·No text on this page.

·21337
गायत्रीव्याखया
श्रोतारानाथ तक वाचस्पति भट्टाचार्य
विरचिता
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्द विद्यासागर भट्टाचाय्य ए
प्रकाशिता
कलिकाता नगरे
वोडन् यन्त्रे
मुद्रिता
हूँ' १८७५

·No text on this page.

·21337 THE KUPPUS WWY SASTRI, RESEARC'TTITUTE, 84.R.H. ROAD. MADRAS-A गायत्रीव्याख्या। अभिवन्य जगहन्ध श्रोतारानाथशम्मणो बुभुत्ल प्रतिपत्त्य व गायत्त्यर्थः प्रदर्श्यते । इह खल संसार सुखं दु: खनिवृत्तिश्च परम प्रयोज- नम् । तत्रापि दुःखनित्र त्यवेक्षया सुखमेवेथ माणतरं लज्यते तयाहि ए गयाभीष्टसाधनार्थमेव सर्वएव लोका तत्साधनो- पायवस्तूनां सम्पादनादिविषये श्रमायासादिजन्यक्लेशराशीन् सहन्ते । सहन्ते च सुखसाधनसम्पादनममयेऽवान्तरदुःख- राशीन् । यथा मत्स्यभोजने कण्ठकवेधम्, पाके श्रमम्, भोजने तदाहरणजन्य शारीरिकलेशराशौन्। तत्र तत्र जाय- मानानपि लेशानगणयित्वैव तत्र तत्र प्रवत्तन्ते । सथा- जायमानेष्वपि क्लेशेषु तत्तत्कन्मभ्य: केऽपि न निवर्तन्ते । प्रत्युत तत्र प्रस्तन्ले एव । अतो दुःखोत्पत्तिभिया वैषयिक- सुखमम्पादनाय तत्तत्कम्मभ्यो विरमन्तीति लोकसि- डम् । ततश्व, सर्व वैषयिकसुखं दु:खानुविद्धमपि न, कैश्चि- दपि हातुमिच्छति। सति च सुखस्येष्यमाणले सर्बएव जनाः कालान्तरभाविसुखाभिलाषेण सुख साधनवस्तुसम्पादनार्थ प्रथमतो बहुविध क्लेशं सहन् । यथा, कृषीवला हेमन्त 4- नैन .

·[ २ ] काले शस्यलाभप्रत्याशया ग्रीष्मवर्षादिकाले क्षेत्रकर्षणम्, धान्यादिवपनञ्च कुर्वन्तः, यौवनकाले सुखसन्ततिलाभा- शया बाल्यकाले विद्याशिल्पकलाकलापादिकमभ्यस्यन्तो बहुविधं ले शसञ्चयं सहन्त । किन्तु मानवमात्रस्यैव ईदृशः स्वभावी दृश्यते यदल्प- सुखेन न केऽपि परिटप्यन्ति। वरं क्रमश: पूर्वप्राप्तसुखा- पेक्षयाधिकमेव सुखं कामयन्ते । यथा, दृष्टिसलिलैर्देह- सन्तापनिवारणरूप सानफले विश्वमानेऽपि विशिष्टसन्ताप- निवारणाय दूरवर्तिनीमपि नदी वापीच्चावगाहितु प्रायेण सर्वएव प्रवर्त्तन्ते, प्रवर्तन्ते च प्रात्यहिकानभीजनजन्यसुखे जायमानेऽपि मिष्टानभोजनजन्यसुखसम्पादनाय । अनेन विश्वजनीनप्रवृत्तिदर्शनेन ज्ञायते यत् आत्मनि उत्कृष्टसुख- धारा उत्तरोत्तराधिकास्त्विति सर्वेषामेवैवं कामना । तथाच विषयवस्तुसम्बन्धसमयएव वैषयिकसुखमुत्मुत्पद्यत, विषयवस्तुसम्बन्धविगमसमये च व्यपैति। विषयसम्बन्धश्च न पुनश्चिरस्थायौ। इन्य वैषयिकसुखमपि झणविनखरम् विषय ज्ञान समकालोत्पन्नत्वात् । सुतरामस्य वैषयिकसुखस्य विममकाले मनस्तापादि दुःखं जायते । विशेषतः, एक- विवसुखानुभवोत्तरसमयेऽन्धविधशारीरिकपौड़ादि मान- सिवर्णादिकञ्च दुःखं प्रायश: प्राणिनां भवत्येव । सुस्थ- काले च तादृशदुःखान्तरनिधारणाय उपायान्तरादर्शनात् समस्तलोका उजिता भवन्ति । नाद्यापि तादृशो लौकिक उपायः कश्चिदुभावितः, येनोपायेन वैचिकसुखं चिर- ·[ ३ ] घायि कत्तुं शक्यते, तत्समये वान्यादृशं दुःखं नोत्पद्यते इति । अतश्चिरस्थायिनी दुःखाननु विद्धां सुखसन्ततिमभि- लथती जनस्य विशेषतो देहान्तरभावितादृशसुखधाराभि- लाषिणश्च न कश्चित् लौकिक उपायो दृश्यते । तथाहि यथा, बाल्याभ्यस्तविद्यादिभिः यौवने, जरादिकाले च अस्मिन्नेव देहे सुखलाभो भवति नतु देहान्तरे, एवमिह देहे समुपाजितेन येन लौकिकोपायेन देहान्तर सुखलाभी भवेदेवविध उपायो न कश्चिदृश्यते । अपरञ्च, यथा इण्ड मृत्तिका-सलिल सूत्र-सामिग्रीभ्यो घटः, तुरीतन्वादिभ्यः पटः, भोजनेन टप्तिः, तथा सुगन्धिघ्राण सुखञ्च भवतीति तत्तहस्तूनां कार्यकारणभावः प्रत्यक्षसिद्धः। चिरस्थायि दुःखरहितं देहान्तरभावि सुखं प्रति तु न किञ्चित् कारणं प्रत्क्षणोपलभ्यते। कारणता-ग्राहकयोः (तत्सत्त्वे तत- सत्त्वमन्वयस्तदसत्त्वे तदसत्त्व व्यतिरकः) अन्वयात- रैकयोस्त त्रास त्त्वात् निश्चितकारणभावमेव वस्तु कार्यो- त्पादनाय व्यापार्य माणं दृश्यते । न खलु क्वापि लौकि- कोपाये तादृशसुखावयव्यतिरेको दृश्ये ते येन तत्र तादृश- सुखकारणतामही भवेत् । इत्थं प्रत्यक्षप्रभाणन कापि तथाविधसुखस्योपायता निश्चयाभावे तत्रानुमानप्रवृत्तिरपि न भवति तथाहि येन पदार्थन यः पदार्थोऽनुमीयते तयोईयो: पदार्थयोरने- कस्मिन् स्थले सहचारावलोकननैव व्याप्तिग्रहे सति, गृहीत- व्याप्तिकेन हेतुना साध्यमनुमीयते यथा अनेकत्र सहचार ·[ 8 ] दर्शनात् गृहीतव्याप्तिकधूमाइतिः । प्रतते च तथाविधः सु- खस्य तत्साधनेन कुत्रापि न सहचारीदृश्यते येन व्याप्ति चत प्रत्तोव्याप्तिनिश्चयाभावावानुमानमत्तिः । अतएव चिरस्थायिनोदुःखाननुविवस्य सुखसञ्चयस्य, विशे पता, देहान्तरे भाविनः सुखसञ्चयस्य सम्पादनाय न कथन लौकिक उपायोऽध्यवसीयते। परिशेषात् अलौकिको- पायस्यावलम्बनीयत्वे कस्य वस्तु नः कोट्टक कारणम् तस्या कारणत्वं वा केन मानेन एयते, प्रमाणमन्तरेणैव कारण खे खोक्वते सर्बाण्येव वस्तूनि सर्वेषामेव वस्तूनां कारणानि स्थुः, एवमापत्तिरुत्तिष्ठते । सेयमापत्तिराप्तवचनरूपप्रमा- खात् गृहीतकारणभावस्यालौकिकोपायस्य व व तादृशमुख हेतुनेत्यङ्गीकारानिरस्यते । आप्तश्च यथार्थज्ञानवान् भ्रमप्रमादादिशून्यो रागद्दे. यदिवर्जितः ।। तस्योपदेशएवाप्तोपदेशः । तेनैवोपदिष्ट न वाक्येन अलोकिकपदार्थयोः कार्यकारणभावी निश्चीयते । सत्र सबै नियन्ता सर्वशतिमान् सर्वतः सर्वस्रष्टा परमे- खर एक प्रधानमाप्तः। स एव परमेश्वरः पूर्वमचिन्तनीय शतिहारा विश्वमण्डलं. सृष्ट्वा विश्वसंसारस्य मयादारक्षा प्रवृत्तिलक्षणं धम्ममुपदिश्य प्रथमतः प्रीणिनीधम्मानुरक्तान् विधाय, परिशेषे निरतिशयानन्दसन्दीह-स्वरूपमुक्तिः प्राप्तये निवृत्तिलक्षणमपि धम्ममुपदिदेश। तादृशाप्तोष देगानुसारेणैव प्रवृत्तिलक्षणं धम्म मवलम्बा संसारयात्रा निर्वाहयन्तः, सर्वएव जनाः क्रमशः स्वछान्त:करणा:

·[] निर्दोषाः, निर्लोभा निम्मलचित्ताश्च भूत्वा परनिति- साधनं तत्वज्ञानं लब्ध्वा परमपदं प्राप्नुवन्ति । अस्यैव जगत्पातुर्यद्यपि तादात्मयादिसम्बन्धेनैव सर्व- एव लोकाः समानास्त यामि देशकालपात्रशक्तिभेदात अधि- कारिभेदमुद्दि य स धम्म विशेष मादिदेश । यो यादृश धम्मा- धिकारी स तागधम्म मनुतिष्ठन् परमपदं लभते, न पुनः भन्यधधम्म स्यान्यैरनुष्ठाने तत्र तनुरपि फलोदयः, प्रत्यत तत्रानर्थपरम्परा जायते । यया शस्यविशेषाणां क्षेत्र विशेष एव फलोदयः, नहि है मन्तिक धान्यभूमो इतुरुत्पद्यत इक्षुभूमौ वा, हैमन्तिकधान्यम् । प्रत्युत, तथा वैप- रोत्येन वपने तत्तत्क्षे त्रे निर्वीयतैव जायते। तथा पर मेख रोऽपि याम मानवक्षेत्रे यादृशं धन्मवीजम् उप्यमानं फलोद य य कल्पतं तनिश्चित्य तादृशमानवचेत्रभेदे तादृशं वीजरूपम् कर्मभेदं विधातुमुपदिदेश। इत्यधिकारि- भेदात् धम्मभेदोऽस्तौति गम्यते तेन इतरेणापरधम्मानु पाने तदाज्ञातिक्रमो भवति। तदाज्ञामतिक्रम्य कम्मणि सति च तदवमानना कता स्यात् ततश्च तज्जन्ययन्त्रणापि भुज्यते। 'श्रुतिस्मृती ममैवाजे यस्तै उल्लङ्घय वर्तते । आज्ञाच्छे दो मम हेषो नरकं प्रतिपद्यते ॥ वाराहम् “यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । खकम्मेणा तमभ्यमा मिद्धिं विन्दति मानवः ॥" 'म्वधर्म निधनं श्रेयः परधम्मी भयावहः ।"

·[६]
"चातुर्वयं मया सृष्टं गुणकम्मविभागः ॥"
"लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ ! ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कम्मयोगेन योगिनाम्॥” गीता
एभिः शास्त्र युक्तिभिव अधिकारिभेदेन धम्मभेदः
इति सिद्धम्। एतेषां धम्माणाञ्चानुष्ठानोद्देश्यं परमेश्वराना
यालनमेव । ब्राह्मणादिभिः स्वस्खकम्मानुष्ठानेन आज्ञापाला
नेन सम्मानितच परमेश्वरोऽभीष्टफलञ्चभ्यो यच्छति ।
स च एकोऽपि उपासकानां सिंहाथ नानारूपतां प्रा
सोऽपि यस्य यस्य यत्र यत्र बहा। तत्तदुपासनयव तस्य तस्क
फलविशेष प्रयच्छति । तदप्युत्म गौतायाम् ।
“यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाचितुमीहते ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥
स तया यया युक्तस्तस्याराधनमौहते ।
लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् ॥"
ईश्वराराधने च सर्वेषामधिकारः तदुक्त तत्र व...
"मां हि पार्थ ! व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः
पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तऽपि यान्ति परां गतिम् ॥?'
इत्थं सर्वेषां वर्णानां परमेश्वरस्योपासनैव मख्योद्देश्या।
एवमधिकारिभेदे.न धमभेदे साधिते स्वस्वधर्मशास्त्रे यदि-
तरेषां प्रमाण निन्दा श्रूयते, तस्ये दमेव मुख्योद्देश्य, यत्न
स्वस्वशास्त्रानुसारिणि धर्मे तदधिकारिणः प्रवर्त्तन्ता, एवमि-
तर न्यधर्मा प्रवर्तन्तामिति तथाऽपरधर्मावलम्बने स्वप्रति
पाल्यधम्माकरण च मङ्गलं मास्त्विदमेव मुख्यं शास्त्रीद्देश्यमा !
".

·[ ७ ] अमज्जातिपक्षे तु वेदशास्त्रमेव प्रधानाप्तोपदेशः, तदेव शास्त्रमेवालम्बा तदनुसारेणैव कम्म कर्त्तव्यम् । वेदशास्त्र च दुरूह तथा- दुष्प पञ्चेति विविच्य परम- कारुणिका: पूर्वपूर्व महर्षिगणाः, वेदार्थाननुभूय वेदसमा नार्थकः सुगमञ्च स्मृत्यादिशास्त्रं व्यरचयन् । सर्वाणि च वेदशास्त्राणि दुर्लभानि-विशेषतस्तानि प्राप्तान्यपि तेषां दुर्बोधत्वात् वेदार्थज्ञानेऽस्माकं महान् क्लेश आसीत्, । पूर्व तना महर्षयस्तु वेदानुसारिधर्मशास्त्रादिनम्याणेन अस्माकं शमपाचक्रुः। प्रतस्तेषामुपदेशा अपि प्राप्तोप- देशा इत्युच्यन्ते ॥ वेदशास्त्रन्तु अलौकिकपदार्थबोधनार्थमेव प्रवृत्तम् । तत्तु वेदलक्षणदर्शनेनैव शास्त्रनिम्मातारः स्पष्टीचक्रुः । यदाह ऋगवेदभार्थ माधवाचार्यः । "अनधिगताबाधितार्थबोधकः शब्दो वेदः” । . अग्रे (१२ पृष्ठ) प्रदर्शनीयेन ऋग्वेदभाथकृतस्मृतिवाक्ये नापीदमेव तल्लक्षणं प्रतीयते। शब्दचिन्तामणि ग्रन्थे ऽप्याह । “शब्दतदुपजीवि-प्रमाणातिरिक्त प्रमाणजन्य प्रमित्यविष- यार्थ कत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्यप्रमाणशब्दत्वम् । सुतरां, ये रत्पदार्थ बोधनार्थ प्रवृत्तास्तेषां तत् पदार्थ बोधनैत मुख्योद श्या। अतएव वेदादिशास्त्रमली- किकपदार्थबोधकम् । अस्मज्जातीयानां पक्षे तु वेदादिशास्त्र- मेव परं प्रमाणम् । यथा वेदशास्त्र तथा वेदमूलकस्मृत्यादि- गाये ऽपि माना लौकिकपदार्थां विद्यन्ते । तन्मध्ये, धमा ॥ -

·لا
८
]
दुःखरहित
एवातिप्रधानम्, सएव पुरुषस्य
चिरस्थायिनो
'सुखसञ्चयस्य कारणमती धम्म एव विशिथ प्रहयते ॥
"धों विख स्य जगतः प्रतिष्ठा धर्मण पापं नुदति
धर्मे सर्व प्रतिष्ठितं तस्माधर्म परमं वदन्ति" ॥ श्रुतिः
“विद्या वित्तं वपुः शौयं कले जन्म विरोगिता।
संसारोच्छित्तिहेतुश्च धम्मादेव प्रवर्तते ॥
शब्द स्पर्श च रूपे च रमें गन्धे च भारत ! ।
प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धम्म स्यैतत् फलं मतम् ॥
प्रर्य सिद्धि परामिच्छन् धम्ममेव समाचरेत् ।
न हि धम्मादपैत्ययः स्वर्गलोकादिवामृतमः ॥
धर्म चिन्तयमानोऽपि यदि प्राणैर्वियुच्यते ।
ततः स्वर्गमवाप्नोति धम्मस्य तत् फलं विदुः ॥
या धर्माण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् ।
धर्म वैशाखतं लोके न जह्याउन कासया ॥'
धम्मादयश्च काम य स किमर्थ न से यते ॥
उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात् स्वर्ग सुखात् सुखमः।
यहधानाथ शान्ताश्व धनाव्या धम्माचारिणः ॥
धम्मः प्रज्ञां वई यति क्रियमाणः पुनः पुनः ।
वृडप्रनम्ततो नित्यं पुण्य मारभते परम्" ||
महाभारते नानास्थाने ।
"धम्मात् सुखं च ज्ञानञ्च धम्मादुभयमान यात् ।
तस्मात् सर्व परित्य व्य विहान् धर्म समाचरेत् ॥
धमत् सजायते हार्यो धम्मात् कामोऽभिजायसे ।

·[2 ] धम्मादेव परं ब्रह्म, तस्माहर्म समाश्रयेत्" । स्कन्दपुराणे। व्यासः । “कामार्था लि.समानस्तु धम्ममेवादितचरत् । न हि धर्माद्भवेत् किञ्चिदुःप्रापमिति मे मतिः ॥ निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्ड जाः । धम्मकाणमायान्ति विवशाः सर्वसम्पदः ॥' 'धम्माद्राज्यं धनं सौख्यमधम्मादःखसम्भवः ।' तस्माद में सुखाय कुर्यात् पापञ्च वर्जयेत् ॥ लोकदयेऽपि यत् सौख्यं तहम्मात् प्राप्यते यतः । धम्ममिक मत: कुयात् सर्वकामार्थमिडये ॥ यः कम्मं धम्म संयुक्तां मनसाऽपि विचिन्तयेत् । स वईते यथेच्छातः शुक्लपर्ने पूवीडुर ट ॥ दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोधनाः ।। धम्मनिई तपापानां संसिध्यन्तिा मनोरथाः ॥ धम्मं द्वौ च वईन्ते सर्वभूतानि सर्वदा । तस्मिन् इसति हीयन्ते. तस्मादयं विवईयेत् ॥ स्थानान्तर स्कन्द पुराणम् । इत्थं सर्वेषां वर्णानां धम्मे: प्रधानतयाऽश्रयणीय इति निरूपित, कस्य वर्णस्य को धम्म इति निरूपणीये ब्राह्म- पानामध्ययनमेव परमो धम्मः । अध्यापममध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश्चैव षटकम्माण्यग्रजन्मनः ॥ षयान्तु कम्मणामस्य त्रोणि कम्माणि जीविकाः ।

