रेदं न वक्तव्यम्। एकादेशस्य पूर्वग्रहणेन ग्रहणे कृते एकद- भविकृतद्वारेण मकारमात्रस्य सुप्त्वमाश्रित्य दीर्घत्वेन भवित- व्यमिति । यद्यत्रैकदेशपरिभाषा स्यादुभयताश्रयपरिभाषा नि- विषया स्यात् । इयं च परिभाषान्तादिवच्च [६, १,८५] इत्यत्र भाष्यकारेण पठिता। तत्रोक्तो लौकिको न्यायः । यथोभयो- स्तुल्यबलयोरेकः प्रेष्योभवति अविरोधार्थी उभयोरपि कार्येन प्रवर्त्तत इति ॥ ६३ ॥ वर्णाश्रये विधौ नान्तादिवत्त्वम् ॥ ६४ ॥ तेन खट्वाभिर्मानाभिरित्यत्र पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वाभावादतो भि- स एस् [७, १, १०८] इत्यैस्न भवति । तपरकरणं तु सोमपा- भिरित्यत्र कृतार्थम् । तथा इयतर्जुहावे त्यत्र संप्रसारणपूर्वरू- पस्थानादिवत्त्वादात औ पन्न [७, १, ३४] इति न भवति । तथा अस्यै अश्वः अस्या अश्व इति आटश्च [७, ३, ६०] इति न वृद्धिः ॥

·षष्टाध्यायस्य द्वितीयः पादः । इयं च परिभाषान्तादिवञ्च [६,१,८५] इत्यत्र भाष्ये पठिता। ज्ञापकं चास्याः षत्वतुकोरसिद्ध [६, १, ८६] इति तुम्विधान- सिद्धवचनं कैयटेनोक्तम् । तथाहि । यद्येषा न स्यात्तदाधीत्येत्यत्र सवर्णदीर्घस्य परग्रहणेन ग्रहणे कृते इखाश्रयस्तुक सिद्धस्तुक्य- सिद्धवचनमनर्थकं स्यात् । नन्वस्यां सत्या क्षारपेणेत्यत्र पूर्व प्र- त्यनन्तवत्त्वेनैकाजुत्तरपदे ण [८,४,१२] इति णत्वं नित्यं न प्रा- मोत्येकाजाश्रयेण वर्णाश्रयत्वात्तत्र प्रतिषेध एव युक्तः । श्रिया- मित्यत्र परं प्रत्यादिवत्त्वाभावादियङ्ग स्यात् । यावेव पूर्वपरौ वर्णावाश्रित्यैकादेशः प्रवर्तते तवर्णाश्रयेऽन्तादिवभावो नेष्यते। अतिदेशस्य तत्रैव व्यापारातचैव प्रतिषेधो युक्तः । इह त्वेका- देश एव कृते यो वर्ण एकाजुत्तर आकारश्च तदाश्रयो पात्वेय- विधी न तो निवत्येते। तथा चाहुः । इदाद्यन्तशब्दयोरवयव- वचनत्वात्तदवयवकरणेऽस्यातिदेशस्य व्यापारो न तु तत्करण इति । तदेवं खट्वाभिरित्यादौ पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेऽपि तदेकदेशता लभ्यते न तु तद्रूपतेति नत्कुत ऐस्प्रसङ्ग इति । एतदेव न्या- सकृतोक्तमताद्रूप्योऽयमतिदेश इति ॥ ४ ॥ एकाचपादः समाप्तः ॥ १ ॥ कृहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ ६५ ॥ इयं च प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अपवादः । यत्र संज्ञया ख- रूपेण वा कृतो ग्रहणं भवति । तत्र गतिकारकपूर्वमपि गृहाते न तु यतः प्रत्ययस्तदाद्येव। तद्यथा क्षेप [२, १, ४६] इति तान्तेन समासः सगतिना सकारकेण च भवति । उदकेविशीर्णमवतप्तेनकुलस्थितमिति ।

·परिभाषावृत्तेः । ११७ अणिनुण [५, ४, १५] इतीनुणन्तात्मगतरण भवति । सारा- विण इति॥ ज्ञापकं चास्या गतिरनन्तर इत्यनन्तरग्रहणम् । तेन तान्त उत्तरपदे पूर्वस्यानन्तरस्य गतिखरो विधीयते । उगतमवधूत- मिति न हि व्यवहितस्याभ्युद्भूतमिति । तत्र यदीयं परिभाषा न भवेत् तदा प्रत्ययग्रहणपरिभाषयैवोद्भूतशब्द संघाते सक्ता- ते प्राप्तिरेव नास्तीति किमेतन्निवृत्त्यर्थेनानन्तरग्रहणेन न- स्कृतं ज्ञापयत्यस्तीयं परिभाषेति । लिङ्गमात्रच्चेदम् । कात्या- यनभाष्यकाराभ्युपगमादेव सिद्धेयम् । अन्यथा कारकपूर्वग्रह- पास्य ग्रहणे किं ज्ञापकं स्यात् । अनया परिभाषया कृत्तद्धित- समासाश्च [१, २, ४६] इत्यत्रापि कृतपणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं प्राप्नोति तत्र यत् समाधानं च तगतिकारकोपपदानां कृभिः समासवचनमित्यस्यां परिभाषायामुक्तम्। लक्ष्यवशादियं प्रवर्तत इत्यपोति । तेन प्रज्ञासुकरः कट इत्यत्र खित्यनव्य- यस्य [६, ३, ६६] इति इखोऽरुदिषदजन्तस्य [६, ३, ६७] इति च मुम्न भवति कूलमुद्रज इतिवत् ॥ १५ ॥ समासान्तो विधिरनित्यः ॥ ६६ ॥ तेन भुवारण्याशंसाधृतधनुषयाझ्य टणवदित्यत्र धनुषश्च [५, ४, १३२] इत्यनङ्ग भवति । तथा बहाम्पि तडागानीत्यत्र क्वपूरब्धः [५, ४, ७४] इत्यकारो न भवति ॥ ज्ञापकं चास्याः स्फिगपूतवीणाञ्जीवकुक्षिसीरनामनाम च [६, २, १८७] इत्यत्राध्वग्रहणम् । तद्ध्यपच्चि [६, २,१८६] इत्य- तोऽपादित्यनुवृत्तावपादुत्तरस्याध्वनोऽन्तोदात्तत्वं यथा स्यादि- ·११८. षष्टाध्यायस्य चतुथः पादः । ति क्रियते। यदि च नित्यः समासान्तः स्यात्तदोपसर्गादध्वन [५, ४, ८५] इति समासान्तेऽचि कृते चित्त्वादेवान्तोदात्तत्वं सिद्धमिति तत्राध्वग्रहणं न कुर्यात् । कृतं चातो ज्ञापयत्यस्तीयं परिभाषेति। तथा भाष्ये वित्रिभ्यां पाहन्मूईसु बहुव्रीह। [६, २, १८७) इत्यत्र सूत्रेऽकृतसमासान्तस्य मूईशब्दस्योपादानं नि- ङ्गम् । नित्ये हि समासान्ते यथा पादिति ददिति च पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्य [५, ४, १३८] इति वयसि दन्तस्य दल [५, ४, १४१] इति कृतसमासान्तौ निर्दिष्टौ तथा मूईशब्दोऽपि दित्रिभ्यां ष मृ_ (५, ४, ११५] इति कृतसमासान्तो निर्दिष्टः स्यात् । ततश्च मूद्धेष्विति निर्देशः स्यात्तस्मात्तथा चाकृतसमा- सान्तनिर्देशः समासान्तविधेरनित्यत्वं ज्ञापयति । तेन दिमू- ह त्रिमूर्द्धत्यत्राप्युदात्तत्वं भवति । यतश्च ज्ञापितेयं परिभाषा भाष्ये । ततो यदुक्तम्। यस्मात्प्रत्ययविधि[१, ४, १३] सूत्रे भा- गवृत्तिकृता समासान्तो विधिरनित्य इति नैषा परिभाषा भा- ध्ये ज्ञापकाभावादिति तदयुक्तम् । ननु लाघवार्थ समासान्त- निर्देशो न कृतोऽन्यथा मूढे विति गौरवं स्थान् । यद्येवं मूर्द्ध- पाइत्स्विति कुर्यात् । एवं च समासान्तक्रमो न लवितो भव- तीति ज्ञापितम् ॥ ६६ ॥ बहुव्रीहिपादः समाप्तः॥ २ ॥ सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥६॥ आनन्तर्यलशणो विधिस्तविघातस्य निमित्तन्न भवति । य- स्थानन्तर्येण यो विहितस्तदानन्तर्यमसौ न विरुणद्रीत्यर्थः ॥ तद्यथा ग्रामणि ब्राह्मणकुलमित्यत्र इस्वत्वे कृते तुम भव- ·११९ ric परिभाषावृत्तेः । ति। नैतत्प्रयोजनम् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यनेनैव सिद्ध- स्वात् । वृत्तौ पद्धतावित्यत्र तांच्च घ. [१, ३, ११८] इत्यदादेशे कृते टाब् माभूदिति प्रयोजनम्। एतदपि न, अदादेशस्य नपर- स्वात् । तस्यैतत्प्रयोजनं वामनेनोक्तं टाब् माभूदिति । इदं नहि प्रयोजनम्। शतानि सहस्राणीति विभक्तिसंनिपातेन नुमि कृ. तस्य विभक्तिनुकं प्रत्यनिमित्तत्वात् ष्णान्ता षट् [१, १, २४] इति षटसंज्ञा न भवति । यदि स्यात्षड्यो लुक [७, १, २२] इति लुक्स्यात् । तथा कुम्भकारेभ्य इत्यत्वे कृते कृन्मेजन्त [१, १, ३८] इति न भवति ॥ इयं च परिभाषा कृन्मेजन्त इत्यत्र भाष्यकारेण पठिता । ज्ञापकमस्या न तिसृचतसृ [६, ४, ४] इति दीर्घप्रतिषेधवचन- म् । तद्धि सत्यामस्यां विभक्तिनिमित्तयोस्लिचतुरोः स्त्रियां ति- सूचत [७, २, ८८] इति कारान्तयोर्व्यवधानकारिणं ङोपं प्रत्यनिमित्तत्वाहीर्घप्राप्ती प्रतिषेधवचनमुपपद्यते । अन्यथा त डीपा व्यवहितत्वान्नामि [६, ४, ३] दीर्घत्वाप्राप्त प्रतिषेधवच- नमनर्थकं स्यात् । ङीपश्च दीर्घादीर्घाभ्यामविशेषात् ॥ अनित्या चेयं कष्टाय क्रमण [३, १,१४] इति निर्देशेऽका- रान्तनिमित्ते ङर्य [७, १, १३] इति ये कृते यादी सुपि च [७, ३,१०१] इति दीर्घकरणादाहुः तेन । दाक्षिरित्यत्र यस्य [६, ४, १४८] इति लोपः सिद्ध्यति । तथा या सा इत्यत्र टाप्प्रत्ययः। ननु कथं कष्टाय [३, १,१४] इति ज्ञापकं यावताऽतो दी| यनीति यकारेण प्रत्याहारसामर्थ्यात्। कष्टाय [३, १, १४] इत्यत्र सुपि च इति दीर्घत्वं सिद्ध्यति । उच्यते। घादीनां ह्रस्व [७, ३,८०] ·पष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः । মাযানা মায় বুনি মন জালানীৰ মাজনীজ [७, ३,७८] इनि जादेशे कृते इस्वत्वं प्राप्नोति तन्माभूदित्येव- मर्थं दीर्घान्तादेशविधानमुक्तम् । अन्यथा यदि जानातीत्यत्र प्वादीनां हस्व [७, ३, ८०] इति इस्वत्वेन भवितव्यम् । तदा इस्वमेव क्रियात् ज्ञाजनोज इति । ननु जायत इत्यत्र दीर्घ- श्रुत्यर्थं दीर्घान्तजादेशविधानं स्यात् । नैतत् । जभावेऽपि कने- ऽतो दी? यत्रि [७, ३, १०१] इति दीर्घत्वमिति न शक्यते व- क्लम् । यदि पुनरागणान्ताः प्वादयो न भवन्तीति दर्शनम् । तदा जानातीत्यत्र घादीनाम् [७, ४,८०] इति नास्ति । अङ्ग- वृत्तपरिभाषया वा हस्वाभावोऽभिधीयते कृते वा छस्वत्वे तु पुनरतो दी? यनि [७, ३, १०१] इति दीर्घत्वम् । तदा यकारेण प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्याद दीर्घत्वं शक्यत एव वनुमिति नानि- त्यत्वे ज्ञापकम् । अनित्यत्वे वेतदेव ज्ञापकम् । नलोपः सुख- रसंज्ञातुग्विधिषु कृति [८, २, २,] इति तुग्ग्रहणम् । यदीयं नित्या स्यात् तदा वृत्रहभ्यामित्यत्रानयैव तग न भविष्यतीति तुग्रहणमनर्थकम् ॥ ६७ ॥ अनिनस्मन् ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥६॥ तेनालोपोऽन [६, ४, १२] इति यथा सार्थकस्य भवति राजो राशेति । तथा निरर्थकस्य दना दनेति । तथेन्इन्पूषायमणां शौ [६, ४, १२] इति । यथा बहुदण्डीनि ब्राह्मणकुलानीत्यत्र भवति । तथा बहुवाग्मीनीत्यत्रापि स्यात् । तथाऽत्वसन्तस्य चाधातोः [६, ४,१४] इति । यथा सुपया इति । तथा निर्गत- ·परिभाषावृत्तेः । ततो निस्तता इत्यत्रापि भवति । मन [४, १, ११] इति की- प्रतिषेधो यथा सुदामेत्यत्र भवति तथा सुप्रथित्यत्रापि । इदं च कात्यायनवचनं परिभाषारूपेण पद्यते । अर्थवत्परिभा- पायाश्चानित्यत्वमस्या मूलम्। तच्चानित्यत्वमस्त्रादि [६, ४, ११] सूत्रे लन्चोर्भेदेनोपादानादाहुः । नचोर्भेदेनोपादानमवं- शास्त्रसावना [६, ४, १२७] इत्यादेशशब्दपरिहारार्थम् । यदि त्वर्थवत्परिभाषा नित्या स्यात्तदार्थवत्परिभाषयवार्वादे- शस्य शब्दस्य निरासे सिद्धे टन्चो दनोपादानमनर्थकम् । कृतं च तदनित्यत्वे ज्ञापकम् । ननु किमर्थमर्वादेशशब्दग्रह- पनिरासाथै नचोर्भेदोनोपादानम् । यावतास्तु तस्यापि ग्र- हणम् । न चैवमर्वन्तावर्वन्त इत्यत्र दीर्घत्वं स्यात् । यतो नि- त्यत्वान्नुमि कृते उपधाया विहितवादीर्घत्वं न भविष्यति । उ- यते । वा षपूर्वस्य निगम [६, ४, ८] इत्यतः पूर्वग्रहणानुवृत्तेर्नु- मः प्राग दीर्घत्वमेव भविष्यतीति मन्यते । एतच्चावश्यं वक्तव्य- म्। अन्यथा बझाम्पि तड़ागानीत्यत्रापि नुमि कृते दीर्घत्वं न स्यात् ॥ अन्यस्वाह टनटचोर्भेदेनोपादानं सामान्येऽपि निर्देशे क चिदिशेषो गृह्यत इति ज्ञापनार्थम् । तेन न कोपधाया [६, ३, ३७] इत्यत्र सामान्योक्तावपि तद्धितवुसम्बध्येव ककारो गृह्यते न ककारमात्रम् । तेन कोपधप्रतिषेधे सद्वितवुग्रहणं कर्तव्यमित्येतदक्तव्यं न भवति । एतन्मते परिभाषाया अनि- त्यत्वे आनिलोट् [८,४, १६] इत्यत्र लोड्यदणं ज्ञापकम् । त- थाहि । प्रवयानि मांसानीत्यत्रानर्थ काल्वादेव णत्वाभावः सिद्ध ·१२२ षष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः। इति॥ वार्णादाङ्गम्बलीयः ॥६६॥ वर्णकार्यादनकायें बलीयस्वाद् भवति । तेन भवतीत्यत्र य- णादेशं बाधित्वा गुण एव भवति । परिभाषा चेयं सशेषा समानाश्रय इति, तेन व्याश्रये न प्र- वरते, सेन सिवेरौणादिके न प्रत्यये स्योन इत्यत्र सिउन इति स्थितेऽन्तरङ्गत्वाझघूपधगुणं बाधित्वा यणेव भवति। अत्र चार्थे छोः शूडनुनासिके च [६,४, १८] इत्यत्र सतकस्य छकार- स्योपादानं जिङ्गम् । यदि व्याश्रयेऽपि प्रवर्तते तदा छकार- निमित्तं वर्णतुकं बाधित्वा विश्न इत्यादावनुनासिकनिमित्त आङ्गश्छकारस्य शकारः स्यात्तत्र कृते निमित्ताभावान्नास्ति सुगिति किं सतुवककारीपादानेनेति । न चासिद्धपरिभाषया सुगाशङ्खनीयः । तकः पूर्वमेव बाधितत्वात् । न्यासकारण तु सार्वधातुकमपित् [१, २,४] इत्यत्र व्याश्रयेऽपीयमुक्ता, यदाह च्यवन्ते प्लवन्ते इत्यत्र वार्णादाङ्ग बलीय इत्येकादेशात् प्राग्गुण इति । तत्रास्याः क चियाश्रयेऽपि प्रवृत्तिरित्यत्रार्थे यजयाच- यतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् [३, ३, २०] इत्यत्र नङो ङित्करणं गु- ) पाप्रतिषेधार्थ क्रियमाणं ज्ञापकम् । अन्यथा हि विच्छेस्तुकि सति गुणप्रसङ्ग एव नास्तीति नङो ङित्करणमनर्थकंस्थात् ॥ ज्ञापिता चेयं परिभाषाऽभ्यासस्यासवर्ण [६,४,७८] इत्य- वासवर्णग्रहणेन, तब्येवमर्थं क्रियने, ईषतुरीषुरूषतुरूषुरित्यत्र सवणेऽचीयडुवौ माभूतामिति । यदि च वार्णादाङ्गस्य बली- यस्त्वं न स्यात् । तदाऽन्तरङ्गत्वात्कृते सवर्णदीर्घवे इयङवडो ·209 परिभाषावृत्तेः। १२३ प्राप्तिरेव नास्तीति किमसवर्णेनेति तत्कृतं ज्ञापयत्यस्तीयं परिभाषेति। अत्रोच्यते । यदि सवर्णेऽचीयवङौ न भवत- स्तदेयेषोवोषेत्यत्रापीयवङौ न प्राप्नुतः, यतोऽत्राप्यचः प- रस्मिन्पूर्वविधौ [१, १, ५७] इति स्थानिकहावादियङवकोच क- तव्ययोः सवर्णस्य परस्याचो विद्यमानत्वमिति । एवं च विधेर- भावादसवर्णग्रहणमनर्थकमेव । उच्यते । नात्र स्थानिवद्भावो- ऽस्यादिष्टादचः पूर्वत्वादभ्यासस्य । तथाहि । परत्वामुणे कृते दिर्वचनेऽचि [१, १, ५९] इति स्थानिवद्भावाद् द्विवचनम् । दिवचने कृते स्थानिवद्भावविधौ द्विवचन एवेत्यवधारणाद्गुणः वरूपेणाऽवतिष्ठते । न पुनर्विचनादुत्तरकालं पुनः क्रियते। ते नाचः परस्मिन् [१, १, ५७] इतीयवङोः कर्त्तव्ययोः स्थानिव- झावो न भवति । यदि हि स्यात्तदातेरेवाभ्यासस्येयङादेशो विधेय इत्यतैरभ्यासस्येत्येव ब्रूयात् । इदमेवासवर्णग्रहणं यो धनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिवदित्यस्याः परिभा- पाया मूलम् ॥ ६॥ यो धनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधि प्रति स्थानिवत् ॥ ७० ॥ यो ह्यचः परस्मिन् [१, १, ५७] इति स्थानिवद्भाकः सोऽना- दिष्टादचः पूर्वस्य कार्ये भवति। नेन पटयतीत्यत्र टशब्दाकारा- दनादिष्टादचः पूर्वो यः पशब्दाकारस्तस्याऽत उपधाया इति वृ- विं प्रति लोपः स्थानिवद्भवति । आदिष्टादचः पूर्वस्य कार्य न स्थानिवत्त्वं यथा वैयाकरणः सौवश्व इति । तेनैचोऽयवायाव [६, १, ७८] इति न भवति। अत्र घचः पूर्वयोरेचोः सम्भवो तु ·पष्टाध्यायस्यं चतुर्थः पादः । नास्ति यकारवकाराभ्यां पूर्वयोरैचोर्विधानात् । न्यासकृता त्व त्रासिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यनेन समाहितम् । तन्मतेनाचीक- रदित्युदाहार्यम् ॥ आदिष्टादचः पूर्वस्य क चित् स्थानिवत्त्वमुपेयिवानितीर्थ- निपातनात्प्रतीयते । यदि धादिष्टादचः पूर्वस्य कार्ये स्थानिव- त्वं न स्यात्त_डर्थनिपातनं वृत्तिकृतोक्तमयुक्तं स्यात् । त- थाहीणो विचने कृते दीर्घ इणः किति [७, ४, ६८] इति दीर्घ- त्वे कृते ततः सवर्णदीर्घत्वेनैकाचत्वादेव वस्खेकाजाइमाम् [७, २, १७] इतीडागमः सिद्धः स्यादुपेयिवानित्यत्र । न च वाचं दीर्घ इणः किति [७, ४, ६८] इति दीर्घविधानसामर्थ्यात्मवर्ण- दीर्घत्वेन न भवितव्यम् । ईयतुरीयुरित्यत्र यणादेशे चरितार्थ- त्वात् । न च स्थानिवद्भावाहीर्घत्वप्राप्तिः। श्रादिष्टादचः पूर्ववाद् दिर्वचनस्य । यत एवादिष्टादचः पूर्वस्य क चित्कार्ये स्थानिवत्त्वं प्रवर्ततेऽत एव सवर्णविधि प्रति न स्थानिवदिति प्रतिषेध उ- पपद्यते । शिण्ढि पिण्ढीति । तथा यदक्ष्यत्युपधायां च ८ २, ७८] इत्यत्र दीर्घविधौ रिर्यतू रियुरित्यत्र स्थानिवत्त्वप्रवृत्त्या यणादेशं कृत्वा दिर्वचने कृतेऽचः परस्मिन् [१, १, ५७] इति स्थानिवद्भावान्न दीर्घ इति तदुपपद्यते । अयं चार्थोऽचः परस्मिन्पूर्वविधावित्य स्वार्थः परिभाषारूपेण पद्यते । तत्राजपेक्षमादेशापेशं निमित्तापेशं वा पूर्वत्वमाश्रीयत इत्युक्तम् । तत्र यदाऽजपेशं पूर्वत्वं तदाऽयमर्थ। अजादेशः प- रनिमित्तकः पूर्वस्य विधौ स्थानिवत् कुतः पूर्वस्य विधौ स्थानि- वत्त्वमचः । तदेवमजप्रेक्षपूर्वत्वमस्या मूलम् । ज्ञापकं चाहुः । - ·परिभाषावृत्तेः । १२५ अभ्यासस्यावर्ण [६, ४, ०८] इत्यत्रासवर्णग्रहणम् । अस्मृत्व- रप्रथम्रदस्तृम्पशाम् [७, ४, ८५] इति वचनं वा। तेन हि सन्च- साववाधनार्थमद् विधीयते। यदि चादिष्टादप्यचः पूर्वत्र कार्ये स्थानिवत्त्वं स्यात्तदाऽत्त्वमपि नैव कुर्यात् ॥ ७० ॥ प्रकृतिग्रहणे यङ्लगन्तस्यापि ग्रहणम् ॥ ७१ ॥ तेन विदो लटो वा [३, ४,८३] इति पलाद्यादेशविकल्पो यङ्लुगन्तस्यापि भवति । वेवेद । वेविदतुः । वेविदुः । वेवेत्ति। वेवित्तः । वेविदतीति ॥ न्यायसिद्धत्वमस्या निष्ठा शीडादि [१, २, १८] सूत्रे न्या- सकता दर्शितम् । तथाहि। स्थानेदिवचनपक्ष स्थानिवद्भावा- त्प्रकृतिव्यपदेशः । दिः प्रयोगे च स एव दिरावर्त्यत इति युक्त प्रकृतिग्रहणे यङ्लु गन्तस्यापि ग्रहणमिति । ज्ञापकमप्याहुः । अदुपधाया गोह [६, ४,८] इत्यत्रोपधाग्रहणम् । ऊदोर्गोह इति वाघवार्थं वक्तव्ये यदुपधाग्रहणं करोति तद्यनु कि जो- गृतीत्यत्र योऽभ्यासस्वीकारस्तस्य माभूदित्येवमयं क्रियते । एतच्च तदा स्यात् । यदि प्रकृतिग्रहणे यनुगन्तस्यापि ग्रहणं भवतीति । ननु चोत्तरार्थमुपधाग्रहणं गमहनजनखनघसाम [६, ४, ९८] इति । अन्यथाऽन्नोन्त्यस्य लोपः स्यात् । उच्यने । ज्ञापकवादिनो मते तत्रात इति निीस्थ प्रतिपादयितव्यः । पित- पा निर्देशे चैषा नोपनिष्ठते । तथा च स्मृतिः । “शिलपा शपाऽनु- बन्धेन निर्दिष्टं यगणेन च । यच्चैकाज्यदणं तत्र पञ्चैतानि न यङलुकि" प्रिनपा निर्देश इन्धिभवतिभ्यां च [१, ३, ६] इति । शपा भरज्ञपिसनाम् [७, २, ५८] इत्यत्र भर इति । अनुबन्धेन

