Donar

Shriigiitaagovindakaavyamu

Bhagiirathaatmajena · 2005/09/12

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

श्रीः।
श्रीमत्कविराजजयदेवपंडितकृतं
श्रीगीतगोविन्दकाव्यम्
तथा
राधाविनोदाख्यकाव्यंच।
श्रीविद्वदरनारायणप्रणीतटीकासहितम्
बेरीनिवासिपंडितवस्तिरामकृतभाषाटीकासहितम्
इदं च
भगीरथात्मजेन हरिप्रसादशर्मणा
मुंबय्यां
" जगदीश्वरा" ख्यमुद्रणयंत्रालये मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतम् ।
वैक्रमाब्दाः १९६०

Registercil for copyright under Act XXV of 1867 भूमिका. सब महाशयोंको मालूम हो कि यह गीतगोविन्द भाषाटीका हमने बड़े परिश्रमसे बेरीनिवासी पंडित वस्तीरामशास्त्रीसे सकल रसिक जनोंके वास्ते बनवाया है इसके मूलके श्लोकोंपर अन्वयके अंकभी लगवाये गये हैं. उन अंकोंके ही अनुसार नीचे भाषाटीका लिखीगई है तिससे विद्वानोंको यह भी मालूम होगा कि अमुका पदका यह अर्थ है हमने जो यह अंक लग- वाया है तथा पदोंकी विभक्तियों और समासोंके ही अनुसार अर्थ लिखनेका परिश्रम किया है. इससे विचारनेवाले महाशयोंको संस्कृतके पदोंकाभी बोध होवेगा. इस ग्रंथमें कहीं दृष्टिभ्रमसे दोषभी रहगया हो उसे विद्वज्जन क्षमा करेंगे. शुभम्भूयात्. हरिप्रसाद भगीरथजी. यह पुस्तक नीचे लिखेहुए स्थानोंपरसे मिलेगा. हरिप्रसाद भगीरथजीका पुस्तकालय, कालकादेवीरोड़ मुंबई. हनुमानदास जवल्लभदासजीका पुस्तकालय, चौक, कानपूर.

गागरमें सागर. अर्थात् श्रीलघुशिवपुराण-भाषाटीका. इस ग्रंथके रचयिता महात्मा श्रीवेदव्यासजीने अपनी “ लम्बी गुर्वर्थ- गव्हरा" अर्थात् अल्पाक्षरा अर्थबहुला वाणीके असाधारण वैदग्ध्यसे इस छोटेसे ग्रंथमें चतुर्विंशति सहस्र संख्यात्मक “ महाशिवपुराण " के समस्त विषयोंका समष्टिरूपसे निरूपण करके “ गागरमें सागर” के दृश्यका पूर्ण परिचय दिया है. यद्यपि उसका यावत् विवरण लिखनेके लिये हमारी लेखनी सर्वथा असमर्थ है. तथापि दृष्टिगोचर होनेपर अनुभवी महाशय स्वयं अनुभव कर लेंगे. किंतु संस्कृत मूलमात्र होनेके कारण सर्वसाधारणको इसके लाभसे वंचित रहना पड़ता था. अतएव संसारतापसंतप्त सर्व जनस- मूहको इस वसुधातलवर्ति सुधासागरकी सुगमतया संप्राप्ति होनेके लिये सुमे- रपुरनिवासी श्रीपंडित मथुराप्रसादशर्माने इसपर सुजन मनोरंजनी टीकाकी लावण्यमयी रचना कर सरलसोपानमार्गके मनोहर दृश्यको यथावत् प्रस्तुत किया है. इस प्रकारकी परमोपयुक्त भाषाटीकायुक्त इसपुस्तकको हमने सुमे- रपुरनिवासी शास्त्री रघुवंशशर्मासे समूल शोधन करके सुपुष्ट सचिक्कण काग- जपर सुवाच्य सीसकाक्षरोंमें छापकर विक्रयार्थ प्रस्तुत किया है. परंतु हम अपनेको कृतकार्य तभी मानेंगे, जब कि हमारे अनुग्राहक ग्राहकगण इसको ग्रहणकर इसके अवलोकनद्वारा ऐहिक व आमुष्मिक सुखोंका सम्यक्तया सम्पादन करेंगे. यद्यपि ऐसे अमूल्य ग्रंथका मूल्य जो कुछ हो, किन्तु थो- डाही है. तथापि धनी निर्धनी सबहीको इसका अनुपम लाभ होनेके लिये बहुत कम अर्थात् केवल २ रु० ट. ख. ६ आना रक्खा है. पुस्तक मिलनेका ठिकाना. हरिप्रसाद भगीरथजीका. पुस्तकालय-कालकादेवीरोड़, रामवाडी, मुम्बई.

श्रीः।
अथ गीतगोविन्दम्
टीकासमेतम्।
प्रथमः सर्गः
श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः॥
भद्राय भवतां भूयात्कृष्णः सद्भक्तिभावितः॥
कालिंदीजलसंसर्गमेघश्यामोतिसुंदरः॥ १ ॥
इह कविः प्रारिप्सितस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं कृष्णस्मरणरूपवस्तुनिर्देश-
लक्षणं मंगलाचरणं तावदाचरति-
श्लोकः ॥ "मेधैर्मदेरमंबर वनभुवःश्यामास्तमाल मैनक्तं"
'भीरुस्य लमेवे तेदि में रांधे गृह प्रॉपय ॥ इत्थं नंदनिदेशत-
श्वलिँतयोः प्रत्यध्वकुंजद्रुमं रोधामाधवयोर्जयति यमुनाकूले
रह केलयः॥ १॥
सं० टी०-मेधैरिति । राधामाधवयोः रहाकेलयः यमुनाकूले जयंतीत्यन्वयः।
राधाकृष्णयोः रहःकेलयः एकांतक्रीडाः यमुनाकूले यमुनातीरे जयंति सर्वोत्कर्षण
वर्तते । कथंभूतयोः राधामाधवयोः प्रत्यध्वकुंजद्रुमं अध्वनि मार्गे कुंजे लता-
गृहे द्रुमे वृक्षे च इत्थं इति नंदनिदेशत: नंदाज्ञया चलितयोः। अथवा अ-
ध्वकुंजद्रुमान्प्रति उद्दिश्य चलितयोः । इति किं हेराधे अंबरं आकाशं मेघै-
मदुरं व्याप्तमित्यर्थः । वनभुवः तमालद्रुमैक्षैः श्यामाः अयं कृष्णः नक्तं रात्रौ
भीरुः भयशील: अतिबालत्वात् तस्मादिमं पुरोवर्तिनं कृष्णं गृहं प्रापय एवं-
करणं नंदस्यान्यस्मिन् विश्वासाभावात् ॥ १ ॥

गीतगोविंदकाव्ये. श्रीगणेशाय नमः॥ प्रभव्याय स नो भूयात् कृष्णस्सद्भावभावितः॥ राधिकाचित्तहरणः शरणः शरणार्तिहा ॥१॥ वस्तिरामबुधेनापि बदरीपुरवासिना ॥ गीतगोविन्दटीकेयं रच्यते रसिकप्रिया ॥ २॥ भा० टी०-राधाकृष्णकी ऐकांतमें प्रवर्तहुई क्रीड़ा यमुनाजीके तटपर संपूर्ण उत्कर्ष (आनंद) से वर्तती हैं। कैसे राधाकृष्ण हैं कि, मॉर्ग, लतास्थान (कुंज), वृक्ष, इन्होंके प्रति ऐसी नंदँजीकी आज्ञासे चलेहुए हैं कि, हे राधे! मेघोंसे, आकाश व्याप्त होरहाहै. वनकी भूमी तमालवृक्षोंकरके कॉली होरही हैं. और यह कृष्ण, रात्री में डरपोक है, इसलिये इसको तुम ही धेरैको प्राप्त करो (लेजावो ) ॥ १ ॥ इदानी कविःसरस्वतीलक्ष्म्योः कीर्तनपूर्वकं कृष्णस्य सुरतक्रीडावर्णनं कर्तु- माह वसंततिलकावृत्तेन- श्लोकः॥ वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा पद्मावतीचरणचा- रणचक्रवर्ती ॥ श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेतमेतं करोति जय- देवकविः प्रबंधम् ॥२॥ सं० टी०-वाग्देवतेति। जयदेवकविः एतं प्रबंधं कृष्णकेलिकथाप्रतिपादकग्रं थंकरोतीत्यन्वयः । कथंभूतो जयदेवकविः वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा वा- ग्देवतायाः सरस्वत्याश्चरितेन वचनरचनाचारविशेषेण चित्रितं मंडितं चित्तसद्म मनोगृहं यस्य सः । पुन:कथंभूतः पद्मावत्याः लक्ष्म्याश्चरणचारणेन संवाहनेन चक्रवर्ती नृप इव लक्ष्मीसेवया चक्रवर्तित्वं प्राप्त इति । कथंभूतं प्रबंधं श्री वासुदेवेति श्रीरूपिणी राधा वासुदेवः श्रीकृष्णश्च तयोः रतिकेलिकथया सुरत- क्रीडाकथनेन समेतं युक्तम् ॥ २ ॥ भा० टी०-सरस्वतीके चरित्रोंसे मंडित, ( आभूषित, ) हो रहाहै मनरूप घर जिसका और लक्ष्मीजीके चरणोंकी सेवा करनेसे चक्रवर्तीपर्नेको प्राप्तहुआ. ऐसा जयदेवकवि राधाकृष्णके रमणक्रीडाकी कथासे संयुक्त इस ग्रंथको करताहै ॥ २॥ अथ कविर्निजग्रंथप्रयोजनमाह द्रुतविलंबितेन वृत्तेन- श्लोकः॥ यदि हेरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु

प्रथमः सर्गः।
कुतूहलम् ॥ मधुरकोमलकांतपदावलिं श्रेणु तदा जयदेवस-
रस्वतीम् ॥३॥
सं० टी०-यदीति। हे कृष्णभक्त ! तदा तर्हि जयदेवसरस्वतीं शृणु इत्य-
न्वयः। यदि यहि हरिस्मरणे कृष्णचिंतने सरसं सानुरागं तव मनः। अस्ती-
त्यध्याहारः । यदि यहि विलासकलासु विलासः श्रीकृष्णविलासः कलाश्चतुः
षष्टिस्तासु कुतूहलमस्तीति । कथंभूतां जयदेवसरस्वती मधुरा सरसा अर्थतः
कोमला शब्दतः अतएव कांता मनोहरा पदावलिः पदसमूहो यस्यां सा
ताम् ॥ ३ ॥
भा० टी०-जो यदि विष्णुभगवान्के स्मरणमें रैसिक मन है, और जो यदि ( श्रीकृष्णके )
विलास तथा कलाओंमें आश्चर्य है तो मधुर और कोमल अतएव मनोहर पदसमूहोंवाली
जयदेवकी वाणीको सुनों ॥ ३॥
कविरन्यग्रंथेभ्यो मद्थे बहवो गुणाः संतीति द्योतयन् शार्दूलविक्री
डितेनाह-
श्लोकः॥ वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः संदर्भशुद्धिं गिरी जाँ-
नीते जयदेव एंव शरणःश्लाघ्यो दुरूहहुतेः॥ शृंगारोत्तरसत्प-
मेयरचनैराचार्यगोवर्धनस्पही कोऽपि नै विश्रुतःश्रुतिधरो धो-
ईकविक्ष्मापतिः ॥ ४॥
सं० टी०-वाचइति । उमापतिधरो नाम कविर्वाचः वचनानि पल्लवयति
विस्तारयति नतु गुणान् । गिरां संदर्भशुद्धितः शब्दतश्च ग्रन्थनविशुद्धि
जयदेव एव परं जानीते नान्य इत्यर्थः । शरणो नाम कविः दुरूहद्रुतेः वि-
षमग्रंथस्य शीघ्रोच्चारतः श्लाघ्यः स्त्युत्यः । शृंगारेति शृंगारोत्तराणि शृंगारप्रधा-
नानि संति उत्कृष्टानि प्रमेयानि वा वचनानि तेषां रचनैः प्रबंधैः आचार्यगो-
वर्धनस्पर्धी कोपि न विश्रुतः आचार्यगोवर्धनः कविः शृंगारप्रधानमेव प्रबंध
करोतीत्यर्थः । धोईनामा कविक्ष्मापतिः कविराजः श्रुतिधरः श्रुत्या श्रवणमात्रे-
णैव धारयति न पुनरर्थादिग्रहणे प्रवीणः इति राजपदेन महाहंकारकथनम् ॥ ४॥

गीतगोबिंदकाध्ये भा० टी०-उमापतिधर नाम कवि वैचनोंका विस्तार करता है. औरणकवि कॅठिन ग्रं- थको शीग्रहीं कहनेंसे सराहने लायकहै शृंगारप्रधानवाले उत्तम उपमावाले वचनोंकरके गोवर्धन आचार्यसे बराबरी करनेवाला कोईभी प्रसिद्ध नहीं है. 'धोई नामवाला कवि- राज सुननेंसेही धारण कर लेता है परंतु, अच्छेप्रकार शब्द गूंथनेंकी शुद्धिवाली वा- णीको जयदेष ही जानताहै ॥ ४ ॥ कविरधुना भक्तानुग्रहार्थं विनाभावार्थ च दशावतारवर्णनमाह- अर्थ प्रथमप्रबंधो मालवरागेण खूप ताले गीयते. प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम् विहितवाहित्रचरित्रम खेदम् ॥ केशव धृतमीनशरीर जय जगदीश हरे ॥१॥ सं० टी०-प्रलयेत्यादिजगदीशइत्यंतं अस्य गीतस्य मालवरागः रूपकतालः । तल्लक्षणं "नितंबिनीचंबितवक्रपद्मः शुकद्युतिः कुंडलवान्किरीटी । संगीतशालां प्रविशन्प्रदोषे मालाधरो मालवरागराजः " रूपके स्यात् द्रुतं लघुरिति” । हे केशव! धृतं मीनस्य शरीरं वेदोद्धरणार्थ येन सः। हे जगदीश! हे हरे ! जय उत्कर्षेण वईख । कस्मादित्यत आह त्वं प्रलयपयोधिजले कल्पांतसमुद्रजले निमनं वेदं धृतवानसि । कथं अखेदं अपरिश्रमं यथा भवति तथा। पुन:विहितेति विहितं कृतं वहिनचरित्रं समुद्रतरणकारणनौकाचेष्टितं यत्र क्रियायाम् ॥ १ ॥ अब प्रथम प्रबंध मालवरागसे रूपकालमें गाया जाताहै. भा० टी०-मच्छका शरीर धारण करनेवाले! हे केशव! हे जगदीश! है हैरे! उत्क- र्षसे बढ़ो. तुम प्रलयके समुद्रके जलमें यथायोग्य है वाह्यचरित्र जिसमें ऐसा और खेदर- हित कर्मसे वेदेको धारण करते भयेहो ॥ १॥ 'क्षितिरतिविपुलतरे तँव तिष्ठति पृष्ठे ॥ धरणिधरणकिणचक्रग रिठे ॥ केशव धृतकच्छपरूप जयं जगदीश हरे ॥२॥ सं० टी०–क्षितिरिति । हे केशव! धृतं कच्छपस्य रूपं येन स तत्संबोधनं हे जगदीश ! हे हरे! जय पूर्ववत् । तव पृष्ठे क्षितिः पृथ्वी तिष्ठतीत्यन्वयः । कथंभूते पृष्ठे अतिविपुलतरे अतिक्रांतः विपुलतरः पदाथों येन । पुनः कथंभूते धराण्याः क्षमायाः धरणेन वहनेन यत् किणचक्रं मृत्पिडन गरिष्ठे दृढे ॥ २ ॥ १० .

प्रथमः सर्गः । भा० टी०-कछुवाके शरीरको धारणकरनेवाले! हे केशव! हे जगदीश ! हेहरे ! उत्कर्षसे बढ़ो. पृथ्वीके धारणकरनेमे लिप्तहुईं मृत्तिकासे दृढ़हुई अंत्यंतबड़ीभारी तुम्हारी पीठेपर पृथ्वी ठहरती है ॥२॥ वसति ट्रॅशनशिखरे धेरणी तव लग्ना ॥ शंशिनि कैलंककलेव निमग्ना ॥ केशवं धृतसूकररूप जय जगदीश हरे॥ ३ ॥ सं० टी०-वसतीति । हेकेशवेत्यादिपूर्ववत् धृतं सूकरस्य रूपं येन तव द शनशिखरे दंताग्रभागे धरणी पृथ्वी लग्ना संबद्धा वसति । तत्र दृष्टांतः केव शशिनि चंद्रे निमग्ना अंतस्थिता कलंककलेव कलंकरेखेव ॥ ३ ॥ भा० टी०-शूकरके शरीरको धारण करनेवाले ! हे केशव! हे जगदीश ! हे हैं रे! उँ- त्कर्षसे बढ़ो; आपके दंताग्र भागमें लगीहुई पृथ्वी मानों चंद्रमाविषे कैलंककी रेखा दी- खती हो तैसे अंतमें स्थितहुई वैसती है ॥ ३ ॥ तैव करकमलवरे नैखमद्दतभंगम् ॥ दैलितहिरण्यकशिपुतनु- शृंगम् ॥ केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे॥ ४ ॥ सं० टी०-तवेति । हे केशव! धृतं नरहरेः रूपं नरसिंहस्य स्वरूपं येन तत्संबोधनं । तव करकमलवरे हस्तपद्मश्रेष्ठे नखं अस्तीत्यध्याहारः । कथंभूतं नखं अद्भुतशृंगं आश्चर्यकरं शृंगमग्रभागो यस्य । अद्भुतत्वे हेतुमाह दलितः विदारितः हिरण्यकशिपोर्दैत्यस्य तनुरेव भंगो भ्रमरो येन । अन्यत्र भ्रमण कमलाग्रं दल्यते इह तु वैपरीत्येनाश्चर्यम् ॥ ४ ॥ भा० टी०-नृसिंहरूपको धारण करनेवाले! हे केशेव ! हे जगदीश! हे हैं रे ! ऑनंदसे बढ़ो तुम्हारे उत्तम हस्तकमलपर हिरण्यकशिपुके शरीर रूप भ्रमरको फाड़नेवाला आश्चर्यरूपी नख है ॥ ४॥ छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन ॥ पंदनखनीरजनितजन- पावन ॥ केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥ ५ ॥ सं० टी०-छलयसीति । धृतं वामनस्य रूपं येन हे अद्भुतवामन आश्चर्य- हेतुवामन ! त्वं विक्रमणे पादविक्षेपे कर्तव्ये बलिं असुरं छलयसि प्रवंचयसि ।

गीतगोविन्दकाव्ये ६ कीदृशस्त्वमिति संबोधनं पदेति पदनखनीरेण पदनखाग्रसंबंधिजलेन गंगा- रूपेण जनितं कृतं जनपावनं लोकपावित्र्यं येन ॥ ५ ॥ भा० टी०-हे आश्चर्यरूपी वामन! अपने चरणके नखसे उत्पन्नहुए गंगाजलसे जग- तको पवित्र करनेवाले! तुम पैरोंके धरनेसे बलिदैत्यको छलेते हो. हे केशव ! हे वामन- रूप धारणकरनेवाले ! जगदीश ! हे हेरे ! अत्यंत उत्कर्षसे बदो ॥५॥ क्षत्रियरुधिरमये जंगदपंगतपापम् ॥ पयसि पयसि शमि- तभवतापम् ॥ केशव धृतंभृगुपतिरूप जय जगदीश हरे ॥६॥ सं० टी०-क्षत्रियेति । हे धृतभृगुपतिरूप धृतपरशुरामरूप क्षत्रियरुधिरमये पयासि जगत् नपयसीत्यन्वयः। क्षत्रियाणां शोणितविकारे जले जगत्लापयास। स्नानेन फलमाह कथंभूतं जगत् अपगतपापं गतकलुषं । पुनःकथंभूतं शमि- तभवतापं दूरीकृतसंसारतापम् ॥ ६॥ भा० टी०-हे परशुरामरूप धारणकरनेवाले! हे केशव! भगवान् तुम पाँपोंसे रहितहुए तथा संसारके दुःखोंसे दूरहुए जगत्को क्षत्रियोंके रुधिरमय जलमें स्नान कराते हो. हे जगदीश! हे 'हरे! अत्यंत उत्कर्षसे बढ़ो ॥६॥ वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयम् ॥ देशमुखमौलिबलिं रमणीयम् ॥ केशव धृतरघुपतिरूप जय जगदीश हरे॥७॥ सं० टी०–वितरसीति । हेधृतरघुपतिरूप धृतरामशरीर ! त्वं रणे संग्रामे दश- मुखमौलिबलिं रावणमस्तकोपहारं दिक्षु दिशासु वितरसि ददासि । कीदृशं दिक्पतिकमनीयं इंद्रादीनां रमणीयं काम्यं इच्छाविषयमित्यर्थः ॥ ७ ॥ भा० टी०-हे रामचंद्ररूपधारी ! भगवन् ! तुम युद्धमें दिक्पालोंको मनचाही उत्तम रमणीक रोवणके मस्तकोंके बलिको दिशाओंमें देतेहो ( वांटतेहो) हे केशव! हे जंग- दीश! हे हरे ! आनंदसे बढ़ो ॥७॥ वहसि वपुषि विशदे बैंसनं जलदाभम् ॥ हलहतिभीतिमिलि- तयमुनामम् ॥ केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे ॥ ८॥ सं० टी०-वहसीति । हेधृतहलधररूप धृतबलभद्ररूप त्वं वपुषि वसनं वस्त्रं वहसि धारयसि । कथंभूते वपुषि विशदे शुभ्रे कथंभूतं वसनं जलदामं सज-

प्रथमः सर्गः।
लमेघसदृशं । पुनःकथंभूतं हलहतिभीत्या लांगलाघातभयेन मिलिता उप-
स्थिता या यमुना तहत् आभा दीप्तिर्यस्य तत् । भयेनातिश्यामत्वं
भवति ॥ ८ ॥
भा० टी०-बलदेवरूपधारी ! हे केशव! हे जगदीश ! हे हरे! अत्यंत आनंदसे बढ़ो
तुम गौरवर्ण शरीरपर हलके आघातके भयसे समीप आईहुई काली यमुनाके जलस-
रीखे और जलवाले मेघ सरीखे ( श्याम ) वैत्रको धारण करतेहो ॥ ८ ॥
निसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातं ॥ सैदयहृदय दर्शितपशुधा-
तम् ॥ केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे ॥ ९ ॥
संटी-निंदसीति । हेधृतबुद्धशरीर धृतबुद्धावतार! हेसदयहृदय दयास-
हितांतःकरण जय । ननु वेदनिंदकस्य कथं स्तुतिरित्यतआह त्वं यज्ञविधेः
ऋतुविधानसंबंधि श्रुतिजातं वेदवाक्यसमूहं निंदसि दूषयसि न तु सर्वमित्यर्थः
सोपि किमिति निंद्यते इत्यत आह अहह कष्टं दयायां वा दर्शितःबोधितः
पशूनां घातो वधो येन तादृशं । वेदोपि पशूनां घातं बोधयतीत्यतः अहो-
कष्टमित्येव निंदयसीतिभावः ॥ ९ ॥
मा० टी०-हे बुद्धावतारशरीरधारी ! दयासहित हृदयवाले ! केशव! भगवान् हे जंग-
दीश! हे हरे ! अत्यंत आनंदसे बढ़ो. अहह ! ( कष्टहै ) बड़ीदया है ऐसे विचारिकै (तुम)
पशुधातदीनेवाले! यज्ञविधायक वे की निंदा करते हौ ॥ ९ ॥
म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि कैखालं ॥ धूमकेतुमिव किम-
पि करालं ॥ केशव धृतकल्किशरीर जय जगदीश हरे ॥१०॥
सं. टी--म्लेच्छेति । हे धृतकल्किशरीरघृतकल्ल्यवतारशरीर तचोष्टितमाह
त्वं म्लेच्छनिवहनिधने म्लेच्छानां निवहाः समूहास्तेषां निधने नाशनिमित्तं
किमपि अनिर्वचनीयं करवालं खडं कलयसि धारयसि । कथंभूतं करवालं
धूमकेतुमिव औत्पातिकतारकापातमिव करालं भयानकं । अथवा धूमकेतुर-
निस्तमिव ॥ १० ॥

द गौतगोविन्दकाव्ये भा० टी०-हे कल्किशरीरधारी ! भगवन् ! तुम म्लेच्छोंके समूहोंका नाश होनेके नि मित्त उत्पातदर्शक धूमकेतुतारा केसमान अद्भुत भयानक तलवारको धारण करतेहो इस- लिये हे केशव! हे जगदीश! हे हरे ! अत्यंत आनंदसे बढ़ो ॥ १०॥ धृतवानसीत्यादिभिर्वर्तमानप्रयोगैरवताराणां भगवतश्च लीलायाः नित्यत्वं दर्शितं । एवं तत्तदवतारगुणैःस्तुतिं कृत्वा संप्रत्यवतारिणं स्तुवन्प्रार्थयते--- श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुंदारम्॥णु सुखद शुभदं भवसारम् ॥ केशव धृतदशविधरूप जय जगदीश हरे॥ ११॥ इति श्रीगीतगोविंदे प्रथमः प्रबंधः ॥ १ ॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति । हेधृतदशविधरूप धृतानि दशविधानि रूपाणि येन तत्संबोधनं श्रीजयदेवकवेः इदं गीतं उदितं भाषितं शृणु आकर्णयेति भक्त- जनं प्रत्युक्तिः । कीदृशं उदारं मनोहरं सुश्राव्यत्वात् शुभदं कल्याणदायकं भवसारं संसारे धनरूपम् ॥ ११ ॥ भा० टी०-ऐसे देशप्रकारके रूप धारणकरनेवाले ! हे केशव ! श्रीजयदेवकविके कहे- हुए, इस मनोहर, सुखदायक, मंगलदायक, संसारमें साररूप गीतको सुनो और हे जंग- दीश ! हे हेरे ! अत्यंत आनंदसे बढ़ो ॥ ११ ॥ इतिश्री गीतगोविन्दस्य रसिकप्रिया नाम भाषाटीकायां प्रथमः प्रबंधः ॥ १॥ उक्त नेवावतारान्पुनः संक्षेपेण कीर्तयति- श्लोकः ॥ वेदानुद्धरेते जगन्ति वहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यं दारयते बेलिं छलयते क्षेत्रक्षयं कुर्वते ॥ पौलस्त्यं जयते हले कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते देशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः॥२॥ सं० टी०-वेदानिति । तुभ्यं कृष्णाय नमःअस्तु इत्यन्वयः । कथंभूताय वेदानुद्धरते मीनरूपेण । पुनः कथंभूताय जगन्ति वहते धारयते कूर्मरूपेण । भूगोलं पृथ्वीचक्रं उद्विभ्रते ऊर्ध्वं धारयते वाराहरूपेण । दैत्यं हिरण्यकशिपुं दारयते नृसिंहरूपेण । बलिं बलिदैत्यं छलयते वंचयते वामनरूपेण । क्षत्र- क्षयं क्षत्रियनाशं कुर्वते परशुरामरूपेण । पौलस्त्यं रावणं जयते रामरूपेण । Marne

प्रथमः सर्गः।
हलं लागलं कलयते धारयते बलभद्ररूपेण । कारुण्यं दयां आतन्वते विस्ता-
रयते बुद्धरूपेण । म्लेच्छान् अंत्यजान मूच्छर्यते नाशयते कल्किरूपेण ।
अतएव दशाकृतिकृते दशविधरूपधारिणे ॥
भा० टी०-( मत्स्यरूपसे) वेदोंका उद्धार करतेहुए, (कूर्मरूपसे) जगतोंको धारण
करतेहुए (वाराहरूपसे ) पृथ्वीमंडलको ऊपरको उठातेहुए, (नृसिंहरूपसे ) हिरण्यकशिपु
दैत्यको मारतेहुए, (वामनरूपसे ) बेलिदैत्यको छलतेहुए,( परशुरामरूपसे) क्षत्रियोंका
नाश करतेहुए, (रामरूपसे ) राँवणको जीततेहुए, (बलरामरूपसे ) हेलेको धारणकरते-
हुए, (बौद्धावतारसे) देयाको बढ़ा तेहुए, ( कल्किरूपसे ) म्लेच्छोंको नाशकरतेहुए ऐसे इन
कार्यों में पृथक्पृथक् दशै प्रकारके रूपोंको धारण करतेहुए तुमै श्रीकृष्ण भगवानको
नमस्कार है ॥१॥
अर्थ द्वितीय प्रबंधो गुर्जरीरागण प्रतिमंठताले गीयते ॥
अब दूसरा प्रबंध गुर्जरी रागसे अंतिमंठतालमें गाया जाता है-
कविरिदानी गुर्जरीरागेण कृष्णं स्तौति-
श्रितकमलाकुचमंडल धृतकुंडल ए॥
कलितलवितवनमाल जय जय देवं हरे ॥ १॥
सं० टी०-श्रितेति । रागलक्षणं "श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्प-
ल्लवतल्पयाता । श्रुतेः स्वराणां दधती विभागं तंत्रीमुखा दक्षिणगुर्जरीयं
इति। हे देव हे हरे जयजयस्व भक्तपक्षपाते सर्वोत्कर्षेण वर्धस्व । श्रितेत्या-
दीनि अष्टपद्याः पदानि संबोधनानि ज्ञातव्यानि । ए इति पदं हे इत्यर्थः ।
है श्रितकमलाकुचमंडल श्रितं आश्रितं कमलायाः लक्ष्म्याः कुचमंडलं स्तन-
मंडलं येन। हे धृतकुंडल धृते कुंडले येन तस्य संबोधनं । कलितेति कलिता
धृता ललिता सुंदरा वनमाला पुष्पदाम येन ॥ १ ॥
मा० टी०- हे लक्ष्मीके कुचमंडलोंको स्पर्श करनेवाले ! हे कुंडलधारी ! हे सुंदर पु-
ष्पोंकी मालाको धारण करनेवाले! हे देवें । हे हरे! ( भक्तोंकेवास्ते ) अत्यंत हर्षसे
बढ़ो; अत्यंत हर्षसे बढ़ो ॥ १॥
दिनमणिमंडलमंडन भवखंडन ऐ॥
मुनिजनमानसहंस जय जय देव हरे ॥२॥

१०
गीतगोविंदकाव्ये
४
सं० टी०-दिनमणीति । हे दिनमणिमंडलमंडन सूर्यमंडलालंकार। हे भ-
वखंडन भक्तानां संसारनाशक । हे मुनिजनमानसहंस मुनिजनानां मानसे
हंस इव मानसे सरास हंसोस्ति तद्वत् । जयजयेति पूर्ववत् ॥ २ ॥
भा० टी०-'हे सूरजके मंडलवत् आभूषणवाले! हे जन्ममरणको दूर करनेवाले! हे
मुंनिजनोंके मनरूपी सरोवरमें हंसरूप! हे देवें! हे हरे (भक्तोंकेवास्त) अत्यंत हर्षसे
बढ़ो बंदो ॥२॥
कालियविषधरगंजन जनरंजन एं॥
यदुकुलनलिनदिनेश जय जय देव हेरे ॥३॥
सं० टी०-कालियेति । कालियनाम्नः सर्पस्य गंजन हिंसक । हे जनरजन।
हे यदुकुलनलिनदिनेश यादवकुलकमलसूर्य ॥ ३ ॥
भा० टी०- हे कालीय सर्पको मारनेवाले ! हे मनुष्योंको प्रसन्न करनेवाले! हे यादवे-
कुलरूपी कमलके सूर्यरूप! हे देवे ! हे हरे ! (भक्तोंकेवास्ते ) अत्यंत हर्षसे बढ़ो बढो ॥३॥
मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन एं।
सुरकुलकेलिनिदान जय जय देव हरे ॥ ४ ॥
सं० टी०-मधुमुरेति । मधुमुरनरकसंज्ञानां दैत्यानां नाशन । गरुडासन ।
गरुड एव आसनं यस्य सः। सुरकुलेति सुरकुलानां देवसमूहानां केले: क्री-
डायाः सुखस्येति यावत् निदान आदिकारण ॥ ४ ॥
भा० टी०-'हे मधु, मुर, नरकासुर, इन दैत्योंको मारनेवाले! हे गरुड़की सवारी क-
रनेवाले ! हे देवतोंके कुलके सुखके आदिकारण! (बीज) हे देवें! है हैरे! (भक्तोंके
वास्ते) अत्यंत हर्षसे बढ़ो बढ़ो॥ ४॥
अमलकमलदललोचन भवमोचन ए॥
त्रिभुवनभवननिधान जय जयं देव हरे ॥५॥
सं० टी०-अमलेति ।अमलकमलवत् निर्मलपद्मपत्रवत् लोचने यस्य । हे
भवमोचन संसारभंजक । त्रिभुवनभवननिधान त्रिभुवनमेव भवनं गृहं तत्र
निधानमिव निधिरिव ॥ ५॥

प्रथमः सर्गः।
भा० टी०-हे निर्मल कमलपत्रके समान नेत्रोंवाले! हे संसारसे छुडानेवाले ! हे त्रिभु-
वनभवननिधान ! (त्रिभुवनरूपी घरके स्थान ) हे देव ! हे हरे! ( भक्तोंकेवास्ते) अत्यंत
हर्षसे बढ़ो बढ़ो ॥५॥
जैनकसुताकृतभूषण जिंतदूषण एं। सेमरशमितदशकंठ
जय जय देव हरे॥६॥
सं० टी०-जनकेति । जनकसुतायाः सीतायाः कृतभूषण कृतालंकार ।
जितदूषण जितो दूषणनामा राक्षसो येन । समरेति समरे संग्रामे शमितो मारि-
तो दशकंठो रावणो येन ॥ ६ ॥
भा०टी०-हे सीताके आभूषण करनेवाले ! हे खर दूषण नामवाले राक्षसको जीतने-
वाले! हे युद्ध में रावणको मारनेवाले! हे देवे! हे हरे! (भक्तोंकेवास्ते) अत्यंत हर्षसे
बढ़ो अत्यंत हर्षसे बढो. ॥ ६॥
अभिनवजलधरसुंदर धृतमंदर ए॥
श्रीर्मुखचंद्रचकोर जय जय देवं हरे ॥७॥
सं० टी०-अभिनवेति । अभिनवजलधरसुंदर हे सजलमेधकांते । धृतमंदर
धृतमंदराचल । श्रीमुखचंद्रचकोर लक्ष्मीमुखमेव चंद्रस्तत्र चकोर इव ॥ ७ ॥
भा० टी०-हे' संजल मेघसरीखी कांतिवाले! हे मंदराचलके धारणकरनेवाले! हे ल-
क्ष्मीके मुखरूपी चंद्रमापर चकोररूप! हे देवें! हरे! (भक्तोंकेवास्ते) अत्यंत हर्षसे
बढ़ो बढ़ो ॥७॥
तव चरणे प्रणता वैयमिति भावय ऐ॥
कुरु कुंशलं प्रणतेषु जय जय देव हरे॥८॥
सं० टी०-तवेति । एवंभूत हे हरे जयजयेति । तव चरणे वयं प्रणताः
अतीव नम्रा इति भावय जानीहि । प्रणतेषु मादृशेषु कुशलं कल्याणं कुरु॥८॥
भा० टी०-( ऐसे प्रकारवाले) 'हे देवे ! है हैरे! (तुम ) अत्यंत हर्षसे बढ़ो बंदो. तु-
म्हारे चरणमें हम प्रणाम करते हैं. ऐसे जानों और हमारे सदृश नम्रोंमें कल्याण करो॥८॥
श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुते मुंदम् ॥
मंगलमुंज्ज्वलगीतम् जय जय देव हैरे॥९॥
इति श्रीगीतगोविंदे द्वितीयप्रबंधः ॥२॥

१२ गीतगोविन्दकाव्ये सं० टी०–श्रीजयदेवेति । हे देव हे हरे जयजयेति प्रार्थयते श्रीजगदेव- कवेः इदं उदितं मंगलं गीतविशेषः मुदं हर्ष कुरुते शृण्वतां भक्तानामिति- शेषः । कथं भूतं इदं मंगलं उज्ज्वलं गीतं तदनुगमने रम्यं गीतं गानं यस्मिन् ॥ ९॥ भा० टी०- हे देव! हे हेरे! ( भक्तोंकेवास्ते ) अत्यंत हर्षसे बढ़ो, बढ़ो; श्रीजयदेव- कविका कहाहुआ यह, उज्ज्वल गीत, मंगल, (सुननेवाले भक्तोंको ) आनंद करताहै ॥९॥ इतिश्रीगीतगोविन्दस्य रसिकप्रिया नाम भाषाटीकायां द्वितीयः प्रबंधः ॥२॥ अधुना कविः कामोद्दीपकत्वात् वसंतस्य व्याजेन कृष्णक्रीडां वक्तुं भक्तान प्रति आशिषं ब्रूते. श्लोकः ॥ पद्मापयोधरतटीपरिरंभलग्नकाश्मी- रमुद्रितमुरो मधुसूदनस्य ॥ व्यक्तानुरागमिव खेलदनंगखेदस्वेदांबुपूरमनुपूरयतु प्रियं वैः॥१॥ सं० टी०-पद्मति । मधुसूदनस्य उरो वक्षःस्थलं वः युष्माकं प्रियमभीष्टम- नुपूरयतु संपूर्ण करोतु । कथंभूतं मधुसूदनस्य उर: पद्मति पद्मायाः लक्ष्म्या:पयो- धरतटीस्तनपरिसरस्तस्य परिरंभणेन आलिंगनेन लग्नं यत्काश्मीरं कुंकुमं केशरं तेन मुद्रितं चिन्हितं । ममैवेदं वक्षःस्थलं नान्यस्य इतिभावः । पुनःकथंभूत- मिव व्यक्तानुरागमिव । पुनःकथंभूतं उरः खेलदिति खेलन् खेलनगतिं कुर्वन् योऽनंगस्तस्य खेदेन सुरतायासेन वेदांबुपूरो धर्मजलप्रवाहो यत्र ॥ १ ॥ भा० टी०-लक्ष्मीजीके कुचमंडलों करके मिलाप करनेसे लगी हुई केशरसे चिन्हित हुआ, क्रीडाकरतेहुए कामदेवके खेदसे अर्थात् मैथुनकरनेके परिश्रमसे पसीनाके जलसे पूरित हुआ, प्रकट अनुरागवाला ( मानों प्रीति प्रकट हो रही है ) ऐसा मधुसूदन भग- वान्का हृदय (छाती) तुम्हारे अभीष्टको पूरण करो ॥१॥ अधुना विरहोत्कंठितायाः राधायाः काचित्सखी कृष्णवार्ती वक्तुमाह- श्लोकः॥वसंते वासंतीकुसुमसुकुमारैरवयवैभ्रमंती कान्तारे बहुँ- विहितकृष्णानुसरणाम् ॥ अमंदं कर्पज्वरजनितचिंताकुलत- या चलाधारीधा संरसमिदमूचे सहचरी ॥२॥ - प्रथमः सर्गः १३ सं० टी०-वसंत इति । वसंतकाले काचित्सहचरी सखी सरसं सविलासं इदं वक्ष्यमाणं राधां प्रत्यूचे अवदत् । कथंभूतां राधां वासंतीकुसुमसुकुमारैर्मा- धवीपुष्पकोमलैरवयवैरंगैरुपलक्षितां । उपलक्षणे तृतीया । कथंभूतां राधां कां- तारे दुर्गमे वर्त्मनि भ्रमंतीं। पुनः कथंभूतां बहुविहितं वारंवारं दूतीद्वारेण कृतं कृष्णानुसंधानं यया । पुनः कथंभूतां अमंदं अत्युत्कंठं यथा स्यात्तथा कंदर्पज्व- रेण जनिता उत्पादिता या चिंता तत्कृता या आकुलता तया कृत्वा चलंती उद्गच्छंती बाधा पीडा यस्याः ॥ २ ॥ भा० टी०-वसंत ऋतुके पुष्पों करके सुकुमार अंगोंसे उपलक्षित, (शोभितहुई ) गव्हर वनमें नमतीहुई. वारंवार (दूतीद्वारा ) कृष्णकी प्राप्ति चाहतीहुई अत्यंत उत्कंठासे काम- ज्वर करके उत्पादन कीहुई चिंताकी व्याकुलतासे उँठती हुई पीडावाली, राधाको वसंत समयमें संहचरी ( सखी ) रससंहित, ईस (वचनको ) कहती भई ॥२॥ पूर्वोक्तमर्थ गीतेनाह- अथ तृतीयप्रबंधो वसंतरागेण रूपकताले गीयते अब तीसरा प्रबंध वसंतरागकरके सैंपक तालमें गाया जाताहै- ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे ॥ मधुकर- निकरकरवितकोकिलकूजितकुंजकुटीरे ॥ १॥ विहरति हरि- रिह सरसवसंते नृत्यति युवतिजनेन समें संखि विरहिजैनस्य दुरंते ॥ध्रु.॥ सं ०टी०-ललितेति । एतस्य प्रबंधस्य वसंतरागः रूपकतालः तल्लक्षणं : शिखंडबाँच्चयबद्धचूडः पुष्णन्पिकं चूतलतांकुरेण । भ्रमन्मुदावासमनंग- मूर्तिमत्तो मतंगस्य वसंतराग" इति। हे सखि हरिः इह सरसवसंते विहरति युवतिजनेन समं नृत्यति चेति ध्रुवगतपदेनान्वयः । हे राधे हरिः कृष्णः इह अस्मिन् मनोहरवसंतसमये क्रीडति युवतिजनेन समं कामिनीसमूहेन सह नर्तनं करोति च । कुत्र स्थले इत्यपेक्षायां सप्तमपद्यस्थितवृंदावनविपिन शब्देनान्वयः। कीदृशे विरहिजनस्य दुरंते दुःखेनापि गंतुमशक्ये इति वसंत वृंदावनयोविशेषणं । कीदृशे वसंतसमये ललितेत्यादिसप्तपदीपदानि वसंतस-

गीतगोविन्दकाव्ये
मयविशेषणानि ललितायाः मनोहरायाः लवंगलतायाः लवंगशाखायाः परि-
शीलनेन संपर्केण कोमलो गंधमनोहरः मलयसमीरो मलयानिलो यत्र । अ-
नेन वायोः सुंगंधत्वेन शीतत्वादीन्युक्तानि । मधुकरेति मधुकरनिकरेण भ्रमर
समूहेन करंवितैमिश्रितैः कोकिलैः कूजितः शब्दितः कुंज एव लतागृहमेव
कुटीरोऽल्पाकुटी यत्र ॥ १ ॥
भा० टी०-हे सखि! ललित अर्थात् मनोहर लौंग वृक्षकी शाखाके संपर्कसे मनोहर
गंधयुक्त मलयाचलका वायुवाले और भ्रमरोंके समूहोंसे मिलेहुए कोकिला पक्षियोंके कूजि-
तहुये कुंज और लतास्थानोंवाले, इस सॅरस वसंत ऋतुमें श्रीकृष्ण (वृंदावनविषे ) क्रीडा
करता है, और कॉमिनी जनोंके संग नृत्य करताहै (वह वृंदावन ) विरही' जनको प्राप्त
होना दुर्लभ है अथवा विरही जनको दुर्लभ वसंत समयमें क्रीड़ा करता है ॥१॥
उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलापे ।
अलिकुलसंकुलकुसुमसमूहनिराकुलबकुलकलापे ॥ २ ॥
सं० टी०-उन्मदेति । उद्गतौ मदमदनौ हर्षकामौ यत्र एवं भूतो मनो-
रथोयस्य एवंभूतो यः पथिकवधूजनः पांथस्त्रीजनस्तेनोत्पादितोविलापः परिदे-
वनं यत्र । अलिकुलेति अलिकुलैः भ्रमरसमूहैः संकुलोव्याप्तः कुसुमसमूहस्तेन
निराकुलो निःशेषेण आकुलः बकुलानां वृक्षाणां कलापः समूहो यत्र ॥ २ ॥
भा० टी०-(उन्मत्त) बढ़ा हुआ हर्ष और कामदेवसे युक्त मनोरथवाले मार्गमें चलती
हुई स्त्री जनोंका उत्पन्न होरहे विलाप जिसमें, और भ्रमरोंके समूहों करके व्याप्तहुए पुष्पोंके
समूह करके निरंतर आकुल होरहा है बकुल वृक्षोंका समूह जिसमें ॥२॥
मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले ॥ युवजनहृदय
विदारणमनसिजनखरुचिकिंशुकजाले ॥ ३ ॥
सं० टी०-मृगमदेति । मृगमदस्य कस्तूरिकायाः सौरभरभसवशंवदा सु-
रभितोत्साहस्यायत्तवादिनी नवा नूतना दलमाला पत्रपंक्तियेषां ईदृशास्तमाला
यत्र नूतनपत्रस्तमालो मृगमदगंधमनुकरोतीति । युवजनेति युवजनानां तरु-
णजनानां हृदयं विदारयति एवंविधो यो मनसिजः कंदर्पस्तस्य यानि नखानि
तद्वत् रुचिर्दीप्तिर्येषां एवंभूतानां किंशुकानां पलाशपुष्पाणां जालं समूहोयत्र॥३॥

प्रथमः सर्गः। १५ भा० टी०-कस्तूरीकी सुगंधिके उत्साहको कहनेवाली नवीन पत्तोंकी पंक्तियोंवाले तमाल वृक्ष हैं जिसमें अर्थात् जहां तमाल वृक्षही कस्तूरीकी सुगंध देते हैं और जान जनोंके हृदयको फाड़नेवाले कामदेवके नखों सरीखी कांतिवाले टेशूके वृक्षोंका समूह है जिसमें ३ मदनमहीपतिकनकदंडरुचिकेशरकुसुमविकाशे ॥ मिलितशि- लीमुखपाटलिपटलकृतस्मरतुणविलासे ॥४॥ सं० टी०-मदनेति । मदनमहीपतेः कामनृपस्य कनकदंडछत्रं तद्वत् रु- चिर्यस्य एवंभूतः केशरकुसुमविकाशो नागकेशरपुष्पप्राचुर्यं यत्र । मिलितेति मिलिताः शिलीमुखाः भ्रमराः येषु तैः पाटलीपटलैः पाटलपुष्पसमूहैः कृतः स्मरतूणविलासः कामतूणीरचेतिं यस्मिन् तस्मिन् ॥ ४ ॥ भा० टी०-कॉमदेव राजाका सुवर्णका दंडयुक्त छत्र सरीखी कांतिवाले नागकेशरोंके पुष्पोंका प्रकाश है जिसमें और मिले हुए भ्रमरोंवाले पाडलके पुष्पोंके समूहों करके किया है कामदेवका तूणी (बाण घालनेके भाथा ) का चेष्टित जिस समयमें ॥ ४ ॥ विगलितलजितजगदवलोकनतरुणकरुणकृतहासे ॥ विरहिनि- कुंतनकुंतमुखाकृतिकेतकिदंतुरिताशे ॥५॥ सं० टी०-विगलितेति । विगलितस्य शिथिलावयवस्य अतएव लज्जितस्य जगतः अवलोकनेन दर्शनेन तरुणकरुणैः तरुणकरुणवृक्षैः पुष्पविकाशव्याजेन कृतो हासो हास्यं यत्र । विरहीति विरहिनिकृतनानि वियोगिमारकानि कुंतमु- खाकृतीनि भल्लमुखाकाराणि यानि केतकीपुष्पाणि तैतुरिता व्याप्ता आशा दिशो यस्मिन् तस्मिन् ॥ ५ ॥ भा० टी०-शिथिल अंगवाले लज्जित हुए जगत्के देखनेसे नवीन करुण (कोमल) वृक्षोंने किया है हास्य (खिलना) जिसमें; और विरही जनोंको मारनेवाले भालाके मुख सरीखे आकारवाले केतकीके पुष्पोंसे व्याप्त हो रही हैं दिशा जिसमें ॥५॥ माधविकापरिमलललिते नैवमालतिजातिसुगंधौ ॥ मुनिमन- सामपि मोहनकारिणि तरुणाकारणबंधौ॥६॥ सं० टी०-माधविकेति । माधविकायाः वासंतीलतायाः परिमलेन गंधेन ललिते मनोहरे नवमालिकानि मालतीपुष्पाणि जातिः जातिपुष्पाणि ताभ्यां

१६
गीतगोविदकाव्य
सुगंधौ मुनिमनसामपि ऋषिचित्तानामपि मोहनकारिणि मदनजनके तरुणानां
यूनां अकारणबंधौ सहजमित्रे ॥ ६ ॥
भा० टी०-कुंद, कुसरी लताओंकी सुगंधसे मनोहर; नवीन मालती और जूईके पु-
ष्पोंसे सुगंधित, मुनिजनोंके मनोंकोभी मोहनेवोली जवान पुरुषोंसे सहजमेंही मित्रता
करनेवाली, ( ऐसी वसंतऋतुमें, ) ॥६॥
स्फुरदतिमुक्तलतापरिरंभणमुकुलितपुलकितचूते ॥ वृंदावनवि-
पिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ॥ ७॥
सं० टी०-स्फुरदिति । वृंदावनविपिने हरिः क्रीडतीत्यन्वयः । स्फुरत्याश्च-
लंत्या अतिमुक्तलतायाः परिरंभणेन आलिंगनेन मुकुलितः पुष्पितः पुलकितः
हृष्टआम्रवृक्षो यत्र कथंभूते वृंदावनविपिने परिसरेति परिसरे पर्यंतभुवि परिगतं
प्राप्तं यत् यमुनाजलं तेन पूते पवित्रे ॥ ७ ॥
भा० टी०-स्फुरती हुई मधु माधवीकी लतासे मिलने करके पुष्पित तथा रोमांचित
हुए आम्रवृक्षोंवाले और चारों तर्फकी भूमिमें प्राप्त हुए यमुनाके जलकरके पवित्र हुए;
वृंदावन नामक वनमें “ श्रीकृष्णभगवान् क्रीड़ा करते हैं" ॥७॥
श्रीजयदेवभणितमिदमुदयतु हरिचरणस्मृतिसारम् ॥ सैरसवसं-
तसमयवनवर्णनमैनुगतमदनविकारम् ॥८॥
इति श्रीगीतगोविंदे तृतीयः प्रबंधः ॥ ३ ॥
सं० टी-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदं भणितं उदयतु उदयं प्रा-
प्नोतु इत्यर्थः । हरिचरणयोः स्मृतिः स्मरणं सारो मुख्यो यत्र । सरसं सु-
मनोहरं वसंतसमयसंबंधिनो वनस्य वर्णनं यत्र अनुगतः अनुकृतः मदनवि-
कारः कामविलासो यस्मिन् ॥ ८ ॥
भा० टी०-श्रीकृष्णके चरणोंकी स्मृति कराने में (सार) मुख्य, मनोहर वसंत समयके
वनका वर्णन (तद्वत् ) अनुकूल किया हुआ कामदेवके विलासवाला, यह श्री जयदेव
कविका कथन उदय हो (जगत्में प्रकाश हो,) ॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दस्य रसिक
प्रियानाम भाषाटीकायां तृतीयः प्रबंधः ॥ ३ ॥

प्रथमः सर्गः। १७ वियोगिनां दुःसहं वंसतवायुं वर्णयति- श्लोकः ॥ दरविगलितमल्लीवल्लिचंचत्परागप्रकटितपटवावा सयन काननानि ॥ ईंह हिँ देहति चेतः केतकीगंधबंधुः में सरदसमबाणप्राणवद्धवाहः॥१॥ सं० टी०-दरेति । इह वसंते गंधवाहो वायुः विरहिणां चेतः दहतीत्य- न्वयः । अर्थात् किंकुर्वन् दरविगलितायाः ईषद्विकसितायाः मल्लंयाः मल्लि- कायाः मल्लीषु लतासु चंचद्भिरुद्गच्छद्भिः परागैः पुष्परजोभिः प्रकटितपटवासैः स्फुटीकृतपटवासचूर्णैः काननानि वनानि वासयन् सुरभीकुर्वन् । पुन:कथं- भूतः केतकीपुष्पाणां गंधस्य बंधुर्मित्रं । प्रसरंतो ये असमबाणाः कामबाणास्तेषां प्राणवतं प्राण इव ॥ १ ॥ भा० टी०-कछुक खिली हुई मल्लिका (मोगरी )की लताओंमें प्रकट हुए पराग अर्थात् पुष्परजोंकरके प्रकाशित किया ( दीखता हुआ) पटवासचूर्ण (बुका) अर्थात् क- पड़ोंको सुगंधित करनेवाले चूर्णविशेषोंकरके बैनोंको सुगंधित करता हुआ, और केत- कीके पुष्पोंके सुगंधका मित्र, चलते हुए कामदेवके बाणोंके प्राणकी तरह मलूम होता हुआ, वायु निश्चय यहां वसंतसमयमें (विरहीजनोंके) चिंत्तको दैग्ध करता है ॥१॥ वसंतवासराणामनंगोद्दीपकत्वमाह- श्लोकः ॥ उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्याधूतचूतांकुरक्रीड कोकिलकाकलीकलकलैरुगीर्णकर्णज्वराः ॥ नीयतेपथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासरं- मी वासराः ॥२॥ सं टी०-उन्मीलदिति । अमी वसंतसंबधिनो वासराः दिवसा: पथिकैर्मार्ग- स्थैविरहिभिः कथं कथमपि अत्यंतं दुःखेन नीयते उल्लंध्यते । कथंभूताः वा- सराः उन्मालदिति उन्मीलंश्चासौ मधुगंधश्च पुष्परसगंधस्तत्र लुब्धा मधुपा- भ्रमरास्तैाधूताः कंपिताः ये चूतांकुराः आम्रांकुरास्तेषु क्रीडतां कोकिलानां काकलीकलकलैः सूक्ष्माव्यक्तमधुरध्वनिकोलाहलैः कष्टजनकत्वेन उद्गीर्णः ये ३ गीतगोविंदकाव्ये ARRAN प्रकाशितः कर्णज्वरः श्रवणोपतापो येषु । कथं नीयंत इत्यत आह व्याने तिने अवधानं चित्तैकारयं तेन क्षणं अल्पकालं प्राप्ताया अनुभूतायाः प्राण- समायाः समागमरसेन संबंधस्वरूपरसेन उल्लासो येषां ते ॥ २ ॥ भा० टी०-कर्छक खिलते हुए पुष्परस गंधपर लुभायमान भ्रमरोंकरके कंपित जो आम्रवृक्षोंके अंकुर तिनपर क्रीड़ा करते हुए कोकिलाओंकी सूक्ष्म मधुर ध्वनियों करके, कानोंमें खेद होता है जिन दिनों में ऐसे, ये दिन ध्यान करके चितवन करने में प्राप्त हुई प्राणप्रियाके समागमका रसके उल्लासवाले ( पथिक ) वटोहीजनोंनें कौन प्रकारसे अत्यंत दुःख करके उलंघे जाते हैं; अर्थात् इस वसंतऋतुके दिन काटनें पियारहित वि- रही जनोंको बड़े मुसकिल हैं ॥ २ ॥ अमुमेव श्लोकोक्तमर्थ गीतेनाह- श्लोकः ॥ अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलाल- सम् ॥ मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ सखी सैंमक्षं पुनरीह राधिकाम् ॥ ३॥ सं० टी०-अनेकेति । असौ सखी राधिकां पुनराह इत्यन्वयः । कथंभूता सखी आरात् दूरे वर्तमानं समक्षं यथा स्यात्तथा कृष्णं उपदर्शयंती विषयं कारयंती । कथंभूतं हरिं अनेकनारीणां परिरंभसंभ्रमेणालिंगनादरेण स्फुरन् इतस्ततो गच्छन् मनोहारी मनोज्ञो यो विलासः क्रीडा तत्र लालसं आदर- वंतम् ॥ ३ ॥ भा० टी०-अनेक गोपियोंका आलिंगनके आदरसे जहां तहां प्राप्त होती हुई जो मनोहर विलास (क्रीडा ) तिसमें अत्यंत उत्कंठावाले, श्रीकृष्णको दूरसे समीपैमें दि- खाती हुई यह संखी राधांजीको फिर बोलती भई ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थप्रबंधो मकरिरागेण रूपकताले गीयते । अब चौथा प्रबंध रामकरि ( रामकली) रागसे रूपकतालमें गाया जाता है। चन्दनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनमाली॥ केलिंचलन्मणि कुंडलमंडितगंडयुगस्मितशाली ॥ १॥ हरिरिह मुग्धवधूनि- करे विलासिनि विलसति के लिपरे ॥ध्रु.॥

प्रथमः सर्गः।
सं० टी०-चंदनेति । रामकरिरागः तस्य लक्षणं " स्वर्णप्रभाभास्वरभूषणा
च नीलं निचोलं स्वतनौ वहंती। कांतोपदोपांतमधिश्रितापि मानोन्नता राम-
करिः प्रदिष्टा इति” । हे विलासिनि राधे इह मुग्धवधूनिकरे मनोहरकामिनी
समूहे हरिविलसति क्रीडतीत्यन्वयः । कथंभूते मुग्धवधूनिकरे केलिपरे क्रीडा-
तत्परे । कथंभूतो हरिः चंदनेति चंदनेन मलयजेन चर्चितं रेखाकारेणानुलिप्तं
नीलं कलेवरं शरीरं यस्य पीतं सुवर्णवर्ण वसनं वस्त्रं यस्य बनमाला यस्या-
स्तीति ततः प्रत्येकं कर्मधारयः । पुनः कथंभूतः केल्या क्रीडया चलती ये
मणियुक्ते कुंडले ताभ्यां मंडितं शोभितं गंडयुगं यस्य स्मितेन ईषद्धास्येन शा-
लते शोभते ततः कर्मधारयः ॥ १ ॥
भाष टी०-हे राधांजी ! क्रीडामें तत्पर हुए इस मनोहर कामिनीसमूहमें, चंदनसे
चर्चित नील शरीर और पीतांबरधारी वनमाली, उत्तम पुष्पोंकी मालावाले क्रीडा कर-
नेसे हिलते हुए मणिकुंडलोंकरके शोभित कपोलोंवाले और मंद मुसकानसे शोभित
ऐसे, श्रीकृष्ण क्रीड़ा करते हैं ॥ १॥
पीनपयोधरभारभरण हेरि परिरभ्य संरागम् ॥
गोपवधूरनु गांयति काचिदुदंचितपंचमरागम् ॥ २ ॥
सं० टी०-पीनेति । हे राधे काचित् गोपवधूः गोपांगना पीनपयोधरभार-
भरेण विपुलकुचगौरवातिशयेन सरागं यथा तथा परिरभ्य आलिंग्य हरि अनु-
पश्वादूर्ध्वकृतं पंचमरागं गायति गानं करोति ॥ २ ॥
भा० टी०-(हे राधे, ) कोईकै गोपी बड़ी भारी कुचाओंके भारसे श्रीकृष्णको भीति
सहित, मिलके पीछे ऊपरको उठाके पंचमरागको गावेती है ॥ २॥
कोपि विलासविलोलविलोचनखेलनजनितमनोजम् ॥
ध्यायति मुग्धवधूरधिकं मधुसूदनवदनसरोजम् ॥ ३ ॥
सं० टी०-कापीति । काचिन्मुग्धवधूमनोहरगोपांगना अधिकमतिशयेन
मधुसूदनवदनसरोजं कृष्णस्य मुखांबुजं ध्यायति चिंतयति । विलासेन वि.
लोलयोर्विलोचनयोः खेलनेन संचारेण जनित उत्पादितो मनोजः कामो
येन तत् ॥ ३॥

