The Asiatic Society, Kolkata
Kubalayananda Alankara Chandrika
Front matter
9 +?
. *
390 . ?.£) ܐ ;
OS
LENDING
NO LENOINT
अथकुवलयानंदअलंकारचंद्रिकायांप्रारम्भः ॥
MOLENDINE
MMEL
करी-श्रीगणेशायनमः अनुचित्यमहालक्ष्मीहरिलोचनचंद्रिका कुर्वेकुवलयावंदसदलकारचंद्रिका १ चिकीर्षिताविनसिहयइष्टदेवतास्तौति यमरी चतिवरणमेवपंकजमितिमापूरसंसकादिममासाश्रपणात्परिणामालंकारः चरणोपमाणस्पपंकजस्पारोपविषयचरणात्मतापरिणतिविना दुरितदूरीकरणक्रियार्थत्वासंभवात परिणाम क्रिपार्थश्चेद्दिषयात्मनेतितलक्षणात नचपंकजमिवचरणमितिपूर्वपदार्थप्रधानउपमितसमास सवास्त्वितिशक्य अमरीणांकवरोभारस्पकेशपाशस्पसंबंधिनीसौगंध्यलोमात तसंसरायाभ्रमरीत यामुखरीकतमित्तिविशेषणस्पानुगुण्याभावा न तस्पर्यकजगतत्वेनैवपसिहेरिति एतहिशेषणावगतेनचपारपत्तनेनाभिव्यज्यमानागौरीविषयासुरांगनागतारति कविगतीतापुष्णातीतिघेणेले श्रीगणेशायनमः अमरीकवरीभारभूमरीमुखरीकृतमदूरीकरोतुरितं गौरीचरणपंकजम १परस्परतपः संपत्फलायित्तपरस्परौ प्रपंचमातापितरोप्रान्चाजायापती स्तुमः॥२॥ पितेसेकवावकानुप्रवेशलक्षणासकरतिदिक र कारोपिनोध्यः १ परस्परेवि प्राञ्चौयुगतनौजायापतीअादुमामहेश्वरौस्तुमः किंभूती प्रपंचस्पजीववर्गस्प मातापिनस्पो निरुपाधिरूपाश्रयत्वाहि तोपदेशत्वाच्च तथापरस्परसंवधिन्यास्तपःसंपलेः फलवाचरितपरस्परसरूपयपौस्तो अत्रपरशदसकियाविनिमयविवक्षायोकर्मयतिहारसर्व नाम्नाहिदाच्यतिवाति केनहिर्भावससमासवभावपूर्वपदस्यस्पसुपा मुर्वतमइत्पनेनसुपःखादेशचपरस्परशब्दमुत्पत्ते पार्वतीतपःसमहिलायितप रमेश्वरःपरमेश्वरतपःसंपत्फलायिताचपार्वतीसोलभ्यतेनपः संपत्तेश्वफल निरतिशयानंद तिनदुपमयापरस्परैपरमप्रेमास्पदत्व लक्षणः श्रृंगारोयज्य मान सौभाग्पानिशयन्यजनमुखेनशिवोर्भावप्रकर्षपर्यवस्पत्तीतिमहदयैराकलनीयम मातापितरावितिरूपकाभ्पामुक्तोपमपा संसष्टिःपरस्परचोपमपो फला मप्रनिप्रति पादयियितानामकारणांमुत्पन्न स्वतोऽपुरुषार्थतयाफलत्वायोगानस्यारसास्वादोपयिकतेनफलत्वं पेशावतापक्रतयंयनयेसचयितुंग ररसाधिदैवतश्रीकृष्णप्रतिरसास्वादानंदपार्थयते उहाव्येति समुकुंदो मेमहाशश्चन भवंशावतिकंभग्नावरणतयासदाप्रकाशमानये योविगलितवेद्यानरमान दरसोवैरसइतिश्रुतेः रसपदामिधेय दिशनुददालिसर्यः यथाश्रुते मुक्तिपार्थनायाःपकते संगत्सापत्ते सकायोधन्यमहामहिम पुण्यशलिमिनारदादिमुनि भिर्योगकयायोगकोशलेनहरमावस्प उरसामध्यवर्तिनोहदयपुडरीकस्यकोशमुकुलं अधोमुखतयाविद्यमान उडायरेकपाणायामेनोर्ध्वमुखंकवाचिराद इकालंयथारुतियथे गृहामाणेोपिरामकस्माभिमतमूर्तिध्यानमोनरोक्रियमाणोपिपरितःपूर्णरुपमस्पतथाभतोऽ परिछिन्नब्रह्मरूपअविरतनिरंतरम क्तिदशायास्फुरतिप्रकाशते इति विरोधालंकारः श्रीपासनिकरूपस्यकल्पितत्वेनचतत्परिहारःअथवायोगिभिरप्पचित्पतरूपतिमाहात्म्यातिशयवर्णनं व्य त्रयोगिगतभगवहिषयकरतिभावस्यकविगततं प्रत्गतंयाप्रेयोलंकारः३ चिकीर्षितस्यग्रंयस्यप्रयोजनाभिधेयेप्रदर्शयति अलंकारेविति एनसोभयान्न उहास्ययोगकलयाहदयाजकोशंधन्पैश्विरादपियथारुचिग्रहामाणःयःप्रस्फुरत्पविरतंपरिपूर्णरुपःश्रेयःसमेदिशतुशाश्वतिकमुकं दः३ अलंकारेषुवालानामेवगाहनसिइये ललितःकियतेतेयालक्ष्यलक्षणसंग्रहः४ येयोचंदालोके दृश्यतेलक्ष्यलक्षणश्लाका प्रायम्तय वतेषामितरेयात्तभिनवाविरच्यते ५ अल कारेवुअर्यालंकारेपमादिषुविषयेवालानामव्युत्पन्वानानेवगाहनस्यव्युत्पत्तेःसिइयइटार्थःतेयाये लस्पलक्षणेतयोः संयतिनित्यमापेसवात्समास: लक्ष्पमुदाहरण यलकारत्वंचरसादिभिन्न व्यग्पभिन्नत्वेसतिशदार्थान्यतरनिष्टायाविययितासंबंधावविन्ना चमत्कृतिजनकतावच्छेदकतातददलेटकत्वं अनुप्रासादिविदिर शब्दज्ञानादपमादिविशिष्टार्थज्ञानाचंचमत्कारोदयातेषुलक्षणसमन्वयः शब्दार्थयोझोन मिश्चमकृतिजनकतायौविषयितयावछेदकत्वेनतहिशेषणीभूतानुप्रासोपमा देस्तत्रिशवछेदकताबछेदकवाद रसवदायलकारसंग्रहायव्योषमादिदा रणायचभेदहयगर्भसपनोपादानं ४ परकीयग्रंथापहारशंकानिरासायाह येषामिति येषामले काराणां चंदालोके चंद्रालोकारख्यग्रंथे तरवेत्पनेतरलियंतह तिशेयः तत्रस्थितानामपिकेघांचिदलेखनात्सायदत्युक्त पथाऽनेतरलोकपोतरार्धनत्रैवंदृश्पते हृदयेलेखनी स्त-वंगिस्तनयोरिवेति स्वयंत्वन्यदेवदिराच कुटी-सप्रपानकारेषुनिरूपणोयेपुवहलालंकारघरकत यामुपसिहन पाचप्रथमम्पमालंकारेलक्षयत्ति उपमेनि अयंचलक्ष्यनिर्देशःशेयलक्षणे सादृश्यलक्ष्मीश्चमक तिजनकता तहिशिष्टसादृश्पमितियावद धर्मधर्मिणोरभदोपचारात लक्षणेपाचप्टेयन्ति यत्र काव्ये कृतित्वंसप्तम्यर्थः तच्चशक्तिलक्षणान्पत्तरसहकारणवोध कत्त्वसंवेधेन उपमानमधिक गुणचंदादि उपमेयंवर्षमानंकामिनीवदानादि सत्तदयःकामभावनापरिषकबुद्धिःमंग्यस्यमर्यादाप्रतीतिनियमरूपाययासा अंजनेसर्थः अवचोपमानो यमेययोरितिस्पकयनंनतुलक्षणांतर्गतमावर्तनीयाभावात् आत्माश्रयापादकत्वाच उपमानलोपमेयत्वयोरुपमाघटितता द एतच्चायेव्यक्तीभविष्यत्ति संचालकारत्वेसतिसादृश्पतमुपमानकारलक्षणंवोध्य एवमयेप्पधिकारप्राप्तम्लेकारतविशेषणंवोध्नं हसीत्यादि अत्ता वदिवार्थसाहनिरूपित्तत्वसंसर्गेणहंस्पादेवयःसाहायस्पप्रयोजकत्वसंसर्गेणखर्गेगावगाहनाश्रयत्वरूपेसाधारणधर्मतस्यचस्वरूपसंक्येनकीतौंसा उपस्पनिपात्तार्थतयानामार्थप्रतिसाक्षात्संबंधेन विशेष्यत्वेविशेषणवेचवाधकाभावात तयाचहसीनिरूपिनसादृश्यप्र योजकस्वर्गेगाकर्मकावगाहना उपमायत्रमादृश्पलक्ष्मीरुवसतिहयोः हंसीकृष्णतेकीर्तिःस्वर्गगामवगाहतेई यत्रोपमानोयमेययोःसहृदयद खेनचारुसादृश्पमुद्भूततयोस्त्रसतियंग्यमर्यादाविनास्पष्टंप्रकाशतेतत्रोपमालंकारःहंसीवेत्सुदाहरणं ॥ अयत्ववती कीर्तिरितिवोधः नवैवस्वर्गेगावगाहनमिवशदश्चेसाद्ययिनग्रंथेधात्वर्थस्ससमानधर्मत्वाक्तिविरुदेतिवाच्य नदाश्रयत्वस्पसमानधर्मवेतस्पतथात्व स्पावित्सायातत्वेनविरोधाभावात् तथासतितत्रैव कुत्तौन सादृश्यान्वयइतिचे नधात्वर्थनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंसर्गणशादवोधेवि शेष्यतयाविभक्तप पिस्थितेतुत्वात नचनिपात्तार्थ भिन्नत्तिवेनप्रकारताविशेषणीयतिवाच्य घोनपश्यतीत्यादौघटायन्वितामावसकतासमणिर शनेन्द यापतेः यदितुधात्वर्थे पितात्पर्यवशात्सादृश्यान्वयानुभवसिहसदाधात्वर्थनिएविशेष्यतानिरूपित्तप्रकारतोसवंधेनान्वयबुद्धिप्रतिनजन्मोपारा स्थितेः प्रतिबंधकत्वमात्रंपरिकल्य घटोनपश्यतीत्पादौ पूर्वोक्तान्वयवोधोनिराकरणीय इतिदिक एवमरविंदमिवसंटरवदनमित्यादावरविंदादिनिरूपिता सादृश्यप्रयोजकनासंसर्गेण सुंदरपदार्थकदेशेपिसुंदरखेऽनुभववलादन्वयन विशिष्टस्पचाभेदेनमुखा दयाहार दक ॥ ॥
इसंचारविंदनिरूपितसादृश्यप्रयोजक सौंदर्यवदभिन्नवदनमित्पन्वयवोधः अरविंदसुंदरमितिसमासेखरविंदपदेन अरविंदनिरूपितसादृश्पषयोजकैलक्ष्य ते नचाभेदेनपदार्थकदेशसौंदर्येन्वेति एवंचारविंदनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाभिन्नसौंदर्यवदभिन्नवदनमित्यन्वयवोधः एकदेशान्वयायोगादरविंदपदमे वलक्षणयासर्वार्यवोधकं सुंदरपदंतनात्पर्ययाहकमित्येके अरविंदमिववदनमित्यचारविदनिरूपित्तसादृश्यवइदनमितिदोधःसादृश्यसनिपातार्यतयाभे देननामार्थान्वयेवाधकाभावान अरविंदमिवभातीसत्रभातेजानार्थकले रोविंदे पदस्पयरविंद निरूपीतसापप्रकारकजानविय येलक्षणातस्यचाभेदेन मुखादावन्त्यः शेषतात्पर्यवाहके पूर्वोक्तदिशावासादृश्यस्वकारितासंसर्गेणधात्वर्यन्वयःअवसोदयेणेनिधोपादानेन वोयार्थस्पप्रपोज्यत्व स्पसादृश्य नयात्सौंदर्यप्रयोज्यारविंदनिरूपितसारश्पप्रकारकज्ञानविषयतिवोधः सायकल्पतुअरविंदपदमेवसार्थबोधकमितरजात्सर्यग्राहकमितिध्येयं यचे इयंचपूर्णयिमेरपुच्यते हंसीकीर्तिः स्वर्गगावगाहनमिवशब्दश्वेत्येतेषामुपमानोपमेय साधारणधर्मापमावाचकानाचतुर्गामप्युपादानात सारपस्यपदार्थात रत्वमशादवोधरीतिरुपरर्शितातस्पसमानधर्मरूपत्तेतुचंदडव मुखमित्यादीचंद्रवत्तिधर्मवन्मुखमितियोधःयौवाडादकमितिमान पोपादानेवार्थस्यधर्मस्पाह्लादकपदायकदेशेऽन्वयः तदसहिमत्तायातुचेदुनिष्टाहादकत्वति आमादकपदसलक्षणाचंदादियदनात्सर्यग्राहमच दशमित्यवाप्येकदेशेसारस्पेचदान्तय ससंवधिकत्वात सरापदेवाचंद्रसादृश्यविशिरेलाक्षणिक सत्रैवाहादकत्ते नेत्युक्तावभेदस्तीयार्यस्तस्यचसहपाप दार्थेकदेशेधर्मेन्वयनयाचाहादकलाभिन्न चंतिधर्मवदभिन्न मुस्वमितिवोधःमदृशपदमेववासार्थवोधकमि तरसात्पर्य ग्राहक मित्येवंविधाअवयसरगि पायस्ततत्रशब्दमुत्पतिनिपुणेरनुसंधेयाइसलंप्रसक्तानुप्रसक्तपरिचितनेन ई पूर्णोयमेतीत्यनेनरमालंकारिक रिमिरीय नवचदिशेषतरपातशत किदितोएमानोयमेयकत्वेसतिविशेषतः शब्दोपानसमानधर्मकत्वेउसतिदिनयतमानिसहशगयो माया उपमानमामामो । पमाननीयतेसहारणायशक्तीति ।" कुरी उपमेयनुसायास्मरवधूयंतीत्पादावात्मनउपमेयस्याध्याहतेनातानमितिदेनकोनादुपातेनिशब्दविशेषण लोकमानला जासकाम चंस्पसहर्शनदृश्यनइत्येवं विधायालुप्तोयमानायामुपमानस्येचसदृशपदोपात्तत्वाहिशेषतइति उपमेयोपमानतावच्छेदकरूपेोत्तयः धर्मन्नु मायामप्यु, पमावाचकेन सामान्य तोधर्मस्पोपातत्वाहिशेषतइति उपमाप्रयोजकतावदकरपेयोत्पर्थः वाचकलुप्तायामपिलक्षणयोपमा नादियनीयमावगर मातहारणायविशेषतःस्वनिरूदेति उपमायांचनिरूढाइववहाययाशब्दाइत्याभियुक्तोक्तिसंगृहीतावादयः अत्रनिपातरूपस्यवादरुपसर्गव तु घोतकत्वमेव कथमन्पथाशरैरुलेरितोदो व्यान इरिथ्यन सीनिवत्पादास्रादिपदोत्तरततीयादिसँगतिः उखादेरुद्धरणक्रियाप्रसरणत्यात इंकार सादृश्यान्वयित्वे नुकरणीभूतशरविशेषणवाभावाच द्योतकत्वेस्त्रादिपदस्योस्रसदशपरतयोस्रसहशैः शरैरिनिशरविशेषणवेनत्तीयोदिस गतिरितिवैय्याकरणामतंतुनादरणीय उपास्यतेगुरुरिसादोधात्वासनक्रियापात्रकर्मकृतयाकर्मलकारानुयपत्तिरूपवाधकस्पोपसर्गवाचकत यामि वेवादिनाचकत्त यामभावनदृष्टोतवैषम्यसास्फुटलाद विशेषणविशेष्ययो समान विभक्तिकत्तायां विशेष्येणसहैकार्थभवेविशेषणं तलिंगादयः प्रायोविशेष्य स्थाविशेषणइत्यनुशासनपेवोपमानोयमेययोपितस्यालिंगसेन्याविभेदेपिउपमानोपममता विभक्तिः पुरेकैवउपमानोपमेययोरिया नुशासनस्ससत्वेनोयमानपदोत्तरततीयादेः साधुत्वार्थतयोयपत्तेश्चतस्माद्वाचकत्वमेवेवादीनीयुक्तेचैतत् अन्यचासकलालंकारिकसमतस्वशदपक योगेश्रोतीत्वस्यदत्तजलांजलित्वायत्तेःरदिप्रयोजनयोन्यत्तस्याभावेनद्रादिपदेनचेद्रसदृशलक्षणायोनिषिद्धलाक्षणिकवरूपने पार्यत्तदोबार पत्तेश्च अयिचंद्रवादेर्योतकतन्येचंद्रादेरुपमानस्ययदार्येकदेशतयात्वसाधारणधुमीन्वयानुयपत्तिरिनिदिक उपमानेसादि उपनानवेचोपमानिस पकलेन विवक्षितत्वे तदाश्रयत्वेन विक्षितत्वचोयमेयत्वं साधारणत्वैचधर्मवारसिकमोपचारिकर्विवप्रतिक्विभावकृतश्लेषक्तवस्तुप्रतिवस्तभा वेन्समासभेदाश्रयणेनेत्पनेकदाचित्रमामासापाप्रपंचितं तव स्वर्गगावगाहनस्यतयात्वमौपचारिकंकीतीतस्यस्तारसिकवाभावात् उपादानादिति बाँच कस्सोयादानं निर्देशः इतरेयांशदेनप्रतिपादनेतदितिचिननीय ई साधारण्यप्रकारविशेयोपदर्शनायोदाहरणोतरमाह पयावेति गुणदोषाविति गुणदोषावात्परस्य रहनजाननबुधःपंडितःपूर्वपूर्वनिर्दिष्टगुणशि रसालापादोलितेनशिरसाअभिनंदयनि परपरतोनिश्दिो यंकेडेनियतिनिरुणहि वाचाकटात वहिनीवाट यतीत्पर्थ कड़वइंदुलेडी गरलैरहन्लपाददानईश्वरोहरहवसोपिहिपूर्वेचं+शिरसालोचतेतपूर्वकंधारयति परंचगरले कंटेनियतिस्थापयत्ती तिक्ष्वेडस्नुगरलंविधमित्पमर: शंकते अत्रयपीति साधारणस्तत्वेनामिमतीधर्मःगृहन शिरसासाघतेपूर्वमित्यादिनोतोयद्यपिनैकोनसाधारणतियोजना गृहनिस्सादिनोक्त एकोपिधर्मःसाधारणोनेतिवा यथाश्रुत्तेसाधारणस्यसाधारणत्वाभावोक्तेरसंगतत्वापत्तेःसाधारण्याभावेहेतु उपमानइत्पारभ्य इत्ति मदादिपतेनोक्त पयावागुणदोपौवुयोगन्निदुखेडाविवेश्वरःशिरसालापत्तेपूर्वपरकेटेनियद्धति ७व्ययद्यपिउपमानोपमेययो कः सा धारणोधर्मःउपमानेईश्वरचंद्गरलयोग्रहणमुपादानंतयोमध्येपूर्वस्यचंद्रस्पशिरसालाघनंवहनं उत्तरस्थगरलस्पकेठेनियमने संस्थापनंउपमेयेवुधेगुणदोषयोहणज्ञानायोमधेपूर्वस्पगुणस्पशिरमालाधनेशिरःकेपेनाभिनंदनंउत्तरस्पदोषस्यकटेनिय मनकंठादुपरिवाचाअनुदानिमितिभेदार तथापि चंद्रगरलयोर्गुणदोषयोश्चर्विवप्रतिकिंवभावेनाभेदाटुयादानज्ञानादीनागृह्णन्त्रि सेकशब्दोयादानेनाभेदाध्यवसायाचसाधारणधर्मनिपूर्वस्मादिशेयःसमापने तथापीति वस्नगसा साधारण्याभावेपीसःचंदगरलयों रित्सादिपथामचंद्रगुणपोर्गरलदोय योमेसर्यःविवप्रतिदिनभानेनप्रतीयमानसाहपश्योरुपमानोपमेयधर्मयोभिन्न शब्दोपातत्वरूपेण अभेदाद-अभेदर ध्यवसायात एतच्चसाधारयाधर्मतेत्ययेन नेनान्चितज्ञानादीत्यादिनाशिरसानहनाभिनंदनयोःकंटस्थापनन हिरनहास्नयोश्सयहःगृहन्नित्यादीसादि नाचशिरसाशायते कंठेनि यन्तीत्यनयोः संग्रहः अभेदानवसागादिति अभेदम्याध्यवसायादाहार्यनिश्चयादित्यर्थः माधारणधभत्तीति साधारण धर्मवाभिमानविषयतेतीत्ययः पूर्वस्थात्मृदाहरणात इति विशेष सन्देवानवमाययंप्रतीन्युपपादनेपिवस्तुतस्तुतस्तरभावात्कयमुपमालक्षणसमन्द सापविषयधर्मवस्यैवोपमादक्षयगत नित्यभिप्रायादिति मनिलाजm .. लाकाववप्रातापदभावव्यपदेशस्पगवनजलाशयादिगतचंद्रादिविषयले प्रसिह नपाइलालायामाह वस्तुतइत्यादि अभिन्नयोःनथा ध्यवसितयोगिति मिन्नशब्देनेत्यर्थः विवप्रतिविमावइति विंच प्रतिक्विभावपद वामित: सदा मंगोतइत्पर्य पूर्णमामुपम नादिसमयता नियमप्रसिहेलहियरीतायातुप्तोपमायासर्वले पनि यमाशंकानिरसापलक्षणपूर्वक ताविभजलेवार्थ-याविना सादाशब्दार्थ तूदने तरंवलोपे त्यध्या हार्यएवंचतरेतरयोगाविवक्षयावर्णपस्पोपमानस्पधर्मस्पोपमावाचकस्सवालो पेअन्सतमानुपादानेस्लुप्तोपमा सादर कहिलनुपादानरस्धाभिन्नेतिवापरा वस्तुतभिन्नयोरप्युपमानोयमेयधर्मयोःपरस्सरसादृश्यादभित्रयोःस्थगुपादानविवप्रतिक्विभावदत्तिआलंकारिकसमय-वोपमा नधर्माणामुपमावाचकंस्यच एकहिानयादानभिन्नालप्तोपमाष्धा तडिडोरीदुतुन्यास्याकरितीदृशर्ममःकासास्परखधूयंतीह शानन्वीरहोमया र यत्तयामेल तबलाभो मेयश्चततेः तदेतत्काकतालीपमवित कित्तसेभये १० उपमेयादीनांचतुगामध्येएकसह योस्त्रयाणावाप्रतिपादकशब्दाभावेनलप्तोपमेयुच्यते साचाश्थायथावाचकलुप्ताधर्मलुप्तारधर्मवाचकलुप्ता ३वाचकोपमेय लुप्ता ४ उपमानलुप्ताश्वाचकोषमानलुप्ताधर्मापमानलुप्ताधर्मोपमानवाचकलुप्ताचेतिप्नयोपमानलोयरहिताश्चत्वारोभे दास्तडिहोरीत्यादिलोकेनप्रदर्शिताःतहतोभेदाउतरलोकेनदर्शिताःत्वत्तडिगौरीपत्रवाचकलोपस्तडिदिवगौरीत्यर्थेउपमानानिसा मान्यवचनैरितिसमासविधायकशालताइंदुनुल्पास्येत्सत्रधर्मलोय सर्वद्धिक नशालत कोपाइंदुलल्पास्येत्पपिवकुंशकालान भ्यामुक्तंभवति प्तहिदिसादीत्पुदाहरणानि अर्थतोव्याचष्टे उपमे यादीनामिति वस्तुतेलाचवायूर्णाभिन्नत्वलक्षणयोध्य लक्षणवाक्यगर्नकममुपेक्ष्योराहर गक्रमानुसारेणविभागदर्शयत्ति यथेसादिवाचकलुप्तेति वाचकत्तेचात्रानुपूर्वोदिशेयवतयोगमावोधनेनिरूढत्वं तव शत्पानिरूदलक्षणयावा तबारभिवादे (ईतीयत्महत्पदादेरितितदभावानडिदोरीत्यादीवाचकलोपःसमासानुशासनेननिरूदलक्षणावगनेपियनुनी विरोयवतमाशब्दविशेषस्पतदवोधनात शास्त्र हत्तनि शालपयुक्तरत्यर्थः करनीसत्रेति असर्वप्रातिपदिकेभ्यःक्विपवावक्तव्य इत्पनेनविहितःक्वियनुलोपिस्मर्यमाणोधर्ममात्ररूपंन्याचारंवोधयत्ति कर्पूरपदवलक्षणयाक रसादृश्यतस्पचातिरिक्तत्वेपूर्ववत्प्रयोजकतासंसर्गणाचारेन्चयोधर्मरूपत्वेवभेदेन वस्तुतस्तुतिपलोपाप्रतिसंधानेपितथावोधातपूरादिशब्दाएव यापूरा दिसाय प्रयोजकाभिन्नतसादृश्याभिन्नवाचारंलक्षयतीतियुक्तंन नुवाचकस्पेवादेरनुयादानालोपोयुक्त साधारणधर्मस्पत्ताचाररूपस्यक्किनुपातत्या कथलोपालवाहकररवानरात्मकाचारार्थस्यक्तिपइति कर्पूरस्येवेतीवार्थवतिःलानंदात्मकःजनकतासंबंधेन वस्तुगत्सायानंदस्वरूपोय याचारस्नहोधकस्ये त्पर्यःननुक्किपलायाज्ञानेप्याचारप्रतीते कर्पूरादिपदानामेवतहोधकत्लपक्षेकथंधर्मलोपःसंगमनीय इतिचेत अनप्रोच एवमपितहाचकतयाविहितस्य किपोलोपातलोपव्यपदेशःअतएवात्रसमानार्थक क्यचनोपातःतस्यालुप्तवादिसाहुःनव्यास्तुधर्ममात्ररूपस्याचारस्पोपादानेपियानंदलादिनाविशेष कर्पूरतीत्यत्रधर्मवाचकलोपःकरमिवाचरंतीत्यर्थविहितस्पकर्पूरखदानंदात्मकाचारार्थकस्यक्तिपदवशब्देनसहलोपात अत्र धर्मलोपऐलिकःनयनयोरानंदात्मकतया करितीतितदुपादानस्यापिसंभवादिति कासास्मरवधूयतीत्पत्रवाचकोपमेयलोपः अत्रकात्येतिविशेषणसामर्थ्यात्वात्मानं कामवधूमिवाचरंतीत्यर्थस्पगम्यमानतयास्वात्मनउपमेयस्पसहोपमावाचकेनानुपा दानात सत्वैछिक स्वात्मानंस्मरवधूयतीसुपमेयोपादानस्यापिसंभवात रूपेणानुपादानाइमलोपोयुक्तएव अन्यथाईदुतल्यास्येत्यादेर्धर्मलुप्तोदाहरणस्यासंगतत्वायते नवाजादावपिधर्मलुप्तास्यादितिवामापतेरि साहुस्मखध्यतीतात्रेति ननूपमानादाचारदतिकर्मभूतापमानादाचारेक्यचौविधानात्स्मरवधूरतीमिचाचरतीत्यवगमेय्यात्मानमन्यावेति कयनिर्ग यल पाहविशेषणेतिरत्यनुरूपाचरणस्पकौतिकरणकत्वरूपविशेषणसामादित्यर्य कोते स्वरसतःस्वीयत्वावगमादितिभावानचात्मनउपमेयस्पत न्वीपदेनौपादानाक थलोपइदिवाच्यं तस्याद्वितीयाततयाकर्मभृतोपमेयासमर्षकत्वात् आत्मानमित्यध्याहतेनैवन होधात्मत्रसस्मरवधपदेनस्य वधूसारश्यलक्ष्यते तस्यचयोजकत्वसंसर्गेणाभेदेनवाचारेन्वय तथावस्मरवधूसादृश्या भिन्न यात्मकर्मकोययाचारलदाश्रयस्लान्दातिवोधा रापालाकाधवप्रातावदनावयपदेशाम्पगरानजलाशयादिगतचंद्रादिविषयतया प्रसिदन तपाइला कायामाह वस्तुतइत्यादियभित्रयोःनथा चध्यवसितयोःस्थागति मिन्नशब्देनेत्यर्थःविवप्रति विवमावति विरप्रतिर्विवादपदवामितयः सरदात कोतइत्यर्थ पूणेयोमुपम नादिसमग्रता नियमप्रसिहेलहियरीतायातुप्तोपमायासर्वलेपनियमाशंकानिरासायलक्षणपूर्वकं नाविभजते वन्य दिनाचादाशब्दार्थ तदनंतरंवलोपनत्यध्या हार्यवंचतरेतरयोगाविवक्षयावर्णपस्योपमानस्पधर्मस्पोपमावाचकस्सवालोपेअन्सतमानुपादानेन्लुप्तोपमा सादएकहिलनुपादानराधा भिन्नतिपूर्वापरा वस्तुतोभिन्नयोरप्पुपमानोपमेयधर्मयोःपरस्सरसादृश्यादभित्रयो पृथगुपादानविवप्रतिक्विभावदत्तिआलंकारिकसमयावयापमा नधर्माणामुपमावाचकस्यच एकहिअनुयादानभिन्नालप्तोपमाष्टधा तडिडोरीतुल्यास्याकरितीदृशोर्ममःकासास्परखधूयंतीह शातन्वीरहोमया यत्तयामेलनंतचलाभोमेयश्चततेः तदेतत्काकतालीपवितर्कित्तसेभवं१० उपमेयादीनांचतामध्येएकसह योस्त्रयाणावाप्रतिपादकशब्दाभावेनलप्तोपमेयुच्यते साचाराचायथावाचकलुप्रा१धर्मलुप्तारधर्मवाचकलुप्ता ३वाचकोपमेय लुप्ता ४ उपमाननुप्ता ५वाचकोषमानलुप्ताधोपमानलुप्ताधोपमानवाचकलुप्ताचेतिप्नयोपमानलापरहितालारोभे दास्तडिहोरीत्यादिलोकेनप्रदर्शिताःतहतोभेदाउतरलोकेनदर्शिताःवतडिगौरीपत्रवाक्कलोपसडिदिवगौरीत्यर्थेउपमानानिसा मान्यवचनेरितिसमासविधायकशावरुत इंदुतुल्पास्येत्सत्रधर्मलोय-सलिकनशालत कान्साईन्दुतुल्पास्येत्पपिवतुंशक्यतान भ्पामुक्तंभवति प्तहिदिसादीत्युदाहरणानि अर्यतोव्याचष्टे उपमे यादीनामिति वस्तुतोलाघवान्पूर्णाभिन्नत्वलक्षणे योध्ये लक्षणवाकागर्नकममुपेशोदाहर णक्रमानुसारेणविभागदर्शयत्ति यथेसादिवाचकलुप्तेति वाचकत्वंचात्रानुपूर्व दिशेयवतयोगमावोयनेनिरू हवं तच्च शतपानिरूदलक्षणयाचा तवारमिवादे (ईतीयतुमहत्पदादेरितितदभावात्तडिदोरीत्यादीवाचकलोपःसमासानुशासनेननिरूदलक्षणावगमेपियनुपूर्वी विरोषवतयाशब्दविशेषस्पतदवोधात शास्त्र तनि शालपयुक्तइत्यर्थः .
करनीसत्रेति असर्वप्रातिपदिकेभ्यःछिपवावक्तव्य इत्पनेनविहितःक्कियलुलोपिस्मर्यमाणोधर्ममात्ररूपयाचारवोधयति कर्पूरपदचलक्षणयाक पूरसादृश्यतस्पचातिरिक्तत्वेपूर्ववत्ययोजकत्तासंसर्गेणाचारेन्वयोधर्मरूपलेलभेदेनवस्तुतस्तुतिपलोपाप्रतिसंधानेपित्तथावोधात्तरादिशब्दाएव कपूर दिसायप्रयोजकाभिन्नतसादृश्याभिन्नवाचारलक्षयतीतियुक्तंन नुवाचकस्से वादेरनुपादानालोपोयुक्त साधारणधर्मस्पत्ताचाररूपस्यतिपातत्या कयेलोपालबाहकररवानात्मकाचारार्थस्पक्तिपइति कर्पूरस्येवेतीवार्थवतिःयानंदात्मक जनकतासंबंधेन वस्तुगसायानंदस्वरूपोय याचारस्नहोधकस्ये त्यर्थः ननुकिफ्लायाज्ञानेप्याचारप्रतीतःकरादिपदानामेवतहोधकत्वपक्षेकर्यधर्मलोपासंगमनीयइतिचेन अनप्रोच एवमपितहाचकतयाविहितस्य किपोलोपातलोपव्यपदेशः अतएवात्रसमानार्थक क्यच्नोपातःतस्यालुप्तवादित्याहुःनव्यास्तुधर्ममात्ररूपस्याचारस्पोपादानेपियानंदत्वादिनाविशेष कपूरतीत्यत्रधर्मवाचकलोपःकपूरमिवाचरंतीत्यर्थेविहितस्पकर्पूरवदानंदात्मकाचारार्थकस्यक्विपश्वशब्देनसहलोपात अव धर्मलोपऐछिकानयनयोरानंदात्मकतया करितीतित्तदुपादानस्यापिसंभवादिति कास्यास्मरवधूयंतीपत्रवाचकापमेयलोपः अत्रकात्येतिविशेषणसामर्थ्यात्मात्मानं कामवधूमिवानरंतीत्यर्थस्पगम्यमानतयाखात्मनउपमेयस्पसहोपमावाचकेनानुपा दानात सत्दैछिक स्वात्मानंस्मरवधूयतीसुपमेयोपादानस्यापिसंभवात रूपेणानुपादानाइर्मलोपोयुक्तएव अन्ययादे दुतुल्यास्येत्यादेर्धर्मलुप्तोदाहरणस्यासंगतत्वायते नवाजादावपिधर्मलुप्तास्यादितिवादापनि साहुस्मखध्यतीताति ननूपमानादाचारदतिकर्मभूतापमानादाचारेक्यचा विधानात्स्मरवधूरतीमिवाचरंतीत्यवगमेय्यात्मानमन्यांवेति कयंनिर्ण पलप्राविशेषणेत्तिरत्यनुरूपाचरणस्पकौतिकरणकवरूपविशेषणसामादित्यर्य कांतेवरसतःस्तीयत्वावगमादितिभावानचात्मनउपमेयस्पत दीपदेनौपादानात्क येलोपइतिवाच्यं तस्याद्वितीयाततयाकर्मभूतोपमेयासमर्पकत्वात आत्माननित्यध्याहतेनैवन होधात्मत्रसस्मरवधपदेनस्म खघूसारपलक्ष्यते तस्यच प्रयोजकलसंसर्गेणाभेदेनवासवारेन्वय तथाचस्मरवधूसादृश्याभिन्नात्मकर्मकीययाचारलदाश्रयस्लान्यानिदोधा करी काकतालीयेति रतिविषये समासविषये ज्ञापकादिति वार्थसमासाभावेतविपयादित्यनेनेवार्थविषयसमासानुवादोऽनुपपनस्तनज्ञापकर्त्यर्थः उभयत्र चं. काकागमनतालयतन यो उपमेयमित्यनंतरंक्रमेणेतिशेषः तेनेति काकतालसमवेतक्रियापरयो काकतालपदयोरिवार्थसमासेनेत्या काकवालसमाग मेति अपभावःकाकागमनतालपत्तनयोरुपमानलेतद्यमेययोसीयगमनतव्यवस्थानयोःपयगनुपातत्वेनोपमेयतयान्नयायोगालाकतालसमागमः एवोयमाने इत्यचकाकतालसमागमसदृशंकाकतालपदार्थस्तस्पचामेदेनस्सीयतन्वीसमागमरूपेउपमेयेन्दयति ततइति ताहशसमासोतरमित्यर्थः दतितदर्यइत्तिकाकतालपदलक्षितस्पकाककृततालफलोफ्भोगसशस्साभेदेनजवीरतिलाभरूपेणोपमेयेनान्वयादितिभावायत्रपतनदलितमितिरहोदर्श काकतालीयमिपत्रकाकताल शब्दोटत्तिविषयेकाकतालसमवेतक्रियावर्तिनौतेनकाकागमनमिवतालयतनामिक्काकतालमितीदा फेसमासाचतहिपयादितिज्ञापकात्समासः उभयत्रोपमेयखस्यकचिगमनंतत्रैवरहस्तिन्माअवस्थानेचतेनखस्पतस्याश्रममा गमःकाकतालसमागमसदृशइत्तिफलतिक्तःकाकतालमिवकाकतालीयमितिहितीयस्मिन्निवार्थसमासाचत्तहिषयादितिसत्रण इवेप्रतिकृताविसधिकारस्येनछप्रत्ययःतयाचपतनदलितालफलेयथाकाकेनोपभुक्तमेवरहोदर्शनक्षुभिनतदयानन्दीस्वेनोपभु तेतिनदर्थ-तनश्नानकाकागमनतालपतनसमागमस्पस्सकाककृततालपलोफ्भोगरूपस्यवोयमानस्यानपादानात प्रत्ययार्थाथमायाम पमानलेापःसमासार्थोपमापांवावकोयमानलोपासाप्ययेलोपप्रत्यपविधायकशासकतनभिततदयेतिरविवप्रतिक्विभावाया नपर्मस्वरूपकथननलेवमन्वयाकारतिवोध्यनवसकृदुचरिताभ्याकाकतालयदाभ्योकथमुफ्मानयावगमइतिवाच्यअनुभवानुसार्यनुशासनेनमुत्यतिवैचिम स्पस्फुटप्रतिपत्तेरिति एवंदुसहलात्यामारयायतत्रोपमानलुप्तादींश्चत्तुरोपिभेदान्प्रदर्शयितुमाहत्तत्तश्चेति काकागमनत्यादि काकागमनतालपतनरूपोयः समागमस्तपस्येत्यर्थः इदेचकाकागमनमिवतालपत्नमिवेनिमहाभाष्यगतविग्रहवाक्पविधर्शकापरिहारयोक्तं समागमस्थत्तादकियाहयामिन्नलेनो कयुत्पातस्पोक्तार्थएवपर्यवसानान विशिशोषमायाविशेषणोपमाचगतिवत्समागमोपमायामपित्तदेवयवकिय योर्यथायोगंगम्पमानामुपमामभिप्रेत्पमहामा घनोनारपाधिगनताकापायनमित्यापाय:
ध्यतत्ताताहशवियहवारप्रणायनमित्ताशयः धर्मस्पानुपादानइति तत्स्याने अभवलिंबवीमितेइतिपारतिभाका इतिश्रीमत्सदुपारपरामभट्टसरिवरात्मजवैधनाथविरचिताया मलकारचंदिकास्मायाकुव लयानंदीकायामुपमाप्रकरणसंपूर्ण ययपुपमानरूपणानंतरतन्मूलालंकारेषुसंभवत्सास्त्याउपमेयोपमैवप्रथमनिस्पचितुमुचित्तानत्तारोपितसादृश्य निबंधनोनन्वयस्तथापितहितीयसदृशव्यवछेदफलकत्तयाहत्तीयसदृशसक्छेदफलिकामुपमेयोपुमामपेक्ष्यशीघ्रोपस्थितिक मभिप्रेसप्रथमनिरूपयतिउ पमानोपमेयत्वमिति उपमानतमुपमेयत्चेत्यर्थः इहोत्तेश्रूयमाणलात विवक्ष्यतइतिवशेषःएवंचैकस्यैववस्तुनोयदुषमानवमुपमेयत्वंचविवक्ष्यतेतद नन्वय इत्पन्वयःयसंमवशंकानिरसायमध्येउदाहरपोक्ति ननूक्तलक्षरस्थिभणितिखिमतिर्मतिरिवचेष्टेत्पादिरशनोपमायामतिमाप्तिःतत्रम सादेरेक अवितर्कितसंभव मितिसाधारणधर्मस्पानुपादाने प्रत्ययार्थोपमायाँधोपमानलोपःममासाोपमायोधर्मोपमानवाचकलोपः इतिसक्षमपाहस्सावधारितव्यं एतेषामुदाहरणांतराणिविस्तारभयान्नलिख्यते उपमानोपमेयत्वेयदैकस्यैववस्तुन दंदुरिंदुखि श्रीमानित्पादौतदनन्वयःसएकस्यैववस्तुन उपमानोपमेयत्ववर्णनमनन्वयम्वर्यमानमपिस्वस्यस्वेनसाधनान्वेनौतिमुत्यनेः अनन्वयिनोय्यर्थस्यामिघानंसहशांतरसवच्छेदेनानुयमत्वयातनायेंदुरिंदुरिव श्रीमानित्सुक्तेश्रीमत्वेनचंट्स्यनान्यःसदृशोस्तीतिस स्पेववस्तुन उपमानतस्योपमेयत्वस्पचवर्णनान अथैकस्यवस्तुनोपदेकनिरूपितमुपमानवमुपमेयलेचे दशातरव्यक्छेदोलक्ष्यते ॥ 6 तिविवक्षित एकपदस्यारतिकल्यनात इस्पचरशनोयमागोमादेष्टादिनिरूपित्तमुपमानलमणित्यादिनिरूपितत्पमेयत्वमित्येकनिरूपितोपमानोपमेयर खविरहान्नातिमाप्तिरित्युच्यतेतदाखमिवजलजलमिक्वमित्युपमेयोपमायामतियाप्तिःत्तत्रैकस्येववसुनोगगनस्य एकजलनिरूपितस्योपमानवस्वोयमे पत्व स्पचवर्णनादितिन्मैव एकरपेवेतिविरोधयोतकैवकारवलेनसाश्रयनिरूपित्तयोरुपमानोपमेयत्वयोलीभेनकाय्यतिमसंगामावात् अस्तिहिइंदुरिंड निवेसनन्वये उपमानमुपमेयत्ववादुनिरूपित्तनतुरशनोपनायामुपमेयोपमायादेविसंक्षेपःअनन्वयपदपरनिनिमित्तमाह वर्ण्यमानमपीति ना मंदभानामा मोनालाभित. " करीनन्वेसत्पमंचहप्रलापत्वापत्तिरित्यत आह अनन्वयिनोपीति वाधितस्यापीत्ययः अर्थम्प साधर्मस्य अभिधान याहार्यारोपरूपतयाप्रतिपादन सरशीनरव्य वं. वछेदेनसदृशांतरमा वृत्तिदोघहारेण एतदेवविशदयत्ति इंदुरित्यादिना इत्यचसद शांतख्यातिसूचनहारानुपमलयोतनरूपप्रयोजनववादापात तो रुद्रोदनार्थवादवत द्वारमात्रतयासादृश्यप्रतिपादनेपिनासवप्रलापतापत्तिरितिभावःउदाहरणांतरमाह यथावेति गगनाकारंगगनसदृश इत्यतः प्राकयुद्दमित्यध्याहार्येउदाहरणांतरप्रदर्शनेवीजमाह पूर्वोदाहरणेति वैपुल्यादेस्त्यिादिपदात् गांभीर्यदारुणवयोःसंग्रहः इत्यनन्दयकरणयथा पमेयोपमालक्षपति पर्यायेणेति अयोगपयेनेत्यर्थः वाक्यभेदैनत्तियाचन ततउपमानोयमेयत्वे विवपततिशेयोनापियोध्या उपमेयोपमेतिलक्ष्यनि देशः उपमेयेनोपमेतिव्युत्पत्ते धर्मार्थहवेत्युदाहरण अर्थोपनपूर्णश्रीपूर्णसमृद्धि अवधार्ययोईयो वाकाभेदेन उपमानसमुपमेयवंचवर्णित नत्रायता ततश्चस्वेनापिसादृश्यासंभवादनुपमलेपर्यवसान यथावा गंगनंगगनाकारसागरः सागरोपमः रामरावणयोर्युइंगमरावण योरिवपूर्वोदाहरणेश्रीमत्वस्यधर्मस्योपादानमस्तिइहतुगगनादिषुवैपुल्यादेधर्मस्थतन्नास्लौतिविशेषःपर्यायेणयोसच्चेदुप मेयोपमामता धर्मार्थवपूर्णश्रीरयोधर्मइवत्वयि पर योःपर्यायणोपमानोपमेयत्वकल्पनेतीयसदृशयवछेदार्थ । सर्यस्योपमानत्वधर्मस्पोपमेयत्वं हितीयेनुत्तहिपर्यासेनधर्मस्पोपमानत्वमर्थस्योपमेयत्व मित्तिलक्षणसमन्वय उपमानोपमेयत्वमात्रोक्तानन्द येतिमानईयो भियुक्त एवमपिसमवेशरदिपापुरहाकुमदतारकाइत्युभयविश्रांतसादृश्यायामुपमायामतिमाप्तिः तत्रयोःकुमुदतारकयोः सादृश्याश्रयत्वरूपोपमेयत्वस्यक्त स्वतियोगित्वरूपस्यापमानत्वस्यापर्यंत प्रतीतिरतःपर्यायेणेत्युक्तेननुभणितिरिखमतिमंतिरिवचेष्टावेरेवकीर्तिरतिविमलेतिरशनापमायामितिमाप्ति-तत्र हयोर्मतिचेश्योक्रिभेदेनोयमानोपमेयत्ववर्णनादितिचे नहयोरित्यनेनपरस्परपमानोपमेयत्तस्यविवक्षितत्वात अन्य यापर्यायपदेनैवानन्वयवा रणेत हैय्यापतेरितिसक्षेप ननूपमाप्रतीयोभपस्यायाउपमाइयरूपायावाउपमेयोपमाया अलंकारांतरत्वे किंवीजमिस्तआहहयोरिति तथा चार्य विशेषयोतकतपानमत्कृतिलसपमेवतवीजमितिभाव: ॥ " h 6 कयत्तीय सदशामयले दलाभस्वाह धमायोरितिधार्थयोर्मध्यइत्पर्थःमुखतः शन्देन तथाचप्राप्तस्यपुनर्वचनं तदितरपरिसंख्यार्थमितिन्यायादिहापित ती यसर शव्यारतिलाभइतिभावाखामवेति भारवर्णनमिदं खमाकाशमिवजलं कालुष्यापगमेननिर्मलत्वातिशयान शेयस्पर्श निर्मलत्वादीत्पादिपदेनशैत्यानिशयपरिग्रह गिरिरिवेति अत्रगजःप्रकृतःअपमितिप्ररुतपरामर्शिसर्वनाम निर्दिष्टत्वात अतएवोपक्रमादग्रेप्यस्पमधारेत्यन्वयोवोध्या अनपूर्वार्ध उच्चकैर्विभातीतिसमान धर्म उपात:उत्तराईचत्रवतीतिस उतरतिदिक इत्युपमेयोयमाप्रकरणं प्रतीपमिति लक्ष्यनिर्देशः१३ननूपमानोपमेयभावस्पवैवक्षिकतया मुखादेरथुपमा नवसंभवाञ्चदइवमुखमित्सुपमायामतियाप्तिरित्यक्ताह प्रसिद्देति प्रसिदीयमानस्यउपमेयभावःउपमेयत्वं प्रतीयं प्रनीयपदवाव्यं कुतःप्रातिलोम्पात सिहोझेप धमीर्थयोःकस्पचिकेनचित्मादृश्यवर्णितेतस्पाप्यन्येनसाहपपमर्थसिहमपिमुख तोवर्यमानत्तीयसदृशव्यवछेदंफलति यथावासमिवज लेजलमिवखहंसवचंद्रश्चंदवहंसःकुमुदाकारास्तारास्ताएकागणिकुमुदानिपूर्ववपूर्याश्रीरितिधर्म उपात दहनिर्मलखादिधानोपातइतिमे दःउदाहरणहये पिप्रकृत्तयोरेवोपमानोपमेयत्वकल्पनं राज्ञिधर्मार्थसमृडेःशरदिगगनसलिलादिनैर्मल्यस्पचवर्णनीयत्वात प्रतापत पोरप्पेयासंभवनि यथागिरिरिवगजराजोयंगजराजस्वोकैविभातिगिरि निसरडवमदधारामदधारेवास्पनिर्झरस्वति प्रतीपमुपमानस्पो ममेपत्तप्रकल्पनं त्वलोचननमंप त्वइक सोविधुः१३प्रसिहोषमानोपमेयभावप्रातिलोम्पात्यतीपर नानप्रतिकूलतात उपमेयभावप्रातिलोम्पा दित्पविसर्गपाठेप्रिसिहोणमानस्ययउपमेयभावस्तस्पप्रातिलोम्पादपमानप्रतिकूलत्वादपमानस्पोपमेयत्वकल्यनंप्रती पमित्युच्यतदतियारमयननुअमिडस्पोपमा नोयमेयभावस्पवैपरीत्यादितिययाश्रुतरीत्या एवंविधप्रातिलोम्पस्पटतीयपंचमप्रतीयभेदाव्याप्तित्वेनप्रतीयपदप्रतिनिमितवायोगादिति एवंचोक्तप्रकारेणो पमानप्रतिवपकल्पास्यप्रतीपपदप्रतिनिमितत्वकथनेनप्रसिहोपमानप्रतिकूलधर्मःप्रतीयमितिप्रतीपपेचकसाधारणसामान्यलक्षणमितिमूचितं अतएवप चमप्रतीपयास्यानावसरेवक्ष्यति उपसानातिलोम्पादिति प्रतिकूलत्वंचतिरस्कारपयोजक एतस्पचसकलप्रतीपभेदसाधारणपंतत्रतत्रस्फुटोकरिष्यते य यावेति प्रोपितस्यपियोप्रतिवियोगवेदनानिवेदनमिदंयमिप्रियेवेदीयसादृश्पतविनोद विनोदोविरह्यापनंतन्मात्रमपिममदेवेननक्षम्पत्तएतदेवदर्शयति । यदित्यादिनी ॐ टी वन्नेत्र समानासाधारणीकनिःशोभायस्पत्तथाविधंयदिदीवरतत्सलिलमग्ने वर्षनाजलदे तवसुरवस्य चारश्याकान्याअनुकारोसशः शाशोमेपैरंतरिता च. स्तिरहितःयेपोत्पपिभिन्नक्रमालगमनसशागतयोयेराजहंसास्तेपिगताइत्तिअत्रकोतीत्यादिधर्मापादानात्पूर्वोदाहरणंवैलक्षणपदोध्य ननू पमानापमे गस्पाधिक्यवर्णनारूपातमतिरेकालकारादस्पकोभेदःउच्यते तत्र वैधर्मप्रयुक्तमुपमे यस्पाधिक्यविवक्षितमिहत्यमानतामात्रप्रयुक्तलामाधर्पप्रत्युतमि नि प्रतीयोतरमाह अन्पोपमेयेति अन्यदवयंउपमानंतपं यदुपमेयतस्पलाभेनवर्णनीयस्पमुखादेरनादरोगर्वपरिहारोपितत प्रतापमित्यर्थःतस्पगर्दन सनिपूर्वकन्वेनोयमेयतायाःअपियूर्वमप्रात्याउपमानतिरस्कृतिविशेषप्रयोजकलादितिभावःअतरवलाभेनेत्युक्तंनतुसत्वैनेति प्राप्तप्रालीभशब्दार्थला पथावा पत्वन्नवसमानकातिसलिलेमगंतदिदीवरमेधैरंतरितःप्रियेतवसस्वछायानकारीशशीयेपिलदमनानुसारिगतयस्तराजहंसागता स्वत्सादृश्यविनोदमारमपिमैदेवननसम्पते अन्योपमेपलाभेनवार्यस्यानादरश्चत्तत् अलंगर्वेणतेवककोत्पादोयितादृशः१४ असु कृष्गुणतयावय॑मानस्यान्पत्रससादृपयमसहमानस्पोयमेयकिचित्पदपनावतातस्यतिरस्कारोहितीयेप्रतीपूर्वस्मादपिविछितिवि शेयशालि ययावागर्वमसंवाहामिमलोचनयुगलेनकिंवहसिभडेसेनी शानिदिशिदिशिसरस्सुननुनीलनलिनानिवपर्यापमेयलाभे नतथान्यस्याय्यनादरका कार्यदर्पनेम्सोवतुल्याः सेतिहिलियः१५असुल्तरगुणत्याकचिदप्यमानभावमसहमानसावर्णमुप मेये परिकल्य्यतावतातस्पतिरस्कार-पूर्वप्रतीयवपरीत्येनतोयंप्रतीप यथावाम्यहमेवगुरु-सुदारुणानामितिहालाहलमास्मनात नविछितिविशेषेति चमत्कारोलर्षेपर्यःउक्तरीसोपमानतिरस्कारातिशयप्रतीने रितिभावःगर्भमिति असंवाहो सेवहनायोग्प अपरिमितमितियावनम देशोभने इतिसंवोधनं नन्वितिहेवर्चअमयानामनेकार्थत्वात् पूर्वोदाहरणेकापतिसमानधर्मोपादानमिहतुनेनिभेदावोपमेयेति-अन्यस्पावर्यस्प अना दरोपितयाप्रतीपमित्सर्थःअहमेवेतिसुदारुणा नामतितीचाणा गुरु श्रेषःतानेतिसानुकंपसंवोधने मास्महप्पतिदर्यमाचथाइत्यर्थःनपनान्यस्पेति निरू पिनलेनीयाःवर्णनिरूपितायान्यस्यावय॑स्सोपमातस्पाइत्पर्यन्यनिष्यतिवच उव्यमाना अनिष्यत्तिकदभिहितइतिन्यायाने नत्पनी पमुधेति कितिनाती यांत्वन्मुखानमेवजमितिनानामुधानिष्प्रयोजनोऽपवादः ॥
अलीकार्यकत्वेनापवादस्पनिष्प्रयोजनवं उत्कयति उपमानतिरस्कारातिशयप्रयोजकत्वरूपेपर्यःमयायवादलोत्पति उतार्थमेतत्याकर्णतिवचन अली कतयानिदित अतएवभुवीयुक्तं लोकोत्तरेमुखासन्निधानेनविशेषादर्शनादलीकत्व यहापोगात संनिधानेपिविशेषाग्रहणात्यामरित्युक्तं अत्रवचनीयंपाम रेरित्येतापामुपमितेरनिष्पतिःप्रकाश्यते प्रतीयमित्तिक अर्थःप्रयोजनेयस्पतत्तथाअनर्थकमितियावत्तस्पभाव कैमर्थनदविप्रतीयमन्वते आलेकारिकाइतिशे यानन्यमानस्यपद्मचंदादेरालादविशेषरूपप्रयोजनसत्त्वाकयमनर्थकतमतआहउपमेयस्येवेति उपमानपूर्वहन उपमानकार्यकारिखेन अयेवोयमानके मर्थ हेतु अतोयमानकैमर्यमित्यध्याहार्यप्रादविशेषादेरन्यलम्पत्वेनप्रयोजनवासंभवालमर्यमित्तिभावः उपमानप्रयोजकपूर्वहलेनेतिपाठेउपमानप्र ननुसंतिभवादशानिभूयोभुवनेस्मिन्वचनानिदुर्जनाना वयनान्यस्योपमाया अनियतिवचनत मुधायवादोमुग्याक्षित्वन्मुखाभकि लावुई अवयेवग्यायमित्यनिष्यतिवचनपूर्वेभ्यउत्कर्षशालिचतुर्थपनीय उदाहरयोमुधायवादत्वोयोपमित्पनिष्यतिरुवारि ताययावा आकर्णयसरोजांक्षिवचनीयमिदभुवि शशांकसववकेणपामरैरुपमीयवे प्रतीयमुपमानस्यकैमर्थ्यमपिमन्ववेदश्चत इन तस्याःकिंपोनकिमिंदुना १७ उपमेयस्वोपमानप्रयोजनपूर्वहलेनोपमानकैमर्थमुपमानप्रातिलोम्पापंचमंप्रतीयं यथावानदी जसतयशसःस्थिताविमोथेतिचित्तेकुरुतेयदायदा तनोतिसानो परिवेषकैतवात्तदाविधिकैरलनो विधारपि ॥ योजकयस्पाइतिवबीहिःननूयमानकैमर्थस्पोपमानाक्षेपश्चाक्षेपइनिवामनसत्रेणाक्षेपालंकारतेनोकलात्कयंप्रतीयत्वमनग्राह उपमानमातिलोम्यादिति उप मानप्रनिकलवादित्पर्य प्रतिकूलत्वंचतिरस्कारपयोजकत्वमित्युक्तं तयाचप्रतीपसामान्यलक्षणाक्रांततात्पतीपातीवरवोचिततिभाक-तदोजसइति नैयधी येनैषधवर्णनमिदंविधिमातस्पनलस्योजसःप्रतापस्यतपशमशस्थित्तोसत्यारौसर्यचंदौस्थाप्रतापपोत्सादे कार्यस्पत्तापामेवोपपत्तेर्निरर्यकावितिविते युदायदाकुरुतेतराभानोर्विधोश्वपरिवेषस्यपरिधे कैतवालात्कुंडलनोवैय्यर्यसूचिकारेखावेश्नांकरोतीरान्वयःअत्रचनायपरिवेयःकिनुकूलनेत्यष्ट नौकैमर्थ रूपप्रतीयस्पांगतातयोरंगोगिभावलमणःसंहरायरायायमित्या टिस्मतत्यदेवीमायाःप्रकरणंनदोघद्रतियोध्यकेचिडिप्रभृतयः कटी अनन्चयोपमापतीपानामिति प्रतापपदेनचा त्राद्यभेदत्रयमेवगृहाते नतत्यभइयमपि रात्रीपमितिक्रियानिय्य तेरभावेनोपमोतर्भावस्पामभावात वस्तुतस्ता चयभेदत्रयस्यापिनोपमांतर्गतिर्युक्ता चमत्कारप्रतिसाधर्म्यस्यप्राधान्येनाप्रयोजकत्वान सातयनिवेधन उपमानतिरस्काररावाहितचमत्त तिप्रयोजकत याविवक्षितानतुसाधर्म्यमेवमुखतश्चमत्कारितयाविवक्षितमितिसहृदयसाक्षिक एवमनन्वयोपमेयोपमयोयिनसादृश्यस्यचमत्कारितयाप्राधान्पेन विवक्षाकिंतुद्वितीयतृतीयसदृशमवछेदोयापत्तयेतिनतयोरप्युपमान तिर्युन्यते अन्यथासादृश्यवर्णनमात्रेणोपमांतविधैर्यलावण्पगोभीर्यप्रमुस्वस्त मुदन्वतःगुणस्तुल्पोसिभेदस्तावपुधैवेदृशेनतइत्तिव्यतिरेकालंकारस्याप्पुपमांतर्गतिःस्यात् तत्रसाधसमानाधिकरणंवैधम्यमेवचमत्कारेप्रधाननतुसाथ मितिचेत्तुल्यमिदंप्रतीपादिवपीतिसत्तदयेराकलनीय एतदेवास्वरसीजमभिसंधायोक्तकेचिदिति अन्येवामनादयःअत्रचाखरसवीजप्रागेवावेदित रति पनीपप्रकरणरूपकंलक्षयत्ति विषय्यभेदेतिरूप्यतेइतरमाहत्ततयाज्ञायतेधर्मोअनेनेतिरूपततरूपमस्यासीलद्रूयस्तस्यभावस्ताद्रूपचंद्रकार्यकारित्वादिविय केचिदनन्नयोपमेयोपमाप्रतीपानामुपमाविशेषलेनादतर्भावमन्यते अन्येतुपेनमपतीपप्रकारंउपमानाक्षेपस्पत्वादाक्षेपालंकारमाहुः विषय्यभेदता प्यरंजनेविषयस्ययत् रूपकंतत्रिधाधिक्यन्यूनलानुभयोक्तिभिः पिणउपमानस्सयभेदतादूप्याम्पाविषयस्पोपमेयस्पयत् रंजनमिवरंजनस्वोपरत बुद्दिविययीकरणमित्तियावत तद्रूपकमिसर्यःरूपकैतदित्सेवपाठःरूसकेत्वितिपाठेतुतदिसध्याहार्यउपातर्विवाविशिरविषयधर्मिका हार्यारोपनियविषपीभूतपमानाऽभेदताद्रूप्यामतरतरूपकमितिनिकर्ष:मुखंचंइत्यादौनामार्थयोरभेदान्वयमुत्सतिवशादाहार्यचंद्राभेदनिश्चयाला क्षणसमन्वयःमुखमपरश्चंइत्यातुनचंद्राभेदोविषयः अपरतिभेदस्यविवक्षितत्वात अपितुवंट्रकार्यकारित्वरूपैताद्रूप्पमितितत्रापिलक्षणसंगतिःन चत्तस्यमुखेसलात्कयमारोपइतिवामचंद्रकार्यसजातीयकारित्वस्यैवमुखेसत्वादित्ति यद्यपिनामार्थयोरभेदान्वयानुरोधादिहापिचंरपदलक्षितसतकार्यकारिणों भेदसंसर्गणेवमुस्खेऽन्वयादभेदरूपकमेवतयाप्युपमानतावछेदकरूपेणाभेदभानेरवाभेदरूपकत्वेतत्कार्यकारितादिस्पेभेभानेनुताप्यरूपकत्वमितितात्य यंअत्रकमलमनभसिकमलेचकुवलयेतानिकनकलतिकायामिसाधतिशयोक्तिवारणायोपातेतिविषयविशेषणे यारोपश्चनिषेधानेगकतनविशेषणीयतेनापह तौनातिव्याप्तिःभ्रानिवारणायाहार्येति त्वत्पादनखरलानांयदलतकमार्जने इदंश्रीखंडलेपेनपारीकरणविधोरितिनिदर्शनालय विवाविशिऐत्तिसंशयोत्पेशेयोनिरासायनिश्पेत्युक्ते मिनिमक्षेप प्राधिपत्यादि प्राधिकासुपमानस्यवाभाविकामवस्थामापदायमेयतादानपावस्यायांवोध्य एवंन्यूनत्वमपि अनुभयंगाधिक्यन्यूनत्वोभयरहितंअभेदताच्या न्यतरमात्र अर्थहीत्पादि अयंवर्ण्यमानोराजापेनहेतुनापुनः नमः शिवस्यारिरिपुरदग्यदात्मएवायमितिभावानातीयीकमिति हतीयमेवतातोयोके ती या ककस्वार्थवाच्यइतिवार्तिकानुसारात दिली वनविनत्यन्न यः शंभरिति अत्राप्पयमित्यनुषंजनीय अन्यथाऽतिशयोक्त्यायत्यारूपकोदाहरणत्वासंग ते अपराजभावावस्यायों समहरिता सममरत्वलोचन ती एकरूपलोचनवतांचमुखेंदुनेति अत्रेदपदमिदुकार्यकारियरेकिमिंदुनैतिप्रसिद्धचंद्रानेदविवक्ष वात अतश्चेताद्रूष्यरूपकमिद नच, त्रोत्तरपदार्थ प्राधान्पादिदुकारिणिमुखाभेदभानान्मुखाभेदरूपकंस्पात नतुचंद्ताद्रूप्यरूपकमिनिवाच्य मुत्पतिवधि अामुखस्यस्वनिशभेदप्रतियोगितसंसर्गेणान्दयाभ्युपगमात विशेषणानुयोगिकस्यापिविशेषप्पसवैधत्तायाःस्वामित्वस्यवार्थत्ववादिभिःप्राचीनचैन अयहिधूनटिःसाक्षायेनदग्धाः पुरः क्षणात अयमास्तेविनाशंभुस्तीयोकेविलोचनं १ शंभुर्विश्चमवत्ययवीरुत्पसमरितोय स्पामुखेंदुनाल नेत्रानदेकि मिंदना २० साध्वीयमपरालक्ष्मीरसुधासागरोदिता अयंकलंकिनश्चंदा मुखवंद्रोतिरिआते १विषप्युप मानभूतपद्मादिविषयस्लपमेयवर्णनीयमुवादिविषयिणोरपणाविययस्यरंजनस्पयन्पस्येणरूपवतःकरणातचक्वनित्यसिह विषय्यभेदपर्यवसिते कविनेदेप्रतीयमानएक्तदीयधारोयमात्रपर्यवसितं ततश्वरूपकंतावद्विविधंअभेदरूपकतादृय्यरूपकंचे नि द्विविधमपिप्रत्येक विविध प्रसिद्धविषय्याधिक्पवर्णनेनन्यूनत्ववर्णनेनानुभयोलावैवरूपकंषद्धिपरा स्पधनमित्यादविंगीकारत एवं मुस्वनिष्ठभेरपतियोगीचंदस्तकार्यकारीवेतिवोधानपुरखाभेदरूपकापतिःमुखप्रतियोगिकाभेदस्पाभानादितिस्वमन्पत्रागृहां २०यसुधेति सुधासामरा दुरिता उत्पन्नाप्रसिहालक्ष्मी येतुनतयेतिन्यूनताक्तियतिरिच्यतइति निपलकतयाअधिकोभवतीत्पर्यःशलक्षणश्लोक याच विषयुपमानेत्यादि विषयिणोऽभेदेनरूपेणचेतिपाररूपेणअहादकलादिनातादृप्पेण कचित्तादृप्पणच्सेदपाठःपरमार्थतस्तुप्रामाणिकपुस्तके विययिणोरूपेणविषप! स्परंजनमितियुक्त तरःपारतेननचेसादेन योनरुत्यमितिध्येयहरिद्रादिनापदिग्जनेप्रयुक्तस्वरजनशब्दस्येहप्रस्तोवीजमाह अन्यरूपेणेति रूपरको तादि अनेदाचत यानान्पटीयधर्मगान्पयन दत्तासंपादनतसामान्पादिह गौग्यारंजनशब्दप्रयोगदत्तिभावानचेतिरंजनचेत्पर्यःसिह, तिकविसंप्रदायप्रसिहोयमानाभेदेनलथ्यात्मकमित्यर्थः च कुरी ||रूपपदस्पाभेदतादूपपोभपसाधारणतादितिभावःयभेदेनरूपेणचेतिपाठेनु नछेत्यश्वपादोहेच करतेनपूर्वोक्तस्वममर्थनमिति नपोनरुतंय नावविधानसे के प्राक् उद्देशकमेप्रातिलाम्पेनेति निर्देशकमवैपरोत्पनेत्ययःएतदेवविशदयति येनेवादि विशेषणेनेतिहेतौवतीया पुरदत्तविशेषणहेतुकशिवाभेदानु जनादित्यर्थःननुन्यूनत्ववर्णनेभेदायकर्षयो प्रतीते कथचमत्कारितेस्पत आहयभेददायांपादकलादितिविशेषनिषेधस्पशेषाभ्पनुज्ञाफलकत्तयनिषिद्धमत्ति रिक्त सकलगुग शालित्ताप्रतीतावेकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीतिन्यायेनामेदनिश्चयसंपादकलादित्यर्थ विमावनात् प्रकाशनात चंद्रज्योत्स्ने ति राजानंप्रतिकस्प अपहीत्सादिसायश्लोकेनामेदपकाणि असामुग्नेट्नेत्सादिमाश्लिोकेनताप्यरूपकाणि आधिक्यान्यूनत्वानुभयोक्तपुद्देशकमप्रातिलोम्पे नोदादनानियेनदग्धाइनिविशेषणेनवर्णनीयेनिमिशिवाभेदानुरंजनानिस्पपूर्वावस्थानोवर्णनीयराजभावावस्थायान्यूनलाधिका योरवर्णनाचानुभयाभेदरूपकमा हतीयलोचनप्रहाणोक्यापूर्वावस्थानोन्यूनताप्रदर्शनातन्यूनाभेदरूपकहित्तीयंन्यूनत्ववर्णनमपिअमेददा यीयादकासाचमत्कारिविषमदृष्टिवपरित्यागेनजगद्रक्षकलोत्पाशिवस्पपूर्वावस्थातोवर्णनीयराजभावावस्यायोउत्कर्षविभावनादधिकाभेदरू यकत्तीयस्वमुत्तरेषुताटुप्पस्पकोदाहरणेवपिक्रमेणानुभयन्यूनाधिकभावाउनेयाःअर्नेनैक्कमेणोदाहोणातराणि चंद्रमोवाविशदपुर लिनेसैकस्मिन शरतावादातचिरतरमभत्सिहयूनो कयोश्चित एकोवकिप्रयमनिहतकैटमकंसमन्यसलंसवंकययभगवन्कोहतस्तव अत्रसत्व मित्पनेनयाकसकैटभयोर्हतागरुडध्वजसत्तादात्म्पदर्णनीयस्सराजःप्रतिपातप्रतिकसकैदभवधयो: पौवीयर्यप्रश्नयाजेनत्ता चिटुक्ति हे भगवन चंदमोनावविशद चेनपुलिनयस्पतयाभूतेस्मिनशरवा शरयूनामकनद्याःसैकत्तेसिका दातपदाकरणात्पूर्वावस्थातउत्कर्याययोरवि तामयदेशीकयोश्चितिइतरुणयोःचिरतरं व्यतिचिरकालंवादरूपयूतमभूतकीहक्त्तवाह एक सिह युवाकैदर्भदैत्पविशेषप्रयमनिहतंवक्तिवदतिअन्य कसंघयमनिह तंवक्तिसःकसकैटभयोनिहतात्वंतत्तयोर्मध्येपूर्वकोहततितत्वेकथयेस्सन्वयः यद्यपिमुनिप्रस्तावेवभगवन्त्रित्यासंत्रणमुक्तिनराजादौनथापिरानोभगवतादात्मवर्णना दनौचित्यपरिहरणीय कवित्तुभवतेतिपारम्यत्र पोलापदेनैवदिकालाभेपिचंदपदेशारदपूर्णचंद्रपरत यानपुष्पमापत्य त्रपुष्यपदमिवोत्कृष्टपुष्यपरतयेशियोध्या वाद योग्यतासचनायपूनोरित्युक्तं अयहीत्युदाहरणेऽभेदारोपहेतुभूतपुरदाहकलरूपसाधर्मामुपातहतुजगदक्षकलादिकन तगम्पमानमितिभेद भावनाचानुभपामे वेधाइति हेधा कोताधर्मिकवकनकर्मिकत्वरूपदिधाइययुक्तंभ्रमंवलक्दनिष्टाननुवधिसुखसाधनवभ्रमं सर्वेषामपित्रमाणावेधसानिर्माणेपिप्राधान्यविवक्षये स्थमभिधान अयमास्तराएदाहरणेशभुसाइयंगम्यमानमिहत्वनासक्तिरूपतदुपात्तमितिभेद त्वय्यागतइति राजानप्रतिकवेरुक्ति सेनुश्चमेयश्चेतिहमय नमयः अमृतमथनहीपातरेपोत्पपिनासुतरामेननहीपेनास्तीतिसूच्यने अद्यराजभावावस्थायां शभुर्विश्वमित्यत्र विश्वसंरक्षकत्वंसाहपपमुपातदनुनेति भेदःकिंपनस्पति दपिताप्रतिनायकोक्तिः तववकरूपेइंदुकार्यकारिणिसतिययमपर प्रसिद्धःशीतामुश्चंदःयतउज्जृमतेउदितोभवतितस्मानक्वदुःपन वेधाहेधानमंचकेकोतासुकनकेषुच तासुतेषयनासक्तःसाक्षागानराकृतिःअत्रसाक्षादितिविशेषणेनविरक्तस्पप्रसिद्ध शिवतादाम्प मुपदिश्यनराकत्तिरितिदिव्यमुर्तिवैकल्पप्रतिपाद नान्यूनाभेदरूपक तय्यागतेकिमितिवेपत्तएषसिंधुस्सेतुमथक्दतः किमसौषि भेति होपांतरेपिनहितेस्पवशवदोयलाराजगवनिषेवतरवलक्ष्मी अखसेत्तुमेयतदितिसेतोर्मथनस्यचक पुरुषोत्तमेनराव र्णनीयस्पतादात्म्यमुत्वातथापित्वदागमनसेतुबंधायमथनायवेतिसमुद्रेणनभेतहीपातराणामपित्वहशेवदत्तेनपूर्ववोगांतरेजेत यामावासाप्तलक्ष्मीकलेनमयनप्रसत्यभावाच्चेतिपूर्वावस्यातउत्कर्षविभावनादधिकाभेदरूपर्क किंपद्मास्यरुचिन्हं तिनयेनानदंविध तेनकिंहिवाझषकेतनस्यकुरुतेनालोकमात्रेणकि केंदौतंवसत्पर्ययदपरःशीताभुरुभतेदपःस्पादमूतेनचेदिहतदप्यस्से वृविवार, घरेल्अत्रापरशीतामुरिस्यनेनवेदोः असिइचंदानेदमाविकृत्यतस्यवप्रसिद्धचंद कार्यकारितमात्रप्रतियादनेनोत्कर्षायकर्षयोरपदर्शनाद स्परुचिंकांनिकिन हंतिप्रायोजनमनूद्दिश्यनमरोपिप्रवर्ततइ तिन्पायात प्रयोजनस्यान्यतःसंभवेतदुज्जृभणसासंगतेरितिनिहतीतिकाका-अपितुहसवेतिप र्यवसानेतदुग्नंभगायेतिप्रतीतिपर्यवसानं एवमग्रिमवाकायोरविझयोमकरकेतनविहूमस्पतयाभूतस्पसमुदस्यकामस्यच्यालोकनमालोकः प्रकाश तन्मात्रेण समतेनदाभिमानःउज्जभणहेतुःस्पाञ्चेत अयुक्तमेततयतःइहक्कैदौविवाधरेतदप्पस्पेवेतिसमुचितपदाध्याहारेणयोजनोयमन्छन्दस्योत्तरवाक्य गतेवेनतळटाक्षेपक्षमतालतटनपाटानेधिन्नपदत्वदोष-कार्यकारितमात्रेत्यनेनाभेटव्यावतिः अस्यामवेदनेत्य त्रकिमिंदनेनिपुनरुपादानमात्रभेदविवक्षाताप. नमयतादूप्यरूपक कदमतपरपशब्दस्याप्सुपादानमितिविशेषः कु. टी अवतुर्वदनदति वादरायणान्मासनातीयत्यति मादकर पलायनकलाद्दुचीहि नन्ह शवथरतविशेषणातदशेएवत्तादृप्यरूपकस्पान इतराशेलभेवर चं. पकमेवेत्साशाह अति विपीति एकत्रानकारोवस्यायारूपकमालायामरूप्ययतात्प ग्राहकस्पेकत्रस्थितस्यापिसाधारय्य मेवोचिन मितिभावःअयमेव चसाध्वीत्यादिपूर्वोदाहरणाहिशेष न्यूनरूपस्पचमकारित्वंपूर्वमुक्तेरइसमत्यादृढयत्ति इदमिति यदाहेत्सनतरंस इतिशेषःएकगुणहानोराभिहितायामिति पगुमासाम्पदा शेषगुणययुक्तसाम्पायोगमवच्छेदःचनुवंदनत्वाकगुणमतिरेकस्पप्रमाणातरसिहस्पषनर्वचन शेषगुणाभावपरिसंख्मार्थपर्यवस्पतीतिमा अत्रवरूपकप्रभेदलेनैक्चमलारोपपत्तीनालंकारोतरत्वेन्यूनत्ववर्णनस्पयुक्त सामग्रीकालोनका भावस्पत्वलंकरीतसं भिन्नस्पतइक्ष्पमाणयुक्तमित्यसरी मत्तमित्यनेनसचिताकिमसुभिरितिमूर्वजलमयसाधारणचंद्रसेवोधनग्लपितैनष्टैरमभिर्निमितभूतै मसुतायादमयंत्यामनामयिनिमज्जतुनिलीयनामि जरे ति अननुर्वदनोवाहिवाहरपराहरिःअभाललोचनःशंभुर्भगवान्नादरायया अहवपरति विशेषणाविष्वपित्ताद्र्य्यमान विवक्षाविभावि ताचतुर्वदनवादिवकल्पचौक्त मितिन्यूनताप्यरूपके इदविशेषोक्तयुदाहरणमितिवामनमते यदाहएकगुणहानोगुणसाम्पदाविशेषो किरिति किमसुमिग्लपितैडमन्यसमयिनिमन्जतुभीमसतामनःममकिलश्रुतिमाहतदर्यिकानलमुखेंदुयसवितुषःस्परस्पदम यती कृतचंद्रोपालंभेप्रसिद्धवंदोननिर्याणकालिकमनःप्रवेशश्रुतितात्पर्यविषयःकिंतुनलमुखवंद्ररावेत्तित्तत्तास्याधिकाप्रतिपादनादधिकता निमन्पसेकिमितिसोपहासकाकुतेनमैवमस्याउत्सर्थःअहेतुमाइकिलनिनिस्पक रूपकस्यसावयवत्तनिरवयववादिभेदप्रपंच तुविवमीमासायोटर तममविवुधःपडितःस्मरस्तदार्थकोसःप्राणनिर्गमकालीनमनःप्रवेश अर्यायस्यास्नाश्रुतिनलमुसेंदुपरांमनःप्रवेशाधिकरणखेननलमुखचंदतात्पर्यनत्तीमाहेत्ति अयकलंकिनइत्युदाहरणेदोष मून्यत्तपयुक्तं शब्दमाधिकाइहतुगुणविशेषप्रयुक्तंगम्पमानेतदितिविशेषःसावयवत्वनिरवयवत्वादीति आदिनासमस्तवस्तुविषयता दिस्पेनत्यभेदानापरंपरितवरूपभेदोत्तरस्सवपरियह तथाहिसावयर्वनिरवयवे परंपरिततिविविधरूपकं प्रत्येकेकमेदिविधसमस्लवस्तुविषयं एकदेशविवति केवल मालावलिश्वाचक अनिवाचकवेति निराश्लिष्टमेदयोःकेवलमालारूपत्वा पोमत्यचतुर्विधमित्परोभेदाःतनपोक्नाभस्मळुरणधवलाविभ्रतीतारका रथीन्यानमसनरसिका, दुपात रात्रिकापालिकीयं ही पानहीपेन्मतिदधतीचंद्रमुद्राकपालेन्यस्तै सिद्धाजनपरिमलेलांछनस्यलेनेतिपयेरवौकापालिकीलारो यस्यप्रधानतयावयविनोऽचयवरूपाणियो साभस्मेत्पादिरूपकाणी तिसावयवत्वं समस्तस्यवस्तुनारोप्यमाणस्य शब्दविषयवंचद्रष्टव्य प्रौढमौक्तिकरुचःपयोमुचोविंदक कुजपुष्यवंधववियुतान भसिनाट्यमंडले कुर्वतेस्मकुसुमाजलिश्रियमित्यत्रप्रधानस्यनमसिनाट्यमंडललारोपस्यावयवभूतविद्युतानर्तकीवरूपसामार्थनशाब्दमित्येकदेशेविशेषण शब्दत यावर्तनादेकदेशविवर्तित्वं कुंरंगीवांगानिस्तिमित यतिगीनध्वनिघुयत्सरंवीकातोदंतश्रुतमपिपुनःप्रश्नयत्तियत अनिद्यच्चानःखपितितहोवेट्यभि नवाप्रत्तोस्याःसेतुंन्दादिमनसिजाप्रेमलतिकामित्पत्रप्रेमलतिकामित्यमालारूपनिरखपवं सौंदर्यस्पतरंगिणीतरुणिमोत्कर्षस्यहोगमकान कामणकर्मनक रहसामुलासनावासभूःविद्यावागिरीविधेतवधिप्रावीण्यसाक्षालियावाणाःपंचशिलीमुखस्यललनाचूडामणिःसाप्रियेत्पत्रचमालारूपनिरवयववाध्य एव परिणामःक्रियार्थश्चेहिषयोविययात्मना