·[ १०
योजनाध्यापन चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥” मनुः
अनेन ब्राह्मणानामध्ययनमेव प्रधानधम्मः तन्मध्ये
वेदाध्ययनमेवातिश्रेयस्करम् ।
“ब्राह्मणेन निष्कारणं षडङ्गो वेदोऽध्ये तव्यः" श्रुतिः ।
"स्वाध्यायोऽध्ये तव्य” इति श्रुतिः ।
"तपोविशेषैविविधैर्ऋतेश्च विधिनोदितैः ।
वेदः कृत्स्रोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो हिजन्मना ।
स्वाध्यायेन ब्रोमैस्वैविद्येन ज्यया सुतैः ।
महायज्ञश्च यज्ञश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥
वेदानेव सदाभ्यस्य तपस्त सान् हिजोत्तमः ।
वेदाभ्यासो हि विप्रस्थ तप: परमिहीयते' ॥ मनुः ।
"यज्ञानां तपसाच्चैव शुभानाञ्चैव कम्मणाम् ।
वेद एव हिजातीनां सनिःश्रेयस्करः परः ॥"
योगियाज्ञवल्काः
वेद एव सदाभ्यस्यो वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
भूतं भव्यं भविष्यञ्च सव्वं वेदात प्रसिध्यति” ॥ स एव
व्यास: । “धर्मशुहिमभीसुर्न वेदादन्यदिहष्यते ।
धर्मस्य कारणं शुद्धं मिश्रमन्यत् प्रकीर्तितम् ।
अतः स परमो धर्मो यो वेदादवमभ्यते" ॥
मनुः । " इहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः ।
यः स्रग्वापि हिजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम्” ।
यमः । “तपस्तमाति योऽरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः ।
ऋचमेकाच्च योऽधीते तहत्तेन फलं लभेत" ॥

·[ ११ ] । दक्षः । “वेदखीकरणं पूर्व विचारोऽभ्यसनं जपः । तहानञ्च व शिष्येभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा" ॥ यमः । “न शूद्रो वृषलो नाम वेदो हि वष उशते । यस्य विप्रस्य तेनालं स वै वृषल उच्यते । तस्मादषलभौतन ब्राह्मणेन प्रयत्नतः । एकदंशोऽप्यध्वेतव्यो यदि सर्बो न शक्यते” । ब्राह्मण्योपयुक्त मानसन्धयादिरूपो भाग एव एकदेशशब्देन गृह्यते इति ब्राह्मणसर्वस्व हलायुधः । मनुः । “यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चम्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्तै नाम बिचति ॥ यथा षण्डोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यया चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफल्तः । योऽनधीत्य डिजी वेदमन्यत्र कुरुते थमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु पच्छति सान्वयः” । श्यासः । “ऋक्पादमप्यधीयोत मार्गेणोक्तेन धर्मवित् । न लेव चतुरो वेदान् अन्यायेन कदाचन” । तेन दिजातीनां विशेषतो ब्राह्मणानामर्थज्ञानसहित वेदाध्ययनमण्यं कर्त्तव्यम् तदाह सम्वेदभाष्थे मन्त्र- इयम् । 'खाणरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् योऽर्थन इत् सकलं भद्रमश्नुते नाक्रमति ज्ञानविधूतपामा" यद्ग्टहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्दात । पनम्नाविव शुष्कधी न तज्ज्वलति कर्हि चित्" ।

·[१३] एतयोर्भाष्यकता माधवाचार्येण कृता व्याख्या यथा, यस्तु वेदमधीत्यार्थं न विजानाति सोऽयं पुमान् भारमेव हरति धारयति । स्थाणुरिति दृष्टान्तः त्रिशाख शुष्कं वृक्ष- मूलं स्थाणु शब्द नोच्यते स च यथा इन्धनार्थमेवोपयुज्यते में तु पुष्यफला) तथा केवल पाठकस्य व्रात्यत्वं न भव- तोत्येतावदेव, नद्यनुष्ठानं स्वर्गादिसिद्धिर्वास्ति । किलेत्य- नेन लोक प्रमिडि?त्यते लोकेऽपि पाठकस्य यावती धनादिपूजा ततोऽप्यधिका विदुषि दृश्यते । किञ्च यत् वेदवाक्यमाचा-द्ग्रहौतमर्थज्ञानरहितं पाठरूपणैव पुनः पुनरुच्चार्य्यते तत् कदाचिदपि न ज्वलति न प्रकाशयति यथाग्निरहित प्रदेश प्रक्षिप्त शुष्ककाठे न ज्वलति तहत् । तथा सति तस्य वाक्यस्य वेदत्वमेव मुख्यं न स्यात् । अलौ- किकं पुरुषार्थोपायं वेत्त्यनेनेति वेदशब्दनिर्वचनं तथा सोलम् । "प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तू पायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन तस्माद्दे दस्य वेदतेति" ॥ प्रतो मुख्यवेदत्वसिद्धये भातव्य एव तदर्थः” इति । न्यासः । “वेदस्याध्ययन कायं धर्मशास्त्रस्य वापि यत् । अजानता) तत् सर्व तुषाणां कण्डन यथा ॥ यथा पशु रवाही न तस्य भजते फलम् । दिजस्तथार्थानभिन्नो न वेदफलमश्रुते ॥ पाठमावरतावित्यं दिजातींचार्थ वर्जिताम् । पशूनिव च तान् प्रानो वामात्रेणापि चार्चयेत् ॥

·१३
!
श्रुतहीनमधीत नेह नामुन तात् ।
'श्रुतन्तु केवलमपि समुहाराय कल्पते ॥
योऽधीते नार्थतत्वावरास्य तडारणं वृथा ।
भारवाही च मृतकः केवलं लेशभाक भवेत् ।
तम्मादर्थ परिज्ञाने यनः कार्यो विजानता ।
जानं कम च संयुक्त मायं कथितं यथा ।
अधोतं श्रुतसं यु लयाउं न केवलम् ।
अधौत्य यत् किचिदपि वेदाधिगसे रतः ।
स्वर्ग लोकमवाप्नोति धशानुठानविहिजः ॥
समुचितं स्तोकमपि श्रुताधीतं विशिष्यते ।
चतुणीमपि वेदानां थे.दलाध्ययनाहिज ! ॥"
मनु: : "वेदशास्त्रार्थतत्त्वो यत्र जुवा अमे वपन् ।
इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मचाय कल्पते ।"
एभिः शास्त्र रर्थज्ञानसहितवेदाध्ययनं विजातीनां
परमश्रेयस्करमित्यवगतन्। तदणको स्नानसन्ध्यादिनित्य
नैमित्तिकादिकम्मापयोगिमन्त्राणां सार्थज्ञानाधायनमः
वश्यं कर्तव्यं तहिना ब्रामण्यानुठानासम्भवात् । तत्रादि
सर्वेषु मन्त्रेषु सर्व वेदसाररूपा गावोव सार्थाऽधाया
तस्याश्च वेदसारता-शास्त्रे दर्शिता यथा ।
मनुः । “अकारचाप्युकारञ्च मकारश्च प्रजापतिः ।
वेदवमाघिरदुहद्भूर्भुव: सरितीति च ! ।
त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुपात !"
THE KUPPUS W MY SASTRI.
RESEARCH INSTITUTE.
84. R.H. ROAD. MADRAS..

·। १४ ।
मनुयमहडवशिष्ठाः ।
"ओंकारपूर्विकास्विस्रो महाव्याहत्यस्तथा ।
त्रिपदा चैव गायत्री विजयं ब्रह्मणो मुखम् ॥"
जपेदित्यनाथ छन्दोगपरिशिष्टम्।
"सर्वेषां वेदानां गुयोपनिषत्सारभूतां ततो गायत्रीम् ।”
योगियाज्ञवल्काः।
"गायत्रीञ्चैव वेदांश्च तुलया समतोलयन् ।
वेदा एकत्र साङ्गास्तु गायत्री चैकतः स्थिता ।"
स एव। “सारभूतास्तु वेदानां गुह्योपनिषदो मताः ।
ताभ्यः सारस्तु गायत्री तिस्त्री व्याहतयस्तथा ॥"
स एत। “ओंकारपूर्विकास्तिस्रो गायत्रौं यश्च विन्दति ।
चरित्रब्रह्मचर्यश्च स वै श्रोत्रिय उच्यते ॥"
स एव। “एतया ज्ञातया सर्व वाङ्मयं विदितं भवेत् ।
उपासितं भवेत्तेन विश्व भुवनसप्तकम् ।”
स एव । “एवं यस्तु विजानाति गायत्री व्राह्मणस्तु सः
अन्यथा शूद्रधम्मा स्याद् वेदानामपि पारगः ॥"
स एव । “पानात्वा चैव गायत्रीं ब्राह्मण्यादेव होयने ।
अपवादेन संयुक्तो भवेत् अतिनिदर्शमात् ॥”
कौर्मम् । “क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारीगिण एव च ।
यथेष्टाचरणस्याहुम्मरणान्तमशौचकम् ।”
मूर्ख स्य सार्थ गायचीरहितसेपति शुदितत्त्वे रघु
नन्दनः । गायत्रीरहितस्य त्यन्ये ।
तस्याः सध्यारूपत्या उपस्य तापि यथाह,

·[ १५ ]
योगियानवल्काः।
“या सन्धया सैव गायत्री हिधा भूता व्यवस्थिता ।
सन्वया उपासिता येन विष्णु स्तन उपासितः ॥"
शासः। “गायत्रो नाम पूर्बाह सावित्री मथमेदिने ।
सरस्वती च मायाई मेव सन्ध्या त्रिषु स्मृता ।
प्रतिग्रहानदोषाच्च पातकादुपपातकात् ।
गायत्री प्रोच्यते तस्मात् गायन्त त्रायते यतः ॥
मविटयोतनात् सब सावित्री परिकीर्तिता।
जगतः प्रसविटत्वात् वागपत्वात् सरखती ॥"
ऋ यशृङ्गः । “सर्वात्मना हि या देवी सर्वभूतेषु संस्थिता
गायत्री मोक्षहेतुर्वै मोक्षस्थानमलक्षणम् ॥"
कूर्मपुसणम् । “गायत्रो वेदजननी गायत्री लोकपावनी।
न गायत्रयाः परं जप्यमेतद्दिज्ञानमुच्यते ॥"
योगियाज्ञवल्काः।
"गायत्रो वेदजननी गायत्री पापनाशिनी ।
गायकवास्तु परं नास्ति दिवि चेह च पावनम् ॥
हस्त चाणप्रदा देवी पततां नरकावे ।
तस्मात्तामभ्यसेन्नित्यं ब्राह्मणोहृदये शुचिः ॥
गायत्रों निरतं हव्यकव्येषु विनियोजयेत् ।
तस्मिन्न तिष्ठते पापमष्विन्दुरिव पुष्करे ॥"
"गायनमाः पदमई न्तु ऋचोऽई मृच एव वा ।
ब्रह्महत्या सुरापाणं गुरुदाराभिमर्षणम् ।
यवान्यात् दुकृतं सब पुनातीत्याह वे मनुः ।"
स एव।

·स एव । “यवदानरतो विहान सामवेदस्य पाठकः । मायबोध्यानपूतस्य कलां नार्हति षोड़शौम् ॥” वृहहिषाः । “एतयची विसंयुका काले च क्रियया स्वया । विप्रचत्रियविद्गोनिगर्हणीया तु साधुषु ।” अग्निपुराणम् । “गायत्री जपते यस्तु हो कालो ब्राह्मण: सदा प्रप्तत्प्रतिग्रहीतापि स याति परमां गतिम् ॥" इत्यं बहुविधशास्त्रे गायत्रो सर्वेषां वेदानां सारांगतया सर्वाभीष्ट हेतुतया च प्रसिद्धा। यदक्षाने ब्राह्मण्यहानि- भवति । सेयं गायत्री वेदत्रयेपि समानरूपा अतः बुभुत्सुः जानाय गायत्री व्याख्यायते । तब गायत्रीछन्दकानि वेदमन्त्राणि समष्टिरूपतया २४ चतुर्विशत्यक्षराण्यपि प्रत्येकमष्टवष्टवक्षरेषु एकैक- पादत्वकल्पनया त्रिपादरूपतया व्यवगियन्ते । तेन पूर्वोक्त- मन्वादिशास्त्र ष्वपि गायत्री त्रिपदेति निर्दिष्टा । इत्यं चरणबयेऽपि २४. चतुर्विशत्यक्षराणां सत्त्वेन गायत्रीछन्दस्कतयापीयं गायबीत्यभिधीयते । छन्दःशास्त्रे षडक्षरपादं छन्दो हि गायत्रीछन्द इत्युच्यते । सर्ववेदेऽपि षडक्षरयुक्तःपादकाबहवोमन्त्राः सन्ति । सर्वेऽपि ते गायत्रीरूपतया वक्तं, शक्यन्तेः। किन्तु यथा,. "पङ्का- ज्जायते” इति व्युत्पत्त्या पङ्कजशब्दः पद्धजनिकर्टत्वयुक्तस्य पद्मस्यैव बोधकः पस जातानामन्येषां कुमुदादीनामबोधकः, एवं गायवीशव्दाऽपि योगरूढ़यामन्त्रभेदसैधव बोधकः । वस्तु तोऽन्य व्युत्पत्तिमत्त्वेनाप्यसा मन्त्रभेदबोधकत्वम् । यथाह,

·[ १७ ]
व्यासः ।
गायन्त त्रायते यस्मात् गायत्रीयं ततः स्मृता।
सच. मन्त्रः । (तत्सवितुर्वरेण्यम्)१ (भर्गोदेवस्य धीमहि)२ ।
(धियोयोनः प्रचोदयात्)३ इत्येवं रूपः ।
खोपासकवाणकत ब्रह्मप्रतिपादकतयाऽपि उत्तमन्नर
विशेष एव गायत्रीरूपतयोच्यते । यद्यपि गायत्रयाः षडक्षर-
पादतया चतुषु चरणेषु २४ चतुर्विशत्यक्षरावश्यकत्वं किन्तु,
अन्यान्य गायत्रीछन्दस्कानां मन्त्राणामिवास्मिन् २४ चतुर्विश-
त्य क्षराभावस्तथापि (वरेण्यम्) पदस्थ यवर्णमादाय २४
चतुर्विशतिसंख्या परिपूर्यते । यकारोऽपि द्यौः इत्यत्र व
वरवर्णरूपतयाऽत्र रयते तवाय वृहदारण्यकभाष्ये व्यक्त.
भविष्यति ॥
अस्याश्च अष्टाक्षरपादत्वेन त्रिपदतया तस्या एकैक
जरणस्य भूम्यादिरूपता, गयनामप्राण वाटतया गायत्री
शब्दनिरुक्ति स वृहदारण्यकवायण दर्शिता यथा,
"भूमिरन्तरिक्षं द्योरित्यष्टावक्षराणि, अष्टाक्षरं ह वा
एकं गाय पदमेतदु है वास्या एतत् स यावदेषु लोकेषु
सावद जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥
कर वो यषि सामानोति अष्टावक्षराणि अष्टाक्षर
वा एकं गायत्री पदमेतदु हैवास्या एतत् स यावतीयं त्रयी
विद्या तावद जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥
प्राणोऽपानो व्यान: (विधान:) इत्यष्टावक्षराणि अष्टा
क्षरं ह वा एकं गायत्री पदमेतदुहेवास्या एतत् स याव-
दिदं प्राणिति तद जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥

·[ १८ ] अयास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एषः 'तपति यद चतुर्थं तत्तुरीयं दर्शतं पदमिति ददृशे इव एष, परोरजा इति सर्वम् येष रज उपर्युपरि तपति एवं हेप थिया यशसा तयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ४ ॥ संषा गायत्री एतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठितेत्यादि ॥ ५॥ तदेतत् सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणी बलं तत् प्रामी प्रतिष्ठितमित्यादि। सा हा गयांस्तवे प्राण वे गया- सान् प्राणांस्तवे यस्माद्गयांस्तत्रे तस्माद गायत्री नाम । ६ स यामेवामुमन्वाहषव सा, स यमा अन्वाह तस्य प्रा: णांस्त्रायते” ॥ ७॥ अस्य शङ्काचार्यकृतं भाथम । "ब्रह्मणो हृदयाघनेकोपाधिविशिष्टस्योपासनमुक्त मथे. दानों गायत्र्यपाधिशिष्ट स्योपासनं वक्तव्यमित्यारम्यर सर्वच्छन्दतां हि गोयत्रोच्छन्दः प्रधानभूतं तत्प्रयोक्त गव वाणात् गायत्रोति. वक्ष्यति । नचान्येषां छन्द सां प्रयोक्त प्राणवाणसामर्थ. प्राणात्मभूता सा, सवछन्दसां चामा प्राणः, “प्राणश्च क्षतः घाणात् क्षत्र"मित्युक्त काणश्व गायत्री तस्मात् तदुपासनमेवं विधित्स्यते विजोत्तमत्व हेतुत्वाच "गाय या. ब्राह्मण मसृजत, विष्टुभा राजन्धं जगत्या वैश्य- मिति" हिजोत्तमस्य द्वितीयं जन्म गायत्रीनिमितं तस्मात् प्रधामा गायत्री ब्राह्मणवाद्यर्था । “यो ब्राह्मणान् अभिवदन्तिः स: ब्रायण, चिपापो विरजा.विचिकित्सो ब्राह्मणो भवति" ·[ १८ ] इत्युक्रेन परमपुरुषार्थसम्बन्ध ब्राह्मणस्य दर्शयति तच्च ब्राह्मणत्वं गायत्रीजन्ममूलमतो वक्तव्य गायत्रयाः सतत्त्व', गायत्रया हि यः सृष्टो द्विजोत्तमो निरङ्कुश एवोत्तमपुरुषार्थ- साधन धिक्रियते ततस्तन्म लः परमपुरुषार्थसम्बन्धस्तस्मात् तदुपास नविधानायाह । भूमिः अन्तरिक्षं द्यौः इत्ये - तानि प्रष्टो अक्षराणि, अष्टाक्षरम् अष्टावक्षरासि यस्य तदिदम् अष्टाक्षरं हवैप्रसिद्वावद्योतको एक प्रथम गायत्री, गायत्रयाः पदं यकारशैवाष्टत्वपूरणम् एतदुह एव एतदेव अस्याः गायनयाः पदं पादः प्रथमो भूम्यादिलक्षण लोक्यात्माष्टाक्षरत्वसाम्यात् एवम् एतत् चैलोक्यात्मक गायत्रयाः प्रथमं पदं यो वेद तस्य तत् फलम् स विद्वान् आवत् किञ्चिदेषु त्रिषु लोकेषु जतव्यं तावत् सव्वं ह जयति योऽस्था एतदेवं पदं वेद (१) । तथा कचः, यजूषि, सामानि, इति त्रयोनामाक्षराणि गतान्यप्यष्टावव तथैवाष्टाक्षरं ह वा एक गाय वयाः द्वितीयम् पदं एतदुहेवास्या एतद् यदन्टग्यजुः सामसक्ष- गम् अष्टाचरत्वसाम्यात्. एवं.स यावती इयं त्रयो विद्या तय्या विद्यया यावत् फलजातमाप्यते तावह जयति योऽस्थ एतत् गायत्रधारन विद्यलक्षणं पदं वेद. ॥२ तथा प्राणः, अपानः, (विश्रान:) ध्यान: एतान्यपि प्राणाद्यभिधानाक्षराणि अष्टो तच गाय वास्तृतीयं पदं यावदिदं प्राणिजातं ताव। जयति योऽस्या एतदेवं गायत्रास्तृतीयं पष्ट्रं वेद ॥३. .