२० गीतगोविंदकाव्ये भा० टी०-कोईक, मनोहरे गोपी, क्रीडा करके नेत्रोंके देखने से उत्पन्न किया है का- मदेव जिसनें, ऐसे श्रीकृष्णके मुखकमलको, अत्यंत चितवन करती है ॥ ३ ॥ कोपि कपोलतले मिलिता लपितुं किमपि श्रृंतिमूले ॥ चारुं चुचुंब नितंबवती दैयितं पुलकैरनुकूले ॥ ४ ॥ सं० टी०-कापि कपोलेति । कापि नितंबवती गोपांगना दयितं कृष्णं क- पोलतले गंडदेशे चारु मनोज्ञं यथा स्यात्तथा चुचुंब चुंबितवती । कथंभूता किमपि कार्य लपितुं वक्तुं श्रुतिमूले कर्णप्रदेशे मिलिता संलग्मा । कीदृशे कपोलतले पुलकैः रोमोगमैः अनुकूले प्रेमप्रियकथने ॥ ४ ॥ भा० टी०-कोईक गोपी कछैक कहनें केवास्ते कॉनके निकट लगी हुई प्रिय श्रीकृष्णको, रोमांचित हुए कपोल स्थलविषे मनोहरतासे चुंबती भई ॥ ४ ॥ केलिंकलाकुतुकेन च कोचिदमुं यमुनाजलकूले ॥ मंजुलवंजुलकुंजगतं विकर्ष करेण दुकूले ॥५॥ सं० टी०-केलीति । काचिद्गोपी केलिकलाकुतुकेन शृंगाररसक्रीडातात्प र्येण हेतुना करेण हस्तेनामुं कृष्णं दुकूले वने विचकर्ष आकृष्टवती । कथं- भूतं अमुं यमुनाजलकूले यमुनाजलोपलक्षिते कूले तीरे मंजुलो मनोहरो यो वंजुलकुंजो वेतसलतागृहं तत्रगतं वर्तमानम् ॥ ५ ॥ भा० टी०-और कोईक गोपी, यमुना जलके किनारेपर मनोहर वेतलताओंके कुंज ( घर ) में प्राप्त हुए, इसे श्रीकृष्णको शृंगाररसकी क्रीड़ाके तात्पर्यसे ( अपनें ) हार्थं करके वस्त्रविषे ( पकरके) खींचती भई ॥५॥ करतलतालतरलवलयावलिकलितकलखनवंशे ॥ रासरसे सेह नृत्यपरा हरिणा युवेतिः प्रेशशंसे॥६॥ सं० टी०-करतलेति । काचित् युवतिः गोपांगना हरिणा कृष्णेन प्रश- शंसे स्तुता रासरसे गोपीक्रीडानुरागे सहनृत्यपरा कृष्णसमकालं नृत्यंती । कथंभूते रासरसे करतलयोर्हस्तयोस्तालेन चपेटध्वनिना तरलया चंचलया प्रथमः सर्गः। २१ वलयावल्या कंकणपंक्त्या कलितः मिश्रितः कलखनवंशोऽव्यक्तमधुरशब्दसहितो वंशो वेणुयंत्र ॥ ६॥ भा० टी-हाथोंकी तालोंकरके चंचलतासे कंगणोंकी पंक्तिका मिला हुआ मधुर शब्द- वाली वंशी बजती है, जिसमें ऐसे रासे रसमें श्रीकृष्णके समकालतक नाचती हुई को- ईक गोपी श्रीकृष्णने सरीही प्रशंसा करी गई ॥६॥ लिष्यति कामपि चुंबति कामपि रमयति कामपिरामाम् ॥ पश्यति से स्मितचारु परामपैरामैनुगच्छति वामाम् ॥७॥ सं० टी०-श्लिष्यतीति । हे राधे श्रीकृष्णः कामपि गोपिकां श्लिष्यति आ- लिंगति तथा कामपि चुंबति तथा कामपि रामा रमयति क्रीडयति अपरां ना- यिकां स्मितचारु हासमनोहरं यथा स्यात्तथा पश्यति अपरां वामां सुंदरीमनु- गच्छतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ भा० टी०-वह श्रीकृष्ण, किसी गोपीसे मिलता है किसीको चुंबता है किसी गोपीसे रमण करता है मनोहर हास्य हो जैसे तैसे किसीको देखती है अन्य किसी सुंदरी ( गोपीके ) पीछे पीछे चलता है ॥७॥ श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् ॥ वृंदावनविपिने ललितं वितनोतु शंभानि यशस्यम् ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे चतुर्थः प्रबंधः ।। सं० टी०-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेरिदं गीतं शुभानि कल्याणानि वितनोतु । अर्थात् भक्तानां गीतं कीदृशं अद्भुतं आश्चर्यकरं केशवस्य कृष्णस्य केलिरहस्यं क्रीडाहर्षो यत्र अद्भुतत्वं युगपत्सर्वासां प्रीत्युत्पादनात् वृंदावनवि- पिने वृंदावननाम्नि वने ललितं नानारसान्वितमित्यर्थः । यशस्यं यशसे हितं यशस्करमित्यर्थः ॥ ८॥ भा० टी०-श्रीजयदेव कविका यह (गीत ) कल्याणोंको विस्तारित करो; कैसा है गीत कि, आश्चर्यकारक श्रीकृष्णकी क्रीडाका रहस्य है और वृंदावन नामक वनमें अनेक प्रकारके रसोंसे मनोहर है और यशकारक है ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दस्य रसिकप्रिया नाम भाषाटीकायां चतुर्थः प्रबंधः ॥ ४॥ यह गीतगोविंदकाव्ये श्लोकः ॥ विश्वेषामनुरंजनेन जनयनानंदर्मिंदीवर श्रेणीश्यामलकोमलैरुपनयनंगरनंगोत्सवम् ॥ खच्छंदं ब्रैजसुंदरीभिरभितः प्रत्यंगालिंगितः "भंगारः सखि मूर्तिमानि मधी मुग्धो हरिः क्रीडति॥१॥ सं० टी०-विश्वेषामिति । हे सखि राधे मधौ वसंते मुग्धो मनोहरो हरिः कृष्णः क्रीडतीत्यन्वयः । क इव मूर्तिमान् शरीरधारी शृंगाररस इव । किं कुर्वन् अनुरंजनेन अनुरागेण विश्वेषां सर्वेषां भक्तानां आनंदं संतोषं जनयन् । पुनः किं कुर्वन् इंदीवरश्रेणीनामिव नीलकमलपंक्तीनामिव श्यामलकोमलैः कृष्णमनोहरैरंगैरवयवैः अनंगोत्सवं कामहर्ष उपनयन् उत्पादयन् । पुन:कथंभू- तःस्वच्छंदं स्वेच्छया ब्रजसुंदरीभिः गोपीभिः अभितः सर्वतो भावेने प्रत्यंगं प्रत्यवयवं आलिंगितः गोपीभिरालिंगने यया यदंगं प्राप्तं तया तदेवालिंगित- मितिभावः । “श्यामो भवति श्रृंगारः सितो हासः प्रकीर्तितः” इति शृंगार- विशेषणान्यप्येतानि पदानि ॥ १ ॥ भा० टी०-हे' राधे, अनुरोग करके संपूर्ण [ भक्तोंको ] आनंद करता हुआ और, नीलकमलोंकी पंक्तिसरीखे श्याम सुंदर अंगोंकरके कामदेवके हर्षको उत्पन्न करता हुआ गोपियों करके इच्छापूर्वक सब प्रकारसे अंगअंगमें ऑलिंगित हुआ ( अर्थात् जिस गोपीके जौन अंग हाथ लगा वह उसहीके लिपट रही है ) ऐसा, मनोहर श्रीकृष्ण वसंत- तुमें मूर्तिमान्, शरीरधारी शृंगाररसकी तरह क्रीड़ा करता है ॥ १ ॥ मलयानिलदुःसहत्वे कारणमाह- श्लोकः ॥ अद्योत्संगवसद्धजंगकवलक्लेशादिवेशांचल- प्रालेयप्लवनेच्छयाऽनुसरति श्रीखंडशैलानिलः ॥ बिच स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्यहर्षोदया दुन्मीलंति कुहःकुहरि ति कलोत्तालाः पिकानां गिरः॥२॥ सं० टी०-अद्येति । राधे अद्य इदानीं वसंतसमये श्रीखंडशैलानिल: मलयजपवनः उत्संगे क्रोडे वसंतो ये भुजंगाः सर्पास्तेषां कवलक्लेशादिव

प्रथमः सर्गः।
ग्रासोपतापादिव ईशाचलं हिमाचलं प्रालेयप्लवनेच्छया तुहिनमज्जनेच्छयानुसरति
अनुगच्छति किंच पक्षांतरे पिकानां गिरो वाण्यः स्निग्धरसालमौलिमुकुलानि
कोमलचूतस्तबककुड्मलानि आलोक्य दृष्ट्वा हर्षोदयात् आनंदोदयात् उन्मी-
लंति उद्गच्छंति । कथंभूता गिरः कुहूः कुहूरिति कलोत्तालाः कुहू कुहूरित्या-
कारेणाऽव्यक्तमधुरशब्देनोत्तालाः प्रकाशाः ॥ २ ॥
भा० टी०-हे राधे, अब मानों मलेयाचल पर्वतकी वायु गोदीमें (छातीपर) वसते
हुए सोके ग्रास करनेके क्लेशकी तरंह ( दुःखित होके ) हिमाचलकी ठंढकमें गोता मार-
नेकी इच्छा करके जाती है और कुहू कुहू ऐसे मधुर शब्दसे प्रकाशवाली मयूरोंकी वाणी,
कोमल आन वृक्षोंकी डालियोंपर कछुक खिली हुई कलियोंको देखिकै, आनंदके
उदयसे अच्छी तरह बोली जाती है ॥ २॥
कविः कथोपक्रमं त्यक्त्वा लोकानाशिषयति-
श्लोकः ॥रांसोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीरवामध्रुवा
मयणपरिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमांधया रांधया ॥
साधु सदैदनं सुधामयमिति' ध्याहृत्य गीतस्तुति
व्याजादु टेवितः स्मितमनोहारी हरिः पातु वैः ॥ ३॥
इति श्रीकविराज श्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये
सामोददामोदरोनाम सटीकः प्रथमः सर्गः ॥ १॥
सं० टी०-रासोल्लासेति । हरिःकृष्णः वः युष्मान् पातु इत्यन्वयः । कथं-
भूतो हरिः रासोल्लासभरेण गोपीक्रीडायां हर्षातिशयेन विभ्रमभृतां शृंगारवि-
लासधारिणीनां आभीरवामध्रुवां गोपिकानां अभ्यण समीपं निर्भरं गाढं यथा
तथा उरः वक्षःस्थलं परिरभ्य आलिंग्य राधया उद्भटं प्रकटं यथा स्यात्तथा गीत-
स्तुतिव्याजात् गानप्रशंसाछलेन चुंबितः । ननु भवतु तासु विभ्रमः प्रत्यक्षं यु-
बतिगणं पश्यंत्या तया कथं चुंबितस्तत्राह प्रेमांधया प्रेम्णा हर्षातिशयेनांधया
कृष्णं विनान्यं न पश्यंतीति तया । किं कृत्वा वदनं त्वन्मुखं सुधामयममृत-
मयं साधु शोभनं इति व्याहत्य उक्त्वा । कथंभूतो हरिः स्मितमनोहारी रा-
धायाः चुंबनकौशलं दृष्ट्वा स्मितेन ईषद्धास्येन मनो हर्तुं शीलं यस्य सः॥३॥

गीतगोविंदकाव्ये भा० टी०-गोपियोंकी क्रीडाके अत्यंत हर्षसे, शृंगारंविलासको धारण करनेवाली गोपियोंके समीप दृढतासे छाँतीको पकरके प्रेममें अंधीहुई ( मनहुई ) रॉधिकासे तु- मारा मुख अमृतमय है सुंदर है ऐसे कहके गीत और स्तुतिके छलसे प्रत्यक्ष चुंबित हुए और मंद मुसकानसे मनको हरते हुए श्रीकृष्ण तुझोरी रक्षा करो ॥३॥ इति श्रीगीतगोविन्दस्य रसिकप्रिया नाम भाषाटीकायां प्रथमः सर्गः ॥ १॥ अथ द्वितीय सर्गः प्रारभ्यते. अब दूसरा सर्ग प्रारंभ किया जाता है - श्लोकः॥ विहरति वने रौंधा सांधारणप्रणये हरौ विगलितनि- जोत्कर्षादीर्ध्यावशेन गतान्यतः ॥ कंचिदपि लेताकुंजे गुंजन्म धुव्रतमंडलीमुखरशिखरे 'लीना दीनाप्युवाच रहेः सँखीम् ॥१॥ सं टी०-विहरतीति । राधा रहः एकांते सखीं उवाच । कथंभूता राधा वने वृंदावने हरौ कृष्णे विहरति क्रीडति सति विगलितनिजोत्कर्षात् गतनि- जभाग्यात् ईर्ष्यावशेन असहिष्णुतया अन्यतोऽन्यस्मिन् स्थले गता । कथंभूते हरौ साधारणप्रणये अन्यगोपीतुल्यप्रेम्णि । अतएव कचिदपि लताकुंजे लता- गृहे लीना गुप्ता । कथंभूते कुंजे गुंजतां गंभीरशब्दं कुर्वताम् मधुव्रतानां भ्रमराणां मंडल्या समूहेन मुखरशिखरे शब्दायमानाप्रभागे अतएव दीनापि दुःखितापि ॥ १ ॥ भा० टी०-वृंदावनमें साधारण प्रेमवाले श्रीकृष्ण क्रीड़ा करने लगे तब अपना भाग्य हीन जानिकै, ईषाके वशसे अन्य जगह चली गई हुई केहीक दूंजते हुए नमरोंकी मंड- लीके समूहसे शब्दायमान अग्रभागवाले लताकुंज, लताओंकी गुफामें (यह) छिपी२ हुई दुःखित हुई भी राधाजी ऐकांतमें सखीकों कहती भई ॥१॥ श्लोकोक्तमर्थ गीतेनाह- अर्थ पंचमप्रबंधो गुजरीरागेण रूपताले गीयते. अब पांचवा प्रबंध गुर्जरी रागसे रूपतालमें गायों जाता है- संचरदुधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोहनबंशाचलितगंचलचं- चलमौलिकपोलविलोलवतंसं ॥ १॥ रासे हरिमिह विहिते- विलास ॥ स्मरति मनो मर्मं कृतपरिहासम् ॥ध्रु० ॥

द्वितीयः सर्गः। २५ सं० टी०-संचरदिति । हे सखि मम मनः हरि स्मरति गोचरं करोति स- र्वानुभूतविषयत्वात् । कथंभूतं हरि संचरता उद्गच्छता अधरसुधामधुरेण अध- रामृतमनोहरेण ध्वनिना शब्देन मुखरितः शब्दितो मोहननामा वंशो येन । पुनः कीदृशं चलितेति चलितः आवर्जितः ढगंचलः कटाक्षो येन चंचलः दोलायमानो मौलिः शेखरो यस्य कपोलयोगंडस्थलयोर्विलोलौ चंचलौ वतंसौ कर्णाभरणे यस्य तं । ततः प्रत्येकं कर्मधारयः। पुनः कीदृशं इह रासे गोपी- क्रीडायां विहितः कृतः विलासो क्रीडा येन तम् । मया सह कृतः परिहासः कर्म येन तम् ॥ १॥ भा० टी०-हे सखि, निकसता हुआ अधरामृतसे मधुरध्वनि करके बजाई है मोहन नामक वंशी जिसनें, और कटाक्ष चलानेवाले चंचल मुकुटवाले और कपोलोंके ऊपर परे झलकते हैं कर्णकुंडल जिसके और इस रासँमें यथायोग्य क्रीड़ा करनेवाले ( मेरे संग) हास्य करनेवाले ( ऐसे ) श्रीकृष्णको मेरा मनं स्मरण करता है ॥ १॥ चंद्रकचारुमयूरशिखंडकमंडलवलयितकेशम् ॥ प्रेचुरपुरंदरधनुरनुरंजितमेदुरमुदिरसुवेशम् ॥२॥ सं० टी०-चंद्रकति । चंद्रकण विचित्रवर्णचिन्हेन चारूणां मयूरशिखंड- कानां मयूरपिच्छानां मंडलेन समूहेन वलयिताः वलयाकारेण वेष्टिताः केशाः येन अत एव प्रचुरेण विस्तीर्णेन पुरंदरधनुषा अनुरंजितश्चित्रितो मेदुरो निबि- डस्निग्धो यो मुदिरो मेघस्तद्वत्सुवेशं सुंदरम् ॥ २ ॥ भा० टा०-विचित्र चिन्ह करके सुंदर मोरके चंदोंके समूह करके कंगणके आकारसे के- शोंको लपेटे हुए,बड़े भारी इंद्रधनुषसे विचित्र हुआघन स्निग्ध मेघसरीखे सुंदर रूपवाले॥२॥ गोपकदंबनितंबवतीमुखचुंबनलंभितलोभम् ॥ बंधुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥ ३॥ सं० टी०-गोपेति । गोपकदंबस्य गोपसमूहस्य नितंबवतीनां स्त्रीणां मुख- चुंबनेन लंभितः लोभो येन पुनः कीदृशं बंधुजीवपुष्पवन्मधुरो मनोहरोऽधर- पल्लवः ओष्ठपल्लवो यस्य । पुनः कीदृशं उल्लसितेन विकासितेन स्मितेन शोभा यस्य तम् ॥ ३ ॥ ४

२६
गीतगोविदकाव्ये
भा० टी०-गोपसमूहोंकी स्त्रियों के मुखचुंबनसे प्राप्त हुए लोभवाले और बंधुजीवपुष्प
( दुपारी ) पुष्प सरीखा रक्त अधरोष्ठवाले और प्रकाशित किये हुए मंद मुसकान करके
शोभावाले ॥३॥
विपुलपुलकभुजपल्लववलयितवल्लवयुवतिसहस्रम् ॥
करचरणोरसि मंणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमिस्रम् ॥ ४ ॥
सं० टी०-विपुलेति । विपुलाः बहुलाः पुलका रोमोद्गमा ययोस्तभ्यां भुज-
पल्लवाभ्यां वलयितं वेष्टितं बल्लवानां आभीराणां युवतिसहस्रं गोपिकावृंदं येन ।
पुनः कीदृशं करौ चरणौ उरश्च एषां समाहारः करचरणोरस्तस्मिन्वर्तमानानां
मणिगणयुक्तभूषणानां किरणेन दीप्त्या विभिन्नं नाशितं तमिस्रमंधकारो येन सः
तम् ॥ ४॥
भा० टी०-बहुतसी रोमावलियोंसे युक्त हुई भुजारूपी पत्रोंसे हजारों गोपियोंको लि-
पटनेवाले ( आलिंगन करनेवाले ) और हाथै चरण छाती इन्होंविषे ( वर्तमान ) मणि-
गण युक्त आभूषणोंके किरणोंकी कांतिकरके दूर करदिया है अंधकार जिन्होंने ऐसे ॥४॥
जलदपटलचलदिंदुविनिंदकचंदनतिलकललाटम्॥
पीनैपयाचे परिसरमर्दननिर्दयहृदयकपाटम् ॥ ५ ॥
सं० टी०-जलदेति । पुनः कीदृशं हरिं जलदपटले मेघसमूहे चलतः
इन्दोश्चंद्रस्य विनिंदकं समानं चंदनतिलकं चंदनकृततिलकं यत्र तादृशं ल-
लाटं यस्य । अभूतोपमेयं । क्वचिज्जलदपटलचलदिंदुविनिंदकचंदनबिंदुलला-
टमिति पाठः । तदा जलदपटले चलन्संचरन् य इंदुश्चंद्रस्तस्य विशेषेण नि-
दकस्तिरस्कारकः चंदनबिंदुमडलाकृतितिलको ललाटे यस्य तं । पुनः कीदृशं
पीनौ मांसलौ यौ पयोधरौ स्तनौ तयोः परिसरस्य पर्यंतदेशस्य मर्दने निर्दयं
दयारहितं हृदयकपाटं कपाटवद्विस्तीर्ण हृदयं यस्य तादृशम् ॥ ५ ॥
भा० टी०-और मेघोंके समूहमें जैसे चलता हुआ चंद्रमा प्रकाशित हो तैसेही मस्त-
कपर कियेहुए चंदन तिलककी शोभावाले और भारी कठोर कुचमंडलका मर्दन करने में
निर्दय हृदयवाले ॥५॥
मंणिमयमकरमनोहरकुंडलमंडितगंडमुदोरम् ॥ पीत-
वसनमनुगतमुनिमनुजसुरासुखरपरिवारम् ॥ ६ ॥

--
द्वितीयः सर्गः।
२७
सं० टी०-मणिमयेति । मणिमयेन मणिरूपेण मकरवन्मनोहराभ्यां कुंड-
लाभ्यां मंडितोऽलंकृतो गंडो गंडस्थलं यस्य । पुनः कीदृशं उदारं महांतं
अभीष्टदातारं वा । पुनः कीदृशं पीतं वसनं वस्त्रं यस्य महत्त्वमाह अनुगता
आश्रिता ये मुनिवराः शुकनारदादयः मनुजाः परीक्षिदादयः सुरवरा ब्रह्मरुद्रा-
दयः असुराः प्रहादादयस्ते परिवारा: परिजनाः यस्य तादृशम् । द्वंद्वांते वरपदस्य
तेषां वरा इति ग्रहणम् ॥ ६॥
भा० टी०-मणियोंसे जड़ित हुए मच्छाकार मनोहर कुंडलोंकरके आभूषित कपोलोंवाले,
दार चित्तवाले, पीतांबरधारी और आश्रित हुए मुनिवर, मनुष्य, देवता, असुर, येही हैं
उपरिवार अर्थात् कुटुंबके जन जिसके ऐसे ॥ ६ ॥
.विशदकदंवतले मिलितं कैलिकलुषभयं शमयंतम् ॥
मामपि किमपि तरड्दनंगदृशा मनसा स्मयंतम् ॥७॥
सं० टी०-विशदेति । विशदकदंबतले मिलितं उपस्थितम् । पुनः की-
दृशं कलिकलुषात्कलिकालजातपापाद्यं तन्नाशयंतम् । पुनः कीदृशं मां अपि
किमपि अनिर्वचनीयं यथा स्यात्तथा तरंगन् उद्गच्छन् अनंगयोगो यस्यां ता-
दृश्या दृष्टया मनसा हृदयेन च रमयंतम् ॥ ७ ॥
भा० टी०-विशाल, उत्तम कदंबके नीचे बैठे हुए, कैलियुगके पापोंके भयको दूर
करतेहुए और मुंझको भी अति मनोहरप्रकारसे, उठताहुआ कामदेवयुक्त दृष्टि करके और
मनसे रैमण कराते हुए ऐसे श्रीकृष्णको मेरा चित्त स्मरण करता है, यह संबंध सब
श्लोकोंमें कर लेना ॥७॥
श्रीजयदेवभणितमंतिसुंदरमोहनमधुरिपुरूपम् ॥
हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥८॥
इति श्रीगीतगोविदे पंचमः प्रबंधः॥५॥
सं० टी०-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवभणितं पुण्यवतां भक्तानां हरिचर-
णयोः स्मरणं प्रति अनुरूपं योग्यं भवतु इत्यध्याहारः । कथंभूतं अतिसुंदरं
मोहनं मोहकारकं मधुरिपोः रूपं कृष्णस्य रूपं यस्मिन् ॥ ८ ॥

२८ गीतगोविन्दकाव्ये भा० टी०-अत्यंत सुंदर मोहनकारक श्रीकृष्णके रूपको वर्णन करनेवाला श्रीजयदेव कविका कथन अब पुण्यवाले भक्तोंके हरिचरणके स्मरणके वास्ते यथायोग्यहो ॥८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकपियानामभाषाटीकायां पंचमः प्रबंधः ॥५॥ इदानी राधायाः कृष्णे वसतश्चेतसो वश्यत्वमाह- श्लोकः ॥ गणयति गुणग्रामं भ्रामं भ्रमादपि नेहते वहति चे परितोष दोषं विमुंचेति दूरतः॥युवतिषु चलतृष्णे कृष्णे विह रिणि मां विना पुनरपि मनो वामं कामं करोति करोमि किं ॥१॥ सं० टी०-गणयतीति । हे सखि मम मनश्चित्तं पुनरप्यधुनापि कृष्णे का- ममिच्छां करोति किं करोमि निवृत्तौ उपायांतरं नास्तीत्यर्थः । युवतिषु चल- तृष्णे जाताभिलाषे । पुनः कीदृशे मां विना विहरिणि क्रीडाशीले । कीदृशं मनः वामं अवशमित्यर्थः । वामत्वे कारणमाह मम मनः सापराधस्यापि कृ- ष्णस्य गुणग्रामं गुणसमूहं गणयति भ्रमादपि भ्रामं विस्मरणं नेहते न चेष्टते भाममपीति पाठे भामं क्रोधं नेहते न वांछति तद्गुणाकर्णनेन परितोषं संतोष वहति दोषं मदीयावज्ञादिकं दूरत एव मुंचति परित्यजति ॥ १ ॥ भा० टी०-हे सखि ! गोपियोंमें अभिलाषा करनेवाले, मेरे विना क्रीडा करनेवाले श्रीकृष्णविषे फिर भी अवश हुआ मेरा, मर्ने इच्छा करती है क्या करूं? उनके, गुंगसमू- होंको गिर्नता है विस्मरणको भूलकर भी नहीं चाहता है और उनके गुणोंको याद करके पैसन्न ( संतुष्ट ) होता है दोषैको दूरसही त्यागताहै ॥ १ ॥ अर्थ षष्ठप्रबंधो मालवैरागेण एकतालीताले गीयते. अब छठा प्रबंध मालव राग करके एकताली तालमें गाया जाताहै- पुनरपि राधा गीतेन सखीमाह- नितनिकुंजगृहंगतया निशि रहसि निलीय वसंतम् ॥ चकितविलोकितसकलदिशा रतिरभसभरेण हसंतम् ॥१॥ सखि हे केशिमथनमुदीरम् ॥ रमय मैया सह मैंदन- मनोरथभावितया सेविकारम् ॥ध्रु.॥ -

द्वितीयः सर्गः
सं० टी०-निभृतेति । हे सखि त्वं केशिमथनं कृष्णं मया सह रमय
क्रीडां कारय । कीदृशं कृष्णं उदारं महान्तम् । कथंभूतया मया मदनस्य म-
नोरथः इच्छास्मिन् भावो रताख्यः संजातो यस्याः । कथंभूतं कृष्णं सविकारं
भावसहितम् । कीदृश्या मया निभृतं गूढं यन्निकुंजगृहं तत्र गतया प्राप्तया ।
कथंभूतं कृष्णं निशि रात्रौ रहसि एकांतस्थले निलीय तिरोहितो भूत्वा वसंतं
तिष्ठतम् । कथंभूतया मया चकितं सभयं यथातथा विलोकिता दृष्टाः सकल-
दिशो यया । पुनः कथंभूतं कृष्णं रते रभस उत्साहस्तस्य भरेण आधिक्येन
हसंतं सस्मितमुखम् । अस्मिन् गीते पूर्वार्द्ध राधाविशेषणं उत्तराई कृष्ण-
स्यति बोद्धव्यम् ॥ १॥
भा० टी०- हे सैखि ! रात्रीमें एकांत छिपके रहनेवाले, रॅमणके उत्साहकी अधिक-
तासे हंसतेहुए, भाव सहित हास्य आदि करनेवाले, उदार, 'केशिदैत्यके मारनेवाले ऐसे
श्रीकृष्णको, गूढ़े कुंजगृहोंमें गई हुई चकित होके सबदिशाओंको देखती हुई और कॉम-
देवकी इच्छाके भावसे युक्तहुईको मेरे" संग रमणं करवाओ ॥१॥
प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् ॥
मृर्दुमधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृतजघनदुकूलम् ॥ २॥
सं० टी०-प्रथमेति । प्रथमसमागमेन नूतनसान्निध्येन लज्जितया लज्जा-
युक्तया । कथंभूतं कृष्णं वैलक्ष्यदूरीकरणाय: पटुचाटुशतानि कुशलानि यानि
चाटुशतानि स्तवशतानि तैरनुकूलं आनुकूल्यकारकम् । मृदु कोमलं मधुरं
स्मितपूर्वकं भाषितं यस्याः सा तया। शिथिलीकृतं जघनदुकूलं जघनस्थितं
पट्टवस्त्रं येन तम् ॥ २॥
भा० टी०-नवीन समागम करके लज्जित हुई और कोमल मधुर, मंद मुसकानपूर्वक
वचन कहती हुई के मेरे संग, उत्तम उत्तम सैंकड़ों स्तुतिके वचन कहते हुए और जांघोंपर
स्थित रेसमी वस्त्रको ढीले करते हुए, श्रीकृष्णको मिलावो ॥ २॥
किसलयशयननिवेशितया चिरमुरेसि ममैव शयानम् ॥
कृतपरिरंभणचुंबनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥३॥

गीतगोविंदकाव्ये
सं० टी०-किसलयेति । किसलयशयने पल्लवकृतशय्यायां निवेशितया ।
कथंभूतं कृष्णं ममैवोरसि वक्षःस्थले चिरं शयानं कृतालिंगनमित्यर्थः । कथं-
भूतया मया कृतं परिरंभणपूर्वकं आलिंगनपूर्व चुंबनं यया सा तया। कथंभूतं
कृष्णं परिस्भ्य आलिंग्य कृतं अधरपानं ओष्ठपानं येन सः तम् ॥ ३ ॥
भा० टी०-पत्तोंसे बनाई हुई शय्यापर सुलाई हुई और आलिंगन सहित चुंबन
करती हुईके मेरे संग, मेरी ही छातीपर, बहुत कालतक शयन करनेवाले आलिंगन
करके अधरामृत पान करनेवाले श्रीकृष्णको मिलावो ॥ ३ ॥
अलसनिमीलितलोचनया पुलकावलिललितकपोलम् ॥
श्रमजलसिक्तकलेवरया वरमदनमदादतिलोलम् ॥४॥
सं० टी०-अलसेति । अलसेन सुरतसौख्येन निमीलिते मुद्रिते नेत्रे
यस्याः सा तया । पुलकावल्या रोमांचपत्त्या ललितौ मनोहरौ कपोलौ यस्य
तं श्रमजलेन सुरतश्रमजनितेन वारिणा सिक्तं कलेवरं शरीरं यस्यास्तया । वर
मदनमदात् उत्तमकामजनितहर्षात् अतिलोलं अतिचंचलं सतृष्णमित्यर्थः॥४॥
भा० टी०-मैथुनके सुखसे कछुक आंख मींचती हुई और क्रीड़ाके परिश्रमसे पसीना
युक्त शरीरवालीके संग, रोमावलियोंसे मनोहर कपोलोंवाले उत्तम कामदेवके हर्षसे अति
चंचल हुए श्रीकृष्णको मिलावो ॥ ४ ॥
कोकिलकलरवकूजितया जितमनसिजतंत्रविचारम् ॥
श्वर्थकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखितघनस्तनभारम् ॥ ५ ॥
सं० टी-कोकिलेति । कोकिलकलरववत् अव्यक्तध्वनिवत् कृजितं शब्दो
यस्यास्तया । जितः मनसिजस्य कामस्य तंत्रविचारः शास्त्रासिद्धांतो येन सः
तम् । श्लथाः शिथिलाः कुसुमैः पुष्पैराकुलाः व्याप्ताः कुंतलाः चूर्णकुंतलाः यस्याः
सा तया। नखेन लिखितश्चिह्नितो घनो निबिडः स्तनभारो येन स तम्॥५॥
भा० टी०-कोकिलाके उत्तम शब्दकी तरह कूजनेवाली और ढीले हुए पुष्पोंकरके
आकुल केशोंवालीके मेरे संग, कामदेवके शास्त्रसिद्धांतको जीतनेवाले और नखकरके
कठोर कुचाओंको चिन्हित करनेवाले, श्रीकृष्णको मिलावो ॥ ५॥
चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानम् ॥
मुखरविशृंखलमेखलया संकचग्रहचुम्बनदानम् ॥ ६ ॥

द्वितीयः सर्गः।
सं० टी०-चरणेति । चरणयोः पादयोः रणितौ शब्दितौ मणियुक्तनूपुरौ
यस्याः तया । परिपूरितं संपूर्णीकृतं सुरतवितानं सुरतसमूहो येन तम् । मु-
खरा शब्दायमाना विशृंखला उन्मुक्ता मेखला कांची यस्याः सा तया ।
सकचग्रहं कचग्रहणसहितं चुंबनदानं यस्य तम् ॥ ६ ॥
भा० टी०-चरणोंमें बाजते हुए मणिजड़ित विछुवनवाली और बाजती हुई खुली सं-
कलोंकी तागड़ीवाली के साथ, क्रीडा समूहको परिपूर्ण करनेवाले केशोंको पकड़के मुख-
चुंबन करनेवाले, श्रीकृष्णको मिलावो ॥६॥
रतिसुखसमयरसालसया दरमुकुलितनयनसरोजम् ॥
निःसहनिपतिततनुलतया मधुसूदुनमुदितमनोजम् ॥७॥
सं० टी०-रतिसुखेति । रतिसुखसमये सुरतसुखकाले प्रीत्या अलसया
आलस्ययुक्तया । दरमुकुलितनयनसरोजं ईषन्मीलितनेत्रकमलम् । निःसहं
असमर्थे निपतिता तनुलता शरीरलता यस्यास्तया । कथंभूतं कृष्णं मधुदैत्यं
सूदयतीति तम् । उदितः जातो मनोजः कामो यस्य तम् ॥ ७ ॥
भा० टी०-मैथुनके सुखसमयमें प्रीतिसे आलस्ययुक्त हुई और असमर्थ हुएपर शरीर-
रूपी लताको पटकनेके समान रहनेवालीके संग जरा मूंदेहैं कमलनयन जिसकरके उत्पन्न
है कामदेव जिसके मधुदैत्यके मारनेवाले श्रीकृष्णको मिलावो ॥७॥
श्रीजयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् ॥
सुखमुत्कण्ठितराधिकया कथितं वितनोतु सलीलम् ८॥
इतिश्रीगीतगोविंदे षष्ठः प्रबंधः ॥ ६॥
सं० टी०-श्रीजयदेवेति । इदं श्रीजयदेवेन भाणितं कर्तृसुखं उक्तं गीतं पारलौ-
किकसुखानि ऐहिकानि च वितनोतु विस्तारयतु । केषां गायतां शृण्वतां च ।
कथंभूतं श्रीजयदेवभणितं अतिशयमधिकं मधुरिपोः कृष्णस्य निधुवनशीलं सुर-
तचरितं यस्मिन् । पुनः कीदृशं उत्कण्ठितया राधिकया गोपवध्वा कथितं स-
लीलं श्रृंगाररसक्रियासहितम् ॥ ८ ॥
भाण्टी-बहुतसे श्रीकृष्णके मैथुनचरित्रयुक्त और उत्कंठायुक्त राधिकासे कहा हुआ लीला-
सहित यह श्रीजयदेव कविकरके रचित गीत सुननेवाले और गानेवालोंके सुखको बेढ़ाओ॥८॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकमियानाम भाषाटीकायां षष्ठः प्रबंधः ॥६॥

३२ गौतगोविन्दकाव्ये अधुनाऽत्युत्कण्ठ्या सख्या नीयमाना सा गोपीगणवृतं कृष्णं दृष्ट्वा परावृत्य सखीमाह- श्लोकः ॥ हेस्तस्रस्तविलासवंशम जुभूवल्लिमद्दल्लवी वृंदोत्सारिहगंतवीक्षितमतिस्वेदागंडस्थलम् ॥ मामु- दीक्ष्य विलजितस्मितसुधामुग्धाननं कौनने गोविंद वर्जसुंदरीगणवृतं पश्यामि हुँष्यामि चै ॥ १॥ सं० टी०-हस्तेति । हे सखि गोविंदं अहं पश्यामि हृष्यामि हर्ष प्राप्नोमि च पश्यामीति वर्तमानसामीप्याद्वर्तमानता कथंभूतं गोविंदं कानने वृन्दावने ब्रजसुंदरीगणेन गोपीसमूहेन वृतं वेष्टितम् । ननु सपत्नीभिः परिवृतं दृष्ट्वा कथं ते हर्ष इत्यत आह मां उद्दीक्ष्य दृष्ट्वा हस्तात्नस्तो व्यतो विगलितः. विलास- वंशः क्रीडावंशो यस्य तम् । अनृजभ्रूवहिमतीनां कुटिलभूलतायुक्तानां गो- पीनां समूहे उत्सारि ऊर्ध्वतीर्यग्गामिहगंतेन कटाक्षेण वीक्षितमीक्षणं यस्य तम् मय्यागतायां भिया दगंतचेष्टयान्यगोपीरपसारयंतमिति भावः । अतिस्वेदेनाति- धर्मेणार्द्र गण्डस्थलं यस्य तम् । विलज्जितस्मितं सलज्जहास्यं तदेव सुधामृतं तया मुग्धमाननं मनोहरं मुखं यस्य तम् ॥ १॥ भा० टी०-हे सखि ! मुझको देखिकै हाथसे छूट गई है क्रीड़ाकी वंशी जिसकी ऐसे और कुटिल भ्रुकुटियोंवाली गोपियोंके समूहमें ऊंचे टेढ़े कटाक्षोंसे देखते हुए, अत्यंत पसीनेसे गीले कपोलोंवाले लज्जायुक्त मंद मुसकान रूपी अमृतसे मनोहर मुखवाले श्री- कृष्णको वृंदावनमें गोपीगणोंसे युक्त हुएको मैं, देखती हूं और आनंदको प्राप्त होती हूं॥१॥ पुनः विभावयन्नाह- श्लोकः ॥ दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोकलतिका- विकाशः कासारोपवनपवनोऽपि व्यथयति॥ अपि श्राम्यāगीरणितरमणीया नै मुकुलप्रसूतिश्चूतानां संखि शिखरिणी यं सुखयति ॥ २ ॥ सं० टी०-दुरालोकेति । हे सखि दुरालोक्यते वियोगिनामुद्वेगजनकत्वात् स्तोकोल्प; स्तबको गुच्छो यस्य नवकाशोकलतिकायाः विकाशः उद्योतः मां द्वितीयः सर्गः। Ja व्यथयति पीडयति। किंच कासारोपवनस्य सरोवरनिकटवनस्य पवनोपि मां व्यथयति । कासार इत्यनेन वायोः शैत्यं उपवनसंबंधित्वेन सौगंध्यं वृक्षरुप हतगतित्वेन मांद्यं च ध्वनितम् । अपि च चूतानामाम्राणां इयं मुकुलप्रसूतिः कलिको दो मा न सुखयति । कथंभूता प्रसूतिः भ्राम्यंतीनां चलंतीनां भ्रम- रांगनानां रणितैः शब्दितैः रमणीया मनोज्ञापीत्यर्थः । शिखरिणी प्रशस्ताग्रभा- गवती भुंगीणां चलनं नायकान्वेषणार्थमिति ध्वनितम् । शिखरिणीनामकं छंद इतीदं सूचितम् ॥ २॥ भा० टी०-हे सखि ! बुरे दीखते हुए स्वल्प गुच्छोंसे युक्त हुई नवीन अशोक लता- का प्रकाश तथा, सरोवरके निकटवर्ती बगीचोंमांहकी वायुभी मुझको बाँधा कर रही है. और भ्रमती हुई भ्रमरांगना ( भौरि ) योंके शब्दोंसे रमणीक, सुंदर अग्रांगवाली, यह आम्रवृक्षोंकी मुकुलितप्रसूति, खिलतीहुई कलीभी मुझको, नहीं सुख करती ॥२॥ अधुना कविः लोकानाशिषयति- श्लोकः : ॥ सांकूतस्मितमोकुलाकुलगलडम्मिल्लमुल्लासित भ्रूवल्लीकमलीकदर्शितभुजाबालार्धहस्तस्तनम् ॥ गोपी- नांनिभृतं निरीक्ष्य ललितां काञ्चिचिरं चिंतं ब्रतर्मुग्धम- नोहरो हैरतु वैः क्लेशं नैवः केशवः ॥ ३ ॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाका- व्ये अक्लेशकेशवो नाम सटीको द्वितीयः सर्गः ॥२॥ सं० टी०-साकृतेति । नवः भंगारस्तरुणो वा केशवः वः युष्माकं भ- क्तानां क्लेशं दुःखं हरतु दूरीकरोतु । कीदृशः साकूतं साभिप्रायं स्मितमीष- द्धास्यं यत्र गोपीनां निभृतं गोपीभावं निरीक्ष्य दृष्ट्वा कांचिद्दयितां अंतर्मनसि चिरं चिंतयन् मुग्धमनोहरः मोहयुक्तसुंदरः । कथंभूतं निभृतं आकुलाकुलो- त्यंतास्तव्यस्तः गलन् उन्मुक्तीभवन् धम्मिल: केशपाशो यत्र । उल्लासिता उच्चैः कृता भ्रूवल्ली यत्र अलीकेन मुंभणादिच्छलेन दर्शिताः भुजा बालार्धहस्तस्तना यस्मिन् भुजे च बालाश्वार्धहस्तौ च स्तनौ चेति द्वन्द्वः ॥ ३ ॥ भा० टी०-भावसहित मंद मुसकानयुक्त, अत्यंत उलट सुलट खुलते हुए केशबंधसहित ५

गीतगोविन्दकाव्ये
ऊपरको भृकुटीयोंका चढ़ाना और जंभाई आदि, छल करके दिखाये गये हैं भुजा, वाल,
आधे हाथ, कुचा जिसमें ऐसा गोपियोंके हावभावको देखके किसीक ललित गोपीको
बहुत कालतक मैनमें चितवन करतेहुए मुंग्ध मनोहर शृंगारसे तरुण श्रीकृष्ण भगवान्
तुह्मारे दुःखेको हरी ॥३॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकभियानाम भाषाटीकायां द्वितीयः सर्गः समाप्तः ॥
अर्थ तृतीयसर्गः प्रारभ्यते।
अब तीसरा सर्ग प्रारंभ होताहै-
एवं राधायाः विरहमुक्त्वा कृष्णस्यापि विरहव्यथां तस्यामाह-
श्लोकः ॥ कंसारिरपि संसारवासनाबन्धश्रंखलाम् ॥
राधामाधाय हृदये तत्यांज जसुन्दरीः ॥ १ ॥
सं० टी-कंसेति । कंसारिरपि कृष्णोपि राधां हृदये मनसि आधाय
स्थाप्य व्रजसुंदरीगर्गोपीस्तत्याज त्यक्तवान् । कीदृशीं राधां संसारे वासना
संस्कारस्तस्या बंधाय शृंखलां निगडरूपाम् । सौंदर्यवतीर्बह्वीरपि तत्याजेति
राधायां कृष्णस्यानुरागातिशयो ध्वनितः ॥ १ ॥
भा० टी०-श्रीकृष्ण भी संसारकी वासनाके बंधनके वास्ते बेडीरूप राधाजीको है-
दयमें स्थापित करके अन्यगोपियोंको त्यागत भये ॥ १॥
पुनः किंकृतवान्-
श्लोकः ॥ इतस्त स्तोमर्नुसृत्य राधिकामनंग-
बाणवणखिन्नमानसः॥ कृतानुतापः से कैलिंद-
नंदिनीतटांतकुंजे निषसाद माधवः ॥२॥
सं० टी०-इतस्तत इति । स माधवः कलिंदनंदिन्याः यमुनायास्तटांत-
कुंजे तीरलतागृहे निषसाद स्थितवान् । किंकृत्वा इतस्ततः अनेकस्थानेषु
तां राधिका अनुसृत्यान्वेष्य । कीदृशः अनंगबाणव्रणेन कामशरक्षतेन खिन्नं
दीनं मनो यस्य । कृतोनुतापः पश्चात्तापो येन सः ॥ २ ॥
भा० दी०-वह श्रीकृष्ण तिस राधाजीको जहां तहां ढूंढ के कामदेवके बाणकृत घा-
वसे दुःखित चित्त हुए और पिछताते हुए यमुनाजीके तटके समीप कुंजमें बैठेगये ॥२॥

तृतीयः सर्गः। अर्थ सप्तमप्रबंधः गुर्जरीरागेण प्रतिमंठताले गीयते । अब सप्तैम प्रबंध गुर्जरीरागकरके प्रतिमंठतालमें गाया जाताहै- कृतानुतापत्वमेवाह गीतेन- मामियं चलिता विलोक्य तं वधूनिचयेन ॥ सौपराधतया मयापि न वॉरितातिभेयेन ॥१॥ हरिहरि हतादरतया गंता सा कुपितवें ॥ध्रु०॥ सं० टी०- मामिति ॥ गीतस्यास्य गुर्जरीरागः प्रतिमंठतालः तयोर्लक्षणं प्राक् कथितम् । हरिहरीति खेदानुकारे सा राधा हतादरतया हतबहुमानत्वेन कुपितेव को प्राप्तेव गता अन्यस्थाने गता। ननु सा कुपिता त्वया कथं ज्ञाता तंत्राह । मां कृष्णं वधूनिचयेन गोपीसमूहेन वृतं बेष्टितं विलोक्य चलिता इतो गता इति भिन्नैव वाक्यरचना । तर्हि सा गच्छंती त्वया किं न निवारिता तत्राह । मयापि कृष्णेनापि सापराधतया कृतापराधत्वेन हेतुना अतिभयेन न वारिता । यहा कथंभूतेन मया अतिभयेनातिशयितं भयं यस्येति ॥ १ ॥ भा० टी-हरिहरि, बड़ा खेद है कि वह (राधा ) मुझको गोपीगणोंसे वेष्टित हुएको देखके निरादरी हुई अँधित हुईकी तरह अन्यजगंह चलीगई यह चलीजीती हुई मैने भी अपराधके अत्यन्तभयसे नहीं वैजर्जी ॥१॥ किं करिष्यति किं वदिष्यति सो चिरं विरहेण ॥ कि जैनेन धनेन किं मम जीवितेन Jहण ॥२॥ सं० टी०-किं करिष्यतीति । सा राधा चिरं विरहेण चिरकालं मद्वियोगेन किं करिष्यति विरहतापशांत्यर्थ कमुपायं करिष्यतीत्यर्थः । किं वदिष्यति । ननु एतावता तस्यामेव को वा ग्रहः अन्यगोपीजनस्य धनादिना चित्तव्यावर्तनं कर्तव्यं तत्राह । तां राधां विना मम जनेन लोकेन किम् । तद्वियोगेन सर्व- जनपरित्यागात् धनेन किं ननु धनं विना गृहसौख्यं न स्यात्तत्राह गृहेण किं प्रयोजनं न किमपि ताहियोगेन वनवासांगीकारात् । ननु सुखास्पदं गृह गीतगोविंदकाव्ये विना सुखं न स्यात्तत्राह मम सुखेन किम् । तां विना सर्व निष्फलमित्यर्थः । सैव मे सुखरूपेति भावः ॥ २ ॥ भा० टी०-वह (राधा) बहुतकाल मेरे' वियोगकरके क्या करेंगी ? ( मुझको) क्या कहैगी? मेरे अन्य जनकरके क्या है? धनसे क्या है? जीवनसे (और) धेरसे क्या है? ॥२॥ चिंतयामि तदाननं कुटिलभू रोषभरेण ॥ शो- णपद्ममिवोपरि भ्रमताकुँलं भ्रमरेण ॥ ३ ॥ सं० टी०-चिंतयामीति । अहं तस्याः राधायाः आननं मुखं चिंतयाम स्मरामि । कीदृशमाननं रोषभरेण क्रोधातिशयेन कुटिले वक्रे भ्रुवौ यत्र । किमिव उपरि भ्रमता भ्रमरेण आकुलं व्याप्तं शोणपद्ममिव । अत्र रोषारुणे मुखे शोणपद्मसादृश्यं बोध्यम् । वारंवारं रोषाहक्रीभवंत्योर्भुवोर्धमद्भमरोपमा बोध्या ॥ ३ भा० टी-(मैं ) अत्यंत क्रोधसे टेढ़ी भृकुटियावाले ऊपर फिरते हुए अमरसे जैसे लाल कमल व्याप्त होरहा है तैसें व्याप्तहुए तिस राधाके मुखको चितवन करताहूं ॥३॥ तामहं हृदि संगतामनिशं भृशं मयामि ॥ किं वनेऽनुसरामि तामिह किं" था विलंपामि ॥४॥ सं० टी०-तामिति । अहं हृदि संगतां राधां अनिशं वारंवारं भृशमति- शयेन रमयामि क्रीडयामीतिभावः । इह वने तां राधां किमनुसरामि हृदि संगतत्वादेव वृथा व्यर्थमेव किं विलपामि विलापं करोमि ॥ ४ ॥ भा० टी०-मैं तिसको हृदयमें प्राप्तहुईको वारंवार बहुतसी रॅमण क्रीडा करताहूं (इस- लिये ) यहां वैनमें तिर्सको क्या हूंहूँ (और) क्या वृथा विलाप करूं ॥ ४॥ हृदि संगतां तां प्रत्याह- तन्वि खिनमसूयया हृदयं तैव कलयामि ॥ त- नं वेझिं कुतो गतीसि नैं तेन ते ऽनुर्नयामि ॥ ५ ॥ सं० टी०-तन्वीति । हे तन्वि असूयया असहिष्णुत्वेन दुःखितं तव हृदयं आकलयामि तर्कयामि तत्तस्मादहं न वोझ न जाने कुतः कुत्र गता- तृतीयः सर्गः। 9 सीति तेन कारणेन ते तुभ्यं न अनुनयामि न प्रसादयामि । 6 क्रियार्थो- पपदस्य” ति चतुर्थी ते इति ॥ ५ ॥ भा० टी०-हे सूक्ष्म अंगवाली राधे ! असूयासे अर्थात् तुम्हारा आदर न किया और रोंका किया इस बातके न सहनसे दुःखित हुए तेरे हृदयको विचार रहाहूं इसीवास्ते मै नहीं जानता कि कहां चली गई है इसीलिये तेरे वास्ते संग २ गमनकरके, नहीं प्रसन्न करताहूं ॥५॥ दृश्यसे पुरतो गतागतमेव में विदधासि ॥ किं' पुरेवं संसंभ्रमं परि रंभणं ने ददासि ॥६॥ सं० टी०-दृश्यस इति । हे राधे त्वं मम पुरतः अग्रे गतागतं गमनाग- मनमेव विदधासि करोषीति दृश्यसे । तर्हि पुरेव पूर्ववत् ससंभ्रमं सवेगं परिरंभणमालिंगनं किं केन कारणेन न ददासि । विरहिणो हि चित्तानुषं- गात्सर्वतस्तामेव पश्यति ॥ ६ ॥ भा० टी०-हे राधे! तुम, मेरे आगे उलटी सुलटीही फिरतीहो ऐसे दीखता है (फिर ) पहलेकी तरहही वेगसहित आलिंगन क्यों नहीं देती ॥ ६॥ क्षम्यतामपरं कदापि तैवेदृशं न करोमि ॥ देहि सुंदरि देर्शनं मम मन्मथेन नोमि ॥७॥ सं० टी०-क्षम्यतामिति । हे सुंदरि पूर्वकृतमपराधं क्षम्यतां अपरमीशं तवापराधं कदापि न करोमि न करिष्यामि अत एवं मम दर्शनं देहि । यत अहं मन्मथेन कामेन दुनोमि पीडामनुभवामि ॥ ७ ॥ भा० टी०-हे सुंदरि! पहले कियेहुए अपराधको क्षमा कीजिये अन्य ऐसा तुम्हारों कभी भी नहीं करूंगा हे सुंदरि ! मुझको देर्शन दो मैं कॉमदेवसे पीडित होताई ॥७॥ वर्णितं जयदेवकेन हेरेरिद प्रेणतेन ॥ किंबिल्वसमुद्रसंभवरोहिणीरमणेन ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे सप्तमः प्रबंधः ॥ सं० टी०-वर्णितमिति । जयदेवकेन स्वार्थे कः । इदं गीतं वर्णितम् । कीदृशेन जयदेवकेन हरेः प्रणतेन कृष्णस्याराधनपरेण । पुनः कीदृशेन ३८ गीतगोविंदकाव्ये किंदुबिल्वं जयदेवकुलं तदेव समुद्रस्तस्मात्संभवो यस्य एतादृशो रोहिणी रमणश्चंद्र इव । यथा सागरादुत्पन्नश्चंद्रस्तथा किंदुबिल्वोत्पन्नो जयदेव इति । यहा किंदुबिल्वं शासनम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-श्रीकृष्णके आराधनमें तत्पर हुए (और) किंदु बिल्व नामवाले वंशरूप समुद्र में चंद्रस्वरूप जयदेवकविने यह गीत, वर्णन किया है ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानामभाषाटीकायां सप्तमः प्रबंधः समाप्तः ॥७॥ इदानीं काम एव मे दुःखं प्रयच्छतीति तमुपालंभगोचरं करो- मीत्याशयेनाह- श्लोकः ॥ इंदि बिसैलताहारो नायं भुजंगमनायकः कुंवलयदलश्रेणी कंठे नै साँ गॅरलद्युतिः॥ मलयजर- जो "नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर ने हरांत्यां- नंग अँधा किमु धावसि ॥ १॥ सं टी-हृदीति। हे अनंग त्वं मयि हरभ्रान्त्या महादेवभ्रमेण न प्रहर मा प्रहारं कुरु । कुधा कोपेन किमु किमिति धावसि मारायितुं धावनं करोषि । कीदृशे मयि प्रियारहिते राधावियोगिनि । सर्वदा प्रियायुक्तोऽहं त्वधुनाप्रियारहित इति मयि हरभ्रमो न युक्त इति भावः । हरभ्रांतिं परिहरति हे काम मम हृदि बिसलताया:हारोमृणाललताया हारस्तद्विरहजन्यसंतापशांत्यर्थं धृतः नायं भुजंगमनायकः शेषः । इयं मे कंठे कुवलयदलानां नीलोत्पलानां श्रेणी पक्तिः शैत्यायधृता न तु सा गरलद्युतिर्हालाहलदीप्तिः । इदं मलयजरजश्चंदनलेप; सर्वांगे तापशांत्यर्थं धृतः न तु भस्म विभूतिः॥१॥ भा० टी०-हे कामदेव ! मियाके वियोगवाले मेरेविणे शिवजीकी भ्रांतिकरके मत प्रहार कर क्रोधकरके क्या मारनेको दौड़तेहो हृदयमें कमललताका हार है यह शेष नाग नहीं है, कंठमें नीले कमलोंकी पंक्ति (शीतलताके वास्ते धारण की है) यह विर्षकी कांति नहीं है यह चंदैनका लेप है विभूति ( भस्म ) नहीं है ॥१॥ पुष्पसायकत्वेन कामः प्रसिद्धोऽतःइमान् चूतमंजरीरूपानेव बाणान् धनु- प्यारोप्य मां ताडयिष्यतीति शंकया पुनरपि कामायैव दैन्यं करोति- तृतीयः सर्गः । श्लोकः ॥ पाणौ मां कुरु चूतसायकममुं माँ चापमा- रोपंय क्रीडानिर्जितविश्व मूर्छितजनाघातेन कि पौ- रुषम् ॥ तैस्या ऍव मुंगीदृशो मनसिज प्रखंतकटाक्षा- निलज्वालाजर्जरितं मैनागपि मनो नाद्यापि संधु- क्षते ॥२॥ सं० टी०-पाणाविति । हे क्रीडानिर्जितविश्व क्रीडया लीलया जितं भुवनं येन सः । अमुं चूतसायकं आम्रपुष्पबाणं पाणौ हस्ते मा कुरु चापं धनुः मारोपय सशरं मा कुरु । हस्तेपि चेत्करोषि तर्यमुं सायकं मा संघेहीत्यर्थः । हेमनसिज मदन यतः मूर्छितस्य मूछी प्राप्तस्य मादृशजनस्याघातेन पीडया किं ते पौरुषं कस्तव पुरुषार्थः न किमपीत्यर्थः । मूछितत्वे कारणमाह । तस्य एव मृगीदृशो हरिणीनयनायाः । तस्या एवेति विरहाधिक्येन राधानामग्रहणा- शक्तिः प्रतिपाद्यते । प्रेखंतश्चलंतः कटाक्षा एवानलाः वह्नयस्तेषां श्रेण्या पंक्त्या जर्जरितं खंडखंडीभूतं मम मनः मनागपि स्वल्पमपि नाद्यापि संधुक्षते स्वस्थ न भवति । कचित्कटाक्षाशुगेतिपाठः तदा कटाक्षा एवाशुगा बाणाः ॥ २॥ भा० टी०-हे क्रीडासे विश्वको जीतनेवाले काम ! इस ऑम्र वृक्षके पुष्परूपी बाणको हाथमें मत कर और धनुषको भंत चढ़ा (क्योंकि ) मूछित जनोंके मारनेसे क्या पुरु पार्थ है हे कौमदेव ! तिस ही मृगी सरीखे नेत्रोंवाली (प्रिया) के चलतेहुए कटाक्षरूपी अग्नियोंकी पंक्तियोंसे खंडित हुआ ( मेरा ) मैन स्वल्प भी अबतक नहीं स्वस्थ भया है॥२॥ ननु तत्कटाक्षादिचिंतनादेव तव दुःखं भवति मदनस्य तर्हि कोपराधस्तत्राह- श्लोकः भ्रूपल्लवो धनुरपांगतरंगितानि बीणा गुंणः श्रेव- णपालिरिति स्मरेण ॥ तस्यामनंगजयजंगमदेवताया- मंत्राणि निर्जितजगंति किमर्पितानि ॥३॥ सं० टी०-भ्रूपल्लवइति । इतीत्थंप्रकारेण स्मरेण कामेन तस्यां राधायां अस्त्राणि अर्पितानि स्थापितानि किं तर्कयामि कि वितर्के । नन्वस्त्राणि वीरेण गीतगोविन्दकाव्ये स्वहस्ते स्थापयितुमुचितानि नत्वन्यत्रेत्याह । निर्जितानि जगति यैस्तानि तैरे- वास्त्रैर्जगत्रयं जित्वा तत्र स्थापितानीति भावः। तद्यन्यत्र किं स्थापितानीत्याह । अनंगस्य कंदर्पस्य जये त्रैलोक्यविजये जंगमदेवतायांगमनशीलदेवतारूपायां। इतीति किं । भ्रूपल्लवो भूलता तदेव धनुः अपांगतरंगितानि कटाक्षनिरीक्षणानि एव बाणाः श्रवणपालिः कर्णप्रदेश एव गुणः प्रत्यंचा ॥ ३ ॥ भा० टी०-कामदेवनें जीत लियाहै जगत् जिन्होंसे ऐसे अपने शस्त्रोंको कामदेवकी त्रैलोक्य विजयमें चलनेवाली देवतारूप तिसं राधाविषे इसप्रकारसे स्थापित कर रक्खेहैं क्या; ऐसी वितर्क करताहूं, कि, भ्रुकुटि धेनुष है कटाक्षोंसे देखना एही बोण हैं कौनों- की पाली प्रत्यंचा, धनुषकी रज्जु है ॥ ३ ॥ अधुना मनोविषयीकृतां राधां प्रति स्वीयं दुःखमाह- श्लोकः ॥धूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्म व्यथां श्याँमात्मा कुटिलः करोतु कर्बरीभारोपि मारो धमम् ॥ मोहं तीवयं च तन्वि तनुतां बिंबधिरो रोंगवान् संदृत्तस्तैनमंडलस्तव कैथं प्राणैर्मम क्रीडती ॥४॥ सं० टी०-भ्रूचाप इति । हेतन्वि कृशांगि भ्रूचापे ध्रुवावेव चापो धनु- स्तत्र निहितः अर्पितः कटाक्षविशिखः कटाक्षबाणः मर्मव्यथां मर्मपीडां तावन्निर्मातु करोतु । विशिखस्य मर्मव्यथाजनकत्वं युज्यत एवेतिभावः । अनु च श्यामात्मा श्यामवर्णः कुटिलः वक्राकारः कबरीभारोपि केशसमूहोपि मारोद्यमं कामौन्नत्यं तावत्करोतु । योतर्मलिनः कुटिलश्च भवति सोन्यमारणाय यत्त एवेति सूचितम् । अयं च बिंबाधरः बिंबोष्ठः मोहं तनुतां विस्तारयताम् । कथंभूतो बिंबाधरः रागवान् लोहितवर्णः रागिणो विषयिणः मोहो ममत्वं युज्यत एव सद्वृत्तः साधुवर्तुल: तव स्तनमंडलः मम प्राणैः कथं क्रीडति । सदृत्ताः सन्मार्गप्रवर्तकास्ते तु परप्राणघातका न भवंति । विरोधनामा- लंकारः॥४॥ भा० टी०-हे सूक्ष्म अंगवाली ! भृकुटिरूप धनुष पर चढाया हुआ कटाक्ष स्वरूपी बाण मेरे मर्मकी पीड़ा करो और यामवर्णवाला कुटिल (टेढा) यह केशोंका समूह ये तृतीयः सर्गः। भी भौरनेका उद्यम करो और यह बिंबोष्ट ( होठ ) प्रथमही मोहको बढ़ाओ क्योंकि, रोंगवान् ( लालवर्णवाला ) है परंतु, सद्वृत्त ( उत्तम गोल आकारवाला ) तुम्हारे कुचा- ओंका मंडलभी मेरे प्राणोंके साथ कैसे क्रीड़ा करता है ॥ ४॥ श्लोकः ॥ तानि स्पर्शसुखानि तेच तरला स्निग्धा हूंशोर्विभ्रमास्तदत्रांबुजसौरमं से चे सुंधास्वंदी गिरौं वक्रिमा ॥ सौ विवाघरमाधुरीति विषयासंगे पि मन्मान- सं तस्यां लेनसमाधि हेत विरहव्याधिः कथं वर्तते ॥ ५॥ सं० टी०-तानीति । तान्येव स्पर्शसुखानि यानि पुरा नायिकासंगमानु- भूतानि । एतेन त्वगिद्रियविषयलाभः । ते च तरलाश्चंचलाः स्निग्धाः प्रे- मान्विताः दृशोश्चक्षुषोर्विभ्रमा विलासाः । एतेन रूपं । तदेव वक्रांबुजसौरभं बदनकमलसुरभित्वं । एतेन गंधत्वं । स च सुधास्वंदी अमृतद्रवयुक्तः गिरां वचसां यः वक्रिमा वक्रत्वं । एतेन शब्दः सा च बिंबाधरमाधुरी बिंबसह- शौष्ठमाधुर्यं तदेव । एतेन रसः । इत्येवं प्रकारेण विषयासंगेपि तस्या रूपरस- स्पर्शादीनां सान्निध्येपि मम मानसं मनस्तस्यां राधायां लग्नसमाधि प्राप्तस्थानं चेद्यदि तदा हत इतिखेदे विरहव्याधिः व्यथा कथं वर्तते । ध्यानयुक्तस्य योगिनो व्याधिनाशात् ॥ ५ ॥ भा० टी०-जो कि प्रियाके संगमें अनुभव किये हुए हैं, वहीं स्पर्शमें सुखदायक हैं और वही चंचल हैं प्रेमसे संयुक्त हैं और नेत्रोंको विलासकारक हैं और तिस पियाकेही मुखकमलकी सुगंधि है और वही अमृत झिरानेवाला है कि जो वचनोंका टेढ़ापनसे कथन है वही बिबोंष्ठोंकी माधुर्य है, इसतरह, विषयासक्तिमें भी तिसै राधाविषे मेरों मन समाधिसे लग रहाहै तौभी हते, अहो विरहेरूपी व्याधि कैसे रह गईहै क्योंकि ध्यानयुक्त योगीके तो व्याधिका नाशही होताहै ॥ ॥५॥ अधुना कविः सर्गाते भक्तानाशिषयति- श्लोकः ॥ तिर्यकंठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य वंशोच्चर द्वीतस्थानकृतावधानललनालक्ष " सलेक्षिताः॥"सं- wwe ماره