प्रसन्नेनगन्नेनवीक्षतेमदिरेक्षणा यत्रारोपमाणोविषयोकिंचित्कार्योपयोगित्वेन विवध्यमानःसन तस्पतहुपयोगित्वासंभवात्मकृतात्मत्तायतिमपेक्षतेतत्रपरिणामालेकार अबोदाहरणाप्रसन्नेनेति त्रहिअजस्पवीक्षणोपयोगिवंनिव। ध्यतेनतुशामयूख्यसकादिसमासेन उत्तरपदार्थप्राधान्यात नवोपमितसमासाश्रयणेनगन्नमिवेतिपूर्वपदप्राधान्यसस्तीतिवाच्यप्रस । नेनेतिसामान्यधर्मप्रयोगाऽयमितमाप्रादिभिःसामान्याप्रयोगइतितदप्रयाएवोपमितसमासानुशासनात अनस्पवीक्षणोययोगित्तन अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्रयास्तूयतेदेवसदंशामुक्तारत्ननकैर्भवानिय खात्मनासंभवति अतस्तस्यपकृतहगात्मतापरिणत्यपेक्षणात्परिणा वेणुकुल यो लिष्टेनवंशयदेनकुलेवेणुलारोपपूर्वकएवराजिमुक्तारत्नलारोपतिश्लिष्टवाचकेवलंगापरितरूपकविहन्मानसेत्यादावेतदेवमाला पंचतुर्द शलोकवविकंदत्पित्रालिटवाचककेवलपरंपरित पर्यकोराज्यलक्षयाइत्यादावालानंजयकुंजरसेत्यादीचा निश्वाचकमालापरंपारितंवमेविसत्भया नेहप्रपच्यते इत्पनैकारचदिकायारूपकप्रकरणं परिणामलक्षपत्ति परिणामइति विषयिनिशयाःप्रकृतकार्योपयोगितायायवझेरिकाविषयात्मतापरिया निःपरिणामःसोचविषयतादातपाध्ववसायविपर्यता एवंचविषयाभेदस्वविषयिणिविवक्षणात्गभिन्ना नेतिस्वारसिकरववीधानतुरूपकइवडिया सेट प्रतियोगिनावेसनयो मित्व मुखतिरूपका देवोध्यः . : ११ कॅरीअसमासेप्युदाहरति नीचति मुरारिनाटकगतमेतत्य यात्मनात्तीय सीतालक्ष्मणसहितइनियावन असौप्रकांतोरामाभूतेशस्यशेभोमालमालारूपाममरन चंदीगर्गातीातस्मनाविकायगुहसंज्ञायनियादर्पतये सौमित्रलक्ष्मरगस्यमैत्रीरूपमातरेतरंगामूल्यमुपसत्वान उपकाररूपतपादत्तवान् अथोऽनतरंवित्र प्रतिप्रतस्येपस्थितवान् कीदश व्यामेनतिर्यक प्रसारितभुजयांतरालेन्याहौतावत्सरिणाहौलनीयामातयाभूताभिःशवराणोव्यापानीयुतनिभि- कोतुकेनोंदचतिविकससक्षीणि यंत्रक्रियायांनयाकृछाने शादत्तएवक्षणमन्वीयमानोऽनुगम्पमानइत्यर्य:तिपरिणामप्रकरण अयोरेवालंकारंलशयात बहुभिरिति एकस्सवहुधोलेखादित्यन्वयाउन्नेखनविषयीकरणमल्लेख हेतीपंचमी तथाचैवंविधोलेरखावेतोरुलेखझ्यते उल्लेखतिव्यवड़ियतइत्पर्याय पयाचा नीलीभूवेशमौलिखनममरधुनीमात्मनासौरतीयस्तरमै सीमिनिमैनीमयमुपस्तवानातरंनाविकाये मामयाास्नीभिःशवरयु वतिभिः कौतुकोदेवदारुडादवीयमानःक्षणमवलमयोचित्रकूटप्रतस्थे अत्रारोपमाणात सौमित्रिमैत्रीरूपतापत्यागृहोपकारलक्षण कायोपयोगीनस्वात्मना गृहस्परघुनाथप्रसादैकार्यिवेनवेतनार्थिलाभावादितिपरिणामालंकारवहभिर्वहुधोलेरखादेकस्यालेखय्यते स्वीभि-कामाथिभिःस्वर्द काल त्रुभिरैक्षिस यत्रनानाविधधर्मयोग्येकवस्तुततर्मयोगरूपनिमित्तभेदेन अनेकेनग्रहीनाअनेकघोषि ख्यतेतत्रोलेरक-अनेकधालेखनेरुच्यार्थिवभयादिकंययाईप्रयोजक रुचिरभिरतिःअर्थिवलिशास्लीभिरित्याधुदाहरणे अत्रैकरावराजा सौंदर्यवितरणयराक्रमशालीतिकलास्वीभिरर्थिभिःप्रसार्थिभिश्चरुच्यर्थिवभय कामकल्यतस्कालरूपोदृष्टः वदारंपतिलक्षणस्यप्रयोजक त्वात स्वीभिरिति स्वईस्वर्गसंबंधीदुमाकल्यतःकालोयमःसपकतोराजाश्लोकव्याचशे पति नानाविधेति सौंदर्णदातत्वमूरत्वादिरूपेत्यर्थः ततर्मेति रुच्यर्थिव भयादिरूपेत्यर्थः एतच्च स्वरूपकयनैननुलक्षणांतर्गतम्ननुहाभ्याग्रहीतम्मानिमित्तहपवशालकारद्वयेनोलेस्ले माप्तिरताह अनेकेनेसा दिनयाचलक्षणेव हुपदमनेकपरमितिभावः एवंवग्रहीतविषयाचन्यतमानेकलप्रयुक्तमेकस्पोखिरव्यमानानेकप्रकारत्वमुख्नेरवइतिलक्षणवोध्य सौदर्यस्पतरंगिणीत्सादिमाला स्तकवारणायाविशेषणं तत्रग्रहीतभेदप्रयुक्तंनानेकप्रकारसमिनिनातिन्याप्तिःवक्ष्यमाणोवेवप्रभेदसाधारण्यापान्यतमत्प्रवेशःतहिवेचनंतयास्माना वसरेकरिष्यामःअन्यतमानेकतपयुक्तएकस्पोत्रिस्यमान लमिपेतावदक्ती विपाविकमसौदर्पतपसानिधिमार्न पश्पतिविधा भूराः स्त्रियोहायकोतुकादित्यनानिमाप्तिरता नेकप्रकारत्वमित्युक्त नचोलिगमानपकारत्तमिसेवास्तु उकोदाहरणेकारस्पकस्पाप्यनुलेखादवानतिप्रसंगादिनिवाच्य एवमपिनृत्पत्वहाजिराजिप्रखर सुरपुर पोहतलिजालैगलोकालोकभूमीधरमलान रालोकभावप्रयाते विश्रांतिकामयतेरजनिरितिधियाभूतलेसर्वलोकाःकोका-दतिशोकानल विकलतयाकिंचनदैत्युलूकाइपरलिजालरूपस्पैक वस्तुनोकीकको कोलूकै यही भिरेकेनैवरजनोत्वेन प्रकारेणावेसनादतिव्याप्तेवारणापप्रकारे नेकत्वोपादानस्यावश्यकत्वात सिंजानमैजरीतितनकलश युगवुवितववरीकैनासोवासलीला किमल यमनसापाणयःकीरदयाः नलोपायालपेत्यःपिकनिनदपियाताडिता-काकलोकैरियंचोलेंदसिंहवरीि यथावा गजवातेतिहाभिःश्रीकांत इतियोवतैःयथास्थितश्चवालाभिःशौरि सकौतुकं त्रयस्नथाभीतंभकंगजवरयात्रायते स्मसोयमादि पुरुषोतमनिहाभिःसंसारभीत्सातदर्भयार्थिनीभिःकृष्णायमथुरापुरेप्रविशनहर यस्लपाञ्चलत्वेनप्रसिद्वापाः श्रियोपिकामोपचारवैदग्ध्यन नित्पक्चभःसोयदिव्युवेतियुवतिसमूहैः सात्कंठेशःवालाभितहाागतरूपवेषाले कारदर्शनमा बलालसाभिर्यथास्थितवेषादियुक्तोहरइतिवडधोलखःपूर्वकामलायारोपरुपकसंकीर्ण अयंतु इतिभेद-एकेनवहधोलेसे प्पसौविषयभेदतःगुरुर्वचस्पर्नुनायकीक्षिीया शसने । भूगरनाप्परपशररापमित्पनेकगत्तभ्रांतिपरंपरयामतिप्रसंगवारणार्थमेकस्से युक्तमिनिसंक्षेयः यथाई मिति स्त्रीभि-कामबोलेखेवासासचिरनरागःप्रयोजक अर्थिभिःकल्पतरुत्वोलेखेनेवालिसाप्रयोजिकाशभिर्यमतोलोखेतेषा भयंप्रयोजकमित्येचंयथायोग्पमित्यर्थः उदाहरणांतरमार ययाति श्रीकृष्णस्यमथुराप्रवेशवर्णन शोषित श्रीकरमाद्दाभिर्जगनानेतिरपारच पासकौतुकसोक र मितिदर्शनक्रियाविशेषणसर्वत्रंसवध्यते श्लोकव्याचऐपतिसयामहागहराहणेनयुवतिसमूहै-तरुणीसमूहै-पूर्वमिनिम्दान्तरतिश घःउल्लेखत्पनुषऽपत्त आरोपस्सकसंकीर्णइतिपाठे यारोपवरूपंय पतसंकीर्णदत्यर्थः आरोपस्परूपके निपाठस्नुस्पायएव उल्लेखप्रमेदीतरमाहरले नेनि यावर कुलदी- यह चिनिनिषयभंदादित्यगतरमेकम्पतिशेषःविषयपदमाश्रयसंबंधिनोरुपलक्षण अनगवलक्षणेग्रहीतविषयादोत्पादिपदेननन्सयह कृतःविषयस . समीनिर्दिशेविषयरत्युच्यतेअधिकरणमप्तम निर्दिष्टस्ताश्रय घट्यादिनिर्देश संबंधीतिविवेकःगुरुरित्यस्यार्थकथनमहानिति गुरुमहनिवाच्यवदिति विश्व कोशात परिनितुतत्ययंवसितार्थक यनं पटुक्षत्यादीत्पादिनाकोतिविषयेऽर्जुनोधवलतिवसार्थरसोतरस्पधनुर्विषयेभीमाभीषणइतिवत गांगेय इत्यावरस्पच संग्रह भीष्मस्तुभीषणेरुद्रेगोर येचनिशाचरतिविश्व-क्रोडीकरणाद एकत्तगत्तफलहयन्यायेनसंग्रहात्त अकशमिति कपालिनोहरस्पभ गधेयभाग्पतत्त्वेनाध्यवसितंपार्वतीसरूपंचित्तेयाविरस्तुप्रकटीमवत्वितिसंवंघः किंभूतंकुचयोःखुत्वविषयेअरुशंस्थूलै एवमग्रेपिविलग्नामध्यःविल ग्रहीतमेदाभावेपिविषयभेदाइहधोलेखनादसा बुलेखःउदाहरणश्लेषसंकीर्ण वचोविषयेमहान्परित्यादिवत्रहस्पति रित्पाद्यतरस्पापिकोडीकरणात मुद्दायथा अशकुंचयोःरुशविलग्नेवियुलेचक्षुषिविस्तृतनिवे अधरेरुयामाविरस्तुलिते करुणाशालिकयालिभागधेयेस्यात्स्मृत्तिनातिसंदेहस्तदंकालंकृत्तित्रयं पंकजयश्यतःकातामुखमेगाहतेमनःअयंप्रमतमधु पस्वन्मुखंमेवेनियंकज पंकजवामुधोमुत्यस्माकंनुननिर्णयः योमध्यलमपोरितिविश्वःविपुल आयतं अपरेयधरोटेअरुणमारतं अरुणाधरमितियाटस्तुप्रक्रमभंगादयुक्तचित्तेइतिकरुणाशालीपत्रापिमध्यम णिन्पायेनसेवध्यते एवंतुषारास्तापमवातेतामसेषुचतापिनः दृगतास्ताङकाशत्रोभूयासुर्ममभूतयइत्यादावधिकरणानेकत्वप्रयुक्त यमःप्रतिमहीभता हुतवहोसितन्नीकृतामतारखलसधितिरोधनपतिर्धनाकाक्षिणा गृहंशरामिछताकलिशकोटिभिनिर्मितसमेकइहभूनलेवनियोविधात्राकृतइसादास वधिभेदप्रयुक्तश्वीलेखोष्टमातिदिक इन्पलं कारचंदिकायांमुलेखप्रकरणे अयज्ञानप्राधान्यसाम्पास्मत्पादीनलंकारानल पनि स्पादिति स्मृतिनाति संदेहव्यवहतन्यत्तयाहेत्तुभूतेस्तरकतेयामकस्त देकः तदेको विद्यते अस्मिन नयाभूतमत्व याच प्रत्ययान येकश्निसंज्ञेतियानन् तेनतत्संज्ञासहित मित्यर्थःअनेरुतित्रव्यवहारविषयःस्पादिति योजना ई ॥ 1 1] " एवंचस्मृतिसभ्रांतित्वसदेहत्यानित्रीणिलक्षणानि तत्रस्मृतिवंतावत्सरामोत्यनुभवसाक्षिकोजातिविशेषःभ्रांतित्त्व विशेष्यावृत्तिप्रकारकज्ञानलं संदेहलनु निश्व अभिन्नलसतिसंभावनाभिन्नज्ञानत्वंपारिभाषिकं स्मृतिभ्रोत्सादिवारणायसत्यंत उत्प्रेक्षावारणायसंभावनामिन्नेति चमत्कारित पुनरविलालंकारसाधारणलक्षणव येपिनिवेशनीयंतेनसंघटइतिस्मता विदरजतमितिचीतावयस्थाणुःपुरुषोवेतिसंशपेनातिप्रसंगइतिध्येयं गाहतेयाकल यतिस्मरतीनियावत सादृश्यात्रिवध्य मानैरिनिचमत्कारिलो यलोक नखेतस्यापिस्वातंत्र्ये गलक्षणेप्रवेशासाहश्यामूलकानामपिस्मृत्पादीनाचमत्कारित्वेऽलकारतायाअनिवार्यतात चमत्कारितेक जीवातुत्वात्तस्याःअचमत्कारित्वे तु तेनैववारणमित्तिव्यर्थसादृश्यहेत कव विशेषण नवैतदेवोपादीयतानतचमत्कारित्वविशेषणमितिवाउदात्ततेषुसा स्मृतिभ्रातिसंदेहैःसादृरपान्निवध्यमानैःस्मृतिमानप्रांतिमान्ससंदेहइतिस्मत्यादिपदांकितमलंकारवयंभवति तच्चकमेणोदाटतं यथावादिव्यानामपिरुतविस्मयांपुरस्तादभनःस्फुरदरविंदचारुहस्ताउदीक्ष्यश्रियमिवकाचिदुत्तरंतीमस्माषीन्जलनिधिमंथनस्प शौरिःपूर्वत्रस्मृतिमदाहरणेसह शस्पैवस्मृतिरत्रसदृशलक्ष्मीरमतिपूर्वकंतत्संबंधिनोजलनिधिमंथन स्यापिस्मृत्तिरितिभेदःपलाश मुकुलनात्याभुकतुंडेपतत्सलिःसोपिजवूफलभात्यातमलिंघर्तुमिछति अवान्योन्यविषयांतिनिबंधनःपूर्वोदाहरणहिशेयःजीव नग्रहणेनमाग्टहीलापुनरुदताः किंकनिहाकिमुज्येष्टाघटीयंत्रस्पदुर्जना पूर्वादालतसंदेह प्रसिदकोटिकःअयंतुल्लितकोटिकई दृपयमूलकस्मत्यादिवनि प्रसंगवारणार्थतस्पाश्श्यकतादितिसंक्षेपःदियानामिति माधेजलक्रीडावर्णनप्रस्तावेपद्यमिदेशोरिः श्रीमयंभस्तःजलात् उत्तरे तीनिगछतीं श्रियमिव श्रीसरशीकाचित्पुरस्तादग्रेउहीक्ष्यजलनिधिमथनस्पयसमाधीस्मतवान अधीगर्थेतिकर्मणिषष्ठी किंभूतां दिविभवादियालेषादेवाना मपिसौंदर्यातिशयेनरुताश्चर्या तथास्फुरताअरविंदेनकमलेनचासःरमणीयाहतोयस्पास्तथाभूता तथाचैवविधनापिकासहशलक्ष्मीस्मरणातत्संबंधिज लनिधिमथून स्मरणमितिमावः अत्रश्रियमिवेत्युयभायाःस्मृत्यं गत्वात्तयोरेगांगित्वलक्षण संकर पलाशेतिवक्रिमलोहित्यरूपमाश्यात्भ्रांति: अलिःभ्रमर सेपिभुकोपिनातिनिबंधनति भ्रातिप्रयुक्तइत्यर्थःजीवनतिजीवनजल प्राणसंयोगअथवाजीवतेनेनेतिजीवनंधननम्राअधोमवाःविनीताञ्चउवताः उपमुखाः उद्धताश्टीयत्रएकरज्जतिवघटमालारूपभाषाया "हर निसिह नेदः ऊटी. अमसिदेतिपटीयंत्रसवधिनाटकनियो कोटयोरप्रसिडे रितिभाव इत्सलंकार चंद्रिकायास्मनिम्नांनिसंदेहप्रकरण अयापहत्ति-तत्रतावदभेदप्रतिपत्तिनिरूपिना च. गोगितात्पनरवान्निधोपहहिस्पिपइतिसामान्यलक्षणनिषेधश्चनजादिसत्वेवाच्यःक्वचितुतदभावालै तवादियदैःपरमतत्वोपन्पासादिभिश्चमेग्यःतयाकवि १३ । मेदप्रतिपतिसमानाधिकरणःकचिनुनाधिकरणइतिविवेक एवमभेदःक्वविदारोप्यमाणः क्वचितुवाभाविक रक्ततप्रतियत्तिरपिकचितयजन्या प्रायश सुवाच्चत्पत्तिवोध्यनिषेधोऽपदतिरित्येतावदुक्तीनद्यूतमेतकित्तवकीड निशितैः शरैरित्तिप्रसिइनिषेधानवादस्पोप्रतिषेधालंकारेत्तिव्यापिरतोऽभेदप्र तिपनिनिरूपित्तसादिविशेषण पातं तत्राहियुद्धप्रतिकित्तप्रतियुद्धेयूतत्वाभावनितातोपिकीर्वमानोगतएव तवपागलयनतुयुइइत्युयहासायनित्य द्धाभेप्रतिफ्संगतस्पानदुपपासंविनापिसिहत्त्वात नाप्यगिभूतःनिजी तत्वेनतदुपायान पेक्षणा दितितहारणे अभेदप्रतिपत्तिनिरूपित्तीगित्वमात्रोक्तौमुद्दा पॉतिहेत्वपतिपयीस्नापद्धतिकैनवापनुतियाप्तिः तत्रसर्वत्रनायसुधांभुरिसाद निवेधस्यव्योमगंगासरोरुहाउभेदप्रतिपत्सर्थवेनतदंगतयोगिताभावा भुहापङ्गतिरन्यस्यागयार्योधर्मनिहवःनार्यसुधांशुःकिंतहियोमगंगासरोरुहं वर्णनीयवस्तुनितमहाधमीरोयफलकस्तदीपधर्म निद्व कविमतिविकासोत्प्रेक्षितधर्मातरस्यापिनिङ्गवःसुद्धायुहुति यथार्चदेवियन्नदीपुंडरीकत्वारोपफलकस्तदीयधर्मस्पचंद्रत्व अभेदप्रतिपतिनिपितोगत्वमात्रोकोचधातापगनिछेकापनस्पोरमाप्तिःनयोभीतिशंकानिवारणरूपनिपेयस्पप्रधान्मनाभेदप्रतिपत्पागलाभावादतस्तदन्पतस्त्र त्वनिवेशः तदाह साम्पायापनवोयत्र साविज्ञेयादपद्धतिःअपद्गवायसादृश्पयस्मिन्नेयाय्ययनुतिरिति सर्वततत्ददाहरण मारमानावसरेयक्तीभविष्यत्ती तिनप्रपंचित एवं सामान्यलक्षयांमनसिनिधायसुद्धाप?त्पादीतनेदान्वमुपक्रमतेसुद्धापनांतरिति लक्षणमाचरे वर्णनीय इतिकविमतेर्विकासःस्फूर्तिशा लितातथाचोपमेये उपमानारोपफलकउपमेयधर्मत्वा भिमत्तनिषेधः मुद्दापतिरितिलक्षयाभितिभाव अनचानुक्त निमितत्वकैतवादिपदामेम्पलेचनिषेधति शेपर्णवोध्यतेनहेवपद् तोकेत वापतौचनातिप्रसंगःकोतः किनहिन पुरतिछेकायतोउपमेयधर्मस्य कातत्वस्पनिषेधसत्वादितिप्रसंगवारणपयारा विशेष गणं तत्रहिनकातत्वनिषेधोनूपुरारोपा योऽपितुनूपुरारोपएवंशकितकांतलनिषेधार्थ इतितद्यावृत्तिःपर्यस्ता पहुतिवारणायोपमेयधर्मत्युक्तं तत्रोपमानधर्मस्पैन में शुखादनिषेधातिनातिव्याप्तिरितिसर्वसुथ पुंडरीकेतिर किंसिताभीनमित्यमरः वंचसरोरुहपदविशेषपरमिति भावःयकमिति इंदौदलस्पस्फुरितस्येंद्रनीलमणेः शकलवन पामयीयने तत्केपिकवयः कंकलेकं शशकिरे कितवंतः परेऽन्ये जलनिधेःपेकमेनिरेकतिचित्युनःसारंगसंजगदिरेअब्रूवनपरेतरेभुवःभूमेञ्ठायाभूलायऐछन विभाषासेनासुरलायेत्यादिनालीवत्वेवयतुसादघननि शिरानीपीतंजतएवकुक्षिस्यमंधतमसंगाढवातंत्र्याचश्महे महत्पन्वयःयापेक्षिका उत्प्रेक्षामात्र विषया-कलकाट्यः अपिनास्वाभाविक स्यभूछायद स्पसमुच्चयः अर्थसिद्धइति नार्यसुधारित्पननेनिरादायात्तन्दान्छादःहनुपरमतत्वोत्कीर्तनेनस्वानभिमतत्वसूचनादयंगम्पत्पर्यः एकत्रानेकापङ्गवरूपत्तपाप्प वैचिमंदोम हेत्वप?तिमाह सरवेति मुद्दापनवएवेत्यर्थः युक्तिपूर्वइ ते योज्यतेसाध्यमनेनेतियुक्तिहेतु तत्पूर्वलत्महितइत्यर्थः तथाचमुद्धापङ्गवलक्षण यथावा कपिराशकिरेजलनिधेःपंपरेमेनिरेसारंगकतिविज्ञसजगदिरेभूछायमैन्परेदीयद्दलितेंद्नीलशकलश्यामंदीदृश्यते तत्माइनिशियोत्तमंधतमतकक्षिस्थमाचक्ष्म अवाक्षिकधर्माणामप्यपद्रवःपरपक्षत्वोपपासादर्थसिद्धःसएचयुक्तिपूर्वश्चेदुयोहेल पति नंदुस्लीब्रोननिश्पर्कःसिंधोसायमुत्थितः अत्रचंद्रएक्त्तीचलनै शत्वयुक्तिभ्यांचंद्रवमूर्यतापवावडवानलत्वारोपार्थः ययावा म यानभूमिधरमूलशिलासहस्र संघहनवणकिणःस्फुरतींदमध्ये छायामृगःशशकइत्यतिपामरोक्तिस्तेषांकचिदपितवाहिनम क्तियत्रवेंद्रमध्येमेयनकालिकमंदरशिलासंघटनवणकिणस्पवछायादीनांसंभवानास्तीतिछायावाद्यपदवः पामरक्चनत्वोपन्यासे एवानुतनिमित्तत्पस्पस्याने उक्त निमित्तइत्युमेहेत्वपढ़तिलक्षणसंपर्यनाविकतःअन्यत्र तसारोपार्थःपर्यस्तापगुतिसुस-नायसुधांमुःकिंतर्हिम ततिभावः नेद्वारमादिविरहाकुलोनि तोद्रोदारुगोयतः अत्तोनेंदुःनिशिरात्रीसत्वान्नार्क-और्वस्तुवडवानलइसमरनैशवेति निशिभवानैशस्तत्वमित्यर्थः अत्रा पिचंद स्वाभाविकोधर्मः सूर्यवेत्वात्प्रेक्षिकमितिवोध्यं मयानेति मयानीमथनेदंडः सचासौभूमिधर पर्वतोमंदरस्तस्पमूलभारोयत् शिलासहस्रतेनसेघहनाम घोबणस्तस्यकियश्चितमिदमध्येस्फुरतिप्रकाशते छायानगोहरिणः शशक शशइत्पेषा अतियामराणामुखतमानामुक्ति-हियस्मात्तेबांछायादीनात इंदुमध्यभागेकयचिदपिकेनापिप्रकारेणप्रसक्तिनास्तीत्पन्वय वैशाखमैथमयानमंथनोमेथदंड केइत्यमरः नास्तीतीतिइति तोरित्यर्थः धांशुःप्रेयसीमुखपत्रक चिट्ठसनितदीयधर्मनि क- दोन स्ना पहनिमाह अन्पत्तिमःअपनवःतयाचनदारोपार्थस्तस्यापद्रवदतिलक्षण निषेयस्चनखाधिकरणेशातयोग्पारोपायत्वमभनोनवास्साधिकरणमा वं. रोयरत्यर्थ मिइमेवारोपस्पान्पाधिकरणत्वमन्यत्रेत्यनेनोनं अतएवपर्यस्तापतिरित्युच्यते पर्यस्ताआरोपविपरीता-यारोपव्यधिकरगति तद यात नचा चंदेचद्रत्वनिषेधस्यकथं मुखेतदारोपार्थत्वमितिवाच्य आरोपदार्दयसंपादकत्वेनानियधस्यनदर्थताया अनुभव सिहत्वात् अतएवढारीपरूपकमेवे देनापतिरितिमाचासिदानस्तदनुसारेणैवचित्रमोमासायांप्रकृतस्यनिषेधेनयन्यत्प्रकल्पनमित्यपद्धतिलक्षणमुक्त इहत्वलेकाररत्नाकरारानुसा रेणायप्रेमदउपदर्शितसामान्पलक्षणाभिप्रायेणापतित्वेनोक्ततिनिरवये हालादल इतिहालाहलोविर्षनैवभवतिकतरमालक्ष्मीविषजनाःपरकेव अन्यत्रवर्णनीयवस्तुनितस्पधर्मस्यारोपार्थः पर्यस्तापङ्गतिःयथाचंद्रेचंद्रत्वनिद्गवोवर्णनीयेमुखेतदारोपार्थःययावा हालाहलाने वविविधरमाजनाःपाव्यसयमत्रमन्वते निपीयजागर्तिमुखेनतेशिवःस्पशन्निमोमुहानिनिट्याहरिःपूर्वोदाहरणेहेतूक्ति स्तित्रतुसास्तीनिविशेषः ततश्चापतिवदनापि विध्यमयिदशमंधांताप हुतिरन्यस्पर्शकायोनातिवारणे तापकरोति सोलें पंज्वर किनसविस्मरः अत्रतायंकरोतीतिस्मरवृत्तातेकथितेतस्पचरसाधारण्यारेजुवुध्यासस्याज्वरः किमितिटटेनसतिस्परह लमत्रासिमन्विषयेव्यत्ययं वै परीत्यमन्ते अभ्युपगछंति कुतस्त्राह यम्मात शिवस्तहालनियीयसखेनजागतिनत्वोत्याभ्रांतिवारणकृतं । निहरिस्तुइमारमास्यूशनगननिद्रयामानि स्मरन्नितिपाठेस्मरन्नपिमुह्यतिकिमुस्टशन्नित्यर्थःतयाचरमायाविषरूपलेमोहजनकलहेतुःहालाहलस्पत त्वाम्हवेचजागरसुरवप्रयोजकतमितिवाध्ये हालाहलविषेइतिविनः अत्रस्टशन्मुह्यतीतिकार्यकारर्णयो: पौर्वापर्ययरूपातिशयोक्तिरले कारसाहतात ननश्चेति हेक्तितदनुक्तिस्त्यभेदादित्य यः पूर्वापद्धतिवत महापद्धतिवत वैविध्य युद्धपर्यस्तापगुनि हेतुपर्यस्तापडतिरित्येचंडिकारखंभ्रानापहनिरनिता अन्यस्य प्रकृतस्य भ्रातिदारणेवार्यतेऽनेनेतिवारर्ण तयाचभ्रानिवारके तत्वाख्यानेसतीत्यर्थः वातवमाभावतःचात्यपगुतिरित्ययः एवंचनवकथनहतक भ्रानिविषयनिषेधोभ्रांतापगुतिरितिलक्षणेयोध्यं तस्य तापकारित्वरूपस्मरखनीनस्य । ६२ नागरिकति नगरेभवानागरिकतेपनियामीणस्पप्रश्नःसमधिकापश्यंतरेभ्य: उन्नतिरुञ्चतायस्यैवभूतउभयतःमुख पृष्ठभागयोःपुलंयस्यैवभूतश्कोपमहि घडत्तिनहिनहीत्युत्तरमहिषइत्यनुषज्यते अपकरिकलभः करिशावक कलभःकरिशावादतिकोशाकलभइत्येतावत वसिद्धेकरिषदमुक्तकरिता धार्थ अयम स्पभुडादंडोनतु पुछमिति पुछतिपाठोप्पईदित्वात्माधुरेव अप्रयुक्तवतुतत्रपरविचार्यमिति पूदाहरणेने देहरूपभ्नांतिविषयन्नर लापहवःज्वकिमितिप्रश्नेनतहिषयसेदेहावेगमात् इह तुमहियलनिश्चपरूपधातिविषयस्पमहिषत स्येतिततोभेदःजटेति विरहिण्याइयमुक्ति हे कसुमशरपुरारातेहरस्पनात्यामाकिं कुतःप्रहरसिपीउ यसि यतोनेयंजर किनुवेणीकृतःयदेणीवेणीसंपद्यतेतयात कचानाकलापः तथागलेगर ययावा नागरिकसमधिकोन्नतिरिहमहिषःकोयमुभयत्तःपुछःनहिनहिकरिकलभोयीडादंडोयमस्पनतुपुछेड्दसंभवमी तिपूर्विकायांनातायहताबुदाहरणं कल्पित भ्रांतिपूर्वायथा जटानेयवेणीकृतकचकलापोनगरलंगले कस्तूरीयशिरसि शशि लेखानुकुसुमंयंभूतिनोंगेत्रियविरहजन्माधवलिमापुरारातिनात्याकुसुमानिमाप्रहरसि अत्रकल्पितभ्रांतिर्जानेयमि त्यादिनिषेधमात्रोन्नयापूर्ववत्यनाभावात दडीपत्रचामानोपमेत्युपमा दमेने यदाहनपञमुखमेवेदन गोचसुधी लनैनपितुपंकस्तूरी एवंशिरसिनषाशशिलेखाकिंतुकुसुमं तथाइयमंगेभूनिर्भस्मनभवतिपरंतुप्रियविरहाज्जन्मयस्पेवंभूतोवलिमापारिमेति अवोवत्रीहियधिकरणोजन्मायुत्तरपद्दतिवामनसूत्राधिकरणोपिवहाबीहिनदष्टः कल्पितेति कुसुमारे उत्प्रेक्षितेत्यर्थः निषेधमात्रोन्ने येति निषेधस्पप्रसक्तिपूर्वकत्वादितिमावः मेनेइत्यस्वरसोदावन तहीजन्नुपमावोधकस्पेवादरसत्तेपितदुपगमरूपक स्पाप्युपमावस्यादितिस्परमेव छेकापाहुतिरिति छे कोविदग्धमलताअपहुति छैकापतिरितिलक्ष्य निर्देशावास्यान्यथायोजनहेतुक शंकित तात्विकवस्तुनिषेधतिलक्षण अन्य स्पर्शकारद्न्य-यशंकायानिवर्तनीयत्वेनहेतुत्तयाव्यपदेशःसंतापानातीदिवन अवचमुद्दायगुनिवारणायाविशेषणेममकिलश्रुतिमाहनदर्षिका मित्यधिक तादृष्यरूपकवारणायशकिनेति कुटी नचानेनैव हापगतिवारणा द्वापत्यादिव्ययमितिवाच्य कस्यान वेदोवारिपायसवणेधरे सभंगपनमामासीवारिताभियाधुनातव्याजाताद वं. निप्रसंगवारकत्व नतासार्थकात यहक्ष्यति का पश्तेरस्पाश्चायविशयोयत्तस्पोवचनस्यान्यथानयनेनापनक्सामाकारस्पहेलतरवर्णनेनगोपन १५ मिति तथ्यनिगवति तात्विकनिषेधेइत्यर्थःनूपुरोमजीरः मंजीरोनूपुरोऽस्त्रियामित्यमरःनमसखी कीडासखी अत्रकातपराया मजल्पन्मत्यदेला मदत्युक्तेपुरतात्पर्यकत्ववर्णनेनका तत्वापङ्गवामुख्या-नूपुराभेदप्रतिपतिस्तुतदंगमितिवोध्ये सीत्कारमितिसीत्कारतदनुकारिमुखध्वनिशिक्ष्यति अपरंअधरोष्ठंबणयतिव्रणोस्पास्तीतिव्रीब्रणिनंकरोतीत्यर्थतत्करोनीतिणिच तयारोमांचंतनोति विस्तारयतीतिवाक्यत्रयेनागरिकाभिप्रायेणप्रियस ठेकापनतिर पस्यशेकातस्तय्युनिङ्गवे पूजत्पन्मत्यूदेलग्न कांतारिनहिनूपुरस्कस्पचितकंक्त्पितिरहस्योतावन्येनश्रुत्तायामुक्त स्तासयातरवर्णनेनतयनिद्रवेछेकायद्गतिःययानापिकयानमसखी प्रतिप्रजापनमत्पदेलाइनिस्वनायकरत्तातेनिगद्यमानेतदा कर्यकांतः किमिति शक्तिवतीअन्यौप्रतिनूपुरतिनिङ्गवः सोलारशिक्षयतिव्रणसधरंतनोतिरोमाचं नागरिक किमिलितो नहिनहिसखिहैमनःपवनः इदमर्थपोजनयातथ्यनिवउदाहरण। शब्दयोजनयापया प खन्नयनेस्मरामिसततंभागोमवत नलेनोलेमुह्यतिकिकरोमिमहितैः क्रीतोऽस्मिनेविनमइत्युत्स्वप्नवचानिशम्यसरुवानिमसिंतोगध याकृष्णलत्परमेवतधपादें रवीप्रतिकयाप्युक्तं तदाकीनागरिकःकिमुमिलितइतिशंकितवत्तीमन्पाप्रतितच्छकानिरत्तयेनहीत्यादिनाहैमतिकपवनपरत्ववर्णनेनतात्तिकस्पना गरिकस्सापङ्गवःसीत्कारशिक्षादिकर्तत्वस्यनागरिकइवपवनेपिसत्वात् तदाह अर्ययोजनयेति विवक्षिताविवक्षितसाधारणस्पार्थस्याविवक्षितार्थस वधित्ववर्णनयेत्यर्थःदमित्युदाहरणमितिचनात्यभिप्रायेणैकवचनहेमेतशब्दात्तत्रभवसर्थसर्वत्रायवतलोपश्चेत्यणितलोपेचहेमनतिरूप सि अजल्पन्नित्युदाहरणेएकस्पवाक्यस्यान्ययायोजनमिहत्व नेकेषामितिभेदःशल्दयोजन्यति अर्थभेदेपिशदलेषमात्रेणेत्यर्थः पोइति क्रीही याविटोभोक्ताकृष्णावायुष्मान्यातुरक्षवितिसंवैधःकीदृशति उत्स्वप्रवचःस्वउड़तमुत्स्वन्नेवचनमार्थाकष्णस्पयनुभाष्यअनूपराधयानिलितः . पार्गक्रीडाविरपान मनततवचनंतत्यरमेक्मपदिशनकथयन् दतिकिपोरमेलन्नयनेसततेस्मरामि नीलेभवत्याः कुंतल के पापाशेममभावांतःकरणरतिस्पःनहानिमा हंप्रामोति ननुचित्तासंगोनिवर्तितोतबाह किंकरोमियकिंचित्करोस्मियत तवमहिःपूज्यः विनमैचिलाकीतास्मिमूत्येनगृहीतास्मीति कि करोस्मोतिवचित्याठायुक्ततरतत्रचास्मीत्राहमर्थकमव्ययं अहकिंकरोदास:क्रीतास्मीत्यर्थः राधापरखेतुहेराधेइत्यर्थात्मवोधने पद्मरूपेचन्न यनेस्मरामीति विशेयः शेषपूर्ववत अत्ररमासंदोध्यकतान्नयनस्मरणरूपौनवाकाािऽपितुत्वत्सवोध्यकःपद्मरूसत्वन्नयनस्मरणरूपइपप द्वस्तत्परमेवतघपदिशन्नित्यनेन प्रकाश्यते नचात्रार्थस्परमाराधासाधारणत्वमपितुप इतिलिंगवचन निराशब्दयोजनैवेति विषपातरेति सर्वमिदंविषयांतस्पोजनेउदाहरणं विषयेक्षेप्पवस्थाभेदेनयोजनेयथा वदंतीजास्तीतंपसोधूर्तासस्वीधिया पतिवुवासखिततःप्रड हास्मीत्यपूरयत् कैनवायङ्गतिळ तोव्याजायेन्द्रुितेः पदैःनिर्यातस्मरनाराचा कातारकेपातकैतवात् अनासत्यत्लाभिधाथि। नाकैतवपदेननेमेकानाकटाक्षा:किंनुस्मरनाराचाँदपपनवप्रतीयते रिक्तवारिकथयाविपिनोदरेघुमध्याद भितमहातप तापतप्ता स्कंधातरास्थितदवाग्निशिखालेनजिद्दीप्रसायतरवीजलमार्थयतेसंभावनास्यादुत्लक्षावस्तुहेतुफलात्मना । विवक्षितविषयभिन्नेत्यर्थःअवस्थाजागत्वमादिरूपावदेतीति पत्योभनरिसरवीघियासखिभ्रमणजारवृत्तीतस्वकामुकवा वदंतीधूर्ताकाविन्पति ध्वासरवीत्यादिवाक्पशेषमपूरयत् पूरितवही सस्तीतिपुनःसंवोधनमप्रतार्थतासचनाय ततःउक्त तांतानतरेप्रबुहाजागरणवती अत्रनामोजाय देवस्थाहत्तांतः किंतुस्वाभिक इत्यवस्थाभेद योजनयापनव-मस्तीत्यादिवाक्पशेषणप्रकाश्य ने कैतवापत्तिरितिलक्ष्ानिर्देशःमाजा:पदैनिते व्यक्ती अभिव्यक्तोसत्ताकेतवा पतितित्ववहर्तव्यमित्यर्थः कैतवेनापतिरितिसुत्स्तेयाजारित्यनेनमिषकपटखलाकैतवाद योग हात्तए वचकै त्तवादिपरमग्यायद्गुतिलेलेशणयोध्य नारवावाणा रकानाःकदासा अपङ्गवः निषेधप्रतीयतइति असस्यत्तस्पविषयवाधाधीनवोदिनिभानः कु. दीवनिनि यीष्मवर्णन नरवोवृक्षाः वारिणोजलस्पकययावानयापिरितेयुभूपेषुविपिनस्पारणपस्पोदरेषुमध्यप्रदेशेषुजलंयर्थयते प्रार्थयतेकीदृशाःम पं. ध्यानभितःप्रदोयोमहानातपउष्णतस्पदापन पनतेनतप्ताः संतप्ताःकिक सास्कंधातरात्प्रकांडाभपतरास्थितोयोददाग्निदीवानलस्तस्पयाशिवाज्वाला १६ तस्पा कलेनजिज्ञासायति अस्त्रीप्रकांडःस्कंधःस्पान्मूलाछारखावधिसरिसमरः अत्रने येदवाग्निशिखान्यपिनुनि तिलपदारतीयते अचान भि हितवाचतादोर्यनिरासायकथयापिवनोदरेवितिपठनीय इत्सपहुतिप्रकरणलक्षयति संभावनेति अनोलेक्षे त्यनंतरसाचत्रिधेत्यध्याहार्यतथाचसे भावना उत्प्रेक्षायदवाच्यास्पान्साचवस्तुहेतुफल रूपेणत्रिवेत्यर्थः वसुहेतुफलानाच संभावनाधर्मल स्व विधेयकत्वसंवेधेनतेनवस्तुहेतुफलविधेय उक्तानुकास्पदायात्रसिहासिहास्पदे परे घूमस्लोमंतमः शकेकोकीविरहशुष्मणां लिंपत्तीवतमोगानिवर्षतीवांजननमारतीत जोनोमृदुलोभुविविक्षेपणाइव वन्मुखाभेल यानूनपरायतेवाशीमध्यःकिंकुचयोधपैवइकनकदामभिःप्रायोजत्वत्य देनैक्य प्राप्तुंतोयेतपस्पति अन्यधर्मसवधनिमितेन अन्यस्पअन्पतादात्म्यसंभावनमुत्प्रेक्षा सावस्तुहेतुफलात्मतागोचरत्वेन विविधाअत्र वस्तुनः कस्यचिद्वस्वंतरतादात्म्यसंभावनाप्रथमाखरूपोत्यक्षेत्युच्यते कतेनेतिपर्यवसितार्यःवस्तुत्वं चहेतुलेनफनत्वेनवाविवक्षित्यत्तभिन्नत्वेनातोवस्तुत्वस्पकेवलान्वयित या विभागासंगतिः उक्तेत्यादिअत्रास मुत्प्रेक्षाणामध्ये पायावतत्प्रेक्षाउक्तचानक्तंचोक्तानुक्ते आस्यदेयस्पाइत्तिवियह आस्सदेचोत्सायाधर्मिस्पोविषयः सिवा सिद्धेत्य त्रवियह पूर्वत तधूमेतितमः कोकीविरहसुष्मणोधमलोमशकेइसन्वयःकाकस्पचक्रवाकस्यलोकोकीतस्याविरहरूपाणीशुष्मणाअनौनासेवंधिनधूमसमूहमि सर्थः लिंपतीवेति अवतमर्तिनभइतिचंकतेपदरतावित्पादिदपिताप्रतिनायकस्पोक्तिः तवमृदुलोमकुमारावघ्रीचरणोक्रवंभुदिविक्षेपणा हेतो रक्तवावितित्वन्मुखेति पद्मगतायास्त्वन्मुखको तेरियाहेतुनेत्यर्थःवैश्यतन्ति वैरंक सेतीत्यर्थशब्दवरकलहाचकण्वमेघेभ्याकरणतिययरम ॥ तिमध्यभागःकुचयो ..
एस्पधरणार्यकनकम्पदामभिःरज्जुभिरितिनिगीर्याध्यवसानरूपातिशयोक्यावलोभिःवदःकिमित्यर्थःप्रायति अब्जकर्तप्रायःवहुधावचरणेनसहकया तंतोयेजले तपस्पतितपश्चरतीत्यर्थःकर्मणोरोमं यतपोभपांवर्तिचरीरितिकाड-तपसः परसपदेचेतिपरस्मैपदेलक्षणंपरिकरुतेयन्यधर्मेनि अन्यस्म विषयिणोयोधर्मस्तसेवधरूपेणनिमित्तेनअन्य अन्यविषयिकअन्य स्पविययिणः नादात्म्पेनसंभावन मित्सर्थ अन्यस्से तिषसाविषयताधर्मिता रूपाविषयिणइत्तियस्यर्थविशेषणनारूपाविषयता अन्यलेनोत्कीर्तनसभावनायायाहार्यतासूचनाय तथाचविषयिनिष्टधर्मसंवैधप्रयुक्त वि ययधर्मितादात्म्यसंसर्गेणवियाय विधेयकमाहार्यसंभावनमुत्प्रेक्षेतिपयवसितं तन्तिष्ठधर्मसंवेषप्रयुक्तमाहार्यतत्संभावनमितितुनिस्कर्षः तरोशस्पामावर्तकतयास्वरूपकथनमात्रपरत्वातमुवचमन्यइत्युत्प्रेक्षायांचंद्रनिटालादकलादिधर्म संवधप्रयुक्तंमुखेचदसंभावनमाहार्यमस्तीति अहेतोई तुभावेनायलस्पफलत्वेनात्प्रेक्षाहेत्त्प्रेक्षाफलोत्प्रेक्षेत्युच्यते अत्राद्यास्वरूपोत्प्रेक्षाउक्तविषयानुक्तविषयाचेतिहि विधा परेहेतुफलोत्प्रेक्षेसिविषयाऽसिहविषयाचेतिप्रत्येकद्विविधएवंषण्णा मुत्ले साणांधूमस्तोमेत्यादीनिक्रमेणोदाहरणा लक्षणसमन्वयःवाधायभावदशायांतुनापमानामुखादीचेदादिसंभावनानोत्प्रेक्षेतित हारणायाहार्येति एतेनविरक्त संध्यापरूपपुरस्तायथारजःपार्थिवमुन्ति हीत शेकेहनुमत्कयितप्रतिप्रत्युतामाभानःससैन्पइत्पत्ररजोभरोहमनस्यससैन्यान्युतधर्मसेवेधप्रयुक्तायोभरतमभावनायामपिना तिव्याप्तिःतस्पा अनाहार्यत्वात संभावनयदीत्यस्यादित्यू होन्यस्यसिहयइतिवक्ष्यमाणसंभावनालंकारविर्ययेयदिशेयोभवेहताकथिताःसुपुर्गुणास्त वेत्या दावनिमातिना रणायप्रयुक्रांत सर्वातिशायिसौदर्यशकै सत्यवतोमुखयेनसामृगशावासीसावित्रीतररलीकृतेसादापतिप्रसंगवारणायनमितिसंभाव्यमानरत्तिवेधर्मविशेषण तत्रसावित्रीतरनीकारकत्वरूपोधोमुखतिर्ननुसभाममानतिरितिनातिप्रसंगइतिदिक वस्तुदेनुफलात्मता वस्तुहेतुफलतादात्म्य ननुसंबंधोतरेणात्येक्षा याअसंयहइतिचेलसर्वत्राभेदेनैवोटोसणमितिप्राचीनमतानुसारेणेत्यमभिधानात एतत्सननायैवलसत्रचतादाल्यापादानमितिनन्दल कारसर्वस्वकारादिभिः स्वस्पोत्प्रेक्षेतिच्यवहतायोस्तुरीयापाअपित लाततिनिधेत्ययुक्तमित्पादाक्याह १७ +टी. अति न्यासामध्येयाप्रयमावस्तूत्प्रेक्षासै वखरूपोस्रक्षेसुच्यतरत्यर्थःविसत्वरस्पेतिघसरणोलस्पसर्थः तमसइति संभावनेत्यने नान्वेनियमविषयक ना नमाविषयेत्यर्थःप्रनिरोधकत्वादीत्पादिपदान पसरणशीललस्प संग्रहःप्रियःपनिभिविघटितावियुक्ता-व्यापनस्पतिययनस्पपूर्ववत्प्रेक्षापदे। नान्वयःएवमयेतनस्पतमसत्यस्यापि अनुपादानादिति विषयिवाचकाभ्यालिंपनिवर्षतिभ्यामन्येनानुपदानादिसर्थःयथाश्रुतेनाभ्यामेवसाध्यवसान रजनीमुरवेसर्वत्रविस्तरस्पतमसोनैल्पहरिप्रतिरोधकलादिधर्मसंवैधेनगम्पमानेननिमितेनसद्यःप्रियविघटितसर्वदेशस्थि नकोकोगनादृदुपगतप्रज्वलिष्यहिरहानलधूमस्तोमतादात्म्याराभाक्नास्वरूपोत्प्रेक्षा तमसोविषयस्पोपादानाटुक्तविषया तमो माप नस्पनभप्रभृतिभूपर्यंतसकलवस्तुसादमलिनीकरणननिमितेनतम कर्तकलेपनतादात्म्पोत्प्रेक्षानभकर्मकाजनवर्षण नादात्म्पोत्प्रेक्षाचानुकविषयास्वरूपोत्शाउभयत्रापिविषयभूत तमोमायनस्ययनुपादानात नन्वत्रतमसोव्यायनेन निमितेन लेपनकत्तादात्म्यात्प्रेक्षानभसोभूपर्यंतंगाढनीलिमव्याक्तत्वेननिमितेनांजनवर्षणकर्ततादात्म्पोत्प्रेक्षावेतिउप्रेक्षाइयमुक्तविषय मेवास्तु मैवलिंपतिवर्यतीत्यास्मातयोःकर्तवाचकत्लेपिभावप्रधानमाख्यातमिनिस्मतेवर्थक्रियायाएवप्रधान्येनतडपसर्जनले नान्वितस्पकर्तुरुत्प्रेक्षणीयतयाअन्यत्रान्वयासंभवात अतएवाख्यातार्थस्पकर्तुःकियोषसर्जनत्वेनान्यत्रान्वयासंभवादेवास्योप मितिकचित तमानभसाविषययोतकर्टकलेपनवर्षणस्वरूपधर्मात्प्रेक्षत्याहः लक्षणयोपादानादसंगते उक्तविषयमेवेतिसकसरितान मायामुपमानत्त्यान्वयोपिदेदिनानिराकृत कीययुयमानस्यान्न्यग्भूतोसो क्रियापदे स्वकियासाधनव्यग्रोनालमन्यापेक्षिना मालिंपतिवर्षतिमाशपालेपनवर्षणपो साध्यवसानलक्षणयाचसाधारणधर्म पुरस्कारेगामायनसवोपरथापनस्यपुगपद्दजिदयविरोधेनासंभनादि त्याशयःस्मनःनिरुक्तस्मते-उत्प्रेक्षणीयतयाउत्प्रेक्षाविषयतया अन्पत्र उत्प्रेक्षायोअन्वयसेभवादितिनिराकाशत्वादिभावःअनाव आरव्यालारस्यकर्नुः .- क्रिपोपसर्जनत्वनान्यत्रान्वयासंभवादेव क्वचिदतएवेत्युत्तरंअयमेवव्यास्मानयंयाप्रमादलिखितोदृश्यत्तेन्याभूतेति गुणभूतइत्पर्थःस्स क्रियति किया प्रतिसापनतेनान्वित इत्यर्थः मपेक्षितआकांक्षितुं नालनसमर्थः तयाचनिएकोसतादपमाननान्तपोन संभवतीतिभावः एतेनतमसिलेपनकर्मखम सेक्ष्पमित्सलंकारसर्वस्वकारमतयार तस्सापिकर्तविशेषणत्वात विवक्षितविवेकेनलेपनस्यैवोसेक्ष्यत्वाच एवंचप्रधानभूतलेपन कियागौचामा वनवनिगोर्णयाफ्नविषयेतिसिद्ध नरायुगपतिहयविरोधःशक्यःतदनभ्युपगमात् केचिदिति तमनिचास्तरसोदावन तही जेतु तमोनभसोःक तत्वेन विषयलैनचवारहपमन्वयलेश तथाधम्रक्षासाधर्मप्रयुक्ता धमात्प्रेक्षानुनसहचरितधर्मसंबंधप्रसुतेतिलक्षणाननगमानवतनिष्टत तन्मतेस्वरूपोत्प्रेक्षायाधीत्प्रेक्षाधमक्षिाचेत्येवं विध्यद्रव्ये चरणयोःवक्त सिहेरक्तिमनिवस्तुतोविक्षेपणनहेरिति अहे तोस्तस्पहेतुलेनसंभावनाहेदप्रक्षाविक्षेपणस्पविषयस्पसत्वा सिइविषयाचंदपद्मविरोधेस्वाभाविकेनापिकावदनकातिप्रेशानहै तुरितित्वतहेतुत्वसंभावनाहेतूटेरक्षावनुत्तदिखायाअभावादसिहविषयामध्यःस्वयमेवकुचौघरतिनतकनकदामवैधखेनाम ध्यवसिवायावलित्रयशालितापावलादितिमध्यकर्तककुचश्तेतत्फलत्वेनोप्रेक्षासिदिययाफलोत्प्रेक्षा जलजस्यजलावा स्थितेरुदवासतपस्तेनाध्यमितायाः कामिनीचरणसायुज्पप्राप्ति फल मितितस्सागगनकुमुमायमानायास्तपःफलत्वेनोत्ने क्षणात असिद्ध विषयाफलोत्प्रेक्षाचनेनैवक्रमेणोदाहरणीतराणि समानाधिकरणान्यतरतेनधर्मनिवेशान्नाननुगमइतिवाच्य सर्ववमार उपनिमित्तायाएवोत्प्रेक्षायाःसंभवनान्यत्तरत्वादिनिवेशप्रयुक्तगौरवस्पानुपादेयत्वादिति हेतुबेनेतिहेनुरूपतयेत्यय हेतुत्वंसंभावनाहेतुरूपत्तासंभावना फलन्ने नफलस्पतया एवमग्रेपियोध्ये अयोदाहतासत्प्रेक्षासुबोधःप्रकार प्रदश्यते तत्रधूमस्ताममित्यादीकाकोगनाविरहानलसवधिधूमस्तोमाभिननमोविया यासंभाक्नेतिवोधनामार्थयोरभेदान्वयात एवंमुखवट्मन्यत्पादावपिनून मुक्चेदपादौनुचंद्रप्रकारकसंभावनाविययोमुखमितिवोध:मुरविषया चरप्रकास्किावसभावनातादात्म्पससर्गिकैवानथानुभावात उरिवानितिसप्रकार प्रभुभूपतिर्भूमौरावौरवेरभावातोरिवदिवाचे दोरभाषाइतोरिवसततैनिरंतरमुदितप्रतापरासीसरवानिर्मिनवा नित्ययःरताविसुरा चं. हरणेभावरूपोहे तुरिहत्त्वभावस्सइतिभेदः दिवस्वतेतिविवस्वतासर्यणस्वस्पगोसहस्रयाकिरणसहरेणसमंमिश्रा:मिश्रिता जनागाने आपरनामेघे यागा १९ || वोपिअनायिपत्तेक्नीताइव यथागोपालेनपरकीयाभिगोभिर्मिीस्तीयागावोनीयतेतथागोपदवाच्यत्वसाजात्पनमिश्रितादिवस्तापिनीताइवेसर्यः। खलुसंभावनायोतेननयनेनहेतुनाइदमोध्यनबंधकाररित्सन्न्यःगोस्वर्गचवलीचरमोचकुलिशेपुमान रूबीसौरभेयीदकवाणांदवाग्भूमसुभूनिचे निमेदिनी अत्रवानायियतेवेतिविषयोत्प्रेक्षणवत्तस्यहेतुत्वेनोत्प्रेक्षणमितिपूर्वस्मा दरवपूर्वाइछ्येतिगुणरूपोहेतुरिहतक्रियारूपइसपिटव्य रात्रौरवेर्दिवाचेदोरभावादिवसाप्रभुःभूमौषतापयशसीसश्वान्मततोदिते रात्रौरवेर्दिवाचेद्रस्पाभावःसन्नपिप्रतापयशसो सर्गेनहे तुरिति तस्पतहेतुत्वसंभावनासिइविषयाहेतृत्प्रेक्षा विवसतानापियत्तेवमिश्रावगीसहस्रयासमंजनाना गावीपिनेत्रापेरनामधे पारलेनेदमाध्यखलनांधकारः अत्र विवस्वताहतस्वकिरणैःसहजनलोचनानीनयनमसदेवरोत्रावीध्यप्रतिहेतुत्वेनीप्रेक्ष्यतति सिद्धविषयाहेतोंक्षा पूरविधुर्वई पिर्नुपयोधेःशंकेयमेणाकमणिंकियंति पयासिदोग्धिप्रियविप्रयोगेसशोककोकीनयनेकिय ELE तिवदेणकृतंसमुदस्परहणंसदेवतदातेनरूतस्पचंद्रकांतद्रावणस्यको कांगनावाव्यलावणस्पचफलत्वना प्रेक्षतसिद्धविषा याफलोत्प्रेक्षारयस्थित्तानापरिवर्तनायपुरातनानामितवाहनानाउत्पतिमा अवचोत्यक्षादयसत्वेपिहेतत्यक्षायाःप्राधान्यातलेनैवव्यपदेशोनतुस्वरूपोस्प्रेक्षालेनतस्पाअगतात एवमन्यवापिसोध्ये परमिति अविधुश्चंदःपसोधेः पूरवईयितएपोकमणिंद्रकानं कियतिलोकोत्तरनया अपरिमितानिययासिदोग्धीतिशंकेतथाप्रियःपतिभिर्विषपोगेवियोगेसतिसशोकानांकाकामज्ञानानय नेकर्ममूकिपतिपयासिदोग्धीतिशकइत्पन्वयःदुहाईकर्मकत्वादेगाकमणिमितिहितीया एवेनयनेइत्यत्रापिमध्यःकिमित्पत्रैकस्पवइलस्पफलसेनकुवर निरुत्वेक्षणमिहतुद्रावणलावणयाईपाःफलत्वे नष्टरवर्घनस्यतदितिभेद हेहणेवईनेतदावईनकाले तेन-देणारयस्थित्तानामिति रवि रस्मिानानिए कानी वाहनानायचानापरिवर्तनायेक्तुरगोत्तमानांउत्यतिभूमानुत्तरस्पादिशिषतस्थइत्पन्वयःप्रायोजमित्यवैक्यस्पगुणस्पफलतेनोवेक्षणमिहतुपरिवर्तन क्रियापाइतिभेरानन्दलंकारसर्वस्वकारादिमिरन्येषामपिजात्पादिभेदानामुक्तता तसेनप्रदर्शिता इत्याशक्याह एतारवेति उक्तभेदार वेत्स्र्थ उत्यक्षात्म नंतरचमतकारविशेषप्रयोजिकाइति शेयः नयाचनात्यादिभेदानाचमत्कारविशेषानाधायकवादप्रर्शन मितिभाक्दसुस्प्रेक्षेति इत्यनेनोत्कविधित्वेने सर्थावतीतिरितिभत्रानुपात्तस्वर्गगमन विषयास्वर्गगाप्रवेशतादात्म्यापेक्षाविशेषणीभूतम्रमणधीतत्वरूपहेतृत्प्रेक्षावाप्रतीयतइतिवोध्यं इतिश्रीमनत सदुपाख्यवैघनायकृतापामलंकारचेदिकायोश्रीमकुवलयानदीयटी का मामुत्पेसाप्रकरणं अतिशयोक्तिलक्षयतिरूपकातिशयोक्तिरिति यहणउपस्था पत्रोनरायणस्पाश्वपरिवर्तनमसदेवाललेनोवेक्ष्यतइति असिविषयाफलोत्प्रेक्षा एताएवोत्प्रेक्षाःमन्येशकेप्रायोनूनमित्येव मादिभिःउत्प्रेक्षामज्यतेशदेरिव शब्दोपित्ताशइत्युत्प्रेक्षागंजकत्वेनपरिगणितानाशब्दानांप्रयोगेवाच्या तेयामप्रयोगेगम्पो स्प्रेक्षायथा त्वत्कोतिभ्रमणश्रीताविवेशगनिम्नगौरूपकातिशयोक्तिस्पान्निगीर्याध्यवसानत पश्यनीलोत्सलहंहान्निःसरति शिनाशाः विषयस्पस्वशदेनोल्लेखनविनाविषयिवाचकै नैवशब्देनग्रहणविषयनिगरणतत्पूर्वकं विषयस्पविषयिस्पतया ध्यवसानमाहार्यनिश्चयतस्मिन्सतिरूपकातिशयोक्ति पन विषपिस्पतयेति विषयिणोरूपमस्पतस्पभावस्लत्ता तयेत्यर्थः रूसंचाभेदताद्प्यान्यतरत तस्मिन्सनीतिसप्तमीसमर्यातसिरित्यभिप्रायेण एक्वानु पात्तविषधर्मिकाहार्यनिश्चयाविषयीभूत विषय्यभेदताय्यान्यतरतरूयकातिशयोक्तिरितिलक्षणवोध्य अत्ररूपकवारणायानुपातेति अयमेववरूपका दस्माविशेषोऽनिशयइत्युच्यते नीतिगारणायाहार्यवित्प्रेक्षावारगायनियेति नीलोत्यस्लेति अत्रनीलोत्पलपदासाध्यवसानलक्षणयाशका लक्ष्योभयानु गत कातिविशेषादिपुरस्कारेणोपस्थितकामिनीनयनेशत्युपस्थितस्पनीलोत्सवत्वविशिष्टस्याभेदसंसर्गणान्क्यः शक्तयस्थितयोः कृतीष्टसाधनत योनि वशक्तिलक्षणाभ्पामुपस्थितयोरमेकपदार्थयोस्नात्सर्यवशेनान्वागीकारेवाधकाभावान रुचंचनीलोत्पलाभिन्नकातिविशेषवहादितिवोधादियमभेदाति रोजीमाजागति पकादवलक्षण्यमितिवाव्यं कदी स्पर्कवियिभेदमयत्यविषयतावहेदकस्यभाने नवेनक्षपयस्यस्फुरत्वात यदावनेदभाने नतार्य किं तुभेदभानेतदाकानि विशेषादिस्पताप्प स्पर्वतीया चं. नादृप्यातिमायेतिर्वश्यतेइतिवाध्ये वापीति मध्यभागमारभ्नमुरवपर्यतेनायकोगवर्णनमिदं गगनेसूक्ष्मतयातहनदुर्लस्येमध्येकापिअनिर्वचनीयशोभा वापातहइभोरानानिःस्फुरतिशोभते तत्परंतदू भागे ऐंदनीलोइंद्रनीलपटि तारुक्ष्मयद्यासर्गिस्तद्दत पामारोमावलीस्फुरतीत्यनुषज्यने कितनाको चननिर्मितीसोपानपक्तित्मह शोत्रिवलोमधिगनवतीप्राप्तवती तथाअग्रेजदूर्ध्वदेशेशलोतहत्तुंगविशालोकुचोस्फरतइतिविभक्तिपरिणामेनस वध्यते कीरपासुकतिनापुण्यकृतासुगौमुलभगमनोमुलभाचपुनः कीदृशोचंटनेनरुभिश्चंदनपके नचाछन्नोव्याप्तोदेशोपयोस्नथाभूतो तत्र त्यानी यथानीलोत्पल शब्दापालोचनयोःकटाक्षाणावग्रहणपूर्वकेतद्रूपताध्यवसानपथावा वापीकापिस्फुरतिगगनेतत्परमायचासो पानालीमधिगतवतीकांचनीमेंद्रनीली अग्रेशलोसुकृतिसुगमौचंदनन्न देशोतउत्पानीसुलभममृतंसन्निधानात्सुधांशीय वाप्यादिशन्दनीभिप्रभृतयोनिगी: अत्रातिशयोकास्पकविशोषणरूपकेदर्शितानाविधानामिहापिसंभवोस्तीत्सतिदे । शेनप्रदर्शनार्थ तेनानाप्पभैदानिशयोक्तिलादूय्यातिशयोक्तिरितिहे विध्यद्रव्य तत्राप्पाधिक्यन्यूनताविभागश्चेतिसर्वमनुस नदानिशनांचसुधाशोस्नहदाल्हादकस्यमुखस्पसन्निधानादमृतंतहदास्वाद्यमधरमाधुर्यमुलभमित्यन्नयः विधानाभेदाना इतीत्पस्पप्रदर्शनार्थ मित्य निनान्वयःअनिदेशेनेति सारश्यने त्यर्थः मुख्यरूपकाभेस्पापिशयोक्तावभावाद्रूपकपदेस्यकैसदृशपरंषण्मामममिहोत्रजुद्दतीत्पत्राग्निहोत्रपरव दर्मानिदेशकमित्याशयः प्राधिकान्यूनतेत्पत्रानभयोक्तेरुक्तोदाहरणेघुप्रसिद्धतरलोदनुपादानवोध्ये यवत्रके निदुक्त विषयिवाचक पदस्पविषये साध्य वसानलक्षणाया शक्तावछेदकमाचप्रकारकलक्ष्यविशेष्य कवोधत्व कार्यताक्छेदकें एवेचनिगरोसर्वत्र विषय नाक्छेदकधर्मरूपेणैवविषयस्य माननविषयनिन्नतेनेलिस्थित भेदातिशयोक्तिस्नाद्रप्यातिशयोक्तिरिति हैविध्यमयुक्तमितितौदिविलसित शानावळेदकम्पलक्ष्येपूर्वम प्रती तत्वेन गहिशिएतापालक्षणापामसंभवार यहर्मविशिरपाक्यसबंधग्रहहर्मकारकतक्ष्योपस्थितेः समानप्रकारकशाब्दवोधहेतुलान लक्षणापरिहार्या या अनुपपतेस्लदवस्यवान एवमधितापर्यवा ताहाचोधोगीकार नहशादेवपापामेदरकारकवोधेपिवाधकाभावान्मा-वपदेनविषयताक्लेटकस्यैवमायतनादितिदिकसुधावति विदशालभानकारमा यास्फटिक प्राकार शिखरगतीमगोकावलोमालोकयतोराज्ञोविदयकं प्रत्युक्तिरिय प्राकार समीपेनयनेपहिणप्रेरयमनाकर्दयतर्कय अनाकाशेअनरिक्षेको यशोतकिरणद्दतिमुखेचद्गताल्हादकारित्त्वरूप ताइप्पाध्यवसाने कीदृशःगलितश्शुतोहरिणोपस्मा तथाभूतः तेननि:कले कतयोत्कर्षभिन्मक्ति पुनः कोहक सुधायोक्दःयासतदभिलायोपेस्तरुपवनसंवधिभिश्चकोरेरनुमतोलवल्पाःफलपाकस्सप्रणयिनीसदशीअछामछाज्यास्त्रातलेनाध्यवसेतीको नारिकायाः पावा सुधावयासैरूपवनचकारैरनुसतोकिरन्ज्योत्नामछोलवालिफलपाकप्रणयिनी उपप्राकाराग्राहिणुनयनेतर्कयमनागनाका कोयेगलितहरिणःश्पतकिरणइसत्रकोयमित्युक्त्याप्रसिद्धचंद्रा दस्तातउत्कर्षश्चगर्भित एवमन्पत्राहनीय ययपहनिगर्भ वैसैवसापनवामता त्वत्सूक्तिसुधाराजमाताः पश्यतिताविधी अनस्ताक्तिमाधुर्यमेवामतमित्यतिशयोक्तिःचंदमंडलस्य ममृतेन भवतीत्यपङ्गुतिगा ययावा मुक्काविद्रुममेतरामधुरसःयुष्यपरंधूनहपाले युद्युतिमङलेखलुतयोरेकासिकानार्णवे निप्रभाकिरन प्रसारयन्नित्युर्यःल क्लीलताविशेषोहरफारवडोतिभाषाप्रतिक्षामाकारोवरणाःपलइसमरःसमाक्हयासैरितिकचित्पाठलनाप्युक्तएवार्यः नवलवलीतियानवश्चासौलवलिपाकश्चेत्सवयोवाध्यानन्विहाभेदविववकिनस्पादन आह अवेति कोपमित्यने नानिहीतत्वप्रकाशनात्प्रसिहस्स नित्तत्वात् तहलक्षण्यावगतिरितिभाव गर्भित गलितेसादिविशेषाध्यम्पत्वेनाभिप्रेत अन्यत्रोपीति अनुछिटोदेवैरपश्चिलितोराहदशनैःकलकेना दिलोनावलुपतिभूतीदिनरुता हामि तुप्तोनवयुवतिवणचिजित कलानाथःकोपनकलतिकापामुदयतइसादाक्त्यिर्थःअथवान्पवापिन्समा नापारपीत्यर्थः कोयभूमिगतअंदरपादावदिव्यत्वरूपन्यूनताभकाशनमहनीयमितिभावाननुकोदाहरगोषयमित्तिविययस्योपादानाकर मनिशयोतिमि म. मादलस्पविषयिनिशपशावेन विवक्षायामनिवायेनिरव यदानुविषयविशेषणविवक्षातदारपकमितियवस्या अतएव प्रकार माद३.रूपक निकायोत्पादिसदहसंकरनयनानंददायींदोर्विवमेतत्प्रसीदतीसुदान्तमिति एनाविभूजते यद्यपङ्गतीनि अपहतिगर्भवपर्यस्लापहनिगम से वरूपका तिशयोक्तिरेव नथानसापहवन्दनिरपक्वत्वभेदेन हिविधातिशयोक्तिरितिभावामुक्तति तान्पनुभवकघानिमानिवस्तूनि तेइमेजेनाः विकल्प पति सद सनिधिकल्पविषयाणिकुवैनि येयाजनानासाप्रकांतासुदरोडक्य येलोचनभागेनास्नीत्पन्न्यः तादृशसुंदरीदर्शनशालिनस्तुविकल्पयंतीतिभावःतानि कानिवस्तूनितबाह मुक्तामौक्तिकविद्रुमंप्रवालचीत रायनयोर्मप्येमधुरसायतरोतरेणयुक्तइतिद्वितीया एप्पंपरकेवलधूवह भारवाहकैनातुमधुरसयुत्ते. तमोरचनिशस्वमूर्मिनपुनःपूर्वाचलाभ्पनरेतानोमानिर्विल्पयंतितइमेयेषांनसाक्पथे अत्रापररसरावमधुरसइत्यापतिशयो नि:पुप्यरसामधुरसोनभवतीत्यपइतिगभीन्यलंकारसर्वस्वकृतास्वरूपातक्षायामापहवत्वमुदात्तं गतासुतीरतिमिघटनेन मसंभ्रमपौविलासिनीषु यत्रोलसेफेनततिछलेनमुक्ताहासेच विभातिशिप्रा तत्तस्तियानभेदः एतत हाडतिगर्भपत्रफेनत वित्तमपरतंतवाद हासत्वोत्क्षणादिहेतुपर्यस्तापतिगर्भवमिदुमंडलादांवपाहतस्यामृतादेःसूत्यादियुनिवेशनात इदेवपर्यस्ता पतिग त्वमुत्प्रेक्षायामपिसंभवति तत्रस्वरूपोत्प्रेक्षा यायथा जानतिरागादिदमैवविवविवस्पचव्यक्तमितोऽधरलं हयोदिशेयावगमा क्षमाणांनामिनभ्रमोभूदनयोजनानी ! तयोर्मुकाविदुमयोःरवलुनिश्चिनप्राले यातिमंडानेचंद्रमंडलेएकासिकाएकस्मिन्नासिका अवस्थितिः सेकाधिकरण्पमित्यर्थःनवर्णवेसमुद्रेतच इमेउनच शरवस्पमधिमकै उचति उदयप्रामोतिन पुनःपूर्वांचलस्योदयगिरेरभ्यंतरे उदेचति अनमुक्ताविद्रुममधुरसपालेय पुतिमंडल शेखशब्दैन मेणदेताधरतन्माधुर्यमुखरानि गी:पूर्वोदाहरणेचातत्वक्यास्पष्टोपतकहतुपरधूवह मित्युक्त्यागूदडतिभेदःपालेयमिहिकाचेत्य मरस गतिति पुरेभवा पीर्यस्लामविलासिनी युतिमीनामत्स्यानासंघहनसहनमसभयतीरंप्रतिगतासुमतीयुयननगोशिप्रानदी उत्त्रसंतीनाफेन तीनोरलेन कृतः अहहासः उद्दतहास्पस्थानयामृतवाविनाती चपाती निदत्यवेत्यर्थ मंडलादावियारि पदायरमादि परिग्रह मक्याटिश्चिति सूक्तिमाधुर्यादिवित्यर्थः आदिनअधरमाधुर्पपरिग्रहः निवेशनात अभेदाध्यवसानात जाने इति दमयंतींवर्ण:यतोनलस्पोक्तिः अनियिका दागास्त्रोहित्यादिदमधरस्वरूपमेव विमितिजानेनत विवफल मिसेवकारार्थः विवस्पर्विवफलस्यातोस्मादोष्टादधरवनिकृष्टलव्यस्फट कयताहि विप रोतालों के प्रसिद्विस्त्राहपोरन यो विशेषस्य तारतम्पस्यावगमेवोधे क्षमारणामसमर्थानांजनानांना निधमोदिपासअभूदिति अन्यत्रेलिभ र्यकर्त केनेत्रापरपर्यायगोनयनेइत्यर्थः निवेशित उपेक्षित रखीति रविणासंतप्तोगजातस्परवेर्गह्यान पक्षान्वंधूनितियावत प्रायोदाधिसर प्रविज्ञानेननुस्नानुस्नाना येहियस्माइजरपस्नाननिय्यलनिःप्रयोजनमित्पन्वय असतानुप्रसपेति अतिशयोक्रेसायद्वत्वकथनप्रसंगादकारम असिहलेविचतामपत्तातिरगेण निमित्तेनदमयंत्यधरेतदुत्प्रेक्षापयसापद्गुनिगी हेतत्येक्षायोतर्भलप्राकलिखितेहे नृत्यक्षादाहरणेवदृश्यते तत्रचोधकारेखांध्यहेतुत्वमपश्त्यान्पत्र तन्निवेशितफलोत्प्रेक्षायायथा रवितप्तोगजःपद्मान्त द्याना। चितवे सरोविशतिनस्नानुंगजनानंहि निष्फल यत्रगंजस्पसर प्रवेशप्रतिफलेस्नानेफलत्वमपत्यपद्मवाधनेतन्निवेशित अलमनयानसक्ता नयसत्याप्रतमनुसरामःभेदकातिशयोक्तिस्तुतस्पैवान्यत्ववान अन्य देवास्यगांभीर्यमन्पहर्यम होयेतेः अत्रलोकप्रसिद्धगांभीर्याधभेदेपिभेदोवर्णितः यथावा अन्यरूपसपतिन्यावदमधोरणी नैयान लिनपनाक्षीमहिमा ईसरदस्वरूपोटेक्षायाभुडापनतिगर्भवदर्शितं तदनुसत्याचत्रिनिधास्वपुत्मेक्षापर्यस्तापहतिगर्भवमित्पर्थ भेदकेति तस्यैव तज्जातीयस्यैव चन्य ववर्णन नजातीयभिन्नवनवर्णननचाहार्गवधिय एवमपि नेनभाती नानि यानि इचलोकोजरत्वप्रति पत्यर्थःअन्यदेवेति अस्पमहीपतेभिी ये अन्य देवप्रसिद्धगांभीर्य भिन्नमेवेत्यर्थःअन्येयमिति रूपसौदर्यवैदग्ध्यं चातुर्यधोरणीपरिपारी रयानलिनपत्राक्षी विधेःसाधारणीमरिनैवेत्यन्वयःअवो तरार्धन जोंग्यान्यत्ववर्णनंनिशेषःसंबंधेति अपागेचसेवधेयोगकल्यन संबंधवर्णने संबंधश्चाभेदभिन्नत्वेसत्यन्यवाद्यनिरूपितोग्राह्यः तेनस्पकाति योक्त्यादिप्रने देनानिध्या विः मधेति सधोजीराजसद नमित्यमरननत्रैवस्टशांतीवेंदुमंडलमितीवपदप्रयोगेउत्ये सापतीतेस्तदप्रयोगे गम्योत्येक्षात्वमुचित कु-टी वादिसतेयावाच्यापेक्षासेवेवायभावेगम्पोत्प्रेक्षेनिनियमात अन्पथावत्कीर्तिमाथीतेस्पादिपूर्वादाने पोपिगम्पोत्प्रेक्षानस्साहिशेषाभावादितिचत् चं. मि उपदर्शितनियमपालंकारोतराविषयएवाभ्युपगमात् अन्ययानूनमुखेचंद्रश्पादौनूनमित्यप्रयोगे गम्पोत्प्रेक्षायत्तेरवचप्रकृतेसंर्वधेसंबंधवर्णनरूपाति शयोक्त्यकारविषयेनगम्पोत्प्रेक्षावसरस्वत्कोतिरित्युदाहरणेनुभ्रमणश्रीनवरूपहेत्वंशेगम्पोत्प्रेक्षाभिनेतानतस्वगंगाप्रवेशाशतिसर्वमवदातं असंदि ग्यमुदाहरणातरमाह यथावेति कतिपयेति वीररुद्रदेवारमन् पेवितरणशालिनिदानशालिनिसतिचक्रवाकी इति मुदसतोयमुपयातिप्राप्नोति इतिकिल तवासरस्थावसानेनाशोयेनसः कनकगिरिःसमेरुः कतिपयैरल्यैर्दिवसे क्षयंप्रयायादिति संभावनापालिङ योगेपीति योगेसत्यप्पयोगवर्णनमित्यर्थः संवैधानिशयोक्तिःस्यादयोगेयोगकल्यन सोधायाणिपुरस्पास्यस्पृशतिविधुमेडलं ययावा कतिपयदिवसैःक्षयप्रयात्कनकगिरिः रुतवासरावसानःन्तिमुदमुपयातिचक्रवाकीवितरणशालिनिवीररुद्रदेव अत्रचक्रवाक्याःसर्यासमयकारकमहामेरुक्षयसंभाव नाप्रयुक्तसेतोयासंबंधेपितत्संबंधोवर्णितःयोगेप्पयोगोऽसंवेधातिशयोक्तिरितीर्यते त्वयिदातरिराजेंद्रखर्दुमात्राद्रियामहे अत्र खमेवादरसेवघेपित दसवैधोवर्णितइतिअसंवैधातिशयोक्तिःययावाअनयोरनवद्यागिसनेयो:अवकाशोनपर्याप्ततववाहुल तांतरे अक्रमातिशयोक्ति स्यात्सहवेहेत्तुकार्ययोःयालिंगत्तिसमदेवज्याशगश्चपराश्चत्ते अत्रमौर्यायदाशरसंधानंतदानीमेव र्गस्यादुमा कल्पवृक्षादयः स्वर्द्धमेतितिविषयसप्तमीस्वर्दुमविषयेय यादरस्तस्यसेवधेपि अर्थादर्थियहा शत्रवः क्षितीपत्ततीतिहेतुकार्ययो अर्थिघुसर्दुमेविषयादरसंबंधाभावप्रतीतीतत्ममानवितियत्यास?मेष प्यादरविषयत्वाभावावगमाद्ययात्रुतमेव साधु अनयोरिति अनवद्यानिनिर्मुशान्यगा नियस्वास्नयाभूतेतिसंवोधनम्जेभमागयोर्वईमान योरनयोस्तनयोस्तववाहलतयोरेतरेमध्ये पर्याप्त अवकाशोनासीत्पन्वयःअत्रवाल तयोरतरेन नपर्य सावकाशसंबंधेषितसंवैधउक्त अमेतिकम पावापर्यंतदभावोऽक्रमस्लटूपस्यातिशयश्याक्तिरित्ययःमहलेसमकालवे आलिंगतिसमयुगपत आमावीष्टयो ॥ सहलंवर्णित परा:जात्रा मुंचतीति हमीरसंज्ञकस्यवीर स्परवड़ेकापिधानमतिसतिअरीणावर्गःसमूहोपिकोशेभाडामुंचत्ति तथाखड़ेप्रकंप मुल्लासनेनजतिसनिसःप्रकृष्ट कपभजातिए वखड़ेक्षमीक्षार्तित्यजतिसान सोपिसमाष्टवीत्यजतीत्यर्थः कोशोस्त्रीक नलेखरेपिधानेोयदिव्य योरित्यमरः यत्रशतप्रत्ययेभंग्यायोगपवर्णनविशेष धन एहति धनसंवधिगत्पर्यः चपलेनि हेनोः प्रसक्ति ज्ञानंतन्जन्यकार्यमतीत्यर्थः यास्यामीति उदिते उक्त प्रयेणे ति शेषः तन्याऊर्मिका अंगुलीयकंवलय:क कणमभवदित्यर्थः उर्मिकात्वंगुलीयेस्पाहस्त्रभंगतरंगयो रितिविश्वः कार्यमुखेनेनि जंगुलीयकस्य कंकणपदप्राप्तिम्पकार्यवर्णनहारेरणेत्यर्य:आदातुमि नि सहजसोकुमार्यवत्याःविरहदशायं तदतिशयवर्णनमिदेह तेतिखेदे न्यानातुंग्रहीतुसकदेकवारमपिकुमुमैईक्षितेसतिअधीरदृशः हस्ताग्रमालोहित पथावाचतिमुचतिकोशभजतिवभजतिप्रकंपरिवर्गहमीरवीरखनेत्यजतिजतिक्षमामामु अखनस्पकोशत्यागादिकालए वरिपूर्णांधनगृहत्यागादिवर्णित चपलातिशयोक्तिस्तुकार्यहेतुप्रसक्तिजे यास्यामीत्युदितेतन्यावलयोभवदुर्मिकाअवनायकप्रवा सप्रसक्तिमात्रेण योषितोतिकाकार्यमुखेनदर्शितं ययावा आदासकृदीक्षितेपिकुसुमेहलायमालोहितलाक्षारंजनवायापिस हमारतंतलंपादयोःअंगानामनुलेयनस्मरणमप्पत्त्येतवेदावह हताधीरदशः किमन्यदलकामोदोपिभागयते यामिनयामीनिषदेवर भवतीनिशेयः अपिनाकिमहोतेइतिगम्पते नासपायरंजननहार्नयापिसहसा अकस्मासादयोस्तलरतं भवतिकि मुरंजनेनेतिपुरस्तात्क्षणेनतन्वंग्याः निपूर्ववत एवमंगानाचंदनादिनायदनुलेपनंतःस्मरणमपिअत्यंतखेदकरकिमु नानुलेपनं किमन्यतवान्यमितिशेषःअलकानामगरुधूपाद्यामादोपिभारा यतेभारडवाचरतीत्यर्यः कर्तरिक्वाड-अत्राटानादिस्पहेतुप्रसक्तिमात्रेण हस्ताग्रेलोडियादिस्यकार्योत्पतेः साक्षादेववर्णनंनतुकार्य मुखेनेतिपूर्वम्मा दः देतुकार्ययोरिवहेतुप्रमक्तिकार्ययोरपिसमकालत्वम्भवतीतिसूचयितुंउदाहरणातरमोह यामीति धवेदयितेयामिनयामीतिवदतिसतितत्क्षणेनतकालमे वतन्वन्या पुरोवलयानि अग्रिमकंकणानिपुर प्रथमेगलितानि अपराण्यपितयेव तत्कालमेवदलितानिभग्नानीत्यन्वयःपुरोयेप्रथमेचस्यादितिविश्नः कु.टी. अत्रवदतिगलितानीतिशतप्रत्ययेनसमकालतावगतिः अयंतेति बहेनुकार्ययोरित्युनुवर्तने तत्यौवीपर्येनिक्कांचंपार-साधुवमतिकमोचव परीसं अप्रथ वं. मा अनुनीतासमाहितावर्तीदाणामिति कविथेष्टानामगर्णसर्वधिन्योभूमयः प्रयमतरमेवप्रथममेव चलतांच्पलानाभंगाणाधमराणामासंगेनाकुलानाकारणा मदजत्तस्यामोदेनपरिमलेनमधुरारमणीयाबासन्यभवत् पश्चादनेतरतेयाकवीनामुपरिरुद्रसंज्ञकसनृपने अमी वृश्यमानाः कटाक्षाःपनिता कीदृशाः क्षीरमुदयस्पतथाभूतस्पक्षीराणवस्यप्रसरंतीनामुरुवीचीनारहतरंगाणांसहचरास्तत्सदृशाइत्यर्थः उदकस्पोदः संज्ञायामित्युदादेश:अत्र यथोक्त कटाक्ष रूपकार्यमुखेननृपतिप्रसादरूपहेनुकथनं पूर्वस्माहिशेषः एता-असदहितोक्ता:अयोक्तेषुप्रभेदेषुअनुगतप्रवृत्तिनिमिनाभावात्कथमतिशयोक्तिपदप्र योगइतिवेत् यत्राह तावत्प्रभेदान्यतमत्वमेवसातुगहमतिशयोक्तिपदपदृत्तिनिमितंतदेवच सामान्यलक्षणमिति नमानुनिगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्तिः प्रभेदातरत्खनुगतरूपाभावादलंकारांतरनेवनचान्यतादिप्रभेदेषुअन्यत्वादिभिरभेदादीनानिगरसेमवतीतिवाच्ये अन्यलादिभिरभिन्नवस्तुप्रतीतेरेक्चम गलितानिपुरोवलयान्वयगणितथैवदलितानि असंतातिशयोक्तिसुपौर्वापर्यव्यतिक्रमे अग्रेमानोगतःपश्चादनुनीताप्रियेणसा॥ यथावा कवींदारामासन्ययमतरमेवोगरणभुवश्चलझंगासंगाकुल करिमदामोदमधुराः अमीपश्चात्तेषामुपरियतितारुद्र नृपतेः। कारिलेनानुभवसिडतयान्यत्वादिभिरभेदप्रतीत्पगीकारेश्नुभवासंगते अन्यतमततुनालंकारविभाजकोपाधितामजते चमताराप्रयोजकत्वादितिवदंति वस्तुतस्तुरूपकभिन्नत्वेसतिचमत्कृत्तिजनकाहायर्यारोपनिश्चयत्वमेवातिशयोक्ति सामान्य लक्षण रूपकवारणायसत्यतं भ्रांति वारणायाहार्यति उत्प्रेक्षानिरामा यनिश्चयतिस्पकातिशयोकावभेट्स्यद्वितीयप्रभेदेऽन्यत्तस्सवत्तीयेसवेधस्य चतुर्थ असंबंधस्वयंचमेसहत्वस्यषहेहप्रसकिजन्यत्तस्यससमेपूर्वापरलयो श्वतथाविधारोपविययत्वसत्वात्सर्ववलक्षणसमन्वयानचैवविधारोयस्यरूपकस्वभावोक्तिभिन्नथुप्रायशःसर्व लेकारेषुसत्वादतिप्रसंमतिवायस्टापत्ते अलंकारांतराणांचमत्कारेप्रधानतयातदंगत्वेनावस्थिताया अतिशयोकेरप्राधान्येनव्यपदेशानई यात प्राधान्येनयपदेशामवं नीतिन्यायात अलंकारांतराणा भिवप्रधानत्वेनयपदेशाहत्वात् प्रतएवकाव्यप्रकाशकृताविशेषालंकारप्रसंगेऽभिहितसवैविधेविषयेऽतिशयोक्तिरेवप्राणत्वेनावतिर तांविनापाये पालकारवाभावात प्रतएवोक्तं सैयासर्वचनोतिरपार्थोविमायते यलो स्पीकविभिःकार्यःकोलंकारोनयाविनेति दरिनासक्तं अलेकारांतराणामप्पेकमाहुःपरायण वागीशमा सामुक्तिमिमामतिशयाहयामिति इतिश्रीमतत्सदुपारयवैधनायकृतायामलंकारचंद्रिकायांश्रीमद्गराजावर्गसनप्रीमदपदीक्षितकृतकुवलपानंदी कायामतिशयोकिप्रकरणसंपूर्णम तुल्पयोगितालक्षपति वयानामिति वण्यखेनप्रस्तुतानामित्पर्य इतरेषा अप्रस्तुताना एतेचाभयमपिसावधारणव यानामेवइतरेषामेववेत्यर्थः ववचनम नेकार्यकं हयोधर्मास्यापिसंग्राहाखात धर्मका धर्मस्पएकरएकत्वएकोधर्मइतियावत सचमत्कारका शिवोध्या एवंचानेकप्रस्तुतमात्रसंवेदकचमत्कारिधर्मानेकाप्रस्तुतमासंपकधान्यतरवलक्षणेवोध्यं मुरवेविकसितस्मित्तमित्यादावतिप्रसंगवा कटाक्षाःक्षीरोदयसरदुरूवीचीसहचरा एतास्तिसोप्पत्तिपायोक्तयःकार्यशेध्यप्रसायनार्या वयनामितरेषांवाधमैकातल्पयो गिता संपतिसरोजानिस्वैरिणीचदनानिच त्वदंगमार्दवेदृटेकस्पचित्तेनभासतेमालतीशशभूलेखाकदलीनोंकटोरताप सुतानामप्रस्तुतानावागुणक्रियारूपैकधर्मादयस्तुल्पयोगिता सेकचंतीतिप्रस्तुततुल्ययोगितायोउदाहरण तत्रप्रसुवचंद्रो दयकार्यतपावर्णनीयानांसरोजानाप्रकाशभीररिणीवदनानोक्सकोचरूपैककियान्नयोदर्शित उत्तरलोकेनायिकासीकुमा रणायानेकेतिअञ्चमुख प्रेसितादिरूपानेकवर्यसंवेयोनेकोधर्मदति निरामदीयवार्य वर्णनेप्रस्तुते प्रस्तुतानामालत्यादीनांक ठोरता र णायमाति प्रस्ताप्रस्तुत प्रभेदसाधारण्यायान्यतस्त्वनिदेशालदेगेति प्रियांप्रतिदयितोकित्तवोगस्पमार्द वेसौकुमारसतिकस्पचितमालत्यादीनांक शरतानभासते अपितुसंस्पैवेत्यर्थःशशविभतीतिशाशनचंद्रस्तस्यलेखाकला गुणक्रियारूपेति एवञ्वतयाविषधर्मस्पपायगुणकियाम्पसमि त्पभिप्रेत्पीत नतुलक्षणेतेनरूपेणधर्मस्पनिवेशःगौरवात्ययोजनाभावाच्च पत्तुकै विदेतईयदूषणलालसेर्धर्मस्पगुणकिपारूपलेनलक्षणेनिवेशासा इपमारोप्याभिहितं तदेतदापाततःशासतित्वयिह राजन्नखंडावनिमंडलं नम नागपिनिश्चित्तमंडलेशत्रुभित्रयोरित्पत्राभावरूपधर्मस्पैचान्तयादिति ॥ रुपैकगुणान्वयः कुरीनिदिदमापात तोपिनमनोरम तयाहिशसतीतित्वदुदाहनपोनिश्चितेनेतिनिश्चितभेदःशत्रुमित्रमंडलधर्मतयोपातःसचगुणवरूपए वचिंताभाव चंदस्पचिंतानतिरिक्तलात् अन्यथाचिंताभावभावस्पाप्पतिरिक्तवापतेः अथतत्रापिपरीत्यादिशापत्तिमालेवसेभवत्वेवेतुष्यतुभवात एवमप्पमावस्य २४ || कयगुणवहिर्भावःजातिक्रियाद्रव्यातिरिक्तस्येवचतुष्टयीशब्दानाप्रतिरितिवदगियाकरणैस्तदनुसारि भिश्चालेकारिकर्गुणत्वांगीकारात अतएवजा तिगुणायाविरोधेप्रकाशकडिरुदाहते गिरयोप्यनुन्नतियुजइति तथा विद्यानाथेनापि अमद सार्वभौमोपीतिवस्तुतसुलक्षणेनतेनरूपेणधर्मस्पनिवेश भिप्रेतइत्यावेदितमत्तोनकाप्यनुपपत्तिरित्ति स्वैरिणी स्वेनई रितुंशीलमस्यास्वादशीव्यभिचारिणीतियावत खादीररिणोरितिसिरिणीयोमुलावस्या दित्यमरस जानेति दिनानिपद्मॉनिचऋद्धिमीयुःप्रापु-कीरशानिसजाते पत्राणाप्रकरैःसमूहन्चितानि पूर्वपत्राणांवसंतेनविगलनात् तयास्फुटक्किा यथावा संजानपत्रप्रकरान्विनानिसमुहंत्तिस्फुटपाटललंचिकस्वराण्यर्ककराभिमाछिनानिपद्मानिचाहिमीयु:नागेंदहस्तास्त चिकर्कशत्वादेकांतोत्यात्कदलीविशेषालमापिलोकेपरिणाहिरूपजातादूवारुपमानवाह्याःयत्रयीष्मवणनेतदीयत्वेनप्रस्तु तानादिनानापानाचेकक्रियान्वयःऊरुवर्णने अग्रस्तुतानांकरिकराणोकदली विशेषाणांचैकगुणान्वयः हिताहितेरतितोल्समपरा सिनाःपारलावृक्षविशेषाययुतानितेषांभावस्तुत्वं समुदतीतिशत्रतं दधानानीत्यर्थःपद्मपक्षेनुस्फु तुल्पयोगिता प्रदीयतेपराभूतिर्मित्रावयोस्त टानिविकसितानिचतानिपाटलानिपाटलवर्णानिनेवाभावलतमित्यादिपूर्ववत एवमर्कस्यकरैः किरणैरभिमर्शनादिक खरणिभासुराणिदिनानि पद्मानित विकासशालीनि नागेदेति नांगदाणागजश्रेष्ठानाहरलाःमुंडा कदलीविशेषाश्च परिणाहोविशालतातलालिरूपवरूपलव्यापियथाक्रमलविकर्कशलाम स्कटोरत्वादेकोतननियमेन पोत्याचहेतो. केतस्पाः पार्वत्या ऊ उयमानाबाह्या उपमानवरहिताजाताइन्यन्वयः नदीपलेनेति तत्कालिकतनेत्य यः ग्रीष्मकालिकवानुवर्णनस्पवयीमवर्णनरूपत्वादितिभावः एकक्रियेनि वृद्धिप्राप्तिस्यैकक्रियान्वयः इत्यर्थःएकगुरणेति उपमानवाहात्वरूपैकगुणेत्यर्थः हिताहितइनि हिताहितविषयेइत्यर्थःवृत्तितोल्यमिति रत्तिर्वर्तनमवहरणमिति यावत्तस्यतौल्यसाम्य अपरापूर्वोकविलक्षणाप्रदीपत्तदन्तिपशउत्तयाभूति मपत्तिरदपराभूतिः पराभवः शत्रूणासमूहः शाश्वतस्पसमूहइत्पण पराभवदानस्पतिशत्रुसंवधिपराभवसंपादनस्पत्यर्थः पराभवस्यमुरमदानासंभवात् अत एवसंप्रदानखासभवामित्रशत्रवयोरितिसंबंधमामान्येषष्टी श्लेषेण पराभूतिपदक्षेषेण यथावेति अत्रशब्दाअप्पा विरोधद्योतकाअनि योपिनिव परशुनाछिनतियोप्पेनमधुयुक्तेनसर्षिया याज्येन सिंचत्तिपोप्पेन गंधमाल्पाद्यैरवृतिइतिकर्मणेत्यर्थःउक्त प्रकारस्यतुल्ययोगितायदवाच्यत्वेहसंमतिद प्रयति व्यमिति तयाचव्यवहारान्नानार्थस्तुल्पयोगिताशब्दइतिभाकअत्रकेतिदाहुःनेयं तुल्य योगितापूर्वोक्त तुल्ययोगिताताभेदमहति वाना मितरेयावत्यादिपूर्वोक्तलक्षणांकातत्वात एकानुयूवीचोधित्तवस्त कर्मकदानमात्रत्व स्पपरपरयातादृश शब्दस्यवाधर्मस्पक्यातयश्चनिवमित्यत्रापिकटत्व विशिनिवस्यैवपरंपरयाछेदकसेवकपूजकधमत्व संभवादिति तदेतदपेशलं तयाहियत्रानेकान्वपित्वेनन्नातोधर्मस्तेयामीपम्पगमकलेनचमत्कालिन अत्रहिताहितयोर्मिशात्रवयोरुरुष्टभूतिदानस्यपराभवदानस्पवश्वघेणाभेदाध्यवसायाइतितोल्य यथावा यवनिवपरशुनाय चैनमधुसर्पिया यश्चैनगंधमाल्यायैः सर्वस्यकटुरेवसःअवश्चतिसिंचयर्चतिइत्यध्याहारेगवाक्यानिपूरणीयानि पूर्वादाहरणं स्तुतिपर्यवसाय इदंतुनिंदापर्यवसायीतिभेदःयसरसतीकंठाभरणोक्तातुल्पयोगिता गुणोत्कृष्टै समीकत्यवचोन्यातुल्पयोगिता लोकपालोयमः पाशीश्रीदशकोभवानपि यत्रवर्णनीयोराजाशकादिभिर्लोकपालवेनससीकृतः ययावा ॥ नकस्तत्र पूर्वोकप्रकारः यत्रतुहिताहिताभयविषयकमुभाशुभरूपेकमवहारस्यव्यवहगतस्तुतिनिंदान्यतरयोतकरयाचमत्कृतिजनकत्वंतवापारतिभेदाने नहायपराभूतिशब्दस्पतदर्थकर्मदानस्य वापरंपरयाशत्रुमित्रगतत्वेनभानमपिनुलायवलादेकत्वेनाध्यवसितस्पतादृशदानस्पराजगतत्वेनैदेतिकर्याक्कल सणाकोतव एतेन यश्चनियमित्यत्र कुटुलविशिष्टनिवस्व प्रेपरपाछेदकसे चकपूजकधर्मसमिनिनिरस्तं वस्तुगसातहर्मत्वस्पालकारतासेपादकत्वाभावा द अन्यथासंकुचंतिसरोजानीत्तावतेवतुल्पयोगितालंकारयने किचनेकगतत्वेन ज्ञायमानधर्मत्व स्पेवतुल्य योगितामयोजकल मितिनदभावेतदंतर्गतिकयन मसमेतसमेवप्रयाप्पुक्तोदाहरणयोलयाभान मस्तीत्यायहस्तथापिन पुक्ति लक्षणस्पारसेभवः पर्थिवपूर्णश्रीस्तयिगजविराजतइतिप्ररुतयोरामायामति , कुटीमाभिवारणार्थभनेकानुगउधमत्वपयाविषयितासवधावछिन्नाबछेदकतारुचमत्कृतिजनकताअयजानविययधर्मत्वमितिविवक्षायानत्रावश्पकलातपकते चं. चहितवाहितत्वादविषयस्पाधिकस्पानुप्रवेशादितिविभावनीयगुणालटेरिनि गुरुरुराःयालेरित्यर्थःसमांकृत्यसाम्पविवक्षितावइति वचनवयन २५ निपादनमित्तियावत अर्थातत्साधारणधर्मस्थअन्येति धर्मस्पवरायावर्पगनवादुक्तविलक्षयोत्सर्थः पाशोऽस्सास्तीतिपाशीवरुणःप्रचेतावरुणापाशीय मर: श्रीदःकुवेर शकइंदःलोकपालपदेवेंद्रादिषुरुदराज्ञितुयोगमाणयुक्त संगतानीति संगतानिसंगमाः तडितांविद्युतीविलसितानि घननिविडय थास्यात्तथा प्रारब्धानीतिसंगमयशेधनैर्मेचराख्वानीतिचत डिहिलसितपक्षेऽर्थः कामादर्शमतन्नामकदंडिक तथदर्शिताल्पयोगितापदवाच्यत्वेनानि संगतानिमृगाक्षीणांतडिदिलसितापपि क्षणहयननियंतिघनारयान्यपिवयं पूर्वत्रस्तुनिरिहतुनिंदा यकायादर्शदर्शिताई मानुल्पयोगितीसिद्धिरितिकेचिद्यवजहःयदाहजयदेव सिविख्यातेयुचेन्नामकीर्यतेतुल्यक्तिये युवामेवहिविख्यातीखंद लेजलधि ले इतिमतांतरेखत्रवक्ष्यमाणेदीयकमेव वेदतिवपर्धावपानांधमकदीपकंधाः मदेनभात्तिकलभःप्रतापेनमही पतिः प्रस्तुनाप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयोदीपक यथाकलभमहीयालयोःप्रस्तुताप्रस्तुतयोभीनक्रियान्वयः दिशकेचितआलंकारिकाःयव जह व्यवहतवंतारख्यातेषुगुणत्वेन मिइयु युवामेवेतिदहभूलोके वलैः सेन्प-यत्रचसैन्पजलयोःप्रसरणशीलत्वादिसादृश्याहिंवप्रतिविवभावनाभेद माश्रित्यधर्मकायाध्य मानचिति वहुवचनेनवहसंमतनयादेमुक्ततुल्पयोगितायामस्वरसाध्यन्यते सवदीपकतुल्पयोगितयोभिंदकथनावसरेव्यक्तीभनि प्यतीनिसंक्षेय इतिश्रीमततत्सदपायवैद्यनायकृतायामलंकारचंद्रिकारमायाकुवलयाने ठोकायांतुल्य योगितापकागदीपकलायति वदंतीतिवा वपर्यान्वितेकदमत्कारिधीदोपकमित्यर्थः उपमादिवारणायात्रापिपूर्ववलक्षणपरिकारोवाध्य कलभःकरिणवक भानक्रियेति कियारूपेकधर्मान्वयन त्यर्थः अत्रापि क्रियाविशेषणीभूनयानंदवनाययोर्विवप्रतिविवाभावावाध्यः यथाति शानिकषपाषाणेनेवोद उल्लिखितोमणि-तथातिभिरपुधैर्नि रुतमनःसमरेसंग्रामविजयशालोपोहामंदनहीणोनागाहतीशरकालेश्पानानिष्कानिपर्तिनानिजननिर्मुक्ततरानियामाता:सरितोनद्यः कलामायावशि एश्वेदःमुरतेमृदिता च्वना लिंगनायुपम म्लायितांगीवालानवयौवना वनितास्त्रीएवमर्थिषुयाउकेषुगलितः सेक्रांनोविभवःसमृहियाते नृपाश्चन निम्ना नना कशसभावस्तनिमाकाश्यतेनपशभतडत्यन्चयः गाणनिकयःकयइत्यमरः शोभेकेति शोभास्पैकधर्मत्यर्थः पूर्वोदाहरणेआदिदीपकरह वंतदीपकमितिभेदःप्रस्तुताप्रसुनसाधारणधर्मस्यदीपकपदवाच्यत्तायोवीजमाहपतकेत्यादिप्रसुतकनिष्टःप्रसुतै कपर प्रस्तुतान्वयविवक्षयाभिहि तर्तिपावन रथ्यायामिवेत्यनंतरमपर रोतीत्यनुयज्यते इतीनिचाध्याहार्य प्रतिदीपकसादृश्यात्ममानोधर्मोदीपकमुच्यतइतिशयः यत्रधर्मस्य पूर्वेप्रस्नु ययावा मणिशणलोटःसमरविजयीहतिदलितोमदक्षीणोनागःशादिसरितःश्यानयुलिना कलाशेयश्चंद्रासुरतमदिता वालवनितातनिनाशोभतेगलितविभवाश्चार्थियुनृपाःअत्रप्रस्तुतानान्याणामप्रस्तुतानामण्यादीनांचोमेकधर्मान्वयः यस्तु वैकनिष्ठ समानोधर्मःप्रसंगादन्यत्रीयकरोतिप्रासादार्थमाएपितोदोपडवरथ्यायामि तिदीपसाम्पाद्वीपकसंज्ञायांचेतिडवार्यकन्य स्पयः यद्यपिसुवर्णपुग्याष्ट्रथिवींचिन्वंतिपुरुयालयःभूरश्यकृतविद्यश्चजानातिसेवितुमिसत्रप्रस्तुतानाम प्रस्तुनायुगपइमान्वयः। तन्वयः पश्वादन्यत्रयथोक्तोदाहरयायोलवेतनप्रसंगोपकारित्वमित्याशयेनोकते यश्यीति सुवर्णेति सुवर्णमेवपुष्पयसाइतिविग्रहःचयःगुमा अपान्चतमयुक्ता भूरश्वेत्यादिप्रत्येकचकारोनरपक्षपद्योतकारुतविधःप्ररमातवियः एतच्चप्रासंगिकंपायदायासंगेपस्यतेतदातस्पमस्तुतत्वचितर योस्त्वप्रस्तुतत्वमितिवोध्ययुगपदितित्रपश्चिन्ततीतिविवपियुगपदन्वय इत्यर्थःचिन्तीतिवहुवचनातस्पप्रस्तुतमात्रेणैकवचनांतेनपूर्वमन्यायोगादि तिभावः समाधत्ते तथापीति प्रासंगिकतंत्रसगोयकारित्वनहीयत इति तयारधर्मस्पषश्वादन्योनस्त्रप्रयोजक इतिभावःक्तिस्प्रियोजकस्त्राइवस्तुगत शिस्तनोदेशेनप्रस्तुतोद्देश्यकान्वयबोधेड्याप्रत्तम्यैवपदाभिहितस्यैववर्णनस्पकर्मव्युत्पत्यान दिययधर्मस्य नयाचमत्कार यप्रस्तुतापरूतान्चित्तम्नार्यः - बोधयन्तितीकयोञ्चस्निपदाभिहितधर्मस्पोभयत्रान्वयेप्पुद्देश्य तारख्येलाविषयताप्रस्तुत एवनत्व प्रस्तुतेकिंतुविशषणताख्यविषयतैवेतितथाविधौद्देश्यताविरहराव प्रासंगिकत्वेवोजमिन्यापरायः एतदेवोपपादयतिनहीति प्रासंगिकत्वमिति दीपसर्पयोरथ्यातिथि विषयेप्रसंगोयकारिख मित्यर्थःतथाचत्वन्मत्तेतस्य प्रासंगिक ६ वन स्यादित्तिभावाददमुपलक्षणेजामानविषयेप्रासंगिकत्वापतिरपियोध्यारातदेव तुल्पयोगितातोभेदकमित्याहतुल्पयोगितायोतिति ननूद्देश्यत्वानुद्देश्यत्व योश्चमत्काराप्रयोजकत्वान्नाले कारभेदप्रयोजकत्वंयुक्तमित्यस्वरसादाह अयंचेति अवक्ष्यमाणःअनयो दीपकतल्पयोगितयोः अत्रदीपके उपमानोपमेय भावइत्पने तरंगम्पइति शेयः तत्र तुल्ययोगितायाविशेषायहरणात् प्रस्तुना प्रस्तुतत्त्वरूपव्यवस्थापकाभावात ऐछिक अव्यवस्थितःसःउपमानोपमेयभावःनव्या तथापिप्रासंगिकत्वेनहीयते वस्तुगसाप्रस्तुतोद्देशेनत्रसक्तस्पैववर्णनस्याप्रस्तुतेऽन्वयात नहिदीयस्याथ्याप्रासादयोर्युगपदुपकारलेन जानार्थश्रपितस्पस्यस्यातिथिम्पःप्रथमपरिवेषणेनचप्रासंगिकत्वहीयते तुल्ययोगितायोत्वेकप्रस्तुतमन्पदप्रस्तुतमितिविशे याग्रहणात्सर्वेदिशेनेवधर्मान्तयइनिविशेषःअयेचान योरपसे विशेष उभयोरुणयोरुपमालंकारस्पगम्यत्वाविशेषपत्राप्रस्तुतमुप मानप्रस्तुनमुयमेयमितिव्यवस्थित उपमानोपमेयभावमत्रतुविशेषाग्रहणादेछिकासइति त्रिविधदीपकातीभवेदावृतिदीपक व प्रपंउदमालेयवर्ष त्यावशर्वरी उन्मीलंतिकदत्तिकदेवानिस्फुटंतिकुट नुनैनावतापितुल्यायोगिताऽतीदीपकस्पष्टयम्भावउचितःधर्मस्यसकृत्तित्व मृलायाविछिनरविशयात अन्ययातुल्य योगितायामपिधर्मिणा केवलप्रकृतत्वस्य केवलाप्रकतत्वस्पचविशेषस्पसलादलेकारहेतापत्तेः तस्मातल्पयोगितायाए वित्रैविध्यमुचितमित्याहुः इत्पलकारचंद्रिका दीपकप्रकरण विविधमिति दीयकस्याहत्तौयात्तिदीपकंभवेतन्वत्रिविधमित्यर्थःवर्षतीति शरीरात्रिःवर्षवत्स रवाचरतीन्यार्थः कदवानिकदेवकुसुमानि उन्मीलेतिविकसति कुटजोनमा कुटजकलिकाःस्फर्टत्तिविकसति तृप्तानातकामाद्यतिमताभवंति शिखावलामपूरा चमायतीसन्वयः त्रैविध्यमुपपादयन्नवव्याचशेदोपकस्पति कमेणेति आयेईवर्षतीतिशदावृत्तिःअलेकारसंपादकत्वाचनकथितपदवंदोघःहितीयेविका - सरूपस्पार्थस्सार निः उन्मीलनिस्फुटतीतिशब्दभेदेन तस्ववोधनात् हतीयेतुहयोरावृत्तिःस्फुटवेति उन्कटयनीति मेघाना मालापंक्ति कलापिनामपूरागणवर्गसमूह उत्कंठयतिककटो पस्पत्तादृशंकगति तथामकरध्वजःकामःयूनोतरुणानामानममुल उपत्सुर केकरोतीत्यर्थ भेदेविशव्दादत्तिःशमपतीनि जलपरस्समेघस्पधारापंक्तिश्चातकतरुणा नाचिरकालमुपनताप्राप्तातपिपासशमयति वधूलोचनयोजलधारा अश्रुपंक्तिश्चकामिनांप्रवासेवाक्षययतीत्येकण्वनाशरूपोर्थःशब्दभेदेनोक्तइत्य योनिःवद नेनेति पाथसाजलाना अनिलीयतेशदस्पतदर्थस्पतिरोधानस्स्चारनिःननुप्रस्तुतार्थसरुदुपातस्पप्रसंगादप्रस्तुतोपकारित्वेदीपकमित्युक्तं नवारत्तोनन्समवतीतिकपमानिटीपकमुक्तमित्या शक्याह एवचेतिदीपस्थानीयशदार्थयोराहतात्पर्य प्रस्तुत्ता प्रस्तुतेति अंदमालादीनांविरहोद्दीपकनयाके वनस्तत्वात चंद्रविवारविंदपोश्चकेवलापस्तुतत्वादितिभावः दीयकछायेति दीपकसादृश्येत्पर्य तनप्रस्तुताप्रस्तुतोपकारयोग्पवर्षतीसोदोक्षेषवशे। मायतिचातकास्तप्तामातिचशिरवावलाःदीपकस्पानेकोपरार्थत यादीयस्थानीयस्यपदस्पार्थस्सोभयोवाचतोत्रिविधमात्तिदीय कमेगाधत्रयेगोदाहरणानिदर्शितानि यथावा उत्कंठयतिमेघानामालावर्गकलापिनां यूनांदोलखत्ययमानसंमकरध्वज शम यतिजलधरधारानातकयूनाचिरोपनतां क्षययतिववधूलोचनजलधाराकामिनाप्रवासरुचिं वदनेन निर्जितंतवनिलीयतेचंद्रवि वर्मबुधरे अरविदमपिच सुंदरिनिलीयतेपायसांपूरे एवंचावृत्तीनाप्रमनुताप्रस्तुतोभयविषयत्वाभावेषिदीपकछायापतिमात्रेणदी, नाम्नीत्तिभावःमात्रपदेन दीयकात्ययावापनलंकारोततुतलभेदइतिमचितं अतएवदंडिनार्यावति यदाहतिरुभयातिरित्सपिदीपकस्थानमेवेटमलंका स्त्रयययेत्युत्काविकमतीत्याधुदाह्मनं दीपक स्थानरथानापन्नसशामितियावर इत्यलकारचट्रिकायांयात्तिदीपकप्रकरण सकृद्धौक्तिप्रसंगादसहमििक्त गम्य वाक्पार्थसादृश्यप्रतिवसूपमालंकारलक्ष्यत्ति वाकायोरिति द्विवचनमोकाभिप्राय मालानुरोधादितिवोध्यं एकसामान्ये एकस्मिन्समानधर्मसति सरः सूर्यःलक्षणव्याचरे यति उपमानोपमेयेतिभावप्रधान उपमानोपमेयभावपरपोरित्यर्थःथगितिभिन्नशब्देनेत्यर्थः अयमेवश्वप्रतिवस्तुभावस्त्युच्यतेस्थि रेतिौलीसहत्तरलमेवदीपोरनदीपः अत्रपूर्वाईमुपमेयवाक्य उत्तरार्धमुपमानवाकाउभयत्रचनाशाभावरूपःसमानधर्मःशब्दभेदेनोपान सामान्याभावमात्रो पकम्पपदेशः byuan दी बोधयन्चितील योञ्चरिनपदाभिहितधर्मस्योभयत्रान्वयेप्पुद्देश्य तामेछाविषयताप्रस्तुत गवनवप्रस्तुतेकिंतविशषणताख्यविषयतैवेतितथाविधौद्देश्पताविरहराव प्रासंगिकत्वेवीजमिन्याशयः एतदेवोपपादयतिनहीति प्रासंगिकत्वमिति दी यसर्ययोरथ्यातिथि विधयेप्रसंगोपकारित मित्यर्थातथाचवन्मत्तेतस्य प्रासंगिक २६ वनस्पादित्तिभाव इदमुपलक्षणेजामातविषयेप्रासंगिकत्वापतिरपियोध्यारातदेव तुल्पयोगिता तोभेदकमित्याहतुल्ययोगितायात्तिति ननूद्देश्यत्वानुद्देश्यत्व योश्चमत्काराप्रयोजकत्वान्नालेकारभेदप्रयोजकत्वयुक्तमित्यस्वरसादाह ययेचेति अवश्यमाण:अनयोःदीपकल्पयोगितयोःअत्रदीपके उपमानोपमेय भावदत्यनंतरंगम्पइतिशेयः तत्रत्तुल्ययोगितायाविशेषाग्रहणात् प्रस्तुना प्रस्तुतत्त्वरूपव्यवस्थापकाभावान रेछिक अव्यवस्थितःसः उपमानोपमेयभावःनया तथापिप्रासंगिकत्वेनहीयते वस्तुगस्याग्रस्तुतोद्देशेनग्रसक्तस्पैचवर्णनस्याप्रस्तुतेऽन्वयात नहिदीयस्याथ्याप्रासादयोयुगपदुपकारलेन जानार्थश्रपितस्पस्यस्यातिथिम्पः प्रथमपरिवेयणेनच प्रासंगिकत्वहीयते तुल्पयोगितायोत्वेकप्रस्तुतमन्पदप्रस्तुतमित्तिविशे याग्रहात्माद्देशेनैवधमीन्वयइनिविशेष अचानयोरपसेविशेष उभयोरुणयोस्यमालंकारस्पगम्यत्त्वाविशेषपत्राप्रस्तुतमुप मानप्रस्तुनमुयमेयमित्तिव्यवस्थित उपमानोपमेयभावस्तवतुविशेषाग्रहणादेछिकासइति त्रिविधदीपकाहत्तीभवेदातिदीयकं व पप उदमालेयवर्षपेषाचशर्वरी उन्मीलंतिकदत्तिकदवानिस्फुटतिकुट सुनैनावतापितुल्यायोगिताऽतीदीपकस्यथग्भावउचितःधर्मस्पसकृदृत्तिल्व मूलायाविछिनरविशेषात् अन्ययातुल्ययोगितायामपिधर्मिणो केवलप्रकृतत्वस्यकेवलाप्रकतत्वस्यचविशेषस्पसलादलेकारद्वैतापत्तेः तस्मातल्पयोगितायाए वत्रैविध्यमुचितमित्साहः इत्सलकारचंद्रिका दीपकप्रकरण विविधमिति दीयकस्याहत्तोआत्तिदीपकभवेतचत्रिविधमित्यर्थःवर्षतीति शर्वरीरात्रिःवर्षवत्स दवाचरतीन्यार्थः कदवानिकदेवकुसुमानि उन्मीलंतिविकसति कुटजोनमा कुदजकलिकाः स्फटतिविकसति तृप्ताश्चातकामायेतिमताभवति शिखावलामपूर श्चमायती सन्चयात्रैविध्यमुपपादयन्त्रवध्याचरेदीयकस्यति कमेणेति आयेईवर्यतीतिशब्दावृत्तिःअलेकारसंपादकत्वाचनकथित पदत्वंदोघः द्वितीयेविका सम्पस्पार्थस्पारतिः - उन्मीलंनिस्फुटतीनिशब्दभेदनतस्पेववोधनात हतीयेतुहयोरावृत्तिःस्फुटवेति उत्कंठयत्तीति मेघाना मालापतिः कलापिनामपूराणांवर्गसमूह उत्कंठयनिऊर्ध्वंकटो पस्पत्तादृशंकरोति तथामकरध्वजःकामः यूनोतरुणानामानसमुत्त उपयुत्त कंकरोतीत्यर्थ भेदेपिशव्दारत्तिःशमपत्तीति जलधरस्समेघस्पधारापंक्तिश्चातकतरुणा नाचिरकारमुपनताप्राप्तापिपासाशमयत्ति वधूलोचनपोजलधारा अश्रुपंक्तिश्यकामिनाप्रवासेवाक्षययत्तीसेकण्वनाशरूपोर्थःशब्दभेदेनोक्तइत्य यांतिःवद नेनेति पाथसाजलाना अत्रनिलीयतेशदस्पतदर्थस्य निरोधानस्पचारनिःननुप्रस्तुतार्थसरुटुपातस्पप्रसंगादप्रस्तुतोपकारित्वेदीपकमित्युक्त 'नवारत्तोलन्समवतीतिकपमानिटीपकमुक्तमित्या वाक्याह एवंचेति दीपस्थानीयदा दार्थयोराहतात्पर्य प्रस्तुता प्रस्तुतेतिअंदमालादीनाविरहोद्दीपकनयाके वनस्तत्वात चंदविवारविंदयोश्चकेवलाप्रस्तुतत्वादितिभावः दीयकवायेति दीपकसादृश्येत्पर्य प्रस्तुताप्रस्तुतोपकारपोग्पत्वं वर्षतीत्या दोषवशाल मायतिचातकास्हप्तामायतिचशिनावलाःदीपकसानेकोपरार्थत यादीयस्थानीयस्यपदस्पार्थपोभयोवारत्तोत्रिविधमारत्तिदीयकं कमेणापत्रयेगोदाहरणानिदर्शितानि यथावा उलंउयतिमेघानामालावर्गकलापिनांपूनांदोलंयत्ययमानसंमकरध्वज शम यतिजलधरधाराचातकयूनाचिरोपनता क्षययनिववधूलोचनजलधाराकामिनीप्रवासरुचि वदनेन निर्जितंतवनिलीयनेचंद्रवि वर्मबुधरे अरविदमपिच सुंदरिनिलीयतेपायमांपूरे एवंचातीनाप्रस्सनाप्रसतोभयविषयवाभावेषिदीपकछायापतिमात्रेणदी, नाम्तीतिभावःमात्रपदेन दीपकात्ययावापनलंकारोततुतलभेदइतिमचितं अतएवदंडिनार्यावति परारतिरुभयारतिरिसपिदीपकस्थानमेवेष्टमलंका अयययेत्युत्काविकमतीत्याधुदायत दीपक स्थानस्थानापन्नसशमितियावर इत्यलकारचंद्रिकायांयात्तिदीपकप्रकरणं सहक्तिप्रसंगादसहमििक्त गम्पवाक्पार्थसादृश्पकं प्रतिवरूपमालंकारलक्ष्यन्ति वायोरिति द्विवचनमोकाभिप्रायं मालानुरोधादितिवोध्यं एकसामान्ये एकस्मिन्समानधर्मसतिसर: सूर्यलक्षणन्याचरे योनि उपमानोपमेयेत्तिभावप्रधानउपमानोपमेयभावपरपोस्त्यिर्थः एथगितिभिन्नशब्देनेत्यर्थः अपमवयवस्तुप्रतिवस्तुभावइत्युच्यतेस्थि रेतिौलीसहरनमेवदीपोरनदीपः अत्रपूर्वाईमुपमेयवाको उत्तरार्धमुपमानवाका उभयत्रचनाशाभावरूपःसमानधर्मःशब्दभेदेनोपान मामान्याभावमात्रको पकल्पपदेशः by natin कु. दी। वाधतेस्त्रनाशरूपविशेषयरत्वान अयमवववोदाहरणानेदः नवेनि ईश्वरंपतिभकस्पोक्ति अमृतप्रलवणशीले तवपादपंकजेनिवेशित आत्मोतःकरणयेनता चं. पोभक्तःअन्यदमृत्तातिरिक्त फलंकयमिछतिनकयमपीत्पर्य अमृतं चात्रब्रह्मानंदरूपहिनिश्चितमधुव्रतोत्रमर:मकरदेनरसेननिर्भरेयाप्ते रविदेस्थितेसतित २७|| सुरसंनवीक्षतइत्युपमानवाक्य अवर्जनीयम्पत्ति अनिष्टेपिस्वसामग्रीवशाज्जायमानस्पेत्यर्थः छापूर्वकेति तथाचदीक्षतेरिछापूर्वकवीक्षणेलक्षणेति भावःइछापर्यवसितइति सविशेषणेहीतिन्यायादितिभावः उन्मीलंतिकदवानीनिादास्तापामयाजावतिव्याप्तिमाशंकाह अर्थारत्तिरित्यादि शब्दा वाक्यपोरेकसामान्येप्रतिवस्तूपमामता तायेनभाजतेसूर्यःभूरश्चापेनराजते यत्रोपमानोपमेयवाकायोरेकःसमानोधर्मःयक निर्दिश्यतेसाप्रतिवस्तूपमा प्रनिवस्तुपतिवाक्यार्थमुपम समानधास्यामितिमुत्यतेःयथात्रैवभ्राजतेराजत इत्पेकरवधर्म पमानापमेयवाक्ययाःस्थभिन्नयदाभ्यानिर्दिष्ट यथावास्थिराशैलीगाचतांस्तुलवध्यानवाध्यतेरत्नदीपस्पहिशिखावात्यया पिननाश्पते पथावा नवामृतस्यदिनिपादयकजेनिवेशितात्माकथमन्यर्दिछते स्थितेरविंदेमकरेदनिर्भरेमधुव्रतोनेक्षरसंसमीसते अत्रयद्यपिउपमेयवाक्येचनिछाउपमानवायवीक्षेतिधर्मभेदःप्रतिभातितथाषिवीक्षणमाचस्पावर्जनौयस्पप्रतिषेधान हत्वा त इलापूर्वकवीक्षाप्रतिषेधोये अनिछापर्यवसितएवेतिधर्मेयमनुसंधेये अर्थ रत्तिदीपकं प्रस्तुतानांवा प्रतिवस्तूयमानुप्रस्तु तानामितिविशेषःआदलिदोपूकंवैधर्पणनसंभवतिप्रतिवस्तूपमातुवैधर्पणदृश्यते तानामप्रस्तुरम.. त्तौतुधर्मस्पैकेनैवशदेनासावोधनान्न भिन्न शब्दयोध्य समितिनातिमाप्तिरतो वत्तिपर्यतानुधावन एवंचभिन्न शब्दवोध्यैकधर्मगम्पप्रस्तुताप्रस्तुत्तवाक्पार्थसादृश्यप्रतिवस्तुपमेतिलक्षणंवोध्यं दृष्टांतालंकारति याप्तिवारणायभिन्नशब्दवोध्येति तरतुर्विवप्रतिबिंवभावापन्नधर्मगम्पसादृश्यमितिनातिमाप्तिादिविभातियथाभानुस्नयाचाजसेभुवीत्यादिवाक्या योपमायामनियाप्तिनारणायगम्पमिति अर्यावृत्तिवारणायप्रस्तुना प्रस्तुतेति माननमगावाक्ष्यावीक्ष्यलोलालकारत भ्रमनमरसंकीर्णसारामिसरसोरु हमितिस्मरणानकारेतिव्याप्तिवारणायवाकार्थेनि प्रवहिदिविभातीतिवाक्यायोपमायांगगनाधिकरण कगाभाश्रयभानुसह शोभूम्पधिकरणक शोभायंस्त्वमितिप्रतीतिवन्नम्मर्यमाण तादृपामरोमहस पातथाविधमानन मिनिप्रतीतिर्यनवाक्यार्थगनोपमागम्यास्यात किंनुस्मरणामयतानाहासरोरुहर्दशतादृशमानन मितिपदार्थगताममेचतितहार णमितिदिक प्रस्तुना प्रस्तुतत्वयोश्चमत्कृति विशेयाप्रयोजकतयानानकारभेदश्योजकत्वमित्यवरसादाह ययंचेति वक्ष्यमाणइत्यर्थःविदानेवति यद्यप्पन्पयोगमवछदायनवकारेणाविहारज्ञानातीतिपूर्वनाक्यार्यस्तस्पचनहिवंध्येत्युत्तरवाक्याथ-सधर्मवत्तथापिरूपवत्येवाकादाइत्यादिप्रयोगवारणा पभावान्वयस्पाप्यावश्पकतयाविहानजानातीनिवाकार्यपापिप्रतीतेस्तदभिप्रायेणवैधम्यादाहरणत्ववोध्यननुवैधणोपमतिमाहतं तस्याःमा। धर्यरूपत्वादिति चेत्सत्येवैधयणोपन्यतेननहिवंध्येत्तिवाक्यार्थेनाक्षिप्तस्यापितुप्रसविमेवजानातीति वाक्याथस्पोपमानवेनविवक्षणात मुखतो यथा विद्वानेवहिज़ानातिविद्वजनपरिश्रमे नहिवंध्याविनानातिगुर्वीप्रसववेदनादिसतिगुणाः पुंसोविकसत्यवत्तेस्वप नहिक स्तूरिकामोदःशयथेनविभाव्यतेचेविप्रनिर्विवत्वं दृष्टोतनदले कृतिः वैधर्मप्रतीतावपिसाधर्म्यएवपर्यवसानान्नदोय वैधम्योत्सस्पचवैधHद्दाराइत्यर्थः यदिसंतीति एक्कारोभिन्नकमा स्वयमेवविकसतिप्रकाशत इन्यर्थः अत्रापिगुणाःस्वयंप्रकाशतइतिभावान्वयविधर्माकस्तूरिकामोदःशपथेननज्ञायतइतिवाक्यार्यस्तदाक्षिप्लेनकिंतुस्वयमेवप्रकाशतरतिवा कयार्थेनचौपर्पगम्ममितिपूर्ववधन्यादाहरणत्वसंगतिः यवत्रकै विदुक्तविदानेवेतिपयंभवतुनामकथंचिद्वैधोदाहरणं यदिसंतीतितुन युनं वै धोदाहरण हिप्रस्तुतधर्मिविशेयोपारूढार्थदा यस्दाक्षिप्तखच्यतिरेकसमानजानीयस्पधीनगरुढस्यापकतार्थस्यकथन यथा वेशभवोगुण वानपिसंगविशेषणपूज्यतेपुरुषःनहितवीफलविकलोवीणादंडःप्रयातिमहिमानमित्यादौत्राहिसंगविशेषेणपूज्यतेऽतिप्रस्तुतार्याक्षिप्तस्य संग विशेषणविनानपूज्यतइतिनत्यतिरेक स्यसजानी-नहितुवीफल विकलरत्याद्यनार्यानिवइतिवैधदाहरणे यदिसतीत्यवतम्बयेप्रकाशनपरे निमस्तुतम्यवसजातीयोऽप्रकृतार्थ कुद पायथेननविभाच्यनेकिंतुम्वयमेवेति प्रकृतार्थानुरूपतयेचपर्यवसानादिति तन्नेदेवक्तव्य वेशभवदत्यादिभवदुदान्दतपद्येपिक थवेधीदाहरणत्वं नहीत्या र्च देमुनुवीफनविकलोमहिमाननप्रयात्यपित्तयुक्तरतिप्रकृतार्यानुरूपतयेवर्यवसानादितिकिंवहनासर्वत्रैववैधम्दाहारणेसाधर्मपर्यन्मानवि नानापमानिवाहइतितदुछेदप्रसंगः ययापातप्रति पन्नेनाप्रकृतवाक्पार्थनवैधात्तदुदाहरणत्वंतर्हिप्रकृतेपितदस्तीतितुल्प यदपिग्रस्तुतेत्यादिवे धम्मादाहरणत्वनिर्वचन तदयुक्तं भटाः परेषांविशारु तामगुर्दधत्यवातस्थिरताहिपासवइतिवैध दृष्टांताच्यापनात नत्य प्रस्तुतवाचार्यः त्व मतिरेकमाक्षिपति किंवप्रकृतवाक्यार्थ एवेतिदिक इत्यलंकारचं दिकायांप्रतिवस्तूयमलकारप्रकरणदृष्टांतालंकारलझे यति चेदिति वाक्योरित्य लमेच कीर्तिमाचाजन्विधुरेवहिकांतिमान् यत्रोपमानोपमेयवाक्पयोर्भिन्नावेवधर्मोकिंवप्रनिर्विवभावेन निर्दिष्टोतत्रदृष्टीतः त्व मेवकीर्तिमानिन्यत्रकीतिकात्योर्विवप्रतिक्विभावःयथावा कामंन्पासंतिसहस्त्रशोन्येराजन्वतीमाहुरनेनभूमि नक्षत्रताराग्रह संकुलापिज्योतियमातीचंद्मसैवरात्रिः यथावा देवींवाचमुपासतेहिवहवःसारंतुसारस्वतंजानीतेनितरामसौगुरुकुल क्लिष्टोमुरारित कवि अधिल्लेषितएववानरभःकित्वस्यगंभीरतामापातालनिमग्नपीवरनु नातिमंथाचलानन्वत्रोपमानोयमेयवाक्पयाज्ञानमेक एवधर्मइतिप्रतिवस्तूयमायुक्तामेव ।। नुवर्तत धर्मयोरित्यध्याहार्य तदितितदेपर्थकं अयनोमाचष्टे यत्रेति यत्रकाव्ये तथाचोपमानोपमेयवाका घटकधर्मपोर्विवप्रतिक्विभावोदृष्टीतर तिल क्षण काममिति अनेन प्रक तराजविशेषेण राजन्वत्तींशोभनराजवती राजवान सौराज्येतिनिपातःनक्षत्राण्यश्विन्पादीनिसप्तविंशतिः तारास्तदितराः गोवलीवर्दन्या यान यहाभीमादयःसंकुलाव्याप्ता ज्योतिया नीतिप्राशस्त्पमतुम् अत्रराजन्वतीज्योतिष्मतीसनयोर्विवप्रतिक्विभावः पूर्वोदाहरणेकीर्तिको सार्विवप्रतिविवभावषयोजकंमनोहारित्वरूपंसादृश्यमार्थइह तुराजज्योतिघो-प्राशस्त्पपंतच्छादमितिनेदःदेवीमिति देवीवाचेसरस्वतीवहवउयास नेहिमवंतरावहिहिशाब्दस्येवकारार्थत्वात नुपरसरस्वती संबंधिसार सौप्रसिद्धःगुरुकुले क्लिष्टःअध्ययन श्रमवान मुरारिनामाकविर्नितरामतिशयेनजा अहशतमाह .
.. नानररूपेमेंटेयोपभिरभिर्न धितावकितन्यस्पायगंभीरतापातालयर्यतनिमयापीच रास्यूलातनुपस्पेवविधोमंथाचलमंदरा विजानातीति दृशीतोदा हरणत्वासंगतिमाशंकते नन्विति वाकायॉरितिसप्तमी एकधर्मइत्यनंशब्दभेदेन निर्दिष्टइतिशेषःसागरस्पाधस्तनोपोश्वधिरितिगंभीरतापदार्थकथन से सस्नुलक्षणपाजानात्यर्थइतिवोध्य तथाचधर्ममेदानप्रतिवस्तुपमा किंतुसारस्वतसारज्ञानसागराधस्ललावधिसंस्पर्शयोर्विवेप्रतिक्विभावाद्द होता लकार एवेत्याशयःवर्षसदमालेयंवर्यत्येषाचशर्वरीतिवत्यदारतिदीपकंस्पादित्साशंकासमाधत्तेप्रति पूर्ववत पार्यातिप्रतिवस्तूपमयोरिव प्रस्तु ताप्रस्तुति दृशांतःप्रस्तुत्ता प्रस्तुतविषयः यदात्तिस्तुतदन्यत्तरमात्र विषयेत्यर: यशप्पत्रात्मनेपदपरस्मैपदभेदेनपदभेदान्नपदातिशैकोचित्तात्तयाँप अचेतनेमयाचलेज्ञानस्पवाधितत्वेनवजाना तीत्यनेनसागराधनलावधिसंस्पर्शमात्रस्पविवक्षितत्वात अगोदाहरणेपटा हनिदीपकाहिशेषःपूर्ववत्प्रस्तुताप्रस्तुतविषयत्वकृतोदश्यावैधणाय्ययदृश्यते कृतंचगर्वाभिमुखंमनस्त्वयाकिमन्यदेवी निहताश्चनोहियः तमांसितितिहितावर्दमुभान्नयावदायात्युदयादिमौलितां वाक्यार्थयोःसहशयारक्यारोपोनिदर्शनायदातुः सौम्पतासेयपूर्णेदोरकलंकतापत्रदारपुरुषसौम्पत्त्वस्योपमेयवाक्पार्थस्पपूर्णेदोरकलकत्वस्योपमानवाकार्यस्पयतनामका पार परिवर्तनेनयदाभेदेपिनपदातेरयविषयइतिवोधयितुमेवदुक्तं मयंष्ट्रातःहतंचेनि न्यं प्रतिमत्रिणउक्ति हेराजनतापामनोगर्वस्याभिमुखननुग वितकृतंचकिमन्यदपेसितिमितिशेयः एवंशषप्रयोगादिकविनानोऽस्माकंहिषः शत्रवोनिहताश्चननुनिहनिष्यते अनुमानसूर्योयाबद्दपादमलित शिरोलंकारतानायातितावदेवतमासितितितस्मिंस्तुतथाभूतेनतिष्ट्रतीतिहशतः यत्रमनोगवाभिमुखीकरणवैरिहननयोरेशमददयाचलमस्तकाना गमनतमःस्थित्योश्चयथाकर्मवैधपणविवप्रतिविवभावः इत्यलंकारचेदिकापादृष्टांतालंकारप्रकरणं निदर्शनालक्षपत्ति वाक्पार्ययोरिति सदश वास्पार्यसवेधीयरे कारोपःउपमेयवाक्यार्थउपमानवाकार्याभेदारोयइतियावन यदानुरितिदातुः सौम्यतेतियत दतिसामान्येनपुमक सेयमित्तिा कु-दी-विधेयाभिप्रायकस्वीलिंगपत्ननामिति पपिमुखनंद्रइतिवतदातुः सौम्पनापूर्णेदोरमकतेन्पेताच ताप्दै कारोयः संभवन्तियापियन नाहीस्टन चंदवगमानदुपन्यामःअरण्पति अधोमूवीजन सेवितायदितिगुणीभूतसवनकिपापरानशंः उत्तरवा पगतेन पछदैनतच्छदासपात तर रुदितरुतमिसान्तयःउहर्तनयवगोधूमादिचूणनमलापकर्षणे स्यले निर्जल प्रदेशेयजलजऊखरे अंकुरायोग्पक्षारभूभागेशुनःपुछ्न्यप, वनामितंकजुतासंपादनायनमोकृतं वधिरस्पकर्णेजपण्वजापःप्रलापइत्यर्थ: अंधस्पमुखेतत्तमुखदर्पणोश्तदोवनिरर्थकलेनसहानामनेने पांवाकार्थानामधजनसेवनरूपप्रकतवाक्याफेरोक्पारोपःपूर्वत्र लेकस्यैवेपारोपत्तिविशेषःनिदानातरमाह पदाति पदार्यरतिपदार्थसंबंधि ययाचा अरण्परुदितंकृतेशवशरीरमुर्तितस्थलेजमवरोपितंसुचिरमूरतरेवपितञ्चपुलमवनामितंवधिरकर्णजायाकृतो तोंधमुखदर्पणायदवुधोजन सेवितायनानुजनसेवायारण्य रोदनादीनायत ग्रामकारोपः पदार्थवृत्तिमप्पेलेवदंत्यन्यानि दर्शना त्वन्नेत्रयुगुल्नधत्तेलीलानोलाजन्मनःपत्रनेत्रयुगलेनीलांजगतलीलापदार्थारोयोनिदर्शना यथावा वियोगेगो उनारोणा योगरतलपाडिमा अदृश्यतसरखरीमंजरीगर्भरेणुषुपूर्वस्मिन्नुदाहरणे उपमेयेउयमानधर्मारोपः नी एकेन्यालंकारिकाःयन्यांपूर्वोक्तविलक्षणात्वन्नेत्रेतिलीलांशोभानीलाचजन्मनो नीलोत्पलयो वियोगदति गौरदेशगतानानारीणानियोगेस्तकानति पोगकाले योगडतलैपाडिमा पोइवोभवतिसाखर्जूरीगोलतानामंजरीगर्भस्थ रेणुषुअसतहटइत्यन्वयः उपमाने यथोक्तरेणुरूपे उपमेयउपमानध मोरोपरवपदार्यनिदर्शनायाःप्राचीनेरुदाहरणालयमियपदार्थ निदर्शनोव्यतइतिशंकायामाह उभयत्रेति उपमेये उपमानधर्मारोपेउपमाने उपमेय धमारोपेचेत्यर्थः नया चोयम्पपर्यवसायित्व स्पेचपदार्थनिदर्शनाजीवातुखेनारोपविषयस्पोयमे पत्तेननिवेशेप्रयोजनाभावादिहापिसायुक्तैनिभावः नन्वेवसातिवाक्यार्थनिदर्शनारनक्षणस्यात्रातिमाप्तिरित्याशक्याशयवानाह यद्यपीति वियोगकालीनगे उनारीगडतलपारिन-खर्जरीमंजरीगर्भरेणु दृपयाटिनश्चयतनामक्यारोपमलादितिभावः यविशेषविवक्षयातिन्याप्तिपरिहरनेवस्वाभिमतनिदर्शनाध्यविषयविभार्गदर्शयति तथापानि विशिष्ट्या विचतिविवभावापन्नधर्मविशिष्टयाः। वचवाक्यार्थादे नेताह पार्थविवक्षणाहियोगदत्यायुदाहरणेनातिमानिरितिभावः उपमानन्या दिएतच्चनरूपकयने नन्वेवरूप गनायनिवेश दूप्परूपकानिमामिवारणायापमाकल्पकत्वस्पारोपविशेषणस्यावश्यकत्वेन उपमाकल्पक मनहमारायइत्येतावतश्वन्तरणमानिदेशवात नद न अभवन्वस्तुसंवैध उपमापरिकल्पक इनि ताइप्परूपके तुताद्रय्यावछिन्नाभेदएवविवक्षितोन पुनरूपमे तिनहारणमननुवपिमती-यायुदाहरणका पिनिदर्शनानस्यात यन्यधर्मस्पान्यत्रागपात एकवाकाबनर्वाकार्यभेदाभावाञ्चपदार्यवाक्यार्थनिदानयोरमभवादियाशंकयाह रानातितमान इहतूयमानेयमेयधर्मारोपइतिभेदः उभयत्राप्यन्यधर्मस्पान्यत्रासभवेनत्तत्सदृशधापादौपम्पैपयंवसानंतुल्य इस कार्य वृत्तिनिदर्शनाललितोपमेतिजयदेवेनव्याहता यद्यविवियोगेगौडनारीणामितिश्लोकःप्राचीनै क्या यशनिनिदर्शनासामुदा हुतःतयापिविशिश्योधर्मयोरेक्यारोपोवाक्यार्थतत्तिनिदर्शना उपमानोयमेयपारन्य तरस्मिन्नन्यत्तरधमारोपपदातिनि दर्शनेतिव्यवस्थामाश्रित्यास्माभिरिहोदाहृतःएवंच त्वपिसतिशिवदातर्यस्मदभ्पर्थितानामितरमनुसरतोदर्शयतार्थिमन्द्रा चरमचरणपाते?हंदोग्धुकामाःकरभमनुसरामः कामधेनों स्थिताया दोषामचिंतितीर्यतस्तुरचुस्तेगुणार्णवमित्यादिशुदा स्थाश्रयणेचेत्यर्थः विशिश्योरिति विवप्रतिचिवभावापन्नस्तु विशिश्योरित्यर्थःतत्रतावत्पूर्व पोनोः शिवस्मय क्यभेदाभावेपिवाक्यार्थति थितानादातरित्वयिसतिइतरंक्षप्रभुमनुसरतोर्थिनीमुद्रोचिह्रदीयतोवयंकामधेनौस्थितायादग्धुकामाश्चरमयोः पाश्चात्यगोचरणयोःपानदेयकेदः खेनयााकरभमुशशिभुमनसरामइत्यर्थ केसकरलकामदमहेश्वरकालोनक्षुधनिकानुसरणकर्नुः कामधेनुस्थितिकालीनन थाविधकरमानुमरगाक नुश्कारोपः नापमानकोरिविशेषणयोः कामधेनुकरभयोरुपमेयकोरि विशेषणयोश्चमहेश्वरसुदधानिक पोयथाक्रमविवप्रतिक्विभावावाध्यः॥ रेवानिशाना मटी गवमनुसरण पोरपि एवं दोभामित्यत्रापि अभिगुणसमूहयोर्विवपत्तिचिवभावोबाध्य नन्दिपंयवस्थामूलविरुद्धेत्पाशंक्याह वाक्यार्य योरिति ननुवाकार्य 3. शब्दस्यानांतरनाक्पार्थसाधारणानेकपदार्थपरत्व नेवोकादाहरणसंग्रह संभवादेवविधगुरुतरार्थपरखेन युक्तमित्यत आह एवंचेति एवंविधार्थ विवक्ष एचेन्यर्थः अवलेहन जियाघहनपचाननःसिंहसस्पपरिवंगालिंगनव्यालीभुजंगी अशक्यत्ववलवदनिजनकत्वंचसाधारणोधर्म प्रस्तुत दादराजसेवा निदर्शनायाःतलक्षणस्पनक्षतिः नामाप्तिःतयोःप्रस्तुताप्रस्तुतहत्तात्तयोः असिधारादिभिः समंराज्ञोविंदप्रतिविवभावात्तहिशिश्यो। विशिष्टयारेक्यारोपसद्धावात वाक्यार्थयोःसपायोरितिलक्षणवाकवाक्यार्थशब्देनविभावापन्नवस्तुविशिष्टस्वरूपयोःप्र स्तुताग्रस्तुतधर्मयोर्विवक्षितत्वादिति एवंचराजसेवामनुष्याणामसिधारावलेहने पंचाननपरिष्वंगोव्यालीवदनवनमित्य नम्न्ताप्रस्तुतहत्तीतयोरेकैकपदोपात्तवेषिवाक्यार्थचतिनिदर्शनायानक्षतिःतयोर्विवप्रतिबिंवभावापन्नवस्तुविशिश्य वहारस्यत्वात अतएवनिदर्शनायारूपकाट्नेदःरूपका विशिष्टयोरेवमुरवचंद्रादिकयोरैक्पारोपः अंघ्रिदंडोहरेसर्वमस्तितो नियविधिवियरपद्मस्पनालदंडोमुदेस्तुवइतिविशिररूपकोदाहरणेपिनर्विवत्तिविवभावापत्रवस्तुविशिशरूपता वि घिविष्टरकमलक्लिष्टत्वस्पसाधारणधर्मवतासंपादनार्यमेवृत्तहिशेषणापादानात पदातुःसौम्पत्तेत्यादिनिदर्शनोदाहरणेषुदा पूर्णेद्वादीनामानंदकरवादिनेवाविशेषणयोर्विवप्रतिवें वभावाभावात् सैम्यारोपादितिभावः एवं तर्हिसहशयारक्यारोपदत्येवलक्षणामस्वित्याशेपाहअतरवेति एतादृशाविशेषणविवक्षयादेवेत्यर्थःभेदोमावृत्तिःतथाच तदभा वेस्पतिप्रसंगःस्पादितिभावःकथमनेनतद्वारणतयाहरूपकेहीत्ति अविशिश्योःविवप्रतिविवभावापन्नवस्त्वविशिश्याविवपतिविवभावापन्नेत्सस्पमा वृत्तिर्दा पनि निदंडदत्यादि वलत्पविषयस्पनियबंधनेकत में ऊर्वमुक्षितोहरेरंघ्रिदंडोवायुस्माकंमदेऽस्त्वितिसंबंधःकीमाःविषेत्रलणाविष्ट रयानंतपस्पपनस्पनालदेइत्पर्य विशिरूपकेति उर्चीस्मितत्व विशिट्रोनिदेडविधिविटारपद्मसंवधित्वविशिशनालदेउसंबंधिरूपके त्ययः ।।
विशेषणनि अवान्क्षिप्तत्वरूपोपमेयविशेषणविधिविटर पासवेधित्वस्पोपमान विशेषणयोरित्यर्थः एवकारमचित विवप्रतिविवभावअतिरेक स्फुरुप तियातुरिति अभावादिति सादृश्पाभावारितिभावःरूपकविशेषेतियाग्निमाशेकापरिहरतियत्रातिपादिना यत्रवित्यस्पत्तिसावयवरूपकोदाहरणे न्ययेतनेनान्वयःविषयविययिविशेयणानां आरोपविषयारोप्यमाणसंबंधिनाविशेषणानापोक्लनियंगधिरेवकापालिकीपोगिनीहीपातहीपातरंभ्रम तीन्यन्वयःरनत्यधानरूपक रातदंगभूतान्यपराणिविशेषणेः प्रतिपायते यथा पोर नास्पेणभस्मनाळुरणमंगलेपस्तेनधवला तारकारूपाण्पस्थीनिविश्वती अंतर्धानस्यव्यसने कौतुकेरसिका चद्रसपमुदाकपालेन्यस्तलाछनस्पछलेनसि होजनस्पपरिमलेचूणदधतीधारपतीदीक्षाकाल होतोपकरपणे पुसुट्रोषयद यत्रनुविषयितिपोषणानापरस्परसादृपेन विवप्रतिविवभायोस्तियोस्नाभस्मरणधवलावित्रतीतारकास्थीन्यंतर्धानव्यसन रमिकारात्रिकापालिकोयं हीपाटीपञ्चमतिदधतीवंदमुद्राकपालेन्यस्त सिद्धांजनपरिमलेलांछनस्पललेनेतिसावयवरूपकोदा हरणेतत्रापिविषयविघपिणास्तद्विशेषणानीचप्रत्येकमैकारोयानतुज्योत्नादिविशियाविरूपविषयस्यभस्मादिविशिर कापालिकीस्पविषयिणश्यविशियरूपेणक्यारोपोस्तीति तस्माद्राजसेवामनुष्यागामित्पादावपिवाक्यार्यरशिनिदर्शनवयुका मतोत्तरेविह पदार्यरत्यैवनिदर्शनयाभाव्यमिति अपरांवोधनप्राह कियया सत्सदर्थयोःनपपेद्राजविरोधीतिक्षीणचंद्रोदयेत में नानापाखंडानांव्यवहारइतिचंडीदासः मुद्रापरिमल शब्दीप्रशसार्यानित्यन्ये मुद्राचिर्तद्पेकपालतिवार्थ विषयविषयिणाःरात्रिका पारिको तहिशे घणना नमवधिनाज्यानाभस्मादीना यथाश्रुत्तेरात्रिकापालिकीतिसमासस्पत्तरपदीर्यप्रधानतया पोलादीनारात्रि विशेषणत्वाभावादसंगतेःप्रत्ये कमेवेति गृहस्वरूपेणैवेत्यर्थः नन्विति उक्त युक्त्याविशेषणत्वाभावादितिभावः वस्तुत्तोभस्मादे कापालिकीप्रत्पपिनाविशेषणात्वमपिनु तत्वोदिनिति श्त्वमेवेन्यपिवोध्य वाक्यार्थशब्दस्यविवमतिविवभावापन्न वस्तुविशिशर्यपरलमगीरुत्यराजसेवेत्युदाह वाक्यायतिनिदर्शनावमुक्तमयसेहरे तितरमादिति चं. करा उक्तलक्षणस्यव्यवस्थितत्वादित्यय मतांतरेविति सदृशयो क्यार्ययोरक्यारोपतिपथावृत्तलक्षणांगीकर्नमतेत्यर्थः इहराजमवेत्युदाहरणे पदार्य स्येवेति उयमाकल्पक एकपदार्थसपर पदायतहमीन्य तरारोपइतितलक्षणस्पतदभिमत्तवार्शितभाकःनिदर्शनातरमाह अपरामिति पूर्वविलक्षण 31मित्यर्थःनिदर्शनामित्यनुयज्यते क्रिपया सत्तदर्थपोधिनमपरानिदर्शनां प्राहुरितिसंवेधःसदसदर्थयारितिवतव्य पिछंदोऽनुरोधादिस्यमभिधान समुद्राचाहरत्यादिसौत्र निर्देशन पूर्वनिपतविधरनित्यत्व ज्ञापनात लक्षणमाचयकस्पचिदिति अनासतःसतोवेतिविभागकथनंतुलक्षणांतर्गत उदासीनायवोधनेचमत्कारिदाभावेनैवानतिप्रसंगातस्वक्रिययासहकारिभूतयाक्रियाविशिष्टस्पवस्तुन-संबंधिअर्थस्पवाधानवोधानुकूलोव्यापा उदयन्नेवसवितापोष्वर्ययतिश्रियं विभावपन्समृहीनांफलमुहदनुग्रहःकस्पचित्किंचित्कियाविशिष्टस्पतक्रिययापरान्प्रम स्पसतःसतोवार्थस्यवोधनयन्निवध्यनेतदपरोनिदर्शनामाहुःयस दर्थवोधने उत्तरार्धमुदाहरणतनश्येदितिवोधयदितिवक्त येवोधयदिसस्पगम्पमानवादप्रयोगात्ततश्चराजाचं देणसहविरुध्यस्वयंनाशक्रिययाविशिरंतमःस्वकीपनाशक्रिययादृष्टांग तभूतयाच्यन्पोप्पेवराजविरुहश्चतनपेदित्पनिश्पर्यवसायिनमर्थवोधयदेवनष्टभित्तिनिवेधनात असदर्थ निदर्शना तथाउत्तर रसोकेसवितास्वोदयसमयएवपनेषुलक्ष्मीमादधानः रोयन्निवध्यतेवर्यतेसानिदर्शनेतिलक्षणं अथनिवातपद्मोदरसोदराभ्याविलोचनाभ्याम वलोकयती न केवलयनिमनाभवेपियनक्तिकंचितपसः प्रभावमित्पादावतिमाप्तिः अवलोकनक्रियाविशिष्टयाकामिन्यातपःप्रभावोधनस्यवर्ण नादितिवेदनक्रिययत्यननहोतविषयाचोधनस्पविवक्षितत्वात उक्तोदाहरणेचलिंगविषयावोधकत्वेन तदभावात इत्यवशंततयात्रियाविशि घस्पार्थवोधक त्ववर्यमाननिदर्शनेतिपर्यवसिनश्येदित्यत्रवोधनस्यावर्णनात्कथमदाहरणत्वमतआह तोति उदाहरणइत्यर्थःलक्ष्येलसपस गमयति त तश्चेति वाधनम्यगम्यमानत्वाञ्चत्यर्थदशतभूनयेति दृष्टीनेस्तस्मिन्भूतयावियमानत्यर्थ दृष्टानोभूतःसंजातीययेतिवा रोवत्तमोवन बदमार जनकोमावव्राह्मणानारा जेत्यादिश्रुनिप्रति 7 अनिश्पर्यवसायिनमयं नाशरूपानिटसाधनराजविरुदलरूपमर्थ उन्नामानि योलघुरल्यबुद्धिरल्पपरिमाणश्वस: उन्नतं पदंउत्कर्षउच्च रयानंचा। वाप्पहेल येवयतेरितिवदन्कथयनोलशेखरगतोगिरिमस्तकवाश्यगणःजलविंदुसमूहश्शारुणामदेनापिमारुतेनधुतः कंपितः अधःपर तिउत्कघाडीयनेयधोद पोचपतीत्यर्थः ध्रुवमित्तिपाठेवोधनस्पपूर्ववइम्यमानत्वादप्रयोगःषत्कणइतिपाठे पाषाणकणत्यर्थःचूडनियर दयाचन आगतंदेवरविंचूडामणे:पदेस्थानमस्तकेयत्तेधारयति किं कुर्वन गृहमेधिनः गृहस्वान्सत्तामातिथेयीकार्यतिबोधयन आतियपीओ निथ्य अत्रउक्तनिदर्शनात्रयविषये केचिदित्यस्येतिमवहरतीत्यनेनान्वयःधर्मिणो रिति धर्मयोः साम्पमात्रेणचमत्कारानिप्यनेस्तकृतविदर स्वपापद्मलक्ष्याधानक्रिपयापरान्प्रतिसमद्दीनोफल हदनुग्रहरतिश्रेयस्करमर्यवोधयन्निवदतिसदर्यनिदर्शना यथावा उन्नतपद्मवाप्पयोलघुर्तेल येवसपतेदितिवन् शैलशेखरगतः एषगणश्चारुमारुतधुतःपतत्यधात्रगिरिशेख रगतोटिविंगणामदमारुतमात्रेणापिकपित्तःपतनलघोरुन्नतपदप्राप्तिःपत्तनहेतुरित्यसर्थबोधयन्तिवइइत्यादी दर्शना चूडामणिपदेयत्तेयोदेवरविमागत सनांकापतिथेपोतियोधयनाहमेधिनः अत्रसमागतरनिशिरसासंभावयन्नुदयाचल स्वनिम्यारविधारणक्रिययासमागतानासतामेवग्रह मेधिभिरातिथ्यकार्यमितिसर्थवोधयन्निवहइतिसदर्थ निदर्शना अत्र विवभावनधर्मिणोः साम्पावगतिरितिभादगर्भ करोतीति स्वदिशेयणले नवीकरोतीत्यर्थःशततयाबोधनस्यैवत विवसितत्वात रातदेवोपपादयतिता केचित्तवासार्थदृत्तिपदार्थचतिनिदर्शनाहयमसंभ धयन्नित्यादिना करीमुष्कगोमयंतस्पायकारीयःसमर्यावरणसमर्थकरणेम मर्यात्पादनदतियावतभावप्राधान्यान उयमानभावन हातलेनस्व प्रदर्शित निदर्शनात्रनिदर्शनापदप्रतिनिमित्तस्पैकस्पाभावान्नानार्थएवनिदर्शनांशब्दइतिवाध्यम इत्यले कारचं दिकायोनिदर्शनाप्रकरण व्यतिरेकलक्ष्य नित्यतिरेकइति विशेषविलक्षण्य उपमेयस्याधिकउत्कर्षःपत्रवतइति पंचम्पर्धेतसिल कन्यतरोःपत्नवतःपत्रवादेषवक्ष्यमाणनेनवकरस्यविशेषति Iનવી नमिति सध ऊ. टोकापलवापराहम्नःकर्ण राधयनिरस्कुरुतेदानातिशयेनेतिभावः यत्रोपमेयस्करस्योत्कर्षःपूर्योदाहरणेउन्नतत्वेनोपम्पशाब्दइह तुरतवकोमलत्वादिप्रयु चक्तिनलम्पमितिभेदःतन्यूनलेति उपमेयन्यूनलेत्यर्थःरक्त स्वमिति अशोक दक्षप्रतिविरहिणः कस्यचिदुःक्ति अशोक आवयोः सर्वतुल्यसमानंअहै १२ कोवले धात्राविधानाप्सोकः शोकसहितःकृत त्वेतुशोकरहितइत्यशोकपदश्लेषादवगम्यते किंतत्सर्वसमानंतत्राहरक्तइत्पादित्वंनूतने पत्रवरक्त तृतीयातुसंभवहस्सुसंवैधनिबंधनेत्तिचमवहरति तथाहि याद्यनिदर्शनायांवाक्यार्थयोरैक्यमसंभवत्तयोः साम्येपर्यवस्यत्ति हितीयनिदर्शनायामपिअन्यधोत्पत्रासंभवन्धर्मिणोःसाम्येपर्यवस्पति तृतीयनिदर्शनायातसक्रिययायरान्प्रतिसदसदर्थ वोधनसंभवदेवसमतोगीकरोति वोधयनगहमेधिनइत्यादौहिकाशेषोगिरध्यापयतीतिवत्समर्थाचरणेणिचःप्रयोगःतत श्ययाकारियोग्निःशीतापन यनेनवट्नध्ययनसमर्थान्करोति एवंवर्यमानःपर्वतःस्त्यमुपमानभावनगृह मेधिनः उक्तवो धनसमर्थान्क क्षमते ययापर्वतःसमागतरविंशूरसासंभावयतिरावंरहमेधीसमागतसतमुचित पूजयासंभावयेदितिय नःसंभवतिवोधन संबंधइति व्यतिरेको विशेषश्चेदपमानापमेययोः शेलाइवोन्तताःसंतःकिंतुप्रकृतिकोमला: अयमुपमा याधिपपर्यवसायीव्यतिरेकःययावा पत्रवतःकल्यत्तरोरेषविशेषःकरस्पतेवीरभूषयतिकर्णमेकःपरस्तुकर्णेतिरस्कुरुतेत न्यूनत्वपर्यवसायीयथा रक्तस्त्वनवयल्लवैरहमपिश्चाध्यःप्रियायागुणस्त्वामापातिशिलीमुखाःस्मरधनुर्मुक्तास्तथामामपि॥ रकवर्ण अहमपिप्रियाया-नाचनीयगुणे सोंदर्यादिभिःरक्तौनुरक्तः यात्रियायाहेसखेवाप्रतिशिलीमुखान्त्रमरायापातिमाप्रत्यपिस्मरेणधनुयामुम ताःप्रेरिताःपिलीमुखावाणा-यायोति एवंकीतायाः पादतलस्पाघातोययातवमुदेसंतोषायतद्वत्तथाममापिसंतोषायेत्यर्थःकामिनीपादाघातेनाशोकस्य पुण्याहमतिकविप्रसिद्धिःश्वोपमेयस्पसशकत्वेनापकर्षःअनुभयपर्यवसायी उपमेयोत्कर्षायकर्षान्य नश्यर्यवसानरहित रदत्तरेत्तिकृपणरुपाण स्परखईस्पचन्याकारतः रोऽवर्णन पालते अकेवलभेदोकैलक्षणय प्रकारातरेणतुसाम्पमेवेत्यर्थः कथंतत्राहदृढ़तरेत्यादिदतरंनिवदो मुधिय नेतिरूपणपसेधनरपवेमुरगे नमुशिमोचनाभावात् रबड़पक्षेनुटुतरनिवहःसंवद्दोमुश्यिाहाभागायस्येत्यर्थः कोशोभारारम्हनत्रनिषण्ण उपवियःरुपणःकोशपिधानकेनिषण्ण मियतइनिरवपक्षे सहजमलिनःस्वभावमिनः मलिनवेषत्वानपणः खड़सुरुष्यावर्णत्वादिति एवं चकिंचि हर्मप्रयुक्तसाम्पवत्तयापनिीयमानयो कि चिद्धमंप्रयुक्त वैलक्षण्यतिरेक शरीरंवलक्षणपंतुक्तचिटुपमेयस्योत्कर्येक्वचिचत्तदपकर्षेपर्यवसन्त्रकचित्तु तदन्यत्तरयर्यवसानविरहेपिस्ववैचिसवि कातापादतलाहतिस्तवमुदेतहन्ममाप्पारयोःसर्वतुल्पमशोककवलमहंधात्रासशोकः कृतः अनुभयर्पवसायी यथादत्तरनिव इमुऐ कोशनिघण्णस्पसहजमलिनस्परुपणस्परुपाणस्पचकेवलमाकारतोभेदःसहोक्तिःसहभावश्चासतेजनरंजनःदिगतमगमतस्य कीनि प्रत्यर्थिभिःसह ययावा छायासंश्रयतेतविपिनांश्रांतेवपाथैः सममूलयातिसरोजलस्पजड़तालानेवमानैः सह आवा मत्यहिमांमुदीधितिरपननेवलोकै समंनिदागर्मगृहंसहप्रविशतिला तेवकांताजनैःजनरजनइत्युक्तेरनेनसाई विहारीवुराशे रित्यादौनसहोक्तिरलंकारः विनोक्तिश्चेहिनाकिंचित्यहीनमुच्यते विद्याहयापिसावद्याविनाविनयसंपदयथावा यश्चरामन पश्येतयंचरामानपश्यतिनिदितःसभवेलोकेस्वात्माप्पन विगर्हते अत्रवरामदर्शनेनविनाहीनत्वेविनाशदमेतरेणैवदर्शितं । श्रांतमात्रमितिवाध्य एतेनवरमभेदपतदुदाहरणदूषणकस्पविदायातरम गोयमिवभासमा प्रत्युक्तवेदितव्ये अत्यातासारत यातुनानुवादमहनीत्यु परम्प ते इत्यलेकारचंद्रिकायान्यतिरेकपकरणं सहक्तिरितिलक्ष्यनिर्देशःसहभावइत्यादिलक्षण सहभावःसाहित्यंजनरंजनःसहयजनाल्हाद का रवचमत्कृतिजनक साहित्येसहोतिरितिनसणदिगेतमितितम्पराज्ञःकोतिःप्रत्पर्थिभिःशत्रुभिःसहदिमेतमगमदित्यन्वयः अत्रत्तत.तीयायानिरूपित वार्थकतयाप्रत्यर्थिनिरूपित्तसाहित्यवतीकोतिर्गमनाश्रयनिवाधे एकधर्मान्तपित्तारूपसाहित्यकलात्पत्यार्थिनामपिगमनान्वयप्रतीतिः ।