·[ २० السا । भयानन्तरं गायवास्त्रि पदाया: शब्दात्मिकाया स्तुरीयं पदमुश्ते अभिधेयभूतम्। अस्याः प्रकृतायाः गायत्रयाः एत. देव वक्ष्यमाणं तुरीयं दर्शतं पदम् परोरजा य एष तपति तुरोयमित्यादिवाक्यपदार्थे स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । यद् वै चतुर्य प्रसिद्ध लोके तदिह तुरीयशब्देनाभिधीयते । दर्शतं पदमित्यस्य कोऽर्थः ? इत्युच्यते ददृश इव दृश्यत इव हि सू- र्यमण्डलान्तर्गतः पुरुषः प्रती दर्शतं पदमुच्यते । परोरजाः इत्यस्य पदस्य कोऽर्थः ? इत्युच्यते सर्वम् समस्तम् उ हि एष मण्डलान्तर्गतः पुरुषः, रजः रजोजातं समस्त लोकमित्यर्थः उपय्य परि प्राधिपत्यभावेन सर्व लोकं रजोजातं तपति उपर्य परोति वीसा सर्वलोकाधिपत्यख्यापनार्थी । ननु सर्च गब्द नैव सिदत्वात् वीप्सानर्षिका, नैष दोषः येषाम- परिष्टात् सविता दृश्यते तहिषय एव सर्व शब्दः स्यादित्या- शशानिहत्यी वोमा “ये चामुमात् पराञ्चो लोकास्तषाचेष्टे देवकामानाचे ति" श्रु यत्तरात् तमात् सर्वावबोधार्थी पोसा । यथासौ सविता सर्वाधिपत्यल नणया श्रिया यशसा. च ख्यात्या तपति एवं हैष त्रिया यासा च तपति योऽस्या एतदेवं तुरीयं दर्शतं पदं वेद ॥४ सैषा विपदा उक्ता या. त्रैलोक्य वै विद्यप्राणाद्यामिका मायत्री, एतस्मिन् चतुर्थे तुरीये दर्शते. पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता, मूर्त्तामूर्तरसत्वादादित्यस्य, रसापाये हि वस्तु नौरसमप्रतिष्ठितं भवति यथा काष्ठादि दग्धसारं तहत्। तथा मूर्तीमूत्मकं जगत्। त्रिपदा गायत्री च

·[
21337
?
आदित्यप्रतिष्ठिता तद्रूपत्वात् ।
सह विभिः पदैः सति
तुरीयं पदं मत्ये प्रतिष्ठितम् इत्यादि ॥५
तद्धि तुरोयपदाय सत्यं बले प्रतिष्ठितं किं ?
पुनस्तबलमित्याह प्राणो के बलम् तस्मिन् प्राण बले,
प्रतिष्ठितं सत्य तयाचीत सूत्रे, 'तदीतञ्च प्रोतक्षेति.
तस्मात् बले सत्यं प्रतिष्ठित्वमित्यादि ॥६
सैषा गायनो प्राणः अतः गायधयां जगत् प्रतिष्ठितम
यस्मिन् सर्वं देवाः एकोभवन्ति सर्च वेदाः कम्माणि फलानि
च सैषा गायत्री प्रा.स रूपा सतो जगत आत्मा सा रोषा ग
यास्त वातवती, के ? पुनर्गयाः, एते प्राणाः वागादर्य
वै गया: शब्दकरणात्, तान् तत्रे, सैषा गायत्री तत्त।
गयांस्तो तस्मादगायत्री नाम गयवाणात् गाव
चौति प्रयिता । स प्राचार्य उपनोय माणवका
यामेव प्रमू सावित्री सविदेवताकाम् अन्वाह पच्छ:
अ यः समस्ताच एषैव सा. साक्षात् प्राणी जगतः प्रात्मा
माणवकाय समर्पिता इहेदानीं नान्या सः प्राचार्य: यम्मै
माणवकाय प्रवाह अनुक्तिः तस्य माणवकस्य गयान्
प्राणान् त्रायते नरकादिपतनात्" ।
छान्दोग्योपनिषदि गायत्रया अन्यथा निर्वचनपूर्वक
षडक्षरपादावन चतुष्प-दत्वं वागादिरूपेण ध्यातव्य त्वम्
खप्रतिपाद्यत्र मामाहारा सर्वात्मकत्वच्च दर्शितम् ।
"गायत्री वा इदं सव्वं भूतं यदिदं किञ्च । वाग्दै
गायत्रो वाग्वा इदं सर्व भूतं गायति च त्रायते च ।
यस्मात्

·या वै सा गायचीयं वाव सा येयं पृथिवी अस्यां
'होदं सर्व भुतं प्रतिष्ठितम् एतामेव नातियोयते ॥२
सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन् पुरुषे
शौरम् अग्निन् होम प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नाति
शीयन्ते ॥ ३
यवैतत् पुरुष शरीरमिदं वाव तयदिदमस्मिन्नन्तः
पुरुष हृदयम् अस्मिन् होम प्राणाः प्रतिष्ठिताः एतदेव
नातिशीयन्ते ॥४
सैषा चतुष्पदा घविधा गायत्रौ तदेतदृचाम्यनूक्तम् ॥ ५
तावानस्य महिमा ततो ज्यायांच पूरुषः ।
पादोऽस्य सह्यभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवौति” ।६
अस्य शङ्कराचार्यकृतभाष्यम् ।
"यत एवमतिययफलैषा ब्रह्मविद्या अतः सा प्रकारा
न्तरेणापि वक्तव्य ति गायत्री वा इत्यारम्यते। गायत्री
हारेण चोचने ब्रह्म, सर्वविशेषरहितस्य नेति नेती-
त्यादिविशेषप्रतिषेधगम्यस्य दुर्बोधत्वात् । सत्खने केषु
छन्दःसु गायत्रया एव ब्रह्मज्ञानहारमयोपादानं प्राधान्यात्।"
(इत्युपक्रम्य किञ्चिदुवोक्तम् ) “गायत्रीसारत्वाच्च ब्राधणस्य
मातरमिव हित्वा गुरुतरां गायत्री ततोऽन्यत् गुरुतरं
न प्रतिपद्यते। ययोल ब्रह्मापोति तस्यामत्यन्तगौरवश
प्रसिदत्वात् अतो गायत्रीमुखेनैव ब्रह्मोच्यते ।
गायत्रो वै इत्यवधारणार्थों वैशब्दः । इदं सब
भूतं प्राणिजातं यत् किञ्च स्थावरं जङ्गमं वा तत्स
ब

·गायत्रेव । तस्याश्छन्दोमात्रायाः सर्वभूतत्वमनुपपत्रमिति
गायत्री कारणं वाचं शब्दरूपामापादयति गायत्री, बाम्बे'
गायत्रीति वाग्वा इदं सर्व भूतम् तस्मात् वाक् शब्दरूपा
सती सबै भूतं गायति च शब्दायत "असौ गोरसावन
इति” वायते च रक्षति “अमुष्मात् मा भेषोः किं ? ते
भयमुस्थितमित्यादि" सर्वतो भयान्निवय॑मानो वाचा
त्रातः स्यात् । यद् वाक, भूतं गायति च वायते ॥
गायत्राव तद् गायति च त्रायते च वाचोऽनन्यत्वात् गा.
यत्रयाः गानात् वाणाच गायत्रीत्वम् ।१
या वै सैवलक्षणा सर्वभूतरूपा गायत्री इयं वाष
सा येयं पृथिवी, कथं ? पुनरियं पृथिवी गायत्रौत्युच्यते ?
सर्वभूतसम्बन्धात् कथं सर्वभूतसम्बन्धः । तस्यां पृथिव्यां
हि यस्मात् सबै स्थावरं जङ्गमञ्च भूतं प्रतिष्ठितम् एता
मेव पृथिवी नातिशीयते, नातिवर्तते इत्येतत् । यथा
गानत्राणाभ्यां भूतसम्बन्धी गायत्रया एवं भूतप्रतिष्ठानात्
भूतसम्बन्धाहा पृथिवी अतो गायत्री पृथिवी ॥२
सा पृथिवी गायत्रीयं वाव सा इदमेव, तत्
किम् ? यदिदमस्मिन् पुरुषे कार्यकारखसङ्घाते जीवति
भरीरं, पार्थिवत्वाच्छरीरस्य कथं शरीरस्य गायत्रीत्वम्-
चते ? अस्मिन् होम प्राणाः भूतशब्दवायाः प्रतिष्ठिताः ।
अतः पृथियौवत् भूतशब्दवाच प्राणप्रतिष्ठानात् शरीरं
गायत्री एतदेव यस्माच्छरीरं नातिशीयन्ते प्राणाः ॥ ३
यडेतत् पुरुष शरीरं गायत्री वान तत् यदिदमसिन्
या
वै

·अन्तमध्ये पुरुषे हृदय पुण्डरीकाख्यमेतत् गायत्री कथम् ? इत्याह अस्मिन् होसे माणाः प्रतिष्ठिताः अतः शरीरवत् गायत्रो हृदयम् एतदेव भातिशीयन्ते “प्राणी हि पिता प्राणी माता" "अहिंसन् सर्वाभूतानीति" श्रुतेः भूतशब्द वाया: प्राणाः॥ ४ सैषा चतुष्पदा षडक्षरपादच्छन्दोरूपा सती भवति गायत्रो षड़ विधा वाग्भूतपृथिवी गरीरहदयप्राणरूपा सतो षड़ विधा भवति। (किञ्चिदतीत्योक्तम्) तदेतस्मिन्नर्थे एत- हायाख्य ब्रह्म गायत्रानुगतं गायत्रीमुखेनोक्तम् ऋचापि मन्त्रेण अभ्यनूक्त प्रकाशितम् ॥ ५ तावान् अस्य गायत्रयाख्यस्य ब्रह्मणः समस्तस्य महिमा विभूतिविस्तारः यावान् चतुष्पाद पड़ विधश्च ब्राणो दि- कारः, पादः गायत्रीति व्याख्यातः । अतस्तस्मादिकारलक्ष- णात् गायत्रयाख्यात् ततो ज्यायान् महत्तरच परमार्थस- त्वरूपोऽविकारः पुरुषः सर्वपूरणात् पुरि शयनाच्च । तस्यास्त्र पादः सर्दा सर्वाणि भूतानि तेजोऽवत्रादीनि सस्थावरजङ्गा- मानि। त्रिपाद त्रयः पादा अस्य सोऽयं त्रिपाद अमृतं पुरुषाख्य समस्तस्य गायत्रयात्मकस्य दिवि," द्योतनवति खात्मन्यवस्थित मित्यर्थः" । मांतोजम्मवतामणि सावित्रया द्वितीयजमाधानात् दिजानां हिजत्वम् । तज्जन्मैव हि सकलपुरुषार्थ हेतुरिति मन्वादिशास्त्रे प्रसिद्धम् । यथा, मनुः। “आचार्यस्तख यां जाति विधिववेदपारगः ।

·उत्पादयति सावित्री सा सत्या साऽजराऽमर्रा । तत्र यद् ब्रह्मजन्मास्य मौजीबन्धनचिह्नितम् । तबास्य माता सावित्री पिता चाचार्य उच्यते" । यद्यपि परमेश्वरः सर्वत्राभिन्नरूपतया वर्तमानस्तथापि समुपासने एव विशिष्ट फलप्रदः, नान्य था इदमपि दृष्टान्त तया योगियाजवल्के धन कथितम् । "गवां सर्पिः शरीरस्थ न करीत्यङ्गपोषणम् । निःसृतं कम्मसंयुक्त पुनस्तासां तदौषधम् ॥ एवं सहि शरीरस्थः सर्वित् परमेश्वरः । विना चोपसनादेव न करोति हितं दृषु ॥ 'गायत्राश्च स्ववाचब्रह्मणा सहाभेदात् प्राशस्त्यमाह व्यासः । "न भिन्न प्रतिपद्यत गायत्री ब्रह्मणा सह । सोऽहमस्मीत्युपासोत विधिना येन केनचित्” । "गायत्रीस्थ भर्गपदप्रतिपाद्य ईश्वरः अहंजीवरूपोऽस्मि भवामोति जीवेश्वरयोरहारप्रतिविम्बितत्वोपाधिरहितेन चिद्रूपेणै क्यं भावयन् उपासीत" इति रघुनन्दनः । तत्र सत्स्वपि परमब्रह्मण उपासनाया बहुषूपायेषु गाय- बाव तदुपासनायाः प्रधानोपायः इति प्रागदर्शितेषु शास्त्रेषु प्रमिदम् । विशेषतः, गायत्रार्थः परं ब्रह्म एतदर्थमपि अमन मन्त्रणव उपासना श्रेयस्करी। "प्रणवव्याहृतिभ्याञ्च गायत्रया त्रितयेन च । उपास्यं परमं ब्रह्म आमा यत्र प्रतिष्ठितः। बाच्यः सईश्वरः प्रोक्तो वाचकः प्रणव स्मृतः ३

·वाचकपि च विज्ञात वाच्यएव प्रसौदति"
योगीखरवाक्येन “ओङ्कारपूर्विका तिस्र” इति प्रागुक्त
वचनेन च गायत्रो व्याहृतिप्रण पानां ब्रह्मवाचकत्वेन तदुपा
सनाहेतृत्वमुक्तम् । यथा च प्रणवादयः परमब्रह्मवाचकाः
स्युस्तथाग्रे प्रदर्शयिष्यते।
जपकाले च तत्तन्मन्त्राणां ऋषिप्रभृतीनां स्मरणमवश्य
कर्तव्य तदस्मरणे संपूर्ण फलाप्राप्तिरनिष्ट प्राप्तिश्च । तदपि
बामणसर्वखग्रन्यतेन कात्यायनवचनेनोक्तम् यथा
“यो वा अविदितायच्छन्दोदेवतविनियोगेन ब्राह्म
गेन मन्त्र ण वा यजते याजयति अध्यापयति वा स्थाएं
गच्छति वभ्र वाचत् प्रमीयते पापीयान् भवति यात
यामान्य स्य छन्दांसि भवन्ति अय मन्त्र मन्त्र वेद सब
मायुरेति अयातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति तम्मान्मन्त्रे
मन्त्र विद्यादिति” ।
यजुवेंददीपस्तकात्यायनवाक्यम् ।
"दृष्टार ऋषयः स्मारः परमेष्ठयादयः, देवता मन्त्रान्त
भूता अग्नपादिका हविभीजः स्तुतिभाजी वा, छन्दांसि
गायत्रबादीनि, एतान्यविदित्वा योऽधीतेऽसुब्रूते जपति,
जुहोति यजते याजयति वा तस्य ब्रह्म 'निर्वीर्य यातयामं
भवयं न्तराशु गत्तं वापद्यते स्थाणुं वळूति प्रमीयते वा
पापीयान् भवति।
योगियाज्ञवल्काः
“यस्तु जानाति तत्त्वेन आर्ष १ छन्दश्च २ दैवतम् ३ ।
-

·विनियोगं ४ ब्राह्मणं ५ च मन्वार्थज्ञानकी च ॥
एकैकस्या ऋचः सोऽभिवन्द्यो ह्यतिथिवद्भवेत् ।
देवतायाश्च सायुज्यं गच्छत्यत्र न संशयः ॥
पूचोलेन प्रकारेण ऋवादीन वेत्ति बो दिजः।
.
अधिकारी भवेत्तस्य रहस्यादिषु कम्मसु ॥
आर्ष १ छन्दश्व २ दैवत्यं ३ विनियोग ४ स्तथैव च
वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन ५ विशेषतः ॥
अविदित्वा तु यः कुर्याद्याजनाध्यापनं जपम् ।
होममन्तजलादीनि तेभ्योऽल्पाल्पफलं लभेत् ॥
अन्तर्जलादिके जप्ये, इतरेषामजानताम् ।
नाधिकारोस्ति मन्त्राणामेवं श्रुतिनिदर्शनम्” ॥
एवमादिज्ञानस्यावश्यकत्वमुक्त्वा आर्षादिस्वरूपमपि
तेनोक्त यथा।
"येन यदृषिणा दृष्ट सिद्धिः प्राप्ता च येन च ।
मन्त्रण तस्य तत्प्रोक्त मृषिभाव १ स्तदात्मकः ॥
छादनाच्छन्द इत्यत वामसी वाथ वा कृते ।
आत्मा तु छादितो देवैर्मृत्योर्भीतैस्तु वै पुरा ॥
आदित्यैर्व सुभीरुदै तेन छन्द २ इतीरितम् ।
यस्य यस्य च मन्त्र स्य उद्दिष्टा या च देवता ।
तदाधारं भवेत्तस्य दैवतं ३ देवतोयते ॥
पुरा कल्प समुत्पन्ना मन्त्रा: कमार्थमेव च ।
अनेनैव तु कर्तव्य विनियोगः ४ स उच्यते ॥
निरुक्त यस्त्र मन्त्रस्य समुत्पत्ति: प्रयोजनम् ।

·[ २८ ] प्रतिष्ठानं स्तुतिश्चैव ब्राह्मण ५. वाभिधीयते” ॥ उपक्रमे ब्राह्मणेन इत्यत्र सहाथै रतीया न कर्तरि तेन ब्राह्ममन मन्तरवेदभागरूपेण उक्तलक्षणमन्वार्थस्तु- त्यादिलक्षणरूपेण सह आर्षादिचतुष्टयं तेन पञ्चकमित्यर्थः । "एवं पञ्चविध प्रोक्त जप्यकालेष्वनुस्मरेत् । होमे वा मार्जने याग स्वाध्याये याजने तथा" । पञ्चविधमित्यु क्त्या च ब्राह्मणसहितानामवार्षादीनां चतुणीं जपकालेऽनुस्मर्त्तव्यता तेनैव स्पष्ट मुक्ता । एभिर्ववनै थादिज्ञानावश्यकत्वं तत्रायं भेदः यैर्य मन्चर्यानियानि कम्माणि क्रियन्ते, तत्कम्मकरणेभ्यः प्राक् सत्यपि कदाचित् ऋथादिजाने जातेऽपि कर्मकाले तत्तत् स्मृत्वैव जपादेः कर्त्तव्यत्वम्। ततश्च ऋष्यादिक्षाने कदाचिजाते सत्यप्यधिकारिता सम्पादनाय कममारम्भ- समये ततस्मरणावश्यकत्वम् “जपकालेऽनुस्मरदिति वाक्ये ऋष्यादिस्मरणस्य तत्तत्कम्मकाले कर्तव्यतायाः प्रतीतः । इत्य च प्रत्येककम्मणि तदात्तिरावश्यको किन्तु, शतसह नादिसंख्यक जपकम्मणि सक्कदेवादी आर्षादिकं स्मर्त्तव्य न प्रत्ये क मन्त्र मावय॑म् शतसहस्रादिजपरूपम व तत्र क- कम्मत्वात् । तथैव कात्यायनादिभिरुक्तम । यथा यजुर्वेददीप कात्यायनवाक्यम् । "कम्भारम्भे मन्त्राणां देवता वेदितव्ये ति” । व्यासः, प्रणवस्य ऋष्यादिकमभिधाय "एवमार्षादिकं स्मृत्वा तत श्रीङ्कारमभ्यसेत्” ·[ २८ ] इत्यम् ऋ यादिपञ्चकस्य मन्त्र मात्रषु स्मरणावश्यकत्वं गायत्रीमन्त्र स्यापि ततपञ्चकमावश्यकं तच्च क्रमेण दर्य ते ।। तत्र योगियाज्ञवल्करः । "सविता देवता तस्या मुखमग्निस्तदित्युत । विखामित्र ऋषिश्छन्दो गायत्री तु विधीयते । विखस्य जगती मित्र विश्वामित्रः प्रजापतिः । विनियोगोपनयन प्राणायाम जप तथा" || इत्य ऋथादिपञ्चकमध्ये चतुष्कमिह स्वपदेन प्रति पादितम् । अवशिष्ट ब्राह्मणरूपमेकाझ नात्र दर्शितम | किन्तु वृहदारण्यकवाक्य छान्दोग्यवाक्यं च यत् पूर्व प्रद- शितं तदेव ब्राह्मणवाक्यमिह स्मर्तव्यम् । योगिवल्कयोक्त ब्राह्मण लक्षणस्यं तयोरव वाक्ययोः सत्त्वात् । गायत्रा २४ चतुचि शत्यक्ष राणां यथा भावना काय, तत्र ब्राह्मण सर्वस्वं विष्णुधर्मोत्तरे दर्शित यथा । "कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च बुद्धोन्दियाणि च । पञ्च बुद्दोन्द्रियार्थाश्च भूतानां चैव पञ्चकम् ॥ मनोवुट्विस्तथैवात्मा अव्यक्तञ्च यदुत्तमम् । चतुर्विंशतिरेतानि गायनया अक्षराणि च । प्रणवं पुरुष शिव सर्वगं पञ्चविंशकम् ” । अनेन पञ्चविंशतितत्त्वरूपतयाः सप्रणवगायनाक्षराणा ध्ये यतोता। तत्र प्रत्यक्षरं देवताभेदमाह योगियाज्ञवल्काः । "अक्षराणान्तु दैवत्य सम्प्रवक्ष्याम्यतःपरम् ।