गीतगोविदकाव्ये
मुग्धं मधुसूदनस्य मधुरे राधामुखेंदौ मृदुस्पंदं पल्लवि-
ताश्चिरं ददतु वैः क्षेमं कटाक्षोर्मयः ॥ ६ ॥
इति श्रीकविराज श्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाका-
व्ये मधुसूदनो नाम सटीकस्तृतीयः सर्गः ॥३॥
सं० टी०-तिर्यकंठेति । मधुसूदनस्य कृष्णस्य कटाक्षोर्मयः कटाक्षदर्शन-
तरंगाः वः युष्माकं भक्तानां क्षेमं कल्याणं ददतु प्रयच्छतु । कीदृशाः मधुरे
सुन्दरे राधायाः मुखमिंदुरिव तस्मिन् संमुग्धं अव्यक्त मृदुस्पंदं किंचिच्चलनं च
यथा स्यात्तथा पल्लविताः । इंदुदर्शनात्तरंगाः अतीव भवंतीति कटाक्षाणां तरं-
गसाम्यं । नन्वन्यासु पश्यंतीषु कथं राधामुखचन्द्र एव पल्लविता ऊर्मयः अत-
आह । वंशादुच्चरत्सु वेणोर्निर्गच्छत्सु गीतस्थानेषु गानपदेषु कृतावधानैर्दत्तम-
नोभिर्ललनाक्षर्गोपांगनासहरैर्न संलक्षिताः न ज्ञाताः । कथंभूतस्य मधुसूदन-
स्य तिर्यग्वक्रः कंठो यस्य विलोलश्चंचलो मौलिमस्तकः किरीटो वा यस्य
तरलश्चंचल उत्तंसः अवतंसो यस्य सः पश्चात्कर्मधारयः । लक्षपदं बहुत्वोपल-
क्षकं । मुग्धोहरिविरहीत्यर्थः ॥ ६
भा० टी०-तिरछे कंठवाले और चंचल मुकुट तथा कर्णपूर आभूषणवाले श्रीकृष्ण
भगवान्के कैटालोंकी ऊर्मि ( लहरी ) तुम्हारे अर्थ बहुत कालतक कल्याण दो कैसी लह-
रियां हैं कि, मनोहर रोधाजीके चंद्ररूप मुखपर अप्रकटतासे किंचिंचलनपूर्वक अत्यंत
बढ़ती हैं पुनः कैसी हैं कि, वंशीसे उच्चारण होतेहुए गीतपदोंपर दत्तदृष्टि, और मनवाली
लाखों गोपियोंकरके नहीं देखी गयी हैं ॥ ६॥
इतिश्री गीतगोविंदस्यरसिकमियानाम भाषाटीकायां तृतीयःसर्गः ॥ १॥
अर्थ चतुर्थः सर्गः प्रारभ्यते
Hommam
अब चौथा सर्ग प्रारंभ होता है।
इदानी राधासखी कृष्णं प्रत्याह-
श्लोकः ॥ यमुनातीरखानीरनिकुंजे मंदमास्थितम् ॥
प्राह प्रेमभरोद्धांत माधवं राधिकासखी ॥१॥

चतुर्थः सर्गः।
Aamana
-
सं० टीयमुनेति । राधिकायाः सखी माधवं कृष्णं वक्ष्यमाणं प्राह उ-
क्तवती । कीदृशं माधवं यमुनायास्तीरे यो वानीरकुंजः वेतसोपलक्षितं लता-
गृहं तस्मिन् मंदं तूष्णीं आस्थितं आसीनम् । पुनः कीदृशं प्रेम्णा राधायां
प्रेमातिशयन उद्धांतं उद्विग्नचित्तं कथं मयि प्रसादं यास्यतीत्युद्भांतम् ॥ १ ॥
भा० टी०-कोई राधाजीकी सखी यमुनाजीके तीरपर वेतसमूहोंले युक्त लताकुंजमें
चूपके होके बैठेहुँए प्रेमके भारसे उन्मने हुए श्रीकृष्णको कहती भई ॥१॥
अंथ अष्टमप्रबंधः कर्णाटकरागेण एकतालीताले गीयते.
अब आठवां प्रबंध कर्णाटक रागकरके एकताली तालमें गाया जाता है-
उक्तश्लोकार्थ गीतेनाह-
निर्देति चंदनामिकिरणमर्नुविदति खेदम धीरम् ॥
'व्यालनिलयमिलनेन गैरलमिव केलयति मलय-
समीरम् ॥ सा विरहे तवं दीना ॥ माधव मन-
सिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना ॥ध्रु०॥
सं० टी०-निंदतीति । अस्य कर्णाटकरागः तल्लक्षणं “कपोलपाणिर्गज-
दंतपत्रमेकं वह दक्षिणकर्णपूरे । संस्तूयमानः सुतचारणौधैः कर्णाटरागः सित-
नीलकंठः” इति । अत्र गीते विरहोत्कण्ठा वर्णनीया " वासकसज्जा सोत्कण्ठा
खाधीनभर्तृका तथा ॥ कलहांतरिता चापि विप्रलब्धाभिसारिका । खंडिता
प्रोषिता चैव वनिताश्चाष्टसंभृताः" । तत्र विरहोत्कण्ठालक्षणं भरतोक्तं । “य-
स्याः समुचितेप्यहि प्रवासी नैति बल्लभः । सा स्मरानलसंतप्ता विरहोत्कण्ठिता
मता” इति । गीतार्थस्तु हे माधव सा राधा तव विरहे सति दीना दुःखिता
त्वयि त्वद्विषये भावनया अनुचिंतनेन कामबाणः कृष्णहृदये प्रविश्य स्थितां
मां न पीडयिष्यतीति भावनया लीना प्रविष्टा। कस्मादिव मनसिजविशिखभ-
यादिव। केन प्रकारेणेत्याह हेकृष्ण सा राधा चन्दनं निंदति । इन्दुकिरणं च-
न्द्रदीधिति अनुलक्षीकृत्य अधीरं अनल्पखेदं विंदति लभते । मलयसमीरं मल-
यवातं व्यालनिलयं सर्पस्थानं चन्दनवृक्षस्तस्य मिलनेन स्पर्शनेन गरलमिव
विषमिव फलयति मन्यते ॥ १ ॥

गीतगोविंदकाव्ये
भा० टी०-हे माधव ! वह राधा, तुम्हारे वियोग होनेसे दुःखित हुई कामदेवके बाणके
भयसे हो तैसे तुम्हारे विषे भावना करके ली नै होरही है ऐसी वह राधा, चंद्रमाका
अनुमान करके चंदैनकी निंदा करतीहै बहुतसे खेदको प्राप्त होतीहै मॅलयाचलकी सुगंधित,
वायुको सोंके स्थानसे मिलीहुई होनेसे विकी तरह मानती है ॥ १॥
अविरलनिपतितमदनशरादिवं भववनाय विशॉलम् ॥
वहृदयमर्मणि वर्म करोति संजलनलिनीदलजालम् ॥२॥
सं० टी-अविरलेति । हे कृष्ण सा राधा स्वहृदयममणि सजलनलिनीदल-
जालं सजलकमलिनीपत्रसमूहमेव वर्म तनुत्रं करोति । कस्मैप्रयोजनाय भवढ्व-
नाय स्वहृदयस्थितस्य भवतो रक्षणाय । कस्मादिव अविरलं निरंतरं पतितो
यो मदनशरः कामबाणस्तस्मादिव । कीदृशं वर्म विशालं विस्तीर्ण । त्वं तस्या
हृदये सर्वदा इति भावः ॥ २ ॥
भा० टी०-हे कृष्ण ! वह राधा, आपकी रक्षाके वास्ते अपने हृदय मर्मविषे जलयुक्त
कमलिनियोंके पत्रसमूहको विशाल म शस्त्रसे शरीरकी रक्षा करनेवाला संजोवा बना-
ती है. कैसे कि, तुमको जो अपने हृदयमें स्थापित रखती है; इसलिये निरंतर परते हुए
कामदेवके बाणसे मानों आपकी रक्षा करती है ॥ २॥
कुसुमविशिखशरतल्पमनल्पविलासकलाकमनीयम् ॥
व्रतमिव तेव परिरंभसुखाय करोति कुसुमशयनीयम् ॥ ३॥
सं० टी०-कुसुमेति । कुसुमशमनीयं पुष्पशय्यां करोति । कीदृशं अनल्प-
विलासकलाभिर्बहुतरक्रीडाकलाभिः कमनीयं सुंदरं पुष्पशय्या स्वयमेव मनोज्ञा
इयं शय्याविरचनाकुशला शय्याभावे पुष्पशय्यां करोतीत्यर्थः। कमिव कुसुम
विशिखः कामस्तस्य शराः पुष्पाणि तान्येव तल्पं शय्या तादृशं व्रतमिव शर-
शय्याशयनरूपं दारुणं व्रतमिति भावः । किमर्थं व्रतमित्यत आह तव परिरं-
भसुखाय आलिंगनसुखं प्राप्नुमित्यर्थः ॥ ३ ॥
भा० टी०-और, तुम्हारे मिलापके सुखके वास्ते पैष्पोंकी शय्या बनाती है कैसी बनाती
है कि, बहुतसी क्रीड़ाओंकी कलाओंसे आपही सुंदर है. पुष्पशय्याका हेतु यह है कि,
ये पुष्प कामदेवके बाण है इसलिये यह शराशय्याहै मानों ऐसा वीर व्रत करती है॥ ३॥

चतुर्थः सर्गः।
वहति चलितविलोचनजलधरमाननकमलमुदारम् ॥
विधुमिव विकटविधुतुदंतदलनगलितामृतधारम् ॥ ४ ॥
सं० टी.वहतीति । सा राधा उदारं मनोज्ञं आननकमलं वहति धार-
यति । कीदृशं चलितं उच्छसितं यहिलोचनजलं नेत्राश्रु तद्धारयतीति। क-
मिब विधुमिव कीदृशं विधु विकटेन दारुणेन महता विधुतुदस्य राहोदतेन
दलनादलिताऽमृतधारा यस्मात् ॥ ४ ॥
भा० टी०-वह राधा, ऊंचे श्वाससे आये हुए आंसुवोंके जलको धारण करनेवाले, और
उदार आपके मुखकमलको धारण करती है कैसेकि, मानों दारुण राहुके दांतसे पी-
डित होनेसे चली गई है अमृतकी धारा जिसकी ऐसे चंद्रमाको धारण करती हो तैसें ॥४॥
'विलिखति रहसि कुरंगमदेन भवंतमंसमशरभूतम् ॥
प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे चं शेरं नैवचूतम् ॥ ५॥
सं० टी०-विलिखतीति । हेकृष्ण सा राधा असमशरभूतं कंदर्पस्वरूपं
भवंतं त्वां रहसि एकांते कुरंगमदेन मृगमदेन कस्तूरिक्या विलिखति अधः
कामरूपस्य भवतोधस्तान्मकरं कामवाहनं विनिधाय कृत्वा करे हस्ते नवचूतं
नूतनाम्ररूपं शरं बाणं च विनिधाय संस्थाप्य प्रणमति । पूजानंतरं प्रणामों
युज्यत एव । मकरस्य ध्वजत्वे प्रसिद्धे बाहनत्वेपि न दोषः ॥ ५॥
भा० टी०-और, कामदेवस्वरूप आपको ऐकांत जगहमें कस्तूरीसे लिखती है मूर्ति
बनाती है, तुम्हारे नीचे मच्छकी मूर्ति बना और तुम्हारे हाथमें नवीन आम्रको पल्लव
बाणरूप कर पीछे भैणाम करती है ॥५॥
प्रतिपदमिदमपि निगदति माधव तव चरणे पतिताहम
बैंयि विमुखे मैयि संपदि सुधानिधिरपि तनुते तेनुदाहम् ॥६॥
सं० टी-प्रतिपदमिति । हेकृष्ण सा राधा प्रतिपदं प्रतिक्षणं इदमपि नि-
गदति । इदं किं हेमाधव हे कृष्ण तव चरणे अहं पतिता । किमित्यत आह
त्वयि विमुखे पराङ्मुखे सति भयि सपदि तत्क्षणं सुधानिधिरपि चन्द्रोपि तनु-
दाहं शरीरपीडां तनुते विस्तारयति यतश्चन्द्रोप्येवं कुरुते अतस्तव चरणे
पतिता ॥६॥

गीतगोविंदकान्ये भा० टी०-हे' कृष्ण! वह राधा, क्षणक्षणमें यहभी कहती है कि हे कृष्ण! मैं तुम्हारे चरणमें पैरी हुई हूं और तुम विमुख हुए पीछे मेरे विषे शीघेही चंद्रमा भी" शरीरके संतापको बढ़ाता है ॥ ६॥ ध्यानलयेन पुरैः परिकल्प्य भवंतमतीव दुरापम् ॥ विलपति हसति विषीदति रोदिति चंचति मुञ्चति तापम् ॥७॥ सं० टी०-ध्यानेति । हेकृष्ण अतीव दुरापं दूतीद्वारापि दुर्लभं भवंतं ध्यानलयेन चित्तैकाग्र्यविशेषेण पुरोग्रे परिकल्प्य कल्पनां कृत्वा मयि स्नेह इदानीमपि न करोतीति विलापं करोतीति हसति । तव दर्शनेन विषीदति हास्या- नंतरं आनर्थक्यात् । अत एव रोदिति । चंचति स्थानान्तरं गच्छति स्थानांतरे आलिंगनादिकं करिष्यतीति अतएव तापं मुंचात मनस्तापं त्यजति ॥ ७ ॥ भा० टी०-हे कृष्ण ! अत्यंत दुर्लभ आपको ध्यान समाधिसे आगे कल्पित करके विलाप करती है हंसती है विषाद करती है रोती है दूसरे स्थानमें जाती है संतापको त्यागती है ॥ ७॥ श्रीजयदेवभणितमिदमधिकं यदि मनसा नेटनीयम् ॥ हरिविरहाकुलबल्लवयुवतिसखीवचनं पैठनीयम्॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे अष्टमः प्रबंधः ॥ ८॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेन भणितं कथितं गीतं मनसा चित्तेन अधिकं सा- तिशयं यदि नटनीयं नृत्तयितव्यं तदा हरिविरहेण कृष्णवियोगेनाकुलाया- बल्लवयुवत्याः राधायाः सखीवचनं गीतरूपं पठनीयम् । श्रीजयदेवगीतेष्विदमः तिशयितव्यमितिभावः ॥ ८॥ भा० टी०-जो यदि श्रीजयदेव कविसे कहेहुए गीतकों मनसे अधिक नेचावना योग्य समझते हो तो यह, कृष्णचंद्रके विरह करके व्याकुल हुई राधाजीकी सखीका वचन कथन पढ़ना योग्य है ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदस्यरसिकप्रियानाम भाषाटीकायां अष्टमः प्रबंधः॥८॥ गीतोक्तमर्थ श्लोकेनाह- श्लोकः ॥ आवासो "विपिनायते प्रियसखीमालांपि जीलायते तोपोपि श्वसितेन दोवदहनज्वालाक

चतुर्थः सर्गः
!
लापायते ॥ सौपि बँदिरहेण हंत हरिणीरूपायते हो
कथं कंदपोंपि यमायते विरचयञ्छार्दूलविक्रीडितम् ॥१॥
सं० टी०-आवास इति। हेकृष्ण हतेति खेदानुकारे सा राधापि त्वहिर-
हेण भवद्वियोगेन हरिणीरूपायते मृगीरूपमिवाचरति । कथमित्यत आह।
आवासो गृह विपिनायते वनमिवाचरतीति । त्वहिरहात् प्रियसखीमालापि स-
खीसमूहोपि खेच्छागमननिवारकतया जालायते जालमिवाचरति । तापोपि
देहदाहोपि श्वसितेन श्वासोच्छासेन दावदहनज्वालाकलापायते अरण्यवह्निज्वाला
परंपरेवाचरति । कंदर्पोपि कथं यमायते यम इवाचरति । हाशब्दः स्वात्मनो
दुःखाधिक्यसूचनार्थः । कीदृशःकंदर्पः शार्दूलविक्रीडितं व्याघ्रचेष्टितं विरचयन्
मृगीमरणं शार्दूलादेव भवति ॥ १ ॥
भा० टी०-हे कृष्ण ! हंत अर्थात् बड़ा भारी खेद है कि वह राधामी तुम्हारे वियोगसे
मृगीसरीखे रूपका आचरण कर रही है कैसे कि घर बन सरीखा है प्रियसखियोंका
समूहभी जील सरीखा मालूम होता है देहेका संतापभी ऊंचेश्वास लेनेसे दावानल अ-
ग्निकी तरह पीड़ा दे रहा है. हाँ कष्ट है कि सिंह व्याघ्रादिकोंके चेष्टित करनेवाला
कोमदेवभी कैसे धर्मराजकी तरह आचरण करता है ॥१॥
अर्थ नवमः प्रबन्यो देशाखरागेण एकतालीताले गीयते ।
अब नवमः प्रबंध देशाख रागकरके एकताली तालमें गाया जाता है-
इदानीं सखी पुनरपि राधाया दुःखचेष्टितं गीतेनाह-
स्तनविनिहितमपि हॉरमुदारम् ॥ सा मैनुते कृशतनुरिवं
भारम् ॥ १॥ राधिका विरहे तेव केशव ॥ध्रु० ॥
सं टी.-स्तनेति । गीतस्यास्य देशाखरागः एकतालीतालः। तल्लक्षणं
"आस्फोटनाविष्कृतरोमहर्षो नियुद्धसन्नद्धविशालबाहुः "हे केशव कृष्ण तव विरहे
जाते सति सा राधा एवं चेष्टते । कीदृशमित्यतआह कृशतनुः विरहकृश शरीरस्त
नविनिहितमपि स्तनयोः स्थापितं उदारं बहुमूल्यं हारमपि भारमिव मनुते ॥ १ ॥
भा० टी०-हे कृष्ण ! तुम्हारे वियोग होनेसे दुबैले शरीरवाली वह राधी कुचाओंपर
स्थापित कियेहुएको भी बहुत मूल्यवाले हारको भार समान मानती है ॥ १ ॥

४८
गीतगोविदकाव्ये
सरसमसृणमपि मलयजपंकम् ॥
पश्यति विषमिव दंपुषि संशंकम् ॥ २ ॥
सं० टी.-सरसमिति । सा राधा सरसमसृणं साईचिक्कणद्रवरूपं मलयज
पंकमपि चन्दनलेपमपि वपुषि सशंकं विधमिव पश्यति तव विरहात् ॥ २ ॥
भा० टी०-वह राधा, गीले चिकने चंदनके लेपकोभी शरीरैपर शंकासहित विर्षकी
तरह देखती है ॥२॥
श्वसितपवनयेनुपमपरिणाहम् ॥
मदनदहनमिव वहति सदाहम् ॥ ३ ॥
सं० टी०-श्वसितेति । सा राधा श्वसितपवनं निश्वासवायुं मदनदहनमिव
कामाग्निमिव वहति धारयति वायोरपि दाहकत्वात् । कीदृशं अनुपमः उपमा-
रहितः परिणाहो विशालता यस्य तं अतिदीर्घ सदाहं उष्णत्वादाहयुक्तम् ॥३॥
भा० टी०-और अतुल विस्तारवाले दाहयुक्त श्वासके वायुको कामदेवरूपी अग्निकी
तरह धारण करती है ॥ ३॥
दिशिदिशि किरति संजलकणजालम् ॥
नयननलिनमिर्वं विगलितनालम् ॥ ४ ॥
सं० टी०-दिशीति । सा राधा सजलकणजालं अश्रुबिंदुसमूहसहितं
नयनमेव नलिनं पद्मं दिशि दिशि भवदर्शनवांछया विकिरति क्षिपति ।
कीदृशमिव विगलितदण्डमिव सर्वतः पश्यतीत्यर्थः ॥ ४ ॥
भा० टी०-वह राधा आंशुवोंके जलसमूहयुक्त हुए अपने नेत्रकमलोंको मानों इनका
दंड दूर होगया हो, नाली टूटे कमलपुष्पोंकी तरह आपके दर्शनकी इच्छासे दिशादिशामें
फेंकती है ॥ ४॥
नयनविषयमपि किसलयतल्पम् ॥
कलयति विहितहुताशविकल्पम् ॥ ५ ॥
सं० टी०-नयनेति । सा राधा नयनविषयमपि नेत्रगोचरमपि किसल-
यतल्यं पल्लवशयनीयं न कलयति नजानाति । कथंभूतं विहितः कृतः हुताशस्याग्ने:
विकल्पः संशयो यत्र तं अतिसंतापजनकत्वात् तादृशं गणयति मनुते ॥ ५॥

चतुर्थः सर्गः। भा० टी०-(और ) नेत्रोंके आगे प्रत्यक्ष हुई भी पत्तोंकी शय्याको अग्निका वि- कल्प ( तर्कना ) करके मानती है ॥५॥ त्यजति नै पाणितलेन केपोलम् ॥ बालशशिनमिव सायमलोलम् ॥ ६ ॥ सं० टी०-त्यजतीति । सा पाणितलेन हस्ततलेन कपोलं गंडस्थलं न त्यजति शंकितत्वात् । कमिव सायं संध्याकाले अलोलं निश्चलं बालशशिन- मिव द्वितीयाचंद्रमिव । हस्तेनाच्छादितत्वात् संध्यासाम्यम् ॥ ६ ॥ भा० टी०-अपने हाथसे आच्छादित हुए कपोलको नहीं छोड़ती है सध्यासमयमें चंचलतारहित द्वितीयाके चंद्रमाहीको मानों आच्छादित कर रही है ॥ ६ ॥ हरिरिति हरिरिति जपति सकामम् ॥ विरहविहितमरणे निकामम् ॥ ७॥ सं० टी०-हरिरिति । सा निकाममतिशयेन सकामं साभिलाषं हरिहरि- रिति जपति कथंभूतेव विरहेण त्वहियोगेन विहितं कृतं मरणं यस्याः सेव । अन्येपि मरणे हरािति मंत्रं जपंति ॥ ७ ॥ भा० टी०-आपके वियोगसे किया है मरण जिसने मानों ऐसी ( वह राधा) अत्यंत अभिलाषासे सहित हरि हरि ऐसे जपती है ॥७॥ श्रीजयदेवभणितमितिगीतम् ॥ सुखयंतु केशवपदमुपनीतम् ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे नवमः प्रबंधः॥ ९॥ सं० टी०- श्रीजयदेवोक्तं इति पूर्वगीतं केशव एव पदं विश्रांतिस्थानं यस्य तत् भक्तं सुखयतु । कीदृशं उपनीतं उपस्थितीकृतम् ॥ ८ ॥ भारु टी-श्रीजयदेव कविसे कहाहुआ यह गीत समीपमें प्राप्त भगवान्के समीप स्थिति करनेवाले भक्तजनको सुख करो ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां नवमः प्रबंधः ॥९॥ अधुना सा तव विरहेणावश्यं मृगयति इति सूचयन शार्दूलविक्रीडित वृत्तेन श्लोकेनाह- ५० गीतगोविंदकाव्ये श्लोकः ॥ सौ रोमांचंति सीकरोति विलपत्युकंपते ताम्यति ध्याययुगमति प्रमीलति पतैत्युद्यौति मूर्छत्यपि । एतावत्यंतनुज्वरे वरतनु वेन किं ते रसाँव स्ववैद्यप्रतिमप्रसीसि यदि त्यतोन्यथा हस्तकः॥१॥ सं० टी०-सारोमांचतीति । हे स्ववैद्यप्रतिम अश्विनीकुमारतुल्य यदि त्वं प्रसीदसि प्रसन्नो भवसि वरतनुः सुकुमारांगी सा राधा एतावति अतनुज्वरे सति तव रसात्किन्न जीवेत् अपि तु जीवेदेव । रसः शृंगारः औषधं च अ- न्यथा प्रसन्नताभावे हस्तकः हस्तालंभस्त्यक्तः। ज्वरे सति एते व्याधयो भवंति ते तस्यां वर्तत इत्याह सा राधा रोमांचति सरोमांचा भवतीत्यर्थः । सीत्करोति सीत्कारशब्दं करोतीत्यर्थः । विलपति विलापं करोति । उत्कंपते सकंपा भवति । ताम्यति ग्लानियुक्ता भवति । ध्यायति चिंतयति। उद्भमति उच्चैता भवति। प्रमीलति नेत्रनिमीलनं करोति । पतति शय्यादौ गच्छति । उद्याति उच्चैर्गच्छ- ति । मूर्छति मूर्छा प्राप्नोति । ज्वरिणः पुरुषस्य एतावद्भवतीति ॥ १ ॥ भा० टी०-हे अश्विनीकुमारोंके समान वैद्य ! वह राधा रोमांचयुक्त होती है, सीत्कार शब्द करती है, विलाप करती है, कांपती है, ग्लानियुक्त होती करती है, उच्च प्रकारसे भ्रमती है, ने मींचती है, शैय्यादिकोंपर पड़ती है, उच्च प्रका- रसे गमन करती है, मच्छित भी होती है, ऐसे प्रकारके अत्यंत ज्वरमें जो यदि तुम प्रसन्न होते हो (तो) तुम्हारे रैसकरके उत्तम शरीरवाली यह राधा क्यों नहीं जीवै (किंतु अवश्यही जीव सक्ती है ) तुम मसन्न नहीं हो इसीसे उसका हाथ पकरना छोड़ दिया है ॥१॥ पुनरुपेंद्रवज्रावृत्तेनाह- श्लोकः ॥ स्मरातुरां दैवतवैद्यहृद्य खदंगसंगामृतमात्रसाध्याम् ॥ विमुक्तबाधां कुरुषे नै राधासुपेंद्रवादपि दारुणोसि ॥२॥ सं० टी०-रमरातुरामिति । हे दैवतवैद्यवत् अश्विनीकुमारवत् हृद्य सुंदर हे उपेंद्र इंद्रानुज त्वं राधां विमुक्तबाधां त्यक्तपीडां न कुरुषे अतो वज्राकु- चिंता .. चतुर्थः सर्गः। लिशादपि दारुणोसि अधिकाविषमोसि । स्मरातुरां कामा पुनः कीदृशीं त्वदं- गसंगस्तवशरीरसम्बंध एवामृतं तन्मात्रेण साध्या प्रतिकार्याम् ॥ २ ॥ भा० टी०-हे' अश्विनीकुमारवत् सुंदर वैद्य ! तुम्हारे अंगके संगरूप अमृतसे साध्य अच्छी होनेवाली, रोगवती राधाको स्मरण करो तुम राधाको बाधासे रहित नहीं करते हो ( इसलिये) हे वामन ! वैसे भी कठोर हो ॥२॥ एवंविधापि राधा त्वचिंतनेनैव जीवतीत्याह- श्लोकः ॥ कंदर्पचरसंज्वराकुलतनाराँश्चर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दनचंद्रमःकमलिनीचिंतासु संताम्यति ॥ किंतु क्षांतिव शेन शीतलतनुं त्वामेवमेकं प्रियं व्यायंती रहसि स्थिता कैथमसौ क्षीणों क्षणं प्राणिति ॥३॥ सं० टी०-कंदति । हे कृष्ण अस्या राधायाश्वेतो मनः चिरं चिरकालं चन्दनस्य चन्द्रमसः कमलिन्याश्च चिंतासु स्मरणेष्वपि सन्ताम्यति ग्लानिं प्राप्नोति । इदं महदाश्चर्य । कीदृश्याः अस्या कन्दर्पज्वरेण तापेन यः संज्वरः पीडा तेनाकुला चंचला तनुः शरीरं यस्यास्तस्याः। किंतु रहसि एकांते स्थि- तासौ राधा त्वामेवं एक असाधारणं प्रियं वल्लभं ध्यायती । क्षणं मुहूर्त क्षांति- वशेन क्षात्यावृततया। त्वत्कांतिवशेनेतिपाठः । तदा अस्मिन्क्षणेनायातः क्षणां- तरे आगमिष्यतीति अनुरागेण कथं प्राणिति जीवतीति । कथमिति प्रश्ने । कीदृशी क्षीणा कृशांगी ॥३॥ भा० टी०-(हे कृष्ण) कामदेवके ज्वरकी पीडासे आकुल शरीरवाली इस राधाका चित्त बहुंत कालतक चंदन, चंद्रमा, कमलिनी इन्होंका चितवन करनेसेमी ग्लानिको प्राप्त होता है ( यह ) बडाँ आश्चर्य है परंतु ऐकांतमें बैठी हुई शीतल शरीरवाले तुमकोही ऐक प्रियको ध्याती हुई क्षण कालतक क्षैमासे युक्त होनेसे यह केश अंग- वाली कैसे जीवती है ॥३॥ पुनरपि उद्दीपनविभावेन विरहोद्रेकं पुष्पिताग्रावृत्तेनाह- श्लोकः॥ क्षणमपि विरहः पुरा नै सेहे नयननिमी- -

गीतगोविन्दकाव्ये
लनखिन्नया यया ते ॥ श्वसिति कथमसौ रसौल-
शाखां चिरविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम् ॥ ४ ॥
सं टी०-क्षणमिति । हे कृष्ण यया राधया ते वियोगः पुरा पूर्व क्षणमपि
न सेहे न सोढः । कीदृशा राधया नयनयोनॆत्रयोनिमीलनेन निरंतरदर्शन-
घाताच्चक्षुर्निमेषेण खिन्नया दुःखितया । असौ राधा चिरविरहेण तव चिरवि-
योगेन कथं केन प्रकारेण श्वसिति जीवतीति न ज्ञायते । किं कृत्वा वसंते
पुष्पितोग्रभागो यस्यास्तां रसालस्याम्रस्य शाखां विलोक्य दृष्ट्वा ॥ ४ ॥
मा० टी०-आपको देखती देखती हुई नेत्र झपकनसेभी दुःखित हुई जिस राधाने
पहले कभी तुम्हारा वियोगें क्षणमात्र भी नहीं सहाथा सो वह राधा पुष्पित अग्रभागवाली
औम्रवृक्षोंकी डालियोंको देखिकै बहुतकालके वियोग होनेसे कैसे" जीती है ॥ ४॥
इदानी कथोपक्रमं त्यक्त्वा कविर्भक्तानाशिषयति शार्दूलविक्रीडितवृत्तेन-
श्लोकः॥ष्टिव्याकुलगोकुलावनरसादुदृत्य गोवेर्धनं
विभद्रुल्लवसुंदरीभिरधिकानंदांच्चिरं चुंवितः॥
कंदर्पेण तदर्पिताधरतटीसिंदूरमुद्रांकितो
बाहुर्गोपतनोस्तनोतु भैवतां श्रेयांसि कसद्विषः ॥ ५॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये
स्निग्धमाधवो नामसटीकश्चतुर्थः सर्गः ॥
सं० टी०-वृष्टीति । गोपतनोर्गोपशरीरस्य कंसद्विषः कृष्णस्य बाहुर्हस्तो
भवतस्तव भक्तस्येत्यर्थः श्रेयांसि कल्याणानि तनोतु विस्तारयतु । कथंभूतो
बाहुः वृष्टया जलवर्षेण व्याकुलस्य दुःखितस्य गोकुलस्य गोपसमूहस्य अ-
वनं पालनं तत्र रसोनुरागो वीर्य वा तस्मागोवर्धन पर्वतं उद्धृत्य उत्पाट्य
चिरं सप्ताहं बिभ्रत् धारयन् । पुनः कीदृशः वल्लवीभिर्गोपीभिरधिकानंदादति-
हर्षाच्छंबितः कंदर्पण कामवशात्ताभिर्गोपीभिः अर्पिताः स्थापिताः अधरतट्य एव
सिंदूरचिह्नानि लोहितत्वात् तैरंकितश्चिह्नितः ॥ ५ ॥

पंचमः सर्गः । ५३ भा० टी०-वर्षासे व्याकुल हुए व्रजवासियोंके कुलकी रक्षामें अनुरागसे गोवेर्धन पर्व- तको उठाके बहुत कालतक धारण करती हुई और गोपियोंकरके अत्यंत आनंदसे चुंबी हुई और कामदेवके वशसे तिनहीं गोपियों करके स्थापित की हुई ऐसे गोप॑शरीरधारी कसके शत्रु श्रीकृष्ण भगवान्की भुजा तुम्हारे कल्याणोंको बढ़ाओ॥५॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां चतुर्थः सर्गः॥ ४ ॥ अर्थ पंचमः सर्गः प्रारभ्यते । अब पांचवां सर्ग प्रारंभ किया जाता है. इदानी कृष्णप्रेरिता सखी राधामाह- श्लोकः ॥ अहमिह निवसामि याहि राधामनुनय मंद्रचनेन चाँनयेथाः ॥ इति मधुरिपुणा संखी नियुक्ता वयमिदमेत्य पुनर्जगाद राधाम् ॥ १ ॥ सं० टी०-अहमिति । इति मधुरिपुणा कृष्णेन नियुक्ता प्रेरिता सखी स्व- अमेत्य इदं वक्ष्यमाणं राधां पुनर्जगाद ऊचे । इतीति किं हे सखि अहमिह कुंजे निवसामि स्थितोस्मि त्वं राधां प्रतियाहि अनुनय च सांत्वय मद्रचनेन महचसा राधामानयेथाश्च आनयस्व इति ॥ १ ॥ भा० टी०-हे सखि ! मैं यहां ठहरता हूं तू राधाके पास जा और उसे समझाय फिर मेरे वचनसे राधाको लेओं इस प्रकारसे श्रीकृष्ण करके मेरीहुई सखी औप पॉप्त होके फिर राधासे यह वक्ष्यमाण वचन कहती भई ॥ १॥ अथ देशमप्रबंधो वैराडिरागेण (पकताले गीयते अब दशैवां प्रबंध वरौडि रागसे रुपंकतालमें गाया जाता है- यत्सखी जगाद तदेव गीतेनाह- वहति मलयसमी रे मदनमुपनिघाय ॥ स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाथ ॥ १ ॥ तेव विरहे वनमाली सखि सीदति ॥ध्रु० ॥

गीतगोविंदकाव्ये
सं० टी०-वहतीति । गीतस्यास्य वराडी रागः रूपकताल: तल्लक्षणं "वि-
नोदयती दयितं सुकेशी सुकंकणा चामरचालनेन । कर्णे दधाना सुरपुष्पगुच्छं
वरांगनेयं कथिता वराडी"। अभिसारिका नायिका वर्णनीया रसिकरसत्वे
"संस्कृता प्राकृता मित्रा ततोपभ्रंशभाषणा। ततः प्रियतरा वेश्या सर्वतश्वाभि
सारिका " इति। तस्या लक्षणं भरतेनोक्तं “लज्जां हित्वा समाकृष्य यौवनेन
मदेन वा । अभिसारयते कांतं कीर्त्तिता साभिसारिका' गीतार्थस्तु हे सखि
राधे त्वद्विरहे त्वद्वियोगे वनमाली कृष्णः सीदति दुःखितो भवति । कस्मि-
न्सति मदनं कामं उपनिधाय सहायं कृत्वा मलयसमी रे दक्षिणसंबंधिनि पवने
वहति सति विरहिणां वियोगिनां हृदयदलनाय आस्फोटनाय कुसुमानां निकरे
समूहे स्फुटति सति विकसति सति ॥ १ ॥
भा० टी०-हे सखि ! तेरे वियोगविषे कामदेवको संहाय करके मलयांचलकी शी-
तल वायु चलते समय और विरहि जनोंके हृदय फाडनेकेवास्ते पुष्पसमूह खिलनेके
समय श्रीकृष्ण दुखित होताहै ॥ १॥
दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति ॥ पंतति
मदनविशिखे विलपति विकलतरोऽति ॥२॥
सं० टी०-दहतीति । हे राधे सः कृष्णः शिशिरमयूखे हिमकरे दहति
सति संतापं जनयति सति मरणमनुकरोति मरणावस्थाजनितपीडामनुभवति
त्वत्प्राप्त्याशया कष्टन जीवनं धारयतीत्यर्थः । मदनविशिखे कामबाणे पतति
सति अति विलपति अतिशयेन विलापं करोति । कीदृशः कृष्णः विकलतरः
विहुलतरः ॥ २॥
भा० टी०-हे राधे ! शीतल किरणोंवाला चंद्रमाभी जलाने लगता है तब वह कृष्ण
मरण समय सरीखे दुःखका अनुभव करता है. कामदेवका बाण पड़ता है तब वहँ विकल
होके अत्यंत विलाप करता है ॥२॥
ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपि देधाति ॥ मनसि
वलितविरहे निशि निशि जमुपयाति ॥३॥

पंचमः सर्गः। सं० टी०-ध्वनतीति । मधु पिबति ते मधुपा भ्रमरास्तेषां समूहे ध्वनति शब्दं कुर्वति सति श्रवणं कौँ अपि दधाति अंगुल्यग्रेणाच्छादयति । मनसि वलितविरहे सति निशिनिाश प्रतिरात्रं रुज पीडां उपयाति प्राप्नोति ॥ ३ ॥ भा० टी०-भ्रमरसमूह शब्द करते हैं तब कौनोंकोभी बैंक लेता है मनमें विरह बली होता है, तब दरएक रात्री रात्रीमें पीडीको मोह होता है॥३॥ वसति विपिनविताने त्यजति ललितमपि धाम ।। लुठति धरणिशयने बहु विलेपति तवं नाम ॥ ४ ॥ सं० टी०-वसतीति । स विपिनविताने अरण्यविस्तारे वसति तिष्ठति । ललितमपि धाम सुंदरमपि गृहं त्यजति । पृथ्वीशय्यायां लुठति विचेष्टते । तव नाम बहु अनेकवारं विलपति । अथवा धाम शरीरं अखिललावण्यास्पद श्रीविग्रहमपि त्वां विना नाशास्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ भा० टी०-अरण्य (बन)के विस्तारमें वसती है सुंदर घरको भी त्यागता है और पृ. थ्वीकी शय्यापर लोटता है तुम्हारे नीमका बहुतैसा विलाप करता है ॥ ४ ॥ रणति पिकसमवाये प्रतिदिशम याति ॥ हंसति मेनुजनिचये निजविरहमपलपति ने ति ॥५॥ स०टी०-रणतीति । पिकसमवाये पिकानां कोकिलानां समवायः समुदायः तस्मिन् रणति कूजति सति । अणरणवणभणशब्दार्थाः। तस्मात्लटः शता प्रतिदिशम् दिशंदिशमिति प्रतिदिशम् अव्ययंविभक्तीत्यादिना समासः । अनुयाति कोकिलरवं श्रुत्वा त्वच्छब्दभासेन तदनुयातीति भावः । मनुजनिच- ये मनुजानां मनुष्याणां निचये समूहे हसति सति निजविरहं त्वहियोगजं विरहं न इति त्वं माभूः अपलपति निर्भर्त्सयति । लोकानां सर्वत्रानन्दे खीय दुःखतिरस्कारस्य सर्वत्रैव प्रसिद्धिः । लपेः शब्दार्थत्वाद्विकर्मत्वम् । माणवकं धर्म भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादिवत् ॥ ५ ॥ भा० टी०-वह श्रीकृष्ण कोयेल पक्षियोकें समूह शब्द करते हैं तब तेरे शब्दकी #4

५६
भ्रांतिसे दिशा दिशामें भाजता फिरता है और मनुष्योंके समूहके हंसनकै समय नेति
अर्थात् तू ऐसा मत हो ऐसे अपने वियोगका अपलाप ( 3डना) करता है ॥५॥
स्फुरति कलरखरावे स्मरति भणितमेवं ॥ तवं
रतिसुखविभवे बह गणयति सुंगुणमतीव ॥६॥
सं० टी०-स्फुरतीति । कलरवरावे कलोमन्द्रः खःशब्दो येषां ते पक्षिणः
तेषां रावे शब्दे स्फुरति समुत्पादयति सति भणितं त्वत्कृतं सम्भाषणं स्मरति
'भणितं रतिकूजितम्' इत्यमरः । तत्स्मृत्वा अग्रे किमित्यत आह । तव
रतिसुखविभवे तव क्रीडासुखोत्पत्तौ तत्सुखं बहु अतीव सुगुणं यथा तथा
गणयति मनुते ॥ ६॥
भा० टी०-मनोहर शब्दवाले पक्षियोंके शब्द होनेपर मैथुनक्रीडाके शब्दोंको ही
स्मरण करता है और तुम्हारे मैथुन क्रीडाके सुखका अनुभव होनेपर उस सुखको बहु-
तही घनो गुणयुक्त मानता है ॥ ६ ॥
वदभिधशुभदमासं वैदति नरि श्रृणोति ॥ तम
पि जति सरसं परयुर्वतिषु नै रतिमुपैति ॥७॥
सं० टी०- त्वदिति । नरि मनुष्ये त्वदभिधशुभदमासं तवाऽभिधो राधाभि-
धः शुभदश्चासौ मासः वैशाख इत्यर्थः । “ वैशाखे माधवोराधइत्यमरः"
एकदेशविकृतमनन्यवत् । वदति गायति सति शृणोति तत्र लक्ष्यं ददाति ।
तच्छ्रुत्वा तमेव सरसं रसेन युक्तं यथा तथा जपति । एवमपि परस्त्रिषु त्वद-
न्यस्त्रीषु रतिं सुखं न उपैति न प्राप्नोति ॥ ७ ॥
भा० टी०-मनुष्य तुम्हारे नामका, शुभदायक, महीनेका राध नामक वैशाखका
उच्चारण करते है तब सुनता है तिसकोहि अनुराग सहित जपता है अन्यस्त्रियोंमें रैम
ण न हीं चाहता है ॥७॥
भणति कविजयदेव इति विरहविलसितेन ॥ म-
नसि रंभसविभवे हरिरूंदयतु सुकृतेन ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविंदे दशमः प्रबंधः॥१०॥

पंचमः सर्गः। ५७ सं० टी०-भणतीति । कविजयदेव इति हरेः विरहस्य वियोगस्य विलसितेन विलासितेन भणति सति वियोगचेष्टितं कथयति सतीत्यर्थः । हरिः कृष्णः मनसि जयदेवसंबंधिचित्ते सुकृतेन पूर्वार्जितपुण्येन हेतुना उदयतु उदयं प्राप्नोतु । कीडशे मनसि रभसस्य हर्षस्य विभव आधिक्यं यस्मिन् ॥ ८ ॥ भा० टी०-जयदेव कविसे ऐसे वियोग विलास करके कहेपर श्रीकृष्ण भगवान् हर्षा- दिकवाले ( जयदेवके ) मैंनमें सुकृतके प्रभावसे उदय हो ॥ ८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकपियानामभाषाटीकायां दशमः प्रबंधः॥ १० ॥ किंच त्वत्प्राप्त्यर्थं तपः करोतीत्याह- श्लोकः ॥ पूर्व यत्र समं त्वया रतिपतरासादिताःसिद्धय स्तस्मिन्नेर्व निकुंजमन्मथमहातीर्थे पुनधिवः॥ ध्यायस्वामनिशं जैपन्निव तवालापमंत्रावलि भूयस्त्वत्कुंचकुंभनिर्भरपरीरंभामृत वांछति ॥१॥ सं० टी०-पूर्वमिति । श्रीकृष्णस्तस्मिन्नेव निकुंजमन्मथमहातीर्थे निकुंजमेव लतागृहमेव मन्मथमहातीर्थ कामतीर्थ तत्र पुनस्त्वां अनिशं वारंवारं ध्या- यन् तवैव आलापमेव संभाषणमेव मंत्रावलिं मंत्राक्षरसमूहं जपन्निव भूयः पु- नरपि त्वत्कुचकुंभनिर्भरपरीरंभामृतं त्वदीयस्तनकलशगाढालिंगनं पीयूषमिवामृ- तमिव वांछति । तस्मिन् कस्मिन् यत्र महातीर्थे त्वया समं पूर्व रतिपतेः का- मस्य सिद्धयो मनोरथाः आसादिताः प्राप्ताः यथा सिद्धिप्राप्त्यनंतरं मोक्षामृतं प्राप्यते तद्वत् ॥१॥ भा० टी०-जहां निकुंज(लतास्थान)रूपी कामदेवके महातीर्थविषे पहले तेरे संग का मदेवके मनोरथ प्राप्त भयेथे तिस ही (जगंह) श्रीकृष्ण फिर तुमको निरंतर चितवन करते हुए “तेरेही संभाषणरूप मंत्राक्षर समूहको जपतेहुएकीतैरहँ फिरभी तुम्हारे कुचकुंभसे आगाढ़ मिलनरूप अमृतकी इच्छा करते हैं ॥ १ ॥ अर्थ एकादर्शप्रबंधः केदारैरागेण एकालीताले गीयते. अब ग्यारहवां प्रबंध केदाररागसे एकताली तालमें गायाँ जाताहै

५८
गीतगोविंदकाव्ये
रतिसुखसारे गतमर्मिसारे मैदनमनोहरवेषम् ॥ ने कुरु
नितंबिनि गमनविलंबनमनुसरत हुँदयेशम् ॥ १॥
धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली ॥ गोपी
पीनपयोधरमर्दनचंचलकरयुगशाली॥धृ०॥
सं० टी०-इतिपदार्थपाठः कुत्रचिदस्ति । गोपीपीनपयाधरयोमर्दनेन चंचले-
न करयुगेनाढ्यः । आढ्यः शालीति विख्यातः" । हे राधे यमुनातीरे वने
अथवा वेतसवने वनमाली श्रीकृष्णो वसति । किंभूते बने धीरो मंदः समीरो
वायुर्यत्र । एतेन वायोस्त्रैविध्यमुक्तं तस्याश्च स्थानोत्कंठा जनिता इति ध्रुवपदम् ।
हे नितंबिनि त्वं तं वनमालिनमनुसर अनुगच्छ गमनविलंबनं अभिसाराय
कालातिक्रमं न कुरु मा कृथाः । हे नितंबिनि बृहन्नितंबत्वाचलितं न शक्नोती-
ति तां त्वरयति । किंभूतं रतिः संभोगसुखं सारमुत्कृष्टं यत्र अभिस्रियतेऽस्मि
नित्यभिसारः संकेतस्थानं तत्र गतं प्राप्तं । पुनः कथंभूतं हृदयेशं तव मनस्त
दधीनमित्यर्थः । आयुरेवेदमितिवत् केवलमुखहेतुत्वात् शमेव ॥ १ ॥
भा० टी०-यमुनाके तीरपर मंद मंद वायुयुक्त वैनमें गोपियोंके कठोर भारी कुचाओं-
के मर्दनमें चंचल दोनों हाथोंवाले श्रीकृष्ण बाँस करते हैं इसलिये है दीर्घ कूलोंवाली
प्रिये ! क्रीड़ाके उत्कृष्ट सुखवाले संकेत स्थानमें प्राप्त हुए मदनके समान मनोहर वेषवाले
तिस पौणपति श्रीकृष्णके पास चैलो गमनमें विलंब मत करो ॥ १ ॥
अपि च-
नामसमेतं कृतसंकेतं वायते मुंदु वेणुम् ॥ बहु
मनुते तनुते तनुसंगतपवनचलितमपि रेणुंम् ॥ २ ॥
सं० टी०-नामसमेतमिति । हे राधे हरि : मृदु वेणुं कोमलं वंशं वादयते ।
मृद्वितिक्रियाविशेषणं । कथं यथा स्यात् तव नामाक्षरसंयुक्तं कृतसंकेतं यथा
स्यात्तथा च पुनः ततो वने तनुसंगतपवनचलितं रेणुमपि बहु मनुते। कथं
यथा भवति अतनु अनल्पं यथा भवति ॥ २ ॥

पंचमः सर्गः ।
भा० टी०-हे राधे ! श्रीकृष्ण, तुम्हारे, नाम समेत संकेत कियेहुए वंश (वंशी ) को
कोमल कोमल बजातेहैं (और ) शरीरके लगीहुई वायुसे उडी रजकोभी बहुत मानते हैं
विस्तृत भारी समझते हैं ॥२॥
पतंति पतन्त्रे विचलति पत्रे शंकितभवदुपयानम् ॥ रच-
ति शर्थनं सर्चकितनयनं पश्यति तर्व पंथानम् ॥३॥
सं० टी०-पततीति । हे राधे कृष्णः शयनं रचयति तव पंथानं पश्यति
कथं भवति सचकितनयनं यथा स्यात् । किंभूतं तव पंथानं शंकितं भवत्या
उपयानं आगमो यत्र तं पुंवद्भावात् भवतीशब्दस्य पुंस्त्वं । क सति पतत्रे प-
क्षिणि पतंति वृक्षांतरं गच्छति सति । पुनः व सति वृक्षपत्रे चलति सति ॥३॥
भा० टी०-(हे राधे) वह श्रीकृष्ण पक्षीको वृक्षपर बैठते समय पत्ते हिलते समय च
कित नेत्रयुक्त होके शय्या बनातेहैं तुम्हारे आनेकी, शंकावाले तुम्हारे आनेके मार्गको
देख रहाहै ॥३॥
मुंखरमधीरं त्यज मंजीरं रिघुमिव केलिँसुलोलम् ॥
चल सखि कुंज सतिमिरपुंजं शीलेय नीलनिचोलम् ॥ ४ ॥
सं टी०-हे सखि राधे त्वं कुंजं चल । अभिसारानुरूपां सामग्री शिक्षयती ।
मंजीरं नूपुरं त्यज किंभूतं नूपुरं अधीरं अज्ञं अतएव मुखरं वाचालं
अभिसारोचितं न जानाति । अथवा साध्वेतन्मंजीरस्य मुखरस्य यतो निमित्त-
वन्नमित्तिकं । कुतः मंजीरमधीरमित्युक्तेः । पुनः किंभूतं केलौ क्रीडाया सुलोलं
अतएव रिपुमिव । अपिच । नीलनिचोलं नीलं कृष्णं वस्त्रं शीलय पारधेहि ।
किविशिष्टं कुंज तिमिरपुंजेन सहितं अथवा सतिमिरं पुजं यथा स्यात्तथा चल।
उद्योतहीनाभिसारोयुक्तः ॥ ४ ॥
भा० टी०-हे सखि ! (राधे) कुंजमें चलो (और ) अधीर अर्थात् मूर्ख, बाचाल
( वाजनेवाला ) शत्रुकी तरह रमणसमयमें क्रीड़ा करनेवाला ऐसे इस, मंजीर अर्थात
नपुर आभूषणको त्यागो और अंधकारके समूहसरीखे नीले वस्त्रको धारण करो॥४॥
उरैसि मुरारुपहितहारे वन इवे तरलबलाके ॥
तडिदिव पीते' रैतिविपरीते रोजति सुतविपाके ॥५॥

६० गीतगोविंदकाव्ये सं० टी०-हे पीते पीतवर्णे गौरि त्व मुरारेः उरसि सुकृतविपाके दुरापपरि- णामे राजसि राजयिष्यसि । वर्तमानसामीप्ये लट् । किविशिष्टे उरसि उप- हितहारे आरोपितहारे । कथं कस्मिानिव तरलबलाके धनइव मेधइव चंचलप- क्षिविशेजे। केव तडिदिव कदा रतिविपरीते पुरुषायितसुरतसमये उपहिलहारं उरः तरलबलाकाधनेनोपमीयते । सा पीता तडित् तस्यां पुरुषायितत्वे चंचलत्वम्॥५॥ मा० टी०-हे पीतवर्णवाली ! ( गौरांगी ) विपरीत प्रकारसे मैथुन करनेके समय हो- रसे युक्त हुई सुकृतसे प्राप्त होनेवाली श्रीकृष्णकी छातीपर (तुम ) मेविष चंचल ब- गुला पक्षीकी तरह दीखती हुई और विजलीसी चमकती हुई 'शोभित होवोगी ॥ ५ ॥ विगलितवसनं परिहतरशनं घटय जघनमपिधानम् ॥ किसलयशयने पंकजनयने निधिमिर्व हर्षनिदानम् ॥ ६॥ सं० टी०-हे राधे! किसलयशयनीये वर्तमाने पंकजनयने पुंडरीकाक्षे जघनं घटय आरोपय । किंभूतं विगलितवसनं स्वयमेव ततएव परिहतरशनं त्यक्त- मेखलं । अतएव वसनाभावात् अपिधानं पिधानरहितं । अतएव निधिनोपमीयते। किमिव निधिमिव । किंभूतं निधि हर्षनिदानं हर्षस्य आदिकारणम् ॥ ६ ॥ भा० टी०-पत्तोंसे रचीहुई शय्यापर कैमल सरीखे नेत्रोंवाले श्रीकृष्णके निमित्त खुले- हुए वस्त्रवाले खुलीहुई तागडीवाले आच्छादनरहित हुए जांघप्रदेश शरीरको आरोपित समर्पण करो हर्षका आदिकारण (निधि) खजाना सौंप दियाहो ऐसा करो ॥६॥ अपि च- हरिभिमानी जिनिरिंदानीमियमपि थाँति विरीमम् ॥ कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मेधुरिपुकामम् ॥ ७ ॥ सं० टी०-हरिरिति । हे राधे सत्वररचनं शीघ्रसाधनं यथास्यात्तथा मम वचनं कुरु । किंतन्मम वचनं मधुरिपुकामं श्रीकृष्णवांछां पूरय । न चेत्किं स्यात् हरिर- भिमानी अतोलाघवं न सहते पश्चात्त्वां त्यक्षति पश्चादपि करिष्यसे चेत् इदानी- मेव कुरु अन्यथेयं रात्रिरपि बिरामं अवसानं याति गच्छति अभिसारिककालोपि पास्यति ।।