क-टरीनद सामहोक्तिःसहार्थस्यवन्नाटेकदिवाचकमिति लायेतियीयममिध्याइवर्णन मिदंदायापोथैरव्यगैःसमसार्धविटपिनांतरूपोतलमूलप्रदेवासंश्रयते चं. कुस्त्याकाक्षायामुत्प्रेक्षतेयोत्तेवेनिश्रमशात्रात पातिशयकृतोदोध्याएवमयेपिजडताशीतलताग्लानेवसरोजलस्यमूलमपोदेशेमीनैर्म स्यैःसहयातिग छतिग्मानिर्वलापचयःतयाअहिमाउष्णाशवः करायस्पैवेभूतस्परखेदी वित्तिसप्नेवसतवसतीलोकैसमअयःजलानिआचामतिपिचतिदीधितिलि यामित्यमरःनिदाला तेवसतीको ताजनैःसहगर्भरहूंअभ्यतररहें प्रविशाततचैवतदुवात क्लातिस्लेजोहानि-सीकुमातिशयेन तत्सोलम्पाकातोपादा नंइत्यादाविति इंदुमतीमयंवरघुवंपो-अनेन साहिविरहंतुरापोस्तीरेषुतालीवनमर्मरेषु ही पोतरानीनले वंगयुष्यैरपारुतस्वदलदामरुद्भिरितिपयंअ उसहोक्तिरचमत्कारित्वान्नालंकाररूपेत्यर्थः इत्यलेकारचेद्रिकायासहोक्तिप्रकरणे विनिरिति किंचिहिनाप्रस्तुतवहीनंदुष्टमुच्यतेवेत दाविनोक्ति नतिचिहिनारम्पचिनोनिःसापिकथ्यते विनाखलैर्विभात्येषाराजेंद्रभवतःसभाययावा याविर्भूतेशशिनितमसामुव्यमानेव: रात्रिनैंशस्पार्चिईतभुजद्वछिन्नभूयिसधूमा मोहेनांतर्वरतनश्यिलक्ष्यतेमुक्तकल्यागंगारोधःपतनकलुषागृहतीवप्रसादअत्र नामालंकास्त्पर्यःवियेति विनयसंपत्तिविनायाविघासात्यामनोहरापिरेत्पन्वयात्रमनुतापावियायाविनयविनादुरतमुक्तं यश्चेतियापुरुषास्ता मास्वांतःकरणविगह तेनिंदति रामदर्शनविनेतिरामकर्मकंरामकर्तकेचदर्शन विनेत्पर्यः अंतरणापीतिविनापीत्यर्थःतया चविनोक्तिरित्यर्थप्रहणनतुश दग्रहणमितिभावः प्रकारोतरमाह तन्नेदिति तत्प्रस्तुत किंविहिनारम्यचेत्सापिविनोति कथ्यतरत्यन्वय इत्यचकिंविधतिरेकेणप्रस्तुतस्परम्पत्ता रम्पत्वान्यातरवर्णनविनौक्तिरितिप्रकारहयसाधारणसामान्यलक्षणवोध्ययनुहयोविनार्थसंबंधावविनोक्तियन्तंचविनारुतस्पवस्तुनारमणीयत्वा रमणीयत्वाभ्यांभवतीत्यर्वाचीनरुक्तं तदयुक्त कारणविनाकार्यात्यतिक यनस्पविभाव नालंकारेतिव्याप्तेवारणायविनार्यसंवेधप्रयुक्त प्रस्तुतगतरमणीय लादेशपिलक्षणेनिवेशस्यावश्यकत्वादिति सावित इशिमानवतीविषयेनायकस्यपरामशयियंवरतनुरंजः अंतःकरणेमोहनमानावेशनमुक्तकल्याईप नन्यूनमुक्कालभ्यते केवपूर्वरोधमतरस्य पतेननक पर यनंतरंकालुप्यापगमात्यसाद नेमल्परहतीचायतीगंगवनयाशशिनिचंद्रयाविभूते उदितमतितमसामुच्यमानारात्रिविरवचिन्नोनयभूयिष्टोधूमोयम्यारावं भूतानिशिभवम्पहत्तभुजोवद्रर्चि:शिखेवेतिरपितमिनियर्थनोवोचितमित्यर्थः स्त्पलकारचंद्रिका विनोक्तिप्रकरणम समासोक्तिलक्षयति समासोकिरिति प्रस्तुतेवर्ण्यमानेअप्रस्तुतस्य यत्रस्तुततांतस्पपरिस्फुर्तिश्चेनदासमासोक्तिरित्यन्वयः अपमितिदंद्रस्पेयमेंद्रीप्राचीमुखमादिभागःवदनंचरत्तोरक्तवर्णः अनुरक्तश्चचुवनसंबंधावक्रमयोगविशेषश्चयथाश्रुतलक्षणस्पवक्ष्यमाणे असावुदयमारूढःकातिमात्रक्तमंडल राजाहरतिसर्वस्पदयमदुतैःकरेरि यभनीदिनानिषादीनारम्पत्वविनाशब्दमंतरणदर्शितसमासोतिः परिस्फूर्तिःप्रस्तुते प्रस्तुतस्यचेत अपमेंद्रीमुखेपश्परक्त ध्रुव तिचंद्रमाः यत्र प्रस्तुततांतेवर्यमानेविशेषणमाम्यवलादप्रस्तुतकृतांतसापिपरिस्फुर्तिस्तत्रसमासोक्किलकार:समासेन्स क्षेपेणप्रस्तुतवृत्तीतयोवंचनान उदाहरणमयमैद्रीतिपत्रहिचंद्रस्यप्राचीप्रारंभलक्षणमुखसंबंधलक्षणे उदयवर्ण्यमानेमुख शब्दस्पप्रारभवदनसाधारण्यात रक्तशब्दस्यारुणकामुकसाधारण्यात चुवतीत्यस्पप्रस्तुतार्यसंवैधमात्रपरस्पशक्याथैतरसा धारण्याचचंदन-पान्दगनपुलिंगेनरेंद्रीशब्दगतस्त्रीलिंगेन तत्प्रतिपायेदसंबंधितेनचोपरुतादप्रसुतपरवनितासक्तपुरुषत नांतःप्रतीयते यथावा यावलात्कचभारमाकुलकचंच्यालोलहारावलिखकंडलशोभिगेडयुगप्रस्वेदिवक्रीवुजं शश्चनक रप्रहारमधिकश्वासरसादेतयायस्माकंदुकसादरसुभगयासंसैमसेयरुती अत्रकंदकरतांतेवर्म्यमानेयायलाहुँचभामित्यादि कियाविपाषण वाटिप्ररुतापक्रतयेतिन्याप्राह दिशेषणसाम्प नादिन्ति विशेषणमात्रसाम्पक्लादित्यर्थःगवंचविशेषणमात्रसाम्पगम्पाप्रमनुतनातन्वलसणवोग उदात्तश्लेयेनाप्रकृतपरनीतम्याव पोष्णनाचिनाशिनराजपदेनाप्पचगमानातिमाप्तिसंज्ञाप्रतिनिमितमवयवार्थदर्शयतिसमासेनेति वचनात प्रति पादनात् लक्ष्पलक्षणसंगमयति यति प्रारंभ श्रारिभागः साधारण्यानलिष्ठला पद्यपिचुवतीत्यत्रननेषतयाप्पयंद्यवोधकत्वमात्रेणनम्यमाधारण्योति 22 सातातिसाधारण्यादित्यस्पविशेषणं तत्रचंदमः शब्दगतेनपुलिंगेननायकत्वाभिमत्याउपस्कारःऐदीतिस्वरूपपरतद्गतेनस्वीलिंगेनतदर्थस्पना नं. यिकान्वानिपात्तपा ऐदीशब्द प्रतिपापेनेंद्रसंबंधित्वेनच परकीयत्वानियक्त्येनियोध्य वृत्तातःव्यवहारोमुखचुबनरूपःच्यावतीदिति नापिकानुरक्तस्पक स्पचित्क्रीडालवन कंदुकंप्रत्युक्तिरियहेकुंदुकसुभगयासुदस्तियानायिकयारसात्पीतिविशेषात्तादरमादरसहितं यथास्पातयायत यस्मात्ससेव्यसेन नम्मात्कृतोधन्यासीत्यन्वयःकयमित्याकांक्षायोसंसेवनक्रियाविशिनश्यिावला दित्यादिनामावलात विशेषतआसमंताच्चलन्कुचभागयत्रत याव्यात लाःकोडावेशेनेतस्ततःपर्यस्ता:कचा केशायत्रएमालोलादोलायिताहारावलियत्रतयावनांचंचलाभ्यो कंडलाभ्यांशोभायुक्तंगंडयुगलंयत्र सर्वत्र ܀ विपरीतरतासतनायिकारत्तांतःप्रतीयते पूर्वनविशषणानिश्लिशनिदहसाधारणानीतिभेदःसारूप्पादपिसमासोक्तिर्दश्यते। पथावा पुण्यत्रस्रोतःपुलिनमधुनात त्रसरिताविपर्यासंयातोधनविरलभावःक्षितिरुहां बहोईएकालादपरमिवमन्येवनमिदं निवेशःशैलानांतदिदमितिहिंद्रदयति अत्रवनवानेप्रस्तुतेतत्सारूप्पातकुटुंविषुधनसंतानादिसमृद्यसमृद्विविपर्यासंप्राप्त स्यतत्समाश्रयस्ययामनगरातीतःप्रतीयते अत्रचप्रस्तुताप्रस्तुतसाधारणविशेषणवलात्सारूप्यवसादा प्रस्तुतत्तांतस्पत्र वेदयुकंवकायुज्ञेयत्र शश्वन्निरंतरंदतः करेगाप्रहागेयत्र तथा अधिक चासोयत्र सायनतत्प्रस्तुतेविशेष्येतत्समारोपार्थ सर्वथैवप्रस्तुतानन्वपि त्यतिहत्तीतःविपरीतरतरूपः अत्रापिकंदुकपशब्दगत पुलिगेननायकत्वाभिव्यक्तिदाध्या शिष्टानीति श्लेषमूलकाभेदाध्यवसायविषयाणीत्यर्थःसाधा रणा नीति श्लेषविनोवप्रताप्ररुततोतयारनुगतानीत्यर्थःनयाचलक्षणेसाम्पादेनश्लेयरुतस्तारसिकेचसाम्यविवक्षितमितिभावः सारूप्पात साहा श्वान-परेनिउतरचरितेसीतात्यागानंतर कदाचिद्दन प्रतिगतस्पभगवतोरामचंद्स्पेयमुति-पुरावनवासकानेसरिनानदीनालोनःप्रवाहोयत्र प्रदेशा मानना युलिन बस्तीतिशेयःनयाक्षिनिहीतरूणांधनविरतभावःविपर्यास परीत्ये पातःप्राप्तःसादाणांविरलतादिनानाशाखापत्ववादितृयासाद ताजातत्यर्थः - तथाचवहो यसःकालादनंतरहमिदेवनमपंरमन्ये परंतुशैलानापर्वताना निवेशविन्यासविशेयः तदेवेदंवनमितिबहिंप्रत्यभिज्ञारूपाद्रदयतिदृढीकरो तोपर्यः तत्साहप्पादितिवनसादृश्यादित्यर्थः यामादौकिंवनसारश्यसिसाकासापोतद्न विशेषणमाह कुर विचित्पादिकवियुक्तमुधिंगतोयोधनसम्हास छोर्विपर्यास्तप्राप्त्यर्थः तत्समाश्रयस्प नाशकुटुंनिसमाश्रयस्प तथाचसम्बसमृद्धिविषयासर्वदाश्रयत्साहपमिनिभावः किमस्पसारपस्पोपस्थापकाति तिचेनधनविरलेतिविषयी समितिचताभ्यामुक्तसादृश्पगीकरणात एलेनेयासादृश्पगभविशेषणात्यापित्तसादृश्यमूलासमासोक्तिरितिमूलथानवतो धस्ल हिरोधतिदूषणमलनकवेदितव्ययात्राप्रस्तुततांतस्पविशेषणसाम्यगम्पत्वाभावाटुक्तलक्षणस्पाव्याप्तिरितिचेन्नविशेयणसाम्यगम्यसाह कविसंरंभगोचरत्वायोगात ततश्वसमासोक्तावप्रस्तुतयवहारसमारोपश्चारुताहेतुः नतुरूपकवप्रस्तुतेअप्रस्तुतरूपसमारोपा लि मुर्खचंइत्यत्रमुखचंद्र तारोपहेतुचंद्र पदसमभिव्याहारवतरक्तश्चैवतिचंद्रमाइत्यादिसमासोक्त्युदाहरणेचंद्रादोजारवाया रोपतोल हाचकपदसमाभिव्यवहारस्पाभावात् निरीक्ष्यविधुन्नयनः पयोदोमुखनिशा यामभिसारिकाया:धारानिपातः स हकिनुवांतश्चंद्रोयमित्याततरररासेइत्येकदेशविवर्तिरूपकोदाहरणवप्रस्तुते अप्रसुतरूपसमारोपगमकस्याप्पभावात् ।। उपगम्यत्त्वेपिविशेषणसाम्पगम्पत्यानपायात प्राधान्यातुपरंसारूप्पस्पगमकलोपदर्शनसारूप्पादितियथेन एवमग्रेपिविशेषणसाम्यात्सादृश्यानि विकल्पोकिरपिप्राधान्याभिप्रायैवेतिनिरखएवमलंकारंनिस्प्पत होधप्रकारमुपदर्शपिमूमिकामारचयति अत्रचेनि अत्रएघुउदाहरणेषुयप स्तुतवृत्तांतस्पेति अप्रकृतजारादिसंबंधिनश्थुवनादियवहारस्पेत्यर्थःविशेषवं दादौसर्वथा आरोपानारोपान्यतरविधया प्रस्तुतानन्वयिनःपल नाव्यशून्यस्य यहासर्वथैवेत्यस्पकवीत्यादिनान्वयः कविसंरभतिवप्रतीत्युद्देश्यक शब्दसंदर्भस्पक विव्यापारेत्यर्थः अप्रस्तुतरत्तांतस्पचुं वनादेखिोपस्तुतस्य जारादेरपिचंद्रादीसमारोपडतिमनिराकरोतिनत्वित्तियोमुतस्पेनि प्रस्तुतस्वरूपेत्ययः कुतस्ता नाहमुखमित्यादि ।
१. की तादात्म्पनचंद्रागेपेतादात्म्प्राषिसंसर्गः पापआरोपविषप्त्वानस्पचंदवा ननिकादत्तारे पेत्युक्ति नदुप्रकारन यादत्वारोपकधिमितव्य चंद्र चं. इतिशब्देनचंदविशेषणलेनोपस्थितस्यद्रत्वस्यमुस्खेविशेषणतया रोपासंभवाति एवंजारवेत्यत्रापिाध्यं तहाचकेति जारवाचकेत्यर्थःननुजारा दिपदसमभिमाहारामावात् श्रोतारापासंभवेय्यार्थाजाराद्यारोपोसुनहित्तत्रापिताशयमभिव्याहारोहेतुःरूपकध्वनेरुच्छेदापतेरित्याशक्याहो निरीक्ष्यति पयोदोमेघोविघुत्वरूपैर्नयनर्निशायामभिसारिकायामुखें वीक्ष्यधारानिपा सहवातःकिल यचंतिमत्ताआर्त तरंयथास्यात्तथाररा से यावेदनरुतवानित्यर्थः उदाहरणइवेत्तिव्यतिरेकष्टोतःअत्रयथागमकमलितारशस्यसमासोत्तयुदाहरणे अभावादित्यर्थः तथाचार्यारोपोप्य तत्रहिविद्युन्नयनैरित्यत्र निरीक्षणानुगुण्यादुत्तरपदार्थप्रधानरूपम्यूख्यसकादिसमासव्यवस्थितावुत्तरपदार्थभूतनयनान्व यानुरोधात पयोदेअनुक्तमपिष्टपुरुषत्वरूपणंगम्पमुयगम्यते नचेतथानिरीक्षणवत् त्वय्यागतेकि मितिवेपतराषसिंधुरि तिलाके सेतुकृत्वादिवञ्चाप्रस्तुतासाधारणस्तोत उपात्तोलिनापिश्लिष्टसाधारणादिविशेषणसमर्पितयोःप्रस्तुताप्रस्तुतहत्ती तयोरप्रस्तुतवृत्तांतविद्यन्नयनवत्याधान्यमसियेनतदनुरोधातत्वंसेनुमंथदित्यत्रेवप्रस्तुतेनुक्तमप्पप्रस्तुतरूपसमारोयमभ्यु नाशपतिमावाननुविधायनात्य किमप्रस्तुतारोपगमकंपदभावात्ममासोक्तौतदभावइत्यतोगमकंदर्शयितुमाह तत्रेनित्यानुगुरुयात आनुकूल्पात उपमित्तसमासस्पपूर्वपदार्थप्रधानत्यानयनसदेशविद्युत्करणकत्वस्पनिरीक्षणे संभवात प्रतिकूलत्वमितिभावः अनुक्तमपि अनौतमपिरूपगंआ रोपानचेहेतिदहसमासोक्तयुदाहरणेतथानिरीक्षणवत्नयनकरणकनिरीक्षणवत से तुरुत्वादीत्यादिनामथनकारित्वपरिग्रहःनन्विहापिपरनायिका मुखवनरूपस्पाप्रस्तुनहत्ता तस्याप्रसुतासाधारणधर्मत्वादप्रस्तुतारोपगमकत्वेस्पादित्याशंक्यपरिहरतिनापीतिसाधारणादीत्यादिनासादृश्यगर्भविशे घणयह रत्तीतयोरितिनिधारणाघरों रत्तीतयोर्मध्येइत्यर्थः विघुन्नयनवदिति प्रस्तुताग्रस्तुतपोर्विघुन्नयनयोर्मध्येपथानयनस्यउत्तरपदार्थप्रधानसम सात .. प्राधान्यतयानास्तीत्ययः सेनुमं यदिनिपारःसेतुबंधकदितिवंयपाठः कथविदर्यताऽनुवादत्वेनव्याख्येयःउसेहरति तस्मादिति मात्रपदनाप्रस्तुतारायव्य वछेदः विद्युन्नयनवत्समासरुतश्रीनप्राधान्याभावेपिविशेषणसामावगतस्पाप्रस्तुतवृतांतस्पार्थतःप्राधान्यमस्तीतिशकने यद्यपीतिनन्धप्रस्तुनरत्ती ताभिन्नत्वनावगतस्य प्रस्तुनन्न तातस्य प्रस्तुतविशेष्येणान्वयात्कयम प्रस्तुतस्तोतस्पप्राधान्यमितिशंकानिरासायाहविशष्येणेवेतिननुतहि गोषणीभ तपस्नुतत्ताननेत्यवकारायःसभाधत्ते तथापीति अयमाशयानावशिष्टादिविशेषणैः समर्पितः परनायिकामुखचुंबनादिरूपी प्रस्तुतस्तांतःप्रागेवक तस्मादिशेयणसमर्पितारस्तु नव्यवहारसमारोपमात्र मिहनारुताहेतुःयद्यपिप्रस्तुताप्रस्तुतर तांतयोरिहनिष्टसाधारणविशेष समर्पितयान्तिपदापात विशेषणयोरिवविशेष्येणैवसाक्षादन्यादस्तिसमप्राधान्य तथाप्पग्रस्तुतवृत्तीतान्वयानुरोधान्न प्रस्तुते अप्रस्तुतस्पसमारोयोगीकार्यः तथाहि यथाप्रस्तुतविशेष्य प्रस्तुतकृत्तांतस्यान्वयापोग्यता नयेवाप्रस्तुतेपिजारादीनास्ति प्रस्तुतवृत्तांतस्यान्वययोग्यताएवंचसमप्रधानयोःप्रस्तुताप्रस्तुतस्तोतयोरन्यतरस्यावश्यमारोपेभ्युपगंतव्येश्रुतएव प्रस्तुतेऽप्रस्तु तस्यासेपश्चारुताहेतुरितियुक्तं नन्वेवसतिविशेषणसाम्पादप्रस्तुतस्यगम्यत्वंसमासोक्तिःविशेषणानांसापनपत्र प्रस्तुतवति नां अप्रस्तुतस्पगम्पत्व सासमासोक्तिरिय्यतइत्यादीनिप्रावीनानांसमासोक्तिलक्षणनिनसंगछेरन प्रस्ततेश्लिष्टसाधारणा, दिविशेषणसमर्पितातुरागपूर्वकवदनचुंबनायप्रस्तुतत्तांत समारोषमात्रस्यनारुताहेतुत्वाभ्युपगमेनविशेषणसाम्यक तका ॥ यपिअत्यन्या प्रस्तुतगतत्वेनभासतेय हलादप्रस्तुतजारामारोपावगतिःम्यान त्यापेनु ताई मुका यग्रस्तुतधर्मीयजनानपेक्षणादितिचेत स्थ्येनावगते तस्मिन्प्रस्तुतासंवईस्य कविसंरभगोदरवायोगाटरस्तुतसमारोपितवन पर्यनसानमिति नन्वेवेतहिप्रस्तुतवृत्तीनस्साप्पप्रस्तुतलानाथ धर्मिण्यन्वयोस् यसवहाभिधानप्रसंगपरिहारस्यतुल्यत्वादित्याशक्याहतधाहीत्यादिएवंच योग्पतारूपविनिगमकविरहेचमास्तुनर्हि कस्याय नयनत्राच्यमिति ही अन्यथामवहाभिधानप्रसंगापतेरितिभाककिंतहि विनिगमकंवाह श्रुतवत्तिल्याच श्रुतप्रस्तुतार्योपस्कारखान्याचमत्कारहेतुत्वमेव विनिगमकमिति भावः अप्रस्तुतस्यअप्रस्तुतस्त्तांतस्यनत्ववमिति एवमप्रस्तुतसमारोपानेगीकारेविशेषणानामित्यादिविधानायोकंलक्षणग्रस्तुतवर्तिनाविशेषणाना माम्पेनेत्यन्नयःप्रस्तुनेसमारोपार्थअप्रस्तुतधर्मिव्यंजनानपेक्षायामपिसमारोप्यमाणवृत्तांतविशेषणत्वार्थतदपेक्षणान्तलक्षणासंगतिरित्या स्वरूपातह सादिस्वरूपतः अप्रस्तुतसेदधिलेनाज्ञायमानस्पनन्दपेक्षासत्वेपिविशेषणसाम्पस्पतहोजनासामीलक्षणासंगतितावस्थ्यमित्याशक्यसाक्षादसाम ोपिकृताताभिव्यनिहारातत्संभावान्नदोघइत्याहनचेत्यादितदीयत्वानुसंधानकामुकसंबंधित्तानुसंधानतन्त्रमुख,बनादौ अनुसंधानंतहदितिपाठः उच्यतेस्वरूपत्तो प्रस्तुतरत्तांतस्यारोपोनचारुताहेनुः किलप्रस्तुतकामुकादिसंबंधित्वेनावगम्यमानम्यनस्पारोषःतथाभूतस्येवर सानुगुणत्वात नचतावद्वगमनेविशेषणपदानासामर्थ्यमस्ति अनःश्लेषादिमहिम्नाविशेषणपदैःखरूपतःसमर्पितेनवद नईवना दिनातत्संबंधिनिकामुकादावाभिव्यतेपुनस्तदीयत्वानुसंधानेतत्रभवति यथास्वरूपतोहनराजाभ्वादिनातत्संवधिनि राजादीस्मारितेपुनरश्चादीतदीपत्तानुसंधानमितिविशेषणसाम्पेनवाच्योपस्कारकस्याप्रस्तुतव्यंजनस्पास्त्यपेक्षा अतएवलि एविशेषणायामिवसाधारणविशेषणायामप्यग्रस्तुतव्यवहारसमारोपइत्येवप्राचीनानाप्रवाद कंदुकेव्यावलात्कुचभारत्ता दिविशिष्वनितासेव्यत्वस्यकामुकसंबंधित्वेनैवसमा - अनुसंधानवदितिपाठेययेत्यस्यासंगते अतएवअप्रस्तुन्थ्यजनस्यापेक्षणादेवनन्दप्रस्तु नधर्मियजनानपेक्षणेईपाःप्रवादःकुतोनयुक्ततत्राहकंडकइतिविशिष्त्यस्यसेव्यत्तनान्वयःसंबंधित्वनैवेत्येवकारोक्कमेवार्थसोयपत्तिकमाह स्वरूप नति अप्रस्तुतकामुकसंबंधित्वानालिंगितरूपेणेत्यर्थः तयाचारोपासंभवात्ताशप्रवादानुपपनिरितिभावः श्लिष्टविशेषणापामयमेंट्रीत्पार्दोमुख, वनादेःस्वरूपतोप्योरायस्येवसत्वात्साधारणविशेषणायामुपष्टंभकत्वेन प्रवादोपन्यासाननुतत्रापिताशावनिनासेव्यत्वस्पत्ताशवनिताकतविपरी रोपणीयत्वात तरतपावत्वरूपसा U पस्नतिरूपमा रूपनोप्यारापस्यवसभवान्ननाशपवादानुषपतिरतभाह किंचति युक्तमिति दसामान्पादितरेषुतयात्वमितिन्यायादितिभावाल भणमितिजातात वचनं तदेवमुक्तरीत्पाध्यमद्रीमसंपश्यरक्त वेदतिचंद्रमाइत्यत्रशक्तिव्यंजनाभ्यांप्राचीप्रारंभसंवैधाश्रयश्चंद्रोनारसंधिसानुरागपर नायिकामरखनुमाश्यतिवोधः-अप्रस्तुततांनाभिन्न लेनाध्यवसितस्यप्रस्तुतस्तोतस्यतादात्म्पनाप्रस्तुतारोपविषयेप्रस्तुतधर्मिण्यन्वयद तिमने नुसानुरागपरनागिन'मुलवनाभिन्नप्रावीप्रारंभसेयोगाश्रयोजाराभिन्नश्चदतिवोधः एवमुदाहरणोतरेप्पनेनेवप्रकारणवोधप्रकाराऊहनीया इन्यले कारनंदिकायाममातिप्रकरणं गुणीभूतव्यंग्यप्रभेदभूतसमासोत्पलकारप्रसंगात भेदपरिकरालंकारंलक्षपति अकारनिअलर स्वस्पतः कंदुरोपितस्पसवेनासमारोपणीयत्वात किंचसारूप्यनिधनलेनोदाहतायोसमासोक्तावप्रस्तुतरतातल्या दार्थस्पाप्रस्तुतस्तांतरूपेणेवगम्यतया तेनस्सेणतन्त्रसमारोपसिद्धेःअन्यत्रापितयैवयुक्तमित्यय मेव प्राचीनानालक्षण मितिविभावनीयो अलंकारः परिकासाभिप्रायविशेषणेसुधांशुकलितोतंसमापहरतुवःशिवःअनसुधांभुकलितो तसतिविशेषणंतापहरणसामाभिप्रायगर्भ ययावा नवप्रसादाकुसुमायुधोयिसहायमेकंमधुमेवलम्वाकुर्याद रस्पा पिपिनाकपागधैर्यमुर्तिकेममन्निनान्ये अनपिनाकपाणेरितिहाविशेषणंकुसुमायुधट्त्यर्यलभ्पाहमविशेष कारत्वोत्कीर्तने चदोघाभावेनवगतार्यत्वमिति शंकानिरासाय नत्प्रपेचनंचायेकरिष्यनेमाभिप्रायेणेचसारासारयुधवाभप्रायगर्भ शयावा परुत्तापिपादकाविषयकाभिप्रायपूर्वके तयाभूतार्थव्यंजकदतियावत इत्यचप्रकृतार्यापपादकार्थव्यजकविशेषणवेलक्षणवोध्य वनानिया तिवारणायप्रतापिपादकतिहेवनेकारवारणायवोधकत्वं विहायव्यंजकत्लनिवेपाःरक्ष्यमाणपरिकरांकुराले कारवारणायविशेषणेति तरल तथेतिनातिप्रसंगःसुधाश्विनि सुधांभुनाकलिनकतउत्सःशेवरोयेवसइतिहरविपोषणं उनसःकर्णपूरेस्पात शेवरेचारसवदिनिविदा।।
के मामीभिप्रायसामर्थव्यजकंतवेति इंट्रप्रतिकामस्पोक्ति तवप्रसादात्कुसुमायुधोय्यम उंचसंतमेवेकंमुच्यसहायत्नध्यापिनाकोधनुर्विशेषःपाणी यम्यनादशस्पापिहरस्पधेर्पच्युत्ति धैर्यस्खलनकुयाँअन्येधन्विनोधनुर्धराममपुर के यगणीयाइत्यर्थःकुसुमायुधतिविशेषयांचेत्यनयः अर्थल भ्यनि कुर्यामित्युत्तम पुरुयासिन्यर्थः-अभिप्रायगर्भअभिप्रायपूर्वकं अतएवावयवार्थमात्रविधानत्वाहरपदेननपोनरुक्तयमपिसर्वेति सर्वयाम भुचीनारक्तपूर्वरेतोचियमूत्रादीनानिधानस्पस्थानभूतस्पकृतघ्नस्य उत्तमानपानादिकृतोपकारनाशकस्य शरीरकस्येति निंदायांक प्रत्ययःकृनेत सीमुचिनिधानस्यकृतघ्नस्यविनाशिनःशरीरकस्यापिकृतेमूढाःपापानिकुर्वते अत्रशरीरविशेषणानितस्यहेयत्वेनासे रक्षणीयत्वाभिप्रायगर्भाणि व्यायनकतपास्थितंश्रुतिगर्णजन्मीनवमीकतोनाभीनाभवमच्युतस्पसुमहझापचनाभाषि यं चित्रार्थानर हत्कयामकथेसुत्राणिनासंगुरुदेवलहेंदवर्णनमहकर्तुकयंशनुया अत्रवृतिगणनव्यास्थमित्या दीनिविशोषणानिस्वस्मिन्व्यासाय साधारणकार्यकर्तत्वनियेधमुखेननाहव्यासइत्यायभिप्रायगीणितवारयोरुदाहरण पोरेकैकं विशेषणम् समनंतरयोःप्रत्येकं वह निविशेषणानि तत्रापिप्रथमोदाहरणेसर्वाणिविशेषणान्येकाभिप्रायगर्भाणिप दार्थरूपाणिचहितीयोदाहरणे भिन्नाभिप्रायगाणिनाक्यार्थरूपाणिचेतिभेदः एतेषुव्यंग्यार्थसद्भावेपिनध्वनिव्यपदेशाःशि वस्पतापहरणेमन्मथस्पकैमुतिकन्यायेनसर्वधन्विधैर्यभंजकत्वेशरीरसंरक्षणार्थ पापमाचरतामूढत्वेस्वस्पवर्णनीयराजगुणक दर्थे तत्संरक्षणार्थमितियावत् विशेयपानिपूर्वार्धाक्तानि तस्य शरीरस्प या चनाशक्तलेचवायरवोपस्कारकत्वात् ॥ स्थमिति राजानप्रतिकवेरुनि हेदेवराजन त्वरणानारदस्पसमूहस्पवर्णनकर्तुमहकर्थशपापाकोमवेयमित्यन्वयः कुतस्तत्राहयतोहएकरूपतया स्थितवेदसमूहनन्यास्थ अनेक शाखारपेण विस्तारितवान् त याचतत्काव्यामोनभवामीनिव्यज्यते एवमपि वल्मीक तोवल्मीकातजन्माऽस्पास्नोतिन मीनभवामीतिशेषजयाचनाहं वाल्मीकिरित्ति ॥
अच्युतस्पनाभीनाऽभवनोत्पन्नइत्यनेननाचतुर्मुखइति सुमहमाष्यमहाभाष्यंचनाभाषिषनभाषितवानित्यनेननासहसनिःशेषइति चित्रोविचि अयस्पालाहहत्कथानअचककथितवानित्यनेननाहंतहताशिवोगुणादेपावेतिसुत्रामिणइ गुरुरुपदेशकीनासमित्यनेननाहंवा क्यनिरिनिच मज्यते उच्येषूदाहरणेषुवैलक्षपंदर्शयति तत्रेत्यादिना एकेक एकास्पविशेष्यस्यएकमेवसमनंतरयो अनतरोगयोःप्रत्येक एकविशेष्यप्रति नत्रापि नयोर्मध्ये पिएकाभिप्रायगर्भाणि एकाभिप्रायपूर्वकाणिवाक्याथेतिनमास्थमित्यादिनिषेधवाक्यार्थषदस्योक्तरीत्याहेतुलेनातिमवाक्यार्थविप पणत्वादितिभावः तेषुउक्तोदाहरणेषुवनिव्यपदेशाध्वनिव्यवहारः तत्रतमाहतापहाणइत्यादिना नायहरयोइत्यादिसप्तम्यंतचतुश्यस्सवाच्य अतरवव्यंग्यस्पवाव्यपरिकखात्यरिकरइतिनामास्यालंकारस्य केवितुनिष्प्रयोजनविशेषणोपादाने अपुष्टार्थत्वदोघस्पोक्तत्वा मप्रयोजनविशेषणस्यदोषाभावमानकश्चिदलकार एकनिष्ठताहशानेकविशेषणोपन्यासेपरवैचित्यविशेषात परिकर इति अलंकारमध्येपरिगणितइत्याहुःवस्तुतस्त्वनेकविशेषणोयन्यासण्वपरिकरतिननियमःश्लेषयमकादिवपुष्टार्थदोषा भावेनतकस्यापिविशेषणस्पसाभिप्रायस्यविन्यासेविछितिविशेषतभावात्परिकरोपपत्तेः इत्यनेनसामानाधिकरणयनान्वय उप स्कारकत्वादिति तयाचापरोगरूपगुणीभूतव्यंग्यभेदत्वान्नवनिमवहारतिभावः नवमपिययात्रुतलक्षणस्यनिःशेषयुत्तेत्यादिधनाव तिव्याप्तिम त्यत्तन्याह अतएवेति वाच्योपस्कारकत्वादेवेत्यर्थःपरिकालानन्यंगत्लान तथाचयरिकरपदमहिनाप्रकृतार्थोषपादकत्वस्या व्यग्यविशेषणस्थलाभान्ना तिमाप्तिरितिभावःयपुष्टातिभावप्रधानं उकत्वादिति अर्यो पुष्टःकशव्याहतपुनरुक्तदःकमयाम्पार पानानकारिकरुकवादित्यर्थःकयेतहि तैरेवा स्पालंकारखेनकचनमायाह एकनिष्टेति ताशेतिमाभिप्रायेत्यर्थःदोषाभावेनैतिआयुशार्थत्व स्पोयलाभावेनेत्यर्थः उड्यन्लेकारसंपत्यासहदयवैमुस्मर रुपयक तावीजाभावादितिभाव-विचितिश्चमकति परिकरवायपत्तेः परिकरस्पालंकारत्वोपपत्तेः तत्रदोषस्पाप्रसत्याविछितिविशेषस्पतदभावप्रयुतत्वासाचा नित्ययोजकमलकारत्वमावश्यकमितिभावः : यमकस्थले उदाहरनि यथेति निजादेवतामतिकम्पपदियजेतअर्थादेवतांतरपूजयतनदाउमयतःलोकयातव्यवतेश्रपतिअपंपापमपिजुषतसेवतेपानी वंतीतियावत कानिजादेवनातवाहवयंवनवताप्रशस्तवनयुक्तेनक्षितिभतागोवईनगिरिणेवसदैवतका दैवत्तसहिताःसएबास्माकं दैवतमिसर्थःअननना अरक्षकेणअहिदहारदेणकिं प्रयोजनमितिशेषः वहिवामुरः॥ अहिषासुरेसर्पदतिविश्वः नन्वेक्सति तत्रैवालकारतास्यान्न तुसुधामुकलितोतस इत्यादावताह एवमिति विछितिविशेषेनिदोषाभावप्रयुक्तविद्धितियारतेत्यर्थःननुयमकदावपिताहशविनित्तिविशेषमानाभावःविद्धिति सामान्यतुप पया प्रतियोतनिजायदिदेवतामुभयतश्ववनेजुषतेप्पयं क्षितिभूतैदसदैवतकावयंवनवतानवताकिमहिदुहा अबहि पुरुहूतपूजोयुक्तानंदादीप्रतिभगवतः कृष्णस्वागोवर्धनगिरिरेवचास्माकंरक्षकलेनदैवतमितिसरावपूनमीयान त्वरक्षकः पुरुहूतइत्येवंपरेवनवतेतिगोवईनगिरेविशेषणकाननवत्वानिगिदिमलाञ्चपुष्यमूलफलतणादिभिराररायका नामस्माकमस्मइनानांगवाचायमेवरक्षकइत्यभिप्रायगर्भ एवमत्रसाभिमायेकविशेषणविन्यासस्यापिलिवितिविशेषव शादस्पसाभिप्रायस्पालकारखसिहौअन्यत्रापिमुधांशुकलितोसइत्यादीतस्यात्मलाभोननिवार्यते अपिच एक पदार्थ तुकंकालिंगमलेकार इतिसर्वसंमत तहदेकस्यापिविशेषणस्पसाभिप्रायस्यालंकारत्वंयुकमेवमाभिप्रायेविशेष्येत्तुभवेत्य दस्तदोयाभावेनाप्युय्पन्नं यापलालपर्युदस्तस्यमृद्धीचहीनतादेोषस्याभावेनेवतदानीमपिमलोचकर्नुरतिशयाधानमितिनालकारत्वसिहिरि स्वतन्याहयपिचेति भस्माइलनभद्रमस्तुभवतेरुद्राक्षमाले भुभंहासोपानपरंपरागिरिसुताकातालपालेरुनिःअद्याराधनतोषितेनविभुनायुष्मत्त पर्यामुस्वास्नीको दिनिमोक्षनामनिम हामोहनिधीयामहइत्यादौमोक्षस्यमहामोहलेसुखालोकोछेदित्वंसुरखालोकोछेदिनीत्येक पायो हेतु रितिकाव्य लिंगमलकारत्वेनययानोकतननुनि हतुवोधाभावमात्र तयाविछितिविशेषस्पानुभवसिद्धित्वातथेहापोतिभावःइत्यलंकारचट्रिकायापरिकरप्रकरणम् रिकरांकरः साभिमायइति अनविशेषणपदस्थानविशेष्येतिप्रक्षिणपूर्ववलक्षणवोध्यं तचपरिकरेन्यतिव्याप्तिवारणार्थलक्ष्येलक्षणसंगमयति अत्रवेति यधपिदेवा नरावतकतयाचतुर्भुजइतिविशेषण तथापिन्यादिसाधारणदेव पदवशक्ते विष्णोनियमनेनविशेष्यप्रतीत्योपयिकतयाविशेष्यपदतमभिमत्तेवोध्यं । असंदिग्धमुदाहरति फाणोति राजानपत्तिकवेरुक्तिःतवगुणान् वक्तुंफणोदःशेषःसमयइत्यध्याहार्य एवमपि हैहयाधियःकार्तवीर्यः आवेडला इंद्रः उभयत्रगुणानिस्सनुवन्यने एषःमर्त्यधर्मः अहंक्वतेगुणा वेतिकशब्दोमहदे तरंसूचयतः सहस्रमुखत्वादोत्पादिनासहस्रवाहवसहस्त्रनयन चतुर्गापुरुषार्थानादातादेवश्चतुर्भुनः अत्रचतुर्भुजइतिविशेष्यपुरुषार्थचतुरपदानसामाभिप्रायगर्भ यथावा फणोइने गुणावतुंलिखितुहैहयाधिपाद्मावलःशक्त वाहमेयवत्तगुणाःफणीइत्यादिविशेष्यपदानिसहस्रवदनायभिप्रा यगीणि नानार्थसश्रयःश्योवग्यांवभियाश्रितःसर्वदोमाधवःपायासयोगंगामदोधरत अजेनत्वन्मुखेतुल्पहरिणा हितराक्तिना उजररिकीलाल सुशुभेवाहिनीपतिःअनेकार्थशब्दविन्यासःोषःसवत्रिविधःप्रकृत्तानेकविषयालयप्रक तानेकविषयःप्रकृतप्रिकृताने कविषयश्वसर्वदैत्यादिकमेणोदाहरणानितत्रमर्वदोमाधवइतिस्तोतमत्वेनप्रकृतयोहरिहर यो कीर्तने प्रकृतश्लेषाअनंकमले अनश्वेदस्तयोरुपमानमानसेनाप्ररुतयो कीर्तनमित्यप्रकृतश्लेषःवाहिनीपतिः सेनापतिः वयोः संग्रह अनानेकेषाविशेष्यपदानात्तत्तदभिप्रापगर्भविशेषः इतिपरिक समुद्रश्चतत्रसमितीपास्त्रप्रहारोत्पत्तदुधिरस्यसेनापतेरेव रांकरप्रकरणम् श्लेषलक्षयति नानार्थेति नानार्थस्यशब्दस्पसंयोयोजन शेषइतिलक्षणं वयेत्यादिविभाग:वर्यचाचर्यचवावोभयंचरता वयाश्रितस्तहिषयइत्यर्थःसर्वतिसर्वदःसमाधवःपायातयाअगंगोर्वधन पर्वतंगोएथ्वीचाहावतारेधतवानितिविष्णुपक्षहरपक्षेनुसामाधवःसर्वदापा पात योगगोहतवानित्यर्थ हरिणेनमृगेणाकरूपतया आहिताकृताराक्तिःसंगोयस्पेनिचंद्रपक्षहरिणासर्येणेतिकमलपक्षेञ्चरतमालपातैरुगछत्कीसाल वर्णनप्रकृतमितिमरुताम रुतःश्लेषः रुधिरेयस्यसवाहिनीपतिःसेनापतिः कुनधावाहिनीनानदीनापतिसमुद्रतिपक्षको लालंजनेसभितत्रामेबानदनि येनकरुणायुनान करोनद्रोहकनपिअदरोभयभून्यःकाकस्वातोरक्षितान नुहतः संपवित्रनामारणेरच्यात विभूरामोभधारणमस्तित्पर्य कृष्णपक्षेतुकाकोदर कालिपसर्यःपूतनापोराक्षस्पामारणेनरव्यातत्तिविशेषःनीता २५ नामिति दयिताप्रतिनायकोक्तिः तवक्षणेनेनेफमलानापद्मानाहरिणानाचसहस्तित्यन्वयः कीदृशानावनेतले अरण्येचवृद्धिप्राप्तानातथाल थैलेभिशीलैर्भूरिभिशिलीमुखर्भमरे रा करलोभावव्याप्ततानोत्तानामितिपनपक्षेहरिणपक्षेतुलब्धैमधिकर्तभिभूरिशिलीमुस्वैवाणःकरणभूतैरा पथावा त्रातःकाकोदरोयेनदोग्धाषिकरुणात्मनापृतनामारणस्मातःसमेस्तुशरणप्रभुःनीतानामाकुलीभावलुब्धैरिशिलीमु खेःसहशेवनहानांकमलानात्वदीक्षणे असावुदयमारुढ कातिमावत मंडल राजाहर तिलोकस्पटदयमृदुल करैःतवान स्तोतव्यवनप्रतियोःरामकृष्णयोःश्लेषाहीतीय उपमानत्वेनाप्रकृत्तयोःपग्रहरिणयोःश्लेषःतृतीयेराजाहरतिलोकस्पेतिचे द्रवर्णनप्रस्तावेप्रकृतस्पप्रत्योदितचेद्रस्पाप्रकृतस्पनवाभिषिक्तस्पनपतेःश्लेषःयदलमरुतापकत्तश्लेषोदाहरणेशदश तिमूलध्वनिमितिमांच तत्प्रवत्ताप्रहत्ताभिधानमूलकस्योपमादेरलंकारस्पव्यग्यत्वाभिप्रायं नत्वप्रकृतार्थस्सवव्यग्यता भिप्राय अप्रतनाथस्यापिशक्त्याप्रतिपाद्यस्सा भिधेयत्वावभावेनव्ययनपेक्षणात् यद्यपिमहतार्थेप्रकरणवलात्मारितिवृदिस्थ सत्येवपशान्नपतितझााधनादिवाचिनाराजकरादिपदानामन्योन्य सन्निधानवलात्तत्तरियशक्तंपतरोन्मेषपूर्वकमग्रस्तु कुलीभावपलतानीतानामिस्र्ग:मृगभेदेकमलइतिविश्वःअसाविति उद्येशैले अभिवृद्धिचरक्तवर्गअनुरक्तं चमडलंबिवदेशश्चराजाचंद्रो नपश्चमटुलैरभिनवैः यल्पेश्चकर किर नापनेश्चप्रत्ययोदितेत्ति अभिनवोदितेत्यर्थः ननुप्रकरणेनाभिधायानियमनादप्रकृतार्थस्यव्यंग्यत्वमेवेति कयंश्लेषइत्याशकाहपदिति अलंकारस्येति नचैवंशब्दशक्तिमूलवस्तुध्यनेरुछेदतिवाच्यशनिर शनिश्चत्तमुच्चैर्नित्तिकुष्यसिनरेट्रयस्मत्वं यवासीद तार्थःस्फुरेत सिपुन समात्युदारानुदारश्येत्पत्र शनिविरुहरूमेप्रस्तुते शानिशब्देनाभिधयांप्रतीयमानेपित्तन्मूलक स्पविरुदावपित्वदनुवर्तनाथ मेकं कार्यकरुतइति वस्तुध्य निरशनिशब्दव्यक्किमूलस्पसंभवात् त्यलंकारस्पत्यम्पोपलक्षणलात अन्योन्य सन्निधानवलात परस्यरायसंवैध्यर्यवाचक शदममभिन्याहाररूपाब्दी तरमन्निधिवलात तयाचाप्रकृतय्य भिधानियामकमनोनिभावः रानावनापूर्वीपरभावमात्रेणतस्प अपकतार्थस्पगूढमेषदतिगूढत्वचापकतत्वेनोहे तीयार्थस्पपीप्रमप्रत्ययात अयमिति मायरेवतकगिरिवर्णन अगिरिस्तठीविभतीत्यन्वयःकिंभूताःनतिजमा अत्यंत करिनाःप्रकामगुवी अनि नवैतावतातस्पव्यंग्य शत्यातिपाद्यमानेसर्वयेवव्यक्तनपेक्ष गात्यर्यवसितेप्रकृताभिधानेपश्चात्स्फुरतिवेत कामगृश्यो भवतु अस्तिवान्यत्रापिगूढनेयः अयमतिजराःप्रकामगुवीरलघुवित्नं विषयोधरोपदाःसततमसुमतामगम्परूपाःपरिण तदिककरिकास्टीविभर्तिमंदमनिमधुर्यमोपलादर्शितश्चयथुचाभवत्तमःदृश्यतिमिरजेसिविरेदोषमोषधिपतेरस निधी अत्राहिसमासोक्त्युदाहरणयोःमाकरणिकेप्रकरणवशात झटितिवुहिस्थविशेषणसाम्पादनकतोपिदृवेश्यार तीतादिःप्रतीयते तत्रसमासोक्तिरभंगप्रेयतिसर्वेषामभिमतमेव एवमन्यत्रापिगूढनेषेधनितुहिर्नका ययावा रम्या इतिप्राप्तवती:पताकारागेविविताइतिवईयतीः यस्यामसेवेतनमहलीकाः समवधूमिलभीर्युवानः अहितीयोनविशेषण महत्यः अलघुभिर्विलंवमानैमाप्ताःनिरंत प्राणिनामगम्यरूपा परिणतास्तियकदंतमहारिणः समर्पितार्थातराणानशब्दसामर्यनव टिग्गजायासुता:हवेश्यापक्षेतुजसाजीणीःपयोधरा कचाःअगम्या संगमायोग्या परिणतेप्रकरेदिककरियासांताइत्यर्थःदिकत तुलंदशनक्ष नं करिकानखक्षत दिकदरवर्नुलाकारकरिकानखरेखिकेतियादवःमेदमिति पोषधीनांपत्युनंदस्पासंनिधौसतिअर्थमोपलाःसूर्यकांतामंदीभूतमग्रिी रतवतःतमःदर्शितःश्चययुःपुरत्वयेनतथाऽभवतस्यस्मिनिरजदीयाध्य सिविरेपक्षातरे शोषधिपतियः एवमंदाग्नित्वशोयत्तिमिमणिरोग धूभिस्तयःविभक्तिभेदात विशेषाः 1. तीतादिरियादिपदादोगिवैकरतानः परिगृहाते अभंगश्लेषदति तथाचश्नेयस्थले व्यंजनाविरहादप्रस्नेतस्वीकारेश्नेषव्यवहार सर्वथामनुपपन्नःस्पादिति भावः रम्याडतिमाघरवहारकावर्णनंयस्याहारकायोयुवानोवधूभिः समवलभी प्रासादोपरितगृहाणि असे वेतवित्तवेतः किताःरम्पाइतिहेतोःपता कावेजयदी प्राप्तवती विचिकाविजनाइतिहेतोःरागरतिवईयतीःनमंतिवलीकानिछादनपटलातायासाताःवधूपक्षेपत्ताकाः सौभाग्यानिपताका जयंत्योम्यात्सोभाग्यनाट कोकयोरितिमेदिनीरागगनुरागविविक्ता सतीत्वेनपवित्राःनमत्रिवलीकाश्चेतिनचेनियतइत्यस्यइत्यत्रेवाक्षिप्तःश्योभवेदित्य नवविभक्तिभेदेपितदन्वयापेक्षकंसाधर्पमिहनिवहमस्तियतः एतस्मिन्नधिक पयःश्रियंवत्यःसंक्षाभपवनभुवाजवेन नीता वाल्मी केररहितरामलक्ष्मणानांसाधम्र्पदधतिगिरामहसरस्प-इत्यत्रेवाक्षिप्तश्लेषोभवेत सममित्येतत्तुक्रियाविशेषणसहार्यत्वेनाप्पुप.5 पन्नवधूघुस्लिरविशेयणायान्नयात्याकद्रागप्रतीतसाम्पनालंवते तस्मादर्थसौंदर्यवलादेवन वयानुसंधानमिनिगूढश्लेषः। तदनुतहत्ना देवसमशब्दस्यसाधार्थकल्पनमितिवाच्यस्पेदोयमालंकारस्पांगमयमित्यलंप्रपंचेन तस्मासिइंश्लेषत्रविध्ये एवंचनेयः प्रकारांतरेयापिहिविधःसंपन्नःउदाहरणगतेयुयनकीलालवाहिनी पत्यादिपाव्देयुपरस्परविलक्षण पदभंगम नपेक्ष्याने कार्यक्रोडीकारादभंगःसर्वदोमाधवःयागंगोहरिणा हितसक्तिनेत्यादिशब्देषुपरस्यरविलक्षणपदर्भगमपेक्ष्पनाना यकोडीकारात्मभंगःश्लेषइतितत्रसभंगलेयः शब्दालंकारःअभंगलेषस्वर्थालंकारतिकेविन उभयमपिशब्दालंकारइत्यन्येउ ननेनान्वयः एतस्मिन्निनि तत्रैवरेवतकगिरिवर्णनं एतस्मिनिरोमहत्यःसरस्प वाल्मीकर्मनेभियमप्पालेकारइतिस्वाभिप्रायःरतहिवेचन । साधन॑सादृश्यदधतिधारयति किंभूतानांगियरहितीसंबदोशमलक्ष्मणायामुताथाभूतानां सरसीपक्षेसरहिताःसंयुक्तारामाःयत्नयोपासातयाभूताल मणाःसारसवनितायासुताइति किंभूताःसरस्पः अधिकाजलशोभावहयापचनसंभूतेनवेगेन संक्षोभंगरंगाकुलवनीनाःप्रापिताःवाल्मीकिगिरस्तुधिकाः काफ्योपासुताःपवन चाहन्नमत्तावेगेननिने संक्षोभमुनरत्वप्रापिताइति नन्वत्राविसममित्यस्पतुल्यार्थतात्साधनिबंधोस्तीनिकुतोनश्लेपाक्षे पस्त त्रा हसममितिदाकशी साम्याथै साम्पार्थकचं तथाचानुपपत्यभावातन्मनकाक्षेपोनसभवतीतिभावः कथं तर्हितदवगमनत्राह अर्थ सौदर्यनिति शेषणानावपूभिरवयेचमत्कृतेरनुसंधानानदन्वयत्तात्यर्यग्रहतिभाव-तदनुश्शेषानुसंधानानतरंतहलातश्लेषवलात साधम्पायति साधरूपार्थस्य त्यर्थःअर्थसाम्पाभावेपिसकल कलपुरमेतज्ज्ञानेसप्रतिसुधांमुविवमिवेत्यादिवछन्दसाम्पस्पसंभवादितिभावः एवकारेणव्यंग्यतव्यवछेदः तत्रत्तयोर्मध्ये अप्रस्तुतप्रशंसास्यात्सायन प्रस्तुताप्रपा एक कृतीशकुतेषुयोन्येशकान्नपाचते यत्राप्रस्तुतस्तीतवर्णनप्रस्तुतर तांतावगतिपर्यव सायितत्राप्रस्तुतप्रशंसालेकारः अप्रस्तुतवृत्तांतवर्णनेनप्रस्तुतावगतिश्चप्रसत्ताप्रमुत्तयो संवैधेसतिभवतिसंबंधश्चसारूप्या सामान्पविशेषभावःकार्यकारणभावोवासंभवति तत्रसामान्याहिशेयस्यविशेषाहासामान्यस्पावगतो विध्ये कार्यकारणभा वेषिकार्याकारणम्पकारणाहाकार्यस्यावगतो हैविध्यसाम्प्यस्पतएकोभेदत्यस्याः पंचप्रकार: यदाहुःकार्येनिमित्तेसामान्ये विशेषेप्रस्तुतेसति तदन्यम्पवचस्तुल्येनुल्यस्येतिवपंचधेति तत्रसारप्पनिबंधना प्रस्तुतप्रशसोदाहरणं एकःकृतीति अत्र अप्रस्तुतचातकस्यप्रशंसाप्रशंसनीयलेनप्रस्तुतेतत्सरूपेसुदेभ्योयाचनानिस्तेमानिनिपर्यवस्पति देति जतुकष्टन्यायेनशब्दयोरेवनिष्टत्वादितिभावःअर्थे निशब्दाभेदादेकटतगतफलइयन्पायेनार्ययोरेवनिष्टत्वादितिभावः केचित् अलंकारस र्वस्वकारादयःउभयम पीति समंगाभंगश्शेषडयमपीत्यर्थःशब्दस्यपरिहत्यमहत्वेनान्वयव्यतिरेकाभ्योत्ततत्वावधारणा दितिभावःयन्मग्मद भट्टाःनन्दभिप्रायस्पार्थालंकारमध्यकथनादेवतसापिविशेयते कथनमंतरेणकथमुपपतिरित्याशक्याह एतदिति यद्यप्युपेक्षाग्रंथानंतरचितमी। सानतापिरस्पते तथाप्ययमाशयउन्त्री यने चमत्कारेथ मुखप्रेक्षित्वादर्थलेदारचमितिअनुप्रासयमकादेखनचमत्कारेथ मुखप्रेक्षित्व नितिनधाम { ॥ निकारत्मपितुशब्दवैचित्र्यान रोपवानकारत्वमवति इत्यले कारचंद्रिकायाश्याप्रकरणं अप्रस्तुतेनिभायप्रस्तुतप्रशसा प्ररुताश्रमाप्रस्तुतमाश्रयःप्राधान्येन तात्पर्य विषयोपस्यास्तथाभूता अनुतपरमप्रस्तुत वर्णनमपस्तुतप्रशसेत्यर्थः एकतिकनीक वान्नः शकुंतेषुपक्षियुमध्ये यश्यातक शक्रांदिट्रदिन्यनयाचतइन्यर्थ कार्यरतिकार्यप्रस्तुतेसतितद न्यस्यकारणस्यवचःप्रतिपादन निमित्तकारणेप्रस्तुतेसतिनन्यस्यकार्यस्पत्वंसामान्येप्रस्तुतेसतितदन्यस्य विशेषेप्रसुतेसतित्तदन्पस्पासामान्यस्य तुल्येप्रस्तु तदन्यस्यतत्महशस्येत्यर्थःअन्यशब्दस्पप्रतिसवंधियरत्वात तत्मरूपेतत्सदृशे यावद्देति पावहाःपारुत्रिमाःसा स्कंधलोमानितैरिलाव्याप्ताअंस पयावा आवडकत्रिमसटाजटिलांसभितिरारोपितोमृगपतेः पदवीयदिश्वा मतेभकुंभतट पाटनलंपटस्पनाकरिष्यतिकथहरि णाधियस्य अत्रभुनकस्यनिंदानिंदनीयत्वेनप्रस्तुत्तेतत्सरूपेकृत्रिमवेषव्यवहारादिमात्रेणविइत्ताभिनयवतिवैधेयेपर्यवस्पत्ति ययावा अंतश्छिदाणिभूयासिकंटकावहयोवहिःकथकमलनालस्यमाभूभगुरागुणाःअत्रकमलनालरत्तीतकोतनतत्सस्से वहिःखस्ने पुजाग्रत्सुनान्नादिभिरंतःकलहकुर्वाणेपुरुषेपर्यवस्पति एवंचलक्ष्यलक्षणयोःप्रशंसा शब्दःस्तुतिनिंदास्वरूपा ख्यानसाधारणकीर्तनमात्रपरोद्रष्टव्यःसामान्यनिधनायथा विधायवैरेसामनरोऽरीय उदासते प्रक्षिप्योदर्चिषकशेरते ते भिमारुते अत्रमागेवसामशिनुपानेरुक्निगोहरणाद्वैरहढोकत्तवत्तारुष्योनतस्मिन्नुदासितुमयुक्तमित्तिवक्तव्येार्थप्रस्तु तेतत्यत्यायनार्थसामान्यमभिहितं यथावा सौहाश्वर्णरेखाणामुच्चावचभिदाजुया परोक्षमितिकोयस्लिपरीक्षानिकोपलः ॥ मितिःस्कंधदेशोयस्पेवभूतःचानक मृगपतेःसिंहस्पपदवीस्थानयद्यारोपितः तादृपासरायुक्तत्वेनसिंहसाम्पंप्रायित्तदत्यर्थःतयापिमत्तानामिभानांग जानीकुंभतटस्थपाटनेविदारणेनपटस्पच्यसनिनोहरिणानामधिपस्पनादसिंहनादकथकरिष्यतीत्यर्थः अभिनयवतिअनुकुर्वतीति सप्तम्पत्तं वैधेये मरे मूर्खवैधेयवालिशाइत्यमरः अंतरिति छिदाणिरंध्राणि दोषस्थानानिच कंटकाभूकाः रवलाश्चभंगुराः भंगशीलाःगुणाःमौभाग्यादयः नेलदश्च यत्रस्तुतिनिदोदासीनस्वरूपाख्यानमात्रमितिभिष्टविनायणत्वमिनिचभेदः बचेनि उकोटाहरणेप्रस्तुतपरस्याप्रस्तुनवर्णनस्पनिम्पले सतीत्ययःविधाये ति येनरा:मनुष्याःसलोधे रोशत्रोवरंविधायोदासीनाभवतितेक क्षेत्रणेदविंयमनिनिक्षिप्य अभिमारुतपवनाभिमुखंशेरनिदाकुर्वतीत्पर्थ सोहानिसैः हार्दानिमैयाण्येवस्वर्णरेखाइतिरूपकतासापरीक्षणेनिकयोयल पक्षिमितिसज्ञितःकाप्यस्तीत्यन्वयःयकेति मृगलाछनइत्युच्यतइति शेयःनिष्टुरेसिप्ता अत्रयदित्वेप्रत्यक्षमिवपरोक्षेपिममहितमाचरसितदात्वमुत्तमःसुहादितिविशेषेवक्तव्यत्वेनप्रस्तुतेसामान्पममिहितविशेषनिवे धनायथा अंकाधिरोपित्तमगश्चदमागलाछन केसरीनिसुरक्षिामगयोमृगाधिपःअवरुष्माप्रतिक्तभवाकोमाईवद्य णपरेपूर्वप्रस्तावानुसारेणकूरएवरमातिभाग्भवतिनतुमृदुरितिसामान्यवक्तव्यतत्प्रत्यायनाथम प्रस्तुतोविशेषोभिहितःएवह हत्कयादिषुसामान्यतःकंचिदर्थप्रस्तुत्यत्तहिवरणार्यमप्रसुतकथाविशेषोदाहरणेखियमेवाग्रस्तुतप्रशंसाद्रश्या कारण निव धनायथा हतसारमिवेंदुमंडलंदमयतोवदनायवेधसा कृतमध्यविलंबिलोक्यतेश्वगंभीरखनीस्वनीलिम अत्राप्राकरणिकेंदु मंडलगततयोत्प्रेक्ष्यमाणेनदमयंतीवदननिर्माणार्थसारांशहरणेनतकार्यरूपनर्णनीयतयाप्रस्तुतंदमयंतीवदनगतलोकोत्तर सोंदर्यप्रतीयते ययावा मदीयवरदराजतवे आश्रित्यनूनममतेयुतयःपदतेदेहायोपनदिव्यपदामिमुख्याःलावण्यपुण्पनिव यमुह दिखदास्पेविन्यस्पयोतिमिहिप्रतिमासभिन्नाः अत्राप्राकरणिकेचंद्रकत कत्त्योत्प्रेक्ष्यमाणेनलावयपनिचयविन्पासे नकॉरणेनतकार्यमनेतकोटिचंद्रलावण्यशालिवेअनन्यमुखसाधारणभगवन्मुखेवर्णनीयत्तयाग्रस्तुतंप्रतीयते तथाहि ॥ निनिरस्तानिमगवृथानियेनतादृशः केसरीसिंहोगाधिपत्त्युच्यतनिशेषाहनेतिपत्तोगंभीरयस्वन्यामतेखस्याकादास्पनीलिमायेनेतिमंडलविशेषण म्यानित्यति देवप्रतिमामभिन्नाअमत्तयुत्तयश्चंद्रास्तेविष्णोःपदमाकाशमेवपदंचरणमाश्रित्यदेहस्पतये उपनतसंपन्नंदियपदस्पाभिमुरवत्वंये पामो ४२ कुटी संतस्तदास्परूपेमुन्ददिमित्रेहनलावण्पसम्पस्परपम्पनिचयविन्यस्पमिहिरपतियांतीयन्त्रण मंत्रलिंगादितिनवोनवोभवतिजायमानइत्यादिमंत्रसा च माध्यादित्यर्थः मंत्रस्यमानीतरसिहायर्यानुवादकलादाह हीतिश्रुतीति तत्पुरुत्तदुरकतेविनुतेतस्पप्रियाज्ञातयःमुकतमुपतिअप्रियाकृतमितिकोमीन की युतिःसयावक्षिप्येन्मनस्तावदादित्यगछतोलिसवायुमागछतिसत्त्वविजिहीने यथारयचक्रस्पस्वतेनसाकमतेसयादित्यमागछे तीति च श्रुत्तो चंद्रस्तावन्मचलिंगादहिक्षपाभ्पामभेदेपिभेदाध्यवसायाहाप्रतिमासंभिन्नत्वेनवर्णितः नेनातीताश्चंद्राअनंतकोटयइतिलब्धका लस्पानादित्वात्सर्वेषाचतेयामाकाशसमाश्रयणेश्लेषमहिनाभगवचरणासमाश्रयत्वेनाध्यवसितंभगवचरणप्रपन्नानांचदेहक्ष योपस्थितोपरमपदप्रात्याभिमुख्यत्तदानीमेवस्वसुहद खकीयसुकृतस्नोमनिवेशनं ततःसूर्यमंडलप्राप्तिश्चेत्येतत्सर्वश्रुति सिइमिति तदनुरोधेनतेयादेहक्षयकालस्यामावास्यारूपस्योपस्थिती सूर्यमंडल प्राप्तःप्राप्रत्यक्षसिडेपुण्येवननिरूपितस्य लावययस्पप्रहाणनिमितीकृत्येतस्यचंद्र सादृश्यस्वरूपोपचरिततत्सोहार्दवतिभगवन्मुखेन्पसनमुत्प्रेक्षितं यद्यपिसुहहह लेनावदल्यपुयमसंक्रमोभवति तयापिअनसुहादित्येकवचनेनभगवन्मुखमेवचंद्रस्पसहरनमुखांतराणिचंद्रसादृश्यगंध स्पास्पदानीतिभगवन्मुखस्पतरमुखेभ्योन्यतिरकोपिव्यजिताततश्तस्मिन्नवसर्वेषास्तस्वयावत्रावण्यविन्यसनोत्प्रेक्षणेनमाम्बा र्णितःप्रस्तुतोर्यःस्पश्मेवप्रतीयते यद्यपिश्रुतीसूर्यमंडलपाननंदरभाविविरजानदीक्रमणानंतरमेवमहत्मरुतसंक्रमणेश्रुयतेन थापिशारीरकशास्वेतस्पार्थवादात्याग्भावस्थापितइतितदनुसारेण विन्यस्पमिहिरंप्रतियोतीत्युक्त कार्यनिबंधनायथा नाथत्वेदनि मादित्यमागलतीत्यनंतरसागरनिविरजोनदोनोमनसवात्येतितत्सुलतदुष्कृत्तेविधूनुतइनिनखधानतोयलमासको निरनेशकणिका नौशारीरकेति शरीरेभवः शरीरः सरवशारीरक यात्मात्तत्प्रतिपादकत्यर्थः अर्थवशात्प्रयोजनक्शात पूर्वपापादित्यागाभावेऽचिरादिमार्गप्राप्रिपूर्वकव समानरसंभवेनपार कास्पार्थ कमेणवाधादितिभाव: स्थापितइति जलधिप्रविष्टाः सापरायेतताभावातथाहान्दतिनानीयाधिकरणेसिहातितइत्यर्थःनाथेतिहेनाथविष्णोत्वचरणनखप्रक्षालनजलेगेगास्पेलना तेषानरवानाकानिलेशकणिकाः समुदंप्राप्ताः तारवयकणिकास्तस्पजलधेर्मथनेनसांद्रतोताप्तानूनसमुद्रसंबंधिनवनीतस्पचंदस्पपदंप्राप्ताःचंद्ररूपेणपरिणताइत्पर्य-तयातहारेण तदित्यनंत रहेनुरितिशेषःतहेतुर्नखकात्युत्कर्षरत्यर्थः अस्पाश्चदिति अस्याःकामिन्यागतिसोकुमायंदर चेदित्यध्याहारेणान्वय: रावसलायोभाषणयदिश्रुतस्नदाय रभूतैः कोकिलैवीच यतीतितयातस्पभावोमौनमेववतंसाध्यता अकोरतामार्दवयदिदृश्यतेतदासाप्रसिहामालतीहवत्यापैवपाषाणतुल्यक्लक्ष्यत ताएवतस्यमयनेनघनीभवत्योतूनसमुद्नवनीतपदंप्रपन्ना भगवत्यादांबुजक्षालनस्पायर्यादिव्यासरित्सलतकरसादिवलमा नात्यासहसमुदंप्रविशनांनन्नावकातिलेशकणिकानांपरिणामत यासंभाव्यमानेनसमुदनवनीतपदवाच्येनद्रेणकार्येणतन्न खकात्सुकर्षप्रतीयते यथावा अस्साश्चेनतिसौकुमार्यमधुनाहंसस्पगईरलं संलापोयदिधार्यतापरभूतैर्वाचंयमतव्रतं अंगाना मकठोरतायदिइयत्यायैवसामालतीकातिभेकमलाकिमत्रवहुनाकापायमालेवतां अचनायिकागनिसौकुमाया हियुवर्णनीय लेनप्रस्तुतेयुहमादिगतगर्वशोत्यादिरूपाणिौविसेनसेभाव्यमानानिकार्याणि अभिहितानि एतानिचपूर्वोदाहरणद्वनक्सका पाणिकिनुत्तनिरीक्षणकार्याणि लज्जातिरवायदिचेतसिस्यादसंशयपर्वतराजपुमा नेकेशपाशेप्रसमीक्ष्यकुयुलिप्रियतशिधि: लंचमयंतिउदाहरणांतरे नथेतस्प अंगानामकटोरतेतिततीयपादेतवर्णनीयांगसौकुमायोतिशय निरीक्षण कार्यत्वम इति कातिशाचेत्तदाकमलालक्ष्मी कापायवस्वमालयतामाश्रयतु किमश्वहनोले नेत्यन्वय गत्यादिषुगतिसौंद पिनाथ क्षेप्पमालतीकयेरवेवि यदि युसंभाव्यमानानि उत्प्रेक्षमाणानियादाहरणा लक्षण्यमाहरातानीति कार्याणीत्यर्थःलज्जेतितिरश्चापदादीनांचेतसियदिलज्जास्यात्तदाचमर्यःगोम गा-पर्वतराजपु-यास्ततधारमणीयकेशपाशेप्रसमीक्ष्यवाला के शाःप्रिपायासांतानधातवेशिथिलंकुटुंरित्पन्च यातयैव निरीक्षणकार्यत्वमेवअर्याक्षपति वक्षित क-टी रसत्यापलरूपाक्षितस्पर्य इदमपि अश्रस्तुतःकालमपिपिनाप्रस्तुतबु कारणवनागुरूंसमुच्चीयते त्वदंगमाष्टकस्पमित्तेनभासते मालती। चं. शभूलेखाकदलीनांकटोरतेति तुल्पयोगितार्याप्रागुदात्हतं ननुकार्यस्पेथ्यप्रस्तुतार्थनाप्रस्तुततत्कारणमक्गम्यतेसाकोयनिवधना अरस्तुतशसोनाने ४३ नवोदाहने युतभकमालतीकठोरत्वादेरप्रस्तुतस्पार्यस्पाकार्यतायास्त्वयैवर्णित्वान एवं प्रस्तुतस्यकामिनीगतिनिएसौंदर्यातिपादेर्निरीक्षणस्वकारण प्रतियोगिविशेयापेक्षकरोरवस्य तदकार्यतात किंतुतहुद्देश्व इदमपित्वदंगमार्दवेष्टइत्यायुदाहरणांतरेतथैवस्पर अर्थस्पका यसवबुद्ध:कार्यवेपिकार्यनिबंधनत्वेनहीयतइतिएतादृशान्पपिकार्यनिबंधनाप्रस्तुतपशंसायामुदाहुतानिप्राचीन वस्तुतस्तु तदतिरेकैपिनदोषः नाप्रस्तुतप्रशंसायोप्रस्तुत्ताप्रस्तुतयोःपंचविधएवसंवैधइतिनियेतुं शक्यतेसंबंधीतरेवपितद्दर्शनात य या तापत्रयोषधवरस्पतवस्मिनस्पनिश्वासमंदमरुत्तानिवुसीकृत्तस्य एतेकडंकस्वयाइवविप्रकीर्णाजैवातकस्पकिरणाजगति भ्रमति अब्रह्मप्रस्तुतानाचंद्रकिरणानाभगवन्दस्मितरूपदिव्योषधधान्पविशेषकर्डकरचयत्वोत्प्रेक्षणेनभगवन्मदस्मित स्पतत्सारतारूपःकाय्युत्कर्षःप्रतीयते नचधान्यकडेकरचययोःकार्यकारणभावारिसंवधोति अतःसहोत्पत्यादिकमपिसंद धोतरमाश्रयणीयमेव एवमुषमानोपमेयावाश्रित्यतत्रकविकल्पितकार्यकारणभावनिबंधनेअप्रस्तुतप्रशंसेदर्शितत्ततोन्य जापिदृश्यते यथा कालिदिहि कुंभोद्भवजलधिरहनामरहासिकस्माच्छ्लोर्मेनर्मदाहंत्वमपिवदसिमेनामकस्मात्सपल्या वेनस्वरूपत्तस्तस्पाकारणत्वादित्यताद अर्यस्पेति अपमाशय अर्थस्पाप्रस्तुतत्वेसुतरांतहुइरप्रस्तुतत्वाकार्यत्वाचनतावद प्रस्तुतकार्यत्वांशासभा व अर्थत्वस्यप्रयोजनाभावेनलक्षणे अनिवेशाव्यावर्तकलाच नापिप्रस्तुतस्पकारणत्वाशसासंभवः स्वरूपातस्तस्याहेतुलेपिज्ञातस्पहेतुत्वादितिननुग तिसौंदर्यादेानमेवहेनुर्नतज्ञापमानंगतिसोट्यादि तदभावेपिज्ञानमात्रात्कार्योत्पत्तेरित्यस्वरसादावस्तुत्तस्त्विति तदतिरकेतस्याः प्राचीनोदात्तताग्रस्तुत नप्रशसाया अतिरेकेप्रकारपंचकाधिन नापेति हेहरेतवविश्वासरूपमंदमारुतेननिवुसीकृतस्पदुसरहितीकृतस्पस्मितरुपस्पत्याध्यात्मिकारितापत्रयोषधश्रेष्ठस्पविप्रकीर्णः कंडकरच वावुससम् हाइवैतेजवादकस्यचंदस्पकिरणाजगतिवमतीत्यन्वयःतत्सारतापः किरणसारतारूपः एवमिति ततसारमित्युदाहरणेचंद्रवदने उपमानोपमेयपदा योवाश्रित्यचंद्रसारांशहरणस्यसतःकविनोदौतिकसितंकारणत्वेएवमन्येवपिद्रव्यम् कालिंदीति नर्मदायाः समुद्रस्परसंवादाय तनयमुनानास समुदे णकालिंदीत्युक्तेकोपात्माकूर्तनर्मदायाउत्तरं हे कुंभावअगस्त्यमुनेहीति तत्तःपुनःसमुदस्पप्रतिवननं अहेजलधिर्भवामिनमशनोनीमकरमा मालिन्यतहिकस्मादनुभवसिमिलत्कन्जलालवीनानेत्रांभोभि-किमासीसमजनिकुपितः कुंजलक्षोणिपालःअत्रकिमासासम जनीतिमालवीनातयारोदनस्पनिमित्तएरोनत्यियमरणरूपनिमित्तमनारयायकुपितःकुंतलक्षोणिपाल इतितत्कारणमभिहि नमित्तिकारणनिधनामालवा प्रतिप्रस्थितेनकुंतलेश्वरेणकितेनाशिता इतिष्टतद्दधानंतरभाविजलधिनर्मदापोतरम्प कार्यमभिहिनमित्तियश्व कार्यनिबंधनापि पूर्वस्पांप्रगाब्दः अस्यामार्थतिभेदःप्रसुतेन प्रस्तुतस्ययोतनेप्रस्तुतीकुरः किंभ गसत्योमालत्या के तक्याकंटकेहया यत्र प्रस्तुतेनवयमानेनाभिमतमन्यत्प्रस्तुत योत्पतेतंत्रप्रस्तुती करानकार उत्तराईमुदाहरण इहप्रियतमेनसाकमुखानेविहरतीकाचिङ्गप्रत्येवाहेतिवार्थस्यप्रस्तुतत्वे नवानामेत्रणीयामंत्रणेनवामासंभवादग्रस्तुतमेव वायमिहस्वरूपप्रस्तुतावगतयनिरिए हेत्तोर्गहासीति सापुनराहनर्मदाहमित्यादिततः समुदःपुनराहताहिकुत्तोमालिन्यमनुभवसीति सावुन राहमिलत्कन्जलैमालवदेशांगनानीनेत्राश्रुभिरिति ततः किमासोजातमितिसमुद्रस्य प्रश्न कुंतल देशाधिपःकुपितइतिनर्मदायाउत्तरमिति उत्यलंकारचंदि कायामप्रस्तुनप्रशंसाप्रकरण प्रस्तुतेनेतिप्रधानभूतप्रस्तुतीतराभिव्येजकं प्रस्तुतवर्णनेप्रम तोकुरालंकारः प्रस्तुतस्याभिव्यंजकत्वादंकुरद्धाकुरदुटिव्युत्य किमितिहेमरमालयविद्यमानायोकरके इपाटयानपाके तक्याकिंप्रयोजनमितिप्रसुतेननमरव तीतनमपिमनोहारिण्यासत्योंकि मुगकारिण्यापर " मितिवाच्य वनितपतिनायकरतात कुटी प्राधान्यनप्रस्तुनोऽभिमन्यते कथमिहभंगदत्तात्तस्पप्रस्तुतत्वंतत्राह इहेति तथाचभंग संबायकत्वात्तहत्तातोधिप्रस्तुतइतिभावःअनामेत्रणीयामंत्रणेनमयों । वंध्यत्सायोग्यसंवोधनेनवाच्यासंभवात भृगसंवोध्यकवाच्यार्यासंभवात कस्त्वमिति शारबोटकतरुपतिकस्यचित्यधिकस्पप्रश्नोक्तिःकथयामीत्यापुत्तरवैराग्या ४४ दिववदसोतिपुनःप्रश्नःसाधुविदित मितिशा वोट कस्योतरे कस्मादिदेवैराग्यमिति पुनःप्रश्नः कथ्यतइति पुनरुत्तरंपतिनायशाखोरकआह वामभागेनो मोग्ध्यादिनाझंगादावल्यामंत्रणस्परलोकेदर्शनात यया कस्त्वभोः कथयामिदैवहतकमाविदिशाबोटकेवैरम्पादिववक्षिसाधुविदि तकस्मादिदेकथ्यते वामेनाव नटसमध्वगजनःसर्वात्मनासेवतेनछायापिपरोपकारकरिणीमार्गस्थितस्यापिमे इत्यत्रचेतनाचेत न प्रश्रोचरवत्तिर्यगामंत्रणस्यात्सेतमसंभावितत्वाभावात् एवंप्रस्तुतेनवाच्यायन गोपालभरूपेणवत्रयाःकुलवध्वाः सौंदर्या भिमानशालिन्पा: रजनपरित्तिदुःप्रर्यायांपर्वनितायाविटसर्वखापहरणसंकल्प सदायोवेश्यायांवाकेटकसंकुलकेत कीकल्यायांप्रवर्तमान प्रियतमैप्रत्युपालभोयोत्पते यथावा अन्यासुताक्टुपमर्दसहासुभंगलोलंविनोदयमनःसुमनोलनासुवाला- मजातरजसंकलिकामकालेमर्थकद ईयसिकिनवमल्लिकायाःअत्राप्युयॉनमध्येचरभंगप्रत्युपालभइतिवाच्यार्थस्यापिपतु नत्व इदंचप्रीदोगनामुसतीषुवालिकारतयेक्लेशयक्किामिनिभृण्वत्तिकस्याश्चिदिग्धायावचन मितितेप्रत्युपालंभोयोत्सत। यथावा कोशहमियदधातिनलिनीकार्दवचंचूक्षतंधतेचूतलतानवे किसलयपुस्कोकिलास्वदितंत्याकर्यमिथःसखीजनवरः पलक्षिनोनवरोस्तिनपाधोजनःसर्वात्मनासमित्यत्रलापादिभिः सेवतेआश्रयत्तिममपुनमार्गस्थिसादीर्घिकायास्तदेचैलानेननिरोदधेस्तनतरविं नस्यापिनन्छायापिपरोपकारसंपादिकतिभूताधारवादितिभावःवामेनेति मार्गेतिवनिष्टे अत्यने आरोपेणापि परवनितायामिति वेश्यायामितिनविषय सप्तमीनहिषयेत्यर्थः विटानासर्वस्वस्यापहरणेयःसंकल्प लेनदुःप्रापेतिवेश्याविशेषणं अपेतिहेभंग अन्पासूपसर्दक्षमासुसुमनसापुष्पाणोलतासुता वाधरंपाणिना वनवमनिकापाःकलिकासंजातरजस्काभवति लोलंचपलमनोविनोदय लोलमितिक्रियाविशेषणवा नव मस्त्रिकापालताविशेषस्सवालामभिनवाअसनातरजस्को कलिकामकालेय किमितिकदर्थयसिपी उपसीत्पन्वयारजःपुष्परजःस्वीणारेतश्च मृण्वतीति गहचनंभृण्वतिसतीत्यर्थः कोशेतिपयनलिनीकमलिनीकोपाईमुकुलयुगलंकादंवस्प हंसस्य चंदा क्षनेक तक्षतंदधातियत्तेत्तयेपेचूतस्याम्नस्पलतानूतनपलव'रूपैःकोकिलैरास्पादित चर्वितधत्तेइतिदीर्घिकायावाप्यास्तरेमियः परस्परंसरवीजनस्पवयंया अत्रेयमितिनलिनीमक्तिविशेषनिर्देशनदीर्घिकायास्तइत्यनेनचवाच्यार्थ स्पप्रस्तुतत्वंस्पष्टं प्रस्तुतांतरयोतनचोजराघवयमेवक विनाविक अनायोदाहरणयोरन्यापदेशध्वनिमाहलोचनकारः अप्रस्तुतप्रशंसायांवाच्यायो प्रस्तुतत्वादवर्णनीयतितत्राभिः पायामपर्यवसितायातनप्रस्तुतार्थयक्तिरलंकारःइहनुवाचस्प प्रस्तुतत्वेनतत्राभिधायोपर्यवसितायोमर्थसौंदर्य वलेनाभिमतार्थ व्यक्ति निरेवति वस्तुतस्वयमप्पलंकारएनध्वनिरितियवस्थापितंचित्रमीमांसाया ततीयोदाहरणस्यत्वलंकारलेकस्पापिन विवादःउक्त हिवनिरुता शब्दार्थशक्त्यासिप्तोषिव्यंग्योर्थःकविनापुनः यत्राविक्रियतेस्वोत्यासान्येवालेशतिर्धनेरितिएतान्यपि सारूप्पनिबंधनान्युदाहरणानि संवेधांतरनिबंधनान्यपिकचिहाच्यव्यग्ययोःप्रमुतत्तनिवेधनेनोदाहरणीयानि दिलानमुद्रा हीयते रात्रिःशिवाकाचनसन्निधत्तेविलोचनेजारतमप्रमत्तेसमानधर्मायुवयोः सकाशेसखाभविष्यत्यचिरेणकश्चित अत्रशिक वसारूप्पमिवतदेकदेशातपातहाव्येलनाटलोचनमपिशिवरात्रिमाहात्यप्रयुक्तलेनवर्णनीयमित्तितन्मुखेनरुत्ल शिवसाय कर्यसाप्रसुतानायिकाकमलमुकुलाबपल्लवमाननैतामदीयस्तनाधरक्षतहत्तीतंकययंतीतितासानेनत्यवस्त्रस्पांतेनप्रतिनस्तनतरतिरोरविंचरू, पमधरंचपाणिनातिरोदधे आछादितवतीत्पन्दयःअत्यापदे पोति अन्यस्यापदेशोमियम तिर्थः नदीयमेव ग्रंथदर्शयति अप्रस्तुतेत्यादिव्यत्र स्थापित मिति प्रस्तुतत्वेपिमुरमतयातात्पर्याभावादनापभिधापर्यवसानाभावारितिभा को लेकतिर्खने सकाशादन्यवेत्यर्य:प्रस्तुतवतंभने नप्रस्तुतत्वप्राप्याराविरिति .. कुरो हेक्सिचित्रावाकल्याणरूपाकाचन अनिर्वचनीयप्रभावारविःशिवरात्रिरित्पर्यः सनिघतेसनिहिताभवति यत-यवाअप्रमत्तेजार तंजाप्रपेभवतंकुतस्ता . बाहयुक्यो सकाशेसमीप अचिरेणसमानधर्मासहवासस्वाकश्चिविष्यतित तीयेलोचनंभालभविष्यातीत्यर्थः तदेकदेशत्येतिशिवरात्रिमाहात्म्यत्र ४५ युकलेहेतुः तच्चवर्ण्यत्वे तहाच्य उदाहनकामवाच्य एक्चैकदेपेकदेपाभाववैधनिबंधनत्वमत्र दर्शितंवहंतीति भगवत्या सीमंतवर्णनमिदंअथिशिवे नवसीमनसरणिःनाक्षेमंतनोवित्पन्वयः कीदृशी सिंदूरबहती किमिवप्रवलानांकेशपावारूपांधकारदीप्तीनासमूहैंर्वदीकृतंवालार्ककिरणमिवसरणि पथावा वहतीसिंदूरंप्रवलकवरोभारतिमिरविषादेव दीकृतमिवनवीनार्ककिरण तनोतक्षेमनस्तववदनसौंदर्यलहरीपरीवा होतासरणिरिवसीमतसंरणिः अवर्णनीयत्वेनप्रस्तुतायाःसीमंतसरणेवंदनसौंदर्यपरीवाह वोटोक्षणेनपरिपूर्णतय कवत्यरीवाहकारणीभूतास्वस्थानेअमातीवदनसौंदर्यसद्धिःप्रतीयते सापिवर्णनीयत्वेनप्रस्तुतैव यथावा अंगासंगिमा लकारमयभंगावली नारुचनासामोनिकमिंद्रनीलसरणिश्चासानिलाढाहते दत्तेयं हिमवालुकापिकचयोर्धतेसणंदीपता तप्तायः पतितीवुक्करतलेधारोवुसलीयते अजनापिकायाविरहासहवातिशयप्रकटनायसेतापवलार्याणिमृणालमालि। न्पादीन्यपिवर्णनीयत्वेन विवक्षितानीतितन्मुखेनसंतापोवगम्पायनकार्यमुखेनकारणस्यावगतिरपितोकेनिवहानत्तत्रायम लंकारः किंत्वनुमानमेव यथा परिम्लानपीनस्तनजघनसंगाभयतनामध्यस्यांतःपरिमिलनमप्राप्पहरितंइदंव्यस्तन्पास केवव हदनसौंदर्यलहरीणाप रीवाहरूपात्रोतसःसरणिरितिप रीवाहोजलनिर्गममार्गःजलोझासा प्रशिथिलभुजाक्षेपवेलनैःरुशाग्याःस परीवाहाइपमरः अंगेतिविरहसंतापवर्णनं अंगसवं मृणालंकाउ गेभ्योविशोषरहितात्तत्समारुचकांतिमयतेप्राप्नोति तापातिशपेनमलिनीभावात नासाभातिकंचासानिलादत्युष्णाइतोरिंद्रन लमगे पदवीत्तत्साम्पंगाहतेप्रामोति तथाकुचपोर्दतानिहितेयेहिमवाल्लुकाकर्पूरक्षणदीपस्पताधते तापंवदतिनलिनीपत्रायन एचकरतलेधारारूपेणसितंजनंतप्तायःपिंउपतितजल्लवीलीयतेत्तापातिपायातशोषप्राप्नोतीपर्यः उदाहरणहयपिकार्यनिबंधनत्वं व्यक्तनतत्रायमिति र योरफ्विाच्यत्वादितिभावःअयमित्युपलक्षणं अप्रस्तुतप्रशंसापिनेतिदोध्मकिंकृतस्तर्हितत्र चमत्कारोस्ताह किंतित्ति परीतिरत्वावल्यास्तविरहानुरायाःसा गरिकायाः शयनमुपगतस्पराजदयमुक्ति दविमिनीपत्ररचितं शयनेरुशाग्पा मतापवदत्यनुमापयतिकिंभूतं पीनरलनजधनभंगादुभयनऊवाधोभागयो परिम्नानंतनोःशस्यमध्यसपरिमिलनेसघधमप्राप्यतमध्यभागेहरितवर्णएवंप्रकर्षणशिथिलयो जयोगक्षेपेलनैश्चव्यस्तःविषमीकृतोत्यासोर पर्यापोक्तं तुगम्पस्पचनोभंग्पतराय नमस्तस्मकतायेनमुधाराहुनधूकुचोपदेवगम्पक्विक्षितंतस्यैवभग्यंत्तरेणविवक्षितरूपादपि चारुतरेणकन चिपातरेणाभिधानपर्यायोक्तं उत्तरार्धमुदाहरण अत्रभगवान्तासुदेवःस्वासाधारणगम्यःराहवधूकुच वैयर्थ कारकत्वनस्पतिरेण सरावाभिहितः नोकपश्यतियस्पोनिःसपस्पोनिनपश्पत्ति ताभ्यामय्यपरियाविद्याविश्वगुण्स्तवअत्र गौतमः पतंजनिश्चस्वासाधारणस्याभ्पांगम्पोस्तांतराभ्यामभिहितो यथावा निवेद्यताहंतसमापयंतीशिरीषकोशम्रदिमा भिमान पादौकियङ्करमिमाप्रपासेनिधित्मतेनुछदयमनसे अनकिट्टरेजिगमिषेतिगम्पस्वार्थीरूपांतरेणाभिहितः यथावाद स्वदेजल पिसरवितासार्वभौमव्यासप्रष्ठाभुवनविदितायस्यवाहाधिवाहाःभूषापेटीभुवनमधरपुष्करपुष्यवाटीशाटी बनायस्पत्ताह शामिति इत्यनेकारचंदिकायोप्रस्तांकरप्रकरणम् ननुप्रस्तुतकाभिधानमुखेनका पानाःपातमरवमुखाश्चंदनगुमनोभः सास्पगल्यत्तमपिप्रस्तुतीकुरविषय शेकिंतहिपयायोकमित्याकांक्षायामाह पयायोक्तमितिवचःप्रतिपादनभरपतराश्रयभरपेत्तरंभकारकंलक्षयंप 'रिकुरुते यदेवेति तथाचविवक्षितस्वप्रकारातिरिक्तनचारुतरेणरूपेणव्यंग्यस्याभिधानंपर्यायोक्तमितिनक्षण पर्यायणभंग्यतरेगोकमभिहितव्यंग्ययनेतिन्यु सपोरवपदेव्यग्यपरं नवव्यग्पस्पैवाच्यत्वनिप्पल्लेविस तिवावा प्रकारभेदात नक्तंपदेवाच्यते तदेवव्यंग्य यथा नुव्यग्येनतयोच्यतइतिचारुतरे निविशेषणात . 