·आग्नेय (तत्) प्रथमं ज्ञ ये वायव्यञ्च (स) हितोयकम् । तृतीयं (वि) सूर्यदैवत्य चतुर्थं (तुः) वैद्युतं तथा । पञ्चमं (व) यमदेवत्य' वारुणं (२) षष्ठमुच्यते । वार्हस्पत्य सप्तमन्तु (ग) पार्जन्यमष्टमं (यम्) विदुः । ऐन्द्र तु नवम (भ)ज्ञ यं गान्धव्वं दशमं (गः) तथा । पोष्ण मेकादशं (दे) प्रोक्त मैत्रावरुणं हादगम् (व) । वाष्ट्र त्रयोदशं (स्य) जयं वासवन्तु चतईशम् (धो)। मारुतं पञ्चदशक (म) सौम्य षोड़शकं (हि) स्मृतम् । सप्तदशं (धि) त्वाङ्गिरस वैश्वदेवमतःपरम् (यः) । आश्विनञ्चैकोनविंशं (य:) प्राजापत्यन्तु विंशकम् (नः) सर्वदेवमयं प्रोक्त मेकविंग(प्र)मतःपरम् । रोट्र द्वाविंशक (चो) प्रोक्तम् वयो विंग न्तु (दं) ब्राह्मकम् । वेषण यन्तु (यात्) चतुविंगमेता झक्षरदेवताः । जन्य काले तु संस्मृत्य तासां सायुज्यतां व्रजेत् ॥ इत्य गायत्री जपाङ्ग मुक्त्वा सम्पति तदर्थः प्रदश्यते । तत् सवितुः वरेण्यम भर्ग: देवस्य धीमहि । धियः, यः, नः, प्रचोदयात् । इत्येवं तत्र दश पदानि । तत्रादो ऋग्वेदभाष्यक माधवाचार्यमम्मता दर्श्यले । “यः सविता देवो नोऽस्माकं धियः कम्माणि, धम्मा- दिविषया वा बद्धोः प्रचोदयात् प्रेरयति तत्तस्य देवस्य सवितुः सन्तियामितया प्रेरक स्य जगत्स्रष्ट परमेखरस्य करेण्य सर्वरुपास्यतया स यतया च मभजनोयं भ- गोऽविद्यातत् कार्ययोजनार्गः स्वयंच्योतिः परब्रह्मा ·मकं तेजी धीमहि वयं ध्यायेम। यहा तदिति- भर्गोविशेषणम्। सवितुदेवस्य तत्तादृशं भर्गो धीमहि किं? तदित्यपेक्षायामाह य इति लिङ्गव्य ययः । यद्भर्गो नोधियः प्रचोदयात् । तद्व्यायेमेति समन्वयः। यहा यः सविता सूर्यो यिः क माणि प्रचोदयात् प्रेरयति तस्य सवितुः सर्वस्य प्रसवितुर्देवस्य द्योत मानस्य सूर्यस्य तत् सर्वेश्य मानतया प्रसिद्ध वरेण्य सञ्चः संभजनोयं भर्ग: पापानां तापकं तेजोमण्डलं धीमहि ध्येयतया मनसा धारयाम। यहा भर्ग:शब्देनान्नमभिधीयते । यः सविता देवो नो धियः प्रचोदयति तस्य प्रसादाद बादिलक्षणं फल धीमहि धारयाम तस्याधारभूता भवेमे यर्थः। भर्ग:ग ब्द स्यानपरत्वे धोगब्दस्य कम्मपरत्वे चाथर्वणम् "वेदांछन्दांसि सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य कायोड- बमाहुः। कम्माणि धियस्त दु ते प्रब्रवीमि प्रचोदयन्त् सविता याभिरतोति"। "मो. वा. १ ३२ ॥" ऋग्वेदभाष्ये माधवाचार्यः, यान्त सान्त निर्दिदेश । अग्रे वस्य माणयोगियाज्ञवल्का- वचने च घनत्वेनादन्त निरदिक्षदिति विशेषः । यदि वाऽसुन्नन्तो यदि वा अन्त उभयापि नित्त्वात् बित्त्वाहा आद्युदात्ततेति न स्वरे भेदः । योगियाज्ञवल्क्यप्रदर्शितया रोत्या ब्राह्मण-सर्वचे गाय त्यथा यथोक्तस्तथात्र प्रदर्श्य ते । "तत्तस्य भुर्ग ति जो धीमहि चिन्सयामः । अब यद्यपि भर्ग:शब्द असन्प्रत्य- ·[ ३२ ] तमिति पदं भर्गविशेषणं नास्ति तयापि यइति यच्छद- प्रयोगादेव तमिति तच्छदो लभ्यते । तथाच योगियाज्ञवल्करः । “तच्छन्देन तु यच्छ दो बोहव्यः सततं बुधैः । उदाहृते तु यच्छब्दे तच्छ दः स्यादुदाहृत" ॥ कि भूतस्य ? तस्य, सवितुः सर्वभूतानां प्रसवितुरित्यर्थः । तथाच योगियाज्ञवल्काः । “सविता सर्वभूतानां सर्वभावान् प्रसूयते । सवनात् प्रेरणा व सविता तेन चोयते" ॥ पुनः किम्मत स्य ? देवस्य दोप्तिकोड़ायुक्त स्य । तयाच योगियाज्ञवल्काः । "दीप्यते कोड़ते यमाद्रोचते द्योतते दिवि । तस्माद्देव इति प्रोक्तः स्तूयते सलेदेवतेः' । कि भतं ? यो भर्गो नोऽस्माकं धियोबुद्धोः प्रचोदयात् प्ररयति धम्मार्थकाममोक्षेषु अस्माकं बधी: यो भर्गो नियो- जयतीत्यर्थः । तयाच योगियाज्ञवल्काः । "चिन्तयामो वयं भर्ग धियोयोनः प्रचोदयात् । धर्मार्थकाममोक्षेषु बत्तिोः पुनः पुनः” । 'तदिह भर्गशब्द न बहुविधात्मयुक्तः 'सविट मण्डल मध्य गत प्रादित्यदेवतास्वरूपः पुरुष उच्यते । तथाच योगियाज्ञवल्करः । "भृजिः पाके भवेद्वातुर्यस्मात् पाचयते यसौ ॥ भाजते दोप्यते यस्मात् जगदन्ते हरत्यपि ।

·[ ३३ ।
कालाग्निरूपमास्थाय सप्ताचि : सप्तरश्मिभिः ।
भ्राजते तत्स्वरूपेण तस्माद्भर्ग: सउच्यते” ॥
तथा, “भेति भासयते लोकान् रति रञ्जयते प्रजाः ॥
गइत्यागच्छते जन भरगो भगउच्यते" ।
अयमेव तु भर्गो बहिराकाशे सूर्य मगडलान्तःस्थोऽपि
सकलप्राणिनां हृदयमध्ये जीवभूतः प्रतिवमति ।
तथाच योगियाज्ञवल्काः ।
"आदित्यान्तर्गतं यच्च ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमम् ।
हृदये सर्वभूतानां जीवभूतः स तिष्ठति" ॥
तथा, "हृयोनि तपति होष बाह्य सूर्यस्य चाम्तरे ।
अग्नी वा धूमकेतो च ज्यातिश्चित्रकरञ्च यत् ॥
हृद्याकाशे च यो जीवः साधकरुपवयं ते ।
स एवादित्यरूपेण बहिर्नभसि राजते ॥
अत्र यद्यपि प्राणिनां हृदये जौवरूपतया यएव भर्ग
स्तिष्ठति सएवाकाशे आदित्यमध्ये पुरुषरूपतया विद्यते ।
अतो अनयो दो नास्त्येव तथापि “धियोयोनः प्रची-
दधात्,” प्राणिनां बुद्दे: प्रेरकत्वात् यो हृदयवर्ती सएव
चिन्तनीयः । अयन्तु- विशेषः सूर्यमण्डलमध्यवर्तिभर्गे
सह एकोभूतश्चिन्त नोयः । पुनः किम्भूतं ! भर्ग वरेण्यं
वरणीयं प्राय नोयं ज म मृत्य दुःखादि नाशाय ध्यानेनो
पासनीयमित्यर्थः । तथाच योगियाज्ञवल्करः ।
"वरेण्यं वरणीयञ्च जन्मसंसारभीरुभिः ।
आदित्यान्तर्गतं यच्च भर्गाख्यं वै मुमुक्षुभिः ॥
THE KUPPUSWAMY SASTRI
RESEARCH INSTITUTE,

·[ ३४ ] जन्म मृत्यविनाशाय दुःखस्य विविधस्य च । ध्यानेन पुरुषो यस्तु द्रष्टव्यः सूर्यमगडले" ॥ एवं गायत्रीमन्त्र स्यार्थमुक्त्वा व्याहृतियुक्ततयैव तम्य जप्यतया भर्गसामानाधिकरण्येन तदर्थमाह तत्रैव । पुनः किम्भ तः ? म: भर्गः, भूर्भुव:म्वरिति भूलॊकान्तरिक्षली- कस्वर्गलोकान्त वरूपोऽपि स एव देवतात्मकः भर्ग इत्यर्थः । एवमेव भर्गाख्यं परमं ज्योति: प्राणिव्यूहानां हृदये यथावतिष्ठते तद् विष्णुधर्मोत्तरेण योगियाज्ञवल्कोनाप्युक्तम् । "ईश्वरं पुरुषाख्यन्तु सत्यधम्माणमच्यतम् । भर्गाख्यं विष्णुप्तं तु जावा त्वमृतमृच्छति ॥ रविमध्ये स्थितः .सोमः सोममध्ये हुताशनः । तेजोमध्ये स्थितं सत्यं सत्यमध्ये स्थितोऽच्युतः । अङ्गष्ठमात्र: पुरुषः पूर्वमेव मयेरितः । शङ्करण तथा दृष्टः प्रभवः सर्वतेजसाम् । स विष्णुर्भुवनाधारी यस्येदं सकलं जगत्” । तथाच व्याहृतियुक्त गायत्रया अयं वाक्यार्थः । सवितु वस्य भFख्य परब्रह्मस्वरूपतेजयिन्तनीयं मम हृत्पद्मस्थितेनैव भर्गाख्येन तेजसा प्रयमाणस्त- देव ' भृर्लोकान्तरिक्ष लोकवर्गलोकादिब्रह्माण्डोदरवृत्ति सचराचरत्र लोक्यखरूपं मम हृदयमध्ये बाह्य च सूर्यम- ण्ड लमध्ये वर्तमानतेजसा एकोभूतं परमब्रह्मस्वरूपं ज्यो तिरहमिति चिन्तयन् जपं कुर्यादिति” । व्याहृत्य र्यास्तै ब्रह्मणा सहाभेदय यथा भवति तथोयते । - ·[ ३५ ] "भवन्ति चास्मिन् भूतानि स्थावराणि चराणि च | तस्माङ्क रिति विज्ञे या प्रथमा व्याहृतिः स्मृता ॥ भवन्ति भूयो भूतानि उपभोगक्षये पुनः । कल्पान्ते उपभोगाय भुवस्त स्मात् प्रकोर्त्तिता। शोतोणदृष्टित जांसि जायन्ते तानि वै सदा । आलयः सुक्कतोनाञ्च स्वर्लोकः स उदाहृतः” ॥ "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयत्यभिसंविगन्ति तदविजिज्ञासस्व ब्रह्मेति" श्रुत्या तस्यैव सर्वभूताधारत्वप्निडे झणएव भूताधारादि भूम्यादिरूपत्वम् । कूम्म पुराण तु प्रधानादिरूपत्वं व्याहृतीनामुक्त यथा । "प्रधानं पुरुषः कालो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्वं रजस्तमस्तिस्रः क्रमाद्याहृतयः स्मृताः" ॥ गायत्रया जपप्रकारमाह योगियाज्ञवल्काः । “ओंकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च । गायत्री प्रणवश्चान्ते जपोधेष उदाहृतः” । तेनाद्यन्तयोः प्रणयो जप्यः तत्र प्रणवसा ब्रह्मवाचक- त्वमाह गीतल्याम् । "ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः" । पातञ्जलसूत्रेऽपि ई खरमुपक्रम्य “ तस्य वाचकः प्रणव" इत्युक्तम् । ततश्चाद्यन्तयोर्जप्यप्रणवयोर्मध्ये आद्यस्य जपाङ्गतया निर- कत्वं अन्त्यस्य ब्रह्मविष्णु महेश्वररूपत्वेन भर्गविशेषणत्वम् ।

·यहा आंटा र ब्रह्मादिरूपत्वं हितोयस्य परब्रह्मरूपत्वम् औं गम्दस्य आपूर्वकवेजोनिष्पन्नतया सर्वानानुस्य तवाच- कत्वात् “यस्मिनीतं च प्रोतञ्जेत्यादि श्रुतेः तस्य ब सर्वत्र सूत्रात्मतया स्थितः। मन्बमात्रस्य प्रणवपूर्वकत्वं तन्माहात्माञ्च ब्राह्मा- सर्वस्ये दर्शितं यथा योगियाज्ञवल्काः । "मणवाद्याः स्मृतामन्याश्चतुर्वर्गफलप्रदाः । तस्माच्च नि:मृताः सर्वे प्रलोयन्त च तत्र वै”। मङ्गल्यं पावनं धम्मा सर्वकामप्रसाधनम् । ओंकारः परमं ब्रह्म सर्वमन्त्रेषु नायकः ॥ प्रजापतेर्मुखात्पन्नस्तपः सिस्य पुरा''। योगियाज्ञवल्काः । “यथा पर्णं पलाशस्य शङ्खनैकेन धार्यते । तथा जगदिदं सर्वमानारणेच धार्यते ॥ जपेन दहते पापं प्राणायामैस्तथा मलम् । ध्यानेन जन्मनिर्यातं धारणाभिश्च मुच्यते” । मनुः प्रकारञ्चाप्य कारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयाबिरदुहत् भूर्भुवः स्वरितीति च । गौता • ओतत्सदिति निई शो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ब्राह्मणास्त न वेदाश्च यज्ञाच विहिताः पुरा। तस्मादोमित्युदाहृत्य यजदानतपः क्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्" ।

·[१७]
बोगिवान "सिहानाञ्च व सर्वेषां वेदवेदान्तयोस्तथा ।
अन्येषामपि शास्त्राणां निष्ठाऽथोडार उच्यते ॥
प्रणवाद्यायतोवेदा प्रणवे पर्युपस्थिताः ।
वालय प्रणवः सबै तस्मात् प्रणवमभ्यसेत्" ।
तथा सएव आद्य यवाक्षर ब्रह्म त्रयो यत्र प्रतिष्ठिताः ।
स गुल्योऽन्यस्त्रि वेदो यो वेदैन' स वेदवित् ॥
एक एव तु विजेयः प्रणवो योगसाधनम् ।
र होतं सर्वसिद्धान्तरितरेब्रह्मवादिभिः।
वेदभारभराततॊ यः स वै ब्राह्मणगईभः ।
यो वेत्ति ब्रह्मगोप्यन्त विमात्राई षु तिष्ठति ।
तया "विमाचाई पर ब्रह्म मात्राक्षरविवर्जितम् ।
अचिन्त्य मव्यय सूत्म निष्कर्ष परमं पदम्" ।
मनु: “क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोति यजतिक्रियाः ।
वाक्षर' दुष्कर जय ब्रह्म चैव प्रजापतिः ॥
योगिया. “यथाऽमृतेन हप्तस्य पयसा कि प्रयोजनम् ।
तयोगरविधिजस्य ज्ञान टप्तिन विद्यते।
सर्बमन्त्रप्रयोगेषु प्रोमित्यादौ प्रयुज्यते ।
तेन सपरिपूर्णानि यथोक्तानि भवन्ति हि ॥
यन्ना नमतिरिक्तञ्च यत् छिद्र यदयजियम् ।
यदमेध्यमशद्वञ्च यातयामञ्च यद्भवेत् ।
तत्सदोङ्कारयुक्त न मन्त्रणाविकलं भवेत्" ।
छन्दोगरायपरिशिष्टम् “यदोकारमलत्वा तु किञ्चिदारभ्यते
तहव्व भवति तस्मात् वजभयात् भौत भोकारं पूर्वमारभेत्।

·मद्यथास: "प्रोद्धारं स्वर्गद्वार तस्मात् सर्वेशेव कम्मवादी प्रयुक्षीत। छन्दोगपरिशिष्टम् “ोझारपूर्व हि योगोपासन यानि नि- त्यानि पुण्यतमानि कम्माणि दानय चतपःस्वाध्याय जपध्यानस- ध्योपासनप्राणायामहोमदेवपिनमन्त्रोचारणब्रह्मारमादि यहा- न्यत् किञ्चित् सर्व प्रणवमुच्चार्य प्रवर्त येत् समापयेच" । मनुः “प्राक्कूले पर्युपासोनः पवित्रश्च व पावितः । प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओद्धारमई ति" ॥ व्यासः "प्रणवस्य ऋषिबझा गायत्री छन्द एव च । देवोऽग्निः सर्वकार्येषु विनियोगः प्रकोर्तितः" । तथा “एवमार्षादिक सूरत्वा तत ओङ्कारमभ्य मेत् । साई विमात्रमुच्चार्य दीर्घघण्यानिनादवत् । योगियाज्ञवल्करः "त्रिमावस्तु प्रयोशव्यः सर्वारम्भेषु कमसु । विस्रः सार्धास्तु कर्तव्या मावास्तवार्थचिन्तकैः ॥ देवताध्यानकाले तु पुत कुयान सशयः । तैलधारावदच्छिन्न दोघंधण्यनिनादवत् ॥ अमतं प्रणवस्यान्त' यस्त वेद स वेदवित् । श्राद्यं तवाक्षरं ब्रह्म त्रयो यत्र प्रतिष्ठिता। रा गुह्योऽन्यस्त्रिबहे दो यो वेदैनं स वेदवित् । छन्दोगपरिशिष्टम् “खरितोदात्त एकाचर ओङ्कार ऋग्वे दे, वैखोदात्तोहारो यजुर्वेद, दीर्घोदात्तएकाक्षरः सामवेदे, संक्षिप्तोदात्तएकाधर ओकारः अथर्व वेः' बौधायमः “अपि वा प्रणवेन निरन्तर्जले पठन् सर्वस्मात् पापात् प्रमुच्यते"।