पंचमः सर्गः ६१ मा० टी०-(हे राधे ) शीघ्रता होसके जैसे तैसे मेरे वैचनको करो श्रीकृष्णके का- मको पूरण करो ( नहींतो) श्रीकृष्ण अभिमानी है और अब यह रौत्री भी१२ अन्तको प्राप्त होती है ॥७॥ श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भर्णति परमरमणीयम् ॥ प्रमदितहृदयं हरिमंतिसदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे एकादशः प्रबंधः ॥ ११ ॥ सं० टी०-हे वैष्णवाः ! हरिं नमत नमस्कुरुत । किंभूतं हरिं जयदेवे स- दयं । किंविशिष्टे जयदेवे परमरमणीयं इदं पूर्वोक्तं भणति । कथं प्रमुदितहृदयं । किंभूते कृतहरिसेवे । किंभूतं हरिं सुकृतमिव कमनीयं सुकृतेन वा कमनीय अभिलक्षणीयम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-हे भक्तजनों! तुम अत्यंत दयासहित, और मुकृतकी तरह सुंदर श्रीकृष्णको प्रणाम करो, कैसे हैं वे कि हरि सेवन कियेपर श्रीजयदेव कविपर परम रमणीक (इस गीतके कहनेसे अत्यंत प्रसन्न हृदयवाले हैं ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रिया भाषाटीकायां एकादशः प्रबंधः ॥११॥ इदानी सत्वरगमनाय प्रोत्साहयति- श्लोकः॥ विकिरति मुहुः श्वासानाशाः पुरो मुंहुरीक्षते प्रविशति मुंहुः कुंज गुंजैन मुँहुबहुँ ताम्यति ॥ रंचति मुंहः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदनलांतः कांते प्रियस्तव वर्तते ॥१॥ सं० टी०-हे कांते ! तव प्रियः मदनेन कदनं ग्लानिः तेन श्रांतः क्लांतः त- थाविधः सन् किंकरोतीत्याह त्वं नागतैवेति कृत्वा मुहुः श्वासान् विकिरति नि- श्वासधाराः मुंचति पुरः अग्रे मुहुर्वारंवारं आशाः दिशः ईक्षते विलोकयति च व्याकुलतया कस्या दिशः आगमिष्यतीति सर्वा दिशः एककालमवलोकयति तत्राप्यदृष्ट्वा बहिर्निर्यातस्तत्रैव निद्भुत इव तिष्ठतीति मुहुर्मुहुः प्रविशति वारं- बार कुतोनागता कि केन विनिवारिता इत कुतो भयावा इत्यादितस्यामना- ६२ गीतगोविंदुकान्ये गमनहेतुं विमृश्य मुहुर्वारंवारं अव्यक्तशब्दं ताम्यति ग्लापयति । अथवा बृ- थेदं विमर्शनं आगमिष्यत्येवेति मुहुः शय्यां स्वयति तथाप्यदृष्ट्वा पर्याकुलं यथा स्यात्तथा समानुरागाधुना आगमिष्यत्येवेति सुहुरीक्षते इति कदनशब्दस्य ता- पर्यम् । हरिणीच्छंदः दीपकालंकारः ॥ १ ॥ भा० टी०-हे कोते! राधे ! कामदेवकी ग्लानिले दुःखित हुए तुम्हारे प्रिय (श्रीकृष्ण) बारंबार श्वासोंको छोड़ते हैं, अपने आगे बारंबार दिशाओंको देते हैं बौरंबार कुंजैव- रमें प्रवेश करते हैं बारंबार अप्रकट शब्द करते हुए बहुतसी ग्लाँनिको प्राप्त होते हैं, बारंबार शय्याको रचते हैं और पैरर्याकुल चकित हो जैसे तैसे बारंबार देख रहे हैं ऐसे वर्तमान हैं॥१॥ इदानीं सांप्रतं मे गंतुं योग्यमिति हेतुमाह- श्लोकः ॥ वाक्येन सैमं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तंगतो गोविंदस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सांद्रताम् ॥ कोकानां करुणवनेन सदृशी दी मैंदभ्यर्थना तेन्मुग्धे विफैलं विलंबनमैसौ रैम्योभिंसारक्षणः ॥२॥ सं० टी०- त्वद्वाक्येनेति । मुग्धे मूढे त्वद्वाक्येनासूयामानसहितेन समं सह समग्रं सामयेणाधुना इदानीं तिग्मांशुः सूर्यः अस्तंगतः असृयामानसहितः सूर्योस्तंगतः अभिसरणकालोयमित्यर्थः । गोविंदस्य कृष्णस्य मनोरथेन इदानीं राधा आगमिष्यतीति वांछया समं सह तमः अंधकारः सांद्रता निबिडतां प्राप्त तमसि अभिसरणं योग्यमित्यर्थः । दीर्घा भदभ्यर्थना शीघ्रं गम्यतामिति मदीया प्रार्थना कोकानां चक्रवाकानां करुणस्वनेन विरहदयाशब्देन सदृशी योग्या यथा कोकानां करुणस्वनो नानाप्रकारः श्रूयते तथा मदीयाः काकूक्तयः संप्र. तिकार्ये भवंतीत्यर्थः । तस्माद्धेतविलंबनं विफलं । असौ अभिसारक्षणोऽभिसार कालो रम्योगमनयोग्य इत्यर्थः । सहोक्तिरलंकारः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्॥२॥ भा० टी०-हे" मुग्धे ! मूढे ! तेरे वचनकेही साथ अब संपूर्ण सूर्य छिपगया है अ- र्थात् यह तुम्हारा गमनसमय है और श्रीकृष्णके मनोरथ के साथ अँधेरी अत्यंत बढ़ गया ।

पंचमः सर्गः।
है मेरी यह प्रार्थना दीर्घा बड़ी है अर्थात् शीघ्र गमन करो और यह मेरी प्रार्थना
कवा चकवी पक्षीके विरहकी दयाके शब्द सरीखी है इसलिये विलबै करना था
और यह अभिसारक्षण अर्थात् प्रियके पास जानेका समय सुंदर है ॥ २ ॥
अभिसारे रसाधिक्यं भवतीत्याह--
श्लोकः॥ आश्लेषादनुचुंबनादनु खोल्लेखाद स्वातजाव
प्रोदोधादनुसंधमादनुस्तीरंपादनुपीतयोः ॥ अन्यो-
र्थगतयोग्रमान्मिलितयोः संभाषण नतोदेपत्योनि-
शि कोने कोन तमसि ब्रीडाविमिश्रो रेसः ॥३॥
सं०.टी.-आश्लेषादिति। दंपत्योर्जायापत्योत्तमासि अन्धकारे ब्रीडाविमि-
श्रोलज्जायुक्तः कः कः रसो न भवेत् इति न अपि तु सबीडः सर्व एव शृं-
गारादिः रसो भवत्येव । कथंभूतयोद॑पत्योः अन्यार्थे परस्त्रीपरपुरुषार्थे गतयो;
संकेतस्थान प्राप्तयोः । पुनः कीदृशयोः प्रमानांतेः गाढांधकारे रसात् मिलित-
योः संगतयोः । अनंतरं आश्लेषादिविशेषणानि योजनीयानि । तत्र एवं संभो-
गक्रमः प्रथमं आलिंगनं ततधुंबनं ततो नखक्षतं ततः कामोद्बोधः ततः सत्व-
रः ततो मैथुनं ततः प्रीतिस्ततो भावनमितिक्रममाह । आश्लेषादालिंगनादनु
पश्चान्नखोल्लेखादनु नखक्षतात् पश्चात् स्वांतजालोबोधादनु कामबोधात् पश्चा
त्संभ्रमादनु वेगात् पश्चाद्रतारंभात् अनु सुरतोद्योगात् पश्चात्प्रीतयोस्तृप्तयोः ।
पुनः कीदृशयोः संभाषणैरालापैर्जानतोः न ममेयं भार्या नायं मम पतिरिति ॥३
भा० टी०-अन्य किसी स्त्रीपुरुषकेवास्ते संकेत स्थानमें गयेहुए नमसे अंधकारमें मि-
लेहुए स्त्रीपुरुषोंको रात्रिविषे अंधकारमें लज्जासे युक्त क्या क्या रेस नहीं प्राप्त होता है
किंतु आलिंगनसे पीछे मुखचुंबनके पीछे नैख चभोंये पीछे अंतःकरणमें उत्पन्न हुए का-
मदेवका बोधैं हुए पीछे बेगसे मैथुन करनेसे पीछे तृप्त हुए प्रसन्न हुए और बोलने बत-
लानेके संभाषणसे जानते हुए कि यह मेरी स्त्री नहीं है यह मेरा पति नहीं है ऐसा ज्ञान
हुए पर लज्जायुक्त रस प्राप्तही होता है ॥ ३ ॥

गीतगोविदकाव्ये इदानीं त्वल्लाभात्कृष्णः कृतार्थो भवत्वित्याह- श्लोकः॥ सभयंचकितं विन्यस्यंती इशं तिमिरे पंथि प्रेतितरु मुंहः स्थित्वा मंद पदानि वितन्वतीम् ॥ कथमपि रहःप्राप्तामगैरनंगरंगिभिः सुमुखि सुभंगः पैश्यन् से त्वामुंपैतु कृतार्थताम् ॥ ४ ॥ सं० टी०-सभयेति । हे सुमुखि सुवदने राधे सुभगः सौभाग्यवान् से कृष्णस्त्वां पश्यन् कृतार्थतां उपैतु प्राप्नोतु । कीदृशीं त्वां तिमिरे अंधकारस- हिते पथि मार्गे सभयचकितं भयविस्मयाभ्यां सहितं यथा स्यात्तथा दृशं नेत्रं विन्यस्यंती निरीक्षयंतीं । निबिडांधकारदर्शनाद्भूयः अंधकारे निःशंकागमना- हिस्मयः । पुन:कीदृशी प्रतितरु प्रतिवृक्षे मुहुः पुनः पुनःस्थित्वा मंदं शनैः पदानि चरणव्यापारान् वितन्वती मे प्रियतमोत्रैवागमिष्यतीति मंदं चरणारविंद धारयंतीति भावः । पुनः कीदृशीं कथमपि अंधकारस्य निबिडत्वात्केनापि प्र- कारेण रहः एकांतस्थलं प्राप्ताम् । पुनः कीदृशी कामस्य यस्तरंगः पुनरुद्बोधः स येषु तैः कामोल्लासिभिरंगैर्हस्तपादादिभिरुपलक्षिताम् । उपलक्षणे तृतीया॥४॥ भा० टी०-है' सुमुखि सुंदर मुखवाली राधे ! वह सौभाग्यवान् श्रीकृष्ण अंधकार सहित मार्गमें भय आश्चर्य हो जैसे तैसे नेत्रोंको चलाती हुई देखती हुई वृक्ष वृक्षके नीचे बारंबार खेड़ी होके शैनै शनै पैरोंको धेरैती हुई किसी प्रकारसे एकांत स्थलमें प्राप्त हुई कॉमदेवके तरंगोंसे उल्लसित अंगोंकरके उपलक्षित हुई ऐसी तुमको देखती हुई कृता- र्थताको प्राप्त होवे अर्थात् उसका मनोरथ पूर्ण होवे ॥ ४ ॥ इदानी कविः सर्गाते भक्तजनमाशिषयति- श्लोकः ॥राधामुग्धमुखारविंदमधुपस्त्रैलोक्यमौलिस्थ- लीनेपथ्योचितनीलरत्नमवनीभारावतारक्षमः॥स्वच्छं- दब्रजसुंदरीजनमनस्तोषप्रदोषश्चिरं कैंसध्वंसनधूमकेतुरं वतु त्वां देवकीनंदनः ॥५॥ इतिश्रीकविराज श्रीजय- V

षष्ठः सर्गः
६५
देवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये अभिसारिकावर्णने सा-
कांक्षपुंडरीकाक्षो नाम सटीकः पंचमः सर्गः ॥५॥
सं० टी०-राधेति । देवकीनंदनः श्रीकृष्णः त्वां भक्तं चिरं अवतु दुरिता-
द्रक्षतु । कीदृशः कृष्णः राधाया मुग्धं सुंदरं यन्मुखारविंदं मुखकमलं तस्य
मधुपो भ्रमर इव नीलत्वान्मुस्वपानकर्तृत्वाच्च । पुनः कीदृशः। अवन्या भारा-
वतारे क्षमः समर्थः अवनीभारावतारांतकः इति वा पाठः । तदा अवन्याः
भुवः भाररूपोवतारो येषामसुराणां तेषामंतको नाशकः। पुनः कीदृशः स्वच्छं-
दानां स्वाधीनानां व्रजसुंदरीजनानां गोपीनां मनस्तोषे चित्तसंतोषे दोषो रात्रि-
मुखमिव । रात्रिमुखे हि नार्यस्तुष्यति । पुनः कीदृशः त्रैलोक्यस्य लोकत्रयस्य
या मौलिस्थली वृंदाटवी तस्या नेपथ्योचितमलंकारयोग्यं नीलरत्नमिव स्थितः।
पुनः कीदृशः कंसस्य मातुलस्य मारणे धूमकेतुरिव स्थितः। राधागमने सा-
कांक्ष इत्यर्थः ॥ ५॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे महाकाव्ये अभिसारिकाव-
र्णने साकांक्षपुण्डरीकाक्षोनामसटीकः पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
भा० टी०-राधाजीके सुंदर मुखारविंदके नमररूप पृथ्वीके भार उतारनेमें समर्थ, ई.
च्छापूर्वक विचरनेवाली गोपीजनोंके मनको प्रसन्न करने में रात्रिमुख, संध्यारूप और
त्रिलोकीकी शिरोमणि वृंदावन भूमिके अलंकार योग्य नील रत्नकी तरह स्थितहुए, के-
सके मारनेमें अग्निके समान ऐसे देवकीनंदन, श्रीकृष्णभगवान् तुम्हारी भक्तजनोंकी, बहु-
तकालतक रक्षों करो ॥५॥
इतिश्रीकविराज० गीत० महाकाव्य० र० नामभाषाटीकायां पंचमः सर्गः ॥५॥
अथ षष्ठ सर्गः प्रारभ्यते ॥
अब छठी सर्ग प्रारंभ होताहै ॥
श्लोकः ॥ अथ ती गंतुमंशक्तां चिरमैनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा ॥
तेचरितं गोविंदे मनसिजमंदे सेखी प्राह ॥ १॥

गीतगोविन्दकाव्ये
सं० टी.-अथेति । अथ शब्दो मंगलार्थः । अनंतरं वा सखी गोविंदे
कृष्णांतिकमागत्येत्यर्थः । तच्चरितं राधाचरितं प्राह उक्तवती । किं कृत्वा ल-
तागृहे तां राधां गंतुमशक्तां दृष्ट्वा । कीदृशी राधां चिरमनुरक्तां अनुरागिणीं ।
कीडशे गोविंदे मनसिजेन कामेन मंदे पीडिते ॥ १ ॥
भा० टी०-ईससे अनंतर वैह सखी लैतागृह कुंजमें आवनेको असमर्थ हुई बहुतकालसे
अनुराँगवाली हुई तिस राधाको देखके कामदेवसे पीड़ितहुए श्रीकृष्णके समीप आके
तिसके चरित्रको कहती भई ॥ १॥
अर्थ द्वादश अंबंधो गुणकरीरागेण हे पकताले गीर्यते.
यहांसे बारहवां अंबंध गुणकरी रागकरके रूपकतालमें गायाजाता है-
पश्यति दिशि दिशि रहसि भवंतम् ॥
खदधैरमधुरमधूनि पिबतम् ॥ १॥
नाथ हेरे जयं नाथ हरे सीदति राधा वासँगृहे ॥ध्रु० ॥
सं० टी०-गुणकरीरागः रागलक्षणं "रतोत्सुकाकांतपथप्रतीक्षामालापयंती मृदु
पुष्पतल्पे । इतस्ततः प्रेरितदृष्टिरार्ता श्यामा तनुर्गौणकरी प्रदिष्टा” इतिअस्मिन्वास
कसज्जावर्णनं " वासवेश्मनि कल्पिततल्पे वा समागमविधि विधाना । पश्यति
प्रियसमागमशय्यां पश्यति स्म प्रियवासकशय्यां” इति । पश्यतीति ।
हेनाथ हेहरे द्विरुक्तिः सा राधा तव वासगृहे सांकेतिकनिकुंजमंदिरे त्वत् त्वत्तः
हेतोः सीदति अवसन्ना भवति । कथमित्यत आह सा राधा एकांते स्थिता सती
दिशिदिशि भवंतं त्वां पश्यति अवलोकयति । कीदृशं त्वां अधरवत् नायकाधरामृ-
तवत्मधुराणि मधूनि माध्वीकानि पिवंतम् ॥ १ ॥
भा० टी०-हे नाथ! हे हरे! सर्वोत्कर्षसे बढ़ो. हे नाथ ! हे हेरे! (वह राधा तुम्हारे
वासघरमें संकेत कियेहुए कुंजस्थानमें तुम्हारे हेतुसे दुःख पाती है एकांतमें स्थितहुई
अधरामृत रूप मधुको पीते हुए तुमको दिशा दिशोंमें दे रहीहै ॥ १ ॥
नन्वेवं चेत्तर्हि किमिति नागतेत्यत आह-
वदभिसरणरमसेन वैलती॥
पतति पैदानि कियति चलंती ॥ २ ॥

षष्ठः सर्गः।
सं० टी०- त्वदभिसरणे तवाभिसारे रमस उत्साहस्तेन वलंती अभिमुखी
भवंती । कियंति कतिपयानि पदानि चलंती सती पतति । त्वहिरहमूर्च्छया
गंतुमसमर्थेत्यर्थः ॥२॥
भा० टी०-तुम्हारे आवनेके उत्साह करके सैन्पुरत होती हुई कितेक पैर चलके
पड़ती है ॥ २॥
हाकष्टमेवं चेदशक्ता तर्हि कथं जीवतीत्यत आह--
'विहितविशदविसकिसलयवलया।
जीवति परमिह तवे रतिकलया ॥३॥
सं० टी०-हे कृष्ण सा राधा तव रतेः कलया सुरतलेखचिंतनेन इह समये
परं केवलं जीवति जीवनहेतुरन्यो नास्तीत्यर्थः । कीदृशी विहिताः कृताः वि-
शदाः शुभ्रा बिसकिसलयाः मृणालांकुरा एव वल पाः कंकणानि यस्याःसा ॥३॥
भा० टी०-हे कृष्ण! कमलकंदोंके सफेद अंकुरोंको कंकण आभूषण करनेवाली वह
राधा, तुम्हारे मैथुनकेही चितवन करके ईससमय केवल जीवतीही है ॥३॥
मुहरवलोकितमंडनलीला॥
मधुरिपुरैहमिति भावनशीला ॥ ४ ॥
सं० टी०-मुहुरिति । सा कीदृशी पूर्वपदेनान्वयः। पुनः पुनः अवलोकि-
ता मंडनलीला अलंकारविलासो यया । तेन विना निरर्थकमिति पुनः पुनः
वदति । पुनः कीदृशी अहं मधुरिपुः कृष्ण इति भावनं ध्यानमेव शीलं स्व-
भावः सदृत्तं यस्याः सा ॥ ४ ॥
भा० टी०-वारंवार आभूषणोंका विलास देखनेवाली वह राधा ऐसे कहती है कि तिस
कृष्णके विना ये अलंकारोंका विलास निरर्थक है और मैं श्रीकृष्णहीहूं ऐसी भावना
स्वभाववाली है ॥४॥
तदेवाह-
त्वरितर्मुपैति ने कथमभिसारम् ॥
हरिरिति वदति सखीमनुवारम् ॥ ५ ॥

६८
गीतगोविंदकाव्ये
सं० टी०-त्वरितमिति । हरिः मच्चित्तापहारी अभिसारं संकेतस्थलं त्वरितं
शीघ्रं कथं कस्माद्धेतोः नोपैति नागच्छतीत्यनुवारं सखीं वदति ॥ ५
भा० टी०-हरि अर्थात् मेरे चित्तको हरनेवाले श्रीकृष्ण, संकेत स्थानको शीघ्रही
क्यों नहीं आते हैं ऐसे वारंवार सेखीसे कहती है ॥५॥
अपिच-
श्लिष्यति चुंबति जलधरकल्पम् ॥
हरिरुपगत इति तिमिरमनल्पम् ॥६॥
सं० टी०-श्लिष्यतीति । सा हरिरुपगतः प्राप्त इति बुद्धयाऽनल्पं बहु ति-
मिरमंधकारं श्लिष्यति आलिंगति चुंबति च । कीदृशं तिमिरं जलधरकल्पं
मेघसदृशं । स्निग्धत्वान्नीलत्वाच्च कृष्णसाम्यं तिमिरस्य ॥ ६ ॥
भा० टी०-और श्रीकृष्ण प्राप्त होगये ऐसे जानके बडे भारी मेघ सरीखे रात्रीके
अंधेरेको आलिंगन करती है चुंबती है ॥६॥
भवति विलंबिनि विगलितलना॥
विलेपति रोदिति वासंकसज्जा ॥७॥
सं० टी०-भवतीति। भवति त्वयि विलांबनि विलंबं कुर्वति सति विगलि-
तलज्जा गतलज्जा सा राधा विलपति । हे निष्कृप कथमेतावदौदास्यं मयि
त्वयाऽऽचारतमिति विलापं करोति रोदिति अश्रूणि मुंचति । कीदृशी वासकसज्जा
विहितसंविधानेत्यर्थः । लक्षणं तूक्तमेव ॥ ७ ॥
भा० टी०-तुम्हारे विलंब होनेपर सम्यक् विधान कियेहुए विगतलज्जावाली हुई वि-
लाप करती है रोती है ॥७॥
श्रीजयदेवकवेरिदमुदितम् ॥
रसिकजनं तनुतामंतिमुदितम् ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविंदे द्वादशः प्रबंधः॥ १२ ॥

षष्ठः सर्गः।
६९
सं० टी०-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवकवेः उदितं भाषितं इदं गीतं रसि-
कजनं शृंगाररसभावनाभावितांतःकरणं अतिमुदितं अतिशयन हर्षयुक्तं तनुतां
करोत्वित्यर्थः ॥ ८॥
भा० टी०-श्रीजयदेव कविका केहाहुआ यह गीत रसिकजनको अत्यंत हर्षयुक्त करो॥॥
इतिश्री गीतगोविंदस्य रसिकप्रियानामभाषाटीकायां द्वादशः प्रबंधः ॥ १२ ॥
इदानीं तस्यास्त्वदेकपरत्वमाह-
श्लोकः ॥ विपुलपुलकपालिःस्फीतसीत्कारमंतर्जनितजडि-
मकाकुव्याकुलं व्याहरती ॥ तवे कितव विधायामंदकंदर्प-
चिंता रसजलधिनिमग्ना ध्यानलमा मृगांक्षी ॥ १ ॥
सं० टी०-हेकितव धूर्त सा मृगाक्षी मृगशावलोचना तव रसजलनिधिमन्ना
त्वच्छंगाररससागरे निमग्ना लीना बभूवेत्यध्याहारः। किंकृत्वा अमंदकंदर्प
स्य महतः कामस्य चिंतां स्मरणं विधाय हृदि कृत्वा ध्यानेन तवैव चित्ते
लग्ना तत्परा । रससागरमनायाश्चेष्टितमाह । विपुला महती पुलकपाली रोमां-
चपंक्तिर्यस्याः सा ध्यानकल्पितत्वत्करस्पर्शेन रोमांचतीत्यर्थः। किं कुर्वती त्वद्द-
तं दंतनखक्षतादिकं परिकल्प्य स्फीतसीत्कारं प्रवृद्धसीत्कारं यथा स्यात्तथा
व्याहरती अंतरभ्यंतरे जनित उत्पादितो जडिमा जडत्वं यस्यां क्रियायां तद्यथातथा
काकुना । ध्वनिना ध्वनिविकारविशेषेणाऽऽकुलं यथा स्यात्तथा व्याहरंती ध्यानेन
तव स्तनालंभनाधरपाननीवीबंधनोन्मोचनासक्तं परिकल्प्य मुंचमुच नन मामे-
ति निषेधवाक्यं वदंतीत्यर्थः ॥ १ ॥
मा० टी०-हे कितव ! धूर्त ! वह, मृगाक्षी राधा, बडेभारी कामदेवकी चिंता उठा-
के तुम्हारे ध्यानमें लगी हुई रस, स्नेहरूपी सागरमें डूब गई है कैसे कि बहुतसे रोमांच
खडेहुये रोमोंवाली तुम्हारे नखच्छेद चुंबनादिसे बेढाहुआ सीत्कार शब्द हो जैसे तैसे अं-
तःकरणमें उत्पन्न हुए जडपनेयुक्त काकु अर्थात् न न मुंच मुंच इत्यादि ध्वनियोंसे व्या-
कुलतापूर्वक बोलती है यह रसरूपी सागरका निमज्जनप्रकार है ॥ १ ॥

गीतगोविंदकाव्ये
श्लोकः ॥ अंगेष्वाभरणं करोति बहुशः पत्रेपिं संचारिणि
प्राप्तं त्वां परिशंकते वित॑नुते शय्यां "चिरं ध्यायति ॥
इत्याँकल्पविकल्पतल्परचनासंकल्पलीलाशतव्यास
तंगपि विना खया वरतर्नुनैषा निशां नेष्यति ॥२॥
सं० टी०-अंगेष्विति । एषा वरतनुः सुंदरांगी। एषेति । बुद्धया प्रत्यक्षी,
कृत्य वदति । राधा अंगेषु आभरणं अलंकारं बहुशः करोति । अनेनाकल्प
कथितः । पञपि वृक्षपत्रेपि संचारिणि पक्ष्यादिना चलति सति त्वामागतं परि-
शंकते सर्वतो वितर्कयतीत्यर्थः । अनेन विकल्पः । अपि च त्वामागतं ज्ञात्वा
तव कामकोलिनिमित्तं शय्यां वितनुते कुरुते। अनेन तल्प कथितः । चिरं ब-
हुकालं ध्यायति त्वदागमनोपायं चिंतयति । रचनेयं दर्शिता कृष्णसंगमे मया
इदमिदं कर्तव्यमित्यनेन संकल्पलीलाशतमुक्तं । इति पूर्वोक्तप्रकारेण आ-
कल्पो भूषणं विकल्पस्तर्कः तल्परचना शय्यारचना संकल्पलीलाशतं एतेषु
व्यासक्तापि त्वया विमा त्वामृते निशां रात्रिं न नेष्यति प्रभातं प्रापयितुं स-
मर्था न भविष्यतीत्यर्थः ॥ २॥
भा० टी०-यह सुंदर अंगवाली राधा बहुतबार शरीरोंपर आभूषण धारण करती है
और पत्ते हिलनेमें भी आये क्या तुम ऐसी शंका करती है शैय्या रचती है बहुत का-
लतक तुम्हारा चितवन करती है इस प्रकारसे आभूषणं पहिनना, तर्क करना, शय्या
रचनी संकल्पोंकी सैंकड़ों लीला करनी, इनमें आसक्त हुई भी तुम्हारे विनों रात्रीको
नहीं कॉट सकती है ॥२॥
अधुना कविः सर्गाते भक्तानाशिषयति-
-
श्लोकः ॥ किंविश्राम्यसि कृष्णभोगिभवने भांडीरभू-
मीरुहि भ्रातांसि दृष्टिगोचरमितःसानंदनंदास्पदम् ॥
रोधाया वचनं तेंदध्वगमुखानंदांतिके गोपतो
गोविंदस्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भा गिरः ॥ ३ ॥

षष्ठः सर्गः
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृतगीतगोविंदे महाकाव्ये
वासकसज्जावर्णने सोल्कंठवैकुंठोनाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥
सं० टी०-किमिति । गोविंदस्य कृष्णस्य गिरः वाचः जयंति सर्वोत्क-
र्षेण वर्तते । कीदृशाः गिरः सायंकाले अतिथीनां प्राशस्त्यं प्रशंसा तद्गर्भे आ-
शये यासां ताः । व्याजोक्तिनामालंकारः। कथंभूतस्य गोविंदस्य नंदांतिके
नंदगोपपार्श्वे तत्ताहक संकेतसूचनारूपं अध्वगमुखाग्निःसृतं राधायाः वचनं
गोपतः गोपनं कुर्वतः। किं तद्वचनं तत्राह । हेभ्रातः पथिक इति कोमला-
मंत्रणे भांडीरभूमिरुहि भांडीरनाम्नि वटवृक्षे किं विश्राम्यसि विश्राम मा
कृथाः । तत्र हेतुः कृष्णश्चासौ भोगी च तस्य भवने कालसर्पवासे । पक्षे-
कृष्णस्य भोगिनः शृंगारिणो विलासगृहे । पक्षद्वये नेह स्थेयमिति भ्रातृपदो-
पादानं श्लेषालंकारश्चात्र । तर्हि क यामीत्यत आह । इतो वटात् दृष्टितो
गोचरं प्रत्यक्षीक्रियमाणं तत्सानंदं सकलमिन्नंदस्यास्पदं नंदगोपगृहं न यासि
अपि तु याहीति राधावचनं अध्वगमुखान्नंदांतिके शृण्वतो गोविंदस्य गिरो
जयंतीत्यर्थः । सोत्कंठे उत्कंठासहितो वैकुंठः श्रीकृष्णो यत्र ॥ ३ ॥
भा० टी०-राधाने किसी पथिकसे ( व्याजाक्तिनामअलंकारसे) कहा, कि हे भाई !
कोलेसर्पका वासस्थान अथवा कृष्णका भोगस्थान इस, भांडीर नाम वटवृक्षके नीचे क्या
विश्राम करोगे, नहीं करना, क्योंकि वहां काला सर्प रहता है अथवा शृंगारशिरोमणि
श्रीकृष्णका वहां क्रीडाभवन है अर्थात् दोनोंपक्षमें वहां रहना ठीक नहीं । अब ( यहां
श्लेषालंकार है ) तब वह पथिक बोलता है कि मैं किधर जाऊं? तब राधाजी जबाब
देती है कि यहांसे प्रत्यक्ष दीखतेहुए आनंदयुक्त नंदजीके घरको क्यों नहीं जातेहो वहां
अवश्य जावो इस प्रकारके वाक्योंका तिस पथिक वटेऊके मुखसे रौधाके कहेहुए वैचनको
१ नंदके समीपमें गुप्त करतेहुए "श्रीगोपालकृष्णकी, सायंकालमें अभ्यागतोंकी प्रशंसायु
क्त आशयवाली वाणी सर्वोत्कर्षसे वर्तती हैं ॥३॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

७२ गीतगोविन्दकाव्ये अर्थ सप्तमः सर्गः प्रारभ्यते ॥ अब सातवां सर्ग प्रारंभ होताहै। अधुना चंद्रोदयव्याजेन राधाया विरहव्यथाधिक्यं वर्णयन्नाह- श्लोकः ॥ अत्रांतरे चे कुलटाकुलवमपातसंजात पातक ईव स्फुटलांछनश्रीः ॥ वृंदावनांतरमंदी- पयदंशुजालैर्दिवसुंदरीवदनचंदनबिंदुरिंदुः॥१॥ सं० टी०-अत्रांतरइति । अत्रांतरेऽस्मिन्नवसरे इंदुश्चंद्रःअंशुजालैः किरणस- मूहै: वृन्दावनांतरं वृन्दावनमध्यप्रदेशं अदीपयत् प्रकाशितवान् । विप्रलं- भहेतुत्वं दर्शयन् विशिनष्टि । कीदृशइंदुः स्फुटा व्यक्ता लांछनश्रीः कलंक शोभा यस्य कथंभूतइव कुलटानां कृष्णाभिसारिकाणां कुलस्य समूहस्य वर्त्म- पातः संकेतमार्गप्रतिरोधस्तेन संजातमुत्पन्नं पातकं यस्य तादृश इव । कुपातक- तः कलंको व्यक्तो भवतीति चंद्रस्योद्दीपनत्वमाह । पुनः कीदृशः दिश एव सुंदर्यः मायिकास्तासां वदनस्य मुखस्य चंदनबिंदुः श्रीखंडतिलक इव स्त्रीति- लको वर्तुलो भवति असतीनां चंद्रोदये गमनाभावाद्धर्मपातः । अत्र रूपकोत्प्रे- क्षेलंकृती ॥१॥ भा० टी०-ईसीसमयमें श्रीकृष्णके संग भोग करनेवाली कुलग स्त्रियोंके संकेत स्था- नका प्रतिरोध(रोंकने)करके प्राप्तहुए पातकवालेकी तरह और मैकटहुई कलंककी शोभावाला, दिशारूप सुंदरियोंके मुखोंकी चंदन बिंदुसरीखा चंद्रमा किरणसमूहोंकरके वृंदावनके मध्य प्रदेशको (दीप्त) प्रकाशित करता भया ॥१॥ श्लोकः ॥ प्रेसरति शशधरबिंब विहितविलंबे च माधवे मधुरा ॥ विरचितविविधविलाप सा परितापं चैकारोंच्चैः ॥२॥ सं०टी०-अत्र विप्रलब्धा नायिका वर्ण्यते तल्लक्षणं भरतेनोक्तं " प्रविलस- दनुरागा दूतिकां प्रेक्ष्यं पूर्व सरभसमपिधाय क्वापि संकेतभूमौ । न मिलति खलु

सप्तमःसर्गः।
७३
D.C-
यस्या वल्लभो दैवयोगात्प्रवदति भरतस्ता नायिका विप्रलब्र्धा प्रसरतीति । सा
राधा विरचितः कृतः विविधो नानाप्रकारो विलापो यत्र उच्चैर्महांतं परिताप
दुःखं चकार कृतवती । कसति शशधरबिंबे चंद्रमंडले प्रसरति उद्गच्छति सति ।
माधवे कृष्णे विहितविलंबे संकेतागमनंप्रति कालातिक्रमं कृतवति सति ॥२॥
मा० टी०-चंद्रमंडल प्रकटहुए पर और श्रीकृष्णके आनेमें "विलंब हुएपर वह मधुर
मनोहर (राधा ) अनेक प्रकारके विलापयुक्त बेड़ाभारी संताप करती भई ॥२॥
अथ त्रयोदश अंबंधो गौडेमालवरागेण प्रेतिमंठताले गीयते.
अब तेरहवां अंबंध गौई मालव रागकरके अंतिमंठ तालमें गाया जाताहै-
विलापमेव गीतेनाह-
कथितसमये पि हरिरहह ने ययौ वनम् ॥
मॅम विफैलमेतदनुरूपमैपि यौवैनम् ॥ १ ॥
यामि हे कमिह शरणं सखीजनवचनवंचिता ॥ध्रु०
सं० टी०-कथितेति । गीतस्यास्य मालवगौडीरागः प्रतिमंठस्तु तालः ।
हे इति स्वचित्तसंवोधनं इह निर्जने वने सखीजनस्य वचनैः कृष्णागमनावेद-
कैर्वचिता प्रतारिता अहं के पुरुषं शरणं रक्षितारं यामि गमिष्यामि किंतु क-
मेव जलमेव शरणं यामि । जलप्रवेशो वरमित्यर्थः । किमित्यत आह अहहे-
त्याश्चर्ये हरिः कृष्णः कथितसमयेपि उक्तकालेपि वनं वृंदावनं संकेतस्थानं न
ययौ न जगाम कृष्णोपभोगाभावात् ममैतदनुरूपं योऽयमपि यौवनं विफलं
निरर्थकम् ॥ १॥
भा० टी० हे चित्त । इस वनमें सखीजनोंके वचनोंसे ठगीहुई ( मैं ) किसकी शरण
जाऊं किंतु, कं शरणं यामि, अर्थात् जलकीही शरण जाती हूं जलमें डुबतीहूं, क्योंकि,
बडाँ आश्चर्य है कि कहे हुए समय परंभी श्रीकृष्ण इस वृंदावनमें नहीं आये मेरों यह
अनुयोग्य इस समयका भी यौवन देथा भया ॥१॥
यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम् ।।
तेनमम हृदयमिदमसमशरकीलितम् ॥२॥

गीतगोविंदकाव्ये
सं० टी०-यदिति । भया यस्य कृष्णस्यानुगमनाय सुरतेन संतोषयितुं निशि
रात्रौ गहनमपि निर्जनवनमापि शीलितं सेवितं तेन कृष्णेन हेतुना मम इदं
हृदयं मदीयं चित्तं असमशरेण कामेन कीलितं विद्धं कृष्णागमनाभावात् ॥२॥
भा० टी-(मैंने ) जिसके संग मैथुनकी इच्छाके वास्ते रौत्रीमें गव्हरवन भी सेवित
किया तिसँ श्रीकृष्णने, मेरा यह हृदय (अन) कामदेवके वाणसे वौध दिया ॥ २ ॥
मर्म मरणमे वरमंतिवितथकेतना ॥
किमितिविषहामि विरहानलमचेतना ॥३॥
सं० टी०-ममेति । इह बने अचेतना ज्ञानशून्या विरहानलं वियोगाग्नि
किमिति विषहामि सहामि तस्मान्मम भरणमेव वरं श्रेष्ठं । मरणे विरहानला-
भावात् । कोशी अहं अतिवितर्थ अतिव्यर्थमेव शरीरं यस्याः । कृष्णेन श-
रीरसौंदर्योपभोगाभावात् ॥ ३ ॥
भा० टी०-ज्ञानशून्य हुई (और) अत्यंत व्यर्थ शरीरवाली (मैं) इस, विरहरूप अ-
निको क्या ऐसे सहलूंगी ! इसलिये, मेरा मरनाही श्रेष्ठहै ॥३॥
मामहह विधुरयति मधुरसधुपामिनी ॥
कापि हरि मंनुभवति कृतसुकृतकामिनी ॥ ४ ॥
सं० टी०-मामिति । अहहेति दुःखानुकारे मधुरमधुयामिनी मनोज्ञा वसं-
तरात्रिी विधुरयति विलक्षवति । कापि कृतं सुकृतं पुण्यं यया नादृशी कामिनी
कांता हरि कृष्णमनुभवति उपभुक्ते ॥ ४ ॥
भा० टी०-(शहह) बड़ा खेद है कि मैमोहर वलतसमयकी रात्री मुझको अत्यंत वियोगि-
नी करतीहै दुःख देतीहै, और कोईक ही सुंकृत करनेवाली ( कामिनी ) गोपी श्रीकृष्णके
साथ रेमण करती है ॥ ४॥
अहह केलयामि वलयादिमणिभूषणम् ।।
हेरिविरहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥ ५॥
संन्टी-अहहेति । अहं बलयादिमणिभूषणं कंकणप्रभृतिमुक्तालंकार हरि-
विरहइहनवहनेन कृष्णवियोगधारणेन हेतुना बहुदूषणं अतिशयपरं कलयामि
मन्ये । प्रियदर्शनेन स्त्रीणामलकारसाफल्यमितिभावः ॥ ५ ॥

सप्तमःसर्ग ७५ भा० टी०-( अहह ) बड़ा खेदहै (मैं) कंगणआदि मोतियोंके आभूषणको भी श्री- कृष्णके विरह धारण हेतुसे बहुत बुरा मानतीहूं ॥५॥ कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया। मगपि हृदि हति आमंतिविषमशीलया ॥६॥ सं० टी०-कुसुमति । नागपि पुष्पमालापि अतनुशरलीलया कंदर्पबाणवि- लासेन मां हृदि हंति । कीदृशीं मां कुसुमवत् सुकुमारा कोमला तनुः शरीरं यस्याः सा । कीदृश्या अतनुशरलीलया अतिविषमं अतिदारुणं शीलं स्वभावो यस्याः तया । बाणेन हि क्षतं क्रियते न पुष्पादिना ॥ ६ ॥ भा० टी०-पुष्पसरीखी सुकुमार अंगवाली मुझको पुष्पोंकी मालाभी ॲति दारुण स्वभाववाली कामदेवकी बाण लीलाकरके हृदयमें बाँधा करती है ॥ ६ ॥ अहमिह निवसामिन गणितवनवेतसा ॥ संगरति सधसूदनो मामपि न चेतसा ॥७॥ सं० टी०--अहमिति । गणितबनवेतसा गणिताः प्रतिवनं कृष्णमन्वेषयं- त्या परिसंख्याताः वनवेतसवृक्षा यया सा अहं इह कुंजे किं न निवसामि अपि तु वसाम्येव । अहं तु न समर्था शिरश्चालनेपि एवं विधामपि मां मधु सूदनः कृष्णश्चेतसापि न स्मरति आश्चर्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥ भा० टी०-कृष्णको ढूंढने के समय, बैनके वेतोंको गिनतीहुई मैं (क्या ) यहां नहीं बसूंगी? किंतु, वासही करूंगी, ऐसी, मुझको श्रीकृष्ण चिंत्तकरके भी नहीं स्मरण करताहै ॥७॥ हरिचरणशरणजयदेवकविभारती ॥ वसतु हृदि युर्वेतिरिव कोमलकलावती ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविंदे त्रयोदशः प्रबंधः॥ १३ ॥ सं० टी०-हरीति । हरिचरणौ रक्षितारौ यस्य स चासौ जयदेवकविस्तस्य भारती गीतरूपा सरस्वती भक्तानां हृदि मनसि वसतु । कीदृशी भारती को- मला अनिठुरवर्णा कलावती कवित्वकलायुक्ता च । केव युवतिरिव । यथा गीतगोविन्दकाव्ये नायकहदये कोमलकलावती सुकुमारांगी चतुःषष्टिकामकलायुक्ता च नायिका वसति ॥ ८॥ भा० टी०-विष्णुभगवान्के चरणोंसेही रक्षितहुए जयदेव कविकी सरस्वती भक्तोंके, हृदयमें वास करो जैसे कोमल कलावाली कॉमिनी हृदयमें बात करतीहै, तैसेही सरल कवितावाली यह सरस्वती है ॥ ८ ॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकमियानाम भाषाटी- कायां त्रयोदशःप्रबंधः॥ १३ ॥ कृष्णस्य विलंबे तर्कमाह- श्लोकः ॥ तस्मि कामपि कॉमिनीमंभिसृतः किंवोकलाके लिमिबहो बंधुभिरंकारिणि वनोपांते किभ्राम्यति ॥ क्वांतः क्लांतमना मैनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः संकेती कृतमंजुवंजुललताकुंजेंपियनांगतः॥१॥ सं० टी०-तत्किमिति । कांतः कृष्णः संकेतीकृतः अभिसरणस्थानं संपा- दितः यो मंजुमनोहरः वंजुललताकुंज: वेतसलता गृहं तस्मिन्नपि यस्मान्ना- गतः नायातः तस्मात्कारणात्कामपि कामिनी नायिकामभिसृतः तदभिमुखं गतः। किंवाथवा बंधुभिर्मित्रैः कलाकेलिभिः हास्यादिक्रीडाभिर्बद्धः यंत्रितः । अथवा अंधकारिणि तमोयुक्ते वनोपांते किं भ्राम्यति तमसि मार्गभ्रमात् भ्र- मणं युज्यत एव । अभ्यस्तस्य भ्रमाभावइतिचेत्तत्राह क्लांतमनाः मन्निमित्त समाकुलमंतःकरणं यस्य तथाविधः सन् पथि मनागपि अल्पमपि प्रस्थातुं आ- गंतुमक्षमः किं असमर्थः किं । अत्र अपिशब्दः किमर्थः । उक्ता चेयं नायिका उक्ता भवति सा यस्याः संकेतं नागतः प्रियः । तस्यानागमने हेतुं चिंत- यन्त्याकुला यथेति । ” संशयाक्षेपालंकारोऽयम् ॥ १ ॥ भा० टी०-जोकि प्रियपति श्रीकृष्ण, संकेत किये हुए मनोहर वेतलता कुंजगृहमें भी नहीं आये इसलिये क्या किसी भी अन्यगोपिसे रमण करने लग गये अथवा "मि- त्रोंके संग हॉस्यकीड़ा आदिकी वातोंसे रुक गये अथवा अंधकारवाले बनके समीपही सप्तमः सर्गः। भ्रमते फिरते हैं मेरे निमित्त व्याकुल चित्तवाले हुए अल्प(जरा) भी मार्गमें आनेको हो" अँसमर्थ होगये क्या ? ॥ १॥ श्लोकः ॥ अथागतां माधवमंतरेण सखीमिय वीक्ष्य विषादमूकाम् ॥ विशकमाना मित कयापि जनार्दनं दृष्टवैदेतेदाई ॥२॥ सं० टी०-अथेति । अथानंतरं इयं राधा माधवं कृष्णमंतरेण विनागतां सखी वीक्ष्य दृष्ट्वा एतद्गीतेन वक्ष्यमाणमाह । कीदृशी सखी विषादेन कार्यासिद्ध्या मूकां वक्तुमक्षमां । कीदृशी राधा जनार्दनं कृष्णं कयापि कामिन्या रमितं क्री- डितं विशंकमाना तर्कयंती । कथं दृष्टवत् कामिन्या सहितं कृष्णं दृष्ट्वेत्यर्थः । यहा दृष्टाभिधीयते तथा प्राहेत्यर्थः । उक्तिरेषा उन्मादतः । अत्रो पेंद्रवज्रा वृत्तम् ॥ २ ॥ भा० टी०-इससे अनंतर यह (राधा ) कार्यसिद्धि हुए विना चुपकी हुई श्रीकृष्णके विना आईहुई सखीको देखके किसीक ही अन्यगोपीके संग रेगण करतेहुए श्रीकृष्णको देखेंके सशंक जैसे कहतीहो तैसे यह कहती भई ॥ २ ॥ अर्थ चतुर्दशप्रबंधो वसंतरागेण एकतालीताले गीयते अब चौदहवां मबंध वसंतरागकरके एकतालीतालमें गायाजाताहै- दृष्टवदित्युक्तं तद्गीतेनाह । स्मरसमरोचितविरचितवेषा ॥ गलितकुसुमदलविलु- लितकेशा ॥ १॥ कोपि चपला मधुरिपुणा विल- सति युवैतिरधिकगुणा ॥ध्रु०॥ सं० टी०-स्मरेति । गीतस्यास्य वसंतरागः । हे सखि कापि युवतिः का- मिनी मधुरिपुणा कृष्णेन सह विलसति क्रीडति । कीदृशी सा अधिकगुणा अतिशयितसौंदर्यादिगुणैर्युक्ता स्मरसमरोचितः कामयुद्धयोग्यः विरचितः कृतः वेषोलंकारादिर्यया सा । पुनः कीदृशी गलितानि कुसुमानि येभ्यस्तादृशाः दल- विलुलिता ईषदितस्ततो व्यस्ताः केशा; यस्याः सा विपरीतरतियुक्ता ॥ १ ॥ 4.-

७८
गीतगोविंदकाव्ये
मा० टी०-हे सखि! कोईक भी अधिक गुणवाली कामदेवके युद्धको योग्य वेष बनाने-
वाली खेशेहुए पुष्प और कछक खुलेहुए देशोंवाली चपल कामिनी कृष्णके संग क्रीड़ा
करती है ॥ १॥
इरिपरिरंमणवलितविकारा॥
कुचकलशोपरितरलितहारा ॥२॥
सं० टी०-हरेः परिरंभणेनालिंगनेन वलितः संभक्तो ललितो मनोहरो वा
विकारः कामभावो यस्याः सा कुचकलशयोरुपरिस्तनघटयोर्मस्तके तरलितश्चं-
चलो हारो यस्याः सा ॥ २ ॥
भा० टी०-श्रीकृष्णके आलिंगन करनेसे मनोहर कामभाववाली कुचकलशों पर हि-
लतेहुए हारवाली ॥२॥
विचलदलकललिताननचंद्रा॥
तर्दधरपानरभसकृततंद्रा ॥३॥
सं० टी०-विचलदिति ! विचलद्भिः कंपमानैरलकैः चूर्णकुंतलैः ललितः
सुंदरः आननचंद्रो मुखचंद्रो यस्याः सा । पुनः कीदृशी तस्य कृष्णस्य ओष्ठ-
पानहर्षेण कृता तंद्रा रतिसुखानुभवनिद्रा यया सा ॥ ३ ॥
भा० बी०-(और) कांपतीहुई अलकोंकरके सुंदर मुखचंद्रवाली श्रीकृष्णके अधरा-
मृत (ओष्ठचुंबनके हर्ष)से (तंद्रा) रतिसुखकी अनुभवरूप निद्रा से युक्त हुई ॥ ३ ॥
चंचलकुंडललितकपोला॥
भुखरितरशनजघनगतिलोला ॥ ४ ॥
सं० टी०-चंचलेति । चंचलाभ्यां कुण्डलाभ्यां दलितौ संघृष्टौ कपोलौ य-
स्याः सा । पुनः कीदृशी मुखरिता शब्दसहिता रशना कांची यस्मिन् जघने
तस्य गत्या चांचल्येन लोला चंचला ॥ ४ ॥
भा० टी०-चंचल कुंडलोंकरके स्पर्शित कपोलोदाली और बाजती हुई तागडीयुक्त
जांधोकी गतिले चंडल दुई ॥४॥
दैयितविलोकितलजितहसिता॥
बहुविकूजितरतिरसरसिता ॥५॥

सप्तमःसगः।
सं० टी०-दयितेति । दयितस्य कृष्णस्य विलोकितेन मुखवीक्षणेन लज्जि-
तं संजातलज्ज हसितं हास्यं यस्याः सा । पुनः कीदृशी बहुविध पिकशिखि-
कलहंसादीनामिव नानाप्रकारकूजितं यन्त्र एतादृशोरतिरसः क्रीडारसस्तेन रसिता
भा० टी०-श्रीकृष्णके मुख देखने से लज्जा सहित हास्थवाली बहुत प्रकारसे कूजन
(शब्द' ) करके मैथुनके रससे प्रसन्न हुई ।। ५ ॥
विपुलपुलकटथुवेपथुभंगा।
सितनिमीलितविकसदनंगा ॥६॥
सं० टी०-विपुलेति । विपुला बहुला: पुलका रोमांचा यस्याः पृथुर्महान्
वेपथुः कपो भंग इव यस्याः सा । च पुनः कीदृशी श्वसितं सुरतायासेन
जनितो निःश्वासः निमीलितं परमानदावाप्त्या जनित नेत्रनिमीलितं च ताभ्यां
विकसन् प्रकटीभवन् अनंगः कामो रेतोलक्षणो यस्याः सा । निमीलितेत्यनेन
च्युतकालः सूचितः ॥ ६ ॥
भा० टी०-बहुतसी रोमावली खड़ी हैं और तरंग सरीखा बहुतसा कंपवाली और
रतिके परिश्रमसे, श्वास तथा नेत्रोंके मौंचन करके प्रकटहुए कामदेववाली अर्थात् वीर्य
क्षरणसमयवाली ॥ ६॥
अंमजलकणमरसुभगशरीरा॥
परिपतितोरसि रतिरणधीरा ॥७॥
सं० टी०-श्रमति । श्रमजलकणभरेण सुरताथासधर्मजलाधिक्येन सुभग
मनोज्ञं शरीरं यस्याः सा । एतेन सात्विकभावोत्पत्तिः सूचिता सात्विका भावाः
पूर्वमुक्ताः । पुनः कीदृशी उरसि परिपतिता कृष्णवक्षःस्थलं प्राप्य स्थिता
रतिः सुरतं रण इव तत्र धीरा ॥ ७ ॥
भा० टी०-विषयके परिश्रमसे प्राप्तहुए पसीनोंके किणकोंकी अधिकता करके मनोहर
अंगपाली, श्रीकृष्णकी छातीपर प्राप्तहुई, रमणमें रणकी तरह धीरजवाली ऐसी कोइक
चपल गोपी तिस श्रीकृष्णचंद्रके संग रमण करती है ॥७॥

गीतगोविन्दकाव्ये १ श्रीजयदेवणितं हेरिरमितम् ॥ कलिकलुष जनयंतु परिशमितम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे चतुर्दशः प्रबंधः ॥१४॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भणितमुक्तं वर्णितमित्यर्थः । यद्धरेः रमितं कृष्णस्य संभोगः तत्कलेः कलियुगस्य कलुषं पापं गायकानां श्रोतृणां च परिशमितं शांतं जनयतु शमनं करोतु ॥ ८॥ भा० टी०-श्रीजयदेवकविसे कहाहुआ यह, श्रीकृष्णचंद्रका रमण भक्तजनोंके कैलि- युगसे उत्पन्नहुए पापोंको शांत करो ॥ ८॥ इतिश्रीकविराज गीत० महाकाव्य० र नाम भाषाटीकायां चतुर्दशः प्रबंधः ॥१४॥ श्लोकः ॥ विरहपांडुमुरारिमुखांबुजद्युतिरयं तिरय –पि वेदनाम् ॥ विधुरती तनोति मनोभुवः सुहृदये हुँदये मैदनव्यथाम् ॥ १॥ सं० टी०-विरहेति । अये हे सखि । चन्द्रदर्शनविषादेन सखींप्रति ब्रूते । अयं विधुश्चंद्रः मम हृदये मदनव्यथां कामपीडां अतीवात्यर्थेन तनोति विस्ता- रयति । उद्दीपकविभावनत्वात् कीदृशो विधुः विरहेण मद्वियोगेन पांडु धूसरं यन्मुरारेः मुखांबुजं कृष्णस्य वदनकमलं तस्य द्युतिरिव द्युतिर्यस्य सः । पुनः कीदृशः वेदनामपि तिरयन् आच्छादयन् यथा । जनकत्वे हेतुमाह । मनो- भुवः कामस्य सुहृन्मित्रम् ॥ १ ॥ भा० टी०-अये हे' सखि ! विरहसे पीलेहुए श्रीकृष्णके मुखकमलकी कांतिसरीखी कांतिवाला यह संताको आच्छादित करताहुआ भी कामदेवका मित्र चंद्रमा मेरे, हुँदै- यमें अत्यंत कोमकी बाधाको बढ़ाताहै ॥ १ ॥ अथ पंचदेशमबंधो गुर्जरीरागेण एकतालीताले गीयते. अब पंदेरहवां प्रबंध गुजरी रागकरके एकताली तालमें गाया जाता है- सप्तमः सर्गः। पूर्वगीतेन कस्याश्चिद्विपरीतस्तदुक्तं अधुना कस्याश्चित्स्वाधीनभर्तृकाया ना- यककर्तृकां क्रीडामाह- संमुदितमदने रमणीवदने चुंबनवलिताधरे ॥ मुंगमदतिलकं लिखति संपुलकं मुंगमिव रजनीकरे ॥१॥ रमते यमुना- पुलिनवने विजयी मुरारिरघुना ॥ध्रु.॥ सं० टी०-समुदितेति । स्वाधीनभर्तृकालक्षणं " यस्या रतिगुणाकृष्टः पतिः पार्श्व न मुंचति । विचित्रविभ्रमैयुक्ता स्वाधीनपतिका यथा” इति । गुर्जरीरागः। हे सखि अधुना अस्मिन्काले यमुनापुलिने यहनं तस्मिन् विजयी जयशीलो मुरारिः कृष्णो रमते क्रीडति । कथं रमत इत्यत आह रम्यतेस्यामितिरमणी तस्याः मुखे सपुलकं रोमांचसहितं यथा स्यात्तथा मृगमदतिलकं कस्तूर्याः ति- लकं लिखति । कीदृशे वदने समुदितः समुपचितः मदनः कामो यत्र सकाम इत्यर्थः । चुंबनेन वलितः सुमुखीकृत्य संकोचितः अधरो यस्य तस्मिन् चुं- बनं दत्त्वा तिलकं लिखतीत्यर्थः । कस्मिन् कइव रजनीकरे चंद्रे मृगमिव लिखतीत्यर्थः ॥ १॥ भा० टी०-हे सखि ! अब विजयी गुरनामदैत्यके शत्रु श्रीकृष्ण यमुनाजीके निकट वनमें कीड़ा कर रहे हैं कैसे कि, कामदेवसे युक्त हुए और चुंबनसे संकुचित अधर ओष्ठ- वाले रैमणी (गोपि) के मुखपर रोमाँच सहित हो जैसे तैसे कस्तूरिका तिलक बनाते हैं सो चंद्रमाविषे मग ( कलंक ) ही मानों दीखता है ॥१॥ धनचयरुचिरे चयति चिको तरलिततरुणानने ॥ कुखककुसुमं चपलासुषमं रतिपतिमृगकानने ॥२॥ सं० टी०-घनेति । तस्याः घनचयरुचिरे मेघसमूहमनोहरे चिकुरे केशे । जातावेकवचनं । कुरबककुसुमं अम्लानं पुष्पं वा कोटिपुष्पं वा रचयति यथा- स्थानमर्पयति । पुनः कीदृशे तरलितानि चंचलीकृतानि तरुणानामाननानि मुखानि येन । अतिसुंदरतया वीक्षणार्थ । कीदृशं कुसुमं चपलावत् विद्युदिव ११

८२
गीतगोविदकाव्ये
सुषमा शोभा यस्य लक्ष्यलक्षितया लोहितत्वाच्च विद्युत्साम्य । पुनः कीदृशे
रतिपतिः कामः स एव मृगस्तस्य कानने यथा स्मृगवासो बने तथा चिकुरे
काम इति कामजनके इत्यर्थः । अस्मिन्नेव मेधे विद्युद्भवति तरुणानां मेघस-
मयः कामजनक इति । वनोदये हरिणानामतिसुखनुत्पद्यते ॥ २ ॥
भा० टी०-और तिस गोपिके मेघसमूहकी तरह मनोहर, जवान पुरुषोंके मुखौंको
चंचल करनेवाले, कामदेवरूपी मृगको वनकी तरह वाला देनेवाले, ऐसे केशोंपर "बिजली-
की तरह शोभावाले, कुरबकपुष्प ( लाल कोरंटा पुष्प ) को गूंथते हैं ॥ २ ॥
घटयति सुघने कुँचयुगगगने मृगमदरुचिरूषित ॥
· मणिसरममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते ॥ ३ ॥
सं टी०-घटयतीति । सुघने निबिडे कुचयुगगगने स्तनद्वयाकाशे अमलं
निर्मलं मणिसरं मुक्ताहारमेव तारकपटलं नक्षत्रसमूह घटयति योजयति । मृग-
मदरुचिः कस्तूरिकादीप्तिस्तया रूपिते । पुनः कीदृशे नखपदं नखक्षतं तदेव
शशी द्वितीयाचंद्रस्तेम भूषिते अलंकृते। गगनपक्षे शोभिता धनामेघा यस्मि-
नित्यभूतोपमार्थम् ॥ ३ ॥
भा० टी०-सुघन, सुंदर कठोर कस्तूरीकी दीप्तिसे लिप्त, लेखच्छेदरूपी टेढ़े चंद्रमासे
विभूषित, कुँचयुगुलरूप गगन मंडल पर निर्मल मोतियों के हारकोही नक्षत्र समूह सरीखा
शोभित करतेहैं ॥३॥
जितबिसशकले मृदुभुजयुगले करतलनलिनीदले ॥
मरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ॥ ४ ॥
सं० टी०-जितेति । मृदुभुजयुगले कोमलबाहुइये मरकतवलयं मरकत-
खचितकंकणमेव मधुकरनिचयं भ्रमरसमूहं वितरति ददाति विरचयतीत्यर्थः ।
कीदृशे भुजयुगले जितबिसशकले जितं सदृशीकृतं मृणालखंडं येन । पुनः
कीदृशे करतलमेव नलिनीदलं पद्मपत्रं यत्र हिमवत् शीतले संतापहरत्वात्
पद्मिनीपत्रयुक्ते बिसशकले भ्रमरसमूहस्तिष्ठतीति । रूपकालंकारः ॥ ४ ॥

सप्तमः सर्गः भा० टी०-और कमलकंदके खंडसेभी उत्तम शोभावाले हैथेलीरूप कमलपत्रोंवाले, बरफके समान शीतल, कोमल भुजयुगुलमें नीलमणि जड़ित कंकणको ऐसे पहिनाते मानो भ्रमर समूहको देते हैं ॥४॥ रतिगृहजघने विपुलापचने मनसिजकनकासने ।। मणिमयरशनं तोरणहसनं विकिरति कृतवासने ॥५॥ सं० टी०-रतीति । रतेः शृंगारस्य गृहे आश्रये जघने नितंबे मणिमय- रशनं मुक्तामयीं भेखलां विकिरति ददाति । कीदृशे जघने विपुलं महत्तरं अपधनं शरीरं यस्य अतिमांसल इत्यर्थः । पुनः कीदृशे मनसिजस्य कामस्य कनकनिर्मिते सिंहासने इव । कीदृशं मणिमयरशनं तोरणस्य वंदनमालिकाया हसनं उपहासो यस्मात् । यदा राजा सिंहासने उपविशति तदा वंदनमालिका बध्यते । पुनः कीदृशे कृतं दत्तं वासनं वस्त्रं यस्मिन् । वस्त्रोपरि मेखलां ब- घातीत्यर्थः । यहा कृतं कामेन वासनं स्थानं यत्र तादृशे ॥ ५ ॥ भा० टी०-अत्यंत मोठे कामदेवको सुवर्णका सिंहासन सरीखे वस्त्र पहिनाये हुए का- मका घररूप नितंबोंपर वंदनवारकेसरीखे उपहास्यवाली मणिजड़ित तागडीको बाँधते ॥५॥ चरणकिसलये कमलानिलये नखमणिगणप्रजिते । बहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हृदि योजिते ॥ ६ ॥ सं० टी०-चरणेति । चरणकिसलयं पदमेव पल्लवं तस्मिन् यावकभरणं अ- लक्तकपूरणं जनयति करोतीत्यर्थः । कीदृशे चरणकिसलये हदि योजिते कृ- प्णानुरागातिशयात् वहदयप्रापिते वहदये तस्याश्चरणं कृत्वा यावकं रचय- तीत्यर्थः । कीदृशे हृदि कमलायाः निलये आश्रये । कीदृशे किसलये नखा एव मणिगणाः पुष्परागादिरत्नसमूहास्तैः पूजिते अचिंते । कीदृशं यावकभरणं बहिरपवरणं बाह्यमाच्छादकं यत्तहितरतीति ॥ ६ ॥ भा० टी०-हे सखि! जहां लक्ष्मीका निवासहै ऐसे हृदयमें लगाये हुए नखरूप मणि- गणों करके पूजित, शोभित ऐसे तिसके, चरणपत्रोंपर बाह्य भागकी आच्छादक यावक अर्थात् महाउर अथवा मेंहदीको लगाते हैं ॥ ६ ॥ .