·१२६
षष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
भीडो रुट [७, १, ६] इति । गणेन वनतितनोत्यादीनाम् [६,
४, ३०] इति। एकाज्यहणेन एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् [७,२,
१०] इति । श्युका किति [७, २, ११] इतीट्यतिषेधः । अत्र श्लो-
के किं चिदिति शेषः । यत्रैकाज्ग्रहणेन धातुर्विशेष्यते तत्प-
रिग्रहणार्थम् । यत्र तु धात्ववयवस्य निर्देशो यथैकाचो दे प्रथ-
मस्य [६, १, १] इत्यत्रैकाज्यहणं यङन्नुनिवृत्यर्थं न भवति ।
तेन यल्लुकि द्विवचनेन बोभवतीति सिद्ध्यतीति यथाकथञ्चि-
दाहुः । ननु भवतीत्यवाकर्टवाचिनि सार्वधातुके पितपि कथं
शबुत्पद्यते। उच्यते । प्रितपः शित्त्वादकटवाचिन्यपि शप् । नै-
तत् । शित्त्वस्यादेच उपदेशेऽशिति [६, १,४५] इत्यात्त्वप्रतिषेधे
चरितार्थत्वात् । रोदितिरित्यत्र रुदादिभ्यः सार्वधातुक [७,२,
७६] इतीर्थत्वाच्च । किच्चासति शित्त्व आईधातुकत्वात् प्रिन-
पीट् स्यात् । अथ तितुत्रतथ [७, २, ८] इति प्रतिषेधादिड़भावः ।
एवमप्या धातुकत्वामेरनिटि [६, ४, ५१] इति लोपः स्यादेव।
एवं ताई इन्धिभवतिभ्यां च [१, २,६] इति निर्देशादेव शप् ।
कथं तापिता धातुनिर्देशे वक्तव्याविति व्याचक्षाणेन न्या-
सकृतोक्तं शित्करणसामर्थ्याच्छबिति । उच्यते । शिनः करणं
यस्येति बहुव्रीहिणा शिकरणशब्देन भवतिनिर्देश एवोच्यते ।
तदयमर्थः । भवतीति निर्देशकरणसामर्थ्याच्छ बिति । अन्य-
स्त्वाइ । तिपि हौ शकारावनुबन्धौ लशक्वतहिते [१, ३,८] इ-
त्यत्रोपदेशानधिकारादित्मज्ञा । एतच्चानुन्यासकृन्मतमेक-
योगनिर्दिष्टपरिभाषायामुक्तम् । तदेवं द्वितीयशिकरणसाम-
•च्छम् ॥ ७१ ॥

·परिभाषावृत्ते १२७ प्रसिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥७२॥ अन्तरङ्गे कार्य कर्तव्ये बहिरङ्गमसिद्धं भवति । लेन पचावेदमित्यादी बहिरङ्गस्थागुणस्यासिद्धत्वादेत ऐन भव- ति।ग्रामणि ब्राह्मणकुखमित्यत्र खस्य पिति कृति [६,१,७१] इति न तुक् । नार्कुटो नापत्यमित्यत्र खरवसानयोः [८,३, १५] इति न भवति । राजन्यत्रेत्यत्र संयोगान्तलोपो न भवति । ज्ञापकं चात्र वाह जठ [६, ४, १३२] इत्यठो विधानम्। त- वधुच्यते । प्रकृतं सम्प्रसारणमेव वकारस्य विधीयतां ततः पू- वरूपत्वम् । ततो खिप्रत्ययस्य प्रत्ययलक्षणेनोकारस्याकारो गुणस्ततो वृद्धिरेचोति वृद्ध्या सिद्धं प्रष्ठाहेति । अनकारान्ते चो- पपदे छन्दसि वर्खिन्न दृश्यते । तत्किमूठो विधानेन तत् कृतं ज्ञापयत्यस्तीयं परिभाषेति। बहिरङ्गं सम्प्रसारण भसज्ञानि- मित्तप्रत्यये विधानात्तत्रान्तरङ्गेऽभ्यन्तरङ्गे प्रत्ययाश्रये गुणे क- तव्ये बहिरङ्गस्य सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वादुकारो नास्तीति कथं गुणः स्यादिति ॥ अनित्या चेयं परिभाषा । तच्चानित्यत्वं नलोपः सुपवर [८, २, २] इति तुग्विधौ नलोपस्यासिद्वत्वेन ज्ञापितम्। तथाहि । य- दीयं नित्या स्यात् । तदाऽनयैव वृत्रहभ्यामित्यत्रान्तरङ्गे तुकि कर्तव्ये बहिरङ्गस्य नलोपस्यासिद्धत्वं सिद्धमेवेत्यनित्यत्वे ज्ञाप- कम्। नन सिद्धे पुनर्यदसिद्धवचनं तन्नियमार्थं स्यात् । कृत्प्रत्य- यलक्षणे तुक्येवासिद्धं न छलक्षण इति । तेन वृत्रहच्छत्रमित्यत्र लुकि कर्त्तव्येऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति न प्रवर्तते। न च विधिनियमसम्भव विधिरेव ज्यायानित्यस्ति, नियमज्ञापकयो- ·१२८ षष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः । रर्थदयापेक्षित्वेन तुल्यत्वात् । उच्यते । वृत्रहच्छत्रमित्यत्र नलो- पो न बहिरङ्गोऽपि तु तुगेव तुको दिपदाश्रयत्वात् । वृत्रभ्या- मित्यत्र तु विभक्तिमाश्रित्य नलोप इति तत्र तस्य बहिरङ्गत्वम्। अनित्यत्वे चामू इत्यत्रैकादेशस्य बहिरङ्गस्थान्तरङ्गे उत्वे मत्ले च कर्त्तव्येऽसिद्धत्वन भवति । तथा पपुषः पश्येत्यत्र सम्प्रसार- णस्यासिद्धत्वाइलक्षणो वखेकाजाद्वसाम् [७, २, ६७] इतीण न भवति । अत्र चास्याः प्रवर्तनाभाव उपायान्तरमकृतव्यूहा इत्यत्रोक्तम् ॥ ७२॥ नाजानन्तर्ये बहिष्वप्रकृप्तिः ॥ ७३ ॥ पूर्वापवादोऽयं योगः । अचोरानन्तर्ये बहिरङ्गपरिभाषा नास्ति । तेन बहव इत्यादावेचोऽयवायाव [५, १, ७८] इति भ- वति। तथाऽचारित्यत्रेको यणचि [७, १, ७७] इति । यूनो म- घोन इत्यत्राकः सवर्णाद्गुणौ । यद्येवं पचावेदमित्यत्राप्येत ऐ प्राप्नोति। अत्राप्य चोरानन्तर्ये बहिरङ्गस्यागुणस्य प्रवृत्तत्वाद- सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यस्याः प्रतिषेधो युक्तः । नैतत् । अ- चोरानन्तर्ये सति यत्रोभयमन्तरङ्ग बहिरङ्गच्च तत्रेयं प्रतिषि- ध्यते यथा बहवोऽक्षयूरिति । तथाह्यत्र बहिरङ्गे प्रवृत्ते विद्य- मान एव गुण ऊठि वान्तरङ्गावयणादेशो कर्तव्यतया विद्यते। पचावेदमित्यत्र बहिरङ्ग एकादेश कृतेऽचोरानन्तय निवृत्तमि त्यचोरानन्तर्ये इयं न विद्यते । तत्कथमस्याः प्रतिषेधः । यद्येव- मधीत्य प्रेत्येत्यत्राप्येकादेशे कृते चोरानन्तर्ये दयन्नास्ति कथं तदा षत्वत्कोरसिद्ध [६, १,८६] इत्यस्य ज्ञापकतोपपत्तिः । तथाह्यत्र पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इत्यत्रदर्शने दीर्घादुत्तर- ·परिभाषावृखे। १२१ कालमन्तरङ्गे तुकि कर्तव्येऽचोरानन्तर्यन्नास्ति । एवं तर्हि पूर्व धातुः साधनेन युज्यत इत्यस्मिन् दर्शनेऽधीत्य प्रेत्येत्यत्र नाजानन्तर्य इत्युच्यते । एतदर्शने होकादेशात् प्रागल्यपि कृ. ने चोरानन्तर्येऽन्तरङ्ग बहिरङ्ग च दयं विद्यत एव । न चास्मि- न् दर्शनेऽन्तरङ्गत्वात्तुकि कृते षत्कोरसिद्ध [६, १, ८६]. इ- त्यस्यानर्थक्यम् । यथान्तरङ्गत्वं तुकस्तथा नित्यत्वं दीर्घस्य, तदे- तयोनित्यान्तरङ्गयोः परत्वाद्दीर्घत्वं स्यात् । अथ वा पूर्व धातु- रुपसर्गेण युज्यते इत्यत्राप्यकृतव्यूहा इति प्रविभज्यान्वाख्याने- ऽचोखनन्तर्यमस्ति। किं च षत्वत्कोरसिद्ध [६,१,८६] इत्यत्र धातोस्तन्निमित्तस्यैव [६,१,८०] इत्यत्र न्यासकृता व्याख्यातम् । संहिताधिकारी कार्ये कर्तव्य सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति ताजानन्तर्य इत्यनया बाध्यते । एत ऐ [३, ४, ८३] इतीदं प्रक- णान्तरविहितं कार्यमिति कुतस्तत्र कर्तव्ये प्रतिषेध उच्यते । तदेव च्छवोः टड़नुनासिके च [६, ४,१८] इत्यत्र मैत्रेयेणोक्त- । अचोरानन्तर्ये यत्तद् इयं प्राप्नोत्यन्तरङ्गं बहिरङ्गं च तत्रेयं प्रतिषिध्यते, इह तु कृत एव बहिरङ्गेऽचोरानन्तर्ये च निवृत्ते- ऽन्तरङ्गं प्राप्नोतोति कुतस्तस्याः प्रतिषेध इत्यादिना ग्रन्थेन । अस्थायमर्थः । अस्तीत्यध्याहार्यम् । तदयमर्थः । अचोरानन्तयें यत्र इयमस्ति बहिरङ्ग प्रवृत्तमन्तरङ्गं प्राप्नोत्यन्तरङ्ग प्रवृत्तं ब- हिरङ्ग वा तत्र बहिरङ्गपरिभाषा प्रतिषिध्यत इति । ज्ञापकं चात्र षत्वतुकोरसिद्ध [६, १,८६] इति तुक्येकादेश- स्थासिद्धवचनम्। यद्यचोरानन्तर्येऽपि बहिरङ्गस्यासिद्धत्वं स्या- सदाधीत्येत्यादावन्तरङ्गे तुकि कर्त्तव्ये पदइयाश्रितस्य सवर्ण- ·षष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः। दीर्घस्यासिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्यत एवासिहत्वादसिद्धवचन, मनर्थकं स्यात्, अनया चान्तरङ्गपरिभाषा न बाध्यत इत्यन्सर, परिभाषायामुक्तम् ॥ ७३ ॥ संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः ॥ ७४ ॥ नेन धाम खायम्भुवं ययुरित्यत्रोर्गुण [६,४, १४६] इत्यस्या- भावादवङ् सिद्ध्यति । तथा ज्योतिषमित्यत्राण्यादिवृद्धिर्न भव- ति । पञ्चबाणः शिणोतीत्यत्र न गुणः । उदश्वित्वानित्यत्र श्यते विपि न सम्प्रसारणम् । ज्ञापके चात्र ओरोदिति कर्तव्ये श्रोर्गुण [६, ४, १४६] इति गुणग्रहणम्, तथोतो वृद्धिलुकि इलि [७, ३,८८] इत्यत्र औदि- ति कर्तव्ये वृद्धिग्रहणम् । तेन स्तुयादित्यत्र वृद्धिर्न भवति । एवं च ङिति च [१, १,५] इत्यत्राचिनवमसुनवमितिसिद्ध्यर्थं वृ- तो यदुक्तं यासुटो ङिवचनं ज्ञापकं लकाराश्रयं ङित्त्वमादे- शानां न भवतीति तदुपपद्यते । अन्यथा यासुटो ङिवचनं स्तु- यादित्यत्रानिग्लक्षणवृद्धिप्रतिषेधार्थं स्यात्तत्कुतो ज्ञापकम् । ननु तथाप्यस्य ज्ञापकत्वमयुक्तं विनुयुरित्यादौ जुसि च [७, ३, ८३] इति प्रतिषेधार्थत्वात् । एतच्चायुक्तम् । यतः सत्यपि ङित्त्वे भवितव्यमेवात्र जुसि च [७, ३, ८३] इति गुणेन, डिद्दिषय एव तस्यारम्भात् । न । येन नाप्राप्तिन्यायेन सार्वधातुकमपित् [१, २, ४] इत्यनेन यन् ङित्त्वं तदेवानेन बाध्यते । न यासड़ा- श्रितमपि । उच्यते । यद्येतावत्प्रयोजनं स्यात् । क्सस्याचि [७, ३, ७२] इत्यतोऽचीत्यनुवाजादो जुसि गुणो विधेय इति । यासटो ङित्त्वं ज्ञापकमेव । अपिः पदार्थसम्भावना [२,४,६६] ·परिभाषावृत्तः । इत्यत्र स्तुयादित्यत्र ङिच्च पिन्न भवतीति वचनाद्रक्षितेन वृद्ध्य- भावो व्याख्यातः। स्तुयादित्यकृत्सार्वधातुकयोः [७, ४,२५] इ- ति न दीर्घः । सार्वधातुकयकारत्वात् । ननु चाचिनवमित्यादि- सिद्ध्यर्थं ज्ञापकमभिधीयते । यावता पिच्च खिन्न भवत्यनेन ङि- वाभावाद्गुणः सिद्ध एव । उच्यते । भाष्यमतमिदं न सूत्रकृतः । अत एव से पिच्च [२, ४, १७] इत्यत्र न्यास उक्तम् । सेईि डिदिति क्रियमाणे स्थानिवद्भावेन पित्त्वं स्यादिति । अन्यथा तत्रापि ङिच्च पिन्न भवतीति का प्रसङ्गः पित्त्वस्य स्यादिति । ननु यदि सूत्रकारस्थानपेक्षितमिदं डिच्च पिन्न भवतीति तथा बताद्भवानित्यव पित्त्वस्य स्थानिवद्भावाद् ब्रुव ईट् [७, ३, ८३] इतीट स्यात् । उच्यते । सत्यपि सम्भव बाधनं भवतीति तातडो ङित्त्वेन तिपः पित्त्वं बाधनीयम् । एवं भिन्द्यादित्यत्रापि तिपः पित्त्वेन लिङो ङित्त्वस्य बाधितत्वात् ॥ ७४ ॥ सन्नियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयो- रण्यपायः॥ ७५॥ तद्यथा। धीवरीत्यादौ ङोमनियोगशिष्टो वनो र च [४, १, ७] इति रेफादेशः पञ्चधोवत्यादौ पञ्चभि:वरीभिः क्रीनेत्या- होयस्य ठकोऽध्यर्द्धपूर्वद्विगोगसंज्ञायाम् [५, १,२८] इति लु- कि कृते लुक्तद्वितन्नु कि [१, २,४८] इति डीपो निवृत्तौ रेफ- स्यापि निवृत्तिः ॥ अस्याः परिभाषायाश्छेदादिभ्यो नित्यम् [५, १, ६४] इत्यत्र भाष्यकारेण न्यायसिद्धत्वमुक्तम् । तदुक्तम् । लौकिक एवायं न्यायः सन्नियोगशिष्टानामन्यतरापाये उभयोरप्यपाय । तद्य- ·षष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः । था देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामिदं कर्तव्यमित्युक्त देवदत्तापाये यश- दत्तोऽपि न करोतीति । ज्ञापकमप्यस्या भाष्यकारेण बिस्वका. दिभ्यश्स्य लुक [६, ४, १५३] इत्यत्र व्याख्यातम् । तत्र धुक्त विस्वकादिभ्य इति कुका निर्देशः, कुक् चाऽयं नड़ादीनां कुछ च [४, २,११] इति छप्रत्ययसंनियुक्तस्ततश्च बिवादिभ्यः परन्छ एव सम्भवतीति वित्त्वकादिभ्यो स्तुगित्युच्यमाने भसज्ञानिमि- तप्रत्यये कस्यैव लुम्भविष्यति किं छग्रहणेन तत्कृतं छस्यैव केव- वस्य लग्यथा स्यात्। अन्यथा सन्नियोगपरिभाषया कुकोऽपि निवृत्तिः स्यादित्येवमर्थम् । एवं चास्याः परिभाषाया अस्तित्वे चापकम् । अत्रोच्यते । ननु यदि विश्वकादिभ्यो नुगित्युच्यते सामान्येन प्रत्ययमात्रस्य लुक्स्यात्। तथा च बिल्वकादित्यच सुपोऽपि लुक् स्यात् । उच्यते । इलस्तद्वितस्य [६, ४,१५०] इत्यस्मात्तद्धितग्रहणानुवृत्तेर्न भविष्यति । नन्वेवमपि बिल्वक- स्यावयवो विकारो वा बैल्वक इत्यत्र कोपधाच्च [४, २, ७६] इत्यस्याणो नुक प्राप्नोति । एवं तापत्यस्य च तद्विनेऽनाति [६,४,१५१] इत्यतस्तद्धित इत्यनुवृत्तेस्तद्वितस्य भसंज्ञस्य तद्धिते परतो लुक । एवमपि बिल्वके भवो बैल्वको बैत्वकस्येदं बै- स्वकीयमित्यत्र प्राप्नोति । नैतत् । बिल्व कादिभ्यो यो विहित- तस्मिन् लुगुच्यते । न चात्र विल्वकाच्छो विहितोऽपि तु बै- वकादिति ॥ अनित्या चेयम् । तच्चानित्यत्वं भ्यस्याढ़े तद्वित इत्यढ़ इति पुंवद्भावप्रतिषेधेन ज्ञापितम् । तत्र ह्यढ़ इति किमित्युक्त्वा श्यै- नेयो रौहिणेय इति प्रत्युदाहृतम् । यदि चेयं नित्या स्यात् ।

·परिभाषावृत्तेः । तदा यस्यति च [६, ४, १४८] इति लोपे कृते सन्नियोगपरिभा- पया नकारस्याऽपि निवृत्तिः स्यात् । ततश्च पुंवद्भावेऽविशेषादढ़ इति प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । ननु कथमनर्थको यावता लोपे सत्यचः परस्मिन् [१, १, ५७] इति स्थानिवद्भावेन प्रत्ययलणे- नासिद्ध परिभाषया वा जीभनियोगो विद्यत एव । एवं च सति सन्नियोगपरिभाषाया अनुपस्थानान्नकारादेशो न निवर्तते उच्यते । स्थानिवद्भावादिना कार्य क्रियते । न त लुप्तवर्णसन्नि- धानं न चैवं सन्नियोगपरिभाषाया अनुपस्थानम् । अपायमात्रे तत्प्रवर्त्तनात्। ज्ञापकमप्यस्यास्तादृशमेव । अन्यथा छस्य लुक्य- पि कृते कुको निवृत्तिन प्राप्नोति प्रत्ययलक्षणादिना तस्य वि- द्यमानत्वात् ।। ७५॥ ताच्छीलिके णेऽप्यण्कृतं कार्यं भवति ॥७६ ॥ अणा कृतं कार्यमणकृतम् । तमप्रत्ययेऽपि भवति तेन चुरा शीलमस्या इति छत्रादित्वासप्रत्ययान्तादपि ङीभवति । चौरी जापसी । ताच्छीलिके इति किम् । शीलिकामिभिक्ष्याचरिभ्यो गो वक्तव्यः । मांसशीला मांस भिक्षा । प्रज्ञाश्रद्धा वृत्तिभ्यो णाः [५, २, १०१] । प्राज्ञा ब्राह्मणीति । अत्राणकृतं ङीब् न भ- वति । कार्मस्ताछील्य [६, ४, १७२] इत्यत्र ज्ञापितेयम् । तत्र कर्म- शब्दात्तच्छीलमित्यनुवर्तमाने छत्रादित्वाम्मप्रत्यये काम इति निपात्यते । अत्रोच्यते । नस्तद्धित [६, ४, १४४] इति टिलोपेन कार्म इति सिद्धे टिलोपार्थं निपातनमयुक्तम्। न चान्निति प्रकृ. तिभावोऽस्ति, अणि तस्य विधानात् । एवं त.तज् ज्ञापयत्य- ·१३४ षष्टाध्यायस्य चतुर्थः पादः । स्तीयं परिभाषेति । अत्रोच्यते। यदि साच्छीलिकेऽप्यणकातं कार्यं भवतीति किमर्थं तईि ताच्छोलिकेऽवण्प्रत्यय एव न विधीयते । एवं च ज्ञापकं कर्त्तव्यं न भवति । उच्यते । वैक्षित त्याय न कृतम् ॥ ७६ ॥ धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यय एव भवति ॥ ७७ ॥ धातोर्यत्कार्यमुच्यते तदातुप्रत्यय एव भवति । तेन सृजिदृशोझल्यमकिति [६, १,५८] इत्यम् रज्जुखग्भ्या- मियत्र विबन्तानां सत्यपि धातुत्वे सुपि प्रातिपदिकप्रत्यये न भवति । तथाऽचि विभाषा [८, २, २२] इति गिरौ गिर इत्यत्र न भवति । तथोदकमग्भ्यां प्राणनगभ्यामित्यत्र मस्जिनशोलि [७, १, ६०] इति नुम् । यद्येवं यथा प्राणनगभ्यामित्यत्र न नुम्। तथा नशेर्वा [८, २.६३] इति नशधात्वाश्रितं कुत्वमपि पक्षे न स्यात् । उच्यते । पदस्य कुत्वविधानान्न धातुप्रत्ययाश्रितं कुत्वं नुमागमस्तु धातुप्रत्ययाश्रित एव । इमामेव परिभाषामवाल- म्व्योपयटकाम्यतीत्यत्र काम्यचः ककारस्यानित्संज्ञा । श्रियो श्रियो ध्रुवी भ्रुव इत्यादी प्रातिपदिकप्रत्ययेपीयकुवौ भवतः। श्रोः सुपि [६, ४, ८३] इति वर्षाभ्वश्च [६, ४,८४] इति सूत्रार- म्भात्। परिव्यवेभ्यः क्रियः [१,३, १८] भुवः प्रभव [१, ४, ३१) इ. ति निर्देशाच्च । वार्तिककारास्त्वन्यादृशों परिभाषां पठन्ति । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यय एव कार्यविज्ञानमिति । अत्र हि पाठे दृगभ्यां दृग्भिरित्यत्रानुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् [६, १, ५६] इत्यत्रास्वरूपधातुग्रहणात् सुप्यप्यमागमः स्यात्। एत- चाचि विभाषा [८, २,१७] इत्यत्र मृजेर्वृद्धिः [७, २, ११४] इ.