·21337 [ ३८] हूँ हामः "खंदेह मरणित्वा प्रणवञ्चोत्तरारणिम् । ध्याननिम्न्यनादिष्ण पश्ये दग्निनिगूढवत् ॥ मोता “प्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्वजन् देहस याति परमानतिम्" । श्रीकारस्य भावाविशेषाभिध्यानफलम् प्रचोपनिषदि निर्णीत यथा "एत सत्य काम ! परचापरच ब्रह्म बदोबारस्तमाहिदा- नतेनैवायतनेनैकतरमंन्वेति । स यद्ये कमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूम मेव जगत्यामभिसम्पद्यते । तमची मनुष्य. लोकमुपनयन्ते स तंत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया सम्यत्रो महिमानमनुभवति । अंथ यदि हिमात्रेण मनसि सम्पद्यते सो ऽन्तरिक्ष यजुर्भिरबीयते । स सोमलोक, स सीमलोके विभूति मनुभूय पुनरावर्तते । यः पुनरेतन्त्रिमात्र शैवोमित्येतेनैवाक्ष- रेण परं पुरुषमभिध्यायोत स तेजसि सूर्य सम्पनः । यथा पा. दोदरस्वचा विनिम्म चत एवं ह वै स पापमना विनिम्म तः स सामभिस्त्रीयते ब्रह्मलोक स एतस्माजीवधनात् परात् पर पुरिशय पुरुषमोक्षते । तदेतौ श्लोको भवतः “तिस्रो मात्रा मृत्युमत्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसत्ता अनविप्रयुक्ताः । क्रियासु बाह्यान्तरमध्यमासु सम्यक्प्रयुक्तस्तु न कम्पते ज्ञः । ऋभिगत यजुर्भिरतरिक्ष स सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते । तमोडारणेवायतनेनान्वेति विहान् यत्तच्छान्समजरममतमभयं परञ्च ति" उ• । विकृतञ्चतत् श्रीमता शङ्कराचार्येण यथा "एतत्ब्रह्म वै परञ्चापरञ्च ब्रह्म परं सत्यमक्षर पुरुषाख्य- मपरञ्च प्राणाख्य प्रथमज यत्तदोद्धार एवोडारामकमोझार- ·४.] प्रतीकत्वात् । पर हि ब्रह्मशब्दाद्य पलक्षणानह सर्वधर्म- विशेषवर्जितमतो न शकामतौन्द्रियगोचरत्वाकवलेन मन साऽवगाहितुमोसारे तु विषण्वादिप्रतिमास्थानीये भत्त्यावेशित ब्रह्मभावे ध्यायिनां तत्पसौदतीत्यवगम्यते शास्त्रप्रामाण्यात् । तथाऽपरञ्च ब्रह्म । तस्मात्परापरञ्च ब्रह्म यदीवार इत्युपच- यते । तस्मादेव विहानतेनैवात्मप्राप्तिसाधनेनैव ओद्धाराभि- ध्याननैकतर परमपरमन् ति ब्रह्मानुगच्छति नेदिष्ठ घाल- म्बनमोकारी ब्रह्मणः । स यद्यप्योहारस्य सकलमात्राविभागजी न भवति तथाप्योकाराभिध्यानप्रभावादिशिष्टामेव गतिं गच्छति किन्तर्हि यद्यम्य वमोझारमेकमानाविभागज एव केवलो ऽभिभ्या योतैकमात्र सदा ध्यायोत स तेनैव मात्राविशिष्टोद्वाराभिध्या- नेनैव स वेदित: सम्बोधितस्त संक्षिप्रमेव जगत्यां पृथिव्या- मभिसम्पद्यते किं? मनुष्यलोकमनेकोनि जन्मानि जगत्यां तत्र त पाठक जगत्यां मनुष्यलोकमेवोपनयन्त उपनिगमर्यान्त ऋचः ऋग्वे दरूपा ह्योकारस्य प्रथमा एका मात्रा। तदभि- ध्यानेन स मनुष्य जन्मनि हिजाग्राः सन् तपसा ब्रह्मचर्येण श्रया च सम्पन्नो महिमान विभूतिमनुभवति न वौतथडो यथेष्टचेष्टो भवति योगभ्रष्टः कदाचिदपि न दुर्गति' गच्छति । अथ पुनर्यदि हिमात्राविभागजो हिमात्रेण विशिष्टमोकारमभि- ध्यायोत स्वप्नात्मके मनसि मननीये यजुर्म ये सोमदैवत्यै सम्प- य ते एकाग्रतयात्मभाव गच्छति स एवं सम्पन्नो मृतोऽन्तरिक्षा धार द्वितीयरूप हितोयमानारूपैरेव यजुभिरुन्नीयते सोम- लोक सौम्य जन्म प्रापयन्ति त यजूषोत्यर्थ । स तत्र विभू- तिमनुभूय सोमलोके मनुष्यलोक प्रति पुनरावर्तते । यः पुन- ·[ ४१1 रेतमोकार विमात्रेण त्रिमावाविषयविज्ञानविशिष्ट नोमित्येते- मेवाक्षरेण प्रतीकेन पर सूर्यान्तर्गत पुरुषमभिध्यायोत तेना- भिध्यानेन प्रतीकखे न वालम्बनल प्रवतमोक्षारस्य परचाप- रञ्च ब्रह्मेति भेदाभेदश्रुतेरोशारमिति च वितीयानेऽकशः श्रुता बाध्यत अन्यथा यद्यपि टतोयाभिधानलेन करणत्वमुपपद्यत तथापि प्रकसानुरोधानिमात्र परं पुरुषमिति द्वितीया परि- णम्या “त्वजेदेक कुलस्यार्थे” इति न्यायेन । स हतीयो मा- बारूपस्तेजसि सूर्य सम्पनो भवति ध्यायमानो मतोऽपि सूर्यो मोमलोकादिवत्र पुनरावर्तते किन्तु सूर्यसम्पत्रमात्र एव । यथा पादोदरः सर्पस्त्वचा विनिर्मुच्यत जो त्वविनिर्मल स पुनर्नवो भवति। एव ह वै एष यथा दृष्टान्तः स पाप्मना सपैत्वकस्थानीयेनाशुद्धिरूपेण विनिर्मुक्तः सामभिस्त तीयमात्रा रूपैरूईमुत्रीयते ब्रह्मलोक हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो लोक स- त्याख्यम्। स हिरण्यगर्भः सर्वेषां संसारिणां जीवानामात्म- भूत: स ह्यन्तरात्मा लिङ्गरूपेण सर्वभूतानाम् तस्मिन् लिङ्गामनि सहताः सर्वे जीवाः । तस्मात्स जीवधनः स विहांस्त्रिमावोहा- राभिः। एतस्माजीवधमाहिरण्यगर्भात् परात् पर' परमात्मा- ख्यं पुरुषमोक्षेते । पुरिशय सर्वधरौरानप्रविष्ट पश्यति ध्याय- मानः । तदेतावमिन् यथोक्तार्थप्रकाशको मन्त्री भवतः । तिन स्विसयाका अनारोकारमकारख्या प्रोङ्कारस्य मात्रा: । मृत्य र्यासां विद्यते ता मृत्युमत्यः मृत्युगोचरादनतिकाता मृत्यु गी. चरा एवत्यर्थ: । ता पामनी ध्यानक्रियासु प्रयुताः । किडा- न्योन्यसता इतरेतरसम्बद्धाः । अनविप्रयुक्ता विशेषेणैकेविषय एव प्रयुक्ताः । तथा न विप्रयुक्ता भविप्रयुता नाविप्रयुता मन ·विप्रयुक्ताः किन्तहिं विशेषेणेकस्मिध्यानकाले तिष्टाषु क्रिया सु बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु जाग्रत्खनसुषुप्तिस्थानपुरुषाभिध्यान- लक्षणास योगक्रियासु सम्यक् प्रयुक्तासु सम्यगध्यानकाले प्रयो- जितासुन कम्मते न चलति जो योगी यथोक्तविभागज्ञः ओकारस्य त्ययः । न तस्य विदश्चलनमुपपद्यते । यस्माज्जाग्र- तस्वप्नसुषुप्तपुरुषाः सह स्थानावात्रयरूपेणोशारामरूपेण ह. टाः । स य वविहान् सर्वात्मभूत ओङ्कारमयः कुतो वा चले- त्कस्मिन् वा ? । सर्वार्थसङ्ग हार्थों हितोयो मन्त्रः । ऋभिरेत लोक मनुथोपलक्षितम् । यजुभिरन्तरिक्ष सोमाधिष्ठितम् । सामभिर्यत्तद्ब्रह्मलोकमिति टतौय कवयो मेधाविनी विद्या- वन्तएव नाविहांसो वेदयन्ते । तं त्रिविधलोकमोङ्कारेण साध. नेनापरब्रह्म लक्षणमन्वे त्यनुगच्छति विद्वान् । तेनैवोकारण यत्त पर' ब्रह्माक्षर सत्य पुरुषाय शान्त विमुक्त जाग्रत् स्वप्न सुषुप्तादिविशेष तर्दप्रपञ्चविवर्जितमत एवाऽजर' जराव- जितममृतं मय वर्जितमेव । यस्माज्जराविक्रियादिरहितम- तोऽभयम् । यमदिवाभाय तस्मा पर निरतिशयम् । तदप्यो हरिणायतनेन गमनसाधनेनान्वेतीत्ययः" भा० । भारदाजस्तो गद्यपद्याभ्यां गायत्रार्थोदर्शितो यथा । “अथाहमर्थ गायत्रगाःप्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥ द्विजोत्तमानां सद्भत्या जगदौनि प्रकुर्वताम् । विखासभक्ति जननमन्त्रैर्यज्ञानमुत्तमम् । तस्मादर्थ विजानीयाद्यनेन जपकद्विजः । द्वाभ्यां विश्वासभक्तिभ्यां जपादीनां महत्तरम् ॥ फल भवेज्जपकतामिति वेदेषु भाषितम् ।

·। ४३ . पदानि दश मन्त्रस्य तदादीनि यथाक्रमात् ॥ पद प्रत्यर्थ निष्यत्तिः स्पष्ट तु क्रियतेऽत्र हि। दिति (हितोयैकवचनम् अनेकजगदुत्पत्तिस्थितिलयकार- शोभूतमुपकथ्यमानं निरुपमं तेजः सूर्यमण्डलाभिधेयं परब्रह्मा भिधीयते । सवितुरिति २षष्ठयेक वचनं पूज् प्राणिप्रसवे इत्य- स्य धातोरेतद् पम् । सर्वस्य भूतजातस्य प्रसवितरित्यर्थः । वरेण्य३ वरणीयं प्रार्थनीयं नियमादिभिरपगतकल्मषैः सततं- ध्येयम् भर्ग: ४भन्जो आमर्दने भृजि भर्जनइत्य तयोर्धात्वो. भजतां पापभञ्जनहेतुभूतम् । अथवा भ्राज दीप्तावित्यस्य धातोभर्ग स्तेज इत्ययः । देवस्य ५वृष्टिदानादिगुणयुक्त स्य निरतिशयस्य त्यर्थ: दीप्यते:प्रकाशार्थ त्वात् । धीमहि ६मध्ये चिन्तयामि निगमनिरुक्त विद्यारूपेण चक्षुषा योऽसावादित्यो. हिरण्मयः पुरुषः सोऽहमिति चिन्तयामि। धिय इति हितीयाबहुवचनम् । य इति ८छान्दसत्वाल्लिङ्गव्यत्ययः। यत्तेजः सवितु देवस्य वरेण्यमस्माभिरभिध्यातम् भर्गो जपतां पापभन्न- नहेतुभूत धीमधु पास्महे । तत्ते जी नोse स्माक धियो १ ० बुद्दीः श्रेयस्करेषु कर्मसु प्रचोदयात् प्रेरयेदित्यर्थः । एषा व्याख्यात गायत्रमा: सर्वपापप्रणाशनी। विज्ञातव्या प्रयत्नेन विजैःसर्वशुभेस भिः ॥ जपस्याभ्यन्तरे व्याख्या स्मर्तव्या मनसा हिजैः । स्मरणात् सर्वपापानि प्रणश्यन्ति न संशयः" ॥ गायत्रयादिशब्दार्थतदीयचरणचतुष्टयार्थज्ञापनगायत्रधादिशब्द- निर्वचनपूर्बकगायत्रीजपसन्ध्यादिनित्यकर्त्तव्यतामाह भार- दाजः।

·[४]
"प्रयोगकाले मन्त्राणामृषिछन्दोऽधिदेवतम्।
विनियोग शक्तिबोध्य स्मरेतो चेदवथा फलम् ॥
इदं समस्त अतिभिर्गायत्री चेत्युदाहृता।
विधिनेवाभ्यमेद यावत्त रोयं परमम्पदम् ॥
भूरित्यादि त्रिभिमन्त्र जप्या गायत्रानारतम् ।
तस्य प्रथमपादेन भूर्भुवःखर्जगत्त्रयम् ।
व्याप्य हितोयपादेन वेदानां वितयं तथा ।
हतीयेन तु पादेन प्राणं व्यानमपानकम् ॥
व्याप्त चतुर्थपादेन परमं रविमण्डलम् ।
क्रमणानेन संक्रान्त यथा व्याप्तमिदं जगत् ॥
गायत्रो सर्ववेदानां माता साक्षाद्विजाश्रया ।
तामेव प्रजपेत्या ध्यायेच्च सततं द्विजः ।
दुषप्रतिग्रहदुर्भक्ष्यरूपांहोभ्योऽनिशं हिजम् ।
गायन्त त्रायते यथात् गायत्रीति सता ततः ॥
प्राणा गया इति प्रोतास्त्रायते तानथापि वा।
मायत्रीति भवेवाम केवलं जायतीति वा ।
व्यावशे प्राणजितासु सदा वायसवर्तनात् ।
सरस्वतौति नानाच समाख्याता महर्षिभिः ।
मविताकाशकरणात्सावित्रौत्यभिधा भवेत् ।
जगतः प्रसवित्रीति हेतुनानन वापि च ।
तस्मादिय सदोपास्या निशादिवसयोहिनैः ।
गायती सन्धिवेलायां सैक सध्यति कोतिबा ।
बी जपेहदनं ज्ञात्वा नश्यत्य हासि तत्नयात् ।
ऋषिच्छन्दोदेवताथ जपत्ताश्चाम्विता:कमात् ।

·[४५]
जात्वा पदानि श्रुत्वाथ चतुरीयं पादमव्ययम् ।
ब्रह्मणा याति तत्साम्य पद ज्ञात्वा तुरीयकम् ।
या गायत्री त्रिचरणा सा त्रिमूर्ति स्वरुपिणी ।
उपास्यानन्ततरं विप्रैस्त्रिसंध्यासु त्रिमूर्तिषु ।
तुरोयपादमेतस्याज्ञात्वा योपास्तिमाचरेत् ।
सा रत्नपूर्णां पृथिवीं रहती दोषभाग्भवेत् ॥
ब्रह्मकेशवरुद्रादिदेवताभिरूपासिता ।
सन्धान्तां कोन सेवेत विप्र: स्यादभिलाषुकः ।
प्रातः सतारकां सन्भ्यां साय सन्धमा सभाष्कराम् ।
मानकर्मणि तन्मध्यामुपासीत यथाविधि ।।
प्रातरेवमुपास्यैव प्रकुयात् हवनं जपम् ।
मानस्यानन्तर कुर्यात् तर्पणञ्च महाक्रतून् ।
साय सन्धयामुपासीत होम कुर्वीत शासनात् ।
सन्धयोपासनहीमो यो न योग्यः सर्वकर्मम ॥
तस्मादुपास्य विधिना सन्धयामन्यक्रियाश्चरेत् ।
नोपासयेद्दिजःसन्धयां योऽसौ शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥
कर्माण्यन्यानि संत्यज्य सभ्यां यः केवलं हिजः ।
उपास्त सर्व पुण्यानि कृतवान् स भवेदलम् ॥
सन्ध्योपास्तिं विना विप्रः पुण्याम्यन्यानि चाचरेत् ।
यस्तस्य तानि पापानि भवन्त्य व न सशयः ।
नाशयेत् जन्मजनितं पापं दश जपाज्जनुः ।
पुराततशतजपाहायत्रवास्तु हिजन्मनः ॥
कत युगेऽपि चैकस्मिन् सहस्रेण जपेन तु ।
सद्भक्त्या जपतस्तस्मादायत्री सर्वदा जपेत् ॥

·समस्तसंप्त तन्तुभ्यो जपयज्ञः परस्तः ।
हिसयान्ये प्रवर्तन्त जपयची न हिसया ॥
यावन्तः कर्म यनाच दानानि च तपांसि च ।
ते सर्वे जपयज्ञस्य कला नाहन्ति षोड़शौम् ॥
जपेन देवता नित्यं स्त यमाना प्रसौदंतिं ।
प्रसन्ना विपुलान् भोगान् दद्यान्मुक्तिञ्च शाश्वतीम् ।
यक्षराक्षसवेतालप्रेतभूतपिशाचकाः ।
जपाश्रयं द्विज दृष्ट्वा दूरन्ते यान्ति भौतितः ॥
तस्माज्जपः सदा श्रेष्ठः सर्वस्मात्पुण्यसाधनात् ।
इत्येवं सर्वथा ज्ञात्वा विप्रोजपपरी भवेत् ॥
एवं जपवरःसन्ध्यां भक्त्योपासोते यो हिजः ।
नियमेनं सदा गच्छदृषिव नात्र संशयः ॥
तस्माज्जितेन्द्रियोनित्य सन्धयोपास्ति समाचरेत् ।
स सर्व लोकान् जित्वाऽथ विप्रः खवशमानयेत् ॥
तदन्त ब्रह्मभावेन यावदाभूतस नवम् ।
तावनित्यो निरातङ्कोभवेदन न संशयः ॥
एव सन्ध्याविधि सर्व यो विप्रोग्ध्यापयेत् हिजः ।
अध्यापकोयथावस्थाश्रीता काग्रमानसः ।
रू. सर्व पापनिर्मुताः सर्वविद्याविशारदः ।
अथ धान्यधनोपेतो जीवहर्ष गत मुखी।
एतद्विधान योऽधीत्य थावयेत् बामणोत्तमान् ।
प्रीतिपूर्व प्रयत्न न ब्राह्मणोनियमेन च ॥
अज्ञानेन प्रमादेन दुरितं यत्समुत्थितम् ।
तस्य तत्सकलं नाशं ब्रजेदव न संशयः ।

·[४]
या सन्धीपास्त यस्तिस्त्रीयस्य सान' विधीयते ।
पर्वणि श्रावणी यस्य तत् सर्व पूर्णतामियात् ।
कामान्योहाच लोभाच्च सन्धयां नातिक्रमेद दिजः ।
सध्यातिक्रमणाविप्रो ब्रामण्याचावते यतः ।
अमागतां तु ये पूर्वमननौताश्च पश्चिमाम् ।
सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्रामणाचताः ।
माय प्रातः सदा सन्धयां ये न विप्रा उपासते ।
कामन्तान धामि को राजा शूद्रकम म योजयेत् ।
विधानमेतबो देयं रहस्यं यस्य कस्यचित् ।
वेदाध्यायाभिजाताय प्रदेयं स हि,जन्मने" ७० ।
तस्या जपाथैमालासंस्कारादिः भरदाजेन अष्टमाध्यायादौ
उक्तः विस्तरभयानोल्लिखितः । संक्षेपेण विधानपारिजातादौ
दर्शित: स रवान क्रमेण प्रदर्यते तत्रादौ जपप्रकारमाह व्यासः।
"प्रणवव्याहृतियुतां गायत्रच जपेत् ततः ।
समाहितमनात णौ मनसा चापि चिन्तयेत् ।
ध्यायेन मनसा मन्त्र जिह्वौष्ठौ न च चालयेत् ।
न कम्पयेच्छिरोग्रीवादन्ता व प्रकाशयेत् ।
कत्लोत्तानौ करो प्रातः सायं मुकुलितौ करो।
मध्ये तिर्यकरौ प्रोक्तो जपएवमुदाहृतः ।
विधिय ज्ञाजपयज्ञविशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
उपांश: स्याच्छतगुण: साहस्त्रो मानसः ममतः ॥
विनाशब्द जपोयस्तु चलज्जि हाधिजच्छदः ।
उपांशु तं नप प्राहुमनसा मानसं बुधाः ।
पूर्ला सन्धयां जस्तिष्ठे सावित्री मार्कदर्शनात् ।