गीतगोविंदकाव्ये रॅमयति सुदृशं कामपि सदृशं खलेहलधरसोदरे ॥ किमफलमवंसं चिरैमिहं विरंसं वैद सखि विटपोदरे॥७॥ सं० टी०-रमयतीति । हे सखि खले दुर्जने बलभद्रस्य सोदरे भ्रातरि कृष्णे कामपि सुदृशं शोभने दृशौ नेत्रे यस्यास्तां नायिकां । सदृशं यौवनरूप- गुणादिभिस्तुल्यं यथा स्यात्तथा रमयति सति इह विटपोदरे लतागृहे अफलं निष्प्रयोजकं विरसं रसरहितं यथा स्यात्तथा चिरं बहुकालं किमवसंस्थितास्मि हे सखि त्वं वद कथय । हलवाहकस्य सोदर इति साभिप्रायं खल इति क्रोधविभावना ॥ ७ ॥ भा० टी०-हे सखि ! दुष्ट हलधरके सोदर भाई, किसीक भी सुंदर नेत्रवालीके संग यौवनादि तुल्य रमण करचुके तब इस लेतागृहमें निष्प्रयोजन बैंहुत कालतक,क्या था वैसू , तुम कहो ॥७॥ इह सभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपदसेवके । कलियुगचरितं न वसतु दुरितं कविनृपजयदेवके ॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदे पंचदशः प्रबंधः॥ १५ ॥ सं० टी०-इह मयि कवीनां नृपे जयदेवके कलियुगे चरितमाचरितं क- लियुगेन चरितं वा दुरितं पापं न वसतु न तिष्ठतु। प्रार्थनायां लोट् । कीदृशे रसस्य शृंगाररसस्य भणनं कथनं यस्य मधुरिपोः कृष्णस्य चरणसेवके । कर्तरि यक् । अतएव कृतं हरेर्गुणानां गुणनं चिंतनं येन ॥ ८ ॥ भा० टी०-शृंगार रसको कहनेवाले, हैरिगुण कथन करनेवाले, मधुनामदैत्यके शत्रु श्रीकृष्णचंद्रजीके चरणोंके सेवक कविराज, जयदेवनामक इस मेरे विष कलियुगके आ- चरित पाप नहीं बसो॥८॥ इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकपियानाम भाषाटीकायां पंचदशः प्रबंधः ॥ १५ ॥ कृष्णस्यानागमनात् दुःखितां सखीमाश्वासयंत्याह- श्लोकः ॥ नायातः संखि निर्दयो यदि शंठस्त्वं दूति कि दूयसे स्वच्छंद बहुवल्लभःसे रमते कि तंत्र ते" - RADHE सप्तमः सर्गः। ८५ षणं ॥ पश्याच प्रियसंगमाय देयितस्यातष्यमाणं गुंणैरुत्कंठार्तिभरादिव स्फुट दिदै चेतैः स्वयं यास्यति॥१॥ सं० टी०-नायात इति । हे सखि हे दूति दौत्यकर्मकुशले यदि निर्दयः दयारहितः शठः धूर्ती बंचकः कृष्णो नायातः तर्हि किं वं दूयसे संतप्ता भवसि । अनागमने कारणमाह बढयो वल्लभाः स्त्रियो यस्य सः कृष्णः स्व- च्छंदं स्वेच्छया तत्र स्थाने रमते क्रीडति ते तव किं दूषणं कः अपराधो न कोपीत्यर्थः । तर्हि कथमत्रागमिष्यतीत्यत आह पश्यति हे सखि अद्येदानी मम इदं चेतो मनःप्रियसंगमाय कृष्णसंभोगार्थ स्वयमेव यास्यति इति त्वं पश्य जानीहि । कीदृशं चेतः दयितस्य कृष्णस्य गुणैः सौंदर्यादिभिः आकृष्यमाणं वशीकृतं.। पुनः कीदृशं उत्कंठा औत्सुक्यं आर्तिः कामपीडा तयोः भरोति- शयस्तस्मादिव स्फुटत् वहिर्भवत् अपरमपि वस्त्वंतरसंकुले स्थाने स्थितं वस्तु सांकाबहिर्भवतीति स्फुटत् विदलदिति वा अन्योपि गुणैरज्जुभिराकृष्टः सन् प्रयातीति । अत्रोत्प्रेक्षालंकारः ॥ १ ॥ . भा० टी०-हे सैखि! यदि निर्दयी शंठ श्रीकृष्ण, नहीं आये तो हे दूंती! तुम क्यों दुःख पातीहो बहुतसी गोपियोंसे प्यार करनेवाला वह इच्छापूर्वक तिसंही स्थानमें, रैम- ताहै तुह्मारा क्या दोषहै अंब उत्कंठा और कामकी पीड़ाके भारसे प्रकट होताहुआकी तरह मियके गुणोंकरके खिंचा हुआ ( मेरा) चित्त प्रियपतिके संग रमण करनके वास्ते आपही जावेगा देखो ॥१॥ अंथ षोडशप्रबंधो देशांकरागेण रुपकताले गीयते. अब सोलहवां प्रबंध देशांकराग करके रूपकतालमें गाया जाता है- ( यह गीत संभोग और वियोग दोनों पक्षमें है) अनिलतरलकुवलयनयनेन । तैपति ने सां किसलय- शयने न ॥ सखि या रमिता वनमालिना ॥ध्रु०॥ सं० टी०-अनिलेति । देशांकरागः । हे सखि या नायिका वनमालिना कृष्णेन रमिता क्रीडिता सा किसलयशयने नवपल्लवशय्यायां न तपति नोपतप्ता

भवति । अथवा या वनमालिना अरमिता माशी सा किसलयशयने न त-
पति अपितु तपत्येवेति काका । कीदृशेन वनमालिना अनिलेन वायुना तरलं
चंचलं यत्कुवलयं नीलोत्पलं तहत् नयने यस्य सः। तेन साई रसावलोक-
नादिति भावः । अस्मिन् गीते संभोगवियोगी ज्ञातव्यौ ॥ १ ॥
भा० टी०-हे' सखि जो ( नायिका ) गोपी वायुसे चंचल हुए नीलकमलसरीखे
नेत्रोंवाले श्रीकृष्णकरके रमी गई वह पत्तोंकी शय्यापर नहीं तप्त होती है (न) यह
काकुशब्द वियोगपक्षमें है कि जो मेरे माफक नहीं रमी गई हो तो वहभी संतप्तही होती
होगी ॥१॥
विकसितसरसिजललितमुखेन ॥
स्फुटति न सो मनसिजविशिखेन ॥२॥
सं० टी०-विकसितेति । विकसितं प्रफुल्लितं यत्सरसिजं कमलं तद्वन्मनोहर
ललितं आननं यस्य स एवंभूतेन वनमालिना या रमिता सा मनसिजविशि-
खेन कामबाणेन न स्फुटति न द्विधा भवतीति संभोगे । वियोगे तु न स्फु-
टत्येवेति काका ॥२॥
भा० टी०-खिलेहुए कमलसरीखे मनोहर मुखवाले वनमाली श्रीकृष्णकरके जो गोपी
रमीगई वह कामबाणसे नहीं खंडित होती है किन्तु संभोगमें खंडित नहीं होती अर्थात्
वियोगमें तो अवश्यही होती है ॥२॥
अमृतमधुरमृदुतरखचनेन ॥
ज्वलंति न सौ मलयजपवनेन ॥ ३ ॥
सं० टी०-अभृतेति । अमृतवत् मधुराणि मनोज्ञानि मृदुतराणि अतिको-
मलानि वाक्यानि यस्य तेन वनमालिना या रमिता सा मलयजपवनेन मलया
निलेन न ज्वलति न संदीप्यते संभोगे । वियोगे तु सा न ज्वलति अपि तु
स्वलत्येव ॥ ३ ॥
भा० टी०-अमृतके समान मधुर अत्यंत कोमल बचनोंको बोलनेवाले श्रीकृष्णकरके
जो रमीगई है वह मैलयागिरिकी वायुसे संभोगमें नहीं जलती है अर्थात् वियोगमें जलती
ही है ॥ ३ ॥

सप्तमः सर्गः।
स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन ॥
लठति ने सौ हिमकरकिरणेन ॥४॥
सं० टी०-स्थलेति । स्थलोद्भवजलरुहाणां रुचिरिव पद्मानां रुचिर्येषां ता.
दशौ करौ चरणौ च यस्य तेन वनमालिना या रमिता सा हिमकरस्य किरणेन
चंद्रस्य दीप्त्या न लुठति नोत्तप्ता भवति । इतिसंभोगे । वियोगे तु न तपति
अपि तु तपत्येव । स्थले पद्मस्यातिलोहितत्वेनोपादानम् ॥ ४ ॥
भा० टी०-स्थलमें होनेवाले कमलोंसरीखी कांतिवाले हाथ पैरोंवाले श्रीकृष्णकरके जो
रमीगई है वहै चंद्रमाकी किरणोंकरके संतप्त भोगमें नहीं होती है अर्थात् वियोगमें तो
संतप्तही होती है ॥ ४॥
संजलजलदसमुदयरुचिरेण ॥
दलति न सो हृदि चिरविरहेण ॥ ५ ॥
सं० टी०-सजलेति । सजलजलदसमुदयवत् सोदकमेघोदकवत् रुचिरः
सुंदरस्तेन वनमालिना या रमिता सा हृदि मनसि विरहभरेण विरहाधिक्येन
न दलति न विदीर्यते इति पूर्ववत् ज्ञेयम् ॥ ५॥
भा० टी०-और सजेल मेघोदयसरीखी कांतिवाले वनमालीकरके जो रमी गई है वह
हृदयमें बहुत कालसे उत्पन्न हुए अधिक विरहले भोगमें नहीं खंडित होती है अर्थात् वि-
योगमें तो खंडित होतीही है ॥५॥
कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन ॥
सिति ने सो परिजनहसनेन ॥ ६ ॥
सं० टी०-कनकेति । कनकनिकषस्य सुवर्णरेखाया रुचिरिव शुचि विमलं
वस्त्रं यस्य पीतांबरेणेत्यर्थः । तेन वनमालिना या रमिता सा परिजनहसनेन
लोकहास्येन सखीहास्येन न श्वसिति संभोगे । वियोगे तु परिजनहसनेन स-
पत्नीहसनेन न श्वसिति अपि तु श्वसित्येवं ॥ ६ ॥
भा० टी०-जो सुवर्णकी रेखाके समान कांतिसरीखे पीतांबर वस्त्रधारी कृष्ण करके
रमीगई जो गोपी है वह सैपत्नी जनोंके हंसनेसे भोगमें उच्च श्वास नहीं लेती है अर्थात्
वियोगमें तो आघाके श्वास लेतीही है ॥ ६॥

गीतगोविंदकाव्ये सकलभुवनजनवरतरुणेन ॥ वहति में सां जमतिकरुणेन ॥ ७ ॥ सं० टी.-सकलेति । सकलभुवने त्रैलोक्ये ये जनाः युवानस्तेभ्योऽपि वरेण श्रेष्ठेन तरुणेन यूना अतिकरुणेनातिदयावता वनमालिना या रमिता सा रुजं पीडां न वहतीतिसंभोगे । वियोगे तु सा पीडा वहत्येव । कीदृशेन कृष्णेन करुणां दयां अतिक्रांतेन निर्दयेनेत्यर्थः ॥ ७ ॥ भा० टी०-जो संपूर्ण त्रिलोकीके जवान जनोंसे उत्तम और अत्यंत दयावाले श्रीकृ- ष्ण करके रमीगई वह भोगमें, पीडाको नहीं प्राप्त होती है, अर्थात् वियोगमें तो अवश्यही पीडाको प्राप्त होती है ॥७॥ श्रीजयदेवभणितवचनेन ॥ प्रविशतु हैरिरैपि हृदयमनेने ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे षोडशः प्रबंधः ॥ १६ ॥ सं० टी०-अनेनेति । श्रीजयदेवभणितं यहचनं गीतरूपं तेन हरिः कृ- ष्णोपि हृदयं भक्तानां चित्तं प्रविशतु पुण्यदातृत्वात् । कीदृशं हृदयं हरिचर- णचिंतनात् विनष्टपापमिति भावः ॥ ८ ॥ भा० टी०-इस श्रीजयदेवसे कहे हुए वचन करके श्रीकृष्णचंद्र्भी भक्तजनोंके हृदयमें वास करो ॥८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां षोडशः प्रबंधः॥१६॥ पीडयंतं मलयानिलं प्रार्थयते- श्लोकः ॥ मनोभवानंदन चंदनानिल प्रसीद रे दक्षिण मुंच वामताम् ॥ क्षणं जगत्प्राण विधाय माधव पुरो मम प्राणहरो #विष्यसि ॥१॥ सं० टी०-मनोभवेति । हे चन्दनानिल मलयसंबंधिवात प्रसीद ममोपरि प्रसन्नो भव । रे इत्याक्षेपसंबोधनं दुःखकारित्वात् । दक्षिण त्वं वामतां प्र- तिकूलतां मुंच त्यज । चन्दनसंसर्गित्वात्तव वक्रत्वं नोचितमितिभावः । ननु मयि वामत्वं नास्तीत्यत आह । हे मनोभवानन्दन काममानन्दयसीति तदुबो- धेनैव मत्प्रातिकूल्यमाचरसीत्यर्थः । यदि च वामतामपि न मुंचसि तदा हे सप्तमःसर्गः। ! जगत्प्राण जगतां प्राणभूत क्षणं अल्पकालं माधवं पुरो विधाय कृष्णमग्रे कृत्वा मम प्राणहरो भविष्यसि । प्राणगमनसमये हि कृष्णदर्शनं अतिदुर्लभं इति जगतां प्राणस्य प्राणसंरक्षणं समुचितमिति भावः । दक्षिणस्य वामत्वं जगत्प्रा- णस्य प्राणहरत्वमिति विरोधनामालंकारश्च ॥ १ ॥ भा० टी०-हे कामदेवको आनंद करनेवाली मैलयाचलकी वायु ! मेरे उपर प्रैसन हो. 'रे दक्षिण सरल वायु ! तुम वामता अर्थात् उलटेपनको त्यागदो. है जगत्के प्राण वायु ! तुम क्षेण कालतक श्रीकृष्णको मेरे" ऑगे करके (फिर ) मेरे भाणोंको हरनेवाले 'होउगे ॥१॥ पुनरपि सखी प्रत्याह- श्लोकः ॥ रिपुखि सखीसंवासोयें शिखीव हिमानिलो विषमिवं सुधारश्मिर्दू दुनोति मनोगमम् ॥ हुँदयमदये तस्मिन्ने” पुनर्वलते बैलाव कुवलयदृशावामः कोमो निकामनिरंकुशः ॥ २ ॥ सं० टी०-रिपुरिति । सः अयं सखीसंवासः सखीभिः सह सम्यक् वासो वासस्थानं रिपुरिव शत्रुरिव मम मनोतिसंतापयति । हिमानिलः शीतल- वायुः शिखीव वह्निरिव मम मनो दुनोति । सुधारश्मिश्चंद्रो विष कालकूटमिव दूरं दुनोत्यतिसंतापयति तस्मिन् अदये करुणारहिते प्रिय एवं विचारितमेव, मम हृदयं पुनः पुनरपि बलात् हठाहलते निवार्यमाणमपि तत्रैव निर्गच्छती- त्यर्थः । यतः कुवलयदृशां नीलोत्पलाक्षीणां कामः कंदो निकामनिरंकुशः अतिशयेन स्वेच्छाचारी अपरतंत्र इत्यर्थः । अतएव वामः क्रूरः । तदुक्तं र- सिकरहस्ये "निषिद्धे वर्तते प्रायः कामो वामः स्वभावतः” इति सखीना रिपुवद्धिमानिलस्य वह्निवत् सुधांशोर्विषवदिति विरोधालंकारश्वात्र ॥ २॥ भा० टी०-सो यह सखीजनोंका समूहशत्रुकी तरह और हिमाचलका वायु अमिकी तरह और चंद्रमा विषकी वह मेरे मनोरथको अत्यंत सताता है दुःख देता है ऐसे" विचार ९.. गीतगोविन्दकाव्ये है फिरभी तिर्स १ निर्दयी श्रीकृष्णविषे मेरों चित्त हैठेसे चलता है नीलकमलसरीखे नेत्रोंवाली कापिनियोंका कोमदेव विपराल है अत्यंत स्वेच्छाचारी है ॥२॥ पुनरपि जीवितनिरपेक्षत्वेन मलयानिलादीन्प्रत्याह- श्लोकः ॥ बाधां विधेहि मलयानिल पंचबाण प्राणान् गृहाण ने गृहं पुनरीश्रयिष्ये। किं ते कृतांतभगिनि क्षमया तरंगरंगानि सिंच मम शाम्यतु देहँदाहः ॥ ३ ॥ सं० टी०-बाधामिति । हे मलयानिल चन्दनवायो बाधां मम पीडां वि- धेहि कुरु । हे पंचबाण हे काम त्वं मम प्राणान् गृहाण । यथा पुनरपि अहं गृहं नाश्रये न यास्यामि तथा प्राणान् गृहाणेत्यर्थः । हे कृतांतभगिनि यम- स्वस: यमुने तव क्षमया शांत्या किं यमभगिन्यास्तव शांतिनोंचितेति भावः । त्वत्तरंगैः स्वकीयैः कल्लोलैः मे अंगं निर्षिच लावय तेन मम देहदाहः शरी- रतापः शाम्यतु मरणमेव भवत्वित्यर्थः ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे ' मलयाचलकी सुगंधियुक्त वायु ! तुम बाधौ करो, हे कामदेव ! तुम प्राणों को निकालो, क्योंकि जिस्से फिर मैं घरमें नहीं जाऊंगी. हे यमुने ! तुम्हारे लेमा करनेसे क्या है किंतु तरंगोंकरके "अंगोंको सींचों तिस्से मेरौं देह संताप शांत होगा अर्थात् मेरा डूबके मरनाही हो ॥ ३॥ सस्ते कविनमस्करोति- श्लोकः ॥ सांद्रानंदपुरंदरादिदिविष हुँदैमंदादरा दाननैर्मुकुटेंद्रनीलमणिभिः सेंदर्शितेंदीवरम् ॥ स्वच्छंद मकरंदसुंदरगलन्मंदाकिनीमेदुरं श्री- गोविंदपदारविंदमेशुभस्कंदाय बंदीमहे ॥४॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृतगीतगोविंदे महाकाव्ये श्रीनागरनारायणो नाम सटीकः सप्तमः सर्गः ॥७॥ सं० टी०-सांद्रेति । श्रीगोविंदस्य पदारविदं श्रीकृष्णस्य चरणप- वंदा- महे नमामः । किमर्थं अशुभस्कन्दाय अशुभनाशार्थ कथंभूतं पदारविंदं सां- s

अश्य सर्गः ।
द्रानंदाः निबिडहर्षाः पुरंदरादिदिविषदः इन्द्रादिदेवास्तेषां वृन्दैः समूहैरमंदा-
दुरात् अतिशयितबहुभानादानप्रैः समंतानतियुक्तैः कर्तृभूतैः मुकुटानाभिंद्रनी-
लमणिभिः नीलवर्णमणिभिः करणभूतैः संदर्शित इंदीवरभ्रमो यत्र । पुनः
कीदृशं स्वच्छंदं यथा स्यात्तथा मकरंदमुंदरं पुष्परसबन्मधुरं यथा गलत्या
मंदाकिन्या वियद्गया भेदुरं सांद्रं स्निग्धमित्यर्थः । श्रीशब्द उत्कर्षार्थः नागर-
श्चतुरो नारायणो यत्र सः तथा । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥
भा० टी०-अति आनंदयुक्त इंद्र आदि देवगणोंसे नियुक्त किये हुए अत्यंत आदरसे
घेणत हुए मुकुटोंके नील मणियोंकरके नील कमलपुष्पकी भांति दर्शानेवाले इच्छापूर्वक
मधुर पुष्परसको गिराते हुएकी तरह मंदाकिनी आकाशकी गंगासे स्निग्ध ( गीले ) हुये
ऐसे श्रीकृष्णचंद्रके पदारविंदको अशुभ ( पापके ) नाशकेवास्ते प्रणाम करते हैं ॥ ४ ॥
इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥
अथ अष्टमः सर्गः प्रारभ्यते ॥
अब आठवां सैर्ग प्रारम्भ किया जाता है,
अधुना राधा प्रियं प्रातरागतं दृष्ट्वा साभ्यसूयवचनमेवमाह-
श्लोकः॥ अथ केथर्मपि यामिनी निनीय स्मरशरजर्ज-
रितोपि सा प्रभाते ॥ अनुनयवचनं बदं मंग्रे प्रणतम-
पि प्रियेमाह सौभ्यसूयम् ॥ १ ॥
सं० टी०-अथेति । अथानंतरं मंगलार्थे वा । कथमपि सकष्टं यामिनी
रात्रिं निनीय नीत्वा स्थिता सा राधा प्रियं कृष्णं साभ्यसूयं सेयं यथा स्या-
त्तथाह उक्तवती । कीदृशी सा स्मरशरैः कामबाणैः जर्जरितापि विद्यापि ।
कीदृशं प्रियं प्रातः समये अनुनयाय प्रबोधाय वचनं वाक्यं वदंतं । पुन
कीदृशं अग्रे प्रणतमपि नम्रमपि ॥ १ ॥
भा० टी०-इस्से अनंतर कामदेवके बाणसे विधी हुईभी वह राधा किमीक दुःख प्रका-
रसभी रात्रीको व्यतीत करके प्रांत समयमें अबोधके वास्ते वचन कहते हुए आगे खड़े
होके न हुएभी प्रिय श्रीकृष्णको ईर्षांपूर्वक बचन कहती भई ॥ १ ॥

गीतगोविन्दकाव्ये .. अथ सप्तदशप्रबंधो भैरैवरागण यतिताले गीयते. अब सत्रहवां प्रबंध भैरव रागकरके या तालमें गाया जाता है। साभ्यसूयवचनमेव गीतेनाह- जनिजनितगुरुजागररागकषायितमलेसनिमेषम् ॥ वहति नयनमनुरागमिवे स्फुट दितरसाभिनिवेशम् ॥ १॥ हरि- हरि याहि माधव याहि केशव माँ बर्दै कैतववादम् ॥ तामनुसर सरंसीरुहलोचन यो हरति विषौदम् ॥ ध्रु०॥ सं० टी०-रजनीति । अस्मिन् खंडिता नाम नायिका वर्ण्यते तल्लक्षणं “ उल्लंध्य समयं यस्याः प्रेयानन्योपभोगवान् । भोगलक्ष्मांकितः प्रातरागच्छे- त्सा हि खंडिता। निद्राकषायकलुवीकृतताम्रनेत्रो नारीनखव्रणविशेषविचित्रितां- गः । यस्याः कुतोपि गृहमेति पतिः प्रभाते सा खंडितेति कथिता कविभिः पुराणैः" ॥ २ ॥ भैरवरागः । तल्लक्षणं " सरोवरस्थे स्फटिकस्य मंडपे सरो. रुहैः शंकरमर्चयंती । तालप्रभेदप्रतिपत्रगीता गौरीतनुर्नारद भैरवीयं” इति हरिहरि खेदानुकारे अव्ययं । हे केशव याहि हे माधव याहि । कोपाधिक्येन द्विरुतिः । कैतववादं च कपटवाक्यं मा वद । हे सरसीरुहलोचन कमलन. यन तां नायिका अनुसर गच्छ या तव विषादं हरति दूरीकरोति । कथं वि- पावत्यमित्याह हे कृष्ण तव नयनं नेत्रं स्फुटं व्यक्तं तस्यानुरागमिव वहति धाग्यति । कीदृशं नयनं रजनिजनितेन रात्रिकृतेन गुरुणातिशयेन जागररागे. ण जागरोत्पन्नलेोहितरागेण कषायितं आरक्तं कृतं । पुनः कीदृशं रात्रिजागरे. जालसो मंथरो निमेषः पक्ष्मचलनं यस्य । कीदृशं अनुरागं उदितः कथितः रसस्य अन्यकामिनीविषयशृंगाररसस्याभिनिवेशस्तत्परता येन । मा लक्ष्मीः तस्याः धव । इत्यनेन तत्पतित्वेन चांचल्यं द्योतितं । केशवेत्यनेन क्लेशनाश- कत्वेनापि क्लेशशब्दानुवृत्तित्वमनुचितमिति द्योतितम् ॥ १ ॥ भा० टी०-हरि हरि बड़ा खेद है, हे माधव ! हे केशव ! चलाजा चेलाजा, कपट- के बचन मत कहो. हे कपलनेत्र ! निल गोपीके पास जावो, जो तुम्हारे विषादको हरे- ती है, हे कृष्ण ! तुम्हारे नेत्र राँत्रीके बहुतसे जागरणसे प्राप्त हुई लालीसे लाल गदमले ।

अष्टम सर्गः।
HD
होरहे हैं और आँलस्यसे पलक झिपकती है ऐसे नेत्र परस्त्रीसंगके रसको कहतेहुए अनु-
रागको अर्थात् अन्यगोपीकी प्रीतिको भानो प्रत्यक्षही धारण कर रहे हैं ॥ १ ॥
ननु त्वदन्वेषणार्थ जागरान्मे नेत्रयोलौहित्यमलं दुःखशंकयेत्यतआह-
कजलमलिनविलोचनचुंबनविरचितनीलिमरूपम् ।।
देशनवसनमरुणं तब कृष्ण तनोति तनोरनुरूपम् ॥२॥
सं० टी०-कज्जलेति । हे कृष्ण । तवारुणं तांबूलरागेण लोहितं दशनव-
सनमधरः तनोः शरीरस्यानुरूपं सादृश्यं तनोति विस्तारयति । कीदृशं दशन-
वसनं कज्जलेनांजनेन मलिने श्यामे ये विलोचने नेत्रे तयोश्चुंबनेन विरचितं
कृतं नीलिमरूपं श्यामतारूपं यस्य । आरक्ताधरस्य नेत्रचुंबनेन श्यामताप्रति-
पादनात् तनोरनुरूपत्वं । अन्यस्यां कामिन्यां कृष्णस्यानुरागः सूचितः ॥ २॥
भा० टी०-हे' कृष्ण ! तुम्हारे लाल ओष्ठभी ( परस्त्रीके ) कज्जलसे श्याम हुए नेत्रों-
का चुंबन करनेसे श्याम वर्ण हैं सो, आँपके शरीरके अनुरूप, (सदृश) ही दीखते हैं ॥२॥
किंच-
वपुरनुवहति तव स्मरसंगरखरनखरक्षतरेखम् ॥ मेर-
कतशकलकलितकलधौतलिपेखि रतिजयलेखम् ॥३॥
सं० टी०-वपुरिति । हे कृष्ण । तव वपुः शरीरं रतिजयलेखं सुरतविज-
यप्रशस्तिलेखनपत्रं अनुवहति अनुकरोति । कीदृशं वपुः स्मरसंगरे कामयुद्धे
खराणां तीक्ष्णानां नखानां क्षतान्येव रेखा यत्र । कस्या इव मरकतशकले
नीलमणिखंडे कलिताया निर्मितायाः कलधौतलिपेः सुवर्णविरचिताक्षरस्य विन्या-
सस्येव । वपुषो नीलत्यान्नखक्षतरफुटकत्वान्मरकतखंडार्पितसुवर्णाक्षरसाम्यम् ॥३॥
भा० टी०-और कामयुद्ध में पैने नखोंके छेदकी रेखावाला तुम्हारा शरीर नीलमणिके
खंडपर मानों सुवर्णके अक्षर लिख रक्खे हैं तैसे सुरंतके विजय पत्रकोही मानों दिखाताहै।॥३॥
ननु मार्ग विस्मृत्य गच्छतो मे वपुषि वने कंटकादिस्पर्शादेवं दृश्यते नतु
नखांकमित्यत आह-
चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिदं तव हृदयमुंदारम् ॥
दर्शयतीवे बहिर्मदनदुमनवकिसलयपरिवारम् ॥ ४ ॥

गौतगोविदकाव्ये
सं० टी०-चरणेति । इदं उदारं मनोहरं तव हृदयं मदनद्रुमस्य काम-
क्षस्य हृदयांतर्गतस्य नवकिसलयपरिवारं । नूतनपल्लवसमूहं बहिर्दर्शयतीच प्र-
कटयतीव । कीदृशं हृदयं चरणकमलादन्यस्त्रीपादपात् गलता स्त्रवता अल-
तकेन सिक्तं उक्षितं । किसलयपदेनैव नूतनत्वविधानात्पुनर्नवपदं अद्यतनत्व-
सूचनार्थ । रूपकालंकारश्चात्र ॥ ४ ॥
भा० टी०-परस्त्रीके चरणकमलसे गिरीहुई हदीसे अथवा महा उरसे रंगाहुआ यह
तुम्हारा उदार हृदय, कॉमवृक्षक नवीन पत्रसमूहको बाहिर मानों दिखाता हुआहै ॥ ४ ॥
ननु तव खेदेन त्वया ऐक्यान्मवृदये व्याधिर्विक्रिया जाता कथमन्यथा
कल्प्यते सत्यं यदि तव मया ऐक्यं ल स्यात्तदा तव शरीरगतक्षतेन मम वेद-
ना न स्यादित्याह-
देशनपदं भवधरगतं मम जनयति चेतसि खेदम् ॥ कथयति
कथमधुनापि मैया सह तव वपुरेतदभेदम् ॥ ५ ॥
सं० टी०-दशनेति । भवधरगतं तवाधरोष्ठे वर्तमानं दशनपद अन्यका-
मिनीदंतक्षतं मम चेतसि खेदं संतापं जनयति करोतीत्यर्थः । एतादृशं नवपदं
तव वपुरधुनापीदानीमपि मया सह अभेदं कथं कथयतीत्यर्थः । न विद्यते
भेदो यस्य पूर्व मया सह तब वपुषो भेदो नास्तीति स्थितम् । इदानीं तु
तद्विपरीतमिति मया सह एवेति विभावनालंकारश्चात्र ॥ ५ ॥
भा० टी०-हे कृष्ण! तुम्हारे ओष्ठमें लगाहुआ परस्त्रीका दंतक्षत मेरे चित्तमें खेद
करताहै इस प्रकारसे यह तुम्हारा शरीर अब भी मेरे साथ भेद कैसे कहताहै अ-
र्थात् मेरे संगते भेदही कहताहै ॥५॥
ननु तवोपायनार्थ कमलबोटनं कृतवति मयि पद्मकोशादापतता भंगेण
ममाघरो दृष्टो नतु दंतक्षतमित्यत आइ-
बहिरिख मलिनतरं तेष कृष्ण मनोपि भविष्यति नूनम् ॥
कथमथ वयसे जैनमैनुगत समशरज्वरदूनम् ॥ ६ ॥

अष्टमःसर्गः। ९५ सं० टी०-बहिरिवेति । नूनमेवेति वितर्के हे कृष्ण तव चित्तमपि बहि- रिव मलिनतरं श्यामं भविष्यतीति नूनं तयामि । ननु मालिन्यं त्वया कथं ज्ञातमित्यत आह अथान्यथा त्वं असमशरः कामस्तस्य ज्वरेण पीडया दूनमुप- तप्तं अनुगतं त्वामनुसृतं मल्लक्षणं जनं कथं वंचयसे प्रतारयति । अतः कृष्णवं कौटिल्यमेव । नूनमिति शब्दोपादानादुत्प्रेक्षालंकारः ॥ ६ ॥ भा० टी०- है कृष्ण ! तुम्हारा मैन भी बैहिरकी तरह अत्यंत मलिन होगा यह नि- श्चय जानतीहूं, इससे अनंतर कामज्वरसे पीड़ितहुई मेरी सरीखी स्त्रीमात्रको तुमको प्राप्त- हुईको "कैसे ठगतेहो ? ॥ ६॥ भ्रमति भवानवलाकवलाय वनेषु किमत्र विचित्रम् ॥ प्रथयति पूतनिकैव बंधूवधनिर्दयबालचरित्रम् ॥७॥ सं० टी०-भ्रमतीति । अबलाकवलाय स्त्रीणां प्रसनाथ भवान् वनेषु अर- ण्येषु भ्रमति । अत्र स्त्रीपापे किं विचित्रं न किमपीत्यर्थः । यतः पूतनिकैव राक्षस्येव वधूवधे स्त्रीवधार्थं निर्दयं दयारहितं तव बालचरित्रं बालचेष्टितं प्र- थयति ख्यापयति । यहा हे वधूवधनिर्दयः शिशुना त्वया या राक्षसी हता त- स्मिंस्त्वयि यूनि संप्रति कोमलांगीनामस्माकं मारणे किं चित्रमिति भावः॥ ७ ॥ भा० टी०-तुम स्त्रियोंको असनेके वास्ते वनोंमें भ्रमते फिरतेहो इसमें अर्थात् स्त्रीवधर्म क्या तुमको आश्चर्यहै और जैसे पूँतना राक्षसी मारी तैसे ही ( वधूवध ) स्त्रियोंके मारनेमें दयारहित बालचरित्रकोही विख्यात करते हो क्या ? अर्थात् बालपनमें ही तुमने महा क- ठोर राक्षसी पूतनाका बध किया तो अभी जवानपनमें मेरे सरीखी कोमल अंगवाली स्त्रियोंको मारनेमें आपको कुछ आश्चर्य नहीं है ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवभणितरतिवंचितखंडितयुवतिविलापम् ॥ शृणुत सुधामधुरं विबुधा विबुधालयतो पि दुरापम् ॥८॥ ॥ इतिश्रीगीतगोविंदे सप्तदशः प्रबंधः ॥ १७॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति । हे विबुधाः पंडिताः श्रीयुतजयदेवेन भाणितउक्त- वासौ रतिवंचितखंडितयुवतीविलापस्तं शृणुत आकर्णयत । कीदृशं विलाप गीतगोविंदकाव्ये १४ सुधातोपि मधुरं मनोहरं । तत्र हेतुमाह विबुधालयतो स्वर्गादपि दुरापं दुर्लभं । तदुक्तं “तव कथामृत ” मिति श्रीभागवते ॥ ८ ॥ भा० टी०-है' पंडितजनों! अमृतसे भी मधुर श्रीजयदेवकविसे कहेहुए रमणसे ठगी. हुई खंडिता युवती (राधाके) विलापको सुनों क्योंकि यह स्वर्गसे भी हुर्लभहै ॥ ८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानामभाषाटीकायां सप्तदशः प्रबंधः ॥ १७ ॥ श्लोकः ॥ तदं पश्यत्याः प्रेसरदनुरागं बहिरिवं प्रि- यापादालक्तच्छरितमरुणद्योति हृदयम् ॥ मैमाचे प्र त्यातप्रणयभरभंगेन कितव त्वदालोकः शोकादेपि किमपि लैजां जनयति ॥ १॥ सं० टी०-तवेदमिति । हे कितव वंचक त्वदालोकस्तव दर्शनं प्रख्यातस्य लोकप्रसिद्धस्य प्रणयभरस्य प्रेमातिशयस्य भंगेन नाशेन यः शोकस्तस्मादपि मम अद्य किं अनिर्वचनीयां लज्जां जनयति । कीदृश्या मम तवेदं हृदयं प- श्यंत्याः। कीदृशं हृदयं प्रियायाः पादालक्तकेन चरणसंबंधियावकेन छुरितं व्याप्तं अतएव अरुणा रक्ता छाया दीप्तिर्यस्य तादृशं । अरुणद्योतीतिपाठे अरुण संध्यारागस्तद्वयोतितुं शीलमस्येति तादृशं हृदयं समीक्ष्य कृते बहिःप्रसरद- नुरागमिव बाह्यप्रसरन् अनुरागो यस्य । रागोहि अरुणो वर्ण्यते ॥१॥ भा० टी०-हे' कितव! छली ! प्यारीके चरणसम्बंधी (यावक) महाउरसे समान लिप्त, इसी सायंकालके अरुण रंगके समान प्रकाशवाला, मानों वह महा उर नहीं है किंतु अनु- रागकी आधिक्यताकी समान बाहर फैलेहुए समान तिस प्यारीका अरुणवर्णका पूर्ण प्रेमही है ऐसा तुम्हारा यह वक्षस्थल (छाती को देखतीहुई मेरे को इसबखत तुम्हारा दर्शन लोक में प्रसिद्ध जो पूर्ण प्रेम तिसके नाश होनेसे जो शोक तिस्से भी क्या अकथनीय लोजको ही उत्पन्न करतेहो ॥१॥ इदानी सौते कविर्भक्तानाशिषयति- श्लोकः॥ प्रीतीनिचोलमच्युतमुरः संवीतपीतांशुकं रोधायाश्चकितं विलोक्य हसति स्वैरं संखीमंडले ॥

नवमः सर्गः।
ब्रीडाचंचलमंचल नयनयोराधाय राँधानने स्वादु
स्मेरमुखोयमस्तु जगदानंदाय नंदात्मजः ॥२॥
सं० टी०-प्रातरिति । नन्दात्मजोयं कृष्णः जगदानन्दायास्तु लोकसुखार्थ
भवतु । कीदृशः ब्रीडया चंचलं लज्जया चलायमानं नयनयोनॆत्रयोरंचलं क-
टाक्षं राधानने राधामुखे आधाय अर्पयित्वा स्मरमीषद्धास्ययुक्तं मुखं यस्य सः
स्मेरमुखकारणमाह कस्मिन् सति प्रातः उपसि अच्युतं कृष्णं नीलं निचोलं
वस्त्रं यस्य श्यामवस्त्रधरं विलोक्य दृष्ट्वा अनु च राधाया उरः वक्षस्थलं संवीत-
पीतांशुकं परिधानीकृतपीतांबरं चकितं सविस्मयं यथा स्यात्तथा विलोक्य स-
खीसमूहे स्वैरं शनैर्हसति सति वस्त्रपरिवर्तनमालोक्य जहास इत्यर्थः । विलक्ष
इति विस्मयान्वितः विषयी इति भावप्रसिद्धः शब्दः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्॥२
भा० टी०-लज्जासे चलायमान नेत्रोंके कटाक्षोंको राँधाके मुखपर चलाके मनोहर मंद
मुसकानवाले यहँ श्रीकृष्ण जंगत्के आनंदके वास्ते हो. मुसकानका कारण कहतेहैं, कि
भीतःकालमें श्यामवस्त्रधारी मनमोहनको तथा फिरपीछे, पीले वस्त्र धारणकीहुई श्रीराँ-
धाजीकी छातीको बड़े विस्मयकेसाथ देखेंके संखी सहेलियानको मंद मंद हसते बखत
कपड़े पलटनेसे आप ऊंचे हंसते भयेहैं ॥ २॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये
खंडितावर्णने विलक्षलक्ष्मीपति मसटीकोऽष्टमः सर्गः ॥८॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानामभाषाटीकायामष्टमः सर्गः ॥८॥
अथ नवमः सर्गः प्रारभ्यते।
अब नैवम सर्ग प्रारंभ होता है.
न
प्रणयकोपात् हरिमधिक्षिप्येदानी कृतपश्चात्तापां सखी आह-
गीतिः॥ अथ तो मन्मथखिन्नां रतिरसभिन्नां विषादसंपन्नाम् ।।
अनुचिंतितहरिचरितां कलहान्तरितामुंवाच रहः सखी ॥ १ ॥

गीतगोविंदकाव्ये
सं० टी०-अथेति । अथानंतरं मंगलार्थ वा । सखी तां राधा उवाचो-
क्तवती कीदृशीं तां मन्मथेन कामेन खिन्नां दीनां । पुनः कीदृशी रतिरसेन
भिन्नां रहितां अत एव विषादेन दुःखेन संपन्नां युक्तां अत एवानुवारंवारं चिंति-
तं हरेश्वरितं पुराविलासो यया तां कलहेन प्रीतिकलहेनांतरितां व्यवहितां ।
अत्र कलहांतरिता नायिका वर्ण्यते तल्लक्षणं भरतेनोक्तं । " प्राणेश्वरं प्रणयको-
पभरेण लभ्यं तं चाटुकारमचिरादवधार्य पश्चात् । संतप्यते मदनवह्निशिखासहस्रै-
र्बाष्पाकुलानुकलहांतरितति सा स्यात् ” इति ॥ १ ॥
भा० टौ०-इससे अनंतर कामदेवसे दुःखित हुई, रैमणके रससेरहित भई, विषादसे युक्त
हुई, वॉरंवार श्रीकृष्णके पूर्व चरित्रोंको चितवन करती हुई, कलहांतरिता अर्थात् कलहसे
श्रीकृष्णकरके दूर हुई ऐसी, तिस ( राधा ) को एकांतमें कोई संखी कहती भई ॥ १ ॥
अथ अष्टादशप्रबंधो गुर्जरीरागेण यतिताले गीयते.
अब अठारहवां प्रबंध गुर्जरी रागकरके यतितालमें गाया जाताहै--
हेरीर भिसरति वहति मधुपवने ॥ किमपरमधिकसुखं
सखि भवने ॥ माधवे मा कुरु मानिनि मानमये ॥ध्रु.॥
सं० टी०-हरिरिति । गुर्जरीरागः यतितालस्तु । अये हे मानिनि अभिमा-
नवति राधे माधवे कृष्णे मानं अभिमानं मा कुरु माकार्षीरिति । प्रार्थनायां
लोट् । यतः मधुपवने वसंतवायौ वहति सति हरिः अभिसरति स्वयमेव त्वदी.
या संकेतभूमिमागच्छतीति । हे सखि राधे भवनेपि गृहेपि अपरं अधिकसुखं किं अ-
पि तु न किंचिदस्ति । नायकस्य स्वयमांगमनात् कोपो न युक्त इत्यर्थः ॥१॥
भा० टी०-हे अभिमानवाली ! राधे ! श्रीकृष्णविषे अभिमान मत कर वसंत ऋतुकी
पवन चलते समय श्रीकृष्ण आपही तुम्हारे स्थानपर आगयेहैं हे सखि ? धेरैमें अन्य में-
धिक सुख क्या है ! ॥१॥
MER
अपि च-
-
तालफलादेपि गुरुमतिसरसम् ॥
किं विफलीकुरुषे कुचकलशम् ॥२॥

नवमः सर्गः। CEN सं० टी०-तालेति । हे राधे तालफलादपि काठिन्येन स्थौल्येन वर्तुलवेन च गुरुं अधिकं कुचकलशं स्तनघटं किं किमर्थं विफलीकुरुषे कृष्णहस्तव्यापा- रपरिशीलनाभावाद्वैफल्यामिति भावः । कीदृशं अतिसरसं अतिशयरसयुक्तं त- स्मिन् दृष्टे यूनां रसाविर्भावावृदयाल्हादकरमिति यावत् ॥ २ ॥ भा० टी०-हे राधे ! ताडके फलसे भी कैठिन और गोल, अत्यंत रसिक कुंचकलशोंको क्यों विफल करतीहो ! अर्थात् कृष्णके संग रमण होनेहो ॥ २ ॥ ननु यदा हरिरागतस्तदा त्वया न कथितमित्यत आह- कति ने कथितमिदमैनुपदर्मचिरम् ॥ मा परिहर हरिमंतिशयरुचिरम् ॥३॥ सं० टी०-कतीति । हे राधे इदं अनुपदं स्थाने अचिरं सांप्रतं कति कति- वारान्मया न कथितं किंतु बहु कथितमेव । किं तदित्यत आह । त्वं अति- शयरुचिरं अतिकमनीयं हरिं कृष्णं मा परिहर मावज्ञासीरिति मा त्यज ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे राधे ! यही योग्य बचन ( मैनें ) अभी कितेकबार नहीं कहाहै? कि अ- त्यंत मनोहर श्रीकृष्णको मत त्याग (तिरस्कार न कर ) ॥३॥ एवं सुमुखी प्रत्याह- 'किमिति 'विषीदसि रोदिषि विकला ॥ विहसति युवतिसभा तव सेकला ॥ ४ ॥ सं० टी०-किमितीति । विकला असावधानेंद्रिया किमिति कस्मात् विषी- दसि दुःखिता भवसि रोदिषि च कंदसि मदुक्तानिराकरणात् इदानी विषादो रोदनं च व्यर्थमिति सकला संपूर्णा युवतिसभा तरुणीसमाजः भवत्या विहसति उपहासं करोति । तवेति — कर्मण्यपीति केचित् ' इति षष्ठी ॥ ४ ॥ भा० टी०- हे अत्यंत विकलहुइ राधे ! किसवास्ते दुःखित होती है ? क्यों रोती है ? संपूर्ण स्त्रियोंकी सभा तुमको हंसतीहै ॥ ४ ॥ , गीतगोविंदकाव्ये BAD - तर्हि किं करोमौत्यत आह- मृदुनलिनीदलशीतलशयने ॥ हरिमवलोकय सफलय नयने ॥ ५॥ ' सं० टी०-मृदुनलिनीदलेन कोमलपत्रेण शीतले कृते शयने शय्यायां स्थि- तं हरिं कृष्णमवलोकय पश्य । दर्शनान्नयने नेत्रे सफलय सफले कुरु ॥ ५॥ भा० टी०-कामल कमलपत्रोंकी शीतल शय्यापर ( स्थितहुए ) श्रीकृष्णको देखो और नेत्रोंको सफल करो ॥५॥ विचारयंती प्रत्याह- जनयसि मनसि किमिति गुरुखेदम् ॥ शृणु मम वचनमनीहितभेदम् ॥ ६ ॥ सं० टी०-हे राधे त्वं मनसि गुरुखेदं महदुःखं किमिति जनयसि उत्पाद- यसि तस्मान्मम वचनं वाक्यं शृणु आकर्णय । कीदृशं वचनं अनीहितः अ- नाकांक्षितो भेदो विरहो येन । भवत्या हितमेव वचनं वदामीत्यर्थः । अत एवं शृणु ॥६॥ भा० टी०-हे राधे ! तुम मनमें बड़ा भारी खेद क्यों करती हो ? विरहरहित तुम्हारे हितका मेरा बचन सुनो ॥६॥ कीदृशं वचनमित्यत आह- हेरिरुपयातु वदतु बहुमधुरम् ॥ किमि ति करोषि हृदयमंतिविधुरम् ॥७॥ सं० टी०-हरिरिति । कृष्णः उपयातु त्वदंतिकं आगच्छतु । बहुमधुरं त- वानुनयवचनं वदतु । त्वं हृदयं मनः अतिविधुरं अतिविह्वलं किमिति करोषि । न किंचित्प्रयोजनमित्यर्थः ॥ ७ ॥ भा० टी०-श्रीकृष्ण तुम्हारे सैमीप आजावें, बहुतसे मधुर बचन कहें. चित्तको अति- विद्वल क्यों करतीहो? ॥७॥ !