3. टी-| नमोगशिरश्छेदकारिणेदुःखहारिणेइत्यत्रनयर्यायोक्तप्रसंग स्वासाधारणरूपेणवासुदेवत्वेन एनुराहशिर छेदकारित्वरूपव्यंग्यमादायैवपर्यायोक्तं वकु चं. महनतविशेषणसामर्थलभ्य वासदेवत्वमादायेति तदयुक्तं राहशिरश्छेदकारित्वस्यवाच्यसिधंगत्वेनतेनापिविवक्षितसंग्पंप्रधानभूतंवासुदेवलंत दादायनतत्कयनौचित्यात राहुस्तीकुचनैष्कल्पकारिणेहरयेनमदस्यत्रतुराइशिरश्छेदकारित्वमेव विवक्षितंव्यंग्यमितियुक्तंतदादायपयायोक्तमिति विभावनीयलोकमिति यस्पाक्षपादस्वाभिःलोकंपश्यत्तिजयचसःलोकः यस्तपतंजलेःशेषावतारस्पांघ्रिनयश्पनिउरगत्वात ताभ्यां अक्षपादपतंज लिभ्पांत्यपरिछेद्या अनाकलनीया निवेद्यतामिति नलं प्रतिदमयंत्याउक्ति-तवल्य दयमनः कर्तशिरीषकलिकामदुत्वाभिमानमयनयताइमापा यत्रयस्पवेदावाहाभुजंगमाभूषणानीत्पादितहाक्यार्थमवस्थितौवेदत्त्वायाकारेण गम्पाएववेदादयोव्यासप्रमखविनेयत्वाद्याका रेणाभिहिताःपरंतुदेवतासार्वभौमत्वस्फटीकरयायविशेषणविशेय्यभावव्यत्यासेनप्रतिपादिताःअत्रालंकारसर्वस्वकृताविप यायोक्तस्पसंप्रदायागतमिदमेवलक्षणमैगीकृतं गम्यस्यापिभग्यतरेणाभिधाने पर्यायोक्तमिति चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैवचका रयोराहवधूजनस्य यालिंगनोदामविलासर्वध्यरतोत्सवेवनमात्रशेयमितिप्राचीनेतदुदाहरणत्वन्ययायोजितं गहुवधूग तेनाविशिष्टेनरतोत्सवेनराहशिरश्छेदःकारणरूपोगम्यतइति एवंचगम्पस्वाभिधानमित्तिलक्षणस्पानुपपत्तिमाशंक्याहयन म्पेतस्यावाभिधानायोगात्कायो। दौकिप ररपर्यंत पासेनिधातुमिछतिहतखेदेर तन्निवेधतोकथ्यतामित्यर्थःदेवमिति देवतासार्वभौमसकल देवताधी स्वरदेव वेदेकीदृशंजलधिरेवशरधिस्तूपस्य तथाभूतंत्रिपुरसहारेशरीकृतस्यविस्मोर्विश्रांतिस्थानलात् तथाभुवनेविदितारख्याताःच्यास प्रशोऽग्नयेषातव्यासप्रमुखावसिाधाःयस्पचाहानांवाहनानोवेदानीअधिवाहानाहनाधिकृत्ताभति पुरोगाग्रेसरप्रष्टाग्रतःसरपुरःसराइत्यमरएक मधरभुवनंपातालभूयणपेटिकासर्पभूषणत्वात पुष्करमाकाशेपुष्यवाटिकापुष्यस्थानीयचंद्रोहमाधारवान शनमसइंद्रस्त्यमुखाअग्न्यादयः दिमाता:
वाटीपालनाधिकृताःदिगंवरत्वेनदिशमेव शाटीस्पलान मनोभूश्चंदनतरु-चंदनस्थानीयभस्मसंबंधिवात मदनभस्मनाशिवनांगानामनुलेपनस्पपुराणेषुष सिहे.अत्रलक्षणेसंगमयतिप्रति व्यवस्थितौविवसायासत्या अवगम्या व्यंग्याविनेयत्वेति शिक्षणीपत्तेपर्यःयादिनापातालगुप्तत्वादिपरियहास भिहिताइति वाहाघधिकतत्वादिनाच्यासादिपतिपतोसमानचितिवेद्यत्वेनच्यासादिविने पत्वदिरपितेसवमादितिभावः साक्षादेवमासादिविनेयत्वायाकारण किमितिननिर्दिष्टाइत्पाशक्याह परखिति पद्ययुक्त विशेषणमावपिदेवतासार्वभौमत्वमवगम्यतेतथापिस्फटप्रतिपत्तथतपरीत्यकृत्तमित्यर्थःचक्रेति यो देवः सुदर्शनचक्रस्याभिघाते याप्रसभयानात पेवरावधजनस्पसुरतोत्सवमालिंगनस्पउद्दामाउनटायेविलासालवंध्यरहितवनमात्रावशेषचका रेत्पन्चयःविशिष्टेन उक्तविशेषणविशिष्टेन एवंच ईदृशोदाहरणयोजनेअनुपपतिमिति गम्पस्परहशिरश्छेदस्पभग्यतरेणानभिधानाव्याप्तिमाशा लक्षणेविवक्षितमितिलक्षणक्लिष्टगत्यायोजितं लोचनहत्तापर्यायोक्तयदन्येनप्रकारेणाभिधीयतइतीदमेवलक्षणमंगीकृत्य तदुदाहरणेच कार्येणशब्दाभिहितेन कारणव्यंग्यप्रदर्पत्तलक्षणलक्ष्यनामचलिष्टगत्यायोजित वाच्यादन्येनप्रकारेणव्या पेनापत्नक्षितं पद्यदभिधीयत्तेतत्सर्याये णप्रकारांतरेणव्यंग्येनोपलक्षितमुक्तमितिसर्वोपक्लेशःकिमर्थइतिनविनः म कोन्यर्थः अभिधानायोगादिति अयमाशय अत्रहिरहशिरश्छेदकारी तिवासुदेव तिवाच्यग्य राहवधूजनसंबंधिताहशरतोत्सवकारित्वनप्रकारांतरेणा भिधीयततिनवतुंशधर्मिणोवासुदेवसाप्रकोतवनयच्छब्दाभिहितत्वेनचव्यंग्यत्वायोगात संग्पस्पच राहशिरश्छेदकारित्व स्पवासुदेवत्वस्यवा धर्मस्यप्रकारांतरेणानभिधानात तस्मात्पर्यापोग कार्यारिद्वारेणोक्तंगम्पमाक्षिप्तवेत्तिलक्षणार्थड अभिधानं साक्षेपाच्यजनवा पर्यायोक्तमिति कवि पर्या योतरतिपारस्व युक्त व्यग्यनीयलक्षितमुक्तमितियाख्या नग्रंथविरोधात नविाइति पदाभिहितस्यापिभगवनोवामुदेवत्वादिनारूपांतरेणान्य ग्यतपाय याश्रुनेवाधकाभावादितिभावानवाभिधाविषयेकर्थव्यंजनेतिवाच्चे वासुदेवलादिगारतीयमानेभगवत्यभिधाविषयत्वासंभवात शा करी/नस्या स्वाक्छेदकधर्मेणे वचोध कन्वान अतण्वोतं पाक्यादयनरूपेशा नातेभवत्तिलक्षणेति रहनुलक्षणाहे लाभावाघजनोपगम्पतति ननुप्रस्तुतेनतार चपरतोत्सवरूपेणकोर्यणप्रस्तुनस्पैवाशिरश्चेदरूपकारणस्पप्रतीतीचमत्ल तिविशेषस्तस्पाअलंकारत्वंगमपति तचालोच्यमानम प्रस्तुत्तशमाया ४० संभवादक्तरीत्यापर्यायोक्तरूपतयेवतीकर्तव्यमित्याशक्याह यत्विति अलंकारागामियतानिमामाभावेनपस्तुतीकरस्याप्पलंकारतरत्वादेवंविधशदवा रस्थभंगेनपाचीनलक्षणयारमानमयुक्तमित्तिभावःसंक्षेपत्तोदर्शितमपिपर्यायोनिशदयनि प्रस्तुतेनेत्यादिना यत्तुभगवदूपेणावगमनविशेषणमा दालभ्पत्वेनासुंदरंपयायोक्तस्यविषयइति नरविचारितरमणीय नहिपर्यायोक्तेयंग्यसौंदर्यक्रतोविच्छितिविशेषःकिंतुर्भपतराभिधानरुत्तमवव्यंग्यतराभि प्रदर्शितानिहिगम्पस्वरूपातरेणाभिधीनेवहून्युदाहरणानिचक्राभिघातप्रसभाजयैवेतिप्राचीनोदाहरणमपिस्वरूपेणगम्पस्सम गवतीरूपांतरेणाभिधानसत्वात्सुयोजमेव यतुतत्रराशिरश्छेदावगमनंतत्रागुक्तरीत्याप्रस्तुताकुर एवं प्रस्तुतेनचराहोःशिरोमा त्रावशेषेणालिंगनवंध्यत्वाद्यापादानरूपेवाचेभगवतारूपांतरेउपपादितेतेनभगवतास्वरूपेणावगमनंपायोक्तस्सविषयः॥ पर्यायोक्तंनदप्याहुर्यघाजेनेटसाधन पामिनूतल तोएयुवाभ्यामास्पतामिह अत्रनापिकानायकेनसंगमय्यचूतलतादर्शनव्या जेननिर्गछत्यासंख्यातत्स्वाछेद्यसंपादनरूपेष्टसाधनेपर्यायोक्तं यथाचा देहिमत्कंदकराधेपरिधाननिगृहित इति विसंसयन्नीवीत धानतोऽसंदरमेवप्रायशोदृश्यने पशाइहागंतव्यमिति विवक्षितेमंग्यअयंदेशोलंक रणीयःसफलतानुपनेतव्यइत्पादावतस्तदसुंदरत्तोडाक्नमकिंचित रमेवजलकारसर्वकारपंधविरोधोडावनतुतच्छिक्षाकारिणप्रतिनशोभते उपजीमतोडावनमपिग्रंथस्याकिंचित्करमेवयुक्तिविरोधइतिपरोकषासहिष्ण तमात्रमुद्रावयितुरखगमयतीसविस्तरेणप्रकारांतरेणपर्यायोक्तं लक्षयति पपायोक्तमिति रमणीयेनमाजेनमिषेणस्वस्पपरस्पचारष्टस्य यत्साधनसंपा दनंतदपिपापोतपर्यायेणमाजरूपेणे कंपनिमुत्पत्ते से पाट्नेत्ति संपादनरूपदिष्टेतत्साधनंतकरणमित्यर्थ-देहीति परिधाननअधरवस्त्रेणनिगू हितमाछादित्तमित्यर्थः एचप्रकारहयसाधारणतदन्यतरत्वंसामान्यलक्षणेवोध्यंइत्यलेकारचेदिकायांपर्यायोक्तप्रकरणम् उक्तिरिति अवनिंदास्तुतिभ्यामितिस्तुतिनिंदयारितिनेतरे तरयोगोनविवक्षित तयावनिंदया स्तुतेःस्तुत्यावनिंदायाः स्तुत्यास्लुतेश्योक्तिरभिव्यक्तियाजस्तुतिरित्यर्थःप्रयमेव्याजेनस्तुत्तिरितिवरमयोजिम्पास्तु निरितिवव्युत्पत्तेः अतएवमानस्तुतिपदायानुगमाभावान्निंदयानिंदाभिव्यक्तियाजनिंदायमलंकारांतरमित्यवक्ष्यते एवमद्यप्रकारहयेस्तुतिनिंदयोः समानविषयत्वभिन्नविषयत्वाभ्याप्रत्येक हैविध्यमितिचत्वारोभेदाः अत्यस्तुभिन्न विषयस्तुतिकरकरवेतिपंचभेदाः लक्षणेनुमाजनिंदाभिन्नलेस कृप्योमुदेस्तुनःपूर्वत्रयरेष्टसाधनमत्रकंदुकशोधनार्थेनीवीविसंतनव्याजेनखेष्टसाध्नमितिभेदःउक्तियाजस्तुतिर्निदास्तुतिम्पा स्तुतिनिदयोःक-वधुनिविवेकस्लेपापिनोनयसेदिवं साधुदूतिपुनःसाधुककिमतःपरंयन्मदर्थविलूनासित्तैरपिनखेर पिनि दयास्तुतेःस्तुसानिंदापावाअवगमनव्याजसुतिःकवर्धनीत्सुदाहरणेविवेकोनास्तीनिनिदाव्याजेनगंगासुतिवदेवम हापातकादिक्कतव तोपिस्वर्गनयतीतिव्याजरूपयानिंदयात प्रभावातिशपस्तुतिःसाधुदूतीत्युदाहरणेमदर्थेमहांत क्लेशमनुभूतन त्यसीतिव्याजरूपयास्तुत्यामर्थनगतासिकिंतुरंतुमेवगतासिधिलादूति काधर्मविरुइकारिणीमितिनिंदावगम्यते यथावा करले शौर्यमदोयोईत्वय्येकसप्तिमास्थितेसप्तसप्तिसमारूदाभवंतिपरिपंथिनः अईदानववैरिणागिरिजपाप्यईशिवस्पान्हतं देवस्य जगतीतलेस्म रहराभावेसमुन्मीलति गंगासागरमवरंशशिकलानागाधिपःक्ष्मातलेसर्वज्ञत्वमधीश्वरवमगमत् निस्तुतिनिंदान्यतरपर्यवसायिस्तुतिनिंदान्यत्तरत्वेसर्वानुगतवोध्य कस्लति नृपंप्रतिकवेरुक्ति त्वयियोडुमेकंसप्तिमञ्चमास्थित प्रारूदेसत्तिपरि पथि नानानवःसप्ताश्वसमान्दाभवतीत्पन्वयःसप्तसप्तयारभ्वाअस्पेतिसूर्यःसप्तचतेसप्तयःअवास्तत्समारूढाइनिहितीयोनिदायोत्तकावयासंग हाहताः सूर्यमंडलभित्ता दिदमुपगताइतिस्तुतीपर्यवसानं ॥अईमिति शिवस्पदेहाधंदानवानांवरिणाहरिणाआहत हरिहरात्मकस्पेकस्यवियह स्वप्रसिद्ध दु-की-दगिरिजयाप्यवशिष्टार्धमात हे देवराजन इत्यमुकप्रकारेणजगतीतले स्मरहरस्पाभावसमुन्मीलतिप्रकाशमानेसतिगंगासागरंपत्यगमदित्यायन्वय २. शेषःक्ष्मातनं पातालं त्वामिति पूर्वान्वितं वैदुय्यादीतिविदत्तादीत्यर्थःआदिनातपः पीलादिपरिग्रहःदारिट्यादीत्यादिपदेनकुटुंववाहल्या दिप ४८ रिग्रहःनचात्रराजवर्णन प्रस्तावेकर्थस्तु तेव्याजरूपत्वमितिवाच्य स्तुतिपर्यवसान विवक्षायोस्वकीय भिक्षाटनोहारनस्यासंगतत्वेनस्तु तेरक्त निंदार पोपालंभपर्यवसानस्यानुभवसिदस्याविरुइलातकस्त्वमिति अगदंप्रतिकस्पचिद्राक्षसस्यप्रश्नःरामरूपस्यराजोभवनेलेखार्थस्पसदेशस्यवाहको वामांचभिक्षाटनं यत्राघोदाहरणेसप्तसप्तिपदातश्वेषमूलनिंदाच्याजेनस्तुतिय॑ज्यतेहितीयोदाहरणेसर्वज्ञःसर्वेश्चरोसीनि राजसुत्याव्याजरूपयामदीयवैदुष्यादिदारियादिसर्वजानन्नपिवईप्रदानेनरक्षितुं शक्नोयिमाकिमपिनददासीतिनिंदासस ते सर्वमिदंनिंदास्तुत्पोरेकविषयत्वे उदाहरण भिन्नविषयत्वेनिंदयास्तुभिव्यक्तिर्यथाकस्त्ववानररामराजभवनेलेवार्थसंवाह कोयात कुत्रपुरागतःसहनुमान्निईग्धलंकापुरःवद्दोरासससूनुनेतिकपिभिःसंताडितस्तर्जितःसव्रीडात्तपरामवोवनमृगः कुत्रेनिनज्ञायते अत्रहनमन्निदयाइत्तरवानरस्तुत्पभिव्यक्तिमुत्पानिंदाभिव्यक्तियथा यहळमुहरीक्षसेनधनिनायेनचाटू नयानयोगर्ववचः भृगोपिनचत्तान्प्रत्साशयाधावसिकालेवालणानिखादसियरंनिदासिनिद्रागमेतन्मेब्रूहिकुरंगकुत्रभो वताकिंनामतप्तपत्रहरिणस्तुत्पाराजसेवानिर्विण्णस्पात्मनोनिंदाऽभिव्यज्यते अयमप्रस्तुतप्रशंसाविषयइतिअलकार , स्मीत्युत्तरपुरपूर्वमागतःनिर्दग्धलंकामुरःसहनुमान्कुत्रयातइति पुनःपूर्वस्व प्रश्नः बहइत्यायुत्तरार्धमंगदस्योतरराक्षसस्परावणस्पसूनुनावइति हेतोःकपिभिवानरैःसम्यकत्ताडितस्तर्जितःसवनमृगःहनुमोन्त्रीइयालज्जयाआतःप्राप्तःपराभवोयेन तादृशःकुत्रपात्तइतिन ज्ञायतइत्यन्वय-यदि मुखमुहमहुदीरंवारनेक्षसेनपश्यसिम्यामिथ्याचाटून प्रियशदाननवसियदितिसर्वत्रसंवध्यते एयधिनिनांगर्वयुक्तं वचन, नभृणोषितान्धनिकान्प्रत्तिाशयाधनाशयानधावसि सर्वस्वकारः " परकेवलकालेक्षुधासमये स्वादसिमक्षयसिनिद्रायागमेचनिदाप्राप्नोषिततस्मात्कुत्रतीकिनामतपस्वतंततन्हीत्यन्वयानिर्विग्णस्पखिनस्पतेनहीत्य स्पतिव्युत्यादितमित्ययत्तनेनान्वयः कल्हारंजलपुष्पविशेषःतत्संबंधिनःकाल्हारा सुखयंतीतिसुखाश्चनेशीतलाश्त्यर्थः अप्रकांडे अप्रस्तावे तथा। चाप्रस्तुता चासोप्रशंसाचेतिमुत्पतिरितिभावान परसेविनोऽपरसेविनःप्रशस्पतेस्तूयते मतहयेप्यसरसवीजदर्शयतिवस्तुत्तस्त्विति अभिव्यक्तिरिति। तेनहिसारूप्पनिबंधनाप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणानंतरवैधमेगापिपते यथा धन्याः खलुवनेवाता काल्हाराःसुखशीतलाःराम मिंदीवरश्यामयेशत्यनिवारिताः अत्रवानाधन्याइतिअप्रस्तुतार्यादहमधन्यइतिवैध प्रस्तुतीर्थःप्रतीयतनित्यादि नेयमेवाप्रस्तुतप्रशंसान कार्यकारणनिबंधनेतिटेडी यदाह अप्रस्तुतप्रशंसास्पादकाडेतुयास्तुतिः सुखंजीतिहरिणावनेव परसेविनः अथैरयत्नसुलभैर्जलदीकुरादिभिःसेयमप्रस्तुतैवानमंगत्तिःप्रशस्पत्ते गजानुवर्तनले शनिर्विपणेनमनस्तिने निवस्तुतस्त्वयानस्तुतिरित्त्वयुक्तंसुत्पानिंदाभिव्यक्तिरित्यप्रस्तुतप्रशंसातोवेचिमविशेयसझावात अन्यथाप्रसिमाजस् सुदाहरणेवप्पप्रसुताभ्यानिंदास्नुत्तिभ्यांप्रस्तुतेस्तुतिनिदेगम्यत्तइत्येतावतामाजस्तुतिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसास्पात एवेचानयाँ प्रक्रिययायनान्यगतस्तुतिविवक्षयान्यसूतिः क्रियतेतत्रापिमाजनुतिरेख अन्यस्तु तिव्याजेनतदन्यस्तुतिरित्यर्यानुगमसनावान यथा शिस्तरिणिकनुनामकियचिरंकिमभिधानमसावकरोतयःतरुणियेनतवाधरयारलंदशतिवितफलभुकशावकः अनमुकशा यो प्रस्तुत प्रशंसातोवैचित्रस्पविषय यालंबनभृतो विशेषदत्यनयः अन्यथा ननोवैचित्र्येपित्तदंतवां वकस्तुत्पानापिकापरसौभाग्यातिशयस्तुति गीकार एवं चेति अन्यगतस्तुनिनिंदाभ्यामन्यगत निंदास्तुत्यभिव्यक्तयोर्व्याजस्तुतित्वमिट्टीवेत्यर्थः प्रक्रिययाप्रकारेण शिस्तरिणीति नायिकांप्रविनायकम्योति तरुणि असोकवान्नकः नाभवित्तकेंकन कस्मिनशिखरिणिपर्वतकियत्कालैचिकिमभिधानकिनामकतपः ॥करोधेनहेतुनातवाधरवसाटलंरकवण चिनकाल पालीपन्सयारानकारचंद्रिकापाव्याजस्तुति प्रकरणम कुटी माजनिंदालक्षयति निंदायाइति यत्रान्पनिंदयान्यस्यनिंदाया अभिमतिःपर्यवस्पतिसावाजनिंटाइनरनिंदामाजेननिदेतियुत्पत्ते विधेइतिहे विधेवमनपात द पूर्वतनदेकमेवशिरोय अहर त अछिनतसरावार्यात हनिघदुत्पन्वयःनिंदयेत्यभिव्यग्ये सनेनान्वित निंदयाभिमंग्याविधेनिंदाच्याजनिदेत्यन्त यःवि यमविपाक दारुणपरिणाम विधिरेवेति विशेषतोगहणीयःनिंदनीयःहेकरटकाकत्वरटरटनंकुरुयोसोविधिःपात्रतक्षेसरलेनसौम्पेनकोकिलेन सहवासंतवचकारेत्यन्वयाननुकेनाप्पालंकारिकणानुक्तापायाजनिंदायाः कथमलंकारत्वेनांगीकरणमित्याशेक्याह प्रतिवेदीति तुल्पयुक्त्याप्रनिवंदीस्था निंदायानिंदयाव्यक्ति जनिंदेतिगीयते विधेसनिघोयस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिर:-अत्राहरनिंदयाविषमविपाकंसंसारंप्रचर्तयत्तोविये रभिव्यग्पानिंदाच्याजनिंदा यथावा विधिरेव विशेषगर्हणीयःकरटवरटकस्तवापराधः सहकारतरौचकारयतेसहवाससरलेनको किलेन अन्य स्तुत्साअन्यनुत्पभिव्यक्तिरितिपंचमप्रकारख्याजस्तुतिप्रतिवेदीभूतेयेयाजनिंदाननुयनान्यसुत्सान्यस्तुतेरन्यनिंदयान्य निंदायाश्चप्रतीतिः तत्रमाजस्तुतियाजनिंदालंकारयोरभ्युपगमेस्तुतिनिंदारूपाप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणेवप्रस्तुतप्रशंसानवक्तव्या। तेषामपियाजस्तुतिमाजनिंदाभ्पा कोडीकारसंभवादितिचेदुच्यते यत्राप्रस्तुतस्त्तांतात्स्तुतिनिंदास्पात्तत्मरूपःप्रस्तुतस्त्तांतः प्रतीयते अंतश्छिद्राणिभूयांसोत्पादीतत्रलव्यावकाशासारूप्पनिबंधनाप्रस्तुतप्रशंसा अत्रापिवर्तमानाननिवारपिदेशक्यास पस्नुत्पाऽन्यस्तुतिरन्पनिंदयान्यनि देत्येवव्याजस्तुतिव्याजनिंदेअपिसंभवतश्चेकामतेअपिसंभवेतांनत्वस्या परित्याग यद्यपिनि नीयेत्यत्यर्थः तथाचस्तुतिवचिंदायामप्यप्रस्तुतप्रशंसातोवैचिसविशेयातदनेतर्भावभाजस्तोचार्यानुगमाभावाधिरेवविशेषगर्हणीयइतिश्लो दनेतर्भावस्थगलंकारताया पौचित्यायात्तत्वात्माचीनैरनुक्तापिस्वीकर्तुमुचितेत्याशयःपागुरुयोरेक कृतीशकुंतेविसावहरुत्रिमेत्यनयोरप्रसुतप्रशसो दाहरणत्वासंगतिमाशेकत्ते नन्विति कोडीकार-खविषयीकरणअन्यत्र लब्धात्मकस्यासंकारदयस्पञ्चविदसे करेपिनदोषइसाशयेनसमाधारातमरत्वादावित्यने केविधिनिंदयातन्मूलकाकनि दया नान्नितअस्पाः अप्रस्तुतप्रशंसाया:सेवव्यप्रस्तुनप्रशंसेव लावण्पेति भातन्वीतन्वतासजतावेधसाचेतसिकोय कामनाविषयभूतःविनिहितःअमिसंहितःकिंप्रयोजनम दिपेनिर्मितेत्यर्थः नन्दनायासेनातिमुंदरतन्वीनिष्यत्तिरेवप्रयोजनंतदभावेपिवालीलामात्रेण तन्निर्माणस्पादताह लावण्पेत्यादि यतोलावण्पस्प स्पद्रविणस्पधनस्पत्ययोनगणितःमहालशोर्जितःकृतः स्वछाचारिणोजनपउदासीनस्पापिहदये चिंतैवज्वरोनिर्मितः एषापितराकीदीनास्वगुणानुरू पस्यवरस्पाभावाइतेवहतानरप्रायातथाचवडायाससाध्यत्वादनिष्टानुवंचिताचनतन्या-प्रपोजनवं नाथिलीलामात्रेणतत्रिमाणंचसंभवतीतिभाव चाविशेषज्ञस्पप्रभोलेनचविद्वत्तमतयास्थापितस्पसूखस्यचन्दिाप्रतीयतइतितत्रसारूप्पनिवेधना प्रस्तुतषशंसाप्पलि तथापिसैवयाजनिंदासूलेतिप्रथमोपस्थितासापित्तनारा एवंचमाजनिंदामूलकयाजनिंदारूपेयमप्रस्तुतप्रशसेतिवम कारातिशयाएवमेवमाजस्तुतिमूलकव्याजस्तृतिरूपाप्पप्रस्तुतप्रशंसादृश्यतेयथावालावण्यदविणव्यपानगणिताले शोमहानर्जितःवछदंचरतोजनस्पहदयेचिंताञ्चरोनिर्मितः एघापिस्वगुणानस्परमणाभावाहराकीहताकोर्थश्चेतसिवेध साविनिहितस्तन्वीमिमांतन्वता अत्राप्रतुतापास्तरुण्याःसृष्टिनिंदाच्याजेनतेनिंदामाजेनचतत्सोंदर्यप्रशंसाप्रशंसनीयलेना कविविवक्षितायाः स्वकवितायसरिनिंदामाजेनतन्निंदान्याजेनवेशव्दार्थचमत्कारातिशयप्रशंसायांपर्यवस्पति अस्पनी कस्सवामार्थविययेयधपिनात्येतसामंजस्य नही मेविकल्पावीतरागस्पतिकल्पयिंतशको तत्रिंदाव्याजेन तरूणीनिंदाच्याजेनत सौंदर्यप्रशंसाशब्दार्थचमत्कारातिशयप्रशंसायांपर्यवस्पतीत्सवयः तन्निंदाव्यानेनखकवितानिंदामाजेन कवितासोंदर्यरूपा प्रस्तुतार्थसात्यंत मस्फुरत्वात्कथमस्पपयस्सत्तत्परत्वमित्साशंकामपनेतुंभूमिकामारचयति अस्पत्यादिस्साननुगुणत्वादिति वीतरागेशंगारस्पासंभवादितिभावन तुझेगारासंभवेपित्तन्वीनिर्माणनिंदपाशातरसपरिपोषादस्पेवरसानुगुणत्मतआह वीतरागेति नापिरागिण उत्पनं तरेर विकल्साइमनुषज्यते ॥
कु. विवभिनेति कवितामोदयंपत्य अनगद वा व्यायामामंजस्यादेववाचासभनेपिवासामजस्यासमवेषि नयाचवाच्या सामंजस्यमेवासमुदाय ! नालापर्यगमयनीतिनावः उन्लेकारचंद्रिकायाच्याजनिंदाप्रकरणं याक्षेपइति स्वपमुक्तस्यार्थस्पकिंचिन्निमितमभिसंधायप्रतिषेपआक्षेपः सचिनन पक्षातरपरियनस्पध्र्वपक्षप्रतिक्षेपनियतत्वादितिभावानवात्रकैमर्यरूपपंचमप्रतीपप्रभेदेनगतार्थत्वंशंकनीयं तस्याप्रतिमेधप्रतिनि मिनत्वेनाप्राधान्यात असंदिग्धमुदाहरति साहित्येति हेकविश्रेयाःसाहित्यसमुद्रूयाणाभारतादीनाम थनादिवपरिशीलनादुस्थितं उत्पन्न कर्णयो रसाननुगुणलातवीतरागहदयस्पाप्येवंविधविषयेवाटतेश्चनापिरागिणइतिपुज्यते तदीयविकल्पेषुवराकीतिरूपणता, लिगितस्महत्यमंगलोपहितस्पचक्यसो नुचितत्वातुल्परमणाभावादित्यस्पात्यतमनुचितत्वाञ्च खात्मनितदनुरूपतासभा बनायामपिरागितेहिपसमायतास्पात ५ तथापिविवक्षित प्रस्ततार्थनायोनकिंचिदसामंजस्या अतएवास्यश्लोकस्पाप्रस्तु तपशंसापरत्वमुक्तंपाचीनःवाच्यासंभवेय्यप्रस्तुतप्रशसोपपतेरिति आक्षेपःस्वयमुक्तस्पप्रतिषेधोविचारणात चंद्संदर्शया स्मानमयवास्तिप्रियामुखं अत्रप्रार्थितस्पचंददर्शनस्पप्रियामुखसत्तेनानर्थविचार्यअथवेत्यादिसचित प्रतिषेधआझे पाययावा साहित्ययायोनिधिमंथनो यकामतरक्षतहेकवीद्राः यत्तस्पदैत्यालुंटनायकाच्यार्यचोराःप्रगुणीभवंति गृह तुसवैयदिवायदिवायथेछनास्तिक्षतिःकापिकवीश्वराणारत्नेषुलुप्तेषुवडवमरयापिरत्नाकररावसिंधुः स्मृतमिवाहादकंकाव्यरक्षतपद्यस्मातस्पलुंठनाउँदैत्याइवकामरूपस्पार्थस्पवितस्पचोरःप्रगुणीभवंतिवहुलीभवतीत्यन्वयः गृहं,तिति पदिवोत्ययवे त्पनेनसमानार्थलुप्तेषु अपहतेघु खोलिखितेत्ति स्वयमुनावितेत्यर्थः वैचिमाणा अर्थवैचियाणां जतिरपर्यवसितः अर्थातरपतियोगिकत्वेनाव स्थितः विशेषज्ये ग्यार्थविशेष संघटनैति संयोजनकालेउचितंयकैतववचनंमिथ्यावरनंतस्पपरिहारस्तेनोफ्लक्षिनेपथार्थवादित्वेइत्यर्थ नाहंदूतीत्यत्राहिदूतीपदेन दूतीगतमिथ्यावादित्वविशिरलक्ष्यतेतदभावस्तुपनि नयथार्थवादित्वेन थापितदुपलक्ष्यत्वा तत्पर्यवसानोक्तिः नरेद्रेनि संधिकरणार्यमागतानादूतानामुक्ति नरद्राणाराजामौलि श्रेष्ठःसंघीतिसंधिकालेउचितयकेत ववचनं तत्परिहा रेणोपलक्षितेतिपूर्ववर्यः अत्राःसंदेशहारिषुतत्रिवेषस्यवाधात्त संदेवाहारिपदेनकैतवचनप्रयोक्तखविशिरीलक्ष्यते तत्रिवे धेनच सत्यवादिस्वरूपोविशेयोच्यज्पतरत्ययमेवनियेधेनविशेयाक्षेपोनतु सर्वजगतीपालक पत्पादिर्विशेषोनियेधेनकेवलेनाक्षेप्शकाते तस्यजगत्कुंदवि नइत्युत्तरार्धगम्यत्वात एवस्थितेक यमुच्यतेतवनकश्चिदपीत्यादीतित्तत्राच्यते नवपमितिनिषेधाभावेकेवलाउत्तरार्धान्नोक्त विशेषावगतिःस्पात संधि अत्रप्रथमश्लोकेनप्रार्थितस्यकामार्थचोरेस्पोरक्षणस्यस्वोचिखित वैवियाणासमुद्गतरत्नजालवदक्षयत्वं विचिंत्यप्रतिवेयआ सेयःनिषेधाभासमाक्षेपंवुधा केचनमन्वते नाहेदूतीतनोस्तायस्तस्याःकालानलोयम केचिदलंकारसर्वस्वकारादयइत्यमाहुःन निषेधमात्रमाक्षेयः किंतुयोनिषेधोवाधितःसन अर्थातरपर्यवसितः किंचिदिशेषमाक्षिपत्तिस आक्षेपः यथादूत्या उक्तीनाहंदू तीतिनिधोवाधितलादाभासरूपःसंघटनकालोचितकैतववचनपरिहारेण यथार्थवादिखेपर्यवस्पन्निदानीमेवागत्यनायिको ज्जीवनीयेतिविशेषमाक्षिपति पथावा नरेंदमौलेनवयंराजसंदेशहारिणःजगत्कुटविनस्तेयनशत्रु कश्चिदीक्ष्यते अत्रसे देशहारिणामुक्तीनवयंसंदेशहारिणइतिनियेधोनुपपन्न संधिकालोचितकै तवववनपरिहारेण यथार्थवादित्तेपर्यवस्पन्सर्व जगती पालकस्यतवनकश्चिदपितात्रुभावेनावलोकनीयः किंतुसपिराजानोभृत्यभावेनसंरक्षणीयाइतिविशेषमाक्षिपति । कालोचिदकैतववचनलेनैवसंभाव्यमानत्वात् अपितुतत्कालीनसंध्यभिप्रापमात्रावगमःनिषेधेननुतत्परिहारयुक्त उक्तविशेषावगमइत्यनुभवसाक्षिकमे तत् सत्यवादिकंतक्तविशेषेवजनीयेहारभूतनतुन्देव विशेयरूपम चमत्कारित्वात अत्तरचनाहंदूतीत्यत्रवस्तुवादित्वादिविशेषाव्यज्यतइत्यलंकारसव रस्कारः वस्तुवादित्वमादिरभूतपस्यनादृशो विशेषइति तदर्थदति एतेन नाहंदूतीतिपूर्वोदाहरणेमपिव्याख्याते अस्पचप्रभेदोतरमाह बाक्षेपोन्यानि कुरी-मायनयामरणसूचनहारेणगर्भितःव्यंग्यत्वेनातभावितःराततिराहितइत्यस्पार्यकयनं तदेवमाहुत्तिभिन्नत्वेसत्तिचमत्कारकारिनिषेधत्वसामान्य लक्षणदोध्य चं. इत्यलंकारचंद्रिकायामासेपानकार मकरणम् अाभासलदति विरोधस्य आभासले अामान तोभासमानले सत्तिविरोधाभासोनामालेकारः आभासतइत्याभासः ५१ विरोधश्च सावाभासश्चेतिमुत्सते ईषदर्थ कैनवासभानस्पापातरूपत्वमर्थातरपरिहार्यत्वरूपवोयते तयावैकाधिकरण्पेनप्रतीयमानयोः कार्यकारणत्वेना. गृह्यमाणयोर्धमयोरभासमानाऽ पर्यवसन्नविरोधवलक्षणंद्रष्टम शनिरशनिश्चतमुचैरिस्सादावत्तिव्याप्तिवारणायाय विशेषण अप्पलाक्षारसासिक्त रक्त नच्चरणयमिनिविभावनावारणायहितीयंपर्यवसिनस्पविरोधस्पदोषलादपर्यवसन्नत्वं विरोधविशेषणमितिदिक श्येतिहारो नयोरस्तीत्यर्थेविरोपः आक्षेपोन्गोविधीयतेनियेधचतिरोहिते गदगछसिचेत्कांततत्रैवस्पान्जनिर्मम अगतिविधिय॑क्तःमागाइतिनिधस्ति रोहितःकांतोद्देश्यदेशनिजजन्मप्रार्थनयात्ममरणसंसूचनेनग कृतः ययावा नचिरंममतापायतवयात्राभविष्यति यदिया स्पसियातसमलमाशंकयापिते अवापिनचिरंममतापायेतिस्वमरणसंसूचनेनगमननिषेधोगोकतः आभासत्तेविरोधस्य विरोधाभासदृष्यते विनापितन्विहारेणवक्षोजीतवहारिणी अन्नहाररहितावपिहारिणोहरावितिश्नेयमूलकोविरोधाभासःयया वा प्रतीपभूपरिवर्तिततोभियाविरुधमैरपिमेहतोझिमता अमित्रजिन्मित्र जिदोजसासयहिचारटकचारगय्यवर्तत ॥ मनोहारिणा वित्यर्थेनतत्यरिहार प्रनीयेति तस्मान्नलात्भयेनकलाप्रतिकूलनपैरिवविरुधर्मरपिभेटताभेदकारितात्यताकिमिपुत्प्रेक्षायस्मात्मनल अमित्राणां शत्रूणाजयचदपि ओजसामित्रस्परवेजयकृत अथवमित्रजिदेवनमित्रजिदित्तिविरोधः चारहरिरपिविचारेहरिर्पस्पत्तारः विगत चारदगितिचविरोधः विरो पने विरोधसमाधानरूपोत्प्रेक्षाशिरः प्रधान यस्पतादृशदस्पर्धःयतविरोधसमाधानात्मिकयामुखस्थितयोत्मक्षयाविरोधस्पोरयानमेवभग्नमित्तिकथमत्रविरोधालंका रतिकेनचित्सुमनसापिविमनसेवाभिहितं तदसारंविरोधभानमेनरेणविरुइधरपीत्साघुत्प्रेक्षापारावानुस्थानेनश्लेयमूलमाभासमा विरोधमुपजिप विरोध स्सागोत्सायाअर्थांतरानुग्रहीतायास्तसभाधानलेनषादव स्थितत्वादिति इसलंकारचंद्रिका याविरोधप्रकरणम् विभावनेति प्रसिद्धेकारणाभावेपिकार्योत्पत्निर्विभावनालंकारः विभाव्यतेकारणातरंयस्यामिति अत्यतेःकारणामा वश्पादआर्योवेतिसर्वत्रलक्षणसमन्वयोवोध्यः एतदेवतंत्रेणसकल विभावनाप्रकारसाधारण सामान्य लक्षणमाद्यप्रकारविशेयलक्षणेचवोध्य तवा घंदर्शितमेव हितोय तुकारणान्विताभावकथनपूर्वकं कार्योत्पतिकथनमित्युदाहरण विशेषवलादेवगम्यतइतिविविव्यनदापित प्रतिबंधकै सतिकार्योत्य: तिरूपेत्तीयप्रकारे तिव्याप्तेवारणायान्वितेति तत्रप्रतिबंधकस्पवस्तुतःकारणाभावरूपस्यक यनेपिन कारणान्वितत्वेनकचन मिति तन्निरासःप्रकार अत्रविरोधसमाधानोत्प्रेक्षाशिरस्कोविरोधाभासइत्तिपूर्वस्मानेकविभावनाविनापिस्या कारणकार्यजन्मवेत् ५ अप्पला झारसा सितंरक्वच्चरणयं अत्रलाक्षारसासेकरूपकारणाभावेपिरक्तिमाकथितः स्वाभाविकत्वेनविरोधपरिहारस्यथावा अपीतक्षीवकादेवमसंमृशामलावर अप्रसादितसूक्ष्मांबुजगदासीनानोरम अनपानादिप्रसिदेहेत्वभावेपिसीववादि निवई विभाव्यमानशासमयहेतुकत्वेनविरोधपरिहार ययावावरतनुकवरीविधायिनासुरभिनखेननरेंट्याणिना अ वचितकुसुमापिवलरोसमजनिरनिलीनषट्पराअत्रवालापुष्याभावेपिभृगालिंगनंनिवदंतत्रवरतनुकवरीसंक्रांतसौर भनरपतिनरवसंसर्गरूपेहेत्वंतरविशेषणमुखेनदर्शितमितिविरोधपरिहार हेतूनामसमग्रत्तेकार्यात्यतिश्चसामता अस्वैर तीक्ष्णकरिनैर्जगज्जयतिमन्मथःअवजगन्जयेसाध्येहेतूनामस्त्राणामसमग्रत्वतीक्ष्णत्वादिगुणवैकल्यं ययावा उद्यानमारु चोपिकारणान्विताभावस्यार्थतोगम्यत्वाकथनेतिअप्पलाक्षेति लाक्षारसेन यासमंतात्मिक्तलाक्षारसासिन पश्चान्न नसमासः तस्या कामिन्याः अपीतेति पपीता पानभून्याःक्षीवामता कादवा कलहंसापत्र तथा असमृष्टसमार्जनमून्यममल मेवरमाकाशयत्र एवमप्रसादिदेवस्त्रगालनकतकक्षेदप्रक्षेपार नात्यमाटनेतन्यसूक्ष्मलध्वंयत्रैवभूतंजगन्मनोहरनास दिल्यन्वयः परमार्थतस्तु शुद्धचित्येवकाव्यादर्शदृष्टःपार विभाव्यमानेति वर्गमानेस नोइताञ्चूनचंपकरेणवः कुरीवरेति वरतनोः केशपाशरचनासंपादकेन अतएवसुरभिनखेनराशाहतेन अवचित कुसुमालूनपुध्या पिलतातासक्तन्त्रमरासंजातेत्यर्थः हेतूनामिति अम चं.मयले तुतावच्छेदकस्यधर्मस्पतत्संबंधस्यवावैकल्पेसतिअस्वेरितिधर्मवैकल्पोदाहरणसंबंधवैकल्ये उदाहरति उद्यानेतिविलोचनेकर्मभूते उदस पति उड़ताश्रूणिर्वतीत्यर्थःक्रियतिधात्वर्थत्वाभिप्रायस्पर्शनस्पसंयोगरूपत्वात इमां हित्तीयप्रकाररूपांविभावना व्याजहारेति गुरगजातिक यादीनांयत्र वैकल्पदर्शन विशेषदर्शनापेवसाविशेषोक्तिरिष्यतइतिथेनव्यवहत्तवानित्यर्थः एतेनप्रथमप्रकारात हितीयप्रकारस्पवैलक्षपपेटुरूपपा उदनयंतिपथानामस्पृशतोचिलोचने अत्रवाष्योहमनहेतूनामसमग्रतस्पर्शनक्रियाकल्प माविशेषोक्तिरिक्तिदड़ी माजहार यतस्त्रप्रथमोदाहरणेमन्मथस्यमहिमातिशयस्ताहितीयोदाहरणेचंपकरेणूनामुद्दीपकतातिशयरूपश्चविशे घः रमाप्यतत्ति अस्माभिस्तुतीक्ष्णत्वादिवैकल्ल्यमपिकारणविशेषाभावरूपमितिविभावनाप्रदर्शिता कार्यात्पत्तिस्तृतीया स्यात्सत्यपिप्रतिबंधके नरेंद्रानवतेएजन्दशत्यसिभुजंगमःअत्रनरेट्राविषवैद्याःसर्पदंशप्रतिबंधकमंत्रौषधिशालिनःश्लेषे णग्रहीतात्तिसत्येवप्रतिवेधकेकाोत्सति यथावा चित्रतपतिराजेंद्रप्रतापतपनस्तव अनात्तपत्र मुत्सृज्पसातपर्वद्विषटणे अकारणाकार्यजन्मचतुथीस्पादिभावनाशखाहीणानिनादोयमुदेतिमहड़तं अत्रशरवत्वेनकमनीयाकामिनीकं टलंत्री निनादवेनतद्गीतेचाध्यवसीयतइत्पकारणात्कार्यजन्म यथावा तिलयुष्यात्ममायातिवापुश्चंदनसौरभ इंदीवरयुगाचित्रनि समितिवदन्नपास्त लक्षण्याभावेहिप्राचामलकारतरत्वेनकथनमपत्तानुपपन्नमेवस्पात अस्तिचस्वरूपतः कारणाभावकथनात्कारगतधर्मवैकल्प द्वारेणतहिपिसकारणाभावकथनेसहपसिहोविछित्तिविशेष प्रकारांतरास्वीकारेलाघवमितितुस्खीयलाधनोभावन मितिकृतमधिकेनकार्यात्यतिरिति प्रतिबंधके सत्पत्तिकथनंतृतीयाविभावना नरेद्रानिति नरेंद्रोवार्तिके राझिविषवैपेपिकय्यत्ततितिश्च:-असि रबड़एवभुनेगमः चित्रमिति प्रतापरावतपन: सरतिशि सूर्यःआतपत्रेनंतद्रहितम नानपत्र ...
.. सातपत्रेणसहितसातपत्रं उदितइति कस्पचिद्राजकुमारस्पषतायवर्णनं कुमारस्पेसूर्येउदित्तेसतिको एथिमावलयमंडलमेवकुक्लयं कुमुद मुलासमा मोति क्षत्रंक्षत्रियकुलंनभाति अथचनक्षत्रंभातीतिचित्रतथापरेषाराजकुमारणापाणिकमलानिमुकलीभवंतिसंचति अंजलिबंधातदाकृती निभवं तीत्यर्थः अविवेकीतिविवेकोविशेष दर्शनविश्लेषश्चतच्छून्यं परस्परसंश्लिष्टत्वात कुचयुगंकजगत्रयहंतुनामतिवेदःकर्णश्मणपः परिवयः यशनिकर स्वदाहत्त्वाकल्पतरुःअत्रयोविजयाकल्पतरो कोरणस्पपयोधेरुत्पति-घशेविभावनाजातेतिनोतु कदाचित कनकलतेवकनकलताकामि विरुडाकार्यसंपत्ति ईष्टकाचिहिभावनाशीताभुकिरणास्तन्वीहंतसंगाययंतितां अत्रतापनिवर्तकतयातापविरुद्धैरिदुकिरणे सापजनिरुता यथावा उदितेकुमारसूर्पकुक्लपमुखसतिभातिनक्षत्र मुकुलीभवंतिचित्रपरराजकुमारपाणिपद्मानि॥ यथावा अविवेकिकुवइंहिंतुनामजगत्र श्रुतिप्रणपिनोरक्ष्णोरयुक्तजनमारण पूर्वेदाहरणयो कारणस्पकार्यविरोधित्व स्वाभाविकंइहतुश्रुतिप्रणयित्वरूपागंतुकगुणप्रयुक्तमित्तिभेदःकार्याकारजन्मापिदृष्टाकाचिहिभावना यशःपयोगशिरभूत रकल्पतरोस्तव यथाचा जातालताहिशेनेजातुलतायानजायतेशैलः संप्रतितट्रिपरीतंकनकलतायोगिरिहयं जातं कार्यानि विशेषोक्तिःसत्तियुकलकारणे हृदिस्नेहक्षयोनाभूत्मादीयेज्वलत्पपि यथावा अनुरागवतीसंध्यादिवसस्तसुरु सराहो दैवगतिश्चित्रातथापिनसमागमः अभवोर्थनिष्यतेरसभाव्यत्ववर्णन कोवेदगोपशिभुक शैलमुत्पाटयेदिति ॥ ५ नी गिरिपमिवस्तनयं इत्यलंकारचंद्रिकायोविभावनाप्रकरण विशेषोक्तिलक्षयति कार्याजनिरिति पुस्कलेसहकारिसंपन्नो कारणेसतिप्रसिद्धकार णसमूहेमन्तीतियावकार्यस्पाजनिरनुत्पतिर्विशेषोक्ति विशेष स्पअनुत्पतिनिमित्तस्पोक्तिरवगतियंत्रेतिव्युत्पत्तेः अनुरागैति अनुरागोरक्तिमारतिश्प र सरोऽयेवती आज्ञाकरश्चपूर्वोदाहरणेनुतनिमित्ताइहदैवगतिविध्यस्पनिमित्तस्पोपादानादुक्तनिमितेतिभेदः इतिविपोषोक्तिप्रकरणम असंभवति करी कस्पचित्पदार्थस्पनिष्यतेरसंभावनीयत्ववर्यानमसंभवोनामानेकार गोपशिभुक:गोपालवालक-निंदायास्वार्थेवाकप्रत्ययःउहरेत अयमिति वारजलाना निलयः स्थानहष्णापिपासा अर्थाभिलाषश्चतलित चंचलीकृतंत्रितःआश्रितःमुनिरगस्त्यःएनेसमुदंक्षणात आसमंतात्यास्यत्तिइदकोजानीतइत्यन्व ५३ | यः कीदर्शनिजकरपुटीकासंपुटमेवकोटरविनंतहतं तयाताम्पत्तोग्लायतस्तिमयामत्स्यासकाराश्चयस्पर्वभूतमित्सर्थ इत्यसंभवालंकारप्रकरण विरु इमिति अदृष्टमित्यर्थःभिन्न देशत्व भित्राधिकरणत्वं विषजल हालाहलेव संगतस्पभावासांगत्पत्तदभाचो सागपे अजसमिति दमयंतीप्रतिहसोति अपंवारामेकोनिलयतिरत्नाकरतिश्रितोस्माभिस्तृष्णात्तरलितमनोभिर्जलनिधिःकएवंजानीतेनिजकरपुटीकोटरंगत क्षणादेनंताम्पतिमिमकरमायास्पतिमुनिः विरुइभिन्न देशत्वकार्यहेत्वोरसंगतिःविषजलधरैः पीतमूर्छिताः पथिका गनाःययोः कार्यहेत्वोर्भिन्न देशवंविरुईतयोस्तन्तिवध्यमानमसंगत्पलकारस्यथात्रविषपानमूर्छयोभिन्न देशत्वं यथावा अहोखलभुजंगस्पविचित्रोयवधक्रमः अन्यस्पदशतिश्रोत्रमन्यःप्राणैर्वियुज्यते क्वचिदसंगतिसमाधान निबंधनेनचारु तातिशयः यथावा अजस्त्रमारोहसिदूरदीर्घसंकल्पसोपानततितदीया श्वासान्सवर्ष त्यधिकं पुनर्पध्यानातवत्वत्रयता मवाप्पविरुद्धमितिविशेषणापत्रकार्य हेत्वार्भिन्नदेशवनविरुईत्तत्रनासंगतिः यथा भ्रूचापवत्रींसुमुखीयावन्न यतिव ऋता तावत्कटाक्षविशिरवर्मियतेहृदयमम अन्यत्रकरणीयस्पततोन्यत्रकृतिश्चसा अन्पतर्तुप्रस्तस्यताहरुकृतिस्तथा हदमयंतिवंतदीयानलसंबंधिनीदरमत्यत्तदीघा संकल्सोमनोरंथस्तपसोपानपरंपरांअजसं निरंतरमारोहसि सपुनर्नलः अधिकंश्वासानवर्षति मुचतीति यत्नत्तवध्यानातन्मयतात्वत्स्वरूपतामवाप्पेत्यन्वयःअत्रचतुर्यपादनासंगतिसमाधान वायेतिभ्रूचापवल्लीभूस्वरूपधनुर्लता यावदिति परिमाणायक्क्रतनियति आकर्षतीतियावत तावन्परिमाणहृदयभिद्यतइत्यर्थः अत्रहदयभेदधनुराकर्षणयो कार्यकारणयोनिदेशशत्वमेवदृष्टमि तिनासंगतिरलंकारः अन्यत्रेति अन्पत्रकतमस्यवस्नुनम्नतोन्यस्निनधिकरोया कृतिःकरणतदपिअसंगत्तिरित्यनुषच्यते तयाअन्यत्कार्यकर्तृप्रवृत्तस्यतविरुइकार्यकरगांततीयाअ संगतिः अपगत पारिजातंयसांस्ताद्यांवर्ग तयापारिजात तरुरहिता अश्याः कत्तवान एवेगोत्रायाः पृथिव्या उद्घाण्यपुरवराहावतारे प्रस्तोपिखंगोत्रा णोपर्वतानामु ददलानमकरोकतनानि सर: नेषोत्यापिता अपमूल काभेदाध्यवसायोस्यापितापथावेत्ति हेभुवनकवीरचील देशाधियसिंहसदृशम तवरखने नखेड़ितायेसपत्ता शत्रवस्त हिलासिनीनामभिनवा अदृष्टपूर्वाभूया भूषणानिभवति यथानेषुककणंजलकणमेवकंकणेवल यं भवती त्यनुयंगः अथेतिसमुच्चये ऊरुषुचपत्रयुक्तावल्लीसेवपत्रिकारचना करपत्रवेषुतिल युक्तकं जलमेवललारभूषणमितिमोह मिति हेअखिलेन्द अपारिजातांवसुधाचिकीर्षयांतथाकथाः गोत्रोदारप्रवृत्तोपिगोत्रो दंपुराकरोः असष्णप्रतिशकस्यसोपालंभक्चनेभुविचि कीर्षिततयात्तत्रकरणीयंअपारिजातत्वंदिविज तमित्येकाऽसंगतिः पुरागोत्रायाउद्दारप्रवृत्तेनवराहरूपिणातद्विरुइंगोत्राणी दलनखुरकुनेः कृतमितिद्विविधायिलेषोत्यायिता यथावा त्वतवदडितसपत्नविलासिनीनाभूषाभवेत्यभिन्वामुव नैकवीरनेत्रेषुकंकणमयोरुपत्रवलीवालेंद्रसिंहतिलक करपल्लवेघुमहिजगत्रयभुवामपनेतुमेतदादायरूपमखिलेश्वर देहभाजी निःसीमकात्तिरसनारधिनामुनैवमोहप्रवईयसिमुग्धविलासिनीनो अनायादाहरणेककणादीनामन्यत्रकर्तव्यत्वंत्र रजगवयवर्तिनादेहधारिणामोहमपनेतुराततरूपेकृष्णशरीरमादायमर्यादानिकांतकोतिरूपरससमुद्रेगामुनेवरूपेण सिमितिनोपन्यसे । संदरवीणोंमोहप्रवईयसी यन्वयः अत्रति अनयोमध्यरत्यर्थःयायोदाहरणेतिलक्षष्यानुगतिमित्यन्वयः भवतिनाभवत्यर्थनभवनेनेनियावर भा वनारूपा भवन प्रयोजकच्यापारस्यायतु अन्यत्रकरणीयन्येत्याधसंगतिकारहयो तरकयनमयुक्त अपारिनानामित्युदाहरणेपारिजातराहित्यचिकी यीरूपकारणस्याकार्येणपारिजात्तरहित्येनवैयधिकरण्योपनिवेधनेनप्राथमिकासंगति तोवलक्षण्यानुपपने पालेवनारमविषयतासंवेघनचिकीयाया कुटो सामानाधिकरण्येन कार्यमा प्रतिहेतुत्वान एवनेत्रेषुकंकणमित्यादीकंकणत्वनेत्रालंकारत्वयोर्वियोः सामानाधिकरण्यवर्णनाहिरोधाभास समुचितं र चवंगोत्रोडारप्रवृत्तोपोन्युदाहरणेविरुवाकार्यसंपनिर्देष्टा काचिडिभावनेयुक्तविभावनाप्रकारेणैवगतार्थवादसंगतिभेदातरकल्पनानुचिता मोमिया ५४ दावपिमोहनीवर्तकत्वमोहजनकत्याविरुद्धपोरेकत्रवर्णनाविरोधाभासएवेतिकैश्चिदुक्त नदसंगते उक्तसंवधेनचूिकीबीयाहेतुत्वासि नहिय दधिकरणकार्यचिकीतदेधिकरणमंत मोक्तसंबंधेनचिकी या कार्यहेतुत्वतीनिकसमत क्त वा अन्पत्र चिकीर्षितस्पापिप्रमादादिनान्यः करणेनयभिचारात अतएवैवंविधवैयधिकरण्यस्यविरुइत्वादपिनप्राथमिकासंगत्यंतर्भावसमवश्वस्तुनस्तु वियजलधरैः पीतमूर्छिताः पथिको भवत्तिनाभावनास्पाअन्यत्रकतिराक्षिय्यत्ततिलक्षणानुगतिःविषमवण्यत्ते पनघटनाननरूपयो केय शिरीषमटेगीवना वन्मदनजरअनातिमृदुलेनातिदुःसहत्वेनचाननुरूपयोरंगनामदनुज्वरयो घटना ययावा अभिलषसियदीदोवलक्ष्मी मृगादयाःपुनरपिसहदव्योमन्जसमालयाकं मुविमलमयविवंपारिजात्तप्रसनैः सुरभयवदनोचेलेक्वतस्यामुखेकपूर्ववत सतीघटनाअञ्चवदनलक्ष्म्पास्न किनाघटनेतिभेदः तिरूपकार्यस्योत्पत्तिरपरेवियर्ममते कीर्तिप्रसत्तेधवलाश्यामात गनाइन्यत्रेवनात्र कार्यकारणवैप्पधिकरण्यप्रयुक्तोविछितिविशेषेऽपित्तन्पत्रकतमस्यान्यत्रकरणप्रयुक्तरवेनिसहृदयमेवप्रमुव्ये एवेनेत्रेककरणमिस असत्सपिविरोधाभासेन्पत्रचमत्कारित्वेनक्लप्तालंकारभावाऽन्यत्र कतै यस्पान्यत्रकरणरूपाऽ संगतिरषिमनीयमानानशक्यानिराकर्नु एवेगात्रोद्वार पर लोपीयुटाहरणेगोत्रोहारविषयकप्ररत्नेगेत्रिोड्नेदरूपकार्य विरुद्धवाविरुद्दाकार्यसपत्तिरपिविभावनेत्पपिनयुक्तं गोनोहारप्रस्तत्रिो दनिवर्तक साभोवननविरुद्धत्वाभावात कचित्तदभ्युपगमेपिअन्यत्कार्यकर्नु प्रतेन तन्नाहरुहकार्यातरकरारूपासंगतिरपिमोहजगत्रयभुवामित्यादौवमा कारित्वेनलवात्मिकाननिवारयितुंशक्यने नचात्रापिमोहनिवर्तकान्मोहोत्पत्तेः सेवचिभावनेतिवाच्यं मोहनिवर्तकस्पमिहवप्रतीत:
अतस्वनविरोधाभासोपिविशेपोक्तिकथनंवत्रासंगतमेव नहिगोत्रोद्दारविषयकप्रतिरूपकारणसलेपिगोत्रोद्वाररूपस्पकार्यस्यानुत्पत्तिरित प्रतिमा यते किंतुविरुद्धकार्यासतिरेवेतिविभावनीयम् इत्यसैगत्तिप्रकरणम् विषममिति परस्परमानुरूप्यरहितयोः पदार्थ योर्यत्रघटनासंबंधोवयते तत्रविषमनामालंकार संबंधश्वसंयोगादिः उत्यायोत्पादकभावश्चतिसर्वप्रकारसाधारणमेतलक्षणवोध्यं अभिलयसीति अंकंकलंक संक्षा लय प्रक्षालय अयप्रक्षालनानंतरं नोचेतस्यामुर्ख कत्ववइतिवदेत्यन्दय वस्तुसती वस्तुगत्पाविद्यमानाचंद्रेति चेदश्चवदनलक्ष्मीश्तयों रित्यर्थः विरूपकार्यस्पेत्ति कारणविलक्षणस्वरूपस्सेत्सर्थ कृपाणिकाखन-प्रकमेणेत्तिप्रक्रमः परिपाटीस्वसजानीयकार्य गुणोत्सादकत्वरूपाधि अत्रकारणगुणप्रक्रमेणविरुद्धाच्छयामाइक्लोत्पत्ति कार्यकारणयोर्निवर्त्तनिवर्तकलेपंचमीविभावना विलक्षणगुणशा लिवेत्व येविषमइतिभेदः५ अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्चत दिशार्यसमुद्यमान भक्ष्याशयाहिमंजूयादृष्टाखलेनमक्षित दृष्टार्थ मुद्दिश्पकिंचित्कारब्धवतोनकेवलमिष्टस्यानवाप्तिः किंतुततोऽनिष्टस्पापिप्रतिलभश्चेत्तदपिविषमाययाभक्ष्यप्रेशपासपी पेरिकामाप्रवियस्पमूषकस्पनके वलभक्ष्यालाभः किंतुस्वरूपहानिरपीति यथावा गोपालइति रुष्ण चत्ररक्षीरवी छुपाश्रितामातस्तनक्षीरमप्पलभ्यत्व यारुते इदमर्यावाप्तिरूपेशार्थसमुचमादिष्टानवाप्तावनिष्टप्रतिलभेचोदाहरणे। रुद्धाकार्यसंपतिरितिपंचमविभावनाप्रकारेणाभेदमापाकाह कार्यत्ति अर्यविषमः उक्त विषमालंकारप्रभेदःतृतीयप्रकारमाह अनिरस्थापीति अपिर्भि नकमा दार्थसमयमात अनिश्स्पायाधिपिनतत वियममित्यर्थः अपिनाइशानवाप्तिसंगृहाते चकार पूर्वोक्तवियमसमुच्चयार्थभक्ष्यति हिमजषासर्पपेटिकायाभक्ष्यस्मा प्रयाप्रविएआग्मंघकस्लेन मक्षितइत्यन्वयः यतुप्रविशइत्यस्यागम्यमानतान्पृनषदत्वमित्तिकेनचिनदा भिनिवेशदुरवहदः यानुभवविकथनमित्युपेक्षणीयं अनिष्टस्यापिप्रति भइत्यनाप्पपिभिन्न कमोदोध्यः गोपालइ तिहेकृष्यावंगोपालइतिहनो उदग्धवाल्याश्रिन आश्रितः N Fटी-वयातुमातस्तनदुग्धमप्पलभ्यंकृत मुक्तिदानेनेतिभावःपूर्ववेशनवाप्तिरर्थगम्या इहत्त्वपिशब्दगम्पतिशेष इदमिति उदाहरणमितिच जातावेकवच च. नंदिवौतिभुविसोहकेयस्पमिहीपुत्रस्पासिंहस्सभपातदिवियाकाशेचेदमाश्रितवत्तःशशस्यमाश्रयस्याश्रयसाहित्तस्यत्तत्तःसैहिके याद्राहोयसे ५५ नित हेतन्वंगिय श्येत्यन्वयः परेति परस्यानिष्टावाप्तिरूपोयइटार्थ इत्यर्थः तदुभयंइष्टानवानिशवाप्नियंदिघक्षन्नितिदशाननोरावण मारुते हनुमनोवाले पुछंदाधुमिछत्ते वालमादोप्यदीपयत्तिस्मत्यर्थःप्रत्येकमपीति अपिनाइष्टानवाप्तिसमुञ्चिताया अनिशवानिर्विपमपदेनान्वयःस अनर्थपरिहारार्थरूपेशार्थसमुद्यमानदुभयंयथा दिविश्रितवतद्रसैहिकेयभयाइविशशस्वपश्यत्तन्वेगिसाश्रयस्पततो भयेअत्रनेकेवलेशशस्पस्वानर्थपरिहारानवाप्तिःकिंतुसाश्रयस्पाप्यनथीदा तिरितिदर्शितं परनिश्प्रापणरूपेार्थसमु घमात्तदुभये यथादिधक्षनमारुतेचीलतमादीप्यद्दशाननः आत्मीयस्यपुरस्श्वसद्यौदहनमन्तभूत पुरस्सवेत्येवकारेणपरानि शुप्रापणाभावोदर्शितः ॥ ५ ॥ अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्चेतिश्लोके निष्टावाप्नेरपिशब्दसंग्रहीतायादृष्टानवानेशप्रत्येकमपि विषमपदेनान्वयः ततश्चकेवलानिष्टप्रतिलभः केवलेष्टानवाप्तिश्चेत्यन्यदपिविषमपल्लक्षितंभवति तत्रकेवलानिरप्रतिल भोपया ५ पद्मानपत्र रसिकेसरसीरुहस्पकिंवीजमर्पयिनुमिछसिवापिकाया कलाकलिनिगदिदनकृतज्ञमजेस्थित्वाहरि) मुच्चीयतेविषमपदेनविषमपरामर्शकेनतत्यदेन तथाचतात्पर्यवलाद्वारमावर्तनीयमितिभावःयत्वनिष्टस्पेवतव्यतिमुखस्सेत्तवैवलक्ष्मी ॥ दुत्तराषिशब्दसमुञ्चित्तायादृष्टानवाप्रथानोतिनेवान्चयोनततत्पदयरामटेनविषमेणव्युत्पतेरितित्तत्यागेवापिशव्दान्वयव्याख्यानेननिरस्त वेदितव्य पति दयिताप्रतिनायकोक्तिः पद्मस्पातपत्रछत्रतत्ररसिकेतन्विवापिकायांसरसीरुहस्यपद्मस्पकंदमर्पयितुं किमितीछसि यता हेयज्ञेकलियुगरूप, काल इदंजगत कृतवनभवति ततः किंनत्राहदसरसीरुहंस्थित्वातविमुखस्पलक्ष्मीहरिष्यतिनत्वन्यस्याइत्यर्थःखिन्नोसीति विभूम-धारयोमःवदन्स गोपेषुशिथिलोभुनीयस्ससः भरणशैलभारेणभुनावका वितताविस्तीणीवाहवोयेषांतथाभूतेषुसत्सुहसन अति नवभरभुग्नत्यनेनवागतास्थिसंधिभंगस्पानिष्ट प्राप्त साक्षा टुपात्तत्वात्मागचूर्णीभावगी पहाररूपायाश्वस्फुटंगम्पमानतात्कयमिष्टाप्राप्तिगोत्रमित्युच्यतइतिवाच्यं अस्थिसंधिभंगस्पा शब्दार्थत्वात भगवान शथिल्याप्रयुक्तभाराधिन वक्रतायात्रस्पशब्दोपात्तस्पचक्लेशविशेषानाधायकत्वेनानिष्प्यपदेशानहखात सुहद्भूतानांगोपानामनिरप्राप्तीहास्सा नुपपतेश्वअतएवनसर्वोगचूणीभावोपिगम्प गर्वप्रसत्यभावाचनतदपहारोपि यतश्विरकालशैलधारयाजन्यत्रमयेरिजिहीयागो पानी प्रवृत्तिरि अपमानपत्र लिमयापद्मवीभावापेकृतवत्यातलाभोऽस्त्येव किंतुमुखशोभाहरणरूपोत्कटानिश्प्रतिभा केवलेटानवा प्तिर्यथा विन्नोसिमुंचशैलेविमुमोवपमितिवदत्सुशिथिलभुजःभर गावितत्तवाहुयुगोये हुसनहरिर्जयति अत्रययपिशे लस्सोपरिपतनरूपानियावाप्तिरपिप्रसक्तातथापिभगवत्करबुजसंसर्गमहिनासनिजातेति शैलधारणेरूपेष्टानवानिमात्र। यथावा लोकेकलंकमपहातुमयमृगांकोजातोमुखेतवपुनस्तिलकछनेन त्रापिकल्ययसितविकलेकरेखानार्यःसमाश्रितज नहिकलेकयंति अत्रानिश्परिहाररूपेशनवाप्तिःययावा शापोप्यदृष्टतनपाननपद्मशोभेसानुग्रहोभगवतामयिपातितोय कल्लेदहनपिखल क्षितिमिधनेहोवीजमरोहन ननीदहन करोति ॥५॥ अपरानिष्ट प्रापणरूपेष्टानवाप्तिः हावगम्यतइतिनिरक्यलोकति हेतन्विलोकेसि ईकलंकमपहननिवारयितुमृगोकस्तवमुखेजातः तत्रापिपुनस्तिलकमाजेनकलंकरेखीत्वंकल्प पसिकरोपि हियस्मान्नार्यःसमाश्रित्तजनस्वाश्रितजनकलंकिन कुर्वेतीत्यन्त यः शापोपीतिगयायांप्रमादतोहतपुत्रेणतापसेनत्वमपिपुत्रशोका मरिष्यसीतिशापेदत्तेतप्रतिदशरथस्पेपमुक्तिः अष्टपुत्र मुखपेकजशोभेमपिभगवतात्वयापातितःअयशापोपिसानुग्रहोभवति रखनुनिश्चितइंध नैरिदोदीनोदहन कृषिपोग्पाक्षितिदहनपिवीजांकुरजननीकरोतीतिरोतः॥॥परेति परस्पदशरथस्यानिश्पापणरूपयदिष्टेतस्पानवाप्तिरीता पसस्येत्यर्थः कुतस्त्राहसतइति नियुक्तःप्रेषयितुः %3D ..