·पश्चिमां तु समासीनः सम्यग्टक्षविभावनात्" ।
(मध्याहे तु] । “तिष्ठ'वेदोक्षमाणोऽक जपं कुर्यात्समाहितः ।
अन्यथा प्राङ्मुखः कुर्यात्ममासोनः कुशासने ।
प्रासन्यानाह व्यासः।
"कौशेयं कम्बलं चैव अजिन पट्टमेव वा ।
दारज बलपत्र च आसनं परिकल्पयेत् ॥
कृष्णाजिने ज्ञानसिद्धिर्मोक्षधीक्घचम्मणि ।
वशाजिने व्याधिनायः सर्व वै चित्रकम्बले ।
"नादीक्षितचोपविशेकष्णसाराजिने ग्रहो" ।
इति निषेधाहीक्षितविषयं कृष्णाजिनम् ।
'आत्मशय्याऽऽसनं वस्त्र जायापत्य कमण्डलः ।
शुचौन्यात्मन एतानि परेषां न कदाचन ।
पादेन पादमाक्रम्य जपं नैव तु कारयेत् ॥
शिरः माहत्य वस्त्रे ग ध्यान नैव प्रशस्यते ।
न पाणिपादचपलोन नेत्रचपलोहिनः ।
न च वाकचपलचैव जपन् सिविमवाप्र यात् ।
मनःसन्तोषणं शौच मौनं मन्वार्थचिन्तनम् ।
अव्यग्रत्वमनिर्वेदोजपसंपत्तिहेतवः ।
स्वस्तिकासनमासौनो जपसिधिमवाप्र यात् ।
जानूर्वोरन्तर सम्यक्त्वा पादतले उभे ।
ऋजुकायः समासौनः स्वस्तिकासनमुचते ।
पद्मासन समासोनः सर्वसिदिमवाप्न यात्
उत्तानो चरणौ कत्ला जरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।
उयामध्ये तथोत्तानो पाणी कला ततो दृशौ ।

·नासाग्रे विन्य से दृष्टि पद्मासनमिद स्मृतम्” ।
आसनान्तराणि ग्रन्थगौरवभौत्या नोक्तानि ।
“वस्त्रे णाच्छाद्य स्वकरन्दक्षिणं यः सदा जपेत् ।
तस्य तत्स फलं जन्य तद्दीनमफलं भवेत् ।
जपकाले त्वक्षमालां गुरोरपि न दर्शयेत् ।
उल्लविते तथा मेरो पतिते चाक्षसूत्रके ।
प्राणायामवयं कृत्वा वृतप्राशनमाचरेत् ।
यज्ज ले शुकवस्त्र ण स्थले चेवा,वाससा ।
जपोहोमस्तथा दान तत्सर्व निष्फलं भवेत्” ।
[ अथ जपमाला प्रकारः पाझे]
"अरिष्ट' पुत्रजीवञ्च शङ्ख पद्म तथा मणिम् ।
कुशग्रन्थिञ्च रुद्राक्षमुत्तम चोत्तरोत्तरम् ।
अङ्ग लोजपसखगनमेकमेक वरानने ! ।
पर्वभिर्द गस खातं पुत्रजीव फलैर्दश ।
शत वै शङ्खमणिभिः प्रबालैश्च सहस्रकम् ।
मौक्तिकेर्दशसाहस्र सौवर्णैर्लक्षमुच्यते ।
कुशग्रन्या कोटिगुण तुलस्यानन्तकं फलम् ।
अक्षुण समरन्धा.च परिपूर्णा दृढा नवा ।
निश्चला ग्रथिता व्यङ्गा अन्योन्य राष्टिवर्जिता ।
सशब्दा चञ्चला या तु त्रुटिता पथिता त या ।
भिन्नसूत्रेण ग्रथिता पाषण्डस्य पुरातनी ।
माला दुःखप्रदायिन्यो ग्रथिता निन्ध तन्तुभिः" ।
पाषण्डस्य तत्सम्बन्धिनौ।
अक्षास्थिमात्रामणय श्रेष्ठाः स्यज पणि ।

·[५]
अष्टोत्तरशतं संख्या मणौनां श्रेयसो भवेत् ।
तदईसंखया कथिता मध्यमा चाधमा पुनः ।
सप्तविंशतिसंखाता ततो नैवाधमा भवेत् ।
तर्जन्या न स्प शेत् सूत्र न कम्मे न विधूनयेत् ।
अङ्ग ठस्य तु मध्यस्थ परिवर्त्त समाचरेत् ।
मध्यमाकर्षण तस्याः सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
नान्याङ्ग लिभिराकर्षन नखैश्च तथा स्पृशेत् ।
अभाव त्वक्षमालायाः कुशग्रन्ययाऽथ पाणिना।
जप एवं हि कर्तव्य एकाग्रममसा सदा" ।
पाणिमाला चेत्यम् ।
“अनामिका मध्यरखावध्यधःप्रक्रमेण च ।
तर्जन्यादिगतान्त च अक्षमाला करे स्थिता" |
अस्यार्थः। अनामिकामध्यरेखामादिं कृत्वा तदवध्यधःक्रमेय
प्रदक्षिणावर्त तजन्या आदिरेखा अन्त काया सेयर
स्थिता मालेत्यर्थः ।
यम: “सहसपरमां देवीं शतमध्यान्दशावराम् ।
गायत्री तु जप नित्य सर्वकल्मषनाशिनीम् ।।
पर्वभिस्तु जपेद्दे वीमन्यत्रानियम: स्टतः ।
गायत्रया वेदवीजत्वाद्दे दः पर्वसु गीयते ।
मध्यमादिपर्वयं जपकाले तु वर्जयेत् ।
एवं मेरु विजानीयाद्गदितं ब्रह्मणा स्वयम् ।
अङ्ग ष्ठाग्रेण यज्जप्त यज्जप्त मेरुलङ्घनात् ।
असंख्यातं तथो जप्त तत्सव निषफलम्भवेत् ।
आश्रमविशेष जपविशेषमाह मनः ।

·[५१
"ब्रह्म चारो ग्टहस्थ न शतमोष्टत्तरञ्जपेत् ।
वानप्रस्थो यतिथैव हिसहस्राधिक जपेत्"।
ग्रहस्थस्य संखयान्तरमुक्त यमेन।
अष्टोत्तरशत कुर्य्याच्चतुःपञ्चाशिकापि वा ।
सप्तविंशतिका कार्या ततोनैवाधमा मता"।
दशावरामिति प्रागुक्त तु कार्यान्तरासक्तविषयम् ।
याज्ञवल्कयोऽत्र विशेषमाह ।
"सर्वेषाञ्चैव पापानां सरे समुपखिते ।
दशसाहस्त्रिकाभ्यासी मायत्रयाः शोधनं परम्” ।
मन्वसिद्धिकामस्य चतुर्विशतिलक्षजप उक्तः शारदातिलके ।
"तत्त्वलक्षं विधानेन भिक्षाशी विजितेन्द्रियः।
व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्री दीक्षितोजपेदिति" ।
स्थानभेदे जपफलभेदस्तत्र व ।
भटहे लेकगुण जेय नद्यान्तु विगुण स्मृतम् ।
गवाङ्गोष्ठे दशगुणं अन्यागारे दशाधिकम् ।
सिद्धिक्षेत्रेषु सर्वेषु देवतायाश्च सन्निधौ ।
सहस्रशतकोटौनामन
मिनन्त विष्णुसन्निधौ”।
कामनाविशेषणाङ्ग लिविशेषमाह वसिष्ठः ।
"अङ्गठ मोक्षदं विद्यात्तर्जनौ शत्रुनाशनी ।
मध्यमा धनसिद्धा स्याच्छान्तिकमाण्यनामिका ।
कनिष्ठाऽऽकर्षणे जया जपकम्मणि सिविदा ।
"कूम्मचक्र दीपन्दत्त्वायज सर्वार्थसिद्धिदम्" इत्य तो ।
कूम्मचक्रोकारतत्स्थानभेदे फलञ्च तत्र व ।
“वर्तुलं नवकोष्ठं तत् कृत्वा कूर्माकृतिं लिखेत् ।

·खरयुग्म क्रमेणैव ऐन्द्रयाद्यष्टासु दिक्षु च ।
कादोन्वान् क्षमैशान्यां तथा मध्ये स्थलाधिपम् ।
तन्नामाद्यक्षरं यच्च कूर्मास्य तन्त्र दीपकम् ।
तत्पाखकोष्ठौ हस्तौ हौ अधोऽधः कुक्षिपाद को ।
शेषकोष्ठ भवेत् पुच्छ मुखे सिद्धिरनुत्तमा ।
करस्थाने महाल श कुक्षौ दुःखमवाप्नुयात् ।
पदोहानिस्तथा पुच्छे पौड़ा स्याइन्धनादिभिः ।
मोक्षार्थी वदने कुयादक्षिण त्वाभिचारिकम् ।
श्रीकाम: पश्चिमे कुयात् उत्तरी शान्तिदं भवेत् ।
ईशाने शत्रुनाशः स्यादा ये शानदायकः ।
नैऋत्ये शत्र हानिः स्याहायव्ये तु पलायनम् ।
ग्राम देवे वने वापि यत्र कुत्रावलोकयेत् ।
दीपस्थाने जपः कार्यः सर्वसिद्धिमभीप्सु भिः ।
कूम्मचक्रमसंज्ञाय यः कुर्य्याज्जपसंज्ञकम् ।
तस्य जप्यफलं नास्ति सर्वानर्थाय कल्पते" इति ।
होमस्तु । "क्षीरोदनतिलादूर्वा क्षीरद्रुमसमिहरैः ।
पृथक् सहस्रन्त्रितयं जुहुयान् मन्त्रसिद्धये ।
तत्त्वसंखया सहस्राणि मन्त्रविज्ज हुयात्तिलैः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विन्दति ॥
अरुणा स्विमवक्त जुहुयादयुतन्ततः ।
महालक्ष्मीर्भवेत् तस्य षण्मासान् नात्र संशयः ।
बहुना किमिहोतोन यथावत् साधु साधिता ।
दिजन्मनामियं विद्या सिद्धा कामदुघा भवेदिति ।

·अन्यजपे तु शौनकः ।
प्रातर्विप्रः शुचिः सातो हविष्याशी जितेन्द्रियः ।
अष्टोत्तरसहसवा शतमष्टोत्तरन्तु वा।
होमांच जपयज्ञांश्च नित्यं कुर्वीत चैतया ।
सर्वकर्मसमृद्ध्यर्थं परं ब्रह्म दमुच्यते ।
एषैव प्रतिलोमोक्ता या स्याछत्र विनाशिनी ।
कपिलाज्येन यः कुर्याडोममष्टोत्तर शतम् ।
तस्य कामा प्रसिद्धान्ति षण् नासादेव जुतः” इति ।
इत्य क्त प्रकारेण यथाशक्ति जपं कृत्वा गायत्रो ध्यान तत्वा
षडङ्गन्यासान् कवा । उत्तमे शिखरे जाते इत्यादि यथायथ
शाखाभेदेन विसज्जन कृत्वा ब्रह्मार्पणं कुर्यात् ।
योगोखरः । “करे नीर समादाय देवा गाविति मन्त्रतः ।
निवेदयेज्ज पं प्रातः प्रयोगम्तत्र कथ्यते ।
प्रातः सन्ध्याङ्गभूतेन गायत्रबास्तु जपन च ।
साष्टे न शतसंख्ये न ब्रह्मा मे प्रीयतां रविः” इति ।
मुख्यकाले सध्यावन्दनाकरण प्रायश्चित्तमाह । व्यास:।
“आदित्योऽभ्युदियाद्यस्य सन्ध्योपास्तिमकुर्वतः।
नात्वा प्राणांस्त्रिराचम्य गायत्राष्टशतं जपत्"।
पारिजाते तु ।
"कालातिक्रमेण चव चतुर्थ्याध्य प्रदापये दित्य
मलमासतत्त्व तु
"कालातीता वृथा सन्ध्या बन्धास्त्रोमैथुने यथा ।
गायत्रौं दर्शधा जप्ता पुनःसन्ध्यां समाचरेत्” ।
कायोखण्ड़े प्रायश्चित्तान्तरमतम् । अत्र यथाचार व्यवस्था

·सङ्गावपर्यन्तप्रातः सध्याया गौणकालः ।
आप्रदोषावसान' सायं सन्ध्यायाः इति मण्डनः ।
“उदयास्तमयावं यावत् स्याद्घटिकात्रयम् ।
तावत् सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तमतः परमिति
स्कान्द विशेष उक्त: । मध्याह्न तु दक्षः ।
'अध्यई यामादासायं सध्या माध्याङ्गिकोष्यत
अर्घ्य प्रदानतः पूर्वमुदयास्त मयेऽपि वा।
गायत्राष्टशतं जप्यं प्रायश्चित्त द्विजातिभिरिति ।
गौणकालेऽप्यसम्भवे यमः ।
दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकतानि चेत् ।
शर्वर्याः प्रथम यामे तावत् कुयाद्यथाक्रमम्" ।
इत्र मुखाकालानुरोधात् सायंसन्ध्योपासन पूर्व कृत्वा
'प्रागन्त नामन्त निवेश: इति नायेनातीतकालं कर्म पश्चात
कार्यमिति नायता प्राप्त तस्य निषेधार्थ यथाक्रममिति वचन
मिति ।
"दिवोदितानि कमीणि प्राप्न वन्तोतराणि च ।
दिवोदितानि कृत्वैव विदध्यादुत्तराणि तु मदन पारि
जात वसिष्ठीत : सूतके विशेषः सूत के इत्य नुवृत्ती ।
अवगाहं ब्रह्मवत्त सौरजप्यञ्च वर्जयेत् इति ।
'स्मानं सन्धयां त्यजन् विप्रः सप्ताहाच्छ द्रतां व्रजेत् ।
तम्मात् स्नानञ्च सध्याञ्च सूतकेऽपि न सन्त्यजेत् ।
सूतक मृतके चैव सन्धयाकर्म समाचरेत् ।
मनसाचारयेन्मन्त्रान्प्राणायाममृते हिजः" । इत्य नयार
विरोधाय न मानस सन्ध्यानिषेध इति कल्पाम् ।

·कान्त प्राणायाममन्त्रा मनसापि नोचाया इत्यर्थः ।
पैठिनसिस्तु । "सूतके सावित्रधाञ्जलिं प्रक्षिप्य प्रदक्षिणं कृत्वा
मूर्य्यन्धप्रायन्नमस्क र्यात्" इत्यर्घ्य दानान्तां सन्धयामाह ।
अन तु-उच्चार्य वाचा गायवीन्दद्यादध्यांचलोनपि ।
अष्टविंशति कलोत्र गायत्री मनसा जपेदिति गायत्री जपम:
प्याहुः । वाचस्पत्ये चास्माभिः सूनके पि सन्ध्याविशेषकरण
ममर्थितं यथा।
'सूतके कम्मणान्यागः सन्ध्यादीनां विधीयत"
इति यद्यपि सन्ध्यायानिवृत्ति: श्रूयते तथाप्यञ्जलि प्रते
पादिककार्यम् ।
"मूतके सावित्रया चाञ्जलिम्पक्षिय प्रदक्षिणा कवा मू.
व्य ध्याय नमस्क र्यादिति” पेठिन सिस्मरणात् । इति
मिताक्षरा ।
मध्यादीनामप्यपवादमाहापरार्के पुलस्त्यः ।
"सच्यामिष्टिं चरु होम यावज्जीव समाचरत् ।
न त्यजेत् सूतके वापि त्यजन् गच्छे दधोदिजः ।
म त के मृत के चैव संध्याकम समाचरेत् ।
मनसोच्चारयेन्सन्वान् प्राणायाम मते हिजः"
यत्त चन्द्रिकाया जावालः
"सन्ध्यां पञ्च महायज्ञान्नत्यिक स्मृतिकम्म
तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्त पुन: क्रिया"
बच्च संवर्तः “मूत के कर्मणां त्यागः सध्यादीनां विधोयर'
यच विष्णमुरा "सर्वकालमुपसा तु सध्ययोः पार्थिवष्यत
अन्यत्र मतकाशोचविभ्रमातुरभौतितः" इति ।

·तत् संपूर्णसन्ध्यानिषेधपरम् ।
“अन्तिा मानसौ सन्ध्या कुशवारिविवजितेति"।
शुद्दिदोपे छावनोतो, पेठोनसित्त्वत्र मन्त्रीशारणमण्याइ ।
सूतके सावित्राञ्जलिंप्रक्षिप्य सूर्यध्यायनमस्कुर्यात्”
प्रयोगपरिजात भरद्वाजीपि' ]
"मूतके मृतके कुर्य्यात् प्राणायामममन्त्रकम्
यथा माजनमन्त्रांस्तु मनसोचार्य मार्जयेत् ।
गायत्रौं सम्यगुच्चार्य सूर्यायाघी निवेदयेत् ।
मार्जनं तु न वा कार्य मुपस्थान न चैवहि" ।
इत्येवं मिताक्षरापरिजातादौ अगोचे सन्धयाकरणविशेष
स्योक्त: गौड़ानां तदनाचरणमनाचार एव तस्य श्रौतत्वेन
महत्या बाधानुचितत्वादिति द्रष्टव्यम्
श्राइभोजिनोऽत्र विशेषः संग्रहे ।
“दशकवः पिबेदापोगायत्रया थाइभगहिजः ।
ततः सन्ध्यामुपासीत शुध्यते तदनन्तरम् ।
गोभिल:
“सन्ध्यां येन न विज्ञाता सन्ध्या नैवाप्य पासिता ।
जौवमानो भवेच्छ ट्रोमृतः वा वाभिजायत" इति
अत्र जपात् पूर्व पश्चाद्दोभयत्र वा चतुर्विशतिः
मुद्रा दर्शनीयाः । ताश्चोता गायत्रीहृदये। संमुख
२ संपुट ३वितत ४विस्तीर्ण ५ हिमुख ६त्रिमख ७ चतुर्मुख
प्पञ्चमुख ८ षण्म ख १० अधोमुख ११व्यापकाञ्जलिक १२
१३ यमपाश १४ ग्रन्थित १५संमुखोम ख १६ वि.
१८मोन कमी
२१सिंहा.
.
७
कट
नयमिक
२०वराह

·क्रान्त २२महाक्रान्त
२३ मुहर २४ पल्लव इत्याखयाः ।
।
तत्र-“संमुख' संहतो हस्तावुत्तानी कुञ्चिताङ्ग लो
संपुट २० पड़कोषासौ तावानोना हतौ।
विततं ३संमुखी हस्तावृत्तानावायताङ्ग लो।
विस्तोणं ४ संहतो पाणी मिथोमुक्ताङ्ग लोहयौ ।
समुखासक्तयोः पाण्योः कनिष्ठाहययोगतः ।
शेषाङ्ग लीनां वैरल्याहित्रि चर्मु खादयः।
संमुखासक्तपाण्योःकनिष्ठाइययोगेन शेषाङ्ग लीनां सविर.
लत्व नाङ्ग लद्दयमारभ्यानामिकान्त' यावद्विमुख ५त्रिमु-
ख ६ चतुर्मुख ७पञ्चमुखाखया ८मुद्राः स्युः ।
"शेषाङ्ग लीनां संयोगात् पूर्वयोगविनाशतः !
तिर्य क्सयुज्यमानायी संयुक्ताङ्ग लिमण्डलौ ।
हस्तौ षणमुखः मित्यक्ता मुद्रा मुद्राविशारदैः” ।
अत्र पूर्व योगविनाशत इत्यत्र पूर्वयोगः कनिष्ठाहय
योगस्तहिनाशेने त्यर्थः । शेषं सुगमम् ।
"आकुञ्चिताग्री संयुक्तो न्य लो हस्तावधोमुखम् १० ।
उत्तानी तादृशावेवाव्यापकाञ्जलिक ११ करो।
अधोमुखौ ,बडमुष्टोपदीर्घाङ्गष्टको करौ।
शकट १२ नाम कथितमिति मुद्रा पुरातनैः ।
"बद्धमुष्टिकयोः पाण्योरुत्ताना वामतर्जनो।
कुञ्चितानानाया युक्ता तर्जनमा नुरजवक्रया ।
यमपाशमिति १३ प्रोक्त मुद्रा मुद्राविशारदैः' ।
अस्यार्थः । बहुमुष्टिकयोः पाण्योर्या उत्ताना कुञ्चिताया