·परिभाषावृत्तेः । १३५ स्यत्र च रक्षितेन व्याख्यातम् । एतस्याः परिभाषाया दाण्डिनायनादि [६, ४, १७४] सूत्रे धौणहत्यशब्दे तत्वनिपातनं लिङ्गम् । तथाहि योषा न स्यात् तदा इनस्तोऽचिमनोः [७, ३, ३२] इति ध्यान तत्वं सिद्धमिति निपातनमनर्थकं स्यात् । अत्रीच्यते। निपातनमिदं कुत्वाभावा- य स्यात् । उच्यते । न वादेः [७, ३, ५८] इति योगविभागेन कुत्वं भविष्यति। टिलोपार्थमपि न वाच्यम् । परत्वाहिलोपं बा- धित्वा हनस्तो चिमलोः [७, ३, ३२] इति तस्य विद्यमानत्वात् । उपधावृद्ध्यभावार्थमपि न, आदिवृद्ध्योपधावृद्धेर्बाधितत्वात्, त्वा- ट्रो जागत इति यथा । नित्यादिस्बरबाधनार्थमपि न । तस्ये- व्यमाणत्वात् ॥ ७७॥ इति सीरदेवकृतायां परिभाषाटत्तौ षष्ठस्याङ्गपा- दः ॥ ४॥ इति षष्ठाध्यायः ॥६॥ तन्मध्यपतितस्तहणेन गृह्यते ॥ ७८ ॥ यो यस्य मध्यपातो स तद्ग्रहणेन गृह्यत इत्यर्थः । तेन सर्वक इत्यत्र साकच्कस्यापि सर्वनामत्वे जसः शो [७, १, १७] इति शोभावः । तथा वैयाकरण इत्यत्राप्यैजागमे कृते तद्धितहारिका प्रातिपदिकसंज्ञा । लौकिक एवायं न्यायः । तद्यथा भट्टग्राम इति । तत्राभट्टा अपि भव्यपदेशं समासादयन्ति तथाऽमजा अपि मजव्य- पदेशम्। ज्ञापकं चात्र नेदमदसोरकोः [७, १, ११] इत्यत्रा- ·सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पाद: । कोरिति पदम् । यद्येषा न स्यात्तदेमदसोः प्रतिषेध उच्यमान नोऽकचि कृते इमकैरमुकैरित्यत्र शब्दान्तरत्वादेव न स्वात्। किमकोरिति प्रतिषेधेनेति । येन विधि [१, १, ७२] सूत्रे भाष्य कृतोक्तम् । यद्येवं कथं तहि स एव भगवान्नेदमदमोरको [७, १, ११] इत्यत्रेदमदसोः कादिति नियमं कृत्वा निषेधं प्रत्या- ख्यातवान्। उच्यते । अस्यायमभिप्रायः। माभूदिदमकोरिति ज्ञापकम् । एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञसमासे हलि [६, १, १३२] इत्यत्र यदकोरिति पदं तद्भविष्यति । युवोरनाको [७, १, १] इत्यत्र । पश्यामाचष्टे पश्ययतीत्यत्र प्रस्तावे यद दूषणादिक सन् झ्याप्पादेऽकृतव्यूहा इत्यत्रोक्तम् ॥ ८ ॥ अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति ॥ ७६॥ नेन पुराणप्रोक्तेषु [४, ३, १०५] इति निपातनस्य नित्यमवा- धकत्वात् सायं चिरंपार्लेप्रगेव्ययेभ्यष्ट्युट्युलो तट् च [४, ३, २३] इति व्युट्युला तुड़ागमोऽपिभवति । तथा च दधतः पुरातन- मुनेर्मुनितामिति भारवेः, पुरातनीनदीरिति च माघस्य प्रयोग उपपद्यते। ज्ञापकं चात्र त्रयाणामिति सिद्धये त्रेस्लय [७, १, ५३] इति सूत्रम् । यदि हि बाधकान्येव निपातनानि स्युस्तदा निजान्त्र- याणाम् [७, ४, ७५] इति सिद्धं स्यात् । यदा त्वबाधकान्यपि निपातनानि भवन्ति तदा त्रोणामिति प्रयोगनिवृत्त्यर्थं ब्रेस्त्रय [७, १, ५३] इति सूत्रमर्थवगवति । अन्ये त्याहुः । नेयं परिभा- षा नापि भाष्यकारवचनम्। वाधकान्येव निपातनानीति स- वर्वादीनि [१, १, २०] इत्यादिसूत्रे व्याख्यातम् । अत एव तत्रैव ।

·सप्तमाध्यायस्य.प्रथमः पाद: । . सूत्रे भागवृत्तिः पुरातनमुनेर्मु नितामिति । पुरातनौनदीरिति च प्रमादपाठावेतो गतानुगतिकतया कवयः प्रयुञ्जते न पां लक्षणं चक्षुरिति ॥ ७ ॥ अङ्गाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य च ॥ ८०॥' तेनास्थिदधीत्यादिना प्रियास्टना प्रियदध्नेत्यत्राप्यनङ् भवति ग्रहणवता प्रातिपदिकेनेत्यस्यायमपवादः ॥ ज्ञापकं चात्र युजेरसमास [७, १, ७१] इत्यत्रासमासग्रहण- म् । तद्व्यश्वयुगित्यत्र नुम्माभूदिल्टोवमर्थं क्रियते यदि चाङ्गाधि- कारे तदुत्तरपदस्यापि कार्यं न भवति तदा युजेनुम्यश्वयु- जि कः प्रसङ्गो यन्निषेधार्थमसमासग्रहणं स्यादिति ॥ ८ ॥ प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ८१ ॥ इह शास्ले प्रत्येक वाक्यानि परिसमाप्यन्ते । यथा वृद्धिसं- ज्ञा प्रत्येकमादैचाम् । गुणसंज्ञा चादेङाम् ॥ लौकिक एवायं न्याय उभे अभ्यस्तम् [६, १, ५] इत्यत्र भा- ध्यकारेण व्याख्यातः । तदुक्तम् । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामित्युक्ते न पुनरुच्यते प्रत्येकमिति, अथ च प्रत्येक भोज्यन्त इति । अत्र शब्दशक्तिरेव प्रमाणम् । ज्ञापकमप्यत्र पालुत्तम [७, १, ८१] इत्यत्रोत्तमग्रहणं णलो विशेषणम्। यदि हि प्रत्येक वाक्यसम्बन्धो न स्यात्तदोत्तमग्रहणमिड्वस्मसा त्रिकेण सम्बद्धमिति णलः केवलस्य विशेषणं न स्यात् ॥ ८१ ॥ क चित् समुदाये वाक्य परिसमाप्तिः ॥ ८२॥ यथा इलोऽनन्तराः संयोग [१, १, ७] इति संयोगसंज्ञावि- धानम् । एतदर्थं संयोग इति महती संज्ञा कृतेति न्यासकृत ·। परिभाषावृत्तेः। तोक्तम् । लौकिक एवायं न्यायो वृद्धिरादै जित्यत्र भाष्ये दर्शि तः। गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामिति समुदायेनार्थिनो राजानो हिर- एयेन भवन्तीति । न चात्र प्रत्येक दण्डयन्ति । अत्यपि शब्द, शक्तिरेव प्रमाणम्। के चिदत्र युक्तिमाहुः। शतमत्र प्रधानं कर्म गर्गास्ता गुणकर्म तदङ्गत्वात् । गुणभेदे च घ्रधानभेदोन यु- क्तः । ज्ञापकमप्याहुः । प्रधमयोः पूर्वसवर्ण [६, १, १०२] इत्य- त्र प्रथमाद्वितीययोर्वचनषटकयोः प्रयुक्तं प्रथमयोरिति प- दम् । प्रथमाशब्दो हि यदि सुपां त्रिकस्य खोजसिति समुदा- यस्य सञ्ज्ञा स्यात् । सामीप्याच्चामौट्शसिति त्रिकेषु प्रयुज्यते तदा प्रथमयोरिति निर्देशः साधीयान् भवति । यदि तु प्रत्येक प्रथमाशब्दः स्यात्तदा सोरेकवचनस्य प्रथमाशब्देन ग्रहणं स्यात् सामीप्याच्चाम इति लाघवार्थं स्वमोरित्येवं कुर्यात् । तस्मात्प्रथ- मयोः [६, १, १०२] इति निर्देशन समुदायेन वाक्ये परिसमा- प्तिं बोधयति । यथेष्टं च पक्षयोराश्रयणम् । के चित्तु यथा वा- क्यपरिसमाप्तिरित्याहुः । यथा गगैः सह न भोक्तव्यमिति प्रत्ये. कं न भुज्यते समुदितैश्चेति । तेन स्वादिविधिवाक्यस्य बहुषु ब- हुवचनम् [१, ४, २१] इत्यादिना कर्मणि द्वितीया [२, ३,२] इ- त्यादिना च शास्त्रेणैकवाक्यतापत्तौ तत्र तत्राभिधीयमानावु- पयुज्यते इति ॥ ८॥ अभेदका इह शास्ले गुणाः ॥८३ ॥ तेन वृद्धिरादैच् [१, १, १] इत्युदात्तवरितानामादेचा वृद्धि- सज्ञासिद्धिः । लोके गुणानां भेदकत्वमभेदकत्वं च । यथैकम- दकमिदं मोनमिदमुष्णामिति गुणभेदाझिद्यते । अभेदकत्वं च ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । यथा देवदत्तो गौरो लोहितः कृष्णो वा वृद्धो वेति खामभि- ख्या न जहाति एवं च शास्त्र उभयग्रहणे प्राप्त नियमोऽयम् ॥ अयं चार्थचतुरनडुहोरामुदात्त [७, १,८८] इत्युदात्तग्रह- होन ज्ञापितः । तथाऽस्थिदधि [७,१, ७५] इत्यत्रोदात्त इत्यनेन, लुल्लङ् [६, ४, ७१] इत्यत्रोदात्तग्रहणेन च । यदि भेदकाः स्युर्गुणास्तदोदात्तगुणयुक्त एवाकार उच्चारयितव्य इत्युदात्त- ग्रहणमनर्थकं स्यात् । अतो ज्ञापकम् ॥ ३ ॥ इति युवपादः ॥ १॥ औपदेशिकप्रायोगिकयोरोपदेशिकचव ग्रहणम् ॥ ८४॥ उपदेश भव औपदेशिका प्रयोगे भवः प्रायोगिकः, अध्या- त्मादित्वाह । नयोर्मध्ये औपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ।। तद्यथा तरतमपौ घ [१, १, २२] इति प्रत्ययस्यैव तरपो घस- उज्ञा । ब्राह्मणितरेति। न तु तरतेरप्रत्यये कृते यः प्रयोगस्त- स्य नदीतर इति । यदि तु स्याद् घरूप [६, ३.४३] इति हखः स्यात् ।। ज्ञापकं चात्र श्वोदितो निष्ठायाम् [७, २, १४] इति श्विग्रह- णम् । यदि प्रायोगिकस्यापि ग्रहणमभविष्यत् तदा सम्प्रसार- णे कृते सनः प्रसनवानित्यत्रोगन्तत्वादेव युकः किति [७, २, ११] इतीदप्रतिषेधः सिद्ध इति श्विग्रहणं न कुर्यात्। एतच्चा- युक्तम् । एकाच उपदेश [७, २, १०] इत्यत उपदेशग्रहणान- वृत्ते युकः किति [७, २, ११] इत्यनेनोपदेशः उगन्ताप्रति- षेधः । टन इत्यत्र तु नोपदेश उगन्तत्वमपि तु प्रयोगे । तथा ·१४० परिभाषावृत्तेः । च वीदितो निष्ठायाम् [७, २,१४] इत्यत्र रक्षितः । उपदेशन- हणानुवृत्तेः युकः किति [७, २,११] इति प्रतिषेधो न प्राप्नो- तीति विग्रहणमिति । उच्यते । ज्ञापकवादिनोऽयमभिप्रायः ,युकः किति [७, २, ११] इत्यत्रोपदेशाधिकारो न खोक्रिय- ते । न चैवं तीर्णमित्यादाविट्प्रतिषेधाभावः प्राप्नोति । श्वोदितो निष्ठायाम् [७, २,१४] इत्यत्र श्विग्रहणेनोपदेशिकोगन्तादिट्- प्रतिषेधात् । ननु श्विग्रहणमिटप्रतिषेधार्थमयुक्तम् । उड्डोन इ- त्येतदुदो दित्त्वादेवेडागमाभावस्य सिद्धत्वात्। किं च परिभाषा- याः प्रयोजनं नास्ति । तरप्तमपी घ [१, १, २२] इत्यत्र तमपा साहचर्याक्षणपरिभाषया च प्रत्ययस्यैव तरपो ग्रहणात् । त- थोपदेशावस्थायां पकारस्येत्सझालोपे कृते गुणपरवेलायां प- काराभावात्तरप्समुदायो नास्तीति कथं नदीतर इत्यत्र घस- ज्ञाशङ्का । किं च यदीयं परिभाषाऽस्ति तदा किमुपदेशेऽज- नुनासिक [१, ३, २] इत्यादावुपदेशग्रहणेन । उच्यते । आद्य- स्तावन्न भवति प्रपञ्चार्थत्वात् । द्वितीयोऽपि न । उपायस्थानुपा- यतोपालम्भो न रूपाय गौरवमिति वचनात् । तीयोऽपि न । सर्वत्रैवेत्संज्ञायां लोपे कृते भूतपूर्वगत्या पकारमाश्रित्य संज्ञा- विधानात् । चतुर्थोऽपि न । परिभाषाश्रयापेक्षया प्रक्रियालाघ- वार्थत्वात् ॥ ८४ ॥ सर्वविधिभ्य इडिधिर्बलवान् ॥ ८५ ॥ नेन श्वयित्वेत्यत्र सम्प्रसारणात् पूर्वमिड़ागम एव भवति । तथा च न का सेट् [१, २, १८] इत्यकित्त्वात्मम्प्रसारणाभावः ॥ ज्ञापकं चात्र सनि ग्रहगुहोश्च [७, २, १०] इत्यत्रोकोऽन- ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १४.१ कर्षणार्थं चकारकरणम् । अन्यथा रुरूषतीत्यत्रेको झल् [१, २,८] इति सनः कित्त्वे युकः किति [७, २, ११] इत्येवेटप्र- तिषेधः सिद्ध इति किमुकोऽनुकर्षणार्थेन चकारेण, पश्यति त्वाचार्योऽन्यत्रेविधिबलवानिति प्रथमतस्तस्मिन्कृते झना- दित्वाभावारिकत्वं नास्तीत्युकोऽनुकर्षणं करोति ॥ ५ ॥ लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणम् ॥८६॥ नेन गापोष्टक [३, २,८] इत्यनुविकरणस्यैव पिबतेस्रहणम् । न तु लुम्विकरणस्य पातः । सत्मू विषादि [३, २, ६] सूत्रे विद- ग्रहण एषा न प्रवर्तते । युजविद [८, २, ५६] इत्यकारान्तस्यो- पादानागणे येऽकारान्ता विदधातवो विद ज्ञाने विद विचा- रणे विद सत्तायामिति ते सर्वे गृह्यन्ते । तस्याश्वास्तित्वे स्वरतिसूतिसूयति [७, २,४४] इत्यत्र सूति- मूयत्योर्विकरणनिर्देशो ज्ञापकः । तत्र ह्यक्तम् । सूङिति सा- मान्यनिर्देशोऽस्तु तत एवादादिकदैवादिकयोहणं भविष्य- । न सू प्रेरणे इत्यस्य । तत्किं विकरणनिर्देशन, एवं तहि ज्ञा- पयत्यस्तीयं परिभाषा बङ्गहणे लुग्विकरणपरिभाषया देवादि- कस्यैव ग्रहणं स्यात् नादादिकस्य, विकरणेनोभयोनिद्देशः क्रि- यमाणोऽस्या ज्ञापको भवति । ननु च खूतिरिति प्रितपा निर्देशः क चित् स्तिपि पित्कार्यं न भवतीति ज्ञापनार्थः । तेन प्रितपो- ऽपित्त्वान् ङित्वेन सूति [७, २, ४४] इत्यत्र ङिति च [१,१,५] इति गुणप्रतिषेधः सिध्यति । तथा मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा [२, ३, १२] इत्यच मनुतेचणं माभूदित्यत्र मनुरिति गणा- ·परिभाषावृत्तेः । भावेन सिध्यति । उच्यते । सूतिसूयतीति विकरणनिर्देशः पि- स्वाभावं बोधयन्नेव परिभाषास्तित्वं ज्ञापयति, अन्यथा यदि विकरणनिर्देशस्य पित्त्वाभावज्ञापनमेव केवलं प्रयोजनं स्यात्तदा सूतीति निर्देशं कृत्वा सूङ्ग्रहणमेव कृतं स्यात् स्वरतिमूतिस- धूदितो वेति । अत्रापि सूतिसूडोरुपादानं पित्त्वाभावज्ञा- पनार्थं भविष्यति। अत्र तु लुम्विकरणानुग्विरणयोर्चुग्विकरण- स्यैव ग्रहणमिति विपरीतोऽर्थो न ज्ञाप्यते । न घनिष्टार्था शास्त्रे प्रकृप्तियुज्यत इतिवचनात् । वेत्तेर्विभाषा [७, १, ७] इत्य- व वेत्तेरिति शिलपा निर्देशाच्च । तस्य होतत्प्रयोजनम् । नुग्वि- करणपरिभाषया रोधादिकस्य विद विचारणे इत्यस्य ग्रहणं माभूदिति । यदि च लुखिकरणानुग्विकरणयोर्चुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति स्यात्तदा विद इत्यपि कृते विद ज्ञान इत्यस्यैव ग्र- हणं भविष्यति किं प्रितपा निर्देशेन । न च यङलुगनिवृत्त्यर्थ- मिति वाच्यम्। शीङो रुट् [७, १,६] इत्यत्र शीङोऽयङ्लग- ग्रहणेन साइचर्याच्च यङ्लुग्ग्रहणाभावसिद्धेः ॥ ८६ ॥ वय॑त्महत्त्येह कार्याणि क्रियन्ते ॥ ८७॥ भविष्यन्ती प्रवृत्तिमाश्रित्य कार्याणि क्रियन्त इत्यर्थः । य- था शदेः शित [१, ३, ६०] इत्यनेन भाविना शित्त्वेन शीयत इत्यत्रात्मनेपदम् । तथा निन्यतुनिन्युरित्यत्र भविष्यदनेका- चत्वेन द्विवचनात् प्रागेवैरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य [६,४,८२ इति यणादेशः, अन्यथेयङ् स्यात् । क्षापकं चात्र वखेकाजाइमाम् [७, २६७] इत्येकाज्यहणम्, तद्धि लिटि दिर्वचनस्यावश्यकत्वान्न कश्चिदेकाजस्तीति भकि ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ध्यदभ्यासलोपप्रवृत्तेरुत्तरकालं भावी य एकातदर्थं कृतम् । तदर्थता च तदा स्याद्यदि वत्स्यत्प्रवृत्त्येइ कार्याणि स्युः । ननु दिवचनात्प्राग्यो धातुरेकाच् तदर्थमेकाज्यघणं स्यात् । तत्क- थमुक्तार्थस्य ज्ञापकम् । उच्यते । दिर्वचनात्प्राक् सर्वे धातव ए- काच एवेत्येकाज्यहणमनर्थकं स्यात् । नैतत् । स्वादौ चिरिजि- री पद्येते प्रत्ययान्ताश्च येऽनेकाचो धातवस्तनिवृत्त्यर्थत्वात्। अ- सदेतत् । कास्यनेकाच इति वक्तव्यमित्यनेकाभ्यो नित्यमाम्वि- धानात् । जागर्तेावृत्त्यर्थं ताई स्यात्। जागर्तेर्युषविदजागृ- योऽन्यतरस्याम् [३, १, ३८] इति विकल्पेनाम्विधानात्। उ- च्यते । यद्येतदर्थमेकाज्ग्रहणं स्यात्तदैकाज्य इणमपनीय न जागुरित्येवं ब्रूयात् । अयं चार्थः, जागर्तेर्वसोरिएन भवति । न- गोतिरपि व्यावृत्योऽस्ति। नैतत् । वाच्य उ}णुवसाव इति - 'गावातिदेशेनोोतरेकाचकार्येण भाव्यमेवेति ज्ञापकमेव । 1। दिर्वचने कृते यदेकाचत्वं भवति तदैव तदर्थत्वात् । युक्तं चैतत् । अन्यथा घसिग्रहणमनर्थकं स्यात्। घसिभसोहलि च [६, 3, १००] इति लोपात्प्राक परत्वादेकाच इत्यनेनैवात्रेड़ागमेन अवितव्यम् । तत्र हि कृते गमहनजनखनघसाम् [६, ४, ९८] इ- युपधालोपस्य द्विवचनेऽचि [१, १, ५८] इति स्थानिवद्भावात्मि- हुचशिवानिति । उच्यते । ज्ञापकवादिनोऽयमभिप्रायः । एका- ज्ग्रहणात्तावत्कृतद्विवचनानामिटा भवितव्यम् । स चेट दिर्वच- नात्प्राग यदि क्रियते तदा परत्वन्यायो न लवितोभवति। तथा च वस्खेकाजात् [७, २, ६७] इति सूत्रे रशितः, दिवचनोत्पत्तेः प्रागेव परत्वादिड़ागम इति । घसिग्रहणं तु प्रत्याख्यायत एवे- ·१४४ नै- परिभाषावृत्तेः । ति । अथ वाऽन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम् [७, १, २८] इति भविष्यदुपधालोपिनो ङीविधानं ज्ञापकम् । अन्यथा सति ङीप्युपधालोपः सत्युपधालोपे च ङीबित्यसङ्गतिः स्यात् । अथ वयत्प्रवृत्त्यति कथम् । यावता संयोगे गुरु [१,४, ११] इति गुरुसंज्ञाबाधनाजधूपधगुणो न प्राप्नोति । उच्यते । विहितवि- शेषणस्वीकारे लघूपधाद्विहितं यत्सार्वधातुकमा धातुक वा तस्मिन् गुण इत्यदोषः । न चैवं कुण्डिनेत्यत्र गुणप्रसङ्गः । धा- तुग्रहणेन धातूपदेश एव नुम्प्रवृत्तेः । विहितविशेषणेन ताई रुणद्वीत्यचापि गुणः स्यात्। एवं नहि नाभ्यस्तस्याचि पिति सा- र्वधातुक [७, ३, ८७] इत्यत्राज्यहणात्मयोगे गुणो भविष्यति। अन्यथा हि नेनेक्तीत्यत्र गुणभावार्थमचीत्यनर्थकं स्यात् । वम् । अनेनेगित्यत्र गुणप्रतिषेधाभावार्थत्वादग्रहणस्य । एवं तर्हि प्रकृतिप्रत्यययोहलोरानन्तर्ये गुरुसंज्ञा न भवति । बसि- गृधिधृषिक्षिपेः नः [३, २, १४०] इति कोः कित्करणात् । इत्ल- न्ताच्च [१, २,१०] इति लघूपधगुणप्रतिषेधार्थात् कित्त्वाच्च। तदु- तम् । कुसनोर्यत्कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्याल्लघोर्गुण इति । यद्येवं दृढ़ः स्थूलबलयोः [७, २, २०] इत्यत्र तईि न्यासे यदुक्तं तदसं- गतम् । तत्र ह्युक्तम् । किमर्थं हकारलोपो निपात्यते । यावता हो ढ़ः [८, २, ७] इति ढन्वे कृते ढोढे लोप [८, ३, १३] इत्येवं सिद्धं दृढ़ इति । सत्यं सिद्ध्यति । द्रढीयानित्यत्र तु रेफादेशो न सिद्ध्यति । र तो इलादेलघोः [७, २,७] इति कर्त्तव्ये ढलो- पस्यासिद्धत्वाद् गुरुसंज्ञया लघुसंज्ञाबाधनात् । उच्यते। एवं म- न्यते गुण एव कर्तव्ये गुरुसंज्ञा न प्रवर्तते। अतो रफादेशे क- ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । १४५ व्ये स्थादेव गुरुसंज्ञा । तथा च कृप्तशिख इत्यत्र गुरोरनृतोऽ- नन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् [७, २, ७] इति गुरुत्वात् प्लुतोभव- त्येव । एतच्चायुक्तम् । अतो इलादेलघोः [७, २, ७] इत्यत्र :- त्युदाहतमिटीत्येवापाशीदिति। तस्य याङ्गवैकल्यात् । तथाहि । यथा मिजिड़ादिन भवति तथा लघुरकारोऽपि, संयोगगुरुत्वेन लघुत्वस्य बाधनात् । तहविम्मन्यते ढीयानित्यत्र ज्ञापकसिद्ध न सर्वत्रेति लघुसंज्ञया न भवितव्यम् । तथा कृप्तशिख इत्य- चापि गुरुसंजैव भवति। अथ वा यत्र प्रत्यये प्रकृतिहला संयो- गस्तस्मिन्नेव प्रत्यये यदि लघुसंज्ञाकार्यप्राप्तिस्तदैव क्रुसनोः कि- वाज् ज्ञापकाद् गुरुसंज्ञा न भवति ज्ञापकस्य तुल्यत्वात् । त- शाहि भेत्तेत्यादी चि गुणप्राप्तिः । अपाक्षोदित्यत्रापि मिचि वृद्धिप्राप्तिः परस्मैपदग्रहणं तु सिचो विशेषणम् । द्रढ़यति द्र- दीयानित्यत्र तु णावीयसुनि च रेफादेशो न तु ते । कृप्तशिख इत्यत्रापि न ताश्रयः उन्नुतोऽपि तु प्रकृतिप्रत्ययसंयोगाश्रयः, अतोऽत्र गुरुसंवेति । अन्यस्त्वाच । कोः कित्वाद्गुरुत्वेन ब्लु- घुत्वं न बाध्यते । अपि ढभयसंज्ञासमावेशः क्रियते । तेन भेत्ते- त्यादी सत्यपि गुरुत्वे लघ्वाश्रयो भवत्येव गुणः । कृतशिख इ- त्यत्रापि गुरुसंज्ञाश्रयः एस्तुतः । अपाक्षीदित्यत्रापि लघ्वाश्रया वृद्धिः स्यात् । र तो इलादेनघोः [६, ४, १६१] इत्यनेन श्रीधान्यन्यायेन लघुसंज्ञकस्यैव ऋकारस्य रेफादेश इत्याश- सानिरासार्थ हकारलोपनिपातनं न्यासकृतोक्तम् । अयं भा- वः । अन्यथा ढलोपस्यासिद्धत्वाद्गुरुसंज्ञकोऽयम्मकारो न न लघुसंज्ञक एवेति रेफादेशो न स्यात् ॥ ८७ ॥ तु कु.