कु. टी. पतीतिमोरमूढत्व एवंविधायामाप्तत्वबुद्दे: विधेर्दैवस्पविपाक परिपाकंफल मितियाक्त भानुरिति हेहोभानुः सूर्यःभक्चरणकिरणोभायालोभास्वीय चं. किरणसमूह निशामुप्रभातपर्यतेप्रताप्य रात्रीसूर्यकिरणानामग्रीप्रवेशातापयित्वाततस्मिन्किरणो करेहुतवहादोः सकाशाइतेसतिर ५६ कतादानात मंदसतापासनक्षणमात्रेणलुप्तरागेनलोहित्येसत्यनुदिनं तापभजतीत्पन्वयात्वहकेति हेहरेअयंविधुःपर्वणिपूर्णिमाया अंबुज स्वतोऽनिष्ठस्यापिमुनिशापस्पमहापुरुषार्थपुत्रलाभावश्यभावगर्भतयादशरथेनेरत्वेनसमर्थितत्वात् पत्रकेनचित्तष्टसिध्य थनियुक्तेनान्येनानियोक्तरियमुपेक्ष्यखस्मैवेष्टसाध्यतेतवापीशनवाप्तिरूपमेव विषम यथा ये प्रतिप्रेषितादूतीतस्मिन्नेवल यंगता सरव्यः पश्य नमोदयमविपाकवाविधेरमुं तस्मिन्नेवलयंगतेतिनायके दूत्या स्वाछंद्यदर्शितं यथावा नपुंसकमितिम जात्वाप्रियायै प्रेषितमनः तत्तुतत्रैवरमतेहता पाणिनिनावयं एतानिसर्वथैवेशनवातेरुदाहरणानि कदाचिदिष्टावा तिपूर्वकेतदनवाप्तिर्यया मदीयेवरदराजलवे भानुर्निशामभवदंत्रिमयूखभालोभात्यताप्पकिरणोत्करमाप्रभात तो इतेहत्तवहाक्षणलुप्तरागेतापभजत्यनुदिनसहिमेदतायः यथावावदकसाम्पमयमवुनकोशमुद्दाभंगाततत्सुघुममित्र करोपलालब्ध्वापिपर्वणिविधुःक्रमहीयमानःशसत्यनीत्युपवितश्रियमाभुनाशा अमायनोंकेसूर्यकिरणानौरात्रिय निप्रवेशनमागमसिहं सूर्यस्यनिजकिरणेषुभगवचरणारुणिमप्रेझयातहलेतेवामन्नौप्रतापनंपरिकल्प्य तेषामुदयकाल स्पकोशः कुरुननःसएदाजरूपभोडाररहनस्पमुद्रामुकुलीनादोनद्रावतस्पभगेनातारहीतातत्सुषमातत् शोभायैस्लाद येमित्रकणःसूर्यकिरणाः सुन्दरपाणयश्वतेषामुपलशालाभेजत्व हास्यको तिलस्वापिकणहीयमानःशीपमाणःसन अनीत्याउपचिताप्रहाश्रियंपामुनाशोयस्पास्नाश मंतिकथ्यतीत्यन्वयायनि पागमसिहेतस्मा दिवा निरादित्य दिशातिवावादित्यस्तमितिश्रतिसिहप्रवेशतत्कृतसकतंतेषाकिरणानामनौप्रतापन रूपंपरिकल्प उत्प्रेक्ष्य ॥
एवनेपकिरणानामरुपिमान भारतत्वंच अरुणिमानुनिरूपंपरिकल्य्यइनिदर्शिनमित्पन्चयः । एवमपिमहत्त्वेन सूर्यपरिकल्प्प तकिरणस्पचंद्रानुप्रवेश पास्वमिदंसुटत्यागेर्ययोक्तवि पोषणविशिष्टस्पचंदस्पर्शरूपेचपरिकल्पइत्तिदर्शितमित्यन्वयः वत्लालेति एतन्नामकभूपालवच्छत्रुनगरेसे चरती भित्रीप्रकीर्णनिरत्नान्यादाय उरुतरामहत्तीयावदिगंगार स्पर्शकालातिस्लयामाकुलांगीतपरिश्री खंडकापशकलेक्षितामुकुलीभूतनेत्रा दृश्यमरुणिमानंचतप्लोइतनाराचानाभिवानिसंतापनप्रयुक्तारुणिमानुरर्तिपरिकल्पसूर्यस्पमहताविषयले नतात्कालिके यावाप्तिरितिदर्शिताहितीय श्लोके चंद्रस्पभगवन्मुखलक्ष्मी लिसमानस्पमहत्वेनभित्रशब्देश्लेषवशात्सूर्यपरिकल्प नकिरणस्यकमलमुकुलविकासनेचंदानुप्रवेशनेच सुहत्याणेभगवन्मस्खलक्ष्मीनिधानको शाहमुदामोचनपूर्वकंततो गृहीतभगवन्मुखलक्ष्मीकस्सतयाभगवन्मुखलक्ष्पाचंदप्रसाधनार्थचंद्रस्यस्पंचपरिकल्पनावतापिप्रयत्नेनपोर्णमास्यामे वभगवन्मुखसाम्यरूपेष्टप्रापिनीयतेनसार्वकालिकेतिदर्शित कचिदिशानवाप्तावपितदवाप्तिभ्रमनिवधनविछितिविशे षः यथावा वल्लालक्षणिपालत्वदहित नगरेसंचरंतीकिराती रवान्यादा पकीगान्युरुत्तरखदिगंगारशंकाकुलांगीशिस्वाम श्रीखंडखेडतदुरिमुकुलीभूतुनेवाधर्मतीश्वासामोदप्रसक्तैर्मधुकरपटलेधूमशंकांकरोति अभूतानिसंपादनोद्योगात संपादनालाभेऽपितलाभःभ्रमोपन्यास मुखेननिवःसमस्याहर्णनंयत्रयोरप्यनुरूपयोः सानुरूपकृतसङ्ग्रहारेणकुचमेडने फूकारकर्वतीसतीभ्वासपरिमलेनप्रसक्तोगतर्भमसमूहैघूमोकोको तीत्यन्तयः प्रभूतेति बहलेत्यर्थःप्रथमविषमप्रतिद्वंदीदसमंययावा एतेषुनसर्वेयून्यायोत्पादकभावस्पसंवेघगर्भघुप्रभेदेषुकार्यकारणयोःक्वचिद्धिलक्षणगुणालिवेनानुरुषाभावान कचिञ्चेशोत्पादकत्वेनाभिमतस्य कारणस्पेष्टानवाश्यनिशवातिस्पकार्यणानुरूप्पाभावात्माभान्पलक्षणसमन्वयोवोध्याइत्यलंकारचंट्रि कायाविषमालेकारः सममिति ९ ॥
कुरी अनुरूपपोरिसनंतरसेवघस्पेनिशेषःपरस्परमनुरूपयोःसंबंपरसवर्णनेसमनामालंकारःसनस्थान शशिरडमंडन चंदकलाभूषणहरचित्रमिति चं. अत्रचित्रवतशब्दयोवी माविस्मयातिशयद्योतनायपरिणत पक्तस्फीति-समृदिरातस्माः फलसमकवलनकलनक्षणचातुर्पत कोविदःपति ५ तासारूप्पमपीति कार्यस्पकारणेनसारूप्यमपिसमालंकार नीचेति नीचप्रवणतानीचासक्तता जलजायाःसमुद्ररूपजलाज्जातायाः उचिनेति। जलस्पताशावादितिभावःदवेतिघनता मेघस्पतीवलवर्षणेःशमयति हियस्मात्सोपिदवदहनोपिवमेवखोत्पादकविनिर्दहति तथाचकार कौमुदीवतुहिनाभुमंडलजागवीवशशिखंडमंडन पश्यकीर्तिरनुरूसमाश्रितात्वाविभातिनरसिंहभूपत्ते चित्रचित्रवतवतमहानि। मेनहिचित्रजातोदैवाचितघटनासंविधाताविधाता यन्त्रिवानांपरिणवफलस्फीतिरासादनीयायच्चैतस्पा-कवलन कलाकोविदः काकलोकःपूर्वस्तुतिपर्यवसायीद निंदापर्यवसायीतिभेदः५ सारूप्पमपिकार्यस्थकारणेनसमविदुर नीचप्रवणतालक्ष्मीर्जल जायानवोचित्ता इदहितीयविषमप्रतिबंदिसमं यथावा देवदहनादुत्यत्रोधूमोघनतामवाप्पवर्षस्तं यच्छमयत्तितयुक्तंसो पिचदवमेवनिर्दहति यथावा यादीहालाहलातभुजादत्तहस्तावलेवावाल्येशभनिदिलमहसाक्दमैत्रीनिरूढ पोदाराहो रपिमुखविषेणांतरंगीकृतोयः सोयचंद्रस्तपत्तिकिरणेसमितिप्राप्तमेतत् पूर्वत्रकारयास्वभावानुरूप्पकार्यस्यात्रागेतुकतदीयदु ष्टसंसर्गानुरूप्पमितिभेदः स्पोत्याट्कनाशकलात्कार्यस्वापिधूमस्यतयात्वमुचितमित्यर्थःआदाविति विरहिण्याइयमुक्तिः सोयचंद्रमा किरणैस्तपतीत्सेतत्यानन्यायप्राप्तमित्यर्य: सकायादोहालाहलस्पेणहुतभुजाग्निनादत्तोहरतावल नोयस्यसनिटिलललाट तत्संवधिमहसानेवाग्नि ना वड्यासंवद्दयामेव्यानिरूढःप्रसिद्धःप्रौदायुवाराहोर्मुखसेवेधिभिविषैरतरंगीरुतः ग्रहणकालेसंपकी तिशपादतरंगतोमापितइत्यर्थः अक्का यस्थतापस्यकारणीभूतचंदगतदुरसंसर्गानुरूपत्वभेदोत्तरमाहविनेति अनिष्टविनायमर्थक मुद्यत्तस्तमिहिरपिसममित्पनुपायोपयदर्यमिनिपा पश्चासावर्थश्चपर्थः पुक्तइतिवारगनिवारणवारणोगजश्वयुक्तोनस्सादपितुस्सादेवेत्यर्थः शोभनदतिक्वचिसाठःसाधुरेव भपिसंरहीतस्य अपिशब्दसंग्रहीतस्पनर्मवचनंपरिहा सवच अष्टावाप्तिःश्लेषकल्पितावोध्याइयार्थप्रतीति रितिदष्टार्थत्वेनप्रतीतिरित्यर्थः अप्रतिहतइति अनिरस्पेशभिन्नत्वेनजानकालेऽनिटलेना । प्रतिभासादितिभावः॥५॥ उच्चैरिति गनेरट नंनदारोहणपूर्वकंगमने इहत्वन्नगरे उषितोस्मिताकतवानस्मितदेव मत्यार्यमानमेव उनादनंदूरनि रसनमेवउच्चरटनेप्रतिमालेभयसेप्रापयसिहियस्मात महातासेवाविमनानभवतीतिमुखेततिः ततोदूरनिरसनरूपा नरपरिग्रहेगांविषमाल विनानिष्टचत्तत्मिदिर्यदर्थकर्तमुद्यमः युक्तोवारणलाभोयंस्यान्नतेवारणार्थिनः इदंसममनिष्टस्याप्यवाप्तिश्रेत्यर्यसंग्रहीतस्पत्रिति घस्यापिविषमस्यप्रतिइंद्रियावाप्तिरनिष्ठस्याप्रसंगाच अजगजार्थितयाराजानमुपसर्वतंतदोवारिकैवार्यमाणप्रतिनर्मच नमुदाहरणं नचाननिवारणमनिरमापन्नमित्यनुदाहरणशंकनीय राजहारिक्षणनिवारणसभावितमितितदंगीकृत्यप्रवृत्त स्यविषमालंकारोदाहरणेविवातर्कितोलटानिष्टापत्यभावात किंचयत्रातर्कितोत्कटानिसलेश्नेयमहिम्नाष्टार्थत्वप्रत्तिपतिः तनायिसमालंकारो प्रतिहतएव ५॥ उञ्चनजैरटनमर्थयमानश्वत्थामाश्रयन्लिहचिरादुषितास्मिराजन उच्चाटनत्वमपिलभ यसेतदेवमामधनैवविफलामहताहिसेवा अत्रयद्यपिच्यानस्ततोस्तुत्पानिंदाभिव्यक्ति विवक्षायांविषमालंकार तथापिप्राथ मिकस्ततिस्पवाव्यविवक्षायांसमालंकरोन निवीयते एवंपवेष्टावानिसदेविश्लेषवशादसतोनिथार्थस्यप्रतीतिस्तत्रापिसमाले कारस्फूमानिंदापापर्यवसानंरतेनवैषम्यस्पनिंदास्पस्याजस्ततिविषयत्वेनन याऽपवादतिनिरस्तीदेयमस्पनिंदामूलचेनतद्रूपत्वाभावादिति दृष्टा वाप्तिमत्वेपि वास्तविकेष्टार्थप्राप्तिसत्त्वेपिनक्षतिरिति अनिष्प्रती तेराभासरूपत्वेनापर्यवसानादितिभावः शास्वमितिनदेव नखल्वेव एकपर खेनेत्युपलक्षणेवतीयाएकपदसोपलक्षितंय इस्तसदातरपरस्पांतरमित्यर्यःअतरंचवास्तविक पदव्युत्यतिकयनेनदर्शितमेव श्लेषलव्धेति ॥ कारस्यनक्षतिः कु- दी. नेतानव्या असतीवकतीऽविद्यमानायाइशवाप्तिस्तत्यतीतिमात्रेणसम्पनजारेदाहरणमपिगते अधिगतमात्रपदेनानियावाप्तिप्रतीतिव्यवछेदः च. युक्तीवारणलाभोयमित्यत्र किंचिदनिशस्पउच्चरित्पश्चोत्कटानिष्ठस्पप्रतीतिरुवाददाहरणानरमाह यथेनि नायिकाप्रतिनायकस्पोक्ति हेतन्वित पःशोभनगत्यैवभवतीतिसत्यययस्मादजंकमलवुयुजलेयुर्विप्रतीक्षतेताशंसतत्वातपःकृत्वात्वत्पदरूपेजन्मनिसमतेभ्यःकमलेभ्यः कमनीय सुंदरसत रूगनिंशोभनांगलिमनुभवतीत्यन्वयःअकमलस्पोत्तमलोकरूपगतिप्राप्तयेतयस्पतस्तदलामेरिपोभनगमनस्यगतिशब्दश्लेषवलादिर यथा शस्वन्नखलुकर्तव्यमितिपित्रानियोजितः तदेव शस्त्रंशतवान्वितराजानलंधिता अत्रपितुराज्ञानलेषितेत्यनेनविरोधालंकारा भिव्य त्यर्थनखल्वित्यत्रपदयविभागात्मकरूपांतरस्यापिविवक्षायाःसंखेपिनम्वलनातीतिनखल्वित्येकयदेनवासदतरपर रूपांतरमादायसमालेकोप्यस्येव श्लेयलधासदिष्टादाप्तिप्रतीतिमात्रेणापिगतमुदाहरणं यथा सत्यतपःसुगौयत्तस्वीवुषु रविप्रतीक्षेसत अनुभवतिसगतिमवत्वसदजन्मनिसमस्तकमनीय विचित्रतत्प्रयत्नश्चेहिपरीतःपलेल्या नमेतिसंतस्लाम यादपिलधुसमुन्नतियथावा ५ मलिनयितुंखलवदने विमलयतिजगंतिदेवकीर्ति मित्राल्हादेकर्तुमित्रायद्रुातियता पोपि अधिकपृथुलाधारदाधेयाधिपवर्णनं ब्रह्माडानिजलेयत्रतत्रभांतिनतेगुणाःअत्यत्रमहाजलौघे नेतानिब्रह्मोडानिवुद्ध नप्रतीतेरियावाप्तिप्रतीतिमात्रनवनिश्प्रतिभासोपीतिउत्सलकास्वंटिकायोमदकल्यानी साधारस्पातिविशालत्वप्रयतत्रनमातीसाधेयांना मालेकारः विचित्रमिति फलेछयाविपरीतःप्रयत्नश्चेद्विचित्रनामालंकारः विपरीताचरणमितियावत नमनीति नमीनवंतीत्यर्थःसमुन्नतिउच्चता मनिनयिमितिमलिनीकर्नुमित्यर्थः विमलयति निर्मलीकरोति जगतित्रिभुवनानिमित्रसहमित्रः सूर्यश्व इतिविचित्रालंकार अधिकमिति थुलादा धेयापेक्षायाविशालादाधारदाधेयस्याधिक्रवर्णनमेकोधिकालेकारा युगातेति सुगौतकालेप्रलयेप्रतिसहतःस्तस्मिनलयप्रायिन आत्मासविलासरूव प्रया गुणानामाधिस्वर्णित चोयेनतादृशस्पकैरभहिपः श्रीकृष्णस्पयस्यातनीजगतिभुवनानिविकाशसहितययास्यानया आसप्तस्थितानि तत्रतस्माननी तपोधनस्पनारदस्पाभ्यागमासंभवोयासांतामुदःप्रीनयोनमम रिन्यन्वयः पृथ्विनि विशालादाधेयायदाधारस्पाधिक्यतयाधिक किपदिदि अपरिमितमित्यर्थः वाक शब्दएवब्रह्मास्यंचपरमेश्वरंप्रतिभक्तस्पानिअसे वाधेति अकरेपर्यः अहोइत्तिमाति समातिमानुमशक्यःअपरिमितःअत्रभुवनत्रयोदरेनन्वाधारयोःशब्दब्रह्मभुक्नोदश्योरपस्ततत्वेनाप्रशंसनीय वातदाधिपवर्णनमयुक्त मित्याशक्याह अत्रेति नचात्राप्रस्ततपशेमा शंकनीया प्ररूतस्याप्पभिधानादिति स्यचाधारधेयान्पत्तरस्पतनारप्याधिक्यत ययावा अहोविशालंभूपालभुवनत्रितयोदरं नातिमातमशक्योरिपशोराशिर्यदलते अत्रयद्यप्युदाहरणहयेपिकियहाब्रह्मेति अ होविशालमितिचाऽधारयोःप्रशंसाक्रियते तयापि ननुत्तेनसिहवलनयोः शब्दब्रह्मभुबनोदश्योगुणयशोरायधिकरणलेनाधि कसैप्रकल्येयेवप्रशंसाक्रियतइतितत्पशंसाप्रस्तुतगुणयशोशिप्रशंसायामेवपर्यवस्पति अल्पतुसूक्ष्मादाधेयाचदाधारस्पसक्ष्म ता मणिमालोमिकातेऽयकरेजपवटीयते पात्रमणिमालामयेार्मिकातावदंगुलिमात्रपरिमितत्वात्सूक्ष्मासापिविरहिण्याक रेकंकणवतप्रवेशितातस्मिन जपमालावलंवतइत्युक्त्यानतोपिकरस्पविरहकापपीदनिसोक्षदर्शितं यथावा यन्मध्यदेश। दयितेसक्षमलोलाक्षिदृश्यते मृणालसूत्रमपितेनसंभातिस्तनोतरे अन्योन्यैनामयत्रस्यादुपकारः परस्परं त्रियामाशिनामा जनमित्तिसामान्यलक्षणंवोध्यं इत्यधिकालंकारयल्पमिति यदितिसामान्येनपुंसकंवायेक्षयासूक्ष्मीदाधेयादाधारस्यसूक्ष्मतायत्तदल्पनामालंकारः मणोनि मणिपंक्तिरूपाऊर्मिकायेगुलीयकंदेकरे यद्यविरहावस्थायांजपमालायतइसर्थः वटशब्दस्यगुटिकापर्यायवात अतिसक्ष्मतायाधेयभूतमान लापेक्षपापिसक्षमता यदिति हेचंचलाक्षितवमध्यनागादशियसूक्ष्मंदृश्यतेतात मृणालमत्रमपितवस्ननयोरंतरेमध्येनमा नीत्यन्दय इत्यत्सालंकारः अन्पोन्पमिति यत्रपरस्परमुपकार स्यात्तत्रायोपनामानंकार त्रियामाराक्रिपयेति उवाक्षःउर्ध्वनयनःप्रयापालिका प्रपादानाधिकलाकाचिदनिता चिहनिलाय शशीभातिधियाम In क. टी. पारोजन्नधारा नसुक्ष्मा अति प्रपा पलिकायाःयिकेनोपकार कृतइत्यन्वयःम्बासयोत्पादिवपापालिका याविशेषणसंपादनेन करणभृतेन स्वैप्रपा चं. पालिकयापिपथिकस्योपकारः कृतान्यन्वयःयतुम्बमुखावलोकनमभिनयंत्साइत्यत्रम्व शब्दस्पप्रयापालिकाचोधकत्वमेवन्याय्यनयांयवोधकत्वं य ५. हिमायण घटकन्वेनस्खनिजादिपाव्दारपतानहाँधकाइतिसुन्यनिरितिकश्चिदुक नदयुक्तं मुख्यविशेषणघटक स्पेवसनिजादिशब्दम्पमुख्य विशे प्यमात्रगामिन्वव्युत्पत्तेः य यादवदनस्यपुत्रः स्वमातभक्तइत्यादीखशब्दस्यनाशपुत्रगामित्वेन तु गुणभूत देवदत्तगामित्व अतरवेशछलएवं पथावा पयोधीक्षःपिवत्संवुपयिकोविरलांगुलिःतचाप्रपापालिकापिधारांविननुतेननु अत्रप्रयापालिकायाःपथिकेनस्वासा तपापानीयदानव्याजेनवहुकालस्वमुस्वावलोकनमभिलपेत्याविरलोगुलिकरपात्तश्चिरं पानीयदानानुत्तिसंपादनेनोपकारः कृतःतयाप्रपापालिकपापिपानीयपानव्याजेनचिरंवमुखावलोकनमभिलषतः पथिकस्पधारातनूकरण तश्चिरंपानीयपानानु वृत्तिसंपादेनोपकाररुतःअत्रीमयोपाराभ्पोस्वम्वोपकारसद्भावेपिपरस्परोपकारोपिननिवार्यते ॥ विशेषःस्मातमाधारवि नाप्पाधेयवर्णनं गतेपिसूर्यदीपस्थास्तमन्दिनितत्करः यथावा कमलमनभसिकमलेकुवलयमेतानिकनकलतिकायांसाच सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरंपराकमंत्र्यवाघेसूर्यस्पप्रसिद्दाधारस्पाभावेपितकराणामन्यत्रावस्थिति रुकाहितीयेभसः निजतनुस्वछलावरपवापोसंभूताभोजशेभाविदधदभिनवोदंडपादोभवान्याइत्सनाभवन्मयोगत्वंदूषणमुदाहृतमम्मटभहै काव्यप्रकाशिकायो अन्यत्र तुनस्वविशेष्यगामित्वनियमःखाश्रितानांनिप्राणामयणन्नकःस्वाज्ञाकारिगाभृत्यानामयेकल्पवृक्षत्पादोव्यभिचारत नचैवस्वदाररतानाविप्राण महभक्त इसत्रमदीयदाररतानामितिप्रतीतिःस्पादितियाच्यं तात्पर्यस्पनियामकलेनापत्यभावादिति इसन्पोन्पालंकार विशेषइति ख्यातंत्रसिंह तदुक्त विनाप्रसिहमाघारमाधेयस्पव्यवस्थितिरिति झिंदति नाशयति नकर सूर्यकिरणाः रात्रावादित्यस्यानोप्रवेशश्रवणाहीयस्थलेंकमलमिनि यत्रकमलल्लादिनामुखादेरध्यवमानं वाध्यकुवलयेनेत्ररातानिकमल कुवन यानि कनकलतापायांकामिन्या साचकनकलनिकाचनिपाः ॥ यनं आपलयं प्रलययर्यतदिवमितिदिवमुच्यानानामपियेयामनल्यगुणगणयुक्तागिरआकल्पपर्यंत जगनिभुवनान्निरमयतीत्यन्वयः प्रभेदातरमाह। यदीतिततीयंप्रकारमाह किंचिदिति किंचित्पदायारंभणाशकास्पवस्त्वतरस्पतिःकरणचसःविशेषत्वामिनिष प्रतियारकोक्तिः सुरदिनि उत्करः प्रसिहाधारस्याभावेपिकमलकुवलययोरन्यत्राव स्थितिरुकाक्कचित्प्रसिदाधाररहितानामाधारांतरनिर्देशविनैवा प्रलयवस्थिने वर्णनंदृश्पते यथा दिवमप्युपंथातानामाकल्पगुणगणायेयारमयतिजगतिगिरः कथमिवकवयोनतेंवद्याःअत्रकवीनामभावे पिनगिरामाधारांतरनिर्देशदिनवाप्रलयमवस्लितिर्वर्णिता विशेषः सोपियोकवस्त्वनेकत्रवपते अंतर्वहिःपुरः पश्चात्सर्व दिक्ष्वपिसैवमे यथावा दयान्नापयातोसिदिक्षसास दृश्यसे वत्सरामगतोसीतिसंतापेनानुमीयसे किंचिदाभतोशक्यवस्व तरकृतिश्चसः त्वांपश्यतामपालधकल्पवृक्षनिरीक्षण यथाचा स्फुरदतरूपमुत्पत्तायञ्चलनेलोमजतानवद्यविद्या विधिना समजेनवोमनोम विसत्यसदितावहस्पतिश्च त्रायेराजदर्शनारंभणकल्यवसदनरूपाशक्यवस्वतरकृतिःहितीयोराज समारंभेणमनोभवादिसटिस्पाशक्यवस्वंतर कृतिःस्याद्याघातोन्यथाकारितथाकारिक्रियेनचेत पैर्जगत्त्रीयनेहतितेरेवकुसु मायुधः यद्यसाधनलेनलोके दगतंतल्केनचित्तद्विरुइसाधनंकियतचे समाधान यहायसाधनतयाकेनचिदुपातंतदन्येनतत्यति मनापरूपोचलनोनिर्यस्पेत्पर्यःउक्तविशेषणत्वासजनाविधिना विनवामनोभवादिःसम्जेष्टइतिनत्यमित्यन्वयःअत्रचोक्त देहिनातहिरुइसाध भेदत्रयान्यतमान्फ्लक्षणयोध्य इतिविशेषालंकारस्पादिति नथाकारित कार्यमाधनवत अन्यथाकारितकायविरुइकार्यसाधनचेत क्रियेतनदायाचानोलेका रस्यादित्यर्थः येरितियः काटाक्षविचमादिभिर्जगत्मीयतेनुपतिनवकुमुमायुशेतीत्यचराविरूपाक्षप हरस्प जयिनी विजयकारिणीःवेस्तो । नक्रियेतवेत्सोपियाघातःतत्राय उदाहताहितीयोयया केर भदानरमाह सोकर्येणेति कारणस्पानुगुण्याधिोनेत्यर्थःनिवहाकविर्णिता कार्यविरोधिनी पराभिमतकार्यविरुद्दादयेति दिविजयायप्रस्थितराजानप्रतियु वराजस्मोक्ति वालन्यतोमयिदयायोराज्यस्थापनस्याचेतदातस्मादेवहे तोरहत्तचापरित्याज्यएवकिंतुस्वेनमहनेतव्य इत्यर्थः अर्यादितितीपंचमी अन्न ६ पयास्पसमयं तेइत्यनेन अन्पेनवरकाजैत्रेति जयसाधनेत्यर्थःलुब्धति तयैवशैकया दारिशंकयैव ननुनिश्चित यत्र पूर्वार्धनुब्यस्पदानाभावसाधकत्वाभि मत्त दारिदपशंकास्पपूर्वपक्षनिरूपणंदातुतसैवविरुहदानसाधकत्वेनसंमतेतिपूर्वविरुहपक्षनिरूपणमुत्तराई यद्यपिदारिदयस्यतात्कालिकत्वन जन्मा शादग्धमनसिजीवयंतिदृशेवयाः विरूपाक्षस्यजयिनीस्तास्तुवेवामलोचनाःसोकणनिवहापिक्रियाकार्यविरोधिनी। दयाचेदालइ तिमय्यपरित्याज्य एवते कार्य विशेषनिध्यादकत्तयाकनचित्संभाव्यमानादर्थादन्येनकार्यविरोधिक्रियासोकर्येण समर्थतेचेत्सपियाघातः कार्यविक्रियायोसोकर्यकारणस्यसतर्गतदानुगुण्ये यथाजैत्रपात्रोन्मुखेनराज्ञायुवराजस्यराज्य एवस्थापनेयत्कारणत्वेनसंभावितवान्त्येतत्प्रत्युनतहिरहस्यसहनयनस्वकारणतयायुवराजेनपरित्पागस्पायुक्तत्वं दर्शय तासमर्थते यथावा लयोनविसजत्यर्थ नरोदारियशकया दातापिविसजत्यर्थेन येवननुशंकया पत्रपूर्वोत्तरोईपक्षप्रतिपः सरूपेकयोचिड्चनेइनिलक्षणानुगतिःगुफ कारणमालास्याययात्राकप्रात्तकारणैःनयेनश्रीः श्रियात्यागस्त्पागेनविपुलयशःउ नरोत्तरकारणभूतपूर्वपूर्वःपूर्वपूर्वकारणभूतोतरोतरावस्तुभिःकृतागुफाकारणमाला यायोदाहता द्वितीयोयथा भवनिनर बरीणवेनचशंकाभिन्नातयाप्पभेदाध्यवसायान्नलक्षणसमन्वय इतिवोध्येसामान्पलक्षणपू काःपापात्यापंदारिद्मसंभवं दारिद्रमप्रदानेन वंवदन्पमतपटि तमनुसंधेयमितिदिक इतिव्याघातालंकारः गुंफइति स्वनेत्यर्थः कैस्तत्राह यथेति प्राक्वप्रतिवमा प्रांतेनेअनतिकम्येतिययाप्राकमा नंयानिकारणानित पूर्वपूर्वप्रतिकारणरुत्तरोत्तरंप्रतिकारयोश्चत्पर्यः एवैचोत्तरोतरेत्यादिव्युत्क्रमेणानिधानमुदाहरणक्रमानुरोधेनेतिज्ञेयंतिकारण नस्मादानपरोभवेत - गहीनति वक्ष्यमाणयाग्रहीतमुक्तरीत्यानिवहार्यपंक्तिरेकावलिरलकार नेत्र इति तस्यभूभुजइतिसर्वत्रसेवध्यत्ते दोस्तभयो जस्तंभयोदोन्नित्तमाटोल। नययोस्लादोलनावितिपोटेदोलादोलनयारस्तोनिविग्रहःरवमुकुरोरत्नदर्पणःदिकालेति दिक्कालात्मभिमुल्यायस्याकाशस्य विभुतापश्चात्राका विशेषेणयोनतेमयः यत्रवचंद्रे अमुय्यमर्यस्यकिरणाअमृतरूपाभवतिसरचंद्रोयासामपाराशेःसमुदादभूत यश्चाग्नितामामपोषितभवात भु.च गृहीतमुक्तरीत्यार्य श्रेणिरेकावलिर्मता नेत्रेणीतविश्रांतेकदाभदोलितो दोस्तभोजानुपर्यतप्रलेवनमनोहरौ जानुनीरत्न मुकुराकारतस्यहिभृभुजः उत्तरोतरस्यपूर्वपूर्व विशेषगभावःपूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरविशेषणभावोवागृहीतमुक्तरीतिः तत्रायः प्रकारउदाहताहितीयोयया दिक्कालात्मसमवयस्यविभुजायस्तत्रविद्योततेपत्रामुख्याधीभवंतिकिरणाराशेःसयासामभूत पस्तत्यित्तमुषःसुयोस्यहवियेयस्तस्पजीवातवेवोढायहणमेयमन्मथरिपोस्ताः पातुनोमूर्तयः दीपके कावलीयोगान्माला दीपकमिष्यत्ते स्मरेयादयेतस्यासेनत्वयिकत्तास्थितिः अत्रस्थितिरितिपदमेकंस्मरणतस्याहदयस्थिति रुत्ता हृदयेन लयिस्थितिः कृतेत्येवेवाकाहयान्वयि प्रतोदीपकं गृहीतमुक्तरीतिसझावादेकावलीवेतिदीपकै कावलीयोगपयावासयामाग णमांगतेनभवताचायेसमारोपित्तदेवाकर्णययेनयेनसहसायद्यत्समासादित कोदंडेनशराःशरैररिशिरस्तेनापिभूमडल तनत्व भवताचकीर्तिरतुलाकीयांचलोकत्रयंत्यत्रयेनयेनसहसायद्यत्समासादितमितिसंक्षेपवाक्यस्थितमेकं समासादितपदकोदंडे रपित्तमितिकोशान पश्चयजमान उयस्तप्रातःकालेषुअस्यचन्हे विषहविनायभवति यश्चवायुः प्राणस्पस्तानशण्इत्यादिषुयट्सपि स्पयजमानस्यजीवातवेजीवनौषधायभवति यस्याश्चथियागुणं गंधण्यवायुदानाए तामन्मपरियोहरस्पाशमूर्तयोवोपुष्मानया वित्पन्वयः प्रत्येकावली मालादीपकमिति मालादीपनामालंकारःएकमितिवाक्य हयान्वयीत्यनेनानितं अतइति एतावन्मानेगादीपसादृश्याहीपकननुप्रागुतदो विवरणवायु पकालकार .. गरी कताकतानासाहपृय स्पगम्पन्चेतरंगीकारादिनिभाव. मंत्रापतिको दंडेनधनुषाशयःसमासादिताः शरैः शत्रुमस्तकं ममासादिततेनशत्रुमस्तकेनापिभू । मन देनभूमरलेन त्वंपालकासमासादितःभवनाकोतिरासादिताकीयाचलोकत्रयेसमासादितमित्पधेगेणान्धयः तिमालादीपक सारत्तिम मारोनामालेकार तस्सारूधातःतरिति विष्णोरंतः उदरे त्रयाणालोकानांसमाहारस्त्रिलोकी सोपिरिष्णुरपिफणिनानागानामीश्वरेशेयशेतेनिद्रा । नवदुचित्तलिंगवचनविपरिणामैनावेतीतिदीपक शरादीनासुत्तविशेषणभावादेकावलोचेतिदीपकैकारलीयोगः५ उत्तरोत्तरम कपः सारत्यभिधीयते मधुरंमधुतस्माच्चसुधातस्पा-कवेर्वचः ययावा अंतर्विष्णोस्त्रिलोकीनिवसतिफशिनामीश्वरेसो पिशेनेसिंधोः सोप्पेकदेशेतमपिचलकयो कुंभयोनिश्कार धतेखद्योतलीलामयमपिनभसि श्रीनृसिंहक्षितीदत्वत्कीर्तेक नीलोत्यलमिदमपिच प्रेक्षणीयविभाति अयनाध्यगुणाकर्षः अमाध्यगुणोत्कर्येय या तृणालघुतरस्तूलस्तूलादपिच या चकवायनाकिन्ननी तोसीमामयेप्रार्थयेदिति उभयरूपोयया गिरिर्महान् गिरेरधिर्महानन्धेर्नभोमहत नभसापिमहहह्मा ततोप्याशागरीयसी अब्रह्मपर्यनेषुमहत्त्वेश्नाध्यगुणःप्रकृतार्थत्वापायामश्लाघ्यगुणः यथासंख्यक्रमणेवऋमिकाणांसमन्च यःमित्रविपतिचजयरंजयभंजय यथावा कारण किंप्रपन्नानिविषकन्यारवंतिया नत्यज्यतेनभुज्यत्तेपणेनधनानियता यमुक्रमालेकारतिकेचिव्याजःपर्यायोयदिपर्यायेणेकस्याने कसंश्रयः पन हागताचं कामिनीवदनीयमा अत्रैकस्यको ति मोपिशेयोपिसिंधोरेकदे पोतिष्तीतिशेष तमपिसिंधुमपिकुभयोनिः अगस्त्पःचनकासमा भिनीवदनसाहपयस्य क्रमेणयाचंद्ररूपा रपीतवान अयमगस्पोपिनभसिगगनेखद्योतशोभाधते इदंगगनमपिप्रेक्षयायमं दचकीत भूयर्णनीलोत्पल विभातीत्यन्वयः तूल कार्पास प्रकृतार्याशाया प्रकृतार्थस्पायामापा पादतिसारालंकारावधासंख्यमिति कम्किा गोकगीकानोपदाचानी तेनैवक्रमेणान्चयोययासव्यं नामालंका नेकाधारसंश्रयणंपर्यायः र शरणमिति रुपनधनानिपत नत्यत्यते नितिनामनिशरणप्रयन्नानियच्चनभुज्यते नकिवियद माश्यतात्तिकमरगान्चयः केविहामनादयः इतिययातायात कारः पर्यायति यर्यापयाक्रमेण अनेक संश्रयाः अनेकाश्रितत्त्वं तदुक्तं एवक्रमेणानेकस्मिन् पर्यायइति पद्ममिनि रात्रीपद्मसको चातत्यागः॥ अतएवत्यागेन पूर्वसंश्रयणाक्षेपादे व श्रोणीतिजघनवधस्तनुत्तोकृशतात्यजतिमध्यभागतासेवते आश्रयानि वक्षःस्यन्नं कुवसविवत्ता कुचसहितत्वंधत्तेवकत्वहितीये अत्रपूर्ववक्षसोड द्वितीयत्वावगमात्ययायसंभवीजया-अहितीयलं द्वितीयरहितत्वमनुयमत्वकत्वेनाध्यवसितंएवं चोदाहरणइयेषिपूर्वाधारसमाश्रयणंगम्य उत्तराधा यद्यपिपास अयणकंटतोनोक्तं त्तयापिपप्रमुल्लेतितत्सरित्सागोक्त्याप्राक्तत्संश्रयाक्षेपेणपर्यायनिर्वाहः अतएवोणीबंध स्त्यजनितनुतासेवतेमध्यभागः पन्योमुक्तास्लरलयतयःसंश्रितालोचनाभ्यांधत्तेवक्षःकुचसचिवनामहितीयतुवकतहानगा गुणविनिमयः कल्पितोयोवनेनेत्यनपर्यायकाव्यप्रकाशदाजहारसर्वत्रशादःपर्यायोयया नन्वाश्रयस्थितिरियतवका लकूटकेनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा प्रागणवस्यहदयेपलक्ष्मणायकंठेघुनावससिवानिपुनःखलानोसर्वोपर्ययुदय पीयः संकोचपयायोयथा प्रायश्चरिखावसुधासुशेषांछायामुविम्यततस्तरूणां प्रीदिंगतेसंप्रतितिग्मभानौशैत्यशनैरतरपा मयासीत् अत्रशैत्यस्सातरोत्तरमाधारसंकोचात्सकोचपर्यायःविकासपर्यायोयथा विवोटरावरागस्तेतन्निपूर्वमदृश्यत अधु, नाहत्येप्पेषमृगशावाक्षिदृश्यते अत्ररगस्यपूर्वधारापरित्यागेनाधारांतरसंक्रमणमितिविकासपर्यायः एकस्मिनयद्यनेकदा रममाश्रयण शावमिति सर्वत्रसर्वाधार समाश्रयणाशे नन्निति कालकूरउत्तरोत्तरविपिपर्यायःसोयिसंमत्तः अधुना पुलिनतत्रयस्रोतः मुरुरं पदम्यानंयस्यांतारशीयमाश्रयस्थितिलवकेनोपदिसंन्वयः दये अभ्यंतरेअवसइतिशेय:अयानंतरयल स्मणोहरस्पकरे अपना नरितिसेवधःमुहःसंकोचविकासामिश्रित प्रायइतिशेन्यप्रायोऽशयावसुधाहेमने चरित्वात तोवसंतेतरूणांछायासुवित्रम्यसप्रति ग्रोमेनिम्मभानौसूर्य पोहिमा गत्यप्राप्तेसतिशनरपांजलानामात्तरभ्यंतरे अयासीलग- निस्मार्थ विवोस एवेत्तिनियोफलमदशेनोरेगगोरक्तिमा सराजनि॥
कुरीअनुरागश्चरायःरागः व्यत्ररम्यभेदेप्यभेदाध्यवसायादेकले यत्तुराकमबंधनाशोनरमपरम वधसत्येवन्नाके पर्यायपदप्रयोगान भोगावधइतिप्रकाशोदाह चं. नितवैवरष्टत्वाञ्चविंवोटएवेन्यजपर्यायकथनम युक्तमितिकनचिटुक्तं तत्प्रकाशएवविवोत्युदाहरणोपर्यायसमर्थनातभातल पनमिवोपेक्षणी ययानकारि परिभाषितानाशादानालाकमवहारविसंवादस्याकिंचित्करत्वाञ्चेतिदिभेदातरमाह एकस्मिन्नितिपर्यायणेत्यनुवर्तते एकस्मि नाधारक्रमेणपद्यनभवतिसोपिपर्यायालेकार:समतइत्पर्यः पुरेति अस्माकमित्यस्मदीयोश्चेतिहपोरपिवहुवचन पुरेत्यनेनस्यू लो तीतकाल यथावा पुराभूदस्माकंप्रथममविभिन्नातनुरियननोनुवंप्रेयान्वयमपिहताशा प्रियतमा इदानीनाथस्त्ववयमपिकलत्रंकिमपर हतानाप्राणानांकुलिशकठिनानां फलमिदं अदपत्योःप्रयममभेदः ततःप्रेयसीप्रियतमभावःततोभार्यायनिभावः इत्याधेय पर्यापःपरितिर्विनिमयोन्यूनाभ्यधिकयोर्मियःजग्राहकेशरंमुत्काकटाक्षात्सरिपुश्रियं ययावा तस्यच वयसोजटायु यास्वर्गिणः किमिवशव्यतेधुना येनजर्जरकलेवख्ययात्रीतमिदुकिरणोज्वलयशः परिसंख्यानिषिध्यैकमेकस्मिन्वस्तुर्य त्रणं स्नेहक्षयःप्रदीयेषुनवालेषुनतभुवा ययावा विलंघयंतिश्रुतिवर्षयस्पालीलावतीनोनयनोत्यलानि विभर्तियस्याम पिवक्रिमापामेकोमहाकालजदार्धचंद: आद्योदाहणेनिषेधःशादःहितीयेत्वार्थःविरोधेनुल्यक्लयोर्विकल्पालंकृत्तिर्मतास यःशिराशिचापावानमय तुमहीभुजः अत्रसंधिविग्रहप्रमाणप्राप्तयोःशिरश्चापनमनपोसंगपदुपस्थितयोमुगपत्कर्तुमशक्य उच्यते तत्रापिप्रथमंतनुरविभिन्नाभूत ततीनुचितखंप्रियतमःवपनियतमा दानीतुत्वनाथःपतिःवयंभार्या इतोऽपरंकि मनिष्टमितिशेषःकु लिशंवत्र अनवप्रेयॉनित्येकवचनेन एकस्पेनपानवव्यज्यतेप्रियतमाइत्यादिवहुवचनेनैकरूपनतिरेकडेतिवोध्य इतिपर्यायः परि तिरि नि न्यूनाधिकयोमिथःपरस्परविनिमयःपरिनिराकार:जयाहेतिःकटासपूर्वकरकेशरमवारियो:श्रियंजग्राहेत्यर्थःतस्पचेति प्रवयसोऽति 0 योर्विकल्पः यथावा इंस्यजटायुगप्रविशेषस्पस्वर्गगतवतः किमिक्शोचनीयनकिंचितजर्जरंजीर्णतरकलेवरंशरीरतस्पव्य पोरवणेनसहयुहेत्यागस्तस्माद्याकीदारीरंदवापशोरहीतमित्यर्थः तिपरिस्त्यले कार परिसंस्मेति एकवस्त प्रतिषिध्यापरिस्मिन्वस्तुनोनियंत्रणनियमनपरिसख्यालंकारःस्नेहेति स्नेहलेलादिस्मिधाट्रमअनुरागश्चवातेषुवितेपुद्धि लंघयंतीनि यस्सामुज्जयिनीयुयो अतिःकर्ण वेदश्च वर्ममार्ग वक्रिमाणकोरिल्पवक्राक्परतीचमहाकालइतितत्रैवख्यातशिवलिंग इतिपरिसंख्या कारसंधिविग्रहप्रमाणेति संधिविग्रहयो कमतावोधकप्रमाणेत्यर्थः इनिविकल्पः कावहूनामिति युगपत् भावोभवनंनभाजावहूनागुफोनिबंधः पतत्पविरतवास्नित्यत्तिचकलापिनः अवकांत-कतातोवादुःखस्यातकरिय्यति प्रियसमागमश्चेन्नमरणमाशंसनीयमरणेतुननियसमा गमसमवइतितयोराशंसायांविकल्पःशवनायुगपनावभाजीगुफःसमुच्चयः नश्यतिपश्चात्यनित्रस्पनिवभवदियः अवि रोधेनसंभावितयोगपयानानाशादीनागुफनसमुच्चयः यथावा विनाणाहदयेत्वयाविनिहितप्रेमाभिधाननवंशल्पयहिदधातिसा विधुरितासाधोतदाकर्ण्यना शेतेशुष्यनित्ताम्यतिप्रलपतिप्रम्लायतिखतिभ्राम्यत्युल्लुउतिप्रणश्यतिगलत्युन्मुईतित्रुम्पति अत्र कासांचिकियाणा किंचित्कालभेदसंभवेपिशतपत्रपत्रिशतभेदन्यायेनयोगपविरहातिशयद्योतनायविवक्षितमिनिलक्षणा। नुगतिः अहंप्राथमिकाभाजामेककार्यान्वयेपिसाःकुलरूपंक्योवियाधनंचमदयंत्स, यत्रैकःकार्यसिदिहेतुत्वेनप्रक्रातस्त्रान्ये पियग्रहमहमिकयाथलेकपोनन्यायेनतत्सिडिकुर्वतिसोपिसमुच्चयः यथामदेयाभिजात्यमेक समयकारणेताहगेतरूपादिक र वर्णन मितियावतु समुझ्यालंकारः विधाणेति नायकं प्रतिइत्याइयभुतिःसाधोत्याहृदयविनिक्षित मपिनत्साधनत्वेनावतरतीति यया माभिधाननवंशल्पधारयेतीविधुरिताविरहविहलासानायिकायहिदधाति तदाकर्ण्यतामित्सन्चयः किं तदित्यपेक्षायामाह शेतेनिद्राति ताम्पति Hmmवजनिचलेति प्रणम्यति नैर्वल्मातिशयेनमृतप्रायाभवति गलति खेदातिशयात लुपतिक्षीणाभवतीति कामांचि दशयरचमणादीना क-टी- शतपत्रस्पकमन्नस्पपत्रशतंदनशतं अहंप्रायमिकेतिपूर्विकेन्यर्थःप्रहपूर्वमहपूर्वमित्यहपूर्विकास्नियामित्यमरः एक कार्यन्वयेएक कार्यसाधकत्वेन. च ममुच्चयानकारः अहमहमिकया परस्याहंकारेण अभिजात्य कुलीनत्वें समग्रंयुकलं प्रदानामति पछन्नगुप्तरप्रत्युपगतेादत्तियो नक्षयासत्यनिरु ६३ सकौगाभावः अभिभवोनिंदातहंधभून्या मानं अनु हाटनं सदसिसभायापरणकृताया उपकृत्तिः कथन अत्तःशास्त्र अवणे सर्वप्रथमांतानापुरुषमभि जातंप्रथयतीत्यनेनान्वयः अभिजातंकुलीनं प्रययतिकथयति इतिसमुच्चयालंकारः ॥ऋमिकेति क्रमिकाणामात क्रियाणामेककारकगताना प्रदानप्रछन्नग्रहमुपगतेसंन्नमविधिर्निरुत्सेकोलक्ष्म्यामनभिभवगंधाः परकथाःप्रियंकवामानंसदसिकयनचाप्युपकतेः श्रुतेत्य तासक्तिःपुरुषमभिजातकथयतिक्रमिकैकगतानानुगुफा कारकदीपक गळ्यागङ्तिपुनः पीयः पश्यतिष्टति यथावा। निदातिनातिभुक्तेचलतिकचभशोषयत्यंतरास्तेदीमत्पनेचायंगदितुमवसरोभूयायाहियाहि इत्युइँडैःप्रभूणामसकृद धिकृतैारितानहारिदीनानस्मान पश्पाधिकन्सरसिरुहरुचामतगैरपांगः आयादाहरणे तस्सपायस्पपायस्पकर्तृका स्कस्यैकस्पगमनादिस्यन्वयः हितीयेतुअध्यातस्पप्रभुकर्टकारकस्पनिदादिस्यन्वयइसेकसानेकवाक्यार्थान्वयेनदीपकला यापत्याकारकंदीपर्कप्रथमसमुच्चयप्रतिद्वंद्वीदं समाधि कार्यसौर्यकारणांतरसंनिधेः उत्तंटिताच तरुणीजगामास्तचभानु मान ययावा मानमस्यानिराकपादयोमपतिष्यतः उपकारागदिस्यैतदुदितंघनगर्जित केनचिदारीशितस्यकार्यस्थकारणा फानिवेधः कारकदीपकनामालंकारः तदुक्त सैवक्रियासुवदीयुकारकस्पतिदीपकमिति सेवस तरसन्निधानाचसोकर्यतत्सम्पगाधानात्म रुहृतिः पश्यति सार्ये टछतिमार्ग निद्रातीतिले अब्धिकन्येप्रभूणामयतदंडेहरि अधिकृतेहारपालरित्यसरूहारितांनत्त एवदीनानस्यान्सरसिरहा वतीनायरमपरिचितरपागेः कटाक्षः पश्येत्यन्वयः इतिकि प्रभुनिंद्रानीत्यादि अंतः अंत:पुरे अक्षःपाशेदीव्यतिक्रीडति भूयः पुनः छायासाहय मुख्यदीप कस्य प्रतिप्रकारणसभवादिनिभावः माधिः पनिइंडिविपरीतं दनिकारक दीपकालंकारः समाधिरितिकारणातरसंनिधेशात्कार्यम्यसकरवसमाधिरलंकारः उत्कंटिना नायकसमीयतुं मानमिति मा ननिराक मस्पापादयोःपतिप्पत्तोममोपकारायदियाभाग्येनेदंघन गर्जितमुदीर्णनातमित्यन्वयःसमुच्चयेकारणानांतुन्सकक्षत्वमिहतुत हि गरितमत्तुल्य कक्षत्वमितिप्रतिहहिवंतत्रत्यादिनादर्शितं इतिसमाध्यलंकारः प्रत्सनी कमिति बलवतः शत्रोःपक्षेपसातःपातिनिवदीयोयः पराक्रमस्तस्पत्पनी के नामा लंकारः अनीकप्रतिनिधिस्पत्ताद जेनेति उत्सला पांखजयकारिनेत्रानुसारिणी कन्यधाकतोतिरस्कृतौ अवतसत यातदुपरिस्थितसादधस्ताल्लत हितीयसमुन्जयप्रतिइंडीययसमाधिः तत्रवहूनाप्रत्यकसमानाखले कपोतिकान्पायेन युगपत्कार्यसाधनत्वेनावतारपत्रलेकेनका र्येसमारी शिते अन्यस्यकाकतालीयन्यायेनापतितस्पतत्सोकर्याधायकत्वमानंयत्रोदाहरणमुक्तंटितेतिउत्कंठेवप्रियाभिसरणेपुरक लंकारणनाथकारामममपेक्षते प्रत्यार दोहिनारीणामकालज्ञोमनोभवतिन्पायाते दैवादायततात्वंधकारेणतत्सोकर्यमा नमिति एवंहितीयोदाहरणेपियोज्ये प्रत्पनीकंवलक्तःपात्रोःपक्षेपराक्रमःजैत्रनेत्रानुगोकावुत्सलाभ्यामधःकृती यथावा म मरूपकीनिमहरनवियतेदनुप्रविष्टदृदयेयमिति त्वमिमत्सरादिवनिरस्तादयः सुतरोक्षिणतिखलुतामदनः एवंवलवतिप्रतिपझे प्रतिकर्तुमशक्तस्पतीयवाधनं प्रत्यनीकमितिस्थितेसाक्षात्प्रतियोपराक्रमः प्रत्यनीकमितिकैमुतिकन्यायेनफलति यथा मधुव्रता ५ कुपितः स्वकीयमधुप्रपापनानिमीलनेन विवसमाक्रम्पवलात्मुधांशशाकलकमकेवमातनोनि कैमुत्येनार्यससिद्धिःकाव्याथाए चिनियःममेति भुविभूलोकेमस्पस्याति योन्तवान तमित्रनुप्रविष्मनुरकदृदययस्यानुप्रविष्टेन्टदययस्यांवातादृगियमिनिन्वयिमत्सराटिकर लुनिश्चितनिरस्सादयोमदनस्दाक्षिणोतिक्षीणांकरोतीखन्वयः अत्रमत्तरादिवेतिक स्वपोउन्प्रेक्षासत्वेपितहेतुकप्रतिपक्षसंबंधिवाधनप्रत्यनीकानेका पविविकोविषयइतिवोध्य अतएवमम्मटभटेषित्वविनिर्जिनमनाभवरूपः मान्नसुंदर भवत्यनुरक्ताचभिर्युगपदेवशरैनापयत्यनुशयादिव निरिप्यते कारतादादत इ.टी वंचनायैवगतार्थन्चान्त्रेदमलकारतरंभवितुमहतीनिकस्पचिहचनमनोदय कैमतिकेति तत्संधिवाधनापेक्षयासाक्षातहाधनेविशेषादितिभावमा वंधियति ननगघः स्वकीयमधुप्रपारूपस्पपद्मस्पनिमीलनेन कुपित्तःसनसुधाशोर्विवेवलात्समारुप्यतस्पोकेमध्यभागेकानेकंध्रवमातनोतीत्यन्वयः इति मिनी मालंकारः के मुत्येनतिकै मुत्पन्यायेनेत्यर्थःकालंकाररूपार्यायत्तिःकाव्या पति-देडापूपिकेतिदडाकर्वणेतदवलेविनामपूपानामाकर्षण पयायसिइंतहदित्यर्थः यावर्तनायेतिलक्ष्यतावारणायेत्यर्थः अघरोयमितिबंधुजीव वंधूक पुष्पेतत्प्रभाहरत्वंधुभूतानाजीवानाप्रभाहरश्च। सजितस्त्वन्मुखेनेदुःकादा सरसीरुही अत्रसइत्यनेन पद्मानियेनजिता नीतिविवक्षितंतथावतोपियेनजितलेनपद्मानिजितानी तिकिमुक्तमभितिदंडापूपिकान्यायेनपद्मरूपस्पार्थस्पसंसिहिःकाव्यार्थीपतिः तोत्रिकाभिमता पतिव्यावर्तनायकाव्यति विशेषणं यथावा अधरोयमधीराक्ष्यावंधुनीवप्रभाहरन्यजीवप्रभाहर अन्यजीवप्रभातहरतीतिकिमद्भुतं वकी यहृदयभित्वानिर्गतीयौययोधरी हृदयस्यान्यदीयस्यभेदनेकालयातयोः समर्थनीयस्यार्थस्यकाव्यलिंगसमर्थन। जितोसिमंदकंदर्प मच्चित्तेऽस्तित्रिलोचनःप्रत्रकेदर्पजयोपन्यासोदकरविषयत्वात्समर्थनसायेक्षःतस्पमच्चित्तेस्तित्रिलो चनतिखातः करणेशिवसन्निधानप्रदर्शनेनसमर्थनकायलिंग व्यात्रिधर्मतासापेक्षनेय्यायिकलिंगच्यावर्तनायकाव्यवि शेषर्ण इवाक्यार्थहेतुकं कामलिंगेपदार्थ हे तुकै यया भस्मोडूलनभमस्तभवतेरुदाक्षमालेभुभंहासोपानपरंपरेगिरिम यखेतलक्षणमयुक्तं कैमुत्तिकन्यायस्पन्यूनार्थविषयत्वेनाधिकार्यापत्तावमाप्नेः यया तवाग्रेयदिदारियस्थितभूपद्विजन्मनां शनैःसवितुरप्पने तमः स्थास्यत्यसेशये अत्रशब्दैःशब्दमहिमाराजाग्रेदारिद्यस्थित्यपेक्षयासूर्यातमोवस्या नंदुःशकमेवेत्यवगतमपिन्यायसाम्यादापायने ननु केमुतिकन्यायेनेतिकेचिदुक्तं तत्रदेवक्तव्य केनचिदर्थनतुल्पन्यायवादीतरस्यापत्तिरपत्तिििन तदुक्तलक्षणमयुक्तं कावातीसरसिंहहामित्या - नाकातालयालहते भुसन्यायविषयार्थापतावमाप्नेः कैमुतिकन्यायस्पन्यूनार्थविषयत्वेनतुल्यन्यायत्वाभावादायादनाप्रतीतेश्शेति न चात्रकै मुत्यन्याय तामा–नत्वलंकारत्वमिति युक्तं अलंकारतत्वाभियुक्तानाप्राचीनानाभून्यत्तदयताया अपामरणसंभावपितमशक्यतात लोकमवहारपिकै मुत्यन्यायस्यचमत्कारित्वानुभवेनतेनै वन्यायेनतस्पालंकारतासिद्देश्व इत्यंचत्वदुक्तार्थाय सुदाहरणेवक्ष्यमाणःसंभावनालंकारोयोन्पेयंचयक्तिौरकल्प नमितियद्यानिशयोकिल्वेनो तः यद्यर्थीनिशयोक्तावापायापादकयोविपरीतार्थविश्रांतत्वमिहत्वापादकस्पसिइत्वमापाचस्पसभाममानवमितिवैचिनुत्तदवांतरभेदना आचारधनतोषितेनविभुनायुष्मत्तापासखालोकोछेदिनिमोझनामनिमहामोहेनिलीयामहे अनमोसस्यमहामोहत्वमप्र मिमितितत्समर्थनेसुखालोकोछोदिनीतियदाहेितुः कचित्यदार्थवाक्यापिरम्परसापेक्षोहेतुभावंभजतः य यावा चिकुरप्र कराजयतितेविदुयीमूईनियान्विभर्तिसा यमुनाप्यपुरस्कृतेनतत्तुलनामिछतुचामरेणक अत्रचामरस्पदमयंतीकुंतलभार साम्याभावेवियोम ईनियानिर्भतिसेतिवाक्यार्थःपमुनाप्ययुररुतेनेतिपदार्थश्चेत्युभयमिलितहेतुः क्वचित्समर्थनीयार्थस मर्थनार्थो वाक्यार्थपदार्थीहेतुः यथावा वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदंजन्मनिपुरापुरारेनकापिक्वचिदपिभवतप्रणतवान नम न्मुक्तः संप्रत्यहमतनुरप्यनतिमानितीशक्षतव्यतदिदमपराधयमपि अनावदपराधहयसमर्थनीय अस्पष्टार्थत्वात्तत्म मर्थनेचपूर्वापरजन्मनोरनमनाभ्यांवाक्यार्थभूताभ्याक्रियते अत्रहितीयवाक्यार्थऽत्तनुखमेक पदार्यहेतुःजापिसंप्रतिनमन्मु पाः साधकननुतहहि ततायाइ तिनतनामानिशकापीत्यलेविस्तरेणइत्यर्यायत्तिःसमर्थनीयस्यति समर्थनापेक्षम्पार्थस्य तइतिवाक्यार्थनकपदों समर्थनकामलिंगमलकार अतिरन्यासवारणायसमर्थनापेक्षस्येति यदालतरन्यासप्रकरणेवस्यमाणरीत्या सामान्य विशेषभावानिरिकननिवेश्पते सदानोपादे यमेवेतदितिवोध्य दुकरविषयत्वान दुकरविषयरूपवान समर्थनापेक्षस्पेत्यनंतरमर्थ स्पतिशेषनप्यायिकेति नैय्यायिकाभिमतलिंगस्थल पनावारणायेत्यः कुटी भस्माइलनेति संवोधनभुभमस्तितिशेयः ५ गिरिसुनादानस्पशिवस्मालयःप्रासादातदलकारभृतेसोपानयक्ते इपिसवोधने हेतिदैन्पविभुनाप्रभुरगशिवन। च. युप्माकपासपर्यापूजानत्सुखपालोकःप्रकाशस्तदुच्छेदके निलीयामहेवयमित्यर्थात चिकुरेति चिकुरप्रकरा के शकपाशाः विदुयीयडितामादमयनीय पुरस्कृतेनअनाहतेनपुरोभागेअनिहितेनव पदार्थश्च अनेकपदार्थश्च वपुरिति सुरपूर्वस्मिनक्वापिजन्मनिक्वचिदपिक्षणेभवतनप्रणतवानइतीदव पुषः शरीरस्पप्रादुर्भावादनुमितसंप्रतिनमन ननिकुर्वन मुक्ततनुरशरीर अहमग्रेव्यनतिमान्नतिरहितः समर्थनीय हेनुकथनेनोपपादनीय ग क्वचिसरस्परविरुदयोःसमर्थनीयपोरुभयोक्रमादुहेतुभावंभजनःयथा असोदातत्तालोलसदसहभावस्पतपसःकया नाविलंभेषश्वरसिक शैलदुहितुःप्रमोदवोदिश्याकपटवटवेषापनयनेत्रशेथिल्याभ्यायुगपदभियुक्त स्मरहरः अत्रशि वस्मयुगपल्लत्रिमब्रह्मचर्यवेघापनयनत्वरादनवर्तनेछ्योर्विरुद्दयोःकमागिरिजातीव्रतपसोसहिष्णुत्वंतत्संबायकौतुकं चेत्सुभावहेतुत्वेननिवहो कचित्यरस्परविरुद्दयोरुभयोः समर्थनीययोरेकएवहेतुःयथा जीयादेधितन्याधरस्सा मास्वादयन् मुरारित्र्य अंबुधिमथनक्लेशकलयन विफलंच अत्रविफलतसफरनखकलनयोरुभयोर्विरुईयारेक एवायु धितनयाधररसास्वादोहेतुः इदकाव्यलिंगेहेत्वलंकारतिकेविद्याज हेगोदावरिदे वतावकतटोद्देशेकलिंगः कविर्वाग देवीवहुदेशदर्शनसखीत्यत्काविरक्तिंगतः एनामर्णवमध्यसुप्तसुरभिन्नाभीसरोजासनेब्रह्माणंगमयक्षितोकथमसावेकाकि अस्पष्टार्थत्वात अस्पष्टहेतुकत्वात अत्रअनयोवाक्यार्थयोर्मध्ये हितीयवासार्थ अग्रेप्पनतिमानितिवाक्याथै अत्रापि अतनुलेपि नमन्मुक्त दूसस्या वापावादाह अनेकपदार्थोवेति असोदेति तपस्पतीमुमाप्रतिवद्वेषेणागतस्सहरस्पवर्णनाकपटेनयोर्वटोर्ब्रह्मवारिणोवेषस्तस्पापनयनत्यागेवरा शैथिल्पाभ्पायुगपदभियुक्त प्रातःत्वराशथिल्पहेतुगर्भक्रमणविशषेणयमाह तत्काले उल्लसन्प्रादुर्भवन्नसहभावोदुः सहत्वमर्थात गोर्यायस्य स्थास्पतिइत्यत्रबल ताहशस्यतपसअसोढासहनासमर्थः शोलकन्यायाः कयानावित्रभेषुविश्वासघुरामकश्चेति ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारवेयःजीयादिति अबुधस्तनयायालक्षमा अधरसमासादयन्त्रमुरारिजीयान सा वोत्कर्षणवर्तता कीदृपाःसमुद्रमथनक्लेशर वंविधांगनालाभास फलंकलयनजानन एतदधरमाधुर्यसत्पमृतस्पवैयाहिफलंचकलयन्नित्सर्थ हेगादा वरीत्यवार्णवमध्येत्यादिब्रह्माविशेषण स्पन्यसनेषारमोगुणति जयदेवेनोक्तमित्यन्वयः नावकतटोद्देशत्वदीयतीरभूमोकलिंगारख्यः कविःवहनी देशानादर्शनेसहचारिणी विरक्तिमुक्ति एनासरस्वती ब्रह्माणेप्रांतगमयन येत्तिसंवैधःकीदशेअर्णवमध्येसप्तायोमुरभिन्मुरिस्तन्नाभिकमलस्थने प्रायणकथगोदावर्याकर्तव्यमित्य संभाविनीयापिपादकस्पार्णवमध्येत्यादित्तद्विशेषणस्पन्यसनोपाख्योगुणइति श्लेषाषि घरमानार्थघटकार्थस्यवर्णनमितिश्लेषलक्षणमित्तिच जयदेवेनोक्तं वस्ततस्त्वत्रायिपदार्य हेतुककाव्यलिंगमेक्त्तनेदकामा वात् ननुसाभिप्रायपदार्थवाक्यार्थविन्यसनरूपात्यरिकरीत्काव्यलिंगस्पकिभेदक : उच्यते परिकरेपदार्थवाक्यायवलात्प्रतीक यमानार्थीवाच्योपस्कारकत्ताभजतः कामलिंगेत्तुपदार्थवाक्यार्थावेवहेतुभावभजताननुयद्यपिसवालोकोछेदिनीत्यादिपदा र्थहेतुककाव्यलिंगोदाहरणे अय्यनत्तिमानित्यादिवाक्यार्थहेतुककाव्यलिंगोदाहरणेचपदार्थवाक्पायवेवहेतुभावंभजतान यापियमुनाप्यपुरस्कतेनेतिपदार्थहेतुकोदाहरणेमच्चित्तेस्तित्रिलोचन इतिवाक्यार्थहेतुकोदाहरणेचप्रतीयमानार्थ स्पापिहेत कोयनुप्रवेशोदृश्यत्ते पभुनेतिहाविवेकवाभिप्रायगर्भ विदुषीत्यस्पप्रतिनिर्देशत्वालिलोचनइतिचकंदर्पदाहकतनीयलाच शविघटमानेन्यत्राकारप्रश्लेषःअविधमानस्पानुपपद्यमानस्पार्थस्पघटकउपपादकोषोऽज नेत्वाभिप्रायगर्भकंदर्यजयोपयोगितातस्यास स्पवर्णनषारख्योगुणत्यर्थः पदार्य हेतु के समस्तपदार्थहेतुकं पदार्थवाक्यायेतिहहःप्रतीयमानार्थःव्यग्यार्थः प्रतिनिर्देशान्दादिनि निर्दिपपत्ते उच्चार्यर नि निर्देश शब्दः तेनविपरीतार्थक शब्दतादित्यर्थःतस्प नाहशन्तोपलोचनत्वस्य तथाचोभक्त्रपरिकरालेकार सत्ताकारलिंगोदाहरणत्वमनुपपन्नमितिभा स्पतथापितनयोः AD- द: टो तयोःपमुनेत्याधुक्तोदाहरणयोःतदुत्पापितं परिकरोपपादित व्यंग्यस्यहेतुकोटादेवानुप्रवेशादितिभावःएवदेवविरणति प्रतीयभानेति वाव्यस्यैवेत्सेवका चेहसचितव्यग्पाहारकत्वनहीत्पादिनाविरतं तदमयमर्थः यदिपभ्वादिपदव्यंग्पकेशपाशसान्याभावादेरर्थस्पसाक्षादुपपादकं स्यात्तदात्रपरिकरएवस्पा ६६ नसाव्यनिंग नत्ववमस्तिपशुपदप्रतीताविवेकित्वमात्रेयासाभ्याभावस्योपपादनासंभवात किंतुतविशिष्टपमुपुरस्ततत्वाभावाएवसाक्षादुपपादक तितकोटिनिविश्व्यग्यकाव्यलिंगरूपस्पतगमेव व्यंग्यातरंतुनोतकाव्यलिंगगम्यमर्थोपपादकमस्लीतिनिरावाधमेवकाव्यलिंगमिति ननस्सयम परिकरराव किंतुतदुस्थापितकाव्यलिंगमपि प्रतीयमानाविवेकविशिष्टेनपभुनाप्पपुरस्कृतत्वस्पानेकपदार्थस्पप्रतीयमानकंदर्प दाहकत्तीयलाचनविशिष्टस्य शिवस्यचितेसन्निधानस्पचवाक्यार्थस्यवाच्यस्यैवहेतुभावात नहितयोवाच्ययोर्हेतुभावेताम्मान तीयमानंमध्ये किंचिद्यारमलियथासवाशुचिनिधानस्पत्पादिपदार्थपरिकरोदाहरणेसामुचिनिधानस्येत्पादिनानेकपदार्थन तीयमानं शरीरस्यासंरक्षणीय तथाचवाक्यार्थपरिकरोदाहरणेपयायोक्तविधयाततहाक्पार्थनप्रतीयमानंनाहव्यासइत्यादि तस्मात्समुनेत्यत्र त्रिलोचनइत्याचप्रतीयमानवाक्यास्वपदार्थस्यवाक्यार्थस्पचहेतुभागेपपादकत्तयाकाव्यलिंगस्पागमेव ॥ यथा यत्वन्नेत्रसमानकातिसलिलेमग्नंतर्दिदीवरमित्यनेकवाक्यार्थहेतुककाच्यलिंगोदाहरणेवन्नेत्रसमानकांतीत्यादिकानिइंदीवर शशिहसविशेषणानितेयावाक्यार्थानाहेतुभावोपपादकानीतितत्रवाक्पार्थहेतुककाव्यलिंगेपदार्थ है तुककाव्यनिंगमंगमितिनतयोः मोपपादकस्पकालिंगस्याप्युपपादकंवदमित्ताशयोदाहरति । यत्वनेत्रति एतत्यती पालंकारेप्रागुदाटतं अनेकवाक्यहेतुकेति पूर्वयादवयवा पार्थ त्रयस्पचतुर्थपादार्चहेतुत्वमितिज्ञेयं हेतुभावापपादकानीति इंदीवरस्य नेत्रसमानको तित्वविनापदादेरिव तदर्शनस्पदेवगतको तासाहपविनोदास हिष्णुत्वेहेतुत्वासभावादितिभावःसमाहितमर्थमुपसंहरति इतीति नया प्रमुनापीनि मनि तेस्तीत्यत्तयोः इतिकाव्यलिंगालंकारः प्रस्तुतव्यंजकतयेति 11 अषस्तु नाभिधानं युज्यतइत्यनुयज्यते एवमपि विस्रव्येति खलस्पविश्वस्ल घानस्योदोषःस्वस्पैववधायभवतियतोचीराणाकोपकारकः सिंहनिद्वापहारी नवतरू भंगजन्यध्वनि करिणोवधायययेत्यर्थःतददर्शनात उपमानलादर्शनात ननमहापुरुषारुतिरिवंगभीरेयमस्याकत्तिरिसादोसामान्यस्पाप्युपमानताहरेत्यरु चेराह उपमानतेतिइवायभावातात्पर्य भावाच उपमानतयान्वयस्पसामजस्येनाप्रतीतेरित्ययःदहापीत्यपिनाकाव्यलिंगसमुच्चयः प्रतीतिवैभवात् प्रतीति कापलिंगोदाहरणलेकाचिदनुपपतिः उक्तिरीतरन्यासःस्पासामान्यविशेषयोःहनुमानब्धिमतरदुष्करेकिंमहात्मनां गुणवहस्तु संसायातिस्वल्पोपिगौरवपुष्यमालानुषंगेनसूत्रशिरसिधार्यते सामान्यविशेषयाईयोरमुक्तिरीतरन्यासलयोश्चैकषतता पदप्रस्तुतंभवतितत्तश्च विशेषेषस्तुतेत्तेनसहाप्रस्तुतसामान्यरूपस्पसामान्य प्रस्तुतेतेनसहापस्नुत्तविशेषरूपस्पातिरस्यन्यसन मर्यातरन्यासइत्युक्तंभवति तवायस्य हित्तीयाईमुदाहरणद्वितीयस्पहितीयनेोकःनन्वयकाव्य लिंगानातिरिच्यते तथाहिउदाहरण हयेप्पप्रस्तुतयोःसामान्यविशेषयोक्तिःप्ररूतयेविशेषसामान्ययो कयमुपको तीतिविवेतवं नहिसर्वथैवप्रस्तुतानम्बय्यप्रस्ताभि धान्युनते नतावदप्रस्ततप्रशंसापामिवप्रस्ततव्यंजकतयाप्रस्तत्तयोरपिविशेषसामान्ययोः सशब्दोपात्तत्वान्नाय्यनुमानालंकार वप्रस्तुतप्रतीतिजनकत्तयातदिहमाप्तिपसधर्मत्ताघभावात् नायितालकारवउपमानतया विषधातदोषः स्वथायख लस्पवीरकोपकर नवतरुभंगध्वनिरिक्हरिनिद्रातस्करः करिणइत्यादिषुसामान्येविशेषस्पायमानत्वदर्शनेपिविशेषेसामान्यस्य क्वचिदपितददर्शनात् ५ उपमानतयातदन्दयेसामंजस्याप्रतीतेश्चतस्मात्प्रस्तात्तसमर्थकत्तयैवाप्रस्ततस्पोपयोगइहाधिवक्तव्यः दारूपप्रयोजनवशात् प्रयोजनस्पापिहेतत्वविवक्षयापंचमी उक्तवैलक्षण्यमुदाहरणनिष्ठतपादर्शयतिनहीत्यादिनादत्यादिकामलिंगोदाहरणेविअथे। सापांतरन्यासोदाहरणे युप्रस्ततस्पसमर्थनार्थितनास्तीतिसंवैध शरदाशशीके उपगृढे यालिगितेसतिअयानेजरंशांतास्तडिद्रूपा कटाक्षाय साइमाया ट्ययौगतवती कुटी उक्तविशेयरूपमर्थसामान्यपणातरेणसमर्थ यति परिभ्रष्टपयोधराणाकासामंगनानासौभाग्यगणोननरति पयोधरा कुचामेघाच दिवाकरा दितिय कुमारसंभवेहिमालयवर्णनं योहिमालयःममत्वं मदीयतावहिशिरोमस्तकं शिवरेचसमर्थनायित्वं समर्थनापेक्षत्व अय अर्यातरन्यासेसमर्थना ६. मयेक्षत्वरूपःसामान्य स्पेत्य स्पबुद्दोप्रतिष्ठितत्वासंभवादित्यनेनान्वयः संप्रतिपन्नेति वक्तश्रोतसमतेत्यर्थः विशेषावतरण विशेषावगमतत्र वः ततश्चवाक्यायहेतुकंकायलिंगमेवात्रापिस्यान्नवलंकारांतरस्यावकाशइतिचेत अत्रकेचित्समर्थनसापेक्षस्यार्थस्य समर्थने काव्यलिंगनिरपेक्षस्यापिप्रतीतिवैभवात समर्थनेऽर्थात्तरन्यासः नहियत्वन्नेत्रसमान कांतीत्यादिकाव्यलिंगोदाहरणेखिव अ थोपगृढेारदाशंशाके प्रारम्पयोशातत्तडित् कटाक्षा कासानसोभाग्य गुणोंगनानानष्टः परिभरपयोधराणां दिवाकराक्षा नियोगुहासलोन दिवाभीतमिवांधकार क्षुद्रेपिनूनं शरणप्रपन्नेममत्वमुच्चैःशिरसामतीव इत्याच तरन्यासोदाहरणेषु प्रस्तनस्पसमर्थनापेक्षत्वमस्तीति वस्तुतस्तुप्रायोवादोयं यत्तिरन्यासेपिहिविशेषस्पसामान्पेनसमर्थनानपेक्षवेपिसा मान्यविशेषणसमर्थनमपेक्षतएवनिर्विशेषनसामान्य मितिन्पायेन वहनामप्यसारणासंयोगः कार्यसाधकरत्यादिसामा न्यस्य तणेरारभ्पतेरन्जुस्लयानागोपिवध्यतइत्यादिसंप्रतिपन्न विशेषावतरणविनावरौप्रतिष्टितत्वासंभवात् नरना त्रसामान्यस्वकासानसौभाग्पगुणोंगनानामित्यादिविशेषसमर्थनार्यसामान्यस्पेवलोकसंप्रतिपन्नतयाविशेषावतरणविनव बुद्दीप्रतिस्तित्वसंभवतीतिश्लोकेनन्त्यसननापेक्षितमस्तीतिवाच्य सामान्यस्यसर्वत्रलोकसंप्रतिपन्नवनियमाभावात हनामित्पादोसामान्यस्पेतिविशेषावतरणविनेवबुद्दोप्रतिष्ठितवंसंभवतीत्यग्रिमेणान्वितं तन्न्यसनं तृणैरित्पादिविशेषन्यसनं नन्वेवमय्यीं तरन्यासे चिदेवसमर्थनायेक्षा काव्यलिंगेसर्वत्रसेत्यतं भेदइन्या शंक्या हकिंचेति कविकलक्षण्णत्वेनकविसमृहाभ्यस्तत्वेन तदास्पदास्येनलम्वदाम्ये पृर्वणि पृथि ॥ मायामक न्पासरतिनविभागः पार्वणःपावरीश्वरनंदानवियणी सादःस्त्रियः कताइन्यनेनान्वयः अपितस्वीभिरेवयत्तःमतीकाररहितपारुप कार्यवासातयाभूताः भवतः अन्व पव्यतिरेकाभ्यां समर्थनापेशयामपितदास्पदास्पोत्पादौतदभावान नवियेत्पादावयेक्षाविरह पिसमर्थनसत्वात अप्रकले नेति आयमहात्मनांस सकान्वेनाप्रकतेनसामानमदब्धितरणस्पप्ररुतविशेयस्पसमर्थन हिनीयेपुष्पमालासत्रस्तोतेनाप्रकृतेनविशेषम्पेगाप्रकृतस्पगुग नहियोयोधूमवान्तामनितिमाप्तिरूपसामान्यस्यलोकसंप्रतिपन्नतयायथामहानसइतितहिशेषरूपदृष्टानानुपादन संभव मात्रेणाप्रसिद्धयान्तिरूपसामान्योपन्यासेपितहिशेषरूपदृष्टोतोगन्यासनैरपेक्ष्पसंभवतिनचैव सामान्येनविशेषसमर्थनस्थ लेपितचितस्यसामान्यस्पलोकप्रमिइलाभावेनतस्यवहावारोहायपुनर्विशेषांतरस्पन्यासप्रसंगइतिवाय इशापते परेको विषयेविकस्वराल्लेकारस्थानुपदमेवदर्शयिष्यमाणलान किंचकाव्यल्लिंगेपिनसर्वत्रसमर्थनसापेक्षत्त्वनियमः चिकुरप्रकराजय तित्तइत्यत्रतदभावादपमानवस्नुसूवर्णनीयसाम्पाभावेननिंदायाःकविकुल्लक्षण्णत्वेनानसमर्थनापेक्षाविरहात नहितदास्प दास्पेपिगतोधिकारितानशारदः पार्वणशर्वरीश्वरइत्पादियुसमर्थन दृश्यत्ते नविषेणनशस्त्रेणनामिनानवमृत्युना अप्रती कारपारुष्याः स्खीभिरेव स्त्रियःकृत्ताःइत्यादिकायलिंगविषय मर्यनापेक्षाविरहेपियप्रतीकारपारुष्याइत्यादिनासमर्थन दर्शनाचनहितलीणांविषादिनिर्मितत्वाभावप्रतिपादनसमर्थनसापेक्षेप्रसिहत्वात् तस्माभयताव्यभिचारात समर्थना वसंगप्रयुक्तपूज्यत्वस्पसामान्यरूपस्पसमर्थनमित्यर्थःपन्त इतिहेपार्वतिरसंआरुतिसौंदयं पापत्तयेद पेक्षसमर्थनकामलिननिरपेक्ष राचरणायनभवतियत्राकृतिसत्रगुणावसे तीतियागादिनियच्यतेतद्वचनममभिचारियथार्थ तथाहिंदाररमणी पदर्शनयस्पालथाभृते पार्वति तवशीने प्रावरण तपसिनामप्युपदेशरूपतोपानतिकोनविशेषणाप्रकृतस्पसामान्पस्पसमर्थन दानमिति दानदारण सदनातन जल करे जडेशनरयोरभेदात अधिरूढे याक्रांसति विद्यमानगतिःसगतितःवुहिमांश्चक आसिस्थातुंउत्सहेनशक्यात यस्मात मिमक्षामन्जनंक मि चं. लोतिनोगजसकठोगेडएचकटाहस्तस्पतादयादलीनापटलैःसमूहैः परितोमंस शीघ्रं उदयाति उत्पतितनित्यन्वयःयत्राषिों हीतमप्रकृत्तसा ६८ मान्य मुजराक्तिनप्ररुतेनविशेषणसमर्थितम् इत्यातरन्यासालेकार यस्मिन्निति यस्मिन्कायेदत्यर्थात निवध्यतइनिशेयः समर्थ्यसमर्थकमा वापन्नत्वंतुनलक्षणेनिवेशनीय तदिनाचमत्काराभावेनचमत्कारित्वविशेषणेनावश्यवक्तव्येनैवानतिप्रसंगात एवमेवाथींतरपासलक्षणेपिवोथ्य किंतुसमर्थसमर्थकयोःसामान्यविशेषसंवर्थात्तरन्यासस्तदितरसेवेधेकायलिंगमित्येवयवस्थावधारणीया प्रपंवश्चिमी मासायोदयः एवमप्रकृतेनप्रकृतसमर्थनमुदाहृतं प्रकृतेनाप्रकृतसमर्थनयया यदुव्यत्तेपार्वतियापत्तयेनरूपमित्यव्यभि चारितहवः तथाहितेशीलमुदारदर्शनेतपस्विनामप्युपदेशतागतं यथावा दानेददत्यपिजले सहसाधिरूढेकोविद्यमानगति रासिनुसत्सहेत यद्दतिनः कट कटाहतटामिमं झार्मसूदयातिपरितः पटलैरलीना यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषाःसक्किस्वरस नजिग्योमहोतोहिदुईयासागराइव ५ यत्रकस्यविदिशेयस्यसमर्थनार्यसामान्यविन्यस्पतत्प्रसिद्दानपिपरितुय्यताकवि नातन्ममर्थनायपुनर्विशेषातरमुयमानरीत्यार्थोत्तरन्यासविघयावाविन्यस्पतेत्तत्रविकस्वरलकारः उत्तरार्घयथाकथेचिदुदाहर णं इदंतुसक्तमुदाहरणं अनतरत्नप्रभवस्ययस्य हिमनसौभाग्यविलोपिजात एकोहिदोषोगुणसन्निपातेनिमज्जेतीदो किरणे म्सनेति सप्रकृतोराजानजिग्येनजितोऽर्थात्परैरितिविशेषः प्रकृतः तत्समर्थनमहातोहिदुर्धर्षाअनाक्रमणोपाइतिसामान्येन तस्यापिसागराइवेत्तिविशे पोयमयेत्तिज्ञेयं प्रसिद्धरल्पत्वातत्रापरिनोपोवोध्यः यथाकथचिदिति महतामनाक्रमणीयत्वस्पानिप्रसिद्धवेनतत्समर्थनापेक्षाभावाचंदालोकगतमेत न्नसमेजसमितिभावः इदंवक्ष्यमाणव्यक्तमित्ति गुणसमुदायेएकस्पदोषस्यानाकलनमननिसिहत्तयासमर्थनापेक्षर्मिदोरित्यादिविशेषेणसमर्थतइयत) सिवाकः स्फुटमित्यर्थः कर्णेति हेकाककर्णयाररुतुदंपीडाजनकरणितं शब्दितंयत्तरेणविनास्वयमकरदः पुष्परसस्तकालिनमाकंदमानसंगाहवाश्रय रहातरी लोवयं कोकिलं मन्महेजानीमहेयतःस्थलवैभवेनस्थानमाहात्मेन कतिचिवस्तूनिधन्यानिमवेतीतिसामान्येन पूर्वोक्तविशेषसमर्थन अनामिनदाकांक्षा यांविशेषरूपमर्यातरंन्यसति नेपाल भूमिपालस्पभानेपतित पकेकस्तारकोकोनशकतापितुसर्वइति मालिन्यमिति मधुलिट्यामर कलंक शेतीअनश शिनोमालिन्पत्तःकुरुत्तः तवमुखेतु दृकचनिकांजनंचनयोराभासाभोयत्तइत्यनुन्जते अंजनाभेइत्तिपाठे द्वितीयादिवचनंउक्तेमर्थसामान्येनसमर्थयति इदमुपमानरीत्या विशेयोत्तरस्यन्यसनेउदाहरण अर्थातरन्यासविधया यथा कर्णास्तुदमतरेणरणितंगाहस्वकाकस्खयेमाकंदम करंदपालिनमिहत्वामन्महेकोलिकं धन्यानिस्थलवैभवेन कतिविहस्तूनिकस्तूरिकानेपालक्षितिपालभालयतितेपेकेनशके तक मालिन्यमनशशिनोर्मधुलिटकलेकौघतामुखेतुतवहकतिलकोजनाभी दोषावित वचनमेलनत्तोगुणत्ववतुर्गुणोहि वचसिनमविप्रलंभी प्रोटोक्तिरुत्कर्षहेतीतहेतुत्वप्रकल्पने कचाःकलिंदजातीरतमालस्तोममेवक कार्यातिशयाहेतीतहेतुक ल्पनेप्रौढोक्तिः ययातमालगतनैल्पातिशयाहेतीयमुनातटरोहणेतहेतुत्वप्रकल्पनं यथावा कल्पतरुकामदोग्ध्रीचिंतामणिधुन शेरवाना रचित्तोरजोभरपयलेजःश्वासांत्तरावररेषःअत्रकल्पहक्षाकै कवितरणातिशायिवर्णनीयराजवितरणातिशयाहेतो कल्पवृक्षपरागादिरूपर्यनभूतनिर्मितत्वेनत हेतुत्वप्रकल्पनेप्रौढोक्तिः संभारनायदीत्यस्पादित्यूहोन्यस्पसिहये यदिशेषोभवेह दोषावपिक्वचित मेलनतोमियोमिलनान गुणवतःप्रावतइति कथमेततवाह हियतःवतुर्वचसिभ्रमविप्रल एक्ताकथितास्याणासव पयाचा भौभ्रातिप्रतारणे गुणोभवतः घटवतिघाभावनिणीयपरप्रतारणायघटोस्तीतिप्रयुक्तेवाप्रमाजनकत्वात्तयोर्गुणत्वमितिभावःदत्तिविकखरालंकारः प्रोटोक्तिरिनि उत्कर्यस्याहेत्तावृत्तहेतुत्वकल्पनेप्रौदोक्ति कलिंदजा यमुनास्तोमासमूह मेचकाःप्पामाःरोहणे उडुवे कल्येति एषराजाकल्परक्षादीना क्रमेणरजोभरादिभिःपंचभिभूतैरचितइत्पन्वयः फ-टी चनद कुंवरः पारवानिधिविशेयः रजोभरः परागसमूहःपयोदुग्धश्वासःप्रसिद्धः धतरांवर खिाभ्यतरमाकाश अतिशायीत्यग्निमवितरणेनान्वितंय चनौपंचनिर्मितत्वेडनिसामानाधिकरण्यनान्वयः इतिप्रौढोक्तिःसंभावनति हस्तकः कस्तूरिकेनि अहंपदिमष्टिकतीस्पात दाकस्तूरिकामृगारणाम डाटविन गंधस्पंगुणमादायखलनिहायोनिवेशपिय्यामीत्यन्दयः इत्तिसंभाव ना किंचिदिति कस्यचिदर्थस्यमिथ्यात्वसिध्यर्थमिथ्याभूतार्थांतर कल्पनामियाध्यवसितिरलकार वेपामिन्युदाहरण खरूजंगगनमालां यत्रखपुष्यमालाधारणमिववेश्यावधीकरणमितिनिदर्शनापियोध्या अ कस्तूरिकामगाणामंडाद्धगुणमखिलमादाय यदिपुरनरहविधिःस्पाखलनिहायनिवेशयिष्यामि यद्यक्तिीचकल्पनमा तिशयोक्तिभेद इतिकाव्यप्रकाशकारःकिंचिन्मिथ्यात्वसिध्यर्थमिथ्यार्थातरकल्पने मिथ्याध्यवसितिर्वपावशयेतवस्त्रजवहन अवेश्यावशीकरणस्यात्यंतासंभावितत्वसिइयेगगनकुसुममालिकाधारणस्पातिरकल्पनंमिथ्याध्यवसित्तिः यथावा अ स्यक्षोणिपतेः परार्धपरयालक्षीकृताःसंख्ययाप्रज्ञावक्षरवक्ष्यमाणवधिरयामाः किलाकीर्तयःगीयतेस्वरमष्टमकलयताजा तेनवंध्योदरान्मूकानाप्रकरणकृर्मरमणीदुग्धोदधेरोदसि अत्रायोदाहरणेनिदर्शनागर्भ हितीपंतु मुद्दे असंवैधेसवधरू पातिशयोकितामियाध्य वसितेः किंचिन्मिथ्यात सिध्यर्थमिथ्यातिरकल्पनात्मनाविछितिविशेषेणभेदः वपस्यहपंचता तप्रनिर्विवस्यवर्णनं ललितनिर्गतेनीरेसेतुमेषाचिकीर्षति प्रस्ततेर्भिणियोवर्णनीयोरत्तांतस्तमवर्णयित्वातत्रैव तत्प्रतिक्विरूप स्पेनि परार्धपरपापराईसंख्यामतिकोतया लक्षीकृताउपलक्षिताः प्रज्ञाचक्षुयायुधेनावेक्ष्य स्यकस्यचिदप्रात्तवृत्तीतस्पवर्णनललितं यथा मागाश्नावधिरामाश्चेतिकर्मधारयःकलयाताकुर्वताप्रकरण समूहन कृमरमणीकछपी रोधसितारे भिमाध्ववसिते रित्य स्यभेदइयत्रान्वयः कल्स नाविछितिविशेषेण कल्पनाप्रयुक्त विछितिविशेषेण कल्पानात्मनेतिपाठकल्पनाखरूपेणेत्यर्य: उपधेयसेकरेग्युयाधेरसकरात विछितिविशेषेणेत्तिवत वविशेषण विचित्तर्विशेषोयस्मादितिविछितिविशेषयतिव्यावतंयतीतिवामुत्पतेः एतेनप्रौढोक्तीवगतार्थतामाचक्षाणानिरस्तावेदितव्याःनवमिथ्याध्यवसितेश्लका रातरवे हरिशंदेणसंजताःप्रगीताधर्मसनुना खेलतिनिगमोत्संगेमातंगेंगे गुणास्तवेत्यादोहरिश्चंद्रादिसंधारणानासन्यताप्रतीतेः सत्याध्यदसितिरपि नयास्पादितिवाच्यं सत्यताप्रतीत्यर्थेकस्पापर्थस्पकविप्रतिभाकल्पितत्ताभावेनशब्दमात्रेणालंकारतापायभवान कविप्रतिभामात्र कल्पिताअर्थाः काव्ये अलंकारपदास्पदमितिविधमालंकारप्रकरणेत्ययेवाभिधानांदित्पलं विस्तरेण इतिमिथ्याध्यवसिति प्रस्तुतइति ललितमितिलक्ष्य निर्देशाःनिर्गत कथंचिदाक्षिण्यसमागततत्कालोपेक्षितप्रतिनिहत्तनायिकांतरासाननायकानयनार्थसखीप्रेषयितुकामांनायिकामुद्दिश्यसरव्या वचनेननध्यापारप्रतिविवभूतगतजलसेनुबंधवर्णनं नेयमप्रस्ततप्रशंसा प्रस्तुनधर्मिकत्वात नापिसमासोक्ति प्रस्तुतस्तांतेवर्य माने विशेषणसाधारन सारूप्पणवासप्रस्ततस्तोतस्फूर्त्यभावातअप्रततस्तोतादेवसरूपादिहप्रस्ततस्त्तांतस्पगम्यात्वात नापिनिदर्शना प्रस्तताप्रस्ततस्तानयोःशब्दोपातयोरेक्समारोयएवतस्याःसमुन्मेषात् ५ यदिविषयविषयिणोःशब्दोपात योःप्रवर्तमानएवाले कारोविषयिमानोपादानेपिस्पात तदारुपकमेवभेदेप्यभेदरूपाया अतिशयोक्तेरपिविषयमाक्रमेन ननु नहित्रप्रतनायकादिनिगरणेनत्रशब्दोपातापस्ततनीराद्यभेदाध्यवसायतिभेदेयभेदरूपातिशयोक्तिरस्तएवंताहिंसा रूप्पनिबंधनाअप्रतप्रशंसाविषयेपिसैवातिशयोक्तिःस्यात् अप्रतधर्मिकत्वान्नभक्तीतिचेत् । उत्पदाहरणं दाक्षिपेत्यादिक्तप्रन्ययातचतुश्यनायकविशेषणे दाक्षिण्यं अनुरोधशीलत्वं तयापारति सादीप्रेषणरूपनायिकामापारसस्पेत्यर्थःसारूप चात्र नरर्थको कप्तालकारेवंतीवमाशंस्यनिराकरोतिनेयमित्या दिनी प्रतापरततेति तथाचप्रकृतेप्रस्ततस्त्तीत स्पै कसैवोपादानानिदर्शनानपुक्तेति भावःननुभपाः शब्दोपातत्वदाप्रसतमात्रस्यतले पिनिदर्शनास्लित्पाशंक्याह यदिति प्रतिवघातावत्परिहरति नहि सारूप्पत्ति एका ॥ ॥ ॥
कुरी कतीपाकुंनेयोन्यंशकालयाचदन्यादाविन्यर्थः अप्रातस्य शशकतादेखत्रवर्णनीय वादतिशयोक्तिस्थलंचवायीत्वादौवापीत्वादिनाग्रस्त तनाभ्यादेव चं- पर्यत्वान्नानिशयोकिस्तत्रापादयितुंशक्येनिभावःयप्रसिहोपहेतु रित्याह नत्रेति प्रसिद्देत्ति चापीका यीत्यादिसर्वसमतेत्यर्थः तदतेति प्रस्ततगतेत्यर्थः। अप्रस्ततप्रशसापाकचित्यत तारस्त तयोरमेदाध्यवसानमय्यप्रस्तात्तवाक्यार्थप्रतीतिकालेरयतेललितेतुनकापीतिसुतरामतिशयोक्तितोभेदइत्याह सोपूर्वउत्पादिनारसनाविपर्ययःअनिशापालरिया जिल्हापरिवत्तिःपूर्वविपरीताभिधानंच कर्णचापलंपसिह पिशुनप्रतार्यत्वंच मदःप्रसिद्द गर्व स्वाप्पप्रस्तनधर्मिवाचकपदस्थापिप्रसिद्दातिशयोक्त्युदाहरणेष्विवप्रस्ततधर्मिनक्षकत्वसंभवात नवप्रस्तत्तप्रशंसायासरूपाद प्रल तवाक्यार्थात् प्रस्ततवाक्यारेश्वगम्यत्तेन त्वतिशयोक्ताविवविषयवाचकैस्तत्तत्यदैर्विषयालक्ष्यंत इतिभेदइतिचेत तहिंदहा पिप्रस्तुतगत्तादप्रस्तुतत्तातरूपाहाक्यार्थातहतप्रस्ततवृत्तांतरूपोवाक्यार्थोवगम्यतइत्येवातिशयोक्ति नोभेदोस्त वस्ततस्तुसे ऽयूारसनाविपर्ययविधिलकर्णयोश्चायलंष्टि सामदविस्मृतस्वपरदिकिंभूयसोतनवा पूर्वनिश्चित्तवानसिम्रमरहेयहारणार याप्पसावंतः भून्यकरोनियेव्यततिभ्रातःकरवग्रह इत्याचप्रस्तुतप्रशसोदाहरणेप्रथम प्रतीतादप्रस्ततिवाक्यार्थी प्रस्तत वाक्यार्थावगम्पतइत्येतन्नघटते अरस्ततेवारणस्पभ्रमरासेव्यत्वेकर्णचापलमात्रस्पभ्रमरनिराकरणहेतुत्वसंभवेपिरसना विषयांतः भून्यकरलयो तुवासंभवेनमदस्पप्रत्युनतम्सेव्यत्व एवहेतुत्वेनवरसनाविपर्ययादीनातनहेतुत्वान्वयार्थवारणपदस्य, अतेनविम्मनास्वपरयोर्दिकमार्गः प्राप्तानातविभागश्ययासादृष्टिः वारणागजःवारकश्च भून्यःसरंध्रःधनरहितश्वकरः मुंडा हस्तश्च ग्रह आग्रहः कनानघ तेनत्राह अप्रतइति रातञ्चभ्नमरासेव्यत्वइत्यस्यविशेषणेत्रमरनिरामकरस्येत्तिचकर्णचापलमात्रस्येत्यसक्रीडीकर-सार्थनसममभेदाध्यवसाय: प्रस्तुतसेवोधनादिति आदिनासायनिवधनप्रस्तवावधार्यावगति परिग्रहः अत्रापिललितालंकारेपि वर्णनारूपस्पेति चमत्कारितास्पायाविलितेनदन दुष्प्रभुरूपविषय उदकवर्णनाम्पत्वमित्यभिप्राय:
!! कस्पचित नेत्रहहादेःस्ववारकेननेत्रादिपदेन अनिर्दिएखात अप्रतिपादितत्वात अतिशयोक्तिरस्तीति अतिशयोक्तिस्वास्तीत्यर्थः तत्प्रसंगात संवोध्यलोजार यित्वोरसंबंधेपिसंबंधवर्णनादतिशयोक्तिमात्रपसंगान अलेकारांतरकस्त्वमित्यादावप्रस्ततप्रशंसाप्रवनेतुललितमितितत्पतिविवेति प्रस्ततार्थप्रति विवरूपस्याप्रस्ततार्थस्सेत्यर्थःयादी पूर्वाईविषमेति स्वमतिसर्यवंशयारपनाननुरूपत्व रूपेत्यर्थः तात्पर्यस्य नादृशमतिकरणकसूर्यवंशवर्णनेछाभित्रा पस्पा अनायोति नलंप्रतिदमयसाउक्ति हेनलघत्वयाक तमादेशः वसंतमुक्त स्यवनस्पदशामनायिप्रापितःत्तयिप्राप्तसंकेततयारुता संज्ञाना कोडीकारेणैवप्रहत्तेर्वतव्यत्वात एवंप्रत्यपियपप्ररूतसंवोधनादिविछितिविशेषातत्राप्रस्ततप्रशंसाया अतिशयोक्तिीभेदोघटते। तदानायिप्रस्तुतंधर्मिणवपदेन निर्दिश्यतत्रापरुत्तेवर्णनारूपस्पविछितिविशेषस्यसनावात्ततोभेदः सत्तरघटते पश्पनीलोत्स लद्देदान्निसर तिवापीकापिस्फुरतिगगनेतत्सरंसूक्ष्मयोत्पादियुतुप्रस्तुतस्पकस्यचिहर्मिगाववाचकेनानिर्दिष्टवादतिशयोकि रेवैतेनगतजलसेतुबंधवर्णनादिस्वसंवंधेसंबंधातिशयोक्तिरस्त्वितिशकॉपिनिरस्ता तथासतिकस्वभो कथयामीत्सादावपितत्प्रेस गासारूप्पनिबंधन प्रस्तुतवाक्यार्थावगतिरूपविछितिविशेषालंकारांतरकल्पनलिहापितुल्पतस्मात्मवालंकारविलक्षणमिदला लितं यथावा कसूर्यप्रभवोवेशःववाल्यविषयामतिः तितीर्घईसरमोहादुडुयेनास्मिसागरं अत्रायित्तिदर्शनाधीतिर्नका- अल्प विषययामसासर्यवंशवर्णयितुमिछरहमितिप्ररूतवृत्तांतानुपन्यासातत्यति विवभूतस्पउडुयेनसागरतितीर्घरस्मीत्यप्रस्ततत्तान मापिअनेनमलक्षणेनजनेननश्रामानश्रवणही अपितुभायवेति अत्रचतादावनदारू स्पवर्णननादौविषमालेकाविन्यसनेनवेकेवलन्त्रता पस्याग्रस्त तार्यस्पप्रस्तुतेदेशेकथनात्यस्ततस्तानस्यातरूपस्यप्रतीति नचात्रवारणेइलीलामितिवत्पदार्थनिदर्शनापुतिवाच्यं नत्रपूर्वोईनप्ररुत वृत्तानो पाटाने नसादृश्पपर्यवसानरूपनिर्दशनासत्वेष्यत्रतदनपादानेनमध्यगमायतविछितिविशेषक्त्वेनललितालंकारस्पवाचितत्वात् एतनदशपद पर्यस्पगम्यमानत्वात् यथावा लक्षितनिः कुरी श्रीकत्त्वरूपकार्यहारेणकारणस्पराजकत्कसागकर्मत्वस्यानिधानात्पर्यायोक्तषिलापानरले उपधेयसकरेणपारसकराचेनिसंक्षेपः इतिललितं नामवेति चंदूतिकामेवेत्यर्थः निसष्टा प्रेषिता ससंकल्पा मनोरयसाहिता मेघेरिति मेदुरे दिले नक्तविरस्तीतिशेष नंदनिदेशत नेदस्पाज्ञावशात प्रसव कुंजदुन अध्वसंवधिकुंजमं यध्वसंवधिकुंजदुमदुमप्रति ग्रंथकारेण गीतपोविंदकृता चातक इत्ति यत्तुवातकस्पत्रिचतुरकणमात्रार्थितयाजलदेकर्त केणीभसा विश्वपूरणेनहाधिक्याभावादयुक्तमुदाहरणमिति ततुळु हेत्वसिद्दे५ नहिसदुपपामायतत्पर्याप्नान्नमाचार्थिनस्तदधिकानलाह घिनास्तीति अनापिदेशःकतमस्तयाद्यवतमुक्तस्पदशावनस्प त्वदाप्नसकेततयाकृतार्याश्राव्यापिनानेनजनेनसंज्ञा अत्रकतमोदेपास्वपापरि स्यक्त तिप्रस्ततार्थमनुपन्य स्पवसंतमुक्तस्यवनस्पदशामनायीतितत्यति विवभूतार्थमात्रोपन्यासाललितालंकारः उत्तंरितार्थसा सिद्धिविनायनंप्रहर्षण तामेवध्यायतेतस्मनिसष्टासेवदूतिका उत्तराइछाविशेषःसर्वेदिपसुखास्वादोयनास्तीत्यमिमन्यते तत्या प्तीछाससंकल्पामुक्त लोकवयोविदुरिक्तलक्षणात तहिश्यस्पार्थस्पतदुपापसंपादनयत्नविनासिद्धिःप्रहर्षणं उदाहरणस्य एं यथावा मेधैर्मदुरमवरवनभुवःपामास्तमालद्रुमैनतंभीरयंत्वमेवत्तदिमंराधेरहंप्रापय इत्येनंदनिदेशतःचलितयो प्रसधकंज दुमंराघधामाधवयोर्जयतियमुनाकूलेरहाकेलपः अत्र राधामाधवयो परस्परमुत्कंठितत्वप्रसिहतरमग्रेच ग्रंथकारणनिवमिस त्रोदाहरणलक्षणानुगक्तिनांछितादधिकार्यस्पसंसिहिश्वप्रहर्षणे दीयमुघोजयेयावतावदम्युदितारविःस्यष्टे यथावा चातकरित्रच वक्तुं शक्यते तदानीमुपयोगाभावेपिसस्येवकालांतरेतदुपयोगसत्वातनचवातकस्पजलसंग्रहाः तुरन्ययःकणानयाचतेजलधरपिपासया नुफ्योगादेषम्पशेकनीयं चातकहत्तीतस्पाप्रस्तुततयातघोग्येप्रस्ततदात्याचकर तातेकायस्पपर्यवसानादितिरतीयप्रभेदमाहयत्नादिति प्रहर्ष एमित्यनुवर्तते निध्यंजनति निधिदर्शनसाधनयदंजनेतत्साधनौषधीमूलमित्यर्थः साधितीलब्धः उच्चित्येति अधःस्थितं वृक्षस्याधादेशेस्थितं ॥
अवस्थितमित्तिपाठेसमीपाशोकयष्टाववस्थितमित्पर्थः श्रिताः आश्रिता विटपाः शारयापतिपुष्यविशेषणे अदधात याहितवती यष्टिःस्कंधातनप) दाघातेन पुनरप्पामूलयुष्पिताभूदादशोकयरिःमत्रचतदसाय्यक यत्नात्तत्राभइतिप्रकारत्रयसाधारणसामान्य लक्षणवाध्यं इतिप्रहर्षणप्पमाणवि रोधोयोर्थतत्संप्राप्तिर्विषादनमल कारः उद्योजयेत उहितकर्यात उद्योजयेद्यावदित्यनेनत्तदिळामानतुतकरणमितिविषमानेद एवमग्रिमोदाहरणेपी सामानविष्टोत्यत्यनुकूलाचरणमिति इति विवादन एकस्पेति एकस्यगुणदोषाभ्यामन्यस्पत्तोगुणदोषोयदिभवतस्तदोवासाकारः अपीलिया सेपिपूरयतिविश्वमभसाहंतहतमहत्तामुदारता यत्नाटुपायसिध्यात्माक्षावाभः फलस्य चनिध्यंजनौषधीमूलेखनतासाधितो निधिः फलोपायसिध्यायत्लान्मध्येउपायसिदिमनपेक्ष्यसाक्षात्सल स्पेवलाभोपिमहर्षणं ययानिध्यंजनसिध्यर्थ मूलिकारख नतस्तत्रैवविधलीभः यथावा उभियंत्रयममवस्थितेमृगाक्षीपुष्योपनिनविटयरहीतुकामा अरोपदमदधादशोक यष्टावामू लंपुनरपितेनपुष्पित्तीभूत अत्रपुष्यग्रहगोपायभूतारोहणसिध्यात्सदनिधनात्तत्रैवष्यग्रहणलाभाष्यमाणविरुद्धार्थसमा प्तिस्त विषादन दीपमुयोजयेद्यावन्त्रिाणस्तावदेवसः ययावा रात्रिर्गमिष्यतिभविष्यतिरुप्रभातभावानदेष्यतिहसिष्यतिय कजश्री इस्यविचिंतयत्तिकोशगतेविरेफेहातहतनलिनींगजउज्जहार एकस्पगुणदोयाभ्यामुलासोन्यस्पतौयहि अपिमायाव येत्साध्वीस्नात्वे तोतिजाह्नवी काठिन्यकुचयोःस्राएंवोलत्यः यादपायोःनिंदतिचविधातारंवबाटीरियोषितः तदभाग्पधनस्से , वयन्नाश्रयत्तिसज्जनेश्लाभोयमेवभूयालसेवकानीनवे पिःसंभावनायो साध्वीपतिव्रत्तास्नात्वामापावयेदित्तिजान्हवीडन्छ तीत्यन्दप नवघाटी अयुद्धयात्रारुकुचयोःसहंकाठिन्यपाद पायोर्वोच्योरियोषितः विधातारनिंदतीत्पन्वयःषमितियाठे कुचयोः काठिन्यपादयोःस्रएमिछ त्यइत्पन्दयः लाभोयमिति भूपालसेवकानामयमेवलाभोयदिवधानभवतीत्यन्वयः यदपमिनि रथस्यसोभाञ्चलमायट्यमंसासेनार्थायि तायानिपीरितःसएट दीममांगेमध्येसण्वक कतीकुशलःअवशिष्टमंगभूमे रमित्सर्यः दुर्वशैर्दुरवणेभिःदुकुलेश्चन्यादिःमेयोवोध्यःवननाशरूप वनसंबंधीनाशस्यःव चनस्पतियुक्तातरःपार तत्प्रतिक्षेपोश्रमनिरास गजेस्पदोषत्वेनेतिसंबंधा-याघ्रातमितिमुहःपरिलीदं यास्वादित नीरसेनमानसाकरणभूतेनवानरेण पत्रक स्पचिगणेनान्यस्य गुणोदोषेणदोपोगुणेनदोयोदोषेणगुणोवावर्ण्यतेसउत्रासःहितीयाईमाद्यस्पोदाहरणं तत्रपतिव्रताम हिमगुणेन तदायस्त्रानतोगंगाया पावनत्वगुणोवर्णितःहितीयश्लोकेद्वितीयस्पोदाहरण तत्रराजोधाटीषुवनेपलायमानाना मरातियोषितीपादयोर्धावनयरिपंथिमार्दवदायेणतयोः काठिन्यमसंसोमकुचयोस्तमश्वतोधातुर्नियवदोप्पोवर्णितःहती यश्नी कस्तृतीयसूतुर्थयोरुदाहरणे तत्रसज्जनसहिमगुणेनधनस्पतदनाअयणदोषत्वेन राजःक्रौर्यदोषेणतत्सेवकानांवयंवि नाविनिर्गमनंगुणत्वेनवर्णित अनेनैवक्रमेणोदाहरणातराणि यदयरथसंशोभादसेनासोनिपीड़ित एक कृतीमदंगेखुशेषमंग भुवोभरा अजनायिकासौंदर्यगुणेन तदंसनिपीडितस्पस्वासस्पतित्वगुणोवर्णितःलोकानंदनचंदनटुमसखेनास्मिन्वनेस्थीया ताशेःपरुपैरसारहदयैर कानमेतनि तेह्यन्योन्यनिधर्मजातदहनन्वालावलीसंकुलानखान्येवकुलानिकेवलमिदंसदहे युर्वन अत्रवेणूनापरस्परसंघर्षसंजातदहनसंकुलत्वदोषेणवननाशरूपदोयोवर्णितःदानार्थिनोमधुकरायांदकर्णनाले रोकतान करिवरेणमदोधवुध्यो तस्यैवगेडयुगमंडनेहानिरेषाभंगाःपुनर्विकच पद्मवनेचरति अत्रभ्रमराणामले करणत्वगुणेनगजस्पतत्यत्ति सेयोदोषत्वेनवर्णितःआघ्रातपरिचुवित्तपरिमुहलीढंपुनश्चर्वितत्पक्तवामुविनीरसेनमनसातत्रव्यथांमारुया:हेसद्वतवैवदेव कुशलयहानरेणादरादतःसारविलोकनव्यसनिनाचूणीरुतंनाभना-पत्रवानरस्पचापलदोषेणरत्रस्पचूर्णनाभावोगुणत्वेनवर्णितः का तत्रनस्मिन्मतिविचारणव्यसनिनाविचारणानसरेणअश्मनापाषाणेनप्रयमचतुर्थयोः गुणेनगुणोदोघेणवागुण इतिभेदयोः उत्रासःउल्लासरादः अत्रप्रथमचतुर्थयोरुलासोन्दर्थः अन्वर्थ इतिउत्कृष्टोलासमुखंयोत्सर्यानुगतइत्यर्थः ..