नवमः सर्गः। NOR श्रीजयदेवभणितमतिललितम् ॥ सुखयतु रसिकजनं हरिचरितम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे अष्टादशःप्रबंधः ॥१८॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति श्रीजयदेवभणितं उक्तं हरिचरितं कर्तृ रसिकजनं कृष्णे भाविकं जनं सुखयतु सुखिनं करोतु। कीदृशं अतिललितं अतिसुंदरं श्राव्य- मित्यर्थः । सुविनीतमिति पाठे कीदृशं जनं सुविनीतं अतिविनययुक्तम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-श्रीजयदेव कविसे कहाहुआ, अत्यंत मनोहर, हरिचरित्र रसिक जनको सुखी करो ॥ ८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकपियानाम भाषाटीकायां अष्टादशः प्रबंधः ॥ १८ ॥ इदानीं प्रणतमपि प्रियमतिरोषात् त्यजंती राधां निंदंती सखी प्राह- श्लोक। स्निग्धे यत्परुषांसि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये ॥ तंयुक्तं विपरीतकारिणि तैव श्रीखंडचर्चाविषं शीतांशुस्तपैनो हि में हुँतवहः क्रीडाँसुदो यातनाः ॥ १॥ सं० टी०-स्निग्धइति । हे विपरीतकारिणि विपर्ययविधायिनि राधे त्वं स्निग्धे मधुरवादिनि तस्मिन् प्रिये कृष्णे यत्परुषासि निष्ठुरभाषिणी असि वर्तसे। किं च तस्मिन्प्रिये प्रणमति सति विनययुक्ते सति यत्स्तब्धासि स्थाणुवत् स्थितासि यत् रागिणि सानुरागे प्रिये द्वेषस्थासि असंतुष्टासि यत् उन्मुखे संमुखे तस्मिन् प्रिये विमुखतां परावृत्ततां यातासि । तस्मात् श्रीखण्डचर्चा चंदन- कथापि तव विषमिव शीतांशुश्चंद्रस्तपनः सूर्य इव हिमं तुषारः हुतवहः अग्नि- रिव क्रीडामुदः क्रीडासंतोषाः यातना वेदना युक्तमेव योग्यमेव तव मदीयव- चनविपरीतकारित्वात् । विरोधालंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ मा० टी०-हे 'विपरीत करनेवाली ! राधे ! मधुर बोलनेवाले तिस पियें पतिविषे जो तुम कठोर बर्तती हो, मणत होनेपर भी जो प्रियपर स्तब्धा (स्तंभकी ) तरह खेड़ी रहती दौ, जो भीतिवापरभी द्वेष करती हो, जो सन्मुखहुएपरभी विमुख होती हो, १०२ गीतगोविन्दकाव्ये ति सीलिये चंदेनकी कथाभी विषसी और चन्द्रमा सूर्यसरीखा तेज, शीतलता (बर्फ) अ. निसी, क्रीड़ोंकी आनंदभी पीडाँसी, सो तुमको युक्त (ठीकही) हैं ऐसे मालूम होते हैं॥१॥ इदानी कविर्भक्तानाशिषयति- श्लोकः ॥ अंतमोहनमौलिघूर्णनवलन्मंदारविनसनस्तब्धाकर्षण- दृष्टिहर्षणमहामंत्रः कुरंगीदृशाम् ॥ दृप्यदानवदूयमानदिविषदुर्वा- रदुःखापदां भ्रंशः कसरिपोळपोहेयतु वोऽश्रेयांसि वंशीरवः॥२॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये मुग्धमुकुंदवदनो नाम सटीको नवमः सर्गः ॥ ९ ॥ सं० टी०-अंतरिति । कंसरिपोः कृष्णस्य वंशीरवो वेणुनादो वः युष्माकं भक्तानां अश्रेयांसि अशुभानि व्यपोहयतु खण्डयतु । कीदृशो वंशीरवः कुरंगीदृशां हरिणी- नयनानां अंतर्मोहनं मनोमोहः मौलिघूर्णनं साधुसाध्विति शिरःकंपनं वलन्मंदार- विप्रेसनं गुंफितपारिजातपुष्पाध:पतनं सात्विकभावात् स्तब्धाकर्षणं स्तब्धस्य अ- निच्छोराकर्षणं दृष्टिहर्षणं नेत्रोत्साहः एतेषु सर्वेषु महामंत्रः । वंशीरवाकर्षे सर्वा नायिकाः कामभावापन्ना भविष्यंतीति भावः। पुनः कीदृशः दर्पवद्भिर्दानवैदैत्यैर्दूय- मानानां दिविषदां देवतानां दुर्वारा अनिवार्या दुःखापदः दुःखसदनीभूता विप- त्तयस्तासां भ्रंशः नाशकः । वंशीरवं श्रुत्वा दुःखिता अपि देवाः मुदमुहहंती- त्यर्थः । मुग्धो मूढः अलसः ॥ २ ॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये मुग्धमुकुंदवदनोनाम सटीको नवमः सर्गः ॥ ९ ॥ भा० टी०-भृगनयनी स्त्रियोंके मैनका मोहन, शिरकंपन, पारिजात वृक्षके गुंफित पु- प्पोंका नीचे पड़ना, बिना इच्छावालेको बशमें करनेवाला नेत्रका उत्साह इन सबोंमें म. हामंत्र है. और अभिमत्त दानवोंसे दुःखित हुए देवतोंकी दुरि ( अत्यंत दुःखस्थान) आपत्तियोंको नष्ट करनेवाला ऐसा कसके शत्रु श्रीकृष्णकी वंशीका शब्द तुम्हारे दुःखों- को दूर करो ॥ २॥ इतिश्रीगीतगोविन्दस्य रसिकमियानामभाषाटीकायां नवमः सर्गः ॥ ९॥ Home दशमः सर्गः। १०३ अर्थ देशमः सर्गः प्रारभ्यते ॥ अब देशवां सँग पारम्भ होता है. - इदानी सोत्कंठः कृष्णो राधां दृष्ट्वा अनुनयन्नाह- श्लोकः ॥ अत्रांतरे मसृणरोषवशामसीमेनिःश्वासनिः- सहमुखी सुमुखीमुपेत्य ॥ संबीडमीक्षितसखीवदनां दिनांते सानंदगद्गदपदं हैरिरित्युवाच ॥ १॥ सं० टी०-अत्रेति । अत्रांतरे अस्मिन्नवसरे हरिः दिनांते संध्यासमये तां सुमुखी राधां उपेत्य समीपमागत्य सानंदानि अतएव गद्गदानि कंठादल्पं नि. गच्छंति पदानि यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति तथा वक्ष्यमाणं उवाच । की- शी राधां मसृणस्य कर्कशस्य क्रोधस्य वशां आधीनां । पुनः किंभूतां असीम- स्य महतो निःश्वासस्य निःसहं सोढुं असमर्थ मुखं यस्याः सा तां कोपवद- नामित्यर्थः । पुनः किंभूतां सब्रीडं सलज्ज ईक्षितं दृष्टं सख्याः वदनं मुखं य- या सा तां पश्य कृष्णचेष्टितमित्यर्थः ॥ १॥ भा० टी०-इससे अनंतर श्रीकृष्णजी सायंकाल समयमें कठोर क्रोधके वश हुई, बेड़े भारी निःश्वास नहीं सह जावें ऐसे मुखवाली और लज्जासहित होके सखीके मुखको देख- नेवाली, सुमुखी ( राधा) को प्राप्त होके, आनंदसे गद्गद कंठ हो जैसे तैसे यह बोलेते भये ॥१॥ उक्तमर्थ गीतेनाह- अथ एकोनविंशः प्रैबंधो देशवराडीरागणं अष्टतालीताले गीयते अब उन्नीसवां अंबन्ध देशवराड़ी रागकरके अठतालातालमें गायाजाताहै- वैदसि यदि किं चिदपि दैतरुचिकौमुदी हैरति दैरति- मिरमंतिधोरम् ॥ स्फुरदधरसीधवे तैव वैदनचंद्रमा रो- चयति लोचनचकोरम् ॥१॥ प्रिये चारुशीले प्रिये चारुशीले ॥ मुंच मयि मानमनिदानम् ॥ संपदि मंदना- नलो देहति मम मानसं देहि मुखकमलमधुपानम् ॥ धृ०॥ D १०४ गीतगोविंदकाव्ये सं० टी० वदसीति । गीतस्यास्य देशवराडीरागः अष्टतालीताल: रागलक्ष- णं " आरब्धगमनमुद्रानिद्राघूर्णायमाननयनाढ्या । सुखशायिनि निजदयिते दे- शवराडी भवेगौरि ” इति । “ लघुद्रुतो लघुश्चेत्यष्टताली प्रकीर्तिता ” इति । गीतार्थस्तु । हे चारुशीले मनोहरवृत्ते प्रिये राधे त्वं मयि अनिदानं अकारणं मानं मुंच त्यज किमिति मानत्यागस्तत्राह मदनानलः कामाग्निर्मम मानसं द- हति अतः कारणात्सपदि तत्क्षणमेव मुखकमलमधुपानं पद्मं तत्संबंधि मधुपानं देहि मधुना वह्निदाहः प्रशाम्यति । ध्रुवपदं । हे राधे त्वं यदि यदा किंचिद- पि वदसि तदा तव दंतानां या रुचिर्दीप्तिः सैव कौमुदी चंद्रज्योत्स्ना अतिधोरं अतिशयेन भयंकरं दरः भयं स एव तिमिरमंधकारं हरति नाशयति । अनुच तव वदनं चंद्रमा इव सः स्फुरदधरसीधवे दीप्यमानाधरामृतार्थं तादर्थ्य चतु- र्थी । मम लोचनचकोरं नेत्रपक्षिविशेषं रोचयति रुचि इच्छां कारयति चकोरः पक्षिविशेषः चंद्रामृतलोलुपो भवत्येव ॥ १ ॥ 8 भा० टी०-'हे मनोहर स्वभाववाली ! 'हे प्रिये ! मैंनोहर स्वभाववाली ! प्रिय ! मै- रेविषे विना कारणवाले अभिमानको त्यागदो. कामानि "मेरे मनको जलाताहै. (इसलिये) शीघही (अपने ) Kखकमलका मधु पीने 'दी. हे राधे ! जब (तुम) कछु "भी केह- तीहो (तब ) दांतोंकी कांतिरूपी चांदनी (मेरे) भंवरूपी अंधकारको हेरैण करती है. और तुम्हारा भुंखरूपी चंद्रमा स्फुरतेहुए (ओष्ठके अमृत ) अधरामृतकेवास्ते मेरे नेत्ररूपी चकोरको इच्छा करावता है ॥ १॥ मृषा रोपं प्रकाशयंतीमाह- सत्यमेवॉसि यदि सुदति मयि कोपिनी 'देहि खरनखरशरघातम् ॥ घेटय मुंजबंधनं जैनय देखंडनयेने वौं मवति सुखजीतम् ॥२॥ सं० टी०-सत्यमिति । हे सुदति शोभनदन्ते यदि मयि विषये सत्यमेव कोपिनी क्रोधवती असि तर्हि तव खरास्तीक्ष्णा ये नखराः नखास्ते एव शरा नाराचास्तैर्घातं प्रहारं देहि । तेनापि चेन्न तुष्यसि तर्हि भुजाभ्यां बंधनं घटय दशमः सर्गः। कुरु । रदैः दंतैः खण्डनं घातं जनय विरचय । वा अथवा येन मुष्टयादिना सुखजातं सुखसमूहो भवति तदेव कुरु । प्रभूणां हि सापराधेषुः ताडनबंधन- खंडनादयोदंडाः समुचिताः ॥ २ ॥ भा० टी०-'हे सुंदर दांतोंवाली राधे ! येदि तुम, मेरेपर सत्यही क्रोधयुक्त होरही हो, तो पैनें नखरूपी बाणोंका आघात करो. और अपनी भुजाओंसे बंधन करो. दांतोंसे खंडित मेरा मुख करो. अथवा जिससे तुम्हारे सुख हो वहीं करो ॥ २ ॥ ननु याऽतिप्रिया सा दंडं विदधातु किं मयाऽत आह- खेमसि मर्म भूषणं त्वमसि मम जीवनं त्वमसि ममें भवजलधिरत्नम् ॥ भैवतु भवतीह, मैयि संततमनुरोधिनी तंत्र मम हृदयमतियत्नम् ॥३॥ सं० टी०-त्वमसीति । हे राधे त्वं मम जीवनं प्राणोसि त्वां विना स्थातु- मशक्यत्वात् त्वं मम भूषणं अलंकारोसि त्वं मम भवजलधौ संसारसागरे रत्न- मसि । “ जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते” इति स्त्रीरत्नमुक्तं । इह एतादृशे मयि भवती सततं निरंतर अनुरोधिनी अनुकूला भवतु तवानुकूल्ये मम हृदयं मनः अतियत्न अतिशययत्नयुक्तं भवति तवानुकूल्यार्थ अतिशयं यत्नं करोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे राधे ! तुम मेरो जीवन हो, तुम मेरी आभूषण हो, तुम मेरी संसारसा- गरमें एक रत्न हो, 'ऐसे इस "मेरेविषे तुम निरंतर अनुकूल रहो, तहों तुमको अनुकूल करनेमेंही मेरी मैन अत्यंत यत्न करता है ॥ ३॥ नीलनलिनाभर्मपि तन्वि तव लोचनं धारयतिकोकेनदरूपम् ॥ कुसुमशरबाणभावेन यदि रंजयसि कृष्णमिदमेतदनुरूपम् ॥ ४॥ सं० टी.-नीलेति । हे तन्वि कृशांगि नीलनलिनस्य नीलोत्पलस्येवाभा कांतिर्यस्य तत्तव लोचनं कोकनदरूपं रक्तोत्पलसरूपतां धारयति धत्ते रोषारुण- त्वात् । यदि इदं चक्षुः कृष्णं श्यामं कुसुमशरः कामस्तस्य बाणाः पुष्पाणि १०६ गीतगोविंदकाव्ये तेभ्यो भाव उत्पत्तिर्यस्य मधुनस्तेन रंजयसि रक्तं करोषि तदा एतद्रक्तं रूपं अनुरूपं योग्यं भवति । यदि मधुपानं करोषि तदा नेत्रस्य रक्तत्वमुचितं न रोषादिति भावः ॥४॥ भा० टी०- हे सूक्ष्मांगी ! तुझारे नीलकमलसरीखे भी नेत्रं लालकमलसरीखी कांति- को धारण करते हैं. सो यदि यह काले नेत्र कामदेवके बाणोंका भाव करके लाल करती हो. तो यह योग्यही है ॥ ४॥ किंचित्प्रसन्नां वीक्ष्याह- स्फुरतु कुचकुंभयोपरि मणिमंजरी रंजयतु तवं हृदयदेशम् ॥ संतु रैशनापि तव धनजघनमंडले घोषयतु मन्मथनिदेशम् ॥५॥ सं० टी०-स्फुरत्विति । हे राधे मणिमंजरी हारलता तव कुचकुंभयोः कु- चकलशयोरुपरि स्फुरतु शोभतां सा रत्नलता तव हृदयदेशं वक्षःप्रदेशं रंजयतु स्वराश्मिभिः शोभयतु तव धनजघनमण्डले निबिडकटिपुरोभागदेशे रशनापि कांच्यपि रसतु शब्दं करोतु सा कांची मन्मथनिदेशं कामाज्ञां घोषयतु शब्दा- यतां । वचनचातुर्येण स्फुरतु मणिमंजरी रसतु रसनापि इत्यादिना विपरीतरतं याचते ॥ ५॥ भा० टी०-हे राधे ! तुम्हारे कुच कलशोंपर हारलता स्फुरती रहो, तुम्हारे हृदयको शोभित करो, और तागडी भी शब्द करो; व तुम्हारे धेनजघनमंडलपर कौमदेवकी आ- ज्ञाको घोष करो अर्थात् शब्द करो ॥५॥ स्थलकमलगंजनं मम हृदयरंजनं जनितरतिरंगपरभागम् ॥ भणं ममुणवाणि करवाणि चरणेद्यं सरसलसदलक्तकसुरागम्॥६॥ सं० टी०-हे मसृणवाणि स्निग्धवचने भणाऽऽज्ञापय अहं तव चरणद्वयं सरसः सांद्रः सह रसेन शृंगारेण वर्तते इति वा सरसं यथा स्यादेवं लसत् शोभमानः अलक्तकरागो यावकरागो यत्र एतादृशं करवाणि कुर्या । प्रार्थनायां

दशमः सर्गः।
१०७
लोट् । कथंभूतं चरणद्वयं स्थलकमलस्य गंजनं तिरस्कारकसदृशमित्यर्थः ।
पुनः कीदृशं मम हृदयरंजनं अनुरागकारकं । पुनः कीदृशं जनित उत्पादितो
रतिरंगे सुरतकौशले संभोगरागस्य वापरभागः परस्परशोभा येन । मयालक्तके-
न चेदिदं रज्यते तदेदमपि कौंचबंधादौ मम हृदये लग्ने लग्नां मत्परां शोभा
परस्परं दास्यतीतिभावः॥ ६ ॥
भा० टी०- हे स्निग्धबचन बोलनेवाली ! आज्ञा करो. तुम्हारे दोनों चरणोंको रसपू-
र्वक शोभमान मेंहदीसे सुंदर रंजित (लाल ) करदूं ( कैसे चरणहैं कि) स्थलकमलका
तिरस्कार करनेवाले हैं, और "मेरे हृदयको रंगनेवाले हैं, रमणसमयमें परस्पर शोभा
उत्पन्न करनेवाले है॥६॥
स्मरगरलखंडन मर्म शिरसि मंडनं देहि पदपल्लवमुंदारम् ॥
ज्वलति मयि दारुणो मदनकदनानलो हेरतुतदुपहितविकारम्॥णा
सं० टी०-स्मरेति । त्वं उदारं मनोहरं पदपल्लवं मम शिरसि मंडनं अलं-
कारमिव देहि अर्पय । कीदृशं पदपल्लवं स्मरगरलस्य कामविषस्य खण्डनं
नाशकं कामपीडानिवर्तकमित्यर्थः । मयि दारुणः क्रूरकर्मा मदनकदनानल:
कामपरितापवह्निः ज्वलति दीप्यते । पदपल्लवं कर्तृ तदुपहितविकारं मदनकृतो-
पतापं हरतु । शिरःपीडानिवर्त्तनेन शरीरपीडानिवृत्तिरिति शिरसि दानं अथवा
पल्लवाच्छादितशिरसः सूर्यतापो न भवतीति ॥ ७ ॥
भा० टी०-हे राधे ! कामरूपी विषके नाशक, उदार, अपने पादपल्लवको 'मेरे शिरं-
पर अलंकारकी तरह स्थापित करो, (क्योंकि ) मेरेविषे दारुण कामसंतापरूप अग्नि
जलता है. उसके विकारोंको हैरो॥७॥
इंति चटुलेचाटुपटुचारु मुवैरिणो रोधिकामधिवचनजातं ॥
जयति जयदेवकविभारतीभूषितं मानिनीजनजनितशातम् ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविंदे ऊनविंशतितमः प्रबंधः ॥ १९ ॥

गीतगोविन्दकाव्ये , सं० टी०-इतीति । इत्यमुना प्रकारेण मुरचौरणः कृष्णस्य राधिका अधि अनुराधिका लक्षीकृत्य प्रोक्तं वचनजातं वाक्यसमूहो जयति उत्कर्षेण वर्द्धते। कीदृशं चटुलं चाटुप्रीतियुक्तं पटु चतुरं चारु सुकुमारं । पुनः कीदृशं जयदेव- कवेः भारत्या वाण्या भूषितं मानिनीजनस्य जनितं शातं सुखं येन तत्तादृशं जयति । 'पद्मावतिरमणजयदेवकविभारतीभाणितमतिशात मिति पाठांतरे पद्मा- वती जयदेवस्य पत्नी तस्या रमणो वल्लभो यो जयदेवस्तेन भारतीसंज्ञया क- वित्वं वर्णितं । पुनः कीदृशं अतिशातं अतिशयितसुखं यस्मात्तादृशमिति व्या- ख्यानं मंदं तथा सति पौनरुत्त्यापत्तेः प्रथमपाठस्तु समीचीनएव ॥ ८ ॥ भा० टी०-इसप्रकारसे रौधाजीके उद्देश करके श्रीकृष्णके कहहुए भीतियुक्त चतुर सुंदर बॅचनसमूह जयदेवकविकी वाणीसे विभूषितहुए और स्त्रियोंको सुख उत्पन्न करने- वाले हुए सर्वोत्कर्षसे बढ़ो ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदस्य रसिकपियानाम भाषाटीकायां उनविंशतितमः प्रबंधः ॥ १९ ॥ इदानीमात्मानं निरपराधं ज्ञापयन संभोगार्थ प्रोत्साहयन्नाह- श्लोकः ॥ परिहर कृतांतके शंकी त्वयों संततं घनस्त- नजघनया क्रांते स्वांते परानवकाशिनि ॥ विशति विर्तनोरेन्यो धेन्यो ने कोऽपि मैंमांतरं स्तनभ- स्परीरंभारंभे विधेहि विधेयताम् ॥ १ ॥ सं० टी०-परिहरेति । हे कृतातके विहितकोपे राधे त्वं शंकां त्यज त्वया क्रांते व्याप्ते सति वितनो: कामादन्योः धन्यः जनः कोपि ममांतरं अभ्यंतरं न विशति न प्रविशति । कीदृश्या त्वया घने कठिने स्तनजघने यस्याः तया। कीदृशे स्वांते अतएव परानवकाशिनि अन्यस्यावकाशशून्ये हे प्रणयिनि यतो ममांतरं काम एव विशति अतस्तनभरपरिरंभारंभे स्तनातिशयालिंगनोद्योगे विधीयतां कर्तव्यतां विधेहि कुरु मामालिंगेत्याशयः ॥ १ ॥ भा० टी.-'हे विहितकोपवाली ! राधे ! भेरेविषे शंका मैत कर. कठोर स्तन और जंघोंवाली तुमसे निरंतर आकर्षित हुए विषे और तुम्हारे स्वाधीन तथा अन्यकिसीके १०९ नोचेत् पंचवाण: कामः स एव चंडालस्तस्य कांडदलनाद्वाणक्षतात दशमःसर्गः। अवकाशसे रहित हुए मेरे विषे कामदेवसे अन्य धन्य कोई भी जन "मेरेभीतर नहीं प्रवेशता है ( इसलिये स्तनोंके अत्यंत आलिंगनके उद्योगमें कैर्तव्यताका विधान करो (आज्ञा दो)॥१॥ यद्येवं न प्रत्येषि तदा मय्यपराधानुकूलं दंडमाचरेत्याह- श्लोकः॥ मुग्धे विधेहि मयि निर्दयदंतदंशं दोर्वल्लि- बंधनिबिडस्तनपीडनानि ॥ चंडि खमेवं मुदमंचय पंचबाणचंडालकांडदलनासवः प्रेयांति॥२॥ सं टी.-मुग्धति । हे मुग्धे मूढे सुंदरि वा मयि निर्दयदंतदंशं दयारहित- दंतक्षतं विधेहि कुरु । किंच दोर्वल्लिबंधो भुजलताबंधस्तेन निबिडं दृढं यथा स्यात्तथा स्तनाभ्यां पीडनानि विधेहि । हे चंडि कोपनशीले त्वमेव मम मुदं प्रीति अंचय जनय । नत्वन्यसां ममानुराग इत्यर्थः । उहहेति पाठे कुरु । मम प्राणाः प्रयांति गच्छंति । अतो मयि प्रसीदेत्यर्थः ॥ २ ॥ भा० टी०-हे सुंदरि! मेरेपेर निर्दयतासे दांतोंका क्षत करो, और भुजारूंपी लतासे दृढ़ बंध हो जैसे तैसे कुचावोंका पीड़न करो; हे क्रोधवाली ! राधे! तुमही प्रीति उत्पन्न करो (क्योंकि ) कामरूपी चांडालके बाणके आघातसे ( मेरे ) प्राण निकैसे जाते हैं।॥२॥ ननु कोपो नास्त्येवेत्यत आह- श्लोकः ॥ शशिमुखि तवं भांति भंगुरभूर्यु।जनमोहक- रालकालसी ॥ तदुदितभयभंजनाय यूनां त्वदधरसी- धुसुधैवं सिद्धमंत्रः ॥३ सं टी-शशीति। हे शशिमुखि चंद्रवदने तव भंगुरभूः कुटिला भृकुटि र्भाति शोभते । कीदृशी युवजनानां तरुणजनानां मोहाय कराला भीषणा का- लसपी कृष्णाहिवधूः तस्याः भुवः सकाशादुदितं उत्पन्न बद्भयं तस्य भंजनाय नाशाय यूनां तरुणानां वाधरसीधु मद्य देव पावसाम्यान्मार्गाचं सैव

गीतगोविंदकाव्ये
सिद्धमंत्रः साधितमंत्रः । विषापहरणार्थ अधरपानं दत्त्वा तव कोपसर्पदष्टस्य म-
म जीवनं संपादयेतिभावः ॥ ३ ॥
भा० टी०-हे' चंद्रमुखी ! तुम्हारी टेढ़ी भृकुटी शोभित है यह जवान पुरुषोंके
मोहनेमें भयंकर सर्पिनी है इससे उत्पन्न हुए भयको दूर करनेके वास्ते जवान पुरुषोंको
तुम्हाराअवर मद्य ( ओष्ठरूपी मदिरा) का अमृतंही सिद्ध मंत्र है ॥ ३ ॥
श्लोकः॥ व्यथयति वृथा मौनं तन्वि प्रपंचय पंचम
तरुणि मधुरालापैस्तापं विनोदेय दृष्टिभिः ॥ सुमुखि
विमुँखीभावं तावद्विभुचे ने वैचय स्वयमैतिशयस्निग्धो
मुंग्धे "प्रियोहमुपस्थितः ॥ ४॥
सं० टी०-व्यथयतीति । हे तन्वि सुंदरि तव वृथामौनं मां व्यथयति त-
स्मात् । तरुणि मधुरालापैः कोमलवचनैः पंचमरागं प्रपंचय उद्गिर । दृष्टिभिः
अवलोकनस्तापं मानसं तापं विनोदय अपसारय । हे सुमुखि सुवदने विमु-
खीभावं दुष्टदृष्टित्वं विमुंच त्यज । हे मुग्धे ज्ञानशून्ये अहं प्रियः स्वयं आ-
करणं विनैव उपस्थितः आगतः अतएव मे वचनं न वंचय नोल्लंघस्व । कीदृशः
प्रियः अतिशयस्निग्धः महावत्सलः स्वयमागतः हातुं नोचित इति भावः ॥ ४ ॥
भा० टी०-हे तन्वि ! ( सूक्ष्मांगी ) यह तुम्हारा, वृथा मौन मुझको बाधा करता है
हे तरुणी ! मधुर संभाषण करके पंचम रागको उच्चारण करो, ( और ) अपनी दृष्टियों-
से (मेरे ) संतोपको. दूर करो हे मुमुखी ! पहले विमुंखपनेको त्याग दो. हे मुंग्धे (ज्ञान-
शून्य ) अत्यंत स्नेहवाला मैं ( तुम्हारा )प्रिय आपही चैलाआयाहूं. इसलिये, ( मेरे ब-
चनको ) मैले उल्लंघन करो ॥ ४ ॥
अधुना मानापनोदनाय तदंगस्तुतिं करोति-
श्लोकः ॥ बंधुकधुतिबांधवोधर्मधरः स्निग्धो मधूकच्छ-
विगैडश्चडि चास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम्॥
नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं कुंदाभदंति प्रिये" प्राय-
स्वन्मुखसेवया विजयते विश्व से पुष्पायुधः ॥५॥

दशमः सर्गः सं० टी०-बंधूकेति। हे चंडि कोपनशीले तवायमधरः बंधूकपुष्पस्य द्युतिः कांतिस्तस्या बांधवो मित्रसदृशश्चकास्ति शोभते तथा स्निग्धश्चिकण: गंडः क- पोलश्चकास्ति । कीदृशः मधूकपुष्पवच्छविर्दीप्तिर्यस्य सः तथा । तव लोचनं नेत्रं नीलनलिनश्रियं नीलोत्पलस्य कांति मोचयति । तव नासा नासिका तिलप्रसून- स्यतिलपुष्पस्य पदवी मार्गसादृश्यमित्यर्थः अभ्येति प्राप्नोति। हेकुंदाभदंति कुंद पुष्पस्येवाभा येषां तादृशा दंता यस्यास्तादशि हे प्रिये वल्लभे प्राय इति तर्क- यामि प्रसिद्धः पुष्पायुधः पुष्पमेवायुधं शस्त्रं यस्यसः कामस्त्वन्मुखसेवया विश्वं जगद्विजयते वशीकरोतीत्यर्थः । यानि कामस्य पुष्पायुधानि तानि बन्धूकमधूक- नीलोत्पलतिलकुंदपुष्पादीनि त्वन्मुखे वर्तत इति । सेवाकार बंधूक दुपहरिया मधुक इति महुआइति कान्यकुब्जभाषायाम् ॥ ५ ॥ भा० टी०- हे चंडि ! (गुस्सेबाज!) राधे; तुम्हारा, यह अधरोष्ठ बंधूक ( दुप- हरिया) पुष्पका मित्रसरीखा ( लाल ) (और) चिकना (तथा ) महुआके पुष्पसरीखी छबिवाला गंडस्थल शोभित हो रहा है. (और) नेत्रे नीलेकमलकी कांतिको दूर करने वाले हैं. नौसिका तिलके पुष्पकी पदवीको प्राप्त होती है. हे कुंपुष्पसरीखे दांतोंवाली "प्रिये ! प्रायः मैं यह तर्क करताहूं कि तुम्हारे मुखकीही सेवा करके वैह कामदेव विश्वको जीतता है ॥५॥ श्लोकः ॥ दृशौ तव मदालसे वेदनमिदुमत्यान्वितं गै- तिर्जनमनोरमा विधुतरंभमूरुद्धयम् ॥ तिस्तव कला- वती रुचिरचित्रलेखे ध्रुवावहो विबुधयौवतं वहसि तन्वि पृथ्वीगता॥ ६॥ सं० टी०-दृशाविति । अहो इत्याश्चर्ये हे तन्वि सुंदरि त्वं पृथ्वीगता भूम्यां स्थितापि विबुधयौवतं देवयुवतीनां समूहं वहसि । केन प्रकारेणेत्यत आह तव दृशौ नयने मदेनालसे मंथरे अवलोकनाय मंदायतः । तब वदनं मुखं इंदुमत्या चंद्रबुद्ध्या अन्वितं युक्तं त्वन्मुखदर्शनेन सादृश्याचंद्रबुद्धिर्भव- तीत्यर्थः । तव गतिर्गमनं जनमनोरमा । तवोरुद्वयं जंघायुग्मं विधुता स्वशो- गीतगोविंदकाव्ये। भया तिरस्कृता रंभा कदली येन । तव रतिः सुरतक्रीडा कलावती कामकला कौशलयुक्ता । तव भ्रुवौ रुचिरा चित्राणां लेखा ययोस्ते यथा चित्रे श्यामा लेखा विलिख्यते तथेति । तदनया पदयोजनया मदालसाइंदुमतिमनोरमारंभा कलावतीचित्रलेखासंज्ञका अप्सरसः प्रतिपादिताः पृथ्वीगतेत्यपि च एकस्या- मपि त्वयि सर्वासामप्सरसां गुणा वर्तत इत्याश्चर्य । प्रेयोनामालंकारः पृथ्वी- नामकं चेदं छंदः ॥ ६॥ :, भा० टी०-अहो! (आश्चर्य) है.. हे सूक्ष्मांगि! पृथ्वी लोकमें बसती हुईभी (तुम ) देवैतोंकी स्त्रीसमूहोंके लक्षणको धारण करतीहो. कैसे कि तुम्हारे नेत्रं मर्दसे आ- लस्ययुक्त हैं; मुख चंद्रमाकी बुद्धि कैरानेवाला है, गैति मैनुष्योंके मनको रमण कराने वाली है, दोनों जंघा केलाकी शोभाको दूर करती हैं, तुम्हारी रति कामकलाकी चतु- राईमें निपुण है सुंदर चित्ररेखावाली भुंकुटी हैं ऐसे सर्वोत्कृष्ठा हो, ॥ ६ ॥ कविः सर्गाते आशिषं प्रयुक्ते- श्लोकः ॥ प्रीतिं वैस्ततां हरिः कुवलयापीडेन सार्ध रणे राधापीनपयोधरस्मरणकृत कुंभेन संभेदेवान् ॥ पत्रे बिभ्यति मीलति क्षणमपि "क्षिप्रं तेंदालोकना- देयामोहेन जितं जितंजितमभूदयालोलकोलाहलः॥७॥ इति श्रीकविराज श्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये मा- निनीवर्णने चतुरचतुर्भुजोनाम सटीको दशमः सर्गः॥१०॥ सं० टी०-प्रीतिमिति । हरिः कृष्णो वः युष्माकं गायतां शृण्वतां प्रीति' 'मानंद तनुतां विस्तारयतु । कीदृशः रणे संग्रामे कुवलयापीडेन कंसहस्तिना सार्द्ध सह कुंभस्थले हस्तेन संभेदवान संबद्धः अतस्तत्र कुम्भे राधापीनपयोधर स्मरणकृत् राधिकायां मांसलस्तनस्मृतियुक्तः । हस्तिदर्शनेन पीनकुचस्मरणं युज्यत एवं । तदुक्तं “ सदृशा दृष्टिचित्ताद्याः स्मृतिजीवस्य बोधकाः" । पत्रे वाहने बिभ्यति भयंगते सति अथ च मीलति मृते 'सति जितंजितंजितमिति

एकादशः सर्गः।
११३
।
कससंबंधी व्यालोलचंचलः कोलाहलः अभूत् जातः । कंसो बालेन जित इति
सर्जनैः कलकलशब्दः कृत इत्यर्थः । बचनकौशलेन मानिनीमानदानात्
चतुरः चतुर्भुजः कृष्णो यत्र ॥ ७ ॥
भा० टी०-रणमें कुवलयापीड हस्तीके संग तिसके ( मस्तक ) कुंभवलपर
हाथका संबंध करनेवाले, राधाजीके कठोर स्तनमंडलका स्मरण करते हुए (और) वह
वाहन हस्ती डैरगया तथा मेरगया तब तिल के देखनेसे विशेष मोह करके शीघही क्षण.
काल भी (जितं जितं जितं ) जीतैलीया ३ ऐसा चंचल कोलाहल शब्द होता भया
ऐसे वह कृष्ण तुम्हारे गानेवाले तथा सुननेवालोंको आनंद बैदावो ॥७॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकमियानामभाषाटीकायां दशमःसर्गः ॥ १० ॥
अथैकादशः सर्गः प्रारभ्यते ॥
अब ग्यारहवां सर्ग प्रारंभ होता है।
अधुना राधां प्रति तत्सखी ब्रूते-
श्लोकः ॥ सुचिरमैनुनयेन प्रीणयित्वा मृगाक्षी गत-
वति कृतवेष केशवे कुंजशय्याम् ॥ रचितरुचिरभूपां
दृष्टिमोषे अंदोषे स्फुरति निरवसादां कापि राधा अँगाद ॥१॥
सं० टी०-रुचिरमिति । कापि सखी प्रदोषे रजनीमुखे स्फुरति दीप्यमाने
सति प्राप्ते इत्यर्थः । राधां जगाद वक्ष्यमागमितिशेषः । कस्मिन् सति केशवे
कृष्णे अनुनयेन प्रीतिवचनेन सुचिरं बहुकालं मृगाक्षी राधां प्रीणयित्वा स-
तोषयित्वा कुंजशय्यां लतागृहशयनं गतवति सति । कीदृशे केशवे कृतवेषे
कृतशृंगारालंकारे राधाया इति । कीदृशी राधां रचिता कृता रुचिरा मनोहरा
भूषालंकारो यया कृष्णस्येति । अन्योन्यालंकारकरणेनान्योन्यरागः सूचितः ।
कीदृशे प्रदोषे अंधकाराधिक्येन दृष्टिं मुष्णातीति दर्शनचोरके । पुनः कीदृशी
राधां निरवसादां निर्गतः मानसभंगरूपोऽवसादः उपतापो यस्यास्ताम् ॥ ३ ॥

गीतगोविन्दकाव्ये भा० टी०- मृगाक्षी तिस राधाको, बहुतकालतक पी तिके बचनसे प्रसन्न करके शू- गार वेष करके श्रीकृष्ण भगवान् कुंजशय्या पर चलेगये तब ईष्टिको चुरानेवाले अंदोष- समय (संध्यासमय) होनेपर संतोपरहित हुई, सुंदर आभूषणोंसे युक्त हुई तिस राधाको कोईकही (सखी) कहती भई ॥१॥ अथ विंशः प्रबंधो वसंतरागेण पकताले गीयते अब बीसवां अंबंध वसंत रागकरके रूपकतालमें गाया जाता है- । उक्तार्थ गीतेनाह-- विरचितचाटुवचनरचनं चरणरचितमणिपातम् ॥ समंति मंजुलवंजुलसीमनि केलिँशयनम यातम् ॥ १॥ मुग्धे मधुमथनर्मनुगतमंनुसर रोधिके ॥धृ०॥ सं० टी०-विरचितेति । वसंतरागः । हे राधिके मुग्धे मूढे अनुगतं अनु- कूलं मधुमथनं कृष्णं अनुसर अनुगच्छ । विरचिता उक्ता चाटुः प्रियावचन. रचना पंरपरा येन तं । पुनः कीदृशं चरणे पादे रचितः कृतः प्रणिपातः प्रणा- मो येन तं तन्मानभंगाय । पुनः कीदृशं संप्रति इदानी मंजुलो मनोहरोऽ- शोकोवेतसो वा तस्य सीमनि पर्यते तटे केलिशयनं सुरतार्थशय्यां अनुयातं प्राप्तमित्यर्थः । अतस्त्वया शीघ्रं गंतव्यमिति ॥ १ ॥ भा०टी०-है" मुग्धे ! (ज्ञानशून्य ) राधे! प्रिय बचन रचना करनेवाले, और चरणों- में प्रणाम करनेवाले अभी मनोहर बेतोंके तटॉपर मणकी शय्याके ऊपर प्राप्त भये, अनु- कूल हुए, श्रीकृष्णको अनुसर अर्थात् शीघही उसके संग चली जावो ॥१॥ तां प्रोत्साहयंती त्वरयति- धनजघनस्तनभारभरे दरमंथरचरणविहारम् ॥ मुखरितमणिमंजीरमुपैहि विधेहि मैरालविकारम् ॥ २॥ सं० टी०-धनेति । धनयोसिलयोर्जघनस्तनयो रस्थ भरो भाराधिक्य यस्यास्तत्संबोधनं दरमंथर ईषन्मंदश्वरणविहारः पदाक्रमो यस्यां क्रियायां मुख- S एकादशः सर्गः ११५ रितः शब्दितः मणिमंजीरो मणिसहितमंजीरो यस्यां क्रियायां तं कृष्णमुपैहि उपगच्छ । अतएव मरालानां राजहंसानां विकारं विलासं विधेहि कुरु ॥ २ ॥ भा० टी०-हे घन ( कठिन ) जांघ और स्तनोंके अत्यंत भारवाली ! ( राधे) केछु- क मंद २ चरणोंके बिहारवाले, शब्दवाले मैणिजड़ित नूपरोंवाले श्रीकृष्णको प्राप्तहो. राजहंसोंके विलास क्रीडाओंको करो ॥ २॥ अन्यमप्युद्दीपनविभावं वर्णयति- शृणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुरिपुरावम् ॥ कुसुमशरासनशासनबंदिनि पिकनिकरे भँज भावम् ॥ ३ ॥ सं० टी०- शृण्विति । त्वं रमणीयतरं अतिमनोहरं श्राव्यं तरुणीजनानां मोहनं मधुरिपोः कृष्णस्य रावं वंशशब्दं शृण्वाकर्णय । मधुपविरावमिति पाठे भ्रमरशब्दं । किंच पिकनिकरे कोकिलसमूहे कुसुमान्येव शरासनं धनुर्यस्य तादृशः कामस्तदाज्ञा तया बंदिनि स्तावके सति भावं कृष्णेऽनुरागं भज आश्र- य। हे मानिन्यः मानं त्यक्त्वा यूयं भजनं कुरुतेति कोकिला: घोषयंतीत्यर्थः॥ ३ ॥ भा० टी०-हे राधे ! तुम, अत्यंत रमणीक युवतिजनोंको मोहनेवाले, श्रीकृष्णकी वंशीके शब्दको भुनों; कोयल पीलमूह होतसंते कामदेवकी आज्ञाका प्रस्ताव होनेपर श्रीकृष्णविषे अनुराग करो ॥ ३ ॥ अनिलतरलकिसलयनिकरण करेण लतानिकुरंबम् ॥ प्रेरणमिव करभोरु करोति गति प्रतिमुंच विलंबम् ॥ ४ ॥ सं० टी०-अनिलेति । हे करभोरु करभः कनिष्ठांतो मणिबंधपर्यंतकरस्य बहिर्भागस्तद्वदूरू यस्यास्तत्संबोधनं गतिं गमनंप्रति विलंब मुंच शीघ्रं गच्छे- ति यावत् । यतः लतानिकुरंबं लतासमूहं अनिलेन तरलचंचलो यः किस- लयनिकरः पल्लवसमूहस्तद्रूपेण करेण हस्तेन तव प्रेरणमिव ज्ञापनमिव करो- । अचेतना लतापि त्वां प्रेरयति किं पुनरहम् ॥ ४ ॥ भा० टी०-'हे करभोरु ! (हथेलीके प्रांतभागसरीखी गोल जंघावाली ! ) राधे ! गमन करनेमें विलंब मतकर, क्योंकि, यह लेतासमूह वायुसे चंचलहुए पत्ररूप हाथसे मेरणासी करताहै ॥ ४ ॥ !

गीतगोविंदकाच्ये
!
अपि च-
स्परितमनंगतरंगवशादिवं सूचितहरिपरिरंभम् ।।
पृच्छ मेनोहरहारविमलजलधारम, कुचकुंभम् ॥५॥
सं० टी०-स्फुरितमिति । हेराधे र अमुं कुचकुंभ स्तनद्वयं पृच्छ सम्य-
गतिवर्तुलत्वात्काठिन्यवत्त्वाच्च कुंभसाम्यम् । कीदृशं कुचकुंभं अनंगस्य का-
मस्य ये तरंगा विकारास्तदशादिव स्फुरितं सकंपं अतएव सूचितः हरेः परि-
रंभः आलिंगनं येन । अन्योपिकलशो नद्यां तरंगैः प्रेर्यमाणः सकंपो भव-
ति । इवशब्दोऽत्रोत्प्रेक्षाद्योतकः । पुनः कीदृशं मनोहरो यो हारः स एव वि-
मला निर्मला जलधारा यत्र ॥ ५
भा० टी०-हे राधे ! तुम कामदेवके तरंगोंके बशसे मानों कंपित होरहाहै ऐसे, श्री.
कृष्णके आलिंगनकी सूचना करानेवाले, मनोहर हाररूपी विमल जल धारावाले, इस
कुचकलशको पूंछो ॥५॥
अंधिगतमखिलसखीभिरिदै तैव वपुरपि रतिरणसज्जम् ॥
चडि रेसितरशनाखडिडिमभिसरसरसमलेजम् ॥६॥
सं० टी०-अधिगतमिति । हे चंडि अत्यंतकोपने इत्याक्षेपे संबोधनं ।
अखिलसखीभिरपि तवेदं वपुः शरीरं रतिरणे सुरतसंग्रामे सज्जं सन्नद्धं अ-
धिगतं ज्ञातं । तव मनसि अभिमानो नास्तीत्यर्थः । एवं सति रसिता श-
ब्दिता रशना क्षुद्रघंटिका सैव आरवडिंडिमो वाद्यविशेषो यस्यां क्रियायां
सरसं सोत्कठं यथा स्यात्तथा अलज्जं लज्जारहितं यथा स्यात्तथाऽभिसर कृ-
ष्णमित्यध्याहारः ॥ ६ ॥
भा० टी०-'हे चंडि ! क्रोधवति !! राधे !! ! तुम्हारा यह शररि भी रमणरूपी
युद्ध में सन्नद्धहै ( तैयारहै ) यह सब सखियोंने जानलिया इससे, बाजतीहुई तागड़ीका
डिमडिम बाजासरीखा और सरस तथा लज्जारहित हो जैसे तैसे कृष्णके पास जावो॥६॥
स्मरशरसुभगनखेन संखीमलंब्य करेण सलीलम् ॥
चल बेलयक्वणितैरवबोधन हुँरिमपि निजगतिशीलम् ॥ ५ ॥

--
एकादशः सर्गः।
सं० टी०- स्मरेति । हेराधे त्वं करेण हस्तेन सखी अवलंब्य सलीलं स-
विलासं यथा स्यात्तथा चल गच्छ । कीदृशेन करेण स्मरशरवत्कामबाणवत्सु.
भगानि सुंदराणि नखानि यस्मिन् रणे शस्त्राणि भवंति रतिरणे तु त्वन्नखान्येव
स्मरस्य शस्त्राणीति भावः । गत्वा च वलयकणितैः कंकणशब्दः हरि कृष्णं
अवबोधय अहमागतेति ज्ञापयेत्यर्थः । अपि क्रियासमुच्चये । कथंभूतं हरि
निजे आत्मनि गतिर्यस्य स निजगतिः कामस्तस्मिन शीलं समाधिश्चित्तैकानयं
यस्य कामपरवशमित्यर्थः ॥ ७
भा० टी०-हे राधे ! तुम, कामबाणकी तरह सुंदर नखवाले, हाथकरके सखीका अँ-
वलंब ( सहारा ) लेके, लीलापूर्वक चलो ? कामदेवमें समाधि लगायेहुए श्रीकृष्णको भी
कंकणोंके शब्दोंकरके मैं आगई हूं, ऐसा बोध कराओ ॥७॥
श्रीजयदेवभणितमधरीकृतहारमुदासितवामम् ।।
हरिविनिहितमनसामधितिष्ठतु कंठतटीमविरामम् ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविंदे विंशतितमः प्रबंधः ॥ २० ॥
सं० टी०-श्रीजयदेवेति । श्रीजयदेवेन भाणितं गीतं हरौ कृष्णे विनि-
हितमारोपितं मनश्चित्तं यैस्तेषां भक्तानां कंठतटीं आविरामं सर्वदा अधितिष्ठतु
कंठदेशे वसत्वित्यर्थः । अधिशीस्थासां कर्म । कीदृशं भणितं अधरीकृतः
वगुणैीनः कृतः मुक्ताहारो येन । पुनः कीदृशं उदासिता स्वगुणैस्तिरस्कृता
वामा सुंदरी येन । यद्यपि हारस्य रमणं च कंठदेशस्थितस्य या शोभा तत्प्र-
दत्वं संभवति तथापि तयो रागिणामेव शोभाप्रदत्वं नतु मुमुक्षूणां तत्रापि
तारुण्य एव नतु सर्वदा । जयदेवभणितं तु कृष्णकथात्वेन हारापेक्षया चा-
धिकमित्यर्थः ॥ ८ ॥
भा० टी०-अपने गुणोंकरके, मोतियोंके हारको नीचा करनेवाला और, स्त्रियोंकोभी
न्यून करनेवाला यह, श्रीजयदेवसे कहाहुआ, गीत, श्रीकृष्णविषे चित्त लगानेवाले भक्तों-
के, कंठदेशमें निरंतर ठहरो ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविंदस्परसिकमियानाम भाषाठीकाया बिशालिवमा प्रबंधः ॥ २० ॥

गीतगोविंदकाव्ये इदानी सखी कृष्णस्य स्नेहातिशयमाह- श्लोकः॥सौ मी ट्रेक्ष्यति वक्ष्यति प्रियकथां प्रत्यंगमालिंगनः प्रीति यास्यति रयते सखि समागम्येति चिंताकुलः ॥ में त्वां पश्यति वेपते पुलकयत्यानंदति बिंद्यति प्रत्युगच्छ- ति मूर्च्छति स्थिरतमापुंजे निकुंजे प्रियः॥१॥ सं० टी०-सा मामिति हे राधे स प्रियः कृष्णः स्थिरे निश्चले तमःपुजे अंधकारसमूहे अन्यत्र तस्मिन्निकुंजे लतागृहे त्वां पश्यति ध्यानेन दृष्ट्वापि कि- मियं परुषं मधुरं वदिष्यतीति भयात् वेपते कंपते पुलकयति अंगानित्यर्थात् ध्यानेनैव तदालिंगनं परिकल्प्य सरोमांचो भवतीत्यर्थः । व्यानेन त्वत्सुरतकेलिं परिकल्प्य स्विद्यति पश्चात्केलिं कृत्वा उत्थाय गंतुं प्रवृत्तायां त्वयि प्रत्युद्गच्छति प्रत्युत्थानं करोति ततः ध्यानविच्छेदे त्वामदृष्ट्वा मूर्च्छति । कीदृशः प्रियःचिंताकु लः चिंतायुक्तः । इतीतिकिं हे सखि सा राधा मां द्रक्ष्यति अनुकूलतया ईक्ष- । दृष्ट्वा च प्रियकथां मनोहरां कथां वक्ष्यति वदिष्यति । उक्त्वा प्रत्यंगं प्र. त्यवयवं प्रति आलिंगनैः प्रीति संतोषं यास्यति प्राप्स्यति समागम्य मिलित्वा रंस्यते मया सह क्रीडिष्यति इति प्रश्ने । समागम्येति पूर्वार्द्ध सर्वत्र योज्यं । दापकालंकारः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ भा० टी०-हेराधे ! वह प्रिय श्रीकृष्ण निश्चल अंधकार समूहवाले कुंजघरमें ध्यानकर- के तुमको देखताहै, कंपैताहै, कभी रोमांचित होताहै, आनंदको प्राप्त होताहै, पसीनायुक्त होताहै, अभ्युत्थान करताहै, मूर्छित होताहै. कैसाहै कि, चिंतासे आकुल हुआ "ऐसे वि चारताहै कि, हे रूखि ! वह राधा मुझको ( अनुकूलतासे ) “देखेगी ? पियवार्ता के- हेगी? अंगअंगके आलिंगनसे प्रीतियुक्त होवेगी ? मिलापकरके रमण करेगी ? ॥१॥ गमनकालयोग्यं अधकारं वर्णयति- श्लोकः ॥ अक्ष्णोनिक्षिपदंजनं श्रृंवणयोस्तीपिच्छगुच्छावलि मूनि श्यामसरोजदाम कुँचयोः कस्तूरिकापत्रकम् ॥ धूर्तानाम- ते Poem एकादशः सर्गः। भिसारसत्वरहृदां विष्वङ् निकुंजे सखि ध्वांतं नीलैंनिचोलचा- रु सुदृशां प्रत्यंगमालिंगति ॥ २॥ सं० टी०-अक्ष्णोरिति । हे सखि राधे ध्वांत अंधकार:सुदृशां नायिकानां प्रत्यंगं प्रत्यवयवं आलिंगति आश्लिष्यति । किं कुर्वत् अक्ष्णोर्नेत्रयोरंजनं कज्ज- लं निक्षिपत् विन्यस्यत् । श्रवणयोः कर्णयोः तापिच्छगुच्छावाले तमालपुष्पस्त- बककर्णपूरपंक्तिं निक्षिपत् । कुचयोः स्तनयोः कस्तूरिकापत्रकं मृगमदपत्रावलि निक्षिपत् । मस्तके श्यामसरोजदाम नीलकमलमालां निक्षिपत् । कीदृशीनां दृशां धूर्तानां परिवंचकानां । पुनः कीदृशीनां विष्वक् सर्वत्र निकुंजे लतागृहे अभिसारसत्वरं गमनाय ससाहसं हृत् यासांतास्तासां । कीदृशं ध्वातं नीलनि चोलवत् श्यामवस्त्रवत् । चारु सदृशमित्यर्थः । नीलवस्त्रस्थाने ध्वांत जातमि- त्यर्थः । अतो भूषणादि निर्माणेनापि कालातिक्रमो न युक्त इतिभावः ॥ २ ॥ भा० टी०-हे सखी ! (धूर्ता) गनेवाली सैबतर्फसे निकुंजघरमें शीघही गमनके वास्ते साहसयुक्त हृदयवाली, कामिनियोंके नेत्रोमें अंजन घालताहुआ, कौनोंमें तेमालव- क्षके पुष्पोंके गुच्छोंकी पंक्ति घालताहुआ, मस्तकपर श्याम कमलकी माला, कुँचाओंपर कैस्तुरीका पत्र डालताहुआ, नील वस्त्रके समान सुंदर, यह अंधकार ( सब कामिनियों के) अंगअंगका आलिंगन करताहै ॥२॥ अधकारमेव वर्णयति- श्लोकः ॥ काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणामाबद्धरेखमभितो मणिमंजरीभिः॥ एतत्तमालदलनीलतमं तमिस्रं तत्प्रेमहमनि- कषोपलतां तनोति ॥३ सं० टी०-काश्मीरेति । हे राधे एतत्तमिस्र अन्धकारः तत्प्रेम तासामभि- सारिकाणां यत्प्रेम प्रीतिस्तदेव हेम सुवर्ण तस्य निकषोपलतां घर्षणपाषाणतां तनो- ति विस्तारयति । कीदृशं तमिस्र काश्मीर कुंकुमं तद्वद्गौरं पीतं वपुर्यासां तासा- मभिसारिकाणां स्त्रीणां मणिमंजरीभिः मणिकिरणैः अभितः सर्वतः आबद्धा कृ.

१२० गीतगोविंदकाव्ये तरेखा यस्मिन् तमालदलं नूतनपत्रं तद्वन्नीलतमं अतिश्यामं । " कांतार्थिनी तु या याति संकेत साभिसारिका " इत्यमरः । इत्यभिसारिकालक्षणं । अभि- सारिकाणां प्रेमपरीक्षासमयस्त्वयमेव यदंधतमास गमनमिति ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे राधे ! कुंकुम सरीखे पीले शरीरवाली, अंभिसारिका स्त्रियोंके, मैणि- जडित ( नूपुर ) बिलयनकी किरणोंसे संबतर्फ रेखावाला, यह तमालपत्र सरीखा अत्यंत नील अंधकार तिन स्त्रियोंके प्रेमरूपी सुवर्णकी परीक्षा करनेवाला, निकषोपल (कसौटी) का पत्थरसा मालूम होताहै ॥३॥ श्लोकः ॥ हारावलीतरलकांचनकांचिदामकेयूरकंकण- मणिद्युतिदीपितस्य ॥ द्वारे निकुंजनिलयस्य हरि निरीक्ष्य ब्रीडावतीमथ सखी निजंगाद राधाम् ॥४॥ सं० टी०-हारावलीति । अथानंतरं सखी राधां निजगाद पुनरपि उवाच। कथंभूतां राधां निकुंजनिलयस्य लतागृहमेव निलयं निभृतगृहं तस्य द्वारे हरिं कृष्णं निरीक्ष्य दृष्ट्वा ब्रीडावती सलज्जां अस्मिन्मया कति निष्ठुराणि वचा- सि उक्तानि संप्रति तत्समक्षं कथं यामीति लज्जां । कीदृशस्य निकुंजनिल- यस्य मुक्ताहारमध्ययुमणेः द्युत्या कांचनकांचिदानः सुवर्णकांचीरशनायाः धुत्या केयूरस्य बाहुभूषणस्य द्युत्या कंकणयोर्चुत्या एतेषु खचिता ये मणय- स्तेषां द्युत्या च दीपितस्य प्रकाशितस्य एतेन ध्वांतेपि दर्शनयोग्यता उक्ता॥४॥ भा० टी०-ईससे अनंतर ( कोई ) सैखी हारलता, चंचल सुवर्णकी तागडी, बाजूबंध, कंगण, इनमें जडितहुई मणियोंकी कांतिकरके प्रकाशितहुए, निकुंजघरके द्वारपर ( स्थितहुए ) श्रीकृष्णको देखके, लज्जा करतीहुई राधाको कहतीभई ॥४॥ अथैकविंशतितमः प्रबंधो वैराडिरागेण आडवताले गीयते अबइक्कीसवां प्रबंध वैराड़ी रागकरके आडवतालमें गायाजाताहै- वराडिरागे तदेव गीतेनाह- मंजुतरकुंजतलकेलिसदने ॥ प्रविश राधे माधव समीपमिह विलस ॥ रतिरभसहसितवदने ॥१॥ D

एकादशः सर्गः।
१२१
सं० टी०- मंज्विति । हे राधे रतिरभसेन सुरतोत्साहेन हसितं हास्ययुक्तं
वदनं मुखं यस्यास्तत्संबोधनं इह अस्मिन् मंजुतरं मनोहरं निकुंजाभ्यंतरदेशस्त-
देव केलिसदनं क्रीडागृहं तस्मिन् माधवसमीपं प्रविश गच्छ पश्चाद्विलस क्री-
डां कुरु ॥ १ ॥
भा० टी०-हे रमणके उत्साहसे हास्ययुक्त मुखवाली ! राधे ! ! यह अतिशय मनोहर
कुंजके भीतर रतिस्थानमें, श्रीकृष्णके समीप चलीजावो क्रीड़ा करो ॥१॥
अपि च-
नवभवदशोकदलशयनसारे ॥ प्रविश• ॥ कुचकलशतरलहारे ॥२॥
सं० टी०-नवेति । कुचकलशयोश्चंचलो मुक्ताहारो यस्यास्तत्संबोधनं हे
राधे इह क्रीडागृहे माधवसमीपं प्रविश विलस च । कीदृशे इह नवानि नूत-
नानि भवंति यानि अशोकस्य दलानि पर्णानि तत्कृता शय्या कृष्णशय्या तदे-
व सारो महाधनं यस्मिन् ॥ २ ॥
भा०टी०- हे कुचकलशोंपर चंचल हारवाली ! ( राधे ) !! नैवीन अशोक वृक्षके
पत्तोंसे बनाईहुई शय्यापर प्राप्तहो, क्रीडाकरो ॥२॥
कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे ॥१०॥ कुसुमसुकुमारदेहे ॥ ३ ॥
सं० टी०-कुसुमेति । हे कुसुमवत्सुकुमारो देहो यस्यास्तत्संबोधनं । कीदृ-
शे इह कुसुमचयेन पुष्पसमूहेन रचितं कृतं शुचि अनुपहतं नायिकांतरेणानुप-
भुक्तं यद्वासगृहं तत्र विलस ॥ ३ ॥
भा० टी०-'हे पुष्पवत् सुकुमार ( कोमल ) अंगवाली.! ( राधे ) पुष्पसमूहोंसे रचेहुए
पवित्र वासगृहमें प्राप्तहो क्रीडा करो ॥ ३ ॥
मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते ॥ #० ॥ सवलितललितगीते ॥४॥
सं० टी०-मृदुचलेति । हे रसेन वलितं कृतं ललितं मनोहरं गीतं यया
तत्संबुद्धिः हे राधे इह केलिसदने विलस । कीदृशे इह मृदुश्चलश्चंचलो यो
मलयपवनस्तेन संपर्कवशात् सुरभि एवंभूतं सत् शीतलं तस्मिन् ॥ ४ ॥

१२२
गीतगोविदकाव्ये
भा० टी०-हे रसकरके मनोहर गीत करनेवाली ! राधे ! कोमल चंचल मलया-
चलकी वायुकी सुगंधियुक्त शीतल । शय्यापर ) प्राप्तहो क्रीडाकरो ॥ ४॥
विततबहुवल्लिनवपल्लवघने ॥ 4 ॥ चिरंमिलितपीनजघने ॥ ५ ॥
सं० टी०-विततेति । हे चिरमिलिते बहुकाले अनोन्यसंबद्धे पीने मांसले
जघने यस्यास्तत्संबुद्धिः । है राधे इह विलस । कीदृशे इह वितताइतस्ततो
विशीर्णा बढयो वल्लयो स्तासां नवपल्लवास्तैर्धने निबिडे । शयने इत्यध्या-
हारः। निबिडशयन इत्यर्थः ॥ ५ ॥
भा० टी०-हे बहुत कालतक परस्पर मिलित भारी जंघावाली ! राधे !! विस्तृतहुई
बहुतसी लताओंके नवीनपत्तोंसे व्याप्तहुई (शय्यापर ) प्राप्तहो क्रीडा करो ॥ ५॥
मधुमिलितमधुपकुलकलितरावे ॥०॥ मदनरभसरसभावे ॥६॥
सं० टी०-मध्विति । हे मदनरभसः कामरभसः शृंगारतस्य भावोऽभि-
प्रायो यस्यास्तत्संबुद्धिः । कीदृशे इह मधुनि पुष्परसे मिलितानि तत्पानार्थमि-
त्यर्थः । यानि मधुपकुलानि भ्रमरसमूहास्तैः कृतः कलित: रावः शब्दो यस्मिन्॥६
भा० टी०-है शृंगार रसके भाववाली ! राधे !! पुष्परसके वास्ते लगेहुए भ्रमरसमूहोंसे
उत्तम शब्दायमान हुई शय्यापर प्राप्तहो क्रीड़ा करो ॥ ६ ॥
मधुतरलपिकनिकरनिनदमुखरे॥4॥देशनरुचिरुचिरशिखरे॥७॥
सं० टी०-मधुतरलेति । हे दशनरुचिस्तव दन्तदीप्तिरेव रुचिरं शिखरं
माणिक्यविशेषो यस्यास्तत्संबुद्धिः । कीदृशे इह मधुना वसंतेन तरलश्चंचलः
पिकनिकरः कोकिलसमूहस्तस्य निनदेन शब्देन मुखरे शब्दायिते पकदा-
डिमबीजाभं माणिक्यं शिखरं विदुः” इतिशाश्वतः ॥ ७ ॥
भा० टी०-हे दांतोंकी कांतिरूप सुंदर माणिक्य रत्नवाली ! राधे ! ! ( यहां ) वसंत
ऋतुकरके चंचलहुए कोयल पक्षीसमूहोंके बोलनेसे शब्दायमानहुई (शय्यापर ) प्राप्तहो
क्रीड़ा करो ॥७॥

एकादशः सर्गः। १२३ विहितपद्मावतीसुखसमाजे ॥ कुरुं मुरारे मंगलशता- नि भणति जयदेवकविराजराजे ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे एकविंशतितमः प्रबंध ॥ २१ ॥ सं० टी०-विहितेति । हे मुरारे कृष्ण त्वं जयदेवकविराजराजे मंगलशता- नि कुरु । कीदृशे जयदेवकविराजराजे विहितः कृतः पद्मावत्याः स्वस्त्रियाः सुखसमाजः शुभसमूहो यस्मिन् । एतेन स्वनायिकायामेव प्रेमातिशयो दर्शितः नत्वन्यस्यां । पुनः कीदृशे भणतिच गुणान्बदति कचित्प्रविश राधे माधक्समी- पभणितेति पाठः ॥ ८ ॥ भा० टी०-हे श्रीकृष्ण ! पद्मावती नामवाली अपनीही स्त्रीको सुखसमूह करनेवाले ( गुणोंको ) कहतेहुए श्रीजयदेव कविराजविषे सैकड़ों मंगल करो॥ ८ ॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्य रसिकप्रियानाम भाषाटीकायां एकविंशतितमः प्रबंधः॥ २१ ॥ श्लोकः ॥ त्वां चिंत्तेन चिर वहन्नयमतिश्रांतोशं तोपितः कंदर्पण चे पातुमिच्छति सुधासंबाधबिंबाध रम् ॥ अस्यां के तैलंकुरु क्षणमिह अक्षेपलक्ष्मीनव क्रीते दासदेवोपंसेवितपदांभोजे कुंतः संभ्रमः ॥ १॥ सं० टी०-त्वामिति । हे राधे अयं कृष्णस्तव सुधयाऽमृतेन संबाधं गहन बिंबाधरं पातुमिच्छति । कीदृशः कृष्णः यतः चित्तेन मनसा त्वां चिरं वहन अतिश्रांतः । यतः कन्दर्पण भृशं तापितः अन्योऽपि भारवाही सूर्यतापितश्च ज- लानि पातुमिच्छति तहदित्यर्थः । तत्तस्मादस्य कृष्णस्यांक कोडं क्षणं मुहूर्त- मात्रं अलं कुरु भूषय । तत्समीपं गंतुं बिभेमीत्यत आह इह कृष्णे संभ्रमो भयं कुतः । कीदृशे इह दास इव सेवक इव स्थिते पुन:कीदृशे भूक्षेपः क- टाक्षक्षेपःस एवलक्ष्मीः संपत् द्रव्यं तेन नवक्रीते नूतनः क्रीतो दासोऽतिभीतो भवतीतिभावः । अतएव उपसेवितं पदांभोजं चरणकमलं येन ॥ १ भा० टी०-हे राधे ! यह श्रीकृष्ण तुम्हारे अमृतकरके गहन अधरोष्ठ पानकी इच्छा करताहै, क्योंकि चित्तकरके तुमको बहुत कालतक धारण करताहुआ अत्यंत हारगया;