·- परिभाषावृत्तेः। अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते ॥ ८८ ॥ अन्तरङ्गानपि नुमादीन् बाधित्वा बहिरङ्गो लुगेव प्रवर्तते। मेन गोमान् प्रियोऽस्य गोमत्प्रियः । गोमानिवाचरति गोम- त्यते इत्यत्र सुपो लुकि कृते सर्वनामस्थानाभावानुम्न प्रव- र्तते । प्रत्ययलक्षणं च नास्ति । न तु मताङ्गस्य [१, १, ६३] इति निषेधात्। इयं परिभाषा प्रत्ययोत्तरपदयोश्च [७, २, ८८] इत्यत्र भाष्य- कारण ज्ञाषिता । तत्र युक्तम् । तवायं त्वदीयो ममायं मदीय इत्यादी छप्रत्यये तव पुत्रस्त्वत्पुत्री मम पुत्रो मत्पुत्र इत्यादी चोत्तरपदे विभक्त्याश्रयत्वात्त्वमावेकवचन [७, २, ८७] इत्यनेनैव त्वमौ भविष्यतः । समामोत्तरकालभावी लुग बहिरङ्गः स पश्चा- भविष्यति । न च निमित्तापायपरिभाषया त्वमावपि निवर्तेत। यतो बहिरङ्गस्य लुकोऽसिद्धत्वादिद्यत एव निमित्ति, सिौ पू- वेण त्वमाविति किं प्रत्ययोत्तरपदयोश्च [७, २, ९८] इत्यनेन त- देतत्कृतं ज्ञापयति । अस्तीयं परिभाषेति । तेन त्वमौ बाधित्वा विभक्तिलुकि कृने विभक्त्यभावात्पूर्वेण त्वमौ न प्राप्त इति वचनमर्थवद्भवति । ननु त्वत्तरो मत्तर इति तरपि त्वमौ यथा स्थातामिति प्रत्ययग्रहणं स्यात् प्रातिपदिकमात्रादेव नरबादयः खार्थिका विधीयन्ते न तु सुबन्तात् समर्थाधिकारनिवृत्ते । तथा च समर्थानां प्रथमाद्दा [४, १,८२] इत्यत्र व्याख्यातं स्वा- र्थिकप्रत्ययावधिश्चायमधिकार इति। उत्तरपदग्रहणमपि क- तव्यम् । तव पुत्रवत्पुत्रस्तुभ्यं हितं त्वहितमित्यत्र तवममौ ङ. सि [७, २, ८६] तुभ्यमयौ ङयि [७, २, ८५] इति बाधित्वा ·सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । त्वमौ यथा स्याताम् । अन्यथा यथा तव तुभ्यमित्यत्र तक्तुभ्यो भवतस्तथात्रापि स्थानाम् प्रत्ययोत्तरपदयोश्च [७, २,९८] इति खत्रे तु कृते तयोरपवादौ त्वमावेव क्रियते इति कथं ज्ञापक- । उच्यते । प्राद्यस्तावददोषः। यतः स्वार्थिका अपि निवृत्तेऽपि समर्थाधिकारऽन्तरङ्गत्वात् सुपि कृते सुबन्तादेव भवन्तीति व्यवस्थितम् । तथा च कुमिन [५,३,७४) इत्यत्र सूत्रे भाष्यम् । खार्थमभिधाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह तत्समवेतं समवेतस्य च लिङ्ग संख्यां विभक्तिश्चाभिधाय तनः प्रियकुत्मनादिषु वर्त- नेऽसौ विभक्त्यन्त इति । तस्मात्मवन्तस्यैव प्रियकुत्मनादयोऽर्था विशेषणमिति सुबन्तादेव तरबादय इति युक्तमुक्तं प्रत्ययग्र- हणं ज्ञापकमिति । ये तु मन्यन्ते तरबादिप्रकृतेस्तरबादिविधा याप्प्रातिपदिकस्यैव खभावतः पुरुषाद्यथावृत्तित्वमित्यनवका- शत्वात् सुपं बाधित्वा प्रातिपदिकादेव तरवादिभिर्भवितव्यमि- ति तन्मने नैव तरवादिविधौ ङ्याप्प्रातिपदिकादित्यनुवर्तते इ- ति वृत्तायुक्तम् । तथा स्वादिष्वसर्वनामस्थान [१, ४, १७] इत्य- व राजतरो राजतम इत्युदाहतम् । तन्मते प्रत्ययग्रहणं न ज्ञा- पकमित्याहः। उत्तरपदग्रहणामेव ज्ञापकम्। द्वितीयोऽप्यदोषः। तथाहि यदि तवतुभ्यादेशं बाधित्वा प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेत्यनेन भवितव्यं नदोत्सर्गसमानत्वादपवादानां मपर्यन्तस्यैव तो भवि- ध्यतो न मर्वस्येति कि मपर्यन्तस्येत्यनुकर्षणार्थेन चकारणेति । तवतुभ्यादेशबाधनया भवितव्यम् । तदा चकारेण मपर्यन्तस्थे- त्यनुकर्षणं यत्कृतं तदनर्थकं स्यात् । तस्यैतत्प्रयोजनं सर्वादे- शार्यत्वे तु सर्वादेशः स्यात् । अतस्तन्निरासार्थ चकारेण मपर्य- ·१४८ परिभाषावृत्तेः । न्तस्येत्यनुकषणमुपपद्यते ॥ ८॥ इति परिभाषाहत्ता सिचिपादः ॥ २॥ सत्यपि सम्भवे बाधनं भवति ॥८६॥ क चिदिति शेषः । तेन वर्तमानतेन भूतक्तस्य बाधा, तथौ. निनिषतीत्यत्र द्वितीयविर्वचनेन प्रथमदिर्वचनस्य, तथा त्वाष्ट्रो जागत इत्यत्राद्यवृद्ध्या अचो णिति [७, २, ११५] इत्यस्यात उपधाया [७, २,११६] इत्यस्य च बाधनम ॥ लौकिक एवायं न्यायः । यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्यायेति। ज्ञापकं चात्रानुशतिकादिषु पुष्करमच्छब्दपा- ठः। अन्यथा हि भिन्नविषयत्वादाद्यज्ञवृद्ध्योपधावृद्धिन बाधि- तव्येति सिद्धं पौष्करसादिरित्यनर्थ. पाठो भवेत्। ननु पुष्करम- दा जितमित्यत्रार्थे तेन दीव्यति खनति [४, ४,२] इति ठकि कृते पौष्करसादिक इत्यत्र ठकि वृद्ध्यर्थः पाठः स्यात् किति छुपधावृद्धिर्नास्ति णिति नदिधानात् । उच्यते । ठगेवात्र ना- स्ति अनभिधानात् । के चित्तु विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात् [५, ३, ६८] इत्यत्र विभाषाग्रहणं ज्ञापकमाहुः । तन्न। यतो वि- भाषाय इणं कल्पवादीनां पक्षे विधानार्थं वृत्ती व्याख्यानम्। अन्यथा हासति विभाषाग्रहणे नित्यमेव बहुचि सति कल्पबा- दयो न स्युः । न च वाच्यम् । पूर्वदेशे बहुच परदेशे कल्पबाद- यो भविष्यन्तीति । यतो बहुचि कृते तेनैवेषदसमाप्त्यर्थस्य द्यो- तितत्वादभिहितेऽभिधानं नास्ति किम्युनोतिते द्योतनमि- ति कल्पवादयो न प्राप्नुवन्त्येव । एतच्च तत्र न्यासकृता व्या- ख्यातम् । न झवग्यं देशकृत एव सामान्यविशेषयोर्विरोधो ·सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः । भवति। किं त्वर्थकृतोऽपि बहुचः कल्पवादिभिः समानोऽर्थ इ- ति बहुचा द्योतितत्वादभिहिते पुनरभिधानं नास्ति। किं पुन- योतिते पुनोतनमिति तस्यार्थेत्यादिना ग्रन्थेनेति ॥ ८ ॥ पर्जन्यवदिह लक्षण प्रष्टत्तिः ॥ ६ ॥ इह पर्जन्यवमेघवज्ञक्षणं प्रवर्तते । तदुक्तम् । कृतकारिख- स्विदं शास्त्र मेघवन्नाकृतकारि ढहनवत्, दहनो हि दग्धं न दहति । तेन खट्वान कमित्यादौ दीर्घः सिद्ध्यति । मेघो हि जन्नेऽपि वर्षति । ज्ञापकं चात्र प्रवाहणस्य ढे [७, ३,२८] इत्य- नेन प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेय इति भ्रादित्वाड् ढकि उ- त्तरपदवृद्विविधानम् । तत्र पूर्वपदस्य प्रशब्दस्य विभाषोत्तरप- ढस्य तु वाहनस्य दीर्घस्याप्याकारस्य नित्यं वृद्धिः । ननु प्रवाह- णेय इत्यत्रोत्तरपदवृद्धेः किं प्रयोजनम् । प्रवाहणेयोभाय इत्यत्र वृद्धिनिमित्तस्य च तद्वितस्यारक्तविकारे [६, ३, २८] इति पुं- वद्भावप्रतिषेधः प्रयोजनमिति चेत् । न । जाने श्व [६, ३, ४१] इ- त्यनेनैव तत्सिद्धेः । जातिवं चास्य गोत्रं च चरणैः सहेति ।जा- नेश्व [६, ३, ४१] इत्यत्र स्वाङ्गाचेत्यतोऽमानिनीत्यनुवृत्तेर्मानि- नि पुंवद्भावनिषेधो नास्ति प्रवाहणेयमानिनी । ततश्चात्र न वृ- दिनिमित्तस्य [६, ३, ३८] इति पंवगावप्रतिषेधार्थं वृद्धिविधा- नमिदमिति । यद्येवं कथं तत्र तईि न्यासकना व्याख्यातं जा- तेच [६, ३, ४१] इति पुंवद्भावप्रतिषेधे सिद्धे वृद्धिनिमित्तस्य [६, ३, ३८] इति पुंवद्भावप्रतिषेधार्थ प्रवाहणस्य ढ इति वृद्धि- विधानं जातेश्च [६, ३,४१] इत्यस्यानित्यत्वं ज्ञापयति, तेन हा- स्तिकमित्यत्र जातेश्च {६, ३, ४१] इति पंवद्भावप्रतिषेधो न ·परिभाषावृत्तेः । भवतीति । उच्यते । व्यक्ती नदा ज्ञापकं बोदव्यम् ॥ १० ॥ गर्भवट्टाबादयो भवन्ति ॥६१॥ यथा मध्ये गर्भस्तथा टाबादयः खोप्रत्ययाः प्रातिपदिकखा- द्योर्माध्ये भवन्ति । का के का इति कादेशे कृते टान्भवति । आदिग्रहणादणस्त्रसावना [६, ४, ८६] इति विभक्ती वादे- शे कृते उगितश्च [४, १, ६] इति ङीप् । अर्वत्यौ अर्वत्य इ- ति के चिदाहुः । क्रोष्टशब्दादिभक्ती स्त्रियां च [७, १, ६६] इ- ति तृज्वद्भावे क्रोट्रोभ्यां क्रोष्ट्रोभिरित्यिन्ये । ज्ञापकं चात्र न यासयोः [७, ३, ४५] इतीत्त्वप्रतिषेधार्थ व- चनम् । यदि गर्भवट्टाबादयो न स्युस्तदा विभक्तौ त्यदाद्यत्वे कते गर्भवट्टापोऽभावात् यका सकेति न स्यात् । एवं च प्रत्ययस्थात् [७, ३, ४४] इतीत्त्वप्राप्तेरभावान्न यासयोः [७, ३, ४५] इत्यनर्थ- कं स्यात् । श्रीपुरुषोत्तमदेवेन तु व्याख्यातम् । ज्ञापकं च न यासयोरित्वप्रतिषेधवचनम् । यदि न गर्भवट्टाप् स्यात्तदा त्य- दाद्यत्वे कृते सुपः परेण स्यद् यका सकेत्यत्र प्रत्ययस्थात् [७, ३, ४४] इतोत्त्वप्राप्तिरेव नास्ति सुपः परत्वादापः । तत्किं प्र- तिषेधेनेति ॥ १ ॥ विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ॥१२॥ तेन कङिति च [१, १, ५] इत्यत्र ङितीत्यस्य गुणवृद्विभ्यां सम्बन्धात्तस्मिन्निति निर्दिष्ट [१, १, ६६] इति परिभाषा नोप- तिष्ठते । तेन कङिनिमित्ते प्रत्यये निषेधानिन्नमित्यत्रापि नि- षेधः सिद्ध्यति ॥ प्रधानाप्रधानन्यायलब्धोऽयमर्थः । ज्ञापकं चात्रोदीचामातः

·१५१
सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
स्थान इत्यत्र स्थानप्रतिपत्त्यर्थं स्थानग्रहणम् । अव्यापिका चेयं
संख्याव्ययादेः [४,१,२६] इत्यत्रादिग्रहणात्। अन्यथा संख्या-
व्ययाभ्यामित्येवोच्थेत । अयं चार्थः । संख्याव्ययाभ्यामुत्तरो य
अधःशब्दस्तदन्ताबहुव्रीहे?विति । नन्वेवं संख्याव्ययाभ्यामु-
तर ऊधःशब्दान्तो यो बहुव्रीहिरिति स्यात्ततश्चदैव स्यात् ।
पञ्चघटोध्यः । पञ्चघटोध्नीति । भवति छात्र संख्याव्ययाभ्यामु-
तर ऊधःशब्दान्तो बहुव्रीहिः । उच्यते । प्रत्यासत्त्योधाशब्द
एव संख्याव्यययो विशेष्यो न बहुव्रीहिः, तथाहि संख्याव्यया-
भ्यामित्यत्रोधश्शब्द एव प्रत्यासन्नो नेतः । नन्वेवमपि त्रिप-
दे बहुव्री हो न प्राप्नोति तदर्थं यान आस्थेयः ॥ १२ ॥
प्रतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणं भवति ॥ १३ ॥
तेन हेरचङि [७, ३, ५६] इति हिनोतर्ण्यन्तादपि सनि कृ-
ते। जिघायिषतीति कुत्वं भवति । अभिषावयति परिषावयती-
त्यत्र तु सुनोतिमेव प्रति क्रियायोगो न तु सावयतिं प्रतीत्युप-
सर्गात्सुनोति [८, ३, ६५] इति षत्वमिति वृत्तावुक्तं न त्वनया
परिभाषयेति ॥
ज्ञापकं चात्र हेरचङि [७, ३, ५६] इति प्रतिषेधः । यदि प्र-
कृतिग्रहणे एयधिकस्य ग्रहणं न स्यात् । तदा केवलस्य हि-
नोतरङ्गस्याभ्यासनिमित्तप्रत्यये कुत्वमच्यमानं कः प्रसङ्गो एय-
धिक स्यात् । यदर्थमचङीति प्रतिषेधः क्रियत इति ॥
अव्यापिका चेयम् । न भादि [८,४,३४] सूत्र ण्यन्तानां भा-
दीनामुपसंख्यानमिति वचनात् । तेनाई [३, २, १२] इत्यत्र
एयन्तस्याईतेहणं न भक्तीति रशितेनोक्तम् ॥ १३ ॥

·परिभाषावृत्तेः। अङ्गटत्ते पुनरत्तावविधिनिष्ठितस्य ॥ १४ ॥ अङ्गकार्यस्य वृत्तिः प्रवृत्तिरवृत्तिस्ततो देवोनिष्ठितस्य प्र- योगाई स्याङ्गस्य पुनरङ्गकार्यप्रवृत्तावविधिरविधानं भवति । अवृत्ताविति मतमो षव्यर्थे । पुनरङ्गकार्यवृत्तेरविधिरमि- धानमनिध्यत्तिरित्यर्थः ॥ तेन पिबतीत्यत्र पिबादेशे कृते लधूपधगुणो न भवति ॥ इयं च परिभाषा भाष्ये ज्ञाजनोर्जा [७, ३, ७६] इत्यत्र ज्यादादोयस [६,४, १६०] इत्यत्र च ज्ञापिता । तथाहि पूर्व- चोक्तम् । किमर्थं जाभावो विधीयते न जभाव एव विधो- यताम् । तत्राप्यतो दो| यजि [७, ३, १०१] इत्यनेन सिद्ध्य- त्येव जायत इति । उत्तरत्राप्युक्तं ज्यात्परस्येयसः प्रत्ययस्याऽऽत्वं किमर्थमुच्यते न प्रकृतो लोप एव विधीयताम् । तस्मिन्नपि कृत तेऽकृत्सार्वधातुकयोः [७, ४, २५] इत्यनेन ज्यायानिति सिद- ध्यत्येव । तस्मात्पूर्वत्र जाभाव इतरत्र त्वाकारविधानमुभयमपि ज्ञापकमस्तीयं परिभाषेति । न्यासकारः पुनराइ । प्रतिपत्तिला- घवार्थं दीर्घान्तादेशविधानं हस्खेऽपि हि कृतेऽनो दी| यनि [७, ३, १०१] इत्येवं जानातीति सिद्ध्यति । ननु चाङ्गवृत्तपरि- भाषया न प्राप्नोति। नैतत् । निष्ठितस्येत्युच्यते। न हिज इत्या- देशे कृते निष्ठितमङ्गं भवति । अप्रयोगाईत्वात् । ज्यादादीय- स [६, ४,१६०] इत्यस्य ज्ञापकत्वमुक्तम् । अकृत्सार्वधातुक- योः [७, ४, २५] इत्यत्र कशिक्षणाननवृत्त्या । अननुवृत्तिो- रुयेत्यादौ छान्दमत्वादोर्धाभावसिद्धेः ॥ ४ ॥ इति परिभाषाहत्ता देविकपादः ॥ ३॥ । ।

·सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत् ॥ ६५ ॥ तेन पापक्तिर्यायष्टिरित्यत्र पर्वत्रासिदाधिकारीये कुत्वे षत्वे च कर्तव्येऽतो लोपस्यास्थानिवत्वाभलादौ कुत्वं षत्वं च सि- यति । ननु पापक्तिर्यायष्टिरित्यत्र यङोचि च [२, ४, ७४] इति घउझल्समुदायस्य लोपे कृते हलचोरादेशे न स्थानिवदिति सिद्धम् । नैतत् । अतो लोप [६, ४,४८] इत्यकारलोपे कृते य- डोऽचि च [२, ४, ७४] इति यकारमात्रमेव न्नु प्यते। कुत एतत् । न पदान्तादि [१, १, ४] सूत्रे यायावर इत्यत्र स्थानिवद्भावप्रतिषे- धार्थाबरेयहणात्। समुदायलोपे हि स्थानिवत्वप्राप्त्यभावादरे स्थानिवत्त्वप्रतिषेधोऽनर्थः स्यात् । यद्येवं न धातुलोप आईधा- तक [१, १, ४] इत्यनर्थकम्। योऽकारस्य स्थानिवत्त्वेन लोलुवः पोपुव इत्यादेः सिद्धत्वात्। एवं ताई न धातु लोप [१, १, ४] सू- त्रसामर्थ्यादचि प्रत्यये लोपः समुदायस्यैव क्रियत इति ज्ञाप्य- ते। अन्यत्र तु प्रत्येकं तेन सनीसंस इत्यादि सिद्ध्यति । तथा सनीखंसको दनीध्वंसक इति । यद्येवं निष्ठा शीङ [१, २, १८] इत्यत्र यन्यासकृतोक्तं शीङो ङित्करणस्य प्रयोजनं यन्न कि कित्वप्रतिषेधो मा भूच्छश्यितः शेश्यितवानिति । तदसंगतम् । निष्ठायाः सत्यप्यकित्वे यङोऽकारस्य स्थानिवत्वेन गुणाप्रसङ्गा- न्। एवं ताईधातुक इत्यस्य विषयसप्तमीत्वमाश्रित्य तत्र व्या- ख्यातम् । यदि चाचि लोपः समस्तस्यैवान्यत्र तु नियमो नास्ती- ति वाक्यार्थः । तेन प्रत्येकं समुदायस्यापि लोपः । अतो यदा समुदायलोपस्तदा शेश्यित इत्यत्राकित्त्वप्रतिषेधार्थ ङित्करण- मिति न्यासकारस्याभिप्रायः ।।