उत्रिन्पायनेति केषुनिच्छत्रसंबंधाच्छुअच्छत्रिसमुदायेत्रिण पानीनिवदित्यर्थ इत्युलासःप्रस्थ प्रस्थपरिमाणपात्र मदुक्तिरितिममोक्तिःकवितासधियान करणंसपीभूयामृतीभूयचेन्मदयतितोषयतिनदास्पामदुले अरसानानीरसानापुरुषाणामनादरसमूहै: किनामस्पान्नकिंचिदित्यर्थःकचिदलसेति पाठःपरमरमणीयायिकेवरमणीलायूनस्तरुणस्पययातःकरणहरणकुरुतेतहन्कुमारणांवालानामित्पन्वयःखंचेदिति शिवपतिकस्पापिकवरुति मध्यमयोश्चत्रिन्यायेनलाक्षणिक ताभ्यांतीयदिनस्यातामक्जालेकतिरसावल्यमेवावुलभतेप्रस्थप्राप्यापिसागरं मीलंतियदि पद्मानिकाहानिरमृतद्युतेः नाभ्या गुणदोयाभ्यात्तौगुणदोषो अन्नकस्पचिगुणेनान्यस्यगुणालाभेहितीयार्धमुदाहरणंदोयेणदो पस्पाप्राप्तोतृतीया यया मदुक्तिश्चैदेतर्मदयतिमधीभूयःसुधियःमिस्यानामस्यादलससुरुषानादरभरैः यथायूनतइत्यर मरमणीयायिरमणीकुमाराणामतःकरणहरणनैवकुरुते त्वचेत्संचरसेटषेणलघुताकानामदिरंतिनांयाले कंकणभूषणानि कुरुषेहानिनहेम्नामपि मूईन्यं कुरुसिता मुमयशकिन्नामलोकत्रयोदीपस्याजदाधवस्यजगतामीसिकिंमहे अत्राये कवितारमणीगुणाम्यामलसवालकयोदयोलासरूपगुणाभावीवर्णितःहितीयेपरमेश्वरानगीकरणदोषेणदिग्गजादीनाल घुतादिदोयाभावोवर्णितः दोयस्याभ्यर्थनानुज्ञातवगुणदर्शनातविपदः सेतुनःशश्वद्याससंकीर्यते हरिः यथावा मप्येवजी जतायातयत्वयोपकृतहरे नदःप्रत्युपकारार्थी विपतिमभिकाक्षति यहनुमतप्रतिरघवस्योक्ति अत्रप्रत्युपकाराभावीदीयस्त जलाशवपक्षेजामुंब्रजवाधवासरी: उल्लासरूपगुणाभावः उल्लासरूपस्पगुणस्पाभावः भ्युपगमेहेतुर्गणाधिपत्याकांक्षायाय सवज्ञा दोबस्पति अभ्यर्थनाइलातवदोषरावअनुतिलक्ष्यनिर्देशाः शम्चत निरंतरेसकीय॑तइत्पनेनान्वपि मप्येवेतिजीर्णनां प्रत्युपकारासम तो हरिशदोवानरर्थःमतिरेकमुखेति वेधर्म्यमुखेत्यर्थःअस्पचातिरन्मामेनेत्यनेनान्वयःदर्शितेति वैधम्र्पविपर्ययेप्रत्युपकारानभिलाषीविपत्ति प्रसक्तिः नाकाक्षीपर्यपर्यवसानादिनिनाद कुटी बजेमति हेप्रमथनाथहरपैशाचिकीपिपाचवधिनीप्रकृतिपिशाचतामेत्यनाष्यभवतोतिकसमीयदेशभजेमअमरसंपत्ती-किमितिप्रार्थयामहे यत्तामघ चवदादिभिरिंदप्रमुखेरपिभवद्भवनदेहलीयुविकटतुरस्सवकतुंडस्पदंड्यातः स्फुटन्मकुटाप्रैर्भूयतइत्पर्य इत्यनुज्ञा लेशइति लक्ष्यनिर्देशःप्रवसती. तिसप्तम्पतंशकस्पनिंदायाः निंदामाजेनतुतीवेत्यन्वयःसंतति सचरितस्पोदयोटहि तव्यसनिनस्तत्यः प्रादुर्भवयंत्रणखेलाचरण निरोधोयेषा साचव्यतिरेकमुरवप्रहत्तेनसामान्येनविशेषसमर्थनरूपेणार्थीतरन्पासेनदर्शिता यथावा ब्रजेमभवदंतिकंप्रकृतिमेत्यपैशाचिकी किमित्यमरसंपदःप्रमथनाथनाथामहेभवड़वनदेहलीविकटत्तुंडदेडाहतिटन मुकुटकोटिमिर्भध्वदादिभिर्भूयते लेशःस्था होयगुणयोर्गुणदोपवकल्पनअरिक्ले विहंगेहतसछ्दचारिषु शुकपेजवंधलेमधुराणागिरोफलंदोबस्यगुणत्वकल्पनगुणा स्पदोषत्वकल्पनेचलेशः उदाहरण सज्ञोऽभिमतेविदुषियुवेचिरंराजधान्याप्रवसतितदर्शनोत्तरितस्यग्रहेस्थितस्पपितुर्वच नंअप्रस्तत्तप्रशंसास्वंतत्रयमाईइत्तरविहगानामवक्तत्वदोषस्पस्वछेदचरणानुकूलतयागुणत्वेकल्पित द्वितीयाधैमपुर भाषित्वस्पगुणस्यपंजवंधहेतुतयादोषत्वक स्थितं नचाव्याजस्ततिराशकनीया नात्रविहंगांतरणास्ततिव्याजेननिंदाया सुकस्यनिंदामाजेनस्ततीचतात्पर्य किंतुपत्रदर्शनोत्कंस्तिस्पदोयगुणयागुणदोषत्वाभिमानरवानश्नोकेनिवःयथावा॥ संतःसच्चरितोदयव्यसनिन प्रादुर्भवयंत्रणाःसर्वनवजनापवादचकिताजीवंतिदुःखंसदा अव्युत्पन्नमति-कृतेननसतानेवास ताव्याकुलायुक्तायुक्त विवेकभून्यहृदयोधनयोजनःप्राकृतःदंडीत्वत्रोदाजहारयुवैषगुणवान राजायोग्योपतिरूर्जितारणोत्सल ने सर्वत्रैवविषयेदुःखमितिकिपाविशेषणं अत्यन्नमति अनिपुणमतिःसातासमीचीनेनकृतेनाचरणेनमारुतोनीचःपुवैषति वरार्थिनीकन्पकाप तिसखीवचनं चपलइत्यादिचनापिकायाःसरंदीप्रति उत्सेकइतिपाडेप्युत्कर्षावार्थः। सक्तुंयस्यकामोत्सवादा ५ कन्यापादोषलेनभासतामित्पन्वयःनिवर्तितुमिच्छानिर्विवनिषातदुपदोषत्वेनेत्यर्थःनिर्धिविमोरिति पाठेरालाविशेषणकुतस्तहिंगुणवेनवर्णनत्तत्राहराज प्रकोचेति अन्येनाविदितंयथास्यादितिक्रियाविशेषरंगलेशतरोवति तदुक्तंदडिनवले शमेकेविदुर्मिदान्ततिवाले शतक्रतामितिलेशमात्रस्येनिकत्ता कंउदाहरणयोः अखिलेश्चित्साघोः भिन्नविषयेति अन्यनिंदयान्पस्यस्त तिरन्यस्तस्पान्य निंदेसवमादिस्पेत्यर्थः ननुतयाय्येक विषयामाजस्ततिनले पिचपलोनिर्दयश्वासोजन कितेनमेसरित न्यागाप्रमार्जनायैवचाटवोयेनशिक्षिताः अत्रायश्लोकेराजोवीर्योत्कर्षस्ततिः५ कन्या पानिरंतरसंभोगनिर्विवित्सोयिलेनप्रतिभासतामित्यभिप्रेत्यविदग्धयासत्याराजप्रकोपपरिजिहीर्ययासरा वदोषोगुणत्वेनव र्णितःउत्तरश्नो केसखीभिरुपदिमानकर्तुमशतयापित्तदातोमानपरिग्रहानगुण्यप्रतिज्ञायतदनिर्वाहमार्शकमानयासरवीनाम मुपहासंपरिनिहीबत्यानायिकयानायिकस्पचाटुकारितागुणएवदोषत्वेनवर्णितः नवाचलोकेस्ततिनिंदापर्यवसायिनीहिती यश्लोकेनिंदास्तातिपर्यवसायिनीतियाजस्ततिराशंकनीया राजप्रकोपादिपरिहारार्थमिहनिंदास्तत्पोरन्याविदिततयालेशतरखो द्वाटनेनततोविशेषादितिवस्ततस्लिहव्याजस्ततिसगावेपिनदोषःनहीं तावतालेशमात्रस्पयाजस्तात्यंतर्भाकप्रसज्जते तद संकीर्णयोरपिलेशोदाहरणयोर्दर्शितत्वात नापियाजस्ततिमात्रस्यलेशातीवःप्रसज्जते भिन्न विषयच्याजस्तत्पुदाहरणेषु करत्ववानररामचंदनवनलेखार्थसाहकोयह कीमुहरोक्षसेनघनिनाघेनचादून्मृयाइत्यादिषुदोयगुणीकरणस्पगुणदोषीक रणस्पचाभावाततवान्यगुणदोषाभ्यामन्यत्रगुणदोषयोःप्रतीतेः विषयकोपि दोर्लक्ष्मत्रिपुरज पिन कंठमूलमुरारिर्दिनगानी । शावितेत्याशस्याह विषोपीतिशास्पानादित्ययेत्तनेनान्वयःदोरितिदेउविलयतिलकरूपराजन त्वदीयैर्यशोभिःकिंधवलितंतदृदयतोऽद्या दुलक्ष्मादीनिश्यामलिनाश्यामवर्णनानुलिप्तान्याभासदेइत्यन्वय लक्ष्मलालदिइनागानादिमाजाना मदजलमेवमषीतमा जितप्कतानि । ५ दजलमषीमाजिगंडस्थलानि यापित कु-टी परिसंपति एतान्येवश्यामानीत्येवमपेत्यर्थः विषयांतरंदोषोकतान्त्रिगुणरूपमालवन सर्वदेति परयःसृष्टमानवले भिरेषाप्रवनःपलायनाभावाद दी चनार परिमाणविशेयपरिछिन्नासवर्णमुद्रा एवंचलेपाव्याजसत्याररुकीर्णविषसत्त्वेच गुणदोषोकरणादिकमित्यादिपदेनदोष गुणीकरणसंग्रहायत्रि ७४ सुगक्रमानतिपाठोयुक्त तरः अत्रेत्पपियुक्तएवइमोपिषच्छब्दार्थपरामर्शकत्वात उतिले शासूच्यातिसूचनीयस्पार्यस्येत्यर्थः मुद्देतिलक्ष्यनिर्देश हम्पुग्मविपुलंयस्यास अत्रयेअस्मिन्नलंकारग्रंथेरत्नमालाशब्देनेभगवत्स्तुतिपद्यावलीविशेषउच्यते रत्ननामनिवेशेन प्रकृतार्थपररत्नवाचि अद्याप्युवीवलयतिलक श्यामलिम्नानुलिप्तान्याभासतेवधवलितंकियशोभिस्तदीयरित्यायुदाहरणेषुलेशास्पर्शनान तत्र हीदुलक्ष्मादीनांधवलीकरपाभावदोघएवगुणत्वेननपर्यवस्पति किंतु परिसंस्मारूपेणततोन्यत्सर्वधवलितमित्यन्पोगुणः प्रतीयतेक्वचियाजस्तुत्युदाहरणेगुणदोषीकरणसखेपिस्ततेविषयातरमपिहश्यते यथा सर्वदासर्वदोसीतिमिथ्यासंस्तूयतेनु धै-नारयोले मेरेएनवक्षः परयोषितः अत्रहिवाययानिंदयापरिसंस्मारूपेणततोन्यत्सर्वमर्थिनामभिमतंदीनारादिदीयतेद निस्तस्येतरमपिप्रतीयते एवंचयेषुउदाहरणेषुकस्ते शौर्यमदोयोइमित्यादियुगुपादोयादियुगुणदोषीकरणादिकमेवव्याजस्त निरूपतयावत्तियते तत्रलेशच्याजस्तस्योःसैकरोस्त इस्यमेवहिव्याजस्तत्पप्रस्तुत प्रशंसयोरपिप्राक संकरोवर्णितःसूच्यार्यसूच नमुद्राप्रकृतार्थपरैःपदैःनितंवगुर्वीतरुणीदग्पुग्मविपुलाचसा अत्रनायिकावर्णनपरेणयुग्मविपुलापदेनास्पानुष्टुभोयुग्मदिषु परघटनेन तत्तन्नामकजातिसूचनं नन्नामप्रतिनिमित्तानजातिमचनं नक्षत्रमाला शब्दापिलानामत्वरूपसूच्यार्थसूचनमुद्रा ५ ॥ पृचौक एव अम्यादिदेवतानामभिर्नक्षत्राणातहेव त्यानामूचनवोध्यं वक्ष्यमाणेति यथाअनर्थ्यराघवेयातिन्पायप्रतिस्पतियचोपिसहायतां अपंथानंगा छतसादरोपिचिमुवतीतिसूलधारक्चनेनवक्ष्यमणिरावणतातसचन मितियोध्ये इतिमुद्रा क्रमिकमिति प्रकृतार्थानाक्रमिकपसिक्रमानुसारिन्यसनम निपादनरत्नावलिस्नकारः प्रकृतत्वंव यथाकयचित्प्ररुतसंवंधत्ववोध्यं चतुरेति चतुरमास्यस्पसःचर्सवश्वरत्साप्तेत्ति हेवालेभवत्पाःतने श्रीरमणस्पविष्णावतारदशकभा तीस न्वयः कीदृशेरतावाप्नप्राप्तंत्रियस्पलांछनचिहनखक्षतांगरागादिकंयेनतयाभूते कठिनतायाआवासेस्थानभूतेरसेनालिंगिति प्रकृतान्हादेएकरसे तत्परे क्रमाद्दरामलकादिपरिमाणलाभेनोपचिनेप्रद्देभूभतीपर्वतानागुरुखमहंतिनाशयत्तिताहशे तत्तो पिमहत्वातचक्रवाक स्पोशीले न सदृशत्वातभोगःसुखशरीरंवातमाजि ननित्तमदनेखेकिंदियेयुलीनासकाउन्मुखायस्मिनतादृशे रत्तैरेव विशेषणैरवनारदशकरूपनापिस्तन पपप्पत्रग्रंथेस्तनाम्नानास्तिसूचनीयत्त्वं तथाप्यस्पोनरार्धस्पलक्ष्यलक्षणयुक्तछेदःशास्त्रमध्यपानिलेनतस्पसूचनीयत्वमस्ती नितदभिप्रायेणलक्षणंयोज्मं एवंनवरत्नमालायांततद्रत्ननामनिवेशेनतत्तन्नामकजातिसूचननक्षत्रमालायामन्त्यादिदेवताना मभिनक्षत्र सूचनमित्यादावयमेवालंकारः एचनाटकेवक्ष्यमाणार्थसचनेवपि क्रमिकप्राकृतार्थानान्यासरत्नावलीविदुःचतुरा स्प-पतिलक्ष्म्याःसर्वजस्वमहीपत्ते अत्रचतुरस्यादिपवर्णनीयस्यन्त्रह्मविष्णुरुद्वात्मताप्रतीयतइतिप्रसिद्धसहपाठानांकमे गनिवेशनरत्नावली ५ यावा रत्याप्तप्रियलाछनेकरिनतावासेर सालिगितेप्रल्हादैकरसेक्रमादुपचितेभूभृगुरुवायोकोक स्पईि निभोगभाजिजनितानंगेखलीनोन्मुखेभातिश्रीरमणावतारदशकंवालेभवत्याःस्तने यथावा लीलाजानोनयनयुगलदाधि मादत्तपत्र कुंभावभौकुचपरिकरः पूर्वपक्षीचकारभूविभ्रांतिर्मदनधनुषोविधमानन्ववादीहल्कज्योत्स्नाशशधररुचंदूप स्पयोध्या तयारत्याप्राप्तःप्रियःकामस्तस्यलांछनमत्स्यस्तद्र्येकठिन ताया आवासेकूर्मेरसयाष्टथिमाखाहरणकालेपालिगितेवराहे प्रल्हादेशकोरस] प्रीतिर्यस्पत्तस्मिन्द्रसिंहे क्रमापारविक्षेपस्तदनुसारेणोपचिनेप्रडेवामने भूभूतारानागौरवनाशकेभार्गवे कोकस्पर्धिनिमीत्तावियोगातुरतयाचक्रवाक शायदेरामे भोगः फणातभाजिशेयावत्तारेवलभद्दे जनित्तम नंगअगस्पशरीरस्परिरुईमौनभोगत्पागसमाधिप्रभृति येन तस्मिन्नुद्दे खलीनमभ्वस्यवलगत यामास इन्मुखझल्किनीति कुरीकमाननुसरणपोनि नयाचप्रमिहसहपारानामर्थानान्यसनरत्नावलिरितिसामान्यलक्षपासक्रमाक्रमत्वेनत्प्रभेदावितिभावाः यतिनस्यत्रताप चं निहतानांप्रतिशत्रुभुत्तानामतः पुरेशुपंचमहाभूतमपोमूतदयादृपतेत्पन्चया पंचमहाभूतमयत्वमेव विशेषगदर्शयतिवह्निमयदत्या दिअंगेपु क्षमामयः पृथिवीमयः पोडाभरसहिष्णुत्वात स्वोतवत्तःकरणेषुयाकाशमयः घोभून्यताश्रयलात यथाकथचिदित्यस्यप्रयंचनं प्रकृतीयमा नेत्यादि उपमानचोपरंजकवोपमानोपरजके तया वस्तताप्ररुतेप्रत्पुयमानता उपरजकताचेत्यर्थः उपरजकतावारोप्पप्रमाणता तदुक्ते उपरज अत्रपन्नदानपूर्वपक्षोपन्यासानुवाददूषणोद्धावनानिधजनप्रसिङ्क्रमेणन्यस्तानि प्रसिहसहपाठानासिक्रमाननुसा रणेप्ययमेदालंकारः ययावा यस्यवहिमयोदयेयुजलमयोलोचनपुटेषुमारुतमयःश्वसितेषुक्षमामयोगेन्याकाशमयः स्वाने खुपंचमहाभूतमयोमूतइनायतनिहतप्रतिसामनांतःपुरेषुप्रतापः ५ एवमष्टलोकपालनवग्रहादीनांप्रसिहसहपाठा नायथाकथंचिततोपमानोपांजकतादिप्रकारेण निवेशनेरत्नावल्पलकार प्ररुतान्वयविनाक्रमिकततन्नाम्नाश्लेषभग्यनि वेशनेक्रमप्रसिहरहितानाप्रसिइसहपाठानीनवरत्नादीनानिवेशनेप्पयमेवालंकारःतहणःस्वगुणत्पागादपदीयगुणग्रहः पद्मरागायतेनासामौक्तिकंतेश्वरविषा यथावा वीरत्वदिपुरमणीपरिधातुंपलवानिसस्टैश्य नहरतिवनभुविनिजकररुहरु चिरवचितानिपाडपत्रघियापुनःस्वगुणसंप्रान्तिः पूर्वरूपमुदालत हरके तो लिप्नोपिशेषस्वयशसासितः यथावा कतामेतिविषयीस्पतदेति तत्रोपमानता रविरिवप्रतिदिवसोपजायमानोदयइत्यादिवत् उपरंजकतातु चतुरास्पइसाघुदाहरणे वहिमयइत्यादि प्रतापवर्णनेचस्पनि प्रस्तान्वयविनति मित्रचंद्रमुखीवालालोहिताधरपत्रवेत्पादावितिभावःऋमिकेत्युपलक्षण तदभावपिगुरुणानघने नेपातरूणी मंदगामिनीत्यादावप्ययमलेकारदतिवाध्य इतिरत्वावली तहणइति स्वगुणत्यागादनंतर अन्यदीयगुणग्रहण नगुणानकारः पनेति नवनासामोक्किमप/ कात्यायनागवदाचरतीत्यर्थः नीरनिहेवारत्वदरिकामिनीवनविपरिधान गर्नु पञ्चवानिकरणसंस्पृश्पपाडपत्रबुध्यानहरतिनगृह्माति कीदृशानिनिजकराहाणानखानास्याश्वतको सारवचितानियामानीत्य व इतितरानातिखणत्लागानंतर पुन: स्वगुणाग्निःपूर्वरूपमलकारह हरति नीलोपोनियुक्तः पाठःविभिन्नतिमाघरै वकगिरिवर्णनं गरुडायजेनारुणेनविभिन्नवामित्रितवणी:सर्यस्परथ्यायश्वायत्रगिरोवंशाकुरवन्नीलरत्नैःपुरितःस्फरत्पारु वारवारुचनील युति यानिन्पिरेयानीतवत रुचाविभिनवादतिनान्यः केचिदित्यस्वरसवीजतुपद्मागायतइत्युदाहरणेतहुगालेकारोनस्वातनापतिः विभिन्नवर्णागरुड़ाग्रजेनमूर्यस्यरथ्याःपरितःस्फुरसारनैःपुनयंत्ररुचारुर्चस्वामानिन्पिरेवंशकरोरनीलैः अयमेवतागइति केचिद्यारजहुःपूर्वावस्थानुकृतिविरुतेसतिवरतानि दीपनिवी पितेप्यासीत्कांचीरत्नैर्महन्महालक्षणेचकारात्पूर्वरूपमि तिलक्ष्यवाचकपदानुत्ति यथावा दारंखडिभिराहतवहिरपिप्रखिन्त गडजिरेतः कंचुकिभिःस्फुरन्मणिधरैरध्यामिताभूम यःयाक्रांतमहिषीभिरेवशयनंतद्दिहियामंदिरेराजन्वचिरंतनप्रणयिनीभून्येपिरान्पस्थित्तिःसंगतान्पगुणानंगीकारमाहे रतगणचिरंगिणिमूचितेनिहितोपिनुरज्जमि यथावा गेडाभोगे विहरतिमदैःपिछलेदिग्गजानांवरिलीणानयनकमले। खेज नानिप्रमाश्यिाप्पयाहिमकरकरा तसोवस्तिकीतेकीर्तिर्दिक्षस्फरतितदपिश्रीनसिंहक्षितीद्ननुचान्यगुणेनान्यत्रगुणे अनुभवसिइचमत्कारस्पनिरालंबनतापनेरित्पदनीय अथवायतगण दयानुदयरूपाभ्यामुत्रासावज्ञालकारा पोतहुयातणयो कोभे एवेत्परकारक्रमभंगेन काव्यप्रकाश कारादिमतोयन्पासपरत्वेनमारमयं रजत हुणस्पोदात्तत्वात अत्रहिपूर्वमभ्वाजामरुणुगुणवंन्यानंतररेवतकर, रुनयेयातगुणत्वमिनि तहणपमिनिने पामभिमत्तं पूर्वति वस्तु निविरुत्तेविगते सत्यपिपूर्वावस्थायाअनुर ते रषिपूर्वरूपमलंकारामह प्रकाश हारमिति हेराजन त्वविद्विषामंदिरेभून्यपिचिरतनःप्रायोयस्पाः ॥ सैवराज्यस्यस्थितिमर्यादास्तीतिशयःयतीहारखंडिभिगंडकारमपमु दःउपते नागपारिभिराहत कु. दीविहिरपिभूमयःमदनस्विन्त्रगेडैगरध्यासिताःअंतःपुरभूमपःविलसन्मणिधारिभिः कुंचुकिभिःसरेवसोविदल्लै रध्यासिताःपायनंतल्पमहिषीनि चं: वनिता भिरैवमहिवलीभिराकांत मिसन्दपः इति पूर्वरूप संगतेति से गतःखसेवडोयोन्य पदार्थलदुणानंगीकारमतद्गणालंकारमाह:चिरमितिए ७६ गिणियनुरागिणिमंजिशरिजनन्यायुक्तेचनिहितोपित्वेनरज्जसिरतोनुरागश्चनेनवसीतिश्लिष्टे गंडेत्तिहेश्रीमन्नासंहारमभूपतेरयातवकीर्ति मदे पिछलेपंकिले दिगाजानांगडप्रदेशेषद्यपिविहरतितथावै रिस्त्रीणांनयनकमलेषुस्थितान्यजनानिप्रमाधिपति तदपिनयापिदिक्षहिमकर उल्लासावज्ञालक्षणयोर्गुणशब्दोदोषप्रतिपक्षवाची अन्यगुणेनान्यत्रगुणोदयतदनुदयौवनतस्पेवगुणस्पसेक्रमणासंक्तमणे कितुसहस्पदेशेनसदसलिष्ययोजीनोत्सत्यनुत्पत्तिक्तहणजन्पत्वेनसंभावितयागुणोनरयोरुत्यत्यनुत्पत्ती तद्गुणातणयो: पुनर्गुणशब्दारूपरमगंधादिगुणवाची तत्रान्पदीयगुणग्रहणाग्रहणेचरतस्फटिकवस्वमालिन्यादिन्यायेनान्यदीयगुणेनेवा नुरंजनाननुरंजनेविवक्षिते तथैवनोदाहरणानिदर्शितानियद्यप्यवज्ञालेसतिरतडणश्चविशेषोक्ति विशेषावेच कार्याजनिर्चि शेषाक्ति:सतिपुष्कलकारोइतितत्सामान्यलक्षणाक्रांतत्वात तथाप्पुनासतहणप्रतिदिनाविशेषाकारणालंकारतरतया परिगणितावित्तिध्येयं प्राकसिहस्वगुणोकोऽनुगुणःपरसन्निधेः नीलोत्पलानिदधतेकटाक्षरतिनीलताकपिरपिचकापिशा पनमदमत्तोवृश्चिकेनसंदष्टः अपिचपिशाचयस्तैः किंमोवैरुततस्प अत्रकपित्तजात्यास्वतःसिहस्पवैततस्पमघादिभिरु र स्पचंद्रम्पमत किरणादेवस्तिकी वस्तीत्याहेत्यर्थे तदाहेतिमाशब्दादिभ्यष्टग्वाच्यइसनेन ठक्प्रत्ययः तत्सदृशीनियावत् स्फुरतिप्रकाशतइत्यर्थः । विशेया कारेणेति वाक्लक्षितविशेषरूपेणेत्यर्थः इत्पर्य गुणःप्रागितिः परसैनिधिवशात्पूर्वा सिद्स्यख गुणस्योत्कर्ष अनुगुणीनामालंकार नीलोत्पलानिकर्गाव नसीरुत्तानि कपिरिति कापिशायनमय इत्यनुगण: मीलितमितिलक्ष्यनिर्दशा रसदनि स्वभावलोहितेचरणेलाक्षायरसोनालक्षिनज्ञातःमलिकति क्षोमदुकूलतहारिप इतिमीलितं सामान्यमितिलक्ष्यनिर्देशाः विशेषोआवर्तकधर्मःपमानामाकरः रनल मेविति चालिमनुना अंगदेन एकेनचरणज्यो। स्मादिना अपरस्यलाक्षारसाऽभिसारिकादेःभिन्नरुपति मुखपद्मादेमिन्नस्पस्वरूपस्यावभासेपीत्यर्थः । उक्त मेवार्थमुदाहरणारूदतयाविशदयति मीर लितोदाहरणेहीत्यादिनावरवंतरत्वेननभासतरत्पन्वयः तत्पत्तिविंवानांच्या तरतयाभानमस्त्येवेत्यनुषंगः केचिदिससाहरित्यग्रिमेणान्वयः केचित्त काशकारादयः तदुक्तं समेनलक्ष्मरावस्तवस्तुनायन्निगृह्यतेनिजेनागंतुनावापिजन्मीलितमितिस्मृतमिति तयोर्मध्ये एवेचेत्यस्येत्यत्रमीलिनालंकार मीलितपदिसापाझेदएवनलक्ष्यत्तेरसोनालक्षिलाक्षायाश्चरणेसहजारुणे यथावा मलिकामाल्पभारिण्यःसींगीणाईचंद नाक्षौमवत्पानलक्ष्यं तेज्योत्स्नायामभिसारिकाःअत्रायेचरणालक्तकरस्योररुणिमगुणसाम्याडेदानध्यवसायः द्वितीयोदाह रणेचंद्रिकाभिसारिकाणांधवलिमगुणसाम्या दानध्यवसायः सामान्ययदिसादृश्याहिशेषोनोपलक्ष्यतेपद्माकरप्रविष्टाना मुखनालक्षिमुनुवा यथावा रत्ननभेषुसंक्रांतःप्रतिविवशतै तालकेश्वररसभामध्येनज्ञातीवालिसनुनामीलितालंकारे एकेनापरस्पभिन्न स्वरूपानवभासरूपमीलनंक्रीयते सामान्यालंकारेतु भिन्त्रस्वरूपावभ्या पिच्यावर्तकविशेषोनोपलक्ष्यतइति मेदः ५ मीलितोदाहरणेहिच रणादेवस्वतरत्वेनागंतुकंपावका दिनभासतेसामान्योदाहरणेतुपनानामुखानाचव्यत्यतरत याभानमस्पेव यथारवणदेहस्पत्तत्प्रनिविवानीच कित्विदंपनमिदमुखमय विवोयंप्रतिविवइतिविशेषः परेनोपलक्ष्यते। उत्पयननेनान्वयः अपोगत्तरलोपयोले तरलाःसन्वरोवारणात वक्राक्कोक्तिगीवापासता गिरोवाक्परूपाःइतिप्रकारेणमृगशामंगकेलीलया खनःस्वाभावात्स्फुरितंप्रकटीभूतंतत्तस्मादत्रागकेकतपदाकृतस्थितिःभेदाध्यवसायेपीति मुख पद्मपोर्भदायभासेपीपर्यःयावर्तकास्फुरणेनहेतुनाथ अलकारांतरेणेनि स्वरूपातिरोधानेनमीलितासंभवात भेदातिरोधानेनचसामान्यस्पाप्पसंभवादितिभावः सामान्पति नयाचगुणसाम्पाहिशेषायहरनि सामान्पालकारसामान्यलक्षण . की विशेषाग्रहश्चकचिड्रेदेगृह्यमाणेक्वचिचारामाणसाचप्रकारांतर्गतिरवतन्मनेस्पादितिभावःअवांतरभेदेनवेत्यनंतरभाध्यमित्यनुपपते पूर्व चे. स्मिन्निति मालित पदिसाइप्पादित्पादिपूर्वोक्तचंदालोकतन्मत्तइत्यर्थःस्वस्मतिरोधाने अपांगतरलत्पादिस्वरूपतिरोधानस्थले अलेकातरेणेसा १० दिवरूपतोज्ञायमानेसाइप्पानेदाग्रहणेमीलितमित्येगीकारेप्रथमःपक्षःसाइपनेदाग्रहणमित्येतावन्मात्रमीलितलक्षणांगीकारेणहितीय इति भावाइतिसामान्यभेदेनि वैशिसवेजात्यं उन्मीलितं विशेषकञ्चक्रमेणालंकारीमनभेदाग्रहानदंतर्गतं लक्षितानीति संकुचिनत्वादितिभानः सा अतएवभेदतिरोधानान्मीलितं तदतिरोधानेपिसाम्पेनमावर्तकानवभासेसामान्यमित्युभयोरप्यन्वर्थता केचितुवस्तुद्दयस्प लक्षणसाम्पातयो केनविदलीयसातदन्यस्पस्वरूपतिरोधानमीलितं स्वरूपप्रतीतावपिगुणसाम्पानेदतिरोधानेसामान्यए वच अपांगतरत्नेशी जलवक्रवर्णागिरोविलासभरमंथरागतिरतीवकांतमुखं तिस्फुरतिमंगकेमृगशावतो लीलयातदत्रनमदोदककृतपदोपिसंलक्ष्यते इत्यत्रमीलितालंकारः अत्रहिहक्तारल्यादीनानारीवपुषःसहजधर्मत्वान्म दोयकार्यत्वाञ्च तदुभयसाधारणपादुलष्टतारल्पादियोगिनावपुषामदोदयस्पस्वरूपमेयत्तीरोधीयतेलिंगसाधारण्ये नतत ज्ञानोपायाभावान्मस्तिकामालभारियय इत्यादिषुतुसामान्पालंकारइत्याहुःतन्मतेपद्माकरप्रविष्टानामित्यादीभेदाध्यवसाये पिव्यावर्त्तकास्फुरणेनालंकारांतरेणभाव्य सामान्यालंकारावान्तरभेदेनवा पूर्वस्मिन्मतेस्वरूपतिरोधानेलंकारांतरेयाभा मान्परीत्या सामान्यालंकारन्पापेनऐवंचवेत्रत्व चातुल्परुचीवधूनाकायतोगडतलागतानिभं समीलितावांतरभेदेनवाभेदवैशिययोः गाःसहेलयदिनापत्तिय्यन कोवेदयिष्पन्नवचेपकानीत्पपिविशेषकोदाहरगवोध्ये पत्तनुमानालंकारेणैवगतार्थवान्तानयोरलेकारतरत्वमिति तय ते उदात्तस्थलेभेदविशेषस्फुर्योर्विशेषदर्शनहेतुकप्रत्यक्षरूपत्वात अयापिस्वकपोलकल्पितपरिभाषयाऽनुमानालेकारतोत्रूषेतथापिसाहप्पमहि नापागनवगतयोर्भदवैजात्पयोः ..
स्कुरणात्मनाविशेषाकारणमीलितसामान्पप्रतिइंहिनायुक्तमेवालंकारांतरत अतहणावतयोरिवविशेषोक्तालेकारादित्पलविस्तरेणन त्यदितिनत्यक वतीभर्गस्यहरस्पहरस्पपोट्टहासलत्यसरस्पसमूहस्यविस्तारस्पवासहचरैः सहरित्यर्थःककीर्तिवछुक्ल एषःकमला कामुकः नाभीकमलपरि मत स्पोर्टिसमृदियदिनासादयिष्यन्नाधारयिष्यदित्यन्वयः पतनहुणस्पात्रीनवीधत्वात्कयंतप्रतिइंडितमुन्मीलितस्पेति तदनतोपाले स्फूत्तीचन्मोलितविशेषकौ हिमादि वयशोमग्नेसरा शोतेनजानते लक्षितान्युदितेचंदेपद्मानिचमुखानिच मीलितन्याये नभेदानध्यवसायेप्राकषितापिहेतो दस्फूर्तीमीलितप्रतिघुन्मीलितं तथासामान्यरीत्याविशेषास्फुरणेप्राप्तकृतश्चि कारणात विशेषस्फूर्तीतत्प्रतिद्वंद्वीविशेषका क्रमेणोदाहरणहयतगुणरीत्यापिभेदानध्यवसायप्राप्तान्मीलितंपते व था नृत्पनीहासप्रेचरसहचरेस्तावकीनैर्यशोभिर्धावल्पनीयमानेत्रिजगतियरितःश्रीनृसिंहक्षितीइनेहग्योषनाभीक मलपश्मिलप्रीदिमासादयिष्यदेवानांनाभविष्यत्कयमयिकमलाकामुकस्पाववोधः काकःकृष्णःपिक कृष्ण कीभेदःपिक काकयोःवसंतसमयेप्राप्नेकाकाकाकःपिकःपिकाइदंविशेषकस्पोदाहरण अहितीयकाकपिकपिकशब्दका कत्वेनज्ञातःपि कत्वेनज्ञातस्त्यर्थी तरसंक्रमितवाच्यो पथावा वाराणसीवासवतांजनानांसाधारणेशंकरलालनेपि पार्थप्रहारवणमुत्तमान गंप्राचीनमीशेप्रकटीकरोति किंचिदाकूतसहितस्पा दोतरमुत्तरं पत्रासौवेतसीपीथतत्रेयेस्तरासरित सरितरणमार्गेष्टछ प्रतितकामयमानायाउत्तरमिदेवेतसोकुजेस्वालंद्यमित्याकूतगर्भ अथवा ग्रामेस्मिन्प्रस्तरमायेनकिंचित्पायविधत्ते पयोध भस्मृत्वापेक्षा तटुनभेदानध्यवसायमात्रस्योक्तत्वात वाराणसीति हत्तीयलोचनादिचिसाधारणेपिस रोन्नतिंदवावस्तुमिछमिचेस नोत्पत्वपः पार्योर्जुनलेनकृतीयः प्र हारस्तेनवणोयत्रताहामुत्तमोगशिरःपूर्वत्रस्वाभाविकगुणसाम्पेइहत्वागंतुक गुणसाम्पमितिभेद इन्युमोलित विशेषकी कुटी किचिदिति किंचिदभिप्रायसहितंगूटमुत्तरउत्तरनामालंकारःवेतसीवेतसलता सुखेनतरिनुयोग्यासतरा ग्रामइति प्रस्तरप्रायोपाषाणवहनेपाष चंणतुल्पेचमायोबाहुल्प तल्पयोरितिकोशान किंचिदास्तरणादिकं समागमप्रति बंधकंचपयोधरोमेघःस्तनश्च कश्चिदयगमिय्यति ज्ञास्पनोत्तार 16 | पाइपानिस्पंउन्नेयः कल्प्यःप्रश्रोपेनतादृशस्पोत्तरस्य ईर्ष्यामानेति ईर्ष्या हेतुकमानेत्यर्थःअनुतप्तापाः पश्चात्ताप युत्तायाः प्रश्रोत्रेति पत्र वउत्तरांतरेंचप्रश्नोतरांतरेताभ्यामभिन्न मुत्तचित्रमित्युच्यतइत्पर्य केदारेति केदारेणीपोषणरता के इतिप्रश्रःकेदारस्पक्षेत्रस्थपोषणेरतात्ति आस्तरपाादिकमर्थपमानंपायंप्रत्युक्तिरिय स्तनोन्नतिष्ट्रारंतुमिछसिचेइस अविदग्धजन प्रायस्मिन यामेकश्चिदवगमि प्यतीत्येतादृशंप्रतिबंधकंकिंचिदपिनास्तीतिहदयं इदसुन्नेयपत्रोदाहरण निवप्रश्नोत्तरयथा कुशलतस्पाजीवतिकुश लंखामिजीव तीसुक्तं पुनरपितदेवकथयसिन्तानकथयामियावसित्तिईयामानानेतरमनुतप्तायानायिकापाःसखीमाग ताप्रतितस्पा कुशलमितिनायकस्सप्रश्नःजीवतीतिसंख्याउत्तरजीवत्सा कुतः कुशलमित्तितदभिप्राय: अन्यत्पृष्टमन्पदु तरमितिनायकस्पषन कुशलं पछामीतिप्रश्न यष्टस्योत्तरमुक्तमित्यभिप्रायेणजीवतीत्युक्तामितिसरल्यावचन सखीवचन स्माभिप्रायोडाटनार्थ पुनरपितदेवकथ्यतीतिनायकस्पाक्षेपामृतानुकथयामियाश्चसितीतिस्वाभिप्रायोहारनं सत्तिमरणे खलुतस्पाःकुशलंभवतिमदागमनसमयेपिञ्चासेषुसंचरत्सूकमताकथयेयमित्यभिप्रायः५प्रश्नोत्तरांतराभिन्नमुत्तचित्रम तदेवोत्तरंकेखेटा खेआकाशेअरनीतिप्रश्नस्यपदत्तरखयापक्षिणतितत्किंचलमितिप्रनस्पयदुतऐतरेव यस्तारुण्पादीतितेनाभिन्न इत्युत्तरसूक्ष्ममिति पराशपभिज्ञस्पतरस्मिन्परविषयेसाभिप्रायवेतिसूक्ष्मालंकार पराजायाभिज्ञश्चासावितरचतस्पसाकूलचेष्टितमर्यात्परविषयइतिचार्थः सकेतेति संकेतकाले मनोयस्पत्तजिज्ञासुमितियावत विटंजारनेत्राभ्यामर्थितमाकृतयास्मिन नारशैलीलासंवधिप्रलंने नेपादिक्रियाविशेषणेवा इतिसक्षम पहित्तमिति लक्ष्मनिशा जल्पशपनं वत्केतिकले प्रस्तवणशीलानावेदविंदूनाप्रवधैर्धाराभिः कठेभिन्नलग्न कुक मेहता कापिवयस्पासवीस्मित्वास्मित हवा पुस्वयजयंतीसनीतान्माःपाणावलेखलिखेत्पन्वयःसूक्ष्माले कार परामिभायमवगत्ससाकारितनोत्तरसमयण पिहितालकारेतुगदे पर स्तोतज्ञात्वासाकूनचेष्टपातत्यकाशनमितिभेदोवोध्य इत्तिपिहिने ब्याजोकिरिति लक्ष्यनिर्देशःशेयरकृति यत्सेकेनभूतभूमिएएलग्नमित्सन्वयः केदारोषणरताः के खेटाःकिंचलंवयः अत्रकेदारपोषणरता इतिप्रनामिन्त्रमुत्तरंकेखेदाः किंचलमितिप्रश्रयस्पवयरत्ये कमतरे उदाहरणातराणिविदग्धमुखमंडनेश्व्यानिमक्ष्मे पराशयाभिनेतरसाकूतवेष्टितं मपिपश्यतिसाकेशेःसीमंतम सिमा तृणोत कामुकस्वावलोकनेनसंकेतकाल प्रश्नभावंज्ञातवत्साश्चेष्टेयं असंगतेसूर्य संकेतकालत्याकूतं यथावा से केतकालमनस विरंजालाविदग्धया यासीन्नेत्रापिताकृतलीलापनिमीलितो पिहितपरस्त्तांतज्ञातःसाकूतवेशित प्रिपेयहागतेप्रातःकोतात ल्पमकल्पयत्त रानौसपत्नीरहेजागरणेनश्रीतोसोतितल्पकल्पनाकृत वत्तस्पदिखेदविदुप्रबंधेदृष्टाभिन्न कुंकुमकापिकंठेपुस्त्वं तन्यामेजयंतीवयस्यास्मित्वापागोस्खङ्गरेखालिलेख अत्रस्वेदानुमितपुरुषायितं पुरुषोचितखडलेवनेनप्रकाशितं माजोक्ति रन्पहेत्त्यायदाकारस्पगोपनसखिपश्परहारामपरागैरस्मिधूसरा अत्रचौर्यरतकृतसंकेतभूटरटनलवधूलिजालस्पगोप पनं यथावा कस्पवानभवेद्रोपःप्रियायाः सत्रणेघरेसशंपनमाप्रासी रितापिमयाधुना उपपतिनाखंडिताधरायाःनायिका यासकाशमागतप्रियमपश्पत्येवसरच्यानाधिका प्रतिहितोपदेशच्याजेनतपतिनायिकायरायगोपन लेकापन्हु तेरस्पाश्चार्य उपपतिना जारेण इतस्पोळेकापडतो आयोन मिति प्रतोपारथ्यायो एकाकाविडामावनितासस्याः पुरस्ताद रोमांचकंपादिभिरनुभावैर्यज्यमानमनरागे स्नेहरिप्रणमंतीसती जुगृहगोपित्तवतीत्यन्वयः लक्ष्यते अन्यत्ते रवमिति सूक्ष्मालेकारवटुक्तिरूपयापारवर्णनमित्यर्थः उदाहतव्यमिति यथावत्कस्पदी घः तिपत्नराव कु टी पालीवालासस्मितमाहमंदमाधाक्षित्वामधपप्पामिनाथमित्युत्तरार्धनिर्माणनाथमित्युक्त्याप्रकाशन मितिवोध्य वस्तुसौंदये ति वेतसनिकुंजरूपवस्तु च सौदर्यत्पर्यः ध्वनिभावास्पदत्तातध्वनित्वाश्रयत्लान उपसंहरनिजतइति पेविसस्पभावाविकरणमस्तीत्सनेनान्वयः इतिमाजोक्तिः५ गुटोक्तिरिति पदया पाकवाक्यतत्तदन्यप्रतिकथ्यतेचेत गृहोक्किरलेकारः क्षेत्रंसेस्यादे कलत्रंच अपेहिदूरीभवअविवक्षितत्वादिति अयंभावःप्रकृताप्रकृतश्लेयेसाचुदयमा तस्यांवचनस्पान्यथानयनेनापहवः अस्यामाकारस्पहेत्तरवर्णनेनगोपनमित्तिलक्षणेलक्ष्यनानिचोक्तिग्रहणमाकारस्प गोपनार्थ खतरप्रत्यायकम्मापारमात्रोपलक्षणे ततश्चयायातमालोक्पहरिप्रतोल्पामाल्पाः पुरस्तादनुरागीकारोमोचक पादिभिरुच्यमानेभामानुगृहप्रणमत्ययेने इत्यत्रापिच्याजोक्तिरेव तत्रानुरागकृतस्यरोमांचायाकारस्पभक्तिरूपहेत्वंतरण प्रत्यायकेनप्रणामेनगोयनरत सूक्ष्मपिहितालंकारयोरनिवेष्टितग्रहणमुक्तिसाधारणयापारमात्रोपलक्षणं ततश्चनलिनी दलेक्लाकामरकतपात्र इवहपतेशुक्ति इतिममसंकेतभुविज्ञावाभावंतदाब्रवीदालिमित्यादिवपिस्तक्ष्मालेकारःप्रसरत्ति अत्रलोकेतावकिमावयोः संकेतस्थानेभविय्यतीतिप्रश्नाशयंसूचयतिकामुकेतदभिज्ञयाविदग्धयातदासखीप्रतिसाकूतमु तिमित्तिसक्ष्मालंकारोभवति यतोत्रवलाकायामरकनयात्रप्रतिष्टितमुक्तापमपातस्यानिश्चलेनाञ्चस्त्वतेनत्तस्यप्रदशेस्यप्रद शेस्पनिर्जनवतेनतदेवावयोः संकेतस्थानमितिकामुकेप्रतिसूचनलक्ष्यते नचात्रघ्ननिराशेकनीयादूरख्यन्यमानस्यापिसके तस्थानप्रश्नोतरस्पस्वोत्यौवविक्षतत्वात् एवंपिहितालंकारेप्युदाहार्य दचान्यदलावधेयं यत्रासावेतसीपीयेत्यादिषुगूढोतर रूढदत्पादावहतसंबंधावाच्यःसचनसंभवतिविवाविवक्षाविरहादिति कुनस्तापकतार्थकयनंतवा सूक्ष्मपिहित व्याजोक्तदाहरणेयुभी हतस्पेत्ति अप्रकृतार्थस्पेत्पर्यःननुतापाविवक्षाविरहेपिनानार्थविन्यास मात्रेणास्तुश्नेपरवेत्याशंक्याह विछितिविशेषेत्ति तयावश्लेष सत्वेपिपिलिते बोनखात्याविष्कृतः विशेषागुटोकिरवश्यमंगीकार्यत्साशयः अतएवश्लेपमात्रमितितन्मात्रनिराकरणमेवोपकातनतुभयनिराकरणमिति नादइति विपणिः पापवीथिकापुपिणी रजसला आगमेनवेदेनलालनी पस्न त्पःआगमनलालनीयश्वरजनीमायेत्पत्तसंयोगहिती पाइतिरटोक्तिःनिरगुप्तमिति निरेत्युपत्तक्षण अर्थशक्तिमूलगप्तस्पापिगलाम्पच्युत्तेत्यादीस। किंतुवसुसौंदर्यवलाइकुवोहव्यविशषिताहम्य-तत्रैववस्तुतोनालंकारत्वंध्वनिभावास्पदत्वात प्राचीनःस्वोत्याविकरणेसत्पल का रास्पदत्तास्तीतित्युदाटतंवादस्माभिरप्युदाटतानि काहियात्रासौवेतसीयाथतन्त्रेयसतरासरित इतिपूछतमध्वानकामिन्या हससूचनेइत्यापीतरकल्पनयाभावाविझरणमित्यत्तःप्राकलिखितादाहरणसंकेतकालमनसे पुस्त्वतन्यायजयंतीभामाजगृहे तिभावोविश्करणमस्तितेवतत्तदलकारति गूदोक्तिरन्पोद्देपंचेघदन्येप्रतिकथ्यते दृषायेहिपरक्षेत्रादायातिक्षेत्ररक्षक यं प्रतिकिंचिहतव्यत्ततटस्थमानायोतित्तदेवतदन्येकंचित्पत्ति श्लेघेणोच्यतेचेत्सादोक्तिःहयेत्याधुदाहरणं परकलले जानकाम कंप्रतिवक्तव्यपरक्षेत्रेस स्पानिभक्षयतकंचिदुक्षाणसमीपेचरतनिश्पिकथ्यते नेयमप्रस्ततप्रशंसा कार्यकारणादिव्यंग्य वाभावात भापिषमात्रमरुतार्यस्पप्रकृतार्थान्वपित्वेनाविवक्षितत्वात तस्यके वलमितरवंचनार्थनिर्दिष्टतयाविछित्ति विशे षसडावात् ययावा नायोमेविपर्णिगतोनगणयत्येयासपत्नीचमात्यकामामिह पुष्यिणीत्तिगुरवःप्राप्तागृहाभ्यंतरंशय्या मात्रसहायिनीपरिजनःयांतोनभीसेवतेस्वामिन्नागमलालनीयरजनीलक्ष्मीयतेरक्षमा अत्रलक्ष्मीपतिनाम्नोजारस्पागम नेप्रार्थयमानापास्तदश्यवचनायभगवते प्रत्याक्रोशस्पप्रत्सायनंविरत्तोक्ति-निरगुप्तकविनाविकृतंयदिषापेहिपरक्षेत्रा पाहातात् वत्सेइति क्सेलक्ष्मि विवादखेदहाव उजवेमहावेगेउप्रवृतश्चसनेश्वास पवनवसत्यनकं जलंपातीतितथावरुण कंपश्च गुरुमहा न रहस्पतिश्चवले प्रसिई ननिदानाशकेन वलात्मदत्यानाशकेनेदेणच अजश्रीकृष्णसन्निधौपाहिइतिप्रकारेणभयनिवारणयाजेन सुराणों दिति वक्तिसमूचनश्नि प्रसारमानेवर्जनकारपित्तामयोमथनंतेनमुग्धाः गरी पयोधिर्यस्मलक्ष्मीमदात्मवादुरितंदहवित्यन्वयः परनि परेक्चनायगुप्तस्पाधिकरणमित्यर्य: येत्ति लज्जयागुप्तस्पेत्यर्थदृटोति गोपेत्वपिथोरागआ च. सक्तिस्तहनया अपहतयागवापरागैलिभियाप्नयाच गोपेत्ति संवोधनंवा किंचित्समवियम् युक्तायुक्तंच इहत्वपिभूमौच घत्युर्भावः पतिता तो पतन प्राप्तिाचवियमेषुःपंचशरस्तेनरिखन्त्रमनसावियमेषसंकटेयुखिन्नमनसांच अवलाना वीणा वलरहितानाच सलेशंससूचनंगोटंगोस्यानं चेतोनलमिति लेकानञ्जयतेनगछतीसथैनलंकामयतेरहतीत्यर्यगुप्तः तदाधिकरणंचहींणादृष्टाचेत्यनेनैतिवोध्य शब्दशक्तीति शब्दश्लेयवशेनेन्य कथंचितविनाविकृतचेदिहतोक्ति यापेहीसुदाहरणेपूर्ववत गुप्तं वस्तुससूचनमित्तिकतिनाविकृतं ५ पयावा वत्सेमा गाविधादेशसनमुरुजवसंत्यजोधप्रस्तषः कावागुरुस्तेकिमिहवलभिदाभितेनात्रयाहि प्रत्याख्यानमराणामितिभयश मनछद्मनाकारयित्वायरमेलक्ष्मीमदाहसदहतुदरितमंथमुग्धःपयोधि इदंपरवंचनायगुप्ताविष्करण पागुप्ताविकरण अपागुप्ताविकरणयथा दृस्याकेशवगोपरागहत्तयातेनेहतयाकिंचिन्नदृष्टेमयातेनेहसवलित्तास्मिनाथपतिता किंन्नामना लंबस एकस्त्वविघमेखिन्नमनसोसावलानीगनिप्पवैगदित्तःसले रामवनाहोटेहरिर्वश्चिरं अकृष्णस्यपुरतोवि यमेपरिसवुलनमभिहितवत्सास्तेकामयमानायागोपिकायावचनेविषमपायेस्स्वलनपत्तनत्राणसंप्रार्थनमयेणझटिति प्रतीयमानेनार्थेनगुप्तविवक्षितमर्यातरंसलेशेससूदनमित्यनेनाविस्कृतं एवनयधादिखुचेतोनलंकामयतेमदीयमितिदम यः कोडीकतासंगृहीतः गछाम्येति अच्युतमहिषये असवलितेतिगुप्तार्थः चिरकालेवदर्शनेनापिन वृप्तिरित्य पंतीवाक्पादिकमप्युदाहरण। थेनदर्शनेननततिरपितुसंभोगेनेत्सोंगुप्तःविजन स्थपोरेकातमत्तयो हतश्चासौजनः अन्पया रत्यर्थस्थितावित्तिसंभावयति तेन्दयोरकीर्तिजीते.. वस्येवात्मानवचयावइतिगुनार्थः आमंत्रणस्पायुतत्यादेर्भग्यारचनयामनितोश्यावस्था नरखेदलेनालसा कविनिवहनि कविनिवहेनवत्कागुप्तस्पल तत्वमिति शोभनयूदयितादृष्टिश्चतयोः तयोःसंवाधनकापारोषविकारश्चरागिएयनुरागिणीति अवनतेन दतिवमयीत्यस्पविशेषणं पक्षेगि णिरक्तिमशीले नम्रतिहकावोधन एवंदृष्टेइत्यपि उच्चारणेनेति स्वरविशेयसहचतोच्चारणेनेत्यर्थ इतिवित्तीतिः युक्तिरिति स्वस्समर्मगो पनायक्रिययायतपरस्पातिसंधानवंचनेसायुक्तिरलकारस्वामिति नायकं प्रतिद्वतीक्वन पुष्यस्पेदयौय्यदपस्पोरिति तस्य भुकस्य अतिमात्र इदंशब्दशक्तिकोडीहतगुप्ताविकरण अर्यशक्तिमूलगुप्तााविकरणयथा ५॥गछाम्पच्युतदर्शनेनभवनःकिंतप्तिसत्य यतेकिंचैवंविजनस्थाहतजनःसंभावयत्यन्यथा इत्पामंत्रणभंगिसूचित्तवृथावस्थानखेदालसामालिप्यन्पुलकोल एंचिततनुोपीहरिःपातुवःअत्रगछाम्यच्युत्तेत्यामंत्रणेनत्वयारतकामेलयास्थितन्त्रलव्यमित्यर्थशक्तिलभ्यवस्तत्ती यपादेनोविकृत सर्वमेतत्कविनिवडवगुताविष्करणोदाहरण कविगुप्ताविकरणयथा सुभुत्वेकुपितेत्ययास्लमशन स्पताःकथायोषितो दूरादेवविवर्जिताःसुरभयास्त्रग्गंधधूपादयः कोयंरागिणिमुँचमच्यवनतेदृष्टेप्रसीदाधुनासत्यत्तहिरहा नवंतिदयितेसाममोधादिशः अत्रतावदी-मानकलुषितदयिताप्रसादनव्यापारविधिःप्रतीयत्तेधिरोगातस्परिप्र पाको शाविवक्षितार्थःसचदृष्ड्स्पपदस्पलुप्तोचारणेनसंवुद्दिरूपतामवगमप्याविकतः कविनिवडवल गुप्तंपरवचना थकविगुप्तंसपोटिकथनार्थमितिभेदःयुक्तिःपरातिसंधान क्रियपाममगुप्तवेत्तामालिखेतीष्टान्यधनुःपोष्यंकरलिखत अव पुष्पचापलेखनक्रियपामन्मथोमयालिखित इतिश्रीत्युत्पादनेनस्वानुरागरूपमर्मगोपनायपरवचनंविवक्षितं अपर्थनिगदत्तइतिसंबंधःफलपशब्दोवीजपर गोपनीयविषयभेदस्पविछितिभदायोजकत्वादाह पहेति नन्वेवंसत्पायातमालोकोत्पादोव्याजाक्तिरे विनिप्रागुक्त विरुध्येतेन्या पक्याहएक्चनि पतिपक्षोगीकारेचैत्यर्थः एवं पूर्वग्रंथ याद्यपक्षाभिप्रायेणेनिभावः इतियुक्तिःलोकेति अनुकृतिरनुकरण %3D । -- कुसमहम्सेनि अहिर मामानभिव्यापपर्यःनामैवेत्ति हेवरदततवनामैव वाचितदातृत्वमारमात्तिकथयति अतस्त्वं वरदानमुटामितरदैवतबन्नधारपसि च. यतोविश्व प्रसिहतरे विप्रकलेप्रमतिरुत्पतिर्यस्पतादृशम्पत्यर्थः इत्तिलोकोक्तिःछकोक्तिरिति लक्ष्पनिर्देशाःयांतरगर्भिता अर्थातरमजकत्तासमी १/पस्थ यहतात ष्टस्तत्समायस्थ सवायचेति एच्छामानवृत्तांतस्तन्समीपस्थश्चेत्यर्थः तेनन्नाकोत्पनुवादेन मलयेति बानाःसमूहाःपानाःगताःविका पथावा देपरपोर्निशिजल्यतोगहशुकेनाकर्णितयहचस्तत्वातंर्गुरुसन्निधौनिगदत्तत्तस्पातिमात्रवधूःकर्णालंक्तिपारगश कलंविन्यस्पचंचू पुरेघोडातीविदधातिदाडिमफलव्याजेनवाग्वधनं अत्रभुकवाउमुदणयात्तन्मुखेनेखकीयरहस्पवचनभु श्रूषजनवंचनहत माजोतावाकारगोपन युक्तीतदन्यगोयनमितिभेदः यद्दाव्याजातात्यागोपनमिहतुक्रिययागोपन मिति भेदः एच आयातमालाक्पहरिप्रतोल्पामितिस्मोकेपियुक्तिरेव लोकप्रवादानुकृतिले कोक्तिरितिभण्यत सहस्तकतिचिन्मा सान्मीलयिलाविलोचनेअत्रलोचनेमीलयित्वेक्तिलोकवादानुक्ततिः यथावा मदीयेवरदराजस्तवे नामैवतेवरदवांछितदात भावंसारख्यात्पत्तोनवहसेवरदानमुद्रा विश्वप्रसिद्धतरविप्रकुलप्रसूतेयज्ञोपवीतवहन हिनरवल्वपेक्ष्यं यत्रोत्तराईलोकवादा नुकार छेकोक्तिर्य दिलोकोक्तेः स्यादातरगर्भिताभुजंगरावजानीतभुजंगचरणंसखे केनचित्तस्पचिहत्तांतरष्टस्पसमीया स्थमन्यनिर्दिश्यायमेवत्तस्पस्तीतजानानीत्युक्तवतीयमहेःपादानहिरवजानातीतिलोकवादानुकारः अत्रसचायक्लोक विदितेधनार्जनादिव्यापारेसहचारिणावितिविदितविषयतयालोकोतवनुवादस्यप्रयोजनेस्थितेरहस्पेप्पनंगमापारतस्या सिनामलि काकुममानापरिमलस्पनरायस्मिन् तादृशोयीष्माभयान पनवयससे उत्साहवान म येसहचरतिम र्मोवाटनमपितेनगं वसितदातनिः रहनायकंघटयअनयासहमयोजयगवानिवर्तनपगपहत्तानाच्यावतनेपाम्बप्रभवतिसरावधनेजयोर्जुनइत्पन्वयःलिमया प्रोषितस्पयोग नानकदीवचन-तिसंबंध. ॥
आभास्तेलंगाःदमामत्सखी गोपायोगोत्तुल्य इति तोक्ति वक्रोक्तिरिति काकुचनर्विकार अपरार्थस्य अभिप्रेतादादातरस्प नंदीहरस्पगणविशेषन्दा रुणारेत्यभिप्रेत काप्टेनेतिकल्पनं विकृतत्वंचकस्पचिर्णस्यावायोहापाभ्या भवित्रीतिसीताप्रतिरावणोक्तिःपादत्रयं चतुर्थस्तंपत्तिसीतायाःतेतचयति-स रामायुधिसंग्रामेपुरतोग्रत्तोनस्थातास्थास्पतीत्यर्थः अतिशयेनलघुलंपिष्टस्तत्सवोधन इदंयादवयं षष्ठाक्षात्स रणांसप्तमानाधिनवीतिवर्णानांवि लोपोयत्रतार शपुनः पठेत्पर्यः शब्दश्येति शब्दस्पपरितत्सतहत्वादितिभावः भिक्षेतिजलनिधिश्चहिमवांश्चतकन्यपोर्लक्ष्मोपार्वत्यो क्रमे पथावा मलयमरुतांबातायाताविकसितमत्रिकायरिमलभरोभयोग्रीष्मस्त्वमुत्सहसेयदि घनघटयत्तत्वनिःस्नेहंसराव निवर्तनेप्रभवतिगवाकिन्नःछिन्नसावधनंजयाअनधनलिमयानोषितांगनासखीवचनेयरवगवोनिवर्तनेप्रभवत्ति स एवं धनंजपइत्पांध्रजातिप्रसिद्धलोकवादानुका अनानि सौंदर्यशालिनीमिमामपहायधनलिसयास्थितोरसानाभि ज्ञत्वात् गोप्रायएव तस्यनिवर्तकरूधनस्पताधनेनाकृष्टस्पतहिमुखीकर्णेन प्रत्याक्षेपकवादित्यर्थातरमपिगर्भित बकोतिःश्शेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्यन मुचमानदिनप्राप्ननेहनदिहरांतिके अत्रमानं मुंचप्रयातारात्रिरित्याशयेनोक्ता योवाचिनंदिनप्राप्तमा चेत्यतिरंश्लेषणपरिकल्पितं यथावा अहाँकेनेशीवृद्धिदारुणात्वनिर्मिता त्रिगुणाश्रूय तेवुद्दिन्तुदोरुम योक्वचित इदमविकृतश्लेषोक्तेरुदाहरण विकृतश्यवक्रोक्तेर्यथा भवित्रीदेभोरुत्रिदशवदनग्लानिर णरत्यलील यासंलापोमियाभायणनोस्मान त्रायतामित्पन्वयात्यकी कत्तदाहभिमाथी धुनासतेरामःस्थातानयुधिपुरतालक्षणसखः तिहरमभिप्रेत्यलक्ष्म्यावाका बलत्यस्पमरखेयजेइतिवामनाभिप्रायं पार्वत्याः भट्रेशोभने ताडवनृत्पमयतवर्ततइत्तिलक्ष्मीप्रश्नस्पोतरहदावन । म्याने मोरनि श्रीकम्णाभिप्रायं मृगशिम:महादेवन करेपत्तः परसुमृगवराभीतिहप्रसन्नमितिध्यानश्रवपात इदलक्ष्पावाका नैवेतिपाद सामृगः , कुटी पपोकुरंगेचेतिविश्व कचिदितिमशेज स्टोजीर्णः वृषपतिषश्रेष्ठइतिहरूषभाभिप्रायलक्ष्मीवाका गोपोगवांपालक इतिहष्णाभिप्रायमुत्तरमितिमा च। अत्रभिक्षादिपदानापरित्तिसहत्वादर्थश्लषमूलबंअसमालोति अविचात्यर्थःमाल पापुष्पमालया इतिवक्रोक्तिःसभायोक्तिरिति लक्ष्पनिर्देश १२ जात्यादिस्थस्पजात्यादिसंबंधिनः यादिपदेनक्रियादिपरिग्रहःउत्तरंगाणितरंगायमाणान्यक्षीणियेयातःलाविति नौपकातीवधूवी गुरुणासमी पेअन्योन्याभिमुखप्रचलितोपरस्परस्पमार्गप्रदानेयोरभसोवगरलेनसवलितंभ्रष्टेमवधानसावधानत्वंपयोसाहशोउभावपिभिन्न दिइंवामदक्षि इयंयास्पत्युच्चैर्विपदमधुनावानरचमूर्लघिरेदंषष्ठाक्षरपरविलोपात्परपुनःसर्वमिदंशब्दश्लेषमूलापावक्रोक्तेरुदाहरणं अर्थश्लेषमूलायावक्रोक्तेर्यथा भिक्षार्थीसक्तपातः सुत्नुवलिमरताउवंकायममन्यदावनात्तेक्वनुसमृगशिभु वजा नेवराह वालेकचिन्नदृष्टीजरठषपतिर्गोपएवास्पवेत्तालोलासंलापश्यंजलनिधिहिमवत्कन्ययोस्वायत्तानः कावायथा असमालोच्यकोपलेनोचितोयमितीरिता नैवोचिवोपमितितताउपामासमालयात्रनवोचितइतिकाकुखरविकारेणाचित एवेत्यर्यातरकल्यन स्वभावोक्ति स्वभाव खजात्यादिस्थस्यवर्णनं करेगैहत्तरंगाःनव्यकणरुदीक्ष्यते यथावा तौसन्मुख प्रचलितोसविधेगुरूणामार्गप्रदानरभससवलितावधानीयाापसर्यणमुभावपिभिन्नदिवंरुतामुहर्मुहुरूपास रतांसल जंभाविकभूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस्पवर्णने अहविलोकयेण्यापियुध्यत्तत्रसरासराः स्थानभीषणलोनावनपरमिदं । 'णरूपदिकसंवधिपरस्परपार्श्वमागोपसर्यगंम सत्तासलज्जयथास्सातयोपासरता उपसर्पणचक्रतुरित्सर्यः पूर्वोदाहरणेकुरंगजातिवभाववर्णनं अन सलज्जकिपावभाववर्णन मितिभेद इतिखभावाक्ति-भाविक मितिलक्ष्यनिर्देषाः अद्यापीति ममनपनेनयनमितितस्पावाचं निशम्पस्तनतटात्पतिल मुतरीयंघ पुर प्रश्तेमपिसतितदाआयताक्षीयक्तिचिस्मितमकरोत् इदमेद्यापिममहशोरपुरस्तिश्तीत्पन्वयःअननयनपदेलरेस्वाचकवरूपाका संवैधननेत्रपदलक्ष्यते तस्माजवलानीतिः किंवास्ववाचकवाच्यत्तस्तकासंबंधेनवरूनमेवलक्षयतीतिवचोवाणरित्यादिवलक्षितलक्षणावावोध्या नेत्रयथिगणेवरूपइत्तिविश्व इतिभाविकं उदालमि तिऋ-समृदेश्चरितं उदातालंकार तथानाध्यचरितंअन्यस्पोपलक्षणमंगचेतदपितथा सानोशिखरेयस्पपर्वतस्पकिरीटीअर्जुन कृछातकष्टात आ जनेयेनहनूमता इत्युदाते अत्युकिरितिलक्ष्यनिर्देशः अतंचतदतथ्पमिथ्यारूपे अकूपाराः समुद्राःआहुरितिश्चमतेतुत्तध्यत्वातथ्यत्वाभ्याभेदति यथावा अद्यापितिपुतिशोरिदमुत्तरीयधर्तुपुरस्तनत्तटात्पतितंप्रहत्ते वाचनिशम्पनयननयनममेतिकिंचितदायदकरो। स्मितमायत्ताक्षीउदात्तमद्देश्वरितशाध्यंचान्योपलक्षणं सानीयस्पाभवघुइतहूटिकिरीटीनोः इदनाध्यचरितस्पान्याग खेउदाहरणं युदाहरण यया रत्नस्तंभेघुसकातःप्रतिविवशतैश्तः जात्ताले केश्वर कृछादाजनेयेनतत्वतःअत्युक्तिर तातथ्यशौर्योदायर्यादिवर्णनं त्वयिदातरिराजेंद्रयाचकाः कल्पशाखिनः इयमौदार्यात्युक्ति शायर्यात्युक्तियथा राजन्तप्ताय्एकूयाँ रस्वत्यतायानिशोषिताःपुनस्त बैरिवनितावाध्यपूरेगपूरिता संपदत्युक्तावुदातालंकारः शोर्यात्युक्तावत्युक्त्यलंकार तिभेदमाहः अनयोरनवघोगिस्तनयोर्जेभमाणयोः अवकाशोनपर्याप्तस्तववाहुलतातरे अल्पनिर्मितमाकाशमना लोच्यैववेधसाइदमेवंविधूभाविभवत्याः स्तनमंडल मितिसदसदुक्तितारतम्पेनातियात्युक्तपोभेदः निरुक्तियोगतो नानामन्यार्थत्वप्रकल्पनं ईदृशेश्वरितीनेसत्यदोषाकरोभवान यथावा पुराकवीनांगणनाप्रसंगेकनिष्टिकाधिश्तिका भावः अतथ्ये अड्तत्वविशेषणस्परुत्संदर्शयति अनयोरित्यादि एतत्पद्ययोगेप्पयोगोऽसवेधातिशयोक्तिरित्पत्रप्रागुदात्ततं असदुक्ति तारतम्पेनेत्ति अनपोरित्यत्रासदुक्तिमानं अल्पमिनि पयेत्वत्येतासदुक्ति रितितारतम्येनेत्यर्थः तयाचाइ तेतिविशेषणाद त्येतातथ्यरूपत्वलाभान्तातिशयोक्ता वतिमाप्तिरिभावःअतरवानयोरितिपद्यानंतरंदडिनोक्तं इतिसंभाव्यमेवैनविशेषाख्यान संस्कृतमिति एवलोकातीनद्वात्पर्थमध्यारोप्यविवक्षिता लिदासा ८३ क-टी. | पार्यसेनानितुष्यतिविदग्धानेतरेययेत्युक्ताअल्प निर्मितमित्याधुदाढत्पइदमत्युक्तिमितिच इत्यत्पुक्तिः निरुक्तिरित्तिलक्ष्य योगवन्नाम्नामर्थविशेषाभिधायि चं. नामयातरोपवर्णनमितिलक्षया ईदृरिति चट्प्रतिविरहिण्याउक्ति शेर्जनसंतापनस्पै दोषायारात्र कादोषाणामाकरश्चपरेति कनिष्ठिकागुलि विशेषः अधिशितः कालिदासीयस्यासा अंगुलिविशेषरूया अर्थवती नवियतेकविनामयस्पांसेत्पन्वर्थनामवत्ती इत्तिनिरुक्तिःकित्तवोत्तहत् पूरिक्ष देवीकितवत्यमरःननुप्रसिद्दानुवादस्पाचमत्कारिवाल यमल कारत्वमत साहनिर्मातइत्यादि शकुनेपाशकव्यतीतिशाकुनिका आविष्कृतमितिध्व अद्यापितत्तुल्पकवेरभावादनामिकासार्थवतीवभूव प्रतिषेधःप्रसिहस्पनिषेधस्पानुकीर्तन नयूतमेतकित्तवक्रीडननि शितैः शरैःनिीतोनिषेधःखतोनुपयुक्तत्वादतिरंगभीकरोति तेनचारुतान्चितोयप्रतिषेधनामालंकारः उदाहरणं यु इरंगेप्रत्यवतिष्टमानशाकुनिकप्रतिविदग्धवचनं तत्रयुइस्याक्षयूतत्वाभावोनिजीतएवकीप॑मानस्तत्रैवतवप्रागलयनयु देव्युत्पत्तिग्रहोस्तीत्युपहासंगीकरोति तचकितवेत्पननाविकृत यथावा नविष्णनशलेणनाग्निनानचमृत्युनाअप्रती कारपारुष्याःस्लीभिरेवखियकताअत्रस्त्रीणां विषादिनिमितलाभावःप्रसिइएवकीय॑मानस्तासांविषायतिसापिकीर्य मिति अमुमर्थव्यक्तीकरोतीतिसचाप्रतीकारपारुष्यात्ति प्रतीकारवग्रोविषादिभ्यस्तासाविशेषदर्शयताविशेषणेनाविक स्कृतः सिइस्यैवविधानयतदाहुर्विध्यालरुतिपंचमोदंचनेकालेकोकिलः कोकिलोभवेत निर्मातविधानमनुपयुक्तिवा नित्वशंकानिवा एवमपि इतिप्रतिषेधः पंचमस्यखर विशेषस्योदंचनमाविकथितंसदातरगभीकरणेनचारुतरमितितविधिनामा पायत्रतादृशेकालेकोकिल कोकिलोमध्यध्वनिरभूवदित्यर्थः हितीयकोकिलपदस्पानुपयुक्तार्थत्वेनार्यात्तरेस ऋमितत्वात सकलजनत्यत्वप्रतोतिश्चप्रयोज नएवरपालितपेत्यनंतरलक्षितंवोध्यः पूर्वचत ध्वनिका पकानिचारणायतश्चेत्यायुक्तं हेहल्लेति दूतपस्पननिताधर्मवशादपूर्णायुविहिजनालकेमन तो नमलकारमा वनस्तरामस्पस्वहसंप्रतिस्पमुक्ति जीवानवेजीवनाय भूएवनपश्चरणान्मुनिरिवमुनि तस्मित्कृपारंगरखई विसजनिक्षिपयतोरामस्पाकरुणस्पपात्र शरीरमसिनिर्भरमति येनगरिवन्नापासी तायाःप्रवासननिर्वासनेतत्रपटोहटस्पेत्पर्थः अत्ररामपदमकरुणवरूपार्यानरसंक्रमितं तदतिशयोच्यंगःसचायतनित्यनेनोक्त ध्वनिभावास्पदानित्वप पोजकानि व्यवस्थित्वादिति शब्दार्थशतपाक्षिप्तोपिव्यंग्योः कविनापुनः यत्राविफियतेस्वोत्यासान्यवानंहतियनेरितिध्वनिकारवचनेन निणीतला दित्यर्थः उक्तावित्तिनिषेधाभाससाक्षेयंबुधा केचनमन्वते आक्षेपोन्पोवियोमक्ते निषे घेचतिरोहितइत्येत्ताभ्पानाहंदूतीगङ्तीत्युदाहरणयोःप्रतिपादि। उदाहरणेकोकिलस्यकोकिलखविधानमनुपयुक्तंसदतिमधुरपेचमध्वनिशालितयासकलजनत्यत्वेगीकरोति तनपमो देवनेत्तिकालविशेषणेनाविकृत । यथावा हेहस्तदक्षिणमृतस्पशिशोजिस्पजीवात्तवेविसजभूदमुनौकृपाणं रामस्य गात्रमसिनिर्भरगर्भखिन्नसीताविवासनपटोः करुणाकुतस्ले अत्ररामस्पस्वहस्तप्रतिरामस्पगात्रमसीतिवचनमनुपयुक्तंसदा मस्येत्यनेनस्वस्यात्येतनिकरुणत्वेगभीकरोतितच्चनिर्भरेत्यादिविशेषणेनाविकृतयद्यप्पनयोविधिनिषेधयोरुदाहरणेषुः मंग्यान्पतिरसंक्रमितवाच्यरूपाणितथापिनध्वनिभावास्पदानि खोक्त वयेगविशेषाविकरणात् मेन्याविकरणेवालंका रत्वमेवेतिप्राक प्रस्तुतीकरप्रकरणेव्यवस्थित्वात पूर्ववाधितोप्रतिषेधौयाक्षेपभेदतेनोक्तो रहतुप्रसिद्धीविधिप्रतिषेधोत्तय तिहिनावलंकारत्वेनवर्णितावितिभेद हेतो तुमतासाईवर्णनहेतुरुच्यते असावुदेतिशीतोमुमानछेदोयसुबुवा यथावा नानित्यर्थः प्रसिहत्वा हाधितप्रतिहंहितइत्तिविधि तोरिनिहेनुमताकार्यमानछेदःकार्य एघडति विटुमछायःप्रवालकांति विगततापश्चमर्नि जलदेपाःमानेइनिमानेनेनि अनिवृतिसतिएवमुपशमेवारयतिसति हिपालज्जायात्माभूमिमालिव त्ये भूम्युनेस्वनस्पतदनुभावत्वानु स्वातंत्र्येच रित त्ययारुमुखीभूयनिष्ठतिसतिधैर्येकरौव्याधूयममनानुमतमित्तिसंचनायलधूननंहत्वागत सति हेतणेतामनुसरतामनाजनने तावफलेप्राप्तंपत्पादनाप योनस्परः . -- कु-दी सएक्चरणोस्तीपौस्पर नसम्पकमन्यते अनुजानातीत्पन्वयःअननष्णारूपहेतुतत्कार्ययोःस्पष्टमभिवानं भेदानरमाह हेतुहेतुमतोरिकेचित भहोगा प्रभृत चं. यातदुक्तं हे तुमतासहहेतोरभिधानमभेदताहेतु रितिलक्ष्मीतिकटाक्षाः विदुषालक्ष्मीविलासाइत्पन्वयः अनविलासह ताविलासाभिन्नत्वेनाभिधान एवंवि घलक्षणापाःप्रयोजनमाह प्रतिकार्यावयभावश्चत घ्यंचतिविग्रहः भादिनाअपथ्याशनरोगइ त्पादीकार्यगतोपादेयतानुपादेयत्वादिसंग्रह या पुरितिवीरः कलिंगेश्वर कलिंगदेशाधिपोविजयतइत्यन्वयः कीदृशःटानरूपस्पमहोत्सवस्य आपुरितिकाभिन्नत्वेनाभिधान एवमपिविशेषेणन एषनेविमछायोमरुमार्गवाधरः कस्पनोतनुतेतन्तिपिपासाकुलितमनःमानेनेछतिवारयत्सुपशमेश्मामालिस्वत्पाहियांवा तमेपरित्पतिष्टत्तिकरौमाधूयधैयेंगते तृष्णेवामनुवघ्नताफलमियत्प्राप्तेजनेनामुनायस्पोनपदासएवचरणौस्पष्टुनसमन्य ते इत्युदाहरणं हेतुहेतुमत्तोरैको हेतु किंचित्प्रचक्षते लक्ष्मी विलासावियांकटाक्षावेंकटप्रभा अत्रचकार्यावश्यंभावतलैय्या दिप्रत्यायनार्थः कार्यकारणभेदमपदेशः ययाचा यापुदीनमहोत्सवस्यवित्ततक्षोणीभृतामूर्तिमान विश्वासोनयनोत्सवामृगह शोकीःप्रकाशःपर:आनंदःकलिताकृतिःसमनसावीरश्रियोजीवितधर्मस्पैयनिकेतनविजय तेवीस्कलिंगेश्वरःअनदानम होत्सवायुस्करत्वादिनाध्यवसितेराजितदायुष्टादिव्यपदेशाइसंशतमलेकारालक्षयित्वानिदर्शिताःप्राचामाधुनिकानांचमतान्या लोयसर्वतःरसभाक्तदाभासभावशातिनिवेषनाःचलायरसवत्प्रेयऊर्जस्विञ्चसमाहित भावस्पचोदयासंधिशवलखमित्तित्रयः नोनाक्षोणीभृतोराज्ञाकलिताकृतिताक स्वीरश्रियःवीरलक्ष्याःनिकेतनस्थान इति श्रीमत्सद्वारप्रमाणाभिज्ञतत्सदुपारख्यभट्टविटलसूशिवरात्मज श्रीरामचंद्रसरिसनुनावैधनाथेनकृतायाम-लकारचंद्रिकारख्यायांकुवलयानंद टीकायाहत्वलंकारप्रकरणेसेपूर्ण भावस्पति निर्वेदादेयभिचारिभावस्पे त्यर्थःप्रत्यक्षप्रमुख्य प्रत्यक्षाया- तेच प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थायत्यनुलधिसंभवैतिहारम विभावेत्यादिरत्यादिरालवनोद्दीपनरूपाणिनायिकाचे दोद पादीनिकारणानिकाव्येवपमानानिविभावपेतीतिमु त्पत्पाविभावपदे नाभिधीयतेकापाणिचकरासरोमांचादीनितथाविधान्यानुपश्चायतीतिमुत्त्पानुभावपदेनएपामेक्कापणारस्पादिनोत्पादनकर्तव्येसहकारिभूत्तान्मुक्त गदीनिचव्यभिचारिपदेन विशेषादभितःसमंततःयेस्थापिनंवारयनीतिमुत्पते र वरतिरासक्त्यनुरागादिपपीयवाध्यातःकरणत्तिःविकृतविदूधिकादिचे शादर्शननजन्याचितस्पविकासरूपातिहींस दृश्नाशानिष्टलाभादिजन्याचितरत्तिःशोकःप्रसिहयादिपदेनक्रोधोत्साहभयजुगुशाविस्मयनिर्वेदारमा नायष्णापरिग्रहः विशेषषदेनवरत्पादेःस्थायित्वप्रयोजकंपरिपुश्तकांताविषायत्व मितरानातंच विवक्षितं तदुक्तं रसादिश्चेन्निरंगःस्पाटेवादिविषयोऽ अशेप्रमाणालंकारःप्रसक्षप्रमुखाःक्रमात एवंपेचदशान्पानप्पलकारान्तिदुर्बुधाःतन्त्रविभावानुभावमभिवारिभिजितोरतिहा सशोकादिश्चितरतिविशेषोरसःसयत्रपरस्पागमवतितत्ररसवदलंकारः विभावानुभावाभ्यामभिव्यजितोनिर्वेदादिलयस्ति शड्नेहोदेवतागुरुशिष्यहिजपुत्रावभिव्यन्यमानारत्तिभावः सपत्रापरस्पागसप्रेयोलेकारः अनौचित्पेनप्रदत्तोरसोभावश्चरसा भासाभावाभासश्चेत्युच्यतेसपत्रापरस्पांगतदुखित भावस्पप्रशाम्पदव स्थाभावशांति तस्याःपरांगत्वेसमाहित भावस्पोटमा वस्थाभावोदयः योविरुयोर्भावयोः परस्परस्पर्धाभावसेधिःवहनाभावानापूर्वपूर्वोयमनोत्पतिर्भावशवलता एतेषामित्त गत्वेभावोदयस्त्रयोलकारः तत्ररसवदाहरणेमुनि यत्तियोगीदोमहात्माकुंभसंभवः येनैकचुल के दृष्टौदिमोतीमत्स्सकछपी अत्रमुनिविषपरतिरूपस्यभावस्यादुतरसोंगे ययावा अयेसरसनोकषीपीनस्तनविमर्दनःना पूरुजघनस्पीनीवीविस्टेसनः थवा अपांगभावभावास्पान्नतदास्थापिशब्दभागिति स्थायिनएक्चाभिव्यक्तरसत्वं यदाहः कारणान्पथकार्याणिमहकारी नियानिचरत्पादेःस्थायिनालो कतानिचेन्नायकाव्यपोः विभावाअतुभावास्लत्कथ्यतेव्यभिचारिणःव्यक्तःसतैर्विभावायैः स्थायीभावोरसः स्मृतइति अभिव्यक्तानांचरत्पादोनारसरूपाणी कमान श्रृंगारहास्यकरुण वीरभयानकवीभत्साङ्गतातरूपविशेषसंज्ञावोध्या निर्वेदादिरिति निर्वेदादिरिति निर्वेदालानिशकारमासथासयामद अमापालस्पचेवदैन्पंचचिंतामोहा ..