१२४ गीतगोविंदकाव्ये और कामदेवसे अतिशय संतप्त है इसलिये इसकी गोदेको क्षणकालतक आँभूषित करो और भृकुटीके कटाक्षरूपी धनसे नवीन खरीदेहुए दौसकीतरह चरणकमलोंकी सेवा कर- नेवाले ईस श्रीकृष्णविषे भैय कहाँ है? अर्थात् इससे भय मत करो ॥ १ ॥ श्लोकः ॥ सा संसाध्वससानंदं गोविंदे लोललोचना ॥ सिंजाना मंजुमंजीरं प्रविवेश निवेशनम् ॥ २ ॥ सं० टी०-सेति। सा राधाधिवेशनं लतागृहं प्रविवेश सखीवचनात् । कीट- शी राधा ससाध्वसं विदग्धः कृष्णः कथं मया रंजनीय इति । सानंदं सहर्ष च इति नैकट्यात् गोविंदे कृष्णे लोले लोचने यस्याः सलज्जत्वात् । पुनः कीदृ- शी मनोहरशब्दयुक्तं मंजीरं नूपुरं सिंजाना गमनवशात् सशब्दं कुर्वती क्वचि- त्ससाध्वससानंदगोविंदे इतिपाठः । तदा ससाध्वसः पूर्वापराधात् सानंदः रा- धायाः आगमनात् । एवं नागरयोः समागमे रसोत्पत्तिरुक्ता ॥ २ ॥ भा० टी०-इससे अनंतर श्रीकृष्णविषे चंचलनेत्रोंवाली मनोहर मंजीर (बिछुवन ) को बजातीहुई वह राधा भयपूर्वक और आनंदपूर्वक लतागृहमें (कुंजमें ) प्रवेश करती भई ॥२॥ अथ द्वाविंशः अंबंधो वरॉडिरागेण उपकताले गीर्यते. अब बाईसवां अंबंध वराड़ी रागकरके रूपकतॉलमें गाया जाताहै. लीलागृहप्रवेशं निरूप्येदानी दर्शनमहोत्सवेन रसविक्रिया गीतेनाह- राधावदनविलोकनविकसितविविधविकारविभंगम् ॥ जलनिधिमिर्व विधुमंडलदर्शनतरलिततुंगतरंगम् ॥ १ ॥ हरिमेकरसं चिरमभिलषितविलासम् ॥ सो दर्श गुरुहर्षवशंवदवदनमैनंगनिवासम् ॥ध्रु०॥ सं० टी०-वराडीरागः । रूपकतालः । सा राधा एवंभूतं हरिं ददर्श सप्त- पद्यां सर्वाणि हरिविशेषणानि । कीदृशं हरिं राधावदनविलोकनेन विकसितः प्रकाशितो विविधो नानाप्रकारो विकारविभंगः कटाक्षादिरचना येन तं । पुनः कीदृशं जलनिधि समुद्रमिव स्थितं । कीदृशं जलनिधि विधुमंडलदर्शनेन चं- एकादशः सर्गः। १२५ द्रमंडलालोकेन तरलिताश्चंचलीकृताः तरंगाः कल्लोला यस्य तं । पुनः कीदृशं एकरसं एकस्यां राधायामेव रसः प्रीतिर्यस्य तं । पुनः कीदृशं चिरं बहुकालं अभिलषितः प्रार्थितः विलासः केलियेन तं । पुनः कीदृशं गुरुहर्षस्यातिशयस्य हर्षस्य वशंवदं आधीनं वदनं मुखं यस्य सानंदमुखमित्यर्थः । पुनः कीदृशं अनंगस्य कामस्य निवासं स्थानभूतं कंदर्पकोटिलावण्यमित्यर्थः । अत्रागाध, गाररसाश्रयत्वेन कृष्णस्य जलनिधिसाम्यं राधामुखस्याल्हादकारित्वादिना चंद्र- साम्यं बोध्यम् । उपमालंकारश्च ॥ १ ॥ भा० टी०-वह राधा राधाके मुख देखनेसे अनेकप्रकारके कटाक्ष आदि भावोंको कर- तेहुए, चंद्रमंडलके दर्शनसे चंचल ऊंचे उठेहुए तरंगोंवाले, समुद्रकी तरह स्थितहुए, ए- कही राधामें प्रीतिवाले, बहुतकालसे क्रीडाकी अभिलाषा करनेवाले, बहुतसे हर्षके आधीन मुखवाले, कामके निवासस्थान, ऐसे श्रीकृष्णको देखतीभई ॥१॥ हारममलतरतारौँरसि देधतं परिलंबितदूरम् ॥ स्फुटतरफेनकदंबकरंबितमिव यमुनाजलपूरम् ॥ २ ॥ सं० टी०-हारमिति । पुनः कीदृशं हारं मुक्ताहारं दधतं धारयंत उरसि हृदये कीदृशं हारं अमलतरतारं अत्यन्तविशुद्धबृहत्तरं । पुनः कीदृशं स्फुट- तरो यः फेनकदम्बस्तेन करंबितं मिश्रितं यमुनाजलपूरमिव श्रीकृष्णस्य श्या- मत्वाद्यमुनाप्रवाहसाम्यं हारस्य शुभ्रत्वात् फेनसाम्यं बोध्यम् ॥ २ ॥ भा० टी०-अत्यंत कांतिवाला, दूरत क लंबायमान हारको छातीमें धारण करतेहुए कैसेकि प्रकट होतेहुए फेनके बुदबुद समूहसे मिश्रित, यमुनाजलका पूर (प्रवाह) के समान है॥२॥ श्यामलमृदुलकलेवरमंडनमधिगतगौरदुकूलम् ॥ नीलनलिनमिव पीतपरागपटलभरवलयितमूलम् ॥ ३ ॥ सं० टी०-श्यामलेति । श्यामलं कृष्णं मृदुलं कोमलं कलेवरमंडनं शरी- रालंकारो यस्य तं । पुनः कीदृशं अधिगतं परिहितं गौरदुकूलं पीतवस्त्रं येन । कमिव नीलोत्पलमिवेत्यर्थः । कीदृशं नीलनलिनं पीतपरागाणां कुंकुमरेणूनां

१२६
गीतगोविंदकाव्ये
पटलस्य समूहस्य भरः अतिशयस्तेन वलयितं वेष्टितं मूलं यस्य तत्तथा ॥३॥
भा० टी०-और श्यामवर्ण, कोमल शरीररूपी अलंकारवाले, तथा पीतांबर धारण कर
नेवाले ( श्रीकृष्णको देखतीभई ) ( कैसेकि ) पीतपुष्परज समूहके भारसे लिपटहुए
मूलवाला, नीला कमलपुष्पके समान ( शोभित हो रहाहै ) ॥ ३ ॥
तरलगंचलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् ॥
स्फुटकमलोदरखेलितखंजनयुगमिव शरदि तडागम् ॥ ४॥
सं० टी०-तालेति । कीदृशं हरिं तरलश्चंचलो यः कटाक्षस्तस्य चलनेन
मनोहरं सुंदरं यद्वदनं तेन जनितउत्पादितो रसो रागोऽभिलाषोऽर्थात् नारीणां
येन नारीणामपि कामकरमिति भावः । कमिव शरदि शरत्काले तडागमिव ।
कीदृशं तडागं स्फुटकमलस्य विकासितपद्मस्योदरमध्ये खेलितं क्रीडितं खंजन-
योर्युग्मं युगलं यत्र तथा शरत्काले खंजनवर्णनमुचितमेव ॥ ४ ॥
भा० टी०-चंचल कटानोंके चलानेसे मनोहरहुए मुखसे रमणकी प्रीतिको उत्पन्न कर-
तेहुए (तिस श्रीकृष्णको) प्रकाशित कमलोंके मध्यमें क्रीड़ा करते हुए खंजन पक्षीके
जोड़ासे युक्तहुए शरदऋतुमें तालावकी तरह ( शोभित भयेको ) ( देखतीभई ) ॥ ४॥
वंदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरसमकुंडलशोभम् ॥
स्मितरुचिरुचिरसमुल्लसिताधरपल्लवकृतरतिलोभम् ॥५॥
सं० टी०-वदनेति । वदनकमलस्य परिशीलनाय मिलिते मिहिरसमे सूर्य
तुल्ये ये कुंडले ताभ्यां शोभा यस्य तं । तथा पुनःकीदृशं स्मितरुचिरुचिरो
हास्यदीप्तिसुभगः समुल्लसितो दीप्यमानो योऽधरपल्लवस्तेन कृतो रतौ लोभो
युवतीनां रताभिलाषो येन तं तथा । त्वत्पक्षे त्वयि रतिलोभमित्यत्र गमकत्वा-
समासः ॥ ५॥
भा० टी०-मुखकमलको प्रकाश करनेकेवास्ते लगायेहुए सूर्यके समान कुंडलोंको शो-
भावाले, हास्यकी रुचिसे शोभित ( दीप्त) हुए अधरपल्लव (अधरोष्ठ) करके रमण समयका
लोभ करनेवाले ( श्रीकृष्णको० ) ॥५॥
शशिकिरणच्छुरितोदरजलधरसुंदरकुसुमसुकेशम् ॥
तिमिरोदितविधुमंडलनिर्मल मलयजतिलकनिवेशम् ॥ ६ ॥

एकादशः सर्गः। १२७ सं० टी०-शशिकिरणेति । कीदृशं हरि । शशिकिरणेन चंद्रदीप्त्याच्छुरितं मंडितमुदरमभ्यंतरं यस्य जलधरस्य मेघस्य तद्वत्सुंदराः पुष्पसहिताः केशा य- स्यतं । अत्र केशानां श्यामतया मेघसाम्यं तत्रस्थकुसुमानां च मेघांतश्चारिचंद्र- किरणसाम्यं बोध्यं । पुनः कीदृशं तिमिरेऽधकारे उत्थितो यो विधुमंडलश्चंद्रबिं- बस्तदन्निर्मलं मलयजतिलकं चंदनबिंदुस्तस्य निवेशोवस्थानं यत्र तं शृंगारि- णां नागराणां तिलकं वर्तुलमेवेति तस्य चंद्रसाम्यं चंद्रोदये तिमिरस्यासंभवाद- भूतोपमेयं बोध्या ॥ ६॥ भा० टी०-चंद्रमाकी किरणोंसे मंडित अभ्यंतर देशवाले मेघकी तुल्य शोभित, पुष्प- सहित केशोंवाले और अंधकारमें उदयहुए चंद्रमंडलके समान प्रकाशित चंदनके तिलक- वाले ( श्रीकृष्णको०)॥ ६ ॥ विपुलपुलकभरदंतुरितं रतिकेलिकलाभिरधीरम् ॥ मणिगणकिरणसमूहसमुज्ज्वलभूषणसुभगशरीरम् ॥ ७ ॥ सं० टी०-विपुलेति । कीदृशं हरिं विपुलोऽधिको यः पुलकभरो रोमांचाति- शयस्तेन दंतुरितं निम्नोन्नतं व्याप्तमित्यर्थः । पुनः कीदृशं रतिकेलिकलाभिः सुरतक्रीडाकथाभिरधीरं चंचलं । पुनः कीदृशं मणिगणानां किरणसमूहेन समु- उज्वलं दीप्यमानं यद्भूषणं तेन सुभगं सुंदरं शरीरं यस्य तं तथा ॥ ७ ॥ भा० टी०-बहुतसे रोमांचोंके समूहसे व्याप्त, रेमणसमयकी क्रीड़ाओंकरके चंचलहुए और मणिगणोंकी किरणोंके समूहसे जो प्रकाशित हुए आभूषण तिनसे सुंदर शरीरवाले ( श्रीकृष्णको ) वह राधा देखतीभई ॥७॥ एवंभूतस्य कृष्णस्य दर्शनाद्राधायास्तदानीं किंजातमिति कविराह- श्रीजयदेवभणितविभावद्विगुणीकृतभूषणभारम् ॥ प्रणमत हृदि विनिधाय हरि भवजलसुकृतोदयसारम् ॥ ८॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति श्रीजयदेवस्य भणितविभावेन भाषितप्रपंचेन द्वि- गुणीकृतस्यालंकारस्य भारो यस्य तं हरिं हे कृष्णभक्ताः प्रणमत नमस्कुरुत किं १२८ गीतगोविन्दकाव्ये कृत्वा सुचिरं चिरकालं हृदि विनिधाय संस्थाप्य कथंभूतं हरिं सुकृतस्य य उ- दयस्तस्य सारं यहा सुकृतोदय एव सारो धनं यस्मात्तम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-(हे भक्तजनों! ) तुम श्रीजयदेवसे कहेहुए इस प्रपंचसे दूना किया गया है अलंकार ( आभूषण ) का भार जिनके ( ऐसे श्रीकृष्णको ) संसारसागरमें सुकृतके उदयका सारभूत, हरिभगवान्को हुँदयमें स्थापित करके, प्रणाम करो ॥ ८॥ श्लोकः ॥ अतिक्रापांग श्रवणपथपर्यंतगमनप्रयासेने- वाक्ष्णोस्तरलतरतारं पतितयोः॥ इदानीं राधायाः प्रिंयत मसमालोकसमये पंपातस्वेदांबुप्रसर इवें है श्रुनिकरः॥ १॥ सं०टी०-अतिक्रम्येति । इदानीं प्रियतमसमालोकसमये प्रवाहसदृशः रा- धायाः हर्षाश्रुनिकरः सात्विकभावेन नेत्रांबुपूरः पपात । तत्रोत्प्रेक्षते अपांगं ने- त्रप्रांत अतिक्रम्योल्लंघ्य श्रवणपथस्य कर्णमार्गस्य पर्यंते गमनं तेन यः प्रयास- स्तेनेवाक्ष्णोः स्वेदांबुप्रसरोऽभूत् । कीदृशयोरक्ष्णो: तरलतरतारं चंचलाक्षकनीनि- कं यथा स्यात्तथा पतितयोः अन्यस्यापि गमनेन श्रमो भवति तेन च पतति । तहत् ॥ १॥ भा० टी०-अब अत्यंत प्रिय ( श्रीकृष्ण ) के दर्शन समयमें राधाजीके आनन्दपूर्व- क प्रेमाश्रु ( प्रेमके आंशू ) गिरते भये ( कैसेकि) कटाक्षस्थानको उलंपिके, जब कानों! की बराबरों करके देखने लगी तब उसही परिश्रमके तेरह चंचल आंखोंके तारोंपर परे हुए नेत्रों के पैसीनोंका जलही मॉनों बहताहै ऐसे शोभितभई ॥ १॥ श्लोकः ॥ भजंत्यास्तैल्पांतं कृतकपटकंड्रतिपिहितस्मिते याते गेहा हिरवहितालीपरिजने॥प्रियास्यं पश्यंत्याः स्मरशरवशा- कूतसुभगं सैलजाया लेजा व्यगमदिवं दूरं मृगशः ॥२॥ सं० टी०-भजंत्याइति । मृगदृशः मृगाक्ष्याः राधायाः लज्जापि दूरं व्यग- मदिव गतेव । कीदृश्याः राधायाः अवहितः सावधानो य आलीपरिजनः सखी- सेवकवर्गस्तस्मिन् गेहाबहिर्याते गते सति तल्पांतं शय्यापर्यंतं भजंत्याः प्राप्न- वत्याः। कीदृशे परिजने कृता कपटेन कर्णादेः कंडूतिः कंडूयनं तेन पिहितं

एकादशः सर्गः।
छादितं हास्यं येन । पुनः कीदृश्याः प्रियास्यं कृष्णमुखं पश्यंत्याः । कीदृशं
प्रियास्यं स्मरशरवशं कामबाणाधीनं आकृतं सुरताभिप्रायस्तेन सुभगं मनोहर
कामविकारहावभावादिमनोहरमित्यर्थः । पुनः कीदृश्याः सलज्जायाः लज्जास-
हितायाः तस्याश्चेष्टां दृष्ट्वा वचनांतरेण अपृष्ट्वा बहिर्गमनात्सखीनां साम्यं सर्वाः
सख्यो गता इति । कथमत्र स्थातव्यमिति लज्जापि गतेतिभावः ॥ २ ॥
भा० टी०-कैपटपूर्वक कानआदिके खुजानके मिषसे हास्यको बंद करतेहुए, साव-
धानहुए, सखी सुहेलियोंके गण; घेरसे बाहिर चलेगये तब शय्यापर प्राप्तहुई और
कामबाणके वशसे रतिके अभिप्रायसे मनोहर, प्रियके मुखको देखतीहुई लज्जासहितहुई
मृगनयनी राधाकी लैजाभी दूरही हो गई है ऐसा भासता है॥ २ ॥
श्लोकः ॥ जयश्रीविन्यस्तैर्महित ईव मैंदारकुसुमैः स्वयं सिं-
दूरेण द्विपरणमुदा मुद्रित इव ॥भुजापीडक्रीडाहतकुवलयापी-
डकरिणः प्रकीर्णामृगबिंदुर्जयति भुजदंडो मुरजितः ॥ ३ ॥
इति श्रीकविराज श्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये सानंद
गोविंदो नाम सटीक एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
सं० टी०-जयेति । मुरजितः कृष्णस्य भुजदंडो दंडाकारबाहुर्जयति सर्वो-
त्कर्षेण वर्तते भक्तानां रक्षणार्थमितिशेषः दंडशब्देन आजानुबाहुत्वं द्योतितं ।
कीदृशो भुजदंडः प्रकीर्णाः सर्वत्र लग्नाः असृग्बिंदवो रक्तबिंदवो यस्मिन् अत
एव कुवलयापीडसंग्रामसंतोषेण स्वयं सिंदूरेण मुद्रित इव चित्रित इव द्विपश्चे-
सिंदूरेण मुद्रितस्तहि मदीयो बाहुरपि सिंदूरमुद्रितो भवतु । पुनः कीदृश इव
जयश्रिया जयलक्ष्म्या विन्यस्तैर्विक्षिप्तैः मंदारकुसुमैः पारिजातपुष्पैर्महित इव पू-
जितइव जयिनः शूरस्योपरि पुष्पवृष्टिरुचिता । कीदृशस्य मुरजितः भुजापी-
डस्य बाहुदंडस्य क्रीडया हतः कुवलयापीडनामा करी हस्ती येन । अनेन
सामर्थ्यलक्षणो नायकगुण उक्तः । एवंभूते भुजदंडे गाढालिंगनादिना श्रीरा-
धायाः निःशंकक्रीडनं सूचितमिति भावः अत्रोत्प्रेक्षालंकारः। सानंदो राधासमा-
गमेन सौंदर्योति क्षेपकः ॥ ३ ॥

गातगाावदकाव्ये
भा० टी०-अपनी भुजाओंकी क्रीड़ाकरके कुवलयापीड नामक हस्तीको मारनेवाले
श्रीकृष्णके रक्तबिंदुओंसे युक्तहुए अँजदंड भक्तों की रक्षाके वास्ते सर्वोत्कर्षसे वर्तते हैं,
( कैसेकि मानों ) विजयकी श्रीसे विन्यस्त कियेहुए, पारिजात वृक्षके पुष्पोंकरके पूँजि.
तसा होरहाहै और हस्तीके रणमें आपही सिंदूर करके चिन्हित हुएके समान शोभित
॥३॥
इतिश्रीगीतगोविंदस्यरसिकप्रियानाम भाषाटीकायांएकादशःसर्गः ॥ ११ ॥
अथ द्वादशः सर्गः प्रारभ्यते ॥
अब बारहवां सर्ग प्रारंभ होता है।
श्लोकः ॥ गतवति सखीदे मंदत्रपामरनिर्भरस्मरशखशाकू-
तस्फीतस्मितस्त्रपिताधराम् ॥ सरसमनसं दृष्ट्वा राधां मुहुर्नवैप-
ल्लवप्रसवशयने विक्षिप्ताक्षीमुंवाच हरिः प्रियाम् ॥१॥
सं० टी०-गतवतीति । अथ हरिः कृष्णः प्रियां वल्लभां राधां सरसमनस
रसोऽनुरागस्तत्सहितं मनो यस्यास्तां दृष्ट्वा उवाच वक्ष्यमाणमितिशेषः । कस्मिन्
सति सखीवृंदे सखीसमूहे गतवति सति । कीदृशी राधां मंदोऽल्पो यस्त्रपाभरो
लज्जाभरस्तेन निर्भरोऽतिशयितो यः स्मरशरस्तत्परवशस्तदायत्त आकृतोऽभिप्राय-
स्तेन स्फीतं प्रवृद्धं यत् स्मितमीषद्धसितं तेन स्नपितौ व्याप्तावधरौ यस्यास्तां ।
अथ मदक्रूर इति स्मरविशेषणं । पुनः कीदृशीं मुहुः पुनः पुनः नवपल्लवप्रस.
वशयने नवपल्लवपुष्पमये शयने विक्षिप्ताक्षी निहितनयनां शय्यालोकनेन सुर-
तेच्छा ध्वन्यते । अस्मिन्सर्गे स्वाधीनभर्तृका नायिका वर्ण्यते " यस्या रतिगुणाक-
ष्टः पतिः पार्श्व न मुंचति । विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तृका "॥१॥
भा० टी०-इससे अनंतर, सखी सुहेलियां चलीगई तब मंद मंद लज्जाके भारसे अत्यंत
प्राप्त हुए कामबाणके वशसे अभिप्राय पूर्वक बढ़ेहुए हास्यसे व्याप्तहुए, अधरोष्ठोंवाली औ-
र वारंवार नवीन पत्रोंकी पुष्पप्रधान शय्यापर दृष्टिको लगानेवाली राधाको अनुरागयु-
त मनवाली देखके; श्रीकृष्णचंद्र तिस पियाको केहते भये ॥१॥

हादशः सर्गः।
१३१
अथ त्रैयोविंशतितमः प्रबंधो विभासरागेण ऐकतालीताले गीयते.
अब तेईसवां प्रबंध विभासरागकरके एकताली तालमें गायाजाताहै.
किसलयशयनतले कुरु कामिनि चरणनलिनविनिवेशम् ॥
तैव पैदपल्लववैरिपराभवमिदैमनुभवतु सुवेशम् ॥ १ ॥
क्षणमंधुना नारायणमनुगतमनुसर भी रोधिके ॥धृ० ॥
सं० टी०-किसलयेति । विभासरागः । तल्लक्षणं । " स्वच्छन्दसंमानित-
पुष्पचापः प्रियाधरस्वादसुखातितृप्तः । पर्यकमध्यास्य कृतोपवेशो भासो विपूर्वः
किल हेमगौर" इति । हे राधे अधुना क्षणं अनुगतं अधीनं मां नारायणं अ-
नुसर अनुगच्छ । अनुसरणप्रकारमाह, हे कामिनि हे कामुके त्वं किसलयै-
रचितस्य शयनस्य शय्यायास्तले उपरिभागे चरणनलिनस्य बिनिवेशं पादप-
मसमर्पणं कुरु । इदं किसलयशयनं तव पदपल्लवेन वैरि तस्मात्पराभवंतिरस्कार
अनुभवतु प्राप्नोतु । तव पदपल्लवस्य कांतिहरणात् शत्रुमस्तके हि चरणो
दीयते । कीदृशं इदं सुवेशमपि पत्ररचनादिनाऽलंकृतमपि ॥ १ ॥
भा० टी०-३' रोधे ! अब क्षणकालतक आधीनहुए ( मुझ ) नारायणको प्राप्तहो हे
कामिनी ! पत्तोंकी शय्यापर अपने, चरणकमलकोस्थापित करो; ( क्योंकि ) यह सुंदर
वेषवालामी पत्रपुष्पोंकी शय्याका स्थान, तुम्हारे पैदेपल्लवोंका वैरी हैं, ( इसलिये ) तिर-
स्कारको प्राप्तहो ॥१॥
करकमलेन करोमि चरणमहमांगमितासि विदूरम् ॥
क्षणभुपकुरु शयनोपरि मामिव नपुरम गतिशूरम् ॥ २॥
सं० टी०-हे राधे अहं करकमलेन ते चरणं करोमि संवाहयामि धातूनाम-
नेकार्थत्वात् । यतस्त्वं विदूरं आगमितासि मया आनीतासि । दूरागतस्य चर-
णसंवाहनमुचितं वं शयनोपरि क्षणं नूपुरं उपकुरु । कमिव अनुगतिशूरं तवा-
नुसरणे शूरं मामिव यथा आलिंगनादिना मामुपकरोषि तथा नूपुरमपि शय्या-
तलमलंकुरु इति भावः ॥ २॥

१३२ गीतगोविंदकाध्ये भा० टी०-हे राधे ! मैं अपने हस्तकमलसे तुम्हारे चरण दाबताहूं क्योंकि तुम दूर देशसे आईहो और शय्यापर क्षणकालतक नूपुर बिछियनको, जैसे तेरी' गतिके पीछे शूरवीरहुए मेरे कोरे आलिंगनौदिकोंसे उपकार करती है तैसे उपकार करो ॥२॥ वदनसुधानिधिगलितममृतमिव रंचय वैचनमर्नुकूलम् ॥ विरहमिवापयामि पयोधररोधकमुरसि दुकूलम् ॥३॥ सं० टी०-वदनेति । त्वं अनुकूलं वचनं वाक्यं अमृतमिव रचय वद । कीदृशं वदनमेव सुधानिधिश्चन्द्रस्तस्माद्गलितमुत्पन्नं अनंतरं उरसि वक्षसि वर्त- मानं दुकूलं पट्टवस्त्रं विरहमिव अपनयामि स्फोटयामीत्यर्थः । कीदृशं पयोधर- रोधकं स्तनाच्छादकं । विरहपक्षे स्तनाश्लेषप्रतिबन्धकम् ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे राधे मुखरूपी चंद्रमासे झिराहुआ अमृत के समान अनुकूल वचनको कहो तुम्हारे हृदयपर प्राप्तहुए कुचाओंको आच्छादन करनेवाले रेसमीवस्त्रको अपनें विरह. के समान दूर करताहूं ॥३॥ कुटिलमवलोकयंतीमतिविह्वलःसन्नाह- प्रियपरिरंभणरभसवलितमिव पुलकितमन्यदुरापम् ॥ मदुरसि कुंचकलशं विनिवेशय शोषय मनसिजतापम् ॥४॥ सं० टी०-प्रियेति । हे राधे त्वं मदुरसि मम वक्षसि कुचकलशं विनिवे- शय स्थापय स्तनकलशार्पणेन मनसिजतापं कामपीडां शोषय खण्डय । कीदृशं प्रियपरिरंभणाय ममालिंगनाय रभसेनोत्साहेन वलितमिव । संमुखमिव । पुनः कीदृशं पुलकितं संजातरोमांचं । पुनः कीदृशं अन्येनातिदुःखेन प्राप्यते इति- अन्यदुरापं सजलकुंभक्षेपेण तापशांतियुज्यत एव ॥ ४ ॥ भा० टी०-हे राधे ! तुम मुझसे मिलनेके वास्ते सन्मुख भये हुएके सैमान रोमांचितहु ए, अन्योंको दुर्लभ कुँचकलशोंको मेरी छातीपर स्थापित करो और मेरे कामका संताप दूर करो ॥ ४ ॥ त्वदेकजीवनं मां त्वमेव जीवयेत्याह- अधरसुधारसमुपनय भामिनि जीवयमृतमिव दासम् ॥ खयि विनिहितमनसं विरहानलदग्धवपुषमविलासम् ॥ ५॥ ४ !

द्वादशः सर्गः। सं० टी०-अधरेति । हे भामिनि कामकुशले त्वं अधरसुधारसं ओष्ठामृतर- सं उपनय देहि अनेन दासं सेवकं मां मृतमिव जीवय । कीदृशं त्वयि विनि- हितमनसं दत्तमानसं । पुनः कीदृशं विरहानलेन वियोगाग्निना दग्धं वपुः शरीरं यस्य अतएवाविलासं निश्चलं मृतस्तु निश्चलो भवति ॥ ५ ॥ भा० टी०-,' कामिनी ! अधरामृतको प्राप्तकरो तुम्हारेविषे चिंतलगाये, विरह अग्नि से दुग्ध शरीरवाले चेष्टारहितहए मुझको, मरे हुए दोसकी तरह जिवावो ॥ ५ ॥ चाटुकेन प्रसन्नां प्रत्याह- शशिमुखि मुखरय मणिरसनागुणमैनुगुणकंठनिनादम् ।। मम श्रुतियुगले पिंकरवविकले शमय चिरादेवसादम् ॥ ६ ॥ सं० टी०-शशीति । हे शशिमुखि चंद्रवदने त्वं मणिरसनागुणं मणियु- कांचीदाम मुखस्य शब्दितं कारय । कीदृशं अनुगुणः सदृशः कंठनिनादो यस्य कंठगीतनादसदृशमित्यर्थः तेन शब्देन त्वं मम श्रुतियुगले कर्ण युग्मे चिरात्तव विरहेण योऽवसादः खेदस्तं शमय नाशय । खेदकारणमाह कीदृशे श्रुतियुगले पिकरुतैः कोकिलाशब्दैविकले दुःखिते । विरहिणो हि पिकरुतं दु:- सहं भवति ॥ ६॥ भा० टी०-हे' चंद्रमुखी ! कंठेके निनाद सरीखे शब्दवाली, मणिजड़ित तागडीको बजावो, कोकिलोंके शब्दसे विकलहुए मेरे दोनों कानोंमें जो बहुत कालसे तुम्हारे विर- हका संताप है उसको शांत करो॥६॥ किंचिदवलोकयंतीमाह- मामतिविफलरुषा विकलीकृतमवलोकितुमधुनेदम् ॥ मीति लेजितमिव नयन तैव विरम विसृज रैतिखेदम् ॥ ७॥ सं० टी०-हे राधे तवेदं नयनं नेत्रं अधुना मामवलोकितुं द्रष्टुं लज्जितमिव मीलति मीलनं धत्ते । कीदृशं मां अतिविफलरुषा अतिविफलकोपेन विकली- कृतं कर्णातरं प्रापितं अतएव रोषाहिरम विरक्ता भव । रतिखेदं क्रीडादैन्यं वि- सृज त्यज । कोपं त्यक्त्वा मया सह रमणं कुर्वित्यर्थः ॥ ७ ॥ med ९० गीतगोविंदकाव्य भा० टी०-हे राधे! अब तुम्हारे यह नेत्रं, अत्यंत विफल क्रोध करके बिकल कियेहुए मुझको देखनेके वास्ते लेजित हुँएसे मीचते हैं तुम शीतहो क्रीडौंकी दीनताको दूर करो।।४॥ श्रीजयदेवकवेरिदमनुपंदनिगदितमधुरिपुमोदम् ।। जनयतु सिकजनेषु मेनोरमरतिरसभावविनोदम् ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविंदे त्रयोविंशतितम प्रबंधः ॥ २३ ॥ सं० टी०-श्रीति । श्रीजयदेवेन भणितमिदं गीतं रसिकजनेषु शृंगाररसिक- लोकेषु मनोरमं मनःप्रीतिकरं रतिः संभोगः रसः शृंगाररसः भावाः संचारिणसा- त्विकादयो ये तेषां विनोदं कौतुकं जनयतु उत्पादयतु । कीदृशमिदं अनुपदं पदेपदे निगदितो उक्तो मधुरिपोः कृष्णस्य मोदी हों यत्र गीते ॥ ८ ॥ भा० टी०-श्रीजयदेव कविसे कहाहुआ यह पैद पदमें वर्णित कियाहै श्रीकृष्णका आनंद जिसमें ऐसा गीत रसिकजनोंविषे मैनकी प्रीति, रमणका रस सात्त्विक आदि- भाव, इनको उत्पन्न करो॥८॥ इतिश्रीगीतगोविंदस्यरसिकमियानाम भाषाटीकायां त्रयोविंशतितमः प्रबंधः ॥ २३ ॥ इदानी सुरतारंभ निरूपयति-- श्लोकः॥प्रत्यूहः पुलकांकुरेण निबिडाश्लेषे निमेषेण चे क्रीडौंकृतविलोकितेऽर्धरसुधापाने कथाकेलिभिः॥ आनंदाधिगमेन मन्मथकलायुद्धेपि यस्मिन्न दुद्भूतः से तयोर्बभूव सुरतारंभः प्रियंभावुकः ॥ १॥ सं० टी०-प्रत्यूह इति । तयोः राधाकृष्णयोः सुरतारंभः प्रियंभावुक: प्रियं भवितुं शीलं यस्य सः उद्भूतः प्रकटो बभूव । स कः यस्मिन्सुरतारंभे निबिडाश्लेषे गाढालिंगने कर्तव्ये पुलकांकुरेण रोमोगमेन प्रत्यूहः विनोभूत् । ध्यबंधानकर्तृत्वाद्रोमोझवस्थ यस्मिन्सुरलारंभे ग्रीडाकृतविलोकिते क्रिडासु अभि- प्रायपूर्वकं यद्विलोकितं तस्मिन् कर्तव्ये निमेषेण पक्ष्मचलनेन प्रत्यूहोऽभूत् । यस्मिन्नधरसुधापाने ओठामृतपाने कर्तव्ये कन्याकेलिभिः प्रत्युहोऽभूत् । अपिः -1 द्वादशः सर्गः। १३५ समुच्चयये । यस्मिन्मन्मथकलायुद्धे कामकलान्वितसुरतसंग्रामे कर्तव्ये आनंदा- धिगमेन आनंदप्राप्त्या प्रत्यूहोऽभूत् प्रीत्या आनंदप्राप्तिः ॥ १ ॥ भा० टी०-तिनै राधाकृष्णका वह, मैथुनारंभ पारको उत्पन्न करनेवाला प्रकट होता भैया कि जिसमें हेढ़ आलिंगन करनेमें रोमावलियोंसेही विनं भया और कीड़ाके अभि- प्रायपूर्वक देखनेमें पैलकझिपकनेसे अँधरामृत पानमें वार्तालापसे कॉमयुद्ध में भी आनं- दकी प्राप्तिसेही विघ्न भैया॥१॥ तदेव विपरीताख्यं उक्तिवैचित्र्येण कथयति-- श्लोकः ॥ दोभ्या संयमितः पयोधरभरेणापीडितःपा- णिजैविडो देशनैः क्षताधरपुटः श्रोणीतटेनोहतः हस्तेनानमितः कैचेऽधैरमधुस्यंदेन संमोहितः कोतः कामपि वैप्तिमाप तदेहो कामस्य वामा गतिः ॥२॥ सं० टी०-दोयामिति । कांतः कृष्णः कामपि अनिर्वचनीयां तृप्ति संतोष- माप प्रापत् । कीदृशः कृष्णः दोा हस्ताम्यां संयमित: बद्धः अर्थान्नायिकायाः। पुनः कीदृशः पयोधरभरेण स्तनभरेण पीडितः पाणिजैनखैराविद्धः खंडितः द- शनैर्दैतैः क्षतमधरपुटं यस्य सः पुनः कीदृशः श्रोणीतटेन कटिप्रदेशेनाहतस्ता- डितः कचे केशबंधे हस्तेन आनमितः नम्रीकृतः। पुनः कीदृशः अधरमधुस्य देन अधरामृतरसेन संमोहितः । यत्क्रोधजनकं तदेवातिसंतोषकारकमतएव का- मस्य मदनस्य वामा विपरीतैव गतिरित्यर्थः॥२॥ तदेव पुनः कथयति-- भा० टी०-भुजाओंसे बांधाहुआ कुचाओंके भारसे आपीडित हुआ, नेखोंसे विधा- हुआ, दाँतोसे कटेहुए ओष्ठवालाहुआ, केटिप्रदेशसे आहत हुआ, हथिसे केशंबंधमें नैवाया- हुआ, अँधरामृतसे मोहितहुँआ ऐसाभी श्रीकृष्ण काँईक विलक्षण तृप्तिको भाँप्तभयाहै अहो सो२ यह कामदेवकी बड़ी उल्टी गतिहै ॥२॥ श्लोकः॥ मारांके रैतिकेलिसंकुलरणारंभे तैया साहसप्रायं कांतजयाय किंचिदुपरि प्रारंभि यत्संभ्रमात ॥ निष्प- 1

१३६
गीतगोविन्दकाव्ये
दा जैघनस्थली शिथिलिता 'दोर्वल्लिसत्कंपितं वक्षो
मीलितक्षि पौरुषरसः स्त्रीणां कुतः सिद्धयति ॥३॥
सं० टी०-मारांके इति । मारांके मारांकसंज्ञके रतिकेलिसंकुलरणारंभे सु-
रतक्रीडातुमुलयुद्धारंभे तया राधया यत्संभ्रमात् कांतजयाय कृष्णजयार्थ सा-
हसप्रायं किंचिदुपरि विपरीतरतं प्रारंभि आरब्धं तदेव जघनस्थली निष्पंदा
तदा स्तब्धा जाता दोर्वल्लि जलता शिथिला जाता वक्षस्थलमपि कंपयुक्तम-
भूत् । तथा अक्षि नेत्रयुग्मं मीलितमभूत् । अतएव स्त्रीभिरतिसाहसात्प्रारब्ध-
मपि पौरुषं कुतः सिद्धयेन्नैव सिद्धयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
भा० टी०-कामसंज्ञक, रेमणरूपी क्रीड़ासे संकुल युद्ध प्रारंभ भया तब तिस राधाने,
जो संभ्रमसे साहसपूर्वक श्रीकृष्णको जीतनेकेवास्ते कछुक ऊपर प्रारंभ किया विपरीत
रमण किया, उसी समय जंघाओंकी चंचलता नहीं रही और भुंजा शिथिल होगई, छाती
कंपने लगगई आँख मिचगई इसलिये, रमण समयमें स्त्रियोंके पुरुषार्थका रस कहांसे
सिद्ध होता है ॥ ३॥
श्लोकः ॥ तस्याः पाटलपाणिजांकितसुरोनिद्राकषाये
दृशौ निधूताधरशोणिमा विलुलितस्रस्तस्रजो मूईजाः॥
कांचीदाम देर श्वथा चलमिति प्रोतनिखातैशोरे
भिः कामशरैस्तदद्रुतमहो पत्युमनः कीलितमें ॥४॥
सं० टी०–तस्याइति । एभिः पूर्वोत्तैः कामशरैर्यत्पत्युः स्वामिनो मनः की-
लितं विद्धं इति एतदद्भुतमाश्चर्यमभूत् । कथंभूतैः कामशरैः प्रातःकाले दृशो-
नेत्रयोर्निखातरारोपितैः । इतीति किंतस्या राधायाः उरः पाटलपाणिजैः श्वेतर-
क्तनखैश्चिह्नितं ।तस्या निद्राकषाये निद्रालोहिते दृशौ नेत्रे । तस्या निर्धृतः
क्षालितः अधरशोणिमा अघरलौहित्यं । तस्या विलुलिताः स्रस्ताः शिथिलिताः
स्रजोमाला येभ्यस्ते मूईजाः केशाः दरं ईषत् श्लथं शिथिलं अंचलं वस्त्रं यस्य
तादृशं कांची दाम मेखलागुणः कामशरैः नखक्षतजागरचुंबनकेशाकर्षणनीवी
मोचनानि पंचशराः निरूपिताः । अन्यत्र निखातैर्बाणैरन्यत्कीलितमित्याश्चर्य
मित्यर्थः ॥ ४॥

द्वादशः सर्गः।
१३७
भा० टी०-तिस राधाकी छाती श्वेतै और लालरंगवाले नखोंकरके चिन्हित होरही है, नेत्र
निद्रासे गदमले लाल होरहेहैं,ओष्ठोंकी लाली दूर हो रही है,केरौं मुड़ रहे हैं ढीले होरहे हैं तथा
केशोंके पुष्प खिंड रहे हैं और तागड़ीकी लरीके पासका वैस्त्र कछुक शिथिल होरहाहै, इस
प्रकारसे भीतःकालमें नेत्रोंके औरोपण करनेसे इन नखोंके चोंटे १ उजागरा २ चूंब-
ना ३ केश खींचना ४ नोवीखोलने ५ रूप पांच कामबाणोंकरके अपने पतिका मन
की ले दिया वींधदिया अंहो यह बड़ा आश्चर्य है; क्योंकि, अपने शरीरपर प्राप्त भये बा-
णोंसे दूसरेका मन वांधा ॥ ४॥
श्लोकः ॥ खामप्राप्य मयि स्वयंवरंपरां क्षीरोदतीरोदरे
शंके सुंदरि कालकूट मैपिवन्मूढो मृडानीपतिः ॥ इत्थं
पूर्वकथाभिरैन्यमनसो विक्षिप्य वामांचलं रौधायाः
स्तनकोरकोपरिलसन्नेत्रो हरिः पातु वः ॥५॥
सं० टी०-त्वामप्राप्येति । हरिः कृष्णः वः युष्मान् पातु । कीदृशो हरिः
राधायाः स्तनौ कोमलत्वापतितत्वादिना गुणेन कोरकाविव तयोरुपरि लसती
संबद्धे नेत्रे यस्य । किं कृत्वा वामांचलं हृदयवामदेशलग्नांचलं विक्षिप्य दूरी-
कृत्य । कीदृश्याः राधायाः इत्थं इति पूर्वकथाभिः अन्यमनसः कथादत्तचित्ता-
या इत्यर्थः । कथामेवाह हे सुंदरि क्षीरोदतीरोदरे क्षीरसमुद्रतीरमध्ये मृडानी-
पतिर्महादेवस्त्वामप्राप्य कालकूटविषमपिबदित्यहं शंके तर्कयामि । यतः मूढः
ज्ञानरहितः । कीदृशीं त्वां मयि मन्निमित्तं निमित्ते सप्तमी । स्वयंवरपरां म-
देकपतिकामामित्यर्थः । इत्थं पूर्व कथा । अनेन गौरीपतित्वेपि तवालाभाद्विष-
मपिबत् इति गौर्या अपि अधिकगुणेतिभावः ॥ ५ ॥
भा. टी-श्रीकृष्ण राधासे कहने लगे, कि हे' सुंदरी ! मैं ऐसी शंका करताहूं कि
मेरे निमित्त क्षीरसागरके तटमें आपही वरनेमें तत्पर हुई तुमको नहीं प्राप्त होके मूंढ
शिवजी कालकूट विषको पीतेभैये, ऐसी ऐसी पूर्वकथाओंसे अन्य जगह ( पूर्वकथामें )
मनवाली राधों के उत्तरीय वस्त्रको दूर करके तिसके कुँचरूपी कलियोंपर लगेहुए नेत्रोंवार
ले श्रीकृष्ण तुम्हारी (भक्तजनोंकी ) रक्षा करो ॥५॥

१३८ गीतगोविदकाव्ये श्लोकः ॥ व्यालोलः केशपाशस्तरलितमलकैः स्वेदलोलौ कपोलौ स्पष्टा दंष्टाधरश्रीः कुंचकलशरुचा हारिता हास्य- ष्टिः॥ कांची कोचिंगताशी स्तनजघनपदं पाणिनाच्छाद्य सैद्यः पश्यंती चात्मरूपं तेंदपि विलुलितस्रग्धरे यं धिनीति ॥६॥ सं० टी०-व्यालोल इति । इयं राधा तदपि तथापि धिनोति प्रीणयति अर्थात्कृष्णं । कीदृशी राधा पाणिना हस्तेन जघनयोः पदं आभोगं सद्यः आ- च्छाद्य आत्मरूपं पश्यंती विलुलिता म्लानां जं धारयतीति । आत्मरूपमेवा- ह । केशपाशो व्यालोलः इतस्ततो विक्षिप्तोऽभूत् । अलकैश्चूर्णकुंतलैस्तरलितं स्थानाच्चलितम् । कपोलौ खेदेन धर्मजलेन लोलौ व्याप्तौ । दष्टाधरश्री: खंडि- ताधरलक्ष्मीः स्पष्टा व्यक्ता । कुचकलशरुचा स्तनघटदीप्त्या हारयष्टिं: मुक्ताक- लापः हारिता दूरीकृता । कांची रशना कांचिदाशां दिशं गता चलिता । य. द्यपीति सर्वत्र योजनीयं । स्रग्धर नामकं छंदश्वेदम् ॥ ६ ॥ भा० टी०-केशबंध खिंडगये, अलक चंचल होगये, कपोल पसीनायुक्त ( और ) क्षतहुए ओष्ठोंकी शोभा दीखरही, कुंचकलशोंकी दीप्तिकरके हारकी शोभा दूर होरही, तोगड़ी कि सीक दिशामें चलित होरही. ऐसे समयमें शीघ्रही ( अपनें ) हाँथसे कुँचा और आभोगस्थानको ढांकके और अपने स्वरूपको देखेती हुई,शि थिल पुष्पोंकी माला धारण करनेवाली यह राधा तिसँ श्रीकृष्णको तृप्त करती है ॥ ६ ॥ श्लोकः ॥ ईषन्मीलितदृष्टिमुग्धहसितं सीत्कारधारावशादव्य क्ताकुलकेलिकाकुविकसइंतांशुधौताधरम् ॥ श्वासोत्कंपिपयो- धरोपरिपरिष्वंगाकुरंगीदृशो हर्षोत्कर्षविमुक्तनिःसहतनार्ध- न्यो धयत्यांननम् ॥७॥ सं० टी०-ईषदिति । कुरंगीदृशो हरिणनयनायाः आननं मुखं धन्यो भा- ग्यवात् जनो धयति पिबति । कीदृश्याः कुरंगीदृशः श्वासेन कामजनितेन ख- रपवनेन उत्कंपितो किंचिच्चलितौ पयोधरौ स्तनौ तयोरुपरि परिष्वंगादालिंगना- है। दशः सर्गः त् यः हर्षोत्कर्षः हर्षाधिक्यं तेन विमुक्ता त्यक्ता सालसा अतएव निःसहा कार्याक्षमा तनुः शरीरं यस्याः परिष्वंगं कृत्वा धन्यो धयति पिबतीति भावः । कीदृशमाननं ईषन्मीलितदृष्टि मुकुलितनयनं मुग्धं सुंदरं हसितं हास्यं यस्मिन् पुनः कीदृशं सीत्कारधारावशात् कामविकारपरंपरावशात् अव्यक्ता आकुला या केलिस्तस्यां यः काकुः शोकमित्यादिभिः ध्वनिविशेषस्तेन विकसंतः प्रकटीभ- वंतो ये दंता दशनास्तेषामंशुभिः किरणैर्धीतः क्षालितः अधरो यस्मिन् ॥ ७ ॥ भा० टी०-धन्य जन, कामजनित श्वाससे हिलते हुए कुचाओंके ऊपर आलिंगन कर- नेसे अर्थात् स्पर्श करनेसे अत्यंत हर्ष होनेसे आलस्ययुक्त शरीरवाली; मृगसरीखे नेत्रोंवा- लीके कछुक मीलित नेत्रयुक्त मनोहर हास्यवाला और सीत्कार शब्दकी धाराके वशसे आकुल क्रीड़ाके काकुशब्द ( ना ना ना ) कथनसे प्रकट होतेहुए दांतोंकी किरणोंकरके धोया गया, ऐसा ओष्ठ जहां है ऐसे मुंखका पान करताहै ॥ ७ ॥ श्लोकः ॥ अथ सा निर्गताबाधाराधा स्वाधीनभर्तृका॥ निजगाद रतिक्लांतं कांतं मंडनवांछया ॥ ८॥ इति च सहसा प्रीतं सुरतांते मानितातिखित्रांगी ॥ राँचा जैगाद सौदरमिदमानदेन गोविंदम् ॥ ९ ॥ सं० टी०-अथेति । अथानंतरं राधा सुरतांते आनंदेन गोविंदं कृष्णमिदं वक्ष्यमाणं सादरं निजगाद । कीदृशी सहसा ईषद्धास्ययुक्ता निर्गता आसमंता- द्भावेन बाधा कामपीडा यस्याः सा सुखेनाधीनः भर्ता प्रियो यस्याः सा । कि- मर्थ निजगादेत्यत आह मण्डनवांछया प्रियकर्तृकालंकरणवांछयेत्यर्थः । तस्याः स्वाधीनभर्तृकायाः लक्षणं भरतशास्त्रे उक्तं। " क्षणं कराहतेनैव क्षणं चरणपाति- ते । कन्दुकेनेव कांतेन क्रीडेत्स्वाधीनभतृका" । कथंभूतं कृष्णं कांतं प्रियं क- मनीयं सुन्दरम् । पुनः कीदृशं रतौ सुरते लांत परिश्रांतम् ॥ ८ ॥ भा० टी०-इससे अनंतर बाधारहित हुई, पतिको स्वाधीन करनेवाली वह राधा अप- ना शृंगार करनेकी इच्छाकरके, रॅमणमें श्रांतहुए प्रियपतिको कहती भई॥ ८॥ और इस आगे कहने योग्य वक्ष्यमाणको, मान्य और अत्यंत खिन्न अंगवाली ( वह ) राधा सहसा आनंदकरके मणके अंतमें फँसन्न हुए गोविदको आदरपूर्वक पैह कहती भई ॥ ९ ॥ ।

१४०
गीतगोविंदकाव्ये
१२
अथ चतुर्विंशतितमः प्रबंधो रामकरीरागेण यतिताले गीयते
अब चौवीसवां प्रबंध रामकरी रागकरके यतितालमें गायाँजाताहै-
यद्राधा निजगाद तदेव गीतेनाह-
कुरु यदुनंदन चंदनशिशिरतरेण करण पयोधरे।।
गमदपत्रकर्मत्र मनोभवमंगलकलशसहोदरे ॥ १॥
निजगाद सा यदुनंदने ॥ क्रीडति हृदयानंदने ॥ध्रु॥
सं० टी०-कुर्विति । रामकरीरागः हृदयानन्दने चित्तहर्षके यदुनन्दने कृ-
ष्णे क्रीडति सति सा राधा निजगाद उक्तवती । किं निजगादेत्यत आह
यदुनन्दन कृष्ण त्वं मम अत्रास्मिन्पयोधरे करेण स्वहस्तेन मृगमदपत्रकं क-
स्तूरिकापत्रावली कुरु । कीदृशेन करेण चन्दनबच्छिशिरेण अतिशीतलेन ।
कीदृशे पयोधरे मनोभवस्य कामस्य मंगलाय कलशः पूर्णकुम्भस्तस्य सहोदरे
तुल्ये मंगलं हिरण्यमिति वा ॥ १ ॥
भा० टी०-हृदयको आनंद करनेवाले यदुनंदन श्रीकृष्णक क्रीडा करचुके तब वह (रा-
धा) कहतीभई कि हे यदुनंदन ! तुम कामदेवके मंगलरूप कलशोंके समान ईंन कुंचकल-
शोंपर चंदैनसेभी शीतल ( अपने ) होथकरके कैस्तूरीकी पत्रावली बनावो ॥ १॥
अलिकुलगंजनसंजनकं रतिनायकसायकमोचने ॥
स्वधरचुंबनलंबितकज्जलमुज्ज्वलय प्रिय लोचने ॥ २ ॥
सं० टी०-अलीति । हे प्रिय कृष्ण त्वं लोचने मदीये नेत्रे त्वदधराभ्यां
चुम्बनेन लम्बितं गलितं कज्जलं उज्ज्वलय पुनरुद्दीपय । कीदृशं कज्जलं
अलिकुलस्य भ्रमरसंघस्य गंजनमभिभवं संजनयतीति संजनकं विधायकम् ।
कीदृशे लोचने रतिनायकस्य कामस्य सायकान् मोचयति तस्मिन् नयनक-
टाक्षप्रत्यंचिकमासाद्य कामो बाणान् मोचयतीति भावः । एतत्प्रेरणाय काम-
बाणं मुंचतीत्यर्थः ॥ २
भा० टी०-हे' प्रिय ! कामबाणको छोड़नेवाले मेरे नेत्रोंमें मरोंके कुलका तिरस्कार
करनेवाला तुम्हारे अधरोष्ठ चुंबनसे गलितहुए कज्ज्वलको उज्वल करो ॥ २ ॥

द्वादशः सर्गः। नयनकुरंगतरंगविलासनिरोधकरे श्रुतिमंडले ॥ मनमिजपाशविलासधरे शुभवेष निवेशय कुंडले ॥३॥ सं० टी०-नयनेति । हे शुभवेष रुचिरालंकार कृष्ण त्वं मम श्रुतिमण्ड- ले कर्णप्रदेशे कुण्डले निवेशय कुण्डलयुग्मं स्थापय । कीदृशे श्रुतिमण्डले नयने एव कुरंगो मृगस्तस्य तरंगविलासस्य उत्फालगमनस्य निरोधं निषेधं करोतीति तथा । पुनः कीदृशे मनसिजस्य कामस्य यः पाशस्तस्य विलासं सादृश्यं लीलां धारयतीति पाशः पशुगमननिरोधको भवतीति ॥ ३ ॥ भा० टी०-'हे सुंदर वेषवाले ! ( श्रीकृष्ण ) कामकी फांशीकी लीलाको धारण कर- नेवाले और नेत्ररूपी मृगके तरंगविलासको रोकनेवाले कानोंमें कुंडलोंको पहिनावो ॥३॥ भ्रमरचयं रचयंतमुपरि रुचिरं सुचिरं मम सन्मुखे ॥ जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकर्मलकं मुंखे ॥ ४ ॥ सं० टी०-भ्रमरेति । हे कृष्ण मम सन्मुखे सुन्दरमुखे अलकं केशपाशं परिकर्मय प्रसाधय मण्डयेत्यर्थः । कीदृशमलकं उपरि मुखोपरि सुचिरं बहु. कालं व्याप्य रुचिरं भ्रमरसमूहं रचयंतं कारयंतं स्वजातीयबुद्धया भ्रमरस्तत्र पततीति भावः । यहा मुखं कमलस्थानीयं कमले भ्रमरास्तिष्ठति तद्वत् । कीदृशे मुखे जितं कमलं येन तादृशे विमले निर्मले । कीदृशमलकं नर्मज- नकं क्रीडाकारकम् ॥ ४ ॥ भा० टी०-हे प्रिय ! लक्ष्मीके मुखको जीतनेवाले, निर्मल मेरे उत्तम मुखपर जोकि बहुत कालतक मुंखपर सुंदर भ्रमर समूहको करै ऐसा, मुखपर क्रीडौंको उत्पन्न करने- वाला अलकपाटीको रेची ॥४॥ मृगमदरसवलितं ललितं कुरु तिलकमलिकरजनीकरे ॥ विहितकलंककलं कमलानन विमितश्रमसीकरे ॥५॥ सं० टी०-मृगमदेति । हे कमलनयन कृष्ण त्वं अलिकरजनीकरे लला- टचन्द्रे तिलकं कुरु । कीदृशं मृगमदरसेन वलितं निर्मितं अतएव ललितं मनोहरं । पुन कीदृशं विहिता कृता कलंकस्यांकस्य कला षोडशभागो यत्र ।

गीतगोविंदकाव्ये।
अथवा कला शोभा यत्र । द्वितीयाचन्द्रप्रायं तिलकं कुर्वित्यर्थः । कथंभूतेऽ-
लिकरजनीकरे विश्रमिताः श्रमसीकरा: उपशांता: प्रयासजलकणा यत्र । एतेन
चंद्रोपि प्रकटलांछनछविदृश्यत इति ॥ ५ ॥
भा० टी०-हे' कमलानन ! श्रमके स्वेदबिंदुओंसे रहितहुए ( मेरे ) मैस्तकरूप चं.
द्रमाविषे कलारहित, द्वितीयाके चंद्रमासरीखे कस्तूरीसे रचेहुए मनोहर तिलकको रचो५॥
मम रुचिरे चिंकुरे कुंरु मानद मनसिजध्वजचामरे ॥
रेतिगलिले ललित कुसुमानि शिखंडिशिखंडकडामरे ॥६॥
सं० टी०-ममेति । हे मानद मानखण्डन मानदायक वा मम रुचिरे सु-
न्दरे चिकुरे । जात्येकवचनं । कुसुमानि पुष्पाणि कुरु रचयेत्यर्थः । कीदृशे
चिकुरे मनसिजस्य कामस्य ध्वजचामरतुल्ये । पुनः कीदृशे ललिते रतिगलिते
सुरतसमये मुक्तबंधने । पुनः कीदृशे ललिते शृंगारचेष्टया युक्ते । पुनः की-
दृशे शिखंडिनो मयूरस्य शिखंडकस्येव पिच्छस्येव डामरे आटोपे यस्य आ-
डंबरमित्यर्थः ॥ ६॥
भा० टी०-हे भानद ! मानको देनेवाले ! अथवा मानको खंडन करनेवाले ! कामके
ध्वजा और चंवरकी तुल्य, रमणसमयमें शिथिलहुए, मैंनोहर मयूरके चंदा, पंखोंसरीखे
आडंबरवाले, रुचिर, ऐसे मेरे वालोंमें पुष्पोंको करो अर्थात् गूंथो ॥ ६॥
सरसघने जघने मैम शंबरदारणवारणकंदरे ॥
मणिरशनावसनाभरणानि शुभाशय वासय सुंदरे ॥७॥
सं० टी०-सरसेति । हे शुभाशय महोदारचित्त त्वं मम सुंदरे जघने म-
णिरशना मणियुक्तघंटिकावसनानि वस्त्राणि आभरणानि अलंकरणानि वासय
परिधानं कारय । कीदृशे जघने सरसः कामजनकः घनो निबिडश्च पश्चात्कर्म-
धारयः । पुनः कीदृशे शंबरदारणः कामः स एव वारणः कुंजरस्तस्य कंदरे
वासस्थाने ॥ ७ ॥
भा० टी०-हे' अत्यंत उदार चित्तवाले ! श्रीकृष्ण ! मेरे सुंदर कामजनक धन क.
ठोर और कामरूपी हस्तीके रहनेका स्थानरूप जघनस्थलपर मणिजड़ित तागड़ीके बूंघ-
रुवोंसे युक्त वस्त्रोंको सजावो सुंदर प्रकारसे रचो ॥ ७ ॥

द्वादशः सर्गः। श्रीजयदेववचसि शुभदे हृदयं सदयं कुरु मंडने ॥ हरिचरणस्मरणामृतनिर्मितकलिकलुषज्वरखंडने ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदे चतुर्विंशतितमः प्रबंधः ॥२४॥ सं० टी०-श्रीजयदेवेति । हे भक्तजन त्वं मण्डने अलंकारभूते शुभदे कल्याणप्रदे श्रीजयदेववचसि गीतरूपे हृदयं मनः सदयं दयायुक्तं तत्परं कु- वित्यर्थः । कीदृशे वचसि हरिचरणस्मरणामृतेन निर्मितं कृतं कलिकलुषज्व- रस्य कलिकृतपापरूपज्वरस्य खण्डनं नाशो येन ॥ ८॥ भा० टी०-हे भक्तजन ! अलंकाररूप, शुभदायक, भंगवान्के चरणस्मरणरूप अमृत- करके कलियुगके पापोंका नाश करनेवाले, श्रीजयदेवकविके बचनविषे देयायुक्त मनको करो ( लगावो)॥८॥ इतिश्री गीतगोविंदस्यरसिकभियानामभाषाटीकायां चतुर्विंशति- तमः प्रबंधः ॥ २४॥ श्लोकः ॥ रचय कुचयो पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयोघटय जै- घने कांचीमंचे स्रजा कबरीभरम् ॥ कलय वलयश्रेणी पाणी पदे कुंरु नँपुराविति निगदितः प्रीतः पीतबिरोपि तथा कैरोद१॥ सं० टी०-रचयेति । इति राधया निगदितः उक्तः प्रीतः संतुष्टः पीतांब- रोपि तथाऽकरोत् । इति किं हे कृष्ण मम कुचयोः स्तनयोश्चित्रं चित्रविशेष रचय । कपोलयोः पत्रं पत्रावली करेण रचय कुरुष्व जघने कांची क्षुघटिका घटय अर्पय । सजा पुष्पमालया कबरीभारं केशपाशं अंच पूजय बन्धनं कु- वित्यर्थः । हस्ते वलयश्रेणी कंकणपंक्ति स्थापय । पदे चरणयोः नूपुरौ कुरु स्थापय । गीतोक्तस्य संक्षेपार्थकथने न दोष उक्तः॥१॥ मा० टी०-(हे प्रिय ! ) तुम कुचाओंपर चित्र बनाओ, कपोलोंपर पत्र बनावो, जाँघ- स्थानपर तागड़ीको शोभित करो ( अर्पण करो ) केशबंधनको पुष्पोंसे पूँजो, हाथोंमें कं- गणोंकी पंक्तिको पहिनीओ, "पैरोंमें ( पर) विछवे पहिनीओ इसप्रकारसे के.हेहुए भैसन्न भये श्रीकृष्णचंद्र भी तैसेही करते भये ॥१॥ श्लोकः ॥ पर्यकीकृतनागनायकफणाश्रेणीमणीनांगणे संकांतप्रतिबिंबसंकलनया बिभ्रदपुर्विक्रियाम् ॥ पादा- :

१४४ गौतगोविदकाव्य भोरुहधारिवारिधिसुतामणां दिक्षुः शतैः कायव्यूहमि वाचरत्रुपंचितापूतो हरिः पातु वः ॥ २ ॥ सं० टी०-पर्यंकीकृतेति । उपचितं समृद्ध आकृतं कामभावो यस्य स हरिः कृष्णः वः युष्मान् पातु । कीदृशो हरिः वपुर्विक्रियां देहविक्रियां शरीरपरामित्यर्थः बिभ्रद्धारयन् । किं कुर्वन् पर्यकीकृतः शय्यास्थाने कृतो नागनायकः शेष- स्तस्य फणाश्रेणी फणासमूहस्तस्य मणयस्तेषां गणे समूहे संक्रांतं संबद्धं तत्प्र- तिकृतिस्तस्य संकलनया अन्वयेनास्थित इत्यर्थः कामव्यूहमिव बहुशरीरतामि- वाचरन् कुर्वन् । किमिति कायव्यूह इत्यत आह । पुनः कीदृशः पादांभोरुहं श्रीकृष्णचरणकमलं धारयतीति धारिणी या वारिधिसुता लक्ष्मीस्तां अक्ष्णां शतै- नेत्रसहस्रर्दिदृक्षुः द्रष्टुमिच्छुः लक्ष्मीदर्शनं नेत्रद्वयेन तथा न संभवतीति कायब्यूहेन नेत्रबाहुल्यात् ॥२॥ भा० टी०- शय्यास्थानपर कियेहुए शेषनागके फोंकी पंक्तियोंके मंणिगणमें परहुँए प्रतिबिंबोंकी ( अन्वय ) संबंधकरके ( स्थितहुए ) और शरीरभावको धारण करनेका आचरणसाँ करतेहुए शरीरके विकारोंको धारण करते हुए और (अपने ) चरणकमलोंको धारण करतीहुई लक्ष्मीजीको आँखोंके हजारोकेरके देखनेकी इच्छावाले बढ़ेहुए कामभा- ववाले श्रीकृष्ण भगवान् तुम्हारी रक्षा करो ॥२॥ श्लोकः ॥ यहांधर्वकलासु कौशलमर्नुध्यानं च यदै- णवं यच्छंगारविवेकतत्त्वरचनाकाव्येषु लीलायितम्॥ तत्सर्व जयदेवपंडितकवेः कृष्णैकतानात्मनः सनिंदा परिशोधयंतु अँधियः श्रीगीतगोविंदतः ॥ ३ ॥ सं० टी०-यद्गांधर्वेति । यत् जयदेवकवेः गांधर्वकलासु विद्यासु कौशलं पटुत्वं प्रावीण्यमित्यर्थः । अस्तीत्यध्याहारः । यद्वैष्णवं विष्णोरनुध्यानमस्ति तथा श्रृंगाररसस्य यो विवेकः संभोगविप्रलंभादिरूपेण यद्विवेचनं तस्य तत्त्वं अर्थज्ञानं तत्तद्युक्तेषु काव्येषु रचनाया लीलायितं क्रीडाविलाससर्वस्वं । यहा लीलायितं शृंगारादिरसविभावनमस्ति तत्सर्वं जयदेवपंडितकवेः श्रीगीतगोविं.