·परिभाषावृत्तेः। इयं च परिभाषा नाग्लोपिशास्वृदिताम् [७, ४,२] इत्यत्र भाष्ये जापिता । तत्र युक्तमचकथदित्यादावजादेशस्य स्थानि- वत्वादेव जो इखो न भविष्यति किमग्नोपिना नेति प्रतिषेधे- म तत उक्तं यत्र स्थानिवद्भावो नास्ति तदर्थमत्यरराजदिति न धव टिलोपोऽजादेशः किं ताई हलचोरादेश इति ततः पुन- रुक्तं न तहग्लोपिना नेति प्रतिषेधोऽत्र प्राप्तोति न छत्रागेव लुप्यते किं तान्योऽपि अथ योऽत्राग्लुप्यते तदाश्रयो निषेधः एवं ताई योऽज लुप्यने तदाश्रयः स्थानिवद्भावोऽपि भविष्यती- व्युत्कोपसंहतम् । एवं तईि यदग्लोपिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति नतो ज्ञापयत्याचार्य इत भारभ्योत्तरत्र स्थानिवद्भावो न भव- मीति तेन पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति वक्तव्यन्न भवतीति । अन्ये वाहुः । इलचोरादेशो न स्थानिवदिति । अत एव ना- ग्लोपिशास्वृदिताम् [७, ४, २] इत्यत्र रक्षितेनोक्तम् । इलचो- रादेशे न स्थानिवदिति । यदि हि स्यात्तदा स्थूलादीनां यणा- दिलोपेऽवादेशो वक्तव्यः स्यात् । स्थवीयानिति। अन्ये च बहवो दोषा उक्ताः । तस्माइलचोरादेशे न स्थानिवदिति । इह पुन- ग्लोपिग्रहणसामर्थ्यात् समुदायलोपेऽप्यग्लोपीत्याश्रीयते । केवचारलोपे प्रतिषेधस्यानर्थ क्यादिति भाष्यटीकायां निरूपि- तम् । ननु स्थवीयानित्यादाववादेशो वक्तव्यः स्यादिति कथम- यते । यावताकारस्य स्थानिवत्त्वादवादेशः स्यादेव । उच्यते। इलचोरादेशे न स्थानिवदित्यस्मिन्नसति समुदायस्य स्थानिव- त्वादवादेशो न स्यात्। नैतत् । अचः स्थानिवत्त्वमुच्यते न समु- दायस्य । उच्यते । यथात्र यो धुभयोः स्थाने सम्पद्यत इति व- ·सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । बनादभखादेशस्याप्यजादेशव्यपदेशस्तथानजादेशव्यपदेशोऽ- यस्ति । तदेवं यदानज्व्यपदेशस्तदावादेशो वक्तव्यः स्यादित्यु- तम् । यदेतदुक्तमिच्चाग्लोपियवाणसामर्थ्यासमुदायछोपेऽप्य- खोपीत्याश्रीयते । केवलारसोपे प्रतिषेधस्थानर्थकत्वादिति । एतच्चाग्लोपे सामान्यज्ञापकं तेन दृषदमाख्यदददृषदित्यत्रा- गनग्नोपेऽप्यनग्न्लोप इति प्रतिषेधाही? स्वघोः [७, ४,८४] इति न भवति । अन्यथागनग्लोपेऽग्लोपव्यपदेशो न स्यात्, अचकथदित्यत्र केवलाग्लोपेऽग्लोपनतिषेधस्य चरितार्थत्वात्, न चेदं स्थानिवद्भावेन सिद्ध्यति दीर्घविधौ ननिषेधात ॥ अनित्या चेयम् । न पदान्तादि [१, १, ५८] सूत्रे दिर्वचन- ग्रहणात् । तेन वेतखानित्यचाकारलोपस्य स्थानिवत्वादस- कारान्तपदं भवतीति रुत्वाभावः । तथा कुटादोत्यत्राकारस्य स्थानिवत्वाहकारस्यापदाम्सत्वेन जशत्वाभावः । नन्वेकादेशस्य पूर्वग्रहणेन टकारस्य पदान्तत्वं नास्ति । उच्यने । परग्रहणं यु- क्तम् । यथा शक्येत विधिः कर्तुमिति न्यायात् । सत्यम् । यत्र पराश्रितो विधिर्यथा वृक्षादित्यत्र सुपः परग्रहणात् सप्त्वात्यद- त्वं कुटादीत्यत्र न परग्रहणाश्रितं जश्त्वम्। न हि जश्त्वमाका- रमपेक्षते । उच्यते । यद्यपि जशत्वस्याकारो निमित्तं न भवति तथापि परग्रहणे सति कुडिति टकारान्तं पदं भवतीति ज- श्त्वस्य परग्रहणमेव निमित्तम् । ननु सत्यपि परग्रहणे जश्त्व- नास्ति टकारस्यापदान्तत्वात् । अकारान्तं हि पदं ततः सब्वि- धिः । उच्यते । परग्रहणे कृते एकदेशविकारद्वारेण टकारान्तं पदम्। नैतत्। अन्तादिवत्वएकदेशविकाराभावात्, अन्यथा हि ·परिभाषावृत्तेः । वृक्षमित्यत्राप्येकादेशस्य पूर्वग्रहणे मकारस्यैकदेशविकारहारेण सुप्त्वे सुपि च [9, ३, १०२] इति दीर्घः स्यादेव। एवं चोभयत आश्रये नान्तादिवदिति व्यर्थं स्यात् । उच्यते । यत्र विधिरुभ- यमाश्रयति एकमन्तादिवत्त्वेनापरमेकदेशविकारद्वारेण तवे- कदेशविकारखीकारो यथा वृक्षमिति । कुटादीत्यत्र न जशत्वं परमाकारमाश्रयतीति युक्तमेकदेशविकारिणष्टकारस्य पदा- स्तत्वमिति। ननु तथाप्यत्र पदान्तविधी जशत्वे कर्त्तव्ये पदान्त- विधिं प्रति न स्थानिवदितिस्थानिवत्त्वप्रतिषेधाजश्त्वेन भवित- व्यमेव । उच्यते। सति स्थानिवत्त्वनिषेधे पदान्तत्वं सति च प- दान्तवे स्थानिवत्त्वनिषेध इतीतरेतराश्रयत्वम् । एवमपि झला जशोऽन्त [८, २, ३८] इति जश्त्वमस्त्येव न चास्ति स्थानिवत्त्वं जश्त्वविधि प्रति न स्थानिवदिति तनिषेधात् । उच्यते । रेफा- पादीये चर्सहचरिते झलां जश्त्वे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वप्रतिषेध इष्यते । तथा च धत्व सग्धिरित्युदाहरणम् । एतच्च ठाजादा- वर्वं द्वितीयादच [५, ३,८३] इत्यत्र षड़िकप्रस्तावे रशितेनो- तम् ॥६५॥ उपजातनिमित्तोऽप्युत्सर्ग उपजनिष्यमाणनिमित्तेनाप- वादेन बाध्यते । परिहृत्यापवादविषयमुत्सर्गोऽ. भिनिविशते ॥ ६७॥ नेन दधतीत्यत्रोपजातनिमित्तोऽप्यन्तरङ्गो झोऽन्त [७, १. ८३] इत्यन्तादेश उपजनिष्यमाणनिमित्तेनादभ्यस्तात् [७, १, ४] इत्यदादेशेन वाध्यते॥ ज्ञापकं चात्र शीङ सार्वधातुके गुण [७, ४, २१] इत्यत्रैका- ·सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १५७ रे विधातव्ये गुणयक्षणम्। तस्यैतत्प्रयोजनं गुणश्रुत्येकपरिभाषो- पस्थानादिक एव स्थाने गुणो यथा स्यादिति । अन्यथा शेते इत्यत्र कारस्येत्संज्ञा बाधित्वैकारः स्यात् नत्र यद्यन्तरजस्त- दा गुणग्रहणमनर्थकं डकारे लुप्तेऽन्यथैवेकारस्यैकारादेशप्र- सङ्गात् । अत एव शीङः सार्वधातुके गुण इत्यपनीय सार्वधातु- कमपिदशीङ इति न कृतम् । न चैवमधिशय्यते इत्यत्र ङित्त्व. प्रतिषेधादातो ङित [७, २,८२] इतीयादेशो न स्यादिति वाच्य- म्।यतोऽशीङ इतिपञ्चमीनिर्देशाच्छीङ उत्तरस्य प्रतिषेधेन भ- वितव्यम्। न चाशीङ इति पर्युदासाच्च सादृश्येनाजन्तत्वाच्चाचो ङित्त्वेन भवितव्यम्। पर्युदासस्याग्रहणात्। अथ वा न शीङ इति पृथगेव क्रियतामिति । तस्मात्परिभाषादयस्य ज्ञापकमिति । उ- पजातनिमित्तोऽप्युत्सर्ग उपजनिष्यमाणनिमित्तेनापवादेन बा- ध्यत इत्यत्रार्थे चटच्छत्यतामित्यत्र कारप्रश्लेषो रक्षितेन ज्ञा- पक उक्तः । यद्येषा न स्यात् य अतुमिति स्थिते इको रे यणा- देशे कृते स्थानिवद्भावाद् दिवंचने कृतेऽत आदेः [७, ४, ७०] इति दीर्घत्वेन सिद्धमारतुरारुरिति । अस्यां तु सत्यां यणादेशो नास्ति। दिवंचने कृते उपजनिष्यमाणनिमित्तेन सवर्णदीर्घत्वेन बाधितत्वात् । सवर्णदीर्घत्वे च कृते प्रकृतिग्रहणेन ग्रहणाद्रतु- रिति स्यात् । अभ्यासग्रहणपक्षे रेफन्नोपे ातो लोप इटि च [६, ४, ६४] इत्या कारलोपे चातुरिति स्यात्। ऋगतावित्वस्य तु ग्रहणे गुणेनारतुरारुरिति सिद्ध्यति । एतच्च वार्णादाङ्ग बन्नीय इत्यस्याव्याश्रयत्वपक्षाश्रयणादुच्यते । यदि तु व्याश्रये वार्णादा- झं बलीय इति स्यात् तदा सवर्णदीर्घत्वम्बाधित्वोरदत्त्वादिकं ·क. १५८ परिभाषावृत्तेः । स्यात् । अत एवोच्च [१, २, १२] इत्यत्र रक्षितेनोक्तम्। अथवा परग्रहणं तत्र प्रत्याख्यातं यत इति ॥ १७॥ णौ कृतं स्थानिवत् ॥१८॥ णी परतो यद् वृद्ध्यादिकं कृतं तद् द्विवचने कर्तव्ये स्थानि- वत्स्यात् । तेन शावयिषति जुहावयिषतीत्यत्राभ्यासयोवर्णा- स्तत्वं सिद्धं भवति । अश्वशवदित्यत्र तु षकारस्य संप्रसारणं पो कृतमपि द्विवचने न स्थानिवद्भवति। अजादेशस्यैव पौ तस्य दिवचने स्थानिवदित्यभ्युपगमात् । एतच्च विचनेऽचि [१, १, ५८] इत्यत्र भाष्य उक्तम् ॥ ज्ञापकं चात्र ओः पुयणज्यपर [७, ४, ८०] इत्यत्राभ्यासवि- शेषणमोरिति पंदम् । तेन हि पवर्गे यणि जकारे चाऽच्परेऽ- भ्यासस्येत्वं विधोयते बिभावयिषतीत्यादिषु, यदि च णौ कृतं वृद्ध्यावादेशादिकार्य स्थानिवन्न स्यात्कथमभ्यासस्योकारेवं वि- धीयते। तुल्यजातीयत्वाज्ज्ञापकस्यापराणां पुयुजां सदृशा अ. न्येऽवर्णपरा एव स्थानिवत्वं भजन्ते। तेनाचिकीर्त्तदित्यत्रन स्था- निवदित्युत् [७, ४, ७] इत्यत्र रक्षितः। एतत्तु न सम्यक् । स्ता- तिण्योरेव षण्यभ्यासात् [८, ३, ६१] इत्यत्र सिषेधयिषतीत्युदा- हरण एकारपरेऽनया स्थानिवत्त्वं कृत्वा दिवचनस्य प्रतिपादि- त्वात्। तथौजढदित्यत्रानया स्थानिवश्वेन द्विवचनमुक्तमयुक्त स्यात् । तथा लोपः पिवतेरीच्चाभ्यासस्य [७,४,४] इत्यत्रापी- प्यदित्यत्र णो कृतं स्थानिवद्भवतीति वृत्तिकवचनं व्याहतं स्या- त्। तस्मात्मामान्येन परिभाषा। ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रेत्यचिकी- नंदित्यत्र व्यवस्था। अवश्यं चैतत् । अन्यथाऽधिजिगापयिषती- ·भष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १५९ त्यत्र का गतिः । अन्यस्खाइ । अझैकदेशाजादेशो गौ कृतं स्थानिवदिति । तेनाधिजिगापयिषतीत्यत्र स्थानिवत्वं नातच्च गौ च संश्वकोः [६, १, ३१] इत्यत्र रशितेन व्याख्यातम् । एव- मप्यचिकोतदित्यत्र दोष एव ॥ ८ ॥ अभ्यासविकारेष्वपवादा नोत्सर्गाविधीबा- धन्ते ॥६६॥ अभ्यासकिकारेश्वपवादत्वान्तरङ्गत्वपरत्वादिभिर्बाधका बा- ध्यान् विधीन बाधन्ते॥ तेन मीमांसत इत्यत्र मान्वधादिना दीर्घेण सन्यतः [७,४, 06] इतीत्वं न बाध्यते। तथाऽचिक्षणदिव्यत्र सावकाशं सन्यत [७, ४, ७८] इतीत्वमचीकरदित्यादौ दीर्घा खघोः [७, ४, ७८] इत्यनेन न वाध्यते । ज्ञापकं चात्र दीर्घोऽकित [७, ४, ८३] इत्यत्राकिगरणम् । सद्धि यंयम्यत इत्यादी दी? मा भूदित्येवमर्थं क्रियते । यदि चाभ्यासविकारेष्वपि बाध्यबाधकभावः स्यात्तदा नुगागमे कृ- तेऽनजन्तत्वादेव दीर्घो न भविष्यति किमकिङ्गहणेन तन् क- तमुक्तार्थस्य ज्ञापकमिति ॥ ८ ॥ इति परिभाषाहत्तौ णौपादः ॥ ४ ॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ पूर्वबासिद्धीयमदिर्वचने ॥ १० ॥ द्विवचने कर्तव्ये पूर्वत्रासिद्धम् [८, २, १] इति न प्रवर्तते।तेन द्रोग्धादोग्धा द्रोढ़ाद्रोढेत्यत्र दुहेलि घत्वढत्वयोः कृतयोः स- ·परिभाषावृत्तेः । वस्य द्वे [८,१, १] इति दिवचनं भवति । अन्यथा पूर्वत्रासिद्धम् [८, २, १] इत्यसिद्धत्वाद् द्रोह तेत्यस्य दिवचनं स्यात्। ततो वा द्रुधमुहेति घत्वविकल्पः। तत्रैतन्न लभ्यते यदा प्रकृतेर्घत्वं तदा द्विरुक्तस्यापोनि । ततश्च ढत्वमपि कदा चित्स्यात् । एवं च द्रो- ग्धाद्रोत्यनिष्टं स्यात्। नन्वमिद्धपादं पठित्वा सर्वस्य देपादः प- यतां ततोऽसिद्वत्वं न भविष्यति। नैतत्। एवं हि पठतिपठतित- रामित्यत्र प्रकर्ष प्रत्ययात्परत्वेन द्विवचनं न स्यात्। पूर्वत्रासिद्धीये नास्ति परत्वमभावादुत्तरस्येतिवचनाङ्गामस्त्वेक्षत इत्यत्र च त्वा- मौ द्वितीयाया [८, १.२३] इत्यस्यासिदत्वादागुणो न स्यात् ॥ ज्ञापकं चात्र सर्वस्य द्वे [८,१, १] इत्यत्र सर्वस्येति वचनम् । सद्धि मत्वर्थीयाकारप्रत्ययान्तम् । तेनायमर्थः । सर्वकार्ययुक्तस्य द्विवचनं सर्वकार्यं कृत्वा दिर्वचनं भवतीत्यर्थः । एवं च तदुपप- द्यते यद्यसिद्धत्वन्न भवतीति ज्ञापकम् । ननु सर्वस्येति वचनं स- वस्य हिर्वचनार्थम् । अन्यथा परर्वर्जन [८,१, ५] इति दिर्वचन- मन्त्यस्य स्यात् । एतच्चायुक्तम्। वे विधीयते तयोश्चानेकालवा- मर्यादेशः सिद्ध एव। सत्यम् । हलन्तेषु पर्यादिम्विकारस्थानो- त्यस्य स्यात् । ननु हाविकारौ स्याताम् । ततश्चानेकालत्वाद्युक्तं सर्वादेशत्वम् । न च दाविकारौ कृतैकादेशावादेशत्वं प्रतिप- द्यते इत्येकालवादादेशोऽन्त्यस्य स्यात् । न ह्यप्रवृत्तयोस्तयोरे- कादेशशास्त्रप्रवृत्तिरस्ति प्रवृत्तिकाले चानेकालत्वात्मर्वादेश- त्वमिति नास्त्यन्त्यस्य विधिः । स्यादेतत् । अचोऽईमात्रे ताई प्राप्नुतः परिशब्दस्याईमात्रे हे विधीयमानेऽल्यहणेन चाईमा- बाया अग्रहणादनेकालत्वाभावेऽसति सर्वस्येति वचनेऽन्त्यस्य ·भष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १६१ प्राप्नुन इति । एतच्चातीवासम्यक् । अश्लिष्टस्याईमात्रादयस्यो- धारणायोग्यत्वादशक्य आदेशः कर्तुम् । अन्यस्खाइ। सर्वस्य हे [८, १, १] इत्यत्र सूत्रे कात्यायनवाक्यमिदं परिभाषारूपेण पश्यते । पूर्वत्रासिद्धीयमदिर्वचन इति। अनित्या चेयम्। उभौ साभ्यासस्य [८, ४, २१] इति वचनात् । नेन प्रणिनायेति सि- यति ॥ १० ॥ इति परिभाषाहत्तौ सर्वस्य इपादः ॥ १ ॥ अनित्यमागमशासनम् ॥ १०१ ॥ तेन शाकं पचानस्येत्याने मुम भवति । सागरं तर्तुमिच्छती- त्यत्रेड् न भवति । ज्ञापकं चात्रानि लोट [८,४, १८] इत्यत्रानीत्यागमसहित- स्य नेग्रहणं नित्ये द्यागमशासन बाट उपादानमकृत्वा निलोट इत्येवं कुर्यात् । तथा युवोरनाको [७, १, १] इत्यत्र न्यासे घो- झेपो लेटि वा [७, ३, ७०] इति वाग्रहणेन ज्ञापिता। के चित्तु स्तोः चुना थुः [८,४, ४] इत्यकृतनुमागमनिर्देश ज्ञापकमाहुः । नन्वागमशासनमिति कथम् । यावताऽमि पूर्व [६, १, १०७) इ- त्येकादेशस्य परग्रहणेन ग्रहणादन्तर्वार्तनों विभक्तिमाश्रित्य प्रदत्वान्नलोपेन भवितव्यम् । उच्यते । अचः परस्मिन् [१,१, ५७] इति स्थानिवत्त्वान्न भविष्यति।न चात्र पदान्त विधि प्रति न स्थानिवदित्य स्ति, इतरेतराश्रयत्वात्। सति स्थानिवत्वप्रतिषेधे पदान्तत्वं सति च पदान्तत्वे स्थानिवत्त्वप्रतिषेध इति । नन्वेव- मपि पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदिति स्थानिवत्त्वं न प्राप्नोति । उच्यते । उत्तरपदत्वे चापदादिविधावित्युत्तरस्य पद त्वे कर्म- ·१६२ परिभाषावृत्तः। व्ये प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाच्छासनस्य पदत्वं नास्तीति कुतो नलो- पः । यद्येवं षात्पदान्तात् [८,४, ३५] इत्यत्र वृत्ती यड्याख्यात पदेऽन्तः पदान्त इति सप्तमीसमासोऽयं तेनेह न भवति सुपि केण सुयजुष्कणेति तदसङ्गतम् । तथाहि । यथा सुपिकणे- त्यत्र कात्ययेऽपदे परतः षकारान्तन्तथैवापदान्तत्वं षान्तस्य । उच्यते । पदादिविधिशब्देन सात्यदाद्योः [८, ३,१११] इत्यार- भ्य ये विधयस्ते गृह्यन्ते। तेनापदादिविधावितिवचनादुत्तरस्य पदत्वं भवत्येव। अत्र चार्थे षात्पदान्तादित्यत्र पदान्तग्रहणंज्ञा- पकम् । तथा च पदव्यवायेऽपि [८,४,३८] इत्यत्र मैत्रेयः। अत्र च ज्ञापकम् । षात्पदान्तादित्यत्र पदेऽन्तः पदान्त इत्येवमर्थस्य पदान्तग्रहणस्योपादानम् । न हि तदन्यथा सम्भवतीति । अ- बोच्यते । ननु यद्येवमर्थं पदान्तयहणं तदा तदकृत्वा षात्सुपी- त्येवं क्रियताम् । षात्यद इति वा । अयं चार्थः सुबन्ते परतो यः पकारः पदे परत इति एतदेवमुक्तार्थस्य ज्ञापकं भविष्यति । किं चैवं विधज्ञापने न प्रयोजनम् । षात्पदान्तादिति कर्त्तव्ये प्र- त्ययलक्षणं भवतीत्येवास्तु । उच्यते । यत्तावदुक्तं । सुपीति कि- यता पद इति वा । तन्न । यदि तन्निर्वइति । तदा किं पदान्त- ग्रहणस्योक्तार्थज्ञापकता व्याइन्यते। द्वितीयमपि न । यत एवं. विधज्ञापने द्रुणसो वाणस इत्यादावुत्तरस्य नःशब्दस्य पदा- न्तत्वात्पूर्वपदात्संज्ञायामग [८,४,३] इति पात्वं भवति चर्मना- सिके णत्वाभावः । अन्यथा मातृभोगीणवच्चमनासिक इत्यत्रा- पिणत्वं स्यात्। तथा माषकुम्भवापेनेति समास उत्तरस्य कुम्भ- शब्दस्य पदत्वं भवति । तेन माषकुम्भवापेनेत्यत्र पदव्यवाये ण- ·अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । स्वप्रनिषेधः सिद्ध्यति । अन्यथा प्रत्ययलक्षणाभाकान्निमित्तनि- मित्तिनोः पदव्यवायो न.स्यात् । नन्वत्रापि पदव्यवायेऽपि [८ ४, ३८] इतिसामर्थ्यात्प्रत्ययलक्षणेन पदत्वं भविष्यति । उच्च- ते । यदि सामर्थ्यायवस्था तदोक्तप्रकारे निष्फलो व्यारोषः । ननु यदि सात्पदाद्योः [८,३,१११] इत्यारभ्य कार्येऽपदादि- विधावितिवचनादुत्तरस्य पदन्वं भवति । तर्हि भावकर्मणोः [१, ३,१३] इत्यादी पदान्तस्य [८,४,३७] इति कर्तव्ये ण- स्वप्रतिषेधे पदत्वं प्रायोति नतश्च पदान्तस्य [८,४, ३७] इति पत्वप्रतिषेधेन भवितव्यम् । उच्यते । भावकर्मणोः [१, ३, १३] इति निर्देशाददोषः। ननु च यद्युत्तरपदत्वे चापदादिविधावि- त्यस्ति । कथं तईि विमलद्यु दिनमिति। यावताऽत्राप्युत्तरपदत्वे चापदादिविधावितिवचनादिवशब्दस्य पदत्वं नास्ति । उच्यते । तत्रैङः पदान्तादति [६, १, १०८] इत्यतोऽन्तग्रहणमनुवर्तते। तेन तदन्तविधिना दिवशब्दान्तपदस्योत्त्वमिति सिद्धं विमलद्यु दिनमिति । केवले तु द्युभ्यामित्यादी व्यपदेशिवशावादुत्त्वम् । न चास्ति व्यपदेशिवनावोऽप्रातिपदिकेनेति । द्युप्रागफागुदक- प्रतीचो यत् [४, २,१०१] इत्यत्र निर्देशात् ॥ १०१ ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः ॥ १०२॥ निमित्तेन निर्मितं नैमित्तिकम् । वुञ्छणादौ [४, २,८०] कुमुदादित्वाहा । कारणापाये तत्कार्यमध्यपैति । तेन स्वातीत्यत्र मूर्द्धन्याभावे मात्वमपैति । पटुभार्य इत्यत्र डीनिवृत्तौ यणादेशो निवर्तते । ज्ञापकं चास्या उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य [८,४,६१] इत्यादी ·१६४ परिभाषावृसेः । षकारनिवृत्तौ ठस्य थकारोच्चारणम्। लौकिकश्शेष सव्यभिचा- रो न्यायः । लोके हि जपाकुसुमसन्निधौ स्फटिके रागस्तनिव- तो निवर्तते, तक्षकाभावे च प्रासादोऽस्त्येव । तेनास्थापत्य- मिति प्रकृतेरपाये प्रत्ययो न निवर्तते । तथा अभूनृप इत्यादी पदसंस्कारे भूतसामान्ये लुनद्यतनावगमवेचायां न निव- नते । एतस्मिन् पादे उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य [८४, १४] इत्यत्र स्थाने दिर्वचनपशेऽपि श्रुत्यभेदात्तत्त्वाध्यवसायेन कार्याणि प्रवर्तन्त इति सोपदेशानां सिच्प्रभृतीनां पाठेन सि- चो यङि [८, ३, ११२] इतिप्रतिषेधार्थेनेत्यादिफक्किकायां दू- षणं समाधानं चैकाच्पादे संप्रसारणभाषायामुक्तम् ॥ १०२॥ इति परिभाषाहत्तौ रेफपादः ॥ ३ ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः ॥८॥ अतः परं न्यायमूलाः परिभाषाः ॥ गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसंप्रत्ययः ॥ १०३ ॥ प्रयत्नोपपादितोऽर्थों गौणः शब्दः, श्रुतिमात्रेण प्रतीयमान- स्त मुख्यः, एतयोमध्ये मुख्य एव कार्यं भवति । तद्यथाऽमेर्टक [४, २, ३३] इति मुख्यादग्निशब्दादृग्भवति । न त्वनिर्माणवक इत्यादेरुपचरिताहोणात् । तथा विभाषाऽञ्चरदिक स्त्रियाम् [५,४,८] इति प्राच्यवाची दिगित्यत्र खप्रत्ययो मुख्ये दिग- र्थेऽदिक स्त्रियामिति प्रतिषिध्यते । न तु दिगर्थोपसर्जनीभूते प्रामाण्यर्थे प्राचीना ब्राह्मणीति ॥