कुटी स्मतितिःवीडाचपलताहर्यावगोजानानयागॉविषादयोत्सकंपनिद्राविसमृतिरेवचस्वप्नो विवोधोमर्पश्चाप्यवाहित्थमयोग्रतामतिर्माधिस्तपोन्मादम्तमा च मरणमेवचत्रासश्चैववितकेश्वविज्ञेयाव्यभिचारिणत्रयस्लिंशदमीवाःसमाख्यातास्तानामत्तइतिभरतेनोक्ता लज्जादिना विकारगोपनमवहित्यारव्योभाव १५|| देवतेपायपरिपुरत्वादेरुपलक्षणं रतिरितिचापुरहासादेःअनौचित्येनेति एतच्चोदाहरणेदर्शयिष्यामःमुनि रितिकुंभसंभवोगस्पा एकचुलकेनस मुटेपीयमानेतदेतर्गत योरवत्ताररूपयोर्मत्स्यर्मयोदर्शनेनगम्योग्डुतरसोमुनिप्रभावातिशयपर्यवसन्नतपातहिपपरतिपोषकत्वात्तदंगमितिभावः अत्रकरुणस्पभंगारोंग प्रेयोलंकारएवभावालंकार उच्यते ५ सपयाकदावाराणस्याममरतटिनीरोधसिवसनवसानः कोपीनशि रसिनिदधानोंजलिपुट अयेगौरीनाथत्रिपुरहरशंभो त्रिनयनप्रसीदेतिकोशन्निमिषमिवनेष्यामिदिवसान अत्रशातिरसस्पक देतिपदसूचित्तचिंतामओव्यभिचारिभावोंग ययावा अत्युच्चाःपरितःस्फुरत्तिगिरयःस्फरस्त याभोधयस्तानेतानपिवित्रतीकि मपिनश्रीतासितुभ्येनमःप्राश्चर्यणमुहुर्मुहास्तनिनितिप्रस्तमियावङ्गवस्ताव हिनदिमांस्मृतस्तवभुजोवाचस्ततोमुदितान्य प्रभुविषपरत्तिभावस्पवसुमतीविषयरत्तिभावोंगंऊ स्विपथात्वत्पत्पर्थिवसघरेशतरुणी:संत्रासतःसत्वरंयात्तीवीरविलु ठितुसरभसे याताः किरातावने तिष्ठतिस्तिमिता प्रस्ढपलकास्ते विस्मृतोपक्रमास्तासामुतरलैःस्तनैरतितरलोलेरपांगरपि अत्रप्रभुविषयरतिभावस्पश्रृंगाररसाभासागे यथावा त्वयिलोचनगोचरंगतेसफरनजन्मनृसिंहभूयते अजनिश्ममेतिसादरयु अपमिति भूरिश्रवसचिन्नेहसमालोक्तहधूनामुक्तिःसपूर्वानुभूतोयंकरः यःकांचीसमाकर्षणधिविज्ञापपत्तिहियोगणःअत्रकवेः ।। शोनानीवीवसनग्रंथिलस्मा विवंसनोमोचकदतिस्मर्यमाणयाऐगाएवष्ययाकरुणरसपरियोषः कदेनि निमिषमिवदिवसान कदानेध्यामीत्पन्न यः कीरशः कापांगंगातीरेचसन अयेइत्पादेरितिकोशन्नित्यनेनान्वपः-अत्युच्चाइति स्फागः विस्तीणी प्रस्तामिप्रसंजयामिभुवःएथिच्या-माभुर विभ्रता धारयमाणः त्वत्पत्पति हेवीरसंत्रासतोभापाइनेसत्वरंगळती तव प्रत्यर्थिनःशत्रयोवसुंधरेशाभूपास्तेषांतरुणीविलंठितुपाताकिराताभिल्लास्तासी तरुणीनामुत्तरलैरतिवपले स्तने रतितरामतिशपेनलोलेश्चंचलरमागर्नेत्रप्रांतेश्चतैस्तिमिता स्तब्धानोगत्तरोमांचा विस्मृतउप क्रमोनरूपीपैसाहशा स्तिष्टतीत्यन्चयः अत्रभृगारस्पाननुरतराजवनिताविषयत्वादनोचिपनप्रवृत्तिरित्याभासरूपत्वं त्वयीति अजनिक अभूतपुधिसंग्रामे तद्दिषयेति प्रभुविषयाहिपतगणस्यपारतिस्तदूपइत्यर्थःअत्रशत्रुविषयकवरूपानोचिस्पेनप्रवर्तितत्वाभावस्पाभासवेष प्रभुविषयस्परतिभावस्पतद्विषयष्ट्रिणरतिरूपोभावाभासाग समाहिते यथा पश्पामःकिमियप्रयद्यतइतिस्थैर्यमयालं वित्तकिमानालप तीत्ययखलुशठकोयसापाय्याश्रितः इत्पन्पोन्पविलक्ष्यदृश्चितुरेतस्मिन्वनस्थातरेसव्याजहसितमया तिहरोमुक्तस्तुवाय्यतया अत्रशेगारस्यकोपशातिरंगभावोदयोयथा नदद्यविश्रम्पदयालुरेधिमेदिननिनीयामिभवदि लोकिनी अदर्शियादेन विलियपत्रिणातवेवस्येणसमःसमप्रियः अत्रनलेप्रतिदमयत्याप्रोतकारूपमावस्योदया, गाररसस्पागं भावसे धिर्यथा एकाभूतकुसुमायुधेषुभिरिवप्रव्यक्तदुखावलीजेतुर्मगलयालिकेवपुलकैरन्याकुपोलस्थूलीलो लाक्षीक्षणमात्रभाविविरहक्लेशासहोपपतोद्रागोकर्णयत्तश्वीरभवतः प्रोताहवाडेवरं अनरमणीप्रेमरणोत्सुक्पयोः से धिःप्रभुविषयमावस्यांग भावशवलंयथा काकार्यशालक्ष्मण कचकुलभूयोपिदृश्येतसादोषामाप्रशमायनःश्रुतमहोको उपामइति नायकस्पस्वमित्रप्रत्तिनापिकारतातोलि मरिनूष्णीभूतकिमियं प्रपद्यतेकरु ते तत्पश्यामइत्पभिप्रायेणमायास्थेमोनरूपमालेवितमंगी कृत्तपपामइतिवहुवचनंसखीसमानाभिप्रापरवंतयाचपखलपाटोमांकिमितिनालपतिभाषतइतिकोपआश्रितःइत्पपोन्यपरस्पर क्लिक्ष्याल मरहितायोटिलत्रचरेसमाजनिमितांतरजसहित नदिति एघिभवनिनीषामिनेनमिछामि यतस्तवैवरूपेणसमःसमलियोनल पत्रिणा पेपिकातमुख सेनपादेन विलिम प्रदर्शिदर्शिनः एकेति : 3. टी-| हेवीरक्षणमात्रेणयुद्दप्रस्थानाभावीपोविरहले शलदसहिष्णुलोलाक्षीदपितापश्यत्तस्तथाप्रौढसंग्रामाईवरमाकर्णयत्वभवतः एकाकपोलस्थलीदा कशीघ्रपुलकै कुसुमायुधस्पमदनस्पेषुधिस्तरुणीमिवप्रव्यक्तापुरखावलीशरपुरखपेक्तिर्य तथाभूताऽभूत अन्पाद्वित्तीयाजेतुर्जयशीलस्समगलपा लिकामंगरूपापालिकायाकुशकाशादिनिर्मिताउभयपार्श्वस्थस्तंभवृक्षादियुवदामार्गपालीतिप्रसिदा नइंदभूदित्यर्थः अत्रप्रेमपदोनापारतरपरिए रत्वादावरूपत्ववोध्य क्वाकार्यमिति भुककन्यादेवयानीदृष्टचत्तोरालापयतिरिय मुक्ति कार्यवाह्मणकन्यास निःशशलानस्यचंद्रस्पकुलोम किंवात्पपकल्मया कृतयियःसनेपिसाटुर्लभाचेत्तःस्वास्थ्यमुपैहिकःखलुयुवाधन्धरंधास्पति यत्रविततिक्रमति स्मरणशंकादैन्यतिचिंतानांशचलता 1 -- विप्रलभगारस्पागंप्रमाणालंकारेप्रपंक्षयथाक्रांतकातवदनप्रतिदि वेभग्रवालसहकारसुगंधी स्वादुनिप्रणदितालिनिशीत्तेनिर्विचारमधुनीद्रियवर्गः यथावा किंतावत्सरसिसरोजमतदारादा होस्विन्मुखमवभासतेयुक्त्याः संशयाक्षणमपिनिश्चिकायकश्चिचिोवकसहवासिनोपरोक्षेः पूर्वत्र प्रत्यक्षमात्रमतुति शेषदनिजन्यसंशयोतरप्रत्यक्षमितिभेदःअनुमानययाययारंधेव्योम्नलजलेदधूमः स्वगयतिस्फुलिंगानारूदधनिय यथाकोटमणय ययावियुचालोलसिनपरिपिंगाश्चककुभरलेथामन्येलंग्नः पथिकतरुखंडेस्मरदवः यथावा यतालह रीचलाचलदृशोमापारयति वायत्तत्रैवपत्ततिसंततममीमर्मस्शोमार्गणाः तचक्रीकृतचायपुखिनशररस्त्करस्क्रोधनोधा श: अपेचित्त तदुपम नभूयोपीपोत्सुक्यएवम् ग्रेपि श्रुतंशास्त्रश्रवणमितिमतिःहीकोपे वत्सग्रतएवशासनधर-सत्तदासांस्मरः ॥ पीतिस्मरणं अपगतकल्मषाकृतामुरुताधीपाते किंवदिष्यतीतिशकावन्नपीतिदैन्य हेचेतः स्वास्थ्यमुपैहीतिधैर्यकाखनुधन्पोयुवातरुणःअधर पास्यतिपास्पतीतिचिंता विमलभावियागइतिपर्यायोक्रोनेतिइंद्रियाणांवर्ग-समूहःमधुनिमनिर्ववानितिप्रापकर्यभूते संक्रातिप्रियमुरवप्रति विदे बा भयकोमनामपत्रववत्सुगंधौवादुनिआखाये प्रकृष्टनादयुक्तन्त्रमरपुतेशीतस्पचिति अवेदियत सादन नामपक्षालंकार किमिति बारात दूर इतिक्षणसंदिपकश्चित्वकसहवासिनोकमलानापरोक्षरप्पविक मानास्त्रियकथालापेविवोकोनाट्रक्रियेत्युक्तलक्षणेहीवविशेषेर्मुखमिनिनिश्चि कायनिर्णीतवान इतिप्रत्यक्षपणेति यथाशब्दाअनुमानाः यथाराब्दस्तुनिर्दिस्तल्पयोगानुमानयोरिति विश्वकोशात् नयाचचपल जलदरूपोधूम व्योम्नयाकाशस्परंभ्रमवकाशंयस्मारगयत्ति यस्माञ्चकीटमणयः खद्योताःस्फुलिंगानारूपंदधतिधारयति यस्माचविघुद्रपाभिनालाभिरुन पूर्वरूपकसंकीर्णमिमतिशयोक्तिसंकीर्णमितिभेदःशुद्धांनुमानययानिलीयमानैविहगैनिमीलनिश्चपंकजैविकसंत्याच मालत्यागतोसंज्ञायतेरविः श्ययावा सौमित्रननुसेव्यतातरुतलवंडांशुरुभतेवडाशोर्निशिकाकथारघुपतेचंद्रोऽयमुन्नी लति चीतहिदितकथेनुभवतायत्तेकरंगयत-वास्प्रेियसिहाकुरंगनयोचंदानने जानकि उपमानयया तारोहिणी विजानीहिज्योतियामत्रमंडले यस्तन्वितारकान्पासःशकदाकारमाश्रितःअत्रमत्मयमिवातिसेदरंदानवारिमिवदिव्यते जसे शैलरानमिवधैर्यशालिनवेयिवेकटपतिमहीपतिं पूर्वादाहरणेउपमानभूतमतिदेशवारदर्शितं अवातिदेशवाक्या र्थसादृश्यप्रत्यक्षरूपमुपमानंफलेनसहदर्शितमिति विशेषः शब्दप्रमाणं यथा विश्वनादोषमपिच्युतात्मनात्वपकमीश प्रतिसाधुभाषित यमाम सांत्मभुवोषिकारणकयंसलक्ष्पप्रभवोभविष्यत्ति अत्रशिव-परमेरिनायिकारणमित्यत्रश्रुति सिताःप्रकाशीभूताःपरितःपिंगवर्णाश्चककुभोदिशस्तस्मात्पथिकस्साणां ॥ तरूणावंडेसमूहेस्पर संशब्दप्रमाणमुपन्पस्ते । लक्षणोदवाग्निलमदतिमन्पेइत्पन्वयःप्रयास्तपयिकतरुखेडस्मरदावानलवत योममापिजलदधूमवत्वादिध्मिः यताइतिलहरीवञ्चलाचला चंचलाइपोयासांताएता कामिन्यः यत्रजनभूलतीमापारयतिप्रेस्यति तत्रैवसंताविषयएवयस्मादमीमर्मस्पर्शिनीवाणाः सनतपतति टी- ततस्तस्मान्सरलीकृतेचापेखितायोजितमुखायेशरास्तेषुवनचपलःकरोयस्पतादृशःक्रोधनःस्मरःशासनमाज्ञातहारकासामग्रतोधावतीतिसत्पमित्त छन्वयःअतिशयोक्तीति मार्गणत्वेनदृशामध्यवसानादितिभावःप्रयोगस्त एताःचक्रीकृतचापसदापुरोधावदानाकरमदनकाःमर्मभेदि वाणयाताश्रय भूसंज्ञास्थानकत्वादितिवोध्या एवं निलीयमान रित्पत्रापि अर्यकालःसपास्तमपवान पक्षिनिलीयमानंताचाश्रयत्वादिति रविरलगमनवान तादृश कालसर्वधित्वादितिवाप्रयोगातेयः सौमित्रर्ति विरहानुरस्परामस्पलक्ष्मणप्रत्युक्तिः अत्राप्पयंचंः कुरंगधारित्वादिप्रयोग इत्यनुमानं नामिति ना एवंस्मृतिपुराणागमलौकिकवाक्पस्पाग्ययिशब्दप्रमाणान्युदाहरणीयानि तत्रस्मृतिर्यथावलाकुरुतपापानिसंतुतान्यरुतानिवः सर्वान्चलतानानरुतान्मनुरखवात पूर्वनिरभिमत्तार्थेप्रमाणवेनोपन्यस्लाइहतुस्मृतिरनमिमतार्थतयणपरणप्रमाणत 5 याऽनीतिभेदात्याचारात्मतुष्ट्यारपिमामासकोक्तधर्मप्रमाणयोर्वेदशब्दानुमापकतयाशब्दप्रमाणएवांतर्भावः तत्राचारप्रमा णयया महाजनाचारपरंपरेशीखनामनामाददतेनसाधवः अताभिधानतदुत्सहेपुनर्जनःकिलाचारमुचे विगायति आए त्मतुष्टिप्रमाणयथा असंशयंक्षनपरिग्रहक्षमायदार्यमस्पामभिलाषित्तमनःसताहिसंदेहपदेषुवस्तुषुप्रमाणमंतःकरणस्पर तयःअत्रदध्यतेनात्मतुष्ट्याशकुंतलापरिग्रहस्सघर्पत्वं श्रुत्यनुमतमनुमीयते एवंश्रुतिलिंगादिकमपिमीमांसोनं प्रमाणसभ वदिहोदाहर्तव्यं तत्रतिर्थया वहिनाववरदोनाधत्मवरमुद्रिकी नहिश्रुतिप्रसिद्दार्थ लिंगमादियतेवुधैःपत्रकरिगिरी रकाणांन्यासःसंनिवेशःशकटस्पाकार संस्थान आश्रितस्तारोहिणीविजानीहोत्पतिदेश र श्वरस्यवरदइत्यभिधानश्रुत्यासर्वाभिलषितेदार वाक्यार्थज्ञानमिहोपमानं यंशकराकारनक्षत्रव्यक्ति रोहिणीपदवाच्येत्पुपमित्तिप्रतिकरणत्वात योनि अत्ररघुराजसुमध्येमन्मथमिवातिसुंदरमही पनिवेकटपत्तिसंज्ञवेदीसारयन्वयः दानवारिर्विष्णुःशैलराजहर धैर्यशालिनमद शासकवात प्रत्यक्षरूपमित्ति सादृश्यविशिएपिडप्रत्यक्षस्पादिफला 'गगमवछिन्नलेनकरणत्वादितिभावः फलेन उपमितिरूपेण इत्युपमानं वियदतेति कुमारसंभवेववेघहरंपत्तिपावत्याट्यमुक्ति वरदोयंप्रकाशयतापिस्वलितोत्तःकरणेनवयाईशमहादव त्ति एकअलक्ष्यजन्मत्वंसाधूतं यत्तोयमीशमात्मभुवीब्रह्माणोषिकारणमामनेत्तिवेदाः सकयलक्ष्यः प्रभवउसतिस्थानंयस्पताहकभविष्यतीत्यन्वय विवक्षतेतिकचित्याटवक्तमिछतितदर्थ-वलादिति नास्तिकाक्तिरिय हेजनाःपापानिवलातकुरुततानिचपापानिवायुष्माकेलारुतान्येवभवनुपतेव लात्कारेण कृतारुवानान्मनरलतानववी दिसन्यःनदृषणपरेण सर्वाभिमतार्थदूषणपरेण आत्मनस्तुधिःप्रीतिवकल्पिकेविषयेगीष्टमेऽश्मे विदितंवोयथास्वार्थानमेकाश्नित्प्रवृत्तयःननुमूर्तिभिरष्टाभिरित्यभूतोस्मिसूचितः अत्रशिवस्पश्रुतिप्रसिद्दसर्वोपकारकष्ट थिव्याद्यष्टमूर्तिपरिग्रहलिंगेनतत्परतीनालोकानुग्रहकप्रयोजनत्वंसमर्थिन लिंगस्पमूलभूतवेदानुमापकत्तयावैदिक शब्दप्रमाणएचौतर्भावः एवंलोकिकलिंगानामपिलौकिक शब्दोन्नापकत्तयारलौकिक शब्द प्रमाणएवांतभावःअतःलो लभ्रूलत्तयाविपक्षदिगुपन्यासेविधूतंशिरस्नदृत्तांतपरीक्षणेऽकृतनमस्कारोविलक्ष्यःस्चित्त ईषताम्रकपोलकोतिनिम्न खेदसानतःपादयोरुत्सदोगुरुसेनिधावपिविधिदाभ्यांनकालोचित इत्पादिवेष्टारूपंप्रमाणांतरंनाशंकनीय कचिन्न व्दप्रमाणकल्यनयाचमत्काशेययाकिमसुभिग्लपित्तै मन्यसे प्रयिनिमज्जतुभीमसत्तामनः ममकिलश्रुतिमाहतार्थको वाइवालणम्योपनयन मित्पादोप्रमाणमित्युक्तं महाजनेति दमयंतींन ननमुरेबंदुपरी विवुधःस्मरत्अननियमाणानाभनश्चंद्रप्रविश तिनलस्यक्ति नामवितकें नाददतनगृहति आचारभुवआचारस्पागि विगायति निंदतिअसंपायमिनिसत्रेणक्षत्रियेणपरिग्रहेक्षमा योग्पायन आपेष्टममनोयस्यांशकुंजलायामभिलाषशील पदे विषये वहीति वरमुद्रिका वरदमुद्री नापसे नधास्पसि श्रुतिवरदसेज्ञारूपालिंगं गमकेप से श्रुत्पात तीयादिरूपयाप्रकर्षणशीघ्रसिअर्थ अंगांगिभावे सतिलिंगमर्थप्रकाशनसामर्थरूपमाद्रियते ययद्यागार्हपत्यमुपतिश्ठतरतियुत्सागाहय पनदार्थकाया- स्पोपल्यान दिने पुक्तम्प करीमत्रपेदप्रकाशनसामर्यरूपेणलिंगेनेंद्रोपस्थानेविनियोगोनाद्विपतेइत्पर्यःकरिगिरीश्वरस्कालहस्तीवर विदितमिति इथंभूतःपरार्थक प्रतिक चं. अतइत्यस्परेशरूपंप्रमाणात नाशंकनीयमित्यप्रेतनेनान्वयःलोलेत्तिगुरुणानिधावपिडा पोनायक नायकाभ्यांसमयोचितोविधिदार्थः पयालोललतपानायिकयाविपक्षस्यसयत्त्यादेर्दिशउपन्यासेतत्सकाशदागतोसीतिसूचनेरुते नायकमनेतिसूचनायशिरोविभूनं संचालिने नट सहत्तोनपरीक्षणेनायिकायाकृतेसत्सकतनमस्कारः विलक्ष्यएवस्थितः ततईयत्ताम्राकपोलकातिर्यस्थत दृशानायिकापामुखेकोपातिशयान्जानेस श्रुतेर्नलमुखचंदविषयत्वेकल्पितेतयाव्याख्यातस्मरवाक्यंप्रमाणतयोपन्यस्तं पर्यापत्तियथा निर्गतुं शक्यंमस्तीतिमध्यंतव निविनि अन्यथानोपपोतपयोधरभरस्थितिः यघावा व्यवलीयान यदिहेतुरागमारपूरयत साजलधिनजान्हवी गंगोधनिर्भसिंतशभुकंधरासवर्णवर्ण:कथमन्ययास्पाद अनुपलब्धिर्यथा स्फुटमसदवलग्नतन्तिनिश्चिन्वतेनेतदनुपलभ मानास्लक येतोपिलोकाःकुचगिरिवरयुग्मयहिनाधारमारत तदिहमकरके तारिंद्रजानंप्रतीम संभवीयथा अभूतपूर्वम मभाविकिंवासर्व सहेमेसहहिदुःख किंतुत्वदनशरणागतानापराभवोनाथनतेनुरूपः५ ययावा येनामकेचिदिहनः प्रथपंत्यवज्ञाजानंतिते किमपितान्यतिनैषयत्वःउत्पत्स्यतेस्तिममकोपिसमानधर्मा कालोहायनिरवधिर्विपुलाचरथ्वी। तिनत्पादयोदृष्टिपातेनैवानतःप्रणतइति ५ किमसुभिरिति व्याख्यातंप्राक् तयेति नलमुखचंदविषयवव्याल्पानुःस्मरस्सेत्यर्थःतच्चासिहला कल्पितमित्तिभावः इति शब्दःनिर्गनुमिति यस्तीतिनिर्णतुं शक्यमित्पन्चयःव्यक्तमिति हैतुनर्कः यदिव्यक्तं प्रकटं वलीयान तदासाजान्हवी जलधिनापूरयत अन्यथापूरणेसतिर्ण समुद्स्पजल गंगोधैर्निभत्सिततिरस्कृतसत शंभुकंठसमानवणेतीलेकूर्यस्पोदित्यन्वयात्य पत्तिः स्फुटमिति हेतन्चितर्कयतस्तर्कशीलाअपिल्लोकास्तदवलअनुपलभमानापर्यंतस्तदाबलनेमध्यमसदितिस्फुटमेवनिश्चिन्वत -- - कुलपर्वतश्रेष्टयुग्मत्वेनाध्यवसितस्तनइंहमाधारविनायदास्तेततिहमकरध्वजस्दजालमायाचरितंप्रनोमइत्पन्वयाइसनुपलब्धिः अन्तेति रप्रतिभतस्पोक्ति पूर्वमभूतं अभूतपूर्वनादृशममकिंवाभाविन किंवित सर्वशीतातपादिदंसह हिपतोममसहजमेवदुःखमस्ति किंदुहेनाय तेवशरणागतान भकानात्वत्येपराभवोनानुरूपोनोचितइत्यन्वयः अथवात्तवनानुरूपइत्सन्वय अत्रदुःखादेःसंभवाख्यप्रमाणसिहस्पकथन पेनामेति भवभूतेमक्तिःनामेतिकुन्सने नामप्रकाश्पसभामक्रोधापगमकुत्सनइसमरः किमपीतिकाकु नकिमपीत्यर्थः एषःकाव्यनिर्माणरूपम यथावाभ्रातःपायकृतोभवान्नगरतोचातानवावर्ततेवादहियुवापयोदसमयेत्यत्काप्रियांनीवत्तिसत्पंजीवतिजीवतीतिकथितावा तीमयापिश्रुताविस्तीर्णाष्टथिवीजनोपिविविधःकिंकिनसेंभाव्यते अनाघोदाहरणेअभूतपूर्वममभाविकिंवेत्तिसंभव प्रमाणसिद्दाथोंदर्शितःहितीपोदाहरणेमभवोपपादकंकालानंत्यादिकमपिदर्शितं ततीपोदाहरणेतुसंभवोपिकोक्तइति भेदः ऐतिह्ययंयथा कल्याणीवतगायेयलोकिकीप्रतिभातिमे एतिजीवंतमानैदोन वर्षशतादपि अनलौकिकीगाथेचमि त्यनिर्दिष्टप्रवऋकप्रवादयाम्ययस्पतादर्शिता अयेतेषामलंकाराणायथासंभववचिन्मेलनेलौकिकालकाराणामेलन इवचारुत्वातिशयोपलमान्नरसिंहन्यायेनपृथगलंकारावस्थितीतन्निर्णयःक्रियते त्वतिलतेडलन्पायेनस्फुटावगम्य भेदालंकारमेलनेसंसृष्टि-नीरक्षीरत्यायेनास्फुटभेदालंकारमेलनेसंकरः सचोगागिभावेनसमप्राधान्येनसंदेहेनएकवारका मकोपिसमानधर्मासह पोय उत्पत्स्यतेभस्तिवातंप्रतियतः हियरमा निरवधिरयंकानुप्रवेशेनचतुर्विधःएवनृसिंहाकार पंचालंकारः लापृथ्वीच विपुल्नेतिक्रमणयोज्यं अत्रकालोहायमित्यादिनासाययतिकमभवाख्यप्रमाणमुपदर्शितं प्रातरिति पथिकं प्रतियामस्थासप्रश्न कुन उत्यनंतरमागतइतिशेष नगरादित्युत्तरवानिपुनः पृर्वस्यप्रश्न वादमित्सुतरंअगीकारे अस्तीत्यर्थःबृहीतिपूर्वस्पोक्तिःपुवेत्यादिपायवचनं ।
कु. टी संपजीवतीति पुनःपूर्वस्पप्रश्नःजीवनी सादिसर्वपाथचन इतिसंभव अनिर्दिष्टप्रवकेतिअनिर्दिष्टोविशेषतोनुक्तःप्रवक्तायस्पेत्यर्थः एवं तदेवे चं. तिलक्षणमितिदर्शितं इत्यलंकारचंद्रिकायांप्रमाणालंकारप्रकरणसंपूर्ण ययासभवमिति समष्टिसकाराभ्पादयोस्तदधिकानांवेतिषघासंभव ६ मित्यर्थः स्फुटतिस्फुटमवगम्पमानोभेदोयेषामितिविग्रहः एकस्मिनवाचकेनुप्रवेशोऽवस्थिति एतत्सर्वमुदाहरणेव्यक्ताभविष्यति कुसुमेतिमा घेतवर्णनेपघमिदं अन्यपाकयापिवनितपाचलितपाकलस्वरोमेखलायाःकाच्या कलकलः कोलाहलोविदधेकिंभूतयाकुसुमसौरभलीभनपरिन तत्रसंसर्यिथा कुसुमसौरभलोभपरिभ्रमअमरसत्रमसंभृतशोमयाचलितयाविधेकल मेखलाकलकलोलकलोलशान्य। यात्रशब्दालंकारानुप्रासयमकयोः संसरिलिंपतीवत्तमांगानिवर्षतीवाजनेनमःअसत्पुरुषसेवेवधिनिष्फल नांगताअो पेक्षयोरुपमायाश्चेत्यर्थालंकाराणांसंसरियानंदमयरपुरंदरमुक्तमाल्य मोलीहठेननिहितमहिषासुरस्पपादावुभवतुमे विजयायमैजुमंजीरसिं जितमनोहरमविकायाःअनशब्दालंकारयोरनुप्रासोयमयोःसंसरिअंगागिभावसंकरोयथालेल ववेयतमहीरहाणोछायास्तदामारुतकंपितानां शशाकसिंहेनत्तमोगजानी लूनारुतीनाभिवगात्रखंडापत्रशंक सिंहेनेतितमोगजानामितिचस्पर्कयघप्पत्र शशांकएकसिंहलमांस्पेवगजाइतिमपूख्यसकादिसमासाश्रपणेनरूपकवत शंशोकःसिंहइवतमांसिगजावेत्युपमितसमासाश्रयणेनोपमापिवक्तुं शक्पा तथापिलूनाकृतीनानितिविशेषणानुगुण्या मतोभ्रमराणांसंत्रमेणवाविशेषेणसंभृतासमूहाशोभायस्यास्तयाग्रलकालोलायस्याताहशीपस्याथाभूतयेनि आनंदेति सानदेनमंथरेपथा स्पानथापुरंदरेणेदेणमुक्तमर्पितमाल्पपत्रताशमहिषासुरस्यमालोमस्तके हटेननिहितमंजुमनोज मंजीरस्पनूपुरस्पर्सिजितरणितयनताहशमने। रममेविमाया:पाटीचतवनमरपोवरणेनोऽस्माकेविजपायभवन्चित्यन्वयः अत्रपादावनभित्त्पमित्तसमासरायन तुमयाव्यसकाटिवत्या टरुवावजमिति कसिद्धिः नयासत्यंचुजप्राधान्पमंजीरासंजितान्वयायोगादित्युपमैवनस्पकमितिज्ञेयरतिसंसहितलेष्विति तदामारुतकंपितानासहीरुहाणांतलेषुछायाप्रवेपत कंपमानापासन तत्रोोसते शंशाकरूपेणसिंहेनछिन्नाकृतीनातमोलक्षणगजानाशरीरखंडाइवेतिगुणानाचेतितातीयाधिकरणमूर्य अस्पार्थ-गु णानागुणभूतानोपदार्यानोपरार्थवान मुख्यप्रधानार्थत्वात् परस्परमसंबंधःकुतःसमत्वात अप्रधानखसाम्यादिति ययाभाष्यकारमतेपावमानेष्टीना माधान स्पवाहवनीयाधर्यतात्परस्परनागोगिभावसंवैधः यथावार्तिककारमते ननिसमिंधनार्थानामविशेषरूपाणानिविदीसामधेनीनावेति तस्पहिविशेषणस्पप्रधानेनसहान्वयेनभाव्यनतुगुणेन गुणानाचार्यत्वादसंबंधासमत्वात्स्यादितिन्यायादुपमितिसमा साश्रयणेतस्पपूर्वपदार्थप्रधानत्वात शंशाकस्पतमसांचप्राधान्यंभवेद तन्त्रनविशेषणमुस्मार्यान्वयखारस्पमस्तिस्वरू पनाशरूपोपचरिताकृतिलवनकरीत्वकर्मवान्वयसंभवेपिमुख्यार्थान्वयस्वारस्यमेवादरणीयस्वरूपनाशकोडीकरणप्रस्त पालसणामूलातिशयोतरारूपकसिहि तन्वरूपकमुत्प्रेक्षाया अगतदुस्यापकत्वात रूपकभादेहिछायालूनगात्रखंडाईवावेपते सेतावदुताउपमेवसिहेतवेपनादिसाधपात्रछायानासद्यःलतगात्रखंड तादात्म्पसभावनारूपोत्प्रेक्षा ननुशाके नेलू नाक तीनीतमसोगात्रखंडाइवावेपतेत्येतावदुक्तावपिसिहपत्सुत्प्रेक्षा तादात्म्पसंभावनोपयुक्तलूनाकृतित्वरूपाधिकाविशेषणोपादा नात्तथोक्तावाकृतिलवनादिधर्मरूपकार्यसमारोपनिर्मित्ताशंशांकतमसोर्हरहतमचेतनहत्तीतसमारोपरूपासमासोक्तिर संक्षेपः एतदधिकरणपूर्वपक्षसिहावीप्रकतानुपयोगान्नदर्शितौ स्वरूपनाशेति स्वरूपनाशरूपमुपचरित्नंगौणयदारुतिलवनमित्यर्थःन न्येवमपितमोश-स्यविशेषणस्यान्वयात्तथरूपकसिद्धिरित्याशक्याह स्वरूपेति कोडीकारेणनिगरकनलक्षपामृलेति साध्यवसानलक्षणामू लेत्यर्थः नयाचत्तमोशे उपचारेणान्यरतिभाव:नचेयं सत्युपमांगीकारेषिकिंवाधक मितिवाच्येतद्गीकारेप्रधानान्वयेप्युपचाराश्रयणापत्तेः नचैवं पेक्षणीया ऊ टी/ तदपेक्षया प्रधानतमोशेनदंगीकारेणरूपकरपवचित्पादित्तिनछायानामिति सिझेदित्यनुवर्तते उन्प्रेक्षानसिझेदित्यन्वयःवशब्दस्पसाइप्पेपसिहत चं. रत्वेनासतितात्पर्यायाह के संभावनावोधकलासंभावादितिभाव: रूपकेविनाप्युत्प्रेक्षायांतात्पर्यग्राहकमस्तीति शंकते नन्विति एवमुक्तीतमोगजाना ९. मित्युको तयाचसाधकोतरस्पसाधकानरादूयकवाप्कस्पोत्प्रेक्षागत्वमविकृत्तमितिभावः अवत्तिति सवितु:सूर्यस्पतुरगावलीअश्वपंक्तिों स्मानवतकेवनमः श्रियागनलक्षयाःमरकतमणीनीमेकलताएकावलीवेत्युत्प्रेक्षासूर्यतुरंगाणाहरितवर्णवात कथंभूतासम्पगतिलचितारत एवमुक्तीरूपकमितिविशेष एवमत्रातिशयोक्तिरूपकोत्प्रेक्षाणामंगागिभावेनसंकरः समप्राधान्यसैकण्यथा अवतुनःसचिन स्तुरगावलीसमतिनधित्तुंगपयोधरास्फुरितमध्यगतारुणनायकामरक तैकलतेवनभश्रियः अत्रपयोधरादिशब्दश्लेय मूलातिशयोतयांगभूतयोत्याप्पमानव संवित तुरगावल्यामरकतैकावलीतादात्म्पात्प्रेक्षानभोलक्ष्मानापिकाव्यवहारसमा रोपरूपसमासोक्तिगर्मवीस्थाप्यते पयोधरनेघस्सोभयापकारकत्वात् ततउत्प्रेक्षासमासोक्तयोरेकःकालःपरस्परापेक्षयाचा रुखस मुन्मेषश्चोभयोस्तुत्पतिविनिगमनाविरहात्समप्राधान्य ययावा अंगुलीभिरिवकेशसंचर्य सन्निकृष्यतिमिरमरीचि भिःकुंड लीकृतसरोजलाचनचुवतीवरजनीमुखेशशी अत्रागुलीभिरितिवाक्योक्कोपमयातत्यायपादान्मुख्यकुञ्जलीकरणा लिंगानुगुण्याचउपमित्तसमासाश्रयणेनलब्धयासरोजलोचनमितिसमासोक्तपमयांगभूतयोल्याप्यमानेवशशिकर्ट कनिशामु गाऊनःपयोधरामेघायया एकावलीपक्षेपयोधरौस्तनो तथास्फुरितोदीप्तिमा खर्चवनोत्प्रेक्षानिशा शशिनोदपत्रव्यवहारसमारोप मध्यगतःअरुणरूपोनायकोनेतासारपियंस्पाःसापक्षेअरुणःभारत नायकोहारमध्यमणिःनायकोनेतरिश्रेहारमध्यमणावपोतिविन्तः । अतिशयोक्त्या मेधानांस्तनलेमाध्यवसानरूपयागर्भवेत्यनेनतिलतेडुलन्यायेनस्फुटावगम्पमानभेदायाःसंसृष्टे से काशाईलसण्यं दर्शितं एवमत्रेनि समासोक्तिगभवोत्याप्यते . एकसवमलत्तिजननेपरपेक्षवादंगांगिभावमाशंशाहपरस्परेतिअंगुलीभिगिते शशी अंगुलीभिरिवमरीचभि केशसंचयमिवतिमिरसनिगृह्य कु इमलीक्रतूसरोजलोचनलोचनमिवसरोजयत्ताशरजनीमुखेचुवत्तीवेत्पन्वयः तत्मायेति उपमावहलेसंदर्भपाठादित्यर्थःमुखेति मुरमार्थरूप पत्तुजननीकरणस्पलिंगपुव्यासाधारणधर्मस्तस्पानुकूल्यादित्यर्थः उत्थापकताविशेषतात् अंगताविशेषान चंद्रस्यचंबनात्प्रेक्षायादापत्सव्य वहारसमारोपात्मकसमासोक्तौ चापेक्षितस्प नायकसाधम्र्पस्सोकोपमाभ्यामसमर्पणालयतयोलगत्वमितिशकते यद्यपीति मरीचिरिवेतिमरी। * उपम योरुभयत्रोस्यापकलाविशेषात समासोक्तिगर्भतीविनावनोत्प्रेक्षायानिरालेवनत्वाञ्चत्ततश्चात्राप्सुलेखासमासोक्त्यो रेककालयोःसमप्राधान्यं यद्यप्यत्रोपमाभ्योशशिनिशागतादेवधर्मोसमर्थे ते नतुशशिनायकयोर्निशानायिकयोश्चसाधा रणधसाधारणधर्मसमर्पणंचोत्प्रेक्षासमासोक्तपोरपेक्षितं उत्प्रेक्षायाःप्रकृताकतसाधारणगुणक्रियानिमित्तसापेक्ष त्वातसमासोक्तेविशेषणसाम्पमूलकलाच तथापिवाक्योक्तोपमायामिवकारस्यमरीचिभिरिवेत्सन्वयातरमभ्युपगम्यान्व यभेदलब्धप्रकृतामहत्तयोरेकै कविषयस्यार्थहयस्यसमासोक्तोषमायांसरोजसहर्शलोचन मितिसमासांतरमभ्युपगम्या न्वपभेदलयप्ररुतापकतयोरेकै कविषयस्पार्यद्वयमापांसरोजसहर्शलोचन मितिसमासांतरमभ्युपगम्पसमासभेदलब्धार्थह यस्वाभेदाभवसायेनसाधारण्पसंपाद्यत्तयोरुत्मे क्षासमासोतयोरेगतानिवाह्या पद्दा इहप्रकृतकोटिगतानामरीचितिमिर भिरिवागुलीभिस्तिमिमिवकेशसंचयमित्वरूपमित्पर्यः एकैकविषयस्यार्थहयस्पाभेदा सरोजानामप्ररुतकोटिगतानांचागुलीकेशसे अवसानेने सन्व्यः तयोःवाकोसमासोतीपमयो आवश्यकाभेदाध्यवसायेनोपपत्तोकतमन्वयातरसमासातरकल्पनागोरवेणेसाशयेनाहय हे तिननुदीर्घन्यादीपूर्वनिपातनियमानुरोधेनयथासंख्य कमपरित्यागःतथाचागुलिमरीच्योस्तनुत्वनीरप्रवाभ्यानिमिरकेशसंचययोगवरणरूपल स्पतमासोक्तोय" चपलोचनानांचतनदीवर av पावनी पाललाया N कु- सरोजलोचनयोदीर्घत्वकांतिमत्वाभ्पांचसाहप्पयाध्यं प्रातिखिक रूपेण अंगुलिवमरीचित्वादिना अनुगतेति अनुगतंयत्तादृपेप्रयोजक रूपंतनुखाः चंदिकेने नेत्पर्थः एतच्चसादृश्पमतिरिक्तमित्यभिप्रायेणसिद्धांतादिति तदुते साधयेत्रिविधभेदप्रधानममेदप्रधानभेदप्रधानचेत्युपक्रम्पवियाना ११ चेन उपमानन्दपोपमेयोपमास्मरणानाभेदाभेदसाधारणसाधर्म्यमूल समिति ननभेदाभेदरूपांशपोपेताया उपमायाभेदांशस्पानुपयोगात्कय तस्पाउत्प्रेक्षाशुपयोगित्वमित्पाशंक्यपरिहरति नहीतिप्रकाशश्चशीतापनयनचेतिशीतालःशीतार्त-शीतोष्यातप्तेभ्यस्लदसहन इतिचालुः लनीरत्वकांतिमत्वादिनासहशानांपातिस्विकरूपेणेभिवदनुगतसादृश्यप्रपोजकरूपणाभेदोप्पस्ति सचानविवक्षितएव भेदाभेदाभयप्रधानोपमेत्पालेकारिकसिद्धांतात् तनवप्रयोजकोशनिकर्षन्पायेनाभेदगर्भतांशोपजीवनेनसाधारणपसंपाद्य प्रधानभूतोत्प्रेक्षासमासोत्पंगतानि ह्या नहिप्रकाशशीतापनयनशक्तिमतःसोरतेजसःशीतापनयनशक्तिमात्रेणीता लूपयोगितानदष्टा एवमनभ्युपगमेव पांड्योयमंसार्पितलंवहाररक्लप्तांगरागोहरिचेदनेन आभात्तिवालातपरक्तसानुःसनि झरोद्धारवाट्रिराज इत्पायुपमापिननिर्वहेत् नानादिराजपाइयारुपमानोपमेययोरनुगतःसाधारणधौनिर्दिछःएक वालातपनिर्सरवन्यत्रहरिचंदनहारवित्तिधर्मभेदात् तस्मात्तत्रातपहरिचंदनयोनिझरहारयोश्वसदृशयोरभेदांशोपजी वनमेवगतिः पिनष्टोवतरंगाग्रेसमुद्रफेनचंदनं तदादायकरिंदुर्लियत्तीवदिगंगनाइत्यत्रोप्रेक्षयोःकालभेदेपिसमप्रा उक्तसिदांतस्पनियुक्तिकत्वेनाश्रयत्वमाशेकमानं प्रत्याह एवमितिपायोक्तेयमिति पासपनामापन धान्य अन्योन्यनिरपेक्षवावाहयोयात' पः अदिराजवाभातिकथंभूत असपारर्पितोलंबोहारोयनसः तथाहरिचंदनेनरक्तचंदनेनक्लप्तःकृतअंगरगोनुलेपनं येनतथाभूतःअद्विराजाकी रक्वालातपेनरक्तानिसानूनिप्रस्थानियस्पसःतथानिसरस्पोहारेगोगमेनसहितः पिनष्ठीति व्यारव्यातंप्रापौवाणेति तथावचमत्कार प्रयोन 'कयोवीपर्यघटक त्वेनभेदानवभासासंसटिवलक्षणप ky दर्शदिवापौर्णमासादिवत अयंचभिन्नकालीनयोरपिसमप्रधान्येदृर्शतः फलस्त्रस्वर्गःप्रततेतुचमत्कृतिविशेषः शशिन मिति नत्रजस्पंदुमत्सास्व पेवरेसमगुरुयोरजेंदुमत्पोाँगेनप्रीतियातेपोरनागरिकानृपाणामन्येषांश्रवणयोःकटुपीडाकरेइतिपूर्वाईरूपएकमेववाविवशुःउच्चारयामा तदादायेतिफेनवेदनरूपकमात्रोपजीवनेनपूर्वोत्प्रेक्षानपेक्षणात नवलिंपत्तीवत्तमोगानीतिवदुत्प्रेक्षादयस्पसेसरिवेयमि तिवाच्य लौकिकसिहयेषणलेपनपौवीपर्यछायानुकारिणोत्प्रेक्षाहयपौर्वापणचारुतातिशयसमुन्मेषतःसंश्वैिषम्यात तस्मादर्शादिवदेकफलसाधनतपासमप्रधानमिदमुत्प्रेक्षायं एवेसमप्रधानसंकरोपिव्याख्यातःसंदेहसंकरोयया शशिनमुप गतेपकौमुदीमेघमुक्तंजलनिधिमनुस्पनहुकन्यावतीर्णातिसमगुणयोगप्रीतयस्तनपौरः श्रवणकदुनृपाणामेकवार विवेचुःअत्रयमितिसर्वनाम्नायचजहत्तवतींदुमतीविशिष्टरूपेणनिर्दिश्यते तदाविवत्तिविवभावापन्नधर्मविशिययोःस दृशपारेक्यारोपस्पानिदर्शना यदितेनसास्वरूपेणैवनिर्दिश्यतेविवभूतोधर्मस्तपूर्वप्रस्तावात्समगुणयोगप्रीतय इतिपौर विशेषणाचावगम्यते नत्र प्रस्तुतेधर्मिणितहतांतप्रतिविवभूताप्रस्तुतहत्तौतारोपूरूपेललितमिसनध्यवसायात्संदेहविलीये दुःसाक्षादमृतरसवापीयदिभवेकलंकस्तत्रयोयदिचविकचेदीवरखने ततःस्नानक्रीडाजनितजडावरवयवैःकदाचिन्मुचेयम दनशिरिखपीडापरिभवंयत्रपद्येतावन्साधनसंपततदानापःशाम्पतीत्यर्येकविसंरंभश्वेतदैतदुपात सिद्धार्थमूहइतिसंभा वनालंकारः एतावत्साधनंकदाधिनसंभवत्येवात्तस्तायशातिरपिगगनकसुमकल्पेत्यर्थक विसरंभश्चेद पात मिथ्यात्वसिध्यर्थ मुरित्पन्वय तेनसर्वनाम्ना साइंदुमती विवभूतोधर्म:अजकर्मकंवरणतत्रतस्मि मिथ्यातरकल्पनास्पामिथ्याध्यवसितिरित्युभयथा * पक्षे विलीयेति अग्निसंयोगेनहतादिवत्केनापिहेतुनाविलीन तीप्राप्येत्पर्यःविकच विकसितंजडमावःशैत्पमदनरावशिरखीवन्तिःसरंभस्तासयें भ वात्संदेहः रिक्तमितिस्फटिककुंभातः कु: टी स्थित्पाश्वेत्तीकृतेजलै सिक्तमौक्तिकमित्यन्वयः मुखेनेति संदोहःसमूहालक्षयित्वेति स्फुटमकलविषयेशव्दार्थालंकृतिदयमितिस्लेणेत्यर्थःस्पति चं. अयोऽनतरंदिवसरूपमरविंदकमलेसंकोचसकोचमगमत्कीरकस्पष्टमुच्छ सेतउलसत किरणाएवकेसराणियसामयाभूतासूर्यविवरूपाविस्ती १२णकर्णिकावरागेपस्पतत लिष्टाःप्रकाशाभावेनपरस्परमिलितादिशएक्दलानोकलापस्तन्मुखेनावतारोपस्यास्ताहशीवडाअंधकाररूपामधुपा वन्नियनतथा भूतमित्यर्थः पदभेदेनेति सोणस्थिराथगामेजोएअंमहमहक्लाणतरुणाणंहिअलूडियरिसप्पतिणिवारे इसनास्त्पत्रयामेयएतो एवं सितंस्फटिककुभात स्थितिश्चेतीकतैर्जरलैःमौक्तिकेचेवतासूतेतत्पूयस्तसमय शात्पादिवपिसंभावनामिथ्याध्यवसिनिसं देहसंकरोटव्यः मुखेनगरलंमुचन्मूलेवसतिचेत्फणी फलसेदोहगुरुणातरुणाकिंप्रयोजन अत्रमहोरगरतांतेवर्यमानेराज द्वाररुदखलवृत्तातो पिप्रतीयतेत्तत्रकिवस्तात्तस्तयाभूतोरगत्तोतएवप्रस्तुतेऽप्रस्तुतः खलवृत्तांतस्ततःप्रतीयतइतिसमासो क्तिः यहाप्रस्त तरवलरत्तांतप्रत्यायनायाप्रस्ततमहोरगतीतकीर्तनमप्रस्तुतप्रशंसा यदावर्यमानमहोरगतत्तोतकीर्तनेनस मीपस्थित्तरवलमोहाटनक्रियत्ततिउभयस्यापिप्रस्तुतत्वात्प्रस्तांकुरतिसंदेहः एकवाचकानुप्रवेशसंकरस्त शब्दार्था लंकारयोरेवेतिलक्षयित्वाकामप्रकाशकारउदाजहार स्पशेच्छसकिरणके सरसपीविंदविस्तीर्णकर्णिकमोदिवसारविंद शिलादिग्दल कलायमुखावतारखुद्दोधकारमधुपावलिसेवुकोंद अत्रैकपदानुप्रविशेरूपकानुप्रासोयत्रै कस्मिन् लोकेपद स्फूरबावण्यानरुणानारदपलुठनंपरिसर्पगनिवारयतीतिसंस्कृत अत्रपूर्वाईन भेदेनशब्दार्थालंकारयोः स्थिति तन्त्रतयोःसंसरिरिहतुसे मासस्मृतीयपादेरुपकमितितयोः संसष्टिवाच्यप्रतियोगिकत्वादिति वाच्चप्रतियोगिप्रतिसंवधियस्पतहाच्यप्रतियोगिकंतत्वादित्यर्थः एवंचकाव्याचा व्यस्यानुप्रसादेःशब्दालंकारस्थतदनुप्रवेशोनवाचकानुप्रवेशइत्तिवतंयुक्तमितिभावःसत्सुकरेतियस्पीनगर्याएणी उद्यानसंबंधिवापीपषसीवना ट ..
गृहमंतेकीति कीहोसमीचीनः एकः कमनोतिनोपेतरंगास्तच्छोभावतिगृहपसमीचीनःपुकरेवायभाउ तवयोतितोपारंगीनृत्यभृमिस्तन्छ। भिनीत्यर्थः पुष्करकरिहस्तानेवायनाड मुखेज ने मोनिखनफलेपद्मइत्यमरः५ श्लेषभितिकेति श्लेषोभितिविभितिर्मूलंयस्पेयर्थः रागवत्तीति रोगो इनुरागारक्तिमाच अंबरमाकाशववंचनन्धविशेषणसाम्पायाभेदाध्यवसायायेक्षणेपिसत्पुष्षरेत्यादी शब्दसाम्पमात्रेणा पुपमोपपत्तेर्न तद पेक्षेत्रात जालंकारसर्वस्वकारस्कएकस्मिन्नाचकेनुप्रवेशोवाच्चयोरेवालंकारयोःस्वारसिक वाच्यप्रतियोगिकवाहाचकस्मेतिमखार्थाले कारयोरप्रेकवाक्यानुप्रेवेशे शंकरमुदाजहार सत्युकरयोतितरंगशोभिन्यनंदमारब्धमृदंगवाये उद्यानवापीययसीवयस्थामणी दृशोनाट्यगृहेरमंते अजनावग्रहवा पीपयसोः सत्युकरेत्पादिविशेषणेशब्दसाम्पंश्लेषः अमंदमारब्धेत्यादिविशेषणे अर्थसाम्पमुयमानदुभयमेकस्मिन्निक्शब्देनुप्रविमितिनपिनमन्यामहेसत्युकरेत्यादिविशेषणेपिनेयमितिकाभेदाध्य वसापरूपातिशयोक्तिलभ्यस्पधर्म साम्पस्वतत्रेवशब्दप्रतिपाद्यत्तयाशब्दसाम्यस्पत्तदप्रतिपायत्वातश्लेषभित्तिकाभेद ध्यवसायेनधर्मसाम्पमतानगीकारे अहोरागवतीसंध्याजहातिस्वयमेवरमित्यादिश्लिष्टविशेषणसमासोतुपदाहरणेविशेषसा म्याभावे नसमासोत्यभावप्रसंगात शब्दसाम्पस्पेवादप्रतिपायत्वेपित्तस्पापमावाचकत्वस्पेवप्रास्याश्नेषवाचकवाभावाच्च शब्दतोय॑तोवाकविसमतसाम्यप्रतिपादनेसर्वविधेप्युपमालंकारखीकारत अन्यथाप्रल्हाट्नाञ्चंद-प्रतापात्तयनोयथा तथेव आहनादेति शब्दतोऽयतोवेति शब्दप्रयुक्तमार्थप्रयुक्तं वायत्त कविसमतेसाम्पतति सोभूदन्वाराजाप्रकतिरंजनात इत्यत्राप्युपमानस्सार पादनपर्थः सर्वविधेसर्वप्रकारे यथेति यदिपाल्हादन इतिधावनमारावेदपदमन्वर्थ अन्वर्योऽन्वर्थनामा तस्मात्मतह यस्पाप्पयुक्तवान विधुकरेति सहसः तत्रभैमीवनेनदमयंत्याउयानेनहतचिनोसरचिरुतःकथंभूतेनचंद्रकिरणाश्लेषादानैरंगीरुनर्निय्यदैःपूर्णचंदकातघटिनस्तरूणामालवालविफ लोकत्तजनकप्रकाररूपगोखणेत्यर्थः । इमान्य नेति शब्दप्रयुक्ते त्यर्थःतथाचसमप्राधान्यनर्थभेदविषयामनिभातः प्रतिक्षिप्यतेनिवार्पने कोदर त्तरमनेनेतिप्रतिक्षेपोविरोधःमुक्काइति विदुषी चं. नवनंदिरेषुकेलोसुरतकिडायांविछिन्त्रस्नातहारानगलिताःसंमार्जनी भिरपसारिताःप्रातःकालेंगणसीमातेमचलतावालानांचरण लाक्षा ३रसनारुणाः मुक्ताःदूराद्दाडिमवीजशकितधिपः क्रीडाभुकायत्कर्षति आकर्षतितड्रोजन्यतेस्त्यागस्पदानस्सलीलापितमित्पन्वयः तत्रैव वालाविलामारु नहानान्वर्थनामरूपशव्दसाम्पविनाकिंचिदर्थसाम्पकविविवक्षितमस्ति तस्मायकस्मिन्वर्थप्रतिपायमानेअलंकारड्यप्रतीति नत्रतयोरलंकारयोरेकवाचकानुप्रवेशःयथाविधुकरपरिरंभादातनिष्यंदपूर्यः शशिषपक्लप्पैरालवाललस्त्यां विफलितज लसेकप्रक्रियागौरखेणव्यरचिसहतचितस्तत्रभैमीवनेन अहिप्रतियाधमानोर्थः समृद्धिमहरक्तवर्णनमुदातमितिलक्षणा नुसाराददातालंकाररूपःअसंबंधसंवधकथनमतिशयोक्तिरितिलक्षणादतिशयोक्तिश्च नवेसर्वनोदात्तस्पासंबंधेसवेधक्व नरूपत्वनिणीतमितिनविविक्तालंकारद्वयलक्षणसमावेशोस्तीतिवाच्य दिव्यलोकगतसंयत्समृद्विवर्णनादिश्वत्तिशयास्पृष्ट स्पोदातस्पशोर्यौदार्यदारियादिविषयवर्णने दात्तास्पटाया अतिशयोक्तेश्चयरस्परविविक्ततयाविश्रांते त्योचहार्थव शसंपन्न समावेशयोनीगागिभावः एकेनापरस्पानुस्थापनात वात-सपारतंत्र्यविनोषादर्शनाच्च नापिसमप्राधान्यःशरिहंतवैश्वि स्तुप्रतिपाद्यतेतैरेवतस्पववस्तुनोसंबधेसवंधरूपस्यप्रतिपाद्यमानतयाभिन्न प्रतिपादकशब्दव्यवस्थिताभेदाभावात नापि, संदेहसंकररएकालंकारकोव्यात्तदन्यालंकारकोटिप्रतिक्षेवाभावात नस्मादिहोदातातिशयोक्त्यारेकवाचकानुप्रवेशलक्षणः पाइसंत्रेयवश्यमाणेनि शंकितधियतिवामाणेत्यर्थः नयोः तहणकाव्यलिंगयोःतन्मूलःसंकरमूलः नाभ्पासंकरभ्रातिमात्तयो.सकरातिमताः। नस्य उदानस्पहेतुमतःकार्यम्पतत्यभेदकयने तत्पागलीनापितस्पकार्यमितिवक्तव्येतदेवत्पागलीलाचितमित्यभेदकथन नदीपानराजकीयेत्यर्थः यतयादार्यति असपोदार्येत्यर्थःतन्मूलकस्पेति वितरणोत्कर्षपपवसापिहेत्त्वलंकारमूलक स्पेत्यर्थःननुराजसंपत्समृद्देयंजनागम्पत्वेनावाच्यत्वात्कथेत वर्णनात्मकोदात्तालंकारेणसहैकवाचकानुप्रवेशकयनमित्याशंकायामाह वाचकशब्दस्पेनि अयाणामिति एक उदात्तातिशयोक्त्योरयरोहेवसुनपाल्प। संकरःकचित्संकराणामपिसंकरोदृश्यते यथा मुक्ता केलिविसूत्रहारगलिताःसंमार्जनीभिर्हताःप्रातःप्रांगणसीम्निमयरचलहा। लोनिलाक्षारुणा दूराद्दाडिमवीजशंकितधियः कर्षतिकेलीश्रुकायद्दिहड़वनेयुभोजपतेस्तत्तागलीलायित अत्रतावहिदुषी संपत्समृद्धिवर्णनमुदात्तालेकार तन्मूनकोवालांघ्रिलासारुणापत्र तहणालंकारस्तववक्ष्यमाणभ्नात्युपपादक पदार्य हेतु ककालिंगालंकारश्चतितपोरेकवाचकानुप्रवेशसंकरः तन्मूला शक्तिंधियत्पनभ्रांतिमदलकारतापांचोदातानेकारश्या रुतानीतइतितयोश्चतत्पचोगागिभावसकर एवंविहङ्गेहवैभवस्पहेतुमतोराज्ञोवितरणविलासस्यहेतोश्चाभेदकथनहेवाने कारः सवराज्ञोवितरणविलासस्पनिरतिशयोत्कर्षभिव्यक्तिपर्यवसायी एतावन्मात्रेकविसरंभश्चेदुक्तरूपोदातालंकारपरिक तेहेत्वलंकारेविश्रांतिः कीदृशीसंपदितिप्रश्रोत्तरत्यानिरतिशयैश्चर्यवितरणरूपाप्रस्तुतकार्यमुग्वेनतदीयसंपत्कर्षप्रशं सनेकविसरंभश्चैकार्यनिबंधनाप्रशसालंकारेवियांतिःकार्यस्यापिवर्णनीयत्त्वेनप्रसुतत्वाभिप्रायेतुप्रस्तुतीकुरेविश्रांतिः अववि शेषानध्यवसायात सेदेहसंकरः किंचविङ्गवैभववर्णनस्यासंबंधे सेबंधकथनरूपतयाऽतिशपातेरुदात्तालंकारेणसहैक वाचकानुप्रवेशसंकरःनिरतिशयवित्तरणोतर्वपर्यवसायिनोहेललंकारस्याय्यद्भुत्ता तथ्यौदार्यवर्णनात्मिकपात्युपास केवा बयोदानप्रस्तुत्तप्रशंसाप्रस्तुतांकुरान्यतरयोरित्यक्त्रयाणांपरस्परमित्यर्थः उदातालंकारस्पहेत्वनेकारांगतायाः पूर्वमुक्तत्त्वाददातातिशयोक्तिसंकरण स्पापितरंगत्वमितिशंकानिरस्यति उदात्तादिमात्रस्यैवेति उदातादीत्यादिषदेनहेवलकार परिग्रहःहेवनकारदीत्सादिषदेनचाप्रस्तुतप्रशंसापरियह चकानुप्रवेशसकरः कटी नत्रापिनिरतिशयैश्वर्यवितरणोत्कर्षपर्यवसायिनोहेत्वलंकारस्वताहावितरणरूपकार्यपरिकारहागतहम्यप्रस्ततराजसेपलर्षप्रशंसारू पायामप्रस्तु चनप्रशंसायमेगत्वंनत्वङ्गतातथ्यवर्णनारूपात्युक्तिसंकरस्पाप्यपेक्षेत्तिभावायचायोग्पमिति तथाहि उदात्तवरणपोरंगागिभावसकरस्यनीतिमदानये। ६४ रंगोगिभावसंकरस्पचोगागिभावेचकरस तयाभ्रांतिम दुदात्तयोरंगांगिभावसकरस्पोदात्तांगकोवलकारादिसंदेहसेकरस्पचांगागिभावेनसंक रतिसूक्ष्ममतिभिरुहनीयं ॥५॥स्वकीर्सनुवृत्तयेयनामस्वनामचोपनिवघ्ननग्रंथपूर्तिमनुचदति अमुमिति स्वयघस्पप्रामाणिकत्वसूचयितु तन्मूलकस्याप्रस्ततप्रशंसालंकारस्पषमताकरस्प वाराजस्यत्समृद्धिवर्णनात्मकोदानानंकारेणसहकवाचकानुप्रवेशसंक सवाचकशब्दस्यप्रतिपादकमात्रपरतयाज्यंजकसाधारण्यादेवाचत्रयाणामेकवाचकानुप्रवेशसंकराणांसमप्राधान्यसंकररन ह्येतेषांपरस्परमन्यत्रांगत्वमलिउदात्तादिमात्र स्वहेत्वलंकारादिचारुतापादकत्वेनातिशयोक्तिसंकरस्पांगतयाऽनपेक्षणा द एक्मनाकेचतुणीमपिसकराणायथायोग्यं संकर एवमन्यत्राप्युदाहरणांतराण्यूह्यानि अमुंकुवलयानेदमक रोट्य्यदीक्षितःनियोगाढ़ेंकट यतैर्निरुपाधिकृपानिधेःचदालोकोविजयीशरदागमसभेवाहूयःकुवनपानंदीयव्यसा दादभूदये ॥ इतिश्रीमद्वैतविद्याचार्यश्रीमहिजकुलजलधिकौस्तानश्रीरंगराजाध्वरौंद्रवरदसूनोरप्यदीक्षितस्य रुतिः कुवलयानंदः समाप्ताः माह चंद्रालोकइति शादागमसंज्ञकश्चंदालोकमूलभूताग्रंथः शरत्कालागमनेनचंद्रस्पालोकइतिश्लेषः तस्मा चकुवलयानंदः स्वग्रंथोऽभून कुबलस्यकुमुदस्सानंदतिवश्लेषतिशिवमास्ता विदमहामान्परामचंद्रात्मजन्मना विषावैद्यनायेनकतालकार चिट्रिका एनांकुवलयानंदप्रकाशन विशारदा विदाकुर्चतुविहीसा काव्यतत्वविदांवरा असोकुलपानंदश्चंद्रालोकोस्थितीपिसन प्रतिशेलभतेनैवविनालंकार चंद्रिकाम् ति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणतत्मद्राममहात्मजवैद्यनायकतालंकार वैदिकाख्या कुवलयानंदट्टीका संपूर्ण छकोक्तिः ६१ भावोदयः पर ६.२ उपमेयोपमा ३२व्यतिरेकः२० प३२ असंगति ३७३ २ कारकदीपक रत्नावली७४ १२१ वक्रोक्ति६१ मावसधिःईससहिः१ पर पलेकारः पवार मनिवस्तुपमा अनेकाराः पत्र अलंका राः पर अनेकाराः पर नकारा: पत्रट अलंकाराः अलंकाराः ११ युक्तिः ६१ समाहितं ४ कपचालका २२ उपमा २८१ रातः१८ २२ विशेषाक्ति३१६२ २ विकल्पः ५४७३२ लेशः १२ १२ लोकोक्तिह ६.१ अनन्वयः२ २०२ निदर्शनास ५३ १ असंभवः ३६३ १समुच्चयः५५ ३४२ मुद्रा ७३१२ छकोक्तिः१६ ७.१ भावशवलता ३३१ सहोतिः२१५४२ वियम ३८ ८२ रूपकं ५ ६३ २ समाधिः५७ तहणः ७५ २२ स्वभावोक्ति अंगागिभावस १३१ विनोक्तिः२२ ५० १ तमे ३९ ६. १ प्रत्यनीक ५८ करः ५.२ विचित्र ४० पा २ उत्रेरवः ७ ६४ २ कामार्थापत्तिः ५८ २ अधिक ४१ अतहणः ७१८३१ उदात्तं पद ६४२ कायलिंग संदेह संकरः४ १ अल्पे ४२ १ अर्थातरन्यास मीलितं ११ १ निरूक्ति १८७१ शब्दः ११ ०३ १ नातिः ५३. नेयः ३६ वाचकानुन ६८ विकस्वरः६२ सामान्य ८० प्रतिषेधः६५८२ अर्धापत्ति २०५२ विशेयः४४ 13 2 मंदेहः १०४११ अप्रस्तुतप्रशमा० २ दर १ प्रोटोक्तिः६३ उन्मीलित विधिः १ अनुपलब्धिः वेशासंकरः व्याघातः४५ १२ अपन्हति ११ ४४१ प्रस्तुत्ताकुर.२८ १०२ कारणमाला ६१ सभावना६४ ११ विशेषः ८२ २४१ हेतुः १०० इन्यले काराणा उत्प्रेक्षा १२ ४ई । पयायोक्तः २९.११ ? एकावली, ६९२ मिय्याध्यावसि ८१ उत्तर ८३ ४२ रनेशतप्रनं कारा २७.१ अतिशयोक्तिः ४८ १ व्याजस्तुति ३.६१ १ मालादीपक ४८६४ २ ललितं.६६ २४ क्षमा ८४ एत्तेपंचदशाने मृचीपत्रम २४ १ तुल्पयोगिता २ व्याजनिन्द्रा ३ ६१.२ सार:४६ १२ प्रहर्षण ६७ ७२१ व्याज १५१ रसवान्। काराः २.आसपः ३२ ६१ पयामर ५० २२.१ विघादनंद क्ष२ पर्याय: ५१ १२ १ उमासः १९ १०.१ गढक्तिः अथउजालंका यावृत्तिदप०१६पा २ विरोधाभास३३२ २ परिवति:५२ अनेनाः ३० राणामेलनेष्य ७६१ १११ परिणाम.ई ३४१ समासोक्ति ३११ परिकरः२४ १२ २ स्मृतिः ३८२ परिकरीकुर,२१.१ अन्यान्य ४३ वरुपं ७६ २२ भाविक ८६२ प्रत्यक्ष उदात्त र ६२ अनुमान अनु गुराः३१ अत्युक्ति ७१ उपमानं १० २० २ सममाधान्यसक २ | १ ८८२मभवः रोतिह २५२ दोपकं १५ ८१.५२ प्रयः २ ८०१ विस्ताक्ति५२ उर्जस्वन ३
Tamithuaniary
यह पोयीशहरवनारस दिवाकर छापाखानामे कुवलयानंद सटीकशिवचरनकेछापाखाने मेछापागया,
साकीन महलाभदैनी कालीमहलकेपास वाकलमदुर्गामिसिर सोलापनेवाले कानामवदलकारीगर
यह पोथी जिसकोलनाहोय सोचादनीचौकमे कुंजगलीकेफाटक के पश्चिमतरफरामचरनकैदुकानपर
मिलेगी सम्वत १९२८ मीः प्राषाढ सुदी १० वार मंगल के दिन समाप्ताः श्रीगणेश
प
A
HALDur
x
5
TARA
Hitta
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.