द्वादशः सर्गः। १४५ दतः गीतगोविंदग्रंथात् सुधियः परिशोधयंतु विवेकिनः विचारयंतु सर्वतो भा- वेन शुद्धं कुर्वत्वित्यर्थः । कीदृशस्य जयदेवपंडितकवेः कृष्णैकतानात्मनः कृ- ष्णपरायणस्येत्यर्थः । जयदेवः पंडितः शास्त्राध्यापकः कविः काव्यकर्ता चेति जयदेवपंडितकवेः । श्रीशब्दस्तु ग्रंथांते मंगलार्थम् ॥ ३ ॥ भा० टी०-जो कटु गंधर्वकला ( गानविद्याओंमें ) प्रवीणता ( है ) ( जयदेवकी च- तुराई है ) और जो विष्णुका अनुध्यान है, जो शृंगार विवेकके तत्वज्ञानयुक्त रचनावा- ले काव्योंमें क्रीडा, विलास, शृंगार रस आदिकी भावना है वह संपूर्ण कृष्णचंद्रमें तत्पर हुए (इस ) श्रीजयदेवपंडित कविके श्री गीतगोविंद ग्रंथसे आनंदयुक्त पंडितजन (वि- चारलेओ) सर्वभावसे शुद्ध करो ॥ ३ ॥ श्लोकः॥श्रीभोजदेवप्रभवस्य राधादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य । फ्राशरादिप्रियवर्गकंठे श्रीगीतगोविंदकविलमस्तु ॥ ४ ॥ सं० टी०-श्रीभोजदेवेति । पराशरादयः कविश्रेष्ठास्तेषां प्रियो वर्गो गोष्ठी तस्य कंठे गलदेशे अस्तु । तस्य श्रीगीतगोविंदकवित्वं भोजदेवप्रभवस्य भो- जदेवोत्पन्नस्य तथा राधादेव्याः सुतस्येत्यनेन स्वपितृप्रतिपादनेन मंगलमाचरितं निजग्रंथे आशीरपि दत्तेति राधास्मरणात् आनंदयुक्तता द्योतिता ॥ ४ ॥ भा० टी०-श्रीभोजदेव नामक ( पिता ) से उत्पन्न हुए राधादेवीके पुत्र श्रीजयदेवक- विका श्रीगीतगोविंद कवित्व (कविता) पैराशर आदि कविजनोंके मित्र वर्गोंके कंठमें स्थि- ते हो ॥ ४॥ श्लोकः ॥ साध्वी माध्वीक चिंता न भवति भवतः शैकरे कर्कशा सि द्राक्षे द्रेक्ष्यंति के त्वामतमसि क्षीरें नीर रसस्ते ॥ मीकंद "कंद कांताधर धरणितलं गच्छ यच्छं- ति भावं यावच्छंगारसारस्वतमिह जयदेवस्य विष्वग्वचांसि५ सं० टी०-साध्वीति । विष्वक् सर्वतः यावच्छंगारसारस्वतंभावं जयदेवस्य वचांसि यच्छंति तावत् हे माध्वीक मधो भवतस्तव मधुरमहमिति चिंता साध्वी न भवति। हे द्राक्षे त्वां के द्रक्ष्यत्यास्वादयंति । अमृत मृतमसि हे क्षीर १४६ गीतगोविन्दकाव्ये Hindi नीरं रसस्ते । हे माकंद कंद आक्रोशं कुरु । किंच हे कांताधर त्वं पातालं गच्छ श्रीजयदेवकाव्यमधुराख्यभगवद्रसास्वादनिर्वृता जनास्तदेकनिष्ठाः संतः ए- तेषां तिरस्कारं करिष्यंतीति भावः ॥ ५॥ भा० टी०-हे मधु ( शहद ) संबतर्फसे जबतक यहां जयदेव कविके बचन शृंगारही है सार जिसमें ऐसे ज्ञानभर्भावको देतेहैं तबतक तुम्हारी अभिलाषा अच्छी ( किसीको ) नहीं है. हे शर्करे ! (खांड ) तुम किरकरी लैंगतीहो, हे दाँख ! तुमको कौने देखेंगे, हे अमृत ! तुम मेरंगये हो, हे दुग्ध ! तुम्हारा रैस जैलकी समान है, हे आम्ररस ! तुम उच्चस्वरसे पुकारो,हे स्त्रीका अधरोष्ठ ! तुम पातालमें जावो, क्योंकि जयदेवकविकी कविताके रसके समान तुममें कोई नहीं है ॥ ५॥ लक्ष्मीदासतनूजेन भीषदासेन धीमता ॥ कारिता गीतगोविंदटीकेयं सुखदा. स्तु वः ॥ १ ॥ भीषदासनियुक्तेन कृष्णपत्यात्मसेविना ॥ नारायणेन सुकृतं गीतगोविंदटिप्पणम् ॥ २ ॥ टिप्पणे चेन्मदीये वै स्खलितं स्यात्प्रमादतः ॥ न कर्तव्यो ममाक्षेपो गंतुर्हि स्खलितं भवेत् ॥ ३ ॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवपंडितकृतौ गीतगोविंदे म हाकाव्ये प्रीतपीतांबरो नाम सटीको द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ इति श्रीगीतगोविंदे महाकाव्ये वेरीनिवासि गौडवंशावतंसद्विजशालग्रामात्मजबुधवस्ती रामशास्त्रविरचितरसिकभियानामभाषाटीकायां द्वादशः सर्गः ॥ १२ ॥ वसुवेदाङ्कभम्यब्दे १९४८ मधुकृष्णदले तथा ॥ गीतगोविंदटीकेयं चतुर्थ्यां पूर्णतामगात् ॥ १ ॥ इति गीतगोविंदं काव्यं सटीक समाप्तम्।

राधाविनोदकाव्यम् भाषाटीकासहितम् । permanamamabal0150mmarwar श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीराधाकृष्णाभ्यां नमः ॥ पितृवचनमवश्यमेव पाल्यं जगति जनानिति शासितुं वनांतम् । गतमतिकरुणारसाईचित्तं रघुपतिमेवमुपा- स्महे सदारम् ॥ १ ॥ राधाविनोदाख्यं काव्यं चिकिर्षनिर्विघ्नप्रारिप्सितसमाप्तिका मो रामचंद्रकविः परभेश्वरप्रार्थनारूपं मंगलमाचरति । श्लोकः॥ मालीनो घनमालीमालीनो वनमाली ॥ 'मालीनो बलमाली मालीनोऽवतु माली ॥ १॥ सं०टी०-वनमाली वनमाला आपादलंबिनी माला तहान्विष्णुः । पादलंबिनीं मालां वनमालां विदुर्बुधाः' इत्यभिधानात् । नोस्मान् ग्रंथकर्तृन् श्रोतॄन्वा अवतु रक्षतु । कीदृशः मालीनः मा लक्ष्मीः । ' मा तु लक्ष्म्या च मा- यायां ' इत्येकाक्षरः। लीना दर्पण इव हृदि लग्ना यस्य सः यहा मायां लीनों लोकपरंपरया कामाद्युत्पादनेन तदासक्त इत्यर्थः । एतादृशः । पुनः कीदृशः मालीन: मायां मायायां अलीनः निरंजननिराकारत्वात्तस्यामसक्तः पुनः की. मायां लक्ष्म्यां अलीनः सा तु लीना स तु नो सक्त इत्यर्थः। एकोदासीनत्वात् । पुनः किंभूतः मां शोभा अलंति व्रजति ते मालयो यदुगोपादयस्तेषां इनः स्वामी 'इनः सूर्ये प्रभौ राज्ञि मृगांके क्षत्रिये नृपे' इति विश्वः । यहा मालंते शोभंते ते मालिनः इंद्रादयस्तेषां इनः स्वामी इश्वरेश्वर इत्यर्थः । मालीनः माला पुष्पस्रक सा यस्य अस्तीति माली सुदामा तस्य इनः स्वामी दारियों- जनत्वात् । यद्दा मे शिवे आलीनः तदभिन्नत्त्वात् । यद्वा मः वेधाः स एव- अलिः कमलानुषंगित्वात् ,गौपम्यं तस्य इनः 'मः शिवश्चंद्रमा वेधाः' इत्ये काक्षरः । पुनः कीदृशः धनमाली घनवत् श्याम इत्यर्थः । पुनः कद्दिशः बल राधाविनोदकान्यं माली वलभद्रेण मालतेसौ बलमाली परसामर्थ्यवान् । पुनः कीदृशः माली माला पुष्पस्रक् सा यस्यास्तीति माली पुष्पस्रग्वानित्यर्थः । यद्दा मा अलीति पदच्छेदः कर्तव्यः । कीदृशः अली अलति सर्व प्राप्नोतीति अली परमात्मरूपे- ण सर्वांतर्यामी विश्वव्यापीत्यर्थः । अथ वा दशावतारवर्णनमारभते “ वनजौ वनजौ खर्वस्त्रिरामी सकृपोकृपः । अवतारा दशैवैते कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् वनमाली वने जले मालते शोभत इति वनमाली वने सलिलकानने' इत्यमरः मत्स्यरूपी विष्णुः नोऽवतु । कीदृशः बलमाली बलेन शंखासुरोन्मूलनकरणेन बलेन मालतेसौ । पुनः वनमाली कूर्मरूपी विष्णुः नोस्मानवतु । कीदृशः बल- माली सकलभूभारेण निष्पंदफणामंडलानंतोहहनकरणेन बलेन मालतेसौ । पु० ब० वनेऽरण्ये मालतेऽसौ वराहरूपी विष्णुः नोवतु। की० ब० सागरनिमग्नमही- मंडलोहरणकरणेन मालते । पुनः वनमाली नृसिंहरूपी विष्णुः नोवतु । की० ब० हिरण्यकशिपुसमुच्छेदकरणेन बलेन मालतेसौ । पुनः अघनमाली अ इव रुद्र इव धनं यथा तथा मालत इति अघनमाली यहा अघनं ह्रस्वं माली वा- मनरूपी विष्णुः नोवतु । की० ब० बलेन बलिच्छलनकरणेन मालतेसौ । पुनः वनमाली रुद्धस्वर्यानत्वात्तिर्थार्थ वने परिभ्रमन् जामदग्रयरूपी विष्णुर्नोवतु। की. ब. सकलक्षत्रियोत्पाटनकरणेन बलेन मालतेसौ । पुनः वनमाली दंड- कारण्यदेशे रामरूपी विष्णुर्नोवतु । की० धनमाली घनवत् श्यामः । पुनः की० ब० पौलस्त्याधुच्छेदकरणेन बलेन मालतेसौ । की० ब० बलरामेति स रामपदेन मालतेसौ । बलभद्ररूपो विष्णुः नोवतु । कीदृशः बलमाली कालिं- दीकर्षणेन बलेन मालतेसौ । पु० की. धनमाली शरदंबुदगौरैः । पुनः अव- नमाली अवनेन रक्षणेन मालतेसौ बुद्धरूपी विष्णुः नोवतु । की० ब० प्राण्य- हिंसादिकरणेन बलेन मालतेसौ । पुनः की० बलेन म्लेच्छोच्छेदनकरणेन मा- लतेसौ कल्किरूपी विष्णुः नोवतु । अथ संमोहनकाममंत्रोद्धारणपक्षमाह । सं- मोहनकाममंत्रमयरूपो हरिः नोवतु। मंत्रमयत्वं विशिनष्टि मालीनः मा शक्तिः सामान्यस्वरास्तेषु आलीनः ककारः तद्गतत्वेनैवोच्चार्यमाणत्वात् । प्रथमत्यागे सदीकम्। १४९ कारणभावादिति न्यानेन ककारो ग्राह्यः। तथा च ककारात्मक इत्यर्थः । धन- माली घनेन मा यस्य सः घनमः इंद्रः तस्य इदं बीजं घनमं तल्लातीति धन- माली तथा च लकारात्मक इत्यर्थः । मालीनः मायाः इदंतस्मिन् ईकारे आ- लीनः । पुनः मालीनः मश्चंद्रः आलीनोऽस्मिन् असौ । तदुक्तं शारदातिलके 'ब्रह्मा भूम्यां समासीनः शांतिबिंदुविभूषितः । बीजं मनोभुवः प्रोक्तंजगत्रितय- मोहनम् ' ॥१॥ भा० टी०-वैनमाली अर्थात् उत्तम पैरोंतक लटकती हुई मालावाले लक्ष्मीविषे लन होरहे ( आसक्तहो रहे ) हुए, मालीन अर्थात् मायाविषे अलीन हैं संसक्त नहीं ऐसे मालीन अर्थात् शोभाको प्राप्त होनेवाले यादव आदिकोंके स्वामी, मालीन अर्थात् माला- वाले जो सुदामाजी तिनके स्वामी धनमाली अर्थात् धनवत् ( मेघवत् ) श्याम सुंदर बैलमाली अर्थात् बलभद्रके संग शोभित होनेवाले, माली अर्थात् पुष्पोंकी मालावाले ऐसे, विष्णु भगवान् हमारी रक्षाकरो ॥१॥ विधुसुहृदिरहानलपीडिता विधुसुहत्तरलानिलपीडिता ॥ विधुसुहृद्धदनॉलिमपीडिता विधुसुहृत्संगिरोऽकिरदीडिताः॥२॥ सं० टी०-विधुसुहृदिति । विधुसुहत् विधुः विष्णुः सुहृत् प्रियो यस्याः " विधुश्चंद्रमास विष्णौ विधुः कर्पूरकामयोः” रिति विश्वः । आलिं सखी प्रति ईडिताः स्तुताः सुगिरः अकिरत् उवाचेत्यर्थः । कीदृशी विधुसुहृहिरहानलपीडिता विधुः विष्णुः स एव सुहृत्प्रियस्तस्य विरहो वियोगः स एव अनलः वह्निस्तेन पीडिता । पुनः कीदृशी विधुसुहृत्तरला विधुश्चंद्रस्तस्य सुहृन्मन्मथस्तेन तरला चंचला। ' चंचलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमरः यहा विधुः कर्पूरः तस्य सुहृत् समस्तरलो हारमध्यमणिर्यस्याः सा ' तरल: स्यान्मध्यगो मणिः' इति शाश्वतः । कामज्वरान्निस्तेजस्कमुक्ताइत्यर्थः । पुनः कीदृशी अनिलपीडिता अनिलो मलयानिलः तेन पीडिता । पुनः कीदृशी वि- धुसुहृद्वदना विधोश्चंद्रस्य सुहृत्समं तुल्यं वदनं यस्याः सा विरहसमयत्वात् चंद्रसाम्यं स्फुटमेव । यहा कर्पूरपांडुरवदना । पुनः कीदृशी ईडिता स्तुत्या सा राधिका राधाविनोदकाव्य अपि ईडिता इति पदच्छेदः कर्तव्यः । यहा अपीडिता एन कृष्णेन पीडिता अपीडिता कृष्णविरहपीडितेत्यर्थः ॥ २ ॥ भा० टी०-प्रियं विष्णुके विरहरूप अमिसे पीडित होरही है ऐसी, चंद्रमाके मित्र कामदेवसे चंचल होरही हुई, चंदैनयुक्त सुगंधित वायुसे पीड़ित होरही हुई, चंद्रमाका मित्र अर्थात् चंद्रतुल्य मुखवाली, (अपीईडिता) स्तुतिकरने योग्य अथवा अपीडिता विष्णु भगवानके विरहसे पीडित, विष्णु हैं प्रिय जिसके ऐसी राधाजी सँखीके प्रति स्तु- तिके सुंदर वचनोंको कहती भई ॥२॥ श्लोकः ॥ उदयते देयते देयते शशी सखि करकरे- स्तिमिराकरैः ॥ दिर्शमिमां चैर मांचे स्मारमं कमल कोमललोलललोचनम् ॥३॥ सं० टी०-उदयइति । हे सखि शशी चंद्रः उदयते च परं करैः इमां हस्ते वर्तमानां दिशं दयते प्राप्नोति कृपयतीत्यर्थः । कृपयितृत्वे हेतुमाह की- दृशैः करैः तिमिराकरैः तिमिरस्य अकरैः अकर्तृकैः । यहा तिमिरं आसमंता- किरंति हिंसंतीति तिमिराकरैः तद्गतध्वांतनाशकैरित्यर्थः । च परं करैः मां दयते पीडयतीत्यर्थः । दयदानगतिहिंसादर्शनेषु भौवादिकः । पीडनत्वमाह कीदृशैः करैः अकरैः अकं दुःखं रांति ददतीति दुःखदैरित्यर्थः । यहा के जलं रांति स्वीकुर्वतीति कराः न भवतीति अकरास्तैरुष्णरित्यर्थः अतस्त्वं रमारमं लक्ष्मीकांतं प्रति चर गच्छ स: रमासक्तोऽस्ति अतः स नागमिष्यति । कीदृशं रमारमं कमलकोमललोलललोचनं लुल्यते तल्लोलं लोलं लोलत्वं लात: ते लोलले कमलं सरोजमिव शृंगीवास इव कोमले मनोहरे लोलले चंचले लो- चने यस्य तम् । यहा कीदृशः शशी अंकमलकः अंकः कलंकः स एव मलो यस्मिन् तदंकमलं कं मूर्धा यस्य सः । एतत्पक्षे कीदृशं रमारमं लक्ष्म्या क्री- डतं यहा चरमां दिशं अंत्यामवस्थां दयते प्रापयति । पुनः कीदृशं रमारमं लक्ष्मीरमं यहा शशी कमलः के सुखे कमलक: दुःखद् इत्यर्थः ॥ ३ ॥ भा० टी०-हे सैखि ! चंद्रमा उदय होता है और अंधकारको नष्ट करनेवाले, अंक सटीकम् । , अर्थात् दुःखको देनेवाले किरणोंकरके इस दिशाको प्राप्त होता है और मुझको पीडाँ करता है ( इसलिये तुम ) कमलेकी तरह कोमल और चंचल नेत्रोंवाले, रैमारम अर्थात् श्रीकृष्णके पास जावो ॥ ३ ॥ श्लोकः ॥ कुंमुबंधुरबंधुरबंधुरः से तनुतेऽतनुतेतनुते ततः ॥ हिमकरो हिमता हिमतामतां किमर्नु मा संशं सदृशं विधोः॥४॥ सं० टी०--कुमुबंधुरिति । हे सखी हिमकरः चंद्रः मा अनूदिश्य अहि- मतां उष्णतां तनुते विस्तारयति हि यत् तत् विधोः सदृशं कुलपरंपरागतं विरहिणीपीडनं उचितं किं । कीदृशं मां मतामतां मान्यां । पुनः कीदृशीं मां सदृशं सज्ञानां । ' दृक् ज्ञाने ज्ञातरि त्रिवि ' त्यमरः । कीदृशः हिमकरः अबंधुरः अपां अंधुःकूपः तं राति प्राप्मोतीत्यबंधुरः शीतलः 'पुंस्येबांधुः पहिः कूप ' इत्यमरः । पुनः कीदृशः कुमुदबंधुरबंधुः कुमदानां बंधुरः प्रियो बंधुरि- त्यर्थः । पूनः कीदृशः अतनुतेतनुतेततः अतनुता महत्वं तदितः प्राप्तः अत एव नुतां स्तोतृत्वं इतः स एव इति ततः यहा अ इति पदच्छेदः हिमकरः शीतहस्तः अः विष्णुः मां अनूद्दिश्य विधोः चंद्रमसः सदृशं समानां अहिमतां उष्णतां परितापं तनोति की० अः कौ पृथ्व्यां मुत् हर्षो येषां ते कुमुदां ज- लानां अबंधवः राक्षसादयः तान् राति गृहाति इति कुमुबंधुरः दुष्टहंता स- चासौ बंधुरबंधुः शिष्टसुहृदित्यर्थः ॥ ४ ॥ भा० टी०-हे सखि! चंद्रमा, मान्यहूं (और) सदृश अर्थात् ज्ञानवाली ऐसी मेरा उद्देश करके उष्णता बढ़ाता है, जिससे सो योग्यही है, कि चंद्रमाको विरही जनको दुःख देना परंपरागत ही है. और यह चंद्रमा, अंबंधुर अर्थात् शीतल है और कुमोदिनियोंका प्रिय बंधु है ( और ) महत्व भावको प्राप्त होरहा है ततः अर्थात् इसी कारणसे वही स्तुत्य है सब स्तुति करते है ॥ ४ ॥ पुनः प्रकारांतरेण चंद्र निंदति- श्लोकः ॥ कमलिनीमलिनोंमलिनाऽलिनोविचलता चं लतासु लताशुभाम् ॥ विधुतभां विधुता विधुभानुभि- नयनयोरेनयोनयसीनयोः ॥ ५॥ ना १५२ राधाविनोदकाव्यं ? सं० टी०--कमलिनीति । हे अलि त्वं इमां कमलिनी ईनयोर्दीर्घयोः अ- नयो:नयनयोः नानयसि नापास्यसि । कीदृशीं मलिना लतासु विचलतालिना विधुतां त्यक्तां । पुनः की. लताशुभां लताश्रेष्ठां । पु. चंद्ररश्मिभिर्विधुतभां त्यक्तकांतिं यथा केनचित्पुंसा करस्पष्टां कांचित्प्रोषितभर्तृकां त्यजति । यहा मली कृष्णः गोपीविहारत्वादित्यर्थः । मलिना कृष्णेन विधुतां त्यक्तां लताशुभां गोपीश्रेष्ठां तनुत्वाल्लतासाम्यं विधुभानुभिः विधुतभां दुःखीकृतां मां पश्यासि अ- तःकृष्णानयनाय गच्छेत्यर्थः ॥ ५ ॥ भा० टी०-हे अंलि ! सखि ! ललिताओंमें विचरते हुए मलिन भ्रमरसे त्यागी हुई और लताओंमें उत्तम, चंद्रमाकी किरणोंकरके ही कांतिवाली ( ऐसी) (इस ) कम- लिनीको ( अपनें ) दीर्घ इन "नेत्रोंसे दूर नहीं करती है क्या ? अर्थात् दिनमेंही कमलिनी खिलती है अब रात्रीमें जारिणीकी तरह अन्य पुरुषरूप चंद्रमासे स्पर्श की गइ है इसलिये इसको मत देखो ॥ ५॥ पुनः भंग्यंतरेण चंद्र निंदति- श्लोकः ॥ सखि विभाति विभाँऽतिविभांविभा ने सरसी सेरसारससारसैः ॥ अलिकुलैर्विधुनावि धुता धुता विनमदब्जमुखी विमुखी स्थिती ॥ ६ ॥ सं० टी०-सखीति । हे सखि विधुनेंदुना विधुता सुकुलितपंकेरुहा कृता अत एव अलिकुलैः शिलीमुखवृंदैः सरसारससारसैः सरसं सविलासमारसंति शब्दं कुर्वति ते सरसारसाः सारसाः तैश्च तैश्च धुता त्यक्ता अत एव अति विभा विभिः पक्षिभिः यत्कांतिः तस्या अतिक्रांता अत एव विभा गतकांतिः अविभा कृष्णकांतसदृशी विनमदब्जमुखी विनमंति अब्जमुखानि यस्याः सा अत एव विमुखी पराङ्मुखी स्थिता सरसी न विभाति । एतादृशीं दृष्ट्वा दु:- खातिशयं प्राप्नोति अतः कृष्णमानयेत्यर्थः ॥ ६ ॥ भा० टी०-हे' सखि ! 'चंद्रमाकरके मूंदेहुए पुष्पोंवाली, मरकुलोंकरके और विलाससहित शब्द करनेवाले सारस पक्षियोंकरके त्यागीहुई, पैंक्षियोंकी कांतिको उलंघके बर्तती हुई, कृष्णसरीखी कालीकांतिवाली, "भूदेहुए कमलोंसे मुखवाली, ( इसीलिये ) सटीकम् । १५२ विमुख होके स्थितहुई (यह ) सरसी अर्थात् तड़ागी नहीं प्रकाशित होती है ( ऐसी इसके देखनेसे अत्यंत दुःखही प्राप्त होता है ) ॥६॥ पुनः भंग्यंतरेण चंद्र निंदति- श्लोकः ॥ कुमुदिनीदयितो दैयितोनता निजक- रैरेकरैर्दहति स्फुटम् ॥ ययमेकैपदेविदेऽभव दिकचपुष्करिणीहरिणीदृशः ॥ ७ ॥ सं० टी०-कुमुदिनीति । हे सखि कुमुदिनीदायितः चंद्रः अकरैः अकं दुः- खं रांति ददति ते अकरास्तैर्दुःखदैरित्यर्थः । निजकरैः स्वकिरणैः दयितोनतां दयितेन भ; ऊनतां स्वामिशून्यां विरहिणीमित्यर्थः । स्फुटं अत्यर्थं यथा त- था दहति तापयति पीडयतीत्यर्थः । अथ दृष्टांतमाह कुतः यतो यतः कारणा- त् अयं चंद्रः विकचपुष्करिणी प्रफुल्लपद्मिनी सैव हरिणीढक कांता तस्याः वि- पदे विपत्तये एकपदे तत्क्षणे क्षणमात्रं अभवज्जातः ॥ ७ ॥ भा० टी०-हे सखि कुमोदिनियोंको प्रिय ( चंद्रमा ) दुःखको करनेवाली अपनी किर- णोंकरके पियसे रहितहुई इस तड़ागीको पकटही संताप करता हैं क्योंकि जो यह चन्द्र प्रफुल्लितहुई कमलिनीरूप स्त्रीको विपं त्ति करनेकेवास्ते क्षणमें (उद्यत ) होतोभया ॥ ७॥ श्लोकः ॥ विधुरिता धुरि तो धुरिता दहन विधुरयं जनितो जैनितोऽभूत् ॥ इह तदक्षिगते किंगतेड ब्जिनी रविमतिर्विमंतिर्निमि मील साँ ॥ ८॥ सं० टी०-विधुरिति । धुरि प्रथमतः विधुरिताः विरहिण्यः ताः प्रसिद्धा वनिता दहन तापयन् अयं विधुः विध्यति विरहिणमिति विधुः चन्द्रः जनितः जन्मतः अंकभृत् जनितः जातः संभूतः 'नहन्याद्विपदं प्राप्तं कातरं वा प्रति- क्षत मिति भावः । कीदृशाः धुरिताः धुरं मुख्यत्वं इताः प्राप्ताः । अतः दृ- ष्टांतमाह कुतः यतः हेतोः क्षिगते झिं क्षीणत्वं गतः क्षिगतः तस्मिन् । नामै- कदेशग्रहणे नामग्रहणमिति न्यायात् क्षीणत्वं गत इत्यर्थः । इह चन्द्रमसि अक्षिगते सति दृक्प्राप्ते सति रविमतिः सूर्यसक्ता विमतिः विवृद्धबुद्धिः चन्द्रम .

राधाविनोदकाव्यं सीति भावः । अब्जिनी पद्मिनी निमिमील मुकुलिताबभूव । सकलंकिनि दृष्टे सति नेत्रोन्मीलने रविदर्शनं कुर्यादिति भावः ॥ ८ ॥ भा० टी०-हे सखि ! प्रथमही तिन विरहिनी स्त्रियोंको मुख्यत्व भावको प्राप्तभइयोंको संताप करताहुआ यह चंद्रमा जन्मसेही केलंकवाला भैया हैं इसीलिये क्षीणताको प्राप्त- हुए पर ईसचंद्रमाको नेत्रगोचर होनेपर सूर्यमें सक्तहुई बढीहुई बुद्धि (चंद्रमामें लगी तब ) वह कमलिनी मूंदेंगईहै अर्थात् कलंकवाले चंद्रमाके दर्शन होनेपर आंख मींचके सूर्यका दर्शन करती है ॥ ८॥ श्लोकः॥मलयपन्नगपनगमंडलीकवलितो वलितो वनानिलः॥ अदयमंगमद्गमदंगकं देहति यद भ्रमयन भ्रमयनयम् ॥९॥ सं० टी०-मलयपन्नगेति । हे आलि वलितः आगतः वनानिलः वनवायुः मलयस्य पदः प्रांतपर्वता: " पादा:प्रत्यंतपर्वता" इत्यमरः । तेषु नगाः वृक्षाः तेषु पन्नगा:सर्पाः तेषां मंडली आलिः तया कवलितः पीतः नु वितर्के “नु पृच्छायां वितर्के चे" त्यमरः । कुतः अंग अलि हे आलि 'अथ संबोधनार्थकाः । स्यु प्याट् पाडंगहे है भो रित्यमरः। यत् यतः कारणात् भ्रमयन् भ्रांतिं कारयन् अंगमत् अंगानि मथ्नातीति अंगमदंगमथकः अयं वायुः भ्रमयत् भ्रमं प्राप्तं मदं- गर्क हस्वशरीरं सयौवनमित्यर्थः । अदयं दयारहितं यथा तथा दहति ताप- यति । अन्यथा कथं पीडयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ भा० टी०-हे सखि ! आयीहुई बेनकी वायु मलयालके समीपस्थ पर्वतोंके वृक्षोंमें रहनेवाले सौकी मंडलीकरके ग्रसित होरही है मैं ऐसी तर्कना करती हूं (और) हे आलि! जिंसही कारणसे भ्रमाताहुआ (और) अंगको मथनेवाला यह वायु भ्रमको प्राप्तभये मेरे अंगको देयारहित पूर्वक संताप देरहा है ॥ ९ ॥ श्लोकः ॥ अयि रसालवनी नवनी रनीऍनवनी नवनीपवनीवती ॥ अलिकुलालिकुलाऽलिंकु- लाकुला प्रति हिमामहिमामहिमाहिमा ॥१०॥ सं० टी०-अयोति । नवनी नवीनत्वं प्राप्ता। नवा नूतना ये नीपाः कदं- बास्तेषां वनी वनं तद्वती सकिसलयकदंबयुक्ता इत्यर्थः । अतएवानवनी अ-

सटीकम् ।
१५५
रक्षका मत्पीडनतत्परा इत्यर्थः । अलिकुलालिकुला अलीनां कुः स्थानं अभ्रमि-
त्यर्थः तं लांति स्वीकुर्वति ते कोकिलास्तेषां अलिस्तस्याः कुलं गृहं यस्यां
कोकिलासक्तेत्यर्थः । 'कुलं कुले गणे गेहे देहे जनपदेपिचे' त्यभिधानम् ।
अलिकुलाकुला अलिवृन्दासक्ता अतएवाहिमा अहे: सर्पस्य मा इव मा यस्याः
सर्पवत् भयानका व्यथका चेत्यर्थः । हिमा शीतला रसालवनी सहकारवनं
स्वार्थे ङीप् । अहिमां उष्णां तद्विरहवती मां प्रति रनी: र; अग्निः तन्नयति
सा अस्ति हि अनलतापजननीत्यर्थः ॥ १० ॥
भा० टी०-अयि हे सखि ! नवीनभावको प्राप्तभई नूतन कदंबोंकी बनीवाली और
मुझको पीडा करनेमें तत्परहुई ( और ) जमरोंके स्थानको देनेवाले आकाशमें ठहरने-
वाले (कोकिला) कोयलपक्षीनकी पंक्तियोंको स्थिति देनेवाली और तिन कोर्यलोंके स-
मूहसे युक्तहुई सर्पकी तरह भयानक हुई ( यह ) शीतल आम्रवृक्षोंकी बनी विरहँके संताप-
वालीके मेरे प्रेति अग्निको देनेवाली है ॥ १० ॥
श्लोकः ॥ बैकुलमांकुलमांलि परागितं मधुप-
रागपरागपरालिभिः ॥ विशदशारदशारदशा-
रदं शशकलं ककलंककलंकितम् ॥ ११॥
सं० टी०-बकुलमिति । हे आलि तबकुलं बकुलपुष्पं दृश्यते । की.
परागितं संजातकिंजल्कं । पुनः कीदृशं मधुपरागान् पिबंति ते मधुपरागपा
अत एव रागपराः स्नेहगायनपरास्ते च ते अलयश्च तैराकुलं व्याप्तं ।
पुनः कीदृशं विगतं शं सुखं यस्याः सा विशा असुखा सा दशा
येषां ते विशदशा विरहिणीजनास्तान् आरदति पीडयति तत्तच्च शं अरा-
ति सा शारा दशावस्था येषां ते ख्यासुखं भुंजानास्तेषां अ आत्यंतं रंअनलं तापं
यति खण्डयति एवंविधं वियोगिनामसुखदं सुखप्राप्तानां तापखण्डनमित्यर्थः
पुनः कीदृशं शशकलंककलं शशकलंकश्चन्द्रः तस्य कलाकांतिरिव कांतिर्यस्य
तच्चंद्रसदृक्षं व्यापकमितिभावः । पुनः कीदृशं ककलंकितं केनवायुना कलं-
कितं कंपितम् ॥ ११ ॥

१५६
राधाविनोदकाव्यं
भा० टी० हे औलि! बकुलपुष्प, ( ओवल, इति गुर्जरदेशे पुष्प; ) ऐसा दीखताहै कि,
केशरोंवाला है और मैंधु ( पुष्परस ) को पीनेवाले स्नेह गायनमें तत्पर हुए नमरोंकरके
व्याप्त होरहा है (और) सुखरहित दशावाले विरहीजनोंको पीड़ा करनेवाला और स्त्रीसुख
भोगनेवालोंके संतापको दूर करनेवाला है चंद्रमांकी कांतिसरिखा सफेद कांतिवाला है
और ककलंकित अर्थात् वायुसे कंपित है ॥ ११ ॥
श्लोकः ॥ नवमशोकमशोकमशोकदे सुरभितारभिता-
लिरतारतम् ॥ सँखि समाश्रय माश्रयमाश्रयः कैम-
लिनीमलिनीप इवाऽऽगतः ॥ १२ ॥
सं० टी०-नवमशोकमिति । हे अशोकदे शोकं द्यति सा शोकदा न शो-
कदा अशोकदा तस्याः संबोधने हे अशोकदे हे अदुःखदे त्वं नवं अशोक
अशोकनामानं वृक्षं आश्रय । की. अशोकं शोकरहितं पु. की. सुरभितार
भितालिरतारतं सुरभितया सुगंधितया रभिता अनन्यशोभाः संजाताः पुष्परा-
गरंजिता इत्यर्थः । ते च ते अलयश्च तेषां रतं रतिसुखं तस्मिन्नारतं आश्रितं
भ्रमराणां सुखमस्ति अतस्ते दुःखं हरिष्यतीत्यर्थः । पु० की. माश्रयं मायाः
शोभायाः आश्रयं स्थानं अतो हे सखि सः माश्रयः लक्ष्मीपतिः आगत एवेति
अवेहि । क इव यथा अलिनीपः भ्रमरिणीपतिः कमलिनी प्रति आगच्छति
तथा हरिलक्ष्मी मुक्त्वा त्वां प्रत्यागत एवेतिजानीहीत्यर्थः ॥ १२ ॥
भाण्टी०-हे अशोकदे शोकको खंडन करनेवाली ! तुम शोकको दूर करनेवाले कैसा
अशोक वृक्ष है कि सुगंधितासे पुष्परागसे अनन्य शोभावाले हुए भ्रमरोंको रमणका सुख
देनेवाला, शोभाका स्थान, नवीन अशोक नामवाले वृक्षके आश्रय करो. हे सखि !
( इसलिये ) ऐसा मालूम होता है कि, भ्रमरीका पति ( भौरा ) कमलिनी पर आयेहुए-
की तरहे औश्रय अर्थात् लक्ष्मीपति श्रीकृष्णभी लक्ष्मीको त्यागके तुम्हारे प्रति आगये
हैं ॥ १२॥
श्लोकः॥ संखि हिंता सिमतांसि मतास्थ मां नवमंशो
कमशोकमशोकदाम् ॥ तदिहमामवमाम माममा
बेज हरि नैवनीरदनीरदम् ॥ १३ ॥

सटीकम् ।
१५७
सं० टी०-सखीति । हे सखि त्वं हिता पूर्व प्रिया अधुना त्वं असिमता
असेवि मतं अभिप्रायो यस्याः असिवत्पीडाक!त्यर्थः । मतासि मान्यासि ।
कुतः यतः त्वं मां नवं अशोकं आत्थ ब्रूषे कि० अशोकंदां अस्य विष्णो;
शोको यस्मादसौ तं तद्दर्शनादधिकदुःखद मित्यर्थः । की० मां अशोकदां अस्य
विष्णोः शोकं दुःखं ददातीत्यात्मना अशोकदा तां तत्तस्मात्त्वं हरिं ब्रज गच्छ
मां अव दुःखतः रक्ष । की० मां अमां अशोभां विष्णुविरहेण कर्शितां । की०इह
इं कामं जि हिते प्राप्नोति इह सकामुकमित्यर्थः। यमकत्वादनुस्वारच्युतालंकारः
पु० की. मामवं मा लक्ष्मीर्मोब्रह्मा तौ वाति गच्छति इति मामवं लक्ष्मीब्रह्मा-
भ्यामपि सेवितमित्यर्थः। पुनः कीदृशं नवनीरदनीरदं नवो नूतनो यो नीरद:मेघः
तस्यनी: नितरां ई: या शोभा तां रदति प्राप्नोति नवांबुदश्याममित्यर्थः ॥१३॥
भा० टी०-हे सखि ! पहले हितहुई तुम अब, खड़की तरह अभिप्रायवाली होरही हो
और मान्य हो (क्योंकि जो) अपने मनसे विष्णुके शोकको दूर करनेवाली मेरेमति विष्णुको
शोक करनेवाले नवीन अंशोकको कहती हो तिसलिये विष्णुके पास जाओ शोभारहितहुईकी
मेरी रक्षाकरो (कैसे श्रीकृष्ण हैं) कि कामबाधा युक्त,लक्ष्मी और ब्रह्मासेभी सेवित,(और)
नवीन मेघके समान श्याम सुंदर है॥ १३ ॥
श्लोकः॥ इति संखी गदिताऽगदिताऽदिता नवनराय वैराय
वराय वौं ॥ इति गिरं कलया कलंया कला पंटु गिरा मृ
दुताऽमृदुतादुता ॥ १४ ॥
सं० टी०-इतीति । कलानाम्नी सखी कलया गंभीरया गिरा अनवनराय
नवोनरः नवनरः न नवनर: अनवनरः तस्मै पुराणपुरुषाय इति वक्ष्यमाणां गिरं
यत्पटु यथा तथा अदित ददाति स्म । की गिरा कं सुखं लाति ददाति सा
कला तया प्रियोपेतत्वे सुखकारिण्येत्यर्थः पुनः
की० मृदुता मार्दवं अमृदुता
कठोरत्वं ताभ्यां दुनोतीति दुत् तया । की० कला तया इति गदिता उक्ता
पु० की. अगदिता वा शब्द इवार्थे स्वचातुर्यादनुक्तेन कीदृशाय वरायवराय
वरः अयो यस्य वरायः स चासौ वरश्च शुभावहविधिमते श्रेष्ठाय च ॥ १४ ॥

१५८ राधाविनोदकाव्य भा० टी०-कैला नामवाली ( राधाजीकी ) सखी मधुर वाणीसे पुराणपुरुष श्रीकृष्णके अर्थ ऐसे इस बँचनको चतुराईपूर्वक कहती भई ( कलेया) अर्थात् सुखदेनेवाली बाणीसे कहा (फिर ) मृदुतामृदुतादुता अर्थात् कोमलता और कठोरतासे कहीहुई करके कैसी सखी है कि, ऐसे प्रकारसे कहीहुँई है परंतु भौनों फैछु नहीं कहागया है ऐसी है कैसे श्रीकृष्णके कि ( वैरायवराय ) शुभदायक विधिमान श्रेष्ठ है तिनके अर्थ कहती भई॥१४ श्लोकः ॥ मलयजं तनुतेऽतर्नु ते तनौ सहचरी न- लिनी नलिनीदलम् ॥ सुनयनाऽनलदं नलदं चे सौ तदपि सीदेति सीदति बंधुता ॥१५॥ सं. टी.-मलयजमिति । हे कृष्ण ते सहचरी सखी तनौ अतनु भूरि मलयजं मलयाचलसंबंधि चंदनं तनुते विस्तारयति लेपनं करोतीत्यर्थः । पुनः ते नलिनी कमलिनी ते प्रिया तनुत्वात् पद्मिनीसाम्यं तनौ अतनु बहुलं नलि- नीदलं तनुते । पुनः ते सुनयना दीर्घलोचना अनलदं तापनाशकं नलदं उ- शीरं तनौ तनुते तदपि सा सीदति दुःखं प्राप्नोति । अपरं बंधुता अस्मदादि सखिता सीदति परितापयति नश्यति वेत्यर्थः ॥ १५ ॥ भा० टी०-हे श्रीकृष्ण ! आपकी सहचरी सखी ( राधा ) शरीरपर बहुतसे चैट्नको लगाती है (फिर ) पॅझिनी तुम्हारीप्रिया कमलपत्रको ( बहुत धारण करती है ) ( दी. घनेत्रोंवाली पिया) तापनाशक खेशको धारण करती है तबेभी वह 'दुःख पाती है और ( हम सब उसकी ) सखी सुहेलियांभी 'दुःख पाती हैं ॥ १५ ॥ श्लोकः ॥ समुदिते मुंदितेमुदितक्षणे हिमकरे मकरेनकरे श्रुती पिकरवेऽवरखेवरखे ति सा हरिणलांछनलांछनलांछना ॥१६॥ सं० टी०-सुमुदिते इति । ईश्वर लक्ष्मीपते अमुदिता मुद्रहिता सा ते प्रि- या ईक्षणे अमुदिते मुद्रहिते मुकुलिते करोति संकोचयतीत्यर्थः । कस्मिन्सति हिमकरे चंद्रे समुदिते सति उदयति सति। की० मकरेनकरे मकराणां मत्स्या- नां इनः प्रभुः समुद्रस्तस्य कं रातीति करः सुखदः तस्मिन् सर्वस्यापि सुखकरे तस्यास्तु दुःखद इत्यर्थः । च पुनः श्रुती कौँ अमुदिते करोति आच्छादयती- त्यर्थः । कस्मिन् सति पिकरवे कोकिलाकूजिते समुदिते सति । कीदृशी अव- रखा अवेति शब्दं कुर्वाणा । पुनः कीदृशी वेत्यर्द्धाक्षरेणायि इति उक्ता हरि- सटीकम् । णलांछनश्चंद्रः स एव लांछनं चिन्हं यस्य सः शिवः सलांछनं चिन्हं यस्याः सा शिवशिवेति जपतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ भा० टी०-हे लक्ष्मीपते ! वह तुम्हारी प्रिया समुद्रको सुख देनेवाले चंद्रमाके उदय होनेपर आनंद रहित हुई नेत्रोंको मीचती है (और) कोयलपक्षियोंके शब्द होनेपर की- नोंको ढाकती है अब अर्थात् रक्षा करो ऐसे कहनेवाली तथा अयि, ऐसे कहके शिव ! शिव ! जपती है ॥ १६ ॥ श्लोकः ॥ न सहते सहते सह 'ते सेखी तव वियोग वियोगमयोगहृत् ॥ संपदि ती तरुणी अरणिं मणिं किरतु नॉम नैवं नैवनीविजम् ॥ १७॥ सं० टी०-नसहत इति । हे अयोगहत् अयः लोहत्वं गच्छति तत् हत् हृदयं यस्य हे कठिणहृदय वियोग गरुडारूढ हे सह हे शांत ते सखी प्रि- या तव वियोगं न सहते सहते इति दुःखित्वाद्वीप्सार्थत्वं । अतः सपदि ता- मधुना मनसि वर्तमानां तरुणी किरतु त्यजतु सरणिं किरतु सरणिं प्रियाकुंज- मार्ग राधावनमार्ग किरतु गच्छतु 'सरणिः पद्धतिः पद्ये' त्यमरः । च परं न- वं नूतनं नवनीविजं वसनग्रंथिस्थं मणि किरतु क्षिपतु नाम निश्चयेन ॥ १७॥ भा० टी०-हे लोहसरीखे कठोर हृदयवाले ! हे गेरुडारूढ ! हे शांतस्वरूप ! आपकी संखी राधा तुम्हारे वियोगको नहीं सहती है ? इसलिये शीघ्र ही तिस ( मनमें वर्तती हुई- तरुणीको त्यागो और राधाके कुंज मार्गको चलो वस्त्रकी ग्रंथिमें स्थितहुई नवीन में णि- को निश्चय त्यागो।। १७॥ श्लोकः ॥ अथ तेया कलया कलया शुभां वेनजदाम- जदामजदीप्तिमान् ॥ हरिरंगोत्तमगात्तमगाचे सा मुंदमें तीवर्मतीव ईशोः स्थितम् ॥१८॥ सं० टी०-अथतयेति । हरिः तया कलया सह शुभां राधिका अगात् । कीदृश्या कलया कं सुखं लाति प्राप्नोतीति हृष्टचित्तया । कीदृशो हरिः वन- जानि कमलानि तेषां दाम समूहः तस्माज्जातं दाम माला तस्यां जाता या कांतिः सा विद्यते यस्य तथोक्तः । सा प्रिया तं वीक्ष्य अतीव मुदं अगात् १३ राधाविनोदकाव्य प्राप । आगतं विष्णुं आलोक्य हृष्टाभूदित्यर्थः। कीदृशं अगात्तं अगः गोव- र्धनः अत्तो येन तम् । पुनः कीदृशं अतीवं अनुद्धतः पुनः कीदृशं दृशोः स्थितम् ॥ १८ ॥ भा० टी०-इससे अनंतर कमलपुष्पोंके समूहकी मालाकी कांतिवाले श्रीकृष्ण भगवान् प्रसन्नचित्तवाली तिसँ कलानामक सखीके संग ( शुभा) राधाजीको प्राप्त होतेभये फिरें वह राधा गोवर्द्धनको स्वातंत्र्यकरनेवाले तिस श्रीकृष्णको अत्यंत प्रसन्न भयेको नेत्रोंके आगे स्तैितहुएको (देखके ) अत्यंत हर्षको प्राप्त होतीभई ॥ १८ ॥ श्लोकः ॥ रामचंद्रकविना कैविनाऽदः पूरुषोत्तम सुतेनसुतेन ॥ राधिकाहृदयशोकदमासीद्रोधि- काहृदयशोकदमासीत् ॥ १९ ॥ सं० टी०-रामचंद्रेति । अदः राधिकाहृदयशोकदं राधिकायाः हदयं तस्य शोकः तं द्यति खंडयति तत् काव्यं रामचंद्रकविना कृत्वा आसीत् रामचंद्रेण कृतमभूदित्यर्थः । कीदृशेन कविना कः ब्रह्मा उः शिवः अः वायुः अः अग्निः अः सूर्यः ते विद्यते आराधनीयत्वेन यस्य तेन । पुनः कीदृशेन पूरुषोत्तमः द्विजः तस्य सुतः जनार्दनः तस्य ईनेन ज्येष्ठेन सुतेन राधिका च हृदयशो- कदा राधिकाहृदयशोकदुःखनाशिकाकला मश्चंद्रश्च अ: विष्णुः अः वायुश्च अस्यति विरहिणमिति असः मधुश्चंद्रः कामश्च तेषां इत् प्रापकं वर्णनियत्वेन तत् राधिकाहृदयशोकदमासीत् ॥ १९ ॥ इति श्रीपुरुषोत्तमात्मजजनार्दननंदनरामचंद्रकविकृतं राधाविनोदाख्यंकाव्यं सटीकं समाप्तं ॥ शुभंभवतु ॥ भा० टी०-राधारूप दुःखनाशक कला, चंद्रमा, विष्णु, वायु, मधु, काम, इन्होंकी प्राप्ति करानेवाला यह राधिकाके हृदयके शोकको खंडन करनेवाला ( काव्य ) (कविना) ब्रह्मा, शिव, विष्णु, वायु, अग्नि, सूर्य इनका आराधन करनेवाले पुरुषोत्तमके पुत्र जना- र्दन तिसके ज्येष्ठपुत्र रामचंद्रकविसे कियाहुआ है ॥ १९ ॥ इति जिलारोहतकग्रामबेरीनिवासिद्विजशालग्रामात्मजपं- डितवस्तीरामशास्त्रिकृत भाषाटीका समाप्ता॥

षट्पदी। १६१ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथषट्पदीस्तोत्रप्रारंभः ॥ अविनयमपनय विष्णो दमय मनः शमय विषयमृगतृष्णाम् ॥ भूतदयां विस्तारय तारय संसारसाग- रतः ॥ १ ॥ दिव्यधुनीमकरंदे परिमलपरिभोगसच्चिदानंदे ॥ श्रीपतिपदारविंदे भवभयखेदाच्छिदे वंदे ॥ २ ॥ सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीन- स्त्वं ॥ सामुद्रो हि तरंगः क च न समुद्रो न तारंगः ॥ ३ ॥ उद्धृतनग नग- भिदनुज दनुजकुलामित्र मित्रशशिदृष्टे ॥ दृष्टे भवति प्रभवति न भवति किं भवतिरस्कारः ॥ ४ ॥ मत्स्यादिभिरवतारैरवता रखताऽवता वसुधाम् ॥ परमे- श्वर परिपाल्यो भवता भवतापभीतोऽहम् ॥ ५ ॥ दामोदरगुणमंदिर सुंदरबद- नारविंद गोविंद ॥ भवजलधिमथनमंदर परमं दरमपनय त्वं मे ॥ ६ ॥ नारा- यण करुणामय शरणं करवाणि तावको चरणौ ॥ इति षट्पदी मदीये बदनस- रोजे सदा वसतु ॥ ७ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमच्छंकराचार्यविरचित श्रीविष्णोःषट्पदीस्तोत्रं संपूर्णम् ॥ हरिप्रसाद भगीरथजीका. पुस्तकालय कालकादेवीरोड, मुंबई.

अकबर वीरबर वाणीविलास. बीरबरके चित्र व चरित्रसहित. इसमें उस अकबर बीरबरकी नर्मकोविदता और वाक्चातुर्यका परम रम- णीय प्रस्ताव है. कि जिसके गूढतर मानव मनोहर प्रश्नोत्तर वाचकको लोकोत्तर आनन्द देनेवाले हैं. लेखक रघुवंश शर्माके करकमलकलित ललित लेखका दृश्यभी अवश्य द्रष्टव्य है. अकबर बीरबरकी कर्णमधुर बचनरच- नाके पुस्तक अन्यत्रभी छपे हैं. परंतु इतना विस्तार और ऐसा उत्तम प्रकार किसी पुस्तकमें नहीं है. इसमें प्रश्नोत्तरोंकी संख्या तीनसोंके लगभग है. पुस्तक अपूर्व और संग्रह करने योग्य है. मूल्य केवल । रु. सेही ग्राह- कोंके पास पहुंचा दिया जायगा. भैषज्यसारसंग्रह अर्थात् परीक्षित और सुलभ औषधियोंका संग्रह. इसे श्रीमन्महाराजाधिराज महाराजा श्री १०८ श्रीशार्दूलसिंहजी बहादुर जी. सी. आई. ई. कृष्णगढाधिपतिके प्रधान मन्त्री रावबहादुर श्यामसुन्दर- लालजी साहब बी. ए. के. आश्रित धन्नालाल ज्यूडिशियल सेक्रेटरी महाकमैं श्रीदरबार राजकिशनगढने सर्व जनहितार्थ संग्रह कर छपाया है. इसमें ग्रन्यकर्ताने यावत् रोगोंपर अनेक ग्रंथोंसे निदानपुरस्सर अमोघ एव सर्वथा स्वानुभूत प्रयोग उद्धृतकर ऊर्ध्वभागमें मूल तथा अधोभागमें भाषाटीका लि- खकर आयुर्वेदविषयक बड़ी भारी आवश्यकताको पूर्ण किया है. पुस्तक आ- कारमें छोटी होनेपरभी बड़े कामकी है. मू. ६ आना, डा. म. २ आना.

२ आल्हा-कंसवध महाशयो ! वीरपुरुषोंको आल्हादित करनेवाले आल्हा छन्दके प्रभावको कौन नहीं जानता, कि जिसके सुननेसे कायरभी शूरताके जोशमें आकर भुजदण्डोंको उकसाता हुआ मूछोंको मरोडने लगता है. इसी वीरमनोरंजक छन्दमें हमने कंसवधका उल्था कराया है. कि जो आल्हाका आल्हा और भगवद्गुणानुवाद अर्थात् “ एक पंथ दो काज" आल्हारसिकोंको इसका संग्रह अवश्य करना चाहिये. मू. ४ आना. डा. म. १ आना. साहित्यमंजरी. यहभी भाषासाहित्यका एक अपूर्व संग्रह है. इसमें कवित्त सवैया आदि छन्दोंमें षट्ऋतुवर्णन आदि अनेक अतीव समीचीन विषय हैं. अथच सं. गीतविषयक वर्णन नितान्त उत्तम एवं रसिक जनमनोमोहक है, मूल्य ६ आना. डा.म. १ आना. आनन्दवृन्दावनचम्पू. सटीक. यह ग्रन्थ वंगदेशीय कविकुलाग्रगण्य " श्रीकविकर्णपूर " गोस्वामीजीकी असाधारण कवित्वशक्ति और अप्रतिम प्रतिभारूप कल्पवल्लीका रसमय फल है, इसमें श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धके आधारपर नन्दोत्सवसे लेकर रासपर्यंत आनन्दकन्द श्रीकृष्णचन्द्रजीकी अभिनव सुखमय लीलाओंका निरूपण वि- स्तारपूर्वक नितान्त हृद्य गद्यपद्योंमें किया गया है. इसके अतिरिक्त होलो- त्सव तथा दोलोत्सवप्रभृति अन्यान्य विविध प्रसंगोंका यथावसर सविस्तर वर्णन है. इसका और भागवतटीकाप्रणेता ५ श्रीविश्वनाथ चक्रवर्तीकी " टी.

काका संयोगभी मणिकांचनयोगवत् परम रमणीय है. क्योंकि इसपर यदि उक्त चक्रवर्तिजीकी टीका न होती तो इसके यमकमय गद्यपद्योंका यथार्थ अर्थ समझना इदानीतन पण्डितोंको अतीव कठिन होता. किंबहुना संस्कृत साहित्यमें यह चम्पू अपने ढंगका एकही है. मू. रु.४ चार डा. म. ८ आना. श्रीमहालक्ष्मीपंचांग. इसमें लक्ष्मीपटल, लक्ष्मीनित्यपूजापद्धति, लक्ष्मीकवच, लक्ष्म्यष्टोत्तरसह- स्रनामस्तोत्र, लक्ष्मीस्तोत्र, यह पांच विषय मुख्य हैं, और तन्त्रोक्तलक्ष्मीक- वच, सिद्धिलक्ष्मीस्तोत्र तथा अनुपम वागीश्वरीस्तोत्रभी ग्रंथान्तमें संग्रथित है, यह ग्रंथ दुष्प्राप्य होनेके कारण आजतक कहीं मुद्रित नहीं हुआ था, परंतु कई प्राचीन हस्तलिखित पुस्तकालयोंमें अन्वेषण करनेपर सर्व साधारणके सौभाग्यसे हमको प्राप्त हुआ, अतएव इससे सर्व साधारणका उपकार और पुस्तकका जीर्णोद्धार तथा भली प्रकार प्रचार होनेके विचारसे मुद्रण कर कई हजार प्रतियोंका आविष्कार किया है, यदि आप लोगोंको लक्ष्मीजीके प्रसन्न करनेकी इच्छा हो तो इसे मँगाकर प्रयोग कीजिये, मूल्य ६ आ डा. १ आ. पुस्तक मिलनका ठिकाना. हरिप्रसाद भगीरथजीका. पुस्तकालय-कालकादेवीरोड, रामवाडी, मुम्बई.

Shriigiitaagovindakaavyamu

Author
Bhagiirathaatmajena
Title
Shriigiitaagovindakaavyamu
File name
Shriigiitaagovindakaavyamu
Text
OCR done
Citation
1960
Published
2005/09/12
Publisher
Jagadiishvara Svayamudrand-aayan'traalaya
Language
Sanskrit
Pages
169
Library
Donar
Classification
Poetry. Poems. Verse
Keywords
Jagadeeswara Svayamudranaalaya
DLI number
495949
Barcode
2990100073021.00
Scanning centre
S.V. Digital Library, Tirupati
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
TUFutsDlAik
Download PDF

Shriigiitaagovindakaavyamu