·न्यायमूला: परिभाषाः। न्यायमूला चेयम् । तथा ह्यने स्तुत्स्तोमसोमा [८,३,८२] इत्यत्र भाष्यकारेणोक्तम् । लौकिक एवायं न्यायो गौणमुख्य- योर्मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति । यथा गौरनुबध्यतामित्युक्ते वाही- को नानुबध्यते । तेनामिसोमो माणवकावित्यत्रोपचरितवृत्तेर- निशब्दादुत्तरस्य सोमसकारस्याग्नेः स्तुत्स्तोमसोमा [८,३,८२] इति षत्वं न भवति मुख्यात्तु ईदग्नेः सोमवरुणयोः [६, ३, २०] इतीत्त्वे कृते भवत्येव षत्वमनीषोमाविति । अत एवेदग्नः सोम- वरुणयोः [६, २,२७] इत्यत्र वृत्तावग्नः स्तुत्स्तोमसोमा [८, ८२] इत्यनेन षत्वमुक्तम् । न चैकदेशविकारद्वारेण गौणोऽर्थो भवति । तथाहि । यया गौरनुबध्यतामित्युक्त वाहीको नानुव- ध्यते । न तथा कर्णादिहीनो गौरिति । न्यासकारण त्वः स्तु- स्तोमसोमा [८,३,८२] इत्यत्र विभाषेट [८,३, ७८] इत्यतोऽ- वृत्तविभाषाग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषया दीर्धादेवानीशब्दा- वत्वमुक्तम्। अमिसोमौ माणवकावित्यत्र षत्वन्न भवतीत्युक्त- म् । पुरुषोत्तमदेवेन तु व्याख्यातम् । ज्ञापकमप्यत्र वर्णयन्ति द्यावापृथिव्यादि [४, २, ३२] सूत्रे अग्नीषोम इति षत्वार्थं निपा- मनम्। षत्वं ह्यात्राग्नेः स्तुत्स्तोमसोमा [८,२,८२] इतिहखेका- रान्तान्मुख्यादग्निशब्दात्परस्य सोमसकारस्योच्चमानमीदग्नेः सोमवरुणयोः [६, ३, २०] इतीत्त्वे कृत एकदेशविकारेण स एवा- यमिति संप्रत्ययेऽपि गौणत्वान प्राप्नोतीत्यग्नीषोमा इति षत्वा- थे निपातनं ज्ञापकम् । न चाग्नेः स्तुत्स्तोमसोमा [८, ३,८२] इति वचनात्षत्वमाशङ्खनीयम् । अनीषोमाख्या को चित्यत्र दे- बताइन्हें वचनस्य चरितार्थत्वादिति । लक्ष्यवशात्क चिढ़ौणो- ·परिभाषावृत्तेः । ऽप्यर्थः स्वीक्रियत एव । यथा शीतोष्णाभ्यां कारिणि [५,२,७२] इति कनविधी शीतकोऽलस उष्णको दक्ष इति । गोतो णि- त् [७, १, ६०] औतोऽमशसोः [६, १, ९३] इत्यत्र गोशब्दप्र- धानत्वानिर्देशस्यार्थाश्रययोर्गौणमुख्ययोन विचार इति गौ- हीको गां वाहीकमानयेति वृद्ध्यात्वे भवतः ॥ १०३ ॥ कृत्रिमावनिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः ॥ १०४ ॥ कृत्रिमं पारिभाषिकम् । ततोऽन्यदकृत्रिमम् । तयोर्मध्ये कृ. त्रिमे कार्यसंविज्ञानम् ॥ यथा कर्मणि द्वितीया [२, ३, २] इति कर्तुरीमिततमं कर्म गृह्यते । न लौकिक क्रिया कर्मेति । तथा कखादिभ्यो गोत्रे [४, २, १११] इञाच [४, २, ११२] इति पारिभाषिकगोत्रेञन्ता- दण् भवति दाक्षेरमी दाशाश्छात्राः । न लौकिकगोत्राद्युवप्र- त्ययान्तात्याणिनिशब्दात् । तेनौत्सर्गिको वृद्धाच्छ एव भवति पाणिनीया इति । पाणिनिशब्दो हि पाणिनस्यापत्यमिति यु. वापत्येजन्तः। वृद्धम्य च पूजायामिति वा गोत्रप्रत्ययस्यैव युवसं- ज्ञायां युवप्रत्ययेजन्तः । तदेवं यूनि लुक् [४, १, ८०] इति इनो स्नुकं कृत्वा पाणिनशब्दाच्छ प्रत्यये कृते पाणिनीय इति । अन्यः पुनराइ गोत्रोशोष्ट्रोरभराजराजन्य [४, २, ३८] इत्यत्रापत्य- प्रत्ययान्ताद्राजन्यशब्दात्प्रत्ययविधानात्प्रत्ययाधिकारे न लौ- किकं गोत्रं गृह्यत इति । तद्ध्यनन्तरापत्यार्थो गोत्रीशोष्ट्रोर- भ्रराज [४, २, ३८] इत्यत्र क्रियते। यदि चात्र लौकिकं गोत्र- मपत्यमात्रं गृह्यते तदाऽनन्तरापत्यार्थमपि राजन्यग्रहणमन- र्थकम्। अपन्यमात्रस्य गोत्रग्रहणे गोत्र श्रुत्यैवोपा तत्वात्तस्मा:-

·१
न्यायमूला: परिभाषाः ।
१६७
द्राजन्यग्रहणं ज्ञापयति प्रत्ययाधिकारे लौकिकं गोत्रं न गृ.
द्यत इति । तेन प्रत्ययाधिकारे अणिोरनार्षयोरित्यत्र तथा
कखादिभ्यो गोत्रे [४, २, १११] इझच [४, २, ११२] इत्या-
दावपि शास्त्रीयमेव गोत्रं गृह्यते । तन्मतेनैव यस्कादिभ्यो गोत्र
[२, ४, ६३] इत्यत्र वृत्तावुक्तम् । प्रत्ययविधेश्चान्यत्र लौकि-
कस्य गोत्रस्य ग्रहणमिति । एतच्च वार्तिककारमतम् । स हि
राजन्यशब्दस्य जातावपि वर्तमानस्यापत्यार्थत्वमभ्युपेत्य प्र-
कृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवान इत्यापत्यस्य च तद्वितेऽनाति [६,
४, १५१] इति यलोपनिवृत्तये प्रकृतिभावमारभते । अपर आ-
ह। उभयगतिरिह शास्त्र सम्भवतीति क चिच्छास्त्रीयग्रहणम्।
तेनाणिनोरनार्षयोः [४, १, ७८] इत्यत्र तथा कण्वादिम्यो गोत्र
[४, २, १११] इञश्च [४, २, ११२] इत्यत्र कृत्रिमपरिभाषया
शास्त्रीयगोत्रग्रहणम् । यस्कादिभ्यो गोचे [२, ४, ६३] इत्यत्र
गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्र [४, २, ३८] इत्यत्र प्रत्ययविधावपि लौकिक-
गोत्रग्रहणं राजन्यग्रहणं त्वपत्यप्रत्ययान्त कार्यान्तरनिवृत्त्यर्थं
तेन राजन्यकमित्यत्रापत्यस्य च तद्धितेऽनाति [६, ४, १५१]
इति लोपो न भवति । एवं च प्रकृत्याऽके राजन्यमनुष्ययुवान
इत्येतदक्तव्यं न वक्तव्यं भवति । एतच्च सूत्रदर्शने गोत्रोझोष्ट्र
[४, २, ३८] इत्यत्र वृत्तावुक्तम्। अपत्याधिकारादन्यत्र लो-
किकं गोत्रं गृह्यत इति। अपत्याधिकारे तु तस्यापत्यमित्यधि-
कारागोत्रे कुजादिभ्यफ [४, १, ९८] इत्यादी गोत्रग्र-
हणाच्छास्त्रीयमेव गोत्रं गृह्यते । अपत्यमात्रस्य लौकिकस्य
गोत्रस्यापत्याधिकारादेव लब्धत्वात् ॥ १०४ ॥

·----------------- परिभाषावृत्तेः । प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसंप्रत्ययः ॥ १०५ ॥ तेनाकडारादेका संज्ञा [१, ४, १] इत्यत्र कड़ाराः कर्मधारय इत्यत्र यः कड़ारशब्दः सोऽवधित्वेन गृहाते न तु प्राकड़ारात्म- मास इत्यत्र । कड़ाराः कर्मधारय [२, २, ३८] इत्यत्र यः कड़ा- रशब्दस्तस्यानुवादत्वात् प्राधान्यम् ॥ लौकिक एवायं न्यायः प्रधानाप्रधानयोरित्यादिः । तथाहि । बहुषु गच्छत्सु कश्चित् कंचित् पृच्छति कोऽयं याति स आइ राजेनि । यः पृच्छति याचाचष्टे तयोरुभयोरपि प्रधाने राजनि संप्रत्ययो न तु समीपपुरुषादाविति । अयं च प्रधानाप्रधानन्या- या व चिदन्तरङ्गन्यायं बाधते व चिन्नेति । तथाहि । लोकोहि प्रातरुत्याय मुखधावनादीन्यन्तरङ्गाणि तावदादौ करोति पश्चात्प्रधानं राजगृहगमनादिकमिति । तदेवमुभाभ्यां प्रधाना- न्तरङ्गाभ्यामिह व्यवहारः । तथाहि । प्रधानाप्रधानन्यायेन स्थानिवत् [१, १, ५६] सत्रे कार्यातिदेश उक्तः शास्त्रापेक का- य प्रधानं शास्त्रस्य तदर्थत्वात् । तथा गाङ्कटादि [१, २.१] सू- वेऽन्तरगत्वाकास्त्रातिदेशः । तथाचोच्चुकुटिषतीत्यत्रानोपदे- शिकत्वात्मनो ङित्त्वादात्मनेपदाभावो न्यासे व्याख्यात उपप- नो भवति । कार्यातिदेशे हि यथाध्यगीटेत्यत्रात्मनेपदं स्था- निवडावेनोक्तम्। तथा चोच्चुकुटिषतीत्यत्रापि स्यात् । कार्या पेक्षया शाखस्यान्तरङ्गवं प्रथमतो ग्रहणात् ॥ १०५॥ उपपदविभक्तोः कारकविभक्तिबलीयसी ॥ १.६ ॥ तेन नमस्यति देवानिति कर्मणि द्वितीया भवति । न तु न- मास्वस्ति [२, ३, १६] इत्युपपदविभक्तिप्रचतुर्थीति ॥

·परिभाषावृत्तेः । अत्राहुः । ननु प्रत्ययार्थे गुणीभूतस्य नमःशब्दस्य पृथक्स- म्बन्धाभावादेव देवशब्दाच्चतुर्थ्याः प्रसङ्गो नास्ति । तथा नम- स्करोति देवानित्यत्रापि नमःशब्दो यदा करोतिपरः करोतः प्रणाममर्थं द्योतयन् साशात्प्रभृतीनि च [१, ४, ७४] इत्यनेन कि- यायोगे गतिसंज्ञको भवति तदा करोत्यर्थे तस्य प्रादिवत् स- वंशब्दावृत्तः पृथग्देवशब्देन सम्बन्धानुपपत्तेश्चतुर्थीप्रसङ्गो ना- स्ति । यथाऽपिः पदार्थसम्भावनाऽन्ववसर्गगर्दासमुच्चयेषु [१, ४, ९६] इत्यत्र सर्पिषोऽपि स्यादित्यत्र मर्पिःशब्दाकर्मप्रवचनीय- विभक्त्यभावो न्यासे व्याख्यातः। तत्किमेतदर्थपरिभाषाश्रयण- म् । युक्तं चैनत् । अन्यथा क्रियायोगाभावपक्षेऽपि यदा विशे- घभूनं प्रणामार्थमाह तदाप्यनया परिभाषया चतुर्थी बाधित्वा द्वितीया स्यात्। न चेष्यते। तथा च भट्टिः । नमश्चकार देवेभ्यः पर्णशाला मुमोच चेति । तथा रावणाय नमः कुर्यात्मोतेऽस्तु स्वस्ति ने ध्रुवमिति । अन्ये त्वाः । गुणभूतापि क्रिया या साध- नमनु सम्बन्धमनुभवति यथा कतपूर्वो कटं देवदत्त इति तद्द- दिह नमोऽर्थः प्रणामो देवैः सम्बध्यत इति नमस्यति देवानि- त्यत्र स्यादेव चतुर्थीत्युपपदविभक्तिरिति परिभाषा समाश्रयि- नव्या। किं त्वेवं देवाय नमः करोतीत्यत्र स्याद् द्वितीया । त- स्मादिदमुदाहरणम् । कुतोऽध्यागच्छति कुतः पर्यागच्छतीत्य- त्राधिपरो अनर्थको [१, ४, ८३] इत्यधिपर्योः कर्मप्रवचनीयत्वे- ऽपि कुत इति किंशब्दादपादाने पञ्चमी । न कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा गतिसंज्ञाबाधनार्था तेन गतिर्ग- तो [८, १,७०] इति निघातो न भवति । अत्र हि किंशब्दवा- ·१७० न्यायमूला: परिभाषाः । च्यस्याधिपर्यर्थेनोपरिभावेन सर्वतोभावेन च सम्बन्धोऽस्ति । तथा सुसितं भवतेत्यत्र सुशब्दस्य सुः पूजायामिति कर्मप्रवच- नीयत्वेऽपि भवच्छब्दात्कर्तृतीया न तु कर्मप्रवचनीयदितीया। अन्तरङ्गन्यायलब्धोऽयमर्थः ॥ १०६ ॥ अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०७ ॥ प्रधानाप्रधानन्यायलब्धोऽयमर्थः । तथाहि समुदायस्य स- र्वानुमाहिन्वेन प्राधान्यं तेनावयवाश्रितात् समुदायाश्रितं कार्य भवति । तेन दीधीवेवीटाम् [१, १, ६] इत्यत्र दीधीवेवीडोमे- इणं न तु दीङ् भये धीङ् अनादरे वेञ् तन्तुसन्ताने वी गत्या- दावित्येषामिति । ननु कथं प्रत्येकग्रहणशङ्का यावता प्रत्येक ग्रहणे दीवेजोर्यहणमनर्थकं तत्र गुणाभावात्प्रतिषेधोऽनर्थ- कः । तथा चैविषयस्य दीडो मीनातिमिनोतिदीङा ल्यपि च [६, १, ५०] इत्यात्वे कृते तथा वेश्च स्वभावादेवेग्न सम्भवति । उच्यते । इयोरप्येतयोर्यतीद्यति [७, ४,४०] इतीत्वे च कृते देयं चेयमित्यत्र गुणप्रतिषेधः संभवति । ननु तथापि वेनो ग्रहणम- सङ्गतं वीयहणेनैव लब्धे एतस्यापि वेनो गुण प्रतिषेधः सिध्य- ति । न सिध्यति लाक्षणिकत्वादस्य । न्यासकारस्तत्रोक्तवान् । यदि दोङादीनां ग्रहणमभिमतं स्यात्तदाऽसन्देहार्थं वीवेधीदी- टामिति विन्यासं कुर्यात्। एवं चैतत्परिभाषाप्रयोजनं न दृश्यते सर्वत्रैवासंदिग्धकरणादेवापेशितसिद्धे ॥ १०७ ॥ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ १०८॥ तेन घुमागादि [६, ४, ६६] सूत्रे गाग्रहणेन गै शब्दे गा. स्तुतौ गालिटि [२.४,४८] णौ च संभचङोः [६, १, ३१] इति ·। परिभाषावृत्तेः । १७१ गाङ्गतावित्येते गृह्यन्ते। अत्रैव च घुमाग्रहणेन मा माने माङ् माने मेङ्मणिदाने इति । दाग्रहणेन च दाधा घ्वदावित्यत्र डु- दान् दाने दे रक्षणे दो अवखण्डने दाण दाने इति । यद्येवं गापोष्टक [३, २, ८] इत्यत्राप्यनया गाङो ग्रहणं प्राप्नोति । गा स्तुतावित्ययं तु छान्दसत्वान्निराकृतो रक्षितेन । तथा हावाम- श्व [३, २, २] इत्यत्रापि मा मान इत्यस्य, तथा दाधा घ्वदावि- त्यत्रापि दाशयतेर्दाशब्दस्य ग्रहणं ततश्च प्रनिदाशयतीत्यत्र नेगदनद [८,४, १७] इत्यादिना णत्वं स्यात् । उच्यते। गापो- एक [३, २, ८] इत्यत्र परस्मैपदिना पिवतिना साहचर्याद्गायते- रेव ग्रहणम् । साहचर्यपरिभाषा चनया न बाधते । न चैवं घ्वादिखूपि साहचर्यपरिभाषया गायतेरेव ग्रहणमाशकनी- यम् । गाङ्कुटादि [१, २, १] सूत्रे गाङ्ग्रहणात् । तद्यध्यगीष्टे. त्यत्र ङित्त्वार्थं क्रियते । तच्चापीत्त्वार्थम् । हावामश्च [२, २, ३] । इत्यत्रापि सानुबन्धकमाइचर्यान्माङ्मङोः सानुबन्धयोरेव ग्रहणं न निरनुबन्धकस्य मा मान इत्यस्य । नुग्विकरणपरिभा- घाऽप्यनया न बाध्यते । घुमास्थागादि [६, ४, ६६] सूत्रे मता- न्तरेण नुग्विकरणपरिभाषाबाधोऽपि न्यास उक्तः । दाधा घ्व- दाप् [१, १, २०] इत्यत्रापि दाग्रहणेनार्थवत्परिभाषया दाशय- तेह शब्दस्याग्रहणाम्। अर्थवत्परिभाषाऽप्यनया न बाध्यते । य- येवं प्रणिदापयतीत्यत्र निरर्थकत्वाद् घुसंज्ञा न स्यात् । अना- गमकानां सागमका आदेशा भवन्तीति सागमकस्यार्थवत्त्वम्। उच्यते । आगमास्तगुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्त इत्याश्रय- णीयम् । इयं च परिभाषा निरनुबन्धकलुम्विकरणलक्षणपरि- ·न्यायमूला: परिभाषाः। भाषाणामपवादिका। लक्ष्यवशान्न क चिदित्याहुः । निरनुब- न्धकलक्षणपरिभाषयोरित्यन्ये । स्नाणपरिभाषाया इत्यपरे। तत्र निरनुबन्धन क्षणपरिभाषयोर्बाधे युक्तिमपि के चिदाहुः । गामादाग्रहणे या परिभाषाऽस्ति सैवानया वाधितव्या। तद्य- हणे चान्तरङ्गत्वानिरनुबन्धकपरिभाषा विद्यते लक्षणपरिभा- षा च । न तु लुम्विकरणसाहचर्यपरिभाषे च । बहिरङ्गत्वात्। अर्थवत्परिभाषाऽपि बहिरङ्गव। अर्थवत्ताया लौकिकवैदिक- प्रयोगादधिगमात् । तदेवं निरनुबन्धकलाक्षणिकग्रहणविचार कार्यकाले संज्ञापरिभाषे इत्यत्र पो तुल्यत्वात्मामान्येन इयो- रपि निरनुबन्धकलाक्षणिकपरिभाषयोर्बाधां करोति गामादा- ग्रहणेय्वविशेष इति । न चैवं देवदत्त हन्तृहतन्यायेन गामादाऽ- ग्रहणम्, निरनुबन्धकलाशणिकपरिभाषाबाधे नास्ति लुम्विक- रणपरिभाषेति वाच्यम्। शाखबाधानभ्युपगमात्। गाङ्कुटादि- [१, २, १] सूत्रस्थ गाङो ङकारप्रत्याख्यानकाले यथोद्देशपश- माश्रित्य परत्वाल्लक्षणपरिभाषां बाधित्वा निरनुबन्धकपरिभा- षया के गै शब्द इत्यस्यैव ग्रहणं स्थादित्युक्तं न्यासकारेण । य- थोद्देशपक्षे हि सामान्यग्रहणं नास्ति । परत्वानिरनुबन्धकपरि- भाषाया बन्नवत्वात्। ये तु प्रत्ययविधिविषयां निरनुबन्धकपरि- भाषामाहुस्तन्मतेन लक्षणपरिभाषेव बाध्यत इति । अस्यां च परिभाषायां गामादा गृहन्ते यस्मिन्नित्याश्रयणेनान्यस्यापि सामान्यग्रहणमाहुः । तेन दाधा घ्वदाप् [१, १, २०] इत्यत्र धाग्रहणेऽपि सामान्यग्रहणेन धेटोऽपि ग्रहणं भवति । अनया दाधा घ्वदाप [१, १, २०] इत्यत्र दाग्रहणेन मीनातिमिनोति- ·परिभाषावृत्तेः । १७३ दीड ल्यपि च [६, १, ५०] इत्यात्त्वे कृते दीडो यद् ग्रहणं प्राप्नोति तत्प्रयोजनाभावान्न भवति । तथा युपसर्गे घोः कि [३, ३, ८२] इति किप्रत्ययेऽनेविषयत्वादात्वन्नास्ति । दो द- द घोः [७, ४,४६] इत्यपि कर्त्तव्ये आत्त्वन्नास्ति ति किति त- विधानात् । घुमास्थेति [६, ४, ६६] ईत्त्वमपि नास्ति तस्यापि- कित्येव विधानात् । सनि मीमाधु [७, ४, ५४] इत्यत्रापि सनी- को झल् [१, २, ८] इति कित्त्वादात्त्वनास्ति । अथाप्यस्ति तथा- पि दायहणे तद्ग्रहणादिसादेशेन भवितव्यमेव । ननु ने- गद [८,४,१७) इति पत्वसम्भवात्मणिदातेति कथं प्रयोज- नासम्भवः । उच्यते । नेर्गदादि [८,४, १७] सूत्रे ध्यन्तस्य धु- शब्दस्य परनिपातनात्र णत्वाभावमाहुः । नन्वेवमपि लुङि मिचि एविषयत्वादात्त्वे कृते स्थाध्वोरिच्च [१, २, १७] इति कित्त्वत्त्वे स्यातामित्यस्ति प्रयोजनसम्भवः । ततश्योपादास्तेति । न स्यात् । तत्र भाष्य सन्निपातलशणपरिभाषया परिहार उ- तः । सिचो ह्यकित्त्वादेवैजविषयतायां सत्यामाकारणात्मा लब्धः स यद्यात्मानं दर्शयेत्तदाऽकित्त्वस्योच्छेदरस्यात् । तस्मा- दकित्त्वविघाताय न यतत इत्यात्मानमपद्भुत इति ॥ १०८ ॥ सामान्यस्यातिदेशे विशेषस्यानतिदेशः ।। १०६ ॥ तद्यथा । गाकुटादिभ्य [१, २, १] इत्यादौ कुटादिभ्यः परस्य ङित्मामान्यस्य यत्कार्यं तत्र कङिति च [१, १, ५] इतिगुणप्रति- षेधादीकोऽतिदिश्यते, न तविशेषस्य यङादेर्यत्कार्य दिवचना- दिकं तदतिदिश्यते ॥ लोकसिद्ध एवायमर्थः। तथाछि। लोके ब्राह्मणवदस्मिन् क्षत्रि-

·१७४
न्यायमूला: परिभाषाः ।
ये प्रवर्तितव्यमित्युक्ते ब्राह्मणसामान्यकार्य वन्दनादिकमति-
दिश्यते न तु माठरादिविशेषसम्बई परिवेषणादिकम्। क चि-
द्विशेषोऽप्यतिदिश्यते । तत्र स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ [१, १,
५६] इति विधिग्रहणं निङ्गम् । तत्र झुच्यते। अनल इति सम्ब-
न्ध सामान्ये षष्ठी क्रियताम्, अत एवानाश्रयो विधि ढोरस्के-
नेत्यत्र सकारस्य स्थानिवत्त्वे णत्वप्राप्तिः, तथाऽस्तु एव स्थाने वि-
धिर्युकाम इत्यत्रोत्त्वस्य स्थानिवत्त्वाइलि लोपः, तथाऽल उत्तरो
यो विधिरित्याद्यौत्त्वस्य स्थानिवत्त्वाइलः सुलोपः, तथाऽस्लि
परतो यो विधिः स इष्टवानित्यत्र सम्प्रसारणस्य स्थानिवत्त्वा
देतत्तदोः सुलोप [६, १, १३२] इति सुन्लोपः, स सर्वोऽल्वि-
धिरित्यनल इत्ययमाने इदं चार्थचतुष्टयं लभ्यत एव तत्कि
विधिग्रहणेन । इदं तहि प्रयोजनमत्ताश्रयो विधिरविधिरित्यु-
त्तरपदनोपी समासो यथा स्यादिति, नेनानविधाविति प्रति-
षेधः सामान्याश्रयं विशेषाश्रयं च कार्य यावत्स्थानिवदित्यनि-
देशात्प्राप्नोति तन्निरासाथ क्रियते । तेन प्रतिदीव्येत्यत्र का.
गोचरवनादित्वाश्रयेपिनषेधो भवति । अन्यथा सामान्यस्याति-
देश विशेषस्यान विदेश इति यदेव प्रत्ययत्वाद्याईधातुकसामा-
न्याश्रयं तदेवातिदेशन स्यान्न वलादिविशेषाश्रयमपीति प्रति-
दीव्येति वलादित्वाभावादिड नास्तीति किं विधिग्रहणेन। ज्ञा-
पकस्य च फन्नमग्र होदित्यत्र ग्रहोऽलिटिदीर्घस्य स्थानिवत्त्वा-
तिदेशादिरूपत्वेनेट ईटि [८,२, २८] इति सिचो लोपसि-
विः ॥ १० ॥
श्रुतानुमितयोः श्रौतः संबन्धो बलीयान् ॥ ११० ॥