·.
बद्दान्यङ्ग लिदलानि
वामतर्जनी साऽन्यया दक्षिणतर्जन्या न्य अवक्रया युक्ता यम
'पाशमुद्र ति।
"उत्तानसन्धिसंलोनवडाङ्ग लिदलौ करो।
समुपोद्घाटितौ दीर्घावङ्ग ठौ ग्रन्थितं १४ मतम्" ।
उत्तानानि सन्धिसंलोनानि
प.
योस्ती तथोक्तो। शेषं सुगमम् ।
“सञ्चितो;ङ्ग लिमिस्तादृशा दक्षिणे न तु ।
अधोमुख न संयुक्तः सन्म खोन्मुख १५ उच्यते ।
उत्तानी नतकोटौ च विलम्बः १६ कथित: करौ ।
मुष्टो चान्योन्यसंसक्तावुत्तानी मुष्टिको १७भवेत् ।
मोनस्तु १८ समुखीभूतौ युक्तानामाकनिष्ठिको ।
जवं संयुक्त वक्रानशेषाङ्ग लिदलौ करौ"
युक्ते अनामिकाकनिष्ठिके ययोस्तौ तथोक्तौ।
तथा ऊईसंयुक्तानि वक्राणि शेषाङ्ग लिदलानि ययोः कर
योस्तो, तथा लक्ष्मा मौनो नाम मुद्रा ।
"अधोमुख करो वामस्तादृशा दक्षिणे न तु ।
पृष्ठदेशे समाकान्तः कुम्नॊ नामाभिधीयते ।
ऊमध्यो वामभुजो दक्षकक्षाश्रये करे ।
बराहेति २° समाख्याता मुद्रा मुद्राविशारदः।
दक्षकक्षाश्रये करे सति उक्तलक्षणो वामभुजो वराहां
नाम मुद्रा ।
"तथा तथाङ्गलि सिंहाक्रान्त'२१ काश्रितौ करो।
किञ्चिदाकुञ्चिताग्री चेन्ममहाक्रान्त २२ लतःपरम्" ॥
तावेव कुञ्चिताग्री महाकान्त नाम मुद्रा ।

·। "कई किञ्चिद्गतो पाणौ २३ मुद्गरो वामतज्ज नौ । ग्रस्ता दक्षिणहस्त मुद्रोक्ताकैविदैरियम्"। अस्यार्थः। किञ्चिदुईगतयोः पाण्योो वशमत नो दक्षिः शहस्तेन ग्रहोता सा मुद्गर मुद्रा। "अधोमुखः स्थितो मूईि पल्लवो२४ दक्षिणः करः। अस्याः उक्त लक्षणवामतजन्याः मूर्ति अधोमुख- स्थितो दक्षिणकरः पल्लवो नाम मुद्रेति । "न जातु दर्शयेन्म द्रा महाजनसमागमे । देवास्तस्य न पश्यन्ति विफलञ्च कृतं भवेदिति" ॥ तस्माद्रहस्य व मुद्रा दर्शनीया। एवं चतुर्विशतिमुद्रादर्श नासामर्थ्य वच्य माणपञ्चमुद्राप्रदर्शनमवश्य कार्य म । गायत्रीतर्पणप्रयोगोविधानपारिजाते यथा ओं भूः पुरुषर्वेद तर्पयामि-१ । ओं भुवः पुरुषयजुर्वेद तर्प यामि-२! श्री स्वः पुरुषसामवेद तर्पयामि-३। श्री महः पुरु- पाथर्ववेदम्-४। ओं जन: पुरुषेतिहासपुराणम्-५। ओं तपः पुरुषसर्वांगमम्-६। अओं सत्य सप्तलोकम्-७। श्रो भूर्भुवः स्वः पुरुषमण्डलान्तर्गतम्-८। ओ भूः एकपदां गायत्रीम् । ओ भुवः दिपदां गायत्रीम्-१०। ओ स्वः त्रिपदां गायत्रीम्-१ ० । ओ भूर्भुवः स्वश्चतुष्यदां गायत्रीम्-१२। यो औषसम्-१३। ओ गाय- त्रोम्-१४। ओ सावित्रीम्-१५। ओ सरखतीम् -१६। ओ वेद मातरम्-१७। ओं पृथिवीम्-१८। श्री जयाम्-१८। ओ को शिकोम्-२० । ओ सांकृतीम्-२१। ओ सर्वापराजितो. म्-२२। ओ सहमतिम्-२३। अनन्तमतिम्-२४।" "मन्त्र रेभिस्तथा नित्यं चतविंशतिसम्मितैः । ..

·गायत्रीं तर्पयेत्ते न तर्पित सचराचरम् ॥ अनेन विधिना कुर्यात् प्रात:काले च तर्पणम.। मध्याई चैव सायाझे मन्त्र रेतैश्च तर्पणम् ॥ अन्यत्र चतुर्विशत्यक्षराणां देवतास्तेषां ध्यानभेदेन अङ्गभेदे न्य- स्थतयोक्तिः यथा "अक्षराणांञ्चसर्वेषां प्रजापतिऋषिस्तथा । विनियोगोऽङ्गविन्यासे गायत्रोच्छन्द उच्यते ॥ अक्षराणान्तु सर्वेषां वक्ष्यन्ते देवताः क्रमात् । अग्नि वायुसूर्य विद्यु टुयमावरुण एव च ॥ वृहस्पतिश्च पजन्य इन्द्रोगन्धर्व एव च । पूषाशिवथ लटा च वसवश्व मरुत्त था । सोमाङ्गिराविश्वे देवा अखि नौ च प्रजापतिः । सर्व देवश्च रुद्रश्य ब्रह्मा विष्णुस्तु देवताः ॥ जपकाले चिन्तनीयास्तासां सायुज्यमाप्न यात् । "तत्कार ? चम्प कापोत ब्रह्म विष्णुशिवात्मकम् ॥ शतपत्रासनारूढध्यायेत् सुस्थासनस्थितम्।। सकारं चिन्तयेदेवमतसीपुष्पसन्निभम् ॥ पद्ममध्यस्थित सौम्यमुपपातकनाशनम् ।, विकार३ कपिल नित्यं कमलासनस स्थितम् ॥ ध्यायेच्छान्त हिजयेष्ठो महापातकनाशनम् । तुकार ४चिन्तयेत् प्राज्ञ इन्द्रनीलसमप्रभम् ॥ निदहेत्सर्वपापञ्च ग्रहरोगसमुद्भवम् । वकार वहिदीप्ताभचिन्तयेच्च विक्षण: ॥ भ्र णहत्याकतं पाप तत्क्षणादेव नश्यति ।

·। ६५ ।
कारं ६ विमलं ध्यायेत् शुद्ध स्फटिकसन्निभम्
पापं नश्यति तक्षिप्रमगम्यागमनोद्भवम् ॥
'पकारं ७ इञ्चारणार्थः चिन्तयेद्योगौ शह सटिकमविभम
अभक्ष्यमक्षणं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।
यकार ८ तारकावर्णमिन्दु शेषविभूषितम् ।
योगिनां वरदं ध्यायेत् ब्रह्महत्या-विनाशनम् ॥
भकार' ८ कणवर्णन्तु नीलमेघसमप्रभम् ।
ध्यावा पुरुषहत्यादिपापं नाशयति दिजः ॥
र्गाकारं १० रक्तवर्मञ्च कमलासनसंस्थितम् ।
गोहत्यादिकृतं पापं ध्यात्वा नश्यति तत्क्षणात् ॥
देकारं ११ रक्तसङ्काश कमलासनसंस्थितम् ।
चिन्तयेत् सततं योगी स्वोहत्यादहनं परम् ।
वकारं १२ चिन्तयेच्छई जातीपुष्यसमप्रभम् ।
गुरुहत्या कृतं पापं ध्यात्वा नग्यति तत्क्षणात् ।
स्यकारन्तु १३ तथा पोत सुवर्ण सदृश प्रभम् ।
मनसा चिन्तितं पापं ध्यात्वा नुदति चानधः ॥
धोकरं १४ चिन्तयेत् शुक्ल कुन्दपुष्प समप्रभम् ।
पिटमाटुबधात् पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।।
मकारं १५ पद्मरागाभं चिन्तयेद्दीप्ततेजसम् ।
पूर्व जन्मार्जितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
हिकारं १६ शङ्खवर्णन्तु पूर्सचन्द्रसमप्रभम् ।
अशेषपापदहनं ध्यायनित्य विचक्षणः ।
धिकारं १७ पाण्डरं ध्यायेत् पद्मास्योपरि संस्थितम् ।

·प्रतिग्रहकतं पायं स्मरणादेव नश्यति ।
योकार१८ रक्तवर्णन्तु इन्द्रगोपसमप्रभम् ।
ध्यात्वा प्राणि वधे पापं निईहेनमुनिपुङ्गव ।।
द्वितीयश्च व यःमोतो योकारो १८ रक्तसन्निभः ।
निर्दहेत् सर्व पापानि नान्य : पापैः प्रलिप्यते ।
नकारन्तु २० मुखं पूर्वमादित्योदयसन्निभम् ।
सकड्यावा विजयेष्ठ ! स गच्छत् पामं पदम् ।
नौलोत्पलदल श्यामं प्रकार २१ दक्षिणायनम् ।।
सनयात्वा हिज श्रेष्ठ ! स गच्छेदैखरं पदम् ।
सौम्याङ्ग रोचनापीतं चोकार २२ चतुराननम् ॥
सहयात्वा दिजथेष्ठ ! स गच्छे हणावं पदम ।
शुक्ल वर्णेन्दु सङ्काश दकारं २३ पश्चिमाननम् ॥
सकद्धयावा हिजश्रेष्ठ ! स गच्छे ब्रह्मणः पदम् ।
यात्कारन्तु २४ शिवं प्रोक्तं चतुर्वदनसप्रभम् ॥
प्रत्यक्षफलदो बमाविष्णुरुद्र इति स्मतिः ।
एतड्याला तु मेधावी जपं होम करोति यः ।
न भवेत् सूतकं तस्य मृतकञ्चन विद्यते ॥
यस्त्वे व न विजानाति गायत्रीञ्च तथा विधिम्
कथित सूतक तस्य मृतकञ्च मयान !॥
नैवं दानफलं तस्य न च यन्नफल भवेत् ।
न च तीर्थफलं प्रोक्त तस्य व सूतके सतीति .
अथ वर्ण कल्पः । यथा ह गायत्री तन्ते ।
"तकार १ चम्पकापीत ब्रह्मविष्णु शिवात्मकम् ॥
त्मकार' २ चिन्तयेत् श्याम विकार३ कपिल तथा

·L
J
तु ४ कारमिन्द्रनीलाभ वकार ५ वह्निसन्निभम ॥
१
॥
कार' वहिसकाय णिकार इरुवारणाय) रक्तवण कम्।
यङ्कार' ८ धूनसङ्काश भकार कृष्ण मिव च ।
ोकार १० रतावर्णञ्च देकार ११ शामल तथा ॥
वकार' १२ शुक्लसङ्काश स्यकार १३ नौलशोभितम् ।
धोकार १४ कुन्दपुष्पाभं भकार १५ शुक्लमेव च ॥
हिकार १६ चन्द्रसङ्काशं धिकार' १७ पौतमेव च ।
योकार १८ तड़िदाकार योकार १८ धूववर्णकम् ॥
अशेष शोषयेत् पापं वायुवीलं (यः यथा तथा ।
नकारन्तु २० मुखं प्रोक्त प्रततकनकप्रभम्
नकारख समोपे
तु विन्दु वयं विशेषतः ।
अर्द्धविन्दु नक्तवर्णमधः श्याम प्रकीर्तितम् ॥
नीलोत्पलदलश्याम प्रकार २१ दक्षिणानुखम् ।
सौम्य गोरोचनापीत चोकार २२ पश्विप्रामुखम् ॥
शुक्लशङ्ख समाकार दकार २३ चोत्तरामुखम् ।
यात्कार २४ मूई नि विज्ञ। अह यं ममन्दिरम् ॥
यूोक्तगाय वीवर्णव्यानोक्ता वर्णन यत्र व विशेषस्तत्र
तबामायभेदेन विकन्यो ज्ञेयः ॥
अथ गायत्रीयन्लम् ॥
आदी त्रिकोण विन्यस्य षट काणं न्यसेत् ।
वृत्तञ्चाष्टदलं प तबहिचतुरस्रमाम् ॥
चतुर्दारसमायुक्त सावित्रीयन्त्रसीरितम् |
शारदायाम् ।
विधाय मण्डल विद्वान् त्रिकोणोज्ज्वल कर्णिकम् ।

·मण्डलमिति सर्वतोभद्रमण्डलम् । विकीणोज समिति
तत्कणिकायां त्रिकोण लिखेत् ॥ अथ गायत्रया ऋष्या-
दियास शारक्षायाम एकविंशतिपटले।
ऋष्याद्याः प्रणवस्य ते मुनिभिः परिकीर्तिताः ।
जमदग्निभरहाजभृगुगौतमकार पान् ॥
विश्वा मित्रवशिष्ठाख्यो व्यावृतीनामृषीन् विदुः ।
गायनुष्णिगथानुष्ट बहतोपनयः पुनः ॥
त्रिष्ट ब जगत्यो छन्दांसि कथितानि मनीषिभिः ।।
मप्ताचिरनिलः सूर्यो वाक्पतिवरुणोबषा ।
विश्वे देवाः क्रमादासां देवताः परिकीर्तिताः ॥
गायत्रया मुनिराख्यातो विश्वामित्रो महाद्युतिः ।
गायत्री छन्द इत्य तं देवता सविता स्मृता ।
शिरसोऽस्य मुनिब्रह्मा छन्दीदेव्यादिका स्मृता॥
गायत्री परमात्मा स्याद्देवता कथिता बुधैः ।
व्याहतो. समताराद्या हृन्म खांशीरुयुग्मके ॥
जठरे न्यस्य मन्त्र ज्ञो गायवर्णान् तनो न्यसेत् ।
पत्मन्धिषु ध्वजे (लिङ्ग) नाभौ हत्कण्ठभुजसन्धिषु
आस्य नासाकपोलाक्षिकममस्तके पुनः ।
पाश्चात्योत्तरयाम्याग्रमूर्ख के षु साधकः ।।
पदानि दश विन्यस्य देषु स्थानेषु मन्त्र वित् ।
शिरोभ्र मध्यहह व कण्ठहन्नाभिगुह्य के ।
जामुनोः पादयोयुग्मे तच्छिरः शिरसि न्यस्येत
अथ षडङ्गन्यास: निर्वाणतन्त्र ।
षडङ्गन्यासमन्त्र यत्तत् शृणुष्व प्रियंवदे !

·,
प्रणवइयं हि हृत्पद्म भूःकारं शौर्षदेशके ॥
भुवः शिखायां, स्वकार',कवचे विन्यसेत् सुधीः
नेत्रत्रये भभुवः स्वः, खाकार करयुग्मके ॥
नमः स्वाहा वषट् कूच वौषट् फट क्रमतो न्य मेत् ।
शारदायान्तु ॥
ब्रह्मणे हृदयं प्रोता विण वे शिर ईरितम् ।
शिखा रुद्राय कवचमीश्वराय समौरितम् ॥
नेत्र सदाशिवायोक्तम् अस्त्र सर्वात्मने स्मृतम् ।
षडङ्गान्य वमुक्तानि यथास्थान प्रविन्यसेत् ॥
अथ ध्यानम् निर्बाणतन्त्र
"ध्यान शृणु वरारोहे ! यथा ध्यात्वा जपेवरः ।
श्व तवर्मा समुद्दिष्टा कोशेयवसना तथा ॥
व तैविलेपनैः पुष्य रलङ्कारैश्च भूषिता।
आदित्यमण्डलान्तःस्था ब्रह्मलोकगताथ वा ॥
अक्षसूत्रधरा देवो पद्मासनगता तथा
वेदोक्तध्यानन्तु
ओं तेजोऽसि शुक्रम स्यमृतमसि धामनामासि प्रियंद.
वानामनाथेष्ट देव यजनमसि । गायत्री एकपदी विपदो
चतुष्य द्यपदसि न हि पद्यसे नमस्ते तुरीयाय पराय
परीरजसे” इति ।
शारदोत ध्यान यथा ॥
“मुक्ताविद्रुमहेमनोलधवल छायै मुखैस्वीक्षण
युतामिन्दुनिबद्धरत्नमुकुटा तत्त्वाख्यवर्णात्मि काम् !
गायत्रो वरदाभयाअ शकरा शुभ्र कपालं गुणम्
THE KUPPUSWAMY SASTRI.
-ort : -TITIITF.
"

·गङ्ग चक्रमबारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्तीं भजे ।
गायत्रीतन्त्र प्रथमवाणपटले ।
"चतुर्भुजां शशिकलां जटाजूटसमन्विताम् ।
ऋक्सामयजुषां नाथां प्रफुल्ल कमलेक्षणाम् ॥
पञ्चाशवर्णग्रथितां मालाद्योतितहृत्स्थलाम् ।
अनेकरत्ननिम्माण कण्ठदेशविराजिताम् ।।
दिव्यगन्धप्रलिप्ताङ्गो शुक्लवस्त्रपरिष्क्ताम् ।
शुक्लपद्मतमासौनां शुक्लवस्त्रोत्तरौयिणीम् ॥
ब्रह्मादिदेवताहन्द संस्तुतां नित्यनूतनाम् ।
एव ध्यात्वा न्यसेदसं पठित्वा छन्द उत्तमम् ॥
प्रातरादिकाले सन्ध्याङ्गगायत्रीध्यानभेद काशोखगर्ट
गायत्रोमूषसि ध्यायेत् लेहितां ब्रह्मदैवताम्
हंसारूढामष्टवर्षी रक्तस्रगनुलेपनाम् ॥
ऋक्वरूपामभयदामक्षमालावलम्बिनीम् ।
व्यासर्षिणा स्त यमानां छन्दसानुष्ट भा युताम्
एतयानादूषा देव्या नैशमेनीव्यपोहति” ।
"नात्वा माध्यानिकी सन्ध्यामुपासीत विचनणः ।
नवयौवनभिन्नाङ्गो शुद्धस्फटिकनिम्मलाम् ।
त्रिष्ट प छन्द : समायुक्तां गायत्री रुद्रदेवताम् ॥
कश्यपर्षिसमायुक्तां यजुर्वेदस्वरुपिणीम् ।
वाक्षरों वृषभारूढाम् भक्तामरकरी पराम् ॥”
सायमुपकम्म
सामवेदस्वरूपां च वशिष्ठर्षिसमन्विताम् ।
कृष्णाङ्गों कण वसनां मनाक्सवलितयोषनाम् ।

·"
मरखती ना यानां विनम्र विष्णुदेवताम् ।
जगतीच्छन्द सायुक्तां ध्याये देकाक्षरां पराम्
एतच्च यजुर्वेदिविषयं सामवेदिनां मध्याह्न सायाध्या
नयाय॑ त्यास इति भेदः ।
गायत्रीतन्त्र प्रथमत्राह्मणपटले ।
अस्याग्नि मुख्यागावयाः परं ब्रह्म,ऋषि गयज
सामायर्वच्छन्दः सविता देवता परब्रह्म मातुर्यासे विनियोगः
पादादिमस्तकान्तञ्च न्यासं कुर्यादिशालधीः ।
विना न्यास जपेद् यस्तु गायत्रो विफला भवेत् ।
विना मुद्रां न्यसेद् यस्तु न्यासो भवति निष्फलः ।
यतिस्तु पञ्चमुद्राभिन्यासं कुर्यात् प्रयत्नतः ॥
गृही च यत्नतः कुर्यात् त्रिसन्ध्यं तत्त्व २४ मुद्रया।
( च पुर्विशतिर्मुद्राश्च प्राक् दर्शिता )
पञ्चमुद्रालज्ञणमाह तत्र व
"कनिष्ठानामिकाङ्गष्ठा अङ्ग
तज्जनो
अङ्ग ठामध्यमाभ्याञ्च अङ्गष्टानामिका तथा ।
कनिष्ठाङ्ग ठसंयोगात् पञ्च मुद्रा: प्रकीर्तिताः ॥
पादिमस्तकान्तञ्च भूभुवः ! स्वयं सेत् सुधौः ।
सप्तधा विन्यसेविद्वान् गायत्रों क्रमयोगतः॥
पादाङ्ग ठे न्यसेद्योगी तकार भावयेत्यरम् ।
सकारगुल फयोमध्ये विकार जयोस्त था ।
तुकारं जानुनोमध्ये वकार मरुमध्यतः ।
रंकार गुददेगे च णिकार (इरुच्चारणार्थ: षण न्यसेत ।
यड्कार कटिदेश च भकार' नाभिमण्डले ।
ठा
तथा

·र्गोकार जठरे न्यस्य हे कार स्तनयानासेत्
V
वकार हृदि मध्ये च स्यकारं कण्ठतो न्यसेत्
धौकार वदने भद्रे ! मकार तालुनि न्यसेत्
हि कार नाप्तिकाग्रे च धिकार चक्षुधान्य सेत् ।
योकार प्रथम योगी भ्र वोन्मध्ये च विन्यसेत् ॥
द्वितीयञ्च ततो यं ललाट च न संशयः ।
मःकारन्तु मुखे ज्ञेयं प्रकार दक्षिणामुखम् ॥
चीकार पथिमे तबद्दकार चोत्तर तथा ।
यात्कार मूड़ि विज्ञ यं सर्व व्याप्य स्थितं सद।
गायत्रीतन्त्र दशमब्राह्मणपटले ।
"अधुना संप्रवच्यामि गायत्रा: पूजन प्रिये ! ।
उपासि तस्य मन्त्रस्य यथा पूजा विधीयते ॥
गायत्रत्राः पूजन भद्र! तथैव कथयामि ते ।
शिवपूजा शक्ति पूजा विष्णुपूजादिका च या ॥
सर्वा पूजा था भने ! गायत्रीपूजम विना ।
पूजामण्डपमागत्य गायन्त्रवाचमन चरेत् ॥
गायनवाः प्रथमं वो पूजास्थान न्य देत् सुधी
कुशासने चोपविश्य प्राणायाम समाचरेत् ॥
पूरकादिक्रमेण व गायत्रयाः प्राणधाणाम् ।
सामान्यायं ततः कुर्यात् पूर्वोक्त कमवमना ॥
गायत्रौं सक्दुच्चार्य ताम्रपाने जलक्षिपेत् ।
तीर्थमावाद्य यत्न न गायत्री प्रजपेत्ततः ॥
ततो धेन्वामृतीकत्य प्रथमाटाक्षरेण वै ।
द्वितीयाष्टाक्षर विप्रो जल वीक्ष्य प्रशान्तये

·तृतीयाष्टाक्षरैर्देवि! जलैरात्मविशोधनम्।
अनेनैव विधानिन सृष्टिस्थितिलयात्मकम् ।
पजन परमेशानि ! तदेव फलदायकम् ॥
[यन्त्र न्यासध्यानादिकन्तु पर्वमेव दर्शितम् ।।
"सोर पौठं यजेत्तत्र दीप्तादिनवशक्तिभिः ।
तत्र-मर्व तो भद्रमण्डले। दीप्तादयः चतुर्दशघटले यथा
"दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिविमला पुनः ।
अधोग विद्युता सर्वतो मुखी पौठशक्त यः ।
मूलमन्त्रेण क्ल प्तायां मूतौ देवी प्रपूजयेत् ।
निर्वाणतन्त्र
"जौवन्यासादिकं कृत्वा पूजयेत्तां विवर्गदाम् ।
हालाहलादिक भूर्भुवःस्वः मन्त्रं समस्तं परमेश्वरि ।
समुच्चार्य ददेत्पाद्य सावित्री डेयुतो ततः ।
त्यागात्मकमनु (नमः पश्चात् यथा विभवविस्तरैः ॥
पूजयेद् बहु यत्ने न चान्यथाऽब्राह्मणः स्म लः ।
शारदायाम्
"कोणषु त्रिषु संपूज्या वाहाद्या शक्तयो बहिः ।
आदित्याद्यास्ततः
पूज्या उषादिसहिता: क्रमात् ॥
ततः षडान्मभ्यर्चेत् के शरेषु यथाविधि ।
प्रह्लादिनौ प्रभां पश्चात् नित्यां विश्वम्भरां पुनः ।
विलासिनी प्रभावती जयां शान्तां यजेत् पुनः ॥
कान्ति दुर्गासरः त्यो विद्यारूपास्ततःपरम् ।
विशालासहित व्यापिनों विमला यजेत् ॥
तमोऽपहागि मां विशयोनि जयावहाम् ।

·पद्मालयां परां शोभा पसरूपां ततोऽच येत्
ब्राह्मयाद्याः सायुषा बाह्य पूजयेत् प्रोक्तलक्षणाः
ततोऽम्याद ग्रहान् बाये शादौनायुप्रैः सह ।
इत्यमावरण देवान्दशभिः परिपूजयेत् ।
धर्मार्थकाममोसा भोक्ता स्याद् दिजसत्तमः ।
निर्वाणतन्त
"दयाभाव पायाद्यैरुदकात्मवः ।
पूजगित्वः वो गायत्री परमाक्षरोम् ॥"
एतेन द्रव्या
दिना पूजायां कर्तव्यायामपि
एतत् पाद्य मित्र
मिनरव स्मृतिः
"तेल प्रति
दार्थ यातिको यदि ।
प्रकत्य व तदा नाह। ब्रूयातयतामिति ॥"
जपकल मपि निर्वाणतन्त्र
"दशभिजन्म जनित शतेनापि पुराकतम् ।
त्रिजन्मजं सहलेण गायत्री हन्ति पातकम्
जपे तु विशेष उक्तो गायत्रीतन्छ ।
"गायत्रया पुरित छात्वा दूटमन्त्र जपेत् शतम ।
इष्ट मन्त्र ण पुटितं गायत्री प्रजपेत् गतम् ॥
एतज्जप महेशाजि ! आधाराधे यमुत्तमम् ।
विनाधार महेगानि ! आधेयेन विना तया ।
नाधार सिध्यते भद्र ! आधेयञ्च न सिद्धाति ।
सर्वेषु विष्णु मन्त्र षु सौर गाणपती तथा ॥
आधाराधेयभावस्तु सर्वत्र वरवर्तिनि ! ।
साञ्जनात् लोचनाद यस्तु झटिति प्रविशेहहम् ॥
"
!

·."
न पश्येच्चक्षुषा किञ्चित् ग्रहमध्येषु यस्थितम्
एवमाधारमाधेय यः करोति डिजातिकः ॥
अक्षरो जायते भट्रे : लक्षजापान संशयः ।
न च जीवात्मनोभिना गायत्री ब्रह्मरूपिणी ॥
गायत्रो न हि भिन्ना स्याजीवात्मा तत्म्वरूपयुक् ।
सर्वदा उभयोरैकंत्र नारिकेले यथोदकम् ॥
डिजाति: कथ्यते देवभाव एव हि ब्राह्मणः ।
यथा स्पर्शमणिस्पर्शात् तामोऽपि काञ्चनौं सदा ।।
गायत्रीसहितो ह्यात्मा दिजात्मा तेन ईरितः"
गायत्रीतन्त्र
"जपेत् सूर्य मुखोनित्य नास्ति दिनियमः क्वचित् ।
गायत्री प्रजपत्रित्य त्रिसन्धं नात्र संशयः ॥
अशोचे तु महानि ! गायत्री मनसा स्मरेत् ।
गायत्री बहुरूपा च त्रिसन्ध्याध्यानमेव च ॥
‘ओं महेश्वरवदनोत्पन्ना विणोहदय संस्थिता
ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि ! यथेच्छया ।
इति मन्त्र समुच्चार्य देव्या वामकर बुधः ।
समर्पयेज्जपफलं ततःस्तोत्रादिक पठेत् ॥"
जपादौ जपर्शषे च गायत्रीकवच पठेत् ।
तत् कवचं यथा तवैव
“थौदेव्युवाच ॥ देवदेव ! महादेव ! संसारार्मवतारक
गायत्रीकवचं देव ! कृपया कथय प्रभो ।।
श्रौदेवदेव उवाच ॥
मूलाधारेषु या नित्या कुण्डली तत्त्वरूपिणी ।

·सूक्ष्मातिसूक्ष्मा परमा विषतन्तुस्वरुपिणी । विद्य त्पुञ्जप्रतीकाशा कुण्ड ला कतिरूपिणी । परमवाहिणी पञ्चायदा रूपिणे । शिवस्य नर्तको नित्या परब्रह्मप्रपूजिता । वामणस्यैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी ॥ तभ्रमावर्त्तवातोऽय प्राणात्मा नित्यनूतनः । नित्य तिष्ठति सानन्दा कुण्डलो भवविग्रहे । अतिगोप्य महत् पुण्यं त्रिकोटीतीर्थ संयुतम् । सर्वयनमय देवि ! सर्वदानमय सदा ॥ सर्वज्ञानमय देवि ! परब्रह्म मयं सदा । कवचं कथयामद्य पार्वति ! प्राणवल्लम : । ओं भूः ओं पातु मे मूल चतुलसमन्वितम् । ओं भुवः ओं पातु मे लिङ्ग षड्दलकान्वितम् ।। ओं वः ओं पातु मे कण्ठमाकाशं दलषोडशम् । ओं त श्री पातु मे रूपं ब्रह्मरखकारण परम् ।। ओत्स ओं वदन पातु रसनासंयुतं मम । ओं वि ओं पातु मे गन्ध सदा शरीरसंयुतम् ॥ ओं तु ओं पातु मे स्पर्श शरीरस्य च कारणम् । ओं व ओं पातु मे शब्द शब्दविग्रहकारणम् ।। ओं रे ओ पातु मे नित्यं त्वचं शरीररक्षिणीम् । ओं णि ओं पातु मे अक्षि सर्वतत्त्व ककारणम् ॥ ओं यं ओं पातु मे श्रीव श्रवणस्य च कारणम् । श्री भ औं पातु मे घ्राण गन्धोपादानकारणम् ॥ ओं ो ओं पातु मे वाक्य सभायां शब्दरूपक ·श्री दे ओं पातु मे वाड्युगलं ब्रह्मकारणम्॥ वपुः । ओं व ओं पातु मे पादयुगल ब्रह्मकारणम् ओं स्य त्रों पातु मे लिङ्ग सजल षड् दलैर्यु तम् ॥ ओं धी ओं पातु मे नित्य प्रकृति शब्दकारणम् । ओं म ओं पातु मे नित्य मनो ब्रह्मस्वरूपक्॥ ओं हि ओं पातु मे बुद्धि परब्रह्ममय सदा । ओं धि ओं पातु मे नित्यमहङ्कार यथा तथा ॥ ओं यो ओं पातु मे नित्यं पृथिवीं पार्थिव ओं यो ओं पातु मे नित्यं जलं सर्वत्र सर्वदा ॥ ओं नः ओं पातु मे नित्यं तेजःपुञ्ज यथा तथा । ओं प्र ओं पातु मे नित्यमनिलं देहकारणम् ॥ ओं ची ओं पातु मे नित्यमाकाश शशिसन्निभम् । ओं द ओं पातु मे जिह्वां जपयज्ञस्य कारणम् ॥ ओं यात् ओं पातु मे चित्तं शिवज्ञानमय' सदा । ओं तत्त्वानि पातु मे नित्यगायत्रीपरदेवता॥ ओं भूर्भुवः स्वः पातु मे नित्यं ब्रह्मणो जठर क्षुधा। त्वष्टो मे सतत पातु ब्रह्माणो भूर्भुवः स्वरः ॥" अस्याः अग्नुिमुख्या श्रीगायत्रयाः परब्रह्म ऋषि ऋग्यज मामाथर्वश्छन्दांसि श्रीगायत्री ब्रह्माणो देवता धर्मार्थकाम- मोक्षार्थे विनियोगः । ततो गायत्रौं पठेत् । “कामक्रोधादिक सर्व स्मरणाद् याति साम्यताम् । इदं कवचमज्ञात्वा गायली प्रजपेद् यदि ॥ शतकोटिजपेनैव न मिदिर्जायते प्रिये ! ।

·गायत्रीवाचनात् सर्वं स्मरण सियति ध्र वम् ।।
पठित्वा कवचं विप्रो गायत्रीं सकदुचरेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो जीवन्म तो भवेदिजः ॥
इदं कवचमज्ञात्वा कवचान्यत् पठेत्तु यः।
सर्व तस्य वृथा देवि ! त्रलोक्यमङ्गलादिकम् ॥
गायत्रीकवचं यस्य जिह्वायां विद्यते सदा ।
तदामृतमयौ जिला पवित्रा जपपूजने ॥
इदं कवचमज्ञात्वा ब्रह्मविद्यां जपेद् यदि !
व्यर्थं भवति चार्वङ्गि ! तज्जपं वनरोदनम् ॥
ब्रह्महत्या सुरापाणं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।
महान्ति पातकालौह स्मरणाबाशमान युः ।।
त्वगसमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रविनिर्मितम् !
वातपित्त कफैर्युक्त स्थूल देहं तदुच्यते ॥
सूक्ष्म ज्योतिर्ममयं देहं पञ्चभूतात्मक विदुः ।
महापद्मवनान्तःस्थ सर्वावयव संयुतम् ॥
आधाराधेयसबन्धात् गायत्री ब्राह्मणः स्वयम्
अत एव परं ब्रह्म कथ्य ते चोभयात्मकम् ॥
ब्राह्मणस्य व जीवात्मा गायत्रीसहित वपुः ।
आत्मनोहृदयाम्भोजे प्रदीपकलिकोपमम् ॥
निर्धूमञ्च यथा ज्योतिस्त लाग्निवर्तियोगतः ।
तज्जयोतिः परमं व्रह्म स एव परमः शिवः ॥
गायत्रीकवचन्यास माटकास्थानसन्धिषु ।
यः कृत्वा वामणश्रेष्ठो ह्यन्यन्यास समाधरेत् ॥

·अन्यन्यासमतदा सिद्दो धन्यथा रखरीदनम् ।
गायत्रीन्यास मात्र ण परब्रह्ममयोद्विजः ।।
इदं कवचमज्ञात्वा वनचर्य करोति यः ।
ब्रह्मचर्य भवेद्दार्थ गायत्रीकवच विना ।।
कवचस्य प्रसादन
ब्राह्मणोज्वलदग्निवत् ।
कवच परमेशानि ! सृष्टिस्थि तिलयात्मकम् ।।
कवचस्य प्रसादेन ब्रह्मा सृष्टि करोति हि ।
स्थितिञ्चकुरुते विष्ण रुद्रोऽह लयकारणम् ।।
अन्यहि कवच देवि ! सृष्टिस्थितिलय विना ।
इदमेव ब्रह्ममय सृष्टिस्थितिलयात्मकम् ॥
कवच ब्राह्मणो नाम प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
गायत्रोच्च सतत् स्मृत्वा जपलक्षफलं लभेत् ।।
गायत्री दशधा जप्ता दशलक्षफल लभेत् ।
एवक्रमेण गायत्री शतधा प्रजपे यदि ॥
शतलक्ष फल प्राप्य विहरेहे ववद्भुवि ।
ग्रहण चन्द्रसूर्यस्य पठित्वा कवच हिजः ॥
सकर यदि जपेविहान् गायत्री परमाक्षरीम् ।
तत्क्षणात् स भवेत् सिड्वो बह्मसायुज्यमान यात् ।।
इदं कवचमनाला गायत्री प्रजपे यः ।
जप एव सएव स्थानिस्ते जान च सिविदः ॥
यःपठेत् कवच देवि ! सतत शिवसबिधौ।
सनिधी विष्णुदेवस्य कवच शक्तिसन्निधौ ।।
तेजःपुनमयो विप्रस्तत्क्षणाज्जायते ध्वम् ।

·इत्यागमसन्दर्भ ज्ञानदपणे गायली वाहासर्व वे है- वदेवीसंवादे गायबोकवचं समाप्तम् ॥ कवचान्तरमन्यत्र दृश्यम् । अथास्याःपुरश्चरण शारदायाम् । लक्षतत्त्व विधानेन भिक्षाशी विजितेन्द्रिय: ॥ सौरीदनं तिलान् टूचा क्षीरहु मसमिडरान् । पृथक्सहस्रवितयं जुझ्यान्मन्त्रसिद्धये ॥ लक्षतत्त्वविधानेनेत्यनेन चतुर्विंशतिलक्ष'पुरश्चणमुक्त तस्य विधानेन पुरश्चरणोक्त विधानेन । क्षीरोदनमिति क्षौर- मोदनं तिलादूर्बाचे तिद्रव्यचतुष्टयं क्षीरद्र,मेति अखन्थोडु- म्बरप्लक्षवटा इतिद्रव्यचतुष्टयम् । पृथक्सहस्रवितमिति अष्टाभिट्ट व्यै पृयक् सहसत्रितयमित्यर्थस्त न चतुर्विगति सहन होमः । निर्वाणतन्त्र तु। "विधिवलक्षजाये न पुरश्चरणमोरितम् ॥ तद्दशांश हुनेत् पश्चात् पुरश्चरणसिद्धये । होमस्य तु दशांशेन तर्पणं समुदीरितम्॥ तर्पणस्य दशांशेन चाभिषेक'ततःपरम् । अभिषेकदशांशेन कुर्याद्दाह्मणभोजनम् ॥ 'ततः सिद्दीभवेद्दे वि ! त्रिवर्गफलभाजनम् । माहामा चास्य मन्त्रस्य चतुर्वेदेन भाषितम् ।। अथकाम्यकम्मणि शारदायाम् । "तत्त्वसंख्यसहस्राणि मन्त्रविज्ज हुयात्तिलैः । सर्वपाप विनिर्मु तो दीर्घमायुःस विन्दति ।

·--
आयुषे साज्य हविषा केवलेनाथ सपि षा ।
दुर्वानिक स्तिले मन्त्रौ जुहुयात् विसहस्रकम् ।
अरुणाञ्जस्त्रिमध्वक्त र्जुहुयादयुत ततः ।
महालक्ष्मौर्भवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥
ब्रह्मश्रिये प्रज हुयात् प्र सूनबमवक्षज:।
बहुना किमिहोत न यथावत् साधु साधिता।
विजन्मनामिय विद्या सिद्दिकामदुघा मता"।
वात्स्यवंशावतंसस्य कालिदासविदः सुतः ।
श्रौतारानाथशर्म में गायत्रार्थ व्यदश यत् ।
इति श्रोतारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्य
सङ्कलितो गायत्यर्थः समाप्तः शिवम् ।
ओतत्सत् ।
शाक पक्षाशवाहेन्दु मिते संवत्सरे शुचौ ।
मासेऽप्तो मुद्रितो ग्रन्थो भूयात्तत् पाठिनां शुभम् ।।
THE KUPPUSWAMY SASTRL
RESEARCH INSTITUTE,
84.R.H ROAD MADRAS.&

·No text on this page.

·No text on this page.