·परिभाषावृत्तेः । १७५ तेनाचो रहाभ्यां दे [८,४,४८] इत्यत्र रहाभ्यामिति साशा. छुतेन निमित्तभावेन यरन्तर्भावादनुमितं कार्यित्वं बाध्यते । तेन मद्रहद इत्यत्र रेफस्य हित्वं न भवति । यदि स्यात् । इयो रेफयोः श्रवणं स्यात् । रो रि[८, ३, १४] इत्येकस्य लोपो भ- विष्यतीति चेत् । न । लोपे कर्त्तव्ये पूर्वत्रासिमित्यसिद्धत्वात् । हलो यमा यमि लोप [८,४,६४] इत्यनेन तोकस्य लोपो भ- विष्यति । सिद्धं ह्येतस्मिन् द्विवचनं लोपे। एवमपि पक्षे इयो रे- फयोः श्रवणं स्यात् । तत्र हि झयो होऽन्यतरस्याम् [८, ४, ६२] इत्यतोऽन्यतरस्याङ्ग्रहणमनुवर्तते । जातिपक्षाश्रयणादिक्षान- चि च [८,४,४७] इति रेफे कारस्य द्विवचनं न भवति ॥ अयं च लौकिकन्यायलब्धोऽर्थः। तथा च पठन्ति साक्षाच्छि- टेनानुमितं बाध्यते । प्रत्यक्षानुमितयोः प्रत्यक्षं बलोय इति । ए- तदेव कुतः। अनुमानात्प्रत्यशमन्तरङ्ग प्रत्यक्षपूर्वकत्वादनमान- स्य । यथा ब्राह्मणा भोज्यन्तां माठरकौण्डिन्यो परिवेविटामि- त्येकं वाक्यं ब्राह्मणभोक्तकस्य माठरकौण्डिन्यपरिवेष्टकम्य विधायकम् । तदेकत्वाद्दाक्यस्य न बाध्यबाधकभावः । अथ हे एते वाक्ये तदाऽनुमितस्य भोजनस्य बाधनेन विना परिवेषण- नोपपद्यते । ततो वाक्यसामर्थ्यादिह बाधा । मदहुद इत्यादी तु हकारात्परस्य रेफस्य सम्भवत्येव दित्वम् । एवं ताई सामा- न्यश्रुतिं विशेषश्रुतिर्बाधत इति । यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीय- तां तकं कौण्डिन्यायेति तक्रदानेन दधिदानं बाध्यत इति । यत्तु श्रीपुरुषोत्तमदेवेन व्याख्यातम्। ज्ञापकं चात्र ग्रामहृदो- त्तरपदात् [४, २, १४२] इति ग्रामहदादेर्विचनाकरणमिति ।

·१७६ न्यायमूला: परिभाषाः। तन्न । हलो यमा यमि खोप [८, ४, ६४] इति रेफलोपसंभवात् सर्वत्र शाकल्यस्य [८, ४, ५१] इति प्रतिषेधाच्च ॥ ११० ॥ पित्वराच्चित्खरो बलीयान् ॥ १११ ॥ तेनाम्बण्या सौवीर्येत्यत्र पित्खरमनुदात्तं बाधित्वा चित्त्वा- दन्तोदात्त एव भवति ॥ अयं चार्थश्वाप्प्रत्ययान्तरकरणात् सिद्धः । तथाहि । यद्यत्र पित्खरः स्यादजाद्यनष्टाप् [४, १, ४] इत्यनन्तरं यश्चेति क- त्वा टापमेव विदध्यात् । तस्मात्प्रत्ययान्तरकरणं चित्स्वरार्थम- वेति । अनुदात्तौ सुप्पिती [३, १, ४] इत्यत्र त्वनुन्यासकारणो- क्तम, इदं सूत्रं तास्यनुदात्तेत् [६, १, १८६] इत्यस्यानन्तरं क स्मान्न क्रियते, एवं हि द्विरनुदात्तग्रहणं कर्त्तव्यन्न भवति, अ. स्येतत् , इदं तु प्रयोजनम्, पित्स्वराच्चित्खरो बलीयान् यथा स्यात्, यङश्चाप् [४,१, ७४] इत्यत्र प्रत्ययोत्पत्तिसमकालभा- वी पिखरो भवति सूत्रपाठाच्च पूर्वः, चित्स्वरश्चापि पश्चाङ्गवन् सतिशिष्टस्वरो भवति, सूत्रपाठाच्च पर इति तस्य बलीयस्वम्, अन्यथा विपर्ययः स्यादिति ॥ १११ ॥ विधिनियमसम्भवे विधिरेव ज्यायान् ॥ ११२ ॥ न हावामश्च [३, २,२] इत्यत्र सोपसर्गादण सिद्ध एभ्य एव सोपसर्गेभ्यो नान्येभ्य इति नियमो न भवति । तथाऽऽतोऽ- नित्यम् [८, ३, ३] इत्ययं नित्यग्रहणं स्पष्टार्थमुक्तमुपपद्यते। अन्यथाऽसति नित्यग्रहणेऽत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा [८, ३, २] इति विकल्प सिद्धे आत एवायव्येवात इति वा नियमः स्थात् ॥

·न्यायमूला: परिभाषाः । अयं चान्तरङ्गन्यायसिद्धोऽर्थः । तथाहि । नियमपक्षेऽश्रुतस्य प्रतिषेधवाक्यस्य द्वितीयस्य कल्पनायां गौरवं भवति । तथा च श्लिष आलिङ्गन [३, १,४६] इत्यत्रानुन्यासः। तत्र तस्मादिधेरे- व ज्यायस्त्वं नियमात्, स्थितम् । नियमः परिसंख्यास्मिन् शास्त्रे विदोषिका मता। श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुतार्थस्य कल्पना- त्। प्राप्तस्य बाधादित्येवं परिसंख्या त्रिदोषिकेति । नियमज्ञा. पकयोमिथोविरोधे इयोरप्यर्थयावलम्बित्वेन तुल्यत्वान्न तत्र बलाबलम् । अत एव प्रत्यय [३, १, १, सूत्र न्यासकारणे च ए- काचोऽम्प्रत्ययवच्च [६, ३, ६८] इत्यादिव्याख्यानप्रस्ताव प्रत्यय- ग्रहणं ज्ञापकमुक्ता नियमार्थमाशतितम् । तथा ड्याम् [४, १, २] सूत्रे नौद्याचष्ठन् [४, ४, ७] इत्यत्र प्रस्तावे नौग्रहणं ज्ञापक- मुक्का नियमार्थमुक्तमिति ॥ ११२ ॥ प्रतिपदविधानाद्योगविभागो गरोयान् ॥ ११३ ॥ तेन जभोऽचि रधेश्च नेव्यलिटीति सूत्रत्रयेण सिद्धौ किम- थं दो रधिग्रहणमिति न पूर्वपक्षणीयमिति । गरीयस्त्वं च योग- विभागस्य योक्तमेव । तथाोकयोगे ग्रन्थगौरवेऽप्येकैव वा- क्यार्थप्रतीतिरुदेति भिन्नयोगे प्रतियोगं भिन्नबुद्ध्युदयायतं प्र- तिपत्तिगौरवमिति ॥ ११३ ॥ सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवान् ॥ ११४ ॥ तेन कानिसन्तीत्यत्र यणादेशात्पूर्व श्नसोरझोपः सिद्ध्यति । ज्ञापकं चास्याः प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् [१, १, ६२] इति सूत्र- म्। यदीदं न स्यात्तदा लोपात् प्रागेव प्रत्ययकार्यं कृत्वा पश्चा- स्प्रत्यय चोपादिवसिद्धा मूत्रमिदमनर्थक स्यादिति । भाष्ये स्वियं -- ·१७८ परिभाषावृत्तेः । नोपगता प्रयोजनाभावात् ॥ ११४ ।। अनन्यविकारोऽन्त्यसदेशस्य ॥ ११५ ॥ अनन्त्यस्य यो विकारः सोऽन्त्यसदेशस्यान्तसमीपवर्तिनः स्थाने भवति । सदेशस्येति निपातनात्ममानस्य सभावः । नेन न्यमार्ट मिमार्जिषतीत्यत्र मृजेर्वृद्धिः [७, ३, ११४] अड़ागमा- भ्यासेकारयोन भवति। तथा अक्षणा तक्ष्णे त्यत्रामोपोऽन [६, ४, १२४] इत्यादेरकारस्य लोपो न भवति । विदुष इति वसोः सं- प्रसारणम् [६,४, १३१] इति च वदवकारस्य न भवति । इयं च परिभाषा भाष्ये व्यङः संप्रसारणम् । [६, १, १३] इ. त्यत्र पठिता । तत्रैव चैषाऽतिप्रसङ्गदोषभयात् प्रत्याख्याता। त- थाह्यस्यां सत्यां धात्वादेः षः स [६, १,६४] इति णो न [६, १, ६५] इति चेदैव स्यात् सोता नोतेति, इह तु न स्यात् सिञ्च- लिनमतीति । तथा तदोः सः सावनन्त्ययोः [७, २, १०६] इती- हैव स्यात्तदः स इति, इह तु न स्यात् त्यदः स्य इति । अन्या- नि च बहूनि दूषणानि सन्ति । उक्तप्रयोजनानि च प्रकारान्त- रेण साधितानि । तदुक्तं न्यमार्डित्यत्राकारस्य वृद्धिर्न भवति, इपरिभाषयेक एव वृद्धिर्भविष्यति । मिमार्जिषतीत्यत्रापि वृद्धा कृतायामभ्यासहवत्वं भविष्यतीति । अक्षणा तक्ष्णेत्यत्रापि न दूषणम्, अल्लोपोऽन [६, ४, १३४] इत्यनाऽकार विशेषयिष्या- मः, अनो योऽकार इति। नन्वेवमप्यनसे मनस इत्यत्रापि प्रा- नोति । उच्यते । अन्कारेणाङ्ग विशेषयिष्यामः, अकारान्तस्या- जस्थानो योऽकार इति। एवमप्यनस्तक्षणा मनस्तक्षणेत्यत्रापि प्रा- प्रोति । एवं नाई कार्यकाल संजापरिभाषमिति यत्र कार्य तत्र ·। न्यायमूला: परिभाषाः । १७९ द्रष्टव्यम्, भस्येत्यत्रोपस्थितमिदं भवति, यचि भम् [१, ४,१८] इति तत्र यजादिपरतयाऽन्कार विशेषयिष्यामः, यजादिपरस्या. कारस्यानो योऽकार इत्यादि बहु व्याख्यातम् । किंतु प्रत्ये- कंबहुव्याख्यानाद् वचनमेव सधीय इति परिभाषाश्रयणम् । दृश्यते चानया व्यवहारः। अदसोऽद्रेः पृथग मुत्वं के चिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्येति । अतिप्रसङ्ग नाशनीयो लक्ष्यानुरोधेन परिभाषाश्रयणात्, उदात्तनिर्देशादा । यत्रैषा परिभाषेव्यते । तत्रोदात्तनिर्देशः कर्त्तव्यः । तदुक्तम् । उदा- तनिर्देशात्मिद्धमिति । अस्यां च परिभाषायामत उपधाया [७, २, ११६] इत्युपधाग्रहणं चिन्त्यम् ॥ ११५ ॥ नानर्थकलोन्त्यविधिः ॥ ११६ ॥ इयं परिभाषा भाष्ये नोक्ता, तत्प्रयोजनस्य प्रकारान्तरण सिदत्वात् । तथास्याः प्रयोजनम् अव्यक्तानुकरणस्यात इतो [६, १, ९८] इत्यत्राच्छब्दस्य पररूपे, तथा हलि लोप [७,२, ११३] इतीद्रपलोपे, तथा ध्वसोरेद्धावभ्यासनोपश्च[६, ४, ११८] इत्यभ्यामलोपे, अत्र लोपोऽभ्यासस्य [७, ४, ५८] इत्यभ्यासलोपे चान्तविज्ञानं मा भूदिति। तत्र यथाक्रम नामेडितस्यान्त्यस्य तु वा [६, १, ९८] इतिज्ञापकात, अनादेश कृतेऽन्त्यनकारलोपा- दिशकारनिर्देशेन लोपस्य शित्त्वात्, अत्रग्रहणस्य सर्वादे- शार्थत्वात् सर्वादेशविज्ञानं सिद्धमिति किमनया। अत एव तस्य खोप[१, ३, ८) इत्यत्र तस्यग्रहणं सर्वलोपार्थं कृतं सूत्रकारेण । ये चाप्येतामभ्युपगच्छन्ति तेऽप्यनभ्यासविकारेविति शेषमस्याः पठन्ति । तेनाजीगणदित्यत्रे च गण [७,४,६७] इत्यलोऽन्त्यस्य ·परिभाषावृत्तेः । कारः स्यात् ॥ ११६॥ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् ॥ ११७ ॥ यद्यप्यस्याः परिभाषाया अस्तित्वे प्रमाणन्नास्ति, तथाप्यङ्गस्य [६, ४, १] इत्यत्र भाष्यकारेण व्याख्यातेयम्। कैयटेनापि नामि [६, ४, ३] इत्यत्र पठिता । अत एवास्याः प्रामाण्यं न्यासकारा- दिभिरङ्गीक्रियते । यत्त्वपृक्त एकाल्प्रत्यय [१, २, ४१] इत्यत्रानु- न्यासकारण व्याख्यातमिह प्रत्ययग्रहणात्प्रत्ययाप्रत्ययपरिभा- षा नास्ति । नन्न । प्रत्यययहणं विस्पष्टार्थमिति तत्र न्यासे सा- शादेव व्याख्यातत्वात् । अविस्पष्ट त्वं च स्वरूपविधिविषये भि- सित्यादावस्याः प्रवृत्तिाच्या न त्वस्वरूपविधिविषय इति । खा- नेतस्प्रत्यये कन्वोः [३, ४, ६१] इत्यत्र तु खरूपग्रहणे प्रत्ययन- हणं प्रत्ययपरिभाषाया अभावे प्रमाणमेव ॥ प्रयोजनं चास्याः सनाशंसभिक्ष उः [३, २,१६८] इत्यत्र प्र- त्ययग्रहणम । न चार्थवत्परिभाषया व्यवस्था । प्रत्ययाप्रत्यययो- रुभयोरप्यर्थवत्त्वात्। एतदपि प्रयोजनं केषां चिन् मतेन । तथा- हि। सनाशंस [३, २,१६८] इत्यत्र प्रत्ययग्रहण गर्गादिषु जि- गोषुशब्दपाठो ज्ञापको न्यामकारेण प्रागेव व्याख्यातो न नतु प्रत्ययपरिभाषया। तथा वल [६, ४ १८] इत्यत्रोपसर्गस्य घञ्यम- नुध्ये बहुलम् [६, ३, २२] इत्यत्र बहुलग्रणात् प्रत्ययग्रहणमुक्त- म्। अन्यस्तु मतो बहुचोऽनजिरादीनाम् [६, ३, ११८] इति म- तुम्साहचर्यादलप्रत्ययस्यैव ग्रहणमाह । ननु वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशन कादीनाम् [६, ३, ११६] इति पूर्वभूतेन वनगिर्योः साहचर्येण वनप्रातिपदिकमणमाशङ्कनीयम् । यतः शब्दपर- ·। % न्यायमूला: परिभाषाः । विप्रतिषेधेन मनुपैव साहचर्य न्याय्यम् । मना [६, ३, ११८] इ- त्यनेदं नाशकनीयं प्रातिपदिक एव मताविति। उकारस्यानुना- सिकविशिष्टस्योपादानान्मतुपैवायं निर्देशः, वन गर्योः सज्ञायाम् [६, ३, ११६] इत्यतः संज्ञायां ग्रहणानुवृत्तेर्वा । न च मतिशब्दे- न संज्ञा गम्यते । वनो र च [४, १, ७] इत्यत्रानया न प्रयोजन- म्, वन षन संभक्तो वनु याचन इत्येताभ्यां विच्प्रत्ययादर्श- नात् ॥ ११७॥ सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११८॥ तेन गपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय [३, १, २८] इत्यत्र स्तुत्य- न पनिना साहचर्यात् पणेः स्तुत्यर्थस्यैव ग्रहणम् । तथा पञ्च- यपापरिभिः [२, ३, १०] इत्यत्राङा व्यवधानेऽप्यपेन माहच- त् परेवर्जनार्थस्य ग्रहणम् । यत्र पूर्वेणापि साहचर्य परेणापि पत्र शब्दपरविप्रतिषेधे परेणैव साहचर्यम् । यथा सत्सूद्विषादि- ३, २, ६१] सूत्रे दिषा साहचर्यात् षूङ प्राणिप्रसवे इत्यस्यादा- दकस्य ग्रहणं न त्वनादादिकेन सदिना साहचर्यादनादादि- क्रस्य सूधातोः ॥ लौकिक एवायं न्यायः । तदुक्तं कर्मप्रवचनीया [१, ४, ८३] इत्यत्र भाष्ये । लोके हि गोईितीयेनार्थ इत्युक्ते गौरव द्वितीय उपादीयते माहचर्यान्नाश्वो न वा गर्दभ इति । अनित्या चेय- म् । तच्चानित्यत्वं दिस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थ [८, ३, ४३] इत्यत्र न्यासकारेण कृत्वोर्थग्रहणाच्चतुरो विशेषणाद् विज्ञापितम् । यदीयं नित्या स्याद् द्विस्तिःशब्दयोः सुचंप्रत्ययान्ततया नत्माह- ·१८२ परिभाषावृत्तेः । चर्यात् कृत्वोऽर्थवृत्तरेव ग्रहणं सिद्ध चतुरोऽपोति किं कृत्वोऽर्थ- ग्रहणेन। अनित्यत्वे चास्य दोधीवेवीटाम् [१,१, ६] इत्यत्रदी- धोवेव्योः साहचर्या दिट किट गतावित्यस्य धातोर्यहणं न भ- वति, आगमस्य तु भवति । ननु धातोरयहणेऽपि कथमागमस्य ग्रहणं यावताऽर्थवत्परिभाषया प्रत्ययपरिभाषया वा पचे इत्यत्रा- द् गुणप्रतिषेधार्थं प्रत्ययस्यैष यक्षणं युक्तम्, अत एव दीधीवे- वीटाम [१, १, ६] इत्यत्र न्यासकृताऽरूपान्तरस्टोऽपूर्वनिपाते- नागमस्वेटो ग्रहणमुक्तं न त्वेतत्परिभाषाया अनित्यत्वेन । उ- यते । एवं मन्यते, अर्थवत्परिभाषाऽनित्या, आनि लोट [८,४, १६] इत्यत्र लोड्ग्रहणात् , प्रत्ययपरिभाषा शास्त्र एव नास्ति । ननु तथापि सामान्यग्रहणं युक्तम्। न युक्तम् । प्रत्ययग्रहणे के वत्तस्येटो गुणाभावात् पच इत्यत्र ह्याद् गुणो लट्प्रत्ययाश्रय एवेति ॥ ११८॥ यथोद्देशं संजापरिभाषम् ॥ ११६ ॥ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ १२० ॥ संज्ञापरिभाष मिति समाहारवन्दः । संज्ञा परिभाषा च य. बोपदिष्टा तत्रैव व्याप्रियते । तथा चोच्यते । परिभाषा पुनरेक- देशस्थैव सकल शाखभिज्वलयतीति। अपर आह । यत्र कार्य तत्र व्याप्रियते तादात्। तथा चोच्यते। यत्रयत्र गुणवृद्धो श्रू- येते तत्रतत्रपरिभाषापतिष्ठत इति । व्युत्पन्नाव्युत्पन्न प्रतिपत्त भेदादेतो यथोद्देश कार्यकाल पक्षौ। यथेष्टञ्च भाष्यकारेणानयोः परिभाषयोस्तत्रतत्र समाश्रयणादेव प्रामाण्यम् । तथाहि । य- थोद्देशपशमाश्रित्यारन्तुद इत्यत्र पूर्वबासिद्धम् । [८,२,१] ·न्यायमूला: परिभाषाः। इत्यनेनासिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति पूर्वस्मिन् परिभाषाकार्ये कर्तव्ये परस्य संयोगान्तलोपस्यासिदत्वम् तेनान्तरङ्गाभावाद- सिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति न प्रवर्त्तने, तेन संयोगान्तलोपः सि. ड्यति । अन्ये तु यथोदशं संज्ञापरिभाषमित्यस्मिन्पक्ष जीवता- झवानित्यत्र परत्वेन ङिच्च [१, १, ५३] इत्यस्मादनकाशित्सव- स्य [१, १, ५५] इति सर्वादेशन्तातङमाहुः । तत्तु न शोभन- म्। यतस्तातको ङित्करणं गुणवृद्धिप्रनिषेधार्थम्, अन्तादेशत्वे हिडिस्करणमनर्थकं स्यात्, एरुः [३, ४,८६] इत्यस्यानन्तरं ति- बोस्तादाशिष्यन्यतरस्यामित्येवमन्तस्य सिद्धत्वात्। तथा च भा- ध्यम् । एरुप्रकरण एव क्रियात्तिदोस्तादाशिष्यन्यतरस्यामिति । नन्धरुप्रकरणे तियोस्तादिति कृते विदेः शतुर्वसुः [७, १, ३६] इत्यनेन नित्यवसुरादेशः स्यात्। न । प्रज्ञादिगणे विदन्नितिपा- ठादिकल्पेन वसुभविष्यति। नन्वेवमपि जीवतात्त्वमित्यत्र परत्वा- तादादेशनातो हे [६, ४,१०५] इति लगभावो युक्तः । नैतत् । पूर्वविप्रतिषेधेन लुकं बाधित्वा तादादेशविधानात् । कार्यकाल पक्षमाश्रित्य नार्कशो नापत्यमित्यत्रासिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति परिभाषया खरवसानयोर्विसर्जनीयो न भवति । तदुक्तम् । न वा बहिरङ्गत्वादिति। तथा झलो झस्ति [८, २, २६] इखादङ्गात् [८, २, २७] इत्यादौ सप्तमीपञ्चमीनिर्देशानां तस्मिन्निति निहि- हे पूर्वस्य [१, १, ६६] इत्यादिपरिभाषासु कर्तव्यावसिद्धत्वाभा- वो दर्शित इति ॥ १२० ॥ गणकार्यमनित्यम् ॥ १२१॥ तेन श्वसः शीवादिप्रभृतिभ्यः शप [२, ४, ७२] इति शब्लु- ।

·परिभाषावृत्तेः । कोऽभावान विश्वसेत् पूर्वविरोधितस्य मण्डपे शयामि किमतः परमित्यादि सिद्ध्यति। शयामीत्यात्मनेपदानित्यत्वेन परस्मैपद- म्। तच्चात्मनेपदानित्यत्वं फणादा भ्राजु भ्राश दीप्ताविति पठि- त्वा पुनरेजृ भेज भ्राज दीप्तावित्यत्र भ्राजतः पाठात्क चिदाहुः । कथं कृत्वा । उच्यते। द्विरात्मनेपदिषु पाठो नित्यमात्मनेपदा- थमेव । एवं च तदुपपद्यते यदि क चिदात्मनेपदिनोऽपि पर- स्मैपदभाजो भवन्ति। अन्ये तु राजसाहचर्याद्राजसहचरितस्यैव भ्राजतेस्रहणं न त्वेज भेज़ भ्राजृ दीप्ताविति, तेन विपि भ्राक् क्तिनि भ्राक्तिरिति दिघ्याठप्रयोजनं वदन्ति । तेषां चक्षिोऽनु- बन्धदयमात्मनेपदानित्यत्वे ज्ञापकम् ।। गणकार्यानित्यत्वे तु ज्ञापकं क्षमूष सहन इत्यस्य घटादि- त्वादेव षित्त्वे सिद्धेषित्करणम् । न च षित्त्वं षिगौरादिभ्यश्च [४, १,४१] इति ङीषर्थं स्यात्, यथा धेटष्टित्त्वं स्तनंधयोति कीबर्थ- म्। आगमः क्षमायामित्यत्र क्षमायामिति निर्देशात् ॥ १२२ ॥ संदेहे बहुवचनं प्रयोक्तव्यम् ॥ १२२ ॥ यथा कति भवतः पुत्रा इति । युक्तमेवेदं व्याप्तिन्यायेन बहु- वचननिर्देशन सर्ववचनानामनुग्रहात् ॥ १२२ ॥ अर्थाविभक्तिविपरिणामः ॥ १२३ ॥ लोकसिद्ध एवायमर्थः । तथापुच्चानि गृहाण्यस्य देवदत्तस्य आमन्त्रयस्दैनमिति षष्ठों द्वितीयया परिणम्य एनं देवदत्तमिति संबध्यते । तथा शाखेऽपि यथाऽऽङो नाऽखियाम [७, ३, १२०] इत्यत्र घेरिति षष्यन्तमनुवर्तमानमर्थादेव पर्यालोच्य पञ्च- म्यन्ततया विपरिणम्यते। तेनायमर्थो भवति धेरुत्तरस्याडोना- ·न्यायमूला: परिभाषाः । १८५ भाव इति । एतस्या एव प्रपञ्चमाह । अभिधेयवस्लिङ्गवचनानि भवन्तीति ।। १२३ ॥ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ १२४॥ तेनेगोण्या [१, २, ५०] इत्यत्र इदिति योगविभागेन पञ्चसू- चिरित्येव नान्यः । युक्तं चैतत् । तथाहि। यदीदिति सूत्रं सर्व- विषयं स्यात् तदा गोण्या इति द्वितीयं वचनमनर्थकं स्यात् । ननु प्रथममिदिति सूत्रं सामर्थ्यादिकल्पार्थ भविष्यति ततश्च गो- ण्या इति नित्यार्थ स्यादिति कथमनर्थकम् । उच्यते । एकयोग- विषयविशेषणानां योगद ये प्रतीतिः सर्वयोगविभागेषु। तेन य- थैकस्मिन्योगे विभाषाशङ्का नास्ति । न योगद्दयेऽपीति ॥ १२४ ॥ पर्यायशब्दानां गुरुलाधवचर्चा नाद्रियते ॥ १२५॥ तेनापो वेति वक्तव्ये आपोऽन्यतरस्याम् [७, ४, १५] इति कि- मर्थमिति न पूर्वपक्षणीयम् । वैचित्र्यफलमेतत् पर्यायशब्दानामि- ति । यद्येवं कथं कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि [२,३,३०] इत्यत्र नाघवार्थ कायशब्दे कर्तव्ये शरोरग्रहणं शरीरैकदेशग्रहणा- थमितिशरोरग्रहणस्य ज्ञापकत्वमुक्तं न्यासकृता, तथा कर्णे चश्मण [६, ३, ११५] इत्यादी सूत्रे चिन्हग्रहणे कर्तव्ये यल्ल्लु- क्षणग्रहणं कृतं तल्लशणविशेषग्रहार्थं न्यासकृतोक्तम्, कथं वा- ऽनभिहित [२, ३, १] सूत्रे नुन्यासकृता लाघवार्थमनुक्त इति क- नये यदनभिहित इत्युच्यते तेनाभिमुख्येन नैरन्तर्येण यत्प्र- तिपादितं तत्रायं प्रतिषेध इत्युक्तम् । उच्यते। यत्र ज्ञाप्यन्न वि- द्यते तत्र वैचित्यार्थमुच्यते। यत्र तु ज्ञाप्यं विद्यते तत्र नोच्यते वैचिल्यार्थमिति ॥ १२५ ॥ .

·परिभाषावृत्तेः। अगत्या हि खलु परिभाषाश्चाश्रीयन्से ॥ १२६ ॥ इदमपि वचनं युक्तमेव । परिभाषा हि नाम न साक्षात्या- णिनीयवचनानि कि तर्हि नानाचार्याणाम् । तत्र पाणिनीये श- ब्दानुशासने यत्रैव क चिदिष्टविषये मुख्यलक्षणेन सिदिस्त- त्रैवैता गत्यन्तरमपश्यनिराश्रीयन्ते । यत्र त्वेतत्समाश्रयणे दो- ष एव प्रसज्यते तत्र नाश्रीयन्त एव । एतेन परिभाषाश्रयणेन नानिष्टासचनं कर्त्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ १२६ ॥ व्यवस्थितविभाषयाऽपि कार्याणि क्रियन्ते ॥१२७॥ जातिपक्षसमाश्रयणस्थायमर्थः पद्यते । जातो हि पदार्थे स- कदेव लक्षणं प्रवर्तते भावाभावी च विकल्पस्तत्र लक्ष्ये जाति- माश्रित्यैकत्र लक्ष्ये भावः सर्वत्र कृतो भवति। जातेरेकत्वात् । एतावतैव च विकल्पस्य चरितार्थत्वात् । विशिष्टविषयेऽवस्थि- ताभावाविकल्पे व्यवस्थितविभाषेत्युच्यते । तेनाचि विभाषा [८, २,२१] इति लत्वं प्राण्यङ्गे नित्यमेव विधीयते गल इति, विषे तु न विधीयते एव गर इति । जातिव्यक्तिपी चाचार्येण यथे- टमाश्रितावेव । तत्र जातेराश्रयणे जात्याख्यायामकस्मिन्बहु- वचनमन्यतरस्याम् [१, २, ५८] इतिसूत्रं लिङ्गम् । व्यक्तराश्रयणे सरूपाणामेकशेष एकविभक्ताविति सूत्रम् ॥ १२७ ।। अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः खार्थे भवन्ति ॥ १२८ ॥ तेनाय को यावादिभ्यः कन् [५, ४, २८] इत्येवमादीनामपि प्रत्ययसंज्ञा भवति । तथाहि । त्रिविधाऽर्थवत्ता लौकिकी, न्वयव्यतिरेकसमधिगम्या, प्रतिज्ञाप्रापिता च। तत्र लौकिकी सावत्पद एव नास्ति किं पुनस्तदेकदेशस्य, प्रवृत्त्यैव निवृत्त्यैव श- ।

·न्यायमूला: परिभाषाः । १८७ ब्दो लोकेऽर्थवान् भवति वाक्य एव प्रवृत्तिनिवृत्ती दृष्टे इति तस्यैव लौकिकी। अन्वयव्यतिरेकसमधिगम्या यथा एबुला- दीनां कर्नादिः । प्रतिज्ञाप्रापिता यथा किवादीनां कर्नादिः, न यसावन्वयव्यतिरेकसमधिगम्या विबादीनां व्यतिरेक एव नान्वयः श्रवणाभावात् । तदेवं प्रतिज्ञाप्रापितार्थवत्ता या तत्फलमेवानिर्दिष्टार्थाः प्रत्यया इति यस्मात्तैरप्यर्थं प्रतिय- न्तीति तेऽपि प्रत्यया एव । अत्राहुः । ननु यथाऽनिर्दिष्टा- र्था इत्यनेन कनादीनां प्रत्ययत्वम् । तथा विकारागमयोरपि स्यात्। ततश्च इनस्त [७, ३,३२] इत्यनेन इन इति षष्ठोनि- शादन्त्यनिवृत्तिपूर्वको ब्रह्महत्येत्यत्र प्रत्ययत्वात्तकारो विका- रः प्रकृतेः परः स्थाद्यथा भ्रस्जो रोपध्यो रमन्यतरस्याम् [६, ४, ४७] इत्यत्र रोपधनिवृत्तिपूर्वको रमागम इति । उच्यते । अनेन हि वचनेन यावादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः पृथगभूतानाम- नवयवानामेव कनादीनां स्वार्थिकत्वं प्रतिज्ञायते। तथाछि । यावक इत्यादावुत्पन्नेऽपि कनि प्रकृतिः स्वार्थिकैव तदेवं यत्र प्रकृतिः पृथगर्थमाह तत्रैव नष्टपिटधनन्यायेन विधातव्यस्याप्य- र्थवत्त्वम्, विकारागमयोस्तु प्रवृत्तयोः प्रकृतेः पृथग नार्थवत्वं सविकारागमाया एव प्रकृतेरर्थवत्त्वात्। यद्येवं गुप्तिकिझ्यः सन् [३, १, ५] इत्यत्र सनः प्रत्ययत्वं न स्याद् गुपादिषु निन्दादेः खार्थस्याप्रतीतेः । उच्यते । गुपादीनां निन्दादयः स्वार्था विद्यन्त एव । यत्तूक्तं गुपादिषु निन्दादेः स्वार्थस्याऽप्रतीतेरिति । तस्या- यमभिप्रायः । धातोरनेकार्थत्वे कुतोऽवगम्यते प्रकृतेनिन्दादिः सना द्योत्यत इति न पनौपनादिरपीति सोऽपि हि प्रकृते- ·ܐܐܐ . परिभाषावृत्तेः । रेवार्थः । अत एवान्वयव्यतिरेकाभ्यां सनो निन्दादयोऽर्था ग- प्तिक्रिय सन् [३, १, ५] इत्यत्र न्यासकारेणोक्ताः । तत्राय- माशयः । अन्वयव्यतिरेकाम्या निन्दादिद्योतन एव सनः साम- यदर्शनं न पुनरन्वयव्यतिरेकाभ्यामपूर्व एवार्थः सनाऽभिधी- यते । तस्य स्वार्थिकत्वात् स्वार्थिकन्वं तु धातोः कर्मण इत्यत्र न्यासेन व्याख्यातमिति ॥ १२८॥ जापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ १२६ ॥ उचितमेवैतत् । ज्ञापकनाम न बाधकमपि तु निमित्तेन सूचकं तच्च व चिदेवेष्टसिद्धा व्याप्रियते न सर्वत्रेति युज्यते ज्ञापकसिळू न सर्वत्रेति । तेन ज्ञापक सिद्धमात्मनेपदानित्यत्वा- दि न सर्वत्र प्रयोक्तव्यं किं तु कचिदेव शिष्टप्रयोगदर्श- नात् ॥ १२९॥ युगपदधिकरणवचनो इन्दः ॥ १३० ॥ एकदैकैकानां स्वार्थानामभिधाने द्वन्दो भवतीत्यर्थः । ते- नाङ्गच वाङ्गश्च सौह्मश्चेत्यङ्गवासुमा इत्यत्र तद्राजान्तस्य ब- हुत्वात् तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् [२, ४, ६-] इति स्तुक सिद्ध्यति। तथा देवदत्तयज्ञदत्तौ पचत इत्यत्रककालमेव कि- याकारकसम्बन्धः अतो दिवचनान्त एव क्रियाभ्यामभिसम्बध्यते वाक्ये तु देवदत्तः पचति यज्ञदत्तश्चेति साधनयोः क्रियासम्बन्ध प्रत्येक भ्रमवार्यो भवति । अत एव पचतीत्येकवचनान्तमेव प्र- युज्यते। ननु यथा इन्वे युगपदर्थाभिधानं तथा वाक्येऽपि प्राप्नो- ति, वाक्यसमासयोरेकार्थत्वात्। एवं च वृक्षौ वृक्षौ चेति वाक्येन भवितव्यमिति केषां चिन्मतम् । एतत्तु पापोयः प्रतिभासते । न ·न्यायमूला: परिभाषाः । हि वाक्ये पदस्यास्ति शक्तिः सर्वार्थबोधने इति । यद्येवं वृत्तिस- मानार्थता वाक्यस्य नस्यात्।न। समुच्चयात्माभिधायकत्वेन सा- धनसाधात् प्रवृत्तिसमानार्थका भविष्यति वाक्यस्य । ननु यदि इन्वे पदानामेकार्थता तदा धवखदिरपलाशा इत्यत्र सरूपाणा- मेकशेषः स्यात, विरूपाणामपि समानार्थानामकशेषो भवत्येव यथा वक्रदण्डश्च कुटिलदण्डश्च वक्रदण्डाविति, नचैकशेषे सति इन्दस्यानर्थक्यम्, तस्यैकार्यसम्पादनेनैकशेषप्रयोजनवत्त्वस्य विद्यमानत्वात् , यं विधं प्रत्युपदे शोऽनर्थ कस्स विधिर्बाध्यते यस्य तु विधेः स एव निमित्तं नासो बाध्यते । उच्यते । इन्दपदाना- मेकार्थता सन्निधान एव न पुनस्तदभावेऽयोति । भवति हि पदान्तरसन्निधाने पदानामर्थविशेषे वृत्तिर्यथा गौर्वाहीका सिंहो माणवक इति । तदेवं यदैकशेषः स्यात्तदा धवा इत्यत्र धवार्थमात्रं प्रतीयेत न खदिरपन्नाशावपीति अतो नैकशेषप्र- सङ्गः । तदेवं इन्द एकदैव प्रत्येकं सर्वार्थप्रतीतिरिति स्थितम । तथा चोक्तम् । सहभावविवक्षायां वृत्तिईन्दै कशेषयोः । क्रमे- णार्थप्रतीतौ तु न स्याद् द्विवचनादिकमिति । यत एव इन्दप- दानामेकार्थत्वमत एव इन्दात्यरो यः श्रूयते लभतेऽसौ प्रत्येक मभिसम्बन्धमित्यच्यते। तथाहि । यदैकतरेण सह मम्बन्धस्तदा परेण सम्बन्धोऽर्थवशादेव स्तब्धस्तस्य सर्वार्थाभिधायकत्वात् । यद्येवं गाकुटादि [१, २, १] सूत्रेऽपि प्रत्येकमादिशब्दमम्बन्धा- झाङादिः कुटादिः स्यात्। उच्यते । गाङ्कुटादिभ्य [१, २, १] इति बहुव्रीहिगर्भो इन्हो न तु दन्दगर्भो बहुव्रीहिः । अन्यथा ङि. त्त्वादातोलोप इटि च [६, ४, ६४] इत्याकारनोपेन गण संख्या- ।

·१९० परिभाषावृत्तेः । न इति निर्देशो नोपपद्येत। न च वाच्यं ख्यातेस्तद्रूपम्। संपूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगाभावोऽनभिधानात् । एतच्च समि ख्य [३, २,७] इत्यत्र न्यासकारोक्तम् । ननु ल्युटि परतः ख्यानादेशेन न भवितव्यमसनयोश्चेति प्रतिषेधात् । नैतत् । संज्ञायां तु उच्यते यथा विचक्षण इति। अथ वा वेला छन्दसीति कुरुनादिगणे प- ठन्ति तहहबीहिगर्भे इन्हे प्रमाणम्। तद्वि रूपमाभावेनेति। यस्वाह । प्रत्यासत्त्यादिशब्दस्य कुटशब्देनैव सम्बन्ध इति तेन ग्रन्थेन बहुव्रीहिगर्भो दन्द एव लशयितव्यः। एवं च लोमादि. पामादि [५, २, १००] सूत्रे प्रत्येकमादिग्रहणं स्पष्टार्थमिति। यस्खाह नात्र इन्दगर्भो बहुव्रीहिरन्यथा लघ्वक्षरं पूर्व निपत- तोति कुटः पूर्वनिपातः स्यादिति । तदयुक्तम् । समानाचि तत्प्र- वत्तैनात कुशकाशमिति यथा, इह तु कुट शब्देऽकार उच्चार- पार्थेऽस्ति ॥ १३० ॥ पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण ॥ १३१ ॥ तेन धापसर्गस्यात्र दर्शने बहिरङ्गत्वेन सुटोऽसिद्धत्वात्संस्कृ- पीष्ट ममस्कृतेत्यत्र ऋतश्च संयोगादेः [७, २, ४३] इतीएन भ- वति। तथा संस्क्रियत इत्यत्र तश्च संयोगादेर्गुण [७, ४, १०] इति गुणो न भवति। नन्वस्मिन्दर्शने समचिस्करदित्यत्र ण्यन्ता- ल्नुङि चङि सुटोऽसिद्धत्वाही? लघोः [७, ४, ६४] इति प्रा- नोति। यदि दीर्घत्वन्नेष्यते तदा प्रतिविधेयं क्रियासाधनयो- निमित्तिनिमित्तभावेन सम्बन्धस्यान्तरङ्गत्वात्पूर्वं धातुः साधनेन युज्यत इतीदमेव दर्शनमिति के चिदाहुः । अन्ये त्वभ्यासव्यवा- येपोति वचनादमुमर्थमाहुः। ननु चेङिकोरधिपूर्वयोरेवाध्ययन- ·न्यायमूनाः परिभाषाः । १९१ स्मरणवृत्तित्वात्केवल योरनर्थकयोः पूर्वं साधनसम्बन्धोऽशक्यः कर्तुम् । तथा प्रतिष्ठत इत्यत्रादौ साधनसम्बन्धे स्थितिक्रि- यायाः कर्ता प्रतीयते पश्चादुपसर्गमम्बन्धागतिरिति । तथा निष्ठति गच्छतीति विरुद्धमर्थवयं क्रमभावि प्रतीयेत । तथा अनुभूयते कम्बलो देवदत्तेनोपास्यते गुरुरित्यत्र भवत्यासोर- कर्मकत्वाद् भावे लकारः स्यात् । पश्चादुपसर्गेण सम्बन्धे सति सकर्मकतायां कर्मणि द्वितीया स्यात् । यदा तु पूर्व धातुरुपस- गेंण युज्यते तदा सोपसर्गस्य सकर्मकल्वे कर्मण्येव लका- रो भवति अभिहितत्वात्कर्मणो नास्ति द्वितीयाप्रसङ्गः । उच्य- ते। आद्यं तावददूषणम् । यस्मादिङिकावेवाध्ययनस्मरणयोर- भिधायकावधेस्तु द्योतकत्वं द्योतकत्वेनैव निपातानामभ्युपग- मात् । अवश्यं चैतत् । अन्यथा यदि धातोरनर्थकत्वं स्यात्तदा धातसंजैव न स्यात् क्रियाया अभावात् । अथानयोरस्तु गणे पाठाद्वातुत्वमेवमपि कर्नादौ कारके लकारो न स्यात् । अथा- स्वन्ध कुक्कुटवदनर्थकादेव धातोः कादिकारकमात्रे प्रत्ययः, एवमपि धातोरनर्थकत्वे तिङन्तमपि तदन्वितमनर्थक स्यात् । किं च धातोरनर्थकन्वे पूर्वक्रमेण धात्वादे क्काप्रत्ययान्तस्यान- र्थकत्वात्ममर्थपरिभाषयाऽधीत्येत्यत्र समासो न स्यात् । तस्मा- द्वातुरेवाध्ययनस्मरणयोरपि, धातावुपसर्गास्तु द्योतकाः। अर्थ- वत्सूत्रे यदेतयोरानर्थक्यमुक्तं न्यासकृता नत्राय भावः। सत्यपि धातोरानर्थक्येऽध्यादिप्रयोगेऽर्थवत्ता भविष्यति यथा स्फटिकस्य जपाकुसुमसन्निधौ लौहित्यमिति, एवं प्रतिष्ठत इत्यत्रापि धा- तुरेव गमनमाह प्रशब्दस्तु द्योतकः, तथाऽनुभूयते कम्बलो दे- ·१९२ परिभाषावृत्तेः । वदत्तेनेत्यत्रापि भवतिरेवानुभवने ज्ञानविशेषे वर्तते स चानु- शब्देन द्योत्यत इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तस्य च ज्ञानविशेषस्याभि- धायी भवति सकर्मको भवतिः ॥ १३१ ॥ अन्ये तु पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेनेत्याहुः ॥ १३२॥ तेन नेविश [१, ३, १७] इत्यत्रात्मनेपदनियम उपपद्यते। अन्यथादौ साधनसम्बन्धे शेषत्वेन परस्मैपदप्रसङ्गादघटमानः स्यात्। तद्दर्शने चानुभूयते कम्बलो देवदत्तेनेत्यादि निरवद्यम्। संस्कृषीष्ट इत्यत्र विड़ागमाभावः सुटोऽभक्तत्वादुपदेशाधिका- राघोपदेश संयोगादिमतो धातोर्यहणात्, संस्क्रियत इत्यत्रा- नित्यं छन्दसि [७, ४,८] इत्यतो नित्यग्रहण इणानुवृत्तिनि- त्यसंयोगादे ग्रहणात् प्रतिपदोक्तसंयोगादिग्रहणाच्च तश्च संयोगादः [७,४,१०] इत्यस्याभावः । अयं चार्थो न्यायसिद्धः । तथाछि। क्रिययोपसर्गसम्बन्ध तादात्म्येन क्रियासाधनयोईि नि- मित्तनिमित्तिभावेन उपसर्गेण हि क्रियामभ्युपदिश्य सम्बध्यत इति निमित्तिनिमित्तभावस्सम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति धावपसर्गयोः सम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति ॥ १३२ ॥ समासकृत्तद्धितेषु सम्बन्धाभिधानमन्यत्र रुळ्यभिन्नरूपाव्यभिचरितसम्बन्धेभ्यः ॥ १३३ ॥ समासकृतहितेषूत्पन्नो भावप्रत्ययः सम्बन्धमाइ । यथा नी- लोत्पन्न त्वं कारकत्वं दण्डित्वमिति । रूट्यभिन्नरूपाव्यभिचरि- तमम्बधेभ्यस्तु न भवति सम्बन्धाभिधानम् । रूढियथा वैलपा- यिकात्वमिति के चित् । गमित्वमित्यादी समासादुत्पन्नो भाव- ·न्यायमूलाः परिभाषाः। १९३ प्रत्ययः क्रियासम्बन्धं नाभिदधाति किं ताई जातिम् । अभि- नरूपं यथा पूरणाझागे तीयादन [५, ३, ४८] इति हतीय इत्य- व हि भावप्रत्ययार्थो न सम्बन्धः । अव्यभिचरितसम्बन्धी यथा महच्छब्दः, अयं शतकृत्वः सत्खपि पदार्थेषु न सम्बन्धं व्यभिच- रतीति तदुत्पन्नो भावप्रत्ययः सामान्यमभिदधाति तत्रेति ॥ महोपाध्यायधीसीरदेवकृता परिभाषात्तिः समाप्ता॥ ॥ शुभमस्तु ॥

·॥ श्रीः॥ परिभाषाहत्तेः शोधनपत्त्रम्। शोधनम् पृष्ठे पङ्क्ती १८ १ १५. धाव था हि ६ डिवा धाव थाहि . डित्त्वा २२ ११ ब्रीहि २४ २२ च [२, २, म अशुद्धस्य शोधनम् पृष्ठे पक्ती| अशुद्धस्य अणदित् अणुदित् अचश्चेति अचश्च[१, २,२८] इति २ अचश्चेति अचश्च [१, २, २८] इति २ १० ब्रीहि चेत्यने ऋटग १४] इत्यने ४ १० | ईङ् चेत्यने षोरुः १४] इत्यने ४ १३ जरुचे चिकीर्षा- चिकीर्षा वखा रवे रवे ३ क्रिन् प्र डित्वात् डिवात् ३ बस तत्रचे B २८ ४ च [२,२, षोरुः २८ जश्ले २६ २३ वत्त्वा ६ किन्न ३ MO ३२ नत्र चै ११ १२ सत्र सूत्र ४० १७ खत्रा १२ १ माभू मा भू ४७ २२ ४८ २३ न्वमि वनमि मिला मित्त्वा मतत् मैतत् तोभिस तो भिस १२ २२ष्टी १२ २३ नचै ठी न च पि वि ५१ ११ १/पिवि ५१ ११ १४ १४ कद्गह कद्ग्रह १६ १७ माभू ५४ मा भू पिण नोर मोर १८ ३ पिण्य ५४ २० ·( २ ). अशुद्धस्व शोधनम् पृष्ठे पङ्क्तौ ग्रह १०० ११ १०० १४ पौषः पृष्ठे पङ्क्तौ अशुद्धस्य शोधनम ५४ २३ डिवम् डित्त्वम् ५५ १२ मा त मात ५५ १८ दिस दिसू ८. त्या त्या पी घः माभू माभू हित प्रजोन १०८ २३ १०६ ३ हित प्रयोजन ११२ ७ शब्द शब्द ६१ १२ माभू ६६ ३ चोय मा भू चोय तथा। । तथा ११४ ५ ११७ ४ उद्भू मा भू ध घन ८० २१ | माभू ११८ ३ काय कार्य ८१ १० तेन। । तेन ११८ १२ तु मा भू ८१ १६ माभू १२० tc २ नन. ११० १५ प्रदश ननु प्रदर्श संग्रह ८२ २३ तग ८५ 2 माभू ८५ १७ माभू १२२ २२ तुग मा भू मा भू स्थानी १२५ १५ धाव धाव पानीस्थ १२५ १६ धाव धाव १३४ ६ ८ माभू पिभ मा भू पिभ नि[ १, २, १३४ १४ १३५ ८७ १४ माभू म्मा भू १४१ १४ ८८ १३ ह्यता ८८ २१ माभू ह्युक्त मा भू १४१ २३ नीति २०] सूत्र सूत्र न्न्द्रग्यसू न्द्रम्यस कत्तति कति यवति युवति पूवस्य पूर्वस्य पित्वाद् पित्त्वाद् ८६ ५ गणा गुणा १४१ २३ ८१ ११ माभू १४२ ११ मा भू रेफा १ रफा १४४ २३ ८१ १७ न त न तु १४५ २२ ·(३) अशुद्धस्य पृष्ठे पङ्क्ती अशुद्धस्य पृष्ठ पर शोधनम् म् [१,४, त कष शोधनम् ते कर्ष पुंव त्यन्ये 28] इति १७०. ३ १०० १६ पंव यिन्ये . इत्यु टि दी तिथि १४६ १२ मिति १४८ १ १४८ २३ ण प्र १५० १५१ ६ टिदी १५१ तिथि १५२ १ मा, १५५ १३ सजा १५७ १ यांन १६४ १६ पन १६८ १६ १७४ ११ १७४ २० १०६ १५ नीति वृत्त नीरिति वृत्तेः वत्वा मात् संज्ञा यांग्र वत्वा त्येक स्तु त्येक १८१ ३ ९८१ ५ १८७ २३ स्त पुन थाची था चो